·प्रकाशक ॥ दक्षज्योत ट्रस्ट . १८ जलसावर सोसायटी, धर्मनगर, सावरमती, अमदावाद - ५. प्राप्तिस्थानानि : (१) " साहित्य सम्राट साहित्य प्रचार केन्द्र" श्री विजय लावण्यसूरीश्वर जानमदिर ट्रस्ट विल्डींग, जितेन्द्र रोड, मलाड - पूर्व, मुंबई - ६४. (२) "श्री विजय लावण्यसूरीश्वर जैन ज्ञान मंदिर" अंबाजी चोक, बोटाद, सौराष्ट्र (गुजरात) (३) " सरस्वती पुस्तक भण्डार',' रतनपोल, हाथीखाना, अमदावाद -१ - . २५०५ मूल्यम्- रुप्यकाणां पंचविशतिः वीर स विक्रम सं नमि स. २०३५ द्वितीयावृत्ति. प्रतयः १००० लायण्य स १५ ·I 8 ૩ જી તમ. / લઘુવૃત્તિ” ની બીજી આવૃત્તિનું પ્રકાશકીય- » નિવેદન ૯- કલિકાલ સવજ્ઞ ભગવાન શ્રીમદ વિજય હેમચંદ્રસૂરીશ્વરજી મહારાજ શ્રી વિરચિત “શ્રી સિદ્ધ હેમચંદ્રશબ્દાનુશાસન” લઘુવૃત્તિ (છ હજારી) ની પ્રથમ આવૃત્તિ, આજ થી ત્રીસ વર્ષ પૂર્વે વિ.સં ૨૦૦ ની સાલમાં શ્રી રવજ્ય લાવણ્ય સૂરીશ્વર જ્ઞાનમદિર” બોટાદ તરફથી પ્રકાશિત થઈ હતી. તેનું સંપૂર્ણ સાંગોપાંગ શુદ્ધ રાંપાદન, પ. પૂ. મુનિવયશ્રી દક્ષવિજ્યજી મહારાજશ્રીએ ખુબ જ પરિશ્રમ ઉઠાવી કાળજીપૂર્વક કરેલ હતું તેમાં પૂજ્યશ્રીએ ઉપર્યુક્ત વ્યાકરણ સંબંધિ તેર વિશિષ્ટ પરિશિષ્ટની વિશદ રચના કરી હોવાથી અધ્યાપક તેમજ અભ્યાસક વર્ગને તે ખૂબ જ સરળ તેમજ રોચક બનેલ છે ચાર અધ્યાય સુધી પ્રથમ ભાગ વિ. સં. ૨૦૦૫ ની સાલમાં તથા બીજો ભાગ વિ રા ૨૦૮ની સાલમાં પ્રગટ થયેલ. અત્યાર સુધીમાં પ્રકાશિત થયેલ “લઘુત્તિની તમામ આવૃત્તિમાં આ પ્રથમ આવૃત્તિનું સર્વાગ શુદ્ધ સંપાદન થયું હોવાથી, આ ગ્રંથ ઘણા વર્ષોથી અપ્રાપ્ય બનેલ. તેમજ વ્યાકરણવિષયક પાઠકો–અભ્યાસકોનો સતત માગણીઓ હોવાથી, આ બીજી આવૃત્તિ દક્ષ જ્યોત પ્રકાશનસ્ટ તરથી પ્રકાશિત કરતાં અમે અત્યત આનદ અનુભવીએ છીએ. પંડિત તેમજ વિદ્યાર્થીઓની અનુકુળતા ખાતર સર્વાગ સુંદર અને સ્વચ્છ પ્રીન્ટી ગ થાય તે હેતુથી આ આવૃત્તિનું સારા કાગળમાં ઓફિસેટ પ્રીન્ટીંગ કરાવવામાં આવેલ છે આ વિશિષ્ટ ગ્રંથનું (બીજી આવૃત્તિનું ) શ્રેષ્ઠ સંપાદન કરનાર વ્યાકરણ વાચસ્પતિશાસ્ત્ર વિશારદ-સાહિત્ય સમ્રાટ-કવિન પરમપૂજ્ય આચાર્ય શ્રીમદ વિજય લાવય સૂરીશ્વરજી મહારશ્રીના પ્રધાન પટ્ટધર વ્યાકરણ - ૨- શાસ્તવિશારદ-કવિદિવાકર-પરમપૂજ્ય આચાર્ય શ્રી વિજયદક્ષ- સૂરીશ્વરજી મહારાજશ્રી ના અમે અત્યંત ઋણું છીએ, તેમજ અમારા “દક્ષ- ત દર” ના સંસ્થાપક, સાહિત્ય રત્ન, પૂ. મુનિરાજ શ્રી પ્રભાકર વિજયજી મહારાજશ્રીની પ્રેરણા આ પ્રકાશનમાં મોલિક હેતુ ઈ તેઓશ્રીના આભારી છીએ.

·તથા પ્રકાશન- -w આ ગ્રંથના આ પ્રકાશન કાર્યમાં :– ૧ શાંતાક્રુઝ તપગચ્છ જૈન સંઘ, શાંતાક્રુઝ (વેસ્ટ) મુંબઈ- ૫૪, ૨ શ્રી પૂના (પુન્યપત્તન થી જૈન સંઘને સુંદર આર્થિક સહકાર સાપડયો છે નથી પૂ. મુનિરાજ શ્રી ચંદ્રશેખર વિજયજી મ શ્રી ની પ્રેરણાથી શ્રી આદિનાથ સોસાયટી જેને ટેમ્પલ ટ્રસ્ટ - પૂરા શ્રી બીલીર જેન સ ઘને પણ સહકાર પ્રાપ્ત થયો છે. ઉપર્યુક્ત ચારે શ્રી- સઘને તેમજ ટ્રસ્ટી મંડળને અમે આભાર માનવાપૂર્વક, પુનઃ પુનઃ આવા ઉપયોગી અન્સાહિત્યના પ્રકાશનોમાં સહકાર આપી સભ્ય જ્ઞાનના પ્રચારના કાર્યમાં વડભાગી બને એવી આશા રાખીએ છીએ. અન્ય શ્રી સંધાને પણ ઉપર્યુંકત રાઘોના આદર્શો સહાયક બનવા વિનવીએ છીએ કાર્યમાં સક્રિય કૃત સેવા બજાવનાર શ્રીયુત મહેશભાઈ એફ. શેઠ તથા તેમના સાથીદાર શ્રી. મુકુંદભાઈ જે. શાહનો સાથ અને સહકાર પણ અવિ- સ્મરણીય હોવાથી તેને પણ આ પ્રરાંગે યાદ કરી કૃતજ્ઞતા અનુભવીએ છીએ અંતમાં– યદ્યપિ આ પ્રકાશનને સવાંગ સુંદર બનાવવા માટે શકય બધુ ય કાળજીપૂર્વક સંપાદક ૫ પૂ આ મ. શ્રી વિજય દક્ષ સૂરીશ્વરજી મહારાજશ્રી એ, પાનાની બહુમુખી પ્રવૃત્તિઓમાંથી અણમોલ સમયને ભોગ આપીને સપાદન કરેલ છે, છતાં છમસ્થને સુલભ એવી કોઈ ખલના યા શુટિ રહી ગઈ ય તો નીરક્ષીર ન્યાયે #નવ્ય માની, અમારી સંસ્થાને વિદિત કરવા વિનમ્ર વિજ્ઞતિ છે મુદ્રણાલય વગેરેથી થયેલ ભૂલોને પણ અધ્યયન –-અધ્યાપનમાં સુધારી લેવા પુન અભ્યર્થના પ્રાંતે આ ગ્રંથનું પુષ્કળ અધ્યયન-અધ્યાપન પ્રસરે!!! એવી મગળ કામના વ્યક્ત કરી કૃતાર્થતા અનુભવીએ છીએ. શ્રી વીર સ ૨૫૫, વિ. રા રૂ૩૫. લી. “શ્રી દક્ષ શ્વેત ક્રસ્ટ ના ટ્રરટીઓના સાદર પ્રણામ. - ટ્રસ્ટી મંડળ – (૧) શ્રી. રતિલાલ આર શાહ, વિમાવાળા, સાબરમતિ (૨) શ્રી ગોવિંદલાલ પી શાહ, મુંબઈ (૩) શ્રી અશોકભાઈ એમ. શાહ બીલીમેરા (૪) શ્રી નરોત્તમદાસ જી શાહ મુંબઈ (૫) શ્રી અશોકભાઈ એસ શાહ, અમદાવાદ ટ્રસ્ટ રજી. નં ઇ-૩૨૯૫. D --

·ખાનના જન જન " ના
૧
{
3
--
છે
.
૩
&
-----
પ્રકટ પ્રભાવી શ્રી શખેશ્વર પાર્શ્વનાથ ભગવાન
-
-3.
શ્રી શંખેશ્વર મંડન સાહિબ, વિનતડી અવધારો !
કહે જિન હઈમયા કરી મુજને, ભવ સાગર થી તારો !

·-- ॥श्रीशद्धेश्वर पार्श्वनाथ जिजस्तुतिः। शार्दूलविक्रीडितवद] लोकालोकविलोकने नवरवि- भव्याब्जसधिकः येजाड पास्तससस्तपापरजनी, मोहान्धकारापहृत्। सोऽजस्लोऽस्तु सदोदयोऽतिशययुग नष्टा घराइग्रह, श्रीशङ्केश्वरपार्श्वनाथाजनप: सर्वार्थसिद्धिप्रदः॥१॥ अलेखि व्यरचि च विजयदशसूरि]. मथ : લોક અને ગ્લાકમાં રહેલા સકલ પદાર્થોનું નિરીક્ષણ- કરવામાં નૃતન સમાન, સદબોધ આપીને ભવ્ય જીવા- રૂપી કમળાને વિકાર કરનાર સર્વ પાપરૂપી રાત્રિ એને દુર કરનારા, મેહરૂપી અંધકારને હરનારા– કદાપિ અસ્ત ાવન નહિ પામનારા સદા કાળ– ઉદય ભાવન ધારણ કરનારા અર્થાત્ સર્વકાલીન અરતિભાવ થી રહિન અને ઉદય ભાવથી સહિત– (૩૪) અતિશયેથી બાલ કૃત પાપરૂપી રાહુ ગ્રહદને નાટ કરનારા એવા શ્રી શંખેશ્વર પાર્શ્વનાથ ભગવાન્ સર્વ અર્થો ની સિદ્ધિના સમર્પક ઘા – યાને સકલ પદાર્થોની સિદ્ધિના સળના દાતા બને' ·XXXXXX kkke ॥ श्रीसरस्वती देवी 卐 VAR KXXXXXXXXXX A room 4 ॥ श्रीसरस्वतीजीनी स्तुतिः ॥ यस्याः प्रमादाच्छु तसिन्धुपारं, यान्तीह मूर्खाश्च भवन्ति दक्षाः । श्रीभारती भागवती प्रसन्ना, देयाद वरं श्रीश्रुतदेवताऽसौ ॥१॥ EXA KXXXXXXX

·No text on this page.

·શાસન સમ્રાટ તપાગચ્છાધિપદિ જગગુરૂ પારક પરમપૂજ્ય આચાર્ય દેવ શ્રીમદવિજય નેમિસૂરીશ્વરજી મહારાજ સાહેબ 3 S ઝ R शासन सम्राट : વિ સંવત ૧૯૨૯ કાર્તક સુદ ૧ મહુવા (બંદર) સૌરાષ્ટ્ર- દીક્ષા : વિ. સંવત ૧૪૫ જેઠ સુદ ૭ ભાવનગર ગણિપદ વિ સંવત ૧૯૬૦ કાર્તક ૧ ૭ વલ્લભીપુર (વાળા) પંન્યાસપદા વિ. સંવત ૧૯૬૦ ભાગ શુદ ૩ વલ્લભીપુર (વળ ) આચાઈ પદ: વિ. સંવત ૧૯૬૪ જેઠ સુદ ૫ ભાનગર સ્વર્ગવાસ : વિ. સંવત ૨૦૫ આશો વદ ના મહુવા (બંદર) (સ્વજન્મ ભૂમિ) ·રાસનસમ્રાટ પૂ આ. શ્રીના પટ્ટાવાંકાર સાહિત્ય સમ્રાટ સાધક સવાલાખ લોક પ્રમાણ ખૂનન સંસ્કૃત સાહિત્યના મહાન સર્જક ૫. વૃન્ય આજની વિજ લાવણ્યસુરીશ્વરજી મહારાજ સાહેબ -- થ - - - - » -: 1 + + C 1 બાદ ૧ { . ક R - - - - - - ૮ જન્મ : વિ સંવત ૧૯૫૩ ભાદરવા વદ ૫ બેટાદ. સૌરાષ્ટ્ર દીક્ષા વિ. સંવત ૧૯૭૧ અષાઢ સુદ ૫ સાદડી, રાજસ્થાન વડી દીક્ષા વિ. સંવત ૧૯૭૬ માગ ગુદ ૫ સાદડી, રાજસ્થાન ગણિપદ વિ. સંવત ૧૯૯૦ મા. શુદ ભાવનગર, સૌરાષ્ટ્ર ૫ પાસપદ, વિ. સંવત ૧૯૯@ મા. ભાવનગર, સરા ઉપાધ્યાયપદ વિ. સંવત ૧૯૯૧ જેઠ વદ ૧ ૨ મહુવા, સૌરાષ્ટ્ર આચાર્ય પદ વિ. સંવત ૧૯૯૨ વૈશાખ રાદ ૪ અમદાવાદ, ગુજરાત વિ. સંવત ૨૦૨૦ ફાગણ વદ ૯ ૯ ખીમાડા, રાજસ્થાન શુદ ૧૦ વર્ગવાસ મ

·સાહિત્ય સમ્રાટ પૂ. શ્રીના પ્રધાન પટ્ટધર
કવિ દિવાકર-શાસ્ત્રવિશારદ-વ્યાકરણરત્ન-દેશનાદક્ષ ધર્મપ્રભાવક
પરમ પૂજ્ય આચાર્ય શ્રી વિજય દક્ષ સૂરીશ્વરજી મહારાજ સાહેબ
y eso tante tanto timmtener pendantistatile ps en forskere
kita
જન્મ વિ. સ વત ૧૯૬૮ ભાદરવા સુદ ૧૨ મહેસાણા, ગુજરાત
દીક્ષા
: વિ સંવત ૧૯૮૭ માગશર વદ ૨ કરેડાતીર્થ મેવાડ
(ભેપાલ સાગર)
વડી દીક્ષા વિ સંવત ૧૯૮૭ મહા સુદ ૬ ઉદયપુર મેવાડ (રાજસ્થાન)
ગણિપદ વિ સંવત ૨૦૦૭ કા વ ૬ વેરાવળ (બંદર) સૌરાષ્ટ્ર
પંન્યાયપદ વિ. સંવત ૨૦૦૭ વૈ શુ. ૭ અક્ષયતૃતીયા અમદાવાદ ગુજ
ઉપાધ્યાય વિ સંવત ૨૦૧૬ કા ૧, ૩ વલ્લભીપુર (વળા) સૌરષ્ટ્ર
આચાર્યપદ : વિ. સંવત ૨૦૧૯ વૈ શુદ ૬ વરાડા (સીરોહી) રાજસ્થાન

·ધર્મપ્રભાવક પૂ. આચાર્ય શ્રીમદ્ વિજય દલસુરીશ્વરજી મ શ્રીન પ
શાસ્ત્રવિશારદ સાહિત્યરત્ન-વિભુષણ પ. પૂ. આચાર્યશ્રી (
સુશીલસુરીશ્વરજી મહારાજ સાહેબ
1
૧
A
૧
હેન્દ્રભાઇ અને નાના ના
-
—
જન્મ
Lower
વિ સ વત ૧૮૭૩ ભાદ. શુ ૧૨ ચાણરમા.
દીક્ષા : વિ. સંવત ૧૮૮૮ માગ (કા ) વદ ૨ ઉદયપુર, ગુજરાત
વડી દીક્ષા : વિ સંવત ૧૮૮૮ મહા શુ પ શેરીસાતીર્થ, ગુજરાત .
ગણીપદ વિ. સંવત ૨૦૦૭ માંગ (કા.) વદ ૬ વેરાવળ, ગુજરાત,
પંન્યાસપદ વિ. સંવત ૨૦૦૭ વૈશાખ સુદ ૩ અમદાવાદ, ગુજરાત
ઉપાધ્યાય ૫દ:વિ, સંવત ૨૦૧૧ મહા શુદ ૩ મુંડાગ, રાજસ્થાન
આચાર્યપદ: વિ સંવત ૨૦૨૧ મહા શુદ ૮ મુડારા, રાજસ્થાન

·॥ अथ किञ्चित्प्रास्ताविकम् ॥ - अयि गीर्वाणवाणीसमाराधनासादितवाग्वैदुष्या विपश्चितोऽन्ते वसन्तश्च! विदिततरमेवैतदस्ति सर्वेषां धीधनाना यत्किल शब्दज्ञानमन्तरा कस्मिंश्चिदपि शास्त्रे कृतश्रमोऽपि कुण्ठितबुद्धिरेवेति । शब्दज्ञान व्याकरणाधीनं शकिज्ञानेऽपि व्याकरणमपेक्ष्यतेतरामित्यप्यनवद्यमेव विन्मतम् । तदुक्कमभियुक्कैः- शक्तिग्रहं व्याकरणोपमानकोशाप्तवाक्याद् व्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति, सान्निध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः ॥१॥" एतेषु सर्वेषु च व्याकरणमेव मुख्यतममिति प्रायो निर्विवादम् यतो न्यायसूत्रकृता गौतमेनापि स्पष्टमुक्तं मुक्तकण्ठेन- पदव्युत्पादनार्थ व्याकरणं प्रवृत्तम् ॥ श्रीमता भाष्यकृता च व्याकरणप्रयोजनविवेचनप्रकरणे " रक्षो- हागमलध्वसन्देहाः प्रयोजनम् ' इत्युक्तम् । तत्र 'रक्षार्थ वेदाना- मध्येयं व्याकरणम्......ऊहः खल्वपि-न सलिङ्गैर्न च सर्वाभिर्वि- भक्तिभिर्वेद मन्त्रा निगदितास्ते चावश्यं पुरुषेण यज्ञगतेन यथायथं विपरिणमयितव्याः | तानावैयाकरणः शक्नोति यथायथं विपरिण- मयितुम्, तस्मादध्येयं व्याकरणम्...... । ।" इत्यादि । " इदमक्षरच्छन्दो वर्णशः समनुकान्तम् , यथाऽऽचार्या ऊचु- हस्पतिरिन्द्रायेन्द्रोभरद्वाजाय भरद्वाज ऋषिभ्य ऋषयो ब्राह्मणेभ्यः तं खल्विममक्षरलमानायमित्याचक्षते । न भुक्त्वा न नकं प्रयाद् ब्रह्मराशिम्" इति नन्दिकेश्वरकृतार्या काशिकायामुक्तम् । “वेदानां वेदः" इति छन्दोगश्रुतिरप्येतत्परैवेति । अत एवोकं हरिणा- - ·२ आसन्न ब्रह्मणस्तस्य, तपसामुत्तमं तपः, प्रथम छन्दसामङ्गमाहुाकरणं बुधाः ॥१॥" (वाक्यपदीये १२१ छन्दः पादौ तु वेदस्य, हस्ती कल्पोऽथ पठ्यते; ज्योतिषामयनं चक्षु-निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ॥१॥ शिक्षा प्राणं तु वेदस्य, मुखं व्याकरणं. स्मृतम्: तस्मात्साङ्गमधीत्यैव, ब्रह्मलोके महीयते ॥२॥ इति पाणिनीयशिक्षा नदेतत्सर्वमवधार्य कलिकालसर्वज्ञाऽऽचार्यश्रीहेमन विविक्तानामसाधुत्वनिर्मुक्तानां शब्दानां प्रयुक्तः सम्यगा लक्षणा सिद्धिर्भवति । ... तद्वारेण च निःश्रेयसम्परम् । तथ "व्याकरणात् पदसिद्धिः, पदसिद्धरर्थनिर्णयो भवति । अर्थात् तत्वज्ञानं, तत्वज्ञानात् परं श्रेयः ॥१॥ इति हैमवृहन्यास (१।१२) स्पष्टं व्याकरणमहत्त्वमुद्घोपि अत एव समेऽपि शास्त्ररुतो व्याकरणस्योपादेयत्वं स्पष्टम कुर्वन्ति । तत्र,- ऐन्द्रं चान्द्रं काशकृत्स्नं कौमारं शाकटायनम् । सारस्वतं चाऽऽपिशलं शाकलं पाणिनीयकम् ॥ १ ॥ इति व्याकरणानि सङ्ख्याष्टो । तेषु च कतमस्य प्रति गौरवावहत्वात्कतमस्याप्राप्यत्वादजुमतीनां कृते परमकारुणि चार्यश्रीहेमचन्द्रसूरिणा विद्याविपिनमृगेन्द्रेण नवं व्याकरणं प्र जनताया महानुपकारः कृत इति धन्योऽयं सूरीन्द्रो धन्या । प्रतिभा । अयं हेमचन्द्राचार्यः खजनुपा के देशमलञ्चकार, कद प्रादुर्भूतः कदा चैतद्व्याकरणं प्रणीतवानिति विमर्श विमर्शयि तस्य महानुभावस्यैतिा नूनमाकलनीयमिति किञ्चित्तद्विपर 'विविच्यते- वि० सं० ११४५ कार्तिकशुक्लपूर्णायां धन्धुकानगरे श्रीहेम' चार्य्यस्य जन्म । वि० सं० ११५३ माघशुक्ल १४ दीक्षा । वि० - ·३ १६६ वैशाखशुक्ल ३ आचार्य्यपदप्राप्तिः । वि० सं० १२२९ लोकान्तर- प्तिश्च । अयं गुर्जरदेशीय इति स्पष्टमैतिवादवगम्यते ॥ आसीद् वै० द्वादशशतान्द्यां चौलुक्यवंशीयः सिद्धराजजयसिंहनामा पतिः । स च मालवेन्द्र यशोवर्माण विजित्य पाटणाभिधं स्वनगरं त्यागच्छन्ननेकैविद्वद्वरैर्यशोवर्णनेन वर्णितः। तत्र चायं जैनाचार्यो मचन्द्रस्तेषां पुरोगण्यो बभूव । स सुधीहेमचन्द्रो राज्ञे “भूमि काम- वि......" इत्याधनेकानवद्यपद्यकदम्बैराशीराशिं प्रायच्छत् । श्रुत- व्यभव्यकाव्यकलापो भूजानिर्नितरां चमत्कृतो विद्वत्कल्पपादपो- तितरां तस्मिन्नाचार्य भक्तिमकापीत्, तत्कालादारभ्य सूरीशमा- न्त्रयामास च । अथैकदोजयिनीभाण्डागारत आगतेषु अन्थेपु धाराधीशेन श्री. गोजेन भूभा रचितं " सरस्वतीकण्ठाभरण-"नामक ग्रन्थमेकं राजा- द्राक्षीत् । तद्दर्शनसमुपजातसमुत्कण्ठो विद्वद्यशोऽभिलापुको भूपो व्यव्याकरणं निर्मापयितुं काममचीकमत । तत्समये गुजरे कातन्त्र- ल,पयोः प्रचुः प्रचार आसीत् परं ताभ्यां सुकुमारमतीनां छात्राणां जायत समीचीना व्युत्पत्तिः । पाणिनीय-शाकटायनादीनाञ्च प्रक्रिया- गौरवावहत्वाक्लिष्टत्वाञ्च नातीव चतोमोदावहत्वमभूत् । तेन सर्वाङ्गपूर्ण सुललितं नव्यं सुश्रवं व्याकरणं राज्ञा धीधनैराचकाङ्के । इत्थं भोजकीर्तिविजित्वरी कीर्ति नूनव्याकरणनिर्मित्तिञ्च कानयमान क्ष्मापालं गुर्जरेन्द्र कारणद्वयं प्रेरयामास ॥ अथैकदा राजा स्वेच्छां गुर्जरविदुषो विज्ञापयामास । ते चैत- कार्यनिर्वाहदक्षं श्रीमदाचार्य हेमचन्द्रमेव निर्मत्सरमसूचयन् । ततो मेदिनीनायको भक्तिप्रहेण विज्ञापनेन श्रीमदाचार्य हेमचन्द्रं नव्यसु. श्रवव्याकरणनिर्माण प्रार्थितवान् । तेनापि महानुभावेनाजन्मरचित- साहित्यग्रन्थेन सूरिशेखरण राजाभ्यर्थनं सानन्दमुरीचके । तेन राजा तुतोष । अथ राजादेशात्प्रधानपुरुषैः काश्मीरादिदेशाद् व्याक- रणग्रन्धा आनीय सूरयेऽदायिषत । विद्वत्तल्लजो हेमचन्द्राचार्योऽपि ·६९२ ६७३ स्वीययाऽप्रतिमया प्रतिभया सर्वाङ्गपूर्ण सुश्रवं सरलं नूनं व्याक रणं व्यरचयत् । तद्ग्रन्थस्य च सिद्धराजकारितत्वाद् श्रीहेमचन्द्रकृतत्वाच सिद्धहमचन्द्रशब्दानुशासनम इति नामकरणं जातम् ॥ इदं हैम व्याकरणं महर्षिपाणिनिप्रणीतव्याकरणक्रमानुसारमेवाशा ध्याच्या सातम् । प्रत्यध्यायं चत्वारः पादाः। एवं द्वात्रिंशत्पादाः । नेपुच १६८५ सूत्राणि. उदिसूत्राणि च १००६ सन्ति । सम्पूर्ण- सूचसाहथा तु ५६९.१ । तत्रापि चासप्तमाध्यायं संस्कृतभाषाव्याक- रणम्, अष्टमाश्याय तु प्राकृत-शौरसेनी-मागधी-पैशाची-चलिका- पैशाची-अपभ्रंशेति पण्णां भाषाणां साधुत्वं प्रकटीचकार । संस्कृत- भाराव्याकरणसूत्राणि-३५६६, प्राकृतादिभापाव्याकरणसूत्राणि च १११५, वन्ति । प्रत्यध्यायं सूत्रसङ्गयानिम्नोद्धृता- मथमाध्याय- मूत्राणि २९४ पञ्चमाध्याय-सूत्राणि ४९८ द्वितीयाध्याय-., पष्टाध्याय- तृतीयाध्याय- सप्तमाध्यायः चतुर्थाध्याय-- एतेषु च पष्ट-सप्तमा-ऽष्टमाध्याया महनराः सन्ति । तत्कार- णन्नु नत्र तद्धित-प्राकृतादिपडभाषाव्याकरणाभिधानि महान्ति प्रकर- णानि सन्ति । नत्र प्रतिव्याकरणं यहुवैकव्यं बहुविषयनया भवति । सूत्र गणपाठयुतवृत्ति-धातुपाठोणादि-लिङ्गानुशासनेत्यभिधानि व्या- करणस्य पञ्चाप्यङ्गानि महानिभेनाचार्यहेमचन्द्रणेकाकिनव समुट्ट- सितानि । एषां स॒त्राणां निर्मितिस्तादृशी कृता, यया भूयो चार्तिका- दीनामपेक्षोपेक्षिता भवनि | पनपा सूत्राणां टीका 'वृहण्यास-" नाम्नी स्वयं ग्रन्थकृता १२५००० सपादलक्षालोकप्रमाणा कृतति सिद्धगजप्रवन्धे प्रबन्धचिन्तामणिकारण स्पष्ट व्यामाणि । देशमाषाजनन्या अपभ्रशमाषाया विशदं व्याकरणं " देशीनाममाला" चेति द्वयं श्रीहमचन्द्राचार्य एव कृतवानिति साम्प्रतिका विपश्चितो निश्चिन्वन्ति ॥ यथा हि महर्षिपाणिनिना लौकिकशब्दानुशासनानन्तरं वैदिक- शब्दानुशासनं प्रान्ने व्यरचि, तथा कलिकालसर्वचनाऽपि अष्टमा अष्टमाध्याय- ·ध्याये जैनागमव्युत्पत्तये संक्षेपादार्षभाषा यथाप्रयोग निरमायि । एवं च संस्कृतद्वथाश्रयकाध्यं प्राकृतद्वयाश्रयकाव्यश्चेति व्याकरणकाव्यद्वयमप्यनेन विदुषा कुमारपालचरितनामकं व्यरचि । तत्र पूर्वपुरुषादारभ्य कुमारपाल. पर्यन्तं चौलक्यवंशभूपानां विस्तरत ऐतिह्यं वर्णितम् ॥ वि० सं० १९९३ वर्षात्पूर्व गुर्जरनरेशस्य मालवविजयोपलक्ष- नगरप्रवेशोऽभूत् । तदनन्तरं श्रीहेमचन्द्राचार्येण व्याकरणमिदं नूतनं निरमायोति सम्भाव्यते । श्रीहैमन्यासे च स्वोपना-ऽलङ्कारचूडामणे: (काव्यानुशासनस्य) उल्लेखोऽस्ति, तेन हैमन्यासात्पूर्व हैमालङ्कारचूडा- मणिनिर्मितिरिति निश्चितमेव । अलङ्कारचूडामणिवृत्तिस्तु श्रीहेमचन्द्रा- चार्येण व्याकरणरचनानन्तरं रचितेति- शब्दानुशासनेऽसाभिः साध्यो वाचो विवेचिताः; तासामिदानी काव्यत्वं यथावदनुशिष्यते ॥ १ ॥" (हेमकाव्यानुशासनम् १।२१) स्वोत्या व्यजितम् । अतः श्रीहेमचन्द्राचार्यः पूर्व सूत्रवृत्या- धात्मक व्याकरणं वि० सं० १९९३ वर्षे व्यरचयत्, ततोऽलङ्कार चूडामणि ततश्च वृहन्यासमिति मामकीनो विमर्श इति ॥ अथ श्रीहेमचन्द्राचार्य्यरचितस्य तस्य(लघुवृति)ग्रन्थस्य प्रथममु- द्रणं वाराणस्यां सन् १९०५ वर्षे सजातम्। ततःसन् १९३४वर्षे राजनगर- (अहमदावाद )स्थ श्रेष्ठिवर्य 'आनन्दजी कल्याणजी संस्थातो द्वितीयमुद्रणं विद्वद्वय॑मुनिराजहिमांशुविजयेन कारितम् । परन्तुभयमुद्रणेऽपि नित- रामशुद्धिवाहुल्यादेतद्ग्रन्थस्य च पाख्योपयोगितमत्वात्तृतीयसंस्क- रणस्यावश्यकता सजातेति पालोच्य तपोगच्छाधिपति-शासन- सम्राट-सर्वतन्त्रस्वतन्त्र-तीर्थोद्धारक-सूरिचकचक्रवत्ति-श्रीमद्विजय: नेमिसूरीश्वरपट्टालङ्कार-व्याकरणवाचस्पति कविरत्न-शास्त्रविशारद-भट्टा- रकाचार्य-श्रीमद्विजयलावण्यसूरीश्वरेणैतस्य ग्रन्थस्य संशोधनपुरस्तरं मकाशनाय स्वान्तवासी व्याकरणविशारदविद्वद्वर्यमुनिराजश्री दक्षविजयो नितरां प्रोत्साहितः । सोऽपि महानुभाषोऽतिपरिश्रमेण .

·६ प्राचीनप्रत्यादिपालोचनपूर्वकं यथानुभवं यावच्छषयं संशोध्य ग्रन्थमिमममुद्रापयत ॥ यद्यपि सर्वाङ्गपूर्णोऽयं ग्रन्थो नेदानीं यावदीदृशे समये महार्घ- बहुले प्रकाश्यस्तथापि जनतानुग्रहेण मुनिवर्येण महाशयेन चतुर्था- ध्यायमात्रकलेवरः साम्प्रत प्रकाश्यते । ग्रन्थान्ते छात्राणां स्फुटाव- वोधाय परिशिष्टत्रय संयोजितम् । तत्र प्रथमपरिशिष्टे धातुपाठः । द्वितीयपरिशिष्टे धातुप्रत्ययानुवन्धफलप्रातिपादिका मार्थाः सवि- वेचना. कारिका विनिवेशिताः फलार्थज्ञापककोष्ठोपेताः स्वमातृभापा- याम् । तृतीयपरिशिष्टे च धातूनां सेट्वाऽनिट्वज्ञापिकाः कारिकाः सवि- वेचना विनिवेशिताः । वृत्गणफलनिरूपणम्, सकर्मकत्वाकर्मत्व. निरूपणम्, द्विकर्मकगणनानिरूपणम्, गौण-मुख्यकर्मनिरूपणम्, धातूपसर्गजन्यभेदप्रकाशनिरूपणम्, पोपदेशप्रकरणम् , णोपदेश- प्रकरणम्, धात्वर्थविशेपनिरूपणम् , अनुस्वारादिनिरूपणं चेति नानापरिशिष्टानि ग्रन्थस्यास्य द्वितीयभाग प्रकाशमयति ॥ नदेतत्सर्व मुनिराजस्यक्षुण्णं परिश्रमं दर्श दर्श ग्रन्थस्य निखि- लोपकारित्वं ध्यायं ध्यायं नितरां प्रसीदामि । केवलमेकेनैवानेन ग्रन्थेन सुकुमारमतयोऽन्तेवासिनः पिपठिपवः साधवः साध्व्यश्च सकलव्याकरणनानं लप्स्यन्त इत्याशासे । द्वितीयभागोऽपि शीघ्र प्रकाशमेष्यतीति सम्भाव्यते । अथैतद्ग्रन्थे मुद्रणदोपादिना याः काश्चनस्खलना विदुषां दृष्टिपथमियुस्तत्सर्व गुणैकपक्षपातिभिर्विद्वद्वरैः संसूचनीय यना- निममुद्रणे तदुद्धार स्यात् । इत्यल विशेपु विज्ञाप्यनेति- बोटाट ( सौराष्ट्र) विदुपा वशंवदः- मार्गशीर्प-कृष्णद्वितीया श्रीजगदानन्दझा शास्त्री व्याकरणसाहित्याचार्य: वि०म० २००५ विद्याभूषणं ज्योतिषरत्नम्, काव्यतीर्थः (स्वर्णपदकभूषितः) वेदान्तशास्त्री ।

·અદમ tu શ્રી શંખેશ્વર-પાર્શ્વનાથાય નમ: પ્રસ્તાવના तेनातिविस्तृतदुरागमविप्रकीर्ण-शब्दानुशासनसमूहकदर्थितेन; अभ्यर्थितो निरवम विधिवद्धयधत्त, शब्दानुशासनमिदं मुनिहेमचन्द्रः ॥१॥ સં. ૧૧૯૩ ને સમય હતે. ગૂર્જરેશ્વર મહારાજ સિદ્ધરાજ, માલવ- રાજને વિજય મેળવી નગરમા પધારતા, નાગરિક અને મંત્રીઓ, ભાયાતો અને આમતે, સરદારો અને સેનાપતિઓ, સાહિત્યકારો અને કલાકારે, એમ સર્વ કોઈ ચરાચરના આશીર્વાદ ઝીલતે, કઈક રોમાંચ જરૂર અનુભવી રહ્યો હતો. તે વિચારતા હતા– ગુજરાતમાં વૈભવ છે, વૈભવને ભોગવવાનાં વિલાસસ્થાને છે, સંપત્તિ ઓની સરિતાઓ છે, લક્ષ્મીના લતાકુંજે છે. વિદ્યા છે, વિદ્યાના સ્થાને છે, સારા અભ્યાસીઓ છે, અભ્યાસ કરાવનાર વિદ્વાનો પણ છે, ધર્મ છે, ધર્મ પ્રાપ્તિનાં સાધન છે, ધમીઓ છે અને ધર્મધુર ધર ધર્મોપદેશકે પણ છે. અરે! એથીયે આગળ વધીને કહીએ તો એવી કઈ વસ્તુ છે કે જે પાટણમાં ઉપલબ્ધ ન હોય! બધું જ છે, રાજકીય રીતિએ ગુજરાતના સર્વશ્રેષ્ઠત્વની જેમ, સાંસ્કૃતિક રીતિ ભારતનું સર્વશ્રેષ્ઠત્વ પ્રાપ્ત કરવા માટે અહર્નિશ તેનું મન અતિત્વરિત બન્યું રહેતું હતું. તે માલવપ્રદેશના વિજયથી કે ગુજરાતની અણમેલ કહિથી પર્યાપ્ત નહોતે, તેને નહાતી પ્રદેશભૂખ કે નહાતી દ્વિભૂખ, તેને તે ગુજરાતનું ચક્રવર્તિત્વ સિદ્ધ કરવું હતું અને પાટણને માનવસમુદ્ર બનાવવું હતુ. વિજયની પ્રશંસા દરેક સાહિત્યકારે મુકતક પિતપોતાની કલામાં ગૂર્જરેશ્વર સિદ્ધરાજ જયસિંહ સન્મુખ કરી રહ્યા હતા. તે અરસામાં જૈન ·૮ સમાજના આભૂષણરૂપ યાને ભારતના અદિતીય સરસ્વતી પ્રિય જવાહિર પૂ. કલિકાલસર્વજ્ઞ શ્રીમાન હેમચન્દ્રસૂરીશ્વરે પણ ગૂર્જરેશ્વરના વિજયની પ્રશસા નીચેના શ્લોકથી વ્યક્ત કરી હતી. भूमि कामगवि ! स्वगोमयरसैरासिञ्च रत्नाकरा ! मुक्तास्वस्तिकमातनुध्वमुडुप ! त्वं पूर्णकुम्भीभव । धृत्वा कल्पतरोदलानि सरलैदिग्वारणास्तोरणा- न्याधत्त स्वकरैर्विजित्य जगतीं नन्वेति सिद्धाधिपः ॥१॥ અથ– હે કામધેનુ! તું તારા ગાયરસ(દૂધ)થી પૃથ્વીને સિચી દે, હે રત્નાકરો! તમે મોતીના સાથીયા પૂ, હે ચંદ્રમા ! તુ પૂર્ણ કળશપ બની જા, અને તે દિગજો ! તમે સુંઢ સીધી કરી કલ્પવૃક્ષના પત્રો લઈ તારણે રચે, (કારણકે) ખરેખર! મહારાજા સિદ્ધરાજ પૃથ્વીને જીતીને આવી રહ્યા છે. આ લેક સાંભળી અન્ય કવિઓ ઝંખવાણું પડી ગયા. જ્યારે મહા- રાજા સિદ્ધરાજ પિતાના મનોરથની પૂર્ણતાની આગાહી સમજી અત્યંત ૩લસિત બન્યા. તે દરમ્યાન મહારાજા ભેજના ભડારમાંથી મળી આવેલ, મહારાજા ભેજવિરચિત સરસ્વતીકંઠાભરણ નામનું વ્યાકરણ તેમના સ્મૃતિપથમાં આવ્યું, અને તેવી જ રીતે નવીન પ્રકારના ભાષાના સર્જનથી સારાય વિશ્વને ગુજરાતે એવી એક સાંસ્કૃતિક ભેટ ધરવી જોઈએ કે જેનું યાવચ્ચન્દ્રદિવાકર પ્રભુત્વ હોય, તેવી સાસ્કૃતિક ઉપહારના નિર્માતા તરીકે સંપૂર્ણ વ્યત્વનું દિર્શન તેમને પૂજ્ય કલિકાલસર્વજ્ઞ ભગવંતમાં જ દેખાયું, એટલે ગૂર્જરેશ્વર મહારાજે લલાટસ્થળમાં દસ્તાવેજનપૂર્વક પિતાના અભિપ્રાયને નીચેના લોકમાં વ્યક્ત કર્યો- "यशो मम तव ख्यातिः पुण्यं च मुनिनायक ! विश्वलोकोपकाराय कुरु व्याकरणं नवम् ॥१॥ અર્થ – હે મુનિગણ નાયક! વિશ્વભરના લોકોના ઉપકાર માટે આપ નૂતન વ્યાકરણ રચે, કે જેથી મને યશ મળે અને આપશ્રીને ખ્યાતિની પ્રાપ્તિ તથા પુરવ સંપાદન થાય.

·મારે દેશ પરાયા શબ્દશાસ્ત્ર ઉપર છવે છે, પરાયા વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર ઉપર ગાજે છે, માટે તેવા પરાયા સાહિત્યની શૃંખલાઓને છેદી–ભેદીને મારે દેશ નવીન સૃષ્ટિના સ્વતંત્ર સાહિત્યથી જ જીવે અને જગતમાં ગાજે તેવું બધું જ કરવું જોઈએ. રાજવીઓ જશે, રાજસત્તાઓ જશે, રાજ્યાધિકારીઓ જશે, રાજ- કાયદાઓ જશે, રાજસંપત્તિ–વૈભવ અને વિલાસને વિલય થશે, અરે! પણ આગળ વધીને કહીયે તે સર્વવિનાશી સાધનને વિનાશ થશે, બધું જ જશે પણ સાહિત્ય અને તેના ઉપર નિર્ભર સંસ્કૃતિ રહી જશે. રહી ગયેલાં સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિઓ જે પરાયાં હશે તે આટલા સમૃદ્ધિશાલી મને તેમ જ ગુજરાતને કલંકિત કરશે. પણ જો તે મહાગૂર્જરેશ્વર રાવી તરફથી મહાગુજરાતના જ વિદ્વાનના હાથે સર્જન થયેલા હશે તે તેનાં દેશ, ગૂર્જરા- ધિપતિ અને વિદ્વાને એમ ત્રણેયને મહાન યશસ્વી અને ગૌરવવંત બનાવશે. ગૂજનરેશની આ મહત્વાકાંક્ષાએ શ્રીમાન કલિકાલસર્વજ્ઞ ભગવંતને પ્રેર્યા ગૂર્જરેશન તે પ્રેરણાએ પ્રભુશ્રી હેમચન્દ્રસૂરિજીના મેરેમમાં રચનાત્મક રસ ઉત્પન્ન કર્યો. અહિથી શ્રી સિદ્ધહેમચન્દ્ર વ્યાકરણને અક્ષર- દેહ સ્વરૂપ ધારણ કરવાના પગરણ મંડાણું આ કાર્યમાં મહારાજા સિદ્ધરાજે જેટલી જોઈએ તેટલી સામગ્રી પૂરી પાડવાનો નિશ્ચય કર્યો. તેની મદદથી પૂ. હેમચન્દ્રસૂરિ ભગવતે તે સમયમાં જેટલાં પ્રસિહ વ્યાકરણે હતાં તે દરેકને જે જે ભંડારામાં હતાં ત્યાંથી મંગાવી, તપાસી લીધાં અને દરેકમાંથી સત્ય શોધવા સાથે ભાષાની દષ્ટિએ કેટલી ત્રુટિઓ છે તે, તેમજ અભ્યાસની દ્રષ્ટિએ આ બધાં વ્યાકરણે કરતા કઈ રીતે સરળ, સુખાધ અને સંપૂર્ણ થઈ શકે, તેને નિશ્ચય કરી, એક જ વરસમાં નવીન વ્યાકરણનું સાંગોપાંગ સર્જન કરી દીધું. જે વ્યાકરણ મૂળબૂહદ-મધ્યમ અને લgવૃત્તિ અને બૃહનન્યાસ આદિ સહિત સવાલાખ શ્લોકમાણ થયું શુદ્ધ, સરળ અને સાંગોપાંગ આ વ્યાકરણ બનવાથી ગુજરાતના અન્ય- સાંપ્રદાયિક વિદ્વાન, શુટિ અને કિલતાથી ભરપૂર પિતાનાં વ્યાકરણની ·લેકથી થતી ઉપેક્ષા અને અરવીકાર જોઈને જ ખવાણું પડ્યા અને “ચંદ્ર રાહુના ન્યાયે તે મહાન અને નિર્દોષ વ્યાકરણની તેવા પ્રકારની નિંદા કરવા લાગ્ય, કે જે નિંદા રાજાને કોચર થતાં રાજાએ શક્તિ હૃદયથી ૫. કલિકાલસર્વજ્ઞ ભાગવતને જણાવતાં તેઓશ્રીએ તેને ઉકેલ આ રીતે કર્યો- "આપણું વ્યાકરણ તેમજ બીજા તમામ વ્યાકરણે એકઠી કરી સર્વની કેસેટી, ખાતર કુંડમાં તરતા મૂકે, તેમાં નિર્દોષ હશે તે તરશે અને દૂપિત ડૂબી જશે.” મહારાજા સિદ્ધરાજે આચાર્ય ભગવંતના સર્વપક્ષીય આ ન્યાયને વધાવી લીધું. તમામ વ્યાકરણો એકઠાં કર્યા અને મંત્રીઓ, નગરજને, સાક્ષર આદિ તમામ જનમમક્ષ તે વ્યાકરણે કુંડમાં મૂકાયાં. “સત્ય- મેર વિષય” એ ન્યાયેનિર્દોષ, શુદ્ધ અને સાંગોપાંગ એકજ કલિકાલ- સર્વજ્ઞ ભગવંતનું જ વ્યાકરણ તર્યું, જ્યારે બીજે જલશરણું બની ગથી મંત્રીઓ સહિત મહારાજા સિદ્ધરાજ આદિ ગુણગ્રાહી સર્વ જનના મુખમાથી પૂજ્ય કલિકાલસર્વજ્ઞ ભગવત ગયે “જ્યથારાવ' શબ્દ સરી પડ્યા. આવા ઉચ્ચકેટિની પરીક્ષામાં પણ સુવર્ણની જેમ અભેદ્ય રહેવાથી તે વ્યાકરણે “શ્રીસિદ્ધહેમ' એવું સફલ નામ ધારણ કર્યું. આવું નામ ધારણ કરવામાં એક બીજું પણ ખાસ કારણ એ છે કે- મહારાજા સિદ્ધરાજ અને પૂજ્ય શ્રી હેમચન્દ્રસૂરીશ્વરજી એમ બંનેના એકમનપણથી બનેલું છે. વળી જેમાં સ્યાદ્વાદશૈલિએ શબ્દસિદ્ધિ પણ સુવ સમાન છે, તે પણ તેવા નામને વનિત કરી શકે છે, કસોટીની એરણ પર ચઢેલા આ વ્યાકરણ ઉપર મહારાજા સિદ્ધરાજને અપાર બહુમાન થવાથી, સુવર્ણાક્ષરે લખાવી ભવ્ય દબદબાભર્યો વરઘોડે ચઢાવી, બાદશાહી બહુમાન કરવામાં આવ્યું. અને પઠન પાઠનને ફેલા પિનાને આખાય ગાજ્યમાં વિરતારવા અનેક લહીયાઓ બેસાડી પ્રતિઓ તૈયાર કરાવી. ભારતના મુખ્ય મુખ્ય નગરો અને ગ્રામોમાં એકલી અને ગુજરાતમાં હજારો મહાવિદ્યાલયમા અધ્યયન અધ્યાપન આરંભ કરાવી દીધો.

·૧૧ f 1 * ૧ આ ઉચ્ચતમ યાકરણના પઠનપાન કરનારાઓ તેની શુદ્ધતા, સરળતા અને સાંગોપાંગતા નિરખી મુક્તક કે પ્રશંસા કરવા લાગ્યા અને સ્વભાવ- સરળ બુદ્ધિથી તેઓના મુખમાથી શબ્દ નીકળી પડતા હતા કે- પ્રાતઃ! સંવૃg of mનિ પિત્ત તથા સૃથા, मा कार्षीः कटुशाकटायनवचः क्षुद्रेण चान्द्रेण किम् ? । किं कण्ठाभरणादिभिर्वठरयस्यात्मानमन्यैरपि, श्रूयन्ते यदि तावदर्थमधुरा श्रीसिद्धहेमोक्तयः ॥ १ ॥ (પ્રબંધચિંતામણી. પા. ૬૧) અર્થ–હે ભાઈ ! જે અર્થમધુર શ્રીસિદ્ધહેમ વ્યાકરણનાં વચન સાભળવા મળે છે તે પાણિનીના પ્રતાપને બંધ કર, કાતંત્ર (વ્યાક- રણુ)ની કંથાને નકામી ગણ, શાદાયનના કટુ વચનને ઉચ્ચાર પણ નહીં: અલ્પપ્રમાણ ચાંવ્યાકરણને તે કઈ ઉપગ જ નથી અને કઠા- ભરણાદિ અન્ય વ્યાકરણથી શા માટે પોતાને જડ બનાવે છે? અન્ય વ્યાકરણ કરતા આવ્યાકરણની મુખ્ય વિશિષ્ઠતા તે એ છે કે આ વ્યાકરણમા એવી જાતના પ્રકરણે પાળ્યો છે કે જેવો સુમેળ પ્રકરણે બીજે ભાગ્યે જ જોવા મળે છે. વળી જે પ્રકરણની શરૂઆત જ્યા કરવામા આવી હોય ત્યાં જ તે પ્રકરણને એવું સંપૂર્ણતયા સ્પણ કરવામા આવ્યુ છે કે જેના માટે જે કોઈ ઠેકાણે જોવાની જરૂરીયાત રહેતી જ નથી, જેથી અધ્યયન સમયને–સમજનારને બહુ જ સરળતા સાથે ઓછી મહેનતે ઓછામાં ઓછા સમયમાં આખી વસ્તુને સંપૂર્ણ ખ્યાલ આવી જાય છે અત્રરચનાની પદ્ધતિ તે કલિકાલસર્વજ્ઞની જ. ઓછામાં ઓછી મહેનત પડે તેવા સત્તાઓ અને વચનવિભેદ, નવા અને “ચ” ઈસ્લામિા ગુથણી એવી સુંદર રીતે કરવામાં આવી છે કે જે બીજે કઈ થી ભાગ્યે જ જોવા મળે સત્તા માટે એક જ દાખલે લઈએ તે માટુ પડશે કે, સંપૂર્ણ લાઘવ સાથે અર્થપ્રાકટ્ય કરી બતાવ્યું છે ગાયોની શરૂછો એ સત્તના વાસ્તવિક અર્થને પહોંચી વળવા પાણિની વૈયાકરણને– ·૧૨ उपदेशेऽनुनासिक इत् २३२३, हलन्त्याम् ११३३ा, अदर्शनं શરદબા, જો શરા આમ ચાર સો કરવાં પડયાં છે, છતાં પણ સંપૂર્ણ ભાવને પહોંચી વળવામાં મહેનત પડે છે. તેવી જ રીતે આગળના કારક પ્રકરણમાં અવિપત્તિ રિારારા એ સૂત્રના અર્થ બેધપ્રાપ્તિહેતુક– પુરમપssiાનમ્ કાકા એ પાણિનીય સૂત્રમાં અર્થની જ અધૂરાશ પિતાને જ દેખાતા, બીજા સૂત્ર પિતાને જ રચવાં. પડવાં, તેમ છતાં પણ સંપૂર્ણ ભાવ નહિ આવતા વારિકકારને વાર્તિક રચવા પડવા, તે વાર્તિક અને સ નીચે પ્રમાણે છે – जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुपसङ्ख्यानम्' । [वाचिकम्] यतश्चाध्वकालनिर्माणं तत्र पञ्चमी । ઉત્તરાથનાં મોત કા રહને પરિવોરા ૨ જા રદ II વાસનામીવિત કા રણાસત્તૌત્તારમતિ રાજારા જ પ્રતિ શારૂ ગુણ અમારાછારૂશા જમી વિવે શારાદરો આ ઉપરથી રહેજે ખ્યાલ આવશે કે કલિકાલસર્વજીનું એકજ સૂત્ર જેટલું સરળતાભર્યું અને વ્યાપક છે તેટલું તે શું? બલકે તેના અંશને પણ પહોંચી વળવામાં અસમર્થ અને શિલષ્ટતાથી ભરપૂર અન્ય વ્યાકરણ કારની સૂત્રરચના છે. આ મહાન વ્યાકરણના સાત અધ્યાય ચાર વિભાગમાં વહેંચાયેલા છે– ૧ ચતુષ્કવૃત્તિ, ૨ આખ્યાતવૃત્તિ, ૩ કુવૃત્તિ, અને ૪ તહિતવૃત્તિ. ૧ ચતુષ્કવૃત્તિવિભાગ. મુખ્યતાએ ચારને સંગ્રહ ૧ સ%િ, ૨ નામ, ૩ કારક અને ૪ સમાસ પ્રથમોધ્યાય-પ્રથમપાદ સુત્ર- ૪૨ સંજ્ઞાપ્રકરણ ૪૧ વરસંધિપ્રકરણ સંધિપ્રકરણ નામક- પ્રથમવતિ. તૃતીયપાદ ૬૫ વ્યંજન સંધિપ્રકરણ ચતુર્થપાદ દ્વિતીયાધ્યાયપ્રથમપાદ નામકરણ નામક દિતીયતિ. ૧૧૮ દ્વિતીયપાદ છે ૪ ·૧૩ * દ્વિતીયાધ્યાય દ્વિતીયપાદ સત્ર ૧૨૪ કારકપ્રકરણ નામક-તૃતીયવૃત્તિ તૃતીયપાદ ૧૦૫ ૧૦–ણુપ્રકરણ ચતુર્થપાઇ ૧૧૩ શ્રીપ્રત્યય ચતુર્થવૃત્તિ તૃતીયાધ્યાય-પ્રથમપાદ ૧૬૩ સમય- દ્વિતીયપાદ ૧૫૬ પ્રકરણ ૨ આખ્યાતવૃત્તિ (ક્રિયાપદ વિભાગ). વતીયાધ્યાય તૃતીયપાદ સૂત્ર ૧૦૮ આત્મપદ-પરમૈપદવિધાન. ચતુર્થપાદ , ૯૪. ૧૦ વિભક્તિ, ૧૦ ગણુનિર્દોષ અને ૧૦ પ્રક્રિયા- ચતુર્વાધ્યાય પ્રથમપાદ ૧૨૧. દિત્યાદિ વિધાન. દિતીયપાદ ૧૨૩ આદેશાદિ વિધાન. તૃતીયપાદ ૧૧૫ ગુણ-હત્યાદિ વિધાન. ચતુર્થપાદ ૧રર આદેશ, સેટુ અનિઆદિ વિધાન ૩ કૃતિ (કૃદન્ત વિભાગ) પંચમાધ્યાય-પ્રથમપાદ સુવ. ૧૭૪. સૈકાલિક તથા ભૂત-ક કારક- વિષયક પ્રત્યયાદિ વિધાન, દ્વિતીયપાદ ૯૩. વર્તમાનકાલિક-કર્તકારક- વિષયક પ્રત્યયાદિ વિધાન. તૃતીયપાદ ૧૪૧. ભવિષ્યકાલીન અન્ય કારક- વિષયક પ્રત્યયાદિ વિધાન. ચતુર્થપાદ ૯૦. દશ વિભક્તિની વ્યવસ્થાદિ. ૪ તતિવૃત્તિ. (તદ્ધિત વિભાગ) ષષ્ટાધ્યાય- પ્રથમપાદ સૂત્ર ૧૪૦ ] દિતીયપાદ આ બને અધ્યાયમા તહિતપ્રત્યયો, તૃતીયપાદ ૨૧૦ પ્રત્યય કરવાની વિધિ, અર્થો, અવ્યય- ચતુર્ધપાદ ૧૮૫ સ્વલ્પ પ્રત્ય, સમાસાન્ત પ્રત્ય, સોસમાધ્યાય- પ્રથમપાદ ન્યાયો તથા તે સંબંધી ચર્ચા દિતીયપાદ ખૂબખૂબ છણાવટપૂર્વક કરવામાં ૧૮૨ આવી છે. ૧૨૨ ૬; બીજા પાકના અંતિમ સૂત્ર utવચા એ સુત્રની પૂર્તિ માટે વળાવિ ૧૦૦૬ સત્રો સમજવી. ૧૪૫ D ૧૭ કર વતીય પાદ છે ચતુપાદ , ·૧૪ ઉપર પ્રમાણેના ચાર વિભાગમાંથી આ (લઘુત્તિ અથવા પ્રસિદ્ધ નામ છ હઝારી) ગ્રંથના પ્રથમ ભાગને વિષે ચાર અધ્યાય આપી બે વિભાગને સમાવેશ કરવામાં આવ્યું છે. જેમાં સામાન્ય વપરાશમાં આવતા તેમ જ વ્યાકરણ વિષયક વિસ્તૃત ચર્ચાથી ભરપૂર ઘણા વિષયોને સમાવેશ થઈ જાય છે. તદુપરત સાથે ધાતુપાઠ, સૌત્ર લોકિક તેમજ વાક્યકરણીય ધાતુઓ, અને બંધફલપ્રતિપાદક પ્રકરણ, સેટુ-અનિદ્વારિકા, વૃતગણકુળનિરૂપણ, સકર્મકત્વ- અકર્મક નિરૂપણ, દ્વિકર્મકગણુના નિરૂપણ, ગૌણમુખ્યકર્મ-નિરૂપણ, ધાતુ ને ઉપસર્ગજન્ય ભેદપ્રકાશનિરૂપણ પોપદેશપ્રકરણ, ણપદેશપ્રકરણ, ધાત્વર્થ વિશેષ-નિરૂપણ અને અનુસ્વારાદિ નિરૂપણું વગેરે પણ અતિ ઉપયોગી વિષયો આ સાથેના ૧૨ પરિશિષ્ટોમાં મૂકી આ ગ્રંથની ઉપગિતામાં સંપાદક મુનિરાજ શ્રી દક્ષવિજયજી મહારાજશ્રીએ સુવર્ણમાં સુગધનું આંપાદન કર્યું છે. ઉક્ત ૧૨ પરિશિષ્ટ પૈકી આ પહેલા ભાગમાં ત્રણ આપ્યા છે અને બાકીના બીજા ભાગમાં આપવામાં આવશે. કંઠસ્થ કરવામાં સામાન્ય શક્તિવાળા છ તત્ત્વપ્રકાશકા-બૃહદવૃત્તિ (અઢાર હજારી)ને નહિ કરી શકવા છતા પણ વ્યાકરણવિષયક સાહિત્યથી અજાણ ન રહી જવા ઉપગત બુદ્ધિને વિકાસ કરી શકે, એ આશયથી મધ્યમવૃત્તિ (નવ હજારી) તથા આ લઘુવૃત્તિ( છ હજારી)ની રચના પણ કલિકાલસર્વ પિને જ કરી છે. આ વ્યાકરણને રચનાક્રમ એ જાતને છે કે- ઓછામાં ઓછી બુદ્ધિ- વાળ પણ સહેલાઈથી કંઠસ્થ કરી શકે છે, કેમકે જૂની રચના વપરાતી પરિભાષામાં છે, તેમજ વૃત્તિમાં પૂર્વાપર અનુવૃતિ સમજી લેવાથી બહુ સમય- ના બચાવ સાથે ઓછી મુશ્કેલીઓ કરી શકાય છે, એ એક આ અષ્ટા- ધ્યાથી ક્રયુક્ત પ્રસ્તુત ગ્રંથની વિશિષ્ટતા છે. આ લઘુત્તિ એ એક પાક્યગ્રંથ હેવાથી, તેમજ પુસ્તક વિના અભ્યા- સીઓને અગવડ રહેતી હોવાથી, વહેલામાં વહેલી તકે બહાર પાડવાના આશયથી આ પુસ્તક બે વિભાગમાં વહેંચી દેવામાં આવ્યું છે. અગાઉ આ ગ્રથ કાશીથી તેમજ શેઠ આણંદજી કલ્યાણજીની પેઢી તરકથી સંપાદક મુનિશ્રી હિમાંશુવિજયજી દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલ, D ·પણ તેની એક પણ નકલ અભ્યાસકને અલભ્ય બની જતાં, જેમ બને તેમ દી આ રાય બહાર પાડવાની તકેદારી આ ગ્રંથના સંપાદક મુનિરાજ રાખવા સાથે, પૂર્વમુકિત ઉપરશક્ત બંને આવૃત્તિઓમાં અશુદ્ધિઓ તેમજ અક્ષત્તવ્ય સત્ર-સંમેચન બનેલું હતું. તે આગ્રંથમાં માર્જન કરી નિયમ- વિરુદ્ધ જતું અટકાવ્યું છે. બૃહદવૃત્તિ-તવપ્રકાશિકાયાને અઢાર હજાર લઘુન્યાસ સાથે શાસન- સમ્રા પૂજ્યપાદાચાર્ય શ્રીમદ્વિજ્યનેમિસૂરીશ્વરજી મહારાજ સાહેબના શુભ પ્રયાસથી, સૌથી પ્રથમ રેઠ મનસુખભાઈ ભગુભાઇ તરફથી મુકિત કરવામાં આવી હતી. કેઈપણ સાહિત્યની પહેલ કરવી એ મેટામાં મોટી મુશ્કેલી ભર્યું કાર્ય છે અને તે મહાન કાર્યને રસ્તો સાફ કરી આપવા જેવું છે, તેના ઉપરથી કેઈપણ વ્યક્તિ નવીન શેલીથી સુંદર પ્રકાશન કરી યશભાગી નિવડે છે, પણ તે સાફ થયેલા મને ચાલવા બરાબર છે. હાલમાં બૃહદવૃત્તિ પૂ. શ્રી ચંદ્રસાગરજીગણિ છપાવી રહ્યા છે, જે કામ બે અધ્યાય સુધી પહોંચ્યું છે. પાક્યમ થ હોવાથી જેમ બને તેમ જલદી બહાર પડે તે ઈચછવા યોગ્ય છે, આ બાબતમાં વ્યાકરણવાચસ્પતિ પૂજ્યપાદાચાર્ય શ્રીમવિજય- લાવણ્યસૂરીશ્વરજી મ. શ્રીએ તે હદ કરી છે. કેમકે–તેઓશ્રીએ બૃહદ- વૃત્તિ લઘુન્યાસ તથા ૮૪૦૦૦ કમાણ બૃહન્યાસ સાથે પ્રકાશિત કરવા માંડી છે. ન્યાસ લગભગ ૨૮ પાદમાથી ૮-૧૦ પાદનો જ, ૨૫-૩૦ હજાર પ્રમાણ આશરે મળે છે. છતાં કલિકાલસર્વજીના આશયને સમજી જ્યાં જ્યાં તૂટક હોય તે પૂરે કરી મુદ્રિત કરવા લાગ્યા છે. આ કામ સૌથી ઉત્તમ છે અને તેથી ઘણુ મહેનતે પ્રાપ્ત થતા યશ પણ કલિકાલસર્વજીના જ હવાલે કર્યા બરાબર છે. દરેક ભાષાના મૂળભૂત અંગરૂપે વ્યાકરણ હોય છે, કેટલાક વૈયાકરણે તેટલું જ માત્ર કરી અટકી ગયા છે, જ્યારે કલિકાલસર્વજ્ઞ ભગવંતની કૃતિ અને શલિ એ જાતની છે કે- જે સાહિત્યની રચના હાથમાં લીધી તે સાહિત્ય માટે બીજે કે ·૧૬ સ્થાને જોવાની કે કેઈનીયે પરાધીનતા રાખવાની જરૂર જ ન પડે, તે રીતે સાગોપાગ રચના કરી છે. “સિદ્ધહેમ' નામથી પણ તે વનિત થાય છે કે-પરાધીનતા રહે કે બીજાની કૃતિમાં ફાંફાં મારવાં પડે તે મારા અને સિદ્ધરાજના નામને ફટ લગાડનાર છે. શબ્દાનુશાસન એ મૂળભૂત અગ છે. જ્યારે એ શબના લિંગ- માટે વિચાર જરૂર ઉભે થાય, તેના માટે ૧૩૮ પ્રમાણ મૂળ અને ૩૬૮૦ શ્લેકમમાણવૃતિ સાથે પહેલા અધ્યાયના પહેલા પાકના ૨૮–૨૯ સુત્રામાં આખાય લિંગાનુશાસનને સમાવેશ કર્યો છે. સાહિત્યમાં ઉપયોગ થયા શિવાયના શબ્દો નિરર્થક ગણાય, કારણકે આનંદ, યશ કે ઉપદેશને માટે શબ્દાનુશાસનના સૂત્રો કરતાંય પ્રયુક્ત શબ્દોજ મહાન ભાગ ભજવે છે, જે વાત કલિકાલસર્વજ્ઞ ભગવતે (શબ્દાનુશાસનના ફળરૂપ) કાવ્યાનુશાસન બનાવી સિદ્ધ કરી બતાવી છે–તેમાં સુવ પણ છે 3-" काव्यमानन्दाय यशसे कान्तातुल्यतयोपदेशाय च. કાવ્યાનુશાસન-અલંકારચૂડામણિ અને તેના ઉપર વિવેક એમ ત્રણેય પોતે જ બનાવેલ છે, અને તે સાહિત્યની કોટિમાં અજોડ ગ્રંથ છે સાહિત્યમાં વપરાતા શબ્દો છંદ પદ્ધતિ વિનાના હોય તે કર્ણકટુ બની જાય, કેમકે-એકના એક શબ્દમાંથી બેલાતી ભાષા સંસ્કારિત હોય તો સુંદર અને લેકગ્રાહ્ય બને, જ્યારે તે જ શબ્દો યાતધા ફેંકાતા હોય તો અપ્રિય અને નિવ્ર બને છે, તેવી છંદપદ્ધતિ માટે તેમણે પોતે જ છેદન- શાસનની રચના કરી છે. વળી કોઈ પણ વાતની સિદ્ધિ ચર્ચાને અંતેજ થાય અને ચર્ચાને એ તે નક્કી થયેલ નકકર સત્ય સ્વીકૃત થાય છે “સેનું કપ, તાપ અને છેદને પામ્યા બાદ જ સવીકૃત થાય છે. આ વાત “વિધિ स्याद्वादात् ” એ સૂત્રના બીન અર્થથી વનિત થાય છે. તે સૂત્રમાં–વાલાહ “સિદ્ધિ: રચાર એ વિગ્રહ કરવાથી ઉક્ત ફલિતાર્થ જરૂર નીકળી શકે છે. એટલે આ વિષય પણ અધૂર ન રહી જાય તે માટે તેઓશ્રીએ-પતે જ. ૧ વાદાનુશાસનની પણ રચના કરી છે. આમ એક જ મૂળભૂત અંગને સમૃદ્ધ બનાવવા કલિકાલસર્વજ્ઞ ભગવંતે પાંચ અનુશાસનની રચના કરી છે, જેમાંનું આ પહેલું અનુશાસન છે.

·૨ લિંગાનુશાસન-રવપૂજ્યપાદાચાર્ય ક્ષણાભસૂરિજી મ. 8 તરફથી મુકિત કરાવવામાં આવેલ છે. ૩ કાવ્યાનુશાસને મહાવીરવિહાલય તરફથી મુકિત થયેલ છે. ૪ દશા - શેઠ વકરણ મૂળછ તરફથી છપાયેલ છે, પણ તે ઉપલબ્ધ નથી, તેમ સ્થિત છપાયું પણ નથી, માટે પુનઃ પ્રકાશિત કરાવવું અતિ આવશ્યક ગણાય. જે પુરુષ એ કામને હાથ ધરશે તે મહાપુરુષની અપૂર્વ કૃતિને પ્રકાશિત કરી પુણ્ય પ્રાપ્ત કરવા સાથે અપૂર્વ યક્ષને મેળાવશે. ૫ વાદાનુશાસન-હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી. વિશીર્ણ થઈ ગયું હોય તેમ લાગે છે. આ વ્યાકરણમાં આવતા દરેક સુત્રોનાં ઉદાહરણ, પ્રત્યુદાહરણને ઉપ- ઘોગ કેવી રીતે કરી શકાય? તેની સુંદર રૂપરેખા આપતી વ્યવસ્થિત ગુંથણી, સાથે સાથે સાલકી વંશના રાજાઓની કારકીર્દિ, એમ બંનેના આશ્રય રૂપ દુવ્યાશ્રયનામક મહાકાવ્ય રચી અદ્વિતીય પ્રકાશ પાડ્યું છે. પાણિ- તીય સત્રને સંગત કરતું સટ્ટાકાવ્ય આની તુલનામાં ઘણું જ પછાત ગણાય. આ પ્રમાણે કલિકાલસર્વજ્ઞ ભગવંતે સાંગોપાંગ પાંચ શાસનની રચના સ્વરચિત ટીકા ટીપ્પણે સાથે એવી અપૂર્વ કરી છે કે તે તે વિષયને માટે અલ્પાંશે પણ પરાયા સાહિત્યની પરાધીનતા સેવવી પડે તેમ નથી જ. કલિકાલસર્વજ્ઞ ભગવંત કેવલ વ્યાકરણ વિષયમા જ ઊંડા ઉતર્યા છે એમ નથી, પણ સર્વ વિષયોની ખૂબખૂબ તલસ્પર્શી છણુટ કરી છે. દર્શનશાસ્ત્ર, ધર્મશાસ્ત્ર, શબ્દશાસ્ત્ર, કાવ્યશાસ્ત્ર, આદિ અનેક પ્રકારે ગુંથાયેલ તેમની અજોડ (જે જુજ પ્રમાણમાં એટલે તેઓશ્રીના નિર્માણ સાહિત્યની અપેક્ષાએ રહી સહી જેવી ગણાતી) કૃતિઓ પણ એટલી બધી સેકમાહ્ય બની ગયેલી છે કે, જ્યાં જોઈએ ત્યાં તેમનું જ સાહિત્ય નજરે પડે છે. તેવુ અદ્વિતીય સાહિત્ય જોઈ વિદ્વજનેને મુખમાં આંગળી નાંખવી પડે તે તેમને બુદ્ધિચમકાર તરી આવે છે, તે પછી તેમનું બધું સાહિત્ય મળે છે તે આનંદને આંકવા માટેનું દુનિયામાં સાધન પણ મળવું મુશ્કેલ બને આમ છતાં પણ, આજને આપણે કેટલેક પૂજ્ય શ્રમણવર્ગ તેમના અપૂર્વ સાહિત્ય તરફ ઉપેક્ષાવૃત્તિ ખી, પઠન પાઠનમાં કિલષ્ટ અને મહેનતથી જ ·૧૮ પૂર તેમજ બોધમાં અધૂરા અન્ય સાહિત્યને આશ્રય લેવા માંડે છે, અને ગૃહસ્થવર્ગ તેને ભણતા વિદ્યાથીઓ તરફ બહુ જ ઓછા આદરે નિહાળ જેવાય છે, અગર જોઈએ તેટલા તેના અભ્યાસી પકવવામાં બેદરકાર રહે જેવાય છે તે અતિ ખેદજનક છે; પરંતુ વારસામાં મળેલા આવા અજેઠ સાહિત્યને ખૂબખૂબ પ્રચાર થે ઘટે. જો કે કેટલાક ઉપેક્ષાવૃત્તિ સેવે છે, છતાં ઘણા ખરા રસ લેતા થયા છે, એ એક આનંદને વિષય છે, અને તેથીજ વહેલી તકે આ એક ભાગ પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે. દરેકે કલિકાલ- સર્વશના આવા અદ્વિતીય સાહિત્યનો પ્રચાર કરવા બનતું કરી છૂટવું જોઈએ. પઠન, પાઠન, મુદ્રાપણુ તેમજ લેખનાદિદ્વારા પ્રાપ્ત સાહિત્ય વારસા પ્રત્યે વફા- દારી અદા કરવી જોઈએ. સાધુ, સાધવી, શ્રાવક, શ્રાવિકા, મોટા નાના દરેકે યથાશક્તિ ફાળો આપી કૃતજ્ઞતા પ્રદર્શિત કરવી ઘટે. જીવનની આછી રૂપરેખા– સર્વ વનરાજીઓ ખીલી રહી હેય, કોયલના ટહુકાર સંભળાતા હેય, સર્વ પક્ષીઓ કલોલ કરી રહ્યા હોય, એ સમયે કમલને પોતાની સુવાસ દશેય દિશાઓમાં ભરી દેતું કે, તે તમને સાહિત્યની સુગંધને મઘમઘાટ ફેલાવતા કલિકાલસર્વજ્ઞ શ્રીમાન હેમચંદ્રાચાર્ય ભગવાન દેખાશે, આ મહાન પુરુષનું જીવન અને કવન લેખિનીમાં ઉતારવું તે સામાન્ય માણસનું કામ નથી, કે જે જીવન અને કવન આજે આઠસે વર્ષો વીતવા છતા એટલી બધી સુવાસ ફેલાવી રહ્યું છે કે, જેના સાહિત્ય ઉપર સારુંય વિશ્વ આફરીન છે. મહાગુજરાતમાં અપૂર્વ સ્થાન ધરાવતું ધ ધુકા, મોઢવણિક ચાચીગ પિતા, ધર્મપ્રાણ પાહિની માતા, ૧૧૪૫ ને વિક્રમ સંવત તથા તથ- ધિરાજ શ્રી શત્રુંજય મહાતીર્થની યાત્રાની ઉત્સુકતાના ઉત્સવને જણાવતી કાર્તિકી પૂર્ણિમા વગેરે, શ્રી કલિકાલસર્વજ્ઞ જેવી જગતની મહાન વિભૂ- તિના જન્મથી અલંકૃત થનાં જગમશહૂર બન્યાં છે. પૂજ્ય કલિકાલસર્વજ્ઞ ભગવંતના આપણુ જેવા સામાન્ય માનવીની નજરમાં આવતા જીવનપ્રસંગે તે, તે મહાન વિભૂતિ તરફ બહુ માનની ·છિએ નિહાળતા સાહિત્યકારે સાક્ષરો-કવિઓ-વૈયાકરણ વગેરેએ પિત– તાના લેખમાં, કૃતિઓમાં તેમજ પુસ્તકેમાં વિવિધ પ્રકારે થી અપૂર્વ ક્તિ કરી છે, તેના કરતાં હું પણ કઈ વધારે આગળ વધીને કહી શકું મિ નથી જ, જેથી તેની તે વસ્તુને પુનરુક્ત કરવાની ઇચ્છા ન રાખતાં તે મહાપુરુષવિરચિત “ઉપલબ્ધ થેનું લિષ્ટ આપી આ કિંચિત ઉક્તિને માસ કરીશ. થનામ, શ્લોકસંખ્યા, પ્રચનામ, ગ્લાસખ્યા, સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન- ૭ પ્રાકૃત દુયાશ્રય ૧૫૦૦ (૪) લઘુતિ ૮ ધાતુપારાયણ (સવિવરણું) ૫૬૦૦ (૪) મધ્યમવૃત્તિ ૯ અભિધાનચિંતામણિ , ૧૦૦૦૦ (T) બૃહદ્દવૃત્તિ ૧૮૦૦૦ ૧૦ અભિધાનચિંતામણિ- (૫) બૃહન્યાસ ૮૪૦૦૦ પરિશિષ્ટ ૨૦૪ () અષ્ટમાધ્યાય ૧૧ અનેકાથ કોષ ૧૮૨૮ (પ્રાકૃતવૃત્તિ) ૨૨૦૦ ૧૨ નિઘંટુ ૩૬ () ઉદિવૃત્તિ ૩૨૫૦ ૧૩ દેશી નામમાલા (ક) ૩૫૦૦ . લિંગાનુશાસન (સવૃત્તિ) ૩૬૮૪ ૧૪ વિદાકુશ ૧ કાવ્યાનુશાસન(અલ કાર- ૧૫ ગશાસ્ત્ર (વૃત્તિસહિત) ૧૨૭૫૦ ચૂડામણિ વિવેક સહિત) ૭૩૦૦ ૧૬ વિષષ્ઠી (પરિશિષ્ટસહિત) ૩૬૦૦૦ ૬ છનુશાસન (સવૃત્તિ) ૩૦૦૦ ૧૭ વીતરાગસ્તોત્ર ૧૮૮ પ્રમાણ મીમામા અપૂર્ણ ૨૫૦૦ ૧૮ અન્યગ-વ્યવલિકા સર (કેટલાકના મતે વાદાનું શાસન) ૧૯ અગ- ૬ સસ્કૃત દુયાય ૨૮૨૮ ૨૦ મહાદેવસ્તોત્ર લૈંક સંખ્યા ૨૧૪૮૩૬. ઉપરની દરેક કૃતિઓ તેઓશ્રીને સર્વવિષયક તલસ્પશીપણાને પ્રતિભા- ભવને મને કલિકાલસર્વજ્ઞતાને સાબિત કરે છે. } કર ૪૪ કુલ ·હું સંપાદન કાર્ય આ ગ્રંથનું સંપાદન મારી જાણમાં પહેલ વહેલું શ્રીયવિજયજી- ગ્રંથમાળા બનારસ તરફથી, મુખપાઠમાં બહુજ સરળ પડે તેવા મેટા ટાઇપ તથા સાઈઝમાં પણ પરિશિષ્ટ કે પ્રસ્તાવનાદિ વિના જ થયેલું હતું. ત્યારબાદ મુનિ મહારાજ શ્રી હિમાંશુવિજયજીએ સારી મહેનત લઈ સામાન્ય અભ્યાસકેને પણ સરળ પડે તેવી જાતનું ટિપણુ લખવા પૂર્વક શ્રેણિ શ્રી આણંદજી કલ્યાણજીની પેઢી તરફથી સંપાદન કરેલ. તે પુસ્ત- કમાં છાત્રવર્ગના સરળ બે ખાતર છૂટી પાડવામાં આવેલ સંધિ આદિ યાકરણ પ્રક્રિયામાં દેષયુક્ત ગણાય, તેમજ ધાતુપાઠ આપ પણ આવશ્યક હતો. ઉક્ત બંને વખત સપાદન થવા છતાં, કેટલાએક વ્યાકરણવિષયના રસા મુનિવર્યોના પ્રાસથી બળો પ્રચાર થતાં અલભ્ય બની જવાથી, શાસનસમ્રાટુ પૂજ્યપાદ આ૦ શ્રીમદ્વિજય નેમિસૂરીશ્વર પટ્ટાલંકાર પૂજ્યપાદ વ્યાકરણવિશારદાચાર્ય શ્રીમદિ લાવયસૂરિજી મહારાજશ્રીના મુખ્ય શિષ્યરત્ન ગુરુશ્રષામાં તલ્લીન રહી, ન્યાય-વ્યાકરણ-સાહિત્યાદિ વિષયક સુમતત્વસ્પશી વાન પ્રાપ્ત કરી, સ્વાદ્યન્તરનાકર-સિદ્ધહેમદીપિકા- કંવાદિપ્રકાશ આદિ સંસ્કૃત ગ્રંથોનુ, તેમજ શ્રી જિનસંગીતસરિતા તથા નૂતન- જિનસ્તવનમાલાદિ ગુજરાતી સાહિત્યનું સુંદર સર્જન કરનાર પૂજ્ય મુનિ- મહારાજશ્રી દક્ષવિજયજી મ. શ્રીએ તે (cતીય સંસ્કરણનું) કાર્ય ગુરૂઆશા થવાથી ઉલ્લાસપૂર્વક હાથ ધર્યું. જે પૂજ્ય વ્યાકરણવાચસ્પતિ આચાર્યશ્રીના વ્યાકરણવિષયક જ્ઞાન સંબધી એક પ્રસંગ સાભરી આવે છે કે તેઓશ્રી વિ. સં. ૧૯૯૫ મી ઝગડીયાજી માતુર્માસ હતા. દરમ્યાન શ્રીમદવિજયજી જૈન પાઠશાળા-ભેસાણના પ્રધાન સંચાલક શ્રીયુત પ્રભુદાસભાઈ બેચરદાસભાઈના શુભ પ્રયાસથી મને મારા સહાધ્યાયી શિવલાલભાઈ સાથે શ્રી સિદ્ધહેમવ્યાકરણ બૃહદવૃત્તિને પૂજયશ્રી પાસે અભ્યાસ કરવાને અપૂર્વ લાભ ઉપલબ્ધ થયું હતું.

·૨ પૂજ્ય આચાર્યશ્રી ખૂબ ઝીણવટથી ખાંચાખૂંચભરી બાબતને પણ એવી દર શલિમાં સમજાવતા અને ઉકેલ કરતા કે જે સાંભળી અમે તે ચકિત જ ની જતા હતા. જેઓશ્રી આ જ વિષયને સ્પર્શતા સ્વરચિત ધાતુરત્નાકર ૦ ૧ થી ૮, તેમ જ કલિકાલસર્વવિરચિત સંસ્કૃત વ્યાકરણના તમામ rસહિત સિદ્ધહેમ-( શખમહાર્ણવ )ન્યાસાનુસંધાનાદિ વ્યાકરણશે; ઘરહસ્ય-અમદાવૃત્તિ, અનેકાંતવ્યવસ્થા-તરવાવધિની વૃત્તિ, સપ્તભંગી- થપ્રદીપપ્રકરણ-બાલધિનીવૃત્તિ, તરવાથવિત્રી–પ્રકાશિકાટીકા, પs નયામૃતતરંગિણી' ટીકા સહિત નપદેશ તરંગિણી” તરણુટીક આદિ વાયના એક તથા તિલકમંજરી–પરાગ ટીકા, કાવ્યાનુશાસન ટીકા, દુવ્ય- ક દેવગુર્વષ્ટક સટીક તેમજ દુવ્યર્થક કદમ્બાષ્ટક આદિ સાહિત્યના પ્રથની થના તથા સંપાદનહારા કલિકાલસર્વજ્ઞ તથા ન્યાયવિશારદ ન્યાયાચાર્ય પાચકવર આદિ પૂર્વમહર્ષિઓની કૃતિઓને અદ્દલ ન્યાય આપી રહ્યા છે, અને શાસનની અપૂર્વ સેવા બજાવી રહ્યા છે. આ (છ હઝારી) ગ્રંથની પૂર્વ મુદ્રિત ઉક્ત બંને આવૃત્તિઓમાં પશુદ્ધિઓની બહુલતા હતી, વિશિષ્ટ પરિશિષ્ટ તથા શુદ્ધ ધાતુપાઠ…આદિની ટિઓ રહેતી હતી, તે સર્વનું બહુ જ ઝીણવટપૂર્વક સંશોધન કરી, પૂજ્ય ધુ-સાધ્વીજી મહારાજ વિહારમાં પણ સાથે રાખી, વધારેમાં વધારે મ ઉપગ કરી શકે છે તેમજ વહેલામાં હેલી તકે બહાર પ્રકાશિત કરવાના ભાશયથી સાથે ધાતુપાઠ તેમજ લૌકિક-સાત્ર તથા વાકયકરણીય ધાતુઓ સાથે સલક્ષણ પ્રથમ પરિશિષ્ટમાં આપી, બીજા પરિશિષ્ટમાં ઘાતુ-પ્રત્યયાનુ- ધફળ પ્રતિપાદિકા કારિકા સાથે સવિવેચન આપી, અનુબંધ ફળઝાપક ઠે આપેલ છે. તથા ત્રીજા પરિશિષ્ટમાં સે અનિ-ધાતુની કારિકાઓ વેચન તથા કોઠા સહિત આપેલ છે. આ રીતે આ ભાગને સમૃદ્ધ બનાવી ? અધ્યાય સુધી આ ગ્રંથ પૂજ્ય સંપાદર મુનિમહારાજશ્રી દક્ષવિજયજીની ખૂબ કાળજી પૂર્વક બહાર પાડવામાં આવેલ છે. પૂર્વાચાર્યોના આવા ગ્રંથોનું ખૂબખૂબ સંપાદન કરતા રહી પ્રકાશમાં વાવવા તનતોડ મહેનત કરી પૂર્વાચાર્યોની કૃતિઓને ન્યાય અપાવનાર આવા મહાત્માઓને જેટલે ધન્યવાદ આપીએ તેટલો ઓછો જ છે.

·૨૨ અંતમાં દરેક વિષયમાં અજોડ અતૂટ સાહિત્ય પ્રત્યેની તેમજ તેઓ- શ્રીની ભકિત પ્રત્યેની આપણી એ ફરજ હેવી જોઈએ કે, તેઓશ્રીના સાહિ ત્યને ખૂબ ખૂબ ફેલાવો કરવા માટે દરેક રીતે કટિબદ્ધ થવું જોઈએ. પૂજ્ય સાધુ-સાધ્વીજી મહારાજશ્રીએ તે નિયમ કરી લેવો જોઈએ કે- તેમનું સાહિત્ય કેઈ ને કોઈ અંશે કરવું જ; અને પૂજ્ય પદવીધર અને વિદ્વાન મુનિરાજેએ તેમજ અગ્રગણ્ય શ્રાવકવર્ગે તે સાહિત્યના ફેલાવા માટે અપૂર્વ પેજના કરવી અતિ આવશ્યક છે. મટી મેટી પરીક્ષાઓ, તેને લગતાં મેટાં મોટાં ઇનામો અને મહાન વિદ્યાશાળાઓ-પાઠશાળાઓ વગેરે ‘ઉભાં કરવાં જોઇએ, કે જે સ્થાનમાં રોજે રોજ અધ્યયન-અધ્યાપન પૂર્ણ જીવત અને જાગૃત જોઇ આંતરિક આનંદ અનુભવીએ. ખાતે આવા અત્યુત્તમ ગ્રંથનું વધુ ને વધુ પઠન-પાઠન થતું રહે, એમ શાસનની દરેક વ્યક્તિ પોતાની ફરજ સમજી તે કાર્યને હરેક શકય પ્રયને વેગવત બનાવે એવી આશા સાથે વિરમું છું. વિ. સ. ૨૦૦૫ ના લેખક–પં. છબીલદાસ કેશરીચંદ સંઘવી (“શ્રીસ્વાદાદ સંસ્કૃત પાઠશાળા” અને “શ્રી ભઠ્ઠીબાઈ મહા સુદ ૬ શુક્રવાર, જૈન શ્રાવિકશાળાંના મુખ્ય અધ્યાપક) સ્તંભતીર્થ (ખંભાત). કે દાદાસાહેબની પોળ-ભાત. -- ·२३ ॥ परिशिष्टं द्वितीयम् ॥ ॥ अथ धातु-प्रत्ययानुषन्धफलप्रतिपादिकाः कारिकाः ॥ उचारणेऽस्त्यवर्णाद्य आः कयोरिनिषेधने । इकारादात्मनेपद, मीकाराचोभयं भवेत् ॥ १ ॥ उदितः स्वरानोऽन्तश्चोक, क्त्वादाविटो विकल्पनम् । रूपान्ये डेपरेऽहस्व ऋकारादविकल्पकः ॥ २ ॥ लकारादङ् समायात्यः सिचि वृद्धिनिषेधकः । ऐ: कयोरिनिषेधः स्या,दोः क्तयोस्तस्य नो भवेत् ॥ ३ ॥ औकार इड्विकल्पार्थे ऽनुस्वारोऽनिविशेषणे । लृकारच विसर्गश्चा,-ऽनुबन्धो भवतो नहि ॥ ४ ॥ कोऽदादिर्न गुणी प्रोक्तः खे पूर्वस्य मुमागमः । गेनोमयपदी प्रोक्तो घश्च च-जोः कगौ कृतौ ॥ ५ ॥ आत्मने गुणरोधे उ-थो दिवादिगणो भवेत् । जो वृद्धौ वर्तमाने का ट: स्वादिष्ठा रथु]कारकः ॥ ६ ॥ त्रिमगर्थो डकारः स्याण णश्चुरादिश्च वृद्धिकत् । तस्तुदादौ नकारश्शेषाऽसीति विशेषणे ॥ ७ ॥ रुधादौ नागमे पो हि मो दामः सम्प्रदानके । यस्तनादौ रकार: स्यात् पुंवद्भावार्थसूचकः ॥ ८ ॥ स्त्रीलिङ्गाथै लकारो हि उत और्विति वो भवेत् । श: क्यादिः क्या शिति प्रोकः पा पितोऽविशेषणे ॥९॥ पदत्वार्थे सकारो हि नोका अत्र न सन्ति च । धातूनां प्रत्ययानाचा-ऽनुबन्धः कथितो मया ॥१०॥ E પ્રથમ પરિશિષ્ટ પ્રાંતિ પત્ર ર૫૮ થી ૩૦૦ સુધીમાં આપેલ છે, भी “भातु" छे. 7

·૨૪
| # ૧દ નમઃ ||
ધાતુ અને પ્રત્યયના અનુબંધના ફળને પ્રતિપાદન કરનારી
કારિકાઓનો વિવેચન સહિત અર્થ.
અનુબંધની વ્યાખ્યા–“અનુવદતિ વાર્થ સંવરે દારૂ
સભ્ય ” એ વ્યુત્પત્યર્થને અનુસાર, અમુક કાર્ય માટે જે જાયજોડાય તે
અનુબંધ કહેવાય છે. અર્થાત ઉપદેશ અવસ્થામાં જે આપેલ હોય છતાં
પ્રયોગ અવસ્થામાં જે ન દેખાતો હોય તે અનુબંધ કહેવાય છે.
( ૧ )
અજાડ કે ૫ અા સબંધી જે પ્રથમ અકાર તે ઉચ્ચા-
રણમાં આવે છે. અર્થત અકાઅનુબંધ સુખાકારી ઉચ્ચારણ માટે જાણુ.
જેમકે તા (1) દુર 0
પાવર છે તે ને તુ પ્રત્યયની આદિમાં ઇ પ્રત્યયના નિષે-
ધમાં આવે છે, અર્થાત -વસ્તુની આદિમાં થતા ના
ઈકારને નિષેધક છે. જેમકે-“() જોરિ એ ધાતુથી
જીવતુ પ્રત્યય પર છતાં દર ને નિષેધ થવાથી દૂધ તેમજ દૂવાર
પ્રયોગ સિદ્ધ થાય છે,
gazથી આત્મને પદ થાય છે. જેમકે- (1) ?
અહિં જુવાર ના પ્રતાપે આ ધાતુ આત્મપદના પ્રત્યય લે છે.
ઇત્યાદિ. અને
વાર થી ઉભય (-૫દી પ્રત્ય) થાય છે. અર્થાત ફુવાર અનુબંધ
વાળ ધાતુ ઉભયપદી કહેવાય છે. જેમકે-અપ () વારા'
અહિં તાર હોવાથી પરસૈપદી તેમજ આત્મપદી (એમ ઉભયપદી)
પ્રત્યય થાય છે. અતિ ભારે ઇત્યાદિ ૧
( ૨ ) .
હરિ છે તે, છે
કવિતા રચાત્ત એ સવથી કવિયાને
૧

·૨૫ ” એ સૂત્રથી હોવ અનુબંધવાળા ધાતુના સ્વરથી પર જ આગમ કરવા માટે છે. અર્થાત ૩ ઉક્ત સત્રથી નવાર આગમ કરે છે. જેમકે “ત () રજૂર્વજો” આ ઉકિત હેવાથી જ આગમ થઈ “સ- तन्क-त બને છે, અને તતિ ઇત્યાદિ રૂપોની સિદ્ધિ થાય છે. કાર છે તે, નવા પ્રત્યયની આદિમાં રૂ (ને ઇકાર) વિક કરે છે. જેમકે-ઘર (%) તિ,” આ ધાતુ વિવ હેવાથી ऊदितो वा વિક થાય છે. “ વવા” અહિં [ ન કરીએ ત્યારે ઉતા એવું રૂપ થાય અને કુટું કરીએ ત્યારે (રાજા વિકલ્પ વિરા થતે હેવાથી) વિદ્યા અને વિજ્ઞાવા એવાં બે પે થાય છે. કવર થી પ્રત્યય (૯ પરક જ પ્રત્યય ) પર છતાં રવિ (= અનુબ ધવાળા) ધાતુઓના ઉપન્ય(સ્વર)ને હવ આદેશ થતો નથી. જેમકે- જોણ (૬) શોષorટાર્થો” આ ધાતુ રવિવું હોવાથી, મા અવર વિસંત ! એ ઠેકાણે સુ (પરક જિ) પર છતાં ઉપન્યને હસ્વ થયે નહિં; વળી તેવી જ રીતે “ણું” ધાતુના ભાવ પ્રગમાં પણ થયેલ છે. ચાર થી સહુ વિકટ થાય છે, અર્થાત દીર્ઘ અનુબંધવાળા ધાતુઓથી સર પ્રત્યય વિકલ્પ થાય છે. જેમકે- “ચુર (જ્યુ) મારે' આ ધાતુ રહિત હવાથી ચુત ને અતિ એ અવતનીના બન્ને પ્રયાગમાં, પહેલામાં એવું થયેલ છે અને બીજામાં अ થયેલ નથી, તેથી બે પ થયાં છે. ! ૨ u ( ૩ ) સૂર થી સહુ પ્રત્યય આવે છે. જેમકે-પર (૧) મરો” એ બહુ રિત હેવાથી “હિષ્ણુતા”િ એ સત્રથી અe પ્રત્યય આવી ગમતુ એવું રૂપ થાય છે. હવI છે તે, સિદ્ પ્રત્યય પર છતાં હિને નિષેધ કરે છે. જેમકે- ·ऐकार क्त છે ની આદિમાં ફુટું વાત, હાર (રા) વવરો અહિ વિર પણું હોવાથી “કચરાન- ઊંચી” એ સૂત્રથી પ્રાપ્ત વૃદ્ધિને “રઢિ-જા” એ સૂત્રથી નિષેધ થઈ અજર એવું રૂપ બનેલ છે ને क्तवतु પ્રત્યયની આદિમાં इह પ્રત્યયને નિષેધ કરે છે. જેમકે-“(૧)જો અહિં હિત પણું હોવાથી, “શૈ. વિતર યો” એ સૂત્રથી જોવાનું નો નિષેધ થવાથી ટ્ટ, જવાન પ્રયોગ સિદ્ધ થાય છે. વાર જે અનુબંધમાં હેય તે, વહુ ના તકારને નકાર થાય છે. જેમકે –“સોષિ)શો' અહિં વિત પણ હેવાથી “ચૂપચારિ.” એ સૂત્રથી -wag ના તારને નકાર આદેશ થવાથી वानवान् પ્રયોગ બનેલ છે ૩ + ( ૪ ) વાર છે તે ૬ પ્રત્યયને વિકલ્પ કરે છે અર્થાત સૌ અનુબધ- વાળા ધાતુ જે કહેવાય છે. જેમકે-“() રાવતા અલિ ગૌરિ પણ હેવાથી “પૂૌતિ” એ સુત્ર વિકલ્પ इट् થઈ 7, ર્વારા પુરવૂતિ, તિપિતિ ઈત્યાદિ પ્રયોગ બને છે. - બિન્દુ૫ અનુસ્વાર ધાતુના નિઃ પણાને જણાવે છે. અર્થાત અનુસ્વાર અનુબંધવાળ ધાતુ અનિટ મનાય છે, એટલે કે અનુસ્વારેત, ધાતુથી ટુ પ્રત્યય થતો નથી. જેમકે-“vi()' અહિં અનુ- સ્વાર અનુબંધ (હેવાથી અને તે) હેવાથી, “રસારિતો.” સૂવથી પ્રાપ્ત इद्र પ્રત્યયન एकस्वरादनुस्वारेतः એ સૂત્રથી નિધિ થાય છે, અને તેથી પતા, પતિ ઈત્યાદિ રૂપાની સિદ્ધિ થાય છે. ડર અને વિસ આ બન્ને અનુબંધ થતા નથી. ૪ . ( ૫ ) રર જે ધાતુમાં હેય તે તે ધાતુ અરિ થાય છે. (=અહિ છે એ ·રાહ છે ગણાય છે.) એવી રીતે વાત જે પ્રત્યયમાં હોય તે, તે પ્રત્યય તા ધાતુ ગુણી થતો નથી, યાને તે ધાતુના સ્વરનો ગુણ થતું નથી. -“દન (સૂ) હિંસાપત્યો” આ ધાતુને યિા કરવાથી કારિ આવ્યું, અને તેથી “ચનાઃ ૨” એ સૂત્રમાં અવિનું ૧ કરેલ હોવાથી રદ્ પ્રત્યય થતો નથી, અને તેથી નિરઇત્યાદિ રૂપે થાય છે. આ ધાતુ સંબદ્ધ રાજાનું ફળ બતાવ્યું. હવે પ્રત્યય સબદ્ધ નું ફળ બતાવીએ છીએ. જેમકે સત્તાવા” એ ધાતુથી તુ પ્રત્યય લાવ્યા, તે વિવું હેવાથી, અને “નામનો ગુણોતિ યુગમાં વિરનું વજન હેવાથી ગુણ થતા નથી, અને તેથી યાત તૈયાર થાય છે. વાર પૂર્વને ગુમામ કરે છે. ગુમ એ ની પ્રાચીન સત્તા છે, ગુમાર એટલે ૬ આગમ સમજવો. સાર એ આવ્યો કે હિત ય પર છતા પૂર્વ વર્ણને ૬ આગમ થાય છે. જેમકે–રિ () ” એ ધાતુથી “તું. ” એ સૂવથી રજૂ પ્રત્યય થયે છd, ત્યનચાટ” એ સૂત્રથી મુ આમ થવાથી પડ્ડમરમા માથે અર્થમા पटुमन्यः એ પ્રાગ સિદ્ધ થાય છે. This અનુબંધથી ધાતુ ઉભયપદી કહેવાય છે. જેમકે-બ્રિજ (f)- જાથા' અહિં જ અનુબ ધ હેવાથી ફળવાન કર્તા અર્થમાં “હું” સુવથી આત્મપદ અને અન્યત્ર “વાર્ એ સત્રથી પર- ૌપદ થવાથી ઉભયપદ થાય છે. તેથી અરે, અતિ ઈત્યાદિ ઉભયપદી પ બને છે. જે અનુબંધ હોય તે ને જૂ ને અનુક્રમે ને ग માદેશ થાય છે. જેમકે-૯૬ (૬) જા” એ ધાતુથી ભાવમાં rગ પ્રત્યય (વિષ્ણ) કરવાથી ઘર પર શબ્દ બને છે, તેમાં = પ્રત્યય ઉપર હેવાથી ધાતુના ૬ ને શું આદેશ થયેલ છે. તથા શt (9) હેવપૂગારિયા' વન (જૂ+ા) ·છે. ચારા ઉક્ત બન્ને પ્રયોગોમાં અહિં “નિટનો જ પિતિ એ સુનથી ને क અને ज નો गू થયેલ છે. || ૫ | ( ૬ ) હર આત્મપદ માટે તેમ જ ગુણને નિષેધ કરવા માટે છે. યાને હવા અનુબંધથી આત્મપદી પ્રત્યે આવે છે અને ગુણને નિષેધ થાય છે. જેમકે-અજાણ (m)ગતો” આ ધાતુ હિન્દુ હોવાથી “ ત્તિએ સત્રથી આત્મને પદ પ્રત્યય થવાથી શારે ઈત્યાદિ પિ સિદ્ધ થાય છે. તથા “શુતિ (જી) સી' એ ધાતુથી અઘતનીમાં (શુક્ર) હિના એ સહુ પ્રત્યય થાય છે, અને “નામ શુતિ” એ સૂત્રમાં હિના વર્જિત હેવાથી ગુણ થતું નથી, અને તેથી મgવત્ એવું રૂપ બને છે. વાર જે અનુબંધ હેય તે વિવાાિ થાય છે, યાને જે ધાતુને ૬ અનુબંધ હોય તે દ્વિવાદ્રિા ને ધાતુ જાણે. જેમકે-“ચ () કૃતિમા' આ ધાતુમા જૂ અનુબંધ હોવાથી વિવાદ થયો, અને તેથી “રિવ” એ સૂત્રથી જ પ્રત્યય થઈને ઐતિ રૂપ બને છે. ગરા વૃદ્ધિ કરે છે અને ગર થી ઉપલક્ષિત નિ જે હોય તે ધાતુથી વર્તમાન અર્થમા જ પ્રત્યય થાય છે જેમકે-જૂ કરવામ” અગિર=સવમારિા આ પ્રયુગમાં “તિ” એ સૂત્રથી વૃદ્ધિ થયેલ છે. તથા “ગિફવા (શિવ) અચ રાજે' આ ધાતુમાં વાર થી ઉપલલિત નિ હેવાથી “છ” એ સૂત્રથી વર્તમાન અર્થમા અત્યય થવાથી (fકાલે એ અર્થમા) uિrs પ્રાગ સિદ્ધ થાય છે દશા અનુબંધ વાણિપણું જણાવે છે. જેમકે--હિં (હિ) શિવ એ ધાતુ રિત હેવાથી વાઃિ થશે, અને તેથી “સ્વ ” એ સૂત્રથી પ્રત્યય થઈને સિત પ્રવેગ સિદ્ધ થશે. (પ્રસ- ગોપાત્ત જણાવવું જોઇએ કે-૧ર વાવિકgar દાએ પાઠ અશુદ્ધ છે. – કારણ કે- ૪ અનુબંધ કોઈ પણ ઠેકાણે આવતો નથી, વળી જાવા થી .

·Re કાર્યની પણ bઈ પણ યુપ સ્થળે પ્રાપ્તિ નથી, તેથી “ર વિશુ. કલા” એ પાઠ હોવો જોઈએ અને તે સગત થતો હોવાથી વાજબી પણ છે. તેને અર્થ એ થાય છે કે- રાજ જે એકલે હેય તે રાષ્ટ્રિ પણું જણાવે છે, અને ઉકાર સહિત હેય તે અશુ કરે છે.) જેમકે- સુપf (૩) વીણા એ ધાતુથી “વિશુ એ સૂત્રથી કર્યું થવાથી वपथु: એ પ્રયોગ સિદ્ધ થાય છે. પે ૬ ( ૭ ) સર (૩ થી ઉપલક્ષિત હાટુ) છે તેનું નિર્મ પ્રત્યયને માટે આવે છે. જેમકે-“હુપદ (પ) ” અહિં હિત પણું હેવાથી વિમેશ પ્રત્યય થઈ પનિ નિમ્ એ અર્થમાં ત્રિક પ્રયોગ બને છે. Uર જે અનુબંધમાં હેય તે ધાતુ શુરિ ગણુ ગણાય છે, -તેમજ વૃદ્ધિ કરનાર પણ મનાય છે. જેમકે- વરy (9) મારે આ ધાતુ તિ (=ળું અનુબંધવાળે) લેવાથી શુરવિર શો અને તેથી શુદ્વિશ્ય:” એ સૂત્રથી સ્િ પ્રત્યય થઈ શકતિ પ્રયોગ બને તથા “હું (દુ) તૈ' એ ધાતુથી પરિક્ષામાં બર્ પ્રત્યય લાવીએ ત્યારે તે forટૂ હેવાથી વૃદ્ધિ થઈને તુલાવ પ્રાગ સિદ્ધ થાય છે. તદ તુવાર પણું જણાવે છે. અર્થાત ? અનુબંધવાળો ધાતુ તુરહિ ગણને જાણુ. જેમકે- પિત્ત (f) છે” એ ધાતુ ત્તિ હોવાથી જ તુલા : ” એ સૂત્રથી જ પ્રત્યય થઈ ક્ષિત્તિ પ્રયોગ સિદ્ધ થાય છે. નવર છે તે, “gsરિત્રા” એ સૂત્રમાં વિશેષણ માટે છે, અર્થાત તે સ્ત્રના વિષયમાં ઉપયોગિ છે. જેમકે-, સારા अनिदिति किम् ? दुर्गका ॥ ७ ॥ ( ૮ ) પાર અનુબંધથી ધાતુ અરિ ગણાય છે અને તેથી જ આગમ ·૩૦ થાય છે. જેમકે- પિરિ) વિરેજ' એ ધાતુથી “માં રાવ” એ સૂત્રથી 2 પ્રત્યય થવાથી રિજિ પ્રયોગ સિદ્ધ થાય છે. [ પરંતુ કારિકામા “ નાગ જે 'િ છે, તેને બદલે “ઘા તાએ જે દિ' એવો પાઠ કરવામાં આવે તે વધુ સારૂ. તેની વ્યાખ્યા આ પ્રમાણે- gવાર છે તે હારિ વિષયક છે. અર્થાત ધાતુ સંબદ્ધ git ધાતુનું પવિત્ર જણાવે છે અને પ્રત્યયસ બદ્ધ વર તાલમ ને પ્ર- જક છે. જેમકે-આદિત્ય ! આ પ્રયોગમા લા ઉપસર્ગથી પર રહેલા ર (ર) જાવ એ ધાતુથી “વૃતિરાર” એ સૂત્રથી વચમ્ પ્રત્યય થઈ શુક્રવાર તા પતિ” એ સૂત્રથી ર આગમ થયેલો જોવાય છે. માર અનુબંધ છે તે, “વામ: was =” એ સૂત્રમા વિશેણુ માટે છે, યાને ઉપયોગી છે. જેમકે-સાચા અરજી મુ. આ પ્રયોગમા લમ્ ઉપસર્ગથી પર રહેલા “વાક્ રાતે એ મકાર અનુબ ધવાળા વા ધાતુથી અધર્મી સપ્રદાન અર્થમાં વર્તમાન (રાતી એ) નામથી સ્વતીયા વિભકિત થઈ છે અને તેના સંનિગમા આત્મને પદ કઈ થયેલ જોવામાં આવે છે. ચાર તનાનિ સુચક છે. અર્થાત જ અનુબંધવાળા ધાતુઓ તનાર ગણના જાણવા. જેમકે-ખૂથી (ક્ષ[) fÉણાયામ એ ધાતુથી - તનો” એ સુત્રથી ૩ થઈને શmતિ, ક્ષણ વગેરે પ્રયોગ બને છે. સવાર અનુબંધ jરમાર ૫ અર્થને સૂચક છે. જેમકે-વહુના- તીવા અહિં ટ્વી પ્રોડયા એ અર્થમા શબ્દથી ભારે લાય” એ સૂત્રથી જાતીય પ્રત્યય થઈ रिति એ સૂત્રથી યુવભાવ થયેલ છે. | ૮ || ( ૯ ) જલાર સ્ત્રીલિગ અર્થમા આવે છે. અર્થાત સ્ત્ર અનુબ ધથી સ્ત્રીલિગ ·૩૧ દયા થાય છે. જેમકે-૧નાનાં રજૂ કરતા. અહિં તર્ પ્રત્યય લ-અનુ- બંધવાળો હોવાથી સ્ત્રોત્ર થયેલ છે, યાને સ્ત્રીલિંગ પ્રયોગ બને છે. વર અનુબંધ “કર ચૌકિતિ =ચક” એ સૂત્રમાં વિશે- પણુ માટે છે, યાને એ સત્રના વિષયમાં ઉપયોગી છે. જેમકે ઑતિ ! અહિં શું(g) મને એ ધાતુના ઉકારને વિસ્ (ક અનુબંધવાળો) વ્યંજનાદિ એવો સિદ્ પ્રત્યય પર છતાં ગૌ આદેશ થયેલ છે. ફાર અનુબંધ ધાતુનું શ્યાવિપણું જણાવે છે અને રિતિ” એ સૂત્રમાં વિશેષણ માટે છે યાને ઉપયોગી છે. જેમકે-હિનારિા અહિં “જિં વિ)' એ ધાતુ રિર્ ( અનુબંધવાળો) હેવાથી, તેમાં માફિ પણું આવ્યું અને તેથી ” એ સૂત્રથી શ્રા પ્રત્યય થવાથી ઉક્ત પ્રયોગ સિદ્ધ થાય છે. તથા ભૂયતે એ પ્ર- ગમાં “જઃ રિતિ” એ સુત્રથી ભાવકર્મ અર્થમાં વિહિત પ્રત્યય પર છતાં રથ પ્રત્યય થયેલો જોવામાં આવે છે. ઘર અનુબંધ “પિતા” એ સૂત્રમાં વિશેષાર્થ છે, યાને ઉપગી છે, જેમકે-રુવ (પ) છે' એ s અનુબંધવાળા ધાતુથી જ સૌ એ અર્થમાં પ્રજા એ પ્રયોગ સિદ્ધ થાય છે. હા ( ૧૦ ) રાજદ અનુબંધ પદને પ્રજિક છે. અર્થાત જ અનુબંધ પરં. પરાએ પદસંજ્ઞાનું કારણ બને છે. જેમકે-જવરીયા અહિં અવ શબ્દથી અવૉલિફએ સૂત્રથી લૂ પ્રત્યય થયેલું છે. તે અનુ- બેધવાળે હેવાથી “નામ ફિચર્ચ” એ સત્રથી પદસંજ્ઞા થઈ અને તેથી “પુરસ્વતી” એ સત્રથી જુને શું આદેશ થઈને આવી પ્રયોગ બનેલ છે. વળી આ અનુબંધ કારિકામા જે જે અક્ષરે અનુબંધરૂપે કહ્યા નથી, તે અનુબંધરૂપ થતા નથી એમ સમજવું. અનુબંધે તે આટલા જ છે. અર્થાત કારિકામાં જે જે ગ્રહણ કરેલા છે તેટલા જ અનુછે છે. પરંતુ ·ર અહિં અનુબંધેનું જે જે ફળ બતાવ્યું છે, તેથી બીજા પ્રોજન (અન્ય ફળે) પણ ઉપલક્ષિત થાય છે. અર્થાત્ દર્શાવેલ ફળ અન્ય ફળનું ઉપલક્ષણ पने छे. आता तरी:-सिम टकार तुं प्रयागन (ण) स्वादि- पर यु , तो पर बें (घे ) पाने' मे पातुमा रहेको (मनु. ५५०५) टकार शुनिन्धयी वगैरे प्रयोगमा की प्रत्ययो न मने છે. એવી રીતે કાર અનુબંધનું અન્ય રવરદિપ વગેરે પ્રયોજન પણ સ્વબુદ્ધિથી વિચારવું. આ રીતે ધાતુઓને તથા પ્રત્યયને અનુબંધ મારાથી કહેવાય, અને તેથી ધાતુ અને પ્રત્યયના અનુબંધના ફળનું પ્રતિપાદન પૂર્ણ થયું ૧૧ - धातुगणापकानुवन्धम्लोकद्वयम् :- अदादयः कानुवन्धाश्वानुवन्धा दिवादयः स्वादयष्टानुवन्धा-स्तानुबन्धास्तुदादयः ॥ १ ॥ रुधादयः पानुबन्धा यानुबन्धास्तनादयः; ज्यादयः शानुवन्या णानुबन्धाश्चरादयः ॥ २ ॥ मथ:-ह मनुष्यवाणा पातुमे अदादि वाय थे. च् अनु. ५५वा दिवादि, द अनुसंधाणा स्वादि, त् अनुमा तुदादि, ए अनुयाणा रुधादि, य् अनुयाणा तनादि, श् अनुसंधागा क्यादि तथा ण् अनुयाणा चुरादि गयना धातुमा ल्याय छे. ॥ इति श्रीमत्तपोगणाम्बराम्बरमणि-श्वेताम्बरशिरोमणि-सूरिचक्रवत्ति-सार्वसार्वज्ञ शासनसार्वभौम-तीर्थरक्षकदक्ष-क्षमापालावलिपूजितपादपद्म-ब्रह्मसम- जगद्गुरुभट्टारकाचार्य श्रीमद्विजयनेमिसूरीश्वरपट्टालद्वार-व्याकरण- वाचस्पति-कविरत्न शास्त्रविशारदाचार्यश्रीमद्विजयला.ग्य- सूरीश-शिष्याणुना मुनिदक्षविजयेन धातुरत्नाकर निर्मात-निजगुरुप्रवरविरचिताऽनुवन्धकारिकावृत्यनु- सारेण भाषायामनुवादरूपेण विवेचिताः धातु-प्रत्ययानुवन्धफलप्रतिपादिकाः कारिकाः समाप्ताः ॥

·33 અનુબંધ ફળજ્ઞાપક–ઠે. નુબંધનામ १ २ आ ४ ई m અનુબ ધનું ફળ. ६४ात. ઉચ્ચરણાર્થ છે. तक (तक्) हसने । क भने क्तवतु नी आदिमा 'हुर्छ (हूर्छ ) कौटिल्ये' इट् ननिषेध रे. हूर्ण, हर्णवान् । આમને પદ કરે છે. 'ककि(कक्) लौल्ये ' ककते इत्यादि । ઉભવપદ કરે છે. 'भजी(भज्) सेवायाम्' भजति । भजते इत्यादि । उदितः स्वरान्नोऽन्तः 'तकु (तक्) कृच्छ्रजीवने मे सूत्रथा २२श्या ५२ नकार तन्क्त+अ+ति-तङ्कति આગમ કરે છે, तवा अपयनी आतिमा इट 'बञ्चू (वञ्च ) गतौ'- વિકપે કરે છે. वक्त्वा। वचित्वा, वञ्चित्वा। ङ् ( ५२४ णि) ५२ छत 'राख (राख) शोषणालम ઉપાય સ્વરના હસ્વ આદેશને નિષેધ કરે છે. अङ् વિકલ્પ કરે છે. 'च्युत्त (च्युत् आसेचने' अच्युतत्, अच्योतीत् । अङ् प्रत्यय रे छे. 'गम्लं (गम् ) गतौ'- अगमत् । सिच् प्रत्यय ५२ छता दिना कटे (कटू) वर्षावरणयो' નિષેધ કરે છે. अकटीत् । क २ कवतुनी माहिमां 'क(क) गती' कट्टा, इना निषेध रेछ. कट्टवान् । कने कवतु ना तारना 'ओ(वै)शोषणे' वानः, નકાર આદેશ કરે છે, वानवान् । र्थयोः' अरराखत् । ११ ऐ १२ भो ·३४ १४ भूयात् । - १६ खू અનુબંધ નામ અનુબંધનું ફળ દૃષ્ટાંત १३ औ | इट् विघे रे छे. अर्थात् | 'औस्वृ (स्वृ) शब्दोपता- ધાતુને વે બનાવે છે. पयोः' स्वर्ता, स्वरिता । (मनुस्वा२) धातुने अनिट् । 'पां (पा) पाने' पाता । તરીકે ઓળખાવે છે. पास्यति । १५ कू क જે ધાતુમાં હોય તે તે 'हनंक(हन् )हिंसागत्योः' धातु अदादि (गाना) | हन्ति । 'भू सत्तायाम्'- ગણાય છે, અને પ્રત્યયમાં હોય તે, તે પ્રત્યય પર છતા ધાતુના "સ્વરને ગુણ થતું નથી. पून सुम् (म्) मागम 'मनिच '(मन् ) ज्ञाने अरे छे. पटुंमन्यः । १७ गू ધાતુને ઉભયપદી બનાવે છે. श्रिय (श्रि) सेवायाम्' श्रयते । श्रृंयति । १८ ८ . च ने ज् न। मनु न | 'डुपचिए (पच्) पाके' पाकः । गू माहेश ४२ थे. 'यजी (यज्) 'देवपूजा- संगतिकरणदानेषु'-यागः। ધાતુને આભનેપદી બનાવે છે, गांङ् (गा) गतौ' गाते । भने गुएना निषेध ४३ छ. 'शुति(द्युत् ) दीप्तौ' अधुतत् । २० च्. दिवादि गणना थातुरमावेछ. कुथच (कुथ् ) पूतिभावे कुथ्यति । કૃદ્ધિ કરે છે. અને ૬ ઉપલક્ષિત 'भू सत्तायाम् ' अन्वभावि। जिले डाय तो धातुथा वत' | 'शिक्ष्विदा (क्ष्विद् ) अव्यक्ते भान अर्थमा का प्रत्यय रे छ.. शब्द' श्विद्यते इति क्ष्विण्णः। ધાતુને શાહિ ગણુનો જણાવે पिंन्ट् (सि) अभिषवे'- छ. अने २ सहित टू सिनुते । 'टुवपी (वप्) (3) डोय तो अथुन ४२थे, | वीजसन्ताने-वपथुः। 'ट्वें तया श्रीलिंगमा डी रे छ. (घे) पाने'-शुनिन्धयी। १९ २१ नू २२ ·हत्य । ૩૫ અનુબંધ નામ અનુબંધનું ફળ દૃષ્ટાંત २३ इ (SURथा पक्षित डकारम्डु 'डुपची (पच्) पाके'- छ ) त्रिमा प्रत्यय ४रे पाकेन निवृत्तम्-पक्तिमम् । છે. તથા એકલે હું અત્યસ્વરા- मुनी। દિનો લેપ કરે છે. २४ ण् | चुरादि गाना धातुने यावे "वल्कण (वल्क) भाषणे'- छ, भने वृधिन पुरै छे. वल्कयति।' दु(दुगतौ'दुदाव। २५ त् तुदादि गाना यातुने oret छ. 'क्षिपींक्षिप)प्रेरणे'क्षिपति । २६न् 'इच्छापुंसोऽनित्क्याप्परे" खट्विका, खट्वाका । अनिदिति સૂત્રના વિષયમાં ઉપયોગી છે. किम् ? दुर्गका । २७ पू रुधादि- गवना धातुने मतावे | 'रिचुंपी(रिच्) विरेचने'- छ, भने न् मागम ४रे से. रिणति । 'हङ् (६) आदरे' વળી પ્રત્યયને અનુબંધી प હોય તે સુ આગમ પણ કરે છે. दामः सम्प्रदाने" में | दात्या सम्प्रयच्छते कामुकः। सूत्रना विषयमा ५ये छ. 'क्षणूयी (क्षण) हिंसायाम्' २९ य तनादि गाना धातुने या छ. क्षणोति, क्षणुते इत्यादि । કુંવદૃભાવ અર્થને સૂચક છે. पट्वी प्रकारोऽस्याम्पटु- जातीया । સ્ત્રીલિંગ અર્થમા આવે છે. जनानां समूहः-जनता । उत और्विति व्यञ्जनेऽद्वे" 'थुक (यु) अभिगमने' द्यौति। એ સૂત્રના વિષયમાં ઉપયોગી છે ३३ श् । क्यादि गीय धातुनी सूय सिनाति । 'भू लत्तायाम्' छ. सन "क्यः शिति" से 'पिंगा (सि) बन्धने' સૂત્રમાં ઉપયોગી છે. भूयते । षितोऽ" मे सूना डुपीए (पच्) पाके'- विषयमा वयोगी छ. पच्यते असौ पचा। પરત્વને પ્રપેજક છે. અર્થાત્ પદ- भवतोऽयम्भवदीयः॥ સંશા કરવામાં નિમિત્તસૂન છે. २८ म् ३२ व ३५ स् , ·૩૬ { % ૩૬ રનઃ | છે. હાથ પરિશિષ્ટ તૃતીયમ્ | सविवेचनाः सेट-अनिट्कारिकाः ॥ ધાતુઓના મુખ્ય બે વિભાગ છે. સ્વરાત ને વ્યાજનાન્ત. તે બન્નેના તે અનિટુ ને વેર એમ ત્રણ ત્રણ પ્રકાર છે. જેમકે- धातु Y --- | स्वरान्त || व्यञ्जनान्त T T सेट अनिट् वेट् सेट् अनिट् वेट સહિત અર્થાત નિત્ય ૬ પ્રત્યય લેનાર ધાતુ શનિઃ રહિત. અર્થાત ૪ પ્રત્યય નહિ લેનાર ધાતુ. વેવિક પે ૬ લેનાર ધાતુ. ને રે ધાતુની ઓળખાણ. ધાતુપાઠમાં જે ધાતુને માથે બિંદુ છે? તે સ્પષ્ટ સમજાય તેવું જ છે, ૫ અનુસ્વાર (અનુબંધ) હેય તે છતા પણ લેખક કે મુદ્રક આદિના દોષ- ધાતુ નિ જાણ ધાતુ પાઠમાં જે ને લઈને ધાતુપાઠમાં અનુસ્વાર કે ધાતુને માથે ઝૌ અનુબંધ લાગેલ હોય ઔકારની ગરબડ થઈ ગઈ હોય, તે ધાતુ છે જાણે અને જે ધાતુને તેવા સ્થળમાં નીચેના સુત્રોનું અનુ- અનુસ્વાર કે સૌ પૈકી એકેય અનુ. સરણ જ શરણભૂત છે. જેમકે- બંધ ન હોય તે ધાતુ તે સમજે. રે ધાતુને ઓળખાવનાર સવ– આ રીતે અનુબંધ ઉપરથી જ स्तायशितोऽत्रोणादेरिट धातु सेट् छ ? अनिट् छ ? वेट् [૪. ૪. ૨૨) આ સૂત્ર ધાતુને સેન્ટ્ર ·શ 1 इद તરીકે ઓળખાવે છે તેનો અર્થ એ છે કે-ધાતુથી પર રહેલા (રિ; જને કારિ વર્જિત) સકારાદિને તકારાદિ પ્રત્યેની આદિમા દૂર થાય છે. સાર એ આ કે- જે ધાતુઓથી પર વિધાન કરાતા સકારાદિ ને તકા- રાદિ પ્રત્યયો, પોતાની આદિમા પ્રત્યય લેતા હેય, તે ધાતુઓ કહેવાય છે, એટલે કે-" પ્રત્યય લોનાર ધાતુ ર કહેવાય છે શંકા-પ્રત્યાયની આદિનાં થાય છે, માટે પ્રત્યને રે કહી શકાય, • પરતુ ધાતુને તે કેમ કહેવાય? સમાધાન-અહિ ઉપચારથી ધાતુ- ને સેક્સ કહેવામાં આવે છે, અને તે યાજબી છે, કારણ કે ધાતુથી પર વિધાન કરાતા પ્રત્યાયની આદમાં થાય છે, માટે ધાતુને રે કહી શકાય. નિ થાતુને ઓળખાવનાર સુત્રg ણનુતઃ” [૪. છે. ધ આ સત્ર ધાતુને અનિરુ તરીકે ઓળખાવે છે. તેને અર્થ એ છે કે- એક સ્વરવાળા અને અનુસ્વાત અનુરવાર અનુબંધવાળા) ધાતુથી પર વિધાન કરાયેલા રિાત ભિન્ન સકારાદિને તકારાદિ પ્રત્યયને આદિમાં થતો નથી. એટલે કે-એક સ્વર- વાળે તેમ જ અનુસ્વાર અનુબંધ વાળ ધાતુ શનિ મનાય છે અથવા ૬ પ્રત્યયને નહિ લેનાર ધાતુ અનિદ્ કહેવાય છે. ઘે ધાતુને ઓળખાવનાર સૂત્ર- ધૂળતિ” [૪. ૪. ૨૮] આ સૂત્ર ધાતુને વેર્ તરીકે ઓળ- ખાવે છે. તેને અર્થ એ છે કે-ધૂ ધાતુ અને દિત (યાને સૌ અનુ- બધવાળા) ધાતુથી પર રહેલા (રિાત્ મિત્ર) સકારાદિ ને તકારાદિ પ્રત્યય- ની આદિમાં વિકપે થાય છે. એટલે કે વિકલ્પ ટૂ લેનાર ધૂ અને મૌહિત ધાતુઓ રે કહેવાય છે. સાર એ આવ્યો કે- ધાતુથી પર રહેલા જે સકારાદિ કે તકારાદિ પ્રત્ય પિતાની આદિમાં નિત્ય ર લેતા હોય તે રે, ન લેતા હોય તે શનિ, અને વિકલ્પ લેતા હોય તે વે ધાતુઓ કહેવાય છે. ધાતુના મુખ્ય બે ભાગ છે. સ્વરાત ને ય જનાત તેમાં “વિટા” ન્યાયે, અ૫ હેવાને કારણે શરૂઆ તમાં સ્વરાત ધાતુઓના વેઇનિ- વનું વિવેચન કર્યા પછી બે જ નાત ધાતુઓના સે-અનિટ પણાનુ વિવેચન કરે છે. તેમાં પણ પ્રય- ·૩૮ | લાઘવની દષ્ટિએ સ્વરત વિભાગમાં કાઓ છે, તે પૈકી રરૂઆતની દોઢ રે ધાતુઓને બતાવી, બાકી કારિકામાં સ્વરાન્ત વિભાગ છે અને નાને નિર તરીકે ઓળખાવે છે; આગળની કારિકાઓમાં યંજનાન્ત. અને વ્યંજનાન્ત વિભાગમાં અનિઃ વિભાગ છે, માટે દેહ કારિકા અલગ ધાતુઓ બતાવીને બાકીનાને રે પાડી વિવેચન કરેલ છે.) તરીકે દર્શાવે છે -(કુલ સાત કારિ- છિન્ન-નિકીજી- સુક્ષુ-g-g-વૃો કૃe | उदृदन्त-युजादिभ्यः, स्वरान्ता धातवः परे ॥ १ ॥ पाठ एकस्वराः स्युर्येऽनुस्वारेत इमे स्मृताः । વિવેચન-ધાતુપાઠ (ની ઉપદેશ ભૌત્તિ =શૌ અનુબંધવાળા) ન અવસ્થા)માં જે એક સ્વરવાળા હોય હેય તે લેવાનું કારણ કે-ૌહિત અને અનુસ્વારેત =અનુસ્વાર અનુ ધાતુઓને અનુબંધફળ પ્રતિપાદક પ્રક- બધવાળા) હેય તે અનિ, ધાતુઓ રણમાં રે કહેલા છે. જાણવા. આ અનિદ્ ધાતુનું લક્ષણ પ્રથમ કારિકામાં છેલ્લો શબ્દ જે સ્વરાંત કે વ્યંજનાત બને માટે છે, તેને અર્થ બીજા અથવા અન્ય. સરખુ છે. આ પ્રથમ કારિકામાં થાય છે. કોનાથી અન્ય? તેના જવા- બતાવેલા તમામ રવાન્ત ધાતુઓ બમાં “શ્વિ-છિલ્લી રી- સુક્ષુ- લે છે, તેથી કરીને તે સિવાયના શુ-, ગુગ ગ્રુપ, એક સ્વરવાળા અનુસ્વારેત સ્વરાંત રાજુ”િ એટલા વિભાગ જે જે ધાતુઓ હોય તે તમામ છે. અર્થાત આટલા ધાતુથી અન્ય. અનિદ્ જાણવા. આને વિસ્તૃત અર્થ નીચે મુજબ છે- એ રીતે નીચે (આગળની કારિ [સ્વરાંત સેટ ધાતુઓ કામાં) બતાવેલા એક વરવાળા અનુ શ્ચિ=૧૨૭ રષ્યિ (શ્ચિ) જતિ- સ્વાત એવા વ્યંજનાન્ત ધાતુઓ દૃ આ ધાતુ વૃદ્ધયર્થક અનિરુ જાણવા, અને તે સિવાયના હોવાથી માગલિક છે, માટે સૌથી યંજનાત ધાતુઓ તે જાણવા. આ પહેલે લીધે છે બંને પ્રકારના ૫ણ ધાતુઓ, કે જે श्रि-८८३ श्रिर (श्रि) सेवायाम् ।

·૩૯ ! डी-१८८ डी (डी) विहायसां શુ (પુ) તેને તા ૨૨૪૧ લી (હી) g=૦૮ gવ ( રતો स्तु-१०८३ स्नुक (स्नु) प्रस्नवने । શ=૨૨૦ રીશ (ર)ના વૃ=૨૨૨૪ રૂ (g) a | શુ=૦૮૦ ગુણ (જુ) પિઝા અહિં १९४७ वृरण (वृ) आवरणे એ સામાન્ય નિર્દેશ છે, તે આ ધાતુને સુગરિ પાઠમાં જ પણ ૨ ને ના સહચારથી સમાવેશ કરેલા છે. ચુ મિશ્ર” એ ધાતુ જ વૃા=૧૬૭વૃ(g)મૌ લેવા, પણ ૨૨૨૩ (સુ) જાનૂ વગેરે તમામ દીધ વધે એ ધાતુ ન લો. વળી શાત ધાતુઓ તથા ન १८०४ युणि (यु) जुगुप्ला- વગેરે તમામ દીર્ધ દવાન ચા- આ ધાતુ તે ચુરાદિ ધાતુઓ, ગણુને હેવાથી અનેક સ્વરત્વને *શુવિ પુજાદિ ગણુમાં કહેલા સવ- લઈને સ્વતઃ સેટુ છે જ. રાંત-૬) ધાતુઓ. જેવા કે- =૦૮ ૨ () રાજે અહિં १९४३ लीण (ली) द्रवीक- શું એ સામાન્ય નિર્દેશ હોવાથી જો ૨૨૪ મી(બી) પત્તા બધી જાતના હું ધાતુનું ગ્રહણ १९४५ प्रीगण (भी) तर्पणे। થવું જોઈએ તે પણ શું વગેરે १९४६ धूग्ण (धू) कम्पने ધાતુના સાહચર્યથી “જ રાત્રે (આ ધાતુ સારાત્ત હોવાથી એ ધાતુ જ લે, પરંતુ ૧૨ પણ સેટું છે) ! ૨૪૭ થુરાણ સંફ ૨) શેષ ૪' એ ધાતુ () શાળા૨૨૪૮નૂ (g) ન લે. જાનો (આ ધાતુ - =૦૮ઇસુક્ષુ)ર૬૦૮૨ ન હોવાથી પણ સેટું છે) | * યુરિ ધાતુઓને જ કરીએ ત્યારે અનેકસ્વરપણું હોવાથી તેર પણું છે જ, છતા બિના અભાવમાં પણ એક સ્વર દશામાં પણ સુવિ તમામ ધાતુઓ ઃ છે, તે જણાવવા માટે સુદ્દિનું ગ્રહણ કરેલ છે. તેમાં કેટલાક ધાતુઓને સુપિણું હેવાથી અને કેટલાક ધાતુઓને દીર્ધ infજારાપણું હેવાથી, એમ બન્ને રીતે રેપણું છે ·: - ૪૦ આ ઉપર બતાવેલા તમામ ધાતુઓ અતિ સમજવા . ૧. સ્વરાંત ધાતુઓ જાણવા અને હવે વર્ણક્રમથી નામ લઈને નીચેની તે સિવાયના એકસ્વરવાળા અને સાડી પાંચ કારિકાઓ દ્વારા વ્યંજ- અનુસ્વરાનુબંધવાળાસ્વરત સર્વ નાત નિઃ ધાતુઓને બતાવે છે. બ્રિલિયો રવુિં જિજિરિ જિ: ૨ In सिञ्चतिर्मुचिरतोऽपि पृच्छति-भ्रंस्जि-मस्जि-भुजयो युजि-यजिः । ઘર- હાઉત્તિવિજ્ઞાન-માવ: જિલી રૂા स्कन्नि-विद्य-विद्ल-विन्तयो नुदिः स्विद्यतिः शदि-सदी भिदि-च्छिदी।। तुद्यदी पदि-हड़ी खिदिक्षुदी राधि-साधि-शुधयो युधि-व्यघी ॥ ४ ॥ વસ્થિ-૩-હૃદય સુધી સિધ્યતિતનું નિત્તજન્યતા છે આજના તારા-લિપિ સુરત પઢિી વરણી છે નિમિસ્ત્રમિયમ-cf-ન્નમમા રાઝિલિાિ ાિવિાતિ જય ! વિશ્વાતિ વિરાતિ-રિરિાષ્ટ્રવારિવારિક સુવિધિ-જુવા મ દ . लिष्यति-विषिरतो घसि चसती रोहति-लुहिरिही अनिड्गदितौ । देग्धि-दोग्धि-लिहयो मिहि-वहती नातिर्दहिरिति स्फुटमनिटः ॥७॥ બ્રિતિઘs af=૨૮૦ વા િશબ્દથી જ ધાતુ જ લેવાને (૨) મા ૨૦૦ છે, માટે ૨૬ ધાતુ જ રાશિ પારં (૨) વા (અહિ શબ્દથી કારિકામાં લીધેલ છે. * રાવલ -એ ઇકારાન્ત શકિક શબ્દનું પ્રથમાના એકવચનનું રૂપ છે. 3 ધાતુથી બચય આવીને રજિ બનેલ છે. આ ૬ પ્રત્યય, ધાતુનું તે તે આનુપૂર્તિ વિશિષ્ટ જે શબ્દ સ્વરૂપ તેને જણાવવા માટે, અથવા તે તે ધાતુને વાય જે અર્થ તેને જણાવવા માટે વપરાય છે. આ ૬ પ્રત્યાયની જેમ “વિ અને તિ” એ બે પ્રત્યય પણ જાણવા. આ ત્રણેય પ્રત્યાનું વિધાયક સવ “દિપિતા કા [૧, ૨.૨૮]” એ છે. પ્રસ્તુ- તમાં ધાતુના શબ્દ વપને જણાવવા માટે ૬ પ્રત્યય જોડાયેલ છે. આ રીતે આગળ ઉક્ત ત્રણ પિકા કોઈ પણ પ્રત્યય હોય ત્યાં વર્ષ વટના કરી લેવી.

·४. वचिा-१०९६ वचंक् (वच् ) -भाषणे। ११३५ लूँगक (बू) व्यक्तायां वाचि' में 5 धातु. नने वच् माहेश थाय छे, તે જે કે લાક્ષણિક છે, તે પણ અહિ લે. આટલા જ કારણ सर बू पातुने ऊकारान्त पाये હેવાથી હેરૂપણની પ્રાપ્તિ તો હતી જ, તે પણ ધાતુપાઠમાં અનુસ્વાર સહિત નિર્દેશ હોવાથી ब्रू पातु' अनिट् प्रति पान उरेलुछे, मारे पचि था वच् साशा ब्रू पातुनु પણ ગ્રહણ થાય છે. '१९५४ वचण् (वच् ) भाषणे' આ ધાતુને ગુનારિયા પાઠ હોવાથી સેટ સમજ. विचि-१४७५ विधुंपी (विच्) पृथग्भावे । रिची-१४७४ रिचुंपी (रिच) विरेचने । १९५३ रिवण (रिच) वियोजने च-मा धातु युजादि-पडित लावाया सेट . ('विधि-रिची' ઉક્ત બે ધાતુના જ સમા- ચથી વિચન થયેલ છે.) पचिः-८९२. दुपीए (पच्) पाके । २॥ (3) सिञ्चति:१३२१ षिचीत् (सिच्) क्षरणे। (या धातुनु, १०. पमा रित प्रसय वाया सिञ्चति भे १५ मनेर). मुचि १३२० मुच्लंती (मुन्) मोक्षणे । १७३१ मुचण (मुच्) प्रमोचने' मे पातु તે ચુરાદિને હોવાથી અનેક સ્વરવાળો થાય છે, માટે તે સેટું भनाय छे. पृच्छति:१३४७ प्रछंत् (प्रच्छ) शीप्सायाम् । भ्रस्जि-१३१६ भ्रस्जीत् (भ्रस्ज) -- पाक। मस्जि-१३५२ टुमस्जोत् (मस्- मज्ज) शुद्धी। भुजया-१३५१ भुजोंत् (भुज) कौटिल्ये। १४८७ भुजंप (भुज) पाल- नाभ्यवहारयोग( पू. ના ધાતુઓ સાથે કન્દ સમાસ થવાથી બહુવચન આપેલ છે), युजि १९९४ युजिच् (युज्) समापी।

·દર () ૨૨૪૨ કુલમ્ (શુર) રાપર્વ” એ ધાતુ શુનાદ્રિ પઠિત હોવાથી સેટું છે. રા=૧૨ થી (૨૪) જેવ- पूजा-संगति-कारण-दानेषु । ઘન્નિશ૪૭૨ શ્લલત(વ) રા fa=૮૧ લી (9) શા ૨૨૮૨ () જે હs=૩૦ સુત (હા) મા “૨૧૨૨ = (૨) fહૂંફાળા’-એ ધાતુ તે ચરા- દિન હોવાથી અનેક સ્વરવાળે હાઈ સે છે. (બહુવચન પૂર્વ- ના ધાતુઓ સાથેના સમાસથી થયેલ છે). f=૪૨ જિજી (નિ) લો છે વિજ્ઞ=૪૨ વિગૂંકી (વિ) પૃથા અહિં કારિકામાં (વિ) એવો દીર્ધ દકારાત પાઠ કહેવાથી, આ પૃથભાવ અર્થવાળાનું મહણ થાય છે, પરંતુ “ક૬૮ મિત્તિ (વિક માન” એ ધાતુનું તથા “કટર રિ- (વિ) અચો” એ ધાતુનું પણ ગ્રહણ થતુ નથી. [અહિં કોઈ શંકા કરે કે અત્યંત નજીક રહેલા “જિ” ધાતુના ચાહચર્યથી અભિમત (૧૧૪૨ મા) ધાતુનું ગ્રહણ થઈ જશે, તે અનુબોધ આપવાની શી જરૂર છે ? અર્થાત વાર સહિત વિ એવો નિર્દેશ કર યર્થ છે. ઉક્ત શંકાના સમાધાનમાં જાણ્યું કે- 'सहचरिताऽसहचरितयोः सहचरितस्यैव ग्रहणम्' सह. ચરિત અને અસહચરિતના પ્રસં- ગમાં સહચરિતનું (=સહચા- રિનું) જ ગ્રહણ થાય છે એ પરિભાષાઋએ ન્યાય) ની અનિ- ત્યતા જણાવવા માટે પ્રરતુલધાતુ માં ૨ અનુબંધ આપે છે. ઉક્ત પરિભાષાની અનિત્યતાના ફળરૂપે જ, આ જ પ્રકરણમાં (ાથી કારિકામાં) “રા' ધાતુના સહચરિત અને અસહ- ચરિત એવા બન્ને પ્રકારના “સ” ધાતુઓને ગ્રહણ કર્યા છે.] જલ્લ=૨૭ વā () ના મલક મલ(મન્ન) आमर्दने।

·દ भजय९५भजी (भज) सेवा | ૨૭૩૨ મઝષ્ટ્ર (રા) વાપરે” આ ધાત ચૂરદિ હાઈ અનેકવરવાળો થવાથી સેટ મનાય છે. (બહુવચન રામાસ- ખેલ છે खजि-१२५५ सुजिंच (स.) વિશે ! ૨૨૪ (૨)વિ ચી=૬૭રચા(ચ)નૌ (અહિં જ સમસ્ત પ્રયુક્ત દિવચન છે.) ૩ (૪) स्कन्दि-३१९ स्कन्दं (स्कन्द्) પતિ-પt विध-१२५८ विदिच (विद् એ ચોથા દિવાદિ ગણની વિકરણ પ્રયય છે, અને તે સહિત વિ” એ નિર્દેશ કરેલ છે, તેથી દિવાદિ ગણન સાર્થક વિદ્ ધાતુ જ લીધે છે. विद्ल-१३२२ विद्रोंती (विद्) હા અહિ ખુમધ સહિત વિવાથી ૨ અનુ- બંધવાળ ધાતુ લી છે विस्तया१४९७ बिदिप (विद्) विचारणे। मडि विन्तयः से વિનિનું બહુવચન છે, અને રિજિ એ જ વિકર પ્રત વાળે પાઠ છે, અને આ એ સાતમા જાતિ ગણને વિકરણ પ્રત્યય છે તેથી વિ ગણીય જિલ્ ધાતુનું મહણ કરવામાં આવ્યું છે. (બહુવચન તે પૂર્વ ના ધાતુઓની સાથે કરેલા હિન્દ સમાસને અંગે છે, આગળ પણ એમ જ સમજવું) ઉપર્યુક્ત ત્રણ પ્રકારના વિદ્ ધાતુનું વિશેષતઃ ગ્રહણ હોવાથી “૧૦૧ વિવિ)ને એ ધાતુને અહિં નિષેધ થાય છે, અને “૧૮૦૧ વિવિજ (વિ) ચેતનાશથાન-નિવાdg' એ ધાતુ તે ચુરાદિ ગાણુને હોવાથી અનેક સ્વરવાળે હાઇ, તેનું રૂપણું તે સ્વતઃ સિહ છે. સાર એ આવ્યો કે-પાંચ પ્રકા- રને વિન્ ધજી છે, તેમાંથી જિતરિ, નારિવારિ એ ત્રણ ગણુના અનિદ્ છે અને અરિ તથા શુદ્ધિ ગણના સે છે અર્થાત પર ખી ત્રણ અનિદ્ ને બે સેટુ છે. તેવા અહિ ·मे श्य –ઉક્ત પાંચ પ્રકારના વિદ્ધાતુના સેવઅનિત્વને જણાવનાર બ્લેક वेतेर्विदितं वित्तविनं वित्तं च विद्यतेविनम् । वित्तं धने प्रतीते च विन्दतेविनमन्यत्र ॥ १ ॥ नुदिः १३७० णुदत् (नुद्)प्रेरणे। '१६६३ यन्धण (बन्ध ) संय- स्वियतिः ११७८विदांच् (स्विद्) मन' से धातु युति पाथी गात्रप्रक्षरणे । माश्य वि. અનેક સ્વરવાળો હોઈ સેટું છે. રણ સહિત નિર્દેશ હોવાથી बुध्य=१२६२वुधिंच (बुध्)शाने। ઉક્ત દિવાદિને ધાતુ જ લેવાને महि बुध्य वि छ, ५२तु ९४६ जिविदा રણ સહિત નિર્દેશ હોવાથી (स्विद् ) मोचने च' मे पातु BTET सी, ५२तु ९१२ લેવાને નથી. वुधर (बुध) बोधने तया शदि-९६७शद्ल (शद्शातने। ९६८ बुध (बुध) अवगमने' सदी-९६६ पदलं (सद् ) विश એ બે ધાતુ ન લેવા रण-गत्यवसादने । १३७१ पदि=१२५७ पदिंच (पद्) गती। पलंत् (सद्) अवसादने । '१९३३ पदणि (पद् ) गती (અહિં ધ% સમાસ પ્રયુક્ત દ્વિવચન છે. એ ધાતુ તે ચુરાદિગણને હેવા- આગળ પણ એમ જ સમજવું) થી, અનેકવરવાળે હેઈ સે છે, मिदि-१४७७ मिदंपी (मिद्) हदी-१२८ हर्दि (हद् ) पुरी- विदारणे। पोत्सर्ग। छिदी=१४७८ छिद्रूपी (छिद्) खिदि-१२५९ खिदिच् (खिद् ) द्वैधीकरणे । दैन्ये । १३२६ खिदत् (खिद्) परिघाते । १४९६ खिदिप तुद्यदी-१३१५ तुदीत् (तुद्) (खिद् ) दैन्ये । व्यथने । १०५९ अदंक क्षुदी १४७९ क्षुदंपी (क्षुद्) (अद्) भक्षणे । संपर्षे । राधि-२१५६ राधंच् (राध्) वन्धि-१५५२ यन्धंश् (यन्ध वृद्धौ । १३०४ राघंट् (राध्) बन्धने । संसिद्धी। આ બે ધાતુઓ લેવા.

·४५ शौचे। साधि-१३०५ साधंदू (साध्) संसिद्धौ। शुधयः-११८३ शुधंच (शुभ) युधि-१२६० युधिच् (युध् ) सम्पहारे। व्यधी-११५७ व्यधंच् (व्य) ताडने ॥४॥ (५) रुघया-१४७३ रुधूपी (रु) आवरणे । १२६१ अनो रुधिंच् (अनु-रुध् ) कामे । क्रुधि-११८४ Qधच् (क्रुध् । कोपे। क्षुधी-११८२ क्षुधंच् (क्षुध्) बुभुक्षायाम् । सिध्यतिः ११८५ षिवूच (सिध्) संराद्धौ। म 'सिध्यति' એ જ વિકરણ સહિત નિર્દેશ होवाया '३२० विधू (सिध्) गत्याम् ' तया '३२१ षिधौ (सिध) शास्त्र-माजल्ययोः' એ બે ધાતુ ન લેવા પણ ઉક્ત श्य वि४२५] प्रत्यय सहित निश હોવાથી ઉકત ધાતુ જ લે, परंतु '१५०७ मनूयि (मन्) बोधने' मे पातु न सेवा. तथा '१८१० मनिणू (मन्) स्तम्भे' मे धातु ता युरादि- ગણને હાઈ અનેક સ્વરવાળે થવાથી સે જ છે. आपिना-१३०७ आप्लंट् (आप) व्यातौ । १९७३ आप्लुण (आप) लम्भने' मे धातुन। युजादि-गमा पा6 लावाया સે જ છે. અહિ ના બે તૃતીયા વિભક્તિનો હોવાથી તેને સાથે યા સહિત? એ અર્થ લે. मेरले -'आप् सहित माग આગળ બતાવાતા ૫કારાત धातुभो' मेवा अयं समर..) तपि-३३३ तपं (वए) संतापे । १२६७ तपिच् (तए) ऐश्वर्य वा । '१९७१ तपिण् (तप) दाहे' से धातु तो युजादि પદિત હોવાથી સે જ છે. शपि- ९१६ शपी (शप) आ- क्रोशे १२८३ शपींच (शप) आक्रोशे । . धात देव तदनु-या२ मा हन्ति-११०० हनंकू (हन्) हिंसा- गत्यो। मम्यती-१२६३ मनिच् (मन्) शाने | माहि 'मन्यति' मेवा ·क्षिपि-११५८ क्षिपच् (क्षिप्) प्रेरणे । १३२७ क्षिपित् (क्षिप्) प्रेरणे। छुपः १३७५ छुपत् (छुप्) स्पर्श। लुम्पतिः-१३२३ लुप्लुंती (लुप्) छेदने । महि लुम्पति से मागम सहित निर्देश होताया ઉક્ત ધાતુ જ લે પણ ११९५ लुपच (लुप्) विमोहने' मे पातुन सेवा सृपि-३४१ सृप्लं (सृप् ) गतौ । लिपी-१३२४ लिपीत् (लिए) उपदेहे । पपि९९५ टुवपी (व) वीज- सन्तान । स्वपी१०८८ मिष्वपंक (स्वप्) शये ॥ ५ ॥ (8) यमि-३७८ यमं (यम् ) मैथुने । रभि-७८५रभि (र.) रामस्ये। लभि-७८६डुलभिष(लम्)प्राप्ती । यमि-३८६ य{ (यम् ) उपरमे। रमि-९८९रमि( रम् )क्रीडायाम् । नमि-३८८ णम (नम् ) प्रत्ये। गमया=३९६ गम्ल (गम्) गतौ। (गमयः थे. गमिनु महयन तु५ .) कुशि-९८६ क्रुशं (कुश) आह्वान रोदनयोः । लिशि=१२७७ लिशिंच् (लिश) अल्पत्वे । १४१७ लिशंत् (लि)गती। रुशि-१४१३ रुशंत् (रुश) हिंसायाम् । रिशि-रिशंत् । रिश्) हिंसायाम् । दिशति-१३१८ दिशीत् (दिश) अतिसर्जने । दशया=४९६ दंशं (दश) दशने । (मलि दशयः मे दशि બહુવચનનું રૂપ છે.) स्पृशि-१४१२ स्पृशत् (स्पृश) संस्पर्श । मृशति-१४१६ मृशंत् (मृश) आमर्शने । विशति-१४१५ विशत् (विश) प्रवेशने । दृशि-४९५ दृशृं (दृश) प्रेक्षण । शिप्लु-१४९२ शिप्लंप् (शिष्) विशेषणे । महि शिष्ल थे। સહિત નિર્દેશ હોવાથી ઉક્ત धातु र सेवा, परंतु '५०८ शिष (शिष्) हिंसायाम्' ·४७ छ.) को पातु नसे. मा '१९७७ शिवम् (शिष्) असो- पनोगे। એ ધાતુ તો શુજાદિ પઠિત હેવાથી સે છે જ, शुरुषः १२०८ शुषंच (शुष) शोषण । (शुषयः मे शुषिर्नु બહુવચન विषि=९३० विर्षी (त्विष्) दीप्तौ। पिषि-१४९३ पिष्लप (पिष्) संचूर्णने । विप्ल-११४३ विष्लंकी (विष्) व्यावौ। महि लु હોવાથી ઉક્ત ધાતુ જ લે, પણ "५२३ विष (विषु ) सेचने' तया १५६० विषशु (विष्) विप्रयोग' सेमे धतुम्मा સહિત ગ્રહણ M तथा '१५६४ पुषश (पुष) पुष्टौ' मे मे पातुमे। देवा नलि, पक्ष १७५९ पुषण (पुष्) धारणे' मे पातु સુરક્રિ હોવાથી અનેક જવરવાળે હાઈ સ્વતઃ સેટું જ છે. સાર એ नान्स -यार माल पुष ધાતુ છે, તેનાથી ફક્ત ચુરા- હિને જ અનિદ્ સમજો. ૬ (७) लिष्यति १२१० स्लिपंच (श्लिष्) आलिङ्गने महि श्य वि४२५५ સહિત નિર્દેશ હોવાથી ઉકત દિવાદિ ગણુને જ ધાતુ લે, परंतु “५३१ क्लिपू (लिए) दाहे' या नवो, भने '१७०४ श्लिषण (लिए) प्रलेषणे' मे पातु તે ચુરાદ હોવાથી સ્વતઃ સેટ છે જ. द्विषिर९२६ द्विषीक (द्वि) अप्रीती। [अतः माथा आगण] घसि-५४४ घस्लं (घर) अदने। बसची-१९९ वसं (क्स) निवाले। मदिवसतीस 'वसति'g- मुंवयन छ, भने तना शव न सेवा. कृषि ५०६ छषं (कृ) विले- खगे। १३१९ वर्षीद (कृष्) दिलेखने । तुषि-१२९३ तुम्छ (तुए) सुष्टौ। दुषि-१२०९बुषंच् दुष्) वैत्ये। पुषमा १२७५ 'पुषंग्छ (पुर)पुष्टौ। दुष् धातुना सध्याश्या ११७५ મો) ઉક્ત ધાતુ જ લે, પરંતુ '५२६ पुष (पुष) पुष्टौ' 1 ·૪૮ કાં તો ઝભ્ય છે (થાને છન્દ પ્રયુકત છે),ને કાં તે મતાંતરીમ છે. રવિ=૨૮ વિધfe (હિ) --- વિકરણ પ્રત્યય સહિત નિર્દેશ છે. તેથી ઉકત ધાતુ જ , પરંતુ ૨૫૭ સિ (વર) કાછર્તિ તથા ૧૨૨૬ ૨૨(૩૨) સ્ત” એ બે ધાતુઓ ન લેવા. “૨૭૬૨ હa (કર) હવા- જાપુ એ ધાતુ તે ચુરાદિ હોવાથી અનેક સ્વરવાળા હાઈ સ્વતઃ સેટુ છે જ. સાર એ છે કે ધાતુ ચાર ગણુમાં આવે છે, તેમાંથી પહેલાં ગણનોજ અનિદ્ છે અને બીજા સેટું છે, એમ સમજવું रोहतिः=९९८ रुह (रुह् ) जन्म- ત્તિા અહિં રોહતિ એ વિકરણ પ્રત્યય સહિત નિર્દેશ છે, તે લેક રચના પૂરત જ છે, અન્ય પ્રયોજન નથી. लुहिरिही अनिड् गदिती लुह અને રિ, આ બે ધાતુઓ અનિ કહ્યા છે. કારિકામાં કહેલા આ બે ધાતુઓ ધાતુ પાઠમાં દેખાતા નથી, તેથી એવી સંભ- વના કરાય કે ઉકત બન્ને ધાતુઓ s ર રોનિ=૪૨૨૭ ફુa (દુદ્દ) ક્ષr | लिहयः ११२९ लिहीक (लिङ्) आस्वादने । (દિશા એ જિદિનું સમાસ- પ્રયુક્ત બહુવચન છે.) मिहि-५५१ मिड (मिह ) सेबने। વતી ૧૨૬ ( (અહિ વતી એ વતિ નું સમાસના દ્વિવચન છે.) नहति:-१२८५ णहीन (नह) बन्धने । ત્રિદ્ધર રહું () મસમો- થાળ | તિ રમનિટ વચ્ચે પ્રમાણે ઉપર બતાવેલા વ્યંજનાતે ધાતુ સ્પષ્ટ રીતે અનિટુ છે. આ શિવાળા બાકીના વ્યંજનાંત ધાતુઓ ચિત સમજવા. એ રીતે સ્વરાંત તેમજ વ્યંજનાન્ત ધાતુઓના સેક્ષણાનું તથા અનિટપણનું વિસ્તૃત વિવેચન પૂરું થયું છે ક છે ॥ समाप्ता मनिकारिकाः ॥

·॥ इति श्रीमतपोगणाम्बराम्बरमणि-वेताम्बरशिरोमणि-मरिचकमयति सार्यसापेक्ष शासनसार्वभौम-तीर्थरक्षकदक्ष-क्षमापालावलिपूजितपादपद्म नामसदम- जगहुरु-भट्टारकाचार्यश्रीमद्विजयनेमिसूरीश्वरपालकार-व्याकरण. वाचस्पति-कविरत्न शास्त्रविशारदाचार्य श्रीमद्विजयलावण्या सूरीश-शिष्याणुना मुनिदक्षविजयन धातुरस्नोकर. निर्मातृ-निजगुरुप्रपरविरचितसैटनिद्कारिकापल्यनु. सारेण भाषायामनुवादरूपण विवेचिताः सेटनिटू कारिकाः समाताः ॥ P तृतीयं परिशिष्टं समाप्तम् । সিক্সক্সক্সক্সক্সক্সক্সক্সক্সম্ভজ্ঞতা .

·सेड्-भ
स्वरान्ताः
एकस्वराः
अनेक
से
सेट:
अनिट:
बेटा
अनुस्वारेत:
धू औदितः
स्व, सू, (गण-२,४) ॥
वि, घि, डी,
शी, यु (गण-२),
रु (गण-२), ९,
क्ष्ण, न. स्तु,
अकारान्ताम
नकारान्ता
युजादयक्ष ॥
सूचना-भस्मिन् यन्त्रे स्वरान्तविभागे एकस्वर
ये पातयो न दर्शितास्तेऽनिटो वेदि-
तव्याः, म्यजनान्तविभागे तु ये पातको
नदर्शितास्ते सेटो वेदितम्या इति ।
amwr

·। ((नानान्ती २]। आप्. तप, शप्, क्षिप्, छुप, लुप् हि नमः ॥ मुरिविजयसङ्कलितं सेट-मनिटचेमागप्रदर्शक यन्त्रम् ॥ विविधाः व्यजनान्ताः "मनेस्वरम एकस्वरा अनेकस्वराः सेटः अनिट: अनुस्वारेत इमे ॥ सम्त:-१]। वच् विच, रिच, पच् , सिच्, मुच् -६]। प्रच्छ (छान्त:-१) । भ्रस्ज, मस्ज, भुज्, बुद.१स्वज, रज, रुज्, निज , विज् (गण-३), सङ्ग्, भन्दाज, सृज, -यज् [जान्ना:-१५] । स्कन्द्, विद् गणन६, ७), नुन, स्विद् (गण-४), शद् , सद्, मिद्, छिद्र, अद. पद्, हद्, खिद्, क्षुद् [दान्ता:-१४] । रा,. शुध्, युध्, व्यध्, बन्धु, बुध् (गण-४), स, , क्षुध् सिध्, [धान्ता:-११] । हन्, मन् सेट: सेट: वेरा औदित इमे प्रश् चान्तः-१]। मृज् (गण २, १०), भज, अम्ज, तज्ञ [जान्ताः-४] । स्यन्दू , क्लिक दान्ती-२] रध्, षिषु [धान्ती- तृपहप,त्रप, कृप, गुप [पान्ता:-५] । क्षम् [मान्त:-१)निश् ,अश् , क्लिश् [शान्ता-३] अक्ष, - सप्, लिप. वप्, स्वप् [पान्ताः-१०] । यम्, रम... [भान्ताः-३]। यम्, रम् , नम्, गम् मान्ताः-४] । कुरा, ए, रुश्, रिश्, दिर, दंश, स्पृश्, मुश्, विश् , दृश् 181 शिष्, (गण-७), शुष, विष्, पिष, विष हए, तुषु, दुष् पुष् (गण-४), लिष् (गण-४), ता:-११] | घस्, वस् (गण-४) [सान्ती-२] । A. रिह, दिह, दुह, लिह, मिह, वह, नह (गण-४), पता:-१०] ॥ व्यअनान्तानिधातूनां सकला संख्या-1०० ॥ तक्ष, वक्ष षान्ताः-३]। मुह, हु, स्नुह, लिहू, गृह, गाह, ग्लाह, वृष्ट, तृह, स्तुह, स्तूंह [हान्ता:-११] ॥ ।। सर्व-३२ ॥

·里

·॥ अहं॥
आशैशवशीलशालिने श्रीनेमीश्वराय नमः ।।
कलिकालसर्वज्ञ-श्रीहेमचन्द्रसरिभगवत्-प्रणीतं
स्वोपज्ञलघुवृत्तिसंवलितं
श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम्।।
प्रणम्य परमात्मानं श्रेयःशब्दानुशासनम् ।
आचार्यहेमचन्द्रेण स्मृत्वा किञ्चित् प्रकाश्यते ॥१॥
अहं ।१११११॥
अहमित्येतदक्षरं परमेश्वरस्य परमेष्ठिनो
वाचकम्,
मङ्गलार्थ शास्त्रस्याऽऽढौ
प्रणिदध्महे ॥१॥
सिद्धिः स्याद्वादात् ।।२।।
स्याद्वादाद्- अनेकान्तवादात् प्रकृतानां शब्दानां सिद्धिः-निप्पत्तिप्तिश्च
वेदितव्या ॥२॥
लोकात् ।।१३॥
अनुक्तानां संज्ञानां न्यायानां च लोकाद्-वैयाकरणादेः सिद्धिदितव्या,
वर्णसमाम्नायस्य च ॥३॥ तत्र-
औदन्ताः स्वराः ॥१४॥
औकारावसाना वर्णाः स्वरसंज्ञाः स्युः । अ आ इ ई उ ऊ ऋ ऋल लु
ए ऐ ओ औ॥४॥

·२ स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलित - एक-द्वि-त्रिमात्रा इस्व-दीर्घ-प्लुताः ।।श६॥ मात्रा कालविशेषः । एक-द्वि-ज्युच्चारणमात्रा औदन्ता वर्णा यथासंख्यं इस्व- दीर्घ-प्लुतसंज्ञाः स्युः । अ इ उ ऋ ल, आ ई ऊ ऋ लु ए ऐ ओ औ, आ३ ई३ ऊ३ इत्यादि ॥५॥ अनवर्णा नामी ।।१।६॥ अवर्णवर्जा औदन्ता वर्णा नामिसंज्ञाः स्युः । इ ई उ ऊ ऋ ऋ ल ल एं ऐ ओ औ ॥६॥ लदन्ताः समानाः ॥११॥७॥ लूकारावसाना वर्णाः समानाः स्युः । अ आ इ ई उ ऊ ऋ ऋल लू ॥७॥ ए-ऐ-ओ-औ सन्ध्यक्षरम् ।१।११८॥ 'ए ऐ ओ औ' इत्येते सन्ध्यक्षराणि स्युः ॥८॥ अं-अ: अनुस्वार-विल! १२१९॥ अकारावुच्चारणार्थौ । 'अ' इति नासिक्यो वर्णः । 'अ' इति च कण्ठ्यः । एतौ यथासंख्यम् 'अनुस्वार-विसौँ' स्याताम् ॥९॥ कादिव्यञ्जनम् ।।१।१०॥ कादिवर्णों हपर्यन्तो व्यञ्जनं स्यात् । क ख ग घ ङ, च छ ज झ ञ, टठ ड ढ ण, त थ द ध न प फ ब भ म, य र ल व श ष स ह ॥१०॥ अपञ्चमान्तस्थो धुट् ।१।१।११।। वर्गपञ्चमान्तस्थावर्जः कादिर्वर्णो धुट् स्यात् । क ख ग घ, च छ ज झ ट ठ डद, त थ द ध, प फ ब भ, श ष स ह ॥११॥ पञ्चको वर्गः।।१।१२।। कादिषु वर्णेषु यो यः पञ्चसंख्यापरिमाणो वर्णः, स स वर्ग: स्यात् । क ख ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ गघङ, च छ ज झनट ठ ड ढ ण,त थ द ध न.प फ ब भ म ॥१२॥ आद्य-द्वितीय-श-ष-सा अघोषाः ।।१३।। वर्गाणामाद्यद्वितीया वर्णाः श-ष-साश्च 'अघोषाः स्युः। क ख, च छ, 23, तथ, पफ, श ष स ॥१३॥ अन्यो घोषवान् ॥१२॥१४॥ अघोषेभ्योऽन्यः कादिवर्णो घोषवान् स्यात् । ग घ ङ, ज झ ञ, ड ढ ण, दधन, ब भ म य र ल व ह॥१४॥ य-र-ल-वा अन्तस्थाः।१।१॥१५॥ एते 'अन्तस्था: स्युः ॥१५॥ अं-अ-क-प-श-ष-साः शिट् ॥११॥१६॥ अ-क-पा उच्चारणार्थाः,अनुस्वार-विसा वज-गजकुम्माऽऽकृती च वर्णी, शु- प-साश्च शिट: स्युः॥१६॥ तुल्यस्थानाऽऽस्यप्रयत्नः स्वः ।।१।१७॥ स्थानं कण्ठादि- "अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा। जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकौष्ठौ च तालु च ॥१॥" आस्ये प्रयत्नः-आस्यप्रयलः, स्पृष्टतादिः। तुल्यौ- वर्णान्तरेण सदृशौ स्थानाऽऽस्यप्रयलौ यस्य, स वर्णस्तं प्रति स्व: स्यात् । तत्र त्रयोऽकारा उदाचा-ऽनुदात्त-स्वरिताः, प्रत्येकं सानुनासिक-निलु- नासिकमेदात् षट्, एवं दीर्घ-प्लुतौ इति 'अष्टादश भेदा अवर्णस्य', ते सर्वे कण्ठस्थाना विवृतकरणाः परस्परं स्वाः । एवम्-इवांस्तावन्तस्तालव्या विकृत- करणाः स्वाः । उवर्णा ओष्ठ्या विवृतकरणाः स्वाः । ऋवर्णा मूर्द्धन्या विवृत-

·AA
-
-
स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलित
करणाः परस्परं स्वाः। लवर्णा दन्त्या विवृतकरणाः परस्परं स्वाः। सन्ध्य-
क्षराणां हूस्वा न सन्ति, इति तानि प्रत्येकं द्वादशभेदानि । तत्र एकारास्ता-
लल्या विवृततराः स्वाः । ऐकारास्तालव्या अतिविवृततराः स्वाः। ओकारा
ओष्ठ्या विवृततराः स्वाः। औकारा ओष्ठ्या अतिविवृततराः स्वाः । वर्याः
पञ्च पञ्च परस्परं स्वाः । य-ल-वानामनुनासिकोऽननुनासिकश्च द्वौ भेदौ परस्पर
स्वौ॥१७॥
स्यौ जसमौ शस्-टा-भ्याम्-भिस्-डे-भ्याम्-भ्यस्-ङसि-
भ्याम्-भ्यस्-ङसोसाम्-योस्-सुपां त्रयी त्रयी
प्रथमाऽऽदिः ॥१॥१८॥
स्यादीनां प्रत्ययानां त्रयी त्रयी यथासंख्यं प्रथमा द्वितीया तृतीया
चतुर्थी पञ्चमी पष्ठी सप्तमी च स्यात् ॥१८॥
स्त्यादिविभक्तिः ।।१।१९।।
'स्' इति च 'ति' इति च उत्सृष्टानुबन्धस्य सेस्तिवश्च ग्रहणम् । स्यादयस्ति-
वादयश्च सुप्-स्यामहिपर्यन्ता विभक्तयः स्युः ॥१९॥
तदन्तं पदम् ॥१॥१॥२०॥
र स्याद्यन्तं त्याद्यन्तं च पदं स्यात् । धर्मो वः स्वम् ,ददाति नः शास्त्रम् ॥२०॥
नाम सिदव्यञ्जने ।।१।२१।।
सिति प्रत्यये यवर्जव्यञ्जनादौ च परे, पूर्व नाम पदं स्यात् । भवदीयः,
पयोभ्याम् । 'अय्' इति किम् ? वाच्यति ॥२१॥
नं क्ये १११॥२२॥
'क्ये' इति क्यन्-क्यङ-क्यड्पा ग्रहणम् । नान्तं नाम क्ये परे पदं स्यात् ।
राजीयति, राजायते, चर्मायति ॥२२॥

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ 240 न स्तं मत्वर्थे ।।१।२३॥ सान्तं तान्तं च नाम मत्वर्थे परे पदं न स्यात् । यशस्वी, तडित्वान् ॥२॥' मनुर्नभोऽगिरो वति ।शश२४॥ 1. एतानि वति परे पदं न स्युः । मनुष्वत् , नमस्वत् , अनिरस्वत् ॥२४॥ वृत्त्यन्तोऽसषे ।।२५॥ परार्थाभिधायी समासादिवृत्तिः, तस्यो अन्तः- अवसानं पदं न स्यात्, असषे सस्य तु षत्वे पदमेव । परमदिवौ, बहुदण्डिनौ । असष इति किम् ? दधिसेक् ॥२५॥ सविशेषणमाख्यातं वाक्यम् ॥११॥२६॥ • प्रयुज्यमानैरप्रयुज्यमानैर्वा विशेषणैः सहितं प्रयुज्यमानमप्रयुज्यमानं वा आल्यातं वाक्यं स्याद् । धर्मो वो रक्षतु, लुनीहि३. पृथुकाँश्च खाद, शील ते स्वम् ॥२६॥ अधातु-विभक्ति-वाक्यमर्थवनाम शश२७॥ 'धातु-विभक्त्यन्त-वाक्यवर्जमर्थवच्छब्दरूपं नाम स्यात् । वृक्षः, स्वः,धवश्च । अधातुविभक्तिवाक्यमिति किम् ? अहन् , वृक्षान् , साधुः धर्म ब्रूते ॥२७॥ शिघुट ।१।१।२८॥ जस्-शसादेशः शिर्बुद स्यात् । पद्मानि तिष्ठन्ति, पश्य वा ॥२८॥ पुं-स्त्रियोः स्यमौ जस् ।११।२९॥ स्थादयः पुं-स्त्रीलिङ्गयोघुटः स्युः । राजा,राजानौ, राजानः, राजानम् राजानौ; सीमा, सीमानौ, सीमानः, सीमानम् ॥२९॥ स्वरादयोऽव्ययम् ॥११॥३०॥ स्वरादयोऽव्ययानि स्युः । स्वर् , अन्तर् , प्रातर् इत्यादि ॥३०॥ . । K ·स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं ~~~~~ चाऽऽदयोऽसत्त्वे शश३२॥ अद्रव्ये वर्तमानाश्चादयोऽव्ययानि स्युः । वृक्षश्च इत्यादि ॥३१॥ अधण्तस्वाद्या शसः ।१।१॥३२॥ धण्वस्तिस्वादयः शस्पर्यन्ता ये प्रत्ययास्तदन्तं नाम अव्ययं स्यात् । देवा अर्जुनतोऽभवन् , ततः, तत्र, बहुशः। अधणिति किम् ? पथिद्वैधानि ॥३२॥ विभक्ति-थमन्त-तसाद्याभाः।।३३।। विभक्त्यन्तामाः थमवसानतसादिप्रत्ययान्ताभाश्चाऽव्ययानि स्युः। अहंयुः, मस्तिक्षीरा गौः, कथम् , कुतः ॥३३॥- वत्-तस्याम् ॥१॥१॥३४॥ क्व-तसि-आम्प्रत्ययान्तमव्ययं स्यात् । मुनिवद् वृत्तम्, उरस्तः, उच्चै- स्तराम् ॥३४॥ स्वा-तुमम् ॥१॥१॥३५॥ क्त्वा तुम्-अम्प्रत्ययान्तमव्ययं स्यात् । कृत्वा,कर्तुम् ,यावजीवमदात् ॥३५॥ गतिः ।।१॥३६॥ गतिसंज्ञमव्ययं स्यात् । अदःकृत्य । “यतः कृ-कमि०" [२.३.५] इत्या- दिना र सो न स्यात् ॥३६॥ अप्रयोगीत् ।।१।३७॥ इह शास्त्रे उपदिश्यमानो वर्णस्तत्समुदायो वा प्रयोगेऽदृश्यमान इत् स्यात् । एषते, यजते, चित्रीयते ॥३७॥ अनन्तः पञ्चम्या प्रत्ययः ११३८॥ पञ्चम्यर्थात् विहितोऽन्तशब्दाऽनिर्दिष्टः प्रत्ययः स्यात् । "नाम्नः प्रथमैक- MAP .

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ . द्वि-बही" [२-२-३१] । वृक्षः । अनन्त इति किम् ? आगमः प्रत्ययो मा भूत् ॥३८॥ । डत्यतु संख्यावत् ।१।१॥३९॥ उत्यन्तम् अत्वन्तं च 'संख्याकार्यभा' स्यात् । कतिकः, यावत्कः ॥३९॥ बहु-गणं भेदे ॥१०॥४०॥ बहु-गणशब्दौ मेदवृत्ती 'सङ्ख्यावत्' स्याताम् । बहुकः, गणकः । मेद इति किम् ? वैपुल्ये संघे च मा भूत् ॥४०॥ क-समासेऽध्यर्द्धशश४॥ अध्यर्द्धशब्दः के प्रत्यये समासे च विधेये 'संख्यावत्' स्यात् । अध्यकम्, अध्यर्द्धशूर्पम् ॥४१॥ अर्द्धपूर्वपदः पूरणः ।।११४२॥ अर्द्धपूर्वपदः पूरणप्रत्ययान्तः के प्रत्यये समासे च कार्ये 'संख्यावत्' स्यात् । : अर्द्धपञ्चमकम् , अर्द्धपञ्चमशूर्पम् ॥४२॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायां सिद्धहेमचन्द्राभिधानस्वोपज्ञशब्दानुशासन- लघुवृत्ती प्रथमस्याध्यायस्य प्रथमः पादः समासः ।।१।१।। हरिरिव वलिबन्धकर,-स्त्रिशक्तियुक्तः पिनाकपाणिरिव । कमलाश्रयश्च विधिरिव, जयति श्रीमूलराजनृपः॥१॥ -- . # हा ·- [द्वितीयः पादः] समानानां तेन दीर्घः ।।२।१।। समानानां तेन- समानेन परेण सह 'दीर्घः' स्यात् । दण्डानम् , दधीदम्, नदीन्द्रः ॥१॥ ऋलति हस्वो वा ।।२।२॥ ऋति लति च परे समानानां 'हस्वो वा' स्यात् । वालऋश्यः, लऋषमः, होतृलकारः। पक्षे वालीः ॥२॥ लत रल कलभ्यां वा ।१॥२॥३॥ लत ऋता लता च सह यथासंख्यं 'र-ल' इत्येतौ वा स्याताम् । ऋता- रकारः, पक्षे लऋकारः,ऋकारः। लता-लकारः, पक्षे ललकारः,लकारः॥३॥ ऋतो वा, तौ च ।।२।४॥ ऋत ऋलभ्यां सह यथासंख्यं 'ए-ल' इत्येतौ वा स्याताम् , तौ च-ऋकार- लकारौ ऋलभ्यां सह वा स्याताम् । ऋता- पित्रषभः, पक्षे पितृऋषभः, पितृषभः । लता- होल्लकारः, पक्षे होतृलकारः, होतृकारः । तौ च- पक्षे पूर्ववत् ॥४॥ ऋस्तयोः ।।२।५॥ तयोः पूर्वस्थानिनोलकार-ऋकारयोर्यथासंख्यम् ऋलभ्यां सह 'ऋ' इति दीर्घः स्यात् । ऋषभः, होतकारः ॥५॥ अवर्णस्येवर्णादिनैदोदरल् १।२२६॥ अवर्णस्य 'इ-उ-ऋ-लवर्णैः सह यथासंख्यम् ‘एत् ओत् अर अल्' इत्येते स्युः। देवेन्द्रः, तवेहा, मालेयम् , सेक्षते, तवोदकम् , तवोढा, तवर्षिः, तवरिः, महर्षिः, सर्कारः, तवल्कारः, सल्कारेण ॥६॥ पितृषभः, होतलकारः, .

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ।। C.. : ऋणे प्र-दशार्ण-वसन-कम्बल-वत्सर- वत्सतरस्याऽऽर् ११२।७।। प्रादीनामवर्णस्य ऋणे परे ऋता सह 'आर्' स्यात् । प्रार्णम् , दशार्णम् , ऋणार्णम्, वसनाणम् , कम्बलार्णम् , वत्सरार्णम् , वत्सतरार्णम् ॥७॥ ऋते तृतीयासमासे शरादा अवर्णस्य ऋते परे तृतीयासमासे ऋता सह 'आर' स्यात् । शीताः । तृतीयासमास इति किम् । परमर्तः । समास इति किम् ? दुःखेनतः ॥८॥ ऋत्यारुपसर्गस्य ।।२।९॥ उपसर्गस्थस्यावर्णस्य ऋकारादौ धातौ परे ऋता सह 'आर' स्यात् । प्राफ़ति, परार्छति ॥९॥ नाम्नि वा ।१।२।१०॥ उपसर्गस्थस्यावर्णस्य ऋकारादौ नामावयवे धातौ परे ऋता सह “आर् वा' स्यात् । पार्षभीयति, प्रर्षभीयति, ॥१०॥ लत्याल वा ।१२।११।। उपसर्गावर्णस्य लकारादौ नामावयवे धातौ परे लता सह 'आल् वा स्यात् । उपाल्कारीयति, उपल्कारीयति ॥११॥ ऐदौत् सन्ध्यक्षरैः ।।१।१२॥ अवर्णस्य सन्ध्यक्षरः परैः सह 'ऐ-औ' इत्येतौ स्याताम् । तवैषा, खट्दैषा, तवैन्द्री, सैन्द्री; तवौदनः, तवौपगवः ॥१२॥ ऊटा ।१।२।१३॥ अवर्णस्य परेण ऊटा सह 'और' स्यात् । धौतः, धौतवान् ॥१३॥ प्रस्यैषैष्योढोढ्यूहे स्वरेण ।१।२।१४॥

·.. -- स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं प्राऽवर्णस्य एषादिषु परेषु परेण स्वरेण सह 'ऐ-औ' स्याताम् । प्रैषः, - प्रैष्यः, प्रौढः, प्रौढिः, प्रौहः ॥१४॥ स्वैर स्वैर्यक्षौहिण्याम् ।१।२।१५।। स्वैरादिष्ववर्णस्य परेण स्वरेण सह 'ए-औ' स्याताम् । स्वैरः, स्वैरी, अक्षौहिणी सेना ॥१५॥ अनियोगे लुगेवे ।१२।१६।। । अनियोगो अनवधारणम् , तद्विषये एवे परेऽवर्णस्य 'लुक्' स्यात् । इहेव तिष्ठ, अद्येव गच्छ; नियोगे तु,-इहैव तिष्ठ मागाः ॥१६॥ वौष्टौती समासे ।।२।१७॥ ओष्ठौत्वोः परयोः समासेऽवर्णस्य 'लग् वा' स्यात् । बिम्बोष्ठी, बिम्बोष्ठी; स्थूलोतुः,स्थूलौतुः । समास इति किम् ? हे पुत्रौष्ठं पश्य ॥१७॥ ओमाङि ।१२।१८॥ अवर्णस्य ओमि आडादेश च परे 'लुक्' स्यात् । अद्योम् ,सोम आ ऊढा, अद्योढा,सोढा ॥१८॥ उपसर्गस्यानिणेधेदोति ।।२।१९।। उपसर्गावर्णस्य इणेधिवर्ने एदादावोदादौ च धातौ परे 'लुक् स्यात् । प्रेलयति, परेलयति; प्रोषति, परोषति । अनिणेधिति किम् ? उपैति, प्रैधते ॥१९॥ वा नाम्नि ।१२।२०॥ नामावयवे एदादावोदादौ च धातौ परे उपसर्गावर्णस्य 'लग् वा' स्यात् । उपेकीयति, उपैकीयति; प्रोषधीयति, प्रौषधीयति ॥२०॥ हवर्णादेरस्वे स्वरे य-व-र-लम् ।१।२।२१॥ इ-उ-ऋ-ल-वर्णानामस्वे स्वरे परे यथासंख्यं 'यवर लइत्येते स्युः । दध्यत्र, ·- श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ।। . नद्येषा, मध्वत्र, वध्वासनम् , पित्रर्थः, क्रादिः, लित् , लाकृतिः ॥२१॥ इस्वोऽपदे वा।१।२।२२॥ इवर्णादीनामस्वे स्वरे परे 'हस्वो वा' स्यात् , न चेत् तौ निमित्त-निमित्ति- नावेकन पदे स्याताम् । नदि एषा, नद्येषा । मधु अत्र, मध्वत्र । अपद इति किम् ? नद्यौ, नद्यर्थः ॥२२॥ एदेतोज्याय् ।।२।२३॥ एदैतोः स्वरे परे यथासंख्यम् 'अय्-आय्' इत्येतौ स्याताम् । नयनम् , वृक्ष- येव, नायकः, रायैन्द्री ॥२३॥ ओदौतोऽवान् ।१।२।२४॥ ओदौतोः स्वरे परे यथासंख्यम् 'अव्-आव्' इत्येतौ स्याताम् । लवनम् , पटवोतुः, लावकः, गावौ ॥२४॥ श्यक्ये ।।२।२५॥ ओदौतोः क्यवर्जे यादौ प्रत्यये परे यथासंख्यम् 'अव्-आवौ स्याताम् । गव्यति,गव्यते,नाव्यति, नाव्यते,लव्यम् ,लाव्यम् ।अक्य इति किम् ? उपोयते, औयत ॥२५॥ तो रस्तद्धिते ।।२।२६॥ ऋकारस्य यादौ तद्धिते परे 'र:' स्यात् । पित्र्यम् । तद्धित इति किम् । कार्यम् ॥२६॥ एदोतः पदान्तेऽस्य लुक् ।।२।२७॥ एदोभ्यां पदान्तस्थाभ्यां परस्याऽकारस्य 'लुक' स्यात् । तेऽत्र, पटोऽत्र । पदान्त इति किम् ? नयनम् ॥२७॥ गोनाम्न्यवोक्षे ।।२।२८॥ ?

·૨૨ स्वोपशलघुवृत्तिसंवलित -~~~ । गोरोतः पदान्तस्थस्य असे परे संज्ञायाम् 'अब' इति स्यात् । गवाक्षः । नाम्नीति किम् ? गोऽक्षाणि ॥२८॥ स्वरे वाऽनक्षे ।।२।२९॥ गोरोतः पदान्तस्थस्य स्वरे परे 'अ' इति वा स्यात्, सचेत् स्वरोऽक्षस्थो न स्यात् । गवाग्रम् , गोऽप्रम् ; गवेशः, गवीशः । अनश इति किम् ? गोऽक्षम् । ओत इति किम् ? चित्रग्वर्थः ॥२९॥ इन्द्रे ॥१२॥३०॥ गोरोतः पदान्तस्थस्य इन्द्रस्थे स्वरे परे 'अ' इति स्यात् । गवेन्द्रः ॥३०॥ वाऽत्यसन्धिः । १२२॥३१॥ गोरोतः पदान्तस्थस्य, अकारे परे असन्धिभावो वा' स्यात् । गोअग्रम् , गवा- अम् , गोऽयम् । अतीति किम् ? गवेशितम् ॥३१॥ प्लुतोऽनितौ । १२२॥३२॥ इतिवर्जे स्वरे परे 'प्लुतः सन्धिमाग् न' स्यात् । देवदत्त३ अत्र न्वसि अनिताविति किम् ? सुश्लोकेति ॥३२॥ ३३ वा श२॥३३॥ इस्थानः प्लुतः स्वरे परे 'असन्धिर्वा' स्यात् । लुनीहि३ इति, लुनीहीति ॥३३॥ ईदूदेद्विवचनम् ॥१॥२॥३४॥ 'ई-ऊ-ए'इत्येवमन्तं द्विवचनान्तं स्वरे परे 'असन्धि: स्यात् । मुनी इह, साधू एती, माले इमे, पचेते इति । ईदूदेदिति किम् ? वृक्षावत्र । द्विवचन- मिति किम् ? कुमार्यत्र ॥३॥ अदोमु-मी।।२।३५॥ अवसः सम्बन्धिनी भु-मी' इत्येतौ स्वरे परे 'असन्धी' स्याताम् । अम- ईच। अमी अश्वाः ॥३५॥ ? 1

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥
१३
चादिः स्वरोऽनाङ् ।१।२।३६।।
आवर्जश्चादिः स्वरः स्वरे परे 'असन्धि.' स्यात् । अ अपेहि, इ इन्द्रं
पश्य, उ उत्तिष्ठ, आ एवं किल मन्यसे, आ एवं नु तत् । अनाडिति किम् ?
आ इहि, एहि ॥३६॥
ओदन्तः ।।२।३७॥
ओदन्तश्चादिः स्वरे परे 'असन्धिः' स्यात् । अहो अत्र ॥३७॥
सौ नवेतौ श२॥३८॥
सिनिमित्त ओदन्त इतौ परे 'असन्धिर्वा' स्यात् । पटो इति,पटविति ॥३८॥
ॐ चोञ् ॥१॥२॥३९॥
उल् चादिरितौ परे असन्धिर्वा स्यात् , असन्धौ च उञ् 'ॐ' इति दीर्घो-j
ऽनासिको वा स्यात् । उ इति ॐ इति, विति ॥३९॥
अञ्वर्गात् स्वरे वोऽसन् १।२।४०॥
अवर्जवर्गेभ्यः परः उञ् स्वरे परे 'वो वा' स्यात् ,स चाऽसन् । क्रुड्वास्ते ।
क्रुडु आस्ते । असत्वाद् द्वित्वम् ।।४०॥
अ-इ-उ-वर्णस्यान्तेऽनुनासिकोऽनीदादेः १शि४॥
अ-इ-उ-वर्णानामन्ते- विरामे 'अनुनासिको वा' स्यात् , न चेदेते 'ईदूदेधि-
वचनम्' इत्यादिसूत्रसम्बन्धिनः स्युः । सामँ, साम । खट्वा, खट्वा । दघि,
दधि । कुमारी, कुमारी । मधु, मधु । अनीदादेरिति किम् ? अनी, अमी,
किमु । ४१॥
इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायां सिद्धहेमचन्द्राभिधानस्वोपज्ञशब्दानुशासन-
लघुवृत्तौ प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीयपादः समाप्तः (१।२।।
पूर्वभवदारगोपी,-हरणस्मरणादिव ज्वलितमन्युः ।
श्रीमूलराजपुरुषो,-तमोऽवधीद् दुर्मदाऽऽभीरान् ॥२॥

·[तृतीयः पादः]
तृतीयस्य पञ्चमे ।१३शा
वेति पदान्त इति अनुनासिक इति च अनुवर्तते । वर्गतृतीयस्य पदान्त-
स्थस्य पञ्चमे परे अनुनासिको वा' स्यात् । वाङ्डवते । ककुम्मण्डलम् , ककु-
मण्डलम् ॥१॥
प्रत्यये च ।।३।२॥
पदान्तस्थस्य तृतीयस्य प्रत्यये पञ्चमे परे अनुनासिको नित्यं स्यात् । वाइन
मयम्, षण्णाम् । च उत्तरत्र वाऽनुवृत्त्यर्थः ॥२॥
ततो हश्चतुर्थः ॥१३॥३॥
पदान्तस्थात् ततः- तृतीयात् परस्य हस्य 'पूर्वसवर्गश्चतुर्थो वा' स्यात् ।
वाग्धीनः, वाग्हीनः । ककुन्भासः, ककुब्हासः ॥३॥
प्रथमादधुटि शश्छः ।।३।४॥
पदान्तस्थात् प्रथमात् परस्य शस्याधुटि परे 'छो वा' स्यात् । वाक्छूरः,
वाक्शूरः। त्रिष्टुप्छ्रुतम् ,त्रिष्टुपश्रुतम् । अधुटीति किम् ? वाश्च्योतति ॥४॥
र: कख-पफयोः-)(पो ॥१॥३३॥
पदान्तस्थस्य रस्य कखे पफे च परे यथासंख्यं 'क-पौ वा स्याताम् ।
* का करोति, कः करोति । कुरखनति, कः खनति । कपचति, कः पचति । ।
काफलति, कः फलति ।[4
श-ष-से श-ब-संधाश६॥
पदान्तस्थस्य रस्य श-प-सेषु परेषु यथासंख्यम् 'श-प-सा वा'स्युः । कोते।
का शेते । कप्पण्डः, कः षण्डः । कस्साधुः, कः साधुः ॥६॥

·เ๕ श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ कष्ठ, कस्त, च-ट-ते स-द्वितीये ।।३।७॥ पदान्तस्थस्य रस्य च-ट-तेषु सद्वितीयेषु परेषु यथासंख्यम् 'श-ष-सा नित्य स्युः। कश्वरः, करछन्नः, कष्ट., कस्थः ॥७॥ नोऽप्रशानोऽनुस्वाराऽनुनासिकौ च पूर्वस्याऽधुट्परे ।१॥३॥८॥ पदान्तस्थस्य प्रशान्वर्जशब्दसम्बन्धिनो नस्य च-ट-तेषु सद्वितीयेषु अधुट्- परेषु, 'श-ष-सा' यथासंख्यं स्युः, 'अनुस्वाराऽनुनासिकौ चाऽऽगमाऽऽदेशौ' पूर्वस्य क्रमेण स्याताम् । भवांश्चरः, भवॉश्चरः। भवांश्छचति, भवाँश्छ्य- ति । भवाष्टकः, भवॉष्टकः । भवांष्ठकारः, भवाँष्ठकारः । भवांस्तनुः, भवाँ- स्तनुः । भवास्थुडति, भवास्थुडति । अप्रशान् इति किम् ? प्रशाञ्चरः । अधु- ट्पर इति किम् ? भवान्त्सरुकः ॥८॥ पुमोशियघोषेऽख्यागि १०२९॥ 'पुम्' इति पुंसः संयोगलुक्यनुकरणम् , अधुटपरे अघोष शिट-ख्यागिवर्जे परे 'पुम्' इत्येतस्य 'र:' स्यात् , अनुस्वारानुनासिकौ च पूर्वस्य । पुंस्कामा, पुंस्कामा। अशिटीति किम् ? पुंशिरः । अघोषे इति किम् ?-पुंदासः । अ- ख्यागीति किम् ? पुंख्यातः । अधुट्पर इत्येव- पुंक्षारः ॥९॥ नृनः पेषु वा ।।३।१०॥ 'नृन्' इति शसन्तस्यानुकरणम् । नृनः पे परे ‘रो वा' स्यात् , अनुस्वारा- जुनासिकौ च पूर्वस्य । D)(पाहि, न(पाहि, नृन्पाहि, न पाहि ॥१०॥ नृप द्विः काना कानि सः।१३।११।। कानः किमः शसन्तस्यानुकरणम् । द्विरुक्तस्य कानः कानि परे 'सः' स्यात्, अनुस्वारानुनासिकौ च पूर्वस्य । कांस्कान् , कॉस्कान् । द्विरिति किम् ।

·१६ स्वोपज्ञलघुवृत्तिसंवलितं ~~~~ कान् कान् पश्यति ॥११॥ स्सटि सनः।१।३।१२॥ समः स्सटि परे ‘सः' स्यात् , अनुस्वारानुनासिकौ च पूर्वस्य । संस्कर्ता, सस्स्कर्ता । स्सटीति किम् ! संहकृतिः ॥१२॥ लक् ।१॥३॥१३॥ समः स्सटि परे लुक् स्यात् । सस्का ।।१३।। तो मु-मौ व्यञ्जने स्वौ ।१।३।१४।। मोर्वागमस्य पदान्तस्थस्य च मस्य व्यञ्जने परे तस्यैव 'स्वौ तौ- अनुस्वारा- ऽनुनासिको' क्रमेण स्याताम् । चंक्रम्यते, चक्रम्यते विम्यते, क्वम्यते । त्वं करोषि, त्वङ्करोषि । कंवः, कच. ॥१४॥ म-न-य-व-लपरे हे ॥१॥३॥१५॥ म-न-य-व-लपरे हे, पदान्तस्थस्य मस्य 'अनुस्वाराऽनुनासिको स्वौ' क्रमात स्याताम् । किं ालयति, किम्मलयति । किं हनुते, किन्नुते । किं ह्यः किम्हः Tः । किं हलयति, किव्हलयति । किं हादने, किल्हादते ॥१५॥ सम्राट् ।१।३।१६॥ समो मस्य राजौ किवन्ते 'अनुस्वाराभावः' स्यात् । सम्राट् ,सम्राजौ ॥१६॥ ङ्-णोः क-टावन्तौ शिटि नवा ॥१॥३॥१७॥ पदान्तस्थयोर्ड-णयोः शिटि पर यथासख्यम् ‘क-टावन्तौ वा' स्याताम् । प्राङ्- क्छेते, प्राशेते, प्राशेते । सुगण्छेते, सुगण्ट्रोते,सुगणशेते ॥१७॥ ड्नः सः त्सोऽश्वः ।१।३।१८।। पदान्तस्थाभ्यां ड-नाभ्यां परस्य सस्य 'त्स' इति तादिः सो वा स्यात् ,अश्व- श्वाऽवयवश्चेत् सो न स्यात् । षड़त्सीदन्ति, पसीदन्ति । भवान्त्साधु., भवान्साधुः । अश्व इति किम् ? पश्च्योतति, भवानश्चयोतति ॥१८॥ A ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ।। -- नः शि च ।।३२१९॥ पदान्तस्थल्य नस्व शे परे 'ज्च् वा स्यात् , अश्वः । भवाञ्छूरः, भवा- शूरः, भवाशूरः । अश्व इत्येव-भवाश्च्योतति ॥१९॥ अतोऽति रोका।१३॥२०॥ आत्पररय पदान्तस्थस्य रोरति परे 'उनित्यं स्यात् । कोऽर्थः ॥२०॥ घोषवति ।११३२२१॥ आत्परस्य पदान्तस्थस्य रो?षवति परे 'उः' स्यात् । धर्मों जेता ॥२१॥ अवर्ण-भो-भगो ऽघोलुंगसन्धिः शिश२२॥ अवर्णाद् भो-भगो-अघोभ्यश्च परस्यं पदान्तस्थस्य रो?षवति परे 'लुक्' : स्यात् स च न सन्धिहेतुः देवा यान्ति,भो यासि,भगो हस,अघो वद ॥२२॥ व्यो।।३२२३॥ अवर्णात्परयोः पदान्तस्थयोर्वययो?षवति परे 'लुक्' स्यात् स चाऽसन्धिः। वृक्षवृश्चम् अन्ययं चाऽऽचक्षाणो वृक्षव, अव्यय ; वृक्षयाति, अव्ययाति ॥२३॥ स्वरे वा ॥१॥३॥२४॥ अवर्ण-भो-भगो-अघोभ्यः परयोः पदान्तस्खयोर्वययोः स्वरे परे 'लग् वा' स्यात् , स चाऽसन्धिः । पट इह, पटविह । वृक्षा इह, वृक्षाविह । त आहुः, तयाहुः । तस्मा इदम् , तस्मायिदम् । भो अत्र, भोयत्र । भगो अत्र, भगो- 'यत्र । अघो अत्र, अघोयत्र ॥२४॥ अस्पष्टाववर्णास्वनुनि वा ।।२२।। अवर्ण-भो-मगो-अघोभ्यः परयोः पदान्तस्थयोर्वययोः,अस्पष्टौ- 'ईषत्स्पृष्ट- तरौ वयो' स्वरे परे स्याताम् , अवर्णात्तु परयोोरुञ्वर्जे स्वरेऽस्पष्टौ वा' स्याताम् । पटवे, असा, का, देवायें, भोयेंत्र, भगोयेंत्र, अपोयत्र । अवर्णा- . ર ·१८ स्वोपशलघुवृत्तिसंवलिन स्वनुनि वा । पटविह, पटविह। असाविन्दुः २.तयिह २,तस्मायिदम् २ ॥२५॥ रोयः ।।२।। अवर्ण-भो-भगो-अघोभ्यः परस्य पदान्तस्थस्य रोः म्वरे परे 'यः' स्यात् । कयास्ते, देवायासते, भोयत्र, भगोयत्र, अघोयत्र ॥२६॥ हस्वान्ङ-ण-नो द्वे ॥१॥३॥२७॥ हस्वात्यरेषां पदान्तस्थानां ड-ण-नाना स्वरे परे द्वे रूपे'स्याताम् । क्रुजास्ते, सुगण्णिह, कृषन्नास्ते ॥२७॥ अनाङ्-माडो दीर्घाद् वा च्छः ॥१॥३॥२८॥ आङ्-माड्वर्जदीर्घात् पदान्तस्थात् परस्य 'छस्य द्वे रूपे वा स्याताम् । कन्या.. च्छत्रम् ,कन्याछत्रम् । अनाड्माडिति किम् आच्छाया,माच्छिदत् ॥२८॥ प्लताद् वा श२९॥ पदान्तस्थाद् दीर्घात् प्लुतात् परस्य 'छन्य द्वे रूप वा स्याताम् । आगच्छ भो इन्द्रभूते ३ च्छत्रमानय, पक्षे छत्रमानय ॥२९॥ स्वरेभ्यः ॥१॥३॥३०॥ स्वरात् परस्य 'छस्य द्वे रूपे' स्याताम् । इच्छति, गच्छति ॥३०॥ दिई-स्वरस्यानु नवा ।१३।३१।। स्वरात् पराभ्यां रहाभ्यां परस्य र-ह-स्वरवर्जस्य वर्णम्य 'वे रूपे वा' स्या- ताम , अनु- कार्यान्तरात्पश्चात् । अर्कः, अर्कः । ब्रह्मम, ब्रह्म । अर्ह-म्बर- म्येति किम् ! पद्महदः, अर्हः, करः । स्वरेभ्य इत्येव- अम्रयते । अन्विति किम् । प्रोणुनाव ॥३१॥ अदीर्घा विरामैकव्यञ्जने ।१।२३२॥ अदीर्घात् स्वरात् परस्य रह-स्वरवर्जस्य वर्णस्य विरामे असंयुक्तव्यञ्जने च परेऽनु द्वे रूपे वा' स्याताम् । त्वक् , त्वक् । दद्धयत्र, दध्यत्र । गोश्त्रात, .

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ १९ : गो३त्रात । अर्हस्वरस्येत्येव-वर्या, वह्यम् , तितर ॥३२॥ अञ्वर्गस्यान्तस्थातः।०३।३३।। अन्तस्थातः परस्य वर्जवर्गस्याऽनु 'हूँ रूपे वा' न्याताम । उल्लका, उल्का । अभिति किम् ? हल्लौ ॥३३॥ ततोऽस्याः ॥३॥३४॥ ततो-वर्गात् परस्या अभ्या-अन्तस्थाया द्वे रूपे वा म्याताम् दध्य्यन्त्र, दध्यत्र ॥३४॥ शिटः प्रथम-द्वितीयस्य ।।३।३५।। ; शिटः परयोः प्रथम-द्वितीययो रूपे वा स्याताम् । त्वं करोषि, त्वं करोषि । त्वं क्खनसि, त्वं खनसि ॥३५॥ ततः शिवः ।।३।३६॥ ततः-प्रथम-द्वितीयाभ्यां परस्य शिटो 'ढे रूपे या' स्याताम् । नत्रश्शेते, तच्शेते ॥३६॥ न रात् स्वरे ३.३७॥ रात् परस्य शिटः स्वरे परे 'द्वे रूपे न म्यानाम् । दर्शनम् ॥३७॥ पुत्रस्याऽऽदिन-पुत्रादिन्याकोशे शा३३८|| आदिनि पुत्रादिनि च परे पुत्रस्थस्य तम्य आक्रोशविषये वरूप तस्याताम ! पुत्रादिनी त्वमसि पापे !, पुत्रपुत्रादिनी भव ) आक्रोश इति किस् ! पुत्रादिनी शिशुमारी, पुत्रादिनीति वा । पुत्रपुत्रादिनी नागी, पुत्रपुत्रादि- नीति वा ॥३८॥ नां धुड्वर्गेऽन्त्योऽपदान्ते ।१।३।३९॥ अपदान्तम्धाना म-नानां धुटि वर्ग परे 'निमित्तस्यैवान्त्योऽनु स्यात् । गन्ता. शशिमा, कम्पिता । थुडितिकिम् ' आहन्महे । धुड्वर्ग इति किम् ? गम्यते। U ·२० स्वोपालधुवृत्तिसंवलितं -- 4 . . अपदान्त इति किम् ? भवान् करोति ॥३९॥ शिड्ढेऽनुस्वारः ।।४०॥ अपदान्तस्थानां नां शिटि हे च परे ऽनुस्वारो'ऽनु स्यात् । पुंसि, दंशः, बृंहणन् ॥४०॥ रो रे लग् दीर्घश्चादिदुतः।१।२४॥ रस्य रे परेऽनु 'लुक्' स्यात् , 'अ-इ-ऊनाच दीर्वः' । पुना रात्रिः, अस्ती स्थेन, पटू राजा । अनु इत्येव- अहोरूपम् ॥४१॥ ढस्तड्ढे ११३।४२॥ तन्निमित्ते ढे परे ढस्याऽनु 'लुछ' स्यात् , दीर्घनादिदुतः । मादिः, लीढम् , गूढम् । तड्ढ इति किम् ? मधुलिड् ढोकते ॥४२॥ सहि-वहेरोचाऽवर्णस्य ।१३।४।। सहि-दह्योर्दस्य तड्ढे परेऽनु'लुक्' रयात् , ओच्चाऽवर्णस्य । सोढा, वोढा, उदवोदाम् ॥४३॥ उदः स्था-स्तरमः सःशश४४॥ उदः परयोः स्था-स्तम्भोः सस्य 'लुक' स्यात् । उत्थाता, उत्तम्भिता ॥४४॥ तद से स्वरे पादार्थाशश४५।। तदः परस्य सेः स्वरे परे'लुक्स्यात्, सा चेत् पादपूरणी स्यात् । सैष दाश- स्थी रामः,सैष राजा युधिष्ठिरः। पादार्था इति किम् ? स एष भरतो राजा॥४५॥ एतदश्च व्यसनेऽनग्-नसमासे ।।२४६॥ एतदस्तदश्च परस्य सेर्व्यञ्जने परे 'लुक्' स्यात् , अकि नसमासे न । एष दत्ते, स लाति । अनग्नसमास इति किम् ? एषकः कृती, सको 'याति, अनेषो याति, असो वाति ॥४६॥: व्यञ्जनात् पश्चमान्तस्थायाः सरूपे धा ।।३।४७॥ H .

·E श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ ~~ A व्यञ्जनात् परस्य पंचमस्याऽन्तस्थायाश्च सरूपे वर्णे परे 'लग् वा' स्यात् । क्रुञ्चो ड्डौ-कुड्डौ, क्रुड्ड्डौ । आदित्यो देवताऽस्य-आदित्यः,आदित्ययः। सरूप इति किम् ? वर्ण्यते ॥४७॥ धुटो धुटि स्वे वा ॥३॥४८॥ व्यञ्जनात्परस्य धुटो धुटि स्वे परे 'लग् वा स्यात् । शिण्डि, शिण्ड्डि । स्व इति किम् ? तप्ता, दर्ता ॥४८॥ तृतीयस्तृतीय-चतुर्थे ।११३२४९॥ : तृतीये चतुर्थे च परे 'धुटस्तृतीयः स्यात् । मज्जति, दोग्धा ॥४९|| अघोष प्रथमोऽशिटः ॥१३॥५०॥ अघोषे परे शिर्जस्य 'धुटः प्रथमः' स्यात् । वाक्पूता। अशिट इति किम् ? पयस्सु ॥५०॥ विरामे वा १॥३॥५१॥ विरामस्थस्याऽशिटो 'धुटः प्रथमो वा स्यात् । वाक्, वाग् ॥२१॥ न सन्धिः ।१।३२५२॥ उक्तो वक्ष्यमाणश्च 'सन्धिर्विरामे न स्यात् । दधि अत्र, तद् लुनाति ॥५२॥ र पदान्ते विसर्गस्तयोः ।१३।५।। ९ पदान्तस्यस्य रस्य तयोविरामाऽघोषयो'विसर्ग 'स्यात् । वृक्षः,स्वः,कः कृनी । पदान्त इति किम् ? इन ॥५३॥ ख्यागि।१।३३५४॥ पदान्तस्थस्य रस्य ख्यागि परे 'विसर्ग एवं' स्यात् । का ख्यातः । नमः ख्याने ॥५४॥ शिट्यघोषात् ।।३।५५॥ स्याशत् परे शिटि परन. पदान्तस्थस्य रस्य 'विसर्ग एव' स्यात् । पुरुषः ·- २२ स्वोपझलघुवृत्तिसंवलित - संस्कः, सपिः प्साति, वासः क्षौमम् , अद्भिः प्सातम् ॥५५॥ व्यत्यये लुग्वा ।१॥३॥५६॥ शिटः परोऽघोष इति व्यत्ययस्तस्मिन्सति पदान्तस्थस्य 'रस्य लूगू वा' स्यात् । चक्षुश्च्योतति, चक्षुः श्च्योतति ॥५६॥ पश्च्मातति अरोः सुपि र १३३५७॥ शेरन्यस्य रस्य सुपि परेर एव'स्यात्ागीर्प,धूर्यु। अरोरिति किम् ? पयस्सु॥५॥ वाहर्पत्यादयः ।।३।५८॥ पयाम् । महर्पत्यादयो यथायोगमकृतविसर्गाः कृतोत्वाभावाश्च वा स्युः। अहर्पतिः अहःपतिः, गीपतिः, गी:पतिः; प्रचेता राजन् !, प्रचेतो राजन् ! ॥५॥ शिट्याद्यस्य द्वितीयो वा ।११३५९॥ प्रथमस्य शिटि परे 'द्वितीयो वा' स्यात् । ख्वीरम् , क्षीरम् । अफूसरा, अप्सराः ॥५९॥ तवर्गस्य श्चवर्ग-ष्टवर्गाभ्यां योगे च-टवर्गो।१।३।६०॥ तवर्गस्य श-चवर्गाभ्यां ष-टवर्गाभ्यां च योगे यथासंख्यम् 'चवर्ग-टव!' स्या- ताम् । 'तच्शेते, भवाशेते, तचारु, तज्जकारेण, पेष्टा, पूष्णः, तट्टकारः, तण्णकारेण, ईट्टे ॥६०॥ सस्य श-षौ ।।२६॥ सस्य श्ववर्ग-ष्टवर्गाभ्यां योगे यथासंख्यम् 'श-पौ'स्याताम् । चवर्गेण श्च्यो- ति, वृश्चति । पेण-दोषु । टवर्गेण- पापहि ॥६१॥ न शात् ।।३।६२॥ शात् परस्य तवर्गस्य 'चवर्गों न' स्यात् । अनाति, प्रश्नः ॥६२॥ पदान्ताहवर्गादनाम्-नगरी-नवतेः ॥१॥३६॥ पदान्तस्थादृवर्गात् परस्य नाम्-नगरी-नवतिवर्जस्य तवर्गस्य सस्य च 'टवर्ग-

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥
२३
-
यौ न' रयाताम् । पत्यम् , पण्नयाः, पट्सु । अनाम्-नगरी-नवतेरिति किम् ?
घण्णाम् , षण्णगरी, षण्णवतिः ॥१३॥
षि तवर्गस्य शश६४॥
पदान्तस्थस्य तवर्गस्वषे यरेटवर्गो न स्यात् । तीर्थकृत् षोडशः शान्तिः॥६॥
लि लौ।१।३६५॥
पदान्तस्थस्य तवर्गस्य ले परे लौ'स्याताम् ।तल्लूनम् ,भवालुनाति ॥६५॥
इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिताया सिद्धहेमचन्द्राभिवानस्वोपज्ञशब्दानुशासन-
लधुवृत्तौ प्रथमस्या न्यायस्य तृतीयपाद. समास ॥१३॥
चक्रे श्रीमूलराजेन, नवः कोऽपि यशोऽर्णवः ।
परकीर्तितवन्तीना, न प्रवेशमदत्त यः ॥३॥
"
८
[चतुर्थः पादः]
अत आः स्यादौ जस्-भ्याम्-ये ४१॥
स्यादौ जसि भ्यामि ये च परेऽकारस्य 'आ' स्यात् । देवाः, आभ्याम् ,
सुखाय । स्यादिविति किम् । वाणान् जस्यतीति विप्– वाणजः ॥१॥
दा
भिस ऐस ।।४।२।।
आत्परस्य स्यादै-'मिस ,ऐस्' स्यात् । देवैः। ऐस्करणाद्-अतिजरसः ॥२॥
इदमदसोऽक्येव ।१।४।३॥
इदमदसोरक्येव सति, आत्परस्य 'मिस ऐस' स्यात् । इमकैः, अमुकैः ।
अक्येवेति किम् ? एभिः, अमीभिः ॥३॥

·२४
स्वोपालधुवृत्तिसंवलित
एद् बहुस्लोसिएशक्षा
बहर्थे स्यादौ सादौ भादौ ओसि च परे 'अत एत्' स्यात् । एषु, एभिः,
देवयोः ॥४॥
,
टा-सोरिन-स्यौ।१।४।५॥
आत्परयोष्टा-डसोर्यथासंख्यम् 'इन-स्यौ' स्याताम् । तेन, यस्य ॥५॥
डेजस्योर्याऽऽत्तौ ।।४।।
आत्परस्य डेङसेश्च यथासंख्यम् 'य आच' स्याताम् । देवाय, देवात् ॥६॥
सर्वादः स्मै स्मातौ ।।४७॥
सर्वादेरदन्तस्य सम्बन्धिनोडस्योर्यथासंख्यम् 'स्मै-स्माती' स्याताम् । सर्वस्मै,
सर्वस्मात् । सर्व, विश्व, उभ, उभयत्, अन्य, अन्यतर, इतर, डतर, उतम,
त्व, त्वत् , नेम, सम-सिमौ सर्वार्थी, पूर्व-परा-ऽवर-दक्षिणोत्तरा-ऽपरा-ऽध-
राणि व्यवस्थायाम् , स्वम् अज्ञाति-धनाख्यायाम् , अन्तरं वहिर्योगोपसंच्या-
नयोरपुरि, त्यद्, तद्, यद्, अढस, इदम्, एतत् , एक, द्वि. युप्मद, अस्मद्,
भवतु, किम् इत्यसंज्ञायां सर्वादिः ॥७॥
स्मिन् ।शक्षाका
संदिरदन्तस्य : स्मिन्' स्यात् । सर्वस्मिन् ॥८॥
जस इ.॥१॥४॥९॥
सादेरन्तस्य 'जस इ.' स्यात् । सर्वे ॥९॥
नेमा-ई-प्रथम चरम-तया-ऽया-ऽल्प-कतिपयस्य का
1१।४।१०॥
नेमादीनि नामानि, तयायौ प्रत्ययौ, तेषामदन्तानाम् 'जस इवा' स्यात् । नेमे,
नेमाः । अर्द्ध, अद्धाः। प्रथमे, प्रथमाः। चरमे, चरमाः। द्वितये, द्वितयाः ।
त्रये, त्रयाः। अल्पे, अल्पाः । ऋतिपये, कतिपयाः ॥१०॥

·. श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ -- द्वन्द्वे वा १४.११॥ द्वन्द्वसमाससस्थाऽदन्तस्य सर्वादे-जिस इवा स्यात् । पूर्वोत्तरे,पूर्वोत्राः॥११॥ म सर्वादिः।१।४।१२॥ द्वन्द्वे सर्वादिः 'सर्वादिन' स्यात् । पूर्वापराय, पूर्वापरात् , पूर्वापरे । कतरक- तमानाम्, कतरकतमकाः॥१२॥ तृतीयान्तात् पूर्वाऽवरं योगेश४।१।। तृतीयान्तात् परौ पूर्वाऽवरौ योगे- सम्बन्धे सतिसर्वादी न स्याताम् । मासेन : पूर्वाय मासपूर्वाय । दिनेनाऽवराय दिनावराय । दिनेनाऽवराः दिनाऽवयः । तृतीयान्तादितिकिम् ? पूर्वस्मै मासेन ॥१३॥ तीयं डिस्कार्ये वाशि४१४॥ तीयान्तं नाम के सि-डस्-डीनां कार्ये 'सर्वादिवा' स्यात् । द्वितीयस्मै, द्वि- तीयाय । द्वितीयस्यै, द्वितीयायै । डित्कार्य इति किम् । द्वितीयकाय ॥१४॥ अवर्णस्याऽऽमः सास् ।१।०१५॥ अवर्णान्तस्य सर्वादेरामः 'साम्' स्यात् । सर्वेषाम् , विश्वासाम् ॥१५॥ नवभ्या पूर्वेभ्य इ-स्मात्-स्मिन् वा ।११४:१६॥ पूर्वादिभ्यो नवभ्यो ये इ-सात्-स्मिनो यथास्थानमुक्तास्ते वा स्युः ।पूर्वे,पूर्वाः । पूर्वसात्, पूर्वात् । पूर्वस्मिन् , पूर्व इत्यादि । नवभ्य इति किम् ? त्यै ॥१६॥ आपो डितां 2-शास्-याल्-याम् ।१।४।१७॥ आवन्तस्य जिताम्- ढे-डसि-डस्-डीनां यथासंख्यम् 'यै-यास्-यास-यामः' स्युः । खटायै, खवायाः, खटायाः, खटायाम् ॥१७॥ स/देर्डस्पूर्वाः ।१।४।१८॥ सर्वादेराबन्तस्य डिताम् 'यै-याम्-याम्-यामस्ते डम्पूर्वाः' म्युः। सर्वस्यै, सर्वस्याः, सर्वस्याः, सर्वस्याम् ॥१८॥ . . १ ·२६ स्वोपज्ञलघुवृत्तिसंवलितं --- ---- ६ दौस्येत् ।।४।१९॥ आबन्तस्य टौसोः परयोरेकारः स्यात् । बहुराजया, बहुराजयोः ॥१९॥ औता।१।४।२०॥ आवन्तस्य 'औता सहकारः स्यात् । माले स्तः पश्य वा ॥२०॥ इदुतोऽस्नेरीदूत् ।११४॥२१॥ स्पेरन्यस्येदन्तस्योदन्तम्य च औता सह यथासंख्यम् 'ईदूतौ स्याताम् । मुनी, साधू । अनरिति किम् ? अतिस्त्रियौ नरौ ॥२१॥ जस्येदोत् ।।४।२।। इदुदन्तयोर्जसि परे यथासंख्यम् ‘एदोतौ' स्याताम् । मुनयः, साधवः ॥२२॥ डित्यदिति ।शहारा अदिति डिति स्यादौ परे, इदुदन्तयोर्यथासंख्यम् 'एदोतौ' स्याताम् । अति- खवे. साधवे, अतिस्त्रेः साघोरागतं स्वं वा । अदितीति किम् ? बुद्ध्याः,धेन्वाः। स्यादावित्येव-शुची स्त्री ॥२३॥ टः पुंसि ना ११४.२४॥ इदुदन्तात् परस्याः ''विषयायाप्टाया ना' म्यात् । अतिसिणा, अमुना । पुंसीति किम् ? बुद्धया ॥२४॥ डिौँः।१।४।२५॥ इदुदन्तात् परो 'डिौंः' स्यात् । मुनौ,धेनौ ।अदिदित्येव- बुद्ध्याम् ॥२५॥ केवलसखिपतेरोःशा२६।। केवलसखिपतिभ्यामिदन्ताभ्यां परो 'डिरौः' स्यात् । सख्यौ, पत्यौ । इत इत्येव-- सखायमिच्छति पतिमिच्छति- सख्यि,, पत्यि। केवलेति किम् ? प्रियसखौ, नरपतौ ॥२६॥ न ना डिदेत् ।।४॥२७॥ 1 ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ २७ . केवलसखिपतेर्यष्टाया ना, जिति परे एचोक्तः, स न स्यात् । सख्या, पत्या, सख्ये, पत्ये, सख्युः, पत्युः आगतं स्वं वा। सख्यौ, पत्यौ। जितीति किम् । पतयः ॥२७॥ स्त्रिया डितां वा दै-दाम-दास्-दाम् ।१।४।२८|| स्त्रीलिङ्गादिदुदन्तात् परेषां डिताम्- डे-डसि-डस्-डीनां यथासंख्यम्दै दास्- दास्-दामो वा' स्युः । बुद्धय, बुद्धये; बुद्ध्याः, बुद्धेः आगतं स्वं वा; बु- न्याम् , बुद्धौ । धेन्वै, धेनवे; धेन्वाः, धेनोः; धेन्वाम् , धेनौ। प्रियबुद्धयै, प्रियबुद्धये पुंसे स्त्रियै वा ॥२८॥ स्त्रीदूतः ।।४।२९॥ नित्यं स्त्रीलिङ्गादीदूदन्ताच्च परेषां स्यादेर्डितां यथासंख्यम् 'दै-दाम-दास्- दामः' स्युः। नद्यै, नद्याः, नद्याः, नद्याम् । कुवै, कुर्वाः, कुर्वाः, कुर्वाम् । अतिलक्ष्म्यै पुंसे स्त्रियै वा । स्त्रीति किम् ? प्रामण्ये खलप्वे पुंसे स्त्रियै ॥२९॥ वेयुवोऽस्त्रियाः३०॥ इयुव्स्थानिनौ यौ स्त्रीदूतौ तदन्तात् स्त्रीवर्जात्परेषां स्यादेर्डितां यथासं- ख्यम् दै-दास्-दाम-दामो वा' स्युः । श्रियै, श्रिये; श्रियाः,श्रियः२; त्रि- याम् , श्रियि। अतिश्रियै, अतिश्रिये पुंसे स्त्रियै वा । भ्रुवै, भ्रवे; 'ध्रुवाः, भ्रवः; भ्रुवाः भ्रवः भ्रुवाम् , ध्रुवि । अति वै अति वे पुंसे स्त्रियै वा । इयुव इति किम् ? आध्यै । अखिया इति किम् ? स्त्रिये ॥३०॥ शामो नाम् वा ॥१॥४॥३१॥ इयुवोः स्थानिभ्यां स्त्रीदूदन्ताभ्यां परस्य 'आमो नाम् वा' स्यात्, न तु लिया।श्रीणाम् श्रियाम् (भ्रूणास ,ब्रुवाम् । अतिश्रीणाम् अतिश्रियाम् अति- भ्रूणाम् अतिभ्रुवाम् नृणाम् स्त्रीणाम् वा । इयुव इत्येव- प्रधीनाम् ॥३१॥ श्वाप्रवाशा३२॥ M - ·वोपक्षालावृत्तिसंवलित ------- इस्वान्तादावन्तात् स्त्रीदूदन्ताच परस्याऽऽमो 'नाम्' स्यात् । देवानाम् , सालानाम् , स्त्रीणाम् , वधूनाम् ॥३२॥ संख्यानां वर्णाम् ॥१॥४॥३३॥ स्प-नान्तानां संख्यावाचिनामाऽऽमो 'नाम्' स्यात् । चतुर्णाम् , अण्णाम् , पञ्चानाम्, अष्टानाम् ॥३३॥ वेलचःश४॥३४॥ आमः सम्बन्धिनलेस्त्रयः स्यात् । त्रयाणाम् , परमत्रयाणाम् ॥३४॥ एदोनयां सि-उसो र १।१३।। एदोभ्यां परयोः प्रत्येकं डसि-डसो २:' स्यात् । मुनेः, मुनेः । धेनोः, धेनोः ।गोः, गोः । द्यो., द्योः ॥३५|| खि-ति-खी तीय उर् ।११४॥३६॥ खि-ति-खी-तीसम्बन्धिनो यात्परथोर्ड सिडसोरुर् स्यात् । सल्युः, सख्युः । पत्युः, पन्यु. । सखायं पति चेच्छत सख्युः २, पत्युः २। य इति किम् ? अतिसरः, अधिपतेः ॥३६॥ ऋता दुर शा३७॥ बात परयो डसि-डसो-ईर' स्यात् । पितुः, पितुः ॥३७|| -स्वन-मप्त-नेट्ट-त्वष्ट-क्षस-छोह-पोतृ-प्रणाश्रो छुट्यार ||४३८॥ तृच्-तृन्नन्तस्य स्वस्रादीनां च तो युटि परे 'आ स्यात् ।कारम् ,कर्तारौर, कतरः । स्ससारम् , नप्तारम् , नेष्टारम् , लटारम् , क्षत्तारम् , होतारम् , पोतारम् , प्रशास्तारम् । घुटीति किम् ? कर्तृ कुलं पश्य ॥३८॥ अखने च श४।३९॥ ऋतो डौ बुटि च परे 'अर्' स्यात् । नरि । नरम् ॥३९॥ ,

·SESS
श्रीसिद्धहेमचन्द्रशम्दानुशासनम् ॥
२९
मातुर्मातः पुत्रेऽहें सिनाऽऽसन्थे ।१४।४०॥
आमन्व्ये पुत्रे वर्तमानस्य मातृशब्दग्य सिना सह 'मातः' स्यात् , अहे-
प्रशंसायाम् । हे गार्गीमात !) पुत्र इति किम् ? हे मातः ! हे गार्गीमातृके
वत्से ! । अर्ह इति किम् ? अरे गार्गीमातृक ! ॥४०॥
हस्वस्य गुणः ।।४।४१||
आमन्व्यार्थवृत्तेईस्वान्तस्य सिना सह 'गुणः स्यात् । हे पितः !,हे मुने ॥४१॥
एदाप:।।४।४२॥
आमन्व्यार्थवृत्तेराबन्तस्य सिना,सह एत् स्यात् हे माले!,हे बहुराजे ! ॥४२॥
नित्यदिन-द्विस्वराऽम्बार्थस्य इस्वः ।।४३॥
नित्यं दिद्-दै-दास्-दाम-दामादेशा येभ्यस्तेषां द्विस्वराम्बार्थानां चाऽऽवन्ता-
नामामन्त्र्यवृत्तीनां सिना सह 'इस्वः स्यात् । हे सि!, हे लक्ष्मि !, हे श्वश्रु!,
हे वधु !, हे अम्ब !, हे अक्क ! | नित्यदिदिति किम् ? हे इहः !। द्विस्व-
रेति किम् ? हे अम्बाडे ! | आप इत्येव- हे मातः ! ॥४३॥
अदेतः स्पसोलक १४॥४४॥
अदन्ताद् एदन्ताच आमन्त्र्यवृत्तेः परस्त्र सेरमश्च 'लुक्' स्यात् । हे देव !,
हे उपकुम्भ !, हे अतिहे ! ॥४४॥
दीर्घयाव्-व्यञ्जनात् से ।।४।४५॥
दीर्घज्यावन्ताभ्या व्यञ्जनाञ्च परस्य 'सेल' स्यात् । नदी । माला । राजा।
दीर्घति किस् ? निष्कौशाम्बिः, अतिखटः ॥१५॥
समानादमोऽतः ॥१४॥४६॥
समानात् परस्याऽमोऽस्य 'लुक्' स्यात् । देवम् , मालाम्, मुनिम्, नदीम् ,
साधुम्, वधूम् ॥४६॥
दी? नाम्यतिर चत-धः ॥११४१४७॥

·स्वोपज्ञलघुवृत्तिसंवलितं 1 तिस-चतसृ-प-रान्तवर्जस्य समानस्य नामि परे 'दीर्घः' स्यात् । बनानाम् , मुनीनाम्', साधूनाम् , पितॄणाम् । अतिसूचतसृषु इति किम् ? तिसृणाम्, चतसृणाम् , षण्णाम् , चतुर्णाम् ॥४७॥ नुर्वा ।।४।४८॥ नुः समानस्य नामि परे 'दीर्घो वा' स्यात् । नृणाम् , नृणाम् ।।४८॥ शसोडता सश्च नः पुंसि ।।४॥४९॥ शसोऽता सह पूर्वसमानस्य 'दीर्घः' स्यात् , तत्सन्नियोगे च पुंसि शसः सो नः । देवान् , मुनीन्, वातप्रमीन् , साधून् , हूहून्, पितॄन् । पुंसीति किम् ? , शालाः॥४९॥ संख्या-साय-रहस्याऽहम् डी वा १४५०॥ संख्यावाचिभ्यः साय-विभ्यां च परस्याऽहस्य डौ परे-'ऽहन् वा स्यात् । । यहनि, व्यहि व्यहे ।सायाहनि,सायाहि,सायाहे । व्यहनि,त्यहि,न्यहे ॥५०॥ निय आम् ॥२४॥५१॥ नियः परस्य 'डेराम्' स्यात् । नियाम् । ग्रामण्याम् ॥५१॥ वाष्टन आः स्यादौ शार॥ अष्टनः स्यादौ परे 'आ वा' स्यात् । अष्टामिः, अष्टमिः । प्रियाष्टाः, प्रियाटा अष्ट औजस्-शसोशक्ष५३॥ अष्टनः कृताऽऽत्वस्य 'जस्-शसोरौः' स्यात् । अष्टौ, अष्टौ ॥५३॥ डति-रुणः संख्याया लप्श४॥५॥ इति-प-नान्तानां संख्यानाम् 'जस्-शसोल' स्यात् । कति, कति । पद, षट् । पञ्च, पञ्च ॥५४॥ नपुंसकस्य,शिः शा५५॥ नपुंसकस्य जस्-शसोः 'शिः' स्यात् । कुण्डानि, पयाति ॥५५॥ 44 - . " ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ औरीः ।।४५६॥ नपुंसकस्य 'औरीः' स्यात् । कुण्डे । पयसी ॥५६॥ अतः स्यमोऽम् ॥१४४५७॥ अदन्तस्य नपुंसकस्य 'स्यमोरम्' स्यात् । कुण्डम् , हे कुण्ड ! ॥५७॥ पञ्चतोऽन्यादेरनेकतरस्य दः श५८॥ पञ्चपरिमाणस्य नपुंसकस्याऽन्यादेः 'स्यमोदः' स्यात् ,एकतरवर्जम् । अन्यत् , अन्यतरत् , इतरत् , कतरत् , कतमत् । अनेकतरस्येति किम् ? एकतरन् ।। अनतो लए ।शा५९॥ अनकारान्तस्य नपुंसकस्य 'स्थमोलुप्' स्यात् । कर्तृ, पयः ।।५९॥ जरसो वा श६०॥ जरसन्तस्य नपुंसकस्य 'स्यमोर्छन् वा' स्यात् । अतिजरः, अतिजरसम् , अ. तिजरम् ॥६०॥ नामिनो लुग् वा ।।४।६१॥ नाम्यन्तस्य नपुंसकस्य 'स्यमोर्लग वा' स्यात् । हे वारे !, हे वारि ।। प्रिय- तिस, प्रियत्रि कुलम् ॥६१॥ वाऽन्यतः पुमांष्टादौ स्वरे १२४६२॥ अन्यतो- विशेष्यवशान्नपुंसको नाम्यन्तष्टादौ स्वरे परे ''वद् वा स्यात् । ग्रामण्या ग्रामणिना कुलेन कोंः कर्तृणोः कुलयोः ।अन्यत इति किम्? पीलने फलाय। दादाविति किम् शुचिनी कुलानपुंसक इत्येव- कल्याण्यै स्त्रियौदा दध्यस्थिसक्थ्यक्ष्णोऽन्तस्याऽन् ।११४३६३॥ एषां नपुंसकानां नाम्यन्तानामन्तस्य टादौ स्वरे परे अन् स्यात् दिना,अति- दघ्ना। अस्थना, अत्यस्थ्ना सक्थ्ना,अतिसक्थ्ना पक्ष्या, अत्यक्ष्णा ॥६॥ अनामस्वरे नोऽन्तः श६४॥

·स्वोपशलघुवृत्तिसंवलितं -~ नाम्यन्तस्य नपुंसकस्याऽऽस्वर्जे स्वादौ स्वरे परे 'नोऽन्तः' स्यात् । वारिणी, वारिणः । कर्तृणी, कर्तृणः । प्रियतिसृणः । अनामिनि किम् ? वारीणाम् । स्वर इति किम् । हे वारे ! । स्यादावित्येव- तौम्बुरवं चूर्णम् ॥६४॥ स्वराच्छौ । शा६५॥ शौ परे खरान्तान्नपुंसकात्परो 'नोऽन्तः' स्यात् । कुण्डानि । स्वरादिति किम् ? चत्वारि ॥६५॥ धुटांपाद शष्ठा६६॥ स्वरात् परा या धुड्जातिस्तदन्तस्य नपुंसकस्य गौ परे धुभ्य एव प्रा 'नोऽन्तः स्यात् । पयासि,अतिजरांसि, काटतति । स्वरादित्येव- गोमन्ति लो वा १४६७॥ र-लाभ्यां परा या धुड्जातिस्तदन्तस्य नपुंसकस्य शौ परे धुड्भ्य एव प्राद 'नोन्तो वा स्यात् । वहूलि, व्हर्जि। सुवल्लि, सुवल्गि । ले इति किम कारतड्क्षि । धुटामित्येव- सुफुल्लि ॥६॥ घुटि ।१।४।६८ निमित्तविशेषोपादानं विना, आपादपरिसमाप्तेर्यत्कार्य वक्ष्यते तद् धुरि वेदितव्यम् ॥६॥ अचः ४६९॥ यस्मते_तोर्युडन्तस्य धुटः प्राक् 'नोन्तो' धुटि स्यात् । प्राड्,अतिप्राइमाची आञ्चि कुलानि ॥६९॥ शदुदितः ॥१७॥ दुदितो धुडन्तस्य घुटि परे धुटः प्राक् स्वरात्परो 'नोन्तः' स्यात् । कुर्वन् , विद्वान् गोमान् घुटीत्येव- गोमता ॥५०॥ युमोऽससाले १६४७१॥ M ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ -NAWww~~~ NA AIM Nuwww ܘܕ "युनूंपी योगे" इत्यस्याऽसमासे धुडन्तस्य धुटः प्राक् घुटि 'नोन्त.' स्यात् । युङयुञ्जौ । युञ्जि कुलानि । बहुयुङ् । असमास इति किम् १ अश्वयुक् । युज इति किम् ? "युजिच् समाधौ", युजमापन्ना मुनयः ॥७१॥ अनडहः सौ ११४७२॥ अनड्डहो धुडन्तस्य धुटः प्राक् सौ परे 'नोन्तः' स्यात् । अनड्वान् ,प्रिया- नड्वान् ॥७२॥ पुंसोः पुमन्स् ॥११४७३॥ पुंसोः 'पुमन्स्' धुटि स्यात् । पुमान् , पुमांसौ, पुमांसः । प्रियपुमान् , प्रिय- पुमांसि ॥७३॥ ओत औः ।१।४७४॥ ओतो घुटि परे 'और' स्यात् । गौः,गावौद्यौः,द्यावौप्रियद्यावौ।ओत इति किम्? चित्रगुः ॥७४॥ आ अम्-शसोडता ।१।४।७५॥ ओतोऽम्-शसोरता सह 'आ' स्यात् । गाम् । सुगाम् ।गाः। द्याम्।अतिधाम्। चाः सुधाः ॥७५॥ पथिन्-मथिनृभुक्षः सौ ।१।४।७६।। एषां नान्तानामन्तस्य सौ परे 'आ' स्यात् । पन्था , हे पन्थाः ! | मन्थाः, मन्याः !! ऋभुक्षाः, हे ऋभुक्षाः । नान्तनिर्देशादिह न स्यात्- पन्थानमै- (च्छत् पथी ॥७६॥ ए: ११४ा७७|| पथ्यादीनां नान्तानामितो धुटि परे 'आ' स्यात् । पन्थाः, पन्थानौ,पन्थानः, पन्थानम् ; सुपन्थानि कुलानि । मन्था । ऋभुक्षाः। नान्तनिर्देशाद-एर- भावाचेह न स्यात्- पथ्यौ, पथ्यः ॥७७॥ १ है ३ ·३४ स्वोपशलघुवृत्तिसंवलितं vAN ? थोन्थ् ।१।४।७८॥ पथिन्-मथिनोर्नान्तयोस्थस्य घुटि परे 'न्थ् स्यात् । तथैवोदाहृतम् ।।७८॥ इन् ङीस्वरे लुक् ॥११४१७९|| पथ्यादीनां नान्तानां ड्यामघुट्खरादौ च स्यादौ परे 'इन् लुक् स्यात् ।सुपथी स्त्री कुले वा। पथः । सुमथी स्त्रीकुले वा । मथः अनुमुक्षी सेना कुले वा। ऋभुक्षः ॥७९॥ वोशनसो नश्चामन्व्ये सौ ।१४।८०॥ आमन्व्यवृत्तेरुशनसो 'न-लुकौ' सौ परे वा स्याताम् । हे उशनन् !, हे उशन!, हे उशनः !। आमन्व्य इति किम् ? उशना ॥८॥ उतोऽनडुच्चतुरो वः ।।८।। आमन्व्यवृत्त्योरनडुच्चतुरोरुतः सौ परे 'वः' स्यात् । हे अनड्वन् ! । हे प्रिय- चत्वः!। हे अतिचत्वः ! ॥८॥ वाः शेषे ।।४।८२॥ आमन्व्यविहितात्सेरन्यो घुट् शेषस्तस्मिन्परे अनडुच्चतुरोरुतो वाः स्यात् ।अनड्- वान् ,अनड्वाहौ।प्रियचत्वाः,प्रियचत्वारौ।शेष इति किम् ? हे अनड्वन् ! हे प्रियचत्वः ! ॥८२॥ सख्युरितोऽशावत् ।।४।८।। सख्युरिदन्तस्य शिवजे शेष घुटि परे ऐत्' स्यात् । सखायौ, सखायः, सखा- यम् । इत इति किम् ' सख्यौ स्त्रियौ। अशाविति किम् ? अतिसखीनि । शेष इत्येव- हे सखे ! ॥८३॥ ऋदुशनस्-पुरुदंशोज्नेहसश्च सेहः ॥११४८४॥ ऋदन्तादुशनसादेः सख्युरितश्च परस्य शेषस्य 'सेहः स्यात् । पिता,अतिपिता, कर्ता,उशना,पुरुदंशा,अनेहा, सखा ||८४॥ क - ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ ३५ N ~www ww . नि दीर्घः ।।४।८५॥ शेषे धुटि परे यो नस्तस्मिन् परे स्वरस्य 'दीर्घः स्यात् । राजा,राजानौ,राजानः, राजानम् । वनानि । कर्तृणि । शेष इत्येव- हे राजन् ! ॥८५॥ स्महतोः ।१४८६॥ न्सन्तस्य महतश्च स्वरस्य शेषे धुटि परे 'दीर्घः' स्यात् । श्रेयान् ,श्रेयांसौ । महान् महान्तौ ॥८६॥ इन्-हन-पूषाय॒म्णः शिस्योः ।।४।८७॥ इन्नन्तस्य हनादेश्च स्वरस्य शिस्योरेव परयो-'र्दीर्घः'स्यावादण्डीनि,सम्वीणि, दण्डी,स्रग्वीभ्रूणहानि,भ्रूणहा।बहुपूषाणि,पूषास्वर्यमाणि,अर्थमा। शिस्योरेवेति किम् ? दण्डिनौ,वृत्रहणौ,पूषणौ,अर्यमणौ ॥८७॥ अपः।१।४।८८॥ अपः स्वरस्य शेषे घुटि परे 'दीर्घः' स्यात् । आपः, स्वापौ ॥८८॥ नि वा ११४८९॥ अपः स्वरस्य नागमे सति धुटि परे 'दी? वा स्यात् । स्वाम्पि,स्वम्पि । बहा- म्पि,बहम्पि ॥८९॥ अभ्वादेरत्वसः सौ ।।४।९०॥ अत्वन्तस्याऽसन्तस्य च भ्वादिवर्जस्य शेषे सौ परे 'दीर्घः' स्यात् । भवान् , यवमान् , अप्सराः। गोमन्तं स्थूलशिरसं वेच्छन्- गोमान् स्थूलशिराः । अन्वादेरिति किम् ? पिण्डप्रः ॥९०॥ क्रुशम्तुनस्तृञ् पुंसि ।।४९१॥ क्रुशो यस्तुन् तस्य शेषे घुटि परे 'तृच्' स्यात् ,पुंसि। क्रोष्टा,कोष्टारौ । पुंसीति किम् ? कृशक्रोनि वनानि ॥९१॥ टादौ स्वरे वा १४९२॥ 6 ·३६ स्वोपज्ञलधुवृत्तिसंचलितं .WANA - ~~-~ टादौ स्वरादौ परे कुशस्तुनस्तृन् वा स्यात् , पुंसि। क्रोष्ट्रा,कोण्टुना कोप्टो:, क्रोष्ट्वोः ॥१२॥ स्त्रियाम् ।१।४।१३।। क्रुशः परस्य तुनः स्त्रीवृत्तेस्तृच स्यात् , निर्निमित्त एव । क्रोष्ट्री,क्रोष्ट्यौ, क्रोष्ट्रीभ्याम् । पञ्चक्रोष्ट्रमी शैः ॥१३॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिताया सिद्धहेमचन्द्राभिधानस्वोपज्ञशब्दानुशासन- लघुवृत्तौ प्रथमस्याभ्यायस्य चतुर्थः पाद समाप्त- ॥१४॥ सोत्कण्ठमङ्गलगतैः कलकर्षणेश्व, वक्त्राब्जचुम्बननखक्षतकर्मभिश्च । श्रीयुलराजहतभूपतिभिर्विलेसु , संख्येऽपि खेऽपि च शिवाश्च सुरस्त्रियश्च ॥१॥ - कर अथ द्वितीयाध्यायः [प्रथमः पादः] त्रि-चतुरस्तिरह-चतम स्यादौ ।२।१।१॥ सियामिति वर्तते । स्यादौ परे स्त्रीवृत्त्योस्त्रिचतुरोर्यथासंख्यम् 'तिस-चतस' इत्येतौ स्याताम् । तिखः,चतस्रः तिसूपु,चतसूपु। प्रियतिसा,प्रियचतसा ना। प्रियतिस कुलम् , प्रियत्रि कुलम् । स्यादाविति किम् ? प्रियत्रिकः, प्रिय- चतुष्का ॥१॥ ऋतो र स्वरेऽनि ।२।१।२॥ तिस-चतसृस्थस्य ऋतः स्वगदी पर 'र: स्यात् ,अनिनविषयादन्यत्र । तिल , चतख प्रियतिस्रौ,प्रियचतस्रो । रवर इति किम् - तिसृभिः, चतसृभिः। अनीति किम् ? तिसृणाम् ,चतसृणाम् ॥२॥ जराया जरस् वा ।२।१॥३॥ .. .

·ammar+Karan .m- श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ ३७ --~~~~~ -~~~~ स्वरादौ स्यादौ परे जराया 'जरस् वा स्यात् । जरसौ जरसाजरे,जराः।अति- जरसौ,अतिजरौ । अतिजरसम् , अतिजरम् कुलम् ॥३॥ अपोऽझे ।।१४॥ भादौ स्यादौ परे 'अपोऽ' स्यात् । अद्भिः, स्वद्भ्याम् । भ इति किम् । ::.अप्सु ॥४॥ आ रायो व्यञ्जने ।२।१५॥ व्यञ्जनादौ स्यादौ परे 'रैशब्दस्य आः' स्यात् । राः, रासुः अतिराभ्याम् कुलाभ्याम् । व्यञ्जन इति किम् ? रायः ॥५॥ युष्मदस्मदोः ।।१६॥ व्यञ्जनादौ स्यादौ परे 'युष्मदस्मदोराः' स्यात् । त्वाम्, माम् ; अतित्वाम्, अतिमाम् ; युप्मासु, अस्मासु ॥६॥ वाडयोसि यः ।२।११७॥ यङ्योस्सु परेषु 'युष्मदस्मदोर्यः स्यात् । त्वया, मया; अतियुवया, अत्यावया; त्वयि, मयि; युवयोः, आवयो. । टाड्योसीति किम् ? त्वत् , मत् ॥७॥ शेष लक् ।।१८॥ यस्मिन्नायौ कृतौ ततोऽन्यः शेषः,तस्मिन् स्यादौ परे युष्मदस्मदोर्जु'स्यात् । युष्मभ्यम् ,असभ्यम् ,अतित्वत् अतिमत् शेष इति किम् ? त्वयि,मयि |८|| मोर्वा ।।१।९।। शेषे स्यादौ परे 'युष्मदरसदोमोर्लग् वा' स्यात् । युवाम् युप्मान् वा आवार अस्मान् चाऽऽचक्षाणेभ्यो [णिचि किपि च लुकि च]- युप्मभ्यम् , युष्भ्यम्। असभ्यम् , असभ्यम् ॥९॥ मन्तस्य युवाऽऽनौ द्वयोः ।।१०॥ द्वयर्थवृत्त्योयुष्मदस्मदोर्मान्तावयवस्य स्यादौ परे यथासंख्यम् युव-आव m .

·३८ स्वोपज्ञलघुवृत्तिसंवलितं ? इत्येतौ स्याताम् । युवाम् ,आवाम् ; अतियुवाम् ,अत्यावाम् ; अतियुवासु,अ- त्यावासु । मन्तस्येति किम् ? युक्योः आवयोरित्यत्र दस्य यत्वं यथा स्याता स्यादावित्येव- युवयोः पुत्रो युप्मत्पुत्रः ॥१०॥ त्व-मौ प्रत्ययोत्तरपदे चैकस्मिन् ।२।१।११॥ स्यादौ प्रत्ययोत्तरपदयोश्च परयोरेकार्थवृत्त्योर्युष्मदस्मदोर्मान्तावयवग्य यथा- संख्यम् 'त्व-म' इत्येतौ स्याताम् । त्वाम् ,माम ; अतित्वाम् ,अतिमाम् ; अति- वासु,अतिमासु; त्वदीयः,मदीयः,त्वत्पुत्र ,मत्पुत्रः । प्रत्ययोत्तरपदे चेति किम् । अधियुष्मद् ,अध्यस्मद् । एकस्मिन्निति किम् ? युप्माकम् , अस्माकम् ॥११॥ त्वमहं सिना प्राक् चाऽकः ।२।१११२॥ सिना सह युप्मदस्मदोर्यथासख्यम् 'त्वम्-अहमौ'स्याताम् ,तौ चा-ऽवप्रसङ्गेऽकः प्रागेव । त्वम् , अहम् ; अतित्वम् ,अत्यहम् । प्राक्चाक इति किम् ? त्वकम् , अहकम् ॥१२॥ यूयं वयं जसा ।२।१।१३।। जसा सह युप्मदस्मदोर्यथासंख्यम् 'यूयम्-वयमौ' त्याताम् । यूयम् वयम् । प्रिययूयम् ,प्रियवयम् । प्राक्चाक इत्येव- यूयकम् , वयकम् ॥१३॥ तुभ्यं मयं ड्या राश१४॥ ड्या सह युष्मदस्मदोर्यथासंख्यम् 'तुभ्यम्-मह्यमौ' स्याताम् । तुभ्यम् , मह्यम् ; प्रियतुभ्यम् ,प्रियमह्यम् ।प्राक्चाक इत्येव- तुभ्यकम्,माकम् ॥१४॥ तव मम डसा ।२।१।१५|| डसा सह युष्मदस्मदोर्यथासंख्यम् 'तव-ममौ' स्याताम् । तव,मम; प्रियतव, प्रियमम । प्राक्चाक इत्येव- तवक, ममक ॥१५॥ असो मः श१६॥ N 4

·३.
ra
श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥
.
.
युप्मदस्मद्ध्यां परयोरम् औ इत्येतयोर्म इति स्यात् । त्वाम् ,माम;अतित्वाम् ,
अतिमाम् ; युवाम् ,आवाम् ; अतियुवाम् ,अत्यावाम् ॥१६॥
शसो नः ।।१।१७॥
युष्मदस्मद्भ्यां परस्य 'शसो न' इति स्यात् । युष्मान् , अस्मान् ;प्रियत्वान,
प्रियमान् ॥१७॥
अभ्यम् भ्यसः।।१।१८॥
' युष्मदस्मद्भ्यां परस्य चतुर्थीभ्यसोऽभ्यं स्यात् । युप्मभ्यम् ,अस्मभ्यम् ;
अतियुवभ्यम् अत्यावभ्यम् ॥१८॥
उसेश्चाऽद् ।२।१।१९।।
युष्मदस्मद्भ्यां परस्य डसेः पञ्चमीभ्यसश्च 'अद्' इति स्यात् । त्वद् , मद्
अतियुवद् ,अत्यावद् ; युष्मद् ,अस्मद् अतित्वद्,अतिमद् ॥१९॥
आम आकम् ।२।१।२०॥
युष्मदस्मद्भ्यां परस्य आम आकम्'स्यात् । युष्माकम् ,अस्माकम् ,अति-
युवाकम्, अत्याचाकम् । युष्मानस्मान् वाऽऽचक्षाणानाम् युष्माकम्,
अस्माकम् ॥२०॥
पदाद युविभक्त्यैकवाक्ये वस्-नसौ बहुत्वे ॥२॥१॥२१॥
बहुत्वविषयया समविभक्त्या सह पदात् परयोयुष्मदस्मदोर्यथासंख्यम्
'वम् नसौ वा, स्याताम् ,तच्चत्पदं युष्मदस्मदी चैकस्मिन् वाक्ये स्तः ।
अन्वादेशे नित्यं विधानादिह विकल्पः । एवमुत्तरसूत्रत्रयेऽपि । धर्मो वो
रक्षतु, धर्मो नो रक्षतु, धर्मो युष्मान् रक्षतु, धर्मोऽस्मान् रक्षतु । एवं चतुर्थी-
षष्ठीभ्यामपि । पदादिति किम् ? युष्मान् पातु । युग्विभक्त्येति किम् ? तीर्थे
यूयं यात । एकवाक्य इति किम् ? अतियुष्मान् पश्य, ओदन पचत, युष्माकं
भविष्यति ॥२१॥

·४० स्वोपालचुचुत्तिसंवलितं .vi~ - स्वम् , धर्मस्तव धर्मो मे स्वम् , . द्वित्वे वाम-नौ ।२।१।२२॥ पदात् परयोर्युप्मदस्मदोर्द्वित्वविषयया युग्विभक्त्या सह यथासंख्यम् 'वाम्- नौ' इत्येतौ वा स्याताम् , एकवाक्ये । धर्मों वां पातु, धर्मो युवां पातु; धर्मो नौ पातु, धर्म आवां पातु । एवं चतुर्थी-पष्ठीभ्यामपि ॥२२॥ डे-उसाते मेराश२३॥ डेडस्भ्यां सह पदात् परयोर्युष्मदस्मदोर्यथासंख्यम् 'ते मे' इत्येतो वा स्याताम् , एकवाक्ये । धर्मस्ते दीयते, धर्मस्तुभ्यं दीयते; धर्मों मे दीयते, धर्मो मह्यं दीयते; धर्मस्ते स्वम् , स्वम्। धर्मों मम स्वम् ।।२३॥ अमा त्वा मा ।२।।२।। अमा सह पदात् परयोर्युष्मदस्मदत्त्मदोर्यथासंख्यम् 'त्वा-मा' इत्येतौ वा - स्याताम् , एकवाक्ये । धर्मस्त्वा पातु, धर्मस्त्वां पातु; धर्मो मा पातु, धर्मो : मां पातु ॥२४॥ असदिवाऽऽमन्त्र्यं पूर्वन्द ।२।१।२५।। आमन्त्र्यार्थ पदं युप्मटरमद्भ्यां पूर्वमसदिव स्यात् । जना! युप्मान् पातु धर्मः, साधू युवां पातु धर्मः; साधो ? त्वां पातु तपः । पूर्वमिति किम् ? मयैतत्सर्वमाख्यातं युप्माकं मुनिपुङ्गवाः ॥२५॥ जस्विशेष्यं वाऽऽसन्न्ये ।२।१।२६।। युष्मदस्मद्भयां पूर्व जसन्तमामन्त्र्यार्थ विशेष्यवाच्याऽऽमन्व्ये पदेऽर्थात् तद्विशेषणे परेऽसदिव वा' स्यात् । जिना ! शरण्या युष्मान् शरणं प्रपद्ये, जिनाः ! शरण्या नः शरणं प्रपद्ये । जिनाः ! शरण्या अस्मान् रक्षत, जिनाः ! शरण्या नो रक्षत । जसिति किम् ? साधो ! मुविहित ! वोऽथो शरणं प्रपद्ये, साधो! सुविहित ! नोऽथो रक्ष । विशेष्यमिति किम् ? काया. साववो ! 3.

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ , - MAMA~~- vw न्युष्मान् शरणं प्रपद्ये । आमन्व्य इति किम् ? आचार्या युष्मान् शरण्या: शरणं प्रपद्ये । अर्थात् तद्विशेषणभूत इति किम् ? आचार्या उपाध्याया युष्मान शरणं प्रपचे ॥२६॥ नान्यत् ।।११२७॥ युप्मदस्मद्धयां पूर्व जसन्तादन्यदामन्व्यं विशेष्यमामध्ये तद्विशेषणे परेस- दिव न' स्यात् । साधो सुविहित ! त्वा शरणं प्रपद्ये । साधो सुविहित.! मा रक्ष ॥२७॥ पादायोः ।२।१॥२८॥ 'नियतपरिमाणमात्राक्षरपिण्ड. पादः । पदात् परयोः पादस्यादिस्थयोयुष्मदस्म- दोस्-नवसादिन' स्यात् । "वीरो विश्वेश्वरो देवो युप्माकं कुलदेवता । स एव नाथो भगवानस्माकं पापनाशनः ॥११॥" पादायोरिति किम् ? "पान्तु वो देशनाकाल जैनेन्द्रा दशनांशवः । भवकूपपतज्जन्तुजातोद्धरणरजवः ॥२॥" ॥२८॥ . चाऽह-ह-वैवयोगे ।२।११२९॥ एभियोगे पदात् परयोर्युष्मदस्मदो-ईस्-नसादिन' स्यात् । ज्ञानं युष्माश्च रक्षतु, अमांश्च रक्षतु । एवं अह-ह-वा-एवैरप्युदाहार्यम् । योग इति किम् ? ज्ञानञ्च शीलञ्च ते स्वम् ॥२९॥ दृश्यर्थैश्चिन्तायाम् ।।१॥३०॥ दृशिना समानार्थश्चिन्ताथर्धातुमियोंगे युष्मदस्मदो-स्-नसादिर्न' स्यात् । जनो युष्मान् सन्दृश्यागतः, जनोऽस्मान् सन्दृश्यागतः । जनो युवा समीक्ष्या- गतः, जन आवां, समीदयागतः । जनस्त्वामपेक्षते, जनो मामपेक्षते । सर्वच .

·स्वोपचलघुवृत्तिसंवलितं ------- मनसा चिन्तनं दृश्यर्थानामर्थः। दृश्यर्थेरिति किम् ? जनो वो मन्यते । चिन्तायामिति किम् ? जनो वः पश्यति ॥३०॥ नित्यमन्वादेशे शिश३१॥ किञ्चिद्विधातुं कथितस्य पुनरन्यद्विधातुं कथनमन्वादेगः, तस्मिन् विषये पदात् परयोर्युप्मदस्मदो-स्-नसादिनित्यं' स्यात् । यूयं विनीतास्तद्वो गुरखो मानयन्ति, वयं विनीतास्तन्नो गुरवो मानयन्तिः धनवास्त्वमथो वा लोको मानयति, धनवानहमयो मा लोको मानयति ॥३१॥ सपूर्वात् प्रथमान्ताद् वा ॥२१॥३२॥ विधमानपूर्वपदात् प्रथमान्तात् पदात् परयोर्युप्मदस्मदोरन्वादेशे 'वस्-नसादिर्वा' रयात् । यूयं विनीतास्तद् गुरखो वो मानयन्ति, तद् गुरवो युष्मान् मानयन्ति। वयं विनीतास्तद् गुरवो नो मानयन्ति, तद् गुरवोऽस्मान् मानयन्ति । युवा सुशीलौ तज्ज्ञानं वां दीयते,तज्ज्ञानं युवाभ्यां दीयते | आवां सुशीलौ तज्ज्ञानं नौ दीयते,तज्ज्ञानमावाभ्यां दीयते ॥३२॥ त्यदामेनदेतदो द्वितीया-टौस्यवृत्त्यन्ते ।।१३।। त्यदादीनामेतदो द्वितीयायां टायामोसि च परेऽन्यादेशे 'एन'स्यात् , न तु वृत्त्यन्ते । उद्दिष्टमेतदध्ययनमथो एनदनुजानीत, एतकं साधुमावश्यक्रम- ध्यापय अथो एनमेव सूत्राणि । अत्र साकः । गतेन रात्रिरघीता अथो पने- नाहरप्यधीतम् । एतयोः शोभनं शीलमथो एनयोमहती कीर्ति । न्यदामिति. किम् ? संज्ञायामेतदं संगृहाण अथो एतदमध्यापय । अवृत्त्यन्त इति किम् ? अथो परमैतं पश्य ॥३३॥ इदमः ।२।११३४॥ त्यदादेरिदमो द्वितीया-टौसि परेऽन्वादेशे 'एनत्' स्यात् , अवृत्त्यन्ते । उद्दि- एमिदमध्ययनमथो एनदनुजानीत । अनेन रात्रिरधीता अथो एनेनाहरप्यmay- ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ ? धीतम् । अनयो. शोभनं शीलम् अथो एनयोर्महती कीर्तिः ॥३४॥ अद् व्यञ्जने ।२।११३५॥ त्यदादेरिदमो व्यञ्जनादौ स्यादौ परेऽन्वादेशे 'अ' स्यात् , अवृत्त्यन्ते । इम- काम्यां शैक्षकाभ्यां रात्रिरधीता अथो आभ्यामहरप्यधीतम् । इमकेषु अथो एषु । “अनग्" इति वक्ष्यमाणादिह साक एव विधिः ॥३५॥ अना२।११३६॥ त्यदादेय॑ञ्जनादौ स्यादौ परेऽऽवर्ज इदम् अः स्यात् । आभ्याम् ,आभिः,एषु, आसुाअनगिति किम् ? इमकाभ्याम् ।त्यदामित्येव- अतीदम्भ्याम् ॥३६॥ दौस्यनः ।।१॥३७॥ त्यदां टायामोसि च परे 'ऽनक इदमोऽनः' स्यात् । अनेन,अनया,अनयोः, अनयोःत्यदामित्येव- प्रियेदमा। अनक इत्येव- इसकेन ॥३७॥ अयमियम् स्त्रियोः सौ ।२।१॥३८॥ त्यदा सौ परे इदमः पुंस्त्रियोर्यथासंख्यम् 'अयमियमौ' स्याताम् । अयं ना । : इयं स्त्री । त्यदामित्येव- अतीदं ना स्त्री वा ॥३८॥ दो मः स्यादौ ।२।११३९॥ । त्यदां स्यादौ परे 'इदमो दो मः' स्यात् । इमौ, परमेमौ, इमकाभ्याम् । त्यदामित्येव- प्रियेदमौ ॥३९॥ किमः कस्तसादौ च ।२।१४०॥ । त्यदां स्यादौ तसादौ च प्रत्यये परे 'किमः कः स्यात् । कः,साकोऽपि कः। ; कदा,कर्हि । तसादौ चेति किम् ? किन्तराम् । त्यदामित्येव-प्रियकिमौ॥४०॥ आढेरः ।२।१॥४१॥ द्विशब्दमभिव्याप्य त्यदां स्यादौ तसादौ च परे 'अ' स्यात् । स्यः,त्यौ,दौ, ततः। तदा त्यदामित्येव- अतितदौ ॥४१॥ 4 . Pre ·न्योपालघुगतसंवदिने J - तःमो सः शारगा आदम्राना सी परे 'तः सः' ग्यान ग., मास:सागमा ! गन्दामिलयेष- प्रियन्यत् ॥४२॥ अदसो दः सेरनु हौ २॥११४॥ त्यहां सी. पर 'अठसो दः म. सान गेग्युट ! सली, असकी है असो, हे असकी। ! सदामिन्यव - अत्या., १३॥ अस्तुको बाकि १२।११४४॥ त्यदा सो परे दमोऽति सत्यमुको सामान { अनुकगी; हे अमुक्तः है असकौ ! ॥२४॥ मोऽपय २५॥ अवर्णानग्य त्यापासो योगः' स्मात् । अा नरी को कुले पानी, अमृहा । अवर्णस्येति किन् ? अदः कुलन् ॥५५॥ याद्री (२११॥४६॥ असोऽद्रावन्ने ननि दो मूवा त्यात । अमुरः, अमरारामुयल, अत्र्य ॥१६॥ माणुवर्णोऽनुश४७॥ अदसो म. परस्म वर्णस्य 'उपर्ण:' स्यात् , अनुपमाकान्तरेभ्य गमुम्, अमू,अमुमुयम् ।अन्विति किम् ? अमुप, अमुगिन् १४७|| भागिनार रा१४॥ अदसो मः परस्य वर्णस्येनादेशात गाइर 'उवर्णः' स्यात् । अगुना । हनादिति किम् ? अमुया ॥४८॥ बहुप्वेरी ।२।११४९॥ पार्थवृत्तरदसो म. परस्य 'एत इ.' स्यात् । अमी, अमीषु । एरिति जिम् : .

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥
1
अमूः स्त्रियः। मादित्येव- अमुके ॥४९॥
धातोरिवर्णोवर्णस्येयुत् स्वरे प्रत्यये ।२।११५०॥
धातोरिवर्णोवर्णयोः स्वरादौ प्रत्यये परे यथासंख्यम्-'इयुवौ' स्याताम् ।नियौ,
लवौ,अधीयते,ललवुः । प्रत्यये इति किम् ? न्यर्थः,ल्वर्थः । नयनम् ,नायक
इत्यादौ तु परत्वाद् गुण-वृद्धी ॥५०॥
इणः॥२॥१॥५१॥
इणो धातोः स्वरादौ प्रत्यये परे 'इय्' स्यात् । यापवादः। ईयतुः,ईयुः ॥५१||
संयोगात् ।२।११५२॥
धातोरिवर्णोवर्णयोः संयोगात्परयोः स्वरादौ प्रत्यये परे 'इयुवौं' स्याताम् !
:: यवक्रियौ, कटग्रुवौ, शिश्रियुः ॥५२॥
भ्रश्नोः ।।११५३॥
भू-भोरुवर्णरय संयोगात् परस्य स्वरादौ प्रत्यये परे 'उन्' स्यात। श्रुवौ,
आप्नुवन्ति । संयोगादित्येव-चिन्वन्ति ॥५३॥
स्त्रियाः ।२।११५४॥
स्त्रिया इवर्णस्य स्वरादौ प्रत्यये परे 'इय्' स्यात् । स्त्रियौ । अतिथियौ ॥५४॥
वाऽम् असि ।३।११५५॥
स्त्रिया इवर्णस्याऽम्-शसोः परयोरिय् वा स्यात् ।लियं, स्त्रीम् ;स्त्रियः,स्त्रीः॥५५॥'
योऽनेकस्वरस्य ।२।११५६।।
अनेकस्वरस्य धातोरिवर्णस्य स्वरादौ प्रत्यये परे 'यः' स्यात् । चिच्युः,निन्युः
पतिमिच्छति-पत्यि ॥५६॥
स्यादौ वः ।२।९।५७॥
अनेकस्वरस्य धातोरुवर्णस्य स्वरादौ स्यादौ परे 'व' स्यात् । वसुमिच्छन्ती-
वस्वी। स्यादाविति किम् ? ललवुः॥५७॥

·४६ स्वोपज्ञलघुवृत्तिसंवलितं - -~~~- ~~~~~~~ w..~~ ~-~~-~- ' क्विवृत्तेरसुधियस्तौ ।२।११५८॥ क्विवन्तेनैव या वृत्तिः- समासस्तस्याः सुधीशब्दादन्यस्याः सम्बन्धिनो धातो- रिवर्णोवर्णस्य स्वरादौ स्यादौ परे तौ-'य् व्' इत्येतौ स्याताम् । उन्न्यौ, ग्रामण्यौ, सुल्व., खलप्वः । क्विबिति किम् । परमौ नियो-परमनियौ । वृत्ते. रिति किम् ? नियौ कुलस्य । असुधिय इति किम्- सुधियः ॥५८॥ हन्-पुन-वर्षा कारैर्भुवः ।।११५९॥ हनादिभिः सह या किन्वृत्तिस्तत्सम्बन्धिन एव भुवो धातोरुवर्णस्य स्वसदौ : स्यादौ परे 'वः' स्यात् । इन्भ्यौ,पुनों,वर्षाभ्वः,कारभ्वः । दृनादिभिरिति किम् ? प्रतिभुवौ ॥५९॥ ण-षमसत्परे स्यादिविधौ च ।।१श६०॥ इतः सूत्रादारभ्य यत्परं कार्य विधास्यते तस्मिन् स्यावधिकारविहिते च पूर्व- स्मिन्नपि कर्तव्ये 'णत्वं पत्वं चाऽसद्-'असिद्धं स्यात् , एतत्सूत्रनिर्दिष्टयोश्च ण-पयोः परे षे णोऽसन् । पूष्णः, तक्ष्णः, पिपठीः, अर्वाणौ, सपीषि । असत्पर इत्यधिकारो "रात्सः"[२।१।९०] इति यावत् । स्यादिविधौ चेति तु "नोा- दिभ्यः" [२११९९] इति ॥६०॥ क्तादेशोषि ।२।१६॥ केनोपलक्षितस्य तस्यादेशः पादन्यस्मिन् परे पूर्वस्मिंश्च स्यादिविधावसन स्यात् । क्षामिमान् ,लन्युः।अपीति किम् ? वृक्णः ॥६१॥ ष-ढोः कस्सि ।।१।६।। से परे 'प-ढोः कः' स्यात् । पेक्ष्यति, लेश्यति ॥२॥ भ्वादे मिनो दी? यिञ्जने शश६३।। भ्वादेर्धातोर्यो र-वौ तयोः परयोस्तस्यैव 'नामिनो दीर्घः' स्याद् व्यलने। हर्णी,आस्तीर्णम् ,दीव्यति । न्वादेरिति किम् ? कुर्कुरीयति,दिव्यति ॥६॥ S .. -

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥
४७
पदान्ते ।।श६४॥
'पदान्तस्थयोर्वादेोः परयोदि मिनो 'दीर्घः'स्यात् । गी:,गीरर्थः । पदान्त
इति किम् ? गिरः, लुवः ॥६॥
न यि तद्धिते ।।१६॥
यादौ तद्धिते परे यौ ौ तयोः परयो मिनो 'दी? न' स्यात् । धुर्यःयीति
किम् ? गीर्वत् । तद्धित इति किम् ? गीर्यति,गीर्यते ॥६५॥
कुरुच्छुरः।२।श६६॥
कुरुच्छरोनोमिनो रे परे 'दी? न' स्यात् । कुर्यात् , छुर्यात् । कुर्वियुकारः
किम् ? कुरत् शब्दे- कुर्यात् ॥६६॥
मो नो म्वोश्च ।।११६७॥
मन्तस्य धातोरन्तस्य पदान्तस्थस्य म्बोश्च परयोनः स्यात् । प्रशान् , प्रशा-
न्भ्याम् , जङ्गन्मि, जङ्गन्वः ॥६७||
संस्-ध्वंस्-क्वस्सनड्डहो दः ।।१।६८।
संस्-ध्वंसोः क्वस्प्रत्ययान्तस्य च सन्तस्य अनड्डहश्च पदान्तस्थस्य 'द स्यात् ।
उखासद्, पर्णध्वद्, विद्वत् कुलम् । स्वनडुद् । क्वस्सिति द्विसकारपाठादिह
मा भूत्-विद्वान् ॥६८॥
ऋत्विज्-दिश्-दृश-स्पृश्-सज्-दधृषुष्णिहो गः ।।११६९॥
एषां पदान्तस्थानाम् 'गः' स्यात् । ऋत्विम् ,दिग्,डग्,अन्याहग्,घृतस्पृग् लग्,
दधृग् , उष्णिम् ॥६९॥
नशो वा ।२।१७०॥
नशः पदान्ते 'ग् वा स्यात् । जीवनग्, जीवनड् ॥७०।।
युजश्व-क्रुश्चो नो बा२।११७॥
एषां नस्य पदान्ते 'ड्' स्यात् । युङ्, प्राङ्, क्रुङ् ॥५१॥

·..~~MMmumww. सोका स्वोपज्ञलधुवृत्तिसंवलितं २१७॥ पदान्ते 'सो रु: स्यात् । आशीः, वायुः ॥७२॥ सजुषः ।२।१७३॥ पदान्ते 'सजुषो रुः' स्यात् । सजूः, सर्वत् ॥७३॥ अह्नः ।।१।७४॥ अहः पदान्ते 'रु:' स्यात् । हे दीर्घाहो निदाघ ! दीर्घाहा निदाघः ||७४॥ रो लप्यरि।२।१७५॥ अरेफे परे पदान्ते अह्रो लुपि सत्याम् 'र' स्यात् । अहरधीते, अहर्दते । लुपीति किम् ? हे दीर्घाहोऽत्र । अरीति किम् ? अहोरूपम् ।।७५॥ धुटस्तृतीयः ।२।११७६।। पदान्ते धुटां तृतीयः स्यात् । वाग, वाग्भिः, अज्निः ॥७६।। गड-द-बादेश्चतुर्थान्तस्यैकस्वरस्थाऽऽदेश्चतुर्थः स्ध्वोश्च प्रत्यये ।२।११७७॥ म-ड-द-बादेश्चतुर्थान्तस्यैकस्वरस्य 'धातुरूपशहादयवस्यादेश्चतुर्थः' स्यात् , पदान्ते सादौ ध्वादौ च प्रत्यये । पर्णघुट , तुण्डिभमाचक्षाणः-तुण्डिप् । एवं गर्द्धप, धर्मभुत् , निघोपते, न्यघूढयन , धोक्ष्यते, अधुरध्वम् , भोत्त्यते, अमुद्ध्वम् । गडदबादेरिति किम् । अजञ्जप । एकग्दररयेति किन ' दाम- लिट् ॥७७॥ धागस्त-थोश्च ।२:११७८॥ वागश्चतुर्थान्तस्य दादेरादेर्दत्य तथोः सम्वोश्च प्रत्यययोः परयोश्चतुर्थ स्यात् । धत्त., धत्थः, धत्से, धद्ध्वे । तथोश्चेति किम् । दध्वः । चतुर्थान्तस्येत्येक- दधाति ||७८॥ अधश्चतुर्थात् तथोधः ।।१२७९॥

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ NAN- AA N म. , किम् ? अपग्ध्वम्, चतुर्थात्परयोर्धारूपवर्जाद्धातोर्विहितयो-'स्तथोधः' स्यात् । अदुग्ध, अदुग्धाः । अलब्ध, अलब्धाः । अध इति किम् ? धत्तः, धत्थः। निहितविशेपणं किम् ? ज्ञानमुत्त्वम् ॥७९॥ म्यन्तात् परोक्षाचतन्याशिषो धो ढा रा१२८०॥ रान्तानाम्यन्ताच धातोः परासां परोक्षाद्यतन्याशिषाम् 'धो ढः' स्यात् । तुष्टुवे, अतीर्द्धम् , तीदिवम् ; अदिदम् , चेपीढ्वम् । नाम्यन्तादिति आसिध्वम् ।।८०॥ हान्तस्थानीभ्यां वा ।।१८।। हादन्तस्थायाश्च पराभेरिटश्च परासां परोक्षाद्यतन्याशिषाम् 'धोद वा' स्यात् । अग्राहिढ्वम् ; अग्राहिध्वम् ; ग्राहिषीदवम् , अाहिषीध्वम् । अनायित्वम् , अनायिध्वम् । नायिषीवम् , नायिषीध्वम् । अकारिद्वम्, अकारिध्वम् । अलाविवम् , अलाविध्वम् । जगृहिवे, जगृहिये । आयिवम् , आयि- ध्वम् । हान्तस्थादिति किम् ? घानिषीध्वम् , आसिषीध्वम् ॥८१॥ हो धुट-पदान्ते ।२।११८२।। धुटि प्रत्यये पदान्ते च 'हो ' स्यात् । लेढा, मधुलिट्, गुडलिण्मान् । धुट्- पदान्त इति किम् ? मधुलिहीं ॥८२॥ भ्वादेर्दादेः ।।१२८३॥ भ्वादेर्धातोर्यो दादिरवयवस्तस्य हो धुटि प्रत्यये परे पदान्ते च 'ध:' स्यात् । दोग्धा, धोक्ष्यति, अधोक्, गोधुक् । भ्वादेरिति किम् ? दामलिट् ।।८३॥ सुह-छह-ग्नुह-स्निहो वा ।२।११८४|| एषां हो धुटि प्रत्यये पदान्ते च 'घ्' वा स्यात् । मोग्धा, मोढा; उन्मुख, उन्मुट । द्रोग्धा, द्रोढा; मित्रध्रुक्, मित्रध्रुट। स्नोग्या, स्लोढा; उत्स्नुक, उत्स्नु । स्नग्धा, स्नेढा; चेलस्निक, चेलस्निट् ॥८॥ स -- -- ·स्वोपालधुवृत्तिसंवलितं ~~vn नहाहोर्ध-तौ ।२।११८५॥ नहेस्थानाहऽऽश्च धातोहों धुटि प्रत्यये पदान्ते च यथासंख्यम् 'ध-तौ'स्याताम् नद्धा, उपानद्भ्याम् , आत्थ ॥८५॥ च-जा क-गम् ।।१।८६।। धुटि प्रत्यये पदान्ते च च-जोः 'क-गौ' स्याताम् । वक्ता, वाक्, त्यक्ता, अर्द्धभाक् ॥८६॥ यज-सृज-मृज-राज-माज-भ्रस्ज-त्रस्च-परिवाजः शः पः ।२।१।८७|| यजादीनां धातूनां च-जो गस्य च धुटि प्रत्यये पदान्ते च 'प:' स्यात् । यष्टा,देवेट् स्रष्टा,तीर्थसृट् मार्टा, कंसपरिमृट् राष्टिः,सम्राट भ्राष्टिः,वित्राट् , भ्रष्टा, धानाभृट् ब्रष्टा,मूलवृट् परिबाट लेप्टा,प्रष्टा,शब्दप्राट् । यजादिसाहच- यांच्छोऽपि धानोरेव स्यात् , इह मा भूत्- निज्भ्याम् । चज इत्येव- वृक्ष- वृश्चमाचष्टे- वृक्षव् ॥८७॥ संयोगस्यादौ स्कोर्लक् ।२।१।८८॥ धुट्प्रत्यये पढान्ते च संयोगादिस्थयोः 'स्कोर्लक्' स्यात् । लानः, साधुलक, वृक्णः, मूलवृद्, तष्टः, काष्ठतट् ॥८८॥ पदस्य ।२।१।८९॥ पदम्य 'संयोगान्तस्य लुक्' स्यात् । पुमान् ,पुंभिः, महान् । पदस्येति किम् ? स्कन्वा ॥८९॥ रात् सारा१९०॥ पदस्य संयोगान्तस्य यो रस्ततः परस्य 'सस्यैव लुक् स्यात् । चिकीः, कट- चिकीः । स एवेति किम् ? अर्क, न्यमा ॥१०॥ 4 ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ ५१ T नाम्नो नोऽनहः ।२।११९१॥ पदान्ते नाम्नो 'नस्य लुक्' स्यात् , स चेदहो न स्यात् । राजा, राजपुरुषः । अनह इति किम् ? अहरेति ॥९॥ नाऽऽमन्त्र्ये ।२।११९२॥ आमन्व्यार्थस्य नाम्नो 'नस्य लुक् न' स्यात् । हे राजन् ! ॥९२॥ क्लीबे वा ।२।११९३॥ आमन्व्यार्थस्य नाम्नः क्लीवे 'नस्य लुग्वा' स्यात् । हे दाम !, हे दामन् ! ॥१३॥ मावर्णान्तोपान्त्यापञ्चमवर्गान् मनोर्मो वः ।२।११९४॥ मावर्णी प्रत्येकमन्तोपान्तौ यस्य तस्मात् पञ्चमवर्जवर्गान्ताच्च नाग्नः परस्य 'मतोर्मो वः' स्यात् । किंवान् , शमीवान् , वृक्षवान् , मालावान् , अहर्वान्, भास्वान्, मरुत्वान् ॥९॥ नाम्नि ।२।१९५॥ संज्ञायाम मनोर्मो वः' स्यात् । अहीवती मुनीवती नद्यौ ।।९५।। चर्मण्वत्यष्टीवश्चक्रीवत्-कक्षीवद्-रूमण्वत् ।२।११९६॥ एते मचन्ताः 'सज्ञायां निपात्यन्ते' । चर्मण्वती नाम नदी, अष्ठीवान् जानुः, चक्रीवान् खर', कक्षीवान् ऋषिः, रुमण्वान् गिरिः ॥९६|| उदन्वानब्धौ च ।।१९७॥ अब्धौ - जलाधारे नाम्नि च मतौ 'उदन्वान् निपात्यते' । उदन्वान् घटः, • उदन्वान् समुद्रः, ऋषि., आश्रमश्च ॥१७॥ राजन्वान् सुराज्ञि रा१९८॥ सुराजकेऽर्थे 'राजन्वान्' मतौ निपात्यते । राजन्वान् देशः, राजन्वत्यः प्रजाः ॥९८॥ 4 ·स्वोपपलधुवृत्तिसंवलितं * - T १ नोादिभ्यः ।।१९९॥ ऊर्यादिभ्यो 'मतोर्मो वो' न स्यात् । ऊर्मिमान् , दल्मिमान् इत्यादि ॥१९॥ मास-निशाऽऽसनस्य शसादौ लुग्वा ।२।११००॥ शसादौ स्यादावेषाम् 'लुग्वा' स्यात् । मासः, मासान् । निशः, निशाः । आसनि, आसने ॥१००॥ दन्तपादनासिकाहृदयामृग्यूषोदकदोर्यकृच्छकृतो दत्पन्नस्हृदसन्यूषन्नुदन्दोषन्यकञ्छकन वा।।१।१०१॥ . शसादौ स्यादौ दन्तादीनां यथासंख्यम् 'दत्-इत्यादयो वा' स्युः।दतः,दन्तान् । पदः,पादान् । नसा,नासिकया । हृदि,हृदये । अस्ना, असृजा । यूष्णा,यूषेण। उन्ना, उदकेन । दोणा, दोषा। यक्ना, यकृता । शक्ना, शकृता ॥१०१॥ य-स्वरे पादः पदणि-क्य-धुटि।२।१११०२॥ णि-क्य-घुटवर्जे यादौ स्वरादौ च प्रत्यये 'पादन्तस्य पद्' स्यात् । वैयाघ्रपद्यः, द्विपदः पश्य । पादयतेः किपि पाद्- पदी कुले। य-स्वर इति किम् ? द्विपाद्भ्याम् । अणिक्यघुटीति किम् ?पादयति।व्याघ्रपाद्यति,द्विपादौ ॥१०२॥ उदच उदीच् ।२।१११०३।। अणिक्यधुटि यस्वरे 'उदच उदीच्' स्यात् । उदीच्यः, उदीची। अणिक्य- घुटीत्येव- उदयति,उदच्यति,उदश्चः। उदच इति किम् ? नि मा भूत् , उदञ्चा, उदच्चे ॥१०॥ अच्च् प्राग दीर्घश्च ।२।१११०४॥ अणिक्यधुटि यस्वरादौ प्रत्यये-'ऽच् चः' स्यात्, प्राक्त्वरस्य दीर्घः। प्राच्यः, दधीचा। अणिक्यपुटीत्येव- दध्ययति, दध्यच्यति, दध्यश्चः। अचिति किम् ? नि मा भूतु- साध्वश्चा ॥१०॥ 1 . -- ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशालनम् ।। ५३ क्वसुष्मतौ च ।।२१०५॥ अणिक्यधुटि य-स्वरे मतौ च प्रत्यये 'कस् उप' स्यात् । विदुष्यः, विदुषा, विदुष्मान् । अणिक्यघुटीत्येव- विद्वयति, विद्वस्यति, विद्वांसः॥१०५॥ श्वन्-युवन्-मघोनो डीस्याचघुट्स्वरे व उः।२।११०६॥ ड्यां स्याद्यधुट्स्वरे च श्वनादीनाम् 'व उ' स्यात् । शुनी, शुनः । अतियूनी, यूनः । मधोनी, मघोनः । डीस्याधघुट्स्वर इति किम् ? शौवनम् , यौवनम् , माघवनम् ॥१०६॥ लुगाऽऽतोऽनापः ।२।१११०७॥ आवर्जस्याऽऽतो डीस्याद्यधुस्वरे 'लुक्' स्यात् । कीलालपः । हाहे देहि। अनाप इति किम् ? शालाः ॥१०७॥ अनोऽस्य ।।१।१०८॥ स्याद्यधुस्वरे-'ऽनोऽस्य लुक्' स्यात् । राजी, राज्ञः ॥१०८॥ ईडौ वा ।२।१।१०९॥ ईकारे डौच परे-'ऽनोऽस्य लुग्वा' स्यात् । साम्नी,सामनी । राज्ञि,राजनि॥१०॥ षादि-हन्-धृतराज्ञोणि २११९॥ पादेरनो हनो धृतराज्ञश्चातोऽणि प्रत्यये लुक् स्यात् । औक्ष्णः, ताक्ष्णः, प्रौणनः, धार्चराज्ञः ॥११०॥ न व-मन्तसंयोगात् ।२.१११११॥ वान्तान्मान्ताच संयोगात्परस्या-'sनोऽस्य लुग् न' स्यात् । पर्वणा, कर्मणी ।। हनो हो घ्नः ।२।१।११२॥ 'हन्तेहनो नः' स्यात् । भ्रूणघ्नी, वन्ति । ह इति किम् ? वृत्रहणौ ॥११२॥ लुगस्यादेत्यपदे ।२।११११३॥

·स्वोपालधुवृत्तिसंवलितं MNov अपदादावकारे एकारे च परे-'ऽस्य लुक्' स्यात् । सः, पचन्ति, पचे। अपद इति किम् ? दण्डानम् ॥११३॥ डित्यन्त्यस्वरादेः ।।१११४॥ स्वराणां योऽन्त्यस्वरस्तदादेः शब्दस्य डिति परे 'लुक्' स्यात् । मुनौ, साधौ, पितुः ॥११४॥ अवर्णादश्नोऽन्तो वाऽतुरीङयोः ।।१।११५।। भावर्जाडवर्णात् परस्याऽतुः स्थाने-'ऽन्तो वा' स्यात , ई-ड्योः। तुदन्ती, तुदती कुले स्त्री वा । एवम्- भान्ती, भाती । अवर्णादिति किम् ? अदती। अन इति किम् ? लुनती ॥११५|| श्य-शवः ।२।११११६॥ श्याच्छवश्च परस्याऽतुरीड्योः परयोरन्त इत्यादेश स्यात् । दीव्यन्ती,पचन्ती॥. दिव औः सौ ।२।१।११७॥ दिवः सौ परे 'औः' स्यात् । द्यौः ॥११७॥ उपदान्तेऽनूत् ।।१११८॥ पदान्तस्य दिव ':' स्यात् , अनूत- स तु दीर्घो न स्यात् । धुभ्याम् ,धुषु। पदान्त इति किम् । दिवि । अनूदिति किम् । धुभवति ॥११८॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिताया सिद्धहेमचन्द्राभिधानस्वोपज्ञशब्दानुशासन- लघुवृत्तौ द्वितीयस्याध्यायस्य प्रथमः पाद समाप्त. ॥२॥ प्रावृड्जातेति हे भूपा! मा स त्यजत काननम् । हरिः शेतेऽत्र न त्वेषो मूलराजमहीपतिः ॥५॥ N ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ।। AMWhamaAAN... ~~~~~~~ [द्वितीयः पादः] क्रियाहेतुः कारकम् ।२।२।१॥ क्रियाया निमित्तं कादि 'कारकम्' स्यात्। 'करोतीति कारकम्' इति] अन्वर्था- श्रयमाच्च निमित्तत्वमात्रेण हेत्वादेः कारकसंज्ञा न स्यात् ॥१॥ स्वतन्त्रः कर्ता ।२।२।२॥ क्रियाहेतुः क्रियासिद्धौ स्वप्रधानो यः स 'कर्ता' स्यात् । मैत्रेण कृतः ॥२॥ कर्तुाप्यं कर्म ।२।२राशा का क्रियया यद्विशेषेणाप्तुमिप्यते तत्कारकं 'व्याप्यं कर्म च' स्यात् । तत् त्रेधा-निर्व विकार्य प्राप्यञ्च । कटं करोति, काठं दहति, प्रामं याति ॥३॥ वाऽकर्मणामणिकर्ता णौ ।२।२।४॥ अविवक्षितकर्मणा धातूनां णिगः प्राग् यः कर्ता स णिगि सति 'कर्म वा' स्यात् । पचति चैत्रः, पाचयति चैत्रं चैत्रेण वा ॥४॥ गति-बोधा-ऽऽहारार्थ-शब्दकर्म-नित्याऽकर्मणामनी- खादि-हा-शब्दाय-क्रन्दाम् ।२।२।५।। गतिर्देशान्तरप्राप्तिः, सन्दः कर्म-क्रिया व्याप्यञ्च येषा ते शब्दकर्माणः, नित्यं न विद्यते कर्म येषां ते नित्याकर्माणः, गत्यर्थबोधार्थाहारार्थाना शन्द- कर्मणां नित्याकर्मणाश्च नीखाधदिहाशब्दायक्रन्दिवर्जाना धातूनामणिको स गौ सति 'कर्म' स्यात् । गमयति चैत्र ग्रामम् , बोधयति शिष्यं धर्मम् , भोजयति वटुमोदनम् , जल्पयति मैत्रं द्रव्यम् , अध्यापयति बटुं वेदम् , शाययति मैत्रं चैत्र । गत्यादीनामिति किम् । पाचयत्योदनं चैत्रेण मैत्र। न्यादिवर्जनं किम् ? नाययति मारं चैत्रेण, खादयत्यपूपं मैत्रेण, आदयत्योदनं सुतेन, हाययति चैत्र मैत्रेण, शब्दाययति बटुं मैत्रेण, कन्दयति मैत्रं चैत्रेण ॥५॥ - .

·स्वोपरलघुवृत्तिसंवलितं
t
भक्षेहिसायाम् ।।२।६॥
भक्षेहिसार्थस्यैवाणिकर्ता णौ 'कर्म' स्यात् । भक्षयति सस्यं वलीवर्दान् मैत्रः।
हिंसायामिति किम् ? भक्षयति पिण्डी शिशुना ॥६॥
वहे प्रवेयः ।२।२७॥
वहेरणिकर्ता प्रवेयो णौ 'कर्म' स्यात् । वाहयति भारं वलीवर्दान् मैत्रः ।
प्रवेय इति किम् ? वाहयति भारं मैत्रेण ॥७॥
हृ-कोनवा ।।२।८॥
ह-कोरणिकर्ता णौ 'कर्म वा' स्यात् । विहारयति देशं गुरुं गुरुणा वा,
आहारयत्योदनं बालं बालेन वा, कारयति कटं चैत्रं चैत्रेण
दृश्यभिवदोरात्मने ।२।२।९।।
दृश्यमिवदोरात्मनेपदविषयेऽणिकर्ता णौ 'कर्म वा' स्यात् । दर्शयते राजा
भृत्यान् भृत्यैर्वा, अभिवादयते गुरुः शिष्यं शिष्येण वा। आत्मन इति
किम् ? दर्शयति रूपतर्क रूपम् ॥९॥
नाथः ।।२।१०॥
आत्मनेपदविषयस्य नाथो व्याप्यम् 'कर्म वा' स्यात् । सर्पियो नाथते, सर्पि-
थिते । आत्मन इत्येव-पुत्रमुपनाथति पाठाय ॥१०॥
स्मृत्यर्थ-दयेशः ।।२।११।।
स्मृत्यर्थानां दयेशोश्व व्याप्यम् 'कर्म वा स्यात् । मातुः सरति,मातरं सरति;
मातुः स्मयते,माता मर्यते;सर्पिपः सर्पिर्वा दयते; लोकानामीष्टे, लोकानीष्टे॥११॥
कृगः प्रतियत्ने ।२।२।१२॥
पुनर्यलः प्रतियत्नस्तद्वृत्तेः कृगो व्याप्यम् 'कर्म वा' स्यात् । एधोदकस्यै-
घोदकं नोपस्कुरुते ॥१२॥

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ - रुजाऽर्थस्याज्वरि-सन्तापेर्भावे कर्तरि ।।२।१३॥ रुजा पीडा, तदर्थस्य ज्वरि-सन्तापिवर्जस्य धातोयाप्यम् 'कर्म वा' स्यात् भावश्चेद्रुजायाः कर्ता। चौरस्य चौरं वा रुजति रोगः।अज्वरिसन्तापेरिति किम् ? आयुनं ज्वरयति सन्तापयति वा । भाव इति किम् । मैत्रं रुजति श्लेप्मा ॥१३॥ जास-नाट-काथ-पिषो हिंसायाम् ।२।२।१४॥ हिंसानामेषां व्याप्यम् 'कर्म वा' स्यात् । चौरग्य चौरं वोज्जासयति,चौरस्य चौर वोन्नाटयति, चौरस्य चौरं वोत्क्राथयति, चौरस्य चौरं वा पिनष्टि । हिंसायामिति किम् ? चौरं बन्धनाज्जासयति ॥१४॥ नि-ग्रेभ्यो नः ।।२।१५॥ समस्त-व्यस्त-विपर्यस्ताभ्यां नि-प्राभ्यां परस्य हिंसार्थस्य हन्तेाप्यम् 'कर्म वा' स्यात् । चौरस्य चौरं वा निप्रहन्ति । हिंसायामित्येव- रागादीनिहन्ति ।। विनिमेय-वृतपणं पण-व्यवहोः ।।२।१६॥ विनिमेयः क्रय-विक्रेयोऽर्थः, द्यूतपणो द्यूतजेयम् , तौ पणव्यवहोर्व्याप्यौ 'वा कर्म' स्याताम् । शतस्य शतं वा पणायति, दशानां दश वा व्यवहरति। विनिमेय-घृतपणमिति किम ? साधून पणायति ॥१६॥ उपसर्गादिवः ।२।२।१७॥ उपसर्गात् परस्य दिवो व्याप्यो विनिमेय-द्यूतपणौ वा कर्म' स्याताम् । शतस्य शतं वा प्रदीव्यति । उपसर्गादिति किम् । शतस्य दीव्यति ॥१७॥ न ।२।२।१८॥ अनुपसर्गस्य दिवों व्याप्यो विनमेय-द्यूतपणौ 'कर्म न स्याताम् । शतस्य दीव्यति ॥१८॥ करणं ।।२।१९॥ .

·स्वोपशलधुवृत्तिसंवलितं -~~-~~~... । . दिवः करणम् 'कर्म करणं च युगपत् स्यात् । अक्षान् दीव्यति, अक्षर्दी- व्यति, अक्षैर्देवयते मैत्रश्चैत्रेण ॥१९॥ अधेः शीङ्-स्था-ऽऽस आधारः ।।२।२०॥ अधे संबद्धानां शीड्-स्था-ऽऽसामाधारः 'कर्म' स्यात् । ग्राममधिशेते, अधि- तिष्ठति, अध्यास्ते वा ॥२०॥ उपान्वध्यावस: ।।२।२१|| उपादिविशिष्टस्य वसतेराधारः 'कर्म' स्यात् । ग्राममुपवसति,अनुवसति,अधि- वसति,आवसति वा ॥ २१॥ वाभिनिविशः।२।२।२२।। अभि-निभ्यामुपसृष्टस्य विशेराधारः 'कर्म वा स्यात् । प्राममभिनिविशते, कल्याणे अभिनिविशते ॥२२॥ कालाव-भाव देशं वाऽकर्म चाऽकर्मणाम् ।२।२।२३।। कालादिराधारोऽकर्मणां धातूनां योगे'कर्माऽकर्म चयुगपद्वा' स्यात् ।मास- मास्ते,क्रोशं शेते,गोदोहमास्ते,कुरूनास्ते पक्षे-मासे आस्ते इत्यादि । अकर्म चेति किम् । मासमास्यते । अकर्मणामिति किम् ? रात्रावुद्देशोऽधीतः ॥२३॥ साधकतम करणम् ।२।२।२४॥ क्रियायां प्रकृष्टोपकारकम् 'करणम् स्यात् । दानेन भोगानामोति ॥२४॥ सानिया संभदानम् ।२।२।२५|| कर्मणा- व्याप्येन क्रियया वा यमभिप्रेयते स 'सम्प्रदानम् स्यात् । देवाय बलिं दत्ते, राज्ञे कार्यमाचष्टे, पत्ये शेते ॥२५॥ स्थाप्यं का RIN२६॥ स्पृहेाप्यम् ‘वा संप्रदानम् स्यात् । पुष्पेभ्यः पुष्पाणि वा स्पृहयति ॥२६॥ पुए सदा-सूचार्य प्रति कोषः।रास२७॥

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥
क्रुधार्धातुभियोगे यं प्रति कोपस्तत् 'सम्प्रदानम्' स्यात् । मैत्राय क्रुध्यति,
' द्रुह्यति,ईति,असूयति वा । यं प्रतीति किम् ? मनसा कुष्यति । कोप इति
किम् ? शिप्यस्य कुप्यति विनयार्थम् ॥२७॥
नोपसर्गात् क्रुद-द्रुहा ।२।२।२८।।
: सोपसर्गाभ्यां क्रुधि-हिभ्यां योगे यं प्रति कोपस्तत् 'संप्रदानं न' स्यात् ।
मैत्रमभिध्यति,अभिद्रुह्यति। उपसर्गादिति किम्? मैत्रायक्रुध्यति द्रुह्यति॥२८॥
अपायेऽवधिरपादानम् ।२।२।२९॥
अपाये- विश्लेषे योऽवधिस्तद् ‘अपादानम्' स्यात्। वृक्षात् पर्ण पतति,व्याघ्राद्
बिभेति,अधर्माज्जुगुप्सते विरमति वा,धर्मात्प्रमाद्यति,चौरेभ्यस्त्रायते,अध्ययनात्
पराजयते,यवेभ्यो गा रक्षति,उपाध्यायादन्तर्धत्ते,शृङ्गाच्छरो जावते,हिमवतो
गड्डा प्रभवति,वलभ्या. श्रीशत्रुल्लयः षड् योजनानि,कार्तिक्या आग्रहायणी
मासे,चैत्रान्मैत्रः पटुः,माथुराः पाटलिपुत्रकेभ्य आढ्यतराः ॥२९॥
क्रियाऽऽश्रयस्याऽऽधारोऽधिकरणम् ।।२।३०।।
क्रियाऽऽश्रयस्य कर्तुः कर्मणो वाऽऽधारो-'ऽधिकरणम्' स्यात् । कटे आस्ते,
स्थाल्यों तण्डुलान् पचति ॥३०॥
नाम्नः प्रथमैक-द्वि-बही शा२।३१।।
एक-द्वि-बहावर्थमाने वर्तमानान्नानः परा यथासंत्यं सि औ-जसलक्षणा 'प्रथमा'
स्यात् । डित्थः, गौः, शुक्लः, कारकः, दण्डी ॥३१॥
आमन्त्र्ये ।२।२।३२॥
आमच्यार्थवृत्तेर्नाम्नः 'प्रथमा' स्यात् । हे देव! | आमन्त्र्य इति किम् ?
राजा भव ॥३२॥

·mal
स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं
गौणात् समया-निकषा-हा-धिगन्तराऽन्तरेणा-ति-येन-
तेनैर्द्वितीया ।२।२।३३।।
समयादिभिर्युक्ताद् गौणानाम्न एक-द्वि-वहौ यथासंख्यममौ शसिति द्वितीया'
स्यात् । समया ग्रामम् । निकषा गिरि नदी। हा! मैत्रं व्याधिः। धिग्
जाल्मम् । अन्तराऽन्तरेण वा निपधं निलं च विदेहाः। अन्तरेण धर्म सुख
न स्यात् । अतिवृद्धं कुरून् महवलम् । येन पश्चिमां गतः । तेन
पश्चिमां नीतः ॥३३॥
द्वित्वेऽधोऽध्युपरिभिः।२।२।३४॥
द्विरुक्तैरेभिर्युक्तानाम्नो 'द्वितीया स्यात् । अधोऽधो ग्रामम् , अध्यघि ग्रामम् ,
उपर्युपरि ग्रामं ग्रामाः। द्वित्व इति किम् ? अधो गृहस्य ॥३४॥
सर्वोभया-ऽभि-परिणा तसा ।२।२।३५॥
सर्वादिभिस्तसन्तैर्युक्तानाम्नो 'द्वितीया' स्यात् । सर्वतः, उभयतः, अमितः,
परितो वा ग्रामं वनानि ॥३५||
लक्षण-वीप्स्येत्थम्भूतेष्वभिना ।२।२।३६।।
लक्षणं चिह्नम् ,वीप्साकर्म वीप्स्यम् , इत्थम्भूतः किञ्चिप्रकारमापन्नः, एषु
वर्तमानादमिना युक्ताद् द्वितीया'स्यात्। वृक्षममि विद्युत् , वृक्षं वृक्षमभिसेकः,
साधुमैत्रो मातरमभि । लक्षणादिष्विति किम् ? यदत्र ममाभि स्यात्
तद् दीयताम् ॥३६॥
भागिनि च प्रति-पर्यनुभिः ।।२।३७॥
स्वीकार्योशो भागस्तत्वामी भागी, तत्र लक्षणादिषु च वर्तमानात् प्रत्यादि-
मियुक्ताद् द्वितीया' स्यात् । यदत्र मां प्रति मां परि मामनु स्यात् तद्
दीयताम् । वृक्षं प्रति परि अनु वा विद्युत् । वृक्ष वृक्षं प्रति परि अनु वा सेकः।
साधुमत्रो मातरं प्रति परि अनु वा। एतेविति किम् ! अनु वनस्या-
ऽशनिर्गता ॥३७॥

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ हेतु-सहार्थेऽनुना ।२।२।३८॥ हेतुर्जनकः, सहार्थस्तुत्ययोगो विद्यमानता च, तद्विषयोऽप्युपचारात्, तयो- वर्तमानादनुना युक्ताद् "द्वितीया' स्यात् । जिनजन्मोत्सवमन्वागच्छन् सुराः, गिरिमन्ववसिता सेना ॥३८॥ उत्कृष्टेऽनूपेन ।२।२।३९॥ उत्कृष्टार्थादनूपाभ्यां युक्ताद् 'द्वितीया' स्यात् । अनु सिद्धसेनं कवयः । उपो- मास्वातिं संग्रहीतारः॥ ३९॥ कर्मणि ।२।२।४०॥ नाम्नः कर्मणि 'द्वितीया' स्यात् । कटं करोति,तण्डुलान् पचति,रविं पश्यति, अजां नयति ग्रामम् ,गां दोग्धि पयः ॥१०॥ क्रियाविशेषणात् ।।२।४१॥ क्रियाया यद्विशेषणं तद्वाचिनो 'द्वितीया' स्यात् । स्तोकं पचति । सुखं स्थाता ।। काला-ऽध्वनोाप्तौ ।।२।४२॥ व्याप्तिरत्यन्तसंयोगः, व्याप्तौ द्योत्यायां कालाध्ववाचिभ्याम् द्वितीया स्यात्। मासं गुडधानाः,कल्याणी, अधीते वा । क्रोशं गिरिः,कुटिला नदी,अधीते वा। व्याप्ताविति किम् ? मासस्य मासे वा व्यहं गुडधानाः। क्रोशस्य क्रोशे वा एकदेशे कुटिला नदी ॥४२॥ सिद्धौ तृतीया ||३|| सिद्धौ-फलनिष्पत्तौ द्योत्यायां कालाध्ववाचिभ्यां टा-भ्याम्-मिसलक्षणा'तृतीया' यथासंख्यमेक-द्वि-बहौ स्यात् । मासेन मासाभ्यां मासैर्वाऽऽवश्यकमधीतम् । क्रोशेन कोशाभ्यां क्रोशैर्वा प्राभृतमधीतम्। सिद्धाविति किम् ? मासमधीत चारो नानेन गृहीतः ॥४३॥ हेतु-क-फरणेत्यभूतलक्षणे ।।२।४४॥

·-
-- -
६२
स्वोपशलघुवृत्तिसंवलित
AN
फलसाधनयोग्यो हेतुः, कंचित्प्रकारमापन्नस्य चिहमिहत्थम्भूतलक्षणम् 'हेत्वा-
दिवृत्तेर्नाम्नस्तृतीया' स्यात् । धनेन कुलम् , चैत्रेण कृतम् , दात्रेण लुनाति,
अपि त्वं कमण्डलुना छात्रमद्राक्षीः ||४४॥
सहार्थे ।२।२।४।।
सहाथै- तुल्ययोगे विद्यमानतायां च गम्यमाने 'नाम्नस्तृतीया' स्यात् ।
पुत्रेण सहाऽऽगतः स्थूलो गोमान् ब्रामणो वा।
एकेनापि सुपुत्रेण, सिंही स्वपिति निर्भरम् ।
सहव दशभिः पुत्र, र वहति गर्दभी ॥१॥ ॥४५॥
यभेदैस्तद्वदाख्या ।रा४६||
यस्य मेदिनो भेदैः- प्रकारेग्तद्वतोऽर्थम्याख्या- निर्देशः स्यान् तद्वाचिन-
'स्तृतीया' म्यात् ।अक्ष्णा काणः,पादेन खजः, प्रकृत्या दर्शनीयः।तद्वग्रहणं
किम् ? अक्षि कागं पश्य । आल्येति प्रसिद्धिपरिग्रहार्थम् ,तेनाऽणा दीर्व इति
न स्यात् ॥४६॥
कृनाऽऽछ ।२।२।४७॥
कृताऽऽद्यनिषेधार्थयुक्तात् तृतीया' स्यात् । कृतं तेन, किं गतेन ॥४७॥
काले मानवाऽऽधारे ।२।२।४८॥
कालवृत्तनक्षत्रार्थीदाधारे 'तृतीया वा' स्यात् । पुप्येण पुप्ये वा पायसमश्नीयात्।
काल इति किम् । पुप्येऽकः । भादिति किम् ? तिलपुष्पेषु यत्क्षीरम् । आधार
इति किम् । अद्य पुष्यं विद्धि ॥४८॥
प्रसितोत्सुकाऽवयद्वैः ।।२।४९।।
प्रतयुक्तादाधारवृत्ते-'स्तृतीया बा' स्यात् । केोः केशेषु वा प्रसित.; गृहेण गृहे
वा उत्सुकः; केशैः केशेषु वाऽवबद्धः ॥१९॥

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥
६३
व्याप्ये द्विद्रोणादिभ्यो वीप्सायाम् ।२।२।५०॥
। व्याप्यवृत्तिभ्यो द्विद्रोणादिभ्यो वीप्सायाम् 'तृतीया वा' स्यात् । द्विद्रोणेन,
द्विद्रोणं द्विद्रोणं वा धान्यं क्रीणाति; पञ्चकेन, पञ्चकं पञ्चकं वा पशून्
क्रीणाति ॥५०॥
समो ज्ञोऽस्मृतौ चा ।।२।५१।।
अस्मृत्यर्थस्य संजानार्यद्वयाप्यं तद्वृत्ते-'स्तृतीया वा' स्यात् । मात्रा मातरं
वा संजानीते। अस्मृताविति किम् ८ मातरं संजानाति ॥५१॥
दामः संप्रदानेऽधर्म्य आत्मने च ।।२।१२।।
संपूर्वस्य दामः संप्रदानेऽधयें वर्तमानात् 'तृतीया' स्यात् ,तत्सन्नियोगे च
दाम आत्मनेपदम् । दास्या संप्रयच्छते कामुकः। अधर्म्य इति किम् ?
पत्न्य संप्रयच्छति ॥५२॥
चतुर्थी ।२।२।५३॥
संप्रदाने वर्तमानादेक-द्वि-बहौ यथासंख्यं डे-भ्याम्-भ्यम्लक्षणा 'चतुर्थी'
स्यात् । द्विजाय गा दत्ते, पत्ये शेते ॥५३॥
तादर्थे ।२।२।५४॥
तस्मा इदं तदर्थम् , तद्भावे सम्बन्धविशेपे द्योत्ये 'चतुर्थी' स्यात् । यूपाय
दारु, रन्धनाय स्थाली ॥५४॥
रुचि-कृप्यर्थ-धारिभिः प्रेय-विकारोत्तमणेषु ।२।२।१५।।
रुच्यर्थे कृप्यारिणा च योगे यथासंख्यं प्रेय-विकारोत्तमर्णवृत्ते-'श्चतुर्थी'
स्वात् । मैत्राय रोचते धर्मः, मूत्राय कल्पते यवागूः, चैत्राय शतं धारयति।।
प्रत्याङः श्रुवाणिनि ।२।२।१६॥
प्रत्याड्म्या परेण श्रुवा युक्तादर्थिन्यमिलापुके वर्तमानाचतुर्थी स्यात् । द्विजाय
गां प्रतिशृणोति, आशृणोति वा ॥५६॥

·स्वोपशलघुवृत्तिसंवलितं
प्रत्यनोणाऽख्यातरि २।२।५७॥
प्रत्यनुभ्यां परेण गृणा योगे 'आख्यातवृत्तेश्चतुर्थी' स्यात् । गुरवे प्रतिगृणाति
अनुगृणाति वा ॥५॥
यद्वीक्ष्ये राधीक्षी ।२।२।५८||
वीक्ष्यम्- विमतिपूर्वकं निरूप्यं तद्विषया क्रियापि, यस्य वीक्ष्ये राधीक्षी
वर्तते तवृतेश्चतुर्थी स्यात् । मैत्राय राध्यति ईक्षते वा, ईक्षितव्यं पर-
स्त्रीभ्यः । वीक्ष्य' इति किम् ? मैत्रमीक्षते ॥५८॥
उत्पातेन ज्ञाप्ये ।।२।५९॥
उत्पात आकस्मिकं निमित्तम् , तेन 'ज्ञाप्ये वर्तमानाचतुर्थी' स्यात् ।
वाताय कपिला विद्युदातपायातिलोहिनी ।
पीता वर्षाय विज्ञेया, दुर्भिक्षाय मिता भवेत् ॥१॥
उत्पातेनेति किम् । राज्ञ इदं छत्रमायान्त विद्धि राजानम् ॥५९॥
श्लाघ-नु-स्था-शपा प्रयोज्ये ।२।२।६०॥
श्लाघादिभिर्धातुभिर्युक्ताद् ‘ज्ञाप्ये प्रयोज्ये वर्तमानाचतुर्थी' स्यात् । मैत्राय
श्लाघते, हनुते, तिष्ठते, शपते वा । प्रयोज्य इति किम् ? मैत्रायाऽऽत्मानं
श्लाघते, आत्मनो मा भूत् ॥६०॥
तुमोऽर्थे भाववचनात् ।।२।६१॥
क्रियायां क्रियार्थायामुपपदे तुम् वक्ष्यते, तस्यार्थे ये भाववाचिनो घनादयस्त-
दन्तात् स्वार्थ 'चतुर्थी' स्यात् । पाकाय इज्याय वा व्रजति । तुमोऽर्थ इति
किम् ? पाकस्य । भाववचनादिति किम् ? पक्ष्यतीति याचकस्य व्रज्या ॥६१॥
गस्यस्याऽऽप्ये २।२।६२॥
यस्यार्थो गम्यते न चासौ प्रयुज्यते स गम्यः, 'गम्यस्य तुमो व्याप्ये वर्त-
मानाच्चतुर्थी' स्यात् । एधेभ्यः फलेभ्यो वा व्रजति । गम्यस्येति किम् ?
एधानाहतु याति ॥६॥

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ ~~~~ गतेनवाऽनाप्ते ।।२।६३॥ गतिः-पादविहरणम् , तस्या आप्येऽनाप्ते वर्तमानाच्चतुर्थी वा स्यात् । प्रामं प्रामाय वा याति, विप्रनष्टः पन्थानं पथे वा याति । गतेरिति किम् ! स्वियं गच्छति, मनसा मेरुं गच्छति । अनाप्त इति किम् ? संप्राप्ते मा भूत-पन्थानं याति ॥६३॥ मनछयाऽनावादिभ्योऽतिकुत्सने शिश६४॥ अतीव कुत्स्यते येन तदतिकुत्सनम् , तस्मिन् मन्यतेाप्ये वर्तमानाना- वादिवर्जाच्चतुर्थी वा स्यात् । न त्वा तृणाय तृणं वा मन्ये । मन्यस्येति किम् ? न त्वा तृणं मन्वे । अनावादिभ्य इति किम् ? न त्वा नावम् , अन्नं शुकं शृगालं काकं वा मन्ये । कुत्सन इति किम् ? न त्वा रलं मन्ये । करणाऽऽश्रयणं किम् ? न त्वा तृणाय मन्ये । युष्मदो मा भूत् । अतीति किम् ? त्वां तृणं मन्ये ॥६॥ हित-सुखाभ्याम् ।२।२।६५॥ आभ्यां युक्ताच्चतुर्थी वा स्यात् । आमयाविने आमयाविनो वा हितम् । चैत्राय चैत्रस्य वा सुखम् ॥६५॥ तदुभद्रा-ऽऽयुष्य-क्षेमा-ऽर्थाऽर्थेनाऽऽशिषि ।।२।६६॥ तदिति हित-सुखयोः परामर्शः, हिताद्यर्थैर्युक्तादाऽऽशिषि गम्यायाम् 'चतुर्थी वा' स्यात् । हितं पथ्यं वा जीवेभ्यो जीवानां वा भूयात् । सुखं शं शर्म वा प्रजाभ्यः प्रजानां वा भूयात् । भद्रमस्तु श्रीजिनशासनाय श्रीजिनशास- नस्य वा । आयुष्यमस्तु चैत्राय चैत्रस्य वा । क्षेमं भूयात् कुशलं निरामयं वा श्रीसङ्घाय श्रीसङ्घस्य वा । अर्थः कार्य प्रयोजनं वा भूयान्मैत्राय मैत्रस्य वा ॥६६॥ परिक्रयणे ।२२२२६७॥

·६६ स्वोपालघुनिनबलिनं परिक्रीयते नियतकालं स्वीक्रियने येन नस्मिन् वर्तमानातुर्थी वा स्यात् । शताय गतेन वा परिक्रीतः ॥६७॥ शक्तार्थ-वपद-नमः-स्वस्ति-स्वाहा-स्वधाभिः रारा६८॥ शक्तार्थेषडादिभिश्च युक्ताचतुर्थी नित्यं स्यात । शक्तः प्रभुर्वा मल्लो मल्लाय । वाइनये । नमोऽईदभ्यः । स्वनि प्रजाभ्यः । म्बाहेन्द्राय । म्बधा पितृभ्य ॥६८॥ पञ्चम्यपादाने श६९।। अपादाने एक-द्वि-वही यथासख्य टमि-भ्यान-भ्यमलक्षणा पञ्चमी' म्यात् । ग्रामाद गोदोहाभ्या बनेभ्यो वा आगच्छनि ॥६॥ आआऽवधी १७०|| अवधिर्मयांन-ऽभिविविश्व. नवृत्तगटा युक्तात 'पञ्चमी न्यान आपाटलिपुत्राद् वृष्टो मेघ. ||७|| पर्यपाम्यां बज्यं ।।२।७१।। वयं-वर्जनीयेऽर्थे वर्तमानात पर्यपा-या युनान 'पञ्चगी' स्यात् । परि अप वा पाटलिपुत्राद वृष्टी मैत्रः । वयं टांत किम् ? अपगन्दो मैत्रस्य ॥७॥ यतः प्रतिनिधि-प्रनिदान प्रनिना ।।२।७२|| प्रतिनिविमुख्यसदृगोऽर्थ ,प्रतिदानम्- गृहीतम्य विशोधनम् , ते यतः स्याता तद्वाचिन प्रनिना योगे ‘पञ्चमी' स्यात् । प्रद्युझो वासुदेवात् प्रति । निलेभ्यः प्रतिमापानम्में प्रयच्छति ॥७२॥ आख्यानयुपयोग ।।२।७३॥ आग्न्याना-प्रतिपादयिता. नद्वाचिन 'पञ्चमी म्यान , उपयोग-नियम- पूर्वकविद्याग्रहणविपये । उपाध्यायाधीत आगमयति वा । उपयोग दति . १ ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ ६७ -". ? किम् ? नटस्य शृणोति ॥७३॥ गम्ययपः कर्माऽऽधारे ।।२।७४॥ गम्यस्या-ऽप्रयुज्यमानस्य यवन्तस्य कर्माऽऽधारवाचिनः । 'पञ्चमी' स्यात् । प्रासादादासनाद्वा प्रेक्षते । गम्यग्रहणं किम् ? प्रासादमारुह्य शेते, आसने उपविश्य भुङ्क्ते ॥७॥ प्रभृत्यन्याऽर्थ-दिशाब्द-बहिरारादितरैः ।।२।७५॥ प्रमृत्यर्थैरन्याथैर्दिकशब्दैवहिरादिभिश्च युक्तात् 'पञ्चमी' स्यात् । ततः प्रभृति, ग्रीष्मादारभ्य; अन्यो भिन्नो वा मैत्रात् ; ग्रामात् पूर्वस्यां दिशि वसति, उत्तरो विन्ध्यात् पारियात्रः, पश्चिमो रामाद् युधिष्ठिरः; बहिर् आरात् इतरो वा ग्रामात् ।।७५॥ ऋणाद्वेनोः ।।१७६॥ हेतुभूतऋणवाचिन. 'पञ्चमी' स्यात् । शताद् वद्धः । हेतोरिति किम् ? गतेन बद्धः ॥७६॥ गुणादस्त्रियां नवा ।।२१७७॥ अनिवृत्तेर्हेतुभूतगुणवाचिनः पञ्चमी वा स्यात् ।जाड्यात् जाड्येन वा बद्धः, ज्ञानात् ज्ञानेन वा मुक्त। अस्त्रियामिति किम् ? बुद्ध्या मुक्तः ॥७७॥ आरादथैः ।।२७८॥ आराद्- दूरमन्तिकं च, तदर्थैर्युक्तात् 'पञ्चमी वा' स्यात् । दूरं विप्रकृष्ट वा ग्रामाद् ग्रामम्य वा । अन्तिकमभ्यासं वा ग्रामाद् ग्रामस्य वा ॥७८॥ स्तोका-ऽल्प-कृच्छू-कतिपयादमत्त्वे करणे ।।२।७।। यतो द्रव्ये शब्दप्रवृत्तिः स गुणोऽसत्त्व तेनैव वा रूपेणाऽभिधीयमानं द्रव्यादि, तस्मिन् करणे वर्तमानेभ्यः स्तोकादिभ्य. 'पञ्चमी वा' स्यात् । स्तोकात् स्तोकेन वा, अल्पाढल्पेन वा, कृच्छ्रात् कृच्छेण वा, कतिपयात् ?

·Go
स्वोपालघुवृत्तिसंवलितं
NHAN
सतो- वर्तमानादाधाराच्चान्यत्रार्थे यौ क्त-क्तवतू तयोः कर्म-कोंः 'पष्ठी
न' स्यात् । कटः कृतो मैत्रेण, ग्रामं गतवान् । असदाधार इति किम् !
राज्ञां पूजितः, इदं सक्तूनां पीतम् ॥९१॥
वा क्लीवे ।२।२।१२॥
क्लीवे विहितस्य क्तस्य कर्तरि 'षष्ठी वा [न] ' स्यात् । मयूरस्य मयूरे
वा नृत्तम् ॥१२॥
अकभरकस्य ।।२।१३।।
कमेरन्यास्योकप्रत्ययान्तस्य कर्मणि 'षष्ठी न' स्यात् । भोगानभिलाषुकः
अकमेरिति किम् ? दास्याः कामुकः ॥९३॥
एष्यदृणेनः ।२।२।९४॥
एप्यत्यर्थे ऋणे च विदितस्येनः कर्मणि 'षष्ठी न' स्यात् । ग्राम गमी
आगामी वा, शतं दायी । एप्यहणेति किम् ? साधु दायी वित्तस्य ॥९॥
सप्तम्यधिकरण ।।२।९५॥
अधिकरणे एक-द्वि-वहौ यथासंख्यं ड्योम्-सुवरूपा 'सप्तमी' स्यात् ।
कटे आस्ते, दिवि देवाः, तिलेषु तैलम् ॥९५।।
नवा सुजथैः काले ।२।२।९६||
सुचोऽर्थो वारो येषां तत्प्रत्ययान्तैर्युक्तात् कालेऽधिकरणे वर्तमानात्
'सप्तमी वा' स्यात् । द्विरहि अहो वा भुङ्क्ते, पञ्चकृत्वो मासे मासस्य
वा मुइक्ते । काल इति किम् ? द्विः कांस्यपाच्यां भुक्ते ॥१६॥
कुशला-ऽऽयुक्तेनाऽऽसेवायाम् ।२।२।९७।।
आभ्यां युक्तादाधारवाचिनः 'सप्तमी वा' स्यात् , आसेवायां तात्पर्ये ।
कुशलो विद्यायां विद्याया वा, आयुक्तस्तपसि तपसो वा । आसेवायामिति
किम् ! कुशलश्चित्रे, न तु करोति; आयुक्तो गौः शकटे, आकृष्य युक्त
इत्यर्थः ॥९॥

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ।।
७१
वामीश्वराधिपति दायाद-साक्षि प्रतिभू-प्रसूतैः।।२।९८॥
रभिर्युक्तात् 'सप्तमी वा' स्यात् । गोषु गवां वा स्वामी,ईश्वरः,अधिपतिः,
दायादः,साक्षी,प्रतिभूः प्रसूतो वा ॥९८||
व्याप्ये क्तेनः ।।२।९९॥
काद् य इन् तदन्तस्य व्याप्ये सप्तमी नित्यं स्यात् । अधीतमनेन- अधीती
व्याकरणे, इष्टी यज्ञे । क्तेनेति किम् ? कृतपूर्वी कटम् ॥१९॥
तयुक्त हेतौ ।।२।१००॥
तेन व्याप्येन युक्त हेतौ वर्तमानात् 'सप्तमी' स्यात् ।
"चर्मणि द्वीपिनं हन्ति, दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरम् ॥
केशेषु चमरी हन्ति, सीम्नि पुष्कलको हतः ॥१॥"
तद्युक्त इति किम् ? वेतनेन धान्यं लुनाति ॥१०॥
अप्रत्यादावसाधुना १२।२।१०१।।
प्रत्यादेरप्रयोगे,असाधुशब्देन युक्तात् सप्तमी 'स्यात् ।असाधुमैत्रो मातरि।
अप्रत्यादाविति किम् ? असाधुमैत्रो मातरं प्रति परि अनु अभि वा
॥१०॥
साधुना ।२।२।१०२॥
अप्रत्यादौ साधुशब्देन युक्तात् 'सप्तमी' स्यात्, साधुमैत्रो मातरि ।
अप्रत्यादावित्येव- साधुर्मातरं प्रति परि अनु अभि वा ॥१०२॥
निपुणेन चार्चायाम् ।।२।१०३।।
निपुण-साधुशब्दाभ्यां युक्तादप्रत्यादौ 'सप्तमी' स्यात्, अर्चायाम् ।
मातरि निपुणः साधुर्वा । अर्चायामिति किम् । निपुणो मैत्रो मातुः, मातै-
वैनं निपुणं मन्यत इत्यर्थः । अप्रत्यादावित्येव-निपुणो मैत्रो मातरं प्रति
परि अनु अमि वा ॥१०॥

·७२ स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं - स्वेशेऽधिना ।२।२।१०४॥ स्वे-ईशितव्ये ईशे च वर्तमानादधिना युक्तात् ' सप्तमी' स्यात् । अघि- मगंधेषु श्रेणिकः, अधिश्रेणिके मगधाः ॥१०४॥ उपेनाधिकिनि ।२।२।१०५॥ उपेन युक्तादधिकिवाचिनः 'सप्तमी' स्यात् । उपखार्या द्रोणः ॥१०५|| यद्भावो भावलक्षणम् ।।२।१०६॥ भावः-क्रिया, यस्य मावेनाऽन्यो भावो लक्ष्यते तद्वाचिनः 'सप्तमी' स्यात् । गोषु दुह्यमानासु गतः ॥१०॥ गते गम्येऽध्वनोऽन्तेनैकार्थ्य वा २२२११०७॥ कुतश्चिदवधेर्विवक्षितस्याऽध्वनोऽवसानमन्तः, यद्भावो भावलक्षणं तस्या- ध्वनो-ध्ववाचिनोऽध्वन एवाऽन्तेन- अन्तवाचिना सहकार्यम्- 'सामाना- धिकरण्यं वा' स्यात्, तद्विभक्तिस्तस्मात् स्यादित्यर्थः,गते गम्ये- गत- शब्देऽप्रयुज्यमाने । गवीधुमतः सांकाश्यं चत्वारि योजनानि चतुर्पु वा योजनेषु । गत इति किम् ? दग्धेषु लुप्तेष्विति वा प्रतीतौ मा भूत् । गम्य इति किम् ? गतप्रयोगे मा भूत् । अध्वन इति किम् ? कार्तिक्या आग्रहा. यणी मासे ।अन्तेनेति किम् ? अद्य नश्चतुर्पु गव्यूतेषु भोजनम् ॥१०७॥ पष्टी वाऽनादरे ।२।२।१०८॥ यद्भावो भावलक्षणं तवृत्तेरनादरे 'षष्ठी वा' स्यात् । रुदतो लोकम्य रुदति लोके वा पाबाजीत् ॥१०८॥ सप्तमी चाविभागे निर्धारणे ।२।२।१०९॥ जाति-गुण-क्रियादिमिः समुदायादेकदेशम्य बुद्ध्या पृथकरणं निर्धारणम् , तस्मिन् गम्ये 'मही-ससम्यो' स्याताम् , अविभागे-निर्यमाणैकदेशस्य समुदायेन सह कपश्चिदैक्ये शब्दाद् गम्यमाने। क्षत्रियो नृणां नृषु वा शूरः, ·mame श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ ७३ कृष्णा गवां गोषु वा बहुक्षीरा, धावन्तो यातां यात्सु वा शीघ्रतमाः, युधिष्ठिरः श्रेष्ठतमः कुरूणां कुरुषु वा । अविभाग इति किम् ? मैत्रश्चैत्रात् पटुः॥१०९॥ क्रियामध्येऽध्व-काले पञ्चमी च ।२।२।११०॥ क्रिययोर्मध्ये यावध्व-कालौ तद्वाचिभ्यां 'पञ्चमी सप्तम्यौ' स्याताम् । इह- स्थोऽयमिष्वासः क्रोशात् क्रोशे वा लक्ष्यं विध्यति, अद्य मुक्त्वा मुनिय- हात् व्यहे वा भोक्ता ॥११०॥ अधिकेन भूयसस्ते ।२।२।१११|| अधिकेनाऽल्पीयोवाचिना योगे भूयोवाचिनस्ते- 'सप्तमी-पञ्चम्यौ 'स्या- ताम् । अधिको द्रोणः खार्थी खार्या वा ॥१११॥ तृतीयाऽल्पीयसः ।।२।११२॥ अधिकेन भूयोवाचिना योगेऽल्पीयोवाचिन-'स्तृतीया' स्यात् । अधिका खारी द्रोणेन ॥११२॥ पृथग-नाना पञ्चमी च ।।२।११।। आभ्यां युक्तात् 'पञ्चमी तृतीया च' स्यात् । पृथग् मैत्रात् मैत्रेण वा। नाना चैत्राच्चैत्रेण वा ॥११३॥ ऋते द्वितीया च ।२।२।११४॥ ऋतेशब्देन युक्ताद् 'द्वितीया पञ्चमी च' स्यात् । ऋते धर्म धर्माद वा कुत्तः सुखम् ॥११४॥ विना ते तृतीया च ।२।२।११५॥ विनाशब्देन युक्तात् ते-'द्वितीया-पञ्चम्यौ तृतीया च' स्यात् । विना वातं वाताद् वातेन वा ॥११५॥ तुल्याङ्कृस्तृतीया-षष्ठ्यौ ।।२।११६।।

·७४.
स्वोपक्षलघुवृत्तिसंचलितं
AM
,
?
तुल्यार्थैर्युकात् 'तृतीया-पठ्यौ' स्याताम् । मात्रा मातुर्वा तुल्यः समो
वा ॥११६॥
द्वितीया-षष्ठ्यावेनेनाऽनञ्चेः ।२।२।११७॥
एनप्रत्ययान्तेन युक्ताद् 'द्वितीया-षष्ठ्यौ' स्याताम् , न चेत् सोऽच्चेः परः
स्यात् । पूर्वेण ग्रामं प्रामस्य वा। अनञ्चेरिति किम् ? प्राग् ग्रामात् ॥११॥
हेत्वस्तृतीयाचाः ।।२।११८॥
हेतुर्निमित्तं तद्वाचिभियुक्तात् 'तृतीयाऽऽद्याः' स्युः । धनेन हेतुना, धनाय
हेतवे, धनाद्धेतोः, धनस्य हेतोः, धने हेतौ वा वसति । एवं निमित्तादि-
भिरपि ॥११८॥
सर्यादेः सर्वाः ।।२।११९||
हेत्वथैर्युक्तात् सर्वादेः सर्वा विभक्तयः'स्युः । को हेतुः,कं हेतुम् , केन
हेतुना,कस्मै हेतवे,कस्माद्धेतोः,कस्य हेतोः,कस्मिन् हेतौ वा याति ॥११९॥
असत्त्वारादर्थात् टा-सि-यम् ।२।२।१२०॥
असत्त्ववाचिनो दूरार्थादन्तिकार्थाच्च 'टा-डसि-यमः' स्युः । गौणादिति
निवृत्तम् । दूरेण दूरात् दूरे दूरं वा प्रामस्य ग्रामाद् वा वसति । एवं विप्र-
कृष्टेनेत्यादि । अन्तिकेन अन्तिकात् अन्तिके अन्तिकं वा ग्रामस्य ग्रामा-
द् वा वसति, एवमभ्यासेनेत्यादि । असत्त्व इति किम् ? दूरोऽन्तिको वा
पन्थाः ॥१२०॥
जात्याख्यायां नवकोऽसंख्यो बहुवत् ।२।२।१२१।।
जातेराख्या-अभिधा तस्यामेकोऽथोऽसंख्यः- संख्याविशेषणराहतो 'बहु-
वद् वा' स्यात् । संपन्ना यवाः, संपन्नो यवः । जातीति किम् ? चैत्रः ।
आख्यायामिति किम् ? काश्यपप्रतिकृतिः काश्यपः । असंख्य इति किम !
एको व्रीहिः संपन्नः सुभिक्षं करोति ॥१२१॥

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥
७५
Naaa.v.
?
अविशेषणे द्वौ चाऽस्मदः ।।२।१२२॥
अस्मदोद्वावेकश्चार्थो 'बहुव बा, स्यात् । अविशेषणे-न चेत् तस्य विशे-
पणं स्यात् । आवां ब्रूवः, वयं ब्रूमः । अहं ब्रवीमि, वयं ब्रूमः । अवि-
शेषण इति किम् ? आवां गाग्यौँ ब्रूवः । अहं चैत्रो ब्रवीमि ॥१२२।।
फल्गुनी-प्रोष्ठपदस्य भे ।२।२।१२३॥
फल्गुनी-प्रोष्ठपदयोमें-नक्षत्रे वर्चमानयोविौँ 'बहुवद् वा' स्याताम् ।
कदा पूर्वे फल्गुन्यो, कदा पूर्वाः फल्गुन्यः । कदा पूर्वे प्रोष्ठपदे, कदा पूर्वाः
प्रोष्ठपदाः । भ इति किम् ? फल्गुनीषु जाते फाल्गुन्यौ कन्ये ॥१२३॥
गुरावेकश्च ।२।२।१२४॥
गुरौ-गौरवाहें वर्तमानम्य द्वावेकश्वार्थो 'बहुवद् वा' स्यात् । युवां गुरू,
न्यूयं गुरवः । एष मे पिता, एते मे पितरः ॥१२४॥
इन्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितागां सिद्धहमचन्द्राभिधानस्योपज्ञशब्दानुशासन-
लघुवृत्तौ द्वितीयस्याध्यायस्य द्वितीयपादः समाप्तः ॥२॥२॥
मूलार्कः श्रूयते शास्त्रे, सर्वकल्याणकारणम् ।
अधुना मूलराजस्तु, चित्रं लोकेषु गीयते ॥३॥
PA
A
[तृतीयः पादः]
नमस्-पुरसो गतेः क-ख-प-फिरः सः ।२।३॥१॥
गतिसंज्ञयोर्नमस्-पुरसोः क-ख-प-फि 'रस्य सः' स्यात् । नमस्कृत्य, पुर-
स्कृत्य । गतेरिति किम् ? नमः कृत्वा, तिस्रः पुरः करोति ॥१॥
तिरसो वा ।।३।२॥
गतेस्तिरसो रस्य कखपफि 'स् वा' स्यात् । तिरस्कृत्य, तिरःकृत्य ।
गतेरित्येव-तिरः कृत्वा काष्ठं गतः ॥२॥

·स्वोपशलघुवृतिसंवलितं
AAMANAAKRAMAmr.
NNNN
पुंसः ।।३।।
पुम्सः सम्बन्धिनो रस्य कखपफि 'स्' स्यात् । पुस्कोकिलः, पुंस्खातः,
पुंस्पाकः, पुंस्फलम् ||३॥
शिरोऽधसः पदे समासैक्ये ।।३४॥
अनयो रेफस्य पदशब्दे परे 'स्' स्यातू- समासैक्ये । शिरस्पदम् , अध-
स्पदम् । समासेति किम् ? शिरः पदम् । ऐक्य इति किम् ? परमशिरः-
पदम् ॥४॥
अतः कृ कमि कंस-कुम्भ-कुशा-कर्णी-पात्रेऽनव्ययस्य
।२।३१५॥
आत् परस्याऽनन्यस्य रस्य क्रादिस्थे कखपफि 'सू' स्यात् समासैक्ये ।
अयस्कृत् ,यशस्कामः,पयस्कंसः,अयस्कुम्भः,अयस्कुशा,अयस्कर्णी,अयस्पा-
त्रम् । अत इति किम् ? वाःपात्रम् । अनव्ययस्येति किम् ? स्वःकारः ।
समासैक्य इत्येव- उपपयःकारः ॥५॥
प्रत्यये ।।३२६॥
अनव्ययस्य रस्य प्रत्ययविषये कखपफि 'स्' स्यात् । पयस्पाशम् ,पय-
स्कल्पम् ,पयस्कम् ।अनव्ययस्येत्येव- स्वःपाशम् ॥६॥
रोः काम्ये ।२।३७॥
अनव्ययस्य रस्य रोरेव काम्ये प्रत्यये 'सू' स्यात् । पयस्काम्यति ।
रोरिति किम् ? अहःकाम्यति ॥७॥
नामिनस्तयोः षः ।२।३८॥
तयोः- प्रत्ययस्थे कखपफि, रोरेव च काम्ये नामिनः परस्य रस्य 'ए'स्यात् ।
सर्पिष्पाशम्, धनुष्कल्पम्, धानुष्कः, सर्पिष्काम्यति । नामिन इति
किम् ! अयस्कल्पम् । रोः काम्य इत्येव- गीरकाम्यति ॥८॥

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ ७७ निर्दुर्बहिराविष्पादुश्चतुराम् ।२।३९॥ निरादीनां रस्य कखपफि 'ए' स्यात् । निष्कृतम् , दुष्कृतम्, बहिप्पी- तम् , आविष्कृतम्, प्रादुष्कृतम्, चतुष्पात्रम् ॥९॥ सुचो वा ॥२॥३॥१०॥ सुजन्तस्थस्य रस्य कखपफि 'ए वा' स्यात् । द्विष्करोति, द्वि:करोति, -द्विःकरोति । चतुष्लफति, चतुरफलति, चतुःफलति । कखपफीति किम् ? द्विश्वरति ॥१०॥ वेसुसोऽपेक्षायाम् ।।३।११॥ इसुस्प्रत्ययान्तस्य रस्य कखपफि 'ए वा' स्यात्, स्थानि-निमित्तयोरपेक्षा चेत् । सर्पिष्करोति, सर्पि करोति । धनुष्खादति, धनु खादति । अपे- क्षायामिति किम् ? परमसर्पि कुण्डम् ॥११॥ नैकार्थेऽक्रिये ।२।३।१२॥ न विद्यते क्रिया प्रवृत्तिनिमित्तं यस्य तस्मिन्नेकार्थे- तुल्याधिकरणे पदे यत् कखपर्फ तस्मिन् परे इसुस्प्रत्ययान्तस्य रस्य 'ष् न' स्यात् । सर्पि कालकम् । यजुपीतकम् । एकार्थ इति किम् ? सर्पिष्कुम्मे, सर्पि कुम्मे । अक्रिय इति किम् ? सर्पिष्क्रियते, सर्पिः क्रियते ॥१२॥ समासेऽसमस्तस्य ।।३।१३।। पूर्वेणाऽसमस्तस्य इसुस्प्रत्ययान्तस्य रस्य कखपकि '' स्यात्, निमित्त- निमितिनी चेदेकन समासे स्तः । सर्पिष्कुम्भः, धनुष्फलम् । समास इति किम् ! तिष्ठतु सर्पिः, पिवत्वमुदकम् । असमस्तस्येति किम् ? परमसर्पिः कुण्डम् ॥१३॥ नातुष्पुत्र-करकादयः ।२।३॥१४॥ मातुष्पुत्रादयः कस्कादयश्च फलपफि रस्य यथासंख्यं इतषत्वसत्ता: .

·. स्वोपशलघुवृत्तिसंवलित m . । साधवः स्युः । प्रातुष्पुत्रः, परमयजुष्पात्रम् ; कस्कः, कौतस्कुतः ॥१४॥ नाम्यन्तस्था-कवर्गात् पदान्तः कृतस्य सः शिङ्-ना- न्तरेऽपि ।२।३॥१५॥ एभ्यः परस्य पदस्यान्तर्मध्ये कृतस्य कृतस्थस्य वा सस्य 'प्' स्यात्, शिटा नकारेण चाऽन्तरेऽपि । आशिपा, नदीषु, वायुपु, वधूपु, पितृषु, एषा, गोपु, नौषु, सिषेवे; गीर्षु, हल्पुः शक्ष्यति, क्रुषु । शिड्नान्तरेऽपि- सर्पिषु, यजूंषि । पदान्तरिति किम् ? दधिसेक् । कृतस्येति किम् ? विसम् ॥१५॥ समासेग्नेः स्तुतः ।२।३।१६।। अमेः परस्य स्तुतः सस्य समासे 'प्' स्यात् । अमिण्टुत् ॥१६॥ ज्योतिरायु च स्तोमस्य ।।३।१७॥ आभ्याममेश्च परस्य स्तोमस्य सस्य समासे '' स्यात् । ज्योतिःष्टोमः, आयुःष्टोमः, अमिष्टोमः । समास इत्येव- ज्योतिः स्तोमं याति ॥१७॥ मातृ-पितुः स्वसुः ।।३।१८॥ आभ्यां परस्य स्वसुः सस्य समासे 'पू' स्यात् । मातृप्वसा, पितृ- 'प्वसा ॥१८॥ अलपि वा ।२।३॥१९॥ मातृपितुः परस्य स्वसुः सस्याऽलुपि समासे 'वा पू' स्यात् । मातुःप्वसा, मातुःस्वसा; पितुःप्वसा, पितुःस्वसा ॥१९॥ नि-नद्याः स्नातेः कौशले रा३२२०॥ आभ्यां परस्य स्नातेः सस्य समासे '' स्यात् , कौशले गम्यमाने । निष्णो निष्णातो वा पाके वा नदीप्णो नदीष्णातो । प्रतरणे। कौशल इति किम् ? निस्नातः, नदीस्नः, यः स्रोतसा ह्रियते ॥२०॥ प्रतेः स्नातस्य सूत्रे ।।३।२।।

·श्रीलिहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥
७९
प्रतेः परस्य स्नातस्य सः समासे 'ए' स्यात् , सूत्रे वाच्ये । प्रतिष्णातं
सूत्रम् । प्रत्ययान्तोपादानं किम् ? प्रतिस्नात सूत्रम् ॥२१॥
स्नानस्य नानि ।।२२॥
पतेः परस्य स्नानस्य सः समासे '' स्यात्, सूत्रविषये नाम्नि । प्रति-
ष्णानम् , सूत्रमित्यर्थः ॥२२॥
वेः स्वः ।।३।२३॥
वेः परस्य स्तृसस्य समासे 'ए' स्यात् , नाम्नि । विष्टरो वृक्षः, विष्टरं पीठम्
॥२३॥
अभिनिष्टानः ।।३।२४॥
अभि-निभ्यां स्तानः समासे कृतषत्वो निपात्यते नाम्नि । अमिनिष्टानो
वर्णः ॥२४॥
गवि-युधेः स्थिरस्य ।।३।२५।।
आभ्यां -परस्य स्थिरस्य सः समासे 'ए' स्यात्, नाम्नि । गविष्ठिरः,
युधिष्ठिरः ॥२५॥
एत्यकः ।२।३।२६॥
कवर्जान्नाम्यादेः परस्य स एति परे समासे 'प्' तथात्, नाम्नि । हरिषेणः,
श्रीषेणः । अक इति किम् ? विष्वक्सेनः ॥२६॥
भादितो वा २३२७॥
नक्षत्रवाचिन इदन्तात् परस्य स एति परे समासे 'ए वा' स्यात् , नाम्नि।
रोहिणिषेणः, रोहिणिसेनः । इत्त इति किम् ? पुनर्वसुषेणः ॥२७॥
वि-कु-शसि-परेः स्थलस्य !२२३॥२८॥
एभ्यः परस्य स्थलस्य स समासे '' स्यात् । विष्ठलम् , कुष्ठलम् ,
शमि-
छलम्, परिष्ठलम् ॥२८॥

·स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलित ~~~. . कपेगोत्रे ।२।३।२९॥ कपेः परस्य स्थलस्य सः समासे '' स्यात् , गोत्रे वाच्ये । कपिष्ठर ऋषिः ॥२९॥ गो-ऽम्बा-ऽऽम्ब-सव्या-ऽप-द्वि-त्रि-भूम्यग्नि-शेकु-शङ्कु-. कङ्गु-मञ्जि-पुञ्जि-बहिः-परमे-दिवेः स्थस्य ।।३॥३०॥ एभ्यः परस्य स्थस्य सः समासे 'ए' स्यात् । गोष्ठम् , अम्बष्ठः,आम्बष्ठः सन्यष्ठः,अपष्ठः, द्विष्ठः, निष्ठः, भूमिष्ठः,अग्निष्ठः,शेकुष्ठः, शङ्कुष्ठः,कुष्ठः,अङ्गुष्ठः मजिष्ठः,पुञ्जिष्ठः,बर्हिष्ठः, परमेष्ठः, दिविष्ठः ॥३०॥ निर्दुस्सो सेध-सन्धि-साम्नाम् ।२।३।३१।। एभ्यः परेषां सेधादीनां सः समासे '' स्यात् । निःषेधः, दु:षेधः सुषेधः; निःषन्धिः दुःषन्धिः सुषन्धिः; निःषाम, दुःषाम, सुषाम ॥३१॥ प्रष्ठोऽग्रगे ।२।३।३२॥ प्रात् स्थस्य सः '' स्यात् , अग्रगामिन्यर्थे । प्रष्ठोऽप्रगः ॥३२॥ भीष्टानादयः ।२।३।३३।। एते समासे कृतषत्वाः साधवः स्युः । भीरुष्ठानम् , अङ्गुलिषङ्गः ॥३३॥ . हस्वान्नाम्नस्ति ।२।३।३४॥ नाम्नो विहिते तादौ प्रत्यये इस्वान्नामिनः परस्य सः 'ए' स्यात् । सर्पिष्टा, वपुष्टमम् । नामिन इत्येव- तेजस्ता ॥३४॥ निसस्तपेऽनासेवायाम् ।।३।३५॥ निसः सस्तादौ तपतौ परे '' स्यात्, पुनःपुनःकरणाऽभावे । निष्टपति स्वर्णम् , सहदमि स्पर्शयतीत्यर्थः । तीत्येव- निरतपत् ॥३५॥ घस्-वसः ।२१३॥३६॥ नाम्यादेः परस्य घस्-वसोः सः 'ए' स्यात् । जक्षुः, उषितः ॥३६॥ - ।

·. श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ णि-स्तोरेवाऽस्वद स्विद-सहः पणि ।।३॥३७॥ स्वदादिवर्जानां ण्यन्तानां स्तोरेव च सो नाम्यादे. परस्य षत्वभूते सनि 'ए' स्यात् । सिषेवयिषति, तुष्टूपति । स्वदादिवर्जनं किम् ? सिस्वा- दयिषति, सिस्वेदयिषति, सिसाहयिषति । एवेति किम् ? सुसूषति । षणीति किम् ? सिषेव । पत्वं किम् ? सुषुप्सति ॥३७॥ सजेर्वा ।।३२३८॥ ण्यन्तस्य सब्जे म्यादेः परस्य सः षणि 'ए वा' स्यात् । सिषञ्जयिषति, सिसजयिषति ॥३८॥ उपसर्गात् सुग्-सुक्-सो-स्तु-स्तुभोऽट्यप्यद्वित्वे ।।३।३९॥ • व्युक्ताभावे सुनोत्यादेः स उपसर्गस्थानाम्यादेः परस्य 'ए' स्यात् , अड्व्य- वधानेऽपि । सुग्- अभिषुणोति, निःषुणोति, पर्यषुणोत् । सुव- अमिषु- 'वति, पर्यषुवत् । सो- अभिष्यति,पर्यष्यत् । स्तु- अभिष्टौति,दुःष्टवम् ,पर्य- : ष्टोत् । स्तुभ्- अमिष्टोभते, पर्यष्टोभत । अद्वित्व इति किम् ? अभिसुसूषति ॥३९॥ स्था-सेनि-सेध-सिच-सञ्जां द्वित्वेऽपि ।।१४०॥ उपसर्गस्थानाम्यादेः परेषां स्थादीनां सः '' स्यात्, द्वित्वेऽप्यद्यपि। अधिष्ठास्यति,अघितष्ठौ, अत्यष्ठात् । अभिषणयति,अमिषिषेणयिषति,अभ्य- घेणयत् । प्रतिषेधति, प्रतिषिषेधिषति, प्रत्यषेधत् । अमिषिश्चति, अभिषि- षिक्षति, अभ्यषिश्चत् । अभिषजति,अभिषषञ्ज,अभ्यषजत् ॥४०॥ अङ-प्रतिस्तब्ध-निस्तब्धे स्तम्भः R३२४१॥ उपसर्गस्थानाम्यादेः परस्य स्तम्भस्सो द्वित्वेऽप्यव्यपि '' स्यात् , न चेत् स्तम्भिहें प्रतिस्तब्ध-निस्तब्धयोश्च स्यात् । विष्टम्नाति,वितष्ठम्भ,प्रत्यष्ट- भनात् ।डादिवर्जनं किम् ! व्यतस्तम्भत्, प्रतिस्तब्धः, निस्तब्धः ॥४१॥ - . ६ ·स्वोपशलघुवृत्तिसंवलितं manwwwvo. ramarrrrrrr अवाचाऽऽश्रयोर्जाविदूरे ।२।२४२॥ अवादुपसर्गात् परस्य स्तम्भः स आश्रयादिषु गम्यमानेषु द्वित्वेऽप्यव्यापि 'घ' स्यात्, विषयश्चेत् स्तम्भिर्न स्यात् । आश्रय-- आलम्बनम् । दुर्गमवष्ट मनाति, अवतष्टम्भ, अवाष्टभ्नाद् वा । ऊर्ज- और्जित्यम् । अहो ! वृष. लस्यावष्टम्भः । अविदूरम्- आसन्नम् , अदूरासन्नं च । अवष्टब्धा शरत् अवष्टब्धे सेने । चोऽनुक्तसमुच्चये, तेन उपष्टम्भः । अड इत्येव- अवात स्तम्मत् ॥४२॥ व्यवात् स्वनोऽशने ।।३।४३॥ वेरवाञ्चोपसर्गात् परस्य स्वनः सोऽशने- भोजने द्वित्वेऽप्यट्यपि 'ए स्यात् । विप्वणति, अवष्वणति, विषष्वाण, अवषष्वाण, व्यष्वणत् अवाप्वणत् ,व्यषिष्वणत्,अवाषिष्वणत् । अशन इति किम् ? विस्वनरि मृदशः ॥४३॥ सदोऽप्रतेः परोक्षायां त्वादेः ।।२४४॥ प्रतिवोंपसर्गस्थान्नाम्यादेः परस्य सदः सो द्वित्वेऽप्यट्यपि 'ए' स्यात् परोक्षायां तु व्युक्तौ सत्याम् आदेः- पूर्वस्यैव । निषीदति, विषापद्यते व्यपीपदत् । परोक्षायां त्वादेरेव- निषसाद । अप्रतेरिति किम् ? प्रति- सीदति ॥४४॥ स्वखश्च ।।३२४५॥ उपसर्गस्थानाम्यादेः परस्य स्वनः सो द्वित्वेऽप्यट्यपि 'ए' स्यात् । परोक्षायां त्वादेरेव । अभिप्वजते, अभिषिप्वझते, प्रत्यप्वजत, परिष- स्वजे ॥४५॥ परि-नि-वेः सेवः ।।३४६॥ पर्याद्युपसर्गस्थानाम्यादेः परस्य सेवतेः सो द्वित्वेऽप्यट्यपि '' स्यात् ।

·. भीसिद्धरेमचन्द्रशम्मानुशासनम् ॥ परिषवते, परिषिषेने, परिषिषेविषते, पर्यषेवत, निषेवते, विषिषेचे ॥४६॥ सय-सितल शिक्षा • परि-नि-वेः परस्य सय-सितयोः सः '' स्यात् । परिषयः, निषयः, विषयः, परिषितः, निषितः, विषितः ॥४७॥ असोड-सिवू-सह-स्सटाम् ।२।३।४।। परि-नि-विभ्यः परस्य सिवू-सहोः स्सटश्च सः 'ए' स्यात्, न चेत् सिवू- सही सो-डविषयौ स्याताम् ।परिषीव्यति, निपीव्यति,विषीच्यति परिपहते, निषहते, विषहते । परिष्करोति,विष्किरः । असोडेति किम् ! परिसोढः, मा परिसीषिवत् , मा परिसीवहत् ॥४८॥ स्तु-स्वजश्चाऽटि नवा ।२।३२४९॥ परि-नि-वेः परस्य स्तु-स्वोरसोड-सिवू-सह-स्सटां च सोऽटि सति 'वा' स्यात् । पर्यष्टोत्, पर्यस्तोत् ; न्यष्टौत्, न्यस्तोत् । व्यष्टोत्, व्यस्तोत् । पर्यप्वजत् ,पर्यस्वजत् ; न्यष्वजत् , न्यस्वजत् । व्यवजत् , व्यस्वजत् । पर्यषीन्यत् , पर्यसीव्यत् ; न्यषीव्यत् , न्यसीच्यत्। व्यपीव्यत्, मसीव्यत् पर्यषहत, पर्यसहत; न्यषहत, न्यसहत; व्यपहत, व्यसहत । पर्यफरोत्, : पर्यस्करोत् । असोसिवूसहेत्येव- पर्यसोढयत्, पर्यसीषिवत्, पर्यसीषहत् ॥४९॥ निरभ्यनोइच स्यन्दस्याऽप्राणिनि २५०॥ एभ्यः परि-नि-वेश्च परस्यामाणिकर्तृकार्थवृत्तेः स्यन्दः सः 'प्वा' स्यात् । निःष्यन्दते, निःस्यन्दते; अमिष्यन्दते, अमिस्यन्दते; अनुष्यन्दते, गनु- स्यन्दते; परिष्यन्दते, परिस्यन्दते; निष्यन्दते, निस्यन्दते; विष्यन्दते, विस्यन्दते तैलम् । अप्राणिनीति किम् ? परिस्यन्दते मस्यः ॥५०॥ वेः स्कन्दोक्तयोः ।।३५१॥ . ६ ·स्वोपनलघुत्तिसंवलितं विपूर्वस्य स्कन्दः सः 'वा' स्यात्, न चेत् क्त-क्तवतू स्याताम् । विष्कन्ता,विस्कन्ता । अक्तयोरिदि किम् ? विस्कन्नः, विस्कन्नवान् ॥५२॥ परेः ।२।३।५२॥ परेः स्कन्दः सः 'ए वा' स्यात् । परिष्कन्ता, परिस्कन्ता; परिप्कण्णः, परिस्कन्नः ॥५२॥ निः स्फुर-स्फुलोः ।२।३॥५३॥ आभ्यां परयोः स्फुर-स्फुलोः सः 'प् वा' स्यात् । निःप्फुरति, निःस्फु- रति; निष्फुरति, निस्फुरति; निःप्फुलति, निःस्फुलति; निष्फुलति, निस्फुलति ॥५३॥ वेः।।३॥५४॥ वेः परयोः स्फुर-स्फुलोः सः 'प् वा स्यात् । विष्फुरति, विस्फुरति; विप्फु- लति, विस्फुलति ॥५४॥ स्कभ्नः ।२।३।५५॥ वेः स्कन्नः सः " नित्यम्' स्यात् । विष्कम्नाति ॥५५॥ निर्-दुः-सु-बेः सम-सूतेः ।२।३॥५६॥ एभ्यः परस्य सम-सूत्योः सः '' स्यात् । नि.पमः, दुःपमः, सुपमः, विषमः; निःपूतिः, दुःपूतिः, सुषूतिः, विधुतिः ॥५६॥ अव: स्वपः।२।३२५७॥ बिर-दुः-सु-विपूर्वस्य वहीनस्य स्वपेः सः 'ए' स्यात् । निःषुपुपतुः, दुःषुषुपतुः सुषुपुपतुः,विपुषुपतुः। अव इति किम् ? दुःस्वप्नः ॥५७॥ प्रादुरुपसर्गाद्यस्वरेऽस्तेः ।२।३।५८॥ प्रादुरुपसर्गस्थाच नाम्यादेः परस्या-ऽस्तेः, सो यादौ स्वरादौ च परे 'ए' स्यात् । प्रादुःप्यात् , विप्यात् , निप्यात् ; प्रादु.पन्ति , विषन्ति, निष- ?

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ न्ति । यस्वर इति किम् ? प्रादुःस्तः ॥५८॥ नस्सः ।२।३२५९॥ कृतद्वित्वस्य सस्य ‘घ न' स्यात् ।। सुपिस्स्यते ॥५९॥ सिचो यडि ।२।३६०॥ सिचः सो यडि 'एन' स्यात् । सेसिच्यते ॥६०॥ गतौ सेधः ।२।१६१॥ गत्यर्थस्य सेधः सः 'एन' स्यात् । अभिसेधति गाः । गताविति किम् ! निषेधति पापात् ॥६१॥ सुगः स्य-सनि ।।३।६२॥ सुनोतेः सः स्ये सनि च 'घन' स्यात् । अभिसोष्यति, सुसूपते । विप्- सुसूः ॥६॥ र-वर्णान्नोण एकपदेऽनन्त्यस्या-उल-च-ट-तवर्ग-श-सान्तरे ।२।३।६३॥ एभ्यः परस्यैभिः सहकस्मिन्नेव पदे स्थितस्याऽनन्त्यस्य 'नो णः' स्यात् , ल-च-ट-तवर्गान् श-सौ च मुक्त्वाऽन्यस्मिनिमित्त-कार्यिणोरन्तरेऽपि । तीर्णम् , पुष्णाति, नृणाम् , नृणाम् , करणम् , बृंहणम् , अर्केण । एक- पद इति किम् ? अमिर्नयति, चर्मनासिकः। अनन्त्यस्येति किम् । वृक्षान् । लादिवर्जनं किम् ? विरलेन, मूर्च्छनम्, दृढेन, तीर्थेन, रशना, रसना ॥६३॥ पूर्वपदस्थान्नाम्न्यगः ॥२॥३॥६॥ गन्तवर्जपूर्वपदस्थाद् र-पृवर्णात् परस्योत्तरपदस्थस्य 'नो ण् ' स्यात् संज्ञा- याम् । गुणसः, खरणाः, शूर्पणखा । नाम्नीति किम् ? मेषनासिकः । अग इति किम् ! ऋगयनम् ॥६॥ .

·स्वोपालकृतिसंवलितं ~~ . नलस्य ।२।३श६५) पूर्वपदस्थाद् र-घृवर्णात् परस्य नसस्य 'नो ण' स्यात् । प्रणसः ॥६५॥ निष्णा-उन्ने-ऽन्तावविर-कार्या-उन-शरेक्षु-प्लक्ष-पीयुक्षा- भ्यो वनस्य ।।३।६६॥ निरादिभ्यः परस्य वनस्य 'नो ण' स्यात् । निर्वणम्, प्रवणम् ,अग्रे- वणम् ,अन्तर्वणम् ,खदिरवणम् ,कार्यवणम् ,आप्रवणम् ,शरवणम् इक्षु- वणम् ,प्लक्षवणम्, पीयुक्षावणम् ॥६६॥ द्वि-त्रिस्वरोपधि-वृक्षेभ्यो नवानिरिकादिभ्यः ।२।३।६७॥ . द्विस्वरेभ्यस्त्रिस्वरेभ्यश्चेरिफादिवर्नेभ्य ओपधि-वृक्षवाचिभ्यः परस्य वनस्य 'नो ण वा' स्यात् । दुर्वावणम् , दुर्वावनम् ; माषवणम् ,माषवनम् , नीवारवणम् , नीवारवनम् । वृक्ष- शिवणम् ,शिग्रुवनम् ; शिरीषवणम् , शिरीपवनम् । इरिकादिवर्जनं किम् ? इरिकावनम् ॥६॥ गिरिनद्यादीनाम् ।२।३।६८॥ एषाम् 'नो स्यात् । गिरिणदी, गिरिनदी; तुर्यमाणः, तुर्यमान: ॥६८॥ पानस्य भावकरणे ।।३।६९|| पूर्वपदस्थाद् रादेः परस्य भावकरणार्थस्य पानस्य 'नो ण् वा' स्यात् । क्षीरपाणं क्षीरपानं स्यात् । कपायपाणः कषायपानः कंसः ॥६९॥ देशे ।२।३७०॥ पूर्वपदस्थाद् रादेः परस्य देशविषयस्य पानस्य 'नो ण् नित्यम् ' स्यात् । क्षीरपाणा उशीनराः । देश इति किम् ? क्षीरपाना गोदुहः ॥७॥ ग्रामामालियः।।२७॥ थाभ्यां परस्य नियो 'नो ण्' स्यात् । ग्रामणीः, अत्रणीः ॥७॥ ण वा' .

·८७ श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ ? वाह्याद् वाहनस्य ।२।३७२।। वापवाचिनो रादिमतः पूर्वपदात् परस्य वाहनस्य 'नो ण्' स्यात् । इक्षु: वाहणम् । वाह्यादिति किम् ? सुरवाहनम् ॥७२॥ अतोऽहस्य ।।७।। रादिमतोऽदन्तात् पूर्वपदात् परस्याऽहस्य 'नो ण' स्यात् । पूर्वाह्नः । अत इति किम् ? दुरः । अहस्येति किम् ? दीर्घाही शरत् ॥७३॥ चतुस्नेह्ययनस्य वयसि ।२।३।७४॥ *आभ्यां पूर्वपदाभ्यां परस्य हायनस्य 'नो ण्' स्यात् , वयसि गम्ये । चतुर्हायणो वत्सः, त्रिहायणी वडवा । वयसीति किम् ? चतुर्हायना शाला ||७४॥ वोत्तरपदान्तन-स्यादेरयुव-पक्का-ऽह्नः ।२।३।७।। पूर्वपदस्थाद् रादेः परस्य उत्तरपदान्तभूतस्य नाऽऽगमस्य स्यादेश्च 'नो 'ण वा' स्यात् , चेद् युवन्-पक्का-ऽहन्सम्बन्धी न स्यात् । ब्रीहिवापिणौ, नीहिवापिनौ; माषवापाणि, माषवापानि; व्रीहिवापेण, व्रीहिवापेन । युवादिवर्जनं किम् ? आर्ययूना, प्रपक्कानि, दीर्घाही शरत् ॥७५।। कवर्गकस्वरवति ।२।३१७६॥ पूर्वपदस्थाद् रादेः परस्य कवर्गवत्येकस्वरवति चोत्तरपदे सति, उत्तरपदा- न्तस्य नागमस्य स्यादेश्च 'नो ' स्यात्, न चेदसौ पक्कस्य । स्वर्गका- | मिणौ, वृषगामिणौ; ब्रह्महणौ, यूषपाणि। अपक्कस्येत्येव-क्षीरपक्केन ॥७६॥ अदुरुपसर्गान्तरो ण-हिनु-मीनाऽऽनेः ।२।३७७॥ दुर्वलॊपसर्गस्थादन्तःशब्दस्थाच रादेः परस्यैषाम् 'नो ण्' स्यात् । णेति णोपदेशा धातवः- प्रणमति, परिणायकः, अन्तर्णयति। हिनु-प्रहिणुतः । मीना-प्रमीणीतः । आनि-प्रयाणि । अदुरिति किम् ? दुर्नयः ॥७७॥ + ·८८ स्वोपज्ञलघुवृत्तिसंवलित www. NANA नशः शः ।२।३७८॥ अदुरुपसर्गान्तःस्थाद् रादेः परस्य नशः शन्तस्य 'नो ण्' स्यात् । प्रण- श्यति,अन्तर्णश्यति । श इति किम् ? प्रनड्क्ष्यति ॥७८॥ ने-ओ-दा-पत-पद-नद-गद-वपी-वही-शमू-चिग्-याति- वाति-द्राति-प्साति-स्यति-हन्ति देग्धौ ।२।३१७९|| अदुरुपसर्गान्तःस्थाद् रादेः परस्योपसर्गस्य नेनों माङादिषु परेषु '' स्यात् । प्रणिमिमीते, परिणिमयते । प्रणिददाति, परिणिदयते, प्रणिद- धाति । प्रणिपतति । परिणिपद्यते । प्रणिनदति। प्रणिगदति । प्रणिव- पति । प्रणिवहति । प्रणिशाम्यति । प्रणिचिनोति । प्रणियाति । प्रणि- वाति । प्रणिद्राति । प्रणिप्साति । प्रणिस्यति । प्रणिहन्ति । प्रणिदेन्धि । अन्तर्णिमिमीते ॥७९॥ अक-खाद्यपान्ते पाठे वा ।२।३८०॥ धातुपाठे क-खादिः षान्तश्च यो धातुस्ताभ्यामन्यस्मिन् धातौ परेऽदुरुप- सर्गान्तःस्थाद् रादेः परस्य ने! 'ण वा' स्यात् । प्रणिपचति, प्रनिपचति । अकखादीति किम् ? प्रनिकरोति, प्रनिखनति । अषान्त इति किम् ? प्रनिद्वेष्टि । पाठ इति किम् ? प्रनिचकार ॥८॥ द्वित्वेऽप्यन्तेप्यनितेः, परेस्तु वा ।२।३।८१॥ अदुरुपसर्गान्तःस्थादरादेः परस्याऽनितेनों द्वित्वा-ऽद्वित्वयोरन्ता-ऽनन्तयोश्च 'ण' स्यात् , परिपूर्वस्य तु वा स्यात् । प्राणिणिपति, पराणिति, हे प्राण !। पर्यणिणिषति, पर्यनिनिषति, पर्यणिति, पर्यनिति; हे पर्यण् ।, हे पर्यन् ! ॥८॥ हनः ।।३२८२॥ अदुरुपसर्गान्तःस्थाद् रादेः परस्य हन्ते! 'ण' स्यात् । प्रहण्यते, अन्त-

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥
हण्यते ।।८२॥
व-मि वा ।।३।८३॥
अदुरुपसर्गान्तःस्थाद् रादेः परस्य 'हन्तेर्नो -मोः परयोर्ण वा' स्यात् ।
प्रहण्वः, प्रहन्वः, प्रहण्मि, प्रहन्मि; अन्तर्हण्वः, अन्तर्हन्वः, अन्तहण्मः,
अन्तर्हन्मः ॥८३॥
निस-निक्ष-निन्दः कृति वा २२३८४॥
अदुरुपसर्गान्तःस्थाद् रादेः परस्य निसादिधातोनों ' ण् वा' स्यात् , कृत्-
प्रत्यये । प्रणिंसनम्, प्रनिसनम्, प्रणिक्षणम्, प्रनिक्षणम् प्रणिन्दनम्,
प्रनिन्दनम् । कृतीति किम् ! प्रणिस्ते ॥८॥
स्वरात् ।२।३२८५॥
अदुरुपसर्गान्तःस्थाद् रादेः परस्य स्वरादुत्तरस्य कृतो 'नो ण्' स्यात् ।
प्रहाणः, प्रहीणः ।।८५॥
नाम्यादेरेव ने ।२।३।८६॥
अदुरुपसर्गान्तःस्थाद रादेः परस्य नाऽऽगमे सति नाम्यादेरेव धातोः पर-
' स्य स्वरादुत्तरस्य कृतस्य 'नो ण्' स्यात् । प्रेङ्क्षणम्, प्रेङ्गणम्, प्रेङ्गणी-
यम् । नाम्यादेरिति किम् ? प्रमङ्गनम् ।।८६॥
व्यञ्जनादे म्युपान्त्याद् वा ।२।३१८७॥
अदुरुपसर्गान्तःस्थाद् रादेः परो यो व्यञ्जनादि म्युपान्त्यो धातुस्ततः पर-
स्य कृतः स्वरात्परस्य 'नो ण् वा' स्यात् । प्रमेहणम्, प्रमेहनम् । व्यन्ज-
नादेरिति किम् ? पोहणम् । नाम्युपान्त्यादिति किम् ? प्रवपणम्, प्रवह-
णम् । स्वरादित्येव- प्रभुनः । अदुरित्येव- दुर्मोहनः । ल-च-टादिवर्जन
किम् ! प्रभेदनम्, प्रभोजनम् । “स्वराद् [२, ३, ८५]" इत्यनेन नित्य-
प्राक्षे विभाषेयम् ॥८॥

·स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं . जेर्वा ।।३।८८॥ अदुरुपसर्गान्तःस्थाद् रादेः परस्य ण्यन्तस्य धातोर्विहतस्य स्वरात्परस्य कृतो 'नो ण् वा' स्यात् । प्रमङ्गणा, प्रमजाना । विहितविशेषणं किम् ! प्रयाप्यमाणः प्रयाप्यमान इति क्यान्तरेऽपि स्यात् ॥८८॥ निर्विण्णः ।।३।८९॥ निर्विदेः सत्ता-लाभ-विचारार्थात् परस्य तस्य 'नो णत्वम्' स्यात् । निर्विण्णः ॥८९॥ न ख्या-पूरा-भूभा-कम-गम-प्याय-वेपोणेश्च ।।३९०॥ अदुरुपसर्गान्तःस्थाद् रादेः परेभ्यः ख्यादिभ्योऽण्यन्त-ण्यन्तेभ्यः परस्य कृतो 'नो ण् न' स्यात् । प्रख्यानम् , प्रख्यापनम् । प्रपवनम् , प्रपावनम् । प्रभवनम् , प्रभावना। प्रभायमानम्, प्रभापना।प्रकामिनौ, प्रकामना । अप्र- गमनिः, प्रगमना । प्रप्यानः, प्रप्यायना । प्रवेपनीयम्, प्रवेपना ॥१०॥ देशेऽन्तरोऽयन-हनः ।२।३।९१॥ अन्तःशब्दात्परस्याऽयनस्य हन्तेश्च 'नो देशेऽर्थे ण् न' स्यात् । अन्तर- यनोऽन्तहननो वा देशः। देश इति किम् ? अन्तरयणम् , अन्तर्हण्यते ॥९१॥ षात् पदे ।।३९२॥ पदे परतो यः षस्ततः परस्य 'नो ण् न' स्यात् । सर्पिष्पानम् । पद इति किम् ? सर्पिष्केण ॥९२॥ पदेऽन्तरेऽनाऽऽङ्चतद्धिते ।२।३।९३॥ आङन्तं तद्धितान्तं च मुक्त्वाऽन्यस्मिन् पदे निमित्त-कार्यिणोरन्तरे 'नो ण् न' स्यात् । प्रावनद्धम् , रोषभीममुखेन । अनाडीति किम् ? प्राणद्धम् । अंतद्धित इति किम् ? आर्द्रगोमयेण ॥१३॥ हनो घि।२।३।९४॥

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ हन्तेनों घि निमित्तकार्यिणोरन्तरे सति ‘ण् न' स्यात् । शत्रुघ्नः ॥९४॥ नृतेर्यङि ।।३।९५॥ नृते! यविषये 'एन' स्यात् । नरीनृत्यते, नरिनर्ति । यडीति किम् ? हरिणती नाम कश्चित् ।।९५॥ क्षुभ्नादीनाम् ।२।२९६॥ एषाम् 'नो ण् न' स्यात् । क्षुम्नाति, आचार्यानी ॥१६॥ पाठे धात्वादेर्णों नः ।२।३।९७॥ पाठे धात्वादे-गों नः' स्यात् । नयति । पाठ इति किम् ? णकारीयति । आदेरिति किम् ? भणति ॥९७॥ षः सोऽष्ट्य-टिव-वष्का २३९८॥ पाठे धात्वादेः 'पः सः' स्यात्, न तु श्यै-ष्ठिव-वष्का सम्बन्धी स्यात् । सहते । आदेरित्येव- लपति । ष्ट्यादिवर्जनं किम् ? ष्ट्यायति, ष्ठीव्यति, प्वष्कते ॥९८॥ भर ल-लं कृपोऽकृपीटादिषु ।२।२९९॥ 'कृपेत लत्, रस्य च ल् स्यात्,' न तु कृपीटादिविषयस्य । क्लप्यते, क्लप्सः, कल्पते, कल्पयति । अकृपीटादिग्विति किम् ? कृपीटम् , कृपाणः ॥९९॥ उपसर्गस्या-ऽयौ ।।३।१००॥ उपसर्गस्थस्य 'रस्याऽयौ धातौ परे ल' स्यात् । प्लायते, प्लत्ययते ॥१०॥ ग्रो यडि २२३१०॥ यडि परे गिरते 'रोल्' स्यात् । निजेगिल्यते ॥१०१॥ नया स्वरे ।।३।१०॥ N ·९२ स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं AAAAAAAAA प्रो रः स्वरादौ प्रत्यये परे विहितस्य 'ल् वा' स्यात् । गिलति, गिरति; निगाल्यते, निगार्यते । विहितविशेषणं किम् ! गिरः ॥१०२।। परे_-ऽङ्क-योगे ।।३३१०३।। परिस्थस्य रो घादौ परे ‘ल वा' स्यात् । पलिघः, परिधः, पल्यकः, पर्यङ्कः, पलियोगः, परियोगः ॥१०॥ ऋफिडादीनां उश्व लः ।।२१०४॥ एषाम् 'ऋ-रो ल-लौ डस्य च ल वा' स्यात् । लफिडः, लफिलः; लतकः, ऋतकः कपलिका, कपरिका ॥१०४॥ जपादीनां पो वः ।२।३।१०५। एषाम् 'पो वो वा' स्यात् । जवा, जपा; पारावतः, पारापतः ॥१०५|| इन्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायां सिद्धहेमचन्द्राभिधानस्वोपज्ञशब्दानुशासन- लघुवृत्तौ द्वितीयस्याध्यायस्य तृतीय पाद समाप्त ॥२॥२॥ मूलराजासिधारायां निम्नगा ये महीभुजः । उन्मजन्तो विलोक्यन्ते स्वर्गद्वाजलेषु ते ॥७॥ [चतुर्थः पादः] स्त्रियां नृतोऽस्वस्रादेमः ।२।४।१॥ स्त्रीवृत्तेर्नान्ताद् ऋदन्ताञ्च स्वसादिवर्जाद् ‘डीः' स्यात् । राज्ञी, अति- राज्ञी, कर्वी । स्त्रियामिति किम् ! पञ्चनद्यः । अस्वस्रादेरिति किम् ! स्वसा, दुहिता ॥१॥ अधातूदृदितः ।२।४।२॥ अधातुर्य उदिद् ऋदिश्च तदन्तात् स्त्रीवृत्ते-:' स्यात् । भवती, अति- महती,पचन्ती । अधात्विति किम् ! सुकन् स्त्री ॥२॥ ? , ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ - १ अञ्चः।२।४॥३॥ अश्चन्तात् स्त्रियां 'डी:' स्यात् । प्राची, उदीची ॥३॥ ण-स्वरा-ऽघोषाद् वनो रश्च ।२।४।४॥ एतदन्ताद् विहितो यो वन् तदन्तात् स्त्रियां 'डी: स्यात् , तद्योगे वनोऽन्वस्य रश्च' । अवावरी, धीवरी, मेरुदृश्वरी । ण-स्वरा-ऽघोषादिति किम् ? सहयुध्वा स्त्री । विहितविशेषणं किम् ? शर्वरी ॥४॥ वा बहुव्रीहेः ।।४।५॥ ण-स्वरा-ऽघोषाद् विहितो यो वन् तदन्ताद् बहुव्रीहेः स्त्रियां 'कीर्वा' स्यात्, रश्चान्तस्य । प्रियावावरी, प्रियावावा । बहुधीवरी, बहुधीवा । बहुमेरु- दृश्वरी, बहुमेरुदृश्वा ॥५॥ वा पाद: ।।४॥६॥ बहुव्रीहेस्तद्धेतुकपाच्छब्दान्तात् स्त्रियां 'डी' स्यात् । द्विपदी, द्वीपात् बहुव्रीहिनिमित्तो यः पाद् इति विशेषणादिह न स्यात्- पादमाचष्टे किपि पाद्, त्रयः पादोऽस्या:-- त्रिपात् ॥६॥ ऊधनः ।२।४॥७॥ ऊधन्नन्ताद् बहुव्रीहेः स्त्रियां 'डी' स्यात् । कुण्डोनी ॥७॥ अशिशोः ।।४८॥ अशिशु इति बहुव्रीहेः स्त्रियां 'डी: स्यात् । अशिश्वी ॥८॥ संख्यादेर्हायनाद वयसि ।।४।९॥ संख्यादेर्हायनान्ताद् बहुव्रीहेः स्त्रियां 'डीः स्यात्, वयसि गम्ये'। निहायणी; चतुर्हायणी वडवा । वयसीति किम् ? चतुर्हायना शाला ॥९॥ दास्नः ।।४१०॥ संख्यादेमन्नन्ताद् यहुव्रीहेः स्त्रियां 'डीः' स्यात् । द्विदानी । संख्या- --

·स्वोपशलघुवृत्तिसंवलितं
देरित्येव- उद्दामानं पश्य ॥१०॥
अनो वा रा४११॥
अन्नन्ताद् बहुव्रीहेः स्त्रियां 'डी' स्यात् । बहुराज्यौ, बहुराजे, वहु-
राजानौ ॥११॥
नास्ति ।२।४॥१२॥
अन्नन्ताद् बहुव्रीहेः स्त्रियां 'संज्ञायां नित्यं डीः' स्यात् । अधिराज्ञी,
सुराज्ञी नाम ग्रामः ॥१२॥
नोपान्त्यवतः।।४।१३॥
यस्योपान्त्यलुग् नास्ति तस्मादन्नन्ताद् बहुव्रीहेः स्त्रियां 'डीन' स्यात् ।
सुपर्वा, सुशर्मा । उपान्त्यवत इति किम् ? वहुराज्ञी ॥१३॥
मनः ॥२२४१४॥
मन्नन्तात् स्त्रियां 'डीन' स्यात् । सीमानौ ॥१४॥
ताभ्यां वा-ऽऽप् डित् ।।४।१५॥
मन्नन्ताद् बहुव्रीहेश्चाऽनन्तात् स्त्रियाम् 'आप वा स्यात्, स च डित् ।।
सीमे, सुपर्वे; पक्षे- सीमानौ, सुपर्वाणौ ॥१५॥
अजादेः ।।४।१६॥
अजादेस्तस्यैव स्त्रियाम् 'आप' स्यात् । अजा, वाला, ज्येष्ठा, क्रुच्चा
॥१६॥
ऋचि पादः पात्पदे रा१७॥
कृतपाद्भावपादस्य ऋच्यर्थे 'पात्पदेति निपात्यते'। त्रिपदा, त्रिपाद्,
गायत्री । ऋचीति किम् ? द्विपात्, द्विपदी ॥१७॥
आत् ।।४।१८॥
अकारान्तात् स्त्रियाम् 'आप' स्यात् । खट्वा, या, सा ॥१८॥

·९५ श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ गौरादिभ्यो मुख्यान्डीः ।।४।१९।। गौरादिगणान्मुख्यात् स्त्रियां 'डी' स्यात् । गौरी, शबली । मुख्यादिति किम् ? बहुनदा भूमिः ॥१९॥ अणयेकण-नग्-स्नञ्-टिताम् ।।४।२०।। अणादीनां योऽत् तदन्तात्तेषामेव स्त्रियां 'डी:' स्यात् । औपगवी,बैदी, सौपणेयी,आशिकी,जैणी,पौंस्नी, जानुनी ॥२०॥ वयस्यनन्त्ये राहार॥ कालकृता शरीरावस्था वयस्तस्मिन्नचरमे वर्तमानादकारान्तात् स्त्रियां 'डी:' स्यात् । कुमारी, किशोरी, वधूटी । अनन्त्य इति किम् ? वृद्धा ॥२१॥ द्विगो समाहारात् ।।४।२२।। समाहारद्विगोरदन्तात् स्त्रियां 'डी: स्यात् ।पञ्चपूली, दशराजी ॥२२॥ परिमाणात् तद्धितलुक्यविस्ताऽऽचितकम्बल्यात् २॥४॥२३॥ परितः सर्वतो मानं परिमाणं रूढेः प्रस्थादि, बिस्तादिवर्जपरिमाणा- न्ताद् द्विगोरदन्तात् तद्धितलुकि स्त्रियां 'डी: स्यात् । द्वाभ्यां कुडवाभ्यां क्रीता द्विकुडवी । परिमाणादिति किम् ? पञ्चभिरश्वैः क्रीता पञ्चाया। तद्धितलुकीति किम् ? द्विपण्या । विस्तादिवर्जनं किम् ? द्विविस्ता, व्या- चिता, द्विकम्बल्या ॥२३॥ काण्डात् प्रमाणावक्षेत्रे ।।२।२४॥ प्रमाणवाचिकाण्डान्तादक्षेत्रविषयाद् द्विगोस्तद्धितलकि लियां 'सी' स्यात् । मायामः प्रमाणम्, द्वे काण्डे प्रमाणमस्याः द्विकाण्डी रज्जुः । प्रमाणादिति बिम् । द्विकाण्डा शाटी। मक्षेत्र इति किम् ? विकाण्डा ·स्वीपशलघुवृत्तिसंवलित ~~~~~~~~~ PN. V क्षेत्रभक्तिः ॥२४॥ पुरुषाद् वा ।।४।२५|| प्रमाणवाचिपुरुषान्ताद् द्विगोस्तद्धितलुकि स्त्रियां 'ङीर्वा' स्यात् । द्विपु- रुषी द्विपुरुषा परिखा । तद्धितलुकीत्येव- पञ्च पुरुषाः समाहृताः पञ्चपुरुषी ॥२५॥ रेवत-रोहिणाद् मे ।।४।२६।। आभ्यां नक्षत्रवृत्तिभ्यां स्त्रियां 'डी:' स्यात् । रेवती, रोहिणी, रेवत्यां जाता रेवती । भ इति किम् ? रेवता ॥२६॥ नीलात् प्राण्यौषध्योः ।।४।२७|| प्राणीन्यौषधौ च नीलात् स्त्रियां 'डी:' स्यात् । नीली गौः, नीली औषधिः, नीलाऽन्या ॥२७॥ ताच नाम्नि वा ।।४॥२८॥ नीलात् कान्ताच स्त्रियां संज्ञायां 'डीर्वा' स्यात् । नीली, नीला प्रवृद्ध- विलनी, प्रवृद्धविलूना ॥२८॥ केवल-मामक-भागधेय-पापा-ऽपर-समाना-र्यकृत-सुम- गल-भेषजात् ।।४।२९|| एभ्यो नाम्नि स्त्रियां 'डी' स्यात् । केवली ज्योतिः,मामकी,भागधेयी, पापी,अपरी,समानी, आर्यकृती,सुमनाली, मेषजी। नाम्नीत्येव-केवला।।२९॥ भाज-गोण-नाग-स्थल-कुण्ड-काल-कुश कामुक-कट-कथ- रात् पक्वा-ऽऽवपन-स्थूला-कृत्रिमा-ऽमत्र-कृष्णा-ऽऽयसी- रिरंसु-श्रोणि-केशपाशे ।२।४॥३०॥ एभ्यो यथासंख्यं पक्कादिष्वर्थेषु स्त्रियां नाम्नि डीः, स्यात् । भाजी पक्षा चेत्, भाजाऽन्या । गोणी आवपनम् , गोणान्या । नागी स्थूला,नागा- ज्या स्थली अकृत्रिमा,स्थलाऽन्या ।कुण्डी ममन्त्रम् , कुण्डाऽन्या । काली .

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ कृष्णा,कालाऽन्या।कुशी आयसी,कुशाऽन्याकामुकी रिरंसुः, कामुकाऽन्या। कटी श्रोणिः,कटाऽन्या कबरी केशपाशः,कबराऽन्या ॥३०॥ नवा शोणादेः ।।४॥३१॥ शोणादेः स्त्रियां 'डीर्वा' स्यात् । शोणी, शोणा; चण्डी, चण्डा ॥३१॥ इतोऽक्त्यर्थात् ।२।४॥३२॥ क्त्यर्थप्रत्ययान्तवर्जाद् इदन्तात् स्त्रियां 'कीर्वा' स्यात् । भूमी,भूमिः, धूली,धूलिः | अक्त्यर्थादिति किम् ? कृतिः, अकरणिः, हानिः ॥३२॥ पद्धतेः ।२।४॥३३॥ अस्मात् स्त्रियां 'डी' स्यात् । पद्धती, पद्धतिः ॥३३॥ शक्तेः शस्त्रे ।२।४।३४॥ अस्माच्छस्ने स्त्रियां 'डी' स्यात् । शक्ती,शक्तिः । शस्त्र इति किम् ? शक्तिः- सामर्थ्यम् ॥३४॥ स्वरादुनो गुणादखरोः ।।४।३५।। । स्वरात् परो य उत् तदन्ताद् गुणवचनात् खरुवर्जात् स्त्रियां 'डी' स्यात् । पट्वी,पटुः। विभ्वी,विभुः। स्वरादिति किम् ? पाण्डुभूमिः । गुणा- दिति किम् ? आखुः स्त्री । अखरोरिति ? खरुरियम् ||३५|| श्येतैत-हरित-भरत-रोहिताद् वर्णात् तो नश्च ।राठा३६॥ एभ्यो वर्णवाचिभ्यः स्त्रियां 'कीर्वा स्यात् ,तद्योगे तो न च' । श्येनी, ; श्येतां; एनी,एता; हरिणी, हरिता; भरणी, भरता; रोहिणी, रोहिता । वर्णादिति किम् ? श्येता, एता ॥३६॥ कः पलिता-ऽसितात् ।।४।३७॥ त इति चेति चाऽनुवर्तते, आभ्यां स्त्रियां 'डीर्वा स्यात् तद्योगे तः । -. - - ·स्वोपक्षलघुवृतिसंवलितं . पलिक्नी, पलिता; असिक्नी,असिता ॥३७॥ [श४३८॥ असह-न-विद्यमानपूर्वपदात् स्वाङ्गादकोडादिभ्यः सहादिवर्जपूर्वपदं यत् स्वाङ्गं तदन्तात् क्रोडादिवर्जाद् अदन्तात् स्त्रियां 'डी' स्यात् । पीनस्तनी, पीनस्तना; अतिकेशी, अतिकेशा माला । सहादिवर्जनं किम् ? सहकेशा,अकेशा, विद्यमानकेशा । क्रोडाढिवर्जनं. किम् ? कल्याणक्रोडा, पीनगुदा, दीर्घवाला । स्वाङ्गादिति, किम् ! बहु- शोफा, बहुज्ञाना, बहुयवा ॥३८॥ [॥२४॥३९॥ नासिकोदरोष्ठ-जवा-दन्त-कर्ण-शृङ्गा-ऽङ्ग-गात्र-कण्ठात् सहादिवर्नपूर्वपदेभ्य एभ्यः स्वानेभ्यः स्त्रियां 'डीर्वा' स्यात् । तुलना- सिकी, तुङ्गनासिकाः कृशोदरी, कृशोदरा; बिम्बोष्ठी,बिम्बोष्ठा दीर्घजली, दीर्घजवाः समदन्ती, समदन्ता; चारुकी, चारुकर्णा; तीक्ष्णशृङ्गी; तीक्ष्णशृङ्गा; मृद्वङ्गी, मृदङ्गा; सुगात्री,सुगाना; सुकण्ठी, सुकण्ठा । पूर्वेण सिद्ध नियमार्थमिदम् , तेन बहुस्वर-संयोगोपान्त्येभ्योऽन्येभ्यो मा . भूत्- सुललाटा, सुपार्था ॥३९॥ नख-मुखादनामिन ।।४।४०॥ सहादिवर्जपूर्वपदाभ्यां स्वालाभ्यामाभ्याम् असंज्ञायामेव स्त्रियां डीर्वा : स्यात् । शूर्पनखी, शूर्पनखा; चन्द्रमुखी, चन्द्रमुखा । अनाम्नीति किम् ? शूर्पणखा, कालमुखा ॥४०॥ पुच्छात् ।२।४॥४१॥ सहादिव पूर्वपदात् स्वाङ्गात् पुच्छात् स्त्रियां 'डीर्वा' स्यात् । दीर्घपुच्छी, दीर्घपुच्छा ॥४१॥ कवर-मणि-विष-शरादे शा४२॥ एतत्पूर्वपदात् पुच्छात् स्त्रियां 'डीनित्यम्' स्यात् । कबरपुच्छी, मणि- . . .

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ om.. 1- पुच्छी, विषपुच्छी, शरपुच्छी ॥१२॥ पक्षाचोपमादेः ।।४।४३॥ .उपमानपूर्वात् पक्षात् पुच्छाच स्त्रियां की:' स्यात् । उलूकपक्षी शाला, उलूकपुच्छी सेना ॥४३॥ क्रीतात् करणादेः ।।४।४४॥ 'करणादेः क्रीतान्ताददन्तात् स्त्रियां 'डीः' स्यात् । अश्वक्रीती, मनसा- क्रीती। आदेरिति किम् ? अश्वेन क्रीता ॥४४॥ क्तादल्पे ।।४।४॥ कान्तात् करणादेरल्पेऽर्थे स्त्रियां 'डी:' स्यात् । अम्रविलिप्ती द्यौः, अल्पा- श्रेत्यर्थः। अल्प इति किम् ? चन्दनानुलिप्ता स्त्री ॥४५॥ स्वाङ्गादेरकृत-मित-जात-प्रतिपन्नाद् बहुव्रीहेः ।।४।४६॥ म्वाजादेः कृतादिवर्जात् तान्ताद् बहुव्रीहेः स्त्रियां 'डी:' स्यात् । शङ्ख- 'मिन्नी, ऊरुभिन्नी । कृतादिवर्जन किम् ! दन्तकृता, दन्तमिता, दन्त- जाता, दन्तप्रतिपन्ना ॥४६॥ अनाच्छादजात्यादेवा ।।४।४७|| “आच्छादवर्जा या जातिस्तदवयवात् कृतादिवर्जात् क्तान्ताद् बहुव्रीहेः 'डी' स्यात् । शारजग्घी, शारजग्धा । आच्छादवर्जन किम् ? वस्त्रच्छन्ना । जात्यादेरिति किम् ? मासयाता। अकृताधन्तादित्येव- 'कुण्डकृता ॥४७॥ पत्युनः ।।४।४८॥ । पत्यन्ताद् बहुव्रीहेः खियां 'डीर्वा स्यात् , तद्योगेऽन्तस्य न च दृढपली, दृढपतिः । मुख्यादित्येव- बहुस्थूलपतिः पुरी ॥४८॥ सादेः ।।४।४९॥ - स्त्रियां . 4- ·१०० स्वीपक्षलघुवृत्तिसंचलित HM सपूर्वपदात् पत्यन्तात् स्त्रियां 'डीर्वा स्यात् , तद्योगेऽन्तस्य न च । ग्राम- स्य पतिः- ग्रामपत्नी, ग्रामपतिः । सादेरिति किम् ? पतिरियम् , ग्रामस्य पतिरियम् ॥४९॥ सपत्न्यादौ ।।४।५०॥ [॥५०॥ एषु पतिशब्दात् स्त्रियां 'डीः स्यात् ,अन्तस्य न् च' । सपत्नी, एकपत्नी ऊढायाम् ।।४।५१॥ पत्युः परिणीतायां स्त्रियां 'डीः स्यात् ,न् चाऽन्तस्य' । पत्नी, वृषलस्य. पत्नी ॥५१॥ पाणिगृहीतीति ।२।४१५२।। पाणीगृहीतीतिप्रकाराः शब्दा ऊढायां स्त्रियां 'डयन्ता निपात्यन्ते'। पाणिगृहीती, करगृहीती । ऊढायामित्येव- पाणिगृहीताऽन्या ॥५२॥ पतिवन्यन्तर्वन्यो भार्या-गर्भिण्योः ।।४।५३॥ भार्या-- अविधवा स्री,तस्यां गर्भिण्यां च यथासख्यम् ' एतौ निपात्येते'। पतिवत्नी, अन्तर्वत्नी ॥५३॥ जातेर गान्त-नित्यस्त्री-शुद्रात् ।२।४५४॥ जातिवाचिनोऽदन्तात् स्त्रियां 'डीः' स्यात् , न तु यान्त-नित्यस्त्री-शूद्रात् । कुक्कुटी, वृषली, नाडायनी, कटी । जातेरिति किम् ? मुण्डा । यान्तवर्जन किम् ? क्षत्रिया । नित्यस्त्रीवर्जनमिति किम् ? खट्वा । शूद्रवर्जनं किम् ! शूद्रा । आदित्येव- आखुः ॥५४॥ पाक-कर्ण-पर्ण-वालान्तात् ।।४।५५॥ पाकाधन्ताया जातेः स्त्रियां 'डीः' स्यात् । ओदनपाकी, आखुकर्णी, मुद्गपर्णी, गोवाली । जातेरित्येव- बहुपाका यवागूः ॥५५॥ असत्-काण्ड-प्रान्त-शतकाचः पुष्पात् ।।४।५६॥ han wee ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशनानुशासनम् !! १०१ .. 2 सदादिवर्जेभ्यः परो यः पुष्पशब्दस्तदन्ताज्जातेः स्त्रियां 'डीः' स्यात् । शङ्खपुष्पी । सदादिवर्जनं किम् ? सत्पुष्पा,काण्डपुष्पा,पान्तपुष्पा, शत- पुष्पा,एकपुष्पा, प्राक् पुष्पा ॥५६॥ असम्-भस्त्रा-ऽजिनक-शण-पिण्डात् फलात् ।।४५७॥ समादिवर्जेभ्यो यः फलशब्दस्तदन्ताज्जाते. स्त्रियां 'डी' स्यात् । दासी. फली। समादिप्रतिषेधः किम् ? संफला, भस्त्राफला,अजिनफला,एकफला, शणफला,पिण्डफला ओपधिः ॥५७|| अननो मृलात् ।।४।५८॥ नवर्जात् परो यो मूलगब्दस्तदन्ताज्जातेः स्त्रियां 'डीः' स्यात् । दर्भमूली, शीर्षमूली । अनत्र इति किम् ? अमूला ॥५८॥ धवाद् योगादपालकान्तात् ।२।४।५९।। धवो- भो, तद्वाचिनः सम्बन्धात स्त्रीवृत्तेः पालकान्तशब्दवर्जात् 'डी:' स्यात् । प्रष्ठी, गणकी । धवादिति किम् ? प्रसूना। योगादिति किम् ! देवदत्तो धवः, देवदत्ता स्त्री स्वतः । अपालकान्तादिति किम् ? गोपाल- कस्य खी गोपालिका । आदित्येव- सहिष्णोः स्त्री सहिष्णुः ||५९॥ पूतक्रतु-वृषाकप्यग्नि-कुसिन-कुसीदादै च ।२।४६०॥ एभ्यो धववाचिभ्यस्तद्योगात् स्त्रीवृत्तिभ्यो 'डीः स्यात् ,डीयोगे चैषामैर- न्तस्य । पूतकतायी, वृषाकपायी, अमायी, कुसितायी, कुसीदायी ॥६०॥ मनोरौ च वा ।।४६१॥ धववृत्तेमनोर्योगात् स्त्रीवृत्तेर्वा स्यात् ,डीयोगे चास्य औरश्चान्तस्य'। मनानी, मनायी, मनुः ॥६१॥ वरुणेन्द्र-रुद्र-भव-शर्व-मृडादान चान्तः राहा॥ एभ्यो धववाचिभ्यो योगात् वीवृत्तिभ्यो 'हीः स्यात्, सीयोगे आन् . i.

·१०२ स्वोपक्षलघुवृतिसंवलितं - .. ~- . चान्तः । वरुणानी,इन्द्राणी,रुद्राणी, भवानी,शर्वाणी, मृडानी ॥६२॥ मातुला-ऽऽचार्योपाध्यायाद् वा ।।४।६३|| एभ्यो धववाचिभ्यो योगात् स्त्रीवृत्तिभ्यो 'डी: स्यात्, डीयोगे चाऽऽनन्तो वा' । मातुलानी, मातुली; आचार्यानी, आचार्टी; उपाध्यायानी, उपाध्यायी ॥६३॥ सूर्याद देवतायां वा ।२।४/०४॥ सूर्याद् धववाचिनो योगाद् देवतासीवृत्ते-'डीर्वा स्यात् , डीयोगे चाऽऽन- न्तः' । सूर्याणी,सूर्या । देवतायामिति किम् ? मानुषी सूरी ॥६॥ यव-यवना-ऽरण्य-हिमाद् दोष-लिप्युरु-महत्त्वे ।।४।६५॥', एभ्यो यथासख्यं दोषादौ गन्ये स्त्रियां 'डीः स्यात् ,डीयोगे चाऽऽनन्तः। यवानी, यवनानी लिपिः, अरण्यानी, हिमानी ।।६५ अर्य-क्षत्रियाद् वा ।२।४।६६॥ आभ्यां स्त्रियां 'डीर्वा स्यात् ,डीयोगे चाऽऽनन्तः । अर्याणी, अर्या; क्षत्रियाणी, क्षत्रिया ॥६६॥ यो डायन्न् च वा ।राठा६७॥ यजन्तात् सियां 'डीः स्यात् , डीयोगे च डायनन्तो वा स्यात् । गार्गी, गाायणी ॥६॥ लोहितादिशकलान्तात् ।।४।६८॥ लोहितादेः : शकलान्तात् यजन्तात् सियां डीः स्यात् . तद्योग च डाय-: नन्तः' । लौहित्यायनी, भाकल्यायनी ॥६८॥ षा-ऽवटाद्वा ।।४।६९।। पान्ताद् अवटाच यमन्तात् स्त्रियां 'हीर्वा स्यात्, डीयोगे च डायनन्तः। पौतिमाष्यायणी,पौतिमाप्या; आवट्यायनी, आवट्या ॥६९|| ४ ३

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥
१०३
VAARA
AMA
कौरव्य-माण्डूका-ऽऽसुरेः ।२।४७०॥
एभ्यः स्त्रियां 'डीः स्यात् , डीयोगे च डायनन्तः । कौरव्यायणी, माण्डू-
कायनी, आसुरायणी ॥७॥
इन इतः ।२।४७१।।
इमन्ताद् इदन्तात् स्त्रियां 'डी:' स्यात् । सौतङ्गमी । इत इति किम् ?
कारीषगन्ध्या ॥७॥
नुर्जातः ।।७२॥
मनुष्यजातिवाचिन इदन्तात् स्त्रियां 'डीः' स्यात् । कुन्ती,दाक्षी । इत
इत्येव-दरत् । नुरिति किम् ? तितिरिः । जातेरिति किम् ! निष्कौ-
शाम्बिः ॥७२॥
1
?
-
उतोऽप्राणिनश्चाज्यु-रजवादिभ्य ऊछ ।२।४।७३॥
उदन्तान्नृजातेरप्राणिजातिवाचिनश्च स्त्रियाम् 'ऊङ् स्यात्, न तु य्व-
न्ताद् रज्ज्वादिभ्यश्च' । कुरू,ब्रह्मवन्धूः; अलाबः, कर्कन्धः । उत इति
किम् ! वधूः । अप्राणिनश्चेति किम् ? आखुः । जातेरित्येव- पटुः स्त्री।
यु-रज्ज्वादिवर्जनं किम् ? अध्वर्युः स्त्री, रज्जुः, हनुः ॥७३॥
पाह्वन्त-कद्रु-कमाइलो नि ।।४७४॥
बाहन्तात् कद्रु-कमण्डलुभ्यां च संज्ञायां स्त्रियाम् 'ऊ' स्यात् । मद्र-
बाहू., कबू,कमण्डलः । नाम्नीति किम् ? वृत्तवाहुः ॥७४॥
उपमान-महिन-भंहित-सह-शफ वाम-लक्ष्मणाचरोः
|२२४७५॥
एतत्पूर्वपदादूरोः स्त्रियाम् 'ऊ' स्यात । करभोरूः सहितोलः, संहि-
तोला,सहोरू,शफोसा,वामोला, लक्ष्मणोरूः । उपमानाबादेरिति किम् !
पीनोरुः ॥५॥

·१०४ स्वोपालघुवृतिसंवलितं नारी-सखी-पशू-श्वश्रू ।२।४७६॥ एते 'झ्यन्ता ऊडन्ताश्च निपात्यन्ते ॥७६|| यूनस्तिः १२१४७७॥ यूनः स्त्रियां 'तिः' स्यात् । युवतिः । मुख्यादित्येव-- नियूनी ॥७७॥ अनार्षे वृद्धेऽणिनो बहुस्वर-गुरूपान्त्यस्या-ऽन्तस्य व्यः ||४७८ अनार्षे वृद्धे विहिती यावणिजौ तदन्तस्य सतो वहुस्वरस्य गुरूपान्त्यस्य नाम्नोऽन्तस्य 'प्यः' स्यात् ।कारीपगन्ध्या,बालाक्या|अनार्प इति किम् ? वासिष्ठी। वृद्ध इति किम् ?आहिच्छत्री|अणिम इति किम् ? आर्यभागी । बहुस्वरेति किम् ? दाक्षी।गुरूपान्त्यस्येति किम् औपगवी।अणिअन्तस्य सतो बहुस्वरादिविशेषणं किम् दीवार्या, औडलोम्या ॥७८॥ कुलाख्यानाम् ।।४७९॥ कुलमाऽऽख्यायते यकाभिस्तासामनार्पवृद्धाणिजन्तानामन्तस्य स्त्रियां 'ज्यः स्यात् । पौणिक्या, गौस्या । अनार्प इत्येव- गौतमी ॥७९॥ कौड्यादीनाम् ।।४/८०॥ कौडि इत्यादीनामणिअन्तानामन्तस्य स्त्रियां 'प्यः' स्यात् । क्रौड्या, लाड्या ॥८॥ भोज-सूतयोः क्षत्रिया-युवत्योः ।२।४।८१॥ अनयोरन्तस्य यथासंख्यं क्षत्रिया-युवत्योः स्त्रियां 'ज्यः' स्यात् । भोज्या क्षत्रिया, सूत्या युवतिः । अन्या तु भोजा, सूता ॥८१॥ देवयज्ञि-शौचिवृक्षि सात्यमुनि-काण्ठेविटेर्वा ।२।४१८२।। एषाम् इअन्तानां स्त्रियामन्तस्य 'प्यो वा' स्यात् । दैवयश्या, दैवयज्ञी; शौचिवृक्ष्या, शौचिवृक्षी; सात्यमुत्र्या, सात्यमुग्री; काण्ठेविया, काण्ठे- विद्धी ॥८२॥ ।

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ।। NA- प्या पुत्र-पत्योः केवलयोरीच् तत्पुरुषे ।।१८३॥ मुख्य आवन्तः व्यः पुत्र-पत्योः केवलयोः परयोस्तत्पुरुष समासे 'ईच्' स्यात् । कारीषगन्धीपुत्रः, कारीषगन्धीपतिः । ष्येति किम् ? इभ्यापुत्रः । केवलयोरिति किम् ? कारीषगन्ध्यापुत्रकुलम् ॥८॥ बन्धौ बहुव्रीहौ २२४८४॥ मुख्य आवन्तः प्यो बन्धौ केवले परे 'बहुव्रीहावीच' स्यात् । कारीष- पन्धीबन्धुः । केवल इत्येव- कारीषगन्ध्याबन्धुकुलम् । मुख्य इत्येव- अतिकारीषगन्ध्या बन्धुः ।। ८४॥ मात-मातृ-मातृके वा ।।४।८५॥ मुख्य आवन्तः प्यो मातादिषु केवलेषु परेषु 'बहुव्रीहावीज वा' स्यात् । कारीषगन्धीमातः, कारीषगन्ध्यामातः; कारीषगन्धीमाता, कारीषगन्ध्या- माता । कारीषगन्धीमातृकः, कारीषगन्ध्यामातृकः ॥८५|| अस्य यां लुछ् ।२।४।८६॥ ड्यां परे -स्य लुक्' स्यात् । मद्रचरी ॥८६॥ मत्स्यस्य यः ।।४।८७|| 'मत्स्यस्य यो झ्यां लुक्' स्यात् । मत्सी ॥८७॥ व्यञ्जनात् तद्धितस्य ।२।४८८॥ व्यञ्जनात् परस्य तद्धितस्य 'यो झ्यां लुक्' स्यात् । मनुषी । व्यञ्जना- दिति किम् ? कारिकेयी। तद्धितस्येति किम् ? वैश्यी ॥८॥ सूर्या-ऽऽगस्त्ययोरीये च ।२।४।८९॥ अनयो-यो झ्यामीये च प्रत्यये लुक्' स्यात् । सूरी, आगस्ती; सौरीयः, आगस्तीयः ॥८९॥ तिष्य-पुष्ययोर्भाऽणि २।४।९०॥

·स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं newwwwwwcom । भम्- नक्षत्रम् , तस्याऽणि परेऽनयो-यो लुक् ' स्यात् । तैषी रात्रिः, पौषमहः । भाणीति किम् ? तैयश्वरुः ॥१०॥ आपत्यस्य क्य-न्योः रा४९१॥ व्यञ्जनात् परस्याऽऽपत्यस्य 'यः क्ये च्वौ च परे लुक्' स्यात् । गार्गी- यति, गार्गायते, गार्गीभूतः । आपत्यस्येति किम् ? साझाश्यीयति । व्य. अनादित्येव- कारिकेयीयति ॥९१।। तद्धितयस्वरेऽनाऽऽति ।।४।१२।। व्यञ्जनात् परस्याऽऽपत्यस्य 'यो यादावादादिवर्जस्वरादौ च तद्धिते लुक् स्यात् । गार्ग्यः, गार्गकम् । आपत्यम्येत्येव- काम्पील्यकः । तद्धितेति किम् ? वात्स्येन । अनातीति किम् ? गाायणः ॥९२॥ बिल्वकीयादेरीयस्य ।२:४।९३१. नडादिस्था विल्वादयः, तेषां कीयप्रत्ययान्तानाम् 'ईयस्य तद्धिनयस्वरे लुक्' स्यात् । वैल्वकाः, वैणुकाः । बिल्वकीयादेरिति किम् ? नाडकीयः ॥९॥ म राजन्य-मनुष्योर के १२:४|| अनयो-योऽके परे लुग् न' स्यात् । राजन्यानां समूहो राजन्यकम्, एव मानुष्यकम् ॥१४॥ यादेगौणस्याक्किपस्तद्धितलुक्यगोगी-सूच्यो ।२।४।९५॥ । त्यादेः प्रत्ययस्य गौणस्याकिवन्तस्य तद्धितलुकि लुक स्यात्, न तु गोणी-सूच्योः' । सप्तकुमारः, पञ्चेन्द्रः, पञ्चयुवा, द्विपमुः। गौणस्येति किम् ? अवन्ती । अकिप इति किम् ? पञ्चकुमारी। अगोणी-सूच्योरिति किम् ? पञ्चगोणिः, दशसूचिः ॥९५|| गोश्चान्ते हस्वोऽनंशिसमासेयोबहुव्रीहौ ।।४।९६॥ 1 .

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥
१०७
VV
४
...
गौणस्याऽकिपो गोविन्तस्य चान्ते वर्तमानस्य 'इस्वः' स्यात्, न
चेदसावंशिसमासान्त ईयस्वन्तबहुव्रीयन्तो वा। चित्रगुः, निष्कौशाम्बिः,
अतिखट्वः, अतिब्रह्मवन्धुः । गौणस्येत्येव- सुगौः, राजकुमारी । अकिप
इत्येव- प्रियगौः, प्रियकुमारी चैत्रः । गोश्चेति किम् ? अतितन्त्रीः । अन्त
इति किम् ? गोकुलम् , कुमारीप्रियः, कन्यापुरम् । अंशिसमासादिवर्जनं
किम् ? अर्द्धपिप्पली, बहुश्रेयसी ना ॥९॥
क्लीवे ।।४।९७॥
नपुंसकवृत्तेः स्वरान्तस्य नानो हवः स्यात् । कीलालपम्, अतिनु
कुलम् ॥९७॥
वेदूतोऽनव्यय-वृदी-कीयुवः पदे ।।४९८॥
ईदूतोस्तरपदे परे 'इस्वो वा' स्यात्, न चेचावन्ययौ वृतौ इंचौ स्यौ
इयुवस्थानौ च स्याताम् । लक्ष्मिपुत्रः, लक्ष्मीपुत्रः, खलपुपुत्रः खलपुत्रः ।
अव्ययादिवर्जनं किम् ? काण्डीमूतम्, इन्द्रापुत्रः, कारीषगन्धीपुषः,
गार्गीपुत्रः, श्रीकुलम्, भ्रूकुलम् ॥९८॥
यापो बहुलं नाम्नि रा४९९॥
ज्यन्तस्याऽऽबन्तस्य चोचरपदे संज्ञायां 'इस्वः' स्याद् बलम् । भरणि.
गुतः, रेवतिमिनः, रेवतीमित्रः, गिलवहम् ; गलमहः, गामहः ॥१९॥
त्वं ।।४॥१०॥
ज्यावन्तस्य त्वे परे बहुलम् 'इस्वः' स्यात् । रोहिणित्वम्, रोहिणीत्वम् ।
अजत्वम् , अजात्वम् ॥१०॥
श्रुधो मुस-सुट्योः शिवा१०१॥
अनयोः परयो वो इस्पोऽ' स्पात् । झुकुंता, अge अपटिः,
,
अकुटिः ॥१०॥

·स्वोपक्षलधुवृतिसंवलितं NRAAMAnnown vNon ANA मालेषीकेष्टकस्याऽन्तेऽपि भारि-तूल-चिते १२।४।१०२।। एषां केवलानामन्तस्थानां च भार्यादिषु परेषु यथासंख्यम् 'इस्वः' स्यात् । मालभारी, उत्पलमालभारी; इषीकतूलम् , इष्टकचितम् ॥१०२।। गोण्या मेये ।२।४।१०३॥ [॥१०॥ गोण्या मानवृत्तेरुपचारान्मेयवृत्ते- ईस्वः' स्यात् । गोण्या मितो गोणिः यादीदूतः के ।२।४।१०४॥ यादीदूदन्तानां च के प्रत्यये 'इस्वः' स्यात् । पविका, सोमपका, लक्ष्मिका, वधुका ॥१०४॥ न कचि २।४।१०५|| ड्यादीदूतः कचि परे 'इस्वो न' स्यात् ।बहुकुमारीकः,बहुकीलालपाका, बहुलक्ष्मीकः, बहुब्रह्मवन्धूकः ॥१०५॥ नवाऽऽप: २।४।१०६॥ [॥१०६॥ आपः कचि परे 'इस्वो वा' स्यात् । प्रियखटवकः, प्रियखट्वाकः इच्चाऽपुसोऽनित्क्याप्परे ।२।४।१०७॥ आवेव परो यस्मान विभक्तिस्तस्मिन्ननितः प्रत्ययस्यावयवे के परेऽपुल्लिङ्गा- द्विहितस्याऽऽपस्स्थाने 'इ-हम्वौ वा' म्याताम् । खट्विका, खट्वका, खट्वाका । अपुंस इति किम् ? सर्विका । अनिदिति किम् ? दुर्गका । आप्पर इति किम् ? प्रियखट्वाको ना, अतिप्रियखट्वाका स्त्री । आप इत्येव - मातृका ।।१०७॥ स्व-ज्ञा-ऽज-भस्त्राऽधातुत्ययकात् ।२।४।१०८॥ स्व-ज्ञा-ज-भस्त्रेभ्यो धातु-त्यवर्जस्य यौ य-कौ ताभ्यां च परस्या-ऽऽपः स्थानेऽनित्क्याप्परे परत 'इकारो वा' स्यात् । स्विका, स्वका; ज्ञिका, ज्ञका; अजिका, अजका; अभस्त्रिका, अभस्त्रका; इम्यिका, इभ्यका;

·www श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ १०९ चटकिका, चटकका । धातु-त्यवर्जनं किम् ? सुनयिका, सुपाकिका, इह- त्यिका । आप इत्येव- काम्पील्यिका ॥१०८|| द्वयेष-सूत-पुत्र-वृन्दारकस्य ।।१०९॥ एषामन्तस्यानिक्याप्परे 'इर्वा' स्यात्।द्विके,केएपिका,एषका सूतिका, सूतका; पुत्रिका,पुत्रका वृन्दारिका, वृन्दारका ॥१०९॥ वौ वर्तिका ।।४।११०॥ शकुनावर्थे 'वत्तिका' इति इत्वं वा' स्यात् । वर्तिका, वर्तका । वाविति किम् ? वर्तिका भागुरिः ॥११०॥ अस्याऽयत्-तत्-क्षिपकादीनाम् ।।४।१११॥ यदादिवर्जस्याऽतोऽनिक्याप्परे 'इ:' स्यात् । पाचिका, मद्रिका । अनि- कीत्येव-जीवका । आप्पर इत्येव- बहुपरिव्राजका। यदादिवर्जनं किम् ? यका, सका, क्षिपका, ध्रुवका ॥११॥ नरिका-मामिका रा१११२॥ नरका-मामकयोरित्वं निपात्यते।नरिका,मामिका ॥११२।। तारका-वर्णका-ऽष्टका ज्योतिस्-तान्तव-पितृदेवत्ये ।२।४।११३॥ एतेष्वर्थेषु यथासंख्यम् एते इवर्जा निपात्यन्ते । तारका ज्योतिः, वर्णका प्रावरणविशेषः, अष्टका पितृदेवत्यं कर्म ॥११३॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायां सिद्धहेमचन्द्राभिधानस्वोपज्ञशब्दानुशासन- लघुवृत्तौ द्वितीयस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः समाप्तः ॥२४॥ श्रीमूलराजक्षितिपस्य बाहुर्विभर्ति पूर्वाचलशृङ्गशोमाम् । संकोचयन् वैरिमुखाम्बुजानि, यस्मिन्नयं स्फूर्जति चन्द्रहासः ॥८॥ ॥ द्वितीयोऽध्यायः समासः ।।

·अर्हम्
॥ अथ तृतीयोऽध्यायः [प्रथमः पादः]॥
धातोः पूजार्थस्वति गतार्थाऽधिपर्यतिक्रमार्थाऽतिवर्ज:
प्रादिरुपसर्गः प्राक् च ॥१२॥
धातोः सम्बन्धी तदर्थद्योती 'प्रादिरुपसर्गः स्यात् , स च धातोः प्राक्-
न परो न व्यवहितः, पूजार्थौ स्वती, गतार्थावधिपरी, अतिक्रमार्थमतिञ्च
वर्जयित्वा' । प्रणयति, परिणयति । धातोरिति किम् ? वृक्षं वृक्षममि सेकः ।।
पूजार्थस्वत्यादिवर्जन किम् ? सुसिक्तम् , अतिसितम् भवता; अध्या-
गच्छति, आगच्छत्यधि, पर्यागच्छति, आगच्छति परि; अतिसित्वा ।
धातोरिति पाक् चेति च गतिसंज्ञां यावत् ॥१॥
ऊर्याद्यनुकरण-च्चि-डाचश्च गतिः ।।२।।
एते उपसर्गाश्च धातोः सम्बन्धिनो 'गतयः स्युस्ते च प्राग् धातोः'
ऊर्यादिः- ऊरीकृत्य, उररीकृत्य; अनुकरणम्- खाटकृत्य च्च्यन्तः- शुक्ली-
कृत्य; डाजन्तः- पटपटाकृत्य; उपसर्गः--प्रकृत्य ॥२॥
कारिका स्थित्यादौ ।।१३।।
स्थित्यादावर्थे कारिका 'गतिः' स्यात् । स्थितिः- मर्यादा वृचिर्वा ।
कारिकाकृत्य ||३||
भूषा-ऽऽदर क्षेपेऽलंसद-ऽसत् ।।१२४॥
एष्वर्थेष्वेते यथासंख्यम् ‘गतयः' स्युः । अलङ्कृत्य, संस्कृत्य, असत्कृत्य ।
भूषादिष्विति किम् ? अलं कृत्वा- मा कारीत्यर्थः ॥४॥

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ AN अग्रहा-ऽनुपदेशेऽन्तरदः३।१५।। अनयोरर्थयोरेतौ यथासंख्यम् ‘गती' स्याताम् । अन्तर्हत्य, अदालत्यै- तत्कति ध्यायति ॥५॥ कणे-मनस् तृप्तौ ।।शक्षा एतावन्ययौ तृप्तौ गम्यमानायाम् ‘गती' स्याताम् । कणेहत्य मनोहत्य पयः पिवति । तृप्ताविति किम् ? तण्डुलावयवे कणे हत्वा ॥६॥ 'पुरोऽस्तमव्ययम् शिक्षा एतावव्ययौ ‘गती' स्याताम् । पुरस्कृत्य, अस्तङ्गत्य । अव्ययमिति किम् ? पुरः कृत्वा- नगरीरित्यर्थः ॥७॥ गत्यर्थ-वदोऽच्छः ॥३॥१८॥ अच्छेत्यव्ययं गत्यर्थानां वदश्च धातोः सम्बन्धि 'गतिः' स्यात् । अच्छ- अच्छोद्य ॥८॥ तिरोऽन्तद्धौँ ।३।१।९॥ तिरोऽन्तद्धौ ‘गतिः' स्यात् । तिरोभूय ॥९॥ कृगो नवा ३१:१०॥ तिरोऽन्तौं कृगः सम्बन्धि 'गतिर्वा' स्यात् । तिरस्कृत्य, तिर कृत्य, पक्षे तिरः कृत्वा ॥१०॥ मध्ये-पदे-निवचने-मनस्युरस्यनत्याधाने ३३११११॥ अनत्याधानम्- अनुपश्लेषोऽनाश्चर्य च, तवृत्तय एते ऽव्ययाः ऋग्योगे 'गतयो वा' स्युः । मध्येकृत्य, मध्ये कृत्वा; पदेकृत्य, पदे कृत्वा; निवचनेकृत्य, निवचने कृत्वा मनसिकृत्य, मनसि कृत्वा; उरसिकृत्य, उरसि कृत्वा ॥११॥ उपाजेऽन्वाजे ३२१२॥ गत्य, ·।" - ११२ स्वोपशलघुवृत्तिसंवलितं Www wwwWw.wwv. 7 एतावन्ययौ दुर्वलस्य भग्नस्य वा बलाधानार्थी कृग्योगे 'गती वा' स्या- ताम् । उपाजेकृत्य, उपाजे कृत्वा; अन्वाजेकृत्य, अन्वाजे कृत्वा ॥१२॥ स्वाम्येधिः ।३।१।१३।। स्वाम्ये गम्येऽधीत्यव्ययं कृग्योगे 'गतिर्वा ' स्यात् । चैत्रं ग्रामेऽधिकृत्य, अघि कृत्वा वा गतः । स्वाम्य इति किम् ? ग्राममधिकृत्य- उद्दिश्ये- त्यर्थः ॥१३॥ साक्षादादिश्व्यर्थे ।३।१।१४॥ एते च्व्यर्थवृत्तयः कृग्योगे 'गतयो वा' स्युः । साक्षात्कृत्य, साक्षात् कृत्वा; मिथ्याकृत्य, मिथ्या कृत्वा ॥१४॥ नित्यं हस्ते-पाणावुद्धाहे ।३।१।१५।। एतावव्ययावुद्वाहे गम्ये नित्यं कृग्योगे ‘गती' स्याताम् । हस्तकृत्य, पाणौकृत्य । उद्वाह इति किम् ? हस्ते कृत्वा काण्डं गतः ॥१५॥ प्राध्वं बन्धे शश१६॥ प्राध्वमित्यव्ययं बन्धार्थ कृग्योगे 'गतिः' स्यात् । प्राध्वंकृत्य । बन्ध इति किम् ? प्राध्वं कृत्वा शकटं गतः ॥१६॥ जीविकोपनिषदौपम्ये ।३।१।१७॥ एतावौपम्ये गम्ये कृग्योगे 'गती' स्याताम् । जीविकाकृत्य, उपनिषत्कृत्य ॥१७॥ नाम नाम्नकार्ये समासो बहुलम् ॥३।१।१८।। 'नाम नाना सह ऐकायें-- सामर्थ्य विशेषे सति समासो बहुलम् ' स्यात्, लक्षणमिदमधिकारश्च तेन बहुव्रीह्यादिसंक्रमाऽभावे यत्रैकार्थता तत्रानेनैव समासः। विस्पष्टपटुः, दारुणाध्यायकः, सर्वचर्मीणो स्थः, कन्ये इव, श्रुत- ·श्रासिद्धहमचन्द्रश पूर्वः । नामेति किम् ! चरन्ति गावो धनमस्य । नाम्नेति किम् ! चैत्रः पचति ॥१८॥ । सुज्-वाऽर्थे संख्या संख्येये संख्यया बहुव्रीहिः ।।१२१९॥ सुजऽर्थो वारः, वाऽर्थो विकल्पः संशयो वा, तवृत्ति सहयावाचि नाम सोयाऽर्थेन सहयानाम्ना सहकार्ये 'समासो बहुव्रीहिश्च' स्यात् । द्विदशाः द्वित्राः । सस्येति किम् ? गावो वा दश वा । सध्ययेति किम् ? दश वा गावो वा । सत्येय इति किम् ? द्विविंशतिर्गवाम् ॥१९॥ - आसन्ना-दूरा-अधिका-ऽध्य दिपूरणं द्वितीयाद्यन्यार्थे |३।१२०॥ आसन्नादि अर्द्धपूर्वपदं च पूरणप्रत्ययान्तं नाम संख्यानाम्नैकार्ये 'समासः' स्यात् ,द्वितीयाद्यन्तस्यान्यपदस्यार्थे सध्येये वाच्ये, स च बहुव्रीहिः । थास- नदशाः, अदूरदशाः,अधिकदशाः,अध्यर्द्धविंशाः, अर्द्धपञ्चमविंशाः ॥२०॥ अव्ययम् ।।श२१॥ अव्ययं नाम सयानाम्नैकायें समस्यते' द्वितीयाद्यन्यार्थे सहयेये वाच्ये स च 'बहुव्रीहिः' । उपदशाः ॥२१॥ एकार्थ चाऽनेनं च ३३१२२२॥ एकमने च 'एकार्थम् - समानाधिकरणम्' अव्ययं च नाम्ना द्वितीया- 'समस्यते स च बहुव्रीहिः' । आलढवानरो वृक्षः, सुसूक्ष्म- जटकेशः, उच्चैर्मुखः ॥२२॥ उष्ट्रमुखादयः ।३।१॥२३॥ एते 'बहुव्रीहिसमासा निपात्यन्ते' । उष्ट्रमुखमिव मुखमस्य-उष्ट्रमुखः, वृषस्कन्धः ॥२३॥ , घन्तान्यपदार्थे ८ ·स्वोपशलघुवृत्तिसंचलित सहस्तेन शश२४॥ तेनेति तृतीयान्तेन सहोऽन्यपदार्थे ' समस्यते,स च बहुव्रीहिः' । सपुत्र आगतः, सकर्मकः ॥२४॥ दिशो रूल्याऽन्तराले ।३।१०२५॥ लढ्या दिग्वाचि नाम रून्यैव दिग्वाचिना सहान्तरालेऽन्यपदार्थे वाच्ये 'समासो बहुव्रीहिश्च' स्यात् । दक्षिणपूर्वा दिक । रूट्येति किम् । ऐन्द्रयाश्च कौवेर्याश्च दिशोर्यदन्तरालमिति [वाक्यमेव ॥२५॥ तत्राऽऽदाय मिथस्तेन प्रत्येति सरूपेण युद्धेऽव्ययीभाव: ।३।१।२६॥ तत्रेति सप्तम्यन्तं मिथ आदायेति क्रियाव्यतिहारे, तेनेति तृतीयान्तं मिथः प्रहृत्येति क्रियाव्यतिहारे, समानरूपेण नाम्ना युद्धविषयेऽन्यपदार्थे वाच्ये 'समासोऽव्ययीभावश्च' स्यात् । केशाकेशि, दण्डादण्डि । तत्रेति तेनेति च किम् ? केशांश्च केशांश्च गृहीत्वा, मुख च मुखं प्रहृत्य कृतं युद्धम् । आदायेति प्रहत्येति च किम् ! केशेषु च केशेषु च स्थित्वा, दण्डैश्च दण्डैश्चागत्य कृतं युद्धं गृहकोकिलाभ्याम् । सरूपेणेति किम् ? हस्ते च पादे च गृहीत्वा कृतं युद्धम् । युद्ध इति किम् ? हस्ते च हस्ते चाऽऽदाय सख्यं कृतम् ॥२६॥ नदीभिर्नास्नि शिक्ष२७॥ नाम नदीवाचिना संज्ञायामन्यपदार्थे 'समासोऽव्ययीभावश्च' स्यात् । उन्मत्तगङ्गं देशः, तूष्णींगमम् । नाम्नीति किम् ! शीघ्रगङ्गो देशः ॥२७॥ सञ्जाथा समाहार ।३।०२८॥ संख्यावाचि नदीवाचिभिः सह 'समाहारे गम्ये समासोऽव्ययीभावः' स्यात् । द्वियमुनम् , पश्चनदम् । समाहार इति किम् ? एकनदी। द्विगु- . --- - ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ।। "बापना वचनम् ॥२८॥ वना- . वंश्येन पूर्वार्थे ।३।१२९॥ विषया जन्मना वा एकसन्तानो वंशः, तन भवो वश्यः, तद्वाचिना नाम्ना संख्यावाचि समासोऽव्ययीभावः स्यात्, पूर्वपदस्यार्थे वाच्ये' ! एक- मुनि व्याकरणस्य, सप्तकाशि राज्यस्य । पूर्वार्थ इति किम् ! द्विमुनिक व्याकरणम् ॥२९॥ पारे-मध्ये-ऽग्रे-ऽन्तः षष्ठ्या वा ३३१३०॥ एतानि षष्ठ्यन्तेन पूर्वपदार्थे 'समासोऽव्ययीभावो वा' स्युः। पारेगङ्गम् , मध्येगङ्गम् ,अग्रेवणम् ,अन्तर्गिरम् ; पक्षे गङ्गापारम्, गलामध्यम् , ग्रम्, गिर्यन्तः ॥३०॥ यावदियत्त्वे शरा३॥ इयत्त्वे-ऽवधारणे गम्ये यावदिति नाम नाना पूर्वपदार्थे वाच्ये 'समासो- इध्ययीभावः' स्यात् । यावदमत्रं भोजय । इयत्र इति किम् ? यावद् दत्तं तावद् मुक्तम् ॥३१॥ पर्यपा-ऽऽङ्-बहिरच् पश्चस्या ३३१२३२॥ एतानि पञ्चम्यन्तेन पूर्वपदार्थे वाच्ये 'संमासोऽव्ययीभावः' स्युः । परि- 'त्रिगतम्, अपत्रिगर्नम्, आग्रामम् , बहिमिम्, प्राग्रामम् । पञ्चम्येति किम् ? परि वृक्षं विद्युत् ॥३२॥ लक्षणेनाभि-प्रत्याभिमुख्ये ३३१॥३३॥ लक्षणम्- चिह्नम् , चद्वाचिनाऽऽमिमुख्यार्थावभि-प्रती पूर्वपदार्थेऽर्थे 'समा- सोऽव्ययीभावः' स्याताम् । अभ्यमि प्रत्यमि शलभाः पतन्ति । लक्षणे- नेति किम् ! सुन्न प्रति गतः । पूर्वपदार्थ इत्येव- अभ्यता गावः ॥३३॥ दैध्येऽतुः ३२११३४॥ - wor .

·स्वोपहलघुतिसंवलित दैध्ये- आयामविषये यलक्षणं तद्वाचिना पूर्वपदार्थेऽनुः समासोऽव्ययीमावः' स्यात् । अनुगङ्गं वाराणसी । दैर्घ्य इति किम् ! वृक्षमनु विद्युत् ॥३॥ समीपे ।३।१॥३५॥ इसमीपार्थेऽशुः समीमिमामिलामा पूर्वपदार्थे 'समासोऽव्ययीभावः' स्यात् । अनुवनमशनिर्गठी ॥३५॥ तिष्ठदुश्चित्यादयः ।।१३।। एते समासा 'अन्ययीभावाः' स्युः,यथायोगमन्यस्य पूर्वस्य वा पदस्यार्थे तिष्ठद्गु कालः, अघोनाम हतः ॥३॥ नित्यं प्रतिनाऽल्पेशशा अल्पार्थेन प्रतिना नाम 'नित्यं समासोऽव्ययीमावः वद साकप्रति । अल्प इति किम् ? वृक्षं प्रति विद्युत् ॥३७॥ सङ्ख्याऽक्ष-शलाकं परिणा द्यूतेऽन्यथावृत्तौ ।३।१॥३८॥.. संख्यावाच्यक्ष-शलाके च धूतविषयायामन्यथावृत्तौ वर्तमानेन परिणा सह 'नित्यं समासोऽव्ययीभावः' स्यात् । एकपरि, अक्षपरि, शलाकापरि, एकेनाऽक्षेण शलाकया वा न तथावृत्तं यथा पूर्वं जय इत्यर्थः । सद्ध्या- दीति किम् ? पागकेन न तथा वृत्तम् । द्यूत इति किम् ? रथस्याक्षेण न तथा वृत्तम् ॥३८॥ विभक्ति-समीप-समृद्धि-व्यृद्ध्यर्थाभावा-त्यया-संप्रति- पश्चात्-क्रम-ख्याति-युगपत्-सदृक्-सम्पत्-साकल्यान्ते- ऽव्ययम् ।।१।३५॥ एष्वर्थेषु वर्तमानमव्ययं नाम्ना सह पूर्वपदा वाच्ये नित्यं समासोऽव्ययी- भावः' स्यात् । विमक्तिः-- विभक्त्यर्थः कारकम् , अधिस्ति । समीपम्- उपकुम्भम् । समृद्धिः-सुमद्रम् । विगता ऋद्धिय॒द्धिः- दुर्यवनम् । अर्था- . M ।

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ Alwarwww - भावः-निर्मक्षिकम् । अत्ययोऽतीतत्त्वम्- अतिवर्षम् ।असम्प्रतीति सम्प्र- त्युपभोगाद्यभावः- अतिकम्बलम् । पश्चात्- अनुरथम् । क्रमः- अनुज्ये- ठम् । ख्यातिः- इतिभद्रबाहु । युगपत्- सचक्रं धेहि । सहक्- सव्रतम् । सम्पत्- सब्रह्म साधूनाम् । साकल्यम्- सतृणमभ्यवहरति । अन्तः- सपिण्डैषणमधीते ॥३९॥ योग्यता-चीप्सा-ऽर्थानतिवृत्ति-सादृश्ये ।।१।४०॥ एष्वर्थेष्वऽव्ययं नाम्ना सह पूर्वपदार्थे 'समासोऽव्ययीभावः' स्यात् । अनु- रूपम् , प्रत्यर्थम् , यथाशक्ति, सशीलमनयोः ॥४०॥ यथाऽधा ।।११४१॥ याप्रत्ययवर्ज यथेत्यव्ययं नाम्ना सह पूर्वपदार्थे 'समासोऽव्ययीभावः' स्यात् । यथारूपं चेष्टते, यथावृद्धमर्चय, यथासूत्रम् । अथेति किम् ! यथा चैत्रस्वथा मैत्रः ॥४॥ गति-कन्यस्तत्पुरुषः ३।१॥४२॥ गतयः कुश्च नाम्ना सह 'नित्यं समासस्तत्पुरुषः' स्यात्, अन्यः- बहु- ब्रीह्यादिलक्षणहीनः। ऊरीकृत्य,खाटकृत्य, प्रकृत्य,कारिकाकृत्य कुब्राह्मणः, कोष्णम् । अन्य इति किम् ! कुपुरुषकः ॥४२॥ दुनिन्दा-कृच्छे श४॥ दुरव्ययं निन्दा-कृच्छ्रवृत्ति नाम्ना सह 'नित्यं समासस्तत्पुरुषः' स्यात् दुप्पुरुषः, दुष्कृतम् । अन्य इति किम् ! दुष्पुरुषकः ॥४३॥ सुः पूजायाम् ॥३॥१॥४४॥ स्वित्यव्ययं पूजार्थ नाम्ना सह 'नित्यं समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । सुराजा । अन्य इति किम् ? सुमद्रम् ॥४४॥ अतिरतिक्रमे च ३३१॥४५॥ . ?

·-
स्योपपलघुचिसंपलितं
~-
अतिक्रमे पूजायां चार्थे अतीत्यव्ययं नाम्ना सह 'नित्यं समासस्तस्पुरुषः'
स्यात् । अतिस्तुत्य; अतिराजा ॥१५॥
आउल्पे ।३।११४६॥
आडित्यव्ययमल्पार्थ नाम्ना सह समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । आकडारः
॥४६॥
प्रात्यव-परि-निरादयो गत-फ्रान्त कुष्ट-ग्लान-कान्तायाः.
प्रथमावन्तः ।३।११४७॥
प्रादयो गताधर्थाः प्रथमान्तैः, अत्यादयः क्रान्ताधर्था द्वितीयान्तः, अवा-
दयः क्रुष्टाधस्तृतीयान्तैः, पर्यादयो ग्लानाधश्चितुर्थ्यन्तः, निरादयः
क्रान्ताद्यर्थाः पञ्चम्यन्तैर्नित्यम् 'समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । प्राचार्यः,समर्थः,
अतिखट्वः,उद्वेलः, अवकोकिलः, परिवीरुत् । पर्यध्ययनः,उत्सामः,
निष्कौशाम्बिः,अपशाखः; बाहुलकात् षष्ठ्याऽपि,- अन्तर्गार्ग्यः । गता-
धर्था इति किम् ? वृक्ष प्रति विद्युत् । अन्य इत्येव-प्राचार्यको देशः ॥४७॥
अव्ययं प्रवृद्धादिभिः ।।१।४८॥
अव्ययं प्रवृलादिमित्सह नित्यं समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । पुनःप्रवृतम्,
अन्तर्भूतः ॥४८॥
स्युक्तं कृता ।३।११४९॥
सत्पत्ययविषामके सूत्रे स्यन्तनाम्नोक कृदन्तेन नाम्ना 'नित्यं समास-
स्तत्पुरुषः' स्यात् । कुम्मकारः। डस्युक्तमिति किम् ! अलंकृत्वातति
किम् ? धर्मो वो रक्षतु ॥४९॥
तृतीयोक्त वा ३०५०॥
"दंशेस्तृतीयया [५. १. ६३]" इत्यतो यतृतीयोक्तं नाम तत् कृदन्तेन
वा समासस्तत्पुरुषः स्वात् मूलकोपदंशम् मूलकेनोपदंश मुझे ॥५०॥

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ ११९ Ma~ nnerver- नञ् ।३।११५१॥ नन् नाम नाम्ना 'समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । अगौः, न सूर्य पश्यन्ति असूर्यपश्या राजदाराः ॥५१॥ पूर्वा-ऽपरा-ऽधरोत्तरमभिन्ननाशिना २११५२।। पूर्वादयोऽशार्थी अंशवद्वाचिना 'समासस्तत्पुरुषः' स्यात्, न चेत् सोऽशी मिन्नः । पूर्वकायः, अपरकायः, अधरकायः, उत्तरकायः। अभिनेनेति किम् ? पूर्व छात्राणामामन्त्रयस्व । अंशिनेति किम् ? पूर्वो नामः कायस्य ॥५२॥ सायाहादयः ।३।११५३॥ 'एतेंऽशितत्पुरुषाः साधवः' स्युः । सायाहः, मध्यन्दिनम् ।।५३।। समेंऽशेऽर्द्ध नवा ।३।११५४॥ समांशार्थमर्द्धमंशिनाऽभिन्नेन 'वा समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । अर्द्धपिप्पली, पिप्पत्यर्द्धम् । समैश इति किम् ? प्रामार्द्धः ॥५४॥ जरत्यादिभिः ।३।११५५॥ एभिरंशिभिरभिन्नरो वा समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । अर्द्धजरती, जर- त्यः; अोक्तम् , उक्तार्द्धः ॥५५॥ द्वि-त्रि-चतुष्पूरणा-ऽग्रादयः ॥३१॥५६॥ पूरणप्रत्ययान्ता द्वि-त्रि-चत्वारोऽप्रादयश्वामिन्नेनांशिना 'वा समासस्तत्सु- रुपः' स्यात् । द्वितीयभिक्षा, भिक्षाद्वितीयम् ; तृतीयभिक्षा,भिक्षातृतीयम् , तुर्यमिक्षा, भिक्षातुर्यम् ; अग्रहस्तः, हस्ताग्रम् ; तलपादः,पादतलम् ।।५६ ॥ कालो द्विगौ च मेयैः ।।१।५७|| कानाच्येकवचनान्वं द्विगौ च विषये मेयवाचिना 'समासस्तत्पुरुषः ·१२० स्वोषशलघुवृत्तिसंवलितं . . . स्यात् । मासजातः; द्विगौ- एकमासजातः,व्यहसुप्तः । काल इति किम् ? द्रोणो धान्यस्य ॥५॥ स्वयं-सामी क्तेन ।३।११५८॥ एते अव्यये क्तान्तेन 'समासस्तत्पुरुषः' स्याताम् । स्वयंधौतम् ,सामी- कृतम् । तेनेति किम् ? स्वयं कृत्वा ॥५८|| द्वितीया खद्वा क्षेपे ।३।११५९॥ खट्वेति द्वितीयान्तं क्षेपे- निन्दायां कान्तेन 'समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । खट्वारूढो जाल्मः । क्षेप इति किम् ? न्वट्वामारूढः पिताऽध्यापयति ॥५९॥ काल: ।३।१।६०॥ कालावाचि द्वितीयान्तं तान्तेन 'समासस्तत्पुरुपः' स्यात् । राव्यारूढाः,. अहरतिमृताः ॥६०॥ व्याप्ती श६१॥ गुण-क्रिया-द्रव्यैरत्यन्तसंयोगे या द्वितीया तदन्तं कालवाचि व्यापकार्थेन 'समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । मुहुर्तसुखम् , क्षणपाठः, दिनगुडः । व्याप्ता- विति किम् ? मासं पूरको याति ॥६॥ श्रितादिभिः ।३।१६२॥ द्वितीयान्तं श्रितादिभिः 'समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । धर्मश्रितः, शिवगतः ॥६२॥ प्राप्ताऽऽपन्नौ तया-ऽच्च ३३१श६३।। एतौ प्रथमान्तौ द्वितीयान्तेन 'समासस्तत्पुरुषः' स्याताम् , तद्योगे चान- योरत् स्यात् । प्राप्तजीविका,आपन्नजीविका ॥३॥ ईषद् गुणवचनैः ।।१२६४॥ . . .

·श्रीसिद्धझमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ १२१ . ? ईषदव्ययं गुणवचनैः 'समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । ये गुणे वर्णित्वा तद्यो- गाद् गुणिनि वर्तन्ते ते गुणवचनाः । ईषपिङ्गलः, ईषद्रक्तः । गुण- .. वचनैरिति किम् ? ईषद्गार्ग्यः ॥६॥ तृतीया तत्कृतैः शश६५॥ । तृतीयान्तं तदर्थकृतैर्गुणवचनैरैकार्थे 'समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । शङ्खला- खण्डः, मदपटुः । तत्कृतैरिति किम् ? अक्ष्णा काणः । गुणवचनैरित्येव- दना पटुः, पाटवमित्यर्थः ॥६५॥ चतस्रार्द्धम् ।३।११६६॥ अर्द्धस्तृतीयान्तस्तत्कृतार्थेन चतसृशब्देन 'समासस्तत्पुरुषः #. अर्द्धचतसो मात्राः । चतस्रति किम् ? अर्द्वन कृताश्चत्वारो द्रोणाः ॥६६॥ ऊनार्थपूर्वाचैः शश६७॥ - नृतीयान्तम् ऊनार्थैः पूर्वाद्यैश्च 'समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । माषोनम् , माषविकलम् ; मासपूर्वः, मासावरः ॥६७॥ कारकं कृता ।।१।६८॥ कारकवाचि तृतीयान्तं कृदन्तेन 'समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । आत्मकृतम्, नखनिर्भिन्नः,काकपेया नदी,बाष्पच्छेधानि तृणानि । कारकमिति किम् । स्यात् । 2. . विधयोषितः ॥६॥ नविंशत्यादिनकोश्वान्तः ॥३१॥६९॥ एकशब्दस्तृतीयान्तो नविंशत्यादिना सह 'समासस्तत्पुरुषः स्याद् , एक- स्य चाऽदन्तः । एकानविंशतिः,एकाद्नविंशतिः, एकानत्रिंशत् , एकाद्- नत्रिंशत् ॥६९॥ चतुर्थी प्रकृत्या ।।११७०॥ प्रकृतिः- परिणामि कारणम्, एतद्राचिनकायें 'चतुर्यन्तं विकारार्थ ·~ . कान्मुक्तः, अल्पान्मुक्तः । असत्त्व इति किम् ? स्तोकाद् बद्धः ।।७४॥ ૨૨૨ स्वोपालधुवृतिसंवलितं समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । यूपदारु । प्रकृत्येति किम् ? रन्धनाय स्थाली ॥७०॥ हितादिभिः ।३।११७१॥ 'चतुर्थ्यन्तं हिताथैः समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । गोहितम् , गोसुखम् ।।७१॥ तदर्थाऽर्थन ।३।११७२॥ चतुर्थो यस्य तेनार्थेन 'चतुर्थ्यन्तं समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । पित्रर्थ-: पयः, आतुरार्था यवागूः । तदर्थार्थेनेति किम् ? पित्रेऽर्थः ॥७२॥ पञ्चमी भयाचैः ।३।११७३।। 'पञ्चम्यन्तं भयाद्यैरकायें समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । वृकमयम् , वृक- भीरुः ॥७३॥ तेनाऽसत्वे ३३१७४॥ असत्त्ववृत्तेर्या पञ्चमी तदन्तं तान्तेन 'समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । स्तो - . vi, पर शतादि ।३।११७५॥ अयम् 'पञ्चमीतत्पुरुषः साधुः' स्यात् । परःशताः,परःसहसाः ॥७५॥ षष्ठ्यायत्नाच्छेषे ।।११७६।। "शेषे [२, २, ८]" या 'षष्ठी तदन्तं नाम नाम्नैकार्थे समासस्तत्पु- रुषः' स्यात्, न चेत् स शेषः “नाथ [२, २, १०]" इत्यादेयत्नात् । राजपुरुषः । अयत्लादिति किम् ? सर्पिषो नाथितम् । शेष इति किम् ! गवां कृष्णा सम्पन्नक्षीरा ॥७६॥ कृति ।३।१७७॥ "कर्मणि कृतः [२, २, ८३]" "करि [२, २, ८६]" इति च मानिमिषा षष्ठी तदन्त नाम्ना समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । सर्पिर्शा- - .

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ।। १२३ KAM~-~~-~- he-N- , नम्, गणधरोक्तिः ॥७७॥ याजकादिभिः ।।११७८॥ 'षड्यन्तं याजकाधः समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । ब्राह्मणयाजकः, गुरु- पूजक: ७८॥ पत्ति-रथौ गणकेन शि१७९॥ एतौ 'षष्ठ्यन्तौ गणकेन समासस्तत्पुरुषः' स्याताम् । पत्तिगणकः,रथ- गणकः। पत्तिरथाविति किम् ? धनस्य गणकः ।।७९॥ सर्वपश्चादादयः ।३।११८०॥ एते 'षष्ठीतत्पुरुषाः साधवः' स्युः। सर्वपश्चात् ,सर्वचिरम् ।।८०॥ अकेन क्रीडा-जीवे ।।१८१॥ षष्ठ्यन्तमकप्रत्ययान्तेन क्रीडा-ऽऽजीविकयोर्गम्ययोः समासस्तत्पुरुषः स्यात् । उद्दालपुष्पभलिका, नखलेखकः। क्रीडाजीव इति किम् ? पयसः पायकः ॥८॥ न कर्तरि ३।१।८२॥ 'कर्तरि या षष्ठी तदन्तमकाऽन्तेन समासो न' स्यात् । तव शायिका । कर्तरीति किम् ? इक्षुमक्षिका ||८२॥ कर्मजा नृचा च ।।१।८३॥ 'कर्मणि या षष्ठी तदन्तं कर्तृविहिताऽकाऽन्तेन तृजन्तेन च न समासः' स्यात् । मकस्य भोजकः, अपां सष्टा । कर्मजेति किम् ? गुणो गुणि- विशेषकः,सम्बन्धेऽत्र षष्ठी । कर्तरीत्येव- पयः पायिका ॥८॥ तृतीयायाम् ॥३।११८४॥ करि तृतीयायां सत्यां कर्मजा 'षष्ठी न समस्यते'। आश्चर्यों गवां ·स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं दोहोऽगोपालकेन । तृतीयायामिति किम् ? शब्दानुशासनं गुरोः ॥८४॥ तृप्तार्थ-पूरणा-ऽव्यया-ऽतृश्-शत्रानशा ३१२८५॥ तृप्ताथैः पूरणप्रत्ययान्तैरव्ययैरतृशन्तैः शत्रन्तैरानशन्तैश्च षष्ठ्यन्तं न सम- स्यते' । फलानां तृप्तः, तीर्थकृतां षोडशः,राज्ञः साक्षात् ,रामस्य द्विषन्, चैत्रस्य पचन् , मैत्रस्य पचमानः ॥८५|| ज्ञानेच्छाऽर्थाऽऽधारक्तन ।३।११८६।। ज्ञानेच्छार्थेिभ्यो यो वर्तमाने तो यश्च " अद्यर्थाच्चाधारे [५. १. १२]" इत्याधारे क्तस्तदन्तेन 'षष्ठ्यन्तं न समस्यते' । राज्ञां ज्ञातः, राज्ञामिष्टः, राज्ञां पूजितः, इदमेषां यातम् ॥८६॥ अस्वस्थगुणैः ।३।११८७॥ ये गुणाः स्वात्मन्येव तिष्ठन्ति न द्रव्ये ते स्वस्थास्तत्प्रतिषेधेनाऽस्वस्थ- गुणवाचिभिः 'षष्ठ्यन्तं न समस्यते' । पटस्य शुक्लः, गुडस्य मधुरः । अस्वस्थगुणैरिति किम् ? घटवर्णः, चन्दनगन्धः ।।८७॥ सप्तमी शौण्डायैः ।३।१।८८॥ एभिः सहकार्ये 'सप्तम्यन्तं समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । पानशौण्डः, अक्ष- धूर्तः ।।८८॥ सिंहाथैः पूजायाम् ।३।१।८९॥ एभिः 'सप्तम्यन्तं समासस्तत्पुरुषः' स्यात्, पूजायां गम्यमानायाम् । समरसिंहः, भूमिवासवः ॥८९॥ काकाद्यैः क्षेपे ।।१।१०॥ एभिः सप्तम्यन्तं निन्दायां गम्यमानायां समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । तीर्थ- काकः, तीर्थश्वा । क्षेप इति किम् ? तीर्थे काकोऽस्ति ॥१०॥ पात्रेसमितत्यादयः ।।१९।। .

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् । १२५ एते 'सप्तमीतत्पुरुषाः क्षेपे निपात्यन्ते । पानेसमिताः, गेहेशूरः ॥९१॥ तेन ।३।११९२॥ 'सप्तम्यन्तं कान्तेन क्षेपे समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । भस्मनिहुतम् ,अवत- नकुलस्थितम् ॥१२॥ तत्राहोरात्रांशम् ३२१२९३॥ तन्नेति 'सतम्यन्तम्, अहरवयवा राज्यवयवाश्च सप्तम्यन्ताः क्तान्तेन समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । तत्रकृतम्, पूर्वाहकृतम्, पूर्वरात्रकृतम् । तत्रा- होरात्रांशमिति किम् ? घटे कृतम् । अहोरात्रग्रहणं किम् ? शुक्लपक्षे कृतम् । अंशमिति किम् ? अहि भुक्तम् , रात्रौ नृत्तम् ॥१३॥ नास्नि ३११९४॥ 'सप्तम्यन्तं नाम्ना संज्ञाविषये समासस्तत्पुरुषश्च' स्यात् । अरण्येतिलकाः, अरण्येमाषकाः ॥१४॥ कृयेनाऽऽवश्यके ।।११९५॥ 'सप्तम्यन्तं नाम " य एचातः [५, १, २८]" इति यान्तेनाऽवश्य- म्भाचे गम्ये समासस्तत्पुरुषः' स्यात् । मासदेयम् । कृदिति किम् ? मासे पित्र्यम् ॥९५॥ विशेषणं विशेष्येणैकार्थ कर्मधारयश्च ।३।११९६।। भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तयोः शब्दयोरेकस्मिन्नर्थे वृत्तिरैकार्थ्यम् , तदृ'विशेषणवाचि विशेष्यवाचिनैकार्थं समासस्तत्पुरुषः कर्मधारयश्च' स्यात् । नीलोत्पलम् ; खञ्जकुण्टः, कुण्टखतः । एकार्थमिति किम् ? वृद्धस्योक्षा-वृद्धोक्षा ॥९॥ पूर्वकालैक-सर्व-जरत् -पुराण-नव केवलम् ।३।१।९७॥ पूर्वः कालो यस्य तद्वाच्येकादीनि चैकार्थानि परेण नाम्ना 'समासस्तत्यु- रुषः कर्मधारयश्च' स्यात् । स्नातानुलिप्तः, एकशाटी,सर्वान्नम् ,जरद्वः, ·स्वोपशलघुसिसंवलितं -~~-~. Muvr , पुराणकविः, नवोक्तिः, केवलज्ञानम् । एकार्थमित्येव-स्नात्वाऽजुलिसः॥९७॥ दिगधिकं संज्ञा-तद्धितोचरपदे २१४९८॥ दिग्वाच्यधिकं चैकार्थ नाम्ना 'समासस्तत्पुरुषः कर्मधारयश्च' स्याद, संज्ञायां तद्धिते च विषयभूते उत्तरपदे च परतः । दक्षिणकोशलाः, पूर्वेषु- कामशमी, दाक्षिणशाला, अधिकषाष्टिक, उत्तरगवधनः, अधिकगवप्रियः ॥९८॥ संख्या समाहारे च द्विगुश्चाऽनामन्ययम् ।३।१।९।। संख्यावाचि परेण नाम्ना 'समासस्तत्पुरुषः कर्मधारयश्च' स्यात् , संज्ञा- तद्धितयोर्विषये, उत्तरपदे च परे, समाहारे चार्थे, 'अयमेव चाऽसंज्ञायां द्विगुश्च । पञ्चाम्राः, सप्तर्षयः, द्वैमातुरः, अध्यर्द्धकंसः पञ्चगवधनः, पञ्च- नावप्रियः, पञ्चराजी। समाहारे चेति किम् ! अष्टौ प्रवचनमातरः । अनाम्नीति किम् ? पाश्चर्षम् ॥१९॥ निन्य कुत्सनैरपापायैः ३३१०१००॥ निन्धवाचि निन्दाहेतुमिः पापादिवजैः सह 'समासस्तत्पुरुषः कर्मधारयश्च' स्यात् । वैयाकरणखसूची, मीमांसकदुर्दुरूढः । निन्द्यमिति किम् ? वैया- करणश्चौरः । अपापाद्यैरिति किम् ? पापवैयाकरणः, हतविधिः ॥१०॥ उपमान सामान्यैः ।३।११०१॥ उपमानवाच्येकार्थमुपमानोपमेयसाधारणधर्मवाचिमिरेव 'समासस्तत्पुरुषः कर्मधारयश्च' स्यात् । शस्त्रीश्यामा, मृगचपला । उपमानमिति किम् ? देवदचा श्यामा । सामान्यैरिति किम् ? अनिर्माणवकः ॥१०१॥ उपमेयं व्यापारी रूस्यातुक्तौ ।।१।१०२॥ उपमेयवाच्येकार्थमुपमानवाचिभियानाः साधारणधर्मानुक्तौ 'समास- स्तत्पुरुषः कर्मधारयम' स्यात् । पुरुषव्यानः धसिंही । साग्यानुक्ताविति

·१३७
श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥
'
किम् ! पुरुषव्याघ्रः शूर इति मा भूत ॥१०२॥
पूर्वाऽपर-प्रथम-चरम-जघन्य-समान-मध्य-मध्यम-चीरम्
1३।१।१०३॥
एतान्येकार्थानि परेण नाम्ना
'समासस्तत्पुरुषः कर्मधारयश्च' स्युः ।
पूर्वपुरुषः,अपरपुरुषः, प्रथमपुरुषः, चरमपुरुषः, जघन्यपुरुषः, समानपुरुषः,
मध्यपुरुषः,मध्यमपुरुषः,वीरपुरुषः ॥१०३॥
श्रेण्यादि कृताद्यैश्च्व्यर्थे ॥३३१०२०४॥
श्रेण्याघेकार्थ कृतायैः सह च्छ्यर्थे गम्ये 'समासस्तत्पुरुषः कर्मधारयश्च'
स्यात् । श्रेणिवताः, ऊककृताः। च्च्यर्थ इति किम् ? श्रेणयः कृताः
किञ्चित् ॥१०॥
तं नमादिभिन्नः ।।११०५॥
कान्तमेकार्थ नन्प्रकारैरेव यानि भिन्नानि तैः सह 'समासस्तत्पुरुषः कर्म-
धारयश्च' स्यात् । कृताकृतम्, पीताऽवपीतम् । क्तमिति किम् ? कर्त्तव्यम-
कर्तव्यं च । ननादिमिन्नैरिति किम् ? कृतं प्रकृतम् , कृतं चाऽविहितं च
॥१०५॥
सेड्नाऽनिटा ३३१०६॥
सेट् कान्तं नमादिभिन्नेनाऽनिटा सह न समस्यते । क्लिशितमक्लिष्टम् ,
शितमशातम् । सेडिति किम् ! कृताकृतम् । अनिटेति किम् ? अशितान-
शितम् ॥१०६॥
सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टं पूजायाम् ।३।१।१०७॥
एतान्येकार्थानि पूजायां गन्यमानायां पूज्यवचनैः सह 'समासस्तत्पुरुषः
कर्मधारयश्च' स्यात् । सत्पुरुषः, महापुरुषः,परमपुरुषः, उत्तमपुरुषः,
उत्कृष्टपुरुषः । पूजायामिति किम् ? सन् घटोऽस्तीत्यर्थः ॥१०७॥

·..10
M
~~~~
F
१२८
स्वोपक्षलघुवृतिसंवलितं
वृन्दारक-नाग-कुञ्जरैः।३।१।१०८।।
पूजायां गम्यायामेभिः सह पूज्यवाच्येकार्थम् 'समासस्तत्पुरुषः कर्मधार-
यश्च' स्यात् । गोवृन्दारकः,गोनागः, गोकुञ्जरः । पूजायामिति किम् ?
सुसीमो नागः ॥१०८॥
कतर-कतमौ जातिप्रश्ने १०९॥
एतावेकार्थों जातिप्रश्ने गम्ये जात्यर्थेन नाम्ना 'समासस्तत्पुरुषः कर्मधार-
यश्च' स्यात् । कतरकठः, कवमगार्यः । जातिप्रश्न इति किम् ? कतरः
शुक्ल:, कतमो गन्ता ॥१०९।।
कि क्षेपे ।३।१।११०॥
निन्दायां गम्यमानायां किमित्येकार्थ कुत्स्यवाचिना 'समासस्तत्पुरुषः कर्म-
धारयश्च' स्यात् । किराजा, किंगौः । क्षेप इति किम् ? को राजा तत्र
॥११०॥
पोटा-युबति-स्तोक-कतिपय-गृष्टि-धेनु-वशा-बेहद्-बक-
यणी-प्रवक्तृ-श्रोशिया-ऽध्यायक-धूर्त सशंसारूढेऑतिः
३शश११॥
पोटादिभिः प्रशंसाढेश्च सह जातिवाच्येकार्थम् ‘समासस्तत्पुरुषः कर्मधार-
यश्च' स्यात् । इभ्यपोटा, नागयुवतिः, अग्निस्तोकम् , दधिकतिपयम् ,
गोगृष्टिः, गोधेनुः, गोवशा, गोवेहत् , गोबष्कयणी, कठप्रवक्ता, कठ-
श्रोत्रियः, कठाध्यायकः, मृगपूतः; गोमतल्लिका, गोप्रकाण्डम् ॥११॥
'चतुष्पाद गक्षिण्या ३३११११२॥
चत्वारः पादा यल्या जातेस्तद्वाच्येकार्थ गर्भिण्या 'समासस्तत्पुरुषः कर्म-
धारयम्ब' स्यात् । गोगर्भिणी, महिषगर्मिणी । जातिरित्येव- कालाक्षी
गर्मिणी ॥११२॥

·श्रीसिअहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ । , युवा खलति-पलित-जरद्-वलिनैः शश११३॥ युवनित्येकार्थमेभिः 'समासस्तत्पुरुषः कर्मधारयश्च' स्यात् । युवख- लतिः,युवपलितः, युवजरन्, युववलिनः, युववलिना ॥११३॥ कृत्य-तुल्याऽऽख्यमजात्या ।।२११४॥ कृत्यान्तं तुल्यपर्यायं चैकार्थमजात्यर्थेन सह 'समासस्तत्पुरुषः कर्मधार- यश्च' स्यात् । भोज्योष्णम् , स्तुत्यपटुः तुल्यसन्, सहशमहान् । अजा- त्येति किम् ? भोज्य ओदनः ॥११॥ कुमारः श्रमणादिना ।।१११५॥ कुमार इत्येकार्थ श्रमणादिना 'समासस्तत्पुरुषः कर्मधारयश्च' स्यात् । कुमारश्रमणा, कुमारप्रनजिता ॥११५॥ मयूरव्यंसकेत्यादयः ।३।११११६॥ एते तत्पुरुषसमासा निपात्यन्ते' । मयूरव्यंसकः, कम्बोजमुण्डः, एहीडं कर्म, अनीतपिचता क्रिया, कुरुकटो वक्ता, गतप्रत्यागतम् , क्रयायिका, शाकपार्थिवः, त्रिभागः, सर्वश्वेतः ॥११६॥ चार्थे इन्द्रः सहोक्तौ २०११७॥ नाम नाम्ना सह 'सहोक्तिविषये चार्थवृत्तिः समासो द्वन्द्वः' स्यात् । पक्ष- न्यग्रोधी,वाक्त्वचम् । नाम नाम्नेत्यनुवृत्तावपि " लध्वक्षरा [३,१,१६०]" दिसूने एकग्रहणाद् बहूनामपि,- धवखदिरपलाशाः । चार्थ इति किम् वीप्सासहोक्तौ मा भूत, ग्रामो ग्रामो रमणीयः । सहोक्ताविति किम् प्लक्षश्च न्यग्रोधश्च वीक्ष्यताम् ॥११७॥ समानामर्थेनैक शेष २०११८॥ अर्थेन समानाम्- 'समानार्थानां सहोक्तौ गम्यायामेफः शिष्यते' अथ ·स्वोपालसुप्रिखंघलिस दन्ये निवर्तन्ते। वध कुटिलभवको कुटिलो वा। सितपशुध श्वेतश्व-सिताः शुल्लाः श्वेता वा । अर्थेन समानामिति किम् ? पक्षन्यग्रोधौ । सहोकावित्येव- वक्रश्च कुटिलश्च दृश्यः ॥११८॥ स्थादावसंख्येया ३११११९॥ सर्वस्मिन् स्यादौ विभक्तौ समानाम्- 'तुल्यरूपाणां सहोक्तावेकः शिष्यते, न तु संख्येयवाची' । अक्षश्च शकटस्य, अक्षश्च देवनः, अक्षश्च बिभीतका अक्षाः । स्यादाविति किम् ? माता च जननी, माता च धान्यस्य-मातृ- मातरौ । असंख्येय इति किम् ? एकश्चैकश्च ॥११९॥ त्यदादिः ३३१११२०॥ त्यदाद्यैरन्येन च सहोक्तौ 'त्यदादिरेवैकः शिष्यते । स च चैत्रश्च-तो, स च यश्चन्यौ, अहं च स च त्वं च वयम् ॥१२०॥ भ्रातृ-पुत्राः स्वस-दुहितृभिः ।।१।१२१॥ 'खसर्थेन सहोक्तौ धात्रों, दुहित्रर्थेन च पुत्रार्थ एकः शिष्यते' ! प्राता च स्वसा चातरौ, पुत्रश्च दुहिता च-पुत्रौ ॥१२१॥ पिता मात्रा वा। ३.१६१२२॥ मातृशब्देन सहोक्तौ 'पितृशब्द एको वा शिष्यते'। पिता च माता च-पितरौ, मातापितरौ ॥१२२॥ श्वशुरः श्वश्रूभ्यां वा ३१२१२३॥ श्वश्रूशब्देन सहोक्तौ 'श्वशुर एको वा शिष्यते' । श्वशुरौ, श्वश्रूश्वशुरौ ॥१२३॥ वृद्धो यूना तन्मात्रभेदे ।।११२४॥ यूना सहोको 'वृद्धवाच्येकः शिष्यते, तन्मात्रभेदे'- न चेत् प्रकृतिभेदो- ऽर्थभेदो वाऽन्यः स्यात् । गार्यश्च गार्यायणश्च-गाग्यौँ । वृद्ध इति -- .

·---.. श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ १३१ केम् ! गर्गगार्यायणौ । यूनेति किम् ? गार्यगौ । तन्मात्रभेद इति केम् ! गार्ग्यवात्स्यायनी ॥१२४॥ स्त्री पुंवच्च ।।१।१२५॥ वृद्धस्त्रीवाची यूना सहोक्तौ एकः शिप्यते,पुलिङ्गश्चायं तन्मात्रभेदे'। गार्गी च गाायणश्च-गाग्यौँ, गार्गी च गाायणौ च-गर्गान् ॥१२५॥ पुरुषः स्त्रिया ।।१।१२६॥ रुषशब्दः प्राणिनि पुसि रूढः, स्त्रीवाचिना सहोक्तौ 'पुरुष एकः शिप्यते' श्रीपुरुषमात्रभेदश्चेत् । ब्राह्मणश्च ब्राह्मणी च ब्राह्मणौ । पुरुष इति किम ? तीरं नदनदीपतेः । तन्मात्रभेद इत्येव- स्त्रीपुंसौ ॥१२६॥ ग्राम्याऽशिशुद्विशफमंचे स्त्री प्राय: ।३।१११२७।। नाम्या अशिगवो ये द्विशफा- द्विखुरा अर्थात् पशवस्तेषां सघे स्त्रीपुम्प- होक्तौ 'प्रायः स्त्रीवाच्येकः शिप्यते' स्त्रीपुरुषमात्रमेढश्चत । गावश्च स्रयः, गावश्च नराः-इमा गावः । ग्राम्येति किम् ? रुरवश्चमे रुरव- रचेमाः इमे रुरवः । अशिश्विति किम् ? बकर्यश्च वर्कराश्च-चर्कराः । देशपति किम् ? गर्दभाश्च गर्दभ्यश्च-गर्दभाः । सर इति किम ? गौश्वाय गौश्चेयम् इमो गावो । प्रायः इति किम ! उष्ट्यश्च उप्ट्राश्च= उष्ट्रा. ॥१२७॥ क्लीवमन्येनैकं च वा १२११११२८।। कीवम्- 'नपुंसकम् , अन्येन- ऽक्लीवेन सहोक्तावेक शिप्यते, क्लीबाऽक्लीव- मात्रभेदे, तच्च शिप्यमाणमेकमेकार्थ वा' स्यात् । शुक्ल च शुक्लश्च-शुक्नं शुक्ले वा । शुक्लं च शुक्लश्च शुक्ला च-शुक्ल शुक्लानि वा । अन्यननि किन ? शुक्लं च शुक्ल च-शुक्लं । तन्मात्रभेद इत्येव- हिमहिमान्यौ ॥१२८॥ पुप्यार्थाद भे पुनर्वसुः ३१११२९।। - , ·१३२ स्वोपझलघुवृत्तिसंवलितं . . 'पुण्यार्थानक्षत्रवृत्तेः परो नक्षत्रवृत्तिः पुनर्वसुः सहोक्तौ व्यर्थः सन् एकार्थः' स्यात् । उदितौ पुष्यपुनर्वसू, उदितौ तिष्यपुनर्वसू । पुण्यार्थादिति किम् ? आ पुनर्वसवः । पुनर्वसुरिति किम् ? पुष्यमघाः । भ इति किम् ? तिष्य- पुनर्वसवो बालाः ॥१२९॥ विरोधिनामद्रव्याणां नवा द्वन्द्वः स्वैः ।३।१११३०॥ द्रव्यम्-गुणाद्याश्रयः, 'विरोधिवाचिनाम् अतदाश्रयवृत्तीनां द्वन्द्वो वैकार्थः स्यात्, स्वैः- सजातीयैरेवाऽऽरव्धश्चेत्' । सुखदुःखम्, सुखदुःखे, लाभालाभम् , लामालाभौ । विरोधिनामिति किम् ? कामक्रोधौ । अद्रव्या- णामिति किम् ? शीतोष्णे जले । स्वैरिति किम् ? बुद्धिसुखदुःखानि ॥१३०॥ अश्ववडव-पूर्वापरा-ऽधरोत्तराः ।।१।१३१॥ 'एते त्रयोऽपि द्वन्द्वा एकार्था वा स्युः, स्वैश्चेत् । अश्ववडवम् , अश्व- वडवी; पूर्वापरम् , पूर्वापरे; अधरोत्तरम् , अधरोत्तरे ॥१३१॥ पशु-व्यञ्जनानाम् ।।११३२॥ पशूनां व्यञ्जनानां च 'स्वैर्द्वन्द्व एकार्थों वा' स्यात् । गोमहिपम् , गोम- हिषौ दधिघृतम् , दधिघृते ॥१३२॥ तरु-तृण-धान्य-मृग-पक्षिणां बहुत्वे (३२११३३।। एतद्वाचिनां वहानां प्रत्येकम् 'स्वैर्द्वन्द्व एकार्थो वा' स्यात् । प्लक्षन्य- अोधम् , प्लक्षन्यग्रोवाः; कुशकागम् , कुशकाशाः; तिलमाषम् , तिलमाषा; ऋश्यैणम् , ऋश्यणाः; हंसचक्रवाकम् , हंसचक्रवाकाः ॥१३॥ सेनाङ्ग-क्षुद्रजन्तूनाम् ।।१।१३४॥ सेनाजानां क्षुद्रजन्तूनां च बहानाम् ‘स्वर्द्वन्द्व एकार्थो नित्यम् ' स्यात् । अश्वरथम्, यूकालिक्षम् ॥१३॥ -- +-

·१३३
~~4.
~~~
-
श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥
फलस्य जातौ ।३।११३५॥
फलवाचिनां बर्थानां जातौ 'स्वैर्द्वन्द्व एकार्थो नित्यम्' स्यात् । वदरा-
मलकम् । जाताविति किम् ? एतानि बदरामलकानि सन्ति ॥१३५॥
अप्राणि-पश्चादेः ।३।१११३६॥
पाणिभ्यः पश्वादिसूत्रोक्तेभ्यश्च येऽन्यद्रव्यवाचिनस्तेषां जात्यर्थानाम् 'स्वै-
ईन्द्व एकार्थः' स्यात् । आराशस्त्रि । जातावित्येव- सह्यविन्ध्यौ । प्राण्या-
दिवर्जनं किम् ? ब्राह्मणक्षत्रियविट्शूद्राः, ब्राह्मणक्षत्रियविट्शूद्रम् ; गोम-
हिषौ, गोमहिषम् ; प्लान्यग्रोधौ,प्लक्षन्यग्रोधम् ; अश्वरथौ, अश्वरथम् ।
वदरामलके, बदरामलकम् ॥१३६॥
प्राणि-तूर्याङ्गाणाम् ३३१११३७।।
प्राणितूर्ययोरङ्गार्थानाम् ‘म्वैर्द्वन्द्व एकार्थः' स्यात् । कर्णनासिकम् , मार्द-
ङ्गिकपाणविकम् । स्वैरित्येव- पाणिगृध्रौ ॥१३७||
चरणस्य स्थेणोऽद्यतन्यामनुवादे ।३।१११३८॥
चरणाः कटादयः, तद्वाचिनामद्यतन्यां यौ म्थेणी तयोः कर्तृत्वेन सम्बन्धि-
नाम् 'स्वैर्द्वन्द्वोऽनुवादविषये एकार्थः' स्यात् । प्रत्यष्ठात् कठकालापम् ,
उदगात् कठकौथुमम् । अनुवाद इति किम् ? उदगु कठकालापाः,- अप्र-
सिद्ध कथयन्ति ॥१३८॥
अल्लीबेऽध्वर्युक्रतोः ।३।१।१३९॥
अध्वर्यु:- यजुर्वेदः,तद्विहितक्रतुवाचिनाम् 'स्वैर्द्वन्द्व एकार्थ. स्यात्, न
चेदेते क्लीववृत्तय.' । अकाश्वमेधम् । अक्लीव इति किम् ! गवामयनादि-
त्यानामयने । अध्वविति किम् ? इषुवज्रौ । क्रतोरिति किम् ! दर्शपौर्ण-
.
मासौ ॥१३९॥

·१३४ स्वोपएलघुकृतिसंवलितं ~~-~- WvA anv~ -~ A ~~ . - निकटपाठस्य ।।१।१४०॥ निकटः पाठो येषामध्येतॄणां तेषाम् 'स्वैर्द्वन्द्व एकार्थः' स्यात् । पदक- क्रमकम् ॥१४॥ नित्यवैरस्य ३११११४१॥ नित्यं जातिनिवद्धं वैरं येषां तेषाम् 'स्वैर्द्वन्द्व एकार्थः' स्यात् । अहि- नकुलम् । नित्यवरस्येति किम् ? देवासुराः, देवासुरम् ॥१४१॥ नदी-देश-पुरां विलिङ्गानाम् ।३।१।१४२॥ एपां विविधलिझानाम् 'वैर्द्वन्द्व एकार्थः' स्यात् । गङ्गाशोणम्, कुरु- कुरुक्षेत्रं,मथुरापाटलिपुत्रम् । विलिझानामिति किम् ? गायमुने ॥१४२॥ . पाव्यशृद्रस्य ।३।११४३॥ पात्राह-शूद्रवाचिनाम् 'स्वद्वन्द्व एकार्थः' स्यात् । तक्षायस्कारम् । पाव्येति किम् ! जनगमवुकसाः ॥१४३॥ गवाश्वादिः।३।१११४४॥ 'अयं द्वन्द्वः एकार्थः' स्यात् । गवाश्वम् , गवाविकम् ॥१४॥ न दधिपयआदिः ।३।११४५।। 'दधिपय आयो द्वन्द्व एकार्थों न' स्यात् । दधिपयसी, सर्पिर्मधुनी ॥१४५॥ संख्याने ।३।१।१४६॥ वर्निपदार्थानां गणने गम्ये 'द्वन्द्व एकार्थो न' स्यात् । दश गोमहिषाः, बह्नः पाणिपादा. ॥११६॥ वाऽन्तिके ३३१४७॥ वर्तिपदार्थानां संख्यानस्य समीपे गम्ये 'द्वन्द्व एकार्थो वा' स्यात् । उप- दशं गोमहिपम्, उपदशा गोमहिपाः ॥१४७॥ .

·श्रीसिचमचन्द्रपादानुशासनम् ॥ 1 , ८ . प्रथमोल प्रशि१४८॥ अत्र 'समासप्रकरणे प्रथमान्तेन यनिर्दिष्टं तत् प्राक्' स्यात् । आस- दशाः, सतगङ्गम् ॥१४८॥ राजदन्ताऽऽदिषु ३३१११४९॥ ''एतेषु समासेष्वप्राप्तप्राग्निपातं प्राक् ' स्यात् । राजदन्तः, लिप्तवासितम् ॥१४९॥ विशेषण-सर्वादि-संख्यं बहुव्रीहौ ।३।१।१५०॥ विशेषणं सर्वादि संख्यावाचि च बहुव्रीहौ प्राक्' स्यात् । चित्रगुः, सर्वशुक्लः, द्विकृष्णः ॥१५०॥ क्ताः३२१११५१॥ 'तान्तं सर्व बहुत्रीहौ प्राक्' स्यात् । कृतकटः ॥१५१॥ जाति-काल-सुखादेर्नवा ।।१।१५२।। जातेः कालात् सुखादिभ्यश्च 'बहुव्रीहौ क्लान्तं वा प्राक्' स्यात् । शान- रजग्धी, जग्धशारा; मासजाता, जातमासा; सुखजाता, जातसुखा; | दुःखहीना, हीनदुःखा ॥१५२॥ आहिताग्न्यादिषु ।३।१२१५३।। 'षु बहुव्रीहिषु क्तान्तं वा प्राक् ' स्यात् । आहितामिः, बस्न्याहितः, जातदन्तः, दन्तजातः ॥१५३।। प्रहरणात् ।।१।१५४॥ प्रहरणार्थात् 'क्तान्तं बहुव्रीही वा प्राक्' स्यात् । उद्यतासिः, अस्युद्यतः ॥१५॥ न सप्तमीनाक्षिाश्च ३३११५५॥ दाद 4 . , .

·स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं ' इन्द्वादेः प्रहरणार्थाच्च 'प्राक् सप्तम्यन्तं बहुव्रीहौ न' स्यात् । इन्दुमौलिः, पानामः, असिपाणिः ॥१५५॥ गड्वादिभ्यः ।३।१।१५६॥ गड्वादिभ्यो 'बहुव्रीहौ सप्तम्यन्तं प्राग वा' स्यात् । कण्ठेगडः, गड्डकण्ठः मध्येगुरुः, गुरुमध्यः ॥१५६॥ प्रियः ।।१।१५७॥ त्ययम् 'बहुव्रीहौ प्राग् वा' स्यात् । प्रियगुडः, गुडप्रियः ॥१५७॥ कडारादयः कर्मधारये २०१५८|| 'एते कर्मधारये प्राग् वा' स्युः। कडारजैमिनिः, जैमिनिकडारः, काण- द्रोणः, द्रोणकाणः ॥१५८॥ धर्मार्थादिषु द्वन्द्वे ।३।१२१५९॥ 'एषु द्वन्द्वेष्वप्राप्तपात्वं वा प्राक् ' स्यात् । धर्मार्थों, अर्थधर्मों शब्दार्थों, अर्थशब्दौ ॥१५९॥ लघ्वक्षरा-ऽसखीदुत्-स्वराद्यदल्पस्वरा-ऽय॑मेकम् 1३।१।१६०॥ 'लध्वक्षरं सखिवजेंदुदन्तं स्वराधकारान्तमल्पस्वरं पूज्यवाचि चैकं द्वन्द्वे प्राक्' स्यात् । शरशीर्षम् , अग्नीषोमो, वायुतोयम् । असखीति किम् ? सुतसखायौ । अस्त्रशस्त्रम् , प्लक्षन्यग्रोधौ, श्रद्धामेधे । लघ्वादीति फिम् ! कुक्कुटमयूरौ, मयूरकुक्कुटौ । एकमिति किम् ? शङ्खदुन्दुमिवीणाः । द्वन्द्व इत्येव-विस्पष्टपटुः ॥१६०॥ मास-वर्ण-भ्रात्रऽनुपूर्वम् ।।१६।। एतद्वाचि 'द्वन्द्वेऽनुपूर्व प्राक्' स्यात् । फाल्गुनचैत्रौ, ब्रामणक्षत्रियौ, मायणक्षत्रियविशः, बलदेववासुदेवौ ॥१६१॥ . --

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥
AvM
HAMAN-
.
.
भर्तुतुल्यस्वरम् ।३।१२१६२।।
'नक्षत्र वाचि तुल्यस्वरं द्वन्द्वेऽनुपूर्व प्राक्' स्यात् । अश्विनीमरणी-
कृत्तिकाः, हेमन्तशिशिरवसन्ताः।तुल्यस्वरमिति किम् ? आामृगशिरसी,
प्रीष्मवसन्तौ ॥१६॥
संख्या समासे ।।१।१६३॥
'समासमात्रे संख्यावाच्यनुपूर्व प्राक' स्यात् । द्वित्राः, द्विशती, एका-
दशः॥१६३॥
इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायां सिद्धहेमचन्द्रामिधानस्वोपज्ञशब्दानुशासन-
लघुवृत्तौ तृतीयस्याध्यायस्य प्रथमः पादः समाप्तः ॥३१॥
असंरब्धा अपि चिरं दुःसहा वैरभूभृताम् ।
चण्डाश्चामुण्डराजस्य प्रतापशिखिनः कणाः ॥९॥
[द्वितीयः पादः]
परस्परा-ऽन्योऽन्येतरेतरस्याम् स्यादेाऽपुंसि ।३।२।१॥
'एषामपुंवृत्तीनां स्यादेराम् वा' स्यात् । इमे सख्यौ कुले वा परस्परां
परस्परम् , अन्योऽन्यामन्योऽन्यम् , इतरेतरामितरेतर भोजयतः । आभिः
सखीभिः कुलैर्वा परस्परां परस्परेण, अन्योऽन्यामन्योऽन्येन, इतरेतरामि-
तरेतरेण भोज्यते । अपुंसीति किम् ? इमे नराः परस्परं मोजयन्ति ॥१॥
अमव्ययीभावस्याऽतोऽपञ्चम्याः शरा॥
अदन्तस्याव्ययीभावस्य स्यादेरम् स्यात्, न तु पञ्चम्याः' । उपकुम्भ-
मस्ति, उपकुम्भं देहि । अव्ययीभावस्येति किम् ? प्रियोपकुम्भोऽयम् ।
बत इति किम् ! अधिस्मि । अपञ्चम्या इति किम् ? उपकुम्भात् ॥२॥

·स्वोपालधुवृतिसंवलितं १ . वा तृतीयायाः ।।२।३॥ 'अदन्तस्याव्ययीभावस्य तृतीयाया अम् वा' स्यात् । किं न उपकुम्भम् , किं न उपकुम्भेन | अव्ययीभावस्येति किम् ? प्रियोपकुम्भेन ॥३॥ सप्तस्या वा ।३।२।४|| अदन्तस्याव्ययीभावस्य सप्तम्या अम् वा' स्यात् । उपकुम्भम् ,उप- कुम्भे निधेहि । अन्ययीभावस्येत्येव- प्रियोपकुम्भे ॥४॥ ऋद्ध-लदी-वंश्यस्य ।।२।५।। एतदन्तस्याऽव्ययीभावस्याऽदन्तस्य 'सक्षम्या अम् नित्यम्' स्यात् । सुमग- धम् ,उन्मत्तगङ्गम् ,एकविंशतिभारद्वाज वसति ॥५॥ अनतो लए ।३।२६॥ 'अदन्तवर्जस्याऽव्ययीभावस्य स्थादेर्लप्' स्यात् । उपवधु, उपकर्तृ । अनत इति किम् ? उपकुम्भात् । अव्ययीभावस्येत्येव- प्रियोपवधुः ॥६॥ अव्ययस्य ।३।२७॥ अव्ययस्य स्यादे प्' स्यात् । स्वः, प्रातः । अव्ययस्येति किम् ? अत्यु- वैसः ॥७॥ ऐकायें ।।२८॥ 'एकार्थ्यम्- ऐकपद्यं तन्निमित्तस्य स्यादेलप्' स्यात् । चित्रगुः, पुत्रीयति, औपगवः । अत एव लुव्विधानाद् " नाम नाम्ना० [३, १, १८]" इत्युक्तावपि स्याघन्तानां समासः स्यात् । ऐकार्य इति किम् ? चित्रा गावो यस्येत्यादिवाक्ये मा भूत् ॥८॥ न नाम्येकस्वरात् खित्युत्तरपदेऽमः ।।२।९।। समासारम्भकमन्त्यं पदम् उत्तरपदम्, तस्मिन् खित्प्रत्ययान्ते उत्तरपदे परे 'नाम्यन्तादेकस्वरात् पूर्वपदात् परस्याऽमो लुब् न' स्यात् । स्त्रियंमन्यः, ३ ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ । नावंमन्यः । नामीति किम् ? क्ष्ममन्यः । एकस्वरादिति किम् ! वधूमन्या । लितीति किम् ! स्त्रीमानी ॥९॥ असत्वे उसे श१०॥ 'असत्त्वे विहितस्य उसेरुत्तरपदे परे लुब् न' स्यात् । स्तोकान्मुक्तः । असत्त्व इति किम् ? स्तोकभयम् । उत्तरपद इत्येव- निःस्तोकः ॥१०॥ ब्राह्मणाच्छंसी ॥३२॥११॥ अत्र समासे 'सेल्वभावो निपात्यते' । ब्राह्मणाच्छंसिनी । निपातनाद् ऋत्विविशेषादन्यत्र लुवेव,- ब्राह्मणशंसिनी स्त्री ॥११॥ ओजो-ऽञ्जा-सहो-भस्-तमस्-तपसष्टः ।३।२।१२।। एम्यः परस्य 'टावचनस्योत्तरपदे परे लुब् न' स्यात् । ओजसाकृतम्, अञ्जसाकृतम् ,सहसाकृतम् ,अम्भसाकृतम् ,तमसाकृतम् ,तपसाकृतम् । ट इति किम् ? ओजोभावः ॥१२॥ पुंजनुषोऽनुजा-ऽन्धे ।।२।१३॥ पुम्-जनु| परस्य 'टो यथासंख्यमनुजेऽन्धे चोचरपदे लुब् न' स्यात् । - ११ पुंसाऽनुजः, जनुषाऽन्धः । ट इत्येव- पुमनुजा ॥१३॥ आत्मनः पूरणे ।।२।१४॥ अस्मात् परस्य 'टः पूरणप्रत्ययान्ते उत्तरपदे लुब् न' स्यात् । आत्मना- द्वितीयः, आत्मनाषष्ठः ॥१४॥ मनसश्चाऽऽज्ञायिनि ।३।२।१५।। मनस आत्मनश्च परस्य ‘ट आज्ञायिन्युत्तरपदे लब् न' स्यात् । मनसा- ऽऽज्ञायी, आत्मनाऽऽज्ञायी ॥१५॥ नाम्लि ३२॥१६॥ मनसः परस्य 'टः संज्ञाविषये उपरपदे परे लुब् न' स्यात् । मनसा- M TH ·१४० स्वोपचलघुवृत्तिसंवलितं . देवी । नाम्नीति किम् ? मनोदत्ता कन्या ॥१६॥ परा-ऽऽत्मभ्यां : ३२॥१७॥ आभ्यां परस्य 'वचनस्योत्तरपदे परे नाम्नि लुब् न' स्यात् । परस्मै- पदम् ,आत्मनेपदम् । नाम्नीत्येव- परहितम् ॥१७॥ अद्-व्यञ्जनात् सप्तम्या बहुलम् ।३।२।१८॥ अदन्ताद् व्यञ्जनान्ताच्च परस्या. 'सप्तम्या बहुलं नाम्नि लुब् न' स्यात् । अरण्येतिलकाः, युधिष्ठिरः । अव्यञ्जनादिति किम् ? भूमिपाशः । नाम्नी- त्येव- तीर्थकाकः ॥१८॥ प्राकारस्य व्यञ्जने ।३।२।१९॥ राजलभ्यो रक्षानिवेशः कारः । प्राचां देशे यः कारः तस्य संज्ञायां गम्य- मानायामद्व्यञ्जनात् परस्याः ‘सप्तम्या व्यञ्जनादावुत्तरपदे लुब् न' स्यात् । मुकुटेकार्षापणः, समिधिमाषकः । प्रागिति किम् ! यूथपशुः,- उदीचा- मयं न प्राचाम् । कार इति किम् ? अभ्यर्हितपशुः । व्यञ्जन इति किम् ! अविकटोरणः ॥१९॥ तत्पुरुषे कृति ।३।२।२०॥ अद्यञ्जनात् परस्याः ‘सप्तम्याः कृदन्ते उत्तरपदे तत्पुरुपे लुब् न' स्यात् । : स्तम्बेरमः,भस्मनिहुतम् । तत्पुरुष इति किम् ! धन्वकारकः । अद्यञ्ज- नादित्येव- कुरुचरः ॥२०॥ मध्याऽन्ताद् गुरौ ।।२।। आन्यां परस्याः 'सप्तम्या गुरावुत्तरपदे लुब् न' स्यात् । मध्येगुरुः, अन्ते- गुरुः ॥२१॥ अमूर्द्ध-मस्तकात् स्वाङ्गादकामे शश२२॥ मुर्दमस्तकवर्जात स्वालवाचिनोऽदव्यञ्जनात् परस्याः ‘सप्तम्याः कामवजे .

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ उत्तरपदे लुब् न' स्यात् । कण्ठेकालः । अमूर्द्धमस्तकादिति किम् ! मूर्द्धशिखः,मस्तकशिखः । अकाम इति किम् ? मुखकामः ॥२२॥ बन्ध घजि नवा ।।२।। - बन्धे घनन्ते उत्तरपदे अद्व्यञ्जनात् परस्याः ‘सप्तम्या लुब् वा न' स्यात् । हस्तेबन्धः,हस्तवन्धः, चक्रेबन्धः, चक्रबन्धः। घनिति किम् ? अजन्ते,- हस्तबन्धः ॥२शा कालात् तन-तर-तम-काले ३।२।२४॥ अव्यञ्जनान्तात् कालवाचिनः परस्याः 'सप्तम्यास्तनादिप्रत्ययेषु काले चोचरपदे वा लुब् न' स्यात् । पूर्वाद्धेतनः, पूर्वाह्नतन; पूर्वाहेतराम्, पूर्वाहतरे:पूर्वाइतमाम् , पूर्वाद्धतमे; पूर्वाहेकाले पूर्वाह्नकाले । कालादित्ति किम् ? शुक्लतरे, शुक्लतमे । अन्यन्ननादित्येव- रात्रितरायाम् ॥२४॥ शय-वासि-वासेष्वकालात् ।३।२।२५॥ अकालवाचिनोऽव्यञ्जनात् परस्याः ' सप्तम्या एकूत्तरपदेषु लुब् वा न' स्यात् । बिलेशयः, विलशयः, वनेवासी, वनवासी; ग्रामेवासः, ग्राम- वासः । अकालादिति किम् ? पूर्वाहशयः ॥२५॥ वर्ष-क्षर-वरा-ऽप्-सर:-शरोरोमनसो जे ।३।२६॥ एभ्यः परस्याः 'सप्तम्या जे उत्तरपदे लुब् वा न' स्यात् । वर्षेजः, वर्षजा, क्षरेजः, क्षरजः; वरेजः, वरजः; अप्सुजम् ,अन्जम् । सरसिजम् , सरोजम् । शरेजः, शरजः, उरसिजः, उरोजः; मनसिजः, मनोजः ॥२६॥ शु-प्रावृड्-वर्षा-शरत्-कालात् ।।२।२७|| एभ्यः परस्याः 'सप्तम्या जे उत्तरपदे लुब् न' स्यात् । दिविजः, माव- पिजः,वर्षासुजः,शरदिजः, कालेजः ॥२७॥ . .

·1-4 स्वोपशलघुचिखंचलित अपो य-योनि-मति-चरे ।३।२।२८॥ अपः परस्याः 'सप्तम्या ये प्रत्यये योन्यादौ चोत्तरपदे लुब् न' स्यात् । अप्सन्यः,अप्सुयोनिः,अप्सुमतिः, अप्सुचरः ॥२८॥ नेन्-सिद्ध-स्थे ।३।२।२९॥ 'इन्प्रत्ययान्ते सिद्ध-स्थयोश्चोत्तरपदयोर्न लुब् न' स्यात् , भवत्येवेत्यर्थः । स्थण्डिलवर्ती,साझाश्यसिद्धः, समस्थः ॥२९॥ षष्ठ्याः क्षेपे ।३।२॥३०॥ उत्तरपदे परे क्षेपे गम्ये 'पण्ठ्या लुब् न' स्यात् । चौरस्यकुलम् ॥३०॥ पुत्रे वा ।३।२।३१॥ पुझे उत्तरपदे क्षेपे 'षष्ठ्या लुब् वा न' स्यात् । दास्याः पुत्रः, दासीपुत्रः ॥३१॥ पश्यद्-वाग्-दिशो हर-युक्ति-दण्डे ।३।२।३२॥ एभ्यः परस्याः षष्ट्या यथासंख्यं हरादावुत्तरपदे लन् न' स्यात् । पश्यतो. हरः,वादोयुक्तिः,दिशोदण्डः ॥३२॥ अदसोऽकनायनणोः ।३।२॥३३॥ अदसः परस्याः षष्ठ्या अकविपये उत्तरपदे आयनणि च परे लुब् न' स्यात् । आमुण्यपुत्रिका,आमुष्यायणः ॥३३॥ देवानांप्रियः ।।२।३४॥ ‘अन 'पध्या लब् न' स्यात् । देवानांप्रियः ॥३४॥ शेप-पुच्छ- लालेघु नाम्नि शुनः शरा३५॥ शुनः परस्याः ‘पछ्याः शेपादावुत्तरपदे संज्ञायां लुब् न स्यात् । शुनाशेपः, शुनःपुच्छः शुनोलागूलः ॥३५॥ पापस्पति-वास्तोष्पत्ति-पिचहपति-दिवोदासम् ।३।२।३६॥ ,

·श्रीसियामचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥
-
L
.
'एते समासाः षष्ठ्यलपि निपात्यन्ते नाम्नि' वाचस्पतिः,वास्तोष्पतिः,
दिवस्पतिः, दिवोदासः ॥३६॥
ऋतां विद्या-योनिसम्बन्धे ।३।२।३७॥
'ऋदन्तानां विद्यया योन्या वा कृते सम्बन्धे हेतौ सति प्रवृत्तानां षष्ठ्या-
स्तत्रैव हेतौ सति प्रवृत्ते उत्तरपदे लुन् न' स्यात् । होतुःपुत्रः,पितुःपुत्रः,
पितुरन्तेवासी । ऋतामिति किम् ? आचार्यपुत्रः । विद्यायोनिसम्बन्ध इति
किम् ? भर्तृगृहम् ॥३७॥
स्वसृ-पत्योर्वा ||३८॥
'विद्यायोनिसम्बन्धनिमित्तानाम् ऋदन्तानां षष्ठ्याः स्वसृपत्योरुत्तरपदयो-
योनिसम्बन्धनिमित्तयो ब्वा न' स्यात् । होतुःस्वसा,होतृस्वसा स्वसुःपतिः,
स्वसृपतिः । विद्यायोनिसम्बन्ध इत्येव- भर्तृस्वसा, होतृपतिः ॥३८॥
आ द्वन्द्वे ।३।२।३९॥
विद्यायोनिसम्बन्धनिमिचानाम् ऋदन्तानां यो द्वन्द्वस्तस्मिन् सत्युत्तरपदे
'पूर्वपदस्याऽऽत्' स्यात् । होतापोतारौ, मातापितरौ । ऋतामित्येव- गुरु-
शिष्यो । विद्यायोनिसम्बन्ध इत्येव- कर्तृकारयितारौ ॥३९॥
पुने ।३।२।४०॥
'पुत्रे उत्तरपदे विद्यायोनिसम्बन्धनिमित्तानाम् ऋदन्तानां द्वन्द्वे आः'
स्यात् । मातापुत्रौ, होतापुत्रौ ॥४०॥
वेदसहश्रुताऽवायुदेवतानाम् ।।२।४१॥
'एषां द्वन्द्वे पूर्वपदस्योत्तरपदे आः' स्यात् । इन्द्रासोमौ । वेदेति किम् ?
ब्रह्मप्रजापती । सहेति किम् ? विष्णुशक्रौ । श्रुतेति किम् ! चन्द्रसूर्यौ ।
वायुवर्जनं किम् ? वाय्वग्नी । देवतानामिति किम् ! यूपचषालौ ॥११॥

·१४४ स्वोपक्षलघुवृतिसंवलित -~- . . ई: पोम-वरुणेऽनो शरा४२॥ 'वेदसहश्रुताऽवायुदेवतानां द्वन्द्वे पोमे वरुणे चोचरपदेऽग्नेरी:' स्यात् , षोमेति निर्देशाद् ईयोगे पत्वं च । अग्नीषोमौ,अग्नीवरुणौ । देवताद्वन्द्व इत्येव- अग्निसोमौ बटू ॥४२॥ इर्वृद्धिमत्यविष्णौ ।।२।४३॥ विष्णुवर्जे वृद्धिमत्युत्तरपदे देवताद्वन्द्वे अग्नेरिः' स्यात् । आग्निवारुणी- मनड्वाहीमालमेत । वृद्धिमतीति किम् ? अग्नीवरुणौ । अविष्णाविति किम् ? आमावैष्णवं चरुं निर्वपेत् ॥४३॥ दिवो द्यावा ।।२।४४॥ 'देवताद्वन्द्वे दिव उत्तरपदे यावेति' स्यात् । द्यावाभूमी ॥४॥ दिवस-दिवः पृथिव्यां वा रा४५॥ 'देवताद्वन्द्वे दिवः पृथिव्यामुत्तरपदे एतौ वा' स्याताम् । दिवस्पृथिव्यौ, दिवःपृथिन्यो, द्यावापृथिव्यौ ।।४५|| उपासोषसः ।।२।४६॥ देवताद्वन्द्वे 'उपस उत्तरपदे उपासा' स्यात् ।उपासासूर्यम् ॥४६॥ मातरपितरं वा ।३।२।४७॥ 'मातृपित्रोः पूर्वोचरपदयोर्द्वन्द्वे ऋतोऽरो वा निपात्यते' । मातरपितरयोः, मातापित्रोः ॥४७॥ वर्चस्कादिप्यवस्कारादयः ।।२।४८|| 'एवर्थेष्वेते कृतशपसाद्युत्तरपदाः साधकः' स्युः । अवस्करोऽन्नमलम् , अवरोऽन्यः अपस्करो रथारुम् , अपकरोऽन्यः ॥४८॥ परतः स्त्री पुम्वत् स्कार्थेऽन्नू ।।२।४९।। परत:- विशेष्यवशात् स्त्रीलिङ्गः स्त्रीवृत्तावेकार्थे उत्तरपदे 'पुम्वत्' स्यात् , ·1-------- श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ न तूडन्तः । दर्शनीयभार्यः। परत इति किम् ? द्रोणीभार्यः । स्त्रीति किम् ? खलपुदृष्टिः । स्त्र्येकार्थ इति किम् ? गृहिणीनेत्रः,कल्याणीमाता । अनूडिति किम् ? करभोरूभायः ॥४९॥ क्यङ्-मानि-पित्तद्धिते ।३।२।५०॥ "क्यहि मानिनि चोत्तरपदे पिचद्धित्ते च परतः स्त्रीलिङ्गोऽनूङ 'पुम्वत्' स्यात् । श्येतायते, दर्शनीयमानी अयमस्याः, अजथ्यं यूथम् ॥५०॥ जातिश्च णि-तद्धितय-स्वरे ।३।२।५१॥ अन्या परतः स्त्री जातिश्च णौ प्रत्यये यादौ स्वरादौ च तद्धिते विषय- भूते 'पुम्वत् ' स्याद्, अनू । पटयति, एत्यः, भावत्कम् । जाति- दारयः,गार्यः । तद्धितेति किम् ? हस्तिनीयति,हस्तिन्यः ॥५१॥ एयेऽनायी ३२२५२॥ एयप्रत्ययेऽनाय्येव परतः स्त्री 'पुम्वत्' स्यात् । आग्नेयः। पूर्वेण सिद्धे नियमार्थमिदम् । श्यैनेयः ॥५२॥ नाऽप्-प्रियाऽऽदौ ।३।२।५३॥ ''अप्प्रत्ययान्ते स्व्येकार्थे उत्तरपदे प्रियादौ च परतः स्त्री 'पुम्वन्न' स्यात् । कल्याणीपञ्चमा रात्रयः,कल्याणीप्रियः । अप्रियादाविति किम् ? कल्या. णपञ्चमीकः पक्षः ॥५३॥ तद्धिताऽककोपान्त्य-पूरण्याख्याः ।३।२।५४॥ तद्धितस्याऽकप्रत्ययस्य च क उपान्त्यो यासां ताः, पूरणीप्रत्ययान्ताः, संज्ञाश्च परतः स्त्रियः 'पुम्वन्न' स्युः । मद्रिकामार्यः, कारिकाभार्यः, पञ्चमीभार्यः, दचाभार्यः । तद्धिताकेति किम् ? पाकमार्यः ॥५४॥ तद्धितः स्वरवृद्धिहेतुररक्त-विकारे ।३।२।५५॥ र रक-विकाराभ्यामन्यार्थः स्वरवृद्धिहेतुर्यस्तद्धितस्तदन्त. परतः स्त्री 'पुम्वन्न' । १० ·स्वोपशलघुवृत्तिसंवलितं . स्यात् । माथुरीभार्यः। स्वरेति किम् ! वैयाकरणभार्यः। वृद्धिहेतुरिति किम् ! अर्द्धप्रस्थमार्यः। अरक्तविकार इति किम् ? काषायबृहतिकः, लौहेषः ।।५५॥ स्वाङ्गान्डीर्जातिश्चाऽमानिनि शरा५६॥ स्वानाद् यो डीस्तदन्तो जातिवाची च परतः स्त्री 'पुम्वन्न' स्यात् , न तु मानिनि 1 दीर्घकेशीभार्यः, कठीभार्यः, शूदाभार्यः । स्वाङ्गादिति किम् ! पटुमायः । अमानिनीति किम् ? दीर्घकेशमानिनी ॥५६॥ पुरवत् कर्मधारये ।३।२।५७॥ परतः स्त्री अनूङ कर्मधारये सति स्न्येकार्थे उत्तरपदे परे पुम्वत्' स्यात् । कल्याणप्रिया,महकभार्या,माथुरवृन्दारिका,चन्द्रमुखवृन्दारिका । अनूडित्येव- ब्रह्मबन्धूवृन्दारिका ॥५७॥ रिति ।।२।५८॥ परतः स्त्री अनुइ रिति प्रत्यये 'पुम्वत्' स्यात् । पटुजातीया, कठदेशीया॥ त्व-ते गुणः ।३।२।५९॥ परतः स्यनूङ् गुणवचनस्त्व-तयोः प्रत्यययोः 'पुम्वत् ' स्यात् । पटुत्वम् , पटुता । गुण इति किम् ? काठीत्वम् ।।५९॥ च्चो कचित् ।।२।६०॥ परतः स्व्यनूस् 'च्यौ कचित् पुम्बत् ' स्यात् । महद्भूता कन्या । कचि-. दिति किम् ? गोमतीमता ॥३०॥ सर्वादयोऽस्यादौ ।।२।६॥ 'सर्वादिः परतः स्त्री, पुम्वत् ' स्यात्, न तु स्यादौ । सर्वत्रियः, भवत्युमः। अस्यादाविति किम् : सर्वस्यै ॥३१॥ मृगक्षीरादिपुरा॥ एषु समासेषु परतः सी उत्तरपदे 'पुम्वद्वा' स्यात् । मृगक्षीरम्, मगी- ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ - क्षीरम् ; काकशावः, काकीशावः ॥१२॥ ऋदुदित् तर-तम-रूप-कल्प-ब्रुव-चेलड्-गोत्र-मन-हते वा हस्वश्च ।३।२।६३॥ ऋदित् परतः स्त्री तरादिषु प्रत्ययेषु ब्रुवादौ च स्येकार्थे उत्तरपदे - 'हस्वान्तः पुम्वच्छ वा' स्यात् । पचन्तितरा,पचत्तरा,पचन्तीतरा, श्रेय- सितरा,श्रेयस्तरा,श्रेयसीतरा। पचन्तितमा,पचत्तमा,पचन्तीतमा श्रेयसितमा, श्रेयस्तमा,श्रेयसीतमा । पचन्तिरूपा, पचद्रूपा, पचन्तीरूपा; विदुषिरूपा, विद्वद्रूपा विदुषीरूपा । पचन्तिकल्पा, पचत्कल्पा, पचन्तीकल्पा; विदु- "पिंकरपा,विद्वत्कल्पा, विदुषीकल्पा । पचन्तिब्रुवा, पचब्रुवा,पचन्तीब्रुवा श्रेयसिब्रुवा, श्रेयोब्रुवा, श्रेयसीब्रुवा । पचन्तिचेली,पचच्चेली, पचन्तीचेली; श्रेयसिचेली,श्रेयश्चेली,श्रेयसीचेली। पचन्तिगोत्रा,पचद्गोत्रा, पचन्तीगोत्रा श्रेयसिगोत्रा, श्रेयोगोत्रा,श्रेयसीगोत्रा । पचन्तिमता, पचन्मता, पचन्ती- मता; श्रेयसिमता,श्रेयोमता,श्रेयसीमुता। पचन्तिहता,पचद्धता, पचन्तीहता; श्रेयसिहता,श्रेयोहता,श्रेयसीहता ॥६३॥ यः ।३।२।६४॥ चन्तायाः परतः स्त्रियास्तरादिषु प्रत्ययेषु ब्रुवादिषु चोत्तरपदेषु एकार्थेषु इस्वः' स्यात् । गौरितरा,गौरितमा, नर्तकिरूपा, कुमारिकल्पा, ब्राह्मणि- ब्रुवा, गार्गिचेली,ब्राह्मणिगोत्रा,गार्गिमता,गौरिहता ॥६॥ भोगवद्-गौरिमतो म्नि ।।२।६५॥ अनयो_न्तयोः संज्ञायां तरादिषु प्रत्ययेषु ब्रुवादौ चोत्तरपदे एकार्थे हस्वः' स्यात् । भोगवतितरा,गौरिमतितमा,भोगवतिरूपा.गौरिमतिकल्पा, भोगवतिनुवा, गौरिमतिचेली,मोगवतिगोत्रा,गौरिमतिमता, भोगवतिहता । नाम्नीति किम् ? भोगवतितरा, भोगवत्तरा, भोगवतीतरा ॥६५॥ क ·१४८ स्वोपज्ञलघुवृत्तिसवलितं RAN . नवैकस्वराणाम् ।।२।६६॥ एकस्वरस्य ड्यन्तस्य तरादौ प्रत्यये ब्रुवादौ चोत्तरपदे स्व्येकार्थे 'वा इस्वः' स्यात् । स्त्रितरा,स्त्रीतरा; ज्ञितमा, ज्ञीतमा; जिब्रुवा, ज्ञीब्रुवा । एक- स्वराणामिति किम् ? कुटीतरा ॥६६॥ ऊङः ।३।६७॥ ऊडन्तस्य तरादौ ब्रुवादौ चोत्तरपदे स्त्र्येकार्थे 'वा ह्रस्वः' स्यात् । ब्रह्म- बन्धुतरा,ब्रह्मवन्धूतरा; कटुब्रुवा,कब्रुवा ॥६७॥ महतः कर-घास-विशिष्टे डाः ।३।२।६८॥ करादावुत्तरपदे ' महतो डा वा' स्यात् । महाकरः,महत्करः; महाधासः, महद्घासः; महाविशिष्टः,महद्विशिष्टः ॥६८॥ स्त्रियाम् ।३।२।६९॥ स्त्रीवृत्तेर्महतः करादावुत्तरपदे 'नित्यं डाः' स्यात् । महाकरः,महाघासः, महाविशिष्टः ॥६९॥ जातीयैकार्थेऽच्वेः ३२२७०॥ 'महतोऽच्च्यन्तस्य जातीयरि एकार्थे चोत्तरपदे डाः' स्यात् । महाजा- तीयः, महावीरः जातीयैकार्थे इति किम् ? महत्तरः। अच्वेरिति किम् ? महद्भता कन्या ॥७॥ न पुम्वनिषेधे ।३।२७१॥ 'महतः पुम्वन्निषेधविषये उत्तरपदे डा न' स्यात् । महतीप्रियः ॥७१॥ इच्यस्वरे दीर्घ आच ३।२।७२॥ इजन्तेऽस्वरादावुत्तरपदे पूर्वपदस्य दीर्घत्वम् आच' स्यात् । मुष्टीमुष्टि, मुष्टामुष्टि । अस्वर इति किम् ? अस्यसि ॥७२॥ हविष्यष्टनः कपाले १३।२।७३॥ . 4.

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ ५ . 'हविष्यर्थे कपाले उत्तरपदेऽष्टनो दीर्घः' स्यात् । अष्टाकपालं हविः । हविषीति किम् ? अष्टकपालम् । कपाल इति किम् ? अष्टपात्रं हविः ॥७३॥ गधि युक्ते ।३।२।७४॥ 'युक्तेऽर्थे गव्युत्तरपदेऽष्टनो दीर्घः' स्यात् । अष्टागवं शकटम् । युक्त । इति किम् ? अष्टगुश्चैत्रः ॥७॥ नास्नि ।३।।७५॥ 'अष्टन उत्तरपदे संज्ञायां दीर्घः' स्यात् । अष्टापदः कैलाशः । नाम्नीति किम् ? अष्टदंष्ट्रः ॥७॥ कोटर-मिश्रक-सिध्रक-पुरग-सारिकस्य वणे (३२२७६।। एषां कृतणत्वे वने उत्तरपदे 'संज्ञायां दीर्घः' स्यात् । कोटरावणम् , मिश्रकावणम्, सिध्रकावणम्, पुरगावणम् , सारिकावणम् ॥७६|| अजनादीनां गिरौ ।३।२।७७|| एषां गिरावुत्तरपदे 'नाम्नि दीर्घः' स्यात् । अञ्जनागिरिः, कुक्कुटागिरिः ।। अनजिरादिबहुस्वर-शरादीनां मतौ ।।२।७८॥ अजिरादिवर्जबहुस्वराणां शरादीनां च मतौ प्रत्यये 'नाम्नि दीर्घः' स्यात् । उदुम्बरावती, शरावती, वंशावती । अनजिरादीति किम् ? अजिरवती, हिरण्यवती ॥७८॥ ऋपौ विश्वस्य मिन्ने ।३।२।७९॥ ऋषावर्थे मित्रे उत्तरपदे विश्वस्य 'नाम्नि दीर्घः' स्यात् । विश्वामित्रः ।। नरे।३।२।८०॥ नरे उत्तरपदे 'नाम्नि विश्वस्य दीर्घः' स्यात् । विश्वानरः कश्चित् ॥८॥ वसु-राटोः ३।२।८१॥ अनयोरुत्तरपदयोर्विश्वस्य 'दीर्घः' स्यात् । विश्वावसुः, विश्वाराट् ॥८१॥ - .

·१५० स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं . . वलच्यपित्रादेः ।३।२।८२॥ वलच्प्रत्यये पित्रादिवर्जानाम् 'दीर्घः' स्यात् । आसुतीवलः । अपिनादे- रिति किम् ? पितृवलः,मातृवलः ॥८२॥ चितेः कचि ३।२।८३॥ चितेः कचि 'दीर्घः' स्यात् । एकचितीकः ।।८३॥ स्वामिचिह्नस्याविष्टा-ऽष्ट-पञ्च-भिन्न-च्छिन्न-च्छिद्र-व- स्वस्तिकस्य कर्णे |३२८४|| स्वामी चियते येन तद्वाचिनो विष्टादिवर्जस्य कर्णे उत्तरपदे 'दीर्घः' स्यात् । दानाकर्णः पशुः । स्वामिचिह्नस्येति किम् ? लम्बकर्णः । विष्टादि- वर्जनं किम् ? विष्टकर्णः, अष्टकर्ण इत्यादि ॥८४॥ गति-कारकस्य नहि-वृति-वृषि-व्यधि-रुचि-सहि-तनो को ।३।२।८५ गति-कारकयोर्नह्यादौ किबन्ते उत्तरपदे 'दीर्घः' स्यात् । उपानत् ,नीवृत्, प्रावृट् ,श्वावित् , नीरुक्,ऋतीषट् , जलासट, परीतत् ॥८५|| घञ्युपसर्गस्य बहुलम् ।३।२।८६॥ घान्ते उत्तरपदे उपसर्गस्य 'बहुलं दीर्घः' स्यात् । नीक्लेदः, नीवारः । गहुलकात् कचिद्वा,- प्रतीवेशः, प्रतिवेशः । कचिन्न,- विषादः, निषादः॥ नामिनः काशे १३२।८७॥ जाम्यन्यतस्योपसर्गस्याऽजन्ते काशे उत्तरपदे 'दीर्घः' स्यात् । नीकाशः, वीकागः । नामिन इति किम् ? प्रकाशः ।।८७॥ दस्ति ।३।२।८८॥ दो यस्तादिरादेशस्तस्मिन् परे नाम्यन्तस्योपसर्गस्य 'दीर्घः' स्यात् । नीत्तम वीतम् । द इति किम् ? वितीर्णम् । तीति किम् ? सुदत्तम् ॥८८॥ । , ? . १ ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ १५१ अपील्वादेवहे ।३।२।८९॥ पील्वादिवर्जस्य नाम्यन्तस्य वहे उत्तरपदे 'दीर्घः' स्यात् । ऋषीवहम् , मुंनीवहम् । अपील्वादेरिति किम् ? पीलुवहम् , दारुवहम् ॥८९॥ शुनः ।३।२।९०॥ 'अस्योत्तरपदे 'दीर्घः' स्यात् । श्वादन्तः, श्वावराहम् ।।९०॥ एकदश-षोडश-षोडन्-बोढा-षड्ढा ।३।२।९।। 'एकादयो दशादिषु कृतदीर्घत्वादयो निपात्यन्ते' । एकादश, षोडश, षड्दन्ता अस्य षोडन् , षोढा षड्ढा ॥९१॥ द्वित्र्यष्टानां द्वा-त्रयोऽष्टाः प्राक् शतादनशीति-बहुव्रीही ।३।२।९२॥ एषां यथासंख्यमेते प्राक् शतात् संख्यायामुत्तरपदे स्युः, न तु अशीतौ बहुव्रीहिविषये च । द्वादश, त्रयोविंशतिः, अष्टात्रिंशत् । प्राक्शतादिति किम् ! द्विशतम् , त्रिशतम् , अष्टसहस्रम् । अनशीतिबहुव्रीहाविति किम् ? व्यशीतिः, द्विनाः ॥९२॥ चत्वारिंशदादौ वा ।३।२।९३|| द्विव्यष्टानां प्राक्शताच्चत्वारिंशदादावुत्तरपदे 'यथासंख्यं द्वा-त्रयोऽष्टा वा' स्युः, अनशीतिबहुव्रीहौ । द्वाचत्वारिंशत् , द्विचत्वारिंशत् ; त्रयश्चत्वारिंशत्, त्रिचत्वारिंशत् ; अष्टाचत्वारिंशत्, अष्टचत्वारिंशत् ॥९३॥ हृदयस्य हृल्लास-लेखा-ऽण-ये ३।२।९४॥ अस्य लास-लेखयोरुत्तरपदयोरणि ये च प्रत्यये 'हृत् ' स्यात् । हृल्लासः, हृल्लेखः, हाईम् , हृद्यः ॥९४॥ पदः पादस्या-ऽऽज्याति-गोपहते ।।२।९५|| 'पादस्याज्यादावुत्तरपदे पदः स्यात् । पदाजिः,पदातिः,पदगः,पदोपहतः। 7 ·१५२ खोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं . हिम-इति-काषि-ये पद् शरा९६॥ हिमादावुत्तरपदे ये च प्रत्यये 'पादस्य पद्' स्यात् । पद्धिमम् , पद्धतिः, पत्काषी, पद्याः शर्कराः ॥१६॥ ऋचः शसि ।३।२।९७॥ 'ऋचां पादस्य शादौ शस्प्रत्यये पद्' स्यात् । पच्छो गायत्री शंसति । ऋच इति किम् ? पादशः श्लोकं वक्ति । द्विःशपाठात् स्यादिशसि न स्यात्,- ऋचः पादान् पश्य ॥९७|| शब्द-निष्क-घोष-मिश्रे वा ९८॥ शब्दादावुत्तरपदे 'पादस्य पद् वा' स्यात् । पच्छन्दः, पादशब्दः, पन्निष्कः,पादनिष्कः, पद्घोपः, पादघोषः, पन्मिश्रः, पादमिश्र. ॥९८॥ नस् नासिकायास्त:-क्षुद्रे ।३।२।९९ 'नासिकायास्तस्प्रत्यये क्षुद्रे चोत्तरपदे नस्' स्यात् । नस्तः, नःक्षुद्रः ॥९९॥ ' 'येऽवणे ।३।२।१००॥ 'नासिकाया ये प्रत्यये वर्णादन्यत्रार्थे नस्' स्यात् । नस्यम् । य इति किम् ? नासिक्यं पुरम् । अवर्ण इति किम् ? नासिक्यो वर्णः ॥१०॥ शिरसः शीर्षन् ।।२।१०१॥ 'शिरसो ये प्रत्यये शीर्षन् । स्यात् । शीर्षण्यः स्वरः, शीर्षण्यं तैलम् । य इत्येव- शिरस्तः, शिरस्यति ॥१०॥ केशे वा ।।२।१०२॥ 'शिरसः केशविषये ये प्रत्यये शीर्षन् वा स्यात् । शीर्षण्याः शिरस्याः केशाः।। शीर्षः स्वरे तद्धिते ।।२।१०३।। 'शिरसः स्वरादौ तद्धिते शीर्षः' स्यात् । हास्तिशीर्षिः,शीर्षिकः ॥१०॥ उदकस्योदः पेष-धि-वास-वाहने १३।१०४॥

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ ६५३ , उदकस्य पेषमादावुत्तरपदे उदः' स्यात् । उदपेषं पिनष्टि, उदधिर्घटः, उदवासः, उदवाहनः ॥१०४|| वैकव्यञ्जने पूर्ये ।।२।१०५।। 'उदकस्याऽसंयुक्तव्यञ्जनादौ पूर्यमाणार्थे उत्तरपदे उदो वा' स्यात् । उदकुम्मः,उदककुम्मः । व्यञ्जन इति किम् ? उदकामत्रम् । एकेति किम् ? उदकस्थालम् । पूर्य इति किम् ? उदकदेशः ॥१०५॥ मन्धौदन-सक्तु-विन्दु-वन-भार-हार-वीवध-गाहे वा ।३।२।१०६॥ एघूत्तरपदेषु 'उदकस्योदो वा' स्यात् । उदमन्थः,उदकमन्थः; उदौदनः, उदकौदनः; उदसक्तः,उदकसक्तुः; उदविन्दुः,उदकबिन्दुः, उदवज्रः, उदकवना उदभारः, उदकभारम्, उदहारः, उदकहार, उदवीवधः, उदकवीवधः, उदगाहः, उदकगाहः ॥१०६॥ नाम्न्युत्तरपदस्य च |शरा१०७॥ 'उदकस्य पूर्वपदस्योत्तरपदस्य च संज्ञायामुदः स्यात् । उदमेघः, उद- वाहः, उदपानम् ,उदधिः,लवणोदः,कालोदः ॥१०७॥ ते लुग्वा ।।२।१०८॥ 'संज्ञाविपये पूर्वोत्तरपदे लुग् वा स्यात् । देवदत्तः, देवः, दत्तः ॥१०८॥ झ्यन्तरनवोपसर्गादप ईए ३।२।१०९॥ 'झ्यन्तामवर्णान्तव|पसर्गेभ्यश्च परस्याऽप उत्तरपदस्य ईप्' स्यात् । द्वीपम्, अन्तरीपम्, नीपम् , समीपम् । उपसर्गादिति किम् ? स्वापः । अनवणेति किम् ! प्रापम्, परापम् ॥१०॥ अनोर्देशे उप ।।२।११०॥ 'अनोः परस्याऽपो देशेऽर्थे उप' स्यात् । अनूपो देशः । देश इति किम् ! ..

·स्वोपक्षलघुवृतिसंचलित
-
अन्वीपं वनम् ॥११०॥
खित्यनव्ययाऽरुषो मोऽन्तो हूस्वश्च ।।२।१११॥
स्वरान्तस्यानव्ययस्यारुषश्च खित्प्रत्ययान्ते उत्तरपदे 'मोऽन्तो यथासम्मवं
हस्वादेशश्च' स्यात् । शंमन्यः,कालिंमन्या, अरुन्तुदः । खितीति किम् !
ज्ञमानी । अनव्ययस्येति किम् ? दोषामन्यमहः ॥१११॥
सत्या-गदा-ऽस्तोः कारे ।३।२।११२।।
एभ्यः कारे उत्तरपदे ' मोऽन्तः' स्यात् । सत्यङ्कारः अगदङ्कारः अस्तुकारः।।
लोकम्पृण-मध्यन्दिना-नाशमित्यम् ।३।२।११३।।
एते 'कृतपूर्वपदमोऽन्ता निपात्यन्ते' । लोकम्पृणः, मध्यन्दिनम् , अन-
भ्याशमित्यः ॥११३॥
भ्राष्ट्रा-ग्नेरिन्धे ।३।२।११४॥
आभ्यामिन्धे उत्तरपदे 'मोऽन्तः' स्यात् । प्राष्ट्रमिन्धः,अमिमिन्धः॥११॥
अगिलाद गिल-गिलगिलयोः ।।२।११५॥
गिलान्तवर्जात् पूर्वपदात् परे गिले गिलगिले चोत्तरपदे 'मोऽन्तः' स्यात् ।
तिमिङ्गिलः, तिमिशिलगिलः। अगिलादिति किम् ? तिमिशिलगिलः ॥११५||
भद्रोष्णात् करणे ।३।२।११।।
आभ्यां परः करणे उत्तरपदे 'मोऽन्तः' स्यात् । भद्रकरणम्, उष्णंकरणम् ॥
नवाऽखित्कृदन्ते रात्रेः ।।२।११७॥
खिद्वर्जे कृदन्ते उत्तरपदे परे 'रात्रर्मोऽन्तो वा' स्यात् । रात्रिश्चरः, रात्रि-
चरः । खिद्वर्जनं किम् ! रात्रिमन्यमहः । कृदन्त इति किम् ? रात्रि-
सुखम् । अन्तग्रहणं किम् ? रात्रयिता ॥११७||
धेनो व्यायाम् ।३।२।११८॥
घेनोभव्यायामुचरपदे मोऽन्तो वा' स्यात् । धेनुम्भन्या, धेनुभव्या ॥११८॥

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ १५५ . अषष्ठीतृतीयादन्यादु दोऽर्थे ।३।२।११२॥ अषष्ठ्यन्तादतृतीयान्ताच्चाऽन्यादर्थे उत्तरपदे ' दोऽन्तो वा' स्यात् । अन्य- दर्थः, अन्यार्थः। षष्ठ्यादिवर्जनं किम् ? अन्यस्याऽन्येन वाऽर्थः अन्यार्थः ।। आशीराशा-ऽऽस्थिता-ऽऽस्थोत्सुकोति-रागे शरा१२०॥ एयूत्तरपदेषु अषष्ठीतृतीयादन्याद् ‘दोऽन्तः' स्यात् । अन्यदाशीः, अन्य- दाशा, अन्यदास्थितः, अन्यदास्था, अन्यदुत्सुकः, अन्यदूतिः, अन्यद्रागः। अषष्ठीतृतीयादित्येव- अन्यस्य अन्येन वा आशीः अन्याशीः ॥१२०॥ ईय-कारके ।३।२।१२१॥ अन्याद् ईये प्रत्यये कारके चोत्तरपदे 'दोऽन्तः' स्यात् । अन्यदीयः, अन्यत्कारकः ॥१२१॥ सर्वादि-विश्वग्-देवाड्डद्रिः क्व्यश्चौ ।३।२।१२२॥ सर्वोदेविष्वग्-देवाभ्यां च परत विचन्ते अञ्चावुत्तरपदे 'उद्रिरन्तः' स्यात् । सर्वद्रीचः, व्यव्यड्ः, कद्र्यविष्वद्र्यड्, देवव्यङ् । कीति किम् ? विष्वगञ्चनम् ॥१२२॥ सह-समः सध्रि-समि ।३।२।१२३॥ अनयोः स्थाने किबन्ते अञ्चावुत्तरपदे यथासंख्यम् 'सध्रि-समी' स्याताम् । सध्यङ्, सम्यड् । क्व्यञ्चावित्येव- सहाञ्चनम् ॥१२३॥ तिरसस्तियति ।३।२।१२४॥ अकारादौ किबन्तेऽञ्चावृत्तपदे 'तिरसस्तिरिः' स्यात् । तिर्यङ् । अतीति किम् ? तिरश्चः ॥१२॥ नात् ।३।२।१२५॥ उत्तरपदे परे 'नन् अः' स्यात् । अचौरः पन्थाः । उत्तरपद इत्येव-न मुझे ॥१२५|| ·१५६ स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं . A त्यादौ क्षेपे ।।२।१२६॥ त्यायन्ते पदे परे निन्दायां गम्यमानायाम् 'नन् अः' स्यात् । अपचसि त्वं जाल्म ! । क्षेप इति किम् ? न पचति चैत्रः ॥१२॥ नगोऽप्राणिनि वा ३।२।१२७|| अप्राणिन्यर्थे 'नगो वा निपात्यते'। नगः,अगो गिरिः । अप्राणिनीति किम् ? अगोऽयं शीतेन ॥१२७॥ नखादयः ।३।२।१२८॥ एते 'अकृताऽकाराद्यादेशा निपात्यन्ते' । नखः, नासत्यः ॥१२८॥ अन् स्वरे ।३।२।१२९॥ स्वरादावुत्तरपदे 'ननोऽन् ' स्यात् । अनन्तो जिनः ॥१२९॥ को कत्तत्पुरुषे ।३।२।१३०॥ स्वरादावुत्तरपदे 'कोस्तत्पुरुष कद्' स्यात् । कदश्वः । तत्पुरुष इति' किम् ? कूष्ट्रो देशः । स्वर इत्येव- कुब्राह्मणः ॥१३०॥ स्थ-वदे ||१३१॥ रथे वदे चोत्तरपदे 'कोः कद्' स्यात् । कद्रथः, कद्वदः ।।१३१॥ तृणे जातौ ।३।२।१३२॥ जातावर्थे तृणे उत्तरपदे कोः कद्' स्यात् । कत्तृणा रौहिषाख्या तृणजातिः।। कन्निः।३।२।१३३॥ 'कोः किमो वा त्रावुत्तरपदे कद्' स्यात् । कत्रयः ॥१३३॥ काक्ष-पथोः ।।२।१३४॥ अनयोरुत्तरपदयोः 'कोः का' स्यात् । काऽक्षः, कापथम् ॥१३४॥ पुरुषे वा ३।२।१३५॥ पुरुषे उत्तरपदे 'कोः का वा' स्यात् । कापुरुषः, कुपुरुषः ॥१३५।।

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥
१५७
"
अल्पे श२।१३६॥
'ईषदर्थस्य कोरुत्तरपदे का' स्यात् । कामधुरम् , काऽच्छम् ॥१३६॥
का-कवौ वोष्णे ।।२।१३७॥
उष्णे उत्तरपदे 'कोः का-कवौ वा' स्याताम् । कोष्णम्, कवोष्णम् ।
पक्षे यथाप्राप्तमिति तत्पुरुष,-कदुष्णम् । बहुव्रीहौ,-कूष्णो देशः॥१३७॥
कृत्येऽवश्यमो लुक् ।।२।१३८॥
कृत्यान्ते उत्तरपदे 'ऽवश्यमो लुक्' स्यात् । अवश्यकार्यम् । कृत्य इति
किम् ? अवश्यंलावकः ॥१३८॥
समस्तत-हिते वा ।३।२।१३९॥
तते हिते चोत्तरपदे 'समो लुग् वा' स्यात् । सततम्, सन्ततम् ; सहि.
तम्, संहितम् ॥१३९॥
तुमश्च मन:-कामे ३।२।१४०॥
'तुम्-समोर्मनसि कामे चोत्तरपदे लुक्' स्यात् । भोक्तुमनाः,गन्तुकामः,
समनाः,सकामः ॥१४॥
मांसस्याऽनङ्-धनि पचि नवा ३२।१४१॥
अनड्धान्ते पचावुत्तरपदे 'मांसस्य लुग् वा' स्यात् । मांस्पचनम्, मांस-
पचनम् ; मांस्पाकः, मांसपाकः ॥१४॥
दिक्शब्दात् तीरस्य तारः ।।२।१४२।।
अस्मात् परस्य 'तीरस्योत्तरपदस्य तारो वा' स्यात् । दक्षिणतारम् , दक्षिण-
तीरम् ॥१४२॥
सहस्य सोऽन्यार्थे ।३।।१४।।
उचरपदे परे 'बहुव्रीहौ सहस्य सो वा' स्यात् । सपुत्रः, सहपुनः । अन्यार्थ
इति किम् ? सहजः ॥१४३॥

·१६०
स्वोपज्ञलधुवृत्तिसंवलितं
[तृतीयः पादः]
(अथाऽऽख्यातप्रकरणम् )
वृद्धिराऽऽरैदौत् ।३।३।१॥
'आ आर ऐ औ, एते प्रत्येकं वृद्धि: म्यु. । माष्टि, कार्यम् , नायकः
औपगव. ॥१॥
गुणोरेदोत् ३३२२॥
अर् एत् ओत्, एते प्रत्येकं गुणः' स्युः । करोति,चेता, स्तोता ॥२॥
क्रियाऽर्थों धातुः ।३।३॥३॥
कृतिः क्रिया पूर्वापरीभूता, साऽर्थो यस्य स 'धातुः' स्यात् । भवति,अत्ति,
गोपायति, जुगुप्सते, पापच्यते, पुत्रकाम्यति, मुण्डयति,जवन. ॥३॥
न प्रादिरप्रत्ययः ।३३४॥
'प्रादिर्धातोरवयवो न स्यात्, ततः पर एव धातुरित्यर्थः, न वेत ततः
परः प्रत्ययः' । अभ्यमनायत,प्रासादीयत् । प्रादिरिति किम् ? अपहारे,
पुत्रीयत् । अप्रत्यय इति किम् ? औत्सुकायत- ॥४॥
अवौ दा-धौ दा ३३५।।
'दाधारूपौ धातू अवितौ दा' स्याताम् । दाम्,-प्रणिदाता। देव-प्रणि-
दयते । इदांग्क्,- प्रणिददाति । दोच, प्रणिद्यति । ,- प्रणिधयति ।
डुपांगक्,- प्रणिदधाति । अवाविति किम् ! दांम्,- दावं बर्हिः । दैव,
अवदातं मुखम् ॥५॥
वर्तमाना-तिव तस अन्नि, सिस्थल प, मिस् वर मस्;
ते आते अन्ते, से आथे ध्वे, ए बहे महे ॥३॥३६॥
इमानि वचनानि वर्तमाना' म्युः ॥६॥

·॥ श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् सप्तमी-यात् याताम् युस्, यास् यातम् यात, याम् याव याम; ईत ईयाताम् ईरन, ईथास् ईयाथाम् ईध्वस्, ईय ईवहि ईमहि ॥३॥३७॥ इमानि वचनानि 'सप्तमी' स्युः ॥७॥ पञ्चमी-तुक् ताम् अन्तु, हि तम् त, आनि आवद् आमन्ताम् आताम् अन्ताम् , स्व आथाम् ध्वम्, ऐ आवहै आमहैन् ।।३।८॥ इमानि वचनानि 'पञ्चमी' स्युः ॥८॥ ह्यस्तनी-दिव् ताम् अन् , सिव तम् त, अम्ब व म; त आताम् अन्त, थास् आथाम् ध्वम्, इ वहि महि ३३९॥ इमानि वचनानि 'हस्तनी' स्युः ॥९॥ एताः शितः ३२३॥१०॥ 'एताश्चतसः शितो ज्ञेयाः'। भवति, भवेत् , भवतु, अभवत् ॥१०॥ अद्यतनी-दिताम् अन्, सितम् त, अम् व मत आताम् अन्त, थास् आथास् ध्वम्, इ वहि महि ।३।३१२॥ इमानि वचनानि 'अद्यतनी' स्युः ॥११॥ परोक्षा- णव अतुस् उस्, थव् अथुस् अ, णव व म; ए आते इरे, से आथे ध्वे, ए वहे महे ॥३२॥१२॥ इमानि वचनानि 'परोक्षा' स्युः ॥१२॥ आशी:-क्यात् क्यास्ताम् क्यासुस्, क्यास् क्यास्तम् क्यास्त, क्यासम् क्यास्व क्यास सीष्ट सीयास्ताम् सीरन्, सीष्ठास् सीयास्थाम् सीध्वम्, सीय सीवहि ·स्वोपशलघुवृत्तिसंवलितं MA MANA . - नास्नि ।।२।१४४॥ उत्तरपदे परे 'बहुव्रीहौ सहस्य सः संज्ञायाम् ' स्यात् । साश्वत्थं वनम् । अन्यार्थ इत्येव- सहदेवः कुरुः ॥१४४॥ अश्या-अधिके ।३।२।१४५॥ अदृश्यम्- परोक्षम्, अधिकम्- अधिरुढं तदर्थयोरुत्तरपदयोर्वहुव्रीही सहस्य सः' स्यात् । साग्निः कपोतः, सद्रोणा खारी ॥१४५॥ अकालेऽव्ययीभावे ।३।२।१४६॥ अकालवाचिन्युत्तरपदे 'सहस्याव्ययीभावे सः' स्यात् । सब्रह्म साधूनाम् । अकाल इति किम् ? सहपूर्वाहं शेते । अव्ययीभाव इति किम् ? सहयुध्या ।। ग्रन्थाऽन्ते ।।१४७॥ एतद्वाच्युत्तरपदे 'सहस्याव्ययीभावे सः' स्यात् । सकलं ज्योतिषमधीते ।। नाशिष्यगो-वत्म-हले ३।२।१४८॥ गवादिवर्जे उत्तरपदे आशिपि गम्यायाम् 'सहस्य सो न' म्यात् । स्वस्ति गुरवे सहगिप्याय । आभिपीति क्रिम् ? सपुत्रः । गवादिवर्जनं किम् ? स्वस्ति तुभ्यं सगवे,सहगव; सवत्साय,सहवत्साय; सहलाय, सहहलाय ।। समानस्य धर्माऽऽदियु ३२१४९॥ धमांदाधुचरपदे 'समानस्य सः' स्यात् । सधर्मा, सनामा ॥१४९।। सब्रह्मचारी ३।२।१५०॥ अयं निपात्यते ॥१५॥ दृक्-दृश-दृक्षे ।३।२।१५१॥ प्रशूत्तरपडेपु 'समानम्य सः स्यात् । सहक,सदृशः, सहक्षः ॥१५१॥ अन्यत्यदादेराः ३२२२१५२॥ 'सन्यस्य त्यहादेव गादानुचरपदे माः ' स्यात् । अन्याहक,अन्यादृशः, ? .

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥
अन्याहक्षः, त्याहा, त्यादृशः,त्यादृक्षः, अस्माक्,अस्माइशः,अस्माक्षः ॥
इदं-किमीत्-की शरा१५३॥
गादावुत्तरपदे 'इदम्-किमौ यथासक्ष्यम् ईत्-कीरूपौ' स्याताम् । ईडक्,
ईदृशः ईदृक्षः, कीहक् कीदृशः,कीहक्षः ॥१५३॥
अनमः क्त्वो यप् ।३।२।१५४॥
ननोऽन्यस्मादन्ययात् पूर्वपदात् परं यदुत्तरपदं तदवयवस्य 'स्वो यप्'
स्यात् । प्रकृत्य । अनत्र इति किम् ? अकृत्वा, परमकृत्वा । उत्तरपदस्थे-
त्येव- अलं कृत्वा ॥१५॥
पृषोदरादयः ।।२।१५५॥
'एते साधवः स्युः' । पृषोदरः, बलाहकः ॥१५५॥
वाऽवाऽप्योस्तनि-फ्री धाग्-नहोर्व-पी ।३।२।१५६॥
'अवस्योपसर्गस्य तनिक्रियोरपेच धाग्-नहोर्परयोर्यथासंख्यं व-पीवा' स्या-
ताम् । वतंसः, अवतंसः; वक्रयः, अवक्रयः, पिहितम्, अपिहितम् ।
पिनद्धम् , अपिनद्धम् ॥१५६।।
इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिताया सिद्धहेमचन्द्राभिधानस्वोपज्ञशब्दानुशासन-
लघुत्तो तृतीयस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः समाप्तः ॥३२॥
श्रीमद्-वछमराजस्य, प्रतापः कोऽपि दुःसहः ।
प्रसरन् वैरिभूपेषु दीर्घनीद्रामकल्पयत् ॥१०॥

·१६० स्वोपज्ञलघुवृत्तिसंवलितं --------- [तृतीयः पादः] (अथाऽऽख्यातप्रकरणम् ) वृद्धिराऽऽरदौत् ।३।३।१॥ 'आ आर ऐ औ, एते प्रत्येकं वृद्धिः' म्यु. । माष्टिं, कार्यम् , नायकः औपगव. ॥१॥ गुणोऽरेदोत् ॥ 'अर् एत् ओत्, एते प्रत्येकं गुणः' स्युः । करोति,चेता, स्तोता ॥२॥ क्रियाऽर्थो धातुः ।३।३।३।। कृति. क्रिया पूर्वापरीभूता, साऽर्थो यस्य स 'धातुः' स्यात् । भवति,अत्ति, गोपायति, जुगुप्सते, पापच्यते, पुत्रकाम्यति, मुण्डयति,जवनः ॥३॥ न प्रादिरप्रत्ययः ।।३।४॥ 'प्रादिर्धातोरवयवो न स्यात्, ततः पर एव धातुरित्यर्थः, न वेत ततः । परः प्रत्ययः' । अभ्यमनायत,प्रासादीयत् । प्रादिरिति किम् ? अपहार.. पुत्रीयत् । अप्रत्यय इति किम् ? औत्सुकायत- ॥४॥ अवौ दा-धौ दा ।३।३।५।। 'दाधारूपौ धातू अवितौ दा' स्याताम् । दाम् ,-प्रणिदाता देछ,-प्रणि- दयते । डुदांग्क्,- प्रणिददाति । दोच,-प्रणिद्यति । धे,- प्रणिधयति । डुधांग्क्,- प्रणिदधाति । अवाविति किम् ? दांघ,- दातं बर्हिः । दैव,- अवदातं मुखम् ॥५॥ वर्तमाना-ति तस् अन्ति, सिस् थालू प, मि व मस् ते आते अन्ते, से आथे ध्वे, ए बहे अहे ॥३॥३॥६॥ इमानि वचनानि 'वर्चमाना' स्यु. ॥६॥ M ·१ श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ सप्तमी-यात् याताम् युस्, यास् यातम् यात, यास् याव याम; इत ईयाताम् इरन, ईथास् ईयाथाम् ईध्वम्, ईय ईवहि ईमहि ॥३३॥७॥ इमानि वचनानि 'सप्तमी' स्युः ॥७॥ पञ्चमी-तु ताम् अन्तु, हि तम् त, आनि आवव आमन्ताम् आताम् अन्ताम्, स्व आथाम् ध्वम् , ऐव आवहै आमहैन् ।२३२॥ इमानि वचनानि 'पञ्चमी' स्युः ॥८॥ ह्यस्तनी-दिव् तास् अन् , सिव तम् त, अम्ब व मा; त आताम् अन्त, थास् आथाम् ध्वम्, इ वहि महि ३३२९॥ इमानि वचनानि 'हस्तनी' स्युः ॥९॥ एताः शितः ॥२३॥१०॥ 'एताश्चतस्रः शितो ज्ञेयाः' । भवति, भवेत्, भवतु, अभवत् ॥१०॥ अद्यतनी-दि ताम् अन् , सितम् त, अम् व मत आताम् अन्त, थास् आथाम् ध्वम्, इ वहि महि ।३।३॥११॥ इमानि वचनानि 'अद्यतनी' स्युः ॥११॥ परोक्षा- णव अतुस् उस्, थव् अथुस् अ, ण व म; ए आते इरे, से आथे ध्वे, ए वहे महे ।।३।१२।। इमानि वचनानि 'परोक्षा' स्युः ॥१२॥ आशी:-क्यात् क्यास्ताम् क्यासुस्, क्यास् क्यास्तम् क्यास्त, क्यासम् क्यास्व क्याम; सीष्ट सीयास्ताम् सीरन्, सीष्ठास् सीयास्थाम् सीध्वम्, सीय सीवहि । 4 ·- स्योपक्षलघुवृत्तिसंचलित . - No.1M... सीमहि ।।३।१३।। इमानि वचनानि 'आशी:' स्युः ॥१३॥ श्वस्तनी-ता तारौ तारम् , तासि नास्थम् नास्थ, तास्मि तास्वस् तास्मन् ; ता तारी तारम् , नासे तासाये ताध्वे, ताहे तास्वहे नारमहे ।३१३॥१४॥ इमानि वचनानि 'श्वस्तनी' स्युः ॥१४॥ भविष्यन्ती- स्यति स्यतस् स्यन्ति, स्यसि स्ययम् स्मथ, स्यामि स्यावस् स्यामन; स्वत स्येते स्यन्ते, स्यसे स्येथे स्पध्चे, स्य स्यावहे स्यामहे ।३।३।१५|| इमानि वचनानि 'भविष्यन्ती' स्युः ॥१५॥ क्रियातिपत्ति:- स्यत् स्यताम् स्यन, स्पस् स्यतम् स्यत, स्यम् स्याव स्यामः स्यत स्येताम् स्यन्त, स्यथास् स्येथाम् स्यध्वम् , स्य स्यावहि स्यामहि ।।३।१६।। इमानि वचनानि क्रियातिपत्तिा' स्युः ॥१६|| त्रीणि त्रीण्यन्ययुप्मदस्मदि ।३।३।१७।। 'सर्वासां विभक्तीनां त्रीणि त्रीणि वचनानि, अन्यस्मिन्नर्थ युप्मदर्थेऽस्मदर्थ च वाच्ये यथाक्रम स्युः । स पचति, तो पचतः, ते पचन्ति । पचते, पचेते, पचन्ते । त्वं पचसि, युवां पचयः, यूयं पचथ । पचसे, पचेथे, पचध्वे । अहं पचामि, आवां पचावः, वयं पचामः । पचे, पचावहे, पचामहे । एवं सर्वासु । द्वययोगे त्रययोगे च पराश्रयमेव वचनम् । स च त्वं च पचयः, स च त्वं च अहं च पचामः ॥१७॥ एक-द्वि-बहुपु ३।३॥१८॥ 'अन्यादिपु यानि त्रीणि त्रीण्युक्तानि तान्येक-द्वि-बहुप्वर्थेषु स्युः । स का ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ J me . A पचति, तौ पचतः, ते पचन्तीत्यादि ॥१८॥ नवाऽऽद्यानि शत-कसू च परस्मैपदम् ।।३।१९।। 'सर्वविभक्तीनामायानि नव नव वचनानि शतृ-कसू च परस्मैपदानि स्युः। तिव, तस्, अन्ति; सिव् , थस् , थ; मिव् , वस् , मस् । एवं सर्वासु ॥१९॥ पराणि काना-नशी चाऽऽत्मनेपदम् ।३।३।२०॥ सर्वविमतीनां पराणि नव नव वचनानि कानानशौ चात्मनेपदानि स्युः । ते, आते, अन्ते से, आथे, ध्वे; ए, वहे, महे । एवं सर्वासु ॥२०॥ तत् साप्याऽनाप्यात् कर्मभावे, कृत्य-क्त-खलाश्च ३२३२१॥ तद्- आत्मनेपदं कृत्य-त-खलाश्च प्रत्ययाः सकर्मकाद्धातोः कर्मणि, - अकर्मकादविवक्षितकर्मकाच्च भावे स्युः । क्रियते कटश्चैत्रेण, चक्राणः, )क्रियमाणः, भूयते त्वया, भूयमानम्, क्रियते, मृदु पच्यते, कार्यः, कर्तव्यः करणीयः देयः कृत्यः कटस्त्वया, शयितव्यम्, शयनीयम् , शेयम् , कार्यम् , कर्तव्यम् , करणीयम् , देयम् कृत्यम् ; त्वया कृतः कटः, शयितम् , कृतं त्वया; सुकरः कटस्त्वया, सुशयम् , सुकरं त्वया, सुकट- कराणि वीरणानि, ईषदाव्यम्भवं भवता, सुज्ञानं तत्त्वं मुनिना, सुग्लानं दीनेन मास आस्यते, मासमास्यते ॥२१॥ इडितः कर्त्तरि ३३२२२॥ 'इदितो डितश्च धातोः कर्तर्यात्मनेपदम्' स्यात् । एघते, एधमानः, शेते, , शयानः ॥२२॥ क्रियाव्यतिहारेऽगति-हिंसा-शब्दार्थ-हसोह-वहश्चा- अनन्योऽन्यार्थे ।३।३।२३॥ अन्यचिकीर्षितायाः क्रियाया अन्येन हरणं करणम् क्रियाव्यतिहारः, तद- - ·१६४ स्वोपशलघुवृत्तिसंचलितं Home ? र्थाद् गति-हिंसा-शव्दार्थ-हस्वर्नाद् धातोर्ह वहिभ्यां च कर्त्तर्यात्मनेपदम्' 'स्यात्, न त्वन्योऽन्येतरेतर-परस्परशब्दयोगे। व्यतिलुनते,व्यतिहरन्ते, व्यतिवहन्ते भारम् । क्रियेति किम् ! द्रव्यव्यतिहारे मा भूत,- चैत्रस्य धान्यं व्यतिलुनन्ति । गत्यर्थादिवर्जन किम् ? व्यतिसर्पन्ति,व्यतिहिंसन्ति, व्यतिजल्पन्ति,व्यतिहसन्ति । अनन्योऽन्यार्थ इति किम् ? परस्परस्य व्य- तिलुनन्ति । कर्तरीत्येव- तेन भावकर्मणोः पूर्वेणैव गत्यर्थादिभ्योऽपि . स्यात्,- व्यतिगम्यन्ते प्रामाः ॥२३॥ निविशः ३२३२४॥ नेविंशः 'कर्यात्मनेपदम्' स्यात् । निविशते ॥२१॥ उपसर्गादस्योहो वा ३२३२२५॥ उपसर्गात् पराभ्यामस्यत्यूहिभ्याम् ' कर्तर्यात्मनेपदं वा' स्यात् । विपर्य- स्यते, विपर्यस्यति समूहते, समूहति ॥२५॥ उत्-स्वराद् युजेरयज्ञतत्पाने ।३।३।२६॥ उदः स्वरान्ताच्चोपसर्गात् पराद् युनक्तेः 'कर्त्तर्यात्मनेपदम्' स्यात्, न चेद् यज्ञे यत्तत्पात्रं तद्विषयो युज्यर्थः स्यात् । उद्युके, उपयुद्धे । उत्स्वरादिति किम् ? संयुनक्ति । अयज्ञतत्पात्र इति किम् ? द्वन्द्वं यज्ञपात्राणि प्रयुनक्ति । परि-व्यवात् क्रियः ।।३।२७॥ एभ्य उपसर्गेभ्यः परात् क्रीणातेः 'कर्त्तर्यात्मनेपदम्' स्यात् । परिक्रीणीते, विक्रीणीते, अवक्रीणीते । उपसर्गादित्येव- उपरिक्रीणाति ॥२७॥ परा-वेर्जे: ।३३।२८॥ आम्यां पराजयतेः 'कर्तर्यात्मनेपदम्' स्यात् । पराजयते, विजयते । उपसर्गाभ्यामित्येव- बहुवि जयति वनम् ॥२८॥ समः क्षणोः ३२३२२९॥ .

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ १६५ AND - . वर समः परात् क्ष्णौतेः 'कर्यात्मनेपदम्' स्यात् । संक्ष्णुते शस्त्रम् । सम इति किम् ? क्ष्णौति । उपसर्गादित्येव-आयसं क्ष्णौति ॥२९॥ अपस्किरः ।३।३॥३०॥ अपार किरतेः सस्सट्कात् 'कर्यात्मनेपदम् स्यात् । अपस्किरते वृषभो हृष्टः । सस्सटनिर्देशः किम् ? अपकिरति। अपेति किम् ? उपस्किरति ॥३०॥ उदश्चर: साप्यात् ।।३॥३१॥ उत्पूर्वाञ्चरेः सकर्मकात् 'कर्तर्यात्मनेपदम् ' स्यात् । मार्गमुच्चरते। साप्या- दिति किम् ? धूम उच्चरति ॥३१॥ समस्तृतीयया ॥२३॥३२॥ सम्पूर्वाञ्चरेस्तृतीयान्तेन योगे कर्यात्मनेपदम्' स्यात् । अश्वेन सञ्चरते। तृतीययेति किम् ? उभौ लोको सञ्चरसि ||३२|| क्रीडोकूजने |३३३शा कूजनम्- अव्यकः शब्दः, ततोऽन्यार्थात् संपूर्वात् क्रीडतेः 'कर्यात्मने- पदम्' स्यात् । संक्रीडते । सम इत्येव- क्रीडति । अकूजन इति किम् । .. . ។ 4 संक्रीडन्त्यनांसि ॥३३॥ a अन्वाङ्-परेः ॥३३॥३४॥ एभ्यः परात् क्रीडतेः 'कर्यास्मनेपदम्' स्यात् । अनुक्रीडते, आक्री- डते, परिक्रीडते ॥३४॥ शप उपलस्भने २३२३५॥ उपलम्भनम्- प्रकाशनं शपथो वा, तदर्थाच्छपतेः 'कर्यात्मनेपदम्' स्यात् । मैत्राय शपते । उपलम्भन इति किम् ? मैत्रं शपति ॥३५॥ आशिषि नाथ: ३३२३६॥ आशीरादेव नाथेः 'कर्यात्मनेपदम्' स्यात् । सपिषो नाथते । आशि- न ·१६६ स्वोपक्षलधुवृत्तिसंवलितं ? - " . षीति किम् ? मधु नाथति ॥३६॥ मुनजोऽत्राणे ।।३।३७॥ पालनादन्यार्थाद् भुनक्तेः 'कर्यात्मनेपदम् ' स्यात् । ओदनं भुते । भुनज इति किम् ? ओष्ठौ निर्भुजति । अत्राण इति किम् ? पृथ्वी भुनक्ति ॥ ३७॥ हृगो गतताच्छील्ये ३२३॥३८॥ गतम्- सादृश्यम् , हृगो गनताच्छील्यार्थात 'कर्तर्यात्मनेपदम्' स्यात् । पैतृकमश्वा अनुहरन्ते, पितुरनुहरन्ते । गत इति किम् ? पितुर्हरति चोर- यतीत्यर्थः । ताच्छील्य इति किम् ? नटो राममनुहरति ॥ ३८ ॥ पूजाऽऽचार्यक-भृत्युत्क्षेप-ज्ञान-विगणन-व्यये नियः । 1३।३२३९॥ पूजादिषु गम्येषु नियः ‘कर्तर्यात्मनेपदम् ' स्यात् । नयते विद्वान् स्याद्वादे, माणवकमुपनयते, कर्मकरानुपनयते, शिशुमुदानयते, नयते तत्त्वार्थे, मद्राः कारं विनयन्ते, शतं विनयते । एग्विति किम् ? अजां नयति ग्रामम् ।। कर्तृस्थामूर्त्ताऽऽप्यात् ।३।३।४०॥ कर्तृस्थममूर्त कर्म यस्य तस्मानियः 'कर्यात्मनेपदम्' स्यात् । श्रमं 'विनयते । कर्तृस्थेति किम् ? चैत्रो मैत्रस्य मन्यु विनयति । अमूर्चेति किम् ! गर्ल्ड विनयति । आप्येति किम् ? बुद्ध्या विनयति ।। ४० ॥ शदेः शिति ।३३॥४॥ शिद्विषयात् शदेः 'कर्तर्यात्मनेपदम्' स्यात् । शीयते । शितीति किम् ? शत्स्यति ॥४१॥ नियतेरद्यतन्याशिषि च ३३१४२॥ अतोऽद्यतन्याशीविषयाच्छिद्विषयाच 'कर्यात्मनेपदम्' स्यात् । अमृत, ?

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ १६७ मृषीष्ट, म्रियते । अद्यतन्याशिषि चेति किम् ? ममार ॥ ४२ ॥ क्यक्षो नवा ॥३॥४३॥ क्यमन्तात् ' कर्यात्मनेपदं वा' स्यात् । निद्रायति, निद्रायते ॥४शा युद्भ्योऽद्यतन्याम् ।।३।४४|| धुतादिभ्योऽद्यतनीविषये 'कर्त्तर्यात्मनेपदं वा' स्यात् । व्यद्युतत् , व्य- घोतिष्ट; अरुचत् , अरोचिष्ट । अद्यतन्यामिति किम् ? द्योतते ।। ४४ ॥ वृद्भ्यः स्य-सनोः ॥३॥३॥४५॥ वृदादेः पञ्चतः स्या-दौ प्रत्यये सनि च विषये 'कर्यात्मनेपदं वा' स्यात् । वय॑ति, वर्तिप्यते; विवृत्सति, विवर्तिषते । स्य-सनोरिति किम् ! - 4 " वर्तते ॥ १५॥ कृपः श्वस्तन्याम् ।३।३।४६॥ कृपेः श्वस्तनीविषये कर्तर्यात्मनेपदं वा' स्यात् । करप्तासि, कल्पि- तासे ॥ ४६॥ क्रमोऽनुपसर्गात् ।३।३।४७॥ अविद्यमानोपसर्गात् क्रमतेः 'कर्यात्मनेपदं वा' स्यात् । क्रमते, कामति । अनुपसर्गादिति किम् ? अनुक्रामति ॥ १७ ॥ वृत्ति-सर्ग-तायने ।३।३।४८॥ वृत्तिः- अप्रतिबन्धः, सर्ग:- उत्साहः, तायनम्- स्फीतता, एतद्वृत्तेः क्रमेः 'कर्यात्मनेपदम्' स्यात् । शास्त्रेऽस्य क्रमते बुद्धिः, सूत्राय क्रमते, क्रमन्तेऽस्मिन् योगाः॥४८॥ परोपात् ।।२४९॥ आभ्यामेव परात् क्रमेवृत्त्याद्यर्थात् 'कर्यात्मनेपदम्' स्यात् । पराक्रमते, उपक्रमते । परोपादिति किम् ? अनुक्रामति । वृत्त्यादावित्येव- पराका- ·१६८ स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलित मति ॥ १९॥ वेः स्वार्थे ३२३२५०॥ स्वार्थः- पादविक्षेपः, तदर्थाद् विपूर्वात् क्रमेः 'कर्तर्यात्मनेपदम् स्यात् । साधु विक्रमते गजः । स्वार्थ इति किम् ? गजेन विक्रामति ॥ ५० ॥ प्रोपादारस्ले ३३५१॥ आरम्भार्थात् प्रोपाभ्यां परात् क्रमेः 'कर्तर्यात्मनेपदम्' स्यात् । प्रक्र- मते, उपक्रमते मोक्तुम् । आरम्म इति किम् ? प्रक्रामति यातीत्यर्थः ॥५१॥ आङो ज्योतिरुद्गमे ३२३३५२॥ आङः परात् क्रमेश्चन्द्राद्युद्गमार्थात 'कर्यात्मनेपदम्' स्यात् । आक्रमते चन्द्रः स्यों वा । ज्योतिरुद्धम इति किम् ! आक्रामति बटुः कुतुपम् , धूम आक्रामति ।। ५२ ॥ दागोऽस्वाऽऽस्यप्रसार-विकासे ३।३१५३॥ स्वाऽऽस्यप्रसार-विकासाभ्यामन्यार्थाद् आयूर्वाद् दागः 'कयात्मने- पदम् स्यात् । विद्यामादत्ते । स्वास्यादिवर्जनं किम् ? उष्ट्रो मुखं व्याद- दाति, कूलं व्याददाति ।। ५३ ॥ तु-प्रच्छः ।३२३३५४॥ आपूर्वान्नौतेः प्रच्छेश्च ‘कर्यात्मनेपदम् ' स्यात् । आनुते शृगालः, आपृच्छते गुरुत् ॥ ५४ ॥ गमेः क्षान्तौ ।।३५५॥ कालहरणार्थाद् गमयतेराड्पूर्वात् 'कर्तर्यात्मनेपदम् स्यात् । आगमयते गुरुम् , कश्चित् कालं प्रतीक्षते।क्षान्ताविति किम् : विद्यामागमयति ॥५५|| हा स्पर्द्ध २३५६॥ आपूर्वाद् यतेः स्पद्धे गम्ये 'फर्यात्मनेपदम्' स्यात् । मल्लो मल्ल- .

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥
माहूयते । स्पर्द्ध इति किम् ? गामायति ॥ ५६ ॥
सं-नि-वेः ।३।३।५७॥
एभ्यो हयतेः 'कर्त्तर्यात्मनेपदम्' स्यात् । संहयते,नियते,विह्वयते ॥५७||
उपात् ।।३।५८॥
उपाद् हयतेः 'कर्त्तर्यात्मनेपदम्' स्यात् । उपह्वयते ।। ५८ ॥
यमः स्वीकारे ।३।३३५९।।
उपाद् यमेः स्वीकारार्थात् 'कर्त्तर्यात्मनेपदम्' स्यात् । कन्यामुपयच्छते,
.उपायंस्त महास्त्राणि । चिनिर्देशः किम् ? शाटकानुपयच्छति ॥ ५९॥
देवाऽर्चा-मैत्री-सङ्गम-पथिकर्तृक-मन्त्रकरणे स्थः ।।३।६०॥
एतदर्थाद् उपपूर्वात् तिष्ठतेः 'कर्यात्मनेपदम्' स्यात् । देवा ,-जिनेन्द्र-
मुपतिष्ठते । मैत्री,- रथिकानुपतिष्ठते । सङ्गमः,- यमुना गङ्गामुपतिष्ठते ।
पन्थाः कर्ता यस्य तत्र,- सुघ्नमुपतिष्ठते पन्थाः । मन्त्रः करणं यस्य,
ऐन्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते ॥ ६० ॥
वा लिप्सायाम् ।।३।६॥
उपात् स्थो लिप्सायां गम्यमानायाम् ‘कर्यात्मनेपदं वा' स्याद् । भिक्षु-
तकुलमुपतिष्ठते, उपतिष्ठति वा ।। ६१ ॥
उदोऽनूहे ३२३२६२॥ .
अनूा या चेष्टा तदर्थाद् उत्पूर्वात् स्थः 'कर्त्तर्यात्मनेपदम्' स्यात् ।
मुक्तावुत्तिष्ठते। अनूवेति किम् ? आसनादुत्तिष्ठति । ईहेति किम् ? ग्रामाच्छ-
.
तमुनिष्ठति ॥ ६२ ।।
सं-वि-प्रा-ऽवात् ।।३।६३॥
एभ्यः परात् स्थः 'कर्तर्यात्मनेपदम्' स्यात् । संतिष्ठते, वितिष्ठते, प्रतिष्ठते,
अवतिष्ठते ॥ ६३ ॥

·स्वोपशलघुवृत्तिसंवलितं ज्ञीप्सा-स्थेये ३२३६४॥ ज्ञीप्सा- आत्मप्रकाशनम्, स्थेयः- सभ्यः, जीप्सायां स्थेयविषयार्थे च वर्तमानात् स्थः 'कर्तर्यात्मनेपदम्' स्यात् । तिष्ठते कन्या च्छात्रेभ्यः, त्वयि तिष्ठते विवादः ॥ ६४ ॥ प्रतिज्ञायाम् ॥३३॥६५॥ अभ्युपगमार्थात् स्थः 'कर्तर्यात्मनेपदम्' स्यात् । नित्यं शब्दमा- तिष्ठते॥६५॥ समो गिरः शश६६॥ संपूर्वाद् गिरः प्रतिज्ञार्थात् 'कर्तर्यात्मनेपदम्' स्यात् । स्याद्वादं सझिरते ॥६६॥ अवात् ।३।३।६७॥ अवाद् गिरः 'कर्त्तर्यात्मनेपदम्' स्यात् । अवगिरते ॥ ६७ ॥ निहवे ज्ञः ॥३॥३॥६८॥ निहवः- अपलापः, तद्वृत्तेः 'कर्त्तर्यात्मनेपदम्' स्यात् । शतमपजानीते। सं-प्रतेरस्मृतौ ।३।३।६९॥ स्मृतेरन्यार्थात् संप्रतिभ्यां पराज्ज्ञः 'कर्तर्यात्मनेपदम् स्यात् । शतं सं. जानीते, शतं प्रतिजानीते । अस्मृताविति किम् ? मातुः संजानाति ॥६९॥ अननोः सनः ।।३।७०|| सन्नन्ताज्ज्ञः 'कर्तर्यात्मनेपदम्' स्यात्, न त्वनोः परात् । धर्म जिज्ञासते । अननोरिति किम् ! धर्ममनुजिज्ञासति ॥ ७० ॥ शुवोऽनाङ्-प्रतेः ।३।३७१॥ सन्नन्ताच्छुणोतेः ' कर्यात्मनेपदम्' स्यात्, न त्वाङ्मतिभ्यां परात् । शुश्रूषते गुरून् । अनामतेरिति किम् ? आशुश्रूषति, प्रतिशुश्रूषति ॥७१॥ स्मृ-हशः ॥३॥३॥७२॥ ? A ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ १७१ । आभ्यां सन्नन्ताभ्याम् 'कर्यात्मनेपदम्' स्यात् । सुस्मूर्षते, दिहक्षते ॥७२॥ शको जिज्ञासायाम् ॥३॥७३॥ शको ज्ञानानुसंहितार्थात् सन्नन्तात् 'कर्तर्यात्मनेपदम्' स्यात् । विद्याः शिक्षते । जिज्ञासायामिति किम् ? शिक्षति ।। ७३ ।। प्राग्वत् ।३।३७४॥ सनः पूर्वो यो धातुस्तस्मादिव सन्नन्तात् 'कर्त्तर्यात्मनेपदम् स्यात् । शि- : शयिषते, अश्वेन संचिचरिषते ।। ७४ ।। आमः कृगः।३।३।७५॥ आमः परादनुप्रयुक्तात् कृग आम एव प्राग् यो धातुस्तस्मादिव 'कर्या- त्मनेपदम्' स्यात् , भवति न भवति चेति विधिनिषेधावतिदिश्यते । ईहाञ्चक्रे, विभयाञ्चकार । कृग इति किम् ? ईक्षामास ॥ ७५ ॥ गन्धना-ऽवक्षेप-सेवा-साहस-प्रतियत्न प्रकथनोपयोगे ३२३७६॥ एतदर्थात् कृगः ‘कर्त्तर्यात्मनेपदम्' स्यात् । गन्धनम्- द्रोहेण परदोषो- द्घाटनम् , उत्कुरुते । अवक्षेपः- कुत्सनम्, दुर्वृत्तानवकुरुते । सेवा, महामानानुपकुरुते । साहसम्- अविमृश्य प्रवृत्तिः, परदारान् प्रकुरुते । प्रतियत्नः-गुणान्तराऽऽधानम्, एधोदकस्योपस्कुरुते । प्रकथनम्,- जन- वादान् प्रकुरुते । उपयोगः- धर्मादौ विनियोगः, शतं प्रकुरुते ॥ ७६ ।। अधेः प्रसहने ।३।३१७७॥ अधेः परात् कृगः प्रसहनार्थात् 'कर्तर्यात्मनेपदम्' स्यात् । प्रसहनम्- परामिभवः परेणापराजयो वा, तं हाऽधिचक्रे । प्रसहन इति किम् । , . तमधिकरोति ॥ ७७॥ दीप्ति-ज्ञान-यत्न-विमत्युपसंभाषोपमन्त्रणेवदा।।३१७८॥

·१७२ स्वोपशलघुपतिसंवलितं - एष्वर्थेषु गम्येपु वदः कर्त्तयात्मनेपदम्' स्यात् । दीप्तिः- भासनम् , वदते विद्वान् स्याद्वादे । ज्ञाने,-वदते धीमांस्तत्त्वार्थे । यले,-तपसि वदते। नानामतिविमतिः, धर्मे विवदन्ते । उपसंभाषा- उपसान्त्वनम् . कर्मकरा- नुपवदते । उपमन्त्रणम्- रहस्युपच्छन्दनम्, कुलभार्यामुपवदते ॥ ७८॥ व्यक्तवाचां सहोक्तौ ।३।३॥७९॥ व्यक्तवाचो रूट्या मनुष्यादयस्तेषां संभूयोचारणार्थाद् वदः 'कर्त्तर्यात्म- नेपदम् ' स्यात् । संप्रवदन्ते ग्राम्याः । व्यक्तवाचामिति किम् ? संप्रवदन्ति शुकाः । सहोक्ताविति किम् ? चैत्रेणोक्त मैत्रो वदति ।। ७९ ॥ विवादे वा ३३३८०॥ विरुद्धार्थो वादो विवादः, व्यक्तवाचां विवादरूपसहोक्तयर्थाद् वदः 'कर्त- त्मिनेपदं वा' स्यात् । विप्रवदन्ते विप्रवदन्ति वा मौहूर्ताः । विवाद इति किम् ! संप्रवदन्ते वैयाकरणाः। सहोक्तावित्येव- मौहों मौहूर्तेन क्रमाद् . विप्रवदति ॥ ८०॥ अनोः कर्मण्यसति शश८१॥ व्यकवाचामर्थे वर्तमानादनुपूर्वाद् वदः कर्मण्यसति 'कर्यात्मनेपदम्' स्यात् । अनुवदते चैत्रो मैत्रस्य । कर्मण्यसतीति किम् ? उकमनुवदति । व्यक्तवाचामित्येव- अनुवदति वीणा ॥ ८१ ॥ जः ।३।३८२॥ जानातेः कर्मण्यसति 'कर्तर्यात्मनेपदम्' स्यात् । सर्पिषो जानीते । कर्म- ज्यसतीत्येव- तैलं सर्पिपो जानाति ।। ८२ ॥ उपात् स्थः ।३।३।८३॥ अतः कर्मण्यसति 'कर्यात्मनेपदम्' स्यात् । योगे योग उपतिष्ठते । कर्मण्यसतीत्येव- राजानमुपतिष्ठति ।। ८३ ।।

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ १७३ समो गमृच्छि-प्रच्छि-श्रु-वित्-स्वरत्यत्ति-दृशः ॥२८॥ संपूर्वेभ्य एभ्यः कर्मण्यसति 'कर्तर्यात्मनेपदम्' स्यात् । सङ्गच्छते, समृ- च्छिष्यते, संपृच्छते, संशृणुते, संविचे, संस्वरते, समृच्छते, समिते, संपश्यते । कर्मण्यसतीत्येव- सङ्गच्छति मैत्रम् ॥ ८४ ॥ वेः कृगः शब्दे चाऽनाशे ।।३।८५॥ अनाशार्थाद् विपूर्वात् कृगः कर्मण्यसति, शब्दे च कर्मणि 'कर्तर्यात्मने- पदम्' स्यात् । विकुर्वते सैन्धवाः, क्रोष्टा विकुरुते स्वरान् । शब्दे चेति किम् ? विकरोति मृदम् । अनाश इति किम् ? विकरोत्यध्यायम् ।।८।। आङो यम-हनः, स्वेऽङ्गे च ३३३८६।। आङः पराभ्यां यम्-हन्भ्यां कर्मण्यसति, कर्तुः स्वेङ्गे च कर्मणि 'कर्ता- त्मनेपदम्' स्यात् । आयच्छते, आहते वा । स्वेऽङ्गे,- आयच्छते, आहते वा पादम् । स्वेते चेति किम् ! आयच्छति रज्जुम् ।। ८६ ।। व्युदस्तपः ।३।३।८७॥ आभ्यां परात् तपेः कर्मण्यसति, स्वेऽङ्गे च कर्मणि 'कर्यात्मनेपदम्' * स्यात् । वितपते उत्तपते रवि वितपते उत्तपते पाणिम् ॥ ८७ ॥ अणिकर्मणिकर्तृकापिणगोऽस्मृतौ ।३।३।८८॥ अणिगवस्थायां यत्कर्म तदेव णिगवस्थायां कर्ता यस्य तस्माद् णिगन्तादस्मृत्यर्थात् ' कर्यात्मनेपदम्' स्यात् । आरोहयते हस्ती हस्तिप- कान् । अणिगिति किम् ! आरोहयति हस्तिपकान् महामात्रः, आरोहयन्ति महामात्रेण हस्तिपकाः । गित् किम् ? गणयते गणो गोपालकम् । क- मैति किम् ? दर्शयति प्रदीपो भृत्यान् । णिगिति किम् ! लुनाति केदार चैत्रः, लूयते केदारः स्वयमेव, तं प्रयुइक्त लावयति केदारं चैत्रः । कति किम् ? आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः, तानेनमारोहयति महा- . al seda ·१७६ स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं 1. + 1 - नीहीन संयच्छते संयच्छति वा ॥ ९९ ।। शेषात् परस्मै ३२३३१००॥ 'येभ्यो धातुभ्यो येन विशेषेणाऽऽत्मनेपदमुक्कं ततोऽन्यस्मात् करि पर- स्मैपदम्' स्यात् । भवति, अत्ति ॥ १० ॥ परानोः कृगः शश१०१॥ परानुपूर्वात् कृगः 'कर्तरि परस्मैपदम् स्यात् । पराकरोति, अनुकरोति ।। प्रत्यभ्यतेः क्षिपः ।३।३।१०२॥ एभ्यः परात् क्षिपः 'कर्तरि परस्मैपदम् ' स्यात् । प्रतिक्षिपति, अमिक्षि- पति, अतिक्षिपति ॥ १०२ ।। माद वहः ।।३।१०३॥ अतः 'करि परस्मैपदम् ' स्यात् । प्रवहति ॥ १०३ ।। परेषश्च ।३।३।१०४॥ परेः परान्मृषेर्वहेश्व 'कर्तरि परस्मैपदम्' स्यात् । परिमृष्यति, परिवहति व्याङ्-परे रमः ३२२१०५॥ एभ्यः पराद् रमेः 'कर्तरि परस्मैपदम्' स्यात् । विरमति, आरमति, परिरमति ॥ १०५॥ वोपात् शिश१०६॥ उपाद् रमेः 'कर्तरि परस्मैपदं वा स्यात् । भार्यामुपरमति, उपरमते वा ।। अणिगि प्राणिकर्तृकानाप्यापिणगः ।।३।१०७॥ अणिगवस्थायां यः प्राणिकर्तृकोऽकर्मकश्च धातुस्तस्मात् णिगन्तात् 'कर्तरि परस्मैपदम्' स्यात् । आसयति चैत्रम् । अणिगीति किम् ? स्वयमेवा- रोहयमाणं गजं प्रयुक्त-आरोहयते । अणिगिति गकारः किम् ! चेतय- मानं प्रयुद्धे चेतयते। प्राणिकर्तृकादिति किम् ?शोषयते व्रीहीन् आतपः . 1. ५ S ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ Namah - AM M अनाप्यादिति किम् ? कटं कारयते ॥ १०७ ।। चल्याहारार्थे-बुध-युध-घु-गु-नु-नश-जनः ।३।३।१०८॥ 'चल्या-ऽऽहारार्थेभ्य इडादिभ्यश्च णिगन्तेभ्यः ‘कर्तरि परस्मैपदम्' १. स्यात् । चलयति, कम्पयति; भोजयति, आशयति चैत्रमन्नम् ; सूत्रमध्या- पयति शिष्यम् , बोधयति पद्मं रविः, योधयति काष्ठानि, प्रावयति राज्यम्, द्रावयत्ययः, सावयति तैलम् , नाशयति पापम् , जनयति पुण्यम् ॥ १०८॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायां सिद्धहेमचन्द्राभिधानस्वोपज्ञशब्दानुशासव- लघुत्तौ तृतीयस्याध्यायस्य तृतीयः पादः समाप्तः ॥ ३ ॥ ३ ॥ श्रीदुर्लमेशयुमणेः पादास्तुष्टुविरे न कः ।। लुलद्भिर्मेदिनीपाले लिखिल्यैरिवाग्रतः ।। ११ ।। [चतुर्थः पादः] गुपौ-धूप-विच्छि-पणि-पनेरायः ।३।४।१।। * एभ्यो धातुभ्यः स्वार्थे 'आयः' स्यात् । गोपायति, धूपायति,विच्छा- यति,पणायति,पनायति ॥१॥ कमेणि श४२॥ कमेः स्वार्थे 'णिङ्' स्यात् । कामयते ॥२॥ ऋतेङमयः शाशा ऋतेः स्वाथें डीयः' स्यात् । ऋतीयते ॥३॥ अशवि ते वा ३।४।४॥ 'गुपादिभ्योऽशविषये ते- आयादयो वा' स्युः । गोपायिता,गोप्ता काम- , ·१७४ स्वोपशलघुवृत्तिसंवलितं ~~~rnniwan. ~ , का . .. - । मात्रः । णिग इति किम् ? आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः, तानारोहयते हस्तीत्यणिगि मा भूत् । अस्मृताविति किम् ? स्मरयति वनगुल्मः को- किलम् ।। ८८॥ प्रलसमे गृधि-बच्चेः ।३।३।८९|| आभ्यां णिगन्ताभ्यां वञ्चनार्थाभ्याम् ‘कर्यात्मनेपदम्' स्यात् । बटुं. गर्द्धयते वञ्चयते वा । प्रलम्भ इति किम् ? श्वान गर्द्धयति ।। ८९ ॥ लीङ्-लिनोऽचा-ऽभिभवे चाऽऽच्चाऽकतयपि ३२३२९०॥ आभ्यां णिगन्ताभ्याम -ऽभिभव-प्रलम्भार्थाभ्याम् 'कर्यात्मनेपदं स्याद् , आचानयोरकर्यपि' । अर्चा,- जटाभिरालापयते । अभिभवः,- श्येनो वर्तिकामपलापयते । प्रलम्भः,- कस्त्वामुल्लापयते । अकर्यपीति किम् ? जटाभिरालाप्यते जटिलेन ॥ ९० ।। स्मिङ प्रयोक्तुः स्वार्थे ।३।३।९१॥ प्रयोक्तृतो यः स्वार्थः स्मयस्तदर्थात् णिगन्तात् स्मिडः 'कर्तर्यात्मनेपदं स्याद्, आञ्चास्याऽकर्तर्यपि' । जटिलो विस्मापयते । प्रयोक्तुः स्वार्थ इति किम् ? रूपेण विस्माययति । अकर्त्तर्यपीत्येव- विस्मापनम् ॥९१ ॥ विभेतेीप च ।३।३।९२॥ प्रयोक्तृतः स्वार्थवृत्तय॑न्ताद भियः 'कर्तर्यात्मनेपदं स्याद् , अस्य च भीष् , पक्षे आच्चाऽकर्त्तर्यपि' । मुण्डो भीषयते, भापयते वा । प्रयोक्तुः स्वार्थ इत्येव- कुञ्चिकया भाययति । अकर्यपीत्येव- भीषा, मापनम् ।।१२।। मिथ्याकृगोऽभ्यासे ।३।३।१३॥ मिथ्यायुक्तात् कृगो ण्यन्तात् क्रियाभ्यासवृत्त्यर्थात् 'कर्तर्यात्मनेपदम्' स्यात् । पदं मिथ्या कारयते । मिथ्येति किम् ? पदं साधु कारयति । अभ्यास इति किम् ? सकृत् पदं मिथ्या कारयति ॥ ९३ ।। ग . ?

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ १७५ २ परिमुहा-ऽऽयमा-ऽऽयस-पा-धे-वद-वस-दमा-ऽद-रुच- नृतः फलवति ।३२३९४॥ प्रधानफलवति कर्तरि एभ्यो विवक्षितेभ्यो णिगन्तेभ्यः 'आत्मनेपदम्' स्यात् । परिमोहयते चैत्रम्, आयामयते सर्पम्, आयासयते मैत्रम्, पाययते वटुम्, धापयते शिशुम् , वादयते बटुम्, वासयते पान्थम् , दमयते अश्वम् , आदयते चैत्रेण, रोचयते मैत्रम्, नयते नटम् ॥९॥ ई-गितः ।३।३।९५॥ ईदितो गितश्च धातोः ‘फलवति कर्यात्मनेपदम्' स्यात् । यजते, कुरुते । फलवतीत्येव-- यजन्ति, कुर्वन्ति ॥ ९५ ॥ ज्ञोऽनुपसर्गात् ।।३।९६॥ • अतः ‘फलवति कर्त्तर्यात्मनेपदम्' स्यात् । गां जानीते । फलवतीत्येव- परस्य गां जानाति ॥ ९६ ॥ वदोऽपात् ।।३।९७॥ अतः 'फलवति कर्तर्यात्मनेपदम्' स्यात् । एकान्तमपवदते । फलवती- त्येव- अपवदति परं स्वभावात् ।। ९७ ॥ समुदाङो यमेरग्रन्थे ।३।३।९८॥ एभ्यः पराद् यमेरग्रन्थविषये 'फलवत्कर्यात्मनेपदम्' स्यात् । संयच्छते श्रीहीन्, उद्यच्छते भारम्, आयच्छते भारम् । अग्रन्थ इति किम् ? चिकित्सामुद्यच्छति । फलवतीत्येव- संयच्छति ॥ ९८ ॥ पदान्तरगस्ये वा ।३।३०९९।। 'प्रकान्तसूत्रपञ्चके यदात्मनेपदमुक्तं तत् पदान्तरगम्ये फलवकर्तरि वा' स्यात् । स्वं शत्रु परिमोहयते परिमोहयति वा । स्वं यज्ञं यजते यजति वा। स्वां गांजानीते जानाति वा ।स्वं शत्रुमपवदते अपवदति वा । स्वान् 4 ·१७६ स्वोपक्षलघुतिसंवलित ४. नीहीन् संयच्छते संयच्छति वा ॥ ९९ ॥ शेषात् परस्मै २१००॥ 'येभ्यो धातुभ्यो येन विशेषेणाऽऽत्मनेपदमुक्तं ततोऽन्यस्मात् कर्तरि पर- स्मैपदम्' स्यात् । भवति, अति ॥ १० ॥ परानोः कृगः ।।२१०१॥ परानुपूर्वात् कृगः करि परस्मैपदम्' स्यात् । पराकरोति, अनुकरोति ॥ . प्रत्यभ्यतेः क्षिपः।३।३।१०२॥ एभ्यः परात् क्षिपः 'कर्तरि परस्मैपदम् ' स्यात् । प्रतिक्षिपति, अभिक्षि-, पति, अतिक्षिपति ॥ १०२ ।। भादू वहः ।।३।१०३॥ अतः 'करि परस्मैपदम् ' स्यात् । प्रवहति ॥ १०३ ॥ परेषश्च ३३१०४॥ परेः परान्मृषेर्वहेश्च ‘कर्तरि परस्मैपदम्' स्यात् । परिमृष्यति, परिवहति ॥ व्याङ्-परे रमः ३३१०५॥ एभ्यः पराद् रमेः 'कर्तरि परस्मैपदम्' स्यात् । विरमति, आरमति, परिरमति ॥ १०५॥ वोपात् ।।३।१०६॥ उपाद् रमेः 'कर्तरि परस्मैपदं वा स्यात् । भार्यामुपरमति, उपरमते वा ।। अणिगि प्राणिकर्तृकानाप्याण्णिगः।३।३।१०७॥ अणिगवस्थायां यः प्राणिकर्तृकोऽकर्मकश्च धातुस्तस्मात् णिगन्तात् 'करि परस्मैपदम्' स्यात् । आसयति चैत्रम् । अणिगीति किम् ? स्वयमेवा- रोहयमाणं गजं प्रयुद्ध आरोहयते । अणिगिति गकारः किम् ! चेतय- मानं प्रयुक्त-चेतयते। प्राणिक कादिति किम् ? शोषयते त्रीहीन आतंपः ·१७७ श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ M भनाप्यादिति किम् ? कटं कारयते ॥ १०७ ॥ चल्याहारार्थेङ्-बुध-युध-शु-द्रु-नु-नश-जनः ।।३।१०८॥ चल्यर्था-ऽऽहारार्थेभ्य इडादिभ्यश्च णिगन्तेभ्यः ‘कर्तरि परस्मैपदम्' स्यात् । चलयति, कम्पयति; भोजयति, आशयति चैत्रमन्नम् ; सूत्रमध्या- पयति शिष्यम् , बोधयति पनं रविः, योधयति काष्ठानि, प्रावयति राज्यम्, द्रावयत्ययः, सावयति तैलम् , नाशयति पापम्, जनयति पुण्यम् ॥ १०८॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायां सिद्धहेमचन्द्राभिधानस्वोपज्ञशब्दानुशासन- लघुवृतौ तृतीयस्याध्यायस्य तृतीयः पादः समाप्तः ॥ ३ ॥ ३ ॥ श्रीदुर्लमेशद्युमणेः पादास्तुष्टुविरे न कैः ।। लुलद्भिर्मेदिनीपालैलिखिल्यैरिवाग्रतः ॥ ११ ॥ [चतुर्थः पादः] M गुपौ-धूप-विच्छि-पणि-पनेरायः ।।४।१॥ • एभ्यो धातुभ्यः स्वार्थे 'आयः' स्यात् । गोपायति, धूपायति,विच्छा- : यति,पणायति,पनायति ॥१॥ कमेर्णिङ् श२॥ कमेः स्वार्थे 'णिङ्' स्यात् । कामयते ॥२॥ ऋतेडींयः ३४ाशा ऋतेः स्वार्थे 'डीयः' स्यात् । ऋतीयते ॥३॥ अशवि ते वा ३४॥४॥ 'गुपादिभ्योऽशन्विषये ते- आयादयो वा' स्युः । गोपायिता,गोप्ता काम- . . १२ ·योपाषुवृतिसंवलित . -- यिता,कमिता; ऋतीयिता, अर्तिता ॥४॥ गुप्-तिजो गहऱ्या-क्षान्तौ सन् २।४।५॥ गुमो गर्दायां तिजः क्षान्तौ वर्षमानात् स्वार्थे 'सन्' स्यात् । जुगुप्सते, तितिक्षते । गोक्षान्ताविति किम् ! गोपनम् , तेजनम् ॥५॥ कितः संशय-प्रतीकारे ।।४।६॥ फितः संशय-प्रतीकारार्थात् स्वार्थे 'सन्' स्यात् । विचिकित्सति मे मनः, व्याधि चिकित्सति । संशयप्रतीकारार्थ इति किम् ? केतयति ॥६॥ शान्-वान्-मान-बधानिशाना-जैव-विचार-वैरूप्ये दीर्घश्चेतः३।४७॥ एभ्यो यथासख्यं निशानाघर्षेभ्यः स्वार्थे 'सन् स्यात्, दीर्घश्चैषां द्वित्वे पूर्वस्वेतः । शीशांसति,दीदांसति, मीमांसते, बीमत्सते। अर्थोक्तिः किम् ! अर्थान्तरे मा भूत्,-निशानम् ,अवदानम्, मानयति, बाधयति ॥७॥ धातोः कण्ड्वादेर्यक्. श४८॥ एभ्यो धातुभ्यः स्वार्थे ' यक्' स्यात् । कण्डूयति, कण्डूयते, महीयते । धातोरिति किम् ? कण्डूः ॥८॥ व्यसनादेरेकस्वराद् भृशाऽऽभीक्ष्ण्ये यङ् वा ४९॥ गुणक्रियाणामधिश्रयणादीनां क्रियान्तराव्यवधानेन साकल्येन संपत्तिः फला- तिरेको वा भृशत्वम्, प्रधानक्रियाया विक्लेदादेः क्रियान्तराव्यवधानेना- ऽऽवृत्तिराभीक्ष्ण्यम् , तद्विशिष्टार्थवृत्तेर्धातोय॑अनादेरेकस्वराद् ‘यक् वा' स्यात् । पापच्यते । व्यञ्जनादेरिति किम् ! भृशमीक्षते । एकस्वरादिति किम् ! भृशं चकास्ति । वेति किम् ! लनीहि उनीहीत्येवायं लनातीत्यादि यथा स्यात् ॥९॥ अव्यति-सूत्रि-मूत्रि-सूच्यशू! ।।४।१०॥

·dea श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ E ? एभ्यो भृशाऽऽभीक्ष्ण्यार्थवृत्तिभ्यो 'यङ्' स्यात् । अटाट्यते, अरार्यते सोसूच्यते, मोमूश्यते, सोसूच्यते, अशाश्यते, प्रोोनूयते ॥१०॥ गत्यर्थात् कुटिले श११॥ व्यञ्जनादेरेकस्वराद् गत्यर्थात् कुटिले एवार्थे वर्तमानाद् धातो-'यङ् स्यात् । चङ्गम्यते । कुटिल इति किम् ? भृशं कामति ॥११॥ गृ-लुप-सद-चर-जप-जभ-दश-दहो गये ।।४।१२॥ 'गार्थेभ्य एव एभ्यो यङ्' स्यात् । निजेगिल्यते, लोलुप्यते, सासद्यते चन्चूर्यते,जञ्जप्यते,जञ्जभ्यते,दन्दश्यते,दन्दह्यते । गर्य इति किम् ? साध जपति, भृशं निगिरति ॥१२॥ न गृणा-शुभ-रुचः ।३।४।१३।। एभ्यो यङ् न' स्यात् । निन्धं गृणाति,भृशं शोभते, भृशं रोचते ॥१३॥ बहुलं लुप् ।३।४।१४॥ 'यडो लुप् बहुलम् ' स्यात् । बोभूयते, वोभवीति । बहुलवचनात् कचित्र भगति,- लोल्या, पोपूया ॥१४॥ अचि ३।४।१५॥ 'राडोऽचि परे लुप्' स्यात् । चेच्यः, नेन्यः ॥१५॥ नोतः ३४१६॥ 'उदन्ताद् विहितस्य योऽचि परे लुब् न' स्यात् । रोख्यः ॥१६॥ चुरादिभ्यो णिच् ।३।४।१७॥ एभ्यो धातुभ्यः 'स्वार्थे णिच्' स्यात् । चोरयति । पदयते ॥१७॥ युजादेर्नवा ।।४।१८॥ एभ्यः 'स्वार्थे णिच् वा' स्यात् । योजयति,योजति। साहयति,सहति ॥१८॥ भूडा प्राप्तौ णिङ् ।३।४।१९॥ . १ ·२८० स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं . . . मुवः प्राप्त्यर्थाण्णिङ्वा' स्यात् । भावयते, भवते । प्राप्ताविति किम् ! भवति ॥१९॥ प्रयोक्तृव्यापारे णिग् ॥३॥४॥२०॥ कुर्वन्तं यः प्रयुझे तद्वयापारे वाच्ये 'धातोणिग् वा' स्यात् । कारयति, भिक्षा वासयति, राजानमागमयति, कंसं घातयति, पुण्येण चन्द्रं योजयति, उज्जयिन्याः प्रस्थितो माहिप्मत्यां सूर्यमुद्गमयति ॥२०॥ तुमर्हादिच्छायां सन्नतत्सनः ३।४।२१॥ यो धातुरिपेः कर्म इपिणैव च समानकर्तृकः स तुमर्हः, तस्मादिच्छाया- मर्थे ' सन् वा' स्यात्, न विच्छामन्नन्तात् । चिकीर्षति, जिगमिषति ।। तुमर्हादिति किम् ? यानेनेच्छति, भुक्तिमिच्छति मैत्रस्य । इच्छायामिति किम् ? भोक्तुं याति । अतत्सन इति किम् ? चिकीर्षितुमिच्छति । तदिति किम् ? जुगुप्सियते ॥२१॥ द्वितीयायाः काम्यः ३।४।२२॥ द्वितीयान्तादिच्छायाम् 'काम्यो वा' स्यात् । इदंकाम्यति । द्वितीयाया इति किम् ? इष्टः पुत्रः ॥२२॥ अमाव्ययात् क्यन् च ।२४२३|| मान्ता-ऽव्ययाभ्यामन्यस्माद् द्वितीयान्तादिच्छायाम् 'क्यन् काम्यश्च वा' स्यात् । पुत्रीयति, पुत्रकाम्यति । अमाव्ययादिति किम् ! इदमिच्छति, स्वरिच्छति ॥२३॥ आधाराच्चोपमानादाऽऽचारे शा२४॥ अमाव्ययादुपमानाद् द्वितीयान्तादाधाराचाऽऽचारार्थे 'क्यन् वा' स्यात् । पुत्रीयति च्छात्रम् , प्रासादीयति कुट्याम् ॥२४॥ कर्तुः किप, गल्भ-क्लीय-होडात्तु उित् ।।४।२५।।

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशम्दानुशासनम् ।। Mnam. - क रुपमानानाम्न आचारार्थे 'किम् वा स्यात्, गल्भ-क्लीब-होडेभ्यस्तु से एव जित् । अश्वति, गल्भते, क्लीबते, होडते ॥२५॥ क्य३।४।२६॥ कर्तरुपमानादाचारेऽर्थे 'क्यड् वा' स्यात् । हंसायते ॥२६॥ सो वा लुक् च ३।४।२७॥ सन्तात् कर्तरुपमानादाचारेऽर्थे 'क्यङ् वा स्यादन्तस्य च सो वा लक' । पयायते, पयस्यते ॥२७॥ ओजोऽप्सरसः शा२८॥ आभ्यां कर्तुंरुपमानाभ्यामाचारे 'क्यङ् वा स्यात् , सश्च लुक्' । ओजा- 'यते, अप्सरायते ॥२८॥ व्यर्थे भृशादेः स्तोः ।३।४।२९॥ भृशादः कर्तुळ्यर्थे 'क्यङ् वा स्यात् ,यथासम्भवं स्तोर्लक् च । भृशा- : यते, उन्मनायते, वेहायते । कर्तुरित्येव- अभृशम्भृशं करोति । व्यर्थ इति किम् ? भृशो भवति ॥२९॥ डाच्-लोहितादिभ्यः पित् शा३०॥ डाजन्तेभ्यो लोहितादिभ्यश्च कर्तृभ्यश्च्ब्यर्थे 'क्यड् पित्' स्यात् । पट- पटायति,पटपटायते; लोहितायति, लोहितायते । कर्तुरित्येव- अपटपटा पटपटा करोति । च्यर्थ इत्येव-लोहितो भवति ॥३०॥ कष्ट कक्ष-कृच्छ्र-सत्र-गहनाय पापे क्रमणे ४३॥ : एभ्यश्चतुर्थ्यन्तेभ्यः पापवृत्तिभ्यः क्रमणेऽर्थे 'क्यङ्' स्यात् । कष्टायते, कक्षायते, कृच्छायते,सत्रायते,गहनायते । चतुर्थीति किम् ? रिपुः कष्ट कामति । पाप इति किम् ? कष्टाय तपसे कामति ॥३१॥ रोमन्थाद् व्याप्यादुचर्वणे ।।४।३।।

·૧૮૨ स्वोपशलघुवृत्तिसंवलितं - r अभ्यवहृतं द्रव्यम्=रोमन्थः, उद्गीर्य चर्वणम्-उच्चर्वणम् , अस्मिन्नर्थे रोमन्थात् कर्मणः 'क्यङ्वा' स्यात् । रोमन्थायते गौः । उच्चर्वण इति किम् ? कीटो रोमन्थं वर्तयति ॥३२॥ फेनोष्म-वाष्प-धूमादुद्वमने ।३।४।३।। एभ्यः कर्मभ्य उद्वमनेऽर्थे 'क्यड् वा' स्यात् । फेनायते, ऊष्मायते, बाप्पायते, धूमायते ॥३३॥ सुखादेरनुभवे ।३।४॥३४॥ साक्षात्कारेऽर्थे सुखादेः कर्मणः ‘क्यड् वा' स्यात् । सुखायते, दुःखा- . . यते ॥३४॥ . शब्दादेः कृतौ वा ३।४।३५।। एभ्यः कर्मभ्यः कृतावर्थे 'क्यड् वा' स्यात् । शब्दायते, वैरायते । पक्षे णिच्-, शब्दयति, वैरयति ॥३५॥ तपसः क्यन् ।३।४३६॥ अस्मात् कर्मणः कृतावर्थे 'क्यन् वा' स्यात् । तपस्यति ॥३६॥ नमो-वरिवश्चित्रकोऽर्चा-सेवाऽऽश्चर्ये ।।४।३७॥ एभ्यः कर्मभ्यो यथासंख्यमर्चादिष्वर्थेपु 'क्यन् वा' स्यात् । नमस्यति, वरिवस्यति,चित्रीयते ॥३७॥ अङ्गानिरसने णित् ।।४।३८|| अश्वाचिनः कर्मणो निरसनेऽर्थे 'णिङ् वा' स्यात् । हस्तयते, पादयते ॥ पुच्छादुत्-परि-व्यसने ३।४।३९|| पुच्छात् कर्मण उदसने पर्यसने व्यसनेऽसने चार्थे 'णिङ्वा' स्यात् । उत्पुच्छयते, परिपुच्छयते, विपुच्छयते, पुच्छयते ॥३९॥ भाण्डात् समाचितौ ३४१४०॥

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ ~u ~~~ भाण्डात् कर्मणः समाचितावर्थे 'णिङ्वा' स्यात् । सम्भाण्डयते, परि- भाण्डयते ॥४॥ . चीवरात् परिधानार्जने शा४१॥ अस्मात् कर्मणः परिधानेऽर्जने चार्थे 'णिङ् वा' स्यात् । परिचीवरयते, संचीवरयते, [चीवरयते ॥४१॥ णिज्वहुलं नाम्नः कृगादिषु ।३।४।४२|| कृगादीनां धातूनामर्थे 'नाम्नो णिच् बहुलम् ' स्यात् । मुण्डं करोति मुण्डयति च्छात्रम् , पटुमाचष्टे-पटयति, वृक्षं रोपयति-वृक्षयति, कृतं गृहाति कृतयति ॥४२॥ बताद् भुजि-तन्निवृत्त्योः शा४३॥ व्रतम्-शास्त्रविहितो नियमः, व्रताद् भुज्यर्थात् तन्निवृत्त्यर्थाच कृगादिण्व- थेषु 'णिज्बहुलम् ' स्यात् ! पयो व्रतयति, सावद्याऽन्नं व्रतयति ॥४३॥ सत्या-ऽर्थ-वेदस्याः ।।४४४॥ 'एषां णिच्सन्नियोगे आः' स्यात् । सत्यापयति, अर्थापयति, वेदापयति ।। श्वेताश्वा-श्वतर-गालोडिता-ऽऽह्वरकस्याऽश्व-तरेत- कलुक् ।।४।४५|| 'एषां णिज्योगे यथासंख्यमश्वादेः शब्दस्य लुक्' स्यात् । श्वेतयति, अश्वयति, गालोडयति,आह्वरयति ॥४५॥ धातोरनेकस्वरादाम् परोक्षायाः, भ्वस्ति चानुतद- न्तम् ।।४।४६॥ अनेकस्वराद्धातोः परस्याः 'परोक्षायाः स्थाने आम् स्यात्, आमन्ताच परे कृभ्वस्तयः परोक्षान्ता अनु- पश्चादनन्तरं प्रयुज्यन्ते । चकासाञ्चकार, चकासाम्बभूव, चकासामास । अनेकस्वरादिति किम् ? पपाच । अनु ·स्वोपडलघुवृत्तिसंवलितं NRNAM " विपर्यास-व्यवहितिनिवृत्त्यर्थः, तेन चकारचकासाम्, ईहांचैत्रश्चक्रे इत्यादि न स्यात् ॥४६॥ दया-ऽया-ऽऽस-कासः ।।४४७॥ एभ्यो धातुभ्यः परस्याः 'परोक्षाया आम् स्यात्, आमन्ताच्च परे कृभ्व- स्तयः परोक्षान्ता अनु प्रयुज्यन्ते' । दयाञ्चके,दयाम्बभूव,दयामास; पलायाञ्चक्र,आसाञ्चक्रे, कासाचके ||४७|| गुरुनास्यादेरनृच्छूर्णोः ।३।४।४८॥ गुरु म्यादिर्यस्य तस्माद्धातोः, ऋच्छृणुवर्जात् परस्याः 'परोक्षाया आम् स्यात्, आमन्ताच परे कृभ्वस्तयः परोक्षान्ता अनु प्रयुज्यन्ते । ईहाञ्चके ईहाम्बभूव, ईहामास । गुर्विति किम् ! इयेष । नामीति किम् ? आनर्च । आदीति किम् ? निनाय । अनुच्छूोरिति किम् ? आनछु, प्रोणुनाव ।। जाग्रुष-समिन्धेर्नवा ।।४।४।। एभ्यो धातुभ्यः परस्याः ‘परोक्षाया आम् वा स्यात् , आमन्ताच्च परे कृभ्वस्तयः परोक्षान्ता अनु प्रयुज्यन्ते' । जागराञ्चकार, जागराम्बभूव, जागरामास, जजागार; ओषाञ्चकार, उवोष; समिन्धाञ्चक्रे,समीधे ॥४९॥. भी-ही-भृ-होस्तिव्वत् ।३।४।५०॥ एभ्यः परस्याः 'परोक्षाया आम् वा स्यात् , स च तिव्बत् , आमन्ताच परे कृभ्वस्तयः परोक्षान्ता अनु प्रयुज्यन्ते' । बिभयाञ्चकार, विभयाम्बमूव, विभयामास, बिभाय; जियाञ्चकार, जिहाय; विमराञ्चकार, बभार; जुहवाञ्चकार, जुहाव ॥५०॥ वेत्तेः कित् ।३।४।५१॥ देतेः परस्याः 'परोक्षाया आम् किद् वा स्यात्, आमन्ताच कृभ्वस्तयः परोक्षान्ता अनु प्रयुज्यन्ते । विदाञ्चकार, विवेद ॥५१॥ . .

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ।।
ANANARMA
.
पञ्चम्याः कृग् ।३।४५२॥
वेत्तेः परस्याः 'पञ्चम्याः किदाम् वा स्यात्, आमन्ताच परः पञ्चम्यन्तः
कृगनु प्रयुज्यते । विदाकरोतु, वेत्तु ॥५२॥
सिजद्यतन्याम् ॥४॥५३॥
अद्यतन्यां परस्यां धातोः परः 'सिच् नित्यम्' स्यात् । अनैषीत् ॥५३॥
स्पृश-मृश-कृष-तृप-हपो वा ।।४५४॥
एभ्योऽद्यतन्याम् ‘सिज् वा' स्यात् । अस्पाक्षीत् , अस्पार्टात्, अस्पृक्षत्;
अम्राक्षीत् , अमासीत् , अमृक्षत् ; अक्राक्षीत्, अकार्षीत् , अकृक्षत् ।
• अनाप्सीत् ,अताप्सीत् , अतृपत् ; अद्राप्सीत् अदासीत्, अहपत् ॥५४॥
ह-शिटो नाम्युपान्त्याददृशोऽनिटः सक् ।।४।५५॥
हशिडन्तानाम्युपान्त्याददृशोऽनिटोऽद्यतन्याम् ‘सक्' स्यात् । अधुक्षत् ,
अविक्षत् । ह-शिट इति किम् ? अभैत्सीत् । नाम्युपान्त्यादिति किम् ? अधा-
क्षीत् । अदृश इति किम् ? अद्राक्षीत् । अनिट इति किम् ? अकोषीत् ॥
श्लिषः ३४॥५६॥
लिषोऽनिटोऽद्यतन्याम् ‘सक्' स्यात् । आश्लिक्षत् कन्यां मैत्रः । अनिट
इत्येव- अश्लेषीत् ॥५६॥
नाऽसत्त्वाऽऽश्लेषे ।।४।५७॥
श्लिषोप्राण्याश्लेषार्थात् 'सक् न' स्यात् । उपाश्लिषत् जतु च काष्ठं
च । असत्त्वाऽऽश्लेष इति किम् ? व्यत्यशिलक्षन्त मिथुनानि ।।५७॥
णि-शि-दु-नु-कमः कर्तरि ३।४।५८॥
" ण्यन्तात् श्यादिभ्यश्च कर्यद्यतन्याम् 'ङ' स्यात् । अचीकरत् ,अशि-
श्रियत्, अदुद्रुवत् , असुनुवत् , अचकमत । कर्चरीति किम् ? अकारयि-
" पातां कटौ मैत्रेण ॥५८॥

·स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं - धेश्वेर्वा |३४५९॥ आम्यां कर्यद्यतन्याम् 'सेवा' स्यात् । अदधत्, अघात ; अशिधियत्, अश्वत् । कर्चरीत्येव-अधिषातां गावौ वत्सेन ॥५९॥ शास्त्यसूचक्ति-ख्यातेरङ् ॥३४॥६॥ एभ्यः कर्यद्यतन्याम् 'अ' स्यात् । अशिषत्, अपास्थत् , अवोचत्, आख्यत् । कर्चरीत्येव- अशासिषातां शिष्यौ गुरुणा ॥६०॥ सर्त्यतैर्वा शा६१॥ आभ्यां कर्यद्यतन्याम् 'अङ्वा' स्यात् । असरत् , असार्षीत् । आरद्, आर्षीत् ॥६॥ हा-लिए-सिचः शाशा एभ्यः कर्यद्यतन्याम् 'अङ्' स्यात् ।आहृत् ,अलिपत्, असिचत् ॥२॥ वाऽऽत्मने ।शश६३॥ हादेः कर्तवैद्यतन्यामात्मनेपदे वाऽङ् स्यात् । आहत, आह्वास्त; अलि- पत, अलिप्स, असिचत, असिक ॥६३॥ लदिदू-द्युतादि-पुष्यादेः परस्मै श६४॥ लदितो द्युतादेः पुष्यादेश्च 'कर्यद्यतन्यां परस्मैपदेऽङ्' स्यात् । अग मत्; अद्युतत्, अरुचत्; अपुषत्, औचत् । परस्मैपद इति किम् ! समगस्त ॥६४॥ ऋदिच्छ्वि-स्तम्भू चू-म्लुचू-ग्रुचूग्लुचू-ग्लुञ्बू जो वा ३४॥६५॥ ऋदितः श्व्यादेश्च 'कर्यद्यतन्यां परस्मैपदेऽङ् . वा' स्यात् । अरुधत्, अरौत्सीत् । अश्वत्, अश्वयीत् । अस्तमत्, अस्तम्भीत् ; अग्रुचत्, अनो चीत् । अम्लुचत् , अम्लोचीत् । अग्रुचत्, अग्रोचीत् । अग्लुचत्, अग्लो- ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् । १८७ . द ना --- ची, । अलुचत् , अग्लुञ्चीत् ; अजरत्, अनारीत् ॥६५॥ जिन् ते पदस्तलक् च शश६६॥ एद्यतेः कर्यद्यतन्यास्ते परे 'निच् स्याद्, निमित्ततस्य च लुक् । उद- पादि । त इति किम् ? उदपत्साताम् ॥६६॥ दीप-जन-वुधि-पूर-ताय-प्यायो वा ।।४।६७॥ एभ्यः कर्त्तवैद्यन्तन्यास्ते परे 'जिच् वा स्यात् , तलुक् च' अदीपि, अदी- पिष्ट; अजनि, अजनिष्ट; अबोधि,अबुद्ध, अपूरि, अपूरिष्ट; अतायि, अता- विष्ट अप्यायि, अप्यायिष्ट ॥६॥ भाव-कर्मणोः शिक्षा सर्वस्माद् धातोर्माव-कर्मविहितेऽद्यतन्यास्ते 'निच् स्यात्, तलुक् च । आसि त्वया, अकारि कटः ॥६८॥ स्वर-ग्रह-दृश-हन्भ्यः स्य-सिजाशीःश्वस्तन्यां मिट् वा ३४६९॥ स्वरान्ताद् ग्रहादेश्च विहितासु भावकर्मजासु स्य-सिजाशीः-श्वस्तनीषु 'भिट् वा' स्यात् । दायिष्यते, दास्यते; अदायिषाताम्, अदिषाताम् ; दायि- पीष्ट,दासीष्ट; दायिता, दाता । ग्राहिष्यते, ग्रहीप्यते; अग्राहिषाताम्, अग्रहीषाताम् ; प्राहिषीष्ट, ग्रहीषीष्ट; ग्राहिता, ग्रहीता । दर्शिष्यते, द्रक्ष्यते; अदर्शिषाताम् ,अदृक्षाताम् ; दर्शिषीष्ट, दृक्षीष्ट; दर्शिता, द्रष्टा । धानिष्यते,हनिप्यते अधानिषाताम्, अवधिषाताम्; धानिषीष्ट, वषिषीष्ट; घानिता, हन्ता ॥६९॥ क्यः शिति ।।४७०॥ 'सर्वस्माद् धातोर्माव-कर्मविहिते शिति क्यः' स्यात् । शय्यते वया, कियते करः । शितीति किम् ! बम्वे ॥७०॥ r ·૨૮૮ स्वोपासलघुषिसंघलिस कर्तर्यनभ्यः शन् ।३।४७१॥ अदादिवर्जाद् धातोः फर्तरि विहिते शिति 'श' स्यात् । भवति । करीति किम् ? पच्यते । अनट्य इति किम् ! अत्ति ॥७॥ दिवादेः इयः ।।४७२॥ 'दिवादेः कर्तृविहिते शिति श्यः' स्यात् । दीव्यति, जीर्यति ॥७२॥ भास भ्लास-श्रम-झाम-क्लम-त्रसि-त्रुटि-लपि-यसि संयसेवी २४७३॥ एभ्यः कर्तरि विहिते शिति श्यो वा' स्यात् । प्रास्यते, भासते; भ्ला-.. स्यते, भ्लासते; प्राम्यति, भ्रमति; काम्यति, कामति लाम्यति, कामति त्रस्यति, सति; त्रुट्यति, त्रुटति; लष्यति, लपति; यस्यति, यसति; संय- स्यति, संयसति ॥७३॥ कुपि-रजेाप्ये वा परस्मै च ३।४।७४॥ आभ्यां व्याप्ये करि शिद्विषये 'परस्मैपदं वा स्यात्, तद्योगे च श्यः । कुण्यति कुण्यते वा पादः स्वयमेव; रज्यति रज्यते वा वस्त्रं स्वयमेव । व्याप्ये करीति किम् ? कुष्णाति पादं रोगः।शितीत्येव-अकोपि ॥७४॥ स्वादेः श्नु: ।३।४७५॥ स्वादेः कर्तृविहिते शिति 'श्नुः' स्यात् । सुनोति, सिनोति ॥७५|| वाऽक्षः ३४७६॥ अक्षा कर्तृविहिते शिति- 'श्नुर्वा' स्यात् । अक्ष्णोति, अक्षति ॥७६|| तक्षः स्वार्थ वा ३।४७७॥ स्वार्थ:- तनुत्वम् , तवृत्तेस्तक्षः कर्तृविहिते शिति 'इनुर्वा' स्यात् । तक्ष्णोति, तक्षति | स्वार्थ इति किम् ! संतक्षति शिष्यम् ॥७७|| स्तम्भू-स्तम्भू-स्शम्भू-स्ऋम्भू-स्को नाच (३७८॥ 7 1

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशालनम् ॥
१८९
.
स्तम्भ्वादेः सौत्राद् धातोः, स्कुगश्च कतृविहिते शिति 'श्नाः नुश्च'
स्यात् । स्तम्नाति, स्तभ्नोति; स्तुभ्नाति, स्तुभ्नोति स्कम्नाति, स्कन्नोति;
स्कुम्नाति, स्कुन्नोति स्कुनाति, स्कुनोति ॥७८॥
क्रयादेः ३४७९॥
क्रयादेः कविहिते शिति ‘श्ना' स्यात् । क्रीणाति, प्रीणाति ॥७९॥
व्यञ्जनाच्छनाहेरानः १३१४१८०॥
न्यञ्जनात् परस्य श्नायुक्तस्य हेः 'आनः' स्यात् । पुषाण, मुषाण ।
व्यञ्जनादिति किम् ? लुनीहि ॥८॥
तुदादेः शः ३१४८१॥
एभ्यः कर्तृविहिते शिति 'शः' स्यात् । तुदति, तुदते ॥८॥
रुघा स्वराच्झनो नलुक् च ३।४।८२॥
रुधादीनां स्वरात् परः कर्तृविहिते शिति 'भः स्यात्, तद्योगे प्रकृतेनों
लुक् च।रुणद्धि, हिनस्ति ॥८२॥
कृग-तनादेरुः ३।४।८३॥
'कृगस्तनादिभ्यश्च कर्तृविहिते शिति 'उः' स्यात् । करोति, तनोति ॥८३||
सृजा श्राद्धे जि-क्या-Sत्मने तथा ३३४१८४॥
सृजः पराणि श्रद्धावति कर्तरि ‘नि-क्या-ऽऽत्मनेपदानि स्युस्तथा यथा
पूर्व विहितानि' । असजि, सृज्यते, सक्ष्यते वा मालां धार्मिकः । श्राद्ध
इति किम् ? व्यत्यसृष्ट माले मिथुनम् ॥८४॥
तपेस्तपाकर्मकात् ३६४१८५॥
तपेस्तपःकर्मकात् करि 'निक्यात्मनेपदानि स्युस्तथा' । तप्यते तेपे वा
तपः साधुः । तप इति किम् ? उत्तपति स्वर्णं स्वर्णकारः । कति किम् ?
तपः साधु तपति ॥८५॥

·R स्वोपशलघुवृत्तिसंवलितं एकघातौ कर्मक्रिययैकाऽकर्मक्रिये शा८६॥ एकस्मिन् धातौ कर्मस्थक्रियया पूर्वदृष्टया एका- अमिन्ना सम्प्रत्यकर्मिका क्रिया यस्य, तस्मिन् कर्तरि कर्मकर्तृरूपे 'धातोर्जिक्यात्मनेपदानि' स्युः। अकारि क्रियते करिष्यते वा कटः स्वयमेव । एकघाताविति किम् । पचत्योदनं चैत्रः, सिध्यत्योदनः स्वयमेव । कर्मक्रिययेति किम् ? साध्व. सिश्छिनत्ति । एकक्रिय इति किम् ? सवत्युदकं कुण्डिका, सवत्युदकं कुण्डि- कायाः । अकर्मक्रिय इति किम् : मिद्यमानः कुशूल: पात्राणि मिनतिः॥ पचि-दुहेः ।३।४।८७॥ एकघातौ कर्मस्थक्रियया पूर्वदृष्टया अकर्मिकया सकर्मिकया वा, एकक्रिये करि कर्मकर्तृरूपे, आभ्याम् 'निक्यात्मनेपदानि' स्युः । अपाचि पच्यते पक्ष्यते वा मोदनः स्वयमेव, अदोहि दुह्यते घोक्ष्यते वा गौः स्वयमेव, उदुम्बरः फलं पच्यते अपक्त वा स्वयमेव, दुग्धे अदुग्ध वा पयो घोक्ष्यते गौः स्वयमेव ॥८७॥ न कर्मणा जिच शा॥ पचि-दुहिन्यां कर्मणा योगे अनन्तरोक्त कर्तरि 'मिच् न' स्यात् । अपं- कोदुम्बरः फलं स्वयमेव, अदुग्ध गौः पयः स्वयमेव । कर्मणेति किम् । अपाच्योदनः स्वयमेव । अनन्तरोक्त करीत्येव- अपाचि उदुम्बरः फलं वायुना ॥८॥ रुषः शा८९॥ रुघोऽनन्तरोत करि 'मिच् न' स्यात् ।अरुद्ध गौः स्वयमेव ॥८॥ स्वर-दुहो वा शि४९०॥ स्वरान्ताद् दुहेश्यानन्तरोत करि निच् वा' स्यात् । अकृत अकारि वा कटः स्वयमेव; अदुग्ध अदोहि वा गौः स्वयमेव ॥१०॥ ८ . .

·-- श्रीसिद्धहेमचन्द्रशन्दानुशासनम् ॥ 1 तपः कत्रनुतापे च शहा९१।। तपेः कर्मकरि, कर्यनुतापे चार्थे 'निन् न' स्यात् । अन्ववातप्त कितवः स्वयमेव, अतप्त तपांसि साधुः, अन्वतत चैत्रेण, अन्ववातप्त पापः स्वकर्मणा । कनुतापे चेति किम् ! अतापि पृथिवी राज्ञा ॥११॥ णि-स्नुश्यात्मनेपदाऽकर्मकात् शा९२॥ प्यन्तात् स्तुश्रिभ्यामात्मनेपदविधावकर्मकेभ्यश्च कर्मकर्तरि 'लिच् न' स्यात् । अपीपचदोदनं चैत्रेण मैत्रः, अपीपचतौदनः स्वयमेव प्रास्नोष्ट गौः स्वयमेव; उदशिश्रियत दण्डः स्वयमेव; व्यकृत सैन्धवः स्वयमेव ।। भूषार्थ-सन्-किरादिभ्यश्च जि-क्यौ शा९३|| मषार्थेभ्यः, सन्नन्तभ्यः, किरादिभ्यो ण्यादिभ्यश्च कर्मकर्तरि 'निक्यौ ।' स्याताम् । अलमकृत कन्या स्वयमेव, अलंकुरुते कन्या स्वयमेव; सन्- अचिकीर्षिष्ट, चिकीर्षते वा कटः स्वयमेव किरादिः,-अकीर्ट, किरते वा पांसुः स्वयमेव, अगीट गिरते वा प्रासः स्वयमेव; णि,-कारयते करः स्वयमेव, चोरयते गौः स्वयमेव, प्रस्नुते गौः स्वयमेव; श्रि, उच्छ्यते दण्डः स्वयमेव; आत्मनेपदाकर्मकात्,-विकुर्वते सैन्धवाः स्वयमेव ॥१३॥ करणक्रियया कचित् शा९४॥ एकपातौ पूर्वदृष्टया करणस्थया क्रियया एकाकर्मक्रिये कर्तरि ‘जिक्या- मनेपदानि स्युः कचित्' । परिवारयन्ते कण्टका वृक्षं स्वयमेव । कचिदिति किम् ! साध्वसिम्छिनति ॥९॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायां सिद्धहेमचन्द्रामिधानस्वोपशशब्दानुशास- नलघुवृत्तौ तृतीयस्याध्यायस्य चतुर्यः पाद: समाप्तः ॥ ३ ॥४॥ प्रतापतपनः कोऽपि, मौलराजेनवोऽभवत् । रिपुस्लीमुखपमानां न सेहे यः किल श्रियम् ।।१२।। तृतीयोऽध्यायः समासः॥ . . है . 4

·अहम्
॥ अथ चतुर्थाऽध्यायः [प्रथमः पादः] ॥
द्विर्धातुः परोक्षा-डे, प्राक् तु स्वरे स्वरविधेः ।।१।१॥
परोक्षायां ङ च परे 'धातुर्द्विः' स्यात् , 'स्वरादौ तु द्वित्वनिमित्ते स्वरस्य
कार्यात् प्रागेव' । पपाच, अचकमत । धातुरिति किम् ! प्राशिश्रियत् ।
प्रागिति किम् ! चक्रतुः । स्वर इति किम् ? जेधीयते । स्वरविधेरिति
किम् ? शुशाव । प्राक् तु स्वरे स्वरविधेरिति आद्विवचनमधिकारः ॥१॥
आद्योऽश एकस्वरः ।४।२२||
'अनेकस्वरस्य धातोराद्य एकस्वरोऽवयवः परोक्षा-डेपरे द्वि: स्यात् ।
जजागार; अचीकाणत् , अचकाणत्; अचीकरत् ।।२।।
सन्-यङश्च ॥४१॥३॥
सन्नन्तस्य यङन्तस्य चा-'ऽऽद्य एकस्वरोंऽशो द्विः' स्यात् । तितिक्षते,
पापच्यते ॥३॥
स्वराऽऽदेर्द्वितीयः।४।११४||
स्वरादेवयुक्तिभाजो 'द्वितीयोऽश एकस्वरो द्विः' स्यात् । अटिटिषति,
अगाश्यते । प्राक् तु स्वरे स्वरविधेरित्येव- आटिटत् ॥४॥
न घ-द-नं संयोगाऽऽदिः।४।१।५॥
स्वरादेर्धातोर्द्वितीयस्यांशस्यैकस्वरस्य 'ब-द-नाः संयोगस्याऽऽद्या न द्विः'
स्युः । उन्जिजिपति, अट्टिटिषते, उन्दिदिषति । संयोगादिरिति किम् !
प्राणिणिपति ॥५॥
अयि रः ॥४॥६॥

·. . श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ।। १९३ स्वरादेर्धातोद्धितीयस्यांशस्यैकस्वरस्य 'संयोगादी रो द्विर्न स्यात्, न तु रादनन्तरे यि'। अर्चिचिषति । अयीति किम् ? अरार्यते ॥६॥ नाम्नो द्वितीयाद् यथेष्टम् ।४।१७॥ स्वशदेन मधातोत्विमाजो द्वितीयादारभ्यैकस्वरोंऽशो यथेष्टं द्विः' स्यात् । अभि वीयिषति, अश्वीयियिषति, अश्वीयिषिषति ॥७॥ अन्यस्य ॥४॥१८॥ स्वरादेरन्यस्य नामधातोत्विमाज एकस्वरोंऽशो यथेष्टं प्रथमादिःि' स्यात् । पुपुत्रीयिषति, पुतित्रीयिषति, पुत्रीयियिषति, पुत्रियिषिषति ॥८॥ कण्ड्वादेस्तृतीयः ।४।१॥९॥ कण्ड्वादेर्द्धित्वमाज एकस्वरस्तृतीय एव अंशो द्विः' स्यात् । कण्डूयियि- पति, असूयियिषति ॥१॥ पुनरेकेषाम् ४२११०॥ 'एकेषां मते द्वित्वे कृने पुनर्द्वित्त्वम् ' स्यात् । सुसोषुपिषते । एकेषामिति किम् ! सोषुपिषते ॥१०॥ यिः सन् वेयः ४२११॥ 'ईष्यों द्वित्वभाजो यिः सन् वा द्विः' स्यात् । ईयियिषति, ईयि- - १. विषति ॥११॥ . हवः शिति १२॥ 'जुहोत्यादयः शिति द्विः' स्युः । जुहोति ॥१२॥ चराचर-चलाचल-पतापत-वदावद-धनाधन-पाटूपटं वा ४११३॥ 'एतेऽचि कृतद्वित्वादयो वा निपात्यन्ते । चराचरः, चलाचलः,पतापतः, ·स्वोपझलघुवृत्तिसंवलितं वदावदः,धनाधनः,पाहूपटः। पक्षे,-चरः,चलः,पतः,वदः,हनः, पाटः॥१३॥ चिक्लिद-चक्नसम् ।४।०१४॥ एतौ केऽचि च कृतद्वित्वौ निपात्येते' । चिक्लिदः, चक्नसः ॥१४॥ दाश्वत्साहत्मीद्वत् ।४।१।१५॥ 'एते कसावद्वित्वादयो निपात्यन्ते । दायांसौ, साहांसौ, मीढ्वांसौ ॥१५॥ ज्ञप्यापो ज्ञीपीप, न च द्विः सि सनि ।४।१।१६॥ ज्ञपेरापेश्च सादौ सनि परे यथासंख्यम् "ज्ञीपीपौ स्याताम्, नचाऽनयोरे- कस्वरोंऽशो द्विः' स्यात् । जीप्सति, ईप्सति । सीति किम् ? जिज्ञपयिषति ॥ ऋध ईत् ।।श१७॥ ऋषः सादौ सनि परे 'ई स्यात्, न चाऽस्य द्विः । ईर्सति । सीत्येव- अर्दिधिषति ॥१७॥ दम्भो.घिप-धीपा४।०१८॥ दम्भः सि सनि 'घिप्-धीपौ स्यातां न चाऽस्य द्विः' । धिप्सति, धीप्सति । सीत्येव-दिदम्भिषति ॥१८॥ अव्याप्यस्य मुचेर्मोग्वा १९॥ मुचेरकर्मणः सि सनि 'मोक् वा स्यात्, न चाऽस्य द्विः । मोक्षति, मुमुक्षति चैत्रः । अन्याप्यस्येति किम् ? मुमुक्षति वत्सम् ॥१९॥ मि-मी-मा-दामित् स्वरस्य शिश२०॥ मि-मी-मा-दासंज्ञानां स्वरस्य सि सनि 'इत् स्यात्, न च द्विः । मित्सति, मित्सते,मित्सति,दित्सति,धित्सति ॥२०॥ रभ-लभ-शक-पत-पदामिः शि२१॥ एपां स्वरस्य सि सनि 'इ: स्यात्, न च द्विः। आरिप्सते, लिप्सते, शिक्षति, पित्सति, पित्सते । सीत्येव- पिपतिषति ॥२१॥ . - ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ १९५ । राधेर्वधे ।४।१।२२॥ राधेहिंसाऽर्थस्य सि सनि स्वरस्य 'इ: स्यात्, न च द्विः'। प्रतिरित्सति । वष इति किम् ? आरिरात्सति ॥२२॥ अवित्परोक्षा-सेट्यवोरेः शि२।। राधेहिँसार्थस्याऽविति परोक्षायां थवि च सेटि स्वरस्य 'ए: स्यात्, न च द्विः । रेषुः, रेघिय । अविदिति किम् ? अपरराध । वध इत्येव- आर- राधतुः ॥२३॥ अनादेशाऽऽदेरेकव्यञ्जनमध्येऽतः श२४॥ अवित्परोक्षा-सेट्थवोः परयोर्योऽनादेशाऽऽदिस्तत्सम्बन्धिनः स्वरस्याऽतो- ऽसहायव्यञ्जनयोर्मध्यगतस्य 'ए: स्यात्, न च द्विः' । पेचुः, पेचिथ, नेमुः, नेमिथ । अनादेशादेरिति किम् ? बभणतुः । एकव्यञ्जनमध्य इति किम् ? ततक्षिथ । अत इति किम् ? दिदिवतुः।सेट्थवीत्येव-पपक्थ ॥२४॥ तृ-प-फल-भजाम् श२५॥ एषामवित्परोक्षा-सेट्थवोः स्वरस्य 'ए: स्यात् , न च द्विः' । तेरुः, तेरिथ; पे; फेलुः फेलिथ, मेजुः,मेजिथ ॥२५॥ तृ-भ्रम-बम-त्रस-फण-स्थम-स्वन-राज-भाज-भ्रास-भ्लासो वा श२६॥ एषाम् 'स्वरस्याऽवित्सरोक्षा-सेट्थवोरेर्वा स्यात्, न च द्विः । जेरुः,जजरुः जेरिथ, जजरिथ । मुः,वभ्रमुः प्रेमिथ, बभ्रमिथ । वेमुः, ववमुः, वेमिथ, ववमिथ । त्रेसुः, तत्रसुः त्रेसिथ, तत्रसिथ । फेणुः, पफणुः, फेणिथ, पफ- णिय । स्येमुः, सस्यमुः, स्येमिथ, सस्यमिथ । स्वेनुः सस्वनुः स्वेनिथ, सस्वनिथ । रेजुः, रराजुः, रेजिथ, रराजिथ । भेजे,बाजे । नेसे,बनासे । म्लेसे,बम्लासे ॥२६॥ । 1

·स्वोपक्षलघुचिसंवलितं
वा श्रन्थ-ग्रन्थोन्लक च ।४।१।२७॥
अनयोः 'स्वरस्यावित्परोक्षा-सेट्थवोरेर्वा स्यात्, तद्योगे च नो लुक् , न
च द्विः' । श्रेथुः, शश्रन्थुः श्रेथिथ, शश्रन्थिथ । ग्रेथुः, जग्रन्थुः अथिथ,
जग्रन्थिथ ॥२७॥
दम्भः ॥४॥१॥२८॥
दम्मेः स्वरस्यावित्परोक्षायाम् 'ए: स्यात्, न च द्विः, तद्योगे च नो
लक्' । देभुः ॥२८॥
थे वा ४१२९||
दम्मेः स्वरस्य थवि 'एर्वा स्यात्, तद्योगे च नो लुक् , न च द्विः'।
देभिथ, ददम्मिथ ॥२९॥
न शस-दद-वादि-गुणिनः ।४।१।३०॥
शसि-दद्योर्वादीनां गुणिनां च स्वरस्य 'एन' स्यात् । विशशसुः, विशश-
सिथ; दददे ववले; विशशरुः,विशशरिथ ॥३०॥
हो दः।४।१॥३१॥
दासंज्ञस्य हौ परे 'एः स्यात्, न च द्विः' । देहि,धेहि ॥३१॥
देर्दिगिः परोक्षायाम् ।४।१॥३२॥
देडः परोक्षायाम् ‘दिगिः स्यात् , न च द्विः' । दिग्ये ॥३२॥
डे पिकः पीप्य् ।४।१॥३३॥
ण्यन्तस्य पिबतेर्डे परे 'पीप्य् स्यात्, न च द्विः' । अपीप्यत् ॥३३॥
अङे हि-हनो हो घः पूर्वात् ।४।१।३४॥
हि-हनोर्डवर्जे प्रत्यये परे द्वित्वे सति पूर्वस्मात् परस्य 'हो घः' स्यात् ।
प्रजिघाय, जंघन्यते । अड इति किम् ! प्राजीहयत् ॥३४॥
जेगिः सन्-परोक्षयोः ।।१॥३५॥

·श्रीसिअहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ १९७ सन्-परोक्षयोर्द्वित्वे सति पूर्वात् परस्य 'जेर्गिः स्यात् । जिगीषति, विजिग्ये ।। खेः किर्वा शाश३६॥ सन-परोक्षयोईित्वे सति पूर्वस्मात् परस्य 'चेः किर्वा' स्यात् । चिकीपति, चिचीपति चिक्ये, चिच्ये ॥३६॥ पूर्वस्याऽस्वे स्वरे खोरियुन् ।४।१।३७॥ द्वित्वे सति यः पूर्वस्तत्सम्बन्धिनोर्योः- इकारस्य उकारस्य चाऽस्वे स्वरे परे 'इयुवौ' स्याताम् । इयेष, अरियर्ति, उवोष । अस्व इति किम् ? ईषतुः । स्वर इति किम् ? इयाज ॥३७॥ ऋतोऽत् ।४।१॥३८॥ द्वित्वे सति 'पूर्वस्य ऋतोऽत्' स्यात् । चकार ॥३८॥ हस्वः ।४।१॥३९॥ द्वित्वे सति 'पूर्वस्य हूस्वः' स्यात् । पपौ ॥३९॥ ग-होर्जः ।४।१।४०॥ द्वित्वे सति 'पूर्वयोर्ग-होर्जः स्यात् । जगाम, जहास ॥४०॥ द्युतेरिः ।४।०४१॥ धुतेर्द्वित्वे सति 'पूर्वस्य इ.' स्यात् । दिद्युते ॥४१॥ द्वितीय-तुर्योः पूौं ।४।१।४२॥ द्विस्वे 'पूर्वयोर्द्वितीय-तुर्ययोर्यथासमं पूर्वी- आध-तृतीयौ' स्याताम् । चलान, जझाम ॥४२॥ तिर्वा ष्ठिवः ४४३॥ ठिवेर्द्वित्वे सति पूर्वस्य तिर्वा' स्यात् । तिष्ठेव, टिठेव ॥४३॥ व्यञ्जनस्याऽनादेलक ४१४४॥ द्वित्वे पूर्वस्य व्यञ्जनस्याऽनादेर्लक्' स्यात् । जग्ले । अनादेरिति किम् !

·१९८
स्वोपशलघुवृतिसंवलितं
-no-
आदेर्मा मूत्,-पपाच ॥४४॥
अघोषे शिटः ४ारा४५॥
'द्वित्वे पूर्वस्य शिटस्तत्सम्बन्धिन्येवाऽघोपे लुक्' स्यात् । चुश्च्योत ।
अघोष इति किम् ? सस्नौ ॥१५॥
क-उश्व ञ् ॥४१॥४६॥
'द्वित्वे पूर्वयोः क-डोर्यथासंख्यं च-नौ स्याताम् । चकार, मुकुवे ॥४६॥
न कवतेयंडाश४७॥
'यङन्तस्य कवतेर्द्वित्वे सति पूर्वस्य कश्यो न' स्यात् । कोकूयते खरः।
कवतेरिति किम् ? कौति-कुवत्योर्मा भूत्,-चोकूयते । यङ इति किम् ।
'चुकुवे ।।४७॥
आ-गुणावन्यादेः ४ि४८॥
यङन्तस्य द्वित्वे पूर्वस्य न्यायागमवर्जस्य आ-गुणौ' स्याताम् । पाप-
च्यते, लोलयते । अन्यादेरिति किम् ? वनीवच्यते, जलप्यते, यंयम्यते ॥
न हाको लुपि श४९॥
'हाको द्वित्वे पूर्वस्य यो लुपि आ न' स्यात् । जहेति ॥१९॥
वञ्च-संस-ध्वंस-भ्रंश-कस-पत-पद-स्कन्दोऽन्तो नीः
१४१५०॥
एषां यङन्तानां द्वित्वे 'पूर्वस्य नीरन्तः स्यात् । वनीवच्यते,सनीसस्यते, दनी
ध्वस्यते, बनीप्रश्यते,चनीकस्यते,पनीपत्यते,पनिपद्यते चनीस्कद्यते ॥५०॥
मुरतोऽनुनासिकस्य ।।१।५१॥
आत् परो योऽनुनासिकस्तदन्तस्य यन्तस्य द्वित्वे 'पूर्वस्य मुरन्तः स्यात् ।
नम्मण्यते । अत इति किम् ? तेतिम्यते । अनुनासिकस्येति किम् ! पाप-
च्यते ॥५१॥

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥
.
जप-जभ-दह-दश-भञ्ज-पश:४११५२॥
एषां यजन्तानां द्वित्वे 'पूर्वस्य मुरन्तः स्यात् । जन्जप्यते, जन्जम्यते,
दन्ते, दन्दश्यते, बम्भज्यते, पम्पश्यते ॥५२॥
चर-फलाम् ४ाश५३॥
एषां यत्तानां द्वित्वे 'पूर्वस्य मुरन्त' स्यात् । चञ्चूर्यते, पम्फुल्यते ॥५३॥
ति चोपान्त्याज्तोऽनोदुः।४।१।५४॥
यजन्तानां चर-फलां तादौ च प्रत्यये 'उपान्त्यस्याऽत उः स्यात्, न च
तस्यौत्' । चन्चूर्यते, पम्फुल्यते, चूर्तिः, प्रफुल्लिः । अत इति किम् ।
चश्चार्यते, पम्फाल्यते । अनोदिति किम् ! चंचूर्चि, पम्फुल्ति ॥५४॥
ऋमतांरी:४ाश५५॥
क्रमतां यहन्तानां द्वित्वे 'पूर्वस्य रीरन्तः' स्यात् । नरीनृत्यते ॥५५॥
रि-रौ च लुपि ।४।२५६।।
क्रमतां यडो लुपि द्वित्वे 'पूर्वस्य रि-रौ रीश्चान्तः' स्यात् । चरिकर्ति,
चर्कर्ति, चरीक ि॥५६॥
निजां शित्येत् ।४।१०५७॥
निजि-विजि-विषां शिति द्वित्वे 'पूर्वस्यैत्' स्यात् । नेनेक्ति, वेवेक्ति,
वेवेष्टि । शितीति किम् ! निनेज ॥१७॥
पृ-भू-मा-हाडामिः ।४।११५८॥
एषां शिति द्वित्वे 'पूर्वस्य इ.' स्यात् । पिपर्ति, इयाः, बिमर्ति, मिमीते,
बिहीते । हाङिति किम् ! जहाति । शितीत्येव- पपार ॥५८॥
सन्यस्य ।४।११५९॥
द्वित्वे 'पूर्वस्यातः सनि परे इ' स्यात् । पिपक्षति । अस्येति किम् !
"
पापचिषते ॥५॥

·२०० स्वोपशलघुचिसंघलितं , ओर्जाsन्तस्था-पवर्गेऽवणे ४१श६०॥ द्वित्वे 'पूर्वस्योतोऽवर्णान्ते जान्तस्थापवर्गे परे सनि इ: स्यात् । जिजा- वयिषति, यियविपति, यियावयिषति, रिरावयिपति, लिलावयिषति, पिप- विषते, पिपावयिपति, मिमावयिपति । जान्तस्थापवर्ग इति किम् ? जुहा- वयिषति । अवर्ण इति किम् ? बुभूपति ॥६०॥ श्रु-सुद्रु--प्लु-च्योर्वा ।४।१६।। एपां सनि द्वित्वे 'पूर्वस्योतोऽवर्णान्तायामन्तस्थायां परस्याम् 'इर्वा' स्यात् । शिश्रावयिपति, शुश्रावयिपति; सिसावयिपति, सुस्रावयिषति दिद्रावयिपति, दुद्रावयिपति; पिप्राययिपति, पुपावयिपति; पिप्लावयिपति, पुप्लावयिपतिचिच्यावयिपति, चुच्यावयिपति ॥६॥ स्वपो णावुः १४:१६२॥ 'स्वपेरें सति द्वित्वे पूर्वस्योत्' स्यात् । सुष्वापयिपति । णाविति किम् ? सिष्वापकीयिपति । स्वपो णाविति किम् ? स्वापं चिकीर्षति, सिण्यापयि- पति । स्वपो गौ सति द्वित्व इति किम् ? सोपोपयिषति ॥२॥ असमानलोपे सन्वल्लघुनि ।।४।११६३॥ 'न विद्यते समानस्य लोपो यस्मिन् , तस्मिन् डपरे गौ द्वित्वे, पूर्वस्य लघुनि धात्वक्षरे परे सनीव कार्यं स्यात्' । अचीकरत् ,अनीजवत् ,अशि- श्रवत् । लघुनीति किम् ? अततक्षत् । णावित्येव- अचकमत । असमान- लोप इति किम् ? अचकथत् ॥६३॥ लघोर्दीर्घोऽस्वरादेः ।४।१।६४॥ अस्वरादेरसमानलोपे डपरे णो द्वित्वे 'पूर्वस्य लघोर्लधुनि धात्वक्षरे परे दीर्घः' स्यात् । अचीकरत् । लघोरिति किम् ? अचिक्कणत् । अस्वरादे- रिति किम् ! औणुनवत् ॥६॥. . ?

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ २०१ ~~ss . स्मृ-ह-त्वर-प्रथ-प्रद-स्तृ-स्पशेरः ।।१२६५॥ एषामसमानलोपे ङपरे णौ द्वित्वे 'पूर्वस्याऽत् ' स्यात् । असस्मरद , अद- दरत् , अतत्वरत् , अपप्रथत् , अमम्रदत्, अतस्तरत् , अपस्पशत् ॥६५॥ वा वेष्ट चेष्टः ।४।श६६॥ अनयोरसमानलोपे उपरे णौ द्वित्वे 'पूर्वस्याऽद् वा' स्यात् । अववेष्टत् , अविवेष्टत् ; अचचेष्टत् ,अचिचेष्टत् ॥६६॥ ईच गणः ।४।१६७॥ 'गणेईपरे णौ द्वित्वे पूर्वस्य ईः, अश्च' स्यात् । अजीगणत्, अजगणत् ।। अस्याऽऽदेराः परोक्षायाम् ।४।१।६८॥ अस्यां द्वित्वे 'पूर्वस्याऽऽदेरत आः' स्यात् । आदुः,आरतुः । अस्येति किम् ? ईयुः । आदेरिति किम् ? पपाच ॥६८|| अनातो नश्चान्त ऋदाद्यशौ-संयोगस्य ।४।१६९॥ ऋदादेरभोतेः संयोगान्तस्य च परोक्षायां द्वित्वे 'पूर्वस्याऽऽदेरास्थाना- दन्यस्याऽस्य आः स्यात् , कृताऽऽतो नोऽन्तश्च' । आनृघुः, आनशे, आना । ऋदादीति किम् ? आर ? अनात इति किम् ? आञ्छ ॥६९॥ भू-स्वपोरदुतौ ।।१७०॥ 'म-स्वपोः परोक्षायां द्वित्वे पूर्वस्य यथासंख्यमदुतौ' स्याताम् । बभूव, सुष्वाप ||७०॥ ज्या-व्ये व्यधि-व्यचि व्यथेरिः ।४।११७१॥ एषां परोक्षायां द्वित्वे 'पूर्वस्य इ.' स्यात् । जिज्यौ, संविव्याय, विव्याध, विन्याच, विव्यथे ।।७१॥ यजादि-वश्-वचः सस्वरान्तस्था वृत् ।४।११७२॥ 'यजादेर्वश्-वचोश्च परोक्षायां द्वित्वे पूर्वस्य सस्वरान्तस्था इ-उ-ऋरूपा , ·२०२ स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलित . प्रत्यासत्या स्यात् । इयाज,उवाय,उवाश,उवाच ॥७२।। न वयो य ।४।११७३॥ 'वेगो वयो य् परोक्षायां वृत् न' स्यात् । ऊयुः ॥७३॥ वेरयः।४।११७४॥ 'वेगोऽयन्तस्य पूर्वस्य परस्य च परोक्षायां वृन्न' स्यात् । ववौ । अय इति किम् : उवाय ॥७॥ अविति वा ४११७५॥ 'गोऽयन्तस्याऽविति परोक्षायां वृद्वा न' स्यात् । ववुः, ऊचुः ।।७५॥ ज्यश्च यपि ४१७६|| 'ज्यो वेगश्च यपि वृन' स्यात् । प्रज्याय, प्रवाय ॥६॥ व्यः ।४।११७७॥ 'व्यो यपि खन्न' स्यात् । प्रत्याय ॥७७|| संपरेर्वा ४११७८॥ आभ्यां परस्य 'न्यो यपि वृद्वा न' स्यात् । संव्याय, संवीय, परिव्याय, परिवीय ॥७८॥ यजादि-वचेः किति ४१७९॥ 'यनादेवचेश्च सस्वरान्तस्था किति परे वृत्' स्यात् । ईजुः, ऊयुः, ऊचुः। कितीति किम् ! यक्षीष्ट ॥७९॥ स्वपेर्यक्-डे च ३३१२८०॥ 'स्वपेयडि के किति च परे सस्वरान्तस्था वृत्' स्यात् । सोसुप्यते, असू- घुपत्, सुषुप्सति ॥८॥ ज्या-व्यधः क्ङिति ४ाशा॥ ज्या-ज्यघोः सस्वरान्तस्था किति डिति वृत्' स्यात् । नीयात् , जिनाति, ·। श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ २०३ विध्यात्, विध्यति ॥८॥ व्यचोऽनसि ।४।१२८२॥ 'व्यचेः सस्वरान्तस्था अस्वर्ने विति य्वत्' स्यात् । विचति । अनसीति किम् ! उरुज्यचाः ॥८२॥ वशेरयङि ४ाश८३॥ 'वशेः सस्वरान्तस्था अयङि विडति वृत्' स्यात् । उष्टः, उशन्ति । अयडीति किम् ? वावश्यते ॥८॥ ग्रह-नस्च-भ्रस्ज-प्रच्छः ।४।१८४॥ 'एषां सस्वरान्तस्था क्डिति य्वृत्' स्यात् । जगृहु:, गृहाति; वृक्णः, वृश्चति; भृष्टः, भृजति पृष्टः, पृच्छा ॥८४॥ व्ये-स्यमोर्यङि ४३१२८५॥ 'व्येग्-स्यमोः सस्वरान्तस्था यडि वृत्' स्यात् ।धेवीयते, सेसिमीति ॥८५॥ चायः की ४३२८६॥ 'चायो यडि की: स्यात् । चेकीतः ॥८६॥ द्वित्वे ह्वः।४।१।८७॥ 'हगो द्वित्वविषये सस्वरान्तस्था वृत्' स्यात् । जुहूपति ।।८७॥ णौ उ-सनि ।४।२८८॥ 'हेगः सस्वरान्तस्था डपरे सन्परे च णौ विषये वृत्' स्यात् । अजूह- वत्, जुहावयिषति ॥८॥ श्वेर्वा ।४।१।८९॥ :: श्वेः सस्वरान्तस्था डपरे, सन्परे णौ विषये वृद्वा' स्यात् । अशूशवत् , अशिश्वयत् । शुशावयिषति, शिश्वाययिषति ।।८९॥ वा परोक्षा-यति ।४।१।१०॥

·स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं ~~~om , 'श्वः सस्वरान्तस्था परोक्षायडोद्वा' स्यात् । शुशाव, शिवाय । शोशू- यते, शेन्धीयते ॥९॥ प्यायः पी४ि१९॥ 'प्यायः परोक्षा-यडोः पीः' स्यात् । आपिप्ये, आपेपीतः ॥११॥ क्तयोरनुपसर्गस्य ४१९२॥ 'अनुपसर्गस्य प्यायः क्त-कवतोः पीः' स्यात् । पीनम् , पीनवन् मुखम् । अनुपसर्गस्येति किम् ! प्रप्यानो मेघः ॥१२॥ आङोऽन्धूधसोश९।। 'आडः परस्य प्यायेरन्धावूधसि चार्थे तयोः परतः पीः' स्यात् । आपी-. नोऽन्धुः, आपीनमूधः । अधूधसोरिति किम् ? आप्यानश्चन्द्रः । आङ एवेति नियमात्,-प्राप्यानमूधः ॥९३॥ स्फायः स्फी वा ।४।१९४॥ 'स्फायतेः क्तयोः परयोः स्फीर्वा' स्यात् । स्फीतः, स्फीतवान् ; स्फातः, स्फातवान् ॥१४॥ प्रसमः स्त्यः स्ती।४।११९५॥ 'प्रसम्समुदायपूर्वस्य स्त्यः क्तयोः परयोः स्तीः' स्यात् । प्रसंस्तीतः, प्रसं- स्तीतवान् । प्रसम इति किम् ? संप्रस्त्यानः ॥१५॥ प्रात् तश्च मो वा ४११९६॥ 'प्रात् केवलात् परस्य स्त्यः कयोः परयोः स्तीः स्यात् , क्तयोस्तो मश्च वा' । प्रस्तीतः, प्रस्तीतवान् । प्रस्तीमः, प्रस्तीमवान् ॥९॥ श्यः शीर्द्रवमूर्ति-स्पर्श नश्वाऽस्पर्श ।४।११९७॥ मूर्तिः काठिन्यम्, 'द्रवमूर्ति-स्पर्शार्थस्य श्यः क्तयोः परयोः शीः स्यात्, तद्योगे च क्तयोस्तोऽस्पर्शविषये नश्च' शीनम्, शीनवद् धृतम्, शीतं ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ २०५ -- . वर्चते, शीतो वायुः ॥९॥ प्रतेः।४।१९८॥ प्रतेः परस्य श्यः क्तयोः परयोः शीः स्यात्, तधोगे कयोः तो न च' प्रतिशीनः, प्रतिशीनवान् ॥९८॥ वाऽभ्यवाभ्याम् ।४।१।९९॥ आभ्यां परस्य 'श्यः क्तयोः परयोः शीर्वा स्यात् , तद्योगे च क्तयोस्तो- ऽस्पर्शे नश्च' । अमिशीनः, अभिशीनवान् ; अभिश्यानः, अभिश्यानवान् । अवशीनम् , अवश्यानं हिमम् ; अवशीनवान्, अवश्यानवान् ॥९९।। श्रः शृतं हवि:-क्षीरे ।४।१०१००॥ 'श्रातेः श्रायतेश्च क्त हविषि क्षीरे चार्थे शृर्निपात्यते' । शृतं हविः, शृतं क्षीरं स्वयमेव । हविःक्षीर इति किम् ? श्राणा यवागूः ॥१००॥ . श्रपेः प्रयोक्त्रैक्ये ४११०१।। 'श्रातेः श्रायते; ण्यन्तस्यैकस्मिन् प्रयोक्तरि ते परे हविः-क्षीरयोः शृर्नि- पात्यते' । शृतं हविः क्षीरं वा चैत्रेण । हविःक्षीर इत्येव- श्रपिता यवागूः । प्रयोक्नैक्य इति किम् ? अपितं हविश्चैत्रेण मैत्रेण ॥१०॥ यवृत् सकृत् ।४।१।१०२॥ 'अन्तस्थास्थानानाम् , इ-उ-ऋत् सकृदेव' स्यात् । संवीयते ॥१०२॥ दीर्घमवोऽन्त्यम् ।४।१।१०३।। 'वेग्वर्जस्य वृदन्त्यं दीर्घम्' स्यात् । जीनः । अव इति किम् ? उतः । अन्त्यमिति किम् ? सुप्तः ॥१०३।। स्वर-हन-गमोः सनि धुटि ४२१०४॥ 'स्वरान्तस्य हन्-गमोश्च धुडादौ सनि दीर्घः' स्यात् । चिचीपति, जिघां- सति, संजिगांसते । धुटीति किम् ! यियविषति ॥१०॥ .

·२०६
स्वोपक्षलघुवृत्तिसंचलितं
MAAN
तनो वा ४११०५॥
'तनेधुंडादौ सनि दीर्घो वा' स्यात् । तितांसति, तितंसति । धुटीत्येव-
तितनिषति ॥१०५||
क्रमः वित्व वा ॥१०॥
'क्रमो धुडादौ क्त्वि दीर्घो वा' स्यात् । क्रान्त्वा, क्रन्त्वा । धुटीत्येव-
क्रमित्वा ॥१०६॥
अहन्-पश्चमस्य कि-क्लिति ।४।१।१०७॥
'हन्वर्जस्य पञ्चमान्तस्य को धुडादौ च क्डिति दीर्घः' स्यात् । प्रशान्,
शान्तः,शंशान्तः । पञ्चमस्येति किम् ? पक्वा । अहनिति किम् ? वृत्र-
हणि । धुटीत्येव- यम्यते ॥१०७॥
अनुनासिके च च्ळू-वः शूट ।४।१।१०८॥
'अनुनासिकादौ को धुडादौ च धातोः च्छ्वोर्यथासंचयं श्-ऊटौ'
। स्या-
ताम् । प्रभः, शब्दप्राशौ, पृष्टः, स्योमा, अक्षः, द्यूतः ॥१०८॥
मव्यवि-श्रिवि-ज्वरि-त्वरेरुपान्त्येन ।४।१।१०९॥
एषामनुनासिकादौ कौ धुडादौ च प्रत्यये ' उपान्त्येन सह ऊट' स्यात् ।
मोमा, मू, मूतिः, ओमा, ओम् , ऊः, ऊतिः, श्रोमा, श्रूः, धृतिः; जूर्मा,
जूह, जूर्तिः, तूर्मा, तू:, तूर्णः ॥१०९॥
राल्लुकाध१।११०॥
'रात् परयोः छ्वोरनुनासिकादौ को धुडादौ च प्रत्यये लुक्' स्यात् ।
मोर्मा, मू, मूर्तिः, तोर्मा, तूः, तूर्णः ॥११०॥
तेनिटश्च-जोः क-गौ घिति ४१११११॥
'केनिटो पातोश्व-जोर्षिति यथासंख्यं क-गौ' स्याताम् । पाकः, भोग्यम् ।
केऽनिट इति किम् ! सोचः, कूजः ॥११॥

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशम्दानुशासनम् ।
२०७
.
न्यक्रूग-मेघाऽऽदयः ।४।११११२॥
'न्यङ्कादयः कत्वे, उद्गादयो गत्वे, मेघादयो घत्वे कृते निपात्यन्ते।
न्यः शोकः, उद्गः, न्युद्गः, मेघः, ओधः ॥११२॥
न वञ्चेर्गतौ ।।११११॥
, 'गत्यर्थस्य वञ्चेः कत्वं न' स्यात् । वञ्चं वश्चन्ति । गताविति किम् !
वकं काष्ठम् ॥११३॥
यजेर्यज्ञाङ्गे।४।१२११४॥
'यज्ञाझवृत्तेर्यजेर्गवं न' स्यात् । पञ्च प्रयाजाः । यज्ञात इति किम् ।
प्रयागः ॥११४॥
ध्यण्यावश्यके ।४।१२११५॥
आवश्यकोपाधिके ध्यणि च-जोः क-गौ न' स्याताम् । अवश्यपाच्यम्,
अवश्यरज्यम् । आवश्यक इति किम् ? पाक्यम् ॥११५||
नि-प्रादु युजः शक्ये ।४।१।११६॥
आभ्याम् 'युजः शक्ये गम्ये व्यणि गोन' स्यात् । नियोज्यः, प्रयोज्यः ।
शक्य इति किम् ? नियोग्यः ॥११६॥
भुजो भक्ष्ये ।४।१।११७॥
'भुजो भक्ष्याथै व्यणि गो न' स्यात् । मोज्यं पयः । भक्ष्य इति किम् ।
मोग्या मः ॥११७॥
त्यज-यज-प्रवचः ।४।११८॥
एषाम् 'ध्यणि क-गौ न' स्याताम् । त्याज्य:, याज्यः, प्रवाच्यः ॥११॥
वचोऽशब्दनाम्नि ।४।१।११९॥
'अशब्दसंज्ञायां वचेय॑णि को न' स्यात् । वाच्यम् । अशब्दनाग्नीति
किम् । वाक्यम् ॥११९॥

·२०८ स्योपशलघुवृतिसंवलितं ~~~~~ भुज-न्युजं पाणि-रोगे।४।१।१२०॥ 'भुजेयुब्जेध घनन्तस्य पाणौ रोगे चार्थे यथासंख्यं भुजन्युजौ निपा- त्येते' । भुजः पाणिः, न्युजो रोगः ॥१२॥ वीरुन्-न्यग्रोधौ ।४।१।१२१॥ 'विपूर्वस्य रहेः किपि, न्यपूर्वस्य चाऽचि वीरुन्यग्रोधौ एतौ धान्तो निपात्येते' । वीरुत्, न्यग्रोधः ॥१२१।। इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायां सिद्धछेमचन्द्राभिधानस्वोपाशब्दानुशासन- लघुवृत्तौ चतुर्थस्याध्यायस्य प्रथमः पादः समाप्तः ॥ ४॥ १॥ कुर्वन् कुन्तलशैथिल्यं मध्यदेशं निपीडयन् । अनेषु विलसन् भूमेर्भर्ताऽभूत् भीमपार्थिवः ॥१३॥ . [द्वितीयः पादः] आत् सन्ध्यक्षरस्य ।४।२।१॥ 'धातोः सन्ध्यक्षरान्तस्याऽऽ' स्यात् । संव्याता, सुग्लः । धातोरित्येव- गोभ्याम् ॥१॥ न शिति ॥२२॥ 'सन्ध्याक्षरान्तस्य शिति विषयमते आत् न' स्यात् । संव्यति ॥२॥ व्यस्थक्-णवि ॥२३॥ व्यः थवि णवि च विपये माग' स्यात् । संविव्याय, संविव्ययिथ ॥३॥ स्फुर-स्फुलोर्घत्रि ARI बनयोः 'सन्ध्यक्षरस्य पनि आत् स्यात् । विस्फारः,विस्फालः ॥४॥ बाऽपगुरो मि ॥२५॥ 'अपपूर्वस्य गुरेः सन्ध्यक्षरस्म जम्यादा' स्वार । पपगारमपगारण,

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥
२०९
अपगोरमपगोरम् ॥५॥
दीङ सनि वा हारा॥
'दीङः सन्याद्वा' स्यात् । दिदासते, दिदीषते ॥६॥
यबक्ङिति ४७॥
दीडो यपि, अक्किति च विषये 'आंत्' स्यात् । उपदाय, उपदाता,
विषयनिर्देशाद्,- उपदायो वर्त्तते ॥७॥
मिग-मीगोऽखल चलि २८॥
अनयोर्यपि
खल-अच-
-अल्वर्जेऽक्डिति च विषये 'आत्' स्यात् । निमाय,
निमाता प्रमाय, प्रमाता। अखलचलीति किम् ? ईषन्निमयः,दुष्प्रमयः,
मयः,आमयः, निमयः, प्रमयः ॥८॥
लीङ्-लिनोर्वा ।४।२।९॥
अनयोर्यपि
खल्-अच्-अल्वर्जेऽक्डिति च विषये 'आद्वा' स्यात् । विलाय,
विलीय विलाता,विलेता। अखलचलीति किम् ? ईषद्विलयः, विलयः, विल-
"योऽस्ति ॥९॥
णौ क्री-जीङः ।४।२।१०॥
-एषां णौ 'आत्' स्यात् । क्रापयति,जापयति,अध्यापयति ॥१०॥
सिध्यतेरज्ञाने ।४।२।११॥
अज्ञानार्थस्य सिध्यतेहूं 'स्वरस्याऽऽत्' स्यात् । मन्त्रं साधयति । अज्ञान
'इति किम् ? तपस्तापसं सेधयति ॥११॥
चि-स्फुरोर्नवा (४।२।१२॥
चिस्फुरो? 'स्वरस्याऽऽद्वा' स्यात् । चापयति, चाययति; स्फारयति,
। स्फोरयति ॥१२॥

·૨૨૦ स्वोपझलघुवृत्तिसंवलितं ४.vA. N rum . -- - --- । वियः प्रजने ४।२।१३॥ गर्भाऽऽधानार्थस्य वियो णौ वा आत्' स्यात् । पुरो वातो गाः प्रवापयति, प्रवाययति ॥१३॥ कहः पः-४।२।१४॥ रुहेर्णी 'ए वा' स्यात् । रोपयति रोहयति वा तरुम् ॥१४॥ लियो नोऽन्तः स्नेहवे.।४।२।१५॥ लियः स्नेहवे गम्ये णो 'नोऽन्तो वा' स्यात् । घृतं विलीनयति, विला- ययति । स्नेहद्रव इति.किम् ? अयो विलाययति ॥१५॥ लो ला४।२।१६॥ लारूपस्य णी स्नेहद्रवे गम्ये 'लोऽन्तो वा., स्यात् । घृतं ,विलालयति विलापयति वा । स्नेहद्रव इत्येव- जटामिरालापयते ॥१६॥ पातेः ।४।२।१७॥ पातेौँ 'लोऽन्तः' स्यात् । पालयति ॥१७॥ धूग्-श्रीगोनः ।।२।१८॥ धूग-प्रीगो? 'नोऽन्तः स्यात् । धूनयति, प्रीणयति ॥१८॥ वो विधूनने जः ।।२।१९॥ वा इत्यस्य विधूननेऽथें णौ 'जोऽन्तः' स्यात् । पक्षेण उपवाजयति । विधू- नन इति किम् ? उच्चैः केगानावापयति ॥१९॥ पा-गा-छा-सा-चे व्या-हो यः (४।२।२०॥ एपांणी 'योऽन्तः स्यात् । पाययति,शाययति,अवच्छाययति, अवसाय- यति, वाययति, न्याययति,डाययति ॥२०॥ अत्ति-री-ब्ली-ट्टी-क्नूयिक्ष्माय्यातां पुः ।४।२।२१।। एपामादन्तानां च णौ 'पुरन्तः' स्यात् । अर्पयति, रेपयति, ब्लेपयति, .

·. - श्रीसिद्धहेमचन्द्रंशब्दानुशासनम् ॥ रुपयंति, क्नोपयति, क्षमापयति, दापयति, सत्यापयति ॥२१॥ स्फाय स्फा ४।२।२२॥ णौ स्फायः 'स्फाव् ' स्यात् ।' स्फावयति ॥२२॥ शदिरगतौ शात् ।४।२।२३।। शदिरगत्यर्थे णौ 'शात् ' स्यात् । पुष्पाणि शातयति । अगवाविति किम् ! गाः शादयति ॥२३॥ घटादेईस्वो दीर्घस्तु वा नि-णम्परे ।४।२।२४॥ घटादीनां णौ इस्व. स्यात् , जि-णम्परे तु णौ वा दीर्घः' । घटयति; अघाटि,अघटि; घाटघाटम् ,घटंघटम् । व्यथयति; 'अव्याथि, अव्यथि; व्याव्याथम् , व्यर्थव्यथम् ॥२४॥ कगे-वनू-जन-जष्-कस्-रञ्जः ४।२।२५।। 'एषां णौ ह्रस्वः म्यात् , झि-णम्परे तु वा णौ दीर्घः' । कगयति; अकागि, अकगि; कागंकागम् , , कगंकगम् । उपवनयति;, उपावानि, उपावनि; उपवानमुपवानम् , उपवनमुपवनम्.. 1. जनयति; अजानि, अजनि; जानजानम् , जनंजनम् । जरयति; अजारि, अजरि; जारं- जारम्, जरंजरम् । क्नसयति; अक्नासि, अक्नसि; क्नासंक्नासम् , क्नसक्नसम् । रजयति; अराजि, अरजि; राजराजम् , रजरजम् ॥२५॥ अमोऽकम्यमि-चमः ।।२।२६॥ कम्यमि-चमिवर्जस्याऽमन्तस्य णौ 'हूस्वः स्यात्, निगम्परे तु णौ वा दीर्घः' परमयति; अरामि, अरमि; रामरामम् , रमरमम् । अकम्यमिचम इति किम् ? कामयते, अकामि, कामकामम् ;- आमयति, आचामयति ॥२६॥ पर्यपात् स्खदः ।४।२।२७॥ आभ्यामेव परस्य स्खदेहूं 'इस्वः स्यात् , निणम्परे तु वा दीर्घः' । परि- . । - ७ ·२१२ स्वोपझलघुवृत्तिसंवलितं .. स्खदयति; पर्यस्खादि,पर्यस्खदि; परिस्खादंपरिरखादम्, परिस्खदंपरिस्ख- दम् । अपस्खदयति; अपास्खादि, अपास्खदिः, अपस्खादमपस्खादम्, अपस्खदमपस्खदम् । पर्यपादिति किम् ? प्रस्खादयति ॥२७॥ शमोऽदर्शने ।४।२।२८॥ अदर्शनार्थस्य शमेौँ 'इस्वः स्यात् , मिणम्परे तु वा दीर्घः' । शमयति रोगम् ; अशामि,अशमि; शामंशामम् , शमंशमम् । अदर्शन इति किम् ! निशामयति रूपम् ॥२८॥ यमोऽपरिवेपणे णिचि च ।४।२।२९॥ अपरिवेपणार्थस्य यमो णिचि अणिचि च णौ 'इस्वः स्यात्, निणम्परे तु वा दीर्घः' । यमयति; अयामि, अयमि; यामयामम् , यमंयमम् । अपरिवेपण इति किम् ? यामयत्यतिथिम् ॥२९॥ मारण-तोषण-निशाने जश्च ।४।२।३०॥ एष्वर्थेषु ज्ञो णिचि अणिचि च णौ 'हस्वः स्यात्, निणम्परे तु वा दीर्घः' । संज्ञपयति पशुम् , विज्ञपयति राजानम्, प्रज्ञपयति शस्त्रम् । अज्ञापि,अज्ञपि; ज्ञापंज्ञापम् , ज्ञपंज्ञपम् ॥३०॥ चहणः शाट्ये ।४।२॥३२॥ चहेश्चुरादेः शाट्यार्थस्य णिचि णौ 'इस्वः स्यात्, निणम्परे तु वा दीर्घः' । चहयति; अचाहि,अचहि; चाहंचाहम् , चहचहम् । शाठ्य इति किम् ? अचहि ॥३१॥ ज्वल-बल-मल-ग्ला-स्ना-वन-वम नमोऽनुपसर्गस्य वा ४॥२॥३२॥ एषामनुपसर्गाणां णौ 'इस्वो वा' स्यात् । ज्वलयति,ज्यालयति; हल- यति, हालयति; झलयति,सालयति ग्लपयति,ग्लापयति; स्नपयति, स्ना- ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशम्दानुशासनम् ॥ २१३ -- --- पयति; वनयति, वानयतिवमयति, वामयति; नमयति, नामयति । अनु- पसर्गस्येति किम् ? प्रज्वलयति, प्रहलयति, प्रहलयति, प्रग्लापयति, प्रस्ना- पयति, प्रवनयति, प्रवमयति,प्रणमयति ॥३२॥ छदेरिस्-मन्-च-कौ ।४।२।३३॥ छदेरिस्-मन्-बट्-किप्परे णौ 'हस्वः' स्यात् । छदिः, छद्म, छत्री, उपच्छत् ॥३३॥ एकोपसर्गस्य च घे।४।२१३४॥ एकोपसर्गस्यानुपसर्गस्य च छदेर्धपरे णौ 'इस्वः' स्यात् । प्रच्छदः, छदः। एकोपसर्गस्य चेति किम् ? समुपच्छादः ॥३४॥ उपान्त्यस्याऽसमानलोपि-शास्वृदिनो ढे ।४।२।३५॥ समानलोपि-शास्वृदिद्वर्जस्य धातोरुपान्त्यस्य डपरे णौ ' हूस्वः' स्यात् । अपीपचत् , मा भवान् अटिटत् । असमानलोपि-शास्वृदित इति किम् ? अत्यरराजत्, अशशासत् , मा भवान् ओणिणत् ॥३५॥ भ्राज-भास-भाष-दीप-पीड-जीव-मील कण-रण-बण-भण. श्रण-हे-हेठ-लुट-लुप-लपा नवा ४।२।३६॥ एषां म्परे णावुपान्त्यस्य 'इस्वो वा' स्यात् । अबिनजत्, अबम्राजत् ; अबीमसत् , अबभासत् ; अबीभपत्, अबभाषत् ; अदीदिपत् , अदिदी- पत् ; अपीपिडत् , अपिपीडत् ; अजीजिवत् , अजिजीवत्,' अमीमिलत, अमिमीलत् ; अचीकणत् ,अचकाणत् ; अरीरणत्,अरराणत् ; अबीबणत्, अबयाणत्, अबीमणत्, अबमाणत्; अशिश्रणद, अशाणत्; अजूह- वत्, अजुहावत् ; अजीहिठत् , अजिहेठत् ; अल्लटत् , अलुलोटत् ; अल- उपत्, अलुलोपत्; अलीलपत्,अललापत् ॥३६॥ हवर्णस्थ.४॥२३॥ + .

·२१४ .. - ....स्वोपशलघुवृत्तिसंवलितं., उपान्त्यस्य ऋवर्णस्य डपरे णौ वा ऋ: स्यात् । अवीवृतत् , अववर्त्तत्, अचीकृतत्, अचिकीर्चत् ॥३७॥ जिघतेरिः।४।२।३८॥ घ उपान्त्यस्य डपरे णै 'इर्वा' स्यात् । अजिप्रिपत्, अजिघ्रपत् ॥३८॥ तिष्ठतः।४।२।३९॥ स्थ उपान्त्यस्य डपरे णौ 'इ:' म्यात् । अतिष्ठिपत् ॥३९॥ अद् दुषो णौ १४ रा४०॥ दुषेरुपान्त्यस्य णौ : ऊत्' स्यात् । दूपति ॥४०॥ चित्त वा ४२४१॥ चित्तकर्तृकस्य दुपेरुपान्त्यस्य णौ परे ‘ऊद् वा' स्यात् । मनो दूषयति मनो दोपयति मेंह. ॥४१॥ गोहः स्वरे ।४।२।४२॥ कृतगुणम्य गुहे 'स्वरादावुपान्त्यस्यात् ' स्यात् । निगृहति । गोह इति किम् : निजुगुहु. ॥४२॥ भुवो कः परोक्षा-ऽद्यतन्योः ।४।२।४३॥ भुवो वन्तस्योपान्त्यस्य परोक्षा-ऽद्यनन्योरून्' स्यात् । बभूव, अभूवन् । व इति किम् ? बभूवान् , अभूत् ॥४३॥ गम-हन-जन-ग्वन-धमः स्वरेऽनडि क्लिति लुक ४।२।४.४॥ एषामुपान्त्यस्याड्वजे स्वरादौ विति परे लुक्' स्यात् । जग्मुः, जघ्नुः, जले, चख्नुः,जक्षु. ! स्वर इति किम् ? गम्यते । अनीति किम् ! अग- मत् । क्लिति किम् ! गमनम् ॥४४॥ नो व्यञ्जनस्याऽनुदितः ।४।२।४५।। 'व्यञ्जनान्तस्याऽनुदितो धातोरुपान्त्यस्य नः किति परे लुक्' स्यात् । . . ।

·२१५ श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ सस्तः,सनीलस्यते । व्यञ्जनस्येति किम् ! नीयते । अनुदित इति किम् । नानन्द्यते ॥४५॥ - विकम्पितः ॥४७॥ -- -- अञ्चोऽनर्चायाम् ४ारा४६॥ अनर्चार्थस्यैवाञ्चेरुपान्त्यस्य नो लुक्' स्यात् । उदक्तमुदकं कूपात् । ' अनायामिति किम् ? अश्चिता गुरवः ॥४६॥ लङ्गि कम्प्योरुपतापा-ऽङ्गविकृत्योः ।।७॥ : 'अनयोरुपान्त्यनो यथासङ्ख्य मुपतापेऽङ्गविकारे चार्थे क्ङिति परे लुक्' स्यात् । विलगितः, विकपितः । उपतापांगविकृत्योरिति किम् ? विलङ्गितः, भञ्जनौं वा [ ४८ 'म रुपान्त्यनो नौ परे लुगू वा' स्यात् । अभाजि, अभजि ॥४८॥ दंश-सञ्जः शवि शिरो४९|| अनयोरुपान्त्यनः शवि लुक्' स्यात् । दशति,सजति ॥४९॥ अकट्-धिनोश्च रक्षः ।।२।५०॥ 'रञ्जरकटि घिनणि शवि चोपान्त्यनो लुक्' स्यात् । रजकः, रागी, णौ मृगरमणे ४५॥ 'रजेरुपान्त्यनो णौ मृगाणां रमणेऽर्थे लुक्' स्यात् । रजयति मृगं व्याधः । मृगरमण इति किम् ! रञ्जयति रजको वस्त्रम् ॥५४॥ पनि भाव-करणे ४ि२२५२॥. 'रजेरुपान्त्यनो भावकरणार्थे पनि लुक्' स्यात् । रागः । भाव-करण इति किम् ? आधारे,-रमः ॥५२॥ स्यदो जवे ॥२॥५३॥ . रजति ॥५०॥ R0 . " , त्। में ·स्वोपशलघुवृतिसंवलितं 'स्यन्देघनि नलग्-वृद्धयमावी निपात्येते वेगेऽर्थे । गोस्यदः । जव इति किम् : घृतस्यन्दः ॥५३॥ दशना-ऽवोदैधौद्म-प्रश्रथ हिमश्रथम् हारा५४|| 'एते नलुगादौ कृते निपात्यन्ते' । दशनम् ,अवोदः, एधः, ओमः, प्रश्रयः, हिमश्रथः ॥५४॥ यमि-रमि-नमि-गमि-हनि-मनि-वनति-तनादेधुटि क्किति ॥४॥२॥५५॥ 'एषां तनादीनां च धुडादौ क्ङिति लुक्' स्यात् । यतः, रत्वा, नतिः, गतः, हतः, मतः, वतिः, ततः, क्षतः । धुटीति किम् ? यम्यते । ङि, तीति किम् ? यन्ता ॥५५॥ यपि ॥५६॥ 'यम्यादीनां यपि लुक्' स्यात् । प्रहत्य, प्रमत्य, प्रवत्य, प्रतत्य, प्रसत्य ॥ वा मः।४।२।५७॥ 'यम्यादीनां मान्तानां यपि वा लुक्' स्यात् । प्रयत्य, प्रयम्य; विरत्य, विरम्य, प्रणत्य, प्रणम्य; आगत्य, आगम्य ॥५७॥ गमां को ४२५८ ॥ 'एषां गमादीनां यथादर्शनं को क्डिति लुक्' स्यात् । जनकत्, संयत्, परीतत्, सुमत् , सुवत् ॥५८॥ न तिकि दीर्घश्च ।४।२।५९॥ 'एषां तिकि लुग् दीर्घश्च न' स्यात् । यन्तिः, रन्तिः, नन्तिः, गन्तिः, हन्तिः, मन्तिः, वन्तिः, तन्तिः ॥५९|| आः खनि-सनि-जनः ।४।२।६०॥ 'एषां धुडादौ विडति आः' स्यात् । खातः, सातः, जातः, जातिः । P ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ wwe विडतीत्येव- चङ्गन्ति । धुटीत्येव- जनित्वा ॥६०॥ सनि ४ारा६१॥ 'एषां धुडादौ सनि आः' स्यात् । सिषासति । धुटीत्येव- सिसनिपति ।। ये नवा ४२६२॥ 'एषां ये क्ङिति आ वा' स्यात् । खायते, खन्यते; चाखायते, चङ्ख- न्यते; सायते, सन्यते; प्रजाय, प्रजन्य । विडतीत्येव- सान्यम् , जन्यम् ।। तनः क्ये ४२॥६॥ तनः क्ये आ वा' स्यात् । तायते, तन्यते । क्य इति किम् ? नन्त- कति नति न्यते ॥ ६३ ।। त्य॥ - चरत्या सयद, तो सनस्तिकि [४१२६४॥ सनस्तिकि तौ- 'लुगातौ वा' स्याताम् । सतिः, सातिः, सन्तिः ॥६४॥ वन्याल् पञ्चमस्य ।४।२।६५|| पञ्चमस्य वनि 'आङ्' स्यात् । विजावा, ध्वावा ॥६५॥ अपाचायश्चिः क्तौ ।४।६|| अपपूर्वस्य चायतेः तो चिः' स्यात् । अपचितिः ॥६६॥ ह्लादो हृद् क्तयोश्च ।४।२।६७॥ हादेः क-क्तवतोः क्तौ च 'द्' स्यात् । हन्नः, इन्नवान्, इतिः ॥६७॥ ऋ-ल्वादेरेपां तो नोऽप्रः ।४।२।६८॥ पृवर्जाद् ऋदन्ताद् स्वादिभ्यश्च परेषाम् ‘क्ति-क्त-क्तवतूनां तो नः' स्यात् । तीणिः,तीर्णः,तीर्णवान् ; लूनिः, लूलः, ललवान् ; धूनिः, धूना, धनवान् । अप्र इति किम् ? पूर्तिः, पूर्त , पूर्तवान् ॥६८॥ रदादमूर्छ-मदः क्तयोदस्य च ।।२।६९ मच्छि-मदिवर्जाद रदन्तात् परस्य 'कयोस्तस्य तद्योगे धातुदमन पन्ति पतिः । ...

·ट स्वोपशलघुवृत्तिसंचलित स्यात् । पूर्णः; पूर्णवान् ; भिन्नः,भिन्नवान् । अमूर्च्छमद इति किम् ! मूः, मत्तः । रदात्तस्येति किम् ? चरितम् , मुदितम् ॥६९॥ सूयत्याद्योदितः ।।२७०॥ स्यत्यादिभ्यो नवभ्य ओदिद्भ्यश्च परस्य 'क्तयोस्तो नः' स्यात् । सूनः, सूनवान् ; दूनः दूनवान् ; लंगः,लगवान् ॥७०॥ व्यञ्जनान्तस्थाऽऽतोऽख्या-ध्यः ।४।२७१॥ ख्या-ध्यावर्जस्य धातोर्यद्व्यञ्जनं तस्मात् परा याऽन्तस्था, तस्याः परो य आः, तस्मात् परस्य 'क्तयोस्तो नः' स्यात् । स्त्यानः, स्त्यानवान् । न्य- अन इति किम् ? यातः । अन्तस्था इति किम् ! स्नातः। आत इति किम् ? च्युतः । धातोयंजनेति किम् ? निर्यातः । अख्याध्य इति किम् । ख्यातः, ध्यातः । आतः परस्येति किम् ? दरिद्रितः ॥७१॥ पू-दिव्यश्चे शा-ऽधूता-ऽनपादाने ।४।२७२|| एभ्यो यथासङ्ग्यं नाशाद्यर्थेभ्यः परस्य ‘क्तयोस्तो नः' स्यात् । पूना यवाः, आयूनः, समक्नौ पक्षौ । नाशा-ऽद्यूता-ऽनपादान इति किम् ? पूतम् , द्यूतम् , उदक्तं जलम् ॥७२॥ सेसे कर्मकर्तरि ।।२।७३॥ सेः परस्य 'क्तयोस्तो ग्रासे कर्मकर्तरि नः स्यात् । सिनो प्रासः स्वयं- मेव । कर्मकरीति किम् ? सितो ग्रासो मैत्रेण ||७३ क्षेः क्षी चाऽध्यार्थे ।४।२।७४॥ व्यणोऽर्थो भावकर्मणी, ततोऽन्यस्मिन्नर्थे 'क्तयोस्तः क्षेः परस्य नः स्यात्, तद्योगे क्षेः क्षीश्च । क्षीणः, क्षीणवान् मैत्रः । अध्यार्थे इति किम् ! क्षितमस्य ॥७॥ बाsक्रोश-दैन्ये ४२१७५॥ ? , - - 4 ·M AM.. - ~ My क -- - श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ।। २१९ '. आक्रोशे दैन्ये च गम्ये क्षेः परस्याऽध्यार्थे 'क्तयोस्तो न वा स्यात् , तद्योगे क्षेः क्षीच' । क्षीणाऽऽयुः क्षिताऽऽयुर्जाल्मः । क्षीणकः, क्षितकस्तपस्वी ।। ऋ-ही-घ्रा-धा-त्रोन्द-नुद-विन्तेवा २७६॥ एभ्यः परस्य क्तयोस्तो न् वा' स्यात् । ऋणम् , ऋतम् हीणः, हीतः, हीणवान्, हीतवान् ; प्राणः, प्रातः भ्राण, भ्रातः; त्राणः, बात; समुन्नः, समुत्ता, नुन्नः, नुत्ता, विन्नः, वित्तः ॥७६॥ दु-गोरू च ।४।२।७७॥ • दु-गुभ्यां परस्य 'क्तयोस्तो न् स्यात् , तद्योगे दुगोरुश्च । दूनः, दूनवान् ; "गूनः, गूनवान् ॥७॥ क्ष-शुषि-पचो म-क-वम् ।४।२।७८॥ एभ्यः परस्य 'क्तयोस्तो यथासङ्ख्यं म-क-धाः स्युः । क्षामः, क्षामवान् ; शुष्कः, शुष्कवान् ; पक्का, पक्ववान्, .||७८॥ निर्वाणमवाते ।४।२।७९॥ ६. अवाते कर्तरि निरपूर्वाद् वातेः परस्य 'क्तयोस्तो न् निपात्यते' निवाणी मुनिः । अवात इति किम् ? निर्वातो वातः ॥७९॥ अनुपसर्गाः क्षीबोल्लाघ-कृश-परिकृश-फुल्लोत्फुल्लं-संफुल्लाः 18२।८०॥ 'अनुपसर्गाः कान्ता एते निपात्यन्ते' । क्षीवः, उल्लाघः, कृशः, परिकृशः, -फुल्ला, उत्फुल्लः, संफुल्लः । अनुपसर्गा इति किम् ? प्रक्षीवितः ॥८॥ भित्तं शकलंम् ।४।२।८१॥ 'मिदेः परस्य तस्य नत्वाभावो निपात्यते, शकलपर्यायश्चेत् । मित्तं शकलमित्यर्थः । शकलमिति किम् ? भिन्नं मित्तम् ॥८१।। वित्तं धन-प्रतीतम् ।हारा२।। .. - . - ·२२० स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं 'विन्दतेः परस्य तस्य नत्वाभावो निपात्यते, धन-प्रतीतयोः पर्यायश्चेत् । वित्तं धनम् , वित्तः प्रतीतः । धन-प्रतीतमिति किम् ? विन्नः ॥८२॥ हु-धुटो हेधिः ।४।२८॥ होवुडन्ताच्च परस्य 'हेर्षिः' स्यात् । जुहुधि, विद्धि |८३॥ शासस्-हन: शाध्येधि-जहि ।४।२।८४॥ शास्-अस्-हनां छन्तानां यथासंख्यम् 'शाध्येषि-जहयः स्युः । शाधि, एघि, जहि ॥८॥ अतः प्रत्ययाल्लुक्।४।२।८५॥ धातोः परो योऽदन्तः प्रत्ययस्ततः परस्य हेर्लुक्' स्यात् । दीव्य । अत इति किम् ? राध्नुहि । प्रत्ययादिति किम् ? पापहि ॥८५॥ असंयोगादोः ।४।२।८६॥ असंयोगात् परो य उस्तदन्तात् प्रत्ययात् परस्य 'हेर्लक्' स्यात् । सुनु । असंयोगादिति किम् ! अक्ष्णुहि । ओरिति किम् ? क्रीणीहि ॥८६॥ वम्यविति वा ।४।२।८७|| 'असंयोगात् परो य उस्तदन्तस्य प्रत्ययस्य लुग् वा' स्यात्, वमादौ अविति परे। सुन्वः, सुनुवः, सुन्मः, सुनुमः । अवितीति किम् ! सुनोमि । असंयोगादित्येव- तक्ष्णुवः ॥८७|| कृगो यि च ।४।२।८८॥ ऋगः परस्योतो यादौ वमि चाऽविति लुक्' स्यात् । कुर्युः, कुर्वः, कुर्मः ॥८॥ अतः शित्युत् ।४।२।८९॥ शित्यविति य उस्तन्निमित्तस्य 'कृगोऽत उ: स्यात् । कुरु । अवितीत्येव- करोति ॥८९॥ ma- ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशम्दानुशासनम् ।। २२१ -~ - . श्ना-स्त्यो कहा।९०॥ भस्य अस्तेश्चाऽतः शित्यविति लुक् ' स्यात् । रुन्धः, स्तः । अत इत्येव- आस्ताम् ॥१०॥ वा द्विषाऽऽतोऽनः पुस् ।४।२।९१॥ द्विष आदन्ताच परस्य शितोऽवितोऽनः स्थाने पुस वा' स्यात् । अद्विषुः, अद्विषन् ; अयुः, अयान् ॥९१॥ सिज्-विदोऽभुवः ।।२।९२॥ सिच्पत्यययाद् विदश्च धातोः परस्य 'अनः पुस् स्यात् , न चेद् भुवः परः सिच् स्यात् ।। अकार्पः. अविदुः । अभुव इति किम् ? अभूवन् ॥९२॥ दूधुक्त-जक्षपञ्चतः ।४।२।९३॥ कृतद्वित्वाद् जक्षपश्चकाच्च परस्य ‘शितोऽवितोऽनः पुस्' स्यात् । अजु- हवुः अजक्षुः,अदरिद्रुः अजागरुः, अचकासुः. अशासुः ॥९३॥ अन्तो नो लुक् ।४।२।९४॥ दियुक्त-जक्षपञ्चकात् परस्य • शितोऽविनोऽन्तो नो लुक्' स्यात् । जुह्वति, जुहत् ; जक्षति, जक्षत् ; दरिद्रति, दरिद्रत् ॥९॥ गौ वा ४२।९५॥ दयुक्त-जक्षपञ्चकात् परस्या'-ऽन्तो नः शिविषये लुग् वा' स्यात् । ददति वदन्ति कुलानि; जक्षति. जक्षन्ति; दरिद्रति, दरिद्रन्ति ॥९५|| इनश्चाऽऽत: ।४।२।९६॥ द्रयुक्त-जक्षपञ्चतः श्नश्च शित्यवित्यातो लुक् ' स्यात् । मिमते, दरिद्रति, फ्रीणन्ति । अवितीत्येव- अजहाम्, अफ्रीणाम् ॥९६।। एषामीयञ्जनेऽदः ।४।२०५७।। द्वयुक्त-जक्षपञ्चतः नश्वाऽऽतः शित्यविति व्यञ्जनादावीः स्यात्, न तु १ ·३२२ स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं । - - दासंज्ञस्य' । मिमीते, लुनीतः । व्यञ्जन इति किम् ? मिमते । अद इति किम् ? दत्तः, धत्तः ॥९७॥ इर्दरिद्रः ।४।२।९८॥ 'दरिद्रो व्यञ्जनादौ शित्यवित्यात इ.' स्यात् । दरिद्रितः । व्यञ्जन इत्येव- दरिद्रति ॥९८॥ भियो नवा ।४।२।९९॥ मियो व्यन्जनादौ शित्यविति 'इ' स्यात् । बिमितः, बिभीतः ॥९९॥ 'हाक: ।४।२।१००॥ हाको व्यञ्जनादौ शिल्यविति 'आत इर्वा' स्यात् । जहितः, जहीतः ।। आ च हौ ।४।२।१०१॥ हाको हौ 'आत् इश्च वा' स्यात् । जहाहि, जहिहि, नहीहि ॥१०१॥ यि लुक् ।४।२।१०२॥ यादौ शिति हाक 'आ लुक्' स्यात् । जह्यात् ॥१०२॥ ओतः श्ये ४१०३॥ 'धातोरोतः श्ये लुक्' स्यात् । अवद्यति । श्य इति किम् ? गौरिवा- ऽऽचरति-गवति ॥१०॥ जा ज्ञा-जनोऽत्यादौ ।४।२।१०४॥ ज्ञा-जनोः शितिजाः स्यात्, न त्वनन्तरे तिवादौ । जानाति,जायते। अत्यादाविति किम् ? जाज्ञाति । जलन्ति ॥१०॥ प्वादेहस्वः ४।२।१०५॥ । 'प्वादेः शिति अत्यादौ इस्वः' स्यात् । पुनाति, लुनाति । प्वादेरिति किम् ? त्रीणाति ॥१०५॥ गमिषद्यमश्छः ।।१०६॥ . " - ।

·र श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ २२३ wwwwwww . एषां शित्यत्यादौ 'छ.. स्यात् । गच्छति, इच्छति, यच्छति,आयच्छते । अत्यादाविति किम् ? जगन्ति ॥१०६॥ वेगे.सतर्धाय ।४।२।१०७॥ सत्तेवेंगे गम्ये शिति, धाव् 'स्यात् ,अत्यादौ । धावति । वेग इति किम् ? धर्ममनुसरति ॥१०७॥ . श्रौति-कृवु-धिवु-पा-घा-मा-स्था-म्ना-दाम-दृश्यत्ति-शद- सदः शृ:कृ-धि-पिब-जिघ्र-धम-तिष्ठ-मन-यच्छ-पश्यछे- शीय-सीदम् ।४।२।१०८॥ एषां शित्यादौ यथासंख्यम् 'श्रादयः स्युः । शृणु, कृणु,धिनु,पिब,जिघ्र, धम,तिष्ठ,मन,यच्छ,पश्य,ऋच्छ,शीयते,सीद ॥१०८॥ क्रमो दीर्घः परस्मै ।४।२।१०९॥ क्रमेः परस्मैपदनिमिते शिति 'दीर्घः स्यात्, अत्यादौ । काम, काम्यति । परस्मैपद इति किम् ! आक्रमते सूर्यः ॥१०९|| ष्ठिव-क्लम्वाऽऽचमः ४२११०॥ एषां शित्यत्यादौ 'दीर्घः' स्यात् । ष्ठीव, क्लाम, आचाम । अडिति किम् ? चम ११०॥ शम्सप्तकस्य श्ये ४२१११२॥ शमादीनां सप्तानां श्ये 'दीर्घः' स्यात् । शाम्य, दाम्य, ताम्य, श्राम्य, प्राम्य, क्षाम्य, माघ । श्ये इति किम् ! भ्रमति ॥११॥ ष्ठिव्-सिवोऽनटि वा ।।२।११२।। ष्ठिव्-सिवोरनटि दीर्थो वा' स्यात् । निष्ठीवनम्, निष्ठेवनम् ; सीवनम् , सेवनम् ॥११२॥ म-व्यस्याः १२।११३॥ - ·२२४ स्वोपक्षलधुवृत्तिसंवलितं , धातोर्विहिते मादौ वादौ चा-'sत आ दीर्घः' स्यात् । पचामि, पचावः, पचामः ॥११३॥ अनतोऽन्तोदात्मने ।४।२।११४॥ अनतः परस्याऽऽत्मनेपदस्थस्याऽन्तोऽत् ' स्यात् । चिन्वते । आत्मनेपद इति किम् ! चिन्वन्ति । अनत इति किम् ? पचन्ते ॥११४॥ शीडो रत् ।४।२।११५॥ शीङः परस्याऽऽत्मनेपदस्थस्या'ऽन्तो रत्' स्यात् । शेरते ॥११५॥ वेत्तेनवा ४२११६॥ वेत्तेः परस्यात्मनेपदस्थस्या ऽन्तो रद् वा' स्यात् । संविद्रते, संविदते ।। तिवां णवः परस्मै ।४।२।११७॥ 'वेत्तेः परेषां परस्मैपदानां तिवादीनां परस्मैपदान्येव णवादयो नव यथा- संख्यं वा' स्युः । वेद, विदतुः, विदुः, वेत्थ, विदथुः, विद; वेद, विद्व, विद्म । पक्षे,- वेत्तीत्यादि ॥११७॥ ब्रूगः पश्चानां पञ्चाऽऽहश्च ।४।२।११८॥ 'बेगः परेषां तिवादीनां पञ्चानां यथासंख्यं पञ्च णवादयो वा स्युः, तद्योगे ब्रूग आहश्च' । आह, आहतुः, आहुः, आत्थ, आहथुः । पक्षे,- ब्रवीतीत्यादि ॥११८॥ आशिषि तु-योस्तातङ् ।४।२।११९॥ आशीरर्थयोस्तुह्योस्तातइ वा' स्यात् । जीवतात् , जीवतु भवान् । जीव. तात् , जीव त्वम् ; नन्दतात्, नन्द त्वम् । आशिषीति किम् ? जीवतु ।। आतो णव और :४२।१२०॥ आतः परस्य 'णव औः' स्यात् । पपौ ॥१२०॥ आतोमाते-आथामाथे आदिः। ४।२।१२१॥

·F- श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ २२५ - - आत् परेषामेषाम् 'आत इ' स्यात् । पचेताम्, पचेते, पचेथाम्, पचेथे । आदिति किम् ? मिमाताम् ॥१२१॥ यः सप्तम्याः।४।२।१२२॥ आत् परस्य 'सप्तम्या याशब्दस्य: स्यात् । पचेत् , पचेः ॥१२२॥ याम्-युसोरियमियुसौ ।४।२।१२३।। आत् परयोर्याम्-युसोर्यथासंख्यमियमियुसौ' स्याताम् । पचेयम् , पचेयुः। [१२३॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायां सिद्धहेमचन्द्राभिधानस्वोपज्ञशब्दानुशासन- लघुवृत्तौ चतुर्थस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः समाप्तः ।। ४ । २॥ श्रीभीमपृतनोत्खात, रजोभिरिमूभुजाम् । अहो । चित्रमवर्धन्त, ललाटे जलबिन्दवः ॥१४॥ [तृतीयः : पाद:] है ? नामिनो गुणोऽक्ङिति ।४।३१॥ *' नाम्यन्तस्य धातोः क्विर्जे प्रत्यये 'गुणः' स्यात् । चेता। अक्ङि- तीति किम् ? युतः ॥१॥ उ-श्नोः ।४।३।२॥ धातोरुश्नोः प्रत्यययोरक्डिति 'गुणः' स्यात् । तनोति, सुनोति ॥२॥ पुस्-पौ १४१३॥३॥ नाम्यन्तस्य धातोः पुसि पौ च 'गुणः' स्यात् । ऐयरुः, अर्पयति ॥३॥ लघोरुपान्त्यस्य ।४।३।४॥ धानोरुपान्त्यस्य नामिनो लघोरविति 'गुणः' स्यात् । मेता। लघोरिति किम् ! ईहते । उपान्त्यस्येति किम् ! भिनत्ति ॥४॥ " ·२२६ स्वोपशलघुवृत्तिसवलितं . मिदः श्ये ।४।३।५॥ मिदेरुपान्त्यस्य श्ये 'गुणः' स्यात् । मेति ॥५॥ जागुः किति ।४।३।६॥ जागुः किति 'गुण' स्यात् । जागरितः ॥६॥ ऋवर्ण-दृशोऽङि ।४।३॥७॥ ऋवर्णान्तानां शेश्वाऽडि परे 'गुणः' स्यात् । आरत् , असरत् , अजरत्, अदर्शत् ॥७॥ स्कृच्छ्तोऽकि परोक्षायाम् ।४।३८॥ . स्कृच्छोः ऋदन्तानां च नामिनः परोक्षायाम् 'गुणः' स्यात्, न तु कोपलक्षितायां कसु-कानोः । सञ्चस्करुः, आनछुः, रोरुः । अकीति किम् ! सञ्चस्कृवान् ॥८ संयोगाददतः ।४।३।२॥ संयोगात्. परो य ऋत् , तदन्तस्याऽतेश्च परोक्षायागकि 'गुण' स्यात् । सस्मरुः, सस्वरुः, आरुः । संयोगादिति किम् ! चक्रुः ॥९॥ क्य-यडाऽऽशीर्ये ।४।३।१०॥ संयोगाद् य त् , तदन्तस्याऽतेश्च क्ये यहि आशीर्थे च 'गुणः' स्यात् । स्मयते, स्वर्यते, अर्यते; सास्मयते, सास्वर्यते, अरार्यते स्मर्यात्, अर्यात् ॥ न वृद्धिश्चाविति क्छिल्लोपे ।४।३।११॥ अविति प्रत्यये यः कितो हितश्च लोपस्तस्मिन् सति ‘गुणो वृद्धिश्च न' स्यात् । चेच्यः, मरीमृजः ॥११॥ भवतेः सिज्लपि ।४।३।१२।। अवः सिज्लपि 'गुणो न' स्यात् । अभूत् । सिज्लुपीति किम् ज्यत्यभविष्ट ॥१२॥ . 4 - - H ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ २२७ D - . सूतेः पञ्चम्याम् ।।३।१३॥ सूतेः पञ्चम्याम् ‘गुणो न' स्यात् । सुवै ॥१३॥ द्वयुक्तोपान्त्यस्य शिति स्वरे ।४।३।१४॥ द्वयुक्तस्य धातोरुपान्त्यस्य नामिनः स्वरादौ शिति 'गुणो न' स्यात् । नेनिजानि । उपान्त्यस्येति किम् ? जुहवानि । शितीति किम् ? निनेज ॥ ह्विणोरप्चिति व्-यौ ।४।३।१५।। होरिणश्च नामिनः स्वरादावपिति अविति च शिति यथासंख्यम् 'व्यौ' स्याताम् । जुह्वति, यन्तु। अप्वितीति किम् ? अजुहवुः, अयानि ॥१५॥ इको वा ।४।३।१६॥ इकः स्वरादावविति शिति य् वा स्यात् ।अधियन्ति,अधीयन्ति ॥१६॥ कुटादेर्डिद्वदणित् ।४।३।१७॥ कुटादेः परो ब्णिद्वर्जप्रत्ययो 'डिद्वत्' स्यात् । कुटिता, गुता । अणि- दिति किम् ! उत्कोटः, उच्चुकोट ॥१७॥ विजेरिट् ।४।३।१८॥ 'विजेरिट डिद्वत् ' स्यात् । उद्विजिता । इडिति किम् ? उद्वेजनम् ॥१८॥ वोर्णोः।४।१९।। 'ऊर्णोरिड् वा द्वित्' स्यात् । प्रोणुविता, प्रोर्णविता ॥१९॥ शिदवित् ।४॥२०॥ 'धातोविद्वजः शित् प्रत्ययो जिद्वत्' स्यात् । इतः, क्रीणाति । अविदिति किम् ? एति । शिदिति किम् ? चेषीष्ट ॥२०॥ इन्ध्यसंयोगात् परोक्षा किद्वत् ।४।३।२१।। इन्धेरसंयोगान्ताच्च परा 'अविस्परोक्षा किद्वत् स्यात् । समीधे, निन्युः । इन्ध्यसंयोगादिति किम् ! ससंसे ॥२१॥ - ·૨૮ स्वोपालधुवृत्तिसंवलितं AMRAAN. ~~~~~ ~www. A ..www.com स्वञ्जनवा ४३२२॥ स्वजेः 'परोक्षा वा किद्वत्' स्यात् । सस्वजे, सस्वब्जे ॥२२॥ ज-नशो न्युपान्त्ये तादिः क्त्वा ।४।२३।। जन्तात् नशेश्च न्युपान्त्ये सति 'तादिः क्त्वा किद्वद्वा' स्यात् । रक्त्वा, रक्त्वा; नष्ट्वा, नंष्ट्वा । नीति किम् ? भुक्त्वा । उपान्त्य इति किम् ? निक्त्वा । तादिरिति किम् ? विभज्य ॥२३॥ ऋत्-तृष-मृष-कृश-चञ्च-लुश्च-थ-फा सेट् ।४।३।२४॥ न्युपान्त्ये सत्येभ्यो ‘वा क्त्वा सेट् किद्वत्' स्यात् । ऋतित्वा, अर्तित्वा तृषित्वा, तर्षित्वा; मृषित्वा, मर्पित्वा कृशित्वा, कर्शित्वा; वचित्वा, वञ्चि- वा; लुचित्वा, लुञ्चित्वा; श्रथित्वा, श्रन्थित्वा; गुफित्वा, गुम्फित्वा । न्यु- पान्त्य इति किम् ? कोथित्वा, रेफित्वा । सेडिति किम् ? वक्त्वा ॥२४॥ वौ व्यञ्जनाऽऽदेः सन् चाऽय-वः ।४।३।२५॥ वौ उदित्युपान्त्ये सति व्यञ्जनादेर्धातोः परः 'क्त्वा सन् च सेटौ किद्वद्वा स्यातां न तु स्वन्तात्' द्युतित्वा, धोतित्वा; दिद्युतिषते, दिद्योतिषते; लिखित्वा, लेखित्वा; लिलिखिषति, लिलेखिपति । वाविति किस् ! वर्णित्वा । व्यञ्जनादेरिति किम् । उषित्वा । अय्व इति किम् ? देवित्वा ॥२५॥ उति शवोऽद्भयः क्ती भावाऽऽरम्भे ।४।३।२६॥ उति उपान्त्ये सति शवहेभ्योऽदादिभ्यश्च परौ भावाऽऽरम्भयोः 'क्त-त- वतू सेटौ वा किद्वत्' स्याताम् । कुचितम्, कोचितमनेन; प्रकुचितः, प्रकोचितः; प्रकुचितवान् ,' प्रकोचितवान् । रुदितम् , रोदितमेभिः, अरु- दितः, प्ररोदितः; प्ररुदितवान् , प्ररोदितवान् । उत्तीति किम् ! वितित- मेमिः । शवद्भिय इति किम् ? प्रगुषितः । भावारम्भ इति किम् !

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ।।
२२९
रुचितः ॥२६॥
न डीङ्-शीड्-पूङ्-धृषि-क्ष्विदि-स्विदि-मिदः ।४।३।२७॥
एभ्यः परौ 'सेटौ क-क्तवतू किद्वन्न' म्याताम् । डयितः, डयितवान् ।
शयितः, शयितवान् , पवितः, पवितवान प्रधर्षित., प्रधर्षितवान् ; प्रक्ष्वे-
दितः, प्रक्ष्वेदितवान् ; प्रस्वेदितः, प्रस्वेदितवान् । अमेदितः, प्रमेदितवान् ।
सेटावित्येव-डीनः, डीनवान् ॥२७॥
मृषः क्षान्तौ ।४।३।२८१
क्षमाऽर्थान्मृषः 'सेटौ क्त-क्तवतू किद्वन्न' स्याताम् । मर्षितः, मर्पितवान् !
क्षान्ताविति किम् ? अपमृषितं वाक्यम् ॥२८॥
क्त्वा ।४।३॥२९॥
'धातोः क्त्वा सेट किद्वन्न' स्यात् । देवित्वा । सेडित्येव- कृत्वा ॥२९॥
स्कन्द-स्यन्द: ।४।३।३०॥
आभ्याम् 'क्त्वा किद्वन्न' स्यात् । स्कन्वा, स्यन्त्वा ॥३०॥
क्षुध-ग्लिश-कुष-गुध-मृड-मृद-वद-वसः ।४।३।३१॥
एभ्यः 'क्वा सेट् किद्वत्' स्यात् । क्षुधित्वा,क्लिशित्वा कृषित्वा,गुधित्वा,
मृडित्वा,मृदित्वा उदित्वा, उषित्वा ॥३१॥
रुद-विद-मुष-ग्रह-स्वप-प्रच्छः सन् च ॥४॥३॥३२॥
एभ्यः ‘क्त्वा सन् च किद्वत्' स्यात् । रुदित्वा, रुरुदिषति; विदित्वा,
विविदिषति; मुषित्वा, मुमुषिषति; गृहीत्वा, जिघृक्षतिः, सुत्त्वा, सुपुप्सति;
पृष्ट्वा, पिपृच्छिषति ॥३२॥
नामिनोऽनिट् ।४।३।३३॥
नाम्यन्ताद्धातोरनिट् सन् किद्वत् ' स्यात् । चिचीषति । अनिडिति किम् ?
-
-
।
शिशयिषते ॥३३॥

·२३० स्वोपशलघुचिसंचलित WhnNA.. ~ ~~~~ 74 1- उपान्त्ये ।४।३।३४॥ नामिन्युपान्त्ये सति धातोः सन् अनिट् किद्वत्' स्यात् । बिमित्सति ॥३४॥ सिजाशिषावात्मने ।४।३॥३५॥ नामिन्युपान्त्ये सति धातोरात्मनेपदविषयावनिटी 'सिजाशिषौ किद्वत् ! स्याताम् । अभित्त, भित्सीष्ट । आत्मने इति किम् ? असाक्षीत् ॥३५॥ ऋवर्णात् ।४।३।३६॥ ऋवर्णान्ताद् धातोरनिटावात्मनेपदविषयौ 'सिजाशिषौ किद्वत्' स्याताम् । अकृत, कृषीष्ट; अतीर्ट, तीर्षीष्ट ॥३६॥ गमो वा ।४।३।३७॥ गमेरात्मनेपदविषयौ ‘सिजाशिषौ किद्वद्वा' स्याताम् । समगत, समगस्त; संगसीष्ट, संगंसीष्ट ॥३७॥ हनः सिच् ।४।३।३८॥ हन्तरात्मनेपदविषयः 'सिच् किद्वत्' स्यात् । आहत ॥३८|| यमा सूचने १४॥३॥३९॥ सूचनार्थाद् यमेरात्मनेपदविपयः ‘सिच् किद्वत्' स्यात् । उदायत । सूचन इति किम् ? आयस्त रज्जुम् ॥३९॥ वा स्वीकृतौ ४॥२४॥ स्वीकारार्थाद् यमेरात्मनेपदविषयः 'सिच् किद्वद्वा' स्यात् । उपायत, उपायंस्त महास्त्राणि । स्वीकृताविति किम् ? आयस्त पाणिम् ॥४०॥ . इश्च स्था-दः १४॥३॥४१॥ स्थो दासंज्ञकाच्चाऽऽत्मनेपदविषयः ‘सिच् किद्वत् स्यात्, तद्योगे स्था- दोरिश्च' । उपास्थित,आदित,त्यधित ॥४१॥ मृजोऽस्य वृद्धिः।४।३।४२॥ , r

·श्रीसिद्धाचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥
२३१
?
मृजेर्गुणे सतिं अस्य वृद्धिः स्यात् । मार्टि । अत इति किम् ! सृष्टः ।।
ऋतः स्वरे वा ४३४३॥
मजे ऋतः स्वरादौ प्रत्यये वृद्धिर्वा' स्यात् । परिमार्जन्ति, परिमृजन्ति ।
ऋत इति किम् ? ममार्ज । स्वर इति किम् ? मृज्वः ॥४३॥
मिचि परस्मै समानस्याऽछिति ।४।३।४४९
समानान्तस्य धातोः परस्मैपदविषये सिच्यडिति वृद्धिः' स्यात् । अचै-
पीत् । परस्मै इति किम् ? अच्योष्ट । समानस्येति किम् ! अगवीत् ।
अक्तिीति किम् ! न्यनुवीत् ॥४४॥
व्यञ्जनानामनिटि ।४।३।४५।।
व्यञ्जनान्तस्य धातोः परम्मैपदविषये अनिटि सिचि समानम्य वृद्धिः'
स्यात् । अरावीत् । समानम्येत्येव- उदवोदाम । अनिटीति किम् !
अतक्षीत् ॥४५॥
वोपर्णगः सेटि ।४।३।४६॥
ऊणों: सेटि सिंचि परस्मैपदे ' वृद्धिर्वा' स्यात् । प्रौर्णावीत् , प्रौर्णवीत् ,
प्रौणुवीत् ।।४६॥
-
व्यञ्जनादेवोपान्त्यस्याऽन।४।३।४७॥
। व्यञ्जनादेर्धातोरुपान्त्यस्याऽतः सेटि सिचि परस्मैपदे वृद्धिी' स्यात् ।
अकाणीत् ,अकणीत् । व्यञ्जनादेरिति किम् ! मां भवान् अटीत् । उपा-
त्यस्येति किम् ? अवधीत् । अत इति किम् ! अदेवीत् । सेटीत्येव-
?
-
अधाक्षीत ॥४७॥
वद-ब्रज-ल ४३४॥
वद-व्रजोलन्तरन्नयोयोपान्त्यस्याऽस्य परस्मैपदे सेटि सिचि 'वृद्धिः'
स्यात् । अवादीत् ,अमाजीद अज्वालीत्, अक्षारीत् ॥४८॥

·स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं n , नम्वि-जागृ-शस-क्षणम्येदितः ॥४॥३॥४९॥ एषां म्यन्तानाम् एदितां च परस्मैपदे सेटि सिचि ‘वृद्धिर्न ' स्यात् । अश्व- यीत् , अजागरीत् , अशसीत्, अक्षणीत् , अग्रहीत् , अवमीत् , अहयीत् , अकगीत् ॥४९॥ णिति ।४॥३॥५०॥ निति णिति च परे धातोरुपान्त्यस्याऽतो 'वृद्धि: स्यात् । पाकः, पपाच ॥ नामिनोऽकलि-हलेः ।४।३।५१॥ नाम्यन्तस्य धातोर्नाम्नो वा कलि-हलिवर्जस्य णिति 'वृद्धि: स्यात् । अचायि,कारकः,अपीपटत् । कलि-हलिवर्जनं किम् ? अचकलत् , अजहलत् ।। जागुर्जि-णवि ।४।३२५२॥ जागु! णव्येव च णिति 'वृद्धि: स्यात् । अजागारि, जजागार । निण- वीति किम् ? जागरयति ॥५२॥ आत ऐः कृऔ ।४।३।५३॥ मादन्तस्य धातोणिति कृति नौ च 'ऐ' स्यात् । दायः, दायकः, अदायि । अदिति किम् ! ददौ ॥५३॥ न जन-बधः ४३५४॥ अनयोः कृति णिति नौ च 'वृद्धिर्न' स्यात् । प्रजनः, जन्यः, अजनि वषः, वध्यः, अवधि ॥५४॥ मोऽकमि-यमि-रमि-नमि-गमि-वमा-ऽऽचमः ।४।३२५५॥ मन्तस्य धातोः कम्यादिवर्जस्य णिति कृति नौ च 'वृद्धिर्न' स्यात् । शमः,शमकः,अशमि । कम्यादिवर्जनं किम् ! कामः, कामुकः, अकामि यामः, रामः, नामः अगामि, वामः, आचामकः ॥५५॥ विश्रमे ४३५६॥

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ।। ~-~~-~- , विश्रमेणिति कृति नौ च ‘वृद्धिा' स्यात् । विश्रामः, विश्रमः, विश्रामकः, विधमकः; व्यश्रामि, व्यश्रमि ॥५६॥ उद्यमोपरमौ ।४।३।५७॥ उदुपाभ्यां यमि-रम्योर्धनि 'वृद्ध्यभावो निपात्यते'। उद्यमः,उपरमः ॥५७॥ णिद्वाऽन्त्यो णव ।४।३।५८।। 'परोक्षाया अन्त्यो णव् णिद्वा' स्यात् । अहं चिचय, चिचाय; चुकुट, चुकोट । अन्त्य इति किम् ? स पपाच ॥५८॥ उत और्विति व्यञ्जनेऽद्वेः ।४।३।५९॥ अद्युतस्योदन्तस्य धातोय॑जनादौ विति 'औः' स्यात् । यौति । उत इति किम् ? एति । धातोरित्येव- सुनोति । वितीति किम् ? रुतः। व्य- अन इति किम् ? स्तवानि । अद्वेरिति किम् ? जुहोति ॥५९॥ वोर्णोः।।४।३।६०॥ ऊोरद्वयुक्तस्य व्यञ्जनादौ विति और्वा' स्यात् । प्रोोति, प्रोर्णोति । अद्वेरित्येव-प्रोोनोति ॥६०॥ न दि-स्योः।४।३।६१॥ 'ऊोंदि-स्योः परयोरौन' स्यात् । प्रौर्णोत् , प्रौर्णोः ॥६१॥ तृहः इनादीत् ।४।३।६२॥ तृहेः भात् परो व्यञ्जनादौ विति परे 'ईत्' स्यात् । तृणेढि ॥६२॥ ब्रूतः परादिः ।४।३।६३॥ ब्रुव ऊतः परो व्यञ्जनादौ विति 'परादिरीत्' स्यात् । ब्रवीति । ऊत इति - - किम् ! आत्थ ॥६॥ यङ्-तु-रु-स्तोबहुलम् ।४।३।६४॥ यालबन्तादतु-रु-स्तुम्बम्ब परो व्यञ्जनादौ विति 'ईद् बहुलं परादिः' ·२३४ स्वोपज्ञलघुवृत्तिसंवलितं . ~~ ४ - - स्यात् । कचिद्वा-, बोभवीति, बोमोति; कचिन, -वर्वत्रिी तवीति,तौति रवीति,रौति स्तवीति, स्तौति । अद्वेरित्येव- तुतोथ, तुष्टोथ ॥६४॥ सः सिजस्तेर्दि-स्योः।४।३॥६५॥ सिजन्ताद् धातोरस्तेश्च सन्तात् परो दि-स्योः परयोः ‘परादिरीत् ' स्यात् । अकार्षीत् ,अकार्षीः; आसीत् , आसीः । स इति किम् ? अदात् ॥६५॥ पिथैति-दा-भू-स्थः सिचो लुप् परस्मै न चेद् ।४।३।६६।। एभ्यः परस्य 'सिचः परस्मैपदे लुप् स्यात् , लुब्योगे न चेट्' । अपात् , अगात् ,अध्यगात् ,अदात्,अधातु, अभूत् , अस्थात् । परस्मै इति किम् ? अपासत पयांसि तैः ॥१६॥ धे-घ्रा-शा-च्छा-सो वा ।४।३।६७॥ एभ्यः परस्य 'सिचः परस्मैपदे लुब् वा स्यात् , लुब्योगे च नेट्' । अधात् ,अधासीत् . अघ्रात, अघ्रासीत् ; अशात्; अशासीत् । अच्छात्, अच्छासीत् ; असात् , असासीत् ॥६७॥ तत्भ्यो वा त-थासि न्-णोश्श्च ।४।३।६८॥ तनादिभ्यः परस्य 'सिचस्ते थासि च लुब् वा स्यात् , तद्योगे न्-णोश्च लुप्, न चेट्' । अतत,अतनिष्ट; अतथाः, अतनिष्ठाः; असत, असनिष्ट असथाः, असनिष्ठाः ॥६८॥ सनस्तत्रावा ।४।३।६९॥ सनो लुपि सत्याम् 'आ वा' स्यात् । असात, असत; असाथा:, असथाः । तत्रेति किम् ? असनिष्ट ॥६९|| धुड्-हस्वाल्लुगनिटस्त-थोः 1४।३।७०}॥ धुडन्तात् इस्वान्ताच धातोः परस्या-'ऽनिटः सिचस्तादौ थादौ च लक् .

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ २३५ - स्यात् । अभित्त,अभित्थाः, अकृत, अकृथाः । अनिट इति किम् ? . व्यद्योतिष्ट ॥७०॥ + - इट ईति ।४।३७१॥ टः परस्य 'सिच ईति लुक्' स्यात् । अलावीत् । इट इति किम् ? कार्षीत् । ईतीति किम् ? अभणिषम् ॥७१॥ सोधि वा ४३७२॥ रातोादौ प्रत्यये 'सो लुग् वा' स्यात् । चकाधि, चकाद्धि; अलविध्वम् , अलविड्वम् ||७२॥ अस्तेः सि हस्त्वेति ।४।३।७३॥ 'अस्तेः स. सादौ प्रत्यये लुक् स्यात्, एति तु सो हः' । असि, व्यतिसे, व्यतिहे, भावयामाहे ||३|| दुहे-दिह-लिह-गुहो दन्त्यात्मने वा सकः ।४।३।७४॥ एभ्य. परस्य 'सको दन्त्यादौ आत्मनेपदे लुग् वा' स्यात्,। अदुग्ध, अधुक्षत; अदिग्घ, अधिक्षत; अलीढाः, अलिक्षथाः, न्यगुहहि, न्यधुक्षा- वहि । दन्त्य इति किम् ? अधुक्षामहि ॥७४|| स्वरेतः ।४।३।७५॥ 'सकोऽस्य स्वरादौ प्रत्यये लुक्' स्यात् । अधुक्षाताम् ॥७५॥ दरिद्रोऽद्यतन्यां वा ।४।३७६।। दरिद्रोऽद्यतन्यां विषये लुग् वा' स्यात् । अदरिद्रीत् , अदरिद्रासीत् ॥७६॥ अशित्यस्सन् णक-णकाऽनटि ।४।३।७७|| सादिसन्नादिवतं. अशिति विषये 'दरिद्रो लुक' स्यात् । दुर्दरिद्रम् । अगितीति किम् ? दरिद्राति । सन्नादिवर्ज़नं किम् ? दिदरिद्रासति, दरि- द्रायको याति, दरिद्रायकः, दरिद्राणम् ।।७७॥ - . . .

·२३६ स्वोपक्षलघुसिसंवलितं - . व्यञ्जनादू देः सश्च दः ४३७८॥ धातोर्व्यञ्जनान्तात् परस्य देर्लक् स्याद् , यथासम्भवं धातोः सो दश्च। अचकात्, अजागः, अविभः, अन्वशात् । व्यञ्जनादिति किम् ? अयात् ।। सेः सू-दू-धां च सर्वा (४।३७९|| व्यञ्जनान्ताद् धातोः परस्य 'सेर्लक् स्यात् ,यथासम्भवं स-द-धां वा रुश्च । अचकास्त्वम्, अचकात् त्वम् । अभिनस्त्वम् , अभिनत् त्वम् । अरुण- स्वम् , अरुणत् खम् ॥७९॥ योऽशिति ।४।३।८०॥ धातोर्व्यञ्जनान्तात् परस्य 'योऽशिति प्रत्यये लक्' स्यात् । जलमिता । व्यञ्जनादित्येव- लोलूयिता । अगितीति किम् ? वेभिद्यते ॥८॥ क्यो वा ।४।३२८१॥ धातोयञ्जनात् परस्य 'क्योऽशिति प्रत्यये लग् वा' स्यात् । समिधिष्यति, समिध्यिप्यति; दृषदिष्यते, दृषधिष्यते ॥८१॥ अतः ।४।३।८२॥ अदन्ताद् धातोर्विहितेऽशिति प्रत्यये 'धातोरतो लुक्' स्यात् । कथयति । विहितविशेषणं किम् ! गतः ।।८२॥ णेरनिटि ४३८३॥ अनिट्यशिति प्रत्यये 'गे क्' स्यात् । अततक्षत्, चेतनः । अनिटीति किम् ? कारयिता ॥८॥ सेट्क्तयोः १४१३१८४॥ सेटोः क्तयोः परयो-'गैर्लक्' स्यात् । कारितः, गणितवान् ॥८४॥ आमन्ताऽऽल्वाऽऽय्येत्नावय् ।४।३।८५|| एषु परेषु णेरय' स्यात् । कारयाञ्चकार, गण्डयन्तः, स्पृहयालुः, मह 4 .

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥
~~~~~~
~~~
याय्यः, स्तनयिलुः ॥८५॥
लघोर्यपि ।४।३॥८६॥
लघोः परस्य ‘णेर्यपि अय' स्यात् । प्रशमय्य । लघोरिति किम् ?
प्रतिपाद्य ॥८६||
.
वाऽऽप्नोः ।४।३२८७॥
आप्नोः परस्य ‘णेर्यप्यय् वा' स्यात् । प्रापय्य,प्राप्य । आप्नोरिति
किम् ? अध्याप्य ॥८७||
मेडो वा मित् ।४।३.८८॥
'मेडो यपि मिद् वा' स्यात् । अपमित्य. अपमाय ॥९८॥
क्षेः क्षीः ।४।३२८९॥
'क्षेर्यपि भीः' स्यात् । प्रक्षीय ॥८९॥
क्षय्य-जय्यौ शक्तौ ।४।३।९०॥
‘क्षि-ज्योरन्तस्य शक्तौ गम्यायां ये प्रत्ययेऽय् निपात्यते' । क्षय्यो व्याधिः,
जय्यः शत्रुः । शक्ताविति किम् ? क्षेयं पापम् , जेयं मनः ॥१०॥
क्रय्यः क्रयार्थे ।४।३।९१॥
'क्रियोऽन्तस्य ये प्रत्ययेऽय् निपात्यते,क्रयाय चेत् प्रसारितोऽर्थः' । क्रय्यो
गौः । क्रयार्थ इति किम् ? केयं ते धान्यं न चास्ति प्रसारितम् ॥९१॥
सस्त: सि ४३९२॥
धातोः सन्तस्याऽशिति सादौ प्रत्यये विषयभूते 'त:' स्यात् । वत्स्यति ।
स इति किम् ? यक्षीष्ट । सीति किम् ? वसिषीष्ट ।।९२॥
दीय दीङ: क्डिति स्वरे ।४।३।९३॥
दीडः क्छिति अशिति स्वरे 'दीय ' स्यात् । उपदिदीयाते । विडतीति
'किम् ! उपदानम् । स्वर इति किम् ! उपदेदीयते ॥१३॥

·૨૩૮ स्वोपर्शलघुवृत्तिसंवलितं ---- इडेत्-पुसि चाऽऽतो लुक् ।४।३।९४॥ विडत्यशिति स्वरे, इटि, एति, पुसि च परे 'आदन्तस्य धातोर्लक् स्यात् । पपुः,अदधत् ,पपिथ,ब्यतिरे,अदुः ॥९४॥ संयोगाऽऽदेर्वाऽऽशिष्यः ।४।३।९५|| धातोः संयोगादेरादन्तस्य विडत्याशिषि एवा' स्यात् । ग्लेयात्, ग्ला- यात् , संयोगादेरिति किम् ? यायात् । विडतीत्येव- ग्लासीष्ट ॥९५॥ गा-पा-स्था-सा-दा-मा-हाकः ।४।३२९६॥ एषाम् ‘क्डित्याशिष्येः' स्यात् । गेयात् , पेयात्, स्थेयात्, अवसे यात्, देयात् , घेयात् , मेयात् , हेयात् ।।९६॥ ईयञ्जनेऽयपि ।४।३२९७॥ गादेर्यब्वर्जे विडत्यशिति व्यञ्जनादौ 'ई: स्यात् । गीयते, जेगीयते, पीयते, स्थीयते, अवसीयते, दीयते, धीयते, मीयते, हीनः । व्यञ्जन इति लिम् ! तस्थुः । अयपीति किम् ? प्रगाय ॥९७|| घ्रा-धमोर्यङि १४३९८॥ घ्रा-मोर्यङि 'ई: स्यात् । जेनीयते, देध्मीयते ॥९८॥ हनो नीर्वधे ।४।३१९९॥ हन्तेर्वधार्थस्य यडि 'नी' स्यात् । जेन्नीयते । वध इति किम् ? गतो, जबन्यते ॥१९॥ जिणति घात् ।४।३।१००॥ निति णिति च परे 'हन्तेर्घात् ' स्यात् । धातः, धातयति ॥१०॥ जि-णवि घन् ।४।३१०१॥ नौ णवि च परे 'हन्तेर्धन् ' स्यात् । अधानि, जघान ॥१०॥ नशेर्नेश वाङि ।४।३।१०२॥ । 7 - ·-- श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ २३९ 4.. ..AAM. . - नशेरहि-नेश् वा ' स्यात् । अनेशत् , अनशत् ॥१०२।। श्वयत्यमू-वच-पतः श्वा-ऽऽस्थ-वोच-पप्तम् ।४।३।१०३।।, एषामडि 'यथासङ्ख्यं श्वादयः' स्युः । अश्वत् ,, आस्थत्, अबोचत् , अपतत् ॥१०३॥ शील ए: शिति ।४।३।१०४॥ शीङः शित्येः' स्यात् । शेते ॥१०४॥ , क्ङिति यि शय् ।४।३१०५॥ शीङः क्डिति यादौ ' शय्' स्यात् । शय्यते, शाशय्यते । विडतीति किम् ? शेयम् ॥१०५॥ उपसर्गादूहो इस्वः ।४।३।१०६॥ उपसर्गात् परस्योहतेरूतः क्ङिति यादौ परे 'हूस्वः' स्यात् । समुह्यते । उपसर्गादिति किम् ? ऊह्यते । यीत्येव- समूहितम् । ऊ ऊह इति प्रश्लेषः किम् ! आ उहते ओझते,समोह्यते ॥१०६॥ P आशिषीणः ।४।३।१०७॥ उपसर्गात् परस्येण ईतः क्ङिति यादावाशिषि 'हस्वः' स्यात् । उदियात् । ई इण इति प्रश्लेषः किम् ! आ ईयात् एयात् , समेयात् ॥१०॥ दीर्घश्चियङ्-यक्-क्येषु च ।४।३।१०८।। एषु यादावाशिषि च 'दीर्घः' स्यात् । शुचीकरोति; तोष्ट्रयते; मन्तूयति; दधीयति, भृशायते, लोहितायते, स्तूयते; ईयात् ॥१०८॥ ऋतोरी ।४।३।१०९॥ ज्यादौ परे ऋदन्तस्य ऋतः स्थाने 'री.' स्यात् । पित्रीस्यात् , चेकी- यते, मात्रीयते, पित्रीयते । ऋत इति किम् ? चेकीर्यते ॥१०९॥ रिः श-क्या-ऽऽशीर्ये ।४।३।११०॥

·२४० स्वोपक्षलधुवृत्तिसंवलितं MAWww ऋदन्तस्य धातोः ऋतः शे क्ये आशीर्ये च परे 'रि: स्यात् । व्याप्रियते, क्रियते, हियात् ॥११०॥ ईश्च्वाववर्णस्या-नव्ययस्य ।४।३।१११॥ अनव्ययस्याऽवर्णान्तस्य च्वौ 'ई:' स्यात् । शुक्लीस्यात्, मालीस्यात् । अनव्ययस्येति किम् ? दिवाभूता रात्रिः ॥११॥ क्यनि ।४।३।११२॥ अवर्णान्तस्य क्यनि 'ई:' स्यात् । पुत्रीयति । मालीयति ॥११२॥ - क्षुत्-तृड्-गद्देऽशनायोदन्य-धनायम् ।४।३।११३।। एष्वर्थेषु 'यथासंख्यमशनायादयः क्यन्नन्ता निपात्यन्ते । अशनायति, उदन्यति, धनायति । क्षुदादाविति किम् ? अशनीयति, उदकीयति, धनी- यति दातुम् ॥११३॥ वृषाऽश्वानमैथुने स्सोऽन्तः ।४।३।११४॥ आभ्यां मैथुनार्थाभ्यां क्यनि ‘स्सोऽन्तः' स्यात् । वृषस्यति गौः, अश्व- स्यति वडवा । मैथुने इति किम् ? वृषीयति, अश्वीयति ब्रामणी ॥११४॥ अस् च लौल्ये ४२११५॥ भोगेच्छातिरेको लौल्यम् , तत्र गम्ये क्यनि परे 'नाम्नः स्सोऽस् चान्तः' स्यात् । दविस्यति, दध्यस्यति । लौल्य इति किम् ? क्षीरीयति दातुम् ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिताया सिद्धहेमचन्द्राभिधानस्वोपाशब्दानुशासन- लघुवृत्तौ चतुर्थस्याध्यायस्य तृतीयः पादः समाप्त. ॥ ४ ॥ ३ ॥ कर्णं च सिन्धुगजं च, निर्जित्य युधि दुर्जयम् । श्रीमीमेनाधुना चक्रे, महाभारतमन्यथा ॥ १५ ॥ ।

·? श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ।। [चतुर्थः पादः] अस्ति-ब्रुवोभू-वचावशिति ४१॥ अस्ति-ब्रुवोर्यथासंख्यम् 'भू-वचौ स्याताम् अशिति विषये । भव्यम्, 2. अवोचत् । अशितीति किम् ? स्यात्, ब्रूते ॥१॥ अघक्यबलच्यजेवाँ शा॥ अपनादावशिति विषये 'अजेवी' स्यात् । प्रवेयम् । अघक्यबलचीति किम् ! समानः, सभज्या, उदजः, अजः पशुः ॥२॥ चने वा ४४॥ 'जनयोर्विषयभूतयोरजेवीं वा' स्यात् । प्रवेता, प्राजिता; प्रक्यणः, प्राजनो दण्डः ॥३॥ चक्षो वाचि क्शांग्-ख्यांग शा॥ चक्षो वागर्थत्याऽशिति विषये 'क्शांग्-ख्यांगौ' स्याताम् । आक्शास्यति, आरशास्यते; आख्यास्यति, आख्यास्यते; आक्शेयम् , आख्येयम् । वाचीति किम् ? बोधे,-विचक्षणः ॥४॥ नवा परोक्षायाम् ।४।४।५॥ चक्षो वाचि ‘क्शांग्-ख्यांगौ परोक्षायां वा' स्याताम् । आचक्शौ, आच- ख्यौ, आचचक्षे ॥५॥ भृजो मर्ज ॥ भृजतेरशिति 'भर्न वा' स्यात् । भा, भ्रष्टा ॥६॥ प्राद् दागस्त आरम्भेक्ते || , आरम्मार्थस्य प्रपूर्वस्य दागः क्ते परे 'तो वा' स्यात् । प्रत्तः, प्रदत्तः । प्रादिति किम् ? परीत्तम् ॥७॥ नि-वि-स्वन्ववात् ॥४॥४८॥ +-- । ? .

·स्वोपशलघुवृतिसंवलितं
एभ्यः परस्य दागः ते 'तो वा' स्यात् । नीतम्, निदत्तम् । वीतम् ,
विदत्तम् ; सूतम् , सुदत्तम् ; अनूत्तम् , अनुदत्तम् ; अवत्तम् , अवदत्तम् ॥
स्वरादुपसर्गाद् दस्ति कित्यधः ९॥
स्वरान्तादुपसर्गात् परस्य धावर्जस्य दासंज्ञस्य तादौ किति 'तो नित्यम्।
स्यात् । प्रत्तः, परीत्रिमम् । उपसर्गादिति किम् ? दघि दत्तम् । स्वरादिति
किम् ? निर्दत्तम् । द इति किम् ? प्रदाता ब्रीहयः । तीति किम् ? प्रदाय ।
अध इति किम् ? निधीतः ॥९॥
दत् ।४॥१०॥
अधो दासंज्ञस्य तादौ किति 'दत्' स्यात् । दत्तः, दत्तिः । अध इत्येव-
धीतः ॥१०॥
दो-सो-मा-स्थ इः।४।११॥
एषां तादौ किति 'इ: स्यात् । निर्दितः, सित्वा, मितिः, स्थितवान् ॥११॥
छा-शोर्वा ४१२॥
छा-शोस्तादौ किति 'इर्वा' स्यात् । अवच्छितः, अवच्छातः, निशितः,
निशातः ॥१२॥
शो व्रते ।४।४।१३॥
श्यतेः के व्रतविषये प्रयोगे नित्यम् 'इ: स्यात् । संशितं व्रतम् , संशितः
साधुः ॥१३॥
हाको हिः क्वि ।४।४।१४॥
हाकस्तादौ किति क्त्वायाम् 'हि' स्यात् । हित्वा । क्त्वीति किम् ?
हीनः । तीत्येव-प्रहाय ॥१४॥
धागः ॥४॥४॥१५॥
धागस्तादौ किति 'हि' स्यात् । विहितः, हित्वा ॥१५॥

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ।। -~ -u.ar , 1 यपि चाऽदो जग्धू ।४।४।१६।। तादौ किति यपि चा-'ऽदेज॑ग्ध्' स्यात् । जग्धिः, प्रजग्ध्य ॥१६॥ घस्ल सनद्यतनी-घनचलि ४४१७॥ एप्वदे-'स्ल' स्यात् । जिघत्सति, अधसत्, घासः, प्रात्तीति अपसः, प्रादनम्म्अघसः ॥१७॥ परोक्षायां नवा ४४१८॥ मदेः परोक्षायां 'घस्ला' स्यात् । जक्षुः, आदुः॥१८॥ वेवय ।४।४।१९॥ वेगः परोक्षायाम् 'वय वा' स्यात् । ऊयुः, ववुः ॥१९॥ ऋशृ-दृ-प्रः ॥४॥२०॥ एषां परोक्षायाम् 'ऋर्वा' स्यात् । विशश्रतुः, विशशरतुः; विदद्रतुः, विददरतुः, निपप्रतुः, निपपरतुः ॥२०॥ हनो वध आशिष्यो । ४।४।२१॥ आशीविषये 'हन्तेर्वधः स्यात् , न तु मिटि' । वध्यात् । अनाविति किम् ? पानिपीष्ट ॥२१॥ अद्यतन्यां वा त्वात्मने २२॥ अद्यतन्यां विषये 'हनो वधः स्याद् आत्मनेपदे तु वा'। अवधीत् ; आवषिष्ट, आहत ॥२२॥ इणिको ४४१२३॥ इणिकोरद्यतस्याम् गा स्यात् । अगाव, अध्यगात् ॥२३॥ णावज्ञाने गमुः ।४।४।२४॥ इणिकोरज्ञानार्थयोो 'गमुः स्यात् । गमयति, अधिगमयति । अज्ञान इति किम् ! अर्थान् प्रत्याययति ॥२४॥ .

·-----
२४४
स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं
.
सनीश्च ।४।४।२५॥
इङ इणिकोश्चा-ऽज्ञानार्थयोः सनि 'गमुः' स्यात् । अधिजिगांसते, जिग-
मिषति ग्रामम्, मातुरधिजिगमिषति ॥२५॥
गाः परोक्षायाम् ॥४४॥२६॥
इङः परोक्षाविषये 'गाः' स्यात् । अधिजगे ॥२६॥
णौ सन्-डे वा शिक्ष२७॥
सन-डे परे णौ 'इडो गा वा' स्यात् । अधिजिगापयिषति, अध्यापिप-
यिषति; अध्यजीगपत्, अध्यापिपत् । णाविति किम् ? अधिजिगांसते ।
सन्ङ इति किम् ? अध्यापयति ॥२७॥
वाऽद्यतनी-क्रियातिपयोगी २८||
अनयोरिको “गीङ्वा' स्यात् । अध्यगीष्ट,अध्यैष्ट; अध्यगीप्यत, अध्यै-
ष्यत बा२८॥
अड् धातोरादिस्तिन्यां चाऽमाला । ४ा२९॥
यस्तन्यामद्यतनी-क्रियातिपत्त्योश्च विषये 'घातोरादिरट् स्यात्, न तु
माङ्योगे' । अयात्,अयासीत् , अयास्यत् । अमाडेति किम् ? मा स्म
कार्षीत् । धातोरिति किम् ? प्रायाः ॥२९॥
एत्यस्तेवृद्धिः ४४॥३०॥
इणिकोरस्तेश्चाऽऽदेद्यस्तन्यां विषये 'वृद्धिः स्यात्, न तु माडाग आयन् ,
अध्यायन् , आस्ताम् । अमाडेत्येव- मा स्म ते यन् ॥३०॥
स्वरादेस्तासु ४॥४॥३१॥
स्वरादेर्घातोरादेरद्यतनी-क्रियातिपत्ति-ह्यस्तनीषु विषये 'वृद्धिः स्यात्,
अमाडा' । आटीत्, ऐषिष्यत् , औज्झत् । अमात्येव- मा सोऽटीत् ।।
स्ताद्यशितोऽत्रोणादेरिट् ।४।४॥३२॥

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥
२४५
A-
धातोः परस्य सादेस्तादेवाऽशित 'आदिरिट् स्यात्, न तु त्रोणायोः'।
7 लविष्यति, लविता । स्तादीति किम् ? भूयात् । अशित इति किम् !
आस्से । अत्रोणादेरिति किम् ! शस्त्रम् ; वत्सः, हस्तः ॥३२॥
तेर्ग्रहादिभ्यः ४४॥३३॥
एभ्य एव परस्य स्ताशितः 'तेरादिरिट्' स्यात् । निगृहीतिः, अपस्नि-
हितिः । महादिभ्य इति किम् ! शान्तिः ॥३३॥
गृहोऽपरोक्षायां दीर्घः ।४।४॥३४॥
'अहेर्यो विहित इट् , तस्य दीर्घः स्यात्, न तु परोक्षायाम्' । ग्रहीता ।
अपरोक्षायामिति किम् ! जगृहिव ॥३४॥
वृतो नवाऽनाशी:-सिच्परस्मै च ।४।४।३५॥
' वृभ्यामृदन्तेभ्यश्च परस्येटो ‘दी| वा स्यात्, न तु परोक्षाऽऽशिषोः,
सिचि च परस्मैपदे । प्रावरीता, प्रावरिता; वरीता, परिवा; तितरीपति,
तितरिषति । परोक्षाऽऽदिवर्जनं किम् ! ववरिथ, तेरिथ, प्रावरिषीष्ट, आस्त-
रिपोष्ट, प्रावारिषुः, आस्तारिपुः ॥३५॥
इट् सिजाशिषोरात्मने ।४।४।३६||
वृतः परयोरात्मनेपदविषये 'सिजाशिषोरादिरिट् वा' स्यात् । प्रावृत,
पावरिष्ट; अवृत, अवरीष्ट; आस्तीष्ट, आस्तरिष्ट; प्रावृषीष्ट, प्रावरिषीष्ट;
वृषीष्ट, वरिषीष्ट; आस्तीढुष्ट, आस्तरीषीष्ट । आत्मने इति किम् ? प्रावा-
।
रीत् ॥३६॥
संयोगाद् ऋतः शिष्टा३७॥
'धातोः संयोगात् परो य ऋत् तदन्तात् परयोरात्मनेपदविषयसिजाशिषो-
रादिरिट वा' स्यात् । अस्मरिषाताम्, अस्मृषाताम् ; स्मरिषीष्ट स्मृषीष्ट ।
। संयोगादिति किम् ! भकृत ॥३७॥

·२४६
स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं
धूनौदितः।४।४।३८॥
धूग औदितश्च परस्य स्तायशित 'आदिरिट् वा' स्यात् । धोता, धविता
रद्धा, रचिता ॥३८॥
निष्कुषः ।४।४।३९॥
निष्पूर्वात् कुषः परस्य स्ताद्यशित 'आदिरिट् वा' स्यात् । निष्कोष्टा
निष्कोषिता ॥३९॥
क्तयोः ।४।४॥४०॥
निष्कुषः परयोः ‘क्तयोरादिरिट नित्यम्' स्यात् । निष्कुपितः, निष्कु
षितवान् ॥४०॥
जृनश्चः क्त्वः ।४|४|४१॥
आभ्यां परस्य 'क्व आदिरिट' स्यात् । जरीत्वा, वृश्चित्वा ॥४१॥
अदितो वा ।४।४।४२॥
ऊदितः परस्य 'क्व आदिरिट् वा' स्यात् । दान्त्वा, दमित्वा ॥४२॥
क्षुध-वसस्तेषाम् ।४।४॥४३॥
आभ्यां परेषां 'क्त क्तवतु-क्त्वामादिरिट्' स्यात् । क्षुधितः, क्षुधितवान्
क्षुधित्वा; उषितः, उषितवान् , उषित्वा ॥३३॥
लुभ्यश्चर्विमोहाचें ।४।४।४४॥
आभ्यां यथासंख्यं विमोहन-पूजार्थाभ्यां परेषाम् ‘क्त क्तवतु-क्त्वामादिरिट
स्यात् । विलभितः, विलुमितवान्, लुमित्वाः, अञ्चितः, अश्चितवान्,
अश्चित्वा । विमोहाच इति किम् ? लुब्यो जाल्मः, उदक्तं जलम् ॥४४॥
पूर-क्लिशिभ्यो नवा ।४।४।४५।।
पूडः क्लिशिभ्यां च परेषाम् 'क्त-कवतु-क्त्वामादिरिड् वा' स्यात् । पूतः.
पूतवान् , पूत्वा, पवितः, पवितवान्, पवित्वा । शिष्टः, क्लिष्टवान्
क्लिष्ट्वा क्लिशितः, क्लिशितवान् , क्लिशित्वा ॥४५॥

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ २४७ -~~N - सह-लुभेच्छ-रुष-रिषस्तादेः ।४।४।४६॥ एभ्यः परस्य 'स्ताद्यशितस्तादेरिट् वा' स्यात् । सोढा, सहिता; लोधा, लोमिता; एष्टा, एपिता रोष्टा, रोषिता; रेष्टुम् , रेषितुम् ॥४६॥ इवृध-भूस्ज-दम्भ-श्रि-यूण्णु-भर-ज्ञपि-सनि-तनि-पति-वृद्- : सनः ।४।४॥४७॥ इवन्ताद् ऋधादिभ्य ऋदन्तेभ्यो दरिद्रश्च परस्य ‘सन आदिरिट् वा' स्यात् । दुघ्षति, दिदेविषति; ईसति, अदिधिषति; विमर्मति, बिमर्जि- पति; धिप्सति, धीप्सति, दिदम्भिषति; शिश्रीषति, शिश्रयिषति; युयूषति, यियविषति; प्रोणुनूषति, प्रोणुनविषति; बुभूषति, बिमरिषति; ज्ञीप्सति, जिज्ञपयिषति सिषासति, सिसनिषति; तितंसति, तितनिपति; पित्सति, पिपतिषति; प्रावुवूपति, प्राविवरिषति; वुवूर्षते, विवरीषते; तितीर्षति, तितरीषति; दिदरिद्रासति, दिदरिद्विषति ॥४७॥ ऋ-स्मि-पूङञ्जशौ-कृ-गृ-दृ-धृ-प्रच्छः [४।४।४।। एभ्यः परस्य 'सन आदिरिट्' स्यात् । अरिरिपति, सिस्मयिषते,पिपविषते, अजिजिषति,अशिशिपते, चिकरीपति,जिगरीषति,आदिदरिपते, आदिधरि- पते, पिपृच्छिषति ॥४८॥ हनृतः स्यस्य ४ि४१४९॥ हन्तेः ऋदन्ताञ्च परस्य ‘स्यस्याऽऽदिरिट्' स्यात् । हनिष्यति, करिष्यति ।। कृत-चूत-नृत-च्छूद-तृदोऽसिचः सादेर्वा ।४५०॥ एभ्यः परस्या'ऽसिचः सादेः स्ताद्यशित आदिरिट् वा' स्यात् । कर्त्यति, कर्तिष्यति; चित्सति, चिचर्तिषति, नस्यति, नर्तिष्यति; अच्छय॑त् , अच्छर्दिष्यत् ; तितृत्सति, तितर्दिषति । असिच इति किम् ? अकर्तीत् ।। गमोऽनात्मने ।४४५१॥ एं. ना 1 जान ·२४८ हबोपालघुवृत्तिसंवलितं Amarnarah www गमः परस्य "स्ताशितः सादेरिट् स्यात् , न त्वात्मनेपदे । गमिष्यति । अधिजिगमिपिता शास्त्रस्य । अनात्मने इति किम् ! संगंसीष्ट ॥५१॥ स्नोः ४४५२॥ स्नोः परस्य 'स्तायशितोऽनात्मनेपदे आदिरिट' स्यात् । प्रस्नविष्यति । अनात्मन इत्येव-प्रास्नोष्ट ॥५२॥ क्रमः ४४५३॥ क्रमः परस्य "स्तायशित आदिरिट् स्यात् , अनात्मनेपदे । क्रमिष्यति, प्रकमितुम् । अनात्मन इत्येव- प्र–स्यते ॥५३॥ तुः ॥४॥४॥५४॥ अनात्मनेपदविषयात् क्रमः परस्य 'तु-स्ताद्यशित आदिरिट' स्यात् । क्रमिता । अनात्मन इत्येव- प्रक्रन्ता ॥५४॥ न वृद्भ्यः ॥४॥४॥५५॥ वृदादिपञ्चकात् परस्य 'स्ताद्यशित आदिरिट् न' स्यात्, नचेदसावात्मने- पदनिमित्तम् । वय॑ति,विवृत्सति स्यन्स्यति, सिस्यन्त्सति ॥५५॥ एकस्वरादनुस्वारेतः ।४।४५६॥ एकस्वरदिनुस्वारेतो धातोर्विहितस्य ‘स्ताद्यशित आदिरिट् न' स्यात् । पाता । एकस्वरादिति किम् ! अवधीत् ॥५६॥ ऋवर्ण- श्यूटुंगः कितः ।४।४।५७|| ऋवर्णान्ताद् धातोः श्रेहोश्च एकस्वराद् विहितस्य 'कित आदिरिट् न' स्यात् । वृतः, तीर्वा, श्रितः, ऊर्तुत्वा । एकस्वरादित्येव- जागरितः। कित इति किम् ! वरिता ॥५७॥ उवर्णात् ।।४।५८॥ उवर्णान्तादेकस्वराद् विहितस्य 'कित आदिरिद् न' स्यात् । युतः, लनः । .

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ २४९ कित इत्येय- यविता, लविता ॥५८॥ ग्रह-गुहश्च सनः।४४५९|| आभ्यामुवर्णान्ताच विहितस्य 'सन आदिरिद् न' स्यात् । जिवृक्षति, जुघुक्षति, रुरूषति ॥५९॥ स्वार्थे १४४६०॥ 'स्वार्थार्थस्य सन आदिरिट् न' स्यात् । जुगुप्सते ॥६०॥ डीय-व्यैदितः क्तयोः ४।४।६१॥ डीयतेः श्वेरैदिभ्यश्च धातुभ्यः 'परयोः क्त-क्तवत्वोरादिरिट् न' स्यात् । डीनः, डीनवान् ; शूनः, शूनवान् ; त्रस्तः, त्रस्तवान् ॥६१॥ वेटोऽपतः ।४।४।६२॥ अपतो विकल्पितेटो धातोरेकस्वरात् 'परयोः क्तयोरानिरिट् न' स्यात् । रद्धः, रद्धवान् । अपत इति किम् ? पतितः ॥६२॥ सं-नि-वेरर्दः ।४।४।६३॥ एभ्यः पराद् अर्देः 'परयोः क्तयोरादिरिद् न' स्यात् । समर्णः, समर्ण- वान् । व्यर्णः, न्यणवान् ; व्यर्णः, व्यर्णवान् । संनिवेरिति किम् ? अर्दितः ॥१३॥ अविदूरेऽभेः ४६४॥ अमेः पराद् अर्देः 'परयोः क्तयोरविदूरेऽर्थे आदिरिद् न' स्यात् । अभ्य- पर्णः, अभ्यर्णवान् । अविदूर इति किम् ! अभ्यर्दितो दीनः शीतेन ॥६॥ वर्तेर्वृत्तं ग्रन्थे ।४।४॥६५॥ वृतेय॑न्तात् ते 'वृत्तं अन्थविषये निपात्यते । वृत्तो गुणश्छात्रेण । ग्रन्थ इति किम् ! वर्चितं कुकुमम् ॥६५॥ धृष-शसः प्रगल्भे १६६॥ .

·२५०
स्वोपशलघुचिसंवलितं
आभ्यां परयोः 'क्तयोरादिः प्रगल्म एवार्थ इट् न' स्यात् । धृष्टः, विश-
स्तः । प्रगल्भ इति किम् ? धर्षितः, विशसितः ॥६६॥
कषः कृच्छ्र-गहने ।४।४।६७॥
अनयोरथयोः कषेः 'परयोः क्तयोरादिरिट् न' स्यात् । कष्टं दुःखम्,
कष्टोऽमिः, कष्टं वनं दुरवगाहम् । कृच्छ्रगहन इति किम् ? कषितं
स्वर्णम् ॥६॥
घुषेरविशन्दे ।४।४।६८॥
अविशब्दार्थाद् घुषः परयोः क्तयोरादिरिट् न' स्यात् । घुष्टा रज्जुः, घुष्ट-
वान् । अविशब्द इति किम् ? अवघुषितं वाक्यम् ॥६८॥
बलि-स्थूले दृढः ।४।४।६९॥
वलिनि स्थूले चार्थे हहेहेर्वा तान्तस्य 'दृढो निपात्यते । दृढः । बलि-
स्थूल इति किम् ? दहितम् , इंहितम् ॥६९॥
क्षुब्ध-विरिब्ध-स्वान्त-ध्वान्त-लग्न-म्लिष्ट-फाण्ट-बाढ-परि-
वृहं मन्थ-स्वर-मनस्-तमस-सक्ताऽस्पष्टाऽनायास भृश-
प्रभो।४।४७०॥
'एते तान्ता मन्थादिष्वर्थेषु यथासङ्ख्यमनिटो निपात्यन्ते । क्षुब्धः समुद्रः,
क्षुब्धं वल्लवैः, विरिब्धः स्वरः, स्वान्तं मनः, ध्वान्तं तमः, लमं सक्तम्,
म्लिष्टमस्पष्टम् , फाण्टमनायाससाध्यम् , बाढं भृशम् , परिवृढः प्रभुः ॥७०॥
आदितः ४४७१॥
आदितो धातोः 'परयोः क्तयोरादिरिट् न' स्यात् । मिन्नः, मिन्नवान् ॥
नवा भावाऽऽरम्भे ४४७२।।
आदितो धातोर्भावाऽऽरम्भार्थयोः ‘क्तयोरादिरिट् वा न' स्यात् । मिन्नम् ,
मेदितम् प्रमिन्नः, प्रमिन्नवान्, प्रमेदितः, प्रमेदितवान् ॥७२॥

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ २५१ M शकः कर्मणि ४।४।७३॥ शकेः कर्मणि 'कयोरादिरिट् वा न' स्यात् । शक्तः, शकितो वा घटः कर्तुम् ॥७३॥ णो दान्त-शान्त-पूर्ण-दस्त-स्पष्ट-च्छन्न-ज्ञप्तम् ।४।४।७४॥ 'दमादीनां गौ कान्तानामेते वा निपात्यन्ते' । दान्तः, दमितः, शान्तः, शमितः, पूर्णः,पूरितः; दस्तः, दासितः; स्पष्टः,स्पाशितः, छन्नः, छादितः; ज्ञप्तः, ज्ञापितः ॥७४॥ श्वस-जप-वम-रुष-स्वर-संघुषाऽऽस्वनाऽमः ।४।४/७५|| एभ्यः 'क्तयोरादिरिट् वा न' स्यात् । श्वस्तः, श्वसितः, विश्वस्तवान्, विश्वसितवान् । जप्तः, जप्तवान् ; जपितः, ज़पितवान् । वान्तः, वान्तवान् । वमितः, वमितवान् । रुंष्टः, रुष्टवान् रुषितः, रुषितवान् । तूर्णः, तूर्णवान् ; त्वरितः, त्वरितवान्। सघुष्टी, संघुषितौ दम्यौ; संघुष्टवान् , संघुषितवान् । आस्वान्तः, आस्वनितः; आस्वान्तवान् , आस्वनितवान् । अभ्यान्तः, अभ्यान्तवान् ; अभ्यमितः, अभ्यमितवान् ॥७५॥ हषेः केश-लोम-विस्मय प्रतिघाते ।४।४७६॥ हृषेः केशाद्यर्थेषु 'क्तयोरादिरिट् वा न' स्यात् । हृष्टाः हृषिता. केशाः, हृष्टं हृषितं लोमभिः; हृष्टो हृषितश्चैत्रः; हृष्टाः हृषिताः दन्ताः ॥७६|| अपचितः।४।४१७७॥ अपात् परस्य चायः कान्तस्य इडभावः,चिश्च निपात्यते वा' । अप- चितः, अपचायितः ॥७७॥ सृजि-रशि-स्कृ-स्वराऽत्वतस्तृज्नित्यानिटस्थवः।४।४।७८॥ सृजि-दृशिभ्यां स्कृगः स्वरान्तादत्वतश्च दृचिऽनित्याऽनिटो विहितस्य थव आदिरिट् वा न' स्यात् । ससष्ठ, ससर्जिया ददृष्ट, ददर्शिय; सह- ।

·२५२ स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं ? स्कर्थ, सञ्चस्करिथ; ययाथ, ययिथ; पपक्थ, पेचिथ । तृनित्यानिट इति किम् ! ररन्धिथ, शिश्रयिथ । विहितविशेषणं किम् ? चकर्षिथ ॥७८|| ऋतः।४।४७९॥ ऋदन्तात् तृनित्यानिटो विहितस्य 'थव आदिरिट् न' स्यात् । जहर्थ । तृनित्यानिट इत्येव- सस्वरिथ ॥७९॥ ऋ-वृ-व्ये-ऽद इट् ।४।४८०॥ एभ्यः परस्य 'थव आदिरिद्' स्यात् । आरिथ, ववरिथ, संविव्ययिथ, आदिथ ॥८॥ स्कस-वृ-भू-स्तु-द्रु-श्रु-स्रोयंजनादेः परोक्षायाः ॥ स्कृगः सादिवर्जेभ्यश्च सर्वधातुभ्यः परस्याः 'परोक्षायाः व्यञ्जनादेरादिरिट्' स्यात् । संचस्करिव, ददिव, चिच्यिवहे । स्क्रिति किम् ? चकृव । सादि- वर्जनं किम् ? ससूव; ववृव, ववृवहे; बभर्थ, तुष्टोथ, दुद्रोथ,शुश्रोथ, सुस्रोथ ॥८॥ घसेकस्वरातः कसोः ४४८२॥ घसेरेकस्वराद् आदन्ताच धातोः परस्य 'कसोः परोक्षाया आदिरिट्' स्यात् । जक्षिवान् , आदिवान्, ययिवान् । परोक्षाया इत्येव-विद्वान् ॥८२॥ गम-हन-विदुल-विश-दृशो वा 8181८३॥ एभ्यः परस्य 'कसोरादिरिद् वा' स्यात् । जग्मिवान् , जगन्वान् । जग्नि- वान, जघन्वान् ; विविदिवान्, विविद्वान् : विविशिवान्, विविश्वान् । ददृशिवान, ददृश्वान् ॥८॥ सिचोऽले ४४८४॥ 'अझेः सिच आदिरिट्' स्यात् । आञ्जीत् ॥८॥ धूग-सुस्तोः परस्मै शा८५॥ .

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ २५३ 'एभ्यः परस्मैपदे सिच आदिरिट' स्यात्, अधावीत् , असावीत् , अस्ता- वीत् । परस्मै इति किम् ? अघोष्ट ॥८५॥ यमि-रमि-नम्यातः सोऽन्तश्च ४८६॥ एभ्य आदन्तेभ्यश्च 'परस्मैपदे सिच आदिरिट' स्यात्, एषां च सन्तः । अयंसीत् व्यरंसीत् ,अनंसीत् , अयासिष्टाम् ।।८६॥ ईशीड से-ध्वे-स्व-ध्वमोः ।४।४/८७॥ आभ्याम् 'वर्तमानासेध्वयोः,पञ्चमीस्वध्वमोश्चादिरिट' स्यात् । ईशिषे, ईशिध्वे, ईशिष्व, ईशिध्वम् ; ईडिपे, ईडिध्वे, ईडिण्व, ईडिध्वम् ।।८७॥ रुत्पञ्चकाच्छिदयः ४४८८॥ रुदादेः पञ्चतः परस्य 'व्यञ्जनादेः शितोऽयकारादेरादिरिट्' स्यात् । रोदिति, स्वपिति, प्राणिति, श्वसिति, जक्षिति । अयिति किम् ? रुद्यात् । शित इति किम् ? रोत्स्यति, स्वप्स्यति ॥८८॥ दि-स्योरीट् ।४।४।८९॥ रुत्पञ्चकात् 'दिस्योः शितोरादिरीट्' स्यात् । अरोदीत्, अरोदीः ॥८॥ अदश्वाऽट् ।४।४।९०॥ अत्ते रुत्पञ्चकाच 'दिस्योः शितोरादिरट्' स्यात् । आदत्, आदः, अरोदत्, अरोदः ॥९॥ संपरेः कृगः स्सट् ।४।४।९१॥ आभ्यां परस्य 'कृग आदिः स्सट्' स्यात् । संस्करोति कन्याम्, परि- करोति ॥९॥ उपाद् भूषा-समवाय-प्रतियत्न-विकार-वाक्याऽध्याहारे ॥४॥४॥९२॥ उपात् परस्य 'कृगो भूषादिष्वर्थेष्वादिसट्' स्यात् । कन्यामुपस्करोति,

·२५४
स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलित
तत्र न उपस्कृतम्, एधोदकमुपस्कुरुते,उपस्कृतं भुङ्क्ते, सोपस्कार सूत्रम् ॥
किरो लवने ।४।४।९३॥
उपात् 'किरतेः सडादिः स्यात् , लवनविषयार्थश्चेत् । उपस्कीर्य मद्रका
लुनन्ति । लवन इति किम् ? उपकिरति पुष्पम् ॥९३।।
प्रतेश्च वधे ।४।४।९४॥
प्रतेरुपाच ‘किरतेहिंसायां विषयेऽर्थे वा, सडादिः' स्यात् । प्रतिस्कीर्णम् ,
उपस्कीर्णम् , वा ह ते वृषल भूयात्, प्रतिचस्करे नखैः । वध इति किम् ?
प्रतिकीर्ण बीजम् ॥१४॥
अपाचतुष्पात्-पक्षि-शुनि हृष्टान्ना-श्रियाऽर्थे ।४।४।९५||
अपात् 'किरतेः चतुष्पदि पक्षिणि शुनि च कर्तरि यथासक्यं हटेऽन्ना-
थिनि आश्रयार्थिनि स्सडादिः स्यात् । अपस्किरते गौ«ष्टः, कुक्कुटो
भक्ष्यार्थी, आश्रयार्थी वा श्वा ।।९५।।
वो विकिरो वा ४४९६॥
पक्षिणि वाच्ये विकिरतेः स्सड् वा निपात्यते' । विष्किरः, विकिरो वा
पक्षी ॥९६॥
प्रात् तुम्पतेर्गवि ४।४।१७॥
'प्रात् तुम्पतेर्गवि करि स्सडादिः' स्यात् । प्रस्तुम्पति गौः । गीति
किम् ? प्रतुम्पति तरुः ॥९७॥
उदितः स्वरान्नोऽन्तः४९८॥
उदितो धातोः 'स्वरात् परो न अन्तः' स्यात् । नन्दति, कुण्डा ॥९८॥
मुचादि-तृफ हफ-गुफ-शुभोमः शे ४।४।९९॥
ऐषां शे परे 'स्वरान्नोऽन्तः' स्यात् । मुञ्चति, पिंशति, तृम्फति, दृम्फति,
गुम्फति, शुम्भति, उम्भति ॥१९॥

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशन्दानुशासनम् ॥ २५५ जभः स्वरे ४४१००॥ जमेः स्वरात् परः स्वरादौ प्रत्यये 'नोऽन्तः' स्यात् । जभ्भः ॥१००॥ रघ इटि तु परोक्षायामेव ।४।४।१०१॥ रधः स्वरात् परः स्वरादौ प्रत्यये 'नोऽन्तः स्यात् , इडादौ तु परोक्षाया- मेव' । रन्धः, रन्धिव । परोक्षायामेवेति किम् ! रधिता ॥१०॥ रभोऽपरोक्षा-शवि ४।४।१०२॥ रमेः स्वरात् परः परोक्षा-शव्वले स्वरादौ प्रत्यये 'न् अन्तः' स्यात् । आरम्भः । अपरोक्षाशवीति किम् ! आरेभे, आरभते ॥१०२॥ लभः ।४।४।१०३॥ लभः स्वरात् परः परोक्षाशबर्जे स्वरादी प्रत्यये 'न् अन्त: स्यात् । लम्मकः ॥१०॥ आङो यि शा१०४॥ आङः परस्य लभः स्वरात् परो यादौ प्रत्यये 'न् अन्तः' स्यात् । आल- म्भ्या गौः । यीति किम् ? आलब्धाः॥१०४॥ उपात् स्तुतौ ४१०५॥ उपात् परस्य लमः स्वरात् परो यादौ प्रत्यये स्तुतौ गम्यायाम् 'न् अन्तः' स्यात् । उपलम्भ्या विद्या । स्तुताविति किम् ? उपलभ्या वार्चा ॥१०५॥ जि-रूणमोर्वा १०६॥ जौ ख्णमि च लभः स्वरात् परो 'न् अन्तो वा' स्यात् । अलामि, अल- म्भि। लम्भलम्भम् , लाभलाभम् ॥१०६॥ उपसर्गात् खल्धनोश्च ।।४।१०७॥ उपसर्गाद् लभः स्वरात् परः खल्-घजोर्जि-रुणमोश्च परयो-न अन्त! स्यात् । दुष्प्रलम्भम् , प्रलम्भः, प्रालम्भि, प्रलम्भप्रलम्भम् । उपसर्गादिति किम् ! लाभः ॥१०७॥ .

·२५६ स्वोपालघुवृत्तिसंवलितं once- -- - सु-दुर्व्यः ।।१०८॥ आभ्यां समस्त-व्यस्ताभ्याम् उपसर्गात पराभ्यां परस्य लमः, स्वरात् परः खत्खनो-'नोऽन्तः' स्यात् । अतिमुलम्मम् , अतिदुर्लम्मम् ; अतिमुलम्मः, अतिदुर्लम्मः; अतिसुदुर्लम्मम् , अतिसुदुर्लम्मः । उपसर्गादित्येव--सुलमम् ।। नशो धुटि ।।४।१०९॥ नशेः स्वरात् परो धुडादौ प्रत्यये 'न् अन्तः' स्यात् । नष्टा । धुटीति किम् ? नशिता ॥१०॥ मस्जेः सः४११०॥ मस्जेः स्वरात् परस्य सस्य धुडादी प्रत्यये 'न् अन्त' स्यात् । मझा ।। अजि-दृशोऽकिति ४१११।। अनयोः स्वरात् परो धुदाटी प्रत्यये 'अदन्तः स्यात्, न तु किति । सष्टा, द्रष्टुम् । अकितीति किम् ? सृष्टः ॥११॥ स्पृशादि-स्पो वा ४४|११२।। स्पृश-मश-कृप-तृप-हपां सूपश्च स्वरात परो धुडादी प्रत्यये 'अनन्तो वा स्यात् ,अकिति' । स्पष्टा, रपर्टी; भ्रष्टा, मी; कष्टा, की; त्रप्ता, तप्ती; द्रसा, द्रा मघा, सप्ती ॥११२॥ इस्वस्य ता पित्कृति ४४११३।। हस्वान्तस्य धातोः पिति कृति 'त् अन्त: स्यात् । जगत् । इस्वस्येति किम् ! प्रामणीः । कृतीति किम् ? अजुहवुः ॥११३।। अतो म आने ४११४॥ धातोपिहिते आने 'अतो मोऽन्तः स्यात् । पचमानः । अत इति किम् ! शयानः ॥११४॥ आसीनः ४४|११॥

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ २५७ , आस्तेः परस्य 'आनस्यादेरीनिपात्यते' आसीनः, उदासीनः ।।११५|| ऋतां क्ङित्तीर् ।४।४।११६॥ ऋदन्तस्य धातोः क्डिति प्रत्यये 'ऋत इर्' स्यात् । तीर्णम् , किरति ।। ओष्ठ्यादुर् ।४।४।११७॥ धातोरोठ्यात् परस्य 'ऋतः विडत्युर्' स्यात् । पू:, बुमूर्षति, वुवूर्षते ।। इसासः शासोऽङ्-व्यञ्जने ।४।४।११८॥ 'शास्तेरासोऽङि क्डिति व्यञ्जनादौ च परे इस्' स्यात् । अशिषत्, शिष्टः । अव्यञ्जन इति किम् ! भासति ॥११८॥ कौ ।४।४।११९॥ 'शास आसः को इस्' स्यात् । मित्रशीः ।।११९॥ आङा ।४।४।१२०॥ आङः परस्य शास आसः कावेव इस्' स्यात् । आशीः । कावित्येव- आशास्ते ॥१२०॥ वोः प्वयव्यञ्जने लुक ।४।४।१२शा पौ यवर्जव्यञ्जनादौ च परे 'वोर्लक्' स्यात् । क्नोपयति, क्ष्मातम्, देदिवः, कण्डूः । वर्जनं किम् ? क्नूय्यते ॥१२१॥ कृतः कीर्तिः ।४।४।१२२॥ 'कृतणः कीर्तिः स्यात् । कीर्तयति ॥१२२॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायां सिद्धहेमचन्द्राभिधानस्वोपशशब्दानुशासन- लघुवृत्तौ चतुर्थस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः समाप्तः ॥ ४ ॥ ४ ॥ दुर्योधनोर्वीपतिजैत्रबाहु-र्गृहीतचेदीशकरोऽवतीर्णः । अनुग्रहीतुं पुनरिन्दुवंशं, श्रीभीमदेवः किल भीम एव ॥१६॥ ॥ चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः ॥ ।

·॥ॐ अह नमः ॥ । परिशिष्टं प्रथमम् । कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यविरचित-धातुपाठः । १ भू सत्तायाम् । २६ ऋ प्रापणे च । २ पां पाने । २७ त प्लवन-तरणयोः । ३ ब्रां गन्धोपादाने। २८ धें पाने । ४ मां शब्दा-ऽग्निसयोगयोः। २९ ३ शोधने । ५ ष्ठां गतिनिवृत्ती। ३० ध्यै चिन्तायाम् । ६ म्नां अभ्यासे । ३१ ग्लैं हर्पक्षये। ७ दां दाने । ३२ म्लैं गात्रविनामे । ८ जि ९ जिं अभिभवे । ३३ 0 न्यङ्गकरणे। १० क्षि क्षये। ३४ ३ स्वप्ने । ११ ई १२ १ १३ हूँ १४ \ ३५ . तृषौ। १५ सुं गतौ । ३६ के ३७ मैं ३८ ३ शब्दे । १६ ध्रु स्थैर्ये च । ३९ . ४० स्त्य सद्धाते च । १७ सुं प्रसवैश्वर्ययोः । ४१ खै खदने । १८ स्{ चिन्तायाम् । ४२ ३ ४३ मैं ४४ सैं क्षये । १९ गू २० ७ सेचने। ४५ ★ ४६ भै पाके । २१ औस्वृ शब्दोपतापयोः । ४७ . ४८ ओवै शोषणे। २२ , वरणे। ४९ ण वेष्टने । २३ २४ हूं कौटिल्ये । ५० फक नीचैर्गतौ । २५ सं गतौ। ५१ तक हसने ।

·श्रीलिहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ २५१ ५३ शुक ५४ बुक गतौ । भाषणे । ५२ तकु कृच्छ्रजीवने । ९७ शिघु आघ्राणे । ९८ लघु शोषणे । [अत्र 'मधु मण्डने' इत्येके पठन्ति] ५५ ओख ५६ राख ५७ लाख ९९ शुच शोके । ५८ दाख ५९ माल १०० कुच शब्दे तारे । शोषणालमर्थयोः । १०१ क्रुश्च गतौ । ६० शाख ६१ लाख व्याखौ। १०२ कुञ्च च कौटिल्याल्पी- ६२ कक्ख हसने । भावयोः । ६३ उख ६४ नख ६५ णख १०३ लश्च अपनयने । ६६ वख ६७ मख ६८ रख १०४ अर्च पूजायाम् । ६९ लख ७० मखु ७१ रखु १०५ अञ्चू गतौ च । ७२ लखु ७३ रिखु ७४ इख १०६ वञ्चू १०७ चञ्चू ७५ इखु ७६ ईखु ७७ वल्ग १०८ तञ्चू १०९ त्वज्यू ७८ रगु ७९ लगु ८० तगु ११० मन्चू १११ मुञ्चू ८१ अंगु ८२ श्वगु ८३ अगु ११२ मञ्चू ११३ प्रचू ८४ वगु ८५ मगु ८६ खगु ११४ म्लुचू ११५ ग्लुञ्चू ८७ इगु ८८ उगु ८९ रिगु ११६ पस्च गती। ९० लिगु गतौ । ११७ ग्रुचू ११८ ग्लुचू स्तेये । ९१ स्वग कम्पने च । ११९ म्लेछ अव्यक्तायां वाचि । ९२ युगु ९३ जुगु १२० लछ १२१ लाछु लक्षणे । ९४ वुगु वर्जने । ९५ गग्य हसने। १२२ वाछु इच्छायाम् । . ९६ दघु पालने । १२३ आछु आयामे । .

·स्वोपनलघुवृत्तिसंवलितं -~ . १५४ लज १५५ लजु १५६ तर्ज भर्त्सने । १५७ लाज १५८ लाजु भर्जने च । १२४ हीछ लज्जायाम् । १२५ हुर्छा कौटिल्ये। १२६ मुर्छा मोह-समुछ्ाययोः । १२७ स्फुर्जा १२८ स्मुर्छा विस्मृतौ । १२९ युछ प्रमादे । १३० धृज १३१ धृजु १३२ ध्वज १३३ ध्वजु १३४ ध्रज १३५ ध्रजु १३६ वज १३७ व्रज १३८ पाज गती। १३९ अज क्षेपणे च । १४० कुजू १४१ खुजू स्तेये। १४२ अर्ज १४३ सर्ज अर्जने। व्यथने । १४५ खर्ज मार्जने च । १४६ ग्वज १४७ खजु गतिवकल्ये। १४८ एज कम्पन । १४९ दोस्फूर्जा वज्रनिर्घोप । १५० क्षीज १५१ कूज १५२ गुज १५३ गुजु अव्यक्त शन्दे । १५९ जन १६० जजु युद्धे । १६१ तुज हिंसायाम् । १६२ तुजु बलने च । १६३ गर्न १६४ गुजु १६५ गृज १६६ गृजु १६७ मुज १६८ मुजु १६९ मृज १७० मज गन्दे । १७१ गज मदने च । १७२ त्यज हानी । १७३ पनं सङ्ग । १७४ कटे वावरणयो । १७५ शट रुजाविशरणगत्यव- मातनपु। १७६ वट वेष्टने । १७७ किट १७८ खिट उसासे । १७९ शिट १८० पिट अनादर । १८१ जट १८२ झट संघाते । १८३ पिट गज्दे च । १८४ भट भृतौ । १४४ कर्ज मन्थे ।

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ २६१ . प्रेष्ये । १८५ तट उछाये। १८६ खट का । १८७ णट नृत्तौ। १८८ हट दीप्तौ । १८९ षट अवयवे. १९० लुट विलोटने। १९१ चिट १९२ विट शब्दे । १९३ हेट विबाधायाम् । १९४ अट १९५ पट १९६ इट १९७ किट १९८ कट १९९ कटु २०० कटे २०१ कुटु वैकल्ये । २०२ मुट प्रमर्दने । २०३ चुट २०४ चुद्ध अल्पीभावे । २०५ वटु विभाजने । २०६ रुटु २०७ लटु स्तेये। २०८ स्फट २०९ स्फुद विसरणे । २१० लट बाल्ये। २११ रट २१२ रठ च परिभाषणे। २१३ पठ व्यक्तायां वाचि । २१४ वठ स्थौल्ये । २१५ मठ मद-निवासयोश्च । २१६ ६, कृच्छ्रजीवने । २१७ ह बलात्कारे । २१८ उठ २१९ रूठ २२० लुठ उपघाते। २२१ पिठ हिंसा-संक्लेशयोः। २२२ शठ कैतवे च । २२३ शुठ गतिप्रतीपाते । २२४ कुटु २२५ लटु गतौ । आलस्ये च । २२६ शुटु शोषणे। २२७ अठ २२८ रुठु गतौ २२९ पुड प्रमर्दने । २३० मुडु खण्डने च । २३१ मडु भूषायाम् । २३२ गड वदनैकदेशे। २३३ शौड गर्ने । २३४ यौढ सम्बन्धे ।

·२६२ स्वोपशलघुवृत्तिसंचलित ~~~~~ २३५ मेट्ट २३६ ग्रेड २३७ म्लेड २३८ लोड २३९ लौड़ उन्मादे । २४० रोड २४१ रोड २४२ तौड़ अनादरे । २४३ क्रीड विहारे । २४४ तुट्ट २४५ तूड़ २४६ तोड़ तोडने । २४७ हुड २४८ हट्ट २४९ हट्ट २५० हौड़ गतौ । २५१ खोड प्रतीपाते । २५२ विड आकोशे । २५३ अड उद्यमे । २५४ लड २५५ कडु मदे । २५६ कड काकश्ये । २५७ अड अभियोगे । २५८ चुड हावकरणे । २५९ अण २६० रण २६१ वण २६२ व्रण २६३ चण २६४ भण २६५ अग २६६ मण २६७ धण २६८ ध्वण २६९ ध्रण २७० कण २७१ कण २७२ चण शब्दे २७३ ओण अपनयने । २७४ शोण वर्ण-गत्योः । २७५ श्रोण २७६ श्लोण संघाते २७७ पैतृ गति-प्रेरण-श्लेषणेषु । २७८ चितै सज्ञाने । २७९ अत सातत्यगमने । २८० च्युत आसेचने । २८१ चुत २८२ स्चुत २८३ स्च्युत क्षरणे । २८४ जुत् भासने । २८५ अतु बन्धने । २८६ कित निवासे । २८७ ऋत घृणा-गति-स्पर्द्धषु । २८८ कुथु २८९ पुथु २९० लुथु २९१ मधु २९२ मन्थ २९३ मान्थ हिंसा-सक्लेशयोः । २९४ ग्वाह भक्षण । २९५ पद स्थैर्य । विलासे ।

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ २६३ ३०३ णर्द २९६ खद हिंसायां च । २९७ गद व्यक्तायां वाचि । २९८ रद विलेखने । २९९ गद ३०० मिक्ष्विदा अव्यक्ते शब्दे । ३०१ अर्द गति-याचनयोः । ३०२ नर्द ३०४ गर्द शब्दे । ३०५ तर्द हिंसायाम् । ३०६ कर्द कुत्सिते शब्दे । ३०७ खर्द दशने । ३.०८ अदु बन्धने । ३०९ इदु परमैश्वर्ये । ३१० विदु अवयवे । ३११ णिदु कुत्सायाम् । समृद्धौ । ३१३ चदु दीत्याहादयोः । ३१४ बृदु चेष्टायाम् । ३१५ कदु ३१६ ऋदु ३१७ क्लदु रोदनाहानयोः । ३१८ क्लिदु परिदेवने । । ३१९ स्कन्, गति-शोषणयोः । ३२० पिघू गत्याम् । ३२१ षिधौ शास्त्र-माजल्ययोः । ३२२ शुन्ध शुद्धौ । ३२३ स्तन ३२४ धन ३२५ ध्वन ३२६ चन ३२७ स्वन ३२८ वन शव्दे । ३२९ वन ३३० षन भक्तौ । ३३१ कनै दीप्ति-कान्ति-गतिषु । ३३२ गुपौ रक्षणे । ३३३ तपं ३३४ धुप संतापे । ३३५ रप ३३६ लप ३३७ जल्प व्यक्ते वचने । ३३८ जप ३३९ चप सान्त्वने । ३४० शप समवाये । ३४१ सृप्लं गतौ । ३४२ चुप मन्दायाम् । ३४३ तुप ३४४ तुम्प ३४५ त्रुप ३४६ त्रुम्प ३४७ तुफ ३४८ तुम्फ ३४९ त्रुफ ३५० त्रुम्फ हिंसायाम् । मानसे च । .. ३१२ टुनदु ।

·२६४ स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं ३५१ वर्फ ३५२ रफ ३५३ रफु ३५५ कर्व ३५७ गर्व ३५९ तर्व ३६१ पर्व ३६३ गर्व ३६५ सर्व ३५४ अर्ब ३५६ खर्व ३५८ चर्व ३६० नर्व ३६२ वर्ष ३६४ पर्व ३६६ रिबु ३६७ रबु गतौ । ३८७ स्यमू शब्दे । ३८८ णमं प्रहत्वे । ३८९ पम ३९० टम वैक्लव्ये । ३९१ अम शब्द-भक्त्योः । ३९२ अम ३९३ द्रम ३९४ हम्म ३९५ मिमृ ३९६ गम्लं गतौ । ३९७ हय ३९८ हर्य क्लान्तौ च । ३९९ मव्य वन्धने । ४०० सूर्य ४०१ ईय ४०२ ईर्ण्य ईर्ष्यार्थाः । ४०३ शुच्यै ४०४ चुच्यै अभिषवे। ४०५ त्सर छद्मगतौ । ४०६ क्मर हुर्छने । ४०७ अम्र ४०८ बम ४०९ मत्र गती। ४१० चर मक्षणे च । ४११ घोर गतेश्चातुर्ये । ४१२ खोर प्रतीपाते। ४१३ दल ४१४ त्रिफला विशरणे । ३६८ कुबु आच्छादने । ३६९ लुबु ३७० तुवु अर्दने। ३७१ चुबु वक्त्रसंयोगे। ३७२ समू ३७३ सम्मू ३७१ सिम् ३७५ षिम्भू हिंसायाम् । ३७७ शुम्भ भाषणे च । ३७८ यभं ३७९ जम मैथुने । ३८० चमू ३८१ छमू ३८२ जमू ३८३ अमू ३८४ जिमू अदने । ३८५ क्रमू पादविक्षेपे । ३८६ यमूं उपरमे । ३७६ भर्भ ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ वणे । समाधी । बन्धे । गतौ । , ४१५ मील ४१६ श्मील ४१७ स्मील ४१८ मील निमेषणे। ४१९ पील प्रतिष्टम्मे । ४२० णील ४२१ शील ४२२ कील ४२३ कूल आवरणे । ४२४ शूल रुजायाम् । ४२५ तूल निष्कर्षे । ४२६ पूल संघाते । ४२७ मूल प्रतिष्ठायाम् । ४२८ फल निष्पत्तौ । ४२९ फुल्ल विकसने । ४३० चुल्ल हावकरणे । ४३१ चिल्ल गैथिल्ये च । ४३२ पेल. ४३३ फेल ४३४ शेल ४३५ पेल. ४३६ सेल ४३७ वेह ४३८ सल ४३९ तिल ४४०तिल्ल ४४१ पल्ल ४४२ वेल्ल गतौ । ४४३ वेल ४४४ चेल.४४५ केल ४४६ केल. १४७ खेल् ४४८ स्खल चलने । ४४९ खल संचये च । ४५० श्वल ४५१ श्वल्ल आशुगतौ ४५२ गल ४५३ चर्व अदने । ४५४ पूर्व ४५५ पर्व ४५६ मर्व पूरणे । ४५७ मर्व ४५८ धवु ४५९ शव ४६० कर्व ४६१ खर्व ४६२ गर्व द । ४६३ ष्टिवू ४६४ क्षिवू निरसने। ४६५ जीव प्राणधारणे । ४६६ पीव ४६७ मीव ४६८ तीव ४६९' नीव स्थौल्ये । ४७० उर्वै ४७१ तुर्वै ४७२ थुई ४७३ दुई ४७४ धुर्वै ४७५ जुई ४७६ अर्व ४७७ भर्व ४७८ शर्व हिंसायाम् । ४७९ मुर्वै ४८० मव बन्धने । ४८१ गुर्दै उद्यमे । ४८२ पिवु ४८३ मिवु ४८४ निवु सेचने । ४८५ हिवु ४८६ दिनु ४८७ जिबु प्राणने ।

·स्वोपशलषुवृत्तिसंघलित- ४८८ इवु व्याप्तौ च । ४८९ अव रक्षण-गति-कान्ति- तृप्त्यवगमन-प्रवेश-श्रवण- स्वाम्यर्थ-याचन क्रियेच्छा- दीत्यवाया-ऽऽलिझन हि- सा-दहन-भाव-वृद्धिषु [एकोनविंशनावर्थपु]॥ ४९० कश शब्दे । ४९१ मिश ४९२ मश रोषे च । ४९३ शश प्लुतिगतौ । ४९४ णिश समाधौ । ४९५ दृशुं प्रेक्षणे । ४९६ दंशं दशने । ४९७ घुष गन्दे । ४९८ चूष पाने । ४९९ तूप तुष्टौ । ५०० पूप वृद्धौ । ५०१ लुप ५०२ मूष स्तेये । ५०३ पूप प्रसवे । ५०४ ऊप रुजायाम् । ५०५ ईष उच्छे । ५०६ कृपं विलेखने । ५०७ कप ५०८ शिष ५०९ जप ५१० झष ५११ वष ५१२ मष ५१३ मुष ५१४ रुष ५१५ रिष ५१६ यूप ५१७ जूप ५१८ शप ५१९ चष हिंसायाम् । ५२० वृषू संघाते च । ५२१ भष भर्सने । ५२२ जिषू ५२३ विपू ५२४ मिळू ५२५ निषू ५२६ पृषू ५२७ वृष ५२८ मृषू सहने च । ५२९ उपू ५३० श्रिपू ५३१ लिखू ५३२ पुषू ५३३ प्लपू दाहे । ५३४ घृषू सहर्षे । ५३५ हृषू अलीके । ५३६ पुष पुष्टौ । ५३७ भूप ५३८ तसु अलङ्कारे। ५३९ तुस ५४० हूस ५४१ इस ५४२ रस शब्दे । ५४३ लस श्लेषण-क्रीडनयोः । ५४४ घस्लं अदने । ५४५ हसे हसने । ५४६ पिस ५४७ पेस ·२६७ श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ AN ५४८ वेस गतौ । ५४९ शसू हिसायाम् । ५५० शसू स्तुतौ च । ५५१ मिहं सेचने । ५५२ दहं भस्मीकरणे । ५५३ चह कल्कने । ५५४ रह त्यागे । ५५५ रहु गतौ । ५५६ दद्द ५५७ दहु ५५८ बृह वृद्धौ । ५५९ बृह ५६० बृहु शब्दे च । ५६१ उहृ ५६२ तुह ५६३ दुह अर्दने । ५६४ अर्ह ५६५ मह पूजायाम् । ५६६ उक्ष सेचने । ५६७ रक्ष पालने । ५६८ मक्ष ५६९ मुक्ष सङ्घाते । ५७० अक्षौ व्याप्तौ च । ५७१ तक्षौ ५७२ त्वक्षौ तनूकरणे। ५७३ णिक्ष चुम्बने । ५७४ तृक्ष ५७५ स्तृक्ष ५७६ णक्ष गतौ । ५७७ वक्ष रोषे । ५७८ त्वक्ष त्वचने । ५७९ सूक्ष अनादरे । ५८० काक्षु ५८१ वाक्षु ५८२ माक्षु कालायाम् । ५८३ द्राक्षु ५८४ घ्राक्षु ५८५ ध्वाक्षु घोरवाशिते च । ॥ इति परस्मैभाषा । ५८६ गांड् गतौ । ५८७ मिङ् ईषद्धसने । ५८८ डीङ् विहायसां गतौ । ५८९ उंङ् ५९० कुंङ् ५९१ गुंङ ५९२ धुंङ् ५९३ कुंङ् शब्दे । ५९४ च्युड ५९५ ज्युंड् ५९६ जुङ् ५९७ घुङ् ५९८ प्लुंड् गतौ । ५९९ रुंङ् रेषणे च । ६०० पूङ् पवने । ६०१ मूङ् बन्धने । ६०२ धुंड् अविध्वंसने । ६०३ मेंड् प्रतिदाने । ६०४ दें ६०५ त्रै पालने ।

·૨૮ स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं ६०६ श्यङ् गतौ । ६०७ प्य वृद्धौ । ६०८ वकुङ् कौटिल्ये । ६०९ मकुड् मण्डने । ६१० अकुङ् लक्षणे । ६११ शीकृड् सेचने । ६१२ लौकृङ् दर्शने । ६१३ श्लोकङ् सङ्घाते । ६१४ देकृङ् ६१५ धेकृङ् शब्दोत्साहे । ६१६ रेकृङ् ६१७ शकुड् शङ्कायाम् । ६१८ ककि लौल्ये। ६१९ कुकि ६२० वृकि आदाने। ६२१ चकि तृप्ति-प्रतीघातयोः । ६२२ ककुङ् ६२३ श्वकुङ् ६२४ कुङ् ६२५ अकुछ ६२६ श्लकुङ् ६२७ ढोकृङ् ६२८ श्रीकृङ् ६२९ प्वष्कि ६३० पस्कि ६३१ मस्कि ६३२ तिकि ६३३ टिकि ६३४ टीकृड् ६३५ सेड् ६३६ सेकङ् ६३७ रघुङ् ६३८ लघुङ गतौ । ६३९ अघुङ्६४० वघुड् गत्याक्षेपे। ६४१ मधुङ् केतवे च । ६४२ राघृड् ६४३ लाघृङ् सामर्थे। ६४४ द्राघृङ् आयासे च । ६४५ श्लाघृङ् कत्थने । ६४६ लोचङ् दर्शने । ६४७ पचि सेचने । ६४८ शचि व्यक्तायां वाचि । ६४९ कचि बन्धने । ६५० कचुड् दीप्तौ च । ६५१ श्वचि ६५२ श्वचुङ् गतौ । ६५३ वर्चि दीप्तौ । ६५४ मचि ६५५ मुचुड् कलने । ६५६ मचुङ् धारणोच्छाय-पूजनेषु। ६५७ पचुङ् व्यक्तीकरणे । ६५८ ष्टुचि प्रसादे । ६५९ एजुङ् ६६० श्रेजुङ ६६१ प्राजि दीप्तौ । ६६२ इजुड़ गतौ । ६६३ ईजि कुत्सने च । , ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ।। २६९ ६६४ ऋजि गतिस्थानार्जनोजनेषु ।। ६९३ भडुड् परिभाषणे । ६६५ ऋजुङ् ६६६ भृजैड् भर्जने। ६९४ मुडुड् मज्जने । ६६७ तिजि क्षमा-निशानयोः । ६९५ तुडुड तोडने । ६६८ घट्टि चलने । ६९६ भुडुड् वरणे । ६६९ स्फुटि विकसने । ६९७ चडुड् कोपे । ६७० चेष्टि चेष्टायाम् । ६९८द्रा ६९९ प्राडङ् विशरणे। ६७१ गोष्टि ६७२ लोष्टि संघाते । ७०० शाडङ् श्लाघायाम् । ६७३ वेष्टि वेष्टने । ७०१ वाड् आप्लाव्ये । ६७४ अट्टि हिंसा-अतिक्रमयोः । ७०२ हेड्ड् ७०३ होडङ अनादरे। ६७५ एठि ६७६ हेठि विबाधायाम् । ७०४ हिडुङ् गतौ च । ६७७ मठुङ् ६७८ कठुङ् शोके । ७०५ घिणुङ् ७०६ धुणुड् ६७९ मुठुङ् पलायने । ७०७ घृणुड् ग्रहणे । ६८० वठुङ् एकचर्यायाम् । ७०८ धुणि ७०९ पूर्णि प्रमणे। ६८१ अठुङ् ६८२ पठुड् गनौ। ७१० पणि व्यवहार-स्तुत्योः । ६८३ हुडङ् ६८४ पिडुङ् सङ्घाते। ७११ यतैङ् प्रयत्ने । ६८५ शड्डड् रुजायां च । ७१२ युतृड् ७१३ जुतृड् भासने । ६८६ तडुङ् ताडने । ७१४ विश्रृङ् ७१५ वेथूङ याचने। ६८७ कडङ् मदे । ७१६ नायडू उपतापैश्वर्याशी.पुच। ६८८ खडुङ् मन्थे । ७१७ श्रथुङ् शैथिल्ये। ६८९ खुडुङ् गतिवैकल्ये । ७१८ प्रथुङ् कौटिल्ये। ६९० कुडुङ् दाहे । ७१९ कस्थि श्लाघायाम् । ६९१ वडुङ ६९२ मड्डङ् वेष्टने ७२० विदुङ चैत्ये।

·२७० स्वोपक्षलधुवृतिसंवलित Br- - -n.. ७२१ वदुङ् स्तुत्यभिवादनयोः । ७२२ भदुङ् सुख-कल्याणयोः । ७२३ मदुड् स्तुति-मोद मद-स्वप्न. गतिषु । ७२४ स्पदुइ किञ्चिच्चलने । ७२५ क्लिदुड् परिदेवने । ७२६ मुदि हर्षे । ७२७ ददि दाने । ७२८ हदि पुरीपोत्सर्गे । ७२९ प्वदि ७३० स्वर्दि ७३१ स्वादि आस्वादने । ७३२ उर्दि मान-क्रीडयोश्च । ७३३ कुर्दि' ७३४ गुर्दि ७३५ गुदि क्रीडायाम् । ७३६ षूदि क्षरणे । ७३७ हादि शब्दे । ७३८ हादै सुखे च । ७३९ पदि कुत्सिते शब्दे । ७४० स्कुदुड् आप्रवणे । ७४१ एघि वृद्धौ । ७४२ स्पद्धि सहर्षे । ७४३ गाड् प्रतिष्ठा लिप्सा- अन्थेषु । ७४४ बाधृङ् रोटने । ७४५ दधि धारणे । ७४६ वधि बन्धने । ७४७ नाधृड् नाघवत् । ७४८ पनि स्तुतौ । ७४९ मानि पूजायाम् । ७५० तिङ ७५१ टिपृङ्ग ७५२ ष्ट्रपृड् क्षरणे । ७५३ तेपङ कम्पने च । ७५४ टुवेपृड् ७५५ केपृड् ७५६ गेपृड् ७५७ कपुड़ चलने । ७५८ ग्लेपृड् दैन्ये च । ७५९ मेपृङ् ७६० रेपृड् ७६१ लेपृड् गतौ । ७६२. पौषि लज्जायाम् । ७६३ गुपि गौन कुत्सनयोः । ७६४ अबुड् ७६५ रबुड् शब्दे । ७६६ लबुड् अवलंसने च । ७६७ कवृङ् वर्णे । ७६८ क्लीवृङ् अधाष्ट्यें। ७६९ क्षीवृड् मदे । ७७० शीभृङ् ७७१ वीभृङ् ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ २७१ Wwww ८०१ पूयैङ् दुर्गन्ध विशरणयोः। ८०२ कूयैङ् शब्दोन्दनयोः । ८०३ क्ष्मायैङ् विधूनने। ८०४ स्फायैइ ८०५ ओप्यायैङ्: वृद्धौ । ७७२ शल्मि कत्थने । ७७३ चल्मि भोजने । ७७४ गरिभ धार्थे । ७७५ रभृङ् ७७६ अभुङ् ७७७ रभुइ ७७८ लभुङ्ग शब्दे। ७७९ ष्टमुइ ७८० स्कभुइ ७८१ ष्टुभुङ् स्तम्मे । ७८२ जमुङ् ७८३ जभैङ् ७८४ जुभुङ् गात्रविनामे । ७८५ रभिं रामस्ये। ७८६ हुलमिष् प्राप्तौ । ७८७ भामि क्रोधे । ७८८ क्षमौषि सहने । ७८९ कमूड् कान्तौ । ७९० अयि ७९१ वयि ७९२ पयि ७९३ मयि ७९४ नयि ७९५ चयि ७९६ रयि गतौ । ७९७ तयि ७९८ णयि रक्षणे च। ७९९ दयि दान-गति-हिंसा-दह- नेषु च । ८०० ऊयैड् तन्तुसन्ताने । ८०६ ताङ् सन्तान-पालनयोः । ८०७ वलि ८०८ वल्लि संवरणे । ८०९ शलि चलने च । ८१० मलि ८११ मलि धारणे । ८१२ भलि ८१३ भल्लि परिभा- षण-हिंसा-दानेषु । ८१४ कलि शब्द-संख्यानयोः । ८१५ कल्लि अशब्दे । ८१६ तेवृड् ८१७ देवृड् देवने । ८१८ वृड् ८१९ सेवृड् ८२० केवृङ् ८२१ खेवृड् ८२२ गेवृड् ८२३ ग्लेवृङ् ८२४ पेवृङ् ८२५ प्लेजुङ ८२६ मेवृड् ८२७ म्लेक्ड् सेवने । ८२८ रेवृड् ८२९ पवि गतौ । ८३० काशृङ् दीप्तौ । ८३१ क्लेशि विबाधने । न ·२७२ स्वोपशलघुवृत्तिसंवलितं ~~ ८३२ भाषि च व्यक्तायां वाचि । ८३३ ईप गति-हिसा-दर्शनेषु । ८३४ गेषड् अन्विच्छायाम् । ८३५ येषड् प्रयत्ने । ८३६ जेड ८३७ पृड् ८३८ एपृड् ८३९ हेड् गतौ । ८४० रेपृड् ८४१ हेषड् अव्यक्ते शब्दे । ८४२ पर्षि स्नेहने । ८४३ घुपुड् कान्तीकरणे । ८८४ संसूड प्रमादे । ८४५ कासृड् शब्दकुत्मायाम् । ८४६ भासि ८४७ टुम्रासि ८४८ टुभासङ् दीप्तौ । ८४९ रासृङ् ८५० णासृड् शब्दे । ८५१ णसि कौटिल्ये। ८५२ भ्यसि भये । ८५३ आडः शसुइच्छायाम्। ८५४ असूडू८ ५५ ग्लसूड अदने। ८५६ घसुड् करणे । ८५७ ईहि चेष्टायाम् । ८५८ अहुइ ८५९ लिहि गतौ । ८६० गर्हि ८६१ गल्हि कुत्सने। ८६२ वर्हि ८६३ वल्हि प्राधान्ये। ८६४ बर्हि ८६५ बल्हि परि- भाषण-हिंसा-च्छादनेषु । ८६६ वेहड् ८६७ जेहृङ् ८६८ वाहृड प्रयले । ८६९ द्राहृड निक्षेपे । ८७० ऊहि तर्के । ८७१ गाहौड् विलोडने । ८७२ ग्लहौड् ग्रहणे । ८७३ बहुडू ८७४ महुड् वृद्धौ । ८७५ दक्षि शेष्ये च । ८७६ धुक्षि ८७७ घिक्षि सन्दी- पन-क्लेशन-जीवनेषु । ८७८ वृक्षि वरणे । ८७९ शिक्षि विद्योपादाने । ८८० मिक्षि याञ्चायाम् । ८८१ दीक्षि मौण्ड्येज्योपनयन- नियम-व्रतादेशेषु । ८८२ ईक्षि दर्शने । ॥ इति गात्मनेमापा।

·N श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ २७३ ८८३ श्रिग् सेवायाम् । ९०५ णिग् ९०६ णेग् कुत्सा- ८८४ णींग प्रापणे । सन्निकर्षयोः । ८८५ हृग् हरणे । ९०७ मिह ९०८ मेहग मेधा- ८८६ भृग् भरणे । हिंसयोः । ८८७ धृग् धारणे । ९०९ मेधृग् सङ्गमे च । ८८८ डुवंग करणे । ९१० गृधूग ९११ मृधूग् उन्दे । ८८९ हिकी अव्यक्त शब्दे । ९१२ बुधृग् बोधने । ८९० अञ्चूग गतौ च । ९१३ खनूग् अवदारणे । ८९१ डुयाग याञ्चायाम् । ९१४ दानी अवखण्डने । ८५२ डुपची पाके । ९१५ शानी तेजने । ८९३ राजृग् ८९४ टुम्राजि दीप्तौ। ९१६ गपी आक्रोशे । ८९५ भजी सेवायाम् । ९१७ चायग् पूजा-निशामनयोः । ८९६ रजी रागे । ९१८ व्ययी गतौ ! ८९७ रेट्टगं परिभाषण-याचनयोः। ९१९ अली भूषण-पर्याप्ति-वार- ८९८ वेतृग् गति ज्ञान-चिन्ता- निशामन-वादित्र-ग्रहणेषु। ९२० घावूग् गति-शुद्ध्योः । ८९९ चतेग याचने । ९२१ चीवृग् झषीवत् । ९०० प्रो¥ग पर्याप्तौ । ९२२ दाशृग् दाने । ९०१ मिश्रृग् मेघा-हिंसयोः । ९२३ झषी आदान सवरणयोः । ९०२ मेग् सगमे च । ९२४ मेषम् भये । ९०३ चदेग् याचने । ९२५ श्रेषग चलने च । ९०४ ऊबुन्दृग् निशामने । ९२६ पपी बाधन-स्पर्शनयोः । णेषु ।

·२७४ स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं ९४८ क्षुभि संचलने । ९४९ णमि ९५० तुमि हिंसायाम्। ९५१ सम्मूड् विश्वासे । ९५२ अंशूड ९५३ संसूड् अव संसने। ९२७ लषी कान्तौ । ९२८ चषी मक्षणे । ९२९ छपी हिंसायाम् । ९३० त्विषीं दीप्तो । ९३१ अषी ९३२ असी गत्या- दानयोश्च । ९३३ दासग दाने । ९३४ माहृग् माने । ९३५ गुहौग् संवरणे । ९३६ भ्लक्षी भक्षणे । ॥ इति उभयतो भाषाः ॥ ९५४ ध्वंसूड् गतौ च । ९५५ वृतूड वर्तने । ९५६ स्यन्दौड् स्रवणे । ९५७ वृधूड् वृद्धौ । ९५८ शृधूड् शब्दकुत्सायाम् । ९५९ कृपौड सामर्थे । ॥ वृत् द्युतादयः ॥ ९३७ धुति दीप्तौ । ९३८ रुचि अभिप्रीत्यां च । ९३९ घुटि परिवर्तने । ९४० रुटि ९४१ लुटि ९४२ लुठि प्रतीपाते। ९४३ श्विताड् वर्णे । ९४४ निमिदाङ् स्नेहने । ९४५ निक्ष्विदाड् । ९४६ निविदाड् मोचने च । ९४७ शुमि दीप्तौ । ९६० ज्वल दीप्तौ । ९६१ कुच् सम्पर्चन-कौटिल्य- प्रतिष्टम्म-विलेखनेषु । ९६२ पत्ल ९६३ पथे गतौ । ९६४ कथे निष्पाके । ९६५ मथे विलोडने । ९६६ पलं विशरण-गत्यवसा- दनेषु । ९६७ शद्ल शातने ।

·२७५ श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ ९६८ बुध अवगमने । ९६९ टुवमू उद्भिरणे । ७० भ्रमू चलने । ७१. क्षर संचलने । ९७२ चल कम्पने । १७३ जल घात्ये । ९७४ टल ९७५ टवल वैक्लव्ये। ९७६ छल स्थाने । ९७७ हल विलेखने । ९७८ णल गन्धे । ९७९ बल प्राणनधान्यावरोधयो । ९८० पुल महत्वे । ९८१ कुल बन्धु-संस्त्यानयोः । ९८२ पल ९८३ फल ९८४ शल गतौ । ९८५ हुल हिंसा-संवरणयोश्च । ९८६ क्रुशं आह्वान-रोदनयोः । ९८७ कस गतौ । ९८८ रुहं जन्मनि । ९८९ रमि क्रीडायाम् ९९० पहि मर्षणे । ॥ वृत् ज्वलादिः ॥ ९९१ यजी देवपूजा-सङ्गति-करण- दानेषु । ९९२ वेंग तन्तुसन्ताने । ९९३ व्यग् संवरणे । ९९४ द्वेग स्पर्धा-शब्दयोः । ९९५ टुवपी बीजसन्ताने । ९९६ वहीं प्रापणे। ९९७ खोश्वि गति-वृद्ध्योः। ९९८ वद व्यक्तायां वाचि । ९९९ वसं निवासे । ॥ वृत् यजादि.॥ १००० घटिए चेष्टायाम् । १००१ क्षजुड्-गति-दानयोः । १००२ व्यथिए भय-चलनयोः । १००३ प्रथिष् प्रख्याने । १००४ प्रदिए मर्दने । १००५ स्खदिष् खदने । १००६ कदुङ् १००७ ऋदुड् १००८ क्लदुड्-वैक्लव्ये । १००९ क्रपि कृपायाम् । १०१० भित्वरिष् सम्भ्रमे ।

·स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलित - १०११ प्रसिप् विस्तारे । १०१२ दक्षि हिंसा-गत्योः । १०१३ श्रां पाके । १०१४ मृ आध्याने । १०१५ दृ भये । १०१६ नू नये । १०१७ टक १०१८ स्तक प्रतीपाते। १०१९ चक तृप्तौ च । १०२० अक कुटिलायां गतौ । १०२१ कखे हसने । १०२२ अग अकवत् । १०२३ रगे शङ्कायाम् । १०२४ लगे सङ्गे । १०२५ हगे १०२६ हगे १०२७ षगे १०२८ सगे १०२९ ष्टगे १०३० स्थगे संवरणे। १०३१ वट १०३२ भट परिभाषणे। १०३३ णट नती। १०३४ गड सेचने । १०३५ हेड वेष्टने । १०३६ लड जिहोन्मन्थने । १०३७ फण १०३८ कण १०३९ रण गतौ । १०४० चण हिंसा-दानयोश्च । १०४१ शण १०४२ श्रण दाने । १०४३ स्नथ १०४४ कथ १०४५ क्रथ १०४६ क्लथ हिंसार्थाः। १०४७ छद ऊर्जने । १०४८ मदै हर्ष ग्लपनयोः । १०४९ टन १०५० स्तन १०५१ ध्वन शव्दे । १०५२ स्वन अवतंसने । १०५३ चन हिंसायाम् । १०५४ ज्वर रोगे । १०५५ चल कम्पने । १०५६ हल १०५७ हल चलने। १०५८ ज्वल दीप्तौ च । ॥ वृत् घटादिः॥ ॥ इति भ्वादयो निरनुबन्धा धातवः समाप्ताः ॥

·श्रीसियहेमचन्द्रशम्दानुशासनम् ॥ २७७ MvV~- wwwwww . १०८० युक् मिश्रणे । १०८१ णुक् स्तुतौ । १०८२ क्ष्णुक् तेजने । १०८३ स्नुक प्रस्नवने । १०८४ टुक्षु १०८५ रु १०८६ कुंक् शब्दे । १०८७ रुदृक् अश्रुविमोचने। १०८८ निष्वपंक् शये । १०८९ अन १०९० श्वसक् प्राणने । १०५९ अदं १०६० प्सांक् भक्षणे । १०६१ भाक् दीप्तौ। १०६२ यांक प्रापणे। १०६३ वाक् गति-गन्धनयोः । १०६४ प्णाक् शौचे । १०६५ श्रांक पाके । १०६६ द्राक् कुत्सितगतौ । १०६७ पांक रक्षणे । १०६८ लांक् आदाने । १०६९ रोक् दाने । १०७० दांव्क् लवने । १०७१ ख्यांक प्रथने । १०७२ प्राक् पूरणे । १०७३ मांक माने । १०७४ इंक् सरणे । १०७५ इंण्क् गती । १०७६ वीक प्रजन कान्त्यसन- खादने च। १०७७ थुक अभिगमे । १०७८ पुंक् प्रसवैश्वर्ययोः । १०७९ तुंक् वृत्ति हिंसा-पूरणेषु । १०९१ जक्षक भक्ष-हसनयोः। १०९२ दरिद्राक् दुर्गतौ । १०९३ जागृक् निद्राक्षये। १०९४ चकासृक् दीप्तौ । १०९५ शासूक् अनुशिष्टौ । १०९६ वचं भाषणे । १०९७ मृजौक शुद्धौ । १०९८ सस्तुक् स्वप्ने । १०९९ विदक् ज्ञाने । ११०० हनं हिंसा-गत्योः । ११०१ वशक् कान्तौ । ११०२ असक् मुवि ।

·२७८ स्वोपक्षलघुवृतिसंचलितं ~~~~~~~~nemal ११२३ ऊर्गुग्छ आच्छादने । ११२४ ष्टुग्क् स्तुतौ । ११२५ बॅग्क् व्यक्तायां वाचि । ११२६ द्विषींक् अप्रीतौ । ११२७ दुहीक क्षरणे । ११२८ दिहीक लेपे । ११२९ लिहीक आस्वादने । ॥ इति उभयतोभाषाः॥ ११०३ पसक् स्वप्ने । यड्लुप् च । ॥ इति परस्मैभाषाः ॥ ११०४ इंक अध्ययने । ११०५ शीक स्वप्ने । ११०६ नुड्क् अपनयने । ११०७ पूडौक प्राणिगर्भविमोचने । ११०८ पृचैड् ११०९ पृजुड १११० पिजुकि संपर्चने । ११११ वृजैकि वर्जने । १११२ णिजुकि शुद्धौ । १११३ शिजुकि अव्यक्त शब्दे। १११४ ईडिक स्तुतौ । १११५ ईरिक् गति-कम्पनयोः । १११६ ईशिक् ऐश्वर्ये । १११७ वसिक् आच्छादने । १११८ आडः शासूकि इच्छायाम्। १११९ आसिक् उपवेशने । ११२० कसुकि गति-शातनयोः । ११२१ णिसुकि चुम्बने । ११२२ चक्षिक व्यक्तायां वाचि । ॥ इति आत्मनेभाषा: ॥ ११३० हुंक् दाना-ऽदनयोः । ११३१ ओहांक् त्यागे । ११३२ जिमीक् भये । ११३३ ह्रींक् लज्जायाम् । ११३४ ऍक् पालन-पूरणयोः । ११३५ अंक गतौ । ॥ इति परस्मैमाषाः ॥ ११३६ ओहांड्क् गतौ । ११३७ माइक् मान-शब्दयोः। ॥ इति आत्मनेभाषाः ॥ ११३८ डुदांग्क् दाने। ११३९ डुधांग्क् धारणे च । m ·२७९ श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ AN- - Kanhanh ११४० टुडु ग्क् पोषणे च । १३४१ णिचूंकी शौचे च। ११४२ विज़ुकी पृथग्भावे । ११४३ विग्लंकी व्याप्तौ । ॥ इति उभयतोभापा:॥ वृतह्वादयः इनि अदादयः कितो धातवः ॥ ११५८ क्षिपंच प्रेरणे । ११५९ पुष्पच् विकसने । ११६० तिम ११६१ तीम ११६२ ष्टिम ११६३ टीमच आर्द्रभावे । ११६४ षिवूच् उतौ । ११६५ श्रिवूच् गति-शोषणयोः । ११६६ ठिवू ११६७ क्षिवूच् ।। निरसने । ११६८ इषच् गतौ । ११६९ ष्णसूच् निरसने । ११७० नसूच हृति-दीयोः । ११७१ त्रसैच् भये । ११७२ प्युसच् दाहे । ११७३ षह ११७४ षुहच् शक्तौ ११४४ दिवूच क्रीडा-जयेच्छा- पणि-धुति-स्तुति-गतिषु । ११४५ जृष् ११४६ झुपच जरसि । ११४७ शोंच तक्षणे । ११४८ दों ११४९ छोच् छेदने। ११५० पोंच अन्तकर्मणि । ११५१ ब्रीडच् लजायाम् । ११५२ नृतैच् नर्तने । ११५३ कुथच् पूतिभावे । ११५४ पुथच् हिंसायाम् । ११५५ गुधच् परिवेष्टने । ११५६ राघच वृद्धौ । ११५७ व्यधंच ताडने । ११७५ पुपंच पुष्टौ । ११७६ उचच् समवाये । ११७७ लुटच् विलोटने । ११७८ विदांच् गानप्रक्षरणे । ११७९ क्लिदौच आर्द्रभावे । ११८० मिमिदाच स्नेहने । 4 ·२८० स्वोपक्षलघुवृतिसंवलितं N ११८१ निक्ष्विदाच् मोचने च । ११८२ क्षुधंच बुभुक्षायाम् । १९८३ शुधंच शौचे । ११८४ क्रुधंच कोपे । ११८५ पिळूच सराद्धौ । १९८६ ऋधूच् वृद्धौ । ११८७ गृधूच अभिकादायाम् । ११८८ रधीच हिंसा-संराद्ध्योः । ११८९ तृपौच प्रीती । ११९० दृपौच् हर्प-मोहनयोः । ११९१ कुपच् क्रोधे । ११९२ गुपच व्याकुलत्वे । ११९३ युप ११९४ रुप ११९५ लुपच् विमोहने । ११९६ डिपच् क्षेपे । ११९७ ष्टूपच समुच्छाये । ११९८ लुभच् गायें । . ११९९ शुभच् सचलने । १२०० णभ १२०१ तुभच् हिंसायाम् । १२०२ नशौच अदर्शने । १२०३ कुशच् श्लेपणे । १२०४ भृशू १२०५ ग्रंशूच अघ.पतने । १२०६ वृशच् वरणे ! १२०७ कृशच् तनुत्वे । १२०८ शुपंच शोषणे । १२०९ दुपंच वैकृत्ये । १२१० श्लिपंच आलिङ्गने । १२११ प्लुपूच् दाहे । १२१२ मितृपच् पिपासायाम् । १२१३ तुपं १२१४ हृषच तुष्टौ। १२१५ रुपच् रोपे । १२१६ प्युप् १२१७ प्युस् १२१८ पुसच विभागे । १२१९ विसच प्रेरणे । १२२० कुसच् श्लेपे । १२२१ असूच क्षेपणे । १२२२ यसूच् प्रयत्ने । १२२३ जसूच् मोक्षणे । १२२४ तसू १२२५ दसूच उपक्षये । १२२६ वसूच् स्तम्मे । १२२७ वुसच् उत्सगें।

·२८१ श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ -~- १२४७ रीड्च् सवणे । १२४८ लींच् श्लेषणे । १२४९ डीड्च् गतौ । १२५० वींच् वरणे । ।। वृत् स्वादिः ॥ ११२२८ मुसच् खण्डने। १२२९ मसैच् परिणामे । १२३० शमू १२३१ दमूच उपशमे । १२३२ तमूच काहायाम् । १२३३ श्रमूच खेद-तपसोः। १२३४ प्रमूच् अनवस्थाने । १२३५ क्षमौच सहने । १२३६ मदैच् हर्षे । १२३७ क्लमूच् ग्लानौ । १२३८ मुहौच वैचित्त्ये । १२३९ दुहोच् जिघांसायाम् । १२४० प्णुहौच उदिरणे । १२४१ ष्णिहौ च प्रीतौ । ॥ वृत् पुपादिः ॥ ॥ इति परस्मैभाषा: ॥ १२५१ पांड्च् पाने । १२५२ ईच् गतौ । १२५३ प्रींच् प्रीतौ । १२५४ युर्जिच समाधौ । १२५५ सृजिच् विसर्गे। १२५६ वृतूचि वरणे । १२५७ पर्दिच गतौ । १२५८ विदिच् सत्तायाम् । १२५९ खिदिच् दैन्ये । १२६० युधिंच् सम्प्रहारे । १२६१ अनो रुचिंच कामे । १२६२ बुधिं १२६३ मर्निच्ज्ञाने १२६४ अनिच् प्राणने । १२६५ जनैचि प्रादुर्भावे । १२६६ दीपैचि दीप्तौ । १२६७ तपि च ऐश्वर्ये वा । १२४२ पूडच् प्राणिप्रसवे । १२४३ दूङ्च् परितापे । १२४४ दींच् क्षये । १२४५ धींगच् अनादरे । १२४६ मींड्च् हिंसायाम् ।

·---- २८२ स्वोपशलघुवृत्तिसंवलितं १२६८ पूरैचि आप्यायने । १२६९ घूरै १२७० जूरैचि जरायाम् । १२७१ घूरैङ् १२७२ गूरैचि गतौ। १२७३ शूरैचि स्तम्मे । १२७४ तूरैचि त्वरायाम् । घूरादयो हिंसायां च । १२७५ चूरैचि दाहे । १२७६ क्लिशिच् उपतापे । १२७७ लिशिंच् अल्पत्वे । १२७८ काशिच दीप्तौ । १२७९ वाशिच् शन्दे । ॥ इति आत्मनेभापाः॥ १२८६ पुंग्ट् अभिषवे । १२८७ पिंगट् बन्धने । १२८८ शिंग्ट् निशाने । १२८९ डमिंग्ट् प्रक्षेपणे । १२९० चिंगट् चयने । १२९१ धूगटू कम्पने । १२९२ स्तुंग्ट् आच्छादने । १२९३ इंग्टु हिंसायाम् । १२९४ वृगटु वरणे । ॥ इति उमयतोभाषाः ॥ १२८० शकींच् मर्षणे। १२८१ शुगैच् पूतिभावे । १२८२ रजींच रागे । १२८३ शपींच् आक्रोशे । १२८४ मृषीच तितिक्षायाम् । १२८५ णहीच बन्धने । ॥ उभयतोभापा:॥ ॥ इति दिवादयश्चितो धातवः॥ १२९५ हिंट गति-वृद्धयोः । १२९६ श्रृंट् श्रवणे । १२९७ टुदुंट उपतापे । १२९८ पूंट प्रीतौ । १२९९ स्मृट् पालने च । १३०० शकुंट् शक्तौ । १३०१ तिक १३०२ तिग १३०३ षघट हिंसायाम् । १३०४ राघ १३०५ साघंट संसिद्धौ । १३०६ ऋधूट वृद्धौ ।

·श्रीसिडहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ २८३ १३२४ लिपीत् उपदेहे । ॥ इति उमयतोभाषा १९०७ भाप्लंट् व्यासी । १३०८ तृपट् प्रीणने । १३०९ दम्यूट दम्मे । १३१० कृवुट् हिंसा-करणयोः । १९९१ पिवुट् गतौ । १३१२ जिभूषाट् प्रागल्भ्ये । ॥ इति परस्मैमापाः ॥ १३२५ कृतैत् छेदने । १३२६ खिदंत् परिघाते । १३२७ पिशत् अवयवे । n वृत् मुचादिः ॥ १३१३ ष्टिघिट आस्कन्दने । १३१४ अशौटि व्याप्ती । ॥ इति आत्मनभाषाः ॥ ॥ इति स्वादग्रष्टितो धातवः ॥ १३१५ तुदीत् व्यथने । १३१६ प्रस्नीत् पाके । १३१७ क्षिपीत् प्रेरणे । १३१८ दिशीत् अतिसर्जने । १३१९ कृषीत् विलेखने । १३२८ रिं १३२९ पित् गती। १३३० चिंत् धारणे । १३३१ क्षित् निवास-गत्योः । १३३२ धूत प्रेरणे । १३३३ सुंत् प्राणत्यागे । १३३४ कृत् विक्षेपे । १३३५ गृत् निगरणे । १३३६ लिखत् अक्षरविन्यासे । १३३७ जर्च १३३८ झर्चत परिभाषणे । १३३९ त्वचत् संवरणे। १३४० रुचत् स्तुती । १३४१ ओनस्चौर छेदने । १३४२ ऋछत् इन्द्रियप्रलय-मूर्ति १३२० मुच्लत्ती मोक्षणे । १३२१ पिचीत् क्षरणे । १३२२ विलंती लामे । १३२३ लुप्लंती छेदने । मावयोः ।

·स्वीपशलघुवृत्तिसंचलित ------ + १३४३ विछत् गता । १३४४ उछत् विवासे । १३४५ मिछत् उत्क्लेशे । १३४६ उछुन् उच्छे १३४७ प्रछंत् जीप्सायाम् । १३४८ उज्जत् आर्जवे । १३४९ सृजत् विसर्गे । १३५० रुजोत् भझे । १३५: भुजोंत् कौटिल्ये । १३५२ टुगस्जोत् शुद्धौ । १३५३ जर्ज १३५४ झझत् परिभाषणे । १३५५ उझत् उत्सगें । १३५६ जुडत् गतौ । १३५७ पृड १३५८ मृडत् सुखने। १३५९ कुढत् मदे । १३६० पृणत् प्रीणने । १३६१ तुणत् कौटिल्ये । १३६२ मृणत् हिंसायाम् ! १३६३ गुणत् गति-कौटिल्ययोश्च । १३६४ पुणत् शुमे । १३६५ मुणत् प्रतिज्ञाने । १३६६ कुणत् शब्दोपकरणयोः। १३६७घुण १३६८ घूर्णत् प्रमणे। १३६९ चैतत् हिंसा-ग्रन्थयोः । १३७० णुदत् प्रेरणे । १३७१ पलत् अवसादने । १३७२ विधत् विधाने । १३७३ जुन १३७४ शुनत् गतौ। १३७५ छुपत् स्पर्श । १३७६ रिफत् कथन-युद्ध-हिंसा- दानेषु । १३७७ तृफ १३७८ तृम्फत् तृप्तौ। १३७९ ऋफ १३८० ऋम्फत् हिंसायाम् । १३८१ दृफ १३८२ दृम्फत् उत्क्लेशे। १३८३ गुफ १३८४ गुम्फत अन्थने । १३८५ उभ १३८६ उम्भत् पूरणे । १३८७ शुभ १३८८ शुम्भत् शोभायें । १३८९ दृमैत् मन्थे । P- ·२८५ श्रीसिद्धहेमचन्द्रशन्दानुशासनम् ॥ १४१३ रुशं १४१४ रिशंत् हिंसायाम् । १४१५ विशंत् प्रवेशने । १४१६ मृशंत् आमर्शने । १४१७लिश १४१८ ऋषैत्ग १४१९ इषत् इच्छायाम् । १४२० मिषत् स्पर्द्धायाम् । १४२१ वृहौत् उद्यमे । १४२२ तृहौ १४२३ तूंह १४२४. स्तृहौ १४२५ स्त हिंसाय १३९० लुभत् विमोहने । १३९१ कुरत् शब्दे । १३९२ क्षुरत् विखनने । १३९३ खुरत् छेदने च। १३९४ घुरत् भीमार्थशब्दयोः। १३९५ पुरत् अग्रगमने । १३९६ मुरत् संवेष्टने । १३९७ मुरत् ऐश्वर्य-दीप्त्योः। १३९८ स्फर १३९९ स्फलत् स्फुरणे । १४०० किलत् श्वैत्य-क्रीडनयोः। १४०१ इलत् गति-स्वप्न-क्षेपणेषु । १४०२ हिलत् हावकरणे । १४०३ शिल १४०४ सिलत् उन्छे । १४०५ तिलत् स्नेहने । १४०६ चलत् विलसने । १४०७ चिलत् वसने । १४०८ विलत् वरणे । १४०९ बिलत् मेदने । १४१० णिलत् गहने । १४११ मिलत् श्लेषणे । १४१२ स्पृशंत् संस्पर्श । १४२६ कुटत् कौटिल्ये । १४२७ गुंत् पुरीपोत्सर्ग १४२८ ध्रुत् गति-स्थैर्ययोः १४२९ णूत् स्तवने । १४३० धूत् विधूनने । १४३१ कुचत् संकोचने १४३२ व्यचत् व्याजीक १४३३ गुजत् शब्दे । १४३४ घुटत् प्रतीपाते १४३५ चुट १४३६ १४३७ त्रुटत् छेदने ।

·AA HA ૨૮૬ स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं , १४६२ कुंङ् १४६३ कूत् शब्दे। १४६४ गुरैति उद्यमे । ॥ वृत् कुटादिः ॥ J १४३८ तुटत् कलहकर्मणि । १४३९ मुटत् आक्षेप-प्रमर्दनयोः । १४४० स्फुटत् विकसने । १४४१ पुट १४४२ लुठत् संश्ले- षणे। [डान्तोऽयनित्यन्ये ।]] १४४३ कृडत् घसने । १४४४ कुडत् वाल्ये च । १४४५ गुडत् रक्षायाम् । १४४६ जुडत् बन्धने । १४४७ तुडत् तोडने । १४४८ लुड १४४९ थुड १४५० स्थुडत् संवरणे । १४५१ वुडत् उत्सर्गे च । १४५२ ब्रुड १४५३ झुडत् संघाते। १४५४ दुड १४५५ हुड १४५६ त्रुडत् निमज्जने । १४५७ चुणत् छेदने । १४५८ डिपत् क्षेपे । १४५९ छुरत् छेदने । १४६० स्फुरत् स्फुरणे । १४६१ स्फुलत् संचये च । ।। इनि परस्मैमापाः ॥ १४६५ पुंड्त् व्यायामे । १४६६ इंङ्त् आदरे । १४६७ धुंङ्त् स्थाने । १४६८ ओविजेति भय-चलनयोः । १४६९ ओलजैङ् १४७० ओलस्ति व्रीडे । १४७१ वञ्जित् सङ्गे । १४७२ जुषेति प्रीति-सेवनयोः । ॥ इति आत्मनेभाषाः ॥ ॥ इति तुदादयस्तितो धातवः ॥ १४७३ रुधूपी आवरणे। १४७४ रिचंपी विरेचने । १४७५ विचूपी पृथग्भावे । १४७६ युजूंपी योगे। १४७७ मिट्रॅपी विदारणे । १४७८ छिदंपी द्वैधीकरणे । १४७९ क्षुदंपी संपेपे ।

·२८७ श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ।। १४८० ऊकृदृपी दीप्ति-देवनयोः। १४८१ ऊतृदपी हिंसा-ऽनादरयोः। ॥ इति उभयतोभाषाः ॥ १४९६ खिदिप् दैन्ये । १४९७ विर्दिप् विचारणे । १४९८ निइन्धैपि दीप्तौ । ॥ इति आत्मनेभाषाः॥ ॥ इति रुधादयः पितो धातवः ॥ १९८२ चैप् संपर्के । १४८३ वृचैप वरणे । १९८४ तब्बू १४८५ तजौप् संकोचने। १४८६ मञ्जोंप आमर्दने । १४८७ मुजप् पालना-ऽभ्यवहा- १४९९ तनूयी विस्तारे । १५०० षयी दाने । १५०१ क्षणूग् १५०२ क्षिणूयी हिंसायाम् । १५०३ ऋणूयी गतौ । १५०४ तृणूयी अदने । १५०५ घृणूयी दीप्तौ। ॥ इति उभयतोमाषाः ॥ रयोः। १४८८ अजौप् व्यक्ति-प्रक्षण- गतिषु । १४८९ ओविजैप मय-चलनयोः। १४९० कृतैः वेष्टने । १४९१ उन्दैप् वेदने । ११९२ शिष्लंम् विशेषणे । १४९३ पिष्लूप् संचूर्णने । १४९४ हिसु ११९५ तृहप हिंसा- याम् । ॥ इति परस्मैभाषा: ॥ १५०६ वनूयि याचने । १५०७ मनूयि बोधने । ॥ इति आत्मनेभाषा:॥ ॥ इति तनादयो यितो धातवः - १५०८ डुकींग्श् द्रव्यविनिमये १५०९ पिंग्य् बन्धने । १५१० भींग्श् दृषि-कान्त्योः ·२८८ स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलितं १५११ श्रीग्श् पाके । १५१२ मींग्श् हिंसायाम् । १५१३ युंग्श् बन्धने । १५१४ स्कुंग्श् आप्रवणे । १५१५ क्नूगश् शब्दे । १५१६ द्रूग्श् हिंसायाम् । १५१७ ग्रहीश उपादाने । १५१८ पूग्श् पवने । १५१९ लूग्श् छेदने । १५२० धूगश् कम्पने । १५२१ स्तृगश् आच्छादने । १५२२ कृग्श् हिंसायाम् । १५२३ वृश् िवरणे । ॥ इति उभयतोभापाः॥ १५३२ पृश् पालन-पूरणयोः । १५३३ बृश् भरणे । १५३४ भृश् भर्जने च । १५३५ दृश् विदारणे । १२३६ जृश् वयोहानौ । १५३७ नृश् नये । १५३८ गृश् शब्दे । १५३९. ऋश् गतौ । ॥ वृत प्वादिः ॥ ॥ वृत् ल्वादिः ॥ १५२४ ज्यांश् हानौ । १५२५ रीश् गति-रेषणयोः । १५२६ लीश श्लेषणे । १५२७ ब्लीश् वरणे । १५२८ त्वीश् गतौ । १५२९ कृ १५३० मृ १५३१ शृश् हिंसायाम् । १५४० ज्ञांश् अवबोधने । १५४१ क्षिष्श् हिंसायाम् । १५४२ नींश् वरणे । १५४३ प्रीश् भरणे । १५४४ हेठश् भूतप्रादुर्भावे । १५४५ मृडश् सुखने। १५४६ श्रन्थश् मोचन-प्रति- हर्षयोः । १५४७ मन्थश् विलोडने । १५४८ ग्रन्थश् संदर्भ । १५४९ कुन्थश् संक्लेशे।

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ २८९ merowom .MARA-- १५५० मृदश् क्षोदे । १५५१ गुधश् रोषे । १५५२ वन्धंश् बन्धने । १५५३ क्षुभश् संचलने । १५५४ णम् १५५५ तुभश् हिंसायाम् । १५५६ खवर हेठश्वत् । ५५५७ क्लिशौर विवाधने । १५५८ अशर भोजने । १५५९ इषश् आभीक्ष्ण्ये । १५६० विषश् विप्रयोगे । १५६१ पुष १५६२ प्लुपश् स्नेह-सेचन-पूरणेषु । १५६३ मुषश् स्तेये । १५६४ पुषश् पुष्टौ । १५६५ कुषश् निष्कर्षे । १५६६ प्रसूश् उच्छे । ॥ इति परस्मैभाषाः ॥ १५६८ चुरण स्तेये । १५६९ पृण पूरणे । १५७० घृण स्रवणे । १५७१ श्वल्क १५७२ वलण् भाषणे । १५७३ नक १५७४ धक्का नाशने । १५७५ चक्क १५७६ चुकण व्यथने । १५७७ टकुण् बन्धने । १५७८ अर्कण् स्तवने । १५७९ पिच्चण् कुट्टने । १५८० पचुण विस्तारे । १५८१ म्लेच्छण् म्लेच्छने । १५८२ ऊर्जण बल-प्राणनयोः। १५८३ तुजु १५८४ पिजुण इिंसा-बल-दान-निकेतनेषु । १५८५ क्षजुण् कृच्छ्रजीवने । १५८६ पूजण पूजायाम् । १५८७ गज १५८८ मार्जण् शन्दे १५८९ तिजण् निशाने । १५९० वज १५९१ व्रजण मार्गणसंस्कारगत्योः । १५६७ वृड्श् सम्भक्तौ । ॥ इति आत्मनमाषा: ॥ ।। इति यादय. शितो धातवः ॥

·२९० स्वोपडलघुवृत्तिसंचलित १५९२ रुजण् हिसायाम् । १५९३ नटण् अवस्यन्दने । १५९४ तुट १५९५ चुट १५९६ चुटु १५९७ छुटण् छेदने। १५९८ कुट्टण् कुत्सने च । १५९९ पुट्ट १६०० चुट्ट १६०१ षुट्टण अल्पीभावे । १६०२ पुट १६०३ मुटण् संचूर्णने । १६०४ अट्ट १६०५ स्मिटण अनादरे । १६०६ लुण्टण स्तेये च । १६०७ स्निटण् स्नेहने । १६०८ घट्टण् चलने । १६०९ खट्टण संवरणे । १६१० षट्ट १६११ स्फिट्टण् हिंसायाम् । १६१२ स्फुटण् परिहासे । १६१३ कीटण वर्णने । १६१४ वटुण् विभाजने । १६१५ रुटण् रोषे । १६१६ शठ १६१७ श्वठ १६१८ श्वटुण संस्कार-गत्योः । १६१९ शुठण आलम्ये । १६२० शुटुण शोषणे । १६२१ गुठुण वेष्टने । १६२२ लडण् उपसेवायाम् । १६२३ स्फुडण् परिहासे । १६२४ ओलडुण उत्क्षेपे । १६२५ पीडण गहने । १६२६ तडण् आघाते । १६२७ खड १६२८ खडुण भेदे। १६२९ कडुण् खण्डने च । १६३० कुडण रक्षणे । १६३१ गुडण् वेष्टने च । १६३२ चुडुण् छेदने । १६३३ मडण् भूषायाम् । १६३४ भडण् कल्याणे । १६३५ पिडण् संघाते । १६३६ ईडण स्तुतौ । १६३७ चडुण् कोपे । १६३८ जुड १६३९ चूर्ण १६४० वर्णण प्रेरणे । १६४१, चूण १६४२ तूणण् संकोचने।

·Nro- २४३ श्रणण् दाने । ६४४ पूणण संघाते । ६४५ चितुण स्मृत्याम् । ६४६ पुस्त १६४७ वुस्तण् आदरा-ऽनादरयोः । १६४८ मुस्तण संघाते । २६४९ कृतण संशब्दने । २६५० स्वर्त १६५१ पथुण गतौ। १६५२ श्रथण प्रतिहर्षे । १६५३ पृथण प्रक्षेपणे । १६५४ प्रथण् प्रख्याने । १६५५ छदण् संवरणे । १६५६ चुदण् संचोदने । १६५७ मिदुण् स्नेहने । १६५८ गुर्दण् निकेतने । १६५९ छर्दण् वमने । १६६० बुधुण् हिंसायाम् । १६६१ वर्धण् छेदन-पूरणयोः । १६६२ गर्घण् अभिकाङ्क्षायाम् । १६६३ वन्ध १६६४ बधण् संयमने । १६६६ क्षपुण क्षान्तौ । १६६७ ष्टूपण समुच्छाये । १६६८ डिपण क्षेपे । १६६९ हपण व्यक्तायां वाचि । १६७० डपु १६७१ डिपुण संघाते । १६७२ शूर्पण माने । १६७३ शुल्वण सर्जने च । १६७४ डबु १६७५ डिबुण क्षेपे । १६७६ सम्बण सम्बन्धे। १६७७ कुबुण आच्छादने । १६७८ लुबु १६७९ तुबुण् अर्दने । १६८० पुर्वण निकेतने । १६८१ यमण् परिवेषणे । १६८२ व्ययण् क्षये। १६८३ यत्रुण संकोचने । १६८४ कुद्रुण अनृतभाषणे । १६८५ श्वनण् गतौ । १६८६ तिलण स्नेहने । १६८७ जलण् अपवारणे । १६८८ क्षलण शौचे । १६६५ छपुण गतौ । ।

·२९२ स्वोपझलघुवृत्तिसंवलितं ~~~ ~~~~ -- -~-~- १६८९ पुलण् समुच्छाये । १६९० विलण मेदे । १६९१ तलण प्रतिष्ठायाम् । १६९२ तुलण उन्माने । १६९३ दुलण उत्क्षेपे । १६९४ बुलण निमज्जने । १६९५ मूलण रोहणे । १६९६ कल १६९७ किल १६९८ पिलण् क्षेपे । १६९९ पलण रक्षणे । १७०० इलण् प्रेरणे। १७०१ चलण् मृतौ । १७०२ सान्त्वण सामप्रयोगे । १७०३ धूशण कान्तीकरणे । १७०१ छिषण लेषणे । १७०५ लूषण हिंसायाम् । १७०६ रुषण रोपे। १७०७ प्युपण उत्सर्गे । १७०८ पसुण नाशने । १७०९ जमुष्ट रक्षणे । १७१० पुंसा अमिमर्दने । १७११ ब्रूस १७१२ पिस १७१३ जस १७१४ बर्हण हिंसायाम् । १७१५ प्लिहण स्नेहने । १७१६ म्रक्षण म्लेच्छने । १७१७ भक्षण अदने । १७१८ पक्षण परिग्रहे। १७१९ लक्षीण दर्शनाकनयोः । इतोऽर्थविशेपे आलक्षिणः । १७२० ज्ञाण मारणादिनियोजनेषु । १७२१ च्युण सहने । १७२२ मण अवकल्कने । १७२३ बुक्कण भपणे । १७२४ रक १७२५ लक १७२६ रग १७२७ लगण आस्वादने। १७२८ लिगुण चित्रीकरणे । १७२९ चर्चण अध्ययने । १७३० अश्वण विशेषणे । १७३१ सुचण प्रमोचने । १७३२ अर्जण प्रतियत्ने । १७३३ भजण् विश्राणने । १७३४ चट १७३५ स्फुटण् मेदे ।

·~~ ~~ १७५४ पुषण धारणे । श्रीसिद्धहेमचन्द्रशदानुशासनम् ॥ २९३ १७३६ घटण् संघाते १७५५ घुषण विशब्दने । (हन्त्यर्थाश्च) (आडः क्रन्दे ।) १७३७ कणण निमीलने । १७५६ भूष १७५७ तमुण १७३८ यतण निकारोपस्कारयोः। अलंकारे । (निरश्च प्रतिदाने ।) १७५८ जसण ताडने । १७३९ गब्दण् उपसर्गाद् भाषा- विष्कारयोः । १७५९ सण वारणे । १७४० धूदण् आसवणे । १७६० वसण स्नेह-छेदा-ऽवहरणेपु। १७४१ आङः क्रन्दण् सातत्ये। १७६१ घसा उत्क्षेपे १७४२ प्वदण आस्वादने । १७६२ असण् ग्रहणे । [आस्वदः सकर्मकात्] १७६३ लसण शिल्पयोगे । १७४३ मुदण् संसर्गे । १७६४ अर्हण पूजायाम् । १७४४ शृधण प्रसहने । १७६५ मोक्षण असने । १७४५ कृपण अवकल्पने । १७६६ लोक, १७६७ तर्क १७४६ जमुण नाशने । १७६८ रघु १७६९ लघु १७४७ अमण रोगे। १७७० लोचू १७७१ विछ १७४८ चरण असंशये । १७७२ अजु १७७३ तुजु १७४९ पूरण आप्यायने । १७७४ पिजु १७७५ लजु १७५० दलण विदारणे । १७७६ लुजु १७७७ भजु १७५१ दिवण् अर्दने । १७७८ पट १७७९ पुट १७५२ पश १७५३ पषण १७८० लुट १७८१ घट बन्धने । १७८२ घटु १७८३ वृत १७८४ पुथ १७८५ नद ।

·२९६ स्वोपज्ञलघुवृत्तिसंवलितं NRNA- ANMAN AR १८८० कथण वाक्यप्रबन्धे । १९०३ कत्र १९०४ गात्रण १८८१ श्रथण दौर्बल्ये । शैथिल्ये । १८८२ छेदण द्वैधीकरणे । १९०५ चित्रण चित्रक्रिया- १८८३ गदण गर्ने । कदाचिदृष्ट्योः ! १८८४ अन्धण् दृष्ट्युपसंहारे । १९०६ छिद्रण भेदे । १८८५ स्तनण गर्ने । १९०७ मिश्रण संपर्चने । १८८६ ध्वनण् गब्दे । १९०८ वरण् ईप्सायाम् । १८८७ स्तेनण् चौर्ये । १९०९ स्वरण आक्षेपे । १८८८ ऊनण् परिहाणे । १९१० शारण दौर्बल्ये । १८८९ कृपण दौर्बल्ये। १९११ कुमारण् क्रीडायाम् । १८९० रूपण रूपक्रियायाम् । १९१२ कलण् संख्यान-गत्योः । १८९१ क्षप १८९२ लाभण प्रेरणे। १९१३ गीलण उपधारणे । १८९३ भामण् क्रोधे । १९१४ वेल १९१५ कालण् १८९४ गोमण उपलेपने । उपदेशे । १८९५ सामण सान्त्वने । १९१६ पल्यूलण्-लवन-पवनयोः । १८९६ श्रामण आमन्त्रणे । १९१७ अंशण समाघाते । १८९७ स्तोमण श्लाघायाम् । १९१८ पषण अनुपसर्गः । १८९८ व्ययण वित्तसमुत्सर्गे । [पषी वाधन-स्पर्शनयो., पषण बन्धनें] १८९९ सूत्रण विमोचने । १.१९ गवेषण मार्गणे । १९०० मूत्रण प्रस्रवणे । १९२० मृषण् क्षान्तौ । १९०१ पार १९०२ तीरण् १९२१ रसण् आस्वादन-स्नेहनयोः। कर्मसमाप्तौ । १९२२ वासणा उपसेवायाम् ।

·१९४१ युजण संपर्चने । श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ २९७ -~-~ १९४२ लीण् द्रवीकरणे । १९४३ मीण मती । १९४४ प्रीगण तर्पणे १९४५ धूग्ण कम्पने । १९४६ वृग्ण आवरणे । १९४७ नृण वयोहानौ । १९४८ चीक १९४९ शीकण आमर्षणे । २३ निवासण आच्छादने। २४ चहण कल्कने । २५ महण पूजायाम् । २६ रहण त्यागे । २७ रहुण् गतौ । २८ स्पृहण ईप्सायाम् । १२९ रुक्षण पारुष्ये । ॥ इति परस्मैभाषा: ॥ १३० मृगणि अन्वेषणे । १३१ अर्थणि उपयाचने । १३२ पदणि गतौ । १३३ संग्रामणि युद्धे । २३४ शूर १९३५ वीरणि विक्रान्तौ । ९३६ सन्नणि सन्दानक्रियायाम् । ९३७ स्थूलणि परिहणे । ९३८ गर्वणि माने । ९३९ गृहणि ग्रहणे । ९४० कुहणि विस्मापने । ॥ इति मात्मनेभाषा: ॥ . १९५० मार्गण अन्वेषणे । १९५१ पृचण् संपर्चने । १९५२ रिचण् वियोजने च । १९५३ वचण् भाषणे । १९५४ अर्चिण् पूजायाम् । १९५५ वृजैण् वर्जने । १९५६ मृजौण् शौचा-ऽलकारयोः । १९५७ कठुण शोके । १९५८श्रन्थ१९५९ ग्रन्थण् सन्दमें। १९६० क्रथ १९६१ अर्दिण हिंसायाम् । १९६२ श्रथण बन्धने च । १९६३ पदिण् भाषणे। (संदेशने इत्यन्ये ।)

·२९४ स्वोपक्षलघुवृत्तिसंचलितं १७८६ वृध १७८७ गुप १७८८ धूप १७८९ कुप १७९० चीव १७९१ दशु १७९२ कुशु १७९३ त्रसु १७९४ पिसु १७९५ कुसु १७९६ दसु १७९७ वह १७९८ वृहु १७९९ वल्ह १८०० अहु १८०१ वहु १८०२ महुण् मासार्थाः । ॥ इति परस्मैभाषाः ॥ १८१३ वृषिण शक्तिबन्धे । १८१४ कुत्सिण अवक्षेपे । १८१५ लक्षिण आलोचने । १८१६ हिष्कि १८१७ किष्किण् हिंसायाम् । १८१८ निष्किण परिमाणे । १८१९ तर्जिण संतर्जने । १८२० कूटिण अप्रमादे । १८२१ त्रुटिण छेदने । १८२२ शठिण् श्लाघायाम् । १८२३ कूणिण संकोचने । १८२४ तूणिण पूरणे । १८२५ घृणिण आशायाम् । १८२६ चितिण संवेदने । १८२७ वस्ति १८२८ गन्धिण अर्दने । १८२९ डपि १८३० डिपि १८३१ डम्पि १८३२ डिम्पि १८३३ डम्मि १८३४ डिम्भिण १८०३ युणि जुगुप्सायाम् । १८०४ गृणि विज्ञाने । १८०५ वश्चिण प्रलम्भने । १८०६ कुटिण् प्रतापने । १८०७ मदिण् तृप्तियोगे । १८०८ विदिण् चेतना-ऽऽ-ख्यान- निवासेषु । १८०९ मनिण स्तम्मे । १८१० वलि १८११ मलिण् आभण्डने । १८१२ दिविण् परिकूजने । संघाते । १८३५ स्यमिण वितर्के । १८३६ शमिण आलोचने ।

·Aart-- 4. २९५ --- ------- -~- -RNA-- १८५२ अघण् पापकरणे । १८५३ रचण् प्रतियत्ने । श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ।। :८३७ कुस्मिण कुस्मयने । १८५७ लज १८५८ लजुण् ३८३८ गूरिण उद्यमे । प्रकाशने। २८३९ तन्त्रिण कुटुम्बधारणे । १८५९ कूटण दाहे । १८४० मन्त्रिण गुप्तभाषणे । १८६० पट १८६१ वटण् ग्रन्थे। १८४१ ललिण् ईप्सायाम् । १८६२ खेटण् भक्षणे । १८१२ पशिण ग्रहण-श्लेषणयोः। १८६३ खोटण् क्षेपे । १८४३ दंशिण् दशने । १८६४ पुटण् संसर्गे । १८४४ दंसिण दर्शने च । १८६५ वटुण विभाजने । १८४५ मसिण संतर्जने । १८६६ शठ १८६७ श्वठण् १८४६ यक्षिण पूजायाम् । सम्यम्भाषणे । ॥ इति आत्मनेभाषाः ॥ १८६८ दण्डण् दण्डनिपातने । १८६९ व्रणण गात्रविचूर्णने । १८४७ अंकण लक्षणे । १८७० वर्णण वर्णक्रिया-विस्तार- १८४८ ब्लेप्कण दर्शने । गुणवचनेषु । १८४९ सुख १८५० दुःखण् १८७१ पर्णण हरितभावे । तक्रियायाम् । १८७२ कर्णण मेदे । १८५१ अङ्गम् पद-लक्षणयोः। १८७३ तूणण संकोचने । १८७४ गणण् सङ्ख्याने । १८७५ कुण १८७६ गुण १८५४ सूचण पैशून्ये । १८७७ केतण आमन्त्रणे । १८५५ भाजण पृथक्कर्मणि । १८७८ पतण गतौ वा । १८५६ सभाजण् प्रीति-सेवनयोः । १८७९ वातण् गति-सुखसेवनयोः ।

·२९६ स्वोपज्ञलघुवृत्तिसंवलितं AN. Ama ....- शैथिल्ये । १८८० कथण वाक्यप्रवन्धे । १९०३ कत्र १९०४ गात्रण १८८१ अथण् दौर्बल्ये । १८८२ छेदण द्वैधीकरणे । १९०५ चित्रण चित्रक्रिया- १८८३ गदण गर्ने । कदाचिदृष्ट्योः ! १८८४ अन्धण् दृष्ट्युपसंहारे । १९०६ छिद्रण मेदे । १८८५ स्तनण गर्ने । १९०७ मिश्रण सपर्चने । १८८६ ध्वनण शव्दे । १९०८ वरण ईप्सायाम् । १८८७ स्तेनण् चौर्ये । १९०९ स्वरण आक्षेपे । १८८८ ऊनण् परिहाणे । १९१० शारण दौर्बल्ये । १८८९ कृपण दौर्बल्ये । १९११ कुमारण क्रीडायाम् । १८९० रूपण् रूपक्रियायाम् । १९१२ कलण् सख्यान-गत्योः । १८९१ क्षप १८९२ लाभण प्रेरणे। १९१३ शीलण उपधारणे । १८९३ भामण् क्रोधे । १९१४ वेल १९१५ कालण् १८९४ गोमण उपलेपने । उपदेशे । १८९५ सामण् सान्त्वने । १९१६ पल्यूलण्-लवन-पवनयोः । १८९६ श्रामण आमन्त्रणे । १९१७ अंशण समाघाते । १८९७ स्तोमण श्लाघायाम् । १९१८ पषण अनुपसर्गः । १८९८ व्ययण वित्तसमुत्सर्गे । [पषी वाधन-स्पर्शनयोः, पषण् बन्धनें] १८९९ सूत्रण विमोचने । १५.१९ गवेषण मार्गणे । १९०० मूत्रण प्रस्रवणे । १९२० मृषण क्षान्तौ । १९०१ पार १९०२ तीरण १९२१ रसण् आस्वादन-स्नेहनयोः। कर्मसमाप्तौ । १९२२ वासण उपसेवायाम् ।

·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम् ॥ २९७ १९४२ लीण् द्रवीकरणे । १९४३ मीण मतौ । १९४४ प्रीगण् तर्पणे । १९४५ धूग्ण कम्पने । १९४६ वृग्ण आवरणे । १९४७ जूण् वयोहानौ । १९४८ चीक १९१९ शीकण् आमर्षणे । १९२३ निवासण आच्छादने। १९२४ चहण कल्कने । १९२५ महण पूजायाम् । १९२६ रहण त्यागे । १९२७ रहुण् गतौ । १९२८ स्पृहण ईप्सायाम् । १९२९. रुक्षण् पारुष्ये । ॥ इति परस्मैभाषाः ॥ १९३० मृगणि अन्वेषणे । १९३१ अर्थणि उपयाचने । १९३२ पदणि गतौ । १९३३ संग्रामणि युद्धे । १९३४ शूर १९३५ वीरणि विक्रान्तौ । १९३६ सत्रणि सन्दानक्रियायाम् । १९३७ स्थूलणि परिहणे । १९३८ गर्वणि माने । १९३९ गृहणि अहणे । १९४० कुहणि विस्मापने । ॥ इति आत्मनेभाषा: ॥ . १९५० मार्गण अन्वेषणे । १९५१ पृचण संपर्चने । १९५२ रिचण् वियोजने च । १९५३ वचण भाषणे । १९५४ अर्चिण् पूजायाम् । १९५५ वृजैण वर्जने । १९५६ मृजौण शौचा-Sलक्षारयोः। १९५७ कठुण शोके । १९५८श्रन्थ१९५९ ग्रन्थण सन्दमें। १९६० क्रथ १९६१ अर्दिण हिंसायाम् । १९६२ श्रथण् बन्धने च । १९६३ वदिण भाषणे । (संदेशने इत्यन्ये ।) १९४१ युजण् संपर्चने ।

·- . કેવળ લેકમાં પ્રયુક્ત હોય તે વૈવિ २०३० अगद निरोगत्वे । २०३१ गद्गद वास्खलने । २०३२ तरण १०३३ वरण गतौ। २०३४ उरण २०३५ तुरण स्वरायाम् । २०३६ पुरण गती । २०३७ भुरण धारण-झोपण-युद्धेषु। २०३८ चुरण मति:चौर्ययोः । (हैमशब्दानुशासन-वुरण' इति) २०३९ भरण प्रसिद्धार्थः । २०४० तपुस २०४१ तम्पस् दुःखार्थः। (तन्तस पम्पस इत्यन्यत्र)। २०४२ अरर आराकर्मणि । २०४३ सपर पूजायाम् । २०४४ समर युद्धे । ॥ इति फण्ड्वादय. ॥ २०४५ अन्दोलण ०४६ प्रेडोलण अन्दोलने । २०४७ लीलण वीजने । [एते योऽप्यदन्ताः]। ॥ इति 'कलिकालसर्वश्राहेमचन्द्राचार्यविरचितधातुपाठः समाप्तः । ॥ सम्पादक-मुनिश्रीदक्षविजयसङ्कलितं प्रथमं परिशिष्ट २०४८ रिखिलिखेः समाना २०४९ लुल कम्पने । २०५० चुलुम्प विनाशे। सौत्रधातुव्याख्या- किग्रावावित्वे सति पाठापनि सति सूत्रगृहीतत्वं मौत्रत्वम् । म જે ક્રિયાવાચક હેય, ધાતુપાઠમાં કહેલ ન હોય અને સૂત્રમાં આ કરેલ હોય તે સૈત્રધાતુ કહેવા वाक्यकरणीयधातुव्याख्या-- क्रियानाचित्वे सति पाठापाठ सति सूत्रागृहीतत्वे सति शिष्टप्रयं प्रयोज्यग्रहविषयत्वं वाक्यकरणायत्वा અથ–જે ક્રિયાવાચ હોય, પાઠમાં અપતિ હોય અને સારી ગ્રહણ કરેલ ન હોય છતાં શિષ્ટ ગથી પ્રજવ જ્ઞાનને જે વિથ તે વાકયકરણ્યધાતુ કહેવાય છે लौकिकधातुव्याख्या- कियावाचित्वे सति पाठापनि सति सूत्रागृहीतत्वे सति केवललोका फत्व लौकिकत्वम् । अर्थ:-, વાચક છતાં, ધાતુપઠમાં જે અપ હાય, સૂત્રમાં જે અગૃહીન હોય એ ધાતુ કહેવાય છે. .. स PL +

·No text on this page.

·स्वोपक्षलघुवृत्तिसंवलिन . १९६४ छदण् अपवारणे । १९७५ मृपिण् तितिक्षायाम् । १९६५ आङः सदण् गतौ । १९७६ शिषण असर्वोपयोगे । १९६६ रुदण संदीपने । (विपूर्वो अतिशये।) १९६७ शुन्धिण् शुद्धौ। १९७७ जुपण परितर्कणे। १९६८ तनूण श्रद्धाघाते । १९७८ धृषण् प्रसहने । (उपसर्गाद् दैर्थे ।) १९७९ हिसुण हिंसायाम् । १९६९ मानण् पूजायाम् । १९८० गर्हण विनिन्दने । १९७० तपिण् दाहे । १९८१ पहण् मर्षणे । १९७१ तृपण पृणने । *बहुलमेतन्निदर्शनम् । १९७२ आप्लण् लम्भने । वृत् युजादिः परस्मैभापाः । १९७३ हभैण मये । ॥ इत्याचार्य हेमचन्द्रानुस्मृता १९७४ ईरण क्षेपे । चुरादयो णितो धातवः ॥ * यदेतद् भवत्यादिधातुपरिगणन तवाहुल्येन निदर्शनत्वेन ज्ञेयम् । तेनाऽत्रा- ऽपठिता अपि क्लूविप्रमृतयो लौकिकाः, स्तम्भूप्रमृतयः सौत्राचलुम्पादयश्च वाक्यकरणीया धातव उदाहार्याः । वर्धते हि धातुगण:- (क्लविप्रभृनयो लौकिका घातव.) १९८९ कगे। क्रियासामान्यार्थी- १९८२ क्लवि विच्छायीमवने । ऽयमित्येके । अनेकार्थो- १९८३ क्षीच् क्षये। ऽयमित्यन्ये । (सौत्रः) १९८४ मृगच् अन्वेषणे । १९९० जूं गतौ। (सौत्रः) (स्तम्भूप्रभृतयः सोत्रा धातवः) १९९१ कण्डूग् गानविषर्षणे । १९८५ स्तम्भू १९८६ स्तुम्मू १९९२ महीङ् वृद्धौ पूजायाञ्च । १९८७ स्कम्मू १९८८ स्कुम्मू १९९३ हृणीङ् रोप-लज्जयोः । रोधनार्थाः । १९९४ वेधौत्ये पूर्वमावे स्वप्ने चा ·श्रीसिद्धहेमचन्द्रशन्दानुशासनम् ॥ २९९ . १९९५ लाङ् वेड्वत् । १९९६ मन्तु रोप वैमनस्ययोः । १९९७ वल्गु माधुर्य-पूजयोः । १९९८ असु मानसोपतापे । (अत्र असू असूग् इत्येके । अन्ये तु असू दोषाविष्कृतौ रोगे चेत्याहुः।) १९९९ वेट् २००० लाट वेड्वत् । (लाट् जीवने इत्येके । वेट्लाट् इत्यन्ये) २००१ लिट् अल्पार्थे कुत्सायाञ्च । २००२ लोट् दीप्तौ । (लेट् लोट् धौत्यै पूर्वभावे स्वप्ने चेत्येकालेलादीप्ताविति केचित्।) २००३ उरस् ऐश्वर्ये । २००४ उपस् प्रभातीभावे । २००५ इरस् ईर्ष्यायाम् । (इरज् इरग् इत्यपि केचित्) २००६ तिरस् अन्तौ । २००७ इयस् २००८ इमस् २००९ पयस् २०१० अस् प्रसृतौ । २०१२ दुवस् परिताप-परि- चरणयोः । २०१३ दुरज् २०१४ मिषज् चिकित्सायाम् । २०१५ भिष्णुक उपसेवायाम् । (भिष्ण उपसेवायामित्येके) २०१६ रेखा श्लाघा-सादनयोः । २०१७ लेखा विलास-स्खलनयोः। ( अदन्तोऽयमित्यपरे।) २०१८ एला २०१९ वेला २०२० केला २०२१ खेला विलासे। (इला इत्यन्ये । खल इत्येके ।) २०२२ गोधा २०२३ मेघा आशुग्रहणे । २०२४ मगध परिवेष्टने । (नीचदास्ये इत्यन्ये ।) २०२५ इरघ २०२६ इपुष शरधारणे । २०२७ कुषुम क्षेपे । [श्रीहेमशब्दानुशासने 'कुषुम्भ' इति,क्रियारत्नसमुच्चये च 'कुरुरु क्षेपे' इति पाठः । २०२८ सुख २०२९ दुःख तलियायाम् । - २०११ सम्भूयस् प्रमूतभावे । --MAL..

·३०० वोपक्षलघुकृतिसंवलिन mar २०३० अगद निरोगत्वे । २०४८ रिखिलिखेः समाना २०३१ गद्गद वाक्स्खलने । २०४९ लुल कम्पने । २०३२ तरण २०३३ वरुण गतौ। २०५० चुलुम्प विनाशे। २०३४ उरण २०३५ तुरण सौत्रधातुव्याख्या- क्रियावावित्वे सति पाठाऽपछि खरायाम् । सति सूत्रगृहीतत्व गौत्रत्वम् । २५१ २०३६ पुरण गतौ જે ક્રિયાવાચક હેય, ધાતુપાઠમાં २०३७ भुरण धारण-सोपण-युद्धेषु। न हाय मने सूत्रमा आ २०३८ चुरण मति:चौर्ययोः । કરેલ હોય તે ક્ષેત્રધાતુ કહેવા वाक्यकरणीयधातुव्याख्या- (हैमशब्दानुशासन-वुरण' इति) क्रियावाचित्वे सति पाठापटिर २०३९ भरण प्रसिद्धार्थः । सति सूत्रागृहीतत्वे सति शिष्टप्रयं २०४० तपुस २०४१ तम्पस् प्रयोज्यग्रहविपयत्वं वाक्यकरणायत्वम दुःखार्थः । मथ-2 यावाय हाय, પાઠમા અપઠિત હોય અને સામે (तन्तस पम्पस इत्यन्यन)। ગ્રહણ કરેલ ન હોય છતાં શિષ્ટ છે २०४२ अरर आराकर्मणि । ગથી પ્રજ્ય જ્ઞાનને જે લિવ . २०४३ सपर पूजायाम् । તે વાકયારણ્યધાતુ કહેવાય છે. २०४४ समर युद्धे । लौकिकघातुव्याख्या- क्रियावाश्चित्ते सति पाठापठिर ॥ इति कण्ड्वादय ॥ सति सूत्रागृहीतत्वे सति केवललोका २०४५ अन्दोलण कत्वं लौकिकत्वम् । अथ:- २०४६ प्रेङ्गोलण् अन्दोलने । વાચક છતા, ધાતુપાઠમાં જે અપ- હેય, સૂત્રમાં જે અગૃહીત હોય , २०४७.बीजण वीजने। કેવળ લોકમાં પ્રયુક્ત હોય તે લૈકિક [पते योऽप्यदन्ताः] ધાતુ કહેવાય છે. ॥ इति बालिकालसर्वश्राहेमचन्द्राचार्यविरचितधातुपाठः ममाप्त. । ॥ सम्पादक-मुनिश्रीदक्षविजयसङ्कलितं प्रथम परिशिष्ट समाप्तम् ॥ । .