·YA काव्यमाला. १८. MVHF HS SN............ श्रीअमरुककविविरचितम् LIBRARY: अमरुशतकम्। अर्जुनवर्मदेवप्रणीतया रसिकसंजीवनीसमाख्यया व्याख्यया समेतम् । जयपुरमहाराजाश्रितेन पण्डितबजलालसूनुना पण्डित. दुर्गाप्रसादेन, मुम्यापुरवासिना परयोपाह- पाण्डुरङ्गात्मजकाशिनाथशर्मणा च संशोधितम् । तच मुम्बय्यां निर्णयसागराख्यय पालये तदधिपतिना मुद्राक्षरैरयित्वा माकाश्यं नीतम् । - १८८९ (अस्प प्रन्यस्य पुनर्मुदादिविषये सांग जावजी दादाजी इत्यस्येवाधिकारः।) मूल्यं १० आणतः। - - ·अमरुकविः। अमहशतक मण्डनमिश्रपल्या शारदाया प्रश्नानामुत्तरदानार्य गतासोरमबाख्यमही- पतदेह प्रविन श्रीशकरावायण प्रगीतमिति बहूना प्रवाद "भगवाञ्चरावायों दिग्विज- यच्छरेन काश्मीरमगमत् । तत्र गाररसवर्गनार्थ सम्यैरम्याधत 'शृङ्गारी चेत्कवि काव्ये जात रसमय जगत्' इति वचनादमरनाम्रो राशो मृतस्य परवपु प्रवेशविद्यया शरीरे म वेश वृत्ला स्त्रीशतेन सह केलि विधाय प्रातस्तथा वारयामास | पिशुनै कापटियोऽयमा- जन्मब्रह्मचारात्युपहसित शा तरसमन व्याचष्टे इति विवदन्ती” इति रविन द स्वस्ताया अमरुशतावरीकाया पारम्भे रिलेख कि लेतत्सर्ने शकरदिग्विनपानवलोक्नमूल प्रमाद विलसितम् तथा हि माधवकविमणी शारदिग्विजय नवमदशमतर्गयो “कला कियन्यो वद पुष्पधन्वन स्मिात्मिका किं च पद समाश्रिता । पूर्व च पशे क्थमन्यथा स्थिति कथ युक्त्या क्यमेव पूरुषे ॥ इति श्रीशकराचार्य प्रति शारदाममा । तत शारदाप्रभश्रवणान तर यद्य. स्या प्रधानामुत्तर न दास्यामि तदा ममाल्पज्ञता प्रतायेत, उत्तादाने तु स यासिनो मम काम शास्त्रचर्चया धर्ममयो भवेदिति विचार्य प्रश्नोत्तरदानेमासमात्रमवि विधाय शिष्य सह गगन- मुत्पपातानार्य । गगने बम्भम्यमाग एव मृगयार्थमायातमटव्यामेव दैवयोगाइतमाग विलप- न्ताभि प्रमदाभि परितममरकाख्यमहीपात तरुमूले विलोक्य सनन्दनाख्यशिष्येण मह समय शिष्य कृतरक्षमात्मक्लेवर कुवचन गिरिंगहरे निधाय योगयुक्त्यामरवन्पशरीरे प्रविवेश । प्रमुदितमन्त्रिभिमहिपाभिध समेतो पशरीरधारी राजधानी च जगाम । तर न मनोहरतराभिर्महीपतिपकनाशीभित्तालान्भोगानुपभुज्य कामतत्त्व सम्यगभिज्ञाय 'वा म्यायनमोदितमूतनात तदीयभाय । पिलोक्य मम्यर । स्वय व्यधत्ताभिनवार्थगर्भ नि- बन्धमेक पवेषधारी ॥” इत्याख्यायिका वर्तते एतेन श्रीशकराचाया वात्सापनीयकामस- जानुकुल कमपि निबन्ध रचयामास, तर च शारदाप्रश्नानामुत्तराण्यप्यन्तर्भावयाचकारेति प्रतीयते न लमरुशतकनिर्माणमूचनमात्रमपि शकरदिग्विनये समुपलम्यते नाप्यमरुशतके शारदापभोत्तयनुरूप क्रिमप्यस्ति एव रविच द्रोतमप्यसबदमेव यतस्तत्रैव षोडशे सग आ चार्यस्य कारमीरयात्रा तन व शारदासदने तत्तदेशवासिभिर्वादिभिविवादश्च सम्याणित frतु शहाररमवर्णनार्थ सायरम्याथन इत्यादिरविष द्रोत तत्र नोपरम्यते तस्मादेवविधा निर्मुला जनश्रुतय कय प्रमाणत्वेन स्वीपर्तुमर्हा १ अथ यदि शारदाप्रमोत्तरदानार्थ नि- वध प्रीयामरुशतकमयानायगर निरमायीति यो विकल्पावकाश इत्युच्यते, तह तत्रिव- अनिमाग शारदापभोत्तरदानार्थमात्मन सर्वज्ञतासीतिरक्षार्थ च, नि स्वमररातस्मशयन समायसनितर्यवेन्यप्यङ्गीरार्थमिति महती विडम्बना यतिवरम्य तस्मादस्य शतरस म. शतामरवि कथिदल्य एव स न कदा कुन समुल्लन इति न जायते रितु ध्वन्याय कम्प तृतीयोचोते 'मुक्त के हि प्रवधेष्विव रसव धाभिनिवोशन क्वरो रशते । तथा अमरुपम्य कमुक्तका शृङ्गाररससदिन पर पायमाना पसिना एव ।' उन्यान दवर्धना- चार्य उपरानुदाइतवाथ बहूनमरुशतकाम्नत्तत्य तस्मातिसमादायनवम सतपा- माननाऽमारिरिति शायने ·शतासास भूयस्पर्णमा वतन्ते । तपास्माभि (6) अजुनरामदेवता रसिकमजापिनी, (२) येमभूपाल कृता शहारदीपिका, (३) रुद्रमदेवरता, (४) रविचन्द्रकृता, (५) सर्यदास कृता शृङ्गारतरङ्गिणी, (६) शेषरामकृष्णस्ता रसिरसनानी, (७) कर्तृनामरहिता, इति टीपासप्तममासादितम् तत्रार्जुनवर्मदेव सुप्रसिद्धस मारवाधिपतेभाजनरेन्द्रस्य वन्य सुभारम- सूनुरासीदिति तत्कृतटीमामारम्भरेभ्य काव्यमालाया ३ देखे मुद्रितात्तीयदानपत्राम ज्ञायते तच्च दानपत्र १२७० मिते विक्रमाब्दे लिखितमिति निम्नाब्दीयत्रयोदशशतकपूना- धेऽर्जुनवर्म आसीदित्यपि मुव्यतम् अर्जनवर्मदेवश्च टीकाया 'यदुत्तमुपाध्यायेन वाल्म- रस्वत्यपरनाम्ना मदनेन' इति वदस्तत्तस्थलेषु मदनोपाध्यायमणीता बहूऽशमाप्रमाणन नोपन्यस्तयान् दानपत्रसमाप्तौ 'रचितमिद-राजगुरणा मदनेन' इन्यस्ति तरमावस्यन- नालमारनिव धस्स प्रणेता अर्जुनपर्मगुरुमदनोपाध्यायोऽपि तत्समय आसीत् तत्मणीतमन्थ- स्तु नाद्यापि दृक्पथ गत 'हरिहर गर्व परिहर कविरानगनामुशो मदन । मदन विमुद्रय वदन हरिहरनरित स्मरातीतम् ॥ इति प्राचीन पद्यमपि कदाचिदस्पैर मदनोपाध्यायम्य वर्णनपर स्यात् चेमभूपालस्तु शृङ्गारदीपिरामारम्भे इत्थमात्मानमवर्णयत्- "अयोन्यमेलनवशात्प्रथम प्रवृद्ध मध्ये मनाग्व्यवहित च कृतोऽपि हेता ! प्राप्त दशामथ मनोरथलाभयोग्या पायाचिर रतिमनोभवयो मुख व ।। आसीचतुर्थी वयचक्रवती वेमक्षितीशो जगदेक्वीर । एकादशेति मतिभान्ति शङ्कां() येनावतारा परमस्य पुस ॥ राज्य वेम सुचिरमकरोत्याज्यहेमाद्रिदानो भूमादेव वमुरुभुनो भुक्त शेषामभुन । श्रीशैलामात्मभवति पथि प्रामपातालगड़े सोपानानि प्रथमपदवीमारुरुक्षुधवार । मानक्षोणिपतिर्महे द्रमहिमा चेमक्षितीशाम(न)नो रामारी महशो बभूव सुगुणम्तम्य त्रयो नदना । गीयो जापति रेडिपोतरपति श्रीगोमटीन्द्रस्ततो नागक्ष्मापतिरित्युपात्तवपुषो वर्मार्थकामा इव ।। वैमाधिपो माचपिभुश्च नन्दनी थीकोमीद्रस गुणेक्सश्रयो । भूटोरमेोदरजमवाञ्च्या भूयोऽप्रतीणारिव रामरक्ष्मणौ ।। स वेमभूप सरगम पिगस्थतिप्रगल्भो जगनोप्यगण्ड (। कदाचिदारथानगत करीना कायामृतास्वादपर प्रमहात् ।। अमहापरिना ररिता शहाररमात्मिा शतशेतीम् । श्रुत्वा रिममितनंता तदमिमाय प्रसाशता नेतुम् ॥ मृगणेशासमात्य प्रविमान्परिटन्य न । पिचते विशमिश टीम शहारदीपिसाम् ॥'

·३ अनेनाय वेमपालः वरलदेशीयः वचन शुद्रमहीपदिरासादिति भाति, अभिनववागव- विमणीने वीरनारायणचरितामिधे गयकाव्ये नागस्त्रिनिदेशान्तर्गत बाहानामनगः- धीयः कदाविदयमन्यो वेति सदेहः. रुद्रमदेवस्तु नारमान वागतवान देवर टोवाममानां- 'अमरशतमिटमित्य म्बढिविभवाद्रसाचितवनः । रुद्रमदेपरमारो विदग्धचूडामगि-शोन् ।' हामायी वर्तते. रविचन्द्रविषरे किमपि न ज्ञायते सूर्यदात्त:. कदाचन मिटान्तमुन्दरवज्ञानरानंदव. ज्ञात्मनो रामकृष्णविलोमकाव्य-मगवडीताटीक्योः प्रणेनंत्र सात्. शेषरामप्णस्तु कथन वाराणसेय. शाखा. एतासु समस्वपिटीशस्वनवर्मप्रीता ग्रेप्तमेति मंचास्माभिर्मुद्रिता. वेमभूपतिक- तापि समाचीनव. रुद्रमदेवतानितशिमा. रविचन्द्रवाना शान्तरसोऽपि व्यारव्यात . स व शविरमस्सन्दिप्वमकोवेषु परिभीत्यमानेषु 'रइति प्रोटयना रवित्तमये वेदपाट इव' सददयाना शिर शूटमेव जनयति. दासेनानवर्मप्रगीतीकाता. सर्वस्वमपद्दतम् थे- परामगेन वेमभूपालटीका मम्यमेत न्टिवेत्युमावपि परार्थहरणप्रवणावतिसाहतिको पाटञ्चाविति न सदेह. सामी कर्जुनामरहिता टीका तु टिप्पणमान केनचिजनेन प्रशी- तेति माति. एव शवरक्ता हरिहरभटकना अमरदर्पण चेति टीकात्रयमन्यदयन्नि त- भास्मानिर्नासादितम् अरमान्यमरशतकमूलपुत्तकान्यपि वानिचिदर्शनवर्मदेवरीकाया , कानिविच वैस- भूपालटीकाया. प्रायोऽनुकूलानि सन्ति टीकाव्ये च शेकविन्यासभेदः. कानिविच पद्या- न्येवेन व्याख्यातान्यपरेग परित्यक्तानि. अमरुशतकउलवेचनुपलभ्यमानानि कानिचन पद्यानि सुभाषितावत्यादिप्वमरुकनावा, कानिचिच्च शतकपुन पलभ्यमाना पप्यन्यनि- नाम्ना समुदृतानीन्यादि सर्व परिशिष्टेषु वानुमणिकाया चारमाभिर्देशितमन्नीति शिवम. अरमन्मुद्रगपारसूतानि पुस्तकानि खेतानि- (१) अर्जनवर्मगकासमैन कम्मीरलिवित पाय मुद्र नवीनमम्मदीयम्. तत्पागि २६ (१) भर्जनवमटीकासमेत जयपुरराजगुरुमालक्ष्मीदत्तसूनमश्रीदनभर्मग पार शुद्ध १६९५ विक्रमसवत्सरे लिखितम. तागागि ६४. अर्जुनामीकासमेनमेन डॉक्टर पी. पीटर्सवमहारापेन मधुरात. ममानीय दत्त १६६५ विक्रमादे लिखित नातिगुदमपत्रविकटन (1) वैमभूपालीकाममेत जयपुररानगुरुपवर्गझरोपाहनागपगभाना नातिगुदम तत्पगगि ३० (५) तारामैन मुम्बईनगरखान्नव्यपइितन्यै राममुचुन्दनीशर्मगम तसंगगि ३४. (६) रुडमदेवस्तीकाममेत मुझ १५७९ विरमान्दै लिपित मरतनगावामिना वल. दामात्मनेन भग्वान्दामग्निा ममानार दनम् (৩) পর দালালি বিলি পানি, ·UPAY SN............ काव्यमाला HAYAN LIBRARY अमरुककविविरचितम् अमरुशतकम् । महागजश्रीमदर्जनवमदेवप्रणीतया रमिकसजीवनीसमाख्यया व्याख्यगोपेतम् । देवी रनिविजयते मृगनामिचिप्रपत्रावली पृथुपयोपरसीनि यस्याः। भाति निलोकविजयोपनतस्तकान्तप्रकान्तमामानिशाणनकाटिकेव ॥ मूलास्योत्सविनी सविनमगतिमूत्रितम्यम्नना मार्ग वामि स्मितामणिति: मा पार्वती पातु वः । यस्याः कर्णतट दृशावगमतां नूर्ण तदन्त.पये गला युमिवेश्वर हदि कृताधिष्टानमाकुचिते ।। अमरुककवित्वडमरुकनादेन विनिता न सचति । शृवाग्भणितिरन्या धन्यानां श्रवणयुगलेषु ॥ आपद्यन्तां विकास कमिह कुमुदानीव काश्यदीप्य- रसूर्यारब्धप्रसन्यव्यमननिपतितान्युत्तमानां मनामि । आविर्भाव भजन्ते यदि न वुधगुरोमन्मयपीटिकागः फ्रोडाघानः कलानाममनमुक्तेः फेऽप्यमी पादाः ।। क्षिप्तागुमः मुमटवर्मनरेन्द्रसूनुवनिता जति भोजालपदीपः । प्रज्ञानवानमरकस्य कवेः प्रसारलौकाम्नं विद्युतऽर्जुनवर्मदेवः ।। अव्युतत्तिमतामन्त प्रोधाय सचेतसाम् । काव्याभिवयालंकारलक्षण लिख्यते मनाम् ।। तनादिमोध्यमाशमनश्यकः-- ज्याकष्टिबद्धखटकामुखपाणिष्टष्ट- प्रेसनखांशुचयसंवलितोऽम्बिकायाः । खां पातु मञ्जारैतपछवकणपूर- लोमभ्रमद्रमरविभ्रममृत्कटातः ॥ १ ॥ १. तन्नामध्यमामध्ये पुवोऽगुटेन पीच्यते । यस्मिननामिकारोगः म हस्तः कट. सामुखः । इति शहारदीपिरा. २. 'मृडान्याः' इति शृट्टाग्दीपिकासमतः पाठः.

·२ काव्यमाला। 'यद्गतागतिविश्रान्तिवैचित्र्येण विवर्तनम् । तारकाया परामिजास्त पटाक्ष प्रा. क्षते ॥' सर्वमहराया कटाक्षत्वा पातु रक्षतु । मिविशिष्ट । ज्याकृष्टीन्यादि । पाणास- नगुणाकर्षणेन रचितो य खटकामुखो नाम हस्तस्तस्य पृष्ठ तन परिस्फुरन्य करजति रणालापस्तेन सवलित करम्यित । खटकामुखरक्षण चैतत्-'अस्या एव यदा मुटे- रूवा॑ऽङ्गुष्ठ प्रयुज्यते । हस्तक शिखरो नाम तदा ज्ञेय प्रयोत्तृमि ॥ शिखरस्यैव ह. स्तस्य यदाङ्गुष्ठनिपीडिता । प्रदेशिनी भवेद्वमा कपित्थो जायत तदा ॥ उत्क्षिप्ता च यदा वमानामिका सानीयसा । एतस्यैव कपित्थस्य तदा स्यात्खटवामुख ॥' अथ कटाक्ष स्यौपमानगर्ने विशेषणमाह-पुन किंविशिष्ट । मारितेत्यादि । मञ्जरी उद्भिद्यमानम् कुलसतति । सा सजातास्येति तारकादिभ्य इतच् । मञ्जरितो य पल्लव स एव कण पूरस्तत्र रोभस्तेन भ्रमन्यो भ्रमरस्तस्य विभ्रमो विलासस्त बिभर्तीति विप् । इति तावद्वाक्यार्थ । रहस्य चैतत्परमार्थसहृदया मन्यन्ते-य रसमुपनिवद्भुमेप कवि प्रत्त स यद्यप्यकृत्रिमानुरागस्त्रीपुसपरस्परानुरागकलोरित परा काटिमधिरोहति तथापि ना- यिकाया प्राधान्यम् । तत्प्राधान्यप्रकाशनपरश्चायमौचित्यात्कटाक्षमुख्यत्वेनामाष्टदेवता शसनोकोऽपि प्रथम लिखित 'क्षिप्तो हस्तावला' इत्यादिश्लोकस्तु चरमम् । किं च धर्माधयोरुपरिवर्तमानस्य मोक्षात्किचिदर्चाचीनत्य पुरुषार्थविशेषस्य निधानमपत्येनेर पितृणामामृण्यहेतुभूता नितम्बिनीविहाय किमन्यदुपादेयम् । यदुक्तमुपाध्यायेन यालसर स्वत्यपरनाम्ना मदनेन–'ससारे यटुदेति किंचन पल तस्कृच्छ्रसाध्य मृणा किं वेतस्सु- खसाध्यमस्ति युगल सम्यग्यदि ज्ञायते। यलक्ष्मीसमपार्जन पुरकिना रक्तस्वर गायता यत्कान्तारतिनिस्तरगमनसामुत्पद्यते नन्दन ॥' कामशास्त्रेऽप्युक्तम्-'किं स्यात्परने त्याशा यस्मिन्कार्य न जायते । न चार्थन सुख चति शिष्टास्तस्मिव्यवस्थिता ॥' परस्त्रीगतोऽप्यय रस उपनिबध्यमानो न पातकाय । एवविधसविधानकै स्त्रीणा चारिन- खण्डन भवति तस्मात्प्रयत्नेनैता सरक्षणीया इत्युपदशपर्यवसितत्वात् । अन्यथा वा रस्यायनो महर्पिस्तत्तदुपार्य परस्त्रीसाधन क्य प्रणीतवान् । उक्त च-~-'सदृश्य शा खतो योगान्पारदारिरलक्षितान् । न याति च्छलन कश्चित्स्वदारान्प्रति शास्त्रवित् ।' यद्यपि धनुदे खटकामुख प्रणीतोऽस्ति तथाप्यत्र नृत्यसस्कार एवाय इस्तो देव्या । एव च महान्विशेष । रास्यलील्यैव देव्या दुरतित्रमदैत्यरक्षय कृत इति प्रभावाति शयनीते । 'यतो हस्तस्ततो दृयितो दृष्टिस्ततो मन' इत्युक्तत्वात्खटरामुखे कटा क्षनिवेशन युक्तम् । सहृदयम यश्च पुनरन मुरटामभूतिपञ्चमुष्टीना मध्ये केय मुष्टि के शिवप्रमुखपय यायेषु यथाय न्याय इत्यादिशरामनशास्त्रचर्चा नियते । वय वेव घूम-पत्र शारिरस पवि पुरुषायितप्रवृत्तमामिनीवदनमेव तो पातु नि हरिदास्सन्दादिमिदैवतरिति देवताशमनमप्यपाथरप्राय प्रतिपादयति तर यो नाम धनुदमनिवार परवपिनुमुसहत इति । प्रजो गुपाणिपृष्टागक्षयोमगरित , 'मुचरी' इति द्वितायपुस्तरे ·अमरुशतकम् । पळवाणेपूरभ्रमराभ्या सहोपमानोपमेयमावः । तेन कोमलारुणाणिनिर्मलनखा- न्तरतरहितचपलापाचमत्कारेण चन्द्रचूचित्तानुमोदननिन्धिनी देव्याः सौन्दर्य- वित्रमसपत्तिः प्रतिपादिता । देवीना हि लावण्यवर्णनाभिनिवेशस्तत्प्राणेश्वरप्रीतिप्र- तिपादनाफाइव कवीनाम् । इतराकाड्या तु कलाविन एव ते स्ः। उपनि- पद्धं च भवाणेनैवविध एव सद्धामप्रस्तावे देच्यास्तत्तद्भहिभिर्भगवता भर्गेण सह प्री- निप्रतिपादनाय बहुधा नर्म । यथा-'दृष्टावासक्तदृष्टिः प्रयममय तथा संमुसोनाभिमुन्ये स्मेरा दासप्रगल्भे प्रियवचसि कृतोरपेयाधिरोक्तिः। उद्युक्ता नमर्मिण्यवतु पशुपतेः पूर्ववत्पार्वती व कुर्वाणा सर्वमीपद्विनिहितचरणालतकेव क्षतारिः। अत एवाम्बिकाया इति पदं न्यस्तम् । कोऽभिप्रायः । अन्येषां सर्वेषामपि मातुर्भगवतश्च नीलकण्ठस्य प्रि- यायाः । अन्यथा कटाक्षादिवर्णनप्रस्ताव कोऽवकाशोऽम्बिकादोना पदानामिति । सब- लितोऽम्बिमाया इत्यन, लोमभ्रमद्रमोत्यादी चानुप्रासो नाम शब्दालंकारः । यदाद भ- रुद्रटः–'एकद्वित्र्यन्तरित व्यञ्जनमविवक्षितस्वर बहुश. । आवत्यंते निरन्तरमथवा यदसावनुप्रास. ॥ अन वीररसस्यानुगुणो विकटपदाना प्रकृटो न्यासोऽनुप्रासः । अल- काराणा सामान्यलक्षणं चतत्-'काव्यशोमाररान्धमानलकारान्प्रचक्षते।' ज्याष्टी. त्यादी मरीत्यादी च ययाक्सिमासादाडीया रीति. । यदुक्तम्-'द्विनिपदा पा- श्वाली लाटीया पश्च सप्त वा यावन् । शब्दाः समासान्तो भवति यथाशक्ति गौटीया ।' ये च दण्डिनाचार्यण-प. प्रमादः समता माधुरी मुरमारता । अर्थव्यक्तिरुदारल- मौजःकान्तिसमाधयः । इति वैदर्भमार्गस्य प्राणा दश गुणाः स्मृताः ॥ इति गुणा. प्र. तिपादितास्ते चान गगाररसौचिता वाहुल्यैन मविष्यन्ति । तस्माद्वदर्ममागे सर्वया समास एव न स्यादिति न वाच्यम् । ओजस. समासमूयस्त्वात् । तयोंजोगुण एव गो. डीयो मार्ग इति चेत्, गोहीये केवल यथाशति समास एव वदमें पुनः श्लेषप्रमादादयो- ऽपीति । ननु गुणा अपि काव्यशामाहेतवस्तलय 'काव्यशोभाकरान्' इत्याद्यलकार- लक्षण समानजातीयव्यवच्छेदक स्यात् । उच्यते-नहि गुणा. कटककेयूरादिवदामर- णत्वेनालकुर्वन्ति । किंतु शाँदार्यवत्प्रकर्षमादधते । उक्त चानन्दवर्धनाचार्येण-उ- पर्वन्ति त सन्त येऽङ्गद्वारेण जातुचित् । हारादिवदलकारास्तेऽनुप्रासोपमाय ॥ त- मर्थमवलम्यन्ते येऽह्निन ते गणाः स्मृता । अनाधितास्त्वलकारा मन्तव्याः फटया- दिवत् ॥' अर्यालमारथान कापतोपमा। यदुत्तम्--'सा कल्पितोपमाख्या यरूपमेय विशेषणयुक्तम् । ताग्मिस्तावद्भिः स्यादपमान तथा यन ॥ यथा-'मुखमापूर्णकपोल मृगमदलिखिताईपत्रमैतत्ते । माति र सरसफलरल सलान्छन चन्द्रनिम्यमिव ।' सामा- न्यलक्षण चैतत्-'उपयो समानर्मक गुणादिसिद्ध यथा यदेकत्र । अर्थेऽन्यत्र तथा त- साध्यत इति सोपमा ज्ञेया।' श्रुतासाररत्रोत्प्रेक्षा कश्चित्ता । सा च न भवति । सिद्धोपमानसद्भापामावात् । यदुक्तम्-'अतिमारूप्यादार विपाय सिद्धापमानमद्रा- - १. चण्डीशतके.

·४ काव्यमाला। वम् । आरोप्यते च तस्मिनतद्गुणादीति सोत्प्रेक्षा ।।' यथा---'चम्पशिखराप्रमिद कुसु- मसमूहच्छलेन मदनशिखी । अयमुच्चैराट पश्यति पथिकान्दिधपरिव ॥' यन समा- वनमात्रेण 'लिम्पतीव तमोऽङ्गानि' इत्यादिवदुपमानोपमेयभाव एव नास्ति तत्रातिशयो- प्रेक्षाव्यवहार । भट्टरुद्रटमते हि चतस्रोऽलकाराणा जातय -वास्तवमीपम्यमतिशय शेष इति । अन यद्यपि दैत्यदलनोपक्रमे भ्रमालोचनलीहित्यादिविकारामावादप माया सौन्दर्यविभ्रमसपत्ति धैर्यातिशयशालिनी प्रतिपादयन्त्या 'उत्साहात्मा वीर स च त्रिधा धर्मयुद्धदानेषु' इति वचनाद्युद्धवीररस गौडीरीतिव्यभितीजसि तत्परता । तथापि न रसस्य प्राधान्यम्, किं तु त्रयस्त्रिंशत्कोटित्रिदशैरप्यशक्य कर्मण्यध्यवसिताया देव्या प्रभावातिशयमात्रारमनो वाक्यार्थस्य । तेनोपमाया रसवदलमारत्वम् । यटुक्तम्- 'प्रधानेऽन्यत्र वाक्याथै यनाङ्ग तु रसादय । काव्ये तस्मिनलकारो रसादिरिति में मति ॥ भ्रमरसाधम्यारोपणेन कवेरसित कटाक्षोऽभिप्रेत । वर्णयन्ति सितमसित सितासित च कटाक्षम् । तन सितो यथा धनजयस्य-उज्जृम्भाननमुल्लसत्कुचतट रारभ्रमद्भूरत स्वेदाम्भ स्लपिताइयष्टि विगरद्रीड सरोमाञ्चया । धन्य काऽपि युवा स यस्य वदने व्यापारिता सापत मुग्धे दुग्धमहाधिफ्नपटरप्रख्या कटाक्षच्छटा ॥' असितो यथा कस्यापि-'गत कालो यन प्रणयिनि माय प्रेमकुटिल कटाक्ष कालि- न्दीलघुलहरित्ति प्रभवति । इदानीमस्माक जरठकमठीपृष्ठकठिना मनोवृत्तिस्तरिक च्यसनिनि मुधैव क्षपयसि ॥' सितासितो यथा-'अदृश्यन्त पुरस्तेन खेला खमनप- जय । अस्मर्यन्त विनि श्वस्य प्रियानयनविभ्रमा ॥' इति ।। क्षिप्तो हस्तावलग्न प्रसभमभिहनोऽप्याददानोंऽशुकान्त गृह्णन्केशेवपास्तश्चरणनिपतितो नेक्षितः सभ्रमेण । आलिङ्गन्योऽवधूतस्त्रिपुरयुवतिमि साश्रुनेत्रोत्पलाभि वामीवापराध स दहतु दुरित शाभवो व शरामि ॥२॥ स शामद शरामियुप्माक दुरित दहतु हरतु । स क । य आर्द्रापराध कामीव नि- पुरयुवतिभिर्याप्पझलझलायितरोचनेन्दीवरामि करव्यतिपत्त प्रेरित । पलाकारण वनावटमवर म्यमानस्तारित । निरस्तश्व शिरोरुहेपु रगन् । पादप्रणतस्तु पर्याकुलतया नावलौक्तिोऽपि । निमितय परिष्वजमान इति । अत्र भगवत पिनारपाणेर्याणा- नरभस्मीकृतोद्भटदानवेदस्य प्रमावातिशयद्योतको वीररसोऽहीरत । क्षिप्तो हस्ताव- रन इत्यादिना दनुजे द्रपितानामीप्यारूपो विप्ररम्भमङ्गार , साश्रुनेत्रोत्पलाभिरित्य- नेन प्राणेश्वरमायामा फरुणासभाम् । न चानयोरन्योन्य विरोध । अन्यपरलात् । ययादि महरीणामाप्रमनिरादीनाम् । यदुत्तम्-'विवक्षिते रसे रब्धमतिठे तु विरोधिनाम् । याच्यानामाभाव च प्राप्तानामुक्तिरच्छस ॥' विशेषतरतु प्रस्तुत परिपो- परिणापती । दार पस्नापत्र विमरम्मङ्गार परुणमे पुष्णाति । यदुत्तम्- .

·अमरुशतकम् । ५ "प्रकृतिरमणीया पदायां शोचनीयता प्राप्ता प्रागवस्यामाथिमि सस्मयंमागविलास- रधिकतर शोमावेशमुपजदयन्ति । या--'अय स रसनोवरों पौनस्ताविमर्दन । ना- यूरनधनस्पी नावीविससन कर ॥" दति । दह हि यास्तत्तनुपायपरिच चतुर्गण कान्तेन पिता. प्रसादितास्ता एवं दनराजरानीवलोचनाश्चिग्मननुभूतान्यविषयतया विपद्वपसनेऽपि माननीमानदर्शन दर्शयन्यो दारुणदहनेन परिभूयन्त इति प्रतीते करु- गोऽपि प्रतिपक्षगतत्रिपुररिपोरभिनन्धवन्योदयस्य वीर पुष्णानि । अनासूपाश्रुशी व्य- भिचारिसारियको मावी प्राण रसता गती । यदुत्तम्-नियंदोष तथा ग्लानि. शहासूयामहलमा । आलस्य चैव देव च चिन्ता मोह' स्मृतिति । नीता चपटना हर्ष आवेगो जहता तया । गर्यो विवाद आत्मुश्य निद्रापस्मार एव च । सुत वियों हर्पश्चाप्यवहित्यमयोग्रता । मतिर्याधिस्तयोन्मादस्तया मरममे च ॥ वासश्चैव विश्व विज्ञया व्यभिचारिण । यस्त्रिंशदमा भावा प्रयान्ति रसमस्थितिम् ॥ स्तम्म स्वे. दोध्य रोमाय स्वरमझोऽप वैपयु । वैवर्षमा प्रलय इन्वरी सात्त्विका स्मृता ।' असारथ क्षिप्तो हस्तावलम इन्चारस्वास्यप्रतिपादितशराप्तिसापराघामित्रत्तान्त- नार्थ शेपेणानुप्रायोपमा । अर्थरेपलक्षणम्- एकार्थवाचकानामेव शब्दाना यमानेको. # सोऽर्थक्षेप' इति । तेन 'यरमनेकार्यक्य रचित पदरनेगस्मिन् । अर्थे कुरुने निश्चयमयशेप स विशेय ॥' इति मारुद्रटेन य क्षण कृत तच्छन्दशेपमेव प्राप्नोति । अनेकार्याना हि शब्दानामन्वयव्यतिरसाच्या तस्य प्रवृत्तिनिवृत्ती । यथा---'तष वि- गुमच्छायो मरमार्ग इवाधर । करोति कस्य नो वाले पिपासारलित मन ॥' अत्र हि प्रवालशब्देन शेपो न भवति । मममपदो या-तब तन्वि पुचविता मूधराविव रा जत । अन्योन्यमण्टटान्ता सथिहीना कराग्निी ।' अनापि परिणाहान्तरहस्त- शाई देषो न भवनि । अर्थोपे तु क्षितो हस्तावलम इत्यादपु प्रेरित करव्यतिपक्ता इत्यादिमि पदै शेषो न निवर्तते । सरायम् । यदत्तम्-'मिश्रालाराणा तिल- तण्डलवध दुग्धजलयद्वा । व्यचाव्यतावासार उत्पयते द्वेषा ।' अनापि वाक्या- थस्त्र प्राधान्यम्, सकार्णस्य रसाश्चाहतम् । तेन रसबदलारस्थिति गूदवदेव । यच प्राग्वीररसप्त्याइल प्रतिपादित तद्विपलम्मररुणायक एव । आशन्दो नवोद्भिनफिस- व्यादी प्रमिद्ध । अन तु स्वाथें रखलदतिवादमूर्तस्यापरायस्व नूतनत उक्षपनि । तेन चातिट सहत्व व्ययम् । अत एवापराध कामा वहिममानवेन प्रतिपादित । सतापातिशयननम्तात् । रक्षणा चेय रत्ति । यदुत काव्यप्रकाशे-'मुख्यार्थवाधे तद्योग सदितोऽय पाननात् । अयोध्या रश्यते यत्सा लक्षणा रोपिना रिया ॥' इयमन च विदग्यवमोतिरिति स्पृहणीया क्वानाम् । वाचलाक्षपिपव्यजमाना दानामभिषा रक्षणा व्यतिरिति तिसो वृत्तय । अया अपि तावन्त एम वाच्चर- क्ष्यन्यदया इति । आददानोंऽगुरान्तमिन्यन 'आयो दोऽनास्यविहरणे इत्यात्मनेपदम् । तेन व्यादान मुखममारण वन्त इति दोषो नाशइनार । गृहन्वेशविन्यन निघाया- 1 ·काव्यमाला। - त्रिपुरयुवतय एव कर्मत्वेनावधार्याः, न तु केशाः। यथा-गृहीत इव केशेषु- इति । आलिङ्गन्योऽवधूत इत्यत्र चरणनिपतितोऽपि दृष्टिमात्रेणापि न सभाव्यते स क. थमालिङ्गितुमिच्छतीत्यर्थः । कस्यांचित्कृते कृत्वा) प्रतिपादितमुन्मादितः कामातुर. स्तस्यालिङ्गनमुचितमिति समाधानम् । अस्य कवेस्तावदन्यः कोऽपि प्रबन्धो न द. श्यते । तनूनमनयोः शोकयोः सकीर्णरसोपनिबन्धोऽनेन दर्शितः । अग्रे सर्वत्र ग्रहा. ररसस्यैवोपनिनन्धनीयत्वात् । सकीर्णरसोपनिबन्धस्तु निकपो रसकवीनाम् । किं चा- मीपांशगानां तावती रसोपकरणसामग्री यावती प्रपन्धेषु भवति । अत एवोक्तं भर- तटीकाकार:-'अमरुककवरेकः श्लोकप्रबन्धसतायते' इति ॥ आलोलामलकावली विलुलितां बिभ्रच्चलत्कुण्डलं किंचिन्मृष्टविशेषकं तनुतरैः स्वेदाम्मसः शीकरैः । तन्व्या यत्सुरतान्ततान्तनयनं वक्रं रतिव्यत्यये तत्वां पातु चिराय कि हरिहरस्कन्दादिभिर्देवतैः ॥ ३ ॥ तत्कृशाद्याः पुरुषायितसभोगमध्ये खेदाउसलोचनं मुखं लामनेककाल त्रायताम् । कि वरुण्ठशितिकण्ठपण्मुखप्रमुखै किभिः । अपि तु न किमपि । नहि ते रसातिरेको- न्मत्तपुरुषायितसरन्धविदग्धनितम्पिनीवदनचन्द्रविरहदहनहन्दह्यमान रक्षितु क्षमन्तै । एतेनानुरागविला तरुणी तवामिलापोचितमानुगुण्येन सपादयत्वित्यर्थः । यदुक्तम्- "पातु वो दयितामुसम्' इति सांमुख्य।" किं कुर्वाणम् । चञ्चला चूर्णरुन्तलमाला वि. लुप्सरचनाविशेषां दधानम् । पुनश्च वीरशम् । कम्पमानमरणम् । भ्यः कथभतम् । स्तोमोसितिलपम् । फः । सूक्ष्मसूक्ष्मः श्रमसाविकसकोणर्जलपिन्दुभिः । अनुशया- क्षेपोऽलंगारः । 'मुखेन्दी तब सन्यस्मिमितरण रिमिन्दुना ।' परमन वाक्यार्यस्य न प्राधान्यम् । पि तु रसस्यव। नापि रसवदलकारव्याहारः । अपि तु रमोऽलकार्य । अ. रमारय यथार्य एव । 'नायकस्य सनताभ्यासात्यरिश्रममुपलभ्य रागस्य चानुपराममनु- मता पतन समवाय पुरुषायिनेन साहायकं दवात् । इति वात्स्यायनः + अन प्र- गम्भा नागिता यावनान्धा स्मरोन्मत्ता प्रगल्मा दयिता। ग्लिीयमानेगानन्दाद- ताम्भेऽणतना ।।' परिसत्तमीदा पैगम् । यदुतम्-~-'एवमन्येऽपि परित्यरानीहा- यन्त्रणा वैदग्ध्याममाया: प्रगामा व्यवहारा येदितव्याः।' सभागहारो रमः । यहाम्-'अनुरगं नियते यत्रान्योन्य विलागिना । दर्शनस्पर्शनादीनि समभोगी मुदानितः ॥' गाम्य मामान्यलक्षपमेनर-रम्पदेश कटारालपेपभोगादिसणाः । प्रमोक्षमा निःगव नागोयामयोः॥प्राणमा: महाग मधुगविगतः । भांगी गिध मनोगत मनपा ।' गाणगाप मामानगरक्षणतत्-'भा. १, गंदाममा जारपदनि गारदीपिरा. २. 'हरिहरममा विभिनत.' इति गादीरिता. .

·अमरुशतकम् । ७ वरनुमावश्व सात्त्विाचमिचारिनि ।आनोपमानः स्वायल म्याक्रिमावो रमः स्तुतः ॥' मुच यत्पन्धमादन माव्यमावाभेटेन वा चर्चमागमोऽस्यमवनिमंडितः। यदुक्त ध्वनिता-जनार्यः शन्दो वा तमुपसनातम्यार्थी । बदः काव्यविशेषः स ध्वनिरिति सूरिमिः कथित ॥' आम्न ध्वनि. । स चविवासरवाच्या विवक्षितान्य- परवाच्यथेति द्विविय । 'अर्यान्तरे मत्रमितमन्यन्न दा तिरस्कृतम् । अदिवक्षिनवा- च्यस्य ननर्वाच्य द्विधा मनन् ॥ अमलश्यमद्योच मेा योनितोऽपरः । विवक्षि- ताभित्य वनेगमा द्विधा मतः ॥ रसमायतदामासनावशायादिनमः । धनेग- मादिभावेन भानुमानो बस्थित ॥ [मेन परिपाच्या य स्वानुम्बानामनिमः। शब्दाशत्तिमूलवाविया मोऽगि व्यवम्यितः । यदाह भरत.--'बहवोऽया विमान्यन्ते वागामिनाया । अनेन यम्मात्तनार विमात्र इनि सम्मृतः ॥ वागमत्वामिना- स्मादयों विमान्यने । वामहोपाहमयुक्त सोऽनुमाव इति स्मृन ॥ विविधमानिमुध्यन ग्स चरन्तीनि व्यभिचारिणः । विमावरीटनोद्यानादिमिरालम्बनोद्दापनवाग म्या रत्याहिती माो अनितोऽनमावः कटाक्षत्रमुनाक्षेपादिमिः नझारिमिपचितो रमः । यदाह भरत --'सर्वथा नास्वैव हारहारिणः पाचम्य स प्रारो पन प्रतीपमानमा- सम्पर्शन माग्य तदिद वायरहस्य परम्' इति ।] परपुरुषप्रथमानुगगिणी कामपि नारिका रद. मृदचरी प्राद- अलमलितः प्रेमामुहर्मुकुलोरत्तेः क्षणमभिमुखैलजालोनिमेपपराग्वैः । हृदयनिहितं भावाक्तं वमझिरिवेक्षणः कयय मुरती कोऽयं मुग्धे वयाद्य विलोक्यते ॥ ८ ॥ है मुग्ये, क्या कर पुषराशिवन्या बीते पिता । अद्य । कोऽमित्राय. । अ- यपाकोऽप्येव लगा नादरोकिन इनि । क.। ई । मावाहुवचनन् । कि कुर्व. द्विरिख । रद्विर्गदग्वि । कि तत् । हानिदिन मादाबूनममिलायोचित माविशेषन । वर मी हि नामिश्विग्माचत रवासवृत बनाममिलाप हृदो धारयन्नि । क्य येनामातो मवति स तमुगिन्तीति उत्तमेव । पुनः विविभिः । अलमलिनासाष्ट- वनितीन. । मन्यानिम्मिनीति भाव. । ग कधिवेनारि लोमन स्थानमयनुकाम इनरेण कार्यशालाबारेण वाया न च पावलो गच्छति दयेक्षणारि हि स्मागेरगान मून्दा प्रियदर्शनरमपानीयुक्तानि साधन प्रमत्र साचारियन्ने । पुन विभूनःनिमादि प्रौनिविग्यविम्य ।यदाद मगवान्मग्नः म्यारिमाव श्रीनामुक्रमे- ' ध्याश मेहमधुरा म्मिानिमारिती । अपात्रता दृष्टि निर रनिमावना।' पुनः कीदर्श । महमुरलीनदर्शनमुन्यांवोपानुमदन वारदारमनिर्धारितः । रग क. १. पोटवान्त स्थित पाठः पुस्तकान्नरे नान्नि ·८ काव्यमाला। - । श्चिदमिलपित वस्तु चिरप्राप्यमास्वाद्य नितान्तसौहित्येन मान्द्यमानोति । न तु निमोरि तरेव । निमपपरामुखैरित्यत्रानुपपद्यमानत्वात् । पुनस्तपातिरेण क्षणमभिमुस । न तु चिरम् । यतनपातरट । कोऽभिप्राय 1 आभिमुख्ये प्रियस्यानुरागरपचेष्टाविशेषातू(प) किंचिदुपलभ्य लबारोलानि जातानीत्युभयानुराग । नहि निरनुरागे पुसि नायिकाना दृष्टयो रनामनुभवन्ति । पुन किंमूते । दर्शनरसान्तरायकातर्येण निमपपरामुखै । अनुमवैश्वद्याश्चैवविधा दृष्टय । ययास्मत्पूर्वजरूपवर्णने नाचिराजस्य-'सनासा इव सालसा इव रसगर्वा इवादी इवव्याजिह्माइन रजिता इव परिभ्रान्ता इवार्ता इव । त्वद्रुपे निपतन्ति कुत्र न जगद्देवप्रभो सुभ्रवा वातावर्तननर्तितोत्पलदल्दोणि द्रुहो दृष्टयः ॥' त्वयेति पद न युष्मदर्यमानम् । वि त्वर्यान्तरसममितवाच्यम् । क एवविध पुण्यराशिर- स्ति यस्त्वया जगदैनस्पृहणीयसौन्दयसपदानेमाभ्युपायेनाशझ्यापहारचित्तलानिर्विकारया सस्टमवलोक्रते । अत एव सुकृतीति । मुग्धे इति पदस्य युनरयमभिमाय -यदित्य मुग्धा व यदेवमभिमत जन स्वच्छन्दमवस्यसि । एव हि लोके सूक्ष्मेगितहरुपल- क्षिप्यसे । तस्मात्प्रच्छनमास्व अहमेव ते समीहित सपादयिष्यामीति । अन पविनि- पद्धवक्तृप्रीदोत्तिनिप्पनोऽर्थशक्तिव्ययः । यदेनमेरमवलोकयसि तत्त्वमस्मिननुरते त्यनु- नुमानारफार प्रथमानुरागदर्शनात्मम्ममोगद्वारस्यागम् । यदुक्तम्-- अर्थशक्तरल. यारो यत्राप्यन्य प्रराशने । अनुमानोपमाव्यङ्ग्य स प्रभारोऽपरी ध्वने. ध्वन्यात्म भूत गारे समीक्ष्य विनिवेशित । रूपकादिरस्कारवर्गा याति यथार्थताम् ॥' यथा- 'राण्यारान्तिपरिपूरितदिाखेऽस्मिन्स्मेरेऽधुना तव मुखे ततायताक्षि । क्षोभ यदेति न मनागपि तेन माये मुख्यत्तमेव जदराशिग्य पयोधि ॥' अत्र मुख चन्द्र एवेति रुपाम् । अनुमानस्यौदाहरण चैतत्--वचनमुपचारगर्भ दूराद्रमामासन सारम् । इदमा मपि यथा ते तगामि नूनं प्रिये पिता ॥' परमेष याच्याऽरसार । अत एवोत्तम्-'शरीरमरण येषां वाच्यत्येन व्यास्थितम् । तेऽटकारा पर छाया यान्ति ध्यन्यसतां गता ॥' नास्पारगारस्तु दावो नाम | 'हेवास्तु सम्हारो भावो. विभूविटामारग स्लनी न भाति । नाप्यनुगत पुप्पो पता । पोऽय गुस्ती त्यनुपपद्यमानलाद । दूनी पात्र fruerगं । यदुत्तम्-'निगटार्ग परिमिता पा. हारिणी नपती मायादती मूपनी पारती नेति दूतावित । नायास्य नायि. पायाप ययाम पिताग्य युग कार्यपादिनी निगटार्या । मा प्रायेण सं नुनमारगानायनाविषयमाला । मस्तुतममायोरपि पातुरादनुपातिमा गुणी परणारनि । प्रामानुगगरक्षण तत्-तासमुगा त म यीक्षते । प्रेक्षिता a) কামালম্যাথ; মাথা।। মমর নগ্ন নাম नियतम नाम। पृथा न किगिम्मितमयनाक्षामावसितार्य गन्दम- न्यतामुनी पानि । हगो घिर स्थानमिन सी । से रिवा पातु माजिनि ना परिता ममाविशामा । संपदेश नमुपति । ग ·- 1 अमरुशतकम् । विचिदृष्ट्वा विहसिन पोति । तर क्यामवस्यानार्थमनुवनानि । वालस्यागतम्य न. म्बनमालिइन च करोति । परिचारिपालिला च रचानि । परिजनानवरभ्य ता. स्नाथ टीला दर्शयति । सन्मित्रेणु विश्वमिति । वचनं तेरा बटुमन्यते करोनि च । त. लरिचारक मह प्रीति सक्या यून चारमा स्तममु चतान्यमविष्णुरिव निगु । ते च नावरमकयामन्यम्य क्यान्स्ववाहिता तामोति । पारिश्या प्रोत्साहिता नापरस्योदवसिन प्रविशति । तामन्तरा कृत्वा तेन मह यून कीडामालाप चायोजयितु- मिच्छति । अनलता दर्शनपय परिहरति । कापत्रमहलीपक सम वा तेन याचिता म घोरमिव गावावतार मन्या इस्ले ददाति । तेन च दत्त निन्य घायति । अन्यत्र- रसस्थामु विषा भवति । तद्विपक्षश्च सह न समचत इति । 'दृष्ट्रनामावताना- कागनिदिनानि च । कन्यागा. उप्रोगा तास्ताचोगान्विचिन्तयेत् ॥” मा च मुग्धा नापिका । 'मुग्धा नववर कामा रती वामा मृढः ऋधि ।' यग-'दृष्टः साल. मना दिमति न शिशुत्रासामु पदादग धोत्रे प्रेाति प्रवर्तितमम्बीसमोगदातास्वपि । पुमामइमपेतरामधुना नागहोंने प्राग्रा वाला नूतनपावननिस्गवष्टम्यमाना नः । 'नर्मादस्तु मावाना मूचिताल्यरमो वः' इत्यनेन नर्मस्कोट. । यथा माल- तीमाधये मकरन्दन मायवत्य मालत्यामनुगगो लक्षितः-'गमनमलन शूचा दृष्टिः शरी- रममाव श्वमितमधिक कि वेनस्यातिमन्यदिनोऽथवा । श्रमति मुवने वाला वि- कारि न यावन लालनमराले ते भावाः क्षिन्ति च धाग्ताम् ॥' प्रथमानुगगी- कोऽप्येष माचियासम लिखितः। अङ्गुल्यग्रनम्वेन वाप्पमलिल विक्षिप्य विक्षिप्य किं तृष्णा रोदिपि शेपने बहुतरं फूल्छत्य गेदिष्यसि । यस्यास्ते पिशुनोपदेशवचनैर्मानेऽतिमूर्मि गते निर्विष्णोऽनुनयं प्रति प्रियतमो मध्यस्थतामप्यति ॥ ५ ॥ पितनाविकाप्रमादने साम दान मेद. प्रातिस्पेक्षा रसान्नर चेनि पटुपागः । त- न्मध्येऽत्र भेद एव । दह हि नायनानविदा शिक्षिता मन्त्री वी वश्यमाप्रमाण मानन्याजनार नायिरा मोपपति। है वोपने दण्यांवति, अहुन्चननदेन वापसलिलमय- नीरापनीर लाखर हानिन माना-मानदया कि कष्टायनिरुद्धगद रोदिति । वि. दान्दोऽत्यार्थ । न तु हेनरेग्मा । मानरूपन्य हेतोः स्वर दातवान् । आत्मारचरि- तेन प्रचुरतरमुच्च धन्द रोटियमि । म्यान्नव परगृहोपराना पिएनाना शिक्षार- मनापमान मादामांतराने विप्लप्रमादन पारतरा निर्वेद यावसातो बहुमान प्रति प्रियतम आदानीन्य गमिष्यति । न तन्याहनान् । यम्माल पिशुनोपदंगेपु टमामि । नम्यागयगन्योऽपि नास्तीति भाव । विक्षिप्य विक्षिति चोप्मया दाप्यनान्तमु. सन् । अत्र मितमोऽथ च लिविंग इति नातिारा. विशेष मोसादनशाणम्- ·काव्यमाला। क्तम् । न तु निवेदो व्यभिचारिभावः । तस्य शृङ्गारे निषिद्धत्वात् । शृङ्गारश्चात्र विप्र- लम्भ एव । यदुक्तम्---'विप्रलम्भस्तु विशेषो रूटविसम्भयोद्विधा । मानप्रवासभेदेन मानो हि प्रणयययोः ॥ तत्र प्रणयमानः स्यात्कोपवश्यतया द्वयो. । स्त्रीणामीाकृतो मान. स्यादन्यासगिनि प्रिये ॥ श्रुते चानुमिते दृष्टे श्रुतिस्तत्र सखोमुखात् । उत्स्वप्ना- यितभोगाइगोत्रस्खलनकारिपतः ॥ विधानुमानिको दृष्टः साक्षादिन्द्रियगोचरः । न च निर्विष्णशब्दैनव निर्वेदव्यभिचारभावप्रतीतिः । रसादीना वाच्यत्वाभावात् । य- दुक्तम्-'तया हि । वाच्यत तस्य शब्दनिवेदितत्वेन वा स्याद्विभावादिप्रतिपादनमु. खेन वा । पूर्वस्मिन्पक्षे स्वशब्दनिवेदितत्वाभावे रसादीनामप्रतीतत्वप्रसनः । न च सर्वत्र तेषा स्वशन्दनिवेद्यलम् । यत्रापि तदस्ति तत्रापि विशिष्टविभावादिप्रतिपादनमुखेनेषा प्रतीतिः । स्वशन्दैन सा केवलमनूद्यते । न तु तत्कृतैव सा । विषयान्तरे तस्या अद. शनात् । न हि केवलशृद्गारादिशब्दमात्रभाजि विभावादिप्रतिपादनरहिते काव्ये मना- गपि रसवत्त्वप्रतीतिः । केवल स्वाभिधानमात्रादप्रतीतिः । तस्मादन्वयव्यतिरेकाभ्याम• मिधेयसामर्याक्षिप्तत्वमेव रसादीनाम् । न त्वभिधेयत्व कथंचिदिति । एवविधस्य रस. ध्वनेरुपनिबन्धक्षमा अमरुकमाया एव महाकवयः । यदुक्तमभिनवगुप्तपादैः–'प्रतीय- मानानुप्राणितराव्यनिर्माणनिपुणप्रतिभामाजनस्यैर महाकविव्यपदेशः । अन्यथा गु. स्पत्यभ्यासयोर्मध्ये प्रधानभूतया प्रतिमयापि कविरेवाच्यते । यदुक्तम्-'प्रज्ञा नवनवो- खिशालिनी प्रतिमा मता। तदनुप्राणनाजीवद्वर्णनानिपुण कवि.॥" अलकारथानाप्य- नुमानम् । यदुताम्-'यन परीय. कारणमालोक्याभूतमेव भूतमिति । भावीति वा त. थान्यतथ्येत तदन्यदनुमानम् ॥ यथा-वहति यया मरयमद्यथा च हरितीभवन्ति विपिनानि । प्रियमसि तथप म चिरादेष्यति तब वहभो भूनम् ॥' परमसी वाच्य । वाच्ची च्या योऽप्यसारी रसस्या मातीन्याचार्या । गुणस्तु प्रसाद एर । अत एवान गममादयो निषिद्धा. । 'धन्यात्मभूत झारे यममादिनिग्न्धनम् । शक्तावपि प्रमादिल विरम्भ विशेषत.॥ दत्तोऽस्याः प्रणयस्त्वयैव भवतैवेयं चिरं लालिता देवादद्य किल समेव कृतवानस्या नरं विप्रियम् । मन्युःसह एव यात्युपशमं नो सान्त्वनादः स्फुटं हे नितिश विमुक्तरण्ठकरुणं तावत्मापी रोदितु ॥ ६ ॥ अब नाया प्रति मानिन्या. मनीषा। सवारया. प्रणयो परमाना दतः । न पुग्गिय मुग्धा परमानालादनाय प्रयमियो जानाति । अन्यग भावय निर रा. frता न पुनानया रारनशाण शिनियाधम् 1 मा एन देवा, म बुद्धिार मरममाया मार्ग नान् । य एट पम्याः स्वयं प्रणय पानि, राग १. 'मनाम निगारदाशिा. २. 'ए' इति भारदीपिरा. Puw ·। अमरुशतकम् । प्रेमातिरेकेण लाटति, न तस्या प्रतिकूल गुद्धिपूवरमारमते । तत्रापि पिलशन योग । कोऽर्थ 1 विप्रिय विप्रियमिति धूयत न हि भवान्वस्तुतो विप्रिय श्रोतांति ज्ञा तापराधेशप नायक नापिकाया धृत्युसादनम् । एव सति मन्युरव मानजनितो दु खति- शेष एव दुसहो न सामवादरुपशम याति । स्फुरमतत् । तस्मात् हे निस्त्रिंश निरनु गोश, विमुक्त उच्च शब्दत्वालण्ठो यस्मिनसी विमुक्तकण्ठ स चासौ करुणो या भ. वत्येव तावत्सखो रोदितु । विमुक्तकण्टविषये करुणा यत्रति वा समास । को. ऽभिप्राय । एव रोदितु यदि न प्राप्स्यति तदा मन्युनामातमस्या हृदय परिपाकोर सितवीजविदीर्णदाहिमफ्लन्यायेन स्फुटियति । तस्माटुच श द रोदितु देहि । पश्चा- यथा जानासि तथा प्रसादय । अथ च यदि रुदित्वा जावन्ती निश्यति तदा प्रसादन घटत इत्यसूया । विषमोऽरकार । यदुत्तम्-'कार्यस्य कारणस्य च यत्र विरोध पर- स्पर गुणयो । तदलिययोरथवा सजायतेति तद्विपमम् । यथा-'आनन्दममन्दमिम कुवरयदललोचने ददासि त्वम् । विरहस्वयंव ननितस्तापयतितरा शरीर मे ॥" वारवारमनुनीयमानामपि प्रौदेविशादशिविरमानग्रन्थि मनस्विनी प्रति प्रधा- मुस्ती प्राह-- लिखन्नास्ते भूमि बहिरवनत प्राणदयितो निराहारा. सख्य सततरुदितोच्छूननयना. । परित्यक्त सर्व हसितपठित पञ्जरशुरै- स्तवावस्था चेय विसृज कटिने मानमधुना ॥ ७ ॥ हे कठिने, वहि प्राणदयित आस्ते । किं कुर्वन् । शन्यतासूचकचिन्तासतानसमु- चितवेष्टानुमावेनावनतो भूमि रिखन् । अकृते प्रमादे द्वार न मुद्धतात्यर्थ । तथा च वर्तन्तेऽनशना सख्य । पुन कीदृश्य । निरन्तरबाष्पेणोच्छने लोकोक्त्या उच्चसिते न यने यासा ता सततरुदितोडूननयना । अत्र नायिकाया अमगर चिन्तनमव हेतु । पिं च पन्नरशुरैरपि हसितपठित परित्यत्तम् । तथापि तवावस्था चयम् । निरुद्धनाप्पा रुणितनेनामायमाननिवासरदर्दामानाधरम्फरणादिमन्युचयभिरपृप्या तव तिष्ठसी- सर्थ । तस्मान्मान परित्यज । कदा। अधुनापि । अपिशब्दोऽध्याहार्य । एतावतीगपि दशा दुजनोपहसनीया प्राप्ता मान न मुञ्चसाति प्रतीयमानत्वात् । यस्या कृते सान्यो ऽपि परशुका अयाहार हतितपठित च परित्यजति मा ल क्यमिव प्रियाय न प्रति भापस । प्रियोऽपि यस्यास्तव प्राणदवितस्तदरमतिमानेनेति भावार्थ । अत एव कठिन इति सबोधनम् । अत्रार्थशक्युद्भव सहोचिरलकार । नायिायामाहारादिक कुर्वन्या सर्वेऽपि कुवन्ति, निवर्तमानाया च निवर्नन्त इति प्रतात । मुप्तिव्यद्यमान पात्र कर्मसाराभ्यामेवोद्भासितम् । अत्र न लिखतानि, अपि तु लिखानति प्रसादन- पर्यतम् । आस्ते इति, न त्वामित इति । ममिमिति, न भूमाविन । नहि द्धिपूर्वक ·काव्यमाला। - किंचिल्लिवतीति तिसुविभक्तीनां व्ययम् । हमितपठितमिन्यन 'मों हि द्वन्द्वी विभापैकवद्भवति' इत्येकवचनम् । अत्र शोके त्वया तस्यापराधः सोढव्य इति वापि नोक्ताम् । एतय वक्तु कौशलम् । अपराधस्मारणे हि मानिनो प्रतिनायिका स्मरति । ततथाधिक कुप्यति । न चैवविधः प्रसाधन निबन्धः पूर्वमस्यां केवलेन दाक्षिण्यन अपि तु लोकोत्तरेण प्रेम्णा च । उक्तम्--'अक्खडद पिआ हिअए अण्ण महिलाभण रम- न्तस्स । दिहे सरिसम्मि गुणेऽसरिसम्मि गुणे अईसन्ते । अनेकनायिकाकमनीयनायकव्यलीकविलीयमानविलासां वरवणिनी विदग्धववयस्या पक्ति- नार्यों मुग्धशठा हरन्ति रमणं तिष्ठन्ति नो वारिता- स्तत्कि ताम्यसि कि च रोदिपि मुधा तासां मियं मा कृथाः । कान्तः केलिरुचियुवा सहृदयस्तादृक्पतिः कातरे कि नो बर्बरकर्कशैः प्रियशतैराक्रम्य विक्रीयते ॥८॥ अङ्गनास्तावहिर्मुग्धा अन्तःशठास्तव रमणमपहरन्ति । निपिद्धा अपि न निव. तन्ते । तत्तिमिति मुधा ताम्यसि कस्माच रोदिपि । उमयमपि व्यर्थमित्यर्थः । एव हि तासाममोप्सितं भवति । अत एव तासां प्रिय मा कृथा इति । तर्हि कि समयोचित- मित्याह-कान्त इत्यादि । हे कातरे, किं न विक्रीयते । लक्षणया अनन्याधीनः कि न क्रियते । अनन्याधीन हि वस्तु वितु याति । कोऽसौ । पतिः। किंविशिष्टः । कान्तः सुन्दरः । जीडारसिक.। तरणः सहदयस्तादृगनिर्वचनीयचेतनः । किं कृत्वा । आक्रम्य । मुग्धशठाभ्य एव नायिकाभ्य आच्छिद्यत्यर्थः । कैः। प्रियशतैः । किंवि- शिटः । परकर्कशैः सोल्लुण्ठनर्मनिरनुमोशैः । यदुक्तं गोवर्धनाचार्येण–'अन्यमुखे दु. दो यः प्रियवदने स एव परिहासः । इतरेन्धनजन्मा यो धूमः सोऽगुरुसमुद्भवो धूपः । अत एव पेलिरुचिर्न चासंभावितो वश्यतां याति । यतस्ताहासहृदय. । दक्षिणोऽस्यों सहदयः' । अपमानितच नार्या विरज्यते । स पुनरुत्कृष्ट इति मया स्वय मानमुत्सृज्य संगमयितुं कय युज्यते पतिरिति लाघवलनाभीरत्वेन कातरे इति संबोधनम् । प्रशसाम- नोशानुनयप्रवर्तिका चेयमुक्तिः । यः कान्त इत्यादि गुणस्पृहणीयो चारिताभिरप्यानाभि- पहियते स त्वयापराधोचितनिग्रहस्थानीयेन वर्भरकाश्येन विक्रेयकोटिमानीयते । त. स्मायुवतियु धन्या समिति प्रतीयमानलात्परिवृत्तिरलंकारः । पर्यरशं दत्त्वा पतिर- पटियतामिति पर्यवसिनत्वात् । यदुक्तम्-'युगपदानादाने अन्योन्य वस्तुनो. प्रियते १. 'आस्सलानि प्रिया हृदये अन्य महिलाजन रममाणस्य । हरे सदृशे गुणे अम. स्रो गुणे भायमाने ।' इति गाथासप्तशतोटोकाया (४) छाया. २. 'परकरीः परमादिनः' इति महारदीपिका. .

·अमरुशतकम् । १३ यत् । रचिटुपचयते वा प्रसिद्धित सेति परिवृत्ति ॥ यथा-'दत्वा दर्शनमते म. स्पाणा वरतनु त्वया क्रीता । किं स्वपहरसि मनो यद्ददासि रणरणरमेतदसत् ।। कोपात्कोमललोलयाहुलतिकापाशेन वद्धा दृढ नीत्वा वासनिकेतन दयितया साय सखोना पुर । भ्योऽप्येवमिति स्खलन्मृदुगिरा ससूच्य दुश्चेष्टित धन्यो हन्यत एव निगुतिपर प्रेयान्रुदत्या हमन् ॥ ९॥ हन्यते क्रीडाफमलादिना ताड्यते। कोऽसौ । प्रेयान् । कादृश । धन्य एव । क्या। दयितया । नि कुर्वत्या । रुदत्या । कि कुर्वन् । नितिपरो हसन् । नाह तन गत इत्या- दिवचनैन मानोपशम लक्षायत्वा स्मयमान । किं कृत्वा हन्यते । वासनिकेतन नीत्वा । वासनिकेतनमेव किं कृत्वा नात । कोपालोमरलारबाहुलतिकापाशेन यदा इदम् । वा- हुलतिकाया रोरत्व सात्त्विको भाव । लतिकेन्यनेन दु महविरहक्लेशकार्यम् । अत एव पन्धनव्याजादीत्सुक्येन स्वयग्रहानेष । । पुर । कासाम् । सखीनाम् । कदा। सायम् । यदि मानमेव धृत्वाद्यतनीमपि रानि प्रतिपालयिष्यामि तदा मा कदाचिदल (योमन्यत्र वय॑तीत्यौत्सुक्यप्रतिपादक सायश दप्रयोग । अत एव लज्जापरित्याग द्योतक सखीना पुर इत्युक्तम् । पुन कि कृत्वा । व्यलोर ससूच्य । कथमिति । भूयो- ऽप्यवमिति । अर्थादिदानीतनोऽपराध सोट इति लभ्यत । भूयोऽप्येव करिष्यसीति वाच्ये यदोक्त तन रोपसात्विकसकीर्णसभ्रमहेतुको वारस्तम्भ कारणम् । अत एव स्खलन्मृदुगिरा । अहो अन्यदेव किमपि दयिताया प्रभुत्व यत्सममालमेव निग्रह- प्रसादौ । नहि बाहुलतिकावन्धन विहाय पश्चिदन्य प्रसादाऽस्ति । अन कविर्वत्ता । ईर्ष्यामानात्मक विप्रलम्भारम्भ सभोगशृगारपर्यवसितो रस । अत्रालकारो रसनिवाहणे- कतानहदयन कविनान्यन्त न निवीह नीत । यदाह ध्वनिकार –'अत्र हि वाहुलतापा शेनेति रूपम्माक्षिप्तमानयूद च पर रसपुष्टये ।' अधारा प्रगल्भा नायिका ।। कश्चिद्देशान्तरगमनोपक्रम विहाय यथापूवमवस्थित केनचिदगमनकारण पृष्ट प्राह- याता कि न मिलन्ति सुन्दरि पुनश्चिन्ता त्वया मल्कते नो कार्या नितरा रुशासि क्थयत्येव सबाप्पे माये । रज्जामन्थरतारण निपतत्तीताश्रुणा चक्षुषा दृष्टा मा हसितेन माविमरणोत्साहस्तया सूचित ॥१०॥ माविन्यावश्यो । नि सदेह इति यावत् । मरणे उत्साहस्तया सूचित । केन हसि. तेन । अर्थाद्वरयज मना । किं कृत्ला । मा दृष्ट्वा । केन । चक्षुषा । न तु चक्षुाम् । १ 'मोहनमन्दिर' इति शृङ्गारदीपिशा २ 'स्वर' इति भृङ्गारदीपिश ·१४ काव्यमाला। एप निर्दयहइयो मामेवविधा विहाय जिगमिपतात्यसूयाजन्यावधीरणव्यमरमरवच नमिति वचनध्वनि । कि विशिटेन लजामन्थरताररेण । अन मा त्यक्त्वा देशातरम सी याति तदरमनुपादेयया मयेति रघुतसभावनजन्या रजा । पुन f विशिष्टेन । निपतत्पीताश्रुणा निपतत्सत् पीतमपट्टतमश्रु येन । प्राणेहि दुस्खनिस्तारकामो न था. प्पमुत्सृजति । छ सति । मयि सरापे एव क्थयति सति। एव पिम् । हे सुन्दरि याता सन्तो भूय सिं न मिलन्ति । अपि तु मिरन्ति । तस्माविया मत्कृते चिन्ता न कार्या । यतो नितरा शासि । नविविधै कार्ये सचिन्ता वर्तितु सत्यते । कार्य तवालमापृच्छमानप्राणेश्वरविरहसमावनासमवमव । प्रिय समाप्पे स्वय निपनत्पाता श्रुणा चक्षुपेन्ययाध्या यदनुवृत्ति परिजहार तत्र 'त्यत्तश्चात्मा का च लोरानुवृत्ति' इति न्यायेन प्राणनिरपेक्षतेव कारणम् । अथवा अमगरमूचनमधु प्रस्थानकाले न प्रका श्यत इात प्रीत्यतिशय । यया-'अद्यापि तन्मनसि सप्रतिवर्तते मे रानी मयि क्षुतवति क्षितिपालपुन्या । जीवेति मगलवच परिहन्य कोपावण कृत कनकपत्रमनालपन्या ।' भविष्यत्प्रवासात्मको विप्रलम्भ । उत्तरारकार । यदुत्तम्---'उत्तरवचनश्रवणादुन्नयन यत्र पूर्ववचनानाम् । क्रियते तत्तर स्यात्प्रश्नादप्युत्तर यत्र ।' उपायाक्षेपश्च । यदु- तम्- दुष्कर जीवितोपायमुपन्यस्योपरुध्यते । पत्यु प्रस्थानामन्याहुरुपायाक्षपमो दृशम् ॥ सखाभिमान शिक्षिताप कृतप्रियसगमा काचिनायिका ता प्रति प्राह- तहकाभिमुख मुख विनमित दृष्टि कृता पादयो स्तस्यालापकुतूहलाकुलतरे श्रोत्रे निरुद्ध मया । पाणिभ्या च तिरस्कृत. सपुलक स्वेदोद्गमो गण्डयो सख्य किं करवाणि यान्ति शतधा येल चुके सधय ॥१९॥ हे सत्य , िकरवाणि । अपि तु न रिमपि । वाविषये, यत्वञ्चुरे सधय शतधा यातिादरतीयर । यतो मानाभिव्यक्तये किं किं न मया कृतमित्याह-तस्य प्रियस्य वकाभिमुख सत्स्वमुख विनमित नम्राकृतम् । दृष्टि स्वपादयो यस्ता । अत्र तत्रा भिमुख मुस्स विनमित दृष्टिः कृता पादयोरिति वाक्यद्वयेनापि दिदृक्षारसस्यैव निधी पाव्य 1 अभिमुखमुखतया तद्दशनाभिरापिणी दृष्टिर्निवारितत्यर्थ । न तु प्रथमवास्ये विवक्षारसनिषेध राइनीय । द्वितीयवाक्ये तद्दर्शनोत्सुका दृष्टि कृता पादयोरिति तच्छन्दसहितपदस्यान्वेषणीयत्वात् तृतीयवाक्ये विवक्षारससूचकचिनतिरस्काराच । सदा मुखविनमनेनर दृष्ट पादगमने सिद्ध दृष्टि कृता पादयोरिति यत्त तेन प्रेयान पानापि नावलौग्नि इत्यर्थ । पादयोरित्यत्र मा थपदामावेन मखाषु वयनच्छल व्यग्यते । तत्सादयोटि कृतन्यत्रापि प्रनीतिसमवात् । न वेदरमतदेव कृतम्, तद्वर 1 'तमण' इति महापारिका २ मिल चुटीमधय 'दति शारदीपिरा ·अमरुशतकम् । नश्रवणकौतुकचपले श्रोत्रे च कर्णकण्डूयनव्यपदेशेनाकुञ्चिते । अपर च स्वविवक्षारस- सूचकः कपोलयोः सरोमाञ्चः स्वेदोद्गमो हस्ताभ्यामाच्छादितः । अत्रेदं प्रकर्षण(?) प्रियविषये प्रीतिप्रकर्ष एव । मानाय नायिकया प्रयले क्रियमाणेऽप्यवयवाना प्रियसगमो- त्सुकत्वात् । अत्राप्युत्तर एवालंकारः । यथा-'भण मानमन्यथा मे मान भ्रुटि वि धातुमहमसहा । शनोमि तस्य पुरतः सखि न खलु परामुखी भवितुम् ॥' यलाक्षेपच । यदुक्तम्-'यत्नाक्षेपः स यलस्य कृतस्यानिष्टवस्तुनि। विपरीतफलोत्पत्तरानर्थक्यो। पदर्शनात् ॥' यया-'गच्छेति वक्तुमिच्छामि लनिय मत्प्रियेपिणी । निर्गच्छति मुखाद्वाणी मा गा इति करोमि किम् ॥' प्रहरविरती मध्ये वाह्नस्ततोऽपि परेण वा किमुत सकले याते वाहि प्रिय त्वमिहैप्यसि । इति दिनशतप्राप्यं देशं प्रियस्य यियासतो हरति गमनं बालालापैः सबाप्पगलज्जलैः ॥ १२ ॥ वासरशतप्राप्य देशं प्रियस्य जिगमिपोः प्रस्थान मुग्धा निषेधति । कैः । अधुगलजल- रालापः । कथम् । इत्यमुना प्रकारेण । हे प्रिय, प्रथमप्रहरावसाने त्वमिहागमिष्यसि । अथवा मध्यारे । उत स्वित्तस्मादपि परेण । तृतीयप्रहरणेत्यर्थः । अत्र 'विवक्षातः का- रकाणि भवन्ति' इति करणे ततीया। यथा-'समैन धावति', 'विषमेण धावति' इत्यादी। अपिशब्दस्यायमभिप्राय:-हे निष्करुण, मध्याहादप्यनन्तर बहिः स्थातु न युज्यत इति । अत्र सप्तम्यन्ताना पदानामन्तरेऽस्य पदस्य रतीयान्तत्येनोपक्रमभङ्गो न दोष एव । अर्थस्यान्यथा प्रतीते.। पददोष एवास्य रसकवेः क्वाप्यस्तु । यदुक्तमुपाध्यायन- 'पदविहलता कापि स्पृहणीया भवति रसकवीन्दाणाम् । धनजघनस्तनमण्डलभारालस- कामिनीना च ॥' अनेनापि प्रश्न यदा नायकोऽनभ्युपगमनसूचक मौनमेव जग्राह, तदा नायिका पुनराह-अनन्तरमाहोस्तित्सर्वस्मिन्नेव दिनऽतिक्रान्ते । अत्र मौग्ध्यन नर्मस्पशिन्यां विरहासहिष्णुतायां तात्पर्यम् । अत एव रात्री व्यतीयायामुदितै स्विदा. गमिष्यतीति प्रयोगो न कृतः । विरहासहिष्णुतात्मकविप्रलम्भरसोत्कर्षहेतुर्माति- रतकारः॥ धीरं वारिधरस्य वारि किरतः श्रुत्वा निशीथे ध्वनि दीच्टिासमुदश्रुष्णा विरहिणी बाला चिरं ध्यायता । १. 'परेऽथवा' इति नारदीपिका. १. 'वाको सवायझलझल.' इति भृङ्गारदी- पिकासंमत. पाठः. 'सवाष्पाणि च तानि झलझलानि च तैः । सबाप्पगद्गदरित्यर्थः।' इति तद्वयाख्यानम्.

·काव्यमाला। म्युना विरहिणों अध्वन्येन विमुक्तकण्ठमखिला रात्रि तथा ऋन्दितं ग्रामीणैः पुनरध्वगस्य वसतिग्रामे निपिद्धा यथा ॥ १३ ॥ अधराने निर्भरमम्भौधरस्य वर्षत• स्तनितमार्ण्य दीर्घोत्कटयासमुस्कटपाया- मुग्धा विरहातिवाहनोपायेवनभिज्ञतया शनीया गद्दलोटमनिश त. देकतानेन स्मरता पनि समस्तामपि रानिमसकोचितकण्ठस्वर तथा रुदित यथा ग्रामनिवासिमिभूय पान्यस्य वासो प्रामे निवारित इति । यदि मार्गो वहति तदा प्रच. लति । यदि च रोको जामद्भवति तदा वामिश्रणेनापि कियतीमपि विरहव्यथामति- वायति । निशीथे उभयस्याप्यभावादप्रतिविधानस्तपस्वी पान्थः शब्दान्तराभावाले- वल नीरदनिनादमेव दुश्रव श्रुत्वा मुक्तश्वासोऽनुद्यमद्योतकमश्रुपात विधाय कन्दितुमे वारब्धवान् । मेघििष्टप्रतिबन्यो वाष्पयोगश्चन्यपर गमननिरोधे कारणद्वयम् । वा रिधरस्य, न तु वारिमुच । वारिमुच इत्यनेन हि पदेन अमात्सलिलक्षयोऽपि समाव्यते। न तु वारिधरस्येत्यनेन । अत एव सान्द्रसरिलसपदाध्माततया धौर वारि पिरत इति । बाला पूर्वाननुभतविरहव्यथाम् । अखिलत्व अन्दनावपयाया पश्चिमाया एव राने । न तु सकलरात्यभिप्रायेण । अर्धरान एव मघवने श्रुतत्वात् । प्रामाणा प्रायो नायिका. नुरागविदग्धवमोक्तिविरहवेदनानर्मभगिध्वनभिज्ञा भवन्ति । पर तैरप्यध्वगस्य वसति मे निषिद्धा । 'प्रामाद्यखत्री' : 'आयनेयोनोयिय. पढखच्या प्रन्ययादानाम्' इति खस्थाने ईनादेश । प्रवासात्मको विपरम्म । कविर्वत्ता । अन न तथालार क. श्चिदुद्भावनायामवतरति । अस्मिन्याव्ये तथाविधा अलमारा. प्रायशो न दृश्यन्ते । प्राणात्मोन रसेनन चमत्कार परा कोटिमधिरोहति । यदुक्तमुपाध्यायेन–'स्वभावर. मणीयाना पदाथानामररिया। प्रत्युताच्छादक्लेन न प्राय जायते॥ यश्चित्तसारमागतो मानिनी प्रन्याह- रुतो दूरादेव स्मितमधुरमभ्युद्मविधिः शिरस्याज्ञा न्यस्ता प्रतिवचनवत्यानतिमति । न हेप्टे. शैथिल्यं मिलन इति चेतो दहति मे निगूदान्त कोपा कठिनहृदये सरतिरियम् ॥ १४ ।। हे पटिनहरये, इय निगूढान्त गोपा तबारारगुप्तिर्मम चेतो दहति । क्थ सति । इत्यमुना प्रारेण ।प्राय ईस्मितेनापि यन्माधुर्य तत्वमपि नायिकाया रामणीया दो- तयति । अभ्युहमविधिरित्यन विधिशब्दस्यायमभिप्राय -पडी मवन्ति। आचार्यों म. 1. "प्रतिवचनमप्यारागन' पनि शहारदीपिम. २ 'दृष्टि शथिल्यं भजत इति' इति महारदीपिका. ३. 'कोप'शत गारदापिस.

·१७ अमरुशतकम् । लिग्विवाह्यो राजा प्रियः स्नातक इति । श्रीताचारवतामागमनोचितमेतत् । न पुनः प्रणयोचितम् । शिरस्याज्ञा न्यस्ता, न तु हृदये । सापि पापाणमाखदतिदुर्वहा । अति- दुर्वह वस्तु मस्तके धार्यते । अत एवानतिमतीति शिरोविशेषणम् । गिलने दृष्टेन शैथि- ल्यम् । मनसो मिलने तु शैथिल्यमेव । अब न होः शपिल्य न । अमुना प्रकारेण त्वया दूरादेव स्मितमधुर यथा भवन्यैवमभ्युत्थान कृतम् । इद ग्यितामित्यादिकायनियोग आना । सापि प्रियवचनवती मे आनम्रगिरसि प्रतीष्टा । अन्यच्च तब होर्मम दृष्ट्या सह मिलने शैथिल्य नास्तीन्येतावत्सतिस्वरूपम् दूरादेवाभ्युद्गम कृतो न तु प्रन्यासत्ता । शरीरसपसभापनायामप्यमहनत्वात् । य पूर्व मम तथा वशीभूत आमीत्तस्व प्रियत- मस्यान्याह्ननासहिनोऽप्यनुत्ति करोमि प्राणाश्च धारयामीत्यात्मन्यसमावना । अभ्युपग- मोऽपि तस्या नास्ति, अपि तु साटोपत्वम् । तादासोन्यमानेऽपि मम चेतो दह्यते तत्या नामान्यानासनसभावना । तस्मापिशुनविनृम्भितमेतत् । यच मम हये दह्यमानेऽपि तव हृदयस्य काठिन्य तन निगूढान्त कोपता हेतु । अन्तनिखातगपदा हि कोमलमपि कठिन भवति । मिलन इत्पन यद्यपि गुणप्रतिषेधो न प्राप्नोति तथापि रदिरस्ति । अनुमानालबार । यथा-'वचनमुपचारगर्म-' इत्यादि प्राग्दर्शितम् । श्रीदायें प्रदर्य सदे(१)त्यनेनीदायें नाश्यालकार. । गा-'अंइटीआएँ दिअह सरल काऊण गेहबाबारम् । गरुए वि मण्णुद रखे भारमो पाअन्तमुत्तस्स ।।' काचित्प्रणयफलहान्तरिता सहचरी प्रन्याह- कथमपि सखि कोडाकोपारनेति मयोदिते कठिनहृदयः शय्यां सत्त्वा बलागत एव सः । इति सैरभस ध्वस्तप्रेम्णि व्यपेतघृणे स्टहां पुनरपि हतबीडं चेतः क्रोति करोमि किम ॥ १५ ॥ हे सखि, किं करोमि । अपि तु न स्मिपि । यत पुनरपि मे निम्रपमन्त करण त. स्मिन्प्रियतमै स्पृहा करोति । किविशिष्टे । यतो व्यपेतणे नि शङ्क । पुनरपि कीदृशे । सरभममपालोचितमपास्तम्णि तस्मादिति कस्मात् । या मशहदयो पलातारण गत एन । क सति । क्थमपि प्रणयरीपादच्छेति मयोत्ते सति । कथमपिश-दस्यायमभि- प्राय -वीच्यापि कोप न करोमिागीदामोपेऽपि मा कदाचिदसौ वमनस्य गच्छेत । शय्या त्यस्त्वा गत , न तु माम् । उपनतेऽप्यमगले न कश्चिदात्मन सयममगल शसतान्याशय । पलाद्गत सोऽपि नि स्वभावेन गन्तु शनोति । अत एव सरभम ध्वस्तप्रेम्णि । व्यपेतणं दय मया विना न जीविष्यतीति जानत्यप्युपक्षितवति । गेमि । इतिानन्यतामा- १. 'अतिदु सितावा दिवस साल कृत्वा गहन्यापारम् । गुरुक्षेपि मन्युःस स्मराम पादान्तमुनस्य ॥' इति च्छापा. २. 'त्यस्त्वा शय्या' इति गारदीपिका. ३. 'सरमसध्वस्त-' इति गदारदीपिका. ३ ·१८ काव्यमाला। । हेनोपायमपि न जानामीत्यर्थः । अत्रेद विमृश्यते--ननु य एष प्रीडापमात्रेण शय्या- त्याय गत एव स फि प्राम्यः, उतान्यासक्तः । न तावदाय.1 गारोपनिबदस्याग्रा- म्यत्वात् । नापि द्वितीय । सापराधस्य पिटस्यापि वा नायिकाया. मुमहत्यपि कोप प्रसादनकपरत्वात् । न च सापराधे प्रेयसि क्रीडासोपो भवति भामिनीनाम्, अपितु वास्तव एष। तस्मादय क्रीडामोपावमानित समुत्थाय उध्यान्तरितो मूला प्रियतमाया- स्तसालमदर्शनमात्रेण प्राणपरिहार यावदध्यवसिताया: प्रेमसर्वस्वनिधानमुद्रामहा. रिभिरभिमानवाम्य श्रवणेन्द्रिय चरितार्थयति । प्रणयमानात्मको विप्रलम्भः । 'कलहा. न्तरितामाद्विधूतेऽनुशयातियुक्' इति कलहान्तरिता नायिका ॥ दंपत्योनिशि जल्पतोहशुकेनाकर्णितं यद्वच- स्तत्प्रातगुरुसंनिधौ निगदतः श्रुत्वैव तारं वधूः । कर्णालम्बितपद्मरागशकल विन्यस्य चक्ष्वाः पुरो ग्रीडार्ता प्रेकरोति दाडिमफलव्याजेन वाग्वन्धनम् ॥ १६ ॥ पापागला वधू श्रवणालम्मितशोणमणिशालं विन्यस्य चञ्च्या. पुरः प्रणिधाय दाडिमफ्लरूपेण च्छाना वाग्यन्धन प्रयत्नेन करोति । किं कृत्वा । श्रुत्वैव । तत् । वच । कस्य । अर्थवशाद्विभक्तिविपरिणामेन शुकस्यैव । किं कुर्वतः । प्रभाते श्वशुरश्वश्रू- प्रभृतीना प्रत्यासत्ताच.स्वर निगदत. । तत्विम् । यदात्री स्त्रीपुसयो किचिदेकान्तो- चित वाच्यावाच्य जपतो सन्धि तेनैव मन्दिरशुरेन श्रुतम् । दपत्योमध्ये वधूरिति मान्ध । तयोरेतापती लबा यनिशि दपयोर्जल्पतोः दिवा पुनरोदासीन्येन दपती इति न ज्ञायते । न च परस्पर जल्पतोः । प्रातः श्रुत्वेन्यनेन सुरतालापैजागरितसफलराचिर- पि प्रामप्रसुद्धेय नायिका । कुटागना हि चरम शायिन्य. प्रथम प्रबोधिन्यश्च भवन्ती- ति । एवविवराटॉपस्तु रजनिरज्ञातैव प्रयाति । यथोत्तरचरिते-'किमपि विपि मन्द मन्दमासत्तियोगादविचलितकपोल जल्पतोरस्मेण । अशिथिलपरिरम्भव्यात. पदोप्पोरपिदितगतयामा रानिव व्यरसीत् ॥' श्रुत्ववेत्येवशम्दस्याव्ययानामनेगर्यत्वे- नाविलम्पोऽर्थ । केचित् 'तस्यैव तार वधू ' इति पठन्ति । तेन चान्वय. मुखावहो न भवति । यहुक्तम्-'वाश्य यनाभिमत परस्पर सव्यपेक्षवृत्तीनाम् । समुदाय. शन्दा. नामेरपराणामनाराहः ॥ अन्यूनाधिश्वाचासत्रमपुष्टार्यशब्दचारुपदम् । क्षोदक्षमम- क्षुग्ण मुमतिर्वाश्य प्रयुञ्जीत ॥ उक्त हि-अभिहितान्ययवादिनां मते सामान्यरूपाणा पदार्यानामाराहायोग्यतासनिधिवशालरस्परससर्ग पदाव्यतिरिक्तो वाक्यार्थः प्रकाशते' पर अपस्पशपदिनां पते. तु वास्योपदेश यर्नु न गुज्यते । व्यायामाप- भारात् । यदुराम्-'मोऽमिगोपि दीदीघा व्यापारः शब्दस्य' इति । शब्दश्तेरन. १. 'तस्थानिमात्र वधू.' इति महारदीपिया. २. 'चपटे' इति नारदीपिका. ३. 'मिधानि' इति गदारदीपिका.

·अमरुशतकम् । १९ न्तर यापानथा गम्यते तावता शब्दस्यामिथैर व्यापार इति चेत्, प्रष्टच्या यूयम् 'मा- मण, पुनस्त जात कन्या ते गाभणी' इत्यादी हपशोकादीनामपि [न] वायत्वम् । स्माच लक्षणा । रक्षणोयेऽप्य दोर्षदायाभिधान्यापारमेव प्रतीतिसिद्ध । जाया च पतिथ दपती । उत्तरपदाधिकारे जायाशब्दस्य जमावो दभाव निपात्यते । दुर्गसिंहा- चायस्तु जदशब्दी जायासमानार्थाविति मन्यते। शुमादयस्तु हारिणा भवनेषु भव- न्त्येव । यदत्तम्-'क्षागुपदयोगमेषकुकुटरावस्युद्धविधिशुक्शारिकाप्रलापनम्' इ. त्यादि । दाहिमनीजमेव परागसदृश भपति न तु परमिन्याशदा यदि भवति तदा 'दाहिममृपानीजन' इति युक्त पाठ । वामन्धनमित्यन कारणे कार्यापचार । तेन मुराबन्धनमित्यर्थ । अन्याऽपि य परममाझाटन करोति तत्य बन्धन विधीयत इत्यु- तिरेश । कपिर्वता । रजया व्यभिचारिभान पुष्ट सभोगङ्गार । पमरागराकरे दाहिमयीजमान्तिरिति भान्तिमानरकार । यटुक्तम्-वस्तुविशेष पश्यनवगच्छदन्य मेव तत्सदृशम् । नि सदाह यस्मि प्रतिपत्ता भ्रान्तिमान्स इति । यथा- पाल्पति त्वयि वसुधा विविधाध्वरधुमशालिनो कभ । पश्यन्तो दूयन्ते घनसमयाशदिनो हसा ॥' पाचिन्मानिनी मन्यूरतायेन नायर प्रति सोहुण्ठमभिपते- अज्ञानेन पराङ्मुखी परिभवादाश्लिप्य मा दुखिता वि लव्ध शठ दुर्नयेन नयता सौभाग्यमेता दशाम् । पश्यैतद्दयिताकुचव्यतिकरोन्मृष्टाङ्गरागारुण वक्षस्ते मैलतैलपट्दशनलैर्वणीपदैरङ्गितम् ॥ १७ ॥ हे रिता, या किमुपार्जितम्, अपि तु न किमपि । तिं कुर्वता । मदालिगनरूपेण दुनयेनात्मन सीमाग्यमेतामयोग्यामरस्था प्रापयता । किं कृत्वा । अन्यागनासगमरक्ष- णात्परिमाा खितामनभिमुसीमाभिष्य। केन । अज्ञानेन । कोऽ । यस्या समनुरक्तस्त- द्रमेण । कोदशी सौभाग्यदुरवस्थेत्याह-पश्यतदिन्यादि । वर्तते। कि तत् । तव वक्ष । कीदृशम् । मटतेलपङ्कशनर वणीपदरहित लाञ्छितम् । किविशिष्ट पूर्वमासीत् । दयिता- पुचव्यतिरोन्मृष्टागरागारुणम् । वल्लमास्तनयोर्व्यतिकरण सबन्धेन प्राजितो याङ्गग- गस्तेनारुणम् । अन दयिताया आमामहो दुनयादार । तेन 7 तया निपात्यो ऽसीति व्यहगम् । परीतिनियाया वाक्या एप कम न तु वक्ष । नदि वक्षस्तै पश्य त्युत्तिर्भवति । अपि तु वक्षस्त्वमिति । इय र नाराि ऋतुम्नानोन्मुपी । अन्यथा तरपहादिप्रयाग मारापनिबन्ध तनमयता छान्दसानामेव सुपर । तस्मिन्नेगावसरे नायरेन नूनमा याङ्गनासद् त । इर्ष्यामानागमो विप्ररम्भ । आलिङ्गनेन स्पर्श नात्मा सभोगोऽपि नि स्यादिति च न । परस्परानुरयाभावात् । न चा प्रती तिरपि नास्तीति वाच्यम् । परामुपयापि नान्योऽयमिति पताते । योत्तरचरिते १ व्यतिारासताह' इति द्वारदीपिका २ मम तर पदमरिन' इति ङ्गार- दीपिया ·२० काव्यमाला। सीताया वा प्रेषिताया शम्यूा हत्वा प्रतिनिवर्तमान यानि दयितया मह पूर्व निषेति तानि गोदावरीपरिसास्थानानि तानि दृष्ट्वा मूरितो भागीरथीप्रभावाददृश्यप्तीतारगति न्दस्पर्शमासाद्य साहादोच्चासो राम -'हन्त भी स्मितत् । आयातन नु हरिचन्दन परवाना निप्पीडितेन्दुररकन्दलजो नु सेर । आतप्तजीविततरो परितर्पणो मे सजी- वनौषविरसो नु हृदि प्रसिक्त ॥ स्पर्श पुरा परिचितो नियत स एष सजीवनश्च मनस परिमोहनश्च । सतापन सपदि य प्रतिहत्य मोहमानन्दनेन जडता पुनगतनोति ॥' उत्त च-'अभ्यासादभिमानाच तथा सप्रन्ययादपि । विषयेभ्यश तत्त्वना पिदु प्रीति चतुर्विधाम् ॥ प्रोति साभ्यासिमी ज्ञेया मृगयादिषु कर्मसु । अनभ्यस्तेष्वपि पुरा धर्म- म्बविपयात्ममा ।। सरल्पाजायते प्रीतिर्या सा स्यादाभिमानिकी। नान्योऽयमिति यन स्यात्प्रतीति प्रीतिमारणम् ॥ तत्वत कथ्यते सापि प्रीति सप्रन्ययात्मिा । प्रत्यक्षा लोक्तः मिद्धा स्यात्प्रीतिविषयात्मिा । प्रधानफ्लभूता सा तदर्थीश्चतरा अपि ॥' एकत्रासनसस्थिति परिहृता प्रत्युद्गमारत- स्ताम्बूलाहरणच्छलेन रभसाश्लेपोऽपि सविनित । आलापोऽपि न मिश्रित परिजन व्यापारयन्त्यान्तिके कान्त प्रत्युपचारतचतुरया कोप. कृतार्थीकत. ॥ १८ ॥ गृहागत प्रिय प्रति विदग्धयानुत्तिरूपाटुपचारादेव कोपश्चरितार्थता नीत । यतो दृरादेवाभ्युत्थानादेवस्मिन्पीठे उपवेशन यक्तम् । ताम्बूरस्य वोटिकाया आहरण तद्व्या. जेन रमसालिङ्गनमपि सम्यग्विग्नितम् । सखीप्रभृतिपरिजन सविध नियुञ्जानया वाडिय- श्रणमपि न कृतम् । मीरितमरमार । यदत्तम्-'तन्मीलितमिति यस्मिन्समानचि. देन कोपहषादि । अपरेण तिरस्त्रियते नित्यनागन्तुना वापि ।।' यथा---'मदिगमदभर- पाटरस्पोरतरोचनेषु वदनेषु । योपो मनस्विनीना न लक्ष्यते कामिभि प्रभवन् ।' साहित्यादरा नायिश प्रगल्मा ॥ दृष्ट्वैवासनसस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- देवस्या नयने निमील्य विहितक्रीडानुबन्धच्छल । ईपद्वक्रितरंधरः संपुटकः प्रेमोल्छसन्मानसा- मन्तीमलसत्यपोरफटका घूताऽपरा चुम्बति ।। १९ ॥ एमनोपविटे द्वे प्रियतम दृष्ट्वा पृष्टदेश मप्रयलमागन्याच्या रोनने प्रोटानुसन्ध. घानेन मुटगिरका दक्षिण नायर इतरा नुम्यति । यथभूत सन् ! यथा द्वितीयो न १ मति' इति भारदोपिरा २. 'ताम्हटानयनच्छरेन' इति भारदीपिका ३ 'मग' इनि महारदापिरा. ४. 'पिधाय' इति गहारदीपिरा ५ निर्यग्यक्ति' इति महादीरिता ६. 'मग्रमो' इति महारदापिका - - ·अमरुशतकम् । नातीति मनामितीवः । पुन कोश मोमाश्च । ता मिश्रियम् । प्री गुरम - तमम् । पुनः माहगान् । मत्तानेर चिनयन्ततिहामरसदहमायाम । यम्घा नये मुटिने मा रोटा । तम्यामपि नायरम्य प्रोनिरस्त्यैत्र । यत-दक्षितम्या मह दयः' इति वचनाम्यामपि नायितरा हदीन मट व्यवहरति । तम्माद्विहितकादानु- कधग्छर इति योऽप लगद म गुम्मिननायिकाक्षरव नारी न पुनर्वास्नवेना श्रीमन्येन प्रथमा प्रयममेव ममाविता, द्वितीम्या च समुद्रभानुम्बतारमा म- মানারা নিশ্বনাথ থিসা আবি. দূলবিদা ব বিয়িন্না- निप्रतिपादनादेव पूर्वस्या दाक्षियमानाटपचार येतन रोगी नासियों प्रियतम दत्युनत्वात् । विशेोऽटमा । यदुनाम्-'पान्यकुर्वाणो युगपत्कर्मान्तर घ कुर्वीत । समापनी वियोऽमा विशेषाऽन्न ।' चगणपतनप्रत्याप्प्यानप्रमादपरामे निम्रतक्तिवाचारेत्युक्त रुपा परुपीटते । ब्रजति रमणे निःश्वस्याचः स्तनार्पितम्तया नयनमलिलटन्ना दृष्टिः मम्वीप निपातिता ॥ २० ॥ ययाचित्रलदान्तरितमा, मनीपु रम्निा । काया। नयनमच्चिमा । विशिष्टया । उनि अन्य म्ननविनिहितहम्नया । मति । दप्ति गच्छनि मति । कुतो नोर्गच्छनीन्याह-चरणपतनम्म यमिरामग्ण तेनाइल्यामादे । पुन कीहो । नि- गृहशटचनियमिहिने । पुनरपि पिविलिष्टे । बुधा कांगता यावनीने । 'अपमा- निनश्च नायाँ रिज्यते य म टरका दति बपनादन्यन गलतो नायरम्य द- क्षिणतम् । म्ननापितहम्नति हृदयमतापम् मयाविशेष । नानसटिलन्टनैति मनीवर प्रतिनिधानमूचिया दीना दृष्टि । यदुनन्-'अयम्नोत्तापुग उजताग लाविता । मन्दमचारिणा दृष्टिीनति पम्किी ।' ल्या गाढतरांवनहवमनप्रान्ता किमयं पुन- मुम्वाक्षी स्वपितीति तत्परिननं वर प्रिये पृच्छति । मातः स्वतृमपीह पारयति मामित्याहितकोपया पर्यस्य म्वपनच्छरेन शयने दत्ताऽवकागस्तया ॥ २१ ॥ तया नायिस्ता मायने शव्यायामागता दत्त । अयोधिाम्सात्विा। परि- त्या नावानच्छरेन। आदिनोयोग आदित.ोग या क्यमिति । हे मान , १ 'प्रयाम्ब्यानान् नि गृहारदाता, ..टक्सा' दात महादारिका. ३. 'म्ननादित इति शादीपिरा. ४. किमा' दति शहादीविरा. ५. 'अवनद्ध' पनि हाम्दारिमा. ६ 'मुनिमपाद लम्पनि ममन्यागेपित दाताग्दीपिका ·२२ काव्यमाला। निद्रातुमप्यत्र स्थाने निधति । क सति । प्रिये पर्यनुयुजाने सति । यम् । प्रियाया परि जनम् । कथम् । स्वैरम् । 'मन्दस्वच्छन्दयो स्वरम्' इति वचनाम्मन्थरमिन्यर्थ । द्विक मकलेन पुनरिति पृच्छति सति । इतीति रिम् । मि पुनर्विलाक्षी पटिसूण निविदा नियमितसिचयान्ता निद्रायते । अत्र गाढतरनितम्मवस्त्राश्चर पहनाभ्यसूयागर्भो रम्भा स्तम्भाभिरामोरुकाण्डस्पर्शील्पपर्यवसायी भणितेरल्लेख । इय च साइमहरल्सचेष्टा- विशेपैलेम्बितपक्ष्मीचनाचरा मदनमदविप्लवतामनुभवन्त्यासीत् । न पुनर्वास्ती नि द्राम् । यदि वा मृपा मुप्तिरियम । यदुत्तम्-'सापि भावजिज्ञासार्थिनी नायरस्यागम नकाले मृषा सुप्ता स्यात् ।' अत एव मन्दमपि प्रियस्य प्रश्नवचनमश्रीपोत् । मात स्वप्तुमपीति मात शब्द स्त्रीणामुक्तिमाने । सूक्ष्मोऽलकार । यदुत्तम् -- इनिताकारर. क्ष्योऽर्थ साक्षम्यात्सूक्ष्म इति स्मृत ।' यथा-कदा नौ सगमो भावीत्यापीणे वक्तुम क्षमम् । अवेत्य कान्तमबला लापद्म न्यमील्यत् ॥' काश्या गाढतरेत्यादि सभोगनर्म। यथा-'सालोए विअ सूरे परिणो घरसामिअस्स घेनूण । णेच्छन्तस्स वि पाऐ धुवइ हसन्ती हसन्तस्स ।।' एते च नर्मभेदा । वैदग्ध्यमोडित नर्म प्रियोपच्छन्दनात्मकम् । हासेनैव सशृङ्गारभयेन विहित त्रिधा ॥ आत्मोपक्षेपसभोगमानै शृङ्गार्यपि विधा । शुद्धमद् भय द्वेधा नेधा वाग्वेपवेष्टितै ॥ सर्व सहासमित्येव नाथदशधोदितम् ।' मात स्वप्नुमपीत्यादिना आत्मोपक्षेपनर्म । यथा-'मध्याह्न गमय त्यज श्रमजल स्थित्वा पय पीयता मा शून्येति विमुञ्च पान्यविवश शीत प्रपामण्डप । तामेव स्मर घस्मर- स्मरशरनस्ता निजप्रेयसी वञ्चित्त तु न रञ्जयन्ति पथिक प्राय प्रपापालिका ।।' एकस्मिञ्शयने विपक्षरमणीनामग्रहे मुग्धया सद्य कोपराङ्मुख ग्लपितया चाटूनि कुर्वन्नपि । आवेगादवधीरित प्रियतमस्तूप्णी स्थितस्तैत्क्षणा- न्मा भन्म्लान इवेत्यमन्दवलितग्रोव पुनर्वीक्षितः ॥ २२ ॥ क्याचिन्मुग्धया प्रियतमस्तकारमेव परामुख यथा भवन्येवमवज्ञात । किं कुर्वनपि । चाटूनि दुर्वमपि रालनवाश्यानि वाणोऽपि । तथाभूतोऽपि यस्मादयधोरित । आवे- गात् । तस्य रक्षणम्-'आवेग' सभ्रमोऽस्मिनभिसरजनिते शननागाभियोगो त्रासा पासूपदिग्धस्त्वरितपदगतिवर्षजे पिण्डिताग । उत्पातात्यस्ततागप्वहितहितकृते शोष हर्षानुमावा यधूमाराक्ष परिजमनुभयस्तम्भम्पापसारा ॥' अघ्र सपलीनामन. हणमेवादितम् तत्कत आवेग रिरिशिष्टया । ग्रपितया । सति । एक्स्था शव्यायां मपलानामाधारण मति एकस्मिायने प्रस्तुतायो रतिपत्ता विपक्षम्रीनाममह दलेर , 'मारोर एसूर्य गृहिणा गृहस्वामिना गृहीला । अनिच्छतोऽपि पादी धावति हमती हमत ॥ इति म्या २ 'पगहनुपरपितया' इति महारदीपिसा. ३ तरक्षण' इति भारदोषिरा ४ 'गुम' इति शारदोपिया ·अमरूशतकम् । न, भारे तु विपरमानामहे भूतावित प्रद व अहे। मन त नारिकार आ। मुग्पाय तोप्रे कोर परिहरन्नोति। न मोरितः, अपी- रमहोत्तूनों स्थित बन्ना भून्यन इति द्रुतमेव वेगविगतरूपर क्या नाचेर पुतलोकितः । मनोनयमावलोदरः । पत्तन-भारत सन्तिरदद. मापः सल्ला दया। सारक्षात्र शनि कुर्वकोयनेन तन । बहुदन्-- कातु कुस्लो कावार शाटकारः । अनंतनोऽवि नारोगा चित्तनाक्षेत्र विन्दति ॥ चपाल- खरच वारनिराजाररनानो मुदेवल-दाने नाति नाचित प्रभूषा पाद- महार इति मुन्दारे नालि दूये । उसकटोरपुलकासकामाखरने दर पर ननु मा सपा में ॥ मीनियनेनोसामात्र चयन इवेन्यत्रकारम गोजरे मा मदिति प्रतिस्पः। घांनाना नरिमन्नावशे दनामा ननाः। "मियर छ'इन्चनेन स्टो नारामा-भान्साकाशनादिनाकर्ष सहा दाश्प्यनेन प्रापिट भुजप्रन्धिरनवः । तदेतज्ञावक्षेतमधुनपनहुवचविरे- पानी स्मिार न तसो मे गाते ॥' मृदुकोश मुग्धा नारिका । एकस्मिन्शयने पराबुलाया वोतोत्तरं तान्यतो- रेन्योन्यं हृदयत्यितेऽप्यनुनये मरुतोगौरवम् । दंपत्योः शनकैरपाङ्गबलनान्निश्रीभवचक्षुपो- भनो मानकालः सहामरभमं व्यावृत्तकमब्रहः ॥ २३ ॥ दपयोः मनमानान्दोमा विविविधः। सहानरमत या मायेव च्यादिनः कमायो स स तथा । भने मान्करहेकामहः किन नित्त भानोदिति हेनो- चीन इाते महशिष्टस्येव मानन्लोरेद विशेषान् । केवडे मानकल्हे कन्टमहस्ता- ननवाद । केन प्रमेा मन इत्याह-कस्लिनित्यादि । एकलिमपने तर किमिन्येव कृतनिनादिरहामानामनगन्युत्तरानि स्त्र दोनोत्तर यथा नरदेव ताम्तोः । उत्तावर एल क्य जात इत्याह-परामुखतया । पुनः क्पभूतः। पर- सर वित्तस्थिनगर तादनसारे गौरव तरक्षतोः । स्व स्व राघवमासनानगर- सर्प । अथ च मानभइहेवा विरेशमाह-पुनः कोरोनोग्लो रोचना- परविर्तनेन सस्टमानथ्योरिति । प्रनयनानामनिग्नक रूनामा सभो. मा 'एक्वाननन त्यति-'इदरम्यान श्वेक पाटो कविता । 1. 'अन्योन्दस्व होदे विने' इति महारदीकिा. २. 'तहानग्मतन्यारत्तान्त- प्रहन्' इति धारदोषिया.

·२४ काव्यमाला वस्मात्तमद्य विमना इव लक्ष्यसे इत्यादि केनचित्पृष्टः कश्चिनायक कान्ताप्रणयमा- नचेष्टामाचटे-- पश्यामो मयि कि प्रपद्यत इति स्थैर्य मयालम्बितं कि मा नालपतीत्ययं खलु शठ कोपस्तयाप्याश्रितः । इत्यन्योन्यविलसदृष्टिचतुरे तस्मिन्नवस्थान्तरे सव्याज हसितं मया धृतिहरो बाप्पस्तु मुक्तस्तया ॥ २४ ॥ पश्यामस्तावदिय मयि स्वय कीदृशीमारपनादिप्रतिपत्तिमुपत्रमत इत्यपेक्षया मया निर्व्यापारप स्थितम् । एष निश्चयन मितव यस्मान्मा न भाषत इति मनमि विभाव्य तया कोप स्वीकृत । इत्यमुना प्रकारेणान्योन्यस्य या विरक्षा दृष्टिस्तर चतुर यलो. पप्रसादरूपाया अवस्थाया मध्य तस्मिन्मया सप्रतिपत्तिप्रत्तेन स्मिपि मिथ्र्यवोद्भाव्य हसिनम् । तया पुनईतिहरो याप्पस्यक्त । धृति हृतवान् । 'पचादिभ्यश्च' इत्यच् । अ. धृति सूचितवानिय । नहि याप. प्रथममुत्राद्य धृति जहार । अपि सतिसमनन्तर- मुरपनो नायास्य धृति हतवानिति चेत, मैवम् । मानिनीमानस्य प्रत्युताशुमोक्षान्तत्वात् । "परयाम' इत्यत्र 'पश्येयम्' इति पाटो युक्त । मयीत्येकवचनव्यपदेशात् । ' मा नागपतीति' इन्यनिशब्दोऽस्थाननिवेशित । शठशब्दानन्तर प्रयोजनीयतात् । अन्यो। न्यविरक्षष्टिचतुरे तस्मिन्नवस्थान्तरे' इत्यत्रावस्यान्तर चतुरताधिकरण भवितुमदाता मरस्लमबद्ध मिथुन रक्षति । ता विरक्षा दृष्टिं तदेवावस्यान्तर जानाति न पुनरन्य पोपीति घटेरनिर्वचनीयव चान प्रयोजनम् । प्रणयपहुमानरारिता मुग्धा नायिरा॥ पभ्यापि विरसम्भसमावितस्याप्रे मारतो पति- परिम्लाने माने मुमशशिनि तस्याः परभृते मयि क्षीणोपाये प्रणिपतनमानेक्शरणे । तया परमप्रान्तपनपुटनिरदेन सरमा प्रमादो बारेण स्तनतटविशीर्णन रथितः ॥ २५ ॥ या प्रमाद. पवित । अनुमानेन प्रतिदित इयर्ग Irrfe. न मानमनिस्दैन । पश्मशालारजीतगो. तर शिक्षा अा. पानमामि रईन। गतु नितारन । भारोटमा. বাসা নাগৰি । মামিমা - দুশ নাশিশয়। भार मा रामाप । भर लगागा पागोजाननयोग TAINMENT २ मा । शोपियान. 1.मनपापा'माता. ३ तता गुट' ·अमरुशतकम् । २५ प्रतिपादकः । तटशब्दः स्तनयोः परिणाहं द्योतयति, विशीर्णशब्दस्तु काठिन्यम् । अन्यथा कयं वाप्पः कणशो विशीर्णतां व्रजेत्। अनुनयेन मानो गत उत स्वयमिन्याह--- तस्याः परिम्लाने माने अपराधातिशयात्पूर्वमनुनीयमानापि प्रसाई कथमपि न चकार पश्चाद्यथा कश्चित्तीनं रुदनिवारितोऽपि न निवर्तते किं तु परिश्रान्तः स्वयमेव, तथा तस्या मानः स्वयं शिथिलो पभूव । अत एव विषादद्योतकं मुखरशिनि कधृत इति । अर्यवशाद्विभक्तिविपरिणामेन तया करघृत इत्यर्थः । परिम्लानता कुसुमादिषु प्रसिद्धा अमूर्ते माने स्खलद्गतिः स्वसंबद्धं शैथिल्य लक्ष्यति । व्याचं चात्र चमत्कारेण फेवल. मनुमेयं गूटमेव । यथा-'मुख विकसितस्मितं वशितवक्रिम प्रेक्षितं समुच्छलितविभ्रमा गतिरपास्तसंस्था मतिः । उरो मुकुलितस्तनं जघनमंसवन्धोद्रं यतेन्दुवदनातनी तरु- णिमोद्गमो मोदते ॥ न केवलमेवं सति, अन्यच्च मयि क्षोणोपाये । ननु पण्णामुपायर्यानां मध्ये प्रणतिरस्त्येव । तत्कयं 'क्षीणोपाये' इत्युक्त्वा 'प्रणिपतनमात्रैकारणे' इत्युक्तम् । गुक्तमैवैतत् । परमिदं प्रणिपतनमुपायतया नारब्धम्, किं त्वनन्यगतिकत्येन । अत एव मानच्अन्ययः, शरणशब्दप्रयोगश्च । मुखशशिनीति काच्यालंकारो रूपकम् । नाघ्या- लकारः कोपकालुप्येऽपि माधुर्यम् । यदुक्तम्-'यौवने सत्त्वजाः स्त्रीणामलंकारास्तु विंशतिः ।' मावहावहेलास्नयोगजाः। शोभा कान्तिदीप्तिर्माधुर्य प्रागल्भ्यमौदार्य धैर्यमि- त्पयनजाः सप्त। 'लीला विलासो विच्छित्तिभ्रमः किलकिचितम् । मोडायितं कुमितं विव्योको ललितं विहतम् ॥' इति स्वाभाविका दश । अनुल्वणवं माधुर्यम् । यथा- 'सरसिजमनुविद्ध शैक्लेनापि रम्यं मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मी तनोति । इयमधिक- मनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डन नाकृतीनाम् ॥ तस्याः सान्द्रविलेपनस्तनयुगप्रश्पमुद्राङ्कितं कि वक्षश्चरणानतिव्यतिकरव्याजेन गोपाय्यते । इत्युक्ते व तदित्युदीर्य सहसा तत्संप्रमा? मया साश्लिष्टा रमसेन तत्सखवशात्तस्याश्च तद्विस्मृतम् ॥ २६ ॥ सा मया परिरब्धा । किं कृता । व तदित्युदीर्य । या तरसान्द्रविलेपनम्, अपि तु न वापीत्यर्थः । किं कर्तुम् । वेगेन संप्रमाष्टुं तदेव विलेपन स्वयलम प्रोन्छितुम् । विले- पनप्रोञ्छनमेव केवटमधिकृत्यालिदिता, न तु प्रीत्येन्याह-रमसेन हर्षविशेषेण । क्क सति । तया इत्युक्ते सति । इति किम् । किमिति चरणप्रणामसंपन्धच्छद्मना हृदयमपद्- यते । किंविशिष्टं वक्षः । तस्या यद्धनश्रीखण्डादिविलेपनं स्तनयुगं तस्य प्रष्टमालिङ्गन तेन विलेपनमयी मुद्रा तया लाञ्चितम् । अन्यदपि यन्मुद्रालाञ्छितं निधानादिक भवति तत्प्रयलेन गोपाय्यते। व्यतिकरव्याजनेति व्याजशब्दस्यायमीर्पोद्योतकोऽभि- १. 'स्तनतट' इति ऋदारदीपिका. २. 'गोपायते' इति शृद्धारदीपिका..३. 'त- न्या च' इति भृङ्गारदीपिका. ४ ·साव्यमाला । प्राय । तत्मियतमास्तनविलेपनलाञ्छितस्य वक्षसो रक्षण तर महत्प्रयोजनम्, चरणा नतिव्यतिरस्तु मिथ्यारम्भ इति । यद्यपि तस्या इति पदस्य स्तनयुगपदेन सह सब न्धस्तथापि वक्ष पदेन सह सरन्धविधायको भिनविभत्तिनिदेश उचित । तस्यात आ- धीन तव हृदयमिति प्रतीते 1 आशिष्टापि मान तत्याज न वेत्याह-तस्याश्य परिरम्म सुसवशात्तद्विलपन विस्मृतम् । चशब्दस्तुल्यकारताप्रतिपादनार्य । यदैवालिहिता तदैव कोपकारण विस्मृतवतीति प्रीतिप्रार्य अत्र कोपस्य शान्तिरित्यत्र मावशान्ति । ईया- मानात्मकविप्रलम्भारम्मपर्यवसित सभोग । नायको वत्ता पूर्ववत् । पिहितमलकार । यदुत्तम्-'यनातिप्रारतया गुण समानाधिकरणमसमानम् । अर्थान्तर विदध्यादाविर्मू- तमपि तरियहितम् ।।' 'व्यत्तागा वितथो धृष्ट' इत्यनेन धृष्टो नायर । माननर्म चैतत् । यथा-'तदवितथमवादार्यन्मम व प्रियति प्रियजनपरिभुत्त यहुकूलं दधान । मदधि वसति मा गा कामिना मण्डमधीजति हि सफलत्व वभालरोकनेन । त्व मुग्धाक्षि विनय पञ्चलिक्या धत्से मनोहारिणी लक्ष्मीमित्यभिधायिनि प्रियतमे तहीटिकासस्टशि । शय्योपान्तनिविष्टसस्मितसखीनेत्रोत्सवानन्दितो निर्यात शनकैरलीकवचनोपन्यासमालीनन ॥ २७ ॥ अलीरवचनानामुप यासो यन तद्यथा भवत्येव वयस्याजन शनकानर्गत । कि- विशिष्ट । शय्योपा तेत्यादि । कान्तशय्योपान्ते [निविटा] या सखी नायिरा तस्या नेनारसवेन प्रमुदित । क सति । कथुरियाया वीटिकासस्मृशि प्रियतमे इत्यभिधायिनि सति । इतीति रिम् । हे विद्वाक्ष, ल क्चुरि काम तरेणैव रमणीया शोभा दधासि । अन मदनारमलाचना दृष्ट्वा प्राम्यतरभद्गीभणितिप्रक्रमेण रिरसु कामी मुग्धाक्षीति ससुधे । सन्या कथुरियायामसान्दर्यस्य प्रत्युत पिधान भवतीति विनवेत्येवकारस्य तात्परम् । कलिका चेय दाक्षिणात्यचौरियारूपैव । तस्या एव प्रथनपदायें वोटिका- व्यपदेश । अन्यत्र कपातनिम्त्यवमादय । मवतीप्वप्युपविष्टास्वयमेवविध चेष्टत इति सरत्रहतस्मिताया नायिकाया ससीजन प्रत्यवलोपनमानमेव नेत्रोत्सव । ननु स्पर्श- गुसन नयननिमौरन नायिराना प्रसिद्धम् । यदाह कालिदास -- मधु द्विरेप दुगुमर. पाने पपी प्रिया स्वामनुवर्तमान । गहेण च स्पर्शनिमीलिताक्षी मृगीमाण्डयत कृष्ण. सार ॥ इत्यादिपु तिययसभागऽपि तदव भाध्यम् । तस्यमय विस्परदृष्टिता व्या. न्यायते । अयाच्यते-नहि सामामेर नायिकाना स्पर्शमुखन रापननिमारन स्पृह. पापम् । प्रा नायिरानामेवापवर्ण्यमानत्वात् । ता हि सुरतारम्भ एवाचेतना भवन्ति । इयं च मध्या गयिया । मुग्धाक्षीति मदनारसाचनेति पान्त प्रन्यनभियोगिलात् । १ 'वेणिका' इति महारदीपिका २ वध' इति महारदीपिश ३ मा 'तना' इति तद्वारा हिन्दाभागशदी. ima ·अमरुशतकम् । २७ यटुक्तम्-एवमपरेऽपि वीटानुपहता स्वयमनभियोगमारिणो मव्याव्यवहारा भवन्ति । यया 'स्पेदाम्भ कणिकाचितऽपि वदने जातेऽपि रामाद्गमे विसम्मेऽपि गुगै पयोधरभरो त्वम्पेऽपि पृद्धि गते । दुर्वारस्मरनिर्भरेऽपि ददये नपामियुक्त प्रियस्तन्वद्या ठरेश- वर्षणधनाशेपामृते एन्धया ।' सद्भावरह सहचरीगा परस्परसीमाग्यसाक्षात्कारेणा- हादा भवतीयालीजन आनन्दित । कविता । विनव कझुटिस्या घत्से मनोहारिणी लक्ष्मीमित्यनेन विभावनालार । यदुत्तम्--'सेय विभावनास्या यस्यामुपरभ्यमान- ममिधेयम् । अभिधीयते यत स्यात्तलारणमन्तरेणापि ॥' अत्राशस्त्याक्षिप्तो रिर- सालक्षणोऽर्थ कविना सखीजनसव्याजगमनात्मिक्या स्वाक्त्या भूयोऽपि व्यजित । यदु- सम्-'शदार्थशात्याक्षिप्तोऽपि व्यङ्गयोऽर्थ कविना एन । यनापिनियते स्वोरत्या सान्यवारकृतिलने ॥ यथा- अम्वा शेतेऽत्र वृद्धा परिणतवयसामग्रणीरन तातो नि शेषागारमश्रमशिथिलतनु कुम्मदासी तथान । अस्मिन्पापामेका कतिपयदिवस. प्रोषितप्राणनाथा पान्यायेत्य तरुण्या कथितमवसरव्याहतिव्यानपूर्वम् ॥' मनोहारिणी रश्मीमित्यनेन शोभा नाम नाश्यालगार –'पोपभोगतारुण्य शोभागाना विभूषणम्।' यथा--'ता प्रामुखों तत्र निवेश्य बाला क्षण व्यसम्मन्त पुरो निषण्णा । भूतार्थशोमा- द्वियमाणनेना प्रसाधने सनिहितेऽपि नार्य ॥' मुग्धाक्षीत्यनेन कान्तिध–'मन्गयाप्या- यिता छाया सेव कान्तिरिति स्मृता' ।। यथा मान त्याजिता सती तत्कालमवलम्व्यमानेष्यातिरसेण सयुज्यमाना रद्दसि रमणे रतिरमणरहस्यसर्वस्वमु मुद्रयति न तथा नियमेवेन्यनुसवाय सखीमि प्रणयमान शिक्षिता सती ता प्रति शचिदाह- भ्रूमङ्गे रचितेऽपि दृष्टिरधिक सोत्कण्ठमुद्दीक्षते रदायामपि वाचि सस्मितमिद दग्धानन जायते । कार्कश्य गमितेऽपि चेतसि तनू रोमाञ्चमारम्बते दृष्टे निर्वहण मविप्यति क्थ मानत्य तस्मिञ्जने ॥ २८ ॥ सोचनगोचरे सति तस्मिझने मानस्य निर्वाह क्य भविष्यति अपि तु न क्यमपि । तस्मिनित्यनिर्वचनीयम्मकारे जन इत्य(न्तरमप्रमितलेन माणेश्वर इन्यर्थ । नहि कृत्रिमरुपायैरयुतसिद्ध वस्तु निहोतु शक्यते । तदन क उपाया कि च वस्त्विन्याह- भ्रूमह इत्यादिना । एवमेव तावत्प्रियतम दृष्टि सोवण्यमुद्रीक्षते । भ्रटिकारिल्ये नारित पुनाघिर सोसण्यमुदीक्षत । यया कतिपक्षी बटालारेण रुध्यमान कर- कथमप्युटीय यनत्यो भवति तय गला रमते । अभिनातेऽपि वाचयमले ममद दग्ध मुग्न सस्मित मवति । पिधारे दग्धतरादय शब्दा प्रयज्यते। अप च तेन सार्धमा रापनम तोणाप्रयोजनमानन दग्धमा । काठिन्य गत इन्चैव न, अपितु रिन्य गमिते । तथाभतेऽपि मनमि तनु पुटर भर्ति । अपच प्रिय पाटि न गमिते ·काव्यमा। 1 चैतमि तनु तनु स्वे (१) कृशेत्यर्थ । तस्मिन्दृष्टे मानस्य कथ निर्वाही भविष्यति । पोऽथ -मया भ्रूभगादीनि दुपराणि कृतानि परतु न मानो निट । तस्मादत पर मानार्थे यत्नमपि न करिष्यामीति प्रीतिप्रापा भविष्यत्या व्यज्यते । उत्तरयलाक्षे पारसारी॥ सा पत्यु प्रथमेऽपराधसमये सख्योपदेश विना नो जानाति सविभ्रमानवलनावक्रोक्तिससूचनम् । स्वच्छैरच्छकपोलमूलगलितै पर्यस्तनेत्रोत्पला बाला केवलमेव रोदिति लुठलोलोदकैरश्रुभि ॥ २९ ॥ सा बाला भर्तुळलीकप्रस्ताव केवल रादित्येव। कीदृशी । रम्बितपक्ष्मलोचने दीवरा। कैर्विशिष्टा । अश्रुभि । कथभूते । निर्मलापोल्योर्य मूल नेनयोरधोभागस्तन क्षरित । पुन किंविशिष्टै । लुठल्लोलोदक निमेपार्धपद्धपि दुजालतया लुठत्पतनशीलत्वेन लोट मुदक येषां ते । पुन कीदृशै । नरन्तयण प्रथममेवोन्मृष्टकजरवात्स्वच्छै । अथ वा ईघ्यामानेऽप्यनुप यस्तवनोक्न्यादेनायिकाया स्वच्छतानुमापदं । उपचारेणाश्रु भिरपि स्वच्छ । ननु किमिति रोदित्येवमुलुण्ठनादिकमेव किमिति नारभत इत्याह- नो जानाति । किं तत् । सविभ्रमानवलनावनोक्तिससूचनम् सहेल भ्रूक्षेपादिभिरगवल- नादिभिरमृजभणितिभिश्चापराधस्य सम्यगनुमानम् । तदव किमिति न वेत्तीत्याह- सख्यापदेश विना सख्येनोपदेश अर्थात्सख्यास्त विना । अत्र तावत्कवि प्रायस्तटस्पो वक्ता । सेति पद च दूतीदूतप्रभृतिकस्य रतिवासनालिहितात करणस्य वा वस्तुयुज्यत, न तु तटस्थस्य । तस्मात् कान्तस्य प्रथमऽपराधसमय' इति पाठा युक्त । अथानुरत एव वक्तास्तु । मैवम् । पत्युरित्यनुपपनत्वात् ॥ काचिदन्यनायिरानुरक्त नायक प्रति नूते- भवतु विदित व्यर्थारापैरल प्रिय गम्यता तनुरपि न ते दोपोऽस्माक विधिस्तु पराङ्मुख । तव यदि तथारूद प्रेम प्रपन्नमिमा दशा प्रतितरले का न पीडा गते हतनीविते ॥ ३०॥ हे प्रिय भवतु अनुनयोपरमैरारापैरास्ताम् । योऽर्थ ---शात तव स्वरूपम् । प्रसाद- नमत्तस्यापि मगरम यासत्तिासि यव च्छाया याद्याकारण दाक्षिण्यमात्रमेतत् । अत एव व्याप पूर्णताम् । लदधीन मे जीवितमिन्यादीनामालापानामर्थस्य विगतलाडा- थता । तस्माधव प्रतिभासते तव गम्यताम् । नहि प्रियस्य समाहितप्रतिपय रतु . "प्रामाणगापगधममय' इति गमारदापिका २ रोगस' इति हार- दीपिरा ·- अमरुशतकम् । युज्यते । अस्मिन्प्रेमवेशसे तव स्वल्पोऽपि दोषो नास्ति । अस्माकमेव दैव वक्ष्यमाणम- रणाध्यवसायन प्रतिकूरम् । अस्माकमिति बहुवचनमादासीन्यव्यञ्जकम् । अनेकार्थत्वाद- व्ययाना तुशब्दोऽवधारणार्थ । केन प्रकारेण विधि पराङ्मुख इत्याह—तव यदोत्या- दि । तब यद्यनिर्वचनीयन प्रसारण कोट प्राप्त प्रेम इमा प्रसादनसमयऽप्यन्यासक्तिश- मनरक्षणामवस्था प्रपनमस्मादस्माक स्वभावगत्वरे निन्धजीविते गते या व्यथा । अपि तु न शाप। प्रार्पप्राप्तस्य प्रेम्णो विपर्यासे वैषैव स्थिति । यथा रत्नावल्याम्- 'समारूढा प्रीति प्रणयवहुमानादनुदिन व्यतीक वीक्ष्येद कृतमकृतपूर्व खलु मया । प्रिया मुञ्चत्यद्य स्फुटमसहना जीवितमहो प्रकृष्टस्य प्रेम्ण स्खलितमविपह्य हि भव- ति ॥ तनुरपि न ते दोष इत्यत्र तवैव गरीया दाप इति विपरीतलक्षणया निषेधे वि- धि । एव च त्वयि निरनुमोशेऽस्माक विधि पराङ्मुख इति प्रोन्यतिशय । तवेत्यर्था- न्तरसममितत्वेन शठस्येत्यर्थ । वय त्वदेकशरणा तस्मात्या न पीना। अपि तु तवैव । प्रकृतितरले इत्यनेन ससारस्यानित्यता प्रतिपाद्यते । वैराग्य च शृङ्गारोपनिनन्धे वय तावदनुचित मन्यामहे । यथोदाहृत दोषनिर्णय मम्मटारमाभ्याम्-'प्रसादे वर्तस्त्र प्रकटय मुद सत्यज रुप प्रिये शुष्यन्त्यहान्यमृतमिव ते सिञ्चतु बच । निधान साख्याना क्षणमभिमुख स्थापय मुख न मुग्धे प्रत्येतु प्रभवति गत कालहरिण ॥' अत्र शृङ्गार प्रतिकूटस्य शान्त्यस्यानित्यताप्रकाशनस्पो विभावस्तत्प्रकाशिता निर्वेदध व्यभिचारी। यद्यपि शुद्धतार्किकाणा जातियोटिक(१)वैयाकरणानामेकान्तिकच्छान्दसाना च दन्त- क्लहो न निवतिष्यते, यद्यपि च करणीय()सहृदया प्रस्रवणनिरोधवाधिता (1) इव नासासकोच करिष्यन्ति, तथापि परमार्थसहृदय कृतयोगक्षेमा पाठान्तरमभिदध्महे- 'अऋतविफले का न पीडा गते हतजीविते' हात नायकस्यान्यासक्तिलक्षणस्य नायि वाया प्रीतिलक्षणस्यान्तरस्य प्रतीतिजनको भावो नामालकार । ययुक्तम्-'अभिधे यमभिदधान तदेव तदसशसफलदोपगुणम् । अर्थान्तरमवगमयति वाक्य तदसौ परो भाव । काचित्स्वैरिणा जरदभिसारिया सापदेशमयिधीयते-~- उरासे निहितस्तारो हार कता जपने घने कलक्लवती काञ्ची पादौ रणन्मणिनूपुरौ । प्रियमभिसरस्येव मुग्धे त्रमाहतडिण्डिमा यदि किमधिकत्रासोत्कम्प दिश समुदीक्षसे ॥ ३१ ॥ हे मुग्धे, यदि त्वमित्य वादितपटहा प्रिय प्रत्याभमुख्येन गच्छसि, तदा अविष वासनोत्कम्पो यत्र तद्यथा भवत्येव ककुभ किामत्युत्तधरमोक्षस। एवमाहतडिण्डिमा । एव कपमित्याह-वक्षति पारिप्लय मुसादाम यस्तम् । शब्दायमाना मेखला नितम्म १ वासोतम्पा' इति शृड्डारदीपिका ·काव्यमाला। निवेशिता । किविशिष्टे । घने । प्रचुरपरिणाहिनीन्यर्थः। चरणी च शिञानरलमजीरी । हारचाकचश्यायमानतया प्रकाशकः, काचीनूपुरौ च सशब्दत्वेन । पादी रणन्मणिनपु- रावित्वन यद्यपि वहुनीहिणैव प्राशमानात्मकोऽर्थः सघटते, तयाप्युरसि हारवबघने काञ्चीवदाधाराधेयभावेनाप्रयोगादुपक्रममहो दूपणम् । ईपट्टपणत्वाचादूषणप्रायम् । मुग्ये इत्यत्र मोह. प्रियसगात्सुक्यवती विङ्गलतव। अन्यथोपलम्भकारणानि भक्त्वा किमित्य- मिसरणमारभते । आहतडिण्डिमेत्यत्र लक्षणया सुप्रकाशकत्वमर्थ. । अधिकत्रासोत्कम्प• मिन्यत्र च संकल्पकल्पितेन प्रियसमागमेन सात्विक एव तावदुकम्प । त्रासेन पुनरः धिक इति । अथ चाहतडिण्डिमा यदि प्रियमभिसरसि तदा किमद्यापि दिशः समुदी- क्षसे । वेगेन गत्वा समीहितं साधयेति साभ्यसूय कार्यशिक्षा । विषमोऽलंकारः । यदु. क्तम्-'विषम इति प्रथितोऽय वक्ता विघटयति कमपि सपन्धम् । यत्रार्थयोरसन्त परमतमाशङ्कय तत्सत्त्वे ॥' यथा--'यो यस्य नैव विषयो न स त कुर्यादही पलात्कारः। सतत खलेषु भवतां व खलाः क च सजनस्तुतयः ॥' अभिसारिकाश्च प्रदोषेषु विवाहा. दिप्रकरणेषु मध्याहशून्येषु मार्गेषु वसन्तोत्सवे उद्यानयानामु विदूरेषु चैवंविधैष्वन्ये- प्पपि सविधानकैषु कामुरमभिसरन्ति । यदुक्तम्-'अटव्यामन्धकारे वा शून्ये वापि सुरालये । उद्याने वा सरिकुने प्रदेशे गर्हितेऽथवा । परदारेषु सकेतः कर्तव्यो रति- मिद्धये । दूतीवरेण निश्चित्य स्वयं तत्र पुरा प्रजेत् ॥' ततः प्राप्तां मियो शीघ्र सेवेत गतिरोविदः । प्रेषयदन्यमार्गेण स्वयमन्येन च प्रजेत् ॥ यथा न ज्ञायते कश्चित्सुनिगूढो विचक्षणः ।' अभिसारयन्ति च दूत्यो नायिकामनेरुकीतुकबासनाभिः । यदुत्तमीश्ररका- मिते-'प्रागेव स्वमवनस्थां ब्रूयात् अमुष्या क्रीडायां तव राजमवनस्थानानि रामणी. यानि दर्शयिप्यामीति । काले च योजयेत् । पहिः प्रवालमुहिम ते दर्शयिष्यामि । मणिमूमिकां वृक्षराटिकां मृट्टीकामण्डपिकां चिनकर्माणि यन्त्राणि फ्रीडामृगान्-' इत्यादि । मानन चतत् । यथा रत्नापल्यामालेण्यदर्शनावमरे--- जाणिदो मए एमो मलो वुत्तन्तो सम चित्तफलएण । ता गदु देवीए पदहरमं ।' इत्यादि । यानित्यापितमर्वया विरहातिमोहेन प्रतिविधानमाान्ती वर्षारम्भषलादर प्रत्यार- मलयमरुतां प्राता वाता विकासितमछिका. परिमलभरो मनो ग्रीष्मस्त्वमुत्सहसे यदि । पन घटयितुं तं निःस्नेहं य एव निवर्तने प्रभवति गया कि नश्लिग्नं स एव धनंजयः ।। ३२॥ भीगाधमनसारा नहन्ति ग्म । निसाधारोपियमितः ।. 1. ERRIT एन मी वृत्तान्त: मम चित्रानामा देणे पियामि।' निहाया.

·अमरुशतकम् । ३१ विशिष्टः । दलितकोमलविचकिलानां परिमलभरो यस्मिस्तथा । उभयोरप्युद्दीपनवि. मावयोः सुगन्धिलोक्तिः । ताभ्यामपि मियो न मेलितः। अतएव वाता इति भन इति चाक्षमत्वोक्तिः । लोके ह्यप्रयोजके वायुरिति व्यपदिश्यते परिश्रान्ते च मम इति । उमावाक्षिप्य मेघमुत्तेजयति-यदि परं त प्रियमुद्दीपनविभावोद्गमेऽपि स्वस्थावस्यत्वा- स्यक्तानुराग मेलयितु त्वमुद्यच्छसे । मेघागमे हि यथाकचिदूरदेशान्तरादप्यागत्य पा- न्याः कान्तामि. सह सगच्छन्ते । अमुमेवार्थमाख्यानेन द्रव्यति–य एव गवा निवर्तने प्रन्यानयने क्षमते स एव धनंजयः । फिमस्माकं त्रुटितम् । कोऽर्थः--वय जीवाम एव । धनजयपदमुचितम् । गोसमूहस्यापि धनशब्देन प्रसिद्धत्वात् । आख्यानस्वास्यान्तः पतितत्वारिक नदिछनमिति न गभितं नाम दुषणमापते । क्वचिदेवविधस्य दोपस्यापि गुणप्रतीतेः । यथा काश्मीरकरिहणस्य-'कृत्वा नूपुरमूकता चरणयोः सयभ्य नीतीम- जीनुद्दामध्यनिपण्डितान्परिजने किंचिञ्च निद्रायति । कस्मात्कुप्यसि यावदस्मि चलिता तावद्विधिप्रेरित. कादमीरीकुचकुम्भविभ्रमधरः शीताशुरभ्युद्गत:।' इत्यत्र कस्मात्प्य- सीति । अत्र हि सोतप्राप्तस्य कामुकस्य वैमनस्यमपनेतुं त्रविलम्यकारणमुदाहरन्ती सरिणो वाक्यस्यान्तरेव प्रसत्तिजनक कस्मात्कृप्यसीत्यवोचत् । तथा प्रोधितमर्च कापि मेघारसमाव्यमानेऽपि प्रियतमागमे सकल्पितसमाहितसिद्धिरसमाप्तेऽपि वाक्ये किन- भिमनमिति सतोपल्याक पदमुक्तवती ।। काचिदेकप्रामप्रवासेन मन्दमन्दोद्दीपितमन्मयानलज्वालाभिमूततनुाधिव्यपदेशेन मानमन्यमनुभवन्ती सपत्ननायिकासक्त नायक प्रति सोलुण्ठकरुणोपन्यासमाचप्टे- प्रातःमातरुपागतेन जनिता निनिद्रता चक्षुपो- मन्दाया मम गौरवं व्यपगतं प्रोत्पादितं लाघवम् । कि तद्यन्न कृतं त्वया मरणभोर्मुक्ता मया गम्यतां दुःख निष्ठसि यच्च पथ्यमधुना कर्तास्मि तच्छोप्यसि ॥३३॥ पर्याप मानविश्यस्यार्थस्यान मुष्टाता तयापि सविधानवशेन रग्विण्य एवार्य आदी प्रतिपायते-प्रतिप्रभातमागतस्त्वम् । रोगियो हि विशेषाधिशेषपरिज्ञानमिष्टजन. प्रभात एवागत्य फरोति । मम चक्षुपोनिद्रा निगरिता । सिंविशिष्टाया. । मन्दायाः सरुज । दिवास्वापो दि निषिद्ध. सव्याधः । ती हि मीटनोन्मीलनपरिज्ञानार्थमवन कार्यमिति विशेषण चक्षुपोरिति प्रसिद्ध युगाम् (१) । अन्यथा जनिता निनिदिन्येतावना पूने । उचित प्रतिविधानप यत्र पारवयं व्यपगतम् । अन्तर्मूलपारितार्यले व्यागामि]तमि- यः । अन्यथा नायकायोनिद्रानिरोधलापोलादनवास्ययोरन्तग गाँस स्वामेन प्यगतमिति प्रयोक्त न युज्यते । पूर्तिमल प्राणोत्पादितम् । अथवा जि पहुना, गौरवब्यग्नदाहपादित' इति शहारदीपिका. २. फ. मुग्धेन कृत लगा रम- पभो' इति भारदीपिस.

·३२ काव्यमाला। किं तत्समयोचितं न कृतं त्वया । अपि तु सर्वे कृतम् । अत एव मृत्युभयं परित्यक्तं मया । अतःपरं निःसंशय जीविष्यामीत्यर्थः । इदानी गम्यताम् । यत. कृच्छ्रमास्ते भवान् । यच्चेदानों मुद्गरसप्राय पथ्य करिष्यामि तदाकर्णयिष्यसि । कोऽर्थः-पथ्य श्रुति- विषयमेवास्तु, न तु दृष्टिविषयम् । दृष्टिविषये फिल भवदीयकार्यसकोचक्लेशकारिणी वेटा लगिष्यति । अथ प्रातःप्रातरुपागतोऽसि, न तु रात्री । तदा हि कदाचित्संगमा- वकाशोऽपि सभवति । अन्यच्चान्यागनासङ्गशंसीन्यधरक्षतादीन्यपि प्रातदृश्यन्ते । तानि चाक्षिदुःखमुत्पादयन्ति । अत एव जनिता निर्निद्रता चक्षुषोः । अन्यथा विरहवेदना- जागरितसकलरार्दिवा कदाचिनिद्रापि मुहूर्त घटते । कचाकर्षणताधकरणादक्षमाया मम बहुमानो व्यपगमितः । तुच्छता तु प्रकर्षेण जनिता । अय वा किं तद्यत्त्वया विरुद्धं न कृतम् । अत एव मया मरणे निश्चयः कृतः । तदितः स्थानाद्गम्यताम् । यतोऽत्र दुखं तिष्ठमि । तत्रैव ते सुखमित्यर्थः । यच्चेदानी प्राणपरित्यागलक्षणमुचित करिष्यामि तदवश्यं श्रीप्यसि । न तु कर्णपिधानादिना शोकावेग सूचयिष्यसि । तवैव समीहित. वात् । कास्मीत्यत्र लुटि उत्तमैकवचनम् । मन्दाशब्दशक्त्युद्भव उपमालंकारः । यथा सरागा वराकीति संभाव्यते तथा खयाई सभावितेति प्रतीतेः । यदुक्तम्-'ननु शब्द. शक्त्या यत्रार्यान्तरं प्रकाशते स यदि ध्वनेः प्रकार उच्यते तदानी शेषस्य विषयोऽप- हत एव स्यात् । नापहत इत्याह-'आक्षिप्त एवालंकारः शब्दशक्त्या प्रकाशते । य. स्मिन्ननुक्तः शब्देन शब्दशस्युद्भवो हि सः ॥ कस्यांचिदनुक्तः कश्चिस्वयं सवितकमनुसंधत्ते । विसम्भपात्रस्य वा प्रतिविधानप्र- त्याशया कस्याप्यने निवेदयति-. सा याला वयमप्रगल्ममनसः सा स्त्री वयं कातराः सा पीनोन्नतिमत्पयोधरयुगं धत्ते सखेदा वयम् । साक्रान्ता जवनस्पलेन गुरुणा गन्तुं न शक्ता वयं दोपरन्यजनाश्रयैरपटवो जाताः स्म इत्यनुतम् ॥ ३४ ॥ मा अनिर्वचनीया मुग्धा, ययं च तदप्राप्तिपयांगुलतया अप्रगल्भमनसः । अथ च यत्र पाल्यं तवाप्रगल्भमनसप गुग्यते । मा थी, वयं च तां विना स्यातुं न शाम पनि गतवयाः । अब प यन सोच तव कातरसमुचितं भवति । मा पीन चौमति. मग एवविध ननयुगल भिति, यय प तद्वालिइनमप्रामवन्तः मनदाः । आप य एन गुरुपदार्थमार पति म एवं मोदी हाने । 'माइश पाटे स्तनमान पिभी- पर्थः । अव पारे धामामियनुगमालाः । मारय माक्षात्तः । पूपि तु पारे पी. मामतिमन मार आक्षिगत हातमा मदना नितम्पमाणाला, वय पातमा ग्भागमामिनी मान्नी रिना गन्न क्षमाः । अब गय एव मना भारे- पानी मतिम एल गन्तु न त मायन्यानादिमियागारमा.

·अमरुशतकम् । साता इत्याथर्यमेतत् । असंगतिरलंकारः । यदुक्तम्-'विस्पष्टं समकालं कारणमन्यत्र कार्यमन्यत्र । यस्यामुपलभ्येते विज्ञयामंगति: संगम् ॥' दोपरित्यत्र विपरीतलक्षणया गुणरित्यर्थः । अत एवानिर्वचनीयताद्योतकः सर्वत्र साशब्दः । अथ च तस्या एव दोषी या ययाकथंचिदागस संकेते मया सह न संगच्छत इत्यभिप्रायः । अन्यचं सा पाला पेशविशेषानुमैयानुरागापि प्रच्छमचाराययोग्यतया संगमोपाय न जानातीत्युमयानुरागः। एकानुरागै हि द्वाराभात एव स्यात् । यथा बालरामायणस्योन्मत्तदशाननाई । तत्र हि मुलभाने कबीरलस्यापि रावणस्य यदप्राप्ताबुन्मादो जातस्तस्याः प्राणेश्वररामचन्द्र कचेनसी जानक्याः स्पृहणीयतातिशयः प्रतिपादितो भवति, न तु रसोपनियन्धः । उ. भयानुरागाभावात् । काचिद्भाविप्रोपितभईका आत्मान प्रति सोपालम्भमाचष्टे- प्रस्थानं घलयैः कृतं प्रियसखरौरजस्त्रं गतं धृत्या न क्षणासितं व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः । यातुं निश्चितचेतप्ति प्रियतमे से समं प्रस्थिता 'गन्तव्ये सति जीवित प्रियसुहृत्सार्थः किमु त्यज्यते ॥ ३५ ॥ हे जोरित, फरयाकृत्पविवेकपरामुखतपा प्रियतम देशन्तरं गन्तुं निसदेवमसि सति मवें मुहदः सहवं प्रचलिताः । कमिन्याह-प्रस्थानं वलयरित्यादि । दार्यल्गवशेन पतनशीलतया हस्ताभरणः प्रस्थानं कृतम् । किं विशिष्टः । प्रियसपः पादमसहचरः । यि तिष्ठति तिष्ठहिर्गच्छति । गच्छद्धिरित्यर्थः । एवगसादिष्वपि प्रियससवं योग्यम् । अयाप्यनरत गतम् । अश्रूणामप्रतिवावस्थितिः गतिश्च प्रवृत्तिव । न समाव एष तथा सन्यधूणामभाव एव स्यात् । सतोपेण क्षणमपि न स्थितम् । मनगापि पुनः प्रथममै गन्तुमुपान्तम् । तत्त्वयाप्याश्यगन्तव्ये सति युत्तो हेतोः पियमुहत्सघातः परित्यज्यते । गम्यतामवेत्यर्थः । आस्तां तात्मियतमे गते, गन्तुं निधितचेतस्यपि ना. यिका जोक्तिनिरपेक्षा पमूवति भावः । महोतिरलंकारः । यदुक्तम्-'भवति यथार- पोऽर्थः पुनवापरं तयारूपम् । उक्तिस्तस्य समाना तेन मम या सहाशिः सा ।' यथा--'कटं सो कयामः साल जगन्मन्मन मह तस्याः । प्रतिदिनभुपति यदि फुनरूलानितम्ममित्तिभरः' मंदप्टेऽधरपछवे सनकितं हस्ताग्रमाधुन्वती मा मा मुन शठति कोपवचनैरानतितभूलता । सौत्काराधितलोचना सरमसं गश्शुम्बिता मानिनी प्राप्तं तैरमृतं श्रमाय मथितो मूः मुरैः सागरः ॥ ३६ ॥ १. भास्थित इति शारदीपिका, २. 'मः सम प्रस्थित' पनि हादीमिा. २. रिमुरगम्यते इतिहाग्दीपिश.

·-- अमरुशतकम् । उक्वे स्यारणीयम् । सुप्ममुखचम्पन च नाविशनां रागोद्दीपनन् । यमुक्तम्-'सुप्तस्व मुखमालोक्यन्याः स्वाभिप्रायेण चुम्बन रागोद्दीपनम्' इति । यच तेन रिरसुना विज- नमाइतालीकानमोलन कृत तत्सन्थ्यो जानन्ति, अत एवामित्यर्यान्तरसममिततेन पूतोऽस्मनिगमाय सुप्त इत्युपन्यस्य स्वयमुत्याय गताः । अर्यान्तरसमितस्योदाहरणमे- नत्-~-निग्यशामलशान्तलितविरतो वेटासा धना वाताः शीकरिणः पयोदसुर- दामानन्दका कलाः। काम सन्तु दं कठोरहदयो रामोस्म सर्व सहे वैदेदी तु क्य भविष्यति हद्दा हा देवि धीरा मद ॥' अत्र हि भिडमरणादिदुःखसहनक्षमलवि. शिय राम इति सज्ञा प्रतोयते न तु सतिमात्रम् । यदुपझेन ध्वनितर्मना सचरमाणाः मत्रतमः प्र प्राप्नुवन्ति तेपामाचार्याणामुक्ति मीमामाया के वाद । पर तथाप्या. त्मागांधार्थमिदभुदाहरण परामृशाम ननु सर्वसहवे हेतुभूतकटोरहदवत्वेनैव राम दति मनिनो वदिष्टयमुच्यते । यदि कोरहदयत्वमत्र मर्वसहले हेतुमूनममविष्यत्तदा राम इति पदमेव न प्रायोशन । वैदेही तु वयं भविध्यतावनेनैव दाशरधिप्रनीतेः । तस्मारठोरहदयलविशिष्टस्यैव मानस्तत्वान्तर धननीयम् । येन मया प्रवासाले मात्रभिः स्थाप्यमाना समोध्यायामुपेक्षिता सोऽह शतकोटिकोटिसर्कसचेनाः सर्वसद । नहि मा तमासृता. अपि तु स्वरमागता । यया-'पृतकतिर्वाप्पाम्मोभिः सदैन्य- विगैकितवनमाप गता यस प्रीन्या धृतापि तयाम्पया । नवजलपरदामाः पर- दिसो भवन विना कठिनदयो जीवन्येव प्रिय स तव प्रिय. ॥ यमालोचनगारेग पिइमरणादिदुःयसनक्षमल ध्वनिविषाकृत तदसत् । दु.सत्य विजातीयत्वात् । नहि विगविरहमतप्त. पुमानीवतो लोकान्तरितस्य वा पितु स्मरति ।। शाचिन्मानिनी पहुभिरूपावरतिनिधिप्रसादनेन गतकल्प मान परिन्यत्तुमनाः निर प्रतिदीति- कोपो यत्र भृकुटिरचना निग्रहो यत्र मौनं यत्रान्योन्यस्मितमनुनयो दृष्टिपातः प्रसादः । तस्य प्रेम्णस्तदिदमधुना वैशमं पश्य जान लं पादान्ते लुटाम न न मे मन्युमोक्षः बलायाः ॥ ३० ॥ दरमवयोरेवविदितत्व प्रेम्गस्तदिदातगाद तमधुना वहम विनाशो जातः । पर, मान्धो भूः । तस्स सिंबाह-गम प्रापलहेतु भ्रटाभिनय एवं रोष । वाक्पा- पारि मनमो दूपयितुमय बादचननिरोप एल यस्मिन्निप्रद । मीशामगदि- नारि ताना दुषरतापरसरमनुतिशोरापनमामादिसिरमेर प्रमादनम् । ममदानानापानामार मदनात्तात् । उमोरपि तुलारमा प्रमादनमभिटाना मिति प्रगपिनुमन्योन्य रोगः । रक्षिष एवं यत्रानुमः । धरनायममो 1. 'विग्रहो' इति महारदीपिसा. २. 'पत्र रहिः प्रसार महारदोषिरा.

·काव्यमाला। पाही धृत्वोत्यापनादिसंप्रतिपत्तरभावात् । कीदृश प्रेम्णो वैशसमित्याह-स्वमुरत्यक कधारणीयः पादसमीपे लुठसि, न तु पादयोः । अपराधातिशयामावात् । न च मे दु. जन्याः स्वान्तस्थस्य क्रोधशल्यस्य परित्यागः । कोऽर्थः तथा निःशन किमप्यावरित यथाहमप्यनन्यशरणा ते दुर्जनी जाता । अवसरोऽलंकारः । यदुक्तम्-'अयान्तरमुत्कृष्टं सरस यदि वोपलक्षणीक्रियते । अर्थस्य तदभिधान प्रसङ्गतो यत्र सौऽवसरः ॥ यया-- 'तदिदमरण्य यस्मिन्दशरथवचनानुपालनव्यसनी । निवसन्याहुसहायश्चवार क्ष क्षय रामः ॥ धीराधीरा प्रगल्भा [मध्या] नायिका । चतुर्थवाक्ये यत्रशब्दप्रयोगामावादुप- क्रममगः॥ सुतनु जहिहि मौनं पश्य पादानतं मां न खलु तव कदाचित्कोप एवंविधोऽभूत् । इति निगदति नाथे तिर्यगामीलिताक्ष्या नयनजलमनापं मुक्तमुक्तं न किंचित् ॥ ३९ ।। मानिन्या मानत्यागसूचक पाप्पसलिलमस्तो दुर्निवारत्वेन मुक्तम्, प्रतिवचनं च न किंचिदुदीरितम् । किं विशिष्टया । तिर्यगामीलिताझ्या अपराधक्षपणलक्षणयापमानलजया साचि यथा भवत्येवं पापनिरोधयक्षा समन्तात्सकोचिते अक्षिणी यया मा तथोक्ता तया। क. सति । नाये निर्गन्धनति निगदति सति । इति किम् । हे सुतनु मौन त्यज । मानज- नितातिकार्कश्यादाविरोधहृदयाध्माननिरुच्छ्वासातुसुमशरजयश्रीकामणमहनिर्माणमिद दुर्दशा मा नेपोरिति भावः । अथवा यदि वचनामृतैरभिषिच्य मां संतप्त नाहादयसि तर्हि चरणपतित हरिप्रसादेन संभावय । आत्मनः प्रियामानात्मकविप्रलम्भदुसद्दतारा- रणमाह-निधयेन तव जातु कदाचिदीशः कोषो नासीत् । यदि चाभविष्यत्तदा त. रसस्सरवशादिदानीमपि सहिये । पधिनमविदग्यो वियोगो तदेकतानेन मानिनीसर्वस्वमनुध्यायति--- गादालिगनवामनीरतकुचोदूतरोमोगमा मान्द्रस्नेहरसातिरेकविगलच्ट्रोमनितम्बाम्बरा । मा मा मानद माति मामलमिति क्षामाक्षरोष्ठापिनी मुत्ता किन मृता नु कि मनसि किं लीना विलीना नु किम् ॥४०॥ किन चयिता, तम्बिहुपरतंय, अपान्तःपरणे भेदं प्राप्ता, आहोस्तिवता यया, इ. समुना मदनानिपनीरयापदादार मनोटिनोटिसोमलशालिनीतिमा लाकारितान्तरा:प्रामातिपनोलेन्दोमारिन सोननगरेन ग्ग्यि गरान्ती मोपलभेत्यर्थः । तरयाताकाटमानन्देन मदतनरवाद । पेन धर्मजाविधा पमा- १.पनि गारपित. १. कामगारनि महारदीपिश.

·अमरुशतकम् । यादगादेत्यादि । अतिनिर्मराशेणावामनी वामनी कृती यो कुची तत्र प्रकगी. टूतः पुलमोहमी यस्याः सा तमोक्ता । फयमुशापिनीति । मा, मा, मानद मानवण्डन, मा अतिशयेन । मामलामियम पीव्यति क्रिया विना पर्याकुलतायोतकमपातम् । मा मन्यादि पौनएका र मुन्दरम् । अत्रापि यदि कथ्यते तदा वधू रणति, यदि मी. नाम्यते तदा गृह नश्यति । तथापि करणवीभत्सस्मारक मृति पदं न मानयामः । तस्मात् किम्लाना शापिता नुफि मनसि मे लीना विलीना नु रिम्' इति पठिष्यामः । मायोऽलंगार: । यदुक्तम् -'वस्तुनि यंत्रकस्मिन्मनैकाविषयस्तु माति संदेहः । प्रतिपत्तुः मादृश्याइनिधयः मशयः स इति' ।। अभिनवस्नुण प्रथगनारम्भे कि फरोतीन्याह- पटालने पत्यो नमयति मुखं जातविनया हठाश्लेपं वाञ्छत्यपहरति गात्राणि निमृतम् । नं शमोत्याख्यातुं स्मितमुखसतीदत्तनयना दिया ताम्यत्यन्तः प्रथमपरिहासे नववधूः ॥ ४ ॥ वनायलागि प्रिय मिचिदहीकाराजातप्रश्या मुरा नमयति । यलाकारण परि. रम्भमागहति समहानि निभृतं यया मान्येवमन्यतो नयति । न तु मध्यावरमभूमहा- म्यागाभिनयकमपहरति । अंगारमरे स्मितमुसरी वरसनिधि प्रापयितुमागत सद परी प्रति क्षिप्तलोचना तालोगितप्रियप्रश्नोत्तरमाध्यातुं न क्षमते । यदि कयौष गनी नामविष्यत्तदा सा कदाचिमिचिदात्यातुमप्यक्षमिष्यतेत्यर्थः । इलामन्त.सरणे . जा ताम्यति । लग्जा तस्याः प्रियतमस्यन्दमंगमप्रतिपूला परिणो जातयः । गामा-'इरादुरराष्टन्ते दयिताना मनिधी तु लग्जन्त । ताम्गन्ति गमानाः शयने नापरिणया यतः ।।' मुग्धानां च पियोपान्तरमोगालारम्म एवापिकमिति पारियः मल्यो न सत्तरमेव मंनिधानमग्नन्ति । जातिरलंकारः । पापम्-. नामधानभियादि ययस्य या माति । लोके निरनिई सायनमनन्यया मानिः ॥' 'दशति पांचरं गागणे यहामारा गयति तपा यपानिमा मा परिपुमने । यदपि पटुः पृष्टा मियपरिष्ट रमतिर तनवामा मनोमिल my ने वामा मुग्धा नायिका । म्हिनं नाम नात्यालारः । 'प्रामराल न यापार विहन दिस" नापतोऽनुनयेन यः प्रियमुहार्न गः संलो यो दो दिम विपरा विपन गरनामनिवृतः । 1. 'भाना पाया पनि भाटि: १. हा इतिगा.

·अमरुशतकम् । ३९ ग्याँईपिरह्यने । प्रायोरियतावन्मात्रे वाच्य विस्टमोरति टक्षा लब्धोतर्षयो- रियाः । यथा कविभिमानी गजस्वम्यापिस्टः । सपूर्णमनोरचन्दैन किंचिन मान- यति । दिन एव विविशिधयोरित्याह-ऋष्ठालयोहतगात्रः । अस्मिन्दुरालान दिने गते प्रातिकान्ती स्वच्छन्द रंवादह दति सुस्तोत्कटिकरा शिथिलीकृतान्याने राभ्या तौ । रिसोहि प्रतिक्षणमुदृषितहदयस्यावयवाः शिपिलोमवन्ति । पुनः क- यभूनयो । भूगे नूतनमिव समारममिठस्यीय समृदृतो. । क्दा। चिरात् । कोऽर्थः । अय प्रापिरहनिमग्न जगनष्टमिति ताभ्यां चिन्तितम् । बहोशब्दस्यापमित्रा- यः-तिरपि वहीं, पर कयामानेन न भवति । मुरतान्तरालेगु परस्सरवृत्तान्तोपवनन- प्रभपरम्पयामिविभावरी प्रयाति, निद्राया कथेच नास्तीनि तात्पर्यन ॥ दीर्घा वन्दनमालिका विरचिता दृश्चैव नेन्दीवरैः पुप्पाणां प्रकरः स्मितेन रचितो नो कुन्दनात्यादिभिः । दत्तः स्वेदमुचा पयोधरमरणाथों न कुम्भाम्भमा स्वैरेवावयवैः प्रियस्य विशतस्तन्च्या रुतं मङ्गलम् ॥ ४५ ॥ या कविद्वशीर्तुकामः सर्वाधिकाग्यु सारमेव टम्म नियुड़े तथा दरितस्य ग्रह प्रविशतः फसाइयाः बरेवाईमहलमुपादिनन् । कि तदिन्याह-दीयादि । उत्स- वैपु या तोरणादिसनिदेशनीय लोरसिद्धा वन्दनमाला सा दृष्टयेव दीर्श त्रिना न दुवल्यः । मुमानामितस्ततः प्रक्षेप ईपदतिनेनैव निर्मितो न पुनमालत्यादिनि । स्वेदस्यन्दिना स्तनप्राग्भारेवार्य संपादित, न तु कलशायेन । दृष्ट्यवेन्यत्र य एवकारः मत्व रिमनेनेयत्र परोघरमरेणेयन बानुवर्तते । वन्दनमालिकेयत्र स्वार्थ कन्यः । न तु इस्वाथे । तपासति दीर्घयस्यानुपपयमानत्वात् । ईर्येण विन्धयामटत्वेन पक्ष्मजन्वेन च दृष्टयन यदर्थ. साधितस्तरिन्दीवरः विवासीकुमाग गयेन परिमलेन च स्मितेनेत्र यत्वामष्टिन तेन पुष्पप्ररेणालम् ॥ काटिन्येन प्रथिन्ना सजललेन गरिम्ना च पो- धरैगव यद्विधेष संपादित तेन मामता पर्याप्तमिवाक्षपोऽलकारः । इन्दीवरः बन्द - जागादिभिरिति पहुवचनापेक्षया दृष्टिस्मितोरेकवचनेन महानुत्को । अयमवश्य गृह- प्रो देशन्तरादागतस्यवधार्यमाणो रसपुष्टिमाधत्ते । अत एव तम्व्येति । 'मानिन्या- गमन मगमान व गृह च या अलमति होगमा स्याद्वामसिविता । इत्यनेन तत्वाल पासरसना नापिश॥ अय वमन्यासी, वयमेव दुर्जनीभूना- स्म: 1 युवा पुनरमिनावेवेति सस्मित सव्या प्रमात पृय बाचित्ता प्रन्याह- कान्ते सागति शापिते प्रियसखीवपं विधायागते प्रान्सालिङ्गय मया रहस्यमुदितं तत्संगमाकाइया । 1.दत्तम्' इति शारदीपिका, २, 'अयम्' इति हाग्दीपिका. ३. 'यात्रि' पति गारदीपिरा. 1 ·काव्यमाला। . अन्योन्यस्य हते मुखे निहितयोस्तिर्यकथंचिद्दशोः स द्वाभ्यामतिविस्मृतव्यतिकरो मानो विहस्योज्झितः ॥ ४२ ॥ स प्रणयमानो द्वाभ्यामतिशयेन विस्मृतानुसंधानः स्वयं विहस्य मुक्तः । कयोः सन्योः। दृशोस्तिर्यस्यचिनिक्षिप्तयोः । क। मुखे । कस्य । अन्योन्यस्य । किं विशिष्टे । कोपाद- न्यतो नीते । दशोर्मुखे इत्युमयत्रान्योन्यस्येति संबन्धः । स कः । यः प्रसादनेन नाप. गतः । यः सखीप्रभृतीनां वचनैर्न शमितः । यश्च वियोगव्यथया दीर्घ विषयं च दिवमं प्रतिपाल्य गतकल्पोऽपि लाघवशङ्कया यलात्कथंचित्कथमपि व्यवस्थापितः । 'यनास- भाव्यमावो वा' इति विषममलकारः ॥ काचिन्मनस्विनी दयितव्यलीकखेदं सख्याः कथयति-- गते प्रेमावन्धे प्रणयबहुमाने विगलिते निटत्ते सद्भावे जन इव जने गच्छति पुरः। तदुत्प्रेक्ष्योत्प्रेक्ष्य प्रियसखि गतांस्तांश्च दिवसा- न जाने को हेतुर्दलति शतधा यन्न हृदयम् ॥ ४३ ।। हे प्रियसखि, न वैशि कि कारण यन्मे हृदयं शतधा न स्फुटति । कस्मिन्सतो- त्याह-महानुबन्धे गते । अन्योन्यगुणवशोकारगोरवे गलिते । निष्प्रपथनायो नित्ता. याम् । विधेय प्रियतम उदासीन इव गच्छति । किं कृत्वा हृदयं शतधा न याति, त. पूर्वोक्तं पर्यालोच्य पहुण यस्वेति (1) लोकोक्तिः । न पर तदुत्प्रेक्षा । विधेयेन प्रेयसा मद व्यतीतांस्ताननिर्वचनीयवासरान् । इदानीतनहःख प्राक्तनं सुखमनुस्मृत्येन्यर्थः । गया किचिदपकपात्रस्थितमवरम्भेन पिना विदीयते तथा मानाध्मातं हदयं प्रेमान्धेन रिना किमिति न सुटतीत्युक्तिलेशः । नायिकाः खलु सानुरागमपि नायरमीप्कालेप निग्नुगर्ग व्यदिशन्तीत्येकानुगगो नाप शनीय इति ॥ चिरविरहिणोरत्युत्कण्टाश्लयोरुतगात्रयो- नवमिव जगजातं भूयशिरादभिनन्दतोः । कथमिव दिने दीर्घ याते निशामधिरुद्धयोः प्रसरति कथा वही यूनोर्यया न तथा रतिः ।। ४४ ॥ रदिनतियोगिनोमांगधेगः मंगतयोस्तष्णयोधा लम्भकानुफ्लम्मकभूगसी गृहदे. सान्नगनुमानासानाया प्रमति म तया मोगः ।मिरिशियोः । महता काटेन दीनि प्याले गति गतिमपिस्टयोः। अप पदीय निःश्रेणियामा पदातिका १. विहिलो निहारदीपिका, २. 'पन्धे सपदि स्मिततिरे पति Arifगा. ३. प्रेमावती' ति गारदीपि... 'उतण्टा पनि महादी. पिसा. ५. 'याने हामि महारदीपिका .. Ve ·अमरुशतकम् । यांचरविरुह्यते । प्राप्तयोरित्येतावन्मात्रे वाच्येऽपिट्योरिति लक्षणया लव्योत्कर्षयो- रित्यर्थः । यथा कश्चिदभिमानी गजस्कन्याधिरूढः । सपूर्णमनोरथत्वेन किंचिन मान- यति । दिन एव किविशिष्टयोरित्याह-रत्युत्कण्ठान्यीकृतगात्रयोः । अस्मिन्दुरात्मनि दिने गते प्राप्तकान्ती स्वच्छन्द रत्यावह इति सुस्तोत्कलिकया शिथिलीकृतान्यहानि याच्या तयो । रिरसोहि प्रतिक्षणमुदृपित हदयस्यावयवाः शिथिलीमवान्त । पुनः क- अमूतयो । मूर्या नूतनमिव ससारममिलक्ष्यीकृत्य समृद्धृतो । कदा। चिरात् । कोऽर्थ. । अब प्राग्विरहनिष्फलत्वेन जगप्रमिति ताभ्या चिन्तितम् । बट्वीशब्दस्यायमभिप्रा- य-रतिरपि यही, पर कयामानेन न भवति । मुस्तान्तरालेषु परस्पावृत्तान्तीपवर्णन- प्रश्नपरम्पराभिविभावरी प्रयाति, निद्राया. कथेव नास्तीति तात्पर्यम् ॥ दी; वन्दनमालिका विरचिता दृष्टचैव नेन्दीवरैः पुप्पाणां प्रकरः स्मितेन रचितो नो कुन्दजात्यादिमिः । दैत्तः स्वेदमुचा पयोधरमरणार्थो न कुम्माम्भमा सैरेवावयवैः प्रियस्य विशतस्तन्व्या कृतं मङ्गलम् ॥ ४५ ॥ यथा कश्चिद्वशीकर्तुकाम: सर्वाधिकारेषु स्वीयमेव कुटुम्म नियुके तथा दयितस्य गर अविरतः कृशाहया. स्वरेवामहलमुपदाकितम् । किं तदित्याह-दीर्घचादि । उत्स- वेषु या तोरणादिसनिवेशनीया रोपांसद्धा वन्दनमाला सा दृष्टयैव दीर्घा सूविना न तु कुबलपः । कुसुमानामितस्ततः प्रक्षेप ईपद्धसितेनैव निर्मितो न पुनालन्यादिभिः । स्वेदस्यन्दिना स्तनप्राग्भारेणैवार्य. सपादित.,न तु कलशतोयेन। दृष्टयवेन्यत्र य एवकारः स एव स्मितेनेन्यन पौधरमरेणेयन चानुवर्तते । वन्दनमालिकेन्यन स्वार्थ कप्रन्ययः । न तु इस्वार्थे । तयासति दीर्घन्यस्यानुपपद्यमानत्वान् । दैर्येण स्निग्यश्यामलत्वेन पश्मललेन च दृष्टयय यदर्थ साधितस्तैरिन्दीवरः किम् ।सोमार्येण वंशयेन परिमलेन च स्मितनव यतामनृष्टित तेन पुष्पप्रकरणालम् ॥ काठिन्यन प्रथिन्ना सजरतेन गरिम्णा च पया. धरणव यद्विधेय सपादित तेन कुम्माम्भसा पर्याप्तमित्याक्षेपोऽटकारः । इन्दीवर वन्द- जान्यादिमिरिति पहुवचनापेक्षया दृष्टिस्मितयोरेकवचनेन महानुत्कर्षः । अयमवश्यं गृह- प्रवेशी देशान्तरादागतस्यावधामाणो रमपुष्टिमाधत्ते । अत एव तन्व्यति । 'भाविन्या- गमने भर्तुरात्मान च गृहच या । करोति देषेण सा स्याद्वासम्सनिया ।।' इत्यनेन तत्वाल वासासजा नायिरा॥ अद्य समन्यादृशी, वामेव दुर्जनीभूताः स्मः । युवा पुनरभिनावेयेति सस्मित सध्या कान्ते सागसि शापित प्रियसखीव विधायागते प्रान्त्यालिङ्गय मया रहस्यमुदितं तसंगमाकादया । 1. दत्तम्' इति महारदीपिका. २. 'अध्यम्' इति शहादीपिका. ३. 'यापिने' इति महारदीपिरा. । प्रभात पृष्टा फाचित्ता प्रन्याह- ·काव्यमाला। मुग्धे दुष्करमेतदित्यतितमामुद्दामहासं बला- दाश्लिप्य च्छलितास्मि तेन कितवेनाद्य प्रदोपागमे ॥ ४६॥ सापराधे प्रेयसि यद्यस्मद्गृहमागच्छसि तदानुकशपथस्तवेति निवारितेऽप्यमुकसखीव कृत्वा प्राप्ते सति मया निजवयस्याभ्रमेण परिरभ्य प्रियसंगमस्या स दुरात्मा योन परिरभ्यत इत्यादिकमपि रहस्यमुक्तम् । अथ सिद्धसमीहितेन तेन शंठन मुग्धे यदेत. त्वयोक्तं तन्मम दुष्करमित्युक्त्वा निरतिशयेन सशब्दहासं यथा भवत्येवं हठादालियाद्य रजनीमुखसमये वश्चितास्मि । तदाहं तमहास्यम् । भवाशीनां सखीनामेव भ्रमेण म. शास्मीति भावः । अत्र कामुकस्य हठाश्लेष उद्दामहासोपलम्भेन नायिकाया अपसरणं सूचयति । अन्यथा सखीभ्रमेण स्वयं कृताश्लेषायाः कीदृशं हठालिगनम् । मुग्ध इन्यत्र पन्यो सीमोहः, रहस्यमुदितमित्यनेन काममोहश्च । रसान्तरं प्रसादनोपायः । यथा--- 'अभिव्यक्तालीकः सकलविफलोपायविभवश्चिरं ध्यात्वा सद्यः कृतकृतकसंरम्भनिपुः णम् । इतः पृष्ठे पृष्ठे किमिदमिति सत्रास्य सहसा कृताश्लेषां धूर्तः स्मितमधुरमाश्लिष्यति वधूम् ।।' समयाभियोगश्चायं नायकस्य । यदुक्तम्-'प्रदोष निशि तमसि च योपितो मन्दसाध्वसाः सुखेन सुरतव्यवसायिन्यो रागवत्यश्च भवन्ति' इति । प्रदोषागमे छलित- त्युचितम् । अन्यस्यापि यस्य भूतादिच्छलन भवति तस्य प्रदोषे प्रायः श्रूयते । अद्य प्रदोपागमे इत्यत्राद्यशब्दो विचार्यते-यदेव सा छलिता तदेव नायकः संप्रतिपत्तिमात्र कृला गत इति तावन्न घटते । यतो मानिनी सखीवेषप्रायोपायकष्टप्रसादिता सर्वा शरी लालनीया भवति । अगते च तस्मिन्प्रदोषसमयानन्तरं कस्याप्रे कयं वा स्ववृत्तान्त निवेदयति । न चैवंविधानि वाक्यानि मनोगतानि घटन्ते । ततश्चाद्यशब्दः कथमुपप द्यते । अग्रोच्यते-लोकोक्तिमात्रमेतत् । यथा व्यतीतरात्रिवृत्तान्तेऽप्युपवर्यमाने , अद्य रात्री मया स्वप्नो हट इति व्यवढियते, तथा अद्य प्रदोषागमे इत्यत्रापि ॥ फश्चिद्वियोगी प्रियतमामानवृत्तान्तमनुस्मरति- आशय प्रणति पटान्तपिहिती पादौ करोत्यादरा- द्वयानेनागतमावृणोति हसितं न स्पष्टमुद्दीक्षते । मय्यालापवति प्रतीपर्वचनं सख्या सहाभापते तन्व्यास्तिष्ठतु निर्भरमणयिता मानोऽपि रम्योदयः ॥ १७ ॥ तन्व्यास्तावदास्ता निरन्तरमनुत्तिपरता, यावन्मानोऽपि रमणीयोदयः । सर्वास्वव. स्थामु स्पृहणीयेति भावः । कयमित्याह-आराधन्यादि । एष प्रणाम करिष्यतीति चे. शारिशेपेरनुपीय प्रयत्नादयाचावगुण्टिती स्त्रयाणां विदधाति । न खन्यतो गति । कोपरय स्वाहात्यात् । पूर्वानुमतस्य फस्यविमर्मण उलेखेनाकस्मादागतं हास्य किमिद- 1. 'दुपार एप स्त्पतितरामस्वा सहास पलादालिङ्गप' इति गहरदोपिया. २. 'बचना मस्या सम भाषते' इति गारदीपिरा. .

·• अमरुशतकम् । ४१ मिनि मिथ्यापदार्थनिर्वर्णनार्थ ग्रीवाक्लनापदेशेन रुणद्धि । व्यक्त नावलौकते । मय्यन्य. गोमुखेन्तान्तरा पश्यतीत्यर्थः । मयि वामिश्रणार्थमालापयुक्ते तदन्तरार्थ मल्या सह विपरीनवयनमाचष्टे । लेशोऽलंकारः । यदुत्तम्-'दोषीमावो यस्मिन्गुणस्य दोपस्य वा गुणीमाषः । अभिधीयते तयाविषमर्मनिमित्तः स लेश इति ॥ यावन्त्येव पदान्यलीकवचनैरालीजनैः पाठिता तावन्त्येव कृतागसो हुततरं संलप्य पत्युः पुरः । पारेभे परतो यथा मनसिजस्येच्छा तथा वर्तितुं प्रेम्णो मौग्यविभूषणस्य सहनः कोऽप्येप कान्तः क्रमः ॥ ४८ ॥ मुग्धा यावन्त्येव पदानि व्यलोकवचनैः कृपा ससीजनः शिक्षिता तावन्त्येव कृता. पराधस्य भर्तुरप्रे अनन्यमामान्योऽयमयों मर्यन केवल साधित इन्यद्भुतातिशयेन शुरून दुपार तदनन्तरं यथा मनमिगस्येच्छा तथा चेष्टितुमुपचक्रमे । संभोगावा यभूवैयर्थः । यतः प्रेम्गो माग्यन शोभमानस्यानिमः कोऽप्यनिर्वचनीयः सुन्दरःप्रकार । अलोक- वन रित्यप्रालीकशब्दो च्यलोकवदपराधार्थः । यथा-अभिव्यतालीक:' इत्यादि । तेनापरापै यानि वयनाग्युच्यन्ते तरलीकवचनः, न तु प्रणयमानार्य मिध्यापराधारोप- रिति । अन्यथा कृतागम इन्यस्यानुपपद्यमानत्वात् । संकप्पति क्त्वाप्रन्ययेन काल. तापो प्रतिपादितायां मनसिजस्वेच्छावर्तनस्य यद्यपि परत्व स्वत: मिद तथाप्यमुक रत्सा पचारमुलं कर्तव्यमिति लोकोक्या पात.शब्दो नापिकः ।। इरादत्सुकमागते विवलितं ममापिणि स्फारितं संश्लिप्यत्यरुणं गृहीतवसने कोपावितभूलतम् । मानिन्याचरणानतिव्यतिकरे वाप्पाम्पूर्णक्षणं चक्षुर्भातमहो प्रपञ्चचतुरं जातागसि प्रेमि ॥ १९ ॥ अहो भापर्यम् । गातापराचे प्रियतमै मानिन्याश्चक्षुरनेरस्पतादक्षिण संरत्तम् । तपा जामिनाह दूरादित्यादि । यदि तमाराधमारिण पामि तदा शिक्षा माहरामीयुगमकोपानेगेन दरसो तस्मिगुरुन् । गति प्रामेऽभारणगान्यतो नी- ए । कमाते सम्पापि निरास यदात याक्षेमुरपा स्कारितम् । पदादा- निजात पशुमानग्यात मी प्रतीति म लोहितम् । भाग्ने पोरापित घटन । भारताभिलतराम्रोटोन मोपी मार पोलो मत: पोरिमना पोगानोग पटुमानगर पा पो गतिः । 1. पानादीनिशा. २. भारत माता. 1.:. दी. १. मदिना नि हामीगि ५ . मारदगिा.

·काव्यमाला ! तस्मात् 'किंचाञ्चितभूलनम्' इति यकैश्चित्पाठान्तरं कृतं तद्यर्थश्रमपर्यालोचितमरम- पीय च मन्यामहे । पादप्रणाममंपकं च बहुमानलामा प्रसादोन्मुसलव्याकेन पापा: म्युना पूर्गा संवरमायोपान्ता ईक्षपक्रिया यस्य तत्तथोक्तम् । वक्षरिन्यैकवचनमवहाद्यो- तकम् । कर्वप्रियादीपकमलंकारः॥ अनानामतितानवं कुत इदं कैस्मादकस्मादिद मुग्धे पाण्डकपोलमाननमिति प्राणेश्वरे पृच्छति । तन्व्या सर्वमिदं स्वमावत इति व्याहृत्य पक्ष्मान्तर- व्यापी वाप्पभरस्तया वैलितया निःश्वस्य मुक्तोऽन्यतः ॥१०॥ तन्च्या तत्कालमेव परामुक्षनान्यतो वित्तया पाप्पोलोडो निःश्वामपूर्वमुक्तः । किकृता । इत्युदीर्य । इनि किन् । सर्वमिदमहतानवादिकं स्वभावादेव । व सति । प्राण. श्वर मा सह यथास्यचिदेव वाविधणं करोविन्यनुमंघानेनेति पर्यनुयुजाने । इति तिम्। हे मनोहरे, अवयरानामतिका फरमादेतन् । कुनवेदं पाण्डगडफला मुखम् । क. थम् । अफम्मात् । कोऽभिप्राय:-~-मया ते शरीरदायपाण्डकपोलवसदृशं रिमपि न चटिनमस्तानि स्वापराधापश्वः । प्राणेश्वरशदस्य चायमभिवाय.-य एव प्राणेश्वरः स एव यहुदामोनवयच्छति तदा जीवितव्यस्य किं कार्यमिति । अत एव निःश्वामपू. वमन्यतो भूगधुमोक्षः कृतः । व्यानोनिग्लंकारः। यदुक्तम्-'च्याजोतिरामनोद्धि अवस्नुपानमुद्दनम् । गगा-लेन्द्रप्रतिपाद्यमानगिरिजाहस्तोपगोमतोमायादि- विसंधुलापिलविपिण्यामागमहाल. । हा वन्यं तुहिनाचलस्य करयोरित्यूचित्रान्स. मितं मलान्त.पुरमात्रमण्डलमाटोऽसादः शिवः' । पगितिनायिशममारनाम्मनिरपरायः यस्यापि रहामायास्यामे नियति- पुरग्नच्या गोत्रसालनचकितोऽहं नतमुग्नः प्ररत्ती बलक्ष्याकिमपि लिगि दैवहतकः । कथमपि स ताटनपरिणतो गता येन व्यक्ति पुनरवयः मैव तरुणी ॥५१॥ रस्टो रेगान्या ·अमरुशतकम् । ४३ अहो चित्र चित्र स्फुटमिति निगद्याश्रुकलुप रुपा ब्रह्मास्त्र मे शिरसि निहितो वामचरण ॥५२॥ (युगलम्) तन्या पुरता वार्तानाज्यानानामोच्चारणचकितोऽह किंचिदवाचितवदन प्रति कूरविधिप्ररिता वैरक्ष्यात्किचिलिखितु प्रवृत्त । अथ मयि लिखत्येव पेनाप्यनिर्वचनी. यप्रकारेण व्यक्त स कोऽपि रेखालेखस्तादृश परिपाक गतो येन यस्या एव गोत्रस्खल- नमापनित सैव युवतिर्नामापेक्षया पुनरप्यहैरभिव्यक्ति जगाम । ततधित्रनायियामुप- रभ्य तया वामोऽय च प्रतिकूटश्चरणश्चण्दिना निक्षिप्त । किंविशिष्ट । स्पमालकारेण ब्रह्मास्त्रम् । यया वारवारमतिप्रारिणि शत्रावनन्यौपायतया ब्रह्मास्त्र मुच्यते तथा मयि प्रथममपराधिनि पुनर्गोनस्सरनकारिणि पवादन्गाहनाचित्रलेखिनि वामपादो न्यस्त इत्यथ । किं कृता। अभ्रकल्प यथा भवत्येवमित्यभिधाय । इति रिम् । अहो आश्चर्यमा- अयमभिव्यक्तम् । कोऽभिप्राय -लोका , पश्यत दुरात्मनोऽस्य तस्या तदेकतानताम् । गोत्रस्खलने न पर्याप्तमिदानी तामेव लिखन्वतते । किं विशिष्टया सत्या निगद्य । आरू- प्रणयेयादि । प्रकर्ष प्राप्तन प्रेमविशेषेण य एव मे तथा वशीभत आसीत्स एवापमित्य- महत्तो जात इत्याचयकोपव्यजफेन हासेन सह वर्तत इति सहसा उद्गतरोदनस्वना च गाया स्यात्तथा । कुटस्यादि कुटादिरिति पष्ठीतत्पुरुषेण कुरादिसन्धालिखितुमिन्यत्र गुणप्रतिषेधसमथनम् । अन्यथा रेखितामत्यव प्राप्नोति । यपा-'स्ट्रा सदा समस्त ज- नमलिसता भूरिभाग्याक्षराणि क्षिप्र विद्वाहराट कथमपि विधिना रखितु निस्मृता श्री । दत्त्वास्मिन्हसपाद मत्यजतिररच्छमना मातल दो हस्ते दत्त सुवर्ण प्रति हात भवता शोधितो भारदेश ॥' यच रेखनारम्भे सैव तरुणी व्यत्ति गला तर ना- याम्प त मयी चित्तरतिनिमित्तम् । चियारा च विरासिना प्रसिद्धव । यटुक्तम्- गान वाद्य नृत्त चारा विशपापत्रच्छेयम्' इत्यादि । विषममरवार । यट- तम्-'यत्र प्रियाविपत्तन मवर कियाफ्ल तावत् । कतुरनर्थश्च भवेसदपरमभिधीयते विरमम् ॥ फपिनायिका समासोतिभिानुनति- पठिनहृदये मुश्च भ्रान्ति व्यक्तियाश्रिता पिशुनवचनैर्दु स नेतु न युक्तमिम जनम् । विमिदमथवा सत्य मुग्ने सयाद्य विनिश्चित यदभिरुचित तन्मे रत्या प्रिये मुखमास्यताम् ॥ ५३ ॥ सामनराधमुपमा ममाम विना तिष्टमाति देता है याटिनादय, अपराधयानि- यो मियापुनि त्यज । योगाथाधितां न गगानिताम् । गरय यथा , पथाभा निदारिता ·काव्यमाला। तस्मात् 'किंचाश्चितभ्रूलतम्' इति यश्चित्पाठान्तरं कृतं तद्व्यर्थश्रमपर्यालोचितमरम- णीय च मन्यामहे । पादप्रणामसंपर्के च महुमानलाभात्प्रसादोन्मुखत्वगअकेन पापा- म्युना पूर्णा संवरणायोपक्रान्ता ईक्षणक्रिया यस्य तत्तथोक्तम् । चक्षरित्येकवचनमवहाद्यो- तरम् । कर्तक्रियादीपकमलंकारः॥ अङ्गानामतितानवं कुत इदं कैस्मादकस्मादिदं मुग्धे पाण्डुकपोलमाननमिति प्राणेश्वरे पृच्छति । तन्व्या सर्वमिदं स्वभावत इति व्याहृत्य पक्ष्मान्तर- व्यापी बाप्पभरस्तया वैलितया निःश्वस्य मुक्तोऽन्यतः ॥५०॥ तन्व्या तत्कालमेव परामुखत्वेनान्यतो वित्तया वाष्पोत्पीडो निःश्वासपूर्वमुक्तः । किं कृत्वा । इत्युदीर्य । इति किम् । सर्वमिदमगतानवादिक स्वभावादेव । क्व सति । प्राण- श्वर मया सह यथास्यचिदेव काविश्रण करोत्विन्यनुसधानेनेति पर्यनुयुजाने । इति किम् । हे मनोहरे, अवयपानामति कस्मादेतत् । कुतश्वेद पाण्टुगण्डफलक मुखम् । क- थम् । अकस्मात् । कोऽभिप्राय -मया ते शरीरदौल्यपाण्डुकपोलस्वसदृश किमपि न चेष्टितमस्तीति स्वापराधापहवः । प्राणेश्वरशब्दस्य चायमभिप्राय –य एवं प्राणेश्वरः स एप यादशसोनवरपृच्छति तदा जीवितव्यस्य किं कार्यमिति । अत एव निःश्वासपू- र्वमन्यतो भूत्वाश्रुमोक्षः कृतः । व्याजोक्तिरलंकारः । यदुक्ततम्-'च्याजोक्तिश्छमनोद्भि- अवस्तुरूपनिगृहनम्' । यथा-'दलेन्द्रप्रतिपाद्यमानगिरिजाहस्तोपगूढोलसद्रोमाश्चादि- विसस्थुलापिलबिधिव्यासद्महाकुल. । हा शैत्यं तुहिनाचलस्य करयोरित्यूचिवान्स- स्मित शलान्त पुरमातमण्डलगणदृष्टोऽवताद्वः शिवः ॥ कधिषितनायिसाप्रमादनारम्भनिरुपायः कस्यापि रहासहचरस्याने निवेदयति- पुरस्तन्च्या गोत्रस्खलनचकितोऽहं नतमुखः प्ररत्तो लक्ष्यात्किमपि लिखितुं दैवहतकः । स्फुटो रेखान्यासः कथमपि स ताटक्परिणतो गता येन व्यक्ति पुनरवयवैः सेय तरुणी ॥ ५१ ॥ ततश्नांभिज्ञाय स्फुरदरुणगण्डस्थलरुचा मनस्विन्या रुद्धप्रणयमहमोहद्दगिरा । 1. 'पम्प परमादयं पनि महारदीपिया. २. 'दयितया' इति महारदीपिया. 1. एतदुर्म महारदीपिकायां नास्ति. तुि दशरूपावरोषस्य चतुर्थपरिच्छेदेऽग: गोदाहरणे भनिनामहसतानास्व गममृतमस्ति.

·अमरुशतकम्। अहो चित्रं चित्रं स्फुटमिति निगद्याश्रुकलुषं रुपा ब्रह्मास्त्रं मे शिरसि निहितो वामचरणः ॥५२॥ (युगलम्) तन्व्याः पुरतो वार्तान्तरेऽन्यागनानामोच्चारणचकितोऽहं किंचिदवाचितवदनः प्रति- कूलविधिप्रेरितो वैलक्ष्यारिकचिल्लिखितुं प्रत्तः । अथ मयि लिखत्येव केनाप्यनिर्वचनी- यप्रकारेण व्यक्तः स कोऽपि रेखालेखस्तादृश परिपाकं गतो येन यस्या एव गोत्रस्खल- नमापतितं सैव युवतिर्नामापेक्षया पुनरप्यटैरभिव्यक्ति जगाम । ततचित्रनायिकामुप- लभ्य तया वामोऽथ च प्रतिकूलश्चरणश्चण्डिन्ना निक्षिप्तः । किविशिष्टः । रूपकालंकारेण ब्रह्मास्त्रम् । यथा वारवारमतिप्रहारिणि शत्रावनन्योपायतया ब्रह्मास्त्र मुच्यते तथा मयि प्रथममपराधिनि पुनर्गोत्रस्खलनकारिणि पश्चादन्याङ्गनाचित्रलेखिनि वामपादो न्यस्त इत्यर्थः । किं कृत्वा । अधुमलुपं यथा भवत्यैवमित्यभिधाय । इति किम् । अहो आश्चर्यमा- श्चर्यमभिव्यक्तम् । कोऽभिप्रायः-लोकाः, पश्यत दुरात्मनोऽस्य तस्यां तदेकतानताम् । गोत्रस्खलने न पर्याप्तमिदानी तामेव लिखन्वर्तते । किं विशिष्टया सत्या निगद्य । आरू. ढप्रणयेत्यादि । प्रकर्षे प्राप्तेन प्रेमविशेषेण य.एव मै तथा वशीभूत आसीत्स एवायमित्य- मुत्तो जात इत्याश्चर्यकोपव्यञ्जफेन हासेन सह वर्तत इति सहसा उद्गतरोदनस्वना च गीर्यया स्यात्तथा । कुटत्यादिः कुटादिरिति पष्ठीतत्पुरुषेण कुटादिसंबन्धाल्लिखितुमित्यत्र गुणप्रतिषेधसमर्थनम् । अन्यथा लेखितुमित्येव प्राप्नोति । यथा-'सृष्ट्वा सृष्ट्वा समस्तं ज- नमनुलिखता भूरिभाग्याक्षराणि क्षिप्र विद्वाललाटे कथमपि विधिना लेखितुं विस्मृता श्रीः । दयास्मिन्हंसपाद मलयजतिलकच्छमना मातलेन्दो हस्ते दत्तः सुवर्णैः प्रति- कृति भवता शोधितो भालदेशः ॥' यच लेखनारम्भे सैव तरुणी व्यत्तिं गता तत्र ना. यकस्य तन्मयी चित्ततिनिमित्तम् । चित्रकला च विलासिनां प्रसिद्धेव । यदुक्तम्- 'गीत वाद्यं वृत्त चालेख्यं विशेषकपत्रच्छेद्यम्' इत्यादि । विपागलंकारः । यद- तम्-'यत्र क्रियाविपत्तेन भवेदेव क्रियाफल तावत् । कर्तुरनर्थश्च भवेत्तदपरमभिधीयते विषमम्॥ कधिनायिकां समासोक्तिभिरनुनयति- कठिनहृदये मुञ्च भ्रान्ति व्यलोककयाश्रितां पिशुनवचनैर्दुःखं नेतुं न युक्तमिमं जनम् । किमिद मथवा सत्यं मुग्धे त्वयाद्य विनिश्चितं यदभिरुचितं तन्मे कृत्या प्रिये सुखमास्यताम् ॥ १३ ॥ मामनपराधगुपेक्ष्य मत्संगम विनैव तिष्ठसीति हेतोः हे कठिनहृदये, अपराधयावि- पयां मिथ्याधुद्धिं त्यज । व्यलोककथाश्रितां न तु व्यलीकाश्रिताम् । व्यलीकस्य कथा. १. 'कथाश्रयां' इति नारदीपिका.

·१४ काव्यमाला। पि नास्तीत्यर्थ । परगृहभगव्यसनिना कर्णेजपाना वचनैरिममिति त्वमुल्यनैवविध. खस्थ जनमतिविधेय मा दु ख प्रापयितु न ते युक्तम् । अथवा अलमनेन रियन्मे जी. विर्तन प्रयोजनम् । तस्मात्सत्य क्थय है अचेतने, पिमिद त्वया ममोपरि विनिश्चित किं पर्याप्तम् । हे प्रिये, यविचिदभिवाञ्छित तन्मे विधाय सुख स्थीयताम् । तदैव सुखार्थमहमारणोत्पन मान त्याजयामि । ममाभाव (१) चेत्तव सुख तर्तिक मानत्या जनेनेन्यर्थ । युक्तमित्यन 'नपुसके भावे क्त'। तेन 'विषवृक्षोऽपि सवर्थ्य स्वय छेत्तुमसा- प्रतम्' इत्यादिवत् 'प्रधानक्रियाशक्त्यभिधाने गुणनियाशक्तिरभिहितवत्प्राशते' इति न्यायेनेम जनमित्यन न प्रथमा । तन तु साप्रतमित्यन द्वितीया न युज्यत इति कर्मविवक्षा ॥ रात्रौ वारिभरालसाम्बदरवोद्विनेन जाताश्रुणा पान्थेनात्मवियोगदुःखपिशुन गीत तथोत्कण्ठया । आस्ता जीवितहारिण प्रवसनालापस्य समीर्तन मानस्यापि जलाञ्जलि• सरमस लोकेन दत्तो यथा ॥ १४ ॥ यस्मिश्चिद्रामे यामिन्यामध्वगेन मुत्ताश्रुणा तेन प्रकारेण तत्कालोचित किंचिदुरक- रिया गीतम्, यथा 'कामोत्या विभायैव निर्दिष्टा याटिक्न या। धैवतासप्रहन्यासा- इहीना मन्द्रमध्यभार । समस्वरा च सपूर्णा करुणे मधुर्यसी ।' एवप्रायम् । किं वि. शिष्टम् । विरह शसूचरम् । अथ वात्मशब्देन जीवात्मा । अत एवोत्तरार्धम् 'आस्तां जीवितहारिण' इन्यादि । कीदृशेन । वारिभराल्सजरधररसितोद्विमैन । अत्र लाक्षणिके नारसशब्देन गर्मवेदनामान्तयुवतिस्तनितवद्गार्जितस्य नि मोमगम्मारता व्यज्यते । निशाथे हि निवातनिर्भर वपन्तो परास्त व गजन्ति, भवति च वरामाणा वियो. गिनामुवैजनादुर्लरिता । अत एवोक्तमुपाध्यायेन-'या रिया मान्मयोग शल्यितेयु पियोगिपु । जर ददति यत्तस्य तेनामी नरदा स्मृता ।' तथा क्य गीतमिरयाह- आस्ता तावत्प्राणहारिण प्रवासनानो प्रहण यारत्मवामिझेन रोनोमयरूपस्यापि मानम्य जारिदत्त । रक्षणया रोयान्तर गो मा इत्यर्थः। 'वं तावदास्त दूर भृगावयवोऽपि ते निद सहितान्' इत्यादिवदन विषमारपार ॥ पचिदियोगी मत्तनायिशाया प्रणयमानमनुम्मरति- स्त दृष्ना परजक्षत मधुमदक्षीपाविचार्यय॑या गच्छन्ती छ न गच्चमीति विश्ता बारा पटान्ते मया । प्रत्यावृत्तमुपी सपाप्मनयना मा मुन्न मुवेति सा पोपप्रम्परितापरा यदवदत्तरेन विरमार्यते ॥ ५५ ॥ 1. मुम मुवति मा 'दति भारदीगा.

·अमरुशतकम् । १५ मया मुग्धा वस्त्राश्चले गृहीता। कि कुर्वती। गच्छन्ती । कया। ईर्थ्यया । कि कखा। स्वमेव नखपदं दृष्ट्वा । पुनः किं कृता । अविचार्य । यतो मदिरामदमत्ता । मया किं कृत्वा विधुता । नु इति प्रश्थे । क. गच्सीयुक्त्वा । अथ सा बलितवदना सासदृष्टिः कोपकम्पोष्ठी मां त्यज त्यजेति यदवोचत्तकेन विस्मार्यते । अपि तु न केनापि । अत एव स्व करजक्षतं दृष्ट्वा न त्वन्यागनायाः । तस्य तदेकचित्तवात् । अत्र बालाशब्दो- ज्ञानमात्रापेक्षया न तु क्योपेक्षया । बालानायिकाविधेयनसपदादीनामवर्ण्यमानत्वात् । ताः प्रत्युत संगमेषु परााख्यो भवन्ति । निर्यन्धेन नीवीनिरसनोयुक्त प्रेयसि पलासु- रतप्रतीपं विदधति । किंच मिथ्यानखपदारोपणेऽपि कम्पन्ते । यदुक्त मुग्धाविसम्भगे-- 'अप्रतिपद्यमानां च भीपयेत् । अहं खलु दन्तपदानि तवाधरे करिष्यामि । स्तनम- ण्डले नखपदानि । आत्मनश्च स्वयं कृत्वा त्वया कृतमिति ते सतीजनस्य वक्ष्यामि ।' यथानधराघवस्य अभिषेकसुप्रीवा(सुग्रीवाभिपेकाई)-'स्वनपुषि नखलक्ष्म स्वेन कल्या भवत्या कृतमिति चतुराणां दर्शयिष्ये सखीनाम् । इति सुतनु रहस्ते भीषिताया: स्मरामि स्मर परिमलमुद्रामसर्वसहायाः॥ मधुपदक्षीवैतिरतावसानिकम् । यदुक्तम्- 'सव्येन वाहुना परिरभ्य चपक गृहीत्वा सान्त्वयम्पाययेन् । भृष्टमांसमातुलुन चुका- ग्रुपदंशान्मधुरमिदं मृदु विशदमिदमिति निदश्य तत्तदुपाहरेत् । हर्म्यतलस्थितायाश्च- न्द्रिकासेवनार्थमासनम् । तत्र चानुकूलाभिः कथाभिरनुवर्तत । अगसंलोनायाश्चन्द्रमसं पश्यन्त्या नक्षत्रपति व्यक्तीकरणमरुन्धतीध्रुवसप्तर्षिमण्डलदर्शनं च ॥ इति ॥ काचिन्मानिनी शिक्षयति- चपलहृदये किं स्वातन्त्र्यात्तथा गृहमागत- चरणपतितः प्रेमाः प्रियः समुपेक्षितः । तदिदमधुना यावज्जीवं निरस्तसुखोदया रुदितशरणा दुर्जातानां सहस्त्र रुपां फलम् ॥ १६ ॥ कार्याकार्यपर्यालोचनशून्यतया हे अव्यवस्थित हृदये, कुतो हेतोर्वल्लभोऽवर्धारितः । किं विशिष्टः। गृहमागतः । कयम् । तथा ।कोऽयः । प्रसाद्य सगमाकाइया । पुनः कीदृशः। चरणप्रणतः । पुनरपि कथंभूतः । प्रेमादिः । लक्षणयातिसरसकोमल इन्यर्थः । कस्मात्स. मुपेक्षितः, स्वातन्त्र्यात् । मामष्ट्रवत्यर्थः । तदिदानी दुरुत्पन्नानां निजक्रुधां फलमनु- भव । कीदृशी सती । रुदितशरणा । कि तत्फलमित्याह-निरस्तमुखोदया। कियन्त कालम् । यावनीवम् । जीवोपि तव क्षणस्थायीति भावः । रुपामिति बहुवचनेन वारंवारं लया कोपं कृत्वा सर्व विनाशितमिति प्रतीयते । किं स्वातन्त्र्यादित्यत्र स्वातन्त्र्यमंत्र त्वया युतः कृतगिति फिशब्दार्थ । अन्यथा स्वातन्त्र्यहेतुके प्रियममुपेक्षणे सिद्धे किशब्दोऽधिकः स्यात् । परिकरोऽलकारः । यदुक्तम्-'साभिप्रायः सम्यग्निशेषणवस्तु यदिशेध्येत । द्रव्यादिभेदभिनं चतुर्विधः परिकरः स इति ॥ यया—'उचितपरिणाम- 1 ·४६ काव्यमाला। रम्य स्वाटु सुगन्धि स्लय परे पतितम् । फ्लमुत्सृज्य तदानी ताम्यसि मुग्धे मुधे- दानीम् ॥ अत्रान्तरे बव प्रक्षेपकश्लोका सन्ति । तन विचार -य कश्चित्स्वानोकान- चयित्वा परकाव्य प्रक्षिपति स तावन प्रसिद्धये । स्वनामलेखनाभावात् । तस्मादेव स भाव्यते--यद्यस्मिन्सापार्षदे काव्य मम शोका अर्हन्ति तदाह विशिष्ट कविरिति प्रक्षेपकावेराशय । तेऽपि सन्तु यथा विसदृशनीरहरीरेह्यस्वराणा (१) गायनाना- मोडवप्रयोगेनातोद्यलास्यानुविधानशालिनि रति निर्भरगीतलास्यमानमनसा प्रविष्टा- नामातोद्यराणा ततसुपिरघनावनद्धात्मनि वादिने मन्दमुन्मुद्रितनिनादे नायिकाना नानाविधदृष्टिवृष्टिभिराप्यायितविदग्धचेतसा रहितहस्तकचारीचमत्कारणाश्चितभमि- तनमितकुश्चितस्तिमितक्षिप्तक्षुभितावयवाना कुचकलशनितम्बडम्बरान्तरतरद्वितोद- लितललितवलिभागाना क्वचिद्विसन्धमिव क्वचित्त्वरितत्वरितमिव क्वचिद्रीतभीतमिव बचित्सुप्तसुप्तमिव क्वचिनिद्रितोनिद्रितमिव सान्द्रमुखरागमनोमवमनोज्ञ नृत्यन्तीनाम- न्तरेऽचेटकास्तथानिर्वचनीयचमलाराणाममरुलोकाना मध्ये छन्दोमात्रमेलनेन हा- सोत्पादकतया च प्रक्षेपकोका । ते यथा- 'मन्द मुद्रितपासन परिपतज्झापारिझञ्झामरु. द्वेगव्यस्तकुटीरकाप्रनिपतच्छिदेषु रन्धान्तरा । धर्मव्यप्रमुटुम्बिनीकुचभरस्वेदच्छिद प्राप प्रारम्भ मदयन्ति चन्दलदलोलासा पयोगि दव ॥' अमी झञ्झानिरा शिगर्तिमुत्पादयन्ति विदुपाम् ॥ 'इयमसी तररायतटोचना गुरुसमुन्नतपीनपर्योधरा । पृथुनितम्यभरारसगामिनी प्रियतमा मम जीवितहारिणी ॥' जीवितहारिणी शामिनी॥ 'सारता शतदराधिकान्तिरम्य रलीघधामनिवगरुणनपुर च । क्षिप्त भृश कुपितया मृगनेत्रया यत्सौभाग्यचिकमिव मूभि पद विरेज ॥' इश सा मशिना सर्वस्व सामाग्यस्योपरिमारी (1)॥ "चरवापस्मानिसीय नवधनरसित विशयाई पतन्त्या शय्याया भूमिठे परतलतया दुमितालीमनेन । मौसष्ट गुनपण्ट परिनकुचतापातशीपिन्दु रसाया रमा प्रियस्य सरितक्या उद्यते पान्धवाना' वियोमर्म निगई दुममेवोपरर्णयति । तद्विपर्ययादिय मिथ्यागरान गलाया यापिता पारिता) । এমন মানুষ থাকামথি সারি ·अमरुशतकम् ४७ 'पीतो यत प्रभृति कामपिपासितेन तस्या मयाधररम प्रण प्रियाया । तष्णा तत प्रभृति मे द्विगुणत्वमति रावण्यमस्ति बहु तर मिन चिनम् ॥' नून शाकभरीखनिर्मिर एप महानुभाव कवि ॥ नूयमियोकान्या कुतामिच्छा दसवैयारणग्रथिता । यटुक्तमुपाध्यायेन-'सप- पण कुतर्माणा छन्दोव्यापरणस्पृशाम् । उहीयते रस खण्डै पावसेनेव पारद ॥ बाले नाथ विमुञ्च मानिनि रुप रोपान्मया वि रुत खेदोऽस्मामु न मेऽपराध्यति भवान्सर्वेऽपराधा मयि । तत्कि रोदिपि गद्गदेन वचसा क्स्याग्रतो रुद्यते नन्वतन्मम का तवास्मि दयिता नास्मीत्यतो रुद्यते ॥ १७ ॥ पश्चिमानिनीमनुनेतु सोधयति-हे मुग्धे । नारिया वक्ति-हे नाथ । नायर - विमुश मानिनि रुपम् । नायिरा-रोपान्मया रिं कृतम् । अपि तु न किमपि । यो. ऽभिमाय -~न ते मिचिद्विरुद्धमुक्तम् । न च ताहनादिक कृतम् । नापि तय गच्छ न्वारितोऽमि । स्वशरीरेण दुरवस्थामनुभव तो तिष्ठामि । नापर-पारवया रिमपि न तमित्यव न परमस्मासु खेद कृत । नायिका-खेदस्तस्योपपद्यते योऽपराधी भ- वति । भर्वास्तु न मऽपराध्यति । विपरीतलक्षणया विधिरन । सर्वऽपराधा मरि । मया यस्वमुपेक्षितस्लेनेवमुचलला जात । नायर -उत्तेरभिप्रायमनानप्रिव, तति रादिषि गद्दन बरसा । नायिका-यस्याप्रतो रुद्यते । स्वमन्यासत्तोन मे कट जानासि । खान विहाय ममान्या गतिनास्तीति भार । नाया -पूर्ववत् । नन्वेत ममानतो र- यते । मापिसा-या तास्मि । उदामीनो मयि सामनं भवानिः । नायक----- लमा ल । नायिका नास्मीत्यतो रयते । योर्थ -दपिता नास्मि यापिमाघ पुनरस्त्येव । प्रश्नोत्तरमगार । न तु ययोति । दोपोरमागत् । यस्वपि दातरम प्रतीयते तशयमेव । वातदादाण तत्-गिरि मा प्रनि र ननु गारद कि गुप्यामि का मति मीयनुमानतोदन । जानाम्यतस्लरनुमानत एव स समित्य गिरा गिरिभुर पुटिला जयन्ति ।' गुरुपरत प्रतया एत दूरतर देशमुचनो गदम् । भरिगुणारिटन्ति नप्पति समि सुरभिमममी ।' पीगधीरा मध्या नाविरा । 'न मेराध्यति मान्मर्वपापा मग इननन पर्यन् । रापयादिता भर रवृतित्पना'। शिष्ट कण्ठे किमिति न मया मूहया प्राणनाय- श्रुम्बत्यस्मिन्वदनविनति रिता किं न दृष्ट । मासमा गमनानादेगातरता 'मामर' इति प्रमिदोरगणार - ·काव्यमाला। । . नोक्तः कस्मादिति नववधूचेष्टितं चिन्तयन्ती पश्चात्तापं वहति तरुणी प्रेमिण जाते रसज्ञा ॥ १८ ॥ यथा यथा मौग्ध्यमपगतं तथा तथा प्रियसंगमबाहुल्येनोपलव्धे प्रेम्णि आस्वादा. मिशा संत्ता सती इत्यममुना प्रकारेण तरुणी पश्चात्तापं विति। किं कुर्वती । इति स्वमेव नववधूचेष्टितं चिन्तयन्ती । इति किम् । मया मन्दभाग्यया किमिति न प्राणेश्वरः कण्ठे आलिह्नितः । तस्मिन्परिरन्धुमुद्यते मया भुजाभ्यां निजमुरः किं पिहितमित्यर्थः । अस्मिथुम्यति सति वदनविनतिः किमिति मया कृता । प्रतिचुम्यनं किमिति नारब्धमि. त्यर्थः । किमिति न दृष्टः । सतत नारङ्गीलम्मनव्यप्रया सम्यकदाचिदपि सफारीकृतलो. चनया नावलोकित इत्यर्थः । नोक्तः कस्मात् । तस्मिन्सविलासमालपति सति प्रत्यु- ता किं न दत्तम् । अवनतवदनया स्थितमैवेत्यर्थः । तारुण्ये संगमसुखमनुभवन्ती मी- ग्ध्येन तदाहं वश्चितेति चिन्तयतीति भावः ॥ काचिदपमानितानुनया पश्चात्तापयुक्ता यदि त्वं तेन विना स्थातुं न शकोपि तकि. मिति मानं करोपीति सख्या निर्धारेंसता तां प्रत्याह- श्रुत्वा नामापि यस्य स्फुटधनपुलके जायतेऽङ्ग समन्ता- ' दृष्ट्वा यस्याननेन्दं भवति वपुरिदं चन्द्रकान्तानुकारि । तस्मिन्नागत्य कण्टग्रहनिकटपदस्थायिनि प्राणनाथे भन्ना मानस्य चिन्ता भवति मयि पुनर्वजमय्यां कदाचित् ॥ १९॥ नाहं सर्वदेव मानं करोमि फित्वत्यन्तकटिनायां मयि निन्द्या मानचिन्ता कदाचिदु- स्पद्यते । क. सति। तस्मिन्प्राणेश्वर प्रसादनतात्पर्येणागत्य कपोलचुम्यनप्रत्यासमस्थानस्था- यिन्यपि । कोऽर्थः । यस्मिनवमरे चुम्पन युज्यते तस्मिनाई मानं करोमि । तस्मिन्प्रा. णेश्वर कीदशे । यस्य नामाप्याकर्ण्य व्यक्तसान्द्ररीमाश्च ममा सर्वतो जायते । यस्य व- चन्द्रमसमालोक्येदं वपुदिनस्वेदपिन्टुजालतया चन्द्रकान्तमणिसदृशं भवति । द. यिनमुखं दृशा स्विद्यामीति पर्यवसितत्वादिनकर्तकता नाशझनीया । अयमपि शोषः प्रक्षेपक इति संभाव्यते । परं विरुद्धो नास्ति । एवविधा अन्येऽप्यन्तरान्तग द्विधाः सन्ति । तेऽप्यविरद्धा इति व्याख्यास्यन्ते ।। लाक्षालक्ष्म ललाटपटमभितः केयूरमुद्रा गले चक्रे कजलकालिमा नयनयोस्ताम्बूलरागोऽपरः । दृष्ट्वा कोपविधायि मण्डनमिद मातश्चिरं प्रेयसो लीलातामरसोदरे मृगशः श्वासाः समातिं गताः ॥ १० ॥ १. नाही मुगारछादनवप्रम. २. 'यमुमन्तात्' इति गारदीपिका. ३. 'मम' इतिहागा. ४, कवित्' इति दीपिका ।

·अमरुशतकम् । इंाविकारसवरणार्थमााणच्छाना मुखप्रत्यासनीकृतस्य लीलातामरसस्योदर कु. रङ्गालोननायाः श्वासा नि मुत्य नि.सत्य प्रोढापमानजन्मनाभिषमणान्तनिरुद्धतया समाप्ति, गता' । किं कृता । अन्यागनाया मण्डनं तदिद प्रेयसः सक्रान्तमत एव कोपविधायि प्रमाते चिर दृष्टा । द फिम् । रलाटपटमभितस्तत्प्रसादनपादपतनानुमापक लाक्षा- लक्ष्म । तदालिङ्गनशसिनी केयूरमुद्रा कण्टे । तोचनचुम्मनसूचको वो कज्जलका. रिमा। अपरथ तत्कृतचुम्पनपिशुनो नयनयोस्ताम्मूलराग. अहेतुरल्कारः । यहुक्तम्- "बलवति विकारहेती सत्यपि नवोपगच्छति विकारम् । यस्मिनर्थ: स्पैर्यान्मन्तव्योऽसा- वहेतुरिति ।।' 'ज्ञातेऽन्यासनविकृते खण्डितेा कपारिता' इत्यनेन खण्डिता नायिका । धृष्टो नायकः । यच्चेदं रातामरस तदवर विरहसतापप्रतिविधानोपनतसखीजनोपनी- तशीतोपचारीयम् । काचित्प्राणपरित्यागकृताध्यवसाया देशान्तर प्रस्थित प्रिय प्रवाह-- लोललोचनवारिभिः सशपथैः पादप्रणामैः प्रियै- रंन्यास्ता विनिवारयन्ति कृपणाः प्राणेश्वरं प्रस्थितम् । पुण्याहं ब्रज मङ्गलं सेंदिवसः प्रातः प्रयातस्य ते यत्स्नेहोचितमीहितं प्रिंय मया तन्निर्गतः श्रोप्यसि ॥ ६१ ॥ अन्गास्ताः प्राणलोभेन कृपणा स्त्रियः न त्वहम् । याः प्रस्थित प्राणेश्वरं निवार- यन्ति । कः । अलग्झरायमानेर्याप्पाम्मुभिः । न केवल तै.। कि तु यदि ख यास्याम तदा तेऽस्य शपय इति सशपश्चरणप्रणाम । किं विशिष्ट । अनुरागव्यसला- प्रिय । अह पुनरेव वच्मि-हे प्रिय, पुण्याह कल्याण मुदिन ते तस्माद्यहच्च्या गरउ । यच तय प्रोपितस्य नेहोचितं मया मिचिदीप्सितमस्ति तनिश्चयेन गतः सन्म. स्मादपि पथिकादाकर्णयिष्यसि । अथ च यद्यहमिदानीमेव प्राणान्मुञ्चामि तदा तवाम- मल स्यात् । अत एव पुण्याहमित्यादि । पराभवोऽलबारः । आशीर्वचनाक्षेपश्च । यथा--'गच्छ गन्धसि चेकान्त पन्थानः सन्तु ते शिया । ममापि जन्म तव भू- याद्यन गती भवान् ॥ इत्याशीर्वचनाक्षेपो यदासीदिवर्मना । स्वापस्था सूचपन्यत्र पान्तयाना निषिध्यते॥ काचिग्निजसघ्या. स्वर स्थापित प्रतिष्ठामु मर्टकाया. सरप सिद्धममोहितनान्या- मामने कपति- लमा नांशुकपडवे भुनलता न हारदेशेऽपिता नो वा पादयुगे स्वयं निपतितं तिष्टेति नोक्तं वचः । १. 'वान्त.' इति शहारदीपिस. २. 'अन्य' पनि महारदीपिका. ३. धन्याह' निबारदीपिका. ४. 'मुश्लिम' इति महारदीपिका ५. प्रियतम व निर्गत.' इति महारदीपिसा. ६. स्पिन पति महारदीपिका. ५. 'मह.ति गदारदीपिका.

·५० काव्यमाला। काले केवलमम्बुदालिमलिने गन्तुं प्रवृत्तः शठ- स्तन्व्या वाप्पनलौचकल्पितनदीपूरेण रुद्धः प्रियः ॥ १२ ॥ सा वनाञ्चले प्रियस्य न लग्ना । तथा द्वारदेशेऽर्गलबद्धजलता न न्यस्ता । नापि चरणयुगले लुरितम् । तिटेति वचनमपि नोक्तम् । कय तर्हि निवास्ति इत्याह-काल इत्यादि । यस्मिन्देशान्तरादागत्य मिथुनानि मिलन्ति तस्मिन्मेघमालामलीमस समय निर्दयः साहसिको गन्तु प्रवृत्तः स-कृशाद्या केरलमध्रुमलोलकल्पितनदीपूरेण वल्लभी निषिद्धः । अनाथुनदीपूरेणेति वारयेन रूपकैण मेघकार्यमश्रुभिरेव कृतमित्यनेन मेघाक्षे- पेण परिपुष्टो विपलम्भः । औपम्यभेद. । पूर्वालकारोऽप्यन प्रतीयत । यथा-'काले जलदफुलाकुलदशदिशि पूर्व वियोगिनीवदनम् । गलदविरलसलिलभर पश्चादुपजायते गगनम्'" काचित्परपुरुषानुरागिणी स्याश्विनरकुलटायाः पुरतः प्रतीकारप्रन्याशया स्वदुःख निवेदयति- आस्तां विश्वसनं सखीम विदिताभिप्रायसारे जने तत्राप्यपयितुं दशं सुरचितां शक्नोमि न ब्रीडया । लोकोऽप्येष परोपहासचतुरः सूक्ष्मेङ्गिततोऽप्यलं मातः कं शरणं व्रजामि हृदये जीर्णोऽनुरागानलः ॥ ६३ ॥ हे मातः, क शरण प्रजामि । अपि तु न कमपि । तस्मादृदय एव केवल सतापहेतु. बैनानुराग एवानरो जरा प्राप्तः । तत्फल किमपि नामादितमित्यर्थः । कथमित्याह- आस्तामिन्यादि । प्रियं जन प्रति प्रेपणतदानयनादिकार्यसाधक सीजने विश्वसन तावदास्ताम् । ता: पस्याप्यो स्फुटित्वा क्ययेयुरित्यर्थः । तहि स्वय दूतीविलसितं कि- मिति नारभ्यते इत्याह-- इयं मयि सात्मनानुरतैति विदितोऽभिप्रायसारो येन त. मिनने दृष्टिमप्यारोपयितु लग्जा न शनोमि । फा कथा गमनानयनादिकार्यस्य । ताह लम्जां परित्यज्य तदवलोकनासास्वादनव किमिति कालो नातिवाहन इत्याद- एए स्वरागृहमधारी रोषोऽमुस्यमोन सह वर्तत इत्यादि परोपदासकुशलोऽप्यतिशयैन सूक्ष्मनितमोऽपि । आँपशब्द. ममुधरे। मृश्मे हितोऽपि यदि मनसि धृता तिष्ठति सदा कमाइते । अमी पगेपहासपतुगेऽपाति तात्पर्यम् । अमन्समुच्चयोऽरंकारः । या राक्ष: श्रीदेवम्ग-दंदाज पाणुराभो रजा गरई पाचसो अप्पा । पिभमहि निमम पर्म मरण मरण पदर एक्म् ॥' 9 . 1. मलिता' इति गहारदीपिशा. २. दुमजनानुरागी लग गुर्वी पसरा भामा । नियमान निगम प्रेम मरण परमेषम् ॥ति पाया.

·अमरुशतकम् । - लमस्माकमप्रे परं मानस्य वार्तामेव करोपि तत्सनिधी पुनरन्यैव सपद्यस इति स- खीभिः काचिदुपालब्धा स्वदोएं परिहरति- न जाने संमुखायाते प्रियाणि वदति प्रिये । सर्वाण्यङ्गानि कि यान्ति नेत्रतां किमु कर्णताम् ॥ ६४ ॥ अहं किं करोमि समस्तान्येव ममाहानि लोचनता गच्छन्ति श्रवणतामथवेति न जाने । क मति । प्रिये समुखायाते सति । न पर तथा, अभिमतालाप जन्पति च । त. मभिमुखमागच्छन्तमुतकण्ठया पश्यन्त्यास्तत्पेशलालाणनाकर्णयन्त्याच ममेन्द्रियान्त- गणि स्वव्यापार परिहरन्तीति तात्पर्यम् । अहशब्दोऽन्द्रियार्य.। अन्तरगमिन्यनापि दृष्यत्वात् । उत्तरसशययथासल्यान्यर रारा । ललित नाम साविको नायकगुण । य- दुक्तम् -'शोभा विलासो माधुर्य गाम्भीर्यं यतेजसो । ललितीदायमियटी सत्त्वजाः पारुषा गुणा. ॥ यथा-'लावण्यमन्मयविलासपिम्भितेन स्वाभाविकैन सुस्मारम- नोहरेण । किवा ममेव सखि योऽपि ममोपदेष्टा तस्यैन किन विषम विदधीत ता. पम् ॥' भावप्रगल्भा नायिका ॥ अनल्पचिन्ताभरमोहनिश्चला विलोक्यमानैव करोति साध्वसम् । स्वभावशोभानतिमात्रभूपणा तनुस्तयेयं बत किं नु मुन्दरि ॥ ६ ॥ इति प्रिये पृच्छति मानविद्वला कथंचिदन्तभृतबाप्पगद्गदम् । न किंचिदित्येव जगाद यद्धः कियन्न तेनैव तयास्य वर्णितम् ॥ १६ ॥ (युग्मम्) अन्तर्निरद्धवाष्पगद्गद यथा भवत्येव धधून किंचिदेवोत्तर यहीचत्तेनैव तयास्य प्रि. यस्य क्रिया स्वदुःस वर्णितम् । अपि तु भय । किविशिष्टा सती जगाद, पदिवसोप. चितेन मानेन विदा । सति । सापराचे दरिते इति पर्यनयुभाने सति । इति किम् । इय दुर्बला शरीरलला गुरुतरचिन्तायां वहत्वेन यद्वैचित्य तेन निश्चग निरीक्ष्यमा- णेव सतो फिमिति भयमुत्पादयति । कार्येन निश्चेष्टतया चामरचिन्ता प्रणिददातो. त्या दिशेण दृश्यमानः साध्यस करोनि दूरात्पुनरात्यविमादेन पूर्ववत्स्वार- म्यैव प्रतिभासते । यत आभरणनिरादरतया स्वभावरामणायरा । तया च प्रारमारे(३). मानतिस्तन्मात्र भूपग यस्याः सा तथा । 'महानामतिताना युत इद' इत्यादिशोरव- दत्रापि सविधानम् ॥ काचिती प्रणयापमानित नायक सोधयति- विरहविषमः कामो वामस्तनकुरुते तनुं दिवसगणनादेक्षश्रायं व्यपेतवृणो यमः । 1. कामं तनु गुल्ने' इति महारदीपिका. २. 'दक्षः स्वर' इति पदारदीपिश. - ·काव्यमाला। त्वमपि वशगो मानव्याधेर्विचिन्तय नाथ हे किसलयमृदु वेदेवं कथं प्रमदाजनः ॥ ६७ ॥ है नाय, विघमेर्युवयोस्तन दुर्बलां करोति । किविशिष्टः । प्रतिकूलः । कीदृशः सन्प्रतिकूलः । विरहे विषमः । सभोगे पुनरनुकूल एवेत्यर्थः । शरीरकाश्र्योपन्यासेनैव प्रतिदिनोत्पद्यमानक्षीणतया कतिपयदिवसः सभोगयोग्यतैव युवयोरस्तमेष्यतीत्यर्थः । अयमिति प्रत्यक्षनिर्देशेन पुर इव वर्तमानो निरनुक्रोशोऽन्तकश्च दिवसगणनादक्ष. एवं. विधानपि दिवसांखयति । सभोगे विप्रलम्भे चाय क्षयस्तावदस्त्येव । तस्माद्विपलम्भे मृत्युवरमुतस्वित्सभोग इति यमशब्दस्योपयोगः । देहदौर्बल्येन सभोगपरिहारेण च मान एवं व्याधिस्तस्य त्वमपि वशगः । अद्य यावन्मयैवं ज्ञातमासीयसव मानन्याधेशगेत्य- पिशब्दार्थः । तस्माद्विचिन्तय, एवमुत्पातपरम्परया प्रमदाजन. कथ जीवति । प्रस्तुत एकस्यामपि प्रमदाया प्रमदाजन इति जात्यपेक्षया लोकोक्तिः । अथवा प्रकृटो मदो रिरसालक्षणो मान्मयो विकारो यस्याः मा प्रमदा । सैव विषयलेन जनः । अथवा नायकस्यानेकनायिकास्पृहणीयत्वेन प्रमदासमूह एवास्तु । किविशिष्टः । किसलयमृदः । विग्दुरवस्था सौदमक्षम इत्यर्थः । अथ च किसलयकोमल प्रमदाजनमालिङ्गय किमिति चरितार्यो न भरसीति । असत्ममुच्चयोऽलकार. ॥ पश्चित्प्रियामानोपशान्ति कस्यचिद्विसम्भसभावितस्याग्रे कथयति-- पादासक्ते सुचिरमिह ते वामता कैव मुग्धे मन्दारम्भे प्रणयिनि जने कोऽपराधोपरोधः। इत्थं तस्याः परिजनकथाकोमले कोपवेगे बाप्पोद्रेदैस्तदनु सहसा न स्थितं न प्रवृत्तम् ॥ ६८ ॥ तस्यास्तदनन्तर त्वरितमेव याप्पोत्सोर्ट विलम्बित न च स्पमम् । व सति । कोप- बगे सति । कि विशिष्टे । सपीमायपग्जिनस्यत्व संवोधकथया शिथिले न तु दृढे । पो. पवेगस्य कोमलतयाभिन स्थितम् । कापसत्तया च न प्रत्तम् । स्तम्भितरेय जात. मित्यर्थः । इत्य मामित्याह-हे अतने, इह प्रणयिनि जने सुचिर चरणलमे कर तब मामता । प्रानियल्यं न गुज्यत इत्ययः । अथ च येन तदरोमाचप्रभृतयो भान्ति त. स्मिन्नपि दयितरस्पों तव पटिनायातमि मानस्तिष्टतीति भावः । ननु सापरा- धोऽय धामनां यजामौत्याह-अस्मिन्मन्दारम्भे । कोऽर्थः-दोगदोपणे कृते निरुत्सानया नसमग गयाायनिसादमेवाशति सति । तस्माइपराधस्य क उपरोधः। यादति रादपिका. २. 'गोपने पोशाय' पनि शारदीपिका. 1.गरिजागा नाप प्रान्सी गादीपिरा.

·अमरूशतकम् । प्रणयिजनस्यैवोपरोधोस्विति मावः । विरोधोऽलंकारः । याताम्-'यस्निन्द्रव्यादीनां परस्परं सर्वथा विरुद्धानाम् । एकत्रावस्थानं समकालं भवति म विरोधः' ।। साचिन्मनस्तिनी दमिनमुपालनले- तयाभूदस्माकं प्रथमर्मविभक्ता तनुरियं ततो न तं प्रेयानहमपि हताशा प्पियतमा । इदानी नाथस्त्वं वयमाप कलनं किमपरं मयाप्तं प्राणानां कुलिशकठिनानां फलमिदम् ॥ ६९ ॥ आदी तावदियमस्माकं तनुस्लपानिर्वचनीयेन प्रकारेमाविमता जाता । मंयोगामावः कदानिदपि नातीदित्यर्थः । अत एवंक्यप्रतिपादकत्लनुरियमिति प्ररोगः, न तु वनू इमे इति । आवयोरिनि वार्य प्रणयवहुमानादस्माकमिति । तदनन्तरं न तं प्रेगन् अह- मगि हताशा न मियतमेति बानमविनापि भेदमाचष्टे । तदनिशानी तादात्म्देन श्री. पुरुषमेदोऽपि निदत्त पर्यः । इदानी गवानिव त्वमस्माकं पतिः वामप्यमिताक्षितया परिणीता इति वावरजीव नया इति कलत्रम् । न तु प्रेमगन्योऽपि । तदेतस्मादपि किमन्यत् । केवलं त्वाय परामुखे येन गनोन्मूलितकोमटनालनालन्दारेन विगुप्फा- स्तेन तेषां वनककेगानां प्रागानामिदं नायकलत्रव्यवस्थाप पलमामादितम् । अय च कारणानुरूप कार्यमिति कर्कशानां फलमपि कर्कशमवेयर्थः । मुग्ये मुग्वतयैव नेतुमेखिलः कालः किमारम्यते मानं धत्व धृति वधान ऋजुता दूरे कुरु प्रेयसि । सख्यैवं प्रतियोषिता प्रतिक्चस्तामाह भीतानना नीचैः शंस हदि स्थितो हि ननु मे प्राणेश्वरः श्रोति ॥७० ॥ काचिदमुना प्रकारेण सख्या प्रतियोधिता सनी प्रतिवचनमाह-नीचैः शंन । य. स्मारवम्युचरचरन्या मम हहवे तास्पद प्रामेश्वरः श्रौप्यनि । तवोपरि उद्धो भवि- यतीति भावः । अथ च प्रागनायोऽयं यस्य इस्ले त जपतीनि) वाहमनेन सह दि. प्रतिपयै तदा में प्राणान्गृहीला निष्टतीति । अत एव मीतानना । संकुचिततेन मौत. मिवानन यस्याः सा तथा ।.इवं च मुग्धा तैदकताने हदि प्राणेश्वरं 'माझादेव सितं मन्यते । एवं कथं प्रतिबोधितेलाह-हे मुग्धे, .वाचलीटनेनैव तवः कालोऽनिवा. हितुं कस्मादारभ्यते तया । केवलं मुग्वस्वाशनाया मविष्यति । तस्मादोर्याकारणं विनापि मानं धारय । माने धृते ऋयमवस्थातुं प्रभविष्यामीरसाह-कृतिमवत्यापर। न- १. 'पुग' इति शहारदीपिका. २. 'अविमिमि)मा' इति महारदीपिका. ३. 'त- तोऽनु तं नेशन्वयमपि हताशाः प्रियतमाः' इति वारदीपिशा. ४. 'हताना' इति मृहारदीपिका.५. अखिल कालं' इति नारदीपिका. ६. 'सो' इति महारदीपिका.

·काव्यमाला। . न्वय विना कारण: स्यातु न शनोमि तेन सह याह्याकारेण(१) धृति पभ्रामीत्याह-प्रे.. यसि विषये प्राअस्ता परित्यज । मोटायितं नाम नाम्याट कार. 1 'मोहायितुं तु तद्गा- वभावनेष्टकथादिपु' । यथा पमगुप्तस्य-चित्रवान्यपि मृपे तत्वावेशेन चेतमि । ब्रा- हार्धवलिन चक्रे मुखेन्दुमवर्शव सा॥ एप प्रक्षेपकलोकोऽपिच्याख्यायते । काचिनरदभिसारिका नवनिष्पनस्वैरिणी प्राद--- क प्रस्थितासि करभोरु बने निशीथे प्राणाधिको वसति यत्र जनः प्रियो मे । एकाकिनी वैत कथं न विभेपि वाले नन्वस्ति पुड्वितशरो मदनः सहायः ।। ७१ ॥ मणिपन्धरनिष्टपोरन्तर करभः । तदाकारावूरू यस्यास्तस्याः । यथापूर्व पीवरतमा उर्जागौरवण कय गन्तु शयसीत्वाशयेन समोधन हे करमौर, निर्भरेऽर्धगो क चलि- तासि । यथा मरणाध्यवसिता यदृच्छया मनोगतमाचटे तथा मन्मयोन्मत्ततया दुष्करा. मिसारपत्ता सती उत्तरमाह-जीविनादप्यधिको यत्र स्थाने मम वभी वसति । किं. भृतः । जनो विधेय. । इत्युभयानुराग. । पूर्वा पुनः पृच्छति-हे बाले, असहाया केन प्रमाण न निभपि । यतशब्दः खेदार्थो बालाशन्दवत् । सोलुण्ठ स्वरिष्युत्तर ब्रूते- ननु विद्यते सत्रितसायरो मदनः सहाय. । शरप्रहारोन्मुखमन्मयहेतुरोऽयमारम्भ इ- त्यर्थः । सहायो हि गन्तव्य स्थान प्रापयति । ननु सहायो य सहायिनमनुगच्छति न तु तमेव प्रहर्तु दार पुलपति तक्थमन मदन सहायः । मत्यम् । ईदृशमेगान साहाय्य यत्पुनितशरमजितमेव सद्दारी गन्तव्य स्थान प्राप्यते । यथा हन्यमानस्वार्थभ्येव दर्श- नेन्द्रियस्य तमसि नौटिमोपलम्म. 1 अथवा नन्वस्ति पुहितारो मदन. सहाय इति सो- एण्टम् । अह कि करोमि यद्यद्विपमशर. फारयति तदेव करोमि । यथा विपरीतलक्ष. पायाम् 'उपरत यह तन रिमुच्यते सुजनना प्रथिता भरता परम् । विदधदोशमेव सदा सम्बे मुखितमास्य तत. शरदा शतम् ॥' प्रश्नोत्तरमलेगार. ॥ लीलातामरसाहतोऽन्यवनितानिःशहदष्टाघरः पंथिलेसरतितेक्षण इन व्यामोल्य नेत्रे स्थितः । मुग्धा कुलरिताननेन्दु ददती वायं स्थिता तन सा भ्रान्त्या पूर्ततापमा नतिमते तेनानिशं चुम्विता ।। ७२ ॥ पीपरान्यानास्वच्छन्ददीष्टे नायिस्या पाहातामरमन तोहन: मी. 1. 'प्रापथरात महाग्दाभिरा, २. 'मनः पिर' इति महादीपिका, ३. 'पद' दनि गादीगिरा, ४. 'प्रेशन्' इति शारदीपिका...'याना पुलिनाननेन' इनि गारीसा. ६. "तहानि महारदारा, ७. 'तेनामात्' इति महारदीपिरा, ·अमरुशतकम्। चने मुदयित्वा स्थितः । कि विशिष्ट इव । कतवन कुदोशयकिंजल्कदृषितारिख । अथ मा मुग्या नायमधरक्षतप्रकाशापनवार्थमभिनयं करोति किं तु ममहारदूपित दृष्टिलेन व्यक्ति एवंति या भ्रान्तिस्तया । अथवामिनयं जानाति परं प्रेम्गः कुटिलस्वरूपत्वा- लुण्ठनार्य या धूर्तता तया मुकुलिताननमृगाई यया भवत्येवं वदनमारुतं निश्चला सती तत्य लोचनयादती तेन प्रणामापायं विनय सिद्धसमोहितेन वारवार चम्मिता । प्रा. न्तिपक्षे प्रियतमस्यापराधग्रहणं तापहात एवास्ताम्, प्रत्युत प्रहरणोक्तपानकिंजल्कक. लपिनदृष्टिरिति स्वयमपराधिनी जाता! अत: कुयलिताननत्यनेनानुल्यणमुस्तमारु. तवितरणप्रयलः । अन्यथा चुम्बनार्यमभियुक्ता कोपेन परायुखी भवति । मोरध्यमप्यत. स्मिस्तदिति प्रन्यय एव । न तु वयोमोग्यम् । धूर्ततयत्यनुपपन्नलात् । धूर्ततापेक्षया च स्थितेत्यत्र नियनन्यासत्तिजनितेन त(ह)गोतिरेकेणापरायविम्मरणं हेतु. । अत एव प्रण- त्युपायं विनव तन चुम्बिता । अत्र केचिद्वायुपदैन जुगुप्साशीलमिति दोपमाचक्षते । तद्यदि कोरर्दशै कुर्भालताननन्दुपदर्मनिधावपि कमलपरिमलोहारिणो मुखमास्तस्य प्रतीतिर्न भवति भवति चाशीलप्रतीतिस्तदा वाग्देवनादेश इति व्यवमितव्य एवासी । किं तु हादिकमयीवरलब्धप्रमादी काव्यप्रकाशकारी प्रायेण दोषदृष्टी येनवंविष्वपि पर- मार्थसहृदयानन्दमन्त्र(प्रद सरसफात्रिमंदर्भेषु दोपमेव साक्षादारुताम् । उक्त च भट- वार्तिके-'न चाप्यतीव कर्तव्यं दोपदृष्टिपरं मनः । दोपो हाविद्यमानोऽपि तचित्तानां प्रकाशते ।।" इति ॥ काचित्मसी कोपनिर्धतमकाया नायिकायाः पश्चात्तापमपरस्याः प्रतिपादयति-- स्फुटतु हृदयं कामः कामं करोतु तन तनुं न ससि चपलप्रेम्णा कार्य पुनर्दयितेन मे । इति सरमसं मानावेशाहुदीर्य वचस्तया रमणपदवी सारड्नाच्या निरन्तरमीक्षिता || ७३ ॥ तया करहलोचनया गतवतो रमणस्य पदवी निरन्तर निर्वर्णिता । किं कृत्वा । - न्यमुना प्रकारेणापर्यालोचिताध्यमितत्वेन सरमम यया मवन्येवं मानावेशवशायनमु- चार्य । इति कथम् । हे मखि, मतचिन्ताप्राम्भारेग हदयं में विदीयताम् । स्वच्च्या मन्मथस्ननु दुर्बलां करोतु । क्षणिकप्रेम्णा क्रियेग न किचित्रयोजनम् । धृत्यामुक्य व्यभिचारिभावी ॥ काचित्कान्तकान्तवृत्तान्तं सम्याः क्यानि-- गादाश्लेषविशीर्णचन्दनरजःपुनप्रकर्षादियं शय्या संप्रति कोमलागि परुपेत्यारोप्य मां वक्षसि । १. 'कोपाटोपात्' इति शृङ्गारदीपिका. २. 'मशदिन' पति महारदीपिका. ३. प. शाश्लेष' इति नारदीपिका. - .

·काव्यमाला।
गाढौष्ठग्रहपूर्वमाकुलतया पादाप्रसंदंशके-
नाकप्याम्बरमात्मनो यदुचितं धूर्तेन तत्प्रस्तुतम् ।। ७४ ॥
तेन धूर्तन स्वच्छन्दमधरपीडनपूर्वकमनङ्गपर्याकुलतया चरणामस्थागुलियन्त्रेण म.
नितम्यसिचय मोचयित्वा तत्कारयोग्यमात्मनो यत्समोहित तत्वान्तम् । अत्र सनि-
वेशवशेन पुरयायितम् । तथा आत्मनो यदचित न तु मम । तेनाप्राम्यल लजा च ।
मि कृला। इति हृदये मामारोप्य । इति पिम् । हे मुमारादि इदानीमिद तल्प कर्क-
शम् । यस्मात् । निर्भरमारिगनोटितचन्दनरज पुञ्जप्रसञ्जनात् । इय च नायिका प्री-
दतेन मनस्विनी पूर्वमामीत् । अन्यया मात्विकस्वेदेन चन्दनरजो नोपपद्यते ॥
कथमपि रेतमत्याख्याने प्रिये स्खलितोत्तरे
विरहरूशया कृत्वा व्याने प्रकल्पितम श्रुतम् ।
अमदनसतीश्रीनप्राप्तिप्रमादससंभ्रम
विगलितदशा शून्ये गेहे समुच्चमित पुनः । ७६ ॥
मापगधे प्रिय कथमपि प्रणामशपयादिभिः कृतनिराकाणे नि । अय तरीप गोत्र.
सरितानमरे मुपदियममानात्माविरहटुयेरतया यथास्यचित्सगमगल्येन सतिपि.
स्मया परिजनव्यापारादिर व्याज पिघायाभूत नाटिनम् । अध चामहावास्याण ,
ऽन्यानानामप्राप्ति मंच प्रमादरलेन पर्यारत यया भवयेर पाणारितदष्टया न्ये वे-
दान पुन ममुमितम् । नियत्ते गदिने यदि प्राणी पदितहेतु ना दुरवस्थामनुस्मरति
नदोरम्पतहदय युनर चामिति । मगमलोभन मंत्र नायिरा परगायस्पलन महने न
नमसी । तरमात्तव चिन्तित ययनद्रौप्रस्पर नममहनमगीरी प्रमादात्यतिन भवति
तदाहापसी या जीवामि । अनिपटुमानर्मभाषाया मममिति विशेषणम् ॥
आष्टिप्रमगस्त्रियस्य पदवीमुद्दीच्य निर्षिण्णया
विच्छिन्ने पु पनि पहःपरिणती धान्ते ममुपैति ।
दवा मगुना गृह प्रति पदं पान्यस्त्रियास्मिन्क्षणे
मा भदागत इत्यमन्दवलितग्रीयं पुनीक्षितम् ॥ ७६ ॥

·अमरुशतकम् । स्मिन्नेवान्तरे कदाचिदागतो मा भूदिति प्रन्याशया औत्सुक्याद्वेगविवर्तित कधर यथा भवत्येवं पुनः पृष्ठतो विलोक्तिमिति तदेक्तानेन प्रीतिप्रकर्ष. । पथिध्विति बहुवचनेन सर्वमार्गेपु प्रियस्यागमनपदवी निर्वणितेत्यर्थः । पान्यस्त्रियेत्येकवचनेन विरहहद्रोगभेषजा. स्मकप्रबोधनवाक्यप्रस्तावनादिभिरावासदायिनी वयस्यापि तस्या नास्तीति भावः । त- देव प्रवासात्मको विप्रलम्भोऽप्येष करुणप्राय एवेति मर्मणि स्पृशति । परमग्रेतनशोक- स्यौचित्येन रसिकाः सजीवन्ति । 'दूरदेशान्तरस्थे तु कार्यत. प्रोपिते प्रिये' इति प्रोपि. तमतका नायिका ॥ आयाते दयिते मनोरथशतैर्नीत्वा कथंचिद्दिनं वैदग्ध्यापगमाजडे परिभने दीर्घा कथां कुर्वति । दष्टास्मीत्यभिधाय सत्वरपद व्याध्य चीनांशुकं तन्वङ्गया रतिकातरेण मनसा नीतः प्रदीपः शमम् ।। ७७ ॥ कृशाहया रत्यर्थे कातरेण मनसा विशिष्ट्या प्रदीपो विध्यापितः(निर्वापितः) । किं कृत्वा । द्रुतपद प्रदीपसमीपमेत्य चीनदेशोद्भव वस्न विशेषणास्फाल्य। एतदेव कि कृत्या। इति मिथ्याभिधाय । इति किम् । दष्टास्मीति । वृश्चिकादिना हि दष्टौ विशङ्खल. वनाञ्चलचरणविन्यासकियोद्धान्तो दीपविध्यापनमाण्डपातनादिकमवश्यं करोति । क सति । दयिते मनोरयशतैरायाते सति । पुनरपि किं कृला दीपः शमितः । उभयत्र सं धन्धान्मनोरथशतैरेवमेवमुपालम्भपरिरम्भचम्मनादिक, करिष्यामिति स्वरूपैर्महता कटेन दिनमतिवाय । ननु व्याजेन दीपमुपशमय्य किमिति रतिमाकाहतीन्याह-वैदग्ध्ये- त्यादि । इदानी कीशोऽवसरः । कीदृशमत्रन्याना चेतः । किमस्माभि, कर्तव्यमित्या- दिवेदग्ध्याभावान्मूर्ख परिजने गृहदेशान्तरकथा दोघों कर्षति । इयं च कथा संभोगान्त- रायत्वाद्विद्विष्टा । यदुक्तम्-'या गोष्ठी लोकपिद्विष्टा या च स्वैरविसर्पिणी । परहिंसा- त्मिका या च न तामवगिरेद्रुध. ॥ नात्यन्त सस्कृतेनैव नान्यन्तं देशभाषया ॥ का गोष्ठीषु क्ययल्लो के बहुमतो भवेत् ।। लोकचित्तानुवर्तिन्या मोहामानककार्यया। गोष्टया समाचौलो के मृणो बहुमतो भवेत् ।।' कश्चिद्विरही प्रियतमामनुध्यायति- आलम्ब्याङ्गणवाटिकापरिसरे चूतमे मनरी सर्पत्सान्द्रपरागला म्पटटनागनाशोभिनीम् । मन्ये खां तनुमुत्तरीयशालेनाच्छाद्य वाला स्फुर- कण्ठध्वाननिरोधकम्पितकुचश्वासोगमा रोदिति ॥ ७८ ।। 1.गत्वा वास जरे' इति महारदीपिरा. २. 'चैलाश लम्' इति महारदीपिरा. ३. 'वापिसा' इति महारदीशिया. ४. 'रणत्' इति महारदीपिका. - - .

·काव्यमाला। . मन्येऽवश्यमस्मिन्समये मुग्धा रोदिति । किविशिष्टा । स्फुरणानुमैयो य. कठया. मस्तस्य निरोधस्तेन कम्पिती कुची येन तादृश, श्वासोद्रमो यस्या. सा तथोक्ता । कि कृखा । निजा कृशा शरीरलतामुपरितनामशक्लेन पिधाय। पुनः किं कृत्वा । रसाल- शाखिनि मञ्जरीमालम्ब्य । किविशिष्टाम् । सर्पत्सान्द्रपरागो येषु । ते च रजस्यसंभवा- योग्यतया मधुनि मधुलम्पटा मधुकराः प्रसरन्ति । धने कुसुमरजसि परिमलरोभेन लम्पटा रटन्तो ये भृङ्गास्तेषामद्रनाश्च तामि. शोभत इत्यैवशीला ताम् । तद्रुम एवं क इत्याह-~-यत्र मया सह क्रीडित यत्रैव च पिष्टविकाराशन()तपणत्यतिकरे जयप- राजयव्यवस्थया विलसित तस्या अङ्गणवाटिकायाः प्रदेश | स्वामित्यनेन विशेषवनिना सप्रति तस्यास्तनुरेवेत्यर्थः । प्राणाना गतकल्पत्वात् । य शाखादिकमवलम्ब्य तिष्ठति तस्या:मुद्घाटित भवति । तथापि विफलतयोत्तरीयशकलेनाच्छाद न तु सावधानतया समस्तेन । चूतद्रुमालम्पनपूर्वक सस्थानमपि प्राणजिहासया दुष्करप्रायम् । मुकुलिता. प्रदर्शनस्यापि विरहिणामशक्यत्वात् । यथा मालतीमाधो-'धत्ते चक्षुर्मुलिनि रणकोकिले बालचूते मार्गे गात्र क्षिपति बकुलामौदगर्भस्य वायो । दावनेम्णा सरस- विसिनीपत्रमात्रान्तरायस्ताम्यन्मूर्तिः श्रयति बहुशो मृत्यवे चन्द्रपादान् ॥' अङ्गनवा- टिका च शृङ्गारिणा भान्येव । यदुक्तम्-'तत्र भवनमासनोदक वृक्षवाटिकासहित द्विवासगृह कारयेत् ॥ [अथ च मूरगृहद्वारि सहकारारीपणं सुप्रसिद्धम् । यदुक्तम्- "किं द्वारि देवतिके सहकारकेण सर्वाधितेन विषपाइप एष पाप, । अस्मिन्मनागपि विकासविधारभाजि भीमा भवन्ति मदनयरसनिपाताः ॥ इति] !! काचिनोपितमकात्मानमधिक्षिपति- यास्यामीति समुद्यतस्य गदितं विस्तब्धमाकर्णितं गच्छन्दमुपेक्षितो मुहुरसौ व्यावत्य तिष्ठन्नपि । कच्छ्न्ये पुनरास्थितास्मि भवने प्राणास्त एते दृढाः सख्यस्तिष्ठत जीवितव्यसनिनी दम्मादहं रोदिमि ॥ ७९ ॥ है मध्य , स्वस्थावस्थया तिष्ठत मद्विषये नाति. कार्या। यतोऽह जीविनावाहिणी पहनना रोदिमि । यदि च प्राणनिरपेक्षा भवामि रोदिम्या नाच, दयितस्य प्र. वामार्थमुद्यतस्य यास्यामीति वचन मया पिसन्ध यया भक्यम्माषणितम् । गच्छन्स- मदपेक्षया वारंवारमा न्यान्य तिष्टमपि दुरं यावदुपेत. । तदेव क्लि जीवितत्यागा. यमा आसीत् । तस्मादनेमामनिळास्मि । इदानी पुनर्यस्मिन्नेत्र भयने तेन मद हिसिन तम्मिनेगा वमयी आस्थितास्मि । त पते पण्डालचरिता: प्राणा अपि सा एव । अत्र गायमुनरोत -पूर्वा याह यास्यामीति गदित पर्याकुटीमवामि सदा सान्त निवारयामि । यदि ओपिताकाहिणी भवामितरमादिधपेटा मनोमलणा पकिन भाम रात मे तो निमितमासीर । सानी परमादपि दुई।

·अमरुशतकम् । ५९ थादेवंविधा कशा संत्तास्मि । गदितमिन्यत्र मावे क्तः । अत्राविवक्षितवाच्यस्य ध. ने दोसन्ततिरस्कृतवाच्यो नाम 1 ययादिकवेर्वाल्मीके:-नि:श्वासान्ध इवादश्च. बमा न प्रकाशते' इति ॥ काचित्सखी नायिका मीपयित्वा मानग्रहापस्मारान्मोचयति- अनालोच्य प्रेम्णः परिणविमनात्य मुद्दद स्त्वयाकाण्डे मानः किमिति सरले संप्रति कृतः । समारुष्टा ह्येते प्रलयदहनोद्भामुरशिखाः खहस्तेनाङ्गारास्तदलमधुनारण्यरुदितैः ॥ ८॥ धूर्तविदग्धाना कुटिलमनोज्ञेषु चेष्टितचमत्कारेषु प्रविश्य क्रीडितुं न जानासीति हे सरले, तस्मिन्नेवावमरे तव दयितोऽन्याइनानवरइ स्वेहवागुराया पवित इत्यकाले संप्रति लया किमिति मानः कृत.। किं कृत्वा । प्रेम्णः परिणतिमनालोच्य । दिनानि पञ्च यया तथास्तु । अक्षिणी निमीत्य समयोतिवाहनीय. । पानीयमवस्य पानीयवर्मन्यागमि- ध्यतीत्वादि किमपि न समधारितमित्यर्थः । न केवलमिद कृत्वा, एवविधोपदेशपेशला. नस्मादृशान्सुहृदोऽप्यनादृत्य । इदानीं पुन: किं कर्तुं याति । यतः प्रलयदहनस्येवोद्भा- मुराः शिखा येश तेऽमी स्वहस्तेनाहारास्त्वया सम्यगाकृष्टाः । उपाख्यानमेतत् । अय च देहदायत्मक उपन्यासः । तस्मादिदानी पुनः पर्याप्तमरण्यरुदितैः। लोकोकिरि- यम् । अथ चारण्यप्राय समिदानी ते शून्यमासीत् ।। कश्चिन्मनस्विनीमनुनयति-- कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मृदिवा निपीतो निःश्वासैरयममृतढ्योऽधररसः । मुहुः कण्ठे लयस्तरलयति वाप्पः स्तनतट प्रियो मन्युर्जातस्तव निरनुरोधे न तु वयम् ॥ ८१ ॥ हे निरनुरोधे, दोपान्तेऽपि लुटतोऽपि मे भणितं न करोपि मन्युस्ते बलभी ज्ञात. किंचिदुपेक्षालेशेनान्तर्गमितेयमुक्तिः । अत एव न तु वयमित्वौदासीन्यव्यावं बहुवचनम् । कथ मन्युरेव प्रियकार्ये करोतीत्याह-कपोल इत्यादि । विपादानुभाव- तया यस्मिन्सतत मुख न्यस्त तस्य करतटस्य निरोधेन कपोले पत्राली प्रोञ्चिता । सेनाननुमूतत्वात् । सुधास्वादुरयमित्यनिर्वचनीय ओष्टरसो निःश्वास. शोषित.। अ. तनिद्धवया कण्ठे सक्तो वाष्प. स्वनतट कम्पयति । अपतिरलकारः ।। शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किंचिच्छने- निद्राव्यानमुपागतस्य मुनिरं निर्वर्ण्य पत्युमुखम् । ...तरले' इति द्वारदीपिका. २. स्तनतटीं' इति वारदीपिका.

·काव्यमाला। . विस्तब्धं परिचुम्व्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थली लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता बोला चिरं चुम्बिता ॥ २॥ घोडानम्रवदना पाला वल्लभेन स्मयमानेन चिर चुम्यिता । किं कृत्वा लमानम्र. मुखी । पत्यु. कपोलस्थली जातपुलकामिति हेतोजीमदवस्थाशसिनी विलोक्य । कपो. लावलोकनमेव किं कृत्वा कृतम् । निद्राव्याजमुपागतस्य मुख परिचुम्थ्य । क्यम् । वि- सब्धम् । विस्रव्यचुम्बनमेव किं कृत्वा कृतम् । सुचिर निर्वर्ण्य । मुग्धा ह्यन्यदा लगा- साध्वसाभ्यां परामुखीकृताः क दयितमुखनिवर्णनचुम्यनरसमनुभवन्ति । सुचिर निर्व- ऐनमेव किं कृत्वा कृतम् । शयनास्तोकमुत्याय । क्यम् । प्रयोधनकया शन. । स्तोको- त्यानमेव किं कृत्वा कृतम् । मा कदाचिदपि कोऽपि मां पश्येदिति शङ्कया शून्यमपि वासगृह विशेषण दृष्ट्वा । (अत्र भिन्नत करवशङ्का न कार्या । लनाकियापेक्षया समान- कर्वक्त्वात् ।) नायिकायाश्च स्वाभिप्रायचम्यनमेतत् । यदुक्तम्-'सुप्तस्य मुसमालो. कयन्त्याः स्वाभिप्रायेण चुम्बन रागोद्दीपनम्' इति । स्वाधीनपतिका मुग्धा नायिका ।। लोलँडूलतया विपक्षदिगुपन्यासेऽवधूतं शिर- स्तद्वृत्तान्तनिरीक्षणे कृतनमस्कारो विलक्षः स्थितः । कोपात्तानकपोलभित्तिनि मुखे दृष्टया गतः पादयो- रुत्सृष्टो गुरुसँनिधावपि विधिाभ्यां न कालोचितः ।। ८३ ॥ श्वशुरमायगुरुजनसकामेऽपि द्वाभ्या चातुर्येण कोपप्रसादनात्मको विधिः समयोचि. तो न मुक्तः । कथं कथमिन्याह-तन गत्वा आगतोऽसीति सूचक स्पन्दितया भ्रूल. तयान्यवनितागृहोद्देशोपक्षेपे नायिश्या शिरोऽवधूतम् । नायकोऽपि शिरःकम्पन- सान्तनिरीक्षणे विलक्षः स्थित. | फि विशिष्टः । नमस्या भवती यदेवमेव निरपराधम्य ममापराधमारोपयतीत्याशयेन कृतनमस्कारः । अथवा तस्यै दिशे मम नमस्कार एवेति मावः । न केवलं विलक्ष. स्थितः नायिकाया मुखे इदानी कि ते कितव पर्तुं शक्रोमि यद्येशान्ते द्रव्यो भवसि तदा शिक्षा ग्राहयामीति फोपात्ताम्रगण्डमण्डले मुखे सन्या- भिनयेन प्रणाम सूचयन्दम्पा तत्पादयो. पतित: । अब योपेन पुलकाधमागाकपोले करंगसाधारणमा भित्तित्वेन रूपित. 1 दृष्टिश्चय लजितादिना । यथा--शिपि. दश्चितपक्ष्माया पतितोर्ध्वपुटा मिया । अपाधोगततारा च शहिता दृष्टिरिष्यते ॥ याचिरमसीभिरूपदिष्ट मान स्थापयितुमक्षमा ताः प्रत्याह- जाता नोत्कलिका स्तनौ न लुलिती गावं न रोमाश्चित व खेदरुणान्वितं न सहसा यावच्छठेनामुना । 7. 'पारामानुमिता' इति कारदीपिका. २. 'लोभनया' इति महारदी. पिपा, ३. रित' इति हारदीपिरा'. ४. 'पिताम्रपालकान्तिनि मुख दरपा मन.' इति महादपिका.

·अमरुशतकम् । दृष्टेनैव मनो हृतं धृतिमुपा प्राणेश्वरेणाद्य मे तत्केनात्र निरूप्यमाणनिपुणो मानः समाधीयताम् ॥ ८ ॥ तस्मात्कथयत केनोपायेनात्र संस्थान के मानः स्ये नोयताम्, अपि तु न केनापि । कर्वमूतः । निरूप्यमाणनिपुण. । निपुण निरूप्यमाणो निरूप्यमाणनिषणः । सुप्मुति समास: । पूर्वनिपातानियमः । यतो यन्मानात्मकविरहातिवादनक्षमामति संभावितमा- सीत्तदद्य मे मनो दृष्टेनैव यावदमुना शटेन प्राणश्वरेण सहसा लुण्ठितम् । किविशिष्टेन । एतदसंगमे कथं जीविष्यामीति में धृतितस्करेण । (यदि पुनः संनिधावपविश्य प्रणा- मादिकमारभते तदा तस्य कव का । तच्चानन कृतमेव न । कथं ज्ञायत इन्याह-उ- कण्टा न जाता । कुची न कम्पिती । अझं न पुलकितम् । मुखमपि स्वेदकपचितं न जातम् ।) संनिधावपविश्य यदि प्रणामादिकमारभते तदा सर्वमेव जातप्रायं भवती- त्यर्थः । अहो नूतनोऽयं तस्करो यदृष्टिमात्र एव पदार्थमपहरतीन्याचद्योतक शठेनेति प्रीतिवचनमेव ॥ दृष्टः कातरनेत्रया चिरतरं बढ़ाञ्जलि याचितः पश्चादंशुकपछवेन विधृतो निर्व्याजमालिङ्गितः । इत्याक्षिप्य यदा समस्तमघृणो गन्तुं प्रवृत्तः शठः पूर्व माणपरिग्रहो दयितया मुक्तस्ततो वछमः ।। ८५ ॥ तदा प्रवसतो नायकस्य दयितया प्रथमं जीवितास्था मुक्ता तदनन्तरं दयितो मुक्तः। तदा कदा। यदेत्यादिकं सर्वममानयित्वा गन्तुमेव कितवः प्रत्त.। किंविशिष्टः । मुमू- घुमपि वल्लभामपेक्षत इति निर्गुणः । इत्यादिक किमिन्याद–स्यापनार्थ दन्यव्यजकत्वेन कातरचक्षुषा चिरतरमवलोकितः । पश्चादाले बट्वा प्रार्थितः । अनन्तर वस्नाश्लेन विभृतः । चरम, गाहमुपगूढः । गन्तु प्रत्तो न तु गत एवेति हेतोरेकानुरागो ने शङ्क- नीयः । कर्लदीपकमलकारः । यदुक्तम्-'यत्रैकमनेकेयां वाक्यार्यानां क्रियापद भ- वति । तद्वत्कारकपदमपि तदेतदिति दो द्वधा ।।' अतिशयभेदः पूर्व च। यदु- क्तम्- 'यत्रातिप्रवलतया निवश्यते पूर्वमेव जन्यस्य । प्रादुर्भावः पश्चात्रनकस्य तु तद्भ. वैत्पूर्वम् ।।' यया-दुर्लभजनमभिलपनामादी ददह्यते मनो यूनाम् । गुरुरनिवारप्रसरः पश्चात्कामानला ज्वलति। कश्चिद्वियोगी दयितादुरवस्यामनुस्मरति- तप्ते महाविरहवदिशिखावलीभि- रापाण्डुरस्तनतटे हृदये प्रियायाः। १. पल्लव च' इति गृहारदीपिका, २. 'इत्याक्षिप्य समस्तमेवमघृणो' इति शहा. रदीपिका. ।

·काव्यमाला। मन्मार्गवीक्षणनिवेशितदीनदृष्टे- नूनं छमच्छमिति बाप्पकणाः पतन्ति ॥ ८६ ॥ नूनमहमेव मन्ये-दयिताया हृदि च्छमच्छमित्यश्रुविमुप. पतन्ति । सिंविशि- टायाः । मदागमनपदवीगवेषणदत्तदीनदृष्टेः । सिंविशिष्टे हृदये । महतीमिवियोगानल- ज्वालाभिस्तते । पुनः कोदृशे । आपाण्टुरस्तनतटे। संतप्तवस्तुनिपतितं पयरउमत्करो. तीत्यनुकारः । रूपकमलंकारः । यदुक्तम्-'यत्र गुणानां माम्य सत्युपमानोपमेययोर- भिधा । अविवक्षितसामान्या कल्प्यत इति रूपकं ज्ञेयम् ॥' परं गृहीतमुत्तोऽलंकारः ।। फाचित्सखो मानिनीरत्तान्तमपरसख्याः कथयति- चिन्तामोहविनिश्चलेन मनसा मौनेन पादानतः प्रत्याख्यानपराङ्मुखः प्रियतमो गन्तुं प्रैपत्तोऽधुना । सव्रीडैरलसैनिरन्तरलुठद्वाप्पाकुलैरीक्षणैः श्वासोत्कम्पिकुचं निरीक्ष्य सुचिरं जीवाशया पारितः ॥२७॥ तया प्रियतमो निवारितः । किरिशिष्टः सन् । गन्तुं प्रवृत्तः । यतः प्रत्याख्यानेन परामुखो निराकृत एव । किंविशिष्टः सन् । चरणानतः । केन विशिष्टः । विदितापरा- षत्वान्मीनेन । पुनरपि केन। चैतसा । कथंभूतेन। प्रसादं करिष्यति न वेनि चिन्तयान्तः- करणशून्यत्वान्मोहेन च स्तिमितेन । विनिश्चलमिति भीरत्वोक्तिः। कदा अधुना । इदानी यावत्प्रसादोपायांश्चकारेत्यर्थः । कया वारितः। जीविताशया । प्रत्याख्यानं ताव. त्साहसेन कृतम् । गन्तुं प्रवृत्ते तस्मिन्प्राणान्धारयितुमशक्यलादनन्यगतिकल जातमि- त्यर्थः । अद्याहमेव त्वया विना जीवितुं न शनोमि, तदा फिमेवं लध्वी भवामीत्यभिधा- नात् । बासेनोत्कम्पिती कुची यत्र तत्तयोक्तम् । अथ च यद्यहं जीवामि तदा प्रियस- गर्म प्राप्नोमीति जीवने कृता आशा जीवाशा । किं कृला वारितः । सुचिरं निरीक्ष्य । का ईक्षणः । किंविशिष्टः। अवयम्मत्यागन्य मातया समीदः । दैन्यद्योतकतयालरीः । अपमानातिशयाभिरन्तरलुटद्वाप्पाकुलः ।। फविद्देशान्तादागतो मनोरथप्राप्तप्रियतमासमागमं प्रणिवत्ते-- म्लानं पाण्डु रुशं वियोगैविधुरं लम्बालकं सालसं भूपस्तत्क्षणमातकान्ति मसप्राप्ते मयि प्रोपिते । ३. 'मोहनियध्यमानमनमा' इति भकारदीपिका. २. 'प्रन्याहयात' इति सार- दीपिका. ३. 'प्रात्त: शटः' इति शशारदीपिका. ४. 'तन्वया स पुनस्तया . तालया तत्रान्तरे वारितः' इति महारदीपिका. ५. "विलाम' इति नारदीपिका..'चा. लम इति महादीपिका. ७. मधुरं माते' इति महारदीपिका, - * ·अमरुशतकम् । साटो रतिकलिकालसरसं रम्यं किमप्यादरा- उत्पीतं मुतनोर्मया वेदनकं वक्तुं न तत्पार्यते ॥ ८ ॥ यन्मया सुननोर्वदनकमधरप्रहचमत्कारिचम्बनपूर्वकत्वेन यत्नात्सीनं तदनिर्वचनीपता- दुक्तं न शक्यते। तस्य विशेषणान्याह-आन्तरेण मर्मस्पृशा दुःखेन युसुममिव म्लानम् । प्रत्यूपतुसारांशुवत्कान्तिविगलितत्वेन पान्ड । असत्यनाहारस्यारोचकत्वात्सुननोरिति [पदेन] शरीरकाश्र्यास्कृशम् । किविशिष्टं सद्त्तवश्यमागविशेषणयोयं जातमित्याह-वि. योगविघुरम् । इदं विशेषण हेतुत्वेन सालमं यावत्सर्वत्र संबध्यते । नहि वैधुर्यमेव केवलं वियोगहेतुकम् । म्लानत्वादीनामपि तनिमित्तत्वाद । प्रसाधनपरित्यागेन वर्तनादिरहित- त्वालम्बालकम् । अन्त खेदेन सालमम् । अथ दर्शनात्मरसमोगसमुचितं विशेश्णमा- है। चिरमनोरथप्रात्या पुनस्तकालोलसितकान्ति । क सति । मरि पथिकेऽकस्मादम- सप्राप्ते सति । अथ चम्पनसमयविशेषणमाइ-त्वमय यावन्मां विहाय तर स्थित इन्या- शयेन मानाद्धमहादिभिः साटोपम् । रतिझाडासमो आदमन एव किमपि रमणीयम् । मालसमित्यत्राटसपद भावप्रधानम् । तेन सालस्यमित्यर्थः । मुग्धाया अल्पन्न मुखम- यल्प तेनाल्पार्थे कप्रत्ययेन वदनरम् । भूयस्तरक्षमजातकान्तीत्यनेन विलासः । 'ता. कालिको विशेषस्तु विलासोऽकियादिषु'। सैवाहं प्रमदा नृणामधिगतावेतौ च ती नूपुरा- वेपास्माकमवृत्तिरेव सहनब्रीडाधनः स्त्रीजनः । इत्यं लज्जितया स्मृतेरुपगमे मत्वा तन मंभ्रमा- घुमावः प्रथमं रतिव्यतिकरे मुक्तस्ततो वल्लमः ॥ ८९ ॥ कयाचिद्विपरीतरतिव्यतिकरे पूर्व पयोमुलनया पुरुषमावस्यक्तास्तदनन्तां वमो मुत्तः । किं कृता। तनुं झाला । मोहनसमो वरीपरिज्ञानमेव नामी. का पुनः स्या भोपुरुषविषयनिमागस्येति भावः । किविशिष्टया । त्रिनया । क सति । इत्यं स्मृ. तेरुपगमे । इत्य कपम् । सेवाहं रनावतो गृहलोकाना विदिता इदानी प्रकृटमदा जाता । एतौ च तो नूपुरी संभोगामियोगेन शब्दायमानी मयोच्मलया लोकाना भु- निमवादन ज्ञापिती । एपास्माक नीगापक्रियेव । यतः महनवीदेव धनं यस्य स त- थोक्तः सौजनः । भतिदायभेदः पूर्वमशाः । 'नि साबगत प्रागल्भ्य' इन्यनेन च करकिसलयं धूवा धूत्वा विमार्गति वाममी क्षिपति मुमनोमालाशेष प्रदीपशिखां प्रति । १.लिदत्तग्मम' इति भवाग्दीपिरा, २. 'पीत यत्' इति शहारदीपिका. ३. 'मुनामद तत्केन विस्मान' इति गङ्गारदीपिका, ४. विलम्बिरमेसला पनि हारदीपिरा. प्रागल्भ्य नाम नाट्यालशाल ·काव्यमाला। . स्थगयति मुहः पत्युनेत्रे विहस्य समाकुला मुरतविरतौ रम्या तन्वी मुहर्मुहुरीक्षते ॥ ९० ॥ समोगावसाने क्षामाही रमणीया पति वारवारमरलोकते । अत एव सारत विहस्य लजया सभ्रान्ता भतुनने भूयोभय समाच्छादयति । रम्यैव पथमिन्याह-इतस्ततः पतित वाससी पाणिपल्लव भ्रमयिला परिधानार्थ मृगयति । प्रदोपविध्यापनार्थे सुरतम- मर्दत्रुटितपम्मिलकुसुममालाशेष क्षिपति । प्रियनयनस्थगन च घटितकचुम्बनेऽप्युक्त. मस्ति मुग्धायाः। 'ईपत्परिगृह्य मीरिताक्षी जिवाण घटयन्ती रेण तस्य नयने छा- दयतीति घटितकम् । मन्मयाप्यायिता छाया सैव कान्तिरिति स्मृता' इत्यनेन का. न्ति ट्यालकारः । यया भहनारायणस्य-'उत्तिष्ठन्या रतान्ते भरमुरगपती पाणिन- केन कृत्वा धृला चान्येन वासो विगलितकारीभारमसे वहन्त्या। भूयस्तकारवान्ति- द्विगुणितसुरतप्रीतिना शौरिणा व शय्यामालिङ्गय नीत वपुरलमलसद्वाहु लक्ष्म्याः पुनातु ॥ काचित्सखी मानिनी भीपयित्वा नायसंप्रतिपत्ती प्रवेशयति- सन्त्येवात्र गृहे गृहे युवतयस्ताः पृच्छ गत्वाधुना प्रेयाप्स' प्रणमन्ति किं तव पुनर्वासो यथा वर्तते । आत्मद्रोहिणि दुर्जनः प्रलपितं कर्णेऽनिशं मा कथा- श्छिन्नस्नेहरसा भवन्ति पुरुपा दु.खानुवाः पुनः ॥९१ ॥ सन्त्येवान गृहे गृहे यौवनोदता स्त्रियः । ता पृथ्छ गत्वा । कदा। अधुना। वि. रम्प मा कृथा इत्यर्थ । किं पृच्छामीत्याह-प्रेयामः किं तया प्रणमन्ति यथा तव प्रेयान्दासवन्प्रणमश्च वर्तते । प्रेयासो हि प्रणम्यन्ते । तस्मात् है आत्मद्रोहिणि, दुर्जनै- रनमभिहितं कर्णेऽप्यनिश मा कृथा का पुन फ्था हृदये । कर्णेजपवरना प्रियो. अपमानितः सन्ददाचित्स्नेहमुत्सजति । नि नहे तस्मिन्सति किं भवतीत्याह-छिनने- हरसा पुरुषा. पुनर्दु खानुवन्या भवन्ति दुखेनानुवतितु शक्यन्ते । दुराराध्या इत्यर्थः ।। काचिन्मानशिक्षणनिन्धररिताः समीरपालमते- निश्वासा वदनं दहन्ति हृदयं निर्मूल मन्मथ्यते निद्रा नैति न दृश्यते प्रियमुखं नक्तंदिवं रुद्यते । अङ्गं शोपमुपैति पादपतितः प्रेयास्तदोपेक्षितः सत्यः कं गुणमाकलय्य दयिते मानं वयं कारिताः ॥९२॥ १. रम्य तची पुन: पुनरीक्षते' इति महारदीपिका. १. 'दुर्जनप्ररपित णे भृश' इनि महारदीपिका... 'दु सानुवृत्या पत' इति शहारदीपिका. ४, 'उन्मल्पते पति गदादारिश.५ 'ता' पति भगाग्दीपिका.

·अमरुशतकम् । हे मध्यः, क सार्थमनुसघार दयिते वर मान कारिता । वमिति पहुवचनेन मु. सीवादासान्यम् । अनर्थ एव को जात इन्याह-निवासा इत्यादि । अनन्त खम- वापत्वेन सततमुत्मन्तो नि थासवावो मुखमुणतया तानित । निराधारतमा हदय निर्मूलमुन्मय्यते । कर्मवीर स् । चिन्ताज्वरेण निद्रा नामच्छति । सतापशमन च- न्द्ररचिर प्रियमुम्ब न दृश्यते । तदर्शनमन्तरेण चभुपी साश्रुत्वादहोरान रुद्यते । सर- न्याजितायाः कठिन्या इवाई में शुष्यति । तदा पादपतितोऽपि गुप्मद्भगितेन प्रे- यानवगणित । विपमालबार । यदुचम्-'यन विधाविपत्तेने मवेदेव दियाफ्ल ता. वन् । कतुग्नर्थश्च भवेत्तदपरमभिधारते विषमम् ॥ काचिन्मानिनी पुण्यसामग्या मनोरयशनप्राप्तप्रियतमसप्रतिपत्ति पुनविप्रतिपत्तिविषये स्वगतेन शपथ क्गेनि- अद्यारम्य यदि प्रिये पुनरह मानस्य वान्यस्य वा गृह्णीया शठदुनयेन मनसा नामापि मंक्षेपत्तः । ततेनैव विना शशाधवलाः सष्टाहामा निशा एको वा दिवमः पयोदमरिनो यायान्मम प्रापि ॥ १३ ॥ यवहमद्यारभ्य मानम्यान्यस्य वापि परिचरणप्रसादादनीमापि यहागम् । अस्तु ता- वत्वरणम् । पेन। मनमा । कीदर्शन । श्टुनंन । कोर्थ मिध्यवास्य दोपमारोग्या. मीति । नदा रियादिन्यत आह-सक्षपत इन्यादि । मदिग्धमापानम्पतिनाना प. रिहारेण नि मदेवमरपाध्यवसालमा मक्षेपतस्तेनैव प्रिंण दिना मुघाधवरा अत एन *स्पटादासा इव यामिन्यो मे यान्नु । टु पिनस्य हि हसन्योऽपि न प्रतिमासते । अत एव प्रावृपाले समन्तत मनमरमालामर्गमम एराऽपि दिवमो यागत् । एम. ध्यादिशेपे चन्द्रवयनक्रानिभ्योऽपि प्राविमस्वातिवादपिनुमा स्वमुत्तम् ।। काचि तसा नूतनमानिनीमारमप्रियदुर्नगवेदनेन दोधात- इद रण कृष्ण मियतम ननु श्वेतमय र गमिप्यामो यामो भवनु गमनेनाथ मवनु । पुरा येनैव मे चिग्मनुसूना चित्तपदवी म एवान्यो नान. सग्वि परिचिताः कस्य पुरुपाः ॥ ९ ॥ है सम्वि, यस्य पर्गिचना पुरुया ! अपि तु न पम्यापि । आनारा न भवन्ती- त्यर्थ । अयातिनिर्वन्धमाननोदेतित मुह परिचयोऽपि तुलंम 1 यन सयान्यो १ 'नहि मिरे गुनाह मानस्य दा मानन गृह या विपि शटमननामापि' इति महारदीपिका. २. तनव' इति वारदापिस ३ 'रिणम्पा-' इति महा- रदीपिरा. ४. नरोऽशि' इति गहारदापिका.

·काव्यमाला। जात । एतेनात प्राग्यवाह स एवासीदित्यर्थ । तस्मात्त्वमपि सागसि प्रिय पेद मा कया । स एव क । येन पुरा मम चित्तपदवी चिरकारमेवमनुस्ता । येन येन वर्मना मम चित्त विलासत तेन तेन पृष्टतो लग्न । सर्ववारानुत्तिपर आसीदित्यर्थ । एव क्य मित्याह-हे प्रियतम इद कृष्णम् । स आह-कृष्णम् । ननु श्वेतमिदम् । स आह-- अप रिम् । गमिष्याम । स आह-याम 1 नायिकाभविष्यटुक्ती नायमस्य वतमानो- क्त्यानुसत्तैरतिशय । आस्ता गमनेन । स आह-आस्ताम् ॥ काचिदन्तविलीनमाना स्वगतेन वितर्क सधारयति- चरणपतन संख्यालापा मनोहरचाटव रुशतरतनोर्गाढालेपो हठात्परिचुम्बनम् । इति हि चपलो मानारम्भस्तथापि हि नोत्सहे हृदयदयित कान्त काम किमत्र क्रोम्यहम् ॥ ९ ॥ इत्यमुना प्रसारेण नून गत्वर एव मानोपक्रम । तथापि स्फुटमीग्रंया न मान त्यत्तु- मुत्सहे । इतिशब्दस्यापि शब्दस्याये च हिशब्दो मानारम्भचापल्यस्य मानत्यागानु साहस्य च निश्चय गमयति । इति किम्। चरणपतनेत्यादि । प्रियस्य मचरणे पतनम् । तदनुरुद्ध- सखीनामालापा 1 किंविशिष्टा । मनोहराणि चाटूनि येषु ते तथोक्ता । मदीयदुर्यला- गस्य प्रियकृत गाढालिजनम् । बराकारेण सम ताच्चमाम् । कृशतरतनोरित्यस्य पद स्यायमभिप्राय-मया ताव मान कृतो यावत्क्षीणेन्दुलेखाशेष मम शरीरममत् । ननु यदि नोत्सहे तदा प्रियेण विनैव स्थास्यामीत्याद-अतिशयेन हृदयदयित कान्तव, तविमन प्रस्तावे करोमीति । चिन्ता व्यभिचारिभाव ॥ तन्वङ्गया गुरुसनिधौ नयनयोर्यद्वारि सस्तम्भित तेनान्तर्गलितेन मन्मथशिखी सिक्तो वियोगोद्भव । मन्ये तस्य निरस्यमानकिरणस्यैपा मुखेनोद्गता श्वासायामसमाकुलालिसरणिव्यानेन धूमावली ॥ ९६ ॥ इय पाल्य एव प्रिय विना स्थातु न मोतीति गुरुजनेन ज्ञास्य इति रजया तास. निधी नयनयोरि स्तम्भितम् । तेनाभ्यन्तर एव च्यात्य गलितेन यो हृदय विरहो दय कामानर सिक्तस्तस्य सस्तभ्यमानज्वारस्य नूनमेषा बदनद्वारेण धूमवर्तिर- लिना । पेन । मुगन्धिश्वासन य उष्णताजनित आयासस्तेन समाकुलानामरीना या पद्धतिस्तसाजन । जलामिण मदितार्चिपि वैश्वानरे हि धमोद्गम समुसति ॥ 1. 'सासालापा' इति शहारदापिमा २ 'इति पहुफ्लो' इति महारदीपिया ३ 'प'इति भारदापिका ·अमरुशतकम् । काचित्सखीभिमानं शिक्षितानध्यवमायगर्भ सदेहमाह- भ्रूभेदो गुणितश्चिरं नयनयोरभ्यस्तमामीलनं रोडं शिक्षितमादरेण हसितं मौनेऽभियोगः रुतः। धैर्य कर्तुमपि स्थिरीरुतमिदं चेतः कथंचिन्मया वदो मानपरिग्रहे परिकरः सिद्धिस्तु दैवे स्थिता ।। ९७ ॥ मानस्वीकारे मया सामग्री प्रगुणीकृता सिदिः पुनर्देवाधीना । देवयोगान्माननि- हो भवति न वेत्यर्थः । कथं परिकरो बद्ध इन्याह--भ्रूभेद इत्यादि । सूत्रपाठपाथमक- ल्पिकन्यायेन बेमहश्चिरं गणितः । लोचनयोः संमोचनमभ्यस्तम् । प्रयत्नेन स्मितं नि- वारयितुं शिक्षितम् । वाचंयमत्वेऽभियोगः कृतः। अकातरता विधातुमपि कचिदें- तच्चेतः स्थिरीकृतम् । एते प्रकारास्तस्मिन्दृष्टे निर्वाहं न गमिष्यन्तीत्यर्थः ॥ काचित्स्वैरिणी चिरमनोरथप्राप्तकामुकचौर्यरतं साधितसाध्यतया सख्याः कथयति- अहं तेनाहूता किमपि कथयामीति विजने समीपे चासीना सरसहृदयत्वादवहिता । ततः कर्णोपान्ते किमपि वदताघ्राय वदनं गृहीता धम्मिल्ले सखि स च मया गाढमधरे ॥ ९८ ।। हे सखि, किमपि कथयामीति व्यपदेशन विजने तनाहमाहूता । अहं च सखि, सा- मिलापहृदया तस्य प्रियतमस्य समोप आसौना। अय च तेन श्रवणोपान्ते किंचिद्वदता पर्याकुलतया मन्मुखमाघायापसरणशयाई धम्मिले गृहीता । न केवटमेयम्, सच मया गाढमधरे गृहीतः । किमपि कथयामीति विसम्भणम् । यदुक्तम्-'विविक्ते च किंचिदस्ति कथयितव्यमित्युक्त्वा निर्वचने भाव तत्रोपलक्षयेत्' । देशैरन्तरिता शतैश्च सरितामुर्वीभृतां काननै- यत्नेनापि न याति लोचनपथं कान्तेति जानन्नपि । उद्रीवश्चरणार्धरुद्धवसुधः प्रोन्मृज्य सास्त्रे दशौ तामाशां पथिकस्तथापि किमपि ध्यायन्'नवीक्षते ॥ ९९ ॥ तथापि किमपि ध्यायन्पथिकस्तां दयितासबदा दिश वारंवारमवलोकयति । अग वाशमिवाशम् । किं कृत्वा । साश्रुणी नैत्रे पदार्थोपलम्भार्थे प्रकर्षायोग्य । किवि- शिष्टः । दर्शनोकलियोकंधरः । पुनः कीदृशः । उन्नतो भवितुं पदार्धनावटब्धभूमिः । 1. गृहीत्वा धम्मिल मम सखि निपीतोऽघररसः' इति नारदीपिका. २. 'घर- णाम' इति शृङ्गारदीपिका. ३. 'तथैव' इति झारदीपिका. ४. 'मुहुः' इति भृङ्गार- दीपिका.

·काव्यमाला। । तथापि कयमित्याह-इति जाननपि । इति किम् । यत्नेनापि पान्ता नयनयोगांचर न गच्छति । किविशिष्टा । यतोऽन्तरिता । यः । देश. 1न पर तैः । नदीनां पर्वताना च शतैः । न केवलमभि , विपिनश्च ॥ चक्षुःप्रीतिप्रसक्त मनसि परिचये चिन्त्यमानाभ्युपाये रोगे यातेऽतिभूमि विकसति सुतरां गोचरे दूतिकायाः । आस्तां दूरेण तावत्सरभसदयितालिङ्गनानन्दलाम- स्तद्रहोपान्तरथ्याभ्रमणमपि परां निहीत संतनोति ॥ १०० ॥ सामिलापप्रियाशेषप्तगमप्राप्तिस्तावदूरत एवास्तु । कस्तादृश. सुकृतरातिर्यस्येव स. पद्यते । तन्मन्दिरोपान्तरथ्यासचरणमप्यनिर्वचनीय (........ अस्मिन्नपि निस्तर- णोपाये कश्चित्पगिता प्रतिपन्धीभवीन्यभिप्राय । केन । मनसा । संस्तवे चिन्त्य- मानप्रतिवेदिमकमैत्रीप्रभृत्युपाये । अनुरागे प्रकर्ष गते । दूतिकाया. सुतरा पुष्यवन्म- नोज्ञे...."विक्सति । अनुभवी वक्ता । 'यत्रासभाव्यमावो वा' इति विषमभेदः ।) तव प्रियः कथ रमत इति सखीभिः पृष्टा काचिदाह- कान्ते तल्पमुपागते विगलिता नीवी वयं वन्धना- द्वासो विश्लथमेखलागुणधृतं किंचिन्नितम्बे स्थितम् । एतावत्सखि वेमि सप्रितमहं तस्याङ्गसङ्गे पुनः कोऽयं कास्मि रतं नु वा कथमिति स्वल्पापि मे न स्मृतिः ॥१० १॥ हे सखि, साप्रत तावदेतावदेवाह जानामि । एतावकिम् । कान्त शय्या प्राप्त सति नितम्वसिचयवन्धनसस्पर्शनिति सम्यग्विस्तारयति । स्पर्शमपि विनव नीवीविसं. सन जातमिति सारिवकातिशय । विश्खरमेखला तत्रावलम्बितमम्बर नितम्मे मना- स्थितम् । तदङ्गस्पर्श तु क एए: । का वाहम् । रतमाहोस्विकेन प्रकारेण । कापि स्मृतिनास्तीत्यर्थ । अत एवोत्तम्-'धन्यासि या कथयसि प्रियसगमेऽपि विश्रब्ध. चाटुकरातानि रतान्तरेषु । नवीं प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेण सख्य पामि यदि किंचिदपि स्मरामि ॥ इति ।। कधिद्वियोगी स्वगत वितरयति- प्रासादे सा दिशि दिशि च सा एष्ठतः सा पुरः सा पर्य। सा पथि पथि च सा तद्वियोगातुरस्य । 1. 'चक्षु प्रीन्या निषण्णे मनसि परिचयाधिन्त्यमाने' इति नारदीपिका. २. 'या. ते राग विदि प्रविमरति गिरा विस्तरे' इति महारदीपिरा. ३. 'रेस' इति भा. दीपि. ४. "तरक्षणात्तद्वाप्त भय-' इति शृङ्गारदीपिका. ५ 'देवर' इति शृगा. ग्दीपिका. ६. 'योऽसा' इति महारदीपिका. ५. 'तु कि क्यमपि इति शारदीपिरा.

·अमरुशतकम्। हहो चेतः प्रकृतिरपरा नास्ति मे कापि सा सा सा सा सा सा जगति सक्ले कोऽयमद्वैतवादः ॥ १०२॥ तद्विरहातुरस्य ममान्या कापि प्रकृतिर्नास्ति । ता किमस्तीयाह-~-प्रासादादिषु सैव । तस्मादहो आश्चर्यम् । सा सेति सक्ले जगति कोऽयमद्वैतवाद । आत्मनोऽप्य लेखितत्वेन तस्या तादात्म्यम् । विशेषोऽलकार । यहुक्तम्-'यत्रैश्मनेकस्मिनाधारे वस्तु विद्यमानतया । युगपदभिधीयतेऽसावत्रान्य स्याद्विशेष हात ॥' यया-'हृदये चक्षुपि वाचि च तव सेवाभिनवयौवना वसति । वयमत्र निरखकाशा विरम कृत पा. दपतनेन ॥' पूवाध यावन्त एव साशब्दा प्रयुक्तास्तावन्त एवौत्तरार्धेऽनूदिता. ।। समाप्तेय रसिक्सजाविनी टीरा। कृतिमहाराजाधिरानवीरचूडामणि श्रीमदर्जुनवर्मदेवस्य । समाप्तमिदं रसिकसंजीविनीटीकासमेतममरुवातकम् । १ परिशिष्टम् । चेमभूपालविरचितगटारदीपिकाख्यटीसराया केचन शोका अधिका" सन्ति, तेत्र सटीकास्तत एवोद्रियन्ते । यथा--- नायकोक्तिः नभसि जल्दरक्ष्मी साखया वीक्ष्य दृष्ट्या प्रवससि यदि कान्तेत्यर्धमुक्त्वा क्यचित् । मम पटमवलम्व्य प्रोल्लिखन्ती धरित्री यदनु कृतवती सा तत्र वाचो निवृत्ता नमस्याकाशे जलदलक्ष्मों मेघसामनी सासया सवाष्पया दृष्टया दशा बीश्याव- लोक्य 'हे कान्त हे प्रिय, प्रवससि यदि प्रवास फरोपि चेत्' इति क्यविकृच्छ्रेणार्ध मावशेषम् । वाक्यमिति शेष । उक्त्वा मम पटममुक्मवलम्व्य गृहीत्वा धास्त्रों भुव प्राहिखन्ती कर्पन्ती अनु पश्चात्मा यर्म कृतवती तर तास्मन्यमणि वाच उक्तयो निवृत्ता व्यावृत्ता इति सबन्ध । यत्कृतवतीत्यत्र यच्छ याच्यैश्चिन्तानि श्वासवर्ण- बाप्पगद्गदिकादिभिानुभावस्ता विना क्षणमपि जीवितुमह न शकोमीन्यपमर्थ प्रवास यदोत्यस्य वाक्यस्य शेषत्वनावगन्तव्य । तत्र वाचो नित्ता इत्यनेन नायरायश्चिन्ता नि श्वासादीनामनुमावाना दशाविशेष पसता मनोगोचर एव न वाग्गोचर इन्यरमों- ऽवगम्यते । दैन्य नाम सचारिमाव । अत्र नायिका स्वीया मुग्धा च । नायकोऽनुकूल । भविष्यत्प्रवासविपरम्भशृङ्गार । तत्र नर्मस्फोट । जातिरस्कार ।मालिनी वृत्तम् ।।

·काव्यमाला। क्वेर्वाक्यम्-- स्मररसनदीपूरेणोढाः पुनर्गुरुसेतुभि यदपि विधृतास्तिष्ठन्त्यारादपूर्णमनोरयाः । तदपि लिखितप्रख्यैरङ्गेः परस्परमुन्मुखा नयननलिनीनारानीत पिबन्ति रस प्रियाः ॥ १०४ ॥ प्रिया । 'पुमान्स्त्रिया' इत्येस्शेष । प्रियश्च प्रियाश्चेत्यर्थ । स्मरसनदीपूरेणीटा स्मरेण कामेन कृतो रसो राग स एव नदीपूरस्तेनोटा उद्धृता । बानोता इन्यर्थ । पुनः भूयो गुरुसेतुभिर्गुरवो गुरुजनास्त एव सेतव प्रवाहबन्धास्तैर्यद्यस्मात्यारणाद्विधता अपि निवारिताश्च भवन्ति । तस्मादारात्समीपेऽपूर्णमनोरया अपर्याप्तामास्तिष्ठन्ति आसते। तदपि तथापि लिखितपरयधिनसदृशेरकै शरीररुपलक्षिता परस्परमन्योन्यमुन्मुखा अभिमुखा सन्तो नयननलिनीनालानीत नयनानि दर्शनान्येव नलिनीनालानि पद्मका ण्डानि तैरानीतमाहत रस पिबन्ति आस्वादयन्तीति सरन्ध.। अत्र स्मररसनदीपूरे- जोहा इत्यनेनात्यन्ताभिलापपरतन्त्रा इति गम्यते । लिखितप्रख्यररित्यनेन स्तम्भ नाम साखिरभाव गता इति गम्यते । अत्रीसुक्य नाम सचारी भाव । सभोगकार । यथोक्त दशरूपो-अनुकूली निपेवेते यत्रान्यान्य विलासिनी । दर्शनस्पर्शनादीनि स सभोग उदाहृत.॥' इति । अत्र चेष्टाकृत समोगेच्छारूप शृङ्गारिनर्म जातिरलकार । हरिणीवृत्तम् ॥ नायकमानतु गत्वा समागता रक्ष्यमाणसमोगचिद्रा इती नायिका प्राह- नि शेपच्युतचन्दन लनतट निर्मष्टरागोऽधरो नेने दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी तय तनु मिथ्यावादिनि दूति वान्धवननस्याज्ञातपीडागमे वापी स्नातुमितो गतासि न पुनलस्याधमस्यान्तिकम् ॥१०॥ स्तनतट कुनतट नि शेषच्यतचन्दन नि शेष यथा भवति तथा च्युत गरित चन्दन, यस्मात्तयोक्तम् । अधरो दशनच्छदो निर्मष्टरागोऽपगतारत्तोऽपगतताम्यूररागा वा। ने दूरमन्यर्थमनने पररहिते । तन्वी तवेय तनु पुरविता सरोमाया । मिथ्यावा दिन्यमन्यप्रापिनि दान्धवजनस्य मुहवनस्याहातपीटागमे । अज्ञातोऽनवगत पीडागमो दुमप्राप्तिर्ययो सा तथोक्ता तस्या सवृद्धि । अज्ञातपान्धवजनपीडागमे इत्यर्य । दति सदेशहरे, अतोऽस्मात्प्रदेशाद्वापी दीपिंश स्नातु जलावगाहन यर्तुं गतामि या- तामि तस्याधमस्य निकृष्टस्य नायरस्थान्तिा पुन समीप तु न गतासाति सबन्ध । अय वापमानाचायनव्याजेन सभोगविध्ययनानायकस्याभमवस्थनाप तदन्तिक भव रन्तु गनासीत्स्यमों व्यज्यते । अन नायिका स्वीया प्रगरभा च । नाया दाट ।

·अमरुशतकम्। ७१ ईयांक्रोधप्राय नर्म । समाधिरलकार । यथोक्त काव्यादश–'युगपरधर्माणामभ्या- सश्च मता यथा' इति । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ।। नायफोक्ति आयस्ता कलह पुरेव कुरुते न स्रसने वाससो भुग्नभूरतिखण्ड्यमानमघर धत्ते न केशग्रहे । अङ्गान्यर्पयति स्वय भवति नो वामा हालिगने तन्व्या शिक्षित एप सप्रति पुन कोपप्रकारोऽपरः ।। १०६ ॥ आयस्ता आयास प्राप्ता । ईर्ष्याकोपेनेति शप । पुरेव पूर्वमिव वाससो वस्त्रस्य ससने क्लह विवाद न कुरुते न विधत्ते । किं च केशग्रहे कचार्पण पुरव मुमभ्रूभूमवती सती अतिखण्ट्यमानमत्यन्त दश्यमानमघर दन्तच्छद न धत्ते न वहति । किं च ह- टालिगने प्रसभाशेपे पुरेव वामा वक्रा न भवति । किं वदानि गात्राणि स्वयमात्मना पति प्रयच्छति । सप्रति पुनरिदानी तु तन्व्या कान्तया एयोऽयमपरोऽन्य कोपप्रकारो रोपमहि शिक्षितोऽभ्यस्त इति सरन्धः । अत्रावहित्य नाम सचारी भाव । नायिका स्त्रीया धीरा प्रगल्भा च । नायक शठ । ईर्ष्यामानकृतो विप्रलम्भद्गार । अत्र नर्मगर्भ । युक्तिरलकार । शार्दूलविक्रीडितम् ॥ क्वेर्वाक्यम्-- कचित्ताम्बूलाक्त कचिदगुरुपकाङ्कमरिन कचिचूर्णोदारी क्वचिदपि च सालक्तकपद । वलीभगाभोगैरल्कपतिते शीर्णकुसुमे स्त्रिया नानावस्थ प्रथयति रत प्रच्छदपट ॥ १०७॥ विदेकन ताम्मूलात्ततामूलरसैन रञ्जित । बचिदेकनागुरुपदाङ्कमलिनोऽगुरो परस्तस्पाडो लक्ष्म तेन मलिनो मीमस । क्वचिदेक्त्र चूणादारी चूर्णस्य कर्पूरादि- क्षोदस्योगारो गठन सोऽस्मिनस्तीति चूर्णोद्वारी । 'अत इानठनी' इति मत्वर्थ इनि. कचिदपि च कुत्रापि सालक्तक्पदो टक्केन लाक्षया सहित सालक्तक पद पादमुद्रा यस्मिन्स तथोत्त । वीभगाभागैर्वल्य एव भडास्तरङ्गास्तेपामाभागो विस्ता रस्तश्च । अलकपतितरल्वेभ्य पाततायटस्पतितानि ते शीणकुसुमै शीर्णानि वि योर्णानि च तानि कुमुमानि च शीर्णकुसुमानि तैश्वोपरक्षित प्रच्छदएर आस्तरण वत्र त्रिय कान्ताया नानावस्थ पहुप्रकारावस्थान रत रमण प्रयपति स्यापयतीति स- पप । अन कचित्ताम्बूलात इत्यनेन मार्जारकरण सूचितम् । यथोक्त रतिरहस्यै-- 'प्रसारित पाणिपादे शय्यास्पृशि मुखोरसि । उनताया त्रिय कश्या मारिकरण म. तम् ॥' इति । क्वचिदगुरुपड्काइमरिन इत्यनेन कग्पिद नाम बन्धविशेष सूच्यते । य- - प्रत्यय ·काव्यमाला। थोक्तम्-'भूगतस्तनभुजास्यमस्तकामुनतस्फिजमधोमुखी स्त्रियम् । श्रामति सार- कृष्टमेहने वळभे करिपदं तदुच्यते ॥' इति । चिचूर्णोद्गारोत्यनेन धेनुक नाम करणं सूच्यते । यथोक्तम्-'न्यस्तइस्तयुगला भवस्तले योषिदेति कटिहवालमा । अग्रतो यदि शनरधोमुखी धेनुफ पवदुनते प्रिये ॥' इति । क्वचिदपि च सालताकपद इत्यनेन पुरुषायित सूच्यते । तरस्पष्टमेव । वलीभद्राभोगेरित्यनेनालकपतितः शीर्ण कुसमरित्यनेन च रत्युपमर्दातिशय सूच्यते । जातिरलंकार । शिखरिणीवृत्तम् ।। कवेर्वाक्यम्- पुप्पोछेदमवाप्य कैलिशयनादूरस्थया चुम्बने कान्तेन स्फुरिताधरेण निभृतं भ्रूसंज्ञया याचिते । आच्छाद्य स्मितपूर्णगण्डफलकं चेलाञ्चलेनाननं मन्दान्दोलितकुण्डलस्तबकया तन्व्यावधूतं शिरः ॥ १०८ ॥ पुष्पोर्नोद रजःप्रादुर्भावमवाप्य प्राप्य केलिशयनादूरस्थया कोडातल्प विहाय विप्र. कृष्टया । ल्पन्लोपे पञ्चमी । स्पुरिताधरेण स्पन्दिताधरण कान्तेन प्रियेण भ्रूसशया सा- धनेन निभृतं निगूढ चुम्बने पाचित प्रार्थिते सति स्मितपूर्णगण्डफलक मन्दहासभ- रितकपोलतलमाननं चेलाञ्चलेनांशुकपल्लवेनाच्छाद्य पिधाय मन्दान्दोलितकुण्डलस्त. पक्रया मन्द शनैरान्दोलिते आलोलिते कुण्डले कर्णवेष्टने एव स्तवरी गुच्छौ यस्याः सा तथोक्ता तया तन्व्या कान्तया शिरोऽवधूत तिर्यग्वक्रितमिति सबन्धः । शिरोऽवधूत. मित्यनेन प्रतिषेधः सूचितः। औत्सुक्य नाम सचारी भाव. । नायिका स्वीया मध्याप्रगल्भयारन्यतरा स्वाधीनपतिका च । नायकोऽनुकूलः । सभोगशृङ्गारः । अत्र चेयकृतं सभोगेच्छाहर शृङ्गारिनम । सूक्ष्मोलकारः । योल काव्यादर्श- 'इशिताकारलक्ष्यार्थमौम्यारसूक्ष्म इति स्मृत' इति । शार्दूलविक्रीडितम् ॥ नायिका नायकमुपालमते-- शठान्यस्याः काञ्चीमणिरणितमाकर्ण्य सहसा यदाश्लिप्यन्नेव प्रशिथिलभुजग्रन्थिरभवः । तदेतत्वाचक्षे घृतमधुमयत्व वचो- विपेणापूर्णन्ती किमपि न सखी मे गणयति ॥ १०९ ॥ देश धूर्त, अन्यम्या इनानायिसायाः कायोमणिरणित भैसलारत्नशिमितमामा- शिष्यवासिङ्गनेव सहसा पोय प्रशिथिलमुजपन्धिविश्यवाहुपन्धनोऽभव आमोरिति यत्तदेतच्चाटय छावक्षे कुन प्रयोमि । यतो घृतमधुमयत्वाचौविषेण धृतमधुमय स. पिशादाप वहुवचस्तव भरिवयनं पृतमधुमय च तरबहुवचश्व तदेव विष तेना. पूर्णन्ती भ्राम्यन्तो में ससी क्मिपि न गणयति न पिचारयति । न विश्वसितीत्यर्थः ।

·अमरुशतकम्। - वचन मिति शेष । इति सबन्ध । अन नायावचसा घृतमधुमयत्वस्यनेन तदानी हि- तल पवादहितत्व च गम्यते । यतो घृत मधुमिश्रित विपाके विपलमापद्यते । योक्त वाग्भटे-'मधुसर्विसातैलपानीयानि द्विशानिश । एकत्र वा समाशानि विरुध्यन्त परस्परम् ॥' इति । तदेतरवाचक्षे इत्यनेन सखी त्वया वञ्चिता कस्याप्रतो मम तुःख क्ययामीति स्वनिर्वेद सूचित । अत्र नायिका स्वीया प्रगल्मा च । नायकः शठ । विप्रलम्भशहार. । अत्र सोपारम्भवचन नमै । आक्षेपालशरः । शिसरिणीतम् ।। दूती नायरमपालभते- अच्छिन्नं नयनाम्बु वन्धुषु कृतं चिन्ता गुरुप्वपिता दत्तं दैन्यमोपत परिजने तापः सम्वीप्वाहितः । अद्य श्वः परनिति भनति सा श्वास परं विद्यते विस्रब्यो भव विप्रयोगजनित दुख विभक्त तया ॥ ११० ॥ अच्छिन्न सतत नयनाम्नु अव बन्धपु कृतमर्पितम् । चिन्ता विचारा गुरु जनन्या- दिप्तर्पिता न्यस्ता । देव दीनत्व परिजनेऽशेषत सर्वस्मिन्परिचारमगे । सप्तम्यय तसिल् । दत्त निहितम् । ताप. सज्वरः सखीवयस्यास्वाहिती निक्षिप्त । एवमनेन प्रकारेण तया विप्रयोगनित विरहोत्पादित दुस विभक्त विभाग प्रापितम् । मा यत वार्म यसित परमन्यर्थ सिद्यत खिन्ना मवति । तस्मादद्यास्मिन्दिवत व. परस्मिन्दिवसे वा परनितिमत्यन्तसांख्य मजति प्राप्नोति । अतो विसन्धो निश्चिन्नों भवेति समन्धः । परनिति भजतीन्यनेन मरण मूच्यते । विसन्धी भवेचनेनोपारम्मा गम्यते । अन मूरा नाम दशाविशेष । नापिग परकीया पन्या य । अयोगविप्र. सम्मकार । अन सोपालम्मवचन नर्म । आक्षगरनार.। शार्दूलपिग्रीडित रत्तम् ॥ पूर्व तपरिचयेन नायकेन पशासरित्यक्ता नायिका स्ववाटिकाया यहच्छागत प्रिय हातमुपारमते- रोहन्ती प्रथमं ममोरमि तर प्राप्ती विद्धि सनी संडापास्तव वाक्यमगिमिटनान्मारभ्यं परं त्यानिता। धानीरुण्ठमपास्य बाहुलतिके कण्ठे तरामजिते निक्षिप्प करोमि किनु विशिवाप्येषा न पन्थालव ।। १११ ।। प्रथम ममामि रोहन्नाद्रान्ती स्तनी ताराम वारि माना गा मम मनपा. ममानि तर वाकरमहिमिन्नाननरीनिमियममा महतो सनिता । मम पारतिर धात्रीयमुपमाहाटमपान दिझरता आमगित भाम: मापित। निक्षिण अहातारचतोनुसन, एका मिसिगारियापि तर पा माणे न भवति । एत सति मिनु कमि रिपतंगन् । नु मायान् । भान

·७४
काव्यमाला
किमुपालभे इन्यथ । इति मान्ध । अन नायिका साधारणा । सोपालम्भवचन नर्म ।
आक्षेपालकार. । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ।।
कर्वाक्यम्-
पराची कोपेन स्फुटकपटमुद्रामुकुलिता
प्रविश्याङ्गेनाङ्ग प्रणयिनि परीरम्मचतुरे ।
शनेनौंवीवन्ध स्पृशति सभयव्याकुलकर
विधत्ते सकोचम्लपितमवलग्न वरतनुः ॥ ११२ ॥
कोपेन प्रणयकोपेन पराची परामुखी । स्फुट-पटनिद्रामुकुलिता । स्फुट प्रत्यक्ता।
तथव भासमानेत्यर्थ । कपटेन कृता निद्रा तया मुगुरिता निमीरिताक्षी सती वरतनु-
स्तन्वी अहून गानेणाट्न स्वस्य गात्र प्रविश्यासाय परीरम्भचतुरे आलिङ्गनदक्षे प्रण
यिनि प्रिये नावीनन्ध वनप्रन्थि सभयव्याकुटसर समगे भयसहितो व्याकुलस्तरल
करो यस्मिन्धर्मणि तत्तथोक्त निर्मन्द स्पृशति सन्यवरम मध्य सकोचलपितमम्वरा-
परशरर्शित विपत्ते करोतीति सरन्य । अन क्पटनिद्रयावलमसकोचेन च नायिराया
विरहासहिष्णुव च्यज्यते । औत्सुक्य नाम सचारी भाव । नायिरा स्वीया मध्या स्वा-
धानपतिरा य । नाययोऽनुपूर सभोगहार । पंजीवीत्तेरह नर्म । युत्तिरल-
पार । शिखरिणी वृत्तम् ॥
नायरमानेतु प्रेषिताया रक्ष्यमाणसंभोगचिाया दूत्या नायिकायाश्च प्रश्नोत्तररूपा
वाश्यमाटा-
स्विनं केन मुख दिवाकरकरेले रागिणी लेनने
रोपात्तद्वचनोदिताद्विललिता नीलालका वायुना ।
भ्रष्ट उममुत्तरीयापणादान्तासि गत्यागते.
रक तत्साल क्मिन पद हे दृति सतस्याधरे ॥ ११३ ॥

·अमरुशतकम् । रस सभोगचिदमपद्रुतमधरक्षत क्यमपहुयेतेययम गम्यते । नायिका स्त्रीया प्रग- स्मा च । नायक राठ । विप्रलम्भहार । वाक्योत्तरमटारः । शार्दूलविरोहित मृत्तम् ॥ अन्यन्तापरापिनि ति समागने सति उपिताया नारिकाया आवारगोपनप्रकार विराह- नान्त प्रवेशमरणद्विमुखी न चासी- दाचट रोपपरूपाणि न चासराणि । सा केवल सरलपल्मभिरतिपाते. कान्त विलोकितवती जननिर्विशेषम् ॥ ११४ ॥ मा नायिका नायास्यान्तः प्रवेश स्वगृहान्त प्रवेश नारुणन निवारयति स्म। म च निमुखी परापुखी नासीत् । विच रोपपरपागि कोपरशान्यक्षरागि वचनानि नाचष्ट नाभापत । तु सररपक्ष्माभि सरलानि मजूनि पक्ष्माण्यक्षिरोमाणि येषु ते नयोक्तास्तरक्षिपात सदर्शन कान्त प्रिय जननिर्विशेष सर्वननसामान्य यया भवति तपा केवल विलोक्तिवती दयनी। एवेति शेष 1 इति सरन्ध । जननिर्विशेष विलो. स्तिवतीन्यनेनापराधिन प्रियस्थासाधारण दण्डन कृतमिन्यवगम्यते । अहित्य नाम सपारी भाव । अन नायिका स्वाया धोरा प्रगल्मा च । नायर शरः । इप्यांमान- तो विप्रटम्मवार. ईप्यांवोधप्राय नर्म । आक्षेपारकारः । वमन्ततिलगायतम् ।। कर्वाक्यम्- प्रियकृतपटस्तेयकीडाविडम्बनविद्वला किमपि करणालापा तन्वीमुदीक्ष्य ससंभ्रमम् । अपि विगलिते म्कन्धावारे गते मुस्ताहवे त्रिभुवनमहाधन्वी म्याने न्यवर्तत मन्मयः ॥ ११ ॥ दिवरतपटलंयमीटाविलम्यनविदरा प्रिरेण कृता प्रियता पटलेपणारा परस्य वनस्य स्तेय चार्य तदेव पीडा विनोदस्तस्या विरम्यन वारपस्तेन बिहना व्याग ताम् । रिमपि करुणालापामनिर्वाच्चादीनमाधिनातनी गालामुद्दीवावगेनिमुवन- महापचा अंगरगगे मन्मय कामः गुरतावे समोगमार गते निवृत्त मनि स. न्यागारे शिविर गिरितेच्यते सत्यपि समभ्रम मत्वर यथा भाति तथा न्यन निरत्तो. भगाने युक्त मिति मयन्य । अन पासामोहा ममोगावमाने कृतेति वैदितन्यन् । ग्ने गुप्ताहवे इनवात् । मुरनम्याहवयम्पा पासपमस्त विद्यमानतात् । अय सन्पायरध्देन पादनादिनाधनहारमेलगद्यामराराराविगमविक्रमादिचेया- म्यम्मोहीपनगामा पप गिरिने इत्यनेन मुरनान्ते रपयनाण मामीतपिचय- 1 ·७४ काव्यमाला। किमुपालभे इत्यर्थ । इति सबन्ध । अन नायिका साधारणा । सोपालम्भवचन नर्म । आक्षेपालकार । शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् ।। कवेर्वाक्यम्- पराची कोपेन स्फुटकपटमुद्रामुकुलिता प्रविश्याङ्गेनाइन प्रणयिनि परीरम्भचतुरे । शनैनीवीबन्धं स्पृशति समयव्याकुलकर विधत्ते सकोचग्लपितमवलग्न वरतनु ॥ ११२ ॥ कोपेन प्रणयकोपेन पराची परामुखी । स्पुटकपटनिद्रामुकुलिता । स्फुट प्रव्यत्ता । तथैव भासमानेत्यर्थ । कपटेन कृता निद्रा तया मुकुलिता निमीलिताक्षी सती वरतनु- स्तन्वी अहेन गानेणाङ्ग स्वस्य गात्र प्रविश्यासाद्य परीरम्भचतुरे आलिङ्गनदः प्रण- यिनि प्रिये नीवीबन्ध वस्त्रप्रन्धि सभयव्याकुलकर सभयो भयसहितो व्याकुलस्तरल करो यस्मिन्कर्मणि तत्तथोक्त शनैर्मन्द स्पृशति सत्यवरग्न मध्य सकोचग्लपितमम्बरा- वर्पणकर्शित विधत्ते करोतोति सबन्ध । अत्र कपटनिद्रयावलमसकोचेन च नायिकाया विरहासहिष्णुत्व व्यज्यते । औत्सुक्य नाम सचारी भाव । नायिका स्वीया मध्या स्वा. धानपति च । नायकोऽनुपूर सभोगशृङ्गार । कैशीकीरत्तेरह नर्म । युक्तिरल- कार । शिखरिणी वृत्तम् ॥ नायकमानेतु प्रेषिताया रक्ष्यमाणसभोगचिहाया दूत्या नायिकायाश्च प्रश्नोत्तररूपा वाक्यमाला- खिन्न केन मुख दिवाकरकरैते रागिणी लेचने रोपात्तद्वचनोदिताद्विललिता नीलालका वायुना । भ्रष्ट बुडममुत्तरीयकपणाहान्तासि गत्यागते- रुक्त तत्सकल किमन बद है दृति क्षतस्याधरे ॥ ११३ ॥ हे दूति, तर मुख पेन कारणेन स्विम सस्वेद जातम् । अय नायिकाया प्रभ । दिवारगर स्विममिति दृन्या उत्तरमुत्तम् । ते तब रोचने दी येन कारणेन रा गिणी रने । अय नायिराया प्रश्न । तद्वयनोदित्तात्तस्य धूर्तस्य वचनं वाक्य तस्मा- इंदितादुगताद्रोपादते इत्युत्तरम् । नीरारका कृष्णअन्तरा पेन विलिता व्या. पिता । अयं प्रभ । यायुना विसरिता इत्युत्तरम् । डम काश्मीर पेन भ्रष्ट गि- रिनम् । अयं प्रश्न । उत्तरीयरपणात्मयानघर्षणाष्टम् । इत्युत्तरम् । केन प्लान्तासि तान्ता ममि । भय प्रश्न । गत्यागतंगमागमन शान्तास्मि । इत्युत्तरम् । हे दृति, गार वया यदुस तत्मा युतमापनम् । अधरे क्षतस्य मणस्य : पारणमास्मि -प्रोकर हि । उत्तरीमति शेर । इति मंध । अत्र वदेत्यनेन या वैदग्ध्यारा- ।

·अमरुशतकम् । सर्व सभोगविहमपातमधरक्षत कथमएयेतेत्ययमों गम्यते । नायिका स्वीया प्रग. भा च । नायक शठ । प्रिलम्भमार । वाक्योत्तरमलंकार. । शार्दूलविक्रीक्षित वृत्तम् ॥ अत्यन्तापराशिनि प्रिये समागते सति कुपिताया नायिकाया आफारगोपनप्रसार कविराह-- नान्त प्रवेशमरुणद्विमुरती न चासी. दानष्ट रोपपरुपाणि न चाक्षराणि । सा केवलं सरलपक्ष्मभिरक्षिपाते कान्त विलोकितवती जननिर्विशेषम् ॥ ११४ ॥ सा नायिका नायास्यान्त प्रोश रागृहान्त प्रवेश नारुण शिवारपति रग। कि प विमुपी परासी नासीत् । किं च रोपपरुषाणि फोपशान्यक्षराणि पचनानि नाचष्ट नाभाषत । कि तु सरलपश्मभि सरलानि मजुनि पक्ष्माण्यक्षिरोमाणि येषु ते तयोत्तास्तरक्षिपात सदशी यान्त प्रिय जननिर्विशेष सर्वजनसामान्य यया भवति तथा केवले विलोकितवती दृष्टवती। एति शेष । इति सपन्ध । जननिर्विशेषे विलो. कितवतीत्यनेनापराधिन प्रियस्यासाधारण दण्डन कृतमित्यवगम्यते । अवहित्य नाम सचारी भाव । अत्र नायिका रशीया धीरा प्रगल्भा च । नायक शठ । यामा. कृतो विप्रलम्भ-हार । ईत्रिोधप्रायं नर्ग । आक्षेपालाार । वसन्ततिर फायत्तम् ॥ कोर्वाक्यम्- प्रियकृतपटतेयकीडाविडम्बनविला किमपि करुणालापा तन्वीमुदीक्ष्य ससभ्रमम् । अपि विगलिते स्कन्धावारे गते सुरताहवे निभुवनमहाधन्वी स्थाने न्यवर्तत मन्मथ ॥ ११ ॥ प्रिय र तपटस्तयमीडापिलम्पापिहला प्रियेण कृता प्रियता पटस्तेयफ्रीका पटस्य वस्त्रस्य स्तेय चौर्य तदेव पीडा विनोदस्तस्या विलम्पन फालक्षेपस्तेन विदला च्यायला ताम् ।रिमपि फरुणालापामनिर्वाच्चादीनभाषितां तनी कान्तामुदीक्ष्यालोक्य प्रिभुरान. महाधन्यो मैलोक्यावीरो ममय फाम. सुरताहो सभोगसगरे गते निरते सति स. সবাই শিক্ষিই গিরিব সিঙ্গ লং অমনি খালার নিন্দা भनयाने युक्त मिति सपन्ध । अन पटस्तेयमीडा समोगाराने फतेति मेदितव्यम् । गते सुरताही इत्युत्तस्वात् । सुरतस्यादयत्वरूपण परस्परोपमर्दय पिथमायार । अन सन्धानारशब्देन सानन्दनादिप्रसाधनहारमेरालाद्याभरणलीलाविलासविभ्रमादिचेष्ठा- स्वरूपोद्दीपनसामग्री पध्यते । विगलित इत्यनेन गुरवान्ते लक्ष्यमाण सामग्रीशैथिल्य प.

·काव्यमाला। - ध्यते।न्यवर्तत मन्मय इत्यनेन पुनः सुरतारम्भो गम्यते। यथा लोकै गगः पुरुषः परानिर्जिन्य गलितसनाहः प्रयातः सन्पश्चात्पररभिभूतानां स्वीयानामार्तनाद श्रुत्वा तत्पशमनाय पुनिवर्तते तद्वदयमपीन्यभिप्रायः । अब ब्रीडा नाम सचारी भावः । नायिरा स्वीया मध्या स्वाधीनपतिका च । नायकोऽनुकूल । संभोगगहारः । चेष्टाकृत सहास शृङ्गारि नर्म । हेतुरलकारः । हरिणी वृत्तम् ।। कवेवास्यम्- सालक्तकेन नवपल्लवकोमटेन पादेन नूपुरवता मदनालसेन । यस्ताड्यते दयितया प्रणयापराधा- सोऽङ्गीकृतो भगवता मकरध्वजेन ॥ ११६ ।। स्पोऽर्थः । अत्र दयितया पादेन ताडितोऽपि भगवता मकरध्वजेन सोऽङ्गीकृत इत्यनेन नानाविधरुपचाररुपलालितः किमुनेत्ययमर्थः सूचितः । एतावता कामपुरुषार्थ- स्योपादेयत्वमुक्त भवति ।। २ परिशिष्टम् । रुद्रमदेवकुमारप्रणीतटीकायां केचनाधिका. श्लोराः। यथा-- प्रयच्छाहारं मे यदि तव रहोवृत्तमखिलं मया वाच्यं वोचैरिति गृहशुके जल्पति शनैः वधूर्वकं ब्रीडाभरनमितमन्नविहसितं हरत्यन्मिीलन्नलिनमनिलावनितमिव ।। ११७ ॥ पाचन नायिरा गृहसके मानर्मन्दमिति वदति सति मुम्ब वा करोति । कथ ज. ल्पति, है नायिके. मधमादार देहि यदि न दास्यसि तदा तवैरान्तयत्तान्त ममम्न मया कपनीयम् । यीश मुखम्, लनानिशयनम्रम् । गुप्तहसितम्। इदानीमुत्प्रेक्षते- अर्धविरमपम यायुवमीस्तमिव ।। किनिन्मुद्रितपासवः शिविगणरुत्पक्ष(साक्ष)मालोकिता नीवासरुदद्दरिद्रगृहिणीश्वासानिननराः । एने ते निपतन्नि नूतनयनाटावृद्धरानन्दिनो दिच्छाकृतविप्रयुक्तवनिता पनेन्दयो विन्दवः ॥am त पले नूतनपनाप्रपिन्दरः पतन्ति । पचभूताः । रिचिनिषिद्धरणयः । मयूहन्द- मनयन या गादे टा. । पुगणमवनदारिद्रशान्तानि.वागमारतानाधा ताः । वागमणिः । मरिनारतपियोगिनिता वा पन्नाः॥

·अमरशतकम् । ७७ - नीत्वोच्चविक्षिपन्त कृततुहिनकणामारमतान्परागा- नामोदानन्दितालीनतितरमुरभीन्भृग्यिो दिनेषु । एते ते कुङ्कुमाङ्कन्तनकलगमराम्फालनादच्छलन्तः पीला सीत्कारिवत्रं हरिणशिशुशा हमना वान्ति वाताः॥११९।। एते ते प्रसिद्रा हेमन्नसबन्धिी वाना वहन्ति । मृगाक्षीमा मीत्वायुक्त मुख स्पृष्ट्वा । किं नुर्वन्त । मुडमलेपयुक्तम्सनालशनाडनाद गन्छन्त, । पुन यि कुर्वन्त । अनेकान्परागानुचीत्वा दिशामुक्षु निक्षिपन्त । ननितनुपारम्परिश्रमान् । पुनः स्थमृतान् । परिमळतोपितम्रमरान् । अतिशयमुगवान् । पीननुपारपिरणो मधुनत्र माघ- मन्तः प्रविश्य चषकप्रतिविम्बवनी । मानाररं मनमि मानवतीननन्य नून विभेद यदसौ प्रसमाद सद्यः ।। १२० ॥ कविरुटोलते-निश्चयेनाय चन्द्रो मयुपाने प्रतिविम्बित. मन्मयेनैव सद पीत. सन्मानिनीसमूहस्य चित्तेऽन्त प्रविस मानौननिम्यान रामाम 1 यमेनन्ना- यते---यदी मानिनीलोफस्तत्मान्मानरहितो यमूत्र ।। ललनालोलपम्मिटमहिवामोढवामिना । वान्ति रात्री रतवान्तकामिनीमुहदोऽनिलाः ।। १२१ ।। एवविधा वारदो रात्री प्रीष्मे वहन्ति । क्यमता । अङ्गनामपन्फेशपाशमडिया- रिमरमुगन्धरः । समागविनकामिनीरिया ॥ वान्ति कहारसुमगा मप्तच्छदमुगन्धयः । वाना नवतिम्लानाधूसंगममन्यराः ॥ १२२ ॥ शरकाले एवविधा वाला वहन्ति । कीदृशा । मांगन्धिस्मनोत्रा. । विषमच्छदम. रभर । नवसमागम्विन्नामिनीमुनोत्पादनमन्दाः ॥ रामाणां रमणीयत्रशशिनः खेदोदविन्दपुतो व्यालोटामलकावली प्रचत्यशुम्वन्नितम्बाशुक्म् । १. 'क्षित्वोच' इति पाठ ... 'पान्दानानन्दितालाननिशा' इति पाटः. ३. 'मा- नान्धकारमपि' इति पाट. ४. 'नग्ठानवधूगमन' दति पाट, ५. 'नितम्बाम्बरम्' इति पाठ.

·काव्यमाला। प्रातर्वाति मधो विकृष्टविकसदाजीवरानीरजो- जालमोदमनोहरो रतिरसग्लानि हरन्मारुत ॥ १२३ ।। मपी वसन्ते प्रभात एवविधा वातो वहति । कीदृश । रमणीना मनोहरमुखचन्द्रस्य स्वेदजलबिन्दुयुक्त । तथा तासा चचरा कुटिटकेशपति कम्पयत् । तथा तासा की- वन स्पृशन् । तथा तासा सभोगसक्तिश्रम स्पेश्यन् । कोश । अपहतकमलपति- पगगसमूहसौगन्ध्यहृद्य ॥ अड्न चन्दनपाण्टु पहवमृदुस्ताम्बूलताम्रोऽधरो धारायन्त्रजराभिपेक्कलुपे धोताजने लोचने । अन्त पुप्पमुगन्धिरानिक्वरी सर्वाङ्गलग्नाम्बर कान्ताना कमनीयता विदधते ग्रीप्मेऽपराहागमे ॥ १२४ ॥ ग्रीष्मस्य सध्यासमये नारीणामेतानि वस्तूनि रमणीयता कुर्वन्ति । एतानि कानि । चदनाभ्रमङ्गम् । न केवलमड्गम् । रिसलयोमरस्ताम्बूलरक्तोऽधरश्च । तया प्रक्षा- लितकनले नयने च । क्यमूते । धारागृहजलस्नानाराणते । तथा अशुष्क केशपा- शश्च । कीदृश । मध्यस्थितकुसुमसुरभि । तथा निर्मरमूक्ष्मवन च ॥ वरमसो दिवसो न पुननिशा ननु निशेव पर न पुनदिनम् । उमयमेतदपि ननतु क्षय प्रियतमेन न यन समागम ॥ १२५ ॥ एका सखी एव जूते-ह सखि, असौ दिवसो वर न पुना रात्रि । ततो द्वितीया ब्रवीति–दे सखि, रागिरेव श्रेष्ठा न पुनदिन वरम् । ततस्तृतीया पदति- -~-यत्र दिने यस्या रानी च प्रियतमेन सह मेरापको नास्ति तट्वितयमपि नाग यातु ॥ मन्द मुद्रितपासव परिपतातान्धकारा मर द्वेगध्वस्त कुटीरकाग्रनिपतच्छिद्रेपु ल्यान्तरा । कर्मव्यग्रकुटुम्बिनीकुचभरस्वेदच्छिद प्रावृप प्रारम्भे मेदयन्ति चन्दलदोडासा पयोविन्दव ॥ १२६ ।। दपाया प्रारम्भ एवविधा जरविदवा हश्यांत | स्थभूता । मन्द यया स्यादेव निवारितपस्य । सर्वदागच्छमाततमम । वायुदेगापसारितवणगुटीररजातच्छिा प्राप्तप्राशा 1 तथा गृहामारगृहस्वामिनीचयुगस्तदापहारिण । कन्दरपत्रा. गमन" • 'प्राम' इति पाट २ प्रयुक्त ग्रीष्मापगहागम' इति पाट ३ इत प्रभृ. निराधामननवमदेवन प्रक्षिप्तमियुक्ता पदमाशभोपानातरमुखत(४६ पृष्ट)- मग्नि 'झागरिझझामदत्' पनि पार ५. 'निपतन्ति' इति पाट ·अमरुशतकम् । कोऽपि नायफः कामपि नायिकां दृष्ट्वानुगगातिशयात्पुनरुक्ता दोषमगरिता इदमाह- इयमसौ तरलायतलोचना गुरुसमुन्नतपीनपयोधरा । पृथुनितम्बभरालसगामिनी प्रियतमा मम जीवितहारिणी ॥ १२७ ।। दयमसी प्रियतमा मम जीवितमानन्दयति । चञ्चलदीर्घनयना। पृथुलोचतमासट- स्तनी । विस्तीर्ण कटिप्रदेशभारमन्यरगामिनी ॥ सालक्तकं शतदलाधिककान्तिरम्यं रात्रौ स्वधामनिकरारुणनूपुराकम् । क्षिप्तं भृशं कुपितया तरायताच्या सौभाग्यचिहमिव मूर्ध्नि पदं विरेजे ॥ १२८ ॥ कस्यचिन्नायकस्य मस्तके चञ्चलदीर्घटोचनया प्रिया कुपितया गत्रो पद दत्त विरेज शमी । किमिव । मौभाग्यचिहमिव । कीदृशम् । सपावकम् । कमलाधिकदी- प्तिमनोज्ञम् । निजायतनसमूहात्तीकृतपादकटकचिदम् ॥ श्रुत्वाकरमान्निशीथे नवधनरसितं विश्लथाङ्गं पतन्त्या शय्याया भूमिपृष्ठे करतलधृतया दुःखितालीननेन । सोत्कण्ठं मुक्तकण्ठं कठिनकुचतटोपान्तदोर्णाश्रुविन्दु स्मृत्वा स्मृत्वा प्रियस्य स्खलितमृदुवचो रुद्यते पान्यवघ्वा॥१२९॥ कयाचन पविकस्त्रियाघरा नवमेषगजितमचिन्तितमेव श्रुत्ला रुद्यते । शरनान्मन्द- शरीरं यथामवन्येवं भूमौ पतन्त्या । दुःखितसखीजनेन प्रसारितहस्त धृता । करं पद्यते । उत्कण्ठायुक्तम् । तया मुक्तकण्ठम् । किं कृत्ला । वहम स्मृला स्मृत्वा । क- ठिनस्तनोपरिपतितविदीर्णाविन्दु अव्यक्तमृदुवचनं च यथा भवन्येवमनुरुद्यते ।। कोऽपि नायको दूती प्रति ब्रूते- पीतो यतः प्रकृति कामपिपासितेन तस्या मयाधररसः प्रचुरः प्रियायाः। तृप्णा ततः प्रभृति मे द्विगुणत्वमेति लावण्यमस्ति बहु स्त्र किमत्र चित्रम् ॥ १३० ।। यतः प्रभृति कंदर्पव्याधितेन मा तस्या अधररसः प्रचुरः पीतस्तदादि मम तृष्णा. मिलापो द्विगुणतामेति । अब फिमाश्चर्यम् । यतस्तत्र लावणं सौन्दर्यमस्ति। १. 'योगांधु' इति पाठ..

·८०
काव्यमाला।
३ परिशिष्टम् ।
मूलपुस्तकवधिमा भोका-
ग्रामेऽस्मिन्पथिकाय पान्य वसतिर्नेवाधुना दीयते
रानावन विवाहमण्डपतले पान्थ प्रसुप्तो युवा ।
तेनोत्थाय खलेन गर्जति घने स्मृत्वा प्रिया तत्कृत
येनाद्यापि करङ्कदण्डपतनाशकी जनलिष्ठति ॥ १३१ ॥
कान्ते कत्यपि वासराणि गमय त्व मीलयित्वा शो
म्वस्ति स्वस्ति निमीलयामि नयने यावन्न शून्या दिश ।
आयाता वयमागमिप्यसि मुहद्वर्गस्य भाग्योदये
सदेशो वद कस्तवाभिलषितस्तीर्थेषु तोयाञ्जलि ॥ १३२ ।।
कोपस्त्वया हृदि कृतो यदि पङ्कजाक्षि
सोऽस्तु प्रियस्तव विमन विधेयमन्यत् ।
आश्लेपमर्पय मपितपूर्वमुच्चे
मह्य समर्पय मदर्पितचुम्बन च ॥ १३३ ॥
हारो जलार्द्रवसन नलिनीदलानि
प्रालेयशीकरमुचस्तुहिनाशुभास ।
यस्येन्धनानि सरसानि च चन्दनानि
निर्वाणमेप्यति क्थ स मनोभवाग्नि ॥ १३ ॥
तन्वी शरत्रिपथगा पुलिने कपोले
लेले दृशी रनिरनश्चलबारीटो।
तद्वन्धनाय मुनिरापितउध्रुचाप
चाण्डापाशयुगलाविर शून्यौँ ॥ १३९ ॥
पादाहुछेन भूमि रिमय्यरचिना सापदेश शिान्ती
भयो भय सिपनी मयि शितश लेनने रोतारे।
पर दीननमापापुरदधरएट वागगर्भ रवाना
यन्मा नोवान मिनिस्थितमपि दृश्ये मानम तहनोति ॥ १३६ ॥

·अमरुशतकम् ।
८१
ऊरुद्वयं मृगशः कदलस्य काण्डौ
मध्यं च वेदिरतुलं स्तनयुग्ममस्याः ।
लावण्यवारिपरिपूरितशातकुम्भ-
कुम्भी मनोजनृपतेरभिषेचनाय ॥ १३७ ।।
हारोऽयं हरिणाक्षीणां लुठति स्तनमण्डले ।
मुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं स्मरकिकराः ॥ १३८ ।।
४ परिशिष्टम् ।
सुभाषितावलाबमरुस्नाना समुद्धृता पूर्वागतश्लोकाधिकाः श्लोका । यथा-
अन्योन्यग्रथितारुणालि नमत्पाणिद्वयस्योपरि
न्यस्योच्छासविकम्पिताधरदलं निर्वेदशून्यं मुखम् ।
आमीलन्नयनान्तवान्तसलिलं श्लान्यस्य निन्द्यस्य वा
कम्येदं दृढसौहृदं प्रतिदिनं दीनं त्वया स्मर्यते ॥ १३९ ॥
असद्वृत्तो नायं न च ग्वलु गुणैरेप रहितः
प्रियो मुक्काहारस्तव चरणमूले निपतितः ।
गृहाणेमं मुग्धे बजतु निनकण्ठप्रणयिता-
मुपायो नास्त्यन्यस्तव हृदयसंतापशमने ॥ १४०॥
आलोकयति पयोधरनुपमन्दिरमभिनवाम्बुभरनीलम् ।
दयितारचितचितानलधूमोद्गमशङ्कया पथिकः ॥ १४१ ।।
आश्लिष्टा रभसाद्विलीयत इवाक्रान्ताप्यनङ्गेन या
यस्याः कृत्रिमचण्डवस्तुकरणाकूतेषु खिन्नं मनः ।
कोऽयं काहमिति प्रवृत्तसुरता जानाति या नान्तरं
रन्तुः मा रमगी स एव रमणः शेपा तु जायापती ॥ १४२ ॥
किं वाले मुग्धतेयं प्रकृतिरियमथो रौद्रता किं नु कोपः
किं वा चापल्यमुच्चैव्रतमुत किमु ते यावनारम्भदपः ।
यत्केशालापवक्रस्सितललितकुचभ्रूविलासावलग्नः
स्वस्थो लोकस्त्वदीयैर्मनसि विनिहितैर्दानेऽमीभिरायः ॥ १४३ ॥

·काव्यमाला। ३ गच्छेत्युन्नतया ध्रुव गदितं मन्दं वलन्त्या तया तेनाप्यञ्चितलोचनद्वयपुटेनाज्ञा गृहीता शनैः । संकेताय वलदृशा पिशुनिता ज्ञाता च दिक्प्रेयसा गूढः संगमनिश्चयो गुरुपुरोऽप्येवं युवभ्यां कृतः ॥ १४४ ॥ चटुलनयने शून्या दृष्टि कृता ग्वलु केन ते क इह सुकृती द्रष्टव्यानामुवाह धुरं पराम् । यमभिलिखितपस्यैरङ्गैर्न मुञ्चसि चेतसा वदनामलं पाणौ कृत्वा निमीलितलोचना ॥ १४५ ॥ चलतु तरला धृष्टा दृष्टिः मला सखि मेखला स्खलतु कुचयोरुत्कम्पान्ने विदीर्यतु कबुकम् । तदपि न मया संभाव्योऽसौ पुनर्दयितः शठः स्फुटति हृदयं मानेनान्तर्न मे यदि तत्क्षणम् ।। १४६ ॥ तैस्तैश्चाटुभिराजया किल तया वृत्ते रतिव्यत्यये लज्जामन्थरया तया निरसिते भ्रान्त्या मदीयांशुके । तत्पट्टांशुकमुद्वहन्नहमपि स्थित्वा यदुक्तोऽधुना वेपो युज्यत एप एवं हि तवेत्येतन्न विस्मयते ॥ १४७ ॥ पत्रं न श्रवणेऽग्नि बाप्पगुरुणो! नेत्रयोः कजलं रागः पूर्व इवाधरे चरणयोस्तन्व्या न चालतकः । वाताच्छित्तिषु निष्ठति भवता मिथ्यय संभाव्यते मा ले लियतु च्युतोपकरणा न्यायेन केनाधुना ॥ १४८ ॥ यदि विनिहिता शून्या दृष्टिः किमु स्थिरवातुरा यदि विरचितो मीने यत्नः किमु म्फुरितोऽधरः । गदि नियमितं ध्याने चेतः कथं पुन्टकोद्मः नमभिनगर्दष्टो मानः प्रमीद विमुच्यताम् ॥ १५९ ।। गदात्री रहसि व्यपेनविनयं वृत्तं रमाकामिनी. गन्यान्यं सगनीयमीहिनरमाराप्तिप्रवृत्तगृहम् ।

·अमरुशतकम् । . तत्सानन्दमिलदृशोः कथमपि स्मृत्वा गुरूणां पुरो हासोद्भेदनिरोधमन्थरमिलत्तारं कथंचित्स्थितम् ॥ १५० ॥ याते गोत्रविपर्यये श्रुतिपयं शय्यागतायाश्चिरं नितं परिवर्तनं हृदि पुनः प्रारब्धमनीकृतम् । भूयस्तत्प्रकृतं कृतं च वलितक्षिप्तकदोर्लेखया मानिन्या न तु पारितः स्तनभरा नेतुं प्रियस्योरसः ॥ १५१ ॥ सा यौवनमदोन्मत्ता वयमस्वस्थचेतसः । तस्या लावण्यभङ्गेषु दाहोऽस्मासु विनृम्भते ।। १५२ ।। सति प्रदीप सत्यग्नौ सत्सु तारामणीन्दुपु । विरामे मृगशावाट्यास्लमोभूतमिदं जगत् ॥ १५३ ॥ सुरतविरती 'नाडावेशश्रमलयहस्तया रहसि गलितं तन्या प्राप्तुं न पारितमंशुकम् । रतिरसनडरङ्गरङ्गं पिधातुमशक्तया प्रियतमननो सर्वाङ्गीणं प्रविष्टमघृष्टया ॥ ११ ॥ सख्यस्तानि वचांसि यानि बहुशोऽधीतानि युप्मन्मुखा- द्वक्ष्येऽहं बहुशिक्षिता क्षणमिति ध्यात्वापि मानं श्रिता । धूर्तेनैत्य च मण्डलीकृतकुचं गादं परिप्वज्य मां पीतान्येव महाधरेण हसता वक्रस्थितान्येव मे ॥ १५५ ॥ उत्कम्पो हृदये सबलन्ति वचनान्यावेगलोलं मनो गानं सीदति न रचकलुपं चिन्ना मुखं शुप्यति । यस्यैषा सखि पूर्वरङ्गरचना मानः स मुक्तो मया वन्द्याला अपि योषितः सितितले यासामयं संमतः ॥ १५६ ।। मानव्याधिनिपीडितामधुना गनोमि तस्यान्तिकं नो गन्तुं न सम्वीननोऽग्लि चतुरो यो मां बटान्नेष्यति । मानी सोऽपि जनो न लाययभयादम्येनि मातः स्वयं कालो याति चलं च जीवितमिति क्षुण्णं मनचिन्तया ।।१५७॥

·काव्यमाला। ५ परिशिष्टम् । मूक्तिमुक्तावलावमरुकनान्ना समुद्धृताः पूर्वश्लोकातिरिक्ताः लौकाः । यथा-- कान्ते कथंचिद्गदितप्रयाणे क्षणं विनम्रा विरहार्दिताङ्गी । ततस्तमालोक्य कदा गतोऽसीत्यालिङ्गय मुग्धा मुदमाससाद ॥१९८॥ यद्गम्यं गुरुगौरवस्य सुहृदो यस्मिल्लभन्तेऽन्तरं यद्दाक्षिण्यवशायाच्च सहते मन्दोपचारानपि । यल्लज्जा निरुणद्धि यत्र शपथैरुत्पाद्यते प्रत्यय- स्ततिक प्रेम स उच्यते परिचयस्तत्रापि मानेन किम् ॥ १५९ ॥ दृष्टे लोचनवन्मनाङ्युकुलितं पार्श्वस्थिते वक्रव- न्यग्भूतं वहिरासितं पुलकवत्स्पर्श समातन्वति । नीवीबन्यवदागतं शिथिलतां संभाषमाणे क्षणा- न्मानेनापसृतं द्वियेव सुदृशः पादस्मृशि प्रेयसि ॥१६॥ ललितमुरसा तरन्ती तरलतरङ्गौपचादितनितम्बा । विपरितरक्तासक्तेव दृश्यते सरसि सा सख्या ॥ १६१॥ ६ परिशिष्टम् । शाई धरपद्धता पूर्वकोकाधिक लोकः । यथा-- कान्तामुखं मुरतकेलिविमर्दखेद- संजातधर्मकणविच्छरितं रतान्ते । आपाण्डुरं विलसदर्धनिमीलिताक्ष संस्मृत्य हे हृदय कि शतधा न यासि ॥ १६२ ।। ७ परिशिष्टम् । आपिपिचारधर्यायर्या पोरातिरिक्तः भोरः । यथा- गन्नव्यं यदि नाम निधितमहो गन्तामि केयं त्वरा द्विवाण्येन पदानि तिष्ठतु भवान्पश्यामि यावन्मुगम् । संमारे घटिकाप्रणालयिगलद्वारा समे जीविते को जानानि पुनम्त्वया सह मम स्याहा न या मंगमः ॥ १६३ ॥ १. आगिन्यांवनागोयाममायनानाय र गमुतानमामारगति मानि.

·अमरुशतकश्लोकानुक्रमणी । ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... भोकारम्मः श्रोकाइः भोकारम्भः शेकाः अयं चन्दनपाण्ड १२४ एकस्मिशयने पराङ्मुख २३ अङ्गानामतितानवं ५० एकस्मिञ्शयने विपक्ष २२ अगुल्यमनखेन ५ कठिनहदये अच्छिन्नं नयनान्नु ११. कथमपि पते अज्ञानेन परामुखी १७ | कथमपि सखि १५ अद्यारम्य यदि ९३ कपोले पत्राली अनन्तचिन्ता ६५ करकिसलयं अनालोच्य प्रेम्णः ८.काच्या गाढतरा अन्योन्यमथिता १३९ वान्तामुख सुरत अलसवलितः ४ यान्ते कन्यपि असद्भुत्तो नायं १४० कान्ते कथंचि १५८ अहं तेनाहूता ९८ कान्ते तल्पमुपागते १०१ आदृष्टिप्रसरात् ७६/कान्ते सागसि आयम्ना कलह १०६ किचिन्मुद्रितपासवः आयाते दयिते ७७ कियाले मुग्धतेयं आलाव्याण ७८ कृतो दूरादेव आलोकयति १४. कोपरत्वया यदि १३३ आलोलामलका ३ कोपाकोमल आशङ्कय प्रणति ४७ कोपो या चुकुटि ३८ आश्टिा रभसा १४२ क्वाचिताम्बूलाक्तः १०७ आम्नां विश्वसनं ६३ छ प्रस्थितासि नि प्रिये ६६ विमो हस्तानलनः. २ इंदं कृष्णं कृष्णं २४ गच्छेत्युन्नतया इयमती तरला १२७ गते प्रेमापन्धे उत्कम्पो हृदये १५६ गन्तव्यं यदि नाम १६३ उरसि निहितस्तारो ३१ गाढालिगनवामनी १३७ गाहापाविशीर्ण एंकवासनसस्थितिः १८ मामेऽस्मिन्पथिकाय ... १३१ १.शशारदीपिकाया नास्ति. २. सुभाषितावली अद्भुतफुडस, शाईवरपद्धती अद्भुतपुण्यम्य. ३. सुभाषितावली भीमस्य. ४. शृङ्गारदीपियां नास्ति. ५. गृहारदीपिकायां नाम्नि. ६. सुभाषितावलां शाहपरपडतो च अर्गटस. ५. सुभाषितावली पुलिनस्स. ८. सक्ति- मुलावली शाई धरपन्ती च वामनस. ९. मुभाषितावली विज्निकायाः, ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ऊरद्वय मृगहशः ... ...

·काव्यमाला। ... ... ... ... ... ... में जाने समुखा ... ... चलतु तरला ... ... ... १४८ ... ... ... २४ ... ... शेगारम्भः शंकाः ओरारम्भः शेगावः चक्षु प्रीतिमसक्त १०० दृष्ट्वासनसस्थिते घदलनयने १४५ देशैरन्तरिता १६ चपलहदये ५६ धीर' वारिधरस्स १३ चरणपतनं सख्यालापा नभसि जल्दरक्ष्मी १०३ चरणपतनप्रत्यारल्यान. २० |नान्तः प्रवेश ११४ १४६ ... नापेतोऽनुनयेन चिन्तामोह नायो मुग्धशटा चिरविरहिणी ४४ जाता नोकलिका नि.शेपच्युतचन्दन १०५ ज्यावृष्टिबद्ध निःश्वासा इदयं १ नीत्वोचविक्षिपन्तः ततश्चाभिज्ञाय ११५ ५२ पटालग्ने पत्यौ तथाभूदरमाक ६. यंत्र न श्रवणेऽस्ति तत्राभिमुख ११ तन्वद्या गुरुतनिधी... पराची कोपेन | परिम्लाने माने तन्वी शरत्रिपथगा १३५ पश्यामो मयि तप्ते महापिरह ८६ पादानुष्ठेन भूमि तस्याः सान्द्रविलेपन.. २६/ पादासते मुचिर तैस्नैश्चाटुभि १४७ पीनरंतुषाररिरणो १२० त्व मुग्धाशि विनर २७/पीतो यतः प्रभृति १३० दपयोनिशि १६/पुरस्तन्व्या गोत्र दत्तोऽम्याः प्रणयः ६ पुप्पोद्वेदमाप्य दीर्घा वन्दनमालिका... ४५ प्रयच्छाहार दूरादत्सुक्मागते ४९ प्रस्थान वलयः दृष्टः कातरनेत्रया ८५ / महेंरपिरती दृष्टे लोचनमन्मना .. १६० / मातः मातरुपागतेन १. सुभाषितावली पुण्डूकस. २. सुत्तिमुत्तापरामध्यमरुनानेवोट्टतः. ३. शारदी, पिकायां नास्ति. ४. शारदीपिकाया नाम्नि. सुभाषितापली दुर्वास. ५. शृङ्गारदी- पिकाया नाम्नि. ६.शारदीपिकाया नान्ति, सुभाषितावली शाईपरपद्धती व उमच्छ. मिरवस्स. ७. मूनिमुत्तावावयमा स्नान योद्वतः. क.मुभाषितायटी नरमिहस्य. ९. शृङ्गारदीपिकायां नास्ति... शारदीपिकाया नास्ति. ११. सचिमुक्तावली मुभाषितावली शाईधरपद्धता र नामरहिन. १२ एत्तिमुत्तापलावण्यमरुस्नानयोइन . १३. हपिनयस्थोऽयं (२६।६२) श्रीरः. १४. शहारदीपिकायां नान्नि, एतमुग्मं दश- पागोऽयमहरनाम्नवोदाहनम्. मुभारितापटानाग्म दुर्सहरस. १५. निमुनादरी एभाषितापर्ण शलदालियापागदेवस. शाईपरपद्धती गलज्जलपारादेवस. ... ... ... ... ... ... ... ... -११७ ... ... ... ... .३५ १२ ... ... ... ... ... ...

·अमरुशतकश्लोकानुक्रमणी। २ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ३८ ... ... ... धोरमः अंशः अंगारम्मः योगदः प्रामादे मा दिशि १०१ लोललंनिनगारिभिः मियनपट ११५ वरममी दिनमा बाले नाय निमुत्र ५७ वान्ति रहार भक्तु विदितं ३० हिसिपमः धमहे रनितेऽपि २० शटायमाः सभी अभेदो गितः शून्य वामगृह मन्द मदिनामयः १२७ श्रनाररमानिगा १२. मण्यमरता १२/युवा नामानि मानग्यावि १५.५ रिटः पटे मुग्गे मुग्यतया ७० मटेऽभरपी मानं पारद्वाभ ८८ मध्यम्नानि पदि.पिनिहिना १४९मति प्रदीप १५३ १५९ सन्न्यान गृहे गद्राना रहमि १५०मो पन्युः प्रथम याताः नि मिलन्ति १० मा बाग वयम याते गोनविपर्यये १५१ मा योपनमदी ४८माउनकमत ७१/मारतान ५४ मुतन जहिदि रामागा रमणीय १२३ मानपिरती १५४ १११ मुतीय मनि दटनालाल १२१ मिइ प्रमदा रेडितमुरमा १६१ पुस्तु हदयं टमा नाम ६२ मम्मनदाजांदा... १०४ सागरम ललाट ६.मया करजश्न पिन कन मन ११३ मातामरमाइती ७२ हॉरो जलापमान रोटभूतया ८३ हागेऽयं हरिण १३८ १.शारदीपिपासा नाग्नि. २.मनिमुनााली भाईचपाती कृमाग्दामम्म. मुमारिता- पी भरमारम. ३. मुभाषितारडी भदन्त मितिः. मुनिमुनापट धर्मतिः, ४.मू. निमुनासो सुभाषितापी नभदलागगन. गाई पापटना मदनामगः, ... द्वारदीपिकाया नालि. ५. निमुनापटी वाई परास्ता न भोगना. ५.शशारटा. माया नानि...मुमारितारटी अमेम. ९.शाई परपस्वारगमयमेर १०, मुमा. গিগা রাগিনম গাথি. ৭৭, মাধ্যি হানা ৭ frসময়:. १२. भईनरमंदरेन दाविर्भमायामा मनोन्न: .1.मुमारिता गरम. 1. शादीडिया नानि, मूनिमुना शाई परपनी नामया. नागोता. ... शारीरिकाय नानि. १७. सुभाषितारली बार योन्सिन पढा याभ्यामति मम रागी यारिमय ... रोहन्ती प्रथम ... ... ... ... निगन्नाम्ने भूमि ... ... ...