·ॐ
श्रीपरमात्मने नमः ।
सनातनजैनग्रंथमाला
३
श्रीमद्भगवत्कुंदकुंदाचार्यविरचित
समयमाभृतं
तात्पर्ययवृत्ति-आत्मख्यातीतिटीकाहयोपेतं
न्यायशास्त्रिणा श्रीयुत-पंडितगजाधरलालजैनेन संपादितं ।
PER
उस्मानाबादनिवासि-स्वर्गीय श्रेष्ठिवर्यगांधीकस्तूरचंद्रस्यात्मजबालचंद्रस्य मरणार्थ
काशीस्थ-भारतीयजैनसिद्धांतप्रकाशिनीसंस्थाया व्यवस्थापकेन
श्रीपन्नालालजैनेन
काशीस्थ-चंद्रप्रभानाम्नि मुद्रणालये प्रकाशितं ।
श्रीबीरनिर्वाणसंवत्सरः २४४० ख्रिष्टाब्द: १९१४
प्रथमसंस्करण
मूल्यं रूप्यकचतुष्कं ।

·She
PUBLISHED BY PANDIT PÅNNALAL JAIN BAKALIWAL
SECRETARY BHARATIY JAIN SIDDHANT PRAKASHINI SANSTHA Benares City.
PRINTED BY BABU GAURI SHANKER LAL MANAGER
CHANDRAPRABHA PRESS: Benares City

·प्रस्तावना -- प्रियमहाभागाः- केचिनिरवधिविशंकटाजवंजवजलनिधिविलसितविविधारुतुंदनक्रशंबूकसंजनितामितभीतिभारचंचुरचे- तसः सुचेतसः विरहितनिखिलव्यसननिकरसंभूतानघस्वस्वरूपालयं कमप्यालयं गवेषमाणाः परिधावमा- नाश्चाहरहस्तत्संगमसमीहयाऽवतरंत्यनुभूतिगोचरतां परितो भुवि । परं पितृपैतामहसंपदनादिदुर्वासनानि- चितांतःकरणत्वात् वास्तविकात्मतत्त्वावबोधबहिर्भूतसर्वज्ञमन्यस्वार्थिमर्त्यप्रतारितात्मत्वात् कल्पितविफल लोकापवादसमुत्पत्स्यमानभयाकीर्णत्वाद्वा न नाम चेतयंते ते-आत्मनीनस्वरूपं स्वायत्तया। किंतु न तथा- विधपक्षपातायः मनस्विनः । न वा तेषां पक्षपातो धर्मः । असुभृत्समष्टिसमीहितपरिपूरणकल्पमहीरुहा हि संतः समादरणीयस्तै निहत्य विकल्पं विभाव्यात्मनीनमनीषया समीचीनः पन्थाः । विनिमय्यैवं समुन्नीयते प्रकाशपदवीं तात्त्विकात्मस्वरूपप्रतिभासकमिदं समयप्राभृतं । समवगतिरियं महती विदुषां यत्सत्तावस्थापन्नेषु सांख्यमीमांसाप्रभृतिनकावधशास्त्रनिकरेषु समवबोध- यति यथा याथात्म्येनात्मनः स्वरूपं परमात्मप्रीतिं च वेदांतशास्त्रं न तथापरं । अवितथं चैतत् यावन्न भव- स्यात्मस्वरूपविबोधः स्वात्मनि, न विरज्यते तावदनात्मनीननितंबिनीसूनुसुहृत्संपद्भिरात्मा । आत्मस्वरूपा- वगतिरेव वैराग्यं तच्च यदि शिक्षयति तद्वेदांतशास्त्रमेव कथंचित् । भारतव्यतिरिक्त-इंगलैंडादिदेशानामपि संडुढौके संप्रति सन्मानसराणि वेदांतशास्त्रं । समाविरभा- विषत कियंत्यश्चित् परिषदस्तत्र परितो वेदांतशास्त्रानवद्यसिद्धांतप्रसाराय । मनंति च शेमुषीमंथनदंडेन तद्र- सघृतसमीहया तच्छास्त्रसिद्धांतक्षीरमहरहस्ते । विभाव्य वेदांतशास्त्रस्य तथाविधविचित्रसन्मानतति, अमलात्मस्वरूपलिलिक्षां च बहलतया पक्ष- पातबहिर्भूतानां स्वपरहितैषिणां च सुमनीषिणां समुपानीयते कथकथमपि समाविर्भाव्यैतत्समयप्रामृतं तेषां पुरस्तात्। समेति-समीचीनतया जानातीति समय आत्मा तस्य प्राभृतं-शास्त्रमित्यनुगतार्थे विभ्राणं नामेदं- आत्मन एव कृतो विचारोऽत्र शास्त्रे-इति समाविर्वोभूयते । दिगंबरजैनसमाजे प्राभृतामदं जैनवेदांताध्यात्म- शास्त्रनामभ्यां विश्रुतं स्वीयानवद्यात्मस्वरूपविवरणशैलीप्रभावात् । नात्र चित्रं प्राभृतरचयितुः श्रीमद्भगव- कुंदकुंदस्य कृतिसर्वस्वमेतद्भिभाव्यते । पूर्व जिनागमतः समवगम्यात्मस्वरूपं स्वात्मना च पश्चादनुभूय स्वपरात्मस्वरूपसमास्वादसमीहया व्यलेखीदं महीयान् ग्रंथो महता प्रयासेन जनसमुदयहिताय तेन भगवता । एतच्छास्त्रसमुपवर्णितसिद्धांताः सर्वथा वेदांतशास्त्रसमाहितसिद्धांतसाम्यं प्रतिपद्यते-इति तु न शक्नुमो वयं प्रतिपादयितुं यतो हि-आर्हतसिद्धांते वरीवरीति नयद्वयमादिष्टं । तत्र नात्मनः परकीयं लल- नात्मजादिवस्तु-आत्मनीनमिति हि शुद्धनिश्चयविषयः। परकीयवस्त्वपि कथंचित्संबंधितां विभर्ति घृतकुंभव- दिति व्यवहारविषयः । नैतावता ब्रह्म विहाय परवस्त्वेव नास्तीति जैनवेदांतमतं । इतरवेदांते च वस्तुतस्तु वस्तु ब्रह्मैव तदपरं सकलं कल्पितं ततो न सामस्त्येन जैनवेदांतेतरवेदांतयोस्तौल्यं । संबंधमात्रतः परं वस्तु नात्मनः [ब्रह्मणः ] परवस्तुन्यात्मत्वाभिमानो मिथ्येति इतरवेदांतासिद्धांतत्वे सम्मतमेव तज्जैनवेदांत- स्यापि । कियतां चिदन्येतरवेदांतसिद्धांतानां विमतत्वेऽपि सम्मतत्वमपि कियतां चिदपरं । नात्र संशीतिः सकलोपाधिविरहितत्वेनोपासनं तु ब्रह्मण इतरवेदांतस्य पुष्णात्येव निष्कल्मषं तुल्यत्वं जैनवेदांतस्य । विशदतया कियतां चित्सिद्धांतानां समत्वाविर्भावाय व्यचारि मया परं नाशकं तथाकर्तुमहमनवका- शतया। मत्कृतसमत्वत एव वा मा तुष्युर्विद्वांसः स्वयं चोभयोस्तौल्यं विनिर्णायासुरिति च विनिचाय्य बुद्धवापि ।

·२ सनातनजैनग्रंथमालायां माविरभावि मया तयोस्तुल्यत्वं । ततोनिरवद्यात्मस्वरूपावजिगिमिषवो विद्वांसो नियतं विचारयेयुरेतल्याभृत- रहस्यमिति सप्रश्रयं तेषां पुरस्तान्मामकाभ्यर्थना । समयप्राभृतसंपादनकाले आदिमस्यांकस्याविर्भावार्थ तात्पर्यवृत्त्यात्मख्यात्योः पुस्तकद्वयस्य कियांश्चि- द्भागः १०८ अभिनवमट्टारक-ईडरस्थ-श्रीमद्विजयकीर्तिजीमहाराजैः प्रेषितं, तात्पर्यवृत्तिद्वयं च जैनमित्र- संपादकश्रीमद्ब्रह्मचारिशीतलप्रसादजीमहात्मभिः प्रहितं आत्मख्यातिपुस्तकैकं च सत्यवादि- संपादकसुहृद्वरविद्वद्वरश्रीपंडित-उदयलालजीमहोदयैः समुपलब्धं ततोऽस्म्यहं गरीयानुपग्रहभाजनं संश्रुतोक्तमहात्मनां विदुषां च। समीहे चायतिकालीनां तथाविधामेव सकलजनताहितकारिणीमनुकंपामिति । कियतीनां चिद्गाथानां परिच्युतत्वादात्मख्यातौ, ससुल्लेखाच्च तासांतात्पर्यवृत्तौ अकृत किल तात्पर्यवृत्त्य- नुसार्येव पाठक्रमः श्रीसमयप्रामृतस्य ततोमूलपाठस्तात्पर्यवृत्त्यनुसार्येव विभावनीयः । विषयक्रमोऽपि समय- प्राभृतस्य तात्पर्यवृत्त्यनुगामी । चतुर्विंशतितमगाथाधस्ताद्विलिखितात्मख्यातिविंशतमाया गाथाया ज्ञातव्या भगवत्कुंदकुंदस्वामिनो जीवनेतिवृत्तं प्राकाशि जैनहितैषिसंपादकपंडितश्रीनाथूरामजीमहो- दयैः स्वीये जैनहितैषिपत्रे तदेवोनाधिकीकृत्य समाविर्भावितमत्र । ततोऽस्म्यहमुपग्राह्यो भूयानुक्तमहा- नुभावानां । नाकार्षमहं कियतां चित्प्रष्ठानां संपादनमितस्ततो नैमित्तिकभ्रांत्या वैकल्यतश्च । प्राकाशिषतता, अशुद्धयः शोधनपत्रे तथापि दृष्ट्यविषयं भवेत्कापि स्खलनं परिमार्य तत्क्षमनीयोऽहं सुविचारतोभिर्मनीषिभिरिति सप्रणतिमभ्यर्थना। साक्षरानुचरो गजाघरलाल: । . -- - E । SARAN । S

·ब
श्रीमद्भगवत्कुंदकुंदाचार्याः ।
।
प्रियपाठकमहाशयाः-
श्रीमन्महावीरजिनवरपरमनिश्रेयसप्रापणानंतरमजनिषत नैकविधागमपयोमरालायमाना आहतमत-
हर्म्यस्तंभायमानाश्च भुवि गरीयांसोऽनेकविद्वांसः । परं पूज्यतामहत्तयोः परमावाधं तेषु भगवान् श्रीकुंदकुं
दाचार्य एव समुपालभत । प्रतिवादिकरिनिकरपंचलपनायमानैर्गरीयोभिर्विद्वद्धिः समाविरभावि यत्र कुताश्च-
दात्मनीनपरिचितिस्तत्र 'वयं भगवत्कुंदकुंदान्वयिनस्तदनुयायिनश्चेति प्रतिपादयद्भिरेव तैः सानंदमवाबोधि
स्वायं सौभाग्यं । अद्यत्वेऽपि भगवान् कुंदकुंदः तीर्थप्रवर्तकधर्मसंस्थापकसामान्येनैव दिगम्बरसमाजे प्रति-
ष्ठाप्यते । आईतमतामलतत्त्वतत्पवित्रतासंरक्षकषु भगवत्कुंदकुंद एवाभून्मुख्यः । दिगम्बरजैनसंप्रदायस्य
वहलतमांशः किल सांप्रतं भगवत्कुंदकुंदजल्पितसरणिशरण एव विभाव्यते, किंतु सत्यप्येवं भगवत्कुंदकुंदः
क आसीत् ? कदा, क, परमपावनात्मनीनवैदुष्येण भारतभूमि विभूषयामास ? इति नांशमात्रमपि जानी-
मो वयं । भक्तिवशंवदतया तद्विषयं किमपि वृत्तं परिचाययितुं समाश्रयंतोऽपि परंपरासगण भ्रमाकीर्णत्वा-
तस्य नात्मकामनां कर्तुं फलवती पारयामः । ततः परिश्रमतमत्वेऽपि भगवत्कुंदकुंदपरिचयसमाविर्भावाय
नियतं विद्वद्भिः सुदृढप्रतिज्ञैर्भवितव्यमिति सनतिं तेषां पुरस्सरमास्माकीनाभ्यर्थना ।
भगवत्कुंदकुदविषयकं यत्किमपीतिवृत्तं समवाबोधि, समुपानीयते विदुषां पुरस्तात् तदस्माभिरत्र-
नामविचार:
प्राथमिकः प्रधानश्चाभिधेयः श्रीमद्भगवत्कुंदकुंदस्य पद्मनंदीति । परं विश्रुतिर्वहलतयाद्यत्वेऽस्य महा-
त्मनः कोण्डकुंदनाम्ना कुंदकुंदेन वा । आसीच्चायं कोण्डकुण्डाभिधनगरवास्तव्यस्ततोऽनुमीयते नाग-
रिकाभिधयैवायमात्मविश्रुति प्रत्यपद्यत । कोण्डकुंदेतिकर्णाटकभाषीयं नाम तस्य श्रुतिकटुकतया संस्कृतकवि-
भिः समस्ति परावर्तितं श्रुतिमधुरकुंदकुंदरूपेणेति । श्रीमदिंद्रनंदिसूरिभिर्व्यलोख स्वविरचितश्रुतावतारग्रंथे.
एवं द्विविधो द्रव्यभावपुस्तकगतः समागच्छन्
गुरुपरिपाट्या ज्ञातः सिद्धांतः कोण्डकुण्डपुरे ॥ १६० ॥
श्रीपद्मनंदिमुनिना सोऽपि द्वादशसहस्रपरिमाणः
ग्रंथपरिकर्मकर्ता षट्खंडायत्रिखंडस्य ॥ १६१ ॥
अमुना पद्येन श्रीमन्मुनिवरपद्मनंदिवास: कोण्डकुण्डपुर एव निश्चीयते। अन्येऽपि समभूवन् भूयांस
आचार्याः कार्णाटकदेशे, समुपालेभिरे ये स्वनिवासस्थाननाम्नैव भुवि विश्रुतिं यथा श्रीतुम्बुलूराचार्यः ।
प्राथामिकं नाम श्रीमत्तुंबुलूराचार्यस्य वर्धनदेव आसीत् परं तुम्बुलूरमामानवासित्वादयमाचार्यपादो विशुश्राव
तुम्बुलाचार्याभिधया । विलिखितं श्रुतावतार तदुल्लेखसमये-
अथ तुम्बुलूरनामाचार्योऽभूत्तम्बुलूरसद्ग्रामे' इति
नवमे दशमे च श्रवणवेलगुलशिलालेखे श्रीमत्कुंदकुंदाचार्यस्य समुल्लेखः खलु पद्मनंदि-कुंदकुं-
देतिनामद्वितयेनैव कृतः । एवमन्यत्रापि । किंतु नंदिसंघपट्टावल्यामस्य पावनात्मनः कुंदकुंद-वक्रग्रीव-
एलाचार्य-गृध्रपिच्छ-पद्मनंदीतिनामपंचकमभाणि
amon
ततोऽभवत्पंचसुनामधामा श्रीपद्मनंदा मुनिचक्रवर्ती ।
आचार्यः कुंदकुंदाख्यो वक्रग्रीवा महामतिः ।
एलाचार्यो गृध्रपिच्छः पद्मनंदीति तन्तुतिः ॥४॥

·२ ande BAD सनातनजैनग्रंथमालायां- गृध्रपिच्छ-वक्रप्रीव-एलाचार्येति नामत्रिकमन्यदप्यास्त श्रीमत्कुंदकुंदाचार्यस्येति पट्टावलीस्थपद्यपंक्ती- नामासामत्र तात्पर्य । कुतश्चिदसाधारणकारणसंपातात्तिरोभूतत्वात्पुरातनपट्टावलीनां तत्स्थाने-अनुमानतः, कल्पनाव- लतः पूर्वापरविरुद्धमिलितकियच्चित्पराचीनोल्लोखैश्चेमा विरचिताः संत्यभिनवाः पट्टावल्यः शतद्विशतसांव- सरिकैर्भट्टारकैः । ततः समुपलब्धाधुनिकपट्टावल्यः सर्वथा संशीतिकारणत्वान्न प्रमाणतामंचंति । नंदिसंघ- पट्टावल्यपि तथाभूतैव । एवं च तलिखितगध्रपिच्छ इति नाम न भगवत्कुंदकुंदस्वामिनः किंतु-भगवदुमा- स्वामिनः-उमास्वातेर्वा । अत्र नैकानि प्रमाणनि संति यथा- तत्त्वार्थसूत्रकर्तारं गृध्रपिच्छोपलाक्षतं वंदे गणींद्रसंजातमुमास्वामिमुनीश्वरं ॥ १ ॥ तत्वार्थप्रशस्तिः तस्यान्वये भूविदिते वभूव यः पद्मनंदिप्रथमाभिधानः श्रीकुंदकुंदादिमुनीश्वराख्यः सत्संयमादुद्गतचारणार्द्धः ॥ ४ ॥ अभूदुमास्वातिमुनीश्वरोऽसावाचार्यशब्दोत्तरगृध्रपिच्छः तदन्वये तत्सदृशोऽस्ति नान्यस्तात्कालिकाशेषपदार्थवेदी ॥५॥ ४० तमः श्रवणवेलगुललेखः तदीयवंशाकरतः प्रसिद्धादभूदद्यदषा यतिरत्नमाला बभौ यदंतर्मणिवन्मुनींद्रस्स कुण्डकुण्डोदितचंडदंडः ॥१०॥ अभूदुमास्वातिमुनिः पवित्रे वंशे तदीये सकलार्थवेदी सूत्रीकृतं येन जिनप्रणीतं शास्त्रार्थजातं मुनिपुंगवेन ॥११॥ स प्राणिसंरक्षणसावधानो बभार योगी किल गृध्रपक्षान् तदा प्रभृत्येव बुधा यमाहुराचार्यशब्दोत्तरगृध्रपिच्छं ॥१२॥ मंगराजकविकृतशिलालेखः एतत्प्रमाणातिरिक्तान्यन्यान्यपि-उमास्वामिनो गृध्रपिच्छनामत्वे संति तानि च संकीर्तितानि स्युर्यथाव- सरं पुरस्तात् ततोऽनया प्रमाणसमष्ट्या नियतं निर्धार्यते नाभवत् भगवत्कुंदकुंदस्य गृध्रपिच्छ इति नाम । विमुच्य प्रतिपादितपट्टावली वक्रग्रीवनामापि कुंदकुंदस्य नोपलभ्यते क्वाप्यन्यत्र, किंतु तन्नाम्नापर एव कश्चिदाचार्यों व्यश्रौषीद्भुवि । श्रवणवेलगुणमल्लिषेणप्रशस्तौ समुदीरितश्चायं तदुल्लेख:- वक्रग्रीवमहामुनेर्दशशतप्रविोऽप्यहींद्रो यथा जातं स्तोतुमलं वचोवलमसौ किं भग्नवाग्मिब्रज योऽसौ शासनदेवतावहुमतो हावक्रवादिग्रह- प्रीवोऽस्मिन्नथ शब्दवाच्यमवदन्मासान्समासेन षट् ॥ इति ॥ कथितमल्लिषण प्रशस्तौ च । 'वंद्यो विभुर्भुवि न कैरिह कोण्डकुंद" इति पूर्व कुंदकुदं समुपवर्ण्य ततश्च समंतभद्रं सिंहनंदिनं च समुल्लिख्य पश्चाद्वक्रग्रीवः संस्तुतस्ततो समनुमन्यते भगवत्कुदकुंदतोऽन्य एव कश्चित् समजनि परवादिभुग्नभारतीग्रीवो वक्रग्रीवो विद्वान् न कुंदकुंद एव वक्रग्रीवः पट्टावलीलेखकाधारात् । नांचति किमपि गमकमत्रापि दृष्टिगोचरतां यत्कुदकुदस्वामिन एवाभूदेलाचार्य इत्यभिधयः । किंत्वपर एव कश्चित् प्रत्यपद्यताऽभिधयानया प्रत्यप्राविद्यो विद्वानेलाचार्यः । स चासीचित्रकूटपुरवास्तव्यः । तत्समीपे च भगवज्जिानसेनगुरुवारसेनः प्राध्यैष्ट सुकरतयानवद्यासिद्धांतशास्त्रं । तत्र गमकं- । ampaane BE ago A । sas PERHI ·भगवस्कुंदकुंदाचार्यः। काले गते कियत्यपि ततः पुनश्चित्रकूटपुरवासी श्रीमानेलाचार्यों वभूव सिद्धान्ततत्त्वज्ञः ॥ ७७ ॥ तस्य समीप सकलं सिद्धान्तमधीत्य वीरसेनगुरुः उपरि तमनिबंधनाद्यधिकारानष्ट च लिलेख ॥ १७८ ॥ कुन्दकुन्द उमास्वामी च । कुन्दकुन्दोमास्वामिनोः कः पास्परिकसंबंध आसीदित्यत्र मतात्रिकं-उमास्वामिनो गुरुरासीत्कुंदकुंद इत्याद्यं । कुंदकुंद एव शिष्य उमास्वामिन इति द्वितीयं । तृतीयं कुंदकुंद एवोमास्वामीति । परन्तु येषु सप्तसु श्रवेणवेलगुलशिलालेखेषु भगवत्कुंदकुंदसमुल्लेखस्तेषु-भगवदुमास्वामी श्रीकुंदकुंदांतेवासीति प्रथमप्रमाणात् । पट्टावलीलेखकश्च-उमास्वाम्येव कुंदकुंदस्य शिष्य इति संपुष्य समाविरभावि श्रीकुंदकुंदगुरुर्जिनचंद्र इति द्वितीयप्रमाणात् । अनेकेषु प्रथेषु कुंदकुंदस्यानुल्लिख्योमास्वमिनं गुरुं तदपर एव विलिखित इति तृतीय प्रमाणाच नियतं विज्ञायतंऽस्माभिः-उमास्वाम्येव कुंदकुंदस्यांतेवासीत्यस्मन्मतानुसार्याद्यस्यैव श्रेयस्त्वं सिद्धांतस्येति । श्रीमानुमास्वातिरयं यतीशस्तत्त्वार्थसूत्रं प्रकटीचकार । यन्मुक्तिमार्गे चरणोधतानां पाथेयमयं भवति प्रजानां ॥१॥ तस्यैव शिष्योऽजनि गृद्धीपच्छो द्वितीयसंज्ञास्य वलाकपिच्छः । यत्सूक्तिरत्नानि भवन्ति लोके मुक्त्यंगनामोहनमंडनानि ॥ १ ॥ इति पद्यद्वयं यशोधरचरितभूमिकायां कस्यचिद्ग्रंथस्य समुद्धृतं । अमुना पद्यद्वयेन समुत्पद्यते गरीयसी संशतिरियं यद्गृध्रपिच्छ इतीदं नाम न भगवदुमास्वातेः किन्तु कस्याचित्तच्छिष्यस्य स च कुंदकुद एव स्याद् । पट्टावलीलेखकेनापि च गृध्रपिच्छ इति नाम कुंदकुंदस्य समाविरभावि परंतु भ्रांतिरेवेयमेकां. न्तेन । वलोकपिच्छः खलु भगवदुमास्वामिशिष्यस्यांन्तेवास्यासीत् समुपवर्णितश्चानेकत्र भगवदुमास्वाति शिष्यशिष्यत्वेन सः। निष्टंकितं चैतत् गृधपिच्छेतिनाम भगवदुमाखातेरेव । यदि तच्छिष्यस्यापि श्रूयते तदा तस्य भगवदुमास्वामिशिष्यत्वेनैवेति विभावनीय । कुंदकुंद एवोमास्वातिरिति तृतीयमतसमुल्लेखः सर्वार्थसिद्ध्यवतरणिकायां प्राकाशि निटववंशो- द्भवपंडित-कल्लापाभरमापामहोदयैः परन्तु तयौरैक्ये वलवत्प्रमाणाभावात, एकश्च संस्कृतभाषायां गूढगभीरदर्शनशास्त्रप्रतिपादकः, अरश्च प्राकृतथाषायां सरलतमभाषयाध्यात्मशास्त्रनिदर्शक इत्युभयो विभिन्नरचनासमालोचनाच न हि कुंदकुंदोमास्वामिनोरक्यं प्रामाण्यमास्कंदति-तयोरैक्यकल्पनासमुत्प- त्तिस्तूभयोर्विदेहगमनात्, उभयोर्वा गृध्रपिच्छेतिनामसमालोचनात् भ्रांत्याभूदिति निश्चीयते भगवत्कुंदकुंदगुरुः भगवत्कुंदकुंदस्य पाठयिता गुरुः क आसीदित्यत्रापि मतपार्थक्यं-पूर्वोद्धृतपट्टावलीपद्यद्वितयेन विभाव्यते माघनंद्याचार्यातेवासी गुणचंद्रस्ताच्छिष्य उत्तराधिकारी वा भगवान् कुंदकुंदः समभूत् इति व्यावर्णितः । १ श्रीमूलसंघेऽजनि नदिसंघस्तस्मिन् वलात्कारगणोऽतिरभ्यः । तत्राभवत्पूर्वपदांशवेदी श्रीमाघनंदी नरदेववंद्यः ॥१॥ पदे तदीये मुनिमान्यवृत्तौ जिनादिचंद्रः समभूदतन्द्रः । ततोऽभवत्पंव सुनामधामा श्रीपद्मनंदी मुनिचक्रवर्ती ॥१॥ २ श्रीगृध्रपिच्छमुनिपस्य बालकपिच्छः शिष्योऽजनिष्ट भुवनत्रयवर्तिकीर्तिः चारित्रचचुरखिलावनिपालमौलिमालाशिलीमुखविराजितपादपद्मः ॥ १॥ श्रवणवेलस्य ४० तमोक्षा, ३ उमाखातिः ४ कुंदकुंदः ।

·A . ? सनातनजैनग्रंथमालायर्या- अथ श्रीकुपारनंदिसैद्धांतिकदेवशिष्यैः प्रसिद्धकथान्यायेन पूर्व विदेहं गत्वा वीतराग सर्वज्ञसीमंधरस्वामितीर्थकरपम्मदेवं दृष्ट्वा च तन्मुखकमलविनिर्गतदिव्यवर्णश्रवणादवधा- रितपदार्थसमूहैर्बुद्धात्मतवादिसारार्थ गृहीत्वा पुनरप्यागतैः श्रीमत्कुंद कदाचार्यदेवैः पद्मनंद्य परनामधेयरंतस्तत्वबहिस्तत्वगौणमुख्यप्रतिपयर्थ- अथवा-शिवकुमारमहाराजादिसंक्षेप रुचिशिष्यप्रतिबोधनार्थ विरचिते पंचास्तिकायमाभृत शास्त्रे यथाक्रमेणाधिकारशुद्धिपूर्वक तात्पर्यार्थव्याख्यानं कथ्यते- इति श्रीमज्जयसेनाचार्यकरकल्पमहीरुहखचितसमयसारसंस्कृतटीकालिखितगद्यतश्च पमनंदीत्यपरा- भिधाविभूषितश्रीकुंदकुंदभगवान् कुमारनंदिसैद्धांतिदेवशिष्यः प्रकटीकृतः । किंतु मतद्वयमपीदमर्वाची- नतमत्वान्न प्रामाणिकी तथ्यतामवांचति । यतः- श्रुतावतारे--अहहलेः पश्चान्माघनंदिनस्तदनंतरं च धरसेनादिगुरुणां समुलेखः कृतः न माघनंद्यनंतरं गुणचंद्रस्य नापि कुमारनंदिनः । श्रवणवेलगुललेखेष्वपि न वापि श्रीकुंदकुंद गुरोरुल्लेखो दृष्टिपथमवातरत् किंतु महीपतिचंद्रगुप्तवर्णनासमनंतरं कुंदकुंदभगवानेव समुपवर्णितः । प्रारब्धा च गुरुपरंपरा श्रीमत्कुंदकुंदत एव तद्वर्णनायां । नंदिसंघस्य प्रधानारातीयः श्रीकुंदकुंद एवाजीग- णत, इति न केनापि विजज्ञे क आसीत्कुंदकुंदभगवद्गुरुः ? स्वरचितग्रंथेष्वपि कापि नोल्लेखयांचके कुंद- कुंदभगवानात्मनीनं गुरुमिति । शिष्यपरंपरा श्रीमद्भगवत्कुंदकुंदाचार्यः समजनिष्ट नंदिसंघस्य नंदिगणस्य वा प्राथमिकाचार्यः । समस्ति कश्चित् १११५ तम-ए. डी. शताब्दिसन्निकृष्टः शिलालेखः । तत्र व्यलेखि विस्तरतया समुल्लेखः श्रीकुंदकुंदशिष्य परंपरायाः । स्थानाभावादप्रकाशयतोऽपि वयं तं, समुद्भावयामः कियन्तं चित्तत्सारं- श्रीमत्पद्मनंदिनोऽपराभिधेयः कुंदकुंद भासीत् । स च समियाय चारणद्धिं प्रखरामलाचारणमाहा- स्यात् । समजनि च तस्योमाखातिः शिष्यः । गृध्रपिच्छाचार्यनाम्नापि स समुपालेभे भुवि विश्रुति । नाभूच्च पद्मनंद्यन्वये गृध्रपिच्छसमः कश्चिदन्यः प्रखरविद्वान् । तस्य च नैकनरपतिपरिपूजितचरणः वोभवतिस्म वलापिच्छः शिष्यः । वलाकपिच्छस्यांतेवासी च तर्कव्याकरणसाहित्यादिनिगमागमजल निधिसमाहितपारो यतिश्च समजनि गुणनंदिविद्वान् । गुणनंदिनश्च त्रिशतशिष्या समभूवन् तेष्वपि कठि- नतममपि विषयं सुलभतया व्याख्यातृत्वात्, प्रमाणतत्त्वावबोद्धृत्वात् सिद्धांतशास्त्रस्य वेत्तृत्वाच्च समन्नि- खिलांतेवासिशिरोमणिः श्रीदेवेंद्रविद्वान् । देवेंद्राचार्यांतेवासी सिद्धांतचक्रवर्ती वा कमिनीवल्लभश्च- वभूव कलधौतनंदी (कनकनंदी (1) तस्य च पुत्रो मदनशंकरो महेंद्रकीर्तिर्वा समजनि । तच्छिष्यश्च श्रीवीरनंदी स च कविचूडामणिः, गमकः महावादी, वाग्मी च जातः । इत्यादि । तृतीयमंगराजरचितशिलालेखेऽपि पद्मनंदि-उमास्वाति-वलाकपिच्छेत्याचार्यत्रयवर्णनानंतरं सं- स्तुताः समंतभद्र-पूज्यपाद-अकलंकप्रभृतयः सूरयः । किंतु न कापि समुल्लिलिखे समंतभद्रः किल वलाकपिच्छस्य शिष्य आसीदिति । परं तद्वंशपरंपरायामभूदिति लेखः । ४०तमे शिलालेखेऽपि यत्र बलाकपि- च्छवर्णनानंतरं समंतभद्रपूज्यपादौ स्त्येतेस्म तत्र समंतभद्रः-बलाकपिच्छपरंपरायामेव समजनि न तु तच्छिष्य इति समाविरभावि सुस्पष्टतया । परंतु लेखद्वितयमपीदं न नंदिसंघपट्टावलीसमतामवांचति । नंदिसंघपट्टावल्यास्तु परंपरेयं-उमा- स्वातिः, लोहाचार्यः, यशःकीर्तिः, यशोनंदी, देवनंदी, (पूज्यपादः) गुणनंदीत्यादयः । संभाव्यते पट्टभेदा- द्भवेदयं भेदः । पट्टावलीरचयितारो वा प्रमाणाभावेऽप्यनुमानतस्तं क्रमं लिलिखुरिति ? । memorni Soilet R Ca ।

·स्थानं । श्रुतावतारलेखतः समनुभूयते-समभूद्भगवान् कुंदकुंदः संभाव्यमानकोटकप्रांतांतर्गतकोण्डकुण्डपु. भगवत्कुंदकुंदाचार्यः । रे। यदा भद्रबाहुस्वामिसमानकालीनः समजनि गरीयान्दुष्कालस्तदा, अगाद्विशालसंघो मुनीनां मुनिवर- भद्रबाहुणा समं कर्णाटकदेशं । समजनि च तदात्त्रे चारित्रशैथिल्यादत्र श्वेतांबरदिगंबरविभागः । विनिर्धार्यते संजायमाने किल भेदद्वये दिगंबराचार्दक्षिणकर्णाटकदेशः श्वेतांबरैश्च गुर्जरः, उत्तरभारतश्च विचक्रे स्वीयं प्रधानस्थलं । कियत्कालप्रागेवास्माद्भेदात्समजनि श्रीकुंदकुंदभगवान् । अतः कर्णाटकप्रांत एव नियतमेत निवासस्थलं विभाव्यते । श्रीमत्कुंदकुंदशिष्या गुणनंदिदेवेंद्रादयोऽपि कर्णाटकप्रांत एव समभूवन्नतोऽपि भ- गवान् कुंदकुंदः कर्णाटकप्रांतस्थ एव विनिश्चीयते पांगलगोत्रोद्भवश्रीमत्पंडिततात्यानेमिनाथमहोदयैर्विलिखिता काचित्कुंदकुंदाचार्यविषयिणी कथा ज्ञानप्रबोधाभिधभाषाग्रंथाधारतः । तत्र प्रकटीचक्रे श्रीमत्पांगलमहोदयैः कुदकुंदभगवान् मालवप्रांतांतर्गत वारापुरवास्तव्यः परंतु केवलतत्कथातिरिक्तं वारापुरनिवासित्वे न नियामक किमप्यनवयं गमकं । समयविचार: समवगम्यत्ने किलेदं नंदिसंघपट्टावलीतो यत् ४९ तमायां वैक्रमशताब्दी न्यवात्सीद्भगवान् कुंदकुंदो नंदिसंघपट्टे । स च तदात्वे त्रायस्त्रिंशद्वर्षीयः। एवं च मासदशकपूर्वकैकपंचाशद्वर्षाणि संघ संशास्य १०१ तम- संवत्सरसन्निकृष्टे समन्वभूदव्ययसुखं । परंतु विचारनिकषायमाणे विनिर्णीतः किलायं समयकलधौतः सर्वथा कल्पित एव प्रतिभाति । जिनवरमहावीरनिर्वाणप्रापणानंतरं समजनिष्ट ६८३ वर्षपर्यंतमंगज्ञानप्रवृत्तिरत्र । अनंतरं च सा तिरोबभूव इति श्रुतावतारग्रंथाधारतः समवगम्यते । इत्थं तद्व्यवस्था १ इंद्रभूतिगणधरः (केवली) २ सुधर्माचार्यः ३ जम्बूस्वामी ४ विष्णुप्रभृतिपंचश्रुतकेवलिनः ५ विशाखदत्तप्रभृतयः-एकदशांगदशपूर्वपाठिनः १८३ वर्षाणि नक्षत्रादय एकादशांगपाठिनः २२० वर्षाणि सुभद्रादय आचांरांगपाठिनः १२ वर्षाणि १२ वर्षाणि ३८ वर्षाणि १०० वर्षाणि ११८ वर्षाणि ६८३ महावीरभगवनिर्वार्णानंतर ६८३ वर्षपर्यंत जागर्तिस्मांगप्रवृत्तिरिति-हरिवंशपुराणप्रशस्तावपि लिखितमास्ते । यथा- त्रयः क्रमात्केवलिनो जिनात्परे द्विषष्टिवर्षांतरभाविनोऽभवन् । ततः परे पंच समस्तपूर्विणस्तपोधना वर्षशतांतरे गताः ॥ १ ॥ त्र्यशीतिके वर्षशते तु रूपयुक् दशैव गीता दशपूर्विणः शते । १ त्रिलोकसारादिग्रंथप्रामाण्यात्सुनिश्चितमेतत् ४७० तमवैक्रमसंवत्सरपूर्वं मुमुचे भगवन्महावीरः । अस्म- निनिर्दिष्टसमयः श्वेतांबरपथश्वपि निश्चितः। १ पट्टावलीलेखकमतात-लोहाचार्यानंतरभाविन:-अद्विलि-माधनंदि-भूतवलि-पुष्पदंताचार्या अप्यंगशानिनः समभूवन किंतु प्रमाणाभावान तच्चारु । ३ गुणधरधरसेनान्वयगुर्वोः पूर्वापरक्रमोऽस्माभिः । न ज्ञायते तदन्वयकथ कागममुनिजनाभावात् ॥ १५ ॥ श्रुतावतारः।

·। सनातनजैनग्रंथमालाया- द्वये च विशेंगभृतोऽपि पंच ते शते च साष्टादशके चतुर्मुनिः ॥२॥ आदिपुराणस्य द्वितीयपर्वणि १३९-१५० तमाभ्यां पद्याभ्यां भगवजिनसेनाचार्यैरपि मतमिदं पुपुषे । ग्रंथत्रयमपीदं पराचीनतमत्वात्प्रमाणतमं च ततो वीरनिर्वाणानंतरं ६८३ संवत्सरपर्यंत-अर्थात् २१३ वैक्रम संवत्सरपर्यंतमचीकमतभारतेंऽगज्ञानप्रवृत्तिरत्र न कापि संशीतिः । श्रुतावतारावलंबनतः वीरनिर्वाण-६८३-वर्षानंतरं श्रीदत्त-शिवदत्त-अर्हद्दत्ता अगपूर्वाणां कियतां चिदं- शानां समभूवन् ज्ञातारः । तदनंतरं समजनि पुण्ड्रवर्धनपत्तने श्रीमदर्हदलि:-अगपूर्वाशदेशज्ञः । तत- श्चांगपूर्वांशदेशज्ञो बभूव माघनंदिमुनिः-समाययौ च स स्वर्ग समाधिद्वारेण । तत्पश्चात् कर्मप्राभृतबोध- विचक्षणो धरसेनागर्यः समुत्पेदे । स च भूतवलिपुष्पदंतावध्यापयामास । शिष्यद्वयं चेदं कर्मप्राभृतस्य षट्खंडशास्त्राणि विरचयामास । गणधर-यतिवृष-उच्चारणाचार्या इति त्रयः सूरयोऽपरेऽपि समुत्पेदिरे । तैश्च क्रमशः कषायप्राभृतगाथा, चूर्णिका, वृत्तिश्च विलिखिताः। संप्राप च पद्मनंदिमुनिः कर्मकषायप्राभृतसिद्धांतद्वयं गुरुपरिपाटीतः कोण्डकुन्दपुरे । अर्थात् इंद्रनंदि- सूरिरचितश्रुतावतारालंबनेन प्रादुरभूद्भगवान् कुंदकुंदः भुतवील-पुष्पदंत-उचारणाचार्यसमनंतरं । परं ना- विर्भावितः कदा? तथापि निम्नलिखितपद्यात् सुनिश्चितं समनुमन्यते प्रतिपादिताचार्यमरणानंतरं कियद्वर्षा- नंतरं प्रत्यपादि भगवान् कुंदकुंदः । अन्यथा गुरुपरिपाटीतः सिद्धांतद्वितयमवाप कुदकुदप्रभुरिति न प्रतिपादयितुं पार्येत । तच्च पद्यमिदं- एवं द्विविधो द्रव्यभावपुस्तकगतः समागच्छन् । गुरुपरिपाट्या ज्ञातः सिद्धांतः कुंडकुंदपुरे ॥ १६० ॥ श्रीपद्मनंदिनेत्यादि.. गरीयानयं परितापः श्रुतावताररचयिता श्रीमदिंद्रनंदी नाजीगणत् गुणधरधरसेनाचार्ययोः पूर्वापरक्रम यदि स व्यजिज्ञपत् तयोः गुरुपरिपाटी प्रत्यपादि तदा सुलभतया सुनिश्चितः श्रीमत्कुंदकुंदसमयः । तथा तत्प्रतिपादनानुकंपया नियतमिदं विज्ञायते-अंगपूर्वतदंशयोरवबोधो देशकालदोषतो मंदतमायमानः प्रतिपद्यते स्म । क्रमेण चानेन गुणधरधरसेनाचार्यों प्रादुरभूतां सर्वतःपश्चात् । यो च-अग्रायणीपूर्वीतर्गतपचमवस्तुन- श्चतुर्थप्राभृतस्य, ज्ञानप्रवादपूर्वोतर्गतदशमवस्तुनस्तृतीयकषायप्राभृतस्य च ज्ञातारावास्तां । अयमाशयः-तदेमौ द्वौ विद्वांसौ समजनिषातां यदा समभूत् चरमांगज्ञानी लोहाचार्यः । तदनंतरं समपत्सत च आरातीयचतुर्मुनयः । ततश्च समुत्पेदाते- अर्हद्वलिमाघनंदिनाविति । श्रीलोहाचार्यस्य मरणकालः २१३ तमवैक्रमशताब्दिसन्निकृष्टः । यदि चरमांगज्ञानिवत् विनयधरादि- चतुरारातीयमुनयोऽपि केवलभष्टादशवर्षांतःप्रविष्टा एव समभिमन्येरन् । तदनंतरं अर्हद्वलिमाघनंदिनावपि दश- वर्षमध्या द्वादशवर्षमध्या वा संगण्येरन् तत्पश्चात् धरसेन-भूतवलि-पुष्पदंत-गुणधर-यतिवृषभ-उच्चारणाचार्या- दीनां सत्त्वे गुरुपरिपाटीतस्तद्ग्रंथानां भगवत्कुंदकुंदपर्यंतसमानयने पंचाशद्वर्षाण्येव वा स्वीक्रियेरन् तदा भवति निश्चितः श्रीकुंदकुंदस्वामिसमयः-वैक्रमतृतीयशताब्देश्चरमपादसान्निध्ये । समवगच्छंति तावदिदं सकला जनाः समुपपदे भगवान् कुंदकुंदो नंदिसंघे सातिशयो विश्रुतश्च विद्वान् । पराचीनजैनग्रंथा अप्यत्र प्रमाणं । अर्थात् समुलिखितं समवतिष्ठते तेषु, नंदसंघस्थापना समभूत्त- त्पुरस्तात् । संघस्थापकश्च समजनि श्रीमदर्हद्वलिः । नंदिसंघगुर्वावलीतश्च समवाबोधीदं, यत्कुंदकुंदभगवान् तृतीयाचार्यों नंदिसंघस्य । अर्थात् समजनिषातां तत्पुरस्तात् माघनंदिजिनचंद्रौ। ततोऽर्हद्वलिमाघनंदिसम- नंतरं तु लघीयस्तयावश्यक एव भगवत्कुंदस्थितिसमयः स च संपतिष्यति तृतीयशताब्देरुत्तरार्धकालः । एकदा भगवत्कुंदकुंददेवैः सह समजनि गरीयान् विवादो रैवतिकमहीधरे श्वेतांबराचार्याणां । कृता च तदा स्वामिभिः पाषाणनिर्मिता सरस्वतीमूर्तिर्वाचालितेति जागर्ति विश्रुतकथा । तत्र प्रमाणं- ·KHANINE mamagam भगवत्कुंदकुंदाचार्यः। पद्मनंदिगुरुर्जातो बलात्कारगणाग्रणीः पाषाणघटिता येन वादिता श्रीसरस्वती। गुबांधली- कुंदकुदगुणी येनोर्जयंतिगिरिमस्तके सोऽवताद्वादिता ब्राझी पाषाणघटिता कलौ। शुभचंद्रकृतपांडवपुराणः प्रमाणेनामुना विनिश्चीयते भगवत्कुंदकुंदस्य पुरस्तादपि जैनधर्मो दिगम्बरश्वेतांबरेतिभागद्वये विभक्त आसीत् । कुंदकुंदविरचितषट्पाहुडग्रंथेऽपि श्वेतांबरसंप्रदायास्तित्वमाभासते । यथा- णवि सिज्जइ वच्छधरो जिणसासणे जइ वि होइ तिच्छयरो। णग्गो विमोक्खमग्गो सेसा उम्मग्गया सव्वे ॥ १ ॥ जइ दंसणेण सुद्धा उत्तामग्गेण सावि संजुत्ता । घोरं चरिय चरित्तं इच्छीसु ण पब्विया भणिया ॥२॥ सूत्रपाहुडप्रथः निर्णयमिदमत्र दिगंबरसंप्रदाये कदा श्वेतांबरसंप्रदायसमुपपत्तिरभिमता । देवसेनसूरिभिः स्वीय- दर्शनसारग्रंथे तु गाथेयं प्रकटिता- एकसये छत्तीसे विक्कमरायस्स मरणपत्तस्स । सोरठे वलहीये उप्पण्णो सेवडो संघो॥१॥ दर्शनसार यस्य विक्रमस्य व्यलोख संवत्सरो भवेदनुमानतः स शकविक्रमः शालिवाहनो वा । जैन- प्रथेषु समस्तीयं शालिवाहनशकसंवत्सरयोर्विक्रमसंवत्सरलेखनपरिपाटी। ततो १३६ तमसंवत्सरो यदि शकीय- स्तदा तस्मिन् शकसंवत्सरे, १३५ शतोत्तरपंचत्रिशद्वर्षसम्मेलनतः २७१ तमे वैक्रमसंवत्सरे निष्पन्ने नियत श्वेतांबरसमुत्पत्तिस्तत्सान्निध्ये समजनीति निर्विवादनिश्चयः । एवं समनंतरं च श्वेतांबरसमुत्पत्तेः प्रतिपादित- श्रुतावतारप्रामाण्यासिद्ध्यत्यवदाततया भगवत्कुंदकुंदसमयस्तृतीयशताब्देश्चरमभागे । २१३ तमवैक्रमसंव- त्सरात्पूर्व तु साधयितुमेव नार्हति भगवत्कुंदकुंदोत्पत्तिसमयः । श्रीमद्भगवत्कुंदकुंदसमयविषये विद्वद्वरश्रीमत्पडितके-बी-पाठकमहोदयानां मतमिदं- कोण्डकोन्दान्वयोदारो गणोऽभूभुवनस्तुतः तदैतद्विषयविख्यातं (?) शाल्मलीग्राममावसन् ॥१॥ आसीदतोरणाचार्यस्तपःफलपरिग्रहः । तत्रोपशमसंभूतभावनापास्तकल्मषः ॥ २॥ पंडितः पुष्पनंदीति बभूव भुवि विश्रुतः । अंतेवासी मुनेस्तस्य सकलश्चन्द्रमा इव ॥ ३ ॥ प्रतिदिवसभववृद्धिनिरस्तदोषो व्यपेतहृदयमलः । परिभूतचंद्रविम्बस्तच्छिष्योऽभूत्प्रभाचंद्रः ॥४॥ अनि पद्यानि राष्ट्रकूटवंशतृतीयगोविंदमहाराजसमकालीन ७२४ तमशकसंवत्सरस्य ताम्रपट्टे विलिखितानि प्राप्तानि । तस्यैव गोविंदमहाराजस्य समकालीन ७१९ तमशकसंवत्सरस्यापरोऽपि कश्चित्ता- म्रपट्टः संप्राप्तस्तत्र च निम्नलिखितानि पद्यानि- आसीदतोरणाचार्यः कोण्ड कुंदान्वयोद्भवः । स चैतद्विषये श्रीमान् शाल्मलीग्राममाश्रितः ॥१॥ १ नापि सिध्यति वनधरो जिनशासने यद्यपि भवति तीर्थकरः नग्नो विमोक्षमार्गों शेषा उन्मार्गाः सर्वे ॥१॥ यदि दर्शनेन शद्धा उत्तममार्गेण सापि संयुक्ता। घोरं चरति चरित्रं स्त्रीषु न..... भणिता ॥२॥ एकशते षटत्रिंशति विक्रमस्य मरण प्राप्तस्य । सौराष्ट्रे वाहभौके -उत्पन्नः श्वेतांबरसंघः ॥१॥ । Heased । - welod । . Sale ·- सनातनजैनग्रंथमालायां- निराकृततमोऽरातिः स्थापयन् सत्पथे जनान् । स्वतेजोद्योतितक्षोणिश्चंडाचिरिव यो वभौ ॥२॥ तस्याभूत्पुष्पनंदी तु शिष्यो विद्वान् गणाग्रणीः । तच्छिष्यश्च प्रभाचंद्रस्तस्येयं वसतिः कृता ॥३॥ अमूभिः पद्यैर्नियतं विज्ञायते कुंदकुंदान्वयि (अ) तोरणाचार्यस्य शिष्यः पुष्पनंदी तच्छिष्यश्च प्रभा- चंद्रो यदि, १९ तम शकसांवत्सरिकस्तदा तोरणाचार्यः ६०० तमायां शकशताब्दौ सिद्ध्यति । अनया- दिशा तेषां कुंदकुदान्वयित्वे भगवत्कुंदकुंदसमयस्तेषां १५० शतोत्तरपंचाशद्वर्षपूर्व-'अर्थात् ४५० तमे संव- सरे सिद्ध्यति । ५०० तमे शकसंवत्सरे शास्ति स्म कश्चित चालुक्यचक्रवर्ती कीर्तिवर्ममहाराजः वादामीनगरे वा. सापीपुरे वा स च विनाशयामास पराचीनं कदंबवंशं। अर्थात् ५०० तमशकसंवत्सरात्पंचाशद्वर्षपूर्व (४५० तमशकसंवत्सरसान्निध्ये ) प्राचीनकदंबवंशीयः श्रीशिवमृगेशवर्ममहाराजो विधत्तेस्म राज्यमिति निश्चितिः । श्रीशिवकुमारमहाराजप्रतिबोधनार्थ विलिलेख भगवान् कुंदकुंदः स्वीयं ग्रंथमिति समाविर्भावितं च पंचास्ति- कायस्य क्रमशः कार्णाटिकसंस्कृतटीकाकारैः श्रीवालचंद्रजयसेनाचार्यैः । ततो युक्त्यानयापि भगवत्कुंद- कुदसमयः तस्य शिवमृगेशवर्मसमानकालीनत्वात् ४५० तमशकसंवत्सर एव सिद्ध्यति स्वीकारे चास्मिन् क्षतिरपि नास्ति कापीति । ग्रंथरचना भगवत्कुंदकंदस्वामिविरचिताः समस्तग्रंथाः प्राकृतभाषायामेवोपलभ्यते । संस्कृतभाषायामपि स्वामिनि- मिताः संति ग्रंथा इत्यत्र न किमपि प्रमाणं । तदात्वे जनता संस्कृतभाषापेक्षया कठिनतममपि विषयं प्राकृत- भाषायामषबोर्बु समर्थासीत् । अतः प्रकटयति स्वामिनः प्राकृतप्रेमेदं नासीत्तेषां स्वीयपाण्डित्यप्रकटनाय लक्ष्यं किंतु सर्वजनहितसमीहापूर्ण मनः । इमानि तद्रचितग्रंथरत्नानि- १ समयसारप्राभृतं २ पंचास्तिकायप्राभृतं ३ प्रवचनसारप्राभृतं ४ षट्प्राभृतं--(दर्शनपाइड-सुत्त- पाहुड-चारित्तपाहुड-बोधपाहुड-भावपाहुड--मोक्खपाहुडेतिषट्पाहुडग्रंथाः) रयणसारः वारहाणुवेक्खा (द्वादशानुप्रेक्षा) नियमसारश्चेति । तंत्राद्यं ग्रंथषट्कं तु मुद्रितं । सप्तमो नियमसारः समुद्रियते संस्कृतटीका- लंकृतः स्वोपज्ञभाषाटीकाविभूषितश्च श्रीयुक्तब्रह्मचारिशीतलप्रसादैः । षट्खंडसिद्धांतस्य प्राथमिकत्रिखंडस्य टीकापि महती भगवत्कुंदकुंदस्वामिभिर्विरचिता । तत्पारमाणं च द्वादशश्लोकसहस्रकं । समुल्लेखः खल्वेतस्याः श्रृंतावतारे । परं न समस्ता समुपलभ्यते सांप्रतं । व्यज्ञायीदं भगवत्कुंदकुंदैश्चतुरशीतिशास्त्राणि विरचितानि कियतांचित्तु समुल्लेख उपरिष्टात्कृत: । कियतां च शेषाणामि- मानि नामानि समुपलब्धानि- जोणीसार-क्रियासार-आराहणासार--लब्धिसार-छपणासार--बंधसार-तत्त्वसार--अंगसार--द्रव्य- सार-क्रमपाहुड-पयपाहुड--विद्यापाहुड-उघातपाइड--दृष्टिपाहुड--सिद्धांतपाहुड-तोयपाहुड--चरणपाहुड- समवायपाहुड-नयपाहुड-प्रकृतिपाहुड--चूर्णीपाहुड--पंचवर्गपाहुड--कर्मविपाकपाहुड--वस्तुपाहुड -- बुद्धिपा- हुड--पबद्धपाहुड--उत्पादपाहुड- दिव्यपाहुड--सिक्खापाहुड --जीवपाहुड'--आचारपाहुद्ध- स्थानपाहुड-प्रमा- णपाहुड-आलापपागुड-चूलीपाहुड-घट्दर्शनपाहुड-णोकम्मपाइड--संठाणपाहुड़ --नितायपाहुड-एयंतपा- हुड--विहयपाहुड-सालमीपाहुडेतिद्विचत्वारिंशद्ग्रंथाः । कुंदकुंदश्रावकाचारग्रंथस्य भगवल्कुंदकुंद एव रचायतति पूर्वमासीत्पासिद्धिः । किंतु परीक्ष्यमाणे तस्मिन् व्यज्ञायीदं न तनिमितः स परं स्वाभिमतसिद्धयर्थ केन चितेन श्वेतांबरसमाजस्य विवेकविलासनामक प्रथस्य परावृत्त्य कानिचित्पद्यानि तन्नामतो-विश्रावितः । भगत्कुदकुंदस्य सांप्रत याः कृतयो दृष्टिपथमवतरंति ताः सरलतमाः सुरसाश्च । ततो विनिर्धायते महा- स्मनस्तस्य, मामकीनाकृतिः सुलभतमा सर्वजनबोधकरा च भवेदिति प्रतिसमयं लक्ष्यमासीत् । १ विलोक्यतामतन्निबंधादौ एवं द्विविधो ध्येत्यादि पयत्यः । R ·- भगवत्कुंदकुंदाचार्यः। भगवत्कररचितकृतिषु समयसार-पंचास्तिकाय-प्रवचनसारेति त्रिकृतयः सर्वप्रधानाः। कृतित्रिकमिदं च दिगम्बरसमाजे प्राभृतत्रयनाम्ना च विश्रुतं । अध्यात्मवेदांतविषयः किल जैनधर्मस्य ग्रंथत्रय एवास्मिन् समंजसतया समुपवर्णितः । न काप्यत्युक्तिः स्यात् यदि ग्रंथत्रयमिदं जैनधर्मस्य जीवत्वेन प्राणत्वेन वाभ्युपगतं स्यात् । निश्चयकिलायमास्माकः यावन्न कश्चिदध्यैष्यत ग्रंथत्रयमिदं न प्रत्यपत्स्यत स तावज्जैनधर्मज्ञता ततो जैनधर्मज्ञातृत्वमानिभिः तत्समहिमानैश्च नियतमभ्यसनीयमेतद्ग्रंथरत्नत्रयं । टीकाकारी। श्रीमदमृतचंद्रसूरिः नात्र संशीतिः समजनि श्रीमदमृतचंद्रो ग्रंथकारष्टीकाकारश्च । परंतु पावनात्मायं महात्मा कदा ? क ? अनवद्यात्मनीनवैदुष्येण भारतभूमि विभूषयामासेति निर्णयाय न वरीवरीति समीपेऽस्माकं किमपि सुदृढं गमकं । केचिदामनंति विद्वांसोऽस्य महात्मनो दशमशताब्दिकालं परं तत्र पुष्कलप्रमाणाभावात् न स हि प्र- माणतामास्कंदति। महात्मायं खकरकलितगंथेषु टीकासु वा स्वनामातिरिक्तमात्मनीनगुर्वादिनामापि न विलिलेख यतो भवेत् सुगमता तत्समयादिविनिर्णयाय । ततो दुरधिगम्य एवास्य विदुषः समयादिविनि- र्णयः। पुरुषार्थसिद्ध्युपायः तत्त्वार्थसारः, इति ग्रंथद्वयं स्वातंत्र्येण तन्निर्मितमवातरति दृष्टिपथं सांप्रतं । भगवत्कुंदकुंदस्वामिरचितसमयसार-पंचास्तिकायसार-प्रवचनसारेतिनाटकत्रयस्य टीकाश्च तिस्रः। ताश्च टीका स्वस्वरूपेण भाष्यतामनुकुर्वति । नात्र संदेहः महात्मायं तात्विकतात्पर्यनिर्णायकवचनरचनातः सम- वबोधयति यत्संप्रापादिमपदमध्यात्मटीकाकृत्सु सः । विद्यते जैनसमाजे कश्चिदपूर्वः किंत्वपूर्णः पंचाध्यायी ग्रंथः । योऽचिरकालतएव प्रकाशपदवीमुपनीतः यस्य चाध्ययनाध्यापनप्रसारःसमजनि न्यायवाचस्पति पंडितप्रवरश्रीगोपालदासपावनजीवनमूलक जैनसिद्धांतमहाविद्यालयमुरैनातः। सोऽप्यस्यैव महात्मनः कृतिरिति विनिर्धारितस्तद्रचनाशैलीविलोक- नात् विषयप्रतिपादनशैलीदर्शनाच्च । भवितव्यं चानवद्यप्रतिभामृतचंद्रसूरिकल्पेनैव विदुषा तथाविधगभी- रकृतिनिर्माणमिति । जयसेनाचार्यः नाम्नानेन किल, समजनिषत नैकविद्वांसो भुवि, तत्र भगवज्जिनसेनाचारादिपुराणो यः संस्तुत: स प्रथमः । हरिवंशपुराणप्रशस्तौ च यः सिद्धांतशास्त्रज्ञत्वनोपन्यस्तः स द्वितीयः तृतीयश्च परिवर्तितवर्णि- दुलीचंदप्रतिष्ठापाठप्रणेता। गवेषणायां सत्यामन्येपि मिलिष्यति । ततो न निश्चेतुं पार्यते निश्शक कतमो जिनसेनाचार्यस्तात्पर्यवृत्तिप्रणेता। प्रवचनसारपंचास्तिकायसारप्रशस्तौ परिचाययति महात्मायमित्थं- अज्ञानतमसा लिप्तो मार्गो रत्नत्रयात्मकः । तत्प्रकाशसमर्थाय नमोऽस्तु कुमुदँदवे ॥ १ ॥ सूरिः श्रीवीरसेनाख्यो मूलसंघेऽपि सत्तपाः । नैर्ऋपथ्यदवीं भेजे जातरूपधरोऽपि यः ॥२॥ ततः श्रीसोमसेनोऽभूत-गुणी गुणगणाश्रयः। तद्विनेयोऽस्ति यस्तस्मे जयसेनतपोभृते (!) ॥३॥ इतिपद्यत्रयाद्विज्ञायते वीरसेनशिष्यः सोमसेनस्तच्छिष्यो जयसेनः स च मुनिमूलसंघीयः । अपर- बैको जयसेनः स्वनिर्मितवसुविंदुप्रतिष्ठापाठे परिचाययतीत्थं- कुंदकुंदाग्रशिष्येण जयसेनेन निर्मितः । पाठोऽयं सुधियां सम्यग् कर्तव्यायास्तु योगतः ॥१॥ श्रीदक्षिणे कुंकुणनानिदेशे सह्याद्रिणा संगतसीम्नि पूते । श्रीरत्नभूध्रोपरिदर्घिचैत्यं लालाद्दराज्ञा विधिनोर्जितं यत् तत्कार्यमुद्दिश्य गुरोरनुज्ञामादाय कोल्हापुरवासिहर्षात् दिनद्वये स लिखितः प्रातज्ञापूर्त्यर्थमेवं श्रुतसंविधत्ति॥३॥ वसुर्विदुरिति प्राहुस्तदादि गुरवो यतः । जयसेनापराख्यां तन्नमोऽस्तु हितर्षिणां ॥४॥ प्रथमश्लोकस्थ "कुंदकुंदाग्रशिष्येणेति विशेषणेनानुमीयते यत तात्पर्यवृत्तिकानेनैव जयसेनेन भा- व्यं । पर कदा क समभूदयं मुनिराडिति विनिश्चित्यै नास्ति किमपि निष्कल्मषं गमकं । मुनिनानेन स्वनिर्मितता- त्पर्यवृत्तौ कियत्सुचित्पद्येषु श्रीमदमृतचंदसूरिटीका वर्णतः समनुकृता शब्दैः परावृत्त्य तात्पर्यमपि यत्र कुत्रचि- दमृतचंद्रसूरिनिर्दिष्टमेव समुद्घोषितं ततः समजन्ययं महात्मा श्रीमदमृतचंद्रसूरितःपश्चादिति नियतं विभाव्यते । निवेदयिता-गजाधरलाल: । SHREE N । Crep ·। dainindia श्रीसमयप्राभृतस्य शुध्धशुद्धिपत्रम् । पक्तिः ३ १ ३ ६ ५ २६ ३ १३ २१ ६ १७ २ अशुद्धिः शुद्धिः पृ. अचलां अमला प्राप्तां प्राप्तान समयप्राभृतमिदं समयप्रामृतमहो १ सबंधमिधेयेति संबंधाभिधेयेति णाणहिदेति णाणविदोत नारकेति नरनारकति वर्तत वर्तते अनुगृह्णतो अनुगृह्णतो अथ एवैतस्य अत एवैतस्य स्खलितं च्यवेयं चारित्रवत्वेन चारित्रवत्त्वेन गतं । गतं ॥१२॥ शेषकाले॥१२॥ शेषकाले । अतयोः अनयोः कार्तवर्णेति कार्तस्वरेति ८ शुभोपयोग शुभोपयोगे हेयोपादेयतत्वं हेयोपादेयतत्त्वं ९ परमादितत्त्वेति परमात्मादितत्त्वेति १० अबंधस्पृष्ठं अबंधस्पृष्टं पर्यायमुख्यतया पर्यायं मुख्यतया ११ बियाणीहि वियाणाहि भावार्थ भावार्थः अपदेश शब्दाः अपदेशः शब्दाः १२ स्वरूपमेव स्वरूप एव सम्यग्ज्ञनादिकं सम्यग्ज्ञानादिकं अवुद्धावा अबुद्धानां व्यच्छेदेन व्यवच्छेदेन वस्त्वत्तरं वस्त्वंतरं सोचेव पुरुषः १४ अहमेतदेतद. अहमेतदेतदह- हमेतस्यामि महमेतस्यास्मि१६ CAN ALWWW ३६ " अशुद्धिः शुद्धिः पृ. पंक्तिः पूर्वमेतदेतत् पूर्वमेतत् २४ अहमिदंच अहमिदं चापि, २४ दव्यं दव्वं १८ ४ देहाद्भिन्न देहाद्भिन्नं सबहुणाणदिटो सव्वहुणाणदिहो। ७ ववहारणयो ववहारणओ १९ तन्निश्चयेन तन्निश्चये २० ९ निश्चयस्तुतिप- निश्चयस्तुति- रिहारं रिति परिहार २९ सुखादिमस्वाभावात् सुखादिमत्त्वाभावात् ,, ३३ तृतीता तृतीया २२ गाथाचतुष्टये निश्चये गाथाचतुष्टये प्रतिबुरद्धः । प्रतिबुद्धः प्रतिपत्या प्रतिपत्त्या शुद्धात्मस्वरूपस्व शुद्धात्मस्वरूपस्य २४ १३ इति इति । लोमेति लोभेति दर्शनोपपयोग दर्शनोपयोगः किंचिब किंचिति किंचिदप्वन्यत् किंचिदप्यन्यत् २० त्रिशतगाथापर्यंत त्रिंशद्गाथापर्यंत २६ पार्षदान् पार्श्वदान् कर्मणोकर्मेति कर्मनोकर्मेति १० कर्माणभागं कर्मानुभाग १२ संयोगेणापि संयोगेनापि इतेरे इतरे ३२ श्यामिकायाअ- श्यामिकायाति- तिरिक्तोत रिक्तति २८ नवपुराणवस्थादि नवपुराणावस्थादि २३ चित्स्वावस्य चित्स्वभावस्य विदंति विदंति १२ * * * * १८ २७ २६ १० " १ ६ " सो एवं ३५ १९ । मा ·. S SAR om ६ मप्पगं ? ३ M ३ Gaur CALAM स सर्वोऽपि ३ सकलत्वात् aw सनातनजैनप्रथमालाया- अशुद्धिः शुद्धिः पंक्तिः अशुद्धिः शुद्धिः पृ. पंक्तिः जिणं जिणा २९ ज्ञानीजीवस्वरूपं ज्ञानिजीवस्वरूपं ७१ २ यद्यध्यवसानदयः यद्यध्यवसानादय ११ भुइता मुइत्ता ७१ ११ एष मय्यगं ७२ द्रबहुणेभ्य द्रव्यगुणेभ्यः ज्ञानमयोऽज्ञानेति ज्ञानमयाज्ञानेति ७२ १३ अज्मप्यहाण अज्झयट्ठा ३२ ७ कर्मणः भावस्य ७२ १६ संति नसंति ३ परिणतत्वाजानिनः परिणतत्वाज्ञानिनः ७२ २१ असंणि असणि ज्ञानमयोः ज्ञानमयो ७२ ३१ तत्रांतरे तत्रांतरे ३४ २४ वहुभवेति वहुभावति दृष्ट्वा २६ भावा द्भावात् ७३ भव भवे २९ ज्ञानमयः ज्ज्ञानमय प्राप्ताः प्राप्तः ३५ समयसारे समयसार ८० २७ जीवोः जीवाः ३८ १८ पुण्यामेवेकां, तेन पुण्यामेवैकांतेन ८६ २८ जीवण जावण सर्वोऽपि ८८ १९ वृत्तं निवृत्तं ४२ २७ न तदान ९१ ३१ सकलात्वात् ४३ २३ विधायतो विभावयतो ९२ २५ अज्ञानीसज्ञानी अज्ञानिसज्ञानि दृष्टा दृष्ट्वा १२ जीवेति जीवेति दिई दिट्ट ९५ २० सज्ञानीजीवेति सज्ञान २३ किं ब्रूयात २५ ज्ञानी ज्ञानि प्रत्यया कारणं प्रत्ययाः कारणं ९७ २९ लक्षते लक्ष्यते उपयोग प्रयोग्य उपयोगप्रायोग्यं १०२ ३१ पर्याये पर्यायैः बध्नति बध्नति १०३ कर्तृकर्मभावं कर्तृकर्मभाव ८ शुद्धोत्मोपादेयत्वे शुद्धात्मोपादेयत्वे १०४ २२ जीवेति जीवस्य ४९ ८ बध्नतिः बध्नति परमप्पाणंकुव्वी परमप्पाणमकुव्वी५० १७ बध्येत बध्यते १०७ २७ तच ५० ३५ मत्झसहावा मज्भसहावा ११० २९ दृढयति दृढयंति ५१ परिणमत्कर्मणां परिणमन्कर्मणां वद्यवेदकभावौ वेद्यवेदकभावौ ११२ १२ करेदिधम्मदि करेदि धम्मादि ५६ अपरिग्रहा अपरिग्गह नो इंद्रीति नो इंद्रियेति लाह लोह १२० १० खात्मा त्वेवं मूलं मूलं । १२० २६ वादीति वीदति मूचं ६० मूत्रं करोत्यात्मनः करोत्यात्मा ज्ञाम्यपि ज्ञान्यपि १२१ ३१ संक्रमत्येवसोऽपि सक्रमत्येव ६२ समादिही सम्मादिही तंनिरंतरं तन्निरंतर ६२ एवं एवं १३० २८ तथा यथा आउन आउंण गाथाष्टकं गाथाष्टक १६ हवंदि हवंति एवंम्शुद्धति एवं शुद्धति १८ बां बाह्य सप्तपदार्थानां सप्तपदार्थानां ? २८ द्रुक्खिदेति दुक्खिदति १३८॥ १ किं ब्रूयात्। स aur ३ १९ อะ WWW ७० ७० ७० ·BAR दोहं शुद्धयशुद्धिपत्रम् । अशुद्धिः शुद्धिः प्र. पंक्तिः अशुद्धिः शुद्धिः पृ. पंक्तिः पापादयेन पापोदयेन स्वीकीयगुणैः स्वकीयगुणैः सक्रा शक्रः १४१ २१ कामफलं आधाकमाद्याः आधाकर्माद्याः १४५ २ भोक्तृवभावं भोक्तृत्वभावं शद्वेन शब्देन १४७ २१ सहाररूपेण संहाररूपेण १६६ १४ बाण्णिदो वण्णिदो १४८ २२ दोह निमित्तत्वापत्तो निमित्तत्वापत्तौ १४९ २० विषयातरे विषयांतरे पुगालदव्वस्स पुग्गलदव्वस्स , तेषामाक्षेव कृतः तासामाक्षेपः कृतः१७१ ३२ तत्पर्यवृत्तिः तात्पर्यवृत्तिः १५१ ५ स्त्रीवेदाख्य स्त्रीवेदाख्यं १७६ २९ सर्विकल्पमच सविकल्पमत्र चेम चेत् सद्धावेऽपि सद्भावेऽपि १४ संख्योपदेशं साख्योपदेशं ३७ पूर्व पूर्वे १५२ २१ रागादि रागादी १७९ १२ किमययेव किमयमेव १५२ २२ थथा यथा यथ यथा तत्त्वार्थाश्रद्धानेति तत्वार्थश्रद्धानेति १८९ १७ सर्वविशुद्ध सर्वविशुद्धः १५६ १४ व्यख्यानमुख्यत्वेन व्याख्यानमुख्यत्वेन ,, २८ नातिक्रायति नातिकामति पर्यायषु पर्यायेषु १८६ भवति भ्रमति स्वम्यंशो स्वाम्यंशो ६ बध्येऽद वध्येहं १९ अपात्र। अथात्र केन ३१ शमर्मयत्वं शर्ममयत्वं २०१ २९ समादौ समाधौ षड्संयोगेन षट्संयोगेन २०३ परिहारणं परिहरणं १५९ । जानानि जानाति शुरूपेति रूपेति १५९ २४ संसारण संसारिणां नोर्ध्वम्वं नोर्ध्वमूर्चे सुष्ठो " । १६४ . --- । times । ॐ SAYRI । Saili MATAmalisha - మన న న న న న న న న న న న న న న న న న న న న నటుడు - । । । T M A ·E श्रीसमयप्राभृतस्य विषयानुक्रमणिका । 000 १ १ 9.. जीवाजीवाधिकारः प्रथमरंगः विषयाः पृ.सं. गा. सं. | विषयाः पृ.सं. गा.सं. १ मंगलाचरणं १५ अबद्धत्वाद्यात्मकमात्मानं २ स्वसमयपरसमयनिरूपणं पश्यन् पुमानेव शुद्धनय- ३ निश्चयतः शुद्धात्मस्वरूपत्वात् इति प्ररूपणं ११ समयशब्देन स्वसमय १६ शुद्धनिश्चयनयेन आत्मानुभू- (एकत्वं) एवं ग्राह्य इति तिरैव ज्ञानानुभूतिरिति विवृतिः प्रतिपादनं १२ ४ स्वममयस्य (एकत्वस्य) १७ शुद्धात्मभावनायां असुलभत्वनिरूपणं सम्यग्ज्ञानादिकं ५ एकत्वप्रदर्शनप्रतिज्ञा सर्वमुपलभ्यत इति प्ररूपणं ६ शुद्धात्मस्वरूपविवरणं ७ व्यवहारतो ज्ञानादीनामात्मतो ९८ पुनरपि भंग्यंतरेण गाथायाः भेदः निश्चयतस्त्वात्मा क्रमशः पूर्वापरार्धेन ज्ञानाद्यात्मैवेति विवरणं भेदाभेदरत्नत्रयभावना ६ प्रतिपादनं १९ ८ व्यवहारनयस्य सार्थकत्वं १९ दृष्टांत दार्टीताभ्यां भेदाभे परमार्थोपदशकत्वं चेति प्रदर्शनं दरत्नत्रयभावनासमर्थन २० स्वपरभेदविज्ञानाभावे अज्ञानी ९ कुतः परमार्थोपदेशकत्वं व्यवहारस्येति ? सूचनं भवन् जीवः कियत्काल- १० २१ मज्ञानी सन्नवतिष्ठत इति १० क्रमशः पूर्वोत्तरार्धेन भेदा- इति कथनं २२ भेदरत्नत्रयभावनयोः २२ अचेतनदेहादौ रागादि- प्रतिपादनं परिणामाईधो भवतीति ११ भेदाभेदरत्नत्रयभावना- प्रतिपादनं २३ फलनिदर्शनं १२ २३ अशुद्धनिश्चयनयेनात्मा १२ कुतो व्यवहारो नानु- रागादिभावकर्मणां का सारणीयः इति निरूपणं अनुपचरितासद्भूतव्यवहारेण १३ अपरमार्थिनां व्यवहारोऽपि द्रव्यकर्मणामित्यावेदनं १५ शरणमिति वर्णनं २४ कया रीत्या देहादिषु रागादि १४ अमेदोपचारेण सम्यक्त्व- करणादप्रबुद्ध आत्मेति विषयत्वाज्जीवादयोऽर्थाः प्ररूपणं १५६ २७ सम्यक्त्वमुच्यत इति २५ अप्रतिबुद्धबोधनाय विवरणं व्यवसायवर्णनं ६ ७ S Marai ।

·११ २० ६७ विषयाः पृ.सं. गा.सं. विषयाः पृ.सं. गा.सं. २६ देहमेवात्मानं मन्यमानस्या न शुद्धनिश्चयेन जीवात्मान प्रतिबुद्धस्य प्रश्नः १९ इति विस्तरतः प्ररूपणं ३२ ६० २७ अप्रतिबुद्धप्रतिबोधनोत्तरं १९ ३२ ८ तंत्रांतरप्रतिपादिताः वर्णादयो २८ व्यवहारेण देहस्तवनमात्मानं जीवात्मानो व्यवहारेण, न तु लक्षयति-इति निरूपणं १९ निश्चयत इति प्रतिपादनं २९ निश्चयेन न देहस्तवनेनात्म- ९ जीवस्य वर्णादयो न स्तवनमिति प्रतिपादनं ३४ संतीत्यत्रोत्तरं ३४ ६२ ३० देहस्तवनेन कथं तदधिष्ठातुरात्मनः १०व्यवहारस्य विरोधकत्वोपदर्शनं३६ स्तवनमित्यत्र दृष्टांतप्ररूपणं २० ११ जीवस्य वर्णादिभिः सह ता- ३१ ज्ञेयज्ञायकदोषपरिहारेण निश्चय- दात्म्यलक्षणसंबंधपरिहारः ३६ स्तुतिप्ररूपणं २१ १२ जीववर्णादीनां तादात्म्यदुराग्रहे ३२ भाव्यभावकपरिहारेण निश्चय दोषाख्यानं स्तुतिकथन २१ १३ संसारिकजीववर्णादीना- ३३ भाव्यभावकाभावरूपेण मपि तादात्म्यदोषदर्शनं ६९ निश्चयस्तुतिप्ररूपणं २२ ३८ १४ एकेंद्रियादिप्रकृतीनां वर्णादीनां च ३४ ज्ञानमेव प्रत्याख्यानमिति जीवाद्भेदप्ररूपणं ३८ ७१ प्रतिपादः २३ १५ पर्याप्ताद्यात्मत्ववर्णाद्यात्मकत्व- ३५ ज्ञातुः प्रत्याख्याने दृष्टांत- प्रदर्शनं च जीवस्य व्यवहारे- प्रतिपादनं ३२ णेति प्रतिपादनं ३६ भावकभावविवेकनिरूपणं २४ १६ मिथ्यात्वादिगुणस्थानाद्यभ्यंतरा ३७ ज्ञेयभावविवेकप्ररूपः ४२ अपि न जीवा इति निरूपणं ३९ ७३ ३८ दर्शनज्ञानचारित्रपरिणतस्य इति जीवाजीवधिकारः समाप्तः स्वरूपसंचेतनप्रकारपूर्वक ( अथ कृर्तकर्माधिकारः) मुपसंहाराख्यानं ४३ १ यावन्न भेदविज्ञानं तावदज्ञानी इति प्रथमरंगः समाप्तः। जीव इत्युपदर्शनं द्वितीयरंग: २ जीवस्य कर्तृकर्मनिवृत्तित्व- १ देहादिपरद्रव्याण्येव निश्चयेन प्रकारप्रदर्शः ४२ ७६ जीव इति पूर्वपक्षप्ररूपः २६ ४८ ३ ज्ञानादेव बंधनिरोध इति २ पूर्वपक्षपरिहारः २७ ४९ निरूपणं ४२ ३ रागाद्यध्यवसानेषु चैतन्यस्य ४ आत्मनो किलास्रवादिनिवृत्ति- कथंचित्प्रतिभासमानत्वेऽपि प्रकारः ४३ ते पुद्गलमया एवेति प्रतिपादनं २८ ५० ५ स्वसंवेदनज्ञानास्रवनिवृत्त्योः ४ अध्यवसानादीनां जीवात्मकत्वं समानकालत्वोपदर्शनं ७९ तु व्यवहारमाश्रित्येति कथनं २९ ६ आत्मनो ज्ञानित्वपरीक्षण- ५ अध्यवसानादीनां व्यवहारेण प्रकार: जीवात्मकत्वे दृष्टांतोल्लेखः .. २९ ७ व्यवहारतः कर्तृत्वं निश्चयतो ६ पारमार्थिकजीवस्वरूपप्ररूपणं३० ऽकर्तृत्वमिति वर्णनं ८१ ७ बहिरंतुरंगा वर्णादिरागादयः ८ पुद्गलकर्म जानतो जीवस्य ... ४५ NashatanARIES ·-- ८३ समयमामृतस्य विषयानुक्रमणिका । विषयाः पृ.सं. गा.सं.| विषयाः पृ.सं. गा.सं. पुद्गलेन सह तादात्म्यसंबंध- त्वोत्पात्तविवरणं निषेधोपदर्शः ४६ २४ ज्ञानात्कर्माकर्तृत्वोपदर्शनं ५५ १०० ९ स्वपरिणाम जानतो जीवस्य २५ अज्ञानात्कोत्पत्ति पुद्गलेन समं तादात्म्य- प्रकारोपदर्शन निषेधनिरूपः ४६ २६ कर्मकर्तृत्वेऽज्ञानं तदकर्तृत्वे १० पुद्गलकर्मावबोद्भुर्जीवस्य ज्ञानमिति निष्टंकितत्वेनोपदर्शनं५८ १०४ पुद्गलेन तादात्म्यनिषेध २७ आत्मनः परभावानां कर्तृत्वे प्रतिपादः ८४ व्यवहारिणां व्यामोह ११ जीवपरिणामस्वपरिणामा इति प्रतिपादनं नवबोद्भुः पुद्गलस्य २८ व्यामोहस्यासत्यत्वोपाख्यानं ६९ १०६ तादात्म्यासंभवोपदर्शनं ८६ २९ जीवस्योपादानरूपवन्नि १२ जीवपुद्गलपरिणामयोरन्योऽन्य मित्तत्वेनापि कर्तृत्व निमित्तत्वेऽपि न तयोः प्रतिषेधोपाख्यानं १०७ कर्तृकर्मभाव इति प्ररूपणं ४८ ८८ ३० ज्ञानिनो ज्ञानस्यैव कर्तृत्वोपदेशः६० १०८ १३ जीवस्य निश्चयन स्वपरिणामैरेव ३१ अज्ञानिनोऽपि परभा कर्तृकर्मभावो भोक्तभोग्य वाकर्तृत्वोपदेशः ६१ १०९ भावश्चेति निरूपः ४९ ३२ परेण परभावाकर्तृत्वनिरूपणं६१ १४ जीवपुद्गलयोः कर्मकर्तृवं लोक- ३३ निश्चयेन पुद्गलस्याकर्तृत्व व्यवहारत इति प्रतिपादनं १० मात्मनः समुपवर्णनं १५ तल्लोकव्यवहारनिराकरणप्ररूपणं५० ९१ ३४ आत्मनो द्रव्यकर्मकरणे १६ आत्मभावपुद्गलभावद्वयकर्तृत्वे उपचार एव शरणमित्युल्लेखः६२ द्विक्रियावादित्वान्मिथ्यादृष्टय- ३५ जीवस्य द्रव्यकर्मकर्तृत्वे- इति निरूपणं दृष्टांतोपाख्यानं १७ उपर्युक्तगाथाद्वयस्यैव विशेष- ३६ शुद्धनिश्चयेन जीवस्य पुद्गल व्याख्यानं कर्तृत्वबंधनपरिणमनाभावो- १८ चिद्रूपात्मभावानात्मा करोति पाख्यानं द्रव्यकर्मादिपरभावान् पुद्गल ३७ अत्र दृष्टांतोल्लेखः इति व्याख्यान ३८ निश्चयतो मिथ्यात्वादि १९ एतत्प्रकरणस्थजीवाजीवभेदाख्यानं९३९५ पौद्गलिकप्रत्यया एव २० शुद्धचैतन्यस्वभावस्य कर्मोत्यादयंतीति विस्तरेण जीवस्य मिथ्यादर्शनादि- विवरणं विकारप्रकाराख्यानं ३९ एकांतेन जीवाजीवप्रत्यययो २१ आत्मनस्त्रिविधपरिणाम- रेकत्वप्रतिषेधोपदर्शनं १२२ विकारस्य कर्तृत्वोपदर्शनं... ५४ ९७ ४० सांख्यमतानुयायि शिष्यं प्रति २२ आत्मनस्त्रिविधपरिणामविकार पुद्गलस्य कथंचित कर्तृत्वे पुद्गलस्य स्वयं कर्मत्वेन ४१ परिणामस्वभावत्वोल्लेख: ६७ परिणमनोपदर्शनं जीवस्य परिणामित्वसाधनप्रकारः६९ १३२ २३ कर्मोत्पत्तावज्ञानकारण- ४२ निस्संगसाधुखरूपाख्यानं ७१ ९० ९ ३ WAN ... ९८ BE R -- HERS WARA TACAN H Hama देसी ·RA. ७४ .... विषयाः पृ.सं. गा.सं. विषयाः पृ.सं. गा.सं. ४३ जितमोहस्वरूपोपदर्शनं प्रतिषेधाख्यानं ८४ १५९ ४४ धर्मसंगविमुक्तस्य स्वरूपप्रतिपादनं७२ १३४ ५ बंधहेतुः प्रतिषेध्यं चोभयं कर्मेत्यागमेन ४५ ज्ञानाज्ञानमयभावानां याथात्म्येन प्रसाधनं ८४ कर्तृत्वप्ररूपणप्रकारः ७२ १३६ / ६ विशुद्धज्ञानवाच्यः शुद्धात्मैव मोक्ष- ४६ ज्ञानमयाज्ञानमययो वयोः, फलो. कारणमिति प्रकटनं ८५ पदर्शनं ७२ १३७ ७ परमार्थज्ञानशून्यस्य व्रततपश्चरणा- ४७ ज्ञानिनो ज्ञानमय एव अज्ञानिनश्चा दिक सर्व व्यर्थमित्युपदेशः ८५ १६२ ज्ञानमय एव भावः कुः:१ इत्यत्र ८ ज्ञानाज्ञानयोः क्रमेण मोक्षबंधहेतु- समाधानोल्लेखः त्वोपदर्शनं ४८ ज्ञानिनो ज्ञानमया एव भावा:- ९ पुण्यकर्मपक्षपातिन प्रतिबोधनाया अज्ञानिनश्चाज्ञानमया इति क्षपाख्यानं दृष्टातदा_ताभ्यां समर्थन १० अज्ञानिनां मोक्षहेतूपदर्शनं ८७ १६५ १९ अज्ञानिनः पंचभेदभिन्नोऽज्ञान ११ निश्चयमोक्षमार्गहेतोः परमार्थस्व- मय भाव एव बंधकारणामिति रूपादन्यच्छुभाशुभादिकर्म- स्वष्टतया प्ररूपणं प्रतिषेधोपदेशः ५० पुद्गलद्रव्यात्प्रथग्भूत एव जीवस्य १२ मोक्षहेतुभूतसम्यग्दर्शनादीनां परिणाम इत्युल्लेखः ७६ १४८ मिथ्यत्वादिकर्मभिः दृष्टांतपूर्वकं ९१ जीवालथग्भूत एव पुद्गलद्रव्यस्य प्रच्छादनोल्लेखः ८८१६९ परिणाम इति कथनं '.... ७७ १५० १३ कमर्णः स्वयं बंधत्वोल्लेखः ८९ १७० ५२ जीव कर्म बद्धस्पृष्टमवद्धस्पृष्टं चेति १४ सम्यक्त्वादिगुणाधारभूतो जीवः नयवियागेन प्ररूपणं कर्मणा प्रच्छाद्यत इत्युपदेशः ९० १७३ ५३ बद्धाबद्धत्वादिनयपक्षातिक्रांतो समाप्तः पुण्यपापाधिकारः जीव एव समयसार इति प्रति- संवरप्रकरण पादनं ७८ १५२ | १ सकलकर्मसंवरणपरमोपाय ५४ नयपक्षातिक्रांतजीवस्य विशेषण भेदविज्ञाननिरूपणं खरूपवर्णनं ८. १५३ | २ भेदविज्ञानात-शुद्धात्मोपलंभाख्यानं ९२ १७८ १५ कीदृग्जीवः समयसारेऽवतिष्ठते । ३ शुद्धात्मोपलंभात संवराख्यानं ९३ १७९ इति प्रतिपादनं ४ संवरोत्पत्तिप्रकारोपदर्शनं १८३ इति कर्तृकर्माधिकारः समाप्तः ५ संवरक्रमप्ररूपणं अथ पुण्यपापाधिकारः ६ उदयप्राप्तद्रव्यस्वरूपाणां रागाद्य- १ एकमपि कर्म शुभाशुभपरिणाम- ध्यवसानानाभभावे जीवगतरा- निमित्तेन द्विधा भवतीति प्रति- गादिभावकर्मणामभाव इत्यादि रूपेण संवरक्रमाख्यानं २ शुभाशुभकर्मणोरविशेषेण बंध- इति संवरप्रकरणं समाप्त हेतुत्वोपदर्शनं अथास्त्रवप्रकरणं ३ मोक्षमार्गविषये द्वयोरपि कर्मणोः १ द्रव्यभावावस्वरूपाभिधानं ९८ १८९ प्रतिषेधोपदेशः ८३ १५७ / २ ज्ञानिन आस्रवाभावोपदर्शनं ९८ ४ दृष्टांतदाष्टीतपूर्वकमुभयकर्म ३ रागद्वेषमोहानामास्रवत्वनियमापदनं९९ १९१ .... .... .... .. Ssed S ·५ ९.. - प... समयप्राभृतस्य विषयानुक्रमणिका । विषयाः पृ.सं. गा.सं. | विषयाः पृ.सं. गा.सं. ४ रागादिरहितशुद्धभावोपदर्शनं १०० १९२ १४ परमात्मपदस्वरूपाख्यानं.... ११३ २१९ ५ ज्ञानिनो द्रव्यास्रवाभावोपदर्शनं १०० १९३ १५ ज्ञानिनः परभावग्रहणाभावे ६ ज्ञानिनो निरास्त्रवत्वे हेत्वाख्यानं १०१ १९४ युक्तिप्रदर्शनं- ११४ २२० ७ ज्ञानगुणपरिणामस्य कुतो बंधहेतुत्व १६ ज्ञानिनो भेदविज्ञानभावनोप मित्युपदर्शनं १०१ १९५ दर्शनं- ११४ २२१ ८ ज्ञानगुणपरिणामस्य बंधहेतुत्वे १७ आत्मसुखे संतोषोपदेशः- ११५ २२२ कथं ज्ञानी निरास्रव इत्युपदर्शनं१०१ १८ मत्यादिपंचज्ञानाभेदस्वरूप- ९ द्रव्यप्रत्ययेषु विद्यमानेषु कथं ज्ञानी परमार्थोपदर्शनं ११५ २२३ निरास्रवः? इति निदर्शनं.... १०१ २०० १९ स्वसंवेदनज्ञानाभावे पंचज्ञानाभेदरूप १०निराख्नवत्वे कर्मवंधाभावोपदर्शन१०४ २०२ परमार्थपदं कृतेऽपि व्रतपश्चरणादिके ११ पूर्वबद्धरागादिप्रत्ययाः कयारीत्या नवतरकर्म दुर्लभमित्यन्वाख्यानं ११६ २२१ बघ्नंतीति दृष्टांतदार्टीतपूर्वकसमर्थनं१०५ २०४ २० विशेषपरिग्रहत्यागरूपेण इत्यास्त्रवो निष्क्रांतः ज्ञानगुणविवरणं ११८ २२९ अथ निर्जराधिकारः २१ परिग्रहत्यागव्याख्यानोपसं १ द्रव्यनिर्जरास्वरूपाख्यानं १०६ २०१ हारोपाख्यान ११८ २३० २ भावनिर्जरास्वरूपावेदनं १०७ २०६२२ ज्ञानिनो वर्तमानभाविभोगाकांक्षा ३ वीतरागस्वसंवेदनज्ञानसा- परिहारोपाख्यानं सामोपदर्शनं १०७ २०७] २३ अज्ञानी सरागत्वात्कर्मणा ४ संसारशरीरविषये वैराग्य- लिप्यतेन तु ज्ञानीवीतरागत्वा सामोपदर्शन १०८ २०८ दिति विवेचन १२० २३३ ५ वैराग्यस्वरूपाख्यान १०८ २०९ / २४ सकलकर्मनिर्जराभावे कुतो ६ सम्यग्दृष्टेविशेषेण स्वपरविवेक मोक्ष इति प्रश्ने दृष्टांत प्रकारोपाख्यानं १०९ २१० पूर्वकं परिहारोपादानं .... १२० २३४ ७ सम्यग्दृष्टेः कुतो न क्रोधादय- २५ दाष्टतिकोपादानं २१ २३६ इत्यत्र युक्तिप्रदर्शन १०९ २११ | २६ ज्ञानिनः शंखदृष्टांतेन बंधा- ८ स्वस्वभावं जानन् परभावं मुंचन् सभ्यग्दृष्टिः भावोपदर्शनं १२१ २४१ ज्ञानवैराग्याभ्यां संपन्नो २७ सरागपरिणामेन बंधावीतरा- भवतीति व्याख्यानं ११० २१२ गपरिणामेन मोक्ष इति दृष्टांत ९ सामान्येन सम्यग्दृष्टेः स्वपरविवेक- दाताभ्यां समर्थनं १२२ २४६ प्रकारोपाख्यानं २१० २१३ २८ घोरोपसर्गसंपातेऽपि सप्तमय- १० सम्यग्दृष्टेरागित्वाभावप्रकटी रहितत्वेन निर्विकारस्वानुभव- करणं २११ २१५ स्वरूपं सम्यग्दृष्ठयो न त्य- ११ ज्ञानिनो भाविभोगांकाक्षाऽभावे तीति व्याख्यानं १२४ २४६ हेतुप्रदर्शनं ११२ २१६ | २९ निश्शंकितगुणलक्षणं १२४ २४७ १२ ज्ञानी-अपध्यानाध्यवसानान्यपि न ३० निःकांक्षितगुणलक्षणं १२५ २४८ वांछति इत्याख्यानं ११२ २१७ ३१ निर्विचिकित्सांगलक्षणं १२५ २४९ १३ पुनरपि भेदज्ञानवैराग्यशक्तयोः ३२ अम्ढदृष्टयंगलक्षणं १२५ २५० प्रकटनं ११३ २१८ | ३४ उपगृहनांगलक्षणं १२६ १५१ .. .... .... .... . S । ।

·Note tyfeer .... ... ... ... ६ सनातनजनग्रंथमालायां-- विषयाः पृ.सं. गा.सं. | विषयाः पृ.सं. गा.सं. ३४ स्थितिकरणांगलक्षण १२६ २५२ १६ अध्यवसानस्य स्यार्थकिया ३५ वात्सल्यांगलक्षणं १२६ २५३ कारित्वाभावे युक्ति ३६ प्रभावनांगलक्षणं १२७ २५४ निरूपणं १३८ २८५ समाप्तो निर्जराधिकारः १७ अज्ञानिन् ! जीवाः स्वकीय अथ बंधाधिकारः पापोदयेन दुःखिता भवति १ दृष्टांतदाष्र्टीतपूर्वकं कर्मबंध- न तु भवदीयपरिणामेने प्रकारोपाख्यानं १२८ २५९ त्युलेखः १३९ २ वीतरागसम्यदृष्टंबंधाभावो- १८ सुखिता अपि निश्चयेन स्वकर्मो पदर्शनं दयेनैवेति निरूपणं १३९ २९० ३ हिंस्यहिंसकभावेन ज्ञाना- १९ जीवस्य समस्तपरद्रव्यस्यात्मनि शानिनोर्लक्षणं १३१ २६५ नियोजनप्रकारोल्लेख १३९ २९२ ४ हिनस्मि हिंस्य इत्यध्यवसायस्या- २० आत्मनः परद्रव्यनियोजकस्य ज्ञानत्योपदर्शनं १३२ २६७ मोहस्याभावे वास्तविक ५ जीवयायि जीव इति स्वरूपेण ज्ञाना- यतित्वमित्युल्लेखः १४० १९३ ज्ञानिनोर्लक्षणं १३२ १६८/२१ आत्मनि परद्रव्यनियोजनस्य ६ जीवयामि जीव इत्यध्यवसायस्या मर्यादोपदेशः १४१ २९४ ज्ञानत्वोपदर्शन १३२ २७० २२ अध्यवसानस्य नाममालो ७ सुखदुःखाध्यवसायस्वरूपेण ल्लेखः ज्ञानाशानिनोलक्षणं २३ व्यवहारनयस्य निश्चयेन बाध्य ८ सुखदुःखाध्यवसायस्या- खोपदेशः-निश्चयनयाश्रितं ज्ञानत्वोपदर्शनं १३३ २७४ ९ परः परस्य मरणदुःखं तदभावं २४ अभव्येन कथमाश्रियते व्यवहार वा करोतीत्यादि विकल्पकर्ता नय इति प्रश्नस्योत्तरं १४२ २९७ बहिरात्मेति व्यावर्णनं १३४ १७६ / २५ अभव्यस्यैकादशांगश्रुतान १० मारयामीत्यादि विकल्पो मिथ्या मस्ति कथं सोऽज्ञानीति दृष्टेबंधकारणमित्युल्लेखः... १३५ २७७ प्रश्नस्योत्तरं १४२ २९८ ११ अध्यवसायस्य बंधहेतुत्वेना २६ अभव्यस्य पुण्यरूपधर्मादिश्रद्धा वधारणप्रतिपादन १६५ २७९ नत्वे कथं तस्याश्रद्धान- १२ हिंसाध्यवसाय एव हिंसेति मिति प्ररूपणं प्रतिपादनं १३६ १८० २७ कीदृशौ प्रतिषेध्यप्रतिषेधको १३ अध्यवसायस्य पुण्यपाप- व्यवहारनिश्चयनयाविति हेतुत्वोपदर्शनं १३६ १८२ प्रश्नस्योत्तरं १४ वाह्यं वस्तु रागादिपरिणाम २८ आहारग्रहणकृतो ज्ञानिनां कारणं रागादिपरिणामो नास्ति बंध इत्युपदेशः बंधकारणमिति निरूपणं २३७ २८३ | २९ आधाकर्मप्ररूपणं १५ बंधहेतुत्वेनावधारितस्याध्यवसा ३० रागादीनां बंधकारणत्वे नस्य स्वार्थक्रियाकारित्वेन हेतुत्वोपदर्शनं १४६ ३०७ मिथ्यात्वोपदर्शनं १३८ २८४ ३१ चिदादनंदैकस्वस्वभावज्ञायकज्ञानी फलं च ... .... ....

·समयप्राभृतस्य विषयानुक्रमणिका । विषयाः पृ.सं. गा.सं. विषयाः पृ.सं. गा.सं. रागाद्यर्जनाभावे नवतर- १२ प्रतिक्रमणादिनैव गतार्थत्वात् कर्मणां कर्ता न भवतीत्युलेखः१४६ ३०८ शुद्धात्मोपासननैरर्थक्योक्तौ ३२ शुद्धस्वभावस्याज्ञाता अज्ञानी समाधान १५९ ३३५ भावरागादिनवतर- मोक्षाधिकारः समाप्तः कर्मकर्तेति प्ररूपणं सर्वविशुद्धज्ञानाधिकारः ३३ कया रीत्या अज्ञानी रागादीन् १ निश्चयेन जीवस्य कर्माकर्तृ- बध्नाति इत्युपदेशः त्वोपदेशः ३४ सम्यग्ज्ञानिनो रागादीनामकार २ शुद्धजीवस्य प्रकृतिभिबंधेs- कत्वे हेतूपदेशः ज्ञानमाहात्म्योपदर्शनं १६२ ३४१ ३५ द्रव्यभावयोनिमित्तनैमित्तिको ३ प्रकृत्यर्थरागादिमोचनाऽमोचन- दाहरणं द्वारा ज्ञानित्वाज्ञानित्वो- बंधाधिकारः समाप्तः पदेशः अथ मोक्षाधिकारः ४ जीवस्य न भोक्तृत्वस्वभावः १ सामन्यतया बंधस्वरूपोपा अज्ञानादेवायं भोक्तेत्युपदेशः १६३ ३४४ ख्यानं ५ अज्ञानी कर्मणो वेदक एवेति २ बंधचेतकस्य जीवस्य दृष्टांतपूर्वक प्रतिपादनं मोक्षाभावोल्लेख: १५१ ३१९ ६ ज्ञानी न कर्मणां वेदक इति ३ बंधाभावस्य मोक्षहेतुत्वो निरूपणं १६५ ३४७ पदर्शनं १५१ ३२० ७ ज्ञानिनः कर्मणां कर्तृत्वभो- ४ बंधाभावातिरिक्तस्य मोक्षहेत्वं तृत्वनिषेधोपदेशः तरस्योपदेशः १२२ ८ कर्तृत्वभोक्तृत्वाभाव दृष्टांतः १६६ ३४९ ५ आत्मबंधस्य द्वेधीभावकारणो ९ लोककर्तृत्ववादिनां मोक्ष- १३३ ३२२ निषेधोपदेशः १६८ ३५२ ६ आत्मबंधौ द्विधाकृत्य किंकर्तव्य- १० निश्चयेनात्मनः पुद्गलेन समं मित्युपदेशः १५३ ३२३ कर्तृकर्मसंबंधाभावे कथं ७ आत्मग्रहणस्योपायोपदेशः ३२४ कृर्तृत्वव्यवहार इति प्रश्न ८ चेतयितृत्वदृष्टत्वज्ञातृत्वरूपेणा उत्तरं १६९ ३५६ त्मग्रहणप्रकारोपदेशः २२७ ११ द्रव्यार्थिकनयेन य एव कर्ता ९ शुद्धबुद्धकस्वभावस्य परमात्मनः स एव भोक्ता पर्यायार्थि- शुद्धचिद्रूप एक एव भावो- कनयेनान्यः कर्ताऽन्योभो- न तु रागादय इत्युल्लेखः... १५६ ३२८ तेति स्वीकुर्वन् सम्यग्दृष्टिः १० जीवः मिथ्यात्वरागादिभाव- तद्भिन्नो मिथ्यादृष्टिरित्युपदेशः १७१ ३६० स्वीकरण बध्यते, वीतराग- १२ प्रकृतिकर्तृत्वविषये सांख्यम- परमचैतन्यस्वस्थभाव तानुसरिशिष्यं प्रति पूर्वो- स्वीकारेण मुच्यत इत्यु त्तरपक्षः पदेशः १५७ ३६१ / १३ एकांतेन कर्तृत्वं मन्यमानान् प्रति ११ पूर्वोक्तगाथात्रयस्थापराधपदा नयविभागपूर्वकं कथंचित्कर्तृ- र्थस्य स्वरूपोल्लेखः त्वोपदेशः १७५ ३७८ .....

·.... .... ... १२८ सनातनजैनग्रंथमालायां- विषयाः पृ.सं. गा.सं.| विषयाः पृ.सं. गा.सं. १४ आत्मस्वरूपाज्ञानपूर्वकं शा- २२ शुद्धबुद्धकस्वभावपरमात्मतत्त्वस्य रीरिकक्लेशकर्तारं प्रति देहएव नास्ति कथमाहारो भेदज्ञानशिक्षापदेशः १७९ ३८४ भविष्यतीत्युपदेशः २०५ ४३७ १५सर्वद्रव्याणां स्वभावोत्पत्त्युपदेशः१८० ३८५ | २३ देहमयद्रव्यलिंगं मुक्तिकारणं १६ व्यवहारनिश्चयाभ्यां कर्तृकर्म- नेति प्रतिपादनं २०५ ४३९ णोर्भेदाभेदोपदेशः १८२ ३९२ / २8 कुतो न द्रव्यालिंगं मुक्तिका- १७ ज्ञेयस्य ज्ञानेऽपि न ज्ञाता ज्ञेय- कारणमित्युपदेशः २०६ ४४० मय इत्युपदेशः २५ द्रव्यलिंगं परित्यज्य दर्शनज्ञानचा- १८ निश्चयप्रतिक्रमण-निश्चयप्र- रित्रेष्ववस्थानमित्युपदेशः २०६ ४४१ व्याख्यान-निश्चयालोचन २६ सम्यग्दर्शनाद्यात्मकं तत्त्वमेव मोक्षा- परिणत तपोधन एव र्थिना सेवितव्यमित्युपदेशः २०७ ४४२ निश्चयचारित्रमित्युपदेशः १८८४०६ २७ द्रव्यलिंगे कृतममत्वानां न सम- १९ मिथ्याज्ञानी जीव एवेंद्रिय यसारज्ञानमित्युपदेशः २०७ ४४३ मनोविषयेषु रागद्वेषौ क- २८ व्यवहारेण द्रव्यभावलिंगद्वयं मोक्ष- रोतीत्युपदेशः मार्गः न तु निश्चयेनेत्युपदेशः २०८ २० मिथ्यात्वरागादिपरिणतजीव २९ शुद्धात्मतत्त्वं निर्विकारस्वसंवेदन- स्याज्ञानचेतना केवलज्ञा- प्रत्यक्षेण भावयन्नात्मा परमाक्षय- गुणप्रच्छादकं कर्मबंध जन- सुखं प्राप्नोतीत्युपदेशः २१० ४४५ यतीत्युपदेशः- १९३४१९ ३० उपायोपेयभावचिंतना (तात्पर्यवृत्तौ) २११ २१ ज्ञानं सर्वतो व्यतिरिक्तमित्यु- ३१ उपायोपेयभावचिंतना(आत्मख्यातौ) २१२ २०२ ४३४ ३२ सप्तभंग्यवतरणं STREE इति विषयानुक्रमणिका समाप्ता। प्रकरणसूची पृष्ठादिः पृष्ठांतः प्रकरणसूची पृष्ठादिः पृष्ठांतः १ जीवाजीवाधिकारः १ ६ निर्जराप्रकरणं १०६ १२८ २ कर्तृकर्माधिकारः ७ बंधप्रकरणं ३ पुण्यपापाधिकारः ९१ / ८ मोक्षप्रकरणं १५० १६० ४ भास्रवप्रकरणं ९७/९ सर्वविशुद्धिज्ञानाधिकारः १६० २११ ५ संवरप्रकरणं ९७ १०६ १० उपायोपेयभावप्रकरणं - ..... .... CAM इति प्रकरणसूची समाप्ता ·न - समयप्राभृतं । इत्यादिगाथामादि कृत्वा चतुर्दशगाथापर्यंतं मोक्षपदार्थचूलिकाव्याख्यानं करोति । तत्रादौ निश्चयेन कर्मक- र्तृत्वाभावमुख्यत्वेन सूत्रचतुष्टयं । तदनंतरं शुद्धस्यापि यदज्ञानावरणप्रकृतिबंधो भवति तदज्ञानस्य माहात्म्य- मिति कथनार्थ चेदा दुपयडि अलु इत्यादि प्राकृतश्लोकचतुष्टयं । अतः परं भोक्तृत्वाभावज्ञापनार्थ अण्णाणी कम्मफलं इत्यादिसूत्रचतुष्टयं । तदनंतर मोक्षचूलिकोपसंहाररूपेण विकुणदि इत्यादि सूत्र- द्वयं कथयतीति मोक्षपदार्थचूलिकायां समुदायपातनिका । अथ निश्चयेन कर्मणां कर्ता न भवति-इत्याख्याति-- दवियं जं उप्पजदि गुणेहि तंतेहि जाणसु अणण्णं । जह कडयादीहिं दु पजएहिं कणयं अणण्णमिह ॥३३६।। जीवस्साजीवस्सय जे परिणामा दु देसिदा सुत्ते । तं जीवमजीवं वा तेहिमणण्णं वियाणाहि ॥ ३३७ ॥ ण कुदोवि विउप्पण्णो जमा कजं ण तेण सो आदा। उप्पादेदि ण किंचिवि कारणमवि तेण ण सो होदि ॥ ३३८ ॥ कम्मं पहुच कत्ता कत्तारं तह पडुच्च कम्माणि । उप्पंजतिय णियमा सिद्धी दुण दिस्सदे अण्णा ॥ ३३९ ॥ द्रव्यं यदुत्पद्यते गुणैस्तत्तैनानीह्यनन्यत् । यथा कटकादिभिस्तु पर्यायैः कनकमनन्यदिह ॥३३६।। जीवस्याजीवस्य तु ये परिणामास्तु दर्शिताः सूत्रे । ते जीवमजीवं वा तैरनन्यं विजानीहि ॥३३७॥ न कुतश्चिदप्युत्पन्नो यस्मात्कार्यं न तेन स आत्मा । उत्पादयति न किंचित्कारणमपि तेन न स भवति ।।३३८।। फर्म प्रतीत्य कर्ता कर्तारं तथा प्रतीत्य कर्माणि । उत्पद्यते नियमात्सिद्धिस्तु न दृश्यतेऽन्या ॥३३९॥ तात्पर्यवृत्तिः-यथा कनकमिह कटकादिपर्यायैः सहानन्यदभिन्नं भवति तथा द्रव्यमपि यदु- स्पद्यत परिणमति । कैः सह ? स्वकीयस्वीकीयगुणैः, तद्रव्यं तैर्गुणैःसहानन्यदाभिन्नमिति जानीहि इति प्रथमगाथा गता। जीवरसाजीवस्स य जे परिणामा दु देसिदा सुत्ते जीवस्य-अजीवस्य च ये परि- णामाः पर्याया देशिताः कथिताः सूत्रे परमागमे तैःसह तेनैव पूर्वोक्तसुवर्णदृष्टांतेन तमेव जीवाजीवद्रव्य- मनन्यदभिन्नं विजानीहीति द्वितीयगाथा गता । यस्माच्छुद्धनिश्चयनयेन नरनारकादिविभावपर्यायरूपेण कदा- चिदपि नोत्पन्न:-कर्मणान जनितः तेन कारणेन कर्मनोकर्मापेक्षयात्मा कार्य न भवति । न च तत्कर्मनोकर्मो- पादानरूपेण किमप्युत्पादयति तेन कारणेन कर्मनोकर्मणां कारणमपि न । भवति यतः कर्मणां कर्ता मोचकश्च न भवति ततःकारणाद्वंधमोक्षयोः शुद्धनिश्चयनयेन कर्ता न भवतीति तृतीयगाथा गता । कम्मं पडुच्च कत्ता कत्तारं तह पडुच्च कम्माणि उप्पंज्जते णियमा यतः पूर्व भणितं सुवर्णद्रव्यस्य कुंडलपरिणामेनेव सह जीवपुद्गलयोः स्वपरिणामैः सहैवानन्यत्वमाभिन्नत्वं । पुनश्चोक्तं कर्मनोकर्मभ्यां कर्तृभूताभ्यां जीवो नोत्पाद्यते जीवध कर्मनोकर्मणां नोत्पादयति ततो ज्ञायते कर्म प्रतीयोपचारेण जीवः कर्मकर्ता तथा कर्माणि । -- darmess 4 ए ·New समातनजैनग्रंथमालायां- चोत्पद्यते जीवकर्तारमाश्रित्योपचारेण नियमानिश्चयात् संदेहो नास्ति सिद्धी दु ण दिस्सदे अण्णा अनेन प्रकारेण, अनेन कोऽर्थः ! परस्परनिमित्तभावं विहाय शुद्धोपादानरूपेण शुद्धनिश्चयेन जीवस्य कर्मकर्तृत्वविषये । सिद्धिनिष्पत्तिर्घटना न दृश्यते कर्मवर्गणायोग्यपुद्गलानां च कर्मत्वं न दृश्यते ततःस्थित शुद्धनिश्चयनयेनाका जीव इति चतुर्थगाथा गता । एवं निश्चयेन जीवः कर्मणां कर्ता न भवतीति व्याख्यानमुख्यत्वेन प्रथमस्थले गाथाचतुष्टयं गतं । अथ शुद्धस्यात्मनो ज्ञानावरणादिप्रकृतिभिर्य<धो भवति तदज्ञानस्य माहात्म्यामिति प्रज्ञापयति- आत्मख्याति:-जीवो हि तावत्क्रमानयमितात्मपरिणामैरुत्पद्यमानो जीव एव नाजीवः, एवमजी- वोऽपि क्रमनियमितात्मपरिणामैरुत्पद्यमानोऽजीव एव न जीवः, सर्वद्रव्याणां स्वपरिणामैः सह तादत्म्यात् कंकणादिपरिणामैः कांचनवत् । एवं हि जीवस्य स्वपरिणामैरुत्पद्यमानस्याप्यजीवेन सह कार्यकारणभावो न सिद्ध्यति सर्वद्रव्याणां द्रव्यांतरेणोत्पाद्योत्पादकभावाभावात् । तदसिद्धौ चाजीवस्य जीवकर्मत्वं न सिद्ध्यति । तदसिद्धौ च कर्तृकर्मणोरनन्यापेक्षसिद्धत्वात्-जीवस्याजीवकर्तृत्वं न सिद्ध्यति, अतो जीवोऽकर्ता अवतिष्ठते । अकर्ता जीवोऽयं स्थित इति विशुद्धः स्वरसतः स्फुरच्चिज्ज्योतिर्भिश्छुरितभुवनाभोगभुवनः । तथाप्यस्यासौ स्याद्यदिह किल बंधः प्रकृतिभिः स खल्वज्ञानस्य स्फुरति महिमा कोपि गहनः ।१८६। चेदा दु पयडियट्ट उप्पजदि विणस्सदि । पयडीवि चेदयई उप्पजदि विणस्सदि ॥३४०॥ एवं वंधो दुण्डंपि अण्णोण्णपचयाण हवे । अप्पणो पयडी एय संसारो तेण जायदे ॥३४१॥ चेतयिता तु प्रकृत्यर्थमुत्पद्यते विनश्यति । प्रकृतिरपि चेतकार्थमुत्पद्यते विनश्यति ॥३४०॥ एवं बंधो द्वयोरपि-प्रत्यययोभवेत् । आत्मनः प्रकृतेश्च संसारस्तेन जायते ॥३४१॥ तात्पर्यवृत्तिः- चेदा आत्मा स्वस्थभावच्युतः सन् प्रकृतिनिमित्तं कर्मोदयनिमित्तमुत्पद्यते । विन- श्यति च विभावपरिणामैः पर्यायैः । प्रकृतिरपि चेतयितृकार्य जीवसंबधिरागादि परिणामनिमित्तं ज्ञानावरणा- दिकर्मपर्यायैरुत्पद्यते विनश्यति च । एवं पूर्वोक्तप्रकारेण बंधो जायते द्वयोः-स्वस्थभावच्युतस्यात्मनः, कर्म- वर्गणायोग्यपुद्गलपिंडरूपाया ज्ञानावरणादिप्रकृतेश्च । कथंभूतयोर्द्वयोः ? अन्योऽन्यप्रत्यययोः, परस्परनिमि त्तकारणभूतयोः । एवं रागाद्यज्ञानभावेन बंधो भवति तेन बंधेन संसारो जायते, नच स्वस्वरूपत इत्युक्तं भवति । अथ यावत्कालं शुद्धात्मसंवित्तिच्युतः सन् प्रकृत्यर्थं प्रकृत्युदयरूपं रागादिकं न मुंचति तावत्का- लमज्ञानी स्यात् तदभावे ज्ञानी च भवतीत्युपदिशति- आत्मख्यातिः-अयं हि आ संसारत एव प्रतिनियतस्वलक्षणानिर्ज्ञानेन परमात्मनोरेकत्वाध्यासस्य करणात्कर्ता सन् चेतयिता प्रकृतिनिमित्तमुत्पादविनाशावासादयति । प्रकृतिरपि चेतयितृनिमित्तमुत्पत्ति- विनाशावासादयति । एवमनयोरात्मप्रकृत्योः कर्तृकर्मभावाभावेप्यन्योन्यानिमित्तनैमितिकभावन द्वयोरपि बंधो दृष्टः, ततः संसारः, तत एव च तयोः कर्तृकर्मव्यवहारः-- जाएसो पयाडियटं चेदगो ण विमुंचदि । अयाणओ हवे ता मिच्छादिही असंजदो ॥३४२॥ । Montemere ।

·200000 समयप्राभृतं । जदा विमुंचदे चेदा कम्मप्फलमणंतयं । तदा विमुत्तो हवदि जाणगो पस्सगो मुणी ॥३४३॥ यावदेष प्रकृत्यर्थं चेतयिता नैव विमुंचति । अज्ञायको भवेत्तावन्मिथ्यादृष्टिरसंयतः ॥३४२॥ यदा विमुंचति चेतयिता कर्मफलमनंतकं । तदा विमुक्तो भवति ज्ञायको दर्शको मुनिः ॥३४॥ तात्पर्यवृत्तिः-- यावत्कालमेष चेतयिता जीवः, चिदानंदैकस्वभावपरमात्मसम्यक्श्रद्धानज्ञानानु- भवरूपाणां सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणामभावात्प्रकृत्यर्थ रागादिकर्मोदयरूपं न मुंचति, तावत्कालं रागादि- रूपमात्मानं श्रद्दधाति जानात्यनुभवति च ततो मिथ्यादृष्टिर्भवति, अज्ञानी भवति, असंयतश्च भवति, तथा भूतःसन् मोक्षं न लभते । यदा पुनरयमेव चेतयिता मिथ्यात्वरागादिरूपं कर्मफलं शक्तिरूपेणानंतविशेषेण सर्वप्रकारेण मुंचति तदा शुद्धबुद्धैकस्वभावात्मतत्त्वसम्यक्श्रद्धानज्ञानानुभवरूपाणां सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणां सद्भावात् लाभमिथ्यात्वरागादिभ्यो भिन्नमात्मानं श्रद्दधाति जानात्यनुभवति. च । ततः सम्यग्दृष्टिर्भवति, संयतो मुनिश्च भवति तथाभूतः सन् विशेषेण द्रव्यभावगतमूलोत्तरप्रकृतिविनाशेन मुक्तो भवतीति । एवं यद्यप्यात्मा शुद्धानिश्चयेन कर्ता न भवति तथाप्यनादिकर्मबंधवशान्मिथ्यात्वरागाद्यज्ञानभावेन कर्म बनातीति अज्ञानसामर्थ्यज्ञापनार्थ द्वितीयस्थले सूत्रचतुष्टयं गतं- अथ शुद्धनिश्चयनयेन कर्मफलभोक्तृत्वं जीवस्वभावो न भवति, कस्मात् ? अज्ञानस्वभावत्वात् - -इति कथयति- आत्मख्याति:--यावदयं चेतयिता प्रतिनियतस्वलक्षणानिर्ज्ञानात् प्रकृतिस्वभावमात्मनो बंधानिमित्तं न मुंचति तावत्स्वपरयोरेकत्वज्ञानेनाज्ञायको भवति । स्वपरयोरेकवदर्शनेन मियादृष्टिर्भवति । स्वपरयोरेक- त्वपरिणत्या चासंयतो भवति । तावदेव परात्मनोरेकत्वाभ्यासस्य करणात्कर्ता भवति । यदा त्वयमेव प्रति- नियतस्वलक्षणनिर्ज्ञानात् प्रकृतिस्वभावमात्मनो बंधनिमित्तं मुंचति तदा स्वपरयोविभागज्ञानेन ज्ञायको भवति । स्वपरयोविभागदर्शनेन दर्शको भवति । स्वपरयोविभागपरिणत्या च संयतो भवति तदैव च परा- मनोरेकत्वाध्यासस्याकरणादकर्ता भवति । भोक्तृत्वं न स्वभावोऽस्य स्मृतः कर्तृत्ववञ्चितः । अज्ञानादेव भोक्तायं तदभावादवेदकः ॥ १८७॥ अण्णाणी कम्मफलं पयडिसहावहिदो दु वेदेदि । णाणी पुण कम्मफलं जाणदि उदिदं ण वेदेदि ॥३४४॥ अज्ञानी कर्मफलं प्रकृतिस्वभावस्थितस्तु वेदयते । ज्ञानी पुनः कर्मफलं जानाति-उदितं न वेदयते ॥ ३४४ ॥ तात्पर्यवृत्तिः-अण्णाणी कम्मफळं पयडिसहावाहिदो दु वेदेदि विशुद्धज्ञानदर्शनस्वभावा- मतत्त्वसम्यक्श्रद्धानज्ञानानुष्ठानरूपाभेदरत्नत्रयात्मकभेदज्ञानस्याभावादज्ञानी जीवः उदयागतकर्मप्रकृति- स्वभावे सुखदुःखस्वरूपे स्थित्वा हविषादाभ्यां तन्मयो भूत्वा कर्मफलं वेदयत्यनुभवति । णाणी पुण कम्मफलं जाणदि उदिदं ण वेदेदि ज्ञानी पुनः पूर्वोक्तभेदज्ञानसद्भावात् वीतरागसहजपरमानंदरूप सुखरसास्वादेन परमसमरसीभावेन परिणतः सन् कर्मफलमुदितं वस्तुस्वरूपेण जानात्येव नच हर्षविषादाभ्यां तन्मयो भूत्वा वेदयतीति । १ स्थितः इति ख. पाठः ।

·Haryana ' १६४ सनातनजनग्रंथमालायां- अथाज्ञानी जीवः सापराधः सशंकितः सन् कर्मफलं तन्मयो भूत्वा वेदयति, यस्तु निरपराधी झानी स काँदये सति किं करोति ? इति कथयति- आत्मख्यातिः-अज्ञानी हि शुद्धात्मज्ञानाभावात् स्वापरयोरेकत्वज्ञानेन, स्वपरयोरेकत्वदर्शनेन, स्वप- रयोरेकत्वपरिणत्या च प्रकृतिस्वभावे स्थितत्वात् प्रकृतिस्वभावमप्यतया-अनुभवन् कर्मफलं वेदयते । ज्ञानी तु शुद्धात्मज्ञानसद्भावात्स्वपरयोविभागज्ञानेन, स्वपरयोर्विभागदर्शनेन स्वपरयोरेकत्वापरिणत्या च प्रकृति खभावादपसृतत्वात्---शुद्धात्मस्वभावमेकमेवाहंतयानुभवन् कर्मफलमुदितं ज्ञेयमात्रत्वात्-जानात्येव न पुनस्तस्याहंतयाऽनुभवितुमशक्यत्वाद्वेदयते । अज्ञानी प्रकृतिस्वभावनिरतो नित्यं भवेद्वेदको ज्ञानी तु प्रकृतिस्वभावविरतो नो जातु चिद्वेदकः । इत्येवं नियम निरूप्य निपुणैरज्ञानिता त्यज्यतां शुद्धकात्ममये महस्याचलितैरासेव्यतां ज्ञानिता॥११८॥ अज्ञानी वेदक एवेति नियम्यते- जो पुण णिरावराहो चेदा णिस्संकिदो दु सो होदि। आराहणाय णिचं वहदि अहमिदि वियाणंतो॥ ३४५ ॥ यः पुनर्निरपराधश्वेतायता निश्शंकितस्तु स भवति । आराधनया नित्यं वर्तते भहमिति विजानन् ॥ ३४५ ॥ तात्पर्यवृत्ति:- जो पुण मिरवराहो चेदाणिस्संकिदो दु सो होदि यस्तु चेतयिता ज्ञानी जीवः स निरपराधः सन् परमात्माराधनविषये निशंको भवति । निश्शंको भूत्वा किं करोति ? आहार- णाय णिचं पढदि अहमिदि बियाणतो निर्दोषपरमात्माराधनारूपया निश्चयाराधनया नित्यं सर्वकालं वर्तते । किं कुर्वन् ! अनंतज्ञानादिरूपोऽहमिति निर्विकल्पसमाधौ स्थित्वा शुद्धात्मानं सम्यग्जानन् परमसमरसी भावेन धानुभवति इति । अज्ञानी कर्मणां नियमेन वेदको भवतीति दर्शयति- ण मुयदि पयडिमभन्बो सुठुवि अज्झाइदूण सच्छाणि । गुडदुद्धपि पिवंता ण पण्णया णिव्विसा होति ॥ ३४६ ।। न मुंचति प्रकृतिममव्यः सुष्टुपि-अधीत्य शास्त्राणि । गुइदुग्धमपि पिवंतो न पनगा निर्विषा भवंति ॥ ३४६ ।। तात्पर्यवतिः --यथा पनगाः सर्पाः शर्करासहितं दुग्धं पिवंतोऽपि निर्विषा न भवंति तथा ज्ञानी जीवो मिथ्यात्वरागादिरूपकर्मप्रकृत्युदयस्वभावं न मुंचति । किं कृत्वापि ? अधीत्यापि । कानि ! शास्त्राणि । कथं सुहु बिसुष्ट्वपि । कस्मान्न मुंचति ! वीतरागस्वसंवेदनज्ञानाभावात्-कर्मोदये सति मिथ्यात्वरागादीनां तन्मयो भवति यतः कारणात् इति । शानी कर्मणां नियमेन वेदको न भवतीति दर्शयति- भात्मख्याति:-यथात्र विषधरो विषभाय स्वयमेव न मुंचति, विषभावमोचनसमर्थसशर्करक्षी. स्पानाच न मुचति । तथा किलाभव्यः प्रकृतिस्वभावं स्वयमेव न मुंचति प्रमोचनसमर्थद्रव्यश्रुतज्ञानाच्च न मुंचति, नित्यमेव भाषश्रुतज्ञानलक्षणशुद्धात्मज्ञानाभावेनाज्ञानित्वात् । अतो नियम्यते ज्ञानी प्रकृतिस्वभावे सुस्थित्यावेदन एम। १ प्रकृतज्ञान वरुणादिकायाः स्वभावश्चतुर्गतिशरीररागादिभावसुखदुःखादिका परिणतिस्तत्र निरतः-भारमीययुद्धषा परिणतः । २ ने गायात्रात्मण्याती। MADRIDIOS Munny ? PRADESH HARE ·समयप्राभृतं । ज्ञानी त्ववेदक एवेति नियम्यते- णिव्वेदसमावण्णो णाणी कम्मप्फलं वियाणादि । महुरं कंडुवं वहुविहमवेदको तेण पण्णत्तो ॥ ३४७ ॥ निर्वेदसमापन्नो ज्ञानी कर्मफलं विजानाति । मधुरं कटुकं वहुविधमवेदको तेन प्रज्ञप्तः ॥ ३४७ ।। तात्पर्यवृत्तिः-णिव्वेदसमावण्णो णाणी कम्मप्फलं वियाणादि परमतत्त्वज्ञानी जीवः संसारशरीरभोगरूपत्रिविधवैराग्यसंपन्नो भूत्वा शुभाशुभकर्मफलमुदयागतं वस्तुस्वरूपेण विशेषेण निर्वि- कारस्वशुद्धात्मनो भिन्नत्वेन जानाति । कथं भूतं जानाति ? महुरं कडवं बहुविहमवेदको तेण पण्णत्तो अशुभकर्मफलं निंबकांजीरविषहलाहलरूपेण कटुकं जानाति । शुभकर्मफलं बहुविधं गुंडखंड- शर्करामृतरूपेण मधुरं जानाति। नच शुद्धात्मोत्थसहजपरमानंदरूपमतींद्रियसुखं विहाय पंचेन्द्रियसुखे परि- णमति, तेन कारणेन ज्ञानी वेदको भोक्ता न भवतीति नियमः । एवं ज्ञानी शुद्धनिश्चयेन शुभाशुभकर्म फलभोक्ता न भवतीति व्याख्यानमुख्यत्वेन तृतीयस्थले सूत्रचतुष्टयं गतं । आत्मख्यातिः - ज्ञानी तु निरस्तभेदभावश्रुतज्ञानलक्षणशुद्धात्मज्ञानसद्भावेन परतोऽत्यंतविविक्त- त्वात प्रकृतिस्वभावं स्वयमेव मुंचति ततो मधुरं मधुरं वा कर्मफलमुदितं ज्ञातृत्वात् केवलमेव जानाति, न पुनीने सति परद्रव्यस्याहतयाऽनुभवितुमयोग्यत्वाद्वेदयते । अतो ज्ञानी प्रकृतिस्वभावविरक्तत्वादवेदक एव । ज्ञानी करोति न न वेदयते च कर्म जानाति केवलमयं किल तत्स्वभावं । जानन्परं करणबेदनयोरभावात् शुद्धस्वभावनियतः स हि मुक्त एव ॥१८॥ णवि कुवदि णवि वेददि णाणी कम्माइ वहु पयाराइ । जाणदि पुण कम्मफलं बंधं पुण्णं च पावं च ॥ ३४८ ॥ नापि करोति नापि वेदयते ज्ञानी कर्माणि बहुप्रकाराणि । जानाति पुनः कर्मफलं बंधं पुण्यं च पापं च ।।३४८॥ तात्पर्यवृत्ति:--णवि कुञ्चदि णवि वेददि णाणी कम्माइ वहुपयाराइ त्रिगुप्तिगुप्तत्त्वव- लेन ख्यातिपूजालाभदृष्टश्रुतानुभूतभोगाकांक्षारूपनिदानबंधादिसमस्तपरद्रव्यालंबनशून्येनानंतज्ञानदर्शन- सुखवीर्यस्वरूपेण सालंबने भरितावस्थे निर्विकल्पसमाधौ स्थितो ज्ञानी कर्माणि बहुप्रकाराणि ज्ञाना- वरणादिमूलोत्सरप्रकृतिभेदभिन्नानि निश्चयनेन न करोति न च तन्मयो भूत्वा वेदयत्यनुभवति । तर्हि किं करोति ! जाणदि पुण कम्मफलं बंधं पुण्णं पावं च परमात्मभावनोत्थसुखे तृप्तो भूत्वा बस्तुस्वरू- पेण जानात्येव । किं जानाति ? सुखदुःखस्वरूपकर्मफलं प्रकृतिबंधादिभेदभिन्नं पुनः कर्मबंध, सद्वेद्य- शुभायुर्नामगांत्ररूपं पुण्यं, अतोऽन्यदसवेद्यादिरूपं पापं चेति । तमेव कर्तृत्वभोक्तृत्वभावं विशेषेण समर्थयति- आत्मख्यातिः--ज्ञानी हि कर्मचेतनाशून्यत्वेन कर्मफलचेतनाशून्यत्वेन च स्वयमकर्तृत्वादवेद- यितृत्वाच्च न कर्म करोति न येदयते च । किंतु ज्ञानचेतनामयत्वेन केवलं ज्ञातृत्वात्कर्मबंधं कर्मफलं च शु- भमशुभं वा केवलमेव जानाति । कुत एतत् ? १ दिही जह अण्णाणं पाठोयमात्मख्याती Lammar ।

·१ । सनातनजैन ग्रंथमालायां- दिट्ठी सयंपि णाणं अकारयं तह अवेदयं चेव । जाणदिय वंधमोक्खं कम्मुदयं णिजरं चेव ॥ ३४९ ॥ दृष्टिः स्वयमपि ज्ञानमकारक तथाऽवेदकं चैव जानाति च बंधमोक्षं कर्मोदयं निजगं चैव ।। ३४९ ॥ तात्पर्यवृत्तिः-दिही सयपि णाणं अकारयं तह अवेदयं चैव यथा दृष्टिः की दृश्यमग्नि रूप वस्तुसंधुक्षणं पुरुषवन्न करोति तथैव च तप्तायःपिंडवदनुभवरूपेण न वेदयति । तथा शुद्धज्ञानमप्य- भेदेन शुद्धज्ञानपरिणतजीवो वा स्वयं शुद्धोपादानरूपेण न करोति न च वेदयति । अथवा पाठांतरं दिही सयंपि णाणं तस्य व्याख्यान-न केवलं दृष्टिः क्षायिकज्ञानमपि निश्चयेन कर्मणामकारकं तथैवा वेदकमपि। तथाभूतः सन् किंकरोति ? जाणदि य वंधमोक्खं जानाति च । कौ ? बंधमोक्षौ । ने केवलं बंधमोक्षौ कम्मुदयं णिज्जरं चैव शुभाशुभरूपं कर्मोदयं सविपाकाविपाकरूपेण सकामाकामरूपेण वा द्विधा निर्जरां चैव जानाति इति । एवं सर्वविशुद्धपारिणामिकपरमभावग्राहकेण शुद्धोपादानभूतेन शुद्धद्र- व्यार्थिकनयेन कर्तृत्व-भोक्तृत्व-बंध-मोक्षादिकारणपरिणामशून्यो जीव इति सूचितं । समुदाय- पातनिकायां पश्चाद्गाथाचतुष्टयेन जीवस्याकर्तृत्वगुणव्याख्यानमुख्यत्वेन सामान्यविवरणं कृतं । पुनरपि गाथाचतुष्टयेन शुद्धस्यापि यत्प्रकृतिभिर्बधो भवति तदज्ञानस्य माहात्म्यमित्यज्ञानसामर्थ्यकथनरूपेण विशेष- विवरणं कृतं । पुनश्च गाथाचतुष्टयेन जीवस्याभोक्तृत्वगुणव्याख्यानमुख्यत्वेन व्याख्यानं कृतं । तदनंतरं शुद्धनिश्चयेन तस्यैव कर्तृत्वबंधमोक्षादिककारणपरिणामवर्जनरूपस्य द्वादशगाथाव्याख्यानस्योपसंहाररूपेण गाथाद्वयं गतं । इति समयसारख्याख्यायां शुद्धात्मानुभूतिलक्षणार्या तात्पर्यवृत्ती मोक्षाधिकारसंबंधिनी चूलिका समाप्ता। अथवा द्वितीयव्याख्यानेनात्र मोक्षाधिकारः समाप्तः । आत्मख्याति:-यथात्र लोके दृष्टिदृश्यादत्यंतविभक्तत्वेन तत्करणवेदनयोरसमर्थत्वात् दृश्यं न करोति न वेदयते च, अन्यथाग्निदर्शनासंधुक्षणवत् स्वयं ज्वलनकरणस्य, लोहपिंडवत्स्वयमेवौष्ण्यानुभवनस्य च दुर्निवारत्वात् । किंतु केवलं दर्शनमात्रस्वभावत्वात् तत्सर्व केवलमेव पश्यति । तथा ज्ञानमपि स्वयं दृष्टित्वात कर्मणोऽत्यंतविभक्तत्वेन निश्चयतस्तत्करणवेदनयोरसमर्थत्वात्कर्म न करोति न वेदयंते च । किंतु केवलं ज्ञानमात्रस्वभावत्वात्कर्मबंध मोक्षं वा कर्मोदयं निर्जरां वा, केवलमेव जानाति । येतु कर्तारमात्मानं पश्यति तमसा तताः । सामान्यजनवत्तेषां न मोक्षोऽपि मुमुक्षतां ॥१८९॥ तात्पर्यवृत्तिः-किं च विशेषः-औपशमिकादिपंचभावानां मध्ये केन भावेन मोक्षो भवतीति विचार्यते । तत्रौपशमिकक्षायोपशमिकक्षायिकौदायिकभावचतुष्टयं पर्यायरूपं भवति शुद्धपरिणामिकस्तु द्रव्यरूप इति । तच्च परस्परसापेक्षं द्रव्यपर्यायद्वयमात्मा पदार्थो भण्यते । तत्र तावज्जीवत्वभव्यत्वाभन्यत्व- त्रिविधपरिणामिकभावमध्ये शुद्धजीवत्वं शक्तिलक्षणं । यत्पारिणामिकत्वं तच्छुद्धद्रव्यार्थिकनयाश्रितत्वान्निरा- वरणं शुद्धपारिणामिकभावसंज्ञ ज्ञातव्यं तत्त्वबंधमोक्षपर्यायपरिणतिरहितं । यत्पुनर्दशप्राणरूपं जीवत्वं भव्या- भव्यत्वद्वयं तत्पर्यायाथिकनयाश्रितत्वादशुद्धपारिणामिकभावसंज्ञमिति । कथमशुद्धमिति चेत् संसारिणा शुद्धनयेन सिद्धानां तु सर्वथैव दशप्राणरूपजीवत्वभव्याभव्यत्वद्वयाभावादिति । तस्य त्रयस्य मध्ये भव्य- स्खलक्षणपरिणामिकस्य तु यथासंभवं सम्यक्त्वादिजीवगुणघातकं देशघातिसर्वघातिसझं मोहादिकर्मसामान्यं पर्यायार्थिकनयेन प्रच्छादकं भवति इति विज्ञेयं । तत्र च यदा कालादिलब्धिवशेन भव्यत्वशक्तेर्व्यक्तिर्भवति तदायं जीवः सहजशुद्धपारिणामिकभावलक्षणनिजपरमात्मद्रव्यसम्यश्रद्धानझानानुचरणपर्यायेण परिण- । Farid तक का --- SA ka ·। णवि उपजह समयप्राभृतं । भति । तच्च परिणमनागमभाषयौपशमिकक्षायोपशमिकक्षायिक भावत्रयं भण्यते । अध्यात्मभाषया पुनः शुद्धात्माभिमुखपरिणामः शुद्धोपयोग इत्यादि पर्यायसंज्ञां लभते । स च पर्यायः शुद्धपारिणामिकभावलक्षण- शुद्धात्मद्रव्यात्कथंचिद्भिन्नः । कस्मात् ? भावनारूपत्वात् । शुद्धपारिणामिकस्तु भावनारूपो न भवति । यद्यकांतेनाशुद्धपारिणामिकादाभिन्नो भवति तदास्य भावनारूपस्य मोक्षकारणभूतस्य मोक्षप्रस्तावे विनाशे जाते सति शुद्धपारिणामिकभावस्यापि विनाशः प्राप्नोति, नच तथा । ततः स्थितं-शुद्धपारिणामिकभाव- विषये या भावना तद्रूपं यदौपशमिकादिभावत्रयं तत्समस्तरागादिरहितत्वेन शुद्धोपादानकारणत्वान्मोक्षका- रणं भवति नच शुद्धपारिणामिकः । यस्तु शक्तिरूपो मोक्षः स शुद्धपारिणामिकपूर्वमेव तिष्ठति । अयं तु व्यक्तिरूपमोक्षविचारो वर्तते । तथा चोक्तं सिद्धांते- 'निष्क्रियशुद्धपारिणामिक' निष्क्रिय इति कोऽर्थः ? बंध कारणभूता या क्रिया रागादिपरिणतिः, तपो न भवति । मोक्षकारणभूता च क्रिया शुद्धभावनापरिण- तिस्तद्रूपश्च न भवति। ततो ज्ञायते शुद्धपारिणामिकभावो ध्येयरूपो भवति व्यानरूपो न भवति। कस्मात् ? ध्यानस्य विनश्वरत्वात् । तथा योगींद्रदेवैरप्युक्तं- णवि मरइ वंधण मोक्खू करेइ। जिउ परमत्थे जोइया जिणवर एउ भणेइ ॥१॥ किं च विवक्षितैकदेशशुद्धनयाश्रितेयं भावना निर्विकारस्वसंवेदनलक्षणक्षायोपशमिकान्यत्वेन यदा- प्येकदेशव्यक्तिरूपा भवति तथापि ध्याता पुरुषः यदेव सकलनिरावणमखंडैकप्रत्यक्षप्रतिभासमयमाविनश्वरं शुद्धपारिणामिकपरमभावलक्षणं निजपरमात्मद्रव्यं तदेवाहमिति भावयति नच खंडज्ञानरूपमिति भावार्थः । इदं तु व्याख्यानं परस्परसापेक्षागमाध्यात्मनयद्वयाभिप्रायस्यानिरोधेनैव कथितं सिद्ध्यतीति ज्ञातव्यं विवेकिभिः। अतः परं जीवादिनवाधिकारेषु जीवस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वादिस्वरूपं यथास्थानं निश्चयव्यवहारविभागेन सामान्येन यत्पूर्वं श्रावितं, तस्यैव विशेषविवरणार्थ लोकस्स कुणदि विह्न इत्यादि गाथामादिं कृत्वा पाठक्रमेण षडधिकनवतिगाथापर्यंतं चूलिकाव्याख्यानं करोति- चूलिकाशब्दस्यार्थः कथ्यते तथाहि-विशेषव्याख्यानं, उक्तानुक्तव्याख्यानं, उक्तानुक्तसंकीर्णव्या ख्यानं चेति त्रिधा चूलिकाशब्दास्यार्थो ज्ञातव्यः । तत्र षण्णवतिगाथामु मध्ये विष्णोदेवादिपर्यायकर्तृत्व- निराकरणमुख्यत्वेन लोगस्स कुणदि विह्न इत्यादि गाथासप्तकं च भवति । तदनंतरं, अन्यः कर्ता, भुक्ते चान्यः-इत्येकांतनिषेधरूपेण बौद्धमतानुसारिशिष्यसंबोधनार्थ केहिंदु पज्जयेहिं इत्यादिसूत्रचतु- ष्टयं । अतः परं सांख्यमतानुसारिशिष्यं प्रति, एकांतेन जीवस्य भावमिथ्यात्वकर्तृत्वनिराकरणार्थ मिच्छत्ता जदि पयडी इत्यादि सूत्रपंचकं । ततः परं ज्ञानाज्ञानसुखदुःखादिभावान् कमैंवैकांतन करोति नचात्मेति पुनरपि सांरव्यमतनिराकरणार्थ-कम्महि अण्णाणी इत्यादि त्रयोदशसूत्राणि । अथानंतरं कोऽपि प्राथमिकशिष्यः शब्दादिपंचेन्द्रियविषयाणां विनाशं कर्तुं वांछति किंतु मनसि स्थितस्य विषयानुरागस्य घातं करोमीति विशेषविवेकं न जानाति तस्य संबोधनार्थ दंसणणाणचरितं इत्यादि सूत्रसप्तकं । तदनंतरं यथा सुवर्णकारादिशिल्पी कुंडलादिकम हस्तकुटकाद्युपकरणैः करोति । तत्फलं मूल्यादिकं भुक्ते च तथापि तन्मयो न भवति । तथा जीवोऽपि द्रव्यकर्म करोति भुक्ते च तथापि तन्मयो न भवतीत्यादिप्रतिपादनरूपेण जह सिप्पियो दु इत्यादि गाथा सप्तकं । ततः परं यद्यपि श्वेत- मृत्तिका कुड्यादिकं श्वेतं करोति तथापि निश्चयेन तन्मयो न भवति । तथा जीवोऽपि व्यवहारेण ज्ञेयभूतं च द्रव्यमेव जानाति पश्यति परिहरति श्रद्दधाति च तथापि निश्चयेन तन्मयो न भवति इति ब्रह्माद्वैतमतानु सारिशष्यसंबोधनार्थ जहसेडिया इत्यादि सूत्रदशकं । ततः परं शुद्धात्मभावनारूपनिश्चयप्रतिक्रमण- निश्चयप्रत्याख्यान-निश्चयालोचना- निश्चयचारित्रव्याख्यानमुख्यत्वेन कम्मं जं पुवकयं इत्यादिसूत्र EKADHuation ·TER STAR । । । Rel स सनातनजनेग्रंथमालायां- चतुष्टयं । तदनंतरं रागद्वेषोत्पत्तिविषये ज्ञानरूपस्वकीयबुद्धिरूपदोष एव कारणं नचाचेतनशन्दादिविषया इति कथनार्थ णिददि सुंथुदि वयणाणि इत्यादि माथादशकं । अतः परं उदयागतं कर्म वेदयमानो मदीयमिदं मया कृतं च मन्यते स्वस्थभावशून्यः सुखितो दुखितश्च भवति यः सः पुनरम्यष्टविधं कर्म दुःख बीजं बनातीति प्रतिपादनमुख्यत्वेन वेदंतो कम्मफलं इत्यादि गाथात्रयं । तदनंतरं आचारसूत्रकृतादि द्रव्यश्रुतेंद्रियविषयद्रव्यकर्म धर्माधर्माकाशकालाः शुद्धनिश्चयेन रागादयोऽपि शुद्धजीवस्वरूपं न भवंतीति व्याख्यानमुख्यत्वेन सच्छं णाणं ण हवदि इत्यादि पंचदश सूत्राणि । ततः परं यस्य शुद्धनयस्याभिप्रा- येण मूर्तिरहितस्तस्याभिप्रायेण कर्मनोकर्माहाररहित इति व्याख्यानरूपेण अप्पा जस्स अमुत्तो इत्यादि गाथात्रयं । तदनंतरं देहानितद्रव्यलिंगं निर्विकल्पसमाधिलक्षणभावलिंगरहितं यतीनां मुक्तिकारणं न भवति भावलिंगसहिताना पुनः सहकारिकारणं भवतीति व्याख्यानमुख्यत्वेन पाखंडी लिंगाणिय इत्यादि सूत्रसप्तकं । पुनश्च समयप्राभृताध्ययनफलकथनरूपेण ग्रंथसमाप्यर्थं जो समय पाहुडमिणं इत्यादि सूत्रमेकं कथयतीति त्रयोदशभिरंतराधिकारैः समयसारचूलिकाधारे समुदायपातनिका इदानीं त्रयोदशाधिकाराणां यथाक्रमेण विशेषव्याख्यानं क्रियते। तद्यथा-एकांतेनात्मानं कर्तारं ये मन्यते तेषामज्ञानिजनवन्मोक्षो नास्तीत्युपदिशति- लोगस्स कुणदि विह्न सुरणारयतिरियमाणुसे सत्ते । समणाणंपिय अप्पा जदि कुब्वदि छविहे काए ॥३५०॥ लोगसमणाणमेवं सिद्धतं पडि ण दिस्सदि विसेसो । लोगस्स कुणदि विण्हू समणाणं अप्पओ कुणदि ॥ ३५१ ॥ एवं ण कोचि मुक्खो दीसह दुण्हंपि समण लोयाणं णिचं कुब्वंताणं सदेव मणुआसुरे लोगे ॥ ३५२ ॥ लोकस्य करोति विष्णुः सुरनारकतिर्यङ्मानुषान् सत्वान् । श्रमणानामप्यात्मा यदि करोति षडिधान् कायान् ॥ ३५० ॥ लोकश्रमणानामेवं सिद्धांतं प्रति न दृश्यते विशेषः । लोकस्य करोति विष्णुः श्रमणानामप्यात्मा करोति ।। ३५१ ।। एवं न कोऽपि मोक्षो दृश्यते लोकश्रमणानां द्वयेषां । नित्यं कुर्वतां सदैच मनुजान सुरान् लोकान् ॥ ३५२ ।। तात्पर्यवृत्तिः-लोगस्स कुणदि विह्न सुरणारयतिरियमाणु मे सत्ते लोकस्य मते विष्णुः करो- ति । कान् ? सुरनारकतिर्यङ्मानुषान् सत्वान् समणाणंपि य अप्पा जदि कुव्वदि छविये काए श्रमणानां मते पुनरात्मा करोति यदि चेत् कान् ? षद्जीवनिकायानिति । लोगसमणाणमेवं सिद्धंत पडि ण दिस्सदि विसेसो एवं पूर्वोक्तप्रकारेण सिद्धांतं प्रति, आगमं प्रति न दृश्यते कोऽपि विशेषः कयोः संबंधी ? लोकश्रमणयोः कस्मात् । इति चेत्-लोगस्स कुणदि विण्हू समणाणं (चि) अप्प ओ कुणदि लोकमते विष्णुनामा कोऽपि परकल्पितपुरुषविशेषः करोति । श्रमणानां मते पुनरात्मा करोति तत्र विष्णुसंज्ञा श्रमणमते चात्मसंज्ञा नास्ति विप्रतिपत्तिर्नचार्थे । एवं ण कोवि मुक्खो दीसदि दुण्डंपि समणलोयाणं एवं कर्तृत्वे सति को दोषः मोक्षः कोऽपि न दृश्यते कयोलोकश्रमणयोः । किंविशिष्टयोः ? १ सिद्धं जई ण दीसह विसेस, आत्मख्यातावयं पाठः | २ दीसह लोयसमणाण दोण्हपि पाठयमात्मख्याती १ RAS E- । -SHA - THE ·समयप्राभृतं । णिचं कुव्वंताणं सदेव मणुासुरे लोगे नित्यं सर्वकालं कर्म कुर्वतोः । क ! लोके । कथंभूते ! देवमनुष्यासुरसहिते । किंच-रागद्वेषमोहरूपेण परिणमनमेव कर्तृत्वमुच्यते । तत्र रागद्वेषमोहपरिणमने सति शुद्धस्वभावात्मतत्त्वसम्यक्श्रद्धानज्ञानानुचरणरूपनिश्चयरत्नत्रयात्मकमोक्षमार्गाच्च्यवनं भवति ततश्च मोक्षो न भवतीति भावार्थः । एवं पूर्वपक्षरूपेण गाथात्रयं गतं । अयोत्तरं निश्चयेनात्मनः पुद्गलद्रव्येण सह कर्तृकर्मसंबंधो नास्ति कथं कर्ता भविष्यतीति कथयाति- आत्मख्याति:-ये त्वात्मानं कर्तारमेव पश्यंति ते लोकोत्तरिका अपि न लौकिकतामतिवर्तते । लौकिकानां परमात्मा विष्णुः सुरनारकादिकार्याणि करोति, तेषां तु स्वात्मा तानि करोति इत्यपसिद्धांतस्य समत्वात् । ततस्तेषामात्मनो नित्यकर्तृत्वाभ्युपगमात्-लौकिकानामिव लोकोत्तरिकाणामपि नास्ति मोक्षः । नास्ति सर्वोऽपि संबंधः परद्रव्यात्मतत्त्वयोः । कर्तृकर्मत्वसंबंधाभाधे तत्कर्तृता कुतः ॥ १९०॥ ववहारभासिदेण दु परदव्वं मम भणति विदिदत्था । जाणंति णिच्छयेण दु णय इह परमाणुमित्त मम किंचि ॥३५३॥ जह कोवि गरो जंपदि अह्माणं गामविसयपुररहें । णय होति ताणि तस्स दु भणदिय मोहेण सो अप्पा ॥३५४॥ एमेव मिच्छदिट्ठी गाणी णिसंसयं हवदि एसो। जो परदव्वं मम इदि जाणतो अप्पयं कुणदि ॥३५५।। तमा ण मति णचा दोहं एदाण कत्ति ववसाओ। परदब्वे जाणतो जाणे जो दिहिरहिदाणं ॥३५६॥ व्यवहारभाषितेन तु परद्रव्यं मम भणंत्यविदितार्थाः । जानंति निश्चयेन तु नचेह परमाणुमात्रमपि किंचित् ।। ३५३ ॥ यथा कोऽपि नरो जल्पति अस्माकं ग्रामविषयपुरराष्ट्रं । नच भवंति तस्य तानि तु भणति च मोहेन स आत्मा ॥ ३५४ ॥ एवमेव मिथ्यादृष्टिानी निस्संशयं भवत्येषः । यः परद्रव्यं ममेति जाननात्मानं करोति ।। ३५५ ।। तस्मान में इति ज्ञात्वा द्वयेषामप्येतेषां कर्तृव्यवसायं । पन्द्रव्ये जानन् जानीयाद्दष्टिरहितानां ।। ३५६ ॥ तात्पर्यवृत्तिः-ववहारभासिदेण दु परदव्वं मम भणंति विदिदच्छा पर द्रव्यं मम भणंति। के ते ? विदितार्था:-ज्ञातार्थाः तत्त्ववेदिनः। केन कृत्वा भणंति ? व्यवहारभाषितेन व्यवहारनयन। जाणंति णिच्छयेण दुणय इह परमाणुमित्त मम किंचि निश्चयेन पुनर्जानंति। किं ? नचेह परद्रव्यं परमाणुमात्रमपि ममेति । जह कोवि णरोपदि अमाणं गाम विसयपुररहं यथा नाम स्फुटमहो वा कश्चित्पुरुषो जल्पति। किं जल्पति ! वृत्त्यावृतो ग्रामः, देशाभिधानो विषयः, नगराभिधान पुरं, देशकदेशसंज्ञं राष्ट्रमस्माकमिति । णय हुं ति ताणि तस्स दु भणदिय मोहेण सो अप्पा नच तानि तस्य भवंति राजकीयनगरादीनि तथाप्यसौ मोहेन ब्रूते मदीयं प्रामादिकमिति दृष्टांतः । अथ दार्टीतः-एवं पूर्वोक्तदृष्टांतेन ज्ञानी व्यवहार- ·ल । सनातन जैनग्रंथमालाया- मूढी भूत्वा यदि परद्रव्यमात्मीयं भणति तदा मिथ्यात्वे. प्राप्तः सन् मिथ्यादृष्टिर्भवति निस्संशयं निश्चित संदेहो न कर्तव्यः इति । तसा इत्यादि तमा तस्मात् परकीयप्रामादिदृष्टांतेन स्वानुभूतिभावनाच्युतः सन् योऽसौ परद्रव्यं व्यवहारेणात्मीयं करोति स मिथ्याष्टिर्भवतीति भणितं पूर्व तस्मात्कारणाज्ज्ञायते दुई एदाण कत्तिववसाओ। परद्रव्ये तयोः पूर्वोक्तलौकिकजनयोः-आत्मा परद्रव्यं करोतीत्यनेन रूपेण योऽसौ परद्रव्यविषये कर्तृत्वव्यवसायः । किं कृत्वा ? पूर्व ण ममेति गच्चा निर्विकारस्वपरपरिच्छित्तिज्ञा- नेन परद्रव्यं मम संबंधि न भवति इति ज्ञात्वा जाणंतो जाणिज्जो दिहिराहिदाणं इमं लौकिकजैनयोः परद्रव्ये कर्तृत्वव्यवसायं-अन्यः कोऽपि तृतीयतटस्थः पुरुषो जानन् सन् जानीयात् । स कथंभूतं जानीयात् ? वीतरागसम्यक्त्वसंज्ञायां तु निश्चयदृष्टिस्तद्रहितानां व्यवसायोऽयामति । ज्ञानी भूत्वा व्यवहारेण परद्रव्यमात्मी यं वदन् सन् कथमज्ञानी भवतीति चेत् ? व्यवहारो हि म्लेछानां म्लेच्छभाषेव प्राथमिकजनसंबोधनार्थ काल एवानुसर्तव्यः । प्राथमिकजनप्रतिबोधनकालं विहाय कतकफलवदात्मशुद्धिकारकान् शुद्धनयान्च्युतो- भूत्वा यदि परद्रव्यमात्मीयं करोति तदा मिथ्यादृष्टिर्भवति । किं च विशेष:-लोकानां मते विष्णुः करोतीति यदुक्तं पूर्व तल्लोकव्यवहारापेक्षया भाणत । नचानादिभूतस्य देवमनुष्यादिभूतलोकस्य विष्णुर्वा महेश्वरो वा कोऽपि कर्तास्ति । कथमिति चेत् सर्वोऽपि लोकस्तावदेकेंद्रियादिजीवैभृतस्तिष्ठति । तेषां च जीयानां निश्चयनयेन विष्णुपर्यायेण ब्रह्मपर्यायेण महेश्वरपर्यायेण जिनपर्यायेण च परिणमन- शक्तिरस्ति तेन कारणेनात्मैव विष्णुः, आत्मैव ब्रह्मा, आत्मैव महेश्वरः, आत्मैव जिनः । तदपि कथामिति चेत् कोऽपि जीवः पूर्व मनुष्यभवे जिनरूपं गृहीत्वा भोगाकांक्षानिदानबंधेन पापानुबंधि पुण्यं कृत्वा स्वर्ग समु- स्पद्य तस्मादागत्य मनुष्यभवे त्रिखंडाधिपतिर चक्रवर्ती भवति तस्य विष्णुसंज्ञा नचापरः कोऽपि लोकस्य कर्ता विष्णुरस्ति इति । तथा चापरः कोऽपि जीवो जिनदीक्षां गृहीत्वा रत्नत्रयाराधनया पापानुबंधि पुण्यो पार्जनं कृत्वा विद्यानुवादसंज्ञं दशमपूर्व पठित्वा चारित्रमोहोदयेन तपश्चरणच्युतो भूत्वा हुण्डावसर्पिणीकाल- प्रभावेण विद्यावलेन लोकस्याहं कर्तेत्यादि चमत्कारमुत्पाद्य मूढजनानां विस्मयं कृत्वा महेश्वरो भवति न सर्वावसर्पिणीषु । सा च हुण्डावसर्पिणी संख्यातीता तत्सर्पिण्यवसर्पिणीषु गतासु समुपयाति तथा चोक्तं सखातीदवसप्पिणि गयासु हुंडावसाप्पिणी एय । परसमयह उपपत्ती तहि जिणवर एव पभणेइ ॥ १ ॥ नचान्यः कोऽपि जगत्कर्ता महेश्वराभिधानः पुरुषविशेषोऽस्ति इति । तथा चापरः कोऽपि पुरुषो विशिष्टतपश्चरणं कृत्वा पश्चात्तपःप्रभावेण स्त्रीविषयनिमित्तं चतुर्मुखो भवति तस्य ब्रह्मा संज्ञा । नचान्यः कोऽपि जगतः कर्ता व्यापकैकरूपो ब्रह्माविधानोऽस्ति । तथैवापरः कोऽपि दर्शनविशुद्धिविनयसंपन्नतेत्यादि षोडशभावनां कृत्वा देवेंद्रादिविनिर्मितपंचमहाकल्याणपूनायोग्य तीर्थकरपुण्यं समुपायं जिनेश्वराभिधानो वीतरागसर्वज्ञो भवतीति वस्तुस्वरूपं ज्ञातव्यं । एवं यधेकांतेन कर्ता भवति तदा मोक्षाभावः इति विष्णु- दृष्टांतेन गाथात्रयेण पूर्वपक्षं कृत्वा गाथाचतुष्टयेन परिहारव्याख्यानमिति प्रथमस्थले सूत्रसप्तकं गतं । अथ द्रव्यार्थिकनयेन य एवं कर्म करोति स एव भुक्ते । पर्यायार्थिकनयेन पुनरन्यः करोत्यन्यो भुक्ते इति च योऽसौ मन्यते स सम्यग्दृष्टिर्भवतीति प्रतिपादयति- आत्मख्याति:--अज्ञानिन एंव व्यवहारविमूढा परद्रव्यं ममेदमिति पश्यति । ज्ञानिनस्तु निश्चय- प्रतिबुद्धाः परद्रव्यकणिकामात्रमपि न ममेदमिति पश्यति । ततो यथात्र लोके कश्चिद्व्यवहारविमूढः परकीय- प्रामवासी ममाय ग्राम इति पश्यन् मिथ्यादृष्टिः । तथा ज्ञान्यपि कथंचिद् ब्यवहारविमूढो भूत्वा परद्रव्यं ममेदमिति पश्येत् तदा सोऽपि निस्संशयं परद्रव्यमात्मानं कुर्वाणो मिथ्यादृष्टिरेव स्यात् । अतस्तत्त्वं जानन् पुरुषः सर्वमेव परद्रव्यं न ममेति ज्ञात्वा लोकश्रमणानां द्वयेषामपि योऽयं परद्रव्ये कर्तव्यवसायः, स तेषां सम्यग्दर्शनरहितत्वादेव भवति इति सुनिश्चितं जानीयात् । नायं स. पुस्तके पाठः। mamiya ·समयप्राभृतं। एकस्य वस्तुन इहान्यतरेण सार्द्ध संबंध एव सकलोऽपि यतो निषिद्धः । तत्कर्तृकर्मघटनास्ति न वस्तुभेदे पश्यंत्वकर्तृमुनयश्च जनाश्च तत्त्वं ॥ १९१ ॥ ये तु स्वभावनियमं कलयंति नेममज्ञानमग्नमहसो वत ते बराकाः । कुंति कर्म तत एव हि भावकर्म कर्ता स्वयं भवति चेतन एव नान्यः ।। १९२ ।। कैहि चिटु पज्जयेहिं विणस्सदे णेष केहिचितु जीवो जमा तहमा कुव्वदि सो वा अण्णो व यंतो॥ ३५७ ॥ केहिचिदु पन्जयहिं विणस्सदे णेव केहिबिदु जीवो। जमा तह्मा वेदादे सोवा अण्णो व यंतो ।। ३५८ ॥ जो चेव कुणदि सोचेव वेदको जस्त एस सिद्धंतो। सो जीवो णादवो मिच्छादिही अणारिहिदो ॥ ३५९ ।। अण्णो करेदि अग्णो परिभुजदि जस्त एस सिद्धंतो। सो जीवो णादवो मिच्छादिही अगारिहदो ॥३६० ॥ कैश्चित्पर्यायैर्विनश्यति नैव कैश्चितु जीवः । यस्मात्तस्मात्करोति सवा अन्यो वा नैकांत ३१७ ॥ कैश्चित्पर्यायः-विनश्यति नैव कैश्चितु जीवः । यस्मात्तस्माद्वेदयति स वा अन्योत्रा नैकांतः ।। ३५८ ।। य एव करोति सएव वेदको यस्यैष सिद्धांतः । स जीवो ज्ञातव्यो मिथ्याष्टिर नाहतः ॥ ३५९ ।। अन्यः करोत्यन्यः परिसुंक्त यस्य एष सिद्धांतः । स जीवो ज्ञातव्यो मिथ्याष्टिरनाहतः ॥ ३६० ॥ तात्पर्यवृत्ति:-केहिचिटु पजयेहिं विणस्सदे णेक के िविदु जीवो कैश्चित्पर्यायैः पर्या- यार्थिकनयविभागैर्देवमनुष्यादिसपैर्विनश्यति जीवः । न नश्यति कश्चिद्रव्यार्थिकलयविभागः जमा यस्मादेवं नित्यानित्यस्वभावं जीवरूपं तमा तस्मात्कारणात् कुचदि सो वा द्रव्याधिकनयेन स एव कर्म करोति । स एव कः ? इति चेत् ? यो भुक्ते । अण्नो वा पर्यायार्थिकनयेन पुनरन्यो बा । जिंयतो नचैकां- तोऽस्ति । एवं कर्तृत्वमुख्यत्वेन प्रथमगाथा गता। केहिचिदु पज्जायेहिं विणस्सदे णेव केहिचिदु जीवो फैश्चित् पर्यायैः पर्यायार्थिकनयविभागैः देवमनुष्यादिरूपैर्विनश्यति जीवः न नश्यति कैश्चिद्व्यार्थि कनयविभागैः । जमा यस्मादेवं नित्यानित्यस्वभावं जीवस्वरूपं तला तस्मात्कारणात् वेददि सोवा निज- शुद्धात्मभावनोत्थसुखामृतरसास्वादमलभमानः स एव कर्मजलं वेदयत्लनुभवति । स एव कः ? इति चेत् येन पूर्वकृतं कर्म । अण्जोका पर्यायाथिकनयेन पुनरल्यो वा भोगतो नकांतोऽस्ति । एव भोकृत्वमुख्यत्वेन द्वितीयगाथा गता । किं च येन मनुष्यनवे शुभाशुभं कर्म कृतं स एव जीवो द्रव्यार्थिकनयेन लोके नरके वा भुक्ते । पर्यायार्थिकनयेन पुनस्तद्भवापेक्षया बालकाले कृतं योजनादिपर्यायातरे भुक्ते । भवांतरापेक्षया तु १ यधपीत आरभ्य गाथाचतुष्टयं नानात्मरूयातौ तथापि पुरस्तादर्शना दनैव तेषामाक्षेत्रकृतः ।

·सभातननग्रंथमालायां- मनुष्यपर्यायेण कृतं देवादिपर्यायेण भुक्ते इति भावार्थः । एवं गाथाद्वयेनानेकांतव्यवस्थापनारूपेण स्वपक्ष- सिद्धिः कृता। अथैकांतेन य एवं करोति स एव भुक्ते । अथवान्यः करोल्यन्यो भुक्ते इति यो पदति स मिथ्या- दृष्टिरित्युपदिशति- जो चेव कुणदि सोचेव वेदको जस्स एस सिद्धंतो य एव जीवः शुभाशुभं कर्म करोति स एव चैकांतेन भुंक्ते न पुनरन्यः, यस्यैष सिद्धांतः आगमः । सो जीवो णादव्यो मिच्छादिही अणारिहदो स जीवो मिथ्यादृष्टिरनाईतो ज्ञातव्यः । कथं मिथ्यादृष्टिः । इति चेत् यदैकांतेन नित्यक- टस्थोऽपरिणामी टंकोत्कीर्णः सांख्यमतवत् तदा येन मनुष्यभवेन नरकगतियोग्यं पापकर्मकृतं स्वर्ग- गतियोग्यं पुण्यकर्म कृतं तस्य जीवस्य नरके स्वर्गे वा गमनं न प्राप्नोति । तथा शुद्धात्मानुष्ठानेन मोक्षश्च कुतः ? नित्यैकांतत्वादिति । अण्णो करेदि अण्णो परिभुजदि जस्स एस सिद्धंतो अन्यः करोति कर्म भुक्ते चान्यः, ययेकांतेन ब्रूते सो जीवो णादव्यो मिच्छादिही अणारिहदो तदा येन मनु- व्यभवे पुण्यकर्म कृतं पापकर्मकृतं मोक्षार्थ शुद्धात्मभावनानुष्ठानं वा तस्य पुण्यकर्मणां देवलोकेभ्यः कोऽपि भोक्ता प्राप्नोति न च स जीवः । नरकेऽपि तथैव । केवलज्ञानादिव्यक्तिरूपं मोक्षं चान्यः कोऽपि लभते ततश्च पुण्यपापमोक्षानुष्टानं वृथेति बौद्धमतदूषणं, इति गाथाद्वयेन नित्यैकांतक्षणिकैकांतमतं निराकृतं । एवं द्वितीयस्थले सूत्रचतुष्टयं गतं । अथ यद्यपि शुद्धनयेन शुद्धबुद्धकस्वभावात् कर्मणां कर्ता जीव- स्तथाप्यशुद्धनयेन रागादिभावकर्मणां स एव कर्ता न च पुद्गल इत्याख्याति-अत्र गाथापंचकेन प्रत्येक गाथापूर्वार्धन सांख्यमतानुसारिशिष्यं प्रति पूर्वपक्षः, उत्तरार्धन परिहार इति ज्ञातव्यं- आत्मख्याति:-यतो हि प्रतिसमय संभवदगुरुलधुगुणपरिणामद्वारेण क्षणिकत्वादचलितचैतन्यान्व- यगुणद्वारेण नित्यत्वाच जीवः कैश्चित्पर्यायैर्विनश्यति, कैश्चित्तु न विनश्यतीति द्विस्वभावो जीवस्वभावः । ततो य एव करोति स एवान्यो वा वेदयते । य एव वेदयते स एवान्यो वा करोतीति नास्त्येकांतः । एवमनेकां. तेऽपि यस्तत्क्षण वर्तमानस्यैव परमार्थसत्त्वेन वस्तुत्वमिति वस्त्वंशेऽपि वस्तुत्वमध्यास्य शुद्धनयलोभादृजुसूत्रै- कांते स्थित्वा य एव करोति स एव न वेदयते । अन्यः करोति अन्यो वेदयते इति पश्यति स मिथ्यादृष्टिरेव दृष्टव्यः । क्षणिकत्वेऽपि वृत्त्यंशानां वृत्तिमतश्चैतन्यचमत्कारस्य टंकोत्कीर्णस्यैवांतःप्रतिभासमानत्वात् । आत्मानं परिशुद्धमाप्सुभिरतिव्याप्तिं प्रपद्यांधकैः कालोपाधिवलादशुद्धिमधिकां तत्रापि मत्वा परैः । चैतन्य क्षणिकं प्रकल्प्य प्रेथुकैः शुद्धर्जुसूत्रेरितैरात्मा व्युज्भित एव हारवदहो निस्सूत्रमुक्तेक्षिभिः ।। कर्तुर्वेदयतुश्च युक्तिवशतो भेदोऽस्त्वभेदोपि वा कर्ता वेदयिता च मा भवतु वा वस्त्वेव संचिंत्यतां । प्रोता सूत्र इवात्मनीह निपुणैर्भत्तुं न शक्या क्वचिचिचिंतामणिमालिकेयमभितोप्येका चकास्त्येव नः ॥ मिच्छता जदि पयडी मिच्छादिट्टी करेदि अप्पाणं । तमा अवेदणा दे पयडी णणु कारगो पत्ता ॥ ३६१ ॥ सम्मत्ता जदि पयडी सम्मांदिट्ठी करेदि अप्पाणं । तमा अचेदणा दे पयडी णणु कारगो पत्तो॥ ३६२ ॥ अहवा एसो जीवो पोग्गलदव्यस्स कुणदि मिच्छत्तं । तमा पोग्गलदव्वं मिच्छादिट्ठी ण पुण जीवो ॥ ३६३ ॥ , बोद्धैरित्यर्थः । २ अवेदणा पाठोयं ख. पुस्तके । ३ नेयमात्मख्यातौ गाथा ततो नैतस्या मात्मख्यातिष्ठीका ।

·समयप्राभृतं । अह जीवो पयडी विय पोग्गलदव्वं कुणंति मिच्छंत्तं । तमा दोहिकदत्तं दोण्णिवि भ॑जति तस्स फलं ॥ ३६४ ॥ अह ण पयडीण जीवो पोग्गलदव्वं करेदि मिच्छत्तं । तझा पोग्गलदव्वं मिच्छत्तं तंतु णहु मिच्छा ॥ ३६५ ॥ मिथ्यात्वं यदि प्रकृतिमिथ्यादृष्टिं करोत्यात्मानं । तस्मादचेतना ते प्रकृतिर्ननु कारकः प्राप्तः ॥ ३६१ ।। सम्यकत्वं यदि प्रकृतिः सम्यग्दृष्टिं करोत्यात्मानं । तस्मादचेतना ते प्रकृतिर्ननु कारकः प्राप्तः ॥ ३६२ ।। अथवैषः जीवः पुद्गलद्रव्यस्य करोति मिथ्यात्वं । तस्मात्पुद्गलद्रव्यं मिथ्यादृष्टिर्न पुनर्जीवः ॥ ३६३ ।। अथ जीवः प्रकृतिरपि पुद्गलद्रव्यं कुरुते मिथ्यात्वं । तस्माद्दाभ्यां कृतं द्वावपि भुंजाते तस्य फलं ॥ ३६४ ॥ अथ न प्रकृतिर्न च जीवः पुरलद्रव्यं करोति मिथ्यात्वं । तस्मात्पुद्गलद्रव्यं मिथ्यात्वं तत्तुं न खलु मिथ्या ॥३६५॥ पंचकलं । तात्पर्यवृत्तिः-मिच्छता जदि पपडी मिच्छादिट्टी करेदि अप्पाणं द्रव्यमिथ्यात्वप्रकृतिः कर्ता यद्यात्मानं स्वयमपरिणामिनं हठान्मिथ्यादृष्टिं करोति तमा अचेदणादे पपडी णणु करगो पत्तो तस्मात्कारणादचेतनातु या द्रव्यमिथ्यात्वप्रकृतिः सा तव मते नन्वहो भावामिथ्यात्वस्य की प्राप्ता जीवश्चैकां- तेनाकर्ता प्राप्तः। ततश्च कर्मबंधाभावः, कर्मबंधाभावे संसाराभावः । सच प्रत्यक्षविरोधः । सम्मत्ता नदि पपड़ी सस्मादिही करेदि अप्पाणं सम्यक्त्वप्रकृतिः कर्ती यद्यात्मानं स्वयमपरिणामिनं सम्यग्दृष्टिं करोति तमा अचेदणादे पयडी णणु कारगो पत्तो तस्मात्कारणात् अचेतना प्रकृतिः दे तव मते नन्वहो की प्राप्ता जीवश्चैकांतेन सम्यक्त्वपरिणामस्याकर्तेति ततश्च वेदकसम्यक्त्वाभावो वेदकसम्यक्त्वाभावे क्षायिक- सम्यक्त्वाभावः स च प्रत्यक्षविरोध आगमावरोधश्च । अत्राह शिष्यः-प्रकृतिस्तावत्कर्मविशेषः सच सम्य- क्त्वमिथ्यात्वतदुभयरूपस्य त्रिविधदर्शनमोहस्य सम्यक्त्वाख्यः प्रथमविकल्पः सच कर्मविशेषः कथं सम्य- क्त्वं भवति । सम्यक्त्वं तु निर्विकारसदानंदैकलक्षणपरमात्मतत्त्वादिश्रद्धानरूपो मोक्षवीजहेतुर्भव्यजीवपरि- णाम इति । परिहारमाह-सम्यक्त्वप्रकृतिस्तु कर्मविशेषोभवति तथापि यथा निर्विषीकृतं विषं मरणं न करोति तथा शुद्धात्माभिमुख्यपरिणामेन मंत्रस्थानीयविशुद्धिविशेषमात्रेण विनाशितमिथ्यात्वशक्तिः सन् क्षायोपशामकादिलब्धिपंचकजानतप्रथमोपमिकसम्यक्त्वानंतरोत्पन्नवेदकसम्यक्त्वस्वभावं तत्त्वार्थश्रद्धान- रूपं जीवपरिणामं न हंति तेन कारणेनोपचोरण सम्यक्त्वहेतुत्वात्कर्मविशेषोऽपि सम्यक्त्वं भण्यते स च तीर्थकरनामकर्मवत् परंपरया मुक्तिकारणं भवतीति नास्ति दोषः । अहवा एसो जीवो पुग्गलदव्यस्स कुणदि मिच्छत्तं अथवा पूर्वदूषणभयादेष प्रत्यक्षीभूतोजीवः, द्रव्यकर्मरूपस्य पुद्गलद्रव्यस्य शुद्धात्मत- स्वादिषु विपरीताभिनिवेषजनकं भावमिथ्यात्वं करोति, न पुनः स्वयं भावमिथ्यात्वरूपेण परिणमति इति मतं तमा पुग्गलदव्वं मिच्छादिट्टी ण पुण जीवो तहर्षे कांतेन पुद्गलद्रव्यं मिथ्यादृष्टिर्न पुनर्जीवः । कर्मबंधः तस्यैव, संसारोऽपि तस्यैव, नच जीवस्य, स च प्रत्यक्ष विरोध इति । अह जीवो पपई दिय पुग्गल- दव्वं कुणंति मिच्छत्तं अथ पूर्वदूषणभयाउजीवः प्रकृतिरपि पुद्गलद्रव्यं कर्मतापन्नं भावमिथ्यात्वं कुरुत- इति मतं तह्मा दोहि कदत्तं तस्मात्कारणाजीवपुद्गलाभ्यामुपादानकारणभूताभ्यां कृतं तन्मिथ्यात्वं ।

·। सनातननग्रंथमालायां- दुण्णिवि भुंजति तस्स फलं तर्हि द्वौ जीवपुद्गलौ तस्य फलं भुंजाते ततश्चाचेतनायाः प्रकृतेरपि भोक्तृत्वं प्राप्तं स च प्रत्यक्षविरोध इति । अह ण पपडी ण जीवो पुग्गलदव्व करेदि मिच्छत्तं अथ मतं न प्रकृतिः करोति नच जीव एकांतेन । किं ! पुद्गलद्रव्यं कर्मतापन्नं । कथंभूतं । न करोति ? मिथ्यात्वं भावमि- थ्यावरूपं तमा पुग्गलदव्वं मिच्छत्तं तंतु गहु मिच्छा तर्हि यदुक्तं पूर्वसूत्रे अहवा एसो पुग्गल दध्वस्स कुणदि मिच्छत्तं तद्वचनं तु पुनः हु स्फुट किं मिथ्या न भवति ! अपि तु भवत्येव । किं च- यद्यपि शुद्धनिश्चयेन शुद्धोजीवस्तथापि पर्यायार्थिकनयेन कथंचित्परिणामित्वे सत्यनादिकर्मोदयवशाद्रागा ग्रुपाधिपरिणामं गृह्णाति स्फटिकवत् । यदि पुनरेकांतेनापरिणामी भवति तदोषाधिपरिणामो न घटते । जपापुष्पोपाधिपरिणमनश तौ सत्यां स्फाटिके जपापुष्पमुपाधिं जनयति नच काष्टादौ, कस्मादिति चेत् तदु- पाधिपरिणमनशक्त्यभावात् इति । एवं यदि द्रव्यामिथ्यात्वप्रकृतिः की एकांतेन यदि भावमिथ्यात्वं करोति तदा जीवो भावमिथ्यात्वस्य कर्ता न भवति । भावमिथ्यात्वाभावे कर्मबंधाभावः ततश्च संसाराभावः सच प्रत्यक्षविरोधः । इत्यादि व्याख्यानरूपेण तृतीयस्थले गाथापंचकं गतं । भथ ज्ञानाज्ञानसुखदुःखादिकमकांतेन कर्मव करोति नचात्मेति सांख्यमतानुसारिणो वदति तान्प्रति पुनरपि नयविभागेनात्मनः कथंचित्कर्तृत्वं व्यवस्थापयति- तत्र त्रयोदशगाथासु मध्ये कमैवैकांतेन कर्तृ भवति इति कथनमुख्यत्वेन कम्महिंदु अण्णाणी इत्यादि सूत्रचतुष्टयं । ततः परं साख्यमतेप्येवं भणितमास्ते-इति संवाददर्शनार्थं ब्रह्मचर्यस्थापनमुख्यत्वेनं पुरुसिच्छियाहिलासी इत्यादि गाथाद्वयं । अहिंसास्थापनमुख्यत्वेन जमा घाददि परं इत्यादि गा- थाद्वयं । प्रकृतेरेव कर्तृत्वं नचात्मन इयेकांतनिराकरणार्थ-अस्यैव गाथाचतुष्टयस्यैव दूषणोपसंहाररूपेण एवं संखुवदसं इत्यादि गाथैका इति सूत्रपंचकसमुदायेन द्वितीयमंतरस्थलं । तदनंतरं-आत्मा कर्म न करोति कर्मजनितभावांश्च कित्वात्मानं करोतीत्येकगाथायां पूर्वपक्षो गाथात्रयेण परिहार इति समुदायेन अहवा मण्णसि मज्झं इत्यादि सूत्रचतुष्टयं । एवं चतुरांतराधिकारे स्थलत्रयेण समुदायपातनिका । आत्मख्यातिः - जीव एव मिथ्यात्वादिभावकर्मणः कर्ता तस्याचेतनप्रकृतिकार्यत्वे चेतनत्वा- नुषंगात् । स्वस्यैव जीवो मिथ्यात्यादिभावकर्मणः कर्ता जीवेन पुद्गलद्रव्यस्य मिथ्यात्वादिभावकर्मणि क्रिय- माणे पुद्गलद्रव्यस्य चेतनानुषंगात् । नच जीवश्च प्रकृतिश्च मिथ्यात्वादिभावकर्मणो द्वौ कर्तारौ जीववदचेत- नायाः प्रकृतेरपि तत्फलभोगानुषंगात् । नच जीवश्च प्रकृतिश्च मिथ्यात्वभावकर्मणो द्वौ कर्तारौ स्वभावत एच पुद्गलद्रव्यस्य मिथ्यात्वादि-भावानुषंगात् । ततो जीवः कर्ता स्वस्य कर्म कार्यमिति सिद्धं । कार्यत्वादकृतं न कर्म नच तज्जीवप्रकृत्योर्द्वयोरज्ञायाः प्रकृतेः स्वकार्यफलभुगभावानुषगाकृतिः । नैकस्याः प्रकृतेरचित्त्वलसनाजीवोऽस्य कर्ता ततो जीवस्यैव च कर्म तच्चिदनुगं ज्ञाता नयत्पुद्गलः ॥१९॥ कर्मैव प्रवितळ कर्तृहतकैः क्षिप्त्वात्मनः कर्तृतां कात्मैव कथंचिदित्यचलिता कैश्चिच्छृतिः कोपिता । तेषामुद्धतमोहमुद्रितधियां बोधस्य संशुद्धये स्याद्वादप्रतिबंधलब्धविजया वस्तुस्थितिः स्तूपते ॥ १९४ ।। कम्भेहि दु अण्णाणी किजदिणाणी तहेव कम्मेहिं । कम्नेहिं सुवाविजदि जग्गाविजदि तहेव कम्महि ॥३६६।। कम्मेहि सुहाविजादि दुकवाविजादि तहेव कम्महि । कम्मेहिय मिच्छन् णिजदिय असंजयं त्रेव ।।१६७|| कम्महिं भमाडिनदि उड्ढमहं चावि तिरियलोयम्यि । कम्महि वेव किजदि सुहासुहं जोत्तियं किंचि ॥३६८।।

·। समयप्राभृतं । जमा कम्मं कुव्वदि कम्मं देदित्ति हरदि जं किंचि । तह्मा सब्वे जीवा अकारया हुंति आवण्णा ॥३६९॥ पुरुसिच्छियाहिलासी इच्छी कम्मं च पुरिसमहिलसदि । एसा आयरियपरंपरागदा एरिसी दुसुदी ॥३७॥ तमा ण कोवि जीवो अवह्मयारी दु तुझ मुवदेसे । जमा कम्मं चेवहि कम्मं अहिलसदि जंभणियं ॥३७॥ जमा घादेदि परं परेण घादिजदेदि सापयडी। एदेणच्छेण दुकिर भण्णदि परघादणामेति ॥३७२॥ तमा ण कोवि जीवो उवघादगो अत्थि तुम उवदेसे । जमा कम्मं चेवहि कम्मं घादेदि जंभणियं ॥३७३॥ एवं संखुवदेसं जेदु परूविंति एरिसं समणा । तेसि पयडी कुव्वदि अप्पा य अकारया सव्वे ॥३७४॥ अहवा मण्णसि मज्झं अप्पा अप्पाण अप्पणो कुणदि । एसो मिच्छसहावो तुझं एवं भणंतस्स ॥ ३७५ ॥ अप्पा णिचो असंखिजपदेसो देसिदो दु समयम्मि । णवि सो सक्कदि तत्तो हीणो अहियोव काहुँ जे ॥ ३७६ ॥ जविस्स जीवरूवं विच्छरदो जाण लोगमित्तं हि । तत्तो किंसोहीणो अहियोव कदं भणसि दव्वं ।। ३७७ ॥ जह जाणगोदु भावो णाणसहावेण अस्थि देदि मदं । तमा णवि अप्पा अप्पयं तु सयमप्पणो कुणदि ॥ ३७८ ॥ कर्मभिस्तु अज्ञानी क्रियते ज्ञानी तथैव कर्मभिः । कर्मभिःस्वाप्य ते जागर्यते तथैव कर्मभिः ।। ३६६ ॥ कर्मभिः सुखीक्रियते दुःखीक्रियते च कर्मभिः । कर्मभिश्च मिथ्यात्वं नीयते नीयतेऽ संयमं चैव ॥ ३६७ ॥ कर्मभिधीम्यते ऊवमधश्चापि तिर्यग्लोकं च । कभिश्चैव क्रियते शुभाशुभं यावास्किंचित् ।। ३६८ ॥ यस्मात् कर्म करोति कर्म ददाति कर्म हरतीति किंचित् तस्मात्तु सर्वजीवा अकारका भवत्यापन्नाः ।। ३६९ ।। पुरुषाच्यभिलाषी स्त्रीकर्म च पुरुषमभिलषति । । १ भर्णतस्त्र क. पुस्तके पाठः।

·१७६ सनातनजनग्रंथमालायां- एषाचार्यपरंपरागतेदृशी श्रुतिः ॥ ३७० ॥ तस्मान कोऽपि जीवोऽब्रह्मचारी युष्माकमुपदेशे । यस्मात्कर्मैव हि कर्माभिलपतीति यद्भणितं ।। ३७१ ॥ यस्माद्धति परं परेण हन्यते च सा प्रकृतिः । एतेनार्थेन भण्यते परघातं नामेति ॥ ३७२ ।। तस्मान्न कोऽपि जीव उपघातको युष्माकमुपदेशे । यस्मात्कमैव हि कर्म हंतीति भणितं ॥ ३७३ ।। एवं सांख्योपदेशे ये तु प्ररूपयंतीदृशं श्रमणाः । तेषां प्रकृतिः करोत्यात्मानश्वाकारकाः सर्वे ।। ३७४ ॥ अथवा मन्यसे ममात्मात्मानमात्मनः करोति । एष मिथ्यास्वभावस्तवैतन्मन्यमानस्य ॥ ३७५ ॥ आत्मा नित्योऽसंख्येयप्रदेशो दर्शितस्तु समये। नापि स शक्यते ततो हीनोऽधिकश्च कर्तुं यत् ।। ३७६ ॥ जीवस्य जीवस्वरूपं विस्तरतो जानीहि लोकमानं हि । ततः स किं हीनोऽधिको वा कथं करोति द्रव्यं ।। ३७७ ॥ अथ ज्ञायकस्तु भावो ज्ञानस्वभावेन मतं । तस्मानाप्यात्मात्मानं स्वयमात्मनः करोति ॥ ३७८ ॥ तात्पर्यवृत्तिः-कर्मभिरज्ञानी क्रियते जीव एकांतेन तथैव च ज्ञानी क्रियते कर्मभिः । स्वापं निद्रा नीयते जागरणं तथैवेति प्रथमगाथा गता । कर्मभिः सुखीक्रियते दुःखीक्रियते तथैव च कर्मभिः । कर्मभिश्च मिथ्यात्वं नीयते तथैवासंयमं चैवैकांतेन द्वितीयगाथा गता । कर्मभिश्चैवोद्धोधस्तिर्यग्लोकं च भ्राम्यते कर्मभिश्चैव क्रियते शुभाशुभं यदन्यदपि किंचिदिति तृतीयगाथा गता। यस्मादेवं भाणितः कर्मैव करोति कमैव ददाति कर्मैव हरति यत्किंचिच्छुभाशुभं तस्मादेकांतेन सर्वे जीवा अकारका प्राप्ताः, ततश्च कर्माभाव: कर्माभावे संसाराभावः सच प्रत्यक्षविरोधः-इति कर्मैकांतकर्तृत्वदूषणमुख्यत्वेन सूत्रचतुष्टयं गतं । कमैव करोत्येकांतेनेति पूर्वोक्तमर्थं श्रीकंदकुंदाचार्यदेवाः सांख्यमतसंवादं दर्शयित्वा पुनरपि समर्थयति । वयं ब्रूमो द्वेषेणैव न भवदीयमतेऽपि भणितमास्ते पुंवेदाख्यं कर्म कर्तृ स्त्रीवेदकर्माभिलाषं करोति, स्त्रीवेदाख्यं कर्म पुवेद- कर्माभिलषत्येकांतेन नच जीवः । एवमाचार्यपरंपरायाः समागता श्रुतिरीदृशी । श्रुतिः कोऽर्थः ! आगमो भवतां सांख्यानामिति प्रथमगाथा गता । तथा सति किं दूषणं चेति ? एवं न कोपि जीवाऽस्यब्रह्मचारी- युष्माकमुपदेशे किंतु यथा शुद्धनिश्चयेन सर्वे जीवा ब्रह्मचारिणो भवंति तथैकांतेनाशुद्धनिश्चयेनापि ब्रह्मचा- रिण एव यस्मात्पुवेदाख्यं कर्म त्रीवेदाख्यं कर्माभिलषति नच जीव इत्युक्तं पूर्व सच प्रत्यक्षविरोधः । इत्य- ब्रह्मकथनरूपेण गाथाद्वयं गतं । यस्मात्कारणात् परं कर्मस्वरूपं प्रकृतिः की हंति परेण कर्मणा सा प्रकृति रपि हन्यते न च जीवः । एतनार्थेन किल जैनमते परघातनामकर्मेति भण्यते। परं किंतु जैनमते जीवो हिंसा भावेन परिणमति परघातनाम साहकारिकारणं भवति इति नास्ति विरोध इति प्रथमगाथा गता । तस्मास्किं दूषणं ? शुद्धपरिणामिकपरमभावग्राहकेण शुद्धद्रव्यार्थिकनयेन तावदपरिणामी हिंसापरिणामरहितो जीवो जैनागमे कथितः, कथं ? इति चेत् सव्वे सुद्धा हु सुद्धणया इति वचनात् व्यवहारेण तु परिणामीति । भवदीयमते पुनर्यथा शुद्धनयेन चाशुद्धनयेनाप्युपघातको हिंसकः कोऽपि नास्ति । कस्मात् ! इति चेम यस्मादेकांतेन कर्म चैवहिं स्फुटमन्यत कर्म हंति, नचात्मेति पूर्वसूत्रे भणितमिति । एवं हिंसाविचारमुख्य- वेन गाथाद्वयं गतं । एवं संखुवदेश जे दु परूविंति एरि संसमणा एवं पूर्वोक्तं संख्योपदेशमीदृशमे- । ।

·- समयप्राभृतं । १७७ कातरूपं ये केचन परमागमोक्तं नयविभागमजानंतः समणा श्रमणाभासाः द्रव्यलिंगिनः प्ररूपयंति कथयति । तेर्सि पयडी कुव्बादि अप्पाय अकारया सव्वे तेषां मतेनैकांतेन प्रकृतिः की भवति । आत्मानश्च पुनरकारकाः सर्वे । ततश्च कर्तृत्वाभावे कर्माभावः, कर्माभावे संसाराभावः । ततो मोक्षप्रसंगः । स च प्रत्यक्षविरोध इति । जैनमते पुनः परस्परसापेक्षनिश्चयव्यवहारनयद्वयेन सर्व घटत इति नास्ति दोषः । एवं सांख्यमतसंवादं दर्शयित्वा जीवस्यैकांतेनाकर्तृत्वदूषणद्वारेण सूत्रपंचकं गतं । अहवामण्णसिमझं अप्पा अप्पाणमप्पणो कुणदि हे सांख्य ! अथवा मन्यसे त्वं पूर्वोक्तकर्तृत्वदूषणभयान्मदीयमते जीवो ज्ञानी ज्ञानित्वे च कर्मकर्तृत्वं न घटते यत: कारणादज्ञानिनां कर्मबंधो भवति । कित्वात्मा कर्ता आत्मानं कर्मतापन्नं आत्मना करणभूतेन करोति ततः कारणादकर्तृत्वे क्षणं न भवति ? इति चेत् एसो मिच्छ- सहावो तुझं एवं मुणंतस्स अयमपि मिथ्यास्वभाव एवं मन्यमानस्य तव इति पूर्वपक्षगाथा गता। अथ सूत्रत्रयेण परिहारमाह कस्मान्मिथ्यास्वभावः । इति चेत् जे यस्मात् कारणात् अप्पा णिचासं खज्जपदेसो देसिदो दु समयम्मि आत्मा द्रव्यार्थिकनयेन नित्यस्तथा चासंख्यातप्रदेशो देशितः समय परमागमे तस्यात्मनः शुद्धचैतन्यान्वयलक्षणद्रव्यत्वं तथैवासंख्यातप्रदेशत्वं च पूर्वमेव तिष्ठति णवि सो सकदि तत्तो होणो अहियो व काहुँ जे तद्व्यं प्रदेशत्वं च तत्प्रमाणादधिकं हीन वा कर्तुं नायाति-इति हेतोरात्मा करोतीति वचनं मिध्येति । अथ मतं असंख्यातमानं जघन्यमभ्यमोत्कृष्टभेदेन बहुभेदं तिष्ठति तेन कारणेन जघन्यमध्यमोत्कृष्टरूपेण संख्यातप्रदेशत्वं जीवः करोति तदपि न घटते यस्मात्कारणात् जीवस्स जीवरूवं वित्थरदो जाण लोगमित्तं हि जीवस्य जीवरूपं प्रदेशापेक्षया विस्तरतो महाम- स्यकाले लोकपूरणकाले वा अथवा जघन्यतः सूक्ष्मनिगोदकाले नानाप्रकारमभ्यमावगाहशरीरग्रहणकाले वा प्रदीपवद्विस्तारोपसंहारवशेन लोकमात्रप्रदेशमेव जानीहि हि स्फुटं तत्तो सो किं हीणो अहिओ व कदं भणसि दव्वं तस्माल्लोकमात्रप्रदेशप्रमाणात्स जीवः किं हीनोऽधिको वा कृतो येन त्वं भणसि आत्म द्रव्यं कृतं किंतु नैवेति । अह जाणगोदु भावोणाणसहावेण अस्थि देदिमदं अथ हे शिष्य ! ज्ञायको भावः पदार्थः आत्मा ज्ञानरूपेण पूर्वमेवास्तीति मतं । सम्मत्तमेव तह्मा णवि अप्पा अप्पयं तु सयमपणो कुणदि यस्मानिर्मलानंदैकज्ञानस्वभावशुद्धात्मा पूर्वमेवास्ति तस्मादारमा कर्ता आत्मानं कर्मतापन्नं स्वयमेवात्मना कृत्वा नैव करोतीत्येकं दूषणं । द्वितीयं च निर्विकारपरमतत्त्वज्ञानी तु कर्ता न भवतीति पूर्वमेव भणितमास्ते । एवं पूर्वपक्षपरिहाररूपेण तृतीयांतररूपगाथाचतुष्टयं गतं । कश्चिदाह- जीवात्प्राणा भिन्ना अभिन्ना वा यद्यभिन्नास्तदा यथा जीवस्य विनाशो नास्ति तथा प्राणानामापि विनाशो नास्ति कथं हिंसा ? । अथ भिन्नास्तर्हि जीवस्य प्राणघातेऽपि किमायातं ? तत्रापि हिंसा नास्तीति । तन्न कायादिपरिणामैः सह कथंचिद्भेदाभेदः । कथ ! इति चेत् तप्तायःपिंडवद्वर्तमानकाले पृथक्त्वं कर्तुं ना- याति तेन कारणेन व्यवहारेणाभेदः । निश्चयेन पुनमरणकाले कायादिप्राणा जीवेन सहैव न गच्छति सेन कारणेन भेदः । यद्येकांतेन भेदो भवति तर्हि यथा परकीये काये छिद्यमाने भिद्यमानेऽपि दुःखं न भवति । तथा स्वकीयकायेऽपि दुःखं न प्राप्नोति न च तथा ? प्रत्यक्षविरोधात् । ननु तथापि व्यव- हारेण हिंसा जाता नतु निश्चयेनेति ? सत्यमुक्तं भवता व्यवहारेण हिंसा तथा पापमपि नारकादिदुःखमपि व्यवहारेणेत्यस्माकं सम्मतमेव । तनारकादि दुःखं भवतामिष्टं चेत्तर्हि हिंसां कुरुत । भीतिरस्ति ! इति चेत् तर्हि त्यज्यतामिति । ततः स्थितमेतत् एकांतेन सांख्यमतवदकर्ता न भवति किं तर्हि रागादिविकल्परहित- समाधिलक्षणभेदज्ञानकाले कर्मणः कर्ता न भवति शेषकाले कर्तेति व्याख्यानमुख्यतयांतरस्थलत्रयेण चतु- र्थस्थले त्रयोदश सूत्राणि गतानि । अथ यावत्कालं निजशुद्धात्मानमात्मत्वेन न जानाति पंचेंद्रियविषयादिकं परद्रव्यं च परत्वेन न जानात्ययं जीवः तावत्कालं रागद्वेषाभ्यां परिणमतीत्याबेदयति-अथवा बहिरंगपत्रंद्रियविषयल्लागसहका- ·v Parelion सनातननग्रंथमाला- रित्वेनाविक्षिप्तचित्तभावनोत्पन्ननिर्विकारसुखामृतरसास्वादवलेन विषयकर्मकायानां विघातं करोम्यहमिति-अ- जानन् स्वसंवित्तिरहितकायक्वेशनात्मानं दमयति तस्य भेदज्ञानार्थ शिक्षा प्रयच्छति- आत्मख्यातिः--कर्मैवात्मानमज्ञानिनं करोति ज्ञानावरणाख्यकर्मोदयमंतरेण तदनुपपत्तेः । कर्मैव ज्ञानिनं करोति ज्ञानावरणाख्यकर्मक्षयोपशममंतरेण तदनुपपत्तेः । कर्मैव स्वापयति निद्राख्यकों- दयमंतरेण तदनुपत्तेः । कर्मैव जागरयति निद्राख्यकर्मोदयक्षयोपशममंतरेण तदनुपपत्तेः । कर्मैव सुखयति सद्वेदात्यकर्मोदयमतरण तदनुपपत्तेः । कर्मैव दुःखयति असद्वेदाख्यकमार्दयमंतरेण तदनुपपत्तेः । कर्मैव मिथ्यादृष्टिं करोति मिथ्यात्वकर्मोदयमंतरेण तदनुपपत्तेः । कर्मैवासंयतं करोति चारित्रमोहाख्यकर्मोदयमंत- रेण तदनुपपत्तेः । कमैंबोधिस्तिर्यग्लोकं भ्रमयति आनुपूर्व्याख्यकर्मोदयमंतरेण तदनुपपत्तेः । अपरमपि यद्यावत्किचिच्छुभाशुभभेदं तत्तावत्सकलमपि कमैव करोति प्रशस्ताप्रशस्तरागाख्यकर्मोदयमंतरेण तदनु- पपत्तेः । यत एवं समस्तमपि स्वतंत्र कर्म करोति कर्म ददाति कर्म हरति च ततः सर्व एव जीवाः नि- त्यमेवैकांतेनाकार एवेति निश्चिनुमः । किंच-श्रुतिरप्येनमर्थमाह पुंवेदाख्यं कर्म स्त्रियमभिलषति स्त्रीवे- दाख्यं कर्म पुमांसमभिलषति इति वाक्येन कर्मण एव कर्माभिलाषकर्तृत्वसमर्थनेन जीवस्याब्रह्मकर्तृत्वसमर्थनन प्रतिषेधात् । तथा यत्परेण हंति, येन च परेण हन्यते तत्परघातकर्मेति वाक्येन कर्मण एव कर्मघातकर्तृ- स्वसमर्थनेन जीवस्य घातकर्तृत्वप्रतिषेधाच्च सर्वथैवाकर्तृत्वज्ञापनात् । एवमीदृशं सांख्यसमय स्वप्रज्ञापराधेन सूत्रार्थमबुध्यमानाः केचिच्छ्रमणाभासाः प्ररूपयंति तेषां प्रकृतेरेकांतेन कर्तृत्वाभ्युपगमेन सर्वेषामेव जी- वानामेकांतेनाकर्तृत्वापत्तेः-जीवः कर्तेति कोपो दुःशक्यः परिहर्तुं । यस्तु कर्म, आत्मनो ज्ञानादिसर्व- भावान् पर्यायरूपान् करोति, आत्मा त्वात्मानमेवैकं करोति ततो जीवः कर्तेति श्रुतिकोपो न भवतीत्यभि- प्रायः स मिथ्यैव । जीवो हि द्रव्यरूपेण तावन्नित्योऽसंख्येयप्रदेशो लोकपरिमाणश्च । तत्र न तावन्नित्यस्य- कार्यत्वमुपपन्नं कृतकत्वनित्यत्वयोरेकत्वविरोधात् । नचावस्थिताऽसंख्येयप्रदेशस्यैकस्य पुद्गलस्कंधस्येव प्रदे- शप्रक्षेपणाकर्षणद्वारेणापि कार्यत्वं. प्रदेशप्रक्षेपणाकर्षणे सति तस्यैकत्वव्याघातात् । नचापि सकल लोकवस्तुविस्तारपरिमितनियतनिजाभोगसंग्रहस्य प्रदेशसंकोचनविकाशद्वारेण तस्य कार्यत्वं, प्रदेशसंको- चविकाशयोरपि शुष्काचर्मवत्प्रतिनियतनिजविस्ताराद्धीनाधिकस्य तस्य कर्तुमशक्यत्वात् । यस्तु वस्तु- स्वभावस्य सर्वथापोदुमशक्यत्वात् ज्ञायको भावो ज्ञानस्वभावेन तिष्ठति, तथातिष्ठंश्च ज्ञायककर्तृत्वयोरत्यं- तविरुद्धत्वान्मिथ्यात्वादिभावानां न कर्ता भवति । भवंति च मिथ्यात्वादिभावाः ततस्तेषां कमैव कर्तृ प्ररूप्यत इति वासनोन्मेषः स तु नितरामात्मानं करोतीत्यभ्युपगममुपहत्येव ततो ज्ञायकस्य भावस्य सामान्या पेक्षया ज्ञानस्वभावावस्थितत्वेऽपि कर्मजानां मिथ्यात्वादिभावानां ज्ञानसमयेऽनादिज्ञेयज्ञानशून्यत्वात् परमात्मेति जानतो विशेषापेक्षया त्वज्ञानरूपस्य ज्ञानपरिणामस्य करणात्कर्तृत्वमनुमंतव्यं तावद्यावत्तदादिशेयज्ञानभेद- विज्ञानपूर्णत्वादात्मानमेवात्मेति जानतो विशेषापेक्षयापि ज्ञानरूपेणैव ज्ञानपरिणामेन परिणममानस्य केवलं ज्ञातृत्वात्साक्षादकर्तृत्वं स्यात् । मा कर्तारममी स्पृशंतु पुरुषं सांख्या इवाप्यारीताः कर्तारं कलयंतु तं किल सदा भेदावबोधादधः । ऊर्दू तूद्धतबोधधामनियतं प्रत्यक्षमेनं स्वयं पश्यंतु च्युतकर्तृभावमचलं ज्ञातारमेकं परं ॥ ९५ ॥ क्षणिकमिदमिहैकः कल्पयित्वात्मतत्त्वं निजमनसि विधत्ते कर्तृभोक्त्रोभिदं । अपहरति विमोहं तस्य नित्यामृतौघैः स्वयमयमभिषिंचश्चिञ्चमत्कार एव ॥ ९६ ॥ वृत्यंशभेदतोऽत्यंतं वृत्तिमन्नाशकल्पनात् अन्यः करोति भुंक्तेऽन्यः इत्येकांतश्चकास्तु मा । १ व्याघातात् पाठोऽयं ख. पुस्तके।२ मध्वं मिथ्यात्वरूपविभावपरिणामध्वंसानंतरं-उद्धतमविलंबेन ज्ञेयग्राहि यदोधधाम ज्ञानतेजतत्र नियतं तत्परं ।

·समयप्राभूतं । १७९ दंसणणाणचरितं किंचिवि णथि दु अचेदणे विसए । तह्मा किं घादयदे चेदयिदा तेसु विसएसु ॥३७९।। दसणणाणचरितं किंचिवि णथि दु अचेदणे कम्मे । तह्मा किं घादयदे चेदयिदा तेसु कम्मेसु ॥३८०॥ दसणणाणचरित्तं किंचिवि णाथि दु अचेदणे काये । तमा किं घादयदे चेदयिदा तेसु कायेसु ॥३८१॥ णाणस्स दंसणस्स य भणिदो घादो तहा चरित्तस्स । णवि तमि कोणव पुग्गलदवे घादो दु णिहिटो ॥३८॥ जीवस्स जे गुणा केई णत्थि ते खलु परेसु दव्वेसु । तह्मा सम्मादिहिस्स णत्थि रागो दु विसएसु ॥३८॥ रागो दोसो मोहो जीवस्सेवदुः अणण्ण परिणामा। एदेण कारणेण दु सहादिसु णस्थि रागादि ॥३८॥ दर्शनज्ञानचरित्रं किचिदपि नास्ति त्वचेतने विषये । तस्माकि घातयति चेतयितां तेषु कायेषु ॥३७९।। दर्शन ज्ञानचरित्रं किंचिदपि नास्ति त्वचेतने कर्मणि तस्मात्किं घातयति चेतयिता तेषु कर्मसु ॥३८०॥ दर्शनज्ञानचरित्रं किंचिदपि नास्ति त्वचेतने काये । तस्मात् किं घातयति चेतयिता तेषु कायेषु ॥३८१॥ ज्ञानस्य दर्शनस्य भणितो घातस्तथा चरित्रस्य । नापि तत्र पुद्गलद्रव्यस्य कोऽपि घातो निर्दिष्टः ॥३८२॥ जीवस्य ये गुणाः केचिन्न संति खलु ते परेषु द्रव्येषु । तस्मात्सम्यग्दृष्टर्नास्ति रागस्तु विषयेषु ॥३८३।। रागो द्वषो मोहो जीवस्यैव चानन्यपरिणामाः एतेन कारणेन तु शब्दादिषु न संति रागादयः ॥३८४॥ तात्पर्यवृत्तिः- दर्शनज्ञानचारित्रं किमपि नास्ति । केषु शब्दादिपंचेंद्रियविषयेषु ज्ञानावरणादि द्रव्यकर्मसु औदारिकादिपंचकायेषु । कथंभूतेषु तेषु ? अचेतनेषु । तस्मात्किं घातयते चेतयिता आत्मा तेषु जडस्वरूपविषयकर्मकायेषु ? न किमपि । किंच शब्दादिपंचेंद्रियाभिलाषरूपो ज्ञानावरणादिद्रव्यकर्मबंधका- रणभूतः कायममत्वरूपश्च योऽसौ मिथ्यात्वरागादिपरिणामो मनसि तिष्ठति तस्य घातः कर्तव्यः ते च शब्दादयो रागादीनां बहिरंगकारणभूतास्त्याज्याः-इति भावार्थः । तस्यैव पूर्वोक्तगाथात्रयस्य विशेषविव- रणं करोति-तद्यथा णाणस्स देसणस्स य भणिदो घादो तहा चरित्तस्स शब्दादिपंचेंद्रियाभिलाष- रूपेण कायममत्वरूपेण वा ज्ञानावरणादिकर्मबंधनिमित्तमनंतानुबंध्यादिरागद्वेपरूपं यन्मनसि मिथ्याज्ञानं तिष्ठति तस्य मिथ्याज्ञानस्य निर्विकल्पसमाधिप्रहरणेन सर्वज्ञैर्घातो भणितः न केवलं मिथ्याज्ञानस्य मिध्या- ·- सनातननग्रंथमालायां- दर्शनस्य च । तथैव मिथ्यात्वचारित्रस्य च णवि सहिम कोधि पुग्गलदव्ये घादो दु णिविही नच चे- तने शब्दादिविषयकर्मकायरूपे पुद्गलद्रव्ये कोऽपि धातो निर्दिष्टः । किं च यथा घटाधारभूते हते सति घटो हतो न भवति तथा रागादिनिमित्तभूते शब्दादिपंचेंद्रियहतेऽपि सति मनसि गता रागादयो हता न भवंति नचान्यस्य घाते कृते सत्यन्यस्य घातो भवति । कस्मात् ? अतिप्रसंगादिति भावः । जीवस्स जे गुणा केई णस्थि ते खलु परेसु दव्येसु यस्माज्जीवस्य ये केचन सम्यक्त्वादयो गुणास्ते परेषु परद्रव्येषु शब्दादिविषयेषु न संति खलु स्फुटं तमा सम्मादिहिस्स पत्थि रागो विसयेसु तस्मात्कारणानिर्विषयस्वशुद्धात्मभावानोत्थसुखतृप्तस्य सम्यग्दृष्टेर्विषयेषु रागो नास्तीति रागों दोसो मोहो जीवस्स दु जे अणण्णपरिणामा रागद्वेषमोहा यस्मादज्ञानिजीवस्याशुद्धनिश्चयेनाभिन्न परिणामाः । एदेणं कारणे ण दु सदादिमु णत्थि रामादी तेन कारणेन शब्दादिमनोज्ञामनोज्ञपचें द्रियविषयेष्वचेतनेषु यद्यप्यज्ञानी जीवो भ्रांतिज्ञानेन शब्दादिषु रागादीन् कल्पयत्यारोपयति तथापि शब्दा दिषु रागादयो न संति। कस्मात् शब्दादीनामचेतनत्वात् ततःस्थित तावदेव रागद्वेषद्वयमुदयते बहिरात्मनो यावन्मनसि त्रिगुप्तिरूपं स्वसंवेदनज्ञानं नास्ति । इति गाथाषद्कं गतं । एवमेतदायाति शब्दादींद्रियविषया अचेतनाश्चेतना रागाद्युत्पत्तौ निश्चयेन कारणं न भवंति- आत्मख्यातिः-याद्ध यत्र भवति तत्तद्धाते हन्यत एव यथा प्रदीपघाते प्रकाशो हन्यते । यत्र च यद्भवति तत्तद्घाते हन्यते यथा प्रकाशघाते प्रदीपो हन्यते । यत्तु यत्र न भवति तत्तद्घाते न हन्यते यथा घटप्रदीपघाते घटो न हन्यते । तथात्मनो धर्मा ज्ञानदर्शनचारित्राणि पुद्गलद्रव्यघातेऽपि न हन्यते, नच दर्शनज्ञानचारित्राणां घातेऽपि पुद्गलद्रव्यं हन्यते, एवं दर्शनज्ञानचारित्राणि पुद्गलद्रव्ये न भवतीत्या- याति अन्यथा तेदाते पुद्गलद्रव्यघातस्य, पुद्गलद्रव्यघाते तद्घातस्य दुर्निवारत्वात् । यत एवं ततो ये यावतः केचनापि जीवगुणास्ते सर्वेऽपि परद्रव्येषु न संतीति सम्यक् पश्यामः । अन्यथा अत्रापि जीवगुण- घाते पुद्गलद्रव्यघातस्य पुद्गलद्रव्यघाते जीवगुणघातस्य च दुर्निवारत्वात् । यद्येवं तर्हि कुतः सम्यग्दृष्टे भवति रागो विषयेषु ! न कुतोऽपि । तर्हि रागस्य कतरा खानिः रागद्वेषमोहादि जीवस्यैवाज्ञानमयाः परिणामास्ततः परद्रव्यत्वाद्विषयेषु न संति, अज्ञानाभावात्सम्यग्दृष्टौ तु न भवंति एवं ते विषयेष्वसंतःसम्य- हटेन भवंतो न भवत्येव । रागद्वेषाविह हि भवति ज्ञानमज्ञानभावात् तौ वस्तुत्वं प्रणहितदृशा दृश्यमानौ न किंचित् । सम्यग्दृष्टिः क्षपयतु ततस्तत्वदृष्टया स्फुटतो ज्ञानज्योति लति सहजं येन पूर्णाचलार्चिः ॥२७॥ * रागद्वेषोत्पादकं तत्वदृष्टया नान्यद् द्रव्यं वीक्ष्यते किंचनापि । सर्वद्रव्योत्पत्तिरंतश्चकास्ति व्यक्तात्यतं स्वस्वभावेन यस्मात् ॥९८॥ अण्णदवियेण अण्णदवियस्स णो कीरदे गुणविधादो। तरा दुसब्बदव्वा उप्पजते सहावेण ॥३८५॥ अन्यद्रव्येणान्यद्रव्यस्य न क्रियते गुणोत्पादः । तस्मात्तु सर्वद्रव्याण्युत्पद्यते स्वभावेन ॥३८५।। तात्पर्यशतिः-अण्णदविएण अण्णदवियस्स णो कीरदे गुणविधादो अन्यद्रव्येण बहि- रंगनिमित्तभूतेन कुंभकारादिनाऽन्यद्रव्यस्योपादानरूपस्य मृत्तिकादेर्न क्रियते स कः? चेतनस्याचेतनरूपेण, भचेतनस्य चेतमरूपेण वा चेतनाचेतनगुणघातो विनाशो न क्रियते यस्मात् । तह्मा दु सव्वदव्या उप- १ मत परिणामाः ख. २ नास्त्येष पाठ: ख. पुस्तके ।

·समयप्राभूतं। जंते सहावण तस्मात्कारणाम्पत्तिकादिसर्वद्रव्याणि कर्तृणि घटादिरूपेण जायमानानि स्वकीयोपादान- कारणेन मृत्तिकादिरूपेण जायंते नच कुंभकारादिबहिरंगनिमित्तरूपेण । कस्मात् ? इति चेत् उपादानका- रण सदृशं कार्य भवतीति यस्मात् । तेन किं सिद्धं । यद्यपि पंचेंद्रियविषयरूपेण शब्दादीनां बहिरंगनिमि- तभूतेनाज्ञानिजीवस्य रागादयो जायंते तथापि जीवस्वरूपा एव चेतना न पुनः शब्दादिरूपा अचेतना भवंतीति भावार्थः । एवं कोऽपि प्राथमिकशिष्यचित्तस्थानुरागादीन जानाति बहिरंगशब्दादिविषयाणां रागा- दिनिमित्तानां घातं करोमीति निर्विकल्पसमाधिलक्षणभेदज्ञानाभावाचिंतयति तस्य संबोधनार्थ पूर्व गाथा- षट्रेन सह सूत्रसप्तकं गतं । अथ व्यवहारेण कर्तृकर्मणार्भेदः, निश्चयेन पुनर्यदेव कर्तृ तदेव कर्मेत्युपदिशति- श्रात्मख्याति:-न च जीवस्य परद्रव्यं रागादीन्युत्पादयतीति शक्यं-अन्यद्रव्येणान्यद्रव्यगुणो- स्पादककरणस्यायोगात्। सर्वद्रव्याणां स्वभावेनैवोत्पादात् । तथा हि मृत्तिका कुंभभावेनोत्पद्यमाना किं कुंभ- कार स्वभावनोत्पद्यते किं मृत्तिकास्वभावेन ! यदि कुंभकारस्वभावनोत्पद्यते तदा कुंभकरणाहंकारनिर्भरपुरुषाधि- ष्ठितव्यापृतकरपुरुषशरीराकारः कुंभः स्यात, नच तथास्ति द्रव्यांतरस्वभावेन द्रव्यपारणामोत्पादस्यादर्शनात । यद्येवं तर्हि मृत्तिका कुभाकारस्वभावेन नोत्पद्यते किंतु मृत्तिकास्वभावेनैव, स्वस्वभावेन द्रव्यपरिणामोत्पादस्य दर्शनात् । ऐवं च सति स्वस्वभावानतिकमान कुंभकारः कुंभस्योत्पादक एव मृत्तिकैव कुंभकारस्वभावमस्पृ- शंती स्वस्वभावनोत्पद्यते । एवं सर्वाण्यपि द्रव्याणि स्वपरिणामपर्यायेणोत्पद्यमानानि किं निमित्तभूतद्रव्यां- तरस्वभावेनोत्पद्यते किं स्वस्वभावेन ? यदि निमित्तभूतद्रव्यांतरस्वभावेनोत्पद्यते तदा निमित्तभूतपरद्रव्या- कारस्तत्परिणामः स्यात् नच तथास्ति द्रव्यांतरस्वभावेन द्रव्यपरिणामोत्पादस्यादर्शनात् । यद्येवं तर्हि न सर्वद्रव्याणि निमित्तभूतपरस्वभावेनोत्पद्यते किंतु स्वस्वभावेनैव, स्वस्वभावेन द्रव्यपरिणामोत्पादस्य दर्शनात एवं च सति सर्वद्रव्याणां निमित्तभूतद्रव्यांतराणि स्वपरिणामस्योत्पादकान्येव सर्वद्रव्याण्येव निमित्तभूत- द्रब्यांतरस्वभावमस्पृशंति स्वखभावेन स्वपरिणामभावनोत्पद्यते भतो न परद्रव्यं जीवस्य रागादीनामुत्पा- दकंमुत्पश्यामो यस्मै कुप्यामः । यदिह भवति रागद्वेषदोषप्रसूतिः कतरदपि परेषां दूषणं नास्ति तत्र । स्वयमयमपराधी तत्र सर्पत्यबोधो भवतु विदितमस्तं यात्वबोधोऽस्मि बोधः ॥९९९॥ रागजन्मनि निमित्ततां परद्रव्यमेव कलयति ये तु ते । उत्तरंति न हि मोहवाहिनीं शुद्धबोधविधुरांधबुद्धयः ॥१०॥ जह सिप्पिओ दु कम्मं कुबदि णय सोदु तम्मओ होदि । तह जीवोवि य कम्मं कुव्वदि णय तम्मओ होदि ॥३८६॥ जह सिप्पिओ दु करणेहिं कुब्वदि णय सोदु तम्मओ होदि । तह जीवो करणेहिं कुब्वदि णय तम्मओ होदि ॥३८७॥ जह सिप्पिउ करणाणि गिलदि णय सो दु तम्मओ होदि। तह जीवो करणाणिय गिढदि णय तम्मओ होदि ॥३८८॥ जह सिप्पिउ कम्मफलं भुंजदि णय सोदु तम्मओ होदि । तह जीवो कम्मफलं भुंजदि णय सोवि तम्मओ होदि ॥३८९॥ एवं ववहारस्स दु वत्तव्वं देसणं समासेण । १ एवं च सति मृत्तिकायाः स्वस्वभावेन कुंभभावी नोपवद्यते इति ख. पुस्तके पाठोऽधिकः ।

·ह सनातनमग्रंथमालायां- सुणु णिच्छयस्स वयणं परिणामकदं तु जं होदि ॥३९०॥ जह सिप्पिओ दुचिटुं कुब्वदि हवादिय तहा अणण्णो सो। तह जीवोवि य कम्मं कुव्वदि हवदि य अणण्णो सो ॥३९॥ जह चिटं कुव्वंतो दु सिप्पिओ णिच दुक्खिदो होदि। तत्तोसेय अणण्णो तह चेहँतो दुही जीवो ॥३९२॥ यथा शिल्पिकस्तु कर्म करोति नच स तु तन्मयो भवति । तथा जीवोऽपि च कर्म करोति नच तन्मयो भवति ॥३८६॥ यथा शिल्पिक करणः करोति न स तु तन्मयो भवति । तथा जीव: करणः करोति नच तन्मयो भवति ॥३८७॥ यथा शिल्पिकस्तु करणानि गृह्णाति न स तु तन्मयो भवति । तथा जीवः करणानि च गृह्णाति नच तन्मयो भवति ॥३८८॥ यथा शिल्पिकः कर्मफलं भुंक्त नच स तु तन्मयो भवति । तथा जीवः कर्मफलं भुंक्ते नच तन्मयो भवति ॥३८९॥ एवं व्यवहारस्य तु वक्तव्यं दर्शनं समासेन । शृणु निश्चयस्य वचनं परिणामकृतं तु यद्भवति ॥३९॥ यथा शिल्पिकस्तु चेष्टां करोति भवति च तथानन्यस्तस्याः । तथा जीवोऽपि च कर्म करोति भवति चानन्यस्तस्मात् ॥३९१।। यथा चेष्टां कुर्वाणस्तु शिल्पिको नित्यदु:खितो भवति । तस्माञ्च स्यादनन्यस्तथा चेष्टमानो दुःखी जीवः ॥३९२।। तात्पर्यवृत्तिः-यथा लोके शिल्पी तु सुवर्णकारादिः सुवर्णकुंडलादिकर्म करोति, कैः कृत्या ? हस्तकुद्दकाद्युपकरणैः । हस्तकुडकाद्युपकरणानि च हस्तेन गृह्णाति, तथापि तैः सुवर्णकुंडलादिकर्मह- स्तकुहकादिकरणैरुपकरणैः सह तन्मयो न भवति । तथैव ज्ञानी जीवोऽपि निष्क्रियवीतरागस्वसंवेदन ज्ञानच्युतः सन् ज्ञानावरणादिद्रव्यकर्माणि करोति । कैः कृत्वा ? मनोवचनकायव्यापाररूपैः कर्मोत्पादक- रणैरुपकरणैः तथैव च कर्मोदयवशान्मनोवचनकायव्यापाररूपाणि कर्मोत्पादकरणान्युपकरणानि संश्ले- षरूपेण व्यवहारनयेन गृह्णाति तथापि ज्ञानावरणादिद्रव्यकर्ममनोवचनकायव्यापाररूपकर्मोत्पादकोप- करणैः सह टंकोत्कीर्णज्ञायकत्वेन भिन्नत्वात्तन्मयो न भवति । तथैव च स एव शिल्पी सुवर्णकारादिः सुवर्ण कुंडलादिकर्मणि कृते सति यत्किमप्यशनपानादिक मूल्यं लभते भुंक्ते च तथापि तेनाशनपानादिना तन्म- यो न भवति । तथा जीवोऽपि शुभाशुभकर्मफलं बहिरंगेन दृष्टाशनपानादिरूपं निजशुद्धात्मभावनोत्थमनो- हरानंदसुखास्वादमलभमानो भुक्ते न च तन्मयो भवति । एवं ववहारस्स दुवत्तव्वं दंसणं समासेण एवं पूर्वोक्तप्रकारेण गाथाचतुष्टयेन द्रव्यकर्मकर्तृत्वभोक्तृत्वरूपस्य व्यवहारनयस्य दर्शनं दृष्टांत उदाहरणं हे शिष्य ! वक्तव्यं ब्याख्येयं कथनीयं समासेन संक्षेपेण मुणु णिच्छयस्स वयणं परिणाम कर्दतु जं हवदि इदं त्वने वक्ष्यमाणं निश्चयस्य वचनं व्याख्यानं शृणु, कथंभूतं ? परिणामकृतं रागादिविकल्पेन निष्पादितमिति । जह सिप्पिओ दु चेंडं कुन्नदि वदि य तहा अणण्णोसो यथा सुवर्णकारादिशिल्पी कुंडलादिकमेवमेवं करोमीति मनसि चेष्टां करोति इति तया चेष्टया सह भवति चानन्यस्तन्मयः तह जीवोवि य कम्मं कुम्वदि हवदि य अणण्णो सो तथैवाज्ञानी जीवः केवलज्ञानादिव्यक्तिरूपस्या - । रही

·समयप्राभूतं ।
१८३
कार्यसमयसारस्य यो ऽसौ साधको निर्विकल्पसमाधिरूपः कारणसमयसारस्तस्याभावे सत्यशुद्धनिश्चयनयेन
अशुद्धोपादानरूपेण मिथ्यात्वरागादिरूपं भावकर्म करोति तेन भावकर्मणा सह भवति चानन्यः इति भाव-
कर्मकर्तृत्वगाथा गता। जह चेह कुव्वंतो दु सिप्पिओ णिश्च दुःखिदो हादि यथा स एव शिल्पी
कुंडलादिकमेवमेव करोमीति मनसि चेष्टां कुर्वाणः सन् चित्तखेदेन नित्यं दुःखितो भवति । न केवलं
दुःखितः । तत्तोसेय अणण्णो तस्मादुःखविकल्पादनुभवरूपेणानन्यश्च स स्यात् तह चेह्रतो दुही जीवो
तथैवाज्ञानिजीवोऽपि विशुद्धज्ञानदर्शनादिव्यक्तिरूपस्य कार्यसमयसारस्य साधको योऽसौ निश्चयरत्न-
त्रयात्मककारणसमयसारः, तस्यालाभे. सुखदुःखभोक्तृत्वकाले हर्षविषादरूपां चेष्टां कुर्वाणः सन्मनसि
दुःखितो भवति इति। तया हर्षविषादचेष्टया सह अशुद्धनिश्चयेनाशुद्धोपादानरूपेणानन्यश्च भवति इति ।
एवं पूर्वोक्तप्रकारेणाज्ञानिजीवो निर्विकल्पस्वसर्वदेनज्ञानात् च्युतो भूत्वा सुवर्णकारादिदृष्टांतेन व्यवहारनयेन
द्रव्यकर्म करोति भुक्ते च। तथैवाशुद्धनिश्चयेन भावकर्म चेति व्याख्यानमुरव्यत्वेन षष्ठस्थले गथासप्तकं गतं ।
अथ ज्ञानं ज्ञेयं वस्तु जानाति तथापि धवलकुड्येष्वेतन्मृत्तिकावन्निश्चयेन तन्मयं न भवति इति
निश्चयमुख्यत्वेन गाथापंचकं । यथैव च श्वेतमृत्तिका कुड्यं श्वेतं करोतीति व्यवाहियते तथैव च ज्ञानं ज्ञेयं
वस्तु जानात्येवं व्यवहारोऽस्तीति व्यवहारमुख्यत्वेन गाथापंचकं । एवं समुदायेन दशकं । तद्यथा-
आत्मख्याति:
:-यथा खलु शिल्पी सुवर्णकारादिः कुंडलादिपरद्रव्यपरिणामात्मकं कर्म करोति ।
हस्तकुहकादिभिः परद्रव्यपारणामात्मकैः करणैः करोति । हस्तकुडकादीनि परदव्यपरिणामात्मकानि कर-
णानि गृह्णाति । ग्रामादिपरद्रव्यपरिणामात्मकं कुंडलादिककर्मफलं भुंक्ते नवनेकद्रव्यत्वेन ततोऽन्यत्वे सति
तन्मयो भवति ततो निमित्तनैमित्तिकभावमात्रेणैव तत्र कर्तृकर्मभोक्तृभोग्यत्वव्यवहारः । तथात्मापि पुण्य-
पापादि पुद्गलपरिणामात्मकं कर्म करोति । कायवाङ्मनोभिः पुद्गलद्रव्यपरिणामात्मकैः करणैः करोति काय-
माङ्मनांसि पुद्गलपरिणामात्मकानि करणानि गृह्णाति सुखदुःखादिपुद्गलद्रव्यपरिणामात्मकं पुण्यपापादिकर्म-
फलं भुक्ते च नत्वनेकद्रव्यत्वेन ततोऽन्यत्वे सति तन्मयो भवति ततोनिमित्तनैमित्तिकभावमात्रेणैव तत्र
कर्तृकर्भभोक्तृभोग्यत्वव्यवहारः । यथा च स एव शिल्पी चिकीर्षुः चेष्टानुरूपमात्मपरिणामात्मकं कर्म करोति ।
दुःखलक्षणमात्मपरिणामात्मकं चेष्टानुरूपकर्मफलं भुंक्ते च एकद्रव्यत्वेन ततोऽनन्यत्वे सति तन्मयश्च भवति
ततः परिणमपरिणामिभावेन तत्रैव कर्तृकर्मभोक्तृभोग्यत्वनिश्चयः । तथात्मापि चिकीर्षुश्चेष्टारूपमात्मपरिणा-
मात्मकं करोति । दुःखलक्षणमात्मपरिणामात्मकं चेष्टारूपकर्मफलं भुक्ते च एकद्रव्यत्वेन ततोनन्यत्वे सति
तन्मयश्च भवति ततः परिणामपरिणामिभावेन तत्रैव कर्तृकर्मभोक्तृभोग्यत्वनिश्चयः ।
नतु परिणामि एव किल कर्मविनिश्चयतः स भवति नापरस्य परिणामिन एव न भवेत् ।
न भवति कर्तृशून्यमिह कर्म चैकतया स्थितिरिह बस्तुनो भवतु कर्तृत्वादेव ततः (१) ॥१०१॥
बहिर्जुठति यद्यपि स्फुटदनंतशक्तिः स्वयं तथाप्यपरवस्तुनो विशति नान्यवस्त्वंतरं ।
स्वभावनियतं यतः सकलमेव वस्त्विष्यते स्वभावचलनाकुलः किमिह मोहितः क्लिश्यते ॥१०२॥
वस्तु चैकमिह नान्यवस्तुनो येन तेन खलु वस्तु वस्तु तत् ।
निश्चयोयमपरोऽपरस्य कः किं करोति हि बहिर्जुठन्नपि ॥१०३।।
यत्तु वस्तु कुरुतेऽन्यवस्तुनः किंचनापि परिणामिनः स्वयं ।
व्यावहारिकदृशैव तन्मतं नान्यदस्ति किमपीह निश्चयात् ॥१०४॥
जह सेटिया दुण परस्स सेटिया सेटिया य सा होदि ।
तह जाणगो दु ण परस्स जाणगो जाणगो सोदु ॥३९३॥
जह सेटिया दु ण परस्स सेटिया सेटिया य सा होदि ।
तह पस्सगो दु ण परस्स पस्सगो पस्सगो सोदु ॥३९४॥

·T - सनातमजैनग्रंथमालायां- जह सैटिया दु ण परस्स सेटिया सेटिया दु सा होदि । तह संजदो दु ण परस्स संजदो संजदो सोदु ॥३९५॥ जह सेटिया दु ण परस्स सेटिया सेटिया दु सा होदि । तह दसणं दुण परस्स दंसणं दसणं तंतु ॥३९६॥ एवं तु णिच्छयणयस्स भासियं णाणदसणचरिते । सुणु ववहारणयस्सय वत्तब्बं से समासेण ॥३९७॥ जह परदव्वं सेटदिह सेटिया अप्पणो सहावेण । तह परदव्वं जाणदि णादा विसएण भावेण ॥३९॥ जह परदव्वं सेटदि हु सेटिया अप्पणो सहावण । तह परदव्वं पस्सदि जीवोवि सएण भावेण ॥३९९॥ जह परदव्वं सेटदि हु सेटिया अप्पणो सहावेण । तह परदव्वं विरमदि णादावि सएण भावेण ॥४०॥ जह परदव्वं सेटदि ह सेटिया अप्पणो सहावेण । तह परदव्वं सद्दहदि सम्मादिट्ठी सहावेण ॥१०१॥ एसो ववहारस्स दु विणिच्छओ णाणदंसणचरिते। भणिदो अण्णेसु वि पज्जएसु एमेव णादव्वो ॥४०२॥ थथा सेटिका तु न परस्य सेटिका सेटिका च सा भवति । तथा ज्ञायकस्तु न परस्य ज्ञायको ज्ञायकः स तु ॥३९३॥ यथा सेटिका तु न परस्य सेटिका सेटिका तु सा भवति । तथा दर्शकस्तु न परस्म दर्शको दर्शकस्तु स भवति ॥३९४॥ यथा सेटिकास्तु न परस्य सेटिका सेटिका च सा भवति । तथा संयतस्तु न परस्य संयतः संयतः स तु ॥३९५।। यथा सेटिका तु न परस्य सेटिका सेटिका च सा भवति । तथा दर्शनं तु न परस्य दर्शनं दर्शनं तत् ॥३९६॥ एवं तु निश्चयनयस्य भाषितं ज्ञानदर्शनचरित्रे । शृणु व्यवहारस्य च वसव्यं तस्य समासेन ॥३९॥ यथा परद्रव्यं सेटयति खलु सेटिकात्मनः खभावेन । तथा परद्रव्यं जानाति ज्ञातापि खकेन भावेन ॥३९८॥ यथा परद्रव्यं सेटयति सेटिकात्मनः स्वभावेन । तथा परद्रव्यं पश्यति मातापि स्वकेन भाबेन ॥३९९॥ यथा परद्रव्यं सेव्यति सोटिकावनः स्वभावेन । -- S STER ना ·। - समयप्राभृतं । तथा परद्रव्यं विजहाति ज्ञातापि स्वकेन भावेन ॥४०॥ यथा परद्रव्यं सेटयति सेटिकात्मनः स्वभावेन । तथा परद्रव्यं श्रद्धत्ते ज्ञातापि स्वकेन भावेन ॥४०॥ एवं व्यवहारस्य तु विनिश्चयो ज्ञानदर्शनचरित्रे। भणितोऽन्येष्वपि पर्यायेषु एवमेव ज्ञातव्यः ॥४०२॥ सात्पर्यवृत्तिः :-यथा लोके श्वेतिका श्वेतमृत्तिका खटिका परद्रव्यस्य कुड्यादेनिश्चयेन श्वेतमृत्तिका न भवति तन्मयो न भवति बहिर्भागे तिष्ठतीत्यर्थः । तर्हि किं भवति ? श्वेतिका श्वेतिकैव स्वस्वरूपे तिष्ठती स्वर्थः । तथा श्वेतमृत्तिकादृष्टांतेन ज्ञानात्मा घटपटादिज्ञेयपदार्थस्य निश्चयेन ज्ञायको न भवति तन्मयो न भवतीत्यर्थः । तर्हि किं भवति ? ज्ञायको ज्ञायक एव स्वस्वरूपे तिष्ठतीत्यर्थः । एवं ब्रह्माद्वैतवादिवत्-ज्ञानं अयरूपेण न परिणमति-इति कथनमुख्यत्वेन गाथा गता। तथा तेनैव च श्वेतमृतिकादृष्टांतेन दर्शक- आत्मा दृश्यस्य घटादिपदार्थस्य निश्चयेन दर्शको न भवति, तन्मयो न भवतीत्यर्थः । तर्हि किं भवति । दर्शको दर्शक एव स्वस्वरूपेण तिष्ठतीत्यर्थः । एवं सत्तावलोकनदर्शनं दृश्यपदार्थरूपेण न परिणमतीति कथनमुख्यत्वेन गाथा गता। तथा तेनैव श्वेतमृत्तिकादृष्टांतेन संयत आत्मा त्याज्यस्य परिग्रहादेः परद्रव्यस्य निश्चयेन त्याजको न भवति, तन्मयो न भवतीत्यर्थः । तर्हि किं भवति ? संयतः संयत एव निर्विकार- निजमनोहरानंदलक्षणस्वस्वरूपे तिष्ठतीत्यर्थः । एवं वीतरागचारित्रमुख्यत्वेन गाथा गता । तथैव च तेनैव श्वेतमृत्तिकादृष्टांतेन तत्त्वार्थश्रद्धानरूपं सम्यग्दर्शनं श्रद्धेयस्य बहिर्भूतजीवादिपदार्थस्य निश्चयनयेन श्रद्धानकारकं न भवति, तन्मयं न भवतीत्यर्थः । तर्हि किं भवति ? सम्यग्दर्शनं सम्यग्दर्शनमेव स्वस्वरूपे तिष्ठतीत्यर्थः । एवं तत्त्वार्थाश्रद्धानलक्षणसम्यग्दर्शनमुख्यत्वेन गाथा गता। एवं तु णिच्छयणयस्स भासिदं णाणदंसणचरित्ते एवं पूर्वोक्तगाथाचतुष्टयेन भाषितं ब्या- ख्यानं कृतं । फस्य संबंधित्वेन ? निश्चयनयस्य । क ? विषये ज्ञानदर्शनचारित्रे । सुणु ववहारणयस्सय वत्तव्वं इदानी हे शिष्य ! शृणु समाकर्णय किं ? वक्तव्यं व्याख्यानं । कस्य संबंधित्वेन ? व्यवहारनयस्य । कस्य संबंधिव्यवहारः ? से तस्य पूर्वोक्तज्ञानदर्शनचारित्रत्रयस्य केन ? समासेण संक्षेपेण । इति निश्चयनय व्यख्यानमुख्यत्वेन सूत्रपंचकं गतं । अथ व्यवहारः कथ्यते-यथा येन प्रकारेण लोके परद्रव्यं कुड्यादिकं व्यवहारनयेन श्वेतयते श्वेतं करोति नच कुड्यादिपरद्रव्येण सह तन्मयी भवति । का ? की श्वेतिका श्वेतमृत्तिका खटिका । केन कृत्वा श्वेतं करोति ! स्वकीयश्वेतभावेन । तथा तेन श्वेतमृत्तिकादृष्टांतेन परद्रव्यं घटादिकं ज्ञेयं वस्तु व्यवहारेण जानाति नच परद्रव्येण सह तन्मयो भवति । कोऽसौ ? कर्ता ज्ञातात्मा। केन जानाति ? स्वकीय ज्ञानभावेनेति, प्रथमगाथा गता । तथैव च तेनैव श्वेतमृतिकादृष्टांतेन घटादिकं दृश्यं परद्रव्यं व्यवहारेण पश्यति न च परद्रव्येण सह तन्मयो भवति । कोऽसौ ? ज्ञातात्मा । केन पश्यति ? स्वकीयदर्शनभावेनेति द्वितीयगाथा गता। तथैव च तेनैव श्वेतमृत्तिकादृष्टांतेन परिग्रहादिकं परद्रव्यं व्यवहारेण विरमति त्यजति न च परद्रव्येण सह तन्मयो भवति स कः ? कर्ता ज्ञातात्मा । केन कृत्वा त्यजति ? स्वकीयनिर्विकल्प समाधिपरिणामेनेति तृतीयगाथा गता । तथैव च तेनैव श्वेतमृत्तिकादृष्टांतेन जीवादिकं परद्रव्यं व्यव- हारेण श्रद्दधाति न च परद्रव्येण सह तन्मयो भवति । स कः ? कर्ता सम्यग्दृष्टिः । केन कृत्वा ? स्वकीय श्रद्धानपरिणामेनेति चतुर्थगाथा गता । एसो ववहारस्स दु विणिच्छियो णाणदंसणचरित्ते भणिदो भणितः कथितः कोऽसौ ? कर्मतापनः, एष प्रत्यक्षीभूतः, पूर्वोक्तगाथाचतुष्टयेन निर्दिष्टो विनिश्चयः, व्यवहारानुयायी निश्चय इत्यर्थः । कस्य संबंधी ? व्यवहारनयस्य । क ? विषये ज्ञानदर्शनचारित्रत्रये १ अत्र क. पुस्तके ज्ञानात्मेति पाः । २ अनापि क. ज्ञानात्मेत्येव पाठः । ३ चतुष्टये पाठोयं स. पुस्तके। ! -- ·SHE - सनातमजैमग्रंधमाला- अण्णेसु वि पज्जएस एमेव णादब्बो इदमोदनादिकं मया भुक्तं, इदमहिविषकंटकादिकं त्यक्तं, इदं गृहादिकं कृतं, तत्सर्व व्यवहारण । निश्चयेन पुनः स्वकीयरागादिपरिणाम एव कृतो भुक्तश्च । एवमित्या- धन्येष्वपि पर्यायषु निश्चयव्यवहारनयविभागो ज्ञातव्य इति । यदि व्यवहारेण परद्रव्यं जानाति तर्हि निश्चयेन सर्वज्ञो न भवतीति पूर्वपक्षे परिहारमाह --यथा स्वकीय सुखादिकं तन्मयो भूत्वा जानाति तथा बहिर्द्रब्यं न जानाति तेन कारणेन व्यवहारः । यदि पुनः परकीयसुखादिकमात्मसुखादिवत्तन्मयो भूत्वा जानाति तर्हि यथा स्वकीयसंवेदने सुखी भवति तथा परकीयसुखदुःखसंवेदनकाले सुखी दुःखी च प्राप्नोति न च तथा । यद्यपि स्वकीयसुखसंवेदनापेक्षया निश्चयः, परकीयसुखसंवेदनापेक्षया व्यवहारस्तथापि छमस्थजनापेक्षया सोऽपि निश्चय एवेति । ननु सौगतोऽपि ब्रूत व्यवहारेण सर्वज्ञः, तस्य किमिति दूष- ण दीयते भवद्भिरिति ? तत्र परिहारमाह -सौगतादिमते यथा निश्चयापेक्षया व्यवहारा मृषा, तथा व्यवहार रूपणापि व्यवहारो न सत्य इति । जैनमते पुनर्व्यवहारनयो यद्यपि निश्चयापेक्षया मृषा तथापि व्यवहार- रूपेण सत्य इति । यदि पुनर्लोकव्यवहाररूपेणापि सत्यो न भवति तर्हि सर्वोऽपि लोकव्यवहारो मिथ्या भवति, तथा सत्यतिप्रसंगः । एवमात्मा व्यवहारेण. परद्रव्यं जानाति पश्यति निश्चयेन पुनः स्वद्रव्यमेवेति । तत एतदायाति प्रामारामादि सर्वं खल्विदं ब्रह्म ज्ञेयवस्तु किमपि नास्ति यद् ब्रह्माद्वैतवादिनो वदंति तन्नि षिद्धं । यदपि सौगतो बदति ज्ञानमेव घटपटादिज्ञेयाकारेण परिणमति नच ज्ञानाद्भिन्नं ज्ञेयं किमप्यस्ति तदपि निराकृतं । कथं ? इति चेत् यदि ज्ञानं ज्ञेयरूपेण परिणमति तदा ज्ञानाभावः प्राप्नोति यदि वा ज्ञेयं ज्ञानरूपेण परिणमति तदा ज्ञयाभावस्तथा सत्युभयशून्यत्वं, स च प्रत्यक्षविरोधः । एवं निश्चयव्यवहार- व्याख्यानमुख्यतया समुदायेन सप्तमस्थले सूत्रदशकं गतं । अथ निश्चयप्रतिक्रमणनिश्चयप्रत्याख्याननिश्चयालोचनपरिणतस्तपोधन एवाभेदेन निश्चयचारित्रं भवतीत्युपदिशति- आत्मख्याति:-सेटिकात्र तावच्छेतगुणनिर्भरस्वभावं द्रव्यं तस्य तु व्यवहारेण श्वैत्यं कुड्यादिपर द्रव्यं । अथात्र कुड्यादेः परद्रव्यस्य श्वैत्यस्य श्वेतयित्री सेटिका किं भवति किं न भवतीति तदुभयतत्त्व- संबंधो मीमांस्यते--यदि सेटिका कुड्यादेर्भवति तदा यस्य यद्भवति तत्तदेव भवति यथात्मनो ज्ञानं भवदा- स्मैव भवतीति तत्त्वसबंधे जीवति सेटिका कुड्यादेर्भवती कुड्यादिरेव भवेत् , एवं सति सेटिकायाः स्वद्रव्यो- च्छेदः । नच द्रव्यांतरसंक्रमस्य पूर्वमेव प्रतिषिद्धत्वाद्र्व्यस्यास्त्युच्छेदः, ततो न भवति सेटिका कुड्यादेः । यदि न भवति सोटका कुड्यादेस्तर्हि कस्य सेटिका भवति ? सेटिकाया एव सेटिका भवति । ननु कत- रान्या सेटिका ? यस्याः सेटिका भवति ! न खल्बन्या सेटिका सेटिकायाः । किंतु स्वस्वाम्यंशावेवान्यौ । किमत्र साध्यं स्वस्वाम्यंशव्यवहारेण ? न किमपि । तर्हि न कस्यापि सेटिका, सेटिका सटिकैवेति निश्चयः । यथा दृष्टांतस्तथायं दाष्टंतिकः । चेतयितात्र तावद्ज्ञानगुणनिर्भरस्वभावं द्रव्यं तस्य तु व्यवहारेण ज्ञेयं पुद्गलादि द्रव्यं । अथात्र पुद्गलादेः परद्रव्यस्य ज्ञेयस्य ज्ञायकश्चेतायता किं भवति किं न भवतीति ? तदुभय तत्त्वसंबंधो मीमांस्यते । यदि चेतयिता पुद्गलादेर्भवति तदा यस्य यद्भवति तत्तदेव भवति यथात्मनो ज्ञानं भवदात्मैव भवति इति तत्त्वसंबंधे जीवति, चेतयिता पुद्गलादेर्भवन् पुद्गलादेरेव भवेत् एवं सति चेतयितुः खद्रव्योच्छेदः । नच द्रव्यांतरसंक्रमस्य पूर्वमेव प्रतिषिद्धत्वाद्र्व्यस्यास्त्युच्छेदः । ततो न भवति चेतयिता पुद्गलादेः । यदि न भवति चेतयिता पुद्गलादेस्तर्हि कस्य चेतयिता भवति ? चेतयितुरेव चेतयिता भवति । ननु कतरोन्यश्चेतयिता चेतयितुर्यस्य चेतयिता भवति ? न खल्वन्यश्चेतयिता चेतयितुः, किंतु स्वस्वाम्यंशा- वेवान्यौ । किमत्र साध्यं स्वस्वाम्यंशव्यवहारेण ? न किमपि । तर्हि न कस्यापि ज्ञायकः । ज्ञायको ज्ञायक एवेति निश्चयः । किंच सेटिकात्र तावच्छेतगुणनिर्भरस्वभावं द्रव्यं तस्य तु व्यवहारेण श्वत्यं कुड्यादि परद्रव्यं । अथात्र कुड्यादेः परद्रव्यस्य श्वेतस्य श्वेतयित्री सेटिका किं भवति किं न भवतीति ? तदुभयतत्त्वसंबंधो १ सौगता वदति इति ख. पुस्तके पाठः । २ सूत्रसप्तक पाठोऽयं क. पुस्तके । ३ श्वैत्यस्य पाठोऽयं क. मात्मख्यातौ । । । - । RA । । ANA game । THAN ONS न SH H S ·तदुभयतत्त्वसं- ? समयप्राभृतं । मीर्मास्यते । यदि सेटिका कुड्यादेर्भवति तदा यस्य यद्भवति तत्तदेव भवति यथात्मनो ज्ञानं भवदात्मैव भवतीति तत्त्वसंबंधे जीवति सेटिका कुड्यादेर्भवंती कुड्यादिरेव भवेत् एवं सति सेटिकायाः स्वद्रव्योच्छेदः । नच द्रव्यांतरसंक्रमस्य पूर्वमेव प्रतिषिद्धत्वादस्त्युच्छेदः । ततो न भवति सेटिका कुड्यादेः । यदि न भ- वति सेटिका कुड्यादेस्तर्हि कस्य सेटिका भवति ? सेटिकाया एव सेटिका भवति । ननु कतरान्या सेटिका सेटिकायाः यस्याः सेटिका भवति ? न खल्वन्या सेटिका सेटिकायाः किंतु स्वस्वम्यंशावेवान्यौ । किमत्र साध्यं स्वस्वाम्यंशव्यवहारेण ? न किमपि । तर्हि न कस्यापि सेटिका सेटिका, सेटिकैवेति निश्चयः । यथायं दृष्टांतस्तथायं दार्टीतिकः-चेतयितात्र तावद्दर्शनगुणनिर्भरस्वभावं द्रव्यं तस्य तु व्यवहारेण दृश्यं पुद्गलादि परद्रव्यं । अथात्र पुद्गलादेः परद्रव्यस्य दृश्यस्य दर्शकश्चेतयिता किं भवति किं न भवतीति ? बंधो मीमांस्यते-यदि चेतयिता पुद्गलादेर्भवति तदा यस्य यद्भवति तत्तदेव भवति यथात्मनो ज्ञानं भवदात्मैव भवति इति तत्त्वसंबंधे जीवति चेतयिता पुद्गलादेर्भवन् पुद्गलादिरेव भवेत् एवं सति चेतयितुः स्वद्रव्यो- छेदः । नच द्रव्यांतरसंक्रमस्य पूर्वमेव प्रतिषिद्धत्वाद्रव्यस्यास्त्युच्छेदः ? ततो न भवति चेतयिता पुद्गलादेः। यदि न भवति चतयिता पुद्गलादेःस्तर्हि कस्य चेतयिता भवति ? चेतयितुरेव चतयिता भवति । ननु कत- रोन्यश्चेतयिता चेतयितुर्यस्य चेतयिता भवति ? न खल्वन्यश्चेतयिता चेतयितुः किंतु स्वस्वाम्यंशावेवान्यौ । किमत्र साध्यं स्वस्वाम्यंशव्यवहारेण ? न किमपि । तर्हि न कस्यापि दर्शकः, दर्शको दर्शक एवति निश्चयः । अपि च सेटिका तावच्छ्तगुणनिर्भरस्वभावं द्रव्यं तस्य तु व्यवहारेण श्वैत्यं कुड्यादि परद्रव्यं अथात्र । कुड्यादेः परद्रव्यस्य श्वैत्यस्य श्वेतयित्री सेटिका किं भवति किं न भवतीति ? तदुभयतत्त्वसंबंधो मीमांस्यते । यदि सेटिका कुड्यादेर्भवति तदा यस्य यद्भवति तत्तदेव भवति यथात्मनो ज्ञानं भवदात्मैव भवति इति तत्त्वसंबंधे जीवति सेटिका कुड्यादेर्भवंती कुड्यादिरेव भवेत् । एवं सति सेटिकायाः स्वद्रव्योच्छेदः । नच द्रव्यांतरसंक्रमस्य पूर्वमेव प्रतिषिद्धत्वाव्यस्यास्त्युच्छेदः ! ततो न भवति सेटिका कुड्यादेः । यदि न भवति सेटिका कुड्यादेस्तर्हि कस्य सेटिका भवति ! सेटिकाया एव सेटिका भवति । ननु कतरान्या सेटिका सेटिकाया यस्याः सेटिका भवति ? न स्वल्वन्या सेटिका सेटिकायाः किंतु स्वस्वाम्यंशावेवान्यौ । कि- मत्र साध्यं स्वस्वाम्यंशव्यवहारेण? न किमपि तर्हि न कस्यापि सेटिका, सेटिका सेटिकैवेति निश्चयः। यथायं दृष्टांतस्तथाय दार्टीतिकः-चेतयितात्र तावद् ज्ञानदर्शनगुणनिर्भरपरापोहनात्मकस्वभाव द्रव्यं । तस्य तु व्यवहारेणापोह्यं पुद्गलादिपरद्रव्यं । अथात्र पुद्गलादेः परद्रव्यस्यापोह्यस्यापोहकः किं भवति किं न भव- तीति ? तदुभयतत्त्वसंबंधो मीमांस्यते। यदि चेतयिता पुद्गलादेर्भवति तदा यस्य यद्भवति तत्तदेव भवति यथा स्मनो ज्ञानं भवदात्मैव भवति इति तत्त्वसंबंध जीवति चेतयिता पुद्गलादेर्भवन् पुद्गलादिरेव भवेत् । एवं सति चेतयितुः स्वद्रव्योच्छेदः । नच द्रव्यांतरसंक्रमस्य पूर्वमेव प्रतिषिद्धत्वाद्र्व्यस्यास्त्युच्छेदः । ततो न भवति चेतयिता पुद्गलादेः । यदि न भवति चेतयिता पुद्गलादेस्तहिँ कस्य चेतयिता भवति ! चेतयितुरेव चेत. यिता भवति । ननु कतरोऽन्यश्चेतयिता चेतयितुर्यस्य चेतयिता भवति ? न खल्वन्यश्चेतयिता चेतयितुः किंतु स्वस्वाम्यंशावेवान्यौ । किमत्र साध्यं स्वस्वाम्यंशव्यवहारेण ! न किमपि । तर्हि न कस्याप्यपोहकः, अपोहकोऽपोहक एवेति निश्चयः । यथा च सैव सेटिका श्वेतगुणनिर्भरस्वभावा स्वयं कुड्यादिपरद्रव्यस्वभावेनापरिणममाना कुड्यादि- परद्रव्यनिमित्तकेनात्मनः श्वेतगुणनिर्भरस्वभावस्य परिणामेनोत्पद्यमानमात्मस्वभावेन श्वेतयतीति व्यवहियते तथा चेतयितापि ज्ञानगुणनिर्भरस्वभावः स्वयं पुद्गलादिपरद्रव्यस्वभावेनापरिणममानः पुद्गलादिपरद्रव्यं चा- त्मस्वभावेनापरिणमयन् पुद्गलादिपरद्रव्यनिमित्तकेनात्मनो ज्ञानगुणनिर्भरस्वभावस्य परिणामेनोत्पद्यमानः पुद्गलादिपरद्रव्यं चेतयितृनिमित्तकेनात्मनः स्वभावस्य परिणामेनोत्पद्यमानमात्मनः खभावेन जानातीति व्यवह्रियते । किंच यथा च सेटिका श्वेतगुणनिर्भरस्वभावा स्वयं कुड्यांदिपरद्रव्यस्वभावेनापरिणममाना कुड्या- दिपरद्रव्यं चात्मस्वभावेनापरिणमयंती कुड्यादिपरद्रव्यनिमित्तकेनात्मनः श्वेतगुणानभरीस्वभावस्य परि- - ·काय जा १८८ सनातनजैनग्रंथमालायां- णामेनौत्पद्यमाना कुड्यादिपरद्रव्यं सेटिकानिमित्तकेनात्मनः स्वभावस्य परिणामेनोत्पद्यमानमात्मनः स्वभावेनर श्वेतयतीति व्यवाहियते । तथा चेतयितापि दर्शनगुणनिर्भरस्वभावः स्वयं पुद्गलादिपरद्रव्यस्वभावेनापरिणम- मानः पुद्गलादिपरद्रव्यं चात्मस्वभावेनापरिणमयन् पुद्गलादिपरद्रव्यनिमित्तकेनात्मनो दर्शनगुणनिर्भरस्व- भावस्य परिणामेनोत्पद्यमानः पुद्गलादिपरद्रव्यं चेतयितृनिमित्तकेनात्मनो दर्शनगुणनिर्भरस्वभावस्य परिणा- मेनोत्पद्यमानमात्मनः स्वभावेन पश्यतीति व्यवाहियते । अपि च-यथां च सैव सेटिका श्वेतगुणानिर्भरस्वभावा स्वयं कुड्यादिपरद्रव्यस्वभावेनापरिणममाना कुड्यादिपरद्रव्यं चात्मस्वभावेनापरिणामयंती कुड्यादिपरद्रव्यनिमित्तकेनात्मनः श्वेतगुणानिर्भरस्वभावस्य परिणामेनोत्पद्यमाना कुड्यादिपरद्रव्यं सेटिकानिमित्तकेनात्मनः स्वभावस्य परिणामेनोत्पद्यमानमात्मनः स्वभावेन श्वेतयतीति व्यवाहियते । तथा चेतयितापि ज्ञानदर्शनगुणनिर्भरपरापोहनात्मकस्वभावः स्वयं पुद्ग- लादिपरद्रव्यस्वभावेनापरिणममानः पुद्गलादिपरद्रव्यं चात्मस्वभावेनापरिणामयन् पुद्गलादिपरद्रव्यनिमित्त- केनात्मनो ज्ञानदर्शनगुणनिर्भरपरापोहनात्मकस्वभावस्य परिणामेनोत्पद्यमानः पुद्गलादिपरद्रव्यं चेतयित- निमित्तकेनात्मनः स्वभावस्य परिणामेनोत्पद्यमानमात्मनः स्वभावेनापोहतीति व्यवाहियते । एवमयमात्मनो ज्ञानदर्शनचारित्रपर्यायाणां निश्चयव्यवहारप्रकारः । एवमेवान्येषां सर्वेषामपि पर्यायाणां दृष्टव्यः । शुद्धद्रव्यनिरूपणार्पितमतेस्तत्वं समुत्पश्यतो नैकद्रव्यगतं चकास्ति किमपि द्रव्यांतरं जातुचित् । झानं ज्ञेयमवैति यत्तु तदयं शुद्धस्वभावोदयः किं द्रव्यांतरचुंबनाकुलधियस्तत्त्वाच्च्यवंते जनाः ॥१०॥ शुद्धद्रव्यस्वरसभवनास्किं स्वभावस्य शेष-मन्यदृव्यं भवति यदि वा तस्य किं स्यात्स्वभावः । व्योत्स्नारूपं स्वपयति भुवं नैव तस्यास्तिभूमिनिं ज्ञेयं कलयति सदा ज्ञेयमस्वास्ति नैव ॥१०६॥ रागद्वेषद्वयमुदयते तावदेतन यावद् ज्ञानं ज्ञानं भवति न पुनर्बाध्यतां याति बोध्यं । कानं ज्ञानं भवतु तदिदं न्यक्कृताज्ञानभावं भावोभावो भवति तिरयन्येन पूर्णस्वभावः ॥१०७॥ कम्मं जं पुव्वकयं सुहासुहमणेयवित्थरविसेसं । तत्तो णियत्तदे अप्पयं तु जो सो पडिकमणं ॥४०३।। कम्मं जं सुहमसुहं जझिय भावेण वज्झदि भविस्सं । तत्तो णियत्तदे जो सो पकक्खाणं हवे चेदा ॥४०४॥ जं सुहमसुहमुदिण्णं संपडिय अणेयवित्थरविसेसं । तं दोसं जो चेददि स खलु आलोयणं चेदा ॥४०५।। णिचं पञ्चक्खाणं कुव्वदि णिचंपि जो पडिकमदि । णिञ्च आलोचेयदि सो ह चरित्र हवदि चेदा ॥४०॥ कर्म यत्पूर्वकृतं शुभाशुभमनेकविस्तरविशेष । तस्मानिवर्तयस्यात्मानं तु यः स प्रतिक्रमणं ॥४०३॥ कर्म यच्छुभमशुभं यस्मिथ भावे बध्यते भविष्यत् । तस्मानिवर्तते यः स प्रत्याख्यानं भवति चेतयिता ॥४०४॥ यच्छुभमशुभमुदीर्ण संप्रति चानेकविस्तरविशेष । तं दोषं चेतयते स खल्वालोचनं चेतयिता ॥४०५।। बेददि पाठोऽयं स. पुस्तके ।

·। समयसारप्राभृतं । नित्यं प्रत्याख्यानं करोति नित्यमपि यः प्रतिक्रामति । नित्यमालोचयति स खलु चरित्रं भवति चेतयिता ॥४०६॥ तात्पर्यवृत्ति:-णियत्तदे अप्पयंतु जो इहलोकपरलोकाकांक्षारूपख्यातिपूजालाभदृष्टश्रु- तानुभूतभोगाकांक्षालक्षणनिदानबंधादिसमस्तपरद्रव्यालंबनोत्पन्नशुभाशुभसंकल्पविकल्परहिते शून्ये विशु- दज्ञानदर्शनस्वभावात्मतत्त्वसम्यक्श्रद्धानज्ञानानुभवनरूपाभेदरत्नत्रयात्मनिर्विकल्पपरमसमाधिसमुत्पन्नवीतराग सहजपरमानंदस्वभावसुखरसास्वादसमरसीभावपरिणामेन सालंबने भरितावस्थे केवलज्ञानाद्यनंतचतुष्टय- व्यक्तिरूपस्य कार्यसमयसारस्योत्पादके कारणसमयसारे स्थित्वा यः कर्ता, आत्मानं कर्मतापनं निव- र्तयति । कस्मात्सकाशात् ? कम्मं जं पुवकयं सुहासुहमणेयवित्थरविसेसं तत्तो शुभाशुभमूलो- त्तरप्रकृतिभेदनानेकविस्तरविस्तीर्ण पूर्वकृतं यत्कर्म तस्मात् सो पडिकमणं स पुरुष एवाभेदनयेन निश्चयप्रतिक्रमणं भवतीत्यर्थः । णियत्तदे जो अनंतज्ञानादिस्वरूपात्मद्रव्यसम्यक्श्रद्धानज्ञानानुभूति स्वरूपाभेदरत्नत्रयलक्षणे परमसामायिके स्थित्वा यः कर्ता आत्मानं निवर्तयति । कस्मात्सकाशात् । कम्म जं सुहमसुहं जलियभावेण वज्झदि भविस्सं तत्तो शुभाशुभानेकविस्तरविस्तर्णि भविष्य- कर्म यस्मिन्मिथ्यात्वादिरागादिपरिणामे सति बध्यते तस्मात् सो पच्चक्खाणं हवे चेदा स एवंगुण- विशिष्टस्तपोधन एवाभेदनयेन निश्चयप्रत्याख्यानं भवतीति विज्ञेयं । जो बेददि नित्यानंदैकस्वभाव शुद्धात्मसम्यक्श्रद्धानज्ञानानुष्ठानरूपाभेदरतत्रयात्मके सुखदुःखजीवितमरणादिविषये सर्वोपेक्षासंयमे स्थित्या यः कर्ता वेदयत्यनुभवति जानाति । किं जानाति । जं यत्कर्म तं तत् । केन रूपेण ! दोसं दोषोयं मम स्वरूपं न भवति । कथं भूतं कर्म ! उदिण्णं उदयागतं । पुनरपि कथभूतं ? सुहमसुई शुभाशुभं । पुनश्च किंरूपं ! अणेयवित्थरविसेसं मूलोत्तरप्रकृतिभेदेनानेकविस्तरविस्तीर्ण । संपडिय संप्रति काले खलु स्फुटं । सो आलोयणं चेदा स चेतायता पुरुष एवाभेदनयेन निश्चयालोचनं भवतीति ज्ञातव्यं । णिचं पच्चक्खाणं कुव्वादि णिच्चपि जो पडिकमदि णिच्चं अलोचेदिय निश्चयरत्नत्रयलक्षणे शुद्धात्मस्वरूपे स्थित्वा यः कर्ता पूर्वोक्तनिश्चयप्रत्याख्यानप्रतिक्रमणालोचनानुष्ठानानि नित्यं सर्वकालं करोति सोदु परित्तं हवदि चेदा स चेसयिता पुरुष एवाभेदनयेन निश्चयचारित्रं भवति । कस्मात् ! इति चेत् शुद्धात्मस्वरूपे चरणं चारित्रमिति वचनात् । एवं निश्चयप्रतिक्रमणप्रत्याख्याना लोचनाचारित्रव्याख्यानरूपेणाष्टमस्थले गाथाचतुष्टयं गतं । अथेंद्रियमनोविषयेषु रागद्वेषौ मिथ्याज्ञानपरिणतमेव जीवं करोतीत्याख्याति- आत्मख्यातिः - यः खलु पुद्गलकर्मविपाकभवेभ्यो भावेम्यश्चेतयितात्मानं निवर्तयति स तत्कार णभूतं पूर्वकर्म प्रतिक्रामन् स्वयमेव प्रतिक्रमणं भवति । स एव तत्कार्यभूतमुत्तरं कर्म प्रत्याचक्षाणः प्रत्या- ख्यानं भवति । स एव वर्तमान कर्मविपाकमात्मनोऽत्यंतभेदेनोपलभमानः, आलोचना भवति । एवमयं नित्यं प्रतिक्रामन् , नित्यं प्रत्याचक्षाणो नित्यमालोचयंश्च पूर्वकर्मकार्येभ्य उत्तरकर्मकरणेभ्यो भावेभ्योत्यंत निवृत्तः, वर्तमानं कर्मविपाकमात्मनोऽयंतभेदेनोपलभमानः स्वस्मिन्नेव खलु ज्ञानस्वभावे निरंतरचरणा चारित्रं भवति । चारित्रं तु भवन् स्वस्य ज्ञानमात्रस्य चेतनात् स्वयमेव ज्ञानचेतना भवतीति भावः । ज्ञानस्य संचेतनयैव नित्यं प्रकाशते ज्ञानमतीव शुद्धं । अज्ञानसंचेतनया तु धावन् बोधस्य शुद्धिं निरुणाद्धि बंधः ॥१०॥ णिदिदसंथुदवयणाणि पोग्गला परिणमंति वहुगाणि । ताणि सुणिदण रूसदि तूसदिय अहं पुणो भणिदो ॥४०७॥ पोग्गलदव्वं सदुत्तह परिणदं तस्स जदि गुणो अण्णो । 'nammad ·। समाप्तनमग्रंथमालायां- तमा ण तुमं भणिदो किंचिवि कि रूससे अवुहो ॥४०८॥ असुहो सुहोव सदो ण तं भणदि सुणसु मंति सो चैव । णय एदि विणिग्गहिदुं सोदु विसयमागदं सदं ॥४०९॥ असुहं सुहं च रूवं ण तं भणदि पेच्छ मंति सो चेव । पय एदि विणिग्गहिदुं चक्खुविसयमागदं रूवं ॥४१०॥ असुहो सुहोय गंधो ण तं भणदि जिग्घ मंति सो चेव । णय एदि विणिग्गहिदुं घाणविसयमागदं गंधं ॥४११॥ असुहो सुहोय रसो ण तं भणदि रसय मंति सो चेव । णय एदि विणिग्गहिदुं रसणविसयमागदं तु रसं ॥४१२॥ असुहो सुहोय फासो ण तं भणदि फासमंति सो चेव । णय एदि विणग्गहिदुं कायविसयमागदं फासं ॥४१३॥ असुहो सुहोव गुणो ण तं भणदि वुज्झ मंति सो चेव । णय एदि विणिग्गहिदुं वुद्धिविसयमागदं तु गुणं ॥४१४॥ असुहं सुहं च दव्वं ण तं भणदि वुज्झमंति सो चेव । णय एदि विणग्गहिदु वुद्धिविसयमागदं दव्वं ॥४१५॥ एवं तु जणि दव्वस्स उवसमेणेव गच्छदे मूढो। णिग्गहमणा परस्सय सयंच बुद्धिं सिवमपत्तो ॥४१६॥ निंदितसंस्तुतवचनानि पुद्गलाः परिणमंति बहुकानि । सानि श्रुत्वा रुष्यति तुष्यति च पुनरहं भणितः ॥४०७॥ पुद्गलद्रव्यं शब्दत्वपरिणतं तस्य यदि गुणोऽन्यः । तस्मान्न त्वां भणित: किंचिदपि किं रुष्यस्यबुद्धः ॥४०८॥ अशुभ: शुभो वा शब्दः न त्वां भणति शृणु मामिति स एव । नचैति विनिर्ग्रहीतुं श्रोत्रविषयमागतं शब्दं ॥४०९॥ अशुभं शुभं वा रूपं न त्वां भणति पश्य मामिति स एव । नचैति विनिग्रहीतुं चक्षुर्विषयमागतं रूपं ॥४१०॥ अशुभः शुभोवा गंधो न त्वां भणति जिघ्र मामिति स एव । नचैति विनिहीतुं घाणविषयमागतं गंधं ॥४१॥ अशुभ: शुभो वा रसो न त्वां भणति रसय मामिति स एव । नचैति विनिहीतुं बुद्धिविषयमागतं तु रमं ॥४१२॥ अशुभः शुभोवा स्पर्शो न त्वां भणति स्पृश मामिति स एव । ---- म ·९१ ? समयसारप्राभृतं । नचैति विनिहीतुं कायविषयमागतं तु स्पर्श ॥ ४१३ ।। अशुभ: शुभो वा गुणो न त्वां भणति बुध्यस्व मामिति स एव । नचैति विनिहीतुं बुद्धिविषयमागतं तु गुणं ॥ ४१४॥ अशुभं शुभं वा द्रव्यं न त्वां भणति बुध्वस्व मामिति स एव ।। नचैति विनिग्रहीतुं बुद्धिविषयमागतं तु द्रव्यं ॥ ४१५ ॥ एवं तु ज्ञातद्रव्यस्य उपशमेनैव गच्छति मूढः । विनिग्रहमनाः परस्य तु स्वयं च बुद्धिं शिवामप्राप्तः ॥ ४१६ ।। तात्पर्यवृत्तिः- रूसदि तूसदिय एकेंद्रियविकलेंद्रियादिदुर्लभपरंपराक्रमणातीतानंतकाले दृष्ट- श्रुतानुभूतमिथ्यात्वविषयकषायादिविभावपरिणामाधानतया अत्यंतदुलभेन कथंचित्कालादिलब्धिवशेन मि- थ्यात्वादिसप्तप्रकृतीनां तथैव चरित्रमोहनीयस्य चोपशमक्षयोपशमक्षये सति षड्व्व्यपंचास्तिकायसप्ततत्त्व- नवपदार्थादिश्रद्धानज्ञानरागद्वेषपरिहाररूपेण भदरत्नत्रयात्मकव्यवहारमोक्षमार्गसंज्ञेन व्यवहारकारणसमय- सारण साध्येन विशुद्धज्ञानदर्शनस्वभावशुद्धात्मतत्त्वसम्यक्श्रद्धानज्ञानानुचरणरूपाभेदरत्नत्रयात्मकनिर्वि- कल्पसमाधिरूपेणानंतकेवलज्ञानादिचतुष्टयव्यक्तिरूपस्य कार्यसमयसारस्योत्पादकेन निश्चयकारणसमयसारेण विना खल्वज्ञानिजीवो रुष्यति तुष्यति च । किं कृत्वा ! सुणिऊण श्रुत्वा । पुनः पश्चात् केन रूपेण ! अहं भणिदो अनेनाहं भणित इति । कानि श्रुत्वा ! णिदिदसंथुदवयणाणि निंदितसंस्तुतवचनानि ताणि तानि । किं विशिष्टानि ? पोग्गलापरिणमंति बहुगाणि भाषावर्गणायोग्यपुद्गलाः कीरा यानि कर्मतापन्नानि बहुविधानि परिणमंति । ज्ञानी पुनर्व्यवहारमोक्षमार्ग निश्चयमोक्षमार्गभूतं पूर्वोक्तद्विविधका- रणसमयसारं ज्ञात्वा बहिरंगेष्टानिष्टविषये रागद्वेषौ न करोतीति भावार्थः । पुग्गलदव्वं सदुत्तहपरिणदं भाषावर्गणायोग्यपुद्गलद्रव्यं कर्तृ म्रियस्वेति जीवस्त्वमिति रूपेण निंदितसंस्तुतब्दरूपत्वपरिणतं तस्स जदि गुणो अण्णो तस्य पुगलद्रव्यस्य शुद्धात्मस्वरूपाद्यदि गुणोऽन्यो भिन्नो जडरूपः, तर्हि जीवस्य किमायातं ? न किमपि । तस्यैवा ।निजीवस्य पूर्वोक्तव्यवहारकारणसमयसारनिश्चयसमयसारकारणरहितस्य संबोधनं क्रियते । कथं ! इति चेत् यस्मानिंदितसंस्तुतवचनेन पुद्गलाः परिणमंति तह्मा ण तुम भणिदो किं- चिवि तस्मात्कारणात्त्वं न भणितः किंचिदपि कि रूससे अवुहो कि रुष्यसे अबुध ! बहिरात्मन्निति । स चैवाज्ञानिजीवो व्यवहारनिश्चयकारणसमयसाराभ्यां रहितः पुनरपि संबोध्यते । हे अज्ञानिन् ! शब्दरूप- गंधरसस्पर्शरूपा मनोज्ञामनोज्ञपंचेंद्रियविषयाः कर्तारः, त्वां कर्मतापन्नं किमपि न भणति । किं न भणति ! हे देवदत्त ! मां कर्मतापन्नं शृणु, मां पश्य, मां जिघ्र, मां स्वादय, मां स्पृशेति । पुनरप्यज्ञानी ब्रूते एते शब्दादयः कर्तारो मां किमपि न भणंति, परं किंतु मदीयश्रोत्रादिविषयस्थानेषु समागच्छंति ? आचार्या उत्तरमाहुः-हे मूढ ! नचायांति विनिर्गृहीतुं--एते शब्दादिपंचेंद्रियविषयाः । कथंभूताः संतः ! श्रोत्रंद्रि- यादिस्वकीयस्वकीयविषयभावमागच्छंतः । कस्मात् ? इति चेत् वस्तुस्वभावादिति । यस्तु परमतत्त्वज्ञानी जीवः स पूर्वोक्तव्यवहारनिश्चयकारणसमयसाराभ्यां बाह्याभ्यंतररत्नत्रयलक्षणाभ्यां सहितः सन् मनोज्ञामनो- ज्ञशब्दादिविषयेषु समागतेषु रागद्वेषौ न करोति । किंतु स्वस्थभावेन शुद्धात्मस्वरूपमनुभवतीति भावार्थः । पंचेंद्रियविषये मनोज्ञामनोजेंद्रियसंकल्पवशेन रागद्वेषौ करोत्यज्ञानी जीवः । तथा परकीयगुणपरि- च्छेदरूपे परद्रव्यपरिच्छेद्यरूपे च मनोविषयेऽपि रागद्वेषौ करोति तस्याज्ञानिजीवस्य पुनरपि संबोधनं क्रियते तद्यथा-परकीयगुणः शुभाऽशुभो वा चेतनोऽचेतनो वा । द्रव्यमपि परकीय कर्तृत्वं कर्मतापन्नं न भणति हे मनोबुद्धे हे अज्ञानिजनचित्त ! मां कर्मतापन्नं बुध्यस्व जानीहि । अज्ञानी वदति-एवं न ब्रूते किंतु मदीयमनास परकीयगुणो द्रव्यं वा परिच्छित्तिसंकल्परूपेण स्फुरति प्रतिभाति । तत्रोत्तरं दीयते स चैव परकीयगुणः परकीयद्रव्यं वा मनोबुद्धिविषयमागतं विनिर्गृहीतुं नायाति । कस्मात् ! ज्ञेयज्ञायकसंबं- - ·माग र । waaneta सनातनजैनग्रंथमालायां- धस्य निषेधयितुमशक्यत्वात् इति हेतोः--यद्रागद्वेषकरणं तदजानं । यस्तु ज्ञानी स पुनः पूर्वोक्तव्य वहार- निश्चयकारणं समयसारं जानन् हर्षविषादौ न करोतीति भावार्थः । एवं तु एवं पूर्वोक्तप्रकारेण मनो- झामनोज्ञशब्दादिपंचेंद्रियविषयस्य परकीयगुणद्रव्यरूपस्य मनोविषयस्य वा । कथंभूतस्य ! जाणिदव्वस्स ज्ञातद्रव्यस्य पंचेंद्रियमनोविषयभूतस्येत्यर्थः । तस्य पूर्वोक्तप्रकारेण स्वरूपं ज्ञात्वापि उवसमेणैव गच्छदे मूढो उपशमेनैव गच्छति मूढो बहिरात्मा स्वयं कथंभूतः ? णिग्गहमणा निग्रहमनाः निवारणबुद्धिः । कस्य संबधित्वेन ! परस्सय परस्य पंचेंद्रियमनोविषयस्य । कथंभूतस्य ! परकीयशब्दादिगुणरूपस्य । पुनरपि कथंभूतस्य स्वकीयविषयमागतस्य प्राप्तस्य । पुनरपि किं रूपश्चाज्ञानी जीवः । सयं च बुद्धि सिवमपत्तो खयं च शुद्धात्मसंवित्तिरूपां बुद्धिमप्राप्तः । वीतरागसहजपरमानंदरूपं शिवशब्दवाच्यं सुखं चाप्राप्त इति । किंच यथायस्कांतोपलाकृष्टा सूची स्वस्थानात्प्रच्युत्यायस्कतोपलपाषाणसमीपं गच्छति तथा शब्दादयश्चित्त- क्षोभरूपविकृतिकरणार्थ जीवसमीपं न गच्छंति । जीवोऽपि तत्समीपं न गच्छति किं तु स्वस्थाने स्वस्वरूपेणैव तिष्ठति। एवं वस्तुस्वभावे सत्यपि यदज्ञानी जीव उदसीनभावं मुक्त्वा रागद्वेषौ करोति तदज्ञानमिति । हे भगवन् पूर्व बंधाधिकारे भणितं- एवं णाणी सुद्धो ण सयं परिणमदि रायमादीहिं । राइज्जदि अण्णेहिं दु सो रत्तादिएहिं भावेहिं ॥ १ ॥ इत्यादि रागादीनामकर्ता ज्ञानी, परद्रव्यजनिता रागादयः इत्युक्तं । अत्र तु स्वायबुद्धिदोषजनिता रागादयः परेषा दूषणं नास्तीति पूर्वापरविरोधः । अत्रोत्तरमाह तत्र बंधाधिकारव्याख्याने ज्ञानिजीवस्य मुख्यत्वात् ज्ञानी तु रागादिभिर्न परिणमति तेन कारणेन परद्रव्यजनिता भणिताः । अत्र चाज्ञानिजीवस्य मुख्यता स चाज्ञानी जीवः स्वकीयबुद्धिदोषेण परद्रव्यनिमित्तमात्रमाश्रित्य रागादिभिः परिणमति, तेन का- रणेन परेषां शब्दादिपंचेंद्रियविषयाणां दूषणं मास्तीति भाणितं । ततः कारणात् पूर्वापरविरोधो नास्ति इति । एवं निश्चयव्यवहारमोक्षमार्गभूतं निश्चयकारणसमयसारव्यवहारकारणसमयसारद्वयमजानन् सन्न- ज्ञानी जीवः स्वकीयबुद्भिदोषण रागादिभिः परिणमति । परेषां शब्दादीनां दूषणं नास्तीति व्याख्यानमु- ख्यत्वेन नवमस्थले गाथादशकं गतं । अथ मिथ्यात्वरागादिपरिणतु जीवस्याज्ञानचेतना केवलज्ञानादिगुणप्रच्छादकं कर्मबंध जनयतीति प्रतिपादयति- आत्मख्याति:-यथेह बहिरर्थो घटादिः, देवदत्तो यज्ञदत्तमिव हस्ते गृहीत्वा 'मां प्रकाशय' इति स्वप्रकाशने न प्रदीपं प्रयोजयति । नच प्रदीपोप्ययःकांतोपलकृष्टायःसूचीवत स्वस्थानात्प्रच्युत्य तं प्रका- शयितुमायाति । किं तु वस्तुस्वभावस्यः परेणोत्पादयितुमशक्यत्वात् परमुत्पादयितुमशक्तत्वाच्च यथा तदसन्नि- धाने तथा तत्संनिधानेऽपि स्वरूपेणैव प्रकाशते । स्वरूपेणैव प्रकाशमानस्य चास्य वस्तुस्वभावादेव विचित्रां परिणतिमासादयन् कमनीयोऽकमनीयो वा घटपटादिर्न मनागपि विक्रियायै कल्पते । तथा बहिरर्थः शब्दो रूपं गंधो रसः स्पर्शो गुणद्रव्ये च देवदत्तो यज्ञदत्तमिव हस्ते गृहीत्वा मां शृणु मां पश्य मां जिघ्र मां रसय मां स्पर्श मां बुध्यस्वेति स्वज्ञाने नात्मानं प्रयोजयति । नचात्माप्ययःकांतोपलकृष्टायःसूचीवत् स्वस्थाना- स्प्रच्युत्य तान् ज्ञातुमायाति । किंतु वस्तुस्वभावस्य परेणोत्पादयितुमशक्यत्वात् परमुत्पादयितुमशक्तत्वाच यथा तदसन्निधाने तथा तत्सन्निधानेऽपि स्वरूपेणैव जानीते । स्वरूपेण जानतश्चास्य वस्तुस्वभावादेव विचित्रां परिणतिमासादयंतः कमनीया अकमनीया वा शब्दादयो बहिरा न मनागपि विक्रियायै कम्येरन् । एवमात्मा परं प्रति उदासीनो नित्यमेवेति वस्तुस्थितिः, तथापि यद्रागद्वेषौ तदज्ञानं । पूर्णकाच्युतशुद्धबोधमाहमा बोधो न बोध्यादयं । यायात्कामपि विक्रियां तत इतो दीपः प्रकाश्यादिव । N - - VERY ein * ·समयप्राभृतं । तद्वस्तुस्थितिबोधबंध्यधिषणा एते किमझानिनो । रागद्वषमयीं भवंति सहजा मुंचत्युदासनितां ॥ १०९ ॥ रागद्वेषविभावमुक्तमहसो नित्यं स्वभावस्पृशः पूर्वागामिसमस्तकर्मविकला भिन्नास्तदात्योदयात् । दूरारूढचरित्रवैभववलाचंचच्चिदार्चर्मयीं विंदन्ति स्वरसाभिषिक्तभुवनां ज्ञानस्य संचेतनां ॥ ११० ॥ वेदंतो कम्मफलं अप्पाणं जो दु कुणदि कम्मफलं । सो तं पुणोवि वंधदि वीयं दुक्खस्स अट्टविहं ।। ४१७ ॥ वेदंतो कम्मफलं मयेकदं जो दु मुणदि कम्मफलं । सो तं पुणोवि वंधदि वीयं दुक्खस्स अह विहं ॥ ४१८ ॥ वेदंतो कम्मफलं सुहिदो दुहिदो दु हवदि जो चेदा। सो तं पुणोवि वंधदि वीयं दुक्खस्स अट्टविहं ॥ ४१९ ।। वेदयमानः कर्मफलमात्मानं यस्तु करोति कर्मफलं । स तत्पुनरपि बनाति बीजं दुःखस्याष्टविधं ॥ ४१७ ।। वेदयमानः कर्मफलं मया कृतं यस्तु जानाति कर्मफलं । स तत्पुनरपि बनाति बीजं दुःखस्याष्टविधं ॥ ४१८ ॥ वेदयमानः कर्मफलं सुखितो दुःखितश्च भवति चेतयिता । स तत्पुनरपि बनाति बीजं दुःखस्याष्टविधं ॥ ४१९ ॥ तात्पयत्ति:-ज्ञानाज्ञानभेदेन चेतना तावद्विविधा भवति । इयं तावदज्ञानचेतना गाथात्रयेण कथ्यते--उदयागतं शुभाशुभं कर्म वेदयन्ननुभवन् सन्नज्ञानिजीवः स्वस्थभावाद् भ्रष्टो भूत्वा मदीयं कर्मेति भणति । मया कृतं कर्मेति च भणति । स जीवः पुनरपि तदष्टविधं कर्म बध्नाति । कथंभूतं ? बीजं कारणं । कस्य ? दुःखस्य । इति गाथाद्वयेनाज्ञानरूपा कर्मभावचेतना व्याख्याता । कर्मचेतना कोऽर्थः ? इति चेत् मदीयं कर्म मया कृतं कर्मेत्याद्यज्ञानभावेन-ईहापूर्वकमिष्टानिष्टरूपेण निरुपरागशुद्धात्मानुभूतिच्युतस्य मनो- वचनकायव्यापारकरणं यत्, सा बंधकारणभूता कर्मचेतना भण्यते । उदयागतं कर्मफलं वेदयन् शुद्धा- त्मखरूपमचेतयन् मनोज्ञामनोजेंद्रियविषयनिमित्तेन यः सुनितो दुःखितो वा भवति स जीवः पुनरपि तद- ष्टविध कर्म बध्नाति । कथंभूतं? बीजं कारणं । कस्य ? दुःखस्य । इत्येकगाथया कर्मफलचेतना व्याख्याता । कर्मफलचेतना कोऽर्थः । इति चेत् स्वस्थभावरहितेनाज्ञानभावेन यथा संभवं व्यक्ता, व्यक्तस्वभावेनेहा- पूर्वकमिष्टानिष्टविकल्परूपेण हर्षविषादमयं सुखदुःखानुभवनं यत, सा बंधकारणभूता कर्मफलचेतना भण्यते । इयं कर्मचेतना कर्मफलचेतना द्विरूपापि त्याज्या बंधकारणत्वादिति । तत्र तयोर्द्वयोः कर्मचेतनाकर्मफल- चेतनयोर्मध्ये पूर्व तावन्निश्चयप्रतिक्रमण-निश्चयप्रत्याख्यान-निश्चयालोचनास्वरूपं यत्पूर्व व्याख्यातं तत्र स्थित्वा शुद्धज्ञानचेतनावलेन कर्मचेतनासंन्यासभावनां नाटयति । कर्मचतनात्यागभावनां कर्मबंधविना- शार्थ करोतीत्यर्थः । तद्यथा--- यदमहमकार्षे यदहमचीकरं यदहं कुर्वतमप्यन्यं प्राणिनं समन्यज्ञासिषं । केन ! मनसा वाचा कायेन तन्मिध्या मे दुष्कृतमिति षड्संयोनेगैकभंगः । यदहमकार्ष यदहमचीकरं यदहं कुर्वतमप्यन्यं प्राणिनं समनुज्ञा- सिषं । केन मनसा वाचा तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति पंचसंयोगेन, एकैकापनयनेन भंगत्रयं भवति । संयो- गेनेत्याचक्षसंचारेणैकोनपंचाशद्धंगा भवंतीति टीकाभिप्रायः । अथवा त एव सुखोपायेन कथ्यते । कथं : इति चेत् कृतं कारितमनुमितमिति प्रत्येकं भंगत्रयं भवति । कृतकारितद्वयं कृतानुमतद्वयं कारितानुमत; - ·- - सनातनजैनग्रंथमालायां- द्वयामिति द्विसंयोगेन च भंगत्रयं जातं । कृतकारितानुमतत्रयमिति संयोगेनैको भैग इति सप्तभंगी । तथैव मनसा वाचा कायनेति प्रत्येकभंगत्रयं भवति । मनोवचनद्वयं मनःकायद्वयं वचनकायद्वयमिति द्विसंयोगेन भंगत्रयं जातं । मनोवचनकायत्रयमिति च त्रिसंयोगेनैको भंग इयमपि सप्तभंगी। कृतं मनसा सह, कृतं भाचा सह, कृतं कायेन सह, कृतं मनोवचनद्वयेन सह, कृतं मनःकायद्वयेन सह, कृतं वचनकायद्वयेन सह, कृतं मनोवचनकायत्रयेण सहेति कृते निरुद्धे विवक्षिते सप्तभंगी जाता यथा । तथा कारितेऽपि तथा-अनुमतेऽपि, तथा कृतकारितद्वयेऽपि, तथा कृतानुमतद्वयेऽपि, तथा कारितानुमतद्वयेऽपि, तथा कृतकारितानुमतत्रये चेति प्रत्येकमनेन क्रमेण सप्तभंगी योजनीया । एवं-एकोनपंचाशद्धंगा भवंतीति प्रतिक्रमणकल्पः समाप्तः । इदानीं प्रत्याख्यानकल्पः कथ्यते-तथाहि-यदहं करिष्यामि यदहं कारयिष्यामि यदहं कुर्वतमप्यन्यं प्राणिनं समनुज्ञास्यामि । केन मनसा वाचा कायेन तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति पूर्ववत् षट्संयोगेनको भंगः । यथा यदहं करिष्यामि यदहं कारयिष्यामि यदहं कुर्वतमप्यन्यं प्राणिनं समनुज्ञास्यामि । केन ? मनसा याचा चेति तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति पूर्ववदेकैकापनयनेन पंचसंयोगेन भंगत्रयं भवति । एवं पूर्वोक्तक्रमेण- एकोनपंचाशद्धंगा ज्ञातव्याः । इति प्रत्याख्यानकल्पः समाप्तः । इदानीमालोचनाकल्पः कथ्यते तद्यथा-यदहं करोमि यदहं कारयामि यदहं कुर्वतमप्यन्य प्राणिनं समनुजानामि । केन ? मनसा वाचा कायेनेति तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति पूर्ववत् षट्संयोगेनैकभंगः । तथा मदहं करोमि यदहं कारयामि यदहं कुर्वतमप्यन्यं प्राणिनं समनुजानामि केन? मनसा वाचेति तन्मिथ्या में दुष्कृतमिति-एकैकापनयनेन पंचसंयोगेन भंगत्रयं भवति । एवं पूर्वोक्तप्रकारेण एकोनपंचाशद्धंगा ज्ञात- व्याः । इत्यालोचनाकल्पः समाप्तः । कल्पः पर्व परिच्छेदोऽधिकारोऽध्यायः प्रकरणमित्याधेकार्था ज्ञातव्याः। एवं निश्चयप्रतिक्रमण-निश्चयप्रत्याख्यान-निश्चयालोचनाप्रकारेण शुद्धज्ञानचेतनाभावनारूपेण गाथा- द्वयव्याख्यानेन कर्मचेतनासन्यासभावना समाप्ता । इदानीं शुद्धज्ञानचेतनाभावनावलेन कर्मफलचेतना- सन्यासभावनां नाटयति करोतीत्यर्थः। तद्यथा-नाहं मतिज्ञानावरणीयकर्मफलं मुंजे । तर्हि किं करोमि ? शुद्धचैतन्यस्वभावमात्मानमेव संचे- तये सम्यगनुभवे इत्यर्थः । नाहं श्रुतज्ञानावरणीयकर्मफलं भुंजे । तर्हि किं करोमि ! शुद्धचैतन्यस्वभावमा- स्मानमेव संचेतये । नाहमवधिज्ञानावरणीयकर्मफलं मुंजे । तर्हि किं करोमि ? शुद्धचैतन्यस्वभावमात्मानमेव संचेतये । नाहं मनःपर्ययज्ञानावरणीयफलं मुंजे । तर्हि किं करोमि ! शुद्धचैतन्यस्वभावमात्मानमेव संचे- सये । नाहं केवलज्ञानावरणीयफलं भुंजे । किं तर्हि करोमि ? शुद्धचैतन्यस्वभावमात्मानमेव संचेतये इति पंचप्रकारज्ञानावरणीयरूपेण कर्मफलसंज्ञाभावना व्याख्याता । नाहं चक्षुर्दर्शनावरणीयफलं भुजे । तर्हि किं करोमि ! शुद्धचैतन्यस्वभावमात्मानमेव संचेतये । एवं टीकाकथितक्रमण पण णव दु अठ्ठवीसा चउ तिय णड दीय दुण्णि पंचेव । वावण्णहीण वियसय पयडिविणासेण होति ते सिद्धा ॥ १ ॥ इमां गाथामाश्रित्य अष्टचत्वारिंशदधिकशतप्रमितोत्तरप्रकृतीनां कर्मफलसन्यासभावना नाटयितव्या, कर्तव्येत्यर्थः । किंच जगत्त्रयकालत्रयसंबंधिमनोवचनकायकृतकारितानुमतख्यातिपूजालाभदृष्टश्रुतानुभूत भोगाकांक्षारूपनिधानबंधादिसमस्तपरद्रव्यालंबनोत्पन्नशुभाशुभसंकल्पविकल्परहितेन शून्येन चिदानंदैक- स्वभावशुद्धात्मतत्त्वसम्यक्त्रद्धानज्ञानानुचरणरूपाभेदरत्नत्रयात्मकनिर्विकल्पसमाधिसंजातवीतरागसहजपरमा- नंदरूपसुखरसास्वादपरमसमरसीभावानुभवसालंबेन भरितावस्थेन केवलज्ञानाद्यनंतचतुष्टयव्यक्तिरूपस्य सा- क्षानुपादेयभूतस्य कार्यसमयसारस्योत्पादकेन निश्चयकारणसमयसाररूपेण शुद्धज्ञानचेतनाभावानावष्टमेन कृत्वा कर्मचेतनासन्यासभावना कर्मफलचेतनासन्यासभावना च मोक्षार्थिना पुरुषेण कर्तव्येति भावार्थः । एवं गाथाद्वयं कर्मचेतनासन्यासभावनामुख्यत्वेन, गाथैका कर्मफलचेतनासन्यासभावनामुख्यत्वेनेति दश- मस्थले गाथात्रयं गतं । - । --- । HTRA HTRA ·समयसारप्राभृतं । १९५ अथेदानी व्यवहारिकजीवादिनवपदार्थभ्यो भिन्नमपि टंकोत्कीर्णज्ञायकैकपारमार्थिकपदार्थसझं गध- पपादिविचित्ररचनारचितशास्त्रैः शब्दादिपंचेद्रियाविषयप्रभृतिपरद्रव्यैश्च शून्यमपि रागादिविकल्पापाधिरहितं सदानंदैकलक्षणसुखं तरसास्वादेन भरितास्थपरमात्मतत्त्वं प्रकाशयति । आत्मख्याति:---ज्ञानादन्यत्रेदमहमिति चेतनं अज्ञानचेतना । सा द्विधा कर्मचेतना कर्मफलचेतना च। तत्र ज्ञानादन्यत्रेदमहं करोमीति चेतनं कर्मचेतना। ज्ञानादन्यत्रेदं वेदयेऽहमिति चेतन कर्मफलचेतना। सा तु समरसापि संसारबीजं । संसारबीजस्याष्टविधकर्मणो बीजत्वात् । ततो मोक्षार्थिना पुरुषेणाज्ञानचेतना प्रलयाय सकलकर्मसन्यासभावनां सकलकर्मफलसन्यासभावनां च नाटयित्वा स्वभावभूता भगवती ज्ञानचेतनैवैका नित्यमेव नाटयितव्या । सत्र तावत्सकलकर्मफलसन्यासभावनां नाटयति- तकरितानुमननैस्त्रिकालविषय मनोवचनकायैः । परिहत्यकर्म सर्व परमं नैष्कर्म्यमवलंबे ॥ १११ ॥ यदहमकार्षे यदचीकरं यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिषं मनसा वाचा च कायेन चेति तन्मिथ्या मे दुष्क- तमिति १ यदहमकार्षे यदचीकर यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिषं मनसा वाचा च तन्मे मिथ्या दुष्कृतमिति २ यद- हमकार्ष यदीकरं यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिषं मनसा च कायेन चेति तन्मिथ्या में दुष्कृतमिति ३ यदहमकार्षे यदीकर यस्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिषं वाचा च कायेन चेति तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ४ यदहमकार्ष पदवीकर यस्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिंघ भनसा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ५ यदहमकार्षे येदचीकर यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वशासिषं वाचा च तन्मे मिथ्या दुष्कृतमिति ६ यदहमकार्ष यदचीकरं यत्कुर्वत- मप्यन्यं समन्वज्ञासिषं कायेन च तन्मिध्या मे दुष्कृतमिति ७ यदहमकार्षे यदचीकरं मनसा वाचा च कायेन च तनिमुथ्या मे दुष्कृतमिति ८ यदहमकार्षे यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिषं मनसा च वाचा च झायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ९ यदहमचीकरं यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिषं मनसा च वाचा च कायन तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति १० यदहमकार्षे यदचीकरं मनसा च वाचा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ११ यदलमकार्ष यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिषं मनसा च वाचा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति १२ यदहम- वीकरं यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिषं मनसा च वाचा च तन्मे मिथ्या दुष्कृतमिति १३ यदहमकार्ष पदपीकरं मनसा कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति १४ यदहमकार्ष यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिषं मनसा स्व कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति १५ यदहमचीकरं यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिषं मनसा च कायेन व तन्मिध्या मे दुष्कृतमिति १६ यदहमकार्ष यदचीकरं वाचा च कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति १७ यदहमकार्ष यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिषं वाचा च कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति १८ यदहमचीकर यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिषं वाचा च कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति १९ यदहमकार्ष यदचीकर मनसा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति २० यदहमकार्ष यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिषं मनसा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति २१ यदहमचीकर यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिषं मनसा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति २२ यदमकार्य यदचीकरं वाचा च तन्मिथ्या में दुष्कृतमिति २३ यदहमकार्ष यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञा- सिष वाचा च तन्मिध्या मे दुष्कृतमिति २४ यदहमचीकरं यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिघं वाचा च तन्मिथ्या मे दुष्कृत २५ यदहमकार्ष यदर्चाकरं कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति २६ यदहमकार्ष यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिषं कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतं २७ यदहमचीकरं यत्कु- वैतमप्यन्यं समन्वज्ञासिषं कायेन तन्मिध्या मे दुष्कृतमिति २८ यदहमकार्ष मनसा च वाचा च कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति २९ यदचीकरं मनसा च वाचा च कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतं ३० यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिषं मनसा च वाचा च कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ३१ यदहमकार्ष मनसा च वाचा च कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ३२ यदहमचीकरं मनसा च वाचा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ३३ यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिषं मतसा च वाचा च तन्मिध्या मे दुष्कृत- ·१९६ सनातमजैनग्रंथमालायां- मिति ३४ यदहमकार्ष मनसा च कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ३५ यदहमचीकरं मनसा च कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ३६ यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिषं मनसा च कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ३७ यदहमकार्ष वाचा च कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ३८ यदहमचीकरं वाचा च कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ३९ यत्कुर्वतमप्यन्य समन्वज्ञासिषं वाचा च कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ४० यदहमकार्ष मनसा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतं ४१ यदहमचीकरं मनसा च तन्मिथ्या में दुष्कृतं ४२ यत्कुर्वतमप्यन्य समन्वज्ञासिषं मनसा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ४३ यदहमकार्ष वाचा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ४४ यदहमचीकरं वाचा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ४५ तत्कुर्वतमप्यन्यं सम- न्यज्ञासिषं वाचा च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ४६ यदहमकार्ष कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ४७ यदहमचीकरं कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ४८ यत्कुर्वतमप्यन्यं समन्वज्ञासिषं कायेन च तन्मिथ्या मे दुष्कृतमिति ४९ । मोहाघदहमकार्षे समस्तमपि कर्म तत्प्रतिक्रम्य । आत्मनि चैतन्यात्मनि निष्कर्मणि नित्यमात्मना वर्ते॥ ११२ ॥ इति प्रतिक्रमणकल्पः समाप्तः। न करोमि न कारयामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि मनसा च वाचा च कायेन चेति १ न करोमि न कारयामि नै कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि मनसा च वाचा चेति २ न करोमि न कारयामि न कुर्वत- मप्यन्यं समनुजानामि वाचा च कायेन चेति ३ न करोमि न कारयामि न कुर्वतमध्यन्यं समर्नुजानामि मनसा कायेन चेति ४ न करोमि न कारयामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि मनसा चेति ५ न करोमि न कारयामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि वाचा चेति ६ न करोमि न कारयामि न कुर्वतमप्यन्यं सम- नुजानामि कायेन चेति ७ न करोमि न कारयामि मनसा च वाचा च कायेन चेति ८ न करोमि न कुर्व- तमप्यन्यं समर्नुजानामि मनसा च वाचा च कायेन चेति ९ न कारयामि न कुर्वतमष्यन्यं समनुजानामि मनसा च वाश च कायेन चेति १० न करोमि न कारयामि मनसा च वाचा चेति ११ में करोमि न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि मनसा च वाचा चेति १२ न कारयामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि मनसा च वाचा चेति १३ न करोमि न कारयामि मनसा च कायेन चेति १४ न करोमि न कुर्वतमध्यन्यं सम- नुजानामि मनसा च कायेन चेति १५ न कारयामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि मनसा च कायेन चेति १६ न करोमि न कारयामि वाचा च कायेन चेति १७ न करोमि न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि वाचा च कायेन चेति १८ नं कारयामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि वाचा च कायेन चेति १९ न करोमि न कारयामि मनसा चेति २० न करोमि न कुवैतमप्यन्यं समनुजानामि मनसा चेति २१ न कारयामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि मनसा चेति २२ न करोमि न कारयामि वाचा चेति २३ न करोमि न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि वाचा चेति २४ न कारयामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि वाचा चेति २५ न करोमि न कारयामि कायेन चेति २६ न करोमि न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि कायेन चेति २७ न कारयामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि कायेन चेति २८ न करोमि मनसा च वाचा च कायेन चेति २९ न कारयामि मनसा च वाचा च कायेन चेति ३० न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि मनसा च वाचा च कायेन चेति ३१ नं करोमि मनसा च वाचा च कायेन चेति ३२ न कास्यामि मनसा च वाचा चेति ३३ न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि मनसा च वाचा चेति ३४ न करोमि मनसा च वाचा चेति ३५ न कार- यामि मनसा च कायेन चेति ३६ न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि मनसा च कायेन चेति ३७ न करोमि वाचा च कायेन चेति २८ न कारयामि वाचा च कायेन चेति ३९ न कुर्वतमप्यन्यं समनुजानामि वाचा च कायेन चेति ४० न करोमि मनसा चेति ४१ न कारयामि मनसा चेति ४२ न कुर्वतमप्यन्यं समनु- जानामि मनसा चेति १३ नं करोमि वाचा चेति ४४ न कारयामि वाचा चेति ४५ न कुर्वतमप्यन्यं सम- । न करोमि मनमा बाषा चैति मघोधित । di ए ·समयसारप्राभृतं । नुजानामि वाचा चेति ४६ न करोमि कायेन चेति ४७ न कारयामि कायेन चेति ४८ न कुर्वतमप्यन्य समनुजानामि कायेन चेति ४९ । मोहविलासविनँभितमिदमुदयत्कर्म सकलमालोच्य । आत्मनि चैतन्यात्मनि निष्कर्माण नित्यमात्मना वर्ते ॥ ११३ ॥ इत्यालोचनाकल्पः समाप्तः ॥ न करिष्यामि न कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा च वाचा च कायेन चेति १ न करिष्यामि न कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा च वाचा चेति २ नं करिष्यामि न कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा च कायेन चेति ३ न करिष्यामि न कारयिष्यामि न कुर्वतमध्यन्यं समनुज्ञास्यामि वाचा च कायेन चेति ४ न करिष्यामि न कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं सम- नुज्ञास्यामि मनसा चेति ५ न करिष्यामि न कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि वाचा चेति ६ न करिष्यामि न कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि कायेन चेति ७ न करिष्यामि न कारयि- ध्यामि मनसा वाचा च कायेन चेति । न करिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा च वाचा च कायेन च ९ न कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा च वाचा च कायेन चेति १० न करिष्यामि न कारयिष्यामि मनसा च वाचा चेति ११ न करिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा च वाचा चेति १२ न कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा च वाचा चत्ति १३ न करि- ध्यामि न कारयिष्यामि मनसा च कायेन चेति १४ न करिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा च कायेन चेति १५ न करिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा च कायेन चेति १६ न करि- ध्यामि न कारयिष्यामि वाचा च कायेन चेति १७ न करिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा च कायेन चेति १८ न कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि वाचा च कायेन चेति १९ न करि ष्यामि न कारयिष्यामि मनसा चेति २० नं करिष्यामि न कुर्वतमप्मन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा चेति २१ न कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा चति २२ न करिष्यामि न कारयिष्यामि वाचा चेति २३ न करिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि वाचा चेति २४ न कारयिष्यामि न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि वाचा चेति २५ न करिष्यामि न कारयिष्यामि कायेन चेति २६ न करिष्यामि न कुर्वत- मप्यन्यं समनुज्ञास्यामि कायेन चेति २७ न कारयिष्यामि न कुर्वतमष्यन्यं समनुज्ञास्यामि कायेन चेति २८ न करिष्यामि मनसा वाचा कायेन चति २९ न कारयिष्यामि मनसा वाचा कायेन चेति ३० न कुर्वत- मप्यन्यं जनं समनुज्ञास्यामि मनसा वाचा कायेन चेति ३१ न करिष्यामि मनसा वाचा चेति ३२ न कार- यिष्यामि मनसा वाचा चेति ३३ न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा वाचा चेति ३४ न करिष्यामि मनसा च कायेन चेति ३५ न कारयिष्यामि मनसा च कायेन चेति ३६ न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा च कायेन चेति ३७ न करिष्यामि वाचा च कायेन चेति ३८ न कारयिष्यामि वाचा च कायेन चेति ३९ न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि वाचा च कायेन चेति ४० न करिष्यामि मनसा चेति ४१ न कारयिष्यामि मनसा चति ४२ न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि मनसा चेति ४३ न करिष्यामि वाचा चेति ४४ न कारयिष्यामि वाचा चेति ४५ न कुर्वतमप्यन्यं समनुज्ञास्यामि वाचा चेति ४६ न करिष्यामि कायेन चेति ४७ न कारयिष्यामि कायेन चेति ४८ न कुर्वतमप्मन्यं समनुज्ञास्यामि कायेन चेति ४९ प्रत्याख्याय भविष्यत्कर्म समस्तं निरस्तसंमोहः । आत्मनि चैतन्यात्मनि निष्कर्मणि नित्यमात्मना वर्ते ॥ ११४ ॥ इति प्रत्याख्यानकल्पः समाप्तः । समस्तमित्येवमपास्य कर्म त्रैकालिकः शुद्धनयावलंबी । विलीनमाहो रहितो विकारश्चिन्मात्रमात्मानमथावलंबे ॥ ११५॥ क । RA ·क Sta सर 50 Ral in ज समातनजैनग्रंथमालायां- अथ सकलकर्मफलसन्यासभावनां नाटयति विगतस्तलं तु कर्म विषतरुफलानि मम भुक्तिमंतरेणैव । संचेतयेऽहमचलं चैतन्यात्मानमात्मानं ॥ ११६ ॥ नाहं मतिज्ञानावरणीयकर्मफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १ नाहं श्रुतज्ञानावरणीयकर्म फलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये २ नाहमवधिज्ञानावरणीयकर्मफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मान मेव ये ३ नाहं मनःपर्ययज्ञानावरणीयकर्मफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये । नाहं केवलज्ञानावरणीयकर्मफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ५ नाहं चक्षुर्दर्शनावरणीयक- मफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ६ नाहमचक्षुर्दर्शनावरणीयकर्मफलं मुंजे चैतन्यात्मा- नमात्मानमेव संचेतये ७ नाहमवधिदर्शनावरणीयकर्मफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ८ नाही केवलदर्शनावरणीयकर्मफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्म.नमेव संचेतये ९ नाहं निद्रादर्शनावरणीयकर्मफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १० नाहं निद्रानिद्रादर्शनावरणीयकर्मफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ११ नाहं प्रचलादर्शनावरणीयकर्मफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १२ नाहं प्रचला- प्रचलादर्शनावरणीयकर्मफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १३ नाहं स्त्यानगृद्धिदर्शनावरणीय कर्मफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १४ नाहं सातवेदनीयकर्मफलं भुंजे चैतन्यात्मानमा- स्मानमेव संचेतये १५ नाहमसातवेदनीयकर्मफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १६ नाई सम्यक्त्वमोहनीयफलं भजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १७ नाहं मिथ्यात्वमोहनीयफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १८ नाहं सम्यक्त्वमिथ्यात्वमोहनीयफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मा- नमेव संचेतये १९ नाहं अनंतानुबंधिक्रोधकषायवेदनीयफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचे- तये २० नाहं अप्रत्याख्यानावरणीयक्रोधकषायवेदनीयमोहनीयफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचे- तये २१ नाहं प्रत्याख्यानावरणीयक्रोधवेदनीयमोहनीयफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये २२ नाहं संज्वलनक्रोधकषायवेदनीयमोहनीयकर्मफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये २३ नाह मनंतानुबंधिमानकषायवेदनीयमोहनीयकर्मफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये २४ नाहमप्रत्या- ख्यानावरणीयमानकषायवेदनीयमोहनीयफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये २५ नाहं प्रत्याख्या- नावरणीयमानकषायवेदनीयमोहनीयकर्मफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये २६ नाहं संज्वलन मानकषायवेदनीयमोहनीयफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये २७ नाहमनंतानुबंधिमायाकषाया वेदनीयमोहनीयफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये २८ नाहमप्रत्याख्यानाकरणीयमायाकषाय वेदनीयमोहनीयफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मनमेव संचेतये २९ नाहं प्रत्याख्यानावरणीयमायाकषाया वेदनीयफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ३० नाहं संज्वलनमायाकषायवेदनीयमोहनीयफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ३१ नाहमनंतानुबधिलोभकषायवेदनीयमोहनीयफलं भुंजे चैत- न्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ३२ नाहमप्रत्याख्यानावरणीयलोभकषायवेदनीयमोहनीयकर्मफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचतये ३३ नाहं प्रत्याख्यानावरणीयलोभकषायवेदनीयमोहनीयकर्मफल मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ३४ नाहं संज्वलनलोभकषायवेदनीयमोहनयिकर्मफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ३५ नाहं हास्यनोकषायवेदनीयकर्मफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ३६ नाहं रतिनोकषायवेदनीयमोहनीयकर्मफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ३७ नाहमरातिनोकषायवेदनीयमोहनीयफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ३८ नाहं शोकनोकषाय वेदनीयमोहनीयफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ३९ नाहं भयनोकषायवेदनीयमोहनीयफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ४० नाहं जुगुप्सानोकषायवेदनीयमोहनीयफलं भुंजे चैतन्यात्मान १ मदखेदखापविनोदार्थः खापो. निद्रा. अस्या उपर्युपरि वृत्तिर्निद्रानिद्रा । २ या क्रिया. आत्मानं प्रचल यति सा प्रथला शोकमश्रभादसातस्यापि नेत्रमात्रीवीक्रयासूत्रिका सैव पुनरावर्ल्समाना प्रवलाप्रचला । समिति EARNAME ·। समयप्राभृतं । १९९ मात्मानमेव संचेतये ४१ नाहं स्त्रीवेदनोकषायवेदनीयमोहनीयफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचे- तये ४२ नाहं पुंवेदनोकषायवेदनीयमोहवीयफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ४३ नाहं नपुं- सकवेदनोकषायवेदनीयमोहनीयफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ४४ नाहं नरकायुःफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव सचेतये ४५ नाहं तिर्यगायुः फलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ४६ नाहं मानुषायुःफलं भुजे चैतम्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ४७ नाहं देवायुःफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मा- नमेव संचतये ४८ नाहं नरकगतिनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचतये ४९ नाहं तिर्यग्गतिनाम फलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ५० नाहं मनुष्यगतिनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचतये ५१ नाहं देवगतिनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचतये ५२ नाहमेकेंद्रियनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ५३ नाहं द्वींद्रियजातिनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचे- तये ५४ नाहं त्रीद्रियजातिनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचतये ५५ नाहं चतुरिंद्रि- यजातिनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव ? संचेतये ५६ नाहं पेंचीद्रयजातिनामफलं भुजे चैत- म्बात्मानमात्मानमव संचेतये ५७ नाहमौदारिकादिशरीरनामकर्मफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव सचेत्ये ५८ नाहं वैक्रियकशरीरनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ५९ नाहमाहारकशरीर- नामकर्मफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ६० नाहं तैजसशरीनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ६१ नाहं कार्माणशरीरनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव सचेतये ६२ नाहमौदारिकशरीरांगो पांगनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ६३ नाहं वैक्रियकशरीरांगोपांगनामफलं भुजे चैतन्यात्मा- नमात्मानमेव संचतये ६४ नाहमाहारकशरीरांगोपांगनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ६५ नाहमौदारिकशरीरबंधननामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ६६ नाहं वैक्रियकशरीरबंधननामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ६७ नाहमाहारकशरीरबंधननामकर्मफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ६८ नाहं तैजसशरीरबंधननामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचतये ६९ नाहं कार्मणशरीर- बंधननामफल मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ७० नाहमौदारिकशरीरसंघातनामफलं मुंजे चैतन्या- स्मानमात्मानमेव संचेतये ७१ नाहं वैक्रियकशरीरसंघातनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ७२ नाहमाहारकशरीरसंघातनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ७३ नाहं तैजसशरीरसंघातनाम- फलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ७४ नाहं कार्माणशरीरसंघातनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमा- त्मानमेव संचेतये ७५ नाहं समचतुरसंस्थाननामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचतये ७६ नाहं म्यग्रोधपरिमंडलसंस्थाननामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ७७ नाहं सातिसंस्थाननामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ७८ नाहं कुब्जसंस्थाननामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ७९ नाहं वामननामसंस्थाननामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ८० नाहं हुंडकसं- स्थाननामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ८१ नाहं ब्रजर्षभनाराचसहनननामफलं भुंजे चैत- न्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ८२ नाहं बज्रनाराचसहननामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ८३ नाहं नाराचनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचतये ८४ नाहमर्धनाराचसंहनननामफलं भुंजे चैत- न्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ८५ नाहं कीलिकासहनननामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ८६ नाहमसंप्राप्तसंहनननामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ८७ नाहं स्निग्धस्पर्शनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ८८ नाहं सूक्ष्मस्पर्शनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ८९ नाहं शीतस्पर्शनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ९० नाहमुष्णस्पर्शनामफलं भुजे चैतन्यात्मा- नमात्मानमेव संचेतये ९१ नाहं गुरुस्पर्शनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ९२ नाह लघुस्पर्श नामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ९३ नाहं मृदुस्पर्शनामफलं जे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ९४ नाहं कर्कशस्पर्शनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ९५ नाहं मधुररसनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ९६ नाहमम्लरसनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ९७ । ल CHI ·ST : ORE -- Narsang । २०० सनातनजैनग्रंथमालायां- नाहं तिक्तरसनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव सचेतये ९८ नाहं कटुकरसनामफलं भुजे चैत- न्यात्मानमालानमेव संचेतये ९९ नाहं कषायरसनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १०० नाहं सुरभिनामगंधफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १०१ नाहमसुरमिनामगंधफलं भुजे चैतन्या- स्मानमात्मानमेव संचेतये १०२ नाहं शुक्लवर्णनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमानमेव संचेतये १०३ नाह रक्तवर्णनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १०४ नाहं पीतवर्णनामफलं भुजे चैतन्यात्मान- मात्मानमेव संचेतये १०५ नाहं हरितवर्णनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १०६ नाहं कृष्णवर्ण- नामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १०७ नाहं नरकगत्यानुपुर्वानामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमा- स्मानमेव संचेतये १०८ नाहं तिर्यग्गत्यानुपुर्वीनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १०९ नाहं मनुष्यगत्यानुपुर्वीनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ११० नाहं देवगत्यानुपुर्वीनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संतये १११ नाहं निर्माणनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ११२ नामगुरुलघुनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ११३ नाहमुपघातनामफलं भुंजे चैत- न्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ११४ नाहं परघातनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ११५ नाहमातपनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ११६ नाहमुद्योतनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमा- नमेव संचेतये ११७ नाहमुच्छ्वासनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ११८ नाहं प्रशस्तविहा- योगतिनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये ११९ नाहमप्रशस्तविहायोगतिनामफलं मुंजे चैत- न्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १२० नाहं साधारणशरिनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १२१ नाहं प्रत्येकनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव* संचेतये १२२ नाहं स्थावरनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १२३ नाहं त्रसनामफलं भुजे चैतन्यास्मानमात्मानमेव संचेतये १२४ नाहं सुभगनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १२५ नाहं दुर्भगनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १२६ नाहं सुस्वरनामकर्मफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १२७ नाहं दुःस्वरनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १२८ नाहं शुभनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १२९ नाहमशुभनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १३० नाहं सूक्ष्मशरीरनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १३१ नाहं वादर- शरीरनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचतये १३२ नाहं पर्याप्तनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मान मेव संचेतये १३३ नाहमपर्याप्तनामफल मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १३४ नाहं स्थिरनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १३५ नाहमस्थिरनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १३६ नाहमादेयनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १३७ नाहमनादेयनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १३८ नाहं यशःकार्तिनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १३९ नाहमयशःकीर्तिनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १४० नाहं तीर्थकरत्वनामफलं भुजे चैतन्या- त्मानमात्मानमेव संचेतये १४१ नाहमुच्चैर्गोत्रनामफलं भुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १४२ नाहं नीचर्गोत्रनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १४३ नाहं दानांतरायनामफलं भुजे चैतन्यात्मान मात्मानमेव संचेतये १४४ नाहं लोभांतरायनामफलं मुंजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १४५ नाहं भोगांतरायनामफलं भुजे चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १४६ नाहमुपभागांतरायनामफलं भुंजे चैतन्या- त्मानमात्मानमेव संचेतये १४७ नाहं वीर्यांतरायनामफलं भुजें चैतन्यात्मानमात्मानमेव संचेतये १४८ ॥ निश्शेषकर्मफलसन्यसनान्ममैव संर्वक्रियांतरविहारनिवृत्तवृत्तेः । चैतन्यलक्ष्म भजतो भृशमात्मतत्त्वं कालावलीयमचलस्य वहत्वनंतं ॥ ११७ ॥ १ खर्व यत्कियांतरं शुद्धचेतनातिरिकविभावरूपं न तु विहरण नाम शुद्धसंवित्तः सत्त्वेन भवनं तस्मानिवृत्ता वृत्ति जति - । - Pr ·२०१ CASS जिप - समयप्राभृतं । यः पूर्वभावकृतकर्मविषद्रुमाणां भुक्ते फलानि न खलु स्वत एव तृप्तः । आपातकालरमणीयमुदरम्यं निष्कर्मशर्ममयमेति दशांतरं सः ॥ ११८ ।। अत्यंत भावयित्वा विरतिमविरतं कर्मणस्तत्फलाच । प्रस्पष्टं नाटयित्वा प्रलपनमखिलाज्ञानसंचेतनायाः ॥ पूर्ण कृत्वा स्वभावं स्वरसपरिगतं ज्ञानसंचेतनां स्वां । सानंदं नाटयंतः प्रशमरसमितः सर्वकालं पिवंतु ।। ११९ ॥ इतः पदार्थप्रथनावगुंठिता विना कृतेरेकमनाकुलं ज्वलत् । समस्तवस्तुव्यतिरेकनिश्चयात् विवेचितं ज्ञानमिहावतिष्ठते ॥ १२० ॥ सत्थं णाणं ण हवदि जरा संत्थं ण याणदे किंचि । तह्मा अण्णं णाणं अण्णं सत्थं जिणा विति ॥ १२० ॥ सहोणाणं ण हवदि जमा सहो ण याणदे किंचि । तमा अण्णं णाणं अण्णं सई जिणा विंति ॥ ४२१ ॥ रूवं णाणं ण हवदि जमा रूवं ण याणदे किंचि । तमा अण्णं णाणं अण्णं रूवं जिणा विति ॥ ४२२ ॥ वण्णो णाणं ण हवदि जह्मा वण्णो ण याणदे किंचि । तमा अण्णं णाणं अण्णं वण्णं जिणा विति ॥ ४२३ ॥ गंधो णाणं ण हवदि जमा गंधो ण याणदे किंचि । तमा णाणं अण्णं अण्णं गंधं जिणा विति ॥ १२४ ॥ ण रसो दु होदि णाणं जमा दु रसो अचेदणो णिचं । तमा अण्णं णाणं रसं च अण्णं जिणा विति ॥ ४२५ ॥ फासो णाणं ण हवदि जमा फासो ण याणदे किंचि । तमा अण्णं णाणं अण्णं फासं जिणा विति ॥ ४२६ ॥ कम्मं णाणं ण हवदि जमा कम्मं ण याणदे किंचि । तमा अण्णं णाणं अण्णं कम्मं जिणा विति ॥ ४२७ ॥ धम्मच्छिओ ण णाणं जमा धम्मो ण याणदे किंचि । तमा अण्णं णाणं अण्णं धम्मं जिणा विति ॥ ४२८ ॥ ण हवदि णाणमधम्मच्छिओ जंण याणदे किंचि । तमा अण्णं णाणं अण्णमधम्मं जिणा विति ॥ ४२९ ॥ १ स्वर्गादिसुखं हि कर्मजन्य मोक्षे तु तदभावात् अनाकुलत्वलक्षणशर्मसद्भावाच निष्कर्मशमर्मयत्वमिति । २ सच्चमिति पाठ आत्मख्यातौ । ३ धम्मो गाणं ण हवस पाठोयमात्मख्यातौ । ४ णाणमधम्मो ण हवई जना धम्मोइण याणए किंचि, आत्मख्याती पाठः ।

·२०२ । सनातनजैनग्रंथमालायां- कालोवि णत्थि णाणं जमा कालो ण याणदे किंचि । तमा ण होदि णाणं जमा कालो अचेदणो णिचं ॥४३०॥ आयासंपि यं णाणं ण हवदि जमा ण याणदे किंचि । तमा अण्णायासं अण्णं णाणं जिणा विति ॥ ४३१ ॥ अज्भवसाणं णाणं ण हवदि जमा अचेदणं णिचं । तमा अण्णं णाणं अज्झवसाणं तहा अण्णं ॥ ४३२ ॥ जमा जाणदि णिचं तमा जीवो दु जाणगो णाणी णाणं च जाणयादो अवदिरितं मुणेयव्वं ॥ ४३३ ॥ णाणं सम्मादिट्ठी दु संजमं सुत्तमंगपुव्वगयं । धम्माधम्मं च तहा पव्वजं अज्झवंति वुहा ॥ ४३४ ॥ शास्त्रं ज्ञानं न भवति यस्माच्छास्त्रं न जानाति किंचित् । तस्मादन्यज्ज्ञानमन्यच्छास्त्रं जिना वदति ॥ ४२० ॥ शब्दो ज्ञानं न भवति यस्माच्छब्दो न जानाति किंचित् । तस्मादन्यज्ज्ञानमन्यं शब्दं जिना वदंति ॥ ४२१॥ रूपं ज्ञानं न भवति यस्माद्रूपं न जानाति किंचित् । तस्मादन्यज्ज्ञानमन्यद्रूपं जिना वदति ॥ ४२२ ॥ वर्णों ज्ञानं न भवति यस्माद्वर्णो न जानाति किंचित् तस्मादन्यज्ज्ञानमन्यं वर्ण जिना वदति ॥ ४२३ ॥ गंधो ज्ञानं न भवति यस्माद्धो न जानाति किंचित् । तस्माज्ज्ञानमन्यदन्यं गंधं जिना वदंति ॥ ४२४ ॥ न रसस्तु भवति ज्ञानं यस्मात्तु रसो अचेतनो नित्यं । तस्मादन्यज्ज्ञानं रसं चान्यं जिना वदति ॥ ४२५ ॥ स्पर्शो ज्ञानं न भवति यस्मात्स्पर्शो न जानाति किंचित् । तस्मादन्यज्ज्ञानमन्यं स्पर्श जिना वदंति ॥ ४२६ ॥ कर्म ज्ञानं न भवति यस्मात्कर्म न जानाति किंचित् । तस्मादन्यज्ज्ञानमन्यत्कर्म जिना वदति ॥ ४२७ ॥ धर्मास्तिकायो न ज्ञानं यस्मादो न जानाति किंचित् । तस्मादन्यज्ज्ञानमन्यं धर्म जिना वदति ॥ ४२८ ॥ न भवति ज्ञानमधर्मास्तिकायो यस्मान्न जानाति किंचित् । तस्मादन्यज्ज्ञानमन्यमधर्म जिना वदंति ॥ ४२९ ॥ - । १ गज्भवसाणं गाणं अज्झवसाणं अचेदणं जमा पाठः खल्वयमात्मख्याती । २ संस्कृतच्छायाया अस्यास्तात्पर्य वृत्तिटीका यामप्युल्लेखः तस्याश्चात्मख्यातिच्छाययैव गतार्यत्वानो पार्थक्येनोल्लेखस्तात्पर्यवृत्ती कृतः । ASTE E ·० समयप्राभृतं । २०३ कालोऽपि नास्ति ज्ञानं यस्मात्कालो न जानाति किंचित् । तस्मान भवति ज्ञानं यस्मात्कालोऽचेतनो नित्यं ॥ ४३० ।। आकाशमपि ज्ञानं न भवति यस्मान्न जानाति किंचित् । तस्मादन्याकाशमन्यज्ज्ञानं जिना वदंति ॥ ४३१ ॥ अध्यवसानं ज्ञानं न भवति यस्मादचेतनं नित्यं । तस्मादन्यज्ज्ञानमध्यवसानं तथान्यत् ।। ४३२ ।। यस्माज्जानानि नित्यं तस्माजीवस्तु ज्ञायको ज्ञानी । ज्ञानं च ज्ञायकादव्यतिरिक्तं ज्ञातव्यं ॥४३३॥ ज्ञानं सम्यग्दृष्टिं तु संयमं सूत्रमंगपूर्वगतं । धर्माधर्म च तथा प्रज्यामभ्युपयंति बुधाः ॥४३४॥ तात्पर्यवृत्तिः-न श्रुतं ज्ञानं-अचेतनत्वात् ततो ज्ञानश्रुतयोतिरेकः । न शब्दो ज्ञानमचेतन- त्वात् ततो ज्ञानशब्दयोर्व्यतिरेकः । न रूपं ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानरूपयोर्व्यतिरेकः । न वर्णो ज्ञान- मचेतनत्वात् ततो ज्ञानवर्णयोर्व्यतिरेकः । न गंधो ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानगंधयोर्व्यतिरेकः । न रसो ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानरसयोर्व्यतिरेकः । न स्पर्टी ज्ञानमचेतनत्वात तता ज्ञानस्पर्शयोर्व्यतिरेकः । न कर्म ज्ञानं अचेतनत्वात् ततो ज्ञानकर्मणोर्व्यतिरेकः । न धर्मो ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानधर्मयोर्व्यतिरेकः। नाधर्मो ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानाधर्मयोर्व्यतिरेकः । न कालो ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानकालयोर्व्यति- रेकः । नाकाशं ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानाकाशयोर्व्यतिरेकः । नाध्यवसानं ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानाध्यवसानयोर्व्यतिरकः । इत्येवं ज्ञानस्य सर्वैरेव परद्रव्यैः सह व्यतिरेकः निश्चयसाधितो दृष्टव्यः । अथ जीव एवैको ज्ञानं चेतनत्वात् ततो ज्ञानजीक्योरेवाव्यतिरेकः । नच जीवस्य स्वयं ज्ञानत्वात् ततो व्यति- रेकः कश्चनापि शंकनीयः । एवं सति ज्ञानमेव सम्यग्दृष्टिः, ज्ञानमेव संयमः, ज्ञानमेवांगपूर्वरूपं सूत्रं, ज्ञानमेव धर्माधर्मों, ज्ञानमेव प्रवृज्यति ज्ञानस्य जीवपर्यायैरपि सहाव्यतिरेकोनिश्चयसाधितो दृष्टव्यः । अथैवं सर्वपरद्रव्यव्यतिरेकेण सर्वदर्शनादिजीवस्वभावाव्यतिरेकेण चातिव्याप्तिमव्याप्तिं च परि- हरमाणमनादिविभ्रममूलं धर्माधर्मरूपं परमसमयमुद्दम्य स्वयमेव प्रवृज्यारूपमापाद्य दर्शनज्ञानचारित्रस्थिति- स्वरूपं स्वसमयमवाप्य मोक्षमार्गमात्मन्येव परिणतं कृत्वा समवाप्तसंपूर्णविज्ञानधनभावं हानोपादानशून्यं साक्षात्समयसारभूतं परमार्थरूप शुद्धज्ञानमेकमेवावस्थितं दृष्टव्यं । अन्येभ्यो व्यतिरिक्तमात्मनियतं विभ्रत्पृथग्वस्तुतामादानोज्ज्ञनशून्यमेतदमलं ज्ञान तथावस्थितं । मध्यायंतविभागमुक्तसहजस्फारप्रभाभास्वरः शुद्धज्ञानघनो यथास्य महिमा नित्योदितस्तिष्ठति ॥ २॥ उन्मुक्तमुन्मोच्यमशेषतस्तत्तथात्तमादेयमशेषतस्तत् यहात्मनः संहृतसर्वशतः पूर्णस्य संधारणमात्मनीह। तपश्चरणं नयन् केन नयेन एतत्सर्वं ज्ञानं मन्यते ! इति चेत् मिथ्यादृष्टयादिक्षीणकषायपर्यंतस्वकी- यस्वकीयगुणस्थानयोग्यशुभाशुभशुद्धोपयोगाविनाभूतविवक्षिताशुद्धनिश्चयनयनाशुद्धोपादानरूपेणेति । ततः स्थितं शुद्धपारिणामिकपरमभावग्राहकेण शुद्धद्रव्याथिकनयेन शुद्धोपादानरूपेण जीवादिव्यावहारिक नवपदार्थेभ्योभिन्नमादिमध्यांतमुलमेकमखंडप्रतिभासमयं निजनिरंजनसहजशुद्धपरमसमयसाराभिधानं सर्व- प्रकारोपादेयभूतं शुद्धज्ञानस्वभावं शुद्धात्मतत्त्वमेव श्रद्धेयं ज्ञेयं ध्यातव्यमिति । एवं व्यावहारिकनवपदा- र्थमध्ये भूतार्थनयेन शुद्धजीव एक एव वास्तवःस्थित इति व्याख्यानमुख्यत्वेन एकादशमस्थले पंचदश गाथा गताः। किंच-मत्यादिसंज्ञानपंचकं पर्यायरूपं तिष्ठति शुद्रपारिणामिकभावस्तु द्रव्यरूपः । जीवपदार्थों हि न च केवलं द्रव्यं, न च पर्यायः, किंतु परस्परसापेक्षद्रव्यपर्यायधर्माधर्मभूतो धर्मी । तत्रदानी केन ·। पनि 2 wand २०४ सनातनजैनग्रंथमालायां- धर्मेण मोक्षो भवतीति विचार्यते--केवलज्ञानं तावत्फलभूतमने भविष्यति । अवधिमनःपर्ययज्ञानद्वयश्च रूपिश्ववधेः। तदनंतभागे मनः पययस्य इति वचनात्-मूर्तविषयत्वादेव मूर्तः मोक्षकारण न भवति । ततःसा मादेव बहिर्विषयमतिज्ञानश्रुतज्ञानविकल्परहितत्वेन स्वशुद्धात्माभिमुखपरिच्छित्तिलक्षणं निश्चयनिर्विकल्पभा- वरूपमानसमतिज्ञानश्रुतज्ञानसंज्ञं पंचेद्रियाविषयत्वेनातींद्रियं शुद्धपारिणामिकभावीवषये तु या भावना तद्रूपं निर्विकारस्वसंवेदनशब्दवाच्यं संसारणां क्षायिकज्ञानाभावात । क्षायोपशमिकमपि विशिष्टभेदं ज्ञानं मुक्तिकारणं न भवति कस्मात् ? इति चेत् समस्तमिथ्यात्वरागादिविकल्पोप धिरहितस्वशुद्धात्मभावनोत्थपरमाहादैकलक्षण सुखामृतरसास्वादैकाकारपरमसमरसीभावपरिणामेन कार्यभूतस्यानंतज्ञानसुखादिरूपस्य मोक्षफलस्य विवक्षि- तैकशुद्धनिश्चयनयेन शुद्धोपादानकारणत्वादिति । तथा चोक्तं भेदविज्ञानतः सिद्धाः सिद्धा ये किल के चन । तस्यैवाभावतो बद्धा बद्धा ये किल केचन ॥ १॥ अतः परमेवं सति शुद्धबुद्धकस्वभावपरमात्मतत्त्वस्य देह एव नास्ति कथमाहारो भविष्यत्युपदिशति- आत्मख्यातिः-न श्रुतं ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानश्रृंतयोर्व्यतिरेकः । न शब्दो ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानशब्दयोर्व्यतिरेकः । न रूपं ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानरूपयोयतिरेकः । न वर्णो ज्ञानमचतनत्वात् ततो ज्ञानवर्णयोर्व्यतिरेकः । न गंधो ज्ञानमचतनत्वात् ततो ज्ञानगंधयोर्व्यतिरेकः । न रसो ज्ञानमचतन- त्वात् ततो ज्ञानरसयोर्व्यतिरेकः । न स्पर्शो ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानप॑शयोर्व्यतिरेकः । न कर्म ज्ञानमचे तनत्वात् ततो ज्ञानकर्मणोर्व्यतिरेकः।न धर्मो ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानधर्मयोव्यतिरेकः । नाधर्मो ज्ञानमचेतन त्वात् ततो ज्ञानाधर्मयोर्व्यतिरेकः । न कालो ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानकालयोर्व्यतिरेकः । नाकाशं ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानाकाशयोर्व्यतिरेकः । नाध्यवसानं ज्ञानमचेतनत्वात् ततो ज्ञानाध्यवसानयो~- तिरेकः । इत्येवं ज्ञानस्य सर्वैरेव परद्रव्यैः सह व्यतिरेकोनिश्चयसाधितो भवति । अथ जीव एवैको ज्ञानं चेतनत्वात् ततो ज्ञानजीवयोरेवाव्यतिरेकः, नच जीवस्य स्वयं ज्ञानत्वात्ततो व्यतिरेकःकश्चनापि शंकनीयः । एवं तु सति ज्ञानमेव सम्यग्दृष्टिः, ज्ञानमेव संयमः, ज्ञानमेवांगपूर्वरूपं सूत्रं, ज्ञानमेव धर्माधर्मो, ज्ञानमेव प्रवृज्योति ज्ञानस्य जीवपर्यायैरपि सहाव्यतिरेकोनिश्चयसाधितो दृष्टव्यः । अथैवं सर्वव्यव्यतिरेकेण सर्वदर्शनादिजीवस्वभावाव्यतिरेकेण वा अतिव्याप्तिमव्याप्तिं च परिहरमाणम- नादिविभ्रममूलं धर्माधर्मरूपं परमसमयमुद्दम्य स्वयमेव प्रवृज्यारूपमापाद्य दर्शनज्ञानचरित्रस्थितित्वरूपं. समयमैवाप्य मोक्षमार्गमात्मन्येव परिणतं कृत्वा समवाप्तसंपूर्णविज्ञानधनभावं हानोपादानशून्यं साक्षात्समय- सारभूतं शुद्धज्ञानमेकमेव स्थितं द्रष्टव्यं । अन्यभ्यो व्यतिरिक्तमात्मनियतं विभ्रत्पृथग्वस्तुतामादानोज्झनशून्यमेतदमलं ज्ञानं तथावस्थितं । मध्याद्यतविभागमुक्तसहजस्फारप्रभावं पुरः शुद्धज्ञानघनो यथास्य महिमा नित्योदितस्तिष्ठति ॥१२१॥ उन्मुक्तमुन्मोच्यमशेषतस्तत्तथात्तमादेयमशेषतस्तत् । यदात्मनः संहृतसर्वशक्तेःपूर्णस्य संधारणमात्मनीह ॥१२२।। व्यतिरिक्तं परद्रव्यादेवं ज्ञानमवस्थितं । कथमाहारकं तत्स्यायेतदेवाऽस्य शंक्यते ॥१२३।। अत्ता जस्स अमुत्तो णहु सो आहारओ हवदि एवं । आहारो खलु मुत्तो जमा सो पुग्गलमओ दु ॥४३५॥ णवि सक्कदि पित्तं जे णे मुंचदे चैव जं परं दव्वं । सो कोवि य तस्स गुणो पाउग्गिय विस्ससो वापि ॥४३६॥ , नानीवएवैको शानमेचतनत्वा ततो ज्ञानाजीवाव्यतिरेक: ग पु. पाठः । २ अभिव्याप्य पाठोऽयं ख. पुस्तके । ३ णवि मोत्तुं जै परं ब्नं पागेयमारमयाती E

·-
समयसारप्राभृतं ।
२०९
तमा दु जो विसुद्धो चेदा सो णेव गिहदे किंचि ।
णेव विमुंचदि किंचिंवि जीवाजीवाणदव्वाणं ॥४३७॥
आत्मा यस्यामूर्तो न खलु स आहारको भवत्येवं ।
आहारः खलु मूर्तो यस्मात्स पुद्गलमयस्तु ॥४३५।।
नापि शक्यते गृहीतुं यन मुंचति चैव यत्परं द्रव्यं ।
स कोऽपि च तस्य गुणो प्रायोगिको वैस्रसो वापि ॥४३६॥
तस्मात्तु यो विशुद्धश्चेतयिता स नैव गृह्णाति किंचित् ।
नैव विमुंचीत किंचिदपि जीवाजीवयोव्ययोः ॥४७॥
तात्पर्यवृत्तिः -अत्ता जस्स अमुत्तो आत्मा यस्य शुद्धनयस्याभिप्रायेण मूर्तो न भवति सो
आहारगो हवदि एवं स एवममूर्तत्वे सति हु स्फुटं तस्य शुद्भनयस्याभिप्रायेणाहारको न भवति ।
अहारी खलु मुत्तो आहारः कथंभूतः ! खलु स्फुटं मूर्तः । जह्मा सो पुग्गलमओ दु यस्मात् स
नोकर्माहारः पुद्गलमयः ।
सो कोविय तस्स गुणो स कोपि तस्य गुणोऽस्त्यात्मनः । कथं ! पाउग्गिय विस्ससो वापि
प्रायोगिको वैस्रसिकश्चेति । प्रायोगिकः कर्मसंयोगजनितः । वैस्रसिकः स्वभावजः । येन गुणेन किं करोति ?
णवि सक्कदि घित्तुं जे ण मुंचिदुं चेव जं परं दवं परद्रव्यमाहारादिकं गृहीतुं मोक्तुं च न शक्नोति ।
अहो भगवन् ! कर्मजनितप्रायोगिकगुणेन आहारं गृह्णतस्ते कथमनाहारका भवंति इति । हे शिष्य ! भद्रमुक्तं
त्वया परं किंतु निश्चयेन तन्मयो न भवनि स व्यवहारनयः । इदं तु निश्चयव्याख्यानमिति ।
तह्मादु जो विशुद्धो चेदा यस्मानियश्चयनयेनानाहारकः तस्मात्कारणात् यस्तु विशेषेण शुद्धो
रागादिरहितश्चतयितात्मा सोणेव गिद किंचि णेव विमुंदि किंचिवि जीवाजीवाणदवाणं
कर्माहार-नोकर्माहार-लेप्याहार-ओजआहार-मानसाहाररूपेण जीवाजीवद्रव्याणां मध्ये सचित्ताचित्ताहारं नैव
किंचिद्गृह्णाति न मुंचति । ततः कारणान्नोकर्माहारमयशरीरं जीवस्वरूपं न भवति । शरीराभावे शरीर-
मयद्रव्यलिंगमपि जीवस्वरूपं न भवति इति । एवं निश्चयेन जीवस्याहारो नास्ति, इति व्याख्यानमुख्यत्वेन
द्वादशस्थले गाथात्रयं गतं ।
अथैवं विशुद्धज्ञानदर्शनस्वभावस्य परमात्मनो नोकर्माहाराद्यभावे सत्याहारमयदेहो नास्ति । देहाभावे
देहमयद्रव्यालिंगं निश्चयेन मुक्तिकारणं न भवतीति प्रतिपादयति-
आत्मख्याति:- ज्ञानं हि परद्रव्यं किंचिदपि न गृह्णाति न मुंचति प्रायोगिकगुणसामर्थ्यात् वैस्रसि-
फगुणसामर्थ्याद्वा ज्ञानेन परद्रव्यस्य गृहीतुं मोक्तुं चाशक्यत्वात् । परद्रव्यं च न ज्ञानस्यामूर्तात्मद्रव्यस्य
मूर्तपुद्गलद्रव्यत्वादाहारः ततो ज्ञानं नाहारकं भवत्यतो ज्ञानस्य देहो नाशंकनीयः ।
एवं ज्ञानस्य शुद्धस्य देह एव न विद्यते ।
ततो देहमयं ज्ञातुर्न लिंगं मोक्षकारणं ॥ १२४ ॥
पाखंडियलिंगाणि य गिहलिंगाणिय वहुप्पयाराणी।
घित्तुं वदति मूढा लिंगमिणं मोक्खमग्गोत्ति ॥ ४३८ ॥
णय होदि मोक्खमग्गो लिंगं जं देहणिम्ममा अरिहा ।
लिंगं मुइत्तु दंसणणाणचरिचाणि सेवंति ॥४३९॥

·BE करियर R h २०.६ समातनजैनग्रंथमालायां- पाखंडिलिंगानि च गृहलिंगानि च बहुप्रकाराणि । गृहीत्वा वदंति मूढा लिंगमिदं मोक्षमार्ग इति ॥ ४३८ ॥ न तु भवति मोक्षमागों लिंगं यद्देहनैममका अहंतः। लिंग मुक्त्वा दर्शनज्ञानचरित्राणि सेवते ॥ ४३९ ॥ तात्पर्यवृत्तिः-पाखंडिलिंगानि गृहस्थलिंगानि बहुप्रकाराणि गृहीत्वा वदंति मूढाः । किं वदंति ! इदं द्रव्यमयलिंगमेव मुक्तिकारणं । कथंभूताः संतः १ रागादिविकल्पोपाधिरहितं परमसमाधिरूपं भाव- लिंगमजानंतः णय होदि मोक्खमग्गोलिंगं भावलिंगरहितं द्रव्यालंगं केवलं मोक्षमार्गो न भवति कस्मात् ? इति चेत्-जं यस्मात्कारणात देहणिम्ममा अरिहा अहंतो भगवंतो देहनिर्ममाः संतः किं कुर्वति ? लिंगं मुइत्तु लिंगाधारं यच्छरीरं तस्य शरीरस्य मन्ममत्वं तन्मनोवचनकायैर्मुक्त्वा । पश्चात् दसणणाण चरित्ताणि सेवंते सम्यग्दर्शनज्ञानचरित्राणि तानि सेवते भावयंतीत्यर्थः । अथैतदेव व्याख्यानं विशेषेण दृढयति । आत्मख्याति:-केचिद्रव्यलिंगमज्ञानेन मोक्षमार्ग मन्यमानाः संतो मोहेन द्रव्यलिंगमेवोपाददते। तदप्यनुपपन्नं सर्वेषामेव भगवतामहद्देवानां शुद्धज्ञानमयत्वे सति द्रव्यलिंगाश्रयभूतशरीरममकारत्यागात् । तदाश्रितद्रव्यलिंगत्यागेन दर्शनज्ञानचरित्राणां मोक्षमार्गत्वेनोपासनस्य. दर्शनात् । अथैतदेव साधयति णवि एस मोक्खमग्गो पाखंडी गिहमयाणिं लिंगाणि । दंसणणाणचरित्ताणि मोक्खमग्गं जिणा विति ॥ ४४० ॥ नाप्येष मोक्षमार्गः पाखंडिगृहमयानि लिंगानि । दर्शनज्ञानचरित्राणि मोक्षमार्ग जिना वदंति ॥ ४४० ।। तात्पर्यवृत्तिः-णवि एस मोक्खमग्गो नवैष मोक्षमार्गः । एष कः ? पाखंडिगिहमयाणि लिंगाणि निर्विकल्पसमाधिरूपभावलिंगनिरपेक्षाणि रहितानि यानि पाखंडिगृहिमयानि द्रव्यलिंगानि । कथंभूतानि ? निग्रंथकौपीनग्रहणरूपाणि बहिरंगाकारचिंह्नानि । तर्हि को मोक्षमार्गः ? इति चेत् दंसण. णाणचरित्ताणि मोक्खमग्गं जिणा विंति शुद्धबुद्धैकस्वभाव एव परमात्मतत्त्वश्रद्धानज्ञानानुभूति- रूपाणि सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग जिना वदंति कथयति । यत एवं- आत्मख्यातिः - न खलु द्रव्यलिंगं मोक्षमार्गः शरीराश्रितत्वे. सति परद्रव्यत्वात् । तस्माद्दर्शनज्ञान- चारित्राण्येव मोक्षमार्गः, आत्माश्रितत्वे सति स्वद्रव्यत्वात् । यत एवं जह्मा जहित्तु लिंगे सागारणगारि एहि वा गहिदे दंसणणाणचरित्ते अप्पाणं जुज मोक्खपहे ॥ ४४१ ॥ तस्मात्तु हित्वा लिंगानि सागारैरनगारिकैर्वा गृहीतानि । दर्शनज्ञानचारित्रे आत्मानं युंश्च मोक्षपथे ॥ ४४१ ।। तात्पर्यवृत्तिः-तमा जहित्तु लिंगे सागारणगारि एहि वा गहिदे यस्मात्पूर्वोक्तप्रकारेणा सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग जिनाः प्रतिपादयति तस्मात्यक्त्वा कानि निर्विकारस्वसंवेदनरूपभाव. १ चइत्तु अयमपि पाठः। नी ·समयसारग्राभृतं । २०७ लिंगरहितानि सागारानगारवर्गः समूहै:-गृहीतानि बहिरंगाकारद्रव्यलिंगानि | पश्चात किं कुरु ! दमणः णाणचरित्ते अप्पाणं झुंज मोक्खपहे हे भव्य ! आत्मानं योजय संबंध कुरूष्व केवलज्ञानाद्यनंतचतु- ष्टयस्वरूपशुद्धात्मसम्यक्श्रद्धानज्ञानानुष्ठानरूपाभेदरत्नत्रयलक्षणे मोक्षपथे मोक्षमार्गे । अथ निश्चयरत्नत्रयात्मकः शुद्धात्मानुभूतिलक्षणो मोक्षमार्गो मोक्षार्थिना पुरुषेण सेवितव्य इत्युपदिशति- आत्मख्याति:- यतो द्रव्यलिंगं न मोक्षमार्गः, ततः समस्तमपि द्रव्यलिंगं त्यक्त्वा दर्शनज्ञानचा- रित्रे चैब मोक्षमार्मत्वात आत्मा योक्तव्य इति सूत्रानुमतिः । दर्शनज्ञानचारित्रत्रयात्मा तत्त्वमात्मनः । एक एव सदा सेव्यो मोक्षमार्गे मुमुक्षुणा ॥१२५॥ मुक्खपहे अप्पाणं ठवेहि वेदयदि झायहि तं चैव । तत्थेव विहर णिचं माविरहसु अण्णदव्वेसु ॥ ४४२ ॥ मोक्षपथे आत्मानं स्थापय वेदय ध्याय हि तं चैव । तत्रैव विहर नित्यं मा विहार्षीरन्य द्रव्येषु ॥ ४४२ ॥ तात्पर्यवृत्तिः-मोक्खपहे अप्पाणं ठवेहि हे भव्य ! आत्मानं स्थापय क ? शुद्धज्ञानदर्शनस्वभा- बात्मतत्त्वसम्यक्श्रद्धानज्ञानानुचरणरूपाभेदरत्नत्रयस्वरूपे मोक्षपथे । वेदयहि तमेव मोक्षपथं चतयस्व परमसमरसीभावेन अनुभवस्व झायहि तं चैव तमेव ध्याय निर्विकल्पसमाधौ स्थित्वा भावय । तत्थेव विहर णिचं तत्रैव विहर वर्तनापरिणतिं कुरु । नित्यं सर्वकालं । माविहरसु अण्णदव्बेसु दृष्टश्रुतानु- भूतभोगाकांक्षारूपनिदानबंधादिपरद्रव्यालंबनात्पन्नशुभाशुभंसकल्पविकल्पेषु मा विहार्षीः, मा गच्छ मा परिणतिं कुर्विति । अथ सहजशुद्धपरमात्मानुभूतिलक्षणभावलिंगरहिता ये द्रव्यलिंगे ममतां कुर्वति तेऽद्यापि समयसारं न जानंतीति प्रकाशयति- आत्मख्याति:-आ संसारात्परद्रव्ये रागद्वेषादौ नित्यमेव स्वप्रज्ञादोषणावतिष्ठमानमपि स्वप्रज्ञागुणेनैव ततो व्यावर्त्य दर्शनज्ञानचारित्रेषु नियमेवावस्थापयंति निश्चितमात्मानं । तथा चितांतरनिरोधेनात्यंतमे- कानो भूत्वा दर्शनज्ञानचारित्राण्येव ध्यायस्व । तथा सकलकर्मकर्मफलचेतनासंन्यासेन शुद्धज्ञानचेतना मयोभूत्वा दर्शनज्ञानचारित्राण्येव चेतयस्व । तथा द्रव्यस्वभाववशतः प्रतिक्षणविजृभमाणपरिणामतया तन्मयपरिणामो भूत्वा दर्शनज्ञानचारित्रेष्वेव विहर । तथा ज्ञानरूपमेकमेवाचलितमवलंबमानो ज्ञेयरूपेणो- पाधितया सर्वत एव प्रधावत्स्वपि परद्रव्येषु सर्वेष्वपि मनागपि मा विहार्षीः । एको मोक्षपथो य एष नियतो दृग्ज्ञप्तिवृत्तात्मकस्तत्रैव स्थितिमेति यस्तमनिशं ध्यायेच्च तं चेतति । तस्मिन्नेव निरंतरं विहरति द्रव्यांतराण्यस्पृशन् सोऽवश्यं समयस्य सारमचिरान्नित्योदयं विंदति ॥ १२६॥ ये त्वेनं परिहत्य संवृत्तिपथप्रस्थापितेनात्मना लिंगे द्रव्यमये च हंति ममतां तत्त्वावबोधच्युताः । नित्योद्योतमखंडमेकमतुलालोकं स्वभावप्रभाप्राग्भारं समयस्य सारममलं नाद्यापि पश्यति ते ॥१२७॥ पाखंडियलिंगेसु व गिहलिंगेसु व बहुप्पयारेसु । कुव्वंति जे ममति तेहिं ण णादं समयसारं॥ ४४३ ॥ पाखंडिलिंगेषु वा गृहिलिंगेषु वा बहुमकारेषु । कुर्वति ये ममतां तैनं ज्ञातः समयसारः ॥ ४४३ ।। १ तत्त्वज्ञानबहिर्भूता इत्यर्थः । mamina HAR ·२०८ सनातननग्रंथमालायां- तात्पर्यवृत्तिः-पाखंडियलिंगेसु व गिहलिंगेसु व बहुप्पयारेमु कुव्वंति जे ममतिं वीतरागस्वसंवेदनज्ञानलक्षणभावलिंगरहितेषु निग्रंथरूपपाखडिद्रव्यलिंगषु कौपीनचिह्नादिगृहस्थलिंगेषु बहुप्रकारेषु ये ममतां कुर्वति तेहि ण णादं समयसारं जगनयकालत्रयवर्तिख्यातिपूजालाभमिथ्यात्वकाम- क्रोधादिसमस्तपरद्रव्यालंबनसमुत्पन्नशुभाशुभसंकल्पविकल्परहितः शून्यः चिदानंदैकस्वभावशुद्धात्मतत्त्व- सम्यक्श्रद्धानज्ञानानुचरणरूपाभदरत्नत्रयात्मनिर्विकल्पसमाधिसजातवीतरागसहजापूर्वपरमाह्लादरूपसुखरसा- नुभवपरमसमरसीभावपरिणामेन सालंबनपूर्णकलशवद्भरितावस्थः केवलज्ञानाद्यनंतचतुष्टयव्याक्तरूपस्य साक्षा दुपादेयभूतस्य कार्यसमयसारस्योत्पादको योऽसौ निश्चयकारणसमयसारः स खलु तैन ज्ञात इति । अथ निर्विकारशुद्धात्मसंवित्तिलक्षणभावलिंगसहितं निग्रंथयतिलिंगं कौपीनकरणादिबहुभेदसहितं गृहि लिंगं चेति द्वयमपि मोक्षमार्गो व्यवहारनयो मन्यते । निश्चयनयस्तु सर्वद्रव्यलिंगानि न मन्यत इत्याख्याति- आत्मख्यातिः-ये खलु श्रमणोऽहं श्रमणोपासकोऽहमिति द्रव्यलिंगममकारेण मिथ्याहंकारं कुति तेऽनादिरुढ़व्यवहारविमूढाः प्रौढविवेकं निश्चयमनारुढ़ाः परमार्थसत्यं भगवंतं समयसारं न पश्यति । व्यवहारविमूढदृष्टयः परमार्थ कलयंति नो जनाः । तुषबोधविमुग्धबुद्धयः कलयंतीह तुषं न तंदुलं ॥ १२८ ।। द्रव्यलिंगममंकारमीलितैः दृश्यते समयसार एव न । द्रव्यलिंगमिह यत्किलान्यतो ज्ञानमेकमिदमेव हि खतः ॥ १२९ ॥ ववहारिओ पुण णओ दोण्णिवि लिंगाणि भणदि मोक्खपहे। णिच्छयणओ दु णिच्छदि मोक्खपहे सव्वलिंगाणि ॥४४४॥ व्यावहारिकः पुनर्नयो द्वे अपि लिंगे भणति मोक्षपथे । निश्चयनयस्तु नेच्छति मोक्षपथे सर्वलिंगानि ॥ ४४४ ॥ तात्पर्यवृत्तिः--वहरिओ पुण गओ दोण्णिवि लिंगाणि भणदि मोक्खपहे व्यावहारिकनयो द्वे लिंगे मोक्षपथे मन्यते । केन कृत्वा ? निर्विकारस्वसंवित्तिलक्षणभावलिंगस्य बहिरंग सहकारिकारणत्वेनेति । णिच्छयणओ दु णेच्छदि मुक्खपहे सबलिंगाणि निश्चयनयस्तु निर्वि- कल्पसमाधिरूपत्रिगुप्तिगुप्तवलेन अहं निथलिंगी, कौपीनधारकोऽहमित्यादि मनसि सर्वद्रव्यविकल्पं रागादिविकल्पवन्नेच्छति । कस्मात् ? स्वयमेव निर्विकल्पसमाधिस्वभावत्वात इति । किंच-अहो शिष्य ! पाखंडीलिंगाणि य इत्यादि गाथा सप्तकेन द्रव्यलिंगं निषिद्धमेवेति त्वं मा जानाहि किं तु निश्चयरत्नत्रयात्मकनिर्विकल्पसमाधिरूपं भावलिंगरहितानां यतीनां संबोधनं कृतं । कथं? इति चेत् अहो तपोधनाः ! द्रव्यलिंगमात्रेण संतोषं मा कुरुत किं तु द्रव्यलिंगाधारेण निश्चयरत्नत्रया- त्मकनिर्विकल्पसमाधिरूपभावनां कुरुत । ननु भवदीयकल्पनेयं, द्रव्यलिंगनिषेधो न कृत इति ग्रंथे लिखितमास्ते णय होदि मोक्खमग्गो लिंगमित्यादि ? नैव णयहोदि मोक्खमग्गो लिंगमित्यादिवचनेन भवलिंगरहितं द्रव्यलिंगं निषिद्धं न च भावलिंगसहितं । कथं ? इति चेत् द्रव्यलिंगाधारभूतो योऽसौ देहस्तस्य ममत्वं निषिद्धं । नच द्रव्यलिंग निषिद्धं । केन रूपेण ? इति चेत् पूर्व दीक्षाकाले सर्वसंगपरित्याग एव कृतो न च देहत्यागः । कस्मात् ? देहधारणध्यानज्ञानानुष्ठानं भवति इति हेतोः । नच देहस्य पृथक्त्वं कर्तुमायाति शेषपरिग्रहव- दिति । वीतरागध्यानकाले पुनर्मदीयो देहोऽहं लिंगीत्यादिविकल्पो व्यवहारेणापि न कर्तव्यः । देह निर्ममत्वं कृतं कथं ज्ञायते ? इति चेत् जे देह णिम्ममा अरिहा दंसणणाणचरित्ताणि सेवंते इत्यादि वचननेति । न हि शालितंदुलस्य बहिरंगतुषे विद्यमाने सत्यभ्यंतरतुषस्य त्यागः कर्तुमायासि । । । ।

·? । समयप्राभृत। २०१ अभ्यंतरतुषत्यागे सति बहिरंगतुषत्यागो नियमेन भवत्येव । अनेन न्यायेन सर्वसंगपरित्यागरूपे बहिरंग द्रव्यलिंगे सति भावलिंगं भवति न भवति वा नियमो नास्ति । अभ्यंतरे तु भावलिंगे सति सर्वसंगपरित्याग- रूपं द्रव्यलिंगं भवत्येवेति । हे भगवन् भावलिंगे सति बहिरंगं द्रव्यलिंगं भवतीति नियमो नास्ति साहारणासाहारणे त्यादि वचनादिति ? परिहारमाह-कोऽपि तपोधनो ध्यानारुढस्तिष्ठति तस्य केनापि दुष्टभावेन वस्त्रवेष्टनं कृतं । आभरणादिकं वा कृतं तथाप्यसौ निग्रंथ एव । कस्मात् ? इति चेत् बुद्धिपूर्वकममत्वाभावात् पांड- वादिवत् । येऽपि घटिकाद्वयन मोक्षं गता भरतचक्रवर्त्यादयस्तेऽपि निग्रंथरूपेणैव । परं किंतु तेषां परिग्रह त्यागं लोका न जानंति स्तोककालत्वादिति भावार्थः । एवं भावालिंगरहितानां द्रव्यलिंगमानं मोक्ष कारणं न भवति । भावलिंगसंहितानां पुनः सहकारिकारणं भवतीति व्याख्यानमुख्यत्वेन त्रयोदशस्थळे गाथासप्तकंगतं । अत्राह शिष्यः-केवलज्ञानं शुद्धं छद्मस्थज्ञानं पुनरशुद्धं शुद्धस्य केवलज्ञानस्य कारणं न भवति । कस्मात् ? इति चेत्- सुदं वियाणतो सुद्धमेवप्पयं लहदि जीवो इति वचनात् इति ! नैवं छमस्थज्ञानस्य कथं- चिच्छुद्धाशुद्धत्वं । तद्यथा यद्यपि केवलज्ञानापेक्षया शुद्धं न भवति तथापि मिथ्यात्वरागादिरहितत्वेन वीतराग सम्यक्त्वचारित्रसहितत्वेन च शुद्धं । अभेदनयेन पुनः छमस्थानां संबंधि भेदज्ञानमात्मस्वरूपमेव ततः कारणात्तेनैकदेशव्यक्तिरूपेणापि सकलव्यक्तिरूपं केवलज्ञानं जायते नास्ति दोषः । अथ मतं सावरणत्वात्क्षायोपशमिकत्वाद्वा शुद्धं न भवति तर्हि मोक्षोऽपि नास्ति । कस्मात ! छम- स्थानां ज्ञानं यद्यप्येकदेशेन निरावरणं तथापि केवलज्ञानापेक्षया नियमेन सावरणमेव क्षायोपशमिकमे- बेति । अथाभिप्रायः पारिणामिकभाव शुद्धः तेन मोक्षो भविष्यति तदपि न घटते । कस्मात् ? इति चेत् केवलज्ञानात्पूर्व पारिणामिकभावस्य शक्तिमात्रेण शुद्धत्वं न व्यक्तिरूपणेति- तथाहि जीवत्वभव्यत्वाभव्यत्वरूपेण त्रिविधोहि पारिणामिकः। तत्र तावदभव्यत्वं मुक्तिकारणं न भवति यत्पुनर्जीवत्वभव्यत्वद्वयं तस्य यस्य तु यदायं जीवो दर्शनचारित्रमोहिनीयोपशमक्षयोपशमक्षयलाभेन धीतरागसम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रत्रयेण परिणमति तदा शुद्धत्वं । तच्च शुद्धत्वं-औपशमिकक्षायोपशमिकक्षायि- कभावत्रयस्य संबंधि मुख्यवृत्त्या, पारिणामिकस्य पुनर्गौणत्वेनेति । तत्र शुद्धपारिणामिकस्य बंधमोक्षस्य कारणरहितत्वं पंचास्तिकायेऽनेन श्लोकेन भणितमास्ते- मोक्षं कुर्वति मिश्रौपशमिकक्षायिकाभिधाः । बंधमौदयिको भावो निष्क्रियः पारिणामिकः ॥ १ ॥ तत एव स्थितं निर्विकल्पशुद्धात्मपरिच्छित्तिलक्षणं वीतरागसम्यक्त्वचारित्राविनाभूतमभेदनयेन तदेव शुद्धात्मशब्दवाच्यक्षायोपशमिकमपि भावश्रुतज्ञानं मोक्षकारणं भवतीति । शुद्धपारिणामिकभावः पुनरेकदे- शव्यक्तिलक्षणायां कथंचिद्भेदाभेदरूपस्य द्रव्यपर्यायात्मकरय जीवपदार्थस्य शुद्धभावनावस्थायां ध्येयभूत- द्रव्यरूपेण तिष्ठति नच ध्यानपर्यायरूपेण, कस्मात् ? ध्यानस्य विनश्वरत्वात् इति । अथेदं शुद्धात्मतत्त्वं निर्विकारस्वसंवेदनप्रत्यक्षेण भावयन्नात्मा परमाक्षयसुख प्राप्नोतीत्युपदिशति- आत्मख्यातिः - यः खलु श्रमणश्रमणोपासकभेदेन द्विविधं द्रव्यालिंग भवति मोक्षमार्ग इति प्ररूपण- प्रकारः स केवलं व्यवहार एव न परमार्थस्तस्य स्वयमशुद्धद्रव्यानुभवनात्मकत्वे सति परमार्थत्वाभावात् । यदेव श्रमणश्रमणोपासकविकल्पानातक्रांतं दृशिज्ञप्तिप्रवृत्तिमात्रं शुद्धज्ञानमेकमेवैकमिति निस्तुषसंचेतनं परमार्थः, तस्यैव स्वयं शुद्धद्रव्यानुभवात्मकत्वे सति परमार्थकत्वात् ततो ये व्यवहारमेव परमार्थबुद्ध्या चेतयंते ते समयसारमेव न संचेतयंते । य एव परमार्थ परमार्थबुद्ध्या चेतयंते ते एव समयसारं चेतयंते । Minuman । २७ ·SHARE ? २१० सनातनजैनग्रंथमालायां- अलमलमतिजल्पैर्दुर्विकल्पैरनल्पैरयमिह परमार्थश्चित्यतां नित्यमेकः । स्वरसविसरपूर्णज्ञानविस्फूर्तिमात्रान्न खलु समयसारादादुत्तरं किंचिदस्ति ॥ १२९ ॥ इदमेकं जगच्चक्षुरक्षयं याति पूर्णतां । विज्ञानधनमानंदमयमध्यक्षतां नयत् ॥१३०॥ जो समयपाहुडमिणं पठिणय अच्छतच्चदो णादं । अच्छे ठाहिदि चेदा सो पावदि उत्तमं सुक्खं ॥१४५॥ यः समयसारमाभृतमिदं पठित्वा अर्थतत्त्वतो ज्ञात्वा । अर्थ स्थास्यति चेतयिता स प्राप्नोत्युत्तमं सौख्यं ॥४४॥ तात्पर्यवृत्तिः-श्री कुंदकुंदाचार्यदेवा समयसारग्रंथसमाप्तिं कुर्वतः फलं दर्शयंति-तद्यथा- जो समयपाहुणमिणं पठिणय यः कर्ता समयप्राभृताख्यमिदं शास्त्रं पूर्व पठित्वा न केवलं पठित्वा अत्थ तच्चदो णादुं ज्ञात्वा च कस्मात् ? ग्रंथार्थतः न केवलं ग्रंथार्थतः ! तत्त्वता भावपूर्वेण अत्थे ठगहिदि पश्चादुपादेयरूपे शुद्धात्मलक्षणेऽर्थे निर्विकल्पसमाधौ स्थास्यति चेदा सो पावदि उत्तम सोक्वं स चेतयितात्मा भाविकाले प्राप्नोति लभते । किं लभते ? वीतरागसहजापूर्वपरमाह्लादरूपं आत्मोपादानसिद्धं स्वयमतिशयवद्वीतबाधं विशालवृद्धिहासव्यपेतं विषयविरहितं निःप्रतिद्वंद्वभावं अन्यद्रव्यानपेक्षं निरुपम, अमितं, शाश्वतं सर्वकालमुत्कृष्टानंतसारं परमसुखं सिद्धस्य जातमिति । अत्राह शिष्यः-हे भगवन् ! अतींद्रियसुखं निरंतरं व्याख्यातं भवद्भिस्तच्च जनैन ज्ञायते ? भग- वानाह कोऽपि देवदत्तः स्त्रीसेवनाप्रभृतिपंचेंद्रियविषयव्यापाररहितप्रस्तावे निर्व्याकुलचित्तः, तिष्ठति स केनापि पृष्टः भो देवदत्त ! सुखेन तिष्ठसि त्वमिति ? तेनोक्तं सुखमस्तीति तत्सुखमतींद्रियं कस्मात ! इति चेत् संसारिकसुखं पंचेंद्रियप्रभवं । यत्पुनरतींद्रियसुखं तत्पंचेंद्रियविषयव्यापाराभावेऽपि दृष्टं यत इदं तावत्सामान्येनातींद्रियसुखमुपलभ्यते । यत्पुनः पंचेद्रियमनोभवसमस्तविकल्पजालरहितानां समाधिस्थ- परमयोगिनां स्वसंवेदनगम्यमतीन्द्रियसुखं ताद्वशेषेणेति । यच्च मुक्तात्मनामतींद्रियसुखं तदनुमानगम्यमगम्यं च । तथाहि-मुक्तानामिंद्रियविषयव्यापाराभावेऽपि अतींद्रियसुखमस्तीति पक्षः । कस्मात् ? इति चेत् इदानी तेन विषयव्यापारातीतनिर्विकल्पसमाधिरतपरममुनींद्राणां स्वसंवेद्यात्मसुखोपलब्धिरिति हेतुः । एवं पक्षहेतुरूपेण द्वयंगमनुमान ज्ञातव्यं । आगमे तु प्रसिद्धमेवात्मोपादानसिद्धमित्यादि वचनेन । अतः कारणात् अतींद्रियसुखे संदेहो न कर्तव्य इति । उक्तंच-- यदेवमनुजाः सर्वे सौख्यमक्षार्थसंभवं । निर्विशति निराबाधं सर्वाक्षप्रीणनक्षमं ॥ १ ॥ सर्वेणातीतकालेन यच्च भुक्तं महर्द्धिकं । भाविनो ये च भोक्ष्यंति स्वादिष्टं स्वांतरंजकं ॥२॥ अनंतगुणिनं तस्मादत्यक्षं स्वस्वभावजं । एकस्मिन् समये भुक्तं तत्सुखं परमेश्वरः ॥ ३ ॥ एवं पूर्वोक्तप्रकारेण विष्णुकर्तृत्वनिराकरणमुख्यत्वेन गाथासप्तकं । तदनंतरमन्यः करोति अन्यो- भुक्त-इति बौद्धमतैकांतनिराकरणमुख्यत्वेन गाथाचतुष्टयं । ततः परमात्मा रागादिभावकर्म न करोति इति सांख्यमतनिराकरणरूपेण सूत्रपंचकं । ततः परं कर्मैव सुखादिकं करोति न चात्मेति पुनरपि सांख्यमतैकांतनिराकरणमुख्यत्वेन गाथात्रयोदश । तदनंतरं चित्तस्थरागस्य घातः कर्तव्य-इत्यजानन्वहिरंग शब्दादिविषयाणां घातं करोमीति योऽसो चिंतयति तत्संबोधनार्थ गाथासप्तकं । तदनंतरं द्रव्यकर्म व्यव- हारेण करोति भावकर्म निश्चयेन करोतीति मुख्यत्वेन गाथासप्तकं । ततः परं ज्ञानं ज्ञेयरूपेण न परिणमति ·समयप्राभृतं । इति कथनरूपेण सूत्रदशकं । तदनंतरं शुद्धात्मोपलब्धिरूपनिश्चयप्रतिक्रमणप्रत्याख्यानालोचनाचारित्र व्याख्यानमुख्यत्वेन सूत्रचतुष्टयं । तदनंतरं पंचेद्रियविषयनिरोधकथनरूपेण सूत्रदशकं । तदनंतरं कर्म- चेतनाकर्मफलचेतनाविनाशरूपेण मुख्यत्वेन गाथात्रयं । ततः परं शास्त्रंद्रियविषयादिकं ज्ञानं न भवतीति प्रतिपादनरूपेण गाथापंचदश । ततः परं शुद्धात्मा कर्मनोकर्माहारादिकं निश्चयेन न गृह्णाति इति व्याख्यानमुख्यत्वेन गाथात्रयं । तदनंतरं शुद्धात्मभावनारूपं भावलिंगनिरपेक्षं द्रव्यालिंगं मुक्तिकारणं न भवतीति प्रतिपादनमुख्यत्वेन गाथासप्तकं । तदनंतरं मुख्यरूपफलदर्शनमुख्यत्वेन सूत्रमेकं । इति समयसारव्याख्यायां शुद्धात्मानुभूतिलक्षणायां तात्पर्यवृत्तौ समुदायेन षडधिकनवतिगाथाभिस्त्रयोदशाधिकारैः समयसार- चूलिकाभिधानो दशमाऽधिकारः समाप्तः- आत्मख्याति:--यः खलु समयसारभूतस्य भवतः परमात्मनोऽस्य विश्वप्रकाशकत्वेन विश्वसम- यस्य प्रतिपादनात स्वयं शब्दब्रह्मायमाणं शास्त्रमिदमीत्य विश्वप्रकाशनसमर्थपरमार्थभूतचित्प्रकाशरूप- परमात्मानं निश्चिन्वन् अर्थतस्तत्त्वतश्च परिच्छिद्य अस्यैवार्थभूतं भगवति एकस्मिन् पूर्णविज्ञानघने परमब्रह्मणि सर्वारंभेण स्थास्यति चेतयिता, स साक्षात्तत्क्षणविजृभमाणचिदेकरसनिर्भयस्वभावसुस्थितनिराकुलात्म रूपतया परमानंदशब्दवाच्यमुत्तममनाकुलत्वलक्षणं सौख्यं स्वयमव भविष्यतीति । इतीदमात्मनस्तत्त्वं ज्ञानमात्रव्यवस्थितं । अखंडमेकमचलं स्वसंवेद्यमबाधितं ॥१३१॥ तात्पर्यवृत्तिः अत्र स्याद्वादसिद्ध्यर्थं वस्तुतत्त्वव्यवस्थितिः । उपायोपेयभावश्च मनागभूयोऽपि चिंत्यते ।। चिंत्यते विचार्यते कथ्यते मनाक् संक्षेपेण भूयः पुनरपि काऽसौ ? वस्तुतत्त्वव्यवस्थितिः ? वस्तुतत्त्वस्य वस्तुतत्त्वस्वरूपस्य व्यवस्थितिर्व्याख्या । किमर्थं ? स्याद्वादशुद्ध्यर्थं स्याद्वादनिश्चयाथै । अत्र समयसार व्याख्याने समाप्तिप्रस्तावेन केवलं वस्तुतत्त्वव्यवास्थितिश्चित्यते । उपायोपेयभावश्च । उपायो मोक्षमार्गः उपेयो मोक्ष इति । अतः परं स्याद्वादशब्दार्थः कः ?-इति प्रश्ने सत्याचार्या उत्तरमाहुः- स्यात्कथंचित् विवक्षित. प्रकारेणानेकांतरूपेण वदनं वादो जल्पः कथनं प्रतिपादनमिति स्याद्वादः सच स्याद्वादो भग- वतोऽर्हतः शासनमित्यर्थः । तच्च भगवतः शासनं किं करोति ? सर्व वस्तु, अनेकांतात्मकमित्यनु शास्ति । अनेकांत इति कोऽर्थः ? इति चेत् एकवस्तुनि वस्तुत्वनिष्पादकं-अस्तित्वनास्तित्वद्वयादिस्वरूपं परस्परविरूद्धसापेक्षशक्तिद्वयं यत्तस्य प्रतिपादने स्यादनेकांतो भण्यते । सचानेकांतः किं करोति ? ज्ञानमात्रो योऽसौ भावो जीवपदार्थः शुद्धात्मा स तदतद्रूप एकानेकात्मकः सदसदात्मको नित्यानित्यादि स्वभावात्मको भवतीति कथयति । तथाहि ज्ञानरूपेण तद्रूपो भवति । ज्ञेयरूपेणातद्रूपो भवति । द्रव्यार्थिकनयेनैकः । पर्यायार्थिकनयेनानेकः । स्वद्रव्यक्षेत्रकालभावचतुष्टयेन सद्रूपः । परद्रव्यक्षेत्रका- लभावचतुष्टयेनासद्रूपः । द्रव्यार्थिकनयेन नित्यः । पर्यायार्थिकनयेनाऽनित्यः । पर्यायार्थिकनयेन: भेदात्मकः द्रव्यार्थिकनयेनाभेदात्मको भवतीत्यद्यानेकधर्मात्मक इति । तदेव स्याद्वादस्वरूपं तु समंतभद्राचार्यदेवैरपि भाणितमास्ते- सदेकनित्यवक्तव्यास्तद्विपक्षाश्च ये नयाः । सर्वथेति प्रदुष्यंति पुष्यति स्यादितीह ते ॥ १ ॥ सर्वथानियमत्यागी यदादृष्टमपेक्षकः । स्याच्छब्दस्तावके न्याये नान्यैषामात्मविद्विषां ॥२॥ ? ne ·। सनातनजैनग्रंथमालायां- अनेकांताप्यनेकान्तः प्रमाणनयसाधनः । अनेकांतः प्रमाणात्ते तदेकांतोऽर्पितान्नयात् ।। ३ ।। धर्मिणोऽनंतरूपत्वं धर्माणां न कथंचन । अनेकांतोप्यनेकांत इति जैनमतं ततः ॥ ४ ॥ एवं कथंचिच्छब्देन वाचकस्यानेकांतात्मकवस्तुप्रतिपादकस्य स्याच्छब्दस्यार्थः संक्षेपण ज्ञातव्यः । तत्रैवमनेकांतव्याख्यानन ज्ञानमात्रभावो जीवपदार्थः एकानेकात्मको जातः। तस्मिन्नेकानेकात्मके जाते सति ज्ञानमात्रभावस्य जीवपदार्थस्य नयविभागेन भेदाभेदरत्नत्रयात्मकं निश्चयव्यवहारमोक्षमार्गद्वय- रूपेणोपायभूतं साधकरूपं घटते । मोक्षरूपेण पुनरुपेयभूतं साध्यरूपं च घटत इति ज्ञातव्यं । अथ प्राभृताध्यात्मशब्दयोरर्थः कथ्यते। तद्यथा--यथा कोऽपि देवदत्तो राजदर्शनार्थं किंचित्सारभूतं वस्तु राजे ददाति तत्प्राभृतं भण्यते। तथा परमात्माराधकपुरुषस्य निर्दोविपरमात्मराजदर्शनार्थमिदमपि शास्त्रं प्राभृतं । कस्मात् ? सारभूतत्वात् इति प्राभृतशब्दस्यार्थः । रागादिपरद्रव्यनिरालंबनत्वेन निजशुद्धात्मनि विशुद्धाधारभतेऽनुष्ठानमध्यात्मं । इदं प्राभृतशास्त्रं ज्ञात्वा किं कर्तव्यं ? सहजशुद्धज्ञानानंदैकस्वभावोऽहं निर्विकल्पोऽहं, उदासीनोऽहं निजनिरंजनशुद्धात्मसम्यश्रद्धानज्ञानानुष्ठानरूपनिश्चयरत्नत्रयात्मकनिर्वि- कल्पसमाधिसंजातवीतरागसहजानंदरूपसुखानुभूतिमात्रलक्षणेन स्वसंवेदनेन संवेद्यो गम्यः प्राप्यो भरिता- बस्थोऽहं । राग-द्वेष-मोह-क्रोध-मान-माया-लोभ-पचेंद्रियविषयव्यापार मनोवचनकायव्यापार-भावकर्म-द्रव्य- कर्म-नोकर्म-ख्याति-पूजा-लाभ-दृष्टश्रुतानुभूतभोगाकांक्षारूपनिदानमाया-मिथ्या-शल्यत्रयादिसर्वविभावप- रिणामरहितशून्योऽहं । जगत्त्रयेऽपि कालत्रयेऽपि मनोवचनकायैः कृतकारितानुमतैश्च शुद्धनिश्चयेन तथा सर्वजीवा । इति निरन्तरं भावना कर्तब्या। अत्र ग्रंथे प्रचुरेण पदानां सधिर्न कृता वाक्यानि च भिन्नाभिन्नानि कृतानि सुखबोधार्थ । तेन कारणेन लिंग-वचन-क्रिया-कारक-संधि-समास विशेष्य-विशेषण-वाक्यसमाप्त्यादिकं दूषणं न ग्राह्यं विवेकिभिः । शुद्धात्मादितत्त्वप्रतिपादनविषये यदज्ञानात् किंचिद्विस्मृतं तदपि क्षमितव्यमिति । जय उरसि पउमणंदी जेण महातच्च पाहुणस्सेलो । वुद्धिसिरेणुद्धरिओ समपिओ भव्वलोयस्स ।। १ ज से लीणा जीवा तरति संसार सायरमणंतं । तं सव्वजीवसरणं गंदउ जिण सासणं सुइरे ॥२॥ इति श्रीकुंदकुंददेवाचार्यविरचितसमसारप्राभृताभिधानग्रंथस्य संबंधिनी दशाधिकारैरेकोनचत्वारिंशदधिकगाथा शतचतुष्टयेन तात्पर्यवृत्तिः समाप्ता ॥ यश्चाभ्यस्यति संशृणोति पठति प्रख्यापयत्यादरात् । तात्पर्याख्यमिदं स्वरूपरसिकैः सर्वर्णितं प्राभृतं । सश्वद्रूपमलं विचित्रसकलं ज्ञानात्मक केवलं । संप्राप्याग्रपदेऽपि मुक्तिललनारक्तः सदा वर्तते ।। ॥ इति सतात्पर्यवृत्तिसमयसारमाभृतं समाप्तं ।। । tate अत्र स्याद्वादशुद्ध्यर्थ वस्तुतत्त्वव्यवस्थितिः । उपायोपेयभावश्च मनाम् भूयोऽपि चिंत्यते ॥ १॥ स्याद्वादो हि समस्तवस्तुतत्त्वसाधकमेवमेकमस्खलितं शासनमहत्सर्वज्ञस्य । स तु सर्वमनेकांतात्मकमित्य- नुशास्ति सर्वस्यापि वस्तुनोऽनेकांतस्वभावत्वात् । अत्र त्वात्मवस्तुनो ज्ञानमात्रतया-अनुशास्यमानेऽपि न अप ·.. समयप्राभृतं । सत्परिदोषः ज्ञानमात्रस्यात्मवस्तुनः स्वयमेवानेकांतत्वात् । तत्र यदेव तत्तदेवातत् यदेवैकं तदेवानकं यदेव- सत्तदेवासत् यदेव नित्यं तदेवानित्यमित्येकवस्तुवस्तुत्वनिष्पादकं परस्परविरुद्धशक्तिद्वयप्रकाशनमनेकांतः । तत्स्वात्मकवस्तुनो ज्ञानमात्रत्वेऽप्यंतश्चकचकायमानज्ञानस्वरूपेण तत्त्वात, बहिरुन्मिषदनंतज्ञेयतापन्नस्वरूपा- तिरिक्तपररुपेणातत्त्वात्, सहक्रमप्रवृत्तानंतचिदंशसमुदयरूपाविभागद्रव्येणैकत्वात्, अविभागैकद्रव्यव्याप्तस- हक्रमप्रवृत्तानंतचिदंशरूपर्यायैरनेकत्वान् स्वद्रव्यक्षेत्रकालभवभवनशक्तिस्वभाववत्त्वेन सत्त्वात् परद्रव्यक्षेत्रका- लभवभवनशक्तिस्वभावत्त्वेनाऽसत्त्वात् अनादिनिधनाविभागकवृत्तिपरिणतत्वेन नित्यत्वात्, क्रमप्रवृत्तैकसम- यावच्छिन्नानेकवृत्त्यशपरिणतत्वेनानित्यत्वात्तत्तत्त्वमेकानेकत्वं सदसत्त्वं नित्यानित्यत्वं च प्रकाशत एव । ननु यदि ज्ञानमात्रत्वेऽपि आत्मवस्तुनः स्वयमेवानेकांतः प्रकाशते तर्हि किमर्थमर्हद्भिस्तत्साधनत्वेनाऽनुशास्यतेऽ- नेकांतः । अज्ञानिनां ज्ञानमात्रात्मवस्तुप्रसिद्धयर्थमिति ब्रूमः । न खलु-अनेकांतमंतरेण ज्ञानमात्रमात्मवस्त्वेव प्रसिद्ध्यति तथाहि इह हि स्वभावत एव बहुभावनिर्भरविश्वे सर्वभावानां स्वभावेनाद्वैतेऽपि द्वैतस्य निषेद्धम- शक्यत्वात् समस्तमेव वस्तु स्वपररूपप्रवृत्तिव्यावृत्तिभ्यामुभयभावाध्यासितमेव । तत्र यदायं ज्ञानमात्रो भावः शेषभावैः सह स्वरसभरप्रवृत्तज्ञातृज्ञेयसंबंधतयाऽनादिशेयपरिणमनात् ज्ञानत्वं पररूपेण प्रतिपद्याज्ञानी भूत्वा तमुपैति । तदा स्वरूपेण तत्त्वं द्योतयित्वा ज्ञातृत्वेन परिणमनाज्ञानी कुर्वन्ननेकांत एव तमुद्गमयति १ । यदा तु सर्व वैखल्विदमात्मेति अज्ञानत्वं ज्ञानस्वरूपेण प्रतिपद्य विश्वोपादानेनात्मानं नाशयति तदा पररूपेणातत्त्वं द्योतयित्वा विश्वाद्भिन्नं ज्ञानं दर्शयन् अनेकांत एव नाशयितुं न ददाति २॥ यदानकज्ञेयाकारैः खंडितसकलैकञ्चानाकारो नाशमुपैति तदा द्रव्येणैकत्वं द्योतयन् अनेकांत एव तमुज्जीवयतीति ३ । यदा त्वेकज्ञानाकारोपादानायानेकज्ञेयाकारत्यागेनात्मानं नाशयति तदा पर्यायैरनेकत्वं द्योतयन् अनेकांत एव नाशयितुं न ददाति ४ । यदा ज्ञायमानपरद्रव्यपरिणमनाद् ज्ञातृद्रव्यं परद्रव्यत्वेन प्रतिपद्य नाशमुपैति तदा स्वद्रव्येण सत्त्वं द्योतयन् अनेकांत एव तमुज्जीवयति ५ । यदा तु सर्वद्रव्याणि अहमेवेति परद्रव्यं झातृद्रव्यत्वेन प्रतिपाद्यात्मानं नाशयति तदा परद्रव्येणासत्त्वं द्योतयन् अनेकांत एव नाशयितुं न ददाति ६ । यदा परक्षेत्रगतज्ञेयार्थपरिणमनात् परक्षेत्रेण ज्ञानं सत् प्रतिपद्य नाशमुपैति तदा स्वक्षेत्रणास्तित्वे योतयन्ननेकांत एव तमुज्जीवयति ७) यदा तु स्वक्षेत्रे भवनाय परक्षेत्रे ज्ञेयाकारत्यागेन ज्ञानं तुच्छीकुर्वन्नात्मानं नाशयति तदा स्वक्षेत्र एव ज्ञानस्य परक्षेत्रगतज्ञेयाकारपरिणमनस्वभावत्वात्परक्षेत्रेण नास्तित्वं द्योतयन् अनेकांत एव नाशयितुं न ददाति । ८ । यदा पूर्वीलबितार्थविनाशकाले ज्ञानस्यासत्त्वं प्रतिपद्य नाशमुपैति तदा स्वकालेन सत्त्वं द्योतयन्ननेकांत एव तमुज्जीवयति ।९। यदा त्वर्थालंबनकाल एव ज्ञानस्य सत्त्वं प्रतिपद्यात्मानं नाशयति तदा परकालेनासत्त्वं द्योतन्ननेकांत एव नाशयितुं न ददाति १०॥ यदा ज्ञायमान- परभावपरिणमनात् ज्ञायकभावं परभावत्वेन प्रतिपद्य नाशमुपैति तदा स्वभावेन सत्त्वं द्योतयन् अनेकांत एव तमुज्जीवयति ११ यदा तु सर्वे भावा अहमेवेति परभावं ज्ञायकभावत्वेन प्रतिपाद्यात्मानं नाशयति तदा परभावं द्योतयन्ननेकांत एव नाशयितुं न ददाति १२ यदाऽनित्यज्ञानविशेषैः खंडितनित्यज्ञानसामान्यो नाशमुपैति तदा ज्ञानसामान्यरूपेण नित्यत्वं द्योतयन्ननेकांत एव नाशयितुं न ददाति १३ यदा तु नित्यज्ञान सामान्योपादानायानित्यज्ञानविशेषत्यागेनात्मानं नाशयति तदा ज्ञानविशेषरूपेणानित्यत्वं द्योतयन्ननेकांत एवं तं नाशयितुं न ददाति १४ । भवंति चात्र श्लोकाः- बाह्याथैः परिपातमुज्झितनिजप्रब्यक्तिरिक्तीभवद्विश्रांतं पररूप एव परितो ज्ञानं पशोः सीदति । यत्तत्तत्तदिह स्वरूपत इति स्याद्वादिनस्तत्पुनर्दूरान्मग्नघनस्वभावभरतः पूर्णः समुन्मज्जति ॥ १३२ ।। विष्वं ज्ञानमिति प्रतयं सकलं दृष्ट्रा स्वतत्त्वाशया भूत्वा विश्वमयः पशुः पशुरिव स्वच्छंदमाचेष्टते । तत्तत्तत्पररूपतो न तदिति स्याद्वाददर्शी पुनर्विश्वाद्भिन्नमविश्वविश्वपरितं तस्य स्वतत्त्वं स्पृशेत् ॥ १३३ ॥ बाह्यार्थग्रहणस्वभावभरतो विश्वग्विचित्रोल्लसज्ज्ञेयाकारविशीर्णशक्तिरभितस्त्रुटयन् पशुनश्यति । एक द्रव्यतया सदाप्युदितया भेदभ्रमं ध्वंसयन्नेकं ज्ञानमबाधितानुभवन पश्यत्यनेकांतवित् ॥१३४॥ यत्किमपि पाठः ख. पुस्तक । Hoodane स - PAREN ·PERT 1 सनातनजैनग्रंथमालायां- ज्ञेयाकारकलंकमेचकचितिप्रक्षालनं कल्पयन्नेकाकारचिकिर्षया स्फुटमपि ज्ञानं पशुर्नेच्छेति । वैचित्र्येप्यविचित्रतामुपगतं ज्ञानं स्वतः क्षालितं पर्यायस्तदनकतां परिमृशन पश्यत्यनेकांवित् ॥१३॥ प्रत्यक्षालिखितस्फुटस्थिरपरद्रव्यास्तितावंचितः स्वद्रव्यानवलोकनेन परितः शून्यः पशुनश्यति । खद्रव्यास्तितया निरूप्य निपुणं सद्यः समुन्मज्जता स्याद्वादी तु विशुद्धबोधमहसा पूर्गोभवन् जीवति॥१३६॥ सर्वद्रव्यमयं प्रपद्य पुरुषं दुर्वासनावासितः स्वद्रव्यभ्रमतः पशुः किल परद्रव्येषु विश्राम्यति । स्याद्वादी तु समस्तवस्तुषु परद्रव्यात्मना नास्तितां जानन्निर्मलशुद्धबोधमहिमा स्वद्रव्यमेवाश्रयेत् ॥१३०॥ भिन्नक्षेत्रनिषण्णबोध्यनियतव्यापारानिष्ठः सदा सीदत्येव बहिः पतंतमभितः पश्यन्युमांस पशुः । स्वक्षेत्रास्तितया निरुद्धरभसः स्याद्वादवेदी पुनस्तिष्ठत्यात्मनि खातबोध्यनियतव्यापारशक्तिर्भवन् ॥१३८॥ स्वक्षेत्रस्थितये पृथग्विधपरक्षेत्रस्थितार्थोज्झना तुच्छीभूय पशुःप्रणश्यति चिदाकारान्महार्थैर्वमन् । स्याद्वादी तु वसन् स्वधामिनि परक्षेत्रे विदन्नास्तितां त्यक्तार्थोऽपि न तुच्छतामनुभवत्याकारकर्षी परान्॥१३९॥ पूर्वालंबितबोध्यनाशसमये ज्ञानस्य नाशं विदन् सीदत्येव न किंचनापि कलयन्नत्यंततुच्छः पशुः । अस्तित्वं निजकालतोऽस्य कलयन् स्याद्वादवेदी पुनः पूर्णस्तिष्ठति बाह्यवस्तुषु मुहुर्भूत्वा विनश्यत्यपि।।१४०॥ अर्यालंबनकाल एव कलयन् ज्ञानस्य सत्त्वं बहिर्जुयालंबनलालसेन मनसा भ्राम्यन् पशुर्नश्यति । नास्तित्वं परकालतोऽस्य कलयन् स्याद्वादवेदी पुनस्तिष्ठल्यात्मनिखातनित्यसहजज्ञानकपुंजीभवन् ॥१४१॥ विश्रांतः परभावभावकलनान्नित्यं बहिर्वस्तुषु नश्यत्येव पशुः स्वभावमहिमन्येकांतनिश्चेतनः । सर्वस्मान्नियतस्वभावभवनाज्ज्ञानाद्विभक्तोभवन् स्याद्वादी तु न नाशमेति सहजस्पष्टीकृतप्रत्ययः ॥१४२॥ अध्यास्यात्मनि सर्वभावभवनं शुद्धस्वभावच्युतः सर्वत्रापनिवारितो गतभयः स्वैरं पशुः क्रीड़ति । स्याद्वादी तु विशुद्ध एव लसति स्वस्य स्वभाव भरादारूढः परभावभावविरहव्यालोकनिष्कापितः ॥१४३॥ प्रादुर्भावविराममुद्रितवहन् ज्ञानांशनानात्मतानिर्ज्ञानात्क्षणभंगसंगपतितः प्रायः पशुर्नश्यति । स्याद्वादी तु चिदात्मना परिमृशंश्चिद्वस्तु नित्योदितं टंकोत्कीर्णघनस्वभावमहिमज्ञानं भवन् जीवति ।।१४४॥ टंकोत्कीर्णविशुद्धवोधविसराकारात्मतत्त्वाशया वांछत्युच्छलदच्छवित्परिणतेर्भिन्नः पशुः किंचन । ज्ञानं नित्यमनित्यता परिंगमेऽप्यासादयत्युज्ज्वलं स्याद्वादी तदनित्यतां परिमृशंश्चिद्वस्तुवृत्तिकमात् ॥१४५॥ इत्यज्ञानविमूढानां ज्ञानमात्र प्रसाधयन् । आत्मतत्त्वमनकांतः स्वयमेवानुभूयते ॥ १४६ ॥ एवं तत्त्वव्यवस्थित्या स्वं व्यवस्थापयन् स्वयं । आलंब्य शासनं जैनमनेकांतो व्यवस्थितः ॥ १४७ ॥ नन्वनकांतमयस्यापि किमर्थमत्रात्मनो ज्ञानमात्रतया व्यपदेशः ! लक्षणप्रसिद्ध्या लक्ष्यप्रसिद्ध्यर्थे । आत्मनो हि ज्ञानं लक्षणं तदसाधारणगुणत्वात्तन ज्ञानप्रसिद्ध्या तल्लक्ष्यस्यात्मनः प्रसिद्धिः । ननु किमनया लक्षणप्रसिद्ध्या लक्ष्यमेव प्रसाधनीयं नाप्रसिद्धलक्षणस्य लक्ष्यप्रसिद्धिः? प्रसिद्धिलक्षणस्यैव तत्प्रसिद्धेः । ननु किं तल्लक्ष्यं यज्ज्ञानप्रसिद्ध्या ततो भिन्नं प्रसिद्धयति न ज्ञानाद्भिन्नं लक्ष्यं ज्ञानात्मनोव्यत्वेनाप्रसिद्धत्वात् तर्हि किं कृतो लक्षणविभागः? प्रसिद्धप्रासाध्यमानत्वात् कृतः । प्रसिद्ध हि ज्ञानं ज्ञानमात्रस्य स्वसंवेदनसिद्धत्वात् तेन प्रसिद्धेन प्रसाध्यमानस्तदविनाभूतानंतधर्मसमुदयमूर्तिरात्मा ततो ज्ञानमात्राचलितनिखातया दृष्टया क्रमाक्रमप्रवृत्तं तदविनाभूतं-अनंतधर्मज्ञानं यद्यावलक्ष्यते तत्तावत्समस्तमेवैकः खल्वात्मा एतदर्थमेवात्रास्य ज्ञानमात्रतया व्यपदेशः । ननु क्रमाक्रमप्रवृत्तानंतधर्ममयस्यात्मनः कथं ज्ञानमात्रत्वं परस्परव्यतिरिक्तानंतधर्मसमुदायपरिणैत- कज्ञप्तिमात्रभावरूपेण स्वयमेव भवनात् अत एवास्य ज्ञानमात्रैक भावांतःपातिन्योऽनंताः शक्तयः उत्प्लवंते । आत्मद्रव्यहेतुभूतचैतन्यमात्रभावधारणलक्षणा जीवत्वशक्तिः । अजडत्वात्मिका चितिशक्तिः । अनाकारोप- योगमयी दृष्टिशक्तिः । साकारोपयोगमयी ज्ञानशक्तिः । अनाकुलत्वलक्षणा सुखशक्तिः । स्वरूपनिर्वतनसा- मर्थ्यरूपा वीर्यशक्तिः । अखंडितप्रतापस्वातंत्र्यशालित्वलक्षणा प्रभुत्वशक्तिः । सर्वभावव्यापकैकरूपा विभुत्वशक्तिः । विश्वविश्वसामान्यभावपरिणात्ममयी सर्वदर्शित्वशक्तिः । विश्वविश्वविशेषभावपरिणात्मज्ञानमयी - HERE ATE Hin H ·। समयप्राभृतं । २१५ सर्वज्ञत्वशक्तिः । नीरूपात्मप्रदेशप्रकाशमानलोकाकारमेचकोपयोगलक्षणा स्वच्छत्वशक्तिः । स्वयंप्रकाशमान विशदस्वसंवित्तिमयी प्रकाशशक्तिः । क्षेत्रकालानवच्छिन्नचिद्विलासात्मिकाऽसंकुचितविकाशत्वशक्तिः । अन्या- क्रियमाणाऽन्याकारकैकद्रव्यात्मिका अकार्याकारणशक्तिः। परात्मनिमित्तकज्ञेयज्ञानाकारणाहणग्रहणस्वभावरूपा परिणम्यपरिणामकत्वशक्ति । अन्यूनातिरिक्तस्वरूपनियतरूपा त्यागोपादानशून्यत्वशक्तिः । षट्स्थानपतित- वृद्धिहानिपरिणतस्वरूपप्रतिष्ठत्वकारणविशिष्टगुणात्मिका-अगरूलघुत्वशक्तिः । क्रमाक्रमवृत्तिवृत्तित्वलक्ष- णोत्पादव्ययध्रुवत्वशक्तिः । द्रव्यस्वभावभूतधौव्यव्ययोत्पादलिंगितसदृशविसदृशरूपैकाऽस्तित्वमात्रमयी परि- णामशक्तिः । कर्मबंधव्यपगमव्यंजितसहजस्पादिशून्यात्मप्रदेशात्मिका अमूर्तत्वशक्तिः । सकलकर्मकृत ज्ञातृत्वमात्रातिरिक्तपरिणामकरणोपरमात्मिका अकर्तृत्वशक्तिः । सकलकर्मकृतज्ञातृत्वमात्रातिरिक्तपरिणामा- नुभवोपरमात्मिका अभोक्तृत्वशक्तिः। सकलकर्मोपरमप्रवृत्तात्मप्रदेशनष्पंद्यरूपा निष्क्रियत्वशक्तिः। आसंसार संहरणविस्तरणलक्षितकिंचिदूनचरमशरीरपरिणामावस्थितलोकाकाशसम्मितात्मावयवत्वलक्षणा' नियतप्रदे- शत्वशक्तिः । सर्वशरीरकस्वरूपात्मिका स्वधर्मव्यापकत्वशक्तिः । विलक्षणानंतस्वभावभावितैकभावलक्षणानंत धर्मत्वशक्तिः । तदतद्रूपमयत्वलक्षणा विरुद्धधर्मशक्तिः । तद्रूपभवनरूपा तत्त्वशक्तिः । अतद्रूपाऽभवनरूपा अतत्त्वशक्तिः । अनेकपर्यायव्यापकैकद्रव्यमयत्वरूपा एकत्वशक्तिः । एकद्रव्यव्याय्यानेकपर्यायमयत्वरूपा अनेकत्वशक्तिः । भूतावस्थस्वरूपा भावशक्तिः । शून्यावस्थत्वरूपाऽभावशक्तिः । भवत्पर्यायभवनरूपा भावाभावशक्तिः । अभवत्पर्यायाऽभवनरूपाऽभावभावशक्तिः । कारकानुगतक्रियाभिनिष्क्रांतभवनमात्रमयी' भावशक्तिः । कारकानुगतभवत्तारूपभावगतक्रियामयी क्रियाशक्तिः ।प्राप्यमाणसिद्धरूपभावमयी कर्मशक्तिः । भवत्तारूपसिद्धरूपभावभविकत्वमयी कर्तृशक्तिः । भवद्भावभवनसाधकतमत्वमयी करणशक्तिः । स्वयं दीय- मानभावोपेयत्वमयी संप्रदानशक्तिः । उत्पादव्ययालिंगितभावापायनिरपायध्रुवस्त्रमयी अपादानशक्तिः । भाव्यमानभावाधारवमयी अधिकरणशक्तिः । स्वभावमात्रस्वस्वामित्वमयी संबंधशक्तिः । इत्याद्यनेकनिजशक्तिसुनिर्भरोऽपि यो ज्ञानमात्रमयतां न जहाति भावः । एक क्रमाक्रमविवतिविवर्तचित्रं तद्रव्यपर्ययमयं चिदिहास्ति वस्तु ॥ १४८ ।। नैकांतसंगतदृशा स्वयमेव वस्तु तत्त्वव्यवस्थितिमिति प्रविलोकयंतः । स्थाद्वादशुद्धिमधिकामधिगम्य सतो ज्ञानीमवंति जिननीतिमलंघयंतः ॥ १४९ ॥ अथास्योपायोपेयभावश्चित्यते । आत्मवस्तुनो हि ज्ञानमात्रत्वे ऽप्युपायोपेयभावो विद्यत एव । तस्यैकस्यापि स्वयं साधकसिद्धरूपोमय- परिणामित्वात् । तत्र यत्साधकं रूपं स उपायः । यत्सिद्ध रूपं स उपेयः । अतोऽस्यात्मनोऽनादिमिथ्या दर्शनज्ञानचरित्रैः स्वरूपप्रच्यवनात्संसरतः सुनिश्चलपरिगृहीतव्यवहारसम्यग्दर्शनचारित्रपाकप्रकर्षपरंपरया क्रमेण स्वरूपमारोप्यमाणस्यांतर्मग्ननिश्चयसम्यग्दर्शनज्ञानचरित्रविशेषतया साधकरूपेण तथा परमप्रकर्ष मकारिकाधिरूढरत्नत्रयातिशयप्रवृत्तसकलकर्मक्षयप्रज्वलितास्रवलितविमलस्वभावभावतया सिद्धरूपेण च स्वयं परिणममानज्ञानमात्रमेकमैवोपायोपेयभावं साधयति । एवमुभयत्रापि ज्ञानमात्रस्यानन्यतया नित्यमस्व- लितकवस्तुनों निष्कंपपरिग्रहणात् तत्क्षण एव मुमुक्षूणामासंसारालब्धभूमिकानामपि भवति भूमिकालाभः । ततस्तत्र नित्यदुर्ललितास्ते स्वत एव क्रमाक्रमवृत्तानेकांतमूर्तयः साधकभावसंभवपरमप्रकर्षकोटिसिद्धिभाव भाजनं भवंति । ये तु नेमामतीतानेकांतज्ञानमात्रकभावरूपां भुमिमुपलभते ते नित्यमज्ञानिनो भवंतो ज्ञानमात्रमावस्य स्वरूपेणाभवनं पररूपेण भवनं पश्यतो जानंतोऽनुचरंतश्च मिथ्यादृष्टयो मिथ्याज्ञानिनो मिथ्याचरित्राश्च भवंतोऽन्यतमुपायोपेयभ्रष्टा विभ्रमंत्येव । ये ज्ञानमात्रनिजभावमयीमकंपां भूमिं श्रयंति कथमप्यपनीतमोहाः । ते साधकत्वमधिगम्य भवंति सिद्धा मूढास्त्वमूमनुपलभ्य परिभ्रमति ॥ १५० ॥ स्याद्वादकौशलसुनिश्चलसंयमाभ्यां यो भावयत्यहरहः स्वमिहोपयुक्तः । १ मकरा एव मकरिका मर्यादा-इत्यर्थः । N8 । MEIN HIKARAN ·recodine NA सनातनजनग्रंथमालायां- ज्ञानक्रियामयपरस्परतीव्रमैत्रीपात्रीकृतः श्रयति भूमिमिमां स एकः ॥ १५१ ॥ चिपिंडचंडिमविलासिविकासहासशुद्धप्रकाशभरनिर्भरसुप्रभातः । आनंदसुस्थितसदास्रवलितैकरूपस्तस्यैव चायमुदयत्यचलार्चिरात्मा ॥ १५२ ॥ स्याद्वाददीपितलसन्महसि प्रकाशशुद्धस्वभावमहिमन्युदिते मयीति । किं बंधमोक्षपथपातिभिरन्यभावनित्योदयं परमयं स्फुरतु स्वभावः ॥ १५३ ॥ चित्रात्मशक्तिसमुदायमयोऽयमात्मा सद्यः प्रणश्यति नयेक्षेणखंड्यमानः । तस्मादखंडमनिराकृतंखडमेकमेकांतशांतमचलं चिदहं महोऽस्मि ॥ १५४ ॥ न द्रव्येण खंडयामि । न क्षेत्रेण खडयामि । न भावेन खडयामि । सुविशुद्ध एको ज्ञानमात्रभावोऽस्मि । योऽयं भावो ज्ञानमात्रोऽहमस्मि ज्ञेयो ज्ञेयः ज्ञानमात्रः स नैव । ज्ञेयो ज्ञेयज्ञानकल्लोलवेलान् ज्ञानज्ञयज्ञातृमद्वस्तुमात्रं ॥ १५५ ॥ कचिल्लसति मेचकं कचिन्मेचकाऽमेचकं क्वचित्पुनरमेचकं सहजमेव तत्त्वं मम । तथापि न विमोहत्यमलमेधसां तन्मनः परस्परसुसंहतप्रकटशक्तिचक्र स्फुरत् ॥ १५६ ॥ इतो गतमनेकतां दधदितः सदाप्येकतामितः क्षणविभंगुरं ध्रुवमितः सदैवोदयात् । इतः परमविस्तृतं धृतमितः प्रदेशर्निजैरहो सहजमात्मनस्तदिदमद्भुतं वैभवं ॥ १५७ ॥ कषायकलिरेकत स्खलति शांतिरस्त्येकतो भवोपहतिरेकतः स्पृशति मुक्तिरप्येकतः । जगत्रितयमेकतः स्फुरति चिच्चकास्त्येकतः स्वभावमहिमात्मनो विजयते द्रुतादद्रुतः ॥ १५८ ॥ जयति सहजपुंजः पुंजमज्जत्रिलोकी स्खलदखिलविकल्पोऽप्येक एक स्वरूपः । स्वरसविसरपूर्णाच्छिन्नतत्त्वोपलंभः प्रसभनियमितार्चिश्चिच्चमत्कार एषः ॥ १५९ ॥ अविचलितचिदात्मन्यात्मनात्मानमात्मन्यनवरतनिमग्नं धारयद्ध्वस्तमोह । मुदितममृतचंद्रज्योतिरेतत्समंताज्ज्वलतु विमलपूर्ण निःसपत्नस्वभावं ॥ १६॥ मुक्तामुक्तकरूपो यः कर्मभिः संविदादितः । अक्षयं परमात्मानं ज्ञानमूर्तिं नमाम्यहं ॥ १६१ ॥ अथ द्रव्यस्यादेशवशेनोक्तां सप्तभंगी मवतारयाम:- स्यादस्ति द्रव्यं १ स्यान्नास्ति द्रव्यं २ स्यादस्ति नास्ति च द्रव्यं ३ स्यादवक्तव्य द्रव्यं ४ स्यादस्ति चावक्तव्यं च द्रव्यं ५ स्यान्नास्ति चावक्तव्यं च द्रव्यं ६ स्यादस्ति च नास्तिचावक्तव्यं च द्रव्यं ७ इति अत्र सर्वथात्वनिषेधेको नैकांतद्योतकः कथंचिदर्थः स्याच्छब्दो निपातः । तत्र स्वद्रव्यक्षेत्रकालभावैरादि- ष्टमस्ति द्रव्यं । परद्रव्यक्षेत्रकालभावैरादिष्ट नस्ति द्रव्यं । स्वपरद्रव्यक्षत्रकालभावैरादिष्टमास्ति च नास्ति च द्रव्यं । स्वद्रव्यक्षेत्रकालभावैः परद्रव्यक्षेत्रकालभावैश्च युगपदादिष्टमवक्तव्यं स्व-द्रव्यं-क्षेत्र-काल-भावैर्युगपत्स्वपर द्रव्यक्षेत्रकालभावैश्वादिष्टमस्ति चावक्तव्यं द्रव्यं । परद्रव्यक्षेत्रकालभावैः युगपत्स्वपरद्रव्यक्षेत्रकालभाव- श्वादिष्टं नास्ति चावक्तव्यं द्रव्यं । स्वद्रव्यक्षेत्रकालभावैः परद्रव्यक्षेत्रकालभावैश्च युगपत्स्वपरद्रब्यक्षत्रकालभावे श्वादिष्टमस्ति च नास्ति चावक्तव्यं च द्रव्यमिति । इति सप्तभंगी समाप्ता । इति समयसारव्याख्यायामात्मख्यातो नवमोंऽकः। यस्माद्वैतमभूत्पुरा स्वपरयोर्भूतं यतोऽत्रांतरं रागद्वेषपरिग्रहे सति यता जात क्रियाकारैकः । भुंजाना च यतोऽनुभूतिरखिलं खिन्नाक्रियायाः फलं तद्विज्ञानघनौघमग्नमधुना किंचिन्न किंचित्खल॥१६२॥ स्वशक्तिसंचितवस्तुतत्त्वैर्व्याख्या कृतेयं समयस्य शब्दैः । स्वरूपगुप्तस्य न किंचिदस्ति कर्तव्यमेवामृतचंद्रसूरेः ॥ १६३ ॥ इत्यात्माख्यातिनाम्नी समयसारख्याख्या समाप्ता ॥ तात्पर्यवृत्ति-आत्मख्यातीति टीकाद्वयोपेतं श्रीसमयप्राभृतं समाप्तिमंगमत्- १झुद्धप्रकाशभरेण निर्भरमत्यंतं शुद्धो भातः मुष्ठो उद्दीप्तः।२किल तत्कित्रिक्रियाबाः फले अधुना विज्ञानधनौघमग्नं न किंचित । S । mins ·THERE सनातनजनग्रंथमालाकी नियमावली। इस प्रथमालामें मूल संस्कृत प्राकृत तथा संस्कृतटीका सहित दिगंबरजैनाचार्यकृत दर्शन, सिद्धांत, म्याय, अध्यात्म, व्याकरण, काव्य, साहित्य, पुराण, इतिहास, गणित, ज्योतिष, वैद्यकाति सर्वप्रकार के प्राचीन ग्रंथही छपते हैं । २. इस ग्रंथमालाका प्रत्येक अक (खंड) दश फारमस (८० पृष्टसे) कम नहीं होगा। और प्रत्येक खंड में एक दो या तीनसे अधिक ग्रंथ नहिं रहेंगे। ३. इस ग्रंथमालाका मूल्य १२ अकोका सर्वसाधारणसे ) रु. प्रथम ही ले लिया जायगा और नयायिक, वेदांतिक और संस्कृतपुस्तकालयोंकी सेवामें यह प्रथमाला विना मूल्य भी भेजी जायगी। परंतु पोष्टेज खर्च प्रत्येक अकका तीन आने वी. पी. से सबको देना होगा ४. जो महाशय एक साथ १००) २. भेजेंग वे याचजीव स्थायी ग्राहक समझे जावेंगे अर्थात उहें यह प्रथमाला उमर पर्यंत विना मूल्य भेजी जायगी। परंतु मागव्यय उनको भी जुदा देना होगा। ५. जो दानी महाशय पुस्तकालयों, मंदिरों, विद्यार्थियों या विद्वानोंको वितरण करनेकेलिये दानी ग्राहक बनेंगे उनको २००) रु. पेशगी भेजनेसे २२ अंक तक पंद्रह र प्रति प्रत्येक अककी मजी जा- जायगी। मागव्यय पृथक देना होगा। ऐसे ग्राहकोंका नाम संस्थाके प्रचारकाम लिखा जायगा ।। नोट- समाका नाम पलटकर अब ऐसा करदिया गया है। मुल्य व पत्र भजनका पता पमालाल जैन व्यवस्थापक -भारतीयनेन सिद्धांतषकाशिनीसंस्था पोष्ट बनारस सिटी । जिनी भाइयोसे प्रार्थना । यह प्रथमाला प्राचीन जैनधाक जीणोद्वारार्थ व जनधर्मके प्रचारार्थ प्रकाशित की जाती है। इसमें जो कुछ द्रव्यलाभ होगा वह भी धर्मप्रचार व परोपकारमें ही लगाया जायगा । इसकारण प्रयेक धर्मात्मा उदार महरायोको चाहिये कि प्रथम तो एक एक दो दो ग्रंच छपाकर जीर्णोद्धार करने केठिये अमवा अपने पिता भादिको स्मृतिकालिये दव्य प्रदान करें। दूसरे प्रत्येक मंदिरजीक शास्त्रमंडारमेसे ग्राहक वन- र इन सब प्रथाका समह करके रक्षा कर अथवा वयं दानी ग्राहक (प्रचारक) बनकर अपने यहाके संस्कृत पदनवाले विद्यार्थियोंको अथवा संस्कृतव अन्यमती विद्वानोको दान देकर सत्यार्थ पदार्थाका प्रचार करें । शानदानी महाशयाकाठिये ही हमने पांचवा नियम बनाया है। प्रार्थी-पन्नालाल बाकलीवाल 50 CHRISHNA ·wws HEROIN इस ग्रंथमालामें क्रमशः नीचे लिखे ग्रंथ छपेंगे । जैनदर्शनग्रंथ । ग्रंथनाम टीकाकार व ग्रंथकर्ताओंके नाम- तत्त्वार्थाधिगममोक्षशास्त्रपर गंधहस्तमहाभाष्य (८४००० श्लोक) श्रीमत्स्वामी समंतभद्राचार्य श्लोकवार्तिकालंकार स्याद्वादविद्यापति श्रीमद्विद्यानंदस्वामी जैनसिद्धांतग्रंथ । गोमट्टसार टीका श्रीमदभयचंद्रसिद्धांतचक्रवर्ती गोमट्टसार टीका श्रीकेशव वर्गी परमात्माप्रकाश सटीक श्रीयोगींद्रदेव नाटकत्रय सटीक श्रीमदमृतचंद्रसूरिप्रभृति नैनन्यायग्रंथ । न्यायविनिश्चयालंकार श्रीमद्भट्टाकलंकदेव न्यायकुमुदचंद्रोदय श्रीमत्प्रभाचंद्राचार्य आप्तमीमांसालंकृति ( अष्टसहस्त्री) स्याद्वादविद्यापति श्रीमाविद्यानंदस्वामी जैनव्याकरणग्रंथ । शब्दानुशासन (शाकटायन व्याकरण) श्रुतकेवलिदेशीय श्रीमत् शाकटायनाचार्य शब्दानुशासन अमोघवृत्तिसहित अमोघाचार्य (?) शब्दार्णवचंद्रिका (जनद्रलघुवृत्ति) सोमदेवसूरि शब्दार्णव (जैनेंद्रमहावृत्तिसहित) श्रीमत्पूज्यपादस्वामी देवनद्याचार्य प्राकृतलक्षण शब्दचिंतामणिः स्वोपज्ञटीकासह शुभचंद्राचार्य जेनसाहित्यग्रंथ । अलंकारचिंतामणि सटीक श्रीमदजितसेनाचार्य ( वादीभसिंहमारे) विक्रांतकौरवीय नाटक महाकवि हस्थिमल्ल अजनापवनंजय नाटक मैथिलीपरिणयनाटक सुभद्रा नाटिका च चतुःसंधान, सप्तसंधान, चतुर्विशतिसंधान श्रीमत्पडितराज जगन्नाथ महाकवि पौराणिक काव्यग्रंथ । त्रिषष्ट्रिशलाका महापुराण (प्राकृत) श्रीमत्पुष्पदंताचार्य हरिवंशपुराण और पद्मपुराण प्रद्मपुराण (जनरामायण १८,००० श्लोक) संस्कृत श्रीमदविषेणाचार्य पांडवपुराण जैनमहाभारत ) पार्श्वपुराण महाकविश्रीमद्वादिराजसूरि गणितज्योतिष ग्रंथ । गणितस रसग्रह गणिताचार्यशिरोमणि श्रीवीराचार्य निलोफसार सटीक (प्राकृत श्रीनेमिचंद्राचार्य जैनमिद्रांत चक्रवर्ती भवना हुहिता साईयद्वीपप्रज्ञप्ति ज्योतिषाचार्य श्रीमद्भवाहस्वामी जजूदा पानी श्रीपद्मनंद्याचार्य चद्रमा और समाजात.. श्रीमदमितगत्याचार्य इत्यादि।