·THE KASHI SANSKRIT SERIES 144. OG Jyautis'a Section No.9) THE SŪRY ASIDDHANTA A TEXT-BOOK OF HINDU ASTRONOMY. Edited with The TATTVAMRITA Sanskrit Commentry, Notes etc., toate by ध्वरिकोपाह- "OTT Jautis'ächāry Kávya Tirthe etc., PT. S'RI KAPILES'WARA CHAUDHARY PROF, SRI GYANODAYA SANSKRIT COLLEGE, PATNAI 0998 143 5-50 891393/ PUBLISHED BY 203 JAYA KRISHNA DAS HARI DAS GUPTA The Chowkhamba Sanskrit Series Office, Benares City Supplied by Poona Oriental Book House. 1946 330A, SADASHI, POONA 2 (India) ier,

·CONTRAL ARCHALOLOGIGAD
LY, NEW DET.-H.
Adc.
Date
18-2.5.2:
Su5J
Sur cha
All Rights Reserved by the Publishers.
PUBLISHED BY
JAYA KRISHNA DAS HARIDAS GUPTA
The Chowkhamba Sanskrit Series Office,
BENARES
Printed at the Vidya Vilas Press, Benares.
1946

·॥ श्रो॥ - काशी-संस्कृत-सीरिज़-ग्रन्थमालाया: - १४४ (ज्यौतिषविभागे (९) नवमं पुष्पम् ) ASUTRA श्रीसूर्यमयासुरसंवादरूपः- ( आषः) सूर्यसिद्धान्तः पाटलिपुत्रस्थ-हथुनाराजकीयश्रीशानोदयमहाविद्यालयप्रधानाध्यापक लब्धराजकीय- सौवर्ण-राजतोभयपदक-ज्यौतिषाचार्य-काव्यतीर्थपदवीक-चातुरध्वरिकोपाह- मैथिल-पण्डित-श्रीकपिलेश्वरशास्त्रिणा श्रीतचामृतभाष्योपपचि-टिप्पणीमिविभूष्य सम्पादितः संशोधितश्च । प्रकाशक:- जयकृष्णदास-हरिदास गुप्त:- चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस, विद्याविलास प्रेस, बनारस सिटी। सं० २००३] [ १६४६ ई. [अस्य प्रन्थस्य सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकाधीनाः ]

·ग्रह
चारवश
Natus
सानोविजया
ज्योतिष-कल्पद्रुमः
शुभ निजयार
विषया
वस्तुसमधी
गुहा
नजामशश
सलीवरस्था
ग्रन्या
নয়ায়
लक्षण ग्र-था
स्निग्रहंधविचार
Clauster
कोणमिति
बुधिविचारमशोधनादि
मदराशमा बयाः
गोलाध्यायः
शकुन ग्रन्थ
राशयः
अदते
शान्ति यस्याः
शुभाशुभ फलम
अस्फुरण
राशयाः
ताजिक
भोज गणित विषयां
विषयाः
सामुद्रिकशा
राशपः
पाटीगणिती
विघया
गमकलिया
लनकलन
विषमाः
Likete
विचार:
होरा
विषयाः
पल्ली पान
संहिता
alook
nihibe
सिद्धान्त
करण
(ग्रन्धराशय
%
D
ज्योतिष
Anile
साम
1.
प्रसिद्धो भूलोके सकलविधवाञ्छावितरकः सुरगुहेवेन्द्रप्रविततवनेऽसौ न भुवने ।
इदं ज्योति शास्त्रं सकलजनसर्वष्टदतया सुलभ्यः कल्पद्रु वि दिवि च जागर्ति सततम् ॥१॥
विना ज्योति शास्त्रं न हि किमपि विज्ञैरपि जनः प्रवेत्तुं शक्यन्ते वियति खगविज्ञानविषयाः ।
जगत्तत्त्वं भूमौ गिरिपुरनदीद्वीपवळ्याः, विना पुण्यैर्य द्वन्न भवति गतिनांकनगरे ॥३॥
इदं ज्योतिःशास्त्रं श्रुतिनयनरूपं सुविदितं दिनेशैर्लोकेशः प्रथममरचि प्राज्ञसुमतम् ।
जगजालं स्खेतद्ग्रथितमखिलं त्वस्तिविततं विविच्येतो नान्यत्परमिति परावश्यकमिह ॥३॥
समस्तं शब्दादि प्रमितकृतसूत्रार्थजनितं त्विद भिन्नभिन्नैर्विषमविषयैरस्ति भरितम् ।
जनरध्येतव्यं नहि सरलमन्दैः सुकठिनं यतः पाठ्य दर्भाप्रसशधिया धीरधिषणैः ॥ ४॥

·Laptomaan 8. भूमिका - सकलेऽस्मिन् ब्रह्माण्डगोले सृष्टेमूलमन्त्रस्य भगवतो वेदस्य सत्स्वपि षट्- स्वङ्गेषु वस्तुतो नेत्रत्वाज् ज्योतिश्शास्त्रस्यापामरं यावान्याहशश्चोपयोग इति विवेचनं तु करकङ्कणावलोकनार्थ दर्पणान्वेषणमिव प्रयासमात्रमेव । तस्य किल ज्योतिश्शास्त्रस्य सिद्धान्त-होरा-संहितेति स्कन्धत्रयम् । स्कन्धत्रयेऽपि सर्वेषामपि मूलभूतत्वात् सर्वथा युक्तिमत्त्वाच्च सिद्धान्तः सर्वतः श्रेयानित्यत आह शिरोमणौ तत्रभवान् भास्कराचार्य:- जानन जातकसंहिताः सगणितस्कन्धैकदेशा अपि ज्योतिश्शास्त्रविचारसारचतुरप्रश्नेष्वकिञ्चित्करः। यः सिद्धान्तमनन्तयुक्तिविततं नो वेत्ति, भित्तौ यथा राजा चित्रमयोऽथवा सुघटितः काष्ठस्य कण्ठीरवः ॥ गर्जत्कुञ्जरवर्जिता नृपचमूरप्यूर्जिताऽश्वादिक- रुद्यानं च्युतबूतवृक्षमथवा पाथोविहीनं सरः । योषित् प्रोषितनूतनप्रियतमा यद्वन्न भात्युच्चकै- ज्योतिश्शास्त्रमिदं तथैव विबुधाः सिद्धान्तहीनं जगुः ॥ इति । सिद्धान्तलक्षणञ्च तावद् भास्करोक्तम्- त्र्युट्यादिप्रलयान्तकालकलना मानप्रभेदः क्रमाच्- चारश्च धुसदां द्विधा च गणितं प्रश्नास्तथा लोचराः। भूधिष्ण्यग्रहसंस्थितेश्च कथनं यन्त्रादि यत्रोच्यते सिद्धान्तः स उदाहृतोऽत्र गणितस्कन्धप्रबन्धे बुधैः ॥ इति । अद्यत्वे केचनाः केचन पौरुषाश्चानेके किल सिद्धान्तग्रन्थाः प्रस्तुता नयन- पथमुपगता भवन्ति । तत्प्रवर्तकानां मध्ये प्रथमतःश्रीसूर्यस्य (१)सङ्ख्यानमित्यतः श्रीसूर्यसिद्धान्तः सर्वसिद्धान्तमूलमिति सिद्धान्तेष्वयं महनीय इति । परश्च प्रचलितोऽयं सूर्यसिद्धान्तः स एव साक्षात्सूर्यसिद्धान्त उतान्य इति वराहमिहिरकृतपञ्चसिद्धान्तिकान्तर्गतसूर्यसिद्धान्तदर्शनाद् बृहत्संहितायां भट्टो- त्पलोद्धृतसूर्यसिद्धान्तवचनाच्च प्रायो बहूनां सन्देहो भवत्येव, प्रकृतग्रन्थे तेषामदर्शनात् । अथ च १०३६ शकाब्दकालिकेन ज्योतिर्वित्कमलप्रभाकरेण श्रीभास्करेण स्वशिरोमणिभगणोपपत्तौ 'अदृश्यरूपाः कालस्य मूर्तयो भगणाश्रिताः इत्यादि श्लोकद्वयं सूर्यसिद्धान्तीयमत्यादरेणोद्धृतं तदस्मिन् ग्रन्थे ताहगेवोपल- भ्यतेऽतोऽस्य सिद्धान्तरय प्रचारो भास्करसमयेऽपि (१०३६ शककाले) आसी- दिति । प्रकृतग्रन्थादिगतेन 'अल्पावशिष्टे तु कृते' इत्यादिश्लोकेनास्य सिद्धान्तस्य रचना कृतयुगान्तेऽभूदित्यतोऽयमतीव प्राचीन इति धियैवाद्यत्वे सर्वसिद्धान्ता- (१) सूर्यः पितामहो व्यासो वसिष्ठोऽत्रिः पराशरः। कश्यपो नारदो गर्गों मरीचिर्मनुरङ्गिराः ॥ लोमशः पौलिशश्चैव च्यवनो यवनो भृगुः । शौनकोऽष्टादश ोते ज्योतिश्शास्त्रप्रवर्तकाः ॥

·- पेक्षयाऽस्यैव प्रचुरतरप्रचारो दृश्यते । भारतीयास्तु सिद्धान्तमिमं वेदवन्मन्यन्ते । तथा हि भट्टकमलाकर:- वेद एव रवितन्त्रमथास्य वासना कथनमल्पधियां हि । दोष एव, न गुणो रविणोक्तं तेन युक्तियुतमेव सदोह्यम् ॥ इत्याह । कमलाकरानुमतोऽप्ययमेव प्रचलितः सिद्धान्तस्तद्ग्रन्थे (सिद्धान्ततत्त्व. विवेके १५८० शककालिके) प्रकृतसूर्यसिद्धान्तवचनानां बहुधा सन्निवेशाद् गम्यते । अपि चाद्य भारते पञ्चाङ्गनिर्मातारो विद्वांसः स्पष्टतरः सावित्रः' इति मन्यमानाः प्रकृतसूर्यसिद्धान्तादेव सौरपञ्चाङ्गानि कुर्वन्ति । तेषां ग्रहादिसाधने सौलभ्यकामनया श्रीमकरन्दनामा गणकोऽपि प्रकृतसिद्धान्तसारिणी (मकर- न्दसारिणीम् ) कृतवानतोऽयमेव भूतले सर्वथा पूज्यत इति । अस्य किलाधिकतरं प्रचारं दृष्ट्वा कियन्तो मान्या मनीषिणोऽस्य ग्रन्थस्ये- दानी यावत्कियतीष्टीकाश्च:* यासु म०म० पण्डितप्रवरश्रीसुधाकरद्विवेदिकृता 'सुधावर्षिणी' टीका वर्तमानाध्ययनाध्यापनपरिपाटया विनिर्मिता नामानुरूप- गुणशालिता च विद्वद्भिनिकाममाद्रिता, परञ्च साऽप्यन्यायत्ता (वङीयेशियाटि- कसमितिहस्तगता The Asiatic Society of Bengael) अतो नितराम- लभ्या। सुधावर्षिण्या अलाभेऽध्येतॄणामध्यापकानाञ्च वैकल्यं विलोक्य संस्कृत- संस्कृतेरेकतमोपासकेन वाराणसेय-चौखम्बासंस्कृतपुस्तकालयाध्यक्षेण गोलो- कवासि-श्रेष्ठिवर-हरिदासगुप्तात्मज-बाबूश्रीजयकृष्णदासगुप्तमहोदयेन पूर्वस- म्पादितटीकाभ्यो विशिष्टां विविधविषयिणीञ्चैकां नूतनां टीका सम्पादयितुं का- ममभ्यर्थितोऽहमितः पूर्व प्रचलिताः सकलाष्टीका निकाममवलोक्य ता वाढं वि- विच्य चाधुनिकप्रणाल्योपपत्त्यादिलेखनशैलीशालिनी पूर्वसकलटीकाविषयिणी ( यथा छात्राणामन्यटीकावलोकनप्रयोजनं न स्यात्ताहशीम् ) आचार्यस्य यथा- भिप्रायप्रदर्शिनी टीकां "श्रीतत्त्वामृतभाष्यम्" इति नाम्ना प्रकटितां कृत्वा प्रकाशनार्थमुक्तश्रेष्ठिमहोदयाय प्रायच्छम् । स च श्रेष्टिमहोदयो करालेऽस्मिन् कालेऽपि अस्माकमुपकृतये वस्तुमात्रस्यालामेऽपि ग्रन्थस्यास्य प्रकाशने मह- दौदार्य प्रकटितवानित्यसौ धन्यवादाहः । अथ च मनीषिणां पुरतो मदीयमिदं निवेदनं यद् विषयोऽयमतिगहनोऽतो मानुषधर्मवशान्ममाल्पज्ञतया च यदि काश्चित् त्रुटयो भवतां नयनपदमुपगच्छे. युस्तदा ता अनुकम्पया निजजनकृतधिया संशोध्य द्रुतमेव संसूचनीयोऽहं सम्पा. दकः प्रकाशको वेत्यलमति विस्तरेण । पटना देवोत्थान एकादशी श्रीकपिलेश्वरशास्त्री सम्पादकः। - भवताम्- awe सं० २००३ * सौरभाष्यम् , सौरवासना, गूढार्थप्रकाशः, सुधावर्षिणी, विज्ञानभाष्यम् , सुधातरङ्गिणी च ।

·॥ श्रीः॥ सूर्यसिद्धान्तस्य विषयानुक्रमणिका । - RER RUAWAN RUN ३ विषयाः पृष्ठाङ्काः श्लोकाङ्काः | विषयाः पृष्ठाङ्काः श्लोकाङ्काः मध्यमाधिकारे-- युगे दिनादिसङ्ख्या २६ ३७-३९ मङ्गलाचरणम् १ कल्पे २६-२७ मुनीनां पुरता मयासुर- निरग्रभगणाः तपोवर्णनम् २-३ २-३ ग्रन्थारम्भे गतकाल: १९ मयस्य वरोपलब्धिः ३ ४-५ अहर्गणानयनम् मयं प्रति सूर्याशपुर- मासवर्षेशयोरानयनम् पोपदेशः मध्यग्रहानयनम् ३४-३५ १३-१४ कालपरिभाषा ६ १०-१२ | गौरववर्षम् ३५ ६६ प्राक्पाश्चात्यकाल- संवत्सरकोष्टकम् टी. तुलना (टीकायाम्) . अतीचारविचार: टिप्प० चान्द्रसौरमानम् ग्रहसाधने लाचवता १६ देवासुरमानम् १४ कृतयुगान्ते ग्रहध्रुवाः महायुगमानम् १५ भूव्यास-परिधी कृतादियुगमानम् ९-१० १६-१७ स्पष्टपरिधिः, देशान्तरञ्च ४१ मनुमानम् १८ रेखादेशाः ४३ ६२ कल्पमानम् १२ १९ रेखास्वदेशान्तरज्ञानम् ४४ ब्राह्ममानम् २० | वारप्रवृत्तिः ६६ ब्रह्मायुस्वदूगतकालश्व २१ इष्टग्रहसाधनम् । ४६ कल्पे गतकाल २२-२३ ग्रहपरमशरांशाः ६८-७० सृष्टिकाला २४ परमशरेषु मतान्तराणि टी० ४७ ग्रहाणां प्राग्गतित्वम् १५ २१-२६ विशेषः टी० ग्रहगतौ न्यूनाधिकत्वम् १५ स्पष्टाधिकारे- भगणपरिभाषा मध्यस्पष्टग्रहयोभेदे युगे ग्रहभगणाः १८, २९-३३ कारणम् भगणोपपत्तिः टी० १९-२१ गत्यन्तरे हेत्वन्तरम् भभ्रमाः सावनदिवसाश्च २२ ३४ उच्चापकर्षणम् युगे ग्रहसावनाः टो० ग्रहफले धनर्णतोपपत्तिः ६ युगे चान्द्रमासाः पातापकर्षणम् ५०-६१ अधिमासाश्च २३ ३६ | बुधशुक्रयोविशेषः ६१ अवम-सावनपरिभाषा ३६ । अपकर्षणे न्यूनाधिकताहेतुः १२ ६ " २ " १-२ ·RAND ११ OND टीका ९८ " इष्टक्रान्तिसाधनम् २ विषयानुक्रमणिका। विषयाः पृष्ठाङ्काः श्लोकाङ्काः | विषयाः पृष्ठावाः श्लोकाः अष्टधा गतिः १२ करणानि गतौ वैशिष्टयम् १३ | त्रिप्रश्नाधिकारे- नव्यमतेन वक्रगति स्फुटदिग्ज्ञानम् प्रदर्शनम् टीका०६४-६५ दिग्ज्ञाने विशेषः स्पष्टीकरणप्रशंसा १४ भास्करीयं दिग्ज्ञानम् ज्यापिण्डसाधनम् ६६ १५-१६ নুভআয়ল ज्यापिण्डाः १७-२१ / पूर्वापरे विशेषः उत्क्रमज्यापिण्डसाधनम् ६१ २२ कर्णवृत्तामा १०१ पिण्डा ६२ २३-२७ / छाया-कर्णानयनम् अयनांशसाधनम् १०२-१०४ नव्यपरमक्रान्तिः टिप्प० ६३ अयनांशसंस्कारः ११३ केन्द्र भुजकोटिज्ये च इष्टज्यासाधनम् ६५ ३१-३२ / अक्षक्षेत्राणि टीका १०६-१०७ লোহাগায় "चापानयनम् १०० मन्दपरिचयः ६. ३४-३६ मध्यच्छायातो लम्बा. शीघ्रपरिधयः ६८ ३६-३७ क्षांशपलभाज्ञानम् १०८ १४-१६३ परिधिस्पष्टीकरणम् ३८ मध्यच्छायातो रवि. मन्दफलसाधनम् साधनम् शीघ्रकर्णसाधनम् ४०३ स्फुटान्मव्याज्ञानम् शीघ्रफलसाधनम् ७३-७४ अक्षकान्तिभ्यां मध्य- ४१-४२ फलसंस्कारविधिः नांशच्छायाच्छा- ४३-४४ फलधनर्णता याका ११२ २०-२१ भुजान्तरम् ४६ अग्रा--कर्णा ११३ २२-३४ मन्दस्पष्टगतिः ४७-४९ मध्यभुजः ११६ २४६ शीघ्रगतिफलम् ६०-६१ सममण्डलेऽकें छायाज्ञानम् २५-२६ वक्रगतौ हेतुः इष्टककर्णवृत्तामा ६२ वक्रारम्भावसानकेन्द्रांशाः ११८ २८-३२ सहेतुकं मार्गकेन्द्रम् १२१ स्पष्टक्रान्त्युपयोगी शरः ५६-५६ ग्रहसावनाहोरात्रासवः धुज्याचरज्ये कर्णामातो रविज्ञानम् ६०-६१ चरसंस्कार दिनरात्रि- भाश्रममागंज्ञानम् १२६ ४१ मानच्च ९१ ६२-६३ / राशीनां निरक्षोदय. तिथि-भ-योग-साधनम्९२-९३ ६४-६६ साधनम् १२७४२-४३ a ७२ १९३ I " १३-१४ / कोणशङ्कः हरज्या छायाको कालनियमेन च्छायाज्ञानम् , छायातो नतकालः ·30 नतिः स्फुटारच muaa टीका. मालवृत्ते स्पर्श-मोक्षो १ ६ विषयानुक्रमणिका। ३ विषयाः पृष्ठावाः श्लोकाङ्काः विषयाः पृष्ठाङ्काः श्लोकाङ्काः राशिनिरक्षोदयाः स्वोदयाश्च १३० ४४-४५ लम्बनसाधनम् १७३ , इष्टस्थानोदया: टी० १३१ रूकुल्लम्बनानयनम् टी० १७५ लग्नानयनम् १७६ १०-१२ सूक्ष्मलग्नानयनम् टी. स्पष्टनल्याः प्रयोजनम् १३ दशमलग्नसाधनम् रविग्रहे स्थित्यादौ विशेषः १४-१७ লাঙ্কাআলিঙ্কা। ९७-११ छेधकाधिकारे- चन्द्रग्रहणाधिकारे- সৗজল १८२ १ ग्रहणप्रबन्धः टी. वलनादिवृत्तानां परिलेख: सूर्येन्द्रोबिम्बव्यासौ चन्द्र- परिलेखे स्पादिज्ञानम् १८३ कक्षायां रविव्यासश्च १३८ चलनवृत्ते वलनदानम् भूभासाधनम् मानैक्यार्धवृत्ते शरदानम् १८४ १४१ ६ स्फुटभूमा कमलाकरीया १४४ भूभाभासाधनम् १४५-१४. परिलेखप्रदर्शनम् क्षेत्रम् १८५ ग्रहणस्थितिः शरक्षने विशेषः मध्य- ग्रहणकालः तत्र रवीन्द्वोः वलनदानञ्च साधनं च मध्यग्रहणपरिलेख: १८६ १०-११ ग्रहणे ग्राहग्राहको भूमौ परिलेखे दिग्व्यत्यास:१८० अनादेश्यग्रहणम् ग्रासानयनम् १८८ १३ स्थित्यध-मधैि १६४ इष्टपासार्थ ग्राहकमार्गानयन १२-१३ स्फुटे स्थितिविमाध परिलेखः १८९ १५-१९ स्थितिमदनियने विशेषः१५७ टीका सम्मीलनोन्मीलनपरिलेख.१९० २०-२२ रूपादिकालाः ग्रहणे चन्द्रवर्णाः १६-१७ १९१ २३ अध्यायोपसंहारः इष्टप्रासः १९२ २४ १८-२० मौक्षिकेष्टमासे विशेषः १६३ ग्रासादिष्टकालः युद्धसमागमास्तमनभेदाः १९२ बलनसोधनम् युतेर्गतैष्यज्ञानमू १६५ २४-२५ १९३ २३ बारादेरअलीकरणम् युतौ ग्रहसाम्यं गतैष्य- १६० २६ १९४ ३-६ बलनज्ञापकक्षेत्रम् टी. १६९ हक्कोपकरणम् १९५ सूर्यग्रहणाधिकार- आक्ष हक्कर्म लम्बननत्यारसम्भवप्रदेश:१६८ आयनं चक्कर्म १९. १० देशकालविशेषेण हक्कमप्रयोजनम् ११ लम्बननती २ ग्रहयुतिसाधने विशेषः १९९ १२ लग्नाग्राखलनतांशज्ये १७० ३-४३ चन्द्रकक्षायां ताराग्रहाणां कक्षेप-हरगती ६-६३ बिम्बानि २सू० m 20 २१ ग्रहयुत्यधिकारे- १ ·" कोष्ठम् २४२ ४ विषयानुक्रमणिका। विषया: पृष्ठाडा लोकाक्षाः विषयाः पृष्ठोङ्काः श्लोकाङ्काः भूमौ ग्रहयुतिदर्शनप्रकारः २०१ १६ नक्षत्रोदयास्तदिग्ज्ञानम् १२४ भूपृष्ठस्य ग्रहदर्शनप्रकारः २०३ १६-१७३ सदोदितनक्षत्राणि युद्धसमागमादिलक्षणम् २०४ १८-१९ चन्द्रश्यङ्गोन्नत्यधिकारे- युद्धे जितजयिनोर्लक्षणम् २०६ २०-२१ चन्द्रस्य श्यादृश्यत्वम् १२५ ग्रहयुतौ विशेषः २०६ २३ शुक्ले सूर्यास्ताच्चद्वा- ग्रहयुद्धे शुक्रस्य विशेषः स्तकाल २२६ युतिसाधनप्रयोजनम् २४ कृष्णे सूर्यास्ताच्चन्द्रोद- भनयुत्यधिकारे- २२७ ६ नक्षत्राणां ध्रुवाः शृङ्गोन्नतिज्ञानार्थ भुज भोगाश्च कोटिक २२८ सौम्ययाम्यशराः ११० ६-९/ चन्द्रबिम्बे शुक्लाङ्गुलानि २३० भोगध्रुवशरज्ञापक- शृङ्गोन्नतिपरिलेखः १०-१४ टीका कृष्णे कृष्णभागानयनम् २३३ अगस्त्य-लुब्धक-हुतयुग पाताधिकारे- ब्रह्महृदयानां ध्रुव-शरा: २१२ वैधतव्यतीपतियो- १०-१३ रोहिणीशक्टभेदनम् लक्षणम् २१३ १३ २३३ प्रहनक्षत्रयोर्युतिसाधनम् २१४ पातस्याशुभत्वम् नक्षत्रयोगतारा वैश्तव्यतीपातयोरर्थः २३५ प्रजापत्यपांवत्सताराव- पातस्वरूपम् स्थानम् २१६ २०-२१ / पातसाधनोपकरणम् उद्यास्ताधिकारे- स्पष्टचन्द्रापमः, पातल्य ग्रहनक्षत्रोदयास्तयोविशेष:२१० १ २३६ उदयास्तयोदिज्ञा- चन्द्रगोलसन्धिज्ञानम् २३७ वि०टी० नम् २१७-२१८ पातगतगम्यकाल २३८ ९-१३ नव्यमतेनोदयास्त- पातस्थित्यधं तदाथ- स्थितिः टीका न्त्यकालौ च ग्रहोदयास्तकालांशोपक- पातकालफलम् २२० पाते विशेष १९ महोदयास्तोपलब्ध- योगान्तर्गतः पातः २४३ कालांशाः २२०-२२१ ६-८ भसन्धिः, गण्डान्तञ्च २४४ २१-२२ कालांशज्ञानप्रयोजनम् १२१ १ अधिकारोपसंहारः उदयास्तगतैष्यम् १०-११ भूगोलाध्याये- নাগা স্কায়াঃ २२३ १२-१५ / भाचार्य प्रति मयासुर- प्रकारान्तरेणोदयास्तसाधनम् ।। १६ মনীবদ্ধ २४६ . गतैष्यम् ORA म.

·HOMSSIFAMIN १ शलोकाङ्काः १ ६ ३८-४१ स्थितिः २५९ ४२ ४७-६० विषयानुक्रमणिका। विषयाः पृष्ठाङ्काः श्लोकाङ्काः | विषया: पृष्ठाकाः पृथ्वीसम्बन्धी प्रश्न: २ | भूस्थितिः सूर्यकर्तृकाहोरात्रव्य. पातालस्थितिः वस्थोप्रशन: ३ | मेरुस्थितिः देवासुराहोरान्नव्यव. देवासुरस्थितिः ४ समुद्रस्थितिः चैत्र-मानुषदिनप्रश्नः २४७ ६ समुद्रोत्तरतटे देवनगर्यः २५८ दिनमासाधिपादिप्रशनः देवनगरीणां नामानि अहकक्षाविषयक: प्रश्नः , निरक्षे सूर्यकिरण-कालमान- ध्रुवतारास्थितिः देवासुराणां रविदर्शन- असुरकर्तृकस्तुतिः स्थितिः असुरं प्रति सूर्योशपुरु सूर्यकिरणानां मृदुत्वे तीक्ष्णत्वे च कारणम् षोपदेशः १० देवासुराहोरात्रव्यवस्था २६१ अध्यायमाहात्म्यम् २४९ ११ देवासुराणां दिनार्ध अध्यात्मज्ञानम् (सृष्टिक्रमः) २४९-३५० १३-१४ राव्यर्धञ्च अनिरुद्धस्य नामान्त- भूस्थानामन्योन्य- राणि स्थितिः २६३ अनिरुद्धस्य रूपं स्थि- भुवः समत्वदशने हेतुः तिश्च १६-१८ भूवो दृश्यभागगणितम् २६४ सूर्यस्य भुवनभ्रमणम् २५१ भचभ्रमणव्यवस्था स्वरूपं ब्रह्मोत्पत्तिश्च दिनमानव्यवस्था ब्रह्मणे सूर्यवरदानम् २६२ २१ विशेष: ब्रह्मकर्तृकसृष्टिः खमध्यगतरविप्रदेशः २६६ पञ्चमहाभूतोत्पत्तिः २३ षष्टिदण्डदिनमानप्रदेशः २६७ सूर्याचन्द्रमसोः स्वरूपं अहोरात्रम् पञ्चतारकोत्पत्तिश्च २६३ २४ द्विमासात्मकदिनप्रदेशः२६८ राशिनक्षत्रसृष्टिः २५ मासचतुष्टयात्मकाहो- चराचरसृष्टिः २६ रात्रम् २६९ सृष्टिक्रमप्रदर्शनम् षण्मासात्मका- ब्रह्म रचितपदार्थस्थितिः होरात्रम् नव्यमते ग्रहादेवस्था- सदोदितरविदर्शन- २५६ टीका. प्रदेशः ५२-५३ " टी. ६६ ५७-५८ " २२ ६२ ६३-६४ ६६-६६ टीका. मेरो २७० ६. टीका ·३ ६ " विषयानुक्रमणिका। विषयाः पृष्ठाङ्काः श्लोकाहाः । विषयाः पृष्ठाक्षाः श्लोकाङ्काः रविनमणे विशेषः छा. शकादियन्त्राणि २८६ २०-२२ यायव्यवस्थाच २७१ जलयन्त्रम् कालभेदः २७२ ७०-७१ नरयन्त्रम् २८८ ध्रुवनक्षत्रचक्रयोनतोन्नते ग्रन्थमाहात्म्यम् भचक्रन्त्रमणम् २०३ ७३ मानाध्याये- सुरासुरपितरविदर्शनम् नवमानानि २८८ १ ग्रहगतिषु न्यूनाधिकत्वे नराणां व्यवहारमानानि २८९ सौरमानेन व्यवहाराः कारणम् ७६-७७ दिनाब्दमासहोरेश. षडशीतिमुखानि कथनम् ७८-७९ कन्याशेष१६ अंशमा- भकक्षामानम् हात्म्यम् खकक्षाप्रमाण ८१ | विषुवायनसक्रान्ती ग्रहकक्षा दिनगति- अयनमासवर्षाणि ९-१० योजनानि ८२ सङक्रान्तः पुण्यकालः योजनगतेः कलाकरणम् , चान्द्रमान २९२ १२ ग्रहकक्षाव्यासार्धम् २८८ ८४ चान्द्रेण व्यवहाराः १३ महकक्षा: ८५-८९ पितृमानम् खकक्षायोजनम् नाक्षत्रमानम् मासाश्च २९३ ज्योतिषोपनिषदध्याये-- गुरुवर्षाणां संज्ञा गोलरचनानियमः १-२३ | सावनदिनम् १८-१९ गोलरचनायामाधार- दिव्यमानम् वृत्तानि २८१ ३-४ प्राजापत्यं ब्राह्मच अहोरात्रवृत्तानि ६-९ ग्रन्थोपसहारः सूर्योश. क्रान्तिवृत्तस्थापनम् २८२ -१०-११३ पुरुषस्य २९६ २२-२३ चन्द्रादीनां भ्रमणवृत्तम् २८३ १.३ रङ्गनाथोक्तं विजोप- उदयास्तमध्यलमानि नयं (विशेषः) टी. अन्त्याचरज्ययोः स्थितिः १४ मुनिकृतो ग्रन्थोपसंहारः २९. क्षितिजम् २८४ १५ ग्रन्थश्रवणान्ते मया- गोलस्य स्वयंवहत्वम् १६-१७ सुरावस्था २१८ गुप्तवस्तुज्ञानम् २८६ १८ मुनिना ग्रन्थोपलब्धि- एकान्ते स्वयंवह- कथनम् २६-२७ साधनम् २८६ १९ टीकाकारपरिचयः २६६ " oCMSAAMA "

·98
नित्यं ज्ञानं वितर भगवन् ! भूयसे मङ्गलाय ॥
ज
श्रीसूर्यमयासुरसँवादरूपा-
सूर्यसिद्धान्तः
श्रीतत्वामृतभाष्योपपत्ति-टिप्पणीभिः सँवलितः ।
टीकाकारक
रकर्तृक
मङ्गलम्-
सकृदपि यदीय नाम-स्मरणं नितरां विधूय भववाधाम् ।
तनुते मङ्गलमतुलं .. मङ्गलधाम्ने नमस्तस्मै ।।
प्रणिपत्यारुणं भूयो ज्ञानमेरुं गुरुं तथा ।
टीकां श्रीसूर्यसिद्धान्ते कुर्वे सद्वासनान्विताम् ।।
यद्यपि विबुधैर्विविधा विषयैरुद्भूषिताः कृताष्टीकाः ।
परमद्यत्वे ताभिश्चान्ते वसतामनीक्ष्य संसिद्धिम् ।।
"श्रीतत्त्वामृतभाष्य" मयुक्तिकं सर्वलोकसुखवेद्यम् ।
गुरुपदलब्धब सोऽहं कुर्वे "कपिलेश्वरः" काश्याम ॥
अथायं किल 'सूर्यसिद्धान्तः' कालज्ञानापरनामकः 'श्रीसूर्येणैव महता मयाय प्रति-
बोधितम् । कालज्ञानम्' इत्युक्तेः श्री यमयासुरसंवादरूपः श्रूयतेतरी, तत्कथं भगवता
श्रीसूर्येण मयासुरायाभिहितोऽयं सिद्धान्त इति मेरुपृष्ठे जिज्ञासूनो मुनीनामप्रे तद्यथार्थ.
तस्वं वक्तुकामस्तद्रहस्यज्ञः कश्चिदृषिप्रवरः स्वकथनीयस्य सुखेन परिपूर्तिमिच्छन् शिष्टा-
-

·सूर्यसिताम्ते-
[मध्यमा-
चारं परिपालयंश्चादौ ब्रह्मप्रणामात्मक मङ्गलमाचरति-
अचिन्त्याव्यक्तरूपाय निर्गुणाय गुणात्मने ।
समस्तजगदाधार-मूर्तये ब्रह्मणे नमः ॥ २ ॥
मचिन्त्येति । अचिन्त्याव्यक्तरूपाय = अचिन्त्यं चिन्तितुमयोग्यमव्यक्तमप्रतिपार्थ
व रूपं स्वरूपं यस्य तस्मै, निर्गुणाय = गुणाः सत्त्वरजस्तमोरूपा निर्गता यस्मात्तस्मै
(नित्यज्ञानसुखस्वरूपाय “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्युक्तेः" साक्षादयं निशुणः परम्परया
गुणात्मकः प्रकृतिरूपः "प्रकृति स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः । भूतग्राममिमं कृत्स्न.
मवशः प्रकृतेर्वशात्" इति भगवदुक्तः) समस्तजगदाधारमूर्तये समस्तस्य निखिलस्य
जगतः उत्पत्तिस्थितिविनाशवत आघारा आश्रयभूताः ( ब्रह्मविष्णुशिवस्वरूपाः ) मूर्तयो
यस्य तस्मै, ब्रह्मणे-बृहतीति ब्रह्म तस्मै ( जगद्व्यापकायेत्यर्थः ) नमः मनोवाकार्यन-
रिस्त्विति ।
मालपद्यमिदमद्यत्वेऽव्यक्तगणितपक्षेऽपि व्याख्यायते । तथा हि-
अचिन्त्याव्यकरूपाय-अ-प्रमृतिवर्णश्चिन्त्यं विवेचनीयं अचिन्त्यम् , न व्यक्तं प्रकट
तदव्य तं यावत्तावदादिभिरवगम्यं ( यावत्तावत्कल्प्यमव्यक्तराशेर्मानमित्युक्तः ), अचि-
नयमव्यक्तं च रूपं स्वरूपं यस्य तस्मै, निर्गुणाय-गुणा ज्याः "मौवीं ज्या-शिजिनीगुणा"
इत्यमरः, निर्गता गुणा यस्मात् तन्निर्गुणं तस्मै (तत्राव्यक्तगणिते ज्यागणितं नास्तीति
भावः ), गुणात्मने-अत्र गुणाः गुणनभजनादयस्तेषामात्माऽधिष्ठानं यत्तद्गुणात्मा. तस्मै,
समस्तजगदाधारमूर्चये-समस्तस्य जगतः आधारमूर्तिर्यत्तस्मै ( गणितबलात् सर्वेषां
स्थितिमानादिप्रतिपादकायेति ), ब्रह्मणे-बृंहति (सर्वेषां मानादिप्रतिपादनेन ) लोकान्
व्याप्नोतीति ब्रह्म (ब्रह्मस्वरूपं गणितं ) तस्मै 'अव्यक्तगणिताय नमः अस्त्विति ।
খাগ
"मेरुपृष्ठे सुखासीनाः सकला ऋषयःपुरा।
तदन्तरे समायातो मुनिः कश्चिद् द्विजोत्तमः ॥
कुतो ह्यागमनं स्वामिन् । तमूचुः श्रूयतो द्विजाः ।
सूर्यलोकात् समायातः का कथा तत्र वर्तते ॥
श्रीसूर्येणैव महता मयाय प्रतिबोधितम् ।
कालज्ञानं मया तस्मात् तद्विज्ञातं महर्षयः ॥
स्वामिन् । नः कथयस्वेति शृणुध्वं स्वस्थमानसाः" ।
इत्येवं रूपायाः कथायाः, प्रकृतमङ्गलस्य च दर्शनान्नायं सिद्धान्तः साक्षात् श्रीसूर्य-
प्रतिपादितः किन्तु श्रीसूर्यमयासुरसंवादं मयासुरमुखादुपलभ्यान्येन केनचिदृषिवरेण
सूर्यसिद्धान्तनाम्ना प्रकटीकृत इति प्रस्फुटम् ॥१॥
अथ स मुनिप्रवरस्तान जिज्ञासुन्मुनीन् प्रत्याह---
अल्पावशिष्टे तु कृते मयो नाम महासुरः।
रहस्यं परमं पुण्यं जिज्ञासुर्ज्ञानमुत्तमम् ॥२॥

·। २. ऽधिकारः॥१॥] श्रीतत्वामृतसहिते। वेदाङ्गमय्यमखिलं ज्योतिषां गतिकारणम् । आराधयन् विवस्वन्तं तपस्तेपे सुदुश्चरम् ॥ ३ ॥ भल्पेति । अल्पावशिष्टे किञ्चिदुर्वरिते, कृते-कृत-(सत्य-)नामके युगचरणे (अत्र 'अल्प' इत्यनेन 'क-ट-प-य-वर्गभवैरिह पिण्डान्त्यैरक्षरैरङ्काः' इति सङ्ख्यासङ्केतेन दशैव सङ्ख्या भवति । यदत्र सुधावर्षिण्या अल्प=१३० प्रदर्शितं तन्न ममाभिमतं 'पिण्डा- न्त्यैरक्षरैरङ्काः' इत्युक्तेः संयुक्ताक्षरे प्रथमाक्षरस्याग्रहणात् । अर्थाद्दशवर्षाशिष्टे कृतयुग इत्यर्थः । परन्तु अल्पशब्दस्यैषदर्थ एव प्रयोगो व्यापकोऽतोऽल्पावशिष्टे तु कृते इत्यस्य 'कृतयुगान्तासन्ने'इत्ययमों निर्विवादः) मयनामा=मय इति नाम यस्य स मयाख्यो महादैत्यो लङ्काधिपतेः रावणस्य श्वशुरो मन्दोदर्याः पितेति जगत्प्रसिद्धः, ज्योतिषां- प्रवहानिलस्थज्योतिःपिण्डानां, गतिकारण गतेः स्थितिचलनमानादिज्ञानस्य कारणं हेतुप्र. तिपादक, अखिलं समग्र ज्योतिःशास्त्रं, जिज्ञासुः=ज्ञातुमिच्छुः, विवस्वन्तं श्रीसूर्यदेवं, आराधयन् तत्प्रीतिकरजपहोमध्यानादिना पूजयन् , सुदुश्वरं अतीव कठिनं (अन्यैः कर्तुमशक्यम् ) तपस्तेपे तपश्चर्या कृतवान् । अथ किंभूतमेतज्योतिःशास्त्रमित्याह- रहस्य-"विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मा शेवधिष्टेऽहमस्मि । असूयकायाजवेऽयताय न मा ब्रूया वीर्यवती तथा स्याम्" इति श्रुतिवचनाद् गोपनीयम् । अपि च साकल्यः- न देयं यस्य कस्यापि रहस्यं शास्त्रमुत्तमम् एतद् देयं सुशिष्याय मुने ! वत्सरवासिने ॥ अथ परमं पुण्यंअतीव पुण्यजनक, यतो हि वेदाङ्गं वेदस्याङ्ग, वेदस्य मोक्षफलजन- कत्वात्तदङ्गस्यापि तथात्वमिति । तथा च वसिष्ठः “य इदं शृणुयाद्भक्त्या पठेद्वा सुसमाहितः। अहलोकमवाप्नोति सर्वनिर्मुक्तकिल्विषः॥ इति। वेदाङ्गेऽपीदमप्रय षण्णामपि अङ्गानां मध्ये श्रेष्टं, यतो हि, उत्तमं ज्ञानम्-नेत्रवेना. तीवोत्कृष्टमङ्गम् । तथा च भास्करः- वेदचक्षुः किलेदं स्मृतं ज्योतिष मुख्यता चामध्येऽस्य तेनोच्यते । संयुतोऽपीतरः कर्णनासादिभिः चक्षुषाऽङ्गेन हीनो न किञ्चित्करः ॥ इति ॥ २-३॥ अथ तपसा तुष्टो भगवान् सूर्यो मयासुरायेदं दत्तवानित्याह तोषितस्तपसा तेन प्रीतस्तस्मै वरार्थिने । ग्रहाणां चरितं प्रादान्मयाय सविता स्वयम् ॥ ४॥ तोषित इति। तेन =सुदुस्तरेण मयासुरकृतेन तपसा, ताषितः सन्तुः अतीव प्रीतः सन् , सविता भगवान सूर्यः स्वयं तत्र मयासुरान्तिकमागत्य, तस्मै वरार्थिनेवरं स्वाभिप्रेतं (ज्योतिःशात्रज्ञान)ज्ञातुमर्थयते तस्मै, मयासुराय ग्रहाणां चरितं वरत्वेन, प्रा. दात्म्याथातथ्येन दत्तवान् । एतग्रहचरिते त्वं कुशलो भवेत्येवं रूपं वरं दत्तवानित्यर्थः॥४॥ अथ स्वतेजःपुजैर्जाज्वल्यमानः श्रीसूर्यो मयमाह- विदितस्ते मया भावस्तोषितस्तपसा यहम् । दयां कालाश्रयं ज्ञानं ग्रहाणां चरितं महत् ॥ ५ ॥ Hin- ·. BAR - । । सूर्यसिद्धान्ते- [ मध्यमा- विदित इति । हे मय । ते तव, भावः अभिप्रायः ( ज्योतिःशास्त्रजिज्ञासारूपः ) मया सूर्येण, विदितः ज्ञातः। हि-यतः, अहं श्रीसूर्यः, तपसा त्वत्कृताराधनेन, तोषितः= अत्यन्तसन्तुष्टः, अतस्तुभ्यं, कालाश्रयंकालप्रधान, ज्ञानं ज्योतिश्शास्त्रं, यद् प्रहाणां, महत् अपरिमेयं, चरितं तदधिष्ठानचलनादिमानप्रतिपादकरूपं, दया दास्यामि(१)। न हि कश्चिन्मामुपास्य विफलो भवति, अहं तु तवाराधनेनातीव प्रीतोऽतस्तुभ्यं तवाभितं दद्यामेवेति भावः ॥ ५॥ अथ सूर्यों मयं प्रति साक्षात्कथने दोषद्वयं दर्शयति- न में तेजःसहः कश्चिदाख्यातुं नास्ति मे क्षणः ।* मदंशः पुरुषोऽयं ते निश्शेष कथयिष्यति ॥ ६ ॥ नेति । हे मय । अयं तव पुरो विद्यमानः, मदंशः, मम सूर्यस्यांशः (मदंशोत्पन्नः) पुरुषः सूर्यांशपुरुषः, ते-तुभ्यं, निःशेष समग्रं, ज्यौतिषज्ञानं कथयिष्यति । ननु त्वयैव. किन्नोच्यत इत्यत आह- न मे तेजःसः कश्चिदिति । मे-मम (सूर्यस्य) तेजःसहः- किरणतापधारकः न कश्चिदपि ( सुरासुरमनुष्यैषु ) जनो विद्यते । मत्सन्निधौ न कश्चि- ज्जीवः स्थातुं शक्यते । यद्येवं तर्हि दूरत एव त्वया वक्तव्यं, तत्राह-आख्यातुं नास्ति मे क्षणः । ज्योतिष शास्त्रज्ञानमाख्यातुं समग्रं कथयितुं. मे-सूर्यस्य, क्षण: उपदेश कालापे. क्षितसमयः नास्ति । मम स्थैर्यत्वे भचक्रन्त्रमणानुपपत्तिः स्यादतः स्थातुमपि नोत्सहे, तस्मान्मत्तस्तव श्रवणमसम्भावीति । अथात्र शब्द-न्याय-मीमांसादिशास्त्रवत्केवलशाब्दिकोपदेशमात्रेणैव ज्योतिष शास्त्र न केनाप्यध्यापयितुं शक्यते । तत्र विविधखगोलभगोलादीनां स्पष्टीकरण प्रक्रियाप्रदर्शने, कतिपयचापज्याक्षेत्र-रेखागणित-व्यक्ताव्यक्तगणितानां प्रपञ्चप्रवचने च महतः कालस्यापेक्षा भवतीति 'आख्यातुं नास्ति मे क्षणः' इति कथनं युक्ततममेवेति ॥ ६॥ इदानीं सूर्य-मयासुरसंवादसुपसंहरन् सूर्यांशपुरुष-मयासुरसंवादोपक्रममाह- इत्युक्त्वाऽन्तर्दधे देवः समादिश्यांशमात्मनः । स पुमान् मयमाहेदं प्रणतं प्राञ्जलिस्थितम् ॥ ७॥ इत्युक्त्वेति । देवः श्रीसूर्यः, इति=पूर्वोक्तं ( मदंशः पुरुषोऽयं ते निःशेष कथयि- ध्यति ) उक्त्वा कथयित्वा, आत्मनः स्वस्य, अंशं सम्बन्धिनं ( स्वांशाज्यायमानमप्र- (१) पृथिव्यां सर्वं शुभाशुभं ज्योतिश्शास्त्रादेव ज्ञायते। तब शुभाशुभफलं ग्रहाधीनमतो ज्योति:- शास्त्रस्य 'प्रहचरितम्' इति नामान्तरं सान्तमेव । तत्र प्राचीनः चन्द्र-बुध-शुक्र-रवि-भौम-गुरु-शनय इति सप्तैव गतिमन्तो ज्योतिःपिण्डा भूपरितो भ्रमन्त इव ग्रहत्वेनाख्याताः । साम्प्रतिकास्तु ये ज्योतिः पिण्डाः सूर्यं परितो भ्रमन्ति ते बुध-शुक्र-भू-कुज-गुरु-शनयः । षट् प्राचीनाः) तथा यूरेनश-नेप- चुनौ ( दौ नूतनौ ) इति अष्टौ महान् स्वीकुर्वन्ति । नव्यमते चन्द्र उपग्रहस्तस्य भूपरितो भ्रमणात् । चन्द्रस्य पातद्वयं राहु-केतू इति द्वौ ग्रही भारतीयानां मतेऽतो नव ग्रहास्तेषां चरितं ग्रहचरितमिति ॥ * अत्र पूर्वार्द्धानन्तरं-'तस्मात् त्वं स्वां पुरी गच्छ तत्र ज्ञानं ददामि ते । रोमके नगरे ब्रह्मशापाम्लेच्छावतारक' ।। इति अधिकः पाठः क्वचिदुपलभ्यते ।। AMRA ·arma - ऽधिकारः ॥१॥ श्रीवत्वामृतसहिते ५. स्थितं पुरुष) समादिश्य='स्वमिममसुरं प्रति समस्तं ज्योतिश्शास्त्रं सम्यगुपवर्णयति' समाज्ञाप्य, अन्तर्दधे मयासुरलोचनपथान्तर्हितोऽभवत् । अथ सः सूर्यांशसमुद्भुतः, पुमान्=पुरुषः ( सूर्याज्ञप्तः ) प्रणतं स्वाग्रे विनम्रभावेन विद्यमानं, प्राञ्जलिस्थित=मिलितकरयुगं मयं प्रति इदं ( वक्ष्यमाणं ज्यौतिषज्ञानं ) आह कथितवान् ॥ ७॥ अथ सूर्यांशपुरुषो मयमाह- भृणुष्वेकमनाः पूर्व यदुक्तं ज्ञानमुत्तमम् । युगे युगे महर्षीणां स्वयमेव विवस्वता ॥ ८॥ शृणुष्वेति । हे मय । त्वं, एकमनाः विषयान्तरेभ्यो मनः संहृत्य केवलं मदुक्तश्र- वणे मनो दधानः सन् , तदुत्तमं सर्वेभ्य उत्कृष्टं, ज्ञानं ज्योतिश्शास्त्ररूपं ( नेत्राङ्गत्वेनो- त्तमतमम्) शृणुष्व-निशामय ? । किं भवदुक्तमेव मया श्रोतव्यमित्यत आह । यज्ज्ञानं विवस्वता = श्रीसूर्ये ण, स्वयमेव साक्षादेव (न परम्परया) महर्षीणां महामुनीनां (स्व. तपोबलवशीकृतेश्वराणाम् ) पुरतः युगे युगे-प्रतिमहायुगम् , उक्तं कथितम् । तदेवो. तमं ज्ञानं त्वां प्रति मया कथ्यते, न स्वकल्पितमिति तात्पर्यम् अत्र "युगे युगे महर्षीणां स्वयमेव विवस्वता” इत्येवंरूपसूर्यांशवाक्य कथं साक्षादेव भगवान् सूर्यः प्रतियुगमेतज्ज्ञानं मुनोन्प्रत्याहेति सन्देहावसरः 'न मे तेजः सहः कश्चित्! इति मयं प्रतिसूर्यवचनेन । सत्यं तत्समाधानश्च महर्षीतिपदोपादानात् । महषीणां स्वत. पोबलवशीकृतेश्वराणां रविसान्निध्यमधिष्ठानं नासम्भवमित्यदोषः ॥ ८ ॥ ननु युगे युग इत्युक्तवचनात् प्रतियुगमुक्ते शास्त्र वैषम्य सम्भवात् त्वया कि युगीयं शास्त्रं मामुपदिश्यत इत्यत आह- शास्त्रमाद्यं तदेवेदं यत्पूर्व प्राह भास्करः । युगानां वरिवर्तेन कालभेदोऽत्र केवलः ॥ ९ ॥ शास्त्रमिति । इदं ( यत् त्वां वक्ष्यामि ) तदेवाचं शास्त्रं वर्तते, यच्च, भास्कर:= श्रीसूर्यः, पूर्वप्रथम, प्राह-महषींन्प्रत्याह । पूर्वयुगीयमेवेदं सूर्योक्तशास्त्रं त्वामुपदिश्यते मयेति भावः । ननु यदि पूर्वयुगीयमेवेदं शास्त्रं तर्हि युगे युगे शास्त्रकथने किं वैशिष्टय- मित्यत आह । युगानां महायुगानां परिवर्तेन-मुहुर्धमणेन, अत्र-अस्मिन् शास्त्रे, केवल:= एकः, कालभेदः कालातिशयोद्भव एव भेदः सञ्जातः । श्रीसूर्येण प्रथमयुगे कथितं तदेव मयेदानी कथ्यत इति, तदेतत्कालबाहुल्योद्भूतमन्तरं ग्रहचारे सजातं न तु शास्त्रोक्तपद्धतौ किमप्यन्तरमिति भावः । तत्कालभेदस्यापाकरणाथेमेव युगे युगे शास्त्रकथनस्यावसर इति । कैश्चिट्टीकाकारैः 'युगानां परिवर्तन कालभेदोऽत्रकेवलः, अस्य वाक्यस्य 'शास्त्रकथन. काल एव भेदो न तु ग्रहादिभगणकृतो भेदः' इत्येवं रूपोऽर्थी व्याख्यायते। परञ्च न तन्म- माभिमतम् । यत इदं शास्त्रं प्रयोगात्मकं विज्ञानमिति प्रयोगात्मके गणितेऽनहीं अपि सूक्ष्मा अवयवा अतीते कियत्काले प्रहचारादिषु वैलक्षण्यमुत्पादयन्तीत्यतस्तच्छैथिल्यसंशो- ·sma सूर्यसिद्धान्ते- [ मध्यमा- धनार्थमेव प्रतियुगं शास्त्रकथनस्थावसरो भवति । एतत्स्थौल्यसंशोधनार्थमेव भास्करादिभि- बीजसंस्कारो निबद्ध इत्यतिरोहितमेव विपश्चिदामिति ॥९॥ इदानी कालभेदं निरूपयिषुस्तावत्कालस्वरूपमाह- लोकानामन्तकृत् कालः कालोऽन्यः कलनात्मकः । स द्विधा स्थूलसूक्ष्मत्वान्मूर्तश्चामूर्त उच्यते ॥ १० ॥ लोकानामिति । काला हि द्विधा । एकस्तु लोकानां सकलभुवनभूतानाम् , अन्त- कृत-संहारकः अनन्तोऽखण्डश्च । "कालः पचति भूतानि सर्वान्येव सहात्मना । कान्ते सपक्वस्तेनैव सहाव्यक्ते लयं ब्रजेत् ॥ इत्युक्तेः । अन्यः कालः, कलनात्मकः गणनात्मको लोकातुं योग्यः(खण्डकाल:)। सः अन्यः (कलनात्मकः)कालोऽपि, स्थूल-सूक्ष्मत्वात महत्त्वाणुत्वभेदान् मूर्तोऽमूर्तश्चेति, द्विधा द्वि- प्रकारक उच्यते । स्थूलः कालः, मूतः व्यवहारे प्रहणाहः, सूक्ष्मः कालः, अमूर्तः व्यव- हारे प्रहणानह इति । तथा चात्र कालस्य चैविध्यं सिद्धम् । यथा हि-भूतानामन्त- कृदेकः, व्यावहारिकः स्थूलो द्वितीयः, व्यवहारानहः सुक्ष्मस्तृतीय इति ॥ १० ॥ इदानी कलनात्मके काले मृत्तोमूत्तौं परिभाषयति- प्राणादिः कथितो मूर्तस्थुठ्याद्योऽमूर्तसंज्ञका । पद्भिः प्राणैर्विनाडी स्यात् तत्पष्टया नाडिका स्मृता ॥११॥ नाडीपष्टया तु नाक्षत्र-महोरात्रं प्रकीर्तितम् । तत्रिंशता भवेन्मासः सावनोऽर्कोदयैस्तथा ॥ १२ ।। प्राणादिरिति । प्राणो हि सुखासीनस्वस्थपुरुषस्यैकश्वासोच्छ्वासान्तवत्ती कालः (असुः) अव्याहतदशगुर्वक्षरोच्चारणकालसमः ('गुर्वक्षरैः खेन्दुमितेरसु' रिति भास्क- रोक्तः ) स आदिर्यस्यासौ प्राणादिः ( असु-पल-दण्डादिको वक्ष्यमाणः) प्राणानन्तराय- माणः कालः, मृतः व्यवहाराहः (स्थूलत्वात् ) कथितः। अथामूर्तमाह-त्रुटथाद्य इति । त्रुटिहि नेत्रपक्ष्मद्वयसंयोगकालस्य सहस्रत्रयतमभागतुल्या ( 'योक्ष्णोनिमेषस्य खरामभागः स तत्परस्तच्छतभागउक्ता त्रुटि' रिति भास्करोक्तोः ) सूच्या पद्मपत्रभेदनकालसमा च ('सूच्या भिन्ने पद्मपत्रे त्रुटिरित्यभिधीयत' इति नारदोतेच) तदाबः (त्रुटि-तत्पर- निमेषप्रभृतिकः ) कालः प्राणान्तरायमाणः, अमूर्तसंज्ञकः = व्यवहारे प्रहणानहः ( अति- सूक्ष्मत्वात् ) इत्यर्थः (१)। अथ व्यवहारे स्थूलकालस्योपयोगित्वात् तत्परिभाषामाह-षभिरिति । यस्तु प्राणः (१) यदि स्थूलकालादेव ( मूर्त्तात् ) व्यवहारादेः सिद्धिः स्यात्तर्हि किमनवसरः सूक्ष्मस्वुटवादि. (अमूर्त) कालः परिभाषित इति सन्देहस्यावसर इति । सत्यं तदुच्यते । योऽयममूर्तोऽतिसूक्ष्मः कालः तस्य परित्यागेऽपि तस्काले न किमप्यन्तरं दृष्टिपथमापततीति तदानौं तस्य त्यागे न कमपि दोषमामन. न्ति मनीषिणः । परञ्च तदेव सूक्ष्ममन्तरं किया कार्बधित ग्रहादिषु स्थौल्यमुत्पादयतीति तदोषपरि. हारार्थमेवामूर्तस्यापि कथनावसरस्तथा प्रतियुगं तत्समाधानार्थं पुनः पुनः शास्त्रकथनावसर इत्यलम् ।। T ·touwen ma and ऽधिकारः ॥१॥] श्रीतत्त्वामृतलहिते (असुः) आख्यातस्तैः षड्भिः ६ प्राणैः, विनाड़ी एका विनाडिका-विघटिका=पलमिति यावद् भवति । तत्पष्टया-विनाड़ीनां षष्टया, नाडिका एका नाड़ी-घटिका दण्ड इति यावत् (१) स्मृता कालविद्भिरिति । नाड़ीषष्टया घटिकानां षष्टया, नाक्षत्रं नक्षत्रजनितं अहोरात्रं ( अहश्च रात्रिश्चेत्यहोरात्रम् ) प्रकीर्तितम् । अत्र तु शब्दाद् घटिकानामपि नाक्षत्रत्व- महोरात्रस्य नाक्षत्रत्वात् । इदमुक्तं भवति । एकस्य कस्यचिन्नक्षत्रस्योदयानन्तरं तस्य पुनरुदयं यावद् यावान् कालस्तन्नाक्षत्रमहोरात्रं तत्षष्टिघटीतुल्यमिति । तस्त्रिंशताना- क्षत्राहोरात्राणां त्रिंशता ३०, मासः=एको नाक्षत्रो मासो भवेत् । अथ सावनमाह- सावनोऽर्कोदयैस्तथेति । यथा नक्षत्रोदयद्वयान्तर्गतं नाक्षत्रदिन, तत्रिंशता नाक्षत्रमासः; तथैवार्कोदयैः सूर्योदयैः सावनो ज्ञातव्यः । अर्थात् - सूर्योदयद्वयान्तर्गतः कालः सावन- मेकं दिन, त्रिंशत्सावनदिनैरेकः सावनो मासश्चेति ज्ञातव्यः ॥ ११ ॥ १२ ॥ अथ प्रसङ्गात् स्थूल-(व्यावहारिक) कालस्य पाश्चात्यदेशीयकालेन साम्यं निर्दिश्यते- भारतीयः कालः पाश्चात्यः कालः १ प्राणः (असुः)=१० दीर्घाक्षरोच्चारणकाल: १० विपलानि, =४ सेकेण्ड । १ पलम् ( विघटी ) प्राणाः ६. विपलानि, =3D२४, 3 मिन्ट। ::२३ पल =१मिन्ट। १ विपलम्-१ दीर्घाक्षरोच्चारणकाल: प्राण:-१०, 3 सेकेण्ड । १ नाड़ी (घटी)-६० पलानि-१ दण्डः, =२४ मिन्ट । १ नाक्षत्राहोरात्रम्-६० नाडयः-६० दण्डाः, =२४ घण्टा। .२३ नाडयः-३ दण्डाः, १ मासः-३० अहोरात्राणि, -१मन्थ। १ वर्षम् =१२ मासाः, १ एयर। अथ सूक्ष्मकाल-परिभाषा "सूच्या भिन्ने पद्मपत्रे त्रुटिरित्यभिधीयते। तत्षष्टया रेणुरित्युक्तो रेणुषष्टथा लवः स्मृतः । तत्पष्टया लीक्षकं प्रोक्तं तत्पष्टया प्राण उच्यते” इत्युक्त:- १ त्रुटि: सुच्या पद्मपत्रभेदनकालः, ३० सेकेण्ड । १ रेणु:=• त्रुटया, सेकेण्ड। ५०००४ १ लवः ६. रेणवः, 16 सेकेण्ड । १ लीक्षकम् =६० लवाः, २ सेकेण्ड । १ प्राणः ६० लीक्षकाणि=१० दीर्घाक्षरोच्चारणकालः, १४ सेकेण्ड । (१)नाड़ी, घटी, दण्ड इति तुल्यार्थबोधका एव पर्यायशब्दाः । तत्र केवल यन्त्रभेदेनैव नाम भेदः । यथा नाडया ( अङ्गुष्ठमूलगतकफादिप्रदर्शिन्या) अवगतः कालो नाड़ी। घटथा (घटीयन्त्रण) मापितो घटिका घटी। दण्डेन ( दण्डाख्ययन्त्रेण ) मापितः कालो दण्ड इति । तथा तत्रव वि-उपसर्ग- बोजनेन तत्पष्टयंशस्य बोधो जायते । यथा विनाड़ी-विघटी- ( उपसर्गबलाद्धातोरर्थोऽनेकत्वमाप्नु- बादित्युक्तः)। १ घण्टा। RANA SANSAR an- - mumne

·.
सूर्यसिद्धान्ते-
[मण्यमा-
अथ चान्द्र-सौरमासकथनपूर्वकं वर्ष तदेव दिव्यं दिनचाह-
ऐन्दवस्तिथिभिस्तद्वत् संक्रान्त्या सौर उच्यते ।
मासैादशभिर्वर्ष दिव्यं तदह उच्यते ॥ १३ ॥
ऐन्दव इति । तद्वदिति नाक्षत्रः सावनश्च यथा भवति तथैव, तिथिभिः शुक्लप-
क्षीयप्रतिपदमारभ्य दर्शान्तावधिकाभिस्त्रिंशत्सङ्ख्यकाभिः, ऐन्दवः चान्द्रो मासो भवति ।
अत्र यदुक्तं तिथिभिरिति तत्का नाम कियन्मिता च तिथिरित्युच्यते । तिथिनाम चान्द्र
दिनम् । तत्तु सूर्याचन्द्रमसोः प्रतिद्वादशभागमितान्तरेण तुल्यं भवति । यतश्चन्द्रार्कयोयु-
तिकालाद-(दर्शान्ताद-) न्ययुतिकाल-(दर्शान्त)पर्यन्तमन्तरांशं भांश-३६०मितास्त्रि-
शत्तिथिभुक्ता भवन्तीति । 'रवीन्द्वोर्युतेः संयुतिर्यावदन्या विधोर्मासः' इति भास्करोकेश्च ।
अतोऽमान्तादने तयोः १२ भागान्तरांशं यावत्प्रतिपत्तिथिः, २४ अंशं यावद् द्वितीयैवं
यदाऽन्तरांशाः १८०° मितास्तदा पूर्णिमा, १९२° यावत्कृष्णप्रतिपदेवं यदा तयोरन्तरांश-
मानं ३६०° तदा अन्योऽमान्त इति त्रिंशत्तिथिभिरैन्दवो मास उक्तः ।
अथ सौरमाह-सहकान्या सौर इति । प्रहकेन्द्रबिन्दो राशिप्रवेशकालस्य नाम सङ्-
क्रान्तिरिति सर्वेषामपि प्रहाणां भवति । परश्च स्नान-दानादित्रु सूर्यस्यैव सक्रान्तिः
प्रयुज्यते 'रवेस्तु ताः पुण्यतमाः' इत्युक्तः । अतः संकान्तिशब्दात् सूर्यसङक्रान्तेरेव
प्रहणं भवति । तया सजान्त्या, सौरः सौरो मास उच्यते । एतदुक्तं भवति । सूर्य-
केन्द्रविन्दोः प्रथमराशिप्रवेशकालादन्यराशिप्रवेशकालं यावदेकः सौरमासः । तथा तस्य
त्रिंशत्तमो भागः (रवेरेकांशभोगकालः) सौरं दिनम् । यतःप्रतिराशिं त्रिशदंशा भवन्तीति ।
अथ वर्षमाह -मासैादशभिवर्षमिति । अत्र वर्ष मासजातीयमेव । परञ्च 'दिव्यं.
तदह' इत्यत्र सौरवर्षमेव, दिव्यं =देवानां (ध्रुवस्थानाधोवर्तिनी ) सम्बन्धि, अहः-
दिनमुच्यते । द्वादश सौरमासा देवानामहोरात्रमिति ॥ १३ ॥
-
भोपपत्ति:-
'दिनं दिनेशस्य यतोऽत्र दर्शने तमी तमोहन्तुरदर्शने सती ति दिनरात्रि-
परिभाषया क्षितिजो-स्थे रवौ दिन, क्षितिजादधःस्थे रवौ च रात्रिर्भवति । क्षितिज
च स्वखस्वस्तिकबिन्दोवत्यंश चापव्यासाधनोत्पादितं वृत्तमिति देवानां क्षितिजवृत्तं नाड़ी-
वृत्तं ( तेषां खस्वस्तिकानुकल्पध्रुवबिन्दोर्नवत्यंश शचापव्यासाधनोत्पादितत्वात् ) तस्मादुत्तरे
(सायन-मेषादिराशिषटके) सञ्चरति भास्वति देवानां दिनं (रवेः क्षितिजोपरिस्थितत्वात् )
नाड़ीवृत्ताद्दक्षिणे (सायन-तुलादिराशिषटके) तु तेषां रात्रिः (रवेः क्षितिजाधःस्थितत्वात्)
अतो द्वादश सौरमासाः ( सौरवर्षमेकम् ) देवानामहोरात्रमुचितमेव । परञ्चायनगतेा.
नादपि प्राचीनैर्मासैदशभिर्वर्ष दिव्यं तदहः' इति, तथा 'रवेश्चक्रभोगोऽवर्ष प्रदिष्टं
घुरानं च देवासुराणां तदेवेति यन्निरयणवर्षमेव दिव्यं दिनमभाषि तत्र केवलं पर-
मस्वल्पान्तरस्य त्याग एव कारणम् । यतो वोऽयनगतेरुत्पन्नः कालो घटिकातोऽप्यल्पो
दिव्यमानेनामूर्त्तत्वमेवोपयातीत्यदोषः ॥ १३ ॥

·8 apnepalne , - । tamin अधिकारः ॥१॥] श्रीतत्वामृतसहिते अथ देवानामसुराणाञ्च दिन-रात्रि-वर्षाण्याह- सुरासुराणामन्योन्यमहोरात्रं विपर्ययात् । तत्षष्टिः षड्गुणा दिव्यं वर्षमासुरमेव च ॥ १४ ॥ सुरासुराणामिति । सुराणां उत्तरध्रुवस्थानाधोवर्तिनाम् , असुराणां दक्षिणध्रुवस्था- नाधोनिवासिनां च, अन्योन्यं परस्परं, विपर्ययात् = व्यत्यासतः, अहोरानं भवति । यदेवानां दिनं सा दैत्यानां रजनी, या च देवानां रजनी तदसुराणां दिनमित्यर्थः । वर्षमाह-तत्वष्टिरिति । तेषामहोरात्राणां षष्टिः ६०, षड्गुणाः अर्थात् ६० x ६% ३६० देवासुराहोरात्राणि सौरवर्षाणि वा, दिव्यं देवसम्बन्धि, तदेवासुरं असुरसम्बन्धि च वर्ष भवति । ३६० मानुषसौरवरेक दिव्यमासुरं च वर्ष भवतीति वाच्यम् ॥ १४ ॥ अनोपपत्तिः क्षितिजोर्ध्वस्थे रवौ दिन, क्षितिजाधःस्थे च रात्रिरिति पूर्वश्लोकोपपत्तावुक्तमेव अथ सौम्य-याम्यध्रुवद्वयस्थानाधोनिवासिनां देवानामसुराणां च क्षितिजं विषुववृ- त्तमिति तस्मादुत्तरेऽर्थात्सायनमेषादिमारभ्य सायनकन्यान्तं यावद्भवृत्ते सञ्चरति सूर्य देवानां दिनं ( सूर्यस्य क्षितिजोवंगतत्वात् ), दैत्यानां तदा रात्रिः ( सूर्यस्य क्षिति- जाधोगतत्वात् ) स्यादेवं विषुववृत्ताद्दक्षिणेऽर्थात्सायनतुलादिमारभ्य सायनमीनान्तं या- वद्भवृत्ते भ्रमति भास्करे देवानां रात्रिः (सूर्यस्य तक्षितिजाधोगतत्वात् ) दैत्यानां तदा दिन ( सूर्यस्य तक्षितिजोर्ध्वगतत्वादिति ) । अथ च मानुषवर्षवत् स्वमानैः ३६० दिन- दिव्यासुरवर्षमपि ( ३६० सौरवर्षेः ) तथ्यमेवोक्तमिति ॥ १४ ॥ अथ महायुगमानमाह- तवादश सहस्राणि चतुर्युगमुदाहृतम् । सूर्याब्दसङ्ख्यया द्वित्रिसागरैरयुताहतः ॥१५॥ तदिति । तेषामनन्तरोक्तानां द्विव्यासुरवर्षाणां द्वादश सहस्त्राणि, चतुर्यगं = चतुर्णा (कृत-त्रेता-द्वापर-कलीन ) युगानां समाहारश्चतुयुगं (तदेकं महायुगमिति ) सूर्याब्द- सख्यया सौरवर्षगणनया, अयुताहतैः दशसहस्रगुणितैः, द्वित्रिसागरैः अत्राकानी वा- मतो गतिरित्युक्तेन द्वात्रिंशदधिकशतचतुष्केणार्थात् ( ४३२४ १००००=) ४३२०००० विंशतिसहस्राधिकत्रिचत्वारिंशल्लक्षमितसौरवर्षेः समं, उ उदाहृतं = कथितं स्मृतिपुराणादि- कारैरिति ॥ १५॥ मत्रोपपत्तिः- :: अनन्तरोक्तश्लोके ३६० सौरवषैरेकं दिव्यवर्ष परिभाषितम् । दिव्यवर्षाणां सौरवर्षाणि = १२०००४ ३६० = ४३२०००० इत्युपपन्नम् ॥ १५॥ अथ चतुयुगमानस्य स्वरूपं कृतादियुगानां मानानि चाह- सन्ध्यासन्ध्यांशसहितं विज्ञेयं तच्चतुर्युगम् । कृतादीनां व्यवस्थेयं धर्मपादव्यवस्थया ॥१६॥ १२००० Afro ·४८००+ ३६००+१२००°" सूर्यसिद्धान्ते- मध्यमा- सन्ध्यासन्ध्यांशसहितमिति । तदित्यनन्तरोतं चतुर्युगं न केवलं द्वादशसहस्त्र दिव्यवर्षात्मक, तदित्यनेन, सन्ध्यासन्ध्यांशसहितं स्वकीयसन्ध्याप्रमाणेन सन्ध्यांशप्रमा- णेन च सम्मिलितं द्वादशसहस्रदिव्यवर्षसमं भवति । एतदुक्तं भवति । यथा प्रतिदिनं (दिनादौ दिनद्वादशांश मिता सन्ध्या, दिनान्ते च दिनद्वादशांश मित्ा सन्ध्योभयोरक्यं) दिनषष्ठांशमितं सन्ध्यामानं भवति तथैव कृत-त्रेता-द्वापर-कलिसंज्ञकयुगचरणानामपि आद्यन्तयोः सन्ध्यासन्ध्यांशौ भवतस्तन्मानमप्रतो वक्ष्यते । ताभ्यां सन्ध्यासन्ध्यांशमा- नाभ्यां सहितं वास्तव-चतुर्युगमानं द्वादशसहस्रदिव्यवर्षतुल्यं विज्ञेयम् । मनूक्तं महा- युगमानं तु दशसहस्रदिव्यवर्षमेव । ( एतस्य स्पष्टीकरणमप्रतो वक्ष्यमाणइलोकटीकायां द्रष्टव्यम्)। ननु-अनन्तरोक्तश्लोके यदुक्तं चतुर्युगमुदाहृतमिति तत्र चतुण्णां युगानां मान तुल्य- मुताहो भिन्न भिन्नमित्यत आह-कृतादीनां व्यवस्थेयमिति । कृतादीनां ( सत्य- वेता-द्वापर-कलिसंज्ञानां ) युगानामियं ( वक्ष्यमाणा व्यवस्था = मितिः, धर्मपाद- व्यवस्थया युगीयधर्मचरणानुसारिणी ज्ञेया । अर्थात् कृतयुगे धर्मस्य चत्वारः पादाः, त्रेतानो प्रयः, द्वापरे द्वौ, कलौ चैक एवातो महायुगे ( चतुर्युगे ) धर्मस्य दश पादास्त- तोऽनुपातेन ( दशभिः पादैश्चतुर्युगमितिस्तदा पृथक् पृथग्युगपादैः सिमिति ) युगानों मानं विज्ञेयमिति ॥ १६ ॥ अथ कृतादियुगानां मानं सन्ध्यामानञ्चाह युगस्य दशमो भागश्चतुस्त्रियेकसङ्गुणः । क्रमात् कृतयुगादीनां षष्ठांशः सन्ध्ययोः स्वकः॥१७॥ युगस्येति । युगस्य-पूर्वोक्त-द्वादशसहस्रदिव्यवर्षात्मकस्य महायुगस्य, दशमो भागः दशमांशः पृथक् पृथक् क्रमात् , चतुस्त्रिद्वयकसङ्गुणः-चतुर्भिः, त्रिभिः, द्वाभ्याम् , एकेन च गुणितस्तदा गुणनक्रमात् कृतयुगादीनां कृत-त्रेता-द्वापर-कलीना मानं स्यात् । तदिदं मानं स्वस्वसन्ध्यासन्ध्यांशसहितं विज्ञेयम् । महायुगमानस्य १२००० सन्ध्या- सन्ध्यांशसहितत्वात् । मनूक्तशुद्धमहायुगमानात् १०.०० अधिकत्वाच्च । अथ तत्सन्ध्या- सन्न्याशमानमाह-षष्ठांधः सन्ध्ययोः स्वक इति । तेषां कृतादीनां युगानां, स्वक:- आत्मीयः, षष्ठांश: षड्भागमितः, सन्ध्ययो: आद्यन्तवर्तिसन्ध्यासन्ध्यांशयोः मानं ज्ञयमिति। एतेन सन्ध्यासन्ध्यांशसहितयुगमानानि- १२०००:१०४४ = ४८०० (दिव्यवर्षाणि) =कृतयुगम् । १२०००:१०४३%३६०० = त्रेतायुगम् । १२०००-१०x२-२४०० द्वापरयुगम्। १२०००:१०x१%D१२०० कलियुगम् । =महायुगम्। मथ सन्ध्यासन्ध्यांशमानानि- ४८००.६% ८००% कृतसन्ध्ययोर्मानम् । ८.०:२= ४००= कृतादौ, तथा ४००-कृतान्ते सन्ध्यामानम् । RAMA Sanee MONAME Mancing M Hap Mana " mum ·M १८००- ऽधिकारः ॥१॥] श्रीतत्वामृतसहिते ३६००+६ = ६००= त्रेतासन्ध्ययोर्मानम् । ::.६००१-३००त्रेतादौ, तथा ३००= त्रेतान्ते सन्ध्यामानम् । २४००+६= ४००% द्वापरसन्ध्ययोर्मानम् । ::. ४००+१=२००= द्वापरादौ, तथा २०० द्वापरान्ते सन्ध्यामानम् । १२००.६%२००% कलिसन्ध्ययोर्मानम् । .:. २००:२१००कल्यादौ, तथा १०० कल्यन्ते सन्ध्यामानम् । ::.८०+६००+४००+२०० =२०००= महायुगसन्ध्ययोर्मानम् । एभिः सन्ध्यासन्ध्यांशमानै रहितं प्रतियुगमानं मनूक्तमानतुल्यमेव । यथा- ३६००-६००%=३००० त्रेतायुगम् । ४००% २००० द्वापरयुगम्। १२००-२००-१००० = कलियुगम् । १२०००-२०००-१०००० =महायुगम् ॥१७॥ अत्रोपपत्तिः अनन्तरोक्त-'कृतादीनां व्यवस्थेयं धर्मपादव्यवस्थयेति' वचनस्वरसात् कृतयुगे धर्मस्य चत्वारः पादाः, त्रेतायां त्रयः, द्वापरे द्वौ, कलावेक इति महायुगे धर्मस्य दश पादा भवन्ति । अतो यदि दशभिः धर्मचरणैर्महायुगमानं ( १२००० दिव्यवर्ष- तुल्यं) तदा पृथक् पृथग युगचरणैः किमिति लब्धं कृतयुगादिमानम् । कृ-यु:: च-यु.४४ S MOHAN aaryana MIND PAHANI Heman " mi १० -च.यु.४१ Powere - त्रे यु. च.यु.४३ । द्वा-यु चायु.५२ । क-यु- । एतेनोपपन्नं पूर्वार्द्धम् । अथ 'सन्ध्या त्रिनाड़ी-प्रमिताऽबिम्बादोदितास्तादध ऊर्वमिति रामाचार्योक्त- सन्ध्यालक्षणाद्यथा दिनादौ घटोत्रयं दिनान्ते च घटीत्रयमिति प्रतिदिनं सन्ध्याद्वयं भवति तथैव प्रतियुगमपि सन्ध्याद्वयेन भवितव्यम् । परञ्च तद्वटीत्रयं सन्ध्याद्वययुक्तस्य मध्यम दिनस्य द्वादशांश तुल्यो मध्यममानेन दिनस्य त्रिंशद्धटीमितस्वात् । तेन प्रत्यहं सन्ध्याय- योगो हि तदिनमानषड्भाग-( दिदि दिन ) मितः सिद्ध इति युगानामपि आयन्त्यसन्ध्ययोर्योगः स्वषष्ठभागमितो मनीषिभिर्युक्त एव कल्पितः इत्युपपन्नम् ॥ अथात्रैकदेशीयपरमदिनमानस्य (३६) षष्ठांशं सन्ध्यामानमुरीकृत्य या युगसन्ध्यो- पपत्तिः * न सा सार्वजनाभिमता, उपपत्तौ सार्वभौमस्यैवोपयुक्तत्त्वादिति । ॥ १७ ॥ अथ मनुप्रमाणं तत्सन्धिप्रमाणं चाह- युगानां सप्ततिः सैका मन्वन्तरमिहोच्यते । कृताब्दसख्यस्तस्यान्ते सन्धिः प्रोक्तो जलप्लवः ॥१८॥ युगानामिति । पूर्व यन्महायुगं (द्वादशसहस्रदिव्यवर्षात्कम् ) उक्तं तेषां महा. * द्रष्टव्या सुधावर्षिणी टीका । aaman ·२ १२ सूर्यसिद्धान्ते- [मध्यमा- युगाना, सैका सप्ततिः एकसहिता सप्ततिः ७१, इह-व्यावहारिके (मूर्ते) काले, मन्वन्तरं= एकस्य मनोराविर्भावकालादन्यमनोगविर्भावकालमानं उच्यते कालः । एकसप्ततिमहा- युगमेको मनुस्तिष्ठतीत्यर्थः । तत्सन्धिमानमाह-कृताब्दसख्य इति । तस्य एकैकस्य मनोरन्ते अवसानकाले, सन्धिः-पूर्वमन्ववसानभविष्यमन्वाविर्भावकालान्तरायमाणः का. लः, कृताब्दसङ्ख्या पूर्वोक्तमदुककृतयुगस्याब्दसंख्या विद्यते यत्रासौ कृताब्दसख्यः (समन्धिकृतयुगवर्षमानक इत्यर्थः ) प्रोक्तः । नायं मनुसन्धिः युगसन्धिवन्मनुमानद्वा- दशांशसमोऽत एवाह-लान्धः प्रोक्तो जलप्लव' इति । अर्थादेतत्सन्धिकालं यावन्मही जलेन पूर्णा भवति । प्रथममनुविरामाग्रिममन्वाविर्भावकालपर्यन्तं सौरोक्त- कृतयुग-(४८००) वर्षात्मके सन्धिकाले सकलेयं भूरम्भोधित्वमुपयातीत्यर्थः ॥ १८ ॥ अथ कल्पमानं तदादिसन्धिमानं चाह- ससन्धयस्ते मनवः कल्पे ज्ञेयाश्चतुर्दश । कृतप्रमाणः कल्पादौ सन्धिः पञ्चदशः स्मृतः ॥१९॥ ससन्धयस्त इति । कल्पे-एकस्मिन् कल्पकाले, ससन्धयः स्वस्वसन्धिसहिताः तेर्वोक्ताः ( एकसप्ततिमहायुगात्मकाः ) मनवः ( ब्रह्मात्मजाः) चतुर्दश भवन्ति । पूर्वोक्तसमन्धिचतुईशमनुवर्षात्मकः कालः कल्पसंज्ञ इत्यर्थः । अथात्र प्रसङ्गात् तेषां चतुईशमनुनां नामानि विनिर्दिश्यन्ते- स्वायंभुवो मनुरभूत् प्रथमस्तततोऽमी स्वारोचिषोत्तमज-तामस-रेवताख्याः षष्ठस्तु चाक्षुष इति प्रथितः पृथिव्यां वैवस्वतस्तदनु सम्प्रति सप्तमोऽयम् ॥' सावर्णिक्षसावर्णिब्रह्मसावणिकस्तथा। धर्मसावर्णिको रुद्रपुत्रो रौच्यश्च भौत्यकः ॥ इति ॥ अथ च कल्पमानं महायुगसहस्रपरिमाणं श्रूयतेतरी परञ्च भवदुक्त-परिभाषया कल्पे महायुगमानं तु (१४ x ७१=९९४ महायुगम् , तथा चतुर्दशमनुसन्धिमानं चतुर्दशकृतयुग- म.यु.४४४१४ -महायुगम् १०००महायुग-कृतयुगं) कृतयुगोनसहस्रमहायुगमितमेव सिध्यति, तत् किमित्यत माह-कृतप्रमाण इति । कल्पादौ कल्पारम्भे,कृतप्रमाणः कृतयुगप्रमाणमेव प्रमाणं यस्य सम्=कृतयुगसमकालात्मकः, पञ्चदशः पञ्चदशाख्या संज्ञा यस्य सः पञ्चदशः (Fifteenth पञ्चदशक इत्यर्थः) सन्धिः स्मृतो मनीषिभिरिति । कल्पादौ कृतयुगकालानन्तरं प्रथमो मनुराविरभूदित्यर्थः । तेन कल्पे चतुर्दश मनवस्तेषां पञ्चदश सन्धयश्व भवन्ति । तथा सति कल्पे महायुगमानम् = म. यु. (१४ x ७१) + म. यु. (१५४४ :१०) ९९४+६=१००० म. यु. । एतत्पुराणोक्तमेव ॥ १९ ॥ अथ तमेवार्थ ब्रह्म-दिनरात्रि-परिभाषयाऽऽह- इत्थं युगसहस्रेण भूतसंहारकारकः । कल्पो ब्राह्ममहाप्रोक्तं शर्वरी तस्य तावती ॥ २० ॥ - ४४१४xम. यु.,तेन कल्पे ९९४ + - १० १० ·RANAMATA स्तावत्तस्य दिनमिति भुवोऽतीवदूरे व्यवस्थितस्य ब्रह्मणो दृष्टिक्षितिजादधो न जातु रवि. ऽधिकारः ॥१॥] श्रीतत्त्वामृतसहिते इत्थमिति । अमुनैवोक्तप्रकारगणितेन, युगसहन्त्रेण सहस्रसङ्ख्यमहायुगैः, भूतसंहा- रकारकः सकल वराचरजीवानां प्रलयकृत् कल्पः प्रभवति । स एव कल्पः, ब्राह्म-ब्रह्मस- म्बन्धि, अहः दिनमेकं, प्रोक्तं आयः कथितम् , तथा तस्य ब्रह्मण, तावती तावत्प्रमाणा (सहस्रमहायुगामिका ) शर्वरी रात्रिः भवति । अर्थात् ब्रह्मणोऽहोरात्रमेकं कल्पद्वयमुक्त- माः । तथा चाह स्वगीतायां भगवान् श्रीकृष्णः- सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद् ब्रह्मणो विदुः । रात्रि युगसहस्रां तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥इति। तत्र दिन कल्पे भूतानामाविर्भावस्तथा दिनकरूपावसाने ( रात्रिकल्पारम्भे ) भूतानां तिरोभावः ( संहारः) प्रभवति । तथा चोक्तं तत्रैव गीतायां भगवता श्रीकृष्णेन- अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे । रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥ इति ॥ ननु 'दिनं दिनेशस्य यतोऽत्र दर्शने' इति दिनपरिभाषया यावविदर्शनं दिनमिति तरिकं बह्मण आकल्पं दिनमुकम् ?, सत्यं तदुच्यते । कस्यापि दृष्टिक्षितिजाधावदुपरि रवि- योतीत्यत आकल्पं तस्य रवेदर्शनं भवति । अत एव यदतिदूरगतो दुहिणः क्षितेः सतत- माप्रलयं रविमीक्षते' इत्याह भास्करः । तेन कल्पप्रमाणं ब्रह्मदिनं तथ्यमेवोक्तमित्यतो- ऽधिका ब्रह्मदिनोपपत्तिः सिद्धान्ततत्त्वविवेकत्रिप्रश्नाधिकारे द्रष्टव्येत्यलं विस्तरेण ॥ २० ॥ अथ ब्रह्मणः आयुर्मानं तस्यातीतवयो मानं चाह- परमायुः शतं तस्य तयाऽहोरात्रसङ्ख्यया । आयुषोऽयमितं तस्य शेषकल्पोऽयमादिमः ॥ २१ ।। परमायुरिति । तस्य ब्रह्मणः, पूर्व या अहोरात्रसङ्ख्या प्रतिपादिता तया अहो- रात्रसङ्ख्यया (कल्पद्वयात्मिकया) २ शतं वर्षाणां शतसङ्खयाकं, परमायुः जीवनकालमान अवगच्छ, स्वमिति शेषः । अत्र केवलं शतमिति वाक्येन कथं शतवर्षाणि गृह्यन्त इत्या. शङ्कायां समाधानमुच्यते । नेषज्जन्तूनामपि स्वमानेन शताहोरात्रमेव परमायुरिति मही- यसो ब्रह्मणोऽपि स्वाहोरात्रशतमेव परमायुः सङ्गतं नार्थात्तस्याहोरात्रमानेन पूर्वपरिभाषया मासान्वर्षाणि च परिगणय्य तद्वर्षशतं परमायुर्मानं ज्ञेयम् । "निजेनैव तु मानेन कायुर्वर्षशतं स्मृतम् ॥ तत्पराख्यं, तदर्थं तु परार्धमभिधीयते' इति विष्णुपुराणोक्तेः । अथ तस्य गतवयोमानमाह-आयुषोऽर्धमिति । तस्य ब्रह्मणः, आयुषः पठितपर- मायुर्मानस्य ( वर्षशतस्य ) अर्ध-दलं (५० वर्षाणि ) इतं व्यतीतम् । शेषकल्पः शेषे (अवशिष्टायुहीये ) यः कल्पः (ब्राह्म दिनं ) स शेषकल्पः, अयं वर्तमानः, आदि- मा=प्रथम एव बोध्यः। वर्तमानस्य विधेरायुषः पूर्वार्धमतोतं तथोत्तरार्धायुषि प्रथम दिनमेव वर्तत इत्यर्थः। परञ्च केषाञ्चिन्मते वर्तमानब्रह्मणो सार्धवर्षाष्टकमतीतमित्यायुषि वैमत्यमवलोक्याह भास्कर:- ·Online waase सूर्यसिद्धान्ते- [मध्यमा- तथा वर्तमानस्य कस्यायुषोऽधं गतं सार्धवर्षाष्टकं केचिदूचुः । भवत्वागमः कोऽपि नास्योपयोगो महा वर्तमानायातात् प्रसाध्याः ॥ इति ॥ वि०-वस्तुतो ग्रहगणिते गतकल्पानां प्रयोजनाभावात् 'भवत्वागमः कोऽपि नास्योपयो- गः' इति भास्करोक्तौ न कश्चिद्दोषः । परञ्चेदानीन्तनाः सङ्कल्पप्रभवान् कामान् कामयमानाः जनाः सङ्कल्पादौ परमार्षत्वेन सूर्यसिद्धान्तोक्तमेव मन्यमानाः 'ब्रह्मणो द्वितीये परार्धेः इति वाक्यं प्रयोजयन्ति । तेषां मते 'आयुषोऽर्धमितं तस्येति युक्तमेव । परचेतः पूर्व कियन्तो ब्रह्माणो गता इति बलाद्वक्तुं न केचिदपि बलीयांसः, कालस्यानावन्तत्वात् । अतएव 'यतोऽनादिमानेष कालस्ततोऽहं न वेन्यत्र पद्मोद्भवा ये गतास्तान्' इत्याह भास्करोऽपीत्यलम् ॥२१॥ अथ शेषकल्पादिमेऽस्मिन् वर्तमानकल्पे (एतद्घन्थारम्भकाले) गतकालमानमाह- कल्पादस्माच्च मनवः षड् व्यतीता: ससन्धयः। वैवस्वतस्य च मनोगुंगानां निधनो गतः ॥ २२ ॥ अष्टाविंशाधुगादस्माघातमेतत् कृतं युगम् अतः कालं प्रसङ्ख्याय सङ्ख्यामेकत्र पिण्डयेत् ॥ २३॥ कल्पादस्मादिति । अस्मात् शेषायुषि योऽयमादिमः ( वत्तमानः ) कल्प उक्त- स्तस्मात्, कल्पात ब्रह्मदिनारम्भात्, ससन्धयः स्वस्वसन्धिभिः सहिताः षट् , मनवः= स्वायम्भुव-स्वारोचिषो-तमज- तामस-रैवत-चाक्षुषा इति षण्मनवः, व्यतीताः गताः । वैवस्वतस्य-वर्तमानस्य सप्तमस्य च मनोरादितः युगाना, त्रिघनः त्रयाणां धनः सप्तविं. शतिः ('समत्रिघातश्च घन' इत्युक्तः ३ ४३ x ३ = २५) गतः । सप्तममनोः सप्तविंश- तिमहायुगानि या नीत्यर्थः । तथा अस्मात् वर्तमानात् अष्टाविंशान्महायुगात् एतद् वर्तमान, कृतं कृतनामकं, युग-युगचरणमपि, यातं गतमिति । अतः कल्पारम्भात् कालं पूर्वोक्तमनुप्रभृतीनां मान, प्रसख्याय-विगणय्य तेषां सङ्ख्यामेकत्र स्थाने, पिण्ड- येत सङ्कलयेद् गणक इत्यर्थः । एतत् कल्पगतकालमानं षण्मनूनां तु सम्पीड्ये त्यादि. वक्ष्यमाण-(४५-४७) श्लोके व्यक्त स्यादेवेति बाहुल्यभयादत्रोपेक्षितम् ॥ २२-२३ ॥ अथ कल्पादितः सृष्टथादिकालमाह- ग्रहर्थ-देव-दैत्यादि सृजतोऽस्य चराचरम् । कृताद्रिवेदा दिव्याब्दा शतघ्ना वेधसो गताः ॥ २४॥ प्रहःत्यादि । प्रहःदेवदैत्यादि प्रह-नक्षत्र-देव-दानव-भू-भूधरादि, चराचरं= जङ्गमस्थावरात्मकं सकलं जगत् , सृजता रचयतः, अस्य-वर्तमानस्य, वेधसः ब्रह्मणः कल्पादितः, शतघ्नाः शतगुणिताः, कृताद्विवेदाः अर्थात् चतुःशताधिकसप्तचत्वारिंशत्सह- नमिताः ( ४७४४१००-४४४०० ) दिव्याब्दाः-दिव्यवर्षाणि, गताः। कल्पारम्भका- लतः ४७४०० दिव्यवर्षावधि दिव्यवर्षावधि सृष्टयुपकरणानि सङ्कलय्य ततः परं सृष्टिः प्रचालिता ब्रह्मणे. ति भावः। तत्र यतः ३६० सौरवरेकं दिव्यवर्षमत्तः कल्पादितः सृष्टिकालं यावत् सौर- ANIMALNA ·CHRISNEARN भगणैः ऽधिकारः ॥१॥] श्रीतत्त्वामृतसहिते वर्षाणि=४७४०.४३६०=१७०६४०००। वि०-अथात्र कल्पादितो (ब्रह्मदिनादितः) यावता कालेन सृष्टयादिस्तावत्कालान- न्तरमेव कल्पान्तात् (ब्रह्मदिनान्तानन्तरं) सृष्टयन्तमिति समकालीनं ब्राह्म-सृष्टिकल्पद्वय- मामनन्ति कमलाकरमहादयो विबुधाः(१)। परं न तद्भास्करादीनामभिमतम् । तेषां मते कल्पादि-सृष्टधादिकालयोरभेदात् । तथा चाह भास्कर:- "यतः सृष्टिरेषां दिनादौ, दिनान्ते लयस्तेषु सत्स्वेव तच्चारचिन्ता । अतो युज्यते कुर्वते तो पुनर्येऽप्यत्स्वेषु तेभ्यो महद्भ्यो नमोऽस्तु" इति । वस्तुतो ब्रह्मदिनान्ते (कल्पान्ते) यतः सर्वेषामपि भूताना लय इति तदा! तेषा चिन्तैव केति भास्कर कथनं युक्तमेव परन्तु ब्रह्म-सृष्टिकल्पद्वयेऽपि कालस्य तुल्यत्वाच केवलं नामभेदाद् वस्तुभेदो भवतीत्यलम् ॥ २४ ॥ अथ प्रहाणां पूर्वगतौ कारणमाह- पश्चाद् व्रजन्तोऽतिजवानक्षत्रैः सततं ग्रहाः । जीयमानास्तु लम्बन्ते तुल्य व स्वमार्गगा ॥५॥ प्राग्गतित्वमतस्तेषां प्रत्यहं गतिः । परिणाहवशाद् भिन्ना तद्वशाद् भानि भुञ्जते ॥ २६ ॥ पश्चादिति । प्रहाः सूर्यादयो गगने वराः नक्षत्रैः पह अतिजवात् प्रवहानिलजनि. तातिशयवेगात् , पश्चात् पश्चिमाभिमुख, सततं नित्यं, ब्रजन्तः गच्छन्तः, जीयमानाः- नक्षत्रः पराजिता इव, स्वमार्गगाः स्वस्वकक्षासु स्थिताः, तुल्यमेव-समयोजनान्येव, लम्बन्ते स्वस्थानात्पूर्वाभिमुख लम्बायमाना भवन्ति । अत्रेदमवधेयम्-यदेतद्धचक्रं सग्रह भ्रमद् दृश्यते तज्जगदुत्पादकेन ब्रह्मणा सृष्टयादौ विरचय्याकाशे मेषमुखेऽश्विन्यादौ निवे- शितम् । यतद्भचक्रमाकाशे निवेशितं तत्र नित्यं प्रत्यग्गतिः प्रवहो नाम वायुः । तेन प्रवहानिलेन प्रेरितं सखेचरं भचक्रं प्रत्यग्भ्रमणे प्रवृत्तमित्यतो' प्रहाणां प्रवहजनिता प्रत्य- रगतिः । सा त्वतिशीघ्रा गतिर्यंत एकनाहोरात्रेण भमण्डलस्य परिभ्रमणं जायते । अथ तयाऽतिशीघ्रगत्या नक्षत्रैः सह प्रत्यङ्मुखं गच्छन्तो प्रहाः ( स्वस्वकक्षासु तुल्यमेव ) नक्षत्रापेक्षया पूर्वदिशि लम्बिता भवन्ति । यथा होकस्मिन् प्रातःकाले कोऽपि ग्रहो येन नक्षत्रेण सहोदितो दृष्टः स प्रहो द्वितीये प्रातःकाले तन्नक्षत्रात्पूर्वदिशि( अधोलम्बितः ) दृश्यतेऽर्थाद् द्वितीय दिने नक्षत्रस्योद- यानन्तरं प्रहोदयो जायते । एवं कस्मिंश्चिद्दिनेऽश्विनीनक्षत्रे दृष्टश्चन्द्रो द्वितीयदिने तत्समये भरण्या दृश्यत इति तत्र न क्षरती-(न गच्छत्ती-)ति नक्षत्रमिति नक्षत्र- शब्दव्युत्पत्त्या नक्षत्राणां गतेरभावात्पूर्वपूर्वक्रमेण निवेशाच्च प्रहाणा (२) स्वतः पूर्वा गतिः सिद्धयति । सा चेयं पूर्वा गतिः स्वस्वकक्षासु योजनमानेन समैव । तथा चाह भास्कर:-'ममा गतिस्तु योजनैर्नभःसदा सदा भवेदिति । (१) द्रष्टव्यं सिद्धान्ततत्वविवेकमध्यमाधिकारे ३०-३५ श्लोकषट्कम् । (२) अत्र यदि स्पष्टग्रहाः स्वीक्रियन्ते तदा 'जीयमानास्तु लम्बन्त' इति वक्रिणि ग्रहे न जातु सङ्गच्छेतातो मध्यग्रहस्थित्योक्तमिति सन्देहावसरः । परश्च मध्यग्रहस्य वेधाभावाद्विम्बायमानः स्पष्टग्रहो मार्गलमुषगत एव बोध्य इति ॥ - ·m सूर्यसिद्धान्ते- [मध्यमा- यतो हि सर्व एव ग्रहाः कल्पे खकक्षायोजनमेव भ्रमन्तीत्यतो यदि कल्पकुदिनैः खक- खक. योx१ क्षायोजनं तदा एकेन दिनेन किम् ? इत्यनुपातेन योजनामिका गतिस्तु- क.कु ल्यैव, खकक्षा-कल्पकुदिनमानयोः स्थैर्यादतस्तुत्यमेव स्वमार्गगा इत्युपपन्नम् ॥ २५ ॥ अथात एव प्रहाणां प्रारगतित्वं सिद्धमित्याह-प्रागिति। अतः प्राच्यामवलम्बनात् तेषां प्रहाणां, प्राग्गतित्व-पूर्वचारित्वं सिद्धम् । अथ पूर्वमुक्त...." लम्बन्ते तुल्यमेव स्वमार्गगाः' तत्कथं ग्रहाणां भगणेषु भेदो दृश्यत इत्यत आह-भगणैः प्रत्यहं गति. रिति । भगणैः वक्ष्यमाणैः(२९-३३ श्लो.) ग्रहाणां स्वस्वभगणैः, प्रत्यहं गतिः दैनन्दिनी गतिः, अर्थात् कल्पकुदिनैः कल्पग्रहभगणास्तदैकेन कुदिनेन किमित्यनुपातेन या गतिः सा, परिणाहवशात् स्वस्वकक्षाऽनुरोधाद् , भिन्ना-अतुल्या भवति । एतदुक्तं भवति । सर्वेषामपि ग्रहाणां स्वस्वकक्षा भिन्ना (द्र० भूगोलाध्याय ३०-३१ श्लो.) तेन भगणा- नुपातसिद्धा कलात्मिका दिनगतिरतुल्या भवति । तद्वशात् = तद्दिनगत्यनुरोधात् ग्रहाः; भानि-राशीन भुञ्जते । अनयैव कलात्मिकया गत्या प्रहा राशिभोगं कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ २६ ॥ अत्रोपपत्तिः चन्द्र-बुध-शुक्र-रवि कुज-गुरु-शनैश्चराः क्रमेणोपर्युपरिसंस्थया भूकैन्द्रिकस्वस्व- कक्षासु भूबिम्ब परितो भ्रमन्तीति प्राचीनानां * सिद्धान्तः (द्र० गोलाध्याय ३०-३१ इलो०)। भास्करोऽपि-भूमेः पिण्डः शशाङ्क-ज्ञ-कवि-रवि-कुजे-ज्या-कि-नक्ष- कक्षा इत्याह । सर्वा अपि प्रहकक्षाश्चक्रलिप्तात्मिका इति प्रहकक्षायोजनैयदि भगण- खकक्षा १ कलाः २१६०० तदा गतियोजनैः( केति सर्वेषां प्रहाणां गतियोजनेषु तुल्ये. ध्वपि कक्षानामतुल्यत्वादनुपातलब्धा गतिकला भिन्ना भिन्ना स्यादेव । यतो महद्योजना- त्मके वृत्ते एकस्मिन्योजने याः कलाः न ता लघुयोजनात्मके वृत्ते भवन्तीति प्रतीत्यर्थ द्रष्ट. व्यमधः क्षेत्रम्- अत्र कल्प्यते उपरितनं वृत्तं दशयोजनात्मकमधोवृत्त पञ्चयोजनात्मकं च। तत्रोपरिष्ठवृत्ते अइ चापमेकयोजनामित तलघुवृत्ते उच चापसममर्थात् अइ वृत्त- खण्ड-उच वृत्तखण्ड-१ योजनम् । परञ्च वस्तुतः अइ चापं मउ चापं, उभयवृत्तके- न्द्रनिष्ठ (<अकेइ) कोणस्यैकत्वात् चाप- स्य कोणमाना रोधाच्च । अतो महवृत्ते गतियोजने या गतिकला ततोऽधिका लघु- वृत्तीयगतिमोजने गतिकला भवन्तीत्युपप- नम् । एतेन लघुकक्षो ग्रहःशीघ्रगतिः,मह- स्कक्षो प्रहोमन्दगतिभवतीत्यप्यवधेयम् २६ * पाश्चात्यानां मते बुध-शुक्र-भू कुज गुरु-शनयो ग्रहाः सूर्यमभितो दीर्घवृत्ते भ्रमन्तोति मध्यगतिवशाद ग्रहाणां स्पष्टीकरणार्थ दीर्घवृत्तलक्षणमेव शरणम् । चन्द्रस्तु भुवं परितो भ्रमतीत्यसावुपग्रहस्सेनाल्यात इति ।

·धिकारः ॥१॥ श्रीतत्वामृतसहिते RANDMERO -- WHATRN अथ ग्रहाणां भगणभोगे कालस्य न्यूनाधिक्यमाह- शीघ्रगस्तान्यथाऽल्पेन कालेन महताऽल्पगः। तेषां तु परिवर्तेन पौष्णान्ते भगणः स्मृतः ॥ २७ ॥ शीघ्रग इति । अनाथशब्दः पूर्वोक्ताद्विशेष सूचयति । शीघ्रगः = शीघ्रगतिकः (अधिकगतिकलः) ग्रहः, तानि = भानि (राशीन् ) अल्पेन कालेन, अल्पगः मन्द गतिकः (न्यूनगतिकला ) प्रहः, महता=अधिकेन कालेन, तानि भानि भुङ्क्ते । तेषां भाना (द्वादशराशीनाम् ) परिवर्तन प्राग्गत्या समन्ताद् भ्रमणेन, पौष्णान्ते रेवतीनक्षत्रान्ते (मीनराश्यन्ते) भगणः ग्रहाणां स्वस्वैकभचक्रभोगः स्मृतो मनीषिभिः । एतदुक्तं भवति । यः कोऽपि ग्रहः पूर्वगत्या अश्विनीनक्षत्रमारभ्य रेवतीनक्षत्रान्तमेकं भचकं यावता कालेन भ्रमति तावाँस्तस्य भगणभोगाख्यः कालो ज्ञेयः। भचक्रभ्रमणं तस्यैको भगण इति ॥२॥ अत्रोपपत्तिः- लघुकक्षो ग्रहः शीघ्रगतिः, बृहत्कक्षो मन्दगतिरिति पूर्व-(२६) श्लोकोपपत्तायुक्तमेव । तत्र कक्षाणां भगणकलाङ्कितत्वात् कक्षा-(भचक्र) भ्रमणमेव भगण इति तुल्यगति. योजनेन भ्रमन् मन्दगतिग्रहो महकक्षत्वान्महता कालेन, शीघ्रगतिग्रहस्तु लघुकक्षत्वा- दल्पेन कालेन भगणपूर्ति करोतीति किं चित्रम् ? अत एवाह भास्कर:- कक्षाः सर्वाः अपि दिविषदां चक्रलिप्ताङ्कितास्ता वृत्ते लध्व्यो लघुनि, महति स्युमहत्यश्च लिप्ताः । तस्मादेते शशिजमृगुजादित्यभौमेज्यमन्दा मन्दाक्रान्ता इव शशधराद् भान्ति यान्तः क्रमेण ॥ इति ॥ २७ ॥ अथ भगणपरिभाषामाह- विकलानां कला षष्ठ्या तत्पष्टया भाग उच्यते । तत्त्रिंशता भवेद्राशिभंगणो द्वादशैव ते ॥ २८ ॥ विकलानामिति । विकलानां षष्टया ( षष्टिविकलाभिः) कला=एका कला, तथा तत्पष्टया-कलानां षष्टथा, भागः = एकोऽशः, उच्यते = कथ्यते सुधीभिरिति । तस्त्रिशता अंशानां त्रिंशता ३०, राशि: एको राशिः, ते द्वादश राशय एव, भगणः- एको भगणो भवेत् अत्र मूर्ते काले यथा प्राणादिः कालः परिभाषितस्तथैव क्षेत्रात्मके विकलादेः परिभाषा बोध्या। अर्थाद् विकलाधः क्षेत्रीय कालोऽमूर्त इति तस्य व्यवहारे त्यागः समुचितोऽतो विकलादिरेव परिभाषित आचार्येण । परञ्च न तावदेवतया परिभाषया विकलामितिः प्रस्फुटा भवल्यतः 'क्षेत्रे समायेन समा विभागाः स्युश्चक्रराश्यं शकलावि- लिप्ता' इति भास्करोक्तेन सौरवर्षमेकम् =१ भगणः । १ मासः=१ राशिः। १ दिनम् = १ अंशः। घटी = १ कला । १ पलं = १ विकला। १ विपलं%D१प्रतिविकला। अथ विकला यतः६ प्राणाः = १ पलं, अतः १विकला प्राणाः, तेन । (प्रतिविकला)= ६ प्राणाः . प्राणः । अर्थात् विकलाधोविभागः प्राणाल्पोऽतोऽमूर्त इति । १० ३ सू० सि० ·सूर्यसिद्धान्ते- [मध्यमा- इयं हि परिभाषा क्षेत्रीयगणितेषूपयुज्यते । समस्तस्य चक्रस्य भगण इति संज्ञा । तस्यैव द्वादशोऽशो राशिः। राशेविंशो भागोंऽशस्तषष्टयंशः कला। कलाषष्टयंशो विकलेति गोलगणितविदामतिरोहितमेवेत्यलम् ॥ २८ ॥ अथ महायुगे रविबुधशुक्राणां, भौमगुरुशनिशीघ्रोच्चानान्च भगणसङ्ख्यामाह- युगे सूर्यज्ञशुक्राणां खचतुष्करदार्णवाः । कुजार्किगुरुशीघ्राणां भगणाः पूर्वयायिनाम् ॥ २९ ॥ युग इति ।. युगे=एकस्मिन् महायुगे, पूर्वयायिनाम् = स्वस्वकक्षावृत्ते स्वगत्या पूर्व- दिक्चारिणाम् , सूर्य-ज्ञ-शुक्राणां, कुजार्किगुरुशीघ्राणां मङ्गलश निगुरुशीघ्रोच्चानां च* खच. तुष्करदार्णवाः = खानां शुन्यानां चतुष्कं ( चत्वारि शून्यानि ), रदा दन्ता ( द्वात्रिंशत् ) अर्णवा: समुद्राः ( चतुर्दिक्षु चत्वारः ) अर्थात् ४३२०००० एतन्मिताः (अङ्कानो वाम- तो गतिरित्युक्तेः), भगणाः = स्वस्वभचक्रपरिवर्तनानि भवन्ति । एतदुक्तं भवति । प्रतिमहायुगं सूर्य-ज्ञ-शुक्राः, कुजार्किगुरूणां शीघ्रोच्चानि च ४३२०००० भचक्रभोगं प्रकुर्वन्तीति ॥ २९ ॥ अथ चन्द्र-भौम-गुरु-शनिग्रहाणां, चन्द्रोच्चस्म, बुध-शुक्रयोः शीघ्रोच्चस्य चन्द्र- पातस्य च भगणानाह- इन्दो रसाग्नित्रित्रीषुसप्तभूधरमार्गणाः। दखत्यष्टरसाङ्काक्षिलोचनानि कुजस्य तु ॥ ३० ॥ बुधशीघ्रस्य शून्यतुखादिव्यङ्कनगेन्दवः । बृहस्पतेः खदस्राक्षि-वेदषड्वह्वयस्तथा ॥ ३१ ॥ सितशीघ्रस्य षट्सप्तत्रियमाश्विखभूधराः । भनेर्भुजङ्गषट्पञ्चरसवेदनिशाकराः ॥ ३२ ॥ चन्द्रोच्चस्याग्निशून्याश्विवसुसपार्णवा युगे । वामं पातस्य वस्वाग्नियमाश्विशिखिदलकाः ॥ ३३ ।। इन्दोरित्यादि । इन्दोः चन्द्रस्य (पूर्वयायिनः), रसाग्नित्रिनिघुसप्तभूधरमार्गणाः= ५७७५३३३६ भगणा एकस्मिन् महायुगे भवन्तीति । कुजस्य तु दान्यष्टरसाङ्काक्षि लो- चनानि=२२९६८३२ भगणाः। बुधशीघ्रस्य बुधशीघ्रोच्चस्य, शून्यतुखाद्रियङ्कनगेनवः= Mum *गणितशास्त्रेऽङ्खानां प्रतिपदमुपयोगस्वाच्छन्दोवाक्येषु लाघवार्थमकानां स्थानेषु तदन्वर्थकाः शब्दा एव प्रयोजिताः प्राचीनै रिति 'खचतुष्क-रदार्णवा' इत्यनेन ४३२०००० । एवं सर्वत्रापि । १. कडक-लवण-तिक्त-मधुरा-म्ल-कषायाः षडसाः । २. जठराग्नि-दावाग्नि-वड़वाग्नयन. योऽग्नयः। ३. इषवो मार्गणाश्च बाणास्ते पञ्च, 'पञ्च बाणाः प्रकीत्तिता' इत्युक्तः । ४. भूधराः पर्वता- स्ते सप्त । ५. दस-यमाश्विशब्दा युग्मार्थबोधका इति द्वयं गृह्यते । ६ अङ्का वस्तुतो नवैवातोऽङ्कशब्देन. नव गृश्यन्ते । ७ अक्षिणी लोचने च द्वे अतो द्वयं गृह्यते। ऋतवो वसन्तादयः षट् । ९ इन्दुनिशाक ·- अधिकारः ॥१॥] श्रीतत्वामृतसहिते १७९३७०६० भगणाः । बृहस्पतेः खदस्रोक्षिवेद षड्वयः ३६४२२०, तथा एकस्मिन् युगे भंगणा भवन्ति । सितशीघ्रस्य-शुक्रशीघ्रोच्चस्य, षट्सप्तत्रियमौश्विखभूधराः=७०२२३ ७६ भगणाः। शनेः, भुजङ्गषट्पञ्चरसवेदनिशाकरा:=१४६५६८ भगणाः। चन्द्रमन्दोच्चस्य (पूर्वयायिनः) अग्निशून्याश्वि-वसु -संपणिवाः=४८८२०३, युगे एकस्मिन् महायुगे भगणा भवन्ति । अथ पातस्य चन्द्रपातस्य, वाम-पश्चिमगत्या, वस्वग्नियमाश्विथिखिद- स्त्रकाः=२३२२३८ एकस्मिन् चतुर्युगे भगणा भवन्ति । अत्रेदं विचिन्त्यम् । यस्तु सूर्यभ्र- मणवृत्तस्य (क्रान्तिवृत्तस्य) चन्द्रभ्रमणवृत्तस्य (चन्द्रविमण्डलस्य) च सम्पातबिन्दू राहु- रित्यर्थः, स एकस्मिन् महायुगे २३२२३८ एतत्तुल्यं भवभ्रमणं करोति, परं विलोमग. त्या । तस्य पश्चिमाभिमुखमेव भ्रमणमित्यर्थः ॥ ३०-३३ ॥ अथ भगणोपपति- इह युगे कल्पे वा प्रहाणामेते भगणा इत्यत्र तावदार्षवचनान्येव प्रमाणम् । परञ्च 'गणितस्कन्धे उपपत्तिमानेवागमो मान्य' इति तावदुपपत्तिसिद्धा एव प्रहादीनां भगणा ग्राह्या इति सिद्धान्तोऽपि विदा मान्य एव । वस्तुतस्तुपपत्या प्रहादीनां भगणानामियत्ताकरणरू- पोऽर्थो न पुरुषसाध्य इति कथने नाल्पीयस्यपि वाच्यता भवेत् । यत उपपत्तौ प्रत्यहं ग्रहादीनां वेधनिया भगणान्तावधिः समपेक्ष्यते इति तावन्मन्दोच्चानां भगणा वर्षशतैर. नेकैः पूयन्ते, तत्कथमल्पायुरो भगणानामियत्ताकर्तुं पारयेत् । तेन तावत्तेषां ग्रहादि- भगणानामुपपत्तिज्ञानार्थमेव किञ्चिद्यत्यते । पूर्वगत्या रविर्यावता कालेन भचक्र (द्वादश राशीन्) भुङ्क्ते तावानेको भगणो रवेर्व- पंच 'रवेश्चक्रभोगोऽर्कवर्ष प्रदिष्ट मित्युक्तेः । अतो युगे कल्पे वा यावन्ति सौरवर्षाणि तावन्तो रविभगणास्तथ्यमेव । तेनैकस्मिन् महायुगे ४३२००००सौरवर्षसमा रविभगणा उपपद्यन्ते । तथा च वेधेनैकस्मिन् रविभगणे ३६५।१५।३०।२२।३० सावनदिनायुपल- भ्यते (वेधविधिः सिद्धान्तशिरोमणौ द्रष्टव्यः) ततो युगकुदिनानि प्रसाध्य, यदि युगकुदि. नैगुंगरविभगणास्तदैकेन कुदिनेन किमिति रवेर्दैनन्दिनी मध्या गतिः स्यादिति । बुघशुक्रौ तु रवेग्रतः पृष्ठतो वा समीपस्थावनुचराविव सदा गच्छन्तौ दृश्यते तेन तयोः (बुधशुक्रयोः )अपि भगणा रविभगणातुल्या इति किं चित्रम् । अथ रविभगणा एव कुजार्किगुरुशीघ्राणां भगणा कथमित्युच्यते। यदि कश्चिद्महः स्वकीयोच्चस्थानादप्रतो भवति तदा तस्य कक्षावृत्ते स्पष्टग्रहो मध्यग्रहात्पृष्ठतो भवति, तथोच्चात्पृष्ठतो विद्यमाने आहे स्पष्टप्रहो मध्यप्रहादग्रे भवतीति ग्रहोच्चयोः सम्बन्ध मवगत्य, सूर्यादने कुजे, गुरौ, शनौ च विद्यमाने स्पष्टग्रहो मध्यग्रहात्पृष्ठे तथा सूर्यास्पृष्ठे विद्यमाने कुजे, गुरौ, शनौ च स्पष्टप्रहो मध्यादने भवतीति विलोक्य च रविरेव * कुज- गुरुशनीनां शीघ्रोच्चामिति निश्चितं मनीषिभिरतस्तेषां त्रयाणां शीघ्रोच्चभगणा रविभग. णतुल्या अपाठि। रश्च-चन्द्र एक एव । १० वेदा ऋक्सामयजुरथश्चित्वारः । ११ भुजङ्गाः सर्पाश्च नागा अष्टावनन्ता- दयः। १२ वसवोऽष्टी। * नव्यमते रविरचलो भूश्चला। चन्द्रो भूपरितो भ्रमति । भूसहिताः सर्वे ग्रहाः सूर्यममितो अमन्ति । बुधशुक्रौ यावता कालेन सूर्यं परितो भ्रमतस्तावानेव कालो बुधस्य शुक्रस्य च स्वस्वशीघ्रोच्च ।

·२० सूर्यसिद्धान्ते- [मध्यमां- m CoM ग्र प्रतिकृतमा कक्षावृतम भगणो नाम किमपि नक्षत्रमारभ्य स्वगत्या परिभ्रमन् प्रहो यदा पुनस्तदेव नक्षत्र- मुपयाति तावान् कालः । चन्द्रायः कश्चिद् प्रहो यदा रात्रौ कस्यचिन्नक्षत्रस्य विम्बगतक- दम्बप्रोतवृत्ते सल्लग्नो दृश्यः स्यात्तदनन्तरं पुनरसौ यदा तन्नक्षत्रविम्बनिष्ठकदम्बप्रोत्तवृत्त. गतो भवेत्तदा तस्य प्रहस्य को भगणो जायते । अथैतद्भगणपूर्तिकालादनुपातेन युगभगणा उपपादनीयाः । यथा हि-यद्येतावद्भिः कुदिनैरस्य प्रहस्यैको भगणस्तदा युगीयकुदिनैः क इति युगीयभगणाः स्युः। ततश्च यदि युगकुदिनैयुगीयभगणास्तदैकेन कुदिनेन किमिति तस्य ग्रहस्यैकदिनसम्बन्धिनी मध्या गतिरुत्पद्यते । अथ ग्रहोच्चभगणोपपत्तिः। तत्र किन्नाम तावदुच्चमित्युच्यते। उच्च हि ग्रहभ्र. मणवृत्तस्य भुवोऽपेक्षया दूरतरः प्रदेशस्तथा तस्माद्भाधे १८०° नीचं तद्भुवो निकटवर्तीति "उच्चस्थितो व्योमचरः सुदूरे नीचस्थितः स्यान्निकटे धरित्र्या' इति भास्करोक्तेः । एत. दुक्तं भवति । प्रहभ्रमणवृत्तस्य केन्द्र न भूकेन्द्रं 'यस्मिन् वृत्ते भ्रमति खचरो नास्य मध्यं कुमध्ये' इत्युक्तेश्चार्थाद् भूकेन्द्रारातद्ग्रहपरमफलजीबातुल्योपरिष्टाद् ग्रहभ्रमणवृत्तस्य (प्रतिवृत्तस्य ) केन्द्रमिति तवृत्तस्य यः प्रदेशो भुकेन्द्रादूरतरस्तदेवोच्चमाद् भूकेन्द्र. प्रतिवृत्तकेन्द्रबिन्दुद्वयगतो;धरा रेखीध्वदेशे यत्र लगति तदुच्चं, तथाऽधोदेशे यत्र लगति भगणभोगकालः । अथ प्राचीन रविबुधशुक्राणां युगीयभगणाः समा अपाठि, परञ्च शुक्रो बुधो वा सूर्या- दग्रतः पृष्ठतो वा कियत्यन्तरे विद्यते तदर्थ तयोः शीघ्रोच्चकल्पना चाकारि। तथा कुजगुरुशनीना रविसा. न्निध्ये कणेमानमधिकं गतः परमाल्पत्वचावलोक्य तदुच्चलक्षणघटितो रविरेव तेषां शीघ्रोच्चत्वेन स्वीकृत इत्यलम् ।

·unia अधिकारः ॥१॥]] श्रीतत्त्वामृतसाहिते २१ तजीचमिति फलितम् । यथोपरि प्रदर्शितक्षेत्रे उ = उच्च, नी नीचम् (१)। उच्चस्थाने विद्यमाने प्रहे मध्यस्पष्टप्रहयोरभेदो प्रहगतेः परमात्पत्वं च भवतीति पुरतो व्यक्तो भवेत्। अथ वेधविधिना तद्ग्रहगतेः परमाल्पस्थानं (मध्यस्फुटप्रहाभेदस्थानम् ) 'उच्च विज्ञाय ततो यावता कालेन यदा पुनः परमाल्पगतिस्थानं 'उच्च प्राप्नोति प्रहस्तदन्तर्गतः कालो गणगीयस्तथा यदिदं द्वितीयमुच्चस्थानं तत्पूर्वोच्चस्थानादप्रतो भवतीति पूर्वा गतिरुच्चस्यापि सिद्ध्यति। तदुच्चयोरन्तरं च विज्ञाय 'यद्येतावता कालेनैतावत्युच्चगतिलं. भ्यते तदा युगकालेन किमि' त्यनुपातेन तत्तद्ग्रहोच्चभगणा भवितुमर्हन्ति । ततः पुनयु- गभगणकुदिनानुपातत एकस्मिन् दिनेऽप्युच्चगतिः स्यादिति । अथ प्रहपातमगणापपत्ति:- तत्र को नाम तावत्पात इत्युच्यते । रवियस्मिन् वृत्ते भ्रमति न तस्मिन्नन्ये प्रहाः । रवेभ्रमणवृत्तं क्रान्तिवृत्तं, ततः स्वस्वशरतुल्येऽन्तरे स्वस्वविमण्डले प्रहा भ्रमन्तीति क्रान्तिवृत्तस्य प्रहविमण्डलस्य च सम्पातः पातसंज्ञक उच्यते विद्भिः। तत्रापि पूर्व- सम्पातो ( यतः क्रान्तिवृत्ताद् विमण्डलमुत्तरे भवति) राहुः, पश्चिमसम्पातः (यतः क्रान्तिवृत्ताद्विमण्डलं दक्षिणे भवति) केतुरित्यभिधीयते । तत्र पूर्वपाते क्रान्तिविमण्डलयो- रन्तरकपो याम्यो विक्षेपः क्षोणतामुपगत उत्तरतो वर्धिष्णुभवतीति तावद्याभ्यशराभाव. स्थानं वेधेन विज्ञाय तत्प्रथम पातस्थानं ज्ञेयम् । ततो ग्रहो यावता कालेन पुनर्यदा तदक्षि- (१) नव्यमते ग्रहाः सूर्यमभितो दीर्घवृत्ते भ्रमन्ति । दीर्घवृत्ते लघु-महभेदेन व्यासदयं भवति । व्यासयोर्योगविन्दुदीर्घवृत्तस्य केन्द्र, तत उभयदिशि तुल्यान्तरे महदघासे नाभिद्वयं भवति, याभ्यां ना. मिभ्यां पालिबिन्दौ निर्गतरेखयोयोगः सर्वत्र तुल्यः (महव्याससमः) एव भवति । यथा नाक+नाक- नाग+नाग । एवमेकस्मिन् नामिबिन्दौ (ना) रविरन्यत्र (ना) भूश्च स्यात्तदा उ-उच्च-बिन्दुस्ततो- भा नी-नीचमिति, उ बिन्दौ कर्ण मानं सर्वाधिक, नी बिन्दौ सर्वाल्पमिति व्यक्तमेवेत्यलमतिविस्तरेण । ना क -F ·- MARRIAN २२ सूर्यसिद्धान्ते- [मध्यमा- णशराभावस्थानगतो (विमण्डलक्रान्तिमण्डलयोः पूर्वसम्पातस्थानगतो) भवेत्तावान् कालो गणनीयः । स च द्वितीयः पातः पूर्वलब्धपातात् पश्चिम एव भवतीति पातस्य विलोमा ( पश्चिमा) गतिः सिद्धयति । तयोः पातस्थानयोरन्तरं गणयित्वा तां पातगति विजानीयात् । ततो 'यद्येतावता कालेनैतावती पातगतिस्तदा युगकालेन किमिति' त्रैरा- शिकेन युगपातभगणा प्रहाणां भवितुमर्हन्ति । ततोऽनुपातेनैकस्मिन् दिनेऽपि पातगतिः सेत्स्यतीति ॥ ३०-३३ ॥ अथ भनम -(नाक्षत्रदिन-) सङ्ख्या प्रहसावन दिनसङ्ख्यां चाह- भानामष्टाक्षिवस्वदित्रिद्विद्वयष्टशरेन्दवः । भोदया भगणैः स्वैः स्वैरूनाः स्वस्वोदया युगे ॥ ३४ ॥ भानामिति । युगे= एकस्मिन् महायुगे, अष्टाक्षिवस्वद्रिनिद्विद्वयष्टशरेन्दवः १५८२२३७८२८ एते, भाना-नक्षत्राणां भगणाः (प्रवहवशार्द्रमाः) भवन्ति । ते भोदयाः = नक्षत्राणामुदयाः, स्वैः स्वैः भगणैः प्रहाणां निज गणैः, ऊनाः रहिताः सन्तः तेषा, स्वस्वोदया: स्वस्वसावनदिवसा भवेयुः । एतदुक्तं भवति। यस्य प्रहस्य युगभगणा युगभभ्रमेभ्यो विशोध्यन्ते शेषमिताः तस्य प्रहस्य सावनदिवसा भवन्तीति ॥ ३४ ॥ अत्रोपपत्ति:- यस्य कस्यापि ( नक्षत्रस्य अहस्य वा ) उदयद्वयान्तर्वर्ती कालो हि तद्दिनसंज्ञोऽतो नक्षत्रोदयद्वयान्तर्गतः कालो नाक्षत्रं दिनं स एव भभ्रम इति । तत्र नक्षत्राणां गतेरभावात् सर्वे भत्रमास्तुल्याः (षष्टिघटिकात्मकाः ) एव । अथैकनाक्षत्राहोरात्रगतं सावनात्मक कालं गणितबलाद्विगणय्य ततो ययेकनाक्षत्राहोरात्रान्तर्गतेन सावनात्मकेनैतावता काले. नैको भभ्रमः ( नाक्षत्रदिनम् ) तदा युगसावन दिनैः क इति युगीयभभ्रमा भवेयुः । अथ कश्चिदपि ग्रहो केनचिन्नक्षत्रेण सह भ्रमणे प्रवृत्तः स्वगत्या प्रतिदिनं पूर्वतो सम्बितो यावदेकं भगणं पूरयति तावन्नक्षत्रस्यैकं भ्रमणमधिकं भवति । अत एकस्मिन् भगणे ग्रहोदया नाक्षत्रोदयापेक्षया एकोना भवन्तीति यद्यकस्मिन् भगणे प्रहसावन-नाक्षत्र- योरेकमन्तरं तदा युगभगणे किमित्यनुपातेन युगभगणतुल्यमेव युगभभ्रम-युगसावना- न्तरमतो युगीयमभ्रमाणो ग्रहभगणानां चान्तरं प्रयुगसावनमानम् =भभ्रमा:-प्रहम- गणा: प्र. सा. दि. । इत्युपपन्नम् ॥ ३४ ॥ युगे सौरोक्ताः ग्रहाणां सावनदिवसा:- भनमा प्रहभगणाः प्रहसावनदिनानि १५८२२३७८२८-४३२०००० १५७७९१७८२८ सूर्यस्य । १५८२२३७८२८-५७७५३३३६ = १५२४४८४४९२ चन्द्रमसः। १५८२२३७८२८-२२९६८३२ = १५७९९४०९९६ कुजस्य । १५८२२३७८२८-४३२०००० = १५७७९१७८२८ बुधस्य । १५८२२३७८२८-३६४२२० = १५८१९७३६०८ बृहस्पतेः । १५८२२३७८२८-४३२००० - १५७७९१७८२८ शुस्य । १५८२२३७८२८-१४६५६८ १५८२०९१२६० शनैश्चरस्य । १५८२२३७८२८+२३२२३८ = १५८२४७००६६ पातस्य ( राहोः ) एकस्मिन् महायुगे एषां ग्रहाणां पूर्वक्षितिजे एतावत (निर्दिष्टसङ्ख्यातुल्यम् ) वारं AND - Munia MINI Rom - ·- अधिकारः ॥१॥] श्रीतत्त्वामृतसहिते - उदयो भवतीत्यनुक्तमपि ज्ञेयम् ॥ ३४ ॥ अथ युगे चान्द्रमासानधिमासांचाह- भवन्ति शशिनो मासाः सूर्येन्दुभगणान्तरम् । रविमासोनितास्ते तु शेषाः स्युरधिमासकाः ॥ ३५ ॥ भवन्तीति । सूर्येन्दुभगणान्तरम् = सूर्याचन्द्रमसोयुगभगणविश्लेषम् , शशिनः = चन्द्रस्य, युगे मासाः (चान्द्रमासाः ) भवन्ति । ते तु-चान्द्रमासाः, रविमासोनिता युगीयसौरमासै रहिताः सन्तः शेषाः ,अधिमाका: असंक्रान्तिमासाः (मलमासाः 'असंक्रा- न्तिमासोऽधिमासः स्फुटः स्यादि'त्युक्तेः ) स्युः । अत्रैतदुक्तं भवति । एकस्मिन् महायुगे यावन्तः सूर्यभगणास्तैर्यदि युगीयचान्द्रभगणा ऊनी क्रियन्ते तदा शेषतुल्याः युगे चान्द्र- मासाः भवन्ति । तेभ्यो यदि युगसौरमासा विशोध्यन्ते शेषमिता अधिमासाः (युगमल. मासाः) भवन्तीति ॥ ३५ ॥ अत्रोपपत्ति:- दर्शान्तादर्शान्तावधिस्त्रिंशत्तिथ्यात्मकः कालश्चान्द्रो मासः 'दर्शावधि मासमुशन्ति चान्द्र मित्युक्तेः । परञ्च प्रतिदर्शान्तं चन्द्रसूर्ययोर्योगो भवत्यर्थात्प्रतिदर्शान्तमेककद- म्बप्रोतवृत्तगते सूर्याचन्द्रमसोविम्बकेन्द्रे भवतः, 'दर्शः सूर्येन्दुसङ्गम' इत्युक्तेः । एकस्मा. दर्शान्तादप्रे स्वस्वगत्या पूर्वमुखं व्रजतो रविचन्द्रयोरधिकगतिर्हिमद्युतियंदा पुना रविणा सह द्वितीयामान्ते योगं करोति तदा तावदेकश्चान्द्रमासो भवति । तत्र रविचन्द्रयोगस्य. न्तरं द्वादश राशि-(एकभगण एकभगण -) तुल्यं भवति * । अतो 'योकभगणतुल्येन सूर्याचन्द्र- • यथा अ प्रथमोऽमान्तबिन्दुस्तत्रे र. च रविचन्द्रयोः प्रथमो योगः। तदनन्तरं इ बिन्द्वभिमुखं भ्रमणे प्रवृत्तौ र. च., १ बिन्दौ द्वितीय योगं कुरुतः। तत्र यावता कालेन र, अचिह्नात् इ चिह्न याति तावता कालेन च, अ इ उ क ग सकलं वृत्तं (१२ राशीन् ) परिक्रम्य अइ तुल्यमपि गच्छति । अर्थात् एकस्मिन् मासे रवेर्गमन अतुल्यं, चन्द्रस्य तु १२+ अ इ तुल्यम् । अतः १ मास:- चन्द्रdeeoint इ उ.

·१ CONDA २४ सूर्यसिद्धान्ते- [मभ्यमा- मसोर्गत्यन्तरेणैकश्चान्द्रमासस्तदा युगभगणान्तरतुल्यगत्यन्तरेण क' इत्यनुपातेन लब्धा (चं.म.-रभ.) ४१ युगीयचान्द्रमासा भवन्ति । ते तु रविचन्द्रभगणान्तरतुल्या एव ( अत्र यतो हि चन्द्रोऽधिकगतिरतश्चन्द्रभगणा रविभगणोनाः क्रियन्ते)। मथाधिमालोपपत्ति:- तत्र तावत् किं नामाधिमासत्वमित्युच्यते । अमान्तद्वयान्तर्वर्तिनि चान्द्रे मासे सूर्यसं. कान्तेरभावत्वमधिमासत्वम् 'असंक्रान्तिमासोऽधिमासः स्फुटः स्यादित्युक्तेः । सोऽधि- मासश्चान्द्र एव मासानां चान्द्रत्वात् 'मासास्तथा च तिथयस्तुहिनांशुमाना' दित्युक्तेश्च । अथ 'सूर्यसङ्कान्त्युपलक्षिता एव मासाः इति वचनस्वरसात् सौरश्चान्द्रेश्च मा. सैस्तुल्य रेव भवितव्यम् । परञ्च मध्यममानेन सौरो मासः ३०॥२६॥१॥३७ सावयव- त्रिंशत्सावनैस्तथा चान्द्रो मासः २९:२११५०।६ सावयवैकोनत्रिंशत्सावनैः सम्पद्यत इति सौरापेक्षया लघुमानकश्चान्द्रो मासः प्रतिसौरमासं ०।५४।२४॥३१ सावयवचतुःपंचाशदूध- ट्यूनो भवति । अतोऽयं न्यूनावयवो वर्धितः सावयवैद्वात्रिंशन्मासैः एकचान्द्रमासतुल्यो भवतीति सौरापेक्षया चान्द्रो मासो होकाधिको जायते । स एवाधिमासस्तत्र सौर संक्रान्तर- भावात्(१)। अत एव महायुगे सौरमासापेक्षया चान्द्रा मासा यावदन्तरेणाधिकास्तावन्तो- ऽधिमासा ज्ञेया इत्युपपन्नम् ॥ ३५ ॥ महायुगे चन्द्रभगणाः ५७७५३३३६, रविभगणाः ४३२००००। ५७७५३३३६-४३२०००० = ५३४३३३३६-चान्द्रमासाः । महायुगे र भ. x १२ सौरमासाः ४३२०००० ४ १२=५१८४००००। ५३४३३३३६-५१८४००००%3D१५९३३३६ अघिमासाः ॥ ३५ ॥ अथावममानानि सावनदिनपरिभाषां चाह- सावनाहानि चान्द्रेभ्यो द्युभ्यः प्रोक्य तिथिक्षयाः । उदयादुदयं भानो मिसावनवासरः ॥ ३६ ॥ सावनाहानीति । चान्द्रेभ्यः = चन्द्रजातीयेभ्यः, धुभ्यः दिवसेभ्यः (चन्द्रसम्ब. न्धिदिनानि तिथयस्ताभ्य इत्यर्थः) सावनाहानि = सूर्योदयद्वयान्तर्गतकालात्मकानि साव- नाख्य दिनानि, प्रोज्झ्य-विशोध्य शेषतुल्याः, तिथिक्षयाः अवमानि भवन्ति । युगतिथि- संख्याभ्यो युगसावनदिनानि यदि विशोभ्यन्ते तदा युगावमानि भवन्तीत्यर्थः । अथ सावनदिनमाह-उदयादिति । भानोः= सूर्यस्य, उदयादुदय=एकस्मादुदयादव्यवहिता. न्योदयं यावत् (उदयद्वयान्तर्गतः कालः) भूमिसावनवासरः भुम्याः सावन दिन कुदिनाख्यं भवति । तथा च भास्करा- 'इनोदयद्वयान्तरं तदसावन दिनं तदेव मेदिनीदिनम्' इति ॥ ३६ ॥ वि०। अत्र 'भोदया भगणैः स्वैः स्वैरूनाः स्वस्वोदया' इत्युक्तेस्तु सर्वेषामेव प्रहाणां RRINA १. एकस्माइर्शान्तात्पूर्वमेका रवेः संक्रान्तिरपरा द्वितीयामान्तादनन्तरं यदि भवति तदा चैत. दमान्तद्वयान्तनिष्ठो मासोऽधिमास इति ।

·२५ -- धिकारः ॥१॥] श्रीतत्त्वामृतसहिते सावनदिनानि स्वस्वोदयद्वयान्तर्गतकालात्मकानि भवन्ति, परम्च तेषु सूर्यसम्बन्धिसावनानां परमोपयोगत्वात्सावन दिनशब्देनामी भुमिसावनवासरा एव सर्वैह्यन्ते । 'भूमिसावनवासराः इत्यस्य गूढार्थप्रकाशे रणनाथ: 'भूदिवसाः, उदयस्य भूसम्बन्धे- नावगमत्वात्। इति व्याख्यां चकार । परं तन्न ममाभिमतम् । उदयास्तु सर्वेषामेव भूसम्बन्धिनस्तहि रवेरेव किं भूसम्बन्धित्वादिति । अत्र त्वाचार्येण भूवो भ्रमणेन तत्सावनस्योत्पत्तिः सूचितेति कथनं सङ्गच्छते। अर्थाद् भूवो ध्रुवाक्षोपरि स्वाङ्गभ्रमणाद. होरात्राणि पूयन्ते। इदमुक्तं भवति । भुवो हि भ्रमणद्वयं, एकमर्क परितः कक्षाभ्रमण येन वर्षपूर्तिरपरं ध्रुवकीलोपरि समन्तात् स्वाङ्गभ्रमणं येनाहोरात्रपूर्तिरिति सूर्योदयद्वया. न्तर्वर्ती कालो भूमिसावनवासर इत्युक्तः ॥ ३६ ॥ मत्रोपपत्तिः- प्रथमं किन्नामाव-मित्युच्यते । तिथ्यन्तकालाद्यावताऽन्तरेण सूर्योदयो भवति तावान् कालोऽवमशेषसंज्ञः, 'तिथ्यन्तसूर्योदययोस्तु मध्ये सदैव लिष्टत्यवमावशेषमि-' त्युक्तः । सोऽवमशेषो वर्धितो यदैकतिथितुल्यो भवति तदैकस्यास्तिथेः क्षयो भवति । स एवावमसंज्ञः। न तस्यां तिथौ सूर्योदयो भवेति । यस्यास्तिथरारम्भः प्रथमसूर्योदयानन्तरमवसानो द्वि- तीयसूर्योदयात्पूर्वमेव भवति सा तिथिः क्षयाख्येति । एतेनेदं फलितं 'सूर्योदयोपलक्षिता एव तिथयो ग्राह्याः, न क्षयाख्यास्तिथयस्तिथित्वेन गणनीयाः सावनमानादधिकत्वात् अतो युगे सावनाना चान्द्राणां (तीथोना) चान्तरे कृते शेषतुल्यास्तिथिक्षया इति युक्तमेवोक्तम् । अथ यदत्र चान्द्रेभ्यः सावनानां विशोधनयुक्तं तन्मभ्यमसावनानामेवावगन्तव्यम् । स्पष्टसावनानां प्रतिदिनं वैलक्षण्यान गणिते उपयोगिता भवति । यतो मध्यगतिकलातु. ल्यासुयुता नक्षत्रा षष्टिघटिका मध्यसावनं, तत्प्रतिदिनं तुल्यमतो गणिते तदुपयोगः । स्पष्टसावनं तु स्पष्टगतिकलोत्पन्नासुयुतनाक्षत्रषष्टिघटिकातुल्यं, तत्प्रतिमासं राश्युदयानां प्रतिदिनं रविगतेश्च वैलक्षण्याद्विलक्षणं भवतीत्यर्थमेव भास्करादिभिरुदयान्तरं कर्म कृतमि- त्यप्रतो व्यकं स्यादिति ॥ ३६ ॥ अथ महायुगे पूर्वोक्तानां भूसावन-तिधि अधिमास-तिथिक्षय-सौरमासानां सङ्खथा आह- वसुयष्टाद्रिरूपाङ्कसप्ताद्रितिथयो युगे। चान्द्राः खाष्टखखव्योमखानिखतुनिशाकराः ।। ३७ ।। षड्वह्नित्रिहुताशाङ्कतिथयश्चाधिमासकाः। तिथिक्षया यमार्थाश्वि-द्वयष्टव्योमशराश्विनः ॥ ३८ ॥ खचतुष्कसमुद्राष्ट-कुपञ्च रविमासकाः । भवन्ति भोदया भानु-भगणैरूनिताः कहाः ॥ ३१ ॥ वसुयष्टाद्रीत्यादि। अनन्तरोक्तश्लोके यस्य भुसावनस्य परिभाषोक्ता ते एक स्मिन् महायुगे वसुद्वयष्टाद्रिरूपाङ्कसप्तादितिथयः-१५७७९१७८२८-मिता भवन्ति । खाष्ट- खखव्योमखाग्निखर्तुनिशाकरा:=१६०३००००८० एते, चान्द्राः चन्द्रसम्बन्धिनो दिवसाः (तिथयः) भवन्ति । षड्वह्नित्रिहुताशाङ्कतिथयः-१५९३३३६ एते अधिमासा भवन्ति। ४ सू०सि० ।

·२६ सूर्यसिद्धान्ते- [मध्यमा- यमार्थाश्विद्वयष्टव्योमशराश्विनः=२५०८२२५२ एते तिथिक्षयाः ( अवमानि ) भवन्ति । खचतुष्कसमुद्राष्टकुपञ्च-५१८४०००० एते रविमासाः भवन्ति । सावनदिवसानयनरीतिः ३४ श्लोके उक्ता परञ्च सूर्यसावनस्यैव बाहुल्येनोपयोगात्पुनस्तदानयनरीतिमाह । भोदया:= भाना ( नक्षत्राणां ) उदयाः युगीयोदयसंख्याः ( युगभभ्रमा इत्यर्थः ) भानुभगणैः-युगी- यसूर्यभगणैः ( पूर्वोक्तः ) ऊनिताः रहिताः सन्तोऽवशेषतुल्याः, क्वहाभूदिनानि (भू. सावनवासराः ) भवन्ति। अतो भूदिनानि=( भभ्रमाः-रविभगणाः=१५८२२३७८२८- ४३२०.००% ) १५७७९१७८२८ । इति ॥ ३७-३९ ॥ अत्रोपपत्तिः- पूर्व तत्तत्परिभाषास्थाने लिखितैव । स्पष्टार्थमत्रापि सङ्ख्या उपपाद्यन्ते। 'भोदया भगणैः स्वैः स्वैरूनाः स्वस्वोदया युगे? इत्युत्क्या भुसावनानि-भभ्रमा:-र•भः१५८२२३७८२८- ४३२०००० = १५७७९१७८२८ । चान्द्रमासास्त्रिंशद्गुणास्तिथयो भवेयुम्तथा 'भवन्ति शशिनो मासाः सूर्येन्दुभगणान्तर मित्युक्तेश्चान्द्रमासाः= चन्द्रभगण-रविभगण । अतः चा-दि-=३०४( च.भ.--रभ )=३०४ (५७७५३३३६-४३२००००)=१६०३० ०००८०-युगे तिथयः। :: अधिमासा: चान्द्रमासा:-रविमासाः। परञ्च, र-मा १२४ र भ. तथा, चा-मा च-भ-रम.॥ : अधिमासःच भ.-१३xर.भ.५७७५३३३६-५६१६००००%१५९३३३६। यतः चान्द्रसावनान्तरमवमानि। .:. युगे तिथिक्षयाः- =१६०३००००८०-१५७७९१७८२८२५०८२२५२ । ::: रविभगणा द्वादशगुणिता रविमासा भवन्तीत्यतः युगसौरमासाः= १२५ ४३२००००-५१८४०००० । इति सर्वमेवोपपन्नम् ॥ ३७-७९ ॥ अथ कल्पेऽधिमासादीनां प्रहभगणादीनां च मानान्याह- अधिमासोनराठ्यार्थचान्द्रसावनवासराः। एते सहस्रगुणिताः कल्पे स्युभंगणादयः ॥१०॥ अधिमासेत्यादि । एकमहायुगीयभगणादीनां संख्यामुक्त्वा ततः कल्पे मानान्यु- च्यन्ते । एते-पूर्वोक्ताः (महायुगीयाः) अधिमासोनरात्र्याङ्क्षचान्द्रसावनवासराः अधिमास- क्षयाह-नाक्षत्र-चान्द्र-सावनदिनादयः, भगणादयः प्रहाणां भगणादयश्च, सहस्रगुणिता= सहस्रसङ्ख्यया गुणिताः सन्तः कल्पे ते ( अधिमासादयो भगणादयश्च ) स्युः। एतदुक्तं भवति । एकस्मिन् महायुगे भगणादीनां याः संख्या उक्तास्ताः सहस्रगुणा एकस्मिन् कल्पे (ब्रह्मदिने) विजेया इति ॥ ४० ॥ अर्थकस्मिन् कल्पे दिनानां भगणानां च संख्या:- युगभगणाः५१००० % कल्पभगणाः । रविबुधशुक्राणाम्-४३२००००४ १००० = ४३२००००००० (कुजार्किगुरुशीघ्राणाम् ) रविमन्दोच्चस्य:*.......... ३८७। चन्द्रस्य ५७७५३३३६४१०००% ५७७५३३३६०००। 30 HIRAL SINGH ·ऽधिकारः ॥१॥]] श्रीतत्वामृतसहिते २७ mountalia D DESH maam REGIANTS MIND 10.683.0 0000000000 - युगभगणाःX १०००% कल्पभगणाः । कुजस्य- २२९६८३२४१००० = २२९६८३२००० । कुजमन्दोच्चस्य-* बुधशीघ्रस्य १७९३७०६०x१०००-१७९३७०६०००० । बुधमन्दस्य-* ३६८॥ बृहस्पतेः- ३६४२२०x१००० % ३६४१२००००। गुरुमन्दस्य-* शुक्रशीघ्रस्य ७०२२३७६४ १०००% ७०२२३७६००० । शुक्रमन्दस्य- ५३५। शनैश्चरस्य- १४६५६८x१०००%D१४६५६८०००। शनिमन्दस्य-* चन्द्रीच्चस्य- ४८८२०३४१०००% ४८८२०३००० । चन्द्रपातस्य- २३२२३८४१००० = २३२२३८०००। कल्पमत्रमा:% १५८२२३७८२८x१००० %3D१५८२२३७८२८००० । कल्पतिथयः= १६०३००००००x१००० = १६०३०००००००००। कल्पसावनानि=१५७७९१५८२८ x १००० = १५७७९१७८२८०००भुसावनानि-(१)। कल्परविमासाः- ५१८४००००x१०००-५१८४०००००००। कल्पचन्द्रमासा% ५३४३३३३६,४१०००% ५३४३३३३६०००। कल्पाधिमासा: १५९३३३६४१०००% १५९३३३६०००। कल्पावमानि: २५०८२२५२४१०००-२५०८२२५२०००॥ अत्रोपपत्ति:- 'इत्थं युगसहलेण भूतसंहारकारकः कल्पो ब्राह्ममह' इत्युक्तरेकस्मिन् कल्पे सहन- महायुगानि भवन्ति । अत एते महायुगीया भगणादयो यदि कल्पेऽपेक्षिता भवेयुस्तदा तेषां सहस्रगुणनमुचितमेवेत्युपपन्नम् ॥ ४० ॥ ये ये भगणा युगेऽपि निरमा भवन्ति तानुक्त्वाऽधुना ये भगणा कल्पे निरग्रा भवन्ति तानाह- प्रागगतेः सूर्यमन्दस्य कल्पे सप्ताष्टवयः। कोजस्य वेदखयमा बौधस्याष्टर्तुवह्नयः ॥ ४१ ।। खखरन्ध्राणि जैवस्य शौक्रस्यार्थगुणेषवः । * येषां भगणा महायुगे निरया न (सावयवा एव भवन्ति) तेषां भगणाः कल्प एव पठिताः । यथा सूर्यादीनां (चन्द्रेतराणाम् ) मन्दोच्चभगणा महायुगे न निरग्रा भवन्तीति कल्पै पठितास्तत्र निरग्र- त्वात् (द्र. ४०-४४ श्लो०)। १-युगसावनदिनसंख्या सौरोक्त्या-१५७७९१७८२८ । आर्यभटोक्त्या -१५७७९१७५०० । ब्रह्मगुप्त-भास्करोक्त्या-१५७७९१६४५० । महासिद्धान्तोक्त्या-१५७७९१७५४२ । mun ·२८ ." सूर्यसिद्धान्ते- [मध्यमा- गोऽनयः शनिमन्दस्य पातानामथ वामतः ॥ ४२ ॥ मनुदस्रास्तु कोजस्य बोधस्याष्टाष्टसागराः । कृताद्रिचन्द्रा जैवस्य त्रिखाङ्काश्च तथा भूगोः ॥ ४३ ॥ शनिपातस्य भगणाः कल्पे यमरसतवः । भगणाः पूर्वमेवात्र प्रोक्ताश्चन्द्रोच्चपातयोः॥४४॥ प्राग्गतेरित्यादि । प्राग्गतेः-प्राचि ( पूर्वाभिमुखम् ) गतिर्यस्य तस्य पूर्वपूर्वक- मेण गच्छतः, सूर्यमन्दस्य-रविमन्दोच्चस्य, कल्पे-ब्रह्मदिनात्मके एकस्मिन् कल्पे सप्ताष्टव- हयः ३८७ भगणाः भवन्ति । कोजस्य कुजसम्बन्धिनो मन्दोच्चस्य (कुजमन्दोच्चस्ये- त्यर्थः ) वेदखयमाः-२०४ भगणाः (प्राग्गतः, कल्पे चेति सर्वत्रान्वयः )। बुधमन्दो- च्चस्य-- अष्टर्तुवह्नयः-३६८ भगणाः । गुरुमन्दोच्चस्य-खखरन्ध्राणि-९०० भगणाः । शुक्रमन्दोच्चस्य-अर्थगुणेषवः = ५३५ भगणाः। शनिमन्दस्य-गोऽग्नयः = ३९ भगणा भवन्ति । पातभगणानाह-पातानामिति । अथ मन्दोच्चभगणकथनानन्तरं, पातानां भौमादिपञ्चग्रहपातानाम् , वामतः व्यत्यासात् (पश्चिमाभिमुखं गच्छतामित्यर्थः ) कल्पे भगणा ज्ञातव्याः (कल्पे वामत इति सर्वत्रान्वयः)। तत्र कोजस्य-कुजसम्बन्धिपा- तस्य-मनुदसाः -२१४ भगणाः । बौधस्य-बुधपातस्य-अष्टाष्टसागरा: ४८८ भगणाः । जैवस्य गुरोः पातस्य-कृतान्द्रिचन्द्राः=१७४ भगणाः । भृगोः शुक्रसम्बन्धिपातस्य- त्रिखाङ्काः=९०३ भगणाः । शनिपातस्य यमरसतवः-६६२ भगणा भवन्ति । चन्द्रोच्च- पातयोः चन्द्रमन्दोच्चस्य, चन्द्रपातस्य च भगणाः, पूर्व-३३ तमश्लोके (युगभगणकथ- नावसरे ) एव उक्ताः । यतश्चन्द्रोचपातयोभंगणा युगेऽपि निरमा भवन्ति, तेन युग एवो. कास्ते सहस्रगुणिताः कल्पे ज्ञातव्याः । अत एवात्र तयोर्भगणा नोक्ता इतिभावः॥४१-४४॥ अथ मन्दोच्चभगणोपपत्तिः- किन्नाम तावमन्दोच्चमिति प्रसङ्गात् किञ्चिदुच्यते । अनुपातेनानीतो ग्रहो मध्यप्रहसं- ज्ञया व्यवहृयते, तस्मिन्मन्दफलसंस्कारेणासौ मन्दस्पष्टसंज्ञया तथा शीघ्रफलसंस्कारेण स्प. टमहाभिधया व्यवाहियत इत्येषां प्रपञ्चोऽप्रतो व्यक्तः स्यादेव । असौ मन्दस्पष्टो ग्रहः स्वमन्दप्रतिवृत्ते भ्रमतीति तन्मन्दप्रतिवृत्तस्यात्युच्चः (भुवो दुरतरः) प्रदेशो मन्दोच्च- नाम्ना प्रसिद्धः । तस्मिन् मन्दोच्चस्थाने विद्यमाने आहे मन्दफलस्याभावो भवत्यर्थात्तत्र यावान मध्यग्रहस्तावानेव मन्दस्पष्टोऽपीति तज्ज्ञानार्थमनुदिनं स्फुटनहं वेधेन विज्ञाय ततः - A . १. जातके रम्नशब्देनाष्टौ सख्या गृह्यन्ते 'कल्प-स्व-विकम-गृह-प्रतिभा-क्षतानि-चित्तोत्थ रन्ध्र- गुरु-मान-भव-व्ययानि' इति वराहेण परिभाषितत्वात । परब्बान सिद्धान्ते शरीरस्थैः रन्धैः ( एक मुखं, द्वे चक्षुषी, द्वौ कणों, द्वे नासापुटे, एक मेढ़', एकः पायुश्चेति नवनिश्चिद्रैः ) नव सङ्ख्या गृहीता इति विचिन्त्यं विपश्चिद्भिः। २. अर्थाः पन्च ज्ञानेन्द्रियप्रायाः (श्रवण-स्पर्श-दर्शना-स्वादना-प्राणरूपाः) पञ्च । जातके तुदावेव । ३. गोशब्देन नव संख्या गृह्यन्त, यतो नन्दिन्यादयो गावो नव।

·ऽधिकारः ॥१] श्रीतत्त्वामृतसहिते शीघ्रफलं प्रसाध्य तेनैव शीघ्रफलेन तं स्पष्टग्रहं विलोमं संस्कृत्य तावान्मन्दस्फुटो ज्ञात- व्यः। यदाऽसौ मन्दस्फुटो ग्रहो मध्यप्रहेणानुपातागतेन तुल्य एव स्यादर्थायदा मन्दफलं परं क्षैण्यमुपयाति तदा तत्तुल्यमेव तन्मन्दोच्चमिति ज्ञातव्यम् । ततः शीघ्रोच्चभगणवद- त्रापि भगणज्ञानं स्यात् । परञ्च मन्दोच्चस्म परमाल्पगतित्वाद् वर्षशतैरपि तन्मन्दोच्चं तुल्यमेवोपलभ्यतेऽतः शोघ्रोच्चभगणवदनुपातेन तज्ज्ञानमसम्भावीति साम्प्रतोपलब्धम. न्दोच्चमानादहर्गणाद् वर्षगणाद्वा कुट्टकयुक्त्या बीजक्रियया वा कल्पमन्दोच्चभगणान् विज्ञाय ते भगणाः स्वस्वनिबन्धे पठिता मनीषिभिः । अथ तथुक्तिरुच्यते । कल्प्यते कल्पे यावन्तो मन्दोच्चभगणा भवन्ति तन्मानम्-या । साम्प्रतोपलब्धमन्दोच्चमानम्-मं.उ. । कल्पकुदिनानिक.कु. । अभीष्टाहर्गण:-अ । ततोऽनुपातो यदि कल्पकुदिनैः कल्पमन्दो. च्चभगणास्तदाऽभीष्टाहर्गणैः किमित्यत्र लब्धिस्तु गतमदोच्चभगणा भवेयुस्तन्मानम् का। शेषं भगणशेषम् । यथा- का+ क.कु. क-कु. :: हरलब्धिघातोनो भाज्यः शेषसमो भवति । ...याxअ-क.कुx का भ-शे। भगणशेषमिदं द्वादशगुणितं कल्पकुदिनभक्तं सदहगंणसम्बन्धि राश्यादि मन्दोच्च स्या- (या x अ-ककुx का) १२ भशे x १२ दिति असंमं उरा. = । एतावदहर्गणस- म्बन्धि राश्यादि मन्दोच्चं पूर्वोक्तमन्दोच्चमानेन मं-उ.. अनेन समं कृत्वा समीकरणं कुर्यात् । तद्यथा- या x अ-ककु x का) १२ भ-शे-१२ -=म-उ.। याx. ram- अ. saam ककु काकु या अ१२-क-कुर्काX१२ भशेx१२ -म-3.xकाकु.ककु. । MASANAR समशोधनेन- याx x १२-म.उ.x क कुक कुx काx १२। ततः- याxax१२-म.उ. ककु. =का. । अस्मात् कुट्टकेन लब्धिः का-मानम् । ककु १२ गुणको या-मानमर्थात् कल्पमन्दोच्चभगणमान स्यादिति । पातभगणोपपत्तिस्तु पूर्वमेव ( ३०-३३ श्लोकेषु ) लिखिता इति ॥ ४१-४४ ॥ अथ सृष्टयादितो अन्थारम्भकालावधिगतवर्षसङ्ख्यामाह- षणमनूनां तु सम्पीड्य कालं तत्सन्धिभिः सह। कल्पादिसन्धिना साधं वैवस्वतमनोस्तथा ।। ४५ ॥ युगानां त्रिघनं यातं तथा कृतयुगं त्विदम् । प्रोझ्य सृष्टस्ततः कालं पूर्वोक्तं दिव्यसङ्ख्यया ॥ ४६॥ SEPARINDIA ·... अनयोरन्तरेण-१९७४४०००-१५०६४०००% कृतान्ते सृष्टयादितो गत. सूर्यसिद्धान्ते- [मध्यमा- सूर्याब्दसङ्ख्यया ज्ञेयाः कृतस्यान्ते गता अमी। खचतुष्कयमाव्यानिशररन्ध्रनिशाकराः ॥ १७ ॥ षण्मनूनामित्यादि । षण्मनून-गतानां (स्वायम्भुव-स्वारोचिषो-त्तमज-ताम- स-रैवत-चाक्षुषानां षण्णाम्) मनूना, कालं वर्षप्रमाणम् , तत्सन्धिभिः तत्तन्मनुसन्धिभिः सहितं, कल्पादिसन्धिना-कल्पादौ यः कृताब्दप्रमाणः सन्धिः (कृतप्रमाणः कल्पादावि त्युक्तेः) तेन, साध सहितं, वैवस्वतमनोः सप्तमस्य वर्तमानस्यास्य मनोः, युगानां चतु- गुंगाना, त्रिधनं त्रयाणां धनः सप्तविंशतिस्तावन्मितं, यात व्यतीतमर्थात्सप्तमे मनौ व्यती- तसप्तविशतिमहायुग, तु-पुनः, इदं वर्तमानमष्टाविंशमहायुगीय, कृतयुगं सत्ययुगाख्यमेत- स्वर्व,सम्पीडय-एकीकृत्य, ततः तस्मात् सङ्कलिताङ्कात् , दिव्यसङ्ख्यया दिव्यवर्षमानेन पूर्वोक्तं (कृताद्विवेदा दिव्यान्दा इति २४ श्लोकोक्तम् ) सृष्टः काल (४७४०० दिव्या. ब्दमितं) प्रोज्झ्य-विशोध्य, कृतस्यान्ते एतस्कृतयुगावसाने (प्रन्थारम्भसमकाले) सूर्या- ब्दसख्यया सौरवर्षमानेन, खचतुष्कयमादयग्निशरन्ध्रनिशाकरा:=१९५३७२०००० अमी-एतावन्तः, गतागतवत्सरा ज्ञेयाः। एतदुक्तं भवति । कल्पादितो प्रन्थारम्भका. लावधिका ये गताब्दास्तेभ्यो यदि कल्पादितः सृष्टयादिकालो विशोध्यते तदा खचतुष्कय- मादयग्निशररन्ध्रनिशाकरसमाः सौराब्दा भवन्ति । अर्थात् सृष्टयादितः १९५३७२०००० एतत्सौराब्दानन्तरमस्य प्रन्थस्य रचनाऽकारि भगवतेति । मथ कृतान्ते सौरवर्षसङख्योत्पादनम् -- *१ मनुः-७१ महायुगानि । १ सं कृतयुग । कृतयुग =४८०० दिव्याब्दाः। १ महायुग-१२००० दिव्यान्दा ४३२०००० सौराब्दाः । ६ मनुः७१x१२०००x =१८४०३१००००, ७ सन्धिः-७-यु४ ४८०० =.. १२०९६००० २७ मायु-२७४ १२००० = ११६६४००००" १ कृताब्दाः-४८०० १७२८००० एषामैक्यम् कल्पादितः सौराब्दाः १९७०७८४००० अथ कल्पादितः सृष्टिकालावधि-दिव्यान्दाः ४७४००-सौराब्दाः=१७०६४००० सौराब्दाः १९५३७२०००० उपपद्यन्ते ॥ ४५-४७ ॥ अथाभीष्टदिने सावनाहर्गणानयनमाह- अत ऊर्ध्वममी युक्ता गतकालाब्दसङ्ख्यया । मासीकृता युता मासैमधुशुक्लादिभिर्गतैः ॥ १८ ॥ पृथक्स्थास्तेऽविमासनाः सूर्यमासविभाजिताः। लब्धाधिमासकैयुक्ता दिनीकृत्य दिनान्विताः ॥ १९ ॥ द्विष्ठास्तिथिक्षयाभ्यस्ताश्चान्द्रवासरभाजिताः। m . " - " NAREND ·.. ऽधिकारः ॥१॥] श्रीतत्त्वामृतसहिते लब्धोनरात्रिराहिता लङ्कायामार्धरात्रिकः ॥ ५० ॥ सावनो युगणः सूर्यादिनमासाब्दपास्ततः । सप्तभिः क्षयितः शेषः सूर्याद्यो वासरेश्वरः ॥ ११ ॥ अत ऊर्ध्वमित्यादि । अतः = कृन्तान्तात् (एतद्ग्रन्थारम्भकालात् ) ऊर्ध्वअन- न्तरं, गतकालाब्दसडख्यया = अतीतसौरवर्षमानेन, अमी = कृतयुगान्तकालीनगतसौरव- सङ्ख्याः (खचतुष्कयमाद्रयग्निशररन्ध्रनिशाकराः ) युक्ताः = सहिताः ( कार्यास्तदा ते सृष्टयादितोऽभीमवर्षे गतसौरवत्सराः स्युरिति ) ते मासीकृताः ( द्वादशभिर्गुणिताः सन्तो मासाः स्युरिति) मधुशुक्लादिभिः = अभीष्टवर्षीयचैत्रशुक्लप्रभृतिभिर्गतैर्मासैः, युताः- सहितास्तदा तेऽभीष्टाहे गतसौरमासाः स्युः । ते पृथक्स्थाः कार्याः। एकत्र गतसौरमासाः, अधिमासघ्नाः = पठितयुगीयाधिमासैर्गुणिताः, सूर्यमासविभाजिताः = पठितयुगीयसौरमा- सैविहृताः कार्यास्तदा लब्धा अधिमासा भवन्ति । तैः लब्धाधिमासकैः = निरवयवैरधि- मासैः (लब्धिसङ्ख्यातुल्यैः )पृथकस्थाः सौरमासा युक्ताः कर्तव्यास्तदा ते 'चान्द्रमासाः' स्युः । अत्र यदि वर्षादेरभीष्टमासं यावत्कश्चिदधिमासः स्यात् परं गणितेन नोपलभ्येत अथ च गणितेन लभ्येत परं च पतितो न भवेत्तदा गणितागतेऽधिमासे क्रमेण सैको निरेको वा कार्यः। तथा चाह भास्कर:- 'स्पष्टोऽधिमासः पतितोऽप्यलब्धो यदा यदा वाऽपतितोऽपि लब्धः। सैकेनिरेकैः क्रमशोऽधिमासैस्तदा दिनौधः सुधिया प्रसाध्यः" इति ॥ ते चान्द्रमासाः, दिनीकृत्य=त्रिंशद्गुणिताः, दिनान्विताः दिनैः (गतचान्द्रदिनैस्तिथि- मिरित्यर्थः) अन्विताः युक्ताः कार्यास्तदा ते 'चान्द्रदिवसाः स्युः । अथ च ते चान्द्रदिवसाः द्विष्ठाः स्थानद्वये स्थिताः, तिथिक्षयाभ्यस्ताः तिथिक्षयैः (पठितयुगावमैः ) अभ्यस्ताः (गुणिताः) कार्यास्तथा चान्द्रवासरभाजिताः पठितयुगचान्द्रदिनैर्भक्ताः कार्यास्तदा लब्धा- स्तिथिक्षया भवन्ति । अथ लब्धोनरात्रिभिः निरवयवैलब्धसङ्ख्यकैरवमैः अन्यत्र स्थिता- श्चान्द्रदिवसाः, रहिताः हीनाः कार्यास्तदा, लङ्कायां रावणपुरे, आर्धरात्रिका मध्यरात्रका. लिका, सावनः घुगणः सावनाहर्गणो भवेत् । ततः तस्मादहर्गणात् , सूर्यात्-रविमारभ्य वक्ष्यमाण-(मासान्ददिनसङ्ख्याप्तमिति ५२ श्लोकोक्त-)प्रकारेण, दिनमासाब्दपाः दिनपति- मासपतिवर्षपतयो ज्ञातव्याः । तत्र दिनपतिरुच्यते । युगणः अहर्गणः, सप्तभिः, क्षयितः भक्तः कार्यः, शेषः = अवशेषतुल्यः, , सूर्यायः = रव्यादिकः, वासरेश्वरः =दिनपतिर्भवे दिति ॥४८-५१॥ अत्रोपपत्तिः- वर्तमानदिने ग्रहाणां स्थितिमितिज्ञानार्थ दिनगणज्ञानमावश्यकम् । यतः कल्पदिनैयु- गदिनैर्वा प्रहाणामेते कल्पभगणा युगभगणा वा भवन्ति तदा वर्तमानदिनसङ्ख्यया किमिति तत्तग्रहस्थितिमितिज्ञानमहर्गणानुपातापेक्ष्यं भवति । तदर्थमयं प्रयासः। द्वादशसौरमा- सानां वर्षसंज्ञात्वाद्गतवर्षसङ्घया द्वादशगुणिताः अभीष्टवर्षादौ ( मेषसकान्तिदिने ) सौरमासा भवन्ति । तेषु चैत्रादिगतचान्द्रमासतुल्याः सौरमासा योज्यन्ते तदा ते चाभीष्ट सक्रान्त्यवधिकाः सौरमासा भवन्ति । परं ते दर्शाप्रसङक्रान्तिकालयोरन्तर्वर्तिनाऽधिमास- .. Oson ।

·- १ ३२ सूर्यसिद्धान्ते- [मध्यमा- शेषेणाधिका भवन्ति । 'दर्शाप्रतः सक्रमकालतः प्राक् सदैव तिष्ठत्यधिमासशेषम्' इत्यु- तः। तेषां सौरमासानां चान्द्रमासकरणार्थमधिमासानयनम् । यदि पठि युगसौरमासैः यु.अ.मा ५ इ.सौ.मा. अशे. पठितयुगाधिमासास्तदेष्टसौरमा क इति ? = इष्टाधिमासाः+ यु.सौ.मा. युसौ. एभिरधिमासैः साधिशेषैयदीष्टसौरमासा युक्ता क्रियन्ते तदाऽभीष्टसङ्क्रान्तिकालिकाश्चान्द्रा मासा भवन्ति । सौरचान्द्रमासगणयोरन्तरस्यैवाधिमाससंज्ञात्वात् । अथात्र पूर्वमधिशेषस्य युक्तत्त्वादिदानीं केवलं लब्धाघिमासा एव सौरमासेषु, योज्यन्ते नाधिमासशेषमिति तदा दर्शान्ते इष्टचान्द्रमासा भवन्ति ते चान्द्रमासास्त्रिंशद्गुणिता दर्शान्ते चान्द्रा दिवसाः (तिथयः) भवन्ति। तेषु दर्शान्तादिष्टदिनावधिका या गततिथय- स्ता यदि योज्यन्ते तदा गततिथ्यन्तकाले चान्द्रदिनानि स्युः । अथ तेषां चान्द्र- दिनानां सावनदिनकरणार्थमवमानयनम् । यदि पठितयुगचान्द्रदिनैः पठिताव- युगावमXइष्टचान्द्र अवमशेष मानि तदा एभिरिष्टचान्द्रदिनैः कानीति ? = इष्टावम+ युगचान्द्र यु-चां. अत्र चान्द्राणां सावनानाञ्चान्तरस्यैवावमसंज्ञात्वादेभिः सावमशेषैरिष्टावमैयदि चान्द्रदिवसा ऊना क्रियन्ते तदा गततिथ्यन्तकाले ते सावनदिवसा भवेयुः । परञ्च 'उदयादुदयं यावद्भ- मिसावनवासरा इतिसावनदिनपरिभाषया सावनाहर्गणोऽर्कोदयकालिकोऽपेक्षितोऽतः 'तिथ्यन्तसूर्योदययोस्तु मध्ये सदैव तिष्ठत्यवमावशेषम्' इत्युक्तेः तिथ्यन्तकालिकेऽस्मि हगणे तिथ्यन्ताऊदयान्तर्गतोऽवमशेषकालो यदि योज्यते तदाऽर्कोदयकालिकोऽहणो भवेदतः केवलं लब्धितुल्यावमैरेव चान्द्राहर्गणो रहितोऽभीष्टार्कोदयकाले सावनाहर्गणो जायते। अथ 'उदयादुदयं यावद्भुमिसावनवासराः' यद्येवमुदयापेक्षितोऽहर्गणः परिगीत- स्तर्हि कथमयमहर्गणो लङ्कायामर्धरात्रिक उक्तः ? तदुच्यते । एतत्सिद्धान्तकर्तुमयमहासु. रस्य जामाता महासुरो रावणो जगप्रसिद्ध एव, तस्य राजधानी दानवानां निवासस्थानं लकति तत्र निशीथ एवासुराणां व्यवहारारभ्भात्तदेव तदभिप्रायिकं दिनमुखमधिगत्य लङ्काधरात्रेऽर्थाद्यमकोटिपुरोदयकालेऽहर्गणादिकं निखिलं ज्यौतिषं कर्म स्वजामातुर्विनोदाय मयासुरेण कृतमितोऽन्येऽपि ग्रन्थकारा लङ्कामेव मुख्यनगरीमुरीकृत्य तदुदयकालिकमर्धरा- त्रिक वा ग्रहादिसाधनमकाएः । यतो रविवारे सृष्टयादिरतोऽहर्गणे सप्तभक्ते शेषमितो रव्यादिको वासरेश्वरो भवती. ति युक्तमेवोक्तम् । अथात्राहर्गणानयनेऽनुपातीयमासमध्यमैरेव भवितव्यं तिथिभिश्च मध्यमाभिर्भवित- व्यम् । परश्चात्र स्फुटावशात्स्फुटचान्द्रमासानां ग्रहणात् ।मध्यस्फुटमासयोरन्तररूपेणै- केनानुपातागतोऽधिमासोऽन्तरितो भवतीति तदानीं पतितोऽधिमासो यदि गणितान लब्ध. स्तदा सैको यदा लब्धोऽप्यधिमासो न पतितस्तदा निरेकोऽधिमासगणो प्रायः । तथा चाह भास्कर:- "स्पष्टोऽधिमासः पतितोऽप्यलब्धो यदा यदा वाऽपतितोऽपिलब्धः। सैकनिरेकैः क्रमशोऽधिमासैस्तदा दिनौषः सुधिया प्रसाध्यः ॥” इति । - ·ऽधिकारः ॥१॥ श्रीतत्त्वामृतसहिते ३३ एवमेव मध्यस्पष्टतिथिभेदेनाप्यकेननुापातागतावममप्यन्तरितं , स्यादिति तदानीम- हर्गणोऽप्येकान्तरितो भवेदतस्तत्राहर्गणे वारस्यैव नियामकत्वात् सैकता निरेकता वा भव- तीति विदां स्पष्टमेव। अथात्र प्रसादहणानयने मध्यस्पष्टतिथ्यन्तरं रूपाल्पमेव भवतीति प्रदश्यते । यथा- म.चं.-म.र. स्प.चं-स्प.. मध्यतिथिः- । स्पष्टतिथिः= - (म चंचं.फ)-(मर रफ) SUND Srawara मति स्पति-= म.च.-म.र...(म चं चं.फ)-(म.र.र.फ. १२ चं-फ+र.फ चं.प.फ+र.प.फ. मध्यस्पष्टतिथ्यन्तरम् तथा परमान्तरम्: १२ १२ मत्र :: चन्द्रपरमफलम् = ५०१२॥२८॥ । रविपरमफलम् = २०११०॥३१।। ::. मध्यस्पष्धतिथ्योः परमान्तरम् ( ५०२१२८" ) + ( २०११०॥३१॥ ) १२ ७०।१२।५९॥ - इदं रूपाल्पमेवातस्तत्प्राक्तताऽहर्गणे सैकता निरेकतैव वा युक्ता नाधिकबोगवियोगता युक्तेत्युपपन्नम् ॥४८-५१ अथ पूर्व (५१ श्लोके) यदुक्तं ... सूर्यादिनमासाब्दपास्ततः' तत्कथमित्याह । तत्र वासरेश्वरस्तु 'सप्तभिः क्षयितः शेषः सूर्यायो वासरेश्वरः, इत्यनेनोक्तः । मासवर्षपावुच्यते- मासाब्ददिनसङ्ख्याऽऽतं द्वित्रिघ्नं रूपसंयुतम् । सप्लोद्धृतावशेषौ तु विज्ञेयौ मासवर्षपौ ॥ ५२ ।। मासान्ददिनसङ्ख्याऽऽतमिति । ततः पूर्वसाधिताहगंणात् (द्विः स्थापितात् ) मासान्ददिनसङ्ख्याऽऽप्तम् एकत्र मासदिनसङ्ख्यया(त्रिंशता)अपरत्र अब्ददिनसख्यया (३६०) आप्तम् भक्तं सद्यल्लब्धम् (पृथक्पृथगिति) तत् , द्वित्रिघ्नम् क्रमेणैकत्र द्विगु. णम् , अपरत्र त्रिगुणं कृत्वा, रूपसंयुतम्-उभयमप्येकेन सहित कार्यम् । अथ सप्तोद्ध- तावशेषौ उभयत्रापि सप्तभक्तं सत् याववशेषौ तौ तु क्रमेण, मासवर्षपी एकत्र मासपति- रपरत्र वर्षपतिरिति विज्ञेयौ । शेषमितौ रव्यादिगणनया मासेशो वर्षेशश्च भवतः ॥५२॥ मनोपपतिः- मासारम्भदिने यो वारपतिः स एव भासपतिस्तथा वर्षारम्भे यो वारपतिः स वर्षप- तिर्भवतीति विदां विदितमेव । तत्र मानाध्यायोक्तेन १९ श्लोकेनन् 'सुतकादिपरिच्छेदो दिनमासाब्दपास्तथा । मध्यमा प्रहमुक्तिश्च सावनेनैव गृह्यते ॥ अनेन सावनमानेनैव दिनेशो मासेशो वर्षेशश्च गृहीतव्याः। अती एकसावनमासान्त ५ सू०सि० ·4 । । HOROIN सूर्यसिद्धान्ते- [मध्यमा- पातिभिः सावनदिनैः (३०) अहर्गणो विभज्यते तदा लब्धं गतसावनमासा भवन्ति । तथा त्रिंशत्सावनात्मके एकस्मिन् सावनमासे सप्तभक्त शेषं द्वयमवशिष्यतेऽतो वर्तमानमा- सेश्वरस्तृतीय इति गतमासा द्विगुणास्तदा गतमासान्ते वारसङ्ख्यामानं जायते । तस्मिन् सैके सति तन्मासारम्भे वारेशः स्यात् । तत्र सप्ताधिके सति सप्ततष्टे शेषमितो रव्यादिको मासपतिज्ञेयः। एवमेवैकसावनवर्षान्तःपातिभिः सावनदिनैः (३६० ) अहर्गणो भक्तो लब्धं गतसावनवर्षाणि भवेयुः । षष्टयधिकशतत्रयदिनात्मके सावनवर्षे सप्ततष्टे त्रयमवशि- प्यतेऽतोवर्तमानवर्णपतिश्चतुर्थ इति यदि गताब्दास्त्रिगुणितास्तदा गतवर्षान्ते वारेशसङ्ख्या. मानं स्यात्तत्रैकयुते वर्तमानवर्षारम्भे वारेशः स एवाब्दपतिरिति। तस्मिन् सप्ताधिके सति सप्ततष्टे रव्यादिको वर्षेशो भवेत् । यतो हि सृष्टयादौ रविवारोऽतो रव्यादिरेव मासान्दा. दिपतिरिति * युक्तमेवोक्तमिति ॥ ५२ ॥ अथाहणादनुपातेन मध्यग्रहानयनमाह- यथा स्वभगणाभ्यस्तो दिनराशिः कुवासरैः । विभाजितो मध्यगत्या भगणादिग्रहो भवेत् ॥ १३ ॥ यथेति । दिनराशिः अभीष्टाहर्गणः, यथा स्वभगणाभ्यस्त: यत्कालिकरात्मभगणैः (युगपठितैः, कल्पठितैर्वा स्वभगणैः ) अभ्यस्तः गुणितस्तथा, कुवासः तत्कालिकैस्त. ज्जातीयसावनदिनैः ( युगसावनैः कल्पसावनैर्वा ) विभाजितः भक्तस्तदा लब्धिः, मध्य- गत्या मध्यमगतिमानेन, भगणादिः भगण-राशि-भाग-कला-विकला-विभागात्मकः ग्रहः (मस्य भगणाः गुणकत्वेन गृहीताः सः) भवेत् । अथात्र मध्यगत्येति प्रतिपदोक्तत्वान प्रतिदिनविलक्षणगतिकः स्पष्टो ग्रहो भवति किन्त्वनुपातसिद्धो मध्यमो ग्रहः स्यादित्यर्थः॥५३॥ भत्रोपपत्तिः- युगकुदिनैः कल्पकुदिनैर्वा यदि प्रहस्य युगभगणाः कल्पभगणा वा लभ्यन्ते तदैकेन कुदिनेन किमित्येकस्मिन् सावनदिने तद्ग्रहस्य मध्यमा गतिः सञ्जायते । ततो यथेक- स्मिन् सावनदिने इयं प्रहगतिस्तदाऽभीष्टसावनाहर्गणे किमिति फलं भगणादिको मध्यप्रहो भवेत् । यद्यपि कल्पकुदिनैयुंगकुदिनैर्वा कल्पप्रहभगणा युगप्रहभगणा वा तदाऽहर्गणेन किमि स्येकानुपातेनैवानयनमुपपद्यते तथापि मध्यायाः गतेः प्रतिपादनार्थ मयाऽनुपातद्वयं प्रति. पादितमित्यदोषः। अत्रानुपातीयानामेकरूपतया ग्रहगत्या मध्यमयाऽहर्गणैश्च मध्यमैर्भवितव्यं स्पष्टाया मतेः प्रतिदिनं वैलक्षण्यायतोऽनुपातानईस्वम् । अतएवानुपातागतो ग्रहो नाडीमण्डली- यकल्पितमध्यार्कोदयकालिकः । अप्रेतदुक्तं भवति । मध्यसावनो हि मध्याकंगतिकलातुल्या- सुभिर्युक्ता नाक्षत्रषष्टिघटिकाः (१०१५९८ ) । तन्मानं सदा समानमेव । स्फुटसावनस्तु साम्प्रतमैतन्मासपतेर्षपतेर्वा लोके न कोऽप्युपयोगो दृश्यते। तहिं किमेतस्य प्रयोजन मितिस- न्देहावसरः । अधुना तु चैत्रशुक्ल प्रतिपद्वारेशो वर्षेशः, मेषाङवारेशो मन्त्री, कर्कार्कवारेशः सस्येशः, आदाप्रवेशवारेशो मेवेशः, तुलाकवारेशो रसाधिपः, मकरावारेशो नीरसाधिपः इत्येवं व्यवहियते । जातके ताजिकेऽपि वर्षपतिमासपतिर्वा सौरमानेनैव गृह्यते; किन्तर्खेतस्य प्रयोजनमिति भृशं विचार- पीयम् । प्रायः संहितासु फलादेशार्थमेवास्योपयोग इति मन्मतम् । ..

·AROSAROO अविकारः ॥१॥] श्रीतत्वामृतसहिते ३५ मध्याकंगतिकलोत्पन्नासुभिर्युक्ता नाक्षत्रषष्टिघटिकाः । तन्मानं चञ्चलम् । प्रतिराशिं गति- कलोत्पन्नासूनां वैषम्यात् । तेनानुपातागतो ग्रहो क्रान्तिवृत्तीयमध्यमार्कोदयकालिको न किन्तु नाड़ीवृत्तीयंकल्पितमध्याकॊदयकालिकः । अत आह-भास्कर:-"दशशिरः पुरि मध्यमभास्करे क्षितिजसन्निधिगे सति मध्यमः" इति । तस्मिन् यदि मध्य-स्फुटसावना- न्तरोत्थं (उदयान्तराख्यं) फलं संस्क्रियते तदा क्रान्तिवृत्तीयमध्यार्कोदयकालिको भवेत् । एवमाह भास्करोऽपि- "अहर्गणो मध्यमसावनेन कृतश्चलत्वात् स्फुटसावनस्य । तदुत्थखेटा युदयान्तराख्यकर्मोद्भवेनोनयुताः फलेन । लढोदयै स्युर्न कृतास्तथाऽऽधैर्यतोऽन्तरं तच्चलमल्पक च” इति ॥ एतद्धि स्फुटमध्यसावनान्तरोत्थमुदयान्तराख्यं फलं चतुर्वपि पदान्तेषु विद्यमानेऽके न भवति; तेषु गतिकलिकोत्पन्नासूनां गतिकलिकातुल्यासूनां च तुल्यत्वात् । तथा पदम- ध्ये तस्य चयापचयौ भवतः । परञ्चेत्थं विजानताऽपि 'यतोऽन्तरं तच्चलमल्पकं चेति घियैतत्कर्म नोक्तमाचार्येणेत्यलम् । अत्रत्या विशेषाः शिरोमणौ द्रष्टव्याः, किं लेखप्रयासेन॥५३॥ अथैवं पूर्वोकानयनेन शीघ्रोच्चमन्दोच्चपाता अपि साध्या इत्याह- एवं स्वशीघ्रमन्दोचा ये प्रोक्ता पूर्वयायिनः । विलोमगतयः पातास्तद्वचक्रादु विशोधिताः ॥ ५४॥ एवमिति । पूर्व दिग्गतिकाः, स्वशीघ्रमन्दोच्चाः स्वेषां ग्रहाणां शीघ्रोच्चा मन्दो- च्चाश्च ये प्रोकास्ते सर्वे, एवं = पूर्वोक्त-(यथा स्वभगणाभ्यस्त इत्यादि-) प्रकारेण साध्याः । तथा विलोमगतयः विपरीतगतिकाः (प्रत्यङ्मुखभ्रमणशीलाः ) पाताश्च तद्वत्-तथैव साध्याः । परञ्च ते, चक्रातू-द्वादशराशिभ्यो विशोषिताः सन्तो मेषादिका अवगन्तव्याः ॥ ५४ ।। अत्रोपपत्ति:- प्रागुक्तविधिनैव । यथा--कल्पकुदिनै गफुदिनै प्रहाणां कल्पीया युगीया वा शीघ्रो- च्चभगणा मन्दोच्चभगणाश्च लभ्यन्ते तदाऽहणेन किमित्यहर्गणसम्बन्धिनस्तत्तप्राणां शीघ्रोच्चा मन्दोचाश्च भवन्ति । एवमेवानुपातेन पाता अपि भवन्ति । परञ्च तेषां विलो- मगतित्वाद् द्वादश राशिभ्यो विशोधनं समुचितम् , मेषादिक्रमगणनार्थमिति विदा स्फुटमेव ॥ ५४॥ अथ बार्हस्पत्यवर्षानयनमाह- द्वादशना गुरोर्याता भगणा वर्तमानकैः । राशिभिः सहिताः शुद्धाः षष्टया स्युर्विजयादयः ॥५५॥ द्वादशना इति । गुरोः बृहस्पतेः, याताः व्यतीताः भगणाः, द्वादशनाः द्वाद- शभिर्गुणिताः, वर्तमानकै साम्प्रतिकै राशिभिः सहितास्तथा, षष्टया शुद्धाः षष्टिभिर्भक्ताः कार्यास्तदा शेषमिता विजयादयः सव्वत्सराः स्युः। एतदुक्तं भवति । अभीष्टाहर्गणानु- पातेन यो भगणादिको गुरूस्तत्र भगणसंख्यां द्वादशगुणां कृत्वा तत्र वर्तमानराशिसख्या amand ·सूर्यसिद्धान्ते- [मध्यमा- संयोज्य तस्मिन् षष्टया भक्ते लब्धिश्चक्रसंख्या, तथा शेषमिताश्च विजयादिकाः संव- त्सरा जायन्त इति । अधुना शकगताब्दतो बार्हस्पत्यवर्षानयने प्रभवादयो वत्सरा गण्यन्ते, शकादौ प्रभ- वनाम-संवत्सरत्वात् ॥ ५५ ॥ मथैषां षष्टिसँम्वत्सराणां मेषादिराशिसम्बन्धानामानि विनिहिश्यन्ते- मे. १विजय १३ विश्वावसु २५ पिङ्गल ३७ शुक्ल ४९ वृष २जय १४ पराभब २६ कालयुक्त ३८ प्रमोद ५० चित्रभानु मि. . १५ प्लवङ्ग २७ सिद्धार्थी ३९ प्रजापतिः५१ सुभानु ४ दुर्मुख १६ कीलक २८ रौद्र ४० अङ्गिराः ५२ तारण ५ हेमलम्ब १७ सौम्य २९ दुर्मति ४१ श्रीमुख ५३ पार्थिव सिं. ५४ व्यय ६ विलम्ब १८ साधारण ३० दुन्दुभि ४२ भाव ७ विकारी १९ विरोधकृत ३१ रुधिरोद्गारो ४३ युवा ५५ सर्वजित् ५६ सर्वधारी वृ. ८ शर्वरी २० परिधावी ३२ रक्ताक्ष ४४धाता २१ प्रमादी ३३ क्रोधनः ४५ ईश्वर ५७ विरोधी म. १० शुभकृत् २२ आनन्द ३४ क्षय ४६ बहुधान्य ५८ विकृत कु.११ शोभन २३ राक्षस ३५ प्रभव ४७ प्रमाथी ५९ खर मी.१२ क्रोधी २४नल ३६ विभव ४८ विक्रम ६० नन्दन अत्रोपपत्ति:-'बृहस्पतेमध्यमराशिभोगात् संवत्सरं साहितिका वदन्तीति भा. स्करोकवचनात् 'मध्यगत्या भभोगेन गुरोगौरववत्सराः' इति वसिष्ठवचनाच्च मध्यमबृह- स्पतेरेकराशिभोगकालो गौरवं वः भवति * अत एव गुरुभुक्ता भगणसङ्ख्या द्वादशगुणा एतद्धि गौरवं वर्ष( कल्पकुदिनैः गुरुकल्पभगणास्तदैकेन कुदिनेन किमिति फलमेकस्मिन्दिने गुरोगतिमानमतो यद्यनया गत्येक दिनं तदा मध्यमगुरुराशिकलाभिः किमित्यनुपातेन ) ३६१।२।४।४५ सावनदिनाद्यात्मकं भवति । एतत्संवत्सरमानात्सावनं वर्षे १।२।४।४५ सावनदिनादिना लघु तथा सौर वर्ष ४११३।२५।३७ सावनदिनादिना महद्भवति । अथ यथैकस्मिन् वत्सरे स्फुटगुरोरेकराशिसञ्चारो भवेत्तदाऽसौ शुद्धवत्सरो शेयः। यदि गुरुरेक- स्मिन्नेव सव्वत्सरे ( ३६१।२।४।४५ दिनाधन्तरे ) द्विराशिचारं कृत्वा पुनर्वक्रितोऽसौ पूर्वराशिं नैति तदाऽसौ लुससंवत्सरो महातीचारश्च कथ्यते । यदि वर्षमध्ये द्विराशिचारं कृत्वा वक्रितः पुनः पूर्व राशिमेति तदाऽतीचारः कथ्यते । तथा तत्प्रमाणवचनानि- यत्रैकराशिसञ्चारो मार्गगत्या गुरोर्भवेत् । शुद्धः सव्वत्सरः स स्यात् सर्वेषां च शुभमदः ।। यत्र द्विराशिसञ्चारो यतीचारः स कम्यते । लुताब्दश्च यदाऽब्दान्ते पूर्वमं नैति वक्रितः ॥ PROIN ·HAATHARU अधिकारः ॥१॥] श्रीतत्त्वामृतसहिते ३७ वर्तमानभगणावयवराशिभिः सहिताः सन्तः सृष्टयादेमुरुभुक्तराशयो भवेयुस्तावन्त्येव गौ. रववर्षाण्यपि । अथ फलादेशार्थ विजयादयः षष्टिसम्वत्सराः मनीषिभिः परिभाषिताः । अतो गतगुरुराशिषु षष्टिभक्तेषु शेषतुल्या विजयादयो वत्सरा जायन्ते, सृष्टयादौ विजय- संवत्सरत्वात् ॥ ५५॥ अथ महानयने लाधवविधिमाह- विस्तरेणैतदुदितं संक्षपाद् व्यावहारिकम् । मध्यमानयनं कार्य ग्रहाणामिष्टतो युगात् ॥ ५६ ॥ विस्तरांत । एतत् = सृष्टयादेहानयनं कर्म विस्तरेण = अतिकठिनेन विधिना ( षण्मननां तु सम्पीण्डयेत्यादिमहदहर्गणवशेन ) मया, उदितम् = कथितम् । व्यावहा- रिक = सर्वजनव्यवहारोपयुक्त ग्रहानयनं तु, संक्षेपात् = लाघवप्रकारेण कार्यम् । तत्कथं कार्यमित्याह । मध्यमानयन कार्यमिति। इष्टतो युगातू-वर्तमानयुगादेव ग्रहाणा, मध्य- मानयन = मध्यगत्या साधनं कार्यम् । एतदुक्कमवधेयम् । गतयुगान्ते ये प्रहास्ते ध्रुवत्वे- नाख्याताः । ततः परमिष्टयुगे गताब्दैरहर्गणं विधाय तदुत्पन्नखेटान् गतयुगान्तीयध्रुव- मानैः सहितान् कुर्यात्तदा तेऽभीष्टदिने मध्यप्रहाः स्युरिति । करणग्रन्थेषु अनेनैव विधिना तथा भास्करीयलध्वहर्गणप्रकारेण च ग्रहा मनीषिभिरानीताः ॥५६॥ अथेष्टतो युगाद् महानयने कृतयुगान्ते प्रहादिध्रुवकानाह- अस्मिन् कृतयुगस्यान्ते सर्वे मध्यगता ग्रहाः । विना तु पातमन्दोच्चान् मेषादौ तुल्यतामिताः॥५७॥ मकरादौ शशाङ्कोच्चं तत्पातस्तु तुलादिगः । निरंशत्वं गताश्चान्ये नोक्तास्ते मन्दचारिणः ॥५८।। अस्मिन्निति । अस्मिन् कृतयुगस्यान्ते (त्रेतायुगादावित्यर्थः ) पातमन्दोच्चान् विना = ग्रहाणां पातान् मन्दोच्चांश्च त्यक्त्वा, सर्वे = सप्तापि, मध्यगता मध्यगतिकाः प्रहाः, मेषादौ मेषराशिमुखे, तुल्यता साम्यम् , इताः = सङ्गताः । कृतयुगान्ते सूर्या- दयोऽखिला ग्रहा मेषराश्यादावासन्निति तेषां ध्रुवाः शून्यसमा इत्यर्थः । अथ तदानी म. न्दोच्चपातानाह-मकरादाविति । शशाङ्कोच्च-चन्द्रमन्दोच्चम् , मकरादौ=मकरराशि- मुखेऽर्थात्तस्य ध्रुवो नवराशिमितः। तत्पातःचन्द्रपातः( राहुरिति ) तुलादिगः, अर्था- महातीचार-संशोऽसौ सर्वलोकभयङ्करः ।। 'संहितायाम् । एवं यत्र वस्सरे स्फुटगुरोः सञ्चारो न भवति सोऽधिवत्सरः कीर्तितः। तथा चाह कालिदासो महाकविः- गुरुसङक्रमयुग्मवत्समा गदिता सा ननु लुप्तसंशिका । विबुधै रहिता शुभे तु याऽधिसमा गीपतिसक्रमोज्झिता ॥ 'ज्योतिर्विदाभरणे। एषां शुद्ध-लुप्त-महातीचारातीचारलधवतीचाराधिवर्षाणां विशेषविवरणं अतिचारनिर्णयादौ द्रष्ट- व्यम् । अत्र बाहुल्यभयादुपेक्ष्यते ॥ Koman ·- सूर्यसिद्धान्ते- [मध्यमा- तस्य ध्रुवः षड्राशिमितोऽवगन्तव्यः'। अन्ये इतरप्रहाणां ये मन्दोच्चपाताः पूर्व, उक्ता कथितास्ते तदानी (कृतान्ते) निरंशत्वं अंशाभावताम् (निर्गतोऽशो यस्मात्तनिरंश तस्य भावो निरंशत्वमिति व्युत्पत्तेः ) न गताः । अर्थात्तंऽशाद्यवयवसहिता आसमिति सावयवानामुल्लेखने गौरवापत्तेस्ते मयोपेक्ष्यन्ते । अथ कथं तानुक्तध्रुवानामिष्टतो यु- गादानयने लाघवत्वमित्याह-ते मन्दचारिणः =ते मन्दोच्चपाता अत्यल्पगतिका वर्त- न्त इति वर्षसहस्रैरपि तेषां गतौ न वैलक्षण्यं भवत्यतः कृतयुगान्तीयवर्षगणैरपि तेषामान. यनं कृत्वाऽभीष्टकालेऽपि त एव स्थिरा ज्ञातव्या इति भावः ॥ ५७-५८ ॥ उपपत्ति:- अथात्र कृतान्ते सर्वे प्रहाः कथं मेषादावेव तुल्यतामिता इति गणितेनोपपत्तिः प्रद- श्यते । यदि कल्परविवषैः कल्परविभगणास्तदा कृतान्तीयगताब्दैः (खचतुष्कयमाद्रयग्नि- शररन्ध्रनिशाकरमितैः) किमित्यनुपातेन कृतान्ते रविः ४३२०००००००x१९५३७२०००० १९५३७२०००० भगणाः। अत्र राश्या- ४३२००००००० देरभावत्वान्मेषादिः । एवं कल्पगतवषैः कल्पचन्द्रभगणास्तदा कृतान्तीयगताब्दैः किमिति कृतान्ते चन्द्रः- ५७७५३३३६०००x१९५३७२०००० %२६११८९५७०२भगणाः । ४३२००००००० अत्रापि राश्यादेरभावान्मेषादिः । एवमनुपातेन सर्वे प्रहा मेषादावेव सिद्धथन्ति । तथा च : कल्पचन्द्रोच्चभगणास्तदा कृतान्तगताब्दैः किमिति कृतान्ते चन्द्रमन्दोच्चम् ४८८२०३०००x१९५३७२०००० =२२०७८९८०६ भगणा: ९राशयः। अतो मकरादौ चन्द्रोच्चमुपपन्नम् । तथा कल्पवर्षः कल्पचन्द्रपातभगणास्तदा कृतान्तीयगताब्दैः किमिति कृतान्ते चन्द्र. २३२२३८०००x१९५३७२०००० पातमानम्-- १०५०२९६३५भगणाः,६राशयः। ४३२००००००० अतस्तुलादौ चन्द्रपात उपपन्नः । एवमेवानुपातेन कृतान्ते * सूर्यमन्दोच्चम्०।७१२८११२", कुजमन्दोच्चम् ३।३।१४।२४", बुधमन्दोच्चम् ५।४।४।४८", गुरुमन्दोच्चम्=०1९०००", शुक्र- मन्दोच्चम्=११।१३।२११०", शनिमन्दोच्चम् ४.२०१३।१२।। तथैव भौमपात:= ९।११०१२०१२। बुधपातः ८1११°१६१४८" । गुरुपात:८1८५६॥२४॥। शुक्रपा- त:४१७०।२५॥४८॥ । शनिपातः=४।२०।१३।१२।। एवमेवोपलब्धमिति ॥५७-५८॥ अथ देशान्तरसाधनोपयोगि योजनात्मकं भूव्यासमान भूपरिधिमानचाह योजनानि शतान्यष्टौ भूक! द्विगुणानि तु । तदर्गतो दशगुणात् पदं भूपरिधिर्भवेत् ॥५९॥ योजनानीति । अष्टौ शतानि योजनानि, द्विगुणानि-द्वाभ्यां गुणितानि (षोडश. शतयोजनानीत्यर्थः) भूकर्णः भुवो व्यासमान 'अस्तीति शेषः। कर्णशब्दायासमहणं * गूढार्थप्रकाशे रङ्गनाथानीतम् । कल्पवः ।

·- - ऽधिकारः ॥१॥] श्रीतत्त्वामृतसाहिते ३६ (१)प्राचीनानां सम्प्रदायः। नव्यास्तु ( भास्करादयः) कर्णशब्दाद् प्रहकक्षाव्यासाध. मुरीकुर्वन्ति । यथा- "निगदिताऽवनिमध्यत उच्छ्रितिः श्रुतिरियं किल योजनसङ्ख्यया” इति भास्करः। अथ व्यासज्ञानात् परिधिज्ञानमाह । तद्वर्गत इति । तद्भूव्यासवर्गाद् दशगुणात पदं मूलं 'यत्तत्' भूपरिधिः भुवः परिणाहमानं भवेत् ॥५९ ॥ अत्रोपपत्तिः- प्राचीनः परिधि-परिधिसम्बन्धं व्यास-व्याससम्बन्धसमं (प: पं. व्या: व्या) वि- ज्ञाय तथा व्यासं द्विध्नत्रिज्यामितं च विज्ञाय 'यदि द्विघ्नत्रिज्यामिते व्यासे परिधिमानं चक्र- कलायोजनानि तदाभूव्यासे किमिश्त्यनुपातेन भूपरिषियोजनानि । तत्र त्रिज्यायाः ३४३८ २१६०.xभूव्या. मितत्वाद् द्विश्नत्रिज्या=३४३८४२ =६८७६ । अतो भूपरिधि ६८७६ अत्रहरभाज्यौ हरेणापवर्तितौ तदा भूपः (३।४।३४)x भू.व्या। अत्र गुणस्यास्य ३८॥३४ एकस्थानकरणार्थमाचार्येणास्य वर्गोऽकारि । अतः भूप = ( ९८५२०५५)x भूख्या । परञ्च स्वरूपान्तराद्गुणस्थाने १० गृहीतास्तेन भूप.२ = १०४ भू.व्यारे। भूप. =/१०४ भूव्या.' । अतो मूलोक्तमुपपन्नम् । अनेनाचार्योक्तेन साधितः परिधिः सुखार्थ स्थूल एवोपपत्तेस्तथैव सिद्धत्वादतः किञ्चि- न्यूनदशगुणाद्व्यासवर्गान्मूलं सूक्ष्मः परिधिः स्यादिति नव्याः 'तर्गतोऽदशगुणादिति पाठं पठन्ति । एवं भास्करेण लीलावत्याम्-सूक्ष्मः परिधिः ३९२७ ४ व्याः । स्थूकः १२Xव्या. परिधिः wa उक्तः । यथा- Matana 'व्यासे भनन्दाग्निहते विभक्त खबाणसूयः परिधिः स सूक्ष्मः । द्वाविंशतिने विहृतेऽथ शैलैः स्थूलोऽथवा स्याद्व्यवहारयोग्यः ॥ इति तदुक्तः। अथायं सौरोक्तः परिधिः भास्करोक्तपरिधेमिनः । यतः सौरोक्तः परिधिः (/१६००२४१०)= ५०६० योजनासन्नः। भास्करोक्तपरिधिः-४९६७ योजन- समः । पञ्चसिद्धान्तिकायां वराहेण भूपरिधिमानम् ३२०० योजनसममालेखि । एकमेव. भूपरिधिमानं प्रतिसिद्धान्तं मिनं भिन्न यदृश्यते तस्य तत्तद्देशभेदेन तत्तत्सिद्धान्तीय- क्रोशादिपरिभाषाभेद एव कारणम् । इह भास्करादिभिरेकयाम्योत्तररेखास्थस्थानद्वयस्यान्तरालयोजनमानमक्षांशान्तराल- मानच विज्ञाय 'यदि स्थानद्वयाक्षाशान्तरेण स्थानद्वयान्तरालयोजनानि लभ्यन्ते तदा चक्रांश ३६०° तुल्यान्तरेण कि मित्यनुपातेन भुपरिधिज्ञानमकारि । तथा च भास्कर:- पुरान्तरं चेदिदमुत्तरं स्यात् तदक्षविश्लेषलवैस्तदा किम् । चक्रांशकैरित्यनुपातयुक्त्या युकं निरुकं परिधेः प्रमाणम् ॥ इति । १. परिधिदलचापस्य ज्यारूपो व्यासः, गोलकेन्द्रादुभयदिशि पालिपर्यन्तं विततं सूत्रमिति ।

·सूर्यसिद्धान्ते-
[मध्यमा-
ततः परिधेः 'यदि चक्रकलातुल्ययोजनैः द्विघ्नत्रिज्याकलातुल्यो ६८७६ योजनात्मको
व्यासस्तदा भूपरिधियोजनैः किमित्यनुपातेन भूव्यासो योजनात्मको ज्ञातः । परध्वाधुनि.
कास्तु भूपृष्ठाद् दृष्टयुच्छ्रितिवशेन भुवः स्पर्शका दृष्टिरेखया दृष्टिबिन्दुगतकोणमानं
दृगौच्च्यमानञ्च विज्ञाय त्रिकोणमित्या भूव्यासमानं साधयन्ति । यथा-
पृस्प उO=भूगोलम् । के भूकेन्द्रम् । पृ-पृष्ठस्थानम् । दृष्टिस्थानम् । प्र-
प्रहकक्षागतो प्रहः । दृप = दृगौच्च्यम् । केपृ-भूव्यासदलम्केस्प। दृस्प-दृष्टिस्था.
नात् भुवः स्पर्शरेखा । दृके भूव्या+गौच्च्यम् । इके रेखायो पृ बिन्दौ कृता लम्ब.
रेखा इस्प रेखायां यत्र लग्ना तत्र इ बिन्दुं कृत्वा इके रेखा कृता । अथ ह ए इ, इस्प
के त्रिभुजयोः । इपृ कोण उभयनिधो ज्ञात एव । -स्प%DL पृ-समकोणः ।
LEइ पृ-ज्ञातकोणकोटि:%3
DL के स्प । इस्प के, इ पृ के जात्यत्रिभुजद्वये स्प
पृके । इके उभयनिष्ठः । स्प%DLY: समकोणः । :. स्प इइ पृ (रे. १ अ.
४७ प्र. ) तथा / स्प के इ%DL के इ ज्ञातकोणकोटिदलम् । तथा च के इ
स्प%D1के इ पृ-ज्ञातकोणकोटथर्धकोटिः :। अथ च-पृ इ त्रिभुजे कोणस्य,
दृगौच्च्यस्य च ज्ञानादनुपातेन इ पृ=
हपृxज्या/इपृ
ज्या -इ
गौच्च्यम् ज्ञातकोणज्या
। ततः के इ पृ त्रिभुजे इट भुजज्ञाने सजाते, के,
ज्ञातकोणकोटिज्या
L इकोणयोर्माने च ज्ञाते त्रिकोणमित्याऽनुपातेन के पृ%3
इ पृ.xज्याL के इपृ.
ज्या Zइ के पृ
भूव्यासार्द्धम् । एतद् द्विगुणं भव्यासमानं सजायते ॥ ५९ ॥

·लम्बांशपरिभाषात्वात् । 'यन्त्रवधामा धिकारः ॥१॥] श्रोतत्वामृतसहिते अथ स्पष्टपरिधि ततो देशान्तरसंस्कारब्चाह- लम्बज्यानस्त्रिजीवातः स्फुटो भूपरिधिः स्वकः । तेन देशान्तराभ्यस्ता ग्रहमुक्तिर्विभाजिता ॥६० ॥ कलादि तत्फलं प्राच्यां ग्रहेभ्यः परिशोधयेत् । रेखाप्रतीचीसंस्थाने प्रक्षिपेत् स्युः स्वदेशजाः ॥ ६१ ॥ लम्बज्यान इति । भूपरिधिः ( अनन्तरोतो मध्यमः परिधिः) लम्बज्याघ्नः== स्वदेशीयलम्बज्यया (अक्षांशोननवत्यंशचापज्यया)गुणितः,त्रिजीवाप्त:त्रिज्यया भक्त. स्तदा लब्धमितः, स्वकः स्वदेशीयो योजनात्मक भूपरिधिः भवेत् । तेन स्वकीयस्फुट- भूपरिधिना, विभाजिता भक्का, ग्रहमुक्तिः कलात्मिका मध्यमा प्रहगतिः, देशान्तराभ्य. स्ता देशान्तरयोजनेन (रेखा-स्वदेशान्तराळयोजनैः ) गुणिता सती यदाप्तं तत्कलादि फल, प्राच्या रेखातः प्राग्देशे स्वदेशे, प्रहेभ्यः गणितागतेभ्यो रेखादेशीयग्रहेभ्यः, परिशोधयेत् । तथा रेखाप्रतीचीसंस्थाने रेखादेशात्पश्चिमे स्वदेशे सति तत्फलं प्रक्षिपेतू- गणितागतेषु ग्रहेषु योजयेत्तदा ते स्वदेशजा स्वदेशीयनिरक्षनिशीथकालीना भवेयुरिति स्वनिरक्षनिशीथस्तु स्वकीययाम्योत्तरं वृत्तं निरक्षदेशीयपूर्वापरे (विषुववृत्ते ) यत्रायो लग्नं स प्रदेशः । देशान्तरसंस्कृता प्रहास्तत्समकालीनाः स्युरित्यर्थः ॥ ६०-६१ ॥ मत्रोपपत्तिः- सवेरेवाचायः 'लङ्कायाः कुमध्ये परिभाषितत्वातू लङ्कादेशीयो भुवोवृत्तपरिणाहो मध्यमो भूपरिविरुक्तः। स च भूकेन्द्राद् भूव्यासार्धत्रिज्ययोत्पादितो निरक्षदेशीय-पूवापरधरातल गतो भवति । यथा इ ल म ग वृत्तम् (द्रष्टव्यं क्षेत्रम् )। अथ कन्दुकाकारगोलस्य मध्यदेशादुभयन क्रमशोऽपचीयमानो गोलपरिणाहो गोलान्तदेशद्वये शून्यत्वमुपयातीति- मध्यपरिधेरुभयत्रोत्तरोत्तरं क्षयिष्णुः परिधिः सुमेरुप्रदेशद्वय शून्यसमो भवति । एतेन स्वदेशे यद्भुवः परिणाहमानं स स्फुटो भूपरिधिः । स च ध्रुवयष्टिभूबिम्बयोर्योगरूपान्मेरु- मन्यात् मेरु-स्वस्थानान्तरालयोजनचापमानव्यासानोत्पादितो मध्यपरिधिसमानान्तरश्च भवति । यथा उ पृ क वृत्तम् । यस्य स्वपृष्ठस्थानाद् ध्रुवयष्टयुपरि कृता लम्बरेखा (पृके) गर्भीयो व्यासः * । सा लम्बरेखा लम्बज्यामिता । स्वस्थान-ध्रुवस्थानयोरन्तरस्य भास्करोतः । इयं हि लम्बज्या कोटिः । भूकेन्द्रात् पृष्ठस्थानावधि व्यासाधतुल्यारेखा कर्णः (भ.पृ.) । भुकेन्द्रात् कोटिमूलावधिः मध्यस्फुटपरिधिद्वयकेन्द्रान्तरं भुजः (भू. के)। अस्मिन् (भ. पृ. के.) जात्यत्रिभुजेरपृकभू % ९०°। -पृभूके-लम्बांशाः । - SAMRESHea - * लघुवृत्तस्य मध्य के, महवृत्तस्य मध्यं भू,इति शेयं पाठकैः । ६सू०लि.

·४२ सूपसिद्धान्ते [मण्यमा- धु ध्रु परपास Grainages म. प. MAM स्प.प Lके पृ.भू-लम्बाश कोटिः= अक्षांशाः । अतो यदि त्रिज्यया (के) भृव्यासार्थ (पृ) तदा लम्बज्यया (Lभू) किमित्यनुपातेन लब्धं स्फुटभूपरिधिव्यासार्धम् (पृके) भूज्या ज्याल । ततः परिध्योर्निष्पत्ति व्यासयोनिष्पत्तिसमामवगत्य त्रि. भूव्याई) यदि भूव्यासाघुन भूपरिधिस्तदा स्फुटभूपरिधिव्यासाधेना- स्पप.च्या (भूव्याई ज्याल) नेन किमित्यनुपातेन ) नेन किमित्यनुपातेन (भूप. x स्कु-प-व्याई) = स्फुटभूपरिधिः- त्रि. भूख्याई भू-परि.४ भूव्याई x ज्यालं. भूपरि.xज्यालं. । अत उपपन्नं स्फुटपरिध्यानय. त्रि भूव्याई त्रि. नम् । एवमेवाह भास्करोपि-"लम्बज्यागुणितो भवेत् कुपरिधिः स्पष्टस्त्रिभज्याह- तः इति । अथ देशान्तरफलोपपत्तिः। देशान्तरं नाम रेखादेशस्वदेशयोः पूर्वापरं योजना- न्मकमन्तरमाद्रेखादेशात् प्राच्या प्रतीच्या वा यावद्भिर्योजनैः स्वदेशो भवति तावदेव योजनात्मक देशान्तरमिति तत्सम्बन्धि प्रहादिचालनफलं. देशान्तरफलशब्देनोच्यते । पूर्व ( ५५ श्लोकरीत्या) साधिता प्रहा लकाधरात्रिकालिका भवन्ति, परञ्चापेक्षिताः स्वदे. शार्धरात्रिका अतो लङ्का-(रेखा) स्वदेशयोः पूर्वापरान्तरालयोजनादिकं देशान्तरं परिज्ञाय ततो यदि प्रवहगत्या स्पष्टभूपरिधिमभितः क्रमतो प्रहस्य गतिकला लभ्यन्ते तदा पूर्वापर- ·ऽधिकारः ॥१॥] श्रीतत्त्वामृतसाहिते .. प्र.ग.क. x दे.अं.यो. देशान्तरयोजनं क्रमतः किमित्यनुपातेन लब्ध कलादि चालनफलं स्प.भूप-यो. यदि रेखातः प्राचि स्वदेशः स्यात्तदा तत्र पूक्मेवार्धरात्रित्वाहणम् , प्रतीच्या स्वदेशश्चेत् तत्र रेखार्धरात्रितः पश्चादर्धरात्रित्वाद्धनं क्रियते तदा लङ्कार्धरात्रिका प्रहाः स्वदेशाधरात्रिका भवन्ति; ग्रहाणां स्वतः पूर्वाभिमुखगतित्वादिति साधूक्तम् ॥ ६०-६१ ॥ वि०॥ अथात्र सौरभाष्ये-"केनचिदावन्तिकेन नरेणैकं बालुकायन्त्र तथा विरचितं यथा सम्पूर्णसावनदिनमध्ये रन्ध्रण निःसृता वालुकाः स्वत एव निःशेषा भवन्ति । तेन पुंसा उज्जयिन्यां सूर्यबिम्बार्थोदयसमकाले तद्यन्त्रं बालुकापूर्ण कृत्वा सहैव गृहीत्वोज्जयिन्याः सकाशात् पूर्वस्यां दिशि कियन्ति योजनानि गत्वा तस्मिन् स्थले प्रामे वा यदा सूर्यनि- म्बा क्षितिजसंलग्नं दृष्टं तदानीं तद्यन्न किञ्चिद्वालुकावशेषं दृष्टम् । ततस्तेनेदं ज्ञातम्- यथा यथा द्रष्टा रेखातः प्राग्गच्छति तथा तथा प्रागेवार्कोदयं पश्यति इति । तस्मिस्थले प्रामे वा यदा मार्तण्डमण्डला|दयो जातस्तस्मात् कालादूर्व यैरसुभिर्वालुकायन्त्रं निःशेष जातं तेऽसवो गणिताः । ततोऽनुपातः यद्येतावताऽसुतुल्यैन सूर्योदयान्तरेणैतानि रेखापुरे. ध्रपुरमध्येऽन्तरयोजनानि लभ्यन्ते तदाऽहोरात्रासुभिः किमिति लब्धं स्पष्टो भूपरिधिः" इति वृसिंहदैवज्ञोक्तं स्फुटपरिधिज्ञाने तदैव साधु भवेद्यदि दर्शकः स्वस्पष्ठभूपरिधिमेव प्रति- पदमुपगच्छेदितरथा पुरयोरन्तरज्ञाने वैषम्यापत्तैर्न ततः स्फुटपरिधिज्ञानं सम्पत्स्यत इति विवेचनीयं सुधीमिः। अथ योकस्मिन् दिने परमापा ध्रुवर्भगतिः स्वल्पान्तराच्छून्यसमा करुप्यते तदा "रे- खापुरा घटिकायन्नं गृहीत्वा निशीथ काले ध्रुवयन्त्रेण तदक्षांशसममन्यदेशाक्षांशं विभ्यता मणकेन तत्स्फुटपरिधौ गच्छता रेखादेशतद्देशान्तरज्ञानं च कुर्वता तदुदयान्तरकालेनान्त. रयोजनेन च स्फुटपरिधेः साधु ज्ञानं कार्यम्" इति सुधावर्षिणीकारोक्तं स्फुटपरिधिज्ञान बास्तवासनम् । वस्तुतो ध्रुवक्षस्थास्थिरत्वादयमपि प्रकारः स्थूल एव । अतो मन्मते सौरोक्तप्रकार एव सर्वतः साधुरिति * ॥ ६०-६१॥ अथ भूमध्यरेखास्थदेशानाह- राक्षसालयदेवौकाशैलयोमध्यसूत्रगाः । रोहीतकमवन्ती च यथा सनिहितं सरः ॥ ६२ ।। राक्षसालयदेवौक इति । राक्षसानामालयो निवासस्थान 'लङ्का', देवानामोको वा- सस्थानरूपः ( ओकः सद्मनि चाश्रय इत्यमरः ) शैलः पर्वतः (मेरुरिति) तयोरल्लिङ्का- मेरुपर्वतयोः, मध्यसूत्रगाः याम्योत्तरसूत्रगताः 'ये देशास्ते रेखादेशा विज्ञेया इति शेषः । एतदुक्तं भवति । लङ्कासुमेरुपर्वतद्वयान्तरालसूत्रे (लङ्कायाम्योत्तरधरातले) देशा रेखादेश- शब्देनोच्यन्ते । के च ते, इत्याह । यथा-रोहितकम् , अवन्ती-उज्जयिनी, सन्निहित सर: कुरुक्षेत्रं चैते देशा रेखादेशाख्या इति । एवं खलु स्वकीयस्पष्टभुपरिधियंत्र लङ्का. याम्योत्तरवृत्ते सल्लग्नो भवति स स्वकीयो रेखादेशोऽवगन्तव्यः । * अधना तु विद्युधन्त्रद्वारेण स्थानद्वयस्य घटयादियन्त्रोत्थं कालं विशाय ततो देशान्तरज्ञानं सुखेनैव सजायते । विद्ययन्त्रद्वारेण (टेलीग्रामवशात् ) स्थानद्वयगतपुरुषयोरालापेऽतीवसूक्ष्मकालस्य पतनात् । ।

·. सूर्यसिद्धान्ते [मधमा- प्राचीनलङ्कायाम्योत्तरमेव प्रधानीकृत्य प्रहादिगणितमकारोति लङ्कायाम्योत्तरेखैव भुवो मध्यरेखा परिभाषिता । नेतरा। तथा च भास्कर:- "यल्लकोज्जयिनीपुरोपरि कुरुक्षेत्रादिदेशान् स्पृशत् सूत्र मेरुगतं बुधैर्निगदिता सा मध्यरेखा भुवः" इति ॥ ६२ ॥ अथ रेखादेशस्वदेशयोः पूर्वापरान्तरज्ञानमाह- अतीत्योन्मीलनादिन्दोर्डकासिद्धिगणितागतात् । यदा भवेत् तदा प्राच्यां स्वस्थानं मध्यतो भवेत् ।। ६३ ॥ अप्राप्य च भवेत् पश्चादेवं वापि निमीलनात् । तयोरन्तरनाडीभिहन्याद् भूपरिधि स्फुटम् ॥ ६४ ॥ षष्टया विभज्य लब्धेस्तु योजनः प्रागथापः । स्वदेशः परिधौ ज्ञेयः कुर्यादेशान्तरं हि तैः ॥ ६५ ॥ अतीत्योन्मीलनादिति । गणितागतात् गणितेनागतो गणितागतस्तस्मात् (गणि. तद्वारेण सिद्धात् ) इन्दोः= चन्द्रस्य, उन्मीलनात यदा सर्वप्रस्तस्य चन्द्रविम्बस्य. मोक्षा- रम्भो भवति स काल उन्मीलनात्यस्तस्मादुन्मीलनकालात् , अतीत्य-उल्लध्य, यदा- यदि, सिद्धिः = चन्द्रस्योन्मीलनदर्शनं भवेत् , तदा तर्हि, मध्यतः = भुवो मध्यरेखा- देशात् , प्राच्या पूर्वस्यां दिशि स्वस्थानं भवेत् , इति बोद्धयम् । यदि, च-गणिताग- तादुन्मीलनकालात , अप्राप्य पूर्वमेवोन्मीलनदर्शनं भवेत्तदा मध्यतः, पश्चात-पश्चिमायां दिशि स्वस्थान वेदितव्यम् । वा अथवा, निमीलनात् = यदा सकलश्चन्द्रविम्बो भूमायाँ प्रविशति स कालो निमीलनाख्यः सम्मीलनाख्यो वा कथ्यते तस्मात् , अपि, एवं-उक्त- वज्जेशम् । यथोन्मीलतकालात्पूर्वापरदेशस्य ज्ञानं कृतं तथैव सम्मीलनकालादपि कर्तव्य- मिति भावः। अत्र प्रथमश्लोकपूर्वार्द्ध 'पश्चात्तद्गणितागतात्' इति पाठान्तरं न ममाभिमतम् । 'अतीत्य, पश्चात्' इत्यनयोः समानार्थशब्दयोरन्यतरस्य चैयात् । अथ, तयोः कालद्वययोः (गणितागतसिद्धकालयोः) अन्तरनाडीभिः अन्तरे क्रिया माणे या नाडयस्ताभिः, स्फुट-स्वदेशीर्थ स्पष्टं (६० श्लोकसाधितम्)भूपरिधिम् , हन्यात गुणयेत् । तं षष्टया, विभज्य भागमपहृत्य, लब्धः, प्रागपरैः पूर्वापरैः, योजनैः योजन- सल्याभिरन्तरितः (प्राग्योजनैः पूर्वे, अपरयोजनैः पश्चिमै ) परिधौ=स्वदेशीयस्फुट. परिधौ स्वदेशो विज्ञेयः । तैरेव (प्रागपरयोजनैः ) देशान्तरं देशान्तरसंस्काराख्यं कर्म ( देशान्तराभ्यस्ता प्रहमुक्तिविभाजितेतिप्रकारेण) कुर्यादिति ॥ ६३-६५ ॥ मत्रोपपत्ति:- प्रथमं देशान्तरस्याज्ञानाद्देशान्तरसंस्काररहिताभ्यामेव रवीन्दभ्यां प्रदणे स्पर्शो. न्मीलन-संमीलनमोक्षकालाः साध्याः। परच तत्र प्रहादीनां साधनेऽहर्गणस्य मुलकार- णात् , अहर्गणस्यापि 'लङ्कायामाधरात्रिका इत्युक्ते रेखादेशीयाणरात्रिकालीनत्वाच्च तौ रवीन्दू रेखादेशीयार्धरात्रिकालीनौ, ताभ्यो साधितावुन्मीलनसम्मोलनकालौ च रेखा- । ।

·StuRNIRMATION ऽधिकारः ॥१॥]] श्रीतत्त्वामृतसहिते देशाधरात्रिकाविति तयोः स्वदेशार्धरात्रिकालीनकरणार्थमुपायो देशान्तरसंस्काराख्यं कर्म क्रियते । तत्र प्रथम रेखादेशात् स्वदेशः पूर्व पश्चिमे वा वर्तते तज्ज्ञानार्थ चन्द्रग्रहणवि. धिना चन्द्रस्य सर्वप्रहणे उन्मीलनः सम्मीलनो वा कालः साध्यः ( स च कालो रेखा- देशीयो भवति) तथा तदानी प्रत्यक्ष या चोन्मीलनः सम्मीलनो वा कालो ज्ञातव्यः। अथात्र ज्युपलब्धः कालो यदि गणितागतकालादधिकस्तदा रेखादेशात् स्वदेशः पूर्वेऽव- गन्तव्यः । यतस्तत्र रेखादेशात्पूर्वमेवार्कोदयस्तथाऽर्कोदयादेवेष्टकालस्य प्रवृत्तेः रेखा. देशोन्मीलनात् सम्मीलनाद्वा स्वदेशीयोन्मीलनः सम्मीलनो वा कालोऽधिकः स्यादेव । यदि गणितागतसम्मीलनादुन्मीलनाद्वा दृष्टयुपलब्ध उन्मीलनः सम्मीलनो वा कालोऽल्पो भवेत्तदा रेखादेशात्स्वदेशः प्रतीच्यामवगन्तव्यः । प्रतीच्यामवगन्तव्यः । यतस्तत्र रेखादेशात् पश्चाद. कॊदयोऽतो रेखादेशीय कालाव (गणितागतात् ) स्वदेशीयः कालोऽत्पः स्यादेवेति गोलविदा स्फुटमेव । अथात्रोन्मीलनात्सम्मीलनाद्वा कालादपि च विधोरेव प्रहणे यद्देशान्तरज्ञानमुक्त माचार्यैस्तत्केवलं दृष्टेः सौलभ्यादेव । चन्द्रस्य प्रहणे (क्षितिजोर्ध्वम् ) स्पर्शादि सकलस्थि. तिदर्शनं सर्वत्र युगपदेव भवति, न तथाऽर्कप्रहणे भवतीति (ग्रहणाधिकारे व्यक्तं स्यात् ) चन्द्रप्रहणादेव देशान्तरज्ञानं साधु । एवमुक्तविधिना रेखादेशात्पूर्व पश्चिमे वा स्वदेशं विज्ञाय तयोर्गणितागतदृष्टयुपलब्ध- कालयोरन्तरे या नाडयस्ता एव देशान्तरनाडयो भवन्ति । ताभ्योऽनुपातेन योजनात्मक देशान्तरमवगन्तव्यम् । यथा-यदि षष्टिभिर्नाडीभिः स्पष्टभूपरिधियोजनानि तदाऽऽभि- स्पष्टभूपरिधियोजन x देशान्तरनाड़ी देशान्तरनाडीभिः किम् ? % लब्धं स्पष्ठभूपरिधौ रेखादेशस्वदेशान्तरयोजनानि । अत्र स्पष्टभूपरिधिस्वाहोरात्रवृत्तयोः समानान्तरत्वादेभि- रेवान्तरयोजनैर्देशान्तरसंस्कारः कर्तव्यः । यथा स्फुटपरिधियोजनैतिकला तदा देशान्त- रयोजनः केति प्र.ग.क.x दे अंन्यो = कलात्मक देशान्तरमित्युपपन्नम् ॥६३-६५॥ स्प भू-यो. अथ कदा वारारम्भो भवतीत्याह- वारप्रवृत्तिः प्रागदेशे क्षपाऽभ्यधिके भवेत् । तद्देशान्तरनाडीभिः पश्चादने विनिर्दिशेत् ॥ ६६ ॥ वारप्रवृत्तिरिति । प्राग्देशे-रेखातः पूर्ववर्तिदेशे, तद्देशान्तरनाडीभिः = पूर्वोक- (६४-६५ श्लो-) विधिना लब्धदेशान्तरघटिकाभिः, क्षपाधै स्वराज्यधे, अभ्यधिके सति, पश्चात्-रेखातः पश्चिमवर्तिदेशे, पूर्वोक्तदेशान्तरनाडीभिः, ऊने = अल्पे, स्वराज्यधै स्वदेशे वारप्रवृत्तिः=वारारभ्भो भवतीति सुधीः विनिर्दिशेत् । एतदुक्तं भवति। यदि रेखादेशात पूर्वदिशि स्वदेशो भवेत्तदा रेखास्वदेशान्तरनाडीतुत्याधिककालेन स्वराज्यर्धाद्वारप्रवृत्तिरेवं यदि रेखातः पश्चिमे स्वदेशः स्यात्तदा स्वराज्यर्धाद्देशान्तरनाडीतुल्यपूर्वमेव वारप्रव- तिर्भवेदिति ॥ ६६ ॥ ६० ·- wom सूर्यसिद्धान्ते [मध्यमा- अत्रोपपत्तिः- इह सिद्धान्ते लङ्कार्धरात्रिकाले सृष्टेरारम्भकथनात्(*) गणितागतमहर्गणादिक लङ्का- र्धरात्रिकालिकमेव कथितमाचार्येण । तथा हि-'लक्षायामार्धरात्रिकः' इति । अत एव लङ्कार्धरात्रिकाले वारप्रवृत्तिरिति युक्तमेव । लङ्कायाम्योत्तरवृत्ताश्रितदेशानां रेखादेशसं. ज्ञात्वालङ्कार्धरात्रिरेव स्वरेखादेशार्धरात्रिः । तेन रेखादेशात् पूर्वस्यां स्वदेशे रेखार्धरात्रि. कालाद्देशान्तरघटीतुल्याधिककालेन स्वदेशाधरात्रिरतस्तत्र पूर्वमेव वारारम्भः। यदि स्वदेशो रेखातः पश्चिमे भवेत्तदा रेखाधरात्रेदेशान्तरघटीतुल्याल्पकालेन तत्रार्धरात्रिरिति पश्चाद्वारारम्भो युक्तियुक्त एव गोलविदामिति ॥ ६६ ॥ अथ तात्कालिकाहसाधनमाह- इष्टनाडीगुणा भुक्तिः षष्टया भक्ता कलादिकम् । गते शोध्यं युतं गम्ये कृत्वा तात्कालिको भवेत् ।। ६७ ॥ इष्टनाडीगुणेति । भुक्तिःसाध्यग्रहस्य कलात्मिका मध्या गतिः, इष्टनाड़ीगुणा= गत-गम्येष्टघटीमानेन गुणिता, षष्टया भक्ता च सती यल्लब्ध कलादिकं तत् , गते अर्ध. रात्रिकालात् प्रथम मिष्टकाले अहर्गणोत्पन्नग्रहात , शोध्य =हीनं, तथा, गम्ये अर्धरात्रिका- लादनन्तरमिष्टकालेऽहर्गणोत्पन्नग्रहे युतं कृत्वा, तात्कालिका स्वाभीष्टकालिको मध्यमो ग्रहो भवेदिति बुधैर्विज्ञेयम् ॥ ६ ॥ अत्र युक्ति- अहर्गणोत्पन्नो महो निशीथकालिको भवति । यदि मध्यरात्रात्पूर्व वा पश्चादिष्टकाले प्रहसाधनमपेक्षितं स्यात्तदा निशीथकालपूर्वापरेष्टकालयोर्यदन्तरं तस्मादनुपातेनार्थात् षष्टिघटीभिर्यदि प्रहगतिकला लभ्यते तदाऽऽभिः पूर्वापर-(गतगम्य-) घटीभिः किमिति त्रैराशिकेन गतगम्यष्टकालसम्बन्धि चालनमानीय तेन पूर्वे-(गते-)ष्टकालेऽहर्गणोत्पन्नप्रहे विहीने, परे-(गम्ये-)टकालेऽहर्गणोत्पन्नप्रहे युक्ते सति तात्कालिको मध्य ग्रहो भवेदिति युक्तमेव । परञ्च राहोर्विलोमगतिस्वात् संस्कारव्यत्यासेन सिद्धिरित्युपपन्नम् ॥ ६७ ॥ अथ चन्द्रादिग्रहाणां परमा दक्षिणोत्तरविक्षेपकला आह- भचक्रलिप्ताशीत्यंशं परमं दक्षिणोत्तरम् । विक्षिप्यते स्वपातेन स्वक्रान्त्यन्तादनुष्णगुः ॥१८॥ तनवांशं द्विगुणितं जीवत्रिगुणितं कुजः। बुधशुक्रार्कजाः पातैर्विक्षिप्यन्ते चतुर्गुणम् ॥ ६६ ॥ (*) ब्रह्मगुप्तमते भास्करमते च वारप्रवृत्तिः सृष्टयादिश्च लङ्कोदयकाले । यथा हि- १- जगति तमोभूतेऽस्मिन् सृष्टयादी भास्करादिभिः सृष्टैः। यस्मादिनप्रवृत्तिदिनचारोऽौदयात्तस्मात् ॥ ब्रह्मगुप्तः । २-लङ्कानगर्यामुदयाच्च भानोस्तस्यैव वारे प्रथम बभूव । मधोः सितादेर्दिनमासवर्षयुगादिकानां युगपत् प्रवृत्तिः ॥ भास्करः । परञ्च रेखादेशेष्वपि चराक्षांशवशात् सूर्योदयकालस्य पार्थक्यानास्मन्मते सूर्योदयाद्वारप्रवृतिरु- चिता । अतो मध्यरात्रेवारप्रवृत्तिराचार्योंक्तैव समुचितेति । । marnatanS ।

·ऽधिकारः ॥१॥] श्रीतत्वामृतसहिते एवं निधनरन्ध्रार्करसार्कार्की दशाहताः । चन्दादीनां क्रमादुक्ता मध्यविक्षेपलिप्तिकाः ॥ ७० ॥ भचक्रलिप्तेत्यादि । अनुष्णगुः=न उष्णा अनुष्णाः, शीतला इत्यर्थः। अनुष्णा गावः किरणा यस्यासावनुष्णगुश्चन्द्रमाः, स्वक्रान्त्यन्तात्-क्रान्तिवृत्तीयस्वमध्यस्थानात् भचक्रलिप्ताशीत्यंशे = भचक्रस्य राशिद्वादशकस्य या लिप्ताः कलास्तासामशीतिभाग तुल्य ( २१६००-८०)-२७०/ परम, दक्षिणोत्तरं = दक्षिणं, उत्तरं वा, स्वपातेन-स्वीकीयो यः पातः क्रान्तिमण्डलस्वविमण्डलयोर्योगविन्दुरूपस्तेन कर्ता, विक्षिप्यते विचाल्यते। स्व- विमण्डलाश्रितश्चन्द्रबिम्बः क्रान्तिवृत्तादक्षिणमुत्तरं च चक्रकलाशीतिभाग-२७०'तुल्यं पाते- नापकृष्यत इत्यर्थः । इयं हि हिमगोः परमशरकलेत्युच्यते । तन्नवांश तच्चन्द्रशरनवा. शमान, द्विगुणितं ( २७० :- ९४२) = ६०', तत्तुल्यं, जीव: गुरुत, परमं दक्षिणोत्तरं स्वपातेन विक्षिप्यते । तन्नवांशं त्रिगुणित ( २७०९४३) = ९०', ततुल्यं, कुजा मङ्गलो विक्षिप्यते । बुधशुक्राकंजाः, तन्नाशं चतुर्गुणं ( १२०) तत्तुल्यं, पातः स्वस्व- पातैः परमं दक्षिणोत्तरं विक्षिप्यन्ते । एवमुक्तविधिना चन्द्रादीनां षण्णां ग्रहाणां मध्यविक्षेपलिप्तिकाः परमा मध्यमशर कलाः, क्रमात् त्रिधनरन्ध्रार्करसार्कार्की दशाहता उक्ताः । अर्थाच्चन्द्रस्य, त्रिधनः = त्रया- जो धनः (२५) दशगुणः २७० । कुजस्य रन्ध्राणि (९) दशगुणितानि ९० । बुधस्या- कोः (१२) दशगुणाः १२० । गुरोः रसाः (६) दशगुणाः=६० । शुक्रस्यार्काः(१२) दश. गुणा-१२० । शनेरकोः (१२) दशगुणा १२० इति ॥ ६८-७० ॥ अत्र युक्ति:- विक्षेपो नाम स्वविमण्डलक्रान्तिमण्डलयोर्याम्योत्तरमन्तरमाद् प्रहबिम्बगतकदः म्बप्रोतवृत्तं क्रान्तिवृत्ते यत्र लग्नं स्यात्तत्तग्रहस्थानम् । स्थान-विम्बयोर्यदन्तरं कद- म्बप्रोतवृत्ते तावास्तस्य विक्षेपः । स च विक्षेपो यदा प्रहस्य शीघ्रकेन्द्र अन्त्यफलचा- पायुतत्रिराशितुल्यं ( शीघ्रकर्णस्त्रिज्यातुल्यो ) भवति तदा परमो भवति । स च यावान् भवति तावानिह तत्तद्महस्य पृथक् पृथक् पठितः। कान्त्यन्तो बिन्दुः स्थानमेव । यतः स्थानगतध्रुवप्रोतवृत्ते नाडीमण्डलात् स्थानावधिः मध्यमा क्रान्तिरिति स्वक्रान्त्यन्ताद्विक्षेपण युक्तमेव । अत्र सूर्यस्य विमण्डलाभावात् तत्पाताभावोऽतो सूर्यो न विक्षिप्यते ॥६८-७०॥ अत्र प्रसाद् प्रहाणां परमशरेषु यथोपलब्धसिद्धान्तेषु वैषम्यं प्रदर्शयामि- चन्द्रस्य, भौमस्य, बुधस्य, गुरोः, शुक्रस्य, शनेः, प्रचलितसूर्यसिद्धान्ते २७० १२०६० १२० १२० महासिद्धान्ते (लघ्वार्यभटीये)-२७० १०६ १३० ७४ १३०१ सिद्धान्तशिरोमणी (भास्करीये) ११० १५२ ७६ १३६ सिद्धान्तदर्पणे ( चन्द्रशेखरीये )-३०९ १११ १६४ ७४ १४८ १४९/ आधुनिकवेधोपलब्धाः ३०८/१४२।।१११११४२० ११.०७८१४२॥ २०३३७ १४९ ॥३९॥ 4000 wwarma ·सूर्यसिद्धान्ते [मध्यमा- वि०-उपर्युक्तविक्षेपेषु स्वल्पमन्तरं दृग्दोषजनितमदोषाय तावत कल्पते । परश्च बुधशुक्रयोः विक्षेपे आधुनिकोपलब्धविक्षेपान्महदन्तरं दृष्ट्वा तावदनुमीयते यत् प्राचीनः भूकेन्द्रिका विक्षेपा उक्ताः साम्प्रतिकैस्तु रविकैन्द्रिकाः । तत्र यो प्रहो रवेर्दूरे भवति तस्या- रुपमन्तरं, यश्च समीपे भिवति तस्य महदन्तरमिति बुधशुक्रयोः सूर्यासन्नस्थितयोर्विक्षेपे महदन्तरं जायते । यदि साम्प्रतिकैरपि मकैन्द्रिकाः साध्यन्ते तदा प्राचीनोक्तविक्षेपासन्ना एव जायन्ते । यथा हि- Anuman र-रविकेन्द्रम् । भू-भूकेन्द्रम् । भूरक क्रान्तिवृत्तम्। अरइ-बुधकक्षा। भरइ%2 अरक = रविकेन्द्रिको बुधकक्षाकान्ति- तोत्पनः=भाधुनिकदृष्टया ॥१०॥ बुधस्य मध्य- मविक्षेपः। Zइभर भूकेन्द्रिको बुधकक्षाजनितकोणः भूरह कोणादल्पः। यतो यदि भूकेन्द्रात् बुधकक्षान्तरं मध्यम (इ)=१ तुल्यं तदा सूर्यकेन्द्रात बुधकमान्तरं मध्यम इर ) रूपाल्पं .३८७१, एव । अतत्रिकोणमित्या. ज्या/इभूर _ ज्या इर । m ::. ज्याइभर * ज्या/इरभ। मुह परन्तु, इर = •३८७१ । भुइ3212इर भू-७°10180"। .३८७१ ज्या/इभूर xज्या ७०1०1१०.३८.१४.१२१९:००४७२। :2इभूर = २०४२ = आधुनिकदृष्टया भूकैन्द्रिको बुधस्य मध्यमविक्षेपः । अयं हि भास्करब्रह्मगुप्तयोर्विक्षेपात २०१३३', अस्मात् १० अधिकोऽतः स्वल्पान्तराददोषः। एवं यदि अर-शुक्रकक्षा स्यात्तदा- ज्या Zइभर = इस ज्या /इ र भू । भूह तत्र, इर ( सूर्याच्छुकान्तरं मध्यम )=.७२३३ । भूइ (भूकेन्द्राच्छुकान्तरं मध्यमं )%D१| 2 इरभू आधुनिकः शुक्रस्य मध्यमविक्षेपः = ३०॥२३॥३७॥। MARA Garte ·अधिकारः ॥१॥ श्रोतत्त्वामृतसहिते ४६ Rela .:. ज्या/इभूर% •७२३३ -x ज्या ३०१२३॥३७॥ १ D.७२३३४.०५९२%3D .०४२८ । :. इभूर=१४७-२०१२७ = आधुनिकदृष्ट्या भूकैन्द्रिकः शुक्रस्य मध्यमवि. क्षेपः । अयमपि भास्करीयविक्षेपातू २०१६ अस्मात् १११ एकादशकलाधिक इति तदानीन्तनदृष्टया दोषाभास एव॥ ६८-७० ॥ इति श्रीसूर्यसिद्धान्ते श्रीतत्वामृतसिञ्चिते मध्यखेटाधिकारान्तं सोपानं प्रथमं गतम् ॥१॥ इति श्रीसूर्यसिद्धान्तमध्यमाधिकारे मैथिलपण्डित-श्रीकपिलेश्वरशास्त्रिकृतं 'श्रीतस्वामृत प्रपूर्णम् ॥ १॥ अथ स्पष्टाधिकार॥२॥ तत्रादौ मध्यगतिवशादुत्पन्नमध्यग्रहाद् दृष्टथुपलब्धः स्पष्टग्रहो भिन्नः कथमित्यत्र हेतुमाह- अदृश्यरूपाः कालस्य मूर्तयो भगणाश्रिताः। शीघ्रमन्दोचपाताख्या ग्रहाणां गतिहेतवः ॥१॥ तद्वातरश्मिभिर्बद्धास्तैः सव्येतरपाणिभिः । प्राकू पश्चांदपकृष्यन्ते यथासन्नं स्वदिमुखम् ॥ २ ॥ भदृश्यरूपा इति । अदृश्यरूपाः=न दृश्यानि रूपाणि येषां तेऽदृश्यरूपाः (रूप- रहिताश्चक्षुरिन्द्रियामाह्या इत्यर्थः ) भगणाश्रिताः भगणेषु (भगोलीयक्रान्तिवृत्तानुरूपग्रह- गोलीयक्रान्तिवृत्तीयप्रदेशेषु राश्यायात्मकेषु ) आश्रिताः सल्लग्नास्तन्मया: (अत्र भग- णाश्रिता इत्यनेन तेषामचलत्वमपास्तमर्थात्तेऽपि चलाः परं मन्दगतिका इत्यर्थः ) पूर्वोकाः शीघ्रमन्दो चपाताख्याः शीघ्रोच्चानि मन्दोचानि पाताश्च, प्रहाणा, गतिहेतवः = गतौ (गमने ) हेतवः ( कारणरूपाः ) वर्तन्ते । शीघ्रमन्दोच्चपातवशादेव ग्रहाणा मध्ये गति. रुत्पद्यत इति भावः । कथं तद्वशाद् गतिरुत्पद्यते इत्याह-तद्वातरश्मिभिरिति । तेषां शीघ्रमन्दोचपातानां ये वातरश्मयः वायुरूपा रज्जवस्ताभिः, बद्धा विम्बात्मका रव्यादयो ग्रहाः, तैः शीघ्रमन्दोच्चपातैरदृश्यरूपैः ( देवविशेषैः) स्वदिङ्मुख स्वकीया- भिमुखं, यथासन्न-आसन्नमनतिक्रम्य (स्वसनिकटं यथा स्यात्तथा ) सव्येतरपाणिभिः दक्षिणवामहस्तैः ( शीघ्रोच्चादीनां बहुत्वे तत्करेष्वपि बहुवचनत्वमिति ) प्राक्-पूर्वदिशि, पश्चात् = पश्चिमदिशि, अपकृष्यन्ते = चाल्यन्ते । एतदुक्तं भवति । स्वस्वकशावृत्त स्वस्वगोलीयक्रान्तिवृत्ते) मभ्यगत्या गच्छन्तो प्रहाः शीघ्रमन्दोच्चपातरूपदेवैः स्वाक- र्षणशक्त्या स्वाभिमुखं चाल्यन्ते । ते यदि उच्चादने राशिषट्काभ्यन्तरे भवेयुस्त दोच्चैः सव्याकृष्टत्वान्मध्यग्रहेभ्यः पश्चात्स्पष्टप्रहा जायन्ते । एवं यदि उच्चात्पश्चाद् राशिषटका- भ्यन्तरे भवेयुस्तदाऽपसब्यापकृष्टा मध्यप्रहेभ्योऽप्रगताः स्पष्टमहा जायन्त इत्यतो मध्ये- तराऽपि ( स्पष्टा ) गतिरुत्पद्यते। अत एव प्रहाणां राश्यादिज्ञाने शीघ्रोच्चादिकारणीभूता स्पधीक्रिया समुद्भुतेति दिक् ॥ १-२ ॥ ७ खू०सि० - ·५० PAPER सूर्यसिद्धान्ते [स्पष्ट- अथ प्रहाणां गत्यन्तरे हेत्वन्तरमाह--- प्रवाहाख्यो मरुत् तांस्तु स्वोच्चाभिमुखमीरयेत् । पूर्वापरापकृष्टास्ते गति यान्ति पृथविधाम् ॥ ३ ॥ प्रवहात्य इति । प्रवहनामकः, मरुतू-वायुः, तान् सूर्यादिप्रहान् तु ( अत्र 'तु' शब्दोऽनन्तरवाची ) स्वोच्चाभिमुख तत्तद्रहोचसम्मुखं, ईरयेत्प्रेरयेत् । अत्रापि यथा- सन्नमुच्चाभिमुखं बोद्धव्यमिति । अतः कारणात् स्वोच्चदैवतैः प्रवहानिलेन च पूर्वापराप- इष्टापूर्वपश्चिमदिशोश्चालिताः सन्तस्ते प्रहाः, पृथग्विधा अनियतां (मध्यगतितो मिन्ना 'स्पष्टी ) गति, यान्ति प्राप्नुवन्ति । अस्मादेव हेतोरनुपातागतमध्यमग्रहेभ्यो दृष्टयुप- कब्धाः ( स्पष्टाः) महा भिन्ना भवन्तीति ॥ ३ ॥ अथोच्चकर्तृक-प्राक्-पश्चाद्-प्रहापकर्षणे स्थितिमाह- ग्रहात् प्राग्भगणाधस्थः प्राङ्मुखं कर्षति ग्रहम् । उच्चसंशोऽपराधस्थस्तद्वत्पश्चान्मुखं ग्रहम् ॥ ४॥ ग्रहादिति । यदा उच्चसंज्ञो देवः, महात्-मध्यप्रहस्थानात् , प्राग्भगणार्धस्थः= पूर्वतः ( पूर्वाभिमुखगमनादप्रतः ) राशिषट्काभ्यन्तरे 'भवेत् तदा, प्रह-तं मध्यप्रह, प्राङ्मुखं पूर्वाभिमुखं, कर्षति = चालयतीत्यर्थः । तद्वत्-तथैव, अपराधस्थः प्रहात्पश्चा- द्राशिषटकगतं अहं उच्चसंज्ञः, पश्चान्मुख = पश्चिमाभिमुखं 'स्वसम्मुखं कर्षति । एतेने. दमवगन्तव्यम् । यदा प्रहोनमुच्च मेषादिषड्राशिगतं भवति तदा प्रामुख, यदा च तुलादिषट्के भवति तदा पश्चान्मुखं प्रहं चालयतीति ॥ ४ ॥ अथोच्चकर्तृक-पूर्वापरापकर्षणे मध्यस्फुटमहान्तरे फलसंज्ञके धनर्णतोपपत्तिमाह- स्वोच्चापकृष्टा भगणैः प्राङ्मुखं यान्ति यद् ग्रहाः । तत् तेषु धनमित्युक्तं फलं पश्चान्मुखेष्वृणम् ॥ ५॥ स्वोच्चाप्रकृष्टा इति । स्वोच्चापकृष्टाः स्वस्वोच्चैश्चालिताः प्रहाः भगणैः राश्या. दिभिः, प्राङ्मुख-पूर्वाभिमुखं, यत्-यावत् , मध्यादप्रतो यान्ति=गच्छन्ति, तत्-तावत् , तेषु-मध्यप्रहेषु, फलं उच्चाकर्षणरूपं ( मध्यस्पष्टप्रहान्तरम् ), धनं = योजनीयमित्यु- कम् । पश्चान्मुखेषु उच्चैः पश्चान्मुखं चालितेषु ग्रहेषु तु (तुशब्दोऽर्थान्तरद्योतकः) तत् फलं, ऋणं = विशोधनीयमित्युक्तम् ॥५॥ भत्र युक्ति:- उच्चकर्तृकप्राङ्मुखापकर्षणे मध्यप्रहापेक्षया स्पष्टग्रहोऽधिको भवति तस्मान्म- ध्यपहे. मध्यस्फुटग्रहान्तररूपं फलं धनमेवं प्रत्यङ्मुखापकर्षणे मध्यप्रहापेक्षया सटमहोऽल्पः पृष्ठतश्च भवतीति मध्यप्रहे फलमृणं चेत्क्रियेत तदा स्पष्टप्रहराश्यादिज्ञानं सुशकमिति युक्तमेव ॥ ५॥ अथैवमुच्चकर्तृकं प्रहाणां पूर्वापरापकर्षणमुक्त्वा पातकर्तृ के दक्षिणोत्तरापकर्षणमाह- दक्षिणोत्तरतोऽप्येवं पातो राहुः स्वरहसा। विक्षिपत्येष विक्षेपं चन्द्रादीनापक्रमात् ॥ ६ ॥ PROINDI ·न अधिकार: ॥२] श्रीतत्त्वामृतसहिते ५१ उत्तराभिमुखं पातो विक्षिपत्यपरार्धगः । ग्रहं प्राग्भगणार्धस्थो याम्यायामपकर्षति ॥ ७ ॥ दक्षिणोत्तरत इति । पातः = तत्तद्ग्रहगोलीयक्रान्तिमण्डलविमण्डलयोः प्रथमः सम्पातः, एष राहुः = अयं राहुसंज्ञकः, एवं उच्चवदेव (यथोच्च पूर्वापरं प्रहान्विक्षिपति तथैव ) स्वरहसा = स्ववेगवशात् , अपक्रमात स्थानीयकान्त्यन्तात् , विक्षेपं तत्तद्न. होक्तविक्षेपपर्यन्तं, दक्षिणोत्तरतः दक्षिणत उत्तरतो वा चन्द्रादीनां ( सूर्यस्य विमण्ढलाभा. वाचन्द्रप्रमुखानामेव ) बिम्बानि, विक्षिपति-चालयति । एतदुक्तं भवति । स्वस्वगोले ग्रहभ्रमणवृत्तस्य ( विमण्डलस्य) क्रान्तिवृत्तस्य च यः प्रथमः सम्पातः स राहुः, द्वितीयः सम्पातः केतुरिति प्रथमसम्पातरूपराहुरेव चन्द्रादिबिम्बानि यथा सम्भवं दक्षिणोत्तरं विक्षिपतीति ॥ ६ ॥ अथ कदा प्रहमुत्तरतः कदा च दक्षिणतो विक्षिपतीत्याह-उत्तराभिमुखमिति । अपरार्धगः प्रहस्थानात् षडभाधिकान्तरितः (अपरषाशिगतः) पात: प्रथमसम्पातो राहुः, तं प्रह, उत्तराभिमुखं स्थानीयकान्त्यन्तादुत्तराभिमुखं विक्षेपतुल्यं विक्षिपति चायलति । प्राग्भगणार्धस्थः प्रहस्थानात् प्रथमराशिषट्के विद्यमानः पातस्तं प्रह, या- म्यायां = स्थानीयक्रान्त्यन्ताद् दक्षिणाभिमुखं विक्षेपं यावत् , अपकर्षति-चालयति॥ ७ ॥ अत्र युक्ति- चन्द्रादिग्रहाणां बिम्बानि क्रान्तिवृत्तादन्यत्र स्वस्वविमण्डले प्रचलन्ति । क्रान्ति- विमण्डलयोः प्रथमयोगबिन्दू राहुः, ग्रहनिम्बगतं कदम्बप्रोतवृत्तं क्रान्तिवृत्ते यत्र लगति तद्ग्रहस्थानं (क्रान्त्यन्तबिन्दुः ) तस्माद् ग्रहबिम्बपर्यन्तं कदम्बप्रोत वृत्ते विक्षेपः (शरः) इति सर्व गोलविदामतिरोहितमेव । अथ यदा गणितागतो ग्रहो राहुश्च समौ भवतस्तदानी प्रहबिम्बमपि पातस्थाने क्रान्तिवृत्त तिष्ठति । तेन तदानी विक्षे- पाभावः । यदा प्रहापेक्षया राहुरूनः परं राशिषटकाभ्यन्तरितो भवति तदा क्रान्तिवृत्ता. द्विमण्डलमुत्तरगत विक्षेपतुल्यान्तरे भवति । अतस्तदा ग्रहबिम्ब क्रान्त्यन्तबिन्दोविक्षेपतुल्य. मुत्तरतो भवति । यदा च राहुप्रहापेक्षयाऽधिकः परं राशिषट्काभ्यन्तरे भवति, तदानी क्रान्तिवृत्ताद्विमण्डलस्य विक्षेपतुल्यं दक्षिणतो गतत्वात् क्रान्स्यन्तबिन्दोहबिम्ब विक्षेप- तुल्यं दक्षिणतो भवतीति युक्तियुक्तमेवोक्तमित्यलमतिविस्तरेण ॥ ६-७ ॥ अथ पातकर्तृकदक्षिणोत्तरापकर्षणे बुधशुक्रयो।शिष्ट थमाह- बुधभार्गवयोः शीघ्रात् तद्वत् पातो यदा स्थितः । तच्छीघ्राकर्षणात् तौ तु विक्षिप्येते यथोक्तवत् ॥ ८ ॥ बुधभार्गवयोरिति । बुधशुक्रयोः, शीघ्रात् शीघ्रोच्चस्थानात् , यदा, पात: - द्वयोरपि पातः, (अत्र शीघ्रोच्चे, पाते च जातित्वेनैकवचनत्वनिर्देशः) तद्वत् = अनन्त. BAHINORINAR ·५२ सूर्यसिद्धान्ते पिथा- रोक्तवदर्थात् परराशिषटके प्रथमराशिषटके च स्थितो भवेत् तदा, तच्छीघ्राकर्षणात् = तयोर्बुधशुक्रयोः शीघ्रोच्चापकर्षणवशात् , तौ=बुधः शुक्रश्च, यथोकवत्-पूर्वोक्तवत् ( उत्त- रतो दक्षिणतश्च ) विक्षिप्यते अपकृष्यते। यदा शीघ्रोच्चात्परराश्चिषट्के पातो भवति तदोत्तरतः, यदा प्रथमराशिषट्के भवति तदा दक्षिणत इति । अनन्तरोक्त-(६७) श्लोके पातग्रहान्तरं षड्भाल्पं तदा याम्यापकर्षण, षड्भाषिक तदा सौम्यापकर्षणमिति सिद्धम् । परञ्च बुधशुक्रयोः पातयोः शीघ्रकेन्द्रभगणोनत्वात् (ये चात्र पातभगणाः पठिता ज्ञभृग्वोस्ते शीघ्रकेन्द्रभगगैरधिका यतः स्युरिति भास्करो. क्तेः) तत्पातग्रहान्तरम् (पा-शीके)-प्र-पा-(शीके +7)-पा-शीउ, इदं पातशीघ्रो- च्चान्तरतुल्यं, यदि षड्भाल्पं तदा दक्षिणापकरणं, यदि षड्भाधिकं तदोत्तरापकर्षण- मित्युपपन्नमेव ॥ ८॥ अथ शीघ्रोच्चमन्दोच्चपाताः प्रत्येक ग्रह कथं न तुल्यमपकर्षन्तीत्यत्र हेतुमाह- महत्त्वान्मण्डलस्याको स्वल्पमेवापकृष्यते । मण्डलाल्पतया चन्द्रस्ततो बहपकृष्यते ॥ ९ ॥ भौमादयोऽल्पमूर्तित्वाच्छीघ्रमन्दोच्चसंज्ञको । दैवतैरपकृष्यन्ते सुदरमतियोगिताः ॥ १० ॥ अतो धनर्णं सुमहत् तेषां गतिवशाद्भवेत् । आकृष्यमाणास्तैरेवं व्योन्निं यान्त्यनिलाहताः ॥ ११ ॥ महत्त्वादिति । मण्डलस्य बिम्बमानस्य, महत्त्वात् अधिकत्वात् , अा=सूर्यः, 'स्वमन्दोच्चेन' पूर्वमपरं वा, स्वल्पमेव = किञ्चिदेव, अपकृष्यते चाल्यते । चन्द्रः, मण्ड. काल्पतया बिम्बमानस्य लघुहेतुतया 'स्वमन्दोच्चन' ततः सूर्यापेक्षया, बहु-अधिक मपकृष्यते । एतेनेदमुक्तं भवति । यस्य बिम्बमानमधिकं स किचित् , यस्य बिम्ब लघु स महदपकृष्यत इति । तेनैव कारणेन सूर्यमन्दफलाच्चान्द्रं मन्दफलमधिकं भवती त्यग्रेऽपि वक्ष्यते । भौमादय इति । कुजादयः पञ्च (कुज-बुध-गुरु-शुक्र-शनयः) प्रहाः, अल्पमू. तित्वात् = लघुबिम्बत्वात् , शीघ्रमन्दोच्चसंज्ञक, दैवत अदृश्यत्वाद्देवविशेषैः, सुदूर अत्यधिक, अपकृष्यन्ते =चात्यन्ते । तेन ते, अतिवेगिताः = अधिकचालिता अतिफला भवन्तीति । अतः अस्माद्धेतोः (अधिकमन्दफल-शीघ्रफल-कारणीभूतात् ) गतिव- शा-आकर्षणोत्पनचलनवशात् , तेषां = भौमादिपञ्चप्रहाणां, सुमहतू-सूर्यचन्द्रापेक्षया अत्यधिक, धनधनं ऋणं च फलं भवेत् । एवं, तैः= शीघ्रमन्दोच्चपाताभिधैर्देवैरा- कृष्यमाणास्ते प्रहाः, अनिलेन-प्रवहाख्येन मरुता, आहताः सम्यक प्रेरिताः, व्योम्नि: आकाशे (स्वस्वगोले.) यान्ति = प्रचलन्ति ।। ९-११॥ । %D .

·Samme अधिकारः॥२॥] श्रीतत्त्वामृतसहिते अथानन्तरोक्ताकर्षणवशादेष प्रहाणामष्टधा गतिर्भवतीत्याह- वक्राऽतिवक्रा विकला मन्दा मन्दतरा समा। तथा शीघ्रतरा शीघ्रा ग्रहाणामष्टधा गतिः ॥ १२ ॥ वक्राऽतिवति । वका-विपरीता (स्वाभाविकगतितो भिन्नदिक्का प्रत्यहमपची- यमानेति), अतिवका = वर्धिष्यमाणा वक्राऽतिवका, विकला=विगता कलासंख्या यस्याः सा विकला=मध्यतुल्यैवेत्यर्थः, मन्दा-मध्यगतेरल्पा वर्धिष्यमाणा ऋज्वी मन्देति, मन्द- तरा या मध्यगतेरपा क्षीयमाणा चवीं सा मन्दतरेति, समा=साधारणी मध्यगतिरेव, शीघ्रतरा = अतिशयेन शीघ्रा (मध्यगतेरधिका ऋज्वी वर्धमाना च), शीघ्रा मध्यगतेर- धिका ऋज्वी क्षीयमाणा चेति प्रहाणा, अष्टधा-अधप्रकारा गतिः भवति ॥ १२ ॥ अत्र प्रसादुम्कगतिस्थानसूचकानि सिद्धान्तान्तरवचनानि विलिख्यन्ते-- मीनाजादेरतिशयचला गोघटादेश्च शीघ्रा शीघ्र केन्द्रे मिथुनमकरादौ तु नैसर्गिको स्यात् । कोवर्धं भवति धनुषश्चान्त्यखण्डेऽतिमन्दा चापाद्यधै कुहिरशकलेऽन्त्यै च मन्दा प्रदिष्टा॥ इति सिद्धान्तशेखरे। मध्यस्फुटान्तरदलेन चकात् समेतान्मध्ये स्फुटात् समधिके सति चान्यथोनात् । स्पष्टं ज्यजेत् कृतषडष्टसु तत्र भेषु वक्रातिबक्रकुटिला गतयो भवन्ति ॥ इति धीवृद्धिदे। अत्रत्योपपत्तिरप्रेद्रष्टव्या ॥ १२॥ अथ प्रहगतीनामष्टविधत्वेऽपि वैशिष्टयमाह- तत्रातिशीघ्रा शीघ्राख्या भन्दा मन्दतरा-समा । ऋज्वीति पञ्चधा ज्ञेया या वक्रा सातिवक्रगा ॥ १३ ॥ तत्रेति । तत्र गतिभेदानामष्टकेऽपि, अतिशीघ्रा या गतिः सैव शीघ्राख्या (अति- शीघ्रा-शीघ्रा च समेएवावगन्तव्य इत्यर्थः) मन्दा या गतिः सा मन्दतरा (मन्दा-मन्दतरे समाने), समाएकरूपा-मध्या, इति-उक्तकमात् शीघ्रा-शीघ्रतरा-मन्दा-मन्दतरा समेति पञ्चधा (वस्तुतो मन्दा-शीघ्रा-समा) ऋज्वी-सरला क्रममार्गगता ज्ञेया। या वक्रा वक्रगतिः, सा अतिवक्रगा ( वक्रातिवके द्वे समाने )। अत्र विकलायाः शून्यत्वान् मार्गत्वे वक्रत्वे वा न गणना। एवमत्र शीघ्रा, मन्दा, समा, विकला, वक्रेति पञ्चधा गतिभवति । तत्रापि वस्तुतः ऋज्वी, वक्रा चेति गतिद्वय मेव, शीघा-मन्दा-समानामृजुत्वेऽन्तर्भावाद् विकलायाः शून्यत्वाच्चेति दिक् ॥१३॥ वि०-वस्तुतो प्रहाः स्वस्वगोले स्वस्वकक्षायां क्रमगता एव गच्छन्ति, परन्तु स्थल. विशेषे कदाचित् भुवासिनो वक्रगतिका इव प्रतिभान्तीति प्रसजान्नव्यमतानुसारं तत्प्रती- त्यर्थं किञ्चिदिह लिख्यते Ame (*) अत्र 'वक्रानुवक्रा कुटिला' इतिपाठान्तरे अतिवक्रानुवक्रयोस्तु समान एवार्थः । परञ्च वक्र- कुटिलयोरपि समानार्थत्वापुनरुक्तिदोषात 'विकलेति' पाठः साधुः ।

·RAPEOPRDSTINEMA ५४ aala नक्षत्रमण्डले मेषादौ १ बिन्दी लगति । यदा बुधः स्वकक्षायां सूर्यसिद्धान्त (स्पष्टा- नव्यमतानुसारं भुवश्चलने स्वीकृते भूसूर्ययोमध्ये शशाशकवीनां कक्षा भवन्ति । उपरिष्टात् कुजेज्यार्किनक्षत्राणां कक्षा भवन्ति । तत्र तावच्चन्द्रस्य भुवं परितो भ्रमणत्वात् तस्य वक्रा गतिर्न । भूसुर्यान्तर्गतयोबुंधशुक्रयोः सूर्य परितो भ्रमणवशाद् भवासिना कदा- चित् तयोर्वका गतिष्टिपथमारोहतीति तावबुधवका गतिः प्रदर्श्यते। प्रदर्शितक्षेत्रेर रविः। तदुपरि बुधकक्षा। बुधकक्षोपरि भुकक्षा । ततो नक्षत्रकक्षा (राशिचक्रम्)। अथ करप्यते-यदा बुधः स्खकक्षायो १ विन्दौ भवति तदा भूः स्वकक्षायां १ विन्दौ भवति । तदानीं बुधोप- चलितः २ बिन्दौ याति तदा भूरपि स्वकक्षायां २ बिन्दी गच्छति। तदानीं दृष्टिरेखा राशिचक्रे मौनस्थाने २ बिन्दौ पूर्व बिन्दुतः पृष्ठगता भवति । एवं यदा बुधः स्वमार्गे ३ बिन्दौ भवति तदानी भरपि स्वमार्गे ३ बिन्दुगता भवति । तदा दृष्टिरेखा नक्षत्रकक्षायां ३बिन्दौ पूर्वचिन्हात क्रमशः पृष्ठगता भवति । अथ यदा ४ बिन्दौ बुधो भवति, तदा भूरपि ४ बिन्दुगता भवति, तदा दृष्टिरेखा राशिचक्रे ४ बिन्दौ ३ बिन्दुतोऽने स्वल्पान्तरे लग्ना भवति । एवमग्रतः क्रमशोsasaऽधिकातिरिव लक्ष्यते । परं १७ बिन्दुं यावत् । यदा बुधः स्वकक्षायां १८ बिन्दौ भवति तदा भरपि १८ बिन्दौ गच्छति । तदानी दृष्टिरेखा नक्षत्रमण्डले १८ बिन्दौ १७ बिन्दुतः पृष्ठ ईषदन्तरे लगति । एवमले क्रमशः पृष्टगता- धिकगतिरिव लक्ष्यते। परं २१ बिन्दुपर्यन्तम्।ततः २२ बिन्दुतः पुनरप्राप्रगतिरिव दृश्यते । अथ

·अधिकारः ॥२॥]
श्रीतत्त्वामृतसाहिते
पू५
अत एव बुधः शुक्रो वा सूर्य परितो भ्रमन् यदा भुव आसन्नवर्ती भवति तदा भूवासिनस्तं
वक्रगतिमिव पश्यन्ति । एवं भूवो दूरगतो मार्गी भवतीति क्षेत्रावलोकनादेव स्पष्टं स्यात् ।
एवं भूसूर्ययोरुपरिगतग्रहस्यापि बोध्यम् । यथाऽधःप्रदर्शितक्षेत्रे र-रविः । तदुपरि
भुकक्षा, ततः कुजेज्यार्कीणामन्यतमस्य (गुरोः) कक्षा, ततो नक्षत्रकक्षा । अत्रापि यदा
गुरुमहः भूसूर्यौ परितो भ्रमन् भुव आसन्नवर्ती भवति तदा भुवासिनस्तं वक्रमिव पश्यन्ति।
तदन्यथा मार्गगतिमिवेति क्षेत्रे स्पष्टमेवेत्यकमति विस्तरेण ॥ १३ ॥
अथाधुना प्रहाणां स्पष्टीकरणं विवक्षुरादौ स्फुटीकरणप्रशंसामाह-
तत्तद्गतिवशान्नित्यं यथा दृक्तुल्यतां ग्रहाः।
प्रयान्ति तत् प्रवक्ष्यामि स्फुटीकरणमादरात् ॥ १४ ॥
तत्तद्गतिवशादिति । तत्तद्गतिवशात् = पूर्वमुक्का या गतयस्तासां वशतः, प्रहाः=
गणितागता मध्यगतिकाः सर्व एव प्रहाः, यथा यैन गणितेन, नित्यं = प्रतिदिनमेव, हक-
तुल्यता नरहयुपलब्धप्रहसमता (प्रत्यक्षवेधोपलब्धैर्घहैः साम्यम् ) प्रयान्ति, तत्
स्फुटीकरण प्रहाणां स्पष्टीक्रियाख्यगणित, भादरात् = प्रेमपूर्वकं यथा स्यात् तथा, प्रव-
क्यामि-अशेष कथयिष्यामि, 'अहं सूर्याशपुरुष इति शेषः ॥ १४ ॥

·[स्पधा- ५६ सूर्यासद्धान्ते वि० अथात्र इलोके 'यथा सक्तुल्यता ग्रहाः प्रयान्ति' इत्यनेन वाक्येन वर्तमानकाले गणितागतप्रहाणां वेधोपलब्धप्रहैः साम्यं यथा सम्भवति तथाऽऽचार्याणां गणितमभिप्रेतमिति कदाचित् कालाधिकवशाच्चिरापतितस्थौल्याद्रगणितैक्याभावे प्रायःप्रतियुगं शास्त्रकथना- वसरो भवतीति "शास्त्रमायं तदेवेदं यत्पूर्व प्राह भास्करः। युगानां परिवर्तन कालभेदो- ऽत्र केवल" इति वचनास्पष्टमेव । एवमत्र "यात्राविवाहोत्सवजातकादौ खेटः स्फुटरेव फलस्फुटत्वम् । स्यात्प्रोच्यते तेन नभश्वराणां स्फुट क्रया दग्गणितैक्यकृयेति-" भास्करो- क्त्या सर्वेषां शुभाशुभफलानां हरगणितैक्या: स्पटमहा एव कारणमित्यतो प्रहलाघवे श्रीगणे. शोऽप्याह “....."इतीमे यान्ति कतुल्गता सिद्धस्तैरिह पर्वधर्मनयसत्कार्यादिकं त्वादिशेत्" इति । अत एव कालान्तरे येन विधिना संसाधिता प्रहा वेधोपलब्धग्रहतुल्या भवन्ति स एव विधिरजीकार्य इत्यर्थो विप्रकृष्टः । यत्तु-कमलाकरेण स्वसिद्धान्ततत्वविवेके "अष्टफलसिद्धयर्थ निर्बीजाऊक्तमेव हि। गणितं यदि दृष्टार्थ तद्दृष्टयुद्भवतः सदा"। इत्युक्तं तन्न व्यापक, अदृष्टफलकानां (तिथिनक्षत्रादीनां ) अपि सुस्पष्टप्रहसापेक्ष. त्वात् । वस्तुतस्तूपपत्तिमति गणितागमे यावच्छक्यमोषदप्यन्तरं नोपेक्ष्यमेतदर्थमेवाचाय- बीजसंस्कारोऽप्यारोपित इति विदा स्पष्टमेवेत्यलं पल्लवितेन ॥ १४ ॥ इदानी स्पधीकियोपकरणभूतानां ज्यापिण्डानां साधनमाह- राशिलिसाष्टमो भागः प्रथमं ज्याप्रमुच्यते । तत्तद्विभक्तलब्धोनमिश्रितं तद् द्वितीयकम् ॥ १५ ॥ आयेनैवं क्रमात् पिण्डान् भक्त्वा लब्धोनसंयुताः । खण्डकाः स्युश्चतुर्विंशज्ज्यापिण्डाः क्रमादमी ॥ १६ ॥ राशिलिसाष्टम इति । राशिलिप्ताष्टमो भागः भचक्रस्य द्वादशविमागात्मक एक- स्मिन राशौ याः कलाः ( १८०० ) तासामष्टमो विभागोऽर्थात् सपादशतद्वयी ( २२५) कला, प्रथम, ज्या ज्याखण्डम् , (अर्धज्यैव ज्याभिधानाऽत्र वेद्येति भास्करोक्तः) उच्यते। तत्-प्रथमं ज्याम् , तद्विभक्तलब्धोनमिश्रितम्-तेन प्रथमज्यान विम सद्यल्लब्धं तेनोनं रहितं यद्भवेत्तेन (प्रथमज्याखण्डाख्येन) मिश्रितं युक्तं, (तत्प्रथम- ज्यामेव यद्भवेत् ) तद्वितीयकं ज्याधं स्यादिति । एवं अनेन प्रकारेण, क्रमातू, द्वितीया- दीन् पिण्डान् ( ज्ञातज्यार्धानि ) आद्येन-प्रथमज्याधैन (२२५ अनेनैव) भक्त्वा, लब्धो. नसंयुता लब्धेनोनाः संयुताश्च, खण्डकाः = प्रथमादिज्याखण्डकाः कार्यास्तदा ( अत्रैत- दुक्तमवधेयम्-द्वितीयादिज्या नि तत्वाश्विभिर्विभज्य लब्धैः प्रथमादिज्याखण्डका ऊनी- कृताः सन्तो द्वितीयादिज्याखण्डकाः स्युस्तैर्युतानि द्वितीयादिज्यार्थानि तृतीयादिज्या- र्धानि भवन्तीति ) चतुर्विंशज्यापिण्डा=वृत्तपादे (नवत्यंशे) चतुर्विशति ज्यार्धानि, क्रमा. दमी वक्ष्यमाणा भवन्तीति । । ।

·५७ २२५ । सिद्धज्याऽपेक्षया गतज्या-ज्या (इ-प्र), अप्रिमज्या-ज्या (इनप्र)। अत्र धिकारः ॥२॥] श्रोतत्वामृतसाहिते यथा हि--एकस्मिन् राशौ १८०० कलास्तदष्टमांश:-१८००-४२१५ एवावत् प्रथमं ज्यार्धम् । अथेदमनेनैव भक्तं १२५:२२५ लब्धम् १, अनेनोनमिदमेव २२५---१२३४ = प्रथमं ज्याखण्डम् । अनेन प्रथमज्याखण्डेन युतं प्रथमं ज्या २२५+२२४४४९, इदं द्वितीयं ज्याधम् । पुनः द्वितीयं ज्या ४४९ प्रथमज्याधैन २२५ भक्तं, स्वल्पान्तराल्लब्ध गृहीतम् । अनेनोनं प्रथमं ज्याखण्डम् जातं २२४-२ =२२२ द्वितीयं ज्याखण्डम् । अनेन द्वितीयज्याखण्डेन युतं द्वितीयं ज्या जातं ४४९ + २२२-६७१ तृतीयं ज्यामिति । अथेदं तृतीयं ज्या ६७१ प्रथमाज्यानैव २२५ भक्तं जातं स्वल्पान्तराल्लब्ध ३ । अनेनोन द्वितीयं ज्याखण्डं जातं २२२-३२१९ तृतीयं ज्याखण्डम् (*)। अनेन युतं तृतीयं ज्या जातं ६७१+२१९८९० चतुर्थ ज्या- धमेवमग्रेडपीत्यलं पल्लवितेन । अथात्र ज्यासाधने 'आधेनैवं क्रमात पिण्डान् भक्त्वा लब्धोनसंयुत्ताः' इत्यत्र लब्ध अर्धाधिके स्वल्पान्तराद्रूपं यद्गृह्यते तत्र 'एकविंशाच्च विंशाच्च षष्ठात् पञ्चदशादपि । सप्तमाद् द्वादशात् सप्तदशाना|त्तरं मत'-मिति ब्रह्मसिद्धान्तवचनात् ६,७,१२,१५,१५, २०,२१ एतसंख्यके ज्यासाधनेऽर्धाधिकेऽपि रूपाहणमपास्तमिति ॥१५-१६॥ अनोपपत्ति:-- अभीष्टकर्नाटकेनोत्पादितं भगणकला-(२१६००) कितं वृत्तं मिथो लम्बरूपाभ्यां व्यासरेखाभ्यां चतुर्भक्तं कार्यम् । तत्रोद्मधोरूपमध्यसूत्रादुभयदिशि समविभागे चापाप्रयोर्बद्धा रेखा पूर्णज्यासंज्ञिका भवति, परञ्चात्रोर्ध्वरेखातोऽर्धज्याया एव प्रयोजकत्वात् अर्धज्या एव साधिताः । एवं च भास्कराचार्या अर्धज्या खेचरो मध्यसूत्रात् तियंक्संस्थो जायते येन तेन । अर्धज्याभिः कर्म सर्व प्रहाणामर्धज्यैव ज्याभिधानाऽत्र वेद्याः ॥ इत्याहुः । अथात्र भनन्दाग्निमिते (३९१७) परिधौ खबाणसूर्य-(१२५०) मितो व्यासस्तदा चक्र- कलापरिधौक इत्यनुपातलब्धे (३४३८) व्यासार्धे एकस्मिन् वृत्तपादे चतुर्विंशति ज्या/नि सा. धितानि। तत्र परमा ज्या (अन्त्यज्या) तु त्रिज्या (३४३८) मितैवार्थत एव प्रथमा ज्याऽल्पत- मा ज्याचापभेदानन्तरिता भवेदिति 'वृत्तस्य षण्णवत्यंशो दण्डवद् दृश्यते तु सः' इति १८०० शाकल्यमुनिवचनाच्चक्रकलानां षण्णवत्यंशे (२१६००:९६ = रा)। अस्मिन् ज्याचापयोरभेदत्वादिदमेव प्रथमं ज्यामपाठि भगवतेति राशि लिप्ताष्टमो भागः प्रथमं ज्यामित्युपपद्यते । एवं यदि वृत्तपादे चतुर्विशतिज्यार्धेषु काचित् सिद्धज्या ज्याइ। प्रथमज्या तु प्र3 आसन्नज्ययोरन्तरस्य तत्खण्डसंज्ञात्वात् गतखण्डम् गवं ज्याइ-ज्या (इ-प्र)। अग्रिम- खण्डम् अखं=ज्या (इ+प्र)-ज्याइ । ततो गताप्रिमखण्डान्तरम् गख-अखं = ज्याइ-ज्या ( इ-प्र)}-{ ज्या (इ+प्र )-ज्याइ } (*) आसन्नजीवाद्वयान्तरं नाम ज्याखण्डम् । सू०सि० ·सूर्यसिद्धान्ते [स्पष्टा- an NAAM MOHAMMe = २ ज्याइ- { ज्या (इ-प्र) + ज्या (इ + प्र)} परश्चात्र त्रिकोणमित्या गताप्रिमज्ययोर्योगः ज्या (इ-प्र)+ ज्या (इ+प्र) २ ज्याइxकोज्यान .......(१) त्रि अनेन गतानिमखण्डान्तरे उत्थापिते- गखं-अखं = २ज्याइ- २ ज्याइxकोज्यान अं. त्रि २ ज्याइxत्रि-२ ज्याइxकोज्यान त्रि २ ज्याइ (त्रि-कोज्याप्र) । अत्र त्रि-कोज्या = उज्या । त्रि SHTINAR २ ज्याइ उज्याप्र . % । अत्र त्रि३४३८, तथा उज्याप्र= स्वल्पान्तरात् , तदा ज्याइx२x१५ ज्याइ४१५. ज्याइ स्वल्पान्तरात्। . अनाचार्येण यतो निरवयवा ज्यापिण्डाः पठितास्तेन हरस्थाने स्वरूपान्तरातू २२५ एव गृहीतास्तथा सति लब्धीनां निरप्रत्वादिति । एवमत्रासनज्याद्वयान्तररूपखण्डाना. मुत्तरोत्तरमपचीयमानत्वादनेन गताप्रिमखण्डान्तरेणोनं गतखण्डमप्रिमखण्ड भवति । अनेन ज्याखण्डेन युता सिद्धज्या अप्रिमज्या स्यादिति युक्तमेव । अथात्र (१) स्वरूपे (२ ज्याइxकोज्याप्र) कोज्याप्र-त्रि-उज्याप्र। त्रि ... गताप्रिमज्ययोर्योगः = २ ज्याइx (त्रि-उज्याप्र ) त्रि २ ज्याइ (१-उज्यात '.. उज्याप्र--- । अतो योगः २ hum %3D२ ज्याइ AmATH ३) २ ज्याइ (१ ३४३८४२ अस्माद् गतज्याया विशोधनादप्रिमज्या= २ ज्याइ (१-५)-गतज्या। अनेनासन्नज्ययोर्ज्ञानात्तदग्रज्याज्ञानं सुलभमिति एतेन- इष्टज्या स्वाष्टबाणाधिभागोना द्विगुणा ततः। गतज्यया विहीना स्यादप्रज्या जीवयोर्वशात् ॥ इत्युपपद्यते ·ऽधिकारः ॥२॥] श्रीतत्त्वामृतसहिते ५8 अथ 'त्रिज्या राशिज्या' इति श्रकोणमितिकयुक्त्या एकस्य राशेरदष्टमी ज्या त्रिज्यामिता सिद्धयति । अष्टमीज्याज्ञाने तत्कोटिज्या षोडशी ज्या भवेत् । ततः षोडशीजीवातः 'क्रमोत्क्रमज्याकृतियोगमूलादथवा त्रिज्योत्क्रमज्यानिहतेदलस्य मुलं तदर्धाशकशिजिनी स्यात्' इत्यधज्यानयनप्रकारेण ४,२,१, मितानि ज्या/नि सिद्धय- न्ति । एषां कोटिवशात् २०,२२,२३ ज्यार्धानि स्युः । पुनरर्धज्यानयनविधिना २० ज्यातः १०,५ ज्यापिण्डौ, तथा २२ ज्यातः ११ ज्या भवेत् । पुनः १०,५,११ एषां कोटिवशात् १४, १९, १३ ज्यापिण्डाः स्युः, एवं परमा ( अन्तिमा चतुर्विंशी) त्रिज्या ततोऽर्धज्याविधिना ११,६,३ एषो सिद्धिः। ६,३ अनयोः कोटिवशात् १८,२१ संख्यके ज्ये स्याताम् । १४ ज्यातोऽधंज्याविधिना ७ ज्या, तत्कोटिश्च १७ ज्या भवेदेवं सर्वा जीवा भवेयुरिति । अत्राचार्येण सुखार्थ वृत्तपादे २४ ज्याः पठिताः । वस्तुतः प्रतिकलं ज्या भवितुमर्हन्ति । परञ्च तथा सति ग्रन्थविस्तरभयास्केवलं दिग्दर्शनमेवाकारि कृपालभि- राचारित्यलमतिविस्तरेण ॥ १५-१६ ॥ इदानी वृत्तपादे सिद्धान् चतुर्विंशति-ज्यापिण्डानाह---- तत्त्वाश्विनोऽकाब्धिकृता रूपभूमिधरतवः । खाङ्काष्टौ पञ्चशून्येशा बाणरूपगुणेन्दवः ॥ १७ ।। शून्यलोचनपश्चैकाश्छिद्ररूपमुनीन्दवः । वियच्चन्द्रातिधृतयो गुणरन्ध्राम्बराश्विनः ॥ २८॥ मुनिषड्यमनेत्राणि चन्द्राग्निकृतदत्रकाः। पञ्चाष्टविषयाक्षीणि कुअराश्विनगाश्विनः ॥ १९ ॥ रन्ध्रपश्चाष्टकयमा वस्वद्रयङ्कयमास्तथा । कृताष्टशून्यज्वलना नगादिशशिवह्वयः ॥ २०॥ षट्पञ्चलोचनगुणाश्चन्द्रनेत्राग्निवहयः । यमाद्रिवहिज्वलना रन्ध्रशून्यार्णवाग्नयः ॥ २१ ॥ रूपाग्निसागरगुणा वस्वग्निकृतवह्नयः।।। तत्वाश्विन इत्यादयः। १. तत्त्वाविनः तत्त्वानि पञ्चविंशति, अश्विनी द्वाविति=२२५ ॥ २. अङ्काधिकृता:अङ्का नव, अब्धयः समुद्राश्चत्वारः, कृताश्चत्वार इति =४४९ । ३. रूपभूमिधरतवः लपमेक, भूमिधराः सप्त, ऋतवः षट् इति=६७१ । ४. खाकाष्टौ खं शुन्यम् , अङ्काः नव, अष्टौ, एवम् ८९० । ५. पञ्चशून्येशा:-पञ्च ५, शून्यम् ०, ईशाः ११ एवम्-११०५ । ६. बाणरूपगुणेन्दवः = बाणाः ५, रूपं १, गुणाः ३, इन्दुः १, एवं १३१५ । ५. शून्यलोचनपञ्चैका: शून्यम, लोचने द्वे, पञ्च ५, एकः १, एवम् १५२० ।

·सूर्यसिद्धान्ते [स्पष्टा- १. छिद्ररूपमुनीन्दवः छिद्राणि नव, रूपमेकम् , मुनयः सप्त, इन्दुरेका १७१९ । ९. वियचन्द्रातिधृतयः वियत् शुन्यम् , चन्द्र एकः, अतिधृतिरेकोनविंशतिः-१९१०॥ १०.गुणरन्ध्राम्बराश्विनः गुणास्त्रयः, रन्ध्राणि नव, अम्बरं शून्यम् , अश्विनौ द्वौ=२०९३ ११. मुनिषड्यमनेत्राणि-मुनयः सप्त, षट् ६, यमौ द्वौ, नेत्रे २-२२६७ । १२. चन्द्राग्निकृतदत्रका चन्द्र एकः, अग्नयन्त्रयः, कृताश्चत्वारः, दसको द्वौ २४३१। १३. पञ्चाष्टविषयाशीणि पञ्च अधी, विषयाः पञ्च, अक्षिणी =२५८५ । १४. कुजराशिवनगाश्विनः कुञ्जरा अष्टौ, अश्विनौ द्वौ, नगाः सप्त, अश्विनौ द्वौ २७२८ १५. रन्ध्रपञ्चाटकथमा: रन्ध्राणि नव, पञ्च ५, अष्टकः अष्टौ, यमौ द्वौ २८५९ । १६. वस्वद्रय खयमा वसवोऽष्टौ, अद्रयः सप्त, अङ्का नव, यमौ द्वौ २९७८ ।* १७. कृताष्टशन्यज्वलना-कृताश्चत्वारः, ४, शून्यं, ज्वलनालयः-३०८४ । १४. नमादिश शिवहयः = नगाः सप्त, अन्यः सत, शशी एकः, वयस्त्रया=३१७७॥ १९. षट्पञ्चलोचनगुणाः पट ६, पञ्च ५, लोचने दे, गुणास्त्रया=३२५६ । २०. चन्द्रनेत्राग्निवहया चन्द्र एकः, नेने द्वै, अग्नयन्त्रयः, बयस्त्रयः-३३२१ । २१. यमाद्रिवहिज्वलनाः यमौ द्वौ, अश्यः सप्त, वयस्नयः, ज्वलनास्त्रयः ३३७३ । २२. रन्ध्रशून्याणवाग्नयः रन्ध्राणि नव, शून्य ०, अर्णवाश्चत्वारः, अग्नयस्त्रयः ३४०९ २३. रूपाग्निसागरगुणाः रूपमे कम् , अग्नयन्त्रयः, सागराश्चत्वारः, गुणास्त्रयः३४३१॥ २४. वस्वग्निकृतवया वसवोऽटौ, अग्नस्त्रयः, कृताश्चत्वारः, वहयस्त्रयः-३४३८ । एकस्मिन् वृत्तपादे क्रमादेते (चतुर्विशतिः) ज्यापिण्डा भवन्तिीति ज्ञेयम् ॥ एषां ज्यापिण्डानामासन्नज्याद्वयान्तररूपाणि ज्याखण्डानि विनिर्दिश्यन्ते- संख्याः, अन्तराणि, ज्याबण्डानि। संख्याः, अन्तराणि, ज्याखण्डानि । (१) ४४९---२२५ = २२४ (१३) २७२८.०२५८५ = १४३ (२) ६७१.०४४९ %3 २२२ (१४) २८५९.०० २७१८ = १३१ (३) ८९०० ६७१%3D २१९ (१५) २९७८..... २८५९ % १५९ (४)११०५-८९० - २१५ (१६)३०८४.-२,९७८ = १०६ (५) १३१५-११०५% २१. (१७) ३१७७.-.-३०८४ = ९३ ६) १५२ -- १३१५-२०५ (१८) ३२५६---३१७७ = ७९ (७) १७१९-१५२० % १९९ (१९) ३३२१-.--३२५६ = ६५ (८) १९१०-१७१९ % १९१ (२०) ३३७२-३३२१ = ५१ (९) २०९३-१९१७ - १८३ (१०) २२६७-२०९३ %D १७४ (२१) ३४०९-३३७२ = ३७ (११) २४३१ --२२६७ = १६४ (२२) ३४३१-३४०९ % २२ (१२) २५८५-~२४३१ = १५४ (२३) ३४३८.३४३१ - ७ (*) सिद्धान्तशिरोमणौ भास्करण-'तुर जसप्तग्रहलोचनानि २९७७' इति षोड़शी ज्या पठिता। सा च सूर्योक्तादेकोनाऽपि सूक्ष्मज्या विधिना युक्तैवेति विद्वद्भिविचिन्तनीयम् ।

·haru ऽधिकारः ॥२॥ श्रोतत्त्वामृतसहिते अत्र प्रसङ्गात् प्रतीत्यर्थ ज्याचब- रूप-ज्याखण्डस्वरूपज्ञापर्क क्षेत्र प्रदर्श्यते- अइउ वृत्तपादे अकबापम् = २२५ तज्ज्याचम् कग-२२५ । अच चापम् = ४५० तज्ज्यामा- नम् = चट = ४४९।। अत्र द्वितीयप्रथमज्ययोरन्तरम् = चन-४४९-२२५-२३४ प्रथमं ाण्डम्, अज चापम् = ६७५, तज्ज्या = जम= ६७१। अत्र द्वितीयतृतीयज्ययोरन्तरम् ४४९ % २२२ = द्विती- यं खण्डम् । प्रथमज्याखण्डैन (च) युता प्रथमा ज्या (कग वा नट) द्वितीया ज्या (चट) भवति। एवं द्वितीयज्याखण्डेन (जस) युता द्वितीया ज्या (चट वा सम) तृतीया ज्या (जम) भवति । एवमग्रेऽपि बोध्यमित्यलम् ॥ १७-२१३ ॥ इदानीमुत्क्रमज्यापिण्डसाधनमाह- प्रोज्झ्योत्क्रमेण व्यासाधादुत्क्रमज्यापिण्डकाः ॥२२॥ प्रोझयेति । व्याचार्धात त्रिज्यातः ( चतुर्विशीज्यातः ) 'पूर्वोक्तानेतान् ज्यापि. ण्डान् उत्क्रमेण विपरीत क्रमेण (त्रिज्यातस्त्रयोविंशी, ततो द्वाविंशी, तत एकविंशीमिति व्युत्क्रमरीत्या ) प्रोज्झ्य-विशोध्य, 'प्रथमादिक्रमेण उत्क्रमज्यापिण्डका भवन्ति । अत्रेदमुक्तं भवति । त्रिज्यानयोविंशीज्ययोरन्तरं प्रथमोत्क्रमज्या। त्रिज्याद्वाविंशीज्यान्तरं द्वितीयोरक्रमज्या भवत्येवमोऽपीति । यथा प्रथमोत्क्रमज्या ३४३८-३४३१७ । द्वितीयोत्क्रमज्या ३४३८-३४०९- २९ । एवमन्या अपि भवन्ति ॥२२॥ अत्रोपपत्ति:- उत्क्रमज्या नाम तच्चापज्यामुलाच्चापाप्रपर्यन्तमुपरितनं व्यासाधखण्डम् । सा चो. कमज्या तच्चापकोटिज्ययोनत्रिज्यातल्या भवति । अत एव प्रथमोस्न मज्या प्रथमको- टिज्योनत्रिज्यातुल्या स्यादिति त्रयोविंशी ज्यां त्रिज्यातो विशोध्य शेषमिता प्रथमोत्क. मज्या। एवमग्रेऽपि । स्पष्टार्थ पूर्वक्षेने 'अका प्रथमचापस्य 'क' ज्यामूलात् 'गा बिन्दो. रूपरि 'अ पर्यन्तं 'अग' खण्डं प्रथमोत्क्रमज्या। सा च 'अ' चापकोटिज्यया 'कर' वा 'गउ मितयोना या त्रिज्या ( अर्थात् अउ- गउ ) तत्तुल्या। एवं 'अच' चापस्योत्क्रम- ज्या अट । सा 'अच' चापकोटिज्यया 'चव' वा 'टउ' मितयोना या त्रिज्या (अउ-टउ) तत्तुल्या। एवमग्रऽपि बोध्यमित्यलं विस्तरेण ॥ २२ ॥ - ·६२ MARA षट्का-६६। (४) मुनीश्वरा:- ११७ । (५) द्वयष्टका:१८२। (६) रूपषड्दसा:: सूर्यसिद्धान्ते [स्पष्टा- इदानी सिद्धास्तानुत्क्रमज्यापिण्डानाह- मुनयो रन्ध्रयमला रसपटका मुनीश्वराः । द्वयष्टैका रूपषड्दनाः सागरार्थहुताशनाः ॥ २३ ॥ खतुवेदा नवाद्धर्था दिल्नगास्व्यर्थकुञ्जराः । नगाम्बरवियचन्द्रा रूपभूधरशङ्कराः ॥ २४ ॥ शरार्णवहुताशैका भुजङ्गाक्षिशरेन्दवः । नवरूपमहीधैका गजैकाङ्कनिशाकराः ॥ २५ ॥ गुणाश्विरूपनेत्राणि पावकाग्निगुणाश्विनः । वस्वर्णवार्थयमलास्तुरङ्गर्तुनगाश्विनः ॥ २६ ॥ नवाष्टनवनेत्राणि पावकैकयमाग्नयः । गजानिसागरगुणा उत्क्रमज्यापिण्डकाः ॥ २७ ॥ मुनय इत्यादयः। (१) मुनयः = ७ ॥ (२) रन्ध्रयमलाः- २९ । (३) रस. - २६१। (७) सागरार्थहुताशनाः ३५४ । (८) ख वेदाः = ४६० * (९) नवाव्यर्थाः ५७९ । (१०) दिइनगाः-७१० । (११) व्यर्थकुञ्जराः = ८५३ । (१२) नगाम्बरविय- चन्द्राः=१००७ । (१२) रूपभूधर शङ्कराः ११७१ । (१४) शरार्णबहुताशकाः १३४५ । (१५) भुजङ्गाक्षिशरेन्दवः:१५३८ । (१६) नवरूपमहीधेकाः=१७१९ । (१५) गजैकाङ्क- निशाकराः १९१८ । (१८) गुणाश्विरूपनेत्राणि-२१२३ । (१९) पावकाग्निगुणाश्विनः २३३३ । (२०) वस्वर्णवार्थयमलाः-२५४८ । (२१) तुरन्जन गाविना=२७६७ । (२२) नवानवनेत्राणि-२९८९ । (२३) पावकैकयमानयः-३२१३ । (२४) गजानिसागर- गुणाः=३४३८, एते प्रथमादिक्रमेणोत्कमज्यापिण्डका भवन्तीति वृत्तपादे चतुर्विंशतिः रुकमज्या अपि बोध्याः । यथा आसन्नज्यादयान्तररूपाणि ज्याखण्डानि भवन्ति तथैवासन्नोत्क्रमज्याद्यान्त- ररूपाण्युत्क्रमज्याखण्डानि च ज्ञातव्यानि । तानि च कमेण--२२॥३७॥५११६५।०९।९३॥ १०६।११९१३१११४३११५४११६४११७४।१८३११९१११९९।२०५२१०१२१५॥ २१९४२२२।२२४१२ ५ भवन्ति ।। २३-२७ ॥ इदानी परमक्रान्तिज्याकथनपूर्वकमिष्टकान्तिसाधनमाह---- परमापक्रमज्या सप्तरन्ध्रगुणेन्दवः तद्गुणा ज्या त्रिजीवाप्ता तच्चापं क्रान्तिरुच्यते ॥ २८ ॥ परमापक्रमज्येति । परमापक्रमज्या = परमो योऽपक्रमोऽर्थात् परमकान्तिः (चतुर्विंशतिरंशाः ) तज्ज्या, 'लिप्तास्तत्वयमैर्भक्ता' इति वक्ष्यमाणप्रकारेण, सप्तरन्ध्र. * भास्करेणाष्टम्युत्क्रमज्या 'शशिषटकवेदाः-४६१, सूर्यसिद्धान्तोक्तत एकाधिकाऽपि वस्तुतः सूक्ष्मा पठिता। अष्टम्युलमज्याया एकाधिकात्वात् सप्तमाष्टमोरक्रमज्याखण्डे अप्येकाधिकोने १०७११८एते वर्तते। तु ·• आधुनिकैवेधविधिना १८२६ शाकवर्षे परमापमोsim ऽधिकारः ॥२॥] श्रीतत्त्वामृतसहिते गुणेन्दवः=१३९७ न्यूनचतुर्दशशतकला-तुल्या भवति । चतुर्विंशतिभागानां ज्या १३९७ भवतीत्यर्थः। अथ यस्य ग्रहस्य क्रान्तिः साध्या भवेत् तस्य, ज्या भुजज्या, तद्गुणा-सप्तरन्ध्र- गुणेन्दुभिः ( १३९७ ) गुणिता, त्रिजीवाप्ता=त्रिज्यया (३४३८) भका च यल्लब्ध, तच्चापं तस्य लब्धस्य ज्या प्रोज्झ्य शेषं तत्वाश्विभक्त इति वक्ष्यमाणप्रकारेण यच्चाप- मानं, 'सा' क्रान्तिः, उच्यते कथ्यते ॥२८॥ भत्रोपपत्ति:- प्रथमं का नाम क्रान्तिरित्युच्यते । प्रहोपरिगतध्रुवप्रोतवृत्ते नाड़ी क्रान्तिमण्डलयो- इक्षिणोत्तरमन्तरं क्रान्तिः । सा नाड़ीवृत्तारक्रान्तिवृत्तं यदिग्गतं तद्दिका । अत एव नाड़ी. क्रान्तिवृत्तयोः सम्पातस्थाने तयोरन्तराभावात् क्रान्तेरभावः । तयोः परमान्तरे परमा क्रान्तिः। तयोर्महद्वृत्तयोस्त्रिभान्तरे परमान्तरत्वाद्यदा सायनो प्रहो त्रिराशिमितो नव. राशिमितो वा भवति तदानी परमा क्रान्तिर्भवति। सा चाचार्यमतेन* चतुर्विंशतिभागमिता। तस्या ज्या लिप्तास्तत्वयमैर्भता' इति वक्ष्यमाणज्यासाधनविधिना १३९७ कलातुल्या भवति । अत इष्टयाने क्रान्तिसाधनार्थ नाडीक्रान्तिवृत्तयोः सम्पातस्थानाद्ग्रहस्थानावधिः क्रान्तिवृत्ते भुजांशाः कर्णः, सम्पाताद् ध्रुवप्रोतवृत्तं यावन्नाड़ीवृत्त विषुवांशाः कोटिः, ग्रह- स्थानान्नाडीवृत्तं यावद् ध्रुवप्रोतवृत्ते कान्त्यंशा भुज इत्येतचापजात्यं सम्पातस्थानादयन. प्रोतवृत्तं यावत् क्रान्तिनाडीवृत्तयोर्नवत्यशमिते कर्णकोटी, जिनांश मितोऽयनप्रोते भुज इत्ये. तच्चापजात्यान्तर्गतं तत्साजात्यञ्चावलोक्य यदि त्रिज्यातुल्यग्रहभुजज्यायां जिनज्यातुल्या- ऽपमज्या तदाऽभीष्टप्रहभुजज्यायो किमित्यनुपातः क्रियते तेनेष्ठस्थानीया क्रान्तिज्या- ज्याप-क्रीxज्यामु । एतच्चापं क्रान्तिर्भवतीत्युपपन्नम् । अत्रतत्क्षेत्रस्य गोलसन्धेः त्रि प्रवृत्तित्वात् सायनाद् प्रहादेव क्रान्तिसाधनमुपयुज्यत इत्यनुक्तमपि ज्ञेयं विज्ञैरित्यलम् । अथ सुकुमारमतीनां सद्योबोधार्थ क्रान्तिक्षेत्रं प्रदश्यते- सं = नाडीक्रान्तिवृत्तयोः सम्पातबिन्दुः (गोलसन्धिः)। ध्रु-ध्रुवस्थानम् । प्र=कान्तिवृत्तग्रहस्थानम् । ध्रुप्रल = महोपरिंगतध्रुवप्रोतवृत्तम् । ध्रुअसं =अयनप्रोतवृत्तम् (नाडीक्रान्ति. तयोः परमान्तरवृत्तम् ) असंक्रान्तिवृत्ते नवत्यंशा ९.०१ सस नाड़ीवृत्ते नवत्यंशाः-९०° । अस' परक्रान्त्यं शाः २४०। (१) असं इष्टग्रहभुजांशाः । ल=विषुवांशाः । प्रल-इष्टक्रान्तिः । (२) । HODHARMER .. PAN - - ·सूर्यसिद्धान्ते [स्पष्टा- - SHAR ज्याअसं ज्याप्रस अत्र (१)(२) अनयोः ज्याक्षेत्रयोः साजात्यातू ज्याअसम ज्या २४°xज्याप्रभुः ছানিওন্যা त्रि =ज्याप्रल । एतचाप मिष्टा क्रान्तिः। .:. उपपन्नम् ॥ २८ ॥ इदानी फलज्ञानोपयोगि-केन्द्रकथनपूर्वकं भुजकोटिज्यानयनमाह- ग्रहं संशोध्य मन्दोच्चात् तथा शीघ्राद् विशोध्य च । शेष केन्द्रं पदं तस्माद् भुजज्या कोटिरेव च ।। २६ ॥ गताद् भुजज्या विषमे गम्यात् कोटिः पदे भवेत् । युग्मे तु गम्याद् बाहुज्या कोटिज्या तु गताद् भवेत् ॥३०॥ प्रहमिति । ग्रह-गणितागतमभीष्टं मध्यग्रहम् , मन्दोचात् गणितागतमन्दोच्च- राश्यादितः, संशोण्य अपास्य, तथा च, शीघ्रात स्वशीघ्रोचात् (नामैकदेशे नामग्रहण. मिति शीघ्रादित्यत्र शीघ्रोच्चार ) विशोभ्य अपास्य, शेषं यत् , तत् , केन्द्रपद = केन्द्र संज्ञकं भवति । अहोनं मन्दोच्चं मन्दकेन्द्र, तथा महोनं शीघ्रोच्च शीघ्रकेन्द्रं भवतीत्यर्थः। 'शेष केन्द्र पदं तस्मादिति पाठे शेष केन्द्रसंज्ञकं यत्तस्मात् पदं ज्ञेयम् । तस्त्रित्रिभैरे. कैकं पदं भवति । अर्थादे कास्मिश्चक्रे चत्वारि पदानि भवन्ति । तस्मात् पदाद् भुजज्या सा. ध्या, कोटिरेव च कोटिज्या अपि ( नामैकदेशप्रहणान्नामग्रहणं भवति तेन कोटिरित्यनेन कोटिज्या) साध्या । अथ पदाद् भुजकोटिज्ये कथं साध्ये इत्याह-गतादिति । विषमे प्रथमे, तृतीये च पदे, गतात् = केन्द्रस्य यावानं शो गतो भवेत्तस्माद् भुजज्या (लिप्तास्तत्वयमैमक्ता इति वक्ष्यमाणविधिना ) साध्या, सभ्यात् = केन्द्रस्य यावानं शो गम्यो भवेत्तस्मात् , कोटि-कोटिज्या भवेत् । विषमे पदे गतो भुजः ऐष्या (भुजोनं त्रिभं) कोटिर्भवती. त्यर्थः । युग्मे-समे (द्वितीये चतुर्थे च ) पदे तु, गम्थात् केन्द्रस्य यावानंशो गम्यो भवे- तस्माद् बाहुज्या भुजज्या, गतात =केन्द्रस्य गतभागात् तु कोटिज्या भवेत् । समे पदे गम्यो भुजो गता कोटिर्भवतीत्यर्थः ॥२९-३०॥ अत्रोपपत्ति:- प्रहाणां शैष्यै मान्दे फले च शीघ्रोच्चमन्दोच्चकर्तृकापकर्षणमेव कारणमिति शीघ्रोच्चान्मन्दोच्चाद्वा प्रहाणामन्तरज्ञानार्थ ग्रहोनं शीघ्रोच्चं मन्दोच्च च तत्तत्के- न्द्राख्यं परिभाषितमायेंः । तत्र प्रति निराशि प्रहोच्चान्तरे फले वैशक्षण्यदर्शनातू त्रित्रिभरेकैक पदमर्थाच्चक्रे चत्वारि पदानि कल्पितानि । अथ चापस्यैकप्रान्तात् कृत- - शिखिदृशोऽगदृशस्त्वृतवो-२२२१६ ऽपमो लवमुखः परमोऽस्य शरद्गतिः। शशिखरांशुमिता १२१ गगनाशुगाश्वि-२५० विहृता विकला ऋणबीजकम् ।। प्रतिवर्ष विकलादि ."१२९" परमापमै ऋणं कुर्यादित्यर्थः ।

·६५ acherawaSARVERaAAMAR ज्या, ऽधिकारः ॥२॥] श्रोतत्त्वामृतसहिते केन्द्रगामिनी-(व्यास-) रेखोपरि द्वितीयप्रान्ताल्लम्बरेखाया भुजज्या- संज्ञा तथा भुजज्यामूलात् केन्द्रा. वधि व्यासखण्डस्य कोटिज्या संज्ञेति प्रथमे तृतीये च पदे गत. चापज्या भुजज्या, गम्यज्या कोटि- ज्या भुजज्या गतज्या कोटिज्यति क्षेत्रावलोकनादेव स्पष्टं स्यात् किं लेखप्रयासेनेति सर्वमुपपन्नम् PAIN ३१. अन्या ना अथाभीष्टभुजकोटिकलानां ज्यासाधनप्रकारमाह- लिशास्तत्वयमैमक्ता लब्धं ज्यापिण्डकं गतम् । गतगम्यान्तराभ्यस्तं विभजेत् तत्त्वलोचनैः ॥ ३१ ॥ तदवासफलं योज्यं ज्यापिण्डे गतसंज्ञके। स्यात् क्रमज्याविधिरयमुत्क्रमज्यास्वपि स्मृतः ॥ ३२ ॥ लिप्तास्तत्वयमैरिति । लिप्ता: अभीष्टभुजचापस्य कोटिचापस्य वा कलाः, तत्त्व- यमैः शतद्वयाधिकपञ्चविंशतिभिः २२५, भक्तास्तदा लब्धं गतं ज्यापिण्डकं भवति । अर्थात्लब्धिसंख्यातुल्यं 'तत्त्वाश्विनोऽङ्काधिकृताः इत्यादि ज्यापिण्डं गतं वाच्यम् । यच्छेषं तद् गतगम्यान्तराभ्यस्तंगतैष्यज्यापिण्डान्तरेण गुणितं, तत्त्वलोचनैः शतद्व- याधिकपञ्चविंशतिभिः २२५, विभजेत् । तदवातफलं गतसंज्ञके ज्यापिण्डे (गतज्यापिण्डे) योज्यं तदा साऽभीष्टचापस्य ज्या स्यात् । अयं क्रमज्याविधिः स्यादर्थीदनेन विधिना क्रमज्या सिद्धथति; तथा, उत्क्रमज्याष्वपि उत्क्रमज्या रुत्क्रमज्यासाधनेऽपि अयमेव विधिः, स्मृतः कथितः ॥ यथा ५५ अंशानां ज्याकरणं वर्तते । तदा ५५°४६० = ३३०० कलाः ३३००:२२५ = १४ गतज्यापिण्डम् ; शेष १५० अत्र गतज्या २७२८, ऐष्यज्या २८५९ अनयोरन्तरेण १३१ शेषं १५० गुणितं १९६५०, तत्त्वलोचनैः २२५ भक्तं फलं ८७६ गतज्यापिण्डे २७२८ योज्यं तदा जातमभीष्टज्यापिण्डम्=२८१५३ । एवं सर्वत्र । अनोपपत्ति:- वृत्तस्यैकस्मिन् पादे ( ९० अंशेषु ) तत्वयमकलावृद्धथा चतुर्विंशतिः ज्याः पठिताः। तत्र एकैकं ज्यापिण्ड तत्त्वयमकलाभिरिति साध्यचापकलास्तत्त्वयमै कास्तदा लब्धं गतज्यापिण्डं भवेत् । शेषेणानुपात:-यदि तत्वयमकलाभिः २२५ गतmenuman सू०सि० ·सूर्यसिद्धान्ते [स्पष्टा- मिल AND ऐष्यज्या-गतज्या x शे.क. गम्यज्यान्तरसमा ज्यावृद्धिर्भवति तदा शेषकलाभिः केति, २२५ शेषसम्बन्धिनी ज्यावृद्धिः । अस्यां गतज्यापिण्डे युक्तायामिष्टज्या भवतीति ज्याविदा. मतिरोहितमेव । एवमेवानुपातेनोत्नमज्यासाधनमप्युपपद्यते । उभयत्रापि अनुपातस्य तुल्यत्वदर्शनादिति ॥ ३१-३२ ॥ वि० । अथात्र ज्यासाधने तत्त्वयमकलाभिर्गतैष्यज्यान्तरं तदा शेषकलाभिः किमि- त्ययमनुपातस्तदैव समीचीनो यदैकस्याः कलाया या ज्या तद्विगुणा कलाद्वयस्थ, त्रिगुणा च कलात्रयस्य ज्या भवेत् । परश्च परमकृपालुभिराचार्यरत्र वृत्तषण्णवत्यंशमितस्य तत्त्वय- मकलामितचापस्य ज्याचापयोरभेदत्वात्तत्त्वयमकलामितं चापं सरलरेखानुकारं तदनुरू- पमेव शेषचापमपि स्वीकृत्य सरलक्षेत्रयोः साजात्यमुररीकृत्य शेषसम्वन्धि ज्याखण्ड. मानीतमिति । तस्कियोपयोगितायो न तावदोषावहामिति विचिन्त्यं विपश्चिद्भिः । वस्तुतः प्रथमं यदि उत्क्रमज्याया ज्ञानं स्यात्तदा ततः पूर्णज्याज्ञानं कृत्वा सुखेनेष्टो- क्रमज्याया इष्टज्यायाश्च ज्ञानं भवेत् । यथा- ज्या + उज्या प्र= पूज्या प्र। परच उज्याप्र (त्रि---कोज्याप्र) - पूज्या प्र-ज्या प्र+(त्रि-कोज्याप्र)२ ज्याप्र+त्रि-२ त्रि. कोज्याप्र+कोज्याप्र = २ त्रि-२ त्रि• कोज्याप्र = २ त्रि (त्रि--कोज्यान ) २त्रि: उज्याप्र. अमुनैव प्रकारेण पूज्या इ% ३त्रि ४ उज्याइ । अत्र यदीष्टपूर्णज्यावर्गः प्रथमपूर्णज्यावर्गेण भक्तस्तदाः पूज्या इ.२ त्रि x उज्याइ उज्याइ । अर्थात् पूज्या इ उज्याइ २नि उज्याप्र उज्याप्र पूज्या प्र আস। पूज्याइ+उज्याप्र = उज्याइ । अत एव प्रथमपूर्णज्यावर्गेण प्रथमोत्क्रमज्या तदेष्टपूर्णज्यावर्गेण केत्यनुपातेनेष्टोत्क्रमज्या; तथेष्टपूर्णज्येष्टोत्क्रमज्यावर्गान्तरमूलमिष्टज्या स्यादिति । परश्च प्रथममिष्टोत्क्रमज्याया ज्ञानाभावादिष्टपूर्णज्याया अपि ज्ञानाभावोऽतः प्रक्रियागौरवमवलोकयद्भिराचार्यैः सुखार्थ किञ्चित् स्थूलमप्यङ्गीकृतमित्यलम् ॥ ३१-३२ ॥ इदानीमिष्टज्यातश्चापानयनमाह- ज्यां प्रोज्य शेषं तत्त्वाश्विहतं तद्विवरोद्धृतम् । सङ्ख्यातत्वाश्विसंवर्गे संयोज्य धनुरुच्यते ॥३३॥ ज्यां प्रोज्मयेति । 'अभीष्टज्यातः ज्यां पाठपठितो यथायोग्या जीवां, प्रोज्झ्य= विशोग्य, शेषं यत्तत् , तत्वाश्विहतं-पञ्चविंशाधिकशतदयेन गुणितं, तद्विवरोद्धृतं = तयोर्गतगम्यज्ययोरन्तरेण भक्तं, 'लब्ध सङ्ख्यातत्त्वाश्विसंवर्ग-ज्याशोधने यत्संख्यका जीवा विशुद्धा तत्संख्यायास्तत्त्वाश्विनां च संवर्गे (गुणनफले ), संयोज्य-योजयित्वा धनुः तदिष्टज्यायाश्चापं, उच्यते-कथ्यते, मनीषिभिरिति शेषः॥ PATRA M पूज्यान पूज्याप ·ऽधिकारः ॥२॥] श्रीतत्वामृतसहिते ६७ . । ANTRA यथाऽभीष्टज्या-२८१५१ तश्चतुर्दशी ज्या २७२८ विशुद्धपति, शेषं ८७ ३ तत्वा. शिवभिः २२५ हतं जातं १९६५० इदं गतगम्यज्ययोरन्तरेण १३१ भक्तं लब्धं १५०, गतज्यासंख्यातस्वाश्विना पाते १४ x २२५-३१५० युक्तं जातं ३३०० एतदिष्टचापमिति अत्रोपपत्तिः-- ज्यासाधनवैधरीत्यैन । यथाऽभीष्टज्यातो यावत्यो जीवा विशुद्धयन्ति साकिल गतज्यासंख्या । बच्छेषं तेनानुपातः । यदि गतगम्यज्ययोरन्तरेण तवाश्विनः कला- २२५४शे. स्तदा शेषज्यामानेन का इति =शेषसम्बन्धिकलाः । अत्र तत्वाशिवकला. ऐज्या-गज्या द्धकै कचापखण्डानां ज्यापाठत्वाच्छुद्धज्यासंख्या तत्त्वाश्विगुणिता शेषज्याचापकलाभिः सहिता अभीष्टज्याचापकलाः स्युरित्युपपन्नमेव यथोक्तम् ॥ ३३ ॥ इदानी मन्दफलोपयोगिनो प्रहाणां मन्दपरिधिभागानाह- रवेमन्दपरिध्यंशा मनवा शीतगो रदाः । युग्मान्ते, विषमान्ते च नखलिप्तोनितास्तयोः ॥ ३४ ॥ युग्मान्तेऽर्थाद्रयः खाग्नि-सुराः सूर्या नवार्णवाः । ओजे द्वयगा बसुयमा रदा रुद्रा गजाब्धयः ॥ ३५॥ रवेरिति । युग्मान्ते = समपदान्ते (नीचस्थाने, उच्चस्थाने च ) रवेः = सूर्यस्य, मन्दपरिध्यंशाः = मन्दपरिधिभागाः, मनवः = चतुर्दशमिताः । शीतगोः = चन्द्रस्य, रदाः = सन्ताः । द्वात्रिंशत् प्रमिताः) युग्मपदान्ते मन्दपरिधिभागा भवन्ति । तयोः = सूर्याचन्द्रमसोः, विषमान्ते = विषमपदान्ते-त्रिभे नवभे च मन्दकेन्द्र, नखलिप्तोनिताः = युग्मपदान्तपठिताः परिधिभागा एव विंशतिकलारहिता मन्दपरिधिभागा भवन्ति । सूर्यस्य त्रिभे नवभे च केन्द्र मन्दपरिभ्यंशाश्चत्वारिंशत्कलाधिकास्त्रयोदशभागाः १३°१४०%; चन्दस्य च चत्वारिंशत्कलाधिका एकत्रिंशत् कलाः ३१°१४० मन्दपरिभ्यशा भवन्तीत्यर्थः । एवं भौमप्रभृतिपञ्चग्रहाणां, युग्मान्ते = समपदान्ते (नोचोच्चस्थानद्वये ) क्रमेण-अर्था- द्रयः = पञ्चसप्ततिः ७५ । खाग्नयः = त्रिंशत् ३० । सुराः = त्रयस्त्रिंशत् ३३ । सूर्याः द्वादश १२ । नवार्णवाः = ऊनपञ्चाशत् ४९ । ओजे = विषमपदान्ते क्रमेण-झ्यगाः = द्विसप्ततिः ७२ । वसुयमाः = अधाविंशतिः २८। रदाः= द्वात्रिंशत् ३२ । रुद्राः = एकादश ११ । गजाब्धयः अष्टचत्वारिंशत् ४८ एते मन्दपरिधिभागा भवन्ति॥३४=१५॥ सूर्यादिग्रहाणां मन्दपरिधिभागशानाय चक्रम् - सूर्यस्य चन्द्रस्य कुजस्य बुधस्य गुरोः शुक्रस्य शनेः ग्रहस्थ । . १४० ३२० ७५०/ ३.० ३३° १२० ४९० ३३० १२० ४९° सम २१४ पदान्ते १३°१४० ३१°१४० ०२° २८° ३२०/११४४° | विषम १।३ पदान्ते अत्रोपपत्तिः- प्रथमं को नाम मन्दपरिधिरित्युच्यते । मध्यस्फुटप्रहयोरन्तरं नाम फलम् । तदपि ·anema सूर्यसिद्धान्ते [स्पटा- मन्दशीघ्रभेदेन द्विविधम् । तत्र वेधादिना यत्परमं मन्दफलमुपलभ्यते तज्ज्या मन्दान्त्य- फलज्याशब्देनोच्यते । अथ मन्दप्रतिवृत्तस्थ-मन्दस्पष्टप्रहगतं कक्षावृत्तस्थमध्यप्रहस्था- नादन्त्यफलज्याच्यासार्धन कृतं वृत्तं मन्दनीचोचवृत्ताख्यं यद्भवति तत्परिधिरेव मन्दपरि. धिरिति । तज्ज्ञानं स्वनुपातेन । यथा-यदि त्रिज्याव्यासार्धेन भांशाः (३६०°) परि- विस्तदा मन्दान्त्य फलज्यामितव्यासाधेन किमिति फलं मन्दपरिव्यंशाः स्युः । तत्र ग्रहाणां नीचोच्चवशात् , परमफलेषु भेदत्वात् त्तदुत्पन्नाः परिधयोऽपि भिन्ना भवन्ति । ते च वेधेन यथोपलब्धा एवेष्टस्थानीयमन्दपरिधिज्ञानार्थमोजयुग्मान्तपरिधयः पठिताः । यथा रवेः समपदान्ते परमं फलम् = २०१३॥४२॥ वर्तते; तज्ज्या १३३॥४२॥ एतन्मितैव = १३३' । ४४ - १३३ +9 = १३३० । ततो यदि त्रिज्यायो भाशाः परिधिस्तदान्त्यफलज्यायां किमित्यनुपातेन ३६.०४ १३३७ = १४° रवेमन्दप ३४३८४१० रिधिभागाः । एवं त्रिभे नवभे च केन्द्रे वेधोपलब्धा रविपरमफलज्या १३०। ४२"3 १३०/+ । ततोऽनुपातेन रविमन्दपरिधिभागाः ३६०°४ १३०४ ३४३८x१० ४० एवमेव सर्वेषामपि प्रहाणां परिधय उपपद्यन्त इत्यलमतिपल्लवितेन ॥ ३४-३५ ॥ इदानी कुजादीनां शीघ्रपरिधिभागानाह- कुजादीनामतः शैघ्या युग्मान्तेऽग्निदत्रकाः। गुणाग्निचन्द्राः खनगा द्विरसाक्षीणि गोऽग्नयः ॥ ३६॥ ओजान्ते द्वित्रियमला द्विविश्वे यमपर्वताः। खर्तुदरा वियद्वेदाः शीघ्रकर्मणि कीर्तिताः ॥ ३७ ॥ कुजादीनामिति । अतः मन्दपरिधिकथनानन्तरं, कुजादीनां पचप्रहाणां युग्मा ते-समपदान्ते ( नीचे उच्चे च) क्रमेण-अग्निदत्रकाः २३५ । गुणाग्निचन्द्राः १३३ । खनगाः=७० । द्विरसाक्षीणि=२६२ । गोऽग्नयः-३९, एते शैयाशीघ्रफलो- पयुक्ताः परिभ्यंशाः (शीघ्रपरिधिभागाः ) भवन्ति । ओजान्ते = विषमपदान्ते (त्रिभे नवभे च शीघ्रकेन्द्र) तेषां कुजादिपञ्चप्रहाणां क्रमेण-द्वित्रियमला: = २३२॥ द्विविश्वे १३१ । यमपर्वताः = ७२ । खर्तुदनाः = २६० । वियद्वेदाः = ४०, एते, शीघ्रकर्मणि = शीघ्रफलसाधने परिध्यशाः, कीर्तिताः = कथिता आयरिति शेषः ॥३६-३७॥ कुजादीनां शीघ्रपरिधिज्ञानार्थ चक्रम्- তুলস बुधस्य गुरोः शनेः प्रहस्य - । m २३५० १३३० २६२° २१४ पदान्ते १३२० ७२० २६०° ११३ पदान्ते ·अधिकारः ॥२॥] श्रीतत्वामृतसहित ६१ अत्रोपपत्ति:- वेधादिना प्रहाणां यत्परमं शीघ्रफलमुपलब्धं भवति तज्ज्या शीघ्रान्त्यफलज्या. शब्देनोच्यते । शीघ्रान्त्य फलज्याव्यासाधुनोत्पन्नं वृत्तं शीघ्रनीचोच्चवृत्तम् । तस्य परिधिभागा एवं शीघ्रपरिधिनाम्ना व्यवह्रियन्ते । तज्ज्ञानमनुपातेन । यदि त्रि- ज्यातुल्यव्यासाधन भांशाः ( ३६०° ) परिधिस्तदा शीघ्रान्त्यफलज्यातुल्यव्यासान किमिति * शीघ्रपरिधिः ३६.xज्याशी त्वत्र कुजादिग्रहाण परमशीघ्रफलव. शात्स्वस्वशीघ्रपरिधय उपपद्यन्ते । युग्मौजपदान्तीयपरमफले नीचोच्चे अपि कारणमतो बेधोपलब्धिरेव निश्चितं मूलमित्यलम् ॥ ३६ ॥ ३७ ॥ - - अथाभीष्टस्थाने परिधेः स्पष्टीकरणमाह- ओजयुग्मान्तरगुणा भुजज्या त्रिज्ययोद्धृता। युग्मवृत्ते धन% स्यादोजादूनेऽधिक स्फुटम् ॥ ३८ ॥ ओजयुग्मान्तरगुणेति । भुजज्या = अभीष्टमन्दपरिधिसाधने मन्दकेन्द्रभुज- ज्या, अभीष्टशीघ्रपरिधिसाधने शीअकेन्द्रभुजज्या, ओजयुग्मान्तरगुणा = विषमपदान्तीय- समपदान्तीय-स्व स्वपरिध्योरन्तरेण गुणिता, त्रिज्यया ३४३८, उद्धृता भक्ता 'तदा लब्धं फलं' ओजात्-विषमपदान्तीयपरिधेः सकाशात् , युग्मवृत्त समपदान्तीयपरिधौ, ऊनाधिके, नमेण युग्मान्तपरिधावेव धनणे कार्यम् । अर्थायदि युग्मान्तपरिधिः विषमान्तपरिधेकनो भवेत्तदा लब्धफलेन सहितः, यद्यधिको भवेत्तदा लब्धफलेन रहितो युग्मान्तपरिधिरेवा. भीष्टस्थाने, स्फुटं वास्तवपरिधिमानं स्यादिति ॥ ३८ ॥ अत्रोपपत्ति:- इह पठिता ये ग्रहाणां परिधयस्ते विषमसमपदान्ते । ते च पदमध्येऽभीष्टस्थाने कियन्तः स्युरितिज्ञानार्थमयमायासः। युग्मायुग्मपदान्तीयपरिध्योरन्तरेणानुपातः । यदि त्रिज्यातुल्यकेन्द्रभुजज्यया युग्मायुग्मपदान्तपरिभ्योरेतावदन्तरं तदेष्टकेन्द्रभुजज्यया युग्मायुग्मपरिभ्यन्तरं ४ भुज्या लब्धं फलमिदं युग्मपदान्तपरिधौ विषमान्तपरि- किमिति त्रि. धेर विके सति विशोधितं तदाऽभीष्टपरिधिः स्यात् । यतस्तत्र युग्मान्तपरिधेरुपचयः। यदा युग्मान्तपरिधिः विषमान्तपरिधेरूनस्तदा लब्धं फलं युग्मान्तपरिघेरपचयत्वाद्युक्तं तदा- ऽभीष्टपरिधिः स्यादिति युक्तमेवोक्तम् । अथात्र माध्यमिकवेगानुपातेन यत्परिधिफलमेवं कर्णभेदेऽपि नीचोच्चयोः सममेव फलमजीकृतं तत्रा!पलब्धिरेव वासनेति विवेचनीयं मतिमद्भिः ॥ ३८ ॥ .. * यन्मानेन कक्षावृत्ते ३६० भवन्ति तन्मानेन नीचोच्चवृत्ते पठितांशा एव भवन्ति ।

·सूर्यसिदान्ते स्पष्टा- इदानी मन्द फलसाधनमाह--- तद्गुणे भुजकोटिज्ये भगणांशविभाजिते । तद्भुजज्याफलधनुर्मान्द लिप्सादिकं फलम् ॥ ३९ ॥ तदुगुणे इति । तद्गुणे तेन ( अभीष्टस्थानीयस्पष्टपरिधिना ) गुणिते, भुजको- टिज्ये-मन्दकेन्द्रभुजज्या कोटिज्या च (द्वै अपि) भगणांशविभाजिते= शतत्रयाधिक- पष्टिभिः ( ३६० ) विभाजिते = भक्ते, 'लब्धफले भुजकोटिफलाह्वये भवतः। केन्द्रभु- जज्या स्पष्टपरिधिगुणिता भांशैर्भक्ता फलं भुजफलम् । केन्द्रकोटिज्या स्पपरिधिगु- णिता भांशैर्भक्ता फलं कोटिफलमित्यर्थः । भुजज्याफलधनु:-भुजज्यावशाय फलं तस्य यद्धनुश्वापमानं तत् , लिप्तादिक कलादिक, मान्दं फलं मन्दफलं भवतीति ॥३९॥ अत्रोपपत्तिः प्रथमं किन्नाम भन्दफलमित्युच्यते । गणितागतो मध्यग्रहो मन्दोच्चेन शीघ्रोच्चेन चापकृष्टो यावदन्तरितो भवति तावत्तदाख्यं फलम् । वस्तुतः फलोत्पत्ताविदं कारणं यत् प्रहभ्रमणवृत्तस्य प्रतिवृत्ताख्यस्य केन्द्रं यतो भूगर्भादन्यत्रान्त्यफलज्यातुल्यान्तरे भवतीति भूस्थो द्रष्टा दृष्टयुपलब्ध ग्रहं गणितागततुल्यं न पश्यति । तयोरन्तमेव मन्दकर्मणि मन्द. फलमित्याह भास्करोऽपि । भूमेमध्ये खलु भवलय स्यापि मध्यं यतः स्यात् यस्मिन् वृत्ते भ्रमति खचरो नास्य मध्यं कुमध्ये । भूस्यो द्रष्टा नहि भवलये मध्यतुल्यं प्रपश्येत् तस्मात तज्ज्ञैः क्रियत इह तहोःफलं मध्यखेटे ।। अर्थाद् भूगर्भात् मन्दप्रतिवृत्तस्थगुपलब्धप्रहोपरिगतं सूत्रं ( मन्दकर्णाख्यं ) प्रह- कक्षायां यत्र लगति तत्र मन्दस्पष्टप्रहस्तथा प्रतिवृत्तस्थप्रहबिन्दोर्नी बोचरेखासमानान्तरा कक्षावृत्तीयतिर्यग्रेखोपरि या लम्बरेखा सा कक्षावृत्ते यत्र लगति तत्र मध्यप्रदो गणिता- गतो भवति । अनयोरेव मन्दस्पष्टमध्यग्रहयोरन्तरं मन्दफलं भवति । अथ कक्षावृत्तीय मध्यग्रहबिन्दोमन्दान्त्यफलज्याव्यासाधेन कृतं वृत्तं मन्दनीचोच्चवृत्तं कथ्यते। भूकेन्द्रात कक्षास्थमध्यखेटगतं सूत्रं वर्धितं नीचोच्चवृत्तोर्वपाल्यां यत्र लगति तत्तत्राप्युच्चं ज्ञेयम् । यत्राधो लगति तत्तन्नीचम् । अस्मिन्नोचोच्चवृत्ते प्रतिवृत्तापेक्षया प्रतिलोमदिशि ग्रहो भ्रमति, तत्क्षेत्रावलोकनादेव स्फुट किं लेखप्रयासेन । अथ प्रतिवृत्तीयग्रहस्थानान् नोचोच. वृत्तीय-नीचोच्चरेखोपरि लम्बरेखा (नीचोच्चवृत्तीय भुजज्या) भुजफलसंज्ञिका तथा प्रतिवृत्तीयग्रहस्थानान्नीवोच्चवृत्तीयतियग्रेखोपरि लम्बरेखा ( नोचोच्ववृत्तीयकोटिज्या) कोटिफलसंज्ञिका भवति । अत्र भुजफलस्य (नीचोच्चवृत्तीयमुजज्यायाः ) चापमेव मन्दफलमुच्यते। तत्साधनार्थमयमायासः । द्रष्टव्यं क्षेत्रम् । भू-भुकेन्द्र, कक्षा- वृत्तकेन्द्रमपि तदेव । के प्रतिवृत्तकेन्द्रम् । केभू = मन्दान्त्यफलज्या । केभू ·IRCRLICASARAMETREAMICRORE ऽधिकारः ॥२॥] श्रीतत्त्वामृतसहिते ७१ ECONORSEENSE RTERVSANA उनीग । कक्षावृत्ते म मध्य- प्रह: । स-स्पष्टप्रहः । ग्र प्रति. वृत्ते प्रहस्थानम् । प्रम अन्त्यफलज्या। 'म' कक्षावृत्तीयमध्यग्रहबिन्दोः 'मन' मन्दान्स्यफलज्यात्रिज्ययोत्पादितं 'उग्र. नी मन्दनीचोच्चवृत्तम् । उनीचोच्च. वृत्ते उच्चम् । नी नीचोच्चवृत्ते नी. चम् । भूप्र-मन्दकर्णः । मज-भूक- मन्दकेन्द्रज्या। मक-जमू केन्द्रकोटि- ज्या। मस = कक्षावृत्ते मध्य-मन्दस्पष्ट ग्रहान्तरं मन्दफलम् । उपप्र-नीचोच्चवृत्ते केन्द्र, तज्ज्याप्रल = मन्दभुजफलम् । अल-नीचोच्चवृत्तीयकोटिज्या कोटिफलम् भूम-त्रिज्या। अथ भूमक, अमल त्रिभुजयोः साजात्यवशात् प्रल :- भूक प्रम अर्थात् भूम केन्द्रज्या अन्श्यफलज्या भुजफलम् = । अथात्र यतो हि त्रिज्ययोनिष्पत्तिः परिधिनि- त्रिज्या पत्तिसमा भवति । अतो भुजफलम् : केन्द्रज्या - मन्दपरिधिः । तथा कोटिफलम् 3 मक x प्रम_ केन्द्रकोटिज्या x अफज्या कोज्याके x मं-प. । अत्रानुपातेन 'प्रल' तुल्यं भूम त्रि. ३६० यमुजफलमागतं तच्चापमेव स्वल्पान्तरान्मन्दफलं स्वीकृतमाचार्येणेति सर्वमुपपन्नम् । वि०-वस्तुतस्तु मन्दफलं कक्षावृत्ते मध्य-मन्दस्पष्टप्रहान्तरं ( मस चापतुल्यम् ) तदानयनाथ भूसम, भूगल त्रिभुजयोः साजात्यात् यदि मन्दकर्णान इदं भुजफलं तदा त्रिज्याग्रेकिमित्ययमनुपातस्तदा फलं वास्तवमन्दफलज्या ('सभ' तुल्या) प्रल x भूस भूम ज्याकेxम-प । अत्र मुजफलम् ।.:. उत्थापनेन वासवमन्दफलज्या मन्दकर्ण ३६० ज्याके मं.प. त्रि । एतच्चापं वास्तवं मन्दफलं भवति । ३६०°xमका ज्याकेxम-प. x त्रि मं.प.xत्रि अथ चान स्वरूपे, इदं यदि- ३६.xमं-क. "त्रिज्यागुणान् कर्णहृतान् कृत्वा पूर्वोक्तवत् स्फुटान् । युग्मौजान्तपरिभ्यंशान् ततोऽनुपतनात् स्फुटः । स्वेष्टमध्यपरिष्यशैः फलं कार्य विचक्षणैः। N - ona मुजफल:त्रि IAN ।

·७२ सूर्यसिद्धान्ते [ स्पछा- इति कमलाकरभट्टोक्तः स्पष्टमन्दपरिधिः स्यात्तदा वास्तवमन्दफलज्या ज्याकेxस्प-म-प. -- .. ३६.Xत्रि ३६० अत्र यदि स्प-म.प. सौरोक्तमन्दपरिधिर्भवेत्तदा भुजफलवास्तवमन्दफलज्ययोरभेदः प्रत्यक्ष एव। भास्कराचार्योऽपि “मन्दकर्मणि मन्दकर्णतुल्येन व्यासार्धेन यवृत्तमुत्पद्यते तत् कक्षामण्डलम् । तेन प्रहो गच्छति । यो मन्दपरिधिः पाठपठितः स त्रिज्यापरिणतः । अ. तोऽसौ कर्णव्यासाचे परिणाम्यते । ततोऽनुपातः । यदि त्रिज्यावृत्तेऽयं परिधिस्तदा कर्णवृत्ते क इति (क) अत्र परिधेः कर्णो गुणस्त्रिज्या हरः। एवं स्फुटपरिधिस्तेन दोर्ध्या त्रि गुण्या भाशै ज्या। मंप ४ क x ज्याके) ततत्रिज्यया गुण्या कर्णेन भाज्या (मंप• x क x ज्याकें x त्रि । एवं सति त्रिज्यातुल्ययोः कर्णतुल्ययोश्च गुणहरयोनोशे ३६.xत्रिक स्पर्म-प.x ज्याके कृते ( ) पूर्वफलतुल्यमेव फलमागच्छतीति" ब्रह्मगुप्तमतं लिलेख। अनन्तरं.......'ब्रह्मोतिरत्र सुन्दरी' इत्यपि साधु लिखितवान् । यदि कर्णानुशतेन परिधे। स्फुटत्वं विधाय भुजफलं साध्यते तदा तद्वास्तवमन्दफलज्यातुल्यमेव भवतीति सर्व स्पष्टमेव ॥३९॥ इदानीं शीघ्रफलसाधनोपयुक्तशीघ्रकर्णसाधनमाह- शैयं कोटिफलं केन्द्रे मकरादौ धनं स्मृतम् । संशोध्यं तु त्रिजीवायां कादौ कोटिजं फलम् ॥ ४० ॥ तबाहुफलवगैंक्यान्मूलं कर्णश्चलाभिधः ॥३॥ शैघ्रयमिति । मकरादौ केन्द्र मकरमारभ्य मिथुनान्तं यावत् , शीघ्रकेन्द्रे सति, शैच्यं शीघ्र भवं कोटिफलं ( शीघ्रकोटिफलम् ) त्रिजीवायां धनं स्मृतम् । यदा शीघ्रो. च्चादुभयत्र राशिनयान्तर एव शीघ्रकेन्द्रं भवेत्तदा शीघ्रकोटिफलं त्रिज्यायां योज्यम् । कादी केन्द्रे तु तत्कोटिजं फलं त्रिजीवायां संशोध्यं तदा सा स्फुटा कोटिर्भवतीत्यर्थः । तद्बाहुफलवगैक्यातू-तस्याः स्फुटकोटेः, शीघ्रभुजफलस्य च वर्गयोगात् , मूलं 'यद सः चलाभिधः शीघ्रसंज्ञकः कर्णः (शीघ्रकर्णः ) भवति ॥ ४०-३॥ उपपत्तिः- भूगर्भात् शीघ्रप्रतिवृत्तस्थप्रहावधि सूत्रं शीघ्रकर्णः । तस्यानयनार्थ नीचोच्चव- त्तमाया त्रिज्याकोटिफलयोः संस्कारेण स्पष्टा कोटिः कृता । तस्याः स्पष्टकोटेः भुजफलस्य च वर्गयोगान्मूलं 'तत्कृत्योर्योगपदं' इत्यनेन कर्ण कीयते । उच्चादुभयत्र राशिवयं मकारादिकेन्द्रम् । नीचादुभयत्र राशेित्रयं कर्कादिकेन्द्रं च। यदोच्चादुभयत्र राशित्रयान्तरे ( मकरादिकेन्द्रे) प्रही भवति तदा भूकेन्द्र-कक्षावृत्तस्थमध्यप्रहान्ततित्रि. । ।

·७३ ऽधिकारः ॥२॥] श्रोतत्त्वामृतसहिते ज्यासूत्रे कोटिफलस्य योगेन भूगर्भाद् भुजफलमूलान्त स्पष्टा कोटिः (द्रष्टव्यं क्षेत्रम्) भूल- तुल्या भवति । तस्याः स्पष्टकोटेः भुजफलस्य (प्रल-मितस्य ) च वर्गयोगान्मूलं कर्णः 'भूप्र' मितो भवति । यदा नीचादुभयन राशिनयान्तरे (कांदिकेन्द्रे ग्रहो भवति) तदा त्रिज्याकोटिफलयोपियोगेन स्पष्ट कोटि: जायते । यथा भूम'-' वा 'मल' = भूल' । तस्याः स्पष्टकोटेः भुजफलस्य च वगैक्यान्मूलं कर्णः 'भूप्र" तुल्यो भवति । अत उप- पन्नम् ॥ বিদ্যালয় LAN RH KKraney । अथ प्रतिवृत्तमाथा मकरादिकेन्द्र प्रन मितायां कोटिज्यायां कन मितान्त्यफलज्या- या योगेन स्पष्टा कोटिः प्रक मिता जायते । तस्याः, प्रद वा भूक मितभुजज्यायाश्च वर्ग- क्यान्मूलं 'भूप्र' मितः कर्णो भवति । एवं कर्कादिकेन्द्रे 'मन कोटिज्यायां कान मितान्त्य- फलज्याया विशोधनेन 'प्रकामिता स्पष्टा कोटिर्जायते । अतः प्रका, भूका को टिभुजवगै- क्यान्मूलं भूप्र. मितः कर्ण उपपद्यते । एतेन- स्वकोटिजीवान्त्यफलज्ययोर्यो योगो मृगादावध कर्कटादौ । केन्द्रेऽन्तरं तद्भुजजीवयोर्यद्वगैक्यमूलं कथितः स कर्णः ॥ इति भास्करोक्तमुपपद्यते ॥ ४.३॥ अथ शीघ्रफलसाधनमाह- त्रिज्याभ्यस्तं भुजफलं चलकर्णविभाजितम् ॥ ४१ ॥ । १० सू० लि.

·D सूर्यसिद्धान्ते [स्पष्टया- लब्धस्य चापं लिप्तादि फलं शैयमिदं स्मृतम् । एतदाघे कुजादीनां चतुर्थे चैव कर्मणि ॥ ४२ ।। त्रिज्यास्तस्तमिति । भुजफलं='तद्गुणे भुजकोटिज्ये' इत्यादिना शीघ्रकेन्द्रज्या. वशात् साधितं शीघ्रभुजफलम् , त्रिज्याभ्यस्त = त्रिज्यया गुणितम् , चलकर्णविभाजि. तं = शीघ्रकर्णेन भतं च कृत्वा लब्धस्य शीघ्रफलज्याख्यस्य चापं, 'ज्या प्रोज्झ्येत्या- दि विधिना जातं यद् धनुः, इदं, लिप्तादि कलादिकं शैनथ = (शीघ्रकर्मोत्पन्नम् 'शी घं) फलं मतमायैरिति । एतच्छीघ्र फलं, कुजादीनां मालादिपञ्चताराग्रहाणाम् , आये = प्रथमे, चतुर्थे च कर्मणि, एव देयम् । एव शब्दोऽत्र निश्चयवाची; तेन द्वितीयतृतीयकर्मणो निराशः प्रथम चतुर्थकर्मणोरेव कुजादीनां शीघ्रफलसंस्कारो देय इत्यर्थः। कुजादिपञ्चमहाश्चतुर्भिः सं. स्कारैः स्फुटा भवन्तीत्यग्रतो वक्ष्यते ॥ उपपत्ति: द्रष्टव्यमनन्तरोक्तं नीचोच्चवृत्तमशीक्षेत्रम् ) कक्षावृत्तस्थमध्यमप्रहस्थानात् शीघ्रा- न्त्यफलज्याव्यासान कृतं वृत्तं शीघ्रनीचोच्चवृत्तम् । प्रतिवृत्तै पारमार्थिको ग्रहः । म कक्षावृत्ते मध्यो प्रहः । रूप-कक्षायां स्पष्टो प्रहः । मध्य स्पष्ट ग्रहयोरन्तरं कक्षायां शीघ्रफ. लम् । भूप्र-शीघ्रकर्णः । अल-शीघ्रभुजफलम् । प्रद=भूक शीघ्रकेन्द्रज्या। प्रम-शीघ्रान्त्य. फलज्या। अथ 'भूमक, 'प्रमल' अनयोः क्षेत्रयोः साजात्यादयमनुपात:-यदि भूप्र रेखायो (त्रिज्यायो ) भूक (शीघ्रकेन्द्रज्या) तदा प्रमरेखायो ( अन्त्यफलज्यायो ) किमिति: शीघ्रकेन्द्रज्याx शीघ्रान्त्यफलज्या = प्रल = शीघ्रभुजफलम् । ततः भूप्रल, भूमत त्रि त्रिभुजयोः साजात्यादनुपातः, यदि 'भूप्रः शीघ्रकर्णाने 'प्रल' भुजफलं तदा भूम' त्रिज्याने किमिति शीघ्रफलज्या 'मत मिता । एतस्याश्चापं कक्षावृत्ते 'मस्प' शीक मित कलादि शीघ्रफलं जातमित्युपपन्नम् ॥ ४१-४२ ॥ इदानी प्रहाणां पार्थ मन्दशीघ्रफलयोः संस्कारक्रममाह- मान्दं कर्मैकमर्केन्द्रोभीमादीनामथोच्यते । शैघ्यं मान्दै पुनर्मान्दं शैव्यं चत्वार्यनुक्रमात् ।। १३ ॥ मध्ये शीघ्रफलस्या मान्दमर्धफलं तथा । मध्यग्रहे मन्दफलं सकलं शैघ्यमेव च ॥ ४४ ॥ मान्दमिति । अर्केन्द्रोः सूर्याचन्द्रमसोः एक मान्दमेव कर्म भवति । रवीन्दू केवलं मन्दफलसंस्कारेणैव स्फुटौ भवत इत्याशयः । अथानन्तरं भौमादीनां पञ्चताराग्रहाणां स्फुटत्वे फलसंस्कारप्रकार उच्यते, मयेति शेषः । प्रथमं शैव्यं ततो मान्दं पुनरपि मान्द, ततश्चापि पुनः शेयमिति चत्वारि फलानि; अनुक्रमाद् एकानन्तरमपरं यथा- मुफ त्रि - MIRMAN Saman ..

·Soamaaya अधिकारः ॥२॥] श्रीतत्वामृतसहिते ७५ क्रम देयानि । तानि चत्वारि फलानि केन प्रकारेण संस्कार्याणीत्याह-मध्य इति प्रथम मध्ये गणितागतमध्यप्रहे, शीघ्रफलस्य-मध्यग्रहवशादानीतस्य शीघ्रफलस्या वक्ष्यमाण- प्रकारेण संस्कार्यम् । ततः, मान्दै = शीघ्रफलासंस्कृतमध्यखेटादुत्पन्न मन्दफलं यत्त- द तस्मिन् शीघ्रफलासंस्कृतमध्यग्रहे संस्कार्यम् । तथा पुनः भन्दफलं शीघ्रफलार्ध- मन्दफलासंस्कृतमध्यप्रहात् साधितं यन्मन्दफलं, तत्सकलं समस्तमेव, मध्यग्रहे-गणि- तागते मध्यप्रहे संस्कार्यम् । ततोऽस्मादपि मन्दफलसंस्कृतमध्यग्रहात , शैन्य-शीघ्र फलं यत्साधितं भवेत् तत्सकलमेव तस्मिन्मन्दफलसंस्कृतमध्यग्रहे संस्काय्यं तदा कर्म- चतुष्टयसंस्कृता भौमादयः पञ्चप्रहाः, स्पष्टा गणितैक्या भवन्तीति । उपपत्तिः प्राचीनैः मध्यमयो रविचन्द्रयोः केवलं मन्दफलस्य संस्कारेणैव स्फुटत्वं स्वीकृतं, तथा मध्यमेषु भौमादिपञ्चग्रहेषु यैः संस्कारस्तेषां स्फुटत्वं दृष्टं ते च संस्कारा अत्र निर्दिष्टाः । तेषामुपपत्तिविषये प्रायः सर्वैरुपलब्धिरेव प्रमाणमभिहितम् । यदत्र विषये गूढार्थप्रकाशे रङ्गनाथेन-"मन्दफलं स्फुटसाधितं वास्तवम् । स्फुटस्तु मन्दफलसापेक्ष इत्यन्योन्याश्रयत्वं मन्दफलसाधनेऽभिहितम् । एवं भास्करेण स्व. गोलाध्याये- "शीघ्रनीचोचवृत्तस्य मध्य स्थिति ज्ञातुमादौ कृतं कर्म मान्दै ततः । खेटबोधाय शैन्यं, मिथः संश्रिते मान्दशैष्ये हि तेनासकृत् साधिते ॥ इति यदभिहितं तन्त्र विदामभिमतम् । यतस्तदुक्तक्षेत्रभङ्गीप्रकारोत्पन्नं मन्दफलं न स्पष्टग्रह-सापेक्ष्यं भवति । यथा तदीयमन्दफलसाधने सौरोक्तमन्दफलसाधने च तद्गुणे भुजकोटिज्ये, इत्यत्र मन्दपरिधिः केन्द्रभुज ज्या अस्मिन् स्वरूपे कुत्रापि स्पष्टप्रहचर्चा नायाति, कथं तहि भन्दफलं स्पष्टप्रहसापेक्ष्यं भवतीति बलादुक्तमिति विद्भिविवेचनीय. मित्यलम् ॥ ४३-४४॥ अथ पूर्वोक्तं मान्दै शैय च फलं कदा धनभृण वा भवतीत्याह- अजादिकेन्द्रे सर्वेषां शैघ्रथे मान्दे च कर्मणि । धनं ग्रहाणां लिप्तादि तुलादावृणमेव च ॥४६॥ मजादिकेन्द्र इति । सर्वेषा-सूर्यादिखलप्रहाणाम् , शैन्य मान्दै च कर्मणि अ. जादिकेन्द्र (अहोनमन्दोच्चे ग्रहोनशीघ्रोच्चे वा षड्भाल्पे) सति, लिप्तादि फलंकला. दिकं, शीघ्रं वा मन्दफलं, धनं = मध्यप्रहे युक्त कार्यम् । तुलादौ शैये वा मन्दे केन्द्र (ग्रहोनितोच्चे ) षड्भाधिके सति, तल्लितादि फलं, ऋणमेव-मध्यप्रहे हीनमेव कार्य- मिति । एवं शैल्य मान्दं पुनर्मान्दं शैष्यमिति चतुर्णामेव फलानो संस्कारेण स्फुटा प्रहा जायन्ते ।। उपपत्ति:- प्रतिवृत्तभङ्गयाऽस्म वासना प्रस्फुटा। प्रतिवृत्तीयग्रहस्थानातू कक्षावृत्तीयतिर्यप्रेखो.

·Aatta सूर्यसिद्धान्ते [स्पटा- परि कृता लम्बरेखा कक्षावृत्ते यत्र लगति तत्र मध्यो प्रहः । भूकेन्द्रात प्रतिव- त्तीयमहावधिः कर्णरेखा कक्षायां यत्र लगति तत्र स्फुटो ग्रहः। अनयोरेव मध्यस्फुटग्रह- योरन्तर कक्षावृत्ते फलम् । तच फलं कदा धनं कदा चमिति ज्ञानार्थ केन्द्रज्ञानस्य प्रयो. जनम् । तत्र 'अहं संशोध्य मन्दोचात्तथा शीघ्राद्विशोध्य च । शेषं केन्द्रपदम्। इत्युक्तेः अहोनोचस्य केन्द्रसंज्ञस्वात् प्रहोनमुच्चं यदा षड्भाल्पं तदा मेषादि केन्द्रम् । यदा ग्रहो. नमुच्चं षड्भाधिकं तदा तुलादि केन्द्रमिति प्रसिद्धम् । अथ यदा होनमुच्च षड्भाल्पं ( मेषादि केन्द्र) भवत्यर्थादुचात् पृष्ठे षड्भान्तरे प्रहो भवति, तदा मध्यप्रहापेक्षया स्फुट- प्रहोऽग्रतोऽधिको भवति तदानीं तन्माद शैयं वा फलं मध्यग्रहे युक्तं सत् स्फुटमहो जायते । यदा प्रहोनमुच्चं षड्भाधिकं ( तुलादिकेन्द्र ) भवत्यर्थादुच्चादप्रतः षड्भाभ्य. न्तरे अहो भवति तदा मध्यप्रहापेक्षया स्फुटग्रहोऽस्पः पृष्ठगतो भवति । तदा। तत्फलं मध्यमहे शोधितं सत् स्पष्टग्रहो जायत इति क्षेत्रावलोकनात्सर्व स्पष्टमेव भवेदित्यलम् ॥४५॥ फु कोटिज्या SALA इदानी प्रहेषु भुजान्तरसंस्कारमाह- अर्कबाहुफलाभ्यस्ता ग्रह क्तिर्विभाजिता । भचक्रकलिकाभिस्तु लिप्ता कार्या ग्रहेऽकंवत् ॥४६॥ अर्कबाहुफलाभ्यस्तेति । प्रहमुक्तिः साध्यग्रहस्य कलात्मिका गतिः, अर्कबाहु फलाभ्यस्ता सूर्यस्य बाहुफलेन ( पूर्वोक्तमन्दफलेन ) गुणिता, भचक्रकलिकाभिः भचक्रे यावत्यः कलिकाः ( कलाः ) ताभिः (२१६०. अहोरात्रासुभिरित्यर्थः ) विभाजिता भक्का 'लब्धाः' लिप्ता: कलाः, अर्कवत-सूर्यमन्दफलसंस्कारवत् , अहे साध्यप्रहे, कार्याः= संस्कार्याः ( यदि सूर्ये मन्दफलं धनं तदा धनमन्यथा ऋणम् ) एवं स्फुटार्कमध्यरात्रि- कालीनो ग्रहो भवतीति शेषः ·SHARNERB to । . अधिकारः ॥१॥ श्रीतत्त्वामृतसहिते उपपत्तिः भुजान्तरं नाम मध्यस्पष्टभुजयोरन्तरम् । इहाहर्गणेन साधिताः ग्रहा मध्यार्क- मध्यरात्रिका भवन्ति । तेषां स्फुटार्कमध्यरात्रिककरणार्थ यत्कर्म स एव भुजान्तर. संस्कारः । मध्यस्फुटार्कयोरन्तरं रविमन्दफलम् । तत्कलाभिरनुपातेन मन्दफलासवः । अर्थाद्यदि राशिकलाभी राश्युदयासबो लभ्यन्ते तदा रविमन्दफलकलाभिः के = राउ अXम.फ.क । अत्र राश्युदयासवः स्वल्पान्तरात् समाः स्वीक्रियन्ते तदा १८०० १८००x_फक भंफ का सन्दफलासवः । ततो प्रहगतिवशात्तत्तद्धजान्तरकलाः । १८०० अर्थात् यद्यहोरात्रासुभिर्महगतिकलास्तदा रविपन्दफलासुभिः काः= प्र.ग.क.xi.फ.क. अहोरात्रासु अत्र ग्रहगतीनां सावनाहोरानेणोपलब्धित्वान्मन्दफलोत्यासुनी च सावन कालीनकल्पनाया. महोरात्रासुभिर्ग्रहगतिस्तदा मन्दफलासुभिः केत्ययमेवानुपातो युक्तः। परञ्चान मंदफला. सुनो नाक्षत्रत्वात् स्वल्पान्तरानाक्षत्राहोरात्रेणैव प्रहगति स्वीकृत्याहोरात्रासुस्थाने भचक्र- कृलिका एव रक्षितास्तेन प्रभुजान्तरकला:: प्रगकxफ क. । इदं भुजान्तरफलं भचक्रकलासु मध्यसूर्यात् स्पष्टसूर्येऽधिके प्रहेषु धनं, मध्यसुर्यात्स्फुट सूर्ये न्यूने ग्रहेषु हीनं तदा स्फुटा. कमध्यरात्रिका प्रहा भवन्ति । यतो धने फले मध्याारस्फुटार्कोऽधिकः । ऋणे न्यून इति सर्व निरवद्यम् ॥ ४६॥ इदानी चन्द्रगतौ विशेष प्रतिपादयन् प्रहाणां मन्दस्पष्टगतिसाधनमाह- स्वमन्दमुक्तिसंशुद्धा मध्यभुक्तिनिशापतेः। दोयान्तरादिकं कृत्वा भुक्तावृणधनं भवेत् ॥४७॥ ग्रहमुक्तेः फलं कार्य ग्रहवन्मन्दकर्मणि । दोान्तरगुणा भुक्तिस्तत्त्वनेत्रोद्धृता पुनः ॥१८॥ स्वमन्दपरिधिक्षुण्णा भगणांशोद्धृताः कलाः । कक्यादौ तु धनं तत्र मकरादावृणं स्मृतम् ॥४६॥ स्वमन्दभुक्तिसंशुद्धति निशापतेः चन्द्रस्य, मध्यभुक्तिः = दैनन्दिनी (मध्या) गतिः। स्वमन्दमुक्तिसंशुद्धा = स्वकीयमन्दोच्चगतिरहिता शेषं यत् सा केन्द्रगतिज्ञेया। ततो वक्ष्यमाणप्रकारेण होज्योन्तरादिक-दोान्तरगुणा मुक्तिरित्यनेन चन्द्रगतिफलं, कृत्वा- प्रसाध्य, 'तद् भुक्तौ = चन्द्रमध्यगतो, 'वक्ष्यमाणप्रकारेण ऋणं वा धनं भवेत् । तदा चन्द्रस्य स्पष्टा गतिः स्यात् । अन्येषां तु केवलं स्वगतेरेव गतिफलं साध्यम् । तत्कथं साध्यमित्याह--ग्रहमुक्तरिति । मन्दकर्मणि = मन्दफलसाधने, प्रहवत् = प्रहमन्दफल- वत् , प्रहमुक्तेः = प्रहाणा मध्यगतेः, फलं = गतिफलं कार्यम् । एतदुक्तं भवति । प्रह- मन्दकेन्द्रभुजज्यया यथा प्रहमन्दफलं साधितं तथैव ग्रहगतेरपि गतिफलं साध्यमिति । तदर्थमाह-भुक्तिः चन्द्रगतिफलसाधने मन्दकेन्द्रभुक्तिरन्येषां तु मध्या गतिः, दोा- ।

·सूर्यसिद्धान्ते [स्पष्टा- न्तरगुणा = केन्द्रीयभुजज्यासाधने गतैष्यज्ययोर्यदन्तरं तेन गुणिता, तत्त्वनेत्रोद्धृता शतद्वयाधिक्रपञ्चविंशतिभिरपहृता सती या लब्धिः सा पुनः, स्वमन्दपरिधिक्षुण्णा = स्व- कीयो यो मन्दपरिधिस्तेन गुणिता, भगां शोद्धृता=षष्ठयधिकशतत्रयेण ३६० भक्ता, लब्धा याः कलास्ताः, कर्कादी केन्द्रे सति, तत्र मध्यगतौ धनं कुर्यात् । मकरादौ केन्द्र तु तत्र मध्यमायां गतौ ऋणं कुर्यात्तदा मन्दस्पष्टा गतिः स्यादिति मनीषिभिः स्मृतमिति । उपपत्ति:- समकालीनायतनश्वस्तनमन्दस्पष्टप्रहयोरन्तरं मन्दस्पष्टा गतिः । तत्रायतनमन्दस्पष्ट. प्रहः-मग्रमन्द फलं । श्वस्तनमन्दस्पष्टप्रहः-मग्रेम-फ' । अनयोरन्तरम् = मध्य- गति-(मफ' मंफ)=म. प. गः। एतेनेदं सिद्धयति 'यद्यवतमश्वस्तनमन्दफलयोर- न्तररूपं मन्दगतिफलं मध्यगतौ संस्क्रियेत तदा मन्दस्फुटा गतिः स्यादितिः । अत एवायत. नश्वस्तनमन्दफलान्तरसाधनार्थमायासः। तत्र पूर्वोक्तेन-'तद्गुणे भुजकोटिज्य भागांश- विभाजिते । तद्धजज्याफलधनुर्मान्दमिति' प्रकारेगाद्यतनश्वस्तन-मन्दफले कार्ये । अध- अद्यतनकेन्द्रज्याxम. प. तनमन्दफलज्या । श्वस्तनमन्दफलज्या % 30 ...(१)। Ameratha श्वतनकेन्द्रज्या ४ मं.प केन्द्रज्यान्तरं म.प अनयोरन्तरम् मन्दगतिफलम् * = ३६० अथात्राद्यतनश्वस्तन केन्द्रज्ययोरन्तरज्ञानार्थमुपायः। अद्यतनश्वस्तनकेन्द्रान्तरं केन्द्रगतिः । ततोऽनुपातः । केन्द्रज्यासाधने तत्वाश्विभिर्यदि गतगम्यज्यान्तररूपं भोग्यखण्डं लभ्यते तदा केन्द्रगत्या किमिति लब्धमद्यतनश्वस्तनकेन्द्रज्ययोरन्तररूपं भोग्यखण्डम् ऐज्यज्या-गतज्या) के ग. १ अनेन (१) स्वरूपे केन्द्रज्यान्तरमुत्थाप्य जातं मन्द- गतिफलम् (ऐष्यज्या-गतज्या) केग x मं.प. । एतेन मन्दगतिफलानयनमुपप- २२५४३६० द्यते। परमत्र चन्द्रेतराणां मन्दोच्चगतेरनिर्वचनीयत्वात् केन्द्रगतिस्थाने मध्यैव गतिहीता। ': मन-मंड= मन्दकेन्द्रम् । मन-मंउ = मन्दकेन्द्रम् । अनयोरन्तरे क्रियमाणे मध्य गतिः---मग मं. के. ग.। परञ्च : मन्दोच्चगतिः । मध्यगतिः= मं.के.गा। . * परन्स्विदं स्थूलम् । अद्यतनश्वस्तमन्दफलज्ययोरन्तरत्वात् । वास्तवं त्वद्यतनश्वस्तनफलान्तर- मेव । परन्चाचार्येण स्वल्पान्तराज्ज्याचापाभेदमङ्गीकृत्योपपादितमिति । s एतन्मन्दकेन्द्र भास्करीयं 'मृदूच्चेन हीनो ग्रहो मन्द्रकेन्द्र" मित्युक्तेः । सौरोक्तं तु ग्रहं संशोध्य मन्दोच्चात्तथा शीघ्राद् विशोध्य च शेषं केन्द्रमिति' वचनात् मन्दकेन्द्रम् - मन्दोच्च-मध्यग्रहः । तथात्वे मन्दकेन्द्रगतिः=में उ. ग-म. ग. । परन्च मन्दोच्चगतेः परमाल्पत्वाद्धारकरीय केन्द्रमेव समी- चीनमिति विविच्य सुधीभिः ।

·.. ऽधिकारः ॥२॥] श्रीतत्त्वामृतसहिते किन्तु चन्द्रोच्चगतेर्बाहुल्यात् चन्द्रकेन्द्रगतिः चन्द्रमभ्यगतिः-चं. उ. ग। अथ गतिफलधनर्णतोपपत्तिः । उच्चादुभयदिशि राशिवयं मकरादि केन्द्रम् । अर्थान् मन्दोच्चादने प्रथमं पदं मन्दोच्चात् पृष्टे चतुर्थ च पदमिति राशिषट्कं मकरादि- केन्द्रमेवं नीचादुभवत्र पदद्वयं कर्कादिकेन्द्रं ज्ञेयम् । तत्रोच्चात् पृष्टे (चतुर्थे पदे) मेषादि केन्द्र धनमन्दफलस्यापचीयमानादद्यतनमन्दफलाच्छ्वस्तनमन्दफलमुनमिति स्व. स्तनन्यूनफलादयतनमधिकं फलं विशोधितं ऋणमेवावशिष्यते । उच्चादने (प्रथमे पदे) मकरादौ ऋणमन्दफलस्योपचयत्वाच्छ्वस्तनाधिकर्णफलाद द्यतनाल्पमृणफलमूनं क्रियते तदापि ऋणमेवावशिष्यते । अतो मकरादिके मन्दकेन्द्रे फलान्तररूपं गतिफलभृणं भवति । अथ नीचात् पृष्ठे (द्वितीये पदे ) तुलादौ प्रहे सति ऋणमन्दफलस्यापचयत्वात् श्वस्तनापर्णफलादयतनाधिकमृणफलमूनं क्रियते तदा धनमवशिष्यते। नीचादने (तृतीये पदे) कर्कादी केन्द्रे धनमन्दफलस्योपचयत्वात् श्वस्तनाधिकमन्दफलादद्यतनाल्पं फलं चेद्विशोध्यते तदा धनमेवावशिष्यते । तेन कोदिकेन्द्रे फलान्तरानुरूपं गतिफलं धनं भवतीति तेन संस्कृता मध्या गतिः मन्दस्पष्टा गतिः स्यादित्युपपन्नम् । अत्र सुधावर्षिणीकारै:-"एवमद्यतनश्वस्तनग्रहफलयोरन्तरं तद्गतेः फलं कयादि. केन्द्र प्रहर्णफलस्यापचीयमानत्वात् तुलादौ धनफलस्योपचीयमानत्वाद्धनम् । मकरादौ तु धनफलस्यापचीयमानत्वान्मेषादावृणफलस्योपचीयमानत्वाहणमिति धनर्णोपपत्तिर्भास्करो- तैवान समीचीना ज्ञेये-" त्यालेखि । परञ्च सौरोक्तकेन्द्रस्य भास्करोतकेन्द्राद्विपरीतत्वात् तन्मतं न तथ्यम् । भास्करीये क्रियतुलादिकेन्द्र फलमृणधनम् । सौरे तु धनर्णमिति सुधियां स्फुटमेव । भास्करीयो मन्दगतिफलानयनप्रकार:- कोटीफलध्नी मृदुकेन्द्रभुक्तिस्त्रिज्योद्धृता कर्किमृगादिकेन्द्रे । तया युतोना प्रहमध्यभुक्तिस्तात्कालिकी मन्दपरिस्फुटा स्यात् ॥ अत्र भास्करेणापि तात्कालिकं भोग्यखण्डमादाय तात्कालिकवेगेन गतिफलं दिनद्वय. मन्दफलज्यान्तरतुल्यमेव साधितम् । तत्स्थूलम् । सूक्ष्मं तु दिनद्वयफलान्तररूपं स्यात् । तज्ज्ञानं तु साधितज्यान्तरानुपातेन । तद्यथा-यदि भोग्य खण्डेन तत्त्वाश्विमितं चापान्तरं लभ्यते तदा साधितमन्दफलज्यान्तरेण किमिति लब्धमद्यतनश्वस्तनमन्दफलान्तर- २३५४ मन्दफलज्यान्तर कोफx केग मू (१)। पूर्वानीतं मन्दफलज्यान्तरम् = त्रि तथा त्रिज्यासमकोटिज्यया तत्त्वाश्विसमं भोग्यखण्ड तदा फलकोटिज्यया किमिति स्फु. भो. खं = २२५x फकोज्या । आभ्या (१) स्वरूपमुत्थाप्य जातं फलान्तरं = २२५४कोफxकेगxनि कोफxकेग । एतत् सूक्ष्म मन्दगतिफलम् । एतेन- २२५४त्रिxफकोज्या फकोज्या भास्करोक्तं गतिफलं त्रिज्यया गुणितं हृतम् । मन्दीयफलकोटिज्यामानेन भवति स्फुटम् । इति विशेषोक्तमुपपद्यते ॥ ४७-४९ ॥ SWADUR an स्फु. भोख. - ·सूर्यसिद्धान्ते [स्पष्टा- SRARAMMEHARS अथ प्रहाणां शीघ्रगतिफलानयनमाह मन्दस्फुटीकृतां मुक्ति प्रोज्य शीघ्रोचभुक्तितः। तच्छेषं विवरेणाथ हन्यात् त्रिज्यान्त्यकर्णयोः ॥ ५० ॥ बलकर्णहृतं भुक्तौ कर्णेत्रिज्याधिके धनम् । ऋणमूनेऽधिके प्रोज्य शेषं वक्रगतिर्भवेत् ॥५१॥ मन्दस्फुटीकृतामिति । शीघ्रोच्चभुक्तितः = स्वस्वशीघ्रोच्चगतेः स्वस्वशीघ्रोच्चगतेः सकाशात, मन्दस्फुटीकुतो भुक्ति मन्दस्पष्टगति, प्रोज्झ्य-विशोध्य शेषं यत् तत् त्रिज्या- न्त्यकर्णयोः = त्रिज्यायाः = शीघ्रफलोनत्रिराशिज्या-(फलकोटिज्या=)याः, अन्त्यकर्ण- स्य ( स्पष्टीकरणे चतुर्थकमणि यः शीघ्रकर्णस्तस्य ) च, विवरेण अन्तरेण, हन्यात गुणयेत् । तदा यत् फलं तत्' चलकर्णहृतं = परशीघ्रकर्णेन भक्तं, "लब्धं शीघ्रगतिफलं स्यादिति' शेषः । तच्छीघ्रगतिफलं, कर्णे= परशीघ्रकर्णे, त्रिज्याधिके = त्रिज्यातो महति सति, भुक्तौ मन्दस्पष्टगतौ धनम् योज्यम्, ऊने शीघ्रकणे त्रिज्यातो न्यूने सति, ऋण तच्छीघ्रफलं मन्दस्पगतौ विशोध्य, तदा स्पष्टा गतिः स्यात् । अथात्र यहणं गतिफलं तस्मिन्नधिके सति तस्मान् मन्दस्पष्ट गतिमेव, प्रोज्झ्य-विशोध्या, शेषं, वक्रगति विप. रीता गतिः भवेत् ॥ उपपत्ति:- समकालीनायतन-श्वस्तनस्पष्टप्रयोरन्तरं स्फुटा गतिः । तत्रायतनः स्पष्टप्रहः अद्यतनमन्दस्पष्टप्रहः अद्यतनान्त्यशीघ्रफलम् । श्वस्तनः स्पष्टग्रहः-श्वस्तनमन्दस्पष्टमहाश्वस्तनशीघ्रफलम् । अनयोरन्तरम् स्पष्टा गतिः मन्दस्पष्टगतिः- शीघ्रगतिफलम् । अतो मन्दस्पष्टगतेाने तस्यां शीघ्रगतिफलस्य संस्कारेण स्फुटा गतिर्भवितुमर्हती. त्युपायो दृश्यते । परश्चाचार्येणायतनश्वस्तनस्पष्ट केन्द्रान्तरं शीघ्रोच्चगतेरूनं तत्तुल्या स्प- टा गतिरानीता। तथा हि- अद्यतनं स्पष्ट केन्द्रम् शीघ्रोच्च-स्पान । श्वस्तनं स्प.केशीउ-स्प-ग अनयोरन्तरेण- स्पकेंग= शीउग-स्प. ग.। स्पग% शीउग-रूप.. हा. । परश्च स्पष%3D मं स्पन-शी. फ. (अद्यतनः) स्पप्रमं स्पाशी. फ. (श्वस्तन: :: अद्यतनं स्प = शीउ-(मंस्पप्रशीफ) श्वस्तनं स्प = शीउ'-(मंस्पिप्र शीफ' ) स्प. के. ग. शीग-मं. स्प. ग.+शीगफ. अत्र शीउग.-मं स्प. ग=शेषं, तदा ।

·स्प के भुजज्यामूलाच्छीघ्रपतिवृत्तीयग्रहावधिः कर्णसूत्रे कोटिः (प्रन) अधिकारः ॥२॥]] श्रोतत्त्वामृतसहिते • ग= शेषकशी ग. फ. । : शी. ग. फ-शेष स्प. . गो...."(१) अत एवाचार्येण मन्दस्पष्टगतेाने शीघ्रोच्चगतेमन्दस्पष्टो गति विशोध्य, शेषात् स्पष्ट केन्द्रगतिश्च विशोथ्य शीघ्रगतिफलं साधितम् । तत्साधनम्- कक्षावृत्तीयमध्यप्रहाच्छीघ्रकोपरि लम्बो भुजः ( मन ) शीघ्रफलज्या । JNIKAAMRSATTAJAtIKEng - D कक्षाप्रतिवृत्तग्रहान्तरमन्त्यफलज्यातुल्यं कोटिसूत्रे कर्णः (प्रम) इत्येकं त्रिभुजम् । एवं कक्षावृत्तस्थस्पष्टप्रहादुच्चरेखोपरि लम्बो भुजः स्पष्ट केन्द्रज्या (स्पल)। तन्मूला भूकेन्द्रावधिः स्पष्ट केन्द्रको टिज्या कोटिः (भूल) भूकेन्द्रास्पष्टप्रहं यावत् त्रिज्या कर्णः ( भूस्प ) इत्यन्यत् । अनयो क्षेत्रयोः साजात्यात् 'यदि अन्त्यफलज्याकणे शीघ्रफलज्या भुजस्तदा त्रिज्या- ज्याशीफx त्रि कणे क इत्यनुपातेन लब्धं स्पष्ट केन्द्रज्या ज्याअंफ चलचापगतिश्चापकोटिज्यागुणिता हृता। त्रिज्यया चलचापत्य जीवा तात्कालिकी मता ॥ इति विशेषोक्त-तत्कालगत्यानयनविधिना ज्यास्प कोज्यास्पके x स्पकेंग त्रि कोज्याशीफरशीगफ४ त्रि_कोज्याशीफx शीगफ ज्याअं-फxत्रि ज्या-फ. पक्षावन्त्यफलज्यया गुणिती कोज्यास्पके x अफज्या x स्पग त्रि कोज्यास्पकेx अफज्या कोज्याशीफरशीगफ। परन्तु, कोटिः ('अनः मिता, द्रष्टव्यं क्षेत्रम् त्रि MINS Maina ११ सू० लि.

·AANTRA Gamatam २ सूर्यसिद्धान्ते [स्पष्टा- 3 को x स्पग-कोज्याशीफ शीगफ......(२) किन्तु (6) स्वरूपे, शीगफ शेष ॥ स्पकेंग। कोxस्पकेंग-कोज्याशीफxशेष कोज्याशीफरपकेंग । समक्षेप जातौ पक्षौ- कोज्याशीफx स्पकेंगको स्पष-कोज्याशीफx शेष। पकेंग (कोज्याशीफ = को)-कोज्याशीफ शेष । '.. कोज्याशीफ को = शीघ्रकर्णः (शीघ्रफलकोटिज्यायाः 'भून मितायाः, कोटेश्च) 'प्रन: मितायाः योगो वियोगो वा शीघ्रकर्णः 'भून मितः) : स्पगx शोक-कोज्याशीफx शेष। तेन- कोज्याशीफ शेष स्पग- (३) । अनेन (6) स्वरूप उत्थापिते सति- शीक कोज्याशीफxशेष शेष x शीक कोज्याशीफxशेष शीगफ-शेष शीक शीक शेष (शीक । कोज्याशीफ) शीघ्रफलकोटिज्याया एवं त्रिज्येति शीक संज्ञा, तेन- शेष (शीका त्रि) शीगफ- । अत उपपन्न शीघ्रगतिफलानयनम् । शीक अथ गतिफलस्य धनर्णतोपपत्तिः। शीगफ शेष ( शीक । त्रि अस्मिन् शीक समीकरणे यदा शीक 7 त्रि, तदा फलस्य धनावशेषत्वाद्धनम् । यदा शीक /त्रि तदा फलस्यर्णत्वाद् गतिफलमृणमिति स्पष्टमेव । परन्तु त्रिज्याधिकः शीघ्रकों मकरादिके शीघ्रकेन्द्र, त्रिज्याल्पस्तु कीटादिशीघ्रकेन्द्रे भवतीत्यपि क्षेत्रावलोकनादेव स्पष्टम् । यदि मन्द- स्पष्टगतितः शीघ्रगतिफलमृणात्मकमधिकं स्यात्तदा तयोः संस्कारेणर्णमेवावशिष्यतेऽतस्त. दानीमद्यतनस्पष्टप्रहाच्छ्वस्तनः स्पष्टो प्रहः पृष्ठस्थो भवति, तेन सा गतिः वक्रेति युक्तमेव । अथ पूर्वोक्तगतिफलस्य कदा परमत्वं कदा परमाल्पत्वं च भवतीति विचार्यते। साधि- (शोउग-मंस्पग) (शीक त्रि) गतिफलस्वरूप शीघ्रकर्ण-फलकोटि तेऽस्मिन्- शीक ज्यान्तरं यत्र परमं तत्र गतिफलं परमं यत्र तयोरन्तराभावस्तत्र गतिफलस्याप्यभाव इति सिद्धम् । तावदुच्चसमे अहे नीचसमे च आहे शीप्रफलस्याभावात् तत्कोटिज्या त्रिज्या- मिता; शीघ्रकोऽपि त्रिज्यान्त्यफलज्ययोयोगान्तरतुल्यः (उच्चे शीक-त्रि + अफज्या, नीचे शीक-त्रि--अंफज्या) तयोरन्तरमन्त्यफलज्यासमं परममत उच्चे शीघ्रगतिफलं परमम् । नीचे गतिफलमृण परममत उच्चसमे प्रहे ग्रहस्पष्टा गतिः सर्वाधिका। यदा ग्रहः कक्षामध्यगतिर्य ओखाप्रतिवृत्तसम्पातगतो भवति तदा केन्द्रज्यायाः परमत्वात् शीघ्रफलं परमम् , तथा शीघ्रफलकोटिज्या शीघ्रवर्णतुल्यैवातः शीघ्रगतिफलम् = (शीउग-मंस्पग) (शोक ॥ शीक )= शून्यसमम् । अत एव तत्र मन्दस्पष्टा गतिरेव शीक ·ज्जुभिः, अधिकारः ॥२॥]] श्रीतत्वामृतसहित स्पष्टा गतिः स्यात् । अयमेवार्थ उत्तो भास्करण- कक्षामध्यगतिर्यगरेखाप्रतिवृत्तसम्पाते। मध्यैव गतिः स्पष्टा परं फलं तत्र खेटस्य ॥ इति । एवमेव मन्दगतिफलमपि 'कोटीफलनी मृदुकेन्द्रभुक्तित्रिज्योद्धृता' इत्यत्र को. फ.xम.के.ग. स्वरूपे-कक्षामध्यगतियग्रेखाप्रतिवृत्तसम्पाते मन्दकेन्द्रको टिज्या- त्रि याः अभाववशात् कोटिफलस्याभावात् शून्यसमम् । उच्चे नीचे च कोटिज्यायाः पूर्णत्वा. रकोटिफलस्य परमत्वे मन्दगतिफलमपि परममित्यनुक्कमपि बोद्धव्यम् ॥ ५०-५१ ॥ इदानी प्रहाणा वक्रगतित्वे कारणमाह- दूरस्थितः स्वशीघ्रोचाद् ग्रहः शिथिलरश्मिभिः । सव्येत्तराकृष्टतनुर्भवेद् वक्रगतिस्तदा ॥५२॥ दूरस्थित इति । कश्चिदपि प्रहो यदा स्वशीघ्रोच्चाद् दरस्थितः त्रिभाधिकान्तरेऽ. र्थात् स्वनीचोन्मुखो भवति तदा शिथिलरश्मिभिः शीघ्रोच्चदेवकरकलितबिम्बप्रोतर- सव्येतराकृष्टतनुः सव्येतरो वामभागस्तत्राकृण्टा तनुर्यस्यासौ तथोक्तः सन् वक्रगतिः विपरीतगतिः भवेत् । एतदुक्तं भवति । यदा ग्रहः शीघ्रोच्चात् त्रिभाधिकान्तरे भवति तदा शीघ्रोच्चकर्तृकाकर्षणवशाद् वक्रगतिर्भवतीति ॥ ५२ ॥ -वस्तुतः सर्व एव ग्रहाः स्वस्व रक्षासु क्रमगतिका एव । परन्तु सूर्यमभितो गच्छन्तो भूवासिजनैरस्माभिः कदाचिद् वक्रत्वमापन्ना दृश्यन्ते। तत्कारणं पूर्व लिखि. तमेव ( द्रष्टव्यं-५४-५५ पृष्ठम् ) ॥ ५२ ॥ अधुना ग्रहाणां वक्रारम्भे व त्यागे च केन्द्रांशानाह- कृततुचन्द्रैदेन्द्रैः शून्यव्येकैर्गुणाष्टिभिः । शररुदैश्चतुर्था केन्द्रांशै सुतादयः ।। ५३ ॥ भवन्ति वक्रिणस्तैस्तु स्वैः स्वैश्वक्राद्विशोधितः । अवशिष्टांशतुल्यैस्ते केन्द्रैरुज्झन्ति वक्रताम् ॥ ५४॥ कृततुचन्द्रेरिति । कृततुचन्द्रः = १६४ । वेदेन्द्रः = १४४ । शुन्यत्र्येकैः १३० । गुणाष्टिभिः=१६३ । शररुद्रैः = ११५, एभिः, * चतुर्थाशुकेन्द्रोशैः = चतुर्थे ( "शेध्य मान्दं पुनर्मान्दं शैध्य मित्यत्रान्तिमे ) कर्मणि ये आशुकेन्द्रां शाः ( शीघ्रकेन्द्रभागाः तैः, क्रमेण भुसुतादयः = कुजप्रभृतयो ग्रहाः, वक्रिणः = वक्रगतयो भवन्ति । तैः कथितः स्वैः स्वैः शीघ्रकेन्द्रोशः, चक्रात् = भगणांशमानात् ३६०°, विशोधितैः, अवशिष्टांशतुल्यैः शीघ्रकेन्द्रांशैः, ते भौमादयः पञ्च ग्रहाः, तु = अनन्तरं, वक्रता = वक्रगतित्वम् , उज्झ. न्ति = त्यजन्ति = मार्गगतिका भवन्तीत्यर्थः । 0mm .. * चतुर्थेषु केन्द्रांशैरिति पाठान्तरम् ।

·[स्पष्टा- सूर्यसिद्धान्ते भौमादीनां वक्र-मार्गकेन्द्रांशाः प्रहाः मंगल: बुधः बृहस्पतिः शुक्रः शनिः वक्रकेन्द्रोशाः मार्गकेन्द्राशाः १९६ अत्रोपपत्ति:- 'वक्रारम्भे वक्रत्यागे गतेः सत्ता न विद्यते' इत्युक्तेः बक्रारम्भकाले वक्रावसाने च प्रहाणा स्पष्टा गतिः मन्दस्पष्टगतिसमा भवति । सा च शीघ्रोच्चगति-स्पष्ट केन्द्रगत्योः साम्ये सम्भवति । (द्रष्टव्यं ५०-५१ श्लोकोपपत्तिस्वरूपम् ) अर्थायदा स्पकेग-उ.ग. स्यात् तदानीं मंस्पग% स्पग। अत एव स्पष्ट केन्द्रगतिरुच्चगतिसमा कदा स्यादे. तदर्थमायासः। कोज्याफxकेंग तत्र तावत् (१)स्पग. (द्रष्टव्यं ५०.५१ श्लोकोपपत्तौ ३ स्वरूपम्)। शी.क. अनन्तरोक्त ५२ श्लोके यदा प्रहः शीघ्रोच्चात् त्रिभाधिकान्तरितो भवति तदा वक्र. स्वभुपयातीत्युक्तेः द्वितीयादे वक्रारम्भः । तत्र 'अन्त्यफलत्रिमौव्योवगै क्यराशेश्च तथा युतोनात् । -कोटिज्यया वाऽन्त्यफलद्विनिध्न्येति' भास्करीयप्रतिवृत्तभङ्गया- शी.क= त्रिज्या ज्या अंकोज्याकेन्द्र । परचात्र वक्र केन्द्रोशानाम. ज्ञानत्वे तत्केन्द्र कोटिज्या अज्ञाता । अतो वक्रारम्भे केन्द्रकोटिज्या = या, कल्प्यते। तदा शीक त्रि+ज्या अ-२ ज्या अंरया। स्पष्टा कोटिः - त्रि......(२) नीचोच्चवृत्तमाया कोज्याफ- शीक द्वितीयपदे स्पष्टा कोटिम्-त्रि-कोटिफलम् .... (३)। कोज्या ज्या अं याxज्या को. फ.3 । अनेन (३)स्वरूप उत्थापिते स्प.को.. त्रि त्रि यारल्या अं ORitushyam augat त्रि त्रि त्रियाxज्या अं । अनेन स्पष्टकोटिमानेन (२) स्वरूप उत्थापिते जाता त्रि फलकोटिज्या- - कोज्याफ त्रि-याxज्या अंxत्रि त्रि-याxज्या अनेनोत्थापितं (१) त्रिxशीक. शीक स्वरूपं तदा- (त्रि -याज्या) केग स्पकेग. । स्वरूपेऽस्मिन् 'शीक, अस्य मानेनो- शीकर स्थापिते वक्रारम्भे उगmaste Mouse - ·ऽधिकारः ॥२॥] श्रीतत्त्वामृतसहिते O- . वाय ANT SAnmom स्प.कें.ग. (त्रि-याxज्या) कैंग पक्षयोः समच्छेदेन छेद त्रिज्या-२ ज्या या पगमे कृते- (त्रि-या x ज्या अं) कैंग = उग ( त्रिज्या अं-२ ज्या अंx या) =त्रि केग-याxज्याअंxकेंग-नि: उग+ज्याअं उग- २ज्याअंxया- उग । पक्षयोः समशोधनेन- २ ज्याअं उगxया-या ज्याकेग= २ उग----त्रिवेग+ज्याअंxउग । तत:- ज्या अंx या (२ उग-कैग)-त्रि ( उग-केग)+ज्या अंxउग । परन्तु :: उग-केंग-मध्यगतिः । :. ज्या अंxया ( उग+मग )-त्रिxमग+ ज्या अंxउग । ततः- त्रि' ४ मग + ज्या अंxउग , इयं वक्रारम्भे केन्द्रकोटिज्या। एतच्चाप ज्या अं ( उग+मग) द्वितीय पदगतत्वान्नवत्यंशयुतं तदा वक्रारम्भे शीघ्रकेन्द्रांशाः स्युः * । अत्र प्रतीत्यर्थ धूलोकर्म । यथा भौमस्य शीघ्रोच्चगतिमध्यमार्कंगतिरेव ५९॥४॥ भौममध्यगतिः ३१॥२६॥ त्रिज्या = १२० (लघ्वी)। भौमान्त्यफलज्या ७७ । त्रि 31४४०० । ज्याअं-५९२९ । अतः स्वस्वमानेनोत्थापिते वक्रारम्भे भौम- स्य शीघ्रकेन्द्रकोटिज्या १४४००४ ३११२६" + ५९२९ ४५९॥८॥ 3 ११५११ । ७७ (५९॥ ३१॥२६) अस्याश्चापम् =७४° । नवतियुतं ७४° +९०-१६४° । अत उपपन्नं भौमस्य वक्रकेन्द्रो. शमानम् । एवं बुधादीनामप्युपपद्यन्ते। उच्चादने यावद्भिः केन्द्रशैिरुपचीयमानमृणशी. घ्रगतिफलं मन्दस्पष्टगतिसमें भवति तावद्भिरेव केन्द्रशैिरुच्चात्पृष्ठेऽपचीयमानमपीति वक्रकेन्द्रोशा भगणांशेभ्यः पतिता मार्गकेन्द्रांशा भवन्तीत्युपपन्न सर्वम् ॥ ५३-५४ ॥ इदानीं सहेतुकं मार्गारम्भकेन्द्रोशमाह- महत्वाच्छीघ्रपरिधेः सप्तमे भृगुभूसुतौ । अष्टमे जीवशशिजी नवमे तु शनैश्चरः ॥ ५५ ॥ महत्वादिति । शीव्रपरिधेः = 'कुजादीनामतः शैन्या' इत्यादि (३६-३७) श्लोको- तस्य, महत्त्वात् = मन्दपरिभ्यपेक्षयाऽधिकत्वात् , भृगुभूसुतौ = शुक्र-मङ्गलौ, सप्तमे * एतेन-'त्रिज्याकृतिः खचरमध्यमभुक्तिनिध्नी शीघ्रोच्चभुक्तिगुणितोऽन्त्यफलस्य वर्गः। योगस्तयोः परफलज्यकया विभक्तः शीघ्रोच्चभुक्तिखगवेगसमासहृच्च ॥ लब्धस्य धनुषो भागा वियदक्षसमन्विताः । वक्रारम्भे ग्रहस्य स्युः शीघ्रकेन्द्रलवाः स्फुटा॥ इति म०म० बापूदेवशास्त्रिप्रकार उपपद्यते ।

·CATION ६ सूर्यसिद्धान्ते [स्पष्टा- शीघ्रकेन्द्रस्य सप्तराशिसमत्वे 'वक्रत्वं त्यजत इति पूर्वेणान्वयः। जीवशशिजौ = गुरु- बुधौ, अष्टमे = अष्टराशिमिते शीघ्रकेन्द्रे 'वक्रत्वमुज्झतः । शनैश्चरस्तु नवमे राशौ वक्र तामुज्झतीति। अत्र युक्ति:- यदा तृतीय पदे मन्दस्पष्टगतिसमा स्पष्टा गतिभवति तदा वक्रत्यागो मार्गारम्भ- श्चेति कक्षामध्यगतिय प्रेरवाप्रतिवृत्तसम्पातासन्ने मन्दस्पष्टगतिसमा स्पष्टा गतिभ- वति । परञ्च तत्र प्रहस्य शीघ्रफलमपि परमममिहितम् । कक्षामभ्यगतिय नेखाप्रतिवृत्त. सम्पाते (तृतीयपदे) शीघ्रकेन्द्रांशाः २७०°-परमफलम् । एतेन यथा यथा परमफलस्य वृद्धिस्तथा तथा केन्द्रमानं नवराश्यल्पं भवेत् । अत एव यस्य परमं फलमल्पं तस्य नव. राशितुल्ये शीघ्रकेन्द्रे मार्गारम्भ एवमुत्तरोत्तरमधिकपरमफलेऽल्पशीघ्रकेन्द्रे मार्गारम्भः सिद्धः । अथ व्यासापरियोस्तुल्यसम्बन्धदर्शनात् परमफलस्थाने तदुत्पन्नशीघ्रपरिधे. ग्रहणं परमफलज्योत्पन्नवृत्तस्य शीघ्रपरिधिरिति नामस्मरणात् । अतो यथा यथा शीघ्र. परिधिरधिकस्तथा तथाऽल्पे केन्द्रोशे मार्गारम्भो युक्तमुक्तम् ॥ ५५ ॥ इदानी प्रहाणां स्फुटक्रान्तिसाधनोपयोगि शरानयनमाह- कुजार्किगुरुपातानां ग्रहवच्छीघ्र फलम् । वामं तृतीयकं मान्दं बुधभार्गवयोः फलम् ॥५६॥ स्वपातोनाद् ग्रहाज्जीवा शीघ्राभृगुजसौम्ययोः । विक्षेपघ्न्यन्त्यकांता विक्षेपत्रिज्यया विधोः ॥१७॥ विक्षेपापक्रमैकत्वे क्रान्तिर्विक्षेपसंयुता । दिग्भेदे वियुता स्पष्टा भास्करस्य यथाऽऽगता ॥५॥ कुजार्किगुरुपातानामिति । अहर्गणोत्पन्नभौम-शनि-बृहस्पतिपातानां मध्ये, शीघ्रजं = प्रहस्पष्टीकरणे चतुर्थकर्मणि यच्छीघ्र फलं तद् ग्रहवद्देयमाद्यदि प्रहे शीघ्र फलं धनं कृतं तदा पातेऽपि धनं कार्यमणं चेत्तदा पातेऽपि ऋणं कार्यमिति । एवं कुजा. किंगुरूणां शरसाधनोपयोगिनः पाता भवन्ति । बुधशुक्रयोस्तु तृतीयक मान्दमर्थात्स्फुटी- करणे यत्तृतीयं मन्दफलं तद् वाममधंद्यदि ग्रहे तृतीयं मन्दफलं धनं कृतं तदा पाते ऋण कार्य मृणं कृतं चेत्तदा पाते धनं कार्यमेवं शुक्रबुधयोः शरसाधनोपयोगिनौ पातौ भवतः । अथात्र चन्द्रस्य पाते संस्कारस्यानुक्तत्वाद्गणितागत एव पातो प्रायः । स्वपातोनाद् ग्रहात्-पूर्वोक्तविधिना सिद्धः यः फलसंस्कृतः (शरसाधनोपयोगी) पात: तेनोनो यो बुधशुक्रेतरः ग्रहस्तस्मादर्थात् पातोनस्पष्टप्रहात् जीवा-भुजज्या साध्या। भृगुजसौम्ययोः- शुक्रबुधयोस्तु, शीघ्रात् = स्वस्वपातोनशीघ्रोच्चात् , जीवा साध्या। सा साधिता जीवा, विक्षेपघ्नी = मध्यमाधिकारोक्तकलात्मकेन परमविक्षेपेण गुणिता, अन्त्य- कर्णाप्ता=स्फुटीकरणेऽन्त्ये कर्मणि ( चतुर्थकमणि ) यः (शीघ्र-) कर्णस्तेन भ का, 'यल्ल- ब्धं सः विक्षेपः = कलात्मकः क्रान्तिसंस्कारयोग्यः शरो भवति । विधोः चन्द्रस्य 'शीघ्र. कर्णाभावातू' त्रिज्यया पूर्वसिद्धा विक्षेपनी जीवा भाज्या तदा चन्द्रस्य कलात्मको विक्षेपो ·ऽधिकारः ॥२॥] श्रीतत्वामृतसहिते - NA ७ भवति । एवं सिद्धे विक्षेपे "उत्तराभिमुख पातो विक्षिपत्यपरार्धगः प्रहं प्राग्भगणाधंस्थो याम्यायामपकर्षतीमत्यनेन विक्षेपस्य दिशा विज्ञाय, विक्षेपापक्रमैकत्वे-विक्षेपस्यापक. मस्य (क्रान्तेः) च समदिक्त्वे सति क्रान्तिः प्रहस्य स्थानीया क्रान्तिः, पिक्षेपसंयुताः पूर्वानीतशरेण सहिता, दिग्भेदे = शरापक्रमयोभिन्नदिक्त्वे 'क्रान्तिर्विक्षेपेण वियुता = रहिता तदा स्पष्टा = वास्तवा ( संस्कारदिक्संबन्धिनी ) क्रान्तिर्भवति । भास्करस्य = सूर्यस्य, यथाऽऽगता='परमापन मज्या तु सप्तरन्ध्रगुणेन्दवः तद्गुणाज्या त्रिजीवाप्ता तच्चा क्रान्तिरुच्यते' इत्यनेन सिद्धैव क्रान्तिः स्पष्टा क्रान्तिर्भवति । सूर्यस्य विक्षेपाभावादिति । उपपत्ति:- क्रान्ति म प्रहविषुववृत्तयोर्याम्योत्तरमन्तरम् । तत्र तावद् ग्रहोपरिगतं कदम्बप्रोत. वृत्त क्रान्तिवृत्ते यत्र लगति तत्र प्रहस्थानम् । प्रहस्थानोपरिगतं ध्रुवप्रोतवृत्तं यत्र नाड़ी. वृत्ते लगति तस्माद् प्रहस्थानं यावद् ध्रुवप्रोतवृत्ते याम्योत्तरा मध्यमा क्रान्तिः, तथा स्थानग्रहबिम्बान्तरं कदम्बप्रोतवृत्ते शरः । मध्यमक्रान्तिशरयोः संस्कारेण स्फुटा क्रान्तिः ( विषुवद्वत्तग्रहबिम्बयोरन्तरे) ध्रुवप्रोते भवति । अतो ग्रहशरसाधनार्थमयमायासः । क्रान्तिवृत्ताक्षिणोत्तरे यावानन्तरितो ग्रहो भवति तावाँस्तस्य विक्षेपः । स च क्रान्तिवृत्त- विमण्डलयोः सम्पातस्थाने ( तद्भपातस्थले ) शून्यसमः । परमस्तयोनिभान्तरे (पाता- दप्रतः पृष्ठतश्च त्रिभे) भवति । ते च परमा मध्यमशरा मध्यमाधिकारे पठिताः । अभी- स्थाने पात-प्रहयोरन्तरं विज्ञाय ततो विक्षेपसाधनं क्रियते । तत्र पातस्य मेषादेविलोम. भ्रमणाद् ग्रहस्य चानुलोमभ्रमणात् पातग्रहयोरन्तरं तयोर्योगादेव जायते । परञ्च पातस्य चक्रशुद्धत्वात् पातोनातुल्य एव सपातो ग्रहो भवतीत्यपि चिन्त्यम् । अथ पातमन्द. स्पष्टग्रहान्तरालं शरसाधनोपयोगि विक्षेपकेन्द्रम् । ततो विक्षेपकेन्द्रज्या ज्या (मंस्पन-पा)। यद्यत्र मं.स्प.प्र. स्प.प्र.शी.फ । तदा विक्षेपकेन्द्रज्या- ज्या (स्पप्र== शीफ-पा) = ज्या { स्पन-(पाशीफ) } अतोऽत्र मन्दस्पष्ट आहे शीघ्रफलस्य संस्कारवदेव पातेऽपि शीघ्रफलस्य संस्कारो दृश्यते । तेन "पातेषु अहवच्छीघ्रजं फलं तथा स्वपातोनाद् प्रहाजीवा' इत्युक्तमुपपद्यते । बुध-शुकयोः पातभगणास्तु तयोः शीघ्रकेन्द्रमगणैः सहिताः सन्तो वास्तवपातभगणा भवन्तीति भास्करोऽप्याह- ये चात्र पातभगणाः पठिता ज्ञमृग्वोस्ते शीघ्रकेन्द्रभवणैरधिका यतः स्युः । स्वल्पाः सुखार्थमुदिताश्चलकेन्द्रयुक्तौ पातौ तयोः पठितचक्रभवौ विधेयौ ॥ इति॥ बुधशुक्रपातः पठितपात + शीकेभ । :: अत्र पातश्चक्रशुद्धस्तेन पातोनो मन्दस्पष्टः सपातमन्दस्पष्टतुल्य एव । अर्थात् १२-प.पा+शीकम वास्तवबुधशुक्रपातोऽनेन युत्तो मन्दस्पष्टबुधशुक्रस्तद्वि. क्षेपकेन्द्रम्- १२-पपा+शीम+म.स्प. । परश्च : शी-शीउ-मन। तथा यदि मप्र मंस्प-मंफ। तदा शीके-शीउ-मस्प+मं.फ.। RADHA " ·emanded सूर्यसिद्धान्ते [स्पष्टा- विक्षेपकेन्द्रम्-१२-पपा.+शीउ-म.स्प+मं.फ+मं.प- १२+शीउ-(प पा-म.फ.)। अत्र भगणानामनावश्यकतया १२ राशीनपास्य जात विक्षेपकेन्द्रम् - =शीउ-(पपा-मं.फ.)। ततो ज्या विक्षेपकेन्द्रज्या स्यादिति बुधशुक्रयोः 'स्वपातोनाच्छीघ्रात्तथा वामं तृतीयकं मान्दमित्युपपद्यते । अथैवं विक्षेपकेन्द्र विज्ञाय 'त्रिज्यातुल्यया विक्षेपकेन्द्रज्यया परमा शरज्या तदाऽनया विक्षेपकेन्द्रज्यया किमित्यनुपातेनेटशरज्या प्रहगोले समायाति । प्र. गो.शज्याः ज्यापशxज्यावि । ततो यदि प्रहगोले ( शीघ्रकर्णाने ) इयं शरज्या तदा भगोले त्रि ज्यापशxज्याविरत्रि ज्या.प.श.xज्याविक (त्रिज्याने) केति ? भगोले शरज्या त्रिxशी.क. शीक तचापं शरः । तत्र चन्द्रस्य शीघ्रकर्णनिराशात् त्रिज्ययैव विक्षेपानयनं क्रियते । अर्थात् त्रिज्या तुल्यया विक्षेपकेन्द्रज्यया परमा शरज्या तदाऽभीष्टविक्षेपकेन्द्रज्यया किमित्य- नेनैवानुपातेन सिद्धयति। अत्र पूर्वानुपातोपयुक्कं क्षेत्रं बालबोधार्थ विलिख्यते- doas । सर्दबमोन ছিীগঞ্জ রুয়ান্ন पातत्रिज्यावृनय नाडीवृनम प्रदर्शिते क्षेत्रे वि= विमण्डले प्रहबिम्बम् । तद्वतं कदम्बप्रोतं क्रान्तिवृत्ते स्था बिन्दौ लग्नं, तेन स्था=प्रहस्थानम् । स्थानोपरिगते ध्रुवप्रोतवृत्ते स्था न-मध्यमा क्रान्तिः । बिम्बोपरिगते ध्रुवप्रोते विम% स्पष्ट क्रान्तिः। बिम्बोपरि कदम्बप्रोतवृत्ते बिम्बप्रोतवृत्ते बिम्बस्थानान्तरं विस्था=शरः । पातो- स्पन्नत्रिज्यावृत्ते तद=परमः शरः । विमण्डले पात-त्रिराशितुल्यम् । पावि-अभीष्ट.

·PORNTAINM ऽधिकारः ॥२॥] ओतत्त्वामृतसहित ® केन्द्रज्यया केति ज्यापशxज्याविक wa HAR विक्षेपकेन्द्रम् । अथ पातद, पाविस्था चापजात्ययोः साधोदनुपातः । यदि त्रिज्यया विक्षेपकेन्द्रज्यया 'तदज्या परमशरज्या तदा धाविज्यया अभीष्टविक्षेप- विस्थाज्या अभीष्टशरज्या । साच प्रहगोलीया नि भवति । ततः कर्णाने इशारज्या तदा त्रिज्याने केति भगोले शरज्या आयाति परन्तु स्पष्टापमोगयोगी शेऽर्थाछोन शरेण संस्कृता स्थानीय क्रान्तिः विम्चीया स्पष्टा क्रान्तिर्भवति स शरस्तु स्थानीय-विम्बीयाहोरात्रवृत्तयोरन्तरे ध्रुवप्रोते छोटय. नुरूपः पूर्वानीलकदम्बप्रोतीयशरादप एव भवति । तमाचायण शरतः शरज्यामल्पा मवलोक्य ध्रुवप्रोतीय शरस्थाने कदम्वनोलीयशरज्यया एवं स्थानीया कान्तिः संस्कृता स्वल्पान्तरातू स्पष्टा क्रान्तिः कीर्तिता । एवमेव शरज्यानयने पातबिम्बान्तरज्या विम. ण्डलीया समुचिता । तत्राप्याचायण क्रान्तिवृत्तीयां विक्षेपकेन्द्रज्या (वस्तुतः कोटि- रूपां) स्वीकृत्यानुपातेन शरज्या साधिता। अतस्तच्छरज्या वास्तवकदम्बप्रोलीयश- रज्यातोऽल्पा ध्रुवप्रोतीयस्पष्टशरज्यासन्ना च भवितुमर्हत्येव । अनेनैवाभिप्रायेण कृपा. लुनाऽऽचार्येण सुखार्थ विक्षेप केन्द्र पातमन्दस्पष्टान्तरमेव स्वीकृतमिति ! अथ क्रान्तिशरसंस्कारोपपत्तिः नाडीवृत्तात यदिशि प्रहस्थान सैव मध्य- क्रान्तेर्दिक, तथा स्थानाद् यहिशि बिम्ब सा शरदिक् । अत्र क्रान्तिशरयोरेकदिक्त्वे तयोर्योगाद् भिन्नदिक्त्वे च तयोरन्तरान्नाडीवृत्ताद् विम्ब यावद् ध्रुवप्रोते स्पष्टा क्रा. तिर्भवतीति क्षेत्रसंस्थानज्ञानामतिरोहितभेवेत्युपपन्नं भगवदुक्तम् । क्रान्तिसंस्कारयोग्यशरसाधने शिरोमणी भास्करोऽपि निष्प्रभो बभूवेति कमला. करेण स्वसिद्धान्ततत्वविवेके तत्खण्डनं वास्तवस्पष्टक्रान्तिसाधनञ्चोदयास्ताधिकारे- कारि, तत्तत्रैव द्रष्टव्यम् । किमत्र ग्रन्थगौरवेणेति ॥ ५४-५८ ।। इदानी ग्रहाणा स्फुटसावन दिनमाह- ग्रहोदयप्राणहता खखाष्टकोद्धृता गतिः । चक्रासको लब्धयुताः स्वाहोरात्रासवः स्मृताः ॥ ६ ॥ ग्रहोदयप्राणहतेति । गतिः = अभीष्टप्रहस्फुटा गतिः, ग्रहोदयप्राणहता = सायन- ग्रहो यस्मिन् राशौ तिष्ठति तदाश्युदयासुभिगुणिता, खखाष्ट कोद्धृता = १८०० अष्टादश- शतैर्भक्ता 'तदा' लन्धयुताः लब्धा ये असवस्तैः सहिताः, चक्रासवः चक्रकलासम्बन्धि. नोऽसवः २१६० 'ते' स्वाहोरात्रासवः सभीष्टप्रहस्फुट सावनान्तर्गता नाक्षत्रासवः स्मृता मनीषिभिरिति शेषः ॥ ५९ ॥ उपपत्तिः- मध्यमाधिकारे १५-१३ श्लोकै नाक्षत्राहोरात्र-सावनाहोरात्रादीनां प्रपञ्चो चर्णितः। तत्र नाक्षत्रमहोरात्रं २१६०० असुभिर्भवति । नक्षत्राणां गतेरभावान् नाक्षत्रमहोरात्रमेक- रूपमेव । परञ्च प्रहाणां गते_लक्षण्याद् अहसावनाहोरानं भिन्न भिन्नं भवति । ग्रहोदयद्वयान्तर्गतकालस्य सावनदिनपरिभाषात्वात् । तद्ग्रहसावनदिनं नाक्षत्राहोरात्रा- दधिकं, यदि प्रहो मार्गों भवति । यदि च अहो बक्री तदा प्रहसावनं नाक्षत्रात्पमेव । LAKAR Sanjal TituRAMA १२ सू० लिक ·-- Bangla १८०० सूर्बलिद्धान्ते [स्पा- अतो नाक्षत्रदिनाद् अहसावनं कियदधिकमरूपं वेत्येतदर्थमायासः । कश्चिद् अहः केनचित् नक्षत्रेण सह समकालमेवोदितः। ततः प्रवहवेगात्तन्नक्षत्रं नाक्षत्रघटीनां षष्टया पुनर्द्वि- तीयदिने उदितं दृष्टम् । परश्च स ग्रहो नक्षत्रोदयकालात् पू पश्चाता वक्रमार्गका- रणादुदितो दृश्यते। सोऽयं ग्रहः स्वकक्षायां स्वस्फुटगतिकलाभिनक्षत्रस्थानादन्तरितो भवति । अतो मार्गप्रहे स्पष्टगतिकलोत्पन्नासुभिः सहिता नाक्षत्री घटीनां षष्टिस्तग्रहस्पष्ट- सावनदिनं भवेत् । वकिणि हे तु वियुता तदा स्फुटसावनमानं भवेत् । एतेन मर्गप्रहे नक्षत्राहोरात्रात् प्रहस्पष्टसावनमधिक, वक्रिणि अहेऽस्पमिति सिद्धयति । अतो प्रह. स्फुटगतिकोत्पन्नासूनां साधनार्थमनुपातः । यदि एकराशिसम्बन्धिकलाभिः १८०० सायनप्रहनिष्ठराश्युदयासको लभ्यन्ते तदा ग्रहस्फुटगतिकलाभिः क इति प्रहनिष्ठराश्युदयासुत्रप्रस्फुग =स्पष्टगतिकलोत्पवासवः । एभियुक्ताश्चक्रासबः ( नाक्षत्रा- होरात्रासवः २१६००) मार्गग्रहे स्पष्टसावनं स्यादिति । अथात्र ग्रहस्फुटा गतिः प्रहसावनदिनान्तर्गता समुचिता। परश्चातीवस्वल्पान्तरात् रविसावनान्तर्गतैवाचार्येण गृहीता तावताऽत्र न कश्चिदोषः। किन्तु रविसावनान्तर्गत- गतितोऽप्युत्पन्नासवो नाक्षत्राहोरात्रासुषु देयाः, न खलु रविसावनान्तर्गतासुष्विति विदां समक्षमेव । यत्तु सुधावर्षिणीकारेण 'रविसावनान्तर्गतप्रहगतितरतु लब्धासवो रविसाव- नान्तर्गतासुषु योज्यास्तदा प्रहाहोरात्रासवो भवन्ति' इत्युक्तं तत्प्रायो मन्दानन्दकरमेव । यतो हि रविसावनं नाक्षत्रदिनान्नित्यमधिकमेव भवति । ततो यदि रविसावनलब्धासवो रविसावनान्तर्गतासुषु योज्यन्ते तदा कदाचिदल्पगतिप्रहे तत्सावने वैयर्थापत्तिः स्यादेवेति सुधीभिभृशं विवेचनीयम् ॥ ५९ ॥ हदानी दिन-रात्रिमानोपयुक्तां धुज्यां चरज्यां चाह- क्रान्ते क्रमोत्क्रमज्ये द्वे कृत्वा तत्रोत्क्रमज्यया । हीना त्रिज्या दिनव्यासदलं तद्-दक्षिणोत्तरम् ॥ ६० ॥ क्रान्तिज्या विषुवद्भानी क्षितिज्या द्वादशोद्धृता । त्रिज्यागुणाऽहोरात्रार्धकर्णाप्ता चरजाऽसवः ॥ ६१ ॥ क्रान्तरिति । क्रान्तेः प्रहस्फुटकान्तः, क्रमोत्क्रमज्ये क्रमज्योत्क्रमज्या चढे अपि पूर्वोक्तक्रमोत्क्रमज्यासाधनविधिना कृत्वा पृथक् स्थाप्ये। तत्र त्रिज्या-त्रिरा- शिज्या, उत्क्रमज्यया-क्रान्त्युत्क्रमज्यया, हीना-रहिता सती, दिनव्यासदलंयुज्याऽपर- नामकमहोरात्रवृत्तीयं व्यासाधं भवति । तत्-दिनव्यासदलं, तु, दक्षिणोत्तरंक्रान्ते- रुत्तरत्वे उत्तरगोलीयम्, क्रान्त दक्षिणत्वे दक्षिणगोलीयं भवति । क्रान्तद्वैविध्यात्तस्य वैविध्य- मित्यर्थः । अथ क्रान्तिज्या-क्रान्तेः क्रमज्या, विषुवद्भानी-पलभया गुणिता (सायन. विषुवसक्रमणदिने मध्याह्न द्वादशाङ्गलशकोर्या छाया सा पलभा विषुवदा वोच्यते, तया गुणिता क्रान्तिज्येत्यर्थः ) द्वादशोद्धृता-द्वादशः रभिर्भक्ता तदा, क्षितिज्या-कुज्या भवति । सा च कुज्या, त्रिज्यागुणा, अहोरात्रार्धकर्णाप्ता अहोरात्रारूपकर्णेन (युज्यया) ·. RIES ऽधिकारः ॥२॥] श्रीतत्वामृतसहिते ६१ आप्ता (भक्ता) तदा, चरजा= चराज्जायमाना ज्या 'चरज्या स्यादिति । अत्र असव इति वक्ष्यमाणलोश्के व्याख्येयः ॥६०-६१ ॥ उपपत्तिः- क्रान्ति म प्रहस्थानान् नाड़ीवृत्त यावन्नाडोवृत्तोपरि लम्बानुरूपे ध्रुवप्रो. तवृत्ते नाड़ीवृत्ताद् यदिशि प्रहो भवति तद्दिका भवति । ग्रहस्थानाद् ध्रुवबिन्दुपर्यन्तं क्रान्तेः कोटिस्तद् ाज्याचापाख्यम् । एतयुज्याचापव्याधापेन ध्वबिन्दुपृष्ठ केन्द्रान्निर्मि- तानि वृत्तानि धुज्यावृत्तान्यहोरात्रापरनामधेयानि भवन्ति । अस्मिन्नेव स्वस्वाहोरात्रवृत्ते ग्रहा भ्रमन्ति । 'भुजोत्क्रमज्ययोना त्रिज्या भुजकोटिज्या भवतीति' त्रिकोणमितिनियमात कान्त्युत्क्रमज्ययोना त्रिज्या क्रान्तेः कोटिज्या ज्या तदेवाहोरात्रवृत्तच्यासार्धमिति सम- क्षमेव विदाम् । अपि च मान्तिदिशो द्वैविष्यात् तत्कोटेदिनव्यासास्यापि द्वैविध्यं ( याम्य-सौम्यत्वं ) युक्तमेव । अथ चरज्योपपत्तिः। प्रथमं का नाम चरज्येत्युच्यते । क्षितिजाहोरात्रवृत्तसम्पात- गत ध्रुवप्रोतवृत्तं नाडीमण्डले यत्र लगति ततः क्षितिजा-(पूर्वस्वस्तिका.) वधिः नाड़ीवृत्ते चरांशास्तज्ज्या चरज्या। एवं क्षितिजोन्मण्डलयोरन्तराले पुरात्रवृत्तीयचापज्या कुज्या क्षितिज्या वा भवति। सैव कुज्या त्रिज्यायां परिणामिता चरज्या भवतीति भास्करो- तमपि तथा- "उन्मण्डलक्ष्मावलयान्तराले धरात्रवृत्ते चरखण्डकालः । तज्ज्याऽत्र कुज्या चरशिब्जिनी स्याद् व्यासार्धवृत्ते परिणामिता सा॥ इति । अथादौ क्षितिजाहोरात्रवृत्तसम्पातात् पूर्वस्वस्तिकं यावत् क्षितिजेऽया कर्णः, उन्मण्ड. लाहोरात्रवृत्तयोगात् पूर्वस्वस्तिकं यावदुन्मण्डले कान्तिज्या कोटिः। अहोरात्रवृत्ते क्षिति- जोन्मण्डलान्तरालचापज्या "कुज्या' भुज इति चापजात्यस्य पलकर्ण द्वादश पलभेति- जात्यैनाक्षक्षेत्रसाजात्यादनुपातः । यदि द्वादशकोठी पलमा भुजस्तदा कान्तिज्याकोटी पलमा ज्याक। किमिति लब्धं-कुज्या । ततो घुज्या कर्णः, कुज्या भुजः, कुज्याकोटिज्या कोटिरिति जात्यस्य त्रिज्या कर्णः, चरज्याभुजः, चरकोटिज्या कोटिरिति जात्येन साजात्याद् कुज्याxत्रि शुज्याने इयं 'कुज्या' तदा त्रिज्याने किमिति फलम् = चरज्या शु पभाज्यांकांxत्रि । अत उपप म् ॥६०-६१॥ १२४ इदानीं चरसंस्कारपूर्वकं दिनरानिमानमाह- तत्कार्मुकमुदक्क्रान्तौ धनहानी पृथक् स्थिते । स्वाहोरात्रचतुर्भागे दिनरात्रिदले स्मृते ॥ ६२ ॥ याम्यक्रान्तौ विपर्यस्ते द्विगुणे तु दिनक्षपे । विक्षेपयुक्तोनितया क्रान्त्या भानामपि स्वके ॥ ६३ ॥ तत्कार्मुकमिति । तत्कार्मुक तस्याश्चरज्यायाः कार्मुकं चापं, असवः-वरासको १२ Sanam

·.
सूर्यसिद्धान्ते
[स्पष्टा-
भवन्ति । तेषां चरासूनां घटीकृते चरघटीति ज्ञेयमनुक्तमापिः। अथ उदाक्रान्तौ यदा
क्रान्तिरुत्तरा भवति, तदा ( सौम्यगोल इत्यर्थः ) पृथक् स्थिते-द्विधा निर्धारित, स्वाहो-
रात्रचतुर्भागे षष्टिदण्डप्रमाण कस्याहोरात्रत्य चतुर्थाशे (पञ्चदशदण्डात्मके) पूर्वानीत
तच्चरकार्मुकम् , क्रमेण धनहानी एकत्र योजितं, अन्यत्र शोधितं तदा दिनरात्रिदले
स्मृते । इदमुक्तं भवति । अत्तरगोले चरघटीसहिताः पञ्चदशनाडिका दिनार्धम् । चरघटी.
रहिताः पञ्चदशनाडिका रात्र्यधं च भवति। चाम्यक्रान्तीम् यदा क्रान्ति दक्षिणा भवति
(याम्यगोले) सदा, विपर्यस्ते-उक्ताद्विपरीते अर्थात् थाम्यगोले चरबटीसहिताः पञ्चदश.
नाडिका राज्यध, चरबटोरहिताः पञ्चदशगाडिका दिना भवतीति। ते-दिनरात्रिदले तु
(उभयत्र याम्यै सौम्ये च गोले) द्विगुणे तदा, दिनक्षपे-दिनरात्रिमाने भवतः । दिनार्ध
द्विगुणं दिनमाने, रात्र्य द्विगुणं रात्रि मानमित्यर्थः । एवं क्रान्तिवशात् सर्वेषामेव प्रहाणां
द्विनरात्रिमानं साधयितुं शक्यते । परश्च सूर्यतरप्रहाणां दिनरात्रिमानमनुपयोगत्वात्
प्रायो न साध्यते।
मथ भदिनरात्रिमानमाह-विक्षेपेति । एवमेव, भानामपि-नक्षत्राणामपि, विक्षे.
पेण-शरेण युक्तया, ऊनितया वा क्रान्त्या । क्रान्तिविक्षेपयोरेकदिक्त्वे युक्तया, भिन्नादिक्त्वे
ऊनितयेति । स्पष्टक्रान्त्येति तात्पर्यम् । पूर्व चरं प्रसाध्य, ततः, स्वके तदीये (नाक्षत्रे)
दिनक्षपे (दिनरात्रिमाने) साध्ये ॥ ६२-६३ ॥
उपपत्तिः-
गोलनिपुणानामत्र विषय युक्तिरतिरोहितैव । तथापि बालबोधार्थमुच्यते ।
स्वक्षितिजवृत्तादुपरि याम्योत्तरमण्डलावधि स्वाहोरात्रवृत्ते दिनार्धम् । क्षितिजादधोयाम्यो.
त्तरावधि रात्र्यम् । तत्र याम्योत्तरोन्मण्डलवृत्तयोरन्तराले पञ्चदशघटिका भवन्ति ।
एतच्चाहोरात्रस्य षष्टिदण्डात्मकस्य चतुर्भागम् अथोन्मण्डलक्षितिजवृत्तयोरन्तराले
तस्मिन्नहोरात्राख्ये वृत्त चरकालः । स च चरकालो याम्यगोले पञ्चदशदण्डेभ्यो विशोध्यते
तावत् क्षितिजावं याम्यात्तरावधिः दिनाधकालो भवति । तत्रोन्मण्डलस्य क्षितिजादधः
स्थितत्वात् । तथा पञ्चदशवटोषु चरखण्ड कालस्य योजनेन क्षितिजादधोयाम्योत्तरावधी
राज्यर्धकालो भवति। उत्तरगोले तु क्षितिजादृध मुन्मण्डलस्य विद्यमानत्वात् पञ्चदश.
घटीषु चरकालस्य योगेन दिनार्ध पञ्चदशघटीभ्यश्चरकालस्य विशोधनेन राज्य स्थादेव ।
दिनमानार्धे द्विगुणिते क्षितिजादुपरितनमहोरात्रस्य खण्डं दिनमानमैवं रात्र्यधैं द्विगुणिते
क्षितिजादधस्तनमहोरात्रस्य खण्डमिति समक्षमेव गोलावलोकनादित्यलम् ।
यथा महोदयद्यान्तर्वी कालस्तदहोरानं तथैव नक्षत्रोदयद्वान्तर्वती कालो नाक्षत्र
दिनमपि भवति । तदानयनाथ नक्षत्रबिम्बवशात्तदीयाँ स्फुटक्रान्ति (स्थितिक्रमाच्छरेण
युक्तोनिता मध्यमा क्रान्तिः स्फुटा भवति तो) विज्ञाय ततश्वरमानीय तसंस्कारेण नाक्षत्र-
दिनरात्रिमानं साधनीयमिति युक्तमेवोक्तम् ॥ ६२-६३ ॥
अधुना विविधविषयोपयुक्तनक्षत्रादीनामानयनमाह-
भभोगोऽष्टशतीलिमा खाश्विशैलास्तथा तिथे ।
ग्रहलिमा भभोगाता भानि भुक्त्या दिनादिकम् ॥ ६४ ॥

·2 । ऽधिकारः ॥२॥] श्रोतत्त्वामृतसाहिते रवीन्दुयोगलिसाश्च योगा भभोगभाजिताः। गतगम्याश्च षष्टिघ्न्यो भुक्तियोगासनाडिकाः ॥ ६५ ॥ अर्कोनचन्द्रलिशास्तु तिथयो भोगभाजिताः । गता गम्या पष्टिधन्यो नाड्यो भुक्त्यन्तरोद्धृताः ॥१६॥ भभोग इति । अष्टक्षतौलिताः = कलानामष्टौ शतानि, भभोगः भस्य (नक्षत्रस्य) भोगः। एकैकं नक्षत्रमष्टशतकाभिस्तुल्यरूपेणोद्गच्छति । तिथेः रवीन्द्वन्तरांशद्वादशभा- गमितायाः, भोगः, खाशिवौलाविशत्यधिकसप्तशतकलातुल्यः ७२० । अथ ग्रह- लिप्ताः = यस्य प्रहस्य नक्षत्रज्ञानमपेक्षितं स्यात् तस्य प्रहस्य कलाः, भभोगाताभभो- गेन (अष्टशतकलाभिः) भक्ताः, तन लब्धितुलानि, भानि-गत नक्षत्राणि भवन्ति । तावन्ति नक्षत्राणि ग्रहेण भुक्तानीत्यर्थः । तत्र याः शेषकलास्ताभ्यः, भुक्त्या-तग्रहगत्या दिनादिक गतं गम्यं वा साध्यम् । अर्थात् तत्र याः शेषकलास्ता वर्तमाननक्षत्रस्य भुक्ताः कलास्ता भभोगकलाभ्यः पतिता ऐष्यकलाः स्युः। शेषकला ग्रहगल्या भक्ता फलं गम्य दिनाचं स्यादिति । एवं प्रत्येकप्रगतिवशात् तत्तन्नक्षत्रानयनं भवति । तत्र चन्द्रगत्या साधित नक्षन्नं चान्द्रं पश्चाजोपयोगि ज्ञेयम् । अथ योगसाधनम् । रवीन्दुयोगलिप्ता सूर्याचन्द्रमसोयोगेन जायमानाः कलाः, च-पूर्ववदेव, भभोगभाजिताः अष्टशतकलाभिः ८०० भक्ताः, कब्धितुल्याः, योगाविष्कु म्भादिका गतयोगाः स्युः। तत्र शेषमिता वर्तमानयोगस्य गतकलास्ता भभोगकलाभ्यः पतिता ऐध्याः कलाः स्युः । ता गता ऐष्याश्च योगकलाः, षष्टिधन्यः = अष्टिगुणिताः, भुक्ति. योगाप्तनाडिकाः = सूर्याचन्द्रमसोगतियोगेन भकास्तदा गता गम्याश्च नाड़िका भवन्ति । योगस्य भुक्ताः कलाः सूर्येन्दुमतियोगेन भक्ता पष्टिगुणिताः तदा योगस्य भुक्ता घटिकाः । एवं भोग्याः कलाः षष्टिगुणिताः सूर्येन्दुगतियोगेन भक्तास्तदा भोग्या घटिका भवन्तीति । अथ तिथिशाधनम् । अर्कोनचन्द्रलिप्तास्तु अर्केण ऊनस्य चन्द्रस्य (सूर्यरहितच- न्द्रस्य) लिप्ताः (कला) तु भोगभाजिताः तिथिभोगप्रमाणेन (खाश्विशैलेः ७२०) भक्ताः, 'लब्धिमिता गताः शुक्लप्रतिपदादिकाः तिथयः स्युः तन्न याः शेषकलास्ता वर्तमानति- थेभुक्ताः कलाः । ताश्च खाश्विशैल-७२० कलाभ्यः पतिता भोग्याः कलाः स्युः। पुनः भोग्या भुक्ताश्च तिथिकलाः, षष्टिधन्यः षष्टिभिर्गुणिताः, भुस्त्यन्तरोद्धृताः = रविचन्द्र. योर्गत्यन्तरेण भक्तास्तदा वर्तमानतिथे ग्या भुक्ताश्च, नाडयः घटिका भवेयुः ॥६४६६॥ उपपत्तिः चक्रकला-( २१६ .त्मकस्य राशिमण्डलस्य (भचक्रस्य) तुल्यानि सप्त- विशति खण्डानि अश्विन्यादिसप्तविंशतिनक्षत्राणि । तत्र चक्र कलानी सप्तविंशो विभा• गोऽष्टशतकला भवन्ति २१६००:१७ - ८०० । अतः प्रतिनक्षत्रं भोगकला अष्टश- तीकला इति साधूक्तम् । अथ 'दर्शावधिश्चान्द्रमायः' इत्युक्तेरमान्तद्वयान्तवर्ती कालो हि चान्द्रो मासः। तत्रैकस्मिंश्चान्द्रमासे विंशतिथयो भवन्ति । तासु रविचन्द्रयोरन्तरमार्न चक्रकलातुल्यं भवति । अतो यदि त्रिंशत्तिथिमिश्चक्रकलाः २१६०० तदा एकया तिथ्या : .

·६४ . चन्द्रमसोर्योगो यदाऽष्टशतकला-८०० तुल्यो भवति तदैको योगो जायते । एवं चक्र सूर्यसिद्धान्ते [स्पष्ट केति २१६०० -७२० =एकतिषिभोगकलाः । अथ वर्तमानकालेऽभीष्ठो प्रहः कस्मिनक्षत्रे वर्तते तथाऽस्य नक्षने भुक्तं भोग्य वा मानं कियदित्यादिज्ञानार्थमिष्टप्रहराश्यादेः कलापिण्डतो भभोगादनुपातेनार्थाद् भभोगक- लामिरेक नक्षनं तदाऽभीष्टप्रहकलाभिः किमिति लब्धंगतनक्षत्रसङ्ख्या स्यात् । तत्र यच्छेषं तद्वर्तमानक्षत्रस्य भुक्तमान, तद्भुक्तं भभोगाच्छोधितं वर्तमानभस्य भोग्यमानं स्यात् । ताभ्यो भुक्त-भोग्य नक्षत्रकलाभ्यो प्रहगत्याऽनुपातेन गतगभ्यदिनादिकं स्यात् । तद्यथा- यदि अहस्य गतिकलाभिरेक दिनं तदा नक्षत्रस्य भुक्त-भोग्य कलाभिः किमिति ? नक्षत्रस्य भुक्ताः कला ग्रहगतिभक्का लब्धं वर्तमाननक्षत्रस्य गतं दिनाद्यमेवं नक्षत्रस्य भोग्या:कला प्रहगतिभक्ता लब्धं वर्तमाननक्षत्रस्य भोग्यं दिनाथम् । अर्थादसौ ग्रहोऽस्मिन्नक्षक्षे ऐता- वहिनायं मुक्तवानेतावत् स्थास्यति च । तत्र धर्मादिकृत्येषु चान्द्रनक्षत्रस्य बहूपयोगाच्चन्द्र. कलाभिः साधितं नक्षत्रं चान्दं पञ्चाङ्गोपयुक्त भवतीत्युपपन्नं नक्षत्रानयनम् । योगसाधनोपपत्तिः। सूर्यचन्द्रयोर्योगस्यान्वर्थकं नाम योगः । अर्थात् सूर्याच- - । भु. सप्तविंशतियोगा विष्कुम्भादिनामतः प्रसिद्धाः सन्ति । मतो रवीन्द्रोर्योगकला भमोगमा- नेन ... भक्ता (अर्थाद्भभोगकलामिरेको योगस्तदा सूर्येन्दुयोगकलाभिः कः = सूयेन्दुयोगकला ) लब्धं गता योगाः । तत्र शेषं वर्तमानयोगस्य भुक्तमान, तच्च भभो. गात् पतितं वर्तमानयोगस्य भोग्यमानं स्यात् । ततो योगस्य भुक्त-भोग्यकलामानात् सूर्येन्दुगतियोगादनुपातेन भुक्त-भोग्यघटथानयनम् । तद्यथा-यदि सूर्येन्दुगतियोगक- लाभिः षष्टिघटिकास्तदा योगस्य भुक्त-भोग्यकलाभिः का इति ६०४ भुक्तभोग्यकला सूर्येन्दुगतियोग तवशामुक्तघटिका भोग्यवशाद्भोग्य घटिकाश्च भवन्ति । अत उपपन्न योगानयनम् । तिथिलाधनोपपत्तिः। यदा सूर्यचन्द्रयोरन्तरकलाः खाश्विशैल ७२० मिता भवन्ति तदैका तिथिर्भवतीति पूर्वमुक्तमेव । अथाभीष्टसूर्यचन्द्रान्तरकलाभ्योऽनुपाताद् गतति- ध्यानयनम् । यदि खाश्विशैलतुल्याभिः सूर्येन्द्वन्तरकलाभिरेका तिथिस्तदाऽभीष्टान्तरक- १ x सूर्यचन्द्रान्तरकला लाभिः का इति- । अत्र लब्धिमिता गतास्तिथयः। शेषं वर्त. मानतिथे क्तमान, तच्च तिथिभोगमानात् ७२० पतितं तिथे ग्यमानं स्यात् । ततो रवी- न्दुगत्यन्तरानुपातेन भुक्त-भोग्यघटयानयनम् । तद्यथा-- यदि रवीन्दुगत्यन्तरकलाभिः षष्टिपटिकास्तदा तिथे क्त-भोग्यकलाभिः का इति भुक्तवशाद्भुक्तघटिकाः, तथा भोग्यव- शादोग्यघटिकाः स्युरिति सर्वमुपपन्नम् ॥ ६४-६६ ॥ अथ करणान्याह- ध्रुवाणि शकुनि गं तृतीयं तु चतुष्पदम् । किंस्तुघ्नं तु चतुर्दश्याः कृष्णायाश्चापरार्धतः ॥ ६७ ।। बवादीनि ततः सप्त चराख्यकरणानि च ।

·mmam विद्यमानत्वात्तेषां चतुर्णा स्थिरसंज्ञा । ऽधिकारः ॥२॥] श्रीतत्त्वामृतसहित ६५ मासेऽष्टकृत्व एकैकं करणानां प्रवर्तते ॥ ६८॥ तिथ्यर्धभोगं सर्वेषां करणानां प्रकल्पयेत् । एषा स्फुटगतिः प्रोक्ता सूर्यादीनां खचारिणाम् ॥ ६६ ।। ध्रुवाणीति । कृष्णायाश्चतुर्दश्याः कृष्णपक्षीयायाश्चतुर्दशीतिथेः, अपरार्धतः उत्त- रार्धादितः, क्रमेणार्थात् कृष्णपक्षचतुर्दश्युत्तरार्धे 'प्रथम' शकुनिः। अमावाश्यापूर्वार्धे 'द्वि- तीय नागम् । अमावास्योत्तरार्धे तु 'तृतीयं चतुष्पदम् । शुक्लप्रतिपदाये दले 'चतुर्थ किंस्तुध्नम् , एवमेतानि चत्वारि, ध्रुवाणि स्थिराणि करणानि भवन्ति । तथाऽत्र विशेषव- चर्न चोपलभ्यते- "चतुर्दशी या शशिना विहीना तदर्धभागे शकुनिद्वितीये दर्शार्धयोः स्तश्चतुरध्रिनागौ किंस्तुघ्नमाचे प्रतिपद्दले च" ॥ अस्मिन् वचने अमावास्यादलद्वये क्रमभेदो दृश्यते। परम्चाधुना प्रायः सौरमतेन करणक्रमो गण्यते। मथ चलकरणानि । ततः = शुक्लप्रतिपत्परार्धतः, बवादीनि = बवाह्वयं, वालव- कौलवाख्य, ततो भवेत्तैतिलनामधेयम् , गराभिधानं बणिजच विष्टिरित्याहुरार्याः करणानि सप्त' इति सप्तसङ्ख्यकानि, चराख्यकरणानिचलकरणानि च भवन्ति । तेन मासे-एक- स्मिंश्चान्द्रमासे, करणानां तेषां सप्तचलकरणानो, एकैकं प्रत्येकमेव, अष्टकृत्वः अध्वारं, प्रवर्तते परिभ्रमति । एकस्मिन्मासे एकैकं चलकरणं अधवारं भवतीति भावः । तथा सर्वेषां चलाना, स्थिराणाञ्च करणानां, तिथ्यर्धभोग-तिथेरर्धतुल्यभोगं प्रकल्पयेत् । तिथ्यध करणं विजानीयादित्यर्थः । मथाध्यायमुपसंहरन्नाह-एषेति । एषा-इतः पूर्वमुक्ता, सूर्यादीनां, खचा- रिणा=प्रहाणां, स्फुटगतिः स्पष्टा गतिस्तुभ्यं मयासुराय' मया सूर्यांशपुरुषेण, प्रोक्ता = कथितेति ॥६७-६९ ॥ अथ करणेोपपत्तिः । करण नाम तिथ्यर्धम् । अर्थात् तिथैर्यद् घटयादि मानं तद- धमितमानकं तत्करणं भवति । तत्र शकुनि-नाग-चतुष्पद-किंस्तुध्नेतिकरणचतुष्टयस्य सर्वेषां करणानां तिथिदलमितमानात् एकस्मिन्मासे त्रिंशतिथ्यात्मके षष्टिभिः करणैर्भा- व्यम् । परञ्च तेषु चत्वारि स्थिराणीति षट्पञ्चाशदवशिष्टानि । तेषु चलकरणानि सप्ता- तोऽवारमेकैकं चलकरणं युक्तमेवोक्तम् । बवादीनां सप्तकरणानां मासेऽष्टवारभ्रमणत्वात तेषां वलसंज्ञाऽपि साथिकैवेत्यलम् ॥ ६७-६९ ॥ इति श्रीसूर्यसिद्धान्ते श्रीतत्त्वामृतसिञ्चिते । स्पष्टप्रहाधिकारान्तं सोपानञ्च द्वितीयकम् ॥२॥ इति श्रीसूर्यसिद्धान्तस्पष्टाधिकारे मैथिलपण्डित-श्रीकपिलेश्वरशास्त्रिकृतं 'श्रीतत्त्वामृतं प्रपूर्णम् ॥ २ ॥ ।

·- ६६ सूर्यसिद्धान्ते [भिप्रश्ना- अथ त्रिप्रश्नाधिकारः ॥३॥ अधुना त्रिप्रश्नाधिकारो व्याख्यायते । त्रयाणां दिग्देश कालजाताना प्रश्नानामधिकारो ज्ञानप्रकारो हि निप्रनाधिकारः । अर्थादस्मिन्नधिकारे दिग्देश कालसम्बन्धिप्रश्नाना सोत्तराः साधनप्रकारा भविष्यन्तीति । तत्र सर्वतः प्रथम दिग्ज्ञानस्योपयोगित्त्वात्ता- वत् स्फुटदिग्ज्ञानप्रकारमाह--- शिलातलेऽम्बुसंशुद्धे बज्रलेऽपि वा समे। तत्र शकङ्गुलैरिष्टैः समं मण्डलमालिखेत् ॥ १ ॥ तन्मध्ये स्थापयेच्छङे कल्पनाद्वादशाङ्गुलम् । तच्छायानं स्पृशेद्यत्र वृत्ते पूर्वापरार्धयोः ॥ २ ॥ तत्र बिन्दु विधायोभी वृत्ते पूर्वापरामिधौ। तन्मध्ये तिमिना रेखा कर्तव्या दक्षिणोत्तरा ॥ ३ ॥ याम्योत्तरदिशोमध्ये तिमिना पूर्वपश्चिमा । दिङ्मध्यमत्स्यैः संसाध्या विदिशस्तद्वदेव हि ॥ ४ ॥ शिलातल इति । अम्बुसंशुद्ध = अम्बुना ( जलेन ) सम्यक् शोधिते, समे=सर्वतः समीकृते ( जल्वत्-समीकृत इत्यर्थः चिलातले पाषाणपृष्ठे, अपि वा, वज्रलेपे = वज्र- वत्-काठिन्यकर्तृकमृच्चूर्णविमिश्रितधातोलेंपो यत्र विद्यते तस्मिन् (येन सेनापि प्रकारेण दर्पणोदरादिवत् समीकृतभूतल इति तात्पर्यम् ) तत्र-दिग्ज्ञानोपयुक्तसमीकृतस्थाने, इष्ट: मध्याह्नकालिकच्छायातोऽधिकः शङ्कवकुलैः = यैरङ्गुलैः शोः ( वक्ष्यमाणद्वादशाङ्गुल- मितस्य शङ्कोः ) अङ्कनं कृतं तैरजुलैः (शङ्खद्वादशांशसमैरङ्गुलैरित्यर्थः ) समनतोन्न- तादिरहितं, मण्डलं = वृत्तमेकम् , आलिखेत = समन्ततो लिखेद् विद्वानिति शेषः । तन्मध्ये = तस्य वृत्तस्य केन्द्र, कल्पनाद्वादशाङ्गुलम् कल्पिताङ्गुलप्रमाणैस्तुल्यद्वादशाङ्गु- लमानकं शङ्ख स्थापयेत् । तच्छायाप्रम् = तस्य वृत्तमध्यस्थशडोश्छायाप्रम् , वृत्ते पूर्व- कृतमण्डले, पूर्वापरार्धयोः = पूर्वार्ध, अपराधे च शन्न बिन्दुद्वये स्पृशेत् तत्र बिन्दु. दयेऽपि, पूर्वापराभिधौ = पूर्वापरसंज्ञको, उभौ = द्वौ, विन्दु - चिहे, विधाय ( तच्छायानं वृत्तस्य पूर्वभागे यत्र लग्नं तत्र पूर्वः, परभागे यत्र लग्नं तत्र पश्चिम इति बिन्दुद्वयं कृत्वा) तन्मध्ये = तद्विन्दुद्वयमध्यस्थानेऽर्थात् पूर्वापरबिन्दुद्वयगतरेखाया मध्यबिन्दौ, तिमिना मत्स्योत्पादनेन दक्षिणोत्तरा रेखा कार्या । पूर्वबिन्दुकेन्द्रात तद्विन्दुद्वयान्तः. पातिरेखात्रिज्ययोत्पन्न वृत्तमेकमपरं च पश्चिमविन्दुकेन्द्राद्विन्दुव्यान्तःपातिरेखा त्रिज्य- योत्पन्न वृत्तमनयोर्योगेन मध्यगतं शकलं मत्स्याकारं भवति, तन्मत्स्यमुखपुच्छबिन्दुद्व- . (*) मध्याह्नच्छायातोऽल्पैः शबङ्गुलैः समुत्पन्ने वृत्ते छायाप्रगतं सूत्रं तवृत्ताद् बहिः स्थात्यतीति तदानी दिग्शाने वैषम्यापत्तेमध्यानच्छायाधिकाङगुलानामेव ग्रहणमिति ।

·ऽधिकारः ॥३॥] श्रोतत्वामृतसहिते यगता रेखा पूर्वापरबिन्दुद्वयान्तःपातिरेखाया मध्यगता तदुपरि लम्बरूपा च भवति सा रेखा दक्षिणोत्तराख्या ज्ञेया। सा च दक्षिणोत्तरा रेखा पूर्वलिखितवृत्ते यत्र बिन्दुद्वये (उभयदिशि ) लगति ते वास्तवोत्तरदक्षिणदिशौ स्तः । अथ पुनः याम्योत्तरदिशोमध्ये= सिद्धदक्षिणोत्तरबिन्दुद्वयगतसूत्रार्धस्थले, तिमिना= मत्स्येन ( दक्षिणोत्तरविन्दुद्वयकेन्द्रात् तद्दक्षिणोत्तररेखाव्यासार्थोत्पन्नवृत्तयोर्योगबिन्दुद्वयगतसूत्रेण ) पूर्वपश्चिमा वास्तवा पूर्वा- परा रेखा कर्तव्या । सा पूर्वापरा रेखा वृत्ते यत्रोभयदिशि लगति ते वास्तवपूर्वीपरदिशौ भवतः । एवं दिक्चतुष्टयं विज्ञाय, तद्वत् = यथा दिक्साधनं कृतं तथा, दिङ्मध्यमत्स्यैः= दिगद्वयमध्यस्थाने मत्स्योत्पादनः, विदिशः = आग्नेयादिचतस्रः कोणदिशः संसाध्याः । अर्थात् पूर्वदक्षिणदिशोमध्यभागे मत्स्येन प्रथम भाग्नेयवायव्यो विज्ञाय तद्गतसूत्रार्धे पुनः मत्स्येनेशाननति विदिशौ विज्ञेये इति ॥ १-४ ॥ उपपत्तिः- स्थूल-सूक्ष्मभेदाद् दिशोऽपि द्विविधाः। तत्र स्थूलदिशो यात्रादौ गृह्यन्ते । स्थूलदिग्ज्ञानं तु 'यत्रोदितोऽकः किल तत्र पूर्वा तत्रापरा यत्र गतः प्रतिष्ठाम्' इति वचनाद् भवति । तत्र रविक्रान्तवलक्षण्यादुदयास्तबिन्दुना प्रतिदिनं भिन्नत्वाच्च रवेरुद. यास्तबिन्दू स्थूलपूर्वापरौ भवतः । परञ्च श्रौतस्मात-याशिककुण्डमण्डपगृहादीनां निर्माणे सूक्ष्म दिशा प्रयोजनत्वात् सूक्ष्मदिग्ज्ञानमावश्यकम् । दिशा सूक्ष्मत्वे प्रथमं भुवः सरलत्व. मपेक्षितम् । तेन प्रथम येन केनापि प्रकारेण भुवः समीकरणमुचितमेव । ततः समभूतले मध्याहकालिकीच्छाया वृत्तबहिर्गता यथा न भवेत्तथा शङ्क्वजुलैरेक दिग्ज्ञानोपयोगि वृत्तं समुचितम् ( मध्याह्नच्छायातोऽल्पमानके शङ्कौ तच्छङ्कुच्छायानं सदा वृत्ताद् बहिरेव तिष्ठेत्तथा सति च्छाथानद्वयगतसूत्रस्य वृत्तबहिर्गतत्वात्तद्वशाद् दिग्ज्ञाने वैषम्यापत्तिरिति मण्याच्छायातोऽधिकं व्यासार्धमानमुचितमेव )। अथैकस्मिन् दिने रविक्रान्तिचलनं परमाल्पप्रमाणत्वाच्छ्न्यसमं स्वीक्रियते तदैक. स्मिन् दिने रवेभ्रमणमेकस्मिन्नेवाहोरात्रवृत्ते भवेत् । छायायाः रवेरनुलोमदिशि भ्रमणातू- पूर्वकपाले स्थिते रवी यावति नताशे शंकुच्छायानं परदिशि वृत्तं प्रविशति, परक- पाले तावत्येव नताशे स्थितेऽर्के शङ्कुच्छायानं पूर्वदिशि वृत्ताद् बहिर्गच्छति । तत्र कपा- लद्वयेऽपि नताशयोस्तुल्यत्वादुभयत्र छायाप्रपूर्वापरसूत्रान्तररूपी ज्यात्मको भुजौ तुल्यो भवतः। अतश्छायामप्रवेश निर्गमबिन्दुद्वयगता रेखा तवृत्तस्य पूर्णज्यारूपा सा क्षितिज- केन्द्र गतवास्तवपूर्वापररेखासमानान्तरा पूर्वापररेखारूपा स्यात् । तेन तावत् तवृत्तगतौ छायाप्रबिन्दू पूर्वापरबिन्दुरूपौ भवतः। ततो बिन्दुद्वयकेन्द्रवशाद् बिन्दुद्वयान्तःपाति. कल्पितपूर्वापररेखाव्यासार्धेनोत्पन्नवृत्तयोर्योगामध्ये या मत्स्याकृतिर्भवति तन्मत्स्यमुख. पुच्छगता रेखा कल्पितपूर्वापररेखोपरि लम्बरूपा तदर्धकी तबृत्तकेन्द्रगामिनी च रेखा- गणितयुक्त्या भवतीति सा रेखा वास्तव-दक्षिणोत्तरा स्यादेव । तवृत्तयाम्योत्तररेखयो- योगबिन्दू वास्तवदक्षिणोत्तरबिन्दू स्याताम् । पुनदक्षिणोत्तरबिन्दुभ्यां दक्षिणोत्तरबिन्दुद- यान्तःपातिरेखाव्यासाधेनोत्पन्नवृत्तयोर्योगमत्स्यस्य मुखपुच्छगता रेखा तवृत्तकेन्द्रगता वास्तवपूर्वापररेखा भवेत् । पूर्वापररेखातवृत्तयोर्योगबिन्दू वास्तवौ पूर्वापरबिन्दू भवतः। १३ पू०सि० ·सूर्यसिद्धान्ते [विप्रश्ना- एवं सूक्ष्मपूर्वादिदिक्चतुष्टयस्य ज्ञाने सजाते पूर्वोत्तरबिन्दुभ्यो मत्स्यै नैशाननत्य- विदिशौ तथा पूर्वदक्षिणविन्दुभ्यां मत्स्येनाग्नेयवायव्यविदिशौ च भवेताम् । इत्युपपन्नमा. चार्योक्तं सर्वम् ॥ १-४॥ Keerut अग्निवायु कागतपूर्वा माम्योत्तर. दिग्नामवनम् .. विशेषः। परञ्चेदं दिग्ज्ञानं तदैव समीचीनं यदा रवेः क्रान्तिः स्थिरा स्यादर्थाद् यदा रविर- बनद्वयगतः (सायन मिथुनान्तधनुरन्तयोरन्यतरगतः) स्यात्तदा क्रान्तिगतेः शून्यत्वा- दनेन विधिना दिग्ज्ञानं साधु भवेत् । अन्यथा तु क्रान्तः प्रतिक्षणं वैलक्षण्यात् छायामप्र- वेशनिर्गमकालिकनताशयोः साम्येऽपि रवेः क्रान्स्योरग्रयोश्च न्यूनाधिकत्वात् तद्वशाज्जा. यमानौ प्रवेशनिर्गमकालीनौ छायाप्रपूर्वापरसुत्रान्तररूपी भुजौ न्यूनाधिकावेवातो भुजा- प्रद्वयगता रेखा वास्तवपूर्वापररेखासमानान्तरा न भवेदतस्तदानीमनेनाचार्योकप्रकारेण दिग्ज्ञानं न साधु भवति । अर्थात् तत्र क्रान्त्यन्तरवशाच्छायाप्रवेशनिगमकालिकभुजयो. रन्तरं विगणय्य स्थूलबिन्दोरयनदिशि तद्भुजान्तरचापस्य वृत्तपरिधौ चालनेन वास्तव. दिशौ साध्ये। तदिन्दुवयगता रेखा वास्तवपूर्वापररेखासमानान्तरास्यात् । ततो विन्दुद्वय- गतरेखासमानान्तरा तवृत्तकेन्द्रे या रेखा सा वास्तवपूर्वापरा स्यात् । एवं च पूर्वापररे. खावृत्तपाल्योर्योगबिन्दू वास्तवपूर्वापरदिशौ ज्ञेये।

·ऽधिकारः ॥३॥] श्रीवत्वामृतसहिते ज्याल अथात्र प्रसज्ञात् क्रान्तेश्च. लनवशाच्छायाप्रवेशनिगमकालि. कभुजान्तरसाधनपूर्वक भास्करीयं दिक्साधनं विलिख्यते-"तत्का. लापमजीवयोस्तु विवराद् भाक. मित्या हतातलम्बज्याप्तमिताड. लैरनयनदिश्येन्द्री स्फुटा चालि. ता-अस्मिन् प्रकारे लम्बज्या कोटिः, अक्षज्या भुजः, त्रिज्या कर्ण इत्येकम् । क्रान्तिज्या कोटिः, कुज्या भुजा, अग्रा कर्ण इत्यन्यत् । अनयोश्चापजात्ययोः साजात्यात् यदि लम्बज्या- कोटौ त्रिज्या कर्णस्तदा क्रान्तिज्याकोटौ क इत्यनुपातेन लब्धिः अग्रा = त्रिxज्याको ज्याल त्रिज्या अप्राशङ्कतलयोः संस्कारेण यतो भुजो भवतीति भुजा शंत । परमयं भुजः त्रिज्यावृत्ते, दिग्ज्ञानार्थ तु छायाकर्णवृत्तेऽपेक्षितोऽतः कर्णवृत्ते परिणामितः भुजः त्रिxज्याको ४ छाक शंत x छाक ज्या क्रांxछाक प० । (यतः कर्णवृत्ते प. त्रिज्याल त्रि ज्यालं ज्याको x छाक रिणामितं शङ्कतलं पलभातुल्यं भवति) । एवं निर्गमकालिको भुजः=- ज्याल वृत्त प्रवेशनिगमकालिकच्छाययोस्तुल्यत्त्वाच्छायाकर्णावपि तुल्यावतो भुजयोरन्तरम् = ज्याक्रो छाक (ज्याक्रांज्याकी) छाक प) ( ज्यालं ज्यालं ज्याल एतद् भुजान्तरं भास्करण वृत्तपरिधौ दत्त्वा स्फुटैन्द्री दिक साधिता। परन्च चाप- परिधौ ज्यान्तरस्य दानानौचित्यात् तत्र भास्कस्यापि वास्तवदिक्सिद्धिर्न जाता ( द्रष्टव्यं क्षेत्रम् ) प्रवेशभुजान्निर्गमभुजस्याधिक्ये प्रवेशभुजः = प्रत वा प्रत । निर्गमभु- जा निज । अतो भुजान्तरम् निर । वृत्तपरिधौ निरतुल्यं चापम्-निम । नि स्थूलबिन्दोः निम (भुजान्तरतुल्य-) चापस्य दानेन 'म' पूर्वविन्दुः सिद्धः । परञ्च 'म' बिन्दोः 'प्र' पर्यन्तं बद्धा 'मप्र रेखा वास्तवपूर्वापररेखासमानान्तरा न । यतः सैव रेखा वास्तवपूर्वा- परसमानान्तरा स्याद् या च भुजान्तररेखोपरि लम्बरूपा भवेत् । निर रेखा भुजान्तर. वृत्तस्य त्रिज्या तदुपरि भुजान्तरवृत्तस्य या स्पर्शरेखा सैव लम्बः स्यादिति रेखागणित- विदामतिरोहितमेव । अतो नि बिन्दो जान्तरदानान्न पूर्वदिशः सिद्धिः । अपितु भास्करीयविधिना प्रवेशनिर्गमभुजान्तरं विज्ञाय प्रवेशनिर्गमबिन्दन्तरव्यासवृत्ते स्थूलपूर्व-(नि ) बिन्दोः पूर्णज्यारूपं निर भुजान्तरं दद्यात् । तदात्प्रवेशबिन्दुगता 'रप्र' रेखा 'निर' भुजान्तरोपरि लम्बः स्यात् ( वृत्ताधभूते चापेऽन्तर्गतकोणस्य समकोणस्वात् । ज्याकाx छाक + प) .

·CHANDRA "agar । सूर्यसिवान्ते [त्रिप्रश्ना- रे. ३ अ. ३० प्र. ) सा रेखा वर्धिता प्रन बिहुँ यातीति प्रन रेखा वास्तवपूर्वीपररेखासमा- नान्तरा स्यात् । वृत्तकेन्द्र प्रन रेखासमानान्तरा या रेखा सा वास्तवपूर्वापररेखा तथा पूर्वापररेखा वृत्तयोर्योगविन्दू वास्तवपूर्वापरदिशौ च भवतः । तदर्धबिन्दौ मत्स्येन याम्यो. तरा च सिद्धयेत् । वि. वस्तुतो दिग्ज्ञाने एकस्मिन् दिने सततं छायामापन कार्य, यत्र बिन्दौ छाया साल्पा स बिन्दुरुत्तरा दिक् शङ्कुदिशि दक्षिणेति वास्तवोत्तरदक्षिणदिशौ भवतः । वा 'सर्वेषामुत्तरतो मेरु' रिति वचनबलात् प्रथमं सुमेरुशीर्षगतं ध्रुवं विश्वा वास्तवोत्तरदिशो ज्ञानं भवेत् । ध्रुवसूत्रं वर्धितं यत्र पृष्ठदेशे वृत्ते लगति तत्र दक्षिणा दिक् । ततो दक्षि- णोत्तरसूत्राधस्थले लम्बरेखा वृत्ते उभयदिशि यत्र यत्र लगति तत्र तत्र पूर्वापरौ बिन्दू । लम्बरेखा च वास्तवपूर्वोपरा स्यादेवेति सरलतरा रीतिः ॥ १-४॥ इदानीमभीष्टच्छायाप्रबिन्दुज्ञानप्रकारमाह- चतुरस्र बहिः कुर्यात् सूत्रैमध्याद्विनिर्गतैः । भुजसूत्राङ्गुलैस्तत्र दत्तैरिष्टनमा स्मृता ॥ ५॥ चतुरस्त्रमिति । मध्यात प्रत्येकदिङमध्यबिन्दोः, विनिर्गतः निःसरितः वृत्तस्य स्पर्शरेखानुरूपसूत्रौः, बहिः दिवज्ञानार्थ लिखितं यद्भुत तस्माद् बाह्ये, चतुरस्र चतुष्कोणं (वर्गक्षेत्रमेकम् ) कुर्यात्-लिखेद् विद्वानिति शेषः । तत्र-तस्म॑िश्चतुरस्त्रभुजे, पूर्वस्मात् पश्चिमाद्वा विन्दोः गणितागतैयादिक्कैइछायाप्रपूर्वापरसूत्रान्तररूपैः भुजसूत्रागुलैः, इष्टप्रभा अभीष्टकालिकच्छाया स्मृता । अत्रैतदुतं भवति । गणितागतभुजागुलाने कृता. यो पूर्वापरसमानान्तररेखायामेव तात्कालिकच्छायानं भवतीति । द्रष्टव्यश्लोके क्षेत्रम् ॥५॥ उपपत्ति:- भुजो नाम 'छायाप्रपूर्वापरसत्रमध्य' मिति पूर्वापरसूत्राद् भुजाने सदा छायानं तिष्ठति । নানু মুনীলখিীলাঙ্গনধুৰীৰভালাহইঞ্জামিআঙ্গ भवेदित्युपपञ्चम् ॥५॥ इदानी पूर्णपररेखायाः स्थिती वैशिष्टयमाह- प्रापश्चिमाश्रिता रेखा प्राच्यते सममण्डले । उन्मण्डले च विषुवन्मण्डले परिकीर्त्यते ॥ ६॥ प्रागिति । प्रापश्चिमाश्रिता = पूर्वापरबिन्दुद्वयसँख्लग्ना ( पूर्वापरा ) रेखा, सम- मण्डले = पूर्वापरधरातलेऽपि वर्तत इति श्रोच्यते गणकः । सा पूर्वापरा रेखा, उन्मण्डले निरक्षक्षितिजधरातले, विषुवन्मण्डले = निरक्षपूर्वापरे च धरातले ( नाड़ीवृत्तधरातले) वसंत इति गणकैः परिकीर्त्यते प्रकर्षेण कथ्यते इति ॥ ६ ॥ उपपत्ति:- गोले क्षितिजोन्मण्डलनाड़ीपूर्वापरमण्डलानां योगबिन्दू पूर्वापरबिन्दू। तस्मात तत्पूर्वापरबिन्दुद्वय सम्बद्धा पूर्वापराख्या रेखा क्षितिजोन्मण्डलनाडीपूर्वापरवृत्तचतुष्टय. गता स्यादेव बिन्दुद्वयस्य प्रतिवृत्तं गतत्वात् । AABARDAS ·ऽधिकारः॥३॥] श्रीतत्वामृतसहिते अथ पूर्वलिखितक्षितिजवृत्ते दिक्साधनविधिना विहिता प्राक्पश्चिमा रेखा, सममण्डले पूर्वापरवृत्तधरातले (स्वक्षितिजोपरि लम्बभूते) वर्तते । च-तथा, उन्मण्डले = निरक्षक्षि. तिजे सा प्राक्पश्चिमा रेखा, विषुवनमण्डले = नाड़ीवृत्तधरातले (उन्मण्डलोपरि लम्जभूते) वर्तते इत्यपि व्याख्यानं भवितुमर्हति । य शीयक्षितिजे यद्धरातलं पूर्वापररूपेण लम्बरूपं तद्गतैव तद्देशीया पूर्वापरा रेखा भवतीति युक्त्या प्रस्फुटमेवेत्युपपन्नम् ॥ ६ ॥ इदानी कर्णवृत्तीयाप्रास्थानमाह- रेखा प्राच्यपरा साध्या विषुवद्भाग्रगा तथा । इष्टच्छायाविषुवतोर्मध्यमग्राऽभिधीयते ॥ ७ ॥ रेखेति । तथा तेनैव प्रकारेण ( यथा वृत्तबहिर्गतचतुरस्र छायाप्रबिन्दुद्वयगता प्रा. च्यपरा रेखा कृता तथैव ) विषुवद्भाग्रगा=पलभाप्रबिन्दुगता, प्राच्यपरा-पूर्वापरसमाना. नान्तरा रेखा साध्या गणकः । इदमुक्तं भवति । पूर्वोक्तवृत्तबहिश्चतुर्भुजे पूर्वबिन्दुतो विषु. वद्भां (पलभा ) उत्तरदिशि दत्वा छायाप्रगतपूर्वापररेखानुरूपैव पलभाप्रगताऽपि पूर्वाप- रसमानान्तरा रेखा कार्या । तदा इष्टच्छायाविषुवतोमध्य इच्छायायाः पलभायाश्चान्तरे अग्रा = कर्णवृत्ताप्रा, अभिधीयते-कथ्यते गणकैरितिशेषः। अर्थात् छायाप्र-पलभानगत- पूर्वापरसमानान्तररेखयोरन्तरं चतुर्भुजस्य भुजे यद्भवति तत्तुल्या कर्णवृत्तामा भवति । द्रष्टव्यं क्षेत्रम् । वृत्ते छा= छायाप्रम् । छाय = छायाप्रीयो भुजः। एतत्तल्यं वृत्तवहिर्गत. वर्गभुजे पूर्व बिन्दुतः पूभु भुजसूत्राइलागुनि दत्वा भुज छायाने पूर्वापरसमानान्तरा रेखा। एवं पूर्वबिन्दुतः केन्द्रबिन्दुतो वा पलभाङ्गुलानि उत्तरदिशि दत्वा पलभाप्रगता पूर्वापर. समानान्तरा रेखा लवि। तदा भुज, विल समानान्तररेखयोरन्तरं भुबि वा रह कर्ण वृत्तामा स्यात् ॥ ७ ॥ उपपत्तिः त्रिज्यावृत्तीयाऽग्रा कर्णवृत्ते परि- गामिता कर्णवृत्ताप्रा भवति । त्रिज्या. वृत्तीयाऽप्रा पूर्वापरसूत्रात् स्वोदया- स्तसूत्रं यावदन्तरितं यहिकं च भव- ति तावन्मिता तहिक्का च भवति । साऽप्रा शङ्कतलभुजयोः संस्कारेण सञ्जा. यते । पूर्वापरसूत्राच्छङ्कुमुलावधिः भुजः। 3. शङ्खमूलात्स्वोदयास्तसूत्रं यावच्छत- लम्। अनयोः समभिन्नदिशोर्योगान्तरेण पूर्वापरस्वोदयास्तसूत्रान्तरमा त्रिज्या वृत्तीया स्यादित्यर्थः । सा कर्णवृत्तपरि- गामिता विपरीतदिक्काऽर्थात् त्रिज्या. वृत्ते यद्युत्तरा तदा छायाकर्णवृत्ते दक्षिणा, यदि त्रिज्यायो दक्षिणा तदा कर्णवृत्ते उत्तरा भवति । कथं तथा भवतीत्युच्यते । उत्तरगोले गतबति रखो पूर्वापरसत्रात् स्वोदयास्त- HEASE T T द . - ।

·१०२ सूर्यसिद्धान्ते [त्रिप्रश्ना- सूत्रस्योत्तरदिग्गतत्वात् त्रिज्यावृत्ताप्रा उत्तरदिक्का । परश्च तत्र मध्याह्नच्छायायाः पल. भातोऽल्पत्वात् छायाप्रगता रेखा पलभाप्रगतरेखातो दक्षिणे भवति । कर्णवृत्तै शङ्कतलं पलभा, भुजश्छायाप्रीयो भुजोऽतः पलभाच्छायाप्रभुजयोरन्तरेऽग्राऽतो भुजानगरेखायाः पलभामगरेखातो दक्षिणे गतत्वात् कर्णाग्रा दक्षिणा जाता । एवं यदा रविर्दक्षिणगोले स्यात् तदा पूर्वापरसूत्रात् स्वोदयास्तसूत्रस्य दक्षिणदिग्गतवात् त्रिज्यावृत्तामा दक्षिणा । परञ्च तदानीं मध्याहृच्छायायाः पलभातोऽधिकत्वात् पलभाप्रगरेखातश्छायाप्रगता रेखो. त्तरे भवति । अतस्तदा कर्णवृत्तानोत्तरदिक्का जातेति समक्षमेव मतिमताम् । अथ गणितोपपत्तिः । त्रिज्यावृत्तामा कर्णवृत्तपरिणामिता कर्णवृत्ताधा भवति तत्र त्रिज्यावृत्ताप्रा = भुज शङ्कतलम् । इयं छायाकर्णवृत्ते परिणामिता जाता कर्णाग्रा = शंत x छाक machar ax. १२ - Ruin पलभा। BABANDHERA " भुर्छा.क -छायाप्रभुजःपलमा। अत उपपन्नम्। त्रि शंतरछा क अथ शङ्कतल कर्णवृत्ते पलमा कथं भवतीति प्रदश्यते । अत्र शंकु. त्रि त्रिज्या-हग्ज्यत्येकम् । द्वादश-छायाकर्ण-पलभेत्यन्यत् । अनयोः साजात्यात् छाक = शंत x त्रिx१२ शंत: १२ । अनेन पूर्वस्वरूपमुत्थाप्य जातं त्रि.xणं इत्युपपन्नम् ॥ ७॥ इदानी छायातः कोनयनं कर्णतश्छायानयनचाह- शङ्खच्छायाकृतियुतेमुलं कर्णोऽस्य वर्गतः । प्रोज्य शङ्कुकृति मूलं छाया, शङ्कुर्विपर्ययात् ॥ ८ ॥ शङ्कुच्छायेति । शङ्कुच्छायाकृतियुतेः द्वादशाङ्गुलशङ्खवर्गस्य तच्छायावर्गस्य च योगात् , मूलं यत् सः, कर्णः = छायाकर्णः भवेत् । कर्णस्य ज्ञानात् , अस्य = कर्णस्य वर्गतः, शङ्कुकृति द्वादशाङ्गुलशङ्कोवंग ( १४४ ४१ प्रोज्झ्य=निष्काश्य तस्मान्मूलं 'छाया भवति । विपर्ययात्=तद्वयत्यासात् शङ्कर्भवति । अर्थात् कर्णवर्गाच्छायावर्ग विशोध्य तस्मान्मूलं शङ्कुर्भवतीति ॥ ८ ॥ उपपत्तिः- 'भुजकोटयोर्योगपदं कर्णः, दोःकर्णवर्गयोर्विवरान्मूलं कोटिः, कोटिश्श्रुतिकृत्यो- रन्तरात्पदं बाहुः' इति प्रकारेण जात्यत्र्यले भुजद्वयस्य ज्ञानात् तृतीयस्य ज्ञानं सुग- ममेव । अत्र शङ्कुच्छायाच्छायाकर्गीयमाने जात्यत्रिभुजे शङ्खः कोटिः, छाया भुजः, छाया- कर्णः कर्णः । अतः कर्णः = 1+छार । छा=/र-शरे । शं = /कर-छार । इत्युपपन्नम् ॥८॥ इदानीमयनांशसाधनमाह- त्रिंशत्कृत्यो युगे भानां चक्र प्राक् परिलम्बते। तद्गुणाद् भूदिनैर्मक्ताद् युगणाघदवाप्यते ॥ ६ ॥ MAHASAN ·. . अधिकारः ॥३॥] श्रीतत्त्वामृतसहिते तद्दोस्त्रिना दशाप्तांशा विज्ञेया अयनाभिधाः । तत्संस्कृताद् ग्रहात् क्रान्तिच्छायाचरदलादिकम् ।। २० ॥ निशदिति । युगे = चतुर्युगात्मके एकस्मिन्महायुगे, भाना=नक्षत्राणा, चक्रं = मण्डलं ( भचक्रमित्यर्थः ) त्रिशत्कृत्यात्रिंशद्वारं कृतिः विंशतिः (छन्दः शास्त्रे कृति- नामक छन्दःपदं विंशत्यक्षरैर्भवतीति कृतिशब्दाद् विंशतिसङ्ख्या गृहीता । परञ्च कृतिश- ब्दस्य बहुवचने 'कृतयः इत्यस्य स्थाने 'कृत्यः' इत्यपपाठोऽपि च्छन्दोभाभिया स्वी. कृतः अपि माषं मषं कुर्याच्छन्दोभ न कारयेदितिच्छन्दःशास्त्रवचनप्रमाणात् ) * अतस्त्रिंशद्गुणिता विंशतिः षट्शातानि, तावत्सङ्ख्यातुल्यं भचक्र प्राक्, परिलम्बते- स्वस्थानात् पूर्वतश्चलितं भवति । अर्थात् नाडीक्रान्तिबलययोः सृष्टयादौ यः सम्पातो नि. रयणमेषादिनामा स प्रथम सप्तविंशतिभागान् पूर्वतो गत्वा ततः परावृतः प्रत्यग्गत्या स्व- स्थानमेत्य प्रत्यग्गत्यैव स्वस्थानात् सप्तविंशतिभागान् प्रत्यग्गवा ततः पुनरपि परावृतः पूगत्या स्वस्थानमेतीति तदैको भगणो भचक्रस्य पूर्यते । तत्रोभयतः सप्तविंशतिभा- गानां चतुर्वारं भ्रमणादेकस्मिन् भगणेऽष्टोत्तरशतमंशाः पूर्य्यन्ते। एतादृशा भगणा एक- स्मिन् महायुगे ६०० षट्शतानि भवन्तीति । अत इष्टदिने तदानयनमाह-तद्गुणादिति। शुगणात् = वर्तमानाहर्गणात् , तद्गुणात् = तैयुगीयायनचलनभगणैः ( षट्शतैरित्यर्थः ) गुणितात् , भूदिनैः = एकमहायुगान्तःपातिभिः सावनदिनैः, भक्ताद् यद् भगणादिकं फल- मवाप्यते, तहोः तस्य भुजादिसाधन विधिना या भुजमितिः, सा त्रिना = त्रिगुणिता, दशाप्ता = दशभिर्भका च तदा या लब्धिस्तत्तुल्या, अयनाभिधाः = अयनसंज्ञकाः अंशाः, अयनांशाः, विज्ञेया विद्भिरितिशेषः । एवमयनांशे सजाते, तत्संस्कृतात् = तैरयनांशैः संस्कृतात् (पूर्वगतौ तैर्युक्तात् , पश्चिमगतौ तै रहितात्) प्रहातू क्रान्तिच्छायाचरदलादिक सकलं गणितोपयोगि साध्यम् ॥ ९-१०॥ उपपत्ति:- सृष्टयादौ नाडीक्रान्तिबलययोः सम्पातो यत्रासीत् स निरयणमेषादिः । तदानीमयनांशाभावात् । ततोऽत्यल्पगत्या पूर्वाभिमुखं सप्तविंशतिभागान् गत्वा ततः परावृतः स सम्मातस्तयैव गत्या प्रत्यङ्मुखं चलन्स्वस्थानमागत्य ततोऽपि पश्चिम सप्तविंशतिभागान् याति ततः पुनरपि परावृतस्तत्तुल्ययैव प्राग्गत्या स्वस्थानं यदाऽऽयाति तावदष्टोत्तरशतांशचलनं भवति, तच्चैकं परिलम्बनमेको भगणो वा तत्सम्पातबिन्दोभ. वति । तस्य चलनमाचायः (प्राचीनः ) वेधेन विज्ञाय ततोऽनुपातेनैकस्मिन्महायुगे (*) अत्र कश्चित् 'त्रिंशत्कृत्यः' इति प्राठः प्रामादिकोऽतविंशत्कृत्वः, इति पाठमङ्गोकृत्य युगे त्रिं. शद्भगणा अयनगतेर्भवन्तीत्यनुमनुते । तथैव भास्करोऽपि तद्भगणाः सौरोक्ता व्यस्ता अयुतत्रयं कल्पे' इति कथितवान् । परं तदसङ्गतम् । 'अब्दाः खखतु-६०० मि ज्येति' वसिष्ठोक्ते, 'युगे षशतकृत्वो हि भचक्र प्राग्विलम्बते' इति सोमसिद्धान्तोक्तः, तथा 'तहोस्त्रिमा दशाप्तांशा' इत्याचार्योक्तरुपपत्ति विरोधाच्च। (x) पत्र प्रागित्युपलक्षणम् । यतस्तस्य प्रत्यक्चलनमपि भवति ।। आचार्यमयासुरसंबाद- काले प्रत्यकुचलनस्याभावात्तदनुक्तिरिति न कश्चिद्विरोधः। १ ·सूर्यसिद्धान्ते [त्रिप्रश्ना- । १०८४ भु- Hin .. - ३८८८००० ४३३०००० सौरवर्षात्मके तद्गतिः ६०० भगणतुल्या पठिता। अतोऽनुपातेनेष्टाहर्गणेऽय. नभगणादिः । यथा-यदि युगसावनाहैरयनभगणाः षट्शतानि तदाऽभीष्टाहैः किमिति ६०.xअ. अभीष्टाहे भगणाचायनगतिः । एतद्भुजभागा=भुः। पुनरनुपातः। युसा. यदि भगणांश-३६. तुल्यैरंशेरयनस्याष्टोत्तरशतांश मितं चलनं तदाऽभीष्टभुजांशः किमिति ३४भु अभीष्टाहेऽयनचलनांशाः । इत्युपपन्नमयना- ३६० शानयनम्। अथाहर्गणवशात् साधिता प्रहा यतो निरयणा भवन्ति, तथा ग्रहक्रान्तिचरच्छायादीनां सायनमेषादितः प्रवृत्तिरतोऽहर्गणोत्पन्नप्रहे कान्त्यादिनाधनार्थमयनांशसंस्कारो युक्तियुक्त एवेत्युपपन्नं सर्वम् ॥ ९-१० ॥ विः । नाडीक्रान्तिबलययोः सम्पातरूपमयनमुभयतो यदाऽष्टोत्तरशतमंशं चलति तदा तस्यैको भगणः । अर्थात्तस्यै कस्मिन् भगणे १०८ अंशा भवन्ति । एवमेकस्मिन् महायुगे ६०० भगणाः । अतो महायुगे तदंशाः ६.०४ १०८ = ६४८००°। एतस्कला: - ३८८८... महायुगे सौरवर्षाणि = ४३२०००० । अतोऽयनस्य वार्षिकी गतिः= = .॥५४॥ चतुःपञ्चाशद्विकलामिता समायाति । तत्र स्वल्पान्तरात् ४३२०००० प्रतिवर्षमेककलातुल्यमयनचलनमजीकृत्य गणितं कुर्वन्ति केचिद्विांसस्तन्मते प्रत्यब्द षड्विकलानामाधिक्यादधुना२३ भयनभागाः सिद्धयन्ति (प्र. ला.)। सौरमतेन २१°१३९ एतावदेव । वस्तुतोऽयनचलनमपि सर्वदैकरूपं नेति पाश्चात्या अपि निर्णीतवन्तः । तेषां मते पश्चाशदारभ्याष्टपञ्चाशद्विकलापर्यन्तं तच्चलनं समयभेदेन भवतीति सौरोक्तं चतुः पञ्चाशद्विकलात्मकं मध्यममयनचलनमेव मन्मतमिति । अथ महायुगे ४३२०००० सौरवर्षे ६.० भगणाः । अतो भगणः ४३२०.०० ६.. ७२०० सौरवर्षेः पूर्यते । तथा स्वस्थानात् २७° अंशान् सम्पातः (०२०-) १८०० सौरवः पूर्वतो याति । एवं चतुष्टयन भ्रमणेनैको भगणो भवति । एवमत्र सृष्टयादितो द्वापरान्तमतीतेषु १९५५८८०००० सौरवर्षेषु ७२०० एभिर्भक्तेषु सृष्टयादितो द्वापरान्तं गतायनभगणाः २७१६५० । अधुना कल्यादितो गतेषु ५०४४ सौरवर्षेषु ९० गुणितेषु ५०४४४९० १८.. भक्तेषु = २५२०।१२/ एषु ९० भक्तेषु लब्धं २ गतपदं, शेष ७२११२/ तृतीयपदगतमतोऽयमेव भुजः । अतोऽयं त्रिगुणो दशभक्तश्व ७२०१३/४३ २१०१३९॥३६॥ जातं सं० २... वर्षादौ अयनभागादिकम् ॥ ९-१० ॥ । - ·SICOM .. अधिकार: ॥३॥] श्रोतत्त्वामृतसहिते १०५ इदानी गणितागतायनांशानां प्रतीति तत्संस्कारप्रकारचाह स्फुटं दृतुल्यतां गच्छेदयने विषुवद्धये । प्राक् चक्रं चलितं हीने छायाकोत् करणागते ॥ ११ ॥ अन्तरांशैरथावृत्य पश्चाच्छेपैस्तथाधिके ॥३॥ स्फुटमिति । अनन्तरोक्तमयनचलनम् , अयने सौम्यायने, याम्यायने च (सा. यने मकरादौ कर्कादौ च ) तथा विषुवद्वये-सायने मेषादौ तुलादौ च, स्फुटं याथातथ्येन, हक्तुल्यतां दृग्गणितैक्यतां गच्छेत् । सायनमकर कर्कटयोः सायनमेषतुलयोश्च गतवति भास्वति स्पष्टाय नचलने प्रतीतिर्भवतीत्यर्थः। अथायनस्य धनर्णत्वमाह-प्रागिति । तत्र सायनमकरकर्कटमेषतुलान्यतमस्थेऽके, छायार्कात छायावशाद् वक्ष्यमाणविधिना साधितसूर्यात् , करणागते अहर्गणात् 'यथा- स्वभगणाभ्यस्तो दिनराशिः कुवासरैः' इति प्रकारेण ) साधिते सूर्य, हीने अंशादिभि- न्यूँने सति, अन्तरांशःतयोश्छायार्काहर्गणार्फयोरन्तरभागः, चक्रं तद्भचक्र , प्राक् पूर्व- दिशि चलितं ज्ञेयम् । तदानीं तदन्तरसमायनांशा धनं भवेदिति । अथ छायाप्त करणागतेऽके अधिके सति, तथा-तद्वत् , शेध छायार्ककरणार्कान्तरांशः, आवृत्य पर. मपूर्वगमनतः परावृत्य स्वस्थानमागत्य, पश्चात् निरयणबिन्दुतः पश्चिमदिशि चक्रं चलि- तमिति ज्ञेयमर्थात् तदानीमन्तरसमा अयनभागाःऋणं स्यादिति ॥ ११ ॥ उपपत्तिः- यत्र बिन्दौ परमां काष्ठां गतोऽस्ततः प्रतिकूलदिशि परावर्तितो भवति स एवायनादिबिन्दुस्तत्र रवेः परमगमनत्वात् तस्क्रान्तेरपि परमत्वं भवति । क्रान्तेः प्रवृत्तिस्तु नाडीक्रान्तिवृत्तयोः सम्पातबिन्दुतो भवति । स च सम्पातोऽधुना निरयणमेषा. दितः ( सृष्टयादिसम्पात बिन्दुतः) अयनांशतुल्यमन्तरितो वर्ततेऽतो वर्तमानसम्पाते (सायनमेषादितुलादिबिन्दौ ) क्रान्तेरभावस्ततः क्रमोपचयात् त्रिभान्तरेऽर्थात् सायनम- करादौ सायनकर्कादौ च कान्तः परमत्वं तदेवायनादिस्थानम् । तथा च क्रान्तेरभावस्थाने रवेविषुववृत्ते भ्रमणत्वान्मेषादौ तुलादौ च विषुवहिनमिति परिभाषा। अतः सायनविषुवदिने सायनायनारम्भदिने च साधिता क्रान्तिः क्रमेण शून्यसमा परमा च यदि भवेत्तदा साय- ननिरयणार्कयोरन्तररूपमयनचलनं स्फुटं दृक्तुल्यं भवेदिति निष्कर्षः । क्रान्तिवृत्ते पूर्वपूर्व- क्रमेण राशीनां संनिवेशत्वात् सायनरवितो निरयणरवावूनेऽयनांश। धनमन्यथाणमिति धनोपपत्तिरपि स्पष्टैवेत्यलं पल्लवितेन ॥ ११+१॥ इदानी पलक्षेत्रोपयोगिर्नी पलभामाह- एवं विषुवती छाया:स्वदेशे या दिनार्धजा ॥ १२ ॥ दक्षिणोत्तररेखायां सा तत्र विषुवत् प्रभा॥३॥ एवमिति । एवं उक्तप्रकारेण 'सायन विषुवहिन विज्ञाय स्वदेशे दक्षिणोत्तररेखायां दिनार्थजा=विषुवदिनमण्याकालिकी या, छायाधमभूवि दिमध्यस्थद्वादशाङ्गुलशङ्क- १४सू० सि० । 8 theme ·. सूर्यसिद्धान्ते [त्रिप्रश्ना- उछाया सा, तत्र-तद्देशे, विषुवत्प्रभा पलभा (अक्षक्षेत्रभुजजातीया ) विज्ञेयेति । विषुवहिनं तदेव यदा दिनमानरात्रिमाने समाने भवतः ('समरात्रिन्दिवे काले विषु. वद्विधुवं च त- दित्यमरोक्तः) तथात्वं सायने मेषादौ तुलादौ च क्रान्तेरभावाञ्चरस्थापि शून्यत्वे भवति । छाया याम्योत्तररेखागता तदैव भवेद् यदा रविर्याम्योत्तरवृत्तगतः स्यात् । विषुवहिने यदा रविर्याम्योत्तरवृत्तगतो भवति तदा क्षितिजकेन्द्रनिहितद्वादशाङ्गु. लशङ्कोश्छायाऽक्षक्षेत्रभुजसजातीया (पलभाख्या) अतः कथ्यते यतो विषुवद्दिने स्वल्पान्त- रात् क्रान्तिगतरत्यन्ताभावाद्रवेभ्रमणं विषुववृत्ते एव भवेत् ( विषुवद्दिने रवेरहोरात्रवृत्त नाड़ीवृत्तमेव स्यादित्यर्थः ) तदा मध्यन्दिने रवेनशानामक्षांशसमत्वे तद्वशात् साधिता शङ्कोश्छायाऽक्षक्षेत्रजातीया पलभातुल्यैव भवति । परन्तु वस्तुतो क्रान्तिगतेः प्रतिक्षणं लक्षण्याद् यदा मध्यन्दिने एव सायनविषुवहिनं भवेत्तदा तदानीन्तनीच्छाया वास्तवा पलमा स्यात् (१) परञ्च मध्यन्दिने विषुवसक्रान्तेराकस्मिकस्वाद्विषुवदिनमध्यभवां छाया- मेव स्वल्पान्तरात्पलभामुररी कुर्वन्ती प्रायो मनीषिणः । अथवाऽऽधुनिकसूक्ष्मदर्शकयन्त्रादि. भिर्वास्तवध्रुवोन्नतिज्ञानाद् वास्तवाक्षांशा जायन्ते; स्वक्षितिजध्रुवस्थानयोर्याम्योत्तरेऽक्षांश- सममन्तरत्वात् । ततो लम्बज्याक्षज्यात्रिज्येत्येकम् , द्वादशपलभापलकर्ण इति द्वितीयमन- योर्जात्यक्षेत्रयोः साजात्याद् यदि लम्वज्यया अक्षज्या, तदा द्वादशाङ्गुलशङ्खना किमिति अक्षज्याx१२ वास्तवा पलमा ज्यालं अथात्राहक्षेत्रप्रसङ्गात् कानिचिदक्षक्षेत्राणि भास्करोक्तानि विलिख्यन्ते- भुजोऽक्षमा कोटिरिनाङ्गुलो ना कर्णोऽशकर्णः खलु मूलमेतत् । क्षेत्राणि यान्यक्षभवानि तेषां विद्येव मानार्थयशःसुखानाम् ॥ लम्बज्यका कोटिरथाक्षजीवा भुजोऽत्र कर्णत्रिभुजे त्रिभज्या। कुज्या भुजः कोटिरपक्रमज्या कर्णोऽप्रका च त्रिभुजं तथेदम् ॥ तथैव कोटिः समवृत्तशङ्कुरमा भुजस्तद्धतिरत्र कर्णः । भुजोऽपमज्या समना च कर्ण: कुज्योनिता तधृतिरत्र कोटिः ॥ अप्रादिखण्डं कथिता च कोठिरुवृत्तना दोः श्रवणोऽपमज्या । उद्वृत्तना कोटिरथाप्रकाप्रखण्डं भुजस्तच्छ्रवणः क्षितिज्या ॥ खण्डं यदृचं समवृत्तशकोयत् तद्धृतेस्तावथ कोटिकौँ । अप्रादिखण्डं भुज एवमष्टौ क्षेत्राण्यमून्यक्षभवानि तावत् ॥ एतान्यष्टौ जात्यत्रिभुजानि । प्रतिक्षेत्रमेक: समकोण एको लम्बाश एकोऽक्षांश इति त्रयः कोणाः । भुजकोटिभ्यामुत्पन्नः कोणः समकोणः । कणकोटिभ्यामुत्पन्नोऽक्षांशः। कर्णभुजाभ्यामुत्पन्नः कोणो लम्बाशः। एतानि किल क्षेत्राणि साक्षे देश एव भवन्ती- त्यक्षक्षेत्र संज्ञया व्यवह्रियन्ते ॥ १२+३ ॥ . . (१) तत्रापि यदा पृष्ठस्थानात् क्रान्तेरभावो दृश्यते न तदानी भूगर्भगतदृष्ट्या क्रान्तेरभावो भवति । अतस्तत्र क्रान्तिवृत्तीयलम्बनसंस्कारेण गौंयकान्त्यभावं विशाय ततः साधिता पलभा वास्तवा भवेदिति।

·१२ अग्रा। अधिकारः॥३॥]] श्रीतत्त्वामृतसहिते १०७ कर्णः (१)पलमा पलकर्णः । (२) अक्षज्या लम्बज्या त्रिज्या। ३) कुज्या कान्तिज्या (४) अप्रा समशङ्क: तद्धृतिः। (५) क्रान्तिज्या कुज्योनतद्धृतिः समशङ्खः। (६) उन्मण्डलशङ्कः अग्रादिखण्डम् क्रान्तिज्या। (७) अप्रापखण्डम् उन्मण्डलशकुः कुज्या। (८) अग्रादिखण्डम् समशङ्कूलखण्डम् तद्धृत्यूखण खण्डम् ॥१२॥ इदानीं लम्बाशाक्षांशसाधनमाह- शङ्कुच्छायाहते त्रिज्ये विषुवत्कर्णभाजिते ॥ १३ ॥ लम्बाक्षज्ये तयोश्चापे लम्बाक्षौ दक्षिणौ सदा ॥३॥ शङ्कुच्छायाहते इति । त्रिज्ये द्विधा स्थापिते त्रिज्ये, शङ्खच्छायाहते=एकत्र द्वाद- शाङ्गुलशकुना, अन्यत्रच्छायया पूर्वसाधितपलभया गुणिते, उभयत्र, विषुवत्कर्णभाजिते= विषुवत्कर्णः पलकर्णः पलभा द्वादशयोगयोगमूलमितस्तेन भक्ते तदा लम्बाक्षज्ये भवतः । अर्थात् त्रिज्या शङ्कुगुणिता पलकर्णभक्ता फलं लम्बज्या, तथा त्रिज्या पलभागुणिता पल- कर्णभक्ता फलमक्षज्या भवतीति । तयोः लम्बज्याऽक्षज्ययोश्चापे कृते सति क्रमेण, लम्बा- क्षौ लम्बांशः, अक्षांशश्च भवतः। तौ लम्बाक्षी, सदा सर्वदा, दक्षिणौ दक्षिणदिक्की भवतः ॥ १३॥ उपपत्तिः- पूर्वोत्तेष्वक्षक्षेत्रेषु पलमा भुजः, द्वादशाङ्गुलशकुः कोटिः, पलकर्णः कर्ण इत्यैकम् । अक्षज्या भुजः, लम्बज्या कोटिः, त्रिज्या कर्ण इत्यन्यत् । अनयोर्जात्य. त्रिभुजयोस्त्रयाणां कोणानामेकजातित्वेन साजात्यमतोऽनुपातः। यदि पलकणकणे शङ्ख- शं-त्रि कोटिस्तदा त्रिज्याकणे केति ? फलं लम्बज्या= । एवं पलकर्णकर्णे पलभा पक पत्रि भुजस्तदा त्रिज्याकणे क इति ? फलमक्षज्या = । ततो लम्बज्यायाचापल- पक बांशाः, अक्षज्यायाश्चापमक्षांशा इति स्फुटमेव । अथ स्वखस्वस्तिकनिरक्षखस्वस्तिकयोः स्वसमस्थानध्रुवस्थान योर्वाऽन्तरं याम्योत्तरवृत्तेऽक्षांशाः, स्वखस्वस्तिकध्रुवस्थानयोरन्तरं याम्योतरवृत्त लम्बांशाः । तत्र खस्वस्तिकान्निरक्षस्वस्तिकस्य, तथा ध्रुवस्थानात् स्वख- स्वस्तिकस्य च दक्षिणे गतत्वात् लम्बाक्षौ सदा दक्षिणौ कल्पितौ । परन्तु भास्करादिभिः स्वस्थानादेव द्वयोरपि दिशौ कथिते । स्वखस्वस्तिकान् निरक्षखस्वस्तिकस्य दक्षिणे स्थितत्वात् सदाऽक्षांशा दक्षिणाः । स्वखस्वस्तिकाद् ध्रुवस्थानस्योत्तरे गतत्वात् सदा लम्बाशाः सौम्या इति । तथा तदुक्तिः -'सदाऽक्षलम्बाविह याम्यसौम्या विति । वस्तुतो लम्बांशानो दिक्कल्पनायां विसंवादेऽपि वस्तुस्थिती न कोऽपि भेदो भवतीति गोलज्ञानां व्यक्तमेवेत्यलम् ॥ १३-१॥ HARA ·७ खे, विश्लिष्टाः = अन्तरिता १०८ सूर्यसिद्धान्ते [त्रिप्रश्ना- इदानीं मध्याह्नच्छायाया ज्ञानादक्षांशलम्बाशपलभानां ज्ञानमाह- मध्यच्छाया भुजस्तेन गुणिता त्रिभमौर्विका ॥ १४ ॥ स्वकर्णाप्ता धनुर्लिप्ता नतास्ता दक्षिणे भुजे । उत्तराश्चोत्तरे याम्यास्ताः सूर्यक्रान्तिलिप्तिकाः॥ १५ ॥ दिग्भेदे मिश्रिताः साम्ये विश्लिष्टाश्चाक्षलिप्तिकाः। ताभ्योऽक्षज्या च तद्वर्ग प्रोज्झ्य त्रिज्याकृतेः पदम् ॥१६॥ लम्बज्याऽर्कगुणाऽक्षज्या विषुवद्धाऽथ लम्बया ॥३॥ मध्यच्छायेति । मध्यन्दिने क्षितिजकेन्द्र स्थापितस्य द्वादशाङ्गुलशङ्कोर्या छाया स भुजो ज्ञेयः । तेन भुजेन, त्रिभमौविका=त्रिज्या, गुणिता, स्वकर्णाप्ता=स्वकीयो यः कर्णः ( शकुच्छायावर्गयोगपदमितः ) पलकर्णस्तेन भक्ता तदा यल्लब्धं तस्य, धनुर्लि- सा चापकलाः, दक्षिणे भुजे छायाप्रस्य पूर्वापरसूत्राद् दक्षिणेऽवस्थितौ, नतकला उत्तरा एवं उत्तरे भुजे छायाप्रस्य पूर्वांपरसूत्रादुत्तरेऽवस्थितौ, नता: = रवेनतकलाः, याम्या: द. क्षिणाः भवन्ति । तारवेनंतकलाः, तथा सूर्यक्रान्तिलिप्तिका दिनार्धकालिकरविक्रान्ति- कलाश्च, दिग्भेदे दिशोः पार्थक्ये, मिश्रिताः एकीकृताः (युक्ताः) तथा, साम्य-दिशोरेक. भवति । यदा रवेनतकला दक्षिणाः क्रान्तिश्चोत्तरा तदा तयोर्योगेनाक्षकलाः, एवं यदा नतकलाः दक्षिणाः क्रान्तिश्च दक्षिणा तदाऽन्तरेणाक्षकला भवन्तीति । ताभ्योऽक्षक- लाभ्यो 'लिप्तास्त स्वयमभक्ता' इत्यादिना अक्षज्या साध्या । एवमक्षज्या प्रसा- ध्य तद्वर्ग, त्रिज्याकृतेः = त्रिज्यावर्गात् , प्रोझ्य=निष्काश्य, शेषात् पदं यत् सा लम्बज्या स्यात् । अथानन्तरं, अक्षज्या, अर्कगुणा द्वादशभिर्गुणिता, लम्बया लम्बज्यया 'भक्तेति शेषः तदा लब्धिमिता, अङ्गुलादिका, विषुवद्धा-पलभा भवति ॥ १४-१६३ ॥ उपपत्तिः- अत्र यद्यपिच्छायावशात्साधिता नताशाः पृष्ठीया भवन्ति, छायाक्षेत्रस्य. पृष्ठक्षितिज एव समुत्पत्तित्वात् क्षेत्रयोस्तत्रैव साजात्यदर्शनाच्च । ततः पृष्ठीयनता. शेषु लम्बनसंस्कारेण गर्भीयनतांशा भवितुमर्हन्ति । परन्तु लम्बनस्य परमाल्पत्वा- ल्लोकानुकम्पया भगवता गर्भीयपृष्ठीयनताशयोरभेदमुररीकृत्य त्रिज्या पृष्ठहक्सूत्रयोश्च स्वल्पान्तरात् साम्यमङ्गीकृत्य क्षेत्रसाजात्योपपत्त्या नतांशाः साधिताः । तद्यथा-मध्य- च्छाया भुजः, द्वादशाङ्गुलशङ्खः कोटिः, भुजकोटिवयोगमूलमितश्छायाकर्णः कर्णः इत्ये. कम् । खस्वस्तिकाद्रविकेन्द्रावधिदृङमण्डलानुरूपयाम्योत्तरवृत्तीयचापस्य या ज्या सा नताशज्या ( दृग्ज्या) तन्मिती भुजः, महायङ्कः कोटिः, त्रिज्या कणं इत्यन्यत् । अनयोः साजात्यैनानुपातः । यदि छायाकर्णतुल्यै कणे छाया भुजस्तदा त्रिज्यातुल्ये कर्णे छात्रि क इति? = नतांशज्या। एतच्चापं नांशाः । खस्वस्तिकात्सूर्यावधिः या- म्योत्तरवृत्तीयचापांशाः । अथ च्छायाया ग्रहविरुद्धदिशि वर्तमानत्वात् पूर्वापरसूत्राच्छा- ·ऽधिकारः॥३॥] श्रीतत्त्वामृतसहिते आय (भुजः) यदि सौम्ये भवेत्तदा खस्वस्तिकात्सूर्योऽवश्यं दक्षिणे भवेदेवं यदि पूर्वापर- सुत्राच्छाया (भुजा) दक्षिणे भवेत्तदा खस्वस्तिकात् सूर्योऽवश्यमुत्तरतो भवतीति भुजप्रतिकूलदिक्का नताशा युक्तमुक्ताः । एवं नताशदिशं विज्ञाय नाड़ीवृत्तादर्कस्य याम्यो. तरस्थितिवशात् क्रान्तिदिगपि ज्ञातव्या। यदि रवे ताशा कात्यंशाश्च दक्षिणाः स्युस्तदा नताशेभ्यो बिशोधिताः क्रान्स्यंशाः खस्वस्तिकान् निरक्षखस्वस्तिकावधिरक्षांक्षा भवन्ति । एवं यदि नताशा दक्षिणाः प्रान्त्यंशा उत्तरास्तदा तयोर्योगेनाक्षांशाः सिद्धयन्ति । चेन्न. तांशा उत्तरास्तदा क्रान्त्यंशा अप्युत्तराः परं नताशाधिका भवन्त्यतस्तदा कान्स्यशेभ्यो नताशा विशोधिताः शेषमिता अक्षांशाः स्युरतो "दिग्भेदे मिश्रिताः साम्ये विश्लिष्टाश्चा- क्षलिप्तिकाः' इति सम्यगुपपद्यते । अक्षांशेभ्यः 'लिप्तास्तत्त्वयमैर्भक्ताः' इत्यादिना अक्षज्या विज्ञाय, अक्षज्या भुजी लम्बज्या कोटिस्त्रिज्या कणं इत्यत्र जात्यक्षेत्रे त्रिज्याकर्णवर्गात् अक्षज्याभुजवर्गो बिशो. ध्यते तदाऽवशिष्टो लम्बज्याकोटिवर्गस्तत्पदं लम्बज्या स्यादेव । अथ लम्बज्याऽक्षज्या- त्रिज्येत्यैकम् । द्वादश पलभा-पलकर्ण इत्यन्यत् । अनयोरक्षक्षेत्रयोः साजात्येनानुपातः । अक्षज्या:१२ यदि लम्बज्याकोटौ अक्षज्या भुजस्तदा द्वादशकोटौ क इति ? ज्या इत्युपपन्नम् ॥ वि० । वास्तवनतांशज्ञानं कमलाकरीयभानयनवैपरीत्येन सुगमम् । तद्यथा (दृष्ट- व्यं क्षेत्रम् ) अल-रविकेन्द्राद् गर्भक्षितिजोपरि लम्बो गर्भीयशङ्खः । कुल भूव्यासार्धम् । प्रकु-पृष्ठीयशङ्खः । पृर = पृष्ठक्षितिजकेन्द्र स्थापितो द्वादशाङ्गुलशङ्खः । पृर शकु । : प्रश=गीयशङ्कु-भूव्या-१२। पृछा छाया। रछा = छायाकर्णः । प्रर. कसूत्रम् । लभू = शर-हरज्या = नतांशज्या । अथ प्रशर, रपृछा अनयोर्जात्ययोः पृछा प्रर छाया हक्सुत्र साजात्यमतिरोहितमतोऽनुपातेन शर = छायाकणे पलमा। Ranee मोलम a छाया ( भूव्या गर्भशं- -१२) पृछा प्रश २ =नतांशज्या ॥ पर अत्राचार्योक्तमध्याह्नच्छायाद्वादश- च्छायाकणेत्यस्य क्षेत्रस्य रज्यामहा. शङ्कुत्रिज्येतिक्षेत्रेण सह साजात्यं वस्तुतो न भवतीति निष्पक्षधिया विवे- चनीयं सुधीभिः । एतच्छायाक्षेत्रविषये कमलाकरीयः प्रकारः साधुः । तथा हि कमलाकर:- रविरइम्यवरोधतोऽत्र लम्बाकृतिसिद्धक्षितिपृष्ठगाशकोः । स्वग्रेसhिaw ·सूर्यसिद्धान्ते [त्रिप्रश्ना- । स्फुटभा भवति प्रमाणमस्याः कथयामि प्रथमानुसारमत्र ॥ त्रिप्रश्नरीत्या प्रथम प्रसाध्ये घमण्डलस्थाजशङ्खधरज्ये । कुच्छन्नसूत्रेण निजेन होनः स गर्भशकुर्निजपृष्टभूजात् ॥ (ग-श-भूव्या -पृशं)। रवेस्तु पृष्ठाख्यनरोऽथ शङ्कुटरज्य तु ते भानयनाय योज्ये । रविघ्नरज्याऽकविहीनपृष्ठनरेण भक्काऽकनरप्रभा स्यात् ॥ हरज्याx१२ = छाया)। पृशं-१२ दृश्या कुपृष्ठीय नृणां तदवगैक्यमुलं किल भाश्रुतिः स्यात् । इत्थं कृतं बिम्बजकेन्द्रजातशवप्रसक्ताकरान्तरेण ॥ इति ॥ पर-च, छायाज्ञानामांशानयने प्रथम पृष्ठक्षितिजस्थद्वादशाङ्गुलशक्वारविकेन्द्रान्त- रालगतदक्सूत्रस्य गर्भीयमहाशकोश्वाज्ञानाद् भगवता स्कसूत्रस्थाने स्वल्पान्तरात् त्रिज्या गृहीतेति लोकानुकम्पया दोषाभास इवेत्यलमिति ॥ १४-१६+३॥ इदानीं मध्याह्नच्छायाज्ञानाद्रविसाधनमाह- स्वाक्षानतभागानां दिक्साम्येऽन्तरमन्यथा ॥ १५ ॥ दिग्मेदेऽपक्रमः शेषस्तस्य ज्या त्रिज्यया हता। परमापक्रमज्याप्ता चापं मेषादिगो रविः ॥ १८ ॥ कादौ प्रोग्य चक्रार्धात् तुलादौ भाईसंयुतात् । मृगादौ प्रोड्य भगणान्मध्याह्वेऽकर स्फुटो भवेत् ॥ १६ ॥ स्वाक्षार्केति । स्वाक्षानतभागाना = स्वदेशे येऽक्षाशास्तथा रवेर्दिनार्धकालिकन- तांशास्तेषाम् , दिक्साम्ये = एकदिक्त्वे सति अन्तरं कार्यम् , दिग्भेदे = अक्षांशानां नताशानां च दिशोभिन्नत्वे सति, अन्यथा अन्तरादन्यथा योग कार्यस्तदा शेषः, अप. क्रमः रवेः कान्तिर्भवति । तस्य रवेरपक्रमस्य या ज्या (क्रान्तिज्या) सा त्रिज्यया, हता = गुणिता, परमापक्रमज्याप्ता=परमक्रान्तिज्यया भक्ता तदा यल्लब्धं तस्य चार्य, मेषादिगः = मेषादिराशित्रयगतो रविश्चेत्तदा तावानेव रविर्भवति । कादौ = कर्क- टादिराशित्रयगतो भवेत्तदा लब्धचाप, चक्रार्धात् = षड्राशिभ्यः, प्रोज्झ्य-विशोध्य शेष. तुल्यो रविर्भवति । तुलादौ = तुलादित्रयै गतवत्यके, भार्धसंयुतात् =षाशिसहितात पूर्वागतचापाद्रविर्भवति । मृगादौ = मकरादिराशित्रय लब्धचापं, भगणातू-द्वादशराशि- भ्यः प्रोज्झ्य शेषतुल्यो मध्याहे, स्फुटः- वास्तवो रविर्भवतीति ॥ १७-१९ ॥ उपपत्ति मध्याह खस्वस्तिकाद्यावदन्तरितो रविर्याम्योत्तरवृत्ते भवति ते नताशा उत्तरा दक्षिणा वा भवन्ति । स्वनिरक्षखस्वस्तिकयोरन्तरे सदा दक्षिणा अक्षांशाः । निरक्षस्वस्तिकादविपर्यन्तमपक्रमः । अतो नताशाक्षाशयोस्तुल्य दिक्त्वे बियोगेन, भिन्न- दिक्त्वे योगेन नाडीकान्तिवृत्तयोः (निरक्षस्वस्तिकमयोः) अन्तरे याम्योत्तरवृत्ते A ·। -- ऽधिकारः ॥३॥]] श्रीतत्वामृतसहिते कान्त्यंशा भवन्ति । ततः क्रान्तिज्ञाने सति तज्ज्यावशादर्कानयनोपपत्तिर्यथा-नाड़ी- क्रान्तिवृत्तयोर्योगबिन्दौ क्रान्तिः शून्या । ततनिभान्तरे तयोवृत्तयोः परमान्तरमिता परम क्रान्तिस्तत्रापमण्डलीयभुजज्या त्रिज्यामिता भवति । अतो यदि परमक्रान्तिज्यया त्रिज्यातुल्या भुजज्या तदाऽभीष्टया मध्याह्नक्रान्तिज्ययाऽनया केत्यनुपातेन लब्धा रवे- निःxज्याको >ज्या । तच्चापं रवर्भुजः सायनः। क्षेत्रस्यायनविन्दोरुपपन्नत्वात् । ज्यापरमक्रां. अथ यदि रविर्मेषादिराशित्रयगतो भवति तदा तस्य प्रथमपदे. गतत्वाद्गतचापतुल्यमेव भुजमानम् । कादौ द्वितीयपदत्वात् ऐष्यचापमेव भुज इति भार्धाच्छोधनेन भुजः । तुलादौ तृतीयपदे गतचापमेव भुज इति भार्धयुक्तादेवं मकरादौ तुरीयपदे ऐयचापस्यैव भुजत्वाद् भगणाच्छोधिताल्लब्धचापाइवे जो भवति । एवं समागते सायने रविभुजे अयनांशस्य विशोधनेन निरयणो मेषादिको वास्तवो रविज्ञेय इत्युपपन्नम् ॥ १७-१९॥ इदानी स्पष्टरवेज्ञानान्मध्यमरवेरानयनमाह- तन्मान्दमसकृद् वामं फलं मध्यो दिवाकरः ॥ ११ ॥ तन्मान्दमिति । तन्मान्द-तस्य स्पष्टरवेः मान्दं फलं यदर्थात् तमेव स्पष्टार्क मध्यमार्क प्रकल्प्य तस्मात् स्फुटक्रियावन् मन्दफलं साध्यं तन्मान्दं फलं तस्मिन् स्पष्टाके, वाम = विपरीतमर्थाद्धनं चेतदा ऋणं, ऋणं चेत्तदा धनं (मेषादी केन्दे ऋणं तुलादौ धनमित्यर्थः) देयम् । तच्चाप्यसकृत् भूयः। अर्थात् प्रथम स्पष्टायन्मान्दं फलं तत्त. स्मिन्नेव विपरीतं दत्वा तत्फलसंस्कृतं पुनर्मभ्या प्रकल्प्य मन्दफलं साध्यं तदपि पुन- स्तस्मिन्नेव स्पष्टा वामं दत्वा तस्मात् पुनर्मन्दफलं साध्यं तथा तदपि पूर्वस्पष्टार्क एव वाम देयमेवं तावद्देयं यावनिरन्तरो न भवेत् । एवमसकृत्फलसंस्कारेण, मध्यः, दिवाकरः = सूर्यो भवेत् ॥ उपपत्ति:- स्पष्टप्रहकेन्द्रज्यावशाज्जायमानमन्दपरिधेरवास्तवत्वात् स्पष्टप्रहातू साधितं मन्द- फलमवास्तवं तेन वामं संस्कृतः स्पष्टग्रहो न वास्तवमध्यममहोऽपितु मध्यमप्रहा- सन्नो भवति । पुनस्तद्वास्तवासन्नग्रहात् साधितं मन्दफलं पूर्वानीतफलापेक्षया सूक्ष्ममतस्तेन व्यस्तं संस्कृतः स्पष्टप्रहो नूनं वास्तवमध्यप्रहासन्नतरं भवेदेवं भूयः साधितं मन्दफलं कदाचिद्वास्तवं स्यादेवातस्तेन व्यस्तं संस्कृतः स्पष्टप्रहो वास्तवमध्यमहो भवेदित्युपपन्नम् ॥ १९ ॥ वि० । अत्र सुधावर्षिण्यां परमगुरुभिः सकृत्प्रकारेणैव वास्तवमन्दफलमानीय तस्माद्वास्तवमध्यप्रहः प्रसाधितः । तत्र मन्दोच्चस्य ज्ञानात् स्पष्टार्ककेन्द्रज्ययोत्थम. न्दपरिधि मध्यमार्ककेन्द्रज्ययोत्थमन्दपरिधिसमं स्वल्पान्तरात् स्वीकृत्य तव्यासाध मन्दान्त्यफलज्यों च प्रसाध्य ततो मन्दफलं स्वास्तवं सकृदेवानीतं तदपि तत्र मन्द- परिधेरवास्तवत्वात्स्थूलमेव । वस्तुतो मन्दोच्चज्ञानाद् वास्तवमन्दपरिधिमन्दान्त्यफल- ·HUMMANTITAN . सूर्यसिद्धान्ते [विप्रश्ना- ज्याभ्यां सकृदेव वास्तवं मन्दफलं स्यादन्यथा स्वल्पान्तरदोषहणापेक्षया भगवदु. कासकृत्प्रकार एव साधीयानित्यलम् ॥ १९ ॥ - इदानीमक्षांशक्रान्त्यंशयोञ्जनान् मध्यनताशान् , छायाँ, छायाकण बाह- स्वाक्षाकोपक्रमयुतिर्दिक्साम्येऽन्तरमन्यथा ॥ २० ॥ शेष नतांशाः सूर्यस्य तदाहुज्या च कोटिजा। शङ्खमानाङ्गुलाभ्यस्ते भुजत्रिज्ये यथाक्रमम् ॥ २१ ॥ कोटिज्यया विभज्याप्ते छायाकर्णावहर्दले ।। ३ ।। स्वाक्षेति । दिक्साम्ये-दिशोस्तुल्यत्वे सति, स्वाक्षार्कापक्रमयुतिः स्वकीयाक्षांशाना कान्त्यंशानाञ्च योगः, अन्यथा अक्षांशापमयोर्दिशोभिन्नत्वे तयोरन्तरं च कार्य तदा शेष यत् ते, महर्दले मध्याह्न सूर्यस्य नतांशाः स्युः। तद्वाहुज्या तेषां नतांशाना भुजज्या ( हरज्या ) कोटिज्या च ( उन्नतांशज्या शङ्खः ) कार्येति शेषः । अथ भुजत्रिज्ये-नता- शानां भुजज्या त्रिज्या चेति द्वै पृथक, शङ्खमानाङ्गुलाभ्यस्ते शङ्कोर्माने यान्यकुलानि तैराद् द्वादशभिरभ्यस्ते (गुणिते), कोटिज्यया नताशानां कोटिज्यया, विभज्य भाग. मपहृत्य, आप्ते =लब्धे ये फले ते, अहदले = दिनार्धे यथाक्रमम् छायाकौँ भवतः । नतांशज्या द्वादशगुणिता कोटिज्यया भक्ता फलं छाया। त्रिज्या द्वादशगुणिता नतांश- कोटिज्यया भक्ता फलं छायाकर्णो भवति । परं मध्याह्न इति ॥ २०-२१३ ॥ उपपत्तिः- स्वखस्वस्तिकाभिरक्षस्वस्तिकावधिः अक्षांशाः; दिनार्धे निरक्षस्वस्तिकादकावधिः क्रान्त्यंशाः, खस्वस्तिकादावधिः याम्योत्तरवृत्ते नतांशाश्च भवन्ति । अतोऽक्षांशानामप. क्रमांशानां च दिशोस्तुल्यत्वे योगे कृते खस्वस्तिकार्कान्तरं नताशा भवन्ति । भिन्नदिक्त्वे तु अन्तरेण नताशा इति प्रत्यक्षमेव । अथ नतांशानां ज्या ( हरज्या) सूर्यकेन्द्रात्स्वो. र्वाधररेखोपरि कृतो लम्बः शङ्खमूलाद्भूगर्भ यावत् । स भुजः । नताशकोटिज्या ( महाशङ्खः ) सूर्यकेन्द्रात् क्षितिजोपरि लम्बः । सा कोटिः । तयोर्वर्गयोगपदं भूगर्भात्सू. यविधिः त्रिज्या कर्ण इत्यैकम् । द्वादशाङ्गुलशङ्कोः भूपृष्ठे या छाया स भुजः । द्वादशाङ्गु- लशङ्खः कोटिः । तयोर्गयोगपदं छायाकर्णः कर्ण इत्यन्यत् । अनयोः जात्यत्वेन साजा- त्यात यदि नताशकोटिज्यया (शङ्खना) नांशज्या भुजस्तदा द्वादश कोटथा किमि. ज्यानांश-१२ त्यनुपातेन छाया 3 । एवं यदि नतांशकोटिज्यया त्रिज्या कर्णस्तदा कोज्यान त्रि १२ द्वादशकोटथा किमिति छायाकर्णः = इत्युपपन्न प्रन्थोक्तम् । कोज्यान वि०। वस्तुतोऽनेन प्रकारेणानीतौ छाया छायाकर्णश्च वास्तवौ न । यतोऽक्षांशाप- मांशानां संस्कारेण जायमाना नताशा गर्भीया भवन्ति । छायाकौँ भूपृष्ठे समुत्पयेते; कथं तर्हि गर्मीयनतांशज्याकोटिज्याभ्यां भूपृष्ठस्थच्छायाकर्णयोवैजात्यानुपातेन सिद्धिः । - ·ज्याहX१२ SAm ऽधिकारः ॥३॥] भोतत्त्वामृतसाहिते अतो गर्भीयनताशेषु लम्बनसंस्कारेण पृष्ठीयनताशान् विगणय्य तज्ज्याकोटिज्याभ्यां छाया-कौँ साध्यौ । तथाहि- 'रविघ्नहरज्याकविहीनपृष्ठनरेण भक्ताऽर्कनरप्रभा स्यात् । दृश्या पृष्ठीयनृणां तदर्कवर्गक्यमूलं किल भाश्रुतिः स्यात् ।। इति कमलाकरीयभानयनप्रकारेण दृग्ज्या भुजः, द्वादशाङ्गुलयुतभुव्यासार्धेनोना ना. शकोटिज्या कोटिः, भूपृष्ठस्थद्वादशाङ्गुलशवप्रादविकेन्द्रावधि एक्सूत्रं कर्णः इत्यै- कम् । द्वादशाङ्गुलशङ्कुच्छायाछायाकर्णा इति अन्यत् । अनयोः क्षेत्रयोर्यापातथ्येन साजा- त्यात् (द्रव्यं १४ श्लोके प्रशर, रपृछा क्षेत्रद्वयम् ) अनुपातेन छा: स्प.को ह.सू.x१२ । एवं वेधादिना शक्यप्राद् दक्सूत्रस्य ज्ञानं कृत्वा छायातो स्पको नताशज्ञानमपि भवितुमर्हति । इह केचित् ( मुनीश्वरप्रभृतयः) रविषिम्बोलनेमिजान्नताशानङ्गीकुर्वन्ति । परन्तु शक्यप्रविन्दुतो रविबिम्ब परितः कृतासु स्पर्श रेखासु रविकेन्द्रगतैव रेखा सर्वाल्पा भवति । तेन शक्यप्राविकैन्द्रिककिरण एवासन इति केन्द्रिककिरणवशादेव भा स्फुटा- भवतीति केन्द्रिकनतांशा एव भासाधनोपयुक्ताः । तथा चाह कमलाकरः एशक्यप्रतः सूत्रं गोलपृष्ठे स्पृशद्गतम् । समन्ततश्च तत्पृष्ठे जातं यद् बिम्बनेमिजम् । मण्डलं तद्गता ये च करास्तेषां च मध्यजात् । दूरत्वात् तत्प्रभावोऽल्पस्तेन मध्यकरस्य च ॥ सामर्थ्याधिकतस्तत्र च्छाया तद्वशतो भवेत् । नान्यात् तदूर्ध्वदेशात् स्यादन्यथाऽनुपपत्तितः ॥ इत्यादिकम् । एतेषां विशदो,विचारस्तत्त्वविवेके छायाधिकारे द्रष्टव्यः । प्रन्यबाहुल्यभयादत्रोपेक्ष्यते इति ॥ २०-२१३॥ इदानी भुजसाधनोपयुक्तामना कर्णवृत्तापां चाह- क्रान्तिज्या विषुवत्कर्णगुणाऽऽप्ता शङ्कुजीवया ॥ २२ ॥ अर्काग्रा सेष्टकर्णघ्नी मध्यकर्णोधृता स्वका । विषुवद्भायुताऽर्काग्री याम्ये स्यादुत्तरो भुजः ॥ २३ ॥ विषुवत्यां विशोध्योदग्गोले स्याद् बाहुरुत्तरः । विपर्ययाद् भुजो याम्यो भवेत् प्राच्यपरान्तरे ॥ २४ ॥ क्रान्तिज्येति । उपलब्धा रवेः क्रान्तिज्या, विषुवत्कर्णगुणा=पलकर्णेन गुणिता, शकुजीवया = शङ्करेव जीवा तया (द्वादशभिरित्यर्थः ) आप्ता=भक्ता, लब्धितुल्या अर्काग्रा भवति । सा=अर्काया, इष्टकर्णनी=स्वाभीष्टच्छायाकर्णेन गुणिता, मध्यकर्णोद्धृता- मध्यकर्णस्त्रिज्यामितस्तेन (त्रिज्ययेत्यर्थः) भक्ता तदा लब्धिः, स्वका = स्वगोलीया अप्रा २५०सि० ·अXछाक ११४ सूर्यसिद्धान्ते [त्रिप्रश्ना- (कर्णवृत्तामा ) भवति । अथ भुजमाह । याम्ये = दक्षिणे गोले गतवत्यर्के, अकांग्रा = साऽभीष्टकर्णाप्रा, विषुवद्भायुता-विषुवद्भा पलभा तया सहिता तदा, उत्तर:= उत्तरदिक्को भुजः स्यात् । उदग्गोले = उत्तरे गोले अर्काप्रा, विघुवत्यो पलभायां विशोभ्य शेषक्षम उत्तरः, बाहुः भुजः स्यात् । अथ यदा कर्णाग्रा पलभाधिका स्यात्तदा भुजः कथं स्यादि- त्यत आह । विपर्ययादिति । यदि कर्णाधायामेव पलमा विशुद्ध्येत्तदा शेषमितो याम्यो दक्षिणो भुजो भवेत् । भुजस्य याम्यत्वमुत्तरत्वं वा कुतो गणनीयमित्याह । प्राच्यपरा. न्तरे= छायाप्रपूर्वापरसूत्रयोरन्तरालेऽर्थात् पूर्वापरसूत्राच्छायानं यदिग्गतं तहिक्को भुजो भवेदिति ॥ २२-२४ ॥ उपपत्ति:- क्रान्तिज्या कोटिः, कुज्या भुजः, अना कर्ण इत्येकम् । द्वादश कोटिः, पलमा भुजा, पलकर्णः कर्ण इत्यन्यत् । अनयोरक्षक्षेत्रयोः साजात्यादनुपातः । यदि द्वादशकोटी पळकर्णः कर्णः तदा क्रान्तिज्या-कोटौ क इति? फलम् अप्रा%=3 पकx ज्याकी । इयममा त्रिज्या- वृत्त स्वोदयास्तपूर्वापरसूत्रयोरन्तर्गता दक्षिणोत्तरा भवति । इयमिष्टच्छायाकर्णवृत्ते परि- যালিরা সাবা স্কুদাম: । অখ সিরুল হামুদুনীয়াৰীৰ त्रि भुजः। स चापाशङ्कतलयोः संस्कारेण भवति । कर्णवृत्ते परिणामितं शङ्कतलं पलभा भवतीति पूर्वमेव प्रदशितम् ( द्रष्टव्या . इलोकोपपत्तिः )। तथा 'छायानपूर्वापरसूत्रमव्यं भुजः' इति भुजस्य परिभाषा । अतो हि कर्णवृत्तामा इष्टच्छायाग्रगतपलभाप्रगतरेखयो- रन्तर्गता भवति । तेन कर्णवृत्ताप्रापलभयोः संस्कारेण च्छायाप्रीयो भुजो भवितुमर्हति । यदा रविस्तुलादिषड्राशिगतो ( र बिन्दौ ) भवति तदा सर्वदाने दि रवेर्नाड़ीवृत्ताद् दक्षिणे गतत्वाच्छाया सदोत्तरा पलभाधिका (केछ१) भवतीति तदानी छायाप्रपलभाप्रगतरेख- योरन्तर्गता कर्णाप्रोत्तरा (पछ१) जायते । तया युक्ता पलभा छायाप्रपूर्वापरान्तरे उत्तरो भुजो (के) जायते । यदा रविः मेषादिराशिषट्के ( उत्तरगोले र बिन्दौ) भवति तदा नाड़ीवृत्तादुत्तरे रवेभ्रमणत्वान्मध्याहने छायोत्तरा (केछ२) किन्तु पलभाल्पा भवतीति पलभाप्रच्छायाप्रगतरेखान्तर्गताऽप्रा (पछ२) दक्षिणा, तया हीना पलभा छायाप्रपूर्वापरा. न्तरे उत्तर एव (केछ२) भुजोऽवशिष्यते । परमेवं तावद्यावविः पूर्वापरवृत्तादक्षिण एव भवेत् । अथोत्तरे गोले यदा रविः पूर्वापरवृत्तादुत्तरगतो (रै विन्दौ ) भवति तदा छाया पूर्वापरसूत्रादक्षिणगता (केछा ३) भवतीति तदानी पलभानच्छायाप्रान्तररूपा कर्णाप्रा (पछ ३) दक्षिणा पलभाधिका च भवति । अतस्तदा व्यस्तशोधनादेवार्थात्कर्णामायामेव विशोषिता पलभा, छायाप्रपूर्वापरान्तरे याम्यो मुजो ( केछ ३) भवतीति * गोलविदाम- तिरोहितमेवेत्युपपन्नं सर्वम् ॥ २२-२४ ॥ SUP A - (४) परमक्रान्तितोऽल्पाक्षांश देशे सौम्यगोले दिनार्थे छाया दक्षिणा भवति तत्र रवैः खस्वस्ति- कादुत्तरेऽपि गमनत्वात् । अतो जिनाधिकाक्षांशे देशे छाया नित्यमुत्तरेव भवतीति ।

·ऽधिकारः ॥३॥] श्रीतत्त्वामृतसहिते উলঙ্গ এখীন - इदानी दिनार्धकालिकभुजज्ञानमाह- माध्याह्निको भुजो नित्यं छाया माध्याहिकी स्मृता ॥ २४ ॥ मध्याह्निक इति । नित्यं =सर्वदा ( अनेन कालसन्देहो निरस्तः) माध्याड़िकी मध्याहकालिकी छाया या स एव माण्याह्निको भुजो भवति । मध्याहे छाया. च्छायाप्रीयभुजयोन किमप्यन्तरं भवतीति तात्पर्यम् । अनेन मध्याह्न भुजस्य प्रमाणमेवो. कम् । तस्य दिव्य बस्था सु पूर्वोक्तप्रकारेणैव भवतीत्यनुक्तमपि ज्ञेयम् ॥ २४ ॥ उपपत्तिः- भुजो नाम 'छायाप्रपूर्वापरसूत्रमध्य' मिति पूर्वमुक्तमेव । तत्र मध्याहे रवेर्याम्योत्तर- वृत्ते वर्तमानवाच्छायाप्रमपि याम्योत्तररेखागतमेव भवति । अतस्तदा छायाप्रपूर्वापर- सूत्रान्तररूपो भुजश्छायातुल्य एव भवतीति युक्तमेव ॥ २४३ ॥ इदानी समण्डलगतस्यास्य प्रकारत्रयेण छायाद्यानयनमाह- लम्बाक्षजीवे विषुवच्छाया-द्वादशसङ्गुणे ॥२५॥ क्रान्तिज्याप्ते तु तो कौँ सममण्डलगे रवौ । सौम्याक्षोना यदा कान्तः स्यात्तदा, धुदलश्रवः ॥ २६ ॥ विषुवच्छाययाऽभ्यस्तः कर्णो मध्याप्रयोद्धृतः ॥३॥ लम्बाक्षजीवे इति । लम्बज्या, अक्षज्या च पृथक् पृथक क्रमेण, विषुवच्छायया पलभया, द्वादशभिश्च सगुणे (लम्बज्या पलभागुणिता, अक्षज्या द्वादशगुणितेत्यर्थः) द्वे अपि, क्रान्तिज्याप्ते = क्रान्तिज्यया भक्ते, तुकारादुभयत्र फले ये तो, सममण्डलगे 00000 ·स्यसिद्धान्ते [त्रिप्रश्ना- रवौ = पूर्वापरते गतवति सूर्य, कर्णौ = छायाकौँ भवतः । ननु खममण्डलगतो रविः कदा भवतीत्याह-सौम्याक्षोनेति । यदा सौम्या क्रान्तिः = सूर्यस्योत्तरा क्रान्तिः, अक्षोना-अक्षांशेभ्योऽल्पा स्यात्तदा रविः सममण्डलगतो भवति । अतस्तदा सममण्डल- कर्णस्य सम्भव इति । एतेनोत्तरगोलेऽक्षांशाधिकक्रान्ती, याम्यगोले च सममण्डलकर्णस्य निराशः प्रकटितः। अथ सममण्डलकर्णानयने तृतीयं प्रकारमाह-धुदलश्रवा दिनाधकाले यश्छायाकर्णः स विषुवच्छायया = पलभया, अभ्यस्तः = गुणितः, मध्याप्रया दिनाधकाले या कर्णाप्रा तया, उद्धृतः = भक्तस्तदा फलं, कर्णः-सममण्डलगतेऽके छायाक! भवेदिति॥२५-२६३॥ उपपत्ति:- सममण्डलं प्राप्ते भगवति सूर्ये यश्छायाकर्णः स सममण्डलकर्णः । तज्ज्ञानार्थमयमा. यासः । लम्बज्याऽक्षज्यात्रिज्यत्येकम् । कुज्योनतद्धृति-क्रान्तिज्या-समशङ्कुभिर्द्वितीयम् । अनयोरक्षक्षेत्रत्वात्माजात्येन यद्यक्षज्या भुजे त्रिज्या कर्णस्तदा क्रान्तिज्या-भुजेक इत्यनु- त्रिxज्याको पातेन लब्धः समशः%D । पुनः समशङ्खः कोटिः, सममण्डलीयहरज्या ज्याअक्ष भुजः, कर्णः त्रिज्येति क्षेत्रस्य, द्वादश-छाया-छायाकर्ण इतिक्षेत्रेण साजात्याद् यदि सम- शङ्खकोटौ त्रिज्या कर्णस्तदा द्वादशकोटौ क इत्यनुपातेन लब्धः सममण्डलीयच्छायाकर्णः त्रिx१२ त्रिx ज्याक्रो । पूर्वानीतः समशः सर्श ज्याअक्ष निxज्याक - ।समच्छायाकर्णः = त्रिx१२ ज्याअक्ष ज्याअक्ष४१२ । भनेन द्वितीयः प्रकार उपपन्नः । ज्याका पxज्यालं অমৰাৱতাৰখাৰ अनेनाक्षज्यामानेनोस्थापने कृते समकर्णः - aarane HD ज्याक्रा पxज्यालंx१२ पxज्यालं । अत उपपन्न: प्रथमः प्रकारः। ज्याक्राx१२ अथ तृतीयप्रकारोपपत्तिः । यदि समशङ्कुकोटौ त्रिज्या कर्णस्तदा दादशकोटौ क त्रिx१२ १२ अप्रा इत्यनुपातेन सममण्डलच्छायाकर्णः = । परञ्च समशङ्कः- (अप्रासम- सशं त्रिx१२ शङ्कुतद्धृतिरित्येतस्य पलभाद्वादशपलकर्ण इत्यनेन साजास्यात् । समकर्णः= १२Xअम्र त्रिप । अत्रापि अग्रा त्रिxमध्यापा ( कर्णाग्राव्यत्यासेन)। AMMAR त्रिxप समकर्णः = निमध्याना मध्यकर्ण परमध्यकर्ण मध्यामा मध्यकर्णः । अत उपपन्न सम्।

·RIGHT । अधिकार: ॥३॥] श्रीतत्त्वामृतसहिते अथोत्तरगोले यदा क्रान्तिरक्षांशाधिका भवति तदा क्षितिजादुपरि रवेरहोराववृत्तं पूर्वापरवृत्तादुदग्गतमेव भवति तदाऽहोरात्रवृत्तस्य सममण्डलेन सह योगाभावान्न समम- ण्डलकर्णः । यदोत्तर गोले क्रान्तिरक्षांशाल्पा भवति तदा मध्याहे रविः खस्वस्तिकनिरक्ष- खस्वस्तिकयोमध्यं गतो भवति तदानीं रवेरहोरात्रवृत्तं पूर्वाह्नेऽपराह्ने च समण्डलेन सह योगं करोतीति तदा सममण्डलकर्णः समुत्पद्यते । याम्ये गोले तु क्षितिजादुपरि सममण्ड. लेन सहाहोरात्रवृत्तानां योगाभावान्न समकर्णसम्भव इत्यनुक्तपि ज्ञेयमिति । परश्च सम- कर्णस्यासम्भवेऽपि अनुपातसिद्धः समकर्णः परत्रानुपातविषये ग्राह्य इत्येवमाह भास्करोऽपि- "अप्राप्तेऽपि समाख्यमण्डलमिने यः शङ्कुरुत्पद्यते नूनं सोऽपि परानुपातविषये नैवं क्वचिद् दुष्यति" इति ॥ २५-२६३ ॥ इदानीमिष्टकालिकच्छायाकर्णतो भुजसाधनार्थ कर्णवृत्ताप्रासाधनमाह- स्वक्रान्तिज्या त्रिजीवानी लम्बज्याप्ताऽग्रमौर्विका ॥ २७ ॥ स्वेष्टकर्णहता भक्ता त्रिज्ययाऽग्राऽङ्गुलादिका ॥३॥ स्वक्रान्तिज्येति । स्वक्रान्तिज्या इष्टकालिकरविक्रान्तिज्या, त्रिजीवानी-त्रिज्यया गुणिता, लम्बज्यया, आप्ता=भक्ता, फलम् , अग्रमौर्विका अप्रैव मौर्विका ज्या ('मौर्वी ज्या शिब्जिनी, गुणेत्यमरः) अग्रेत्यर्थः, भवति । अप्रा नाम क्षितिजाहोरात्रवृत्तयोर्योगात् पूर्वापरवृत्तपर्यन्तं क्षितिजवृत्तीयचापस्य ज्या। प्रहगणनायामुदयवेधे यतोऽयं (सर्वप्रथमम्) इयमेवोपलब्धाऽतोऽस्या अग्रज्येति संज्ञा समीचीनैव । सा अप्रा, स्वेष्टकर्णहता स्वाभीष्ट- कालिकच्छायाकर्णेन गुणिता त्रिज्यया भक्ता च फलमङ्गुलादिका, अग्रा = कर्णवृत्तीयामा भवति । इयं 'अर्काप्रा सेष्टकर्णध्नी मध्यकर्णोद्धृता स्वका' इत्यत्र २३ श्लोके व्याख्या- ताऽपि पुनरुक्तिवदुक्ता ॥ २३ ॥ उपपत्ति:- लम्बज्या कोरिः, अक्षज्या भुजः, त्रिज्या कर्ण इत्यैकम् । क्रान्तिज्या कोटिः, कुज्या भुजः, अप्रा अप्रा कर्ण इत्यन्यत् । अनयोरक्षक्षेत्रत्वात् साजात्यैन यदि लम्बग्याकोटौ त्रिज्या त्रिज्याको कर्णस्तदा क्रान्तिज्याकोटौ क इत्यनुपातेन लब्धाऽप्रा= -1 इयममा त्रिज्यागो- ज्यालं लीया। अतो यदि त्रिज्ययेयममा तदा स्वच्छायाकर्णेन केत्यनुपातेन स्वच्छायाकर्णवृत्ता- त्रिज्याको x छाक । एतेनाचार्योक्तमुपपन्नम् । ज्यालंXत्रि त्रिज्याका अथाचार्योक्तस्वरूपे )ऽस्मिन् भाज्यभाजकयोस्त्रिज्याया नाशे ज्याल त्रि ज्याको छाक = इयमपि कर्णाप्रा । अत एव 'श्रुतिगुणिता क्रान्तिज्या लम्बज्या. ज्यालं ताऽङ्गुलादिकर्णाग्रा" इति कर्णाग्राऽर्काप्राविनाप्यायाति ॥ ३३ ॥ म । ग्रा- ·७ सूयसिद्धान्ते [त्रिप्रश्ना- इदानीमनावशात् कोणशङ्खमाह- त्रिज्यावर्गार्वतोऽग्रज्यावर्गोनाद् द्वादशाहतात् ॥२८॥ पुनर्बादशनिघ्नाच लभ्यते यत् फलं बुधैः । शङ्कवर्गाधंसंयुक्तविषुवद्वर्गभाजितात् ॥ २६ ॥ तदेव करणीनाम तां पृथक् स्थापयेद् बुधः । अर्कनी विषुपच्छायाऽग्रज्यया गुणिता तथा ॥ ३०॥ भक्ता फलाख्यं तद्वर्ग-संयुक्तकरणीपदम् । फलेन हीनसंयुक्तं दाक्षिणोत्तरगोलयोः ॥ ३१ ॥ याम्ययोर्विदिशोः शङ्कुरेवं याम्योत्तरे रबौ। परिभ्रमति शङ्कोस्तु शङ्कुरुत्तरयोस्तु सः ॥ ३२ ॥ त्रिज्यावर्धित इत्यादिः । अग्रज्यावर्गोनात् = अप्राया वगैन होनातू , त्रिज्या- वर्गार्धतः यच्छेषं तस्मात् , द्वादशाहतातू =द्वादशभिर्गुणितात , पुनरपि तस्माद् गुणन- फलाद् द्वादशभिर्गुणितात , शोर्वर्गार्धेन संयुक्तो यो विषुववर्गोऽर्थात् द्वादशवर्गासहित. पलभावर्गस्तेन भाजिताद् यत् फलं बुधैलभ्यते तदेव करणीनाम भवतीति ज्ञेयम् । बुधः विद्वान् , तां करणी पृथक् स्थापयेत् । अथ अर्कनी द्वादशगुणिता, विषुवच्छाया = पलभा, अग्रज्यया अप्रया गुणिता, तथा तेनैवोक्तेन हरेण ( शङ्कवर्गायुतपलभाव. गेंण ) भक्ता सती यल्लब्धं तद्बुधैः, फलाख्य=फलसंज्ञ ज्ञेयम् । तद्वर्गसंयुक्तकरणीपदम्= तस्य फलसंज्ञस्य वर्गेण संयुक्ता या पूर्वोक्ता करणी तस्याः पदं वर्गमूलं यत् तत् , दक्षि- णोत्तरगोलयोः क्रमेण, फलेन = फलसंज्ञकेन हीनसंयुक्तमाद् दक्षिणगोले तन्मूलं फलेन होनमुत्तरगोले मूल फलेन युक्त कार्य तदा स शङ्कः स्यात् । कुत्रत्योऽयं शङ्कुरित्याह- याम्ययोविदिशोरिति । रवौ = सूर्ये, स्वभूपृष्ठस्थापिताद् द्वादशाङ्गुलशङ्कुतो याम्योत्तरे परिभ्रमति सति क्रमेण, याम्ययोर्विदिशोः पूर्वापरवृत्तादक्षिणभागे ये कोणदिशौ ( आग्ने. यनैर्ऋत्यकोणौ ) तयोः, उत्तरयोर्विदिशो:=पूर्वापरवृत्तादुत्तरे ये विदिशौ ( ईशानवायु. कोणौ ) तयोः स शङ्कुशेयः । भुपृष्ठस्थार्काङ्गुलशङ्कोदक्षिणगते सूर्ये अग्निनिर्गतिकोणयोः, उत्तरे गते सूर्ये ईशानवायुकोणयोः शङ्खर्भवतीत्यर्थः ॥ २८-३२ ॥ उपपत्ति:- स्वाहोरात्रवृत्ते भ्रमन रविर्यदा कोणवृत्तगतो भवति तदा रवितः क्षितिजे लम्बः कोणवृत्तानुरूपहरूमण्डलीयोनतांशानां ज्यारूपः कोणशङ्कुरित्यन्वर्थकं नाम । प्रथमं तदु- त्पत्तेरुपपत्तिरुच्यते । यदा रविः स्वपूर्वापरवृत्तादक्षिणे भवति तदा रवेरहोरात्रवृत्तं पूर्वा- हे अग्निकोणीयकोणवृत्तेन सम्पातं कृत्वा पराते पुन प्रत्यकोणवृत्तेन सह योगं करोति तदाऽऽग्नेयनैत्यकोणयोः शङ्क उत्पद्यते ।यदा च रविः पूर्वापरवृत्तादुत्तरे भवत्यर्थादुत्तरा क्रान्तिरक्षांशाधिका भवति तदा पूर्वापरकपालयो रवेरहोरात्रवृत्तमीशानवायव्यविदिग्गत- कोणवृत्ताभ्यां योगं करोति । अतस्तदोत्तरविदिशोः शङ्क जायते । अत्र च्छायासाधनोप- ।

·ऽधिकारः ॥३॥ ] श्रीतत्वामृतसहिते ११६ युको द्वादशाङ्गुलात्मकः शङ्खः स्वभूपृष्ठे पूर्वापरधरातलाश्रितो लम्बरूपो निहितोऽतः शङ्कुतः एव रवेर्याम्योत्तरभ्रमणपरीक्षोक्तेति विदामतिरोहितमेव । मथ कोणशङ्कुसाधनोपपत्तिः। कोणवृत्तस्थे रवौ रवितः क्षितिजोपरि लम्बः कोणशङ्खः । यदि तत्र रज्याया ज्ञानं स्यात्तदा दण्ज्यावर्गोनस्त्रिज्यावर्गः कोणशङ्कुचर्गस्त- न्मूलं कोणशङ्कुश्च भवितुमर्हति । परन्तु हरज्याया ज्ञानाभावात्तावदयमुपायः । शङ्खमूला- त्पूर्वापरसूत्रोपरि लम्बस्तत्रत्यो भुजः, भुजमूलाभूकेन्द्रावधिः पूर्वोपरसूत्रे कोटिः सा च शङ्खमूलायाम्योत्तर-(समसूत्र-) रेखोपरि कृतलम्बन तुल्या । बाङ्कुभूलाद्भूगर्भ गावद् दृग्ज्या कर्णः । अत्र कोणवृत्तस्य दिशोमध्यङ्गतत्वात् कोणवृत्तधरातलस्थकोण- सूत्रगतशङ्खमूलात् पूर्वापरसूत्रस्य समसूत्रस्य च तुल्यमेवान्तरमतो भुजकोटी समाने निष्पन्ने । तेन तत्र हरज्यावर्गों द्विगुणभुजवर्गेण तुल्यः सिद्धः।.. हरज्या % २९ । भुजस्तु अग्राशङ्कतलयोः संस्कारेणोत्पद्यते । भु=अश-त. । परश्चात्र शङ्कोरज्ञामा. च्छङ्कुतलज्ञानाभावः । केवलमप्रा ज्ञायते । अतो भुजसाधनोपयोगिशङ्कुतलज्ञानार्थमादौ कोणशङ्कुतलमव्यक्त 'य' प्रकल्प्यते । कोणशङ्कः = य । ततो द्वादशपलभापलकणेत्यस्य, 'शङ्कुशङ्कुतलाप्राप्रखण्डत्यनेन क्षेत्रेणाक्षक्षेत्रवशात्माजात्याद् यदि द्वादशकोटौ भुजस्तदा शङ्कुकोटौ किमित्यनुपातेन लब्धं शङ्कुतलम् । ततो भुजा पलमा GAND पथ्य १२ 23 पथ्य अX१२=4xय १२ १२ :: २ भु'=ग्ज्या। १२ . २ भु' = २ (१X १२-१४ य) D२ ( अ* x १२ xax १२ x ५ x य +4* x य) १२२ २४१२२२x२xx १२xxय+२xxयर हग्ज्याग १२२ परन्तु :: दृग्ज्यात्रि'-शंकु = त्रि-य। २.x१२२२४२४ अX१२xx य+२५.xयर =त्रि-य॥ १२२ समच्छेदेन हरापगमे कृते जातौ पक्षौ - २xx१२२x२x x १२xxय+परxय'४३ = १२२xत्रि-१२२४य। पक्षयोः ( १९२४ य ) एतस्य, (२ x १२२) एतस्य च संशोधने कृते जातौ पक्षी- %D १२२४ य२x२XX१२Xxय+4 x य'X२ = १२२त्रि-२XAX१२३ ·१२० - सूर्यसिद्धान्ते [निप्रश्ना- य (१२२+२x२) ४XAX१२XXय%१२२ (त्रि २-२४२) । पक्षौ ( १२+२X4 ) अनेन भत्तौ जाती- ४X१२X अX4+य-१२२ (त्रि-२ अरे १२२+२पर १२२+२Xप त्रि १२२ २४१२XXXय ame AMAND m RS ma २) या १२२ + २ +१२ २ अत्राचार्येण द्वितीयपक्षस्य करणी संज्ञा कृता । तथा १२XअXप १२२ अस्य फल- +परे ar २ ( ८ २ संज्ञा कृता। २. य२ फXयक। अत्र पक्षयोः फलवर्गस्थ क्षेपेण- १२XफXय+फ = क + फ। पक्षयोर्मूले- य = फ:/क + फरे (A) य%N+फफ = कोणशकुः । अत उपणन्नं कोणशङ्कोरायनयम् । त्रि अथ 'त्रिज्यावर्गाधमूलं शरवेदांशज्यका भवतीत्युक्तेः = ज्या२४५ । अतएवाचार्योक्तकरणीस्वरूपे यदा अप्रामानं पञ्चचत्वारिंशदंशाधिक स्यात्तदा (अ ) करणी ऋणात्मिका भवेत् ततो यदि सौम्यगोलणफलात् (A) स्वरूपस्थं मानमरूपं तदा 'व्यक्तपक्षस्य चेन्मूलमन्यपक्षर्णरूपतोऽस्पं धनर्णगं कृत्वा द्विवि. धोत्पद्यतेमिति रित्युक्तरुत्तरगोले द्विविधं कोणशकुमानं भवेत् । अर्यायदा अप्रा पञ्चचत्वा- रिंशदंशाधिका भवेत्तथोत्तरा क्रान्तिश्चाक्षांशाल्पा भवेत्तदाऽहोरात्रवृत्ते क्षितिजोर्ध्वमुदया. नन्तरमेकवारमीशानकोणवृत्तेन सह योगं कृत्वा मध्याह्नात्पूर्वमेवाग्नेयकोण वृत्तेन योगं करिष्यति । एवमपराहऽपि नैऋत्यवायव्यकोणवृताभ्यां योगं करिष्यतीत्येवमेकस्मिन्दिने कोणशकुचतुष्टयं भवितुमर्हति । दक्षिणगोले तु पञ्चचत्वारिंशदधिकाणायामहोरात्रवृतस्य कोणवृतेन सह योगाभावान शकूत्पत्तिरिति गोलावलोकनादेव स्पष्टमिति । अत्र भास्करीयो योऽसद्विधिना कोणशङ्कसाधनप्रकारः 'अप्राकृतिं द्विगुणितां त्रिगु- णस्य वर्गात् त्यक्त्या पदं तदिह कोणनरः' इत्यादिः सोऽपि पञ्चचत्वारिंशदल्पापायामेव । यतस्तदधिकेऽप्रामाने द्विगुणिताप्राकृतिस्त्रिज्यावर्गतोऽधिका भवति । तदा शेषस्यर्णत्वादने क्रियाया व्यभिचारः । परञ्च पञ्चचत्वारिंशदंशाल्पेऽप्यमामाने तदुक्तविधिना शकुसाधने बहुधा व्यभिचारदर्शनात् सौरोत्तप्रकार एव साधुः । भास्करोक्तप्रकारे व्यभिचारस्थलानि सुधावर्षिण्या द्रष्टव्यानि । किमत्रप्रन्यबाहुल्येन ॥ २८-३२ ॥

·१ WEDNISIS ऽधिकारः ॥३॥] श्रोतत्त्वामृतलहिते इदानीं कोणाशकुवशाद् दृरज्या ततश्छायाकर्णौ चाह --- तत्रिज्यावर्गविश्लेषान्मूलं हग्ज्याऽभिधीयते । स्वशकुना विभज्याते त्रिज्ये द्वादशाहते ॥ ३३ ॥ छायाकौँ तु कोणेषु यथास्वं देशकालयोः ॥३॥ तदिति। तत्रिज्यावर्गविश्लेषात् तस्यानन्तरोक्तकोणशङ्कोस्त्रिज्यायाश्च वर्गयो- विश्लेषादन्तरात् यन्मूलं तन्मिता, दृरज्या = कोणीयनतांशानां ज्या, अभिधीयते = उच्यते 'गणकैरितिशेषः । अथ च्छायाकर्णावाह । दृत्रिज्ये कोणीयदृरज्या त्रिज्या च द्वे अपि, द्वादाशाहते = द्वादश भिर्गणिते, स्वशकुना-कोणशकुना, विभज्य भागमपहृत्य, = लब्धी ये, तौ, यथास्वं = यथावसर, देशकालयोः = देशे काले चार्थाद् यद्देशीयो यत्कालिकश्च सूर्यस्तदनुसारमेव, कोणेषु कोणवृत्तेषु छायाकौँ भवतः । हरज्या द्वादश- गुणा कोणशकुभक्ता फलं छाया, त्रिज्या द्वादशगुणा कोणाशकुमक्का फलं छायाकर्णः परमेतौ छायाको यस्मिन् काले यस्मिन्देशे यस्मिन्कीणवृत्ते रविभवेत् तत्रस्थावेव भवत इति ॥ ३३॥ उपपत्तिः- यतो जात्यत्रिभुजे कर्णकोटिवर्गान्तरपदं भुजः । अतो दृग्ज्या भुजः, कोण- शङ्खः कोटिः, त्रिज्या कर्ण इत्यस्मिन् जात्यत्र्य त्रि:-शंग्ज्या। अर्थतज्जा. त्यस्य छाया भुजो द्वादश कोटिश्छायाकर्णः कर्ण इत्यनेन जात्येन सहाक्षक्षेत्रत्वात् साजा. स्येन यदि कोणशङ्कुकोटौ राज्या भुजस्तदा द्वादशाङ्गुलशङ्कुकोटौ किमिति ? लब्धा कोण- ज्याह.X१२ । एवं यदि कोणशङ्कुकोटौ त्रिज्या कर्णस्तदा द्वादशकोटौ कि- कोश मिति ? लब्धः कोणच्छायाकर्णः त्रिX१२, कोशं. वि०-वस्तुतो गर्भायनांशवशाल्लम्बनसंस्कारेण पृष्ठीयनतांशान् विज्ञाय ततः कुच्छ. नकलासहितद्वादशोनो गर्भीयशङ्कुः ( स्पष्टशङ्खः ) कोटिः, हरज्या भुजः तयोगैक्य पदं (भूपृष्ठस्थशङ्कुशीर्षाद्रविकेन्द्रान्त) दक्सूत्रं कर्ण इत्यनेन क्षेत्रेण सह द्वादश, छाया, छायाकर्ण इस्यस्य च्छायाक्षेत्रस्य साजात्यादुक्तानुपातः समुचितः (द्रष्टव्यं १४ श्लोके क्षेत्रम् )। परञ्च लम्बनस्य परमाल्पकारणात् किञ्चित्स्थूलमपि लोकव्यवहारार्थ भगवताशीकृत. मित्यलम् ॥ ३३॥ एवं दिनियमेन छायामुक्त्वा इदानी कालनियमेन नतकालतश्छायामाह- त्रिज्योदक्चरजायुक्ता याम्यायां तद्विवर्जिता ॥३॥ अन्त्या नतोत्क्रमज्योना स्वाहोरात्रार्धसङ्गुणा । त्रिज्यामक्ता भवेच्छेदो लम्बज्याघ्नोऽथ भाजितः ॥३५॥ त्रिभज्यया भवेच्छङ्कुस्तद्वर्ग परिशोधयेत् । च्छाया- । १६ सू०सि० ·। . । । सूर्यसिद्धान्ते [विप्रश्ना- त्रिज्यावर्गात् पदं दृगज्या छायाकौँ तु पूर्ववत् ॥३६॥ त्रिज्येति । त्रिज्या, उदक्-उत्तरगोले ( मेषादिराविषटके) चरजायुक्ता-चरज्यया सहिता कार्या, याम्यायो दक्षिणे गोले (तुलादिषट्के) तद्विवर्जिता-तया चरज्यया रहिता कार्या शेषमिता अन्त्या भवेत् । साऽन्त्या, नतोकमज्योना= नतकालस्योत्क्रमज्यया होना स्वाहोरात्रार्धसङ्गुणा = स्वकीयाहोरात्रवृत्तस्यार्थेन व्यासार्धेन ( घुज्ययेत्यर्थः ) गुणि- तात्रिज्य या भक्ता च तदा, छेदा इष्टहतिः भवेत् । अथासौ छेदः, लम्बज्याघ्न: लम्ब. ज्यया गुणितः, त्रिभज्यया-त्रिज्यया भाजितस्तदा शङ्खः भवेत् । तद्वर्ग = तस्य शङ्को. वर्ग त्रिज्यावर्गात् परिशोधयेत् तदा यच्छेषं तस्य पदं दृग्ज्या स्यात् । तु-ततो दृग्ज्यातः, पूर्ववत् = स्वशङ्कुना विभज्याप्ते दृत्रिज्य द्वादशाहते इत्युक्तप्रकारेण छाया- कौँ साधनीयाविति ॥३३-३६ ॥ उपपत्ति:-- प्रथमं का नाम चरज्या, नतोरक्रमज्या, अन्त्या, शुज्येष्टहृतिश्चेति कथ्यन्ते । क्षि- तिजाहोरात्रवृत्तयोर्योगरेखोदयास्तसूत्रम् । उन्मण्डलाहोरात्रवृत्तयोर्योरेखाऽहोरात्रवृत्तस्य व्याससूत्रम् । अहोरात्रवृत्ते तद्व्यासोदयास्तसूत्रयोरन्तराले कुज्या। सा कुज्या त्रिज्या. परिणता चरज्या कथ्यते । अर्थात् क्षितिजाहोरात्रसम्पातगतं ध्रुवप्रोतवृत्तं नाडीवृत्ते यत्र लगति ततः क्षितिजावधिनाड़ीवृत्तीय चापस्य ज्या चरज्या । प्रहबिम्बकेन्द्रास्वोदया- स्तसूत्रोपरि लम्ब इष्टहतिश्छेदो वा कथ्यते । सैवेष्टहृतिः सममण्डलस्थे प्रहे तधृति. र्याम्योत्तरस्थे प्रहे हृतिश्च कथ्यते । याम्योत्तराहोरानसम्पाततो व्याससूत्रोपरि लम्बो धुज्या । हृतिस्त्रिज्यापरिणता 'अन्त्या' सैवेष्टकाले इष्टान्त्या कथ्यते । प्रहोपरिगतं ध्रुवप्रोतवृत्तं नाड़ीवृत्ते यत्र लगति ततश्वराप्रगतपूर्वापरसमानान्तरेखोपरि लम्ब इष्टान्त्या नाम । तथा निरक्षोभंधःसूत्रोपरि लम्बो नतज्या। नतज्यामूलान्निरक्षखमध्यावधिः नतो क्रमज्या। नतज्यामूलाच्चराप्रगतरेखावधिः इष्टान्त्या। निरक्षखस्वस्तिकाच्चराप्रग- तरेखावधिः अन्त्या। इति तावत्परिभाषा । अथोत्तरे गोले व्याससूत्रादुदयास्तसूत्रस्याधः स्थितत्वात् कुज्यया युक्ता युज्या हृतिः = + कुज्या । दक्षिणे गोले व्याससूत्रादुदया- स्तसूत्रं यत उपयतः कुज्यारहिता धुज्या हृतिः= द्यु-कु- । हृतिस्त्रिज्यापरिणताऽन्त्या भवतीति सौम्ययाम्य गोलयोरन्स्या = त्रि (धु कु. )_त्रिx त्रि कु. ध द्यु त्रिज्याचर । ( यतस्त्रिज्यापरिणता कुज्या चरज्या भवतीति) अतोऽन्त्यानयन- मुपपन्नम्। अथ निरक्षखमध्याच्चराप्रगतरेखापर्यन्तमन्त्या । नतज्यामुलान्निरक्षखमध्यान्तं नतोत्क्रमज्या । अतो नतोक्रमज्योनाऽन्त्या नतज्यामूलाच्चराप्रगतसूत्रान्तमिष्टान्त्या समुचितव । इयमिष्टान्त्या नाड़ी-(त्रिज्या-) वृत्तेऽतोऽनुपातेन युज्यावृत्ते ( अहोरात्रधरा- इष्टान्त्याधु तले) परिणामितेष्टहृतिः= । अयमेव छेदसंज्ञः । तत इष्टहृतेर्ज्ञानात् त्रि इष्टशङ्कः कोटिः, शङ्खमूलादुदयास्तसूत्रान्तं शङ्घतलं भुजः, तयोर्वर्गयोगपदमितेष्टहतिः कर्ण ।

·M ऽधिकारः ॥३॥] श्रीतत्वामृतसाहिते इत्यक्षक्षेत्रस्य लम्बज्याऽक्षज्यात्रिज्यतिक्षेत्रेण साजात्यात् त्रिज्याकणे यदि लम्बज्वा कोटि- स्तदेष्टहृतिकणे केत्यनुपातेनेष्टशङ्खः ज्यालंx इ.ह । अथ जात्यत्रिभुजे कर्णकोटि. त्रि वर्गान्तरस्य भुजवर्गसमत्वात् शङ्खः कोटिः, दृरज्या भुजः, त्रिज्या कर्ण इतिजात्ये. हरज्या त्रि-शं२ । ततो इग्ज्याज्ञानात् दृग्ज्या भुजः, शङ्खः कोटिः, त्रिज्या कर्ण इत्यस्य छाया भुजः, द्वादश कोटिः छायाकर्णः कर्ण इत्यनेन क्षेत्रेण साजात्यात् यदीष्टश- कुकोटौ दृरज्या भुजस्त्रिज्या कर्णश्च लभ्येते तदा द्वादशकोटौ काविति लब्धौ छाया छाया- कर्णश्च भवतः । परमेवं छायाकौँ गर्भीयाविति गोलविदां स्पष्टमेवेत्युपपन्नम् ॥३४-३६॥ इदानीं छायातो नतकालज्ञानमाह- अभीष्टच्छाययाऽभ्यस्ता त्रिज्या तत्कर्णभाजिता । दृग्ज्या तद्वर्गसंशुद्धात् त्रिज्यावर्गाच यत् पदम् ॥ ३७॥ शङ्कुः स त्रिमजीवाघ्नः स्वलम्बज्याविभाजितः । छेदः स त्रिज्ययाऽभ्यस्तः स्वाहोरात्रार्धभाजितः ॥ ३८ ॥ उन्नतज्या तया हीना स्वान्त्या शेषस्य कार्मुकम् । उत्क्रमज्याभिरेवं स्युः प्रापश्चार्धनतासवः ॥ ३९ ॥ अभीष्टति । त्रिज्या, अभीष्टच्छायया, अभ्यस्ता-गुणिता, तत्कर्णभाजिता अभी. टच्छायाकर्णेन भक्ता तदा लब्धिः हरज्या स्यात् । तद्वर्गसंशुद्धातू-तस्या हरज्याया वर्गेण रहितात् त्रिज्यावर्गाच्च यत् पदं स शङ्खः स्यात् । स शङ्खः, त्रिमजीवाध्नः = त्रिज्यया गुणितः, स्वलम्बज्याविभाजितः स्वदेशीयलम्बज्यामानेन भक्तः, लब्धिः, छेदः इष्टहतिः स्यात् । स च च्छेदः, त्रिज्यया गुणितः, स्वाहोरात्राधैन = स्वाज्यया भाजित- स्तदा फलं उन्नतज्या, इष्टान्त्या स्यात् । तया - उन्नतज्यया होना स्वान्त्या तदा शेषं नतोत्क्रमज्या स्यात् । तस्य शेषस्य (नतोत्क्रमज्यायाः) उत्क्रमज्याभिः उत्क्रम- ज्याखण्डः, कार्मुकं धनुः कार्यम् । एवं प्रापश्चार्धनतासवः दिनस्य पूर्वार्धे परार्धे वा नतासवः - नतकालासवो भवन्तीति । स्वाभीष्टकालस्य दिनार्धकालस्य चान्तरं पूर्वापरन- तकालसंज्ञमिति भावः ॥३७-३९॥ उपपत्तिः- पूर्वोपपत्तिवैपरीत्येन सुगमाऽपि बाळबोधार्थमुच्यते । छाया भुजः, द्वादश कोटिः, छायाकर्णः कर्णः इत्यनेन क्षेत्रेण हरज्या भुजः, शङ्खः कोटिः, त्रिज्या कर्ण इत्यस्य क्षेत्रस्य साजात्यात् * छायाकर्णकणे छाया भुजस्तदा त्रिज्याकणे क इत्यनुपातेन लब्धा ज्या: । ::'जात्ये क - भु' = को । .../त्रि२ - दृग्ज्या = शं । ततो लम्ब. । CHANDA wam MINI Roman छाxत्रि * वस्तुतोऽनयोः क्षेत्रयोः साजात्यं न भवति । एतदर्थ १४ श्लोके क्षेत्रं द्रष्टव्यम् ।

·। HOM ज्याऽक्षज्यात्रिज्येति-क्षेत्रेण क्रान्तिज्या-कुज्या-ऽप्रेति-क्षेत्रमा साजात्यादनु। १२४ सूर्यसिद्धान्ते [त्रिप्रश्नाः- ज्याऽक्षज्यात्रिज्येत्यस्य क्षेत्रस्य शशङ्कुतलेष्टहतिरित्यनेन क्षेत्रेणाक्षजात्या साजात्यादनुपातः त्रिशं. यदि लम्बज्याकोटौ त्रिज्या कर्णस्तदा शङ्खकोटौ क इति लब्धेष्टहति: छेदः ज्यालं छेत्रि इष्टहतित्रिज्यापरिणामितेष्टान्त्या भवतीति = इष्टान्त्या = उन्नतज्या । अथ पूर्व ३५ श्लोके :: इष्टान्त्या अन्या-नतोत्क्रमज्या। .:. अन्त्या - .:. अन्त्या- इष्टान्त्या-नतोत्क्रम- ज्या। एतदुत्क्रमचापं नाड़ीवृत्ते ग्रहगतं ध्रुवप्रोतवृत्तं यत्र लगति ततो याम्योत्तरवृत्तावधिः नतकालासवः नतासवो भवन्ति । ते च पूर्वकपाले ग्रहे प्राच्याम् , पश्चिमे प्रहे सति पश्चिम इति सर्वमुपपन्नम् ॥ ३७-३९ ॥ इदानी कर्णगोलीयामाया ज्ञानादविसाधनमाह- इष्टाग्रानी तु लम्बज्या स्वकर्णाङ्गुलभाजिता । क्रान्तिज्या सा त्रिजीवानी परमापक्रमोधृता ॥४०॥ तचापं भादिकं क्षेत्रं पदैस्तत्र भवो रविः ॥ ३ ॥ इष्टाग्रानीति । लम्बज्या, इष्टानाघ्नी = तात्कालिककर्णगोलीयाप्रया गुणिता, तु-पुनः स्वकर्णाङ्गुलभाजिता तात्कालिकच्छायाकांडुलप्रमाणभक्ता तदा फलं, क्रान्तिज्या-रवेः क्रान्तिज्या स्यात् । सा = क्रान्तिज्या, त्रिजीवानी-त्रिज्यया गुणिता, परमापक्रमो. धृता=परमक्रान्तिज्यया भक्ता 'तदा फलं रवे जज्या स्यात् । तच्चापं तदाप्तफलस्य चापं यत् तस्मात् , पदैः राशित्रयात्मकः प्रथमादिभिः पदैः, भादिक = राश्यादि, क्षेत्र ( क्रान्तिमण्डलीयविभागम् ) यत् तावान् , तत्र भवा-तदिष्टकालिको रविर्भवति अत्र पदैरित्यनेन पदव्यवस्थया राश्यादिगणना भवति । अर्थात् प्रथमे पदे ( मेषादौ राशिनये ) लब्धचापतुल्य एवार्कः । द्वितीये पदे लब्धचापोनषड्भं रविः । तृतीये पदे लब्धचापयुतषड्भमः । चतुर्थे पदे लब्धचापोनो भगणोऽर्को भवति । परम्चैवमागतो- उकः सायनस्तत्रायनांशशोधनानिरयणोऽर्को भवेदिति पूर्व १५-१९ श्लोकेषूक्तमेव॥४०॥ उपपत्ति:- कर्णाग्रा त्रि :: कर्णाप्रा वास्तवार्काग्रा(१)। ततो लम्ब- त्रि पात:-यदि त्रिज्याकणे लम्बज्या कोटिस्तदाऽप्राकणे केति लब्धा क्रान्तिज्या ज्याक्रां- ज्यालं- अना ज्यालंx क.अxत्रि । अग्रास्थाने(१) स्वरूपस्योत्थापनेन ज्याक्रां त्रि त्रिx छाक ज्यालxक.अ. । एतेनोपपन्नं क्रान्तिज्यानयनम् । ततो यदि परमक्रान्तिज्यया त्रिज्या- तुल्याऽभुजज्या तदाऽभीष्टक्रान्तिज्यया केत्यनुपातेनेष्टार्कभुजज्या। एतच्चापमभुजा- . - वास्तवापाछाक. HOURS - %3D ·अधिकार ॥३॥] श्रोतत्वामृतसहिते १२५ ० -- शाः। ततः 'अयुग्मे पदे यातमेष्यं तु युग्मे' इत्यादिना प्रथमे तृतीये च पदे गतचाप- मेव भुजोऽतः प्रथमे लब्धचापतुल्योऽः। तृतीये भाईयुक्तः । द्वितीये चतुर्थे च पदे ऐज्यचापं भुजोऽतो द्वितीये लब्धचापोनभार्द्ध चतुर्थे लब्धचापोनो भगणो रविः स्यादेव । परञ्च क्रान्तिक्षेत्रस्य सायन बिन्दोरेव प्रवृत्तिरत भागतोऽक: सायनः स्यादित्यपि युक्त- मेवेत्यलम् ॥ वि०-वर्तमानकाले रबिः कस्मिन् पदे वर्तते इत्येतज्ज्ञानोपयुक्तानि कियन्ति ऋतुचि- हानि सुधासिञ्चितैः पद्यैर्भास्करेण सिद्धान्तशिरोमणौ प्रदर्शितानि । परञ्च पृथिव्यां स्थलज- लवायूनां प्रतिदेश वैषम्यदर्शनाहतुचिह्नानि प्रायो न व्यापकानि भवन्तीति ऋतुचि है। रवि- पदज्ञानं सर्वत्र नोपयुज्यते । अत एव बास्तवार्कपदज्ञाने मध्याह्नच्छायैवैकं शरणम् । तद्यथा । सायनमेषादिगतेऽर्के मध्यच्छाया पलभा। तदोत्तरापमवशान्मिथुनान्तं याव. न्मध्यच्छाया प्रतिदिनमपचीयमाना पलभाल्पा च भवति । कर्कादितस्तुलादिपर्यन्तं क्रान्ते- दक्षिणत्वान्मध्यच्छाया प्रतिदिनमुपचीयमाना परञ्च पलभाल्पैव भवति । तुलादितो धनु- रन्तं यावत् कान्तेदक्षिणत्वान्मध्यच्छाया पलमाधिकोपचयिनी च भवति । मकरादितो मीनान्तावधिः कान्तरुत्तरत्वान्मध्यच्छाया प्रतिदिनमपचयिनी पलभाधिकैव च भवति । परमेवं जिनाधिकाक्षांशदेशेषु । जिनाल्पाक्षदेशेषु तु परमोत्तरकान्तौ खमध्यादुत्तरेऽपि रवेर्गमनाच्छाया दक्षिणाभिमुखी भवति । अतस्तत्र प्रथमे पदे दक्षिणाया छाया मध्याह्न प्रतिदिनमुपचीयमाना भवति । द्वितीये सा दक्षिणामा मध्यच्छाया प्रतिदिनमपचयिनी भवति । तृतीयचतुर्थपदयोस्तु तत्रापि पूर्वव्यवस्थैव भवतीति गोलज्ञानां स्पष्टमेव । अतो दिनद्वयमध्यच्छायापरीक्षया पदज्ञानं सुगमम् । अयमेवार्थः कमलाकरेण तत्वविवे- केऽभिहितः । तथाहि जिनाधिकाक्षदेशेषु- "आये पदेऽपचयिनी पलभाल्पिका स्याच्छायाऽल्पिका भवति वृद्धिमती द्वितीये। छायाधिका भवति वृद्धिमती तृतीये तुयें पुनः क्षयवती तदनल्पिका च ॥ जिनाल्पाक्षदेशेषु- वृद्धिं वजन्ती यदि दक्षिणाग्रच्छाया तथापि प्रथमं पदं स्यात् । ह्रासं प्रयान्तीमथ तां विलोक्य रवेर्विजानीहि पदं द्वितीयम्" ॥ इति ॥ ४० ॥ इदानी छायाभ्रमणमार्गज्ञानमाह- इष्टेऽह्नि मध्ये प्राक् पश्चाद् धृते बाहुत्रयान्तरे ॥ ४१ ॥ मत्स्यद्वयान्तरयुतेत्रिस्पृक्स्त्रेण भाभ्रमः॥३॥ इष्ट इति । इष्टे = अभीष्टे एकस्मिन् , अह्निमध्ये = दिनस्याभ्यन्तरे प्राक् = पूर्व- कपाले, पश्चात् परकपाले वा यथादिशि, बाहुत्रयान्तरे-पूर्वापरसूत्रतस्तत्तत्कालिकभुज- त्रयान्तरे, धृते स्थापिते बिन्दुत्रये, मत्स्यद्वयान्तरयुतेः= अव्यवहितबिन्दुद्वयोत्थमत्स्य. AHARI mantune Rasdae ·१५६ सूर्यसिद्धान्ते [त्रिप्रश्ना- द्वयान्तर्गतरेखयोर्योगबिन्दुतः, निस्पृक्सूत्रेण = पूर्वस्थापितभुजाप्रबिन्दुनयस्पर्शकर्तृसूत्रेण (बिन्दुत्रयगतवृत्तमार्गेण ) भाश्रमः = छायाप्रस्य भ्रमणं भवति । अत्रेतदुक्तं भवति । एकस्मिन्दिने कालत्रये पूर्वापरस्त्रायथादिशि च्छायाप्रतुल्यभुजान्तरे बिन्दुत्रयं दत्वा तद्विन्दुत्रयोपरिगतं यद्वृत्तं तस्मिन्नेव वृत्ते तहिने दिङ्मध्यस्थस्य शोश्छायानं भ्रमतीति। अत्र प्राचीनकाले रेखागणितस्य प्रचाराभावात् प्राचीनाचार्याः रेखोपरि लम्बसाध- नार्थ मत्स्यं रचयन्ति स्म । तथैवान्न बिन्दुत्रयोपरिगतस्य वृत्तस्य केन्द्रज्ञानार्थ मत्स्यद्व- यान्तरसूत्रयुतिरभिहिताऽऽचार्येण । अधुना तु रेखागणितचतुर्थाध्यायस्य पञ्चमी प्रतिज्ञया भुजद्वयार्धकर्तृलम्बसूत्रयोगबिन्दुरेव बिन्दुत्रयो-(त्रिभुजो.) परिगतवृत्तस्य केन्द्र भवन तीति स्पष्टमेव विदाम् ॥ ४१३॥ . उपपत्ति:- यतश्छायासूर्यचलनानुरोधेन च. लति । सूर्यस्तु प्रतिक्षणं कान्तेल- क्षण्याद्भिन्न भिन्नमहोरात्रवृत्तमाश्रि- त्य चलतीति तदनुरोधाज्जायमान- उछायाप्राणामाकारः कोदगिति निर्णय महत्प्रयाश मालोक्य स्वल्पान्तरादेक- स्मिन् दिने क्रान्तेश्चलनं शून्यसमम- जीकृत्यैकस्मिन्नेवाहोरात्रवृत्ते रवेर्ध- मणं स्वीकृत्य च तशादेकस्मिन् दिने छायाप्रश्रमणज्ञानं क्रियते । तावदहोरात्रवृत्तस्य प्रत्येकबिन्दुभ्यः पृष्ठक्षितिजस्थशङ्कुशीर्षगतैः सूत्रैर्जा- यमाना क्षितिजाभिमुखी सूची.पृष्ठ- A क्षितिजधरातलेन छेदिता सती छेदनप्रदेशस्य यादृक्त्वं तदेव तद्दिने भात्रमस्य स्वरू- पम् । अथैतस्य सूर्य सिद्धान्तस्य रचना 'मेरुपृष्ठे सुखासीना' इत्याग्रुपलब्धवचनैमरुपृष्ठे सजाताऽतो मेरावेकस्मिन् दिने एकस्मिन्नेवाहोरात्रवृत्ते रवेभ्रमणस्याजीकरणादहोरात्र- वृत्तप्रतिबिन्दुतो मेरुपृष्ठक्षितिजमध्यस्थशङ्कुशीर्षगतैः सूत्रैः नाड़ीवृत्ताभिमुखी (क्षिति- जाभिमुखी) समा सूची जायते, सा चाधारसमानान्तरधरातलेन छिन्नाऽतो वृत्तत्त्वमेव तच्छेदनप्रदेशस्य सिद्धम् । अथवा मेरुखमध्यात् ( ध्रुवचिह्वात् ) अहोरात्रवृत्तान्तं सर्वत्र- नताशानां तुल्यत्वात्सर्वत्र च्छायास्तुल्या एवातश्छायाग्रगतरेखाया वृत्तत्वमेव । तस्य वृत्तस्य केन्द्रज्ञानं तु बिन्दुत्रयोत्यत्रिभुजे भुजद्वयार्धविन्दोलम्बरेखयोर्योगबिन्दुतो भवति (रे. ४ अ. ५ प्र.) तत्राचार्येण भुजयोरर्धबिन्दुद्वये लम्बद्वयसाधनार्थ मत्स्यद्वयमुत्पा- दितम् । ततो मत्स्यद्वयमध्यरेखयोर्योगविन्दुरेव भानमवृत्तस्य केन्द्रं भवति । यतः केन्द्रा ·ऽधिकारः३॥] श्रीतत्त्वामृसहिते १२७ बिन्दुत्रयं तुल्यमेवान्तरितम् । यथा प्रमयु, द्विमयु क्षेत्रयोः प्रम = द्विम भुजौ । मयु उभयनिष्ठा = कोटिः। .:.प्रयु= द्वियु । एवं द्विनयु, तृनयु क्षेत्रयोः द्विन =तृन भुजौ । नयु उभयनिष्ठा-कोटिः। .:.द्वियु = तृयु । तेन प्रयु= द्वियु-तृयु । अतो मेरौ नवत्य- क्षोशे वृत्त भाभ्रमः समीचीनः । परश्चान्यत्र नतांशानां वैषम्याच्छाया अपि विषमा अतस्तत्तद्देशे श्राश्रमो भिन्न- रूपो भवति । यत्राक्षांशाः परमकान्त्यधिकास्तत्राहोरात्रवृत्तबिन्दुभ्यो भूपृष्ठस्थशङ्कुशीर्ष. गतैः सूत्रैर्जायमाना विरुद्धा सूची पृष्ठक्षितिजधरातलेन छिन्ना सती तच्छेदनक्षेत्रमतिपरव. लयरूपं भवति । यतस्तत्र सूच्याः स्थिरत्रिभुजधरातलस्य पृष्ठक्षितिजधरातलस्य च या योगरेखा तया त्रिभुजैकबाहुना च जायमानध्रुवाख्यकोणस्य स्थिरत्रिभुजशीर्षकोणस्य च योगो भार्धाधिको भवति । यदा ध्रुवकोणशीर्षकोणयोर्योगो भार्धाल्पो भवति तदा तत्सूची क्षेत्रस्य पृष्ठक्षिष्टिजधरातलेन छेदनाकारो दीर्घवृत्तं भवति । परमेवं यदा पृष्ठक्षितिजादू- वमेवाहोरात्रवृत्तं भवति तदैव । अर्थात् षट्पष्टयधिकाक्षदेशे सम्भवति । अथ यदा ध्रुवशीर्षकोणयोर्योगो भातुल्यो १८०° भवति तदा तत्सूचीक्षेत्रस्य च्छेदनाकारं परवलयं भवति । तदानीं पृष्ठक्षितिजं स्थिरत्रिभुजधरातलकर्णसमानान्तरं भवति तथाऽहोरात्रवृत्त- स्याधःप्रदेश श्छितिजलग्नो भवति । स्थितिरियं षषटयासन्नाक्षांशदेशे सजायते । निरक्षे भाम्रभो रेखैव भवति । तत्र क्षितिजभूतले लम्बायमाने धुरात्रमण्डले रवभ्रम- णात् । एतेषां विशदो विचारः पूज्यपाद म०म० सुधाकरद्विवेदिकृतभामरेखानिरूपणे द्रष्टव्यः । तत्रत्यौ त्रिविधभाभ्रमज्ञानार्थश्लोको- त्रिभुजस्य शिरोऽस्रसम्मुखो यः किल कोणो ध्रुवसंज्ञकः स एव । निजभूमिजतस्त्रिबाहुयोगोद्भवरेखात्रिभुजैकदोभवो वै ॥ ध्रुवशिरोऽत्रयुति दलाल्पिका तदधिकाऽथ समा भदलेन चेत् । भवति तर्हि विचिन्त्यमिह क्रमात् कथितमेव सदा कुटिलत्रयम् ।। अत्र कुटिलत्रयम् = दीर्घवृत्तमतिपरवलयं परवलयन्चेति । मेरौ तु सदा वृत्ताकारमे. व भाभ्रमणमित्यलमतिविस्तरेण ॥ ४१३॥ अथ पुरतो लग्नानयनं विवक्षुरिदानी तदुपयोगिनां राश्युदयासूनां निरक्षे साधनमाह- त्रिभद्युकर्णार्धगुणाः स्वाहोरात्राप्रभाजिताः ॥ ४२ ॥ क्रमादेकद्वित्रिभज्यास्तचापानि पृथक पृथक् । स्वाधोऽधः परिशोध्याऽथ मेषाल्लङ्कोदयासवः॥४३॥ त्रिभेति । एक-द्वि-त्रिभज्या:-एकराशिज्या, द्विराशिज्या, निराशिज्या च पृथक् पृथक् , त्रिभाकर्णाधैगुणाः त्रिराशिशुवृत्तव्यासार्धेन (परमाल्पाज्यया) गुणिताः क्रमात् , स्वाहोरात्रार्धभाजिता स्वस्वाहोरात्रवृत्तव्यासार्थेन ( स्वस्वाज्यया) भक्ताः । - ·NAMpm १२८ सूर्यसिद्धान्ते [त्रिप्रश्ना- एतदुक्तं भवति । एकराशिज्या परमाल्पाज्यागुणा एकराशियुज्यया भक्ता, द्विराशिज्या परमात्पधुज्यागुणा द्विराशियुज्यया भक्का, त्रिज्या परमाल्पाज्यागुणा परमाल्पाज्य. यैव भक्तेति । अथ पृथक् पृथक्, तच्चापानि तेषां त्रयाणामपि फलानो चापानि यानि तानि, स्वाधोऽधः-एकमन्यतः क्रमेणार्थात् प्रममं यथास्थितमेव, द्वितीयात् प्रथम, तृतीयाद् द्वितीयं च, परिशोध्य=निष्काश्य, शेषाणि मेषात् क्रमेण, लङ्कोदयासवः-लका- याम् (निरक्षदेशे) उदयासवो भवन्ति । तत्र मेषस्य प्रथमचापतुल्यमेव । वृषस्य प्रथमचापोनद्वितीय चापतुल्यम् । मिथुनस्य द्वितीय चापोनतृतीयचापमितमुदया. सुमानमित्यर्थः ॥४२-४३ ॥ उपपत्ति:- मेषादिराशिसंज्ञकाः क्रान्तिवृत्तस्य विभागा यावताऽस्वात्मकेन कालेन लङ्काक्षितिजे समुद्गच्छन्ति ते तेषां राशीनां निरक्षोदयासवः ( लकोदयासवो वा) कथ्यन्ते । यद्यपि कालज्ञापकं नाहीमण्डलं लङ्काक्षितिजे लम्बायमानं तेन तत्र सर्वेषामपि द्वादशभागानां कालात्मकं मानं समानमेव भवितुमर्हति, परञ्च प्रहादीनां राश्यादिपरिमाणपरिचायकस्य क्रान्तिवृत्तस्य तत्र क्षितिजे तिरश्चीनत्वात्तद्विभागानां कालात्मकभोगा भिन्ना एव भवन्ति । तेषां राशिसंज्ञकमवृत्तविभागानो कालात्मकभोगसाधनार्थमायासः । क्रान्ति ते राश्याय- न्तबिन्दुद्वयोपरिगतयोर्धवप्रोतवृत्तयोरन्तरे नाडीवृत्ते यच्चापं तदेव तद्राशिसम्बन्धि कालात्मकं निरक्षोदयासुमानम् । एतस्यानयनार्थमादौ राश्यन्तक्रान्तिज्ञानमपेक्षितम् । तथा सति नाडीक्रान्तिवृत्तयोः सम्पातात् क्रान्तिवृत्ते मेषचापोशाः कर्णः (मेसं) मेषान्त- गतध्रुवप्रोतवृत्ते मेषान्तकात्यंशा भुजः (मे ना)। सम्पातस्थानान् नाडीवृत्ते वप्रोत- वृत्तावधिः ( सं ना ) कोटिरित्यस्य चापजात्यस्य, ध्रुवस्थानात् क्रान्तिवृत्तीयमेषान्तावधिः (ध्रु मे) मेषान्ताज्याचापांशाः कर्णः, मिथुनान्ताज्या (परमाल्पयुज्या-) चापांशाः (ध्रु.मि.) कोटिः । तयोरन्तरे ( मेमि) क्रान्तिवृत्तो भुजः इत्यस्य चापजात्यस्य च ज्याक्षेत्रयोः साजात्याद् यदि मेषान्ताज्याकणे परमाल्पयुज्या कोटिस्तदा मेषचापज्याकर्णे केत्यनु- पातेन पअद्युXज्या१रा नाडीवृत्ते मेषोदयासुज्या । तच्चापं (सेना) निरचे मेअंद्यु मेषोदयासवः (द्रष्टव्य क्षेत्रम् )। एवं द्विराशिचापांशाः (संव) क्रान्तिवृत्ते कर्णः, वृषान्तध्रुवप्रोते (वृडी) वृषान्तक्रान्त्यंशा भुजः, नाड़ीवृत्ते सम्पाताद् वृषान्तध्रुवप्रोताबधिः ( संडी) कोटिरितिचापजात्यमेकम् । वृषान्ताज्यांशाः (ध्रुव ) कर्णः, मिथुनान्तयुज्या- शाः (ध्रुमि ) कोटिः, तयोरन्तरे क्रान्तिवृत्त (वृमि) भुज इत्यन्यच्चापजात्यम् । अनयो- ाक्षेत्रयोरेकजात्याद् यदि वृषान्ताज्यया परमाल्पयुज्या तदा दिराशिज्यया किमित्य. नुपातेन पद्युXज्या २ रा = नाड़ीवृत्ते द्विराश्युदयासुज्या (संडीज्या) एतच्चाप वृअंयु द्विराश्युदयासबो नाडीवृत्ते संडी चापतुल्याः। अतो यदि द्विराश्युदयासुभ्यः प्रथमराश्युद- ।

·ऽधिकारः ॥३॥] श्रोतत्त्वामृतसहिते १२६ MATTERNATANET शादिशुरुजी वृश्चान्नो जैन सोशनिवृत्तम কর্মী धुलो सिंधुप्रो. दयासवो विशोध्यन्ते तदा केवलं वृषोदयासवो ( नाडीमिताः) भवन्ति । अथ पुनः सम्पाततो नाडीक्रान्तिवृत्तयोर्नवत्यंशमिती कोटिकौँ मिथुनान्तध्रुवप्रोते परमकान्त्यंशा भुजः । अपरत्र भुजाभावात् कोटिकौँ परमाल्पाज्यैवातो यदि परमाल्पयुज्यया पर- माल्पथुज्या तदा त्रिज्यया किमिति नाड़ीवृत्ते त्रिज्यातुल्या राशित्रयोदयासुज्या = । एतच्चाफ्तो द्विराश्युदयमाने शोधिते केवलं मिथुनोदयासवोऽवशिष्यन्तेऽत पद्यु उपपन्न सर्वम् । परञ्चात्रानुपातीयक्षेत्राणां स्थूलत्वाद् राश्युदयाः स्थूला भवन्ति । यत एकराशावपि प्रतिकल मुदयमानं भिन्न भिन्नं भवति । एवमेवाह भास्करः- पद्युxत्रि २७ सू०सि० ·- सूर्यसिद्धान्ते [त्रिप्रश्ना- "क्षेत्राणां स्थूलत्वात् स्थूला उदया भवन्ति राशीनाम् । सूक्ष्मार्थी होराणां कुर्याद् द्रेष्काणकानां वा" । इति ॥ ४२-४३ ॥ इदानीमुक्तप्रकारेण सिद्धान्निरक्षोदयाँस्ततः स्वदेशोयोदयांचाह- खागाष्टयोऽर्थगोऽगैकाः शरव्यङ्काहिमांशवः । स्वदेशचरखण्डोना भवन्तीष्टोदयासवः॥४४॥ व्यस्ता व्यस्तैर्युताः स्वैः स्वैः कर्कटाद्यास्ततस्त्रयः । उत्क्रमेण षडेवैते भवन्तीष्टास्तुलादयः ॥ ४५ ॥ खागाष्टय इति । खागाष्टयः १६७. मेषस्य, अर्थगोऽगैकाः = १७९५ वृषस्य, शरयङ्कहिमांशवः १९३५ मिथुनस्येति पूर्वोक्तप्रकारेण सिद्धा निरक्षोदयासबो भवन्ति । एभ्यः स्वदेशोदयासवः साध्यन्ते । एत एव, स्वदेशचरखण्डोना स्वदेशे यानि राशीनां चरखण्डानि ( पूर्वोक्तानि ) तैः पृथक् पृथक् क्रमेणोनास्तदा तेषां मेषादिराशित्रयाणाम् , इष्टोदयासवः स्वदेशीयोदयायवो भवन्ति । ततस्ते एव मेषादीनां त्रयाणां निरक्षोदया. सवः, व्यस्ता वैपरीत्येन (तृतीय-द्वितीय-प्रथमरीत्या) स्थापिताः, व्यस्तैः व्युत्क्रमस्थै. रेव स्वैः स्वैश्वरखण्डैश्च युतास्तदा कर्कटाद्यास्त्रयः (कक-सिंह-कन्याराशीनाम्) उदयासवो जायन्ते । एते एव मेषादिषडाशीनामुदयासवः, उत्क्रमेण = वैपरीत्यस्थापनेन, तुलादयः, इष्टाः = स्वदेशीयाः उदयासपो भवन्ति । एतेन मेषमीनौ, वृषकुम्भौ, मिथुनमकरौ, कर्क धनुषी, सिंहवृश्चिकौ कन्यातुले च समोदये वतते इति वेधम् ॥ ४४-४५ ॥ उपपत्तिः-- ज्या १रापद्यु अनन्तरोकप्रकारेण मेषोदयासुज्या -- ज्या३०°%D१७१९ । पधु% मेधु १७१९X३१४० ३१४० । मेथु = ३३६६ । .:. मेषोदयासुज्या = -१६०४ । एत- च्चापम् १६७० मेषोदयासुमानम् । ज्या ६०°xपद्य एवं मेषवृषयोगोदयासुज्या । ज्या ६००% २९७८ । पधु = वृ. २९७८४३१४० ३१४० । वृ.धु. = ३२१६।: मेषवृषयोगोदयासुज्या 3२९०८॥ ३२१६ एतच्चापम् ३४६८ - मेषवृषयोगोदयासवः । तत्र मेषमाने शोधितेऽवशिष्टं वृषोदय- मानम् = ३४६८-१६७० % १७९८ । तत्र स्वल्पान्तरात् १७९५ पठितम् । तथा च राशित्रयोदयासुज्या ज्या ९.xपयु = त्रि= ३४३८ । एतच्चापम् = ५४०० = पद्यु राशित्रयोदयासवः । एभ्यो राशिद्वयोदयमाने शोधितेऽवशिष्टं मिथुनोदयमानम् = ५४००-३४६८ = १९३२ । तत्र १९३५ पठितम् । अत 'खागाध्योऽर्थगोऽगैकाः शर- त्र्यकहिमांशवः' इत्युपपद्यन्ते । MDETAIN waman %D ani m ·HAMIN अधिकारः ॥३॥] श्रीतत्वामृतसाहिते १३१ Pancy अथ नाडीक्रान्तिकृत्तयोः सम्पातस्थानात् त्रिभान्तरे तयोः परमान्तरमतो मिथुनान्ते धनुरन्ते च क्रान्तिः परमा। तत उभयत्र कान्तेस्तुल्यमेवापचयः। तेन मिथुनसमः कर्क: । वृषसमः सिंहः । मेषसमा कन्येति मेषादयस्त्रय एवं व्यस्ता कर्कादयस्त्रयो भव. न्ति । ( द्रष्टव्यं ४३-४३ श्लोकक्षेत्रम् ) यतो ध्रुवप्रोतवृत्तमहोरात्रवृत्तेषु लम्बरूपमतो- ऽहोरात्रवृत्तकान्तिवृत्तयोयोगरूपाणां क, मेसिं, संसं वृत्तद्वयस्थपूर्णज्यासूत्राणां मिथुनान्त- ध्रुवप्रोतेन समं भागद्वयं जायते । तेन मिथुनान्तादुभवत्र राशिमोगमानं समानमुचित. मेवेति स्पष्टमेव क्षेत्रविदाम् । अथ च निरक्षदेशे घु चराभावात् सर्वेषां राशीनां स्वस्वकालेनोदयः । अन्यत्र तु स्वक्षितिजोन्मण्डलान्तररूपचरखण्डकालेन राश्युदयासवोऽन्तरिता भवन्ति । नाड़ीका- न्तिवृत्तयोर्योगरूपो मेषादिस्तु क्षितिजोन्मण्डलयोः स सम्पाते स्वनिरक्षक्षितिजयोस्तुल्यकाल. मेवोद्गच्छति, परञ्च मेषान्तादिबिन्दवः प्रथमं स्वक्षितिजे ततो निरक्षे समुद्गच्छन्ति तेन स्वनिरतिक्षितिजयोरन्तर रूपेण चरण्खडकालेन निरचोदयासवो हीनाः स्वदेशोदयासवो भवितुमर्हन्ति । सौम्यगोले स्वक्षितिजस्य निरक्षादधः स्थितत्वात् । कर्कादिराशित्रये चर- खण्डानामपचीयमानत्वात्संशोधने कृतेऽपि धनत्यमेव भवतीति कर्कादौ चरखण्डैर्युक्ता निरक्षोदयाः स्वोदया भवन्तीति । अथ दक्षिणगोले क्षितिजस्य निरक्षादुपरिगतत्वात् प्रथ- मं निरक्षे ततः स्वदेशे तुलान्तादिबिन्दव उद्गच्छन्ति । तेन चरखण्डेसहिता निरक्षो- दयाः स्वोदयाः स्युः । मकरादौ तु अपचीयमानचरखण्डानां योगेऽपि कृतेऽन्तरमेव भव- तीति चरखण्डै रूना निरक्षोदयाः स्वोदया इति युक्तियुक्तमेवोक्तम् । यतो महवृत्तयोः षड्भान्तरे सम्पात स्त्रिभान्तरे च परमान्तरमेवं सम्पातादुभयत्र प्रदेशयोः सर्वाशः साम्यश्च भवति; अतो मेषादिषण्णामुदयासवे एवं व्यत्यासेन तुलादीना षण्णामुदयासवो भवन्तीति किञ्चित्रमित्यलमतिविस्तरेण ॥ ४४-४५ ॥ अत्र प्रसङ्गादिष्टस्थानोदयासको विलिख्यन्ते- काश्या पलभा ५१४५ ततश्चरपलानि मे = ५७॥ वृ०४६। मि १९) चरासवः स्वल्पान्तरात् मे०=३४२। वृ%२७६। मि०११४। तेन काश्यानुदयासवः- राशयः। लकोदयासवः काश्यामुदयासवः। पलानि । मेषमीनयोः १६७० १३२८ २२१ वृषकुम्भयोः १७९५ २७६ १५१९ २५३ मिथुनमकरयोः१९३५ १८२१ कर्कधनुषोः १९३५ २०४९ ३४२ सिंहवृश्चिकयोः १७९५ २०७१ ३४५ कन्यातुलयोः १६७० ३४२ २०१२ ३३५ एवं मिथिलायां पलभा ६० तस्याश्चरासवः । ३६०।२८८।१२० चरपलानि ६०।४८।२० । अतो मिथिलोद्यासवः- लकोदयासवः चरासवः मिथिलोदयासवः । राशयः। पलानि मेषमीनयोः १६७० २१८ चरासवः Madan TARA - Maham MAHARA Atm + + mons tee ॥ ॥ Name ·- सूर्यसिद्धान्ते [निप्रश्ना- DDA - - Imamatute । वृषकुम्भयोः १७९५ १५०७ मिथुनमकरयो:१९३५ १२० १८१५ कर्कधनुषोः १९३५ २०५५ ३४३ सिंहवृश्चिकयोः १७९५ २०८३ ३४७ कन्यातुलयोः १६७० २०३० एवं स्वस्वचरखण्डावशाल्लङ्कोदयतः स्वदेशोदयज्ञानं कार्यमित्यलम् ॥ ४४-४५ ॥ इदानीमिष्टकाले लग्नानयनमाह- गतभोग्यासवः कार्या भास्करादिष्टकालिकात् । स्वोदयासुहता भुक्त-भोग्या भक्ताः खवह्निभिः ॥ ४६ ॥ अभीष्टघाटकासुम्यो भोग्यासून् प्रविशोधयेत् । तद्वत् तदेष्यलग्नासूनेवं यातान तथोत्क्रमात् ॥ ४७ ॥ शेषं चेत् त्रिंशताऽभ्यस्तमशुद्धेन विभाजितम् । भागैर्युक्तं च हीनं च तल्लग्नं क्षितिजे तदा ॥४८॥ गतभोग्यासव इति । इटकाले यः सायनः सूर्यस्तस्मात् , गतभोग्यासवः भुक्ता- सवो भोग्यासवश्व कार्याः । कथं ते भुक्तासवो भोग्यासवश्च कार्या इत्याह-'तस्य साय- नस्य तात्कालिकास्य' भुक्तभोग्याः वर्तमानराशेभुक्ता भोग्याश्च येऽशास्ते, स्वोदया. ३० त्रिंशता भक्तास्तदा मुक्तभोग्याषकः स्युः। सायनरविभुक्तांशाः स्वोदय गुणिता त्रिंश- द्वक्ता भुकासवः, भोग्यांशाः स्वोदय गुणितात्रिंशद्भका भोग्यासवश्च भवन्तीत्यर्थः । ततो भोग्यासून अभीष्टघटिकासुभ्यः स्वकीयसावनेष्टकालस्य येऽसवस्तेभ्यो विशोधयेत् । तदेष्यलग्नासून, तस्मादप्रिमराशीनामप्युदयासून् यथासम्भवं तद्वत् प्रविशोधयेत् । एवं अनेनैव विधिना, उत्क्रमात भुतप्रकारेण लग्नानयने, तथा तद्वदेव अभीष्टघटिकासुभ्यो भुक्तासुन् प्रविशोध्य ततो यथासम्भवं, यातान्भुतराशीनामुदयातूंश्च विशोधयेत् । तदा वेद्यदि शेष स्यात् तदा तच्छेषं त्रिंशता, अभ्यस्तं-गुणितम् , अशुद्धन-शोधनक्रियायां यस्य भुक्तस्यैष्यस्य वा राशेरुदयमानं न शुद्धथति सोऽशुद्धसंज्ञो राशिस्तदुदयासुमानेन वि. भाजितं तदा लब्धं भागादिकं (अंशादि ) भवति तैः, भागैः= लब्धांशादिभिः 'क्रम. लग्नानयने यस्य राशेर्मानं शुद्धं तद्राशिसङ्ख्याप्रमाणं, युक्त कार्य, च-तथा भुक्तलग्नानयने शुद्धराशिसङ्ख्याप्रमाणं हीनं कार्य तदा लब्धप्रमितं सायनमेषादिकं क्षितिजे लग्नं भवति । उपपत्ति:- किन्नाम तावल्लग्नमिति प्रथममुच्यते । लगतीति लग्नमिति व्युत्पत्त्याऽभीष्टकाले क्रान्तिवृत्तस्य यः प्रदेशः उदयक्षितिजे लगति तदेव राश्यादिकं लग्नम् । तथैवाह भास्कर:- “यत्र लग्नमपमण्डलं कुजे तद् गृहाद्यमिह लग्नमुच्यते प्राचि" इति । अतः सूर्योदयकाले सूर्यसममेव लग्नं ततोऽनन्तरं सूर्याक्रान्तराशेर्नोग्याशास्तदप्रिमा : - ·अधिकारः ॥३॥ श्रीतत्त्वामृतसहिते राशयो लमराशेभुक्तांशाश्च क्रमेणोद्गता भवन्ति । अतोऽभीष्टकाले सूर्यलग्नयोरन्तरे भवत्ते सूर्याक्रान्तराशे ग्याशास्तदनिमा राशयो लनराशेर्भुक्तांशाश्च भवन्ति । तत्सम्बन्धिनोऽहो- रात्रे क्षितिजसूर्यान्तरे सूर्यस्य भोग्यांसवस्तदप्रिमराश्युदयासवो लग्नराशिभुक्तासवश्चेष्टकाले तिष्ठन्ति । अतोऽभीष्टासुभ्यो रवे ग्यासूस्तदप्रिमराश्युदयाश्च, विशोध्य शेषाद्विलोमेन लग्नराशे काशनाने ज्ञाते. लग्नज्ञानं सुबोधम् । तत्र राश्युदयानां नाक्षत्रत्वात् इष्टकालासु- भिरपि नाक्षनरेव भवितव्यम् । उदयकालिकार्ककेन्द्रबिन्दुक्षितिजान्तरालेऽहोरात्रवृत्ते नाक्ष- श्रेष्टकालः । अभीष्टकालिका केन्द्रक्षितिजान्तरेऽहोराने सावनेष्टकालः । उदयार्कतोऽभीष्टार्को यावदन्तरितस्तदुत्पन्नासुभिरेव सावनेष्टो नाक्षत्रेष्टादन्तरितो भवति । अतः सावनेष्टतो नाक्षत्रेष्टज्ञानार्थमर्कस्य तात्कालिकीकरणं युक्तमेव प्रतीयते । अत आह भास्कर:- 'लग्नार्थमिष्टघटिका यदि सावनास्तास्तात्कालिकारणेन भवेयुरायः" इति । अतो रवे ग्यभुक्तासुसाधनयुक्ति: -यदि त्रिंशद्भिरंशः सायनरविनिष्ठराशेरुदयासवो लभ्यन्ते तदा सायनरवेर्भुक्तांशैभॊग्यांशैो किमित्यनुपातेन रवेर्भुक्तभोग्यासवः = स्वोदयासुरभुकभोग्यांश ३० अत्र यतोऽभीष्टकाल:=रमो.अ.+रा.उ.अ.+ल-भु.अ. । अतोऽभीष्टकालासुभ्यो रवे ग्यासको यथासम्भवमप्रिमराश्युदयासवश्च विशोध्यन्ते तदा लग्नस्य भुक्तासवोऽवशिष्यन्ते। अतोऽनुपातः योभिरशुद्धराश्युदयासुभित्रिंशदंशा लभ्यन्ते तदा शेषासुभिरेभिः किमिति लब्धा लग्नस्य भुक्तांशाः- अ.रा.उ.अ. ततो भुक्तांशाः शुद्धराशिसङ्ख्यया युक्ता राश्यादि लग्नं स्यात् । एवं क्रमलग्नानयने भवति । उत्क्रमलग्न लग्नादप्रस्थे रचौ रात्रिशेषे सम्भवति । यत्रेष्टकालोरविभुक्तासु-रविपृष्ठरा- युदयासु-लग्नभोग्यासुयोगमितः । अतोऽभीष्टासुभ्यो रवेर्भुक्तासून्यथासम्भव तत्पृष्ठगतरा- श्युदयातूंश्च विशोध्य शेषेणानुपाताल्लग्नस्य भोग्यांशा भवन्ति । तस्तिस्मादद्धशुराशेविंशो- धयेत्तदा मेषादितो लग्नं भवेत् । परञ्चात्रानुपातीय क्षेत्राणां गोलसन्धेः सम्भवादागतं लग्नं सायनं भवलि । फलादेशार्थ तस्मादयनांशानपास्य स्फुट निरयणं कुर्यात् । अत उपपन्न- माचार्योकं सर्वम् ॥ किन्त्वत्र रवेर्भुक्तभोग्यासुसाधने लग्नस्य भुक्तयोग्यांशसाधने चानुपातीयक्षेत्रयोवैजा- त्यवशात् फलं न वास्तवमिति (पूर्व ४२।४३ श्लोकेऽपि) मया प्रतिपादितम् । अतोऽत्र प्रसजाल लाधवप्रकारेण सूक्ष्मलग्नानयनं विलिख्यते । इष्टकाले याम्योत्तरवृत्ताद्रवियोवदन्त- रितस्ता रविगतध्रुवप्रोतवृत्तयाम्योत्तरवृत्तयोरन्तरे नाड़ीवृत्ते नतघट्यः । नतघट्य षड्गुणा नतांशाः । पूर्वकपाले रवौ नताशानां तथा रविगतध्रुवप्रोतवृत्तं नाड़ीवृत्ते यत्र लगति ततो गोलसन्धि याव वेर्विषुवाशानां च योगो दशमलग्नस्य विषुवांशाः ('मध्यलग्नमिति दक्षिणोत्तरे' इत्युक्तः) परकपाले तु नतांश विषुवांशयोरन्तरेण दशमविषुवांशा भवन्ति । ततो 'या बाहुजीवा विषुवांशकानाम्' इत्यादिकमलाकरोक्तेन, चापीयत्रिकोणमित्या वा दशमलग्नं ( याम्योत्तरक्रान्तिवृत्तयोगरूपं ) दशमलग्नस्यापमं, ताज्याचापं याम्यो. ३०xशे ।

·720pFERENCERIENCE.AIRA9542h.. १३४ सूयसिद्धान्ते. [त्रिप्रश्ना- त्तरक्रान्तिवृत्ताभ्यामुत्पन्नं कोण यष्टिसंज्ञं च ज्ञात्वा सौम्ययाम्यगोलक्रमेण दशम- लग्नस्य धुज्याचापाशा अक्षाशैर्युतोनास्तदा दशमलग्नसमस्थानयोरन्तरे याम्योत्तरवृत्ती. यचापमान कोटिसंज्ञम् , दशमलग्नपूर्वक्षितिजाः (लग्ना-)-तरे क्रान्तिवृत्ते कर्णः, स्थानयोरन्तरे क्षितिजे भुजः अत्र चापजात्यत्र्यले कर्णकोटिभ्यां जायमानं कोणं यष्टिसंज्ञ, कोटिभुजाभ्यामुत्पन्न समस्थानगतं कोण समकोण कोटिमानं चावगत्य चापीयत्रिकोणविधिना कर्णमानं सुबोधम् । तद्राश्यादिवर्णमानं दशमलग्ने युक्तं तदा स्फुट सायनं लग्नं स्यादिति। . PRE "षड्गुणितो नतकालो रवेनंतांशा भवन्ति, प्राक्परयोः । तैयुक्तोना दिनकृद्विषुवांशाः स्युः खलग्नविषुवाशाः ॥ ततः खलग्नं ज्ञात्वा, तस्मादपमं दिनज्यकाभागम् । याम्योतरापमाभ्यामुत्पन्नं यष्टिकोणाख्यम् ॥ गोलक्रमात् खलग्नयुज्याचापं युतोनितं स्वाक्षः। तामिह कोटिं, मत्त्वा विषुवाशं, वै परापमं यष्टिम् ॥ साध्यास्ततो भुजांशास्तैर्युक्तं मध्यक, स्फुटं लग्नम् । सूक्ष्मं गोलज्ञानां समक्षमेवं बुधैश्चिन्त्यम् ॥ इति सूक्ष्मलग्नानयनमादरणीयं सुधीभिरिति ॥ ४६-४८ ॥ इदानी दशमलग्नसाधनप्रकारमाह- प्रापश्चानतनाडीभिस्तस्माल्लङ्कोदयासुभिः । भानौ क्षयधने कृत्वा मध्यलग्नं तदा भवेत् ॥ ४६॥ प्रागिति । प्राक् पश्वाच्च या नतनाब्यस्ताभिः ( अर्थादूर्ध्वयाम्योत्तरवृत्ततो रविः ·ऽभिकारः ॥३॥] श्रीतवामृतसहिते १३५ . प्राकपाले यावत्कालप्रमाणेनान्तरितो भवति तावत्यः प्राङनतनाडयः । तथा परकपाले यावत्काल मानेनान्तरितस्तावस्यः परनतनाउयस्ताभिः पूर्वनतनाडीभिः परनतनाडीभिर्वा) तथा लङ्कादेशीयराशीनामुदयासुभिश्च, तस्मात् = पूर्वोक्तलग्नसाधनप्रकारतः 'यत् फलं भवेत् तत् , भानौ = सूर्ये (तात्कालिके सामने के क्षय बने पूर्वनतकाले लब्धं फलं क्षयं, परनतकाले लब्धं फलं धनं कृत्वा यद्भवति तदेव, तदाअभीष्टकाले, मध्य- लपनं दशमं लग्नं भवेत् ॥ ४९ ॥ उपपत्ति:- अभीष्टकाले क्रान्तिवृत्तस्य यः प्रदेश: ऊर्वयाम्योत्तरवृत्त लगति तदेव राश्यादिकं दशमं लग्नं भवति। वस्तुतः स्वक्षितिजक्रान्तिवृत्तयोः पूर्वसम्पातस्य प्रथ. मलग्नसंज्ञात्वात् पूर्वसंस्थया निवेशितेषु कान्तिवृत्तीयद्वादश विभागेषु दशमविभागल्या. रम्भ उर्वयाम्योत्तरवृत्त एव भवतीति याम्योतरापमवृत्तयोरूर्वसम्पातो दशमलग्न- मित्यन्वर्थकमेव नाम । तदेव दशमं लग्नं मध्यलग्नमप्युच्यते । तथा चाह भास्करः 'मध्यलग्नमिह दक्षिणोत्तरे इति। अतस्तत्र दशमलग्ने याम्योत्तरवृत्तमेव क्षितिजम् । क्षि- तिजादक केन्द्रावधिः छुराने इष्टकालः । तेन याम्योत्तरवृत्ताविपर्यन्तमहोरात्रवृत्ते वा रवि. गतध्रुवप्रोतवृत्तं नाडोमण्डले यत्र लगति तस्माद्याम्योत्तरावधिः नाड़ीवृत्ते पूर्वापरनतसंज्ञक: कालः । तत्र पूर्वनते रवेर्भुक्तासवस्तत्पृष्ठराश्युदयासवो दशमलग्नस्य भोग्यासवश्च नाड़ी- वृत्ते भवन्ति । अतस्तत्सम्बन्धिनो रवे कौशास्तत्पृष्ठराशयो दशमलग्नभोग्यांशाश्च क्रा- न्तिवृत्ते रविदशमलग्नयोरन्तरे तिष्ठन्तीति यश्वेतानानीय रवितो विशोधयेत्तदा दशमलग्नं स्यादेवाल्याने विद्यमानत्वात् । परकपाले (पश्चिमनते) तु रवेर्नोग्यांशास्तदप्रराशयोदश- मलग्नभुक्तांशाश्च क्रान्तिवृत्ते रविदशमलग्नान्तरे भवन्त्यतो रविमध्ये एषां योगेन दशम- लग्नं भवतीत्यपि स्पष्टमेव तदाऽऽस्य मध्यलग्नात्पृष्ठगतत्वात् । तत्रोदयासवो निरक्षदे- शीया अतो गृह्यन्ते यतः क्षितिजरूयं याम्योत्तरं धुवाश्रितमाद्याम्योत्तरवृत्तं ध्रुवप्रोतवृत्त- मपि भवति । ध्रुवाश्रितेषु देशेषु अक्षांशानामभावात्सर्व निरक्षोदयैरेव कर्म भवतीति विदु. षामतिरोहितमेवातो दशमलग्नसाधनं लोदयैः पूर्वनते भुक्तप्रकारेण, परनते भोग्यप्रका- रेण चेति सर्वमुपपनम् ॥ ४९ ॥ वि०॥ अथात्र प्रसान्नतनिरपेक्ष दशमलग्नसाधनं विलिख्यते । सप्तमलग्नमिनं परिकल्प्य साध्यं घस्रदलं तदिहेष्टम् । व्यक्षोदयवशतो यल्लग्नं भोग्या वेद्यं तद्दशमाङ्गम् ॥ अथवा-लग्नं प्रथमं सुर्य मत्वा रजनौदलमिह साध्यं विजैः तत्तुल्येष्टे व्यक्षे त्राचं लग्नं यदशमं तत् ॥ श्लोको स्पष्टार्थावे । युकिरपि गोलज्ञानां कृते सरलतरा । प्रथमलग्नं सषड्भमस्तलग्नं भवति । तत्तुल्यो रविरस्तक्षितिजगतो भवति । तदानीमिष्टकाले दिनातुल्ये क्षितिज याम्योत्तरवृत्तमेवातो भोग्यप्रकारेण प्रथमलग्नं दशमाख्यं भवेदिति किं चित्रम् । एवं प्रथमलग्नतुल्येऽके रान्यर्धसमे इष्टकालेऽपि क्षितिजं याम्योत्तरमेवातस्तत्रक्षि. ।

·Nena सूर्यसिद्धान्ते [त्रिप्रश्ना- तिजाधोगतत्वादकस्य मुक्तप्रकारेण प्रथमलग्नं दशमलानतुल्यं स्यादिति युक्तियुक्तमे- वेत्यलम् ॥४९॥ इदानी लग्नस्य सूर्यस्य च ज्ञानादिष्टकालस्य साधनमाह- भोग्यासूनूनकस्याथ भुक्तासूनाधिकस्य च । सम्पीण्डयान्तरलग्नासूनेवं स्यात् कालसाधनम् ॥ ५० ॥ सूर्योदूने निशाशेषे लग्नेऽकादधिके दिवा । भचक्रार्धयुताद् भानोराधिकेऽस्तमयात् परम् ॥ ११ ॥ भोग्यासूनिति । अथ लग्नसाधनान्तरं लग्नादिष्टकालसाधने, ऊनकस्य =अल्प- प्रमाणकस्य सायनालग्नयोर्मध्ये यः पृष्ठगतः सोऽल्पो भवति तस्य, भोग्यासून् = भो. ग्यांशसम्बन्धिनोऽसून , अधिकस्य अप्रगतस्य, भुक्तासून भुक्तांशसम्बन्धिनोऽसून् , च= तथा, अन्तरलग्नासून् = तयोः सायनार्कलग्नयोरन्तरे यावन्ति लग्नानि ( राशयः) तेषामुदयासून् , सम्पीडय = एकत्र सँयोज्य, एवं कालसाधनम् = अभीष्टकालस्यानयन स्यात् । अत्रैतदुक्तं भवति । भोग्यप्रकारेणागते लग्नेऽस्य भोग्यासवो लग्नस्य भुक्तास- वस्तयोरन्तरालराश्युदयासवश्चैतेषां योगेनाभीष्टः कालो भवति । भुक्तप्रकारलग्ने तु लग्नस्य भोग्यासवोऽस्य भुक्तासबस्तयोरन्तरालराश्युदयासवश्चैषामैक्यमभीष्टकालो भवतीति । एवमागत इष्टकालः, लग्ने, सूर्यादूने = सूर्यापेक्षया पृष्ठगते सति रात्रिशेषे भवति । तदानीमानीतेष्टकालात्परमर्कोदयो भविष्यतीति ज्ञेयम् । अर्काधिके = सूर्यादधि. केऽप्रगते लग्ने सतीष्टकालः, दिवा = दिनगतोऽर्थादर्कोदयादनन्तरमेतावानयं काल इति ज्ञेयम् । तथा च, भचक्रायुतात् = सषड्भात , भानोः सूर्यादधिके लग्ने तु स पूर्वागत इष्टकालः, अस्तमयात् = सूर्यास्तसमयात् परमर्थात् रात्रिगतो (दिनमानादधिको भवतीति बोद्धयम् ॥ ५०-५१ ॥ उपपत्ति यो यस्मादप्रगतः सोऽधिकः, पृष्ठगतोऽल्पः परं षड्भान्तरे विचार्यों द्वादशराश्यात्मके गोले पूर्वक्रमेण ग्रहाणां भ्रमणदर्शनात् । अत्र राश्यादिप्रमाणेन न्यूनाधिकत्वं न व्याप- कम् । गोले कदाचिदप्रगस्य राश्यादि पृष्ठगतराश्यायपेक्षयाऽल्पं भवतीति राश्यादिप्रमाणेन न्यूनाधिकत्वसन्देहमपास्तम् । अथ दिने लग्नम सूर्यः पृष्ठे च भवति । तदानी लग्नार्कयोरन्तरे अग्रगतलग्नस्य भुक्तांशाः पृष्ठगतार्कस्य भोग्याशास्तयोरन्तर्गतराशयश्च भवन्ति । तेनाधिकस्य लग्नस्य भुक्तांशोत्थभुक्तासून् , अल्पस्यार्कस्य भोग्यांशोत्यभोग्यासूनन्तरालराश्युदयाश्चैकीकृत्य दिगगतेष्टकालो भवति । यदा रविर्लग्नादप्रस्थो ( अधिको ) भवति तदा रवेरुदयक्षिति. जादधोगतत्वादाविशेषरूप दृष्टकालो भवति । तत्राधिकस्यार्कस्य भुक्कांशोत्थभुक्तासून् , अल्पस्य लग्नस्य भोग्यांशोत्थभोग्यासून् , तयोरन्तर्गतराश्युदयातूंश्च सँयोज्य रात्रिशे- षरूपेष्टकालो भवति । एवमुदयक्षितिजादस्तक्षितिजस्य षडाशिमितान्तरत्वादस्तक्षिति- जायावताऽन्तरेण रविरधो भवति तावताऽन्तरेण स्रषड्भः सूर्य उदयक्षितिजा-( लग्ना.) ७ । १ ·। ऽधिकारः ॥३॥] श्रीतत्त्वामृतसहिते दूर्वगतो लग्नादल्पोऽपि भवति । अतस्तदा पूर्वोतविधिना साधित इष्टकालो दिनमा. नादधिको रात्रिगतश्च भवतीति गोलविदा स्पटमेवेत्युग्पन्नमाचार्योक्तम् । परञ्च पूर्व लग्नानयने 'लग्नार्थमिष्टघटिका यदि सावनास्ते तात्कालिकार्ककरणेन भवेयुरायः' इत्युक्तेः तात्कालिकार्कवशात्सावनेष्टघटिकाभ्यो लग्नानयनं भवति । किन्वत्र कालस्याज्ञानात्तात्कालिकाकोसम्भवे औदयिकातो लग्नादिष्टकालो नाक्षत्रो जायते । ततः सावनार्थमुपायः। एकस्मिन् सावनदिने रविगतिकलोत्पन्नासुयुता नाक्षत्र्यः षष्टिघटिका भवन्ति । अतो रविगति कलोत्पन्नासुयुतनाक्षत्राहोरात्रामुभिः सावनाः षष्टिघटिकास्तदाss. नीतनाक्षत्रासुभिः किमित्यनुपातेन व्यावहारिक सावनेष्टकालो भवितुमर्हति । सिद्धान्तशिरोमणी भास्करेण तात्कालिकास्याज्ञानादौदयिकार्कतो लग्नाच्च सावने टकालोऽसकृद्विधिना साधितः । लग्नानयने लग्नात् कालानयने चाचार्येण सायनाक-मा. यनलग्नयोश्चचो न कृता । परञ्च राशीनामुदयासुज्ञानं गोलसन्धि विना न जातु भवितु. महतीति क्षेत्रोत्पत्तिदर्शनार्थमयनांशप्रयोजन स्यादेव गोलसन्धेरेवं दयासुसाधनोपयुक्त. क्षेत्राणां प्रवृत्तित्वादतोऽनुक्कमपि सूर्यलग्नस्थाने सायनसूर्यलग्नं ज्ञेयमिति विवेचनीयं सुधीभिः ॥ ५०-५१ ॥ इति श्रीसूर्यसिद्धान्ते श्रीतत्त्वामृतसिञ्चिते । गतं त्रिप्रश्न यावत् सोपानञ्च तृतीयकम् ॥ ३ ॥ इति त्रिप्रश्नाधिकारः॥३॥ अथ चन्द्रग्रहणाधिकारः॥४॥ अधुना चन्द्रग्रहणाधिकारी व्याख्यायते । तत्रादौ किन्नाम प्रहणमिति जिज्ञासायां गृह्यतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या ग्राहको यदा ग्राह्य वस्तु गृह्णाति तदा प्रहणम् । अतो प्रहणे प्राग्राहकयोर्योगोऽवश्यं भावी । योगस्तयोरन्तराभावे सम्भवति । एतेन मायग्राहकयोर. न्तराभावत्वं प्रहणत्वम् । अथ यदिदं प्राह्यप्राहकयोरन्तराभावत्वं ग्रहणत्वं सिद्धं तत्र प्रहाणां ग्रहणप्रकरणे समा. पततीयमाशङ्का यद् प्रहाणां पूर्वापरयाम्योत्तरो/धोरूपगतिभेदत्रये कि पूर्वपरान्त- राभावः, वा याम्योत्तरान्तराभावः, वा ऊर्ध्वाधरन्तराभावः, वा पूर्वापरोधिरन्तरा- भावः, वा पूर्वापरयाम्यात्तरान्तराभावः, वा याम्योत्तरोर्ध्वाधरन्तराभावः, वा पूर्वापरोवा- धोयाम्योत्तरान्तराभावो प्रहणाय प्रकल्प्यत इत्यत्रोच्यते । सर्व एव प्रहाः स्वस्वकक्षाया. माकाशे भुवं परितो भ्रमन्ति । सर्वासामपि प्रहकक्षाणां केन्द्र भूगर्भोऽतो महाणां कक्षाः सर्वाः ऊोधोरूपेण समानान्तरास्तेन ग्राह्यप्राहकयोरूर्वाधरन्तराभावत्वं न जातु सम्भावि। मतस्तृतीय-चतुर्थ-षष्ठ-सप्तमलक्षणानि निरस्तानि । केवलं पूर्वापरान्तराभावस्य प्रहणे स्वीकारे प्रतिपर्व ग्रहणं सम्भाव्यते । परन्तु प्रतिपर्व यतस्तथात्व नातः प्रथमल. क्षणमपास्तम् । एवं क्रान्तिवृत्तस्थयोाह्यप्राहकयोर्याम्योत्तरान्तराभावेऽपि प्रहणस्यानु- पलब्धिरतस्तु द्वितीयमपि लक्षणमपास्तम् । अथ यदा ग्राह्यप्राहकयोः पूर्वापरान्तराभावो याम्योत्तरान्तराभावश्च भवति तदैव ग्रहणमतः पञ्चमं लक्षणमुपयुक्तम् । अत्रापि भवती. २८ सू०सि० ·IN सूर्यसिद्धान्ते [चन्द्रग्रहणा- यमाशङ्का-प्राह्यप्राहकयोः पूर्वापरयाम्योत्तरान्तराभावो भवतु नाम, परन्च तयोः कक्ष. योरूर्वाधरन्तरस्य महत्त्वे कथं प्राहको प्राचं गृह्णीयात् ? सत्यं तदुच्यते (तत्रादौ ग्राह्यप्राहकयोः परिचय आवश्यको यन्निर्णयोऽप्रतो भविष्यति । तावदत्र सिद्धान्तमेवा- जीकृत्योच्यते) चन्द्रग्रहणे ग्राह्यश्चन्द्रः, प्राहको राहुसंज्ञया प्रसिद्धा भूच्छाया (भूभा) सूर्यग्रहणे सूर्यो प्राह्यः, प्राहकश्चन्द्रमाः। चन्द्रादिप्रहे स्वगतप्रकाशामावादविकिरणसंयो- गवशादेव प्रकाशत्वाच्च चन्द्रबिम्बे यावति प्रदेशे रविकिरणा लगन्ति तावान् भागः समु. जबलस्तदितरो भागस्तमोरूपः। अथ योऽयं रविः प्रकाशकस्तस्य सर्वतः प्रशरणशीला: किरणाः सूर्यास्पमान केन भूबिम्बेनावरूद्धा आकाशे तमोमयों सूचीमुत्पादयन्ति स एच तमोरूपो राहुः । सा सूची दीर्घतया चन्द्रकशातोऽपि दूरं याति । परञ्च रवेः क्रान्तिवृत्ते भ्रमणात्तत्सम्मुखी सूची ( भूभा) चन्द्रकक्षास्थ क्रान्तिवृत्तधरातलसल्लग्ना भवति । तत्र स्वकक्षास्थविमण्डलगतश्चन्द्रः स्वगत्या भ्रमन् यदा तो भूमासूची प्रविशति तदा चन्द्र- बिम्बे रविकिरणसंयोगाभावात्प्रकाशाभावः। तत्र क्रान्तिविमण्डलयोरन्तराभावादक्षिणोत्त रान्तराभावस्तथा भूभाचन्द्रयो राश्यादिभिस्तुल्यत्वे पूर्वापरान्तराभावश्चातश्चन्द्रकक्षास्थो भूभाग्राहकश्चन्द्रं प्राचं गृह्णाति । तदेव ग्रहणम् । परमीशी स्थितिः पूर्णिमान्ते भवति । तदानीं भूबिम्बादुभयतो रविचन्द्रबिम्बयोः स्थितियोरन्तरच्च राशिषटकमिति । एवं सूर्यग्रहणे ग्राह्यो रविः, ग्राहकश्चन्द्रः। उक्तलक्षणे तयोः पूर्वापरयाम्योत्तरान्तरा- भावः। अतस्तदा रविचन्द्रौ सर्वांशतया समौ भवतः। परञ्च रविकक्षातश्चन्द्र कक्षाया अधोगतत्वात् सूर्यग्रहणे चन्द्रो रविभूबिम्बयोर्मध्यगतो भवति । तदानीं भूप्रदेशस्थलोकानां दृष्टिपथगतकृष्णश्चन्द्रो रविदर्शने वाधको भवति । अतोऽधोगतचन्द्रबिम्बेनाच्छादितस्य रविनिम्बस्यादर्शनादविग्रहणम् । इयं संस्था 'दर्शः सूर्येन्दुसङ्गमः' इत्युक्त दर्शान्ते भवति । आकाशे सर्वेषां ग्रहाणा कक्षाया भिन्नत्वेऽपि स्थूलदृशा सर्वे प्रहा एकत्र समाकाशे विभासन्तो विभान्ति । अत एव गणिते परिणामनेन त्रिज्यागोलगतानेव ग्रहानजीकृत्य प्रहणादि विधिः प्रदर्शितो भवति । एतेन प्राह्यग्राहकयोरूधिरत्वशङ्का निरस्तेत्यलं पत्लवितेन । तत्रोपयोगित्वात्प्रथमं सूर्याचन्द्रमसोर्योजनात्मको बिम्बव्याखौ, चन्द्रकक्षायां रवि. बिम्बव्यासमानचाह- सार्धानि षट् सहस्राणि योजनानि विवस्वतः। विष्कम्भो मण्डलस्येन्दोः सहाशीत्या चतुश्शतम् ॥ १॥ स्फुटस्वभुक्त्या गुणिती मध्यभुक्त्योद्धृतौ स्फुटौ । रवेः स्वभगणाभ्यस्तः शशाङ्कभगणोद्धृतः ॥२॥ शशाङ्ककक्षागुणितो भाजितो वाऽर्ककक्षया । विष्कम्भश्चन्द्रकक्षायां तिथ्याता मानलिप्तिकाः ॥ ३ ॥ सार्धानि षडिति । षट् सहस्राणि, सार्धानिसहस्रार्धेन सहितानि (पञ्चषष्टिः शतानि ) योजनानि, विवस्वतः सूर्यस्य,मण्डलस्य -बिम्बगोलस्य, विष्कम्भ:- SUNARIA - ·ऽधिकारः ॥४॥ ] श्रीतत्वामृतसाहिते मध्यमो व्यासो वर्तते। सूर्यबिम्बव्यासप्रमाण ६५०० योजनानि । इन्दोः = चन्द्रस्य मध्यबिम्बव्यासः अशोत्या सह चतुश्शतम् (४८. योजनानि ) वर्तते । तौ रविच. न्द्रयोर्बिम्बव्याखौ, स्फुटस्वभुक्त्या = स्वस्वस्पष्टगत्या गुणिती, मध्यभुक्त्या= स्वस्वम- ध्यगत्या, उद्धृतौ = भक्ती तदा, स्फुटौ प्रहणगणितोपयोगिनी भवतः । अथ च, सूर्यस्य 'मध्यमो विष्कम्भः स्वगभणाभ्यस्ता पाठप'ठतमहायुगीयस्वभगणैर्गुमितः, शशा. भगणोद्धृतः महायुगीयचन्द्रभगणैर्भक्तस्तदा, वा अथवा रवेविष्कम्भः, शशाङ्ककक्षया चन्द्रस्य या योजना त्मिका कक्षा तया गुणितः, अर्ककक्षया योजना त्मकया रविकक्षया भक्तः (फलमुभयत्र तुल्यमेव) तदा चन्द्रकक्षायां 'सूर्यस्य परिणतः' विष्कम्भः विम्बव्यासो भवति । ततः, तिथ्याप्तातिथिभिः पञ्चदशभिर्भक्तादाप्ताः (लब्धिः) यास्ता, मानलि- प्तिकाः सूर्यबिम्बकला भवन्ति । चन्द्रकक्षापरिणतो रविबिम्वन्यासः पञ्चदशभक्तस्तदा चन्द्र कक्षायां रविबिम्बमान स्यादित्यर्थः ॥ १-३॥ उपपत्ति:-- आकाशस्थप्रहबिम्बगोलस्य यावान् प्रदेशोऽस्मदादिभिश्यते स एवास्माकं गणितो- पयुक्तो वास्तवो प्रहनिम्बोऽर्धाल्पः। परन्तु प्राचीना प्रहबिम्बानामर्धभागं दृश्यमाझीकृत्य प्रन्थानकापुंस्तदानीमयं स्वल्पान्तरदोषो दोषाभास इति । अस्तु । तत्र तावग्रहबिम्ज. व्याससाधनार्थमादी दृष्टिस्थानाग्रहबिम्बकेन्द्रान्तं हक्सूत्रस्य बिम्बस्पर्शरेखायाश्च वेधा-- दिना ज्ञानं कृत्वा दृष्टिस्थानाद् प्रहकेन्द्रान्तं दक्सूत्रं कर्णः (यथा हके), दृष्टिस्थानाविम्बस्प- शरेखा कोटिः (दृस्प), बिम्बव्यासाचं भुजः (केस्प) अस्मिंस्त्रिभुजे स्पर्शरेखा-बिम्बव्या. साधरेखाभ्यामुत्पन्नः कोणो नवत्यंशः इस्पके, दृष्टिसूत्रस्पर्श रेखाभ्यामुत्पन्नो बिम्बार्धक. ला स्पिडके । अतो यदि त्रिज्यया हक्सूत्रं तदा बिम्बकलार्धज्य या किमिति कोणानुपातेन बिम्बयोजनव्यासार्धम्-विव्याः % हक x ज्या स्प-वि - केस्प । अत्र बिम्बार्धकला- नामरूपत्वात्तज्ज्याचापयोरभेदाशीकरणात् विव्याई हक x स्प-वि.क. । एतद्वि- त्रि दृक.xस्पर्विका गुणं स्पष्टः बिम्बयोजनव्यासः । अत्रापि स्वल्पान्तरात् दृष्टिक- त्रि : स्पष्टिकर्णः । तदा स्प-वि.व्या = स्पक स्प.वि.क (A)। एवं यदा प्रहो मध्य- त्रि- कर्णाग्रे स्वमध्यकक्षागतो भवति यदा मध्ययोजनबिम्बव्यासः- म.वि.व्या = स्पक स्व.वि.क. मक x मवि.क स्प-विव्या. त्रि (B) अनयोः A.B. सम्बन्धः- त्रि मावि व्या मकXमविक त्रि स्पक स्पर्विक स्पविव्या स्पविक. यदि स्वल्पान्तरात् स्पक-मक, तदा मकर मंदिक मविव्या मंविंका एतेन व्यासपोनिष्पत्तिबिम्बयोनिष्पत्तिसमोपपद्यते । । - त्रि HAR ।

·१४० सूर्यसिद्धान्ते [चन्द्रग्रहणा- अथ इस्पके अस्मित्रिभुजे त्रिकोणमित्या बिम्बकला. । स्वल्पान्तराज्याचापयोरभेदा. ज्या-त्रि - विंच्या - त्रिxवि.व्या. दियमेव द्विगुणा जातं बिम्बकलामानम् अस्मिन् स्वरूपे कर्णस्याल्पत्वे बिम्बमानमधिकं, कर्णा. धिक्ये बिम्बमान लघु । अर्थादुच्चस्थाने प्रहे बिम्बं लघु, नीचस्थाने प्रहे बिम्ब महदिति सिद्धयति । परचोच्च- स्थाने प्रहे गतिमन्दा नीवस्थाने आहे गतिमहती भवतीति गतिफलवासनाविदामतिरोहितमेवातो बिम्बयोनिष्पत्तिस्त- स्पर्विक स्पग द्वयोनिष्पत्तिसमा सिद्धा। .. म.विंक. स्वविव्या । इदानीं मदिव्या म.वि.क. KARE . स्प-विक मविक. स्पति-ध्या मदिव्या ब aman म.वि.व्या * स्पग .:. स्पष्टबिम्बयोजनव्यासः = स्प-वि.च्या- । अतो रवि- चन्द्रयोः पठितौ विम्बयोजनव्यासौ 'स्वस्पष्टगत्या गुणिती मध्य गत्या भक्तौ स्फुटौ बिम्ब- योजनव्यासौ स्त' इत्युपपन्नं भवति । त्रि विव्या अस्मिन्स्वरूपे तत्तत्स्थाने कर्णस्याने करूपत्वे कलात्मक এম क बिम्बमानं भिन्न भिन्न प्रत्यक्षसिद्धमेवापि च, म-विव्याXस्पग अत्रापि स्पष्ट- गतेवैषभ्यास्पष्टयोजनात्मकबिम्बमानमपि सर्वदा नैकरूपमिति सिद्धयति । आधुनिका वेधेन प्रहाणां बिम्बध्वपि दीवृत्ताकारत्वं निर्णीतवन्तस्तथात्वे दृष्टिस्था- नात् कृतबिम्बस्पर्श रेखासु बिम्ब केन्द्रालम्बसूत्राणामतुल्यत्वेऽपि व्यवहारे सुखार्थमभी- टकाले तुल्यत्वं स्वीकुर्वन्तीत्यदोषः । अथानीनरविबिम्बयोजनव्यासश्चन्द्रकक्षायां कियानेतदर्थ यदि रविकक्षायामानीत. रपिबिम्बयोजनव्यासस्तदा चन्द्रकक्षायां कियानित्यनुपातेन चन्द्रकक्षापरिणतो रविबिम्ब- योजनव्यासः= स्पार व्याXच का (१) अनेन 'शशाहकक्षागुणितो विहृतो वाs- कक्षया' इत्युपपद्यते । परन्तु 'ग्रहस्य चकैविहृता खकक्षा भवेत् स्वकक्षा निजकक्षिका- यामिति भास्करोतः, च.क.= खकक्षा खकक्षा । अतोऽनयोरुत्थापनेन(१) ·ऽधिकार:॥n] श्रीतत्त्वामृतसहिते स्वरूपे चन्द्रकक्षायां रविव्यासः स्पर• व्याखकक्षाXर. भ_स्प र व्या Xर भ खकक्षा Xचं भ. एतेन 'रवेः स्वभगणाभ्यस्त शशाङ्कभगणोद्धृत' इत्युपपद्यते । अथ च चन्द्रकक्षापरिणतरविबिम्बव्यासस्य कलात्मकमानज्ञानार्थमायासः। 'चान्द्री सहस्रगुणिता जिनरामसङ्ख्या' इति भास्करोक्तेः चन्द्रकक्षा-३२४००० योजनानि । कक्षायो कला:=२१६०० । अत एका कला = ३२४०००:२१६००-१५ योजनैः सम्पद्यते । ततो यदि पञ्चदशभिर्योजनेरेका कला तदा चन्द्रकशापरिणतसूर्यविम्बव्यास- योजनैः केत्यनुपातेन चन्द्रकक्षायां रविबिम्बकला स्प-र-व्या-योX१ । वस्तुतो । व्यासस्य चापमानेन बिम्ब कलामानमुचिनम् , परन्चात्र बिम्बमान स्याल्पत्वात् स्वल्पा- न्तराज्ज्याचापयोरभेदमङ्गीकृत्य बिम्बव्यासवशादुत्पन्नकलामानमेवामीकृतमाचार्यणेत्यु. पपन्न सर्वम् ॥ १-३॥ इदानी भूमाबिम्बसाधनमाह- स्फुटेन्दुभुक्ति व्यासगुणिता मध्ययोद्धृता । लब्धं सूची, महीव्यासस्फुटाकैश्रवणान्तरम् ॥ ४ ॥ मध्येन्दुव्यासगुणितं मध्यार्कव्यासमाजितम् । विशोध्य लब्धं सूच्यां तु तमो लिप्तास्तु पूर्ववत् ॥ ५ ॥ स्फुटेन्दुभुक्तिरिति । स्फुटा=स्पष्टा, इन्दुभुक्तिः चन्द्रस्य गतिः (चन्द्रस्य स्पधा गतिः) भूव्यास गुणिता= भूव्यासप्रमाणेन “योजनानि शतान्यष्टो" इत्युक्तेन, गुणिता, मध्यया = चन्द्रस्य मध्या या गतिस्तया, उद्धृता भक्ता तदा लब्धं यत् सा 'सूचीसंज्ञा' भवति । अथ महीव्यास-स्फुटाकैश्रवणान्तरम् भूव्यासस्य स्फुटार्वश्रवणस्य (पूर्वोक्त- स्पष्टरविव्यासस्य ) च यद्योजनात्मकमन्तरं तत् , मध्येन्दुव्यासगुणितं मध्यमो यश्चन्द्र- विम्बव्यासः 'सहाशीत्या चतुश्शतम् तेन गुणितम् , मध्याच्यासेन 'सार्धाणि षट् सह- वाणि' इत्यनेन भाजितं तदा यल्लब्ध तत् सूच्या पूर्वसाधितायां, विशोभ्य ऊनीकृत्य शेषतुल्यं, तमः अन्धकारमयं योजनात्मकं भूच्छायान्यासमानं भवति । ततो लिप्तास्तु भूभाबिम्बस्य कलामानं तु. पूर्ववत्='तिथ्याप्ता मानलिप्तिका' इत्युक्तप्रकारेण साध्याः। अर्थाद्योजनात्मक भूभाव्यासमानं पञ्चदशभक्तं तदा कलात्मकं भूमाबिम्ब स्यादित्यर्थः॥ ४-५॥ उपपत्ति:- रविकिरणाभिमुखं गतस्य भूबिम्बस्य विरुद्धदिशि तमोमयी या छाया सा भूभा। तत्र प्रकाशकस्य सूर्यबिम्बत्त्य भूबिम्बान्महत्त्वात् सा भूभा वृत्ताधारसूचोरूपा भवति । अर्थाद् वर्तुलाकारयोः रविभूबिम्बयोः समन्तात् कृतानां क्रमस्पर्शरेखाणां योगेन भुवो विरुद्धदिशि तमोमयी वृत्ताधारा दीर्घा सूची समुत्पद्यते, सैव 'भूभा' । सा दीर्धतया चन्द्रकक्षामप्यतिक्रम्य बहिर्याति । तथाऽऽह भास्कर:- ·[चन्द्रग्रहणा- सूर्यसिद्धान्ते "भानोर्बिम्बपृथुत्वादपृथुपृथिव्याः प्रभा हि सुच्यत्रा । दीर्घतया शशिकक्षामतीत्य दूरं बहिर्याता" ॥ इति । ਵਿਚ दिम्ब अत उपयोगाचन्द्र- कक्षायांभूभायाः कियन्मा- नमिति तत्साधनार्थमय- मायासः । (द्रष्टव्यं क्षेत्र म् ) स्पस्प, अ• तथा स्पस्प, अ इति द्वे एक- धरातलगते रविभूबिम्ब- योः क्रमस्पर्शरेखे। रस्प =रविबिम्बव्यासार्धम् । र रविकेन्द्रम् । भू-भुके- न्द्रम् । भूस्प-भूव्यासा- धम् । भू बिन्दोः रवि- व्यासा|परि कृतो लम्बः भूलं स्पर्शरेखासमानान्त- रा। तेन भूस्प, पलं। अतो भूव्यासा?नं रवि- व्यासाधम्रलं। भूर-3 भूव चन्द्र कर्णः । व बिन्दो व्या- सार्बोपरि स्पर्शरेखासमा- नान्तरा वलं' रेखा तदा स्पल' = मव । अतः भूस्प-भूलं स्पले रविकर्णः। - wa रलं भूव भूर अथ रभूल, भूवल" जात्ययत्रयोः साजात्यात् भूल' (रव्याई-भूव्या) चन्द्रकर्णः रविकण भूस्प, -भूल' ततः MINS (रव्या - भूव्याई) च.क ले स्प, =मव । अयमेवाचार्योक्तो भूभाव्यासार्धश्चन्द्र. भूव्या- कक्षास्थोऽतोऽयं द्विगुणश्चन्द्र कक्षास्थो भूभाव्यासः भूव्या- (रव्या-भूव्या)xचक( ·अधिकारः ॥४॥] श्रोतत्त्वामृतलहिते - चं. क अत्र रविव्यासो भूव्यासच चन्द्रकक्षासम्बन्धिनावेवोपयुक्तावतः स्फुटस्वभुक्त्या गुणिती मध्यगत्योद्धृतौ स्फुटा' वित्युक्तप्रकारेण चन्द्र कक्षायां स्पष्टभूव्यासः = मूव्याचं स्प-ग । स्पष्टरविव्यास:- रव्या स्प.चंग चं.म.ग चं-म-ग :. आभ्यां (१) स्वरूप उत्थापिते भूभाव्यास:- भूव्यारस.चंग चं-स्प.ग. (रव्या-मुव्या.) चं.म.ग. चं.म.ग मचं. योव्यात्रि मर. यो व्या ३Xत्रि परच चं. क. (द्रष्टव्यं ज्या चं-विई ज्या र. विं द्वितीयश्लोकक्षेत्रम् ) आभ्यामुत्थापितौ रविचन्द्रको तदा भूभाव्यासः- चं.स्पग ( रव्या-भूव्या)x चं.मग चं.मग मचं यो व्या. ज्यार.बि. ज्या. चं.वि. मर. यो. व्या अस्म सूची संज्ञा कृता। अथ यदि स्वल्पान्त- भूव्याXचंस्प-ग व्या अत्राचार्येण · भूव्याXचं. स्पग रात् च.मग चंपग । तथा ज्यार-वि. ज्याचं-वि, तदा भूभाव्यासः म.चं. यो. व्या. सूची-(रव्या- भूव्या) । अस्मात् पूर्वोक्त विधिना कला आचार्यमतेन म.र.यो. व्या. चन्द्र कक्षायां भूभाबिम्बकला । अत उपपन्नमाचार्योक्तम् । तथा (१) अनेन स्वरूपेण- भूव्यासहीनं रविबिम्बमिन्दुकर्णाहतं भास्करकर्णभक्तम् । भूविस्तृतिर्लब्धफलेन हीना भवेत् कुमाविस्तृतिरिन्दुमागें । इति भास्करोकमुपपद्यते। परन्तु प्रकृतसाधनसिद्धं भूभामानं चन्द्रकक्षायां नायातीति तत्क्षेत्रावलोकनेनैव फुटमर्थादुक्तप्रकारेणागता भूभा द्विगुणित-'मव'-तुल्या चन्द्रकक्षातो बहिरेव भवति । तत्केन्द्रं तु चन्द्र कक्षातो बहिः मध्यसूत्रस्थ 'न' बिन्दौ स्यादिति क्षेत्रावलोकनात्स्पष्टमेव । अत एव भास्करोक्तभूमाया दृषणं श्रीकमलाकरेण स्वसिद्धान्ते सम्यक् कृतम् । परन्तु तदेव दूषणमाचार्योक्तभुभायां दृष्ट्वाऽपि तद्भक्तिवश्येनाचार्यपक्षे मौनमालम्बितमिति तत्पक्षपा. तित्वं प्रत्यक्षमेव । मुनीश्वरोक्त-सिद्धान्तसार्वभौमे या भूमा सा चन्द्रकक्षास्पर्शकों भवति, अर्थातदुः ·सूर्यसिद्धान्ते [चन्द्रग्रहणा- - .. तभूभाकेन्द्र चन्द्रकशाछिन्नमध्यसूत्रगतं सिद्धयति । तेन सा सौरोक्त-भास्करोक्तभूभा- पेक्षया किञ्चित्सूक्षमा भवतीति । अथ प्रसात् चन्द्र कक्षायो कमलाकरोक्तसूक्ष्मभूमासाधनं विलिख्यते- "इनावनीव्यापवियोगखण्डं भुजोऽर्ककर्णः श्रवणश्च, कोटिः । तर्गयोरन्तमूलमेवं जात्यं हि भूमानयनप्रसिद्ध ॥ कुखण्डनिधनः श्रवणो भुजाप्तः कुगर्भतः स्यात् क्षितिभानदेयम् । कुखण्ड कोटयोनिहतिर्भुजाप्ता कुपृष्ठतः स्यात् क्षितिभाप्रपृष्ठम् ॥ कुभाग्रदैयक्षितिखण्डवर्गान्तरास्पदं वा क्षितिभाप्रपृष्ठम् । कोट थाहतं कर्णहृतं कुखण्डं लब्धं भवेद्भसदृशप्रमाणम् ॥ कुखण्डशीतद्युतिकर्णवर्गवियोगमूलं तदिहाद्यसंज्ञम् । आद्योनितं तरिक्षतिभाप्रपृष्ठमन्त्यं च तद्भूसदृशेन निघ्नम् ॥ कुभाप्रपृष्ठेन हृतं फलज्या स्याद्वाऽन्त्यसंच तु भुजेन निघ्नम् । कर्णेन भक्त हि फलज्यकैव स्याद्योजनैः सा त्रिगुणेन निधनी॥ भक्तेन्दुकर्णेन फलत्य चापं द्विध्न कुभाव्यास इहेन्दुगोले । कक्षास्थलिमपचापरूपः स्वग्राह्यलिप्तामयपतिसंस्थः ॥ सदोलजक्षेत्रसुसूक्ष्मरीत्या सूर्याच षड्भान्तरितः सदैव । तद्विम्बकेन्द्र तु तदर्धचि है यदगत्या श्रमतीन्द्र काष्ठा" ॥ इति । Kale रलं अत्रोपपत्ति:- द्रष्टव्य निर्दिष्टक्षेत्रम् । रलं = भुजः = रव्या - भूव्या । रभू = रविकर्णः कर्णः । अनयोर्वर्गान्तरपदं भूलं = कोटिः । रमूलं, भूअस्प, जात्ययोः साजात्येन भूअ = भूभानदेयम् = रमू भूस्प, कर्ण-भूव्या भुज कोटि भूभ्याई तथा स्पअ = भूभ्राप्रपृष्ठम् = भुज वा -भूभापृष्ठम् भूभादै भूभादै २ -- भूव्या ।। अथ र भू लं, भू स्प, त जात्ययोः सा- भूलं भुम्प, को र भूव्या जात्येन पत= भूसदृशः% रभू भू च स्प, जात्ये भूव-भूस्प, २ = चन्दकण-भू-या। भूलं x भूप क A Pram आयम्।

·wanpuga ज्याचभुग% mein byAwer अधिकारः ॥४॥] श्रोतत्त्वामृतसहित १४५ स्प-रूप, च = भूभापृष्ठं- आयं = चअ = अन्त्यम् जात्ययोरेकजात्येन गच = फलज्या = स्पातच अ भूसहश अन्त्य भूभापृष्ठ रभूलं, चमग जात्ययोः साजात्येन फलज्या 3 र लंच अभु अं भूर परमियं फलज्या योजनात्मिका, तेन कलाकरणाय 'भु च ग' त्रिभुजे. कोणानुपातेन ज्या<चगभू चग त्रिफलज्या । एतच्चापं 'चव' मित-चन्द्र- भूच चंक. गोले भूमाबिम्बव्यासार्धमतस्तद् द्विगुणितं चन्द्रकक्षायो 'चर्च' मितं भूभाव्यासः तत्केन्द्र 'व बिन्दुगतं स्यादिति सर्व क्षेत्रे सुस्पष्टमेव विदाम् । अथ चन्द्रग्रहणे प्राहको भूभा ग्राह्यश्चन्द्र इति पुरस्ताद्वक्ष्यति । अत्र तावद्भुभासा- धनप्रसङ्गे कया भूभया चन्द्रस्य स्पर्शो भवतीति विवेकोपस्थिती- भूभापृष्ठसूत्रेण चन्द्र. बिम्बपूर्वपाल्या यत्र योगस्तत्रत्ययैव भूभया चन्द्रस्य स्पर्शः स्या देतेन रविभूबिम्बयोः क्रमस्पर्शरेखैव यदा भूबिम्ब चन्द्रबिम्बयोबिरुद्धस्पशरेखा स्यातदा चन्द्रस्य स्पर्शो भवे. दिति फलितार्थः । तत्रत्या भूमा चन्द्र कक्षास्थभूभातोऽधिका भवति । तत्र भूभाचन्द्रके. न्द्रान्तरज्ञानार्थ कमलाकरः- "विधोबिम्बगोलस्य विस्तारखण्डं कुखण्डेन युक्तं युतिः स्यात्तदाऽत्र । स्वनिघ्नया विहीनाद् विधोः कर्णवर्गात् पदं चान्यसंज्ञं भवेदेवमन्यः॥ कुभावाहुनिन्नश्च तत्कोटिभकः फलं यद्विशोध्यं युतेर्यच्च शेषम् । कुभाकोटिनिनं च तत्कर्णभक्त पुनस्त्रिज्यकानं विधोः कर्णभक्तम् ॥ तदीयं तु चापं भवेदिन्दुगोलेऽन्तरं स्पर्शमोक्षस्थितौ सत्कुभेन्द्रोः" इत्याह । अत्रोपपत्तिः द्रष्टव्यं क्षेत्रम् । स्पर्श कालिकचन्द्रकेन्द्रबिन्दोः स्पर्श रेखोपरि लम्बः गच । स वर्धितो मध्यसूत्रोररि यत्र लगति तत्र ल बिन्दुः । चन्द्र केन्द्रात् स्पर्शरेखासमानान्तररेखाया बर्षितभूव्यासार्ध (भू अ) रेखायाश्च योगबिन्दुः क । ल बिन्दोः स्पर्श रेखासमानान्तरा लज रेखा कृता । एव ल ज क चं समानान्तरं चतुरस्र जातम् । गचं = अकचंच्या । भुभ =भूव्यासार्धम् = भूव्याई । अतः भून्या + चंव्या= भुक = युतिः=यु। भूचं = चन्द्रकर्णः = क । Lभू क चं = ९०°। .:. भूचर भूक =/क-युकचं अन्यः भ।::: लजकचं = समानान्तरं चतुर्भुजम् । .:.अग-कचं =लज = अन्यः । । भूकच = Lभूजल = ९०° (रे. १ अ. २९ प्र.)। भूभाभुजXअन्य १. भूजल जात्यं भूभाक्षेत्रसाजात्यम्। तेन भूज = -फलम्। भूभाकोटि Noun अथ १६ सू०सि० ·सूर्यसिद्धान्ते चिन्द्रग्रहणा- RADUN Ja ततः भूक-भूज-यु-फ-जक- शेषम्-शे। इदं शेष = चल.:.चल = शे। अथ /चंग%3 DLलगइ%९० .:. गलइ समकोणाल्पो जातः। तेन च बिन्दोमभ्यसूत्रीपरि तो लम्बा र बिन्दौ पतति ।:/लरचं% ९०° । अत एव लरच जात्यमपि भुभाक्षेत्रसाजात्यम् । तेन चर: भूभाकोटि x शे स्पर्शकालिक- भूभाकर्णः भूभाचन्द्रकेन्द्रयोर्योजनात्मकमन्तरम् । ततः कलाकरणार्थ रभूचं त्रिभुजे त्रिकोणमि-- त्यानुपातेन ज्या / भूरचंरचं भूचं त्रि केन्द्रान्तर ज्या 2रभूचं । एत- चापं चन्द्रकक्षायां मच तुल्यं कला- त्मकं भूभाचन्द्रकेन्द्रान्तरं स्पर्शकाले सिद्ध- म् । यदा तु चन्द्र कक्षास्थभूभया स्पर्शी भवति तदानीं चन्द्रबिम्बं किञ्चित् अस्तं भवतीति क्षेत्रावलोकनादेव प्रस्फुटमतश्च- न्द्रकक्षाधःस्थयैव भूभया चन्द्रस्य स्पर्शमोक्षौ भवत इति सिद्धम् । अथ भूभाभासाधनं प्रदर्श्यते- भुवः पृथिव्या भा= भूभा, तस्या अपि भा= भुभाभा । तत्र भूभा तु परमतमो. रूपा । भूभाभेषत्तेजस्का । अर्थादविभूबिम्बयोविरुद्धस्पर्शरेखाच्छिन्नचन्द्रकमान्तर्गतो भूभातो बहिरपि प्रदेशो रविसर्वकिरणसंयोगाभावान् मलिनो भवति । तेन तद्विन्दुत एव चन्द्रग्रहे चन्द्रबिम्बे मालिन्यारम्भो भवति । अतो रविबिम्बभूबिम्बयोविरुद्धस्पर्शरेखान्त- राले चन्द्रकक्षायां भूभाभाव्यासमानम् । यथा हि-द्रष्टव्यं क्षेत्रम् । स स तथा से स, रविभूबिम्बयोविरुखस्पर्शरेखे वर्धिते चन्द्रकक्षायां चं', चं बिन्दुद्वय लग्ने, अतः 'च'च' चापं भूभाभाव्यासमानम् । तज्ज्ञानार्थमयमायासः । रविकेन्द्रात् सस, समानान्तरां रट रेखां कृत्वा तदुपरि भूकेन्द्रात भूल लम्बः कृतः। एवं भूल = भूस+साल । परञ्च भूस-भूव्या । स,ल-रव्याइ। .: भूल भूव्या+रव्या । रभू = रविकर्ण:= ज्या<रलभूXभूल रक । ततः रभ ल त्रिभुजे त्रिकोणमित्याऽनुपातेन ज्या<लरभू- रभू HI ।

·MANTRA weather Panand स. भूर्च ऽधिकारः ॥४॥] श्रीतत्त्वामृतसाहिते निX( भूव्या रव्या)_त्रि भूव्यानि x रव्याई त्रिभूव्या परन्तु रवेः परमलम्बनज्या = ज्यार-प-लं. ( अग्रतो व्यक्तं भविष्यति ) । तथा त्रिरव्या रविविम्बाधज्या ज्या र.वि. (पूर्वोक्तमेव ) । अतः ज्या<लरभू = ज्यारपलं+ज्यार-वि। एतच्चापम्-चा। :: <रलभू- ९०°। .:. रभूल = ९०°-चा. (रे. १ अ. ३२ प्र.)...(१) त्रिभूव्याई ज्या<भू सच भूस त्रिभुजे-ज्या<सच भूच चंक ज्याचं-प-लं. । एतच्चापं रस, भू = चंपलं. । अतः <स भूच = ९०°- चं-प-लं, " (२)। अत्र १-२ अनयोः कोणयोर्योगो यदि भार्धाद् विशोच्यते तदा <द भू च कोणोऽवशिष्यते । तद्रूपम् = १८०°- (९०° - चा+९०°- च.प.लं) = चा+चंपलं । तन्मानं चन्द्रकक्षायां च'न तुल्यम् । एतदेव भूभाभाव्यासदलम् । तद्धि- गुणितं तदा 'चं चं मितं भूभाभाव्यास- मानं भवेत् । अनेन "रवितनुदलजीवा लम्बनस्य ज्ययाऽऽढया क्षितिजजनितया तत्कार्मुक कार्यमाः । द्विजपतिजपराख्यं लम्बनं तद्युतं सद् भवति 'वसुमतीभाभावपुःखण्डमानम् ॥ इति विशेषपद्यमुपपद्यते। तत्रैव क्षेत्रे भूकेन्द्रादविव्यासार्धरेखायां कृतो लम्बः = भूल, । तदा <रल भू: ° । 'रभूल, क्षेत्रे त्रिकोणमित्याऽनुपातेन ज्या<रल,भूXरल, ज्या<रभूल % रभू त्रि ( रव्या:- भूव्या) RANDRMAN त्रिxरव्या त्रिभूव्याई - (२) ज्या र.वि.३+ ज्या र• पाल । एतच्चा- पम् =चा. । अथात् (रभूल, चा," ..."(१) <ल भू ग=९०० 'मभूग' त्रिभुजे भूग-भूव्या । भूम% चन्द्रकर्णः । <भू ग म%९० पूर्वरीत्या <गमभू = चं. प. <गभूम=९०°-चंपाल........... (३) अथ १, २, ३ कोणयोगः (रभूम

·।
New
H2MARATHAM
प्रहणम् , वा सूर्यतुल्ये चन्द्रपाते ग्रहणम् , वा भूभातो रवितो वा कियद्भिरंौरूनोऽधिको
१४८
सूर्यसिद्धान्ते
[चन्द्रग्रहणा-
मितो यदि भार्धाद् विशोध्यते तदा <मभूत मितोऽवशिष्यते । एतदेव वास्तवं भूभा-
व्यासार्धम् । तद्रूपम् -
१८०°-( चा+९०°+९०°-च.प.ल. ) = चंपलं.-चाः । एतस्य चाप
चन्द्रकक्षायां 'मन'तुल्यं वास्तवभूभाव्यासार्थकलामानं जातम् । अतः-
"रवितनुदलजीवा लम्बनस्य ज्ययोना क्षितिजजनितया तत्कार्मुक कार्यमाः।
द्विजपतिजपराख्यं लम्बनं सद्विहीन भवति वसुमतीमाविम्बखण्डं सुसूक्ष्मम्"
इत्युपपद्यते ।
अनन्तरोक्त-(१) स्वरूपे स्वल्पान्तराद् यदि ज्याचापयोरभेद: स्वीक्रियते तदा
चार वि.+र.प.ल. । ततो वास्तवं भूभाव्यासार्धम् = १८०°-(र.वि. +
र.प.ल+९०° + ९०°-चं.प.लं. )र. प. लं+चं. प. लं-र. वि।। एतेन-
"दिवाकर निशानायपरलम्बनसंयुतिः ।
रविनिम्बार्धरहिता भूभाबिम्बदलं भवेत्" । इत्युपपद्यते ।
एतद् वास्तवभूभासाधनं पूर्वोक्तकमलाकरीयभूभासाधनतोऽपि लाघवमिति विदा
स्पष्टमेवेत्यलम् ॥ ४-५॥
इदानी कदा प्रहणं भवतीत्याह-
भानो र्धे महीच्छाया तत्तुल्येऽसमेऽपि वा।
शशाङ्कपाते ग्रहणं कियद्भागाधिकोनके ॥६॥
भानोरिति । भानीः = सूर्यतः, भार्धे = राशिषटकान्तरे, महीच्छाया = मही पृथ्वी
तस्याश्छाया ( भूभेत्यर्थः ) 'भ्रमति सूर्य गत्येति शेषः' । तत्तुल्ये तया महोच्छायया समे,
वा अकसमे = सूर्येण समे ( राश्यादिभिस्तुल्यमानके ) अपि वा, कियद्भागाधिकोनके =
कियद्भिः भागैरशैरधिकोनके अधिकेऽल्पके वा, शशाङ्कपाते = चन्द्रस्य पाते सति प्रहणं
'सम्भाव्यते, इति शेषः । अन्नतदुक्तं भवति । 'भूभातुल्यो यदा चन्द्रपातो भवति तदा
वा यदा चन्द्रपातो भवति तदा प्रहणमितिः ।
अन कियद्भागाधिकोनके अस्मिन् वाक्यै ‘कियत्' शब्दः 'किञ्चित्' इत्यर्थज्ञापकः ।
कस्मिश्चिदपि प्रमाप्यके विषये किञ्चित्त्वमर्धाल्पत्वे प्रायः प्रयुज्यते । अत्र त्रिंशदंशात्मके
राशावर्धाल्पत्वं पञ्चदशांशाल्पत्वमेकादिचतुर्दशान्तं भवितुमर्हति । तथा च भास्कर:-
'मनूनकाः, स्याङ्ग्रहणस्य सम्भवः' इत्याह ।
आर्यभटस्य सङ्खयावगमकपग्रेन 'कटपयवर्गभवैरिह पिण्डान्त्यैरक्षरैरङ्काः' इत्यनेन
'कियत्' इत्यत्र कि = १ । य१, यथा स्थानं स्थापिते ११ । अर्थात् कियच्छन्द
एकादशबोधकः । तेन भूभासूर्यान्यतरादेकादशांशाधिकोनके चन्द्रपाते
प्रहणस्य
सम्भव इति ॥६॥

·अधिकार : an] BHARTURA THAPA श्रीतत्त्वामृतसाहिते उपपत्तिः- कस्यापि दीपादेः प्रकाशकपदार्थस्याप्रतो निवेशितं किञ्चिद्वस्तु तद्दीपप्रकाशस्यानरो- धकं भवति । अर्थात् प्रकाशावरोधकवस्तुनो दीपसंमुखदिशि प्रकाशस्तदितरदिशि अन्ध- कारः। सा तद्दीपकर्तृकच्छाया । तत्र दीपापेक्षया प्रकाशावरोधकपदार्थस्य महत्त्वे तच्छा- याऽल्पारम्भा बृहत्प्रसारा अनन्ताश्च भवन्ति । अवरोधकपदार्थस्य दीपापेक्षयाऽल्पत्वे तच्छायाऽप्रतः शङ्कुचिता सूच्याकारा सीमिता च भवतीति छायाक्षेत्रप्रपञ्चरसिकानामति- रोहितमेव । तथैवात्राभितः प्रसरणशीलानाम किरणानामप्रतः स्थितं भूबिम्ब तत्प्रकाशा- वरोधकं भवति । तत्र सूर्यापेक्षया भूबिम्बस्याल्पत्वे तयोः क्रमस्पर्शरेखाणामन्तर्भूता भूच्छायाऽप्रतः सङ्कुचिता सूच्याकारत्वं याति। तच्छायाया मध्य ( केन्द्रं ) रविभूबिम्ब- योर्मध्यसूत्रगतं भवति ( चन्द्रकक्षायो तत्पूर्व प्रदर्शितमेव ) तत्र रवेः क्रान्तिवृत्ते भ्रम- णात् भूकेन्द्रमेव क्रान्तिवृत्तस्य केन्द्रत्वाच्च रविभूबिम्बयोर्मध्यरेखा क्रान्तिवृत्तस्य व्यास- रेखा क्रान्तिवृत्तार्धकौ च तस्यामेव भूच्छायाकेन्द्रम् । अतो रविकेन्द्र-भूच्छायाकेन्द्रयो- रेकस्मिन्नेव व्याससूत्र उभयप्राप्ते स्थितिरतो भानो र्धे महीच्छायेत्युपपन्नम् । अथ ग्रहणे प्रायप्राहकयोः पूर्वापरान्तरस्य याम्योत्तरान्तरस्य चाभावः प्राक् प्रद- शितः तेन चन्द्रग्रहणे चन्द्रेण भूभातुल्येन भवितव्यमेवं भूभाचन्द्रयोः पूर्वापरान्तराभावः सम्पद्यते । परम्च भूभायाः क्रान्ति ते स्थितिः । चन्द्रस्तु स्वविमण्डले क्रान्ति वृत्तादुत्तरे दक्षिणे वा कदम्बसूत्रे शरान्तरे भ्रमति । अतो भूभाचन्द्रयोर्याम्योत्तरान्तराभावार्य चन्द्र- शराभावोऽपेक्षितः । तत्र यदा शरो भूभाचन्द्रबिम्बव्यासार्धक्यसमो भवेत्तदा तयोः स्पर्श- मात्र, तदल्पे शरे चन्द्रो भूभान्तर्गतो भवेत्तदा ग्रहणम् । अतो प्रहणे भूभाचन्द्रबिम्ब- व्यासार्धक्यादल्पः शरोऽपेक्ष्यते । तत्र क्रान्ति विमण्डलयोः सम्पातश्चन्द्रपातो राहु- वेति परिभाषा । पातस्थाने क्रान्तिबिमण्डलयोरन्तराभावाच्छरोभावः । ततोऽन्यत्र शरसम्भवः । चन्द्रग्रहणे सूर्याद्राशिषटकान्तरे भूभा चन्द्रश्च तुल्यौ तत्समे चन्द्रपाते चन्द्रशरस्य शून्यत्वाञ्चन्द्रग्रहणं निश्चितमेव । एवं यदा पातः सूर्यतुल्यस्तदा पातोनो रविः शून्यसमः । ततश्चन्द्रस्य भार्धे स्थितत्वाद् विपातचन्द्रो भासमः (प्रकृतसिद्धान्ते यतः पातश्चक्रशुद्धोऽतो विपातमह एव शरसाधनोपयुक्तः सपातमहोऽवगम्यः)। शून्य- समे भाईसमे च प्रहे भुजाभावाच्छराभाव उभयत्रापि सिद्धस्तेन सूर्यतुल्येऽपि चन्द्रपाते ग्रहणं निश्चितम् । अथ ग्राह्यप्राहकयोर्मानैक्यार्धात्पे शरमाने ग्रहणं सिद्धमतस्तादृशः शरः कदा सम्भ- वतीत्येतदर्थमायासः । चन्द्रस्य मध्यम व्यासाधं षोडशकला: १६ । भूभाया मध्यम व्यासाधं चत्वारिशकलाः ४० । तयोर्योगः षट्पञ्चाशत् कलाः ५६ । एतत्तुल्ये शरे भुजांशज्ञानार्थ प्रयासः । क्रान्तिविमण्डलयोः परममन्तरं ४°१३० = २७० कलातुल्यं, तच्च पातास्त्रिभान्तरे भवति । अतो यदि परमशरज्यया त्रिज्या तुल्या भुजज्या तदा - मानाधैक्यतुल्यशरज्यया केत्यनुपातेन स्पर्शयोग्यविपातार्कभुजज्या-त्रिX मानक्यार्धज्या ज्या-प.श.

·१५० सूर्यसिद्धान्ते [चन्द्रग्रहणा- ३४३८४५६ ( स्परूपान्तराज्ज्याचापयोरभेदात् )- a HAAR १९२५२८ -७१३ । अस्याश्चापं स्वल्पान्तरात् १२° द्वादशांशाः स्पर्शयोग्या विपाताभुजांशाः । अतो मानक्यातुल्यः शरो द्वादशभिर्विपाताभुजांशैः सिद्धस्तेन द्वा- दशापे भुजाशे ग्रहणस्थ सम्भवः । एतेन कियत्' शब्दस्यार्थ एकादशसङ्ख्याऽप्युपपद्यते। अत्र मानक्यातुल्यै शरे विपाताभुजांशा द्वादश ते मध्यमबिम्बवशाज्जाता मध्यमाः । तत्र मध्यस्पष्टार्कयोरन्तरं परमं मन्दफलं सार्धमशद्वयं योज्यते तदा परम- स्पष्टभुजांशाः सार्धाश्चतुर्दश भवन्ति । अतः 'सपाताभुजोशका यदा मनूनकाः, स्याद् प्रहणस्य सम्भवः' इति भास्करोक्तमुपद्यते । एतेन यदा भुजांशा १४ तदा प्रह. णस्य सम्भवः । तथा मध्यमेषु भुजांशेषु १२° परमं मन्दफलं साधर्मशद्वयं विशोच्यते तदा परमाल्पभुजांशा साधनव समा अतो नवाल्पे भुजांशे ग्रहणमवश्यं भवति । एवं सर्वग्रहणकाले सम्मीलने उन्मीलने च भूभाचन्द्रबिम्बकेन्द्रान्तरं तयोर्मानार्धान्तरतुल्यं २४; तस्मादुक्तविधिना ( ३४३८४२४ ) मध्यमा भुजांशाः पंच-५°। तेषु परम- मन्दफलस्य योगे सर्वग्रहणसम्भवे स्पष्टभुजांशाः सार्धसप्तासन्नाः ७°१३० । मन्दफलस्य वियोगे भुजांशाः सार्धमंशद्वयम् २३ । अतस्तत्र सर्वग्रहणमवश्यं भवतीत्यनुक्तमपि ज्ञेयमित्युपपन्नं सर्वम् । अत एव-"इन्द्राल्पे सम्भवो ज्ञेयो दशापे निश्चयो मतः । चन्द्रप्रहे विपाताभुजांशे गणकोरामैः ॥ एवं सर्वग्रहे नागभागाल्पे सम्भवो मतः । निश्चयस्तु त्रिभागाल्पे विपाताभुजोशके ॥ इति सङ्गच्छते ॥ ६ ॥ इदानी रविचन्द्रग्रहणयोः कालं, तत्काले रविचन्द्रयोः साधनचाह- तुल्यौ राश्यादिभिः स्याताममावास्यान्तकालिको । सूर्येन्दु पौर्णमास्यन्ते भार्धे भागादिभिः समौ ॥ ७ ॥ गतैष्यपर्वनाडीनां स्वफलेनोनसंयुतौ। समलिप्तौ भवेतां तो पातस्तात्कालिकोऽन्यथा ॥ ८॥ तुल्याविति । अमावास्यान्तकाले, सूर्येन्दु = सूर्यश्चन्द्रश्च द्वावपि राश्यादिमिः सर्वां- शतया तुल्यौ स्याताम् । एतेन यस्मिन् काले सूर्याचन्द्रमसौ सर्वांशेन समौ भवतः स कालोऽमान्तसंज्ञक इति सूचितः । अथ पौर्णमास्यन्ते तो सूयेन्द , भार्धे =राशिषट्का- न्तरे, भागादिभिः अंशाद्यवयवैः समौ भवतः। अर्थाद यदा सूर्यचन्द्र स्थानयोरन्तरं ·। । . अधिकारः ॥४॥] श्रीतत्त्वामृाहते केवलं राशिषटकं भवति ( वृत्ते एकस्मिन्नेव व्याससूत्रे उभयप्रान्तयोर्यदा रवीन्दू भवतः) तदा पूर्णिमान्तकाल इति । अतोऽमावास्यान्ते तुल्ययो रविचन्द्रयोरेकस्मिन्नेव दृष्टिसूत्रे ऊर्ध्वाधोरूपेण स्थितित्वात् सूर्यग्रहणम् । पौर्णमास्यन्ते सूर्याद् भार्धे स्थितश्चन्द्रो भूभा. तुल्योऽतश्चन्द्रग्रहणम् । अथेष्टकालिकरविचन्द्रौ पर्वकालिको क्रियते-गतैष्यति। यदि पर्वकालतः (दर्शा- न्तकालतः पूर्णिमान्तकालतो वा) इष्टकालः पश्चादधिकस्तदा तयोरन्तरं गतपर्वनाडयः। पर्वकालतः इष्टकालो यदि पूर्वमूनस्तदा तयोरन्तरमेध्यपर्वनाडयः । एवं गतैष्यपर्वनाडी- विज्ञाय, तयोः फलेन='इष्टनाडीगुणा मुक्तिः षष्टया भक्ता कलादिकम् इत्यादिना साधितेन स्वस्वकलादिकेन फलेन, ऊनसंयुतौ गतनाडीजनितफलेन रहितौ गम्यनाड़ीफलेन सहितो, तौ इष्टकालिको सूर्येन्दू , समलिप्तौ समकलौ अमान्ते राश्यादिसर्वावयवेन, पूर्णिमान्तेऽशा- दिमानेन च तुल्यौ भवतः । (अत्र समकलाविस्यत्र समाशाविति युक्तं परञ्च प्रतितिथ्यन्तं सूर्यचन्द्रयोः कलादिमानेन तुल्यत्वात् 'समकलौ' इति पद्य मन्यतिथ्यन्तसापेक्ष्यम्)। पातस्य पर्वान्तकालिकत्वमाह-पात इति । पातः चन्द्रस्य पातः क्रान्तिविमण्डलसम्पातरूपः, तात्कालिकः =अभीष्टकालिकः, अन्यथा = वैपरीत्यफलसंस्कारेणार्थात् गतचालनफलेन सहितः, एष्यचालनफलेन रहितस्तदा पर्वान्तकालिकः पातो भवेत् ॥ ७-८ ॥ . उपपत्तिः- 'दर्शः सूर्येन्दुसङ्गमः' इत्युत्तरमान्तकाले सूर्येन्दू सर्वावयवेन समौ स्यातामेव । प्रतितिथि सूर्याचन्द्रमसोरन्तरं द्वादश भागाः । अतो पूर्णिमान्ते द्वादशगुणाः पञ्चदश १५४१२° =१८०° राशिषटकमतः पूर्णान्ते तयोरन्तरं भातुल्यमंशायवयवस्तयो- स्तुल्य एव। पर्वान्तकालादिष्टकालस्याधिक्ये पर्वान्तकालिकाहादिष्टकालग्रहोऽधिको भवति । अतस्तदन्तरोत्थफलेनोन इष्टग्रहः पर्वान्तकालग्रहः स्यात् । पर्वान्तकालादिष्ट कालस्या- ल्पत्वे पर्वान्तग्रहादिष्टय होऽस्पस्तेन तदन्तरोत्थफलेन युक्त, इष्टग्रहः पर्वान्तकालग्रहो भवेदिति युक्तमेव । अथ पातस्य वाम गतित्वादेष्य फलमृणं गतफलं धनं युक्तियुक्तमेवे- त्युपपन्नम् ॥ ७-८॥ इदानी ग्रहणे ग्राह्य-ग्राहकयोनिर्णयमाह- छादको भास्करस्येन्दुरधास्थो धनवद् भवेत् । भूच्छायां प्राङ्मुखश्चन्द्रो विशत्यस्य भवेदसौ॥ ९ ॥ छादक इति । भास्करस्य सूर्यस्य, छादकः == प्राहकः, इन्दुः = चन्द्रो भवति । ननु भास्करस्येन्दुइछादकः कथमित्यत आह । यतश्चन्द्रोऽधःस्था सूर्यादधःकक्षास्थः अतो घनवत् =यथा सूर्यादधास्थो मेघः सूर्यमाच्छादयति तथैवाधः कक्षास्थो रवि.

·१५२ सूर्यसिद्धान्ते [चन्द्रग्रहणा- . समानराश्यादिकश्चन्द्रो रविमाच्छादय. ति। एतेन यथा मेघच्छन्नो रविः क्व. चिच्छन्नः क्वचिद् दृश्यस्तथैव भिन्न- कक्षास्थेनेन्दुनाऽऽच्छादितः सूर्यः क्व. चिदाच्छादितः क्वचिद् दृश्य एवातः सूर्यग्रहणं न सार्वभौममिति सूचितम् । अतः सूर्यग्रहणे रविह्यश्चन्द्रो ग्राह- सूर्यग्रहण कश्च सिद्धौ। . অভিযান Pamme अथ चन्द्रः प्राडमुखः-स्वगत्या स्वकक्षायां पूर्वाभिमुखो गच्छन् स्वक- क्षास्थां भूच्छायाँ प्रविशति, अतो. ऽस्य चन्द्रस्य, असौ-भूच्छाया (भूभा) छादिका भवेत् । चन्द्रकक्षातोऽधो ग्रह- कक्षाया अभावात्तदधःस्थिताया भुव एव चन्द्राद्धार्धस्थिताक किरणकर्तृच्छाया चन्द्रप्रकाशावरोधिका भवतीति चन्द्रप्र. हणे भूभाच्छादिका चन्द्रश्छाद्यश्च भवतः। भत्र च्छाद्यच्छादकयोरेककक्षागतत्वाच. न्द्रग्रहणं सार्वत्रिक दृग्योग्यं भवति । यतः पूर्वाभिमुखो गच्छन्निन्दू रविं पिधत्तेऽतः सूर्यग्रहणे पश्चिमतः स्पर्शः पूर्वतो मोक्षः तथा चन्द्र एव पूर्वाभिमु. खो गच्छन् भूभां प्रविशतीत्यतश्चन्द्रग्र- हणे पूर्वतः स्पर्श पश्चिमतो मोक्षश्चेत्यनुक्तमप्यवगन्तव्यम् ॥ ९॥ इदानी प्रहणे प्रासमानसाधनमाह तात्कालिकेन्दुविक्षेपं छाद्यच्छादकमानयोः । योगार्धात् प्रोज्य यच्छेषं तावच्छन्नं तदुच्यते ॥१०॥ ग्राह्यमानाधिके तस्मिन् सकलं न्यूनमन्यथा । योगार्धादधिके न स्याद् विक्षेपे ग्राससम्भवः ॥११॥ तात्कालिकेति । पूर्णिमान्तकालिकोऽमान्तकालिको वा यश्चन्द्रविक्षेपस्तं, छाय. च्छादकमानयोः चन्द्रग्रहणे चन्द्र-भूभाबिम्बप्रमाणयोः, सूर्यग्रहणे सूर्याचन्द्रमसोर्बिम्ब- प्रमाणयोः योगार्धात् , प्रोज्झ्य=विशोभ्य शेषं यत् तावन्मितं, तच्छन्नं चन्द्रस्य सूर्यस्य वा प्रासः, उच्यते । तस्मिन्यासमाने, ग्राह्यमानाधिके-चन्द्र ग्रहणे चन्द्रबिम्बप्रमाणात् , सूर्यग्रहणे सूर्यबिम्बप्रमाणादधिके सति, सकलं चन्द्रस्य सूर्यस्य वा सर्वग्रहणं भवति । अ. , ·-- कान्तिवृत्तम् ऽधिकारः ॥४] श्रोतत्वामृताहते १५३ न्यथाऽर्थाद् ग्रासमाने ग्राह्यमानादरूपे सति, न्यून-चन्द्रस्य सूर्यस्य वा अल्पं (खण्ड) ग्रहण भवेत् । 'यग्राह्यमधि के इति पाठान्तरे 'तस्मिन् ग्रासमाने समागते, ग्राह्यमानं यत् तस्मादधिके सति' इति व्याख्यानं कुर्यात् । ननु प्रतिपर्व ग्रहणं कुतो नेत्याशयेनाह-योगार्धादिति । ग्राह्यप्राहकविम्बयोर्यो. गार्धतो विक्षेपे तयोर्दक्षिणोत्तरान्तररूपशरे अधिके सति ग्रास सम्भवो न भवति । अतो यदा पोन्तेऽपि ग्राह्य ग्राहकमानक्यातोऽल्पः शरस्तदैव ग्रहणमिति ॥ १०-११ ॥ उपपत्ति यदा सूर्याचन्द्रमसौ सर्वाशैस्तुत्यौ तदाऽमान्तोऽर्थादमान्ते रविचन्द्रावककदम्ब. प्रोतवृत्तगतौ भवतः । तत्र रविः क्रान्तिवृत्ते, चन्द्रः क्रान्तिवृत्तादुत्तरे वा दक्षिणे स्वविमः ण्डले तिष्ठति । तयोरन्तरमेव कदम्बप्रोतवृत्ते शरः । अतः शरमूले रवि केन्द्र म् । शराने चन्द्रबिम्बकेन्द्रम् । एवं पूर्णान्ते भूभाचन्द्रौ सर्वांशैस्तुल्यौ । तत्रापि शरमूले भूभा- केन्द्रम् , शराने चन्द्रबिम्बकेन्द्रम् । अतो ग्राह्यप्राहकयोः (सूर्यचन्द्रबिम्बयोः भूभा. चन्द्रबिम्बयोर्वा) योगार्धप्रमा गतोऽल्पप्रमाण एव चन्द्रशरे ग्रहणस्य सद्भावात् सूर्यचन्द्र- योगार्धतो भूभाचन्द्रयोगार्धतो वा तयोः केन्द्रान्तररूपं चन्द्र- शरं विशोध्य शेषमितं सूर्यस्य कपो. चन्द्रस्य वा ग्रहणमर्थात्तत्तुल्य- मेव चन्द्रबिम्ब सूर्यबिम्बे भू भाबिम्बे वा प्रविष्टम् । यथा -शहान (द्रष्टव्यं क्षेत्रम्) क्रान्ति वृत्तंग%3D सूर्यस्य भूभाया वा केन्द्रम् । को गचं कदम्बप्रोत वृत्त तयोः केन्द्रान्तरं शरः सह गन+ 'म-ग्राह्यप्राहकयोर्वि- म्बायोगः गः । अस्मात् चन्द्र- शरस्य 'गचं नितस्याधिक- त्वात् न ग्रहणम्। अथ यदा प्रायग्राहकयोः केन्द्रान्तरं = गचं, शरः । तदा चन्द्र बिम्बं भू. भाबिम्बे प्रविष्टम् । तदानीं गन भूमाव्या । चं,म विमण्डलग ग्रहमाभात चिमण्डलम अत्र HSER elynedIN ARITRA ar M मसस्य जमरा २०४०सि० ·। सूर्यसिद्धान्ते [चन्द्रग्रहणा- चन्द्रव्याई। अनयोर्योगात् 'च, ग' चन्द्र शरो विशोध्यते तदा 'मन' तुल्यभव- शिष्यते। मतश्चन्द्रबिम्बस्य 'मन' तुल्यं खण्ड भूभया ग्रस्तं भवति। .:.ग्रासः मन: गन-गम (१) । परन्तु गम-गचं, - मचं, चंश.-चं व्याई। तथा गन = भू. भाव्या । .:. (१) स्वरूप उत्थापिते, प्रासः = भूभाव्या-(चंश: -चंच्या) = भूभाव्या+चंच्या-चं.शः । एतेन प्रासानयनमुपपन्नम् । अथ यदा प्रासमानं ग्राह्यबिम्बादधिकं भवति तदा सकलं प्रायबिम्ब प्राहकविम्बा- न्तर्गतं भवति तेन तदा सर्वप्रहणमिति सर्वमुपपन्नम् ॥ वि० । चन्द्रबिम्बापेक्षया भूभाबिम्बस्य महत्त्वाच्चन्द्रस्य सर्वप्रहणं चन्द्रनिम्बादधिक प्रासमाने भवत्येव । परञ्च सूर्यविम्बापेक्षया तब्राहकस्य चन्द्रबिम्बस्याल्पत्वात् सूर्यस्य सर्वग्रहणं प्रायिकम् । यदा सूर्यबिम्ब परमाल्पं चन्द्रबिम्बं च परमाधिकं भवति तदानीं सूर्यग्रहणे सर्वप्रहणसम्भवः । एवं सूर्यग्रहणे ग्राह्यबिम्बाद् ग्राहकबिम्बस्याल्पस्वाद प्राथ. प्राहकयोः केन्द्रान्तरे शून्यसमेऽर्थात् क्रान्तिविमण्डलयोः सम्पातस्थान एव यदा रविच. न्द्रयोः केन्द्रे भवेतां तदा सूर्यस्य बलयग्रहणं भवितुमर्हति । यथा-प्रदर्शिते क्षेत्रे यदि 'बउ चन्द्रबिम्ब, क ग च सूर्यबिम्ब तदा सूर्यस्य सर्वग्रहणम् । यदा 'अ इ उ' सूर्यबिम्बं तदा सूर्यस्य वलयग्रहणमिति सर्व मतिमतामतिरोहितमेवेत्यलम् ॥ १०-११॥ Amade इदानी प्रहणे स्थित्यर्धस्य विमस्य चानयनमाह- ग्राह्यग्राहकसंयोगवियोगौ दलितौ पृथक् । विक्षेपवर्गहीनाभ्यां तद्वर्गाभ्यामुभे पदे ॥ १२ ॥ षष्टया सगुण्य सूर्येन्द्वोर्भुक्त्यन्तरविभाजिते । स्यातां स्थितिविमर्दार्धे नाडिकादिफले तयोः ॥ १३ ॥ ग्राह्यत्यादि । प्राह्य-प्राहकयोः (चन्द्रग्रहणे चन्द्रभूभाबिम्बयोः, रविग्रहणे, रवि- चन्द्रबिम्बयोः ) संयोगवियोगी= योगोऽन्तरञ्च पृथक् , दलितौ = अर्धिती च कार्यो । ततः विक्षेपवर्गहीनाभ्यां = शरस्य वर्गेण रहिताभ्यां तयोर्वर्गाभ्यामुभे ये द्वे, पदे मूले ते पृथक् पृथक् षष्टया ६० सडण्य, सूर्येन्द्रोः सूर्यचन्द्रयोः, मुक्त्यन्तरेण = स्पष्टगत्यन्तरेण विभाजिते = भक्ते तदा तयोः, नाडिकादिफले = पटवायौ लब्धी ये ते क्रमेण, स्थिति- विमर्दा) = घटयादिकं स्थित्यध विमर्दाधञ्च भवेताम् । अत्रेदमुक्तमवधेयम् । 'प्राह्यप्राह- कयोर्योगार्धवर्गाच्छरवर्ग विशोच्य शेषात्पदं षष्टिगुणितं सूर्येन्दुगत्यन्तरेण म सन्धिः स्थित्यधंघटिकाः । एवं प्राह्यप्राहकयोरन्तरार्धवर्गाच्छरवर्ग विशोध्य शेषं षटिगुणं सूर्य- न्दुगत्यन्तरेण भक लब्धिः विमर्धघटिका इति ॥१२-१३॥

·ऽधिकारः ॥४॥] श्रीतत्त्वामृतसाहिते १५५ उपपत्ति:- प्रहणे प्राह्यप्राहकयोः स्पर्शकालान्मोक्षका. लपर्यन्तं कालः स्थितिसंज्ञः। अतो हि स्पर्श- कालान्मध्यग्रहणं यावत् स्पार्शिर्क स्थित्यध, मध्यग्रहणान्मोक्षं यावन्मौक्षिकं स्थित्यर्धम् । एवं सर्वग्रहणे सम्मीलनकालादुन्मीलनकालान्त बिमर्दसंज्ञः कालोऽतः सम्मोलनान्मध्यप्रहरणा- न्तं स्पार्शिक, मध्यप्रहणादुन्मीलनान्तं मौ. क्षिक विमर्धमिति तावत् स्थितिविमर्धयोः परिभाषा। अथ स्पर्शकाले मोक्षकाले च ग्राह्य- प्राहकयोः केन्द्रान्तरं तयोर्मानयोगातुल्यं ( सुखार्थ सरलरेखारूपं ) कर्णः, चन्द्रशरः (सरलाकारः) तात्कालिको भुजस्तयोर्वर्गा- न्तरपदं क्रान्तिवृत्ते ग्राहक-(प्राह्य-) केन्द्रा- च्छरमूलावधिः कोटिः । एवं सर्वग्रहणे सम्मी- लनकाले ग्राह्यप्राहकयोर्मानान्तरार्ध कर्णः, चन्द्रशरो तात्कालिकः भुजस्तयोर्वर्गान्तरपद क्रान्तिवृत्ते कोटिः । प्रतीत्यर्थ द्रष्टव्यं क्षेत्रम् । च%= स्पर्शकाले चन्द्रकेन्द्रम् । ची मोक्षका- लिकं चन्द्रकेन्द्रम् । भू= भूभाया रवेर्वाकेन्द्रम् (सुखार्थ स्थिर कल्पितम् ) भस्प वा भूमो =भूभाव्याई । स्पचं = चं व्याई। ::. भूच वा भूची भूभाव्या + चंच्याई चल वा चील, चन्द्रशरः । .. भूल वा भूल, EN(भूभाव्या + चंच्या)-चंश स्थित्यर्धकलाः । एवं सम्मीलने वा उन्मीलने भूचा = भूचि = भूव्या-चव्या । चाल वा चिल, = चन्द्रशरः । ::. भूल वा भूल, विमदोर्धकलाः (भूभाव्या-चं.व्या. )- चंश । अनयोः स्थित्यर्धविमर्धकलयोः घटीकर- गार्थमनुपातः । यदि रविचन्द्रगत्यन्तरकलाभिः षष्टिघटिकास्तदा स्थितिविमर्दाधकलाभिः का इति पृथक् पृथक स्थित्यधंघटिका विमर्दाधंघटिकाश्चोपपद्यन्ते । एतत् स्थितिविमर्दाधसाधनं स्पर्श-सम्मीलनकालिकशराभ्यामेवोचितम् । परश्च स्प- सिम्मीलनशरयोरज्ञानादाचार्येण मध्यग्रहणकालिकशरादेव साधितं तेनाचार्योक्तस्थिति. विमदोर्धे स्थूले भवतोऽतस्तस्थूलत्वनिराकरणार्थमप्रतोऽसकृत्कर्म करिष्यति ॥१२-१३॥ अथानन्तरोक्त-स्थितिविमदर्धियोः स्थूलत्वादसकृत्कर्मणा तत्स्फुटत्वमाह- स्थित्यर्धनाडिकाऽभ्यस्ता गतयः षष्टिभाजिताः । ।

·सूर्यसिवान्ते [चन्द्रग्रहणा- लिप्सादि प्रग्रहे शोध्यं मोक्षे देयं पुनः पुनः ॥ १४ ॥ तद्विक्षेपैः स्थितिदलं विमर्दा तथाऽसकृत् । संसाध्यमन्यथा पाते तल्लिप्सादि फलं स्वकम् ॥ १५ ॥ स्थित्यर्धेति। गतयः = रवि-चन्द्र-पातानो स्फुटा गतिकलाः, स्थित्यर्धनाडि. काभिः = पूर्वसाधितस्थूलस्थित्यर्धघटिकाभिर्विमर्दघटिकाभिर्वा, अभ्यस्ताः= गुणिता:, षष्ठिभाजिताश्च तदा, लिप्तादि-कलादिकं चालनफलं भवति । तत्कलादि फलं, प्रग्रहे - स्पार्शिकस्थितिविमर्दानियने, शोध्यं = पृथक् पृथक् सूर्य-चन्द्र-पातेषु विशोच्यम् । मोक्षे = मौक्षिकस्थितिविमदासाधने तेषु, देयं =संयोज्यम् । ततः पुनः पुनः= वारं वारं, तद्विक्षेपः= उक्तचालनफलसंस्कृतः रविचन्द्रपातः समुत्पन्न विलक्षणस्पर्शादिकालशरैः असकृत् = वारं वारं यावदविशेष स्थितिदल, विमध च साध्यम् । एवं स्फुटं स्थित्यधं विमर्दाधं च घटयादिकं जायते। पाते लितादि कलादि, तत् स्वकं स्पाशिक मौक्षिक वा स्थितिविमसम्बन्धि चालनफलं अन्यथा कार्यमर्थात् स्पाशिके योज्यं मौक्षिके शोध्यमित्यर्थः ॥ १४-१५ ॥ उपपत्तिः- स्पर्शसम्मीलनकालिकशरयोरज्ञानान्मध्यग्रहणकालिकशरादेव स्थितिविमर्धयोरान. यनं कृतमतः स्थितिविमर्दाथै स्थूले। ताभ्यां स्फुटाभ्यां भवितव्यम् । तयोः स्फुटार्थ तत्तत्कालिक शरस्य प्रयोजनम् । शरसाधनमपि तत्तत्कालिकस्फुटप्रहसापेक्ष्यम् । अतो मध्यप्रहणशरवशादागतस्थितिविमर्दा?त्पन्न-रवि-चन्द्र-पातानां चालनफलेन संस्कृतान् रविचन्द्रपातान् स्पर्शसम्मीलनकालिकान् कृत्वा तेभ्यः स्पर्शसम्मीलनशरौ प्रसाध्य स्थिति. विमधे साध्ये। ते च पूर्वागतस्थिति विमर्दार्धापेक्षया सूक्ष्मासन्ने भवतः । एवं पुनः पुनर्यावदविशेषं कृते सूक्ष्मे भवतः । तत्र ग्रहाणां चालनफलार्थमयमनुपातः -- यदि षष्टि- पटिकाभिस्तत्तद् प्रहस्य गतिकला लभ्यन्ते तदा स्थितिविमर्धघटिकाभिः का इति पृथक पृथक् स्थितिविमर्दासम्बन्धि ग्रहचालनम् = ग-क.Xस्थि विध । तन्त्र मध्यप्रणातू स्पर्शकालस्य प्रथमत्वे मध्यग्रहणकालिकप्रहापेक्षया स्पर्शसम्मीलनकालिका प्रहा यतोऽल्पा अतश्चालनफलमृणम् । मौक्षिकानो प्रहाणां मध्यप्रहणकालिकग्रहापेक्षया अधिकत्वात् चालनफलं मध्यग्रहणकालिकाहेषु धनमुचितमेव । पातस्य यतो विपरीता गतिरतस्त- च्चालनफलं धनं चेहणमृणं चेद्धनमित्यपि गोलज्ञानां समक्षमेवेत्युपपन्नम् ॥ अथात्र प्रसङ्गात् सकृत्प्रकारेणैव स्थितिविमर्दार्धानयनं प्रदयते (दृष्टव्यं क्षेत्रम्) ·I भू तो न्तिवृत्ते प्रतिघटीं भूभा भू, भू भू ,चि बिन्दुभ्यां अधिकारः॥४॥] भोतत्वामृतसहिते ૨૫૭ अत्र स्वल्पान्तराच्छरादिक सरलाकार स्वी- कृतम् । पपा कान्तिवृत्तम् । नपा-विमण्डलम् । च= विमण्डले पूर्णान्तकालिकश्चन्द्रः । भ= पूर्णा न्तकालिका भूभा क्रान्तिवृत्ते । अतः भूच = पू. र्णान्ते चन्द्रशरः कदम्बप्रोते । अथ यदि चन्द्र- मागें प्रति घटी चन्द्रः चा, चि, ची, चु, तदा तद्गतिः चचा, चाचि, चिची, चीचु तथा का- तद्गतिः भूभु', भू" भू"भू", भू"भू, घटिकान्तरे वास्तवभूभाचन्द्रयोः केन्द्रान्तरं भू'चा। द्विघटिकान्तरे वास्तवभूमाचन्द्रकेन्द्रान्तरं नान्तरे वृत्ते चाम, चिग । अतः भू भू' चा समानान्तरचतुर्भुजे भू'चा भूच । तथा भूम चिचा समानान्तरचतुर्भुजे भू"चि= भूचा' । अत्र यदि च, चाचि ची प्रतिघटी कल्पित. चन्द्रबिम्बानि कल्प्यन्ते तदा प्रतिघटीं वास्तवभू- भाचन्द्रान्तरमेव पूर्णान्तभूभाकल्पितचन्द्राणामन्तरं सिद्धयति । अथ यदा ग्राह्यग्राहककेन्द्रयोः परमाल्पमन्तरं भवति तदा ग्रहणं सर्वाधिक, तदैव मध्यप्रहणम् । तत्र चन्द्रमार्गस्य सरलाकारे स्वीकृते भूभाकेन्द्रतश्चन्द्रमार्गोपरि लम्बरेखा. यामेव भूभाचन्द्रयोः परमाल्पं केन्द्रान्तरं भवितुमर्हति । अतस्तावत् कल्पितचन्द्रमार्गस्य सरलत्वं यत्यते । चाम, चिग, चीत, चुक सर्वाः समानान्तर रेखाः। तत्र चचा भूभु। चा'चि भू भू"= २ भभू। .:. २ = चिचा। तथा चि'ची = भू भू"=३ भूभू तेन चि'ची=३ चचा । एवं चचि = २ चचा। चची = ३ चचा। अतः चर्चचा, चचा'चि, चचि'ची, चची'चु त्रिभुजानि सजातीयानि । तेन च च'चा' चि' ची रूपा कल्पितच. न्द्रमार्गरेखा सरलाकारा सिद्धा। तदुपरि पूर्णान्तकालिक-(स्थिर-) भूभातो लम्बः = भूल । अयमेव मध्यग्रहणबिन्दुः 'ल' । एतेनेदं सिद्धं यत् 'स्थिर-(पूर्णान्तकालिक.) भूभातः कल्पितविमण्डले यो लम्बस्तन्मूले यदा चन्द्रकेन्द्रं भवेत्तदैव मध्यग्रहणम्' इति । अथ स्थितिविमर्दार्धार्थ यत्यते । मध्यग्रहणकाले कल्पितचन्द्रविमण्डलोपरि लम्बसूत्रे भूभाचन्द्रौ भवतः। स्पर्श मोक्षे च तथा सम्मीलने उन्मीलने च भूभाचन्द्रयोरन्तरं तयोर्माने- क्यातुल्य, मानान्तरार्धतुल्यञ्च भवतीति विदा प्रसिद्धमेवातो मध्यग्रहणकालतः स्पर्शमोक्षौ तुल्यान्तरौ, सम्मीलनोन्मीलने च तुल्यान्तरे भवतः। कल्प्यता कल्पितविमण्डले स= स्पर्शबिन्दुः, मो=मोक्षबिन्दुः । तदा लस = स्पार्शिकस्थित्यर्धकलाः । लमो मौक्षिक- स्थित्यर्धकलाः। अनयोः कालौ स्यार्शिकमौक्षिकस्थित्यर्धकालौ। भूस भुमो-प्राह्यग्राह- कमानैक्यार्धम् । अत्र यदि 'भूल' मानं ज्ञातं स्यात् तदा भूस-भूल' = लस मानं Camera चंचा - ·- . सूर्यसिद्धान्ते [चन्द्रग्रहणा- ज्ञातं भवेत् । एतदर्थमायासः । च च म, च भूल त्रिभुजयोः चमर्च =Zचलभू= चमXभूच ९.12चम-उभयनिष्ठः । .:.त्रिभुजयोः साजात्यात भूल = "(१)। चच परञ्च चर्च = कल्पितचन्द्रस्यै कपाटिकायां गतिःचंग । चाम = एकघटिकायां चन्द्रगतिः । चाच भूभभूभागतिः रविगतिः । चम = एकघटिकायां रविचन्द्रगत्यन्तरम् = गों। भूच-पूर्णान्ते शरः = पू.श. । भूम = घटिकान्तरे शरः। .:. मच = एकपटिकायां शरगतिः शग। गXपू.श. : (१) स्वरूपं तत्तन्नाम्नोत्थापितं तदा भूल चच चर्चम त्रिभुजे चर्च/चम + चम W+शग। गअं.पू.श भूल ग+शगर अत्र यदि चर्च = ग+शग है । सदा- गअंxपू.श भूल । एतद्वर्ग 'भूस' वा 'भूमो वर्गाद्विशोष्य लस वा लमो भवेत् । भुस' -भूल = लस स्थित्यर्धकलाः । यदि भूस-भूमो थे । तदा ग'Xपू.श. अंक HARMA MON Hrud MINote SamaA स्थित्यर्धकला एकपटीकालिकचन्द्रगत्या भक्ता तदा स्थित्यर्धघटिकाः अरे गरे - Vepax g पूशXगर Hone H अ यदि च, तथा ध्रु। तदा- ह ६ स्थित्यर्धघटिकाः/बह-ग'x अथ यदि पूर्णान्तमभ्यग्रहणान्तररूपस्य 'चल सम्बन्धीकालस्य ज्ञानं स्यात् तदा पूर्णान्तात्पूर्व पश्चाच्च स्पर्शमोक्षकालयोः ज्ञानं सुगमम् । अतः 'चल' कालस्य ज्ञानार्थ. चम x भूच शग पू.श. मुपायः। चर्चम, चभूल त्रिभुजयोः साजात्यात् चल = चर्च WE एतस्कलामयमतो घटीकरणार्थमेकघटव्युत्थचन्द्रगतिमानेन चर्च मितेन भक्तं जातः 'चल' शX पूश शग पूश । अत्रापि-ध्रु।::'चळ काल: शग ४ ध्रु। यह कह एतस्याद्यसंज्ञा। अनेन(२) स्पार्शिकं स्थित्यर्धमून, मौक्षिकं स्थित्यर्धे · युक्तं तदा पूर्णान्तकालो भवति । अतो व्यत्ययात् पूर्णान्तात् 'चस' कालेन पूर्व स्पर्शः, 'चल' कालेन पश्चात् मन्यग्रहणम् . चमो कालेन पश्चान्मोक्षश्चेति सर्व क्षेत्रावलोकनेनैव स्पष्टं भवति । ह ·। अधिकार: ॥४॥]] श्रीतत्त्वामृतसहिते परम्चैवं यदा प्रतिघटी शरमानमपचीयमानं तत्रैवा। यदा शरोवर्धिष्णुस्तदा विलोमसंस्कारो ज्ञेय इति । अनेन- "पुष्पवतोगतिविवरं खरसहृतं स्याद्गतिर्गतिश्चैषोः । खरसहृतेषुगतिस्तस्कृतियुतिरेवान हारः स्यात् ॥ पर्वान्तकाले च तथेष्टकाले यदन्तरं चन्द्रधरामयोस्ते । हराख्यभक्ते ध्रुवचञ्चलाख्ये अथेषुवेगध्रुवधात आधः ॥ चलकृति हरनामहतोनिता गतिहतध्रुववर्गजसङ्ख्यया । पदमतः प्रथमोनयुतं द्विधा भवति कालमितिः परपूर्वजा ॥ धनगतौ विपरीतमिषोस्तथा क्षयगतौ निजपविरामतः । स्थितिदले भवतोऽत्र निजान्तरं यदि च मानयुतेर्दलसम्मितम्" इति म०म० सुधाकरद्विवेदिकृतं सकृत्प्रकारेण स्थित्यर्धानयनमुपपद्यते। वस्तुतोऽस्य प्रकारस्य मूलकारो म० म० वापूदेवशास्त्रिण इति सिद्धान्तशिरोमणेष्टिप्पण्या तत्प्रका- शितेन 'पर्वान्तवाले विधुमार्गणो यः' इत्यादिविशेषपद्येनावगम्यते ॥ १४-१५ ॥ इदानी स्थितिविमर्धवशात् स्पर्शसम्मीलनोन्मीलनमोक्षकालानाह- स्फुटतिथ्यवसाने तु मध्यग्रहणमादिशेत् । स्थित्यर्धनाडिकाहीने स्पर्शो मोक्षस्तु संयुते ॥१६॥ तदेव विमर्धनाडिका-हीनसंयुते । निमीलनोन्मीलनाख्ये भवेतां सकलग्रहे ॥१७॥ स्फुटेति । स्फुटतिथ्यवसाने स्पष्टसूर्यचन्द्राभ्यां समुत्पन्नो यः पर्वान्तकालः (पूणिमान्तो दर्शान्तो वा) तस्मिन् काले मध्यप्रहण ग्रहण्स्य मध्यं मध्य प्रहणमिति व्युत्पत्या प्रासोपचस्य समाप्ति, आदिशेद्गणक इति शेषः । अत्र तुकारात् स्फुटतिथ्य. न्तात् पूर्वापरकालयोनिरासः, तथा 'स्फुटतिथ्यन्तेन' मध्यग्रहणसम्बन्धान्मध्यतिथि सन्देहो निरस्तः । अर्थात्फुटे दर्शान्ते सूर्यस्य, स्फुटे पूर्णान्ते चन्द्रस्य भवतीति बोध्यम् । तस्मिन् स्फुटतिथ्यन्ते, स्थित्यर्धनाडिकाहीने पूवसाधिता याः स्थित्यर्धनाडयस्ताभी रहिते काले स्पशेः, मोक्षस्तु स्फुटतिथ्यन्ते, स्थित्यर्धनाडिकाभिः संयुते भवति । अत्र स्पर्श इत्यत्र 'प्रासो' इति पाठान्तरे प्रासः प्रासारम्भः स्पर्श इति यावद् व्याख्येयः। तद्वदेव = यथा पर्वान्त काले स्थित्यर्धघटिकानां संस्कारेण स्पर्शमोक्षकालौ साध्येते तथैव स्फुटपर्वान्ते विमर्धनाड़िकाहीनसंयुते काले, सकलग्रहे = सूर्यचन्द्रयोः सर्वग्रहणे क्रमेण निमोलनोन्मी- लनाख्य भवेताम् । पर्वान्तकाले विमर्दाधनाड़ीविहीने सम्मीलनम् विमदोघटीसहिते पर्वान्त उन्मीलनञ्च भवतीति तात्पर्यम् ॥ १६-१७ ।। उपपत्ति:- प्रहणस्य मध्य मभ्यग्रहणमिति व्युत्पत्त्या यदा प्रासमानं परमं तदा मध्यप्रणम् । मध्यप्रहणात्पूर्वापरं ग्रासस्यापचयदर्शनान्मध्यग्रहणे ग्राह्यग्राहकयोः केन्द्रान्तरमत्यल्पं प्राचीनदर्शान्ते रविचन्द्रयोः, पूर्णान्ते भूभाचन्द्रयोरेककदम्बप्रोतवृत्तस्थयोः क्रान्तिवृत्तोपरि कदम्बप्रोतवृत्तस्य लम्बरूपत्वात्परमाल्पान्तरमजीकृत्य स्फुटदर्शान्ते पूर्णान्ते Founia भवति । तत्त ·MAA .. HOM क्रान्तिविमण्डलयोरभेदात् पवान्त एव मध्यग्रहणमिति दिक् ॥ १६-१७ सूर्यसिद्धान्ते [चन्द्रग्रहणा- च मध्यग्रहणं स्वीकृतमतस्तदुक्तं 'स्फुटतिथ्यवसाने तु मध्यग्रहण' मुपपन्नम् । अथ मध्यग्रहणात् स्पर्शमोक्षयोः स्थित्यर्धतुल्यमन्तरं तथा सम्मीलनोन्मीलयोमर्दा- धतुल्यमन्तरम् । तत्रापि स्पार्शिके स्थितिमर्दार्धे मध्यग्रहणात्पूर्व मौक्षिक पश्चादतो मध्य- ग्रहणकाले ( स्फुटपर्वान्ते ) स्थितिमर्दाधे ऊने तदा सर्श-सम्मीलने, तथा संयुते तदा मोक्षोन्मीलने भवेतामिति तथ्यमेव । परन्तु ग्राह्यग्राहकयोः परमाल्पं केन्द्रान्तरं सदा पर्वान्ते न भवतीति पूर्वप्रदर्शितक्षेत्र- युक्त्या प्रस्फुटम् । तत्र प्रतिक्षणं चञ्चलयोस्तिवभुभाचन्द्रयोरन्तरतुल्यमेव पर्वान्तका- लिकभूभायाः कल्पितचलितचन्द्रस्य चान्तरं दृष्टमतो यदा स्थिर भूभाकल्पितचलचन्द्रयोः परमाल्पमन्तरं तदैव वास्तवचलभूभाचन्द्रयोः परमाल्पमन्तरं स्यादिति । अतः स्थिर- भूभातः कल्पितविमण्ड ले यो लम्बस्तन्मूलस्थितकल्पितचन्द्रस्य स्थिरभूभया सह परमा. त्पमन्तरं तदैव मध्यग्रहणम् । तत्र लम्बमूले क्रान्तिवृत्तसमानान्तरं धरातलं वास्तव- विमण्डले यत्र लगति तस्माद् वास्तवभूभाया अन्तरं लम्बतुल्यमेव । यथा भुलरर'। अतः पर्वान्तादन्यत्रैव मध्यग्रहणम् । एतेन यतो र र' रेखा क्रान्तिविमण्डलयोः कुत्रापि लम्बो नातो मध्यग्रहणं कदम्बे विकदम्बे च वृत्ते नोतान्यत्रैवेति सिद्धम् । पातस्थाने इदानी ग्रहणे इष्टकालिकग्रासानयनमाह- इष्टनाडीविहीनेन स्थित्य'नार्कचन्द्रयोः । भुक्त्यन्तरं समाहन्यात् षष्टयाप्ता: कोटिलिप्तिकाः ॥१८॥ भानोहे कोटिलिप्ता मध्यस्थित्यर्धसङ्गुणाः । म्फुटस्थित्यर्धसंभक्तः स्फुटा: कोटिक गाः स्मृताः ॥ ९॥ क्षपो भुजस्तयोर्वर्गयुतेर्मूलं श्रवस्तु तत् । मानयोगार्धतः प्रोज्य ग्रासस्तात्कालिको भवेत् ॥२०॥ इष्टनाडीति । अर्कचन्द्रयोः सूर्याचन्द्रमसोः, भुक्त्यन्तरं कलात्मकं गस्यन्तरम् , इष्टनाडाविहीनेनस्पशोदनन्तरं मोक्षात् पूर्व वा यावतीषु घाटकासु ग्रासानयनमभीष्टं तावत्यः स्पार्शिका मौक्षिका वा इष्टनाडयस्ताभी रहितेन स्वकीयस्थित्यर्धन, समाह- न्यातू-सङ्गुणयेद् गणक इति शेषः । ततः षष्टयाप्ताःषष्टिसङ्खथया विभक्त लब्धाः, कोटिलिप्तिकाः= कोटिकलाः भवन्ति । चन्द्रग्रहणे इमा एव कोटिकलाः वास्तवाः परन्तु सूर्यग्रहणेऽनेन विधिमा साधिताः को टिकला नातस्तत्र विशेषमाह -भानोरिति । भानोहे सूर्यग्रहणे उक्तविधिना साधिता कोटिलिप्ताः, मध्यस्थित्यर्धसगुणाः वक्ष्यमाण. सूर्यग्रहणोक्तमध्यस्थित्यर्धेन गुणिताः, सूर्यग्रहणोक्तेन स्फुटस्थित्यर्धेन संभक्तास्तदा लन्याः स्फुटाः कोटिलिप्ताः स्मृता गणकैरिति शेषः । एवं कोटेज्ञानं सजायते । तथा क्षेपः तात्कालिकः कलात्मकः शरो भुजो ज्ञेयः ( सूर्यग्रहणे तु रविनति संस्कृतश्चन्द्र शरः स्फुटशरो ज्ञेयः ) तयोःकोटिभुजयोवर्गयुतेः मुलं, श्रवः कलात्मकः कर्णो ग्राह्यग्राहक- योः केन्द्रान्तररूपो भवति । तच्छ्वस्तु, मानयोगार्धतः प्राह्यप्राहकबिम्बयोर्योगार्धतः, ·ब ma CHHA ऽधिकारः॥४॥] श्रीतस्वामृतसाहिते प्रोज्झ्य-विशोध्य, शेषमितस्तात्कालिको पासो भवेदिति ॥ १८-२०॥ उपपत्ति ग्रहणे शरादिकं सर्व सुखार्थ स्वल्पान्तरात् सरलरेखारूपं स्वीकृत्य प्रासादिक साधितम् । अतः इष्ट कालिकः शरो भुजः, शरमूलाद् भूभाकेन्द्रान्तं ( रविकेन्द्रान्तं वा) क्रान्तिवृत्ते इष्टकालोन स्थित्यर्धवटीसम्बन्धिकलाः कोटिः, मनयोर्भुजकोटयोगयोगान्मूल ग्राह्यप्राहकबिम्बकेन्द्रान्तरं कर्णः स्पष्टमेव । अतोऽष्टोनस्थित्यर्धघटीनां कलाकरणार्थम- नुपातः ! यदि षष्टिंघटिकाभिश्चन्द्रार्कयोर्गत्यन्तरकला लभ्यन्ते तदेष्टोन स्थित्यर्धघदि. गअंकX इष्टोनस्थित्यधैघटी काभिः काः लब्धाः कोटिकला: ६० चन्द्रग्रहणे ग्राह्यग्राहकयोरेककक्षागतत्वालम्बननस्योरभावोऽत उक्तविधिनैव कोटया- नयनमुपपद्यते । परन्तु सूर्यग्रहणे ग्राह्यो ग्राहकश्च यतो विभिन्नकक्षौ भवतोऽतस्तत्र लम्लननत्योः सद्भाबादुक्तविधिना वीष्टस्थित्यर्धकलासाधने न निर्वाहोऽतस्तदर्थमायासः । तत्र "तुल्यौ राश्यादिभिः स्याताममावास्यान्तकालिकाविति दशान्तपरिभाषया यदा रवीन्दु समावेकदृष्टिसुत्रगतौ भवतस्तदाऽमान्तः । परश्च यदा गर्भाभिप्रायेणामान्तोन तदानीं भूपृष्ठाभिप्रायेण । तत्र कक्षयोभिन्नत्वाच्चन्द्राकौं भगोले स्वस्वडमण्डले लम्बितौ भवतः । अतो लम्बितयो रविचन्द्रयोर्याम्योत्तरमन्तरं भुजः, पूवापरमन्तरं कोटिः, तयोः केन्द्रान्तरं कर्णः ( द्रष्टव्यं क्षेत्रम् ) यथेष्टकाले क्रान्तिवृत्ते र गर्भीयो रविः । चं-विमण्डले गर्भायश्चन्द्रः । श = क्रान्तिवृत्ते गर्भीयचन्द्रस्य स्थानम् । चंश = गर्मीय. चन्द्रशरः । रश-गर्भीयरविचन्द्रान्तरं व मध्य कोटिकला =म.को.। चं' = इमण्डले लम्बितचन्द्रकेन्द्रम् । वन कम्बितचन्द्र- शरः। र हामण्डले लम्बितरविकेन्द्रम् । तस्मात् क्रान्तिवृत्तावधिः दम्बसूत्रे रैन= रविनतिः =न। लम्बितरविकेन्द्रे क्रान्ति. वृत्तसमानान्तरं धरातलं रंला तेन रन- .. लन -न। चन-लन = लम्बितचन्द्रशर-न =चल = स्पष्टशरः । अयमेव भुजः। यदा नतिशरी विभिन्नदिक्को तदा तयो- योगेन -पष्टः शर। 'भुजा' भवति । भुजः= भु । इदं चन्द्रार्कयोदक्षिणात्तरमन्तरम् । अथ लाम्बतचन्द्रार्कयोः पूर्वापरमन्त (रल ) क्रान्तिवृत्ते (नन ) स्फुटकोटि- कलाः। तत्र शने = चन्द्रलम्बनकलाः D POTO २१ ९०सि० ·१६२ सूर्यसिद्धान्ते [चन्द्रग्रहणा- SHINDE mummaN स्पर्शका- । MUSEUR । ANNA चं.लं. । शर=म.को.। रन-रविलम्बनकला-र-लं. ! ::.स्प को =म को+रलं.---.ल.म्मको - (चलं-रलं)। अत्र चं.लं.-रलं स्पष्टलम्बनम् स्प-लं. तदा स्प-को-मको --स्पलं । अतो व्यत्ययात् मको-स्पको स्पलं । एतेनेदं सिद्धं यद् गर्भाभिप्रायिककोटिकलासु रविचन्द्रलम्बनान्तररूपेष्टलम्बनस्य संस्कारेण पृष्ठाभिप्रायिककोटिकला (स्पष्टाः कोटिकलाः भवन्ति । तत्र प्राक्पाले गर्भसुत्रात्पृष्ठसूत्रस्य प्रारगतस्वाल्लम्बन धन परकपाले पृटसूटस्थ गर्भसूत्रात्प्रत्यरगतत्वा- लम्बनमृणमित्यतो व्यक्तं स्यादेव । तादिष्टकालिकस्पष्टकोटिकलासाधनोपपत्त्यर्थ कल्प्य ते पूर्वकपाले (वित्रिभतः प्राक् ) स्पर्शकालादनन्तरमिष्टप्रासानयनामिकालः इ । इष्टकालिक लम्बन = ल । पर्वान्तकाल: प। पर्वान्तकाले लम्बनले. लिक लम्बनं = ले । पूर्वोतविधिना स्पष्टशरात् मानिक मध्यस्थित्यम्-स्थि । अतः स्पष्टस्थित्यर्धम् स्थि+ल' =स्पस्थि । तथा साधितेष्टकोटिपटिका कोच । अतः स्पष्टेष्ट- कोटिटिकाको+लं.। पर्वान्तकाले मध्यग्रहणं स्वीकृतम् । ...प-स्पस्थि = स्पष्टस्पर्शकालाप अथोदयादनन्तर मभ्यग्रहणात् (पर्वान्तात् ) पूर्वमिष्टकाल:=प-स्पकोष - प-कोष-लं. अनयोः स्पस्पर्शकालेष्टकालयोरन्तर स्पर्शादनन्तरमिष्टकाल: इ, स्यात् । :: =(प-कोध-लं)-(प-स्थि-"= स्थि+कोप-ले । समीकरणेन- कोष-स्थि+ल ल-इ-स्थि-ई+ल 'लं'-ल इदं स्पर्शष्टकाललम्बनान्तरम् । अथ स्पष्टपन्तिकाल:=प-(पूर्वकपाले गर्भीयामान्तात्पूर्वमेव पृष्टीयामान्तस्वात् ) स्पष्टपर्शकाल:=प-स्थिल। स्पस्थि=(प-लं.)-(प-स्थि-') लिंग+/- ल-ल इदं स्पष्टस्थित्यर्थसम्बन्धि लम्बनान्तरम् । अतोऽनुपातेनेष्टकालिकलम्बनान्तरस्या-ल-ल' स्य ज्ञानम् । यथा-यदि स्पष्टस्ति- स्पर्धकालेन तत्सम्बन्धि लम्बानान्तरं 'ले-ल' इदं लभ्यते तदा हा स्पर्शेष्टकालेन किमि (ले-ल)xइ. ति? लब्धं स्पशेटकालिकं लम्बनान्तरं = स्प-स्थि- अनेन (१)स्वरूप उत्थापिते कोष = स्थि-इ+ (ल-ल)xs स्पस्थि स्थिरस्पस्थि-३४ स्पस्थि+इx (ल-ल) स्पस्थि meeti HARAN . . PayaNA ·ले-ल)] ..... (२) Matond स्थि (पस्थि-इ) = कोघ । PM PAN reORAN 28 MEAN P .. अधिकारः ॥३॥] श्रीतत्त्वामृतसहिते १६३ स्थिx स्पस्थि-इस्पस्थि-(ल-ल)] स्पस्थि अत्र ::: स्पस्थि-(ल-ल-स्थि । स्थिरस्पस्थि .:.(२) स्वरूपम् = ततः कोरिघटीना कलाकारणार्थननुपातः । यदि बष्टिपटीभिश्चन्द्रार्कयोर्गत्यन्तरकला- स्तदाऽऽभिः कोटिवटीभिः का ? लब्धाः कोटिका स्थि (स्पस्थि-इ) गों रूपस्थि६० (स्पस्थि-) भ.. । अत्र द्वितीय खण्ड चन्द्रग्रहणोतकोटिकला:- चंप्रको। :.सूर्यग्रहणे कोटिकला स्थिXचको एतेनार्कग्रहणे कोट्यानयनमुपपन्नम् । स्पस्थि ततः कोटिवर्गस्य, स्पष्टशर-(भुज-) वर्गस्य व योगान्मूलं सूर्येन्द्रोः केन्द्रान्तरं कर्णः । कर्णो मानक्यार्धतो यावानल्पस्तावान् पास इति सर्वमुक्तमेवात उपपन्नं सर्वमाचार्योक्तम् । परन्चेष्टकालिकशरस्याज्ञानान्मध्यग्रहणकालिकस्पष्टशरादेव कोटयादीनां साधनमसकृ. द्विधिना शुद्धं भवितुमर्हसि तथाऽनुपातेनेष्टकालिक लम्बनान्तरं तदैव समीचीनं यदा स्थितिखण्डं स्पष्टं स्यादन्यथाऽनुपातस्य माध्यमिकरूपत्वादाचार्योक्तमाननयनं स्थूल- मिति विदा व्यक्तीवेत्यलम् ।। १८-२० ॥ इदानीं मौक्षिकेष्टकाले प्रासानयने विशेषमाह- मध्यग्रहणतश्चोर्ध्वमिष्टनाडीविंशोधयेत् । स्थित्यान्मौक्षिकाच्छेषं भागवच्छेषं तु मौक्षिके ॥ २१ ॥ मध्यग्रहणत इति। मध्यग्रहणकालादनन्तरं यावत्य इष्ट नाड्यस्ताः, मौक्षिकात् स्थित्यर्धात् 'मध्यग्रहणानन्तरं बावला कालेन मोक्षो भवति तावान् कालो मौक्षिकं स्थित्य- ध तस्माद् विशोषयेद् विद्वानिति शेषः । शेष = अन्यत् 'कोटिकलादि-ग्रासानयनान्त' सकलं कर्म, प्राग्वत् भुक्त्यन्तरं सभाहन्यादित्यायुक्तवदेव कुर्थात् । एवं मौक्षिके मौक्षि- कस्थित्यर्धान्तःपातीष्टकाले "प्रासमान, तु, शेष = उर्वरित प्रासस्यावशेषरूपं भवति। एतेन मध्यग्रहणात् पूर्व ग्रासस्य गतत्वं, पश्चाद् श्रासस्य शेषत्वं सूचितमिति ॥ २१ ॥ उपपत्तिः- स्पर्शकालान्मध्य ग्रहणान्तं स्पाशिक स्थित्यर्धम् । मध्यग्रहणान्मोक्षकालान्तं मौक्षिक स्थित धमतो मौक्षिकेष्टकाले कोटयादिसाधनार्थभिष्टघटीनां मौक्षिकस्थित्यर्धतो विशोधनमुचि- तमेव । स्पर्शानन्तरं मध्यग्रहणं यावद् प्रासस्य वृद्धिस्तथा मध्यग्रहणानन्तरमनुपलं ग्रास- स्यापचयोऽतो मौक्षिकेष्टे समागतं ग्रासमानं शेषमित्यपि युक्तमेवोत्कमित्युपपन्नम् ॥२१॥ इदानी प्रासज्ञानादिष्टका कानयनमाह- ग्राह्यग्राहकयोगार्धाच्छोध्या: स्वच्छन्नलिप्तिकाः । तद्वर्गात् प्रोज्य तत्कालविक्षेपस्य कृतिं पदम् ।। २२ ॥ । । N ·सूर्यसिद्धान्ते [चन्द्रग्रहणा- कोटिलिप्ता रखे स्पष्टस्थित्यनाहता हृताः । मध्येन लिप्तास्तन्नाड्यः स्थितिवद्मासनाडिकाः ॥ २॥ प्रानि स्वच्छन्नलिप्तिकाः = स्पार्शिका मौक्षिका वेष्टग्रासकला , ग्राह्यग्राहकयोः चन्द्रग्रहणे चन्द्रभूम बम्बयो , सूयग्रहणे रवि चन्द्रविम्बयोः योगाधाच्छोध्या । 'शेषं यत् तावन्धित योः केन्द्रान्तरं ( कर्णः भवति। तस्य वर्गात् , तत्कालविक्षेपस्य = इष्ट प्रासका लक चन्द्रशरस्य, कृति = वर्ग, प्रोज्झ्य = विशोध्य तस्मात् पदं - वर्गमूलं 'यत् तावन्मिता:' चन्द्रग्रहणे, कोटिलिप्ता. = भूभारन्द्रकेन्द्रयोः पूर्वापरान्तर कलाः भवन्ति । रवेः सूर्यस्य (सूर्यग्रहणे) 'उक्तविधिना साधतास्ताः कोटिलिप्ताः' स्पष्टस्थित्यर्थेन, श्राह. ताः = गुणिता: मध्येन = मध्यमं गणितागतं यत् स्थित्यर्ध तेन, हृताः = भक्ताः, फलं, लि !: = स्पष्टेष्टघटीमाधन पयुक्ताः वास्तवरविचन्द्रयोः पूर्वापरान्तरकलाः भवन्ति । तन्ना- ड्यः:लब्ध को टिकलानां या घट यस्ताः, प्रासनाडिका-तमाससम्बन्धिघटयः, स्थितिवत् स्थित्यधंसाधनवद्भवन्ति । अथोत् षष्टिगुणिता कटिकला रवीन्दुगत्यन्तरेण भक्ताः फलमि. ष्टोनस्थित्यर्धघटिका भवन्ति । तदू स्थित्यर्धघटयः स्वेटघटयः । स्पार्शिका मौक्षिका वा) भवन्ति । अपि च तात्कालिकशरस्याज्ञानान्मध्य ग्रहणशरादेवास कृद्विधिना यथा स्थितिघटीना साधनं क्रियते तथैवात्रापि तात्कालिकशराज्ञानान्मध्यग्रहणशरादसकृदिष्ट- घटवानयन कार्यमिति भावः ॥ २२-२३ ॥ उपपत्तिः- ग्राह्यग्राहकमानक्यार्धात् तयोः केन्द्रान्तरं यावदल्पं तावान् ग्रासः । ::मानश्याधे-केअं• = ग्रासः । तेन मोनैक्या-प्रासः = केन्द्रान्तरम् = कर्णः अथेटप्रहणे तात्कालिकश्चन्द्रशरः = भुजः । शरमूलाद्भूभाकेन्द्रान्तं रविकेन्द्रान्तं वा क्रान्तिवृत्ते कोटिकलाः = कोटिः । तयोर्वगैयोगमूलं प्राह्यत्राहकयोः केन्द्रान्तरं = कर्णः कर = चंश+कोकरे । तेन करे-शरे कर-चंश - कोटिकलाः चन्द्रग्रहणे ग्राह्य ग्राहकयोः समकक्षत्त्वादुक्तकोटिकला वास्तवा एव । परन्तु सूर्यग्रहणे ग्राह्यप्राहको यतो विभिन्न कक्षावतो भगोले स्वस्वङमण्डले लम्बितयो रविचन्द्रयो रवि- केन्द्रगतक्रान्तिवृत्तसमानान्तरवृत्ते पूर्वापरान्तरकलाः कोटिकला भवन्तीति पूर्व ( १९ श्लो. कोपपत्ती) प्रदर्शितमेव । तत्र- "भानोहे को टेलिप्ता मध्यस्थित्यर्धसङ्गुणाः स्फुटास्थस्यर्धसंभक्ताः स्फुटाः कोटिकलाः स्मृताः । को- कम-स्थि इत्युक्त्या स्फुटकोटिकला:= स्प-को- स्प-स्थि .:.स्पको स्पस्थि - कोक ४ मस्थि । ततः स्पको x स्पस्थि एतेन मस्थि 'कोटिलिप्ता रवः स्पष्टस्थित्यर्धेनाहता हृता मध्येन लिप्ताः' इत्युपपद्यते । अथ कोटिकलानां घटीकरणमनुपातेन । यथा यदि रवीन्दुगत्यन्तरकलाभिः षष्टि- Kumar । । । a Noun HIRON - - कोका ।

·ऽधिकारः ॥४॥] श्रोतत्त्वामृतसहिते ORS घटिकास्तदा कोटिकलाभिः का ? फलं कोटिघटिकाः । ताः स्वस्थित्यर्धाद्विशोधितास्तदा स्पशादनन्तरं मोक्षात्पूर्व वाऽभीष्टप्रासेष्टकालो भवति । परञ्चैतत्सई तत्तत्कालिकशरवशात् समीचीनं भवति । तत्तत्कालीनशराज्ञानान् मध्य- ग्रहणकालिकशरात्साधितत्वादसकृद्विधिना सूक्ष्मं भवितुमहतीति विदुषां स्पष्टमेव ॥२२-२३॥ इदानीं ग्रहणे ग्राह्यबिम्बे स्पशादिदिग्ज्ञानार्थे परिलेखोपयुक्तबलन साधनमाह- नतज्याऽक्षज्ययाऽभ्यस्ता त्रिज्याप्ता तस्य कार्मुकम् । वलनांशाः सौम्ययाम्या पूर्वापरकपालयोः ॥२४॥ राशित्रययुत द् अशात् क्रान्त्यशैदिक्समैर्युताः । भेदेऽन्तराज्ज्या बलना सप्तन्यङ्गुलभाजिता ॥ २० ॥ नतति । चन्द्रग्रहणे चन्द्रस्य, सूर्यग्रहणे सूर्यस्य, नतज्या सममण्डलीयनतांश- ज्या अक्षज्यया गुणिता, त्रिज्याप्ता= त्रिज्यया भक्ता तदा यत्फलं तस्य, कार्मुकं चाप, वलनांशाः अक्षवलनांशा भवन्ति । ते च पूर्वापरकपालयोः क्रमेण सौम्ययाम्याः ज्ञेयाः । पूर्वकपाले प्रहे वलनशा उत्तराः, पश्चिमकपाले आहे. वळनांशा दक्षिणा भवन्तीत्यर्थः अथ राशित्रययुतात् = त्रिराशिसहितात् , प्राह्यात् = चन्द्रात् सूर्याद्वा, ये क्रान्त्यशाः 'ते आयनवलनांशा भवन्ति । दिक्साम्ये =अयनाक्षवलनयादिशोरेकत्वे तैः क्रान्त्यंशः तेऽक्षवलनांशा युताः, दिशोभैदे अयनाक्षवलनशानामन्तरात् , ज्या= या जीवा सा सप्तत्यङ्गुलै जिता तदा लब्धिः, वलना=स्पष्टवलसंज्ञिका भवति ॥ २४-२५ ॥ उपपत्ति:- वलतीति वलनमांचलनम् । तदायनाक्षभेदाद् द्विविधम् । अक्षवशायच्चलनं ताक- दाक्षवलनम् । अयनवशायच्चलन तावदायनवलनम् । एतदुक्तं भवति । प्रहस्थानान्नव- त्यंशचापत्रिज्ययोत्पन्ने प्रहक्षितिजाख्ये वृत्ते सममण्डलप्राचीतो नाडीमण्डलप्राची पद्दिशि यावच्चलिता तहिक्कं तावदाक्षवलनम् । एवं नाडीमण्डलप्राचीतः क्रान्तिमण्डलप्राची यद्दिशि यावच्चलिता तद्दिक्कं तावदायनं वलनम् । वा तत्रैव ग्रहक्षितिजे समप्रोतध्रुवप्रोत. वृत्तान्तरं भाक्षं वलनम् । ध्रुवप्रोत-कदम्बप्रोतवृत्तान्तरमायनं वलनम् । अनयोराक्षायनवल. नयोः संस्कारेण सममण्डलापममण्डलयोः समप्रोत-कदम्बप्रोतयोर्वाऽन्तरं स्पष्टवलनमिति बलनस्य परिभाषा। अथ यदा प्रहो याम्योत्तरवृत्तस्थो भवति तदा नतज्याभावः । तदानी प्रहत्रित्र्यावृत्तं क्षितिजवृत्तमेवातस्तत्र सममण्डलनाडीमण्डलयोरन्तराभावादाक्षवलनाभावः । यदा प्रहः क्षितिजस्थो भवति तदा नतज्या त्रिज्या तुल्या। तदानीं ग्रहक्षितिजं याम्योत्तरवृत्तमत- स्तत्र सममण्डलनाडीमण्डलयोरन्तरमक्षाशतुत्यमाक्षवलनमिति नतज्यावशालनस्य भावाभावमवलोक्यानुपातेनेष्टस्थाने वलनानयनं क्रियते । तद्यथा-यदि त्रिज्यातुल्यया नतज्ययाऽक्षज्यातुल्या तदेष्टनतज्यया किमितीधाक्षवलनज्या = ज्याअक्षर ज्यानत । तच्चापमिष्टाक्षवलनांशाः । तत्र पूर्वकपाले प्रहे सति : हत्रिज्या- त्रि .5 वलनज्या ·सूर्यसिद्धान्ते [चन्द्रप्रहणा- वृत्तं क्षितिजाधोगतं भवति । तत्र सममण्डलान्नाडीवृत्तस्योदग्नतत्वाद् बलनं सौम्यदि- क्कम् । परकपाले प्रहे प्रहविज्यावर्त क्षितिजादुपरिगतमतस्तत्र सममण्डलान्नाडीमण्ड- लस्य दक्षिणगतत्वाद् बलन थाम्यदिक कानति बालानामपि व्यक्तमेव । एवं यदा प्रहो नाडीक्रान्तिवृत्तयोः परमान्तरस्थाने (अयनप्रोतवृत्ते ) भवति तदा प्रहत्रिज्यावृत्तं गोलसन्धियत भवति सत्र नाडीमान्तिवृत्तयोरन्तराभावात् कान्तः (अय- नवलनस्य सत्रिभग्रह क्रान्ति समस्या) अभावः । ग्रहो यदा गोलसन्धिगतो भवति तदा- ऽयनप्रोतवृत्तानुरूपे ग्रहन्निध्यात्ते नाडोमान्तिवनबोरन्तर सनिसहकान्तिः परमा क्रान्ति- रतस्तत्रायनवलनं परमम् । तन महसुजाथावात् छोटिज्या त्रियासमा । अयनसन्धौ भुजस्य परमत्वात् कोटिज्याभावोऽतो महकोटिज्यावशदिवायनबनस्थ चयापच- थदर्शनादिष्टकोटिज्यातोऽनुपातनेष्टप्रहायजवलनया भवति अथा-त्रिज्यातुल्यया प्रहकोटिज्यया. सत्रिभनहकान्तितुल्याऽयमवलनज्या परमा तदाऽभोध्या ग्रहकोटि- ज्यारोकोऽया. ज्ययाकिमितिलब्धेटायनवलन ज्या- । एतच्चापमयनव- Nauta MAIN लनांशाः | ते चोत्तरायणे गतवाति सुत्रिमनहे उत्तरा, दक्षिणायने दक्षिणा भव. न्ति । तेषां सत्रिभग्रहकान्य शालामाक्षवलनशानाञ्च दिक्याम्ये योगे कृते समय- त्तकान्तिवृत्तयोरन्तरं समप्रोत-कदम्बप्रोनवृत्तयोऽन्सर स्पष्टव लनम् । दिग्भेदेऽन्तरेण स्पष्टवलनं समवृत्तात् क्रान्तिवृत्तादिक्क जायते । तज्ज्या स्पष्टदलनज्या त्रिज्यावृत्तीया भवति । ग्रहणादिरज्ञानार्थ वलनं परिलेखवृत्ते दीयते । तद्वृतत्रिज्योनपञ्चाश न्मिता। ज्याल्पx४९ अतस्त्रिज्यावृतीया स्पष्टवलनज्या ऊपञ्चाशद्वृत्तं परिणामिता NAMA ज्यास्पव का anthan परिलेखोपयुक्त वलन । परवान नतांशाः समस्थानानुरोधात् सममण्डलीयो गृह्यन्तेऽथोंद प्रहगतं समत्रोत- वृत्तं सममण्डले यत्र लगति ततः खमध्यं यावत् समण्डले नताशाः । तज्ज्ञानं दुर्घटमत- स्तज्ज्ञानार्थ स्थूलानुपातः । यथा.....यदि दिनायतुल्यनतकालेन नवत्यंशाः सममण्डलनता- शास्तदाऽभीष्टनतकालेन के ? लब्धाः स्थूलाः सममण्डलीया नताशाः। एवमेवाहाक्षव- लनानयने भास्करोऽपि- "खाङ्काहतं स्वादलेन भक्तं स्पादिकालोत्पनर्स लवाः स्युः। तेषां क्रमज्या पलशिझिनीनी भक्ता धुमौा यदवाप्तचापम् ॥ प्रजायते प्रागपरे नते क्रमादुदग्यमाशं वलनं पलोद्भवम्" इति । अतो नताशानां स्थूलत्वात् तज्जमाक्षवलनमपि स्थूलमतस्तत्र भास्करण 'अग्रानृत. लयोर्योगः' इत्यादिना गोले ग्रहणवासनायो सूक्ष्माक्षवलनं साधितमिति । तत्तत्रैव द्रष्टव्यं किमत्र अन्धगौरवप्रयासेन । अथ प्रकारान्तरेण चापीयत्रिकोणमित्योपपत्तिः । ग्रहोपरिगते समप्रोत-ध्रुवप्रोत-वृत्ते कायें। ग्रहात्समस्थानावधि समप्रोतवृत्तखण्डमुरवृत्तव्यासार्धमेको भुजः । ग्रहाद् ध्रुवस्थाना- ·. CouTER watatasa सासन ज्याअ ora ऽधिकारः॥४॥] श्रीतत्त्वामृतसाहिते १६७ वधिः ध्रुवप्रोतवृत्ते शुज्याचापांशा द्वितीयो गुजः । वायोत्तरवृत्ते ध्रुवसमस्थानान्तरालेऽ. क्षाशास्तृतीयो भुजः । अस्मित्रिभुजे सत्रोतयाम्योत्तरवृत्ताभ्यामुत्पन्नः कोणः सममण्ड. लीयनतांशाः । समग्रोतध्रुझ पोतवृत्ताभ्यान्नो प्रहलनकोण आक्षवलनांशाः । तृतीयः कोणो नतकालोनभार्धाशः । अतोऽनुपात वादि अध्यातुल्यथा द्वितीयभुजज्य या तत्स- मुखकोणज्या सममण्डलीयन ज्या तदा तुलीयभुजज्या अक्षज्यया विमिति ग्रहल- ग्नकोणज्या आक्षवलगाया । अत्र कान्तः प्रतिक्षणं चैकक्षण्य दर्शना- व तत्कोटिज्यारूपशुज्याऽपि प्रतिक्षण विलक्षात आवाण सुखार्थ युज्यास्थाने स्वरूपान्त- খাদিজা খাঁ ন ল াহাগলা- त्रि एतचापमाक्षवलनांशाः एवं ग्रहोपरिंगते ध्रुवप्रोत-कदम्बप्रोतवृत्ते कायें। तदा प्रहाद् ध्रुवस्थानान्तं ध्रुपत्रोते 'युज्याचापांशाः' एको भुजः । प्रहार कदजस्थानान्तं 'शरकोट्यशाः द्वितीयो भुजः । ध्रुवकदम्बान्तरमयन प्रोतवृते परमकान्त्य शाः (जिना) तृतीयो भुजः । अस्मि स्त्रिभुजे ध्रुवकदम्बप्रोताभ्यामुत्पन्नो महलग्नः कोण आयनवलनम् । अयनप्रोत-कदम्बप्रोतवृत्ता- भ्यां जातः प्रथमभुजाभिमुखः कोणी प्रहकोट्यूनभार्धाशाः । अयनप्रोतध्रुवप्रोताभ्यामुत्पनो ध्रुवलग्नकोणो प्रहविषुवांश कोटयंशाः । कोणानुपातेनायनवलनज्जा= ज्या (६- प्रको) पक्रांज्या अन्न युज्यायाश्चलत्वात् स्वरूपान्तरातू सुखार्थमत्रापि त्रिज्येव गृहीताSतः आयानवलनज्या ज्या (६- क) ज्यापका १ यतः कोणज्या कोणोनभार्धाश- OR ज्यासमाऽत:-ज्या (६-प्रको)-ज्यानको तथा कोज्याभु-ज्या (भु+३)... आयनवल. ज्या (प्र+३)Xज्यापका नज्या = सत्रिभग्रहक्रान्तिज्या। एतच्चापमायनवलनम् । अनयोः आक्षायनवलनयोः समभिन्नादिशोर्योगान्तरण समवृत्तापवृत्तयोः समप्रोत-कदम्ब- प्रोतयोर्वाऽन्तरं स्पष्टं वलनमुपपन्न भवतीति ॥ २४-२५ ॥ इदा! पूर्वोतकलात्मकशरादीनाम जुलात्मकरणार्थमाइ- सोन्नतं दिनमध्य4 दिनार्याप्तं फलेन तु । छिन्द्याद् विक्षेपमानानि तान्येषामङ्गुलानि तु ॥ २६ ॥ सोन्नतमिति । अध्यधै अर्धेन स्वकीयानाधिकमित्यध्यर्धम् । स्वार्धेन सहित- मित्यर्थः) दिन-दिनमानम् सोन्नतम् अभीष्टकालिकोन्नत घटीभिः सहितञ्च कृत्वा, दिनार्धाप्त-दिनमानार्धन भक्तं कुर्यात् तदा यत् फलं तदेकस्मिन्नङ्गुले कलामानं स्यात् । तेन फलेन तु विक्षेपमानानि शरादिसकलोपकरणानां कलात्मकमानानि, छिन्द्यातू-विभ- जेद् विद्वानिति शेषः' तानि-भजनफलानि तु एषां शरादीनामङ्गुलानि-अडलात्मकमा- नानि भवन्तीति ॥ २६ ॥ १ ·nindmama १६६ सूर्यसिद्धान्ते [ चन्द्रग्रहणा- उपपत्ति:- बिम्बस्योदयास्तकाले किरणानो भूवि विलीनत्वाद्विम्ब पृथु । तत्र कलाश्रयै णैकमङ्गु- लमुपलभ्यते । यदा व बिम्बं खमध्यगतं भवति तदा तत्र तत्कराणामवरोधकाभावात्स. कलकिरणपिहितपरिधि बिम्बमल्पमानक विभाति । अतस्तत्र कलाचतुष्टयेनैकमङ्गुलमु. पलभ्यते । उदयमध्याहान्तराले दिनाधतुल्येऽङ्गुलकलासु रूपतुल्यमन्तरं भवति । अतो- ऽनुपातेनेष्टोन्नतकाले तत्कलान्तरमानीयोदयकालीनाङ्गुलकलासु योज्यते तदेष्टाङ्गुलकला भवितुमर्हन्ति । यथा-यदि दिनार्धतुल्येनोन्नतकालेनैककलातुल्या वृद्धिस्तदेष्टोन्नतकालेन किमितीष्टोन्नतकालिककलावृद्धिः- १Xइउ । अनयोदयकालिकाङ्गुलकला युक्तास्तदेष्टो- m-mema दि इ. _दि +इउ _ दि+7+इउ ततो यदि एभिः न्नतकालिकाङ्गुलकला:३+ दि दि दि कलाभिरेकमङ्गुलं तदा शरादिकलाभिः किमित्यनुपातेन शरादीनामडलात्मकं मानम् । अत उपपन्नमाचार्योक्तम् । परश्चानुपातस्य नियतैकरूवस्वादनुपातजनिताङ्गुललिप्ता तदैव समीचीना यदोदयान- न्तरमेवरूपेणाङ्गुललिप्ताया वृद्धिः स्यादिति विद्वद्विज्ञयित एव । वस्तु ऽयमायासो ग्रहणे परिलेखेन लोकानो रखनार्थमेव । तत्तु यदि केनाप्येकेनैवाङ्केन शर ग्राह्य ग्राहकादीनां मानान्यपवर्त्य लाघवेन परिलेखः प्रदश्यते तदाऽभीष्टसिद्धिः स्यादेव किं तर्हि अङ्गुललि. ताकरणप्रयासेनेत्यलम् ॥ २६ ॥ इति श्रीसूर्य सिद्धान्ते श्रीतत्वामृतसिञ्चिते । गतं चन्द्रग्रहं यावत् सोपानं तु चतुर्थकम् ॥ ४॥ इति चन्द्रग्रहणाधिकारः ॥४॥ AMRO अथ सूर्यग्रहणाधिकारः ॥५॥ अधुना सूर्यग्रहणाधिकारो व्याख्यायते । तत्रादौ चन्द्रग्रहणात् सूर्यग्रहणे यौशिष्ट्य तयोः कम्बन-नति-संशयोः कुत्र सम्भवो न भवतीत्याह मध्यलग्नसमे भानौ हरिजस्य न सम्भवः । अक्षोरङ्मध्यभक्रान्तिसाम्ये नावनतेरपि ॥ १ ॥ मध्यलग्नेति । भानौ दर्शान्तकालके रवौ, मध्यलग्नसमे वित्रिभलग्नतुल्ये (यतः क्षितिजोर्व गतस्य क्रान्ति वृत्त देशस्य मध्यं वित्रिभमेव ) हरिजस्य हरिज क्षितिज तदशाज्जातस्य लम्बनस्यार्थाद् भूगर्भाभिप्रायिको रवीन्दू भूपृष्ठाभिप्रायेण यावदन्तरितौ तावत्पृष्ठक्षितिजवशाज्जायमानं हरि लम्बनमित्यन्वर्थकं नाम, तस्य हरिजस्य सम्भवो न। यदा रविर्वित्रिभळग्नसमो भवति तदा स्पष्टलम्बनाभाव इति तात्पर्यम् । एवं अक्षो- दमध्यभक्रान्तिसाम्ये अक्षांशानामुदग्दिक्कमध्यलग्नान्यंशानाच समत्वेऽर्षायाम्योत्त- ।

·IMMERaman ऽधिकारः ॥५॥] श्रीतस्वामृतसाहिते रवृत्तस्थं यद्भ लग्नं तन्मध्यमं तस्योत्तरा क्रान्तियंदाऽक्षांशतुल्या भवति तदा (खस्व. स्तिकस्थे मध्यलग्न इत्यर्थः ), अवनतेरपि-नतेरपि सम्भवो न भवतीति ॥१॥ उपपत्ति प्रथमं किन्नाम लम्वनं का नाम नतिश्चेत्युच्यते । सूर्यग्रहणे विभिन्नकक्षौ रवीन्दू भूगर्भाभिप्रायेण समावपि पृष्ठक्षितिजाभिप्रायेण लम्बितौ भवतः । अतो लम्बितयोश्चन्द्रा- योग भिप्रायिकाभ्यां यदन्तरं तल्लम्बनम् (पूर्वापरान्तरम् ) तथा गर्भ-पृष्टाभिप्रायिक- योबिम्बयोरुपरिगतयोः कदम्बप्रोतवृत्तयोरन्तरं मध्यस्पष्टशरान्तराख्यं (दक्षिणोत्तरान्तरम्) नतिः । लम्बनं हग्लम्बन-पष्टलम्बनभेदेन द्विविधम् । स्वस्वङमण्डले गर्भपृष्ठाभिप्रा. यिकयोरन्तरं दृग्लम्बनं कर्णरूपम् । तयोरुपरिगतयोः कदम्बप्रोतवृत्तयोः क्रान्तिवृत्ते यद- न्तरं तत्स्पष्टलम्बनं कोटिरूपम् । नतिश्च भुजरूपा भवतीति तावल्लम्बनक्षेत्रमिदं बो. द्वयम् । अथ यदा सूर्यो वित्रिभस्थो भवति तदा तद्गतं दृङमण्डलं दृक्क्षेपवृत्तमेव भवति । तदेव कदम्बप्रोतमपि । अतस्तत्र गर्भीयपृष्ठीयबिम्बयोरुपरिगतं कदम्बप्रोतवृत्त- मेकमेव हक्क्षेपवृत्तमत एवापवृत्ते गर्भीयपृष्ठीययोरन्तराभावात् स्पष्टलम्बनाभावः । मत उपपन्न 'मध्यलग्नसमे भानौ हरिजस्य न सम्भवः' इति । चन्द्रग्रहणाधिकारकवलनशापकक्षेत्रम्- Spouse makarsand पूर्वापरम माडी क्रान्ति क्षितिजम कदम्बोनम ध्रुवप्रोतम् नि यामातरम् अयनमओतम् यहांत्रज्या अक्षव. अयनर २२ सू०सि० ·१७० सूर्यसिद्धान्ते [ सूर्यग्रहणा- अत्र 'मध्यलग्नमिति दक्षिणोत्तरे' इति पूर्व प्रतिश्रुतोऽपि उपपत्त्या मध्यलग्नशब्देन वित्रिभलग्नमेव सिद्धयतीत्यत आह भास्करोऽपि-'न लम्बनं वित्रिभलग्नतुल्यैः इति । तथा लम्बनशब्देन 'स्पष्टलम्बन बोद्धधम् । युक्त्या तस्यैव सिद्धित्वादिति । अथ यदा वित्रिभ खमध्यगतं भवति तदा तदुत्तरा क्रान्तिरक्षांशसमैन । तदानों क्रान्तिवृत्तमेव मण्डलमपि । तत्र नताशदक्षेपयोरभावः । अतस्तदा मध्यस्पष्टशरयोरभा. वात्तयोरन्तरमिताया नतेरभावः । अथ च निरक्षदेशाद्दक्षिणेऽपि खमध्ये यदा वित्रिभस्य दक्षिणा क्रान्तिस्त्तराक्षांशसमा तदा वित्रिभस्य खमध्यगतत्वान्नतेरभाव इत्यनुक्कमपि ज्ञेयं मतिमद्धिः । एवं खमध्यस्थे ग्रहे दृग्गर्भसूत्रयोक्यात्तदन्तरमितस्य लम्बन स्याप्य- भावः । तथाऽऽह भास्कर:-'दृग्गर्भसूत्रयोक्यात खमध्ये नास्ति लम्बनम्' इति ॥ १॥ AMAD इदानी देश-कालविशेषेण लम्बननत्योः सम्भवमाह- देशकालविशेषेण यथाऽवनतिसम्भवः । लम्बनस्यापि पूर्वान्यदिग्वशाच्च तथोच्यते ॥२॥ देशेति । देश विशेषेण, कालविशेषेण चावनतेः, सम्भवः = समुत्पत्तिर्यथा भवति, तथा पूर्वान्यदिश्वशात् = वित्रिभस्थानात्पूर्वापरदिगनुरोधाद् ‘देशकालविशेषेण लम्बनस्य चापि सम्भवो यथा भवति तथा 'मया' उच्यते । यस्मिन् देशे काले च गोलयुक्त्या लम्बनं नतिश्च समुत्पद्यते तद्देशकालज्ञानं मयोच्यत इत्यर्थः ॥२॥ ॥ इदानीं तदुपकरणीभूतो लग्नानां दशमलग्जनतांशज्याचाह-- लग्नं पर्वान्तनाडीनां कुर्यात् स्वैरुदयासुभिः । तज्ज्याऽन्त्यापक्रमज्यानी लम्बज्याप्तोदयाभिधा ॥३॥ तदा लङ्कोदयैर्लनं मध्यसंज्ञं यथोदितम् । तत्क्रान्त्यक्षांशसंयोगो दिक्साम्येऽन्तरमन्यथा ॥४॥ शेष नतांशास्तन्मौवी मध्यज्या साऽभिधीयते ॥३॥ लग्नमिति । स्वैरुदयासुभिः = स्वदेशीयोदयासुभिः, पर्वान्तनाड़ीनां = सूर्योदया- दर्शान्तकालं यावद्यावत्यो घटिकास्तासां लग्नं कुर्याद्गणक इति शेषः । सूर्योदयादमान्त- घटीतुल्यमिष्टकालं प्रकल्प्य त्रिप्रश्नाधिकारोक्त्या स्वदेशोदयासुभिलग्नं साधयेदिति । तज्ज्या-तस्य सायनलग्नस्य या भुजज्या सा, अन्त्यापकमज्यानी=अन्त्यया (परमया ) अपक्रमज्यया (क्रान्तिज्यया) गुणिता, सम्बज्यया भक्ता तदा फलं उदयाभिधा= उदयापरसंज्ञिका 'लग्नामा' भवति । अथ, तदा=अमान्तकाल एव 'पूर्वापरनतघटिकाभि: लोदयः = लङ्कादेशीयोदया. सुभिः, यथोदितम् = पूर्वोक्तेन 'प्राक्पश्चान्नतनाडीभिस्तस्माल्लङ्कोदयासुभिःपरित्यादिना मध्यसंज्ञ-दशमं लग्नं साधयेत् । ततो दिक्साम्ये तत्क्रान्स्यक्षांशसंयोगोऽर्थात्तस्य सायनदशमलग्नस्य क्रान्त्यशानामांशानाम्चैकदिक्त्वे (अक्षांशानां याम्यदिक्त्वान्म- ·Jaan Summar HUN ऽधिकारः॥५॥] भीतत्त्वामृतलहिते १७१ ध्यलग्नक्रान्त्यंशा अपि यदि दक्षिणाः स्युस्तदा दिक्साम्यम् ) सति संयोगः, अन्यथा = भिन्नदिक्त्वेऽर्थाद्दशमलग्नस्य क्रान्तिभागा उत्तराश्चेत्तदा अन्तर कार्य, एवं योगफलं वा अन्तरे शेष दशमलग्नस्य नताशा भवन्ति । तन्मौर्वी = तेषां नताशानी मौर्वी ज्या 'या' सा 'मध्यज्या' अभिधीयते = कथ्यते विद्वद्भिरिति शेषः ॥ ३-४ ॥ उपपत्तिः यथाऽभीष्टे काले स्वदेशोदयासुमिरिष्टं लग्नमुत्पद्यते तथैव पर्वान्तनाडोटकाले स्वो. दयैः पर्वान्तकालीनं लग्नं स्यादेव । ततोऽयनसंस्कृतलग्नज्यातोऽनुपातेन लग्नक्रान्ति. ज्याऽर्थीस्त्रिज्यया परमक्रान्तिज्या तदा लग्नज्यया किमिति ? लग्नक्रान्तिज्या ज्यालक्रां= ज्यापकांज्याल । पुनः क्रान्तिज्या, कुज्या, अग्रेत्यस्य क्षेत्रस्य लम्बज्या, अक्ष त्रि ज्या, त्रिज्येत्यनेन क्षेत्रेण सहाक्षक्षेत्रवशात् साजात्यातू-यदि लम्बज्याकोटौ त्रिज्याकर्णस्तद त्रिज्यालको त्रिxज्यापकांxज्यान क्रान्तिज्याकोटौ क इत्यनुपातेन लग्नापा = त्रिज्यालम्ब ज्यापकांXज्यालग्न । लग्नस्योदयक्षितिजाश्रितत्वादाचायण तत्सम्बन्धिलग्नमाया उद- ज्यालम्ब यसंज्ञाऽकारि। एवं पर्वान्तकालिक-पूर्वापरनतघटीभिलकोदयः साधितं लग्नं याम्योत्तर-क्रान्ति- योः सम्पातरूपं दशमं लग्नं भवति । निरक्षदेशादुत्तरदेशवासिनामक्षाशा दक्षिणाः । यदि दशमलग्नं निरक्षखमध्यादक्षिणे तदा तत्क्रान्त्यंशा दक्षिणा अतो दशमलग्नापमां- शानामक्षांशानाञ्च संयोगे कृते तथा दशमलग्नस्य क्रान्तिरुत्तरास्तदा वियोगे कृते खस्व- स्तिकादशमलग्नावधिः याम्योत्तरवृत्ते तन्नताशा भवन्ति । तेषां मध्यलग्ननतांशाना ज्या सा मध्यसम्बन्धादाचार्येण 'मध्यज्या संज्ञया व्यवहृतेत्युपपन्नम् ॥ ३-४३॥ इदानीं दृक्क्षेप-दृग्गतिसाधनमाह- मध्योदयज्ययाऽभ्यस्ता त्रिज्याप्ता वर्गितं फलम् ॥ ५ ॥ मध्यज्यावर्गविश्लिष्टं हक्क्षेपः शेषतः पदम् । तत्रिज्यावर्गविश्लेषान्मूलं शङ्कः स दृग्गतिः ॥ ६ ॥ नतांशवाहुकोटिज्ये स्फुटे दृक्क्षेपदृग्गती ।। ३ ।। मध्येति । मध्या = अनन्तरोक्ता मध्यज्या ( दशमलग्ननतांशज्या), उदयज्य- या लग्नाप्रया, अभ्यस्ता= गुणिता, त्रिज्यया, आप्ता=भक्ता, लब्धं फलं भवति । तत्फलं वर्गितं कृत्वा, मध्यज्यावर्गविश्लिष्टं = मध्यज्यावर्गतोऽन्तरित कुर्यात् तदा यच्छेषं तस्मात्पदं व मूलं, हक्क्षेपः मध्यमो हकक्षेपो भवति । फलवर्गमध्यज्यावर्गयोरन्त. रमूलं मध्यमो हक्क्षेपो भवतीत्यर्थः । एतेन फलमानं यथा यथा क्षयिष्णु तथा तथा मध्यमहक्क्षेपस्य स्फुटासन्नवमतः फलाभावे मध्य एव स्फुटक्क्षेप इति बोद्धव्यम् । ततः, तस्त्रिज्यावगविश्लेषात् = तस्य मण्यटक्क्षेपस्य त्रिज्यायाश्च वर्गान्तरात् मूलं शरः, AN ·ANIMAR पूर्वापरना दृ . दृकुक्षेप दृ १७२ सूर्यसिद्धान्ते [सूर्यग्रहणा- स एव दृग्गतिः = मध्या दृग्गतिः भवति । अथ स्फुटे हक्क्षेप-रगती आह-'नतां. शबाहुकोटिज्ये' इति । वित्रिभस्य ये नताशास्तद्वाहुज्या स्फुटर कक्षेपः । नताशको. टिज्या स्फुटा हरगतिः। अर्थाद् वित्रिभस्य नताशज्या स्फुटो हक्क्षेपः। उन्नतांशज्या स्फुटा दग्गतिः भवतीत्यर्थः ॥५-६६॥ उपपत्तिः वित्रिभलग्नस्य यानतां- शज्या स स्फुटहक्षेपः। उन्नतांशज्या स्फुटहग्गति. रिति हक्क्षेप गत्योः परि- भाषा । तज्ज्ञानायायमाया- याम्योत्तरम-स सः। लग्नस्थानात् त्रिज्यो. त्पन्न क्षेपवृतम् पूर्व स्वस्तिकात् त्रिज्योत्पन्न याम्योत्तरवृत्तम् । (द्रष्टव्य क्षेत्रम् ) लग्नात् पूर्वस्व स्तिकान्तं क्षितिजवृत्ते ( लपू) अप्राचापम् । तत् क्षितिजे याम्योत्तरहक्क्षेपवृत्तान्तर-(इस) चापतुल्यमेव । क्रान्तिवृत्तक्षेपवृत्तयोर्योंगो (वि) वित्रिभम् । ततः खमध्यान्तं हक्क्षेपे वित्रिभनतांशाः (खवि) । क्रान्तिवृत्तयाम्योत्तरवृत्तयोर्योगो(म)मध्यलग्नं ततः खमध्यान्तं (खम ) मध्यनांशाः । मध्यलग्नवित्रिभलग्नयोरन्तर क्रान्तिवृत्ते (विम) फलचापम् । पत्र हक्क्षेपवृत्तस्य क्रान्तिवृत्ते लम्बत्वाद् वित्रिभलग्नकोणो नवत्यंशः । याम्योत्तरहक्क्षे. पवृत्तयोनिमान्तरे लग्नाग्रातुल्यमन्तरत्वात् खमण्यगतः कोणो लग्नाना। अतो यदि त्रिज्यया तत्सम्मुखे मध्यनतांशज्या लभ्यते तदा लग्नाप्रया किमिति कोणानुपातेन वित्रि- मध्यज्या उदया भमध्यलग्नान्तरज्या फलं' । अथवा हक्क्षेपांशाः कोटिः मध्य. त्रि नताशाः कर्णः । फलचापं भुजः इत्येकम् । खमण्यात् क्षितिजावधि-हक्क्षेपयाम्योत्तर. योर्नवत्यश मितौ कोटिकौँ तयोरन्तरे क्षितिजे लग्नाप्राचापं भुज इत्यन्यत् । अनयोर- न्तर्गतक्षेत्रयोाक्षेत्रयोश्च साजात्यात त्रिज्याकणे लग्नाप्रा ( उदयाख्या) लभ्यते तदा मध्यनतांशज्यया (मध्याख्यया) किमिति मध्यलग्न-वित्रिभान्तरज्या 'फलम्' = उदयामध्यज्या । यतो ज्याक्षेने भुजकोटथोरन्यतरस्य वास्तवत्वे तदन्यस्तरकोटि- त्रि व्यासार्धपरिणतो भवतीत्यतः फलवर्ग यदि मन्यज्यावर्गाद् विशोध्यते तदा लब्धिः फल- कोटिव्यासार्धपरिणतो वित्रिभनतांशज्यावर्गः स्यात् । तन्मूलं वास्तववित्रिभनतांशज्या न किन्तु वित्रिभदशमलग्नान्तरकोटिव्यासापरिणताऽतः स मध्यमो दृक्क्षेपः । तद्वर्गस्य त्रिज्यावर्गस्य चान्तरमूलं मध्यमा दृग्गतिः । अथात्र यदि दशमलग्न वित्रिभान्तरकोटिव्यासार्धेऽयं रक्क्षेपस्तदा त्रिज्याव्यासाधे क were ·MEEINDIAHINE वस्थो अधिकारः ॥५॥] श्रीतत्वामृतसाहते इत्यनुपातेन फलं स्फुटहक्षेपो वित्रिभनतांशज्या भवितुमर्हति । तद्वर्गत्रिज्यावर्गयोरन्तर- मूलं स्फुटा हरगतिवित्रिमोन्नतांशज्या भवेदिति सर्व स्पष्टमेव ॥ ५-१३॥ एवं लम्बननत्योरुपकरणान्युक्त्वेदानी लम्बनानयनमाह- एकज्यावर्गतश्छेदो लब्धं दृग्गतिजीवया ॥७॥ मध्यलनार्कविश्लेषज्या छेदेन विभाजिता। रवीन्द्वोर्लम्बनं ज्ञेयं प्रापश्चाद् घटिकादिकम् ॥ ८॥ मध्यलग्नाधिके भानौ तिथ्यन्तात् प्रविशोधयेत् । धनमूनेऽसकृत् कर्म यावत् सर्वं स्थिरीभवेत् ॥ ९॥ एकज्येति । एकज्यावर्गतः= एकराशेा त्रिज्यामिता, तद्वर्गतः, दृग्गतिजीव- या=वित्रिभस्य नतांशज्या डग्गतिः सैव जीवेति दृग्गतिजीवा तया (हग्गत्यैवेत्यर्थः) यल्लब्धं स 'छेदः' भवति । मध्यलग्नाविश्लेषज्या मध्यलग्नं वित्रिभ, अर्को गर्भीयदर्शान्तकालिको रविरनयोविश्लेषमन्तरं यत् तस्य ज्या - वित्रिभाकान्त- रज्या, छेदेन विभाजिता तदा लब्धं घटिकादिकं, रवीन्द्वोः सूर्याचन्दमयोः प्राक्पश्चात् पूर्वापरं स्पष्टलम्बनं क्रान्तिवृत्तीयं भवति । अत्र दृग्लम्बन-स्पष्टलम्वनभेदा. भ्यां लम्बनस्य द्वैविध्यै 'प्रापश्चात्' इत्यनेन तिर्यग्रूपस्य दृग्लम्बनस्य सन्देहो निरस्तः । तद् घटिकादिकं लम्बनं, भानौ-सूर्ये, मध्यलग्नाधिके = वित्रिभलग्नादधिके ( पूर्वकपाल इत्यर्थः ) सति तिथ्यन्तात् = अणितागतदर्शान्त-(गर्भाभिप्रायिकामान्त-)घटीभ्यः प्रवि- शोधयेत् । सूर्ये मध्यलग्नात् (वित्रिभलग्नात्)ऊने = अल्पे (पश्चिमकपाले) सति तल्लम्बन तिथ्यन्तघटीषु धनं कार्य तदा पृष्ठाभिप्रायिको दर्शान्तो भवेत् । परम्च प्रथमः स्थूलोऽतो यावत् सर्व स्थिरी भवेत् तावत् असकृत् कर्म कर्तव्यम् । इदमुक्तं भवति । उक्तप्रकारेण प्रथमं लम्बनसंस्कृतो दर्शान्तः स्थूलः, तस्मात् 'लग्नं पर्वान्तनाड़ीनामि'त्यायुक्तविधिना सोपकरणं लम्बनं प्रसाध्य तत्संस्कृतो दर्शान्तः पूर्वापेक्षया वास्तवासनो भवेदेवं याव- दविशेष भूयः कर्म कार्यमिति ॥ ४-९॥ उपपत्ति:- द्रष्टा चन्द्र गर्भसूत्रात्पूर्व पश्चाद्वा लम्बितं पश्यति । अतो यावताऽन्तरेण चन्द्रो लम्बित- स्तावन्मितं लम्बनं नाम । तदपि दृग्लम्बन- स्पष्टलम्बनभेदात् द्विविधम् । इङ् मण्डले यावॉल्लम्बते तावदृग्लम्बनं तत्कर्णरूपम् । क्रान्तिमण्डले यावॉल्लम्बते तावत्स्पष्टलम्बन कोटिरूपं पूर्वापरान्तररूपं भवति । एतदेव स्पष्टलम्बनं प्रसाभ्यते । तदर्थमायासः । द्रष्ट- व्यं क्षेत्रम् । क्रान्तिवृत्ते वि-वित्रिभम् । ख = खस्वस्तिकम् क-कदम्बस्थानम् । कखवि-हक्क्षेपवृत्तम् । खवि वित्रिमनतांशाः, कवि= ९०°। अतः कख %= वित्रि- भोन्नतांशास्तज्ज्या दृग्गति=वित्रिभशङ्खः । ग्र=विमण्डले गर्भाभिप्रायिकं ग्रहबिम्बम् । । । .. ।

·.. १७४ सूर्यसिद्धान्त [सूर्यग्रहणा- तगामि कदम्बप्रोतवृत्तं क्रान्वृित्ते यत्र लगति तत्स्थानमू-स्था । अतः प्रस्था= शर: कस्था = ९.। तेन का शरकोटिः । ज्यान =शरकोटिज्या । = दृमण्डले पृष्ठाभिप्रायिक शा लम्बितग्रहबिम्बम् । तद्गतं कदम्बप्रोतं स्था बिन्दौ लगतीति स्था लम्बितप्रहस्थानम् । अतो दृमण्डले प्र= ग्लम्बनम् । क्रान्तिवृत्ते स्थास्था स्पष्टलम्बनम् । खग्रामण्डले गर्मी- यनतांशाः । खग=पृष्ठीयमहनतांशाः तज्या स्पष्टहरज्या-ज्यास्पद । अथ खमध्ये अहे गर्भसूत्रयोरन्तराभावाल्लम्बनाभावः । क्षितिजस्थे प्रहे दृग्गभसूत्र- योरन्तरस्य परमत्वाद् डग्लम्बनं परमं भूव्यासार्धकलातुल्यम् । तत्र नतांशज्या = त्रि । अतोऽनुपातेनेष्टस्थानीयनतांशज्यायां हुगलम्बनकलाज्या=ज्यालं = ज्यापलं ज्यास्पद 1... . (१)। त्रि अथ कविस्था, कखलं, त्रिभुजयोः कवि = ९०° । कस्था = ९०° । विस्थावित्रिभ- ग्रहान्तरांशाः = अं। स्थास्था स्पष्टलम्बनकलाः =लं.। कख = हरगतिचापम् । अन. योः क्षेत्रान्तर्गताक्षेत्रयोः साजात्यात् ज्याखल ज्या (अं+लं.) दृग्ग. त्रि एवं खग्रल, प्रल त्रिभुजयोः खz = स्पष्टनांशाः । = दृग्लम्बनकलाः । अतोऽनयोाक्षयोरेकजात्या ज्याप्रल-शरकोटिव्यासाधपरिणता स्पष्टलम्बनज्या- ज्याखल x ज्याल ज्यास्पद अत्र ज्याहलं, ज्याखल अनयोः १,२ स्वरूपाभ्यामुत्थापनेन ज्यापलं - ज्यास्पEx ज्या (अं+लं)x ग ज्याप्रल ज्यास्पह-त्रि-त्रि ज्यापलं x ज्या (अं+लं)x ग त्रिxत्रि इयं हि शरकोटिव्यासार्धपरिणताऽतोऽनुपातेन त्रिज्याव्यासार्धे स्पष्टलम्बनज्या = ज्यापलं x ज्या ( अं+लं ) हग x त्रि_ज्यापलं x ज्या (अं+लं) दृग्ग ज्यालं त्रिxत्रिx कोज्या श निxकोज्याश परश्चान्न लम्बनस्याल्पत्वात् स्वल्पान्तरज्ज्याचापयोरभेदमजीकृत्य स्पष्टलम्बनम्= पलं x ज्या (अं+लं) हग्ग त्रि: कोज्याश .. AADHAN - - लं ne ।

·६.xगों - maste wasna ४। अतो ऽधिकार: ॥५॥] श्रीतत्वामृतसहिते अथ लम्बनकलानां घटीकरणार्थमनुपातः । यदि रवीन्दोर्गत्यन्तरकलाभिः घटीनां षष्टिस्तदा लम्बनकलाभिः किमिति ? फलं लम्बनघटिका-लंघ3 ६० x पलं x ज्या (अं+लं) हरग .६०४पलं, । परञ्चा- स्मिन् स्वरूपे-'गत्यन्तरस्य गअंxत्रि कोज्याश गर्भ ग तिथ्यशः परलम्बनलिप्तिकाः' इत्युक्तः यतः पलं = गअंx१५ लम्बनघटिकाः ४४ ज्या (अं+लंग त्रिx कोज्याश वस्तुतो सूर्यग्रहणे भगोले लम्बितयो रविचन्द्रयोलम्बनान्तरवशेन स्पष्टलम्बनघटी- भिर्भवितव्यम् । अत उक्तविधिना रविचन्द्रयोः पृथक् पृथग लम्बनघटिका भवितुमर्हन्ति । तत्र सूर्यस्य शराभावात् तत्कोटिज्या-त्रि । तथा प्रहणे चन्द्रशरस्य परमाल्पत्वात स्व- रूपान्तरात् तत्कोटिज्याऽपि त्रिज्यातुल्या, तथा लम्बनस्य परमाल्पत्वात् तत्त्यागात् 'ज्या (अं+ल)-ज्या इत्यमेवाशीकृत्य लम्बनघटिकाः साधिता भगवताऽतो लम्ब. ४x ज्याअं xहग ज्याअं त्रि नघटिकाः । अत्र 'त्रिज्या राशिज्या' इत्युक्तो त्रिxत्रि awar m व्य र ज्या. Jana ज्या१रा। ज्या लंघ । अत उपपनमाचार्योकम् । ज्यारा हग्ग एवं रविचन्द्रयोः पृथक् पृथग लम्बनघटिका भवेयुः । परश्च सूर्यग्रहणे रविचन्द्र- स्थानयोरत्यल्पान्तरत्वात्सायं, तयोलम्बनयोश्च परमाल्पत्वात् तयोरभेदश्च स्वीकृत्य केवलं तयोः परमलम्बनान्तरवशादेव स्पष्टलम्बनान्तरपटिकारूपं स्पष्टलम्बनं साधितमा- चार्येणेति बोद्धयम् । अत्र स्पष्टदर्शान्ततो लम्बनानयन साधु भवितुमर्हति । परश्च स्पष्टदर्शान्तस्याज्ञाना- द्गणितागतदर्शान्तत एव लम्बनं साधितमतस्तत्स्थूलमित्यतोऽसद्विधिना तस्य स्फुटत्वं युक्तमेवोक्तम् । ज्यापलंx ज्यास्पद वि० । अथ पूर्वप्रदर्शिते दृग्लम्बनज्यास्वरूपे त्रि ज्यास्पदः गर्भीयनतांशानां दृगलम्बनाशानाच संस्कारज्या । परश्च हग लम्बनशाना स्फु- टनतांशसापेक्ष्यत्वात् पूर्व स्पष्टनांशाज्ञानाच्च कल्प्यन्ते हग्लम्बनशाहलं। गर्भीयनता- शा=न । ततो दृग्लम्बनज्या ज्याहलं ज्यापलं x ज्या ( न+हलं ) .... (१) त्रि ज्याहलं त्र ज्यापलं xज्या (न+ लं)। अत्र-"चापयोरिष्टयोर्दोज्य मिथः कोटिज्यकाहते । त्रिज्याम तयोरैक्यं तच्चा क्यस्य दोर्यका॥ ""अस्मिन्

·সুঙ্গি
[सूर्यग्रहणा-
इत्यनेन ज्या(न+हलं
)
ज्यानकोज्यादृलं+ज्यादृल शं
नि
अनेनो
त्थापितं (१) स्वरूपम् ज्याडलं. ज्यापलं ४ (ज्यान - कोज्याहलं + ज्याहलं x शं),
MAHARASHTRA
ra
wLang
TEAND
त्रिवि
ज्यालं-त्रि-ज्यापलंxnx कोज्यालयापलज्याहले x शं।
पक्षयोः समशोधनेन-
ज्यालं त्रि-ज्यापलxज्यालरशं-ज्यापलं * ज्यान x कोज्यालं।
ज्याहलं (
त्रिज्यापलं x शं)=ज्यापलं - ज्यान x कोज्याहलं ।
ज्याल ज्यापलं- ज्यान
। ततः पक्षौ द्वादशगुणिती-
कोज्यादलं त्रि-ज्यापलंxशं
ज्याल ४१२
ज्यापलं ज्यान १२
कोज्यालं नि२. ज्यापलं शं
द्वितीयपक्षे हरभाज्यौ 'ज्यापलं श' अनेन भत्तौ तदा-
१२x ज्यान
१२ ज्यालं
शं
कोज्यालं
त्रिर
ज्यापलंxशं
।
MOHAMIND
१
१२x ज्याल
BADMINS
अत्राक्षक्षेत्रानुपातेन
हरलम्बनतुल्य नताशे. छाया-हलंछा ।
कोज्याहले
१२ ज्यान
गर्मीमनतांश छाया-छा।
RADIO
CHANA
MAASAR
१
ज्यापर्लरश
एतेनेदं सिद्धं यद् गर्भीयनतांशवशात् परमलम्बनसमनताशे छायाज्ञानं भवितुमर्हति
ततश्छायातो नत्तीशज्यानयनविधिना या नताशज्या साहरलम्बनज्या भवेत् । तत उक्त-
वत्स्पष्टलम्बनानयनं स्यादेव । अतः-
"गर्मीयशङ्कुगुणिता परलम्बनशिजिनी । तया त्रिज्याकृतिर्भक्ता फलं रूपोनितं च यत् ॥
तदुद्धृतेष्टभायास्तु नताशज्या विलोमतः। दृष्टिलम्बनजीवा स्यात् , स्पष्टं लम्बनकंततः॥"
इति सकृदेव लम्बनानयनमुपपद्यते ॥ ७-९ ॥
इदानी नतिसाधनं ततः स्फुटविक्षेपानयनचाह-
हक्षेपः शीततिग्मांश्वोर्मध्यभुक्त्यन्तराहतः।
तिथिन्नत्रिज्यया भक्तो लब्धं साऽवनतिर्भवेत् ॥ १० ॥
हक्क्षेपात् सप्ततिहृताद् भवेद्वाऽवनतिः फलम् ।
अथ वा त्रिज्यया भक्तात् सप्तसप्तकसङ्गुणात् ॥ ११ ॥

·ऽधिकारः ॥५॥ श्रीतत्त्वामृतसहिते मध्यज्यादिगवशात् सा च विज्ञेया दक्षिणोत्तरा। सेन्दुविक्षेपदिक्साम्ये युका विश्लेषिताऽन्यथा १२ ॥ द्वक्क्षेप इति इक्क्षेपः = विनिमय नताशाः, शीततिग्मास्त्रो: चन्द्रसूर्ययोः, मध्यभुक्त्यन्तराहता मागत्योरन्तरे शुशिश, लिशिननिस्मा पञ्चदश शुणि त्रिज्य. या भत्ता, लधं यत्, सा, अवनति कलाविला तिः भवेत् । वा, हक्क्षेपात सप्ततिभिः ७. हृतात् 'कत फल सा अवनतिः भवेद । अथवा हक्क्षेपात् सप्तसतक एकोनपञ्चा. शता, सगुणात् , बिज्यया भत्ताच्च यत् फलसा समातिव। तस्या अवनतेर्दिग्ज्ञा. नमाइ-मध्यज्येति । सा= अवननिः, मध्यज्यादिश्वशात् = मध्यज्या वित्रिभनतांशज्या (हक्षेपः तस्या शा दिक् तद्वशात् , दक्षिणोत्तरा विज्ञेया। यदि मध्यज्या (दृक्पः) दक्षिणा तदा नतिरपि दक्षिणा, मध्यज्योत्तरा चेन्नतिरप्युत्तरा भवतीत्यर्थः। अथ नतेः स्फुटत्वमाह । सा= दक्षिणोतरा वा नतिः, इन्दुविक्षेपदिक्साम्ये = इन्दोश्चन्द्रस्य विक्षेपः शरस्तस्य या दिक् तत्साम्येऽर्थान्नतेः चन्द्रशरस्य चैकदिवस्वे सति नतिश्चन्द्रविक्षेपेण युक्ता कार्या, अन्यथा = तयोदिग्भेदे, नतिश्चन्द्रचरण, विश्लेषिता अन्तरिता कार्या तदा नतिः स्फुटा भवति । अत्र सूर्यप्रहणे स्पष्टः शरः लम्बितचन्द्राकयोर्याम्योत्तरान्तररूपा स्फुटा नतिरिति शेयम् ॥ १०-१२ ॥ उपपत्ति:- 'तुल्यौ राश्यादिभिः स्याताम्' इत्युक्तेरमान्ते रविचन्द्रावेककदम्बसूत्रगतौ भवतः । तत्रापि चन्द्रस्य स्वविमण्डले गतत्वात् सूर्यचन्द्रकेन्द्रान्तरं चन्द्रशरतुल्यम् । परन्तु पृष्ठो- यामान्ते लम्बितचन्द्रस्य कान्तितेन सह यदन्तरं स चन्द्रस्य स्पष्टः शरः । सैव स्पष्टा नतिरिति । सूर्यग्रहणे चन्द्रशरस्य परमाल्पत्वात् सुखार्थ रवीन्दू क्रान्तिवृत्ते एकबिन्दुगती कल्प्येते । यथा (भ्रष्टव्यं क्षेत्रम् ) क्रान्तिवृत्ते च-गर्भायरवीन्दू । ख= खमध्यम् । वि= वित्रिभम् । अतः खच = रवीन्द्वोर्गीयनतांशाः । तज्ज्जा= ज्यादा खवि-दक्क्षेपांशाः तज्या हो । विच-वित्रिभार्यान्तरम् । तज्ज्या = ज्या। अथ पृष्टाभिप्रायेण हरवृत्ते चलम्बितश्चन्द्रः । अतः खच-पृष्ठीयनतांशाः। तत्र चर्च-दृग्वृत्ते चन्द्रस्य दृग्लम्ब- मम् । तेन खर्च गर्भनतांश + दृग्लं । तज्ज्या ज्यादा ज्या ( ग.न. - हलं.)। चल= चन्द्रस्य नतिः। गर्भीयपृष्ठीय चन्द्रस्थानान्तरं क्रान्तिवृत्ते चल। ततः खविच, चचल चापज्याक्षेत्रयोः साजात्यादनुपातः। यदि खव ( इग्ज्या) कर्ण खवि (इक्क्षेपः) दृक्षे ज्यादले भुजः तदा चर्च ( दृग्लम्बनज्या) कर्णे क इति ज्याचल नतिः NOD Lappa ज्याह ज्यापलं-ज्यापृह तत्र प्रसिद्धलम्बननेत्रेण ज्याल ज्यापलं x ज्या(गन+हल) त्रि - Suun NIWARE २३ ५०सि० ·SAIRATION ग MARAM पलं mo MAHE तन्न व्यापकम् । यतो नतिस्वरूप-दक्षे ज्यापलं ज्यापहः.ऽस्मिन् यदा ज्यापृह सूर्यसिद्धान्ते [सूर्यग्रहणा- ह - ज्यापलं - ज्या(गन+इल) .:. नतिः ज्यादृxनि अत्र लम्बनस्य परमात्पत्वात् स्वल्पान्तरा- उज्याचापयोरभे गर्भीयपृष्ठीयदृग्ज्ययोश्च साम्य- मजीकृयते, तदा- नतिः = चक्षे x पलं x. ज्या ज्याह-त्रि हरपलं त्रि परञ्च 'गत्यन्तरस्य तिथ्यंशः परलम्बनलिप्तिकाः' इत्युक्तेः ---- सूर्येन्दुमध्यमगत्यन्तरकला १५ इते र ग- .:.नतिः ।अत उपपन्नः प्रथमः प्रकार: । १५xत्रि अथ रवीन्दुमध्यगत्यन्तरम् - (७९०३५)-(५९१८) = ७३१॥३७॥ । नतिः- हक्षेx७३१॥३७॥ _क्षे x ४९ (स्वल्पान्तरात्) । अनेन तृतीयः त्रिx१५ त्रि प्रकार उपपन्नः। अथ च :: त्रि=३४३८ । : नतिः = दृक्षे x ४९ क्षे (स्वरूपान्तरात्) । अनेन द्वितीयः प्रकार उपपन्नः। ३४३८ वस्तुतस्तु पृष्ठाभिप्रायेण गर्भीयौ रवीन्दू भगोले स्वस्वहङमण्डले लम्बितौ भवतोऽतो लम्बनान्तरं स्पष्टलम्बन, नत्यन्तरं स्पष्टा नतिश्च भवति । परचात्र कृपालुना भगवता 'शशाङ्ककक्षागुणितो विहृतो वाऽर्ककक्षया । विष्कम्भश्चन्द्र कक्षायां तिथ्याता मानलिप्तिका इत्यनेन भगोलजातिकचन्द्रकक्षायामेव रविमपि परिणाम्य तद्ग्रहणं साधितम् । अतो गर्भीयामान्ते भगोले यत्र रविः भवति, पृष्ठामान्ते ततश्चन्द्रो लम्बितो दृश्यतेऽतः केवलं चन्द्रलम्बनमेव स्पष्टलम्बन, चन्द्र नतिरेव स्पष्टा नतिरित्यतश्चन्द्रस्य नतिरेव चन्द्र शरेण संस्कृता स्फुटा नतिर्भवति । गर्मीयचन्द्रतः पृष्ठीयचन्द्रो दक्षिणे उत्तरे वा यावताऽन्तरेण भवति सैव दक्षिणोत्तरा वा नतिराचार्यसम्मताऽतो नतिचन्द्रविक्षेपयोदिक्साम्ये योगेन, दिग्भेदेऽन्तरेण स्पष्टा नतिर्भवतीत्युपपन्नं सर्वम् । यत्तु भास्करेण नतिविषये 'कक्षयोरन्तरं यत्स्याद् वित्रिभे सर्वतोऽपि तत्' भणित ज्याग.ह.xत्रि - ज्याम-ह. भवेत् । एवं तु यत्र ग्लम्बनं तदा नतिः- दक्षे पलं = वित्रिभेन- नि ।

·अधिकारः ॥५॥] ANANEWS श्रीतत्वामृतसहिते तिः। अन्यत्र गर्भायपृष्ठीयहरज्ययोर्वेषम्यान्नतिः वित्रिभस्थानीयनतिसमा नेति विदुषां व्यक्तमेव ॥ १०-१२ ।। इदानी स्पष्टनत्याः प्रयोजनमाह- तया स्थितिविमर्धग्रासाद्यं तु यथोदितम् । प्रमाणं बलनाभीष्टग्रासादि हिमरश्मिवत् ॥१३॥ तयेति । तया स्पष्टनत्या ( सूर्यग्रहणोपयोगिस्फुटशरेण ) स्थित्यर्थे, विमर्दाध, ग्रा. सायं तु पुनः वलनमिष्टप्रासादि सकलं प्रमाणं च, यथोदितम् पूर्वोक्तप्रकारवत् , हिमर- शिमवत्-चन्द्रग्रहणाधिकारवदेव 'सूर्यग्रहणेऽपि' साध्यम् । नतिर्नाम लम्बितचन्द्ररविकक्षयोर्याम्योत्तरमन्तरम् । स एवार्कप्रहणे प्राह्यमाहकयो- दक्षिणोत्तरान्तररूपः स्पष्टशरः। अतो यथा चन्द्रग्रहणे प्राग्राहकयोदक्षिणोत्तरान्तररूपेण चन्द्रशरेण स्थितिप्रासादि साधितं तथैवात्राकंग्रहणे स्पष्टशरेण (स्पटनस्या) सर्व समु. त्पत्स्यतीति किं चित्रम् ॥ १३ ॥ इदानीमर्कग्रहणे स्थितिविमर्धादौ वैशिष्टयमाह--- स्थित्य|नाधिकात् प्राग्वत् तिथ्यन्ताल्लम्बनं पुनः । प्रासमोक्षोद्भवं साध्यं तन्मध्यहरिजान्तरम् ॥ १४ ॥ प्राक्कपालेऽधिकं मध्याद् भवेत् प्राग्रहणं यदि । मौक्षिकं लम्बनं हीनं, पश्चार्धे तु विपर्ययः ॥ १५ ॥ वदा मोक्षस्थितिदले देयं प्राग्रहणे तथा । हरिजान्तरकं शोध्यं यत्रतत् स्याद् विपर्ययः ॥ १६ ॥ एतदुक्तं कपालैक्ये तभेदे लम्बनकता। स्खे स्वे स्थितिदले योज्या विमर्धेिऽपि चोकवत् ॥१७॥ स्थित्योनेति । स्थित्यर्धन ऊनात् , अधिकाच्च तिथ्यन्तात् पूर्वोक्तवत् , प्रास- मोक्षोद्भवं लम्बनं, पुनः = भूयः साध्यम् । एतदुक्क भवति । सूर्यग्रहणे यः पठः शर- स्तद्वर्गोनान्मानक्यावर्गाद् यन्मूलं तरषष्टिगुणं रवीन्दुगत्यन्तरेण भक्तं फलं घटिकादि- स्थित्यधं भवति । गणितागतदर्शान्ते स्थित्योंने स्पर्शकालस्तस्मादुक्तविधिना लम्बन स्पार्शिकं लम्बनमेवं स्थित्यर्धयुक्ते गणितागतदर्शान्ते मोक्षकालस्तस्माल्लम्बनं मौक्षिक लम्बनं भवतीति । परञ्च तत्तत्कालिकशराज्ञानान्मध्यप्रणशरादेव साधितं भवतीत्यतः पुनः कर्म । तन्मध्यहरिजान्तरं = तस्य स्पार्शिकस्य मौक्षिकस्य वा लम्बनस्य मध्यप्र. हण-(दर्शान्त.) कालिकलम्बनेन सहान्तरं कार्यम् । अथान्तरे क्रियमाणे, यदि प्राक्क- पाले वित्रिमतः पूर्वभागे स्पर्शमध्यमोक्षाः स्युस्तदा, मध्यात्-दर्शान्तकालिकलम्बबात् प्राग्रहणं स्पार्शिकं लम्बनं यदि अधिकं तथा मौक्षिक लम्बनं हीनं भवेत् , पश्चाधे वित्रिमतः पश्चिमभागे स्पर्शमध्यमोक्षाः स्युः तदा यदि विपर्ययोऽर्थान मभ्यलम्बनात ·MPA १८० सूखदान्ते [ सूर्यग्रहणा- HAM Rao madun स्पार्शिकं लम्बनमल्पं, मौक्षिकञ्चाधिकं भवेत्तदा तदागतं लम्बनान्तरं मोक्षस्थितिदले तथा प्राग्रहणे = स्पार्शिके स्थितिदले च, देयं = चोज्यम् , एवं स्पष्टे स्पर्श मोक्षस्थि. त्यधैं भवतः। अथ यत्र विपर्ययो भवेदर्थात् पूर्वकपाले मध्यलम्बनात् स्पार्शिके लम्बनं हीनं मौ- क्षिकं चाधिकं तथा पश्चिमकपाले स्पार्शिकमेवाधिक, मौक्षिकं चाल्पं भवेत् तदा तत्र एतत् = पूर्वागतं, हरिजान्तरं = लम्बनान्तरं स्पाशिके मौक्षिके च स्थित्यधैं शोभ्यं तदा स्फुटे स्पर्शमोक्षस्थित्यधै भवतः । एतत् = निर्दिष्ट कर्म तु कपालैक्ये भवेदर्थाद्यदि एक- स्मिन्नेव कपाले स्पर्श-मध्य-मोक्षाः स्युस्तदैव भवेत् । तद्भेदे यदि पूर्वकपाले स्पर्शः परकपाले मध्यग्रहण, वा एककपाले मध्यः परकपाले मोक्षो भवेत्तदा तु, लम्बनकता स्पर्शमध्यलम्बनयोः, मध्यमोक्षलम्बनयो; युतिः कार्या, सा लम्बनयुतिः, स्वे स्वे = स्पा. शिके मौक्षिके च स्थितिदले योज्या तदा स्फुटं स्थितिदलं भवेत् । एवं सर्वप्रह म. दोधे-मध्यप्रणासम्मीलनोन्मीलनसंज्ञक कालान्तररूपेऽपि च, उत्तवत् क्रिया कार्या तदा स्फुट विमर्दा भवेत् ॥ १४-१७ ॥ उपपत्तिः- सूर्यग्रहणे ग्राह्यग्राहककक्षयो)दत्वाद् गीभिप्रायेण यदा स्पर्शादिकं न तदानी पृष्ठा- भिप्रायेण । तत्र तु गर्भसत्रपृष्ठसूत्रान्तररूपलम्वनसंस्कृते गणितागते स्पर्शादिकाले स्प- आदि सम्भवतीति विदा विदितमेव । मध ग्रहणास्पर्श मोक्षकालान्तं तत्तस्थित्यमित्यपि स्फुटमेव । अतो मध्यग्रहणात् (दन्तितः ) स्थित्यर्धतुल्यं पूर्व स्पर्शः, पश्चान्मोक्षश्च भवति । तेन दर्शान्तात् स्थित्यर्धवटीपूर्व यल्लम्बनं तत् स्पाशिकं लम्बनं पश्चान् मौक्षिक लम्बनम् । स्वस्वलम्बनसंस्कृतः स्पर्शकालो मोक्षकालश्च स्फुटौ स्पर्शमोक्षकालो भवतः । तत्र पूर्व कपाले गर्भसूत्रस्य पृष्टसूत्रादुपरि पतत्वालम्बनं ऋणम् । तन्त्र कल्प्यते गणितागतो दशान्ताद । तलम्बन - मला स्पर्श स्थित्य = स्पास्थि । मोक्षस्थि- स्य मौस्थि । स्पर्शलम्बन स्पालं । मोक्षलम्बनं = मौलं । मतः प्राक्कपाले- स्फुटः स्पर्श कालः = स्फु-स्पद-स्पास्थि-स्पालं । स्फुटदशान्तस्फुटस्पर्शकालयोरन्तरे कृते--- स्फुटस्पर्शस्थित्यध- (दमलं)-(दरूपास्थि-स्पालं स्पास्थि स्पालं-सलं। अत्र मध्यलम्बनात स्पर्शलम्बनस्याधिक्ये तयोरन्तरं धनमतस्तस्पार्शिके स्थित्यधैं धनं भवेत् । मध्यलम्बनातू स्पशेलम्बनस्याल्पत्वे ऋणावशेष स्माशिक स्थित्यधैं शोध्य- मित्युपपन्नम्। एवं स्फुटो मोक्षकाल:-फुमो =द+ मौस्थि-मौलं । स्फुटदर्शान्तस्फुटमोक्षकालयोरन्तरम्- स्फुटमौक्षिकं स्थित्यर्धम् (द + मौस्थि-मौल)-(द-मलं) मौस्थि+मलं-मौलं। । । Simah EMAM Ham PRIMA - ·ऽविकार: ॥५॥ । HINDI " MEN WER PAT श्रोतवामृतसहिते १८१ अत्र मध्यलम्बनान्मौक्षिकलनस्थापले धनावशेषाल्लम्बनान्तर मौक्षिके स्थिय) योज्यं तथा मध्यलम्बमान्मौक्षिकलम्बनत्याधिक्ये ऋणावशेषाल्लम्बनान्तरं शोध्य- मित्युपपन्नम् । परकपाले तु गर्भसूत्रात् पृष्ठसूत्रस्याप्रतो मतत्वालम्बनं धनमतः- स्फुटदर्शान्तः = हमल। स्फुटः स्पर्शकाल. इत्पास्थि त्याला अनयोरन्तम् स्फुट स्पार्मिक स्थित्यम् .. - (द+-मल)-(द--स्पास्थि पाल) स्पास्थि मल-स्पालं। अत्र मध्यसम्पानात् स्याक्षिकसम्बनस्याल्पत्वे लम्बनान्तरस्य धनावशेषाद्योगेन तथा मध्यलम्बनात् स्पार्शिकलम्बनस्माधिक्ये लम्बनान्तरस्वर्णावशेषाद्वियोगेन स्फुटं पार्शिक स्थित्यर्ध स्यादित्युपपन्नम् । एवं परकपाले स्फुटो मोक्षका मौरिथ मौल। स्फुटदान्तस्फुटमोक्षकालयोरन्तरम् स्फुट मौक्षिक स्थित्यर्धम् --- = (द+ मौस्थि+ मौल)-(द+मल) = भौस्थि + मौलं - मलं । पत्र मध्यलम्बनान्मौक्षिकलम्बनस्याधिक्यै धनावशेषाल्लम्बनान्तरं मौक्षिके स्थिति- दले योज्यं यदि तु मौक्षिक लम्बन मध्यलम्बनादरूपं तदा शेषस्यर्णत्वालम्बनान्तरं मौ. क्षिके स्थितिले विशोध्यमिति स्पामध्यमोक्षाणामेकस्मिन् कपाले लम्जनसंस्कारप्रकार Ena JIO M उपपना MA BarateetORIOR anes HINITIHAR अथ च कल्प्यते पूर्दकपाले स्पर्शः परकपाले मध्यप्रणं तदा पूर्वापरकपालगोलम्ब- नस्य क्रमेणार्णधनत्वात् पाक्षिक लम्बनभूमी, मध्यलम्बनं धनम् । अतः- स्फुटो दर्शान्तः स्फुटः स्पर्शकाल:-द-पाधि-स्पालं । अनयोरन्तरं स्फुट पाशिकं स्थितिदल- =(द+मलं)-(द-पास्थि--साल) स्पास्थि + मलं+स्थालं।...(१)। एवं यदि पूर्वकपाले मध्यग्रहणं, परकपाले मोक्षश्च कल्प्यते तदा पूर्वविधिना-- स्फुटो दर्शान्तः = द--मलं । स्फुटो माक्षकाल: द + मौस्थि-- मौल। अनयोरन्तरं स्फुट मौक्षिक स्थितिखण्डम्- -(द+ मौस्थि + मौलं)- (द-मल)=मौस्थि + मौलं + मलं ।.........(२)। १, २ स्वरूपाभ्यां स्पर्शमध्यप्रहणयोः, मध्यप्रहणमोक्षयोश्च कपाळभेदे सति स्पर्शिके मौक्षिके च स्थितिदले तत्तल्लम्बनयुतियाज्या तदा स्फुट स्पार्शिकं मौक्षिकं च स्थित्यधै भवेदित्युपपन्नं भवति । एवं यथा मध्यस्पर्शमोक्षलम्बनैः स्फुटस्पर्शमोक्षस्थित्य) भवतस्तथैव मध्यसम्मील. SHA ।

·। यस्माद् मैदा ग्रहणयोः स्फुटाः। सूर्यसिद्धान्ते [छेथका- नोन्मीलनलम्बनैः स्फुटस्पर्शमोक्षविमदर्दीधे च भवितुमर्हतः । कपालैक्यै कपालभेदे च लम्बनसंस्कारप्रकारोऽपि पूर्वोक्त एवेति सर्वमुपपन्नम् । अत्र स्फुटस्पर्शादिकालानां ज्ञानाभावाद् गणितागतदर्शान्तादेव लम्बनाना साधनं कृत. मतोऽसकृत्प्रकारेण तेषां साधुत्वं स्फुटमतः 'तिथ्यन्ताल्लम्बनं पुनः' इत्युक्तं युक्तमेव । मन लम्बनविषयका बहवो विशेषाः सिद्धान्ततत्त्वविवेके द्रष्टव्याः किमत्र ग्रन्थगौरवप्रया. सेन ॥ १४.१७॥ इति श्रीसूर्यसिद्धान्ते श्रीतत्त्वामृतसिञ्चिते गते सूर्यग्रहान्तं च सोपान पश्चमं शुभम् ॥ ५ ॥ इति सूर्यग्रहणाधिकारः ॥ ५॥ अथ छेधकाधिकारः॥६॥ अधुना छेधकाधिकारो व्याख्यायते । तत्रादौ छेयकप्रयोजनमाह- ज्ञायन्ते तत् प्रवक्ष्यामि च्छेद्यकज्ञानमुत्तमम् ॥ १ ॥ नेति । यस्माद्धेतोः, छेशक-छियन्ते गोलविषयकाः संशयाः अनेनेति च्छेद्यकः (गो. बस्थितिप्रदर्शक प्रकारः परिलेख इति यावत् )तं ऋते-विना, ग्रहणयोः सूर्यचन्द्रग्रह- णयोः, भेदाः-स्पर्शमध्यमोक्षादयः, स्फुटाः यथार्थरूपेण सिद्धाः न ज्ञायन्ते, अतस्तत् उत्तम छेद्य कज्ञान परिलेखसाधनोपाय 'स्वामहं सूर्यांशपुरुषः प्रवक्ष्यामि । छेद्यकं विना कस्यां दिशि स्पर्शः, कुत्र मध्यग्रहणं, कुत्र च मोक्ष इत्यादिज्ञानं दुर्घटमिति स्पर्शादिज्ञा- नार्थ छेयकप्रयोजनं सूचितमिति ॥ १॥ इदानी वलनवृत्त-मानक्यावृत्त-प्रारार्धवृत्तानां परिलेखमाह सुसाधितायामवनौ बिन्दुं कत्वा ततो लिखेत् । सप्तवर्गाङ्गुलेनादौ मण्डलं वलनाश्रितम् ॥ २॥ ग्राह्य-ग्राह्यकयोगा-सम्मितेन द्वितीयकम् मण्डलं तत्समासाख्यं ग्राह्यान तृतीयकम् ॥३ मुसाधितायामिति । जलवत्समीकृतायामवनौ = भूमौ, कुनाप्येक बिन्दुं कृत्वा ततः तद्विन्दुरूपकेन्द्रात् , सप्तवर्गाङ्गुलेन एकोनपश्चाशदगुलव्यासान, वलनाश्रित-पूर्वो- क्तं स्फुटवलनमाश्रितं यत्र तथाभूतं स्फुटवलनदानोपयुक्तं, मण्डलं = वृत्तमेकं लिखेद् 'गणक इति शेषः । तस्मादेव बिन्दोः, प्राध-ग्राहकयोगार्धसम्मितेन व्यासार्धेन द्वितीय मण्डलं लिखेत् । तन्मण्डलं समासाख्यं ज्ञेयम् । ग्राह्य-प्राहकयोगादुत्पन्नत्वात् । अथ तस्मा- देव बिन्दोः प्राह्यार्धन ग्राह्यबिम्बव्यासार्थेन तृतीयक मण्डलं लिखेत् ॥२-३ ॥ उपपत्तिः अत्र प्रागुक्तं स्फुटवलनं यतः सप्तवर्गाकुलत्रिज्यावृत्तपरिणतमतः परिलेखे बलनदा- anems ·PARBATION अधिकारः॥६॥] বলাবছি १८३ नार्थ सप्तवर्गाङ्गुलव्यासार्धन वृत्तकरणमुचितमेव । अथ मानक्यार्धादूने प्रायप्राहकयोः केन्द्रान्तरे प्रहगसम्भवोऽतो प्राह्यग्राहकयोः केन्द्रान्तरज्ञानार्थ मानक्यखण्डवृत विरच्यते। एवं ग्राह्यबिम्बमृते ग्रहणभेदानां ज्ञानमसम्भवमतो प्रहणभेदज्ञानोपयुक्तं प्राह्यविम्बार्थोत्पञ्च वृत्तमपि युक्तमेवेति सर्व निरवयम् ॥ २-३ ॥ इदानी लिखितवृत्तेषु दिग्ज्ञानपूर्वक स्पर्शमोक्षदिग्ज्ञानमाह- याम्योत्तरा-पाच्यपरा-साधनं पूर्ववत् दिशाम् । प्रागिन्दोहणे पश्चान्मोक्षोऽर्कस्थ विपर्यात् ॥ ४॥ याम्योत्तरेति । पूर्ववत् "शिलातलेऽम्बुसंशुद्ध इति त्रिप्रश्नाधिकारोक्तदिशा, सर्वासामपि साधनं कृत्वा याम्योत्तरा-प्राच्यपरा-रेखा साधनं कुर्यात् । तत्र दिग्ज्ञान. प्रयोजनमाह-प्रागिन्दोरिति। इन्दोः चन्द्रस्य, प्रागग्रहणं पूर्वदिशि स्पर्शः, पश्चान्मो. क्षः पश्चिमदिशि मोक्षो भवति । अस्य सूर्यस्य, स्पर्शयोक्षौ, विपर्ययात व्यत्यासाज ज्ञेयौ । अर्थात् सूर्यस्य पश्चिमतः स्पर्शः, पूर्वतो मोक्षश्च भवतीति ॥ ४ ॥ । अत्र युक्ति- रवीन्दुग्रहणे क्रमेण प्राशप्राहकयोः केन्द्र क्रान्तिवृत्ते भवति । तत्क्रान्तिवृत्त प्रहनि. ज्यावृत्ते सममण्ड कात् स्फुटवलनान्तरे भवति । यतो प्रहत्रिज्यावृत्ते सममण्डल. क्रान्तिमण्डलयोः समप्रोतकदम्बप्रोतवृत्तयोऽन्तरं स्फुटवलनम् । अथ बलनवृत्ते या पूर्वा दिक् सा सममण्डलप्राची, ततो वलनान्तरे क्रान्तिवृत्तप्राची । अतो स्पर्श मोक्षे च पूर्वापरक्रान्तिवृत्तान्तरज्ञानार्थ परिलेखवृत्तेषु दिग्ज्ञानपूर्वक पूर्वापररेखासाधनमुपयुक्तमेव । एवं मध्यग्रहणे समसूत्रात् कदम्बसूत्रान्तरज्ञानार्थ याम्योत्तररेखासाधन चावश्यकमिति । चन्द्रग्रहणे चन्द्रश्छाधः शीघ्रगतिः पूर्वमुखं गच्छन् छादक (भूभाबिम्बं) प्रविशत्यतः चन्द्रबिम्बे पूर्वतः स्पर्शः पश्चान्मोक्षः । सूर्यग्रहणे तु चन्द्रस्छादकः शीघ्रगतिः पूर्वमुख गच्छन् रविं छादयतीस्यतो रवेः पश्चिमतो ग्रहणं पूर्वतो मोक्षश्चोपपद्यते ॥४॥ इदानी चलनवृत्तों वलनदानप्रकारमाह यथादिशं प्राग्रहणं वलनं हिमदीधिते। मौक्षिकं तु विपर्यस्त, विपरीतमिदं रवे ॥५॥ यथादिशमिति । हिमदीधितेः चन्द्रस्य, आग्रहण स्पार्शिकं बलन, यथादिश दिगनुकूल देयमर्थाद्यधुत्तरं वलनं तदा वलनवृत्ते प्राचीबिन्दुत उत्तराभिमुख, दक्षिण चेत्तदा दक्षिणाभिमुख देयम् । मौक्षिकं मोक्षकालिक वलनं तु पश्चिमचिह्नाद् विपर्यस्त-उत्तरश्चेद्द- क्षिणतो दक्षिणश्चेदुत्तरतो देयम् । तथा रवेः सूर्यस्य प्रहणे, इदंवलनवृत्ते वलन दान- कर्म विपरीतं भवेत् अर्थात् , सूर्यस्य स्पाशिक वलनं वलनते पश्चिमबिन्दोरुत्तरं चेद्दक्षिा णतो दक्षिणं चेदुत्तरतो ज्यावद्देयम् । मौक्षिक बलन तु पूर्वचिहान् यथाशं ज्यावद्देयम् ॥५॥ Lataka SARAL - - ·१८४ सूर्यसिद्धान्ते [छेधका- उपपत्ति:- चन्द्रस्य पूर्वभागे स्पर्शवादलनवृत्तीयपूर्व चिह्नाइलनान्तरे क्रान्तिवृत्तस्थभूभया स्पर्शो- ऽतो वलनवृत्ते यथाशं बलनदानमुचितम् । एवं पश्चिम भागे मोक्षत्वात् क्रान्तिवृत्तस्य च पश्चिमचिह्नाद्विपरीतं गतत्वान् मौक्षिक वन विपर्यस्त देयम् । अथ च रवेर्यतः पश्चिमतः स्पर्शोऽतो रवेः स्पाशिकं भली पश्चिमचिह्नाद् व्यत्यस्त, मोक्षस्तु पूर्वतोऽतो मौक्षिक बलनं पूर्वतो यथाशंदेयामेति सम्यगेवोकम् ॥ ५ ॥ इदानीं मानेक्यावृत्ते शरदानप्रकारमाह- वलनामानयेन्मध्य अत्रं तद् यत्र संस्पृशेत् । समासाख्ये ततो देयौ विक्षेपौ ग्रासमौक्षिकौ ।। वलनानादिति । चलनवृत्तै स्पार्शिको मौक्षियो वा यो वलनाप्रबिन्दुस्तस्मान् मध्यं वृत्तकेन्द्र यावत् सूत्रं नयेत् । तत्सूत्रं समासाख्ये-मानैक्यखण्डव्यासा!त्पन्ने द्वितीय समाससंज्ञके वृत्ते यत्र संस्पृशेत् तत्र हितीयवृत्तेऽपि तत्तद् बलनाप्रचिह्न ज्ञेय. मिति शेषः ततो द्वितीये वृत्त प्रासमौक्षिको = स्पर्शकालिको मोक्षकालिकश्च, विक्षेपौ= शरौ 'वक्ष्यमाणविधिना' देयौ ॥६॥ उपपत्ति:- समवृत्तीयपूर्वचिह्नाद् वलनान्तरे क्रान्तिवृत्तप्राची। अतो मध्यबिन्दोवलनाप्रगतं सूत्र समासवृत्ते यत्र लग्नं तत्र तवृत्तेऽपि क्रान्तिवृत्तप्राची सिद्धयति । चन्द्रग्रहणे क्रान्तिवृत्ते भूभा ततः शराने चन्द्रः, रविग्रहणे क्रान्तिवृत्ते रविस्ततः स्फुटशराग्रे चन्द्रो भवतीत्यतो द्वितीयवृत्तीयवलनाग्रबिन्दोश्चन्द्रस्य दक्षिणोत्तरान्तरज्ञानार्थ यथायोग्यः शरो दीयते ॥६॥ इदानी प्रायवृत्ते स्पर्शमोक्षावाह- विक्षेपानात् पुनः सूत्रं मध्यबिन्दुं प्रवेशयेत् । तद्ग्राह्यबिन्दुसंस्पर्शाद् ग्रासमोक्षौ विनिर्दिशेत् ॥ ७ ॥ विक्षेपानादिति । पुनः मानक्यावृत्ते यत् स्पाशिकं मौक्षिकं च शराप्रचिह्न तस्मान् मध्यबिन्दुं यावत् सूत्रं प्रवेशयेत् । तद्प्रायबिन्दुसंस्पर्शात-तत् सुत्रं ग्राह्यमाना- धोत्पन्न तृतीयं वृत्तं यत्र बिन्दौ संस्पृशति तस्मात् क्रमेण, प्रासमोक्षौ-स्पर्शमोक्षौ विनि- दिशेत् । स्पार्शिकशराप्रगतं सूत्रं प्राह्मवृत्तं यत्र स्पृशति तत्र स्पर्शः । यत्र मौक्षिकं तत्र मोक्षश्चेति दिक् ॥४॥ उपपत्तिः- स्पर्श मोक्षे च ग्राह्य प्राहकयोः केन्द्रान्तरं मानक्यातुल्यं भवति । अतो मानक्या- र्धवृत्ते शराप्रविन्दौ यदा ग्राहककेन्द्रं स्यात्तदा शराप्रगतसूत्रे शराप्रचिताद् प्राह्यवृत्तान्तं ग्राहकव्यासाधं ततो मध्यविन्दु यावद् ग्राह्यव्यासामिति शराप्रसूत्रग्राह्यवृत्तयोगबिन्दौ प्राह्यप्राहकपाल्योर्योगः सम्भवतीत्यतः पार्शिकशराप्रसूत्रं यत्र प्रायवृत्ते स्पृशति तत्र स्पर्शः, यत्र च मौक्षिकं तत्र मोक्षश्चेत्युपपन्नम् ॥ ७ ॥ MANTHARURE ।

·अधिकारः ॥६॥] १८५ भीतस्वामृतलहिते अत्र प्रतीत्यर्थं परिलेखप्रदर्शनम्- - लनवृतमा ग्राहक मानदयार्धकृतमा स्पर्श: द - 10 वलनवृत्ते पूर्व-स्पार्शिकं स्पध्वलनं दक्षिणं तत्तुल्यमेव मानक्यावृत्ते पूर्व। मान- क्यावृत्ते व वलनामा दक्षिणः शरवंश । श-शराप्रविन्दुः। अतः के मध्यबिन्दोः शराप्रगतं सूत्रं ग्राह्यवृते स्प बिन्दी लगति तेन प बिन्दौ स्पर्शः । एवं मौक्षिकं दक्षिणं बलनं पश्चिमचिबाद् व्यस्तमुत्तरतो दत्तमतः च, चलनाप्रबिन्दुः। ततो मौक्षिको दक्षिणः शरो यथावद्दत्तस्तेन समासवृत्ते श-मौक्षिक शरान तथा प्रायवृत्ते मो-मोक्षविन्दुरिति- सर्व क्षेत्रावलोकनेन स्फुट स्यादिति ॥७॥ इदानीं शरदाने वैशिष्ट्यं मध्यवलनदानप्रकारचाह- नित्यशोऽर्कस्य विक्षेपाः परिलेखे यथादिशम् । विपरीताः शशाङ्कस्य तद्वशादथ मध्यमम् ॥ ८॥ वलनं प्राङ्मुखं देयं तद्विक्षेपैकता यदि । भेदे पश्चान्मुखं देयमिन्दो नोर्विपर्ययात् ॥ १ ॥ नित्यश इति । अस्य सूर्यस्य प्रहणे, परिलेखे, विक्षेपा=बहुवचनस्वात् स्पर्श- मध्य-मोक्षकालिकाः सर्व एव स्फुटाः शराः, नित्यशः सर्वदा यथादिशं देयाः । सूर्यप्र- हणे शरेषु दिग् व्यत्यासो न भवतीत्यर्थः । शशाङ्कस्य = चन्द्रस्य ग्रहणे तु विक्षेपाः विपरीता सौम्याश्चेद्याम्याः, अध्याश्चेत्सौम्या इति व्यत्यासेन देयाः। अथ तशात मध्यप्रहणकालिकविक्षेपस्य या दिक् तशात् , मध्यम-मध्यग्रहण- २४ सु०सि० ·। - १६६ सूर्यलिद्धान्ते [छैद्यका- कालिकं वलनं देयम् । तस्कथं देयमित्याह-वलनमिति । यदि तद्विक्षेपैकता = तस्य मध्यवलनस्य, मध्यविक्षेपस्य च, एकता दिवसमता भवेत्तदा तन्मध्यवलनम् , इन्दो: चन्द्रस्य ग्रहणे परिलेखे दत्तशरदिचिह्नाद , प्राङ्मुख पूर्वाभिमुखं देयम् । भेदे : बलनविक्षेपयोदिग्भेदे पश्चान्मुखं देयम् । अथ भानो: सूर्यस्य ग्रहणे तु तन्मध्यवलनं विपर्ययाद् देयमर्थान् मध्यवलनविक्षेपयोः समदिक्त्वे पश्चान्मुखं भिन्नदिक्त्वे प्राङ्मुखं वलनं देयमिति ॥ ८-९ ।। उपपत्तिः प्रहणे सूर्णचन्द्रयो भाचन्द्रयोश्च याम्योत्तरमन्तरं शरतुल्यं भवति । तत्र सूर्यग्रहणे प्रायः सूर्यः शरमूले क्रान्तिवृत्तस्थस्तस्माच्छराने ग्राहकश्चन्द्रो भवतीति प्रायमभ्यतो प्राह- ककेन्द्रज्ञानार्थ स्पर्शमोक्षमध्येषु शरा यथादिशं दीयन्ते । चन्द्रग्रहणे तु प्राहको भूभा शरमूले क्रान्तिवृत्तगता भवति, ततः शराग्रे हि प्रायश्चन्द्रोऽतो प्राथमध्याद् प्राहकमध्यज्ञा- नार्थ शराणां दिग्व्यत्यासेन दानमुचितमेव । अथ चन्द्रस्य मध्यग्रहणकाले भूभाचन्द्रावककदम्बसूत्रस्थौ भवतः । तत्र यदि वलन- মূল ছাৰীলংৰা অৰৰ মুখা বা সিনা আত্মীৰজুমাৰ দুৰনী भवतीत्यतो दत्तशरदियो 'दक्षिणतः' प्राङ्मुखं वलनदानमुचितम् । एवं यदि वलनं दक्षिणं शरश्चोत्तरस्तदा याम्योत्तरसूत्रात् परभागस्था भुमा शरमूले चन्द्राद् दक्षिणतो भवे. दतो दक्षिणदिशः प्रत्यङ्मुखवलनदानेन भूभाकेन्द्रज्ञानं सम्भवतीति चन्द्रग्रहणे वलनविक्षै. पयोर्दिक्साम्ये प्रामुखं, दिग्भेदे प्रत्यङ्मुखं वलनं देयमित्युपपन्नम् । सूर्यग्रहणे तु प्राहकश्चन्द्रः शाराप्रगतो यथादिकस्थितो. भवतीति तत्र व्यस्तं वलन. दानमुचितमेवेति सर्व क्षेत्रे स्पष्ट स्यादेव। यथा- (द्रष्टव्यं ७ । श्लोके परिलेखक्षेत्रम् ) चन्द्रग्रहणे उत्तरः शरः = केश । दक्षिण वलनम् = दम । श=भूभाकेन्द्रम् । सूर्यग्रहणे के = रविकेन्द्रम् । केश = दक्षिणः शरः । दम == दक्षिणं वलनम् । शै= चन्द्रकेन्द्रम् । मध्यप्रहणपरिलेखेऽयं निष्कर्ष:-यदि चन्द्रग्रहणे वलनविक्षेपयोर्दिक्साम्यं याम्योत्तरसूत्राद् वलनसूत्र पूर्वगतं दिग्भेदे याम्योत्तरसूत्राद् वलनसूत्र प्रत्यग्गतं लेख्य- म् । तत्रापि शरो यदि दक्षिणस्तदोत्तरबिन्दोः पूर्वापरभागे वलनसूत्रमुत्तरे शरे दक्षिण- बिन्दोः पूर्वापरभागे वलनसूत्रं लेख्यम् । दक्षिणोत्तरशरयोः क्रमेण चन्द्राद् भूभायाः उत्तरे दक्षिणे च स्थितित्वादिति । सूर्यग्रहणे बलन विक्षेपयोरेकदिक्त्वे. याम्योत्तरसूत्रात् प्रत्यक् , दिग्भेदे पूर्व भागे बलनसूत्रं प्रसार्यम् । तत्रोत्तरे शरे सूर्याचन्द्रस्योदग्गतत्वादुत्तरबिन्दुतः, दक्षिणे शरे चन्द्रस्य दक्षिणगतत्वाद्दक्षिणबिन्दुतः पूर्वापरभागयोः वलनसूत्रं लेख्यमित्यलमतिवि- स्तरेण ॥८-९॥ इदानीं मध्यप्रहणपरिलेखमाह- बलनाग्रात पुनः सूत्रं मध्यबिन्दुं प्रवेशयेत् । मध्यसूत्रेण विक्षेपं वलनाभिमुखं नयेत् ॥ १० ॥ 1588 । - ·१८७ ऽधिकार: ॥६] श्रीतत्वामृतलहिते विक्षेपाग्राल्लिखेद् वृत्तं ग्राहकान तेन यत् । ग्रामवृत्तं समाक्रान्तं तद्ग्रस्तं तमसा भवेत् ॥ ११ ॥ बलनामादिति । पुनः वलनामात् = मध्यग्रहणकालिक वलनचिह्न वलनवृत्ते यत्र ततो मध्यबिन्दु = प्रायवेन्द्रान्तं सूत्रं प्रवेशयेत् । तत् सुत्रं मध्यसूत्राख्यं 'कदम्ब- सूत्र' भवति (वलनस्य समप्रोतकदम्बप्रोतवृत्तान्तरसमत्वात् ) ततः तेन मध्यसूत्रेण बलनाभिमुख बलनाप्रचिह्नाभिमुख मध्यबिन्दुतः विक्षे = मध्य प्रहणकालिक गणितागतं शरं नयेत् । अथ तत्र मध्यसने यद्विक्षेपाग्रं तद् ग्राहककेन्द्र ततो प्राहकार्धेन= प्राहक- बिम्बदलव्यासाधैन वृत्तं (प्राहकवृत्तम् ) लिखेत् । तेन = ग्राहकवृत्तेन, यत् =यावन्मितं, प्रायवृत्तं समाकान्त = छेदितं भवति, तत्=तावन्मितं प्राह्यविम्ब, तमसा अन्धकार- भयेन च्छादकेन, प्रस्तं = आच्छादितं प्रासमानं भवेत् ॥१०-११॥ उपपत्तिः- वलनं नाम पूर्वापर-क्रान्तिवृत्तयोः समप्रोतकदम्बप्रोतवृत्तयोर्वा ग्रहत्रिज्यावृत्ते या- न्योत्तरमन्तरमिति विदा व्यकमेव । मध्यग्रहणे ग्राह्यप्राहकयोरेककदम्ब सूत्रगतत्वान्मध्यम वलनं समसूत्रकदम्बसूत्रान्तरमितं भवति । इह परिलेखे वलनस्य वलनवृत्ते दीयमान. खाद् वलनाग्रगतं सूत्रं कदम्बसूत्रमेव । तत्रैव प्राह्यग्राहकयोः केन्द्रे । मध्यग्रहणे प्राहक न्द्राच्छरान्तरे ग्राहककेन्द्रमतो मध्यसूत्रे ग्राह्यकेन्द्राच्छरे दत्ते ग्राहककेन्द्रज्ञानं भवितुमर्हति । ततो प्राहकबिम्बा?त्पन्न प्राहकवृत्तं ग्राह्यवृत्तं यावच्छिन्नत्ति तावत्प्रमाणं ग्राह्यबिम्ब प्रस्तं स्यादेवेत्युपपन्नम् । यथा क्षेत्रे वलनवृत्ते दम = मध्यवलनम् । केम = मध्यसूत्रं कदम्ब- सूत्रं च । तस्मिन् कदम्बसूत्रे केश = मध्य शरः । अतः श = मध्यप्रहणकाले ग्राहकके. न्द्रम् । ततो प्राहका(त्रिज्योत्पन्नं वृत्तं प्रायवृत्तं 'प्रस' तुल्यमाच्छादयतीत्यतः 'प्रस' तुल्यो ग्रासः इति ॥ १०-११ ॥ इदानी भूमिगतपरिलेखे दिग्व्यत्यासमाह- छेद्यकं लिखता भूमौ फलके वा विपश्चिता। दिशां विपर्ययः कार्यः पूर्वापरकपालयोः ॥ १२ ॥ छेद्यकमिति । भूमौ = पृथिव्यां, वा फलके = भित्ती पट्टिकादौ च, छेद्यक = प्रहण- परिलेख लिखता विपश्चिता=ग्रहणगणितकुशलेन विदुषा पूर्वापरकपालयोग्रहणे परिलेखे दिशा, विपर्ययः व्यत्यासः कार्यः । अर्थाद्यदि आकाशे पूर्वकपाले प्रहणं तदा भूमौ फलके वा परिलेखे परकपालोऽवगम्य एवं परस्मिन् परिलेखे पूर्वकपालोऽवगम्य इति । एवं पूर्व- स्थाने पश्चिमः, पश्चिमे पूर्वः, उत्तरे याम्यो याम्ये उत्तर इति व्यत्यासेन दिग्व्य- वस्था भवति॥१२॥ उपपत्ति:- परिलेखो नाम कस्यचिन्मूलवस्तुनः प्रतिकृतिलेखनम् । तत्तु शीशकादियन्त्रच्छा. यया ( प्रतिकृतिनिर्मातृयन्त्रण) प्रतिकृतिकर्तृणामिदं विदितमेव यन्मूलवस्तुनो दिग्व्य- स्यासेन प्रतिकृतेर्निर्माणं भवति : इहाकाशस्थग्रहणादीनां प्रतिकृतिभूमौ फलकादौ च 8 ·१क्षक सूर्यसिदान्ते [छेयका- विलिख्यत इस्याकाने या पूर्वा सा भूमौ फलकादौ च पश्चिमा, मा पश्चिमा सा पूर्वा स्थादेव । अपि च भूमौ पट्टिकादौ वा लिखिते आकाशीयग्रहणादिपहिलेखे तत्पडिकादि यद्याकाशेऽवधार्य परिलेखोऽवलोक्यते तदा पट्टिकादिस्था पूर्वाऽऽकाशे पश्चिमा, आका. शीयपूर्वा पहिकादौ पश्चिमेति प्रत्यक्षमेवोपलभ्यते । अत एव पूर्वापरकपालयोर्दिशा विपर्यास उपपन्नः ॥ १२ ॥ इदानीं कियत्प्रमाणं ग्रहणं नादेश्यमित्याह- स्वच्छत्वाद्वादशांशोऽपि ग्रस्तश्चन्द्रस्य दृश्यते । लिसात्रयमपि ग्रस्तं तीक्ष्णत्वाच्च विवस्वतः ॥१३॥ स्वच्छत्वादिति । चन्द्रस्य स्वच्छत्वात् = निर्मलत्वात् सुखदृश्यत्वाच, द्वादशी- शः= बिम्बमानस्य द्वादशभागोऽपि यस्तो दृश्यते । अत एव यदि चन्द्रस्य द्वादशांशाल्पं ग्रहणं भवेत्तदा तन्नादेश्यम् । अथ विवस्वतः= सूर्यस्य, तीक्ष्णत्वात् = दीप्तेः प्राखर्ध्यात लिप्तात्रयमपि प्रस्तं लोकधुन शक्यते । अतो रवरकुलाल्पो ग्रासो नादेश्म इति ॥१३॥ उपपत्तिः- चन्द्रस्य मध्यमं निम्बं द्वादशाङ्गुलमितमतस्तद्वादशांश एकाजुलतुल्यः । चन्द्रवि भवस्य सुखश्यत्वात्तद् द्वादशांशमर्थादडुलमितं प्रस्तं जनाः पश्यन्ति । तदल्पं चन्द्र- ज्योत्स्नाधिक्यान्न पश्यन्ति । रवेस्तु तेजस्तैण्यात दुर्दर्शनत्वाच कलात्रयमङ्गुलमितमपि प्रस्तं जना नावलोकयितुं पारयन्तीत्यङ्गुलाल्पं रवीन्द्रोहण नादेश्यमित्युपपन्नम् ॥ १३ ॥ इदानींमिष्टप्रासज्ञानार्थ प्राहकमार्गानयनमाह- स्वसंज्ञितात्रयः कार्या विक्षेपाग्रेषु बिन्दवः । तत्र प्राङ्मध्ययोमध्ये तथा मौक्षिकमध्ययोः ॥१४॥ लिखेन्मत्स्यौ तयोर्मध्यान्मुखपुच्छविनिःसृतम् । प्रसार्य सत्राद्वितयं तयोर्यत्र युतिर्भवेत् ॥ १५ ॥ तत्र सूत्रेण विलिखच्चापं बिन्दुत्रयस्पृशा । स पन्था ग्राहकस्योक्तो येनासौ सम्प्रयास्यति ॥ १३ ॥ स्वसंशिता इति । पूर्वलिखितपरिलेखे, विक्षेपानेषु = स्पर्शमध्यमोक्षकालिकशरा- स्वसंज्ञिताः = तत्तन्नामोपलक्षिताः (स्पर्शमध्यमोक्षसंज्ञका इत्यर्थः) त्रयो बिन्दवः कार्याः । तत्र बिन्दुत्रये, प्राङ्मभ्ययोः = स्पर्श-मभ्यविन्द्वोः तथा मौक्षिकमध्ययोः वि- न्द्वोर्मध्ये, मत्स्यौ = द्वौ मत्स्याकारौ लिखेत् । ततस्तयोमत्स्पयोर्मध्यात मुखपुच्छविनिः- सतं सूत्राद्वितयं प्रसार्य, तयोः सूत्रयोर्यंत्र युतिः भवेत् , तत्र = युतिबिन्दुतः, बिन्दुनय- स्पृशा स्पर्शमण्यमोक्षाख्यबिन्दुत्रयस्पर्शका, सूत्रेण व्यासार्धन, चापं वृत्तखण्ड विलि- खेत् , तदा सः तच्चापमेव, ग्राहकस्य, पन्था मार्गः, उक्त कथितः पण्डितैरितिशेषः। येन पथा, असौ = ग्राहकः, सम्प्रयास्यति = गमिष्यतीति ॥१४-१६॥ २ ·ऽधिकार: ॥६॥] - mate- भीतत्त्वामृतलहिते १० उपपत्ति:- प्रहणे स्पर्श-मध्य-मोक्षकाले तत्तच्छराने प्राहककेन्द्रम् । अथ वृत्ते ग्राहकनम- रणमजीकुर्वताऽऽचार्येण तद् बिन्दुत्रयोपरिगतं यद्वृत्तं स प्राहकपन्येति बिन्दुत्रोपरिगत- वृत्तकरणार्थ स्पर्शमध्यबिन्दुद्वयमध्ये, मध्यमोक्षबिन्दुद्वयमध्ये च सूत्रद्वयस्याबिन्दुद्वये लम्बसाधनार्थ मत्स्यद्वयमुत्पाद्य तन्मत्स्ययोर्मध्यसूत्रद्वययुतिरेव केन्द्रं मत्वा तस्माद्विन्दु. त्रयस्य तुल्यान्तरे स्थितत्वात् केनचिद् विन्द्वन्तरव्यासान कृतं वृत्त निन्दुत्रयगतं भवति । तस्मिन्नसौ ग्राहको गमिष्यतीत्युक्तम् । अधुना तु बिन्दुत्रयोपरिगतं वृत्त रेखागणितचतुर्थाध्यायस्य चतुर्थीप्रतिज्ञया क्रियते । तत्तु त्रिभुजे भुजद्वयाकोलम्बयोर्योगबिन्दोबिन्दुत्रयस्य तुल्यान्तरेण वर्तमानत्वाद्योग- बिन्दोः केनचिद् बिन्द्वन्तरसूत्रेण कृतं वृत्तं विन्दुनयगतं भवति । वस्तुतो ग्रहणे रवीन्द्वोर्गती स्वल्पान्तरान्मध्यमे, शरादयश्च सरलाः करप्यन्तेऽतो प्रा. हकमार्ग चापरूपं न किन्तु चन्द्रग्रहणप्रदर्शितकल्पितविमण्डलवत् सरलाकारं भवितुमर्हति एवं भास्करोऽपि स्पर्शमोक्षशरामाभ्यां मध्यशराप्रगतरेखे स्पर्श-मोक्षयोहकमार्गों निरू- पितवान् । तथा हि- "ये स्पर्श मुक्त्योविशिखापचिहे ताभ्यां पृथामध्यशरामयाते। रेखें किल प्रमह-मोक्षमार्गों तयोक्ष माने विगणय्य वैद्ये ॥ इति । परश्च केवलं स्थितिप्रदर्शनार्थ परिलेखे स्वल्पदोषो दोषाभास इति ॥ १४-१६॥ इदानीभिटमास ज्ञानार्थ परिलेखमाह- ग्राह्यग्राहकयोगार्धात प्रोज्झ्येष्टग्रासमागतम् । अवशिष्टाङ्गुलसमां शलाकां मध्यविन्दुतः ॥१७॥ तयोर्मार्गान्मुखीं दद्याद ग्रासतः प्राग ग्रहाश्रिताम् । विमुञ्चतो मोक्षदिशि ग्राहकाध्वानमेव सा ॥ १८॥ स्पृशेद्यत्र ततो वृत्तं ग्राहकार्थेन संलिखेत् । तेन ग्राह्यं यदाक्रान्तं तत् तमोग्रस्तमादिशेत् ॥ १९ ॥ ग्राह्येति । आगतं गणितेन लब्धमङलादिकमिटमासम् , प्राह्य-ग्राहयोर्योगार्धात् , प्रोज्झ्य = निष्काश्य, अवशिष्टानि यानि ग्राह्य-प्राहकयोगार्धाकुलानि तत्समा, शलाका सरलरेखां, ग्रासतःमध्यग्रहणतः, प्राक् = प्रथम, मध्यबिन्दुतः = ग्राह्यबृत्तकेन्द्रतः, तयोर्मार्गोन्मुखी स्पर्शमोक्षयोर्यों मार्गस्तदभिमुखी, प्रहाश्रिता स्पर्श दिग्गतां दद्यात् । तथा मध्यग्रहणात्पश्चात् , विमुञ्चता-मोक्षकालात् प्राक् तामिष्टप्रापोन-मानक्यार्धसूत्ररूपा शलाको मध्यबिन्दुतो मोक्षदिशि प्राहकमार्गोन्मुखों दद्यात् । सा-सरलशलाका, एव, पाह- काध्वानं-पूर्वलिखितग्राहकमार्ग यत्र स्पृशेत् 'तत्रेकाले प्राहककेन्द्र स्यात्' ततः = तत्के. न्द्रबिन्दुतो प्राहकार्धेन वृत्तं संलिखेत् 'तग्राहकवृत्तं स्यात् । तेन वृत्तेन, प्रायं = प्राथ. वृत्तं यदाक्रान्तं, तत् = तावन्मितं, तमोप्रस्तं अन्धकारेणाच्छादितं 'इष्टप्रासं भादिशेव- कायेद् गणक इति शेषः॥ १७.१९।। RASNA । - ·मानार्धवृतम् सूर्यसिदान्ते [छेयका- उपपत्तिः-- स्पर्श मोक्षयोः ग्राह्यग्राहकयोः के. द्वान्तरं मानक्यातुल्यमत इष्टकाले इटग्रासोनमानक्या तयोः केन्द्रान्तरं भवति । अतो ग्राह्य केन्द्राद् प्राहकमा. गोभिमुख केन्द्रान्तरसूत्रं ग्राहकमार्ग यत्र स्पृशेत्तत्रैव ग्राहकस्य केन्द्रं भवितुमर्ह- तीति तद्विन्दुकेन्द्राद् ग्राहकात्रिज्यया कृतं वृत्तं प्राहकवृत्तमेव भवेत्तेन खण्डित ग्राह्यवृत्तं प्रासः स्यादेव । यथा द्रष्टव्यं क्षेत्रम् । मानक्यावृत्ते ववलनान- बिन्दुः । वश = स्पार्शिका शरः । केम मध्यग्रहणकालिकः शरः। = मौक्षिकः शरः । अतः श म शं प्राहक. मार्गः । अथ मध्यग्रहणात्पूर्वमिष्टप्रासोनं मानक्यखण्डं = केइ सरलरेखारूपं तद्ग्राह्यके- न्द्रात्स्पर्शदिगभिमुखं दत्तं ग्राहकमार्गे इ. बिन्दी लग्नं ततो ग्रह, हिकार्धेन कृतं वृत्तं ग्राह्य- वृत्तस्य 'प्रम' तुल्यं खण्डमाच्छादयतीति 'प्रस' तुल्यो ग्रासः । मौक्षिकेष्टेऽपि क्षेत्रावलो- कनेन स्पष्टं स्यादित्युपपनं सर्वम् ॥ १७-१९ ॥ इदानी सम्मीलनोन्मीलनपरिलेखमाह- मानान्तरार्धेन मितां शलाका ग्रासदिङ्मुखीम् । निमीलनाख्यां तद्यात् सा तन्मार्गे यत्र संस्पृशेत् ॥ २०॥ ततो ग्राहकखण्डेन प्राग्वन्मण्डलमालिखेत् । तग्राह्यमण्डळयुतिर्यत्र तत्र निमीलनम् ।। २१ ॥ एवमुन्मीलने मोक्ष-दिङ्मुखी सम्प्रसारयेत् । विलिखेन्मण्डलं प्राग्वदुन्मीलनमथोक्तवत् ॥ २२ ॥ भानान्तरार्धेनेति । ग्राह्यवृत्तकेन्द्रात् , मानान्तरार्धन प्राह्यग्राहकयोयन्मानान्तरं तदर्धन, मिती = तुल्या, शलाको सरलरेखो, निमीलनाख्यो = निमीलनसंज्ञिको प्रास- दिङ्मुखी प्रासस्य ( स्पर्शस्य ) या दिक् तदभिमुखीं दद्यात् । सा निमीलनशलाका, तन्मार्गे, - पूर्वोक्तप्राहकमार्गे यत्र संस्पृशेत् 'तत्र प्राहककेन्द्रं स्यात्' ततो ग्राहकखण्डेन प्राग्वद मण्डलं 'ग्राहकवृत्त आलिखेत् । तवृत्तस्य प्राह्यमण्डलेन सह पत्र युतिर्भवति तत्र बिन्दौ निमीलनं प्राह्यप्राहकयोः पश्चिमपाल्योर्योगः सम्मीलनाख्यो भवति । एवं उन्मीलने = उन्मीलनकालिकपरिलेखे, तो मानान्तरार्धमिता शलाका, मोक्षदिङ्मुखी = यस्यां दिशि मोक्षो भवति तदभिमुभी, सम्प्रसारयेत् । तदा सा शलाका प्राहकमार्ग यत्र ·पार्धवृत्तम् अधिकारः ॥६॥ श्रीतत्त्वामृतसाहिते स्पृशेत्तत्र प्राहककेन्द्र स्यात् । ततोप्राहकान प्राहकवृत्तं विलिखेत् । तद्वृत्तं प्राह्यवृतेन सह यत्र योगं करोति तन्न पूर्ववदुन्मीलनम् प्राह्यप्राहकपूर्वपाल्योर्योगो भवतीति ज्ञेयम् २०२२ उपपत्ति:- सम्मीलनं नाम प्राह्म-ग्राहकवत्तयोः पश्चिम पाल्योर्योगस्तदानीं सकलं प्रायबिम्ब प्राहकवृत्तान्तर्गतं वाऽमहे ग्राहकवृत्तमेव ग्राह्यान्तर्भवति । एवमुन्मीलने ग्राह्यग्राहक- त्तयोः पूर्वपाल्योर्योगो भवतीत्यतः सम्मीलनोन्मीलनयोग्राह्यप्राहकवृत्तयोः केन्द्रान्तरं माना- धान्तरसमं तेन प्रायवृत्तकेन्द्रातू स्पर्शदिगभिमुखं मानार्धान्तरसून ग्राहकमार्गे यत्र लग्न स्यात्तत्र ग्राहककेन्द्र स्यादेवातस्तत्केन्द्राद् ग्राहकमानार्धोत्पन्न वृत्तं ग्राह्यवृत्तेन सह यत्र स्पर्श करोति तत्र सम्मीळनं यत्र च मोक्षदिशि मानार्धान्तरसुत्रं प्राहकमार्गे लगति ततो ग्राहकाधोत्पन्न वृत्तं ग्राह्यवृत्ते यत्र लग्नं तत्रोन्मीलनं स्यादिति । यथा क्षेत्रे शप्रमश: प्राहकमार्गः । के ग्राह्यकेन्द्रात् केप्र माना- न्तराध स्पर्शदिशि दत्तं, तद् ग्राहकमार्गे प्रबिन्दी लग्नमतः '' सम्मीलनग्राहक केन्द्रं तस्माग्राहकवृत्तं 'सं विन्दौ ग्राह्यव. तेद सह युनक्ति । अतः सं सम्मीलनस्था- नम् । एवं मोक्षदिशि '. उन्मीलन ग्राहक केन्द्रं ततो ग्राहकवृत्तं 'उ' बिन्दौ प्रायवृत्तं स्पृशतीति 3. निमीलनबिन्दुरिति सर्व पटूनां समक्षमेवेत्यलम् ॥२०-२२ ॥ इदानीं ग्रहणे चन्द्रवर्णमाह-- आर्धदूने सधूनं स्यात् कृष्णमर्धाधिके भवेत् । विमुञ्चतः कृष्णतानं कपिलं सकलग्रहे ॥ २३ ॥ अर्धादिति । अर्धादूने चन्द्रस्य प्रासे प्रस्तं चन्द्रबिम्ब, अधूनं = धूम्रम स्यात् । अर्धाधिके ग्रासे प्रस्तबिम्बं कृष्णं = श्यामवर्णं भवेत् । अथ विमुञ्चतः मोक्षा- भिमुखस्य (त्रिपादाधिके ग्रासे) प्रस्तखण्डं, कृष्णतानं - श्यामरक्तमिश्रितं वर्ण भवति । सकलाहे सर्वप्रासे तु. कपिलं = ईषत्पीतवर्ण प्रस्तबिम्ब भवतीति । सूर्यग्रहणे वर्णस्यानिर्देशत्वाद् प्रस्तं सूर्यबिम्ब सदा कृष्णमेवेति बोद्धयम् । एवमेवाह प्रहलाघवे गणेश:- "धूम्रः कृष्णः पिङ्गलोऽल्पार्ध-सर्वप्रस्तश्चन्द्रोऽस्तु कृष्णः सदैवेति ॥ २३ ॥ उपपत्ति:- वर्णद्वयसंयोगेन तृतीयो वर्ण इति सर्वे जानन्त्येव । चन्द्रग्रहणे भूमा कृष्णवर्णा, चन्द्रः सितः । अतोऽर्धाल्पे प्रासे कृष्णभागोऽत्पः श्वेतभागोऽधिक इति कृष्णश्वेतयोः संयोग श्वेताधिक्या भूम्रो वर्ण उत्पद्यतेऽतोऽर्धाल्पे प्रासे धूम्रत्वमिति । अर्धाधिके प्रासे तु HAMAmriyalality HINHERION ।

·BURBRUARIYA ज्ज्ञानावाप्तये गुरुगृहं यो वसति तस्मै सूर्यसिद्धान्ते [प्रड्युस्य- कृष्णवर्णस्याधिक्यादीषदुज्ज्वलेन संयोगेऽपि कृष्णमिव प्रस्तबिम्बम् । परश्च यदा त्रिपा- दाधिक बिम्ब प्रस्तं भवति तदा चन्द्रस्य तेजसोऽभावादग्रस्तं चन्द्रविम्ब कृष्णमेव भवति । परञ्च तत्र सूर्यस्य केचित् करा वायुप्रेरिताः कृष्णे चन्द्रबिम्बे लगन्तीस्यतो मोक्षोन्मुखे चन्द्रनिम्बे ईषदक्तत्वं सर्वप्रस्ते पिशङ्गत्वञ्च दृश्यते। चन्द्रग्रहणे ग्राह्य-प्राहकयोरेककक्षवा- तद्वर्णयोोंगेन वर्णान्तरं जायते । सूर्यग्रहणे तु ग्राह्यग्राहको विभिन्न कक्षौ भवतोऽत. स्तर्णयोः संयोगो न किन्तु ग्राहको जलमयश्चन्द्रः सूर्यादधोगतः सुर्यमाच्छादयतीति अस्तं रविनिम्ब सदा कृष्णं स्यादेवेत्युपपन्नम् ॥ २३ ॥ इदानीमभ्यायमुपसंहरन्नाह- रहस्यमेतद्देवानां न देयं यस्य कस्यचित् । सुपरीक्षितशिष्याय देयं वत्सरवासिने ॥ २४ ॥ रहस्यमिति एतद् अहणच्छेद्यकं देवानामपि, रहस्य-गोप्यं वस्तु विद्यतेऽतो यस्य कस्यचिद् अपरिचिताय शास्त्रमानभिज्ञाय यस्मै कस्मैचित् न देयम् । अनभिज्ञेऽपरि- चिते चैतन्ज्ञानस्यानुपयोगत्वादिति भावः । अत एवैतज्ज्ञानं वत्सरवासिने = वत्सर याव- द्रुतमेव याथातथ्येन ज्ञातुं शक्यते । वत्सरान्तमपि कृतपरिश्रमो गुरुमधिवसन्नधीया- तदैतदहस्यं ज्ञातुं शक्नोति। अतो गुरुरयमेतज्ज्ञानाधिकारी, अयमेतज्ज्ञातुं शक्कोतीति शिष्यं परीक्ष्य तस्मै तद्रहस्यं दद्यात् = उपदिशेत् । अन्यथा य एतन्मर्म न वेति तस्मै एतस्योपदेशेनैव को लाभ इति हेतोर्यस्मै कस्मै न दातव्यमित्युक्तं समीचीनमेव । अधापरिचितेनापि सूक्ष्मधिया द्रुतमपि एतन्मर्मावगमनशीलेन चेद् गुरुः प्रायते तदा तस्मै दातव्यमेव, अतो 'वत्सरवासिने इति परिभाषां सार्वत्रिकी न कुर्युरिति ज्ञानमेरवो गुरवोऽभ्यर्थ्यन्ते मयेति । अन्यथाऽनुदिनं शाबलोपस्यैव सम्भव इति भवन्तो जानन्त्येव॥२४॥ इति श्रीसूर्य सिद्धान्ते श्रीतत्वामृतसिञ्चिते। परिलेखाधिकारान्तं सोपानं षष्ठकं गतम् ॥ ६ ॥ इति छेधकाधिकारः ॥६॥ अथ ग्रहयुत्यधिकारः ॥७॥ अधुना ग्रहयुस्यधिकारो व्याख्यायते । तत्रादौ प्रहयुतौ युद्धसमागमास्तमनभेदानाह- ताराग्रहाणामन्योन्यं स्यातां युद्धसमागमौ । समागमः शशाङ्कन सूर्येणास्तमनं सह ॥१॥ ताराप्रहाणामिति । भौमादयः पञ्च ग्रहा लघुबिम्बत्वात् ताराप्रहा उच्यन्ते । यतस्ते तारा इव दृश्यन्ते । तेषां ताराग्रहाणां = कुज-बुध-गुरु-शुक्र-शनीनाम् , अन्योन्यं = परस्परम् , संयोगेन युद्ध-समागमौ= युद्धं, समागमश्च स्याताम् । तत्र कदा इंयु कदा समागमश्च भवतीत्यप्रतः २२ श्लोके वक्ष्यति । तेषां ताराग्रहाणा शशाङ्कन = ·MHANIDIO - शीघ्रगतिमा विकारः] श्रीतत्त्वामृतलहिते चन्द्रेण सह युतौ समागमो भवति । सूर्येण सह युती तेषामस्तमनं भवति ॥ १ ॥ उपपत्ति:- ऊवाधःसंस्थया गगने स्थितानां गगनेचराणां संयोगस्वसम्भाव्य एव । परन्तु राश्यादिपरिमाणवशाद् दृष्टयनुरोधात्तेषां संयोगो वियोगश्च भूस्थितानां यथाकाल फल- तीत्यतो युतिविचारस्तावदुपयुक्तः । तत्र तुल्यपरिमाणकानां कुजादीनामन्योन्यं संयोगेन कदाचियुद्ध कदाचित् समागमश्च बले रूपे च साम्यत्वेनोचितमेव । लघुर्महता सह समा- गममेवाभिलाषतीति लघुपरिमाणकानो भौमादीनां महता चन्द्रेण संयोगः समागमसंज्ञो युक्त एव । न हि तेजःपुञ्जानामग्रत ईषत्करो दीपः किञ्चित्करो भवतीति ज्योतीराशिना सूर्येण सह संयोगे कुजादीनामदर्शनत्वात्तेषामस्तमनश्च युक्तमेवोक्तमित्युपपन्नम् ॥ १॥ इदानी युतिरभूद् भविष्यति वेत्यस्य ज्ञानमाह- शीघ्र मन्दाधिकेऽतीतः संयोगो भविताऽन्यथा । द्वयोः प्रागयायिनोरेवं वक्रिणोस्तु विपर्ययात् ॥ २ ॥ प्राग्यीयन्यधिकेऽतीतो वक्रिण्यष्यः समागमः ॥३॥ शीत्र इति । शीघे ययोर्ग्रहयोयुतिर्विचार्यते तयोर्मध्ये यो प्रहः शीघ्रगतिस्तस्मिन् मन्दाधिक मन्दगतिग्रहादधिके ( अप्रस्थे ) सति, तयोः संयोगः, अतीतः = पूर्वमेवा- भविष्यतीति । परश्च, एवं-उक्तः प्रकारः, प्राग्यायिनो: = पूर्वगत्योः (मार्मिणोः ) प्रह- योयुतौ ज्ञेयः । पक्रिणोस्तु-वक्रगत्योर्युतिविचारे तु, विपर्ययात् उक्तव्यत्यासतोऽर्थाच्छीघ्र मन्दाकूने युतिर्गता, शीघे मन्दादपिके युतिरेष्येति वाच्यम् । अथ द्वयोर्मध्ये यद्येको मार्गा, अन्यो वक्री भवेत्तदा वक्रगतः सकाशात् प्राग्यायिनि-मार्गगतिके प्रहे अधिके सति, समागमः युतिः, अतीतः = पूर्वमभूत् । वक्रिणि = वक्रगति के अहे, शीघ्रादधिके सति समागमः, एध्य भावी बोमः ॥२१॥ उपपत्ति:- यतः स्पष्टा एव ग्रहा अस्माभिदृश्यन्ऽतस्तेषां युतिविचारे गतयोऽपि स्पधा एव प्रायाः । तत्र ग्रहाणां गतयो यतोऽतुल्या अतो ययोर्यतिर्विचार्यते तयोरेको मन्दगतिरन्यः शीघ्रगतिः स्यादेव । अथ तयोर्मागित्वे शीघ्रो यदि मन्दादधिकस्तदाऽसौ मन्दगतिप्रहेण योगं कृत्वाऽग्रतो गतोऽतो योगों गत इत्युपपद्यते । यदि शीघ्रो भन्दादूनस्तदा मन्दात् पृष्ठ- स्थोऽयं शीघ्रो ग्रहोऽधिकगत्या गच्छन्मन्देन सह योगं करिष्यतीति योगो भवितेत्युपपद्यते अब यदि तौ वक्रगती तदा तयोः प्रत्यङ्मुखं चलनम् । तत्र शीघ्र हे मन्दादूने सति शीघ्रो प्रहो मन्देन योगं कृत्वा पृष्ठतो गतोऽतो योगो गतः । शीघ्र मन्दादधिक सति शीघ्रो ग्रहोऽधिकवक्रगत्या मन्दं प्रहमेयन्तीति युतिरातो भवितेत्युपपश्चते। अथ तयोर्योको मार्गी एको वक्री तदा तयोर्मध्ये मानिणि प्रहे वक्रमहादधिके सति तयोर्गोगोऽभूदिति स्पष्टमेव । वाहे मार्गप्रहादधिके सति प्रत्यङ्मुखमागच्छन्तं वक्र प्रहं पूर्वाभिमुखं गच्छन् मार्गप्रहः समेष्यतीत्यतस्तयोर्योगो भवितेति सर्वमेवोपपनम् । २५ सू०बि० ·। सूयसिद्धान्ते [प्रहयुस्य- वि० । अत्र राशीनां पूर्वक्रमेण निवेशत्वात् । राश्यादिप्रमाणेन न्यूनाधिकत्वकल्प- नायो कदाचिन्मीने वर्तमानस्य प्रहस्य मेषस्थितग्रहापेक्षयाऽधिकत्वापत्ति: स्यादित्यतोs. धिकरवं पूर्व दिग्गतत्वमरूपत्वं पश्चिमदिग्गतत्वं परं षड्भान्तर एव ज्ञेयम् ॥ २३ ॥ इदानी युतौ प्रहयोस्तुल्यत्वसाधनं गतैष्यदिनाद्यवाह- ग्रहान्तरकलाः स्वस्वभुक्तिलिप्सासमाहताः॥३॥ मुक्त्यन्तरेण विभजेदनुलोमविलोमयोः । द्वयोर्व क्रिण्यथैकस्मिन् भुक्तियोगेन भाजयेत् ॥ ४॥ लब्धं लिप्तादिकं शोध्यं गते, देयं भविष्यति । विपर्ययावक्रगत्योरेकस्मिस्तु धनव्ययौ ॥५॥ समलिप्तौ भवेतां तौ ग्रहौ भगणसंस्थितौ । विवरं तद्वदुद्धृत्य दिनादि फलमिष्यते ॥६॥ प्रहान्तरकला इति । ययोहयोतिर्विचार्यते तयोरन्तरकलाः पृथक् , स्वस्व. भुक्तिलिप्तासमाहताः= स्वस्वगतिकलाभिगुणिताः, तथा, अनुलोम-विलोमयोः = द्वयोर्मा- गंगत्योर्वा द्वयोर्वक्रगत्योः, मुक्त्यन्तरेण = गत्यन्तरकलामानेन विभजेत् । अथ द्वयोमध्ये एकस्मिन् ग्रहे वक्रिणि सति 'ताः स्वगतिगुणिता ग्रहान्तरकला: तयोर्मयोः भुक्तियोगेन भाजयेत् । लब्धं लिप्तादिकं = कलादिक फलं यत् तद् गते योगे स्वस्वग्रहे शोध्यम् , भविष्यति = आगामिनि योगे तत्फलं देयम् । परमेवं द्वयोर्मार्गगत्योः । द्वयोर्वक्रगत्योः तु विपर्ययात् = गते योगे देयम् , भविष्यति योगे शोध्यम् । अथ तयारेकस्मिन् वक्रिणि तु तत्फलस्य, धनव्ययौ = योगवियोगी कार्यो। अर्थाद् वक्रिणि हे तत्फलं गते योगे धनं, मार्गअहे ऋणं कार्यम् । गम्ये योगे वक्रग्रहे तत्फलमृणं मार्ग हे च धनं कार्यम् । एवं भगणसंस्थितौ = राक्ष्यादिविभागगतौ तौ प्रहौ युतौ समलिप्तौ = सर्वावयवेन तुल्यौ भवेताम् । अथ च तयोर्ग्रहयोः, विवरं = अन्तरं, तद्वत् = पूर्वोक्तवद् द्वयोरनुलोमविलो- मयोर्गत्यन्तरेण तयोरन्यतरे वकिणि गतियोगेन, उद्धृत्य = विभज्य लब्धं गतमैष्यं वा दिनादि इष्यते = कथ्यते । तावता दिनादिना योगो गतो वा भविष्यतीति वाच्यम् ॥३-६॥ उपपत्ति:- युति म अन्तराभावः । अतो युतिकाले द्वयोहयोरन्तराभावत्वात्तौ सर्वावयवेन तुल्यौ भवतः । अभीष्टदिने युतेः पूर्व पश्चाद्वा ग्रहावन्तरितौ भवतः । अतो ग्रहयोः पृथक् पृथक् कियसंस्कारेण साम्यत्वं स्यादित्यैतदर्थमायासः । यदि ग्रहो वक्रो मार्गों वा भवेता तदा तयोरन्तरमेकस्मिन् दिने गत्यन्तरतुल्यमेवातो यदि गत्यन्तरतुल्यान्तरेण ग्रहस्य पृथक पृथक् गतिकला समं चलनं लभ्यते तदाऽभीष्टग्रहान्तरकलाभिः किमित्यनुपातेन प्रहान्त- रकलासम्बन्धि पृथक पृथक प्रहस्य चालनम् = प्र.४ प्र । यदि योगो गतस्तदा- गो ऽनेन चाललेन मार्गप्रहावरतो वक्रग्रहौ पृष्ठतो भवतोऽतो मानयोः शोधनेन, वक्रयोर्यो. ।

·घिकार: ] श्रीतत्त्वामृतसहिते गेन तौ युतिकालिको समौ भवेताम् । गम्ये योगे मार्गी पृष्ठतो वक्रावग्रतोऽतो विपर्यास. सुचितमेव । अथ यदि तयोरेको मार्गी अन्यो वक्री भवेत्तदैकस्मिन् दिने तयोरन्तरं गतियोग- तुल्यं तयोः पूर्वापरगमनाज्जायते। अतो यदि गतियोगतुल्येनान्तरेण स्वस्वगतिसम चलनं तदाऽभीष्टग्रहान्तरेण किमिति चालनफलम् = प्र-ग.४ ग्र गते योगे मार्गों- तो वकः पृष्ठतो भवति । अतश्चालनफलं मागे शोधितं, वक्र योजित भवति । गम्ये योगे मार्गः : पृष्टतो वक्रोऽग्रतो भवतोति मार्गे योजितं वक्रेशोधितं तदा तयोः साम्यं स्यादेव । अथ गतैष्यदिनादिसाधनोपपत्तिः। एकस्मिन् दिने ग्रहयोरन्तरं गत्यन्तर- तुल्यं गतियोगतुल्यं वा भवति । अतो यदि गत्यन्तरकलामिः, गतियोगकलाभियों (ग्रहान्तरेण) एक दिनं तदाऽभीष्टप्रहान्तरकलाभिः किमित्यनुपातेनाभीष्टग्रहान्तरस. म्बन्धि दिनादि फलम् =3 प्रहान्तरम् । यदि योगो गतस्तदैतहिनादिपूर्व- गत्यन्तरं, वा गतियोगः मेव युतिरभूत् । गम्ये योगे एतद्दिनादिना पश्चाद्युतिर्भवितेत्युपपन्नम् । परश्चैवमनुपातेन चालनफलं तदैव समीचीनं यदि युतिरभीष्टदिनासन्ने भवेदन्यथा प्रहगतेः प्रतिदिनं वैलक्षण्यात्तदनुपातफलन वास्तवमतस्तदाऽसत्कर्मणा तस्य साधुस्वं सम्भाव्यत इत्यलमति विस्तरेण ॥ ३-६ ॥ इदानी इक्कर्मसाधनार्थ तदुपकरणान्याह- कृत्वा दिनक्षपामान तथा विक्षेपलिप्तिकाः। नतोन्नतं साधयित्वा स्वकाल्लग्नवशात्तयोः ॥ ७ ॥ कृत्वेति । 'अनन्तरोक्तविधिना साधितयोर्युतिकालिकतुल्यग्रहयोः स्वस्वक्रान्त्युत्थचर- पलै दिन-क्षपामान = दिनमानं रात्रिमानश्च कृत्वा, तथा तयोः विक्षेपलितिकाः = शर. कलाश्च साधयित्वा, स्वकाल्लनवशात-सायनग्रहात् सायनलग्नाच तयोर्ग्रहयोः नतोन्नतं च साधयित्वा 'पृथक् स्थापयेदिति शेषः । यथा त्रिप्रश्ने सायनसूर्य-लग्नाभ्यामिष्टकाल: साध्यते तद्वदेव युति कालेऽपि सायनग्रहलनाभ्यामिष्टकालं प्रसाध्य ततो यथा सम्भवं गतं दिनशेषं वोन्नतं, तदूनं दिनार्धे नतं च विज्ञाय एवं रात्रावपि नतोन्नतं विज्ञाय स्थाप्यमित्यर्थः ॥ ७॥ इदानीमाक्षटकर्म साधनं तत्संस्कारचाह- विषुवच्छाययाऽभ्यस्ताद् विक्षेपाद् द्वादशोधृतात् । फलं स्वनतनाडीघ्नं स्वदिनाविभाजितम् ॥ ८ ॥ लब्धं प्राच्यामृणं सौम्ये विक्षेपे पश्चिमे धनम् । दक्षिणे प्राकपाले स्वं पश्चिमे तु विपर्ययः ॥४॥ विषुवच्छाययेति । विषुवच्छाया पलभा, तया, अभ्यस्तात्-गुणितात , विक्षे. पात् = पूर्वसाधितग्रहशरात् , द्वादशोधृताच 'यत्' फलं 'तत्' पूर्वसाधिताभिः स्वनत. MERO क ·maa UDIO सूर्यसिद्धान्ते [प्रहयुत्य- नाड़ीभिर्गुणितं तथा साधितेन स्वदिनाधैन वा रात्रौ रात्र्यधैंन विभाजितं सद्यत् लब्धं तत् सौम्यै विक्षेपे = उत्तरे शरे, प्राच्या पूर्वकपाले ऋणं, पश्चिमे कपाले धनम् । दक्षिणे शरे तत् फलं प्राकपाले, स्वधनं, पश्चिमे कपाले तु विपर्ययोऽर्थाटणं भवति ॥८.९॥ उपपत्ति:- प्रथमं किनाम हक्कमेति जिज्ञासायां व्युत्पत्त्या तदुत्तरम् । दृशः कर्म-कर्म । अर्थाद् गणितेनागतो प्रहः क्रान्तिवृत्तीयो राश्यादिको भवति । तत्र सूर्येतरा दृष्टयुपलब्धा ग्रहाः क्रान्तिवृत्ताच्छराग्रे स्वस्वविमण्डले तिष्ठन्तीति यदा क्रान्तिवृत्तस्थानामुदयास्तौ भवतो नो तदानीं शराप्रगतानामुदयास्तौ । यतो यदा क्रान्तिवृत्तस्थं ग्रहस्थानं क्षितिजमायाति तदा शराप्रस्थो ग्रहः क्षितिजादुपर्यधो वा शरवशाद्भवति । यदा कदम्बस्थानं क्षितिजगतं स्यात्तदा कदम्बप्रोतवृत्तं क्षितिजवृत्तमेवातस्तदा स्थानं बिम्बञ्च तुल्यकालमेव क्षितिजस्थे भवतः । अन्यथा कदम्बप्रोतवृत्तस्य क्षितिजादन्तरितत्वाद् अहगतकदम्बप्रोत-समप्रोत- तयोरन्तरं क्रान्तिवृत्ते यत् तेन ग्रहोऽन्तरितो भवति । अत एव ग्रहगतकदम्ब-समसू- त्रयोः क्रान्तिवृत्ते यदन्तरं तदेव कर्म नाम । अत एवाह भास्करोऽपि- "कान्तिवृत्ते ग्रहस्थानचिह्न यदा स्यात् कुजे नो तदा खेचरोऽयं यतः । स्वेषुणोक्षिप्यते नाम्यते वा कुजात् तेन दृक्कर्म खेटोदयास्ते कृतम् ॥ इति । तदपि कर्म आक्षा- यनभेदेन द्विविधम् । तत्र ध्रुवप्रोतसमप्रोतवृत्तयोर- न्तरमाक्षजं हकम, ध्रुव- प्रोत-कदम्बप्रोतवृत्तयोर- न्तरमायनं कर्म । अ- तोऽनयोः संस्कारेण सम- प्रोत-कदम्बप्रोतवृत्तयोर- न्तरं स्पष्ट कर्म वलन- वद्भवतीति सिद्धम् । तत्र तावदाक्षजं कर्मोच्यते । क्रान्तिवृत्ते ध्रुवप्रोत-समप्रोतवृत्त- पोरन्तरे आक्षरकर्मकलाः । यथा ( द्रष्टव्यं क्षेत्रम् ) विमण्डले वि= अहबिम्बम् । तदु. परिगतयोः ध्रुवप्रोत-समप्रोतवृत्तयोः क्रान्तिवृत्तेऽन्तरं अन । अतः अग्र आक्षह- कर्मकलाः । बिम्बगत-समप्रोत-ध्रुवप्रोतवृत्ताभ्यामुत्पन्नकोणस्याक्षवलनत्वात ज्या/प्र विग्र=ज्याअक्षवक्षन । बिम्बगतं ध्रुवप्रोतवृत्तं क्रान्तिवृत्ते यत्र लगति तदायनहक्क मंसंस्कृतप्रहस्थानम् । अतः प्र-आयनदृक्कर्मसंस्कृतग्रहस्थानम् । तेन ज्या/विग्रन'='प्र' ग्रहस्यायनवलन कोटिज्या। ततः 'विग्रन' त्रिभुजे कोणानुपातेन ज्याप्रम' ज्यामाक्षx ज्याविन ज्या विमx ज्या आक्षव •(१) । ज्या/विंग्रम' कोज्या 'प्र' आयनव अत्र ज्याविन' =समप्रोतवृत्तीयशरज्या। परञ्च शरकलानामत्यल्पत्वात् समप्रोत-ध्रुव. प्रोत-कदम्बप्रोतवृत्तीयश्चरकलास्तुस्या एव स्वीकृयन्ते तदा विप्र-शक. । ततो लघुज्या- धलिजम --- चिमंडल अथ । हकर्म= ज्या विंद्र ·धिकार ॥७॥ श्रोतत्वामृतसहिते MINIMIME ore क की . त्रिपा छ द्य FIR NeANE Note विधिना ज्याश%3 ज्याविप्र' । शकx२ • (२)। एवं पूर्वोक्त्या ज्याआक्षव= ज्याअxज्यासन -अनापि ज्यासन ९.xनघX२ छु ज्याअX९०x२xनघ ज्याआक्षव दिईxद्यु अथ च यदि 'अ' प्रहस्य शुज्या = युं तदा युज्या-परमाल्पाज्या-ग्रहकोटिज्येति चापजात्ये कोणानुपातेन कोज्या 'प्रा आयनव = .(४)। द्यु अतः २-३-४ एमिः स्वरूपैः (१) स्वरूप उस्थापिते ज्याआक्षकर्म शकx२ ज्याअXनघ४९०४२ । यतो लघुज्याविधिना ज्या दिई धु त्रिपा द्विभक्ता अंशास्ते च षष्टिगुणाः कला भवन्तीत्यतः-- शकxज्याअनघx९० भाक्षरकर्मकला: • x २४ ह्यु दि. ४ धु x नि पा यदि स्वरूपान्तरात् यु= धु। तथा त्रि= १२० । तदा- शकx ज्याअनघX९०x२ आहक दि३४ १२० x पद्यु शकx ज्याअx ज्यालंxनघx१८० ज्याम पमा दि३४ ज्यालं x १२०४ पशु ज्याल शकxपमानध ज्यालं x १८० अत्र सुखार्थमाचायण आहक दि. १२ १२.४ पधु ज्यालx१८० १, स्वीकृतम्। १२०४ पा शकxपभानघ भाहक प। अत उपपनमाक्षरकर्मकहानयनम् । १२४ दि धनर्णोपपत्तिस्तु-यदा प्रहस्योत्तरः शरो भवति तदा पूर्वकपाले सौम्यध्रुवात् समस्थानस्याधोगतत्वात् समप्रोतवृत्तात् क्रान्तिवृत्ते ध्रुवप्रोतवृत्तमधो गतं भवतीत्यतो प्रहः प्रथम समप्रोते ततो ध्रुवप्रोते समुदेतीत्यतः फलमृणं कुर्यात् । पश्चिमकपाले तु प्रथम ध्रुवप्रोतेऽनन्तरं समप्रोते यातीत्यतः परकपाले उत्तरे शरे धनं कुर्यादिति सुबोधैव । दक्षिणे शरे तु दक्षिणध्रुवात् समस्थानमुपरि गतं भवति । तत्र पूर्वकपाले प्रथम ध्रुवप्रोते ततो समप्रोते उदेति, पश्चिमे कपाले प्रथम समप्रोते ततो ध्रुवप्रोते ग्रहो याती. त्यतस्तत्र पूर्वापरकपालयोः फलं क्रमेण धनणं युक्तियुक्तमेवेति सवै निरवद्यम् ॥ ८-९॥ इदानीमायनं डकर्माह- सत्रिभग्रहजक्रान्ति-भागनाः क्षेपलिप्तिकाः। विकलाः स्वमृणं क्रान्तिक्षेपयोमिन्नतुल्ययोः॥ १० ॥ mota CUDAAN man MIND - MAHuman ।

·FDMIN Ja MIRE ६० HAIR सूर्यसिद्धान्ते [प्रहयुत्य- सत्रिमेति। त्रिभैः सहितो प्रहः सत्रिभप्रहः, तस्य ये क्रान्तिभागास्तेऽयनवलना- शास्तैर्गुणिताः, अर्थादयनवलनाशैर्गुणिताः, विक्षेपक्षिप्तिकाः प्रहस्य शरकलाः 'फलं' विकला: आयनकर्मविकला भवन्ति । ताः क्रान्तिक्षेपयोः भिन्नतुल्ययोः पृथगेकदिशोः क्रमेण स्वभृणं भवन्ति । यदि सत्रिभग्रहक्रान्तिविक्षेपावेकदिको तदा भूर्ण, तयोभिन्नदि. क्त्वे धनं कुर्यादित्यर्थः ॥ १० ॥ उपपत्ति:- प्रहोपरिगत-ध्रुवप्रोत-कदम्बप्रोतवृत्तयोरन्तरं कान्तिवृत्तेऽयनहकर्मविकलाः। यथा (द्रष्टव्यं पूर्वोक्तं क्षेत्रम् ) स्था=प्रहस्थानम् । = आयनहकर्मसंस्कृतो ग्रहः । अतः स्थाप्र=क्रान्तिवृत्ते भायनकर्म। - स्थाविंग्र-आयनव । विप्रस्था-आयनवलनको. टि। विस्थान% ९०°। विस्था=शरकलाः । अत्र स्वरूपान्तरात् विस्थापिंप्र, तदा विप्र-शक । ततः विस्थान त्रिभुजे कोणानुपातेन ज्यास्थाग्र ज्याआयनह== ज्याशज्याआयनव । परश्च लघुज्याविधिना ज्याश्च = तथा ज्याआव- त्रि सत्रिकामाx२ त्रि-१२० । २४ शकx२x सत्रिकामा अतः ज्याआयन ६०x१२० अथ यतो ज्या द्विभक्ता अंशास्ते च षष्टिवर्गगुणास्तदा विकला भवन्तीत्यतः आयनहकर्मविकलाः २x२xशक x सत्रिकामा x ३६०० २x६०४१२० शक सत्रिकांभा: ७२०० =शक x सत्रिकांभा- । अत उपपन्नमायनकर्मानयनम् । ७२०० अथ धनोपपत्तिः। यदा प्रहस्यायनमुत्तरं (मकरादि) भरोऽप्युत्तरस्तदा कदम्बो ध्रुवाद्दक्षिणे, क्रान्तिवृत्तञ्च विमण्डलाइक्षिणे भवतीत्यतः क्रान्तिवृत्ते कदम्बप्रोतीयस्थानतो ध्रुवप्रोतीयस्थानं पश्चिमतो भवति । तेन तत्र स्थानीयग्रहे आयनहक्कमविकलानां वियोगेन ध्रुवप्रोतीय आयनहक्कमसंस्कृतो ग्रहो भवति । एवं दक्षिणायने ( कर्कादौ ) दक्षिणे रेऽपि (ध्रुवादुत्तरे कदम्बे ) क्रान्तिवृत्ते स्थानादायनदृग्ग्रहस्य पश्चिमगतत्वात् फलमृणमेवोपप. यते । अथ यदि उत्तरमयनं शरो दक्षिणस्तदा ध्रुवात् कदम्बो दक्षिणे, क्रान्तिवृत्ताद् विमण्डलं च दक्षिणे भवतीत्यतः कान्तिवृत्ते कदम्बप्रोतवृत्तस्य पूर्वतः स्थितत्वादायनह. कर्म विकलाः स्थानीयग्रहे धनं भवन्तीति गोलस्थितिविदो प्रत्यक्षमेव । अतोऽयनविक्षेप- योरेकदिक्त्वे फलमृणं, भिन्नदिक्त्वे धनमुपपद्यते। तत्र यतो ग्रहनिष्ठायनतुल्यैव सत्रि. भग्रहगोलदिग्भवति, अतः सत्रिभग्रहकान्तिविक्षेपयोगितुल्यदिशोरायनहकर्मफलं स्वमू- णमुचितमेवेत्युपपन्नं सर्वम् ॥ १० ॥ इदानी हकप्रयोजनमाह- नक्षत्रग्रहयोगेषु ग्रहास्तोदयसाधने शृङ्गोबतौ तु चन्द्रस्य टक्कर्मादाविदं स्मृतम् ॥ ११ ॥ Jioner Ram MADALA MPANINE ·SEASRANAMANPRAppensultantiane धिकारः ॥७॥ श्रीतत्वामृतसाहिते नक्षत्रेति । नक्षत्राणां गहाणाञ्च' बाहुल्याद् बहुवचनम् । नक्षत्रग्रहयोः, प्रहयोश्च योगे, ग्रहाणामस्तोदयसाधने, तु= तथा, चन्द्रस्य शृजौन्नतौ च नक्षत्रग्रहयोरिद प्रागुक्त डकर्म, आदौ प्रथम 'यथा सम्भवं कार्यमिति पूर्वैः स्मृतम् । कर्मसंस्कृतयोरेव नक्षत्र- प्रहयोः, प्रहयोश्च युतिर्विचार्येति भावः । क्रान्तिवृत्तस्थानाच्छराप्रगतयोग्रहयोयुतिस्त्वेककदम्बप्रोतवृत्तगतयोरेवान्तराभावाद्भव- ति । क्रान्तिवृत्ते कदम्बप्रोतस्य तिर्य ग्रूपत्वात् । परञ्च कदम्बतारयोरत्यन्तसौम्याद् द्रष्टुरप्रतीतेः विपुलतारकाश्रितध्रुवप्रोतवृत्तगतयोरेव युति कराद्यैनिरुक्ता, मतो प्रयुतौ केवलमायनहक्कमेप्रयोजनं भवति । परन्तु बास्तवा युतिः कदम्बसूत्रस्थयोरेव भवतीति भास्करस्याप्यभिमतम् । तथाऽऽह वासनाभाष्ये ".... कदम्बप्रसिद्धतारयोरभावाद् द्रष्टुः प्रततिर्नोत्पद्यत इति ध्रुवसूत्रे युतिः कथिता । युति म यदाकाशे द्वयोरत्यल्पमन्तरं तत् प्रायः कदम्बसूत्रस्थयोरेव भवतीति । अहोदयास्तसाधने तु स्थानीयमहस्य सम- प्रोतीयकरणार्थ स्फुटकर्मावश्यकत्वमुक्तमत उक्तकर्मसु दृकर्मकर्मयुक्तमेव प्रतीयते ॥ ११ ॥ इदानी प्रहयुतिसाधने वैशिष्टयमाह- तात्कालिको पुनः कार्यों विक्षेपौ च ततस्तयोः । दिक्तुल्ये त्वन्तरं भेदे योगा शिष्टं ग्रहान्तरम् ।। १२ ॥ तात्कालिकाविति । कर्मसंस्कृतग्रहयोरन्तरवशात् पुनः 'प्रहान्तरकलाः स्वस्व- भुक्तिलिप्तासमाहताः' इत्युक्तप्रकारेण तात्कालिको युतिकालिकौ ग्रहो कृत्वा ततः ताभ्यां युतिकालिकग्रहाभ्यां तयोः विक्षेपौ शरौ च 'पूर्वरीत्या' कार्यो । अथ तयोः शरयोः, दिक्- तुल्ये-दिशोः साम्य तु तयोरन्तरम् । दिशोः भेदे तयोः योगः कार्यः। एवं योगेऽन्तरे वा क्रियमाणे 'यतू शिष्ट अवशेषं तदेकस्मिन्नेव कदम्बप्रोतवृत्ते ग्रहान्तरं ग्रहयोः दक्षि. जोत्तरमन्तरं भवतीति ॥ १२ ॥ उपपत्ति:- युतिकाले सर्वावयवेन तुल्ययोहयोः कान्तिवृत्ते एकमेव स्थानमतस्तयोः शरावे. ककदम्बप्रोतवृत्तगती भवतः । अतः शरयोरेकदिक्त्वे अन्तरेण, भिन्नदिक्त्वे योगेन तयोहयोदक्षिणोत्तरमन्तरं भवतीति वालानामप्यतिरोहितमेव । यदैतद्दक्षिणोत्तरमन्तरं परमाल्पं तदा पूर्वापरान्तराभावे ग्रहयोयुतिर्भवतीति तावन्निष्कर्षम् । परश्च प्रहयोदक्षिणोत्तरमन्तरं परमाल्पं कदम्बसूत्र एव भवतीति कथने प्राचीनाना- मपि सन्देहो 'युति म यदाकाशे द्वयोरत्यल्पमन्तरं तत् प्रायः कदम्बसूत्रस्थयोरेव भव- तीति भास्करवचने 'प्रायः' इति पदस्योपादानाद् गम्यते । अतो ग्रहणे यथा कल्पित- विमण्डले भूभेन्द्वोः परमाल्पमन्तरं साधितं तथैवात्रान्यप्रयोरप्येक स्थिरं प्रकल्प्य तस्मादन्यस्य कल्पित विमण्डले योलम्बस्तत्र तयोः परमारूपमन्तरं शेयमित्यलमति- बिस्तरेण ॥ १२॥ इदानी ताराप्रहाणां चन्द्रकक्षायां बिम्बानि तत्स्पष्टीकरणबाह- कुजार्किज्ञामरेज्यानां त्रिंशदर्धाधवर्धिताः । .

·adhe हाणां भगणाभ्यस्तः शशाङ्कभगणोद्धृतः” इत्यनेन भौमादीनां बिम्बव्यासा अपि चन्द्र- २०० सूर्यसिदान्ते [प्रहयुत्य- विष्कम्भाश्चन्द्रकक्षायां भूगोः षष्टिरुदाहृता ॥ १३ ॥ त्रिचतुःकर्णयुत्याशास्ते द्विघ्नास्त्रिज्यया हताः स्फुटाः स्वकर्णास्तिथ्याता भवेयुनिलिप्तिकाः ॥ १४ ॥ कुजार्कीति । कुजः मङ्गलः, आर्किः-शनिः, ज्ञः बुधः, अमरेज्या बृहस्पतिः । एषां चतुर्णा ग्रहाणां चन्द्रकक्षायां, त्रिंशत् , अर्धावधिता अर्धस्याप्यर्धमर्धा तेन बर्षिता अर्थात् त्रिंशतोऽर्धाध सार्धसप्त ७६, तावता वर्धितास्त्रिंशदिति । विष्कम्भाः= योजनात्मकव्यायाः कथिताः । चन्द्रकक्षापरिणतः कुजबिम्बव्यासः३० योजनानि । शनेः३७३ । बुधस्य=४५ । बृहस्पतेः-५२३ । एवं भृगो:-शुक्रस्य चन्द्रकक्षायां बिम्ब- व्यासः, षष्टिः (६. योजनानि) उदाहृता-कथिता । एते किल चन्द्रकक्षायो मध्यमा विम्बल्यासाः पठिताः । अथ तेषां स्फुटत्वमाह-त्रिचतुरिति । ते= पठिता विष्क- म्भाः, त्रिचतुःकर्णयुल्याप्ताः = त्रिज्यायाः, चतुर्थकमणि यः शीघ्र कर्णस्तस्य च या युति. स्तया (त्रिज्याचतुर्थशीघ्रवर्णयोगेन ) भक्तास्तदा 'चन्द्र कक्षायां स्फुटाः, स्वकर्णाः = स्वस्वयोजनात्मकव्यासाः भवेयु: ते च स्फुटव्याषाः, तिथ्याप्ताः = पञ्चदशभिर्भवास्तदा मानलिप्तिकाः = मानानां लिप्तिकाः = कलात्मका बिम्बव्यासा भवेयुरिति ॥ १३-१४ ॥ उपपत्ति:- यथा पृथिव्यामप्यतिदूरे स्थिता दीर्घतरा वृक्षाः पर्वताश्चास्माभिरभिजनान्ते स्थिता इवानुभूयन्ते तथैवातिदूरे स्वस्वगोले स्थिता अपि कुजादयो ग्रहाः स्वासन्नस्थिते चन्द्र- गोले स्थिता इबास्मदृष्टयनुभूता भवन्ति, अत एव चन्द्रकक्षापरिणताबिम्बवदेव "ग्र- कक्षापरिणताः कृताः । ते च गणितेनोपलब्धाः "त्रिंशदर्धाधवर्धिताः षष्टिश्च पठिताः । एवं तत्र भवतः शाकल्यस्यापि- "अन्तरुनतवृक्षाश्च वनप्रान्ते स्थिता इव । दूरत्वाचन्द्रकक्षायां दृश्यन्ते सकला प्रहाः ॥ व्यर्धाष्टवर्धितास्त्रिंशद् विष्कम्भाः शास्त्रदृष्टितः ॥ इस्यस्मिन् सुभाषिते त एव चन्द्रकक्षागता व्यासा समुपलभ्यन्ते । अथ मन्यमं किल बिम्ब मध्यकर्णाग्रे भवतीति सिद्धान्तः । मध्यमः कर्णस्तु त्रिज्या- तुल्यः । अतो यदा त्रिज्यातुल्यः कलात्मको ग्रहस्य शीघ्रकर्णस्तदानीन्तना बिम्बव्यासा- चन्द्रकक्षापरिणताः पठिताः । तत्र कल्प्यते यदि प्रहस्य योजनात्मकः कर्णः प्रकः । तदा चन्द्रकर्णेन पठितो व्यासस्तदा प्रहकर्णेन क इत्यनुपातेन 'व्यत्ययाद्, ग्रहकक्षायां योज- नात्मको व्यासः । अथ तत्र कलात्मकः कर्णस्तु स्वल्पान्तरान् त्रिज्या. चतुर्थशीघ्रकर्णयोगामितः कल्पितः । अतः कलात्मको ग्रहस्पष्टकर्णः त्रि+च.क. अस्य योजनात्मककरणार्थमनुपातः । यदि त्रिज्यातुल्ये कलात्मके कणे योजनात्मकः प्रक४ पव्या २ ·धिकारः ॥७॥] भीतत्त्वामृतसाहिते २०१ कर्णः 'अक' तदा त्रि+चक भनेन कलात्मककणेन क इति लब्धो योजनात्मकः २ प्रकx (त्रि+चक) कर्णी । पुनः यद्यस्मिन् प्रहकक्षास्थो योजनात्मको व्यासः त्रिx२ प्रकxपव्या । अयं लभ्यते तदा चन्द्रकणे क इत्यनुपातेनाभीष्टकाले चन्द्रकक्षापरि- कणे MPAIMER Authupta aaREARRINGTANtan ABAR Bana REERA raga सर्वम् ॥ . णतो प्रहबिम्बव्यासः- ग्रक पव्याचक चक प्रकर(त्रि+चक) त्रि४२ प्रकxपव्याचकत्रि २ चक x प्रकx (त्रि+चक) पव्या x त्रि-२ । अत उपपन्नं चन्द्रकक्षायां योजनात्मकव्यासानयनम् । त्रि+चक अथ च चन्द्रकक्षायामेका कला पञ्चदशभियोजनैः सम्पद्यतेऽतो योजनात्मका बिम्बव्यासा पञ्चदशभक्तास्तदा चन्द्रकक्षायां कलात्मका विम्बव्यासा भवेयुरेवेत्युपपन्न यत्तु भास्करण शिरोमणौ प्रहयुत्यधिकारे प्रहबिम्बानां स्पष्टीकरणमकारि तदुपपत्ती उच्चनीचयोमण्यमबिम्बस्य त्रिभागतुल्यावपचयोपचयावशीकृत्याभीष्टस्थाने तदनुपाततः स्फुटत्वं प्रदर्शितं तत्र न काचिदपि युक्तिरित्यतो भट्टकमलाकरेण तत्खण्डनं च युक्तियुकं कृतम् । तत्तत्कृतसिद्धान्ततत्वविवेके द्रष्टव्यमलमत्र प्रन्यवाहुल्येन ॥१३-१४॥ सौरमतेन चन्द्रकक्षायां प्रहाणां मध्यमा बिम्बकला:- भौमस्य-योजनम्यासः =३०, पञ्चदशभक्तः कलात्मकः = २ । घस्य गुरोः ५२३ शुक्रस्य चनेः भास्करमतेन मध्यमा बिम्बकलाः- भौमस्य | बुधस्य | गुरोः शुक्रस्य | शनेः ४॥४५॥६॥१५॥२०॥९१०॥५॥२१॥ इदानी भूमौ प्रहयुतिदर्शनप्रकारमाह- छायाभूमौ विपर्यस्ते स्वच्छायाग्रे तु दर्शयेत् । ग्रहः स्वदर्पणान्तःस्थः शङ्कग्रे सम्प्रदृश्यते ॥ १५ ॥ छायाभूमाविति । छायासाधनार्थ या भूमिः सा छायाभूमिस्तस्यां ( जलवत्स- मीकृतायामवनावित्यर्थः) दिमच्याद् विपर्यस्ते-दिग्व्यत्यासेन स्थापिते स्वच्छायाप्रे प्रई दर्शयेत् । एतदुक्तं भवति । 'समीकृतायां भूमौ दिक्साधनं कृत्वा गणितागतां छायाँ पूर्वापरकपालस्थे प्रहे क्रमेण परपूर्वमुखीमपि प्रहच्छायां दिङ्मच्याद् प्रहकपालाभिमुखी- मेव दद्यात् । ततश्छायाप्रगते दर्पणे जले वा प्रतिबिम्बितं ग्रहं दिङ्मध्यगतशङ्कप्राच्छाया- " . . PMENTS DHYAYS २६ स०सि० ·। । JUNS । । २०२ सूर्यसिद्धान्त [प्रहयुस्य- कर्णमार्गाधोपचा दर्शयेच्छिध्याय गणक इति । अथ विपर्यस्ते स्वच्छायाने प्रदर्शने हेतुमाह-ग्रह इति । यतः स्वच्छायाने स्वद- पंणान्तस्थः प्रतिबिम्बितो प्रहः शकले सल्लग्नः सम्प्रदृश्यते । अर्थाच्छकुशीर्षससक्त- च्छायाकर्णमार्गेण छायाप्रगतहष्टया शकप्रगतमिव ग्रहबिम्ब दृश्यते लोकैरिति ॥ १५ ॥ उपपत्ति:-- गणितपद्धत्या साधितस्य ग्रहस्य शुद्धाशुद्धिपरीक्षणार्थ यन्त्रादिना अहस्यावलोकन क्रियते । तत्रान्येषां ग्रहवेधोपकरणानामभावे केवलं ग्रहस्य च्छायाक्षेत्रेणैव निर्वा हो भवि- तुमर्हति । यतोऽभीष्टकाले ग्रहकेन्द्राच्छडशीर्षगतं सूत्रं समानभूमौ यत्र निपतति तदिष्ट- प्रहच्छायाप्रम् । तस्माच्छङ्खमूलान्तं छाया। छायाशङ्खधगैक्यपदं छायाकर्णः । अतो यदि छायाप्रगतदृष्टया ग्रहावलोकनं क्रियेत तदा शङ्कुशीर्षगतच्छायाकर्णसंसकमेव प्रहबिम्बम. बलोकयेत् । यथा (द्रव्यं क्षेत्रम् ) आकशे प्र-प्रहबिम्बम् । मू-समतलभुमौ शङ्कु- मूलम् । श-शकप्रम् । हमू-छाया, हश = छायाकर्णः। छायाने दृष्टिस्थानम् । अत्र 'दृ दृष्ठिस्थानाच्छायाकर्णसंसकमेव ग्रहबिम्ब दृष्टा पश्यतीति प्रत्यक्षम् । परञ्च भूमौ दृष्टिमारोप्योदृष्टया ग्रहावलोकने प्रयासाधिक्यं विलोकवता भगवता समतलभूमात्रेव स्थापिते दर्पणे जले वा प्रतिबिम्बितस्य प्रहस्यावलोकनप्रकारोऽयं प्रद. शितः। तत्रेष्टकाले यच्छाकोश्छायानं तत्र स्थापिते दर्पणे प्रहस्य प्रतिबिम्ब भवति । छायाकर्णसंसक्ता ग्रहरश्मिदर्पणे स्वाभिमुखं यावदुन्नताशेन निपतति तावदुन्नतांशेनैवेतर- दिशि दर्पणात्परावर्तिता भवतीति तैजसपदार्थे पतनपरावर्तनकोणयोस्तुल्यत्वसिद्धान्तात् सिद्धम् । तथैवाह भट्टकमलाकरः- "आदर्शादौ दृश्यते यच्च दृष्टया वैचित्र्यं तद् दृष्टिज संशृणु त्वम् । हप्रश्म्याग्रं यत्र लग्नं तदेव दृश्यं, नान्यदर्पणादौ, तदप्रम् ॥ स्थातुं शक नैव तत्राप्रती बा गन्तुं शक्कं त्वम्बुवन्निर्मलत्वात् । নয়: अग्रे मार्गस्यावरोधात् क्रमेण तस्मात् तदृप्रश्मिसूक्ष्माप्रकं तु ॥ शक्त्या स्वस्याथो परावत्य चान्य- यहिकस्थाने संविलग्नं भवेद्धि । दृश्यं दृष्टयाऽवश्यमादर्शसंस्थम् प्राप्रश्भ्यप्रस्थानवतं भवेत्तताइति। अत एव शक्यप्रगतच्छायाकर्ण- च्छायासूत्राभ्यामुत्पन्नो महाभिमुखो यः कोणस्तत्तुल्य एव विरुद्धदिश्यपि कोणो समतलभः भवतीत्यतश्छायाप्रविन्दुतो विरुद्धदिशि छामातुल्येऽन्तरे स्थापितो यः शङ्कस्तद- । छायाकर्ण: क.

·विकार: n] । Ban विक्षिप्तौ = प्रहयोर्यावन्मितं केन्द्रान्तरं भवेत्तावन्मितेनान्तरेणान्तरिती श्रीतत्त्वामृतसहिते २०३ प्रतश्छाकर्णसजातीयसूत्रेणाधोदृष्टया दर्पण प्रहप्रतिबिम्ब दृश्यं स्यादेव । यथा ( द्रष्टव्यं क्षेत्रम् ) गणितागता छाया मूम। अश= छायावर्णः। शिप्रमु=प्रहदिशि पतन- कोणः । एततृतुल्य एव परावर्तनकोणः = Z अभ् । अतः 'मू दिमध्यबिन्दोः ग्रह कपालभागे दत्ता विपरीता छाया = मूं। मूड शङ्खः । अत्र 'द' शङ्कुशीर्षगतदृष्टया छायाकर्णमाणाधो दर्पणे प्रतिबिम्बितो 'प्र' अहो दृश्यते । अत एवाभीष्टकाले प्रहो यदि विपर्यस्तच्छायाने शक्यप्रादृष्टः स्यात्तदा गणितप्रकारः शुद्धोऽन्यथाऽशुद्ध इति सम्य- गुपपन्नम् ॥ १५॥ इदानी भूपृष्ठस्थो द्रष्टोतिष्ठन्नेव यथा ग्रह पश्येदित्याह- पञ्चहस्तोच्छ्रितौ शकू यथादिग्भ्रमसंस्थितौ । ग्रहान्तरेण विक्षिप्तावधो हस्तनिखातगौ ॥ १६ ॥ छायाकौँ ततो दद्याच्छायाग्राच्छङ्कुमूर्धगौ । छायाकर्णाग्रसंयोगे संस्थितस्य प्रदर्शयेत् ॥ १७ ॥ स्वशङ्खमूर्धगो व्योन्नि ग्रहो दृक्तुल्यतामितौ ॥ ३ ॥ पञ्चहस्ताच्छिताविति । युतिकाले गणितशुद्धिपरीक्षया प्रहयोर्युतिप्रदशनार्थ दृष्टकरप्रमाणेन पञ्चहस्तप्रमाणोन्नती दारुमयौ धातुमयौ वा द्वौ, शङ्ख = सरलदण्डाकारी कृत्वा, तौ यथादिग्भ्रमसंस्थितौ प्रहौ यस्यां दिशि भ्रमतस्तस्यामेव दिशि प्रहान्तरेण भवति । युतिकाले त्रिप्रश्नाघिकोरोक्त्या ग्रहयोः शङ्क यदिग्गतौ पूर्वापरसूत्राधावन्मिते भुजान्तरे च भवेतां तथैव दिङ्मध्यबिन्दोरिमौ शङ्ख स्थाप्यौ यथेमौ वास्तवशङ्खरूपी भवेतामनयोश्छायाप्रञ्च दिङ्मध्यगतं भवेदिति । तथा तयो मौ पतनसन्देहनिराकरणार्थ तौ, अधोहस्तनिखातगौ = भुवि हस्तपरिमितगतयोः सुदृढमारोपितौ च कार्यों । एवं कृते समभूतलादुपरि चतुर्हस्तमितौ लम्बरूपी शशू भवेताम् । ततः दृष्टिभूतलगतात् स्वस्वशङ्खमूलात् स्वस्वग्रहवशाद् गणितागतच्छायादानेन दृष्टिभूतले यच्छायानं तस्मात् स्वस्वशङ्खमूर्धगौ छायाकौँ दद्याद् गणक इति । ततः छायाकर्णाग्रसंयोगे = छायाकर्णाग्रयो- यंत्र युतिस्तत्र 'दृष्टिमारोप्य संस्थितस्य जनस्य प्रतीत्यर्थ, व्योम्नि = आकाशे, इक्तुत्य- तामिती-दृशो गणितस्य च साम्यं प्राप्तौ ( शुद्धता गतौ ) प्रहौ स्वशङ्खमूर्धगो प्रदर्शयेत् विद्वानिति शेषः ॥ १६-१७३ ॥ उपपत्तिः- ग्रहकेन्द्राच्छकुशीर्षगतसूत्रसंसक्ता प्रहरश्मिच्छाया भूमौ पततीति छायाकर्णमार्गेण ग्रहदर्शनमुपयुक्तम् । अत्रोतिष्ठन्नेव द्रष्टा यथा प्रहमवलोकयितुमईतीत्येतदर्थमाचार्येण दृष्टिक्षितिजे प्रहावलोकनप्रकारः प्रदर्शितः। तत्र ग्रहस्य भूमेरतिदूरगतत्वात् दृष्टिक्षितिजे- ऽपि द्वादशाङ्गुलशको छाया पृष्ठीयच्छायातुल्यैवाचार्येणाजीकृता । अतश्छायाकर्णस्येकमधे शङ्कुशीषंगतं द्वितीयम शडतश्छायान्तरे दृष्टिक्षितिजे संस्थाप्य तत्रच्छायाक्षेत्रव्याजेन ·२०४ सूर्यसिद्धान्ते [प्रहयुत्य- छायाकर्णाप्रसंयोगे दृष्टिवतो द्रष्टुमहदर्शनं वर्णितम् । अथ सर्व एव नरः स्वकरप्रमाणेन सार्थकरत्रयमितो दी| भवतीति प्रत्यक्ष प्रमा. णम् । तथा द्वादशाकुलः शङ्कुर्हस्तामितः । अतः पृष्ठछितिजोपरि स्थितस्य जनस्य सार्धहस्तत्रयोच्छ्रितं दृष्टिभूतलं तदुपरि हस्तार्धमितः शङ्कुरिति सङ्कलनया हस्तचतुष्टय- मितौ पृष्टक्षितिजादुन्नतौ शङ्क सिद्धौ । तयोर्भूमौ पतनसन्देहनिवारणाय हस्तमितो गर्तगती कृताविति 'पञ्चहस्तोच्छ्रितौ शङ्क तथ्यमेव सिद्धौ । यतः शङ्कुसंसचमेव प्रहबिम्ब भवतीति महावलोकनार्थ शङ्क 'यथादिग्भ्रमसंस्थिता वुचितावेव । एवं ग्रहयोरन्तरं तत्संरकशङ्क्वग्रान्तरसममेवातः शङ्क 'महान्तरेण विक्षि- सा' वप्युचितावित्युपपन्नं सर्वम् । प्रतीत्यर्थ क्षेत्रप्रदर्शनम् - यथा-आकाशे प्रहयोः केन्द्रा- तर = प्रय। अतः समीकृते पृष्ठ- क्षितिजे अन तुल्यं शब्क्वन्तरम् - मृमू। एतस्य साधनं तु-ग्रहबिम्ब केन्द्राभ्यां भुवि कृतयोलम्बमूलयोः पूर्वापरसूत्रेण पृथक पृथक् यदन्तरं तयोरेकदिशि वियोगेन स्पष्टो भुमो भुजः । दिङमध्याद् भुजमू- लान्तं पूर्वापरसूत्रे पृथक तयोः कोटी। एकदिशि तयोरन्तरं स्पष्टा कोटिः । अनयोः स्पष्टभुजकोटयोर्व- गैक्यपदमितं शक्वन्तरम् । मुश, मूंश पृष्ठक्षितिजे चतुर्हस्तोच्छूि तो शहू। छाश, छाश-पृष्ठक्षिति आदुपरि द्वादशाहुलमितौ शङ्खप्रदेशौ। अतः मूछा, मूछा-३३ हस्तमितौ पुरुषोच्छ्रि. तितुल्यौ । दृष्टिभूतले दृछा, इछा प्रहयोश्छाये। श, दुश = छायाकौँ । अतश्छाया- कर्णाप्रयोयुती 'ह' बिन्दी दृष्टिं कुर्वता द्रष्ट्रा केवलं दृष्टिसञ्चालनेन अहद्वयं द्रष्टुं शक्यत इति सर्व क्षेत्रदर्शनेन स्फुटमिति ॥ १६-१७३ ॥ इदानी पञ्चताराणामन्योन्यं युतौ युद्धसमागमादिलक्षणमाह- उल्लेख तारकास्पर्शाद् भेदे भेदः प्रकीत्यते । युद्धमंशुविमर्दाख्यमंशुयोगे परस्परम् ॥ १८ ॥ अंशानेऽपसव्याख्यं युद्धमेकोन चेदणुः । समागमोऽशादधिक भवतश्चेबलान्वितौ ॥ १९ ॥ R 200000 ·। । . । विकारः] भोतत्त्वामृतसाहिते २०५ उल्लेखमिति । भौमादयः पञ्च ग्रहास्तारा इवाल्पविम्बत्वात् तारकाः (तारमहा:) उच्यन्ते । तेषु तारकयोः द्वयोः कयोश्चिदन्योन्य स्पर्शात् , उल्लेख = उल्लेखनामक युद्ध भवति । युतिकाले यदि द्वयोः शरान्तरं मानक्यखण्डतुल्यं भवति तदा तयोबिम्बयो स्पर्शमात्रादुल्लेखसंज्ञमन्वर्थकं नाम । इयोस्तारकयो दे सति भेद सति प्रकीत्यते । ग्रहयोः मानक्याादूने शरान्तरे एकस्यः बिम्बमन्यस्य बिम्बेन ग्रहणवद् भिद्यते (आच्छाद्यते ) अतस्तस्य नाम भेद इत्यप्म- न्वर्थकमेव । द्वयोहयोः परस्परम् , अंशुयोगे अंशवः किरणास्तेषां योगे सति (अर्थात् तमो. शरान्तरे मानक्याधोधिकेऽपि परस्परं तयो रश्मीनां सम्मेलनं भवति तदा) 'अंशुवि. मर्दाख्यं युद्धं प्रकीय॑ते । तदपि सार्थकमेव । अंशादूने = द्वयोहयोः शरान्तरे एकस्मादंशात् (६० कलाभ्यः ) ऊने ( अल्पे ) सति 'परं मानक्यार्धाधिके च' चेयदि, एको प्रहः, अणुः लघुबिम्बको भवेत्तदा पत्र, 'अपसव्याख्यं युद्धं निगद्यते । लघुबिम्बो महद्विम्बेन ग्रहेणाक्रम्यत इत्यपसव्यं नाम युक्तमेव । भय च द्वयोर्महयोः शरान्तरे, अंशादधिके षष्टिकलाभ्योऽधिके चेद् द्वावपि बला- न्वितौ = महडिम्बौ भवतस्तदा 'समागमः' नाम युद्धं भवति । तुल्याकृतिकयोस्तुल्यबल- योश्चावान्तरे कियतिचिद्भेदे सति समागम एव भवतीति किं चित्रम् । एवमेवाह तत्रभवान् कश्यपः- भेदोल्लेखांशुसम्मर्दा अपसव्यस्तथाऽपरः । ततो योगो भवेदेषामेकांशकसमापनातू" ॥ इति । एतेषां फलान्युक्तानि भार्गवीये- "असव्ये विग्रहं ब्रूयात् सङ्ग्राम रश्मिसकुले । लेखनेऽमात्यपीड़ा स्याद् भेदने तु धनक्षयः" इति ॥ १८-१९ ॥ इदानीं युद्धे पराजितस्य जयिनश्च लक्षणमाह---- अपसव्ये जितो युद्धे पिहितोऽणुरदीप्तिमान् ॥ २० ॥ रुक्षो विवर्णों विध्वस्तो विजितो दक्षिणाश्रितः । उदस्थो दीप्तिमान् स्थूलो जयी याम्येऽपि यो बली ॥२१॥ अपसव्य इति । अपसव्याख्ये युद्धे एको प्रहो लघुबिम्बो भवति । असावणुबिम्बो ग्रहो यचदीप्तिमान् = रश्मिहीनः, महद्विम्बग्रहरश्मिभिः, पिहित आच्छादितो भवेत्तदा सः, जितः = महद्विम्बग्रहेण पराजितो भवति । अन्यत्र तु यो प्रहः, रुक्षः परुषः (चिक- णतारहितः) विवर्णः मलिनः, विश्वस्तः अस्फुटाकृतिः, दक्षिणाश्रितः= दक्षिणदिग्गतो भवति स उत्तरस्थेन दीप्तिमता स्फुटबिम्बेन, विजितः पराजितो भवति । एवमाह वराह- "दक्षिणदिवस्थः परुषोः वेपथुरप्राप्य सन्निवृतोऽणुः । भधिरूढ़ो विकृतो निःप्रभो विवर्णश्च यः स जितः । इति ॥ MEMORE SARHAR ·। .. . - सूर्यसिद्धान्ते [ग्रहयुस्य- अथ जयिनमाह-उदरस्थ इति । यो प्रहः, दीप्तिमान प्रस्फुरणांशुमान्, उदवस्था उत्तरदिग्गतः, स्थूल: विपुलबिम्बश्च भवति स जयी । अत्र न केवलं दक्षिणोत्तरदिग्गतो ग्रहः क्रमेण जितो जयी च भवतीत्येतदर्थमाह-जयी याम्येऽपि यो बलीति । अर्था- द्याम्यदिग्गतोऽपि यो ग्रहो दीप्तिमान् विपुलबिम्बश्च भवति स जयी ज्ञेयः । एवमुत्तरस्थोऽपि यदि ग्रहोऽणुबिम्बो विरश्मिश्च भवेत्तदा स जित एव ज्ञेय इति दिक् ॥ २०-२१ ॥ इदानी ग्रहयुतावन्यदपि वैशिष्टपमाह- आसन्नावप्युभी दीप्तौ भवतश्चत् समागमः । स्वल्पौ द्वावपि विध्वस्तौ भवेतां कूटविग्रही ।। २२ ॥ आसन्नाविति । उभौ = युद्धलक्षणसङ्गतौ द्वावपि प्रहौ, आसनौ एकांशान्तर्ग: तावेव, दीप्तौ विपुलरश्मियुतौ ( महद्विम्बौ च ) यदि भवतस्तदा तयोः समागमो शेयः। (एतत्फलमपि जनानां पारस्परिकसमागमवत् प्रीतिकरमेव भवति)। यदि द्वावपि, स्वल्पौ= लघुबिम्बौ, आसनौ च भवतस्तथा द्वावपि, विश्वस्तौ अस्फुटौ, आसन्नौ च भवतस्तदा क्रमेण तयोः कूटविप्रहौ भवेताम् । एतदुक्तं ज्ञेयम् । यदि द्वौ स्वल्पावासन्नौ च भवतस्तदा कूटसंज्ञं युद्धम् । द्वयोर्विध्वस्त्व आसन्नत्वे च विग्रहाख्यं युद्धं भवति । ( तयोः फले अपि जनानां कूटनीतिर्विप्रहश्च यथा भवतस्यथैव ज्ञेये । तथा च जितविजेतृप्रहदिग्वासिना महानुसारेण पराजयो जयश्च वक्तव्यौ ) ॥ २२ ॥ इदानों प्रहयुद्धे शुक्रस्य वैशिष्टयमाह- उदस्थो दक्षिणस्थो वा भार्गवः प्रायशो जयी । शशाङ्कनैवमेतेषां कुर्यात् संयोगसाधनम् ॥ २३ ॥ उदस्थ इति । 'अन्येषां चतुर्णामन्यतरेण सह युद्ध भार्गव: शुकः यतो विपुलबि- म्बोऽतः उदयो वा दक्षिणस्थः किन्न भवतु परश्च स प्रायशः अधिकतरं जयी भवति । अथ च कदाचिल्लघुबिम्बः सञ्छुको महद्विम्बेन गुरुणा बुधेन वा पराजितोऽपि भवितुमर्ह. तीत्यतोऽत्र 'प्रायशः' इतिशब्दस्योपादानम् । एवं = अनेनैव प्रकारेण, एतेषां भौमादिपञ्चताराप्रहाणा, शशान-चन्द्रेण सह, संयोगसाधनं कुर्यात् । भौमादिप्रहाणां चन्द्रेण संयोगः समागमाख्यः उक्तः तस्य साधन- मपि यथा सूर्यचन्द्रयोगसंसाधनं क्रियते तथा कार्यम् । अत्रापि भौमादिकमेकं प्रहमिनं प्रकल्प्य सूर्यग्रहणोकदिशा लम्बनादिकं सर्वमेव ग्रहणवत् कार्यमिति भावः । भौमादिकयोयोर्युतावपि एकमधःस्थं चन्द्रमन्यमूर्चस्थमिनं प्रकल्प्य लम्बनावनती साधितुं शक्यते । तथाऽऽह भास्कर:- "मानक्यार्धायचरविवरेऽल्पे भवेद् भेदयोगः कार्य सूर्यग्रहणवदखिलं लम्बनाचं स्फुटार्थम् । कल्प्योऽधःस्थः सुधांशुस्तदुपरिग इनो लम्बनादिप्रसिद्धय" इति ॥ परश्वाल्पबिम्बयोदूरगतयोकप्रतीतेवैयापत्तेर्भगवता तत्परित्यक्तमिति विभा- चनीयम् ॥ २३॥ MARATRAM ROMAN

·धिकारःn]
श्रीतत्त्वामृतसाहिते
२०७
इदानी युतिसाधनप्रयोजनमाह-
भावाभावाय लोकानां कल्पनेयं प्रदर्शिता ।
स्वमार्गगा प्रयान्त्येते दूरमन्योऽन्यमाश्रिताः ॥ २४॥
भावाभावायेति । वस्तुत एते प्रहाः स्वमार्गगाः =स्वस्थकक्षागताः अन्योन्यं =
परस्परं ( एकस्मादन्यः) दूरमाश्रिताः अधिकतरेणान्तरेणान्तरिता गगने, प्रयान्ति =
चलन्ति, अतस्तेषां योगोऽसम्भवः । परञ्च दूरतरे दृश्यगोले युतिकाले प्रहावेकत्र गताविव
लोकैलक्ष्येते । तद्मयोगदर्शनं लोकानां यथासम्भवं शुभाशुभफलं प्रयच्छतीत्येतदर्थ
मया सूर्याशपुरुषेण लोकानो, भावाभावाय-शुभाशुभफलज्ञानाय, इयं = प्रहाण युति-
सम्बन्धिनी कल्पना प्रदर्शिता । ग्रहयुतिभेदानां फलानि संहिताप्रन्थेषु विस्तरेण वर्णितानि
सन्ति । तानि तेष्वेव द्रष्टव्यानौत्यलम् ॥ २४ ॥
इति श्रीसूर्य सिद्धान्ते श्रीतत्त्वामृतसिञ्चिते ।
ग्रहयोगाधिकारान्त सोपान सप्तमं गतम् ॥ ७ ॥
इति प्रहयुत्यधिकारः॥७॥
१
HINDIEO
अथ भग्रहयुत्यधिकारः॥८॥
अधुना भग्रहयुतिनामाधिकारो व्याख्यायते । तत्र प्रसत्रात् किनाम भ, कथञ्च तस्य
प्रहेण सह युतिरित्युच्यते । भवृत्तस्य (क्रान्तिवृत्तस्य) ये तुल्याः सप्तविंशतिभागास्तानि
किल सप्तविंशति भानि । तेष्वेकैकं "त्रित्र्य पञ्चा-मि-कु-वेद-वह्वयाः .... इत्यादिरामा-
चार्योक्त्या तारापुझावशेनाविन्यादि नक्षत्रं "तुरगास्य-योनि-तुरोऽ-न-एणास्येत्यादि
रूपक विद्यते । इतः पूर्व बिम्बात्मकयोयोHहयोर्यथा युतिसाधनं कृतं तथैवास्मिन्नधि.
कारे. तुरगास्येत्याशाकृतिमता नक्षत्राणामपि बिम्बात्मकप्रहेण सह युतिं तत्साधनप्रकार
च वर्णयिष्यत्याचार्यः।
तत्रादौ नक्षत्राणां ध्रुवानयनमाह-
प्रोच्यन्ते लिप्तिका भानां स्वभोगोऽथ दशाहतः।
भवन्त्यतीतधिष्ण्यानां भोगलिप्तायुता ध्रुवाः ॥१॥
प्रोच्यन्त इति। भाना='उत्तराषादाभिजिच्छवणधनिष्ठारहितानाम्। अश्विन्यादिचतु-
विशतिनक्षत्राणाम् , लिप्तिका भोगकलाः ‘कियत्यो भवन्तीति ताः, प्रोच्यन्ते कथ्य-
न्ते । अथ स्वभोगः = 'अष्टार्णवः' इत्यादिको वक्ष्यमाणो यो नक्षत्राणां स्वस्वभोगः, स
दशाहतः=दशभिर्गुणितस्तदा स्वस्वनक्षत्रस्य ता भोगकला भवन्ति । ताः किलाभीष्टनक्ष-
त्रस्य भोगकलाः, अतीतधिष्ण्याना-अश्विन्यादिगतनक्षत्राणां भोगलिप्तायुता यावत्यो भो.
गकलास्ताभिः ( गतनक्षत्रसङ्ख्यागुणिताष्टशतकलाभिः) सँयुक्तास्तदा, ध्रुवाः= अभीष्ट.
नक्षत्रस्य कलात्मका ध्रुवा भवन्ति ॥ १ ॥

·namaina २०७ सूर्यसिद्धान्ते [प्रहयुत्य उपपत्ति:- 'भभोगोऽष्टशती लिप्ता इति स्पष्टाधिकारोक्तेनैकैकस्य नक्षत्रस्य कलात्मको भोगो. SHशतकलातुल्यो निश्चितः । परञ्च 'तुरगास्य-योनी त्यायुक्ताकृतिमतां नक्षत्राणां 'त्रित्र्यः- अ-पच्चा-नीत्यायुक्ततारापुञवशेनारम्भस्थानात् यावन्मिते कलास्थाने योगतारा भवन्ति ताः कलाः सुखार्थ दशापतिता नक्षत्राणां स्वस्वभोगकलाः पठिताः ( अतोऽत्र 'खभोग: इत्यनेन नक्षत्रस्य वास्तवा भोगकला नावगन्तव्याः)। अथ यतो नक्षत्रकला दशापवर्तिता भोगाः पठिताः, :. नक्षत्रकला भोx१० । एता अश्विनीप्रभृतिगतनक्षत्रभोगकलाभिर्युतास्तदा. ऽश्विन्यादितोऽभीष्टनक्षत्रस्य कलात्मका ध्रुवाः भवेयुरित्युचितमेव । ततः कलात्म केभ्यो राश्यादिकरणेन मेषादिका राश्यात्मका ध्रुवाः स्युरिति साधूक्तम् । यथा-अश्विनीमोगः 'अष्टार्णवा: = ४४ दशगुणः=४८x१०-४८० । अत्र गत. नक्षत्रस्याभावादेता एवाश्विनीभोगकला ध्रुवाश्च ४८० । अंशाः ४८०६०८° । भरणीभोगः 'शून्यकृताः४० । दशगुणा=४.४ १०८४०० । अत्र गतनक्षत्र- भयकैवाश्विनी, तत्कलाः ८.० । अतः ८०० + ४००-१२००/ भरण्या ध्रुवाः । अंशाः १२०० + ६० = २०°। एवं सर्वेषां ध्रुवाः साध्याः। सिद्धाश्च नक्षत्राणां ध्रुवा अप्रतो ( ९ श्लोकानन्तरं ) लिखितचक्रे द्रष्टव्या इति ॥ १ ॥ इदानीमश्विन्यादिनक्षत्राणां भोगानुत्तराषाढाभिजिच्छ्रवणधनिष्टानां ध्रुवकाँचाह- अष्टार्णवा: शून्यकृताः पञ्चषष्टिनगेषवः । अष्टार्थी अब्धयोऽष्टागा अङ्गागा मनवस्तथा ॥२॥ कृतेषवो युगरसाः शून्यबाणा वियद्रसाः । खवेदा: सागरनगा गजागा सागरतवः ॥३॥ मनवोऽथ रसा वेदा वैश्वमाप्याभोगगम् । आप्यस्यैवाभिजित् प्रान्ते वैश्वान्ते श्रवणस्थितिः ॥४॥ त्रिचतुष्पादयोः सन्धौ श्रविष्ठा श्रवणस्य तु । स्वभोगतो वियनागाः षट्कृतिर्यमलाश्विनः ॥५॥ रन्ध्राद्रया, क्रमादेषां विक्षेपाः स्वादपक्रमात् ॥३॥ अष्टार्णव इति । अश्विन्या भोगः - अष्टार्णवाः=४८/1 शून्यकृताः =४० कृत्तिकायाः ञ्चपषष्टिः D६५। रोहिण्या: नगेषवः = ५७ । मृगशीर्षस्य - अष्टार्थाः =५८ । आद्रायाः पुनर्वसोः अष्टागा: ७८ पुष्यस्य भजागा: - ७६ । आश्लेषायाः - मनवः =१४/। कृतेषवः = ५४ । पूर्वफल्गुन्याः युगरसाः%3D६४ उत्तरफल्गुन्या: शुन्यबाणा: = ५०। वियद्रसाः-६० MEANING भरण्या: मघायाः - nam IHAR ·। - धिकारः ॥८॥] श्रीतत्त्वामृतलहिते २०६ चित्रायाः खवेदाः ४०१ स्वात्या: -सागरनगाः-७४। विशाखायाः गजागाः = ७४ अनुराधायाः -सागरतवः =६४' ज्येष्ठाया: मनबः = १४ । मूलस्य पूर्वाषाढस्य वेदा अथोत्तराषाढादिचतुर्णां ध्रुवाः कथ्यन्ते । वैश्वम् उत्तराषाढस्य योगतारकम् , आप्याभोगगम्भाप्यस्य पूर्वाषाढस्य योऽर्धभोगस्तद्गतम् । अर्थात् पूर्वाषाढस्यादितश्चतुःशतकलान्तरे उत्तराषाढस्य योग- तारा भवतीत्यतस्तद्ध्वा = १९४८००+ ४००=१५६००/-८रा२०° । आप्यस्यैव = पूर्वाषाढस्यैव, प्रान्ते = अन्ततः, अभिजिन् नक्षत्रं भवति । अर्थाद- मिजियोगतारा तदादिबिन्दावेव भवति । अतोऽभिजिध्रुवः = २० x ८०० = १६०००%3D बरा॥२६०।४।। वैश्वान्ते उत्तराषाढस्य प्रान्ते, श्रवणस्य स्थितिः । श्रवणयोगतारास्थितिः श्रवणा- दिबिन्दावेव । अतस्तद्बुवाः = २१४८०० = १६८००९ रा । १०° । श्रविष्ठा धनिष्ठायोगतारा तु, श्रवणस्य त्रिचतुःपादयोः सन्धौ-श्रवणनक्षत्रस्य तृतीयपदान्ते चतुर्थपदादौ धनिष्ठाऽर्थाच्छ्रवणादिबिन्दोः षट्शतकलान्तरे धनिष्ठायोगतारा भवति । अतो धनिष्ठाध्रुवाः २१४८००+६०० = १७४००'९ रा । २०°। अथ च स्वभोगतः स्वारम्भस्थानात् (धनिष्ठान्तत इत्यर्थः) 'शततारादीनाम्' पूर्वोक्तक्रमेण स्वस्वभोगाः । यथा शतताराया:-विगन्नागा:=८० । पूर्वभाद्रस्य-षट्कृतिः- ३६ । उत्तरभाद्रस्य-यमलाश्विनः = २२ । रेवत्याः-रन्ध्रादयः = ७४ इत्येते नक्ष. त्राणां स्वस्वभोगाः ज्ञेयाः । अथ "क्रमादेषां विक्षेपाः स्वादपक्रमादित्यस्याप्रतः सम्बन्धः ॥२-५३ ॥ उपपत्ति:- प्रत्यक्षोपलब्धिरेव । क्रान्तिवृत्तस्य ये तुल्याः सप्तविंशतिभागास्तान्येवाश्विन्यादि नक्षत्राणि । तानि तु 'भभोगोऽष्टशती लिप्ता' इत्युक्त्या अष्टशतकलात्मकानि सर्वाणि समान्येव । परञ्चाकाशे कियतीभिस्ताराभिस्तेषामाकृतयस्तुरगास्येत्यादिवद्भवन्ति । अत. स्तेषां नक्षत्राणामादिबिन्दुतस्तत्तयोगतारावेधेन यावन्मिते कलाग्रे भवन्ति ता एव कला लाघवार्थ दशापवर्तितास्तेषां भोगत्वेन पठिताः । एवं वेधेनोत्तराषाढ़ादिचतुर्णा स्वस्वा. रम्भस्थानात्प्रत्यगेव योगतारास्थितिरुपलभ्यते । अतस्तेषां 'स्वभोगोऽथ दशाहतः' इत्यादिना ध्रुवा न भवितुमर्हन्तीत्यतस्तेषां ध्रुवस्थानमेव स्वस्वध्रुवत्वेन पठितम् । पूर्वा. बादस्यार्धत उत्तराषाढादिबिन्द्वन्तमुत्तराषाढयोगताराया ऋणभोगः = ४००', दशापव. तितः ऋणभोगः ४० । अस्मात 'स्वभोगोऽथ दशाहतः अतीतभोगसंयुतः' इत्यनेनो- त्तराषाढ़ध्रुवा=२०४८००-४०४ १० = १५६०० = रा८१२०° वैश्वमाप्याभोगग. मुपपन्नमेवातस्तद्भोगः = ४० ऋणमिति बोद्धव्यम् । उत्तराषाढ़ानन्तरमभिजिद्गणना ८. भवति । उत्तराषाढस्तु पूर्वाषाढ़ापरार्धान्तर्गतोऽतोऽभिजिद्भोगः ८. পাঁ स्वीक्रियते तदा तद्भवाः पूर्वरीत्या-२१४८००-८००-१६०००८रा । २६॥४०॥ मतोऽभिजिद्भोगः ८०'ऋणं ज्ञेयम् । ७ सू०शि० ·२१० सूर्यसिद्धान्ते [मप्रहयुत्य- एवं श्रवणस्यापि भौग: ८० ऋणं तदा तद्धवाः-२३४८००-८००-१६८००%D रा। १०° । अत उपपन्न वैश्वान्ते श्रवणस्थितिरिति । अथ च धनिष्ठाभोगः २० अणं तदा तद्ध्वाः-३३४८००-३०x१०% INSAAMIRE । १७४०० = ९ । २० । अत उपपन्नं सर्वम् । एतेन उत्तराषाढ़भोगः ४० ऋणम् । श्रवणस्य भोगः ८० ऋणम् । अभिजिद्भोग ऋणम् = ८० । धनिष्ठामोग:-२० ऋणम् ॥२-५३॥ इदानीं नक्षत्राणां सौम्ययाम्यशरानाह- दिङ्मासविषयाः सौम्ये याम्ये पञ्च दिशो नव ॥६॥ सौम्ये रसाःखं याम्येऽगा: सौम्ये खास्त्रियोदश । दक्षिणे रुद्रयमला: सप्तत्रिंशदथोत्तरे ॥ ७ ॥ याम्येऽध्यपत्रिकता नव सार्धशरेषतः। उत्तरस्यां तथा षष्टिस्त्रिंशत् षट्त्रिंशदेव हि ॥ ८॥ दक्षिणे स्वर्धभागस्तु चतुर्षिशतिरुत्तरे । भागाः षड्विंशतिः खं च दास्रादीनां यथाक्रमम् ॥६॥ दिगिति । 'एषां विक्षेपाः स्वादपक्रमात्' इति पूर्वोत्तन सम्बन्धः । एषां दावादी- नाम् अश्विन्यादीनां नक्षत्राणाम् , स्वादपक्रमात = स्वकीयः स्वकीयो योऽपक्रमः स्था- नीयापमस्तस्मात ( स्वस्वध्रुवस्थानात् ) यथाक्रममते ( वक्ष्यमाणाः ) दक्षिणा उत्तराच शराशा भवन्ति । ते च यथा-दिङ्मासविषया=दिशः १०॥ मासाः १२, विषयाः ५ एते, सौम्ये उत्तर दिशि अश्विन्यादित्रयाणां शरांशाः भवन्ति । अर्थादुत्तरदिशि अश्वि. नीशरः%१.° । भरण्या:-१२° । कृत्तिायाः ५°। याम्ये दक्षिणदिशि-रोहिण्यादि. त्रयाणां-पञ्च दिशः नव शरांशाः । रोहिण्या:=५° । मृगस्य-१०°। आद्रायाः ९। सौम्ये-पुनर्वसोः रसा=° पुष्यस्य खम्-०°। याम्ये आश्लेषायाः अगाः-७° । सौम्ये- मघायाः खम् = ०°, पूर्वफल्गुन्याः अर्काः = १२°। उत्तरफल्गुन्यास्त्रयोदश = १३, दक्षिणे-हस्तस्य रुद्राः = ११°। चित्रायाः यमलौ =२° । उत्तरे-स्वात्याः सप्तत्रिंशत् = ३७° । याम्ये-विशाखायाः अध्यर्धम् ११३। अनुराधायात्रयः३° । ज्येष्ठायाः कृताः=४° । मूलस्य नव =९°। पूर्वाषाढस्य साधशराः = ५३। उत्तराषाढस्येषवः= ५° । उत्तरस्याम्-अभिजितः षष्टिः-६०° । श्रवणस्य त्रिंशत्-३० । धनिष्ठायाः पत्रि- शत्-३६° । दक्षिणे-शतभिषजोऽर्धभागः । उत्तरे-पूर्वभाद्रस्य चतुर्विंशतिः=२४° । उत्तरभाद्रस्य षड्विंशतिर्भागा=२६ । रेवत्याः खम् =०°। एते शराशा भवन्ति ॥६-९॥ उपपत्तिः- भत्र प्रत्यक्षोपलब्धिरेव। नक्षत्राण ध्रुवस्थानानक्षत्रयोगतारा वेधे यावताऽन्त. रणोत्तरे दक्षिणे बोपलब्धास्ते चात्र तेषां सौम्य-याम्यविक्षेपत्वेन पठिता इत्यलम् ॥६-९॥ - ·विकारः ॥n] श्रीतत्त्वामृतसहिते अथ नक्षत्राणां स्वभोग-ध्रुव-विक्षेपबोधककोष्ठम्- নাবি भोगः ध्रुवा গায়াঃ दिक अश्विनी उ. भरणी ०१२०० १२० ६५ ५० रा १।७°१३० १।१९०३० २॥३°101 २१७°१२० ३॥३०॥ कृत्तिका रोहिणी मृगशिराः সাহী पुनर्वसुः पुष्यः बाश्लेषा मघा पू.फ. ger motor per fom. ६० ३।१९०० ४९. ४॥२४०।। १२० ३७० चित्रा स्वाती विशाखा अनुराधा ज्येष्ठा मूलम् पूर्वाषाढ़ः उत्तराषाढ़ः अभिजित ६.०० ६।१९।। ३०. १४. ७१९०. ८.१० ८४. ८१२.. ८।२६०.४० ९.१०. ९२.. १०.२०° १०१२६०. 4AAAAAA • . ४. ऋणम् ८. श्रवणः धनिष्ठा सततारा ३. २४० १११७०० २३१ ७९ रेवती ११।२९° ५।

·PRENERRIER २१२ सूर्वसिद्धान्ते [भाइयुल्य- इदानीमगस्त्य-लुब्धक-हुतभुग-ब्रह्महृदयाख्यताराणां ध्रुवविक्षेपानाह- अशीतिभागैर्याम्यायामगस्त्यो मिथुनान्तमः। विशे च मिथुनस्यांशे मृगव्याधो व्यवस्थितः ॥ १० ॥ विक्षेपो दक्षिणे भागैः खार्णवैः स्वादपक्रमात् । हुतभुगब्रह्महृदयौ वृषे द्वाविंशभागगौ ॥ ११ ॥ अष्टाभिस्त्रिंशता चैव विक्षिप्सावुत्तरेण तौ । गोलं बध्वा परीक्षेत विक्षेपं धुवकं स्फुटम् ॥ १२ ॥ अशोतिभागैरिति ।अगस्त्यः (अगस्त्यसंज्ञा तारा) मिथुनान्तगा-मिथुनराशेरन्तिमे भागे, याम्यायां स्वादपक्रमाद् दक्षिणस्यां दिशि अशीतिभागैः ८०° व्यवस्थितो भवति । अतोऽगस्त्यस्य ध्रुवा नवत्यंशाः ९.३३ रा। दक्षिणे शरांशाः ८०° । मृगव्याध लुब्धकः, मिथुनस्य विशे १० अंशे व्यवस्थितो भवति। तस्य स्वादपक्रमात् दक्षिणे भागे खार्णवैः- चत्वारिंशद्भिः ४००, भागैः = अंशः, विक्षेपः शरो भवति । अथ हुतभुग-ब्रह्महृदयौ द्वावपि वृषे द्वाविंशे भागे व्यवस्थितौ भवतः । तौ च क्रमेण अष्टाभिः, त्रिंशता ३. च भागैः स्वादपक्रमात् , उत्तरेण शरेण, विक्षिप्तौ अन्तरिती भवतः । एवं हुतभुजो Pase ध्रुवाः = १।२२, उत्तराः शराशा:=° । ब्रह्महृदयस्य ध्रुवाः = १।२२° , उत्तराः शरांशाः३० । एषामश्विन्यादीनामगस्त्यादीनां च स्वं स्वं विक्षेपं ध्रुवकं च गोलं बध्वा वैधेन स्फुट परीक्षेत मणक इति ॥ १०-१२॥ अथात्र प्रसङ्गा वेधेन ध्रुवविक्षेपयोः परीक्षणविधिरुच्यते। स्निग्धाभिः सरलाभिश्च धशादिशलाकाभिगोलबन्धोक्तविधिना विपुल मेक गोलयन्त्रं विरचय्य तद्गतं प्रतिवृत्तं भग. गोशाङ्कितं च कार्यम् । अथ कदाचिद्धनादिदोषरहिते गगने रात्रौ तद्गोलकेन्द्रनिहित- दृष्टया द्वात्रिंशत्तारामिर्मदलाकारस्वरूपं रेवतीनक्षत्रं विलोक्य स्वरचितगोलयन्त्रकक्रान्ति. वृत्ते यो मौनान्तबिन्दुस्तं वेधोपलक्षितरेवतीतारकविन्दौ निवेशयेत् । एवं स्वरचिते गोल- यन्त्रे मीनान्तस्य ( मेषादिबिन्दोः ) ज्ञानं जायते । पुनः तद्गोलकेन्द्रगतदृष्टयैव तत्तल्ल. क्षणलक्षितमिष्टं नक्षत्रं विश्वा तद्गतमेकं वेधवलयं दक्षिणोत्तररूपं कार्यम् । अत्र वेधबलयं यदि कदम्बप्रोतवृत्तं स्यात्तदा क्रान्तिवृत्ते मीनान्ताद् वेधवृत्त-क्रान्तिवृत्तयोः सम्पासावधि येऽशास्ते तन्नक्षत्रस्य ध्रुवाः । तथा वेधवृत्ते क्रान्तिवृत्तान्नक्षत्रयोगतारकान्तं येऽशास्ते दत्रिणा उत्तरा वा तस्य शरांशाः । अथ यदि वैधवृत्तं ध्रुवप्रोतवृत्तं स्यात् तदा मीनान्ताद् ध्रुवप्रोतक्रान्तिवृत्तसम्पातावधि क्रान्तिवृत्ते आयनहकर्मसंस्कृतनक्षत्रस्य ध्रुवांशा शेयाः । ध्रुवप्रोते च क्रान्तिवृत्ताद्योगतारावधि स्पष्टाः शरांशाः दक्षिणा उत्तरा वा ज्ञातव्याः । वस्तुतो युतिसाधनार्थ कदम्बप्रोतीया एवं शरास्तथा तद्गतक्रान्तियत्तयोगरूपा ध्रुवा- ·धिकार ॥८] श्रीतत्त्वामृतसहिते श्योपयुज्यन्ते । “युति म यदाकाशे द्वयोरत्यल्पमन्तरं तत्प्रायः कदम्बसूत्रस्थयोरेव भव. तीति भास्करोक्तः । परञ्च कदम्बतारकयोदर्शनाभावाद्वेधेन ध्रुवप्रोतीया शरा आयनहक्क मसंस्कृतध्रुवाश्चोपलब्धा भवन्तीत्यतो भास्करेणापि ध्रुवप्रोतीया एव शरा आयनकर्म- संस्कृता ध्रुवाश्च पठिताः। अतो वेधोपलब्धा ध्रुवाऽऽयनकर्मणा व्यस्तसंस्कृता वास्तवयुतियोग्या ध्रुवा भवितु- मर्हन्ति । तदर्थमादौ वेधोपलब्धध्रुववशादायनवलनज्या साध्या। ततो नक्षत्रबिम्बगत- कदम्बध्रुवप्रोतवृत्ताभ्यामुत्पन्नः कोण मायनवलनम् । कदम्बप्रोतकान्तिवृत्ताभ्यामुत्पन्नः कोणो नवत्यंशाः । ध्रुवप्रोतक्रान्तिवृत्ताभ्यामुत्पन्नः आयनवलनकोटथंशाः । नक्षत्रविम्बात क्रान्तिवृतावधी कदम्ब-ध्रुव-प्रोतवृत्तयोः कोटिकौँ । कान्तिवृत्ते तयोरन्तरे आयनकर्म- कला भुजः । अस्मिश्चापजात्यै कोणानुपातेन-'यदि त्रिज्यया वेधोपलब्धशरज्या तदा आयनवलनज्यया किमिति' लब्धा आयनकर्मज्या। तच्चापेन व्यस्तसंस्कृता वेधोप- लब्धा नक्षत्रध्रुवा वास्तवा युतिसाधनयोग्या भवेयुरिति ॥ १०-१२ ॥ 2000 इदानीं रोहिणीशकटभेदमाह वृषे सप्तदशे भागे यस्य याम्योऽशकद्वयात् । विक्षेपोऽभ्यधिको भिन्द्याद्रोहिण्याः शकटं तु सः॥१३॥ वृष इति । वृषराशौ चप्तदशे १७° भागे व्यवस्थितस्य यस्य कस्यचिद् ग्रहस्य याम्या दक्षिणः, विक्षेपः शारः, अंशकद्वयादभ्यधिको भवेत् स प्रस्तु, रोहिण्याः शकट- तारापञ्चकेन शकटाकार रोहिणीनक्षत्र, भिन्द्यात् = भेदयेदिति ॥१३॥ उपपत्तिः रोहिणीनक्षत्रस्वरूपं पञ्चभिस्ताराभिः शकटाकारमाकाशे प्रत्यतं दृश्यते । तत्र शकट. वामपुच्छाग्रगता तारा वेधेन वृषराशेः सप्तदशेऽशे क्रान्तिवृत्ताद्याम्येऽशद्वयान्तरे दृश्यते, अतो यो ग्रहो वृषे सप्तदशेऽशे क्रान्तिवृत्तादंशद्वयाधिकेऽन्तरे दक्षिणे भवेद् तस्य रोहिणी- शकटेन सह योगो भवेदेवातः स प्रो रोहिणीशकटं भिन्यादित्युपपन्नम् ॥१३॥ वि० । अत्र कैश्चिष्टीकाकारैः 'रोहिणीध्रुवो वृषसप्तदशभागः तस्य याम्यः शरश्च भाग. द्वयमितः' इत्यङ्गीकृत्योपपत्तिरुक्ता।परञ्च रोहिणीभोगात् 'नगेषवः५७ अस्माद् रोहिणीध्रुवः १।१९।३० मितो गणितसिद्धः । रोहिण्या याम्यः शरश्च 'पञ्च' भागाः ५ । कथं तर्हि तैरित्थमाख्यातमिति विवेचनीयं सुधीभिः । परञ्चाकाशे क-भ-श-क-ठ इत्याकृतिके रोहिणी. शकटे वामपुच्छगता 'ट' तारा वेधेन वृषे सप्तदशाशे दृश्यते सा च क्रान्तिवृत्तादक्षिणे 'राट अंशद्वयान्तरे भवतीति वेधज्ञा निर्णीतवन्तः। रोहिणीयोगतारा 'क' मा क्रान्ति. वृत्तात् 'रक पञ्चभागान्तरे दक्षिणे वृषे १९१३० अर्धाधिकोनविंशे भागे भवति । अतो यस्य प्रहत्य वृषे सप्तदशांशे क्रान्तिवृत्ताद् दक्षिणे द्वषधिकांशे स्थितिः स्यात् स प्रहः 'ट' तारातो दक्षिणगतः शकटं भिन्यादिति प्रत्यक्षमेव (द्रष्टव्यमपरपृष्ठे क्षेत्रम् )।

·ii ܡܐܼ these सूर्यलियान्ते [भप्रहयुस्थ- अथ मध्यमाधिकारोक्त.६८-६९ श्लोकाभ्यामधुनिके पाते चन्द्र विहायान्येषां परमविक्षेपा अंशद्वयाधिका न भव. न्ति । यथा चन्द्रस्य परमो विक्षेपः-४॥३०॥ भौमस्य १३. गुरो बुधशुकशनीनाम्-2100 अतथ. न्द्रस्य विक्षेपबाहुल्याद्रोहिणीशकटेन सह संयोगो भवितुम. इति । परच संहिताकारैश्चन्द्र-कुज-शनीना शकटभेदने- "रोहिणीशकटमर्कनन्दनो यदि भिनत्ति रुधिरोऽथवा शशी। कि वदामि यदि नष्टसागरे जगदशेषमुपपाति संक्षयम्॥ इत्येवं रूपमशुभफलमभाषि। तत्र कुजशन्योः शब्ट. भेदनासम्भवे प्रहलाघवे श्रीगणेशा- "स्वर्भानावदितिभतोऽष्ट-ऋभसंस्थे शीतांशुः कभशकटं सदा भिनत्ति । भौमायोः शकटभिदा युगान्तरे स्यात् सेदानों नहि भवतीशि स्वपाते" इत्याह ॥१३॥ इदानी प्रहनक्षत्रयोयुतिसाधनप्रकारमाह-- ग्रहवद् द्युनिशे भानां कुर्याद् दृकर्म पूर्ववत् । ग्रहमेलकवच्छेषं ग्रहभुक्त्या दिनानि च ॥ १४ ॥ एज्यो हीने ग्रहे योगो ध्रुवकादधिके गतः । विपर्ययाद् वक्रगते आहे ज्ञेयः समागमः ॥ १५॥ अहवदिति । भाना=नक्षत्राणामपि, युनिशे-दिनरात्रिमाने, ग्रहवत्-प्रहाणा दिनरा. त्रिमानसाधनवत् कृत्वा ततः पूर्ववत् भानो दृश्कर्म च कुर्यात् । एतदुक्तं भवति। यथा प्रह- स्पष्टक्रान्तिवशाच्चरमानीय प्रहदिनरात्री साध्येते तथैवात्र नक्षत्राणां स्पष्टकान्तिवशाचर. मानीय नक्षत्रदिनरात्री साध्ये । ततो विषुषच्छाययाऽभ्यस्तातू' इत्यादिना 'सत्रिभप्रह- अक्रान्तिभागना इत्यादिना च भानामपि कर्मद्वयं साधयेत् । तच्च यथासम्भवं पठितन. क्षत्रध्रुवासु संस्कृत्य ताभ्यो भानामुदयास्तज्ञानं सम्यक् कृत्वा नक्षत्रदर्शना समयै प्रहै। यह तेषां युतिर्विचार्या । तत्र शेषं सकलं कर्म, ग्रहमेलकवत् =ग्रहयोर्युतिसाधनवदेव नक्षत्र- ग्रहयोति सधानेऽपि कर्तव्यम् । तत्र प्रहनक्षत्रयोर्युतिविचारे गतैष्यरूपाणि दिनानि च, प्रहभुक्त्या = केवलं ग्रहगत्या साध्यानि । प्रहे ध्रुवकात् = नक्षत्रध्रुवकात् हीने सति योगः एष्यः । ग्रहे ध्रुव कादधिके सति योगो गतो वाच्यः । एवं किल रहे मार्गगतौ वाच्यम् । वक्रग्रहे तु विपर्ययात् समागयो वाच्यः । अथाद् यदि वक्रो ग्रहो नक्षत्रधुवकादपस्तदा योगो गतः । ध्रुवका वक्रग्रहेऽधिके योग एव्य इति ॥१४-१५॥ उपपत्तिः- यथा सायनाद् ग्रहादुत्पन्ना क्रान्तिः स्वस्वशरेण संस्कृता फुटरा क्रान्तिर्भवति तथे. बात्र सायननक्षत्रध्रुवकानक्षत्रक्रान्ति क्षत्रशरेण संस्कृता स्पष्टा भवितुमर्हति । ततः क्रान्ति- तश्चरपलसाहाय्येन नक्षत्रदिनरात्री ज्ञातुं शक्यते । ततश्च प्रहबिम्बोदयवदेव स्वस्वस्फुटर कर्मवशानक्षत्रबिम्बोदय ज्ञानमपि भवेदेव । । tanta ·घिकार: 60] श्रीतत्वामृतसहिते अत्र यतो नक्षत्रोदयज्ञानार्थ नक्षत्रे प्रहबक्कमद्वयसंस्कारो विधीयते तेन नाक्षत्राः शरा ध्रुवाश्च कदम्बप्रोतीया एवेति स्वष्टमवगम्यते । नो चेदुदयज्ञानार्थ दृक्कमद्वयसंस्का- रस्य कथमवसरः । 'कुर्याद् इक्कर्म पूवत्' इत्युक्त। अथ यथा प्रहयोयुतिविचारे 'ग्रहान्तरकलाः स्वस्वभुक्तिलिप्तासमाहताः' इत्यादिना गतगम्यदिनानि साध्यन्ते तथैवात्र नक्षत्रग्रहयोयुतावपि नक्षत्रध्रुव-ग्रहान्तरकलाभ्यो गतगभ्यदिनानि भवितुमर्हन्ति । परञ्च न क्षरति ( न गच्छति) इति नक्षत्रम् । अर्थान्न- क्षत्रस्य गतेरभावान्नक्षत्र-ग्रहगत्योरन्तरमैक्यं वा ग्रहगतिरेवातो यदि प्रहगतिकलाभिरेक दिनं तदा नक्षत्रप्रहान्तरकलाभिः किमित्यनुपातेन युतेर्गतष्यदिनानि स्युः। तत्र मार्ग आहे ध्रुवाधिके नक्षत्राग्रहोऽप्रतो गतोऽतो योगो गतः । ध्रुवकाद् वकिण्यधिके नक्षत्रेण सह प्रहस्य योगो भावी । धक्षत्रध्रुवकान्मार्ग आहे हीने ग्रहो नक्षत्रात् पृष्ठेऽतो योगो भावी । बक्रिणि हीने तु योगो गत इति सर्व गोलविदो व्यक्तमेव । वि० । अनया युति-गतेभ्योपपत्त्या सौरी नक्षत्र-ग्रहयोयुतिः कदम्बप्रोतगतयोरेव सिद्धयति । ध्रुवप्रोते गतैष्यलक्षणे कुत्रचिद्विपर्यासदर्शनात् । यथा हि- क-कदम्बस्थानम् । ध्रु-ध्रुवस्थानम् । ननक्षत्रविम्बम् । क्रान्तिवृत्ते कद- बप्रोतवृत्तसंसक्तं तत्स्थानम् न । प्र=मार्गग्रहबि- म्बम् । क्रान्तियते तत्स्थानम्। अन्न नक्षत्रमानान् मार्गहस्य मानेऽल्पे युतिरेभ्या सिद्धा। अथ तयोर्नक्षत्र- मार्गग्रहयोपरि ध्रुवप्रोतवृत्तकरणेन ना=आयनहक्कम- संस्कृतनक्षत्रस्थानम् । ग्रा=आयनहक्कम संस्कृतमार्ग. ग्रहस्थानम् । मत्र तु नक्षत्रान्मासंग्रहोऽग्रतो गतोऽतो युतिर्यातेति सिद्धयतीत्यतो ध्रुवप्रोतीययुतौ व्यभिचारो दृष्ट इति मन्मते भगवता कदम्बप्रोतवृत्तीययुतिरेवाभा. पीत्यलम् ॥ १४-१५॥ इदानी बहुतारकनक्षत्रस्य का योगतारा गृहीतेत्याह- फाल्गुन्योभाद्रपदयोस्तथैवापढयोर्द्वयोः। विशाखाश्विनिसौम्यानां योगतारोचरा स्मृता ॥१६॥ पश्चिमोत्तरताराया द्वितीया पश्चिमे स्थिता । हस्तस्य योगतारा सा, श्रविष्ठायाश्च मध्यमा ॥१७॥ ज्येष्ठाश्रवणमैत्राणां बार्हस्पत्यस्य मध्यमा। भरण्याग्नेयपिच्याणां रेवत्याश्चैव दक्षिणा ॥१८॥ रोहिण्यादित्यमूलानां प्राची सार्पस्य चैव हि । यथा प्रत्यवशेषाणां स्थूला स्याद् योगतारका ।।१६।। फाल्गुन्योरिति । फाल्गुन्योः पूर्वोत्तरफाल्गुन्योः, भाद्रपदयोः पूर्वोत्तरभाद्रयोः, 4441 क क्रां- ·WR । सूर्यलिदान्ते [भप्रहयुत्य- द्वयोः पूर्वोत्तराषाढ्योः, तथा विशाखाश्विनिसौम्यानी-विशाखाश्विन्यौ प्रसिद्ध, सौम्यः= मृगशिराः । एषां नवनक्षत्राणां स्वस्वतारापुजे या, उत्तरा-उत्तरदिग्गता तारा सा योग- तारा आद्यैः स्मृता । तस्या एव योगताराया ध्रुवाः शरश्चात्र पठितास्तथा तयैव तारया प्रयुतिश्च विचार्येति । हस्तस्य पश्चिमोत्तरतारायाः वायुकोणगततारासकाशाद् या पश्चि. मे भागे द्वितीया तारा सा योगतारा । हस्तनक्षत्रं पञ्चताराभिः हस्ताकारं विद्यते तस्य वायव्यदिग्गततारातो दक्षिणे द्वितीया योगतारा शेया। श्रविष्ठाया: धनिष्ठायाश्वतखस्तारा मर्दलाकारास्तासु पश्चिमा तारा योगतारा । ज्येष्ठाश्रवणमंत्राणां ज्येष्ठाश्रवणौ प्रसिद्धौ, मैत्रम् अनुराधा, तेषा, तथा बाहस्पत्यम्=पुष्यस्तस्य मध्यमा तारा योगतारा। ज्येष्ठा तारात्रयेण कुण्डलाकारा। श्रवणस्तारात्रयेण त्रिचरणाकारः । मैत्रं चतुस्ताराभिलिरिव । पुष्यस्तारात्रयेण बाणनिमः । एतेषां मध्यगता योगतारा ज्ञेया। भरण्याग्नेयपित्र्याणां - भरणी-कृत्तिका-मघानां रेवत्या दक्षिणा एव तारा योगतारा । भरणी तारात्रयेण योनि. रूपा । कृत्तिका ताराषट्केन तुराकारा। मघा तारापञ्चकेन भवनरूपा । रेवती द्वात्रिंश- द्भिर्मर्दलाकारा । एषां नक्षत्राणां दक्षिणगता तारा योगतारा शेया। रोहिण्यादित्यमूलाना- रोहिणी-मूले प्रसिद्ध । आदित्यम्=पुनर्वसुः । तेषां, सार्पस्य = आश्लेषायाश्च हि-नेिश्व- येन प्राची = पूर्वदिग्गता तारा ज्ञेया। रोहिणी पञ्चभिस्ताराभिः शकटाकारा। पुनर्वसु. स्वतसभिहरूपः । मूलमेकादशभिः सिंहपुच्छमिव । आश्लेषा पञ्चभिश्चक्राकारा। एषा नक्षत्राणां पूर्वभागस्था तारा योगतारा शेया । प्रत्यवशेषाणां= अवशेषाणामनुकानां 'आर्द्रा-चित्रा-स्वात्य भिजिच्छतताराणा यथा स्थूला=या तारा सर्वापेक्षया महती सा योगतारा शेया। एवमुक्तलक्षणेन नक्षत्रयोगतारी परीक्ष्य तस्य कदम्बाभिमुखबेधेन नक्षत्रप्रहयुति साधनं कुर्याद् गणक इति ॥१६.१९॥ इदानी प्रजापत्यपावसापाभिधताराणामवस्थानमाह- पूर्वस्या ब्रह्महृदयादंशकैः पञ्चभिः स्थितः । प्रजापतिषान्तेऽसौ सौम्येऽष्टत्रिंशदंशकैः ॥ २० ॥ अपांवत्सस्तु चित्राया उत्तरेंऽशैस्तु पश्चभिः । बृहत् किञ्चिदतो भागैरापः षमिस्तथोपरे ॥ २१ ॥ पूर्वस्यामिति । ब्रह्महृदयातू-ब्रह्महृदयनाम्नी तारा यत्र तिष्ठति क्रान्तिवृत्तं तत्स्था- नातू पूर्वस्यां दिशि पञ्चभिरंशः, प्रजापतिः नक्षत्रात्मको ब्रह्मा स्थितो वर्तते । तद्धृव- - कमाह-असौ प्रजापतिः, वृषान्ते वषराशी सप्तविंशेऽशे ( यतो ब्रह्महृदयध्रुवा ११२२ अतस्तस्मात् पञ्चाभागैरग्रगतो ब्रह्मा १।२२+५=१।२७° भवेदेव ) तस्छरांशानाह- भयौ ब्रह्मा सौम्ये = क्रान्तिवृत्तादुत्तरे अष्टत्रिंशदंशैः स्थितो विद्यते । तस्योत्तराः शरांशाः १५८ इति । अपांवत्सरंतु अपांवत्स नाम तारा चित्राया उत्तरे पञ्चभिरंशः स्थितः। अपवित्वय ध्रुवश्चित्राध्रुव एव ६ रा १८० । चित्रायाः कान्तिवृत्तादंशयान्तरे दक्षिणे स्थितिः ·NERABANENDINES भिकारः॥९॥] १ HIBRARN श्रीतस्वामृतसहिते २१७ ततः पञ्चभिर्भागैरुत्तरेऽपवित्सोऽतस्तस्योत्तराः शरांशाः त्रयः३°। तथा च, अतः अपां. किञ्चित् ईषदेव, बृहत् स्थूलबिम्बात्मकः, तस्मात् षभिर्भागेरुत्तरे स्थितः, माप: आपसंज्ञकस्ताराविशेषो विद्यते । तद्भवोऽपि चित्राध्रुवतुल्य एव-६ रा.। तथा सौम्याः शरांशाः नव = ९° । इति ॥ २०-२१ ॥ अगस्त्यादिताराणां ध्रुवशशिज्ञानचक्रम् - ध्रुवाः शरांशाः शरदिक अगस्त्यस्य ३१०० २१२०० दक्षिणाः लुब्धाकस्य २।२००० ११.०० अग्नेः ११२२ 010 उत्तरा ब्रह्महृदयस्य ११२२०० ११.. प्रजापतेः ११२७०० अपांवत्सस्य ०१३०१० आपल्य ६.०० ०१९०० इति श्रीसूर्यसिद्धान्ते श्रीतत्वामृतसिञ्चिते। नक्षत्रप्रहयोगान्तं सोपानश्चाष्टमं गतम् ॥ ८ ॥ इति नक्षत्रग्रहयुत्यधिकारः ॥ ८॥ ११८०० ६.०० " Mampanchutt । । अथोदयास्ताधिकारः॥ ९॥ अधुना प्रहनक्षत्राणामुदयास्ताधिकारो व्याख्यायते । तत्रादाववतरणरूपेणोदयास्तयो- वैशिष्टचमाह- अथोदयास्तमययोः परिज्ञानं प्रकीर्यते । दिवाकरकराक्रान्तमूर्तीनामल्पतेजसाम् ॥ १ ॥ अथेति । अथ = युतिसाधनानन्तरम् , दिवाकरकराक्रान्तमूर्तीनाम् = दिवाकरस्थ करैः किरणैराकान्ताः पिहिता मूर्तयो येषां तेषां (सूर्यकिरणनिकरपिहितबिम्बानाम् ) अल्पतेजसाम् = ईषद्रश्मिवताम् , 'चन्द्रादिप्रहाणामृक्षाणाच' उदयास्तमययोः परिज्ञान प्रकीयते । प्रवहप्रेरणया प्रत्यङ्मुख गच्छता प्रहाणां क्षितिजसान्निध्याद्यावुदयास्ती भवतस्तौ तु नैत्यिको स्वस्वसावनत्वेनाख्यातावे । अधुनेषद्द्युतिमतां ग्रहाणां सूर्य- सान्निध्यात् तत्प्रखरकरनिकरप्रभावेन यददर्शनं ततेषामस्तमयत्वं यच्च तस्मादन्तरितानां दर्शनं तत्तेषामुदयत्वमित्युदयास्तयोः परिभाषा किल । तयोर्शनं कथं कार्यमित्यस्मि- नधिकारे कथ्यते॥१॥ इदानीमुदयास्तयोदिग्ज्ञानमाह- सूर्यादभ्यधिकाः पश्चादस्तं जीवकुजार्कजाः । ऊनाः प्रागुदयं यान्ति शुक्रौ वक्रिणौ तथा ॥ २॥ रूसू०सि० ·MAS २१७ सूर्यसिद्धान्ते [ उदयास्ता- उना विवस्वतः प्राच्यामस्तं चन्द्रज्ञभार्गवाः । वजन्त्यभ्यधिकाः पश्चादुदयं शीघ्रयायिनः ॥३॥ सूर्यादिति । जीवकुजार्कजाः गुरुमङ्गलशनयः, 'वक्रगा मार्गगा वा सूर्यात् , अभ्य- धिकाः = अग्रगताः सन्तः, पश्चात् = पश्चिमायां दिशि अस्तं यान्ति । तथा सूर्यात् , ऊना:=पृष्ठगताः सन्त, प्राक्-पूर्वदिशि, उदयं यान्ति । ज्ञशुक्रौ-बुधः शुक्रश्च द्वौ यदि वक्रिणौ भवतस्तदा, तथा सूर्यादप्रगतौ पश्चादस्त, सुर्यादूनौ प्रागुदयं च यातः । अथ च शीघ्रयायिनः = सूर्यापेक्षयाऽधिकगतिकाः 'मागंगाश्च' चन्द्रज्ञभार्गवाः चन्द्रबुधशुकाः, विवस्वतः - सूर्यात् , ऊना:=पृष्ठगताः सन्तः प्राच्यामस्तं, सूर्यादभ्यषिका: अप्रगताः सन्तः पश्चादुदयं व्रजन्ति ॥२-३॥ उपपत्ति:- गुरुकुजशनैश्वरा यतो सूर्यादपगतिकाः अतस्ते मागिणो पक्रियो वा यदा सुर्या- दने भवन्ति तदा तेषां गतीनामत्पत्वादनुदिनं सूर्येण सहान्तरस्य ह्रासादिनान्ते स्वकालांशापेऽन्तरे पश्चिमदिशि अस्तमनं भवितुमर्हति । ते चास्तमनाद् यदा सूर्यात् पृष्ठगता भवन्ति तदाऽधिकगतेः सुर्यात् तेषामनुदिनमन्तरस्योपचयात्कालांशाभ्यधिकेऽन्तरे जाते निशाशेषे सूर्योदयात्प्रागेव पूर्वदिशि तेषामुदय इति युक्तमेव । सूर्यादधिकगती बुधशुक्रौ वक्रिणौ यदा सूर्यादप्रगती भवतस्तदा वक्रत्वेनानुदिनमन्तर- स्थापचयात् कालांशाल्पेऽन्तरे तयोः प्रतीच्यामस्तमनम् । सूर्यात् पृष्ठस्थयोस्तयोर्वक्रिणोर- नुदिनं पृष्ठाभिमुखान्तरस्योपचयाकालांशाधिकेऽन्तरे जाते प्रागुदयः स्यादेव । एवं सूर्यादधिकगतिकाश्चन्द्रज्ञशुक्रा 'मार्गिणो' यदा सूर्यात् पृष्ठस्था भवन्ति तदा तेषां गतीनामाधिक्या प्रतिदिनं सूर्येण सहान्तरस्यापचयात् प्रागेवास्तमनं भवति । तथाऽस्ता नन्तरं यदा ते सूर्यादप्रस्था भवन्ति तदा कालांशाधिकेऽन्तरे जाते दिनान्ते प्रतीच्या- मुदयश्च भवतीति गोलस्थितिविदामतिरोहितमेव । अत्र सूर्यादधिकाल्पत्वं भार्धान्तरेऽप्रपृष्ठगतत्वमेव बोद्धयम् । आधुनिकानां (नव्यानां) मतेन ग्रहा भूश्च सूर्यमभितो दीर्घवृत्ते भ्रमन्ति । तत्र तावला. घवार्थ ग्रहभ्रमणमार्ग वृत्ताकारं प्रकल्प्योदयास्तस्थितिःप्रदश्यते । यथा (दृष्टव्यं क्षेत्रम) स्व- कक्षायां 'क' बिन्दुगतोप्रहो भूवासिभिर्भगोले १ बिन्दौ दृश्यते । एवं ख, ग, घ, च, ज, टे बिन्दुषु स्वकक्षायां भ्रमन् प्रहो भकक्षायां भूवासिभिः २, ३, ४, ५, ६, ७ बिन्दुषु मार्ग, गतिरिव दृश्यते । परश्च यदाप्रहः स्वकक्षायो 'ट विन्दोरने त, न, प, म, स, क, विन्दुषु भवति तदा भकक्षायो ७ बिन्दुतः परावर्त्य वक्रगतिरिव ६, ५, ४, ३, २, १ श्यते (एत. स्यविस्तरो विचारः स्पष्टाधिकारे ५४ पृष्ठे द्रष्टव्यः)। अथ प्रस्तुतमुच्यते। भूपृष्ठात् २ सूर्य- केन्द्रगतं सूत्रं भकक्षायां यत्र लगति तत्र '' रविबिम्बमचलं भूवासिभिदृश्यते । स्वकक्षास्थः 'क' बिन्दुगतो अहो भकक्षायां १ विन्दो दृश्यते । तत्र प्रहस्य सूर्येण महान्त. रस्य बाहुल्यात् प्रहविम्बं विपुलमवलोक्यते । ततोऽग्रे स्वमार्गगत्या गच्छतो ग्रहस्य सूर्येण सह यथा यथाऽन्तरमपचीयते तथा तथा प्रहः क्षीणो विभाति । एवं सूर्यात् काला- ·घिकारः ॥९॥ श्रीतत्त्वामृतसहिते पूर्वः . S - शतुल्यान्तरे ३ बिन्दौ विद्यमानो प्रहो रविप्रखरकरनिकरे भूवासिनामदृश्यतामेति । तत्र ' विन्दोरपेक्षया '३५ बिन्दुगतो हो सुयोदल्पः प्राक्षितिजासन्नेऽके प्राच्यामस्तत्वं गतः। 'ए बिन्दौ प्रहस्य परमास्तत्वम् । ततो मार्गगत्यैव भ्रमन् प्रहो यदा सुर्यादने कालांशाधिकान्तरे ५ बिन्दौ याति तदाऽस्तंगते सवितरि प्रतीच्या क्षितिजादुपरि प्रहो दृश्यता याति । एवं प्रतिदिनं मार्गगत्याऽन्तरस्योपचयस्वात् ६, ७ बिन्द्वोरुत्तरोत्तर प्रह- बिम्ब विपुलं भवति । अथ च स्वकक्षायां मार्गगतिरेव 'ट' बिन्दोरने त, न"क्रमेण गच्छन् प्रहो भकक्षायां वक्रगतिरिव पश्चिमाभिमुख गच्छन् सूर्यासन्ने '५० बिन्दौ प्रतीच्यामेवास्त याति । पुनः रबिन्दौ तस्य परमास्तत्वम् । वक्र एव यदा ३५ बिन्दुगतो भवति तदा रात्रिशेषे पूर्वस्या तस्योदय इति क्षेत्रावलोकनात् स्पष्टमेव । स्थितिरियं भूसूर्यान्तरालगत- प्रहकक्षायां दृष्टेति बुध-शुक्रयोरुदयास्तोपपत्तिनव्यमतेनापि सौरोक्तिवत्साच्छते। एतेन 'ज्ञशुक्रावृजू प्रत्यगुद्गम्य वक्रो गति प्राप्य तत्रैव यातः प्रतिष्ठाम् । ततः प्राक् समुद्गम्य वक्रावृजुत्वं समासाद्य तत्रैव चास्तं व्रजेताम्' इति भास्करोक्तमप्युपपद्यते । परश्च भूपरिष्ठकक्षाणां कुजगुरुशनीनी सूर्यस्य स्थैये सौरोक्तिवदुदयास्तौ न भवतः, किन्तु यदा ते सूर्यादूनाः (पृष्ठस्थाः ) कलांशाभ्यन्तर्गता भवन्ति तदा पूर्वस्यां दिशि तेषामस्तमनं तथा यदा सूर्यादधिकाः (अप्रगताः) भवन्ति तदा दिनान्ते प्रतीच्या- मुदयो दृश्यते । एतकिलोदयास्तयोदिग्व्यस्यासत्वं नवीनानां भुवो भ्रमणाङ्गीकाराद् भुवः स्वाभ्रमणाच्चोपलभ्यते । अतोऽनुमीयते यत् प्राचीनानामपि रविकैन्द्रिका प्रहकक्षा अभिमता इति । तेषां मार्गवक्रभेदास्तु स्पष्टाधिकारे सम्यगुक्तास्तत्रैवावलोक्याः ॥२-३॥

·२२० CARRIO सूर्यास्तकालिको पश्चात् - खूर्वसिद्धान्ते [उदयास्ता- इदानीं ग्रहाणामुदयास्तकालांशसाधनार्थमुपकरणमाह- पश्चात् , प्राच्यामुदयकालिको। दिवा चार्कग्रहो कुयाद् दृकर्माथ ग्रहस्य तु ॥ ४ ॥ ततो लग्नान्तरप्राणा: कालांशाः षष्टिभाजिताः। प्रतीच्यां षड्भयुतयोस्तद्वल्लग्नान्तरासवः ॥ ५ ॥ सूर्यास्तकालिकाविति । दिवा = अभीष्टदिनेऽभीष्टग्रहस्य कालाचसाधनार्थ, पश्चात् = पश्चिमदिश्युदयास्तकाला शसाधनार्थ सूर्यास्त कालिको, प्राच्या पूर्वदिशि तु उदयकालिको, अर्कप्रहौ = सूर्योऽभीष्टो ग्रहश्च द्वौ कुर्यात । अथ च स्वस्थकाले तु प्रहस्य दृक्कर्म = आयनमाक्षं च द्विविधं दृकर्म कुर्याद् गणक इति शेषः । एवं कृते प्रहबिम्बस्यो- दयकालेऽस्तकाले वा स्फुटलग्नज्ञानं जायते । ततः ताभ्यां इक्कर्मसंस्कृताकोभ्या, लग्ना- न्तरप्राणाः = दृकर्मसंस्कृतमहरूपलग्नात सूर्यान्तं लग्नार्कान्तरवत् 'भोग्यासूनूनकस्याथ भुक्तासूनधिकस्य चे-त्यादित्रिप्रश्नरीत्या येऽसवः ते षष्टिभाजितास्तदा प्राच्या दिशि कालांशा भवन्ति । एवं षड्भयुतयोः = षड्भी राशिभियुतौ यो हक्कर्मसंस्कृतोदय- प्रहाकौं तयोः, लग्नान्तरासवः = लग्नार्कान्तरासव इवान्तरासवो ये ते, तद्वत् = पूर्ववदेव बष्टिमाजिताः, प्रतीच्या पश्चिमायाँ कलाशा भवन्तीति ॥ ४-५ ॥ उपपत्तिः- पूर्वस्या प्रतीच्या वा सूर्गाद्यावानन्तरितो अहो दृश्यतामदृश्यतो वा गच्छति तावन्तस्तस्य कालांशाः। ते च प्रतीच्या सूर्यास्तानन्तरं यावता कालेन ग्रहबिम्ब- मस्तक्षितिजमेति वा पूर्वस्यां ग्रहबिम्बोदयदर्शनाथावता कालेन रविरुदेति तत्कालस्य यशास्ते तस्य प्रहस्य कालांशाः कथ्यन्ते । तज्ज्ञानार्थ प्रतीच्या ग्रहार्कयो सूर्यास्तकालिक प्राच्या सूर्योदय कालिकं करणमुपयुक्तमेव भवति । अथ ग्रहमतसमत्रोतवृत्तसल्लग्ननान्ति. वृत्तप्रदेशस्य क्षितिजे बिम्बोदयास्तसमकाल एवोदयास्तावित्यतो हक्कम संस्कृतो ग्रहो- बिम्बोदयास्तकालिकं लग्नं स्यात् । ततो बिम्बोदयास्तलग्नार्काभ्यां 'भोग्यासूनूनकस्याथे स्यादिना येऽन्तरासवस्ते तत्काले कालवृत्त प्रहाकौन्तरासवो जायन्ते । ततो यथहोरात्रासु- भिश्चक्रोशा लभ्यन्ते तदा ग्रहाान्तरासुभिः का इत्यनुपातेन कालवृत्ते कालांशाः ३६.xs अंस । इत्युपपन्न कालोशानयनम् । २१६.० अथ 'योऽभ्युदेति समयेन येन तस्खप्तमोऽस्तमुपयाति तेन' इति भास्करो: भास्क. रोदयादृग्ग्रहार्को यावता कालेन प्राच्यामुदेति तावतैव कालेन सषडभाकोस्तात् सषभह- रग्रहो वारुण्यां प्रतिष्ठतीत्यतः 'प्रतीच्या षडभयुतयोस्तखल्लग्नान्तरासवः' कालांशा युक्तियुक्ता एवेत्यलमतिविस्तरेण ॥ ४-५ ॥ इदानीमुदयास्तयोरुपलब्धकालांशानाह- एकादशामरेज्यस्य तिथिसंख्याऽर्कजस्य च । अस्तांशा भूमिपुत्रस्य दश सप्ताऽधिकास्ततः ॥ ६ ॥ - ६० ·घिकार: ॥९॥ श्रीतत्वामृतसहिते २२१ पश्चादस्तमयोऽष्टाभिरुदयः प्राङ्महत्तया । प्रागस्त उदयः पश्चादल्पत्वाद्दशभिगोः ॥ ७ ॥ एवं बुधो द्वादशभिश्चतुर्दशभिरंशकैः । वक्री शीघ्रगतिश्चार्कात् करोत्यस्तमयोदयौ ॥ ८॥ एकादशेति । अमरेज्यो गुरुस्तस्य अस्ताशाअस्तकालांशास्तत्तुल्या एवोदय- कालोशाश्चैकादश = ११ अंशाः । अर्कजस्य शनैश्चरस्य च शब्दादुदयास्तकालांशाः, तिथिसङ्ख्या= पञ्चदश १५° अंशाः । भूमिपुत्रस्य-मङ्गलस्य उदयास्तकालांशाः, सप्ता- धिका दश-सप्तदशेत्यर्थः १७°। ततः भृगोः = शुक्रस्य, 'नीचासन्ने महत्तया=विपुल- बिम्बतया, अष्टाभिरंशः ८०, पश्चादस्तमयः प्रागुदयश्च भवति । तथा 'उच्चासन्ने बिम्ब- स्याल्पत्वात् , दशभिरंशैः प्रागस्तः पश्चादुदयश्च भवति। अर्थात् शुक्रस्य पूर्वोदयकाली- शा८°, पूर्वास्तकालौशा:=१०° । पश्चिमोदयकालांशाः=१०°। पश्चिमास्तकालांशाः= । एवं वक्री बुधः द्वादशभिः = १२°, कालांशैः, अर्कात् = सूर्यादन्तरितोऽस्तमयोदयौ करोति । तथा मार्गी शीघ्रगतिः बुधोऽर्काच्चतुर्दशभिरंशकैः = १४° कालांशैरन्तरितोऽ. स्तमयोदयौ करोति । एतदुक्तमवधेयम् । वक्रगतेः बुधस्य यदा द्वादश कालांशा भवन्ति तदा सूर्यादधिकस्य पश्चादस्तमनं सूर्यादूनस्य प्रागुदयो भवति । मार्गगतेबुंधस्य यदा कालांशाचतुर्दश तदा सूर्यादनस्य प्रागस्तमनं सूर्यादधिकस्थ पश्चादुदयश्च भवतीति । वस्तुतो लघुबिम्बे रविकिरणानामधिकः प्रभावो महद्विम्बे चाल्प इति बालानामपि. प्रत्यक्षमेव । अत उच्चासन्ने प्रहबिम्बस्याल्पत्वात् कालांशा अधिकाः, नीचे च ग्रहबिम्बस्य विपुलत्वात् कालांशा अल्पा भवितुमर्हन्ति । परञ्च कुजगुरु शनीनामतिलघुबिम्बत्वादुच्च- नीचयोरपि कालांशे भेदाभावमवलोकयता भगवता तेषामुदयेऽस्ते चैका एव कालांशाः सुखार्थ पठिताः। बुधशुक्रयोस्तु बिम्बयोर्विपुलत्वात्तयोर्वक्रत्वे (नीचासन्ने ) द्विहीनाः कालांशा उचिता एवेत्युपपन्नम् ॥ ६-८ ॥ इदानी कलांशज्ञानावश्यकतामाह- एभ्योऽधिक कालभागैर्दृश्या न्यूनैरदर्शना । भवन्ति लोके खचरा भानुभाग्रस्तमूर्तयः ॥ ९ ॥ एभ्य इति । एते पठिता ये प्रहाणां कालांशास्तेभ्यः अधिकैरिष्टकालांशैः, खचराः= प्रहा लोके दृश्या भवन्ति । तथा न्यूनः पठितकालांशेभ्योऽल्पैरिष्टकालाशैः, भानुभाप्रस्त- मूर्तयः भानोः सूर्यस्य भाभी रश्मिभिर्गस्ता व्यापादिता मूर्तयो बिम्बानि येषां ते तथा- भूताः खचराः लोके, अदर्शना:- नास्ति दर्शनं येषां ते तथाभूता अदृश्याः ( अस्त- मिताः ) भवन्तीत्यर्थः ॥ ९ ॥ उपपत्तिः- सूर्याद्यावन्मितेऽन्तराशे विद्यमानो प्रहोऽश्यतामेति ते तस्य कालांशाः । अतो प्रह- स्येष्टकालांश। यदि पठितकालांशेभ्योऽधिका भवन्ति तदा सूर्येण सहान्तरस्याधिक्यात्तस्य RAMINAR yo ·14. ....... । २२२ सूर्यसिद्धान्ते [उदयास्ता- दृश्यत्वमेवं पठितकालांशेभ्य इष्टकालांशानामल्पत्वेऽन्तरस्याल्पत्वादस्तमनमुचितमेवेत्यु. पपन्नम् ॥९॥ इदानीमभीष्टाहे ग्रहोदयास्तयोगतैष्यदिनादिज्ञानमाह- तत्कालांशान्तरकला भुत्त्यन्तरविभाजिताः । दिनादि तत्फलं लब्धं भुक्तियोगेन वक्रिणः ॥१०॥ तल्लग्नासुहते भुक्ती अष्टादशशतोद्धृते । स्यातां कालगती ताभ्यां दिनादि गतगम्ययोः ॥११॥ तदिति । तत्कालांशान्तरकलाः = तयोः पठितेष्टकालांशयोर्या अन्तरकलास्ताः, यो रविग्रहयो भुक्त्यन्तरविभाजिता: कालात्मकेन गत्यन्तरेण भक्काः, 'वक्रिको ग्रहस्य गतैष्योदयास्तज्ञाने तु' तयोर्महायोः भुक्तियोगेन=कालात्मकेन गत्योर्योगेन भक्ताः, तदा लब्धं फलं यत् तत् गतैष्यं दिनादि शेयम् । अथात्र कालात्मिका गतिः कथं साध्येत्याह-तल्लग्नासुहते इति । तस्योहार्कयोः भुक्ती कलास्मिके गती, तल्लग्नासुहते = तौ ग्रहाकॊ लग्नौ यत्र राशौ तद्राश्युदयासुमिः (ग्रहार्वाधिष्ठितराश्युदयासुभिरित्यर्थः) गुणिते, अष्टादशशतोद्धृते लब्धी तयोः, कालगती कालात्मिके गती स्याताम् । ताभ्यां कालात्मिकगतीभ्यां यथोक्तवद् गतगम्ययोः दिनादि साध्यम् ॥ १०-११॥ उपपत्ति:- यतो ग्रहाणां कालांशाः काळसम्बन्धिनोऽतस्ते कालवृत्तीयाः (नाडीवृत्तीयाः ) भवन्ति । अतः प्रोक्तेष्टकालांशान्तरं कालवृत्तीयम् । अथैकस्मिन् दिने मार्गग्रह- योरन्तरं तयोर्गत्यन्तरसमं वक्रगत्योस्तु गतियोगसममन्तरं सम्भवतीत्यतो यदि कालात्मकेन प्रहायोगस्यन्तरेण गतियोगेन वैक दिनं तदा पठिताभीष्टकालांशान्तरेण कि. का अंक-१ मित्यनुपातेन गतैष्यं दिनादि= । अत उपपन्नं दिनायान- कालात्मकगत्यन्तरं, वा ग-यो. यनम् । तत्राभीष्टकालांशेभ्यः पठितकालांशानां न्यूनाधिक्ये क्रमणोदये गतैष्यं वाच्यम् । तथाऽभीष्टकालांशानां पठितकालांशेभ्यो न्यूनाधिक्ये अस्ते क्रमेण गतैष्यमित्यनुक्त मपि ज्ञेयम्। अथ कालात्मकगत्यानयनयुक्तिः । कालांशानां कालवृत्तीयत्वात् क्रान्तिवृत्तीयग्रहगति. कलानां कालवृत्तीयकरणार्थमायासः । यदि क्रान्तिवृत्तीयाष्टादशशतकलाभिः कालवृत्ते प्रहार्कनिष्ठराश्युदयासवो लभ्यन्ते तदा स्वस्वगतिकळाभिः का इत्यनुपातेन कालवृत्ते स्व- स्वगती प्रहार्कनिष्ठराश्युदयासु ५ ग-क- । ततो विशातकालात्मकगतिवशात् पूर्वोक्तानुपा. १८०० तेनोदयास्तयोर्गतैष्यदिनादिसाधनं स्यादेवेत्युपपन्नं सर्वम् ॥ १०-११ ॥

·धिकारः ॥९॥] भोतत्त्वामृतसहिते २२३ NAMRAIPUR इदानों नक्षत्राणां कालांशानाह- स्वात्यगस्त्यमृगव्याध-चित्राज्येष्ठाः पुनर्वसुः । अभिजिद् ब्रह्महृदयं त्रयोदशमिरंशकैः ॥ १२ ॥ हस्तश्रवणफाल्गुन्यः श्रविष्ठा रोहिणी मघा । चतुर्दशांशकैदृश्या विशाखाऽश्विनिदैवतम् ॥ १३ ॥ कृत्तिकामैत्रमूलानि सार्प रौद्रर्थमेव च । दृश्यन्ते पञ्चदशभिराषाढाद्वितयं तथा ॥ १४ ॥ भरणीतिष्यसौम्यानि सौक्ष्म्यात् त्रिसप्तकांशकः । शेषाणि सप्तदशभिदृश्यादृश्यानि भानि तु ॥१५॥ स्वातीति । स्वाती, अगस्त्यः, लुब्धकः, चित्रा, ज्येष्ठा, पुनर्वसुः, अभिजित् , ब्रह्महृदयं चैतानि अष्टौ नक्षत्राणि सूर्यात् पृष्ठतोऽप्रतश्च त्रयोदशभिरंशकैः क्रमेण दृश्या- दृश्यानि भवन्ति । तानि त्रयोदशमिते कालोशे दृश्यन्ते लौकरित्यर्थः । हस्तः, श्रवणः, पूर्वोत्तरफाल्गुनीद्वयम् , धनिष्ठा, रोहिणी, मघा तथा, विशाखा, अश्विनी चैतानि नव नक्षत्राणि चतुर्दशमितैः कालांशकैः दृश्या भवन्ति । तेषामुदयास्तौ सूर्याच्चतुर्दशांशे भवत इत्यर्थः । कृत्तिका, अनुराधा, मूलम् , आश्लेषा, आर्द्रा तथा पूर्वोत्तराषाढ़ाद्वितयञ्चैतानि सप्त भानि पञ्चदशभिः कालांशैः दृश्यन्ते । भरणी, पुष्यः, मृगशिराश्चैतानि त्रीणि भानि सौक्षम्यात् =अतिलघुबिम्बत्वात् , निःसप्तकोशैः एकविंशतिभिः कालांशैः दृश्यन्ते । शेषा- णि उक्तभ्य इतराणि ( शततारा, पूर्वोत्तरभाद्रपदद्वयम् , ब्रह्मा, अग्निः, अपवित्सश्चै- तानि ) भानि सप्तदशभिः कालांशैः दृश्यादृश्यानि भवन्ति । नक्षत्रेष्वपि स्थूलबिम्बानां कालांशा अल्पाः, लघुबिम्बनामधिका भवन्तीति पठितकालांशेभ्यो नक्षत्रपरीक्षकाणाम. तिरोहितमेव । एवमत्र यथा प्रहाणामुदयास्तयोर्गतैष्यं साधितं तथा नक्षत्राणामपि पठितेष्ट- कालांशान्तरवशात् केवलं सूर्यगत्या ( नक्षत्रगतेरभावात् ) गतैष्यं दिनादि भवितुमर्ह- तीत्यलम् ॥ १२-१५॥ इदानी कालवृत्तीयकालांशानो क्रान्तिवृत्तीयकरणव्याजेन प्रकारान्तरेणोदयास्त- साधनमाह- अष्टादशशताभ्यस्ता दृश्यांशाः स्वोदयासुभिः । विभज्य लब्धाः क्षेत्रांशास्तैदृश्याऽदृश्यताऽथ वा ॥१६॥ अष्टादशशताभ्यस्ता इति । अथवा प्रकारान्तरेण, 'नक्षत्राणां ग्रहाणाच' पठिता ये, दृश्यांशाः कालांशाः, ते अष्टादशशतैर्गुणितास्ताँश्व, स्वोदयासुभिर्विभज्य लब्धाः क्रान्ति- वृत्ते ये क्षेत्रांशास्तैः क्षेत्रांशः नक्षत्राणां ग्रहाणां वा दृश्यादृश्यता विज्ञेयेति ॥ १६ ॥ उपपत्तिः- ग्रहाणां पठिताः कालांशाः किल नाड़ीवृत्ते । कालांशाः षष्टिगुणितास्तत्र काला- S ·Mazuntaintmen-41/.../india ---- animasayryanjarati witmya-return Pumare २२४ . Unagdee ANAM सूर्यसिद्धान्ते [उदयास्ता- सवो भवन्ति । ततो यदि सायनग्रहःनिष्ठराशेः स्वोदयासुभिः ( कालवृत्तीयैः) क्रान्ति- वृत्ते तद्राशिसम्बन्धिन्योऽष्टादशशतकला लभ्यन्ते तदाऽभीष्टप्रहक्षकालासुभिः का इत्यनु. पातेन क्रान्तिवृत्ते कालांशसम्बन्धिकला:- १८०.४कालांशा x ६० । एताः षष्ठिभक्ताः स्वोदयासु १८०.xकालांशा क्रान्तिवृत्ते क्षेत्रांशाः । प्रहा नक्षत्राणि चैमिः क्षेत्रांशैः सूर्यादग्रतः स्वोदयासु पृष्ठतो वा दृश्या भवितुमर्हन्तीत्युपपन्नम् ॥ १६ ॥ इदानी नक्षत्राणामुदयास्तदिग्ज्ञानमाह- प्रागेषामुदयः पश्चादस्तो हक्कम पूर्ववत् । गतैष्यदिवसप्राप्तिर्भानुभुक्त्या सदैव हि ॥ १७ ॥ प्रागिति । एषां प्रागुक्तनक्षत्राणां प्राक्-पूर्वस्यां दिशि, उदयः, पश्चात्-प्रतीच्या दिश्यस्तो भवति । तथैषां पूर्ववत् , हक्कम-आयनाक्षरकर्मसंस्कारोत्थं स्पष्ट कर्म कार्यम् । 'अथ चैषामुदयास्तयोः' गतैष्यदिवसप्राप्तिः गतैष्यदिनाद्युपलब्धिस्तु 'नक्ष- गतेरभावात् सदैव हि-निश्चयैन, भानुभुक्त्या केवलं रविगस्या 'विभज्य' विज्ञेया ॥१४॥ उपपत्तिः- यतो नक्षत्राणां गतिर्नास्तीत्यतो रविरेव स्वगत्या पूर्वाभिमुखो गच्छन् यदा नक्षत्र- ध्रुवकात्पृष्ठस्थः कालांशाल्पान्तरितो भवति तदा पश्चिमायां दिशि तन्नक्षत्रमदृश्यता याति । एवमस्तानन्तरं यदा रविनक्षत्रध्रवादप्रतः कलांशाधिकान्तरितो भवति तदा राज्यन्ते पूर्वस्यां दिशि तन्नक्षत्रं दृश्यतां याति। अथ नक्षत्रबिम्बानामुदयास्तज्ञानोपकरण भूतं स्वस्वध्रुवशराभ्यां प्रहहकर्मवद् हक्कर्मसाधनमप्युपयुक्तमेव । तथा 'तत्कालांशान्तर. कलाः भुक्त्यन्तरविभाजिताः दिनादि तत्फलम्' इत्यादिनोदयास्तगतष्यसाधने नक्षत्र- गतेरभावात् केवलं रविगत्यैवानुपातेन दिनादिसाधनं स्यादेवेत्युपपन्नं सर्वम् ॥ १७ ॥ इदानों सर्वदोदितानि नक्षत्राण्याह- अभिजिद् ब्रह्महृदयं स्वातिवैष्णववासवाः। अहिर्बुध्न्यमुदस्थत्वान लुप्यन्तेऽर्करश्मिभिः ॥१८॥ अभिजिदिति । अभिजित् , ब्रह्महृदयम् , स्वाती, वैष्णवः= श्रवणः, वासवः = धनिष्ठा, अहिर्बुध्न्यम् उत्तरभाद्रपदम् , एतानि षण्णक्षत्राणि, उदकस्थत्वात् = कान्ति. वृत्तादुत्तरस्यामधिकशराने स्थितत्वात् , सूर्यरश्मिभिः रविकिरणप्रभावात् न लुप्यन्ते । ननु पूर्व 'अभिजिद् ब्रह्महृदयं त्रयोदशभिरंशकैः, इत्यनेनाभिजिदादीनामुदयास्तका. शास्त्रयोदशोक्ताः कथं तात्र तेषां नित्योदयत्वमुच्यते ? सत्यं तदुच्यते। अभिजिदादीनां स्वस्वतारापुञ्जेषु याः प्रधाना योगतारास्ता क्रान्तिवृत्तादुत्तरे महति शरान्तरे तिष्ठन्तीति हेतोस्तेषां नक्षत्राणां योगताराः सदोदिता भवन्तीति ॥१८॥ उपपत्तिः- प्रहाणां नक्षत्राणां च सूर्येण सह पूर्वापरान्तरस्यात्परखे दक्षिणोत्तरान्तराल्पत्वे चास्त. ।

·Haasana । धिकारः ॥९॥] श्रीतस्वामृतसहिते ર मनं भवतीति तावद्विदा व्यक्तमेव । अथ नक्षत्रार्कयोः पूर्वापरान्तराभावेऽपि दीर्धतरे उत्तरशराने विद्यमानस्य नक्षत्रस्य सूर्योदयात्पूर्वमेवोदयः सूर्यास्तानन्तरमस्तत्वं च भवति । यत उत्तरे शरे नक्षत्रं क्षितिजादुन्नामितं भवति । अतस्तन्नक्षत्र रविकरैरना. कान्तत्वातू सदोदितमेव भवति । अयमेवार्थ उत्तो भास्करेणापि- "यस्योदयार्कादधिकोऽस्तभानुः प्रजायते सौम्यशरातिदैात् । तिग्मांशुसान्निध्यवशेन नास्ति विरुण्यस्य तस्यास्तमनं कथञ्चित्" इति । सौम्यशराग्रगत नक्षत्रविम्बं यदोदयक्षितिजगतं भवति तदानी क्रान्तिवृत्ते यावान् रविः स नक्षत्रीदयार्कः। स चोदयाको यदाऽस्तक्षितिजमुपयाति तदा शराप्रस्थं नक्षत्रं क्षितिजा. दुपर्येव भवति। अतो नक्षत्रास्तकालिकोऽकर्को नक्षत्रोदयार्कादग्रतोऽधिको भवति । अत उक्तलक्षणे उदयाकंतुल्ये रवौ नक्षत्रस्योदयदर्शनात्तदधिके त्ववश्यमेव सदोदितत्वमुप. पन्नम् ॥ यत्तु सुधावर्षिण्या परमगुरुणा 'देशज्ञानं विना सदोदितनक्षत्राणां ज्ञानं न भवति निरक्षे च सौम्यध्रुवोऽप्यदृश्यः' इति लिखितं तक्षितिजसान्निध्यव्याजेन । यतो 'निरक्ष सौम्यध्रुवोऽप्यदृश्यः' इत्यस्मिंस्तद्वचने सौम्यो ध्रुवो निरक्षदेशक्षितिजगतः। परञ्च प्रकृती सूर्यसान्निध्यवशाद् दृश्यादृश्यविचारः प्रस्तुतः। तत्र देशज्ञानं विनापि दृश्यादृश्ययोर्विचारः सम्भाव्यत इति सुधियो जानन्त्येव । अथ च क्षितिजापेक्षिकसदोदितविचारे यदहोरात्र क्षितिजादुपरिगतमेव भवति तन्न- क्षत्रं सदोदितं दृश्यते । तत्तु यस्य स्पष्टा क्रान्तिलम्बाधिका स्यात्तगुज्याया अक्षज्याल्प- त्वात्रादहोरात्रवृत्तं क्षितिजादुपयेव भवतीति सर्व गोलविदामतिरोहितमेवेत्यलमतिगहनाव- गाहनेन ॥ १८ ॥ इति श्रीसूर्यसिद्धान्ते श्रीतत्वामृतसिञ्चिते । उदयास्ताधिकारान्तं सोपानं नवमं गतम् ॥ ९ ॥ इत्युदयास्ताधिकारः ॥ ९ ॥ अथ चन्द्रशृङ्गोन्नत्यधिकारः ॥१०॥ अधुना चन्द्रशोन्नत्यधिकारो व्याख्यायते । मृदम्बुमये चन्द्रबिम्बे रविकर संयोगव. शात् पक्षादौ माखान्ते च शुक्लभागाकृतियुगलावती भवति । पक्षादौ चन्द्रशृङ्गयोन- तोन्नतफलं संहितादिषु दरीदृश्यतेऽतश्चन्द्रशृङ्गयो तोन्नतविचारः प्रस्तुतः । तत्रादौ चन्द्रस्य सूर्यसान्निध्यवशाद् दृश्यादृश्यत्वमाह- उदयास्तविधिः प्राग्वत् कर्तव्यः शीतगोरपि । भागैदिशभिः पश्चाद् दृश्यः प्राग् यात्यदृश्यताम् ॥ १॥ उदयास्तविधिरिति। शीतगोःचन्द्रस्यापि, उदयास्तविधिः, प्राग्वत् = उदया- स्ताधिकारोक्तवत् कर्तव्यः । अर्थात् प्रतीच्या दिशि चन्द्रस्यास्तलग्नं पूर्वस्यां चोदयलग्न । २९ सु०सि० ·- । । । २२६ सूर्यसिद्धान्ते [चन्द्रशोन्नत्य- कृत्वा ततः “ततो करनान्तरप्राणाः कालांशाः षष्टिभाजिताः" इत्यादिना तस्य कालांशाः साध्याः । अथ चन्द्रो द्वादशभिः कालांशः, पश्चात् पश्चिम दिशि दश्यः, तथा तैरेव (द्वाद- शभिः) कालांशः, प्राक्-पूर्वदिशि अदृश्यतां याति । अर्थायदा चन्द्रः सूर्याद् द्वादशभिरं- शैरप्रंगतो भवति तदा तस्य पश्चिमे उदयः । यदा सूर्यात् पश्चाद् द्वादशभागाभ्यन्तरे भवति तदा पूर्वस्यां तस्यास्तमनं भवतीत्यर्थः ॥१॥ उपपत्ति:- स्वतो निस्तेजसश्चन्द्रबिम्बस्य स्वदृष्टिंस्थानात् स्पर्शरेखाभिर्योऽर्धाल्यो दृश्यभागस्तत्र तदूस्थरवेः किरणसंयोगायदा शुक्लारम्भस्तदा तस्य चन्द्रस्योदयः। यदा किल शुक्लस्य परमाभावस्तदा तदस्तमनमिलि । यदा किल रवीन्दू समावेकदृष्टिसूत्रगतौ भवतस्तदाऽ. धस्थचन्द्रस्यास्माकं दृश्यभागे तदूर्ध्वस्थरविकिरणानामसंयोगाच्छुक्लाभावः, स चामान्त- कालः । तदानी चन्द्रोऽस्तः । ततः शीघ्रगतिश्चन्द्रः पूर्वाभिमुखं गच्छन्यदा सूर्यादग्रस्थो भवति तदा प्रतिपदन्ते (द्वितीयारम्ने) चन्द्रविम्बस्यास्माकं श्यभागे रविकिरणसंयो. गाच्छुक्लारम्भः। स चन्द्रोदयः। एवं प्रतिदिनमन्तरस्य वृद्धथा शीघ्रगतिरिन्दुर्यदा पुना रविणा सह योगं करोति तदा तिथीनां त्रिंशत्सम्पद्यन्ते । रवीन्द्रोरन्तरं च भगणां. शसमं जायते । भतो यदि त्रिशत्तिथिमिभंगणांशसममन्तरं तदैकस्यां तिथौ किमित्यनुः पातेन प्रतिपदन्ते चन्द्रोदयकाले रवीन्दोरन्तरम् = ३६०°x१ .3 १२°द्वादश भागाः । अतो यदा सूर्याद् द्वादशभिर्भागैरप्रस्थश्चन्द्रो भवति तदा प्रतिपदन्ते प्रतीच्यां चन्द्रोदयः । एवं सूर्यात् पृष्ठगतस्य द्वादशभिभोगैश्चतुर्दश्यन्ते पूर्वस्यामस्तमनञ्चेति प्रत्यक्षमेव मति. मतामं ॥१॥ इदानीमभीष्टाहे सूर्यास्तानन्तरं चन्द्रास्तकालप्रमाणमाह- रवीन्द्रोः षड्भयुतयोः प्रागवल्लनान्तरासवः । एकराशौ रवीन्द्वोश्च कार्या विवरलिप्तिकाः॥२॥ तन्नाडिकाहते मुक्ती रवीन्द्रोः षष्टिभाजिते । तत्फलान्वितयोर्भूयः कर्तव्या विवरासवः ॥ ३ ॥ एवं यावत् स्थिरीभूता रवीन्द्वोरन्तरासवः । तैः प्रागैरस्तमेतीन्दुः शुक्लेऽस्तिमयात् परम् ॥ ४ ॥ रवीन्द्रोरिति । 'शुक्ल पक्ष' यस्मिन्दिने सूर्यास्तानन्तरं चन्द्रास्तकालज्ञानमभीष्टं तस्मिन्दिने पश्चिमे क्षितिजे रवीन्द्वोरस्तलग्ने विधाय' षड्भयुतयोः, रवीन्दोः = अस्तका- लिकसूर्येन्दुलग्नयोः, प्राग्वत् 'भुक्तासूनूनकस्या-त्यादिना' लग्नान्तरासवा=रविलग्ना. न्तरासव इव सूर्येन्दुलग्नान्तरासवः साध्याः। 'यदि रवीन्दू एकराशौ भवेतां तदा' तयो रवीन्द्वोः षड्भयुतयोः, विवरलिप्तिकाः कालवृत्ते तयोरन्तरकलाः ( अन्तरासवः ) कार्याः । अर्थाद् यद्यष्टादशशतकलाभिस्तद्राश्युदयासवो लभ्यन्ते तदा रवीन्द्वन्तरकलाभिः का इत्य- ·READER .० अस्त- 8 धिकार ॥१०॥] श्रीतत्त्वामृतसहिते २२७ नुपातेन कालवृत्ते तयोविवरासवो भवन्ति । अथ रवीन्द्वोः पृथक् पृथक, मुक्तीकालात्मिके गती, तन्नाडिकाहते = तयोविवरासुनो घटिकाभिर्गुणिते षष्टिभाजिते च फले 'तयोश्चालन. फले' भवतः । तेन स्वस्वफलेन' पृथक् पृथक् , अन्वितयोः युतयोः, 'सषड्भसूर्येन्दुल. ग्नयोः' भूयः पुनः पुनः विवरासवः कर्तव्याः । एवं तावत् कर्तव्याः यावद् रवीन्द्रो. विवरासवः, स्थिरीभूताः= विशेषाः भवेयुः । तैः स्थिरीभूतैः 'रवीन्दुविवरोत्थैः प्राणैः = असुभिः, इन्दुः = चन्द्रः, शुक्ल पक्षे, अर्कास्तमयात् परं = सूर्यास्तानन्तरम् मेति क्षितिजसान्निध्यात् प्रतीच्यामस्तं गच्छतीति ॥२-४ ॥ उपपत्ति: सूर्यास्तानन्तरं चन्द्रास्तकालज्ञानं तु अस्तकालिको पृथक् पृथक् सूर्येन्दू कृत्वा चन्द्र दृक्कर्मद्वयसंस्कारेण चन्द्रास्तलग्नं च विधाय सूर्यचन्द्रास्तलग्नान्तरासुना विधानेन भवि- तुमहतीत्युदयास्तलक्षणविदा समक्षमेव । परञ्च पश्चिमस्यां दिशि यो राशि-वता कालेना- स्तमेति तावतैव कालेन तत्सप्तमो राशिः पूर्वक्षितिजे उदयं यातीत्यतः सपडभयो रवि- चन्द्रास्तलग्नयोरन्तरासव एवाचार्येण साधिताः । अथ ते रवीन्दुलग्ने योकराशौ भवेता तदा तद्राश्युदयासुभिरनुपातेन तयोरन्तरासको भवितुमर्हन्ति । यथा यद्यष्टादशशतकला- भिस्तद्रायुदयासवो लभ्यन्ते तदा रवीन्दुलग्नान्तरकलाभिः किमिति तयोरन्तरासवो जायन्ते । एभिरेवासुभिः सूर्यास्तानन्तरं चन्द्रास्तो भवितुमर्हति । परश्च रविचन्द्रयोगत्योः प्रतिक्षणं चैलक्षण्यात् तदन्तरासुमध्येऽपि तयोर्गतिजनितवैकृत्यापत्तस्तदपाकरणाथ यदि षष्टिघटीभी रवीन्द्वोः पृथक् पृथग गती लभ्येते तदा तयोरन्तरासुघटीभिः किमिति तत्स. म्बन्धिचालनफलम् = अनेन पृषक् पृथक् चन्द्राकौ युतौ कृत्वा ताभ्यां पुन. योवदविशेषमन्तरासनः साध्यन्ते तदा वास्तवा अन्तरासवो भवन्ति । तैरेवासुभिः सूर्या- स्तानन्तरं चन्द्रास्त उपयुक्तः । परमेवं शुक्लपक्षे सूर्यास्तानन्तरं चन्द्रास्तज्ञानं कृतं भग- वतेति दिक् ॥ २-४ ॥ इदानी कृष्णपक्षे सूर्यास्तानन्तरं चन्द्रोदयकालमाह- भगणाधे रवौ दत्वा कार्यास्तद्विवरासवः । तैः प्राणैः कृष्णपक्षे तु शीतांशुरुदयं व्रजेत् ॥ ५॥ भगणामिति । कृष्णपक्ष चन्द्रोदयज्ञानाभीष्टे तु सूर्यास्तकालिके के राशिषटक संयोज्यास्तलग्नज्ञानं कुर्यात् । ततस्तदस्तलग्नबिन्दोरुदयानन्तरं कियता कालेन चन्द्रो- दयः स्यादित्यस्य ज्ञानार्थ सूर्यास्तलग्न-चन्द्रयोविवरासवः प्रागुतविधिना साध्याः । तैरसुभिः सूर्यास्तानन्तरं चन्द्रोदयः स्यात् ॥ ५ ॥ उपपत्तिः- व्याख्यारूपैव । यतः कृष्णपक्षे सूर्यास्तानन्तरं चन्द्रः क्षितिजाधोगत एव भवति । सूर्यास्तकाले भायुतो रविरस्तलग्नम् । अतोऽस्तलग्नोदयानन्तरमस्तलग्नचन्द्रान्तरा- सुभिश्चन्द्रोदयः स्यादेवेत्युपपन्नम् ॥ ५॥ गxअ. ६० SATURINA ·BRDURREDIO सूर्यसिद्धान्ते [चन्द्र कोनत्य- इदानी चन्द्रश्नोन्नतिशानाथं भुजकोटिकर्णानो साधनमाह- अर्केन्द्रोः क्रान्तिविश्लेषो दिक्साम्ये युतिरन्यथा । तज्ज्येन्दुरापत्रासौ विज्ञेया दक्षिणोचरा ॥ ६ ॥ मध्याह्येन्दुभभाकर्णसंगुणा यदि सोचरा । तदाऽर्कन्नाक्षजीवायां शोध्या योज्या च दक्षिणा ॥ ७ ॥ शेष लम्बज्यया भक्तं लब्धो बाहुः स्वदिङ्मुखः । कोटिः शङ्कुस्तयोर्वर्गयुतेर्मूलं श्रुतिर्भवेत् ॥ ८ ॥ अर्कन्छोरिति । सूर्याचन्द्रमसोः, दिक्साम्य = एकस्मिन्नयने, क्रान्तिविश्लेषः= तयोः क्रान्तिज्ययोरन्तरम् । अन्यथा= भिन्नेऽयने क्रान्तिज्योयुतिः कार्या। तज्ज्या- सब ज्यारूपा बोध्या। असौ = कान्त्यन्तरज्या क्रान्तियोगज्या वा, अर्काच्चन्द्रो पत्र यस्यां दिशि तद्दिका दक्षिणा वोत्तरा विज्ञेया। क्रान्तिसंस्कारज्या चन्द्रदिक्का भवतीत्यर्थः। सा= कान्तिसंकारज्या, मध्याह्नप्रभाकर्णसङ्गुणा=अहोऽहोरात्रस्य यन्मण्यं स मध्याह्नोऽर्थात् सूर्यास्तकालस्तत्र चन्द्रस्य यश्छायांकर्णस्तेन गुणिता, 'सा' यदि उत्तरा तदा, अनाक्ष- जीवायर्या द्वादशगुणिताक्षज्यायां, शोध्या : अपात्या, यदि च सा दक्षिणा तदा अर्कना- क्षजीवायो योज्या। एवं वियोगेन योगेन वा यच्छे 'ततूर लम्बज्यया भक्तं कुर्यात् तदा लब्धः स्वदिङ्मुखः चन्द्रदिक्कः ( सूर्याच्चन्द्रो यस्यो दिशि तदिक्क इत्यर्थः) बाहुः भुजः स्यात् । शङ्खः = द्वादशाकुलप्रमाणः शङ्खः कोटिभवति । तयोः बाहुकोव्योः वगैयुतेर्मूलं यत् सा श्रुतिः = कर्णः भवेत् ॥ ६-८ ॥ - -- anana उपपत्तिः यद्यपि चन्द्रबिम्बस्यार्धारूपे शुक्ले मासादौ पश्चिमक्षितिजासन्ने, मासान्ते पूर्वक्षिति- जासन्ने शृोन्नतिसाधनं कत्तुं युज्यते । परम्च संहिताकारैर्मासाद्यपाद एव शृङ्गोन्नति- फलस्योक्तत्वादाचार्येणापि पश्चिमक्षितिजासनस्थे चन्द्र सूर्यास्तकाले शृङ्गोन्नतिसाधनार्थ भुजकोटिकर्णाः साध्यन्ते । अतो 'मध्याहेन्दुप्रभाकर्णसङ्गुणा' इत्युक्तम् । तत्र तावद्भगवता रवीन्दू एकस्मिन्नेव याम्योत्तरवृत्तसमानान्तरधरातले प्रकल्प्य लघुच्छायाकर्णगोलीया । भुजादयः साध्यन्ते। MAN tasome अथात्र सूर्यास्तकाले सूर्यस्य क्षितिजग तत्त्वाच्छङ्कुशङ्कतलयोरभावात् तदनातुल्य एवं शङ्खमूलपूर्वापरसूत्रान्तररूपो रविभुजः। रविक्रान्तिज्या ज्यारक्रो । ततो लम्बज्या- त्रिज्याक्षज्येतिक्षेत्रस्य क्रान्तिज्याऽप्राकुज्येतिक्षेत्रेण सह साजात्यादनुपातेनामा त्रिज्यारको ज्यालं चन्द्रस्य क्षितिजोवं गतत्वाच्छङ्कुशतलयोः सनावात् चन्द्रस्याग्राशङ्कतलयोः संस्का- रेण भुजो जायते। SHAIL on MORE .

·धिकारः ॥१०॥ भीतत्त्वामृतसहिते त्रिx ज्या चंक्रा तत्र चन्द्रस्थाप्राः ज्या लं चन्द्रस्य शङ्कतलम् ज्या अक्ष. शं. ज्याल अनयोः संस्कारेण चन्द्रभुजः- ज्या अx शं+त्रिx ज्या चं. का अत्र रविभुजचन्द्रभुजयोरेकदिक्त्वे तमोरन्तरेण, दिग्भेदे तयोर्योगेन रविचन्द्रयोर्या- म्योत्तरान्तररूपश्चन्द्रस्य स्पष्टो भुजास्पभु- ज्या अशंत्रिज्या चं.कां.त्रिx ज्यार को ज्यालं - PUR मा . ज्याअ x शं+त्रि (ज्या चं. का ज्या र क्रो) ज्यालं. परञ्चायं भुजश्चन्द्रस्य शङ्कुरूपकोटी, ततोऽनुपातेन द्वादश कोटौ छायाकर्णगोलीयो १२x ज्या अx शं+त्रि ( ज्या चंका + ज्यारai)x १२ भुजः शंxज्या लं A - त्रि४ १२ ANAN अत्र द्वितीय खण्डे = छाक । तथा प्रथमखण्डे तुल्यहरगुणयोनशे कृते शं कर्णगोलीयः स्पष्टो भुजा १२ x ज्या अ=F(ज्या चक्रांज्यारकी ) छाक m - अत्र रवीन्द्वोरेकस्मिन् सौम्यदिक्वे यदि रविक्रान्तितश्चन्द्रकान्तिरल्पा तदा रवि. तश्चन्द्रो दक्षिणे भवेदतो द्वितीयं दक्षिणं प्रथमखरडे धर्म कर्तव्यम् । तत्रैव यदि रका 2 चं. को तदा चन्द्रो रवैरुत्तरे भवेदतो द्वितीयं खण्डमुत्तरं प्रथमखण्डे ऋणं कर्तव्यम् । तयोरेकस्मिन् याम्यदिक्त्वे यदि रकॉ>चं. क्रां तदा रवेरुत्तरे चन्द्रोऽतस्तत्र प्रथमखण्डे द्वितीय खण्डमृणं कर्तव्यमेवं यदि तत्र र क्रांरचंक्रां• तदा रवेश्चन्द्रो योम्येऽतस्तत्र प्रथमखण्डे द्वितीयं खण्डं धनं कुर्यादिति स्वरूपदर्शनादेव स्पष्टम् । अथ च रवेश्चन्द्रो यद्दिशि तद्दिको भुजोऽतस्तुल्यदिशि क्रान्स्योरन्तरं भिन्नदिक्त्वे योग इति क्रान्तिसंस्कारोऽपि रवीन्द्रोदक्षिणोत्तरान्तरज्ञानार्थमुपयुक्त एव । आचार्योक्तोऽयं भुजो यतश्छायाकणंगोलीयोऽतः कोटिदिशाङ्गुलः शङ्खरेव । अतो भुजकोटयोर्गयोगपदमितः कल्पितरविचन्द्र केन्द्रान्तरं लघुक्षेत्रे कर्ण इति सर्व निरवद्यम् ॥ वि० । वस्तुतः स्वस्वगोलस्थयो रवीन्द्वोर्यत्केन्द्रान्तरं स एव शृङ्गोन्नत्युपयुक्तो वा. स्तवः कर्णः। तदर्थे रविचन्द्रयोः केन्द्रगतपूपरसमानान्तरधरातलयोर्यल्लम्बरूपं याम्यो. त्तरमन्तरं तयोः क्रान्तिज्यासंस्कारतुल्यं तावन्मितः क्षितिजे किल भुजः। तयोः केन्द्रगत- याम्योत्तरवृत्तसमानान्तरधरातलयोर्लम्बरूपं पूर्वापरमन्तरं किल कोटिः । अनयोगयोग- पदमितस्तयोः शङ्खमूलान्तरं किल कर्णः । अयमेव कर्णः ( शङ्खमूलान्तररूपः ) वास्तवो भुजः । तथा सूर्यास्तकाले रविशङ्कोरभावात् केवलं चन्द्रशङ्कः ( रविचन्द्र केन्द्रगत-गर्भ- ·Hiny सूर्यसिद्धान्ते [चन्द्रशृङ्गोन्नत्य- क्षितिजसमानान्तरधरातलयोलम्बरूपमन्तरम् ) कोटिः । अनयोः भुजकोटयोर्वर्गयोगमूलं रविचन्द्रकेन्द्रान्तरं वास्तवः कर्ण इत्यस्य विशदो विचारो वास्तवचन्द्रमोन्नतिसाधने द्रष्ट- व्योऽलमत्र विस्तरेण ॥६-८॥ इदानी चन्द्रबिम्बे शुक्लाङ्गुलसाधनमाह-- सूर्योनशीतगोलिसाः शुक् नवशतोद्धृताः। चन्द्रबिम्बाङ्गुलाभ्यस्तं हृतं द्वादशभिः स्फुटम् ॥ १ ॥ सूर्योनशातगोरिति । सूर्येणोनो यः शीतगुश्चन्द्रस्तस्य (सूर्यरहितचन्द्रस्य) लिप्ताः = कलाः, नवशतैरुद्धृताः = भक्ताः 'फलं मध्यम शुक्लं भवति । तच्छुक्लं, चन्द्र- विम्बाकुलाभ्यस्त = तात्कालिकस्फुटचन्द्रबिम्बमानेनाडलात्मकेन गुमितं द्वादशभिः, हृत = भक्तं तदा 'फलं' स्फुटं वास्तवमङ्गुलाद्यं शुक्लं भवति ॥९॥ उपपत्तिः- अमान्ते रवीन्द्वोस्तुल्यत्वादन्तराभावः । तदानीं शुक्लस्यापि अभावः । पूर्णिमान्ते रवीन्द्वोरन्तरं भगणार्धसमम् । तदानीं सकलं चन्द्रबिम्ब शुक्लम् । तत्र मध्यममानेन चन्द्र- बिम्ब द्वादशाङ्गुलमितम् । अतो मध्येऽनुपातेन मध्यमशुक्लाङ्गुलम् । तद्यथा-यदि भग. णार्धकलातुल्यरविचन्द्रान्तरेण द्वादशाङ्गुलमितं शुलं तदेष्टरविचन्द्रान्तरकलाभिः किमिति, १२x अंक १२x अं.क. अंक म.शु.अं. । इदं किल मध्यमबिम्बापेक्षिकं शुक्ल. १०८०० मपेक्षितं तु तात्कालिकस्फुटबिम्बापेक्षिकमतो यदि द्वादशाङ्गुलमितेन बिम्बेनेदं शुक्ल तदेष्टबिम्बेन किमित्यनुपातेन स्फुटमडलायं शुक्लम् - अत उपपन्नमा- aima Mana auran - ६४१८०० ९००/ शुxप.चं.वि. । ISRO चार्थो शुक्लानयनम् । अथात्र यदि चन्द्रोऽपि क्रान्तिवृत्ते गच्छेत्तदा रवीन्द्वोः स्थानीयान्तरवशादेष शुक्ल. साधनं कत्तुं युज्यते परञ्च चन्द्रस्य क्रान्तिवृत्ताच्छरान्तरे स्वविमण्डले भ्रमणात् स्थानी. यान्तरेण वास्तव शुक्लं नागच्छेत् । यतो रविचन्द्रकेन्द्रप्रोतवृत्त एव चन्द्रकेन्द्रं तच्छुक्ल. श्वातः सितवृत्तीयान्तरवशाच्छुक्लानयनमुचितम् । तदर्थे शृङ्गोन्नतिमाधने कमलाकरीयः सितवृत्तीयान्तरांश विधिष्टव्यः ॥९॥ इदानीं शृशोन्नतिप्रदर्शनार्थ परिलेखमाह- दत्वाऽर्कसंज्जितं बिन्दुं ततो बाहुं स्वदिङ्मुखम् । ततः पश्चान्मुखी कोटिं कर्ण कोव्यग्रमध्यगम् ॥ १० ॥ कोटिकर्णयुताद्विन्दोविम्ब तात्कालिकं लिखेत् । कर्णसूत्रेण दिक्सिद्धिं प्रथमं परिकल्पयेत् ॥ ११ ॥ शुक्लं कर्णेन तद्विम्बयोगादन्तर्मुखं नयेत् । शुक्लाग्रयाम्योत्तरयोर्मध्ये मत्स्यौ प्रसाधयेत् ।।.१२ ॥

·२३१ sapana धिकारः ॥१०॥] भीतत्त्वामृतसहिते तन्मध्यसूत्रसंयोगाद् बिन्दुत्रिस्पृग् लिखेद्धनुः । प्रार बिम्बं यागेव स्यात् तादृक् तत्र दिने शशी॥ १३ ॥ कोटया दिक्साधनात् तिर्यक् सूत्रान्ते शृङ्गसुनतम् । दर्शयेदुन्नता कोटिं कृत्वा चन्द्रस्य साऽऽकृतिः॥ १४ ॥ दत्वेति । 'अभीष्टदिने चन्द्रशृङ्गोन्नतिदर्शनार्थ पहिकादौ कुडो वा अर्कसंज्ञितं = अयं सूर्य इति द्योतक बिन्दु, दत्वाविन्यस्य, ततः तस्मादबिन्दोः, स्वदिङ्मुखं बाहुँ- गणितागतं यथादिक्कं स्पष्टभुजं दत्वा, ततो भुजाप्रबिन्दोः पश्चान्मुखों कोटिं च दवा, कोटयप्रमध्यगं-कोटयग्रं, मध्यं ( असंज्ञं ) बिन्दुञ्च गच्छत्तीति तद्रूपं कर्ण ( रविकोटि- शीर्षसल्लग्नम् ) दद्यात् । ततः कोटिकर्णयुताद् बिन्दोः 'तात्कालिकचन्द्रबिम्बात्रिज्यया' इन्दोः = चन्द्रस्य तात्कालिक बिम्बं लिखेद् गणक इति । तत्र बिम्बे, प्रथमं पूर्वदत्तेन कर्णसूत्रेण दिसिद्धिं परिकल्पयेत् । अर्थात् 'कोटयामध्यग' कर्णसूत्रं लिखितचन्द्रबिम्बे पूर्वापरा तदुपरि चन्द्रकेन्द्रगता लम्बरेखा याम्योत्तरा च विज्ञेयेति । अथ कर्णेन सह तद्वि- म्बस्य यत्र योगो भवेत् तस्मात् तद्विम्बान्तर्मुख = बिम्बकेन्द्राभिमुखं 'गणितागतमकु- लाई शुक्लं, नयेत् = दद्यात् । ततः शुक्लायबिन्दुयाम्योत्तररेखयोमध्ये द्वौ मत्स्यो प्रसा- धयेत् । एक शुक्लाप्र-याम्यबिन्दुगतमपरं शुक्लाप्रोत्तरबिन्दुगतमिति मत्स्यद्वयं विर• चयेदिति। तन्मध्यसूत्रसंयोगातू-तयोमत्स्ययोर्मुखपुच्छविनिर्गते ये मध्यसूत्रे तयोर्यो योग- बिन्दुस्तस्मात् 'केन्द्रात्' बिन्दुनिस्पृक्= याम्योत्तरशुक्लाप्रविन्दुत्रयगतं, धनुः वृत्तः खण्डं लिखेत् । तेन, धनुषा खण्डित' बिम्ब प्राक्-पूर्वभागे यादृक् भवेत्तागेव तत्र दिने शशी 'आकाशे दृश्यः स्यात् । अथोन्नतं शृङ्गं विनिर्दिशति । कोटया-कोटिरेखया दिक्साधनतस्तदुपरि यत्तिर्यक्सूत्रं तदन्ते कोटिमुन्नतां कृत्वा तदुन्नतं शृङ्गं दर्शयेत् । एतदुक्तं भवति । कोटिरेखां पूर्वोपरी मत्वा तदुपरि लम्बरेखा याम्योत्तरां च प्रकल्प्य तदन्ते (भुजमूलदिशि) सौम्य वा याम्यै कोटिरेखामुन्नतां कृत्वा विद्वानुन्नतं शृङ्ग प्रदर्शयेदिति । एवमाकाशे यथा शुक्लांशो दृश्यते सा चन्द्रस्याकृतिस्तद्दिने भवतीति ॥ १०-१४ ॥ उपपत्ति:- अर्धाल्पे शुक्ले चन्द्रबिम्बं शृद्वययुक्तं दृश्यते। तथात्वं तु मासाद्यन्त्यपादयोरेव भवति । मासाद्यपादे दिनान्ते, मासान्त्यपादे रात्र्यन्ते शृङ्गोनतिदर्शनं साधु सम्पद्यते । उभयस्थितावकः क्षितिजासन्नस्तत्र द्रष्टुः सम्मुखमादर्शवद्यथा भवेत्तथा प्रदर्शनार्थ रवीन्दू एकस्मिन्नेव याम्योत्तरवृत्ते प्रकल्प्य क्षितिजस्थरवेयोम्योत्तरसूत्र एवं स्थितित्वात् परिलेखे पट्टिकादौ मध्येऽर्कसंज्ञो विन्दुः क्रियते । रवितो यद्दिशि चन्द्रस्तद्दिक्को बाहुरिति यथा- दिक्को बाहू रवितश्चन्द्रदिग्ज्ञानार्थ दीयते । चन्द्रात् क्षितिजोपरि कृतो लम्बो भुजाप्रबिन्दु. गतो भवतीति भुजामाच्चन्द्रशङ्कुरूपा पश्चिमाभिमुखो कोटिकमुखीव लक्ष्यते । यथा (द्रष्टव्यं क्षेत्रम् ).- । । । Main ·२३२ सूर्यसियान्ते [चन्द्रशृङ्गोन्नत्य- Sapangareer Hansatercom IM zadurga कोटि HITYA र रविकेन्द्रम् । रमू-स्पष्टो भुजः। मू-भुजाग्रम् = कोटिमूलम् । चमूचं. शं-कोटिः। अनयोर्भुजकोट्योगयोगमूलं 'र' मध्यबिन्दुतः 'च' कोटयप्रगतम् =रचं-कर्णः- रवीन्द्रोः केन्द्रान्तरम् । अथ कर्णमूले 'र' कल्पितरविः, कर्णाग्रे 'च' कल्पितचन्द्रविम्बमतः कर्णकोटियुतौ 'च' केन्द्रे तात्कालिकचन्द्रबिम्ब विलिख्यते । तस्मिन् कर्णमूलगतो रविः कर्णसूत्रमार्गेण शुक्लं ददातीति शुक्लवृत्तस्य केन्द्रमपि कर्णरेखायामेव भवतीत्यतः शुक्लवृत्ते कणरेखयैव दिग्ज्ञा- नमपि च कर्णरेखायामेव शुक्लाङ्गुलदानमपि युक्तम् । अथ कणेरेखोपरि चन्द्रकेन्द्रे या लम्बरूपिणी याम्योत्तरा रेखा तया छिन्नं चन्द्रबिम्ब स्वदृश्यभागे रविणा प्रकाश्यते। अतः स्वदृश्यवृत्ते याम्योत्तरबिन्दुपर्यन्तं शुक्लं भवति । तेन शुक्लाप्रयाम्योत्तरबिन्दुत्रितयगत. वृत्तेन खण्डितं चन्द्रनिम्बं यथा भवति तथैव परिलेखे चन्द्रबिम्बाकृतिराकाशेऽपि तद्दिने तथाविधा दृश्यते । अतोऽत्र शुक्लाग्रयाम्योत्तरबिन्दुत्रयगतवृत्तोत्पादनार्थ मत्स्यद्वयमध्य- सूत्रयोगाद् वृत्तं क्रियते । यथा-'पू' बिन्दोः 'पूशु' मितं शुक्लाङ्गुलं दत्तं तदा शु-शुक्ला. प्रचिह्नम् । 'दउ' = कर्णरेखोपरि लम्बरूपा याम्योत्तरा रेखा । शुद, शुउ बिन्दुद्वययोरेकैक मत्स्य विरचय्य तयोर्मत्स्पयोर्मध्यरेखयोर्योगः यो । यो बिन्दोः बिन्दुत्रयगतेन दशउ- वृत्तरखण्डेन खण्डितं दश्यवृत्तं 'द पू उ शु' आकारक भवतीति सबै क्षेत्रदर्शनेन स्पष्टमेव ।

·धिकारः ॥१०॥] । Seema भीतत्त्वामृतलहिते मथ कोटिरेखाने या याम्योत्तरा लम्बरेखा सा क्षितिजधरातलसमानान्तरा भवती- त्यतस्तदेखातो यस्यां दिशि शृङ्गमुन्नतं भवेत्तस्यामेव दिशि भूस्था लोका अपि शृङ्गोन्न. तिमवलोकयन्ति । मुजरेखोपरि कोटिरेखाया लम्बत्वात कोटेयस्यां द्विशि भुजः (चन्द्रा. यस्यां दिशि रविरित्यर्थः) तद्दिश्यैव शृशमुन्नत स्यात् । यथा कोटथग्रे लम्बरूपा 'द उ याम्योत्तरा रेखा रमू समानान्तरा । तत्र जामुन्नतम् । तत्तु 'मू बिन्दुतः (कोटि- मूलात् ) दिग्गतमिति सर्व जालानामपि स्पष्टमेव ॥१०-१४ ।। इदानीं कृष्णपक्षेऽसितानयनमाह- कृष्णे षड्मयुतं सूर्य विशोध्येन्दोस्तथाऽसितम् । दद्याद् वाम भुजं तत्र पश्चिमे मण्डलं विधोः ॥१५॥ कृष्ण इति । कृष्णपक्षे षडभयुतं सूर्य, इन्दोः चन्द्राद् विशोग्य, ततस्तथा = "सूर्योनशीतगोलिप्ताः शुक्ल नवशतोद्धृताः" इति शुक्लाङ्गुलसाधनविधिना, अषितं = कृष्णाकुलमानं सायम् । तत्र परिलेखे भुजं, वार्मविपरीत-दक्षिणमुत्तरत उत्तरं दक्षिण- णतो दद्यात् । तथा च विधोः मण्डलं-चन्द्रबिम्ब, पश्चिमे-फलके कुड्थे वा पश्चिमभागे लेख्यम् । कर्णकोटियुतौ शुक्लान्यकपालीयं बिम्ब लेख्यमित्यर्थः ॥ १५॥ उपपत्ति: यतः पूर्णान्ते रवेश्चन्द्रः षडभान्तरे ततः प्रमृति कृष्णपक्षप्रवृत्तिः। पूर्णान्ते खलु पूर्णशुक्लत्वात्कृष्णाकुलाभावः एवमनुदिनं सषड्भरवेश्चन्द्रान्तरस्योपचयादमान्ते यदा सषडवितश्चन्द्रः षड्भान्तरे ( अन्तराभावात् ) भवति तदा पूर्ण चन्द्रबिम्ब (द्वा- दशाङ्गुलमितम् ) कृष्णं भवति । अतोऽवान्तरे सिताङ्गुलानयनवदनुपातेनासिताङ्गुलानयन स्यादेव । ततः पूर्णचन्द्रबिम्बादसिताकुले विशोधिते कृष्णपक्षेऽपि सितमानं भवितुमर्हति । अथासितमानस्य सितापरदिशि दर्शनाद् भुजस्य दाने वपरीत्यमुचितमेव । एवं कृष्णपक्षे प्राकक्षितिजे चन्द्रोदयस्वात् परिलेखे दिग्व्यत्यासेन प्रतीतित्वात् पश्चिमे चन्द्रविम्ब विलि- ख्यत इति सर्वमुपपन्नम् । अत्रत्याः कियन्तो विशेषाः वास्तवचन्द्रशृङ्गोन्नतिसाधने द्रष्टव्याः । ग्रन्थबाहुल्यभयादत्रालमतिगहनावगाहनेनेति ॥ १५ ॥ इति श्रीसूर्यसिद्धान्ते श्रीतत्त्वामृतसिञ्चिते । शृङ्गोनत्यधिकारान्तं सोपानं दशमं गतम् ॥ १० ॥ इति शृशोन्नत्यधिकारः॥ १० ॥ NEHPUR अथ पाताधिकारः॥ ११ ॥ अधुना पाताधिकारो व्याख्यायते । तत्र 'को नाम पातः' इत्यस्मिन् प्रश्ने 'पात- यति लोकानां मालानीति पातः' इति व्युत्पत्त्यर्थो वक्ष्यमाणतृतीयश्लोकाद्गम्यते । तत्र कारणच रवीन्द्वोः क्रान्तिसाम्यमेव । तयोः कान्तिसाम्येऽपि स्थितिवशान् नामान्तरभाजः कियन्तः पाता भवन्ति । तत्रादौ वैधृत-व्यतीपाताख्यपातयोर्लक्षणमाह-- एकायनगतौ स्याता सूर्याचन्द्रमसौ यदा । ३० सू० सि. - manisa ·. . स्थितौ स्याता तथा सर सूर्यासद्धान्ते [पाता- तद्युतौ मण्डले क्रान्त्योस्तुल्यत्वे वैधृताभिधः ॥ १ ॥ विपरीतायनगतौ चन्द्राकौं क्रान्तिलिप्तिकाः। समास्तदा व्यतीपातो भगणार्धे तयोर्युतौ ॥ २ ॥ एकायनगताविति । यदा सूर्याचन्द्रमसौ, एकायनगतौ-द्वावष्यकस्मिन्नेवायने तयोः कान्त्योस्तुल्यत्वे सति वैधृताभिधा'वैधृत'-नामापातो भवति । यदा चन्द्राकौं, विपरीतायनगतौ = द्वौ पृथक् पृथगयने भवेताम् , तथा तयोर्युतौ च भगणाधे-राशिषटके सति क्रान्तिलिप्तिका यदि समास्तुल्याः स्युस्तदा 'व्यतीपातो' नाम पातो भवति । एतेन-'एकायनगोलयोः क्रान्तिमा येऽपि पातो न स्यादिति सूचि- तमवधेयम् ॥ १-२॥ उपपत्ति:- पातो नाम रवीन्द्वोः क्रान्तिसाम्यमिति तावत् परिभाषा । तत्र सायन-मेष-तुला- दितः क्रान्तिप्रवृत्तिरिति कान्त्योस्तुल्यत्वे सायनयो रवीन्द्वोर्भुजौ तुल्यौ स्याताम् । यदा किल रवीन्दू समौ तदा तद्भुजयोः साम्यात् क्रान्तिसाम्यं स्यादेव । अथ तयोोंगे द्वाद. शराशिमिते यद्येको विषमपदे तदाऽपरः समे पदे भवेदतस्तदानीमुभयोर्गतैष्यभुजयोस्तु- स्यत्वातू क्रान्तिसाम्यम् । अतो यद्येकः=१ रा, तदाऽपर=११ रा । एवम् १+११, २+१०,३+९,४+८,५+७,६+६ इत्येवं द्वादशराशिमिते योगे तयोरन्योन्यं स्थितिः स्यात् । इत्थमुभयोरेकमेवायनं परब गोलौ मिन्नौ भवतः । अथ च यदा तबो- योगः षड्राशि मितस्तदाऽपि तयोः विषमसमपदस्थयोर्गतैष्यभुजयोः साम्यं प्रत्यक्ष- सिद्धम् । यतस्तयोः स्थितिः १-५ । २-४ । ३-३ इत्यन्योन्यं स्यात् । तदानीं तु तयो- गोलकत्वमायनं भिन्नञ्च भवति । उभयस्थितौ भुजसाम्यात् क्रान्तिसाम्यम् । अतो यदा तयोरेकमायनं गोलौ भिन्नौ तदा क्रान्तिसमत्वे 'वैधृतः पातः । भिन्नायने गोलकत्वे च व्यतीपातो नाम पातः । एवमाह भास्कर:- "व्यतिपातोऽयनभेदे गोलकत्वेऽचन्द्रयोः कान्त्योः । साम्ये वैधृत एकायनेऽन्यदिगपक्रमसमवे' इति । अथात्र यत् क्रान्तिसमत्वं पातः उक्तस्तत्र चन्द्रस्य क्रान्तिवृत्ताच्छरान्तरे स्थितत्वा- तन्मण्यमा ( स्थानीया) क्रान्तिः शरेण संस्कृता स्फुटा भवितुमर्हति । अतः स्फुटका- न्तिगतेरनिश्चयात् स्थानीयकान्त्योः साम्यमेव पातो ज्ञेयः। आसन्नत्वादिति भावः । एवं यदि रवीन्दू समौ भवेतां तयोर्योगो भगणो भगणा वा भवेत् (र-३ । चं३, वा र ६ । =६) तदा तयोरेकायनगोलयो जसाम्यात् क्रान्तिसाम्येऽपि परिभाषया पातो न किन्तु तदानी चन्द्रविक्षेपाभावे सत्यग्रहणमेव सभ्याव्यत इत्यनुक्तमपि ज्ञेयं गोल. विद्धिरिति ॥ १-२॥ इदानीं पातस्याशुभत्वमाह- तुल्यांशुजालसम्पात् तयोस्तु प्रवहाहतः । 980 ·. धिकारः ॥११॥]] भीतत्त्वामृतसहिते २३५ तक्क्रोधभवो वहिर्लोकाभावाय जायते ॥३॥ तुल्येति । तयोः तुल्यक्रान्तिकालिकरवीन्द्वोः, तुल्यांशुजालसम्पर्कात् = तुल्यकि- रणानां परस्परं संयोगात् , तहक्कोधोद्भवःतयोः केन्द्ररूपस्योरन्योन्यमाभिमुख्याध- दीप्तिबाहुल्यं तदुद्भवः, वह्निः अग्निरूपः 'पात:', प्रवहाहतः प्रवहाख्यवायुना प्रदीपितः लोकाभावाय = लोकानाममङ्गलाय जायते । भसौ पातो लोकानाममङ्गलसूचको भवति अत एवं 'रबीन्द्रोः कान्त्योः साम्यं नो शुभ मालेषु इति वचनतः शुभेषु पाता- नो परित्यागः क्रियते। यद्यपि चन्द्रे स्वीयं तेजो नास्ति, सूर्यकिरणसंयोगादेव चन्द्रो युतिमान् भवति अपि च तयोक धोरूपेण कक्षयोर्महदन्तरमतस्तुल्यां शुजालसम्पर्कासम्भवः। परञ्च संहितादिषु रवीन्दुक्रान्तिसाम्यस्याशुभजनकत्वादियं कल्पनाऽपि सङ्गच्छत एवेत्यलम् ॥ ३ ॥ इदानी वैधृत-व्यतीपातयोरन्वार्थक्यमाह- विनाशयति पातोऽस्मिन् लोकानामसकृयतः । व्यतीपातः प्रसिद्धोऽयं संज्ञाभेदेन वैधृतः॥४॥ विनाशयतीति । यतः यस्माद्धेतोः अस्मिन् कान्तिनाम्ये 'तुल्यांशुजालसम्पर्का- ज्जातः अयं पातः लोकाना मङ्गलं, असकृत् =पुनः पुनः, विनाशयति, अतोऽयं 'व्यती- पातः' इति प्रसिद्धः । मङ्गलं विशेषेणातिशयञ्च पातयतीति व्युत्पत्त्या 'व्यतीपातः । एव पातः, संज्ञाभेदेन केवलं नामभेदेन 'वैधृतः' उक्तः । मङ्गलं विध्रियते विशेषेणावरुध्य- तेऽनेनेति बिधृतः । स एव वैधृत इति व्युत्पत्त्या अनयोरन्वर्थकं नामेति दिक् ॥ ४ ॥ इदानीं पातस्य स्वरूपमाह- स कृष्णो दारुणवपुलोहिताक्षो महोदरः। सर्वानिष्टकरो रौद्रो भूयो भूयः प्रजायते ॥ ५॥ स इति । सः= पातनामा अग्निपुरुषः, कृष्णः = कृष्णवर्णः, दारुणवपुः विकराल. शरीरः, लोहिताक्षः रक्तनेत्रः, महोदरः पृथूदरः, रौद्रः = अत्युग्रो भयानकश्च, सर्वानिष्ट- कर:-सर्वेषामेव चराचराणामनिष्टकारकः, भूयो भूयः = प्रतिमासं प्रायो वारद्वयं जायते । अत्र रवीन्द्रोः क्रान्तिमाम्येन यः पात उक्तस्तत्र चन्द्रस्य स्थानीया क्रान्ति पूर्वोक्त. लक्षणेन प्रतिमासं वारद्वयं रविक्रान्तिसमा भवत्यैवातो 'भूयो भूयः प्रजायते' इत्युक्तम् । परञ्च स्पष्टा क्रान्ती रविक्रान्तिनमा नियमतो न भवति, तत्र चन्द्रशरस्य निमित्तत्वात् । अतः स्फुटक्रान्तिसाम्येन यः 'स्फुटपातः सोऽनियतसमय इति ॥ ५॥ इदार्नी स्फुटपातसाधनोपयुक्तमुपकरणमाह- भास्करेन्द्वोभचक्रान्तश्चक्राविधिसंस्थयो। दृक्तुल्यसाधितांशादियुक्तयोः स्वावपक्रमौ ॥ ६ ॥ भास्करेन्द्वोरिति । एकतुल्यसाधितांशादियुक्तयोः = दृक्तुल्येन विधिना 'स्फुट इतुल्यतो गच्छेदयने विषुवद्वये' इत्यादिना साधिता येऽयनांशादयस्तैर्युक्तयोः, भास्क- - onwlod ·HERPRORE स्यात्तदा पातो भावी बोद्धयः । युग्मपदस्य-समपदगतस्येन्दोः तत्पातगतष्यलक्षणं, वाम- सूर्यसिद्धान्ते [पाता- रेन्द्रोः = रविचन्द्रयोः (सायनयो रविचन्द्रयोरित्यर्थः) भचक्रान्तःस्थयोः, चक्रार्धाव. घिसंस्थयोर्वा स्वौ अपक्रमौ साध्यौ । एतदुक्तं भवति। रवीन्दू सायनौ कृत्वा यदा तयो. योगो द्वादशराशिसमः षब्राशिसमो वा भवेत्तदा तयोर्गोलयुक्त्या पृथक् पृथक क्रान्तिः साध्येति ॥६॥ इदानी चन्द्रस्य स्पष्टक्रान्तिसाधनपूर्वक पातस्य गतैष्यज्ञानमाह- अथौजपदगस्येन्दो क्रान्तिविक्षेपसंस्कृता। यदि स्यादधिका भानोः क्रान्तेः पातो गतस्तदा ॥ ७॥ ऊना चेत् स्यात् तदा भावी वाम युग्मपदस्य च । पदान्यत्वं विधोः क्रान्तिर्विक्षेपाच्चेद्विशुद्ध्यति ॥ ८॥ अथेति । रविचन्द्रयोमध्यमे क्रान्ती विज्ञाय, ततः, मध्यमा ( स्थानीया) क्रान्तिः, विक्षेपसंस्कृता-शरेण यथासम्भवमूना युक्ता वा 'स्पष्टा क्रान्तिर्भवति' सा, भोजपदगस्य विषमे पदे स्थितस्य, इन्दोः =चन्द्रस्य, यदि भानोः कान्तः सकाशादधिका भवेत्तदा पातो गत इति विज्ञेयः । चेत-यदि सा चन्द्रस्पष्टक्रान्तिः, रविक्रान्तितः, ऊना=अल्पा । विपरीतं ज्ञेयम् । समपदस्थस्येन्दोः क्रान्तियदि रविकान्तेरधिका तदा पातो भावी, यथूना तदा पातो गत इत्यर्थः । अथ 'क्रान्तिविक्षेपसंस्कृता' इत्यत्र क्रान्तिशरसंस्कारे यदि विधो-चन्द्रस्य मध्या' क्रान्तिः, विक्षेपात् = शराद्विशुद्धयति तदा, पदान्यत्वं स्थानीय- पदाद्विम्बोयं पदं भिन्नं भवति । यदि स्थानीयं पदमोजे तदा बिम्बीयं पदं समे, स्थानीय समे तदा बिम्जीयमोजे भवतीत्यर्थः ॥ ७-८॥ उपपत्ति:-- यस्मात् स्थानात् क्रान्तेः प्रवृत्तिः स विन्दुर्गोलसन्धिः । गोलसन्धेरैव त्रिमिस्त्रिभी राशि- भिरेकैक पदं भवति । रवेः क्रान्तिवृत्त एव भ्रमणातू क्रान्तिनाडीवृत्तसम्पातो रविगोलस. न्धिः । परश्च चन्द्रस्य विमण्डले भ्रमणान्नाडीवृत्ताद विमण्डलापेक्षिकी स्पष्टा क्रान्ति- जोयते, तेन नाडीविमण्डलमोः सम्पातश्चन्द्रगोलसन्धिः । स्वस्वगोलसन्धेत्रिभान्तरेऽयन- सन्धिः। प्रथमगोलसन्धितो राशिषटकं यावन्नाड़ीवृत्तात् क्रान्तिवृत्तं विमण्डलं वा प्रथमे द्वितीये च पदे उत्तरगतं भवति । अर्थात् प्रथमद्वितीयपदयोः क्रान्तिरुत्तरा भवति । तृती- यचतुर्थपदयोदक्षिणा क्रान्तिर्भवति । तत्रापि सौम्यक्रान्तेरारम्भस्थानात् (प्रथमगोलस- न्धितः ) परमोत्तरक्रान्तिपर्यन्तं (प्रथमायनसन्ध्यन्तं) प्रथममोजपदम् । तत उत्तर- क्रान्त्यभावपर्यन्तं (द्वितीयगोलसन्धि यावत् ) प्रथमसमपदम्। ततो द्वितीयगोलस. न्धितः परमदक्षिणक्रान्तिपर्यन्तं (द्वितीयायनसन्ध्यन्तं ) द्वितीयमोजपदम् । ततो दक्षि- पक्रान्स्यभावपर्यन्तं द्वितीयं समपदमिति तावत्पदव्यवस्था ज्ञातव्या । अथ नाडीवृत्ताच्चन्द्रबिम्बावधिः ध्रुवप्रोते चन्द्रस्य स्पष्टा क्रान्तिः । क्रान्तिवृत्ताच्चन्द्र- बिम्बान्तं ध्रुवप्रोते स्पष्टः शरः । नाडीवृत्तात् क्रान्तिवृत्तावधिः मध्यमा क्रान्तिः । अत एकदि- शोः क्रान्तिशरयोर्योगेन भिन्न दिशोरन्तरेण नाड़ीपत्ताच्चन्द्रबिम्बान्तं स्पष्टा क्रान्तिर्जायते। ।

·धिकारः ॥११॥]] भीतत्वामृतसाहिते २३७ अथ च रविचन्द्रयोः क्रान्त्योः साम्यं खलुः पातः । तत्र रविक्रान्तिगतरत्पत्वा. च्चन्द्रक्रान्तिगतरत्यधिकत्वाच प्रथम-तृतीयपदयोरुपचीयमाना चन्द्रस्पष्टक्रान्ती रविक्रा. न्तेरधिका तदा क्रान्तिसाम्यस्य गतत्वात् पातो गतः । यदि चन्द्रस्पष्टक्रान्ती रविक्रान्ते. रूना तदोपचीयमाना चन्द्रकान्ती रविक्रान्तितुल्या स्यादिति पातो भावी । द्वितीय-चतु. र्थपदयोस्तु क्रान्तेरपचयत्वाव पातस्य गतगम्यलक्षणे व्यत्यास स्फुटमेव गोलविदाम् । यदा किल मध्यक्रान्तिस्फुटशरयोरन्तरेण चन्द्रस्य स्पष्टा क्रान्तिर्भवति, तत्रापि शरादेव मध्या क्रान्तिर्विशोधिता भवति तदा नाड़ीवृत्तादुभयदिशि चन्द्रस्य स्थानबिम्बे भवतः । नाडीवृत्तात् स्थानमुत्तरे तदा बिम्ब दक्षिणे भवति। अतः स्थानबिम्बयोः पदा. न्यत्वं प्रत्यक्षमेव । यतो नाड़ीवृत्तादुत्तरे प्रथमद्वितीयपदे, दक्षिणे तृतीयचतुर्थपदे भवत इत्यलमतिगहनावगाहनेन ॥ ७-८॥ वि०-अथात्र प्रसङ्गाच्चन्द्रगोलसन्धिज्ञानप्रकारो विविच्यते । नाडीविमण्डलयोः सम्पाताच्चन्द्रस्फुटापमोद्गमोऽतो नाडीविमण्डलसम्पातौ चन्द्रगोलसन्धी। तत्र यत उत्तरक्रान्तिप्रवृत्तिः स प्रथमः । प्रथमसन्धिगतं कदम्बप्रोतवृत्तं क्रान्तिवृत्ते यत्र लगति तदेव चन्द्रगोलसन्धिस्थानं राश्यादिकं ज्ञेयम् । तज्ज्ञानार्थमायासः । (द्रष्टव्यं क्षेत्रम् ) नाडीक्रान्तिवृत्तयोः सम्पातः सं-रविगोलसन्धिः । नाड़ीचन्द्रविमण्डलयोः सम्पातः चं= चन्द्रगोलसन्धिः। तद्गतं कदम्बप्रोतवृत्तं क्रान्तिवृत्ते स्था बिन्दौ लगति अतः क्रान्तिवृत्ते स्था चन्द्रगोलसन्धिस्थानम् । मे मेषादिबिन्दुः । अतः मेसं-अयनांशः। पा= क्रान्तिविमण्डलयोः सम्पातश्चन्द्रपातः संपा-अयनांशोनो राश्यादिः पात:=पा, मेस्था राश्यादिश्चन्द्रगोलसन्धिः। एतस्यैवानयनमभीटम् । अतः 'सं चं पा' चापीयत्रिभुजे नाडीक्रान्तिवृत्ताभ्यामुत्पन्न: 2 पा सं चं कोणः रविपरमकान्त्यंशाः रपक्राजि । क्रान्तिविमण्डलाभ्यामुत्पन्नः / संपा चं कोणः परमशरांशाः = पश । नाड़ीवि मण्डलाभ्यामुत्पन्नः -पाचं सं कोणः चन्द्रपरका- न्त्यूनभा(शा=१८०°- चं. प. का।::Lसं चं वि=चं. प. का. । चापीयत्रिकोणमितेः भुजोनभार्धाशाः कोणाः कोणोनभार्धाशाभुजाः' इत्यनेन सिद्धान्तेन 'पा सं च कोणसम्मुखः 'पाच' भुजा १८०-जि.। 'सं. पांच कोणसंमुखः 'चं सं स्था को भुज-१८०-चं. प. श.1 तखा 'पास' भुजसम्मुखः L'पाचंसं कोणः-१८० -पा। अपि च 'कोण. ज्या कोणोनभार्धायासमेति' नियमेन पाचं-ज्याजि । जसं ज्यापश। अयनांशोनपातज्या पासं अत. श्वापीयत्रिकोणमितेः- "त्रिज्यागुणाद् धरणिकोटिगुणाद् विहीनात् कोटिज्ययो जसमुत्थितयोर्वधेन । अथ NAMIN ·Mpple DANAR २ awa सूर्यसिद्धान्ते [ पाता- त्रिज्याहताच भुजयोर्गुणयोर्वधेन लब्धं गुणो धरणिसंमुखकोणकोटेः" इत्यनेन सिद्धान्तेन-'संपा' भुजसंमुखकोणस्य कोटिज्या - कोज्या/ पा.चं.सं. कोज्या चं-प- क्रांत्रित्रि-त्रि- कोज्याजि x कोज्यापश कोज्यापा ज्याजिx ज्यापश ततः समीकरणेन- कोज्याचपक्रांxत्रि-त्रि x कोज्याजिxकोज्यापश - कोज्यापा x ज्याजिxज्यापश .:. कोज्या चपक त्रि कोज्याजि कोज्यापश- कोज्यापाxज्याजिxज्यापश त्रि अत्र यदि व्ययनांशपातो भृगादिकेन्द्रगतः स्यात् तदा तत्कोटिज्या धनं कर्कादिकेन्द्र ऋणं च शेया । एवमत्रागता खलु चन्द्रपरमक्रान्तिकोटिज्यो। अत एतरकोटिज्या चन्द्रस्य परमक्रान्तिज्या भवेत् । ततः 'पा च सं त्रिभुजे कोणानुपातेन ज्या सं चं: ज्या पासंxज्या संपाच ज्या पाxज्या चंप-श । एवं 'सं च स्था' त्रिभुजे ज्या/संच पा ज्या चंपका ज्या संचं ज्यास्था संच ज्या संचं ज्या जि ज्याचंस्था । इयं किल कोटिः। ज्या/संस्था च त्रि संचं चापं कर्णः । अतः कर्णकोटयोञ्जनात् 'संस्था रूप-भुजचापज्ञानं भवेदेव एतद् रविचन्द्रगोलसन्धिस्थानयोरन्तरं भवति । अत इदमन्तरं पदवशाद् रविगोलसन्धी धनमूनं वा चन्द्रगोलसन्धिस्थानं राश्यादिकं भवितुमर्हतीति क्षेत्रावलोकनतः स्पष्टमेव विदाम् ॥ ७-८॥ इदानी पातस्य गतगम्यकालज्ञानमाह- क्रान्त्योज्ये त्रिज्ययाऽभ्यस्ते परक्रान्तिज्ययोद्धृते । तच्चापान्तरमधं वा योज्यं भाविनि शीतगौ ॥ ९॥ शोध्यं चन्द्राद्गते पाते तत्सूर्यगतिताडितम् । चन्द्रभुक्त्या हृतं भानौ लिप्तादि शशिवत् फलम् ॥ १० ॥ तद्वच्छशाङ्कपातस्य फलं देयं विपर्ययात् । कमैतदसकर तावद् यावत् क्रान्ती समे तयोः ॥११॥ क्रान्त्योः समत्वे पातोऽथ प्रक्षिप्तांशोनिते विधौ । हीनेऽर्धरात्रिकाद् यातो भावी तात्कालिकेऽधिके ।। १२॥ स्थिरीकृताधरात्रेन्द्रोयोर्विवरलिप्तिकाः। षष्टिन्यश्चन्द्रभुक्त्याप्ताः पातकालस्य नाडिकाः ॥१३॥ क्रान्त्योरिति । तयो रविचन्द्रयोः, कान्तिज्ये, त्रिज्यया, अभ्यस्ते-गुणिते, पर- -- ॥ ।

·। । अन्तरकला यास्ताः षधिधन्यः, चन्द्रगत्या भक्तास्तदा कब्धपातकालस्य: विकारः ॥११॥ भोतत्त्वामृतसहित २३४ क्रान्तिज्यया = स्वस्वपरमक्रान्तिज्यया, उद्धृते - भक्के 'तदा ये लब्धी' तयोश्चापीकृतयो- र्यदन्तरं, वा अन्तराद्ध 'त' भाविनि = गम्ये पाते, शीतगौ = चन्द्रे, योग्यम् । गते पाते तु तत्' चन्द्राच्छोध्यम् । एवं कृते सति पातमध्यकालासन्नश्चन्द्रो भवति । अथ च तत=लब्धचापान्तरं, चापान्तरार्ध वा, सूर्यगतिताडित-सूर्यगत्या गुणितं, चन्द्रभुक्त्या, हृतं = मतं, 'तदा लब्धं लिप्तादि = कलादि फलं, शशिवत् = यथा चन्द्रे संस्कृतं तथैव भानौ = सूर्य संस्कार्यम् । गम्ये पाते भानौ योज्यं, गते पाते भानोः शोध्यमित्यर्थः एवं सूर्योऽपि पातमध्यावन्न कालिको ज्ञेयः। तथा शशाङ्कपातस्य क्रान्तिवृत्तचन्द्रबिमण्ड. लयोः सम्पातरूपो राश्यादिको यश्चन्द्रपातस्तस्य, तद्वत्-सूर्यफलसाधनवत् (पूर्वोक्तलब्ध. चापान्तरं चापान्तरार्ध वा चन्द्रपातगत्या गुणितं चन्द्रगत्या भकं च ) यत् फलं तत् चन्द्रपाते, विपर्ययात् = व्यत्यासात् ( गम्ये पाते चन्द्रपाते शोध्यं गते पाते योज्यमित्य. नेन विधिना) देयं तदा पातमध्यासन्न कालिकश्चन्द्रपातो भवति । एवं कृते ये पातमध्या. अन्नकालिकाश्चन्द्रार्कचन्द्रपाता भवन्ति तैः पुनस्तयो रविचन्द्रयोः क्रान्तिज्ये विधाय ताभ्यां पुनः क्रान्त्योज्य इत्यादिना चालनेन चन्द्रार्कचन्द्रपाताः साध्याः। एवमसकृतकम तावत् । यावत्तयोः रवीन्द्वोः क्रान्ती समे भवेताम् । एवं क्रान्त्योः समत्वे सति पातो 'वर्तत इतिः ज्ञेयः। अथ = क्रान्तिसाम्यसाधनानन्तरं, माधरात्रिकात् = मध्यरात्रिकचन्द्रात् , प्रक्षिप्तांशोनिते-प्रक्षिप्ता ऊनिता वा अंशा यस्मिन् , तस्मिन् (स्थिरीकृते इत्यर्थः) विधी- चन्द्रे हीने अल्पे सति पातो यातो जयः। मध्यरात्रिकाञ्चन्द्रात् , तात्कालिके प्रक्षिप्तशो- निते (स्थिरीकृते ) चन्द्रे अधिके सति पातो भावी ज्ञेयः । अथ द्वयोः स्थिरीकृताधरा. श्रीन्द्रोः=तात्कालिकः स्थिरीकृतो यश्चन्द्रः, अर्धरात्रिकश्च यश्चन्द्रस्तयोः, विवरलिप्तिकाः= त्रात् पूर्व पश्चाद्वा यावता कालेन क्रान्तिसाम्यं भवति तस्य, नाड़िकाः = गता गम्या वा घटिका भवन्ति ॥ ९-१३ ॥ उपपत्ति:- यतो "लङ्कायामाधरात्रिकः" इत्युक्तेर हगणो मध्यरात्रिकालिको भवति । अतोऽर्गण- वशात् साधिताश्चन्द्रार्कपाता अपि मध्यरात्रिका एव भवन्ति । रविचन्द्रकान्त्योः साम्यं खलु पातः । तेन रविचन्द्रेष्टक्रान्तिज्यातोऽनुपातेन चन्द्रार्कयोर्भुजौ सान्यो। तद्यथा-'यदि परमक्रान्तिज्यया त्रिज्यातुल्या भुजज्या तदाऽनया क्रान्तिज्यया केति' चन्द्रार्कयोः स्वस्व- भुजज्ये तयोश्वापे भुजौ भवतः । क्रान्तिसाम्य काले भुजयोस्तुल्यत्वादिष्टक्रान्ती भुजान्तर- तुल्यं तयोरन्तरम् । अतो गम्यै पाते तस्य भुजान्तरस्य चन्द्रे योजनेन गते पाते चन्द्रा- च्छोधनेन पातमध्यासन्नकालिकश्चन्द्रो भवेत् । तत्र यदि भुजान्तरमधिकं तदा भुजान्तरमेव योज्यं वा शोध्यम् । यदि भुजान्तरमल्पं तदा यथासम्भवं तदर्धमर्धा, वा योज्यं वा शोध्यमिति । एवमर्धरात्रिकश्चन्द्रश्वालनेन चालितः पातासनकालिकः कृतः । तदानीं रवि- श्चन्द्रपातश्च स्वस्वगत्या किश्चिदन्तरितो भवतीत्यतस्तयोरपि स्वस्वगत्यनुपातलब्धचालनेन पातकालिककरणमुपयुज्यते । अतो यदि चन्द्रगत्या चन्द्रचालनं तदा:रविगत्या पातगत्या - ·२४० सूर्वसिदान्ते [पाता- ६०४ अंक च-ग-क चंचार चं चार पाग च किमिति फलं रविचालनम्: । एवं चन्द्रपातचालनम् = वंग चं.ग. रविचालनफलं तु रवेरपि चन्द्रवद्गतित्वात् चन्द्रवदेव देयम् । 'परश्च पातस्य विलोम. गतित्वात् तच्चालनं गम्ये पाते विशोज्यम् । गते पाते योज्यमिति युक्तमेवोक्तम् । एवं स्वस्वचालनफलेन संस्कृताश्चन्द्रार्कचन्द्रपाताः पातासन्न कालिका भवन्ति । न तु पातका. लिकाः । यतः पातः स्फुटक्रान्तिसाम्यकाले। इहानुपातस्तु मध्यगत्योपयुज्यतेऽतोऽनुपाता. गतचालनेनासकृतकर्मणा स्फुटत्वं भवितुमर्हतीस्यतोऽसकृत्प्रकारेण वास्तवपातकालिका रवि. चन्द्रचन्द्रपाताः कृताः। अथ गणितसिद्धश्चन्द्रो मध्यरात्रिक इति पूर्वमुक्त एव चालनफलेन संस्कृतश्चन्द्रः पात- मध्यकालिको यथा सम्भवं मध्यरात्रिचन्द्रादूनोऽधिको वा भवति । तत्र मध्यरात्रिका चन्द्राच्चालनचालिते चन्द्रेऽधिके पातोऽप्रतो भविष्यति । ऊने तु पातो गत इति युक्ति- युक्तमेव । एतेन गणितागतमध्यरात्रिकचन्द्राच्चालनचालितस्य चन्द्रस्य यावदन्तरं ताव- देव पातस्य गतेष्यत्वं सिद्धम् । तत्र रविगतरत्पत्वाच्चन्द्रगत्यवानुपातेनान्तरसम्बन्धि न्यो नाडयो भवन्ति । तथा हि 'यदि चन्द्रगतिकलाभिः षष्टिधटिकास्तदा मध्यरात्रिक- स्थिरीकृतचन्द्रयोरन्तरकलाभिः का इति मध्यरात्रात् पातस्य गता गम्या वा घटिकाः । अत उपपन्नं सर्वम् ॥ ९-१३ ॥ इदानी पातस्य स्थित्यधं तदायन्त्यकालौ चाह--- रवीन्दुमानयोगार्ध षष्टया सगुण्य भाजयेत् । तयोर्मुक्त्यन्तरेणाऽऽतं स्थित्यर्थं नाडिकादि तत् ॥ १४ ॥ पातकालः स्फुटो मध्यः सोऽपि स्थित्यर्धवर्जितः। तस्य सम्भवकाल: स्यात् तत्संयुक्तोऽन्त्यसंज्ञितः ॥ १५ ॥ रवीन्दुमानयोगार्धमिति । सूर्य-चन्द्रबोर्बिम्बयोगार्धम् , षष्टया सगुण्य, तयोः रवीन्द्रोः, भुक्त्यन्तरेण कलात्मकस्पष्टगत्यन्तरेण, 'भाजयेत् तदा यत्' आप्त लब्धं तत् नाटिकादि, स्थित्यधै पातस्थितिकालस्याधं भवति । तदेव द्विगुणं पातस्य स्थितिकालो भवतीत्यनुक्तमपि शेयम् । अथ 'स्थिरीकृतार्धरात्रेन्द्रो रित्यादिना यः स्फुटः पातकाल आनीतः स पातस्य मध्यः कालो भवति । सोऽपि ( अत्रापि समुच्चये) मा. नीतेन स्थित्यर्धन, वर्जितः रहितः कार्यः। स तस्य पातस्य, सम्भवकाला प्रारम्भकाल: स्यात् । तथा स पातमध्यकालः, तत्संयुक्तः तेन स्थित्यर्धेन संयुक्तः कार्यः सः, भन्स्य. संज्ञितः पातस्य विरामकालो भवेत् । यथा प्रहणे रवीन्द्रोः केन्द्रे एकस्मिन् याम्योत्तरसत्रे भवतस्तदा मध्यग्रहणं तस्मात स्थित्यर्धघटीपूर्व स्पर्शः, स्थित्यर्धघटीपश्चान्मोक्षश्च भवति तथैव यदा रवीन्द्रोः केन्द्रीये क्रान्तो समे तदा पातमध्यकालः। तस्मात्पूर्व पश्चाच्च बिम्बैकदेशकान्तयोः साम्य आरम्भा. बमानी ज्ञेयाविति भावः ॥ १४-१५ ॥

·3 विकारः ॥११॥] श्रीतस्वामृतसहिते २४१ ভুগান্তি पातोकलक्षणे यदारवीन्द्वोः केन्द्र एकस्मिन्नेवाहोरात्रवृत्ते वा नाडीवृत्तादुभयत्र तुल्या. न्तरिताहोरात्रवृत्तयोर्भवेत तदा केन्द्रीयक्रान्त्योः साम्यात् पातमध्यकालः । यदा तयोराय. न्तबिम्बप्रान्तकान्स्योः साम्यं तदा पातारम्भः । यदाच तयोरन्त्यायविम्बप्रान्तका- म्त्योः साम्य तदा पातस्यान्तः । आधन्तौ दक्षिणोत्तरभावेनावगम्यौ । एवमत्र पाता- रम्भे पातान्तकाले च रविचन्द्रकेन्द्रान्तरं तयोर्मानैक्यामितं, मध्यकाले केन्द्रान्तराभा- वोऽतः पातमध्यकालात् केन्द्रान्तरोत्थचालनेन पूर्व पातारम्भः, पश्चात् पातान्तो भवि- तुमर्हति । अतो यदि रविचन्द्रगत्यन्तरकलाभिर्घटीनां षष्टिस्तदा मानक्यातुल्यकला- भिः का इत्यनुपातेन पातस्य स्थित्यर्धघटिकाः ६.xमानक्यार्धकलाः | आभी रहते ग. अं. क. पातमध्यकाले पातारम्भः । युक्त च पातान्तकालः स्यादेवेत्युपपन्नम् । वि. । वस्तुतोऽत्रानुपाते गत्यन्तरं हि पूर्वापरान्तरं मानक्यार्धे तु कान्त्यन्तरं दक्षि- गोत्तरान्तरं भवति । पूर्वापरान्तरस्योपचयापचयाविव यदि क्रान्स्यन्तरस्याप्युपचमापचयो भवेतां तदाऽनुपातोऽयं सङ्गच्छते। अन्यथा त्वसङ्गतोऽनुपातः। परञ्च लाघवार्थः भग- वता लोकानुकम्पयाऽयमनुपातोजीकृत इत्यदोषः ॥ १४-१५ ॥ इदानी पातस्थितिकालस्य फलमाह- आद्यन्तकालयोर्मध्या कालो ज्ञेयोऽतिदारुणः । प्रज्वलज्ज्वलनाकारः सर्वकर्मसु गर्हितः॥ १६ ।। एकायनगतं यावदन्द्वोमण्डलान्तरम् । सम्भवस्तावदेवास्य सर्वकर्मविनाशकृत् ।। १७ ।। स्नानदानजपश्रावतहोमादिकर्मभिः । प्राप्यते सुमहच्छ्रेयस्तत्कालज्ञानतस्तथा ॥ १८ ॥ आधान्तकालयोरिति । अस्य पातस्यायन्तकालयोर्यो मध्यः कालः (पातमध्य- कालः) सोऽतिदारुणः अति कठिनः 'दुष्फलप्रदः शेयः । यतः स प्रज्वलज्ज्वलनाकार: देदीप्यमानाग्निसदृशो भवतीत्यतः, सर्वकर्मसु = विवाहादिसकलमङ्गलकर्मसु, गर्हिता नि. न्दितः कथितः। ननु केन्दीयक्रान्तिसाम्यकालः सूक्ष्मो मध्यकाल एव निन्दितः किमुत समस्तः पात- स्थितिकालो निन्दित इत्यत्राह-एकायनगतमिति । अकॅन्द्वोः मण्डलान्तरं प्रत्येक बिम्बैकदेशरूपं यावत् कालपर्यन्तं, एकायनगतं एकमार्गगतं भवत्यर्थात् तयोनिम्बैकदेश- शान्त्यन्तरं यावत्तयोर्मानैक्यासमं भवति तावदेवास्य पातकालस्य सम्भवः । स च सर्व- कर्मविनाशकृत्भवति । अत एव सकलः पातस्थितिकालो निन्दितः। एवमाह तत्र भवान् । MORE "तावत्समत्वमेव कान्योविवरं भवेद्यावत् । मानक्यार्धादूनं साम्याद् विम्बैकदेशजक्रान्त्योः" । इति ॥ ३१ सू०सि० ·। .. सूर्यसिद्धान्ते [पाता- तत्र पातस्य मध्यः कालः खलु अतिदारुणत्वाद् विशेषेण गर्हित इति । अथ च न केवलमयं पातोमालेषु निन्दितोऽपि तु केषु कर्मसु शुभदोऽपीत्याह-स्ना. नेत्यादि । अस्मिन् पातस्थितिकाले गङ्गादितीर्थोदकस्नानेन, द्विजादिभ्यो दानेन, मन्त्राणां जपेन, पितणां श्राद्धन, व्रतेन ( उपवासेन ) होमेन, आदिशब्दाद् धर्मान्तरैश्च कोक: सुमहत् = अत्युत्कृष्टं, श्रेयः = कल्याणं लभ्यते । तथा तत्कालज्ञानतः तस्य पातस्य कालज्ञानतोऽपि लोकमहत्कल्याणं प्राप्यते । तत्कालादेशेन लोकानां धर्माचरणे नियोगा. दित्यर्थः ॥ १६-१८॥ अत्र युक्ति- रविचन्द्रयोस्तुल्याँशुजालसम्पर्कात् तदृक्कोधोद्भवो वहिरूपः पातः केन्द्रिकका- न्तिसाम्यात् पातस्थितिमध्यकालेऽतीवदारुणो भवेदेव । तत्र केन्द्रिकरइमीना प्रभावा. धिक्यात् । अथ यावत् कालं रवीन्द्रोर्बिम्बैकदेशकान्त्योः साम्यं तावत् तयोः केन्द्रान्तरं मानक्या मितं भवतीत्यतस्तावत्तयोरेकमार्गगतत्वं तेन तावान् कालो हि पातस्थितिकालः । अथ च गगनगतगगनेचराणां यादृशः किरणा भूगतभूतानामुपर्यापतन्ति ताहगेव तेषां शुभमशुभं वा भवति । इह पातकाले रवीन्द्रोः क्रान्तिसाम्यात्सङ्घर्षेण दूषितास्तयोः किरणा जनानां दुष्परिणामका भवन्ति । । अतस्तत्संसूचितदुष्प्रभावप्रशमनार्थ जले स्नान (यतो जले किरणानां प्रभावोऽल्पः ) दानं ( यतो दाने दातृदुष्प्रभावसंश्लिष्टं देयवस्तु प्रतिगृहीतारमुपयुनक्ति दाता चानधो भवतीत्यतो 'दानं दुर्गतिनाशनमित्युक्तम् ) जपः (जपेन देवानामानुकूल्यात्तद्वलात्पातानलतापशान्तिः ) श्राद्धम् (श्राद्धन चन्द्रमण्डलवा- खिभ्यः पितृभ्योऽा दिदानेन चन्द्रकिरणदुष्प्रभावापनोदः ) व्रतं (व्रतेन तु शरीरशुद्धि- स्तया पातानलप्रभावसहनक्षमता) होमः ( होमेन तु होमानलदीप्तिप्रभावात् पातानल. प्रभावापनोदो भवति ) अपरं च धर्माचरणमुपयुक्तमेवेत्यलमति विस्तरेण ॥ १६-१८ ॥ इदानी पाते विशेषमाह-- रवीन्द्वोस्तुल्यता क्रान्त्योर्विषुवत्सन्निधौ यदा । द्विर्भवेद्धि तदा पात: स्यादभावो विपर्ययात् ॥ १९॥ रवीन्दोरिति । विषुवत्सन्निधौ = नाडीक्रान्तिवृत्तयोर्योगस्थलासन्ने (रवीगोलस- सन्धिनिकटे) यदा रवीन्द्रोः कान्स्योस्तुल्यता, द्विः = द्विवारं भवेत् तदा, हि = निश्चयेन पातः स्यात् । तत्र विपर्ययात-यदि क्रान्तिमाम्यं द्विवारं न भवेत्तदा पातस्य' अभावो. ऽर्थात् तदानीं पातो न भवेदित्ययः ॥ १९ ॥ उपपत्ति:- 'एकायनगतौ स्याता सूर्याचन्द्रमसौ यदेति पातलक्षणे भिन्नगोलकायनगतयो रवी. न्द्वोर्योगो द्वादशाशितुल्योऽथ गोलभिन्नायनगतयो रवीन्द्रोर्योगो भगणार्धसमो भवति तदा तयोः कान्त्योः साम्यात् पातो जायत इति तावत्प्रसिद्धमेव । अथ कल्प्यते रविर्द. क्षिणे गोले विषुवत्सन्निधौ दक्षिणायने तृतीयपदे च ६।१° राश्यादिः । चन्द्र उत्तरगोले दक्षिणायने द्वितीयपदे ५।२९। अनयोर्विषमसमपदयोगतैष्यभुजयोस्तुल्यत्वाद् यदि चन्द्रशराभावस्तदा तयोः क्रान्ती तुल्ये स्यातामेव । तथा रवीन्द्रोभिन्नगोलेकायनगतयोर्यो- ·. .. धिकार॥११॥] श्रोतत्वामृतसाहिते गस्य (६।१०+५ । २९० = १२ रा.) द्वादशराशिमितस्याद् वैधृताभिधः पातः समु. पलब्धः। अथ चात्र समपदस्थस्येन्दोर्भुजस्यापचीयमानत्वात्तत्क्रान्तिरपि क्षयात्मिका द्वितीयपदान्ते (कन्यान्ते) शून्यसमा भूत्वा चन्द्रस्य सूर्यापेक्षया द्रुतगतित्वात् तृतीय पदे वृद्धिमती चन्द्रकान्ती रविक्रान्तिसमा भवितुमर्हति रविचन्द्रयोस्तुल्यत्वात् (परं यदि चन्द्रः स्वपातस्थाने भवेत्तदैव) अतो विषुवत्सन्निधौ यदि चन्द्रः समपदान्ते रविविषम- पदादौ भवेच्दा वारद्वयं क्रान्तिसाम्यं सिद्धयति । तत्र प्रथम क्रान्तिसाम्यं लक्षणलक्षित. स्वात् पातः। द्वितीयं क्रान्ति साम्यं यतो रवीन्द्रोरे कगोलत्वे जायते अतस्तस्य पातत्वं नेति बोद्धव्यम् । अथ यदा समपदान्तस्थेन्दोः क्रान्तिविषमपदादिगतरविक्रान्तितोऽधिका भवेत्तदाऽग्रे विषमपदेऽपि शीघ्रगतेश्चन्द्रस्योपचीयमाना क्रान्ती रविक्रान्तितोऽधिकैव भवितुमर्हतीत्यत- स्तदानीं क्रान्तिसाम्याभावात् पाताभावः स्फुट एवेति मतिमतामवगतमेवेत्युपपन्न यथोक्तम् । उक्तलक्षणयोर्गोलसन्धौ चन्द्रापमादकीपमस्याधिक्ये द्विवारं क्रान्तिसाम्यं तथा चन्द्रा. पमादीपमस्याल्पत्वे क्रान्तिसाम्य नेति निष्कृष्टोऽर्थः । एवं यदा चन्द्रविमण्डलनाडीमण्डलयोर्योगात् त्रिभान्तरे (चन्द्रस्यायनसन्धावि. त्यर्थः) चन्द्रस्य क्रान्ती रविकान्तेरधिका स्यात्तदाऽग्रे समपदेऽपचीयमाना चन्द्रकान्ती रविक्रान्तिसमा भवितुमर्हतीत्यतस्तदा पातो भवेदेव । तत्रापि यदि रविक्रान्तेश्चन्द्रक्रान्ति. रल्पा तदाऽग्रे समपदेऽपचीयमानश्चन्द्रापमो नितरामत्पोऽतस्तदानी क्रान्ति साम्याभावात् पातोऽसम्भवः । अत आह तत्रभवान् भास्कर:- "स्वायनसन्धाविन्दोः क्रान्तिस्तकालभास्करक्रान्तेः । ऊना यावत् तावत् क्रान्त्योः साम्यं तयोर्नास्ति" इति ॥ १९ ॥ इदानीं विष्कम्भादियोगान्तर्गतं पातमाह- शशाङ्कार्कयुतेलिप्ता भभोगेन विभाजिताः । लब्धं सप्तदशान्तोऽन्यो व्यतीपातस्तृतीयकः ॥ २० ॥ शशाङ्कार्कयुतेरिति । रवीन्द्वोर्योगे कृते यः, लिप्ताः कलास्ताः, भभोगेन-नक्षत्रभो- गमानेनाष्टशतमितेन विभाजिताः, लब्धं, सप्तदशान्तः विष्कम्भादिसप्तविंशतियोगेषु षोड़. शादने सप्तदशान्तं यावत् , अन्यः उक्तवैधृतव्यतीपाताभ्यामितरः तृतीयको व्यतीपातो भवति । एतदुक्तं भवति । रवीन्दुयोगकला अष्टशतभक्ता लब्धियदि षोडशमिता तदाऽने वर्तमानो व्यतीपाताख्यो योगस्तृतीयः पाती भवतीति । रवीन्दुयोगकला यदाऽटशतमितास्तदैको योगोऽतो रवीन्दुयुतिलिप्ता अष्टशतभक्ता लब्धं योगसङ्ख्या भवति । तत्र सप्तदशो योगो 'व्यतीपातः' पश्चाशोपयुक्तोऽतोऽयमन्य. स्तृतीयक क्रान्तिसाम्यरूपपाताभ्यां भिन्नत्वादुक्त इत्यलम् ॥ २० ॥ इदानीं भसन्धि गण्डान्तञ्चाह- सार्पेन्द्रपौष्ण्यधिडण्यानामन्त्याः पादा भसन्धयः । तदनभेष्वाधपादा गण्डान्तं नाम कीर्यते ॥ २१ ॥ .. HARMA ·। सूर्यसिद्धान्ते [पाताधिकारः ११ व्यतीपातत्रयं घोरं गण्डान्तत्रितयं तथा । एतद् भसन्धित्रितयं सर्वकर्मसु वर्जयेत् ॥ २२ ॥ सापेन्द्रति-सान्द्रपौडण्य धिण्याना=आश्लेषा-ज्येष्ठा-रेवतीनक्षत्राणां, अन्त्याः पादाः= चतुर्थचरणाः, भसन्धयः भयो राश्योः सन्धयो योगस्थानानि भवन्ति । आश्लेषाया अन्ते कर्कटान्तः सिंहादिश्च । ज्येष्ठान्ते वृश्चिकान्तो धनुरादिश्च । पौष्णान्ते मीनान्तो मेषादि. श्चेति ते भसन्धय उच्यन्ते । तदअभेषु मधा-मूलाश्विनीनक्षत्रेषु, आद्यपादा-प्रथम- चरणाः गण्डान्तं नाम विद्भिः कीर्त्यते । मघाया मुलस्याश्विन्याश्च प्रथमः पादो गएडान्तं भवतीति । अथैतत् पूर्वोक्तं घोरं व्यतीपातत्रयं तथा भसन्धित्रितयं अनिष्टफलदत्वात् सर्वकर्मसु-सर्वेषु मङ्गलकार्येषु वर्जयेत् । जातकप्रन्थेषु पातत्रये गण्डान्तत्रये च जन्मातोवानिष्टफलदमुक्तं, तत्सर्वे तेष्वेवावलो. कनीयमित्यहमतिविस्तरेण ॥ २१-२२ ॥ इदानीमधिकारमुपसंहरन्नाह - इत्येतत् परमं पुण्यं ज्योतिषां चरितं हितम् । रहस्यमहदाख्यातं किमन्यच्छोतुमिच्छसि ? ॥ २३ ॥ इतीति । श्रीसूर्यांशपुरुषो मयासुरमाह-हे मय । इत्येतत् परमं पुण्यं अत्युत्कृष्टं धर्ममयं, हितं सर्वथा श्रेयस्कर, रहस्य दुर्विनितेभ्यः परमगोप्यम् ; ज्योतिषां प्रहनक्ष- त्राणा, महत् = अत्यद्भतं चरितं तुभ्यं मयाऽऽख्यातम् । अतः अन्यत् किं पुनः श्रोतुमि- च्छसीति कथय ? । अन्यदपि किञ्चिच्छोतुमभिलाषा यदि तव भवेत्तदा तदपि श्रोतुम. हसि । अहं तुभ्यमन्यदपि सर्वे कथयिष्यामीति भावः ॥ २३ ॥ इति श्रीसूर्यसिद्धान्ते श्रीतत्वामृतसिञ्चिते । गतं पाताधिकारान्तं सोपानं शिवसङ्खथकम् ॥ ११ ॥ इति श्रीतत्वाभृतसहिते सूर्य सिद्धान्ते पूर्वदल प्रपूर्णम् ॥ - टीकाकारः-चातुरध्वरिकः श्रीकपिलेश्वरशास्त्री, मैथिलः । प्राप्तिस्थानम्- चौखम्बा-संस्कृत-पुस्तकालय, बनारस सिटी।

·अथ भूगोलाध्यायः। नत्वा जगदात्मानं भूयो भास्वन्तमाष्य तद्बोधम् । विवृणोम्युत्तरदलमपि सयुक्तिकं सूर्यसिद्धान्ते ॥ अथाधुना भूगोलाध्यायः प्रारभ्यते । तत्रादौ मेरुपृष्ठस्थान मुनीन् प्रति कश्चिन्मुनि वरः पूर्वोक्तं सूर्यांशपुरुष-मयासुरसंवादमनुवाद्यानन्तरं मयासुरः सूर्यांशपुरुष किमाहेत्याह- अथाकांशसमुद्भूतं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः । भक्त्या परमयाऽभ्यर्च्य पप्रच्छेदं मयासुरः ॥ १ ॥ अथेति । अथ-पूर्वोक्तोपदेशानन्तरं, सूयांशपुरुषेण "अहो मयासुर ! स्वमतः पर किं ज्ञातुमिच्छसी ति पृष्ठो मयासुरः (लङ्काधिपतेः रावणस्य श्वशुरः) कृताञ्जलिः कृतः मञ्जलिः (कराप्रयोः संयोगेन प्रणाममुद्रा) येन तथाभूतः सन् अकांशसमुद्भुत श्रीसूर्यस्यांशवशादुत्पन्नं सूर्यांशपुरुषं प्रणिपत्य, परमया अत्युत्कृष्टया, भक्त्या तत्से. वकभावतया, अभ्यय=सर्वतो भावेन सम्पूज्य च, इदं वक्ष्यमाणं प्रश्नकुलं, पप्रच्छ= पृष्टवान् ॥ १॥ . % 3D N इदानी तान् मयकर्तृकप्रश्नानाह - १. तत्रादौ पृथ्वीसम्बन्धिकः प्रश्न:- भगवन् ! किम्प्रमाणा भूः किमाकारा किमाश्रया। किंविभागा कथं चात्र सप्त पातालभूमयः ॥ २॥ भगवन्निति । हे भगवन् । भू-पृथ्वी, किम्प्रमाणा=किं प्रमाण हेतुर्यस्याः सा।

·, सूर्यसिद्धान्ते [ भूगोला- 'प्रमाणं हेतु-मयादा-शास्त्रेयत्ताप्रमातृषु इत्यमरोक्तेः भुवः सत्तायों को हेतुरिति प्रश्नः । एतेन योजनानि शतान्यष्टौ भूकों द्विगुणानि तु इत्यनेनो के भुवो मानेऽत्र प्रमाणशब्देन भूमाने पुनरुक्तिसन्देहो निरस्तः (अस्य प्रश्नस्योत्तरमग्रतो महाभूतोत्पत्तौ २३ श्लोके वक्ष्यति) । किमाकारा-कोश आकारो यस्याः सा । भूस्थितेषु देशेषु प्रतिदेशं दिनादिव्य. वस्थायां पार्थाक्यदर्शनाद्भुवः स्वरूपं कौगिति प्रश्नः। किमाश्रया=क आश्रय आधारो यस्याः सा। भूरियं कस्मिन्नाधारे तिष्ठतीति प्रश्नः (अनयोः प्रश्नयोक्त्तरं ३२ श्लोके वक्ष्यति । किं विभागाः = किं कीडशा विभागा यस्याः सा । भूस्थिताना द्वीपवर्षादीनां विभागाः कीदृशा इति प्रश्नः । तथा च । अत्र = भुवि, सप्त पातालभूमय पातालविभाग- रूपाः पुराणादिषूक्ताः सप्त लोकाः, कथं = केन प्रकारेण विद्यन्त इति प्रश्नः (भस्योत्तरं ३३ श्लोके वक्ष्यति ॥२॥ २. रविकर्तृकदिनरात्रिव्यवस्थाप्रश्नः अहोरात्रव्यवस्थां च विदधाति कयं रविः । कथं पर्येति वसुधां भुवनानि विभावयन् ॥ ३ ॥ अहोरात्रेति । रविः = भ्रमणशीलो बिम्बरूपो भगवान सूर्यः, अहोरात्रव्यवस्था = दिनस्य रात्रेश्च व्यवस्था, कथं केन प्रकारेण, विदधाति=करोति ? तथा भुवनानि-भूर्भुवः- स्वरादीनि वक्ष्यमाणानि, विभावयन् स्वकरप्रकाशेन प्रकाशयन् , वसुधा = पृथ्वी, कथं पति- परिभ्रमति? अत्रासुरस्येवमाशङ्का यत्-पौराणिकाः समतलरूपाया भूमेमध्यस्थितमेरुमभितो भ्रमतो रवेर्दर्शनादिनमदर्शनाद्रात्रिमझीकुर्वन्ति । तन्मते रविदर्शनादर्शनयोमेरुरेव हेतुः । परश्च भवन्मते रविभ्रमणं तद्भिन्नं, तर्हि भवन्मते रविदर्शनादर्शनयोः को हेतुभूतो येना- होरात्रं सम्पद्यते । यदि भवन्मते भुवमभितो रविभ्रमणं तर्हि भूरेव रविदर्शनादर्शनयोहतुः। अतो गुरुतरेयं धरा यदि साधारा तदा भूपरितो रविभ्रमणे आधारो बाधकः। यदि धरा निराधारा तदा गुरुतरा कथं तिष्ठतीति ॥३॥ ३. देवासुराणामन्योन्य पाण्मासिकमहोरात्रभेदं कयामिति प्रश्नः- देवासुराणापन्योन्यमहोरात्रं विपर्यात् । किमर्थं तत् कथं वा स्याद् भानो गणपूरणात् ॥ देवासुराणामिति । देवानामसुराणां च परस्परं, विपर्ययात व्यत्यासात् अहो. रात्रं किमर्थ = किनिमित्तकं भवति । अर्थात् पुराणेषु-देवानां यदिनं तदसुराणां रात्रिः। देवानां रजनी तदसुराणां दिनमिति यच्छूयते तत्र किं कारणम् । वा तत् = देवासुराहो. रात्रं, भानोः सूर्यस्य 'स्वगत्या पूर्वाभिमुखं भ्रमतः' भगणपूरणात्-द्वादशराशिभोगात् कथं स्यात् । देवानां राक्षसानां चाहोरात्रमेकसौरवर्षतुल्यं कथं भवति । एतेन पाण्मासिक दिनं पाएमासिकी रात्रिश्च तेषां भवतीति थं सम्पद्यते । अत्राहोरात्रं विपर्ययादित्यनेन सौरमासषट्कं यावद्देवानां रविदर्शनादिनमसुराणां ताव- द्रव्यदर्शनाच्छवरी, तथा यदसुराणां रविदर्शनारषाण्मासिकं दिनं तावद्देवानां रव्यदर्शना- । ama ·सर्वत्र न ऽध्यायः ॥१२॥ श्रीतत्त्वामृतलहिते च्छरीत्यन्त्र को हेतुरिति प्रश्नः अस्योत्तरं ४५-५० श्लोकैवक्ष्यति ॥ ४ ॥ ४. पैन-मानुषदिनसम्बन्धिकः प्रश्न:- पित्र्य मासेन भवति नाडीषष्ठया तु मानुषम् । तदेव किल भवेत् केन हेतुना ॥५॥ पित्र्यमिति । पितरो ये चन्द्रमण्डलमधिवसन्ति तेषां तदहोरात्रम्। मासेन-दर्शान्त. द्वयान्तःपातिनैकेन चान्द्रमासेन तुल्यं कथं भवति ? कृष्णपक्षीयसार्धसप्तमीतः शुक्लसास. सभ्यन्तं पितॄणां दिनं ततः परं पञ्चदशतिथ्यात्मकरात्रिश्च कथं भवतीति भावः । अय मानुषं = भूपृष्ठवासिनो मनुष्याणां तदहोरात्रम्' नाड़ीषष्टया = सावनषष्टिघटीतुल्यं कथं भवति । तथा तदेव = मानुषाहोरात्र-( षष्टिघटीतुल्य-) मेव, सर्वत्र = देवासुरलोके पितृलोके चाहोरात्रं केन हेतुना न भवति ? मनुष्याणां दिनरात्रि तुल्यमेव सर्वेषामहोरात्रं कथं नेति प्रश्नेन 'किमाकारा भूरिति प्रश्नः सङ्गच्छते ॥ ५ ॥ ५. दिनमासायधिपसम्बन्धी प्रश्न:- दिनाब्दमासहोराणामधिपा न समाः कुतः। कथं पयति भगणः सग्रहोऽयं किमाश्रयः ॥६॥ दिनेति । दिनाब्दमासहोराणाम् दिनस्य, वर्षस्य, मासस्य जातकोतप्रसिद्धहोराया लग्नार्धमितायाश्च अधिपाः, कुतः- कस्माद्धेतोः, समा: एकनियमेन न भवन्ति । अर्था- यथा सूर्यादयः सप्त ग्रहाः क्रमेण वारेशा भवन्ति तथैव त एव ग्रहाः प्रथमादिमासपतयो वर्षपतयश्च कथं न भवन्तीति । भवदुओन-'मासान्ददिनसङ्ख्याप्तं द्वित्रिघ्नं रूपसंयुतम् । सप्तोद्धृतावशेषौ तु विशेगौ मासवर्षपा' वितिमासवर्षपानयनेन वारेशवत् ऋमिका प्रहा मासाधिपा वर्षाधिपाश्च न भवन्तीत्यत्र किं कारणमित्यर्थः । ननु होरासाधनं पूर्व नोक्तम. तस्तत्वासनिकः प्रश्नोऽवतस्तथापि जातकशास्त्रे प्रसिद्धो होरेश्वरो भवता किन्नोक्त इति प्रश्नाशयः सङ्गच्छते । तथा च, सग्रहः-ग्रहैः सहितोऽयमाकाशे दृश्यमानो भगण: नक्षत्रपक्षरं (भचक्रमिति यावत् ) किमाश्रयः = कः आश्रयो यस्य सः (कस्मिन्नाधारे वर्तमानः सन् ) कथं च, पर्येति = परिभ्रमति । सवेरेव ग्रहैनक्षत्रैश्च सहितमाकाशे मद भ्रमद् भचक्रं दृश्यते तस्य निराधारस्य काशेऽवस्थानं कथं, साधारत्वे सति मुवमभितस्त- ड्रमणं च कथमिति प्रश्नः ॥ ६ ॥ ६. प्रहाण कक्षाप्रमाणविषयकः प्रश्नः- भूमेरुपर्युपर्य|ः किमुत्सेधाः किमन्तराः । ग्रहक्षकक्षाः किंमात्राः स्थिताः केन क्रमेण ताः ॥ ७ ॥ भूमेरिति । प्रहर्शकक्षाः सर्वेषां प्रहाणा नक्षत्राणां च कक्षाः ( स्वस्वभ्रमणमार्ग- रूपाः ) भूमेः सकाशात् उपरि उपरि क्रमेणो;ः = उच्चतया विद्यमानाः, किमुत्सेधाः कियानुस्सेध उच्चता यास ताः, भूमेः सकाशात प्रत्येकं कियदन्तरेण सन्तीति । किम- न्तराः= कियदन्तरं यासां ताः, उपर्युपरिसंस्थयोञ्चानामभ्यन्योन्यमन्तरं कियदिति । - amma ·? सूर्यसिद्धान्ते [भूगोला- किंमात्राः = कियन्मान प्रमाणं यास ताः, प्रत्येक ताः कियत्त्रमाणा इति । ताश्च प्रहर्स- कक्षाः केन क्रमेण स्थिता विद्यन्ते । अर्थादुपर्युपरिक्रमेण स्थितासु कक्षासु पूर्व कस्य तद- नन्तरं कस्येति प्रश्नः ॥ ७ ॥ ७. सूर्यकिरणसम्बन्धी कालमानसम्बन्धी च प्रश्नः- ग्रीष्मे तीव्रकरो भानुर्न हेमन्ते तथाविधः । कियती तत्करप्राप्तिानानि कति किञ्च तैः ॥ ८॥ ग्रीष्म इति । प्रीष्मे = प्रीष्मतौं ( ज्येष्ठादिषु ) भानुः = सूर्यः तीव्रकरः प्रखर. किरणो यथा भवति, हेमन्ते-मार्गादिषु तथाविधः कथं न भवति । प्रीध्मे कटुरश्मिः सूर्यो भवतीत्यत्र कारणं किमिति । तस्य सूर्यस्य करप्राप्तिः कियती । आकाशे कियद् दूरपर्य- न्तम किरणाः प्रखरन्तीति । मानानि = पूर्वमुक्तानि सावनसौरचन्द्रादीनि कालमानानि तानि कतिविधानि ? मानाधिकारे पूर्वमुपक्रमरूपेगोकानामपि सम्यग्ज्ञानार्थं पुनः प्रश्नाव. सरः। तैः मानः प्रयोजनं च किं भवतीति ॥८॥ एवमुक्तप्रश्नानुपसंहरनसुरो गुरुं सूर्याशपुरुषं स्तौति- एतं मे संशयं छिन्धि भगवन् भूतभावन ! । अन्यो न त्वामृते छत्ता विद्यते सर्वदर्शिवान ॥४॥ एतमिति । हे भगवन् ! साक्षात्स्यांशसमुद्भूतत्वात् सर्वशक्तिमन् । भूतभावन ! भूतानां निखिलपदार्थानां भावना विवेको बस्य तत्सम्बोधने हे भूतभावन ! मे = मम (भवच्छात्रत्वमुपगतस्य) एतं =उक्तं, संशयं सन्देहम् । अत्र जात्यभिप्रायिकमेक. वचनं निर्दिष्टम् । अतो मदुक्तान् संशयान् त्वं हिन्धि = छेदय । यथार्थोत्तरेण मत्सन्देहा- नपाकुर्विति । यतः त्वामृते त्वां विहाय, अन्यः सर्वदर्शिवान् = विविधविषयकविवेचकः (सर्वद्रष्टा ) मत्संशयानां छेत्ता = निवारको न विद्यते । अस्मत्सन्देहापनोदनसमर्थः सर्व- दर्शिवानेकस्त्वमेवासीति मत्सन्देहास्त्वमेव निवारयति भावः ॥ ९ ॥ इदानी मेरुपृष्टस्यान् मुनीनसौ मुनिवरी मयासुरोकप्रश्नवृन्दमनुवाद्य ततः सूर्यांश- पुरुषो मयासुरं पुनरादिशतिस्मेत्याह-- इति भक्त्योदितं श्रुत्वा मयोक्तं वाक्यमस्य हि । ततः प्राह पुन: स तम् ॥ १० ॥ इतीति। सः सूर्यांशपुरुषः, इति = अनन्तरोक्तं, भक्त्योदितं-सेव्यज्ञानतयोत्पन्नं, मयोक्तं = मयासुरसम्भाषितं वाक्यं श्रुत्वा, तस्यात्मानं प्रत्यत्युत्कृष्ट भक्तिमवलोक्य, तम् = यथार्थशिष्यधर्म्यमुपगतं स्वशिष्यं मयासुरं प्रति, ततः = पूर्वार्धकथनानन्तरं पुन- रपि, अस्य -प्रहक्षचरितरूपज्योतिषशास्त्रस्य, रहस्यं = परमगोप्य, परं-उत्कृष्ठमुत्तरार्ध- रूपमध्याय, प्राह = याथातथ्येन यावदविशेषं प्रोवाच । सुशिष्याय भवाय च रहस्यमपि देयमित्यतस्तं यावदविशेषं सर्वमुक्तवान् भगवानिति ॥ १० ॥ 1000 रहस्यम्परमध्याय ·Hit ऽध्यायः ॥१२॥] भोतत्त्वामृतसाहिते २४३ Hel Dome musa RSSCIEND 0 इदानीं वक्ष्यमाणाध्यायमाहात्म्यमाह- भृणुष्वैकमना भूत्वा गुखमध्यात्मसंज्ञितम् । प्रवक्ष्याम्यतिभक्तानां नादेयं विद्यते मम ॥ ११ ॥ गृणुष्वेति । हे मय ! यतोऽतिमत्तानां अत्यन्तं श्रद्दधता विनीतानां भवादशा मत्सेवकानां कृते, मम - सूर्यपुरुषस्य, अदेयं = दातुमयोग्यं किमपि न विद्यते । अहं मद्भक्तभ्यः सर्वमेव ददामीत्यतःत्वामहं 'अध्यात्मसंज्ञितमेतद्ग्रन्थोत्तरार्धरूपम्' गुह्यः रहस्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि तत् त्वम् एकमना: एकस्मिन्नेव मदुक्तश्रवणविषये मनो यस्य तथाभूतः सन् , शृणुष्वकर्णेन्द्रियद्वाराऽऽत्मनो नियोगेनानुभूयस्वेति ॥ ११ ॥ इदानी तद्गुह्यमण्यात्मज्ञानमाहः वासुदेवः परं ब्रह्म तन्मूर्तिः पुरुषः परः। अव्यक्तो निर्गुणः शान्तः पञ्चविंशात्परोऽव्ययः ॥१२॥ प्रकृत्यन्तर्गतो देवो बहिरन्तश्च सर्वगः । सङ्कर्षणोऽपः सृष्ट्वादौ तासु वीर्यमवासृजत् ॥१३॥ वासुदेव इति । वसति विश्वमखिलमस्मिमिति, या विश्वस्मिन्नखिले वसतीति वासुः। दिव्यति ( भासते ) स्वयमिति देवः वासुश्चासौ देवश्चेति 'वासुदेवः विश्वव्यापको विभुः । अत्र वसुदेवस्यापत्यं पुमान् वासुदेव इति विग्रहे भगवतः श्रीकृष्णस्य अहणं भवति । यद्यपि 'कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्' इति श्रीमद्भागवतोपदेशात् श्रीकृष्णस्य ब्रह्मत्वमधिगम्यते, परञ्च कार्यकारणतया तस्यानन्तरमाविर्भावादादौ जगन्निरूपणे तस्यानुपयोगात् प्रथम एव विग्रहः साधीयानिति । परं ब्रह्म-बृहतीति ब्रह्म ( उत्कृष्टम् )। तत्र जीवानामपि ब्रह्मात्मकत्वेन परमित्युपादानेन सर्वोत्कृष्टत्वं सूचितम्। तथा च स्वयमाह भगवान्- "यस्मात्शरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ इति ॥ अतएव, तन्मूर्तिः तस्य परब्रह्मणो वासुदेवस्यांशरूपः, परः पुरुषप्रधानपुरुषः (पुरु. षोत्तम इत्यर्थः) अव्यक्तः = अप्रत्यक्षः (अतीन्द्रियस्वाच्चक्षुरगोचरः) । तथा च श्रुतौ-- "न तं विदाथ य इमा जजानान्यद्यस्माकमन्तरं वभूव । नीहारेण प्रावृता जल्प्या चासुतृप उक्थशासश्चरन्ति । न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम्" । इति ॥ तस्याव्यक्तत्वे कारणमाह । यतोऽसौ, निर्गुणः गुणैः सख-रजस्तमोरूपै रहितः । सगुणस्यैव लोके हकप्रतीतेर्निर्गुणोऽव्यक्त इति । तथा च, शान्तः सर्वथा शुद्धः (कामादि. षमिरहितः ) पञ्चविंशात् परः षोड़श विकृतयः, सप्त प्रकृतिविकृतयः, एका मूल प्रकृतिश्चेति सालनया चतुर्विंशति तत्वानि, पश्चविंशो जीवस्तस्मात्सरः । अव्ययः- निधनाद्यपायरहितः (नित्य इत्यर्थः )। ननु यद्येवं ब्रह्मस्वरूपा विशुद्धा वासुदेवस्य मूर्तिस्तदा तस्याः कथंकरो जगत्कारणसम्भव इत्यत आह-प्रकृत्यन्तर्गत इति । अयं 'वा. - OFTHEDIA ३२ सू०सि०

·।
२५०
सूर्यसिद्धान्ते
[गोला-
सुदैवांशः परः पुरुषः प्रकृतेरन्तर्गतः । प्रकृतिहि ब्राह्मी माया तदन्तर्गतः (मायोपहितः)
सन् , जगदुत्पादकत्वाद् बहिरन्तश्च सर्वगो ( व्यापकः ) देवः सङ्कर्षणो नाम (वासु-
देवांशः ) आदौ = सर्वतः प्रथम, अप: जलानि, सृष्ट्वा निर्माय, तासु-अप्सु (जलेषु )
वीर्य = शक्तिविशेष, अवासृजत निक्षिप्तवानिति ॥ १६-१३ ॥
तदनन्तरं क्रिमभूदित्याह
तदण्डमभवद् हैम सर्वत्र तमसावृतम् ।
तत्रानिरुद्धः प्रथमं व्यक्तीभूतः सनातनः ॥ १४ ॥
तदिति । तत्-सङ्कर्षणोक्षिप्तवीर्य जलसंयोगेन, त्र-समन्ततः (अन्तर्बहिश्च) तम.
सावृतं अन्धकारेगाच्छादितम् , हैम सौवर्णम् , अण्ड गोलकाकृति पिण्डमभवत् प्रादु.
रभूत् । तत्र-हैमे पिण्डे, प्रथम, सनातनःनित्यः अनिरुद्धः, व्यक्तीभूतः अभिव्यक्तः
(स्वयं गोचरतामुपगत इति भावः) । अथात्र 'सनातनोऽनिरुद्धो व्यक्तीभूतः' इत्यनेनानि.
रुद्धस्य वासुदेवाशसङ्कर्षणांशत्वान्नित्यत्वेनोत्पत्तित्वं निरस्तमर्थात् त?म पिण्डमेवानिरु-
दरूपेणाभिव्यकोऽभूदिति भावः ॥ १४ ॥
इदानी तस्यानिरुद्धस्य नामान्तराण्याह-
हिरण्यगर्भो भगवानेष च्छन्दसि पश्यते ।
आदेत्यो ह्यादिभूतत्वात् प्रसूत्या सूर्य उच्यते ॥ १५ ॥
हिरण्यगर्भ इति । एषः सङ्कर्षणोशः, भगवान् = षड्गुणैश्वर्यसम्पन्नोऽनिरुद्धः,
छन्दसि वेदे, हिरण्यगर्भः पठथते । यतोऽयं भगवाननिरुद्धो हिरण्याण्डमध्यगतोऽभिव्य-
कोऽतो वेदेऽयं हिरण्यगर्भ इति गीयते । तथा च, आदिभूतत्वात् सर्वतः प्रथममभिव्यक्त-
त्वादादित्य इत्युच्यते । अथ च यतोऽस्मादेव जगदभिव्यक्तं भवतीत्यतः, प्रसुत्या जग-
दुत्पत्तितया अयमनिरुद्धः सूर्य इत्युच्यते ।
यथा--'हिरण्यगर्भः समवर्तताने भूतस्य जातः पतिरेक भासीत् ।
'सूर्य पात्मा जगतस्तस्थुषश्च' इति च श्रुतिः ॥ १५ ॥
09
इदानी तस्य सूर्यसंज्ञस्यानिरुद्धस्य रूपं स्थितिचाह-
परं ज्योतिस्तमापारे सूर्योऽयं सवितेति च ।
पर्येति भुवनान्येष भावयन् भूतभावनः ॥ १६ ॥
प्रकाशात्मा तमोहन्ता महानित्येष विश्रुतः।
ऋचोऽस्य मण्डलं सामान्युस्रा मूर्तियजूंषि च ॥ १७ ॥
त्रयीमयोऽयं भगवान् कालात्मा कालद्विभुः।
सर्वात्मा सर्वगः सूक्ष्मः सर्वमस्मिन् प्रतिष्ठितम् ॥ १८॥

·m - ऽध्यायः ॥१२॥] श्रीतस्वामृतलहिते ૨૫૬ परमिति । अयमनिरुद्धः 'सूर्यः, सविता' इति संज्ञकश्च, तमःपारे अन्धकारस्या- वसाने, पर उत्कृष्ट, ज्योतिः- तेजःपुनः। अन्धकारस्य नाशक इति भावः । अत एव श्रुतौ 'मादित्यवर्णस्तमसस्तु पारे' इत्युक्तः । एष किल, भूतभावनः =भूतानि भावयति- त्रिभूां चराचराणामुत्पत्तिस्थितिप्रलयं करोतीति भूतभावनः स भूर्यः, भुवनानि 'स्वभाषा भावयन् प्रकाशयन् , पति-परिभ्रमति । यत एष प्रकाशास्मा प्रकाश एवात्माऽन्तःकरणं यस्य सः । तेजोरूप इत्यर्थः । तमोहन्ता अन्धकारापहारकोऽतो 'वेदे पुराणेषु च महान् महत्तत्वमिति च, विश्रुतः = विख्यातः । अथ यतः, अस्य महतः सूर्यस्य, ऋचा ऋग्वे. दमन्त्राः मण्डलम् । सामानि = सामवेदमन्त्राः, उसाः रश्मयः। यजुषि = यजुर्वेदम- न्त्राः, मूर्ति स्वरूपम्। अतोऽयं भगवान् , त्रयीमयः वेदत्रयात्मकः, कालामा तद्वशादे. व कालस्य ज्ञानात् कालस्वारमा, कालकृत-कालस्य कारणम् । यतोऽयमेव स्वभ्रमणवशा. कालमुत्पादयति । विभुम् जगस्थित्युत्पत्तिप्रलये समर्थः । कालज्ञापकत्वादित्यर्थः । सर्वेषा. मात्मा । रवि विना कस्यापि जीवनस्यासम्भवत्वात् । सर्वगः व्यापकः। सर्वात्मरूपस्वात् । ष्ठितं लीनं (स्थितमित्यर्थः) अस्ति ॥ १६-१८ ॥ इदानी कथमयं भुवनानि पर्येतीत्याह- रथे विश्वमये चक्रं कृत्वा सव्वत्सरात्मकम् । छन्दांस्यश्वांस्तत्र युक्त्वा पर्यटत्येष सर्वदा ।। १९ ।। रथ इति । एष किक भूतभावनो भगवान् सविता, विश्वमये ब्रह्माण्डात्मक रथे, सव्वस्चरात्मकं द्वादशमासात्मकं वर्षापं च कृत्वा (एतेनैकस्मिन् वर्षे रवेश्वभोगो द्वाद- शाराशिभोगः सूचितः) तत्र तस्मिन् वर्षरूपचक्रयुक्त विश्वमये रथे, छन्दस्यिश्वान् - छन्दोलि गायत्र्युष्णिगनुष्टुबबृहतीपतित्रिष्टुब्जगतीरूपाणि सप्ताश्वान् , युक्त्वा = संबो. ज्य, धर्वदा नित्यं, पर्यटति-भुवं परितो भ्रमति ॥ १९ ॥ इदानी वेदात्मनः सूर्यस्य स्वरूप ब्रह्मण उत्पत्तिचाह- त्रिपादममृतं गुह्यं पादोऽयं प्रकटोऽभवत् । सोऽहङ्कारं जगत्सृष्टये ब्रह्माणमसृजत् प्रभुः ॥ २० ॥ त्रिपादमिति । अस्य वेदात्मनः सूर्यस्य, त्रिपाद पादत्रयं, अभृतं = अनस्वरम. तस्तद्, गुस्यं = अगम्यं वर्तते । अयं किल स्थावरजङ्गमात्मको विश्वरूपः, पादा-चतुर्थ- श्वरणः प्रकटोऽभवत्-प्रत्यक्षोऽभवत् । एवमाह श्रुतिः "पादोऽस्य विश्वाभूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि । त्रिपादूर्व उदेपुरुषः पादोऽस्येहाभवत् पुनः" ॥ इति । मा भगवान् भूतभावनोऽनिरुद्धः, प्रभुः सकलशक्तिशाली, अहङ्कार अहकारतत्व. रूपं ब्रह्माणं पुरुष, जगत्सम्यै = विश्वसर्जनानमित्तं, असृजत्-उत्पादितवान् । * अत्र छन्दांस्याश्वः सप्त युक्ताः' इति प्राचीनः पाठः। १ Pomeremem ·२५२ सूर्यसिद्धान्ते [भूगोला- ननु "सूर्याचन्द्रमनौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् इति श्रुतिवाक्याद् ब्रह्मककर्तृक सूर्योत्पत्तिरिह तु सूर्यो ब्रह्माणमुस्पादयामासेति कथं सङ्गच्छते। सत्यं तदुच्यते । मस्तु ब्रह्मकल्पितः सूर्यः सः 'चक्षोः सूर्यो अजायत इति वाक्येन ब्रह्मणो दग्गोचरो भवति । न तु सों ब्रह्मणोत्पादितो भवति । अत एवाह भट्टकमलाकर:-'ब्रह्मा न सूर्यादषिक: कथञ्चिदिति ॥ २० ॥ ततः पकिकृतवानित्याह तस्मै वेदान् वरान् दत्वा सर्वलोकपितामहम् । प्रतिष्ठाप्याण्डमध्येऽथ स्वयं पर्येति भावयन् ॥ २१॥ तस्म इति । अथ ब्रह्मोत्पादनानन्तरं स भगवान् सूर्यः, तस्मै - स्वोत्पादित ब्रह्मणे, वरान् अत्युत्तमान् , वेदान्-विश्वोत्पादनपद्धतिरूपान् दत्त्वा, तं सर्वलोकपितामहं सर्वेषां लोकनामादिभूतं ब्रह्माण, अण्डमध्ये = पूर्वोक्तसुवर्णाण्डमध्ये प्रतिष्ठाप्य, अवस्थेन त्वया विश्वानि स्रष्टव्यानि; इत्युक्त्वा च स्वयं भुवनानि भावयन् स्वभासा प्रकाशयन् , पति- परिभ्रमति ॥ २१॥ इदानी ब्रह्मा किंकृतवानित्याह- अथ सृष्टयां मनश्चक्रे ब्रह्माऽहङ्कारमूर्तिभृत् । मनसश्चन्द्रमा जज्ञे सूर्योऽक्ष्णोस्तेजसां निधिः ॥ २२ ॥ अथेति । अथानन्तरं हैमाण्डमध्यस्थितोऽहङ्कारमूर्तिमृदसौ ब्रह्मा, सृष्टयां-विश्व- रबनायां मनश्चके । श्रहं जगत्सृष्टिं करोमीति ब्रह्मणोऽभिलाषा जाता। "एकोऽहं बहु स्या. मिति श्रुतेः । यदा च तस्य सृष्टयां मनो यातं तदैव तस्य मनसः सकाशात् चन्द्रमाः, जज्ञेप्रादुरभूत् । 'चन्द्रो भवतु' इतीच्छयैव चन्द्रमा उत्पन्नः। तथा तस्य ब्रह्मयाः, अ. क्ष्णोः नेत्रदयतः, तेजसा निधिः- प्रकाशात्मा सूर्यो जज्ञे प्रत्यक्षोऽभूत् 'चन्द्रमा मनसो आतश्चक्षोः सूर्यो अजायत' इति श्रुतेः ॥ १२ ॥ इदानी पञ्चमहाभूतोत्पत्तिमाह- मनसा खं ततो वायुरनिरापो धरा क्रमात् । गुणैकवख्या पञ्चेति महाभूतानि जज्ञिरे ॥ २३ ॥ मनसः इति । तस्य ब्रह्मण्यो मनसः सकशात , खं-आकाशम् ('आकाशं भवतु' इति जातेच्छायामेवाको समुत्पन्नम् ) ततः आकाशातू-वायुः, वायुतोऽग्निः, ततोऽग्नित भापः अकानिः अद्भयो धरा=पृथ्वी, इति क्रमातू-यथोक्तक्रमेण, गुणैकवुद्धषा=गुणामेकै. वृश्चिक्रमेण पञ्च महाभूतानि, जज्ञिरे समुदभूतानि । आकाश-वाश्वग्नि-जल-पृथ्वीनां क्रमेया शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्धाः प्रधानगुणाः । तत्राकाशस्य मनस उत्पत्तित्वादेक एव शब्दो गुणः । बायोराकाशादुत्पत्तिरतो वायौ शब्द-स्पशी द्वौ गुणो । अग्ने/युवशादु- ·MAMARIRAJES REAPUR ऽध्यायः ॥१२॥] श्रीतत्त्वामृतसहिते २५३ त्पत्तिस्तेनाग्नौ परम्परया शब्द-स्पर्श-रूपाणि इति गुणत्रयम् । जलस्याग्नेः सकाशादुत्प. त्तिरतो जले परम्परया शब्द-स्पर्श-रूप-रसाश्चत्वारो गुणाः । एवं भुवो जलाज्जायमान- स्वाद् भुवि परम्परया शब्द-स्पर्श - रूप-रस-गन्धाः पञ्च गुणा भवन्तीत्येकैकगुणवृद्धया पञ्चमहाभूतानामुद्भवो युक्त एवेति दिक् ॥ २३ ॥ इदानीं सूर्याचन्द्रमसोः स्वरूपं भौमादिपञ्चताराणामुत्पत्ति चाह- अग्नीषोमौ भानुचन्द्रौ ततस्त्वङ्गारकादयः । तेजोभूखाम्बुवातेभ्यः क्रमशः पञ्च जज्ञिरे ॥ २४ ॥ अग्नीषोमाविति । भानुचन्द्रौ-सूर्यश्चन्द्रश्च, अग्नीषोमौ=अग्निश्च सोमश्चेत्यग्नी. षोमाविति च्छान्दसिकः प्रयोगः । सूर्योऽग्निस्वरूपस्तेजोराशिः। चन्द्रः सोमस्वरूपः । सोमो मयं तत्स्वरूपं जलवदिति सोमस्वरूपश्चन्द्रो जलगोलवदिति भावः। ततः-पञ्च- भूतोत्पत्यानन्तरं तेजोभूखाम्बुवातेभ्यः अङ्गारकादयः पञ्चताराग्रहाः क्रमशो जशिरे = समुद्भूताः । तेजोऽग्नितत्त्वं तस्माद्भौमः । भूः पृथ्वी ततो बुधः । खमाकाशं ततो बृह- स्पतिः । अम्बु जलं तस्माउछुक्रः । वाती वायुस्तस्माच्छनिरुत्पन्न इति ॥ २४ ॥ इदानी राशीनी नक्षत्राणाञ्च सृष्टिमाह - पुनादशधाऽऽत्मानं व्यभज राशिसंज्ञकम् । नक्षत्ररूपिणं भूयः सप्तविंशात्मकं वशी ।। २५ ॥ पुनरिति । एवं प्रहसृष्टिं कृत्वा पुनः सः, वशी इच्छानुरूपं सर्व विषयजातं वशं विद्यते यस्येति वशी ( सर्वथा स्वतन्त्र इत्यर्थः ) ब्रह्मा, आत्मानं = ब्रह्माण्डगोलस्वरूप- मात्मरूपं द्वादशधा व्यभजत् तद् राशिसंज्ञकं कृतवान् । मनःकल्पितं गोलं तुल्यद्वाद. शभागं कृत्वैकैकस्य राशि संज्ञा पात्रा कृतेत्यर्थः । भूयः = पुनरपि सप्तविंशात्मक आत्मानं नक्षत्ररूपिणं व्यभजत् । तस्यैव गोलस्य सप्तविंशतिभागेनैकैकस्य नक्षत्रसंज्ञा कृता । एतेन 'ब्रह्माण्डगोलस्य द्वादशांशा राशयः, सप्तविंशांशा नक्षत्राणि च जातानि' इति बुधा जानन्त्येव ॥ २५ ॥ इदानी चराचराणां सृष्टिमाह: ततश्चराचरं विश्वं निर्ममे देवपूर्वकम् । ऊर्चमध्याधरेभ्योऽथ स्रोतोभ्यः प्रकृतीः सृजन् ॥२६॥ तत इति । ततः प्रहसंसर्जनानन्तरं स ब्रह्मा ऊर्ध्वमध्याधरेभ्यः उत्तममध्यमाध- मरूपेभ्यः, स्रोतोभ्यः-गुणरीतिभ्यः, प्रकृती:सत्वरजस्तमोविभेदात्मिकाः प्रजाः, सृजन्= उत्पादयन् , देवपूर्वक = देवः पूर्वं यस्मिंस्तत् ( देवमनुष्यासुरपशुपतङ्गादिकं ) चराचरं= चेतनजडात्मक विश्वं, निर्ममे = रचयामास । सत्त्वगुणात्मिका देवानां रजोगुणात्मिका मान- वानो तमोगुणात्मिका रक्षस्तीर्थग्योनिगतानां सृष्टिरभूदित्यर्थः ॥२६॥ m SANT ·[भूगोला- सूर्यसिद्धान्ते सौरोक्त सृष्टिक्रमः बासुदेवः (स्वयं ब्रह्म) सूर्यः (वासुदेवांशोऽनिरुद्धाख्यः) ब्रह्मा (महंकारतत्त्वं जगत्वष्टा) मनसश्चन्द्रः अक्ष्णोःसूर्यः भकाशात् वायोः अग्नेः जलात् भुवः बृहस्पतिः शनिः मङ्गलः शुक्रः बुधः पञ्च-महाभूतानि , चराचरं विश्वम् (सत्वाद्देवाः, रजसो मानवाः, तमसोऽसुराः) इदानी ब्रह्मरचितपदार्थानामवस्थानमाह- गुणकर्मविभागेन सृष्ट्वा प्राग्वदनुक्रमात् । विभागं कल्पयामास यथास्वं वेददर्शनात् ॥ २७ ॥ ग्रहनक्षत्रताराणां भूमविश्वस्य वा विभुः । देवासुरमनुष्याणां सिद्धानां च यथाक्रमम् ॥२८॥ गुणकर्मविभागेनेति । गुणाः = सत्वरजस्तमोरूपास्त्रयः, कर्माणि = शुभाशुभानि प्राग्जन्मार्जितानि च, अनयोर्गुणकर्मणोः विभागेन (गुणकर्मानुरूपं ) देवमानवदानवादिकं सकलं चराचरं, वेददर्शनात् = वेदप्रतिपादितरीतितः, प्राग्वत्-पूर्वकल्पानुसारमेव, अनुक्र- मात् यथाक्रमम् यथास्वं सृष्टवा (धाता 'यथापूर्वमकल्पयदिति श्रुतेः प्रमाणात् पूर्वकल्पा- नुसारमेव सकलं जगत् सृजतीति बोद्धव्यम् ) असौ विभुः = सर्वशक्तिमान् ब्रह्मा ग्रहनक्ष- प्रताराणा, भूमेः वा, विश्वस्य ब्रह्माण्डान्तर्गतनिखिललोकस्य, देवासुरमनुष्याणां सिद्धाना. मपि यथाक्रम, विभागं-अवस्थानं कल्पयामास । प्रहा नक्षत्राणि भूमिश्चाकाशे स्थापिताः। तेषु प्रहा नक्षत्राणि वानियतावस्थानानि तेषां भ्रमणशीलत्वात् । भूमिश्च स्थिराऽतस्तस्या नियतावस्थानमिति । भुमावपि भूर्भुवःस्वरा- दीनां देवासुरमनुष्याणाञ्च यथायोग्यमवस्थानं तदप्रतो व्यक्तं भवेदेवेत्यलम् ॥२७-२८॥ अथ ब्रह्माण्डाभ्यन्तर एवैतेषामवस्थानमित्याह- ब्रह्माण्डमेतत् सुषिरं तत्रेदं भूर्भुवादिकम् - ·THANA HTTAMISHRA FAMrina ऽध्यायः ॥१२॥] ओतत्त्वामृतसहिते २५५ कटाहद्वितयस्येव सम्पुटं गोलकाकृति ॥ २९ ॥ ब्रह्माण्डमध्ये परिधियोमकक्षाऽभिधीयते । तन्मध्ये भ्रमणं भानामधोऽधः क्रमशस्तथा ॥ ३० ॥ भन्दामरेज्य-भूपुत्र-सूर्य-शुक्रेन्दुजेन्दवः । परिभ्रमन्त्यधोऽधःस्थाः सिद्धा विद्याधरा धनाः ॥ ३१ ॥ ब्रह्माण्डमिति । एतत्पूर्वोक्तं गोलकाकृति, ब्रह्माण्ड = ब्रह्माधिष्टितं सुवर्णाण्ड, सु. षिरं अनन्तावकाशं छिद्रमिवास्तीति शेषः । किमिवेत्याह । टाह द्वितयस्य सम्पुटमिव । तुल्यप्रमाणझकटाहृदयस्य संयोगेन यथा गोलाकृतिरन्तश्छिद्रा भवति तथैवेदं ब्रह्माण्डमि. ति । तत्र तस्मिन् ब्रह्माण्डान्तराले इदं भूर्भुवादिकं सकलं विश्वं वर्तते । ब्रह्मणा सृष्टं सकलं चराचरं ब्रह्माण्डाभ्यन्तर एव विद्यत इति भावः । ब्रह्माण्डमध्ये, परिधिः = वर्तुला- कारब्रह्माण्डस्य यः परिणाहः सः, व्योम कक्षा-आकाशकक्षा वा खकक्षा, अभिधीयते = क. थ्यते । तन्मध्ये = व्योमकक्षाभ्यन्तर एव, भानां नक्षत्राणां, भ्रमण-प्रवहवशाद् भुवम- भितश्चलनं भवति। तथा अधोऽध: क्रमेण भन्दादयो ग्रहा भ्रमन्ति । सर्वेषामुपरि नक्षत्राणि । नक्षत्राधः शनिः । शरवो गुरुः । गुरोरधो मङ्गलः । मङ्गलादधो रविः । रवेरधः शुक्रः । शुक्रादधो बुधः । बुधादयश्चन्द्रमाः। एते किल भुवं परितो ब्रह्माण्डाभ्यान्तरे भ्रमन्ति । भुव उपरिष्टादेषां क्रमेण कक्षा विद्यन्ते । एवं ग्रहकक्षाणामधस्तात् क्रमेण सिद्धा विद्याधराः, घनाः = मेघाश्च भुवं परितः परिभ्रमन्ति ॥ २९-३१॥ वि० । प्राचीनसम्मतं सर्वेषां प्रहाणां भुवं परितो भ्रमणमतः सर्वानां प्रहकशाला केन्द्र भूकेन्द्रमेव । तत्प्रदर्शनम्- सिद्धा नज्यास्तु सूर्य स्थिरं तमभितो भूग्रहाश्च भ्रमन्तीति स्वीकुर्वन्ति । तेषां मते सर्वासा ।

·२५६ -सूर्यविद्यान्ते [भूगोला- - - कक्षाणां केन्द्रं रविकेन्द्रम् । रयेपरि बुधः । बुधोपरि शुक्रः। शुक्रोपरि भुः । तदुपरि भौमः । ततो गुरुः । ततः शनिः । ततो युरानसः । ततो नेपचुनः । अन्ते नक्षत्राणि । तेषां मते नक्षत्राण्यपि पृथक् पृथगूर्वाधो रूपेण भवन्ति । नैकैव कक्षा नक्षत्राणामिति । चन्द्रस्तु भुवमभितो भ्रमति । भुवा सह चन्द्रस्य सूर्य परितो भ्रमणम् । तत्प्रदर्शनमू- । 83 HMANMADEEWe MMONE MUMHDCONTRO । यद्यपि नव्यैर्ग्रहाणां कक्षा वेधेन दीर्घव लाकारा निर्णीता परश्च लाघवार्थ मया वर्तु लाकाराः प्रदर्शिता इति ॥ २९-३१ ॥ इदानी भुवः स्थितिमाह- मध्ये समन्तादण्डस्य भूगोलो व्योम्नि तिष्ठति । विभ्राणः परमां शक्तिं ब्रह्मणो धारणात्मिकाम् ॥ ३२ ॥ मध्य इति । अयं पञ्चभूतात्मको भूगोल: वर्तुला कारः पृथिव्याः पिण्डः, अण्डस्य- पूर्वोक्तब्रह्माण्डगोलस्य, समन्तात सर्वस्मात् परिधिदेशातू , मध्ये केन्द्रस्थाने, ब्रह्मणः= ईश्वरस्य, परमां = अत्युत्कृष्टां, धारणात्मिका-निराधारावस्थानरूपा शक्तिं, विभ्राणः धार- यन् , व्योम्नि आकाशे 'निराधारे तिष्ठति । नास्या भुवः कश्चिन्मूर्तिमानाधारो वर्तते । इयं भूरीयप्रदत्तशक्त्या निराधारा आकाशमध्ये तिष्ठत्तीत्यर्थः । एतेन 'भः... किमाश्र- या' इत्यस्योत्तरं जातम् ॥ ३२॥ इदानी भूमौ पातालानां स्थितिमाह- तदन्तरपुटाः सप्त नागासुरसमाश्रया। दिव्यौषधिरसोपेता रम्याः पातालभूमयः ॥ ३३ ॥ तदन्तरपुटा इति । तस्य भूगोलस्य, अन्तरपुटाः मध्यस्थगुहारूपाः, नागासुर- । - ·: SUHERI ऽध्यायः॥१२॥] श्रीतत्त्वामृतसहिते २५७ समाश्रया: नागानां (वासुकीप्रमुखचर्पाणाम् ) असुराणां ( दैत्यानां ) च आधारभूताः, रम्याः मनोहराः, सप्त=अतल-वितल-सुतल-रसातल-तलातल-महातल-पातालाख्याः सप्तसङ्ख्यकाः, पातालभुमयः = पातालप्रदेशाः सन्ति । एषु पातालदेशेषु नागा असु. राश्च निवसन्ति। ननु भूगोलान्तःपुटेषु सूर्यकिरणसञ्चाराभावात्तेषु स्थिताना व्यवहारः कथं सम्पद्यत इत्याह-दिव्यौषधिरसोपेताः=ताः पातालभुमयः, दिव्यानां = स्वतःप्रकाशयुक्तानामौ. षधीनां रसैरुपेताः सन्ति । न तेषु रविकिरणानां प्रयोजनं भवति । दिव्यौषधीनां नागम. णीनां च प्रकाशैरेव नित्यं दिव्यन्ते पाताललोका इत्यर्थः। एवमाह तत्रभवान् भास्कर:- ......"पाताललोकाः पृथिवीपुटानि । चश्चत्फणामणिगणांशुकृतप्रकाशाः एतेषु सासुरगणाः फणिनो वसन्ति" इति । एतेन-'कथं चात्र सप्त पातालभूमयः' इत्यस्योत्तरं जातम् ॥ ३३ ॥ इदानी मेरोः संस्थानमाह- अनेकरत्ननिचयो जाम्बूनदमयो गिरिः। भूगोलमध्यगो मेरुरुभयत्र विनिर्गतः ॥ ३४ ॥ अनेकरत्ननिचय इति । भूगोलमध्यगः = भूगोलस्य पृष्ठ केन्द्रगतः, उभयत्र = ऊलमधश्च, विनिर्गतः भूमेः पिण्डाद् बहिर्भूतः, मेरु: मेरुनामा, गिरिः-पर्वतोऽस्तीति शे. षः । तस्यैव विशेषणं विनिर्दिशति । अनेकरत्ननिचयः ='स मेरु' भनेकेषां रत्नानां निचयः समूहो यस्मिन् , तथा भूतः । अपि च, जाम्बूनदमय: जाम्बूनदं सुवर्ण तन्मयः स्वर्णमय इति । भुवो मध्यं गतो दक्षिणोत्तरव्यासरूपो हि कनकाचलो मेरुरुभयदिशि सुमे- रु-कुमेरुनाम्ना प्रसिद्धोऽस्तीति भावः ॥ ३४ ॥ इदानीं देवानां दैत्यानाञ्च स्थितिमाह- उपरिष्टात् स्थितास्तस्य सेन्द्रा देवा महर्षयः। अधस्तादसुरास्तद्वद् द्विषन्तोऽन्योन्यमाश्रिताः ॥ ३५ ॥ उपरिष्टादिति । तस्य = मेरुगिरेः, उपरिष्टात् = ऊर्ध्वभागे ( उत्तरस्यां दिशि) सेन्द्रा इन्द्रेण सहिताः, देवा महर्षयश्च स्थिताः सन्ति । स्वर्गिणां निवासः सुमरौ। सुमेरुः स्वर्लोकाधार इत्यर्थः । तथा तस्य मेरोः, अधस्तात् अधोभागे ( दक्षिणध्रुवदिशि ) तद्व. त् = यथा देवास्तथैव, असुराः - दैत्याः नारकाः, आश्रिताः = कुमेरुगता वर्तन्ते । कुमे- रुरेव नरकलोकाधारस्तत्र दानवा निवसन्ति । ते च कथं निवसन्ति तदाह-द्विषन्तोऽन्यो- न्यमिति । देवा असुरेभ्यः, असुराश्च देवेभ्यो द्विषन्तस्तिष्ठन्ति । ते परस्परं वैरिण इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ इदानीं पृथिव्या समुद्रस्थितिमाह- ततः समन्तात् परिधिक्रमेणायं महार्णवः । मेखलेव स्थितो धान्या देवासुरविभागकद ॥ ३६॥ SANGATHER ३३ ०सि० ·Rama । - SalamuTENSE २५८ सूर्यसिद्धान्ते [ भूगोला- तत इति । तस्मान्मेरोः सकाशात् , समन्तात् = परितः, परिविक्रमेण अयं महार्ण. वः लवणसमुद्रः, देवासुरविभागकृत-देवानामसुराणां च प्रदेश विभाजकः, धान्याः पृथिव्याः, मेखला कटिसूर्य इव स्थितोऽस्ति । क्षारसमुद्रादुत्तरे भुवो भागो देवानां प्रदे. शः । समुद्रसहितः समुद्रादक्षिणो भुवो भागो दैत्यानां प्रदेश इति तात्पर्यम् । अत एव धर्मशास्त्रे समुद्रलङ्घने प्रायश्चित्तं प्रदर्शितमिति ॥ ३६ ॥ इदानों समुद्रोत्तरतटेषु चतस्रो देवनगरीराह--- समन्तान्मेरुमध्यात् तु तुल्यभागेषु तोयधेः । द्वीपेषु दिक्षु पूर्वादिनगर्यो देवनिर्मिताः ॥ ७ ॥ समन्तादिति । मेरुमध्याव , समन्तात् = परितः, तुल्यभागेषु = भूपरिधिचतुर्थी. शान्तरितेषु, तोयधेः समुद्रस्य, द्वीपेषु-तटप्रदेशेषु, दिक्षु = पूर्वादिचतसृषु, देवनिर्मिता देवे रचिताः चतस्रः पूर्वादिनगर्यः सन्ति । लवणार्णवस्योत्तरतरेषु पूर्वादिदिक्षु चतस्रो नगर्यो मेरमध्यानवयंशान्तरिता विद्यन्ते इति भावः ॥ ३७॥ इदानीं तासां नगरीणां नामान्याह- भूवृत्तपादे पूर्वस्यां यमकोटीति विश्रुता । भद्राश्ववर्षे नगरी स्वर्णप्राकारतोरणा ॥ ३८ ॥ याम्यायां भारते वर्षे लङ्का तद्वन्महापुरी। पश्चिमे केतुमालाख्ये रोमकाख्या प्रकीर्तिता ॥ ३९ ॥ उदक् सिद्धपुरी नाम कुरुवर्षे प्रकीर्तिता। तस्यां सिद्धा महात्मानो निवसन्ति गतव्यथाः॥४०॥ भूवृत्तपादविवरास्ताश्चान्योन्यं प्रतिष्ठिताः। ताभ्यश्चोत्तरगो मेरुस्तावानेव सुराश्रयः ॥४१॥ भूवृत्तपाद इति । मेरुतः पूर्वस्यां दिशि भूवृत्तपादे = भूपरिधिचतुर्भाशे, भद्राश्व. वर्षे-समुद्रोत्तरतटवर्तिभद्राश्वसंज्ञके वर्षखण्डे, स्वर्णप्राकारतोरणा = स्वर्णमयाः प्राकारास्तो- रणानि च विद्यन्ते यस्यां सा 'यमकोटी' इति विश्रुता= प्रसिद्धा नगरी अस्ति । मेरुतो याम्यायो दक्षिणस्यां दिशि भारते वर्षे, तद्वत् भूवृत्तचतुर्थांशान्तरे स्वर्णप्राकारतोरणा, 'लङ्का' नाम महापुरी वर्तते । मेरोः पश्चिमे भागे तद्वत् केतुमालाख्य वर्षे रोमकनाम्नी नगरी प्रकीर्तिता । मेरुतः उदक= उत्तरे भागे कुरुवर्षे तद्वत् सिद्धपुरी नाम नगरी प्रकी. तिताऽऽचारिति । तस्यां किळ सिद्धपुर्या, गतव्यथा-वीतशोकाः सदाऽऽनन्दाः, सिद्धाः महात्मानश्च निवसन्ति । ताश्च चतस्रो नगर्योऽन्योन्यं, भूवृत्तपादविवरा = परस्परं भूप. रिधिचतुर्थांशान्तरिताश्चतुर्दिक्षु प्रतिष्ठिता विद्यन्ते। सुराश्रया=देवानामाधारभुतः मेरुगिरिः ताभ्यश्चतसृभ्यो नगरीभ्यः, तावानेव भूवृत्तचतुर्थाशान्तरित एव, उत्तरगः = उत्तरदिशि स्थितो वर्तते । मेरुमध्याच्चत्तस्रो नगर्यो नवत्यंशान्तरेषु वर्तन्ते । । - ·Unctane । - ऽध्यायः ॥१२॥ ओतत्त्वामृतसहिते यद्यपि मेरौ गोलयुक्त्या दिग्ज्ञानं न स्थिरं भवितुमर्हति । मेरुमभितो रवभ्रमणात् । तथापि परेषामनुमित्यै मेरुतो यमकोटी पूर्वस्याम् । मेरो म्ये लङ्का । पश्चिमे रोमकम् । उत्तरे सिद्धपुरीति आचार्यः कल्पिता परञ्च सर्वांभ्य एव नगरीभ्यो मेरुयस्यां दिशि सोत्तरा दिमिति । एवं भास्करोऽप्याह- ....... 'ततोऽखिलानामुदस्थितो मेरुरिति प्रसिद्धम्' इति । आचार्योक्ता एताश्चतस्रो नगर्यो मेरुतो नवत्य शान्तरे निरक्षदेशेषु सन्तिस्म । परम्च कालक्रमेण तासां प्रदेशाः समुद्रमग्ना अतो निरक्षेऽधुना सा नोपलभ्यन्ते ॥ ३८-४१ ॥ इदानी ता नगर्यो निरक्षदेशेषु सन्तीत्याह- तासामुपरिगो याति विषुवस्थो दिवाकरः । न तासु विषुवच्छाया नाक्षस्योन्नतिरिष्यते ॥ ४२ ॥ तासामिति । विषुवस्थः = सायन-मेष-तुलादौ स्थितः, दिवाकरः सूर्यः 'कान्तेर- भावानाडीवृत्तधरातलगत: तासां नगरीणामुपरिगोऽमितः, याति = भ्रमति । अतः तासु, विषुवच्छाया-पलमा नोत्पद्यते । तथा तासु, अक्षस्य-ध्रुवसूत्ररूपयष्टेः, उन्नतिः क्षिति- जादुन्नतत्वं नेष्यते । ताः किल नगर्यो नाड़ीवृत्तधरातलगताः सन्ति । विषुवद्दिने रवि - डीवृत्ते भ्रमति । अतः ‘एवं विषुवती छाया स्वदेशे या दिनार्धजा' इत्यनेन नाड़ीवृत्तसंस. तस्य शङ्कोदिनार्थच्छायाया अभावात् पलभानोत्पद्यते । तथा ध्रुवस्य तक्षितिज-(निर. क्षक्षितिज-) गतत्वाद् ध्रुवोचतेरभावोऽतस्तास्वक्षाशाभाव इति ॥ ४२ ॥ इदानीं ध्रुवतारास्थितिमाह- मेरोरुभयतो मध्ये ध्रुवतारे नमःस्थिते । निरक्षदेशासंस्थानामुभये क्षितिजाश्रये ॥ ४३ ।। अतो नासोच्छ्यस्तासु ध्रुवयोः क्षितिजस्थयोः । नवतिर्लम्बकांशास्तु मेरावक्षांशकास्तथा ॥ ४४ ॥ मेरोरिति । उभयतः उभयदिशि ( देवभागे दैत्यभागे च ) मेरोः मध्ये मेरुमध्य- सूत्राग्रे ( खमध्य इत्यर्थः ) नभः स्थिते आकाशगते, ध्रुवतारे वर्तते । देवानां दैत्यानाञ्च खस्वस्तिकगतौ द्वौ सौम्ययाम्यध्रुवौ स्त इति । उभये ते द्वे ध्रुवतारे निरक्षदेशसंस्थानां: निरक्षधरातलवासिना, क्षितिजाश्रये क्षितिजधरातलगते भवतः । यतो ध्रुवतारे निरक्षदेशवासिनां क्षितिजाश्रये स्तोऽतो निरक्षदेशगतासु, तासु-पूर्वो- कनगरीषु क्षितिजस्थयोद्ध्वयोः, अक्षोच्छ्राग: अक्षांशोन्नतिः न भवति । तथाक्षांशाभावात् , लम्बोशकाः ध्रुवस्वखस्वस्तिकान्तररूपाः, नवतिः नवत्यंशा भवन्ति । अथ मेरौ अक्षा- शका स्वक्षितिजध्रुवान्तरांशरूपाः, तथा नवत्यंशाः भवन्ति । तत्र च स्वखस्वस्तिकध्रु. वान्तरांशरूपा लम्बाशाः शून्याः । अनेन श्लोकद्वयेन देशान्तराक्षांशयोरन्योन्यं ज्ञानं सूचितं भवति । यतो निरक्षेऽक्षा- भावो मेरौ नवतिरक्षांशाः। मेरुनिरक्षदेशान्तरं भूपरिधिचतुर्थांशतुल्यम् । अतो यदि atuRNDRA । HIND ।

·rome Emases - २६० सूर्यसिद्धान्ते [भूगोला- भूपरिधिचतुर्थांशान्तरेण नवत्यंशास्तदाऽभीष्टदेशान्तरेण किमित्यनुपातेन तदक्षांशा भवे. युः । एवमेवाक्षांशेभ्यो देशान्तरज्ञानं भवितुमर्हति । अपिचाक्षांशदेशान्तराभ्यां भूपरि- धियोजनानि ज्ञातुं शक्यन्ते । तथाहि । यद्यक्षांशान्तरेण देशान्तरयोजनानि तदा चक्रांशः किमिति भूपरिधियोजनानि । अत एवाह भास्कर:- "पुरान्तरं चेदिदमुत्तरं स्यात् तदक्षविश्लेषलवैस्तदा किम् । चक्रांशकैरित्यनुपातयुक्त्या युक्तं निरुक्तं परिधेः प्रमाणम्" इति ॥४३-४४॥ इदानीं देवासुराणां रविदर्शनस्थितिमाह- मेषादौ देवभागस्थे देवानां याति दर्शनम् असुराणां तुलादौ तु सूर्यस्तद्भागमश्वरः ॥ ४५ ॥ मेषादाविति । देवभागस्थे मेषादौ राशिषट्के भ्रमन सूर्यः, देवानां-उत्तरध्रुवाधो निवसता, दर्शनं = दृष्टिपथं याति । तुलादौ राशिषटके भ्रमन् रविः, असुराणां दक्षिणध्रु. वाधोनिवसतो दैत्यानां दर्शनं याति । कथं भूतः। तद्भागसञ्चरः-तुलादौ राशिषटकेऽसु- राणां भागे सञ्चरन् सन्निति । देवासुराणां खमध्यरूपाभ्यामुत्तरदक्षिणध्रुवस्थानाभ्यां नवत्यंशव्यासार्थोत्पन्नं वृत्तं नाड़ीवृत्तं देवासुराणां क्षितिजं भवति । नाड़ीवृत्तादुत्तरे मेषादिराशिषट्कं देवानां क्षितिजा. दुपरिगतं भवतीत्यतो मेषादिराशिषट्के सञ्चरन्तमर्क देवाः पश्यन्ति । नाड़ीवृत्ताइक्षिणे तुलादिषट्कं दैत्यानां क्षितिजादूर्ध्वगतं भवतीत्यतस्तुलादौ सञ्चरन्तं सूर्यमसुराः पश्य- न्तीति गोलविदा समक्षमेव ॥४५॥ इदानीं सूर्यकिरणानां तीवत्वे मृदुत्वे व कारणमाह- अत्यासन्नतया तेन ग्रीष्मे तीव्रकरा रखे। देवभागेऽसुराणां तु हेमन्ते, मृदुताऽन्यथा ॥ ४६॥ भत्यासन्नतयेति । 'यतो मेषादिराशिषटके रविर्देवानां क्षितिजादुपरि भ्रमति तुलादिषट्के च दैत्यक्षितिजादुपरिगतो भवति' तेन कारणेन प्रीष्मे ग्रीष्मत? (वृष-मि. थुनयोः ) देवभागे-निरक्षदेशादुत्तरे भागे, रवेः-सूर्यस्य, अस्यासन्नतया खमण्यसमीपगत. त्वात् किरणानां लम्बरूपतया, तीव्रकरा: प्रखरकिरणा भवन्ति । असुराणां भागे तु हेम. न्तकाले रवेरत्यासन्नतया तीव्राः करा भवन्ति । अतोऽन्यथा अर्थात् हेमन्तकाले देवभागे रवेः स्वस्वस्तिकप्रदेशादूरगतत्वात् मृदुता भवति । असुराणां भागे ग्रीष्मे रवेदूंरगत- स्वान्मृदुता भवति। सूर्यस्य किरणा यदा स्वपृष्ठक्षितिजोपरि लम्बायमाना भवन्ति तदा ते प्रखरा अन्यथा मृदुला भवन्तीति सर्वेषामनुभूतोऽयं विषयः । क्षारसमुद्रादुत्तरे देवभागे (जम्बूद्वीपे ) ग्रीष्मकालिका रविकिरणा भूपृष्ठोपरि लम्बानुकारा भवन्ति । तत्र रवेर्नतांशानामरूपत्वात् । अतस्तत्र किरणा उष्णाः । असुराणां भागे तदानीं रवेदूंरंगतत्वाद् भूपृष्ठे तत्किरणास्तिर्यक् पतन्ति । अतस्तत्र किरणानां मृदुता । अथ हेमन्तकाले जम्बूद्वीपे रवेनंतांशानामाधि- क्या भूपृष्ठे तत्किरणास्तिर्यग्रूपा भवन्ति, तेन देवभागे हेमन्ते शीताधिक्यम् । दक्षिणे - ·ARRImate m ऽध्यायः ॥१२॥] श्रीतत्वामृतसहिते २६१ भागे तु हेमन्त श्वेताशानामल्पस्वाद् रविकिरणा लम्वरूपास्तेन तत्रौण्याधिक्यम् । एतेन "प्रीष्मे तीव्रकरो भानुः" इत्यस्य प्रश्नस्योत्तरं जातम् ॥ ४६ ॥ इदानी देवासुराणामहोरात्र व्यवस्थामाह- देवासुरा विषुवति क्षितिजस्थं दिवाकरम् । पश्यन्त्यन्योऽन्यमेतेषां चामसव्ये दिनक्षपे ॥४७॥ मेषादावुदितः सूर्यस्त्रीन राशीनुदगुत्तरम् । सञ्चरन् प्रागहमध्यं पूरयेन्मेरुवासिनाम् ॥४८॥ कर्कादीन् सञ्चरस्तवहतः पश्चार्धमेव सः। तुलादींश्च मृगादींश्च तद्वदेव सुरद्विषाम् ॥ ४ ॥ अतो दिनक्षपे तेषामन्योन्यं हि विपर्ययात् । अहोरात्रप्रमाणं च भानो गणपुरणात् ॥ ५० ॥ देवासुरा इति । देवा दैत्याच, विषुवति = सायने मेषे तुलायां च, दिवाकर-सूर्य क्षितिजस्थं = स्वक्षितिजवृत्तगतं पश्यन्ति । अत एतेषां = देवानामसुराणाञ्च, दिनक्षये दिनं रात्रिश्च, अन्योन्य परस्परं, वाममध्ये = व्यत्यासेन भवतः । देवानामसुराणां च क्षितिजवृत्तं नाड़ीवृत्तमेव । नाडीक्रान्तिवृत्तयोः यौ पूर्वापरसम्पाती तौ सायनमेष-तुलादिबिन्दू । सायनमेषतुलयोरकसङक्रमणमेव विषुवद्दिनम् । अतो विषुव- दिने रविः नाडीवृत्तगतो भ्रमति । तेन देवा दानवाश्च स्वक्षितिजस्थमकं पश्यन्ति । अथ यदा रविषादिगतो भवति तदा देवानां क्षितिजोवंगतो मासषटकं कन्यान्तं यावद् देवैदृश्यतेऽ- तस्तेषां दिन परश्चासुराणां क्षितिजाधोगतत्वाद्रजनी । यदा रविस्तुलादिराशिषट्के भवति तदा देवानां क्षितिजादधोगतो दैत्यानां क्षितिजादूर्यस्थो दैत्यश्यतेऽतो दैत्यानां दिन देवानां रजनीति गोलज्ञानामतिरोहितमेव । अतो देवासुराणामहोरात्रे विपर्यासमुपपन्नम् । मेषादाविति । सूर्यः, मेषादौ = विषुवतकान्तिवलययोः प्रथमसम्पातरूपसायन- मेषादौ (नाडीवृत्तरूपक्षितिजे) उदितः सन् , मेष-वृष-मिथुनरूपान् त्रीन् राशीन् यावत् , उदगुत्तरं = उत्तरोत्तरक्रमेण सञ्चरन् सन् , मेरुवासिना=देवानां, प्रागहमध्यं प्रथम दि. नार्धं पूरयेत् । एवं, सः-सूर्यः, कर्कादीन् त्रीन् राशीन् तद्वत् क्रमेण सञ्चरन् , अह्नः दिनस्य पश्चाध पूरयेत् । अथ तद्वदेव तुलादीन् त्रीन राशीन् , मृगादींश्च त्रीन राशीन् सञ्चरन् सूर्यः, सुरद्विषां कुमेरुवासिनो दैत्यानां, दिनस्य पूर्वापरार्धे पूरयेत् । एतदुक्तं भवति । सायनमेषादौ देवना सूर्योदयदर्शनादिनारम्भः । मिथुनान्ते मध्याहू, कन्यान्ते च सूर्यास्तो भवति । तुलादौ च दैत्याना दिनादिः। धनुरन्ते तेषां मध्याह्न, मोनान्ते च सूर्यास्तकालो भवतीति । अत्र युक्तिरपि विदुषां व्यक्तंच । यतः क्षितिजादुपरिंगतेऽ दिनादिः, परमोच्चगते * यत्र तत्रापि भूपृष्ठे रविकिरणानां लम्बरूपत्वे उष्णत्वं तियक्त्वे च शीतलत्वं भवतीति प्रतिदेश शीतोष्णस्थितिर्विचारणीया। - । mus

·.
MDHURMER
ONS
सूर्यसिद्धान्त
[भूगोला-
दिनार्थ च भवति । अतः सायनमेषादौ नाड़ीवृत्तरूपे देवानां क्षितिजे सूर्य दिनादि, मिथु-
नान्ते च स्थिते सूर्य नताशानां परमाल्पत्वादिनार्ध, कन्यान्ते पुनः क्षितिजगतस्वात् सूर्या.
स्तः । एवं तुलादौ दैत्यानां क्षितिजस्थेऽर्के दिनादिः; धनुरन्ते दैत्यानां नताशाभावादिन-
मध्यं, मीनान्ते च सूर्यास्त इति युक्तमेवोक्कमिति ।
अत इति । अस्मात् कारणात् , तेषां देवानामसुराणां च, विपर्ययात्=व्यत्यासतः,
अन्योन्यं =परस्परं, दिनक्षपे दिन रात्रिश्च भवतः । यद्देवानां दिनं माऽसुराणां रात्रिः।
यदसुराणां दिन सा देवानां रात्रिरित्यर्थः। अथ तेषामहोरात्रप्रमाणे विनिर्दिशमाह-
अहोरात्रप्रमाणमिति । तेषां देवासुराणामहोरात्रप्रमाण, भानोः = सूर्यस्य, भगणपूर-
णातू = द्वादश राशिभोगान् भवति । यावता कालेन रविादश राशीन भुक्ते तावान्
कालो देवानामसुराणां चाहोरात्रमिति ।
अत्र देवासुराणां यदहोरात्रप्रमाणं भानो गणपूरणादुक्तं तत्र भानोभंगणभोगः साय-
नोऽवगन्तव्यः । यतो नाडीक्रान्तिमण्डलयोः सम्पातः सायनो भेषादिः, तथा च नाड़ी.
मण्डलमेव देवासुराणामहोरात्रविभागकृत् । अतो नाडीमण्डलोदयद्वयान्तर्गतः काल एक-
वर्षोद्भवायनगतिकलासंस्कृतो देवासुराणामहोरात्रप्रमाणं स्यादिति विशेयं सुधोभिः॥४७-५०॥
इदानी देवासुराणां दिना रात्र्यपश्चाह -
दिनक्षपामेतेषामयनान्ते विपर्ययात् ।
उपर्यात्मानमन्योन्यं कल्पयन्ति सुरासुराः ॥ ५१ ।।
दिनक्षपामिति । एतेषां = देवानां दैत्यानाञ्च, अयनान्ते = सायने मिथुनान्ते
सायने धनुरन्ते च, दिनक्षपाध-दिनाधे रात्र्यध च, विपर्ययात्-मिथो व्यत्यासतो भवति ।
एतदुक्तमबधेयम् । “यदा रविः सायने मिथुनान्ते भवति तदा देवानां दिनाधं 'दैत्यानां
राज्य च भवति । यदा सायने धतुरन्ते रविर्भवति तदा देवानां रात्र्यधै दैत्यानां दिना
च भवतीति
अथ तेषौ देवासुराणामन्योन्यमवस्थितिमाह-उपरीति । ते सुरासुराः = देवा
दानवाश्च, अन्योन्यं परस्परं, आत्मानं स्वं शरीरं, उपरि-उपरिधात् कल्पयन्ति ।
देवा आत्मानमुपरि, दैत्यानधः स्थितान् कल्पयन्ति । एवं दैत्या आत्मानमुपरि, देवानधो-
गतान् कल्पयन्ति ।
सायनमेषादिराशिषटकं देवानां दिनं तदेवासुराणां रात्रिप्रमाणमिति तदर्थं सायने
मिथुनान्ते देवानां दिनाधं दैत्याना रात्र्यधैं चोपयुक्तमेव । एवं सायनतुळादि राशिषटकं
दैत्यानां दिनं देवानां रात्रिश्चेति तदर्ध सायने धनुरन्ते देवानां रात्र्य) दैत्यानां दिनार्ध
भवतीति बालानामपि प्रत्यक्षमेव ।
देवा दानवाश्चोभये भुवः सौम्ययाम्यभागे भूपृष्ठगता वर्तन्ते । तेषु परस्परमेकमप-
रोऽधोगतं स्वाधाराधोगतत्वात् कल्पयन्ति । वस्तुतो गोलाकारभूपृष्ठे को कचाप्यध
इति न निश्चयः । सर्व एक भूपृष्ठे समन्तान्निवसन्ति तेनात्मानं सर्व उपरि मन्यन्ते इत्य-
प्रतो वक्ष्यत्याचार्यः ॥ ५१ ॥

·be ऽध्यायः ॥१२॥ धीतत्त्वामृतसाहिते २६३ इदानीमन्येषामप्यूर्वाधःस्थितिमाह--- अन्येऽपि समसूत्रस्था मन्यन्तेऽधा परस्परम् । भद्राश्वकेतुमालस्था लङ्कासिद्धपुरस्थिताः ॥ ५२ ।। अन्ये इति। यथा देवासुराणामन्योन्यमेकसमसूत्रस्थित्यो धरत्वकल्पना तथैव अन्येऽपि समसूत्रस्थाः = यत्र तत्रापि भूव्यासोमयप्रान्तगता जनाः परस्परं एकेऽन्यान् अधो मन्यन्ते । तान काश्चिद्वर्णयबाह-भद्राश्वकेतुमालस्थाः परस्परमधो मन्यन्ते । भद्राश्वगताः केतुमालस्थानधो मन्यन्ते । केतुमालगला भद्राश्वस्थानधो मन्यन्ते । एवं लङ्कासिद्धपुरस्थिताः परस्परं तथा मन्यन्ते । यतस्ते परस्परं कुदलान्दरस्थिता इति॥५२॥ इदानीमुपर्युक्तस्थितौ हेतुं वर्णयन् वस्तुस्थितिमाह- सर्वत्रैव महीगोले स्वस्थानमुपरि स्थितम् । मन्यन्ते खे यतो गोलस्तस्य क्वोचं क्व वाप्यधः ॥ ५ ॥ सर्वत्रैवेति । महीगोले = गोलाकार भूपृष्ठे सर्वत्रैव ( एव शब्दो व्यवधाननिरा- सकः) जनाः, स्वस्थान =निजाधिष्ठितं स्थानं, उपरिस्थितं मन्यन्ते । न कोऽपि स्वमघो- गतं मन्यते । यतः यस्मात् कारणात् 'अयं गोला=भूगोलः, खे=आकाशे (ब्रह्माण्डमध्ये) स्थितो वर्तते, अतस्तस्य गोलस्वरूपस्य ऊर्च क? अपि वा अधः क ? गोलाकारोऽयं भूपिण्डः सर्वेषां भूपृष्ठनिवासिनामधोगत एवातो महीगोले सर्वत्रैव जनाः स्वस्थानमुपरि स्थितं मन्यन्ते, तथा स्वस्थानात कुदलान्तरस्थानधोगतानिव मन्यन्ते । परन्तु सर्व एव ते भूपृष्ठोपरिगता एवानाकुलास्तिष्ठन्ति । एवमाह तत्रभवान् भास्करः- "यो यत्र तिष्ठत्यवनि तलस्थामात्मानमस्या उपरिस्थितं च । स मन्यतेऽतः कुचतुर्थसंस्था मिषश्व ते तिर्यगिवामनन्ति । भधःशिरस्काः कुदलान्तरस्थाश्छाया मनुष्या इव नीरतीरे । अनाकुलास्तिथंगधः स्थिताश्च तिष्ठन्ति ते तत्र वयं यथाऽ" ॥ वातुतो गोले ऊर्ध्वाधरत्वं करु नामात्रमेवेत्यलम् ॥ ५३ ॥ इदानी गोलाकाराया मपि भुवः समत्वदर्शने कारणमाह- अल्पकायतया लोकाः स्वस्थानात् सर्वतोमुखम् । पश्यन्ति वृत्तामप्येनां चक्राकारां वसुन्धराम् ॥ ५४ ॥ मल्पकायतयेति । लोकाः=आलोकविलोकनकुशलाः भूपृष्ठनिवासिजनाः, अल्प- कायतया =अतिलघुशरीरतया, स्वात् स्थानात् , सर्वतोमुख = चतुर्दिक्षु, वृत्तामपि गोला- कारामपि, वसुन्धरा-पृथ्वी, चक्राकारां = दर्पणोदरवत् समतला पश्यन्ति । भुवः परिणाहापेक्षया नरो नितरी लघुरतो नरो भुवोऽत्यल्पं (शतांशादप्यल्पं) भार्ग पश्यति । तत्र 'वृत्तस्य पएणवत्यंशो र दण्डवत् परिदृश्यते इति साकल्योक्तप्रमाणात भुवः शतांशादल्पे दृश्यभागे वक्रतासम्भवो नेति नरो गोलाकारामपि वसुन्धरी चक्रवत्स- मतला पश्यतीति युक्तमेव । एवमाह भास्करोऽपि- .. DDREAM ·- सूर्यसिद्धान्ते [भूगोला- "समो यतः स्यात् परिधेः शतांशः पृथ्वी च पृथ्वी नितरां तनीयान् । नरश्व, तत्पृष्ठगतस्य कृत्स्ना समेव तस्य प्रतिभात्यतः सा इति । अथ प्रतीत्यर्थे दृश्यभूभागगणितं प्रदर्यते- भूपृष्ठगतस्य दृष्टिस्थावाद् भूबिम्बस्य समन्तात् स्पर्श रेखान्तर्गतो भूभागो दृश्यभागः, तन्मानज्ञानार्थ प्रयास:-'प' भूपृष्ठोपरि स्थितनरस्योच्छितिः-पह-४ हस्ताः । 'ह' दृष्टि थानाद् भूबिम्बस्य कृता स्पर्शरेखा स्प बिन्दौ लग्ना। तेन हस्प = स्पर्शरेखा। भूस्प =भव्यासाईम् । अथ 'भूटस्प' त्रिभुजं जात्यत्र्यसम् । यतः L हस्पभू = ९०° (रे. ३।१७ प्र. ) तेन भुट्ट-भूस्प = दृस्प भवितुमर्हति परञ्च भूदृ = भूप+ पह-भूव्या + दृष्टथुच्छ्रितिः । तथा भूस्प भूव्या ३ । दृष्टथुच्छ्रितिः=४ हस्ताः । अथ "योजनानि शतान्यष्टौ भुकर्णो द्विगुणानि" इत्युक्तः। भूव्या ८०० योजनानि । एकस्मिन्योजने चत्वारः क्रोशाः । प्रतिकोशं सहस्रद्वय दण्डाः । प्रतिद्वण्डं चत्वारो हस्ताश्च भवन्तीत्यतो भूव्यासार्धहस्ता=८००x४४ २००० x ४ = २५६०००००। ::मह% भूख्या +उ%२५६००००४ हस्ताः। भूस्प% २५६००००० हस्ताः । : इस्प = भूदृ' -भूस्प =N (२५६००००४)२-(२५६०००००)२ = २०४८०००१६ स्वल्पान्तरत्वात् १४३११॥ स१४३११ । अर्थतस्य चापात्मकमानज्ञानार्थ 'भूतस्पत्रिभुजे यदि 'भूदृ' कर्णरेखया २५६००००४ हस्तमितया तत्समुखकोणज्या (ज्याL स्पह) त्रिज्या ३४३८ लभ्यते तदा हस्प भुजरेखया १४३११ हस्तमितया किमिस्मनुपातेन तत्संमुखकोणज्या ( ज्या / भूस्प)- त्रिx हस्प ३४३८८४१४३११ =1 २५ स्वल्पान्तरात् । एतच्चा पप' तुल्यम् । भूह २५६००००४ तत्परमात्पत्वात् २'तुल्यमेव । पुनरस्य योजनात्मकमानज्ञानार्थमनुपातः । यदि चक्रकलाभिभूपरिणाहयोजनानि तदा भुवो दृश्यभागकलाभिः किमिति फलं भुवो दृश्यभागयोजनमितिः = भूप x २ २१६०० भूप । एतेन भूपृष्ठगतनरस्य भूदृश्यभागमानं भुपरिधेरयुतांशतोऽप्यल्पं सिद्धयत्यतो १०८०० 'वृत्तस्य षण्णवत्यशो दण्डवत् परिदृश्यते' इति साकल्योक्तानुसारं गणितागतो भूदृश्य- भागो 'पस्प: नितरां सरलाकारो भवेत् । अतः 'पर स्वस्थानात् 'पस्पा सरलरेखारूप- व्यासानोत्पन्नं वृत्तं दृश्यक्षितिजं सरलाकारं भवेदेवेति किं चित्रमित्यलमतिविस्तरेण ॥५४॥ - MANANA ·RANSARE ऽध्यायः ॥१२॥] भोतत्त्वामृतलहिते २६४ इदानीं भचक्रनमणव्यवस्थामाह- सव्यं भ्रमति देवानामपसव्यं सुरद्विषाम् । उपरिष्टाद् भगोलोऽयं व्यक्षे पश्चान्मुखः सदा।। ५५ ।। सव्यमिति । अयं = आकाशे प्रत्यक्षो दृश्यमानः, भगोल:- नक्षत्राश्रितो गोल: (क्रान्तिमण्डलमित्यर्थः) देवानां मेरुगिरेरुत्तराप्रवर्तिना, सव्यं वामतो दक्षिणक्रमेण, तथा, सुरद्विषां दैत्यानां मेरुदक्षिणाप्रवर्तिनां, अपसव्यं बामक्रमेण ( दक्षिणतो वामदिशि यथा स्यात्तथा ) भ्रमति । व्यचे = निरक्षदेशेषु निवसता, उपरिष्टात् मस्तको प्रभागे पश्चिमाभिमुखोऽयं भगोलो नित्यं भ्रमति । प्राचीनसम्मतं भगोलभ्रमणं नित्यं पश्चिमाभिमुख प्रवहबायुप्रेरितं भवति । असौ भगोलो ध्रुवद्वयकीलप्रोतः परिभ्रमति । अतः पश्चिमाभिमुखं भ्रमतो भगोलस्य सौम्यया- म्यौ ध्रुवौ दक्षिणवामपावंगतो भवतस्तेन देवानां सव्यं दैत्यानां वामं भगोलभ्रमणं प्रति. भाति । निरक्षदेशेषु ध्रुवयोः क्षितिजस्थत्वात् तेषां भगोलभ्रमणं मस्तकोपरि प्रत्यक्षमेव दृश्यते ॥ ५५ ॥ इदानी दिनमानव्यवस्थानमाह- अतस्तत्र दिनं त्रिंशन्नाडिकं शर्वरी तथा । हासवृद्धी सदा वामं सुरासुरविभागयोः ॥ ५६ ॥ अत इति । 'यतो निरक्षेऽयं भगोलो मस्तकोपरि भ्रमति' अतस्तत्र निरक्षे दिन त्रिंशन्नाडिक, तथा शर्वरी रात्रिः त्रिचन्नाडिका भवति । निरक्षे दिन-रात्रिमानं समान- मेवेत्यर्थः । अथ सुरासुरविभागयोः = निरक्षदेशादुत्तरदक्षिणभागस्वदेशयोः दिनमाने रात्रिमाने च सदा, वाम =व्यत्यासेन हासवृद्धी भवेताम् । एतदुक्तं भवति । रवी देवभागस्थे तत्र दिनस्य वृद्धिः, रात्रींसः । दैत्यानां भागे तदानी दिनस्यैव ह्रासो रात्रे- वृद्धिर्भवति । दक्षिणे भागे स्थिते सूर्ये तु देवभागनिवासिना दिनस्य हासो रात्रेतिः । दैत्यभागवासिनो तदानी दिनस्य वृद्धिः, रात्रेहींसो भवतीति ॥५६॥ उपपत्ति:- निरक्षे क्षितिजमुन्मण्डलम् । तदहोरात्रवृत्तस्य पृष्ठीयकेन्द्रगतमत उन्मण्डलेन या- म्योत्तरमण्डलेन चाहोरात्रवृत्तस्य तुल्यानि चत्वारि खण्डानि जायन्ते । उन्मण्डलोपरि त्रिंशद्दण्डात्मकमहोरात्रवृत्तस्या दिनं तावदेवोन्मण्डलाधो रात्रिमानमिति प्रत्यक्षमेव गोलस्थितिविदाम् । अथ यतो देवभागे क्षितिजवत्तमुन्मण्डलादधो गतं भवति तथाऽसुरभागे क्षितिजमु- मण्डलादूग्वं भवतीति ताव गोलज्ञानामतिरोहितमेवातो यदि देवभागे दिनवृद्धिस्तदाऽसुर- भागे क्षितिजोन्मण्डलान्तररूपचरनाडीभिर्दिनहासो भवति । तच्चरज्ञानप्रकारस्तु पूर्व प्रप- चित एवेत्यलम् ॥ ५६ ॥ इदानी तामेव दिनमानव्यवस्था विशदयन्नाह- मेषादौ तु दिवावृद्धिरुदगुत्तरतोऽधिका । । ३४ सू०सि० ·- swmom सूर्यसिद्धान्ते [भूगोला- देवांशे च क्षपाहानिर्विपरीतं तथाऽऽसुरे ।।५७॥ तुलादौ युनिशोर्वामं क्षयवृद्धी तयोरुभे । देशक्रान्तिवशान्नित्यं तद्विज्ञानं पुरोदितम् ॥५८॥ मेषादाविति । मेषादौ राशिषटके भ्रमति सुर्ये तु, उदगुत्तरतः यथाक्रममुत्तरे गच्छति सूर्ये, देवाशे = निरक्षादुत्तरभागे अधिका, दिवावृद्धिः दिनमानस्य वृद्धिर्भवति । तथा क्षपाहानिः = रात्रेहींसश्च भवति । मेषादिराशिषटके देवभागे दिनं त्रिंशद्दण्डाधिकं, तत्रापि यावविरुत्तरं गच्छति तावद्दिनस्याधिका वृद्धिः, परं मिथुनान्तं यावदिति । असुरे - नाड़ी. वृत्ताद्दक्षिणे भागेऽस्माद् विपरीतं ज्ञेयम् । मेषादिषटके असुरभागे रात्रेवृद्धिः दिनस्य हासश्च भवतीत्यर्थः । अथ तुलादौ षटके तु, तयोः देवदानवभागयोः द्युनिशोः= दिनस्य रात्रेश्च, उभे क्षयवृद्धी, वाम = विपरीतं भवतः। तुलादिराशिषटके सञ्चरति भास्वति दक्षिणभागवर्तिनां दिनवृद्धिः क्षपाहासः, उत्तरभागवर्तिनी रात्रिवृद्धर्दिनह्रासो भवतीति । तयोदिनराज्योर्विज्ञानं, पुरा-प्रथममेव स्पष्टाधिकारे “क्रान्तिज्या विषुवद्भानो" स्यादिना; देशक्रान्तिवशात् = तत्तद्देशानामांशवशाद् रविकान्त्यंशवशाच्च, नित्यं = सर्वदा, 'कार्य- मितिः उदितम् ॥ ५७-५८ ॥ उपपत्ति:- मेषादिराशिषटके उत्तरगोले क्षितिजमुन्मण्डलादधोगतं भवति । क्षितिजोन्मण्डलयो- रन्तरं चरघटी , तया सहिता उन्मण्डलोर्ध्वमहोरात्रवृत्तस्यार्धव्यापिन्यस्त्रिंशद्घटिका उत्तरे भागे दिनं, तदल्पा रात्रिश्च । दक्षिणे गोले तु क्षितिजमुन्मण्डलादृर्वमतस्तत्र दिनरात्रि. मानयोय॑त्यासमुपयुक्तमेवेत्यलमतिविस्तरेण । पथा यथाऽक्षांशमानमधिक रविक्रान्तिश्चाधिका तथा तथा चरवशाद् दिनमानमधिक भवतीति स्फुटमेव गोलज्ञानामिति ॥ ५७-५८॥ इदानी निरक्षदेशादन्यत्र कस्मिन्देशे मध्याह्न खमध्यगो रविर्भवतीत्याह- भुवृत्तं क्रान्तिभागनं भगणांशविभाजितम् । अवाप्तयोजनैरकों व्यक्षाद्यात्युपरि स्थितः ॥५९॥ भूवृत्तमिति । भूवृत्तं = योजनात्मकं मध्यभूपरिधिमान, क्रान्तिभागघ्नं इष्टदिन- सम्बनण्यवक्रान्तिभागैर्गुणितं भगणांशैः ३६. विभाजितं च कुर्यात् । तदा, अवाप्तयोजनैः= लब्धिप्रमियोजनैः, व्यक्षात-निरक्षदेशात् 'रविक्रान्तिदिशि अन्तरितानां जनाना, उपरि स्थितः = खमध्यं गतः, अक: रविः, याति-गच्छति ॥ ५९ ॥ उपपत्ति:- गोले निरक्षखमध्यातू स्वखमध्यावधिः याम्योत्तरमण्डलेऽक्षांशाः । निरक्षादहोरात्र- वृत्तावधिः याम्योत्तरे क्रान्त्यंशाः । यत्राक्षांशाः क्रान्त्यंशसमास्तत्राभीष्टदिने भूगर्भादहोरात्र- वृत्तप्रतिबिन्दुगता रेखा भपृष्ठे यत्र लगन्ति तत्तद्विन्दुगता नरास्तस्मिन् दिने मध्याहे ख. मध्यगतमकं पश्यन्ति । ते च भूपृष्ठगता विन्दवो निरक्षदेशात् क्रियदन्तरे भवन्ति तज्ज्ञा. नार्थमुपायोऽयम् । यदि चक्रांशैमध्यभूपरिषियोजनानि लभ्यन्ते तदा निरक्षाहोरात्रवृत्ता- ·ऽभ्याया ॥१२॥] श्रीतत्त्वामृतसाहिते २६७ न्तरांवरूपैरभीष्टक्रान्तिभागैः किमिति लब्धं निरक्षदेशादभीष्टक्रान्तिदिशि तद्देशान्तरयो- का अंx भूपयो जनमानमू- । अतो निरक्षदेशात क्रान्तिदिशि एतदन्तरे वर्तमानो नरः खमध्यगतं सूर्य द्रष्टुमर्हतीत्युपपन्नम् ॥ ५९॥ इदानी कुत्र सकृत् षष्टिदण्डात्मकं दिनं भवतीत्याह- परमापक्रमादेवं योजनानि विशोधयेत् । भूवृत्तपादाच्छेषाणि यानि स्युर्योजनानि तैः ॥६०॥ अयनान्ते विलोमेन देवासुरविभागयोः । नाडीपष्टया सकृदहर्निशाप्यस्मिन् सकृत् तथा ॥६१॥ परमापक्रमादिति । एवं ='भूवृत्त क्रान्तिभागनमित्यायनन्तरोक्तविधिना' परमा- पक्रमात् = परमकान्तिवशात् , योजनानि 'यानि तानि' भूवृत्तपादात = मध्यभूपरिधि- चतुर्थांशतः, विशोषयेत् , शेषाणि यानि योजनानि स्युः, तैर्योजनैः निरक्षदेशादन्तरिते देशे, देवासुरविभागयोः विलोमेन, अयनान्ते = मिथुनान्ते धनुरन्ते च स्थितेऽर्के, सकृत्- एकवारं नाड़ीषष्ठया, अहः = दिनम् , तथाऽस्मिन् देशे सकृत, निशारात्रिरपि नाड़ी. षष्टथा भवति ॥ ६०-६१॥ उपपत्ति:- यत्र देशे नाडीवृत्तक्षितिजवृत्तयोरन्तरं परमं परमक्रान्तितुल्यं स्यात् तत्रायनान्ते क्षितिजेन सहाहोरात्रवृत्तस्य स्पर्शमात्रम् । अतस्तत्राहोरात्रवृत्तस्य क्षितिजोर्वमेव स्थिति- स्वाद् दिनं षष्टिदण्डात्मकं स्यादेव । एवमुत्तरे गोले यत्र परमक्रान्तितुल्या लम्बांशाः (षट्षष्टिभागाक्षांश इत्यर्थः ) तत्र मिथुनान्ते गतवति रवौ दिनं षष्टिदण्डात्मकं रात्रिश्च शून्या। मकरादिगते (धनुरन्ते ) रवौ तु तत्राहोरात्रवृत्तस्य क्षितिजाधः एव स्थितिरतो दिनाभावो रात्रिः षष्टिदण्डात्मिका । अतो देवासुरविभागयोविलोमेनान्योन्यं षष्टिदण्डात्मक दिनं तावती रात्रिश्च भवितुमर्हति । तद्देशज्ञानार्थमयमुपायः । गोलस्थित्येशी स्थितिः षट्षष्टिपळोशदेशे दृष्टा । तत्र निरक्षस्वदेशयोरन्तरं परमकान्त्यूननवत्यंशमितं च दृष्ट- मतो यदि भगणांशै परिधियोजनानि लभ्यन्ते तदा परमकान्त्यूननवस्यशैः (षटषधि- मितेः) किमित्यनुपातेन निरक्षदेशात् क्रान्तिदिशि स्वदेशान्तरयोजनमानम् = भूप ४ (९०-पक्रा) भूप x ९०-भूप x पक्रा_भूप भूप X पक्रो ३६० पर्व यथोक्तम् ॥६०-६१ ॥ इदानी षष्टिदण्डात्मकाहोरात्रस्यावधिमाह- तदन्तरेऽपि षष्टयन्ते क्षयवृद्धी अहर्निशोः । परतो विपरतिोऽयं भगोलः परिवर्तते ॥ ६२॥ तदन्तर इति । तदन्तरे = 'परमापक्रमादेवं योजनानि विशोधयेत्' इत्यनन्तरोक्त- विधिना निरक्षदेशाद्यानि देशान्तरयोजनानि समागतानि तदभ्यन्तर एव, महर्निशोः । । अत उप- ·Ca सूर्यसिद्धान्ते [ भूगोला- क्षयवृद्धी, षष्टयन्ते=षष्टिदण्डाभ्यन्तर एव भवतः । निरक्षदेशात् षट्षष्टिभागाक्षांशदेशा. वधिः दिनराज्योर्योगः षष्टिदण्डात्मको भवतीत्यर्थः । परतः = तस्मादप्रेऽर्थात् षट्षष्टिभा- गाधिकाने देशे अयं भगोलः, विपरीतः व्यत्यासेन, परिवर्तते भ्रमति । षट्षष्टिभागा- ल्पाक्षदेशे यथाऽहोरामव्यवस्था तस्मादन्यथैव षट्षष्टिभागाधिकाक्ष देशे भवतीति भावः । षट्पष्टिभागाधिकाचे देशे परमकान्तेर्लम्बांशाधिकरवाद्यावत् सौम्या क्रान्तिलम्बाधिका तावत्सततं दिनं भवति । अत आह भास्कर:- "षट्षष्टिभागाभ्यधिकाः पलांशा यत्राथ तत्रास्त्यपरो विशेषः । लम्बाधिका क्रान्तिरुदक च यावत् तावद्दिनं सन्ततमेव तत्र" ॥ इति ॥६२॥ इदानी द्विमासात्मकं दिन कुत्र भवतीत्याह- उने भूवृत्तपादे तु द्विज्यापक्रमयोजनैः । धनुर्मुगस्थः सविता देवभागे न दृश्यते ॥ ६३ ॥ तथैवासुरभागे तु मिथुने कर्कटे स्थितः । नष्टच्छायामहीवृत्तपादे दर्शनमादिशेत् ॥ ६४॥ ऊन इति । द्विज्यापक्रमयोजन द्वयो राश्योर्या ज्या सा द्विज्या, तद्वशायोऽपक्रमः क्रान्तिस्तद्वशात् ('भूवृत्तं क्रान्तिभागनामित्यादिना ) यानि योजनानि तैः, ऊने रहिते, भूवृत्तपादे भूपरिधिचतुर्थाशे यावन्ति योजनानि भवन्ति निरक्षदेशात्तर्योजनैरन्तरिते देव- भागे-उत्तरदिशि, धनुर्मंगस्थः = धनुरादिराशिद्वयगतः, सविता-सूर्यः न दृश्यन्ते । देव- भागे तदानीं मासद्वयात्मिका रात्रिभवति तथा तैरेव योजनैरसुरभागे तदानी मासद्वया- स्मकं दिनं भवति । असुरभागे तु, तथैव = तैरेव योजनैर्निरक्षादन्तरिते देशे मिथुने कर्कटे च स्थितः सविता न दृश्यते । अर्थाद् दैत्यानां भागे मिथुनकर्कटयो रवौ मासद्वयात्मिका रात्रिः, तदानी देवभागे दिनमेवेत्यर्थः । अथ तत्र रविदर्शनव्यवस्था विवृणोति । नष्टा लुप्ता छाया भूच्छाया यत्र ताशे, महीवृत्तपादे =निरक्षदेशाद् भूपरिधिचतुर्थाशे रवेर्दर्श- नमादिशेत् । निरक्षदेशात् कुपरिधिचतुर्थांशाभ्यन्तरे यत्र यावद् भूच्छाया नोत्पद्यते तत्र तावदविदर्शनं भवति । तत्राहोरात्रवृत्तस्य क्षितिजोर्ध्व गतत्वाद् भूच्छायाऽभाव द्रात्रे- रभावादित्यर्थः ॥ ६३-६४ ॥ उपपत्तिः यावत् किलोत्तरा क्रान्तिलम्बाशाधिका तावदहोरात्रवृत्तस्य क्षितिजोवं गतत्वाद्दिनम्। इह द्विराशिक्रान्तितुल्यलम्बांशदेशे देवभागे मिथुनकाहोरात्रवृत्तद्वयं क्षितिजादुपरिंगतं धनुर्मकरौ क्षितिजाधोगतौ च भवतः, अतो देवभागे धनुर्मकरगतोऽर्कोऽदृश्यो मिथुनकर्कट- गतो श्यश्च भवति । असुरभागे तु स्थितेविपर्ययाद्रविदर्शनेऽपि व्यत्यायो युक्त एव । मतो निरक्षदेशादीग्देशस्यान्तरज्ञानार्थ 'यदि भगणांशैर्भूपरिधियोजनानि तदा द्विराशि- क्रान्स्यूननवत्यशैः किमित्यनुपातेन' देशान्तरयोजनमानीतम् भूप ४ (९०- melan ·S । ऽग्यायः ॥१२॥] भीतत्त्वामृतसहिते २६8 भूप x ९.- भूप द्विराको_भूप भूप ४ द्विराक्रां ३६० अथ रविकिरणकर्तृकभृच्छायान्तर्गतजनस्य रवेर्दर्शनाभावाद्रात्रिः। भूच्छायातो बहि. गतस्य द्रष्ट्र रवेदर्शनाद् दिनम् । तत्राहोरात्रवृत्तस्य प्रतिबिन्दुतो भूगोलस्य स्पर्शरेखा यत्र ध्रुवसत्रे सम्मिलन्ति तदने भूच्छायाऽभावः। अतो निरक्षाद् भूपरिधिचतुर्थाशाभ्यन्तरे यौ. तादृशी स्थितिः (भूच्छायाभावः) भवति तत्रस्थो जनो रविं पश्यति । यतस्तत्राहोरात्रवृत्त- स्य क्षितिजोवंगतत्वाद् भुच्छायाया निराशादानेरपि निराश इत्युपपन्नं यथोक्तम् ।।६३-६४॥ इदानीं मासचतुष्टयात्मकदिनरात्रिव्यवस्थामाह- एकज्यापक्रमानीतर्योजनः परिवर्जिते। भूमिकक्षाचतुर्थाशे व्यक्षाच्छेषस्तु योजनः ॥ ६५ ॥ धनुर्मंगालिकुम्मेषु संस्थितोऽर्को न दृश्यते । देवभागेऽसुराणां तु वृषाये भचतुष्टये ॥ ६६ ॥ एकज्येति । एकराशिज्यावशायोऽपक्रमः क्रान्तिस्ततः 'भूवृत्तं क्रान्तिभागन'- मित्युक्तरीत्या आनीतैर्देशान्तरयोजनैः भूमिकक्षाचतुर्थाशे परिवर्जिते यानि शेषाणि योज- जानि तैः शेषैः योजनैः, व्यक्षात-निरक्षदेशादन्तरितो देवभागे स्थितो यो जनः तेन, धनु- मुंगालिकुम्मेषु संस्थितः, अर्कः = सूर्य न दृश्यते । देवभागे तदानी मासचतुष्टयं रात्रि- भवति । असुराणां भागे तु, वृषाये भचतुष्टये वृषमिथुनकसिंहेषु स्थितो रविन दृश्यते । तदानी वृषादि मासचतुष्टयं दैत्यानां रात्रिर्भवति । विपर्ययेन यद्देवानां रात्रिमानं तदसु. राणां दिनं, असुराणां या रात्रिर्देवानां तद् दिनमिति ॥ ६५-६६ ॥ उपपत्ति:- यत्र किल लम्बाशा एकराशिकान्तिसमास्तत्र देवभागे मेषान्ताहोरात्रवृत्तं दैत्यभागे च तुलान्ताहोरात्रवृतं क्षितिजवृत्तं स्पृशति । वृष-मिथुन-कर्क-सिहानामहोरात्रवृत्तानि देवभागे क्षितिजोधगतानि, असुरभागे वृश्चिकादिचतुरहोरात्रवृत्तानि क्षितिजोर्ध्वगतानि भवन्ति । अतो देवभागे वृश्चिकादिचतूराशिगतो रविः क्षितिजाधो गतस्वान्न दृश्य- ते। वृषादिचतूराशिगतो रविः क्षितिजोवंगतत्वाद् दृदयते । असुरमागे वृषादिरा- शिचतुष्टये रविः क्षितिजाधोगतत्वान दृश्यते । वृश्चिकादिचतुष्टये तु क्षितिजादूर्व गतत्वाद् दृश्यतेऽतस्तत्रान्योन्यं माषचतुष्टयात्मकं दिनं प्रत्यक्षमेवोपपनम् । इग्दे. शस्य निरक्षदेशादन्तरज्ञानार्थ 'यदि भगणांशै परिधियोजनानि तदा एकराशिक्रान्ति रहितनवत्यशैः किमित्यनुपातेन निरक्षादेशान्तरयोजनम् = भूप x (९० - ए रा. क्रां) ३६० भूप-९. भूपए-रा-का-भूप भूप: ए-राको । अतो निरक्षदेशात क्रान्ति- ३६. दिश्येतदन्तरे स्थितानां मानचतुष्टयात्मक दिनं भवितुमर्हतीति । एवमाह भास्करोऽपि- "त्र्यंशयुजनवरसाः ६९°२० पलांशका यत्र तत्र विषये कदाचन । दृश्यते न मकरो न कार्मुकं किञ्च कर्किमिथुनौ सदोदिती । । Noumy Po ·। २७० सूर्यसिद्धान्ते [भूगोला- यत्र साध्रिगजवाजि-७८1१५/ सम्मितास्तत्र वृश्चिकचतुष्टयं न च । दृश्यतेऽथ वृषभाच्चतुष्टयं सर्वदा समुदितं च लक्ष्यते” ॥ इति ॥ ६५-६६ ॥ इदानीं मेरौ घरमासात्मक दिनमाह- मेरौ मेषादिचक्रार्धे देवाः पश्यन्ति भास्करम् । सकृदेवोदित तद्वदसुराश्च तुळादिगम् ।। ६७॥ मेराविति । मेरौ स्थिता ये देवास्ते मेषादिचक्राधे = मेषादिराशिषटके (उत्तरगोले) सकृदेवोदित-मेषादितः कन्यान्तं यावन्निरन्तरमुदितमेव, भास्कर-सूर्य पश्यन्ति । मास- षट्कं तेषां दिनमित्यर्थः । एवं मेरोदक्षिणभागे स्थिता असुराः तुलादिगं-तुलादिराशिषटकं सञ्चरन्तं, तद्वदेव-तुलादितो मीनान्तं यावभिन्तरमुदितं भास्करं पश्यन्ति । तुलादिराशि- षटकं दैत्यानां दिनं भवतीत्यर्थः । देवानां मेषादिषट्क दिनं तुलादि षटकं रात्रिः । असु. राणां तुलादिषटकं दिन मेषादिषट्कं रात्रिरिति ॥ ६॥ उपपत्ति:- पूर्वमुक्ताऽपि प्रसादुच्यते । मेरावक्षांशा नवत्यंचा लम्बाशानां तत्राभावः । तत्र क्षितिजं नाडीवृत्तमेवातो मेषादि षडाशीनामहोरात्रवृत्तानि क्षितिजोर्ध्वगतानि भवन्ति तेन देवा मेषादिषटके निरन्तरं रविं पश्यन्ति। तुलादिषटके तु क्षितिजाधोगतत्वावेर्दर्शनाभा- वात्तेषां रात्रिः । असुराणां तु तुलादिषट्कमेव क्षितिजोपरिगतमतस्तेषां तुलादि षट्के च रात्रिरिति बालानामपि व्यक्तमेवात उपपन्नं यथोकम् ॥ १७ ॥ अथात्र प्रसङ्गात् सततरविदर्शनप्रदेशो विविच्यते-- ऊर्ध्वाधोगमनविचारेण मिथुनान्तं यावद्रवे- सर्वगमनं धनुरन्तं यावदधो गमनश्च भवति । अयोध्र्वदृष्टया सदा रविदर्शन विचारप्रस्तावे धनु- रन्तबिन्दुतो विहिता भूबिम्बस्पर्शरेखोयरेखायो यत्र लगति तत्र स्थितस्य द्रष्टुः सदा रविदर्शनं सम्भाव्यते । यतस्तत्र रविकिरणावरोधकभू. च्छायारूपरात्रेनिराशः । तदृष्टिस्थानं भूपृष्ठात् कियदुच्छ्रितौ भवतीत्येतदर्थमायासः- न के ना विषुववृत्तम् । प= अयनान्तबिन्दुः । तस्मादधो रखें: सञ्चारो न । प प ४ = अयनान्तबिन्दोः भूगोलस्पर्शरेखा । सा, उउ ऊध्वरेखायो विन्दौ लग्ना । अतो ह बिन्दौ स्थितो द्रष्टा सदा रविं पश्येत् । :: प= अयनान्त बिन्दुः । * अत्र राशिसञ्चारः सायनो बोध्यः । ARTING aante रविकता ·ऽध्यायः ॥१२॥] भीतत्वामृतसहिते २७१ नप=२४°- परमापमांशाः। न के ५=१४° =पकां। न के उ'=९.। तेन ९०°-पक्रो-पके उपकांको । 2 के प%१८०°- पक्राको । 2 प प के९०° । स्पके = भुव्या ३ । पके रविकर्णः । : पस्पके त्रिभुजे कोणानुपातेन- ज्या/स्पपके त्रि ४ मू व्या । एतच्चापं कुच्छन्नकला-रविपरमलम्बनम् । । Randomum MARA - अतः केप त्रिभुजे दृकेप, स्पपके कोणयोञ्जनात् । स्पटके कोणज्ञानं सुगममेव । अतः हस्पके त्रिभुजेऽप्यनुपातेन केह= भूख्या ३ x त्रि । केह रेखातः 'केपृ' भूव्या• ज्या/स्पडके साधं विशोध्य शेषं 'पृह' भूपृष्ठाद् दगुच्छ्रितिमान स्यात् । अत्रत्या अनेके विशेषाः कम- लाकरीयतत्त्वविवेके द्रष्टव्याः, किमत्र ग्रन्थबाहुल्येनेति ॥ ६ ॥ इदानी रविभ्रमणे विशेषं कथयश्छायाप्रव्यवस्थामाह- भूमण्डलात् पञ्चदशे भागे दैवे तथाऽऽसुरे। उपरिष्टाद्वजत्यर्कः सौम्ययाम्यायनान्तगः ॥ ६८ ॥ तदन्तरालयोश्छाया याम्योदक् सम्भवत्यपि । मेरोरभिमुखं याति परतः स्वविभागयोः ॥ ६ ॥ भूमण्डलादिति। सौम्य याम्यायनान्तग:-मिथुनान्तगतो धनुरन्तगतश्व, अर्क: रविः, भूमण्डलात् भूपरिधेः, पञ्चदशे भागे, देवेध्यक्षादुत्तरे तथा, भासुरे = व्यक्षाद् दक्षिणे च भागे 'निवसता जनानाम्' क्रमेण, उपरिष्टात् = खमध्यं गतो व्रजति। एतदुक्तं भवति । 'यत्रोत्तराक्षांशा भूपरिधिपञ्चदशांशतुल्याश्चतुर्विंशत्यंशा भवन्ति तत्र मिथुनान्तगो रविः क्रान्तिसमाक्षांशत्वानताशाभावात् खमध्यंगतो भ्रमति । तथा तावन्मिते याम्याक्षा- शके देशे धनुरन्तगो रविः क्रान्तिसमाक्षांशवाननाशाभावात् खमध्यगतो भ्रमतीति । तदन्तरालयोः निरक्षदेशादुभयदिशि भूमण्डलपञ्चदशभागाभ्यन्तर्गतदेशयोः, छाया = शङ्कोमध्याह्नकालिकी च्छाया, याम्या दक्षिणापा, उदक्-उत्तरामाऽपि सम्भवति । अक्षा- शानां परमात्यंशसमत्वाद् यदि मध्यनतांशा दक्षिणास्तदा छायाप्रमुत्तरं मध्यनताशा यद्युत्तरास्तदा छाया दक्षिणं भवतीति । परताव्यक्षात् कुपरिधिपञ्चदशभागाधिकान्त- रितदेशे ( परमक्रान्त्यधिकाक्षदेशे) 'छाया' स्वविभागयोः मेरोरभिमुखं याति । देवभागे छायाग्रं सदोत्तराभिमुखं दैत्यभागे सदा दक्षिणाभिमुखं यातीत्यर्थः ॥ ६८-६९ ॥ उपपत्ति:- नाड़ीवृत्तादुभयदिशि चतुर्विशत्यंशान्तरेऽयनान्ताहोरात्रवृत्ते भवतः। यत्र देशे का. न्स्यंशसमानांशा भवन्ति तत्र रविनताशाभावात् खमध्यगतो भवति । अतोऽयनान्तका- न्तिसमाक्षांश देशे रविस्तदुपरिष्टाद् व्रजत्येव । निरक्षदेशात्तद्देशान्तरज्ञानार्थ प्रयासः । यदि ।

·A । २७२ सूर्यसिद्धान्ते [भूगोला- भगणांशैः भूपरिधिस्तदा चतुर्विशत्यशैः किमित्यनुपातेन व्यक्षाद्देशान्तरमानम् = भूप x २४° = भूप। अतो निरक्षदेशात् भूप, एतदन्तरे उत्तरे दक्षिणे वा स्थितानां स्व- स्वायनान्तदिने रविः खमध्यगतो भवेत् । अथ परमकान्त्यल्पाक्षदेशे मध्यनताशानो द्वैविध्यात् छायाऽपि द्विधा भवति । नता. शानां दक्षिणत्वे छायोत्तराया, नताशानामुत्तरत्वे छाया दक्षिणामा स्यादेव । परञ्च यत्रा. क्षांशाः परमकान्स्यधिकास्तत्र नताशा यदि दक्षिणास्तदा छायोत्तरामा नताशा यद्युत्तरा- स्तदा छाया दक्षिणामा भवेदतः परमकान्त्यधिके दक्षिणाक्षांशेऽकस्य खमध्यादक्षिणगतत्वा- दुत्तरभागे सदोत्तरामा च्छाया, तथोत्तराक्षांशे रवेः खमध्यादुत्तरगतत्वाद्दक्षिणे भागे छाया सदा दक्षिणा भवतीति सम्यगेवोक्तम् ॥६८-६९ ॥ इदानीं 'कथं पर्येति वसुधा भुवनानि विभावयन्' इतिप्रश्नस्योत्तरमाह- भद्राश्वोपरिगः कुर्याद् भारते तूदयं रविः । राज्य केतुमाले तु कुरावस्तमयं तदा ॥ ७० ॥ भारतादिषु वर्षेषु तद्वदेव परिभ्रमन् । मध्योदयाधराव्यस्तकालान् कुर्यात् प्रदक्षिणम् ॥ ७१ ॥ भद्राश्वोपरिग इति । यदा रविः, भद्राश्वोपरिगः =भद्राश्ववान्तःपातियमको. टिनगरस्य खमध्यगतो भवति तदा तु भारते वर्षे ( भारतवर्षान्तःपातिलङ्कानगरे) उदयं कुर्यात् । यमकोटेमध्याह्नकालो लङ्कायामुदयकालो भवति । तदानीं केतुमालवर्षे (रोमक- कपत्तने ) रात्र्यध, कुरौ = कुरुवर्षे (सिद्धपुरे) अस्तमयं च कुर्यात् । एवं भारतादिषु वर्षेषु तद्वदेवं प्रदक्षिणं परिभमन् मध्योदयाधरात्र्यस्त कालान् रविः कुर्याद् । अर्थाद् यदा भारते मध्याह्नस्तदा केतुमाले उदयः, कुरौ रात्र्य, भद्राश्वे चास्तमनं भवति । यदा केतुमाले मध्याहस्तदा कुरावुदयः , भद्राश्वेऽर्धरात्रिः, भारतेऽस्तमनमेवं यदा कुरौ मध्याह्नस्तदा भद्राश्वे उदयः, भारतेऽर्धरात्रिः, केतुमालेऽस्तमनं भवतीति तात्पर्यम् । अत्र युक्तिरपि गोलज्ञानां व्यक्तव । यतश्चैतानि चत्वारि वर्षाणि भूवृत्तपादविवराणि सन्ति तथाऽहोरात्रस्यापि चत्वारि चिह्नानि 'उदय-मध्याहा-स्तमन-मध्यरात्रि-संज्ञानि भवन्त्यतो यथाक्रमं चतुषु वर्षेषु यथाक्रममुदयादिस्थितयः समुचिता एवेत्यलमति विस्तरेण ॥७०-७१ ॥ इदानीं ध्रुवक्षस्य नक्षत्रचक्रस्य च नक्तोन्नतांथकारणमाह- ध्रुवोन्नतिर्भचक्रस्य नतिर्ने प्रयास्यतः । निरक्षाभिमुखं यातुर्विपरीते नतोनते ॥ ७२ ॥ ध्रुवोन्नतिरिति । मेरुं प्रयास्यतः मेरुपर्वताभिमुखं गच्छतो जनस्य, ध्रुवोन्नतिः ध्रुवस्स्योन्नतत्वम् ( क्षितिजादुन्नतभागाः) भचकस्य = नक्षत्रचक्रस्य च, नतिः खमध्या. न्नतत्वं 'समुत्पद्यते । निरक्षाभिमुख ध्रुवाश्रितदेशात् निरक्षदेशाभिमुखं, यातुः-गच्छतो जनस्य 'ध्रुबर्खभचक्रयोः' नतोन्नते विपरीते भवतः । अर्थाद् ध्रुवाश्रितदेशाधथा यथा नरो - - ·। Pos ऽध्यायः ॥१२॥] भीतस्वामृतसहिते २७३ निरक्षाभिमुखं गच्छति तथा तथा ध्रुवळे नतं, भचक्रच क्षितिजादुन्नतं पश्यति । यतो ध्रुवा- भिमुखं गच्छतो जनस्य क्षितिजमुत्तरोत्तरं निरक्षक्षितिजादधोगतं भवत्यतः स्वक्षितिजा- त्तस्य ध्रुवोन्नतिर्वधते तथा निरक्षासन्नमुपरिंगतस्य भचक्रस्य स्वखमध्यादुरगतत्वान्न- तिर्वर्धते। एवं ध्रुवाश्रितदेशान्निरक्षाभिमुखं गच्छतो जनस्योत्तरोत्तरं दूरगत्वात् स्वखम- ध्याद् ध्रुवस्य नताशा वर्धन्ते तथा खमध्यासन्नगतस्य भचक्रस्य क्षितिजादतिदूरगतत्वाद् भचक्रोन्नतिरपि वर्धते । एवमेव 'उदग दिशं याति यथा यथा नरस्तथा यथा खान्नतमृ. क्षमण्डलम्' इत्याद्याह भास्करोऽपीत्यलम् ॥ ७२ ॥ इदानी भचक्रभ्रमणमाह- भचक्रं ध्रुवयोर्नद्धमाक्षिप्तं प्रवहानिलैः। पर्येत्यजत्रं तन्नद्धा ग्रहकक्षा यथाक्रमम् ॥ ७३ ।। भचक्रमिति । एतद् भचक्रं, ध्रुवयोः = सौम्ययाम्पध्रुवद्वयकीलयोः, नद्धं = प्रोतं, प्रवहानिलै =नियतैकरूपगतिशीलैर्वायुभिः, आक्षिप्तं = एकरूपवेगेन प्रचालितं, अजस्र = भनवरतं (न जातु विरमते ) 'पश्चिमाभिमुखं पयति =परिभ्रमति । तथा तन्नद्धाः तस्मिन्नेव भचक्रे प्रोताः, यथाक्रम = क्रमानुसारं सर्वा प्रहकक्षाश्च परिभ्रमन्ति । प्रहक- क्षासहितमेतद्भचक्रमनवरतं ध्रुवद्वयाधारं प्रवहानिलेरितं परिभ्रमतीत्यर्थः । एतेन 'कथं पर्येति भगणः सप्रहोऽयम्' इतिप्रश्नस्योत्तरं जातम् ॥ ७३ ॥ इदानी सुरासुराणां पितृणां नराणां च रविदर्शनकालमाह- सकृदुद्गतमब्दार्ष पश्यन्त्यक सुरासुराः। पितरः शशिगाः पक्षं स्वदिनं च नरा भुवि ।। ७४॥ सकृदिति । सुरासुराः सौम्य-याम्यमेरुद्वयनिवासिनो देवा दैत्याश्च, अब्दार्च-मास. षटकं यावत् , सकृदुद्गतं = एकवारोदितमर्कमनवरतं पश्यन्ति ( इति पूर्व कतिवारमुदि. तमेव )। शशिगाः = चन्द्रगोलपृष्ठनिवासिनः पितरः, पक्षं = पञ्चदशतिथिपर्यन्तं सदुद्ग- तमकं पश्यन्ति। भुवि भूपृष्ठे 'ये निवसन्ति ते नराः, स्वदिनं स्वस्वदिनमानपर्यन्तं सकृ. दुदितमर्क पश्यन्ति ॥ ७४ ॥ उपपत्ति:- देवानामसुराणाञ्च क्षितिजादूर्व मासषट्कं यावद्रविभ्रंमतीत्यतस्तेषामन्दाधू सदुदि. तस्य रवेर्दर्शनमुचितमेव । अथ पितरः किल चन्द्रपृष्ठोवभागे निवसन्ति । तत्र 'त्रिंशता तिमिभिर्मासश्चान्द्रः' तथा 'दर्शावधिवन्द्रमसस्तु मासः' इति प्रमाणात् दर्शान्तद्वमान्तः पातित्रिंशत्तिथिभिरेकश्चान्द्रो मायो भवति । तत्र 'दर्शः सूर्येन्दुसङ्गमः' इत्युक्तेर्दशान्ते रवीन्दू समावेकसूत्रगतौ भवतः । अर्थाद्दान्ते रविविधूर्वभागनिवासिनामूलयाम्योत्तरव भवति । अतस्तदा तेषां दिनार्धम् । ततनिभान्तरे शुक्लपक्षाधै खमध्यात्तियेग्गतत्वेनास्त- क्षितिजगतत्वात्सूर्यास्तमनम् । पूर्णान्ते चाधोयाम्योत्तरे रवीन्द्वोः षड्भान्तरे राज्यर्धम् । पुनस्ततस्त्रिमे कृष्णपक्षदले तदुदयक्षितिजगतत्वादुदयः । ततो दर्शान्ते पुना रवीन्द्वोयों- गान्मासपूर्तिमध्याहश्चेति पितणामहोरात्रव्यवस्था । अतो विधूवं प्रदेशवासिनां कृष्णपक्ष ३५ १०सि० ·MOREANIAS सूर्यसिद्धान्ते [भूगोला- दले (सार्थसप्तम्याम् ) अर्कोदयः शुक्लपक्षदले सूर्यास्तकालश्च सिद्धस्तेन पितरः पक्षं (पञ्चदशतिथिपर्यन्तं ) सकृदुद्गतम पश्यन्ति । शुक्लपक्षार्थात् कृष्णपक्षाधं यावत्तेषां रात्रिश्चेति । अत एवाह शिरोमणी भास्कर:- "विधूप्रभागे पितरो वसन्तः स्वाधः सुधादीधितिमामनन्ति । पश्यन्ति तेऽर्क निजमस्तकोचे दर्श, यतोऽस्माद् युदलं तदेषाम् ॥ भार्धान्तरत्वात्तु विधोरधःस्थं तस्मानिशीथः खलु पौर्णमास्याम् । कृष्णे रविः पक्षदलेऽभ्युदेति शुक्लेऽस्तमेत्यर्थत एव सिद्धम् ॥ इति ॥७॥ इदानी प्रहाणां गतिषु न्यूनाधिकरवे कारणमाह- उपरिष्ठस्य महती कक्षाऽल्पाऽधास्थितस्य च । महत्या कक्षया भागा महान्तोऽल्पास्तथाऽल्पया ॥७॥ कालेनाल्पेन भगणं भुङ्क्तेऽल्पभ्रमणाश्रितः। ग्रहः कालेन महता मण्डळे महति भ्रमन् ॥७६ ॥ स्वल्पयाऽतो बहून भुङ्क्ते भगणान शीतदीधितिः । महत्या कक्षया गच्छन् ततः स्वल्पं शनैश्चरः ।। ७७॥ उपरिष्ठस्येति । यो ग्रह उपरि तिष्ठति तस्य, कक्षा = भ्रमणवृत्तं 'योजनमानेन' महती भवति । अधःस्थितस्य कक्षा च, अल्पा-योजनमानेन लध्वी भवति । 'सर्वाश्च ताः कक्षाश्चक्रभागाङ्किता भवन्ति । अतः कारणात्' महत्या कक्षया, भागाअंशविभागाः, महान्तः= बृहत्प्रमाणका; अल्पया कक्षया भागाः, अल्पाः =अल्पप्रमाणका भवन्ति । अथ यतः सर्वेषां ग्रहाणा योजनात्मिका गतिस्तुल्यैव ( ससा गतिस्तु योजनैनभःसदा सदा भवेदिति भास्करोतः) 'अतः कारणात् अल्पभ्रमणाश्रितः लघुकक्षागतो ग्रहः अल्पेन कालेन, भगण = स्वकक्षावृत्ताश्रितं द्वादशराशिप्रमाणं भुङ्क्त । महति = बृहन्मानके, मण्ड- ले = कक्षावृत्ते भ्रमन् प्रहो महता कालेन भगणं भुङ्क्ते । अतः अस्मादेव कारणात् शीत. दीधितिः= चन्द्रः, स्वल्पया = लघुप्रमाणया स्वाक्षया 'समे युगमाने' बहून् भगणान् भुङ्क्ते तथा शनैश्चरः सर्वोपरिष्ठो महत्या कक्षया गच्छन् ‘समे युगमाने' ततः चन्द्रात , स्वल्पं = अत्यल्पसङ्ख्याकं भगणमानं भुक्ते । अयमेवार्थ उक्तो भास्करेणापि- "कक्षाः सर्वा अपि दिविषदां चक्रलिप्ताडितास्ताः वृत्ते लव्यो लघुनि महति स्युर्महत्यश्च लिप्ताः । तस्मादेते शशिजभृगुजादित्यभौमेज्यमन्दाः । मन्दाक्रान्ता इव शशधराद् भान्ति यान्तः क्रमेण" इति ॥ अतोऽधास्थस्य गतिमहती, परिष्ठस्य गतिः क्रमेण लध्वीति सिद्धम् ॥७५.७४॥ इदानी 'दिनाब्दमासहोराणां पतयो न समा कुतः' इति प्रश्नस्योत्तरमाह- मन्दादधः क्रमेण स्युश्चतुर्थी दिवासाधिपाः । वर्षाधिपतयस्तद्वत् तृतीयाः परिकीर्तिताः ॥ ७८ ॥ - WRIBE ·ऽध्यायः ॥१२॥] श्रीतत्त्वामृतसहिते २७५ ऊर्ध्वक्रमेण शशिनो मासानामधिपाः स्मृताः। होरेशाः सूर्यतनयादधोऽधा क्रमशस्तथा ॥ ७९ ॥ मन्दादिति । मन्दात् = शनैश्चरात् , अधः क्रमेण अधोऽधः कक्षाक्रमेण चतुर्थी ग्रहाः, दिवसाधिपाः = वारेशा भवन्ति । 'शनिगुरुकुजसूर्य शुक्रबुधचन्द्राः' अधोधःकक्षास्थाः सप्त प्रहाः सन्ति । तत्र शनिमारभ्य चतुर्थश्चतुर्थो ग्रहो वारेशो भवति । यथा-यदि प्रथमो वारेशः शनिस्तदा तस्मादधश्चतुर्थो रविस्ततोऽपि चतुर्थश्चन्द्रस्ततश्चतुर्थों भौमस्ततो बुध- स्ततो गुरुस्ततः शुक्म इति वारेशव्यवस्था। अत एव शनि-रवि-चन्द्र-कुज-बुध-गुरु- शुक्राः क्रमेण वारेश भवन्ति । तद्वत्-मन्दादधःक्रमेण, तृतीय-तृतीयकक्षास्था प्रहाः, वर्षाधिपतयः वर्षेश्वराः प्राची. नाचार्यैः प्रकीर्तिताः । प्रथमो वर्षेशः शनिश्चेत्तदा तस्मातृतीयकक्षास्थो भौमो द्वितीयवर्षे. शस्तस्मादपि तृतीयः शुक्रस्तृतीयवर्षेश एवमग्रेऽपि। एतेन पूर्ववर्षेशादमिमाग्रिमवर्षेशो वारक्रमेण चतुर्थश्चतुर्थः । यथा-शनि-भौम-शुक्र-चन्द्र-गुरव इत्यादयः । शशिनः चन्द्राद् , ऊर्ध्वक्रमेण = अर्थोकक्षाकमेणान्तरिता एव प्रहाः, मासाना= त्रिंक्षद्रविसावनदिनात्मकानां, अधिपाः स्वामिनः (मासेश्वराः) भवन्ति । प्रथममास- पतिश्चन्द्रश्चेत्तदा तदूर्वकक्षास्थो बुधो द्वितीयमासपतिस्ततः शुक्रस्ततो रविः कुजो गुरुः शनिश्चेति । एवं चन्द्र-बुध-शुक्र-रवि-कुज-गुरु-शनि-क्रमेण मासेश्वरा भवन्ति । अथ च सूर्यतनयात् = शनैश्चरात् अधोऽधः, क्रमशः कक्षाक्रमगता प्रहा होरेशा होराणामहोरात्रस्य तुल्यचतुर्विशतिखण्डानामधिपाः भवन्ति । यदि प्रथमहोरापतिः शनिस्तदा द्वितीयस्तस्मादधो गुरुहोरेशः । ततोऽषो भौमस्तृतीयहोरेशः। एवं क्रमेण शनि-गुरु-कुज-रवि-शुक्र-बुध-चन्द्रा होरेशा भवन्ति ॥ ७८-७९ ॥ उपपचिः- ज्यौतिषं किल कालात्मकं शास्त्रम् । जगतो जातकादिक्रियाकलापस्य शुभाशुभफलानि कालाधिगतानि भवन्ति । तस्य कालस्य होरा-दिन-मास-वर्षादयोऽवयवाः सन्ति । तेषु 'होरा साद्विनाडिका' इत्युक्तेः सार्धघटीद्वयप्रमाणा अहोरात्रे चतुर्विशतिमिता होरा भवन्ति । अथ च 'होरेति लग्नं भवनस्य चार्धम् इति वराहोत राशीनामर्धावयवाः किल होरापदवाच्याः । अतः क्रान्तिवृत्ते मेषादिराशिकमेणोधिः संस्थया होराणामव- स्थितिरतः कक्षास्थप्रहेषु सर्वोकक्षास्थ प्रह एव प्रथमहोरेश उपयुक्तस्तेन सर्वोर्ध्वस्थः शनिः प्रथमहोरेशस्ततोऽधोधःकक्षाक्रमेण प्रहा द्वितीयादिहोरेशा भवन्ति । अत उपपन्न 'होरेशाः सूर्यतनयादिति। अथ प्रतिदिनं चतुर्विशतिसख्यका होरा भवन्ति । तेषु होरेशा ग्रहा सप्तवातो होरासङ्ख्या सप्तभक्का २४ + ७ शेषं त्रयस्तेन प्रतिदिनं त्रयो होरेशा गता भवन्ति, तद- प्रिमदिने चतुर्थों ग्रहो हि प्रथमहोरेशो भवतीति प्रतिदिनमेवेयं स्थितिरतश्चतुर्थो प्रहः प्रथ. माधिकारवशादिनपतिरपि भवतीत्यतश्चतुर्था दिवसाधिपाः इत्युपपद्यते । अथ यथा वारेशविचारे यः प्रथमहोरेशः स एव वारेशः, तथैव वर्षेश विचारेऽपि । ..

·.. २७६ सूर्वसिद्धान्ते [ भूगोला- वर्षारम्भदिने यो वारेशः स एव वर्षेशोऽपि । अतः सावनवर्षदिनसंख्या सप्तभक्का ३६.२७ शेषं त्रयस्तेन प्रतिवर्ष त्रयो गता वारेशाः, अप्रिमान्दारम्भे वारेशस्तु गत- वर्षेशाच्चतुर्थों ग्रहो भवति । स तु चतुर्थो प्रह अधोधःकक्षाक्रमेण तृतीयस्तृतीयो भव. ति । अतो 'वर्षाधिपतयस्तद्वत् तृतीयाः' इत्युपपन्नं भवति । अथ च मासारम्भदिने यो वारेशः स एव मासेश्वरोऽपि भवति । त्रिंशद्दिनात्मके मासे सप्तभक्त शेषं द्वौ, अतः प्रतिमासं गतवारेशौ द्वौ, अग्रिममासेश्वरस्तु गतमासेश्वरा- तृतीयस्तृतीयो भवति; स च कक्षाक्रमेणोवोवसंस्थया सम्भवति । अत ऊर्चक्रमेण शशिनो मासानामधिपाः स्मृताः' इत्युपपन्नम् ॥ ७८-७९ ॥ इदानी भकक्षामानमाह- भवेद् भकक्षा तीक्ष्णांशोभ्रंमणं षष्टिताडितम् । सर्वोपरिष्टाद् भ्रमति योजनैस्तैर्भमण्डलम् ।। ८० ॥ भवेदिति । तीक्ष्णोशोः = सूर्यस्य, भ्रमण = भ्रमणमार्ग ( खखार्थेकसुराणवा इति वक्ष्यमाणकक्षामानम् ) षष्ठिताडितं फलं (४३३१५०० x ६०-२५९८९००००) भकक्षा- भाना नक्षत्राणां कक्षायोजनमानं भवेत् । तैरुक्तैर्योजनैः २५९८९००००० सर्वोपरिष्टात सर्वेषां प्रहाणामुपरिष्टप्रदेशे, भमण्डलं नक्षत्रमण्डलं भ्रमति । नक्षत्राणां कक्षा सर्वेषां प्रहाणामुपरिष्टादाचार्येण भुवः २५९८९०००० एतावद्योजनान्तरे कल्पिता। वस्तुतो वेधेन नक्षत्रमण्डलमतिदूरगतं सिद्धयति । परश्च 'अर्को भषष्टयंशः इत्यागममजीकृत्य रविकक्षा षष्टिगुणा 'भकक्षा स्वीकृतेति ॥८० ॥ इदानी खकक्षाप्रमाणमाह- कल्पोक्तचन्द्रभगणा: गुणिता: शशिकक्षया । आकाशकक्षा सा ज्ञेया करव्याप्तिस्तथा रवः ॥ १ ॥ कल्पोक्तचन्द्रभगणा इति । कल्पे उक्ता ये चन्द्रभगणाः ( सहस्रगुणिता युगोक्त- भगणाः ५७४५३३३६०००) ते शशिकक्षया खत्रयान्धिद्विदहना' इति वक्ष्यमाणचन्द्र- कक्षया गुणिताः 'तदा निष्पन्ना या सङ्ख्या सा आकाशकक्षा ज्ञेया। ननु निरवधेराका- शस्येयत्ता कथं सम्भवतीत्याह । करव्याप्तिस्तथा रवेरिति । रवः = सूर्यस्य, करव्या- प्तिः किरणप्रसारः, तथा तावन्मितप्रदेश एव भवति । अतोऽनन्तेऽप्याकाशे यावन्मिते रविकिरणानां व्याप्तिर्भवति तत्परिधेः प्रमाणमेवाकाशकक्षाऽवगन्तव्येति । एतेन-'किय- ती तत्करप्राप्ति:-रित्यस्योत्तरं जातम् । वस्तुतः खकक्षामानज्ञानं न केवलं कठिनमुतासम्भवमपि । यतोऽनन्ताकाशस्य रवि- किरणप्रसारस्य च न केनापि वेधादिसाहाय्यबलनेयत्ताक पाय॑ते । अत एवाचायः 'ग्रहाः कल्पे यावन्ति योजनानि चलन्ति तत्त्रमाणमेवाकाशपरिधियोजनमान' कल्पितम् । अतो भास्कर: "ब्रह्माण्डमेतन्मितमस्तु नो वा कल्पे ग्रहः कामति योजनानि । यावन्ति, पूर्व रिह तत्प्रमाणं प्रोकं खकक्षास्यमिदं मतं नः" इत्याह । m ·२७७ amana ऽध्यायः ॥१२॥] भोतत्वामृतसाहिते अत एव ग्रहस्य या योजनात्मिका गतिस्तया कल्पकुदिनसङ्ख्या गुणिता सति खक- क्षायोजनमानं भवेत् । .:.खकक्षा प्रागयोxक कु । अपि च ग्रहः स्वकक्षायोजनभ्रम- णेनैकं भगणं पूरयति । कल्पकुदिने प्रहस्य कल्पभगणा, अतो ग्रहकक्षया गुणिता ग्रहक. ल्पभगणाः 'खकक्षामानं भवेत् । अतः खकक्षा-प्र-कक्षा अ.म.भः । तत्राचार्येण ग्रह- स्थाने चन्द्रग्रह एवोक्तस्तेन खकक्षा-चन्द्र कक्षा X चं क.भ. । इत्युपपन्नम् ॥ १ ॥ अथ 'प्रहक्षकक्षाः किं मात्राः' इति प्रश्नस्योत्तरं विवक्षुर्भकक्षा-खकक्षे उक्त्वेदानी प्रहाणां कक्षा दिनगतियोजनानि चाह- सैव यत्कल्पभगणैर्भक्ता तभ्रमणं भवेत् । कुवामरैविभज्याह्नः सर्वेषां प्राग्गतिः स्मृता ॥ ८२॥ सैवेति । सैव -खकक्षा, यत्कल्पभगणैः यस्य ग्रहस्य कल्पीयभगणमानैः भक्ताः लब्धं, तभ्रमण =तस्य ग्रहस्य योजनात्मकं कक्षामानं भवेत् । तत् खकक्षायोजनमान कुवासः = कल्पसावनदिनैः विभज्य 'लब्धिमिता सर्वेषां प्रहाणां, महूनः = एकाहोरा. त्रस्य प्राग्गतिः = योजनात्मिका पूर्वाभिमुखी गतिः, स्मृता= कथिता। लन्धितुल्ययोज- नमेव सर्वे प्रहाः स्वस्वकक्षायां पूर्वाभिमुखं गच्छन्तीत्यर्थः ।। ८२ ॥ उपपत्तिः- प्रहस्य पूर्वाभिमुखगत्या स्वकक्षाया भ्रमणमेवैकभगणभोगः, तथा कल्पभगणे खकक्षा- तुल्यं भ्रमणं भवतीत्यतः 'प्रहकल्पभगणैः खकक्षामानं तदैकेन तद्ग्रहभगणेन किमि- त्यनुपातेन' तत्तद्ग्रहकक्षामानं = । एवं यतः कल्पे प्रहः खकक्षा- योजनानि भ्रमति तदा एकेन दिनेन किमित्यनुपातेनैकदिनसम्बन्धिगतियोजनानि = खकक्षा १ । अत्र हरभाज्ययोः स्थिरत्वात्सर्वेषां प्रहाणां योजनात्मिका गतिः समैव अतो भास्करोऽप्याह-'समा गतिस्तु योजनैनभःसदा सदा भवेदिति ॥ ८२ ॥ इदानी योजनात्मिकाया ग्रहगतेः कलाकरणार्थमाह- भुक्तियोजनजा संख्या सेन्दोभ्रंमणसङ्गुणा । स्वकक्षाप्ता तु सा तस्य तिथ्याता गतिलिप्तिकाः ॥ ८३॥ भुक्तियोजनजेति । 'प्रहाणां' भुक्तियोजनजा=अनन्तरोतविधिनोत्पादिता गतियोज- नसम्बन्धिनी या सङ्ख्या सा, इन्दोभ्रंमणेन-चन्द्रकक्षायोजनमानेन सङ्गुणा, स्वकक्षाप्ताः प्रहाणां पृथक् पृथक् स्वस्वकक्षामानेन भक्ता, 'लब्धिर्या' सा, तु= पुनः, तिथ्याप्ता-पञ्चद- शभक्ता तदा फलं तस्य ग्रहस्य गतिलिप्तिका भवन्ति । कलात्मिका गतिर्भवतीत्यर्थः ॥३॥ उपपत्तिः- सर्वाः किल कक्षाश्चक्रकलाविता भवन्ति । अतो यदि ग्रहकक्षायोजनैश्चक्रकला २१६०० लभ्यन्ते तदा प्रहगतियोजनैः का इत्यनुपातेन स्वस्वकक्षायां ग्रहगतिकलाः खकक्षा १ प्र.काम. - । - woman ·सूर्यसिद्धान्ते [भूगोका- २१६०.४ प्रग-यो. । अत्र हरमाज्यौ तुल्याङ्कन गुणितावविकृतावेवातः प्रग क. = प्र.कन्यो ११६०.४ प्रगम्योचन्द्रकक्षा अ.कन्योxचन्द्र कक्षा अथ खत्रयाब्धिद्विदहना कक्षा तुहिमदोधितेः' इति वक्ष्यमामा चन्द्रकक्षा-३२४०००। २१६...गयोxच.क प्र-ग-योxच.क. अतो हरस्थाने उत्थापनेन ""(१) अ.कन्योx ३२४००० ग्र-क-योx१५ अत उपपन्न गतिकलानयनम् । अत्रा-(१) नेन स्वरूपेण 'ग्रहकक्षायां प्रहगतियोजनानि तदा चन्द्रकक्षायां किमिति चन्द्रकक्षायां योजनामिका प्रहगतिर्भवति । तत्र (चन्द्रकक्षायां ) यतः पञ्चदशयोजने. रेका कला भवत्ययो गतियोजनमानं पञ्चदशभक्तं कलात्मिका गतिर्जायते' इत्यपि सअच्छते ॥ ८३॥ इदानी प्रहकक्षाव्यासार्धमाह- कक्षा भूकर्णगुणिता महीमण्डलमाजिता । तत्क) भूमिकोंना ग्रहौच्च्यं स्वं दलीकृतः ।। ८४ ॥ कक्षेति । तत्तद्प्रहकक्षायोजनसङ्ख्या, भुकर्णेन = योजनात्मकभूब्यासेन गुणिता, महीमण्डलभाजिता भूपरिधियोजनमानेन भक्ता “कब्धः तत्कर्णः = तत्तद्ग्रहकक्षाव्यासो भवेत् । 'स प्रहकक्षाव्यासः' भूमिको भूव्यासेन रहितः, दलीकृतः अर्धितः, तदा स्वं प्रहौच्च्य भूपृष्ठगतस्वस्थानात् तद्महकक्षापरिधिपर्यन्तमन्तरमानं योजनात्मकं भवेत्। उपपत्ति:- यतः परियोनिष्पत्तिस्तव्यासयोर्निष्पत्तिसमा भवति । प्रहकक्षा 'भूपरिधिः भूव्यासः भव्या ग्रहकक्षा काव्या। भूप. यतः सर्वांसां प्रहकक्षाना केन्द्र भूगर्भ एवातो ग्रहकक्षाव्यासो दलितस्तदा भूगर्भाद् प्रहकक्षान्तमौच्च्यमानं जायते । तस्माद् भव्यासाधं विशोधितं तदा भूपृष्ठा ग्रहकक्षौ- प्रकव्या भूव्या उच्यमानं स्यादेव। उपपन्नम् । एतेन-किमुत्सेधा' इत्यस्य प्रश्नस्योत्तरं जातम् ॥ ८४ ॥ इदानी पूर्वोक्तप्रकारागता प्रहकक्षा माह- खत्रयाब्धिद्विदहनाः कक्षा तु हिमदीधितेः। ज्ञशीघ्रस्याङ्कखद्वित्रिकृतशून्येन्दवस्तथा ।। ८५ ।। शुक्रशीघ्रस्य सप्ताग्निरसाब्धिरसषड्यमाः। ततोऽर्कबुधशुक्राणां खखाथै कसुराणवाः ।। ८६ ॥ - w ग्रहकक्षाव्यासः . Minama पा प्रकव्या- भूव्या-स्वं ग्रहौच्च्यम् । - Hai २ २ GORATOMING ·॥ MARA BHA MAINA COM ८१४६९०९ ऽध्यायः ॥१२॥] श्रीतत्वामृतसहिते २७६ कुजस्याप्यङ्कशून्याङ्कषड्वेदैकभुजङ्गमाः। चन्द्रोच्चस्य कृताष्टाब्धिवान्यष्टवयः ॥ ८७ ॥ कृततुमुनिपश्चाद्रिगुणेन्दुविषया गुरोः । स्वर्भानोर्वेदतोष्टद्विशैलार्थखकुञ्जराः ॥ ८८ ॥ पञ्चबाणाक्षिनागर्तुरसादयोः शनेस्ततः। भानां खखखशून्याङ्कवसुरन्ध्रशराश्विनः ॥ ८९ ॥ खत्रयाब्धिद्विदहना इत्यादयः । एताः पाठपठिता योजनामिका सर्वेषां प्रहाणां कक्षाः पूर्वोक्तप्रकारेण साधिता अवगन्तव्याः। हिमदीधितेः चन्द्रस्य कक्षा खत्रयाब्धिद्विदहनाः %3D३२४०.. योजनानि । बुधशीघ्रोच्चस्य-अङ्कखद्वित्रिकृतशून्येन्दवः %D१०४३२०९ शुक्रशीघ्रस्य-सप्ताग्निरसाब्धिरसषड्यमाः रविशुक्रबुधानाम्-खखाथैकसुराणवाः कुजस्य-अङ्कशून्याङ्कषड्वेदैकभुजङ्गमाः चन्द्रोच्चस्य-कृताटाब्धिवसुद्वित्यष्टवह्नयः -३८३२८४८४ गुरो!-कृततुमुनिपश्चाद्रिगुणेन्दुविषयाः 3५१३७५७६४ स्वर्भानोः(राहोः)-वेदतर्काष्टद्विशैलार्थखकुञ्जराः =८०५७२८६४ शनेः-पञ्चबाणाक्षिनागर्तुरसादयोः = १२७६६८२५५" भाना (नक्षत्राणी )-खखखशून्याङ्कवसुरन्ध्रशराश्विनः = २५९८९०००० , एतेन-प्रहर्शकक्षाः किं मात्राः' इत्यस्योत्तरं जातम् । अत्र यद्यपि ग्रहाणामुच्चानि पाताश्च तत्तद्प्रहकक्षाश्रिता एव भ्रमन्ति तथापि तेषां कक्षाः पृथक् पृथक् तदानयनार्थमेवोक्ताः। अन्यथा ग्रहाणां कक्षवोच्चपातानामपि कक्षा भवति । एवं बुध-शुक्रयोः कक्षे रविकक्षातोऽधो भिन्ने च वर्तते, पाच तयोभंगणा. नामभगणतुल्यत्वात्तयोरानयनार्थमर्ककव बुधशुक्रयोरपि कक्षे कल्पिते । एवसेवाह भास्करोऽपि- "प्रहस्य कक्षैव हि तुझपातयोः पृथक् च करप्याऽत्र तदीय सिद्धये । अस्य कौव सितज्ञयोः सा ज्ञेया तयोरानयनार्थमेवेति ॥ अतः खकक्षामानं तत्तद्ग्रहकल्पभगणैर्विभज्यार्धाधिक शेष रूपमोकृत्याल्पिं परि- त्यज्य च लब्धितुल्या निरवयवा अङ्काः पठिताः । अथ च भकक्षामाने प्राचीनपुस्तके 'भाना रविखशून्याङ्कवसुरन्ध्रशराश्विनः' इति पाठे भकक्षा=२५९८९०० १२ योजनानि । परन्तु भवेद् भकक्षा तीक्ष्णांशोभ्रमण षष्टि- ताड़ितम्' इत्युक्तः रविकक्षा ६०भकक्षा। तत्र विकक्षा-४३३१५०० योजनानि । भतो भकक्षा ४३३१५०० x ६.२५९८९००००। अतो 'भाना खखखशन्याङ्कवसु- रन्ब्रशराश्विनः' इति पाठ एव माधुरिति ॥ ८५-८९ ॥

·GABAR खव्योमति। ब्रह्माण्डसम्पुटपरिभ्रमणब्रह्माण्डसम्पुटस्य = गोलाकाराकाशमण्ड. २८० सूर्यलियान्ते [ ज्यौतिषोपनिषद- इदानी पूर्वोक्तसिद्धं खकक्षायोजनमानमाह- खव्योमखत्रयखसागरषट्कनाग- व्योमाष्टशून्ययमरूपनगाष्टचन्द्राः । ब्रह्माण्डसम्पुटपरिभ्रमणं समन्ता- दभ्यन्तरे दिनकरस्य करप्रसारः ॥ ९ ॥ कस्य, परिभ्रमण परिधिमानं (खकक्षामानमित्यर्थः) खव्योमखत्रयखसागरषटकनागव्यो. माटशून्ययमरूपनगाष्टचन्द्रा%१८७१२०८०८६१०००००० योजनानि । अस्य ब्रह्माण्ड गोलस्याभ्गन्तर एव, समन्तात्-चतुर्दिक्षु, दिनकरस्य सूर्यस्य, करप्रसार:=किरणानां प्रमृतिर्भवति । एतेन यावत्पर्यन्तं रविकिरणानां प्रसारो भवति तावत्प्रमाणपरिधिरेवाकाश- कक्षाऽवगन्तव्या। तथैव भास्करोऽध्याह- "करतलकलितामलकवदमलं सकलं विदन्ति ये गोलम् । दिनकरकरनिकरनिहततमसो नभसः सपरिधिरुदितस्तैः" इति ॥ अतो विशेषः ८१ श्लोकटीकायां द्रष्टव्यः । अलमत्र विस्तरेण ॥९॥ इति श्रीसूर्यसिद्धान्ते श्रीतत्वामृतसिश्चिते। भूगोलाण्यायपर्यन्तं सोपानं द्वादशं गतम् ॥ १२ ॥ इति सूर्यसिद्धान्ते भुगोलाण्यायः ॥ १२॥ अथ ज्यौतिषोपनिषदध्यायः॥ १३ ॥ अधुना ज्यौतिषोपनिषदध्यायो व्याख्यायते । अस्मिन्नध्याये पूर्वखण्डप्रतिपादिता. नामखिलानामपि प्रहनक्षत्रादीनामितिकर्तव्यतादिस्वरूपनिरूपणादध्यायोऽयं ज्योतिश्शा- स्त्रस्य सारभूतोऽतोस्य 'ज्योतिषोपनिषदध्यायः' इति नाम सार्थकम् । तत्राध्यायादौ- भाचार्यों गोलं कथं विरचयैदिति मुनीन् प्रति मुनिवर आह- अथ गुप्ते शुचौ देशे स्नातः शुचिरलतः। सम्पूज्य भास्करं शक्त्या ग्रहान् भान्यथ गुह्यकान् ॥ १ ॥ पारम्पर्योपदेशेन यथाज्ञानं गुरोर्मुखात् । आचार्यः शिष्यबोधार्थ सर्व प्रत्यक्षदर्शिवान् ॥ २ ॥ भूभगोळस्य रचनां कुर्यादाश्चर्यकारिणीम् ॥ १ ॥ मथेति । अथ शब्दोऽत्र मङ्गलवाचको ज्यौतिषोपनिषद यायस्यादौ प्रयुक्तत्त्वात् । अथ भाचार्यः, पारम्पर्योपदेशेन परम्परयोपलब्धो य उपदेशस्तेन, गुरोर्मुखात् 'श्रुतं यज्ज्ञानं तेन' च, यथाज्ञानं निशेषं ज्ञानमनतिक्रम्य सर्व, प्रत्यक्षदर्शिवान् यथोक्तविधिना कृतहकप्रत्ययो यथा स्यात्तथा भूतः, स्नातः कृतस्नानः, शुचिः नित्य क्रियादिमिविशुद्ध- ·BF ध्यायः ॥१३॥] भीतत्त्वामृतसहिते २८१ मनाः,' परिधानीयोपकरणादिभिः' अलकृतः विभूषिततनुः सन् , गुप्ते एकान्ते, शुचौ पवित्रे च देशे 'प्रथम' भक्त्या भक्तिपुरःसरं, भास्करं ज्योतिषशास्त्राधिष्ठातृदेवं सर्वलोकप्रकाशक सूर्य, सम्पूज्य, अनन्तरं प्रहान् चन्द्रादीनखिलान् प्रहान् , भानि-अश्वि- न्यादिनक्षत्राणि, गुह्यकान् यन्त्रादिरचनाविषयकुशलानन्यानपि देवयोनिविशेषान् विधिवत् सम्पूज्य, शिष्यबोधार्थ शिष्याणां प्रत्यक्षप्रतीत्यर्थ, आश्चर्यकारिणी अदृष्टश्रुतविषयाणां प्रत्य- क्षप्रदर्शनाच्चमत्कारकरी,भूभगोलस्य भुगोलेन सहितस्य भगोलस्य रचना कुर्यात् ॥१-२३॥ इदानी गोलरचनायामाधारवृत्तत्रयमाह- अभीष्टं पृथिवीगोलं कारयित्वा तु दारवम् ॥ ३ ॥ दण्डं तन्मध्यगं मेरोरुभयत्र विनिर्गतम् । आधारकक्षाद्वितयं कक्षा वैषुवती तथा ॥ ४ ॥ भगणांशाङ्गुलैः कार्या दलितास्तित्र एव ताः ॥३॥ अभीष्टमिति । दारवं = सुकाष्ठघट्टितं, अभीष्टं स्वाभिलषितव्यासाोत्पन्न 'स. च्छिद्रं कन्दुकाकारं पृथिवीगोलं (भूगोल) निपुणशिल्पिना कारयित्रा, तन्मध्यग-तस्य भूगोलस्य केन्द्रगतं, उभयत्र विनिर्गतं, मेरोर्दण्ड सरलाकारं दारुमयमेरुसंज्ञं दण्डं च कारयित्वा, तदुपरि, आधारकक्षाद्वितयं तस्य मेरुदण्डस्योभय प्रान्तप्रोतमेकं याम्योत्तर- वृत्तसंज्ञमन्यदुन्मण्डलक्षितिजसंज्ञमन्योन्यं लम्बरूपमित्याधारवृत्तद्वयं कुर्यात् । तथा-तदा- पारवृत्तखजातीया (तादृशी एव) वैषुवती-मेरुप्रान्ताभ्यां नवत्यंशतुल्यान्तरिता विषु. वद्देशसम्बन्धिनी तदाधारपत्तद्वयोपरि लम्बरूपिणी च कक्षा नाहीवृत्ताख्या कार्या । ता आधारकक्षाद्वयं वैषुवती कक्षा चेति तिस्रः कक्षाः, भगणांशाङ्गुलैः षष्टयधिकशतत्रयमितै- रंशैस्तुल्यैरेव, दलिताः खण्डिताः (चिहिता इत्यर्थः) कार्याः । प्रतिवृत्तं तुल्यैन विभा- गेन भगोशाकितं कुर्याच न्यूनाधिकेनेत्यर्थः ॥ ३-४३ ॥ इदानीमहोरात्रवृत्तानो रचनामाह- स्वाहोरात्रार्धकर्णेश्व तत्प्रमाणानुमानतः ॥ ५ ॥ क्रान्तिविक्षेपभागेश्व दलितैर्दक्षिणोत्तरैः । स्वैः स्वैरपक्रमस्तिस्रो मेषादीनामपि क्रमात् ॥ ६ ॥ कक्षाः प्रकल्पयेत् ताश्च कादीनां विपर्ययात् । तद्वत् तिस्रस्तुलादीनां मृगादीनां विलोमतः ॥७॥ याम्यगोलाश्रिताः कार्याः कक्षाधाराद् द्वयोरपि । याम्योदग्गोलसंस्थानां भानामभिजितस्तथा ॥ ८॥ सप्तर्षीणामगस्त्यस्य ब्रह्मादीनां च कल्पयेत् मध्ये वैषुवती कक्षा सर्वेषामेव संस्थिता ॥ ९ ॥ * 'मषादीनामपक्रमात्' इति पाठः पुनरुक्तिदोषादयुक्तः । । ३६ सु०सि० ·। क २८२ पूर्वसिदान्ते [ज्योतिषोपनिषद- स्वाहोरात्रेति । दक्षिणोत्तरैः पूर्वस्थापिते भगोशाङ्किते दक्षिणोत्तर कक्षावृत्ते निर- क्षाक्षिणवत्तरैश्च, दलितैः चिह्नितः, क्रान्तिविक्षेपभागः = क्रान्तीनां ये विक्षेपभागा: चल. नांशाः (क्रान्स्यशा इत्यर्थः ) तैः, 'जायमानः स्वाहोरात्रार्ध कणैः = स्वस्वाहोरात्रवृत्तव्या. साधैः, तत्प्रमाणानुमानतः = तस्योक्तमहद्वृत्तरूपविषुववृत्तस्य यत्प्रमाणं तदनुमानतोऽ याद त्रिज्याच्यासार्धन यदि विषुववृत्तं (महवृत्तं ) तदा घुज्याव्यासार्थेन किमिति लन्धमहोरात्रवृत्तप्रमाणं भवति, तदनुमानत इत्यर्थः, मेषादीनां त्रिराशीनामपि, स्वैः स्वै. रपक्रमः स्वैः स्वः क्रान्स्यशैः 'अन्तरिताः नाड़ीवृत्तसमानान्तराः क्रमात् तिस्रः कक्षाः सौम्य गोलाश्रिताः कार्याः । तानि किल मेषादित्रिराशीनामहोरात्रवृत्तानि भवेयुः। ताश्च तिस्रः कक्षाः, विपर्ययात् = व्यत्यासात् कर्कादीनां त्रयाणां कक्षाः प्रकल्पयेत् । अर्थात् मिथुन स्य कक्षा कस्यापि कक्षा, वृषस्य कक्षा सिंहस्यापि, मेषस्य कक्षा कन्याया भपि कक्षा, इति कल्पयेत् । तद्वत् = यथा स्वस्वापक्रमवशात् , स्वस्वाहोरात्रार्धकणर्मेषादित्रयाणां कक्षाः कल्पितास्तथैव तुकादीनां त्रयाणां याम्यगोलाश्रितास्तितः कक्षाः कार्याः। तथा ता एव विलोमतो मृगादीनां = मकर-कुम्भ-मीनानां कक्षाः प्रकल्पयेत् । धनु-वृश्चिक-तुलाना कक्षा एव मकर -कुम्भ-मीनानां कक्षा इत्यर्थः। तथा, कक्षाधारात् = विषुववृत्तरूपा. धारतो द्वयोरपि भागयोः, याम्योदगगोलसंस्थानt = दक्षिणगोलवर्तिनामुत्तरगोलवर्तिनाच, भाना नक्षत्राणी, अभिजिता-उत्तराषाढश्रवणयोः सन्धिगतस्याभिजिन्नाम्नो नक्षत्रविशेषस्य च, सप्तर्षीणां = मरीचिप्रमृतिसप्तर्षितारकानां, अगस्त्यस्य, ब्रह्मादीनाञ्च नक्षत्राणां 'पूर्वो. वस्या ( स्वैस्वैरपक्रमैः स्वाहोरात्रार्धकर्णेश्च पृथक् पृथक् ) कक्षाः कल्पयेत् । एवं सर्वेषा- मेवाहोरात्रवृत्तानां मध्ये, वैषुवती कक्षा ( नाडीवृत्तनाम्नी ) संस्थिता भवति । अर्थात् सों एवाहोरात्रवृत्तकक्षा नाडोवृत्तस्य समानान्तराः, स्वैः स्वैः क्रान्त्यशैनोंडीवृत्तादन्तरि- ताश्च भवन्तीति ॥५-९ ।। इदानी क्रान्तिवृत्तस्थापनमाह तदाधारयुतेरूज़मयने विषुववृद्वयम् । विषुववस्थानतो भागः स्फुटै गणसञ्चरात् ॥१०॥ क्षेत्राण्येवमजादीनां तिर्यगज्याभिः प्रकल्पयेत् । अयनादयनं चैव कक्षा तिर्यक् तथाऽपरा ॥ ११ ॥ क्रान्तिसज्ञा तया सूर्यः सदा पर्येति भासयन् ॥ ३ ॥ तदाधाग्युतेरिति । तस्य विषुववृत्तस्य तथाऽऽधारवृत्तस्य (क्षितिजरूपोन्मण्ड- लस्य) च या युतिर्योगस्ततः, ऊर्व =उपरि त्रिभान्तरे प्राचि, पश्चिमे च सायन-मिथु- नान्त-अनुरन्ताहोरात्रवृत्ते याम्मोत्तरसते पत्र लग्ने तत्र, अयने दक्षिणोत्तरायणसन्धिस्थाने भवतः । तथा 'नाड़ीवृत्तोन्मण्डळयोर्युतिद्वयं विषुवद्वयं =सायनमेषतुलादिबिन्दुद्वयं भव- ति । नाड़ीवृत्तोन्मण्डलयोः पूर्वसम्पात: सायनमेषादिः पश्चिमसम्पातः सायनतुलादिरि. त्यर्थः । अब, विषुवतस्थानतः= उक्तमायनमेष-तुलादिविन्दुद्वयात् , स्फुरैः स्पष्टै राशि- सम्बन्धिमिनिशन्मितैः, भागः अंशः, भगणपञ्चरात-राशिगणनिवेश्चात् , तिर्यग्ज्याभिः RA ·ne - । ध्यायः ॥१३॥] श्रीतत्त्वामृतसाहिते २८३ एकादिराशिदोर्ध्याकान्तिज्यादिभिः, अजादीनां = मेषादिराशीनाम् , एवं = अयन विषुव- कल्पनावत् , क्षेत्राणि = मेषादिराशिज्याः कर्णाः, तत्तत्क्रान्तिज्या भुजाः, मुजकर्णवर्गा- न्तरमूलमितास्तत्तद्ाज्यावृत्तेषु कोटयः एवं रूपाणि क्रान्तिक्षेत्राणि प्रकल्पयेत् । अथ च, अयनादयनं = एकस्मादयनचिह्नाद् द्वितीयायनचिह्नं यावत् अपरा एका तिर्यक् कक्षा, तथा विषुववृत्तप्रमाणा ( महत्तमिति ) क्रान्तिसंज्ञा क्रान्तिवृत्तनाम्नी कार्यो। तया- क्रान्तिसंज्ञया कक्षया सूर्यः 'भुवनानि' भासयन् = प्रकाशयन् , पदा, पर्येति समन्ताद् भ्रमति । तस्मिन्नेव क्रान्तिवृत्ते सूर्यो नित्यं भ्रमतीत्यर्थः ॥ १०-११६ ॥ इदानी चन्द्रादिग्रहाणां भ्रमणमण्डलमाह- चन्द्राद्याश्च स्वकै पातैरपमण्डलमाश्रितैः ॥ १२ ॥ ततोऽपकृष्टा दृश्यन्ते विक्षेपान्तेष्वपक्रमात् ॥ ॥ चन्द्राद्या इति । चन्द्राद्या ग्रहाश्व, अपमण्डलमाश्रि:-क्रान्तिमण्डलमधिष्ठितैः, न्तिवृत्तात् , 'उत्तरतो दक्षिणतो वा' विक्षेपान्तेषु = स्वस्वशराप्रेषु दृश्यन्ते । अत्रैतदुक्तं भवति । चन्द्रादीनां ग्रहाणां क्रान्तिवृत्ते यत् पातस्थानं तत्सषड्भं च तद्गतानि तथा तत्स्थानाभ्यां त्रिभेऽन्तरे स्वस्वपरमशराप्रान्तरितानि च विमण्डलाख्यानि कक्षावृत्तानि भवन्ति । चन्द्राथा ग्रहास्तद्गता भ्रमन्तीत्यर्थः । अयमेवाभिप्रायोऽभाषि भास्करण- "क्रान्तिवृत्तस्य विक्षेपवृत्तस्य च क्षेपपाते सषड्भे च कृत्वा युतिम् । क्षेपपाताप्रतः पृष्ठतश्च त्रिभे क्षेपभागैः स्फुटः सौम्ययाम्यै न्यसेतू" इति ॥ १२ ॥ इदानीमुदयास्तमथ्यलग्नान्याह- उदयाक्षितिजे लग्नमस्तं गच्छच्च तद्वशात् ॥ १३ ॥ लङ्कोदयैर्यथासिद्धं खमध्योपरि मध्यमम् ॥ ३॥ उदयक्षितिज इति । 'क्रान्तिवृत्तस्य यच्चिहूं. उदयक्षितिजे = पूर्वदिग्वतिक्षितिजे लग्नं भवति तदुदयसंशं लग्नम् । तथा तद्वशात-उदयलग्नानुरोधात् , अस्तं गच्छत् = अस्तक्षितिजसँल्लन्नं क्रान्तिवृत्तचिह्न अस्तलग्नं भवति । अथोदुदयलग्नकाले पश्चिमक्षि. तिजे क्रान्तिवृत्तस्य यः प्रदेशो लग्नः तदस्त लग्न मिति । एवं खमध्योपरि =याम्योत्तर- वृत्ते, लङ्कोदयः, यथासिद्ध = त्रिप्रश्नाधिकारोक्तविधिनोत्पन्नं लग्नं, मध्यमम् =मध्यलग्नं ज्ञेयम् । ऊर्चयाम्योत्तरवृत्ते क्रान्तिवृत्तस्य यः प्रदेशस्तन्मथ्यलग्नमित्यर्थः । तथा चाह भास्कर:- "यत्र लग्नमपमण्डलं कुजे तद्गृहाद्यमिह लममुच्यते । मध्यलममिति दक्षिणोत्तरे" इति ॥ १३ ॥ इदानीमन्याचरज्ययोः स्थितिमाह- मध्यक्षितिजयोमध्ये या ज्या साऽन्त्याऽभिधीयते । ज्ञेया चरदलज्या च विषुवक्षितिजान्तरम् ॥ १४ ॥ मध्यक्षितिजयोरिति । ऊर्वयाम्योचराहोरात्रवृत्तयोर्योगबिन्दुः किल मध्यसंशम् । Name - ·। २०४ सूर्यसिद्धान्ते [ ज्यौतिषोपनिषद- तस्म क्षितिजवृत्तस्य च मध्ये या, ज्या ज्यारूपा रेखा (ऊर्वयाम्योत्तरवृत्ताहोरात्रवृत्त- सम्पातादुदयास्त सूत्रावधिः या रेखा) मा 'त्रिज्यावृत्तपरिणता अन्त्या मभिधीयते । मध्यस्थानात् स्वोदयास्तसूत्रोपरि लम्बरेखाऽहोरात्रवृत्तधरातले हृतिः सैव त्रिज्यावृत्ते परिणता 'अन्स्या' कथ्यत इत्यर्थः । मध्यस्थानान्निरक्षोदयास्तसूत्रावधिः धुरात्रवृत्तेः युज्या सा सौम्ययाम्यगोलयोः क्षितिजोन्मण्डलधरातलद्वयान्तररूपाहोरात्रवृत्तीयकुज्यासंज्ञेन युतो- निता धुराने हृतिरिति । सा च हृतित्रिज्यावृत्तपरिणता सती सौम्ययाम्यगोलक्रमेण चर- ज्या-युतोना त्रिज्या 'अन्त्या कथ्यत इति तात्पर्यम् । तत्र चरज्यास्वरूपमाह-विषुबत् क्षितिजान्तरं = विषुवक्षितिजमुन्मण्डलं तस्य स्वक्षितिजस्य चान्तरं ज्यारूपं यत् तस्त्रि- ज्यापरिणतं, चरदलज्या - चरखण्डज्या भवति । अर्थात् क्षितिजोन्मण्डलयोरन्तरमहो. रात्रवृत्ते ज्यारूपं कुज्या, सा त्रिज्यावृत्ते परिणता चरज्या भवति । क्षितिजाहोरात्रवृत्त- सम्पातगतं ध्रुवप्रोतवृत्तं नाड़ीवृत्ते यत्र लग्नं तस्मात् पूर्वस्वस्तिकावधि नाड़ीवृत्ते चापमान चरखण्डं तज्या चरज्येत्यर्थः ॥ १४ ॥ इदानी स्वक्षितिजमाह कृत्वोपरि स्वकं स्थानं मध्ये क्षितिजमण्डलम् ॥ १५ ॥ कृस्वेति । स्वकं स्थानं, उपरि = गोलोर्ध्वदेशे निरक्षदेशात्स्वाक्षांशान्तरितं कृत्वा तस्मातू , मध्ये समन्ततो नवत्यं शान्तरे क्षितिजमण्डलं निर्दिष्टगोलार्धकारक कुर्यादिति शेषः । स्वखमध्यदेशासमन्तानवत्यंशान्तरितं वृत्त स्वक्षितिजं भवतीति भावः ॥ १५॥ इदानी सिद्धगोलस्य स्वतः पश्चिमाभिमुखभ्रमणप्रकारमाह- वस्त्रच्छन्नं बहिश्चापि लोकालोकेन वेष्टितम् । अमृतस्त्रावयोगेन कालभ्रमणसाधनम् ॥ १६ ॥ तुङ्गबीजसमायुक्तं गोलयन्त्र प्रसाधयेत् । गोप्यमेतत् प्रकाशोक्तं सर्वगम्यं भवेदिह ॥ १७ ॥ वस्त्रच्छन्नमिति । पूर्वोक्तरीत्या रचितं गोलं, बहिः= उपरिष्टात् , वस्त्रच्छन्नं = वृत्ताकारेण वस्त्रेणाच्छादितं, लोकालोकेन = दृश्याश्यव्यवस्थापकेन क्षितिजाख्यवृत्तेन वेष्टितं च कृत्वा, अमृतस्रावयोगेन- अमृतं जलं, तस्य नाव: प्रवहस्तद्योगेन जलधारा- प्रवाहाभिघातेन, कालभ्रमणसाधनं नक्षत्राहोरात्रमितेन कालेन पश्चिमाभिमुखं तस्यैकं भ्र. मण यथा स्यात्तथा साधनं कुर्यात् । एवं कृते तस्य भूभगोलस्य स्वयं प्रत्यगभ्रमणमुत्प- यते। तत्स्वयंवह नाम गोलयन्त्रं भवतीत्यर्थः । अथ यदि तनावकाशाभावाजलप्रवाहो न सम्भवेत् तदा, तुङ्गबीजेन = तुङ्गो महा. देवस्तस्य बीजं पारदः (पारा ) तेन समायुकं गोलयन्त्रं प्रसाधयेत् । पारदशक्त्या यथा गोलस्य नाक्षत्रघटीषष्टया एक भ्रमणं भवेत् तथा प्रसाधयेदित्यर्थः । वस्तुतः प्रकृत्यु कजलप्रवाहाघातेन पारदप्रयोगेन च गोलस्य भ्रमणं भवतीत्यत्र न का. चिदपि प्रतीतिरुपलभ्यते । भवेदपि चेदित्थं परञ्चेदानींतनानां तद्वास्तवपद्धतेरज्ञानादसा- फल्ममेव जायते । परम्चेतः पूर्वमपि (प्राचीनज्योतिर्विदा रङ्गनाथप्रमुखाना समयेऽपि) न ।

·ध्यायः ॥१३॥] श्रीतत्वामृतलहिते २०५ कश्चिदलवान् तत्प्रतीतिकर उपाय उपलभ्यते। यथा हि रङ्गनाथस्य गूढार्थप्रकाशेऽस्य श्लोकद्वयस्य प्रकृष्टोऽर्थः- "दृष्टान्तगोलं वत्रच्छन्नं कृत्वा तदाधारयष्टयने दक्षिणोत्तरभित्तिक्षिप्तनलिकयोः क्षेप्ये। यथा यष्टयग्रं ध्रुवाभिमुखं स्यात् । ततो यष्टयप्रर्जुमार्गगतजनप्रवाहेण पूर्वाभिमुखेन तस्या- धः पश्चाद्धागे घातोऽपि यथा स्यात्तथाऽस्यादर्शनार्थमेव वस्त्रच्छन्नमुक्तम् । अन्यथा गोल- वृत्तान्तरवकाशमार्गेण जलयातदर्शनत्रमेण चमत्कारानुत्पत्तेः । आकाशाकारतासम्पाद. नार्थमपि वस्त्रच्छममुक्तम् । इदं वनमा यथा भवति तथा चिक्कणवस्तुना मदनादिना लिप्त कार्यम् । क्षितिजवृत्ताकारेणाधो गोलो दृश्यो यथा स्यात्तथा परिखारूया मित्तिः कार्या । परन्तु दक्षिणयष्टिभागस्तत्र शिथिलो यथा भवति । अन्यथा भ्रमणानुपपत्तेः । पूर्वदिक्स्थ- परिखाविभागाद्वहिर्जलप्रवाहोऽदृश्यः कार्य इत्यादिस्वबुद्धन्यैव शेयमिति" । अथवा, “निब. दगोलबहिर्भूतयष्टिप्रान्तयोर्यथेच्छया स्थानद्वये स्थानत्रये वा नेमि परिधिरूपामुत्कीर्य तो तालपत्रादिना चिक्कणवस्तुलेपेनाच्छाद्य तत्र छिद्रं कृत्वा तन्मार्गेण पारदोऽपरिधौ पूर्णो देय इतरार्धपरिधौ जलं च देयं ततो मुद्रितच्छिद्रं कृत्वा यष्टयने मित्तिस्थनलिकयोः क्षेप्ये यथा गोलोऽन्तरिक्षो भवति । ततः पारदजलाकर्षितयष्टिः स्वयं भ्रमति । तदाश्रितो गो- लश्च । एतत्पक्षे वस्त्रच्छन्नमाकाशाकारतासम्पादनार्थमेव चेत् क्रियत इति ॥ अथास्य स्वयंवहकरणस्य गोप्यत्वमाह। एतदुक्तं स्वयंवहकरणं, गोप्य रहस्य (सर्व. जनेत्रप्रकाश्यम् ) अतो गुप्ते देशे कार्यमित्यभिप्रायः । तत्र कारणमाह । यतः प्रकाशो= सर्वजनसमक्षेप्रोक्तं सत् , इह संसारे, इदं तत्त्वं, सर्वगम्यं = सर्वजनसंवेद्यं भवेत् । सर्व- जनवेद्य वस्तुनि काऽपि चमत्कतिनं भवति । अतः कस्यापि वस्तुनश्चमत्कारताप्रदर्शनार्थ तकरणस्य गोप्यस्वमुचितमेव । अस्मादेव कारणादाचार्येणाप्यस्य प्रकारस्य याथातथ्येन व्यक्तता नोक्तेति सूचितं भवतीत्यलम् ॥ १६-१७ ॥ इदानी तदुक्तगोप्यवस्तुनो ज्ञानं कथंकरं भवेदित्याह- तस्माद् गुरूपदेशेन रचयेद् गोलमुत्तमम् । युगे युगे समुच्छिन्ना रचनेयं विवस्वतः ॥ प्रसादात् कस्यचिद् भूयः प्रादुर्भवति कामतः ॥१८॥ तस्मादिति । तस्मात् = एतत्स्वयंवहाख्यगोलयन्त्रस्य गोप्यत्वात् , गुरूपदेशेन= गुरुजनानां परम्परोपलब्धोपदेशवशात् , तदुत्तमं स्वयंवहाख्यं गोलं रचयत् । अथ बहुकाले गतेऽस्य प्रकारस्य याथातथ्येन ज्ञानामावाल लोपोऽपि भवतीत्याह । युगे युगे प्रतियुगं ( बहुकाले गत इत्यर्थः ) इयं = पूर्वोक्का रचना, समुच्छिन्ना = मूलतो नष्टा (लुप्तप्राया) भवति । परन्तु पुनरपि, कस्यचित् =भवद्विधतद्विषयबोधजिज्ञासुभक्तस्य, कामतः = अभिलाषावशात् , विषस्थतः सूर्य देवस्य, प्रसादात् = अनुप्रहात , भूयः प्रति. युगमेव प्रादुर्भवति । यथेदानी लुप्तप्रायाऽपौयं रचना त्वत्कामतः श्रीसूर्यप्रसादान्मन्मुखात् तवाने प्रादुर्भूता तथैवाप्रेऽपि कदाचिल्लुप्ताऽपि पुनर्व्यक्ता भविष्यतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ इदानीमन्येषामपि स्वयंवहयन्त्राणां साधनमेकान्ते कार्यमित्याह- कालसंसाधनार्थाय तथा यन्त्राणि साधयेत् । - ·SHIRODE । . २६ सूर्यलिदान्ते [ज्यौतिषोपनिषद- एकाकी योजयेद् बीजं यन्त्रे विस्मयकारिणि ॥१९॥ कालसंसाधनार्थायेति । तथा = तेनैव विधिना (गोलबन्त्रवत् ) कालसंसाध. नार्थाय = दिनगतादेः कालस्य सूक्ष्मज्ञानार्थ, 'अन्यान्यपि यन्त्राणि शिल्पज्ञो गणकः साध. येत् । किन्तु, विस्मयकारिणि = आश्चर्यजनके यन्त्रे, बीजं = स्वयंवहतासम्पादकत्वं पार- दादि रस, एकाकी- अद्वितीयः (एकान्ते) एव, योजयेत् दद्यात् । अन्येषां पुरतस्तधन्त्र. चमत्कारप्रदर्शनार्थे तद्वीजस्य रहस्यैव प्रक्षेपं कुर्यादित्यर्थः ॥ १९ ॥ इदानीं कालज्ञानार्थ शक्वादियन्त्राण्याह- शङयष्टिधनुश्चक्रैश्छायायन्त्रैरनेकधा। गुरूपदेशाद् विज्ञेयं कालज्ञानमतन्द्रितः ॥ २० ॥ तोययन्त्रकपालाधर्मयूरनरवानरैः। ससूत्ररेणुगर्भश्च सम्यक्कालं प्रसाधयेत् ॥२१॥ पारदाराम्बुसूत्राणि शुल्वतैलजलानि च । बीजानि पांसवस्तेषु प्रयोगास्तेऽपि दुर्लभाः ॥२२॥ शक्विति । शङ्ख-यष्टि--धनु- श्वः, छायायन्त्रैश्च, अनेकधा विविधप्रकारैः,मत- न्द्रितैः अभ्रान्तैः (सावधानः) गणकः, कालज्ञानं गुरूपदेशात् गुरुजनानां निर्व्याजकथ- नात् , विज्ञेयं स्पष्टमवगन्तव्यम् । ए तोययन्त्रकपालाद्यैः = तोययन्त्रं जलयन्त्रं तदेव कपालसंझं (वक्ष्यमाणं) यन्त्रं तदायैः मयूरनरवानरैः-मयूराख्यं, नराख्य, वानराख्यं, च यद्यन्त्रं तैत्रिभिः। कथंभूतैस्तैरित्याह--ससूत्ररेणुगभैः सूत्रेण सहिता रेणवो बालुका गर्भ मध्ये येषां तैस्तथाभूतैर्थन्त्रैः कालज्ञानं सम्यक प्रसाधयेत् । अथ तेषूकयन्त्रेषु स्वयंवहतासम्पादनार्थ प्रक्षेपणप्रयोगानाह। पारदाराम्बुसूत्राणि पारदो रसो लोके पारेति प्रसिद्धाः, आराः धातुजाः काष्ठजा वा रसप्रक्षेपार्थे यन्त्रविशेषाः; अम्बु जलम् , सूत्रम् यन्त्रमध्याद् बालुकादिनिस्सारणार्थ लोहादितन्तुरूपम् । शुल्वतैलजलानि च-शुल्वं ताम्रम् , तैलेन सहितानि जलानि, तथा बीजानि = पारदा रसाः वा पांसवो बालुका एते तेषु यन्त्रेषु स्वयंवहत्वसाधनार्थं, प्रयोगाप्रक्षेपणीया भवन्ति । परञ्च ते सर्वे यद्यपि लोकेषु सुगमोपलभ्या अपि किन्तु, दुर्लभाः तत्तत्वज्ञानानभिज्ञजनैः प्रयोगा- नहीं भवन्ति । 'कस्मिन् यन्त्रे कस्य कियन्मात्रप्रक्षेपेण तद्यन्त्रस्य स्वयं भ्रमणं समुत्पद्यते' इत्यस्य यथार्थज्ञानं गुरूविना दुर्घटमित्यर्थः । अत्रत्यपद्यनये यावन्ति यन्त्राण्युक्तानि तेषु केवलं कपालनरयन्त्रयोरेव विवरणमग्रतो वक्ष्यमाणश्लोकद्वये कृतमाचार्येण । अन्येषां शङ्कुप्रभृतियन्त्राणी लक्षणं तेभ्यः कालज्ञानं च गुरूपदेशाश्रितमेवोकमत एतावताऽचार्यकथनेन मयासुरस्य सन्तोषोऽभूदित्यत्रास्माकं सन्देह एव । अथात्र प्रसङ्गात् पूर्वोक्तयन्त्रेषु केषांचिद् भास्करोक्तं लक्षणमुल्लिख्यते शङ्खस्वरूपम्- समतलमस्तकपरिधिभ्रमसिद्धो दन्तिदन्तजः शङ्खः । manue N:

·ध्यायः ॥१३॥] भोतत्त्वामृतसाहिते तच्छाया तः प्रोक्तं ज्ञानं दिग्देशकालानाम् ॥ यष्टियन्त्रम् त्रिज्याविष्कम्भार्थ वृत्तं कृत्वा दिगङ्कितं तत्र । दत्वाप्रो प्रापश्चाद् युज्यावृत्तच्च तन्मध्ये ॥ तत्परिधौ षष्टयर्चा यष्टिर्नष्टद्युतिस्ततः केन्द्रे । त्रिज्याङ्गुला निधेया यष्टयप्राप्रान्तरं यावत् ॥ बावत्या मौा यद् द्वितीयवृत्ते धनुर्भवेत्तत्र । दिनगतशेषा नाडयः प्रापश्चात् स्युः क्रमेणैवम् ॥ चक्रयन्त्रम्- चक्रं चक्रांशाङ्कं परिधौ श्लथशृङ्खलादिकाधारम् । धात्री त्रिभ आधारात् कल्प्या भाऽत्र खाधं च ॥ तन्मध्ये सूक्ष्माक्षं क्षिप्त्वाऽर्काभिमुखनेमिकंधार्यम्। भूमेरुन्नतभागास्तत्राक्षच्छायया भुक्ताः ॥ ततखार्धान्तश्वरता उन्नतलबसगुणं युदलम् । धुदलोन्नतांशभक्तं नाडयः स्थूलाः परैः प्रोक्ताः ॥ धनुर्यन्त्रम्- 'दलोकृतं चक्रमु शन्ति चापम् । अत्र प्रन्थविस्तरभयादेतेषां निरूपणविस्तर उपेक्ष्यते ॥ २०-२२ ॥ इदानी कपालापरतामकं जलयन्त्रमाह- ताम्रपात्रमश्छिद्रं न्यस्तं कुण्डेऽमलाम्भसि । षष्टिमज्जत्यहोरात्रे स्फुटं यन्त्रं कपालकम् ।। २३ ॥ ताम्रपात्रमिति । अधश्छिद्रं = अधोभागे छिद्रं रन्ध्र यस्य तथाभूतं ताम्र. पात्र घटाधःखण्डाकारं ताम्रघट्टितं पात्रं, अमलाम्भसि = अमलं निर्मलं, अम्भो जलं विद्यते यत्र तस्मिन् , कुण्डे = बृहत्परिमाणकेऽन्यस्मिन् भाण्डे, न्यस्तं निर्धारितं सत् अहोरात्रे = षष्टिदण्डात्मके काले, षष्टिः - षष्टिवारं, समं, मज्जति = स्वाधश्छिद्रद्वाराज लागमनात्परिपूर्णतया निमग्नं भवति, एतादृक् 'तत्ताम्रपतिं पात्रं 'स्फुटं, कपालकम् = घटाधःकपालसदृशत्वात् कपालसंज्ञं यन्त्रं भवति । अभीष्टपरिमाणकस्य ताम्रपत्रिस्याधो- भागे एकमेतादृक् छिद्रं कार्य यन्मार्गेण जलागमनात् तत्पात्रं घटिकात्मके काले परिपूर्ण स्यात् । एतावताऽस्य पटीयन्त्रमपि नामान्तरं भवितुमर्हतीति । अत्र प्रसाद् घटीयन्त्रनिर्माणप्रकारः सिद्धान्तशेखरोक्को विलिख्यते- "शुल्बस्य दिग्भिविहितं पलयंत् षडङ्गुलोच्चं द्विगुणायतास्यम् । तदम्भमा षष्टिपलैः प्रपूर्य पात्रं घटार्धप्रमितं घटी स्यात् ॥ सच्यंशमाषत्रयनिर्भिता या हेमनः शलाका चतुरङ्गुला स्यात् । विद्धं तया प्राक्तनमत्र पात्रं प्रपूर्यते नाड़िकयाऽम्बुना तत् इति ॥ २३ ॥ इदानी नराख्यं शडयन्त्रमाह- नरयन्त्र तथा साधु दिवा च विमले रवौ।

·NAADMAAVATION सूर्यसिद्धान्ते [ माना- छायासंसाधनैः प्रोक्तं कालसाधनमुत्तमम् ॥ २४॥ नरयन्त्रमिति । दिवा = दिन एव (न रात्रावित्यर्थः ) विमले रवी = मेघादिदोष- रहित आकाशे निर्मले सूर्य सति, तथा = कपालयन्त्ररचनावत् , नरयन्त्रं = द्वादशाङ्गुला- त्मकं समतलमस्तकपरिधिरूपं नरापरनामक शङ्खयन्त्रं छायासंसाधनैः छायायाः सुक्ष्म- त्वेनावगमैः, साधु सम्यग्रूपेण कृत्वा आचार्येण तत् , उत्तम = सर्वश्रेष्ठं कालसाधन = दिनगतादिकालज्ञानकारणं प्रोक्तम् । यतश्छायाज्ञानाच्छायाकर्णस्य ततः शङ्कोरिष्टहृतेश्च ज्ञानं तत इष्टान्त्या, तस्यां चरज्यासंस्कारेणोन्नतकालज्याया (सूत्रस्य ) ज्ञानमत उन्नत. कालच ज्ञातो भवतीति गोलज्ञा जानन्त्येवेति दिक् ॥ २४ ॥ इदानीं ग्रन्थमाहात्म्यमाह- ग्रहनक्षत्र चरितं ज्ञात्वा गोलं च तत्वतः । ग्रहलोकमवाप्नोति पर्यायेणात्मवान् नरः ॥ २५ ॥ ग्रहनक्षत्रचरितमिति । पूर्वोक्तमेतद् प्रहनक्षत्रचरितं ग्रहाणां नक्षत्राणाञ्च चरित =स्थितिमितिगतिसाधनसम्बन्धिज्ञानं, गोलं-भूगोलादिस्वरूपपरिचायकमुत्तरखण्डं प्रन्थं च, तत्त्वतः = याथातथ्येन, ज्ञात्वा नरः, पर्यायेण जन्मान्तरेण, 'स्वाभिलषितं, प्रहलोक= सूर्यादिप्रहलोकं, अवाप्नोति = प्राप्नोति । भात्मवान् = सकलब्रह्माण्डस्य तत्वमभिज्ञाय जन्मान्तरे आत्मज्ञानेन विशुद्धान्तःकरणो जन्ममरणादिबन्धना विमुक्तोऽपि भवति ॥२५॥ इति श्रीसूर्य सिद्धान्ते श्रीतत्वामृतसिञ्चिते त्रयोदशञ्च सोपानं ज्यौतिषोपनिषद्गतम् ॥ १३ ॥ इति ज्योतिषोपनिषदध्यायः ॥ १३ ॥ । अथ मानाध्यायः॥१४॥ अधुना मानाध्यायो व्याख्यायते । तत्रादौ 'मानानि कति किश्च तैः' इति मयासुरप्र- श्नस्योत्तरप्रक्रमे प्रसिद्धानि नव मानान्याह-- ब्राझं दिव्यं तथा पित्र्यं प्राजापत्यं च गौरवम् । सौरञ्च सावनं चान्द्रमाः मानानि वै नव ॥१॥ ब्राह्ममिति । ब्रह्मण इदं ब्राह्म ( ब्रह्मसम्बन्धि ) दिवि भवं दिव्यं (देवसम्बन्धि ) पितृणामिदं पित्र्यं (पितृसम्बन्धि ) प्रजापतेरिदं प्राजापत्यम् ( मनुसम्बन्धि ), गुरोरिदै गौरवं ( बृहस्पतिसम्बन्धि ) सूरस्य = सूर्यस्येदं सौरं ( रविसम्बन्धि ) सावनं ( भूस. म्बन्धि) चन्द्रस्येदं चान्द्रं ( चन्द्रसम्बन्धि ऋक्षाणामिदमाक्ष (नक्षत्रसम्बन्धि) इत्येतानि वै निश्चयेन (प्रसिद्धानि) नवविधानि कालस्य मानानि सन्ति । तेषु प्रथमं ब्राह्मम्-'कल्पो ब्राह्ममहः प्रोक' इत्यादि मध्यमाधिकारोक्तम् । द्वितीयं दिव्यम् 'दिव्यं तदहरुच्यत' इति पूर्वोक्तम् । तृतीयं पित्र्यम् अस्यैवाध्यायस्य १४ तमश्लोके वक्ष्यमाणम् । चतुर्थ प्राजापत्यम् - मनुसम्बन्धि, अस्यैव २१ श्लोके वक्ष्यमाणम् । ) JAalis ·१८६ । ध्यायः ॥१४॥] ओतस्थामृतसाहिते पश्चमं गौरवम् - 'मध्य गत्या भभोगेनेस्यादि' पूर्वोक्तम् । षष्ठं सौरम् - मध्यमाधिकारोक्तं सूर्यराशिमोगमानम् । सप्तमं सावनम् - इनोदयद्वयान्तररूपम् । अष्टम चान्द्रम् -तिषिभोगरूपम् (रवीन्दुभगणान्तराज्जायमानम् ) नवमं मार्शम् - नक्षत्रोदयद्वमान्तररूपम् । इति ॥ १ ॥ इदानीं नराणा व्यावहारिकमानान्याह- चतुर्भिर्व्यवहारोऽत्र सौरचान्द्राक्षसावनैः । बार्हस्पत्येन षष्टयब्दं ज्ञेयं नान्यैस्तु नित्यशः ॥२॥ चतुभिरिति । अत्र= मानवलोके, सौरचान्द्राक्षशावनैश्चतुर्भिर्मानैः, व्यवहारः- कार्यसञ्चालनं भवति । तथा षष्टषब्दं =विजयादिषष्टिवर्ष, बाईस्पत्येन गुरुमानेन 'द्वाद- शध्ना गुरोर्याता भगणा' इत्युक्तेन ज्ञेयम् । अन्यैः = ब्राह्म-दिव्य-पित्र्य-प्राजापत्यैर्मानः, नित्यशः = सर्वदा व्यवहारो न भवति । सैस्तु कदाचिद् युग-मन्वन्तरादिव्यवहारो भवति। सौरचान्द्राक्षसावनैस्तु मानवानां नित्यशो व्यवहारो दृश्यते। तथा चाह भास्कराचार्य:- "वर्षायनर्तयुगपूर्वकमत्र सौरात् मासास्तथा च तिथयस्तुहिनांशुमानात् । यत्कृच्छ्रसूतकृचिकित्सितवासरायम तत्सावनाच्च घटिकादिकमामानात् ॥ इति ॥ २ ॥ इदानीं सौरमानेन व्यवहारानाह- सौरेण धुनिशोर्मानं षडशीतिमुखानि च । अयनं विषुवच्चैवं संक्रान्तेः पुण्यकालता ॥३॥ सौरणेति । युनिशोः दिनरात्र्योः मान, पदशीतिमुखानि वक्ष्यमाणानि, अयन= याम्यं सौम्यञ्चायनद्वयं, विषुवत् सायनमेषतुलादिमानं, बक्रान्तः पुण्यकालता च सर्वमेततू सौरेण मानेन = रविराश्यादिभोगेन ज्ञेयम् । एतत्सर्व रवेश्चकनादुत्पद्यत इति भावः ॥३॥ इदानी षडशीतिमुखान्याह- तुलादिषडशीत्यहां षडशीतिमुखं क्रमात् । तच्चतुष्टयमेव स्यात् द्विस्वभावेषु राशिषु ॥ ४ ॥ षड्विंशे धनुषो भागे, द्वाविंशेऽनिमिषस्य च । मिथुनाष्टादशे भागे कन्यायास्तु चतुर्दशे ॥ ५ ॥ तुलादोति । तुलार्कसक्रमणतः प्रति षडशीतिदिवसान् क्रमात् एकैकं षडशीति- मुखं भवति । तत् चतुर्ष द्विस्वभावेषु धनुर्मीनमिथुनकन्याख्येषु राशिषु चतुष्टयं भवति । तुछादितः षडशीत्यशैर्धनुषः षड्विंशो भागः । तत्प्रथमं षडशी तिमुखम् । तस्मात् षड. शीत्यशैर्मीनस्य द्वाविंशो भागः । तद् द्वितीयं षडशीतिमुखम् । ततः षडशीत्यशैमिथुन- स्माटादशो भागः। ततृतीयं षडशीतिमुखम् । ततः षडशीत्यशैः कन्यायाश्चतुर्दशो ३७ सू०वि० ·२६० prem MDM सूर्यसिद्धान्ते [ माना- भागः । तच्चतुर्थ षडीतिमुखं भवति । एवं द्वादशराशिमध्ये धनुर्मीन मिथुनकन्याराशिच- तुष्के क्रमेण १६२२०१८°१४० अंशः षडशीतिमुखचतुष्टयं भवतीति । अतश्चतुर्घ षडशीतिमुखेषु सौरदिनानि = ४४८६ - ३४४ । तेनैकस्मिन् सौरवर्षे षोडश सौरदि- नान्यवशिष्यन्ते । तानि किल कन्यायाः शोडशो शाः ( सौराः) अवशिष्यन्ते । तेषां महात्म्यमप्रतो वक्ष्यति। एतावता षडशीतिमुखसंज्ञकराशिघु रवेः सक्रमणमपि षडशीतिमुखसंज्ञकमेव भव. तीति फलितम् । तथा चाह श्रीरामाचार्य:- "षडशीत्याननं चापनृयुक्कन्याझषे भवेत् । तुलाजी विषुवं, विष्णुपदं सिंहालिगोघटे” इति ॥ ४-५ ॥ इदानी कन्याराशेरवशिष्टषोडशदिनमाहात्म्यमाह- ततः शेषानि कन्याया यान्यहानि तु षोडश । क्रतुभिस्तानि तुस्यानि पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ ६॥ तत इति । ततः = तस्माच्चतुर्थषडशीतिमुखात् , शेषाणि यानि, कन्यायाः कन्या. राशेः भोग्यानि षोडश सौरदिनानि तानि तु, ऋतुभिः = यस्तुल्यानि भवन्ति । कन्यारा- शेश्चतुर्दशदिवसादनन्तरं षोडश दिनानि यज्ञतुल्यफलदानि भवन्ति । तेषु षोडश दिनेषु, पितॄणां कृते, दत्तं = श्राद्धत णादिकृतम् , अक्षयम् = अमृततुल्यमनश्वरमनन्तफलदञ्च भवतीति । अत एव कन्यागते सवितरि आश्विनकृष्णपक्षे पितॄणां कृते अन्यदिनापेक्षया विशेषतस्तर्पणं श्राद्धं च कुर्वन्ति भूवासिनस्तं पक्षञ्च पितृपक्षं मन्यन्त इति ॥ ६ ॥ इदानीं विषुवायनसंज्ञा सक्रान्तिमाह- भचक्रनाभौ विषुवद्वितयं समसूत्रगम् । अयनद्वितयं चैव चतस्रः प्रथितास्तु ताः ॥७॥ तदन्तरेषु संक्रान्तिद्वितयं द्वितयं पुनः । नैरन्तर्यात् तु संक्रान्तेर्तेयं विष्णुपदीद्वयम् ॥ ८ ॥ भचक्रनाभाविति । भचक्रस्य दक्षिणोत्तरकीलरूपौ यो दक्षिणोत्तरध्रुषो ताभ्यां तुल्यान्तरितो नाडीक्रान्तिवृत्तयोः सम्पातौ विषुवसंज्ञौ भवतः। तच्च विषुवद्वयं, सम- सूत्रगं = एकव्यासरेखासङ्गतं भवति । गोलकेन्द्रात् पूर्वसम्पातरूपमेषादिगतं प्रथम. विषुवं, परसम्पातरूपतुलादिगतं द्वितीयं विषुवं भवतीत्यर्थः । एवं अयन द्वितयं च समसूत्रगं भवति । अर्थाद् विषुवद्वयचिह्वात् त्रिभान्तरे ध्रुवद्वयसैल्जनवृत्तं क्रान्तिवृत्ते यत्र २ लग्नं भवति तदयनद्वयम् । तदपि एकव्याससूत्रगतम् । तत्र प्रथमं कर्कादि द्वितीयं मकरादि च शेयम् । एवं विषुवद्वयायनद्वयभेदेन ताश्चतस्रः सङक्रान्तयः, प्रथिताः लोके प्रसिद्धाः सन्ति । मेषतुले विषुवाख्ये । कर्क-मकरावयनाख्यौ चेति मिथः षडभान्त. रितौ समसूत्रगती प्रसिद्धावेवेति ॥ ७ ॥ इदानी विष्णुपदीसंज्ञां सङ्क्रान्तिमाह- तदन्तरेग्विति । तदन्तरेषु = एकैकबिधुवायनमध्येषु संक्रान्तिद्वितयं द्वितयं स्यात्। HOOL TAMANhasan ·ON ऽध्यायः ॥१४॥] भोतत्वामृतसहिते २६१ यथा सेषाख्य-विषुव-ककोख्यायनयोमध्ये वृषमिथुने । कर्कतुलयोमध्ये सिंहकन्ये । तुला- मकरयोमध्ये वृश्चिकधनुषी । मकरमेषयोमध्ये कुम्भमीनौ प्रत्येकं राशि द्वयं स्यात् । विषु. वादाशिद्वयव्यवधानेनाय नमयनात्तथा राशिद्वयव्यवधानेन विषुबमिति । तत्र सक्रान्ते. नैरन्तयोत् = विषुवायनसंक्रान्तितोऽव्यवहितराशिवशात् विष्णुपदीद्वयं ज्ञेयम् । एतदुक्तं भवति । विषुवायनसंक्रान्त्योमध्ये यत् संक्रान्तिद्वितयं द्वितयं भवति तंत्र प्रत्येकं प्रथम विष्णुपदीसंज्ञं भवति । विषुवद्वयानन्तरं विष्णुपदीद्वयम् । अयनद्वयानन्तरच विष्णुपदी. द्वयम् । एवं वृष-सिंह-वृश्चिक-कुम्भा विष्णुपदीसंज्ञका भवन्ति । मिथुन-कन्या- धनु-मीनाः षडशीतिमुखा पूर्वमुक्ता एव । एतेनेदं सिद्धम्-सर्वे स्थिरराशयः (२०५1८1११) विष्णुपदीसंज्ञकाः । द्विस्वभावाः ( ३३६९।१२) षडशीतिमुखाः । चरेषु मेषतुला-(११५) राशिद्वयं विषुववयं, कर्कमकरौ (४।१०) अयनद्वयञ्च भवतीति ॥८॥ इदानीमयनर्तमासवर्षमानान्याह- भानोर्मकरसङ्क्रान्तेः षण्मासा उत्तरायणम् । कोदेस्तु तथैव स्यात् षण्मासा दक्षिणायनम् ॥९॥ द्विराशिनाथा ऋतवस्ततोऽपि शिशिरादयः । मेषादयो द्वादशैते मासास्तैरेव वत्सरः ॥ १० ॥ भानोरिति । भानोः सूर्यस्य मकरसमकान्तेः सकाशातू , षण्मासा सौरषण्मासाः (मकरादितो मिथुनान्तं यावद्रवे राशिषटकभोगकालः) उत्तरायणं भवति । तावद्रवि- नाडीवृत्तादुत्तरे भ्रमतीत्यतस्तस्योत्तरायणमिति संज्ञा । तथैव, कादेस्तु = कर्कादितो धनुरन्तं यावत् षड्राशिभोगकालः, पौराः षण्मासाः दक्षिणायनं स्यात् । तावत् कालं रवि- नाडीवृचाइक्षिणत एव भ्रमतीत्यतस्तस्य दक्षिणायनमिति नामान्वर्थकमेव । अथ, ततोऽपि-मकरादित एव, द्विराशिनाथा: = राशिद्वयभोगात्मका शिशिरादयः षड्तवो भवन्ति । यावद्रविर्मकरकुम्भराशिद्वयं भुक्त तावदेकः शिशिरर्तुः। मीनमेष- योर्वसन्तर्तुः, वृषमिथुनयोः ग्रीष्मः । कर्कसिंहयोः वर्षा । कन्यातुलयोः शरत् । वृश्चिक- धनुषोः हेमन्त इति । एते = रविसकान्त्युपलक्षिता मेषादयो द्वादश राशय एव द्वादश सौरा मासा भवन्ति । तेरेव द्वादशभिः सौरमासैः, वत्सरः= एक सौरवर्ष भवति । एक्शब्दान्न्यूना- धिकव्यवच्छेद इति ॥ ९-१० ॥ इदानीं सक्रान्तौ पुण्यकालमाह- अर्कमानकलाः षष्टया गुणिता भुक्तिभाजिताः। तदर्धनाडयः संक्रान्तेरवाक् पुण्यं तथा परे ॥ ११ ॥ अर्कमानकला इति। सूर्यस्य याः, मानकलाः= बिम्बप्रमाणकलाः 'ता' षष्टया गुणिताः, भुक्तिभाजिताः स्पष्टरविगतिकलाभिर्भक्ताः 'तदा यल्लब्ध तदर्धनाडयः स. क्रान्तः = मध्यसङक्रान्तिकालात् , अाक्=पूर्व तथा, परे = पश्चात् , पुण्य=पुण्यकालः स्यात् । सङक्रान्तावेतावान् कालः स्नानदानजपादौ बाहुल्येन पुण्यदो भवतीति । -- aane ·Pain रवि४६० । ६०४३२ ATLATORS WAT सूर्यसिद्धान्ते [माना- पूर्वराशिमतीत्य रवेरग्रिमराशौ गमनं किल सङक्रान्तिशब्देनोच्यते । तत्र यदा रवि. केन्द्र राश्यादिबिन्दुगतं भवति स सङ्क्रान्तेमध्यः कालः । पूर्वाभिमुखं गच्छतो रखेः पूर्वपाली यदा राश्यादिबिन्दुगता भवति तदा सक्रान्तेरारम्भः। यदा व रवैः पश्चिम- पाली राश्यादिविन्दुगता भवति तदा सक्रान्तेरव सान इति । मध्यकालाविबिम्बा. धंचलनकालतुल्यमेव पूर्व पश्वाच्च सङक्रान्तः पुण्यकालो जायते । तदानयनार्थमनुपातः । यदि रविगतिकलाभिः षष्टिषटिकास्तदा रविबिम्बाधकलाभिः का इति सक्रान्तिमध्यका- लात पूर्व पश्चाच्च पुण्यकाल = । इत्युपपन्नं पुण्यकालानयनम् । २xरा. मत्र यद्यपि रविस्पष्टगत्या स्पष्टबिम्बमानेन च सक्रान्तौ स्फुटः पुण्यकाल उप- युज्यते । परञ्च संहिताकारैाघवाथै मध्यमबिम्बगतिकलाभ्यामेव सर्वदा पुण्यकालः प्रद- शितः। तत्र मध्यमा गतिः ६. मध्यमं बिम्ब ३२ । अतो मध्यमः पुण्यकाल:: = १६ दण्डाः । अत एवाह रामाचार्या- ६.४२ "सङक्रान्तिकालादुभयत्र नाडिकाः पुण्या मताः षोडश षोडशोष्ण गोः" इति ॥ ११ ॥ इदानी चान्द्रमानमाह- अर्काद् विनिस्सृता प्राची यद्यात्यहरहः शशी। तच्चान्द्रमानमंशैस्तु ज्ञेया द्वादशभिस्तिथिः ॥ १२ ॥ अर्कादिति । शशी = चन्द्रः 'भमान्ते रविणा सह योगं कृत्वा' तस्माद् विनि- स्मृतः-पृथक् सञ्चरितः सन् , अहरहः प्रतिदिनं 'स्वाधिगत्या' यत् =यावन्मितं, प्राची = पूर्वदिश, याति, तत् = तावन्मितं, चान्द्रमानं ज्ञेयम् । प्रतिदिनं रविचन्द्रयोर्गस्य- न्तरांशमितं चान्द्रमान मिति । तत्प्रमाणमाह-अंशैरिति । द्वादशभिरंशैस्तु तिथिया। रविचन्द्रयोगत्यन्तराशैादशभिर्दादशभिरेकैका तिधिर्भवति । तदेवैकैकं चान्द्रदिनं भवती- त्यर्थः । अमान्ताद् द्वितीयामान्तावधी रवीन्द्वोरन्तरांशा भगणांश-३६०° समाः । तावत् तिथयस्त्रिंशत् । अतः प्रतितिथिमकेंन्द्वन्तरांशा-३६० +३०-१२° द्वादशोपपन्नाः॥१२॥ इदानी चान्द्रण व्यवहारमाह- तिथिः करणमुद्वाहः क्षौरं सर्वक्रियास्तथा । व्रतोपवासयात्राणां क्रिया चान्द्रेण गृह्यते ॥१३॥ तिथिरिति। तिथिः-प्रतिपन्मुखाऽनन्तरोक्का, करणं = तिथ्यमितं विवादिक उदाहः विवाहः, चौरं-पुरकर्म तथा, सर्वक्रिया: जातकर्म-चौलो -पनयनादिकाः क्रियाः, व्रतोपवासयात्राणां च क्रिया चान्द्रेण मानेन गृह्यते। उक्तेषु कर्मसु तिथेरेच प्राधान्यं भवतीत्यर्थः ॥ १३ ॥ इदानीं पित्र्य मानमाह- त्रिंशता तिथिभिर्मासश्चान्द्रः पित्र्यमहः स्मृतम् । निशा च मासपक्षान्तौ तयोर्मध्ये विभागतः ॥ १४ ॥ । सकला: NRN ·GURREOSSAR । यादिषु = कार्तिकादिपि अन्त्योपान्त्यो = कार्तिकादिगणनयाऽन्त्यो मास आश्विनः, ध्यायः ॥१४॥] श्रीतत्वामृतसहिते त्रिशतेति । त्रिशन्मितामिस्तिथिभिः 'एक: चान्द्रो मायो भवति । तदेव, पित्र्यं- धूर्वभागवर्तिनी पितॄणां, अहः = दिन स्मृतं, निशा=रात्रिश्च 'स्मृतेति शेषः । अमा- तद्वयान्तःपाती चान्द्रमास एव पितृणामहोरानं भवतीति भावः । तत्र मासपक्षान्तौ = आसान्तो दर्शान्तः, पक्षान्तः पूर्णिमान्तः, तौ, विभागतः क्रमेण, तयोः = अहो रात्रेच, मध्ये =अर्धे भवतः। दर्शान्ते पितॄणां दिनार्धकालः । पूर्णिमान्ते रात्र्यर्धकालो भवती- यर्थः । एतावता कृष्णपक्षसार्धसप्तम्यां पितॄणां दिनारम्भः । शुक्लपक्षणार्धसप्तम्यां दिना- तो निशारम्भश्च सिद्धः । अमान्ते एकसूत्रस्थयो रवीन्द्रोधूिर्वभागबासिनामवंयाम्यो. तरवृत्तगतस्य रवेः खमध्यगतत्वात् मध्याह्न भवतीत्यादि पूर्व प्रतिपादितमेवेत्यलमति. विक्षरेण ॥ १४ ॥ इदानां नाक्षत्रमानं नक्षत्रयोगान्मासाँचाह- भचक्रभ्रमणं नित्यं नाक्षत्रं दिनमुच्यते । नक्षत्रनाम्ना मासास्तु ज्ञेयाः पर्वान्तयोगतः ॥ १५ ॥ कार्तिक्यादिषु संयोगे कृत्तिकादि द्वयन्वयम् । अन्त्योपान्त्यौ पञ्चमश्च त्रिधा मासत्रयं स्मृतम् ॥ १६ ॥ भचक्रभ्रमणमिति । नित्यं प्रतिदिनं 'प्रवहगत्या' भचक्रभ्रमण नक्षत्रमण्डलस्यैकं परिभ्रमणं यावता कालेन भवति' तावत्प्रमाणं नाक्षत्रं दिनं प्राचीनरुच्यते। किमपि नक्षत्रमुदयानन्तरं प्रवहगत्या पुनर्यावता कालेनोदेति तावान् कालो हि नाक्षत्रं दिनं भवतीत्यर्थः अथ, मासा दशान्तद्वयान्तःपातिनो द्वादश चान्द्रमासास्तु, पर्वान्तयोगतः पर्वान्ताः पूर्णिमान्तास्तेषु यस्य यस्य नक्षत्रस्य योगो भवति तस्मात् , नक्षत्रनाम्ना तत्तन्नक्ष. असंज्ञयाऽवगन्तव्याः । यथा-अश्विनीसंयुक्ता पूर्णमासी आश्विनी, मासोऽप्याश्विनः । कृत्तिकासंयुक्ता पूर्णमासी कार्तिकी, मासोऽपि कार्तिकः। एवं मृगशीण मार्गशीर्षः । पुष्येण पौषः । मघया माधः । फल्गुन्या फाल्गुनः । चित्रया चैत्रः। विशाखया पैसाखः। अथा। आषाढेणाणादः । श्रवणेन श्रावणः । भाद्रपदेन भाद्रपदो मासः। एवं दिदिनलक्षणेन यावत् का ज्येष्ठया ज्य द्वादश माता भवन्ति रवीम पुत्राणां संयोगाभावे कथं तन्मासानो सार्थकता स्यादित्याह । नु पर्वान्तेषु तत्तपश्यामासानां पूर्णिमासु, संगोगे = नक्षत्रयोगे, कृत्तिकादि द्वयं द्वयं स्मृतम् । तत्रापि प्रति फाल्गुनो मात्र एतन्मासत्रयं त्रिधा नक्षत्रत्रयेण स्मृतम् । जो भाद्रपदः, तौ, पश्चास्य संयोगे १. कार्तिकः । मृगशीर्षाऽऽर्द्राभ्यां २ मा तिका-रोहिणीभ्यां पर्वान् । आश्लेषामघाभ्यां ४ माघः पूर्वफल्गुन्युत्तरफल्गुनी- पौष। चित्रास्वातीभ्यां । विशाखाऽनुराधाभ्यां । पूर्वोत्तराषाढ़ाभ्यां ९ आषाढ़ः । श्रवणधनिष्ठाभ्यां विभिनक्षत्रः पञ्चमः ५ फाल्गुन । ६ चैत्रः पुनर्वसु-पुष्याभ्यां ३ पौष ·२६ पाल धच यदि युज्य शित ६० सूर्यसिदान्ते [ माना- मिरन्त्यः १२ आश्विनो मासः। एवं द्वादशमासाना सिद्धिनिरुताः । परश्चैतानि नक्षत्राणि निरयणानि ज्ञेयानि । यतः क्रान्तिवृत्ते तारकायोगवशेन नक्षत्राणामाकृतयो निरयणमेषा- दित एव दृश्यन्तेऽतः सायननक्षत्रवशान्माससंज्ञाकल्पने नक्षत्राणामाकृतिध्वनपत्तिः स. म्भाव्यते । तेनाथर्ववेदेऽपि निरयणनक्षत्रवशादेव मासानो संज्ञा निरूपिताः ॥ १५-१६ ॥ इदानी गुरुवर्षाणामपि कार्तिकादिसंज्ञा माह- वैशाखादिषु कृष्णे च योगात् पञ्चदशे तिथौ । कार्तिकादीनि वर्षाणि गुरोरस्तोदयात् तथा ॥१७॥ वैशाखादिध्विति । वैशाखादिद्वादशमासेषु कृष्ण पक्षे पञ्चदशे तिथौ ( अमावामि- त्यर्थः ) योगात कृतिकादिनक्षत्राणां संयोगवशात् , कार्तिकादीनि गुरोः वर्षाणि भवार यथा पूर्णान्तेषु कृतिकादिनक्षत्रसंयोगात् कार्तिकादयो द्वादश मासाः कथितास्तथैव वैश खादिदर्शान्तेषु कृतिकादिसंयोगाद् गुरोः कार्तिकादीनि वर्षाणि ज्ञेयानि ! अत्रापि पूर्ववर नक्षत्रद्वयसम्बन्धो बोभ्यः। यथा-वैशाखदर्शान्ते कृत्तिकारोहिणीसंयोगाद् गुरुवर्ष कार्ति- कम् । ज्यैष्ठदर्शान्ते मृगादीसंयोगान् मार्गमेवमऽपि । अस्मादेव हेतोः संहितासु मेषा दिराशिसम्बन्धिनो वत्सरा आश्विनादिनाना व्यवहृता आचार्यैरिति बोद्धव्यम् । तथा तेनैव प्रकारेण, गुरोरस्तोदयात् =बृहस्पतेरुदयादस्ताच गुरुवर्षाणि भवन्ति अर्थात्-गुरोरुदयदिनेऽस्तदिने वा पञ्चाङ्गे चन्द्राधिष्ठितं यन्नक्षत्रं तद्वशादपि पूर्ववद् व' संज्ञा शेयाः । यथा कृत्तिकारोहिण्योर्गुरोरुदयोऽस्तो वा भवेत्तदा कार्तिकं नाम वर्षम् मृगायोर्मार्गशीर्ष नाम वर्षमेवमनेऽपि। परश्चाधुना गुरोरुदयनक्षत्रादेव केचिद्वर्षगणना कुर्वन्ति । तथा चाह वराहः स्वसंहितायाम्- "नक्षत्रेण सहोदयमुपगच्छति येन देवपतिमन्त्री। तत्संज्ञं वक्तव्यं वर्ष मासक्रमेणैव ॥ वर्षाणि कार्तिकादीन्यानेयाद्भद्वयानुयोगीनि । क्रमशस्त्रिभंतु पञ्चममुपान्त्यमन्त्यं च यद्वर्षम् ॥ इति ॥ तत्राप्याधुनिकाः सङ्कल्पादिसकलकार्य "द्वादशना गुरोर्याता, इत्यादि कारोक्कगुरुवर्षाण्येवाझीकुर्वन्तीति विदुषां व्यक्तमेवेत्यलम् ॥ १७ ॥ इदानी सावनदिनमानं तत्प्रयोजनचाह उदयादुदयं भानोः सावनं तत् प्रकीर्तितम् । सावनानि स्युरेतेन यज्ञकालविधिस्तु लैः॥१८॥ सूतकादिपरिच्छेदो दिनमासाब्दपास्तथा। मध्यमा ग्रहमुक्तिस्तु सावनेनैव गृह्यते ॥ १९ ॥ उदयादिति । भानोः यत् कालप्रमाणे, तत्=तावन्मितं सावनं दिन प्रकीर्तितम् । सूर्यस्यत्ययान्तवती पावनं दिनं भवतीत्यर्थः । एतेन = अनेनैवोक्तमान, सावनानि = पे, युगे OName प्राचं न्तरा त्यर्थ तिथ क्रिय प्राघ इस सूर्यस्य, उदयादुदयं-एकस्मादुद्गद् द्वितीयमुदयं या ।

·२६५ MEONc ऽध्यायः ॥१४॥] श्रीतत्त्वामृतसहिते पावनदिनानि (मध्यमाधिकारोवानि ) स्युः। तैः सावनदिनैः, यशकालविधिः-यज्ञ- कालस्य व्यवहारः कार्यः । सूतकादिपरिच्छेदः सूतकानि जननमरणाद्यशौचानि, आदिश- दात् चिकित्सितचान्द्रयणवतादि, तेषां परिच्छेदो निर्णयः। तथा दिनमासान्दपा-दिव- पतिर्मासपतिवर्षपतिश्च सावनमानेनैव प्राह्याः । अपि च मध्यमा ग्रहमुक्तिः = प्रहाणां 'नन्दिनी मध्यमा गतिः, सावनेनैव मानेन प्राह्या । अत्र 'तु' शब्दात स्पष्टगतेनिरासः । था सावनमानेन मध्यमप्रभुक्तगणनया सावनमपि मध्यममेव । यतः स्पष्टगतेः प्रति- इन वैलक्षण्यात्तया कल्पे युगेऽहर्गणे च सावनानि पाठान:णि, अनुपयुकानि च भवन्तीति द्वांसो जानन्त्येवातोऽत्र सावनानि मध्यमानि निरुत्तानि ॥१८-१९ ॥ इदानी दिव्यमानमाह- सुरासुराणामन्योन्यमहोरात्रे विपर्ययात् । यत् प्रोक्तं तद् भवेदिव्यं भानो गणपूरणात् ॥ २० ॥ सुरासुराणामिति । देवानां दैत्यानाच, विपर्ययात्-व्यत्यासेन अहोरात्रं, भानो:= पस्य, भगणपूरणात् = द्वादशराशिभोगात् यत्प्रोक्तं, तदेव दिव्यं मानं भवेत् । एक रवर्ष किल दिव्यमहोरात्रं भवतीत्यर्थः ॥ २० ॥ इदानीं प्राजापत्यं ब्राह्म मानश्चाह- मन्वन्तरव्यवस्था च प्राजापत्यमुदाहृतम् । न तत्र द्युनिशोभेदो ब्राह्मं कल्पः प्रकीर्तितम् ॥ २१ ॥ मन्वन्तरेति । मन्वन्तरव्यवस्था 'युगानां सप्ततिः सैका मन्वन्तरमिहोच्यते इति मध्यमाधिकारोक्ता या मन्वन्तरावस्थितिः तत्तुल्यमेव प्राजापत्यं मानमायेरुदाहृतम् । यतो मनवः प्रजापत्यंशसमुद्भवा इति । तत्र = तस्मिन् प्राजापत्यमाने 'देवादिमानवत्' धुनि. शोभदः दिनरात्रिविभागो नास्ति । ब्राह्ममानमाह-कल्पः- ब्रह्मदिनात्मकः 'इत्थं युग. सहस्रेण भूतसंहारकारकः' इति प्रागुक्तः कल्पः, 'कालविदा भगवता श्रीसूर्येण ब्राह्म मानं प्रकीर्तितम् । कल्पप्रमितं ब्राह्म दिनं भवतीति । अथात्र 'दिनं दिनेशस्य यतोऽत्र दर्शने तमी तमोहन्तुरदर्शने सति' इति भास्करा- दिदिनलक्षणेन यावत् कालं रवेदनं तावत्प्रमाणं दिनं भवति । तत्र 'यदतिदुरगतो दुहिणः 'क्षितेः सततमाप्रलयं रवीमीक्षते' इति भास्करोक्त्या ब्रह्मा पृथिव्या ईदृग्दूरप्रदेशे तिष्ठति यत आकल्पं रविमभिपश्यति । पृथिव्याः सकाशाद् ब्रह्मगौच्च्यभानं कियदिति पूर्व २७० पृष्ठे प्रतिपादितम् । ततोऽपि विशेषः सिद्धान्ततत्त्वविवेके द्रष्टव्योऽलमत्र विस्तरेण ॥२१॥ इदानीं सूर्यांशपुरुषः मयं प्रति स्वोक्तमुपसंहरनाह- एतत् ते परमाख्यातं रहस्यं परमाद्भुतम् । ब्रह्मैतत् परमं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २२ ॥ दिव्यं चाक्षं ग्रहाणां च दर्शितं ज्ञानमुत्तमम् । विज्ञायार्कादिलोकेषु स्थान प्राप्नोति शाश्वतम् ॥ २३ ॥ DINION