·।। श्रीकृष्णाय नमः॥
S1632
॥ श्रीमदग्निकुमारप्रीत
श्रीसर्वोत्तमस्तोत्रम्
LIBRARY
श्रीवल्लभश्रीरघुनाथविरचितविवृतिद्धयसमेत
"भोगीलाल झवेरदास गोलवाला" इत्यस्य द्रव्यसाहाय्येन
नटपुरस्थपीताम्बरदासतनयत्रिभुवनदासेन प्रकटितम||
श्रीवासभाब्दाः ४४१.
प्रथमाइतिः १०००
मृत्य पट फलाः।
Prirtel nt the "GIRL" P. Prest, Richay noad,
ANUEPADAV by Somnalul Bhals

·श्रीमदग्निकुमारप्रकटित श्रीसर्वोत्तमस्तोत्रं श्रीगोकुलेशकृतविवृतिसहितम् ।। नत्वा पितृपदाम्भोजमैहिकामुप्मिकार्थदम् । तत्प्रोक्ताचार्यनामानि विवरिष्ये यथामति ॥१॥ यद्यप्ययोग्य एवाहं तन्नामविवृतौ स्वतः । म्बीयत्वेनैव कृपया योग्यतां मयि दाम्यति ॥२॥ इतिविश्वासतो नूनं प्रवृत्तोहं न चान्यथा । अतस्त एव शरणं मम सर्वार्थसिद्धये ॥३॥ श्रीमत्पितृचरणा. श्रीमदाचार्याणामलौकिकनामानि प्रकटयितुना- नार्याणां स्वरूपं तत्माकट्यहेतुं च वक्तुमाचार्यकप्रकटितभक्तिमार्ग- प्रतिपाद्यं सर्वश्रुतिश्रीभागवतगीताद्यनेकालौकिकप्रमाणसिद्धं पूर्वोक्त- प्रमेयमूलभूतं साक्षात्पुरुषोत्तमस्वरूपं सर्वमूलत्वेन मङ्गलार्थ स्तुवन्ति प्राकृतधर्मानाश्रयमिति ॥

·प्राकृतधर्मानाश्रयमप्राकृतनिखिलधर्मरूपमिति। निगमप्रतिपाद्यं यत्तच्छुडं सांकृति तौमि ॥१॥ प्राकृताः प्रकृतिजन्या ये मत्त्वादयो धास्तपामनाश्रयं तद्धर्म- सम्बधमात्रहिनमित्यर्थः, ननु प्रातधर्मानाश्रयस्योक्त्या ननिता- भर्मामसिद्धः स्वरूपस्य निर्धर्मकत्वमायातीतिगवायुदासार्थमाहुः अप्राकृतनिग्विला-- किका आनन्दमया रूपमित्यर्थः, अत्रं देहेन्द्रियादीनामपि नद्रूपत्योक्त्या तेषामपि स्व- रूपयदानन्दम्पत्वमेव न तु लौकिकशरीरवदात्मानात्मकृतभेदोप्यस्ती- . त्यर्थः, इति निगमप्रतिपायमिति, इतिगदोन प्रकारयाची तेना- नेन प्रकारेण पूर्वोक्तेन यच्छतिप्रतिपायं पुरुषोत्तमस्यरूप, शुद्धं आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिरूपं, तदपि साकृति आकारसहितं न तु मायावादादिमान्तंशावप्रतिपादितनयन्निराकारं, स्नोमि स्तुति- विपयं फरोमीत्यर्थः ॥ १ ॥ ननु पूनितावद्धर्मरत्त्येन भगवत्वेन भगवरस्वरूप भयतैय ज्ञायत कथमन्यैः मास्वविद्भिरपि पाण्डितैर्न प्रतिपादितं कुत्रापतिनेत् नत्र हेतुमाहुः फलिफालेति ।। कलिकालतमश्छन्नदृष्टित्वाद्विदुपामपि।

·. (.३) . सम्प्रत्यविषयस्तस्य.माहात्म्यं समभूद् भुवि ॥२॥ कलिकालजनितं यत्तमः अज्ञानं तेन छन्नाः समन्नादावृता दृष्टयो, येषां तेषां भावस्तत्त्वं तस्मात् , विदुपामपि अधीतवेदशाम्बा- शामपि सम्पति कलिकाले तस्य श्रुतिप्रतिपाद्यसाक्षात्पूर्णपुरुषोत्तमम्य माहात्म्यं अविपयः ज्ञानागोचरः समभूत् , यतस्ते भुवि भूलोके स्थिताः, तेन तदतिरिक्तभगवल्लोकस्थितानां तन्माहात्म्यं ज्ञानागोचर एवेत्यर्थ ,समभूत् सम्यक् श्रुत्युक्तप्रकारेण ज्ञानगोचगे नाभूदित्यर्थः।।२।। ननु भवतामपि मुव्येव प्राकट्यात् तन्माहात्म्यं कथं ज्ञानगोचर' दत्यागानिरासाय स्वजानगोचरप्रकारमाहुः दययेति ।। दयया निजमाहात्म्यं करिष्यन् प्रकट हरिः। . वाण्या यदा तदा स्वास्यं प्रादुर्भूतं चकार हि ॥३॥ दयया म्बकीयनिरुपधिदु.ग्वाहाणेच्छया. निजं खकीयं माहा- स्म्यं पुष्टिमार्गीयलीलाग्मभावात्मकं पूर्वोक्तप्रकारेण सर्वज्ञानाविषयं तादृशं, वाण्या म्ववचनद्वारा, स्वकीयेषु प्रकटं करिष्यन . स्वास्थ स्वस्य पुरुषोत्तमस्यैवानन्दमात्राधिदैविकाग्निरूपं यदास्यं मुग्वं तत् , 1. नानागोचरमित्यपि पाटः । २. ज्ञानगोचरमित्यपि पाठः । ३ हिम्यान हा वचन ।

·प्रादुर्भूतं चकार प्रकटीकृतवान् , अत्रास्य पादर्भूतं चकारेत्येता-
बतेर चारितार्थत्येपि यत् स्वपनमुक्तं तेगांशकलायचतारवन् कमपि धर्म
स्थापयित्वाचार्याणामपि यत्किश्चिद्वक्तृत्लादिधर्मस्थापनेनाम्यनपत्वं
भविष्यतीत्यायवानिगसायोक्ते स्वास्यं प्रादुर्भूतं चकारेति, यथा-
श्रितस्यैव वस्तुनो दर्शन मादुर्भावः न त्रविद्यमानम्य जनित-
म्यापि दर्शनं प्रादुर्भावः, तेनाचार्याणामपि यथास्थितसाक्षात्पुरुषोत्तम-
श्रीमुग्धवेनैव प्रादुर्भावः, न तु कमप्यंगं तत्रां स्थाजयित्वा, एताजा-
पनार्थमुक्तं स्वास्यं प्रादुर्भूतं चकारेति. ननु भगवन म्वतः सर्वार्थ-
पूर्णम्य किमतायत्करणे प्रयोजनामितिचेत् तत्राहुः हरिरिति, यतः
म्बकीयानां सर्वदुःखहर्ता, यदि स्वास्यं न प्रकटयेत् तदा संर्वषां स्व-
कीयानां वेतन्मायिमाहात्म्याज्ञानात्तजनितं दुःखं तिष्ठेदेवेति स्यस्य
हरित्वमेव न म्यादतः स्वस्य हरित्वसिद्धयर्थमेवैतावत् कृतवानिति-
ज्ञापनार्थमेयोक्तं हरिरित, हि युक्तश्चायमर्थः, यदि हरित्वेन खा-
म्यमाकयं न कुर्यात् तदा साक्षाद्धतिमार्गीयमाहात्म्यपाकळ्याभावात्
स्वीयानां सर्वपुरुषार्थसिद्धिर्न म्यादित्यत उक्तं हीति, हेतिपाठे
स्वकीयानामर्थे एतावदलौकिककरणं कृपयेति 'प्रभोरत्यन्तभक-
- परवमन्वनापनायोक्तं हेति, एलेन बस्य फलमार्गीयमाहात्म्याने खा.
स्थप्राकट्यममाधारणो हेतुरुक्त इति स्वस्य ज्ञानमित्तरेपामज्ञान
सिद्धमिति न काप्यनुपपतिः ॥ ३ ॥

·एवं भगवत्परत्वेन श्लोकार्थ उक्तः, आचार्यपरत्वेषि श्लोकार्थ उच्यते ॥ पाकृतधर्मानाश्रयमित्यादि, श्रीमापतृचरणाः श्रीमदाचार्या- णामलौकिकनामानि प्रकटायितुमाचार्यम्वरूपं तत्प्राकट्यहेतुं च वक्तुं म्वीयातिरिक्तानामाचार्यम्वरूपज्ञानाभावहेतुं म्बीयानामाचार्यम्वरूप- जानहेतुं च वक्तुमाचार्यम्वरूपं वर्णयन्ति प्राकृतेति पूर्ववत् , निगमम- तिपाद्यमिति, यद्यप्याचार्योदेशेनाचार्यम्वरूपं निगमे प्रतिपाद्यत्वेन न श्रूयते तथाप्याचार्याणां साक्षात्पुरुषोत्तममुखारविन्दाधिष्ठातृत्वेन साक्षा- त्पुरुषोत्तमाखिलधर्मवत्त्वात् पुरुषोत्तमस्य साकारानन्दमयत्वेन प्रतिपा- द्यत्वादाचार्याणामपि तदाम्पत्वेन श्रुतिप्रतिपाद्यत्वमेवेतिनापनायोक्तं निगमप्रतिपाद्यं यचच्छुढे साकृतीति, एवमाचार्याणामपि श्रुति- प्रतिपाद्यत्वं निरुप्य तत्म्तुति प्रतिजानते स्तोमीति, स्तुतिविषयं करो- मीत्यर्थः ।।१॥ ननु भवन्निरूपिततावद्धर्मवत्त्वेनाचार्यम्वरूप कथमन्यः शास्त्रविद्भिरपि पण्डितैर्न प्रतिपादितं कुत्रापतित्तत्राहु. कलिकालेति पूर्ववत् , तस्य आचार्यस्य ॥२॥ अत परं स्वस्थाचार्यम्वरूपनाने हेतु. माहुः दययेति पूर्ववत् ,अत्र पितृचरणानां सिद्धवत्कारेणाचार्याणां पुरु- पातमाम्यत्यकथनम्यायमाशय , भगवदाजया श्रीभागवतगृढार्थविव रणारम्भ आचार्यरेव म्यातिरिक्तम्य श्रीभागवतगूढार्थज्ञाने "अर्थ तम्य विवेचितु"मितिश्लोके म्बम्य ज्ञाने वाक्पतित्वेन वैश्वानरत्वोक्त्या मामा- .

·म्यप्राकट्यमसाधारणो हेतुरुन इति स्वम्य जानमितरेपामज्ञानं च
हरित्वमेय न म्यादतः म्बम्य रिन्वमिद्धयर्थमेवैतावत् कृतवानिति-
स्वीयाना मर्यपुरुषार्थसिद्धिन म्यादित्यत उक्तं हीति, हेतिपाठे
स्वकीयानाम) एतावदलौकिककरणं कृपयेति प्रभोरत्यन्तभक्त-
• परवगत्वज्ञापनायोक्तं हेति, पतेन सम्य फलमागीयमाहात्म्यज्ञाने स
मादुर्भूनं चकार प्रकटीकृतवान् , अत्रास्यं प्रादुर्भूतं चकारेत्येता-
वतंब चारितार्थत्वेपि यत् स्वपदमुक्तं तेनांगकलाद्यवतारवत् कमपि धर्म
स्थापयित्वाचार्याणामपि यत्किञ्चिद्वक्तृत्वादिधर्मस्थापनेनाम्यापर्व
भविष्यतीत्याशहानिरासायोक्तं स्वास्यं मादुर्भूतं चकारति, यथा-
स्थितम्यव यन्तुनो दर्शनं प्रादुर्भावः न त्वविद्यमानस्य अनित-
म्यापि दर्शनं प्रादुर्भाव . तेनाचार्याणामपि यथास्थितसाक्षात्पुरुषोत्तम-
श्रीमुग्यत्वेनव प्रादुर्भाव., न तु कमप्य तत्रत्यं त्याजयित्वा, एतज्ञा
पनार्थमुक्त स्वास्यं प्रादुर्भूतं चकारेनि. ननु भगवतः स्वतः माध-
पूर्णम्य किमनायत्करणे प्रयोजनामितिचेत् तत्राहु. हरिरिति, यत.
म्बकीयाना मवदु ग्वंटा, यदि म्याम्य न प्रकटयेत् तदा मर्वषां स्य
कीयानां वेतन्मार्गीयमाहात्म्याज्ञानात्तजनितं दुःखं तिठेदेवेति स्यस्य
ज्ञापनार्थमेवोक्त हरिगिति, हि युक्तश्चायमर्थः, यदि हरित्वेन स्या-
म्यप्राकट्यं न कुर्यान् तदा मामाद्भक्तिमार्गीयमाहात्म्यप्राकट्याभावात
सिद्धमिति न काप्यनुपपत्तिः ॥ ३ ॥

·एवं भगवत्परत्वेन श्लोकार्थ उक्तः, आचार्यपरत्वेपि श्लोकार्थ- उच्यते ॥ पाकृतधर्मानाश्रयमित्यादि, श्रीमपितृचरणाः श्रीमदाचार्या- णामलौकिकनामानि प्रकटायितुमाचार्यस्वरूपं तत्प्राकट्यहेतुं च वक्तुं स्वीयातिरिक्तानामाचार्यम्वरूपज्ञानाभावहेतुं म्बीयानामाचार्यम्वरूप- ज्ञानहेतु न वक्तुमाचार्यम्वरूप वर्णयन्ति प्राकृतेति पूर्ववत् . निगमम- तिपाद्यमिति, यद्यप्याचार्योद्देशेनाचार्यस्वरूपं निगमे प्रतिपाद्यत्वेन न श्रूयते तथाप्याचार्याणां साक्षात्पुरुषोत्तममुखारविन्दाधिष्ठातृत्वेन साक्षा- त्पुरुषोत्तमाखिलधर्मवत्त्वात् पुरुषोत्तमम्य साकारानन्दमयत्वेन प्रतिपा- द्यत्वादाचार्याणामपि नदाम्यत्वेन श्रुतिप्रतिपाद्यत्वमेवेतिज्ञापनायोक्तं निगमप्रतिपाद्यं यत्तच्छुत साकृतीति, एवमाचार्याणामपि श्रुनि- प्रतिपाद्यत्वं निरूप्य तत्म्तुति प्रतिजानते स्तोमीति, स्तुतिविषयं करो- मीत्यर्थः॥१॥ ननु भवन्निरूपिततावद्धर्मवत्त्वेनाचार्यम्वरूपं कथमन्यैः शास्वविद्भिरपि पण्डितैर्न प्रतिपादितं कुत्रापीतिचेत्तत्राहुः कलिकालेति पूर्ववत् , तस्य आचार्यस्य ॥२॥ अत परं स्वस्याचार्यम्वरूपज्ञान हेतु- माहुः दययेति पूर्ववत् ,अत्र पितृचरणानां सिद्धवत्कारणाचार्याणां पुरु- पात्तमाम्यत्वकथनम्यायमाशय , भगवदाज्ञया श्रीभागनतगृढार्थविर- रणारम्भ आचार्यरेव म्यातिरिक्तम्य श्रीभागवतगूढार्थज्ञाने "अर्थ तम्य विवेचितु"मितिश्लोके म्बम्य ज्ञाने वाक्पतित्वेन वैश्वानरत्वोक्त्या मामा-

·हरित्वमेव न म्यादतः स्वम्य हरित्वसिद्धयर्थमेवैतावत् कृतवानिति-
स्वीयानो मर्यपुरुषार्थसिद्धिन म्यादित्यत उक्तं हीति, हेतिपाठे
म्यप्राकट्यमयाधारणा हेतुरुक्त इति स्वत्य ज्ञानमितरेषामनानं ३
मादुर्भूतं चकार प्रकटीकृतवान् , अत्रास्य प्रादुर्भूतं चकारत्येता-
बनैव चारितार्थन्वेपि यत् स्वपदमुक्तं तेनांगकलाद्यवतारवत् कमपि धर्म
म्भापयित्याचार्याणामपि यत्किञ्चिद्वक्तृत्वादिधर्मस्थापनेनाम्यरूपत्वं
भविष्यतीत्याशहानिरामायोक्तं स्वास्यं पादर्भूतं चकारति, यथा-
स्थितम्यय यन्तुना दर्शनं मादुर्भाव. न त्वविद्यमानस्य जनिन-
म्यापि दर्शनं प्रादुर्भाव. तेनाचार्याणामपि यथास्थितसाक्षात्पुरुषोत्तम-
श्रीमुग्यन्वेनैव प्रादुर्भावः, न तु कमप्यंशं तत्रत्यं त्याजयित्वा, एतन्ना-
पनार्थमुक्त स्वास्यं प्रादुर्भूतं चकारेलि. ननु भगवत्तः म्वतः सर्वार्थ-
पूर्णम्य किमनायन्कग्णे प्रयोजनामितिचेत् नत्राहुः हरिरिति,
म्बकीयाना मदु म्यहा. यदि स्वाम्यं न प्रकटयेत् तदा सर्वेषां स्थ-
कीयाना होतन्मार्गायमाहात्म्याज्ञानातचनिनं दुःखं तिष्ठेदेवेति स्यस्य
ज्ञापनार्थमेवोक्तं हरिगिति , हि युक्तश्चायमर्थ., यदि हरित्वेन सा
म्यप्राकट्यं न कुर्यान् तदा माक्षाद्भक्तिमार्गीयमाहात्म्यप्राकट्याभावाद
म्बकीयानामर्थे एनाबदलौकिककरण कृपयेति प्रभोरत्यन्तभक
. परवशत्वज्ञापनायोक्त हेति, बनेन न्यम्य फलमार्गीयमाहात्म्यज्ञाने ही
यत.
-
सिद्धमिति न काप्यनुपपत्तिः ॥ ३ ॥

·एवं भगवत्परत्वेन श्लोकार्थ उक्तः, आचार्यपरत्वपि श्लोकार्थ उच्यते ॥ . पाकृतधर्मानाश्रयमित्यादि, श्रीमपितृचरणाः श्रीमदाचार्या- णामलौकिकनामानि प्रकटयितुमाचार्यस्वरूपं तत्प्राकट्यतुं च वक्तुं स्वीयातिरिक्तानामाचार्यस्वरूपज्ञानाभावहेतुं स्वीयानामाचार्यम्वरूप- ज्ञानहेतुं च वक्तुमाचार्यम्वरूपं वर्णयन्ति माकृतेति पूर्ववत् , निगमप्र- तिपायमिति, यद्यप्याचार्योद्देशेनाचार्यस्वरूपं निगमे प्रतिपाद्यत्वेन न श्रूयते तथाप्याचार्याणां साक्षात्पुरुषोत्तममुखारविन्दाधिष्ठातृत्वेन साक्षा- त्पुरुषोत्तमाखिलधर्मवत्त्वात् पुरुषोत्तमस्य साकारानन्दमयत्वेन प्रतिषा- द्यत्वादाचार्याणामपि तदास्यत्वेन श्रुतिप्रतिपाद्यत्वमेवेतिजापनायोक्तं निगमप्रतिपाद्यं यत्तच्छुद्ध साकृतीति, एवमाचार्याणामपि श्रुति- प्रतिपाद्यत्वं निरूप्य तत्स्तुति प्रतिज्ञानते स्तोमीति, स्तुतिविषयं करो- मीत्यर्थः ।।१॥ ननु भवन्निरूपिततावद्धर्मवत्त्वेनाचार्यस्वरूपं कथमन्यैः शास्त्रविद्भिरपि पण्डितैर्न प्रतिपादितं कुत्रापीति चेत्तत्राहु. कलिकालेति पूर्ववत् , तस्य आचार्यस्य ॥२॥ अत परं म्वस्याचार्यम्वरूपज्ञाने हेतु- माहुः दययेति पूर्ववत् ,अत्र पितृचरणानां सिद्धवत्कारेणाचार्याणा पुरु- पात्तमाम्यत्वकथनम्यायमाशयः, भगवदाज्ञया श्रीभागवतगूढार्थविव- रणारम्भ आचार्यरेव म्यातिरिक्तम्य श्रीभागवतगूढार्थज्ञाने "अर्थ तम्य विवेचितु"मितिश्लोके म्वम्य ज्ञाने वाक्पतित्वेन वैश्वानरत्वोक्त्या साक्षा- ·प्राकृतधर्मानाश्रयमप्राकृतनिखिलधर्मरूपमिति । निगमप्रतिपाद्यं यत्तच्छुई साकृति स्तोमि ॥१॥ प्राकृताः प्रकृतिजन्या ये मत्यादयी धर्मास्नेपामनाश्रयं तद्धर्म- सम्बधमानरहितमित्यर्थः, ननु प्राकृतधर्मानाश्रयत्वोक्त्या तदितर- धर्मापसिद्धेः म्यरूपस्य निर्धर्मकत्वमायातीतिमा युद्धासार्थमा ः अप्राकृतनिखिलधर्मस्पमिति, अप्राकृताः प्रकृतिसम्बन्धरहिनाअलो- किका आनन्दमया ये निखिलाः सर्वे धर्मा देहेन्द्रियप्रभृतयः तत्स्य- रूपमित्यर्थः, अत्र देहेन्द्रियादीनामपि नद्रूपत्वोक्त्या तेषामपि स्य- रूपवदानन्दरूपत्वमेव नतु लौकिकारीरवदात्मानात्मकृतभेदोप्यस्ती- त्यर्थः: इति निगमप्रतिपायमिति, इतिगन्दोत्र प्रकारवाची तेना- नेन प्रकारेण पूर्वक्तेिन यच्छुत्तिनत्तिपाद्यं पुरुषोत्तमस्वरूपं, शुद्धं आनन्दमात्रकरपादमुखोदरादिरूपं, तदपि साकति आकारसहितं नतु मायावादादिप्रान्तमा प्रतिपादितत्रभवनिराकार, स्नोमि स्तुनि- विषयं करीमीत्यर्थः ॥ १ ॥ ननु पूर्वोक्ततावद्धर्मयत्वेन भगवत्त्वेन भगवत्स्वरूपं भवतय ज्ञायत कंधमन्यैः मास्वविद्धिरपि पण्डितैर्न प्रतिपादितं कुत्रापतिचेत् नत्र हेतुमाहुः कलिकालेति ॥ कलिकालतमश्छन्नदृष्टित्वाहिदुपामपि ।

·(.३) - सम्प्रत्यविषयस्तस्य माहात्म्यं समभूद् भुवि ॥२॥ कलिकालजनित यत्तमः अज्ञान तेन छन्नाः समन्ताढावृता दृष्टयो येपा तेषा भावम्तत्त्व तस्मात् , विदुपामपि अधीतवेदशास्त्रा- शामपि सम्प्रति कलिकाले तस्य श्रुतिप्रतिपाद्यसाक्षात्पूर्णपुरषोत्तमस्य माहात्म्यं अविषयः ज्ञानागोचर समभूत् , यतस्ते भुवि भूलोके स्थिता , तेन तदतिरिक्तभगवालोकथिताना तन्माहात्म्य ज्ञानागोचर पवेत्यर्थ समभूत् सम्यम् श्रुत्युक्तप्रकारेण ज्ञानगोचरो नामदित्यर्थ ॥२॥ ननु भवतामपि भुव्येव प्राकट्यात् तन्माहात्म्य कथ जानगोचर' दत्यागवानिरामाय स्वजानगोचरप्रकारमाहु दययेति ।। दयया निजमाहात्म्यं करिष्यन् प्रकटं हरिः । वाण्या यदा तदा स्वास्यं प्रादुर्भूतं चकार हि ॥३॥ दयया म्बकीयनिस्पषिदु खप्रहाणेच्छया निज खकीय माहा- स्म्य पुष्टिमार्गीयलोलारसभावात्मा पूर्वोक्तप्रकारेण सर्पज्ञानाविषय तादृशं, वाण्या म्ववचनद्वारा, म्वकीयेषु प्राट करिष्यन म्वास्यं स्वस्य पुरुषोत्तमस्यैवानन्दमात्राधिदैविकाग्निरूप यदास्यं मुग तत् , 1 मानागोचरमित्यपि पाट २. ज्ञानगोचरमिवपि पाट । ३ हिस्थान ह छचन ।

·.
"
मादुर्भूतं चकार प्रकटीकृतयान , अवास्यं पादर्भूतं चकारेत्येत्ता-
वतैव चारितार्थत्वेपि यत् स्वपदमुक्तं तेनांगकलाधवतारवत् कमपि धर्म
स्थापयित्वाचार्याणामपि यत्किञ्चिद्वक्तृत्वादिधर्मस्थापनेनाम्यरूपत्वं
भविष्यतीत्यागवानिरासायोक्तं स्वास्यं प्रादुर्भूतं चकारति, यथा-
स्थितस्यैव वस्तुनो दर्शनं प्रादुर्भावः न त्वविद्यमानस्य अनित-
म्यापि दर्शनं मादुर्भावः, तेनाचार्याणामपि यथास्थितसाक्षात्पुरुषोत्तम-
श्रीमुग्वत्वेनैव प्रादुर्भावः, न तु कमप्यंगं तत्रत्य त्यावयित्वा, एतज्ज्ञा-
पनार्थमुक्त स्वास्यं प्रादुर्भूतं चकारेति. ननु भगवतः स्वतः सर्वार्थ-
पूर्णम्य किमेतावत्करणे प्रयोजनमितिचेत् नत्राहुः हरिसित, यत.
म्वकीयानां सर्वदुःखहर्ता, यदि स्वाम्यं न प्रकटयेत् तदा सर्वेषां स्व-
कीयानां लेतन्मागीयमाहात्म्याज्ञानातजानितं दुःण्य तिष्ठेदेवेति म्यस्य
हरित्वमेव न म्यादतः स्वभ्य हरित्वसिद्धयर्थमेवैतावत् कृतवानिति-
ज्ञापनार्थमेवोक्तं इरिरिति, हि युक्तश्चायमर्थः, यदि हरित्वेन स्या-
म्यप्राकट्यं न कुर्यात् तदा साक्षाद्भक्तिमायिमाहाल्यप्राकट्याभावात्
स्वीयानां सर्वपुरुषार्थसिद्धिर्न म्यादित्यत उक्तं हीति, हेतिपाठे
स्वकीयानामर्थे एतावदलौकिककरणं कृपयेति प्रभोग्त्यन्तभक्त-
-परवगत्वज्ञापनायोक्तं इति, पतेन वस्य फलमार्गीयमाहात्म्यमाने सा-
स्याफयमसाधारणो हेतुरुक्त इति सभ्य ज्ञानमितरेषामनानं च
सिमिति न काप्यनुपपत्तिः ॥ ३ ॥

·एवं भगवत्परत्वेन श्लोकार्थ उक्तः, आचार्यपरत्वेपि श्लोकार्थः उच्यते ॥ भाकृतधर्मानाश्रयमित्यादि, श्रीमपितृ चरणाः श्रीमदाचार्या- णामलौकिकनामानि प्रकटायितुमाचार्यम्वरूपं तत्माकट्यहेतुं च वक्तुं म्वीयातिरिक्तानामाचार्यस्वरूपज्ञानाभावहेतुं म्वीयानामाचार्यम्वरूप- ज्ञानहेतुं च वक्तुमाचार्यम्वरूपं वर्णयन्ति प्राकृतेति पूर्ववत् , निगमप्र- तिपाद्यमिति, यद्यप्याचार्योद्देशेनाचार्यम्वरूपं निगमे प्रतिपाद्यत्वेन न श्रूयते तथाप्याचार्याणां साक्षात्पुरुषोत्तममुखारविन्दाधिष्ठातृत्वेन माक्षा- त्पुरुषोत्तमाखिलधर्मवत्त्वात् पुरुषोत्तमम्य साकागनन्दमयत्वेन प्रतिपा- द्यत्वादाचार्याणामपि तदाम्यन्वेन श्रुतिप्रतिपाद्यत्यमेवेतिनाफ्नायोक्तं निगममतिपायं यत्तच्छुद्धं साकृतीति, एबमाचार्याणामपि श्रुति- प्रतिपाद्यत्वं निरूप्य तत्म्तुति मतिजानते स्तोमीति, स्तुतिविषयं करो- मीत्यर्थः॥१॥ ननु भवनिरूपितताबद्धर्मवत्त्वेनाचार्यम्वरूपं कथमन्यः भानविद्भिरपि पण्डितैर्न प्रतिपादितं कुत्रापीतिचेतत्राहु. कलिकालेनि पूर्ववत् , नस्य आनार्यम्य ॥२॥अतःपरं म्यम्याचार्यम्वरूपनाने हेतु- माहुः दययेति पूर्ववत ,अत्र पितृलग्णानां सिद्धवत्कारणाचार्याणां पुरु- पात्तमाम्यत्वकथनम्यायमाशयः, भगवदाज्ञया श्रीभागवतगृहाविय- रणारम्भ आचार्यरेव म्वातिरिक्तम्य श्रीभागवतगूढार्थनाने "अर्थ सभ्य विवेचितु"मितिश्लोफे म्बम्य जाने वाक्पतित्वेन वैश्वानग्योक्न्या मामा- .

·सुरुषोत्तममुखारविन्दाधिष्ठानृत्वं निरूपितं, तत्र हेतुः श्रीभागवत्तस्य द्वादशाइन्वेन पुरुषोचमरूपत्वात् पुरुषोत्तमम्यरूपं पुरुषोत्तमन्येक गम्यं नान्यम्येत्यत एव गीताम्बप्यर्जुनेनोक्तं न हि ते भगवन् व्यक्ति 'विदुर्दवा न दानवाः स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ न्यं पुरुषोत्तमे"ति, तस्मादाचार्याणां पुरुषोत्तमम्यरूपनिझपकत्वात् निरूपणम्य वायूपत्वात् बापत्वेपि वाच आम्य एव सत्त्वादाचार्याणामास्यरूपत्वमेवेतिज्ञाप- नायोक स्वास्यं प्रादुर्भूतं चकार हीनि १॥३॥ अतःपरं म्वास्यरूपे- णाविभूय प्रकटित मुबोधिन्यादिवासिद्धान्तग्रन्थानां गूढार्थत्वन स्वी- यानामपि सम्यक् नदीवबोधनाभावादकृतार्थतेव भवेदिनि यथा म्बीयानां तदुक्तावाश्योधेन कृतार्थता भवेत्तदर्थ तदुक्ताीवांधिप्रकार- आपनाय माहात्म्यज्ञापनाय चासाधारणं साधनमाहुः तदुक्तमपीति ! ननु भवद्रि. स्वस्य साक्षाद्भक्तिमाथिमाहास्यज्ञाने भगव- दाम्यप्राकट्यहतुरुक्तम्तेन भवतां तन्माहात्म्यज्ञानसम्पत्तिः मर्यापि सिद्धेपेनि पुनम्नन्नामाष्टोत्तरगतप्राकट्ये को हेतुरिति तन्प्राकट्य- प्रयोजनमातुः तक्तमपीति ॥ नदुक्तमपि दुर्योधं मुबोधं स्याद्यथा तथा । नन्नामाष्टोत्तरशतं प्रवक्ष्याम्यग्विलाघहत ॥ ४ ॥ यद्यप्याक तदर्थप्रकटितमुमारविन्दम्पानायांनुग्रह्मशान तदुक्त सुबोधिन्यान्दिपूर्णार्थावबोधोजनि तथाप्याधुनिकानां तदीयानां ·जीवत्वनाल्पबुद्धिमत्त्वात् सुबोधिन्यादीना तात्पर्यानवगमादकृतार्थ- तैव सम्पद्यतेति यथा तेषामपि तत्तात्पर्यावबोधो भवेत् तदर्थमुपाया- न्तराभावात्तथा तेपामेवाचार्याणामेवाष्टोत्तरशतमख्याकानि नामा नि प्रवक्ष्यामि प्रकर्षेण कथयामीत्यर्थ., यद्यपि तन्नामाष्टोत्तरशतं वक्ष्यामीत्येतायतैव चारितार्थत्वेपि यत् प्रशन्दोपादानं तदेतन्नानां नित्यन्येन पूर्वसिद्धानामेवाष्टोत्तरशतनाम्ना प्राकट्यकरणं प्रशब्देन द्योत्यते. यत एतन्नामाष्टोत्तरशतं पूर्वोक्तधर्मविशिष्टमत एव तदुक्ता- विवोधप्रतिबन्धनाशकमित्याहु अखिलापहदिनि, यद्यपि लोके अघशलम्य पापवाचकत्वं प्रसिद्ध तदाचार्यप्रकटितभक्तिमार्गानुवर्तिनां तत्सम्भावनापि दूरतरेत्यत्राघगब्डेन सुबोधिन्याद्यर्थावबोधप्रतिबन्ध- म्यैवाघरूपत्वात्तन्नाशकत्वमेतन्नानामष्टोत्तरगतभ्योतिजापनार्थमुक्तम- विलायहदिति ॥४॥ एवमाचार्यम्वरूपम्य तन्नाम्ना नानन्दमयत्वादलौकिकत्वमुप- पाद्य मर्वत्र नामप्राकटये छन्दऋषिदेवतानियमम्यावश्यकत्वादाचार्य- नाम्नामानन्दमयत्येनालौकिकत्यात्तद्रष्टा ऋपिम्प्यलौफिक ग्यापेक्षित इति ऋषिम्वरूप निरूपयन्ति ऋपिरामिकुमागस्त्वति ॥ ऋपिरग्निकुमारस्तु नाम्नां छन्दो जगत्यसौ । श्रीकृष्णास्यं देवता च बीजं कारुणिकः प्रभुः॥५॥ १ श्रीकृष्णोस्य देवता चनिपाठस्नु दुष्ट एव ।

·. ननु सहस्रनामादित्तद्प्णामपि ऋषित्वादेतदृष्टोत्तरशतनाम- इष्टुरपि तत्तुल्यत्वमस्त्वित्यागडकानिरासायात्र नुशन्दः, तेनैतन्नाम- द्रष्टुप्यन्तरापेक्षयालीकिकत्वं ज्ञाप्यते, अन्येपामृषीणामृपि- गणनायां प्रसिद्धत्वात् तदृष्टमन्त्रसहस्रनामादीनामपि वेदपुराणप्रमि- . दत्येनापूर्वद्रप्दृत्वाभावान्नालौकिकमृपित्वं. प्रकृते त्याचार्याप्टोत्तरशत- -नाम्नां वेदपुराणेप्वममिद्धत्वेन सर्वाज्ञातत्वात् तज्ज्ञाता ऋपिरप्य- न्येभ्यः सर्वेभ्यो विशिष्यत इत्येतहपेरनिकुमारत्वमुक्तं, अत्रायमागयः, यथा एतदन्यपणां वेदपुराणोक्तमन्त्रनामद्रप्तृत्वात् शुद्धमर्यादा- मायित्वं तथात्राप्यपित्वेप्यग्निकुमारत्वकथनाच्छुद्धपुष्टिमार्गायन्व- मुक्तं, तेन यथा व्रतवरदानग्रस्तावनिरूपणे सर्ववेदपुराणाप्रसिद्भन्येन सर्वाज्ञातो मन्त्रः "कात्यायनि महामाय महायोगिन्यधीश्वरि नन्दगोप- सुतं देवि पति मे कुरु ते नम इति तत्प्रतिपाद्यदेवतासहितम्तय दृष्टो नान्यस्तथैवतान्याचार्यनामानि वेदपुराणाप्रसिद्धत्वेनान्याज्ञाना- न्येभिरेव प्रक[कृतानीत्येतन्नामप्रकटन एतेपामेवपित्वमितिज्ञाप- नायाग्निकुमारत्वोक्तिः, यथामिकुमारकप्रकारतमन्त्रकृतपूजायाः क्रम- णावान्तरफलपरमफलप्राप्तिरभूत्तथैवतत्प्रकटितनामपाटात् कर्मणतन्मा- गोक्तावान्तरफलपरमफलप्राप्तिः सम्पत्स्यत इति ज्ञापितं भवति, अथवा बासिन्नग्निकुमारत्वचितमई गोपयितुमाचार्यापामग्नित्यप्रासिद्धया म्वस्य तदात्मजत्वेनाग्निकुमारत्वमुक्तमित्यर्थः, ऋर्षि निरूप्यातःपरं -

·छन्दोनिरूपणमाहुः नाम्नां छन्द इति, नाम्नां सहस्रनामाष्टोत्तर-
शतनाम्नां जगति यत् प्रसिद्धं छन्दम्तदत्रापि सर्वोत्तमस्तोत्रे छन्द
इत्यर्थः, छन्दो निरूप्यातःपरं देवतानिरूपणमाहुः असौ श्रीकृष्णास्यं
देवता चंति, अत्र श्रीकृष्णपदोक्त्या भक्तसाहित्यकथनेन तल्लीलार-
साविष्टत्वमुक्तं, तदाम्यकथनेनैतन्मार्गीयालेकिकाधिदैविकानन्दमया-
निम्वरूपन्यमुक्तं,तम्य देवतात्वकथनेनेतत्स्तोत्राधिष्ठातृत्वमेतत्स्तोत्रोक्त-
फलदातृत्वं च ज्ञापितं, केवलं फलदातृत्वमेव न किन्तु म्वम्याप्येतत्फल-
भोक्तृत्वमप्यम्तीत्येतदुभयममुञ्चयार्थं चकार , ननु ब्रह्मादिदुर्ल-
भम्य मर्यादामार्गायश्रुत्यगम्यम्य फलम्य म्वकीयेप्येव दाने कि बीज-
मित्याकाक्षायामाहुः वीजं कारुणिक दति, म्वीयेपु निरुपय-
साधारणकरुणावत्त्वज्ञापनार्थमुक्तं कारुणिक दति, यदीतरभगव-
मार्गाचार्यवत् म्बीयानामपि मुक्तिमेव दद्यात् तदा म्वप्रकटितपुष्टि-
मार्गफलानधिकारित्वेन शुद्धपुष्टिमार्गीयत्वं न म्यात् , अत. म्बीयान्
सर्वत पृथकृत्य म्वप्रकटितशुद्धपुष्टिमार्गीयफलढानेन सर्वोत्कपमिद्धो
करुणारत्त्वमेव वीजनितिज्ञापनायोक्तं कारुणिक इति, ननु पूर्वोक्त-
करुणावत्त्वेप्येतत्फलम्य मवेद्यत्वेन भगवताप्यत्यन्तरङ्गभक्तेप्वेव
प्रकटितम्य दाने कथ सामर्थ्यमितिचेत्तत्राहुः प्रभुरिति, प्रभुत्वेनात्य-
साधारणमामात्ताहगफलम्यापि दाने मामर्थ्यज्ञापनार्थमुक्तं प्रभु-
मिति ॥ ५॥

·एवं बीजत्वमुपपाधैतल्लोत्रपाठस्य कुत्र विनियोग इत्याकाइंझा- यामाहुः विनियोग इति । विनियोगो भक्तियोगप्रतिबन्धविनाशने । कृष्णाधरामृतान्यादसिद्धिरत्र न संशयः ॥६॥ भक्तियोगे यः कश्चन प्रतिवन्धः दृष्टादृष्टरूपम्तस्य विनाशने विदोपेण नाशने मूलीच्छेद एतत्स्तोत्रस्य विनियोगः प्रयोजनमित्यर्थः, अत्र भक्तो केवलभक्तिपदं विहाय योगपदोपादानाद्भतेग्नेकविधत्येन " भक्तियागो बहुविध " इत्यत्र भत्तेरनेकविधफलसाधकत्वेन निरू- पणात प्रकृते योगपदोपादानं, भगवता सह योगः साक्षात्मम्बन्धः तत्र पनिवन्धविनाशनेस्योपयोग इत्यर्थः, एवं विनियोगमुक्तवैतत्मा- फलमाहुः कृष्णारामृतास्वाद इनि, यद्यपि प्रसिद्धार्थयाति- दुर्लभत्वेन सर्वत्रदेयासम्भवम्तथाप्यत्र स्वाइपदोपादानात् आइ ईपदर्थ- त्वमेवाभिमेतं, तेन यथा गयादीनां वेणुनादश्रवणद्वारेपदनुभवकर्तृत्वं तथैतत्स्तोत्रपाटकणामपि यथाधिकारं मुख्याधिकारीतरमजवामियदत्रा- म्मिन् स्तोत्रे सिद्धिः फलमिद्धिरित्यर्थः. फलसिद्धग्यावश्यकत्वनाप- नार्थमाहुः न संशय इति ॥ ६॥ एवं फलपर्यन्तं निरुप्यातःपरं नामनिरूपणप्रग्ताय नझेनुकम्द- रूपम्मरणे जाते तन्ननितानन्दभरेण म्वरूपे केवलानन्दन्वाफया , " ·प्रथमत आनन्दत्वेनैव नामनिरूपणमाहुः आनन्द इति ॥ आनन्दः परमानन्दः श्रीकृष्णास्यं कृपानिधिः। देवोद्धारप्रयत्नात्मा स्मृतिमात्रातिनाशनः ॥७॥ यद्यपि मनस्यत्यानन्दभरवशात्पुरुषोत्तमाक्षरानन्दयोम्तारतम्या- म्फा केवलमानन्द इत्येवोक्तं तथाप्यग्रिमनामविचार आचार्याणा पुरुषोत्तमाम्यत्वेनागणितानन्दम्पा गणितानन्दत्वमक्षरेपि वर्तत इ- त्याचार्यषु तव्यावृत्यर्थमाह परमानन्द दति, परमः अगणित "यतो वाचो निवर्तन्त"इतिश्रुतिप्रतिपाद्यो य पुरुषोत्तमानन्दम्तद्रूप इत्यर्थ.. नन पूर्णम्य लोके प्रकटम्य पुरुषोत्तमत्वे किं प्रमाणमितिचेत्तत्राहु. श्रीकृष्णास्वमिनि, श्रीकृष्णपदेन शुद्धभक्तिमार्गीयरसात्मकन्येन तदा म्यम्यापि तथात्वं युक्तमेवेति नाशङ्कनीयविश्चित् . ननु तदाम्यत्वेपि यथा सोलौकिक बजे प्रकटम्तथा तदाम्यम्यालांकिक व प्राकट्य मुचित नतु लौकिकप्नित्याग द्वानिगमायाहु कृपानिधिरिति, कृपाया निधि निधानं निरुपयलाकिककृपाश्रय इत्यर्थ कृपाविषयाणां लौकिकप्वव प्राकव्यात् म्बम्यान्यत्र प्राकट्य एनपु कृपाविषयत्वायम्भ यात कृपानिधित्वमेव न म्यादिति लौकिकेषु प्राकट्यहेतुन्यज्ञापनार्थ मुक्तं कृपानिधिरिति, तथापि कृपानिधित्येषि म्वाङगीकृतेषु ग्वरकोट तभक्तिमार्गायमाक्षाद्भगवत्सम्बन्धमएफ सदानं कथं सम्भवनात्यागड़ा निगमाय निधिपदोपाठानं. तम्यायमाश्रयः, यथा ममुद्रम्य जलनिधि .

·" -- (१२). त्वेनागाधजलत्यमुच्यने तेन यथागाघे गतितं पानं महदल्यं का पूर्ण- मेव , -भवति तथाचार्यप्रकटितभक्तिमार्गागीकृतानां यथाधिकार , भजनानुभयो भवत्येवेतिज्ञायनाय निधिपदमुक्तं, ननु ते के कृपाविषया यदर्थमलौकिकेपु प्राकट्यमकृत्या यल्लौकिकेषु प्रापयं कृतयांतदर्थ कृपाविषयानाः देयोद्वारेति, दैया भगवदुक्तदेवमृष्टी प्रादुर्भता ये जीवास्तेपामुद्धारे यः भयलस्तम्मिनात्मान्तःकरणं यस्य सः, ननु देवसृष्ट्युत्पन्नानां मुक्तिफलसिद्धग्रंथ वेदपुराणोक्तसाधनानि सिद्धान्येव सन्तीनि किमाचार्यप्राकट्यनेनिचेत् , सत्यं भगरता पुष्टिमर्यादामार्ग- मैदेन जीवानामगीकागन्मर्यादामार्गफलमाधकलेन पूर्वानन्याधनानां मर्यादामागीयफटसाधकत्वमम्नु नाम मुद्धपुष्टिमार्गीयाणां मुक्तिफला- तिरिक्तसाक्षागवत्सम्बन्धम्यैव फलस्यात् तत्साधनानामन्यत्रापसिद्धन्वन शुद्धपुष्टिमार्गेकगम्यत्वेन तदितगजानादेतन्मागीयाणामनुदार एय भवदित्येतन्मार्गप्रकटन निरर्थकमेव भवेदत एतन्मागीयाणां यथैतन्मार्गफलासिद्ध्योद्धारो भवत्तदर्थमेवाचार्याणां प्राफट्यमिनिज्ञा- पनायोक्त दैवोद्धारमयलात्मेति, देवाः पुष्टिमार्यदयजीचा इत्यर्थः, शुद्धपुष्टिमार्गामातीवानामतन्मार्गाहीकाग्यलम्यभावानदिनरागीय फले फलन्याभावशा स्वमाथिफलमाधनयोः स्वतोज्ञानात् म्यो- द्भाविपविण्यानिः महा निष्ठेदेव, यदाचार्यः प्रकटीभ्य शुद्धपुष्टिमार्ग- प्राकट्यं कृतं स्वीयेषु तदाचार्यचरणारविन्दस्मरणमात्रेणय म्य- ·(१३) , मार्गीयफलनिश्चयज्ञानात् तत्पूर्व म्वम्मिन् म्यमार्गीयफलनिश्चया- ज्ञानजनितम्याकृथितार्ति. सर्वापि समूला गतेत्येतज्ज्ञापनार्थमुक्त स्मृतिमानातिनाशन इति, अथवा म्वकीयेषु म्वमाथिासाधारणाति- नागकत्वमुक्त्वा साधारणेप्वप्येतच्चरणारविन्दम्मरणम्य तत्तन्मनोनिष्ठा- तिनायकत्वसामर्थ्यमप्यम्तीतिज्ञापनायोक्त स्मृतिमात्रार्त्तिनाशन इति ।। ७ ।। ननु तत्प्रकटितशुद्धपुष्टिमार्गम्य वकीयानां तन्मार्गोक्तफलानु- भवात् मर्वतोव्यभिचारिप्रामाण्यज्ञानमम्त्येव तथाप्याचार्यम्वरुपाजान- वताम्पण्डितानामपि कदाचित्तत्प्रवर्तिनशुद्धपुष्टिमार्गे तन्मूलानानाद प्रामाण्यगका भवेदिति तत्प्रामाण्यार्थं म्वप्रकटितमार्गम्य समूल न्वनापनार्थं तन्मूलज्ञानप्रकागकत्वमाहु श्रीभागवतेति ॥ श्रीभागवतगूढार्थप्रकाशनपरायणः । साकारब्रह्मवादैकस्थापको वेदपारगः ॥८॥ श्रीभागवतपदात् तदेवैतन्मार्गे मूलमित्युक्तं, ननु श्रीभागवतमन्य रपि व्याख्यायत एव यदि तनाप्ययं मार्ग प्रफटो भवेचदान्यैरपि नाये- तैतिशकानिरासायाहु गूढार्थ 'इति, यद्यपि सर्वैरपि श्रीभागरतं न्याम्यायत एव तथापि तत्रत्यो गृढः सर्वानातो योर्यः फलमार्गीय- शुद्धपुष्टिमार्गीयफलरूपम्तमकाशने तत्प्राकट्यकरणे परायणः सदेक- ·विचारनिष्ठः, पतेन श्रीभागवनगूढार्थविचारकत्वेन साक्षात्फलमागीय- पुष्टिमार्गप्रकटनमामय॑माचार्याणामेव नान्येषामेतन्मार्गाजानादविनार- कत्वमितिज्ञापनायोक्तं श्रीभागवनग्रहार्थप्रकाशनपरायण इनि. ननु श्रीभागवते मुक्त्यादेरपि फलत्यनिरूपणात् कथं भवद्विचारितम्यर फलत्वमितिचेन मन्यं, श्रीभागवते शुद्धपुष्टिमागीयफलम्यैव फलल्य- कथनादेतभ्यैव फलन्यं नान्यस्यति शुकैरपि श्रीभागवतम्य " निगम- कल्पतरो" गितिश्लोके फलानिरपणे "पियत भागवतं ग्समालयमि"नि. पदैः प्रतिपादित, ननु तथापि कथं तम्यैव फलत्यमायातीतिवेदन वदामः. श्रीभागवतस्य शब्दात्मकत्याच्छयणस्यैव प्राप्तत्वाच्छृणुतेति- पदमनुक्त्वा यद्रयं पिवतेन्युक्त नेन श्रीभागवते शब्दप्रतिपायः कश्चना- साधारणा सानीति ज्ञायते, तम्य विचार क्रियमाणे "तभ्येव हतोः प्रयतेते तिश्लोक भक्तावेव पुरुषप्रयत्नयोनत्यानीभागवतप्रतिपायो रसो भक्तिग्म गयेति निश्चीयते. नम्य पानमन्तःप्रवेशनं यथा बहि:- स्थितदुग्धादेमुन्यद्वारान्तःप्रवेशनमेय पानं तथा श्रीभागवतप्रतिपाय- भक्तिरमस्याप्यन्नःप्रवेगनमेव पानं, यद्यपि श्रीभागयते "भनियोगी बहुविध इत्यनेकविधभक्तियांगननाफलमाधको निरुपितोस्ति तथापि श्रीभागवत न नस्य मुख्यत्वं मुक्त्यादिलमायकवान् श्रीभागवतप्रति বামনাথবন্ধনস আই খানাক্ষস मुक्तिवाचकन्येन मुत्यधेिकफलमायकत्वान् शुद्धपुष्टिमार्गीयफलम्या ·. फलत्वं नान्यम्येतिप्रमाणपूर्वकप्रतिपादनसामर्थ्यमाचार्याणामेव नान्ये- पामीतिज्ञापनायाहुःश्रीभागवतगूढार्थप्रकाशनपरायण इति, ननु पुष्टिमार्गीयफलम्य मुक्तयादेराधिक्यकथनेन स्वरूपानन्दात्मकत्वात्तदन- भवः कथमित्याकाक्षायामनुभवप्रकारहेतुभूतं नामाहुः साकारेति. साकारं यद् ब्रह्म तस्य वादः सोपपत्तिकं कथन मितियावत् तम्यैव मुग्व्यत्वेन स्थापकः प्रतिपादक इत्यर्थः, अत्रैकशब्दो मुग्न्यवाची, साकारत्वमुक्त्वा यद् ब्रह्मत्वं निरूपितं तद्यथा ब्रह्म केवलांनन्दमयं तथा तस्करचरणादीनामपि केवलानन्दमयत्वं ज्ञापितं, माकारत्व- कथनेन पुष्टिमार्गीयफलम्य सर्वेन्द्रियाम्वाद्यत्वं फलानुभवप्रकार इत्युक्तं भवति, अत एव श्रीवजसीमन्तिनीभिरपि श्रुतिरूपाभिग्नकश्रुति- " अक्षण्वतां फलामद "मितिश्लोके फलानुभवप्रकार उक्त , तेन नानुपपन्न किञ्चित् , ननु इयदवधि सर्वशाम्रार्थविचारकैरपि ब्रह्मण. साकारत्वानिरूपणात् कथमाचार्याणामेव साकारत्वनिरूपकत्वमित्याश- ड्क्य तत्रोपपत्तिमाहुःवेदपारग इति,अत्रायमाशय ब्रह्मणः अलौकिक- वाचक्षुरादीनां लौकिकप्रमाणत्वान्न चक्षुरादिगम्यन्वं ब्रह्मणि सम्भव- तीति श्रुतीनामलौकिकप्रमाणत्वेन श्रुतय एव ब्रह्मणि प्रमाणमिति तत्पति- पायमेव जन्म, तान्तु " स ईक्षाश्चरे नम्मादेकाकी न रमते स द्वितीय मैच्छन् स हतावानामे"ति साकारमेव निरूपयन्ति, गीतासु च सर्वतः पाणिपादान्न"मित्यादिना च साकारत्वमेवोच्यते, ननु निगकाग्वादि- सम्मत्या ' ·भिरपि निराकारप्रतिपादने “अस्थूलमनण्यस्व"मित्यायाःश्रुतय एव प्रमाणत्वेनाझोक्रियन्त इति कथं न निराकारत्वसिद्धिरितिचेत् , बदामः, निराकारत्वप्रतिपादिका अपि श्रुतयो ब्रह्मणि देवाचाकारयन् प्राकृताकारत्वमेव निषेधयन्ति नत्यानन्दमात्रकरपादमुन्लोदरादित्वं, यदि मर्वधानिराकारल्यमेव शुन्यभिमेतं स्यातदा निराकारत्वमुक्त्वाप्यो "म ईक्षाचक्र"इत्यादिनाकारं नव प्रतिपादयेयुः, अत एव ब्यारासूत्रमपि"प्र. कुलतायत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति न भूय" इति, अभ्यार्थः,प्राकृतं यदनायत्त्वं साकारत्वं ननियति निराकारश्रुतिः नन्वानन्दयाकारत्वं तत्र हेनुः "ततो बीति च भूय" इति, नतोये भूयः पुनरपि “म ईक्षाश" इत्यादिना साकारत्वमेव यदतीति, निराकाग्वादिना यत्किञ्चितिज्ञा- नवत्त्वेपि सर्वशासीयोपनिषज्ञानाभावात् तासु च प्रकारभेदेन ब्रमनिमः- पणातन परम्पर्गवरोधपरिहारपूर्वक विषयव्यवस्थया यत् नियति तादर्श ब्रमति मन्तव्यं, निराकारवादिनां सर्वशासीयोपनियतात्पर्यजानाभावात स्वयुद्धपनुसारेण गस्किशितिनात्पर्य स्वगिद्धान्तानुसारेण कल्पयिन्या निराकारं वदन्तीति न तदुक्तं प्रमाणमाचार्यस्तु गर्यशानीयोपनिषता. त्पर्यस्य विरोधपरिहारेणावगमान् तत्र च साफारम्यर निरूपणात नसर्यमवगम्येय साकारत्वमुंतभित्यतआहुः वेदपारग इति ॥८ ·(१७) मायावादनिराकर्ता सर्ववादिनिरासकृत् । भक्तिमार्गाजमार्तण्डः स्त्रीशूद्रायुद्दतिक्षमः ॥९॥ यद्यपि "साकारब्रह्मवादकम्थापको" "वेदपारग' इतिनामद्वयार्थ निरूपणेनैव मायावादो निराकृतम्नथापि पुनर्यन्मायाबादनिराकर्तेति निरूपित तस्यायमर्थ ,मायामाश्रित्य साम्य मिथ्यात्वमसत्यञ्चेत्येवम्पो यो बाद समायावादः स सर्वश्रुतिविरुद्ध इतिहेतोम्तन्निराफर्ता, तत्र विरद्धश्रुतय उच्यन्ते "तत् सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् तदनुप्रविश्य सञ्च न्यच्चाभवत् निरुक्तञ्चानिरुक्तञ्च निलयनश्चानिलयनश्च विज्ञानश्चा- विज्ञानञ्च सत्यश्चान्तञ्च सत्यमभवत् यदिद फिञ्च तत् सत्यमित्याचक्षते तदप्येप शोको भवति" "म सल्विदम्ब्रह्मे"त्यादिश्रुतिविरद्धत्वा- तन्मतनिराकरण कृतवानित्येतज्ज्ञापनार्यमुक्त मायावादनिराकर्तेति। एवम्मायावाद निराकृत्य तदितरशाम्बाणामपि श्रुतिविरुद्धत्वात सन्मतानुसारिणा वादिनामपि श्रुतिमतानुमारेणैव निराकर्तेतिजापना- योक्त सर्वगादिनिरासदिति, यद्यपि मायावादिन्यायेन सर्वस्यापि जगतम्ते मिथ्यात्वन्न मन्यन्ते तथापि नैयायिका ईश्वरे ज्ञानेच्छाप्रयत्ना- तिरिक्ताम् श्रुत्युक्तानानन्दमयत्यादीन्धर्मान्न मन्यन्ते भीमासशस्वी- श्वरमेव न मन्यन्ते साइयादयोपि तथेत्येतत्मत्र श्रुतिविरुद्धमिति १ गववादनिरामकृदिर पाट ।

·(१२). सन्निवारकत्वायोक्तं सर्वनादिनिरासकृतिति ।. ननु लोके प्रसिद्धानों कर्मजानमतिपादकशास्त्राणां वेदविरुद्ध- त्वेन निराकृतत्वात्म्वत्य कस्मिञ् शाखे कम्मिन् धर्मे च निष्ठेतिशङ्का- निरामायाहुः भक्तिमार्गाजमार्तण्ड इति, भक्तिमार्गरूर यददनं तम्य मार्तण्डः , प्रकाशक इत्यर्थः, स्वस्य भक्तिमार्गप्रकाशकत्वोत्या भक्तिशास्त्र गीतामागवतादिकं तच्छास्त्रनिष्ठत्वं तदुक्तधर्माचरणत्वच जापित,ययप्यत्र कर्मज्ञानादिकगपि प्रतिपाद्यते तथापि न तत् फलत्वेन मुख्यतया, "नाहं वेदै"रित “योगिनामपि सर्वेपामि"ति "ब्रह्मभूत प्रसन्नात्मे"त्यादिभिर्मातासु ब्रह्मभावानन्तरमपि भक्तिलाभस्यैव मुख्य स्वेन निरूपणात् , श्रीभागवतेपि"अनिमित्ता भागवती भक्तिर्मुक्तरीय- सी" "भजताम्मुकुन्दो मुक्तिन्ददाति कहिचिस्म न भक्तियोग" "सा- मीप्यसार्टिसालोक्यसायुज्यैकत्वमप्युत दीयमानं न गृह्णन्ति विना मसेवनजना. .."स एव भक्तियोगख्य आत्यन्तिक उदाहत:" "न- स्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो यै मदात्मनः न ज्ञानन च वैराग्यम्प्रायः श्रेयो भवेदिहे "त्यादिभिर्मक्तिरेव प्रतिपाद्यत इति गीतामागवतादी- नाम्भक्तिशास्त्रत्वं, अत्र भक्तिमार्गस्याजत्योत्तया मार्गान्तरापेक्षयाम्य मार्गस्य मुग्वदत्वं जापितमाचार्याणाम्मासण्डत्योच्या यथान्जप्रकाशन मार्तण्ड एक एव तथा पुष्टिभक्तिमार्गप्रकाशका प्राचार्या एव नान्ये यथा प्रकाशितान्जरसभोक्तारोलय एव तथैतमकाशितमार्गरसभोत्तार ·(१९) एतदङ्गीकृता पव नान्य इत्यपि ज्ञापित, यथा मार्तण्टोन्येपान्ता- पजनकोप्यन्नाना प्रकाशस्त्वेन सुखजनस्तद्वदाचार्याणामपि भक्ति मातिरिक्तमागाणा तापजनकत्वम्भक्तिमार्गीयाणा भक्तिप्रकाशक स्वेनात्यन्तसुखदत्वमितिज्ञापनायाप्युक्त भक्तिमार्गाजमार्तण्ड इति । यद्यपि मर्यादामागीयभक्तिमार्गानुवर्तिनामपि तन्मार्गोतफ्लसि या कृतार्थत्वमस्त्येव तथापि तत्र पुरुषशरीरम्प्राप्तानाम्ब्राह्मणानामेव मुक्त्यधिकारो नान्येषामिति यथा मुचुकुन्दम्य भगवद्दर्शनानन्तर भक्ति सिद्धावपि ब्राह्मणवाभावाद्भगवतापि न मुक्तिर्दता फिन्त्यग्रिमजन्मनि ब्राह्मणत्व सम्पायेव मुतिर्दत्तेति मर्यादामार्गो न सर्वेपाम्फलसाधर , आचार्यप्रकटितपुष्टिभक्तिमार्गस्तु तदङ्गीकृतजीवमात्रस्यैव तन्मा! तफलसाधक इतिज्ञापनायोक्त स्त्रीशूद्रायुद्धतिक्षम इति, क्षम इति- पदेन स्वत एव म्वसामयेन म्वकीयानाम्फलसाधनसमर्थ इत्यर्थ ॥९॥ ननु पुष्टिमार्गफलसिद्धावपि सर्वत्यागपूर्वक सर्वात्मभावादिर साधनत्वेन श्रूयते तत् कथमाचार्यप्रकटितमार्गे केवलाचायांद्गीका- रमानेणैव तत्फलसिद्धिरित चेतनाहुरङ्गीकृत्यैव गोपीशवल्लभीकृत- मानव इति । अङ्गीकृत्यैव गोपीशवल्लभीकृतमानवः ॥ अङ्गीकृती समर्यादो महाकारणिको विभुः ॥१०॥ अनायमाशय, सर्यात्मभावादिनापि फलसिद्धौ भक्तेपु भगव ·(२० प्रियत्वमेव हेतु न्योतीतिनिश्चयः, भगवत्प्रियत्वं केवलफलमागीय- शुद्धपुष्टिमार्गप्रवर्तकाचार्याजीकारेणैव चेत् सिद्धं कि साधनान्तरकथ- नेनेत्यत उत्तमहोवत्यैव गोपीशवल्लभीकवमानव इति, अत्र भगव- नामान्तरमनुत्तमा यद्गोपीशपदोपादानं तत् प्रभारेतरक्तसम्बन्धिलीला- परवशत्वादाचार्याणामप्येताटीलापरवशत्वेन तन्मध्यपातित्वेनातिप्रिय- त्यात कृपया तदीयतेषु स्वमार्गीयप्रभुप्रियत्वे किं वक्तव्यामित्येतना- पनार्थमुक्तमद्रीकृत्यैव गोपीशवभक्तिमानव इति । नन्वीकृती का प्रकार इत्याकाक्षायामीकारप्रकारमाहुरङ्गीकृतो' समर्याद इति, अङ्गीकृतो अहीकारे समर्यादः स्वमार्गीयमर्यादासहि- तः, साकेत्याकाक्षायामुच्यते, यस्त्वहम्मुक्त्याधिकं साक्षाद्भगवत्सम्ब- न्ध प्राप्य कृतार्थी भवामीतिबुद्धया साक्षाफलरूपभक्तिमार्गप्रवर्तकल्वे- नाचार्यम्वरूपं ज्ञात्वा तदीयत्वेनैव म्बमनोरथसिद्धिं शाखा मा स्वकीय कुर्वितिप्रार्थनया प्रपन्नो भवति तं कृपया स्वमार्गमर्यादोक्तपका- रेण स्वसमीपं नीत्वा स्यमागायोपदेशप्रकारेणोपदिश्य भगवति निवेद्य पश्चात् स्वीयत्वेनाकिरोति सोम्मिन्मार्गेकिारप्रकार इतिज्ञापना- योक्तमजीकृतो समर्याद इति । ननु जोवस्तु म्यकृतार्थतासिद्धयर्थ प्रपत्यादिकं यद्यपि करो- ति तथाप्याचार्याणा मुक्त्यधिकस्यमायिसाक्षाद्भगवत्सम्बन्धसम्पादने को हेतुरिति चेत्तत्राहुर्महाकारुणिक इति, यद्यपि मयादामागीयाचार्या ·(२१) अपि मुक्तिदातृत्वेन कारुणिका एव भवन्ति तथाप्याचार्याणान्ततो- प्यधिकपुष्टिभक्तिमाथिसम्बन्धसम्पादकत्वान्नहाकारुणिकत्वम् । ननु मर्यादामार्गायफलाधिकभक्तिमार्गायफलसाधकत्वेन महा- कारुणिकत्वमुक्तं तथापे इयदवव्येतत्कलसाधत्वं कस्यापि कुत्रापि न दृष्टं न वा श्रुतमिति कथम्महाकारुणिकत्येप्येतत्फलसम्पादकत्वमेतपा- मेव घटत इत्याशड्कापरिहारार्थमाहुविभुरिति, विभुः सर्वकरण- समर्थः, एनेयदधीतित्वदुक्तानुपपत्तिरपि परिहता, तत्रेयमुपपत्तिः, यद्यपि पूर्वम्भक्तिमार्गाया बव एव आचार्या जातास्तथापि “भक्ति- योगो बहुविध" इतिश्रीभागवतात् तन्मायिसाधनफलविचारभेटेन तत्तन्मार्गीयसाधनफलपरत्वमेव तेपां न तु शुद्धपुष्टिमार्गीयसाधनफल- विचारगन्धोपि तत्र सम्भवनति कुतो दानसामर्यसम्भव इत्याचार्या- णां सर्वतोधिकसामर्थ्यज्ञायनायोक्तं विभुरिति ॥१०॥ ननु शुद्धपुष्टिमागीयफलदानसामर्थ्यवत्त्वेपि तन्मार्गीयफलस्या- प्यद्यपि यत्पदरजः श्रुतिमृग्यमेवे"तिवचनाच्छ्रुत्याद्यनेकभक्तदुःप्राप्य- त्येनातिदुर्लभत्वात् कथं ददातीति चेत्तत्राहुरदेवदानदक्षश्चेति । अदेयदानदक्षश्च महोदारचरित्रवान् ॥ प्राकृतानुकृतिव्याजमोहितासुरमानुपः ॥११॥ यदि पुष्टिमार्गातिरिक्तमर्यादामार्गीय श्रवणादिसिद्धमुक्तिफलं स्वयमपि ·दयातहीतरसाधारणत्वाद्भगवदाजया वाकट्येन शुष्टिमार्गप्रवर्त- कत्वेन यदि मुझ्याधिकफलं न दद्यातहि म्यम्य प्रकटितशुद्धपुष्टिमार्गम्य च प्राकम्यममाधारणप्रयोजनाभावाद्वयर्थमेव भवेदत उक्तमयदान- दरश्चेति, अदेयं भगवदतिरिक्तेन यद्दातुमशक्यं तस्यापि टाने दक्षो- तिसमर्थ इत्यर्थः, यद्यप्येवं तहीतरमार्गसाधनप्राप्यमुल्यादिफलढाने मामध्यन्न भविष्यतीत्यागहानिरामायान कारः समुचयार्थः, यम्य मागक्यफलढाने सामर्थ्यमितरशक्यफलदाने प्रयास इत्यपि च आर्पितम्भवति। याप्य यदानगामध्यंगम्त्येवाचार्याणां तथापि दाता पात्रापात्र- विवेकनैव ददातीति तथावाप्याचार्याणामपि स्वमार्गीयफलदानं भवित प्यतीत्यामानिरासायाहुमहोदारचरित्रवाति, यदि केवलं दातृ- त्वमेव भवेत्तठा पात्रापानधियेकेनैव दान चितं भवेदाचार्याणां तु दानं न केवलं किन्त्यौदार्यसहितं, केवलदानस्यौदार्यविशिष्टदानम्यव चतावान् विशेषः, केवलदाता तु देशकालविचारपूर्वकं फलोहेशपूर्वक पावपात्रविवेकपूर्वकं ददायुदारस्तु देशादिक्रमविचार्यच म्वस्य सह- औदार्यधर्मणेव ददाति न तु पूर्वोक्तं किञ्चिद्विचार्यापि, अयन्तु साधा- रणादायधर्म उक्त , आचार्याणान्त्वलौकिकत्येनासाधारण्याचदौदार्य- म्याप्यसाधारणत्वज्ञापनायोक्तम्महोदारचरित्रवानिति, औदायली. किशन्वेनामाधारण्यमुक्त्वा यन्महत्त्वमुक्तं तत् स्वमायालौकिकफल- ·(१.२३ । दानादार्यज्ञापनायोक्त, महोदारचरित्रवानिति महोदारं यचरितं नाम्तयुक्तः, अतः स्वमकटितभक्तिमार्गकनिष्ठजविप्वविचारेणैतत्फल- दानन्न विरुध्यत इति सर्वमनवा, महोदारचरित्रवत्त्वकथनेनाचा- यंप्ययन्धर्मः स्वाभाविको नागन्तुक इत्यपि ज्ञापितम्भवति । ननु पूर्वोक्तनामनिरूपितमामर्थ्यवत्त्वं केवलं पुरुषोचम एव सम्भाव्यते न तदतिरिक्त आचार्याणान्तु प्राकृत प्रपञ्च एव प्रादुर्भावात् तद्धर्म- यत्त्वेन च प्रतीयमानत्वात् कथं पूर्वोक्तसर्वसामर्थ्यवत्त्वं सम्भवतीत्येतदा- गड्कानिरासाय लौकिकप्रपञ्चप्राकट्येपि , तद्धर्मवत्त्वप्रतीतावपि यथा पुरुषोत्तमत्वं सिध्यति तत्सिद्धिप्रकारज्ञापनायाहुःप्राकृतानुकृतिव्याज- योहितामुरमानुष इति,माकृताःसाधारणास्तेपामनुकृतिरनुकरणं तद- दाचरणं सैव व्याजस्तेन मोहिता अमुरा असुरसृष्टावुत्पन्ना मानुपा मनुप्या येन सः, नवीश्वरम्य प्राकृतानुकरणं दृष्ट्वा देवानामपि मोहः मम्भाव्यत इति कथमासुरजीयानामेव मोहकत्वमिति चेत् सत्यं, प्राक- तानुकरणजनितमोहो यत्र दृष्टम्तवामुरजीवानामथवा तद्धर्मावशिनां कंमपूतनार्दना, तद्यथा"तां वीक्ष्ये"तिश्लोकेलौकिकधर्मवत्त्वेन गर्भयु पुरुषोत्तमस्थितिं जात्वापि पश्चान्निग्रहादिकं यत् कृतवान् तत् प्राकृतवन- न्मादिज्ञाननिमित्तकमेव, अग्रेपि श्रीगोकुले प्रभुप्राकट्यज्ञानानन्तरमपि पूननादिप्रेपणं पृतनादीनामपि यन्निदशकं भगवद्गृहे प्रवृत्तिःसापि " बालम्प्रतिच्छानिजोरुतेजन "मित्यनेनालौकिकधर्माच्छादनपूर्वकं .

·केवलप्राकृतबालकतुल्यधर्मानुकरणदर्शनानमित्तिकैव, शुद्धदैवानां ब्रह्मादीनां लौकिकानुकरणतुल्यगर्भस्थितिज्ञानवत्त्वेपि पुरुषोत्तमत्वेन स्वपक्षपातित्वेन च स्तुत्य एव जातो न तु भाक्तधर्मानुकृतिदर्शन- नान्ययाधुद्धितित्येतावरस यथा भगवति दृष्टं तदत्राप्याचार्य- स्वरूपज्ञानवताम्भक्तानां स्वोद्धारकज्ञानवस्वेन लौकिकानुकरणदर्श- नैपि पुरुषोत्तमत्यप्रतीतिरेव न त्यासुरजीववदन्यथापततिरपि दृदयन इत्येतावत्सर्वधर्मतुल्यत्वज्ञापनायोक्तम्मातानुकातव्याजमोहितामुर- मानुप इति ॥११॥ यद्यप्येवं लौकिकानुकृतित्व सोपपत्तिकम्पुरुषोतमत्वं निरूपितं तथाप्याचायेंषु शुद्धफलरूपपुष्टिमार्गप्रवर्तकत्यं तस्य च श्रुतिस्मृत्या- चनेप्रमागः सर्वाधिकत्यज्ञापनं स्वप्रवर्तितभक्तिमार्गाडीकृतजीयेषु तन्मार्गबोधनेन · तत्कृतार्थीकरणमित्यादिकम्पुरुपोतमस्वरूषेप्यप्रतीत पंथम्पतीयते तत्र को हेतुरित्याराक्य तत्मतीतो पुरुषोत्तममुख्यारय- वरूपत्वमप्यतानीतिज्ञापनाय तद्धतुम्नन्नामा श्वानर इति । वैश्वानरो वल्लभाख्यः सद्रूपो हितकृत्सताम् ॥ जनशिक्षाकृते कृष्णभाक्तिकृन्निखिलेटदः ॥१२॥ वैश्वानरपदा"दमिर्मुख"मितिश्रुत्या पुरपोचममुख स्पत्यममेरनां तेन तन्मुखस्वरूपाराधिदैविफत्वमानन्दरूपत्यम्मुसे बागप्यस्तीतिबाभूप- लए, आचार्याणापुरुषोचमपामूपत्वेन पाष्टिमार्गमवर्तकस्ये या ·३ (२५) अनुपपत्तयं आशकतास्ताः सर्वाः परिहता वेदितव्याः, " अधिक- न्तत्रानुपविष्टं न तु तद्धानि"रितिन्यायेन नानुपपत्तिःकाचित् । ननु वैश्वानरत्वेन.पुरुषोत्तममुखारविन्दसम्बध्यलौकिकानिरूप- स्वेनासबने जोरूपत्वाद्भक्तानां सेवने बाधकत्वात् सेवा न मिध्ये- दित्याशक्य तेजोरूपत्येपि सेवासिद्धौ बाधकत्वाभावायाहुवल्लभारख्य इति, वल्लभ इति आख्या नाम यस्य स वल्लभाख्यः, पूर्वनाग्नि वैश्वानरत्वमुक्याग्रेिमनाम्नि यदल्लभाख्यन्वमुक्तं तस्यायमाशय यथा शीतकाले स्वनावतोप्ममिः सर्वस्यापि शीतनिवारकत्वेन प्रिया भवति न तु तदतिरिक्तकालेप्यपि तद्वदाचार्यसेवकानामप्याचार्येषु सदालौकिकतेजःप्राकट्येन लौकिकाग्निसेवनमिव कदाचित्सुखदत्वं कहा चिन्नेतिशड्का भवेदिति तच्छड्कानिराकरणायाप्युक्तं वल्लभाख्य इति, तस्यायमाशयः, लौकिकाग्निः प्राकृत इति तत्तेजसि तारतम्याद ल्पत्वबहुत्वाभ्यां कदाचित् प्रियः कदाचिन्नेतीयं व्यवस्था तत्र सार्व- दिकी, आचार्याणान्तु पुरुपोचमास्यत्वेन ततेजसोप्यानन्दरूपत्वेन सर्वदातिप्रियत्वमेव न तु कदाचित् प्रियत्वे तारतम्यमपीतिज्ञापनाया- प्युक्तं वल्लभाख्य इति । ननु लोके सदाप्रियेपि पदार्थे केनचिन्निमित्तेन कदाचिदपियत्व- मपि भासते तथा प्रकृतेपि कदाचिनिमित्तवशात्तथात्वं मविप्यतीत्या- शक्कानिरासायाहुः सदूप इति, अस्यायमर्थः, वस्तुविचारे क्रियमाणे. , ·(२६) मनामुखमेव प्रियन वन्यदोषां यत् मियत्वं तत्सुखहेतुत्वेन न तु मुग्वरूपावेन, लौकिकपर्धानाम्प्रकृतिसम्बन्धात् स्वतःसुखरूपत्वा- भावात् समयविशेषे सुखहेतुत्वमेव तेषां न तु मुखात्मकत्येन सर्वदा प्रियत्वमेव, आचार्याणान्तु पुरुषोतमास्यत्वेनानन्दरूपत्वात् स्वभा- वतन्नन्यव पियत्यान्न लौकिकपदार्थवत् प्रियहेतुत्वं सम्भवतीत्याश- कानिरासायोक्तं सद्रूप इति, सद्रूपत्वेन केवलं सचामानन्न विवक्षित किन्तूपलक्षणत्वेन सच्चिदानन्दरूपत्वमप्युक्तम्भवतीति नात्र लोकिकपू. र्यपक्षावसरोपि सम्भवतीत्येतायत्सर्वं हृदिकृत्याहुः सद्रूप इति । ननु पूर्यनान्नि सद्रूपयोक्त्या सचिदानन्दरूपत्वेन निरवध्या- नन्दरूपत्वेन सर्वदाप्रियत्वं प्रतिपादितं भक्तानां तथापि प्रिये म्वभावानुसारेण मनोरयोत्पत्रावश्यकत्वात् तत्पूर्वभावजनितखंदैन तदंशे मियत्यांशम्यापि तिरोभावः सम्भवेदिल्याशहानिरासायाहुः दिनात् सतामिति, सतां भक्तानां तत्तद्भावभेदेन तत्तन्मनोरथपा- भीष्टमेव सम्पादयति न तु तत्सम्पादने विलम्बमपि सहत इतिज्ञापना- योक्तं हितकसतामिति, एतेन सर्वदाप्रियत्वानुपपत्तिपूर्वपक्षो निरतः। यद्यपि स्वभक्तेषु पूर्वोक्तः स्वनामभिः म्बम्वरूपं ज्ञापितं तथापि म तु न बचनगात्रैकगम्य इति तेयाम्भजनप्रकाराशिक्षार्थ स्वयं मजनं करतीत्येतज्ज्ञापनायाहुः जनशिक्षाकृत कृष्णभकिपिति, जनाः मेवफास्तेपां शिक्षा शिक्षणं तस्कृते तनिमित्तं कृष्गस्य सदानन्दस्य - ·, (२७) फलरूपस्य भक्तिभंजनं तत्कृत् तत्कर्तेत्यर्थः, ननु भगवद्भजनप्रकाराः पुराणागमसिद्धाः सन्त्येव तद्द्वारा स्वीयेपु : शिक्षणसिद्धावपि यत्त- च्छिमार्थ स्वस्य भजनकर्तृत्वमुक्तं तत्रायमाशयः, यद्यपि पुराणाग- मादिषु भजनप्रकाराः सन्ति तथापि न ते भक्तिमार्गीयाः, पूजामार्गी- यत्वेन न पुरुषोत्तमपर्यवसायिनः, किन्तु तद्विभृतिपर्यवसायिनम्तत्प्रति- पायगोपालादिमन्त्रदेवतानाम्मन्त्राधीनत्वात् , पुरुषोत्तमस्य तु "न रोधयति मां योगो न सायं धर्म उद्धवे त्यादिवचनैः सर्वानधी- नत्वोक्तिपूर्वकं केवलमत्त्यधीनत्यनिरूपणेन म्पष्टमेव वैलक्षण्यमिति ग तदुत्तप्रकारम्य भक्तिमार्गीयत्वमित्येतज्ज्ञापनार्थमुक्तं कृष्णभक्ति- ऋदिति, यदि स्वकीयानां स्वमार्गीयमजनप्रकारं स्वयं कृत्वा न शिक्षयेत् तदा स्वमार्गीयभजनप्रकाराज्ञानात् म्यकीयानामपि प्रकारान्तर भजन- करणेन तस्कृतभजनस्य भक्तिमार्गीयत्वमेव न स्यादित्यत उक्तजनाशि- आकृते कृष्णभक्तिकृदिति, स्वकरणोक्या स्वमार्गे भगवद्भजनस्यैव पुरुषार्थत्वं नान्यस्यापीतिज्ञापनायाप्युक्तजनशिक्षेत्यादि, भक्तिमार्ग भजनीयस्य पुरुषोत्तमत्वेन पूजामार्गे पूज्यदेवतायाः पुरुषोत्तमविभूति- त्वेन पूजाभक्तिमार्गयोरपि फलतारतम्यमुक्तम्भवतीति नातःपरमधिकं वाच्यमिति सर्वमवदातं, कृष्णपदस्य फलवाचकत्वेनैतन्मार्गी- यभजनस्य फलरूपत्वमेव न तु मार्गान्तरीयभननवत् साधन- रूपत्वमपीति ज्ञापित, यद्यपि भक्तिपदस्य स्नेहवाचकत्वेपि यद्भजन- ·परत्वमुक्तं तत् स्नेहस्य कृतिसाध्यखामावादन च भक्त कृति- साध्यतोक्या भक्तिपदं भजनपरमेव न स्नेहपरमितिज्ञापनायोक्तं भक्तिकदिति । मनु स्वीयानां स्वमार्गीयमजनशिक्षार्थ स्वस्यैवैतावत्करणम्य कि म्प्रयोजनमित्याशड्कानिरासायानिखिलेष्टद इति, निखिलं यत् स्व- मागीयमिष्टं मगपत्स्यरूपसम्बन्धि वान्छितं तददातीति निखिलेटदः, यदि स्वयमेतावत् कृत्वा स्वीयानां स्वमार्गीयमजनं न गिक्षयेत् ताहि म्यमार्गे भजनमेय मुख्यमिति स्वीयानां तदज्ञानानिखिलेएदत्वमेव न स्थादत उक्तं निखिलेएद इति ॥ १२ ॥ सर्वलक्षणसम्पन्नः श्रीकृष्णज्ञानदो गुरुः ।। स्वानन्दतुन्दिलः पदादलायतविलोचनः ॥१३॥ एवापूर्वनामि निखिलदत्यमुस्यापि यत् सर्वलक्षणसम्पन्न इत्यु रुतस्यायमर्थः, सर्वलक्षणसम्पन इति, भतिजमार्गीयमजनशिक्षणेन यन्निम्पिलेटदत्यमुक्तं तावतेध भक्तिमागीयमष्टदातृत्वन्न मिद्धं किन्तु मक्तिमार्गस्यानेकविधान्येव लक्षणानि मन्ति भावभेदकृतानि तहा- तृत्वव्यतिरेकेण न सर्वार्थदातृत्वं सम्भवति तदातृत्वं वलक्षणसम्पत्ति व्यतिरेकेण न सम्भवतीति तदातृत्वमामयज्ञापनार्थमुक्तं सर्वलक्षण- सम्पन इति। तदातृत्वमेव प्रकटयन्ति श्रीकृष्णशानद इति, श्रीकृष्णपदेनग्मा ·(२९) त्मकमक्तसाहित्योक्त्या भक्तिमार्गीयफलात्मकत्वमुक्तं, तम्य य-ज्ञानं तदातीति श्रीकृष्णज्ञानदः, ननु भगवज्ज्ञानोत्पत्तिप्रकारा गीताभाग- बतादावुक्ता एवेति तैरेव ज्ञानसिद्धौ किमेतज्ज्ञानदानेनेति चेत् सत्यं, यद्यपि तत्र ज्ञानप्रकारा उक्तास्तथापि कचित् सर्वात्मकत्वेन कचि- जगद्व्यापकत्वेन कचित् केवलज्ञानात्मकत्वेन न तु "रसो वै स" इतिथुतिप्रतिपाद्यरसात्मकत्वेनापि निरूपितास्तेषाम्मर्यादामागीयत्वा दाचार्यप्रकटितभक्तिमार्गाझीकृतानां ते न मनोरमा इति स्वमार्गीय ज्ञानविषयस्य तदलक्षण्यज्ञापनार्थ श्रीकृष्णज्ञानद इत्युक्तं, यद्यपि शुककपिलनारदादीनां ज्ञानदातृत्वमस्ति तथापि तेषां मर्यादा- मागीयत्वात्तद्दत्तनानम्यापि मर्यादामार्गीयत्वमेवेति न त्वाचार्याणामिव शुद्धपुष्टिमार्गीयज्ञानदातृत्वमपीतिज्ञापनार्थमुक्तं श्रीकृष्णज्ञानद इति । पूर्व श्रीकृष्णज्ञानद इति यदुक्तं तद्धेतुमूतन्नामाहुर्गुरुरिति, यो यन्मार्गीयोपदेष्टा यन्मार्गीयफलदाता च स तस्मिन्मार्गे गुर्भवति यथा कपिलादयः, तथा शुद्धपुष्टिमार्गोपदेतृत्वन्तन्मार्गीयफलदातृत्व- वाचार्याणामेव नान्येषामपीतिज्ञापनायोक्तं गुरुरिति । ननु यद्यपि कपिलस्य मातरम्पति योगमार्गोपदेप्दृत्वं वर्तते तथापि “ भक्तियोगो बहुविध" इतिवचनात् केवलमर्यादामार्गीयम- क्तिमार्गोपदेष्टुत्वमपि श्रूयत आचार्याणान्तु प्रसगादपि शुद्धपुष्टिमार्गा- दतिरिक्तभक्तिमार्गनिरूपणे को हेतुरिति चेचत्राः साना .

·इति, स्वम्य य आनन्दस्तेनैव तुन्दिलोतिपुष्ट इत्यर्थ , स्वपदोपादानेनागणितो मनोरथान्तो य आनन्दम्तेनैवात्यन्तपुष्टत्वनि रूपणेन तदतिरितम्य सर्वम्याप्यतितुच्छत्वेनाम्य च सर्वविम्मारक वेनेतरानुसन्धानाभावात् प्रसङ्गादपि नान्यभक्तिमार्गनिरूपकत्वमि- तिज्ञापनायोक्त स्वानन्दतुन्दिल इति । पूर्वनामोत्तानन्दपुष्टत्वज्ञापनायाग्रिगन्नामाडु पद्मदलायतवि- लोचन इति, पद्मदलबत् आयते विशाले लोचने यस्य स , अर लोचनयो पद्मदलसादृश्यनिरूपणेन शैत्य सुखदत्य सौगन्ध्यमारक्त- रेखापरवञ्च ज्ञापित, तेन भक्ताना तल्लोचनदर्शनमत्यन्तमुसमिति ज्ञापित, यद्यपि पद्मदलदृष्टान्तनिरूपणेन सूचिता धर्मा लोचनयो सह- जास्तथापि विशिष्टोपादामात् पूर्वोक्तानन्दवैशिष्टयमपिज्ञापितमा॥१३॥ एवमाचार्यविलोचनम्यरूप निरूप्प स्वीयमक्तेषु तत्कार्यमाहु कृपादराष्टिसंहृष्टदासदासीमिय इति । कृपादृग्वृष्टिसंहृष्टदासदासीप्रियः पतिः ।। रोपदृक्पातसम्प्लुष्टभक्तहिड् भक्तसेवितः ॥१४॥ कृपायुक्ता दृश कृपाकटाक्षास्तासा या दृष्टयो निरन्तर वर्षणानि सर्वत प्लावन तामि संहृष्टा अत्यन्तमानन्दिता दासा दास्पश्च तेपा मिया, दृष्टिजनितहः सम्यक्त्वायनात् सृष्टिजनितातायास्त

·()
दीयेषु न कदाचिदपगम इति ज्ञापित, अथवा कृपादृष्टिसहर
दासदास्यः प्रिया यम्य स तथा ।
यद्यपि पतित्व लोफेपि दृश्यते तथापि तत्र पतित्वलक्षणाभावात्पति
त्वमौपचारिकमेव न म्वाभाविकमाचार्येषु तु “स वै पति स्यादकुतो
भय स्वय समन्तत पाति भयातुरञ्जन"मितिलक्षणम्पतित्वमन्त्रैवास्ति,
स्वस्य कालादिभयराहित्येन म्वशरणगताना कालादिभयनिवारकत्वेन
पूर्वोत्तम्पूर्णम्पतित्वलक्षणमत्रैवास्ति नान्येप्वपीतिज्ञापनायोक्त पतिरिति।
ननु पत्तित्वेन म्बीयाना कालादिभयनिवर्तकत्वमस्तु तथापि
लोकोत्पन्नामुरजीवाना म्वप्रतिपक्षत्वेन लद्वेषकारित्वम्भविष्यतीत्या
शक्य तद्भयनिवारफ्त्वसामय॑मप्यत्रास्तीतिज्ञापनायाहू रोपटक्पा
तसम्पनुप्रभक्तद्विडिति, रोपसहिता या दृक् कटाक्षम्तम्या पातम्तेन
सम्यकप्रकारेण प्लुटा दग्धा भक्तद्विपो येन स , दाहे सम्यक्त्वोत्या
दधानाम्पुनरुत्थानामाव सचित , अत्र नक्ताद्विपामेव दाहकथनेनों
दासीनेषु रोपदृस्पाताभावाद्दाहाभाव सूचित ।
यद्यपि भक्तसेवितत्व सदाम्त्येव तथापि भक्तसेवितत्वस्थनेन
पूर्वोत्तनामप्रकटितसामर्थ्यदर्शनेन लौकिकम्बानिष्टनिवर्तकशानजनि
तानन्दविशेफ्भरेण क्षणमानमपि सेवावियोगासहिष्णुतया भक्ताना
सेवाकरणत्वज्ञापनायोन भक्त सेवित इति ॥१४॥

·- सुखसेव्यो दुराराध्यो. दुर्लभाद्धिसरोरुहः ॥ उग्रप्रतापो वाक्सीधुपूरिताशेपसेवकः ॥ १५ ॥ ननु भक्तानां बाहुल्यादनेकविधभाववत्त्वेन सर्वेषां सर्वभाव- पूर्तिसम्पादकत्वेन सेवनन्न भविष्यतीत्याशड्का निरासायाहु. मुख- सेव्य इति, मुखेनैव सेव्य इत्यर्थः, अभ्यायमागय , यपि भक्त- आहुल्यमस्ति तथापि यो यदायापत्त्या यथा मेवा वर्तुमिच्छति तस्य तनावपतिप्रकारेणैव सुखसम्पादकत्वेनैव सेवामगीकरोतीतिज्ञापना योक्त मुखसेव्य इति । ननु मक्तानां मुखसेव्यत्व दृष्ट्वान्येपामपि मुखमव्ययम्भविष्य- तात्यागशानिरासायाहुर्दुराराध्य इति, भक्तातिरित्तानामप्यतिकप्टेन कदाचिचोपमानजनकत्वं सम्नपति न तु मेवाकरणमपीतिज्ञापनायोत्त दुराराज्य इति । ननु पूर्व भक्तानामेव मुग्वसत्यत्वमुत्तवान्येपा काप्टेनापि सन्तो- पमाऊथने को हेतुरित्याशशानिरामायाइदुलभाइानसरोरुह इति. अत्र भक्तानामड्मिसरोरुहयोः कप्टेन प्राप्यस्वकथनेन तत्कष्टम्या- लाकिस्त्वमुक्तम्भवति, अड्मिसरोरुयोग्लोकिकन्येन लौकिककष्ट- प्राप्यसम्भवान्, तेन दुर्लभाइटिमरोरहत्वकथनेन दुखेन चर- णारविन्दप्राप्त्यार्तिरूपेण प्राप्ये चरणमगेर यस्य म , यत्र भक्ता- , ·(३) नामपीयं व्यवस्था तत्रान्येपान्तत्सम्बन्धः सुतरां दुरापास्त इति नाधिकं वक्तव्यमिति सर्वमनवद्यम् । एवम्पूर्वनामार्थनिरूपणेन भक्तातिरिक्ताना सम्बन्धाभावमुपपाय मम्बन्धाभावे पुनहेंत्वन्तरमप्याहरुममताप इति, उग्रों भक्तातिरिक्ता- नामसधः मतापम्तेजो यस्य सः, तेनान्येपान्नैकव्यमपि दुर्लभं कुतः सम्बन्धोपीत्यर्थ , ननु यद्यपि भक्कातिरिक्तेषु तेजसोसघत्वमुक्त, तथापि तेज.स्वभावात् कदाचिद्भक्तेप्वप्यसह्यत्वं भविष्यती- त्याशङ्कानिरासायानिमन्नामाहुक्तिीधुपूरिताशेपसेवक इति, एवं मेवकेषु वचनामृतपूरणेन सर्वतापनिवृत्तिरुक्ता, श्रीभागवतार्थ- निरूपकवाक्सीधुना वचनामृतेन बामाभ्यन्तरभेदेन पूरिता अशेपाः सर्वे सेवका येन सः, वचनानाम्पीयूषत्वोक्त्या सर्वेन्द्रियमुखजनकन्वं सर्वतापनिवर्तकत्वं च ज्ञापितमिति भक्तानां पूर्वोक्ततेजोसह्यत्वाशङ्कानिरासायोक्तं वासीधुपूरिताशेपसेवक इति ॥ २॥ श्रीभागवतपीयूषसमुद्रमथनक्षमः ॥ तत्मारभूतगमन्त्रीभावपूरितविग्रहः ॥१६॥ वचनामृतषि मेरकानां सर्वतापनिवारकत्वज्ञापनायाहु श्रीमा- गवतपीयूपसमुद्रमयनक्षम इति, श्रीभागवतरूपो यः पीयूपसमु- - ·(३४) दोमृतसमुद्रस्तस्य मथने तत्सारोबारार्थमालोडने क्षमः समर्थ इत्यर्थः, 'तेन सेवकाना श्रीभागवतार्थाजानजानततापोपि तदर्थप्रति पादकसुबोधिन्यादिरूपवचनामृतैरपि निवार्यत इतिज्ञापनायोक्त श्रीभागवतपीयूपसमुद्रमयनक्षम इति । पूर्वनाम्नि श्रीमागातम्यामृतसमुद्रत्वमुपपादाचार्याणान्तन्मयनकर्तृ- स्वमुपपायाग्रिमनानि तत्सारोद्धारकर्तुत्वज्ञापनायाग्रिमन्नामाहुस्तत्सार- भूतरासखीभावपूरितविग्रह इति,अत्रपूरितविग्रहत्वोकेरयमाशयः,यथा क्षीरसमुद्रमथने क्षीरस्यामृतापक्षया न्यूनत्वादमृतस्यैव सारभूतत्वमुचि समय तु समुद्रस्यैवामृतमयत्वाल्लोके तत उत्कृष्टपदार्थस्याभावादेतनावा- दतिरिक्तस्य कस्यापि सारत्वन्न सम्भवतीति मुत्येपक्षयाप्यधिकस्य रास- सौभाषम्य सारत्वमुक्तं, यथा क्षारसमुद्रोदृतसारम्य भोक्तारो देवा एवं नान्ये तथैवैतदुदृतसारस्य भोक्तृत्वमाचार्याणामेव नान्यस्यापीतिज्ञा- पनायोक्तं तत्सारभूतरासतीत्यादि,अत्र विग्रहस्य भावपूरितवाय- ने यथा देवानामन्तरेवामृतपूतिर्न बाह्यतः तथा न प्रकृते, आचार्याणा तु बाह्याभ्यन्तरभेदेनैतद्धावपूरितत्वमेव नान्यभावसम्बन्धोपीविज्ञापना- योकं राससीभावपूरितविग्रह इति ॥१६॥ सान्निध्यमात्रदत्तश्रीकृष्णप्रेमा विमुक्तिदः । रासलीलकतात्पर्यः कृपयैतत्कथाप्रदः ॥१७॥ - ·(३५) नवाचार्याणां विग्रहस्य बाह्याभ्यन्तरभेदेन कथमेतद्भावपूर्णत्य- मेवेत्याशङ्कानिरासायाहुः सान्निध्यमात्रदत्तश्रीकृष्णप्रेमेति, मानि- ध्यमात्रेणैव दत्तं श्रीकृष्णप्रेम येन सः, यदि वाह्याभ्यन्तरभेदे- नैतद्वसपूर्णत्वन्न स्यात्तदा भक्तानां स्वसान्निध्यमात्रेणैव श्रीकृष्णप्रेम- दानन्न स्याद्यो येन पदार्थेन पूर्णः स एव तद्दातुं शक्नोति न त्वपूर्णापि, प्रेमदाने श्रीकृष्णपदोपादानाद्भक्तसहितलीलाविशिष्टे फलात्मके प्रेम- दानं सूचितम् । ननु श्रीकृष्ण एव प्रेमदाने को हेतुरित्याशङ्कानिरासाय तद्धेतुभूत- नामाहुषिक्तिद इति, विशिष्टां पुष्टिमार्गीयां साक्षाद्भगवत्सम्बन्धरूपा मुक्ति ददातीति विमुक्तिदः,पुष्टिमार्गे भगवत्सम्बन्धस्य मुक्तित्वकथन स्यायमभिनायः, यया मर्यादामार्गे सायुज्यादिमुक्तेरेव फलत्वं तथा- स्मिन्मार्गे भाव-सम्बन्धस्यैव फलत्वं न सायुज्यादरितिज्ञापनाप मुक्ति त्वकथनं, यथा मुक्तानां पुनरन्यावस्थाभावस्तथैव पुष्टिमार्गीयफलमा सानामनि पुनरवस्थान्तरागज्ञानार्थमपि मुक्तित्वकथनम् । एवं म्बमा फलस्य · मर्वमार्गीयफलाधिक्यं तत्प च सर्वप्रमाणसिद्धत्वज्ञापनायाग्रिमन्नामाह रासलीलैकतात्पर्य इति, रासलीलायामेव ए केवलं तात्पर्य यस्य सः, पतेन साक्षात्स्वरूपसम्बन्धस्यैव सर्वाधिकफलत्वं ज्ञापितं, यदि मुक्तेरेवैतदपे- क्षयाधिकफलत्वं भवेचदा भगवानेतन्मार्गीयफलानुभवं कारयिया , ·पश्चान्मक्किं दद्यात् यन्मुक्ति दन्या तदानन्दानुभव कारयित्वैतन्मार्गीय- फलं दत्तवातस्मादेतस्थव मुख्यफलत्वं नान्यस्य तस्मादेतत्फल निरूपणादेवाम्य फलपकरणत्वं न तु प्रकारान्तरेणापि, एतत्सदै घटे कृत्वाचार्यरतम्यैव फलत्वं निरूपितं नान्यम्येतिज्ञापनायोक्तं रास- लोलकतापर्य इति । एवम्पूर्वोक्तफलम्यैव सर्वाधिफफलत्यमुपपाच प्रकारान्तरेणापि फलत्वप्रतिपादकत्वहेतुम्तन्नामान्तरमाहु कृपयैतत्कयामद इति, कृपयतस्था रासलीलासम्बन्धिनी ता प्रकर्षेण ददाति तदर्यानुमवं कारयति तथेत्यर्थः, यद्यपि कथायाः शब्दात्मकत्वात् तस्याः कथन मेव ठान नथापि तद्दाने प्रकपत्वकथनात् तत्र च कृपाया एव हेतुत्व- कथनाचा नस्कृपाव्यतिरेकेण कथनं तत्र कथनमेव न दानं, यत्र कृपापूर्वक कथनं तत्रैन दान, दाने प्रशब्दोपादानातदर्थानुभवत्व मपि ज्ञापिनमित्यत आहु कृपयैतत्कथाप्रद इति ॥१७॥ विरहानुभवैकार्थसर्वत्यागोपदेशकः भन्याचारोपदेष्टा च कर्ममार्गप्रवर्तकः ॥१८॥ यापन गलीलाप्रदत्तकथनेनैव तत्मतिपायोभयरसानुभवम्य श्री. तृणा दीयन तहसभावनया रसानुभर सियति तथापि केवल विष योगभरोगरहित स्वतन्त्रतया तत्तदयम्याभेदेन विकलत्वमला-

·स्थ्यम्मा पुनर्जागरणन्तादात्म्येन यत्किश्चित्स्वास्थ्यं प्रलापइत्याद्यव-
स्थाभेदेनानुभवसिद्धयर्थकथनत्वज्ञापनायोक्तं विरहानुभकार्यसर्वस्या-
'गोपदेशक इति, विरहानुभव एव एकः केवलोर्थः प्रयोजनं तन्निमि-
तको यः सर्वत्यागस्तदुपदेशक इत्यर्थः,यद्यपि रासलीलायामपि विप्र-
योगभावोस्त्येव, तथापि तत्र “कस्याश्चित् पूतनायन्त्या" इति ली-
लाभिनिवेशभावकथनात् तृतीयाध्यायेप्याद्यश्लोकेनौचित्यप्रतिपादनात
द्वितीयश्लोक उपालम्भप्रार्थनादिभावनिरूपणान्न कवलत्वं, उपदेशक-
र्तृत्वकथनेन तदुपदेशप्रकारस्थितायेतद्भायो भवतीत्यपि ज्ञापनायोपदे-
शक इत्युक्तम्।
एवं विरहानुभवे हेतुन्यागोपदेशकर्तृत्वमुत्त वा भक्तिमार्गम्थ-
यार्थम्मत्त्याचारोपदेशकर्तृत्वमाहुर्भत्त्याचारोपदेष्टा चेति, भक्ति-
मार्गायो य
आचार आचरणमन्याश्रयराहित्येन निरुपधिभावेन
फलत्वज्ञापनपूर्वकं सेवाकरणं तदुपदेशकर्तेत्यर्थः, म्वम्यापि
तथाकर्तृत्वज्ञापनाय चकारः।
एवम्भत्त्याचारोपदेशकर्तृत्वमुक्त्वाने कर्ममार्गप्रवर्तकत्वकथन-
स्यायमाशयः, यदि केवलभक्तिमार्गोपदेशं कृत्वा स्वीयेषु वर्णाश्रमाचार-
धर्मान्न प्रवर्तयेत्तदा बहिर्मुखानां स्वप्रवर्तितभक्तिमार्गे दोषारोपात स्व-
मार्गस्यापि दोषारोपहर्तुत्वमापद्यतेति निर्दोषत्वज्ञापनार्थमाहुः फर्म-
मार्गप्रवर्तक इति ॥१८॥

·(३८) यागादी भक्तिमार्गकसाधनत्वोपदेशकः॥ पूर्णानन्दः पूर्णकामो वाक्पतिर्विबुधेश्वरः॥ १९ ॥ एवं कर्ममार्गप्रवर्तकत्वे हेतु मुक्त्वा स्वस्यापियागकरणं स्वीयाना- म्भक्तिमार्गापराधाभावशिक्षार्थमेवान्यार्थमितिज्ञापनायोक्तं यागादो भक्तिमार्गकसाधनत्योपदेशक इति, याग आदिर्यस्य वानादे स यागादिस्तम्मिन यागादौ भक्तिमार्गस्य एक मुख्यं यत्साधनत्वं नदुपदेशक, ननु स्वस्य यागकरणेन कथम्भक्तिमार्गापराधनिवृचिरि- तिचेत, सत्य, भक्तिमार्गस्त्यपराधद्वयं देवतान्तरसम्बन्धो भक्तिमाथि- फलाभावश्च, आचार्यः स्वय यागकरणेन स्वीयानामपराधद्वयं निवा- रित, यतो देवतायागो भगवद्विभूतित्वेनैव कृतो न तु स्वतन्त्रदेवतात्वेन, अत एव देवतानां स्वातन्त्र्याभावपूर्वकं भगवद्विभूतित्वेन यजनं कर्तुं युधिष्ठिरेणैव प्रभु प्रति विज्ञापितं "यक्ष्ये विभूतीर्भवतस्तत्सम्यादय नः पभो" इति नात्र विचारणीयं किञ्चित्, तस्यापि फलत्वेन भक्तेरेवोदेश कृतः नतु स्वर्गादरपोत्येतायती शिक्षा तवयिस्तयागकरणेनैव जाता नान्यथेतिज्ञापनायोक्तं यागादौ भक्तिमार्गेत्यादि । यद्यपि म्बीयशिक्षार्थमेव यागकरण तथापि यागस्य स्वर्गफल- कत्लेन श्रुतौ प्रतिपादनादाचार्याणामपि स्वर्गसुखाकारा कामि- सफलान्तराकाङ्क्षा वा भविष्यतीति कस्यचिद्वहिर्मुखस्याशशानिरासा- याभिमन्नामयमाहुः पूर्णानन्दः पूर्णकाम इति, पूर्णः, अगणित .

·(३९) आनन्दो यस्य सः, ते "तस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीव न्ती"तिश्रुत्या स्वर्गादिलोकमुखस्यापि भगवदानन्दलेशत्वकथनादा- चार्याणाम्भगवदानन्दपूर्णत्वेन स्वर्गादिलोकसु खाकाक्षासम्भावनापि न सम्भवतीति कथम्बहिर्मुखाशद्वितसम्भावनापीतिज्ञापनायोक्तम्पूर्णा नन्द इति । द्वितीयाशङ्कापरिहाराय द्वितीयन्नामाहुः पूर्णकाम इति, पूर्णा लौकिककामितसुखापेक्षयाप्यगणितमुखपूर्णा अलौकिकाः कामा यस्य सः, अनेन द्वितीयशङ्काया अपि निरासोप्युक्त इति सर्व- मनवधम् । एवम्पूर्वनाम्न्याचार्याणाम्पूर्णकामत्वमुक्त्वातः परं यत्रान्ये- चामपि कामपूरकत्वमस्ति तत्र स्वस्य पूर्णकामत्वे किं वक्तव्यमितिज्ञाप- नायाग्रिमन्नामाहुनापतिरिति, वाक्पतित्वकथनेनाचार्याणाम्भगव- न्मुखारविन्दाधिष्ठातृत्वामिरूपत्यकथनेन च यागहविर्भोक्तृत्वेन यत्रान्येषां कामपूरकत्वन्तत्र स्वस्य पूर्णकामत्वे किं वक्तव्यमित्येतनाप- नार्थमुक्तं वाक्पतिरिति । एवं कर्ममार्गीयाणां कामपूरकत्वमुपपाय भगवजानमार्गी- याणामपि मनोरथपूरकत्वोपपादनायाग्रिमन्नामाहुर्विचुघेश्वर इति, विशेषेण बुधा ज्ञानिनः, जाने विशेषो भक्तिमार्गीयत्वं, तेषामीश्वरः फलदाता॥१९॥ : . - ·. . कृष्णनामसहस्रस्य वक्ता भक्तपरायणः ॥ 'भक्तयाचारोपदेशार्थनानावाक्यनिरूपकः ॥२०॥ एवम्भक्तिमायिज्ञानफलदातृत्वमुक्त्वा तत्फलदानप्रकारजाप- नायाग्रिमन्नामाहु कृष्णनामसहस्रस्य वक्तेति, कृष्णस्य फल रूपम्य यन्नामसहस्रं तस्य वक्ता प्रकाशक , यद्यपि भगवत्सहस्रनाम कर्तृत्व वैशम्पायनादिप्वपि वर्तते तथापि लेपाम्पुराणान्तरप्रसिद्ध नाम्नामेव तत्कर्तृत्पन्न तु फलात्मकस्य, तत्रापि श्रीभागवतोक्तदश- लीलाविशिष्टम्य तत्वल्लीलाविशिष्टनामप्रतिपादकत्वमाचार्याणामेव ना- न्येषामप्यम्तीतिनायनायोक्त कृष्णनामसहस्रस्य वक्तेति । अत. परम्फलात्मकम्य तगापि दशलीलाविशिष्टस्य नामकथन स्यावदयकत्वज्ञापनायाग्रिमन्नामाहुभक्तपरायण इति, भक्तेषु परायणम्तात्पर्यवान् , यदि फलामकस्य दशलीलाविशिष्टस्य नाम्ना- म्याकथ्यमाचार्येन क्रियेत तदा भक्ताना श्रीभागवतार्थज्ञानाभावा- उत्प्रतिपादितफल न सिध्येदित्याचार्याणाम्भक्तपरायणत्वमयि न सिध्येदित्येतच्छशानिरासायोक्तम्भक्तपरायण इति । एवम्पूर्वोक्तप्रकारेण भक्तपरायणत्वन्निरूप्य स्वमादितभक्ति- मार्गायाचारज्ञापमग्रिमन्यमाहुर्भक्त्याचारोपदेशार्थनानावाक्यानरू पक इति, भक्तिमार्गीयो य आचार आचरणं तदुपदेशार्य ·(४१) नानाविधानि यानि वाक्यानि भवरलभक्तिवर्धिन्यादीनि तेषा निरूपकम्तदर्थावबोधक इत्यर्थः, यद्यपि पूर्वमत्तयाचारोपदेप्दृत्व- मात्रमुक्तस्तथाप्यधुना तदाार्थमेव वाक्यनिरूपणपूर्वकमुच्यत इति न पौनरुक्तदोषः ॥२०॥ स्वार्थोज्झिताखिलप्राणप्रियस्ताशवेष्टितः॥ • स्वदासार्थकृताशेपसाधनः सर्वशक्तिधृक् ॥२१॥ एवं स्ववाक्योपदेशार्थावगमजनितानन्दभक्तकृतिज्ञापकनामाहु. स्वार्थोज्झिताखिलमाणपिय इति, स्वार्थोग्जिताखिलप्राणादपि प्रिय , स्वार्थमेव तज्ज्ञाचार्यसेवार्थमेवोज्झितमारवलं सेवाविरोधि य. तेषां प्राणादपि प्रियः, अथवा भक्त. स्वार्थ स्वकृतार्थतासिद्धार्थ मुञ्झितमखिलं भक्तिमार्गविरोधि यैः तेषां माणमियः । एवम्पूर्वनाग्नि भक्ताना प्राणमियत्वमुक्त्वा प्राणप्रियज्ञापक- क्रियाज्ञापकनामाहुस्तादृशवेष्टित इति, तादृशैः स्वार्थोज्झिताखिल वोटितः सेवार्थे । ननु निरन्तरं सेवाकरणे सेवासत्तया कदाचित्कर्मकाललोपदोप. प्रसज्येतेति तन्निराकरणायाहुः स्वदासार्थकृताशेपसायन इति, स्त्रद्रासार्थमेव कृतान्योपाणि सर्वाणि साधनानि येन सः, पतेन कर्मकाललोपदोपपरिहारकत्वमुक्तं, अथवा ननु यत्सेवार्थ तदीयाः - .

·(५२) मई त्यक्त्वा तदाश्रिता एव विष्ठन्ति ताददामहानुभावानाम्मर्यादा., मार्गोतसाधनकरणे फिन्प्रयोजनमित्याशहानिरासायाप्युक्तं स्वदा- साथैत्यादि । ननु स्वस्तसाधनेन व्यधिकरणत्यात् कथन्दासकृतदोपनिवृत्ति.. रिल्याशापरिहारायाग्रिमन्नामाहुः सर्वशक्तिगिति, सर्वाः अलौकिक्यः शक्तयः तासु धृष्णोति प्रगल्भते स्वसामर्थ्यप्राकट करोतीति सर्वशक्तिधृक्, अन शत्तिषु प्रागल्भ्यकथनेन स्वसाधन- करणेन भक्तानां • कदाचिसापनलोपदोपपरिहारसामर्थ्यमुक्तमिति न पूर्वपक्षावसर इति सर्वमनवद्यम् ॥२१॥ भुवि भक्तिपचारैककृते स्वान्वयकृत्पिता ।। म्ववंशे स्थापिताशेपस्त्रमाहात्म्यः स्मयापहः॥२२॥ एवम्भगवदाजया भक्तिमार्गप्राकट्यार्थ स्वयं प्रकटो भूत्वा म्वप्रकरितभक्तिमार्गस्वीयभक्तपु म्योपदेशस्वाचरणादिना स्वप्राकट्य- समये तेषु सर्व सम्यग् ज्ञापपित्यागेपि भगवता भक्तिमार्गाशीकृतजीवेषु भक्तिमार्गप्रवृत्तिः स्ववंशव्यतिरेकेण न भवतीति स्ववंशकरणमिति- ज्ञापनायामिमन्नामा वि भक्तिप्रचारककृते स्यान्वपकदिति, भवि मक्तिप्रचारककृते स्वान्वयकर स्वयंशकतो, अशान्वयपदस्य पुत्रपरत्वं ज्ञेयं, एफपदेन मुख्यत्वं प्राषितम् । -- ·(४३), बंशे प्रकारान्तरनिराकरणपूर्वकं केवलमौरसत्त्वज्ञापनायोक्तं पितति । . ननु पुत्रलेपि स्वतुल्यत्वं यदि वंशे न स्यात् तदा कथं स्व- । प्रवर्तितमार्गप्रवर्तकत्वं भवेदित्याशशनिरासायाहुः स्वर्वशे स्थापिताशेपस्वमाहात्म्य इति, स्ववंश स्थापितं अशेष मम्पूर्ण माहात्म्यं येन सः, एतेन पूर्वकृताशकानिरासो ज्ञापितः। ननु सर्वात्मना सम्पूर्णस्य माहात्म्यस्य स्थापन आश्चर्यत्वमाशय तनिरासायाहुः स्मयापह इति. स्मयं आश्चर्यमपहन्तीति दूरीकरो- तीति स्मयापहः ॥२२॥ पतिव्रतापतिः पारलौकिकैहिकदानकृत् ॥ निगूढहृदयोनन्यभक्तेपु ज्ञापिताशयः॥२३ ।। ननु सिद्धवत्कारेण म्मयापहत्वकथने को हेतुरित्याशकानिरा- माय हेतुनिरूपकन्नामाहुः पतिव्रतापतिरिति, पत्युवतमिव नियम इव वतं नियमो यस्याः सा पतिव्रता तस्याः पतिः, अनेनाचार्येषु यावन्तो धर्मा अलौकिकाम्नावद्धर्मवत्त्वमत्रापि ज्ञापितं भवति, अन्यथा तत्पतित्वमेव नोपपद्येत, अत्रायमाशया, वंशे यत्तारतम्यं दृष्टं तहीज- क्षेत्रतारतम्यहेतुकमिति, अत्र त्याचार्याणां साक्षात्पुरुषोत्तमाम्यत्वं सोप- पतिपूर्वकं पूर्व निरूपितमेतत्परिग्रहेपि यदि तत्तुल्यत्वं न म्याचदा- ·(४४) चीजक्षेत्रतारतम्यादशेपि तारतम्यमेव भवेदत्र तूपयोः परमानन्द- रूपत्वेन साभ्यात् तत्प्रादुर्भूतवंशस्यापि तत्तुल्यत्वज्ञापनेन पूर्वोक्ता शानिरास उक्तो भवतीति सर्वमनवा, अदृष्टस्य जीवधर्मस्वात तकृताशासम्भवोपि न भवतीति मर्वमनयद्यम् । एवं म्वरंशम्य सोपपत्तिकं म्यसाम्यमुपपाद्य स्वीयानामैहिका- मुस्मिकफलदानसामर्थ्यमाहुः पारलौकिकैहिकदानदिति, स्व- मागीय पारलौफिक भगवत्मम्बन्धरूपमैदिक तत्सेवार्थमेव स्त्रीपुत्र- धनादिरूपं तदानकद , यद्यप्यदृष्टादिना कस्यचितीर्थादिमरणेन पारलौकिकम्फलमनुमीयते पतिपुत्रादिरूपमैहिकमपि. दृश्यते तथापि पूर्वोक्तप्रकारकपारलौकिकहिकदानकदिति । यद्यपि पूर्वनाग्नि पारलौकिकैहिकदानकरणे न सन्देहस्तथापि कदा केन प्रकारेण दास्यतीतिजिज्ञासायामाहुनिगूढहदय इति, नितरां गई ईश्वरत्वेन ज्ञातुमणक्यं हृदयं यस्य सः, तेन फलदाने न सन्देहः परन्वीश्वरेच्छाया अनियम्यत्वालालविशेपनियमम्या. शक्यत्वज्ञापनायोक्तन्निगढहदय इति । ननु सर्वेषामियमेव व्यवस्था अथवा स्वेच्छामपि केपु- विञ् ज्ञापयतीतिसन्देहनिवृत्त्यर्थमप्रिमन्नामाहुरनन्पभक्तेषु ज्ञापि- ताशय इति, अनन्या अन्तरगा. भक्ताः पद्मनाभ- दोसमभृतयो विरलास्तेषु ज्ञापितः आशय. अन्तःकरणं येन सः,

·(४५)
तेन य ज्ञापयति स एव समयविशेष जानातिन तु सर्वेषा ज्ञानयोग्य-
तेतिज्ञापनायोक्तमनन्यभक्तस्वित्यादि ॥२३॥
उपासनादिमार्गातिमुग्धमोहनिवारकः॥
भक्तिमागें सर्वमार्गवैलक्षण्यानुभूतिकृत् ॥२४॥
एवं स्वकीयेषु फलाव्यभिचारित्वमुपपाद्य कदाचिद्दु ससर्गात्
स्वीयानामपि कृतिसाम्यादज्ञानादुपासनादिमार्गप्रवृत्तानामज्ञाननिट्ट-
तिपूर्वकरक्षाकरणज्ञापकमग्रिमन्नामाहुरुपासनादिमार्गातिमुग्धमोहनि-
वारक इति, उपासनादिमार्गाः पूजाज्ञानयोगादयस्तत्र भक्ति
मार्गामिमानेन येतिमुग्धा अत्यन्ताज्ञानिनम्तेपा भक्तिमार्गनिरूपणेन
मोहम्य अज्ञानस्य निवारकः।
ननु भक्तिमार्गनिरूपणमात्रेणैव कथमज्ञाननिवृत्तिरित्याशङ्का-
निरासायाग्रिमन्नामाहुभक्तिमार्गे सर्वमार्गवेलक्षण्यानुभूतिकृद्रि-
ति, अत्र निरूपणेन कथनमात्रन्न विवक्षित किन्तु कथनम्यानुभवपर्य-
वसायित्वेनाजाननिवर्तकत्वज्ञापनायोक्तम्भक्तिमार्गे सर्वमार्गेत्यादि,
बैलक्षण्यं तूपासनामागोपाम्यदेवताया मन्त्राधानलाविभूतिखेन
साक्षात्पुरषोत्तमत्वाभावाद्दाक्तिमार्गे सेव्यम्य केवलमत्त्यधीनत्वेन पुरु-
पोत्तमत्वाद्यथोपासनामार्गाद्भक्तिमार्गे वैरक्षण्य सोपपधिकमनुभूत
भवति तथा कर्तत्यर्थ ॥२॥

·(४६) पृथक्शरणमागोंपदेष्टा श्रीकृष्णहार्दवित् ॥ प्रतिक्षणनिकुञ्जस्थलीलारसमुपूरितः ॥ २५ ॥ ननुपासनादिमार्गाणा पुरुपोचमापर्यवसायित्वेनानुभवपर्यवसायि- भक्तिमार्गनिरूपणेन तेषु मार्गेषु भक्तिमार्गज्ञानरूपं यदज्ञानं स्वकीयेषु तन्निवृत्तिमुक्त्वा शरणमार्गस्य पुरुषोत्तमपर्यवसायित्वेन भक्तिमार्गव भविष्यतीत्याशशानिरासायाग्रिमन्नामाहुः पृथकशरणमार्गोपदेऐति, भक्तिमार्गात् पृथग्भिन्नो यः शरणमार्गस्तस्पोपदेष्ट 'न्यासादेशेष्वि'- त्यादिना स्वीयेषुपदेशकर्ता, यद्यपि भक्तिमार्गीयोपि शरणमास्ति तस्मान्मच्छरणं गोठं मन्नाथं मत्परिग्रहं गोपाये स्वात्मयोगेन सोय मे व्रत आस्थित" इति भगवतैवोक्तवादाक्तिमार्गायशरणम्याग्ने स्वरूपानन्दानुनवफलपर्यवसायित्वात्तच्छरणम्य भक्तिमार्गीयत्वं यथा तथा मर्यादामागायोपि शरणमार्गो भक्तिमार्गीशरणमार्गाद्विन्नोम्ति मर्यादामार्गायफलसाधकस्तयोतारतम्यज्ञातृत्वमाचार्याणामेवेतिजाप- नायापि तन्नामोक्त पृथक्शरणमार्गोपदेष्टेति, पृथक्पदेन भगवता गीतासु पार्थ प्रति सर्वधर्मान् परित्यज्ये"याधुपादिष्टस्य शरणमार्गस्य मर्यादामार्गीपस्वमेव न शुद्धपुष्टिमार्गीयत्वं, उपदिष्टशरण- मार्गस्य "नष्टो मोह" इति सर्वसन्देहनिवृत्तिपूर्वकं करिष्ये वचन- न्त"ति भगवदधीनत्वस्यैव फलस्वनिर्देशात्तस्य मुक्तिपर्यवसायित्वेन १. आहित इत्यपि पाठः। 1 ·(४७) मर्यादामायित्वम् । ननु शरणमार्गस्य पुरुषोत्तमपर्यवसायित्वेपि भगवदुपदिष्टत्वेपि "न्यासादेशे"प्नित्यनेन भक्तिमार्गभिन्नत्यनिरूपणे को हेतुरित्याशका- निरासायाहुः श्रीकृष्णहार्दचिदिति, कृष्णस्य फलात्मकस्य हार्दम- भिप्राय वेतीति श्रीकृष्णहार्दवित्, शरणमार्गस्य भक्तित्वं चेत्स्याचा भक्तः साक्षात्स्वरूतसम्बन्धफलकत्ववत् शरणमार्गस्यापि तत्फलकत्वे- नैवोपदेशः स्यात् न तु पापनिवृतिफलफत्येन प्रायश्चित्तादिवत् , किम भगवान् हि यथाधिकारं साधनमुपदिशति, अर्जुनस्य मर्यादापुष्टा- वङ्गीकृतत्वादुभयांशत्वं ज्ञात्वोमभयसमाधानार्थं शरणगमनम्य पापनाशसाघनत्वेन समर्यादांशत्वं पापफलशोकनिवारणे साधनान्तर- मनुक्त्वा स्वस्यैव साधनत्वेन पुठ्यंशत्वमपि ज्ञापयित्वा शरणमार्गो- पदेशस्य केवलं स्वाधीनत्वेन स्ववाक्यकरणस्यैव फलत्वं ज्ञापयित्वा युद्धकरणे योजितवान् नतु साक्षात्स्वसम्बन्धं कारितवान , अत एवार्जुनेनोक्त “करिष्ये वचनं तवे"ति, एतावद्भगवदभिप्रायज्ञानमा- चार्याणामेव नान्यस्य सम्भवतीतिज्ञापनायोक्तं श्रीकृष्णहार्दविदिति । एवं शरणोपदेशे भगवदभिप्रायं ज्ञात्वा पुरुषोत्तमस्य पुष्टिमार्गीय- फललीलायामेव हृदयं नान्यत्रापतिज्ञापनाय स्वयं साक्षासुप्टिलीला- रसाभिनिविष्टो जात इति ज्ञापनायाग्रिमन्नामाहुः प्रतिक्षणनि- अस्थलीलारसमुपूरित इति, प्रतिक्षगं निकुञ्जस्थस्य या लीला ·(४८) तम्यां यो रसस्तेन सुष्टु बायाभ्यन्तरभेदेन परितः पूर्णः ॥२५॥ तत्कयाक्षिप्तचित्तस्तद्विस्मृतान्यो, नजप्रियः॥ प्रियव्रजस्थितिः बुष्टिलीलाकर्ता रह-प्रियः ॥२६॥ ननु रसपूर्णतायां मान्तरधर्मत्वात् कदाचिद्रकानां ज्ञानविषयले न भविष्यतीत्याशाप नर्मज्ञापकमग्रिमन्नामाहुस्तकपाक्षिप्तचित्र इति, तलीलारसकेयायामेवासमन्तात् लिस प्रेरित चित्तं येन सः, 'गतेन निरन्तरं ततभाकयनेन भक्तानामपि तद्रसपरितत्याज्ञान मम्भवतीतिपूर्वपक्षिकृतां श परिहता वेदितव्या, अथवा परिक्षा- 'उरालीलापूरितायं तदा बापाभ्यन्तामेदेन तारापूरितत्वमेव यदा पुननिकुजस्थषिमयोगलीलारसमुपूरितवं · · यथा 'गीतगोविन्द 'नव विरह' इत्यादि तदा स्थातुमशक्यत्यात्तत्कथाक्षिप्तचित्ततया काल. निर्वाहत्वज्ञापनांपाम्युक्तं तत्कयाक्षिप्तचित्त इति, एतेनाचार्याणा- मुभयरसमुपरितत्वेन सदा “पूर्णम्वरूपानन्दरसप्रितवं झापित- भवति, अथवा तत्स्थाकथनार्थमेवाक्षिप्तं व्याकुलं चिनं यस्य सः । ननु निरन्तरमेतद्रसकथाया एव कथने को हेतुरित्याशहा. निरासायाभिमन्नामाहुस्तविस्मतान्य दति, तहसकथयेय विस्मन मन्यनदतिरिक्तं कथाननुगुणं सर्व येन सः ।, .

·ननु कथाननुगुणाप्रियत्वे कथानुगुणस्यैव च प्रियत्वे किन्नियाम- कमित्याशकानिरासायाहुजप्रिय इति,प्रजः मियो यस्य स बजप्रियः, वनप्रियत्वोस्या ब्रजस्य कथानुगुणत्वात्तत्सम्बन्धिपदार्थमात्रस्य सर्व स्येव प्रियत्वमुक्तमिति सुप्ठूक्तं कथाननुगुणस्याप्रियत्वमिति । एवम्पूर्वनाम्नि ब्रजमियत्वमुक्त्वा अजस्य प्रियत्वज्ञापनायाग्रिम- नामाहुः मियत्रजस्थितिरिति, प्रिया प्रजस्थितिर्यस्य सः, यदि प्रजम्य प्रियत्वं न स्यात् तदा तत्र स्थितिन्न कुर्यात्, बने स्थिति- कथनेनाचार्याणां बजप्रियत्वमत्यन्तं ज्ञापितं भवति । ननु ब्रजप्रियत्वेन तत्र स्थितिकरणे को हेतुरित्याशङ्कापरिहारायाहुः पुष्टिलीलाकर्तेति, अत्रायमाशयः, भगवानपि पुष्टिलीला रासादि- लीलां बज एव कृतवानिति ज्ञात्वा स्वयमपि स्वीयेषु तलीलाप्रकार- ज्ञापनाय तल्लीलानुकरणं कृतवानितिज्ञापनायोक्तं पुष्टिलीलाकतति । यद्यपि स्वीयानां ज्ञापनायानुकरणेन रसानुभयं, कारितयांग्तथापि म्बयमेतलीलारसानुभवमेकान्त एवं फरोतीतिजागनायरक्तं रहःप्रिय इति, रह-एकान्तमेव प्रियं यस्य सः ॥२६॥ भक्तेच्छापूरकः सर्वाज्ञातलीलोतिमोहनः ।। सर्वासक्तो भक्तमात्रासक्तः पतितपावनः ॥ २७ ॥ यद्यपि स्वयमेकान्तमेव स्वमनोरथपूर्तिप्रकारेण लोलामनुभव' नापि स्वान्तरङ्गभक्तपु पुष्टिलीलाज्ञानाति दृष्ट्वा तकनन ·. लाद्विपायणमिच्छाति पूरयतीतिज्ञापनायोक्तं भक्तेजाक इति । ननु यथा तदार्तिदर्शनेन नदाति शमयति तथा कृपया कदाचित् स्यमनोरथपूर्तिमकारफथनमपि भक्तधु भविष्यतीत्याशा- निरासायाहुः सर्वाज्ञालील इति, सबैकैरप्यज्ञाता लीला यस्य सः, तेन स्वानुभवप्रकारातिरिक्तमकारमेव बोधयति न तु साक्षात्स्वानु- भवप्रकाग्मपति शापितम्भवति । नन स्वीयेप्यप्यतिप्रचुरभाग्ययोगेन कदाचिदाचार्याः केन प्रकारेण भगवद्रसमनुमयन्तीतिमनोरथं दृष्ट्वा तन्मनोरथपूरकत्वज्ञापना- यापिमन्नामाहुरसिमोइन इति, अस्यायमामयः, यद्यपि भत्तामनोरथ जानन्ति तथापि तेषु कथनयोग्यां भगवातीला तेन प्रकारेण कर्य- यन्ति येन तत्पकारकश्रवण जनितरसावेगेन तथा मुग्धा भवन्ति येन सर्वमनोरथपूतिर्भवतीतिज्ञापनायोक्तमतिमोहन इति । ननु पुष्टिमागीयभकतालोलाज्ञानमम्पादकत्येन्येभ्यसम्पादकावे को हेतुरित्याशकानिरासायाग्रिमन्नामाहुः सर्वासक्त इति, भौष पुष्टिमार्गीयातिरिक्तेषु अमक्त उपेक्षायुक्तः, अतम्तेप्प ज्ञापनमिति मुक्तं सर्वासक्त इति । भक्तिमागविप्नेतज्ज्ञापनत्यावश्यकरवशाफ्नायाप्रिमन्नामाहुभक्त • मात्रासक्त इति, युष्टिमार्गीयभक्तप्वेवासक्तः कृपायुक्तः,अत्र में प्रपदो- गदानेन यमा भक्तमात्रेयवासानिम्नथा तदितरमात्रेवनासहिरपीति शापितम्।

·यद्यपि पूर्वनाम्नि भक्तमात्रासक्तत्वनिरूपितं तथापि प्रकारा-
न्तरेणापि विशेषतो भक्तमात्रासक्तत्वनिरूपणायाग्रिमन्नामाहुः
पतितपावन इति, अत्र पतितपावनत्वकथनस्यायमाशयः, लोक-
प्रसिद्धपातकानां भक्तिमार्गीयेषु सर्वात्मनासम्भावितत्वेपि यत्पतित-
पावनत्वकथनं तदेतन्मायिपतितपावनपरत्वमिति नेयं, नन्वे-
तन्मार्गाय किं पातकमितिचेदुच्यते यथा मर्यादामार्गे वर्णाश्रम-
विरुद्धनिषिद्धाचरणेन पतितत्वं तथैतन्मार्ग साक्षाद्भक्तिमार्गविरुद्ध-
धर्माचरणेनेच पतितस्वं, भक्तिमागायेषु भक्तिमार्गविरुद्धधर्माचरण-
निराकरणपूर्वकं साक्षाद्भक्तिमार्गीयधर्मप्रवर्तनेन पावनसामर्थ्यमा
चार्याणामेव नान्यस्यापीतिज्ञापनायोक्तं पतितपावन इति, मार्गान्त-
रीयपातकानां ततत्प्रकरणोंकैः प्रायश्चित्तरेव निवृत्तिकथनादाचाया-
नुपयोगः, अत एव भक्तिमार्गविरुद्धफरणस्यैव पातकन्वज्ञापनायत्र
सन्न्यासनिर्णयेष्याचार्यरुक्तं "अन्यथा पतितो भवेदिनि
समागच्युतो भवेदित्यर्थः ॥ २७ ॥
स्वयशोगानसंहष्टहृदयाम्भोजविष्टरः ॥
यशःपीयूपलहरीप्लावितान्यरसः परः ॥ २८ ॥

·1 म्भोजविष्टर इति, स्वपशोगानेन संहा भक्तास्तेपा हृदयानि भक्ति- मायित्वेनाम्भोजरूपाणि तान्येव विष्टररूपाण्यासनरूपाणि यस्य सः, अत्रायमाशयः, यदि सर्वात्मना स्वमार्गायपातकनिवृत्तिर्न स्यात् नदा यशप्तोनिर्दुष्टत्वाद्यक्तिश्चिद्दोपसम्भावनायामपि तच्छ्रवणे तदृदये हर्षो न स्यात्, कदाचिद्वस्तुस्वभावाद्धर्षसम्भवेपि हृदयस्य भक्ति मागयित्वन्न स्याद्भक्तिमार्गीयत्वाभावे तदृदय आचार्याणां स्थितिर्न म्यानम्मानिवृत्तदोपेषु स्वीयेषु हदित्रितयधर्मदर्शनात् स्पष्ट' मेव पतितपावनत्वमिति । ननु कथं ज्ञायते तद्धृदये सदाचार्याणां स्थितिरित्याशा- निरासाय सदास्थितिज्ञापकमग्रिमन्नामाहुर्यशःपीयूपलहरीमावि- नान्या इति, यदि तेषां हृदये सर्वदाचार्य स्थितिन म्यातर्या- चार्याणां स्वपशोमृतलहरीमिस्तेषां हृदये प्लावितान्यरसत्वं न म्यात् , यशसः पीयूपत्वनिरूपणेन यथा स्वर्गे देवानां पीयूपमेव जीवनहेतुम्तथैतन्मागीयाणां तद्यशःपीयूपमेव जीवनहेतुरित्युक्तम्भवति। नवाचार्ययशमः कथं तदितरसर्वरसप्लावकत्वमित्यागहानिरा- मायाग्रिमन्नामाहुः पर इति,अक्षरात् परः अगणितानन्दःपुरुषोतम इत्यर्थम्नाचार्ययशसस्तदितररसप्लावन उपपत्तिरुता भवति ॥२८॥ लीलामृतरसा दींकृताखिलशरीरभृत् ॥ गोवर्धनस्थित्युत्साहस्तलीलाप्रेमपूरितः ॥ २९ ॥ +- ·एवमाचार्ययशसा तदीयानां सर्वरसप्लावकत्यमुपपाच भगय- लीलारसेनापि याद्याभ्यन्तरभेदेन पूरकत्वज्ञापनायाग्रिमन्नामा: लीलामृतरसाकृताखिलशरीरभृदिति, लीलारूपो योपृत- रसस्तेनादिकता अखिलाःस्वीया देहभृतो येन सः, आद्रपदम्य द्विरुक्त्या बाह्याभ्यन्तरभेदेन सरसत्वं ज्ञापितम्भवति, एतेन बाधाम्य. न्तरभेदेनात्यन्तमा वस्त्रं यथा स्वजातीयशुष्कमपि स्वसम्बद्धमात्रम- प्या करोति तथाचार्यलीलामृताद्रीकृता भक्ताःस्वसम्बन्धान बनाना यमप्याद्रं कुर्वन्तीतिज्ञापनायाप्युक्त लीलामृतरसेत्यादि ! एवं कृपया लीलामृतरसेन भक्तान् पूरयित्वा स्वप्रिय थान हार नायाग्रिमन्नामाहुगोवर्धनस्थित्युसाह इति, गोवर्धनथिनांव- साहोध्ययसायो निश्चयो यस्य सः, एवं स्वस्थितिज्ञापनन म्बीयाना स्वस्थानस्वरूपं ज्ञापितम्भवति । ननु गोवर्धनस्थितायेयोत्साहे को हेतुरित्याशशानिगमायाभिमन्ना- माहुस्तल्लीलाप्रेमपूरित इति, तम्य गोवर्धनस्योदर्मन नामा च्छरण"मिति विचार्य सर्वतः पृथकृत्य केवलम्बीयन्द्रपुम्पाटनपूर्व क्षुत्तृपादिवापानिवर्तकस्वरूपानन्ददानपर्विका , गारपा लीला नजनितं यत् प्रेम तेन पूरितः ॥ २९॥ यज्ञभोक्ता यज्ञकर्ता चतुर्वर्गविशाग्दः॥ सत्यप्रतिज्ञस्त्रिगुणातीतो नयविशारदः ॥

·ननु यद्यप्याचार्याणां प्रभुकृतसर्वर सलीलापूर्णत्वे सत्यप्यधुना श्रीगोवर्धनोद्धरणलीलाप्रेमपुस्तित्वकथने को हेतुरित्याशशनिरासा- याहु जिभोक्तति, अत्राधमाशयः, यद्यपि यागदत्तभोजनानन्तरं श्रीगोवर्धनोद्धरणं कृतं तथापि श्रीगोवर्धनोद्धरणे बलिभोजनस्यैव हेतु- लं भोजने व 'मुखम्येव हेतुत्वमाचार्याणाश्च तन्मुखरूपत्वेन तनो- कृत्वमाचार्याणामेवेतिज्ञापनायोक्तं यज्ञभोक्तेति । ननु यद्यप्याचार्याणां यज्ञभोक्तृत्वमस्ति तथापि यागकरणव्य- तिरकण मोक्तस्यन सम्भवतीति यागफरणयव पूर्व निरूपणमुचित नधापन्द्रिस्य वृष्टिकरण माक्षाहलिभोजनस्यैव हेतुत्वं बलिभोजने यागकरणस्येव हेतुत्वमित्युभयं साक्षात्परम्पराहेतुत्वज्ञापनाय व्यत्या- पेन निरूपणमितिज्ञापनाय पश्चायतकर्तेयुक्तं, नवस्य यागस्य गोमवन्वेन वेदामसिद्धलेन केवलम्भगवदुपदिष्टत्वेन भगवत एव कर्तृत्वमायातीति कश्चमाचार्याणां यज्ञकर्तृत्वभितिचेत् सत्यं, यद्यप्युपदे- एवं यज्ञकर्तृत्वमुक्त्या यज्ञेनैव व्रजवासिना 'गपोवजानतो मां- नितिकथनेन विशारद इति, 7 "मुम्बन हेतुन भित्यातयः, यद्यपि "शलोस्मास्यवदद् भारेवलिमादहर" निवचनागवत पुन भोपुलं तथापी स्यधिक कपन ।

·तथापि ब्रजवासिनां साक्षाद्भगवत्स्वरूपानुभवाल्लोकसिद्धानां धर्मादी- नामत्रानुपयोगात् स्वस्य गवाञ्च लीलोपयोगिवेन तत्सुखेनैव सर्वपुरु- पार्थसाधकत्यमितिज्ञापनायोक्तं चतुर्वर्गविशारद इति, यद्यप्ये- "पोवजानतो मान् कामरूपी वनौकसः हन्ति ह्यस्मै नमस्यामः शर्मणे आत्मनो गवा"मिति ब्रजवासिनः प्रति भगवद्वाक्यं तथापि वागधिष्ठातृत्वरूपमाचार्याणामेवेति तद्वाक्यमाचार्यप्वेव पर्यवम्यतीति- जापनायाचार्यनामोक्तं चतुर्वर्गेत्यादि ।। एवम्पूर्वोकप्रकारेण प्रजवासिनां चतुर्वर्गसाधनत्यमुपपाद्य म्वीयेप्वनि स्वमार्गीयचतुर्वर्गसाधकत्वज्ञापकमग्रिमन्नामाहुः सत्य- प्रतिज्ञ इति, सत्या यथार्था प्रतिज्ञा यस्य सः,अस्यायमर्थः, यदाचार्य- भगवदाज्ञया स्वमार्गप्राकट्यं कृतं तदेयम्प्रतिज्ञापि कृता येम्मिन्मार्ग अपना भविष्यन्ति तान् सर्वानेव स्वमार्गायपुरुषार्थदानेनोद्धरिये स्व- मागीयपुरुषार्थाः 'शुद्धपुष्टिमार्गीयपुरुषार्था इतिज्ञापनायोन सत्य- प्रतिज्ञ इति । ननु सर्वात्मना सर्वाशेन प्रतिज्ञायाः सत्यत्वमियदबधि न कुत्रापि दृष्टमिति कथमाचार्यप्रतिज्ञायाः सर्वात्मना सत्यत्वमित्या- निरासायानिमन्नामाहुत्रिगुणातीत इति, त्रिगुणाः सत्त्वरजस्तमालपा- म्तानतातोतिकान्तः, अनेन सत्यप्रतिज्ञत्वे हेतुरुक्तः, अत्रायमागयः, १ “पुष्टिमार्गे होदारसं धर्मोयों हरिरच हि कामो हरोदक्षव मोक्ष: कृष्णस्य च प्रदमित्युका" इसधिकं जनन ।

·अन्येषाप्रकृतिगुणसम्बन्धात् प्राकृतत्वेन दोपसम्बन्धात् ताकृतपति ज्ञाया अपि दुष्टत्वानिर्दुष्टस्यैव सत्यत्वात् नरपतिज्ञाया अप्यसन्यत्य- माचार्याणान्तु प्रकृतिगुणराहित्पेन निर्दुष्टत्यातत्प्रतिपया अपि निर्दुएत्वेन सत्यत्वमेवेतिज्ञापनायोक्तं त्रिगुणातीत इति । एवं सत्यमतिज्ञत्वे हेतुमुपपाच यदुद्धारार्थप्रतिज्ञाकरणं सपा स्वमार्गायमर्यादानापनाय म्यसिद्धान्तनिरूपकमन्धरणत्वशापना- यानिमक्षामाहुर्नयापिनारद इनि, नपे स्यसिद्धान्तमा विशारदः अत्यन्तनिपुण इति ।। ३०॥ स्वकीर्तिवर्धनस्तत्त्वसूत्रभाप्यप्रदर्शकः ।। मायावादास्यतूलाभिब्रह्मवादानरूपकः ॥३१॥ ৰ নামৰ্যাদা ঘামামারখনাৰ নিস तत्करणे हेनुमतमग्रिमन्नामाहुः स्वकीर्तिवर्धन मि. स्यमार्गाय- रहस्यग्रन्थनिरूपणेन म्बीयेषु स्वकीर्तिवर्धन नि । एवं स्वीयेषु मकीर्तिनित्यमुपराध मायावादादिशामप्रव- तकपण्डितेप्वपि कतिवर्धनत्वज्ञापनायामिनामास्तत्वगत्र. भावमदर्शक इति, तत्वमूत्राणि तत्त्वनिरूपकाणि च्यागमूत्राणि तेषां भाप्यं तदर्थप्रतिपादकं शाम्ब नाय प्रदर्भमा प्रकाशक इत्यधः, বৰি হাৰায়নামঘি ময়ুসমাস অবল নথি तप्र लक्षणामाश्रित्य मूत्रार्थव्यात्यानातम्य गन्यं ज्ञानमनन्तम्नम'

·.
(५७).
"रसो वैस' इत्याद्युपनिषद्वाक्यविरोधान्न साक्षातत्वसूत्रभाष्यप्रतिपाद-
कत्वमाचार्याणान्तु सत्यं ज्ञानमनन्तब्रह्मरसो वै स"इत्याधुपनिष-
द्वाक्याविरोधेन ब्रह्मधर्मप्रतिपादनपूर्वकं साक्षासूत्रार्थनिरूपकत्त्वज्ञाप-
नायोक्तं तत्त्वमूत्रभाष्यप्रदर्शक इति, एतेन मायावादादिशात्र-
प्रवर्तकपण्डितेप्वप्यसाधारणकीर्तिवर्धनत्वमुक्तम् ।
नन्यधुना लोके मायावादम्यैवातिप्रचुरत्वेन शास्त्रान्तरमतदूष-
कत्वम्प्रतिभाति यथा तथाचार्यप्रतिपादितल्याससूत्रभाप्यस्यापि
दूर्पकत्वम्भविप्यतीत्याशङ्कानिरासायाग्रिमन्नामाहुर्मायावादाख्यतूल्ला-
ग्निरिति, मायावाद इत्याख्या नाम यस्य तदेव तूलमिय तूलं
तस्याग्निदाहक इत्यर्थः, अत्र मायावादम्य तूलत्वनिरूपणेनाचार्याणा-
ममित्वनिरूपणेन च यथा महानपि तूलराशिरल्पामिसम्बन्धेनापि
दाधो भवति तथाचार्थनिरूपितकतत्त्वसूत्राथनिरूपणेनापि सबों माया-
चादो निराकृतो भवतीतिज्ञापनायाप्युक्तं मायावादारयेत्यादि, ननु
पूर्वग्मायावादनिराकर्तेति निरूप्यापि 'पुनर्यन्मायावादाव्यतूलामरि-
त्युक्तं तस्यायमाशयः, पूर्वन्तु सामान्यतो निराकरणमुक्तमधुना च
प्रतिसूत्रानराकरणत्यज्ञापनायोक्तमिति न पोनरुत्यमिति सर्वमनवद्यम् ।
ननु मायावादनिराकरण के बादमाश्रित्य कृतमित्याशानिरासाया-
भिमन्नामाहुर्ब्रह्मवादनिरूपक इति, "सर्व खल्विदम्ब्रह्म" "यदिदं-
किन तत्सत्यमित्याचक्षत" इत्राघुपनिपद्वाक्यप्रतिपादितो यो
ब्रह्मवादस्तनिरूपकः तत्प्रतिपादक इत्यर्थः ॥ ३१ ॥

·(५८) अप्राकृताखिलाकल्पभूपितः सहजस्मितः ॥ 'त्रिलोकीभूषणम्भूमिभाग्यं सहजसुन्दरः ।। ३२ ॥ एवं ब्रह्मवादनिरूपकत्वमुपपाद्याग्रिमनाम्नाप्राकृताविला- कल्पभूपितत्वकथनस्यायमागमः व्यासस्त्रचतुर्थाध्यायस्य फला- प्रायत्वात् स्वमार्गफलत्वेन भगवद्धाववत्त्वेनाप्राकृता अलौकिका भाखिलाः सर्वे ये लीलारसभागम्त पाकल्पत्येन शोभापास्तैर्भूपि- तस्तच्छोमायुक्तः, यद्यप्यन्यैरपि भाप्यकृद्धिः फलाध्याये स्वस्वमार्य- फलं निरूप्तिमस्ति तथापि सर्वोत्कृष्टलीलारसफलनिरूपकत्वकृतशो- भाचार्याणामेव . नान्येपासपीतिज्ञापनायोक्तमप्राकृताखिलाकल्य- भूपित इति । एवं लीलारसभावनितशोभायुक्त्यनिरूप्य तयुक्तत्वज्ञाप- कमनिमन्नामाहुः सहजस्मित इतिः सदनं निरूपितलोलारसम्मरण- स्वभावजानितं स्मितं यस्य सः । एतेनाचार्याणामलौकिकाकल्पशोमा सकायर्या निरूप्यातःपरमा- चार्याणां शोभाकृतिहेतुत्वज्ञापनाषामिगलामा स्त्रिलोकीभूपणमिति, अवायमाशयः, प्रयाणां लोकानां समाहारखिलोमीतिव्युत्पत्त्याचार्या- शान्तत्र भूषणत्वमसम्भावितमिति त्रिलोक्यास्तमोरजःसत्त्वात्मकल्लेन । नगुणविशिष्टाः स्वकीया एवं त्रिलोकोपदेनोच्यन्ते तेषाम्भूषण ..

·शोभाचार्यसम्बन्धकृतैय नान्यथेतिज्ञापनायोक्तं त्रिलोकीभूषण- मिति । - एवं स्थीपानां शोभाहेतुत्वनिरूप्पाचार्थचरणसम्बन्धाद्भूमेरप्यु- -स्कर्षसाधकममिमन्नामाहुभूमिमाम्यमिति, भूमेर्भाग्यं पूर्णपुष्प- 'सलामत्यर्थः, अत्रायम्भावः, भूमेक्तत्त्वादाचार्यः शुद्धभक्तिमार्गस्यैव प्रकटितत्वात्तजनितसन्तोषेणाचार्य स्थीतम्भूमिः स्वभाग्यत्वेनैव मनुत इतिज्ञापनायोक्तम्भूमिभाग्यमिनि, भूमेः शुद्धपुष्टिमार्गीयभत्तात्वं श्रीभागवत एव "भूमेः सुरेतरवरूथविमर्दिताया" इत्यादिना भूमि- मर्दन केशनिवृत्तिहेतुत्वेन भगवत्प्राकव्येनैव निरूपितमत एव फल- प्रकरणेपि "श्रजभुवः शमयन खुरतोद"मित्युक्तम् । एवमाचार्याणाम्भक्तिमार्गप्रकटकत्वेन हेतुना भूमिभाग्यत्त- निरूप्य स्वीयानान्निनुकर्दशनमात्र व म्यभाग्यहेतुत्वशाएकधर्म विशिष्टमामिमन्नामाहुः सहजसुन्दर इति, यद्यपि स्वीयानां माक्षा- स्वरूपदर्शनमेय स्वभाग्यस्फूर्ती हेतुम्तथापि सौन्दर्यस्पानागन्तु- कत्वेन स्वाभाविकत्यज्ञापनायोक्तं सहजसुन्दर इति ॥ ३२ ॥ अशेषभक्तसम्पार्थ्यचरणाजरजोधनः ॥ एबभक्तानां भाग्यरूपत्वेनाचार्याणां स्वरूपनिरूप्य तेषामेव तचरणारविन्दरजस एवंहिफामुष्मिकसर्व पुरुषार्थत्वज्ञापनाया- मिमन्नामाहुरशेपभक्तसम्भार्थ्यचरणाग्नरोधन इति, अशेष- ·भक्तः सम्यगहिफामुध्मिकसदपुरुषार्थसाधकत्येन पाय चरणाज- रजोय यस्य सः, अनेन भक्तानां चरणारविन्दरजो बिहायान्यपदा- थस्य प्रार्थनीयत्वाभायो ज्ञापितः। इत्यानन्दनिधेः प्रोक्तन्नाम्नामष्टोत्तरं शतम् ॥३३॥ श्रद्धाविशुद्धबुद्धिर्यः पठत्यनुदिनञ्जनः ।। स तदेकमनाः सिद्धिमुक्तान्यानोत्यसंशयः॥ ३४ ॥ एबमाचार्याणामष्टोत्तरशतनागानि निरूप्योपसंहरन्तीत्यान- न्दनिधेरिति, इत्यनेन प्रकारेणानन्दनिधेरानन्दसमुद्रस्याचार्यस्य, ' आचापाणामानन्दसमुद्रत्वोक्त या सदागाधरवपूर्णत्वानवरतोच्छलत्त- रङ्गवत्वविविधलीलारसभावरत्नाकरत्वादिधर्मवत्त्वं ज्ञापितम्भवति, नाम्नामष्टोत्तरं शतं मया श्रीविठ्ठलेगेन प्रोक्त प्रर्पण कथितं, अन्न कथने प्रगदोपादानेन सिद्धानामेव नाम्नां प्रकाशकत्यन्तु कल्प- यित्वा स्थानमिति नापित, एवं नामप्रकाशकत्यमुपपाद्य तत्प्रकाशनप्र- योजनमुत्तरार्थेनाहुः श्रद्धेति, श्रद्धयां विशेषेण शुद्धादुःसमाधनप- नोद्या युद्धियस्य सः श्रद्धाविशुद्धयुद्धिम्तादृशः सन् यः जनः पट- ति, अत्र य इति सामान्योक्त्या स्वमायित्वमेव हेतुन तु वर्णविशेष स्यापि पठने निमित्तत्वमिति ज्ञापितं, एवम्पटने म्बीयमात्राधिकारित्व- मुपपाद्य पाठम्यावश्यकन्यज्ञापनाय कालनियममाहुरनदिनमिति, ·प्रतिदिनमित्यर्थः, यः पठति स पूर्वन्तकमना भवति तेप्वेवाचार्यप्वे वैकं केवलं मनो यस्य तादृशो भवति तदनन्तरमुक्तां कृष्णाधरांमृता: म्वादरूपां सिद्धि फलम्प्रामोति, स्वस्वमनोमिलापतप्रकारेण फलान: भवज्ञापनाय पशब्दः, एवम्फलप्राप्तिमुक्त्या फलप्राप्तेरव्यभिचारित्व- ज्ञापनायाहुरसंशय इति, निःसन्दिग्धमित्यर्थः ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ तदप्राप्तौ वृथा मोक्षस्तदाप्तौ तद्गतार्थता ।। . अतः सर्वोत्तम स्तोत्राप्यं कृष्णरसार्थिभिः॥३५॥ एवमव्यभिचारेण स्वकीयेषु स्वमाथिफलप्राप्तिन्निरूप्यास्य फलस्येतरमार्गायमुक्तिफलापेक्षयाधिक्यज्ञापनायाहुस्तदमाती या मोक्ष इति, तस्य स्वमार्गीयफलम्यामाप्तो मोक्षोपि सायुज्यादि- रपि वृथा एतन्मार्गीयफलाभावान्निरर्थक इत्यर्थः, तस्य स्वमार्य- फलस्याप्ती प्राप्तौ सत्यां तस्य सायुज्यादेगतार्थता निर्थकतेत्यर्थः, एवं म्बमार्गीयफलस्य सर्वोत्कृष्टत्वन्निरूप्यतस्तोत्रपाठम्यैवैतत्फल. साधकत्वज्ञापनायावश्यकत्वनिरूपणाय चाहुरत इति, यतोम्य स्तोत्र पाठस्यैतत्कलसाधकत्वमत एवैतम्तोत्रस्य सर्वोत्तमत्वमितिज्ञापनाय म्तोत्रनामनिरूपणपूर्वकम्पाटम्यावश्यकत्यमुक्तं, पूर्व स्तोत्रस्य पाठ- कथनेनाधुना जप्यत्वकथनम्यायमाशयः, यावत् सर्व स्तोत्र- निःसन्दिग्धन्नायाति तावत्पाउ एव कर्तव्यः सम्यगागमनानन्तरं ·(६) गमतया जप एव कर्तव्यो न तु प्रकटतया पठनीयमितिज्ञापनायोस अप्यमिति, एवं स्तोत्रम्य जप्यत्वम्प्रतिपाच उपाधिकारिण आहुः कृष्णरसार्थिभिरिति ॥ ३० ॥ एवं स्तोत्रजपाधिकारिणो निरूप्य स्तोत्रम्मासिनिमयन्तीति श्रीमदिति। ।। इति श्रीमदग्निकुमारमोक्तं श्रीसर्वोत्तमस्तोत्रं सम्पूर्णम् ।। एवमाचार्यनामानि विकृतानि यथामति ।। पितृपादान्जकृपया नान्यसाधनतो मया ॥१॥ गात्र बुद्धिदोषेण विवृतावन्यथा कृतिः ॥ समन्त्वाचार्यचरणा मल्योयमिति म्वत. ॥ २ ॥ आचायनाममान काटकमाफियानि श्रीविठ्ठलोजिसमागनिर्गतानि।। सीबाट मोनाविनेर्गुणगुम्फिनानि कुर्वन्तु कण्टमुवि भक्तजना जपाय ॥३॥ . मप्रभुचरणर समय कामविननिय योगयोगमोवि गमपूर्ण । दावाप्रतिभाति ।

·Hश्रीकृष्णाय नमः ॥ श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः ।। ॥ श्रीमदाचार्यचरणकमलेम्यो नमः ।। ॥अथ श्रीरघुनाथजी कृतं श्रीसर्वोत्तम- स्तोत्रविवरणं प्रारभ्यते ॥ '. यत्कृपादृष्टिमालम्ब्य समुत्तीर्णा भवाम्बुधिम् ॥ गृहान्धकूपमण्डूकास्तं वन्दे वल्लभात्मजम् ॥१॥ उद्धपुरग्रे सोभूयो जीवान् श्रीवल्लमाभिधः ।। तन्नामाष्टोत्तरशतं निर्वक्ष्यामि यथामति ॥२॥ आदो सफलशिष्टसम्मततया स्तुतिरूपम्मगलं प्रतिजानते माक- तधर्मानाश्रयामिति । प्राकृतधर्मानाश्रयमप्राकृतनिखिलधर्मरूपमिति । निगमप्रतिपाद्यं यत्तच्छुई साकृति स्तौमि ॥१॥ पाहता लौकिका ये धमाः कामक्रोधादयस्तान्नाश्रयते . भजते, त एनन्नाश्रयन्त इति या, मनु सर्वधर्मनिराकरणात् ।

·(६४) कन्तत् नेत्याहुः अपाकृतेति, प्राकृतापाकृतभेदेन पदार्थद्वविध्यस्वीका- रादीश्वरे प्राकृतधर्मनिषधेप्यलौकिकधर्मवत्त्वमविरुद्धमतोमाकृता ये निखिला. सर्वे धर्मा ऐश्वर्यादयो रूपंम्वरूपं च यस्य, इतिशब्दः प्रका रार्थः तेनैवप्रकार यद्वस्तुतस्तोमीवन्यय ,तदेव विशिष्यते निगमे- ति, काण्डत्रयात्मकेपि वेदे मतिपायन्निणेतव्यं, शुद्धन्निर्मल, साकृति आकृत्या विग्रहेण सहितं नत्वन्तरा म्बीकृतम् ॥ १ ॥ नन्येतादृशं तत्स्वरूपं यदि वेदप्रतिपाद्यमेव तदेवावन्त का ऋश्चिदपि वेदविद्भि. किमिति न वर्णितं तन्माहात्म्यमत आहे. कलिकालेति । कलिकालतमश्छन्नदृष्टित्वाद्विदुपामपि । मम्प्रत्यविषयस्तस्य माहात्म्यं समभूहुवि ॥२॥ कलिकालसम्बन्धि यत्तमोजानं प्रकामप्रतिबन्धकत्वात् तेन मना आच्छादिता दृष्टय. प्रमाकरणानि येषां तादृशत्याद्विदुषां जानवतामपि सम्मति साम्प्रतं तस्य माहात्म्यं जानाविषय एव भुव्यव, अतम्तदज्ञानादनिरूपणन्न टोपाय ॥२॥ तहि कथमिदानी ज्ञात ज्ञापकाभावादिति चेन्न म्वेनैवेत्याह दययेति।

·(६५) दयया निज़माहास्यं करिष्यन् प्रकटं हरिः॥.. वाण्या यदा तदा स्वास्यं प्रादुर्भूतं.चकार हि ॥३॥ हरिः सकलदुःखहरणशीलो.दयया दीनवात्सल्यमवलम्ब्य वाण्या स्वोक्तवेदरूपवाण्या-निजमाहात्म्यं प्रकट करिष्यन् "लक्षणहेत्वोः क्रियाया" इति हेतौ शतृप्रत्ययः, एवंविधा यदा बभूव तदा स्वास्यं स्वमुखाधिष्ठातारं वैश्वानरं प्रादुर्भूतं चकार कृतवान् , हि प्रसिद्धौ ॥ ३॥ ननु वागधिष्ठातृवचनादेव सर्वोप्यर्थो ज्ञास्यते किमनेन प्रयासे- नेत्यत आहुस्तदुक्तमिति। तदुक्तमपि दुर्बोध सुबोधं स्याद्यथा तथा ।। तन्नामाष्टोत्तरशतं प्रवक्ष्याम्यखिलाघहत् ।। ४ ।। तात्पर्यापरिचयात्तदुक्तमपि दुर्बोधमेव तदेव पुनः मुबोध यथा स्यात्तथा स्तुतिरूपं तदीयं नामाष्टोत्तरशतं प्रवक्ष्यामि च, तन्नाम्नां प्रवचनात् कथं सुयोधत्वं तदुक्तस्येत्यत आहुः अखिलायह दिति, बोधप्रतिबन्धः पापकृतोतस्तदपगमासुबोधत्वं युक्तमेव ॥ ५ ॥ अष्टोत्तरशतनाम्नां मन्त्ररूपत्वादृप्यादिकमाहुः .

·- (६६) ऋषिरमिकुमारस्तु ईन्दोनुष्टविहोच्यते ॥ श्रीकृष्णास्यं देवता च बीजं काराणिक प्रमुः॥५॥ विनियोगो भक्तियोगप्रतिबन्धविनाशने ॥ कृष्णाधरामृतास्वादासिद्धिरत्र न संशयः ॥ ६ ॥ अमिकुमारः म्ययमेव ऋषिः, श्रीकृष्णास्य श्रीवाभः, अन्यत म्याटम् ॥ ५-६॥ आनन्दः परमानन्दः श्रीकृष्णास्यं कृपानिधिः ।। देवोद्धारप्रयत्नात्मा स्मृतिमात्रातिनाशनः ॥ ७ ॥ आदौ परममहलनामाहु. आनन्द इति, स्वरूपम्यैवानन्दरूपत्यात् आनन्द इति,आसमन्तानन्दयति समर्धयति स्वभक्तानिति वा,इपन्य- नो नन्दो बजराज एवेति वा, न्यूनत्वं तु ब्राह्मण्यकृतमेव, श्रीकृष्ण- पितृत्वमुभयत्रापि समानमेय, प्राकट्यं लोकप्रतीत्या, तत् यमुदेव- गृह एव, अत्र नूभयमिति युक्तमेवाधिक्यम् ॥ १॥ परमानन्द इति, परमश्वासावानन्दश्च, परम उत्कृष्टो रासो- स्मवादिजनित आनन्दो यस्य यस्मादिति वा, परमेण श्रीकृष्णेन नाम्ना इन्दो जगत्यसावित्यन्येपाम्पाट । इत आरभ्याधिकं चन। - १ २ ·। आनन्दो यम्यति वा, पिपतीति परो विष्णुः, मा श्रीः, तयो- रप्यानन्दो यस्मादिति वा ॥२॥ श्रीकृष्णास्यमिति, “वाम्यं प्रादुर्भूतं चकार ही"ति यदुक्तं तदर्थमिदं नाम, श्रीकृष्णम्यास्यं मुखं वैश्वानराख्यं, इदं तुनैमित्तिक रूपं न वास्तव्यं, अत एव तत्स्वरूपानिजैरुक्तं अनानाद्यन्धकारप्रशमन- पटुताख्याफ्नाय त्रिलोक्यामग्मित्वं वर्णितं ते कविभिरपि सदा,वस्तुतः कृष्ण एवे"ति, यद्वा कृष्णपदेन कृष्णद्वैपायनोप्युच्यते, तेन कार्य- भेदेनोभयोरप्यास्य, भगवदास्यत्वं तु भक्ताहादकत्वात् सर्वरसभोक्त- त्याज्जेयं, व्यासास्यं तु श्रीभागवताभिप्रायवर्णनयाथार्थ्यात्, अंत एवं श्रीभागवतविवरणारम्भे तैरुतं "अतो मुदा गूढार्थ प्रकटी- करोमि सततं व्यासस्य विष्णोः प्रिय"मिति ॥ ३ ॥ कृपानिधिरिति, कृपाया दयाया निधिरक्षयकोश इत्यर्थः॥४॥ दैवोद्धारमयत्नात्मेति, देवानां जीवानां सर्वदु खादुद्धरण मुद्धारस्तदर्थों य. प्रयत्ला भक्तिमार्गप्राफट्यादिना तत्र आत्मा चित्तं यस्य, प्रयत्नरूप एव वा, निसर्गासुरानुद्धरणेपि न वस्तुदोष , भगवतैव तथाकरणात्, उक्तं च गीतायां "प्रवृत्ति च निवृत्ति च जना न विदुरासुरा" इत्यादिना ॥५॥ १ भत्ताहृदयप्रकाशमवादित्यपि पाठः । २ सामथ्यादिन्यपि पाठः। - - ·(६८) स्मृतिमोनातिनाशन इति, स्मरणमात्रेणाति त्रिविधतापं भत्ता- नां नाशयतीति, स्मरणं तुभयधा ज्ञेयं, ये भक्ताः स्मरन्ति यास्ते स्मरन्ति ।।६॥७॥ श्रीभागवतगूढार्थप्रकाशनपरायणः ।। साकारब्रह्मवादकस्थापको वेदपारगः ॥ ८॥ श्रीभागवतशास्त्रस्य गूढो गुप्तो योर्यस्तस्य प्रकाशने व्यक्ती- करणे परायण उद्युक्तः तत्प्रकाशने परमुत्कृष्टं अयनं यस्येति बा,तत्- प्रकाशनपरो भूत्वा आ अयते इह प्रकटीभवतीति वा, उक्तंच तैः "अर्थ तस्य विवेचितु"मितिश्लोके ॥ ७ ॥ साकारब्रह्मवादकस्थापक इति, निराकारत्वनिराकरणपूर्वक साकारं ब्रह्म यत्रोच्यते स साकारब्रह्मवादः स चासावेकश्च तस्य स्थापको दृढकर्तेत्यर्थः, एकश्चासौ स्थापकश्चेति वा, न हन्यम्यैवंविध सामध्यमस्ति ॥ ८॥ वेदपारग इति, वेदानां पारं पर्यवसानं गतवान् ज्ञातवा- नित्यर्थः ॥ ९॥ ८॥ मायावादनिराकर्ता सर्ववादिनिरासकृत् ॥ भक्तिमार्गाजमार्तण्डःस्त्रीशूद्राद्यद्दतिक्षमः ॥ ९ ॥ १ स्मरणादातिमितिपाठान्नम्। अयन इलपि पाठ..

·(६९)
मायावादनिराफतेति, ईश्वरमारभ्य यत्किचित्तासर्व नासीन-
विद्यते न वा भविष्यतीत्येतादृशो यो यादः स मायावादस्तम्य
निराकर्ता तिरम्कारक इत्यर्थः, मायिकत्वप्रतिपादकश्रुतिपुराणादीनां
तु तात्पर्य वैराग्यपरमिति तु निवन्यादिषु प्रपश्चितमेव ॥ १०॥
सर्ववादिनिरासकदिति, ब्रह्मवादिव्यतिरिक्ताः सर्वे ये
वादिनस्ताफिकचौद्धादयस्तेषां निरास उत्चराम्फूर्तिम्तां करो-
.
तीति ।। ११ ।।
।
भक्तिमार्गाजमार्तण्ड इति, भक्तिनिरूपधिम्नेहः स मुग्यते
विचार्यते यस्मिन् शास्त्रे स भक्तिमार्गः भगवच्छाग्यं तदेवानं रस-
मूलकत्यात्तस्य मुकुलितस्यान्त प्रकागने मार्तण्ड व मार्तण्ट
सहस्रकिरण इत्यर्थः ॥ १२॥
स्रोशूद्राधुनिक्षम इति, खियश्च शूद्राश्च नदादयो अन्य
अन्यादयस्तेषामुद्धतायुद्धरणे क्षमः समर्थ इत्यर्थः, यद्यपि "म्रोशृद्ध
द्विजवन्धना"मित्यादिना भारताख्यानम्यापि साधनस्यमुक्तं तच
म्वर्ग एव न भगवत्माप्ती, एतदनुगृहीतास्तु साक्षाच्छीकृष्णं
प्राप्नुवन्त्येवेति महद्वैशिष्ट्यम् ॥ १३ ॥२॥
अङ्गीकृत्यैव गोपीशवल्लभीकृतमानवः ।।
अङ्गीकृतौ समर्यादो महाकारणिको विभुः ॥१०॥

·(७०) अटीकत्येव गोपीशवभीकृतमानव इति, अङ्गीकृतिः स्त्रीयत्वेन परिग्रहः तन्मात्रेणेव गोपीराम्य बल्लभीकृता प्रियत्वा- स्पद प्राधा माना देवा जीवा येन |॥ १४ ॥ नन्वीतेजीवहतसाधनापेक्षत्वेन निषेधोत्तया जीवप्रपत्ते म्व- भावभेदेनानेकविधत्वेपि न पूर्वोक्तफलभेद सम्भवति तथा च भक्ति मागीयप्रपत्त्यादिसाधनोच्छेद प्रसज्येताप्रयोजकत्यादित्याशङ्कयनामा न्तरेण विशेषमा अङ्गीको समर्याद दति, अङ्गीकारेपीय म्ब- रूपमर्यादति नैतत्सापेक्षत्वमनुचितमिति अङ्गीकृतेरिति जेय, किश सहजदोपाणामनिवार्यत्वेन तत्कृतप्रतिरन्धोरमफ्लाभावान्नाशो न शहनीयो यतोजीकृतौ रताया समर्यादो "म मे भक्त प्रणश्यती"ति मर्यादासहित टत्यर्थ , सदोषम्य भक्तत्वमसम्भावितमिति न वाच्य, "अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभा"गितिवचनात् ॥ १५ ॥ महाकारुणिक इति, करुणाम्यास्तीति काराणिक, महांश्वासो कारणमच, महत्त्व तु भगवत्सम्यन्धसम्पादनेनौपम्यात् ।। १६|| विमुरिति , विभवति सर्वानिष्टे, विशिष्टो भवत्यन्येभ्य इति वा॥१७॥१०॥ १ अयमामासप्रन्या नास्लर चन । अङ्गीकारेपि समर्यादो मयादया सहैव, प्रपत्त्यनुसारेण फलदान मर्यादा, "ये यथा मां प्रपद्यत" इतिवारमादित्यव टोकामन्य वचन ।

·(७१) अदेयदानदक्षश्च महोदारचरित्रवान् ॥ प्राकृतानुकृतिव्याजमोहितासुरमानुषः ॥ ११ ॥ अदेयदानदक्षधेति, लोके यः कश्चन रसायनादिकमपि न प्रका- शयति, अयं तु ब्रह्मादिदुर्लभमंपि स्वसर्वस्वं भक्तेभ्यो दत्तवानतोदे- यस्यापि दाने दक्षः प्रवीणः, चकाराहेयस्यापि ॥ १८ ॥ .महोदारचरित्रवानिति, उदाराण्यतिनिर्मलानि प्रशस्तानि चरित्राणि कर्माणि यस्य विद्यन्ते स उदारचरित्रवान् , महांश्वासावु- दारचरित्रवांश्चेति, महत्स्विति या, महान्ति बन्युदारचरित्राणि विद्यन्ते यस्येति वा, महान्तो ये उदारचरित्रा भक्तास्ते सन्त्यस्येति वा ॥ १९ ॥ माकतानुकतिव्यानमोडितापुरमानुप इति, माता लौकि- का ये जीवास्तेषामनुकृतिस्तद्वदेव कायक्लेशादिसहनं तयाजेन तन्मिषेण मोहिता आमरमानुपा येन, अनुकरणं विनान्यथाचरणं तेषां न स्यादतस्तस्करणम् ॥ २०॥ ११ ॥ वैश्वानरो वल्लभाख्यः सद्रूपो हितकृत्सताम् ॥ जनशिक्षाकृते कृष्णभक्तिकृन्निखिलेष्टदः ॥१२॥ वैश्वानर इति, विश्वे सर्वे नयन्त्येनं विश्वान्नयत्यय'मित्यादिवैदि- १ कथनेतिपदं नास्ति हवन ।

·"मम- (७२) को निरुक्तियाँस्कोक्ता ज्ञेया, 'विश्वे सर्वेपि नरा ईशितव्या यस्ये'- त्यामं, संज्ञाशब्दत्वान्न व्युत्पत्त्याग्रहः कार्यः ॥ २१ वल्लमांख्य इति, वल्लभ इत्याख्या पितृमातृकृता यस्य, नाम प्रथमं जातवेदाः पिता माता च दधतुर्यदेश"इतिश्रुत्तेमक्तप्रियत्वा- दन्वर्थसंज्ञापि जेया ॥ २२॥ सद्प इति, सत् सुन्दरं रूपं मस्येति, सदविनाशि रूपं यस्येति. सत्सु प्रकाश्यं रूपं यम्येति वा, सर्व प्रपञ्चजातं सत्वेन रूपयंतीति बा,भक्तप्रपञ्चजसत्त्वं रुपयतीति वा,सन्तस्तस्वरूपाभिज्ञा रूपं यम्ये- ति वा, सत्सु यज्ञादिषु स्थितं रूपं यस्येति वा, "यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यत" इतिभगवद्वचनात् ॥ २३ ।। हितकृत्सतामिति, सतां मक्तानां सदा हितमेव कृतवान्नाहितमि त्यर्थः, सविशेषणमेकं नाम ज्ञेयम् ॥ २४ ॥ जनशिक्षाकृत कृष्णभक्तिकृदिति, जनानां देवानां शिक्षार्थ कृष्णभक्तिप्रतिपादक शास्त्रं सेवां या कृतवान् प्रकटितवानित्यर्थः, सर्वरसपूर्णत्वात् म्यस्य न प्रयोजनमतोन्यार्थमेवेतिभावः ॥२५॥ निखिलेपद इति, निखिल यथे इष्ट भगवत्सम्बन्ध दाया- नित्यर्थः, निखिलेन्विति वा ॥ २६ ॥ १२ ॥ सर्वलक्षणसम्पन्नः श्रीकृष्णज्ञानदो गुरुः ।। स्वानन्दतुन्दिलः पद्मदलायतविलोचनः॥१३॥ . , ·. : सर्वलक्षणसम्पन्न इति, सर्वाणि यानि शुभलक्षणानि सामुद्रिकप्रसिद्धानि तैः सम्पन्नः समृद्ध इत्यर्थः, सर्व लक्षयतीति सर्वलक्षणो भगवान् तेन सम्पन्न इति वा ॥ २७ ॥ श्रीकृष्णज्ञानद इति, श्रीकृष्णो ज्ञायते सर्वोपास्यत्वेन य- स्मिन् ज्ञाने शास्त्रे तच्छ्रीकृष्णज्ञानं तददाति स्वीयेभ्य इति, श्रीकृष्णज्ञानेन अज्ञानं तत्कार्य द्यति नाशयतीति वा, श्रीर्मायाकृष्ण- श्व तयोरिति या ॥२८॥ अत एव गुरुरिति, गृणात्युपदिशति तत्त्वं गुरुः,गुणैर्गरिष्ठ इति वा ॥ २९॥ स्वानन्दतुन्दिल इति, स्वस्यैव स्वरूपानन्देन तुन्दिलस्तु- न्दवान् न तु विषयसुखेनेत्यर्थः ॥ ३० ॥ पद्मदलायतविलोचन इति, कमलपत्रसदृशे ईषदारुण्यादि. गुणयुक्ते आयते विशाले लोचने यस्य ॥ ३१ ॥ १३ ॥ कृपादृग्वृष्टिसंहष्टदासदासीमियः पतिः॥ रोपटक्पातसम्प्लुष्टभक्तहिड् भक्तसेवितः ॥ १४ ॥ * कृपादृष्टिसंहृष्टदासदासीमिय. इति, कृपापूर्विका हक कृपादृक् 'सैव भक्ततापनाशकत्वादृष्टिस्तन्मात्रेणैव सम्यक् दृष्टा आनन्दपूर्णा ये दासा दास्यश्च तासां तेषां च मियः, ताः प्रिया ·- (७४) यम्येति वा ॥ ३२॥ पतिरिति , पाति सर्वान् म्बीयानिति पतिः, पूर्वोक्तदासी- नामिति वा ॥ ३३॥ रोपहरपातसम्लुटभक्तद्विडिति, स्वभक्तान ये द्विपन्ति ते भकद्विपः, रोपपूर्वकदृष्टिपातमात्रेणैव सम्यक प्लुटा दग्धा भक्त- दियो येन यस्येति वा ॥ ३४ ॥ भक्तसेवित इति, भक्तःसेचित्त इति ॥ ३५ ॥ १४ ॥ सुखसेच्यो दुराराध्यो दुर्लभाङ्घिसरोरुहः ।। उग्रप्रतापो वाक्सीधुपूरिताशेपसेवकः ॥ १५ ॥ सुखसेव्य इति, सर्वात्मभावविद्भिभक्त मुखेनैव सेवितुं योग्यः ॥३६॥ तदन्यैः प्रावाहिर्दुराराध्य दुःखेन सेव्य इत्यर्थः ।।३७ ॥ दुर्लमामिसरोरुद इति, दुर्लभे दु प्रापे अघ्रिसरोरुहे चरणकमले यम्येति ॥ ३८ उग्रप्रताप इति, उप. सर्वप्रतिपक्षोपमर्दक प्रतापोनुभावो यम्येति ॥ ३९॥ वाक्सोधुपूरिताशेपसेवक इति, श्रीकृष्णकथारूपा चागेव 'साधुरमृतं तेन प्रिताः सम्पूर्णमनोरया तदतिरिक्ताभिलाषापराड्न ग्वा सेवका यस्य यस्मादिति वा ॥ ४०॥ १५ ॥ । - ·श्रीभागवतपीयूपसमुद्रमथनक्षमः ॥ तत्सारभूतरासस्त्रीभावपूरितविग्रहः ॥ १६ ॥ श्रीभागवतपीयूपसमुद्रमथनक्षम इति, श्रीभागवतमेव पीयूप- 'समुद्रस्तात्योन्मयने विचारणे क्षमः समर्थ इत्यर्थः ॥ ४१ ॥ तत्सारभूतरासस्त्रीभावपूरितविग्रह इति, तस्य श्रीमागवता- मृतसिन्धोर्मथनानन्तरं सारांशभूतो यो रासम्तन्मण्डलस्थितानां स्त्री- णां भावोनुभवैकवेद्यस्तेन पूरितो विग्रहो यम्य ॥ ४२ ॥ १६ ॥ सान्निध्यमात्रदत्तश्रीकृष्णप्रेमा विमुक्तिदः ।। रासलीलैकतात्पर्यः कृपयैतत्कथाप्रदः ॥ १७ ॥ सानिध्यमात्रदत्तश्रीकृष्णमेमेति, दैवजीवेषु म्यसानिध्यमात्रेण दत्तं श्रीकृष्णसम्बन्धि प्रेम स्नेहो येन स तथा, प्रेया' एवाविमु- तिम्थायिभावमिति वा, वस्तुशक्तिरेव प्रयोजिका तत्र ॥ ४३ ॥ विमुक्तिद इति, सान्निध्यमात्रेणैवान्यविषयेभ्यो विशेपतो मुक्तिर्मनिच्छां ददातीति तथा, वैःकालादिति वा, सालोक्यादितोषि विशिष्टामिति था, अधिकारिभेदेन विविधामिति वा ॥ १४ ॥ रासलोलैकतात्पर्य इति, रासलीलायामेकस्यां तात्पर्य- १ उपसर्गाभावः कचित् । २ इदं वाश्यं नास्ति बदन ।

·- (७४) । यम्येति वा ॥ ३२॥ पतिरिति, पाति सर्वान् - म्बीयानिति पतिः, पूर्वोक्तदासी- नामिति वा ॥३३॥ रोपडपातसम्प्लुटभक्तदिडिति, म्वभक्तान ये द्विषन्ति ते भक्ताद्विप., रोपपूर्वकदृष्टिपातमात्रेणैव सम्यक् प्लुटा दग्या भक्त- द्विपो येन यस्येति वा ॥ ३४ ॥ भक्तसेवित इति, भक्कै सेवित इति ॥ ३५ ॥ १४ ॥ सुखसेव्यो दुराराध्यो दुर्लभाविसरोरुहः ॥ उग्रप्रतापो वाक्सीधुपूरिताशेपसेवकः ॥१५॥ सुखसेव्य इति. सर्वात्मभावविद्धिर्भक्तः मुखेनैव सेचिर्तु योग्य ॥३६॥ तदन्यैः प्रावाहिकैर्दुराराध्य दुवेन सेव्य इत्यर्थः ।। ३७ ।। दुर्लभाङ्घ्रिसरोरुह इति, दुर्लभे दुपापे अधिसरोरुहे चरणकमले यम्येति ।। ३८ ॥ उग्रप्रताप इति, उग्रः सर्वप्रतिपक्षोपमर्दक प्रतापोनुभायो यम्येति ॥ ३९॥ वाक्सीधुपूरिताशेपसेवक इति, श्रीकृष्णकथारूपा वागेव माधुरमृतं तेन पूरिता सम्पूर्णमनोरथा तदतिरिक्ताभिलापापराड्यु म्बा सेवका यस्य यम्मादिति वा ।। १०॥ १५ ॥ + ·श्रीभागवतपीयूपसमुद्रमथनक्षमः ॥ तत्सारभूतरासस्त्रीभावपूरितविग्रहः ॥ १६ ॥ श्रीभागवतपीयूपसमुद्रमयनक्षम इति, श्रीभागवतमेव पीयूप- समुद्रस्तस्योन्मयने विचारणे क्षमः समर्थ इत्यर्थ ॥४१॥ तत्सारभूतरासस्त्रीभावपूरितविग्रह इति, तम्य श्रीभागवता- मृतसिन्धोर्मथनानन्तर सारांश भूतो यो रासम्तन्मण्डलस्थिताना सी. णा भावोनुभवैकवेद्यम्तेन पूरितो विग्रहो यम्य ॥ ४२ ॥१६॥ सान्निध्यमात्रदत्तश्रीकृष्णप्रेमा विमुक्तिदः । रासलीलैकतात्पर्यः कृपयैतत्कथाप्रदः ॥ १७ ॥ सान्निध्यमात्रदत्तश्रीकृष्णमेति, दैवजीयेषु स्वसान्निव्यमाने दत्तं श्रीकृष्णसम्बन्धि प्रेम स्नेहो येन स तथा, प्रेण एवाविमु क्तिस्थायिभावमिति वा, वस्तुशक्तिरेच प्रयोजिका तत्र ॥ १३ ॥ विमुक्तिद इति, सान्निध्यमात्रेणैवान्यविषयेभ्यो विशेषत मुक्तिर्मनिच्छा ददातीति तथा, चे कालादिति या, सालोक्यादिलोरि विशिष्टामिति वा, अधिकारिभेदेन विविधामिति वा ॥ ४४ ॥ रासलीलैकनात्पर्य इति, रासलीलायामेवैकत्या तात्पर्य- 1 उपसर्गाभाव वचित् । २ इद वात्रय नास्ति वचन ।

·M (७६) मुत्कटेच्छा यम्य, रासलीलायामेकमसाधारणं तात्पर्य यस्पति वा, मतीचप्यन्या लीलामु भरोत्रैदेतिभावः ॥ ४५ ॥ कृपयैतत्कयामदइति, कृपया भक्तवात्सल्यावलम्बनमात्रेणेवा- तिदुर्लभाया अप्येतत्कयाया राससम्बन्धिन्याः प्रकृष्टो दातत्यर्थः ॥४६॥ १७॥ विरहानुभवैकार्थसर्वत्यागोपदेशकः ।। भत्त्याचारोपदेष्टा च कर्ममार्गप्रवर्तकः ॥ १८ ॥ विरहानुभवैकार्थसर्वत्यागोपदेशक इति, गोपीनां विरहकाले यो रस सोत्र विरहपदेनोच्यते, तेन तद्रसानुभवरूरे एवैकस्मिन्मय सर्वस्य गृहादेस्त्यागस्य न्यासम्योपदेष्टेत्यर्थः, तद्रसानुभवायचैकस्मै अर्थाय प्रयोजनायेति वा ॥ १७ ॥ भत्त्याचारोपदेष्टा चेति, भक्तेःसेवाया आचार आचरणं त. म्यावश्यकर्तव्यत्वेनोपदेशकतेंति ज्ञेयम् ॥ ४८॥ कर्ममार्गप्रवर्तक इति, श्रौतस्मादिकर्मणां यो मार्गः । पद्ध- तिस्तस्य प्रवर्तको लोकसझदार्थमित्यर्थः ।। ४९ ॥१८॥ यागादौ भक्तिमार्गकसाधनत्वोपदेशकः ।। पूर्णानन्दः पूर्णकामो वाक्पतिर्विबुधेश्वरः॥ १९ ॥ यागादो भक्तिमार्गकसाधनत्योपदेशक इति,यागोमिहोत्रादिः ५ ·. भक्तपाचारोपदशाथनानावार पनिरूपक इति. मत्त्याचारस्य (७७) आदिशब्देन तपोदानादयोपि, तेषु सर्वेष्वपि भक्तिमार्गे एवैकस्मि- न् साधनत्वं प्राप्तिसाधनत्वमुपदिशति, नत्वाहत्य ज्ञाने एव, इदं तु साधनदशापन्नभक्तावेव न तु फलदशापन्नायामीति ज्ञेयम्॥५०॥ पूर्णानन्द इति, पूर्णोखण्डित आनन्दो यस्य, भक्तिरसैक- पूर्णेवानन्दो यस्मादिति वा, पूर्णश्वासावानन्दश्चेति वा ॥ ५१ ॥ पूर्णकाम इति, पूर्णः सम्पन्नः कामो मनोरथो यस्य, पूर्णैः सर्वतोनिःस्पृहैः काम्यत इति वा ॥५२॥ वाक्पतिरिति, वाचां वेदादिसकलविद्यानां पतिः स्वामी निया- मक इत्यर्थः, अग्निरूपत्वाद्वागधिष्टातृदेवो वा ॥५३॥ अत एव विबुधेश्वर इति, विशेषतो बुध्यन्ते जानन्तीति बुिधाः पण्डितास्तेषामीश्वरो जानार्थमुपास्य इत्यर्थ , विचुधानां देवाना- मपीति वा ॥५४॥ १९॥ कृष्णनामसहस्रस्य वक्ता भक्तपरायणः ।। 'भक्त्याचारोपदेशार्थनानावाक्यनिरूपकः ॥२०॥ कृष्णनामसहस्रस्य वक्तेति, स्पष्टन् ॥ ५५ ॥ भक्तपरायण इति, भक्तेषु परायगो व्यासक्त इत्यर्थः, भक्ता एव परमयनं यस्येति चा, तेषु परमयनं ज्ञानं यस्मादिति वा, तेषा परमयनं स्थानं यस्मादिति वा ॥ ५६ ॥ . , ·(७८) सेवाकृतेरुपदेशनिमित्तं नाना बहुविधानि यानि श्रुत्यादिवाक्यानि तेषां निरूको भक्तिरेव कर्तव्येत्येवंविधतात्पर्यस्य प्रदर्शक इत्यर्थः ॥ ५७ ॥ २० ॥ स्वार्थोज्झिताखिलप्राणप्रियस्तादृर्श चेष्टितः ॥ स्वदासार्थकृताशेषसाधनः सर्वशक्तिधृक् ।। २१ ।। स्वम्याथै म्यप्राप्त्यर्थमुज्झितमखिलं सर्व गृहादिकं यैस्ते साशास्तेषां प्राणनाथ इत्यर्थ., स्वम्मिन्नुज्झिता निवेदिता अखिस्ट देहादयः प्राणाश्च यैस्ते स्वार्थोज्झिताखिलमाणास्तेपा मिय इति वा ।। ५८ ताशचेष्टित इति, तादृशं तत्प्रपत्त्यनुरूपं हितं विलासो यस्य, तादृशेविति वा ॥ ५९॥ स्वदासार्थकृताशेपसाधन इति, स्यदासाना योर्चा द्रव्यान्नवसा दिस्तेनैव कृतानि सम्पादितान्यशेपभोगसाधनानि यस्य, स्वदासार्थ कृतानि प्रकटितान्योपाणि सर्वाणि भगवत्प्राप्तिसाधनानि येनेति वा॥६०॥ सर्वशक्तिगिति, सर्वेपा जीवानां शक्ति कृष्णाति प्रतिबध्नाति, सर्वेषु भक्तेपु स्वशक्तिं धारयतीति वा, सर्वशक्ति स्वयमेक एव १ तारित इत्यपरपाम्पाठ । , " ·-- - . स्ववंशे स्थापिताशेपस्वमाहात्म्य इति, स्वस्य वंशे पुत्रपौत्रा- स्मयापह इति, गर्वेण स्वसादृश्यं ये कर्तुमिच्छन्ति तपां पतित्रतायाः श्रीमहालक्ष्म्याः पतिर्भर्तेत्यर्थः, पतिव्रतालक्षण (७९) घारयतीति वा.॥ ६१.२१॥ · भुवि भक्तिप्रचारैककृते स्वान्वंयकृत्पिता ॥ स्ववंशे स्थापिताशेपस्वमाहात्म्यः स्मयापहः ॥२२॥ भुवीति, भुवि भूलोके भक्तेः सर्वत्र प्रचारस्यैवैकस्य को निमित्तं स्वान्वयं स्ववंशं अपत्यपरम्परां कृतवानित्यर्थः, वंशस्थाप- नं तु भाविजीवोद्धारार्थमेवेतिभावः ।।.६२ ॥ पितेति, सर्वस्मादनिष्टात्पातीति पिता जनक इत्यर्थः, अत्र वक्तुरेव तत्पुत्रत्वादस्मत्पितेति ज्ञेयम् ॥ ६३ ॥ दिपु स्थापितमशेपं सर्वं स्वमाहात्म्यं स्वप्रतापो, येन, इदं तु दृष्ट श्रुताभ्यां ज्ञेयम् ॥ ६४ ॥ स्मयस्य गर्वस्य अपहन्ता नाशक इत्यर्थः, स्मयेन ईपद्धासेन भक्त दुःखमपनयतीति वा ॥ ६५ ॥ २२ ॥ पतिव्रतापतिः पारलौकिकैहिकदानकृत् ॥ निगूढहृदयोनन्यभक्तेपु ज्ञापिताशयः ॥ २३ ॥ धर्मशास्त्रभिहितं आर्तेि मुदिते हृष्टा प्रोषिते मलिना . कृशा मन

·नियेत या पत्यौ सा स्त्री ज्ञेया पतिव्रते"तिज्ञेयम् ॥६६॥
पारलौकिकहिकदानदिति, परलोकसम्बन्धि सुख पारलौ-
किर, इहलोकसम्बन्धि मुखमहिक, तदुभयोर्दान भक्तेषु करोती
त्यर्थ ॥ ६७ ॥
निगूढहृदय इति, नितरा गृह गुप्त हृदयमभिप्रायो यम्य ॥६८।।
अनन्यभक्तेपु झापिताशय इति, अनन्येप्वेकान्तिभतेषु
शापितो बोधित आशयोभिप्रायो येन, अन्यथा अकृतज्ञत्व-
प्रसर ।। ६० ॥२३॥
उपासनादिमार्गातिमुग्धमोहनिवारकः ।।
भक्तिमार्गे सर्वमार्गबैलक्षण्यानुभूतिकृत् ॥ २४ ॥
"वाच धेनुमुपासीत," "अन्न ब्रह्मेत्युपासीते"त्यादिप्रसिद्धा
या देवतोपासना तदादिपदेन कर्मोच्यते तत्प्रतिपादका ये मार्गा
ऋषिप्रणीता सिद्धान्ता तै कृत्वा अत्यन्त मुग्या मोह प्राप्ता ये
जीवाम्पा मोहम्य भक्तिमार्गप्राकव्येन नितरा वारकम्तुच्छकारक
इत्यर्थ ॥ ७० ॥
भक्तिमार्ग सर्वमार्गवैलक्षण्यानुभूतिकृतिति, सर्वेभ्यो मार्गे
भ्य कर्मज्ञानादिभ्योपि भक्तिमार्गे सर्वम्माद्वेलक्षण्यमेतादृशोन्यो
मार्गो नास्तीत्येवविध तम्यानुभव करोतीति तथा ॥७१ ॥२४॥

·भ्योप्युत्कृष्टत्वेन पृथक् स्वातन्त्र्येणोक्तः सर्वधर्मान् परित्यज्ये' त्यादिना
अत एव श्रीकृष्णहादविदिति, श्रीकृष्णस्य हदि इदिस्यं अभि-
प्रतिक्षणनिकुञस्थलीलारसमुपूरित इति, प्रनिहतं की
क्षणे निकुठे स्थितस्य भगवतो या लीलास्तचनो यः कसरसिर-
नीयों रसो भावविशेषस्तेन अत्यन्तं परिलो
(८१)
पृथक्शरणमार्गोपदेष्टा श्रीकृष्णहार्दवित् ॥
प्रतिक्षणनिकुञ्जस्थलीलारससुपूरितः ॥ २५ ॥
गीतायां "सर्वगुह्यतमं भूय" इत्युपक्रम्य कर्मज्ञानोपासनाभरि
यो मार्गम्तम्योपदेष्टा स्वीयेप्वित्यर्थः, पृथगितिविनेवर
क्रियायाः ।। ७२ ॥
.
..
प्रायं वेत्ति जानातीति तथा.॥ ७३ ।।
मात्र
इत्यर्थः ॥ ७४ ॥२५॥

·(८२) , वद्विस्मृतान्प इति वा, तयैव कथयैव विस्मृता मन्ये अन- सम्बन्धिनो येन ॥५६॥ व्रजमिय इति, जो ब्रजवासिजन. स्थलं ना, ब्रज मियो व्यम्य, तम्य प्रिय इति वा ।। ७७ ॥ अत एव मिपत्रशस्थितिरिति, प्रिया अभीष्टा बजे स्थितिर्वा- सो यस्य ।। ७८॥ पुष्ट्रिलीलाकर्तेति, पुष्टिरनुग्रहः सन्मूलिका लीला पृष्टिलीला तस्याः कर्तेत्यर्थ , लोकवेदातीताया इति वा ।। ७९ ।। रहानिय इति, रहसि एकान्ते मियं लीलाकरणं यम्य, एका- न्तस्थितिः प्रिया यस्येति वा ।। ८० ॥ २६ ॥ - भक्तेच्छापूरकः सर्वाज्ञातलीलोतिमोहनः ।। सर्वासक्तो भक्तमानासक्तः पतितपावनः॥ २७ ॥ भक्तेच्छापूरक इति, भक्तानामिच्छायाः पूर्तिकर्तेत्यर्थ ।।८१॥ सर्वाज्ञातलील इति, सभत्ततरैः सर्वोत्कृष्टत्वेन न जाता लीला यस्य, सर्वभक रासमन्तात् ज्ञातलीलो वा ।। ८२ ।। अतिमोहन इति, निजरूपदर्शनेन भक्तानत्यन्तं मोहयतीति, निजरूपाप्रदर्शनेन अभक्तानत्यन्तं मोहयतीति वा ।। ८३ ॥ सर्वासक्त इति, सर्वेषु भक्तेयासक्तः सर्वप्वमक्तेप्यतामक्त इति वा ।। ८४॥

·अत एव भक्तमात्रासक्त इति, स्पष्टम् ॥ ८५ ।। पतितपावन इति, पतितान् ब्रह्महत्यादिमहापातकदूषितान् स्वीकारमात्रण पावयति पवित्रयतीत्यर्थः ।। ८६ ॥ २७ ।। स्वयशोगानसंहष्टहदयाम्भोजविष्टरः ।। यशःपीयूपलहरीप्लावितान्यरसः परः ॥ २८ ॥ स्वस्य यशोगानेन सम्यक् हृष्टानि प्रफुल्लितानि भक्तानां हृदयकमलानि तान्येव विष्टर आसनं यम्य, तेषु आसनमिति वा।। ८७॥ यशःपीपलहरीप्लावितान्परस इति, गेययशोख यत्पी- यूपममृतं तल्लहरीभिस्तरङ्गैः प्लाविताम्तन्मध्ये पातिता अन्ये रसाः शारादयो येन, यशपीयूपलहरीभिः प्लाविताः प्रवाहितास्तु- च्छीकृता अन्ये रसा येनेति वा ।। ८८॥ पर इति, पिपति स्वीयान् पूरयति वा भक्तेच्छामिति परः ॥ ८९ ॥ २८॥ लीलामृतरसाौद्रीकृताखिलशरीरभृत् ॥ गोवर्धनस्थित्युत्साहस्तल्लीलाप्रेमपूरितः ॥ २९ ॥ लीलामृतरसाकृताखिलशरीरभूदिति, लीलामृतरसा- दकिताखिलाः सर्वे शरीरभूतो भक्का येन सः ॥ ९० ॥ . ..

·AMU
AR
,
"सहजस्मित इति, सहजन्नसार्गक स्मिन मुग्वे इंफंदासो
यस्य, न तु वैयविरमिन्यर्थ ॥१०॥
त्रिलोकीयूषणमिति, त्रिलोक्या भूषण रामवन्वान्मण्डनम-
पिरित्यर्थ १०॥
भूमिभाग्यमितेि. भूमेः साक्षात्सम्बन्धानमूत्तिमनारममिव
माग्यम् ॥ १०॥
सहजसुन्दर इति, महजारम्वभावादेव मुन्दर, सहज सुन्दर
यस्येति का ॥ १०७॥३२ !!
अशेपभक्तसम्पायचरणाजरजोधन इति, अशेपं सर्वे
रप्यनन्यमक्त सम्यगाग्रहेण मार्थ्य याचनाई चरणाजरजोरूप
चरणकमलपरागरूपं धनं जभयनिधिर्यम्मादिति ।। १०८ ॥
इत्यानन्दनिधेः प्रोक्तन्नाम्नामष्टोत्तरं शतम् ॥३३॥
श्रद्धाविशुद्धबुद्धियः पठत्यनुदिनञ्जनः ।।
स तदेकमनाः सिन्दिमुक्ताम्मामोत्यसंशयः॥३४
तदप्राप्तौ वृथा मोक्षस्तदाप्तौ तहतार्थता ॥
अतः सर्वोत्तम स्तोत्रञ्जय कृष्णम्साथिभिः॥३५॥

·- इत्यानन्दनिधेरिति, आनन्दपनम्य, भन्यत् म्पष्टम् ।। ३३ ॥ तदेकमनाः तम्मिन् श्रीवल्लभे पवैकम्मिन्मनो यस्य, उक्तां कृष्याधरामृतास्वादरूपाम् ॥ ३४ ॥ तदप्राप्तौ आस्वादालाभे ॥३५॥ यत्वे समाश्निन्य कृत निर्यचनं मया ॥ . नाम्ना स एव समता यदनानुचित परः ॥१॥..' ॥ इति श्रीमदालभनन्दनचरणकमलैकशरणश्रीरघुनाथस्य इतो श्रीसर्वोतमस्तोत्रविचरणं सम्पूर्णम् ।।