·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·Sr NO 50
Bibliotheca Indica
Parasara Surriti
Call No 1 E 40,
Nee NO 5901
Tissue and bathing by
A.C. Ghosh

·No text on this page.

·L6:47
BIBLIOTHECA Holt
LECTION OF DRENTAL WORKS
PEBINET BI TU
ARATIO BOCIETY OF BENGAL.
Nes 88EA No 981.
ATTTT
PATÁSARL SÝRITI
majo1 SDHYAYA CADI
TARKALANKARA,
TiL IL.
VYS! HIARA-KANDA
FACUT
WALCUTTA:
PRISTAD AT NA BALIIS WO
AND PUBLIÁNRO PT
Hentario veduty, TALB
-1890
.

·! LIST OF BOOKS, FOR AT TIK LIRA ASTATic SocIETY OF PR W. $7 PARK STREET, CALCUTTA. AND OBTAINABLE PROX SOCIETY'S LONDON AGPNTS, MUSSRS. TRODNEŘ & 57 'ino 59. LUDZATE HILI, Lowon, É. C. -- .. . . € !! . . I. -26; III It . BIBLIOTHECA INDICA. Sanskrit Scries. Advaith Branmn Siddhi. F.Bc. I-.IT/6/ sach Agni Panáns, Suna.) Fusc. II-X11" @ /01 wach Anu Bhabyam, Waac. I Aitaroya Arunyast of the Rig Veda, ('Bang. ) Fuoc. I-516) chor Aphurlains of Sáncilye, (Fuglish) Fnac. I Apborisms of the vecanta. Sans.! Fasc. vi-xin@ 101 and Ashtanábnariká Brainájárataití, Faso. I-VI @ /6pach Akvavaidyaka, Banc. I-V/6/cach Aradhna Kalpalatá by Kebomanda (Sans. & Tibetan) Vol. I Fasc. 1- Bhenits, (sans. Tano. I-PUTRICHTE Brahma Batry, (English) Fasc. I Brihaddevatá. (Sana.) l'asc. I-it @ /6/ each, Bilbuddharian Poriņun. Vasc. I-II/6/oach Brihat Arany...& Upanishad, Anda.) Fasc. VI, VII & IX 16) oach Ditto (Berglish) l'usc. II-III @ 18/cach Brihat dawbita. (Eartb.) Fnac. II-IIT, V-VII @ 6, canl.. Chastanya-Chardraya Hátakı. (Sans.) Fusc. II.-II @/6/ ench. Chuturrarga Chintrimoni, (Sans.) Vols. 1, Fuso. 1--1!, 11, 1- Part I Fase 1--18, Part II, Fa30, 1,- /s/ vaub (bhúsdosya Upanishad, (English) Fagli. II Dnsarupa, l'arc. naud ull @ // Gobbiliya Grinya Lútra, (Saxia.) Faso..I-III Ü // each Hirdu Astronomy, (Logiích) l'usc. I-II @ /6osob Kdla Médbava, (Sans.) banc. 1V /6/ K&tantra, (Funk) beac. I.VI @/12) each Kathá@nrit Ságára. (English) l'asc. I-XIV ,12each Kanshituki Brahma Cpanishule, Fasc. IT Búruna Purang (Maxix.) F480. I---2X @ / cok Laliti-Vistura (Sann.) Fano IIV../6/ Lalita. Tistura. (Kuglish) Faac I-III @ /12/ euch Madrna Párijata, Saus.) 1'ago. I.--YIT @ /6) nach Manutiká Keayuha, (Baus.) Fanc. I-III @'//esch Márkanyoya Piuran, (Sans.) l'aso. IV-TIL@//tach Márkaneya Puráin (Eng) Frac, I-I @ /12/ each Mimáwaó Darrana, (Shans.) Enso. IIX.IX @ 704 each NE Pracharáteis (Sans.). Fac. IV. Naruda Bolriti, (Kans.) Fuso. I-III 16/ Naga vértikan, (Sans.) Fuo. Ito Niutat (Saus) Vol. 1. Fanc. IVVI: Vol. II, Fasc. 1% VOL. III, VAN 1--VI,Vol. 1, and, IVII C/67 esok has Nitiara, or The Wuments of Polity, By Kámundak Tald. II Coach bindutiker (Bonan) Darkmi, Saus.) Fauc. III 13njali Prakarapap (m.) Volo eroh Parmax (mus.) Preçu I .. 1. .. . .. UU 00 20 personal ·पराशरमावस्य मुखिपषम् । (पाचारकापजन्य) प्रह। ३ २१ ... पर्थे सचिन त्रित ... स्वविध मातिष ... . है प्रोक प्रचा १. ... व्यत्पत्र ... यत्यित्म . माको धायशासकी धाया वाये ... १० - ३ न्याय कुममा न्यायासमा सम नियामा निर्णयाख्य त्यह भग • अनिधिक कमीयान् । चिनिबिरे वगैषान निर्वधम् निर्विशन .. 6. १६ महापा.., महिन १६ ·पौ। २९ मुक्य नेक मक ह २१ ज्ञात्वा ... २१ मथ यथ ... भत् मौधिमा मुत् मनीषिया: ... २१ थत 'यत् मान्य ममुञ्चेया सभुश्चया... खरब्धः इण्या ३२ हतो, हेतोः क्षरि चित्तस्य दरे चित्तम्य १८ ३८ पारम्पर्य पारम्पय्य मञ्जनी सजनी ... २७ ममिता... . (१, सू... ममं स्मिता (२ पा. इसू. मसं १२ शून्य देवानाच... २९. श- ·पड़ो। ६,१० (व्या, १ पा०.२०) (६०.पा., २२ सू.) gr प्र. १.का १. . पुल धर्म O भुनन... मलायम - . ६४ पावन 'अनुते येव दरम्य सामवाय ... ... भिसाथ मनम । निकम मोम .. नेता... मनाः लि. मंग्धि firना १३५ पाउमा मनादिक . ने निमय . T १३ मानिदान नाशय .. २०३ पञ्चमा २०५ कामा. बहोता चमोना २८५ 4 नायमू २० वापभूतम ·पछा २० तौथै १८ तीर्थ सिप कृतदारो गुणोपेता २५२ १ शय वतादारो गुणोपेतो तेनेवौकम् रद्यार्थ... मेद १९ नयोक्तम् ब्रा ... ३१२ १५ ३२७ १५ चिरमाहाप २३२ ब्राह्मणे... ८ उशनाः... भेद चिरवाहाप अधणे (एवं ३३० एके) उशमा (एवमन्यत्र) भूरे राची क्षिति इवागमे ... ५२ रात्रो হিনি ... इवरामे... ... ३६. O दुछ मांसाञ्जनोच्छ्रिह ... खधचिकितान ... २१ ४१८ १॥ ... ३९८ १२ ... मांसाधनोच्छिा खधचिकितान् शुवधा সসুম্বৰ परम वैपयं बमेन बयो चातुर्मास्य पतिम्रो '. १२१ श्रूश्रुषा .. पुश्रुधैव ... परम् वैध धन्येन मायो चातुर्मास्या पतिौ" ... ४३१ ... ... " ...

·पु। पड़ो। ... ५६६ इत्यर्थ' ... નવામાન মুনিম .. निकनेरभावात् गतिम मासां १६३ समां ... ४६ १६ शूद्रामा भूमा ५०० मनात जनिते... सदायस्थ क्षभियान धान... मानात मनितो. (एवं परत्र) सदाभ्य धियायाप ५१४ ... ५२६ चाम ५२ तपये नभवन नाम् ६. कुदृनननन लोग्य कोणा.. कुठौधा कुटोन भातामा २ मावामा ५५१ दगडंग ५५७ विदिदिय विविदिष ५५५ .. नान्यदा नान्यथा धनौद्ध अनौडल्य मेरे भिक्षाटनमम् योगा भिक्षाटममनदयोगात पाक कमापि पाक नाय शीर... ५०० ·पडे। पलो। रहतः ... ... ... १० ... ... ... १९ ... २ (२७ २७ (". ११ (०३ ८४४ १२ १५ २१ रचन्त यथको या उत्पादका उत्पादको ग्रह दशरात्रसन्निपाते यदाद्यं दशरात्राः सनिपतेयुराचं म पूर्वाशौच মুলছিল सिरस . शिरस শ্বালানি बचात दर्जा दर्श (एवं परत्र ) करिष्यति गमिथ्यति हारि तिथियुग्मेषु तिथ्ययुग्मेषु देवखातख ... देवखातच ब्रह्माण्डपुराणोऽपि ब्रह्माण्डपुराणेऽपि धनमार्यले धनमार्यने चण्डिका चन्द्रिका विषयत्वागमात् ... विषयत्वावगमात् श्रोतिया श्रोधिया निर्विर ... गिविर (एवं परत्र) सम्टहाऽपि सम्वोऽपि से ... ... है ३ ९०६ (७८. (६२ ३ ९. या ... ०१७ मातं. मांसं ·पहे। १ धामवत् अपनी सळपाचे सवत्तादि देव (संपरण विधारयेत् उपनीष पपाष ससर्ववि १ बसत्ता ... ०४५ ५ पाविनि रोमा पण्डि... बार्तिक रजोमा १. बातम्भ पणावान्म वाडा १४ १ परा वाऽप्याभिमान वाऽप्यभिमान गोजाणि चौमाधि (एवं पर) कर्कन्धु ... मातामहागामिति मातामहानिति पूरणीयम् संबन्धनौषम् मातामाये मातामाबी बवयोमर्यावर्तन कार्यम् । ...

·No text on this page.

·पराशरमाधवस्थाकारादिकामेण विषयसूची। (प्राचारकालय) भा विषयः। १५ २८ १९ १५१ १५ ... ५६५ चलतगाहस्थास्यापि वानप्रस्थाश्रमेऽधिकारः ... साक्षमालाविधिः अमौकहोमः धमाधानम् ... अलिमानम् ... यत्रातदन्तवामनानामिनखाद्यभावः ... ग्रजातदन्तादीनामभिसंस्कारेशीम অনিশ্বানী अधिवेदनवैविध्यम् अधिवेदननिमित्तानि (.. ३५२ .. ... १२४ धधायनाध्यापनप्रकम्गाम् ... ध्यापनकाला अध्यापन विधिविचार ००३ घध्याप्या: चनः सपिण्डीकरणाकामः खबग्नेश्वदेवः ... १.५ ... पानध्यायाः अनुदितादिकालानां लक्षणानि ...

·... HEL १ 808 88५ ... 882 ५२२ १५ बहमनीवमरणेऽतिकान्ताशौचाभावः শীত গ্রন্থ বিশী গাম্বিয়া पशुपनौतस्य धाः अपनीवस्य भाडे वेदमन्नपाठविचार: पशुपनौतस्याक्षराभ्यासः धनुषन्यायः पनौरसाचाद्यशौचम् अन्तर्वासस यावश्यकत्वम् घामपाशनम् बन्येऽपि एस्थधर्माः अपम्टबुहतानां चतुर्दश्यां श्राइम् अपूर्वस्य पनहारत्वविचारः ... पभच्यष्याणि अभिवादनप्रकरणम् बमोज्यानाः ... अभ्यतादिनिषेधः पबाटकाविवाहविचारः पथाव्यथाजकाषक्षणम् पर्यमाचाणि पलोभात् सवर्णशवदाहेऽशौचम् अर्थनोभादसवर्णभवनिहरणाशौचम् पशिसहस्थधर्माः बवियाव्यावि (नामवस्य) पषिोमव्याणि (भूदस्य) ... बाधिकरणम् ... ७११ ३ ... २१२ १६४ ... ७२२ ६१२ ... १२१ ... १२३ ·(१). १. ११ विषयः। पशत धान्येव तिलविनिमयः पौधनिमित्तनिपातेऽशौषयवस्था बशौचप्रकरणम् अशौचनामेऽपि दशपिण्डदानम् अशौचापवादः ... (०२ १५१ ... ... (०५ बशौचिना वापनकाला बशौचिमसमें तत्तुल्याशौचम् अशौचे केषाञ्चिदसापिसव्यायामपि शडता अशौचन.मुख्यकालातिकमेऽशौचाले माडम् ... बौचे सन्ध्यादिकरणविचारः घरकानिरूपणम् ... असत्यतिग्रहोचितावस्था असवर्थशवगिहरणाशौचम् यसवर्णविवाहविचारः अस्थिसचयनकामः अस्थिसञ्चयने निघितिथिवारमझमागि ... १८५ ... १. ... ... ... बहतवखमक्षयम् बहीषवयम् ... २५ पा। ... चाचमनविधिः पाचमनापवादः बाचमने वा पाचारवाम्मीदः ... ...

·(.) विषयः। वाचारनिरूपणम् ... पड़ो। ... २१ ५५० पाचारलक्षणम् प्राचार्यलक्षणम् আক্কী चातुरसंन्यासे प्रेषमात्रोच्चारणम् थासुरादिसंन्यामः ... यातुराश्वासमानन्तरकृत्यम् चातुराश्वासनम् धादित्यानां नामानि ... ५९० 488 २२ ... १४ वाद्यवाहकालविचारः ... १३ ... ८७ ६७५, ६४५ ५२४ १५ ६ ४३६ ...०३६ चामश्राद्धविचार ... थाशौचिनियमाः थाश्रमचातुर्विध्यविचारः धाश्रमचातुर्विध्यम् थाश्रमधम्मप्रकरणम् यात्रमाणां क्रमेणानुठानम् আমায় অনানুষ্ঠানলিম थाश्रमागां सर्वेषामवान्तरभेदाः ... बाश्रमाधिकारविचार: ... वासरादिविवाहोकायाः पत्नीत्वाभावः वासरादिविवाोकायाः सपिण्डीकरणविचार ... ५३३ ५ ५२९ ५७२ 84€ १४ ७९ २ ... १४५ 'चाहतलक्षणम् पाहिकप्रकरणम् ... ... ... २.५ ·विषयः। हैमरस्य पनप्रदत्वम् : ... १५१ ५२१ ... १ ... १०२ उच्छियसनिधिपदार्थनिरूपणम् उत्सर्जनम् उपनयनप्रकरणम् . उपनयनादूई विरामाचर्याचग्गेनापि बह्मा- चर्याश्रमनिर्वाह उपसंग्रहालक्षणम् उपाकम्मणो एहस्थादिकस्थिता जयाकमेविधिः उपाकर्मतिकर्तव्यता उपाकम्मासनप्रणाभा ५२. .. ... ... ... उपाध्यायलक्षणम् ... 8.8 ०७१ ... ००१ ऊनमासिकस्य कालविकन्याः ऊनघाण्याभिकानां काल: জালা বাঙ্গাল তমলনা आईपुगविधिः तुकाजानभिगमनदोषापवाट .. ५०.

·प। अधिभेदेन चूड़ानियमः 888 र। ... एकोरियस्य चैविध्यम् বন্ধীৱিষয্য १२ ... ७६८ ... 8 चा। লালমলকাব্য चौरसपुत्रस्यानुपमौतस्यापि दाहाधिकार: ... ३ ७ कदर्यलक्षणम् ७१५ ... ४८७ कन्यादातारः कन्यादोषाः ... ४६१ १६) १५ রূশ্বাঝা অামি অালি कन्याया वाह्यलक्षणानि काम्यायाः साहामविचार: ... ... ४६२ ... ४२ ga १० ४०४ ३ कन्यालक्षणम् कन्याशब्दस्यार्थः पारयणप्रकारः ... करिबाइम् कणावाचारप्रायचित्तयोः समोचविचारः जालौ बानि ७३१ ५ ·विषयः। कम्पखरूपं तझेदास कामार्थाधिवेदनम् काम्यकर्मणो मोक्षसाधनस्वाभावः ... ... ... 8 काम्यवाइकालाः ... १५७ ... ... १ काम्यखानम् জাপৰিবিন্ধায়ীঘৰিয়ম: कुटीचरलक्षणम् ... कुटीचरस्य रत्तिविशेषाः ... ... कुतपलक्षणम् ... . ०२९ (८ ... ... ... ... कुलगुणाः ... कृतचड़मरोऽशौचम् कृतीहाइम्योपगमनियमः कृधिनिन्दा कृषीवला तिलादिविक्रयनिषेधः कृषीवलस्य देयधान्यपरिभाणम् कृषीवलस्य धान्यदानम्धावश्यक त्वम् कृयो पनितस्य धान्यम्य विनियोगः कृषौ वालोवः कयौ बलीव संख्या कृषी विहितबनोबा ... ११ १. ४२९ १२० १७ ... ... . कृष्युत्पन्नपापप्रतीकारः १५ ... ... बियाणखानम् क्रियाम्नानम् कोशलक्षणम् क्षत्रियधम्मः ५९५ १७ ...

·पहे। विषया। बारादीनां भवानि कोमः पौ। ... ग। यशयाणक्षणम् १७ बखूपविधिः ... ... १० ... ... १४ ... ५४ २१९ गयाशौर्षनिरूपणम् गर्भवावगर्मपातयोरशौचम् गर्मसावगर्भपातयो क्षणे गर्भस्खावाशौचम् गर्भाधानादौना कालविशेषाः मान्धर्वादिविवादोकायाः पिटगोत्रेण पिखोदककरणम् ४६ गायत्रब्रह्मचारिलक्षणम् ५७२ मुगाद्यनुसारेणाशौचसशोषलत्तत्वाम्मखेव न सबकम्मस ५८५ गुणानुसारेणाशीवसनोचः सुरवा. सरपजाप्रकरणम् ... मुरपुत्रस्योछिभक्षणनिषेधः मास्यविध्यम् सास्थानाममि मुक्ति मरस्थानां चातुर्विध्यम् ५७५ पहियां पलाशपत्रे भोजननिषेधः गोषनिरूपणम् .... गोत्रप्रवर्तकामुखमा 84 गोषभेदेमि प्रवरैक्यम् ०७४ योषाणामवानरभेदाः ... ३३६ १ ... १२ १ १ ३ ...

·(4) ... विषयः गोषोऽपि प्रवरभेदः गौर्यादिसंशानिर्णयः ग्रन्थानुक्रमणिका ग्रन्थारम्भः ग्रहये गोजननिवेधः यह बाइकाणः ... ग्राममध्ये शवस्थितौ यामयाशौचम् ... २९१ धोरसंन्यासकारस्थलक्षणम् .. २. (१८ ए ... चहालाद्यग्रयाक्षात्वम् चतुर्थभागकर्तव्यम् चतुर्थाश्रमनिरूपणम् चतुर्दश्यां महालयबास्सैकोदियबम चूड़ाकरणम् १२ क গলামীলঙ্গালাকা जननाशोचे पितुः मानादर जनमाशोचे भूतिकाया बस्यालम दस्पृश्यत्वनिनिः ... ... मननातिकान्ताशीवाभावः पन्मदात्याना देवताना पनने शौचाभावः १० 2 ·पूछे। ५२ १७ . २८२ १६ ." ३ २४२ ६ विषय भन्मदिने दानादावशौचाभावः जपयज्ञभेदानां मक्षणानि अपयशस्य भेद अपसंख्या नियमः अपसंपतिहेतवः जर्मिललक्षणम् ... अलस्थस्य तर्पयो विशेषः পানপাল जातश्राजादि हेमा कार्यम् जातश्राद्धे पक्काननिषेधः जातिभेदप्रकरणाम् जातिभेदेन ऋतुधारणकालभेदः आरोपपत्योभदः जीवपिटकस्य तर्पणे विशेषः धानकम्मयोः समुश्चयः ... १३९ ... ४४० ५. ... 88. ... ... ... ५०४ १० ३२३ २६१ २६ १ ... ३१५ "ar ३२० ३ तर्यगापात्राणि तर्पणाविधिः तर्पगौयाः तर्पणे तिलानां वर्णभेदेन विनियोगविशेषः तिलतर्पणनिषेधः ... टतीयभागकर्तव्यम् चिरावाशौचे दापिण्डदानप्रकारः १६ ४ ५१६ . १ ३.८ ९१२ ·विषयः। पो ३८ १६ २३२ ... ... ... २२६ ... २३५ ६४१ २८७ १६४ ... २६ ६४. १८० १८० दण्डस्य चतुर्विधत्वम् दाहस्य दश स्थानानि दन्तधावनविधिः दन्तनविषये व्यवस्था दीवधिः दामध्ये दर्शपाते कम्यनिर्णयः दान करसम दानमा दानस्वरूपदाकिया दाहान-मानसम् दिनक्षयलनमाम् ... ... दिनदिनक्षम दिवामैथुननिर्भर दुर्गभेदाः दुर्गसंविधान प्रकार दुर्मतानामुद करावा दुर्मतानां नामावलिः दुमताना मगदुर्गमौईट विकास देवतानां मला देवतापनाका: ... देवताम्बर पनि प्रकरणाम देवलकलक्ष गाम देवललक्षणम् देवानप्रकरगाम् ... ... 86 ... 8.६ ... . ... ... २० है. २८२ १७५ ... ... ... . ३०४ ·( १९) पडे। पो। १७ ... ... ५५ ५६५ १४ विषयः देशान्तरमतस्य मरणदिनाज्ञाने शौचग्रहणप्रकार। देशान्तरमतस्थागौचम् বয়ায रौहित्रभागिनेयमरणाशौचम् प्रध्यार्जनस्य पुरुषार्थत्वम् दिनातीनां वासोपयोगिदेशः विनादिहरिप्रयोजनम् रिजानां गर्भाधानादिसंखाराणं समन्वकत्वम रितीयभागवन्यम् दिराचममनिमित्तानि ... ५२२ ४३७ १४ २२५ ध। १ ... ५. १७ धम्मस्य बहुविधत्वम् धम्मशास्त्राध्ययन विधिः धम्मस्य स्थलसूक्ष्मत्वभेदेन बविध्यम् धम्मखरूपविषये मतभेदाः धर्माचारयोर्भदः .. धर्मार्थशववहने सद्यः शौचम् धर्मार्थाधिवेदनम् ... ... ... १५ ... ५०७ न। २४५ কামর नवमिश्रधाइम् १० ... ७६९ पवयाडम् ... ... पामकरणकाला १८ ·(५) गरी " ४०१ ... ... ... ... ... ... विषया। मामधारकविप्रलक्षणम् ... नामधयखरूपम् ... লিঙ্গনিযুলুমবায়ী नित्यकर्ममणां दैविध्यम् नित्यकम्मलोपे प्रायश्चित्तम् नित्यकाम्ययोभदः .. नित्यनैमित्तिककाम्यानि ... नित्यश्राडम् निन्यानामहान्याप्यनुष्ठानम् লিঙ্কনি निविच्छब्दार्थः निष्कमणम् नैमित्तिकश्राइम् नैमित्तिकश्राद्वानां वरनामप्येकदिने कामम् ... नैमित्तिकसानम् ... नैषिकब्रह्मचारिधर्माः ... ... २५७ १६४ ५ ... ४२ ... ११ १. -- १५० १५ ... ... ७८९ पहियातनाचणाः पञ्चमपुरबाटावशौचाल्यत्वम् .पक्षमादावपि कचित् सापिण्डयनितिः पन्याः पार्चणाधिकार परमहंसवृत्तिः परमहंसलक्षणम् ... पराशरमाधवकारिका ... ...

·(१.) पहे। पत्रो। ६० 7 ... ... १५६ ६२ ... ... ६५ ६ (४२ ७५२ विषयः। पराशरशब्दार्थनिर्वचनम् ... परिवेत्तपरिवियोर्लक्षणम् ... ... परिवेदनविचार परिमाणकानां चातुर्विध्यम् पाकायचादयः पायब्राह्मणाः पापरोगाः ... मारमहंस्यस्य वैधत्वविचारः पाणैकोदिइसनियाते निर्णयः पिडदानाधिकारिणः पिडदाने व्यनियमः पिखनिर्वषणकालः... पिडनिर्वपयेतिकर्तव्यता पितु]ष्ठभातुश्चोछिभोजनम् ... पितुः श्रोत्रियत्वेन पुत्रस्य श्रेधम् पिटतपणे क्रमः मिटमाटमरणे वर्षमध्येऽन्यथाडकरणविचारः पिटमाटाइयोः कालैक्ये पौर्वापर्यनिर्णयः पित्यः पित्रादिशवनिहरणे ब्रह्मचारिणोदोषाभावः पित्रादौ विदेशस्थे मते विशेषः... पित्रोमरणे विवाहितस्त्रीणामशौचम् पिन्यदक्षिणादाने प्राचीनावीतित्वम् पुत्रिकायाः पिटगोत्रत्वम् पुन निरूपणम् ... ७५३ ४५७ ५ ३ ... ३२२ ११ ७६२ ५ ... ७६३ ३४३ १६ ५६ ३ 8७५ ४ ·०३. ... 8. विषय । मुंसवनकालः पुंस्वपरीक्षोपायः ... पुराणश्राइम् पर्चसल्पितद्रव्य शौचामावः पर्चालित पादचे विशेषः पोष्यवर्ग: ... १.८ ... १२ २४० १५ 804 प्रहातप्रसवकाला प्रतिग्रहप्रकरणम् .... प्रत्याब्दिक श्राइनिरूपणम् प्रत्याब्दिकश्राझे पार्बौकोदियविधिक विचारः प्रदोषनिर्णयः प्रभादतोऽप्रमादिमतानामशौचादि प्रयोजनम्नो पदार्थस्यामनुष्ठानम् प्रलयभेदनिख्यगाभ प्रवरनिरूपणम् ... प्राकृतप्रलयनिरूपणम् प्राजापत्यब्रह्मचारिलक्षणम् प्राणायामलक्षणम् प्राणाहुविकल्पः ... प्रातःसन्ध्याकालः प्रातःसायंसध्ययोगणकालः प्रेतनिहरणे ब्रह्मचारिणो व्रतलोमः प्रेतपिण्डसंख्या प्रेतस्योदकटानानकारं पिबदामम प्रेतानुगमनविधिः .. ૫ :: ... ... ... ... (१७ ...

·उगमनाशौषम् (१५ फ। नपवानप्रस्खलक्षणम् 1:- ... ... १ ५०१ ५६५ ५७२ ... ४५८ बदकलक्षणम् महदकस्य वृत्तिविशेषाः बहना पलीमातुयोगपथे उपगमनामनियमः बालखिल्यलक्षणम् बालमरणाशौचम् बानमचारिलक्षणम् ब्रह्मचारिणां चातुर्विध्यम् अमचारिणां दैविध्यम् अभचारिणां वानि बमचार्यादौनामशौचाभावः अभयविधिः बामभचारिलक्षणम् ब्राशयलक्षणम् बामणस्य भेषजत्तिनिषेधः ग्रामणस्यापि कृषिकर्मम माणस्थासाधारणोधम्मः प्राधणादौनामपि पैशाचविवाह प्रामया सह भोजनविचार माभग्मुतवत्वम् १७ ५ ५०९ १०१ १५ ... ४२८ १२५ १२ ... २४ ·( १० ) विषयः। १५ . ब्राभगदिविवाहाः प्रामादिविवाहोकाया भर्ट गोत्रेण पिखोदकदागम . ११ भा ( १७ भक्तिमार्गस्य षड्दर्शनानि भाद्रपदापरपक्षधानम् भाइपदापरपक्षश्राइस्य गौणकाशः भाद्रपदापरपक्षश्रावस्य पञ्चम्यादिकल्पाः भाद्रपदापरपक्षस्य कन्यार्यान्वितत्वेन प्रशस्तत्वम् भाद्रपदापरपक्षम्य महालयसमझायामो भाद्रपदापरपत्ते एकदिनेऽपि श्राद्धम् भाद्रपदापरपचे पक्षम्यादिकल्पे पशुई शौवनम् भारपदापरप भात्रादौनामेकोहियम् भारपसपरपक्ष षोड़शानिथिष शाइम् भाद्रपदापरपक्षे सकृत् श्राहकाणे नदिनानि भिक्षादिक्षयानि भिक्षकाः भिनजातीयानां मापिगहाम् भूतयः भवनिमरणविधिः भेक्षम्य पञ्चनिश्वत्वम् भोजनमात्रस्य बनिकायामारोप याम भोजनपाचाणि 40 । ५४० ... ५८० १ ... ... ३ ... ०२१७ গনমায় ܙ ، ܘ ...

·( १ ) पड़ो। ३७७ ... भोजन विधेबदौथानानि भोजने ग्राससंख्या শীলননিনা भोजने मौगविचारः ३६४ १ मा 쓩 १ मघाश्रयोदशौचाइविचार मघात्रयोदशौचाई पिण्डनिषेधः मङ्गलबौक्षणादि मत्स्येषु भक्ष्याः मधरादिरसानां भोजनक्रमः मध्यमपिण्डप्रतिपतिः २६४ ... मध्याहसन्ध्याकाला मनुष्ययः मन्त्राणाम्रष्यादिज्ञानम् १० १ मन्यादयः २०६१ ye २४२ १२ ... বয়ান महाव्यतीपातलक्षणम् मातामहादिमरणाशौचम् मातामहादियाडाधिकारनिर्गायः मातुलकन्याविवाहविचार: मालसपिण्डीकरणविचारः मातु। सपिण्डौकरये गोत्रनियमः माध्याडिकखानम् ७७७ २५.

·( १८ ) म ... १०१ ... ०१७ विषयः। मामसपायप्रायशित्तम् मासिकश्राद्धानां विप्रेग मुख्यकालेकरणे मासा. को तत्तिधौ करणम् माहिषिकलक्षणम् मांसभक्षगविचारः मांसेषु वानि मुख्यकल्पसम्भवेऽनुकतपस्याननुष्ठानम् मूत्रपुरोषोत्सर्गः मृतभार्यस्य पुनर्विवाहाभावे संन्यासः मताहे धामश्राइनिषेधः मृत्युविशेषेणाशौचविशेषः ... ... १ १ (९५ ... 886 ... यजनप्रकरणम् यज्ञोपवीतपकरणम् यज्ञोपवीतस्य कायादुदरगानिषेधः यज्ञोपवीतादीनां घोटनादौ प्रति पनि यतिधर्ममः ४५१ ५५) .. १२१ .. यतीमा सपिहन निषेधः यमतर्पणम् यवागपांकन्यायः चाजनप्रकरणम् यायावररस्थलक्षणम् यावन्नीवाधिकरणम् १५८ ५७२ ... १.

·( २.. ) विषयः । यावज्जीवाशौचबोधकवाक्यस्य निन्दार्थवादत्वम् युगादयः १४१॥ ६५७ युद्धकालादि ... ... ३६९ १६ यजयानन्तरकताम् ४०३ .... ... ... १ युद्धप्रकार: युहम्मत्युप्रशंसा ... ... ६२८ है योजनलक्षणम् ... ... ५६५ १७ ७ ... ४३१ ... ४०६. . रविनिमये विशेषः रसादीनां रसान्तरादिभिर्विनिमयः राझोटिनचर्या राघौ वैश्वदेवः रुद्राणां नामानि रोगादौ नित्यकर्माकरणो दोषाभावः . ... ३२१ १० जिज्ञापेक्षया श्रुतेः प्राबत्यविचार: २७६ व। ... E ३ बदरिकाश्रममाहात्म्यम् वयोऽवस्थाविशेषेणाशौचविशेषः दरदोधाः वर्णचतुझयस्य साधारणोधर्ममः 6. १६ ४२8 ५ ·पड़ो। ... क .. RU ... . विध वर्णमनिपाताभार वर्णनुपर्धगा निवास गि.. वमिकमयि प्रतिनिधयः चमूना नामानि वस्तविषये विशेषः ... नानपहाधमांगरूपसम সালমান খান वार्ताकतिरबसलयम् वाहमा ... ना यि के 1+गाम . वा परिभानम् विजपरिवारकान विदितिदिनदेन ५० सदपि. किताहम विवादा तिवारदाता काfinition विवाह न्याय माग दान माना विवा कुलानर ५५ विका कन्यायो विधा. विवाह वानियमः ... तिक स्त्रीमान यानि उलय' त्तिमाचेनाशोधमोच. वृत्तम् ( घोड़ाम रागाः) बहिबाइनिभिगि ५५४ १४ ४८५ . ४८२ ... (६२ ... ...

·. पाडौ। ७७२ ४६३ ... ... १ ५७३ ५६४ . ११८ ४ १ ... ... २७ ३० ३ १५ ११३ बिबाडप्रकरणम् हुमणीलक्षणम् वेदाभ्यास वैखामसलक्षणम् वैधभग्वमादिमरणेऽयौ भविषः वैश्यामप्रकरणम वैश्वदेवप्रकारका अंधानुकल्पः वैव्यावदर्शनानुसारी पणाक्रमः स्थतीपातलक्षणम्. व्यभिचारिण्या थपि भरणम् यसनानि युत्बामम्टताना सपिण्डीकरणविचारः व्यूहभेदाः -- शा মুহামহাম্বিয়াম शयनप्रकार शस्वहस्राइविचारः ... शालीनतिरस्थनक्षणम् মিমিনীষ্মীমান্ত 'शिक्षणक्षणम् 'मौलम (अयोदशविधम्) मुल्लाणक्षम् ... बधमप्रकरणम् ७७७ ३ :.. ४०१ २५ ३८७ १ १ १६ ५०२ ६१४ १४ ... ... (२ ... ७१७ ·( १) विषयः। ... ... ... ४६० ... ... ७८५ भूपस्य सपिण्डीकरणकालः अमस्यामन्यतोविवाह गृहस्थाश्रमविचार शूहाविवाहविचार খ্রীসন্ধ্য प्राजकर्ट निरूपणम् श्राइकर्तगां मुख्यानजन्यभावनिरूपणम् श्राहकान्त श्राइदिनात्यम् श्राइदिने वैश्वदेवकालविचार श्राइदेशनिरूपणम् पाइदेश प्रकस्यानि दष्याणि साइराणि ७८ ... ... ... ... ०८. १७ ... ... ... * 486 ... ... । (७५. साइप्रकरणम् श्राइभदाः थाइभेदे विश्वदेवमेवः ... श्राइविघ्न याम्नम्यादिना न कसंथः श्राद्धविन धामश्राइविचार: श्राइविशेषे पिगड़दानकासविष श्राइशेषभोजनम् . श्राइशेधाभावेऽन्नान्तस्यापि भोजनम् श्रावादावेकाहसंगोदकदानम् पाहायपुप्याथि आडीयानपरिवेशमनिरूपयाम् पाडौमानपरित्राने प्राचीनावौतिवाभावः ... (३ ... ... ... १॥

·( २४ ) "पृष्ठे। पत। .. ७२३ १२२ १६ ... ७०३ ५ ... ... ७२ १६ १५ ... ... ७२३ ... ७२३ ... विषयः। पाडीयापामाथि भाडे धनुलेपनद्रयाणि बाडे कदलीपधनिषेधः श्राद्धे कृषामाषाणां माद्यत्वम् माझे गोधूमस्यावश्यकत्वम् মানিকননা आहे दीपाचंद्रन्यागि श्राद्धे धूपद्रव्याणि .. श्राद्धे निमन्वितब्राह्माभ्यो देयवस्तूनि श्राद्ध ब्रायदेयापुत्रादिप्रशंसा श्राद्धे भोभनीयबाझगापरीक्षा श्राइ भोजनौयब्राह्मणानुकल्पः ... आहे भोजनीयबाह्मणानामनुकल्पानुकल्पः आई यतिप्रशंसा .. श्राद्धे लौकिकामावप्यनौकरणहोमः आई वर्जनीयष्यागि श्राद्धे वर्जनीयब्राह्मणाः पाडे विश्वेदेवाः श्राद्धोत्तरं दारमोकोनियमाः श्रुतम् (पविधम् ) अत्यनुसारेण जगदुत्पत्तिनिरूपणम् श्रौतस्मानानुसानाशक्तस्य सदाचारपालन ७२० ६८० ६७० । (48 ५. १७ ७३९ २० ... १८६ २ ... १६ ६८२ ९. २६३ ५ সায়মাত্রালি ... ६ ·स। विषयः। I सपनाइनिर्यायः सदपत्राइलक्षणम् ... ... ७८1 सदाचारलक्षणम् . ... . ... २. सन्धान अपविधिः सम्यानपसंख्या सध्याइनमस्य दीदी भन्याविषयः सन्ध्यानिधिः २१० सन्याखयम् २४७ सन्थ्योपामनप्रकार सपनीमातर्देशान्तरमग विशेष: सपिगडौकरमा कालः सपिण्डीकागाका नानां यशा . . १८२ ०७५ सपिगणेकर गश्राद्धम् मपिण्डौका गम्य भोगा काम सपिडीकरणापक पुनापि स्वकार मामि कानामावतिविचार सपिण्डीकरोतिकन्यता ... समानाभिवादन निषेधोनमकालिन समानोदकप्रेतनिहरण शौवम् ... ... समावनम् . ...

·विषयः। छ। पटो। समिनियमः ४५२ ४५२ ... १५८ १४ समिझक्षणाम् सम्पर्णनुष्ठानशक्तौ सत्यामेव काम्यस्यानुष्ठानम् सर्पहतानां नायवलिः सनेपतर्पणम् . ... ... ३२३ ... संघातमरो श्राइकमा ७६१ १२ ... ... ५३६. ५४३ ३४८ ६ ४३६ ... २० ६५ ... ५६ संन्यासाधिकारिविचार: संन्यासाश्रमग्रहणे श्राद्धम् संन्यासिनां चातुर्विध्यम् ... . संमार्गन्यायः संस्काराणां ब्राह्मदेवभेदेन हैविध्यम् साधारणधर्माः सापिहाविचारः सापिण्यस्य साप्तयौरवत्वम् ... सायंोमस्य कालभेदाः सीमन्तोनयनकाला सीमन्तोन्नयनस्य सकृत्करणम् सुवासिनीप्रतीनां खभोजनाग्रत एव भोजनम् स्त्रीणामुपनयनस्य कल्पान्तरविषयत्वम् स्त्रीणां पूनरद्वाहविधिः स्त्री पुमराहाहस्य युगान्तरविषयत्वम् स्त्रीणां ब्रह्मवादिनी-सद्योवधूभेदेन दैविध्यम् .. १ ४३८ १४ ... ४३८ २१ & 88. २१ १३ ४८५.

·( २७ ) विषयः। पको। ... ... रूपपत्थमरणे शौचम् सातकानां पाध्यम् सातकानां धर्माः खातकाना नवविधत्वम् स्नातन्याहनामो करमाप्रायरितम् ... १८ ... ५२४ २४४ ... २२६ ... २४८ ... २५० वानप्रकरणम् बागभेद निरपराम मान में दाना लक्षानि मनपाठीमागण्या माननियर: स्वानाङ्गनाम्य सानानदान कराता सान निधि ... -- २१२ ... मानोपयोगि निम ... १२ १६ 8 महादिका प्रतानाचम ... मात् पाठदकिम पाटन निमगां मुनीना ! स्मृतिनामाचार स्मृतीनां परसोय किन? स्मनीनां निता विषयमा मायन भन्दभत्यिपादन नाम स्स्यन्तरानमारण मृत्यनारायन्यायाः २२ २ ... खण्डनम

·(२८)
२४२
खशाखाध्ययनम्
सशाखापरित्यागनिवेधः
१०२
...
...
२८
होमविधिः
समक्षणम्
इंसस्य वृत्तिविशेषाः
५७३
५४५
१०

·( २८ )
पराशरमाधवोल्लिखितप्रवकृणामकारादि-
कमेण प्रज्ञापनपत्रम् ।
(पाचारकाएस)
ग्रा
अथर्वा १६
छन्दोग वा मामग ०१ । २ ॥६३ | ४ ॥ ११॥ ५॥ १९९५.२
११ । ५२५ । २.२०॥
গাৰ
५२५ । १५ । ५५५ । १॥
त्तिरीय ३२॥
यजुर्वेदी ५२५ । २ ॥
व
वाजसनेय ६१।१०।

·पराशरमाधवोलिखितम खामकारादि- क्रमेण प्रज्ञापनपत्रम्। (चाचारकास) अङ्गिराः १७८। १२॥ १८५।२॥ २०८। १२, १७॥ २०६ ।। २१८१॥ २३३ । ८॥२५७ । १२ । २९१ । १२ ॥ २६७१७॥ २१ । १९॥ ४५ ॥ ५३० । ०। ५८।६॥ ५६३ ॥ १५॥ १००।२॥ १२ ॥१॥६१।१२। ६२२॥ ६११ । १६ ॥ पद-१०॥ ७११ । १२॥ ७२२ । १० ॥७६८।१४॥ अधि २१२ । १९ ॥ २३ ॥१६॥ २८६२७६ । ४॥२७९ २०१ । १९॥ ३७०।२॥ ३०५। 8॥ ३७८ । १२॥ ३५॥१४॥ ७०।१३॥ ५५२।। ५५७।१७॥ ५८६|31५८।२॥ ६२॥७३॥ (३।१६ ॥ ७००।६॥ ७०३ ॥ ५॥ ०२१ । १०1088 । १६ ॥ ७०६।३॥ ०५१ ॥ १६ ॥ ७७२ ॥ २॥ पा। बापस्तम्ब १२७ । १०॥ १७॥ ९॥ २१९।७।२१२ । १२ ॥२१९ । ११।२२।१२२९ ।२४।८॥२८८18,१०॥२६७। १॥२६८।१॥३५॥ ११, १५, १७॥२०६i०,१०॥३१४ । १५।१८।४।१०।११।२०२।१।२७. ।। ११ । १।१८। 80 | १३188010180118६५। 8001॥१०॥ २२॥ ५७१। २१॥ ५८५८९।

·१२।०७।१७।१७ 011 ॥ ( ३६१।१।१२।१।०१।०२९ । ॥ ७५८ | १५॥ ७८७ 18॥ चापलायन २८८।१॥ ३२२।। ३३९।९.1 01010ए। २१ ॥ ७५३ १६, १५॥ ५५ ॥ १२॥ ७१८१९॥ उशना २३ । १॥ ३१ । १५॥ ३७२ ॥१८८१18.९ । ८।०५। १२। ४११ । १२॥ ५६७ । १५॥ (२२ । १८ । ६७५।१४।६८२ । १०॥७०८1८1७८२ । १२॥ ऋष्या १८१६॥ ६४३।४।६७३।३॥ (08 | १९1.0001 ॥ ७६९५, १२, १६ । का . कसव ५५८ । १८॥ कपिल ५४२ । १६॥ कश्यप ६३५।१०॥ कात्यायन १५७! 8 ॥२०८१७॥ २३३ । १०।२६।।२१।। २०१ । १, २०३।६।२८७।१३, १७२५२२ १८॥ ३२॥ ७॥३२५ १.०३६ | ७, २०५१।०७१। २०॥१०६ । १६ । ३७६ ॥ ७॥ ३३॥ ५॥ ९९८188 | २१४५.५0 ४१२।२॥8॥१॥86.1९. BE२ | २०1८३ ८, १२॥ ५१. | , १५.११.. .

·५२२ / ८५३६।११५४२ । १५॥ ५७२ । ६ ॥ ५९।२॥ १३८ । २२१६४।१३।६४७।१५। ६२ 1 । १९॥ (०२।। (७५ ॥ १७॥ ६९१ | ॥७०० । २२॥ ७२० ।३॥ ७२५ । १२॥ ७३२ । १५॥ ७३७| ७९ ॥३॥ 08.1५॥ ७४१ । ११॥ ७४६ । ६॥ ७५० । १९ । ७५९।८, १७५४ । ॥ ०६६।२॥७(161 ७७६ । ७,१६॥ ७९३।१।७८७ | २॥ ७६९ ।७६५ ॥ का जिगि २४२ । ।३१७।१, १९॥ ३७॥ ३॥ ५२१ । । ६०८।१॥ ६६६ । २, १२॥६६६।६।६७३ । १४ । ७४२॥१४॥ ७७१।१०॥ ७७५ । १२॥ ७८५ । १ ॥ ७६३ | १२॥ काश्यप ४६०11८1८६०६ ॥ १७॥ कौशिक २३° । ॥२३६ । । कतु १२३॥ (२०।२९ ॥ ७२२ । ५। गद्यविष्णु ५६८।१ गद्ययास ३०८।६॥ गर्ग २६२ । १७ । २६ । ४ । २९२ । ८, १५ । ३०७। १७॥६.। १०॥ गाग्र्य ३५६ । १५॥ १७ ॥ १०॥ ५१६ । २२॥६६११ ॥ ७३१ ! १३, १९ ॥ ०७१ । ६॥ गालव ३८७।१९।६३ । १५। ७७ । १७॥७०३।३॥ प्रधकार ७३८ । १२॥ रापरिशिकार ७११।। गोभिल २२० । ११ ॥ २३५ । १७॥ २४ । ३॥ २४६ । ५॥ २७८ । १५॥ २८॥ १७ ॥ ४॥ ३०६ । ११ ॥ ३६७ । २॥ ३७४ ।

·।८।२२।१० १५। ३७७ / ८॥ ५१६। ५.७१ 11001 १.॥७७५ ।। गौवम १४७/५॥ १५॥१०॥९७३/१२२।१।२०।९। २२९।१४।२५७।१५।१२।१९।२८।१०।२५।१९। २८६ ।। २६६।१२।३०.10,५८।१।०१।। ३०६ । १. ॥ ३०८ । ११ । १३१।।९।२ 88५ । १। 8861, १०1४५8 । १२, २. CI ४६८।६। 8७५ । । ४६८ । १५ १६.१५५५७।११ ५५५।१७५८८।१२। ५६.11५८९।११ ५८८।१५।०३।४।६१२ । ७।१८।।२।। १३२ । ७॥ ६४० } २०१८४२ । ९९।०५। १.॥ दए ।१२।८।१६।७.२।। १२ ॥११॥ छागलेय ५२६ ! १३ ६.६७७ । २२ ॥ १२८१२ . जातकर्ण्य ५५ । ३, १२ ॥ ६०३ । ७ ॥ १३८ । १५६॥ १५ ॥ ०१५। १२ । ७६७ । १.। ०७०।। जाबाल ५८२॥५॥ जावालि २०१ । ०६२१४।१०। 8५८ | १५०र५ । ३101, जैमिनि ४३६ । २१ ॥ ५६६ । १७ ॥ .

·(0.) द। दच १९३।१३। २११।१९ ॥ २१७ ।। २१८१, १२॥ २१६ । । २२२ । १०, १७॥ २१०।१४। २२६ । १२ । २४.18॥ २५१ ॥ २॥ २४०।१६।२६८ । १६॥ २७५ ॥ १३॥ २७ ॥१२॥ २०६।१०॥ २६४।१०॥ ३०६ । १५॥ ३०८१२,७॥ ३११ । २॥ १३७ । २।३०।१४।५।१०।८।१॥ ५३३ । ५५१।१९॥ ५५३।। ५५५ । १९।५५८।१॥ ५७० । ॥५७१ । १७॥ ५७६ । २॥ ५७८॥१॥५७८ | १०.५५ । ५५८६ । १९ । ५६८/६, २०॥ दत्तात्रेय ५५२।२॥ १५५ । १५॥ १६०।२।१६६।१८॥१८॥ १४ ॥२०२१ ॥ २१°। ५, १५॥२९८॥२१४।१०॥ २२५।१॥ २१७॥१२॥ २२६ । ७॥ २२८ । ५॥ २४५। ३॥ ११९ । १, ४ ॥३७७ । १६॥ ३७०।८॥४१६ । १२॥ ४३९ । २॥ ४४८१६, २०॥ ४४६ ॥ ०५.१०,१५॥ 8५५ । ३।७३।७॥8८८८,१३ ॥ ४६८) ३॥ ५०४।५,१०॥ ५११ । २०॥ ५१३ । ७, १४॥ ५१४ । ३,१६ ॥ ५७६ । ५॥ ५७७ । १९॥ ५८८।५॥ ५६८।२,१७॥ ५६८ २२॥ ६१७।३।६२३ । १७॥ १२५ ॥ १ ॥ ६३१ ॥ ७॥ ६३३ १२, ६, १२॥ ६३८ । १४ ॥ ६०६ । १५॥ ६५२ । २॥ ६५७ । १.॥ १६७ । ८॥६७३ । १३॥ (द (८।१६॥ ६६३ । ३,७, १३, २०॥ ६८ | 8॥ ६८।१७॥ ७०२ । १९ ॥ १.१९ १२।१७०१५। ५॥ १४ ॥ ५॥ १८ । ४, १६ ॥ ०२० । १३ ॥ ७५७१२॥ ७५ | २०॥ ७६३ ।। ७६२ । ३, १३॥ ७८३ - ·( २५ धम्म ०२७ । ४ ॥ ७३६ । १७ ॥ धौम्य ६६६।३॥ बारद 881५,११॥ १४५।१०।१८।।९।। १०॥ ३६॥ १४ ॥ ३६५।१३॥ ४२७ ।। 8३.१०॥ ॥ ४.४६8 । १२॥gc.128५३१२, १९४८९ | १(NET ६॥ ४६१ । १७,१८1861६18.1९॥४६॥९॥५५ २२॥ ६८/ २२॥ धारायण २०५। ३॥ २०६।६॥ ३८11.150082/ ७५६ । १२॥ प। पराशर याएकर ५३०। ९.1880}२॥ 808 } १५॥ १ ५॥५१॥ २२॥ ६१२।६।१२।११।२५॥ ०५४।१०। ७५७ १ १२. पितामह २१७।१५।३१।१।५।१५। ५५ALINICE ४॥ ५५२ । २॥ ५५३। २५ ( ११ मुखस्य २४५।८।२६।। ३७.११५.१२. ८७०१२॥११. ९९. मेठीनसि ।।१०।। ३२१।९,०,११५॥१५॥ ३०५।१७188180018(ILI ·( २६ ) B६७ | १८१८६१॥ ५८०।१७॥ ५८२५५८ ACE |६१७।६।१८।११।६।१७३११ ₹१८|११॥ ६१।१०॥६६॥७१० । १०॥ ७३८ । १५॥ ०६१ । । ०६२।३।०६।१२॥ ००५ | ॥७०।१२॥ प्रचेताः २२१।१६॥२५८।२।२६॥३० । १२॥ ३५१ । १५॥ ३६६ ।। ६१०।१०।६९५ ॥ २२॥ ६॥ ० | २२॥ ५० ॥१८॥ १७.१२॥६६७।१०॥ ७० ॥१॥ ७०२।८,१८॥ ७२० । १६ ॥ ७३२ । १२ । ७३५ । ६ ॥ ७8 | १५ ॥ ७४५। ११॥ 9801 ११. 086। १७॥ ७५.८,१॥ ७६. | १५॥ ७६७ ॥ ७३।७, १२॥ ७८ए । १७॥ ७६३।१८॥ प्रजापति १५७।१५। १५१.। १३॥ १५६ । १२॥ २४ ॥ १६ ॥ २७३। १.॥२८५ । ५। ५१४ । ३ ॥ ६१९ । २१ ॥६०१ । १५ ॥ खत्मचेताः ५६७ । ३॥ सन्मनु २७० । २॥ ५६६ । २२ ॥ ६१२ । १२, २१ ॥६६५ ॥ सहस्पति ७५। ५॥ ७६ | १०॥ ७७।३। १९९।१॥ ११२ । ११॥ १९५।६।१४३। ५॥ १७२ । ७॥ १७६। १९॥ २२ । ३॥ २००।१०।२९३।१०॥ ३११।१०॥ १५॥१०॥३७२।५॥ १०६ । १३, १८॥३८॥१३॥ ३९८IEN 8२७।५18081५॥ BEE९.५०१ । ७॥ ५७० । ९९ ॥ ५७६ । १७॥ ५७६ | १७॥ ५२।६।५८।१५॥ ५६५ | ११॥ ५८४ | १९1०८।२१ ॥ १७।।१६।३।२०। ४॥८५४।२।०८।२०॥ ५॥ ७१ ।११।१०।१४।७५५०७५८ ।१२। ०८।१०।०५।१॥ ७८६ । १९॥

·वैजवाप १३८ ।, १७॥ ४४२ । १ ॥१४३१।१५।१८।१९। १। ७३८ ।।७३७18। बोधायन वा बौधायन १०८।१७।१५७ । ७।१५७।६।१९।११॥ २९५।१६। २९८ । १.० २२५। 8, १२॥ २२८.२ २५ ॥ २०५। ६ ॥ २६५। ११२७२ । १०॥२८.१९॥२२। ७। २८६॥ २६१ ॥ ३ ॥ २६६ । १५ । १७ ॥ २८ ॥१६॥२३०।११।१३३११.३११।१४ ।। २ १३५० । २०1३६० । १३ । ३४८।९।०६/१.००२ । १६। 8७३ । १२॥ ४७४ । १०, १५। 800/ २॥8॥१. १८१४८३१८४८६ | १९18tC१.। २०५१६६.५२१।।१८।१७।५ । १५.५81 ५४२ | ६, २०॥ ५४४।१५। ५४६ ।। ५४७/५.५५. । २२ ॥ ५५६ । १३ ॥ ५५७। ५५५ । १४ ॥५५।१७।५। १. १५ ॥ ५६१५, १६ : ५८३।१। । १८॥ २०१० ६४७।३।६८२।६।4001.1 १२ । १३॥ २५ ॥ १०॥ . . ७४९०७७२, ३,१०८॥ ब्रह्मागर्भ ५६४ । २०॥ बझा २५२ १७.६. भ। . भगवान् ५४।१५। ५५।१४।१५।९,६।११।२।८९. 81२.३।१०।३१।११.५५५ । । भारद्वाज वा भरहाण १००।३।१६।१६। २१२ । १० । ११५ । । २०२१६२७३ । ३।२९१३१२८ 01.011 ·भय २२८।१०॥ २४ १३ ॥ २०५ ॥ ११ ॥ १८३।१०। ४५० । १२, १७॥ ७६8 । १२॥ मदालसा १५०।४11 ७५१।१।। मनु १९ । ३॥ ५२ । ३॥०॥ ७॥ १०६।१०।। ११६ । १४॥ ९३७ । ४॥ १३५ । १५॥ १३६ । १६ ।। १३७ ।।१४।२, ५॥ १४४।८॥९४८।१०।१४९।४॥ ९५७ ॥ १५॥ १५८ । ॥ १६५ । ५ ।। १७ । ६ ॥ १७६ । १. ॥१७७ । ८॥१७६ । १६॥ १८ ॥ १५ ॥ १०३।३, ॥ १८५, १७॥ १९०1८, १३ ।। २.३ । २, १६ ॥ २०६।६ ॥२१०। ८, १८ ॥२१९ । ८, ११ ॥२१४।६॥२१५ । ११ ॥ २९७।६।। २२१ । १३ ।। २२३। ७, १९ ॥ २२६ । १२॥ २२८।२॥ २५७/८ ॥ २१५ ॥ १५॥ २७०।१३।। २०१५॥ २१ ॥ १७॥२८६ । ६॥ २८८११॥ २६५।१३॥ २६६ । ९९,१० ।। २६७।११,१६॥ २६८।१३॥ २६८।२॥ ३००।१०, १६॥ ३०१। १,६॥३०२ । १४॥३०३ ॥ ., २० ।। ३०४ । १८।। ३०५।२, ५, २०॥ ३०६ । २, ४॥ ३०७ । ४, १४॥ ३०८।१०, २०, २९ ३०८। ३, १७॥ ३१. | ॥ २१२।२। १४ । ५॥ १३६ । १५॥ ३४६ । । ३७ ।। 988 | १९॥ ३५० ।। ५२ 146॥२५९ । २,२७ ॥ २५४ । ६,२॥ १५८ १,१३ । १५७।२॥ ३६४।१।२७० ।१९। ३०७।६॥ ३८५। १५। ३८१ । ९, १०, १७, २८।१॥ २९०।३, ९३९८11८।२॥१००।१७18.। १.18.8 । १.18०५।१८।०६।१२।...॥५॥ ..108.6 | १२,१७।१।११॥ ११९।२०।१३। " ·( २६ ) . १ १०॥ ११४। १४॥ १६॥ १।१।११५॥ १२. | ८, २०॥ १२१ । ४ ४२२।८, १६। 8२६ । ११ । 8२९ II १३२ । ३,१०, १७, १९॥ ४३८।१०।१९। 88 | १९॥ ४११११११ ४४२।६।१८।२, २०1180 1,१४, १७॥ 8861३,७,११ । ०५२।०,१०,१५॥ ५९ ८,१२॥ ४५४/६, २१.४५५।१४। ४५०।१९।५०1 १५. २१॥ ४५८। 8५६ । ११ । १९।१४।०६२ | १०, १८४६०। ५.|| 8६८।१७18७० | ५० ३७० । २, १२ ४७५ । ५॥ ४७७ } E४७८ 16,१९।१८१era 8८५। १५. ४८०११.४८८।१२। ४६° ICIC१।१ ४६२ । ३,१०॥.८२१५, १६ । ४६.81018६५।२८(I १२॥ ४६७१३४६८।१४॥ ४६८ (५०९।२०।५. 1 १६. ॥ ५.६।२ । ५०८।२,८॥ ५.८ । ०,१९. ५११। १८. ५१२ । २, १५ । ५१३१ १५ ॥ ५१८१२०॥ ५२१११, ११.२९। ५२३ । ७॥ ५२४ । ॥ ५२.१ । ३, १९॥ ५२८१, १२ । ५२९ । ॥ ५३१ । १३॥ ५३२ । १४॥ ५३४ । १८॥ ५९८ । १९,१०॥ ५३८ । १६ ॥ ५४७।११। ५५२ । । ५५०।१०।१२।१०। ५६६ । ११ । ५६/५६६ । ७॥ ५७५ । १३ । ५७६ । १२, १५. ५७६ । ॥ ५८०२०। ५२ । २२ ॥ १।९.५८०। १०॥ ५८।२॥ ५। 88 ५६५ ॥ ५८८९५० ६०५/१८,२०१६०६ । १८॥६०८।१२।१.14.21 ६९३ : ५। ६६ । १५ । ६२१ । २०२५२१११॥ ६९३ । १६३४ | ८, १९६५२।। २११७८१ ।१२।८३11(1,1(५ १२।६८1।।.।१५। ६८७ ||११ 10.१।२।०२।२।७.५1१०1०१५।११।१० । . - ·'१६ । २९॥ १८॥१४॥ ७१६।९, १४॥ ७२१ ।। ७२५। ॥ २६ । २९ । ७२८।१५। ७३९।६।०२।१७1088 | ६॥ ७४६ । ८॥ ७४८ १९४॥ ०५० १५, १४, १६॥ ७५१ । १३ ॥ ७५२।६॥ ७५8 । ५॥ ७५७।६। ७५८ 81 ७६० 1॥ मरोधि २१४ । २ ॥ २१७१॥ २५८।२॥ २६५ । ३॥ २७६ । १४, १६, १८। २८ । १९, १५॥ २८४ । १८१४, ७, १३॥ १६० । १६ । १२ । १९॥ १.२ । २१।०३।११। १०७ । १६०८॥१६॥ ६११ । १९॥ १२॥ ४॥ ६२१ | ॥६४९। १९॥ ८१७॥१॥६७०।१०।६७०।०६०६।४।७.७ । २०॥ ७२३ । १०, १७ ॥ ७२७ । १६ । ७५० ॥२०॥ ७०१ 181 मार्कण्डेय ५०२ । ५ ॥ २३० । ॥२३८ । २, ११ ॥ २६९ । १०।२६४ । १६॥ ३४२।७॥३४॥३५२॥ १६ ॥११॥३८।२॥ 808 । १७॥ ४१४ । ४॥ ४१७ । २॥ १४३।५, १०॥ ४४५। ३॥ 8६५। ११ । ५२।१॥ ५७८ | १६॥ ५८४ |१॥ ४५ ॥ ७॥ ८५२ । १०॥ ६५६ । १.६६३।२। ७०३।२॥ ७०४ । १७ ॥ ७२० । ॥ ७३८।२० । ०५७ । ३॥ ७६१ १६७८० | ५ ॥ मेधातिथि २५६ । ५ ॥ ५५२ । ६ ॥५८ । ६ ॥ ७९९।। पचपार्थ ०३३। यम १२९।५।१३८ । १६ । १७१ ! १६ ॥१०२ । १७॥१८॥१॥ २०६।१८।२१२ । ३,१५॥२१०।१,१०॥ २२२ । १॥ २२० । ७॥२२८।५.२२६२९४।१०।२३६ ॥ १५॥२४२।५॥ २४.1 ॥२६२।११।२०६।१२,१६।२७८१।२८।५॥ २०६।१॥ २६८।। १२ ।। १।१७॥ १५२ । ।

·" १५८।९।०11९1१०1१1८९ १२९ । ९९।०२। ९९, २०1०५(INElure १. 848 1I89 ८, ९९।०५८ । ९९७ १७.86 २॥ ७७।१५। ७८।१० ।। ९९. ४८२।१६। 8५। ६. १९१ | १६२ ५३६ । २॥ ५६३॥ ५८५७ । १२१ । २२ । १७ । १४ । (IN५२।.11.1 ८।।०५।१1490 | ९५४५.९९. ६९१।५।६८३ । ७॥ ७०० ७१३ । २२॥ ०१३।२।१६।।२०।१५।०१० ७२८16. ७३° 108080९, मममि वा अमदनि 08 | ११.०५.२०५०।१०।१५॥१॥ याधवक्का- ५॥ ११९ ।१५। १४१।१५। ५५५ ।।१०। २॥ १५७ । १८११५८ । २. १६४।१०।१५।१४।१०। १६ । १०८ । १.१३।।१५।१०।१५।५ १२ ॥ १६० । ३, १६.२.२.८ ।।१५। ५२९.। ०,१४॥२२१।।। २२५ ।। २२७।१२।२१।९।२(२। १४१२६६ ॥ ३ ॥२.15, १८ २०८ NIR२८९ १८॥ ३०२।१७१ ३.७।११।१०८ ! २१ ॥ १.१.१९॥ ३१४ । ११ २१५ । २॥ ३२५ ! 21 ३४८ । १०॥ १५९।६९। ३५। १.॥ ३७२ । २॥ ३८६ ३ ६.11, 8, ३८५ । १५. 8.५.१२, १२ । ४०। १८।११।१।८।१८।१९।। १३। १२॥ ४१५। ५।०५०1८,१९॥५९।१५..01 १५। 8५८) 18५।११।१५ ।। -

·( २ )
११॥ ४६२ । १५॥ 8६५ । १॥ ८८ २०॥ ४७० । १६ ॥
8७८ १२॥ ४७८ | १६॥ ४३ ॥ ४६० | ३, १२॥ 888 |
४॥ ४६६ । २॥ ४६018 88 | २९ ॥ ५०१ । ४ ॥ ५०६ ।
१६. ५०६ । २, १६॥ ५११ । १२॥ ५१२ । ॥ ५१३ । १४ ।
५१ । ०५१५ । ३॥ ५१८ । १२॥ ५२१ । ५, १५॥ ५२६ । ६ ॥
५२८।२, २०॥ ५२९ । १६॥ ५३१ । ६॥ ५३२ । ३॥ ५१३।
१७॥ ५३॥8॥ ५५८।१२। ५७७/७॥ ५६० | २६॥५६८।
। ई०२।१०॥ ६१०।१०। ६१६ । २०॥ ६२९।३॥६३३ ।
१६ ॥६३५ । ५॥ ६३९।२०॥६०१ । १२॥६४।१, १६, १६॥
१०५ ॥ १५॥ ६५१ । १६॥ ५५ ॥ १२॥ ६५।१५। ६६१ । १७॥
१२६ । १७॥७० । १६ ॥ ६७८।८॥६३।१॥ (८६ । २॥
६६८।१५॥ ७१२।१॥ ७१५। ५॥ ७१६ । २० ॥ ७१६ । ६॥
७२७।११॥ ७२६ | १५॥ ७३२ । ६ । ७३५। ५, १७॥ ७३ । २,
७॥ ७४१ । १६॥ ७४५ । १५॥ ७५१ । ६॥ ७५७ । १॥ ७५८ ।
१७९।७॥ ७६३।६॥ ७६८।४॥ ७७० । १२॥ ७७६ ।
१२॥७२॥
योगियाज्ञवस्कर २४१ । १४ । २०३।६॥ २०६ । ७॥ २५१ । ॥
२५२।३।२५४ । १५॥ २५८ । १२। २६०।७॥२७०1१६ ॥
२७१।६।२८० । १३॥ २२ । १३।२८३ । १६॥ १२॥ १७ ॥
२१८।१८॥ ३२० । ॥ ३२१ । ५। ३२२ । ३॥ ३२३ । १ ।
३२६।१॥ ५३७ ।।
लघुयम
जोकाक्षि वा नौगाक्षि १३८ । १५॥ ४४२। १४॥ 88३ । ३, २०॥
88.।। 8७५।१४।६५५ | १८॥ ६७६ । ॥७५२११३॥

·( ५ ) ७६१ । १३ । ७५ ॥ १०॥ ८७.100.1८,७८० १५। ७८२७॥ ७६३३ ८ ॥ वा - वपिछवासि १२६ । १२॥ १४२ । १४, १०॥ १.१।५॥१५५ । ५. १६३ । १०॥ १५२ ! ।। १८० । १०॥ २१५ । १९ । २२० । ११ ॥ २५२ । १२ । २५५ । १० । २५५ । ११ ॥ २५॥२..। १६ ॥ ३९५ । ७॥ ३८१ । ॥ ४३१ । ८, १५ ॥ ४७ । १९॥ ४४६२१ ॥ १५८।।" ११ । २२ ।। ४५५।६।२।२। ४८६ । १६ ।। ४६२ १७, १९ ५६ | २५॥ ५१८। १७, २५ ॥ ५१८१५२६ । ।। ५२५४२ ॥५० ५२ । १० ।। ५६८।१०॥ ६.३ । १४॥ ६००।५।१८। १८॥ ६३३ । १५ 406 १000014811८e १२, २०॥ १२ ! १० ॥ ६. १२६८.७८६ / १८. विश्वामित्र ८० २॥ २१३ १०८ 18... १५६ ५ १६ ॥६४६ । १६॥ विधा ७६ । १३ ॥ १३६ : १. ! १८० : 14 २०३५॥ २.०।११॥ २२८. । १६॥ २३२ । १६ । ०३४ ! १६ २५.२ । । २५८ ।। २५८ । ६ ॥ २६० । १४ ॥ २६॥ । १।। २७8 ।। २८.१ । । २६७ । ५। ३० | १६३०५ ।।५।२१।९,२०१४९।१। ३५५ । १० ॥ ३८८।१२।१८।१०।१३,१०४५८ १०॥ 88 IE 868 १.९५...! । ५.२ 16. ५२ ॥ ५३० ११२॥ ५४६।१॥ ५५६ । २३ । २०५८८।१३॥ ५६८।५ ५६६ २६०२।१.१.५ 141400186 ४॥६१।३, १६६६.५1०२।११६१५:२.1.1 .

·. .1 (२२/०६३ । १९॥ १०१ | १९ 11181 २।७।।4. । ३,१५। ७०८1५। ७२९ । ५, १२ ॥ ०३५ । १८॥ 088 | १॥ ०५१ । । ०५४।८, १७॥ ५५॥ १०.00 1500011 राजमार्य १३ । १३।६।१४।७५।६। रखगौतम ३२ । २०॥३८३।२०। डपराशर १२७।१०।२९८ । १३॥ २२० ।३।५88 11 ॥ ५४५। 1५७७|पूर ।।१८।।६१ ।। डरहस्पति २६ । १५ इमनु १७५।६।२६७।१।३२३ । २१॥ ३७॥१३॥३७॥१३॥ ३७५/ ५५ 10॥६.८।१०, १५।१३।६, १२॥११६ । .१६५८।१६।६।२१।०१।१०।०८।१४॥ दृड्डयाज्ञवल्का २३५ । ३ ॥ ५८३ । ।। ६३ । १८ ॥ शुद्धवशिष्ठ वा हद्धवसिष्ठ १७६ । ५। ३४. १७॥ १२।१०।१३ ।०३।१५। ६५०।१०।६५७ । ३६८२ । १३ । ७३१ । हड २३१ । १३॥ एहशातातप ०४३।१२॥ ७४८।९। खात्र ५८८ । ५,१०।६३२ । १९ ॥ ७५५। २।७08 18॥ याघ्रपाद या व्याघ्रपात् २१८॥१८॥२३१ ।१०।२९।१२।३१७॥ १५९८१३॥६५॥२०॥ व्यास १०३।५॥ १०८ १४४।१०। १६६।। १७३। १७७।५।१२।५।१८।१२।१५।५।१८६ । ॥२३॥ १४॥ २३० । १५॥ २९॥२४॥९॥२०३।१२।२४। १२.२५ ।५।२६५ 14,6।२९।१०।२६। ., ११।२१ । १२॥ २७१।१०।२७३।११। २०५।१५॥

·( ५ ) . २० १११।१२।२,६।२८।१०।२८।९५१२८१४॥ ३.५४ १५०.०।१२।३.७/०५।१।।१९। ३३७११७।२९।२.1288 ।१।११।। २६३।१७॥३६५।५।२८।३,११।२०।१११२५ 88.1५18५२।१९॥ ४५५ २.11.11.01 ५०५।१५। ५१८।१५।१५.११.५५.INCI. ५८३९५॥ ५.५८.९01 (२७॥२॥५॥ ६०३१ २२ ७०६ । १७ ॥ ७४५॥ १८॥ ५ ॥ १२॥ ०५९।। ७६०।१०।। ७६ | १४ || (4IE|| | १२॥ शा शाह २२१।६॥२२८ । १५ ।। २३ । १२॥ २३॥ १३ ॥ २००१., १६ ॥ २५५ १३॥ २६४ १२॥ ०४५। १८॥ २७५ 16॥२८.। ॥ २३॥ ११॥ ३०१ । १३ ॥ १६७। १०॥ १०७ । १५॥ ४३९।१६ ॥ 88.। १५॥ ७७२ । 18811, १८.CI २०॥ ४६०।१५१५।। II NICHI २१॥ ६..101.६ । १९८९१।११।२५। ६। ६२५। 18५। २०५०८/५.(५२।१५५५।१॥ ८८८ | १५ । १८१ । २९॥ ६८८।१८॥9.016..।। ७१३ । १८ । ०१४।१८। २२ । १८०३९ । २॥ 086/11 988 । १३॥ ७६६।११।०७।१. 1986 || wজলিবিন १८।६। २२९ । २०१६ । १२॥ ४४२ (0061 १॥४८६ । १०.४८७/१३५२०।१५। ५८०२४। . शम्भु ७२५ । ४ ॥ ७२ । ३ ·(४६) . शायायमि ६६४ । २॥ ६६५ । २० ।। ७७६ ॥ ४ ॥ शातातय ११८ । १६ ॥ १७४ । ३, १७॥ १७८ ॥ १७॥ २१५। ८॥ २१॥२॥ २२७ । २॥ २३८ । ५॥ २५१ ।१७॥ २६५। १२ ॥ २७१ । १६ ॥२७५ । २२ ॥ २९२ । ६ ॥ २६८ । १७॥ ३०२ । १०॥ २३८।१४॥ ३५६ । ७॥ ३५७ } ॥ ३७४ । ५, १२॥ ३६५ । १४ ॥ ३७८ । १७॥ ४६।१९॥ ४७७ । ३॥ ४८० | २१॥ ५७६ । २२ ।। ५८८४ ॥ ५६8 । ॥ ६२४ । १६ ।। ६२ । ४ ।। ७६ । ५॥६० | १८॥ ६९१ । ५॥ ७२५ । १५॥ ७६३ । १३ ॥ ७७८) ११ ॥ ७७६ | ७ ॥ ७८४ । ५॥ ७८८ |३॥ शुनापुच्छ ८४२।२२॥ शौनक २४६ । ॥ २४१ । १७ ॥ २५२ । ६,१६ ॥ २८१ । १२॥ २६.२,५॥ ३१२ । २१ ।। ३१३।१०॥ ३२० । २० ।। ३०१ । १७ ॥ ३६७ / १३, १६ ।। 888 । १ ।। ५२० । १५ ।। ५५६ । १८ ॥ ६५५ । २२ ।। ६६२ । १३॥ ६९८ | १२, १५ ॥ ७३५ । २० ॥ ७३६ । १२।। ७४०।१५ ॥ ७४२।१० ।। ७४४ । ११ !! लोकगौतम ६४३ ॥ १०॥ ६६५ । १७ ॥ ६७६ । १८ ।। ७२१ ॥ १ ॥ सत्यव्रत २४८।३ ।। ३२० । ३ ।। ३२२ । ११ ।। ४२६ । ८॥ ७२१ । २॥ सुमन्तु १६३। ६ । ४५५ । १७॥ ४६६ । २२।। ६१८ । १६ ॥६६॥ ७॥ ६७० । २१ ।। ६०१ ॥ १६ ॥ ७१३।१।। १६ । १५ ।। ०२६ । १६॥ ७8618 || ७५३ । ११ ।। ७६७।१४ ।। ७७३ | १४ || ७८०।२॥ ७८१ । ३॥ ७८८ । ११ ।। ७६० । ६ ॥ सुश्रुव ०११। १०॥ संवत १७३।२॥१८७ । २ ।। २५८ । । ॥ २८२ । १६ ॥ ४३९ । १५॥

·(४७) १८२२, १९॥ १८७।१९॥५८।१५॥१॥२१॥५॥ १८॥ सांख्यायन २०६।१६॥ हारीत १३० १ १ ॥ १४४ । १ ॥ १५ ॥ २ ॥ १५१।६॥९५९। २१२।६ ।। २२४ । १० ।। २२० । १७ ।। २३५ । ८ ॥ २१० । ३, १० ।। २७२ । २ ॥२७४ । ३ ॥ २८४ । १२ ।। २६४ । १. ६, १३ ।। १० । २१ । १०।११ ॥ ३२२ । १८॥ २५ ३४१ । ७।। ३६३।८॥१७|१॥ ४२११४।।१२।१० ४३३ । २१ ॥ ४३६ । १५ ।। 8३८ । २२ ॥ ४३९ । १६॥ १५२ । १२ ॥ १५७।१८॥ ४५६ | १४६९।०, २३॥ २०८।५। ४॥ ५०४।१४।। ५8३ । ६. ॥ ५४०।२ । ५५२।२, १२॥ ५७६ | ७ ।। ५६६ ॥ १५ ॥ ६१ | || 4१७।३॥ १२ ॥ १। ६।। ६३ । २१ ॥६३८ । १६ ॥ ६७५1८२। 014ecs १३ ।। ७११ । १० ।। ६८ । १३ । ०७२।७॥

·(80) पराशरमाधवोलिखिताना दानिकाना- मकारादिक्रमेय प्रधापनपत्रम् । (पाचारकास) प्राचार्य २०७ ॥ १३ ॥ ४२७ । १६ ॥ ५२७ । १० ॥ ५२५ । १३, १६ ॥ जैमिनि ।।२॥ त। तार्किक | २॥ ८१।१९॥ पा पतञ्जलि ३७।११॥ ४० ॥३॥६५॥ ५ ॥ प्रभाकर ३७ । ५॥ प्रामाकर ७६।११।१।११॥ भा भट्टपाद १०४॥ भट्टाचार्य ११ । १४ ॥ भाट्ट ७८॥२।१२।। म। मौमांसक ७९५॥ बादरायण १९९॥२॥६॥ वार्तिककार ५॥ विवरखकार १४।१॥१.७॥ विषक्माचार्य ११।१०॥

·पराशरमाधवोलिखितनिबन्धकाखामका-
रादिक्रमेण प्रज्ञापनपत्रम्।
(चाचारकापख)
देवखामी (१।११॥६७३ | १८ ॥ (८७ | | 1 ||
स।
संग्रहकार २०५ । ७|| 8sets|| 8८२१.॥ ५८५॥.01
१०॥ ६८८ । ७ ॥ ७३० । ११ ॥
1

·(.) पराशरमाधबोलिखितानां प्रवचनानामका- रादिकसेण प्रज्ञापनपत्रम् । (धाचारकास्य) था। बाथावंगशाखा वा बाधावण १५६ 18, १२ ॥ १५५ ।। पाथर्वणौ श्रुतिः ४६७ । १६ ॥ बावणिश्रुतिः ५४८ | १३॥ . बत्तरतापबीय ८0/७॥ काठका ७२६॥ २२॥ ७३५॥ ३॥ कवल्योपनिषत् ३६ ॥ ६॥ कोधित किनामण १६९।८ ॥ ५७१ १९ ॥ क्षुरिका ३६ । १५ ।। छ। छन्दोगवाझय १५२।२॥ छन्दोगशाखा १८॥

·(५)
छन्दोगश्रुतिः ४६१ । ३॥
छान्दोग ॥
भा
भावालश्रुतिः १२३ । १६ ॥ १५५ ॥ १६ ॥ ५३०। २०॥
सापनीयश्रुति १६१ | 8॥
सतिगषक १६१ ॥ १४ ॥
वैतिरोयमामय १६१ । ॥ २४८ 1 ५ ।। ३११ । ।
पा
परमहंसोपनिषत् ५५७ ॥ ७ ॥
पिप्पलादशाखा VICH
द
पहचवाक्षया ५५५ । १०i
पाचौपनिषा ... १४ ॥
प्राण ५३५ । १४ ।।
म।
मन्त्रीपनिषत् ३६ ॥ १॥

·(९)
मेधावरणभुतिः ५8 | 8 ||
मैत्रेयशाखा ९७।३।१९।
अजुर्वेद २५३ ।।।।
वाजसनेयक ४७१ । १४ ॥ ५०३। ४ ।। ५३६ । १५ ।। ५५६ । १५ ।।
६२६ । १२॥ ६२७||
वाजसनेमब्राह्मण १६३ । २॥१९९।८॥१६७।६ ॥ ५५8 । १५ ।।
वाजसनेयिब्राह्मण ..॥
वाजसनेयिशाखा १०।६ ॥१५४ । ६ ॥
बंशब्रामण १.६॥
श्रेताश्वतरशाखा ६॥ १६६।३।।
वेताश्वतरोपनिषत् ८१, ६ ॥

·(५) पराशरमाधवोल्लिखितानामनिर्दिष्टप्रवचमान श्रुतौनां प्रज्ञापनपत्रम्। (प्राचारकापन्य) मन्त्र वा मन्त्रवर्ण. १६६।६, १२॥ ४५ ॥ ५.१ । १६॥ ५५ ॥ . . . श्रुति ।१ ।। १० । ५, १० ।। ११ । ७ ।। १ ।।। । ॥१२॥ १३ ।। ४३ । ४.६ ।। ४५ ॥ ३॥ ४७ । १२॥ ४॥ ५२ । १३, १०॥ ५६ । १३ ॥ ६१।१३॥ ६२।५॥4 ६२।६।। १३ ।। ६२ । ६, १९ ।। ८३।६.९॥५,०, १५ ।। ६६ । ७, १२ ।। 60|३।१०५। ६॥ १०८।७।१०। ७॥ ११६ । ५।१३० । १०,११ । १३० : ४॥ ११५।१॥ १७१। २ ।। १५२ । १०॥ १५२ १६॥18। २8 ।। १६२।६,१२॥ २६४ । ०, ८१२ । १२६१।१।१८२ । ११॥ १८५11 २०७।२४ र १८ ! 8, ७, १० ॥ २१॥२.५। ७, ११ ॥ २७४ , १७ ॥ २६ । १६ । २८९/८॥ ११ ॥ १०॥ ३१२।५।। ३९१४ । ३१४।१२.१९.१८ ।। ३६८।४॥ १३०। १३ ।। ३४२ । १३ ।। ३४३ | १६ ॥ १.७।२।। ३४८ 1.0 || ५। १६ ॥ ४६६।१८४७२ । २०४०३ । १.१२॥ १२ ।। ५.१ । १५ ।। ५। ३: ५२२ । ॥ ५२५.॥ ५२८१० ॥ ५३३ । ५ ५३५ । ५, २२॥ ५३९।२२॥ ५४ १,१० ।। ५५१ । १९, २२ ।। ५५५ । २॥ ५५८ ! ५७.१९॥ ५०५। ५ ।। ५८२ ॥१४॥८.१॥ ०१५ . २१॥ ०७३।१॥

·पराशरमाधवोल्लिखिताना स्मृतौनामका-
रादिक्रमेण प्रज्ञापनपत्रम्।
(श्राचारकाण्डस्य)
श्रा।
यापस्तम्बसून १६१ । २॥
शाश्वलायनरह्यपरिशिय ४३८ । १३ ।
का
कम्मप्रदीप ७५४।१३।।
कल्पसूत्र ५८।१॥
ग।
एपरिशिष्ठ २९१ | ५॥ ३४० 10 ॥ ३०६ 18188१८॥8॥
१६ ॥६०२।१७॥
--
चतुर्विंशतिमत १.१॥ १८४ । १६ ॥ २४० । ७ ।। २१ । १० ॥
२०२।१३ ॥ २५॥ २६१।१५॥३.।।०४।३॥
६२२॥१५॥७००।१२।०३।३॥ ७३८10॥७॥

·परिशिय ३१।१४।। वा वैखानससूत्र ५२६ | १५ ।। ५२७ । १ ।। ५२८ 16li प। घटनिशमन ९५ १ ५ : २२७ १५ ॥ २६ ॥ ५ ॥२॥ ६३ । ४॥६०५ ॥२२॥ १२ ॥ घडविंशमत १७४ । ५ ॥ ०१ । १५ ।। सांख्यायगटा ४३८ । १८॥

·पराशरमाधोलिखितानामनिर्दिष्टमर्तकानां स्मृतीनां प्रज्ञापनपत्रम्। (प्राचारकाण्डस्य) *arte ॥ स्मति वा स्मृत्यन्तर BE I E || ५१ । ११ ॥ ५२ । १५ ॥ ५५ । ११ ।। १६ । १२॥ १४१ । २॥ १२ ॥१७॥ २०६/८॥२१०।१८ २३१ । ३॥२४।१०॥ २७२ । १० ॥२८३।२॥ २६ ॥ १३॥ ३१७।१०॥३२ ।। ३२७।११।। ३३५ । १३ ।। ३५०।३॥ १५३॥ १६ ॥ ४०८/२०।। 888 | १५ ॥ ४६॥४८७॥ ४६६॥५०८।१७॥ ५१७ | १२॥ ५२० | ५, ।। ५३६ । ५३७।१६॥५३०।७॥ ५४७) ।। ५५१ । २, ६ ।। ५५५ । १४॥ ५५ । ३।। ५६७ । २ ।। ५७४ । । ५७।२२।। ५८.२ । १७ ।। ५६५।१७ ॥ ५६६ ॥ १३ ॥ ५६७ / ११ ॥ ६०७ । १॥ ६१६ । ७॥ १२० । २१ ॥ ६२१ । । ॥ ६७६ ॥ १८ ॥ ६५६ । १७ ।। ६६६ ।। ९७१ । ५॥ ६७६ । ११ ।। ६६० | ६ ॥ ६६२ । ५, ८॥ ७०७।१६।। ७०८1८॥ ७१. 16 || ७१३। १९ ।। ७१५ । १५ ।। ७२० । १२ ।। ७२१ । १९ ॥ ७२४ । ४, १२ ।। ७२८ । ॥ ७३८ । १५ ।। ७४७ ॥ ॥ ०५९ ॥ १० ॥ ७६२ | ८॥ ७६३ । १० ।। ७६० । ११ ।। ०६५ । ६॥ ७६८।३॥ ७८१।६॥ ७६।३॥ ७८२ | १२ || ७६४|| ·(७) पराशरमाधवोल्लिखिताना पुराणानामका- रादिक्रमेण प्रज्ञापनपत्रम् । (प्राचारकाण्डस्य) थादित्यपुराण ७६ । ५॥ १९७१ १२॥ १८४११॥ २१(11,41 २२३ । १०॥ ३७२ । ११ । ३७३।१०।। 88°1८, १९ ॥ ( धादिएराण २६१ । १॥ ४६१ । १३ ।। ६०११ ॥१५ । । १९८ का ६५२ । १७ ।। ५५५ । ७॥ ६८५.। (4010.10.।। ६।। ७०१ । १२ ।। ७०७।43201 . कालिकापुराण ५५६ ।। कूर्मपुराण ५२ । ६ ।। ६३ ।। १२ । ५ । १० । ८७ | ॥ ११७॥ २॥ १२६ ॥ १ ॥ १.१ । ५ : २४२।१०।१४८ ॥१०॥ २४६ । १, १२ ॥ १५२ | १ ००१ : २.० ।। २.२ । १५ ॥२०॥ २ ।। २२३ । १० ।। २२५ । ५।०३।८।२५.२॥ २५॥ १०॥ २० ॥ ५ 100४ । २ । २॥ २८३ । १६॥२८॥ १४ ।। २८१ । ५. | २६४ । १२ ! ३०६, १७॥३.८18. ।। २२८ । ॥ ३२ ॥ १२ ११७, १८॥ . ३२५ । १४ ।। ३३ ।। २४१ !!। २४५ । ५॥ ३४०1३४ १५१३१५ ·१।१९ ॥ ३०२ । १४॥ ३७७ ॥ १५ ॥ ३७८ । १॥३८८।। १२८।२०।। ४३.| ५॥ ४२४।१४।। 8५७१॥ ४६१ । ११, २७॥ ५०१ । १९ ।। ५१६।३।। ५२२ । ३॥ ५३०।१३।। ५३२ । ५॥ ५३।१०॥ ५३६।२ ॥५६८।१७।। ५७६ । १५ ।। ५७६ ६ ॥ ५२।३ ॥ ५८६ । १६ ।। ५८७।२२ ।। ५८।१०।। ६१३ । २१ ॥ ६१२ ! १६॥ ६३५ । ७ ।। ६३६ । १२ ॥ ६६० । १४ ॥ (१०॥ ग। गराड़पुराण १०६ । ५॥ नन्दिकेश्वर ३३५। ८॥ भृसिंहपुराण २४२ । १० ॥ २८० । १७ ।। ३२६ । १६ ।। ३३७ । ६॥ १५॥ १२॥ ३५८ ।६|| ५३४।४॥ ५३८ । ८॥ ५६२॥ प। पद्मपुराण २२३।१८।५४७॥१६॥ ७५५ । १९॥ प्रभासखण्ड ६७६ । १६ ॥ पुराणसार ६.७९ ॥ १२४ । ७॥२३२।६।३०५ ! १६ ॥ ३२४ । १८३२७ ॥१५॥१५३ । १३॥ ५२8 । १५॥ अक्षपुराण १२० ।२॥ १२३ । ५॥ १६६ । १॥ २६५ / ६॥ ३६. । १२। ३६६ । १७॥ ३७१ । । ५०८1५॥ ५६२ । ११ ५६५। १।०२।२।०७।२०॥4.6 | ॥१७/६, १६॥६३४। १०८३७।१०,१14t७११ । १४ ।। ७३८ ।

·(५९) बझाडपुराण १।६।२९५।५।२२६।११।२०२।२।२४। १२ । ३९८ । २२ ॥ ५५ ॥ १५॥ine ( १.IENREL | ११॥ KEE IR10.11०२९। ४॥ ७२९ । ६।७४२ 81980 । १९ । ७५३ | २, ५.1001 --- भ। भविष्यपुराण वा भविष्य पुराण २६८।२॥ २६॥ १ ॥ ४५३।२॥ ४६.। ३॥ ६४३ ॥ ६८४ । १७॥ ०११ ।। ७१३।१७६४ । 01 SEE 1७०३ । ७, २१.७४।१ भविष्योत्तरपुराया १०७।१७११०६ । १३।१०८।१।१७१९॥ मत्स्यपुरागा वा मत्स्य १०२।६॥ । १०८।२० १५०16॥१२॥२॥ २४३।६।२८१ । ६ ॥ २८४ । १८ ॥ ३२३।१५।२४.11 १३।२॥ ४६५ ५५८ । १३, ५१०।१५।२९॥ ६५.७ । १६ ॥ 41610॥ ६९२ ७.. | ५.०५।१॥ ७२२ । १५॥ ७२ । २० । ०२६।६, १९ ॥ ०१२ । 108 १४। ७५५ ।५, १४ । ०५४ । २ । ७५६ ) २॥ २०१६ । ०६३।२६॥ मार्कडेयपुराण १५८ १९४२२१ । १५१ २०५।१५। ३३७१ १२ ॥ ३६ 16 ॥ ३८६ । १०॥ ४६६. । १००००७ | १६ | ०२२ ॥ . 1५०४॥२२॥५५॥ जिङ्गपुराण ७५ ११.१५ । । ३११ ।

·२४८ । ९३ वराहपुराण २७४ । ७॥ ४१६ । १४ ॥ ६६७14॥ वहिपुराण वा थायपुराण वा याय १६५। ८॥२४८॥ १३ ॥ ३९६ । 8॥ ३२७।३॥ १२८।१२॥ वामनपुराण १०७। १६ ॥ २६२ । ॥ २६५। १६॥ ५३७ । ६॥ वायुपुराण २८१ । २०॥ ४५२ ।। ७०३ ॥ ७३८ । १९ ॥ ७8 । ११ ॥ ७४३१॥ ७४७/८॥७५४।२।०५।१०॥ विष्णुपुराण ७६ । २॥ ११५। ११ ॥ १३२॥ 8 ॥ १४२।१॥१४६ । ६॥ २०७। 8॥ २११। ४ । २१ । ६॥ २४६ । २॥ २६४ । ११ । २७८ । १८॥ २७८ । ११ ॥ २६५।३॥ ३१५।१३॥ १६ ॥ १४॥ ३२२ । १४॥ ३२३ । १८॥ ३२६ । ॥ ३४२ । १६ ॥ ३४७ ॥ १६ ॥ ३५२ । ११ ॥ ३५७ ॥ १०॥ ३६४ । ४ । ३६६ । १६ ॥ ३८० । २ ॥ १५/१६॥ १८ । ॥ ३८७।७.३८८।१५॥ १८ ॥२०॥ ४१९।१५। १११ । ३॥ 888 | ११। ४६७1८1१७8 । ८॥ BELI१॥६३२ । १५॥ ६५७ । २०॥ ६८३ । १२ ॥ ००८॥१॥ ०१८॥१९॥७४३।१०॥७८५।१३॥ ७८८1७॥ शिवपुराण वा शेवपुराण ३६ । ॥ ४३४ । २ ॥ सान्दपुराण वा खान्द ॥६७।१०॥ १०६।१४।११।१॥ १२१।१।१६६।६॥ १७२। १९॥ १७५ ।। १७८१७॥ १२।।। १८३।६।१८५। ११ । १८७ । ५। ३२ ।। १८8 । ७॥ ४३६।। ५8 । १९॥ ५४५।१,१०० ५६ । १७1०11९।२॥

·(१)
पराशरमाधवोल्लिखितामनिर्दिष्टपुराणमाया
पुराणसन्दीनां प्रज्ञापनपत्रम् ।
(प्राचारकाण्डस्य)
उमामहेश्वर मंबाद १३ । १०॥४८४ | २१॥
-
पिट गाथा ३२५ । १६ 983 | २॥
पुरागा वा पराणान्तर २२३ । १२ ॥ २२२ । ६ ॥ २३५ ।
२७॥ २८०।२१॥३०४।१०।१८।१५। ३२५ । रासस
१५॥ ३६२ । ३ ॥ ३६३ ।।११३०५ । १.३८० ११५॥ ४४२
२४॥ 896। ६५ ४८२ ॥ ५.३॥ २२॥ ५५३।१८१४.५
३॥ ६५४ । २१ ॥ ६८1१111७३ । २.५, १५
६८.०।१०॥७०८।१७॥१२० ११९१२ १।२२,
.
१७॥ ०३० । ५। ७३५ । १२ । ७३८ । ३.६१ । २०॥
बायतीयसंहिता ५३ । २०
सा
सतसंहिता ८६ ।।

·(१२) शरमाधवोल्लिखितानी इतिहासग्रन्यानां प्रज्ञापनपत्रम् । (प्राचारकाण्डस्य) अनुशासनपर्व १२ । ॥ ७३ । १८॥ १३३ । । १५६ ॥ १ ॥ २१६ १६ ॥ १९७१७॥४०८।१४॥ ४१६।१७ ॥ ४१६।३॥ २० ॥ ५॥ 818 | १६॥ ४६६ 1 ५ ॥ अश्वमेधप ।२।१०६ । १७॥ १२०।४।१५० । १६ ॥ १५५ । १०॥ १३॥ १७॥ १२७॥१६॥ ३५० ११५० ३५५ । ३,१३॥ १५६ । । ३६३ । २॥ ३६५ | १६७ । १६ ॥ ३७० । ६ ॥ ३०४।३७५ । ११॥ ३७६ ॥२॥ ११॥8॥ २८ ॥१२॥ ४६५।१४ । ५५ । १६॥ भारण्यपर्व ११० । ११ ॥ १२१ । १३ ॥ १२२ । १०॥ १३० । ६ । ग। गौता ५४ । १५ ॥ ७७! १२॥

·म।
७८।१२।२।२।२।३.१1१0011१००।
७॥२०३ । १३ । २०४।२॥ २१० । १२ । २७५ ॥ १६॥६१।
५। ३६५/१.१५०२।१६।५९४ । १२। ५१२ ।।
२२॥
TI
राजधम्म ११८।"
रामायण १५
शल्यपर्व ४८४ । १८॥
भान्तिपर्व २९६ ॥8॥ ३६८।२।३६६।१।।...|
१६॥७०८।२९।१३।।१४।१०।१५।१२।१६।
२२॥४१८1018१६ ॥२०॥ ४२ ॥१४॥

·(६७) पराशरमाधवोल्लिखितानां श्रुतिस्मृतिपुराणेति- हासातिरिक्तग्रन्यानां प्रज्ञापनपत्रम् । (प्राचारकाण्डस्य) ज्योतिःशास्त्र १८० । १३॥ २६२ । ११ ॥ ७।१२॥ निगम ६७५ । ६ । ७०६ । १५॥ ०२६।१०॥ ७४७ ॥ १२॥ ७४८१७॥ प। प्रपञ्चसार ३५॥ ३॥ ब्रानियक्त ०२८ । १०॥ व। विष्णुधर्मोत्तर १६५ । १३ । ११ । १० ॥ १७२ । ६ ॥ १०५ । ११ ॥ १७८।१५।१७६ | १२॥ १८७।१३,१॥२०२।१२॥ ३६३ । ५। ३३ । १६ । ४४• ।२॥ ६५१ । १४ । ६६ । १६ ॥ ७०६ । ६॥ ७२१ । ७॥ ७६० | 8॥ ७८२।१०॥ शिवधाम १७७ । २॥ शेवागम १२६ ।।

·पराशरमाधवोखिखितानां दार्शनिकमयाना
प्रज्ञापनपषम्।
(प्राचारकास)
उ।
उत्तरमीमांसा ५२६ ।।५३९।१५।
जभिनिसूत्र ०६।२.18 | ३॥
य
धोमसूत्र ३७ । १२
बार्तिक १ । १४॥
वैधासिकभाष्य २०११॥
बाससूत्र ४१11५१ | १९॥
-

·पराशरमाधवौलिखिताना निवन्धबाना
प्रज्ञापनपणम् ।
(पाचारकाण्डस्य)
पपरा १०१।१०।
पन्द्रिका ९७१ । १.।
स।
विसंग्रह ०५६।२॥

·व्यवहार इत्यष विशन्दो मानेत्येतस्मिवर्थे वर्तते। भवादन मन्देहे वर्तते । तानेतानेवंविधानेकसन्देहहारिणोव्यवहारानी- दिगतरागद्देषवशात् प्राप्तान् राजा सम्यविचारयेत् । तदि- चारश्च राज्ञो गुणधर्मरूप प्राचारः । অহৰ আজো व्यवहाराणामतर्भावमभिप्रेत्य पराशरः पृथग्व्यवहारकाण्डमहत्या, "जिति धर्मण पालयेत्" इति भूचनमा व्यवहाराणां शतवान् । तानेवात्र सूचितान् व्यवहारान् वयं स्मृत्यन्तराणि तनिबन्धनानि चानुसृत्य यथाशकि निरूपयामः । तत्र पूर्वादाहतायां कढियोगमतिभ्यां व्यवहारस्वरूपं निक- पितम् । अथ तद्भेदाः निरूप्यन्ते। तत्र अपालापणत्वाभ्यां वैविध्यमाह नारदः,-- "मोत्तरोऽनुत्तरश्चंति म विजयो विलक्षणः । मोत्तरोऽभ्यधिको यत्र विलेवापूर्वकः पण:"--इति । अहं यदि पराजययं, तदा शास्त्रप्रापिताइगद्रव्यात् अधिक- मेव द्रव्यं रागे तुभ्यञ्च दास्यामीति पनं लिखित्वा यदभिभाषणं, तदुनरम् । तेन मह वर्मते इति भोत्तरः। तद्रहितोऽनुत्तरः। पुनरपि (१) अर्थो धनम् । वर्धादि विषयगगहषवणान् प्रामान व्यवहारान् राजा विचार येदियः। व्यवहारामर्थान् विगनरागमवनात् प्रातानित्यादिपाठे, प्राप्तान यवहारान् गा विगतराम देववशान विचारयेदिति सम्बन्धः ।

·१.
पराभरमाधया।
पतण्यालादिभिस्त्रयोदशभिः प्रकारैः व्यवहारस्थ वान्तरभेदाम्
मएव निर्दिष्य विवृणेति,--
"चतुष्याच्च चतुःस्थान: चतुःसाधनएवम ।
पतर्हितः चतापी चतु:कारौ च कौर्तितः ।।
बियोनिभियोगश्च द्विद्वारो दिगतिस्तथा ।
अष्टाङ्गोऽष्टादशपदः शतशाखस्तथैवच ।।
धर्मश्च व्यवहारश्च चरित्रं राजशासनम ।
चतुष्यावहारोऽयमुत्तरः पूर्वबाधक:
तत्र सत्ये स्थितो धी व्यवहारस्तु माचिषु ॥
चरित्रं तु स्वीकरणे राजाज्ञायां तु शाभनम् ।
सामाधुपायमाध्यत्वाच्चतुःसाधन उच्यते ॥
चतुर्णामपि वर्णानां रक्षणाच पतुर्हितः ।
कारं तत्माक्षिणश्च सभ्वानाजानमेवच ।।
व्याप्नोति पादशो यस्मातापी ततः स्मृतः ।
धर्मभ्यार्थस्य यशमो लोकहतोल वच ।
चतुणी करणादेव चतुष्कारौ प्रकीर्तितः ।।
कामाकोधाच लोभाच्च त्रिभ्यो यमात् प्रवर्तते ।
वियोनिः कौर्यते तब त्रयमेतद्विवादकत् ॥
अभियोगस्तु विज्ञेयः शङ्कातत्त्वाभियोगतः ।
प्रकाऽमतान्नु संयोगात् तत्त्वं होढादिदर्शनात् ॥
पचदयाभिमम्बन्धात् विद्यारः स उदारतः ।
पूर्ववादस्तयोः पक्षः प्रतिवादस्तदत्तरः ॥
.

·व्यवहारकासम्। भूतछलानुमारिबान दिगतिः म खदानः । भूतं तत्त्वादिलंयुकं प्रमादाभिहिनं बलम् ॥ राजा मपुरुष: मभ्याः शास्वं गणकलेखकौ। हिरण्यमग्रिरुदकमष्टाङ्गः म उढापतः ।। ऋणादानं युपनिधिः मम्भूयोत्थानमेवच । दत्तस्य पुनरादानमाषाऽन्धुपेत्य च ॥ वेतनभ्यानपाकम नायनास्वामिविक्रयः । विकौयाभप्रदानश्च कोलाऽनुशय पवच ॥ ममयम्यानपाकर्म विवाद: नेत्रनम्तया। म्योपुभयोश्च मम्बन्धो दायमा गाय माहमम् ॥ वाकपारुध नवोक दयामध्यमेवच । शुतं प्रकोणकञ्चबत्ययादापद: बतः ॥ कियाभेदान्मन या wazावा मिगधने" -नि मन धर्मादीनां पादत्वमयक. प्रतिभातरणमार्णनर्णयाण यव- हारपादतात। यतो याज्ञवाक्यः प्रतिसादीनि प्रत्याह,- "चतुष्याावहाऽयं विवादिषपदर्शितः"-इनि । वृहस्पतिरपि... "पूर्वपदः मतः पाद. द्विनौयथोतरः स्वतः क्रियापादस्तनीयम चतुथी निगाथः स्मनः" इति । • नायं दोषः । धमाटोना प्रकारामण पादावापपः। योऽ निर्णयाख्ययतर्थपादाभिहितः, म धर्मादिभियनुर्भिः निम्परते। महाशासनिः, - -- ·पराशरमाधवः। "धर्मण व्यवहारेण चरिचेण नृपाज्ञया । चतुःप्रकारोऽभिहितः सन्दिग्धेऽर्थ विनिर्णयः" इति। तम्मानिर्णयहेतुतया धर्मादीनां व्यवहारपादत्वं भविष्यति। तेषां च निर्णयहेतुत्वं कात्यायनेन प्रपश्चितम्,-- "दोषकारौ तु कर्तृत्वं धनस्वामौ खकन्धनम् । विवाद प्राप्नुयाद्यत्र म धर्मणैव निर्णयः" इति । दोषकारी वाक्पारुण्यादिकारी च यस्मिन विवाद व्यवहारे चरित्र- राजशासननैरपेक्ष्येण धर्माभिभुवः मन्त्रवोधर्माद्भौतः स्वकीयं दोष- कर्तवं खयमेव अङ्गीकरोति : यत्तु धनखामौ' व्यवहारादिपायामम- सारेण धर्माभिमुखा नापहारिणः स्वकीयं धनं प्राप्नोति,तत्र दोषका- रिणोधर्माधिमुख्यमेव निर्णयहेतुः। व्यवहारस्य निर्णय हेतुत्वं मएवाह,--- "स्मृतिशास्वन्तु यत्किञ्चित् प्रथितं धर्ममाधकः । कार्याणां निर्णयाद्धेतोर्व्यवहारः स्मतो हि म:/l"-इति । यत्र धर्मशास्त्रकुशलैर्विवद्भिरर्थिप्रत्यर्थिनोरग्रे निर्णयाय धर्मशास्त्र * मन चकारोऽधिकः प्रतिभाति । दोधकारी इत्यस्य विवरणरूप- त्वात् वाकपारुष्यादिकारीत्यम्य । परन्तु, सर्व्ववादर्श पुस्तकेष स्थित- स्वादक्षितः। 1 इत्यमेव पाठः सर्वेष्वादपुिस्तकेषु । मम तु, सन् अध्वा अधमीद भौतः, इति पाठः प्रतिभाति । । यत्तडमखामो,-इति का । मन तु, यत्र धन स्वामी,-इति पाठः प्रतिभाति । प्रापितम्, इति का ! || कार्यागा निर्णयार्थे तु व्यवहारस्तौ हि सः, इति का । मम तु, ध्या सातौसा, इति पाठः प्रतिभाति ।

·व्यवहारकाम्। प्रख्यापितं भवति, म निर्णयो व्यवहारजन्यः। परिषजन्यं निर्णव- - माह सएक- "यद्यदाचरते यम धम्य वाऽधर्म्यमेव वा । देशस्याचरणं नित्यं चरित्रं तद्धि कौर्मितम्" इति। शास्त्रोकधमादनपेतं धयं, नविपरीतं अधम्य, तदुभयं देगाषा- रानुसारेण यत्र खोक्रियते तत्र चरित्र निर्णयहेतुः । राजगामनस्य निर्णयहेतुतामाह मण्व,- "न्यायशास्त्राविरोधेन देपादृष्टस्तथैवर । यद्धम्म भ्यापयेद्राजाऽन्याय्यं तद्राजशाममम"--इति । न्यायशास्त्र व्यवहारप्रतिपादक सानिमाम्वं, तस्य देशाचारस्य या विरोधेन राजा यमनगाम्ति, म निर्णयो गजशामनजन्यः । यथो- कानां धर्मादौनां चतुणी मध्ये पर्वम्य पूर्वस्य च बाध्यत्वं उत्तरो- तरम्य बाधकत्वञ्च वृहस्पतिना पश्चिनम्.-- "शास्त्रमेव ममाश्रित्य क्रियते यत्र निर्णयः । व्यवहारः म विजयो पर्मानापि पोयते । देगस्थित्यानमानेन नंगमानमतेम । क्रियते निर्णयस्ता व्यनमारमा कस्यने ।। शास्त्रोक्षधम्माचनम,---fiv । । मवाद पपुस्तचनमा पाठ.मम. ज्यायशासधिवन,-इति पाठः प्रतिभाति । चतरब, उस पव्ययापक माविमा रामशासनमा साधकत्वम् माकने । न्यायाखाविंगधेन,---ति पाठे 'न्याय्यम्'-चत्र नालं, 'देशाचााम्न वा विरोधग'-, देशाधारस्य नागिन--1सि पठिमुषितम्।

·पराशरमाधव विहाय चरिताचारं यत्र कुर्य्यात् पुनर्नृपः । निर्णयं, मा तु राजाज्ञा चरिचं बाध्यते तया" इति । (१)चतुर्पु वर्णेषु यः कश्चिद्राजद्रोहं कृत्वा राज्ञो भौतः मन् अति- भौरतया वापराधमङ्गौचकार । तच समीपवर्तिनः माक्षिणो वर्णि- वधं निवारयितुमिच्छामः सत्यमुनय, नत्र साक्ष्यनृतं वदेदित्ये- तादृशं शास्त्रमेवाश्रित्य तदीयमपराधं पर्यहार्षुः । तत्र व्यवहारेण धी बाधते। केरलादेशादौ वेश्यागमने माचिभिरापादितेऽपि देगा- चारवशावायं राज्ञा दण्डाते। तत्र चरित्रेण व्यवहारस्य बाधः । सत्यपि तादृशे देशाचारे 'वयेवं न व्यवहव्यम्' इति राजा यदा- ऽनुशास्ति, तदा राजाज्ञया चरिचय बाधः । (२)ये एते प्रोकाः धर्मा- दयश्चत्वारः पादास्ते मत्यादिषु चतर्षु प्रतिष्ठिताः। दोषकारौ स्वय- मनृताझौतोऽयमपि" अपराधोऽस्तौति मत्यं ब्रूते। अतो धर्मस्य मत्ये अवस्थानम्। प्रतिज्ञोत्तरयोः कृतयोः माक्षिणा यस्य पक्षोऽभ्युपगम्यते, तस्य जयः, तेन व्यवहारस्तस्य माक्षिण्यत्रस्थानम्। कार्णटकदेश बला- भानुलमुताविवाहो न दोषाय, केरलदेश कन्यायाः अनुमतीवं न दोषायेत्येवमादिकस्तत्तद्देशसमयः ।तत्र तत्र पत्रादिशासनश्च तिष्ठति। शिष्यते इति शासन, राजाज्ञानुसारेण प्रानां वर्तमम् । तच्च राजा-. ज्ञायां प्रतिष्ठितम्। सामदानभेदण्डैश्चतुर्भिः दोषकारिणो दोष- * मनताझौतोऽपि,-इति का । (१) उत्तर पूर्वबाधक इति नारदवचनांशं व्याचशे चतुर्खित्यादिना । (२) तब सबे स्थितीधर्म इत्यादिवधमानि व्याख्यातुमुपकामते, ये रते इत्यादिना। - ·थवहारकाम्। करणाय चतुःसाधमत्वम् । चतुर्षितवं विष्टम। करिएष- व्यापित्वं मनुना स्पष्टौतम,-- "पादोऽधर्मम्य कर्तारं पादा गच्छति माक्षिण: । पादः मभामदः मान पादा राजानम्रपति"-रति। जेतुन पस्य वा धर्मार्थयामा लोकानुराग'मम्पादनाचतुष्कारिलम्। चियोनित्वं स्पष्टम् : प्रमतां कितवम्ननादीमा ममग यः करोति, तस्मि- नपि नौयदिशा आयते । कोढ़ोऽपरतद्रव्यादिदमम, विजया। नरमादभियोगो भवति । अनियर्थिन। यो प्रारपतौ तौ व्यव- हारमा प्रवर्तको । तरमान द्विद्वारबम । दगमक्षादिकं गाथातथ्ये- नाराया वा राजादला ये यदा ते. नदा नयाभयस्य 'पपरि शवहारः प्रवनने। ननो विगत त्वम् । अयानंष पपुल्यो राजेधे- नंदेकमङ्गम् । 'नो नानि भवत्वमत्याप्रतिः। प्रणादानादीमा अष्टादशपदानां स्वकपमुपरिटात् नव नत्र विचार थियतः । एतेषां अष्टाद पदाना मध्ये एक कम्य पदम्ब अवान्तरक्रियाभदादननद- भित्र मतभावत्वम् । एतान अष्टादशपदामातगमनभेदभिमान स्यवहारान प्रकारान्तरेण द्वधा मटकाति कात्यायनः, - "वै पदे माध्यमैदान पदासादातां गंन । अष्टादशक्रियाभदागिनान्यय महमधा' पनि। * दोषकार गाय,---इतिani. : ममदोशन मालिनि पाठप्रतिभाति । + धर्मार्थास्वयोलोकानुभाग,---ति का. । ममद, धमाधयमोबाका- नुराग,-इति पाठः प्रतिभाति , i विनदिने,-गति पू. म।

·पराशरमाधमः - बिपदवं विशदयति वृहस्पतिः,- "दिपदी व्यवहारः स्थाडूनहिंसासमुद्भवः । विसप्तकोऽर्थमूलस्तु (१) हिंसामूल: चतुर्विधः" इति । तदेतदुभयविधं भएव विवृणोति,- "कुमौदनिध्यदेयाद्यं* सम्भूयोत्थानमेवच । मत्यदानमरुश्रूषार (२) भुवादाऽस्वामिविक्रयः ॥ क्रयविक्रयानुशयः समयातिक्रमस्तथा । स्त्रीपुंमयोगः स्तेयञ्च दायभागोऽनदेवनम् ॥ एवमर्थममुत्थानं पदानि तु चतुर्दश । पुनरेव प्रभिन्नानि क्रियाभेदैरनेकधा ॥ पारुष्ये वे माहमञ्च परस्त्रीमंग्रहस्तथा । हिंसोद्भवपदान्येवं चत्वार्याह वृहस्पतिः"---इति । जगति मम्भावितानशेषान् विवादानुक्नेष्वष्टादशसु मएव अन्न- र्भावयति,- "पदान्यष्टादशैतानि धर्मशास्त्रोदितानि तु । मूलं सर्वविवादानां ये विदम्ते परीक्षकाः" इति । इति व्यवहारपरिच्छेदः। . कुसौदनिध्याधेयाचं,-इति शा० । # भत्यदारमशुश्रूषा,-इति का० । + एवमर्थसमुत्थानपदानि,-इति पाठो मम प्रतिभाति । (१) विसप्तक इति चतुर्दशा इत्यर्थः । (२) भतिः कर्ममूल्यं, तस्याभतेरदानं मृत्यदानम् ।

·बबहारकाखम् ।
१.
अथ सभा निरूप्यते।
सहस्पतिः,--
"दुर्गमध्ये ग्रहं कुर्याजलवृक्षावितं पृथक् ।
प्राग्दिशि प्रामुखोन्तस्य लक्षण्या कल्पयेत् सभाम् ॥
मान्यधूपासनोपेतां बोजरबममन्विताम्।
प्रतिमाऽऽलेख्यदेवय यकामनाम्बना तथा" इति ।
ग्रहं राजग्रहम् । तस्य प्राग्दिगि धम्माधिकरणभूता मभा। मा।
वास्तुशास्त्रम्नक्षणोपेता कर्नया । तस्याः सभाया: धर्माधिकरण
कात्यायनो दर्शयति,-
"धर्मशास्त्रविचारेण मानमारविवचनम् ।
यबाधिक्रियत म्याने धर्माधिकरणं हि तत्".-दति।
मूलस्यवेदितार्थस्य मारामाविवेचन नत्र निष्कर्षः ।
प्रवेशकालं मण्वाह,--
"प्रातम्त्याय च नृपः कृत्वा निन्यं ममाभितः ।
गुरूं ज्योतिर्विदा वैद्यान देवान् विधान पुरोहितान् ।।
यथाईमेतान भन्यज्य मपुष्पाभरीनृपः ।
अभिवन्द्य च गादीन् मालान प्रविणसभाम"-ति
* इत्यमेव पाठः सवेध। मम तु, मार विवचनं,-इति पानः प्रति.
भाति ।
+ तत्तनिष्कर्षः,-इति शा. | ममम, तत्वनिष्कर्षः, - इति पाठः
प्रतिभाति।
5900

·परापरमाधवः। -- प्रविष्य तत्र विनिमलिभिख मा कार्याध्यनुसन्दध्यात् । तदा मनु:- "थवहाराम् दिदृचुस्त बाणैः सह पार्थिवः । मखमलिभिश्चैव विनौतः प्रवियत्मभाम् ॥ तपासीनः स्थितो वाऽपि पाणिमुद्यम्य दक्षिणम्। विनौतवेषाभरणः पश्येत् कार्याणि काठिणम् ॥ प्रत्यहं देशदृष्टश्च पास्त्रदृष्य हेतुभिः । अष्टादशसु मार्गेषु व्यवहाराम् पृथक् पृथक्" इति । विचारकालमा कात्यायनः,- "दिवसस्थाष्टमम्भागं मुक्का कालच्या धत् । म कालो व्यवहाराणां भास्त्रदृष्टः परः स्मृतः" इति । दिवसमष्टधा छत्वा प्रथमम्भागमग्रिहोत्राद्यर्थं मुक्का अनन्तरभाग- पथं व्यवहारकालः । अत्र बास्तिथौराह सम्वतः, "चतुर्दशी अमावास्था पौर्णमामौ तथाऽष्टमी। तिथिवास न पश्येत्तु व्यवहारांस्त मित्यभः” इति । यमुना मभा, तस्याः चातुर्विधमाह वृहस्पतिः,-- "प्रतिष्ठिताऽप्रतिष्ठिता मुद्रिता भास्त्रिता तथा । पतर्विधा मभा प्रोता सभ्याचेव तथाविधाः ॥ - animal • निबन्धानि,-इति का 1 भागषयन्तु, इत्यन्यत्र पाठः । 1 तिथिम्वेताह को पोत्,-ति का।

·२८
-
प्रतिष्ठिता पुरेपाने सा नामाप्रतिहिता।
मुद्रिनाऽध्यक्षसंयुका राजयुका र माखिता"-नि
राजग्रहसमीपवर्तिनः पभाखानामुल्यादन्यान्यमुखानि चा-
मान्यात भगुः,
"दम स्थानानि वादानां पञ्च वानवौगुः ।
निर्णयं येन गवनि विवादं प्राप्य वादिनः ।
धारण्यास्त स्वकः कुर्य्यः मार्थिकाः' मालिया।
मैनिकाः मैनिकैरेव यामेऽणुभववाधिभिः ॥
उभयानुमतश्चैव राते खाममौभितम् ।
कुलिकाः मार्थमुख्याय पुरग्राममिवामिनः ।।
यामपौरगणश्रेष्यथातर्विद्यश्च वर्गिणः ।
कुस्लामि कुलिकायैव नियकाः नपतिस्तथा"-नि।
खकैरारण्यकैः। यामेऽपौत्यादि शब्दात् यो प्रामे परयादौ
च निवसन्ति, नेऽयुभयवामिभिः ग्रामवासिभिररष्यवामिभिव निर्णय
कुयुः, उभयव्यवहाराभिज्ञत्वात्तेषाम् । कुलिकाः कुलोहिनः ।
मार्थः ग्रामयाचादौ मिलितो जनमाः । मुख्याः यामप्यादयः । पुरं
मुख्यं मगरं, तस्मादाचीनो ग्रामः । पुरग्रामनिवामिना भेदः ।
कुलिकादौनि पञ्च स्थानानि। तानि चारण्यकादिजनविशेषाणामेव ।
यामाकारेणावम्यिनजनविवाद ममोपयामनिवामिभिः निर्णयः ।
• 'सार्थ स्थाने 'साई' इति पाठः भा• पुस्तके सर्वत्र ।
ग्थानमौक्षितम्,--इति भा० ।
ये तु, इत्येतावन्मात्र शा. पुस्तके ।
६ वच, 'इति' इति भवितुं यहम् ।

·पराशरमाधवः।
।
अर्थिप्रत्यर्थिनोरननुनयानुमतं स्थानं कुलिकमार्थमुख्यपुरगामनिवा-
सिनो ग्रान्ते। ग्रामादीनि दश स्थानानि साधारणनि। ग्रामो-
यामाकारेणावस्थितो जनः । पौरः पुरवासिनां समूहः । गण: कुलानां
समूहः । श्रेष्यो रजकाद्यष्टादाहौनजातयः । चातुर्विधः श्रान्चौशिक्या-
दिविद्याचतुष्टयोपेतः(९) । वर्गिणणे गणप्रभृतयः। तथाच कात्यायनः,-
"गण: पाषण्डपूगश्च ब्राह्मणश्रेणयस्तथा ।
ममूहस्थाश्च ये चान्ये वाख्यास्ते वृहस्पतिः" इति ।
श्रायुधधराणं ममूहो जातम् । कुलानि अर्थिप्रत्यर्थिनोः सगो-
चाणि । कुलिकास्तत्र वृद्धवाः । नियुक्ताः प्राशिवाकसहितास्त्रयः सभ्याः ।
नृपतिः प्राह्मणादिसहितः । सभ्यानाह याज्ञवल्क्यः,-
“श्रुताध्ययनसम्पन्नाः धर्मज्ञाः मत्यवादिनः ।
राजा मभामदः कार्याः रिपौ मित्रच ये ममाः" इति।
सेषां मयामाह वृहस्पतिः,--
"लोकधर्माङ्गतत्त्वज्ञा:(२) सप्त पञ्च चयोऽपि वा।
पौगण्डगच,-इति स० शा।
+ इत्यमेव पाठः सर्वत्र ।
(१) "बान्धीक्षिकी यी वार्ता दण्डनीतिश्च शाश्वती"-इत्यान्चौक्षि-
क्यादिविद्याचतुथ्यं ज्ञेयम् ।
(२) लोकालोकाचारः देशाचार इति यावत् । धधर्मशास्त्रमिति
फलितार्थः । चङ्गानि, “शिक्षा कल्पोव्याकरणं निरतं ज्योतिषां
चितिः । छन्दसां विधितिश्चैव धड़कोवेद इष्यते"--इत्युक्तालक्षणानि
वेदाङ्गानि ।
।

·व्यवहारकादम्। यचोपविष्टाः विप्राय्याः मा यमसदृशौ सभा"-इति । तब वान् भएवार- "देशाचारानभिजा ये नातिकाः शास्त्रवर्जिताः । उन्मत्तकुहका लुधाः न प्रष्टव्याः विनिर्णये"-इति । राजः प्रतिनिधिमाह थाजवलक्यः,-- "अपग्यता कार्यवशात् व्यवहारान् नृपेण तु । सभ्यः मह नियोक्रव्यो ब्राह्मण: मर्वधर्मवित्" इति । मोऽपि राजवत् मर्चकार्याणि विचारयेत्। यदाह मनुः:- "यदा स्वयं ग कुर्यात्त नृपतिः कार्यदर्शनम् । तदा नियुज्यादिद्दामं ब्राह्मणं कार्यदर्शने ॥ मोऽस्य कार्याणि मम्पश्येत् मभ्यरेव बिभिर्वतः मभामेव प्रविग्नेमामामौनः स्थितएववा" इति । मच विचारको प्राह्मण: प्राविबाक इति उच्यते । मदाह वृहस्पतिः- "राजा कार्याणि मम्पश्येत् प्राशिवाकोऽपि वा रिजः। न्यायाङ्गान्यग्रतः कृत्वा मन्यशास्त्र मते स्थितः। बलेन चतुरङ्गेन यतो रचयते प्रजाः । दौप्यमानः स्ववपुषा तन राजाऽभिधीयते ॥ विवाद पृच्छति प्रश्नं प्रतिप्रश्नं तथैवच । प्रियपूर्व प्राग्वदति प्राचिवाकोऽभिधीयते"--दनि । मारदोऽपि,- -- * उन्मत्तकुडलुभाष,-इति का।

·पराशरमाधव
"अष्टादशपदाभिन्नः षड्भेदाष्टसहसवित् ।
पाचौक्षिक्यादिकुशलः श्रुतिस्मृतिपरायणः ॥
विवादसंश्रितं धर्म पृच्छति प्रकृतं मतम्।
विवेचयति यस्तस्मात् प्राशिवाकस्तु , सातः ।
यथा शल्यं भिषक् कायादुद्धरेद्यन्नयुक्रितः ।
प्राविवाकस्तथा प्रख्यमुद्धरेड्यवहारतः" इति ।
प्राड्दिवाकस्य गुणाः स्मत्यन्तरे दर्शिताः-
"अक्रूरो मधुरः खिग्धः क्रमायातो विचक्षणः ।
उत्साहवानलुधव वादे योज्यो नृपेण तु"-इति ।
प्राशिवाकस्य अनुकल्पमाह कात्यायनः,-
"ब्राह्मणों यत्र न स्यात्तु पत्तियं तत्र योजयेत् ।
वैश्यं वा धर्मशास्त्रज्ञ शूद्रं यत्नेन वर्जयेत् ॥
*यच विप्रो न विद्वान् स्यात् क्षत्रियं तत्र योजयेत्।
वैश्यं वा धर्मशास्त्रज्ञ शूद्रं यत्नेन वर्जयेत्” इति ।
तदवर्जने बाधमाह मनुः,-
"जातिमानोपजीवौ वा कामं स्याद् ब्राह्मणब्रुव:(१) ।
* मास्त्वयं लोकः स. शा. पुस्तकया।
(१) बामणमात्मानं ब्रवीति न खयं ब्रह्मणहत्तो यः, सोऽयं ब्रामणब्रुवः ।
सच,
"धर्मकर्मविहीनस्तु बाणिविवर्जितः ।
ब्रवीति बामणोऽस्मीति समाजविणब्रुवम्" इत्युक्लपक्ष।

·बचारकाण्डम् । २९ - धर्मप्रवक्ता नृपतेर्न त एट्रः कथयन । यस्य शूद्रस्तु कुरुते राज्ञो धर्मविवेचनम् । तस्य मौदति नद्रा पड़े गौरिव पश्यतः ॥ दिजान् विहाय सम्पश्येत् कार्याणि सुषलः सह । तस्य प्रक्षुब्धते राष्ट्रं बलं कोणच नश्यति" इति। गणक-लेखकावपि कार्यावित्याह हस्पतिः,- "मन्दाभिधानतत्त्वज्ञौ गणमाकुणलौ धौ । नानालिपिजौ कयौ राजा गणकलेखकौ" इति। यामोऽपि,- "चिस्कन्धज्योतिषाभिज(२) स्फुटं प्रत्ययकारणम् । श्रुनाध्ययममन्पर्व गणक योजयेबृपः ॥ स्फुटलेग्वं नियुचौत शाब्द' लाक्षणिक शचिम्। * अट लेख्यं नियमीत प्राब्दं, इति भा० । (१) ज्योतिःशास्त्रं हि गणितस्कन्ध-जातकस्कन्ध-सिद्धान्तवन्धरूपखान्ध- घया प्रेतमिति गणिततत्वचिन्तामणिप्रतिषतम् । गणित सान्धे व्यक्ताव्यक्तभेदाइ विविधं गणितं निर्णीतम् । जातकस्कन्धे तु भातस्य शुभाशुभचिन्ता। सिद्धान्तस्तु, "द्यादिप्रलयान्तकाकणनामाग- प्रभेदः क्रमाचारच असदां द्विधा व गणितं प्रश्नास्तथा सोत्तराः भूधियासंस्थितेष कथनं यत्रादि पत्रोद्यते सिद्धान्तम उदा. तोऽत्र गणित स्कन्धप्रबन्धे बुधैः ॥"-इति सिद्धान्तशिरोमण्याल- पक्षणः विधा गणितमिति प्रतितोमा नामभेदादिति मखिततत्त्व- चिन्तामणौ व्याख्यासम् ।

·पराशरमाधवः।
खष्टाक्षरं जितक्रोधमलुब्धं सत्यवादिनम्"--इति ।
माध्यपालोऽपि कर्त्तव्य इति तेनैवोतम,-
"माध्यपालतु कर्त्तव्योराधा माध्यस्य माधकः ।
क्रमायातो दृढः शूद्रः सभ्यानाच मते स्थितः" इति ।
सहस्पतिरपि,-
"श्राकारणे रक्षणे च भाक्ष्यर्थिप्रतिवादिनाम् ।
मभ्याधौनः सत्यवादी कर्तव्यश्च म पूरुषः” इति ।
राज्ञा कतिपयैर्वणिग्मिरधिष्ठितं सदः कर्त्तव्यम् । तदाप
कात्यायन:-
"कुलशौलवयोवई वित्तवद्भिरमत्मरैः।
वणिग्भिः स्यात्कतिपयैः कुलभूतैरधिष्ठितम्"-इति ।
कुलभतेन्दभतरित्यर्थः । तेषामुपयोगमाह सएव,-
"श्रोतारो वणिजस्तत्र कर्तव्या न्यायदर्शने"-इति ।
यथोकराजादियुक्तायाः मभायाः दशाङ्गानि सप्रयोजनान्याह
वृहस्पतिः,-
"नृपोऽधिकृतमभ्याश्च स्मृतिर्गणकलेखकौ।
महेमाग्न्थम्बुपुरुषाः माधनाङ्गानि वै दश ॥
एतद्दमागकरणं यस्यामध्यास्य पार्थिवः ।
न्यायान् पश्येत् कृतमतिः मा सभाऽध्वरममिता ॥
दशानामपि चैतेषां कर्म प्रोकं पृथक् पृथक् ।
-
-
------
* हेमाग्न्यम्म्यमपुरुषाः, इति का।

·व्यवहारवायम्।
सभाध्यको
नृपः भासा सन्थाः कार्यपरीषकाः।
स्मतिर्विनिर्णयं बने अथदानधनन्तथा ।
शपथार्थ हिरण्याग्नौ जलं बपितलुभयोः ॥
गणको गणयेहष्टं लिखेयायच लेखकः ।
प्रत्यर्थिमभ्यामयनं माक्षिणाच स पूरषः ।
वाग्दखचैव धिग्दण्डो विप्राधीनौ तु तावुभौ ।
अर्थदण्डबधायुक्तौ राजापत्तावुभावपि ॥
राजा थे विदिताः सम्यक् कुलश्रेणौगणादयः ।
माहसन्यायवानि कुर्युः कार्याणि ने नृणाम्" इति ।
यथाविधि विचारे राजः फलमार कात्यायन:-
"मप्राविवाक: मामात्यः मनायाणपुरोहितः ।
समभ्यः प्रेक्षको राजा वगै तिष्ठति धर्मतः" इति ।
वैपरौत्ये दोषमाह मनुः,-
"श्रदण्ड्यान् दण्डयन् राजा दण्यांचवायदण्डयन् ।
अयमो महदाप्नोति नरकश्चैव गति" इति।
सभ्यानां फलमाह वृहस्पतिः,-
"अज्ञानतिमिरोपेतान् सन्देहपटलान्विताम् ।
निरामयान् यः कुरुते प्रास्वाममममाकथा ।
दह कौति राजपूजां लभते खर्गतिश्च सः ।
लोभदेवादिकं त्यका यः कुर्यात्कार्यनिर्णयम् ॥
* गायेदिएं,-इति का।
+ प्राषिवाकर, इति का।
4

·पराभरमाधवा - उपेक्षमाणाः मनृपाः शास्त्रोदितेन विधिना तस्य पशफलं भवेत्" इति । विपचे दोषमाह कात्यायनः, "न्यायशास्त्रमतिकम्य सधैर्वत्र विनिषितम् । तब धर्मी द्यधर्मेण हतो हन्ति न संशयः ॥ अपन्यायप्रवृत्तन्तु नोपेच्यं तत् सभासदः।। मरकं यान्त्यधोमुखाः ॥ अन्यायेनापि तं यान्तं येन यान्ति सभासदः । तेऽपि तदागिनस्तस्माद्दोधनीयः स तैर्नपः ॥ न्यायमार्गादपेतन्तु ज्ञात्वा चितं महीपतेः । वक्रव्यं तप्रियं तब न सभ्यः किल्विषो भवेत?" -इति। कार्यानिष्पक्तावपि यथामास्ववादिनो नास्ति प्रत्यवायः, इति सएवाह- "मभ्येनावश्यकर्त्तव्यं धर्मार्थमहितं वचः । घटणोति यदि नो राजा स्थाच सभ्यस्ततोऽनघः" इति । चदा तु राजा यथाभास्त्रं धर्म श्रुत्वा दोषकारिणि पक्षपातं न करोति, तदा निष्पापो भवति । तदाह मनुः,- "राजा भवत्यनेनास्तु मुच्यन्ते च सभामदः । एनो गच्छति कर्तारं निन्दाही बत्र निन्यते" इति । - * तोहोति, इति का । + मोपेक्षन्ते सभासदः, इवि का । । येऽनुयान्ति,-इति ग्रन्थान्तरोयः पाठः समीचीनः । "तत्वियं न वक्तव्यं तवचने किल्विषो भवेत्" इति पाठानसरं का। ॥ यतो-इति का । विना,-इति शा।

·बवचारवायम्। - अन्यथावादिनः सन्धख दण्डमानारदः,- "रामादज्ञानतो वाऽपि यो शोभादन्यथा वदत् । मन्धोऽसभ्यः म विशेयस्तं पापं विनवेदयाम्"- रति । कात्यायनोऽपि,- "खेहादज्ञानती वापि मोहादजामतोऽपि वा। तत्र सभ्योऽन्यथावादी दण्डू सभ्यः स्तो हिम."-रति। याज्ञवल्क्योऽपि,- "रागाद् द्वेषाद् भयादापि रमत्यपेतादिकारिणः । मभ्याः पृथक् पृथक् दण्याः विवादात् दिगणं दमम्" इति । वृहस्पतिरपि,-- "अन्यायवादिनः मन्या: तोवोस्कोपजीविमः । विश्वस्तवञ्चकाचैव निर्वाम्याः म एव ते"-दति। कात्यायनः, "अनिणे ते तु यद्यर्थ मम्भाषेत कोऽर्थिना। प्राविवाकोऽपि दण्ड्यः म्यात् मन्वयेव विशेषत:"--ति । राजादौनां मभायामुपवेशनप्रकारमा जन्पतिः,-- "पूर्वामुखम्वूपविशंद्राजा मन्याः उदमुनाः । गणकः पश्चिमाम्यस्तु लेखका दक्षिणामुख:"--इति । मभोपविष्टाः नृपादयो यस्याङ्गानि, नाङ्गम व्यवहारं पुरुष- रूपेण परिकल्पयति भण्व,- --- . सभ्याश्चैव, इति म० शा।

·परामरमाथा
"एषां मूडा नृपोऽशानां मुखमधिलतः सातः ।
बाइ सभ्याः सतितो वो गणकलेखकौ।
हेमाम्बवनपुरषाः पादौ च पुरुषस्य " इति ।
था बहुराहित्यादिदोषरहिता, मा मुख्या सभा। तदुकं महाभारते,-
"नमा सभा या न मनित डाः
मते वृद्धाः वदन्ति धर्मम् ।
मामौ धर्मी बत्र म सत्यमस्ति
न तत्सत्यं वालेनानुबिडूम्" इति ।
रति सभानिरूपणम्।
अव व्यवहारदर्शनविधिनिरूप्यते ।
तत्र प्रजापतिः-
"राजाऽभिषेकसंयुक्तो ब्राह्मणो वा बहुश्रुतः ।
धर्मासनगतः पश्येत् व्यवहाराममुखणान्" इति ।
"तस्माद्ध मनं प्राप्य राजा विगतममरः ।
समः स्थात् मर्वभूतेषु विधदैवस्वतं ब्रतम्" इति ।
(चचा धमः,
"मियदेव्यौ ममौ शाला प्राप्तकाले नियति ।
तथा राक्षा नियमाव्याः प्रजासद्धि वमव्रतम्" इति ।
(१) यमायथा प्राप्तका प्रियदेव्यावुभावपि नियति, सपा राधा
सम्बार प्रजा नियन्तचाइवि सम्बन्धः ।
.

·जारवासम् । ८ रूपमभावं, तदुभयमा यावहारप्रतिपात नदनातं द्रव्यदशादि- अनुसरणीयम् । तदारसएक- "धर्मशास्त्रार्थनास्वाभ्यामविरोष समौरमाणो निपुणो व्यवहारगति नया धर्मशास्त्राणि पितामहेन दर्मितानि,- "वेदाः माजास्त चत्वारों मौमांसा सतयाथा। एतानि धर्मशास्त्राणि पुराणं न्यायदर्शनम्'"-इति । ननु म धर्मशास्वामार्गतमर्थशास्वं, किवन्यदेव गौत्यात्मकम् । पत्तु भविष्यपुराणं दर्मितम्,- “पाडगुण्यस्य प्रयोगस्य प्रयोगः कार्यगौरवात् । मामादौमामुपायामां योगो यामममाषतः । अध्यक्षाणाय निक्षेपः कण्टकानां निरूपणम् ॥ दृष्टार्थयं स्मतिः प्रोका षिभिर्गकड़ागज"-रति। वाढम्। अमिनप्यर्थशास्त्रे धर्ममाम्बाविरुद्धो योगः भ उपा- देयः, इतरस्त परित्याज्यः । तदाह नारदः, - "यच विप्रतिपत्तिः स्याद्धर्मशास्त्रार्थशाम्तयोः । अर्थशास्त्रोक्रमुत्सृज्य धर्मशास्तोक्रमाचरेत्"-रति । धर्मशास्त्रार्थशास्खयोर्विरोधे न्यायेन निर्णथम्। तदार • पुराणन्यायदानाम्, इति का। स्त्यिमेव पाठः मम्वंत्र। मम तु, तत्त,-इति पाठ प्रतिमानि । (१) धर्मशास्त्रयोरर्थशास्त्रयोश्च विधेयर्थः ।

·परारमाधवः।
-
--
"सत्योविरोधे न्याय या यवहारतः"ति।
व्यवहारतो वृद्धव्यपारप्रसिद्धो न्यायोबलवान् । न्यायानाश्रयणे
बाधमा सति
"बेव शास्त्रमाश्रित्य न कर्तव्यो हि निर्णयः ।
युक्तिहीने विचारे धर्महानिः प्रजायते ॥
चोरोऽचोरोऽसाधुः माधुर्जावते व्यवहारतः ।
थुक्ति विना विचारेण माण्डव्यसोरताङ्गतः ।
अमस्याः सत्यसदृशाः सत्वाचामत्यवत्रिभाः ।
दृश्यन्ते भ्रान्तिजनकाः तस्माथुवा विचारयेत्” इति।
न्यायस निर्णायकत्वमुपपादयति मनुः,-
“यथा नवत्ययातः मृगस्थ झगयुः पदम् ।
नयेत्सवाऽनुमानेन धर्मस्य नृपतिः पदम् ।।
धाक्य विभावयलिङ्गर्भावमन्तर्गतं नृणम् ।
खरवर्णगिताकारचक्षुषोश्चेष्टितेन वा” इति ।
पाचवल्क्योऽपि,-
"अमाक्षिके हते चि युक्तिभिवागमेन च ।
इष्टयो व्यवहारस्तु कूटचिहकताइधात्" इति ।
पत्तु पूर्वमुक्त, भूतासानुमारित्वात् द्विगतिरिति ; तत्र छवं
हेयम्। तदाह थावस्क्यः,-
* अडल्यवहारात् प्रखिडो, इति शास।
+ चोरोऽचौरः साध्वसाधुओयते,-इति का ।
+ वाही,-त्यन्यत्र समाधौगः पाठः।

·अवधारकाखम्। - बारामयवृपः। भूतमप्यनुपर -रति. निर्णय प्रमाणं माझ्यादितम् । नदी "विप्रतिपत्ती माचिनिमित्ता मत्यव्यवस्था" इति । "प्रत्यहं देशदृष्टय शास्त्रदृछय हेतुमि अष्टादशसु मार्गषु निवन्धानि पृथक पृथक"- देशाचारीः शास्त्रोकदिव्यादिभिसाटादमपदमानन्धौनि र्याणि निर्णयेत् । तत्र देशाचारोऽनुकत्यः । नदार कात्यायमः,- "नम्मात् गाम्बानमारंण राणा कार्याणि माश्येन् । वाक्याभावे तु मर्वयां दमदृष्टेन नषयेत् - इति । देशदृष्टम्य लक्षणमाह भएन.-- "यम्य देशाय यो धर्मः प्रतः मार्वकालिकः । श्रुतिम्मत्यविरोधन देशदृष्टः म उच्यते"--इति । तत्तंशीयानां मियो विवाद देगान मियः । नदाएमएन. "देगपत्तनगोष्टषु पुरग्रामेष वादिनाम् । तेषां खममयेर्द्धर्मशास्वतीय धने: मह" । यत्र तत्तौयानां दर: मह विवादः, न गामवतो निर्णयो- न तु देशदृष्टतः । लेख्या दिप्रमाणाभाई रामा मच्या निधयेत्। तदाह सएक- "लेख्यं यत्र न विद्यत न भुभिर्म च भाक्षिणः । नच दिव्यावतारोऽम्ति प्रमाणं तर पार्थिवः" इति। • देशदं मतं नयेत्,-हनि का। ।

·पारमाधव
-
वषिगादिसमयेषु समयिभिरेव नियतव्यम् । तदाह थापः,-
"वणिकशिल्पिप्रति पिरोपजीविषु ।
अशक्यो निर्णयोधन्यवानरेव तु* कारयेत् ॥
गुरु खामी कुटुम्बध पिता व्येष्ठः पितामहः ।
विवादानथं पश्येयुः खाधीने विषये नृणाम्” इति ।
निर्णयकारिणं उत्तमाधमभावमाह नारदः,-
“कुखानि श्रेणयचैव गणवाधिवतो नृपः ।
प्रतिष्ठा व्यवहाराणं सर्वेषामुत्तरोत्तरम्” इति ।
पितामहोऽपि,-
"पामे दृष्टः पुरं यायात् पुरे दृष्टस्तु राजनि।
राज्ञा दृष्टः कुदृष्टो वा मास्ति तस्य पुनर्भवः" इति।
राजो नियममाह पितामहः,-
"म रागेण न लोभेन न कोपेन नयेबृपः ।
परैरप्रार्थितामर्थान् न चापि खमनीषया" इति ।
अस्थापवादमाह भएव,-
"छलानि चापराधांश्च पदानि नृपतिस्तथा ।
खयमेव निरीयात् नृपस्लोवेदकैविना" इति ।
तच छलान्याहमएव,-
“पथिभगो कराक्षेपी प्राकारोपरिणाकः ।
-
*
सगरेव तु, इति का।
+ पधिमाकरापा, इति शा..।।

·शरवाहम् ।
।
निपामस्य विनाशी संवा पतंजस
परिखापूरकसेव राजकिद्रप्रकाशकः ।
अन्तःपुरं वाससई भाण्डागारं महानमम् ॥
प्रविशत्यनियुक्तो यो भोजमा निरौक्ष्यते ।
विण्मूचकोभवातानां चेनुकामो नृपात्मजः ॥
पर्यशासमबन्धी' चाप्ययस्थाननिरोधकः ।
राजोऽतिरिकवेषध विस्तया विशेषः ।
यश्चापदारेण विशेदवेलायां तथैवच ।
शय्यामने पादुके च शयनामनरोहणे ॥
राजन्यामषायने यस्तिष्ठति ममोपतः ।
राजो विद्विष्टमेवौ वा ऽयदत्तविहिताममः ॥
वस्त्राभरणयोश्चैव सुवर्णपरिधायकः ।
स्वयं ग्राहेण ताम्बूलं ग्टहीत्वा भवयेत्तु य. ।
अनियुक्रमभाषौ च नृपाक्रोशकएवच ।
एकवामास्तथाऽन्यको मुक्केगोऽवगुण्ठितः ।।
विचित्रिताङ्गः सम्बो च परिधानविधनकः ।
छलान्येतानि पञ्चामत् भवन्ति नृपमविधौ"-पनि ।
अपराधानाह नारदः,-
"भाजासमकतारः म्खीवधी वर्णमारः।
परस्त्रीगमनधौर्य गर्भव पति विना ॥
* काय काम्यानुबन्ध, इति सशा।
+ रामोऽतिरिक्तवर्षय हिवर्षय, इति शा• स. ।
5

·.
पसहएमावा
वाक्यालयमाचा दण्डपारयमेवक ।
गर्भस्य पातनचकेवापरावा. स्वच'-इतिः ॥
विवादमन्तरेणपि दण्डातल्लादेतेषामपराधलमः। श्रतएव
मम्वतः-
"बासेवं पथिभान पञ्चः गर्भः पति विना ।
खयमन्षयेद्राजा विना व विवादिनाः ॥
कन्याऽपारकं पापं वित्तञ्चः पतितं तथा ।
परापवादमंयुक्त स्वयं राजा विचारयेत् ॥
षड्भागकालं शुल्कार्थे मार्मछेदकमेवच ।
स्वराष्ट्रचौर्यभौतिश्च परदाराभिमानम् ॥
गोब्राह्मणनिहन्तारं संस्थानाच्चैव धातकम् ।
दशेतानपराधांश्च स्वयं राजा विचारयेत्” इति।
तदयाह पितामहः,-
"उत्कत्ती मघाती निदश्च तथैव च ।
पटहाघोषणा यादी(१) द्रव्यमखामिकञ्च यत् ॥
राजावलौढ़द्रव्यं यत् यच्चैवाङ्गविनाशनम् ।
द्वाविंशतिपदान्याहु: नृपज्ञेयानि पण्डिता:"-इति।
मवाच्यया,---इति का।
+ दण्डन,-इति की।
1 उत्तिा, इति का
वात्रिंशति,-ति का।
(१) पटहेग यदाघुष्यते, तस्यासदनको हत्य

·-
यत्र खादौनि राजा सयं
इष्टुममा, तब सोमकात् सूर
काच बोद्धव्यम् । तयोः खरुपमाह कात्यायन:-
“शास्खेण निन्दितं स्वर्थमुस्योराजा' प्रचोदितः ।
पावेदयति यः पूर्व स्तोभक्रः म उदाश्तः ॥
भूपेणैव नियुक्त: स्यात् परदोषमवेशितम् ।
मृपस्य ममयं जावा सूचकः म उदाहतः"-रति ।
शाम्बनिन्दितं छलादिकम् । अर्थमुख्थो धनलाभप्रधानः। राजा
शास्त्रादिपालोचनपुरःमरमेव कार्य कर्तव्यम् । तदाहहारोतः,-
"गास्वाणि वर्णधांत प्रस्तौनाच भूपतिः ।
व्यवहारस्वरूपच ज्ञात्वा कार्य ममाचरेत्"-रनि ।
प्रकृतयः पितामईन दर्गिना:.--
"रजकचर्मकारथ मटो वस्टा एवच ।
कैवसकस विडोयो बेचभिषौ थेवच ॥
मेधिकस्विरवव्यालहम्तौ मट्टिकी ।
कोसेदिकाः भारुपदामानगोडापगोपमाः ।।
एताः प्रातयः प्रोका अष्टादश मनीषिभिः ।
वर्णनामाश्रमाणान्तु मर्वदैव वहिः स्थिताः" इति ।
---
• त्व, मुख्यधार्थः,-इति का ।
बुरुड़, इति का
1 लक्षदृघट्टिकाः,-ति पाठः ।
कोसे दिशा-इति का।

·२४
पराभरमाधव
मनुन जात्यादि समौषणैयमित्या,-
"जातिजानपदान् धर्मान् श्रेणैधमांच शाश्वतान् ।
ममौक्ष्य कुलधीच खे वर्षे प्रतिपादयेत्" इति ।
उन्मार्गवर्तिनः कुलादौन खमार्ग स्थापयेदित्याह याज्ञवल्क्यः,-
"कुलानि प्रकलौचैव श्रेणैर्जनपदानपि ।
खधञ्चिखितान् राजा विनौय स्थापयेत्यथि" इति ।
कार्यदर्शनप्रकारमाह नारदः,-
"धर्मशास्त्रं पुरस्कृत्य प्राशिवाकमते स्थितः ।
समाहितमतिः पश्येत् व्यवहारमनुक्रमात् ॥
पागमः प्रथमः कार्यो* व्यवहारपदन्ततः ।
विचारो निर्णयश्चेति दर्शनं स्याञ्चतर्विधम्" इति ।
भागमोऽर्थिवचनश्रवणं,तदादौ कर्त्तव्यम् । ततस्तद्वचनं शणादाना-
धन्यतममम्मिन् पदे अन्तर्भाव्यम् । ततः प्रतिज्ञोत्तरप्रमाणानां विचारः।
ततः प्रमाणतोजयावधारणम् ।
इति व्यवहारदर्भनविधिः ।
कार्य,-इति का।

·वहारकाम्।
अथासेधादिविधिः।
तत्र नारदः,-
“वक्रव्येऽर्थे म तिष्ठन्तमुक्कामन्तञ्च तदरः ।
श्रामेधयेत् विवादार्थं यावदाकानदर्शनम्" इति ।
प्रथमन्तावदाँ प्रत्यर्थिनं प्रति वयेतावमयं देवमित्यादिक
कार्य ब्रूयात् । तत्र यदि तदुक्र मनभ्युपगम्योजान्नुमिकेत. तदा
खकार्यपर्यन्तं राजाज्ञया तं निरन्ध्यात्। भासेषभेदानाह मएव,-
"स्थानासेधः कालधनः प्रवासात् कर्मणस्तथा ।
चतुर्विधः स्यादामेधस्तमासेधं न लायेन्"-इति ।
अस्मात् म्यानात् बया न चलितव्यमिति म्यामामेषः ।
मदीयद्रव्यप्रदाने दिनमेतमोभनीयमिति कासामेधः । पदया
ग्रामान्तरं न गन्तव्यमिति प्रवामामेधः। अदत्त्वा न भन्ध्यावन्दन
कर्तव्यमिति कम्ममिधः । मन्ध्यावन्दनादिवदिन्द्रियनिरोधी न
प्राधाईः । तदाह कात्यायन:-
"यस्विन्द्रियनिरोधन याहरेत् कुशलादिभिः ।
बामेधयंदनामधैः म दण्ड्यो न त्वतिक्रमान"-ति ।
इन्द्रियनिरोधवत् विषमद गोऽपि नामेधाईः इत्याह नारदः,-
"नदौसन्तारकान्नारदर्दशोपवादिषु ।
पासिद्धय पराधमुकामनापरानयात्"--नि ।
प्राध्यामेधकयोः तत्कालोनहाने दण्डमा भएक,-
* तदुत्तर, दति का ।
। दुर्गमोपलवादिषु,-नि का।

·"चापकासवानिए पावन ।
व विनेयोऽन्यथा दुर्वन् पाहा रसभाभवे-इति ।
अन्यथा कुर्वन् अयोग्य नियोचारिकाले नमारेषयन्। अनासे-
"पर्वतमारड़ा ज्यभरपनौगताः ।
विषयखाच ते वर्ष नारथाः कार्यसाधकः ।
व्याच्या व्यसनबाप यजमानतथैवच ।
अनुत्तीर्णच नाथा: मनोगतजड़ासया ॥
न कर्षको बौनकाले मेलाकालेऽय निकाः ।
प्रतिज्ञाय प्रथातयतकालसमान्तरा ॥
पुनः कर्षकः सख्ये नोययागमने पदा।
पारम्भमा धावत् नत्कालं न विवादयेत्"-रति ।
बालतिरपि,-
"मचोदारोचतो रोगी शोकाती मतवालकः।
मत्तो होऽभियुकस नृपकार्योधतो बतौ ॥
पासवे मैनिकः महो) कर्षकवायसाहे।
विषमसाथ गाविध्याः सौरमाथास्तथैव-रति ।
मारदोऽपि,-
"निवेष्टुकामो रोगाती चियर्थमने सितः ।
• चारमा सहक-इति का।
(१) बच्चे बडे पालो पति वैविको पारधा।

·स
-
अभिव
गा प्रसा
जिपियनवापि
अप्राप्तव्यवहारच दूर
विषमखास मासेंधा
पनि।
कदा तहिं द्रव्यं दापनीयमित्याका
"वणिविकौतपयस्त मस्खे जाते
मीयताव तथा दापनौयाः कनकिका
यद्यासिद्धो मागच्छेत, तदा राजा तमामयेत्।
"यवाभियोग शुरुते सत्येमागचा तथा ।
समेवानायथेद्राजा मुद्रया पुरुषेण वा"-नि।
नारदोऽपि,-
"देवं कालच विज्ञाय कार्यालय बलाबलम् ।
अकम्पादौनपिर) तथा शनैराहामवेतपनि ।
আঙ্কালস্থতি ছাৰী-
"कम्पबालस्थविरविषमस्थक्रियाऽऽकुलान् ।
-
• पकल्पादौनपि शनैर्यानैराशामयेनृपः,--इति बा।
mons.-
(१) बन्येन वादान्तरेखाभियुक्तो बादानाराचं नावेषा।
(२) पक्ष्योऽयमः।

·पराशरमाधवः।
..
कार्यातिपातिव्यसनिनृपकार्योत्सवानुमान् ।
मत्तोन्मत्तप्रमत्तांव(र) नायिका खियम् ।
धर्मात्मुकान् बजाना नाकामयेन्नृपः” इति ।
कात्यायनोऽपि,-
"धर्मोत्सुकानभ्युदये रोगिणेऽथ अडानपि ।
अवस्थमन्तोन्मत्तास्त्रियो नाकानयेबृपः ॥
न होनपक्षां युवतौं कुले जातां प्रसूतिकाम् ।
मजातिप्रभुकाञ्चैव तथा नाहानयनृपः” इति ।
मजातिप्रभुका तु मरीचिना निरुता,
"सर्ववर्षातमा कन्या सजातिप्रभुका स्मता।
तदधीनकुटुम्बिन्यः खैरियो गणिकाच याः ॥
निष्कुला याश्च पतिताः तामामाज्ञानमिष्यते” इति ।
दृष्तस्य दण्डमाह वृहस्पतिः,-
"पाहतो यस्तु नागच्छेत् दर्पाहन्धुबखाधितः ।
अभियोगानुरूपेण तस्य दण्डं प्रकल्पयेत्” इति ।
(१) व्यसमं विपक्, कामजक्रोधनदोषविशेषोवा । स चाधादशाप्रकार
मनुनोतः । यथा,-
"भगयाऽक्षोदिवाखतः परिवादः स्त्रियोमदः ।
सौर्यधिक चाऽटाच्या कामजो दशकोगणः ।
पैशून्य साहसं द्रोश व्याऽसूयाऽर्थदूषणम् ।
बाम्दण्ड पारण्यं क्रोधमोऽपि गयोऽशका" इति ।
(२) मनोमयादिना, उन्मत्तोवातादिना, प्रमत्तोऽनवहितः ।

·-
कात्यायनोऽपि,-
"अाहतस्ववमन्येत वः शको राजशासनम् ।
तस्य कुव्वैपो दण्डं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥
होने कर्मणि पञ्चाशमध्यमे तु मनावरः ।
गुरुकार्येषु दण्डः स्यात् नित्यं पञ्चशतावरः" इति ।
भापत्रस्यानागमनेऽपि दण्डो नेत्याह व्यास:-
"परानीकहते देशे दुर्भिक्षे व्याधिपौडिते।
कुर्वीत पुनराहारं दण्डं न परिकम्पयेत्" इति ।
इत्यामेधादिविधिः।
अथ दर्शनोपक्रमः।
-
अन मनुः-
"धमिनमधिष्टाय संवौमाः ममाहितः ।
प्रणम्य लोकपालेभ्यः कार्यदर्शनमारभेत्" इति ।
प्रारभ्य कर्त्तव्यमाह कात्यायनः,-
"काले कार्यार्थिनं पृच्छत् प्रणतं पुरतः खितम् ।
कि कार्य का च ते पीडा मा भेषोहि मानव ।
केन कम्मिन् कथं कस्मात् पृच्छेदेवं मभागतम्" इति।
वृहस्पतिरपि,-
"पागतानां विवदताममकदादिनां नृपः ।
वादान्
न चाध्यचमिबेदितान् ।
.
पश्येनात्मकतान्

·पराशरमाधवा
-
--
पौडितः खयमायातः शास्त्रेणार्थों यदा भवेत् । .
प्राविवाकस्तु तं पृच्छेत् पुरुषो वा शनैः शनैः" इति ।
पृष्टश्च कायं यथावदावेदयेदित्याह याज्ञवल्क्यः,-
"स्मत्याचारव्यपेतेन मार्गणाधर्षितः परैः ।
श्रावेदयति चेद्राजे व्यवहारपदं हि तत्" इति ।
यदि केनचिनिमित्तेन स नावेदयेत्, तदा म व्यवहारो
बखात् कारयितव्य इत्यभिप्रेत्य चेदित्युक्तम् । श्रावेदनकाले मखादयो-
वर्जनौया इत्याह उपना,-
"ममखोऽनुत्तरीयो वा मुक्रकच्छ: महासनः ।
वामहस्तेन वा सम्वी वदन् दण्डमवाप्नुयात्"-इति ।
अर्थिनः प्रतिनिधिमभ्युपगच्छति कात्यायनः,-
“अर्थिना मन्नियुक्तो वा प्रत्यर्थिप्रहितोऽपि वा ।
यो यस्थार्थ विवदते तयोर्जयपराजयो"-इति ।
अन्तरेणापि नियोगं पित्रादयो विवादं कुर्युरित्याह पितामहः-
"पिता माता सुहृदाऽपि बन्धुः सम्बन्धिनोऽपि वा ।
यदि कुर्युरुपस्थानं वादं तत्र प्रवर्त्तयेत् ॥
यः कश्चित् कारयेत्किञ्चित् नियोगाद्येन केनचित् ।
तत्तेनेव कृतं जेयमनिवत्यं हि तत् स्मृतम्" इति ।
उतन्यो व्यतिरिक्तस्य विवादश्च निषेधति नारदः,-
-
---
• सम्बन्धिकोऽपि वा, इति ।
+ प्रवर्तते, ति का।

·व्यवहारकाखम्।
“यो न धाता न च पिता न पुत्रो न नियोगहत् ।
परार्थवादी दण्ड्यः स्याद् व्यवहारेषु विब्रुवन्"-इति ।
कात्यायनोऽपि,--
"दामाः कर्मकराः गिय्याः नियकाः वान्धवास्तथा ।
वादिनो न च दण्ड्याः भ्यर्थम्तनो:न्यः म दण्डभाक्"-रति।
श्रावेदितार्थी लेखनीय इत्याह नारदः,---
"रागादिना यदेकेन कॉपित:' करणे वदेत् ।
तदोमिति लिवेत्सवें वादिनः फल कादिषु"-दति ।
करणे धर्माधिकरण। निवितम्य अर्थम्य मम्भावितले पनि
प्रभुस्तच प्रवर्त्तते इत्याह कात्यायनः, --
"एवं पृष्टः स यदज्रयान् तन्मन्येब्राह्मणे: मह ।
विमृश्य काय न्याय्यश्चेदाहानार्थमतः परम॥
मुद्रां वा निक्षिपेत्तमिन् एमपं वा ममादित्"--ति ।
पाहतं प्रत्यर्थिनं सरचितम्याने म्यापर्यदित्याह पिताम:,
"मभायाः पुरतः स्याप्योऽभियोगो नादिना तथा ।
शंसितेऽन्यच वा म्याने प्रमाण मोऽन्यथा न सु" इति ॥
स्थापितस्य इलवादित्वादि वाह्यनि निश्चयम् । अतएव मन:-
"प्राकारैरिङ्गितर्गत्या चष्टया भाषितेन च ।
-
• नियोजितः, इति पुस्तकान्तकीय पाठः ।
t रोगादिना यद कनकादि वा,---ति शा.स.।
+ सदस्याने,-ति

·पराशरमावधा। मेषवनाविकारच ग्राह्यतेऽन्तर्गतं मन:(१)" इति । विक्रान्तराणि याज्ञवल्क्य श्रा,- “देशाद्देशान्तरं याति सूक्कण परिलेटि । ललाटं खिद्यते चास्य मुखं वैवर्ण्यमेति च ॥ परिशयत्वलद्दाक्यो विरुद्धम्बक भाषते । वाक् चचुः पूजयति नो तथोष्ठौ निर्भुजत्यपि(२) ॥ खभावादिति गच्छम्मनोवाकायकर्मभिः । अभियोगेऽथ साक्ष्ये वा दुष्टः स परिकीर्तितः" इति ॥ इशवादपचे मएवाह,- "उभयोः प्रतिभूयाह्यः समर्थः कार्यनिर्णये" इति । तर वानाह कास्थाथमः,- "न खामौ न च वे शत्रुः खामिनाऽधिकृतस्तथा । विरुद्धोदण्डितक्षेव संभयस्थो न च कचित् ॥ नव रिफ्यौ म रिक्थच न चैवात्यन्तवामितः । राजकार्य नियुकाच ये च प्रबजिता नराः ॥ नाशका धनिने दातं दण्डं राज्ञे व तत्समम् । नाविज्ञातो पहीतव्यः प्रतिभूस्तलियाम्प्रति"-इति । - की,--इति शा। (१) श्राकारो विकृतः । इति खेदवेपथुरोमाञ्चादि । (२) न परकीयां वाचं प्रतिवचनदानेन पूजयति, चतुब परकीयवीय- रोग । निर्भुजति कुटिवीकरोति ।

·ववहारकाडम्। पदि वादौ विवादप्रतिभुवं दातुमसमर्थः, तदाऽपि नदीमामा- “अथ रेत् प्रतिभूना म्ति दक्षोयस्थ व वादिनः । म रक्षितो दिनभ्यान्ते दद्याद् भत्याच वेतनम् । दिजाति: प्रतिभूझौमो रक्ष्यः स्थात् वाचारिभिः । मुद्रादौन् प्रतिभूजीनाम् बन्धयनिगडेन तु ॥ अतिकमेऽपयाते च दण्ड्यंत् तं दिनाष्टकम् । नित्यकर्मोपरोधस्तु न कार्य: मर्ववर्णिमाम्" इति । अभियोकादीनां उतिक्रमोऽपि तेनैवोत्र:- "मचाभियोका प्राग् ब्रूयादभियुकस्वनन्तरम् । नयोरन्ते मदस्यान्तु प्राविवाकम्मतः परम" रति । प्राग बूयात् प्रतिजा कुयादित्यर्थः । तथाच नारदः,- "आजालेख्ये पट्टिके सामने वा आधौ परे विक्रय वा का वा । राजे कुर्यात् पूर्वमावेदनं य: नस्य जयं पूर्ववादो विधिः" इति । विदादे पूर्वाभियोकुरेव प्रतिभावादित्वमित्यर्थः । पापवाद- माह भएक- “यस्य चान्यधिका पौडा कार्य वाऽभ्यधिकं भवेत्। तस्थार्थवादो । दातव्यो न यः पूर्व निवेदयेत" इति । • वादयोग्यस्य,--ति शा० । बाट योग्यत-त प्रयासरे । अतिकमे मातेच,-इति का । वयार्थिभावो,-इवि ग्रन्थाकारीयः पाठः।

·6 पराभरमाधवा। कात्यायन:- "यस्य स्यादधिका पौडा कार्य वाऽभ्यधिकं भवेत् । पूर्वपक्षो भवेत्तस्य न यः पूर्व निवेदयेत्” इति । यत्रोभयोरपि परस्परमर्थित्वं प्रत्यर्थित्वच्च माध्यभेदायुगपङ्ग- वति, तवोत्कृष्टजातेबङपौडस्य वाऽर्थिनो वादः पूर्व द्रष्टव्यः । तथाच वृहस्पतिः,- "अहंपूर्विकयाऽऽयातावर्थिप्रत्यर्थिनौ यदा। वादो वर्णानुपूर्वण ग्राह्यः पौडामवेक्ष्य च" इति । समानवर्णत्वे पौडापेक्षया ग्राह्यः । अनेकवादियुग्मानां युगपदु- पस्थाने दर्शनक्रममाह मनुः,- "अर्थानावुभौ बुवा धर्माधम्मौ च केवलौ। वर्णकमेण माणि पश्येत्कार्याणि कार्य्यिणाम"-इति । इति दर्शनोपक्रमो निरूपितः । अथ चतुष्यायवहारः प्रस्तूयते ॥ प्रतिबोत्तरं प्रमाणं निर्णयथेति चत्वारः पादाः । तत्र प्रतिज्ञा मंग्वाति याज्ञवलक्या,- "प्रत्यर्थिनोऽयतो लेख्यं यथाऽऽवेदितमर्थिना। समामासतद हर्नामजात्यादिचिकितम्" इति । एतच वृहस्पतिमा स्पष्टौतम,- "उपस्थिते ततस्तसिन वादौ पचं प्रकल्पयेत् ।

·यवहारकादम्। निवेद्य मप्रतिज्ञच्च प्रमाणगमसंयुतम् ॥ देशस्थानममामामपाइ मजाति च। द्रव्यमद्ध्योदयं पौडॉ क्षमालिङ्गच लेखयेत् ॥ प्रतिज्ञादोषनिर्मुकं माध्यं मत्कारणान्वितम् । निश्चितं लोकमिद्धच पक्षं पक्षविदो विदुः ॥ अन्पाचरम्त्वमन्दिग्धो वहश्चायनाकुन्नः । युको विरोधकरणे विरोधिप्रतिषधकः"-रति । ततः प्रत्याहानानन्तरम्। तस्मिनुपस्थिते प्रत्यर्थिन्यागले मति। मिरवद्यं पददोषरहितम्। पचदोषाख कात्यायनेन दर्भिता:- "देशकालविहीनय द्रव्यमानिर्जितः । माध्यप्रमाणहौनय पक्षोऽनदिय इष्यते" रति । स्मत्यन्नरोऽपि,-- "प्रामिद्धं निगवाधं निग्य निष्प्रयोजनम् । श्रमानं वा निरुटुं वा पक्षाभामं विवर्षयत्" इति। अप्रसिद्धं, मदीयं विषाणं एकात्वा न प्रयतीत्यादि। निगवा, अस्मद्ग्रहप्रदीपप्रकाशनाय म्बर हे व्यवहार करोनीत्यादि । निरर्थक- मभिधेयरहितं कचटतप इत्यादि। निष्पयोजन, यथा. अयं देवदत्तो- ऽस्मद्ग्रहमन्निधौ सम्बरमधीते, इत्यादि । प्रमाथं यथा, भाई देवदोन मभूभङ्गं प्रहमित इत्यादि । विरूद्धं यथा. अहं मकेन जप्त इत्यादि। पुरराष्ट्रादिविरुद्धं भागच्च विषयपनदोषनिहितम् । निरवणं, • इत्यमेव पाठः सच। मम तु, निालयपति-जति पाठ प्रतिभाति । निरवचं पक्षराषहसमिति यासानदर्शनात् ।

·पतरमापक . मदीयं द्रव्यमनेन ठहोतं नववर्षशेयमिति प्रतिक्षा तथा युक्त मप्रतिजम् । प्रमाणं लिखितभुत्यादि। भागमो द्रव्यप्राप्तिकारः कात्यायनोऽपि स्पष्टमुदाजहार- "निर्दिथ्य कालं वर्षच मासं पर्ण तिथिया । वेला प्रवेशं विषयं स्थानं जात्याबती वयः ॥ माध्यं प्रमाणं द्रव्यञ्च सखा नाम तथाऽऽत्मनः । क्रमशो नाम निवासं माध्यनाम च॥ 'क्रमात् पिढणं नामानि पौडामाहर्बदायको । समालिङ्गानि वाक्यानि पक्षं सोळ कल्पयेत् । देशं कालं तथोमानं मत्रिवेणं तथैवच ।। जातिः संज्ञाऽधिवास प्रमाणं क्षेत्रमामा पिहपैतामहच्चैव पूर्वराजानुकीर्तनम् ॥ स्थावरेषु विवादेषु दशैतानि निवेशयेत्” इति । देशादौनां स्थावर विवादेषु पुनरभिधानं, यत्र यावदुपयुज्यते तब तावदेवोपादेयं न तु सर्वे सर्वत्रेति प्रदर्शनार्थम् । मंग्रहकारोऽपि,- "अर्थवद्धर्मसंयुक्त परिपूर्णमनाकुलम् । साध्यवाचकपदं प्रकृतार्थानुबन्धि च ॥ प्रसिद्धमविरुद्धश्च मिथितं साधनलमम् । सङ्गितं निखिलार्थश्च देशकालाविरोधि च ॥ वर्षर्तुमासपक्षाहोवेलादेशप्रदेशवत् । स्थानावसथमाध्याख्यं जात्याकारवयोयुतम् - - समावससिसाध्याख्या,-ति का।

·व्यवहारकासम्।
माध्यप्रमाणमावदात्मप्रत्यर्थिमामवत् ।
परात्मपूर्वजानेकरामनामभिरभितम् ।
धमासिङ्गात्मपोडावत् कथिताहर्टदायकम् ।
यदावेदयते राजे तशाश्त्यभिधीयते"-इति ।
परात्मपूर्वजानेकरामनामभिः: पर: प्रनिवाढी, पामा वादी.
नयोः पूर्वजाः पिचादयः, अनेके गजानो भुमिकालोना:. तेवा
नामभिः । भाषादोषास्तु भारतेन दर्शिता:.---
"श्रन्यार्थमर्थहीनच प्रमाणागमनभितम् ।
लेख्थस्थानादिभिर्भष्ट भाषादोषा उदाता:"-ति ।
मांश्च स्वयमेव व्याचष्टे:-
"दृष्टे माधारणप्येको यद्यर्थवानियतकः ।
लेखयद्यस्त भाषायामन्यायच विधाः
गणिते तुन्निने मयं तथा भार हादिक ।
यत्र मया न निर्दिया भा प्रमाणविनिता
विष्या प्राप्तमायानं बलं कौनं क्रमागतम ।
न लेवं लिख्यते यत्र मा भाषा म्यादमागमा ।।
ममा मामातथा पतिथिवारस्तवच !
यत्रतानि न लिप्यन्त लशहानान्त तां विदः !
लेयित्वा तु यो भाषां निदान तथोनरे।
अहिशेत् माक्षिण: पूर्वम् अधिकान्नां विनिर्दिशेत् ।
यत्र म्यादभयं सर्व मिर्दिष्टं पूर्ववादिमा।
मन्दिग्धमिव विख्येत भ्रष्टां भाषा तु तां विदः"-ति।

·पराशरमाधमः।
अर्थ माधारणे बहना सम्बन्धिनि कार्य। पुनरपि मएवइयपणे
मंग्टल विवृणोति,-
"भिन्नक्रमोव्युत्कमार्थः प्रकीर्णा_निरर्थकः ।
अतीतकालादिष्टश्च पनोऽमादेय दृव्य ते ॥
यथास्थाननिवेशेन नैव पचार्थकल्पना
स्थते न स पनस्तु भिवक्रम उदाहतः ॥
मूलमर्थं परित्यज्य तद्गुणे यत्र लिख्यते ।
निरर्थकः म बै पक्षोभूतसाधनवर्जितः ॥
भूतकालमतिकान्तं द्रव्यं यत्र हि लिख्यते ।
अतीतकालः पक्षोऽसौ प्रमाणे मत्यपि स्मृतः ॥
यस्मिन् पचे द्विधा माध्यं भित्रकालविमर्माणम् ।
विमृश्यते क्रियाभेदात् म पचोदिष्ठ उच्यते"-इति ।
एकेन अर्थिना बहुभाध्यनिर्देशो युगपन्न कर्त्तव्यः, कालभेदेन
तु कर्तव्यः । तदभयं कात्यायन श्राह,-.
"पुरराष्ट्रविरुद्धश्च यश्च राज्ञा विवर्जितः ।
अनेकपदसङ्कीर्णपूर्वपचो न मिथति ॥
बड़प्रतिशं यत्कार्य व्यवहारेषु निश्चितम् ।
कामन्तदपि ग्टपौयात् राजा तत्ववुभुत्मया"-इति ।
पूर्ववादिनो नियममाह वृहस्पतिः,-
"मृषायुकं क्रियाहीनममारान्यार्थमाकुलम् ।
पूर्वपलं लेखयतो वादहानिः प्रजायते ॥
उपदिष्याभियोगं यत् समतौत्यापरं वदेत् ।

·अवधारणाबमा -- - क्रियामुक्काऽन्यथा ब्रूयात् च पादौ पानिमानुपान् । न्यूनाधिक पूर्वपचं तावदादौ विवोधयेत् । न दद्यादुत्तरं यावत् प्रत्यर्थों मन्यमविधी"-इति । कात्यायनोऽपि,- "अधिकान् छेदयेदर्थान् होमांस प्रतिपूरयेत् । भूमौ निवेशयेत्तावद् थावदर्थोऽभिवर्णितः"-रति । नारदोऽपि,- "भाषायामुत्तरं यावत् प्रत्यर्थों नाभिलेखयेत् । यस्यान्सु लेखयेनावद् यावदस्त विवक्षितम्" इति । अप्रगल्भं वादिमं प्रति वृहस्पतिराह- "अभियाकाऽप्रगल्भत्वात् वकं नासहते पदा। तस्य काल: प्रदातव्यः कार्यानुरूपतः" इति। कायनामाह कात्यायनः,- "मलेखन वा लभते व मप्राइमेक्वा । मतिमत्पद्यते यावदिवादे वामिचतः"-रति । पूर्वपक्षस्य चातुर्विधं प्रतिपादयति परस्पतिः,- "चतुर्विधः पूर्वपचः प्रतिपकम्तथैवच । चतुर्धा निर्णयः प्रोक: कथिदधविधः मतः । महाभियोगम्तथ्य च लभ्यर्थिवर्थमं तथा । वृत्ते वादे पुनन्यांचः पो जेयश्चतुर्विधः । धाग्निः परा समुदिष्टा तथ्यं नष्टार्थदर्शनम् महाधि,-इति का। --

·परारमाधवः।
५२
-
सम्बऽऽभ्यर्थमं मोह तथा वृत्त घुनः क्रिया" ।
एतत् पाण्डुलेख्येन लिखिवाऽऽवाघोद्धारेण() शोधितं पचे
निवेशयेदियाई कात्यायमः,-
"पूर्वपच्चस्थ भावोक प्राज्ञिवाकोऽभिलेखयेत् ।
पाण्डुलेख्येनं फलके ततः पचे च शोधितम्" इति ।
गोधनं वावदुतरदर्भम, नातः परम् । अतएव मारदः,-
"शोधयेत्पूर्ववादन्नु थावनोत्तरदर्शनम् ।
अवष्टवस्योत्तरेण निवृतं गोधनं भवेत्" इति ।
हेयोपादेयौ पूर्वपछौ विविक्रि वृहस्पतिः,-
"राज्ञा विवर्जितो यश्च यश्च पौरविरोधष्ठात् ।
राष्ट्रस्य वा समस्तस्य प्रकृतीनां तथैवच ॥
अन्ये वा ये पुरग्राममहाजनविरोधकाः ।
श्रमादेयास्तु ते सर्व व्यवहाराः प्रकीर्तिताः ।।
न्यायं वा मेच्छते कत नान्यायं वा करोति यः।
मलेखयति यस्खेवं तस्य पक्षो न मियति ।।
विरुद्धं वाऽविरुद्धं वा दावयौँ निवेशितौ।
एकस्मिन् यत्र दृश्यतां तं पचं दूरतस्यजेत् ॥
*
विशोधितम्, इति का ।
+ कुर्बबन्यायं वा,-इति का।
(१) पावायः पूर्वमलिखितस्य निवेशनम् । उद्वारा पूर्व निशितस्या-
पनमः।

·ववररकाहना
11
उन्मत्तमत्ताभिता महापातकदूषिताः ।
'जातिवद्धवालाच विशेषाः स्युनिरुत्तराः ।
पक्षः प्रोकरखनादेयो वादौ चानुत्तरस्तथा।
यादृग्वादी न यः पनो ग्रामतत्कथयान्यहम् ॥
पौडातिशयमाश्रित्य यनवौति विवक्षितम् ।
खार्थसिद्धिपरो वादी पूर्वपक्षः म उच्यते" इति।
इति प्रतिज्ञायादी निरूपितः ।
अथ उत्तरपादा निरूप्यते।
तक्ष याजवल्क्यः संग्टकाति,-
“श्रुतार्थस्योत्तरं लेख्यं पूर्वावेदकसविधौ”-रति ।
तदेतद् वृहस्पतिर्विवृणोति,-
"यदा चैवंविधः परः कन्यितः पूर्ववादिना ।
दद्यात् तत्पचमम्बन्ध प्रतिवादौ तदोत्तरम् ॥
विनिश्चिते पूर्वपक्षे ग्रााग्राह्यविशेषिते ।
प्रतिज्ञार्थ स्थिरीभृते लेखयेदत्तरं नतः"-दनि ।
उत्तरे स्वतः प्रवृत्त्यभावे च नहापमोयमित्याइ() मएव,-
"पूर्वपक्षे यथार्थ तु न दद्यादत्तरं तु यः ।
प्रत्यर्थो दापनौयः स्यात् मामादिभिरपक्रमः ॥
(रातचाच प्रत्यर्थी यदि वय मुत्तरं दातुंग प्रवर्तत, तथा राधार
उत्तरदापनीय हवा

·पराशरमाधवः।
-
प्रियपूर्व प्रयत्साम* भेदखभयदर्शिनः ।
यथापकर्षणं दण्डः ताड़न बन्धन तथा"-इति ॥
उत्तरक्षणमा प्रजापतिः,-
"पक्षस्य व्यापकं माध्यममन्दिग्धमनाकुलम् ।
अव्याख्यागम्यमित्येतदुतरादिदो विदुः" इति ।
हारीतोऽपि,-
"पूर्वपक्षस्य सम्बन्धमनेकार्थमनाकुलम् ।
अनल्यमव्यस्तपदं व्यापकं नातिभूरि च ॥
सारभूतमसन्दिग्धं खपचेकांशसम्भवम् ।
अर्थिश्रवसमूढाथें देयमुत्तरमौदृशम्" इति ॥
खपचेकांशसम्भवं अनवोषितखपचैकदेश, सम्पर्णवपकमिति था-
वत् । महोत्तरन्दातुमसकं प्रति कात्यायन आह,-
"श्रुत्वा लेख्यममत्यार्थ प्रत्ययौँ कारणयदि ।
कालं विवादे याचेत तस्य देयो न संशयः" इति ॥
कामभेदं कारणथं शेषचाह नारदः,-
"मालौनलाद् भयार्त्तवात् प्रत्यर्थों मतिविभ्रमात् ।
कालं प्रार्थयते यत्र तत्र तजधुमईति ॥
एकाई हपश्चाई सप्ताहं पक्षमेववा ।
मासं मासत्रयं वर्षे लभते प्रावपेच्या"-रति॥
तर ब्यवस्थामारसएव,-
• मिया मामा-विपा।

·बवहारकाम् ।
"मधः कृते सद्यवादः* मासेऽतीते दिनं चिपेत् ।
षडब्दिके चिरावन्तु मप्ताहं द्वादशाब्दिके ॥
विंशत्यन्दे दगाहन्तु मामाद्धं वा लभेत मः ।
भामं शिममातौने चिपचं परतो भवेत् ॥
अखतन्त्रजडोन्मत्तबालदौक्षितरोगिणाम् ।
कालः संवत्सरादवाक् स्वयमेव यथेसितम्" इति ॥
कात्यायनोऽपि,-
"संवत्सरं जडोन्मत्तेऽमनको व्याधिपौडिते
दिगन्तरप्रपञ्चेन अज्ञातार्थ च वस्तनि ।
मुलं वा माक्षिणो वाऽथ परदेश स्थितो यदा ।
तत्र कालो भवेत् पुंसामा स्वदेशममागमात् ॥
दत्तेपि काले देयं स्यात्पुनः
कार्यस्य गौरवात्" इति ॥
कालदानस्य विषयमाह नारद:.--
“गहनवाविवादानाममामात् मतेरपि
मृणादिषु हरेत् काम्न कामन्तवबभ्रामया"--इति ॥
पणादौन् दर्शयति पितामहः,--
"भूपनिधिनिपे दाने सम्भूयकर्मणि ।
समये दायभागे च कालः कार्यः प्रथमतः" इति ॥
हस्पतिरपि-
"माहमस्तेयपास्थ्यगोऽभिगापे तथात्यये ।
* तदा वादः, इति का ।
जलसे,-इति शा. म.।
मेऽपि ध निधिक्षेपे,इति का।

·पररासाय:
-
-
भूमौ विवादयेत् विममकालेऽपि त्यति" इति ।
कात्यायनोऽपि,-
“धेनावनडुष्टि क्षेचे स्वौषु प्रजनने तथा ।
न्यासे याचितके दो तथैव क्रयविक्रये ।
कन्याया दूषणे स्तेये कलहे साहसे विधौ ।
उपधौ कूटमाक्ष्ये च सद्यएव विवादयेत्”-इति ॥
उपधिर्भयादिवशात् प्राप्तं कार्यम् । उत्तरस्य भेदामा नारदः,
"मिथ्या सम्प्रतिपनिश्च प्रत्यवस्कन्दनं तथा ।
प्राङ्न्यायश्चोत्तराः प्रोक्काश्चत्वारः शास्रवेदिभिः" इति॥
मिथ्यादौनां स्वरूपमाह हस्पतिः,-
"अभियुकोऽभियोगस्य यदि कुर्यात्तु निख्वम् ।
मिथ्या नत्तु विज्ञानौयादुत्तरं व्यवहारतः ।।
श्रुत्वाऽभियोगं प्रत्यर्थों यदि तत् प्रतिपद्यते ।
मा तु सम्प्रतिपत्ति मामलविनिरुदासता ॥
प्रार्थनाऽभिहितो योऽर्थः प्रत्यर्थी यदि नमथा ।
अयात्
प्रत्यवस्कन्दनं हि तत् ॥
प्राचारेणावसोऽपि पुनर्लेखयते यदि ।
म विनेयो जितः पूर्व प्राज्यायस्तु स उच्यते"-इति ॥
प्रजापतिरपि,-
“यावदावेदितं किञ्चित् मसम्बन्धमिहार्थिमा ।
नावत्सर्वमसम्भूत मिति मिथ्योत्तरं स्मृतम् ॥
• इत्यमेव पाठः सर्वच । मम तु, तावत् सबमसतइति पाठः
प्रतिभाति ।
प्रपद्य कारणं
-

·"लेखचिलातु वो वाक्यं मूलवाचाधियुतः ॥
वदेवादी म येत नाभियोगक्नु मोऽति ।
सभ्वासो मारिणश्चैव किया या मनीषिणाम् ॥
नां क्रिया देष्टि योमोहात् क्रियादेषौ म उचते ।
पाहामादनुपस्थानात्मधएव प्रहीयते ॥
बृहीत्युकोऽपि न ब्रूयात् मचो बन्धनमर्हनि ।
द्वितीयेऽहमि बुद्धेर्विद्यात्तस्य पराजयम्" इति ॥
वृहस्पतिरपि,-
'पाहतोऽप्यपनापौ च मौनौ भाषिपराजितः ।
खवाक्यप्रतिपत्रच हौनवादी चतुर्विधः, इति ।
होमवकालावधिमाह घण्व,---
"प्रपलायौ तु पक्षे मौनकृत् मप्तभिर्दिनः ।
माचिभिः तत्क्षणेनेव प्रतिपश्नच होयते"-इति ।
दैविकादिविघ्नेन यथोककालातिकमेऽपि नापराध इत्याह एव,-
"देवराजकतो दोषः तत्काले तु यदा भवेत् ।
अवधित्यागमाचेण न भवेत् स पराजितः" इति ।
हौनवादिनो दण्डेन पुनर्वादाधिकारमाह कात्यायनः,-
"अन्यवादौ पणन् पञ्च क्रियाद्वेषौ पणान् दश ।
नोपस्थाता दश द्वौच षोड़शैव मिरुत्तरः ।
घाइतः प्रपलायौ र पणाम पाहत विमतिम् ॥
चिराइतमनायातमाहतव्यपलायिनमः ।
मूलवाक्याधिसंयुतः, इति का ।
सभ्यान, इति का।
+ इत्यमेव पाठः सर्वत्र । प्रपनायिमम,-इति पाठस भवितुमचितः।
-
-

·परामरमाधः।
-
पश्चराचमतिका विनयेतं मरोपति:"-रति ।
तेनैव पुनर्वादनिषेधः कथितः,
“दोषानुरूपं मंग्रायः* पुनर्वादो न विद्यते"-रति ।
तदेतवान्युक्तविवादविषयम् । इतरच तु प्रजनहानि स्तोत्याह
नारदः,-
"मर्वेष्वर्थविवादेषु वाक्छले नावमौदति ।
पशास्त्रीभूम्यणादाने भास्योऽप्यर्थात्र होयते"-इति ॥
नावसौदतौति प्रतिज्ञातार्थस्य न होयत इत्युपपादनम् ।
अचापवादमाह कात्यायनः,-
"उभयो लिखिते वाक्ये प्रारचे कार्यनिर्णये ।
अयुक्तं तत्र थो ब्रूयात् तस्मादर्थात्म होयते"-इति ।
याज्ञवल्क्योऽपि,-
"मन्दिग्धार्थ स्वतन्त्रो। यः माधयेद्यश्च निष्यतेत् ।
न चाहतो वदेत् किश्चिद्धौनो दण्यश्च म स्मतः" इति ।
अब दण्डग्रहणेनैव होनत्वमिद्धेः पुनझेनग्रहणं प्रकृतार्थात् हीयते इति
ज्ञापमार्थम् । वादमुपक्रमतोनिवृत्तयोईयोरपि दण्डमाह सहस्पतिः,-
"पूर्वरूपे मत्रिविष्टे विचार सम्प्रवर्तिते ।
प्रशमं ये मिथो थान्ति दाप्यास्ते. दिगुणन्दमम्” इति ।
नदेतनृपवधनविषयमित्याह कात्यायना,
"आवेध प्रग्टहौतार्थं प्रशमं यान्ति ये मिथः ।
-
-
* इत्यमेव पाठः सर्वच । ममतु, सया,-ति पाठः प्रतिभाति ।
सहीनवादी दोषानुरूपं दवं याच इति तदर्थः ।
+ खतन-इति का।
+ बादं प्रक्रमवारप्रहसयो,-इति का ।

·धवारवाहम्। -- - सर्वे विगुणदण्ड्याम्थुर्विप्रसन्मानपत्र ते"-रति ॥ एवञ्चावचनया प्रमालाना न दण्डः । अतएव हरपतिः,- “पूर्वोत्तरेऽभिलिखिते प्रकान्ने कार्यनिर्णधे इयोः सन्तप्तयोः मन्धिः स्य. दयःखयोरिव ॥ माधिसभ्यविकल्पस्तु भवेत्तचोभयोरपि । दोलायमानयोः मन्धि प्रकुर्यातां विषमणैः ॥ प्रमाणसमता या भेदः भावचरिषयोः । तष राजाज्ञया मन्धिनभयोरपि प्रयते"-रति॥ पर्थिप्रत्यर्थिमोरभियोगे कधिषियममाह याज्ञवाः,- "अभियोगमनिस्तोर्य मेनन्प्रत्यभियोजयेत् । अभियुकं न चान्येन नोकं विप्रकृतिबयेत्”-रति । प्रत्यर्थिनि यस्मिन् वादिना मन्पादितमभियोगमपरिपत्य प्रत्युतेनं प्रत्यभियोगं न कुर्यात् । अर्थों च अन्यमार्थिना अभियुक प्रत्यर्थिनि तदभियोगपरिहारात् पुरा स्वयं नाभियंग्यात् । उभाभ्या- मपि प्रतिज्ञारूपमुत्तररूपं वा वचोयत् यथाऽभिषितं, नसर्थव ममा- प्तिपर्यन्तं निर्वााम् । प्रत्यभियोगनिषेधस्थ अपवादमाह मएक- "कुर्यात् प्रत्यभियोगन्तु कलहे माहमेषु च" इति। कलहे वाग्दण्डपारव्यात्मके, माइमेषु विषावादिनिमिरूपाण- व्यापादनादिषु, प्रत्यभियोगमम्भवेनाभियोगमनिस्तौापि साभि- योकारं प्रत्यभियोजयेत् । नपत्रापि पूर्वपक्षानुपमईनरुपये चामुक्त- - * .. मवेश्यत्रोभयोरपि । दोलायमानौ यो सन्धि कुष्याता तो विषय. गौ,-इति यथान्तरीयः पाठः समीचीनः । बिचिनि,-इवि शा.स.।।

·रखान* प्रत्यभियोगस प्रतिज्ञानरले युगपाश रामभवः ममा- मः । मत्यम् । नाच युगपञ्चवहाराब. प्रथभियोगोपदेशः, अपि तु न्यूनदण्डप्राप्तथे अधिकदणमित्त । तपादि। अमे- नाहं ताडितः शतो वेत्यभिवोर पूर्वमहमनेन ताजितः प्रतो वेति प्रत्यभियोगे दण्डास्पत्यम् । यथा कात्यापन:- "पूर्वमाचारवेषण नियतं स्यात् म दणमाक्। पश्चाद्यः सोऽप्यसत्कारौ पूर्व तु विनयो गुरुः" इति ॥ पञ्चायः चारयेत्, मोऽप्यसत्कारौ दण्डभाक् । तयोर्मध्ये पूर्वस्य दण्डाधिक्यम्। इत्युक्तरपादः। re- अथ क्रियापादः। तत्र याज्ञवसकरः- "ततोऽौँ लेखयेत् सद्यः प्रतिज्ञातार्थसाधनम्" इति । सतिस्तु तं विवृणोति,- "पूर्ववादे विलिखितं यदक्षरमशेषतः । अर्थों बतौयपादे तु क्रियया प्रतिपादयेत्” इति ॥ कियाचा उपयोगमाह कात्यायनः,- "कारणात् पूर्वपक्षोऽपि उत्तरत्वं प्रपद्यते । अतः क्रिया सदा प्रोका पूर्वपक्षस्य माधनो" इति । कियाभेदानाह वृहस्पतिः,- "दिप्रकारा क्रिया पोका मानुषौ दैविकी तथा। एकेकाऽनेकधा भिवा पिभिस्तत्ववेदिभिः॥ पत्वेनावृत्तरत्वात्,-इति का।

·व्यवहारचाकम्।
-
मापिलेल्यामुमान मानुषी विविधा लिया ।
भारी दादाभेदस्तु लिखितं बाधा सतम ।
अनुमानं विधाप्रोक' मानुषौ देविको किया"-रति।
देवमानुषक्रिययोः मानुथाः प्रायस्थमार कात्यावनः-
"वद्येको मानुषौं ब्रूयादन्यो व्यानु दैविकौम् ।
मानुषौं तच सोयात् न तु देवौं क्रिया नप:"--रति ॥
मानुषयोः साधिलेख्ययोः मनिपाते लेख्यस्य प्रायश्चमामएक,
"क्रिया तु देविको प्राप्त विद्यमानेषु माथिषु ।
लेख्थे च प्रतिवादेषु न दियं न पसारिण:"-इति।
लेख्यप्राबल्यस्य विषयमाह मएव,-
"पूगश्रेणिगणादौना था वितिः परिकौर्मिता।
तस्यास्तु माधम ख्यं न दियं नमाषिणः" इति।
मातिप्राबल्यस्य विषयमाह मएव,-
"दत्तादसेष भृत्यानां स्वामिमां निर्णय पनि ।
विक्रियादानमम्बन्धे कौत्वा धनमनियति ॥
धूते समाक्षय चैव विवाद ममुपस्थिते ।
माक्षिणः माधरं प्रोन दिव्यं न पसंख्यकम्"-रति
कचिदनुमान प्रबलम् । अनुमान नाम भुमिः। थानवम्मना-
नुमानस्थाने भुक्तिशब्दप्रयोगात्, -
"प्रमाणं लिखितं मुक्ति: माक्षिणति कौसितम्" इति।
भुक्रिमावस्य विषयमाह व्यासः,-
-
* नास्थयमंशः स. मा. पुस्तकयोः ।
+ क्रियादेविको प्रोता, इति ग्रन्थान्तरीयः पाठन समोधीगा।
बियादान सम्बन्धे कोखा धनमयपति, वि..

·पराशरमाधपः
-
"रक्षक प्रकाशन विविध कार्यसुचते ।
प्रका साथिभिर्भाव्यं दैविकेन रहसतम्" इति ॥
प्रकाशं सातिभिर्भाव्यमित्यस्थापवादमाह वृहस्पतिः,-
"महापापाभिशापेषु निक्षेपे हरणे* तथा ।
दियैः कार्य परीक्षेत राजा मल्खपि भाषिषु ॥
प्रदुष्टेष्वनुमानेषु दिव्यैः कार्य विशोधयेत्” इति ।
कात्यायनोऽपि,-
"समत्वं साक्षिण यत्र दिव्यैस्तत्रापि शोधयेत् ।
प्राणन्तिकविवादेषु विद्यमानेषु माशिषु ॥
दिव्यमालम्बते वादौ न पृच्छेत् तत्र माक्षिणः ।
उत्तमेषु च सर्वेषु माहसेषु विचारयेत् ॥
सर्वन्तु दिव्यदृष्टेन सत्सु माक्षिषु वै भृगुः" इति ।
व्यासोऽपि,-
"न मयेतवतं पचं कूटमेतेन कारितम् ।
अधरोहत्य तत्पषं अर्थ दिव्येन निर्णयः ॥
यत्रामलेख्यं तल्लेख्यं मुख्य लेख्यं कचित् भवेत् ।
अग्टहौते धने तब कार्यो देवेन निर्णयः" इति ॥
कात्यायन:-
“यत्र स्यात् सोपधं लेख्यं मप्रचालितं यदि ।
दिव्येन शोधयेतत्र राजा धर्मामनस्थितः" इति ॥
दिव्यसाधिविकल्पविषयमाह मएव,-
"प्रका माहसे वादे पारये दण्डवाचिके ।
बलोद्भूतेषु कार्येषु भाषिणे दिव्यमेववा ॥
• निक्षेपार-रवि का।
-

·बदरवासम्।
--
पणे लेख्य भाषिणो वा पुतिलेलादचोऽपि ।
देविको वा किया प्रोका प्रजानां हितकाम्बा"-रति ।
युक्तिस्तेनैव दर्भिता.-
"माक्षिण लिखितं भुमिः प्रमाणं पिविषं विदः ।
लिङ्गोदेशस्तु युतिः स्थाहिल्यानार विषादयः"-ति ।
चोदनादौनान्तु मुख्यानुकल्पभावमा म एव,-
"चोदना प्रतिकाल युक्किन्ने शस्तथैवच ।
हतीथः शपथः प्रोकः तत्क्षणं माधयेत् कमान्"-ति॥
अस्थार्थोमेव विकृतः-
"अभौक्षणं चोद्यमानोऽपि प्रतिहन्याच तापः ।
विचतुःपञ्चकत्वो वा परतोऽथ समाचरेत् ॥
चोदनाप्रतिघाते तु युनिलेशैम्तमग्वियात् ।
देशकालार्थमम्बन्धपरिणक्रियादिभिः ॥
युनिव्वष्यममर्थास प्रपथैरेनमर्दयेत् ।
अर्थकाले बलापेक्षमन्यम्बुसुकतादिभिः" इति ॥
प्रपथमयुक्तिप्रमाणव्यवस्थयाऽवश्यं परिपालनौयम् । तदारनारदः,-
"प्रमाणानि प्रमाण पालनोयानि बचतः ।
मौदन्ति हि प्रमाणानि पुरुषम्यापराधनः"-रनि ।
प्रमाणः प्रमाणं प्रत्याकमयितयमित्यर्थः । या प्रमाणेविं
का न शक्यते, तदा राजेच्या निर्णयः कार्य: । नदार पितामहः-
युक्तिर्देशस्तथैवच, इति भा।
+ भरणं,-इति का।
| वनापेक्षमचियः सजतादितिः, - इति का। पकानापेक्षमा
ग्यसातादितिः, -बन्यत्र पाठः ।
अपयमयुक्षिप्रमाणबया, मावावध्यं परिपाबनीया,-निता।

·"लेलं च न विद्यत न भुमिन माषिणः । कर दियावतारोऽसि प्रमाणं तक पार्थिवः ।। निवेत ये न शक्याः स्युर्वादास्मन्दिग्धरपिणः । तेषां नृपः प्रमाणं स्यात् सर्व तस्य प्रभावतः" इति। इति क्रियाभेदा निरूपिताः । - अथ साक्षिनिरूपणम्। तत्र मालिशब्दार्थ निर्वक्रि मनुः,- "ममधदर्शनात् माचौ श्रवणाच्चैव* सिध्यति" इति। विष्णुरपि । “समक्षदर्शमात् साचो श्रवणादा"-इति। चक्षुषा मह मनोव्यापारो यस्थ, म साचौ । “माक्षात् दृष्टरि संज्ञायाम्"- रति पाणिनिस्मरणात् । माक्षिणः प्रयोजनं मनुरेवाह- "मन्दिग्धेषु तु कार्येषु दयोर्विवदमानयोः । दृष्टश्रुतानुभूतत्वात् माविन्यो व्यकदर्शनम्" इति ॥ माशिलक्षणं मएवाह,- "यादृशा अर्थिभिः। कार्या व्यवहारेषु माक्षिणः । तादृशाना सम्प्रवक्ष्यामि यथा वाच्यम्मतच तैः ॥ पहिण: पुत्रिणो मौलाः सविशद्रयोनयः ॥ प्रवक्तुं साक्ष्यमईन्ति न ये केचिदनापदि । श्राप्ताः सर्वेषु वर्णेषु कार्याः कार्येषु माक्षिणः ॥ सर्वधर्मविदोऽसुधा विपरीतास्तु वर्जयेत्” इति । * सच तथैव, इति शा। विभिा,-इति का... तादृशं,-इति शा। ॥

·பேய் பம் T ·पुरा मया व प्रमितमङ्गोकारोसरं मतम् ॥ सहीतमिति चास्मा कार्यान्न कतं मया । पुरा ग्टहीतं गव्यमिति चेत् वस्तुभरि तत् ॥ देयं मयेति वक्रयों मया देयमितौडमम् । मन्दिग्धमुक्तरं ज्ञेयं व्यवहारे बुधस्तदा ॥ बलाबलेन चैतेन साहसं स्थापितं पुरा । अनुक्रमेतान्यन्ते तदन्यार्थमितौरितम् । अस्मै दत्तं मया माद्ध सहसमिनि भाषिते ॥ प्रतिदत्तं तदर्थ यत्तदिहाव्यापकं सतम् ॥ पुर्वनादनियां यावत् सम्बडनैव निवेशयेत् । ममा ग्रहीतं पूर्व म तयस्तपदमुच्यते ॥ किनामरमं किञ्चिद् ग्टहीतं न प्रदास्यति । निगढार्थन्तु तज्ज्ञेयमुत्तरं व्यवहारतः ॥ किन्नेनैव सदा देयं मया देयं भवेदिति ! Havama-man- • जितः पुरा मया जन्तुर स्मिन्निति भाषितम् । पुरा मया पत्रमिति पक्षतं चोत्तरं सतम्, इति का उभयमन्यसतमिव प्रतिभाति । क्रमप्राप्तस्यात्यल्पोतरस्यैवान शा- खातुमुचितत्वात् । देयं ममेति वक्तव्यं,-इति का । 1 भावितम्, इति का । त्यमेव पाठः सर्वत्र । ममतु, तदई,सि पाठः प्रतिभाति । || किषिदमाहीतं प्रदास्थति,-इति का ।

·एतदाकुसमित्युमामुनरं नरिदो विदुः ॥ काकस्य कति वा दन्ना मनौत्यादि सदुत्तरम । असारमिति सत्तेन सम्बङ नोत्तरमिथने"-इति । प्रत्र चिकन्यादेरयमर्थः । विवाट विषयस्य गोहिरण्यादिन्यथा वर्णविशेषादिकं चि. दीर्घटत्वादिाकारः, पहमादि पंक्षा, समयः कालविशेषः केतविशेषो वा, नामर्वमजामता बमोन, जानता वा मभ्यामामपरिचितया भाषया यदक नभयमममिदम् । बाय- एव मया मर्वं द्रव्यं प्रतिदप्तमित्युका. म पुनरपि विस्मत्य वा प्रति- वादिबुद्धिप्रच्छादयितु कामो वा' न दत्तमिति बहुधात्, नदि- रुद्धस् । पुश अथाऽयं शिम इति वक्रये मनि जितगर्द परिया नभयम् । सहौतमित्यतावत्येन वध भति प्रथमतः नदनुका सेन कर्मयं तत्कायं मया कृतमित्यतादृशं प्रज्ञतानपयोगि किचिएका पचासीनमिति यद्यात्. तदत्तरनिरि। देय मथेन्यु मति मन्देहमन्तरे दातव्यनिश्चयो भवति. तदनका मया देयमिति बदि यात्, नदानी माता ४२ वा श्रदेयमिति श पदं के शक्यम्बा- दुतरं मन्दिग्धम् ! यदि षोडशवर्षः प्रतिवादी मत्य वेण दलमिति बूथात्, तदमावि : एकादयस्वारि भया दत्तानोति वायो मनि, रुद्राकाशनामकानि युग्मन्प्रतियोगिशब्दवास्थवन विभाषितागोत्येक- मप्रसिद्धः पर्दरभिहितमुत्तरमुकम् । प्रशान्य प्रमिलार्थस्य 'उचित- मुत्तरमनका धानुपयक्रमेव किधिने ः एतेन यादिना प्रावधान काकस्य दन्तानोसन्ति, इति क.. ! + सवादिजियचोदधिसुदामो दा, का. । 4 * ·दौर्बल्येन वा किञ्चिन्दाहसं तमित्यादि । तच प्रतस्थ अनुक्रवात् अन्तरमन्धार्थं भवति। शतं देवमिति प्रतिज्ञातस्य अर्थभ्य शतदय- मित्युसरं दोषवत् । सार्दू महवं मध्यं देयमिति प्रतिमातस्य नई अमितमिनि वक्रव्ये मति विस्पष्टं ने वदति, किन्तु लोके यः को- ऽपि किमहोतमामरस दास्यतीत्येवमप्रसिद्धशब्देन व्यतिरेकमुखेम . काकसरेशाभिहितमुत्तरं निगढ़म। किन्नेनैव भदा दयं मया देवमित्यवोभयोर्वाक्ययोरादेयमिति वा पदच्छेदसम्भवादर्थम अनि- यात् किमिति काका व्ययमानस्यायनिश्चयादिदमुत्तरं व्या. कुलम् । तत्विया सवर्णशतं ग्टतौतमित्यभिधोगे नाहं मिर्जा आनामोति वाव्ये मति व्यत्यम्तान्वयेम दुबौधं वचो अते. मातं शतं वचनात् सुवर्णानां पितुर्न जानामौति । तदिदमुन्तरं व्यास्था । गन्यम् । काकदन्तादिविषचं नियोजन श्रमारमिति । मंकरा ख्थमुभराभासमाह कात्यायन:,- "एकैकदेशे यत्सत्यमेकदेशे च कारणाम् । मिथ्या कैकदेगे यत् संकर तदनुत्तरम्'---इति ॥ तच भएव विशदयति,--- "चेकस्मिन् विवादे तु क्रिया स्थादादिमोईयोः । मधार्थसिद्धिरमयोन का क्रियाद्वयम्"--ति । मिथाकारणोत्तरयोः सहारे अर्थिप्रत्यर्थिनोईयोरगि क्रिया प्रायोति। • मिथ्या चैवैकदेणे, इवि का।

·बरवारकापमा (१ "मिश्था किया पूर्ववादे कारणे प्रतिवादिमि"-इति भर- गा। तदुभयमेकस्मिम् व्यवहारे विरुद्धम् । यथा एव करमतं च अनेन रहौतमित्यभियोगे सुवर्ण महोतं रूपकमतं गृहीतं प्रतिदत्तमिति । कारणप्राइन्यायमारे प्रत्यर्थिनए किया- - "प्रान्यायकारणोतो तु प्रत्ययों निर्दिशेत् शियाम् '--रति मरणात्। यथा सक्षण होतं तर कपके वहारमार्ग परत नि। अन पाइयायन अयपया या न्यारदगिभिर्वा भागोजी तु माजिलेवादिभिः भाचियाम- ITE : गाव' महारपि प्रायम् । यथाऽनेन भवों पर मातं. aft. Vतानोभियोग : मारा मरणे ग्रहोंने प्रति- दामिन A गोनं, विधये न्यायन पनि दान एवं चतु' : सोया पानतरल यौगएन. ना बदन यादमिद। लोनगावमेव । कमाथिमः जयम माना या भवति । यत्र पुनस्मयोः मार सम्य नावाल नारा जियोपादानन वधर: प्रसिधः । परमादन्यानो सोयादानेन । न च मम्प्रतिपत्तात्तरान्तरम --- * पचनेर पाठ मनाममा. प्राध्यागे. - इति पाटनमानि । समबाट सम । मनन, भावशिप,तिबाट प्रतिभानि। स्थमेव पास सर्वच मद वभस्थ्य-निपालभाति पूनमयोरम-ना. म. . | पचाल्पविषान्तगोपादानेग, इलिका .

·रोमरोपादानेन व्यवहाराष्टव्यः । समतिपत प्रयोगाभावात् । यथा हारीतेनोक्रमः- "मिथ्योत्तरं कारणच स्थातामेकच घेदुभे । सत्यचापि महान्येन तत्र याचं किमुत्तरम"--इत्युका, "यत्. प्रभूतार्थविषयं यत्र वा स्यात् क्रियाफलम् । उत्तरं सम विज्ञेयमसंकीर्णमतोऽन्यथा--इति । संकीर्ण भवतीति शेषः । ऐच्छिकक्रम भवतीत्यर्थः। तत्र प्रभूतार्थ- विषयं यथा, अनेन सुवर्ण रूपकतं वस्त्राणि च ग्रहौतानी प्रत्यभियोगे, सुवर्ण रूपकशतं वस्त्राणि ग्टहीतानि प्रतिदतानि चेति।। अब मिथ्योत्तर प्रभुतविषयवादर्थिनः क्रियाभादाय प्रथम वनधारः प्रवर्त्तचितव्यः, पश्चास्त्रविषये व्यवहारः। एवं मिथ्याप्राङ- न्यायसङ्करे कारणपाइन्यायसहारे च योजनीयम् । यथा तस्मिन्नेवा- भियोगे, सत्यं सुवर्ण रूपकमतं च ग्टहीतं दास्यामि, वस्त्राणि तु में हीतानि प्रतिदत्तानि वा दस्तविषये पूर्व पराजित दति 'पोसरे, सम्पतिपते रिविषयत्वेऽपि तन क्रियाऽभावात् मिथोत्तर- क्रियामादाय व्यवहारः प्रवर्तयितव्यः । near-me- * इत्यमेन पाठः सर्वच । ममतु, तमोत्तराफरोपादानेभ,-- इति 'पाठः प्रतिभाति । + सत्यमेव पाठः सर्वच । ममतु एवण रूपकशतं च म महोतं, वचाथि मसीतानि प्रतिदत्तानि चेवि-इति पाठ: प्रतिभाति त्यमेव पाठः सम्बंध। ममतु, मियोमरस्य-इति पाठ प्रति- आति।

·बवतारकाडम्। यवतु मिथाकारणोत्तरयोः कस्नपत्यापित्वं यथा साया- हिकया कश्चिदति, दयं गोमेदौया अमुकस्मिन् काले मष्टा पथ रहे दृष्टति, अन्यस्तु मियतत् प्रदर्शितकालात् पूर्वमेव अस्महे आता सेति वदति । ददं तावत् पञ्चनिराकरणममर्थत्वात् भानु तरम् । नापि मिथ्येव, कारणोपन्यामात् । नापि कारणम, एकदेशाभ्युपगमाभावात् । तस्मान मकारणं मिथ्योभरमिदम् । अचच प्रतिवादिनः क्रिया "कारण प्रतिवादिमि"- इति वचनात् । ननु “मिथाकिया पूर्ववाद - इति पूर्ववादिनः कम्मात् किया न भवति ? ' नस्य भरद्धमिथ्या विषयत्वात् । कारण पनिकादिनौत्येतदपि नम्माच्छ झूकारणविषयों न भवति ? नत् । मर्वयापि कारणो- र नियामचरितरूपत्वान् कारणोत्तरम्याभावात् । मि-- दुकाममा प्रतिज्ञानार्थकदेशवाभ्यपगमेने कास्य मिथ्यान्वम् । यथा मां पतं होतं न धारयामा दत्तवादिति। प्रशतो- दाहरण तु प्रतिज्ञातार्थक देशमाप्यन्युपगमो नास्तीति विशेष' । एतच हारौतेम स्पष्ट मुक्तम्- "मिथ्याकारणयोर्वाऽपि याचं कारणमुत्सरम्" इति । यत्र मियामाइन्यायोः पवाचित : यथा कपाशानं धारयतो- त्यभियांगे मिथ्येतत्तस्मिन्नर्थ पूर्वमयं पराजित इति अद्यापि वादिन- एव किया। • अन, न, इति भक्तिमुधिनम्। इत्यमेव पाठः मलन : मातु, कमाछ उकार विस्यति पाठः प्रतिभानि। 1. न दास्यामि,अनि का ·. ६०. "प्राब्यायकारणोतो तुः प्रत्यर्थों निर्दिशेत शिवाम् इति वचनात् । शद्धमान्यावस्थामावादनुत्तरवप्रसङ्गात्। सम्प्रतिपत्ते- रपि माध्यलेनोपदिष्टस्य पक्षस्य मिडवोपन्यासेन साध्यत्वनिराक- रणाद्भूतोत्तरत्नम् । यत्र तु कारणप्राउन्यायसङ्करःचथा प्रतमनेन ग्रहीतमित्यभियुक्तः प्रतिवदति सत्यं ग्रहोतं प्रतिदत्तं चयस्मिने- वार्थ पाइन्यायेनायं पराजित इति । तत्र प्रतिवादिमो वथा- रचौति न क्वचिद्वादिप्रतिवादिनोरेकस्मिन् व्यवहारे क्रियानसा- इति निर्णयः। निरुत्तरं प्रत्यर्थिनं प्रति कात्यायन आह,- "उपायैश्चोधमामस्तु न दद्यादुत्तरन्तु यः । मुक्तस्थान्त मप्तराचे जितोऽसौ दातुमईति" इति । होमवादिमं दर्शयनि नारदः,- “पूर्ववाद परित्यज्य योऽन्यमालम्बते पुनः । वादसंक्रमणशेयो हौनवादौ स वै नरः ॥ समयाभिहितं* कार्य्यमभियुक्तं परं वदेत् । विब्रुवंश्च भवेदेवं होनन्तमपि निर्दिशेत् ॥ धन्यवादौ क्रियादेषौ नोपस्थायौ मिनरः । पाहतोऽप्यपलापौ ई होनः पञ्चविधः स्मृतः" इति । तान् वादिनो विकृणोति सएव,- * म मथाइमिति, इति का..। +इत्यमेव पाठः सर्वध। पाइतः प्रपनायी-इति पाठख भवितुः मुचिता। वक्षमाणकात्यायनवनने तथा दर्शनात् । एवं परत्र ।

·यवहार काण्डम् ।
यामोऽपि.-
"धर्मज्ञाः पत्रिण मौनाः कुनोनाः मत्यवादिमः ।
श्रौतस्मा कियायुक्रा: विगत पममरस: ॥
भोनिया न पराधीना भूयश्वाप्रवामिनः ।
यवानः साक्षिा कार्या गणादिविजानता". इति ।
भाजयोऽपि,
“तपदिखनो दानगोलाः कनीनामवादिनः :
पप्रधाना मात्र पुरानी धनाता:
वस: साजिमो जया: शायर मुरत्तयः ॥
:: विधायप्रायनानिन्दिताः ।
अनितने भवन्त मन भए वादिनः ।।
५ पुरुषा. ५ वर्ग बांगणः ।
वहिवाति स्वय' म्बा मानिण" इति ।
-
सयामाह तरति...
"ना मत पत्र वा पारम्वयश्वया ।
उभौ वा श्रोत्रियो ने.. का इति ।
यत्पुनस्तनयो काम
"हतक: वटिकामादो काधमध्यमाना।
एकल प्रमाणं म्यान तो 1" सर !!
यामोऽपि,-
"चिकियश मंज' tittal.
।

·पराशरमाधवः।
प्रमाणमेकोऽपि भवेत् साहसेषु विशेषतः" इति ॥
कात्यायनोऽपि,-
"अभ्यन्तरस्त विज्ञेयो माथिब्वेकोऽपि वा भवेत्" इति ।
तदेतत् सर्वमुभयानुमतमाचिविषयम् । तथाच नारदः,
"उभयानुमतो यस्तु इयोर्विवदभानयोः ।
म साक्ष्येकोऽपि माचित्वे प्रष्टव्यः स्यात्तु संसदि"-इति ।।
सादिषु वानाह मनुः-
"नार्थसम्बन्धिनो नाता न महाया न वैरिणः ।
न दृष्टदोषाः कर्त्तव्या न व्याध्या" न दूषिताः ।।
म माची नृपतिः कार्यो न कारुककुगौलवौ ।
न श्रोत्रियो विलिंगस्थो न मङ्गेभ्यो विनिर्गतः ।।
मान्याधीनो न वक्तव्यो न दस्युन विकर्मवत् ।
न वृद्धो न शिशुभंको नान्यो न विकलेन्द्रियः ।।
नाती न मत्तो नोन्मत्तो न चुत्तृष्णोपपीड़ितः ।
न श्रमाती न कामार्ती न क्रुद्धो नापि तस्करः" इति ।
भारदोऽपि,-
* सहसेषु,-इति का शा।
| यदपि कात्यायनः, इति का।
+ सायमेकोऽपि वाहयेत्, इति का ।
ससाध्यपिच,-इति शा।

·यवहारकारम् ।
"दामनेकृतिक 'क्रुद्धवम्बौवालवाक्रिकाः ।
मत्तोन्मत्तप्रमत्तानकितवयामयाजकाः ।
महापथिकमामुद्रवणिकप्रबजितामगाः ।
युग्मैकश्रोत्रियाचार होमकौवकुमौलवाः ॥
नास्तिकवात्यदाराग्रित्यागिनोऽयाश्ययाजकाः ।
एकम्थालौ त्वरिचरः परिज्ञानिममाभयः ।।
वाग्दष्टदोषिशैलूषविषनौव्यहित ण्डिकाः ।
गरदश्वामिदश्व शुद्रापत्योपपातकाः ॥
कान्तमाहमिकथानानिधूनाम्यावसायिनः ।
भित्ता: ममाना जस्तलिकपौलिकाः ॥
भूताविष्टनृपदिष्टवर्षानचत्रमचकाः ।
अघस्यात्मविष्कम्भविहीनागनहत्तयः !!
कुनखो प्यावानाच चित्रिमित्र कौण्डिका: ।
ऐन्द्रजालिकल्लयोग्रश्रणोगपाविरोधिनः ।।
बधकश्चित्रकृन्मवः पनितः कुट कारकः ।
कुहकः प्रत्यवामतः तस्करो रामग्ररुपः ।
नैतिक-स्थाने, नेकनिक,---इति पाठ. कापुस्तक : vनं ५ ।
भिनयताः ममावत्तजनकमौलिकाः,-ति का; भिमा-
समावृत्ताः, इत्यादि शा।
+ कुनखी यावदन् श्वित्री मित्रधक प्रायोगिड़का, निका
बन्धकश्चित्रवत् वित्री पतितः कूटकारकः, इति ।

·पराशरमाधवः। मनुष्यविषमांसास्थिमधुचौराम्बुसर्पिषाम् । विक्रेता ब्रह्मणश्चैव द्विजो वाधुषिकच यः ॥ युतः स्वधर्मात्कुलिकः सूचको हौनसेवकः । पित्रा विवदमानश्च भेदकच्चत्यमारिणः” इति । नेकृतिकः पररन्ध्रान्वेषणशौखः। चाक्रिको वैतालिकः । समुद्र- वणिक् स्वाहितयायौ'। युग्मो द्वित्वविशिष्टः । एकस्थालीत्या इंधा- विग्रहः ; एका पाकमाधनस्थालौ यस्य सः, यदा पाकस्थालौ भोज- नस्थालो वा एक भोजनपाचं स्थानी यस्य । श्ररिषु चरतीत्यरिचरः, शत्रुसम्बन्धी ति यावत् । मनाभयस्तु कात्यायनेन दर्शिताः,- "मावसताश्चैव मोदर्यसुतमातताः । रते सनाभयस्खूकाः साक्ष्यन्तेषु न योजयेत्” इति ॥ शैलषो नटः। विषस्य मजाहणरक्षणदिव्यापारे नियुक्तः विष- जीवौ। अहितण्डिकः मर्पग्राही। गरदो विषदः । अनिदो ग्रहदा- हादिकत्ता । श्रान्तः ज्येनः । निधूतो वहिष्कृतः । अन्त्यावसायो प्रतिलोमजः । भिन्नतो दुराचारः । समावृत्तो नैष्ठिकब्रह्मचारी। जड़ो मन्दबुद्धिः । तैलिकः तिलघातौ। वर्षसूचकः दृष्टिसूचकः । नक्षत्रसूचको ज्यौतिषः। अघशमी परदोषप्रकाशकः । शौण्डिको मद्य- विक्रयौ। देवताव्याजेन द्रव्योपजौविक श्रात्मविष्कम्भः । कुहको- दाम्भिकः । प्रत्यवसितः प्रवज्यातो निवृत्तः। सूचकः परदोषसूचनार्थ राज्ञाऽभियुक्तः। भेदकृत्पिपानः । अन्ये प्रसिद्धाः। कात्यायनोऽपि,- * खाराधिकपाती, इति का। + भोजनस्थानं,-इति का । । ।

·यवहारकादम्।
"पिता बन्धुः पिटव्यश्च वशरो
गुरवस्तथा।
मगरयामदेशेषु नियुका ये परेषु च ।
वनभांश्च न पृच्छेयुः भकास्ते राजपुरुषाः" इति ।
न पृच्छेयुभवदीयो विवादः म कौदृश इति तै प्रष्टयं, सा
क्षिणो न भवन्तौति यावत्। एतेषाममाक्षिवे हेतुमार मारदः -
"माक्षिणो ये निर्दिया दामनेकभिकादयः ।
तेषामपि न बालः म्यान्नव स्त्रौ न च कृटरुत् ।
न बान्धवो न चारातिः बयस्त माध्यमन्यथा ॥
बाम्नोऽजानादमत्थान म्बी पापान्यायाच कूटकत ।
वियबन्धिवाः नहारनिर्यातमादरिः ।।
कोऽप्यन्नब्धः। मादी स्यात् बर: गयोऽपि न मिवय ।
म्दोबद्धेस्थिर लाच दोषैश्चान्येश्य ये व्रताः''-दति ।
उत्पतिप,..
"स्तनाम्माममिका: पाण्टा: कितवा वन कामया ।
न मावि दत्वात नेष मन्धं न विद्यते"- ति ॥
याज्ञवल्क्योऽपि
"सोनियाम्हापमा वा य च प्रनिता भगः ।
श्रमानित वचनाना हमदानः"- दति॥
पदेष ध,दनिका..
+ इत्यमेव पाठः सव्वा पाय मासाच, निगलन य.
समीचीन. प्रतिभाति ।
। एकोऽनुमन्तु,-निका.

·पराशरमाधवः । - -- उकानां माक्षिणामसम्भवे कार्यगौरवे च प्रतिप्रसवमाह नारदः,- "माक्षिणो ये च निर्दिष्टाः दासकृतिकादयः । कार्यगौरवमासाद्य भवेयुस्तेऽपि साक्षिण:"-इति ॥ मनुरपि,- "स्त्रियाऽप्यसम्भवे कार्य बालेन स्थविरेण वा । शिष्येण वाऽपि दासेन बन्धुना भूतकेन वा"-इति ॥ नारदोऽपि,- "स्तेये चा माहसे चैव पारथ्ये सङ्गमे स्त्रियाः । मृणादौनां प्रयोगे च न दोषः। माचिषु स्मृतः” इति ॥ व्याघ्रोऽपि,- “साहसेषु च सर्वेषु स्तेये सङ्ग्रहणेषु च । वाग्दण्डयोश्च पारथ्ये परीक्षेत न साचिण:"-इति ।। यत्पूर्वमुकं माचौ दादशभेदस्विति, तान् भेदानाह वृहस्पतिः, "लिखितो लेखितो गूढः स्मारितः कुख्यदूतको । यदृच्छोत्तरमाची च कार्य्यमध्यगतोऽपरः । नृपोऽध्यक्षस्तथा ग्रामः मादौ द्वादशधा स्मृतः ॥ प्रभेदमेषां वक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः । जातिमामाभिलिखितं येन खं पिदनाम च । निवासं च समुद्दिष्टं म माची लिखितः स्मृतः ।। * इत्यमेव पाठः सर्वत्र । साक्षिणो ये निर्दिशा-इति तु ग्रथान्त- रीयः पाठः समीचीनः। + स्त्रीवधे,-इति शा। + स दोषः, इति शा। .

·यवहारकायहम्।
मन्धिक्रियादिभेदैर्यतालवा च सणादिकम् ।
प्रत्यवं लेख्यते यस्य लेखित' म उदाहतः ।
कुद्यव्यवहितो यस्तु श्राव्यते सुभाषितम् ।
विनिहते यथाभतं गढमाको म कौर्तितः ॥
बाहय यः कृतः भानौ सान्यामक्रियादिके।
स्मार्यते च मुजतब स्मारित: मोऽभिधीयते ॥
विभागे दानमाधाने जातियंत्रापदिश्यने ।
इयो: ममानधर्मजः कुका परिकीर्तिनः ॥
अर्थिप्रत्यर्थिवचने श्रण या पेपितमनु यः ।
उभयो: ममातः भाष: दुतf: म उदानः ॥
कियमातु को य: तशित स्वयमागतः ।
अव भाची लममा मायादको मतः ।।
यत्र भादो दिन मुममा यथाम्मतम ।
अन्य संश्रावयेत्तन्नु तिवादतरमाविणाम ॥
उभाभ्यां यम्य विमा कायंचापि निवेदितम् ।
कृटमाची भ विशेयः कायमध्यगतम्नथा ॥
अर्थिप्रत्यर्थिनोवोऽपि यतं भूमता स्वयम् ।
भएव तत्र माती यात विवाद द्वयोस्तगा।
निने व्यवहारे तु पनन्यायो यदा भवेत् ।
अध्यक्ष: मभ्यमहितः मादी थात् तत्र मानगथा ।
उषितं छादितं यत्र मोमायाञ्च समन्ततः ।
-.----
• सन्धिक्रियाक्रियाभदंसस्य हत्या,---इनि का !

·पराशरमाधक)
-
an
म कृतोऽपि भवेत् साक्षी ग्रामस्तत्र न संशयः" इति ॥
तेवेव द्वादशसु विशेषान्तरमाह मएव,-
"लिखितौ द्वौ तथा गूढौ त्रिचतुःपञ्च लेखिताः ।
यदृष्छास्मारिताः कुल्याः तथा चोत्तरमाक्षिणः ॥
दूतकः पृच्छकाग्राही कार्यमध्यगतस्तथा ।
एकएव प्रमाणं स्यात् नृपोऽध्यक्षस्तथैवच”-दति ॥
लिखितादावपरं विशेषमाह नारदः,-
"सुदीर्घणापि कालेन लिखितः मिद्धिमानुयात् ।
आत्मनैव लिखेज्ञातमजस्वन्येन लेखयेत्” इति ।
यत्पुनस्तेनेवोक्रम्-
"श्रष्टमादत्मरात् मिद्धिः स्मारितस्थेह साक्षिणः ।
श्रा पञ्चमात्तथा सिद्धिः यदृच्छोपगतस्य तु ।
श्रा हतौयात्तथा वर्षात् सिद्धिPढस्य साविणः ।
श्रा च भवत्मरात् मिद्धिर्वदन्युत्तरमाक्षिण"-इति ।
तदेतत् परमताभिप्रायेणोकम् । यतः खमतमुपरिष्टादाह
मएव
-
"न कालनियमो दृष्टो निर्णये माचिणं प्रति ।
स्मत्यपेक्षं हि माक्षित्वमाहुः मास्वविदो जनाः ॥
चलतोपि,-इति यथान्तरीयः पाठः समीचीनः ।
+ खटिकामाहौ,-इति का ।
था पञ्चवत्मरात्,-रवि शास

·..
बस्य गोपहता बद्धिः स्मतिः श्रोचे र नित्यशः ।
सदोषणापि कालेन म माची माध्यमईति"-इति ।
माचिदोषोद्भावनं विदधाति अस्पतिः, -
"माक्षिणोऽर्थममुद्दिष्टाम् यस्तु दोषण दूषयेत् ।
अदृष्टं दूषयहादौ तत्सम दरमहति ॥
माक्षिणो दूषणं हार्य पर्ने माक्षिपरोक्षणात ।
उद्धेषु मासिषु नत' पश्चात् कार्य विशोधयत"नि ॥
कात्यायनोऽपि,-
"मभामदा प्रमिद्धं यगो कमिदं तदापि वा।
माक्षिणा दूषणं गााममाभ्यं नान्यदिष्यने'-दनि ।
ममदि प्रतिदिना माजिदूषणे कृते माक्षिण: पशुव्याः, युमा
कमभिहितो दोषः मन्यन्न वेति । ने च यदि दूषणामध्यपगड़ग्लि.
तदा न माक्षिणः । श्रथ नाङ्गोकुमि. नदा दूषणादिमा दूषणा
क्रिया भाया। अथ मम्भावयित्नाको नानदा दुषलवादा मदन
सारेण दण्ड्यः। यदि विभावयति. मदा ते म माविः। मवण्व
दृष्टाभवन्ति। तदाऽर्थिनः पराजयः, विपर्ययध नियनयात् । अथ
माक्षिण दोषैः मन्यानां माथार्थमन्दमः, नदा वादविषः गाधना..
* इत्यमेव पाठः सबंध । साक्षिमा धिममहिमान समशेषम दृष.
रोत्,-हति ग्रन्थान्तीयम्त पाठ समाचार
| इत्यमेव पाठः सबंध : मभामदा परियन कोसितमयापिका,
-इति ग्रन्थान्तरीयः पाठक समोचौमः ।
त्यमेव पाठः मर्वत्र । मम तु, सदा ते माक्षिण, इति माठः प्रति.
भाति ।
10

·पराभरमाधवःग ॥ नारं प्रवयितव्यः । यदि माधनान्तरं पूर्व न निर्दिएं, तदा वादम- माप्तिः । पूर्वमावेदितं न चेदिति वचनात् । न चैतत् प्रस्तुतव्यव- हाराट्यवहारान्तरं, तस्मिन्येव व्यवहारे प्रमाणमाधमदूषणव्यवहारा- दिति । तत् म कात्यायन पाह,- "माचिदोषाः प्रयोकव्या: मंमदि प्रतिवादिना । अभावयन् धनं दायः प्रत्यर्थों माक्षिणं स्फुटम् । भाविताः माक्षिण: सर्व माचिधर्मनिराकताः। प्रत्यर्थिनोऽर्थिनो वाऽपि माक्षिदूषणासाधने ॥ प्रस्तुतार्थोपयोगेन व्यवहारान्तरं न च । जितः म विनयं प्रातः शास्त्रदृष्टेन कर्माण । यदि वादौ निराकाक्षः भाचौ माये व्यवस्थितः" इति । दोषोद्भावमकालमाह मएव,- "लेख्यदोषास्तु ये केचित् माक्षिणां चैव ये स्मताः । वादकालेषु वक्रव्याः पश्चादकान दूषयेत्”- उकान् पश्चादूषयतो दण्डमाह मण्व,--- "उकड माचिण यस्तु दूषयेत् प्रागदूषितान् । म च तत्कारणं ब्रूयात् प्राप्नुयात् पूर्वसाहसम् ॥ - इत्यमेव पाठः सम्बत्र। ममतु, वादविषयं साधनान्तरं पवर्तयि- तव्यम्, इति पाठः प्रतिभाति । ! इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, न च तत्कारणं ब्रूयात्, इति पाठः प्रतिभाति । पूर्वपाठे तु, यसदानी दूषयेत्, सरव तदानों दूषणस्य कारणं ब्रूयात् । यदि तत्कारणं न ब्रवीति, तदा पूर्वसाहवं प्राप्नुयादिति कश्चित् तत्मङ्गतिः कर्तथा ।

·मातथ्येन प्रमाणं तु दोषणेव तु दूषयेत् ।
मिथ्याऽभियोगे दण्ड: स्यात् माध्यार्थाचापि होयते"-रति॥
साहिपरौधामाह कात्यायनः,-
"राजा क्रियां ममौक्ष्यव यत्रात् नायं विचारयेत् ।
लेख्याचारेण लिखितं माझ्याधारण माणिः"-पनि ।
हस्पतिरपि,-
"उपम्यिता परोक्ष्याः म्यः स्वरवर्णङ्गितादिभिः"ति।
दुङ्गिनादौन विषादयति नारदः--
"यम्बात्मदोषदृष्टवादसम्य र लक्ष्यते ।
म्यामान ग्थानान्तरं गचंदेककचामधावति ।।
कामयक्रममा सभामभामा निश्वमत्यपि।
विनिखन्यवनों पद्यां वार नामा धूमान।
भिद्यते मुखवाऽम्य ललाट विधने नशा ।
मोऽयमागते तहत पर्व नियोभते ॥
बरमाण दवात्यमयी बह भाषते ।
कृटभानो भ विजयस्तं पाप विनयशम्--रति ॥
मायनयोजनमा मनः-
"मभाऽन्तः मारिणः मानाशिनिधी ।
प्राविवाक: पौन विधिनान माश्ययन ।
यहयोरनयोवस्य कार्य मिसन चरितं मिथः ।
तद्गुन मवं मत्येन युमाक मात्र माकिना ।
इत्यमेव पाठः सबंध

·पराभरमांधवः।
अतं सत्यं ब्रुवन् भाची सोकान् प्राप्नोति पुष्वासान् ।
रह चानुक्समा कौन्ति वागेषा ब्रापूजिता ॥
आमणो वा मनुष्याणामादित्यलेजमामिव ।
शिरो वा सर्वगाचाणां धर्माण मत्यमुत्तमम् ॥
मत्येम पूज्यते भाकी धर्मः मत्येन वर्धते ।
तस्मात् सत्यं हि वाकव्यं सर्ववर्णेषु माचिभिः ।।
मतामेव परं दानं मत्यमेव परं तपः ।
मत्यमेव परो धर्मा लोकोत्तरमिति स्मतिः ।।
मत्ये देवाः ममुद्दिष्टा मनुष्यास्वनृनं मतम् ।
दहेव तस्य देवत्वं यस्य मत्ये स्थिता मतिः ।
मास्ति मत्यात् परो धर्मो नानृतात् पानकं परम् ।
माचिधर्म विशेषेण मत्यमेव वदेत्ततः" इति ।।
धामोऽपि,-
"माक्षिणा धर्मसंस्थेन मत्यमेव वदेत्ततः ।
साचिभावे नियुकानां देवता विंशतिः स्थिताः ।
पितरथावलम्बन्नेऽवितथाख्यानतो न।
मत्यवाक्याद् व्रजन्यूईमधो यानि तथाऽनुतात् ॥
तस्मात् सत्यं हि वक्रव्यं भवद्भिः मन्यमन्निधौ” इति ।
नारदोऽपि,-
"कुवेरादित्यवरुणशक्रवैवखतादयः ।
पश्यन्ति खोकपालाच नित्यं दिव्येन चचुषा"-इति ।।
मनुरपि,
thenis

·दारवादम्।
'घात्मैव प्रात्मनः माचौ गतिरात्मा तथाऽऽत्मनः ।
माऽवमंस्थाः खमात्मानं नणां माक्षिणामुक्तमम् ॥
मन्यो वे पापहतो म कश्चित् पश्यतौति मः ।
तांस्त देवाः प्रपश्यन्मि यचैवाम्मरपुरुषः ॥
चौ मिरापोवदयं चन्द्राको नियमानिणाः ।
राचिः भन्ध्या च धर्मश्च ननुगाः महिमाम्" इति ॥
यमिठोऽपि,--
"श्रथ घेदनतं भूयात् मर्वतोऽमाध्यणक्षणाम् ।
मृतो नरकमायाति निर्यकं यात्यनारम"--सति ॥
व्यामाऽपि,...
"बभ्यन्त वारणे: पाण: माक्षिणोऽन्तवादिनः ।
षष्टिवर्षमहम्माणि तिष्टगत नरके धुवम् ॥
तेषां वर्षा पर्ण पाणः प्रमुच्यते ।
कालेऽतीत मुकपा म: निर्यगयानिय जायते--ति॥
वभिष्ठोऽपि,-..
"शूकरो दशवर्षाणि पानवर्षाणि गर्दभः ।
श्रा व दशवर्धाफि मामो षाणि वितिम ||
क्रिमिकौटपन चत्वारियन नथनन ।
मृगस्तु दसवर्षाणि प्रायत मानवम्ततः ॥
तथैवान्तर पुरुषः, इति का : मम तु. स्वयं । तर एमयः, इति
पाठः प्रविमाति।
सर्वतः सायनसम,-इति का !

·C. पराशरमाधवा - “शूद्रविक्षत्रविमाणं वचोकौ तु भवेधः । सत्र वक्तव्यममृतं तदिभिव्याविशिष्यते" इति ॥ साच्युतौ कञ्चित् विशेषमाह वमिष्टः,- "समवेतैस्तु यहष्टं वक्तव्यं तु तथैव तत् । विभिन्नेनैव यत्काय वक्रव्यं तत् पृथक् पृथक् ॥ भित्रकाले तु यत्कार्यं ज्ञातं वा यत्र माचिभिः । एकैकं वादयेत्तत्र विधिरेष प्रकीर्तितः" इति ॥ माक्ष्यमुपादेयं हेयञ्च विभाते मनुः,- "स्वभावेनैव ययुस्तद् याचं व्यावहारिकम् । अतो यदन्यत् ब्रूयुस्ते धर्मार्थं तदपार्थकम्” इति ॥ रहस्पतिरपि,- "देशकालवयोद्रव्यमंशाजातिप्रमाणतः । अन्यनं चेनिगदितं मिळू माध्यं विनिर्दिशेत् ॥ निर्दिष्टेम्वर्थजातेषु माचौ चेत् साक्ष्य प्रागतः । न यादरममं न तन्निगदितम्भवेत् ॥ यस्य शेषः प्रतिज्ञाऽर्थ: माचिभिः प्रतिवर्णितः । मोऽजयो स्यादन्यमौतं माध्यार्थं न समानुयात् ॥ * इत्यमेव पाठः सर्वत्र । यत्रत तो भवेद्वधा,-इति ग्रन्थान्तरीय- पाठरत समोचीनः। + इत्यमेव पाठः सर्वत्र । तहि सत्यादिशिष्यते,-इति ग्रन्थान्तरीयस्त पाठः समोचीमः। ज इत्यमेव पाठः सर्वच । यस्याचं प्रविज्ञातं साक्षिभिः प्रतिपादित तम् । स अयौ स्यादन्यथा तु साध्यार्थ न समानयात्, इति ग्रन्या- स्तरोयः पाठस्त समीचीनः।

·व्यवहारकादम्।
जनमभ्यधिकच्चाथं वियर्यच माषिणः ।
तदर्थानुक्क विज्ञेयमेष माछिविधिः स्मृतः" इति ॥
कात्यायनोऽपि,--
"मृणादिषु विवादिषु स्थिरप्रायेषु निश्चितम् ।
जने चाभ्यधिके रार्ण पोके माधं न मिध्यति ।
देशं कालं धनं संख्यां माम' जात्यातौ वयः ।
विमंवदेद् यत्र भाक्ष्ये तदनुकं विदर्घधाः"--इति ॥
कूटमाचियामाह नारदः-
"श्रावयित्वा ततो न्यन्य: माचित्वं यो विनिहते।
भ विनेयो भातर कटमाची भवेहि मः" -दनि ।।
थाशवसकया-
"न ददातौह यः माधं भामचपि नराधमः ।
भ कूटमाक्षिणां पापेस्तु न्योदण्डो नव हि"--रति ॥
कूटमाक्षिणो दण्डमाच मनः, -
"लोभामोहात् भयानाद्यान् कामाकोधात्तथैवच ।
अज्ञानाहानभावाच मान्य वितयमुच्यते ॥
इस्थमेव पाठः सर्वत्र । नदणक, इति यथानीयमा पाठः
समीचीनः ।
रूप-दति का।
त्यमेव पाठः सर्वत्र । दडेग चैव हि-इति प्रधानागोया पाठन
समीचीनः ।
11

·२
पराशरमाधवः।
एषामन्यतमत्वेन यः माध्यममृतं वदेत् ।
तस्थ दण्डविशेषन्तु प्रवक्ष्याम्यमुपूर्वशः ।।
लोभात् महस्रं दण्डास्तु मोहात् पूर्व तु माहसम् ।
भयारे मध्यमं दण्यो मैन्यात्पूर्वं चतुर्गुणम् ॥
कामाद्दशगुणं पूर्व क्रोधातु द्विगुणं परम् ।
अज्ञामाद वे शते पूर्ण वालियाच्छतमेव तु ॥
एतानाः कूटमाक्ष्ये प्रोतान् दण्डान् मनौषिभिः
धर्मस्थाव्यभिचारार्थमधर्ममियमाय च ॥
कूटमाक्ष्यन्तु कुर्वाणान् चौन् वर्णान् धार्मिको
नृपः
प्रवामयेद् दण्डयित्वा ब्राह्मणन्तु विवाभयेत् ॥
यस्य पश्येत्तु सप्ताहादतवाक्यस्य माक्षिणः ।
रोगार्तिजातिमरणमृणं दाप्यं दमच म:'..दति ।।
कात्यायन:,
"माचौ माझ्यं न चेटूयात् ममन्दण्डं वहेणाम् ।
अतोऽन्येषु विवादेषु त्रिशतं दण्डमईति"-इति ॥
रहस्पतिः,---
"पाहतो यस्तु नागच्छेत् माचौ रोगविवर्जितः ।
दमञ्च दाप्यः स्यात् त्रिपञ्चात् परतस्तु मः ॥
अपृष्टमत्यवचने पृष्टस्थाकथने तथा ।
माक्षिणश्च मिरोद्धव्या गर्दा दण्याच धर्मतः" इति
* रोगोऽभिविमरणमणं-दति शा० स० |
+त्यमेव पाठः सर्वच । मम तु, बहेदृणम्, इति पाठः प्रविमाति।

·थवहारकादम्। P- साक्षिणामनेकविधावयाह्यान् विभजते हस्पतिः,- "माधेि प्रभूताम्नु ग्रायाः माम्चे गाविताः । ঘি লি: মা ও তুমিন- নি। मनुरपि "न हि तं प्रतिग्टलीयान् मानि नराधिपः । समेषु तु गणोत्कृष्टान् मागिध तिलोत्तमान"-ति । गत कात्यायनेनोकम,-- माक्षिण निखितामा निर्दिष्टामा वादिनाम् । तेषामेकोऽन्यथानादौ मंदात् म न पापिष:"-- इति । तन मर्यशब्दे नान्यथावादिहितामामेत्र बनाममाशिवमुक, म पुनः केवन्नामामिति मन्तव्यम् । अन्यथा दधे बहनामिनि वचन- विरोधात् । माचिव विषान्तरमात्र नारदः, -- "दयोर्विवद्धतापर्थ इयो. मन माहिए। पूर्वपक्षो भवेद यष्य भानयन तम्य माक्षिण: ॥ आधयं पूर्वपदम्य यभित्रवाभवेत् । विवादे भाषिणम्तव प्रष्टव्या: प्रतिवादिम:'--ति॥ अत्रोदाहरणम् । यत्रक. नत्र प्रतिग्रहेण प्राप्य मका त्यक्का मकु- टुम्बो देशान्तरं प्रान्नः। पुनरन्येन लब्धं भुक्रञ्च । भोऽपि देशविश्वा- दिना देशान्तरं सकुटुम्बो गतः ! पुनमौ दापि चिरन्तनकामा- पगमे खतिलोभेन खकीयमाग पंचम् । अन्योऽपि प्रतिमानौने; * रतावमात्रमेव मयत सम्बंध नके। मम तु, सकौयमाग व क्षेत्र मेका प्रतिजामी ते नवम्माख्न मयं दत्त मदीयमेवेतन दीपम्,- इति पाठःप्रविभाति ।

·पराशरमाधवः। धर्मपालेन राजा मह्यं दत्त मदीयमेवैतत् क्षेत्रम्। अथ चैकस्यैवं प्रतिज्ञा,-मत्यं मयवर्माख्येन दत्तम्, एतस्य हस्ताद्धर्मपालेनेतत् क्षेत्र क्रयेण यहोवा मह्यं दत्तम्, इति । सन्ति च इयोरपि वादिनोः माक्षिणः । संवेदमुक्रम,-दयोत्रिवदतोरर्थ-इति । अयमर्थः। यम्म विवदमानस्थ पूर्वपक्षो भवेत् ; पूर्वकालिकस्य दानस्य खत्वहेतुत- योपन्या सेन यः पक्षो भवेत्, तस्य माक्षिण: सभ्यः प्रष्टव्या भवेयुः । अन्यतरस्य माक्षिणश्च । तेषामुत्तरकान्नदानमाक्षिणामसाधिपाय- त्वात् । पदा पुनरितरप्रतिज्ञा, तदाऽर्थवशेन एतस्य हस्तात् क्रौत्वा मह्यं दत्तमित्यादि तु पूर्वदानोपन्यामपक्षस्याधर्यमकिञ्चित्करत्वं भवेत्, तदा पश्चात्पतिजानानस्थ साक्षिणः। पूर्ववादिनः पूर्वपचे धरौते भवत्युत्तरवादिनः, -इति । साक्ष्यमन्तरेण ज्ञानोपायानाइ मारदः,-- "श्रमाधिप्रत्ययास्त्वन्ये षड्वादाः परिकीर्तिताः । उस्काहस्तोऽमिदो ज्ञेयः शस्त्रपाणिश्च धातकः ॥ केशाकेशि ग्रहीतश्च युगपत्पारदारिकः । कुहालपाणिविज्ञेयः सेतुभेत्ता ममौपगः ॥ तथा कुठारपाणिस्तु वनच्छता प्रकीर्तितः । प्रत्यग्रचिन्हविज्ञेयो दण्डपारुण्यावरः । अमाजिप्रत्यया होते पारुष्ये तु परीक्षणम्" इति । शङ्खलिखितावपि। "केशाकेशिग्रहणान् पारदारिक उल्का- हस्तोऽग्निदग्धा स्वपाणिर्घातकः लोप्तहस्तश्चोरः".--इति। माक्षि- निरूपणोपसंहारपुरःसरं लिखितनिरूपणं करोति रहस्पतिः,- * पत्र, न प्रश्ष्याः, इति भवितुमुचितम् ।

·व्यवहारकाखम्।
५
"माक्षिणमेव निर्दिष्टः महालक्षणमिथयः ।
लिखितस्थाधुमा वरिम विधानमनुपर्वशः ॥
मुणादिकेऽपि भमय मान्तिः मचायते यतः ।
धात्राऽबराणि सशनि पचारूढ़ान्यतः पुरा ।
देशाचारयुतं वर्षमामपक्षादिमिन् ।
सुणिमादिलेखकानां हतार लेख्यमुचने ।
राजलेख्य स्थानानं स्वतलिहितं तथा ।
स्यच विविध प्राप्तिन्तदत् विधा पुन:'--इति ॥
एततचं दिनिधन मानाति मिठः, -
"लौकिक सकीयच नव्यं विद्याट्रिमनपाम"-दनि ।
तयारवान्मरमदानार बारम्पतिः,-
"भागदानयाधानमंविदाममृणादिभिः ।
मप्तधा कौकिक नेण्यं विविध राजगाममम ।
मातरः भविभका ये स्वाच्या तुः परम्परम् ।
कुर्वन्ति भागपचाणि मागलयं तदने ।
भूमि दत्वा तु यत्ययं कुर्वन् । चन्द्राकानिकम ।
अनाच्छदामनाहाय्य दानलग्यन्न नदिदः ।।
.
* इत्यमेत पाठः सब्बर मम तु. मसिमामेष,ति पाठः प्रतिमानि।
+बाण्मासिपि,-इति सथानमार पाठः ।
+ विसंतराधा पुनः, - इति का
वयात,इति शा.स.
॥ इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, कुव्यात, --- इति पाठविभाति ।

·पराशरमाधव
सहक्षेत्रादिकं कौवा तुख्यमूस्याहरान्वितम् ।
पत्रकारयते यच* क्रयलेख्यं तदुच्यते ॥
जङ्गम स्थावरं बद्धं यत्र लेख्यं करोति यः ।
गोप्यांभोग्यक्रियायुक्तमाधिलेख्यन्तु तन्मतम् ॥
ग्रामादिसमयात् कुर्यात् मतं लेख्यं परस्परम् ।
राजाविरोधिधर्मार्थं संवित्पत्रं वदन्ति तत् ।।
वस्त्रावहीनः कान्लारे लिखितं कुरुते तु यत् ।
कर्माणि ने करोमौति वासपत्रं तयते ॥
धनं रखा ग्रहौत्वा तु खयं कुर्याच कारयेत् ।
उद्धारपत्रं तत्प्रोक्त ऋणलेख्यं मनौषिभिः ॥
दत्वा भूम्यादिकं राजा ताम्रपत्रे पटेऽथ वा।
शामनं कारयेत् धर्म स्थानवंन्यादिसंयुतम् ॥
अनाच्छेचमनाहायं सर्वभाव्यविवर्जितम् ।
चन्द्रार्कसमकालीनं पुत्रपौवाग्षयानुगम् ॥
दातुः पालयितः खर्ग हर्त रकमेवर ।
षष्ठिवर्षसहस्राणि दानच्छेदफलं लिखेत् ॥
समुद्रं वर्षमासादिधनाध्यक्षाक्षरान्वितम् ।
दानमेवेति लिखितं सन्धिविग्रहलेखकः ॥
* यक्, इति ग्रन्थान्तरोयः पाठः समीचौमः ।
+ गोप्यं, इति का।
। स्थानपश्वादिकं युतम्, इति शा० स० ।
पापयतः, इति का।

·00 एवंविध राजहतं सामनं समुदाइतम् । देशादिकं यस राजा लिखित प्रयति । मेवामौर्यादिना तुष्टः प्रमाद लिखितन्तु तत् । पूर्वोत्तरक्रियापादनिर्णयान्न यदा नृपः प्रदचात् अधिने लेख्यं जयपर नदयते"-दति : यन्तु पूर्वमुदाातं. “लिग्वितं दधा सातम्" इति । तमु विदं ममतं, लौकिकस्य मानविध पात् राजपचस्य विविधत्लान् । शायनमेक, अयपत्रं द्वितीयं. राजा मामलपमयोरेकोकरले तो द्रष्टव्यम् । वमिष्ठस्तु तयोर्भदमाश्रिय चातुर्विध्यमाह.... "मन प्रथम जयं अयपत्रं तथाऽपरम । प्राजापत्र प्रमादोत्थ गौरा पतर्विधम्"--रनि । शामन जयपत्रे पूर्वमुदाउने । तच शाम विषमा याज- "दत्वा भूमि निरन्धं वा कृत्व! लेण्या कारयम् । अागामिभद्रनपतिपरिज्ञानाय पार्थिवः" -दनि । अत्र निधो वालियाधिकारिभिः प्रतिवर्ष प्रतिमामय विधि- नमी बाह्मणायाम्ये देवतार वा र्यामन्यादि प्रभुममय- * समन्वितं,इति पा. मम तु, मान-इनि पाठः प्रतिभाति । + इत्यमेव पाठः सर्वध | मम नु, प्राजाप्रमादपत्रयोरेकीकरोग,- इति पाठः प्रतिभाति ।

·पराशरमाधवः।
लन्योऽर्थः । अत्र यद्यपि धमदाहत्वं वाणियादिक,
निबन्धकर्तुरेव पुण्यं तदुद्देभेनैव तत्प्रतो । व्यासोऽपि
"राज्ञा तु स्वयमादिष्टः सन्धिविग्रहले
ताम्रपटे पटे वाऽपि प्रलिखेद्राजमानमः
कियाकारकमम्बन्धं समामार्थक्रियाति ॥
क्रियाकारकयोः सम्बन्धी यस्मिन् शासन तिम् । समा-
मार्थक्रियाऽम्वितं; मशिनाथं, क्रियया भमभिर्यया भमन्वितमित्यर्थः ।
तव लेखनौयार्थमाह याज्ञवसका,
"विशिखेदात्मनो वंशानात्मानं महीपतिः ।
प्रतियहपरौमाणं दागदोपवर्णनम्" इति ।
व्यामोऽपि,-
"मवर्षमामपागलामोपलचितम् ।
प्रतियौरवानादिसगोचब्रह्मचारिकम् ॥
म्यान वंशाचा देशं याममुपागतम् ।
आह्मणांस्तु तथैवान्यान्मान्यानधिकृतान् लिखेत् ॥
कुटुम्बिनायका यस्य दूतवैद्यमहत्तराः ।
ते च चण्डालपर्यन्ताः सर्वान् सम्बोधयचिति ।।
मातापिचोरात्मनश्च पुण्यायामुकसूनवे ।
सदुद्देशेनैव सदुद्दिश्य प्रहत्तेः, इति शा० । मम तु, तदनैव
तत्परत-इति पाठः प्रतिभाति ।
+ वंशानुपूर्व च, इति का।

·व्यवहारकाम्। दत्तं मयाऽमुकौयाय दानं समाचारिणे"-रति ॥ अपरमपि विशेषं मएवाह- "भनिवेशं प्रमाणच स्वहस्तच लिखेत् स्वयम् । मतं मेऽमुकपुनस्थाप्यमुकस्य महीपतेः ॥ मामान्योऽयं धर्मसेतुर्नृपाणां काले काले पासमोयो भवद्भिः। सर्वानेतान् भाविमः पार्थिवेन्द्रान् भूयोभूयो याचते रामचन्द्रः" इति । जयपत्र विशेषमाह व्यामः- "व्यवहारान् स्वयं दृक्षा श्रुत्वा वा प्राड्विाकतः । जयपत्रं ततो दद्यात् परिजानाय पार्थिवः ॥ मङ्गमं स्वावरं येन परीक्ष्याणात्मसाततम् । मानाऽभिशापसन्दिग्धे यः मम्यक विजयो भवेत तस्य राजा प्रदातयं अयपत्रं सन्नेवितम् । पूर्णान्तरकियापादं प्रमाण नपरोक्षणाम् ॥ निगदं स्मृतिवाक्यञ्च यथा मभ्यविनिथितम् । एतदनन्तरं, तम्मै गजा प्रदातव्यं जयपचं मलेखिनम् । पूर्वपूर्व- क्रियायुक्त प्रमाणं तत्व येदिभिः, इत्ययं लोक का पार पुस्तक- योदृश्यते । + इव्यमेव सर्वत्र पाठः । मभ तु, पूर्वोत्तरकियापा,-दवि पाठः प्रतिभाति। 12

·पराशरमाधवः।
एतत् सर्वं ममासेन जयपचे विलेखयेत्” इति ।
वसिष्ठोऽपि.-
"प्राशिवाकादिहस्ताइ मुद्रितं राजमुद्रया।
सिद्धेऽर्थ वादिने दद्यान्नथिने जयपत्रकम्” इति ।
जयपत्रभेदमाह कात्यायना,
"अनेन विधिना लेख्यं पश्चात्कार्यं विदुर्बुधाः ।
तिरस्कारकिया यत्र प्रमाणेनेव वादिना ॥
पश्चात्कारो भवेत्तत्र न सर्वासु विधीयते ।
अन्यवाद्यादिहीनेभ्य इतरेषां विधीयते ॥
वृत्तानुभावामन्दिग्धौ तच्च स्याद्राजपत्रकम्" इति ।
त्राज्ञाप्रज्ञापनापत्रयोर्लक्षणमा वसिष्ठः,-
"श्राज्ञाप्रजापनापत्रे वे वमिछेन दर्शिते ।
मामन्तव्वथ मृत्येषु राष्ट्रपालादिकेषु च ॥
कार्यमादिश्यते येन तदाभापत्रमुच्यते ।
सत्तिकपुरोहिताचार्य्यमामान्येन्तहितेषु तु ।
कायं निगद्यते येन पत्र प्रजापनं यत:"-- इति ।।
जानपदमपि पचं पुनर्व्यासेन निरूपितम्,-
"लेख्यं जामपदं लोके प्रमिस्थानलेखकम् ।
-
* इत्यमेव पाठः सर्वध । मम तु, हला-इति पाठः प्रतिभाति ।
'शत्तानुवादसंसिद्ध, --इति का ।
इस्थमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, मतम्,-इति पाठः प्रतिभाति ।

·व्यवहारकादम्। R राजवंशक्रमयुतं वर्षमासार्थवासरैः ॥ पित्नपूर्व मामजातिज्ञातिकर्णिकयोर्मिखेत्।। द्रव्यभेदप्रमाणच द्धिश्चोभयसम्यताम्"--इति ॥ वरिष्ठोऽपि,-- "कालं निवेश्यों राजानं म्यानं निवसन तथा। दायकं ग्राहकं चैव पिटनाबा र संयुतम् ॥ जाति गोत्रच पाखाश्च द्रव्यमाधि ममक्षक। रद्धिग्राहकहस्तच विदितार्था च माक्षिणो" इति । पारकहस्तनिवेशनप्रकारमाह याअवस्क्या:- "समाप्तेऽर्य मणौ माम स्वहस्तेन निवेशयेन् । मतं मेऽमुकपुषस्य यत्यत्रोपरि लेखितम्"--इति । अणिवत् भाचिभिरपि स्वहस्तनिवेशनं कर्त्तमित्याह मएव,- "माविणच स्वहस्तेन पिटनामकपूर्वकम् । अवाहममुकः मादी लिखेयुरिति ते ममाः ॥ उभयाभ्यर्थितेनैव मया धमुकमनना। लिखितं अमुकेनेति लेखक स्वन्ततो बिम्वेत्"--इति ॥ पूर्व लौकिकलिखितन्तु वृहस्पतिना मतविधन्वं दर्शितं, यागम्नु प्रकारान्तरेणाष्टविधवमाह,-- * वर्षमासार्डवासति का । + इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, पिटर्व माम जाति धनिकर्षिक- योनिखेत्.-इति पाठः प्रतिभाति । इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, निवश्य, इति पाठः प्रतिभासि । व्यमेव पाठः सव्वत्र। मम तु, लिखितस्य,ति पाठः प्रतिमानि ।

·पराशरमाधवः।
--
"चौकरच खहराध तथोपगतसंशितम् ।
प्राधिपत्रं चतुर्थं तु पञ्चमं क्रयपत्रकम् ।
षष्ठन्तु स्थितिपचास्वं सप्तमं मन्धिपत्रकम् ।
विशुद्धिपत्रकं चैव अष्टधा लौकिकं स्मृतम्"--इति ।
तेषां लक्षणमुच्यते । तत्र संग्रहकारः,--
"चौकरं नाम लिखितं पुराणे: पौरलेखकः।
अर्थिप्रत्यर्थिनिर्दिष्टं यथासम्भवसंस्कृतैः ॥
खकोयः प्रतिनामावेरर्थिप्रत्यर्थिमाक्षिणाम् ।
प्रतिनामभिराकान्तं पत्रं प्रोकं सहस्तवत् ।
स्पष्टावगगसंयुकं यथास्मत्युक्रलक्षणम्"--इति ।
कात्यायनः। “पावकेन स्वहस्तेना लिखितं याहवेनाभ्युपगनं
लेख्यमुपगताख्यं विज्ञेयम्"। नारदः,-
"अधिट्टत्वा तु यद्रव्यं प्रयुकं तत् स्मतं बुधैः ।
यस्ता क्रियते लेख्यमाधिपत्रं तदुच्यते"-इति ॥
अन्याधिलेख्ये विशेषमाह प्रजापतिः,-
"धनौ धनेन तेनैव परमाधि नयेद् यदि।
हवा तदन्याधिलेख्यं पूर्वं वाऽस्य समर्पयेत्" इति ॥
पितामहः-
"कौते क्रयप्रकाशार्थ द्रव्ये यत् क्रियते कचित् ।
.
* 'चौकर' स्थाने, 'चीरक'-इति पयते का• पुस्तके । एवं परत्र ।
त्यिमेव पाठः सर्वत्र। मम तु, पारकेन ख हस्तेन वा, इति माठः
प्रविभाति ।

·व्यवहारकायहम् ।
६३
.
विक्रेत्रनुमतं केतुज्ञेयं तत् क्रयपचकम् ॥
पुरःमरश्रेणिगणा या पौरादिकस्थितिः ।
तमिड्यर्थन्तु यल्लेख्यं तद्भवेत् स्थितिपत्रकम् ॥
उत्तमेषु ममम्तेषु अभिशापे ममागते ।
वृत्तानुवादलेण्य यत् तम्तयं मन्धिपत्रकम् ॥
अभिगापे समुन्तीर्ण प्राशते हते अमे.
विद्धिपत्रक जयं तेभ्यः* भाषिसमन्वितम्" इति।
अन्यदपि लेख्यमार कात्यायनः....
"मौमाविवादे निर्णोते मौमापन विधीयते"-इति
यावस्क्यो पि.--
"दत्वर्ण पाटयेन् पत्र पाली भान्यतु कारयेत्” इति ।
लेख्यम्य प्रयोजनमाह मरौषिः,
"स्थावरे विक्रयाधाने विभागे दानपत्र ।
प्रतिगहे चकोते नालेण्या मिहाति किया".-इति।
लिप्यनभिन्नम्वन्येन लेखदित्याह नारदः,
"अलिपिज मणी यः स्यात् लेखगत् स्वमतन्न मः ।
माचौ वा माक्षिणोऽन्य वा मर्वमाथिममोपतः" इति ।
पत्रनाशादौ पचान्तर लेख्यमित्याह याजवन्यः, -
तेभ्योऽसाक्षिसमन्वितम्, इति ।
st इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मानी वा मादियाऽन्येन,-ति ग्रन्थान्स -
यस्तु पाठः समौचौमः।

·पराशरमाधवः । - "देशान्तरस्थे दुलेख्थे मष्टे सृष्टे पते तथा। भिन्ने दग्धेऽथवा किये लेख्यमन्यत्तु कारयेत्” इति। यञ्च नारदेनोकाम,- "लेख्ये देशान्तरे न्यस्ते भौणे दलिखिते हते। सततत्कालकरणममतोदुष्टदर्शनम्' इति । तनदानोद्यतञ्चणिकविषयम। लेख्यपरीचामाह हहदृष्ट- स्पतिः,- "विविधस्थापि लेख्यस्य भ्रान्तिः मञायते यदा। सुषिमाशिलेखकानां इस्तात् संशोधयेत्ततः” इति । कात्यायन:- "राजाज्ञया समाहृय थथान्यायं विचारयेत् । लेख्याचारेण लिखितं भाच्याचारेण माक्षिण: ॥ वर्णवाच्यक्रियायुक्तममन्दिग्धस्फुटाचरम् । पौनक्रमविच लेख्यं तसिद्धिमानुयात्" इति । लेखय प्रामाण्यस्य मिद्धिमाह मएव,- "क्षेचं तु विविध प्रोकं वास्तान्यछतं तथा । प्रमाविममाथिमच सिद्धिस्थितेस्तयोः" इति । देशस्थिनिर्देशाचारः । स्वहस्तक्षते विशेषमाह याज्ञवल्क्यः,- "विमाऽपि माचिभिलेख्य सहस्तलिखितं तु यत् । नप्रमाणं मतं सर्व बलोपाधिछतादृते"-इति । - • दृहनिम्, इति शा० । सतस्तत्वालारणमसतो प्रदर्शनम्,- इति ग्रन्थान्तरीया पाठस्तु समीचौमः।

·यवचारकाम्।
परहस्तकृते विशेषमाह सएव,-
“वादिनामभ्यनुजातं लेखकेन ममाक्षिकम् ।
लिखितं मर्वकार्येषु तत्प्रमाणं मतं बुधैः' - इति ।
आधिपचे भारद श्राहा-
"देवाचाराविद्धं यत् वनादिविधिलक्षणम् ।
तत्प्रमाणं मतं लेख्यमविलुप्तकमातरम्"--रति ।
लेग्यदोषमाह कात्यायनः,-
"स्थानभ्रष्टाः मकाकिस्था मन्दिग्धालवणाच्युताः ।
तोयसम्यापिता वर्णा कुटलग्यं तदा भवेत् ॥
देशाचारविरुद्धं यत् मन्दिग्धं कमवर्जितम् ।
हतमखा मिना शच भाष्यहोमन दस्थति"-ति ।
हारीतोऽपि,
"यन काकपदाकीर्णं तमेग्यं कृटतामियात् ।
विन्दुमाचाविहीन यत् महितं मतिय तन"-रति ।
वृहस्पतिः,-
“दूषितो गईिन. पाचौ यत्रकोऽपि निवेशितः।
कूटलेख्यन्तु तन्याहुलेखको वाऽपि नविधः ॥
मुमूर्षुधनस्लुधासोन्मत्तव्यमनातरः ।
तत् भोपाधिवक्षात्कारकत लेख्यं न मिति ॥
अत्युज्यसं चिरकतं मलिनचाम्पकालिकम् ।
भग्नोत्सष्ठाक्षरयुनं लेग्य कूटत्वमानयात्" इति ।
नारदोऽपि,-
--

·पराभवमाधवः। he - "मत्ताभियुक्तस्वीबालबलात्कारकतं तु यत् । तदप्रमाणं लिखितम्भयोपाधिक्षतं तथा"-इति । कात्यायनोऽपि,- "माक्षिदोषात् भवेद्दग्ध पत्रं वै लेखकस्य वा । धनिकस्यापि वै दोषात् तथा वा वणिकस्य च”-इति । दोषोद्भावविहन् मएवाह- "प्रमाणस्य हि ते दोषाः वतव्यास्ते विवादिनः । गूढाः सप्रकटाः सन्धैः कार्य शास्त्रप्रदर्शनात्” इति ॥ उद्भावनप्रकारांश मएवाह,- "माक्षिलेखनकारः कूटतां यान्ति वादिनः । तथा दोषाः प्रयोकव्या दुष्टे लेख्यं प्रदष्यति ॥ न लेखकेन लिखितं न दृष्टं माचिभिस्तथा । एवं प्रत्यर्थिनोकन कूटलेख्यं प्रकीर्तितम् ॥ नथ्येन हि प्रमाणं तु दूषणेन तु दूषणम् । मियाऽभियोगे दण्ड्यः स्यात् गाध्यार्थादपि होयते"-इति। अनन्तरभाविराजकत्यमाह वृहस्पतिः, "तथ्येन हि प्रमाणं तु दूषणेन तु दूषणम् । एवं दृष्टं नृपस्थाने यस्मिन् तद्धि विधार्यते ॥ विमृश्यं ब्राह्मणैः मार्दू वकृदोषाच निश्चितम्" इति । - * इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, भवेददुई-इति पाठः प्रतिभाति । इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, ये दोषाः, इति पाठः प्रतिभाति ।

·व्यवहारकागड़म् । श्राहसएक- "दालख्य महान ऋणिको यदि निहते । वनस्थमा दिभिवाडाय मोन च"...इति। विश्वयं कुर्यादिति गध: : दिग्धजे निरमायाजवलमय'... "मन्दिरमानेपछि म्यान् वहमा नपिनादिभिः । युकिमा किया चित्रपन्यागमनभिः" इति । नारदापि, "न माक्षिा नाग भने सदि। स्वरमा याचिालित भिनलो'--दनि ! "विभिनय मानिः मसले पदा। मानांना समान "श पशलमापन के माहिर ना वाभिमांगल.५ ॥ भुज नमो न तो नन । नन् स्वहनायतर द. वि. : ममुद्रपि यदा नाता 4 min ! लिवित जन मा पिसिना" - विरपि,-- "यत्रों धनिको यादी वावपि वा। म्रियते तत्र तलेख्य तखतः प्रमाधयंत्"--दनि ।

·पराशरमाधव:।
मिराकरणे व्यवस्थितानि माधनान्याह कात्यायनः,-
"लिखिते लिखितं नैव म* माशी साक्षिभिर्हरेत् ।
कूटोको माक्षिण
वाक्यात्
लेखकस्य चपत्रकम् ।
प्राधस्या निकटस्थस्य योन न याचितम् ।
शुद्धर्णशङ्कया। तत्तु लेख्यं दुर्बलतामियात् ॥
लेख्यं विभत्समाऽनौतमदृष्टानावितञ्च यत् ।
न तमिद्धिमवाप्नोति तिष्ठत्वपि हि माधिषु ॥
प्रयुके शान्तिलाभे तु लिखितं यो न दर्शयेत् ।
न वायते च पृणिक न तसिद्धिमवाप्नुयात्"--इति ।
मारदोऽपि,--
“योऽश्रुतार्थमदृष्टार्थ व्यवहारार्थमागतम् ।
म लेख्य सिद्धिमाप्नोति जीवल्ख पि हि साक्षिषु ।।
मृताः स्युः साक्षिणो यत्र धनिकर्णिकलेखकाः ।
तदप्यपाथं लिखितं मणवाञ्चेश्वराभयात् ।।
अदृष्टाश्रावितं लेख्यं प्रमौतधनिकर्णिकम् ।
इत्यमेव पाठः सवध । मम तु, न,-इति पाठः प्रतिभाति ।
हित्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, पाश्चस्य,--- इति पाठः प्रतिभाति ।
। इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, मुष्कर्णप्रया,-इति पाठः प्रति.
भाति ।
इत्यमेव पाठः सर्वत्र । ऋते त्वाधेः स्थिराषयात्,-ति ग्रन्था-
न्तरौयस्तु पाठः समीचीनः ।

·यवहारकाण्डमा
अतथालम कश्चैव ब कालं न सिद्यति" इति ।
लेख्यहानेरपवादमाह रहस्पतिः,-
"उन्मत्तजउम्कानां राजभौतिप्रवामिनाम् ।
अप्रगल्भभयार्तानां न लेख्यं शानिमाप्नुयात्" इति ।
लेख्यद्धिप्रकारमा नारदः, -
"दर्शितं प्रतिकाम्नं यत् तथा तु पारितं च यत् ।
न लेख्यमिद्धिः मर्वच समिध्वपि हि मातिष" ॥
कात्यायनोऽपि,--
"निषं प्रथितं यत्तु लेग्य तस्मिद्धिमाप्नुयात् ।
यथादृणं स्फुटं दोषं नोकवान वृष्णिको यदि ॥
ततो विंशतिवर्षाणि कोने एवं स्थितम्भवेत् ।
पाक्रम्य समिधावा यग्य नन्धन भज्यते ॥
वर्षाणि विंशति यावत् तत्पर दोपवर्जितम् ।
अथ विंशतिवर्षाणाधिक भुक्रि: मुनिश्चिता ॥
न लेख्यन तु तसिद्ध गादोषविसर्जितम् ।
मौमाविवादे निर्णते सीमापन विधीयते ।
तस्य दोषाः प्रवकव्या यावर्षाणि विंगतिः ।
अाधानमहितं यत्र सणं ग्लेग्यं नियमितम् ।।
•इत्यमेव पाठः सर्वत्र । लेख्यं सिध्यति सर्वत्र मतेवपि च साक्षिय,
इति ग्रन्थान्तरौयस्तु पाठः समोचीनः ।
+पत्रं, इति स० शा।

·पराभरमाधवः।
मृतः माची प्रमाणन्तु खल्पभोगेषु तद्विदुः ।
प्राप्नं वाऽनेन चेत् किञ्चिदायचाच निरूपितम् ॥
विनाऽपि मुद्रया लेख्यं प्रमाणं मृतसाक्षिकम् ।
'यदि लब्धं न चेत् किञ्चित् प्राप्तिर्वा कृता भवेत् ।
प्रमाणमेव लिखितं स्मृता यद्यपि साक्षिण*"--इति ।
लेख्यामा मिथोविरोधे बाध्यबाधकमाह व्यासः । “खहस्तका-
ज्ञानपेतं ममकालं पश्चिम वा तत्र राजक्तं शुभम्"--इति ।
साचाद्यमम्भवे हारीतः,-
"न मयेतस्कृतं पत्रं कूटमेतेन कारितम् ।
अधरोहत्य तत्पत्रमर्थ दिव्येन निर्णया"---इति ।
प्रजापतिः,
“खनामगोत्रैस्तत्तुन्यं रूपं लेख्यं क्वचिद् भवेत् ।
अग्टहीतधने तच कार्या दिव्येन निर्णयः"--इति ।
छत्नदानासमथे प्रति याज्ञवल्क्यः,
"लेख्यस्य पृष्ठे विलिखेत् दत्वा तदृणिको धनम् ।
धनिकोपगतं दद्यात् स्वहस्तपरिचितिम्" इति ।
लेख्यदोषमनुद्धरतो दण्डमाह कात्यायनः,-
"कूटोको साक्षिणं वाक्यं लेखकस्य च पत्रकम् ।
न चेत् द्धिं नयेत् कूटं स दाप्यो दण्डमुत्तमम्" इति।
--
•नात्ययं लोकः स. मा. पुस्तकयो।

·व्यवहारकाद्धम्।
साक्षिण वाक्यं लेखकस्य च प्रति कूटोको उक्रविधा यो वादो
कूटसद्धिं न नयेत्, म उत्तममानभं दण्य इत्यर्थः । म्यावरादौ तु
विशेषमाह मएव,-
"स्थावरे विक्रयाधाने लेख्यं कृटं करोनि यः ।
अमम्यग्भावितः का- जिहापागड ध्रिवर्जितः" ||
अन्यलेख्यावारके याते लेख्यागमन कारणमुद्भावनौयमित्या
व्यास:-
“पश्चाद्यस्य कृतं लेग्यमन्यस्त प्रदृश्यते ।
अवश्यं तेन वक्तव्य पत्रस्यागमनं ततः" इति।
नारदोऽपि.---
लेख्यं यवान्यनामा वान्तरकृतं भवेत् ।
विवृाय वैपरोत्या तमगगमतभिः" इति ।
रति लेग्यपकरण ।
लिखितापमहारपुरःमरम्भुकिमुपक्रमते वृहस्पतिः,-..
"एतद्विजानमाग्यानी मानिणां लिखितम्य च ।
* इत्यमेव पाठः सर्वच । मम तु, चन्चले अन्यका याते,-ति
पाठः प्रतिभाति ।
1 इत्यमेव माठ सव्वत्र ! मभ तु. विविध ने परीच्यम्, इति पाठः
प्रतिभाति।
इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु. रतविधानमाग्यातम्,---इति पाठः
प्रतिभाति ।

·परापरमाधवः। -- मान्प्रतं स्थावरप्राप्ते च विधिरुच्यते"--इति । तंत्र स्थावरप्राप्तिनिमित्तानि मएवाह,- "विद्यया क्रयबन्धेन* शौर्यभार्याऽन्वयागतम् । मपिण्डस्थामजस्यांशं स्थावरं सप्तधोयते"- इति । नारदोऽपि,- "लब्धं दानक्रियाप्राप्तं शौर्य वैवाहिकं तथा । बान्धवादप्रजानातं षड्विधस्तु धनागमः” इति। प्रागमपूर्वकमेव भुक्तः प्रामाण्यमित्याह हारोतः,- "न मूलेन विना शाखा अन्तरीक्षे प्ररोहति। श्रागमस्तु भवेन्मन्तं भुक्तिः शाखा प्रकीर्तिता"-इति । नारदोऽपि,- "श्रागमेन विशुद्धेन भोगोयाति प्रमाणताम् । अविवागमोभोगः प्रामाण्यं नैव गच्छति" इति । भागमवद्दौर्घकालवादिकमपि भुक्तः प्रामाण्यकारणमित्याह नारदः,- "श्रागमोदीर्घकालय विच्छेदोपरबोधितः । प्रत्यर्थिसबिधानश्च पञ्चाङ्गोभोग व्यते"--इति । अन्यतराङ्गस्य वैकल्ये भोगस्य प्रामाण्यं नास्तौति श्राह नारदः, इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, यलम्बेन,-इति पाठः प्रतिमाति । + इत्यमेव पाठः सर्वत्र । निश्छिद्रोऽन्यरवोभितः, इति ग्रन्थान्त- रौयपाठ सम्यक । -

·व्यवहारवाहम्।
"मम्भोगं केवल यस्तु कौतयेत्रागम कचित् ।
भोगच्छलापदेशन विज्ञेयः स तु नस्करः" इति ।
कात्यायनोऽपि,-
"प्रणयागमलेख्येन भोगाम्न वादिना ।
कालः प्रमाणं दानश्चाकीर्तनोयाधिमंदि" इति ।
पञ्चाङ्गेषु विप्रतिपत्तौ माधनौगमित्याह मंगहकारः,-
"भुक्रिप्रमाधने मुख्याः प्रथमन्तु कषौबलाः ।
ग्रामण्यः क्षेत्रमामन्ताम्तमौमापतयः क्रमात् ॥
निखितं माक्षिणोभुक्रि: क्रियाः क्षेत्रहादिषु ।
श्राग प्रयदानादौ प्रत्याख्याते चिरनने"-ति ।
क्रयदानादावागमे प्रतिवादिना प्रधाग्याते मति लिखितमा-
निमुनयः क्रियाः प्रमाणम् ! भुक्तेभेदमात्र कात्यायमः,-
"भुकिमा दिविधा प्रोका मागमाऽनागमा सथा ।
त्रिपुरुषो स्वतन्त्रा तु भवदम्पा तु मागमा"--ति ।
पुरुषत्रयानुगता भुकिरागमानुपन्यामेऽपि प्रमाणम् । म्बन्धातु
भुकिरागममहितव प्रमाणम् । एनंदव* वृहस्पतिः,-
"भुक्तिस्त्रपुरुषौ यत्र चतुर्थ सम्प्रवर्तिता ।
गहोगः स्थितरां याति न पृच्छदागम कचित् ।।
अनिषिद्धेन यमुकं पुरुमित्रभिरेव च ।
तत्र नैवागमः कार्या भुक्तिम्विपुरूषौ यतः" ।
"तब नैवागमः कार्यो भुकिम्त व गरोयमौ"-दति वा पाठः ।
* इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, रतदेवा-इति पाठः प्रतिमानि ।

·१०४ पराशरमाधवः। त्रिपुरुषभोगेन षष्टिसंवत्मरादयः उपलक्ष्यन्ते। अतएव व्यासः,- “पूर्वाणि विंशतिं भुक्का खामिनाऽव्याहता सती। भुक्तिः मा पौरुषो ज्ञेया दिगुणा च दिपौरुषौ । त्रिपुरुषो विगुणिता तत्र नान्वेय्य आगमः" इति । वृहस्पतिर्नवतिसंवत्सरानुपलक्षयति,- "पितामहो यस्य जीवेनौवेच्च प्रपितामहः । त्रिंशत् समा या तु भुक्तिःो मा भुतिया॑हता परैः ।। भुक्तिः मा पौरुषौ ज्ञेया द्विगुणा च द्विपौरुषौ । बिपौरुषौ च त्रिगुणा परतः मा चिरन्तनौ"-दूति । स्मृत्यनारे पञ्चत्रिंशद्वर्षाणि पौरुषोभोग इत्युक्तम्,- “वर्षाणि पञ्चविंशत्तु पौरुषोभोग उच्यते”-इति । यदि विंशतिवर्षः पौरुषोभोगः, यदि वा त्रिंशद्वर्षः, पञ्चत्रिंश- वर्षा वा, मर्वथाऽपि चिपुरुषभोगेन तत्करणयोग्यः कालउपलक्ष्यते । अतएव कात्यायन:- "स्मात काले क्रिया भूमेः मागमा भुकिरिष्यते । अस्मार्तेऽनुगमाभावात् क्रमात् त्रिपुरुषागता"-इति । अनुगमाभावादिति योग्यानुपलब्यभावेन भागमाभावनिश्चया- सम्भवात्। एतदुकं भवति ।स्मरणयोग्ये पञ्चाशदधिकशतवर्षपर्यन्ताती- तकालमध्ये प्रारधा भुक्रिस्खेतमारप्रमाणावगममूलैव खत्वे प्रमाणम् । * रत्यमेव पाठः सर्वत्र । वर्षाणि, इति ग्रन्थान्तरीयपाठस्तु सम्यक् । + त्रिंशत्समायान्तु सक्ती,-इति शा० । + स्याधिरन्तनी,-इति का।

·यवहारकारहम्।
--
मन्मूलभागमाभावाद् योग्यानुपलब्या वाध्यमानत्वात् । मरणायोग्य
पुनः पञ्चाशदधिक गतवर्षातीतकालात् प्राचीनकाले प्रारथा स.
कालदावसितागममलिका विनाऽपि मानामरागतमागममलता
खत्वे प्रमाणमिति। अस्मापि काले नागमम्मतिपरम्परायो
सत्यां न भोग: प्रमाणम् । अतएव मारदः,-..
"अनागमन्तु यो भुक्रे बहन्यब्दशतान्यपि ।
चोरदण्डेन तं पापं दगड़येत् पृथिवीपतिः" इति ।
निश्चितानागमः स्वभोगम्तेनैव दर्शितः,-
"अन्या हितं इतन्यम्तं बनावटययाचितम् ।
अप्रत्यक्षं च यशुक्रं षडेतेऽप्यागमं विना" इति।
अन्याहित अन्यम्मे दातमर्पितम् । तमाहतम् । न्यस्त निक्षिप्तम।
बलावष्ट, राजप्रमादादिवनावटमन भुक्रम। याचितं परकीय
मलद्वाराद्यर्थमानीतम्। मम्वतोऽपि,--
"या राजकाधलोभन कलान्यायन वा कृता ।
प्रदत्ताऽन्यम्य तुष्टन न मा भिद्धिमवाप्नुयात्"--इति ।
यत्तु हारौतेमोक्रम्,-
"अन्यायेनापि यद शुक्र पित्रा पर्वतरेम्विभिः ।
न तत् शक्यं पराहत क्रमात् त्रिपुरुषागतम्"- रति ।
एतच्च अन्यायेनापि भुक्माहर्तमशक्यम्, किं पुनायेन
भुकमित्येतत्परम् । शासनविरोध भुकरप्रामाण्यमार वृहपतिः,-
"यस्य त्रिपुरुषो भुक्ति: पारम्पयंक्रमागता ।
* वन्मूलमनागमाभावाद,-निशा !
14

·परापूरमाधया। न मा चालयितुं भक्या पूर्विकाचामनादुते"-इति । यत्तु पितामहेनोक्रम,-- “खहस्तादागमपदं तस्मात्तु नृपभामनम् । ततस्वैपुरुषो भोगः प्रमाणन्तरमिष्यते *" इति । तत्प्रवाहपरम्परया तत्प्रसिद्या निश्चितागमभोगविषयम्। सत्य- विच्छेदे मागमा भुक्तिः प्रमाणमित्याह वृहस्पतिः,- "भुकिर्बलवतौ शास्त्रे ह्यविच्छिन्ना चिरन्तनौ । विच्छिन्नाऽपि हिमा ज्ञेया या तु पूर्वप्रमाधिता"--इति । चिरन्तमायाः भुकः क्वचिदपवादमाह याजवलक्यः,- “योऽभियुक्तः परेतः स्यात् तस्य सुक्यौ तमुद्धरेत् । त तत्र कारणं भुक्तिरागमेन विमा कृता" इति । नारदोऽपि,-- "प्रथारूढविवादस्य प्रेतस्य व्यवहारिणः । पुत्त्रेण मोऽर्थः गोध्यः स्थान तभोगानिवर्तयेत् "-- इति। अनुद्वारे त्वभियुकस्यैव दण्डो न तत्पुत्वादेः । तदुक्तं स्मृत्यन्तरे, "श्रागमस्तु कृतो येन स दण्ड्यस्तमनुद्धरन् । *इत्यमेव पाठः सर्वच । मम तु, प्रमाणतरमिष्यते,-इति पाठः प्रतिभाति । इत्यमेव पाठः सर्वच । मम तु, सत्यपि विच्छेदे,-इति पाठः प्रतिभाति । । तदोगमात्राइतोयवहारं न निवर्तयेदित्यर्थः। न त भोगोनिव- येत्, इति ग्रन्थान्तरोयः पाठः ।

·व्यवहारकाम्।
न तसतसा तो वा भोग्यमानिस्तयोरपि"--इति ।
एतदेवाभिप्रेत्य कायायम पाच,--
"आहर्ता युकभुकोऽपि ' लेख्यदोषाम् विशोधयेत् ।
तत्मतो भुक्रिदोषांस्तु लेग्यदोषांस्तु नानुयात्"--ति ।
त्रिपुषेषु व्यवस्थितं माधकं क्रमेण दर्शयति भारदः-
"पादौ तु कारणं भुतिमध्ये भुक्रिन्तु मागमा ।
कारणं भुतिरेवैका मन्तता या चिरमानो"--इति ।
अक्षरार्यस्तु संग्रहकारेण दर्शितः,-
"तागमस्योककाले भुकेश्व प्रभुरागमः ।
तस्यैवाथ हतीयम्य प्रभु तिम्तु मागमा ।
भुक्रिर्श मा चतुर्थस्य प्रभाणं मन्नता महत् ।
परित्यकागमा भुक्ति: केनम्नेव प्रभुमता"-रति ।
क्वचित् भुक्तरेव प्रापयमितराभ्यामित्यान कात्यायनः,-
"रथ्यानिर्गमनबारे जानवाहादिमंत्रय ।
भुक्तिरेव तु गर्यो स्यात् पमाणेष्विति नित्यः" इति ।
नारदोऽपि,
"विद्यमानेऽपि लिखिने जीवत्सपि हि मासिषु ।
विशेषतः म्यावरेषु धन भुकं न तत् घिरम"--इति ।
सम्बताऽपि,--
* यशामुक्तऽपि,-इति शा।
प्रचलिः मटागमा,-इति का !

·पराशरमाधमः। - "त्यज्यमाने ग्राहक्षेचे विद्यमाने तु राजनि । भुतिर्यस्य भवेत्तस्य न लेख्यं तच कारणम्"--इति । एतच लेख्यवैयर्थ्यकथनार्थ मुक्तं, म पुनर्भानुः स्वामित्वप्रतिपाद- मार्थम् । तस्य भोगमारेण स्वामित्वामिद्धेः । अपहारेणापि भोगम- भवात् । अतएव कात्यायनः,-- "नोपभोगे बलं कार्यमाह; तत्सुतेन वा । पशुस्यौपुरुषादौनामिति धर्मी व्यवस्थितः" इति । या याज्ञवल्क्येनोक्रम्,- "पस्यतोऽब्रुवतो भूमेनिविंशतिवार्षिकी। परेण भुज्यमानाया धनस्य दशवार्षिको"-इति । यदपि प्रजापतिनोक्रम,-- "दानकालाद्यदाऽऽरभ्य भुकिर्यस्थ विधातिनौ । ममा विशत्यवधिका तस्थान्तं न विचारयेत्"--इति । तदेतदासेधमकुर्वतां फलहानिविषयम् । न तु भूहानि- विषयम् । यस्मात् तत्कालोपलचितभुरेव तत्र प्रामाण्यात्। श्रतएव वृहस्पतिः-- "त्रिपुरुषं भुज्यते येन समझ भूरवारिता। तस्य नैवापहर्तव्या क्षमालिङ्गन चेदथ' आधादिपक्षकस्य न फलहानिरित्याह याज्ञबस्क्यः,- -- - * क्षमाजियोन चेयदा, इति का । मम तु, क्षमानिईन चेदय,- इति पाठः प्रतिभांति।

·व्यवहारकामहम्।
२.९
"प्राधिसौमोपनिक्षेपजडवालधविना ।
तथोपनिधिराजम्बौरोत्रियाणां धमेरपि" इति ।
मनुरपि,-
"प्राधिः मौमा बालधन निक्षेपोपनिधिम्बियः ।
राजवं श्रोत्रियद्रव्यं नोपभागम भवति" इति ।
श्रोत्रियग्रहणमन्यामकोपलक्षणार्थम् । अतएव कात्यायमः,---
"ब्रह्मचारी चरेत् कश्चित् व्रतं पट्दिाब्दिकम् ।
अर्थार्थो चान्यनिषये दीर्घकालं चरेचरः ॥
समावृत्तो बतौ कुर्यात् स्वधनाषणं तनः ।
पञ्चागदाब्दिको भोग: तद्धनम्यापहारकः ।।
प्रतिवेदं द्वादमान्दः कालो विद्यार्थिनां स्मतः ।
शिल्पविद्यार्थिनाक्षेत्र याणान्तः प्रकीर्तितः ॥
सुचद्भिवन्धुभियेषां यत्व भुक्तमपदनाम् ।
नृपापराधिना चैव भवे[ कालेन धीयते"-इति ॥
धनम्य दशमर्षिको हानिरिति यदक, तम्य विषविशेष मको-
चमाह मरौचिः, -
"धमवाह्यालंकरणं याचित प्रीतिकर्मणा।
चतुःपञ्चाब्दिकं देयमन्यया हानिमानयात्"--इति ।
अत्रापवादमाह मनु:-
"मंप्रीत्या भुज्यमानानि न नन्नि कदाचन ।
.
* वसेबरः, इति का

·पराशरमाधवः।
."
-
धेनुरुङ्गोवहवृद्धो यच वयः प्रभुज्यते” इति ।
याचितेष्वप्यपवादमाह व्यासः,-
"यायाधर्मण यहुक श्रोत्रिय राजपूस्थैः ।
सुघनिर्बान्धवैश्चापि न तद्भागेग होयते"-इति ।
वृहस्पतिरपि,-
"अनागमं तु यह इंचापण दिकम् ।
सुबन्धुमकुल्यैश्च न तनागेन होयते” इति ।
हानौ कारणमाह भएव,--
"धर्मक्षयः श्रोत्रिये स्यादभयं राजपूरुषे ।
खेहः सुहृद्दान्धवेषु भुक्कान्येतानि होयते” इति ।
क्वचिदेकदेशभोगेऽनुपमुक्त प्रत्येकदेशान्तरेषु* प्रमाणम् । तदाह
वृहस्पतिः,-
"यद्यकशामने ग्रामचेत्रारामाश्च लेखिताः।
एकदेशोपभोगेऽपि सर्वे भुका भवन्ति ते" इति ।
इति भुक्रिप्रकरणम्।
भुत्युपसंहारपुरःसरं दिव्यमुपस्थापयति वृहस्पतिः,-
"स्थावरम्य तदाख्यातं लाभभोगप्रसाधनम् ।
* इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, कधिदेकदेशभोगोऽनुपभुक्तप्रत्येक
देशान्तरेषु, इति पाठः प्रतिभाति ।
+ इत्यमेव पाठः सर्वत्र। मम तु, स्थावरस्यैतदाख्यातं,-इति पाठः
प्रतिभाति ।

·यवहारशाखम् ।
१११
यम्मा इवैः
प्रमाण
दोषो देविको किया" इति।
दिव्यमुहिगति राति
"घटोऽनिरुदकं चैव
षष्ठव तण्डुलः प्रोकः मन्तम
अष्टम फालमित्युकं नवमं धर्म मामा
दिव्यान्येतानि माणिनिर्दिया नि स्वयश्या
प्रयुकानि दुष्कराय महात्मनः"--६)
गवः। "तत्र दिव्यं नाम तुलाधारणं विधाशनं. कोगों
प्रवेगोलोहधारणमिणाप्रदानमन्यांत्र यान कारयेत्' इति ।
सपथश्च वृहम्पतिमा दर्णितः,-
"भत्यं वाहन स्वाणि गोशेज कनकानि च ।
देवब्राह्मणपादांच पुत्रदाशिरभि च ।
एते च पथा: प्रोका अस्पा सकगः महा"-दति।
शंखलिखितावपि । “इष्टापनप्रदानमत्यांच गयान काय"...
इति । उद्दिष्टानां दिव्यानां मधे तनादीनि मभाभियोग प्रयां
कव्यानि। तथाच गाजवनकरः--
"तुलाऽन्यापोविषं कांगो दिव्यानो विद्धय ।
महामियोगेध्येतानि शार्पक म्याभियोकरि" - इति ।
एषामनिशब्देन तप्तायपिण्डतनमायतनतमरनाथ सान्न ।
"न भुको कोशमन्येऽपि दापयत्" इति म्ब नगाभियोग कोसाय ।
* विषाकर्षमां-.-इति प्रा० स० ।

·पराशरमाधवः। कोशम्य तुलादिषु पाठः मावष्टंभाभियोग प्राप्यर्थः । न महा- भियोगेम्वेवेति नियमार्थः । अन्यथा कोशस्य शंकाभियोगएव प्राप्तिः स्थान,- "अवष्टंभाभियुनानां धटादौनि विनिर्दिशेत् । तण्डुलायेव कोगाश्च शंकास्खेव न संशयः" इति स्मरणात्। शौर्षकं विवादपराजयनिबन्धमो दण्डः। तच शिरमि तिहतौति गौर्षकस्थः। 'यदा शौर्षकस्थोऽभियोक्का न स्यात्तदा दिव्यानि देयानि । तथाच नारदः, - "पौर्षकस्थो यदा न स्यात् तदा दिव्यं तु दीयते"--इति। दिव्यदाने नियममाह पितामहः,- “अभियोका शिरःस्थाने दिव्येषु परिकीर्त्यते। अभियुक्ताय दातव्यं दिव्यं श्रुतिनिदर्शनात्" कात्यायनोऽपि,- "न कश्चिदभियोकारं दिव्येषु विनियोजयेत्। अभियुक्ताय दातव्यं दिव्यं दिव्यविशारदैः” इति । अभियुक्ताय दातव्यं नान्यस्येति नियमस्य अपवादमाह याज्ञ- . परक्या, "रुच्या वाऽन्यतरः कुर्यादितरो वर्तयेत् गिरः" इति । * इत्यमेव पाठा सर्वत्र । मम तु, यदा शीर्षकस्थोऽभियोक्का न स्यात्, तदा दिव्यानि न देयानि । तथाच नारदा,-शीर्षकस्थो यदा न स्या- सदा दिव्यं न दीयते । इति पाठः प्रतिभाति । बन्यथा 'शौर्षकस्थे- ऽभियोक्तरि'-इति याज्ञवल्पयादिवचनविरोधापत्तरिति ध्येयम् ।

·यवहारकाबहम् ।
नारदोऽपि,-
"परियोका शिरःयाने सर्वचेक:* प्रकल्पितः ।
इतरानितरः कुर्यादितरो वर्तयेत् शिरः" इति ।
कचित् विषयविशेषेऽशिरो दिव्यं देयमित्याए कात्यायना,
"पार्थिवैः शंकितानाच मिर्दिष्टामाच दस्युभिः ।
शंकाइद्धिपराणच दिव्यं देयं शिरो विना ।
लोकापवाददुष्टानां शंकितानान्त दस्युभिः ।
तुलादौनि नियोज्यामि नो मिरस्तच वै भृगुः ।
न शंकास शिरः शोके कम्मर्ष न कदाचन ।
अधिरामि च दिव्यानि राजभरोष दापयेत्"--इति ।
विषयविशेषेषु दिव्यविशेषान् व्यवस्थापयति मंयहकारः,-
"धटादौनि विषाम्नानि गुम्वर्थषु दापयेत्'-दति ।
पितामहः-
"अवष्टम्भाभियुकानां घटादौनि विनिर्दिशत् ।
तण्डुलश्चैव कोशच शंकास्खेतौ नियोजयेत्'-दति ॥
कात्यायन',
"शंकाविश्वाममन्माने विभागे क्थिनां तथा ।।
क्रियाममूहकर्टत्वे कोशमेव प्रदापर्यत्"--इति ।
पितासहोऽपि,-
-
..
* सर्वथैव, इति स० ।
+चभियोक्ता शिरस्याने सर्व प्रकोषितः । सचा वाऽन्यतः
कुर्यादितरो वर्सयेछिरः, इति ग्रन्थान्तरीयः पाठः समोचीमः।
सदा,-इति स. शा.
15

·पराशरमाधवः।
-
विशते तण्डुलं
"विसम्मे सर्वशंकासु पन्धिकार्य तथैवच ।
एषु कोशः प्रदातव्यो विवद्भिः शुद्धिवृद्धये ॥
शिरस्थोऽपि विद्यौनानि दिव्यादौमि विवईयेत
घटादौनि विषान्तानि कोशएकोऽभिरःस्थितः" इति ।
धनतारतम्येन दिव्यव्यवस्थामा वृहस्पतिः,-
"विषं सहसापकते पादोने च हुताशनः ।
विभागोने च मलिलं मर्वे देयो घटः सदा ॥
चतुःश तेऽभियोगे तु दातव्यं तप्तमाषकम् ।
देयं कोशएकः धिरः स्मृतः ।।
प्रते. चते निवृत्ते वा दातव्यं धनशोधनम् ।
गोचोरस्य प्रदातव्यं शस्थे फार प्रयत्नतः ॥
एषा संख्या निकृष्टानां मध्यानां द्विगुणा स्मृता ।
चतुर्गुणोत्तमानां तु कल्पनौया परीक्षकैः"--इति ॥
कात्यायनोपि,--
"ज्ञासा संख्या सुवर्णानां शतमाने विषं स्मृतम् ।
अशौतेस्तु विनाशे वै दद्याच्चैव हुताशनम् ॥
षध्यानाशे विषं देयं चत्वारिंशतिके धटम् ।
त्रिंशद्दविनाशे वै कोशपानं विधीयते ।
'पञ्चाधिकस्य वा मा तदर्धार्धस्य तण्डुलम् ।
* इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, अविसिद्धये,-इति पाठः प्रतिभाति।
कोशएकः शिरसता,-इति शा० स० ।
पणतारतम्येम,-इति भास।

·पहारवायम्। तदर्धाय ना तु देयं पुषादिमतकम् ।। तदर्धाविना तु लौकिकाच कियाः मता:"-रति । विष्णुरपि। “सर्वेषु पार्थजातेषु मून्नं कनकं कल्पवेत् । तर कृष्णलोने शुद्रं दूर्वाकुरैश्च शापयेत्। विष्णलोने तिलकर, विष्णलोने रजतकर, चतुःसपालोने सुवर्णकर, पक्षणकोने सौरवतं, मौरोद्धृतमहोकरम्। दिगुणार्थ थवा विहिता: समय- क्रिया वेश्यस्य । विगणेऽर्थ राजन्यथ। चतुर्गुणेऽर्च माधणस"-- इति । पादस्पर्शादौनां विशेषाः स्मग्यारे दर्भिता:.-- "विप्रे तु मत्यवरनं दिनिके पादलभनम् । अनं त्रिकेतु कणं म्यात् कोपानमतः परम्" इति । निष्कसम्देन काञ्चनकर्षचतुर्थीमो यो मुद्रामुद्रितः प्रतिपाद्यते । तथापि क्वचिद्देशे निष्कव्यवहारात् । जात्वा मंख्या सुवर्णाना- मिति यदुक्र, तत्र सवर्णपरिमाणमाह मनुः -- "लोकमव्यवहारार्थ या मंग्या प्रथिता भुवि । ताम्ररूप्यसुवर्णामाता: प्रवक्ष्याम्यशेषतः ॥ जालान्तरगते भानौ यत् सूमं दृश्यते रजः । प्रथमन्तत् प्रमाणानां चमरेणु प्रचक्षते ॥ चमरेणवोऽटौ विजया सिझेका परिमाणातः । ताराजमर्षपस्तिसम्ते त्रयो गौरमर्षपः ॥ दूवाकर, इति ग्रन्थान्तरीयः पाठः समीचीनः । इत्यमेव पाठः सर्वच । मम तु, यथाभिहिता,-इनि पाठः प्रतिभाति ।

·मराभरमाधषः। सर्वपाः षट् यवोमध्यस्त्रियववेककृष्णलम् । पच सयलकोमाषस्ते सुवर्णस्तु षोडश ॥ पलं सुवर्णवारः पलानि धरणन्दन । देहष्णले ममते विशेयो रौप्यमाषकः । ने षोड़श स्याङ्कुरणपुराणश्चैव राजतः । कार्षापणस्तु विज्ञेयस्ताविकः कार्षिकः पणः ॥ धरणानि दश ज्ञेयः शतमानस्तु राजतः । चतुःसौवर्णिको निम्को विशेयस्त प्रमाणतः" इति ॥ माषशब्दः सुवर्णस्य मोड़ भागे वर्तते । कृष्णलाब्दस्तु कर्ष- बतीयभागवाचौ । माषपञ्चमांशस्य कर्षवात् । रूप्यद्रव्यस्य नामनि कर्षवचममस्ति । कार्षापणशम्दौ' पलचतुर्थांशस्य तत्तद्रव्यस्य नाम- धेये। गद्यानधारणशब्दो पलदशमांशस्य रूप्यद्रव्यस्य नामनौ। कर्ष- चत्वारिंशतमांशस्य रूप्यद्रव्यस्य माषसंज्ञा। निष्कशतमाषशब्दे एकपले रुपद्रव्ये वर्तते । अतएव रूप्यसंज्ञाऽधिकारे याज्ञवसक्यवाह- "मतमानन्नु दशभिर्धरापैः पलमेव तु । निष्कं सुवर्णश्चत्वारः वृहस्पतिः सवर्णशब्दस्य अर्थान्तरमाह- "तामकर्षकता मुद्रा विजेया कर्षका पणः । प्ययस्य नामनिष्कर्षवचनमति-इति सः। + इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, पुराणकार्यापणशब्दो, इति पाठा प्रतिभाति। इत्यमेव पाठः सर्वच । मम तु, निष्काशतमाषशब्दो एकपले रूप्य- प्रथे वर्तते,-इति पाठः प्रतिभाति । - "इति।

·मएव चाद्रिका प्रोका ताखतस्वस्त धामकाः । सवादश सुवर्णस्त दौनारायः मएव तु"-इति । याज्ञवल्क्यस्तु पले विकल्पमाह,- "पलं सुवर्णः चत्वारः पञ्च वाऽपि प्रकौर्तितम्" इति । राजतेऽपि कार्षापणोऽस्तोत्यार नारदः,- "कार्षापणो दक्षिणभ्यां दिशि रौप्य प्रवर्तते"-रनि । यामस्तु मौवर्णनिष्कस्य प्रमाणमाह,- "पलान्यष्टौ सुवर्ण स्थुस्ते सुवर्णचतुर्दभ । एतत् निष्कप्रमाणन्तु व्यामेन परिकीर्तितम्" इति। तत्र मनूक्तप्रमाणात् प्रमाणामारमाषादि दिव्यदगाव्यतिरिक- विषये देशव्यवहाराविरोधेन ग्राह्यम् । तथा च वृहस्पतिः - "संख्या रस्मिरजोभूत्वा मनुमा ममुदाश्ता । कार्षापणान्ता मा दिव्ये नियोश्या विनये तथा ॥ कार्षापणमहसन्तु दण्ड उत्तममानमः । तदद्धी मध्यमः प्रोकः तदर्द्धमधमः स्मत:'--इनि ।। जातिभेदेन दियव्यवस्थामा नारदः, "ब्राहाणस्य धटो देयः क्षत्रियस्य ताशनः । वैश्यस्य मलिलं देयं शुद्रस्य विषमेव तु ।। साधारण: समस्तानां कोशः प्रोको मनौषिभिः"-नि। अमित्या चेयं व्यवस्था । • इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, मंशा रसिजोमया,-दमि पाठ: प्रतिमाति।

·पराहरमाधवः। म "भर्वेषु सर्वदिव्यं वा विषवर्ण विजोत्तमः" इति कात्यायनसारणात्। व्यवस्थापचे वयो विशेषादिमा व्यव- स्थापनीयम् । तदाह नारदः,- "कौवानुमात्तवधिरान् पतितांश्चार्दितानरान् । बालद्धस्त्रिय एषां परौनेत धटे सदा ॥ न स्त्रीणान्नु विषं प्रोकं न चापि सलिलं मतम् । घटकोशादिभिस्तासामतस्तामा विचारयेत् ॥ न मननीयाः स्त्रीवासा धर्मशास्त्रविचक्षणः । रोगिणो ये च वृद्धाः स्युः पुमामो ये च दुर्भगाः ॥ महमाऽयागतानेतायेव तोये निमब्जयेत् । म चापि हारयेदमिं न विशेषी विशोधयेत्” इति । कात्यायनः,- "न लोहशिल्पिनामग्निं सलिलं नाम्बुमेविनाम् । मन्त्रयोगविदाश्चैव विषं दद्याच्च न क्वचित् ॥ तण्डुले न नियुञ्जीत प्रतिनां मुखरोगिणाम्" इति । पितामहोऽपि,- "कुष्ठिनां वर्षयेदमिं मलिलं श्वासकामिनाम् । पित्तोभवतां नित्यं विषन्तु परिवर्जयेत् ॥ यहाणं खौयसनिना कितवानां तथैवच । बाबदाखियो येषां-इति का। +इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, म विधेश,--इति पाठः प्रतिभाति ।

·थवचारणाहम् । ११० कोशः प्राजन दातव्यो ये व मालिकहत्तयः" इति । कात्यायनोऽपि,- "मातापिताद्विजगुरुङ्कलीरामघातिनाम् । महापातकथुकानां नास्तिकामा विशेषतः । दिव्यं प्रकापर्यवेव राजा धर्मपरायणः । लिङ्गिनां प्रमवानान्तु मन्त्रयोगक्रियाविदाम् । वर्णमहरजातीनां पापाभ्यामप्रवर्तिनाम् ॥ एतेम्वेवाभियोगेषु मिन्येष्वेव सु यत्नतः । एतेरेव नियुकानां माधूनां दिव्यमर्हति ॥ न मन्ति माधवो यत्र तत्र गोयाः स्वकर्नरः" इति। यदपि पितामहेनोकाम- "मव्रतानां गाङ्गानां बानवद्धतपस्विनाम् । स्वीणाञ्च न भवेदिव्यं यदि धर्ममवेक्ष्यतेति ॥ तदग्यम्बुविषयम् । यत्तु कात्यायनेनोक्रम् --- "धनदारापहाराणां संयानां पापकारिणाम । प्रातिलोम्यप्रसूतानां निथयो न तु राजनि। नत्यमिडानि दिव्यानि मंशयेषु न निर्दिशन"-रति ॥ तत्तै नियुकपुषालाभविषयम् । हारोत: वर्णविषय विशेष- मार- "राजन्येऽग्निं धटं विप्रे वैग्य तोयं नियोजयेत् । अस्पृश्यधनदारामा,-इति का। + इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम न, वर्णविराधे,नि प्रतिभाति ।

·१२० पराशरमाधवः। - - न विषं प्राधणे दद्यात् विषं वर्णान्तरे स्मृतम् । कोणतण्डुलधर्मस्तु धर्मसम्भवमेवच ॥ पुत्रदारादिशपथान् सर्ववणे प्रयोजयेत्" इति ॥ दिव्यामां कालविशेषमाह पितामहः,- "चैत्रो मार्गभिरथैव वैशाखश्च तथैवच । एते साधारण मामा दिव्यानामविरोधिनः ॥ धटः मार्वत्रिकः प्रोको वाते वाति विवर्जयेत् । तथा शिभिरहेमन्ते वर्षाखपिच दापयेत् । गौमे मलिलमित्युक्त हिमकाले तु वर्जयेत्"--इति ॥ भारदोऽपि,- "अमिः शिशिरहेमन्ते वर्षास परिकीर्तितः । शरद्यौमे तु मलिलं हेमन्त शिशिरे विषम् ॥ न गौते कोशसिद्धिः स्थात् नोषणकालेऽग्रिशोधनम् । न प्रादृषि विषं दद्यात् प्रवाते न तुलां नृप" - इति ॥ विष्णुरपि । “स्खौबाधणविकलासमर्थरोगिणं तुला देया । मा चन वाति वायो न नास्तिकस्य । अभद्धर्म लोहकारिणममियः । न भरद्यौभयोश्च । न कुष्ठिपैत्तिकब्राह्मणानां विषं देयम् । प्राषि म । क्षेमव्याध्यर्दितानां भौरूणां श्वासकाशिनामम्बुजौविनां न चोद- कम्। हेमन्तशिशिरयोश्च म। नास्तिकेभ्यः कोशो न देयः। कुष्ठ- याधिमारकोपदृष्टेच"-इति । पितामहोऽपि,- "पूर्वाऽग्निपरीक्षा स्यात् पूर्वा च धटो भवेत्। मध्याहे तु जलं देयं धर्मतत्त्वमभौमता ॥

·वहारकाडम्।
१११
-
दिवसस्य तु पूर्वाशे कोशद्धिर्विधीयते ।
रात्रौ तु पश्चिमे थामे विषं देयं सुशोतलम्"--इति ॥
दिव्यदेशानाह,-
"प्रामुखो निश्चलः कार्य एचौ देशे धटः सदा ।
इन्द्रस्थाने सभायां वा राजदारे चतुष्पये".-इति ॥
इन्द्रम्यानं प्रख्यातदेवतायतनोपनवणम् । अतएव भारदः,-
"भभाराजकुलद्वारे देवायतनचत्वरे" इति।
अधिकारिविशेषेण देश विधान् व्यवस्थापयति कात्यायन:.--.
"दण्डस्याने भिशाप्तानां महानिकिनां नमाम् ।
नृपट्रोप्रवृत्तानां राजदारे प्रयोजयत् ॥
प्रातिलोम्थप्रस्तानां दियं दयं चतुष्पथे ।
तोऽन्येषु व कार्येषु मभामधं विदधाः"-दति।
दिव्यदेशाद्यनादरे दिव्यम्य प्रामाण्यमा निरित्याह नारदः, -
"अादेशकान्नदत्तानि वहिनतानि च।
व्यभिचार भदाऽर्थेषु कुनोच न भाय:"दति ॥
वासी जननिवासः । तस्मादहिनिर्जनप्रद पादति यावत् । নব্য
च पितामहः,-
"दियेषु मर्वकार्याणि प्राशिवाक: ममाचरेत् ।
अध्वरेषु यथाऽ: मोया नोनपाजया !
गत आवाहयवान् विधिनानेन धर्मनिन् ।
प्राभूखः प्राञ्जलि त्वा प्राविवाकम्ननोवदन् ।
एहोहि भगवन् म अमिान दिये ममाविश ।
10

·पराशरमाधवः।
महितो लोकपालेख वखादित्यमरगणैः ॥
भावाध घटे धर्म पवादनानि विन्यसेत्” ।
धटग्रहणं सर्वदिव्योपलक्षणार्थम् । एषां धर्माणां सर्वदिव्यमा-
धारणत्वात् । अङ्गविन्यामप्रकारस्तेनैव दर्शितः,-
"इन्द्रं पूर्व तु संस्थाप्य प्रेतेशं दविणे तथा ।
वरुणं पश्चिमे भागे कुबेरच्चोत्तरे तथा ॥
अग्न्यादिलोकपालांच कोणभागेषु विन्यसेत् ।
इन्द्रः पौतो यमः श्यामो वरुणः स्फटिकप्रभः ॥
बुबेरस्त सुवर्णाभस्वग्निश्चार्य्यसुवर्णभाः ।
तव निर्गतिः श्यामो
वायुस्ताम्रः
प्रशस्यते ॥
ईशानस्तु भवेद्रतः एवं ध्यायेत् क्रमादिमान् ।
इन्द्रस्य दक्षिणे पार्श्व वसूनावाइयेदुधः ॥
धी
ध्रुवस्तथा
व्योम प्रापश्चैवानिखोऽनलः ।
प्रत्यूषश्च प्रभासच वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥
देवेशानयोर्मध्ये श्रादित्यानां यथाक्रमम् ।
धाताऽर्य्यमा च मिचच वरुणेशो भगस्तथा ।
इन्द्रो विवस्वान् पूषा च पर्जन्यो दशमः स्मृतः ।
ततस्त्वष्टा ततो विष्णुरजयो यो जघन्यजः ॥
इत्येते दादादित्या नामभिः परिकीर्तिताः ।
अमेः पश्चिमभागे तु रुद्राणामयनं विदुः ॥
गिरीश महायशाः।
घरो, इनि का।
वीरभद्रव शम्भुव
*

·ववाहारकाखम्।
-
प्रजैकपादहिव॒रः पिनाकी चापराजितः ॥
भुवनाधीश्वरश्चैव कपाली र विशाम्पतिः ।
स्थाणुर्भवञ्च' भगवान् रुद्रात्वेकादश सताः ॥
प्रेतेशरक्षोमध्ये च मालस्थानं प्रकनपयेत् ।
बायौ माहेश्वरी व कौमारी वैषणवी तथा ।
वाराही च महेन्द्राणै चामुण्डा गएसंयुता ।
निश्तेस्वत्तरे भागे गणेशायतनं विदुः ।
वरुणम्योत्तरे भागे मरुतां स्थानमुच्यते ।
गगमः स्पर्शनो वायुरनिलो मारुतस्तथा ॥
प्राण: प्राणाजीवौ च ममतोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ।
घटस्योत्तरभागे तु दुर्गामावास्येदुधः ॥
एनामां देवतानां च स्वनावा पूजनं विदुः ।
भूषाऽवमानं धर्माय दत्वा चार्यादिकं कमात् ॥
अादि पयादङ्गानां भूपान्तमुपकल्पयेत् ।
गन्धादिकां निवेद्यान्तां परिचर्या प्रकल्पयेत् ।
चतुर्दिनु तथा होमः कर्तव्यो वेदपारगैः ।
*
स्थाणुभंगच-इति का।
+ तन्द्रागो,-इति का. स. ।
+ धर्मस्योत्तरभागे, इति का !
इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, दत्त्वा चायादिक, इति पाठ:
प्रतिभाति ।

·पराशरमाधवः।
-
श्राज्येन हविषा चैव समिनिहोममाधनैः ॥
साविश्या प्रणवेनाथ स्वाहान्तेनैव होमयेत्” इति ॥
प्रणवादिकां गायत्रीमुच्चार्य पुनः स्वाहाकारान्तं प्रणवमुचार्य
ममिदाज्यचरून प्रत्येकमष्टोत्तरशतं जुहुयात् ।
"अनुक्कसंख्या यत्र स्यात् मतमष्टोत्तरं स्मृतम्" इति ।
एतत् सर्वमुपवामादिपूर्वकं कर्तव्यम् । तदाह नारदः,---
"अहोरात्रोषितः स्नात्वा श्रावामा समानवः ।
पूर्वान सर्वदिव्यानां प्रदानमनुकौर्तितम्" इति ॥
याज्ञवल्क्योऽपि,-
"मचेलम्सातमाहय सूर्यादयउपोषितम् ।
कारयेत् मर्वदिव्यानि देवत्राहाणमविधी"-दूति ॥
पितामहोऽपि,
"त्रिरावोपषितायेव एकरात्रोषिताय च ।
नित्यं देयानि दिव्यानि शुचये मा वामसे"-दति ॥
श्रयञ्चोपवामविकल्पोबलवदबलवद्विषयतया द्रष्टव्यः। होमानन्तरं
पितामहः,-
“यञ्चार्थमभियुक्तः* म्यात्
लिखित
तन्तु
मन्त्रेणानेन सहितं तत्कार्यञ्च शिरोगतम्” इति ॥
-
पत्रके ।
* इत्यमेव पाठः सर्वत्र । यदर्थमभियुक्तः, इति तु पाठः समीचीनः
प्रतिभाति ।

·थाहारकाण्डम् ।
"आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलय
धौभूमिरापोपदयं यमश्च ।
अहश्च रात्रिय उभे र मन्ध्ये
धर्मश्च जानाति नरम्य वृत्तम्" ॥
श्रयञ्च विधिः मर्वदिव्यसाधारणः ।
"दमं मन्त्रविधिं कम्नं मदिव्यर योजयेत्'-दति
पितामहस्मरणात् । प्रयोगावमाने दक्षिण दद्यात् । तथा च
"मृत्तिकपुरोहिताचार्यान् दक्षिणाभिश तोषयेत्”- इति ।
इति दिव्यमातका।
अथ घटविधिः।
तव पितामहः,
"प्रामुखो निश्चलः कार्यः पुरुषो दंग घटः भदा ।
इन्द्रस्थाने मभायां वा राजदारे चतुष्पथे" इति।
नारदोऽपि,-
"सभाराजग्टहद्वारमरायतनचलरे"-इति ।
पितामहः-
"विशालामुच्छितां शुभ्रा घटशालान्न कारयेत् ।
यत्रस्थो नोपहन्येत श्वभिचण्डालवायमैः ।।
कवाटवौजसंयुकां परिचारकरनिताम् ।
पानौयादिममायुक़ामन्यां कारयनृपः"-
-
-

·१२६
पराशरमाधवः।
N
धटनिर्माणप्रकारमाह पितामहः-
"चतुईस्ता सुखा कार्या पादौ कायौँ तथाविधौ ।
अन्तरन्तु तयोईस्तौ न चेदध्य मेवच ॥
छित्वा तु याजिकं वृक्षं हेतुवमन्त्रपूर्वकम् ।
प्रणम्य लोकपालेभ्यस्तुला कार्या ममौषिभिः" इति ।
नारदः,-
"खादिरौं कारयेत् तत्र निर्बण लवर्जिताम् ।
शिंशपान्तदभावे तु मार्स वा कोटरैर्विना ॥
अर्जुनस्तिलकोऽशोकः शमौयो रक्तचन्दनः ।
एवंविधानि काष्ठानि धटार्थ परिकल्पयेत् ॥
कवी धटतुला का• खादिरी तैन्दुको तथा ।
चतरसस्त्रिभिः स्थनिर्धटः कर्कटकादिभिः"--दूति ॥
पितामहः,-
"कर्कटानि च देयानि त्रिषु स्थानेषु यत्नतः ।
हस्तद्वयं निखेयन्तु पादयोरुभयोरपि”-इति ॥
व्यास:-
"हस्तइयं निखेयन्तु प्रोक्तं मुण्डकयोस्तयोः ।
षहस्तम तयोः प्रोक्तं प्रमाणं परिमाणतः" इति ॥
पितामहोऽपि,-
"तोरणे तु तयोः कार्य पार्ययोरुभयोरपि ।
धटादुच्चतरे स्थातां नित्यं दशभिरङ्गुलैः ॥
अवलम्बा तु कर्तव्यौ तोरणाभ्याभधोमुखौ ।
-

·व्यवहारकादम्।
॥
-
सही सूत्रसम्बद्धौ धठसस्तकचुम्बिनो"- इति ।
नारद:,-
"शिक्यइयं ममामा कायोरूमधारकि।
एकत्र शिक्ये पुरुषमन्द सुलोचना ॥
धारयेदुत्तरे पार्श्व पुरुषं दक्षिणे शिशाम् ।
पौठकं पुरतम्तसिनिष्टकां* पांगालोटकर
पितामहः-
“एकस्मिन् रोपन्मय॑मन्यस्मिन् मृत्तिका शुभाम् ।
दृष्टकामापाषाणकपालाथिविवर्जिते"-दति ॥
अत्र मृत्तिकेष्टकासावपांशूनां विकन्यः । ममतानिरीक्षणा
राज्ञा तदिदो नियोकव्याः । तथाच पितामहः,-
"परीतका नियोक्रव्यास्तुलामानविशारदाः ।
वणिजो हेमकाराश कांस्यकारास्तथैवच ॥
कार्य परीक्षकनितामवनम्बममोधटः ।
उदकञ्च प्रदानावं घटस्योपरि पण्डितः ।।
यस्मिन सवते तोयं म विजयः ममोधटः ।
तोलयित्वा नरं पूर्व पश्चात्तमवतारयेत् ।।
धटन्तु
कारयेत् नित्यं पताकाध्वजशोभितम ।
तत पावाहयेत् देवान् विधानेन च मन्त्रवित् ॥
वाछन बर्यघोषेण गन्धमान्यानुलपनेः' इति ।
अच विशेषमाह नारदः,--
* पिटकं पूरयेत्तस्मिनिटका,--इलि का० ।
------
Ans------

·पराशरमाधवः ।
"रक्तर्गन्धैश्च मायेच दध्यपूपाशतादिभिः ।
पर्चयेत्तु धटं पूर्वं ततः मिष्टास्तु पूजयेत्” इति ॥
इन्द्रादौनित्यर्थः । ततः प्राविवाकस्तुलामामन्त्रयेत् । तदाह
पितामहः,-
"धटमामन्त्रयेचैवं विधिनाऽनेन शास्त्रवित् ।
त्वं धट, ब्रह्मणा सृष्टः परीक्षार्थ दुरात्मनाम् ॥
धकारात् धर्ममूर्तिस्वं टकारात् कुटिलं नरम् ।
तो भावयसे यस्मात् घटस्तेनाभिधीयते"- इति ॥
शास्त्रवित् प्राविवाकः ।
"त्वमेव धट, जानौषे न विदुर्यानि मानवाः ।
व्यवहारेऽभिशम्तोऽयं मानुषस्तोल्यते त्वयि ।
तदेनं मंशयं तस्मात् धर्मत छेत्तुमईमि"-दति ॥
ततः मंशोध्या तुलामामात्रयेत् । तदाह याज्ञवल्क्यः,-
"सुलाधारणविवद्भिरभियुकम्नुलाश्रितः ।
प्रतिमानसमौभूतो रेखां कृत्वाऽवतारितः ॥
त्वं तुले, सत्यधामामि! पुरा देवैर्विनिर्मिता।
* इत्यमेव पाठः सर्वत्र । ममतु, घटस्तेनाभिधीयसे,-इति पाठः
प्रतिभाति।
+ सशोध्य, इति स| शोध्य, इति का। ममतु, शोध्या,
इति वा, स शोध्या,-इति वा पाठः प्रतिभाति ।
| सन्निधौ मासि,-इति शा० स० ।

·.
-
तत् सत्यं वद कल्याणि, मंशयान्मा विमोचय ।
यद्यस्मि पाममातस्ततोमा खमधो भय ।
शुद्धिश्वेगमयोई मां सुखामित्यभिमन्त्रयेत्”-दति ॥
ततः प्राडिवाकम्तम्लाधारकं शपथेनियम्य गोध्यं पुनरारोपयेत् ।
तथा च नारदः,-
"ममयं परिग्टयाथ पुनरारोपयेत् नरम् ।
निहित वृष्टिरहित शिरस्यारोप्य पत्रकम् इति ।
ममयाः शपथाः । ते च विषणुना दर्शिताः,--
"ब्रह्मानानां कृता लोका: ये लोकाः कृटमाक्षिणाम् ।
तुलाधारस्य ते लोकास्तुलां धारयतो मृषा"--इति ॥
पुनरारोपणानन्तरं नारद',
"वं वेत्मि सर्वभूतानां पापानि मुस्तानि च ।
बमेव देव, जानौषे न विदुनि मानवाः ।।
व्यवहाराभिगम्तोऽयं नानृतं तोच्यते त्वया ।
तदेवं संशयं रुद्रं धर्मतन्त्रातुमईमि ॥
देवासुरमनुष्याणां मत्ये त्वमतिरिच्यते।।
सत्यसन्धोऽमि भगवन, गाभाविभावतः। ॥
* इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, ब्रह्मानाये स्मृतालोकाः, इति पाठः
प्रतिभाति ।
। इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, त्वमतिरिचसे, इति पाठः प्रति.
भाति।
त्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, विभावितः, इति पाठः प्रतिभाति ।
17

·पराशरमाधवः।
श्रादित्य चन्द्रावनिलोऽमलव
धौभूमिरापोहदयं यमय ।
अहश्च रात्रिश्च उभेच सन्ध्ये
धर्मच जानाति नरस्य वृत्तम्" इति।
तदनन्तरं पितामहः,
"ज्योतिर्विद्राह्मणश्रेष्ठः कुर्यात्कालपरीक्षणम् ।
विनायः पञ्च विजेयाः परीक्षा कालकोविदः ।।
साक्षिणो ब्राह्मणश्रेष्ठाः यथादृष्टार्थवादिनः ।
ज्ञानिनः एचयोऽलुब्धाः नियोक्तव्या नृपेण तु ॥
तेषां वचनतो गम्यः शद्धयुझिविनिर्णयः*".-इति ॥
आरोपितञ्च विनाडौपञ्चकं यावत्तावत्तथैवां स्थापयेत्। दशगु-
वचरोचारणकालः प्राणः, षट्प्राणा विनाडिका। उतच--
"दशगुर्वक्षरः प्राणः षट्प्राणा: स्थादिनाड़िका"-इति ।
शुध्यशद्धिनिर्णयकारणमाह नारदः,-
"तुलितो यदि वर्धेत विद्धः स्थास्त्र संशयः ।
ममोवा हौयमानो वा न विउद्धो भवेबरः इति ।
व्यासः,
--
"अधोगता में वै शोच्छुद्दोदूर्ध्वगतस्तथा ।
* इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, शुद्धिविनिर्गयः, इति पाठः
प्रतिभाति:
+ यावत्तथैव,-इति का।

·यवहारकागहम् ।
समोऽपि न विशुद्धः स्यादेषा हिस्दाता।
भिरग्छेदेऽनभङ्गे च भूयसारोपयेषरम् ।
एवं निःसंशयज्ञानात्ततो भवति निर्णयः" ।।
रद्धेम्त मंत्रयो नारदेन प्रपञ्चितः,
"तुम्लाशिरोधामुडान्तं विषमं न्यस्तलक्षणम् ।
यदा वा सुप्रणुना वा चन्नेत्पूर्वमधोऽपिवा ।
निर्मुक्तः सहसा वाऽपि तदा मेकतरं वदेत्"-ति ।
अधमर्थः । यदा तुम्नागभागो तिर्यक् चम्भितो, यदा वा ममताजा-
नार्थ न्यस्तमुदकादि चलितं, यदाच वायुना
प्रेरिता तुला कईमध
कम्पते, यदा च तुलाधारकेण हठात् प्रमुच्यते, मदा जयं पराजय
वा न विनिश्चेतुं शक्नुयादिति। राज्ञः कर्त्तव्यमाह पितामहः,--
"भभिः परितो राजा शुद्धं कई प्रजयेत् ।
मलिकपुरोहिताचार्यान् दक्षिणाभिश्च नोषयत् ॥
एवं कारयिता राजा भुक्त्वा भोगान् मनोरमान् ।
महतों कीर्तिमाप्नोति ब्रह्मभूयाय कल्पते ।।
इति पटविधिः ।
अथाग्निविधिः ।
"प्रविधि प्रवक्ष्यामि यथावच्छाम्बचोदिनम् ।
कारयेन्मण्डस्लान्यष्टौ पुरस्तानवमं नया ॥
श्रामेयं मण्डलं चाद्यं द्वितीयं वागणं तथा ।

·१३२ पराशरमाधवः। तृतीयं वायुदैवत्यं चतुर्थं यमदैवतम् ॥ पञ्चमं विन्द्रदेवत्यं षष्ठं कौबेरमुच्यते"। मप्तमं सोमदैवत्यमष्टमं सर्वदैवतम् ।। पुरस्तात्रवमं यत्तु तन्मदैवतं विदुः । गोमयेन कृतानि स्युरद्भिः पर्युक्षितानि च ॥ द्वाविंगदगुलान्याजमण्डलामण्डलान्तरम् (१) । अष्टभिर्मण्डलैरेवमङ्गुलानां शतद्दयम् ॥ षट्पञ्चाशत्ममधिकं भूमेस्तु परिकल्पना । मण्डले मण्डले देथाः कुशाः शास्त्रप्रचोदिताः" इति । तत्र, नवमं मण्डलं परिमिताङ्गुलप्रमाणकं, नदिहाय अष्टभि- मण्डलैरष्टभिश्चान्तरानैः प्रत्यकं षोडशाङ्गुलप्रमाणकैरङ्गुलानां षट्- पञ्चाशदधिकशतदयं मम्पद्यते । अङ्गुलप्रमाणञ्च स्मृत्यन्तरेऽभि- हितम्, -- "तिर्यग्यवोदराण्यष्टो ऊर्ध्वा वा बौक्ष्यस्वयः । प्रमाणमङ्गुलस्योक्तं वितस्तिशाङ्गुला"-इति । अत्र च, गम्यानि मनैव मण्डलानि। “म तमादाय सप्तव मण्ड- लानि शनैर्ऋजेत्" इति याज्ञवल्क्यसारणात् । नारदोऽपि,- "हस्ताभ्यां तं महादाय प्राविवाकसमिरीतः । (१) पत्र, मण्डलपरिमाणं षोडशाल मण्डलयोरन्तरपरिमाणमपि ता. वदेव । तथाच प्रथममहलमवधीवत्व द्वितीयमण्डलपर्यन्तं हाधि- पादकुलपरिमाणं सम्पद्यते इति बोध्यम् ।

·यवहारवाहम्।
१२
-
स्थित्वेकस्मिन् यतोऽन्यानि ब्रजेमत खजिह्मगः ॥
असंभ्रान्तः शनैर्गच्छेदः मोऽष्टमं प्रति।
न पातयत्तामप्राप्य या भूमिः परिकल्पिता ।।
न मण्डलमतिकामेन चार्वागर्पयेत्पदम् ।
मण्डलञ्चाष्टमं गत्वा ततोऽग्निं विसृजेन्नरः" इति ।
अगिविमर्गय नवमे मण्डले कार्य: । तदाह पितामहः,-
"अष्टमं मण्डल गत्वा नवमे निक्षिपेतःty-इति ।
अथ पिण्डपरिमाणमाह पितामहः,-
"अममं तं
भमन्वा
पश्चाशत्पलिक
ममम्।
पिण्डन्तु तापयेदमावष्टाङ्गलमयोमयम्" इति।
प्रथममण्डन्नाद्दक्षिणतो मिं प्रतिष्ठाप्यानये पवमानायेति मम्मेणा-
ष्टोत्तरशतवारं प्राविधाको जुयात्। “अनौ घतमष्टोत्तरं शतम्"-
इति स्मरणात् । तमित्रमावयःपिण्डं लोइकारेण तापयेत् । तदार
नारद:,-
"जात्यैव लोहकारो यः कुशलश्चाग्निकर्मणि ।
दृष्टप्रयोगश्चान्यत्र तेनायोऽनौ तु दापयेत् ॥
अग्निवर्णमयापिगडं मस्फुलिङ्ग सरचितम् ।
पञ्चागत्पलिकं भूयः कारयित्वा शचिद्विजैः ॥
.
-
* इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु. ततोऽन्यानि, इति पाठः प्रति.
भाति ।
1 निक्षिपेटुधः,-इति का।

·१३० परागरमाधवः। तृतीयतापे तायन्सं घूयात्मत्यपुरस्कृतम्" इति । लोहशद्ध्यर्थमुचितजले निक्षिप्य पुनः सन्ताप्योदके निक्षिप्य पुनः सन्तापनं बतौयस्तापः । तस्मिन् तापे वर्तमाने धर्मावाहमादिमन- मण्डपं पूर्वोक्तविधि विधाय पिण्डस्थमग्निमेभिर्मन्त्रैरभिमन्त्रयेत् । मन्त्राश्च नारदेन दर्शिताः,- "त्वमने, वेदाश्चत्वारः त्वञ्च यज्ञेषु हयसे । वं मुखं सर्वदेवानां वं मुखं ब्रह्मवादिनाम् ॥ जठरम्हो हि भूतानां यथा बेमि शूभाशुभम् । पापं पुनामि वै यस्मात् तस्मात्यावक उच्चमे ॥ पापेषु दर्शयात्मानमर्चिमान् भव पावक । अथवा शुद्धभावेषु गौतो भव हुताशन ।। बमने, सर्वभूतानामन्तश्चरमि माक्षिवत् । त्वमेव देव, जानौषे न विदुर्यानि मानुषाः ।। व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुषः शुद्धिमिच्छति । नदेनं मंशयादस्माद्धर्मतस्त्रातुमर्हमि"-इति । तत्रादावेव बौहिविमर्दनेन भोध्यस्य करौ लक्षयेत् । तदाह विष्णुः । “करौ विमृदितौ ब्रौहिभिस्तस्यादावेव लक्षयेत्” इति । लक्षयेदित्यस्यार्थी नारदेन विकृतः,- "लक्षयेत्तस्य चित्रानि हस्तयोरुभयोरपि । प्राकृतानौव गढानि मनणान्यव्रणनि च ॥ * इस्थमेव पाठः सर्वत्र। मम तु, लोहमुन्योचितजले,-इति पाठः प्रतिभाति।

·व्यवहारकारहम् । हस्तवतेषु सर्वेषु जुर्याडूंसपदानि तु"। अग्निधारणतः पूर्वमेतद्विजानार्थं तस्य गोध्यस्य करदयखितस्य अत्रणादिम्थानेषु 'अलककादिरमेन इंसपदानि कुर्यादित्यर्थः । ततः कर्तव्यमाह याजवलक्या,- "करौ विमुदितमाही मनायित्वा ततो न्यसेत् । भताश्वत्थस्य पर्णणि सावत् सूचेण वेष्टयेत्"--इति । पाणि च ममानि.-- "पचेरचलिमापर्य अश्वत्यैः सप्तभिः ममः" इति सारणात् । वेष्टनसूत्राणि च मितानि कयामि। "वेश्येत मिनेहम्तौ मप्तभिः मूनतन्तुभिः"--पति नारदमरणात् । तया, मप्त मोपचाणि मनैव दूर्वापाणि दध्यक्तांथाचतानपि अश्वत्थपत्राणामुपरि विन्यसेत् । सदकं स्मत्य- न्तरे,- "मप्त पिप्पग्नपचाणि प्रचतान् ममनोदधि । हस्तयो निक्षिपेत्तर सूत्रेणावेटनं तथा"-दति । -- यत्तु स्मृत्यन्तरम्,- "अयस्तप्तन्त पाणिभ्यामपस्तु मन्नभिः । अन्नहितं हरन् प्राद्धम्वदग्धः मतमे पंदे"-इति। तदश्वत्थपत्रालाभविषयम् । यतोऽश्वत्थपत्राणां मुख्यत्वमा पितामहः- - * इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, करदयस्थितेषु प्रमादिस्याने,- इति पाठः प्रतिभाति।

·पराशरमाधवः।
-
"पिप्पलाज्जायते वशिः पिप्पलो वृक्षराट् स्मृतः ।
अतस्तस्य तु पत्राणि हस्तयोर्निक्षिपेत् बुधः" इति ।
तदनन्तरं कर्त्तव्यमाह भएव,--
"ततस्तं समुपादाय राजा धर्मपरायणः ।
मन्दंशेन नियुक्तोऽथ इस्सयोस्तच निक्षिपेत् ॥
वरमाणो न गच्छेत स्वस्थो गोच्छनैः शनैः ।
म मण्डलमतिक्रामेबान्तरा स्थापयेत् पदम् ॥
अष्टम मण्डलं गत्वा नवमे स्थापयेत् बुधः ।
भयातः पातयेद्यस्तु व्रणश्च न विभाव्यते ॥
पुनरारोपयेलोइं स्थितिरेषा दृढीकता" इति ।
यदा दग्धसन्देहः तदा श्राह नारदः,-
"यदा तु न विभाव्यते दग्धाविति करौ तदा ।
बौहीनतिप्रयत्नेन सप्तवारांस्तु मर्दयेत् ।
मर्दितो यदि नो दग्धः मन्येरेव विनिश्चितः ।
गोप्यः भाद्धस्तु तत्कत्ये दग्धोदण्ड्यो यथाक्रमम् ॥
पूर्वदृष्टेषु चिकेषु ततोऽन्यत्रापि लक्षयेत् ।
मण्डलं रक्रमाशं यत्र स्थाबाऽग्रिसम्भवम् ॥
यो निरुद्धः स विज्ञेयः सत्यधर्मव्यवस्थितः" इति।
यत्तु नामात् प्रज्चालेम हस्ताभ्यामन्यत्र दोत, तथाप्यारद्धो-
म भवति । तदाह कात्यायनः,-
.
यत, इति का० स० । मम तु, यदि तु,दवि पाठः प्रतिभानि ।

·श्वशरकाण्डम्।
-
"प्रञ्चालेनाभिगम्तयेत् स्थामादन्यत्र दयते।
अदग्धन्तं विदुर्दैवाः तम्य भूयो न योजयेत्"-इति । .
शद्धिकालावधिमाह पितामहः -
"ततस्तद्भुम्ायोः प्रास्येद्ग्टहौत्वाऽन्यर्यवैर्यवान् ।
निर्विशंकन तेषां तु हमाभ्यां मर्दने कृते ॥
निर्विकारे दिनस्यान्ते गुद्धिं तम्य निनिर्दि गोत्" इति।
इत्यग्निविधिः ।
अथ जलविधिः।
तत्र पितामहः,--
"तोयम्यानः प्रवक्ष्यामि विधिं धर्म मनातनम् ।
मण्डन्नं धूपदीपाभ्यां पूजयत् तदिचक्षणः ॥
शरान संजयत् भक्त्या वणवच धनस्तथा ।
मङ्गलः पुष्यधूपंश्च नतः कर्म ममाचरेत्"-दति ।
धनुषः प्रमाणमाह नारदः,-
"क्रूरं धनुः मतगतं मध्यमं घटानं सातम् ।
मन्दं पञ्चशतं जयमेष जयो धनुर्विधिः ॥
मध्यमेन तु चापन प्रक्षिपेच गरजयम ।
हस्तानाच भने माई लक्ष्य तत्वा विचक्षण,
न्यूनाधिके तु दोष: स्यात् क्षिपतः मायकांम्तथा"-रनि ।
प्रचाङ्गुलिमया विचिता ! प अनायमानाः कथाः ।
"मरैरमायमायेय प्रकुर्वीन विशइये।
13

·पराशरमाधवः।
धनुषस्ताञ्छरांश्चैव सुदृढ़ानि विनिक्षिपेत्”-इति
मारणात् । क्षेता चात्र चचियः, तहत्तिबामणो वा। तदार
पितामहः,-
"जेता च चचियः कार्य्यस्तदृत्तिर्बाह्मणोऽपिवा ।
अङ्करहदयः शान्तः सोपवासः क्षिपेत् गरान् ॥
भारस्य पतनं ग्राह्यं सर्पणन्तु विवर्जयेत् ।
मर्पन् मर्पञ्चरो यायावरावरतरं यतः ॥
पन्न प्रक्षिपेद्विद्वान् मारते वाति वा भृशम् ।
विषमे वा प्रदेशे च वृक्षस्थाणुममाकुले ॥
तरुगुल्मलतावलिपङ्कापाषाणमंयुते".--इति ।।
तोरणं च मज्जनसमौपस्थाने समे शोध्यकर्णप्रमाणेच्छ्रितं कार्यम्।
सदाह नारदः,-
"गत्वा तु मजलं स्थानं तटे तोरणमुच्छितम् ।
कुर्वीत कर्णमात्रन्तु भूमिभागममे शुचौ"- इति ॥
उपादेयानुपादेयजले विविनति पितामहः,--
"स्थिरवारिणि मज्जेत न पाहिणि न चाल्पके ।
तण शैवालरहिते जलौकामत्स्यवर्जिते ॥
देवखातेषु यत्तीयं तस्मिन् कुर्यादिशोधनम् ।
पाहाय्यं वर्जयेत्तोयं शीघ्रगास नदोषु च ॥
पाविशेदमले नित्यमूर्मिपङ्कविवर्जिते ।
स्थापयेत् प्रथमं तोये भालं च पुरुषं नृपः ॥
* तज्जलस्थानं,--इति का ।

·थवहारकाम्।
२५
भागतं प्रामुखं कृत्वा तोयमध्ये च कारिणम् ।
नतस्त्वावास्येद्देवान मलिन चानुमन्त्रयेत्”-रति ॥
तब चादौ वरुणपूजा कर्त्तव्या। तदाह नारदः,-
"गन्धमान्यैः सुरभिभिर्मधुरैश्च वृतादिभिः ।
वरणय प्रकुर्वीत पुजामादौ ममाहितः"--इति ।
वरुणपूजाइन्वा धर्मावाहनादिमकलदेवतापूजां होम
ममन्त्रक प्रतिज्ञापत्रशिरोनिवेगनान्तं च हत्वा प्राडिवाकोजक्षाभि-
मन्त्रणात् । मन्त्रश्च विष्णुना दर्शितः,--
"त्वमन्तः सर्वभूतानामन्तश्चरमि माजिवन् ।
त्वमेषां भी विजानोषे न विदर्यानि मानवाः ॥
व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुषम्वयि मन्नति ।
तदेनं संशयात्तस्मात् धर्मतरतातुमईमि"-दति ॥
पितामहेनापि,-
"तोय, वं प्राणिनां प्राण: सृष्टेराधन्तु निर्मितम् ।
शुद्धेम्वं कारणं प्रोतं द्रव्याणां देहिनां तथा ॥
श्रतस्वं दर्शयात्मानं उभाशुभपरीजों"-दति ॥
शोथस्येतिकर्तव्यतामाह याजवलकाः,
"मत्येन माभिरत्न त्वं वरणेत्यभिभाष्य तम् ।
नाभिदध्नोदकस्यम्य स्त्रीत्वोरुजलं विशेन्"-दति ।
तदनन्तरकर्त्तव्यमाइ मएव,-
"ममकालभिषु मुक्रमानौयान्यो जवौ नरः ।
गते तस्मिन् निमनाङ्गं पश्येचेछुद्धिरात्मनः"-दनि ॥
-

·पराशरमाधा अयमर्थः। चिषु घरेषु मुक्तम्वेको वेगवान् मध्यभरपातस्थानजत्वा तमादाय तत्रैव तिष्ठति। अन्यस्तु पुरुषो वेगवान् गरमोक्षणस्थाने तोरणमूले तिष्ठति। एवं स्थितयोस्तृतीयस्यां करतालिकायां शोध्यो निमजति। तत्समकालमेव तोरणमूलस्थितोऽपि द्रुततरं मध्यभरपातस्थानङ्गच्छति । गरगाहौ च तम्मिन् प्राप्ते तदुत्तरं तोरण- मूलं प्राप्यान्तर्जलगतं यदि न पश्यति, तदा शुद्धो भवतीति । तदेव स्पष्टोक्तं पितामहेन,- "गन्तुश्चापि च कच समंगमनमजनम् । गच्छेत्तोरणमूलात्तु लक्ष्यस्थानं जवौ नरः ॥ तस्मिन्गते द्वितीयोऽपि वेगादादाय मायकम् । गच्छेत्तोरणमूलं तु यतः स पुरुषो गतः । अागतस्तु शरगाहो न पश्यति यदा जले । अन्तर्जलगतं सम्यक् तदा शुद्धिं विनिर्दियेत्” इति ॥ जविनोश्च नरयोर्निर्धारणं कृतं नारदेन,- "पञ्चाशतो धावकानां यो स्थातामधिको जवे । तौ च तच नियोकव्यौ शरामयनकारणात्" इति । निमग्नस्य स्थानान्तरगमने अद्धिमाह पितामहः,- "अन्यस्थानविशुद्धिः स्यादेकाङ्गस्यापि दर्शमात् । स्थानादन्यत्र गमनादयस्मिन् पूर्वं निवेशितः" इति । एकाङ्गदर्शनादिति कर्णाधभिप्रयेण, • इत्यमेव पाठः सबंध । ममतु, अन्यस्थो न वि छ,-इति पाठः प्रतिभाति।

·ध्यवहारकाखम्।
"शिरोमाचनु दृश्त न कर्णे भापि नामिका ।
अयु
प्रवेशने यस्य राद्धं तमपि निर्दिशेत्" इति
विशेषसारणत् । कारणन्तरेणोन्मनने पुनरपि कर्तव्यम् ।
तदाह कात्यायनः,-
"निमज्ज्योत्प्लवते यस्तु दृष्टोत् प्राणिभिर्नरः ।
पुनस्तत्र निमन्त्म दंगचिऋविभावितः" इति ।
दति जलविधिः।
--
अथ विषविधिः।
तत्र प्रजापतिः। विषस्यापि प्रवक्ष्यामौति । विषं च वात्मना-
भादि ग्राह्यम।
"ङ्गिणो वत्मनाभस्य हिमजम्य विषय च" इति ॥
वान्याह भएव,
"चारितानि च जीर्णानि कृत्रिमाणि तथैवच
भूमिजानि चो मर्वाणि विषाणि परिवर्जयेत्”-रति ॥
नारदोऽपि,-
"भ्रष्टं च चारितं चैत्र भूमि मिश्रितं तथा।
कालकूटमलाबुच्च विषं यत्नेन वर्जयेत्" इति ।
* निमज्जेत शशिचिहविभावितः, इति शा।
। भूमिशातानि,-इति प्रस०
| धूपित, इति का।

·१३२ पराशरमाधवः। कालच तेनेवोक:- "तोलपित्वेसिते काले देयं तद्धि हिमागमे । नापराहे न मध्याके न सन्ध्यायां तु धर्मवित्" इति । कालान्तरे दूतप्रमाणादरूपं देयम् । तदाह मएव,- "वर्ष चतुर्यवा मात्रा यौमे पश्चयवा समता । हेमन्ते मा सप्तयवा भरल्या ततोऽपि हि"-इति ॥ विषञ्च पृतनुतं देयम् । तदाह सएव,- "विषस्य पलषड्भागाद्भागो विंशतिमस्तु यः । तमष्टभागहीनन्तु गोध्ये दद्यात् तमुतम्"-इति ॥ पलं चात्र चतु:सुवर्णकम् । तस्य षष्ठो भागो दश माषाः, माषम्य दश यवाश्च भवन्ति । चियवत्वं च कृष्णलं, पञ्चकृष्णलको माषः । एको माषः पञ्चदयवा भवन्ति । एवं दशानां माषाणां यवाः मार्द्धगतं भवन्ति । पूर्वं च दश यवाः। एवं षष्ठ्यधिकशतं यवाः पलस्य पठो भागः। तस्माविंशतितमो भागो अष्टयवाः। तस्थाष्टमभागहीन: एकयवहौनः। तं सप्तयवं उतभुतं दद्यात् । तच विषात् त्रिंशहुणां याधम् । तदाह नारदः, “प्रदद्यात्मोपवासाय देवब्राह्मणमविधौ । धूपोपहारमन्नेव पूजयित्वा महेश्वरम् ॥ विजानां सन्निधावेव दक्षिणाभिमुखे स्थिते । उदभुखः प्रामुखो वा दद्यादिप्रः समाहितः” इति । प्राशिवाकः कतोपवासो महेश्वरं सम्पज्य तत्पुरतो विवं स्थाप- यित्वा धादिपूजां इवनानां पूर्ववद्विधाय प्रतिज्ञापत्रं शोध्यस्य

·थवधारकाडम्।
भिरमि निधाय विषमभिमन्त्रयेत् । मन्त्रच पितामहेनो
"वं विष, ब्रह्मण सृष्टं परीक्षार्थ
दरात्मनाम्
पापेषु दर्शयात्मानं पाद्धानामस्मृतम्भव ॥
मृत्युमुत्ते, विष, त्वं हि ब्रह्मण परिनिर्मितम् ।
बायबैनं नरं पापात्मत्येनाम्याम्मतमाव"-इति ।।
का तु विषमभिमन्त्र्य भक्षयेत् । मन्त्रय याज्ञवल्क्येमोक्र:-
"वं विष. अक्षण: पुत्र, भत्यधर्म व्यवस्थितः ।
त्रायखास्मादभी शापात् मत्येम भव मेऽमृतम् ॥
एवमुक्ता विषं शाङ्ग भक्षयेद्धिमशैलजम् ।
यस्य वेगेविना ओर्यत् माद्धिं तस्य विनिर्दिशत् ॥
वेगो रोमानभायोरचयति विषज: वेदवतोपशोषौ
तम्याई तत्परौ दो वपुषि च जनयवर्णभेदप्रवेपो।
यो वेगः पञ्चमोऽमो नयन निवानां कहभन्न च हिका
षष्ठो निश्वासमोहौ वितरति च मृति सप्तमो भतकम्य"-रति ।
गोध्यस्तु कुहकादिभ्यो रक्षणीय इत्याह पितामहः,-
"त्रिरावं पञ्चरात्रं स्यात्पुरुषैः खरधिष्ठितम ।
कुहकादिभयाद्राजा रक्षयदिव्यकारिणम् ॥
ओषधीमन्त्रयोगांश्च माणौनथ विषापहान् ।
कर्तुः शरीरसंस्थांस्तु गढ़ोत्पत्रान् परोक्षयेत्”-इनि ॥
शुद्धेः कालावधिमाह नारदः,-
"पञ्चतालमतं कालं निर्विकारो यदा भवेत् ।
तदा भवति मंद्धस्ततः कु-चिकिसितम्" इति ॥
-

·पराशरमाधव।। १४४ - यावत् करतालिकाशतपञ्चकं, तावत् प्रतीक्षणैयमित्यर्थः । यत्तु पितामईनोकम्,- "भक्षिते तु यदा खस्यो मूछिर्दिविवर्जितः । निर्विकारो दिनस्यान्ते शुद्धन्तमपि निर्दिशत्" इति ॥ तदेतत् चतुर्माचाविषयम् । इति विषविधिः। अथ कोशविधिः। तत्र नारदः,- "श्रतः परं प्रवक्ष्यामि कोशस्य विधिमुत्तमम् । शास्वविद्भिर्यथा प्रोकं सर्वकालाविरोधिनम् ॥ पूर्वाले सोपवासस्य स्वातस्यार्द्रपटस्य च । मशूकस्याव्यमनिनः कोशपानं विधीयते । इच्छतः श्रद्दधानस्य देवब्राह्मणसन्निधौ” इति ॥ देवम्येति दुर्गाऽऽदित्यादयो ग्राह्याः । पितामहोऽपि,- “प्रामुखं कारिणं कृत्वा पाययेत् प्रसूतित्रयम् । पूर्वीक्रेन विधानेन पौतमार्द्रपटच नम्”-दति ॥ पूर्वोकनेति धर्मावाहनादि भोध्यशिरसि पत्रारोपणन्तमङ्गक- लापं विधायेति । कारिणं नियुकं प्रामुखं कृत्वा प्रतिवयं पाय- चेत् । तत्र विशेषो नारदेनोक्तः, "तमाझ्याभिशस्तन्तु मण्डलाभ्यन्तरे खितम् । पयश्च स्वापथिवा तु पाययेत् प्रसतित्रयम्" इति ॥

·व्यवहारकाईम् ।
खापनौयदेवानाह पितामहः,-
"भकोयो यस्य देवस्थ पाययत् तस्य तन्जनम् ।
समभावे तु देवानामादित्यस्य तु पाययेत् ॥
दुर्गायाः पाययेत् चोरान ये च शस्त्रोपजीविनः ।
भास्करस्य तु यत्तीयं ब्राह्माणं तन्त्र पाययेत्'-दति ॥
स्थापनौयप्रदेशविशेषमाह मएव,-
"दुर्गायाः पायो झुन्नमादित्यस्य तु मण्डलम् ।
इतरेषान्त देवानां वापयेदायुधानि तु"--इति ॥
शुद्धिकालावधिमाह पितामहः,-
"त्रिरावात् मनरावादा विसप्ताहात्तथाऽपिवा ।
वैकृतं यत्र दृश्येत पापक्रम तु मानवः ॥
तस्यैकस्य तु! मर्वस्य जनस्य यदि वा भवेत् ।
रोगोऽमिर्जातिमरणं सेव तस्य विभावयत्" इति ॥
विष्णुः,-
"यस्य पश्येत् दिमताहात् त्रिमप्ताहात् तथाऽपिवा ।
रोगोऽमिर्जातिभरणं राजदण्डमथापिवा ॥
तमशद्धं विजानीयादिशाद्धं नविपर्यये"-दति ॥
भारदोऽपि,-
"मनाहाभ्यन्तरे यम्य दिसताहेन वा पुनः ।
-
* तच,-इति शा।
+ इत्यमेव पाठः सर्वत्र । ममतु, सापये,--इति पाठः प्रतिभाति ।
1 तस्यैकस्य न,-इति ग्रन्थान्तरौयः पाठः समीचौनः ।
19

·१४८
पराशरमाधवः।
रोगोऽनि तिमरणमर्थसंशोधनक्षयः ॥
प्रत्यात्मिकं भवेत्तस्य विद्यासस्य पराजयम्" इति ॥
एतानि विचिसप्ताहाधवधिवचनानि द्रव्यात्पत्वमहत्त्वाभ्यामभि-
योगाल्पत्वमहत्त्वाभ्यां वा व्यवस्थापनौयानि । अवधेरूई वैकृतदर्शने न
पराजय इत्याह नारदः,-
"जड़े तम्य दिसप्ताहादैवतं सुमहद्भवेत् ।
नाभियोज्यस्म विदुषा कृतकालव्यनिक्रमात्" इति ।
वृहस्पतिरपि,-
"सप्ताहादा दिसप्ताहाद्यम्य किञ्चित् न आयते ।
पुत्रदारधनानां वा म शुद्धः स्थान संशयः" इति ॥
इति कोशविधिः।
अथ तण्डुलविधिः।
नत्र पितामहः--
-
"तण्डुलानां प्रवक्ष्यामि विधिं भक्षणचोदितम् ।
चौर्य तु तण्डुला देया नान्यत्रेति विनिश्चयः" इति ॥
चौर्यग्रहणमर्थविवादप्रदर्शनार्थम्। “ततश्चार्थस्य तण्डुलाः" इति
धनविवादे कात्यायनेन दर्मितस्त्रात्। पूर्वार्थत्कर्त्तव्यं, तदाह मएव,-
"तण्डुलान् कारयेच्छुक्लान् शालेर्नान्यस्य कस्यचित् ।
मृण्मये भाजने कृत्वा श्रादित्यस्यायतः शुचिः ॥
खानोदकेन मंमित्रान् रात्रौ तत्रैव वामयेत् ।
श्रावाहनादि पूर्वन्तु कृत्वा रात्रौ विधानतः” इति ।

·व्यवहारकाडम्। - धर्मावाहनादि हवनाम्न माधारणविधिमा दियस्य, पुरतः काया देवताबानोदकेन तण्डुलानामुत्य प्रभातपर्यन प्राशिवाकतव स्थापयेत् । तदनन्तरकर्त्तव्यं तेनैव दर्शितम्,- "प्रभाते कारिणो देयाः चिः कृत्वा प्रामुखं तथा । प्राविवाकममाङ्गतस्तगडुलाम् भक्षयेकुचिः ॥ शद्धिः स्याधुमानिहौवे विपरीते च दोषभाक् । गणितं दृश्यते यम्य हनुस्तालु च शौर्यते ॥ गानं च कम्पते यस्य तस्याशुद्धिं विनिर्दिात्"-दति ॥ दति तण्डलविधिः । अथ तप्तमापविधिः। तत्र पितामहः- "श्रमावस्थ बस्यामि विधिमुद्धरणे प्रभम् । कारयेदायसम्पात्रं ताम्र वा षोडशाङ्गानम् ॥ चतरजुलखातन्तु मृण्मयं वाय मण्डलम्" इति ॥ मण्डनं वर्तुलम् । विधपात्रं धृततेलान्यां पूरयेत् । तथाच सएक- "पूरयेत् एततैलाभ्यां विंशत्या त्रै पन्नम्नु तत् । नेलं एतमुपादाय तदनौ पाचयेछुचिः ॥ सुवर्णमाषक तस्मिन् सतप्ने निक्षिपेत्ततः । अङ्गुष्टाङ्गुलियोगेन उद्धरत्नप्तमाषकम् ॥ कराग्रं यो न धुनुयात् विस्फोटो वा न जायते ॥ - ·२४८ पराभरमाधवः। शुद्धो भवति धर्मेण निर्विकारा यदाऽङ्गुलिः" इति ॥ अङ्गुष्ठाङ्गुलियोगेन तर्जन्यङ्गुष्ठमध्यमानां समूहेनेत्यर्थः । केवल- गव्यततापने विशेषमाह मएव,- "भौवर्ण रजते ताये श्रायसे मृण्मयेऽपिवा । गव्यं तमुपादाय तदनौ तापयेच्छुचिः ॥ मौवीं राजतौन्तायौमायौं वा सुशोधिताम् । मलिलेन माझौता प्रक्षिपेत् तत्र मुद्रिकाम् ॥ भ्रमदीचौतरङ्गाक्ष्ये अनखस्पर्शगोचरे। परौदाईपर्णेन मचित्कारं मघोषकम्" इति ॥ प्राद्धिवाको धर्मावाहनादि गोध्यगिरःपत्रारोपणान्तं कर्म कृत्वाऽभिमन्त्रणं कुर्यात् । मन्त्रस्तु तेनैव दर्भितः,-- "परम्पवित्रममृतं त, त्वं यज्ञकर्मसु । दह पावक, पापन्तु हिमगौतं शुचौ भव ॥ उपोषितं ततः स्वातमावासममागतम् । ग्राहयेन्मुद्रिका तान्तु तमध्यगतां तथा"-इति ॥ शोध्यस्त, लमये सर्वभूतानामित्यादिमन्त्रं पठेत्। शद्धिलिङ्गा- न्याह मएव,- "प्रवेगनं च तस्थाथ परौजेयुः परोक्षकाः । यस्थ विस्फोटका न स्युः भाद्धोऽमावन्यथाऽचिः"-दति ॥ इति तप्तमाविधिः । ---- ri.

·यवहारकादम्।
१४
अथ फालविधिः।
तच वृहस्पतिः,-
"बायसं दादशपन्नघटितं फालमुच्यते ।
अष्टाङ्गुलं भवेद्दीधैं चतुरङ्गुलविस्तृतम् ॥
अग्निवर्णन्तु तचोरो जिकया लेलिहेमवत् ।
न दग्धश्चेछुचिर्भूयात् अन्यथा तु म होयते”-इति ॥
अत्रापि धर्मावाहनादिगोध्यशिरःपत्रारोपणन्तं कार्यम् ।
इति फालविधिः।
अथ धमाधर्मविचारविधिः।
नव पितामहः--
"अधना मम्प्रवक्ष्यामि धर्माधर्मपरीक्षणम् ।
राजतं कारयेद्धर्ममधर्म मीमकायमम् ॥
निखेत् भर्ज पटे वाऽपि धम्माधर्मो मितामितौ।
अभ्युच्य पञ्चगव्येन गन्धमान्यैः समर्षयेत् ॥
मितपुष्पम्नु धर्मः
स्थात्
अधर्माऽमितपुष्परक् ।
पवं विधायोपलिय पिण्डयोम्तौ निधापयेत् ॥
गोमयेन मृदा वाऽपि पिण्डौ कार्यो ममन्ततः ।
मृदाण्डकेऽनुपहिले स्थाप्यो चानुपलचितौ ॥
उपलिष्य एचौ देशे देवत्रामणमविधौ ।
श्रावाहयेत् ततो देवान् लोकपालांश्च पूर्ववत् ॥
नुपचितो, इति का।

·पराशरमाधव:।
धावाहनपूर्वन्तु प्रतिज्ञापत्रकं लिखेत् ।
यदि पापविमुक्तोऽहं धर्मस्खायातु मे करे ।
अभियुक्तस्ततश्चैकं प्रग्टौताविलम्बितम् ।
धर्म ग्रहौते पद्धः स्थादधर्म तुम हीयते ॥
एवं समासतः प्रोकं धम्माधर्मपरीक्षणम्" इति ॥
मौसकायसमिति सौसकमिश्रायसम् ।
इति धर्माधर्मदिव्यविधिः ।
इति क्रियापादः।
अथ क्रमप्राप्तो निर्णयपादः कथ्यते ।
अत्र वृहस्पतिः,-
"धर्मण व्यवहारेण चरित्रेण नृपाज्ञया ।
चतुःप्रकारोऽभिहितः मन्दिग्धार्थविनिर्णयः ॥
एकैको विविधः प्रोक्रः क्रियाभेदान्मनीषिभिः ।
अपराधानुरूपन्तु दण्डन्तु परिकल्पयेत् ॥
प्रतिवादी प्रपद्येत यत्र धर्मस्य निर्णयः
दिव्यैर्विशोधितस्मन्यग्विनयममुदाचतः ॥
प्रमाणनिश्चितो यन्तु व्यवहारः स उच्यते।
वाक्छलानुत्तरत्वेन द्वितीयः परिकीर्तितः ॥
अनुमानेन निर्णतं चरिचमिति कथ्यते ।
देशखित्या वतीयस्तु तत्त्वविद्भिरदाहतः ॥
* प्रटकीताविलम्बितः, इति का।

·व्यवहारकादम्।
-
-
प्रमाणसमतायान्तु राजाज्ञा निर्णयः मतः ।
भास्त्रमभ्याविरोधेन चतुर्थः परिकीर्तितः" इति ।
मंग्रहकारोऽपि,-
"उत्क्रप्रकाररूपेण स्वमतस्थापिता क्रिया ।
राजा परीच्या मभ्यश्च स्थाप्यौ जयपराजयौ ।
मोऽर्थाऽन्यतमया दैव कियथा सम्प्रमाधयेत् ।
भाषाऽचरममं माथं स अयौ परिकीर्तितः ॥
असाधयन् माधयन् वा विपरीतार्थमात्मनः ।
दृष्टकारणदोषो वा यः पुनः स पराजितः" इति ॥
व्यामोऽपि,-
"तन्तु प्रदण्डयेद्राला जेतुः' पूजा प्रवर्तयेत् ।
अजिताथापि दायाः स्युर्वेदशास्त्रविरोधिमः" इति ॥
पूजाकरणानन्तरं कात्यायनः,---
"मिद्धेनार्थन मंयोज्यो वादी मत्कारपूर्वकम् ।
लेख्यं वहस्तमंयुक्त तस्मे
दधातु
पार्थिवः"-रति॥
मारदोऽपि,-
"मध्ये यत स्थापितं द्रवं चम्न वा यदि वा स्थिरम् ।
पश्चात् तमोदयं दाप्यं जयिने पत्रमंयुतम्" इति ॥
पत्रं जयपत्रम् । तदाह वृहस्पतिः,--
"पूर्वोत्तरक्रियायुकं निर्णयान्नं यदा नृपः ।
प्रदद्यान्नयिने लेख्यं जयपत्रं तदुच्यते"-इति ॥
* जितं,-इति शा० स० ।
--

·१५२
पराशरमाधवः ।
-
धनदापनप्रकारे विशेषमाह* कात्यायनः-
"राजा तु खामिने विप्रं सान्वेनैव प्रदापयेत् ।
देशाचारेण चान्यांस्तु दुष्टान् सम्पौद्य दापयेत् ॥
रिक्थिनः सुदं वाऽपि बलेनैव प्रदापयेत्" इति ॥
न केवलं स्वामिने धनदापनमात्र, खयमपि दण्डं शौयादि-
त्याह नारद:-
"मणिकः सधनोयस्तु दौराम्यान प्रयच्छति ।
राज्ञा दापयितव्यः स्यात् ग्टहीत्वा तन्तुविंशकम्" इति ।।
एतदपि मम्प्रपनमणिकविषयम् । विप्रतिपनञ्चणिकविषये विष्णु-
राह। “उत्तमर्णश्चेद्राजानमियात् तद्विभावितोऽधमणदशमभागमम
दण्डं दद्यात्। प्राप्ताश्चोत्तमण विंशतितमम्" इति । उत्तमणी-
धनदानं भृतित्वे दण्डवो । यदा सु राज्ञः प्रियोऽधमणेऽपलापबुध्या
राजे पूर्व निवेदयति, नच दण्डविशेषमाह मनुः,-
"यः शोधयन् खच्छन्देन वेदयेद्धनिकं नृपे ।
स राजर्णचतुर्भागं दायस्तस्य च तद्धमम्" इति ॥
-
-
यत्तु तेनैवोक्तम्-
"यो थावविश्वौतार्थ मिथ्या वा ह्यभिवादयेत् ।
तौ नृपेण अधर्मज्ञौ दायौ तद्विगुणं दमम्" इति ॥
-
* इत्यमेव पाठः सर्वच । मम तु, धनदापने प्रकारविशेषमाह,-
इति पाठः प्रतिभाति ।
+ इत्यमेव पाठः सर्वच । मम तु, उत्तमर्गस्य धनदानं तित्वेन न
दबहावेन,-इति पाठः प्रतिभाति ।

·व्यवहारकाण्डम्। - बताधमनुत्तमर्णविषयम् । यत्तु याज्ञवल्क्येनोक्तम्,- "निझवे भावितो दद्यात् धनं राजे च मममम्"-रति ॥ तविगुणदण्डपर्याप्तधनाभावविषयम्। मिथ्याऽभियोगिनस अल्पा- पर्याप्तधनम्यापि न तत्सम दण्डः । यदाह मएव,-- "मिथ्याभियोगाद्विगुणमभियोगाद्भुनं वत्" इति ॥ धनाभावेऽपि, “पानृणां कर्मणा गच्छन्'-दत्यनुकल्यो द्रष्यः। प्र- थमतोनिक कृत्वा पश्चात्स्वयं मम्प्रतिपद्यते,तस्थाद्धं दण्डमाह व्यामः,- "निकवे तु यदा वादी स्वयं तप्रतिपद्यते । ज्ञेया मा प्रतिपत्तिनु तम्या विनयः स्मृतः"-दति ॥ यत्पुनर्मननोक्रम्,- "श्रर्थेऽपव्ययमानन्तु कारणेन विभावितम् । दापये निकस्थार्थ दण्डलेगं च शक्तिः' इति । तत्महत्तब्राह्मणाधमणविषयम्। विझविषय विशेषमाह याज्ञवल्क्यः,- "निगुते लिखितं ने कमवाद विभाक्तिः । दाप्यः मयं नृपेणार्थं न ग्राहास्वनिदितः"-दति । नैकमने प्रतिज्ञाकान्ने निम्बितमभियुकं पार्टी यदि मर्वमेव मिथ्येतदिति प्रतिजानते, तदाऽर्थिना एकदशभिरण्यादिविषये प्रमाणादिभिः प्रत्ययों आवितः अौकारितः, तदा म म पूर्वनि- * तहत्ताधमत्तमाविषयम्, इति का ! भातु, सन् सनाधी- तमविषयम्,-इति पाउः प्रतिभाति । + अत्र, यस्त, इति भवितुभुचितम् । * दसह देयं, इति शा। पाक्रमणादिभिः, इति का० । 20 ·१५४ पराशरभाधवः। ma खितमर्थिने नपेणार्थ दाप्यः। सर्व भाषाकाले अर्थिनाऽनिवेदितश्चेत्, पश्चात् निवेद्यमानो न ग्राह्यो नादर्तव्यो नपेणेत्यर्थः। नारदोऽपि,-- "अनेकार्थाभियुक्तेन सर्वार्थस्थापलापिना । विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते"-दति । ननु प्राचीनवचनानां प्रागुनार्थाभिधाने धर्मनिर्णयार्थत्वं न स्थात, छलानुसारेण तेषां व्यवहारनिर्णयाभिधायकत्वात् । मन्यं, तथापि न दोषः। प्रागविषये व्यवहारनिर्णयस्य धर्मनिर्णयबाध- कत्वात् । अतएव हस्पतिः,- "केवलं शास्त्रमाश्रित्य क्रियते यत्र निर्णयः । व्यवहारः म विजेयो धर्मस्तेनापि हौयते" इति । यत्तु कात्यायनवचनम्,- "अनेकार्थाभियोगे तु यातत्तत्साधयेद्धनम् । साचिभिम्तावदेवासौ लभते माधितं धनम्" इति । तत्पुत्रादिदेयपित्रादिऋणविषयम् । तत्र हिं बहनानभियुक्तः पुषादिर्न जायते इति वदनां निववादी न भवतीति एकदा- विभावितन्यायस्य तत्राप्रवृत्तिः। दिये जयपराजयावधारणदण:- विशेष: कात्यायनेन दर्भितः,- "ताई दापयेत् शुद्धं, न शुद्धो दण्डभाग्भवेत् । विषे तोये हुताशे च तण्डुले तप्तमाषके".-इति । रस्थमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, पूर्व,-इति पाठः प्रतिभाति । | धम्मनिर्यायाधायकत्वा त्, इति शा। | तदंषा,--इति शा। मम तु, इति वदन् तदंशनि इववादी,-इत्यादि पाठः प्रतिभाति । तदंशस्य अभियोगविषयाधीशस्य, इत्यर्थः । -

·दिव्यकमाइ गये,
"सहसं तथा पञ्चभतोषि
चतुम्त्रौन् छोक का न होनेषु कन्ययेत्'
मपण विधान विशेपमा maura:-
"माचदिवादः म्याट्राचा दोबस्तु टापयेत् ।
दान स्वपराव गनिन .
मारदोऽपि,..
"विवादे छोमरपणा कायोर्थम्तत्र
म पाणं कृतं दाप्यो विमयं च पराजय'
जाम्य दाडग्य विधमा माव...
"शारीरयार्थदण्डव दो दिनिधः स्मृतः ।
गरमताड़नादित माल: प्रकीर्तितः ।।
काकिन्दादियार्थदाद: मनितु तशंदच ।
शारीने दगधा ग्रीक दम्वनकधा"--दति।
दशति न मयानियमार्थम । बहुविधम्य वचना करणा-
कर्मकरणबन्धनागा मानना यम्य भरारे विद्यमानलात् । सब
दशविधत्वं शारीरदास्य दर्शयति म:....
“दा म्यानानि दराड) मन: म्वायम्भुवोऽब्रवीत् ।
* इति वचनात्.----इति भवितुमुचितम् !
+इस्थमेव याठः मर्वत्र । मातु, सयाविवाद,---नि पाठ प्रतिभाति ।
। शातातपोऽपि,-इति पा(० |
६ इत्यमेव पाठ मर्वत्र । मम, गातर प---इति पाटः प्रतिभाति ।
॥ इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, इति पाठ प्रतिभाति।
सम्यम्वन्तिा,

·पराशरमाधवः।
अपसमुंदर जिला हस्तौ पादौ च पञ्चमम् ॥
चटुर्नासा च कर्णौ च नरदेहस्तथैवच''-- इति ।
विविध इत्युपलक्षणार्यम्,
"शिरभोमुण्डनं दगडस्तथा निर्वामनं पुरान् ।
ललाटे चाभिगस्तानः प्रयाग गर्दभंग र" - दान
विध्यन्तरस्मतत्वात । याज्ञवल्क्यस्तु दण्डस्य चातुर्विधमाह,
"वाग्दगडावय धिग्दाडो धनदण्डो बधस्तथा ।
योज्या व्यस्दा: भमत्ता वा अपराधमादितः' - इति ।
वान्दण्डः पधाचनात्मकः । धिग्दण्डो धिगिति मार्मनम् ।
ममममा योजने कममाह मनु:..--
“वाग्दा प्रथम कुर्यात् विग्दण्डं तदनन्तरम् ।
द्वतीयं धनदगडन्तु वधदगडभतः परम्" --दति ।
व्यम्तानां योजन व्यवसामानहाति:.--
"स्वोऽपराध वादडी विदाड: गृषभाहमे ।
मध्यमे धनदाइन्तु राजद्रोहे च बन्सनम् ।
निर्वामनं बधो वापि काथ्यमाहितैषिणा।
व्यस्ताः समन्ता एकम्मान' महापातकारिणम्' इति ।
पुरुषतारतम्येन व्यायामा माएन,----
"मित्रादिषु प्रयगत वाग्दण्डं धिक् तपस्विनाम् ।
विवादिनो नरांचापि मायादर्थंग टाडयन् ।।
गुरून् पुरोहितान् प्रज्यान् वाग्दण्डनेव दण्डयेत् ।
*
एक माइति का | मम तु, एकस्मिन, ति पाठः प्रतिभाति
,

·व्यवहारकागदम् विवादिनी नरांश्चान्यान् विधिनाभ्यां र दण्डयेत्".-- इति । यत्तु शाजनो कम्"प्रदाझी मातापितरो मानकपुरोहितौ परि- आजकवानप्रस्थो जन्मकमतशीलगौ चा नारवाय" --इति । यदपि कात्यायनेन,-. "प्राचार्यस्य पनुमांतवामनाना नवः । वामपराधे तु दण्डोनेय विधीयते"--दति । यञ्च गनिमन। “यः परिहाचा गजाऽवधशादायथावहि:- कार्यापारवायापारहायशदति। तदनन्, “भण्व श्रुतो भनि । दाङ्ग विदाको वा कातिहागपुराणकुगलस्तदपेक्षम्त- हृतिबाट नत्वारिंशतको कालः वि कर्ममाभिरतः मम- याचारबाग निविय: २.'--'न प्रतितितम श्रुनविषयम् । यस पित्रादीनां दाविधानं मनरहस्पतिभ्याभुकम्, (२) पत्र. सातारा Sa: म । ३.६६, या भामगुग रखत्या २२ २. २.१ मनोव्यः । मदनन्त गौतम- समाधान मनमोनमात कनिम • पनप्राशन, चौमापन चालनि, सान सभामयाम: पञ्चानां यानाम, दया नया नायका, माया- शा इश्री-12:15 11. If HH 41146:, कन्या- धेयमग्निहोत्र पर्गमासी नाय. पानि नि ! 14न्धः मौवामा सात हविगम, मियामी अटोम कथ्यः घोड़ा वाममो तिन बानाकाम तम सामन्याः, इत्यने चत्वारिपात् मकामाः । ५. २. गणाः, दय मञ्चन्तय तान्ति- रनसूया पोपनायाम : कायस्यमा ति । यग्यत न चत्वा- रिंशत् संस्कार न पायावाअामा न म प्राग मालोक्यं सायज्यं च गच्छति"--इति। विy कम्म५ पानाध्ययनयागेषु । समयाचाराः यक्षाधाधनदानयाजनाध्यापनप्रतिग्रहः । ..

·पराशरमाधवः। "पिताऽाचार्यः सुहम्माता भार्या पुत्रः पुरोहितः । नादण्यो नाम राज्ञोऽस्ति धर्माद्विचलिताः स्खकात् ॥ चत्विकपुरोहितामात्याः पुत्राः सम्बन्धिबान्धवाः । धर्मादिवलिता दण्ड्या निर्वास्था राजभिः पुरात्" इति। तदेतच्छारौरार्थदण्डव्यतिरिक्तदण्डविषयम, "गुरून् पुरोहितान् पूज्यान् वाग्दण्डेनैव दण्डयेत्” इति उक्रत्वात् । ब्राह्मणस्थ बधदण्डो नैव कार्यः, किन्तु स वहिस्कार्य- इत्याह कात्यायनः,- "न जात ब्राह्मणं हन्यात् मर्वपापेचवस्थितम् । राष्ट्रावेनं नहिः कुर्य्यात् समग्रधनमवतम्" इति । यस्तु वहिस्कारं नाङ्गोकारोति, तस्य बत्त्रियादिवदेव दण्ड- - इत्याह मएव,- -- "चतुर्णामपि वर्णानां प्रायश्चित्तमकुर्वताम् । शारीरं धनसंयुक्तं दण्डं धर्म प्रकल्पयेत्”--इति । यत्तु गौतमेन । “न शारीरोब्राह्मणदण्डः" इति। तदङ्गभङ्ग- रूपदण्डनिषेधार्थम्। "न वङ्गभेदं विप्रस्य प्रवदन्ति मनीषिणः" इति हारौतेनोक्तत्वात् । यत्तु मङ्खनोक्तम् । “त्रयाणामपि वर्णानाम- पहारबधबन्धक्रिया, विवासनधिकरणं ब्राह्मणस्य"--बति। तदकि- ञ्चनब्राह्मणविषयम् । तथाच गौतमः । “कर्मवियोगविख्यापनविवा- मनाङ्गकरणाद्यवृत्तौ"-इति । प्रवृत्तिनिर्धनः । धनदानासमर्थ । प्रत्याह मनु:- ·व्यवहारकाखम्। - "क्षत्रविशूद्रयोनिस्तु दण्डं दातुमकुवन् । श्रानुष्यं कर्मणा गच्छेत् विप्रो दद्याच्छमेशनेः" इति । कर्मकरणासामर्थ तु कात्यायन श्राह- “धनदानासहं बुध्वा स्वाधौमं कर्म कारयेत्। অঙ্গী बन्धनागारप्रवेशो ब्राह्मणादृते"-इति। मनुरपि,- "स्त्रीवालोन्मत्तद्धानां दरिद्रा व रोगिणाम् । शिथिलाविल्लरवाद्यविद्यावृपतिमर्दनम''-इति । ब्राह्मणम्य बधथाने मौण्ड्यं विदधाति मनुः.- "मौण्यं प्राणान्तिको दण्डो ब्राह्मणस्य विधीयते । इतरेषान्तु वर्णानां दण्डः प्राणान्तिको भवेत् ॥ न ब्राह्मणबधात् पापादधी विद्यते कचित् । तम्मादम्य बधं राजा मनमाऽपि न चिन्तयेत् ॥ लन्नाटाको ब्राह्मणम्य नान्यो दण्ड़ो विधीयते । महापातकयुक्रोऽपि म विप्रो बधमर्हति ॥ निर्वासनाङ्गकरणे मौण्ड्यं कुर्यान्नराधिपः" इति । अङ्काने च विशेषो नारदेन दर्शितः, - "गुरुतल्पे भगः कार्य: सुरापाने सुगध्वजः । स्तेये च श्वपदं कार्यं ब्रह्माहण्यशिराः पुमान्" इति । अवनं न चत्रियादिषु कर्त्तव्यम् । -em----- * विद्याच पतिर्धनम्, इति शा. व. ।

·पराशरमाधवः।
-
"ब्राह्मणस्थापराधे तु चतुर्व विधीयते ।
गुरुतनपे सुरापाने स्तेये बाधणहिंसने ॥
इतरेषान्तु वर्णानामङ्गनं नाच कारयेत्” इति ।
न केवलं सभ्यादौनामेव दण्डः, किन्तु जयिनोऽपौत्याह
वृहस्पतिः,-
"निश्चित्य बहुभिः सा ब्राह्मणै: शास्त्रपारगैः ।
दण्डयेज्जयिना साकं पूर्वसन्यांस्तु दोषिणः".-इति ।
याज्ञवल्क्योऽपि,-
"दुर्दृष्टांस्तु पुनर्दवा व्यवहारान् नृपेण तु ।
मभ्याः मजयिनो दण्ड्या विवादाद्विगुणं दमम्” इति ।
जयलोभादिना व्यवहारस्य अन्यथा करणे जयिसहिताः सभ्याः
प्रत्येक विवादपराजयनिमित्तादर्शनात्* द्विगुणं दण्ड्याः। यदा पुनः
भाक्षिणो दोषेण व्यवहारस्थान्यथात्वं, तदा माक्षिणएव दण्ड्या न
सभ्यादय इत्यर्थः । यः पुनायतो निर्णीतमपि व्यवहारं मौव्या-
दधर्म इति मन्यते, तम्प्रत्याह नारदः,-
"तौरितं चानुशिष्टश्च यो मन्येत विधर्मवित् ।
द्विगुणं दण्डमास्थाय तत्कायें पुनरुद्धरेत्” इति ।
वसिष्ठोऽपि,-
"यो मन्येताजितोऽस्मौति न्यायेमापि पराजितः ।
-
* इत्यमेव माठः सर्वत्र । ममतु, विवादपराजयनिमित्तादर्थात्, इति
पाठः प्रतिभाति

·व्यवसारकाण्डम्। यस्तं पापमजित्ला च* पातयेद्विगुणं दमम्" इति । तौरितामुशिष्टयो दः कात्यायनेम स्पष्टीयतः-- "असत्मदिति यः पक्षः सभ्यवां योऽवधार्यते । तौरितः सोऽनुशिष्टस्तु माक्षिवाक्यात् प्रकीर्तितः" इति । चत्पुनर्मनुमोक्तम्,- "तौरिनं चानुशिष्टं च यत्र क्वचन यद्भवेत् । कृतं तद्धर्मतो विद्यान्न तद्भूयोऽपि वर्तयेत्।" इति । तत्वीकृतत्वादिनिवृत्तित्वभावविषयम् । म्यादिविषये पुनर्यव- हारः प्रवर्तनीयः । तदाह नारदः- "स्त्रीषु रात्री वािमादन्तर्वमखरातिषु । व्यवहारः कृतोऽप्येषु पुनः कर्त्तव्यतामियात्'-दति । बलात्कारादिना कृतोऽपि व्यवहारो निवर्तनीय इत्याह याज्ञवल्क्यः, "बलोपधिविनिर्दृत्तान् व्यवहारान् निवर्तयेत् । स्त्रौनकमन्तरागारवहिःशष्टतं तथा"--इति । कार्टवैगुण्येऽपि पुनर्व्यवहारामिद्धिमाह मएव,- "मत्तोनात्तार्त्तव्यमनिबालभौतादियोजितः । असंबद्धकृतश्चैव व्यवहारो न मिध्यति" इति । श्रादिशब्देन वृद्धवादिप्रयुक्तव्यवहारो ग्टह्यते । तथाच मनः,- * इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, पुनर्मित्वा च तं पापं, इति पाठः प्रतिभाति । । तस्योनिवर्तयेत्, इति ग्रन्थान्तर्रायः पाठः समीचौगः । 21

·पराभरमाधवः।
-
-
"मतोमनाथमनिवासन सविरेण वा।
असंबद्धकतवैव व्यवहारो न सिध्यति" इति ।
नारदोऽपि,-
"पुरराविरुद्धस यस राशा विवर्जितः ।
असंबद्धो भवेदादो धर्मविद्भिरदारतः" इति ।
हारौतोऽपि,-
"राज्ञा विवर्जितो यस्तु स्वयं पौरविरोधकृत् ।
राष्ट्रस्य वा समस्तस्य प्रवतीनां तथैवच ॥
अन्ये वा ये पुरयाममहाजनविरोधकाः ।
अनादेयास्त ते सर्व व्यवहाराः प्रकीर्तिताः" इति ।
खवाक्यजितस्य तु म पुनाय इत्याह नारदः,-
"माशिसभ्यावमन्नानां दूषणे दर्शनं पुनः ।
खवाचैव जितानान्तु नोक्तः पौनर्भवो विधिः" इति ।
अन्यानपि निवर्तनीयव्यवहारानाह मनुः,--
"योगाधमनविक्रीतं योगदानप्रतिग्रहम् ।
यच वाऽप्युपछि पश्येत्तत्सर्वं विनिवर्तयेत्” इति।
परकीयधनस्यात्मीयवहेत्वभावे याचितकादिना प्राप्तियोगः ।
श्राधमनमाधिः। योगे श्राधमनं योगाधमनम् । एवं कौतमित्यत्रापि
योग्यम् । यमोऽपि,-
"बलादत्तं बलाडकं बलाचापि विलेखितम् ।
सर्वान् बलसतानान् निवनाह वै मनुः" इति ।
कात्यायनोऽपि,-
-
-

·१९
पारेण वा।
बाहक.प्रमाण
यहालः
प्रकृतं तदपि पाऊ
गर्भस्थमदृशो जेयः अष्टमादी
बाल श्राषोड़शावर्षात् पौगण्डखेति
परतो व्यवहारज्ञः खतम्लः पितरावृते।
जीवतोन खतम्सः म्याधरयाऽपि समन्वितः।
तयोरपि पिता श्रेयान् बोनपाधान्यदर्शनात् ।
अभावे बौजिनो माता तदभावे तु पूर्वजः".-इति ।
केषुचित् कार्यविशेषेषु स्त्रीणामस्वातव्यमित्याह हारीतः,
"दाने वाधमने वाऽपि धार्थि वाऽविशेषतः ।
श्रादाने वा विमर्ग वा न स्त्री स्वातव्यमति"-इति ।
मारदः,-
"प्रखतन्लाः प्रजाः सर्वाः स्वतन्त्रः पृथिवीपतिः ।
अस्वतन्त्रः समसः शिष्य प्राचार्य तु स्वतन्त्रता".रति ।
अवास्वतन्तकृतव्यवहारनिवर्त्तनं स्वतन्त्रानुमत्यभावविषयं बेदि-
तव्यम् । तथाच नारदः,-.
"एतान्येव प्रमाणानि भर्ता यधनुमन्यते ।
पुत्रः पत्युरभावे वा राजा का पतिपुत्रयोः ॥
तत्र दासकृतं कायं न कृतं परिचक्षते ।
• इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, वादान्तरेस, इति पाठा प्रतिभाति ।
-

·पराशरमाधवः । ॥ अन्यत्र स्वामिसन्देशात् न दामः प्रबुरात्मनः । पुत्रेण वा छतं काय यस्यादच्छन्दतः पितुः । तदयकतमेवाडमः पुत्रय तो ममौ”-दति। कात्यायनोऽपि जिन्टाइदामानां दानाधमनविक्रयाः । अखतम्बकताः सिद्धिं प्राप्नुयु नुवर्णिताः प्रमाणं सर्वएवैते पण्यानां क्रयविक्रये। यदि खं व्यवहारन्ते कुर्वन्तो हनुमोदिताः ॥ क्षेत्रादौनां तथैव स्युर्धाता भावसुतः सुतः । निसृष्टाः कृत्यकरणे गुरुणा यदि गच्छति" इति । रहस्पतिरपि,- "खखामिना नियुक्तस्तु धनमस्यापलापयेत् । कुसौदकृषिवाणिज्ये निसृष्टार्थस्तु म स्मृतः ।। प्रमाणं तत्तं सर्व लाभालाभं व्ययोदयम् । खदेश वा विदेश वा न स्वातन्त्र्यं विसंवदेत्” इति । अनुमत्यभावेऽपि कुटुम्बभरणार्थे अखतन्त्रकृतं नान्यथा कर्तुमई तौत्याह मनु:- “कुटुम्बार्थेऽप्यधौनोऽपि व्यवहारं समाचरेत् । * इत्यमेव पाठः सर्वत्र । यः खामिमा नियुक्तस्तु धनायव्ययपालने,- इति ग्रन्थान्तरीयस्तु पाठः समीचीनः । कुटुम्बार्थेऽनधीनोऽपि,-इत्यादि का । कुटुम्बार्थेऽधधोनोऽपि व्यव- शारं यमाचरेत्,-इति ग्रन्थान्तरौयः पाठस्तु समीचौगः ।

·ta स्वदेश र विचारयेत्" इति। प्रकृतिस्थखातन्त पागकतिस्थानम्। नपा नारदः,- "कुलज्येष्ठस्तथा श्रेष्ठ मातिदियो भवेत् । तत्कृतं स्यात् कृत कार्य पतसतम्" इति। खतन्त्रप्रकृतिम्यक्तमपि कानि. मिध्यतीत्या कात्या- यनः,- on- "सुतस्य सतदाराणां दामौलं सभामने। विक्रये चैव दाने च स्वातंची सते पितुः".- रति । एवं शास्त्रोकमार्गण निर्णयं कुर्वनमे राशः - फलं दर्शांत वृहस्पतिः- "एवं शास्त्रोदितं राजा कुर्वविपासनम् । वितत्येह! यशो लोके महेन्द्रसो भवेत् ॥ माक्षिणश्चानुमानेन?. प्रकुर्वन कार्यानर्णयम् । वितत्येह यशो राजा बनस्यानोति विष्टपम्" इति । इति निर्णयपादूः माल A जससम्मतिबा वशित्वं, इति का + वितसंच, इति को। 5 इत्यमेव पाठः सर्वत्रः। गम है, बाधिमिजमानेन,-इति पाठः प्रतिभाति।

·पराशरमाधवः।
अष्टादशपदोपयोगिनी व्यवहारमातका निरूपिता।
अथेदानौमष्टादशपदान्यनुक्रमेण निरूप्यन्ते ।
तत्र रहस्पतिः-
"पदानां सहितस्वेष व्यवहारः प्रकीर्तितः।
विवादकारणन्यस्य पदानि याताधुना ॥
सदानप्रदानानि* धूताहानादिकानि च ।
क्रमशः सम्प्रवक्ष्यामि कियाभेदांश्च तत्त्वतः" इति।
तत्र प्रथमोद्दिष्टत्वेन मृणादानाख्यम्य पदस्य विधिरुच्यते । तत्र
मणादानं सप्तविधम् । तदाह नारदः,-
"चणं देयमदेयञ्च येन यत्र यथा च यत् ।
दानग्रहणधर्माच सुणादानमिति स्मृतम्" इति।
तनराधमणे पञ्चविधमौदृशमणं देयमौदृशमदेयमनेनाधिका-
रिणा देयमस्मिन्समये देयमनेन प्रकारेण देयमिति। उत्तमर्ण
विविधं, दानविधिरादानविधिश्चेति। तत्र दानविधिपूर्वकवादि-
तरेषां तचादौ दानविधिरुयते । तत्र सहस्पतिः,-
"परिपूर्ण ग्टहीत्वाऽलं वृद्धेर्वा माधु लमकम् ।
लेख्यारूढं माधिमदा सूर्ण दद्याद्धनौ मदा"-इति ।
बद्धः परिपूर्णत्वं मद्धिकमूलद्रव्यपर्याप्तता। वृद्धिप्रभेदाथ
रहस्पतिमा निरूपिताः,-
"वृद्धिथतर्विधा प्रोक्ता पञ्चधाऽन्यः प्रकीर्तिता।
*इत्यमेव पाठः सर्वत्र। मम तु, ऋणादानप्रधानानि,-इति पाठः प्रतिभाति।

·यवहारकादम्।
पशिधाऽस्मिन्समाख्याता तत्त्वतस्ता नियोधत ॥
कायिका कालिका चैव चरितः परा ।
कारिता च शिखाइद्धिर्भागलाभसाथैव ।
कायिका कर्ममयका मासयाद्या तु कालिका ।
डूईद्धिथकवद्धिः कारिता वृणिना कता ||
प्रत्यहं ग्धते या तु शिवास्तुि मा मता ।
महात् स्तोमः मदः क्षेत्रात् भोगलाभः प्रकीर्तितः" इति।
वृद्धेम्न परिमाणं मनुमोक्रम्,--
"शौतिभागं कौयान्मामि वाधुषिकः गते" इति ।
वृाथ निष्कगते प्रयुक्रे मपादनिष्कपरिमितां वृद्धि मामि
मासि लोयात् । एतन्मबन्धकविषयम् । तथाच यावमक्या,
"अशौतिभागोद्धिः स्यानामि मामि मबन्धके ।
वर्णक्रमाच्छन्दिविचतुःपनकमन्यथा ।
मासस्य वृद्धिं ग्टहीयात् वर्णानामनुपूर्व:"-दति ।
मलमकप्रयोगे व्याम:,
"मबन्धे भाग मौत: षष्ठो भागः मखमके।
निराधाने डिकगत मामनाभ उदाहतः" इति ।
ग्रहौरभेदेद्धेः परिमाणान्तरमाह याज्ञवम्क्यः, ---
.
तश्वतखान्
नियोधत, इति का
-
(१) स्नोमोऽत्र मावासनिमित्त भाटकम् । सदः क्षेत्रभवं पनादि,-
इति पदेवरेश व्याखातम् ।

·पराशरमाधवः। -- "कामनारगास्तु दशकं सामुद्रा विंशकं गतम्" इति । कान्नारगाः दुर्गमवमगन्तारः, ते प्रतिमामन्दशकं शतं दधुः । सामुद्राममुद्रगन्तारः विंशकं शतं दधुरित्यर्थः । कारितायां तु न नियम इत्याह एव "दधुर्वा खकृतां वृद्धिं सर्वे सर्वासु जातिषु"-इति । सर्व प्राक्षणादयोऽधमर्णाः । सबन्धके प्रबन्धके सर्वासु आतिथू- समर्णनुभूतास खाभ्युपगता वृद्धिं दधुः। कचिदनौकताऽपि वृद्धिर्भवति । तदाह विष्णुः,- "यो रहीला ऋणं पूर्वं दास्यामीति च मामकम् । न दद्यालोमतः पश्चात् स तस्मात् दृद्धिमाप्नुयात्” इति । मममेव मामकम् । प्रतिदिनकालावधिमङ्गीकृत्य ग्रहौतम- वृद्धिकं धनं यदि न प्राग्ददाति, तदा अवधेरनन्तरकालादारभ्य वर्द्धतएवेत्यर्थः । कालावधिमनङ्गीकृत्य स्खौरतस्य धमस्य षण्माणा- दूद्धं वृद्धिर्भवतीत्याह नारदः,- "म वृद्धिः प्रौतिदत्तानां या वनाकारिता कचित् । अमाकारितमप्यूद्धं वत्मरादिवर्धते'-इति । याचितकं ग्रहोत्या देशान्तरंगमने कात्यायनः,- “यो याचितकमादाय तमदत्वा दिशं ब्रजेत् । ऊर्द्ध संवत्सरात्तस्य तद्धनं वृद्धिमाप्नुयात्" इति। एतच्चापतियाचितविषयम् । प्रतियाचिते तु सपवाह, "शत्वोद्धारमदवा यो याचितस्तु दिशं व्रजेत् । ऊर्द्ध मामत्रयात्तस्य तद्भूनं वृद्धिमाप्नुयात्"--इति । । - - ·थाहारसायन। - - लोहार, पापितकमादायेत्यर्थः। सवातितकं पीत्वा देचे एव थितोऽपि थाचितकंग प्रवचति, प्रत्यार एक- "खदेशेऽपि स्थितो घस्त न दद्यादयाचितः माचित् । तं ततोऽकारिता वृद्धिमनिष्पन्नच दापयेत्" इति । ततः, प्रतियारमकाखादारभ्येत्यर्थः । "यायमानं गवईत यावत्र प्रतिवाषितम् । याच्यमानमदात् वईते पक्षकं प्रतम्" इति । निक्षेपादावपि भएव,- "मिचितं वृद्धिषध क्रयविकथएवर । याचमाममदतं चेत् वर्द्धते पञ्चकं प्रतम्" इति। महौतपण्यमौल्यानर्पणविषये तु भएक,- "पचं एहोला यो मौखमददैव दिवं प्रजेत् । सत्रयस्योपरिणाममं वृद्धिमानुपात्"-रति । एतच्चाप्रतियाचितविषयम् । धमाकारित रपवादो नारदेन दर्शितः, "पण्याचं भूतियासो दडो यस प्रकषितः । स्थादानाशिकपणं वईते नाविवचितम्" इति। पृथादानं, नटादिभ्यः प्रतिमुतम् । भाषिकापणं धूतद्रयम् । विवचितं पनाकारितम्। पथमूय घभावः, प्रवासमतियाचना- भावे । न्यासस्य तु वृषभावः, यथाऽवस्थाने प्रनियाधमाभाने । अन्यथा कात्यायनवचनविरोधापत्तेः । मोडपि, "म वृद्धिः सौपने साभे निषि बधाषिते । - 22 ·पराशरमाधवः। - सन्दिग्धे प्रातिभाये च यदि म स्यात्वयं शता"-इति । चथाखिते निक्षेपे व्यत्यन्यथाकरणरहिते। दात योग्यम- योग्यश्चेति भन्दिग्धे। प्रातिभाव्ये राणिप्रत्यर्पणादौ । कात्यायनोऽपि,- "कर्मसंस्थामवधूते पण्यमूख्ये च सर्वदा। स्खौशलोषु न वृद्धिः स्थात् प्रातिभाव्यगतेषु. "-इति । सर्वदेति प्रतियाचमादेः परस्तादयकता वृद्धिास्तीत्यर्थः । पणमूल्ये कात्यायनवचमविरोधः पूर्वमेव परिहतः । व्यामोऽपि,- "प्रातिभाव्यं भुक्तबन्धमग्टहीतच दिहतः । न व ते प्रपत्रः स्यादथ शुक्ल प्रतिश्रुतम्” इति । भुकबन्धग्रहण निक्षेपोपायने यथा वृद्धिदया, तथा गोप्यभोगे वृद्धिर्न देयेत्येवमर्थम्। “भुक्ताधिर्म वर्द्धते” इति गौतमस्मरणात्। अग्टहीतं च दित्सतः, इति तापवादः, अतवृधपवादप्रमङ्गा-- दुकः । तद्यपवादश्च याज्ञवल्क्येन दर्शितः,- "दीयमानं न ग्रहाति नियुक्तं यत्स्वकं धनम् । मध्यस्थस्थापितं तस्याबईते न ततः परम्" इति । प्रयुक्तस्य द्रव्यस्य वृद्धिग्रहणमन्तरेण चिरकालावस्थितस्य परम् । वृद्धिद्रव्यभेदामाह याज्ञवल्क्यः,-- "सन्ततिस्तु पशस्त्रौणं रमस्याष्टगुणा परा। वस्खधान्यहिरण्यानां चतुस्विद्धिगुणा परा"-इति । पास्त्रीण सन्ततिरेव वृद्धिः। रमस्थ तैलटतादेः स्वक्षतया वृद्या व मानस्थाष्टमुण वृद्धिः परा । भातः परं वर्द्धते। वस्तधान्य- हिरण्यानां थथाक्रमं चतुर्गुणा चिगुणा द्विगुण च परा तिः ।

·यवहारकाखम्।
११
पत्तु वभिडेनोकम् । “दिगुणं हिरण्यं विगुणं धान्य धान्येव रवा
व्याख्याताः । पुष्पमूलफलानि च तुलाटतमष्टमुणम्"-रनि । पर
मनुमोक्तम्,-
"धान्ये दे लबे वाले मानिक्रमति पञ्चताम्"-रति ।
मदः क्षेत्रफलं पुष्पभूमफलानि । लवो मेषोर्णाचमरौवेशादिः ।
वायो वलोवर्धतरगादिः । धान्यगदलववाविषया दृद्धिः पञ्चगुणवं
नातिकामतीति ।
"उतार प्यष्टगुणा
पाके बौजेची
पाणा स्वता।
लतणे कुष्यदमद्येषु दृष्टिगुणा मता ॥
गुड़े मधुनि 'वोका प्रयुक्त चिरकालिका"---इति ।
कुप्यन्त्रपुमीमकम् । तदेतत्सर्वमधमर्णयोग्यताऽगुमारेण दुर्मिचा-
दिकालवन व्यवस्थापनो यम् । दशभेदेनापि परां वृद्धिं दर्शयति
मारद:,-
"दिगुणं त्रिगुण चैव तथाऽग्मिंश्च चतुर्गणम् ।
तथाऽष्टगुणमन्यमिान् दयं दोऽवनिष्ठते"-इति ।
देयम्मृणं वर्द्धमानं चिरकाम्नावस्थित क्वविधिगुणं कनिचतुर्गुणं
कचिदष्टगुणं भवतीत्यर्थः । वमिष्ठोऽपि,-
"वज्रमुक्तिप्रबालानां पत्रम्य रजतम्य वा।
द्विगुण दीयते वृद्धिः सतकामानमारिणे ।
ताम्रायःकांस्यरातोनावणमामकम्य छ।
त्रिगुणा तिष्ठते ः काम्लास्वरसतस्य तु"रति ।
सुकिरिति मुनाफलं लक्ष्यते, वचमाहर्यात् । व्यागोपि,-
-

·२७२ पराशरमाधवः। -- "भाककारबौनेचौ षड्गुणा परिकीर्तिता। वदश्यष्टगुणन् काले मबहरमानवान्” इति। कात्यायनोऽपि,- "तेखानाञ्चैव सर्वेषां मधानामथ भर्पिषाम् । वृद्धिरष्टगुणा शेया गुडस्य लवणस्य च" इति । यत्र दृद्धिविशेषो न श्रूयते, तत्र द्विगुणैव । तथाच विष्णुः । "अनुक्कानां द्विगुण"-इति । अयं च वृड्युपरमः सत्प्रयोगे सक- दाहरणे च वेदितव्यः । तथाच मनुः,- "कुसौदवृद्धिद्वैगुण्यं नात्येति मकदाहिता"--इति । उपचयाथै प्रयुक्रं द्रव्यं कुसौदं, तस्य वृद्धिः कुसौद्धिः । द्वैगुण्यं नात्येति नातिकामति । यदि मकदाहिता सत्प्रयुक्ता । पुरुषान्तर- संक्रमणदिना प्रयोगान्सरकरणे, तस्मिन्नेव वा पुरुषे रेकमेकाभ्यां* प्रयोगान्तरकरणे वैगुण्यमतिक्रम्य पूर्ववत् वर्धते । मकदाहतेति पाठे शनैः शनैः प्रतिदिनं प्रतिमासं प्रतिमंवत्सरं वाऽधमर्णादापत्य द्वैगुण्य- मत्येतौति व्याख्येयम् । गौतमोऽपि । “चिरस्थाने द्वैगुण्यं प्रयोगस्य”- इति । प्रयोगस्येत्येकवनननिर्देशेन प्रयोगान्तरकरणे द्वैगुण्यातिकमो- ऽभिप्रेतः। पिरखाने,-इति निर्देशाच्छनैः शनैः वृद्धिग्रहणे बैगु- प्यातिक्रमोऽभिमतः । उकस्य वृधुपरमस्य क्वचिद्रव्यविशेषेऽपवादमाह वृहस्पतिः- - m * एकशपायो-इति शा.

·यवहारकाडम्। १५ "हणकाटेष्टकासूपकिण्वधर्मास्विषर्षणाम् । ऐतिपुष्पफलामा वृद्धिस्तु न निवर्तते"-इति। किण्वः सराद्रव्योपादानभनो मनविशेषः। पर्वा वाणादिनिवा- रकफलकः। वर्ष तनुजम्। इनिरायुधम् । पुष्यफलयोनिवृत्तिर- त्यसमम्हाधमर्णविषयः ! अन्यथा चिगुणवृद्धिप्रतिपादकव्यामवचन- विरोधः पूर्ववदिशेयः। वमिछोऽपि,- "दण्डव खिराणां मृण्मयामा नर्थवच अक्षया वृद्धिरेतेषां पुष्पमूलफलस्य च"-रनि। वृहस्पतिरपि,- "पिखावृद्धिं कायिकाच भोगलाभ तथैवच । धगौ तावत्ममादद्यान यावन्मूलं न शोधितम्" इति । तदेवं, परिपूर्ण ग्रहोत्वाऽऽधिमित्यत्र बाधः परिपूर्णत्वनिरूप- पाप्रसङ्गागता मविशेषा वृद्धिनिरूपिता। इदानीमाधिर्निरूप्यते। -- तच मारदः,- "श्रधिक्रियत इत्याधि: म विजेयो डिलक्षण:। कृतकालोपनेयव यावत्योचताचा म पुनर्दिविधः प्रको गोप्योभोग्यम्तथैवच"--रति । म्हौतस्य द्रव्यस्योपरि विश्वामार्थमधमार्णगोत्तमर्श अधिक्रियते ·पराशरमाधवः। आधीयते इत्याधिः। छतकाले अाधानकालएवैतदिवसाधवध्यय- माधिर्मया मोच्यते, अन्यथा तवैव भविष्यतीत्येवं निरूपितकाले। उपरिष्टात्मेवनीय इत्यर्थः । यावद्देयोद्यतः, ग्रहीतधनप्रत्यर्पणावधि- निरूपितकाल इत्यर्थः । गोप्यो रक्षणीयः, भोग्यः फलभोग्यादिः । वृहस्पतिरपि,- "प्राधिर्बन्धः समाख्यातः स च प्रोकचतुर्विधः । जङ्गमः स्थावरश्चैव गोप्योभोग्यस्तथैवच ।। यादृच्छिकः सावधिश्च लेख्यारूढ़ोऽथ माधिमान्” इति । प्राधिर्नाम बन्धः । स विविधः, गोप्यो भोग्यश्च । पुनश्चैकैकशो- विविधः, जङ्गमः स्थावरश्चेत्येवं चतुर्विधः। पुनरपि प्रत्येक द्विविधः, यादृच्छिकः सावधिश्चेति। यावदृणन्तव न ददामि तावदयमाधि- रित्येवं कालविशेषावधिशून्यतया तो यादृच्छिकः। कृतकालोप- नेयः सावधिः । पुनश्च लेख्यारूढ़ः सातिमानिति विविधः । भर- द्वाजः प्रकारान्तरेणाधेश्चातर्विध्यमाह, "आधिश्चतुर्विधः प्रोक्तो भोग्यो गोप्यस्तस्येवच । अर्थप्रत्यय हेतच चतुर्थस्वाज्ञया कृतः ॥ श्रावणत्पूर्वलिखितो भोग्याधिः श्रेष्ठ उच्यते । गोप्याधिस्तु परेभ्यः खन्दत्वा यो गोप्यते रहे। अर्थप्रत्ययहेतुर्य अर्थहेतः स उच्यते । प्राजाधिर्नामयो राजा संयदि बाज्ञया इतः" इति । - * स विनेय इत्यर्थः, इवि शा।

·অন্যাল। - पावणं ममदि प्रकाशमम् । धाधिपणानन्तरं नामविकारा- दयोषथा न भवन्ति, तथा पालनीय रत्यार पारीतः,- "बन्धं यथा स्थापितं स्याथैव परिपासयेत् । अन्यथा मध्यते लाभो मूलं वा तयतिकमात्" इति। रहस्पतिरपि,- "न्यासवत्परिपाल्योऽसौ वृद्धि म्येसचाऽकते। भुक वाऽमारतां प्राप्ने मूलहानिः प्रजायते। बहुमूल्यं यत्र नष्टमणिकं न च तोषयेत् ॥ देवराजोपधाते च यचाधिर्नाशमानुयात् । तपाधि दापर्यदृष्टान् मोदयं धनमन्यथा"-इति । - तथाच व्यासः,- "देवराजोपघाते तु न दोषो धमिनां कचित् । अन्यथा नभ्यते लाभो मूलं वा माशमानुयात् ॥ सणं दायस्तु तबाशे बन्धनान्यम्प तथा"-ति। प्राधेरमारत्वेऽप्येवमनुसन्धेयम् । तथाच नारदः,- "ररमाणोऽपि यथाधिः कालेनेयादमारताम् । प्राधिरन्योऽथवा कार्या देयं वा धनिने धनम्" इति । थाज्ञवल्क्योऽपि,- "आधेः खौकरणासिद्धी रखमाणोऽयमारताम् । यातवेदन्य श्राधेयो धनभावा धनी भवेत्" इति । अयमर्थः । श्राधेगौप्यस्य भोग्यस्य च नौकरणत् ग्रहणात् प-

·पराशरमाधः।
भोगाचाधियहणसिद्धिः, न पाहिलेखमाण नायुहगमाण।
तदार नारद:-
-
-
"प्राधिस्तु दिविधः प्रोको नामः स्थावरस्तथा ।
सिद्धिरस्योभयस्यापि भोगो यद्यस्ति नान्यथा" इति ।
एवं च मति, या खौकारान्ता क्रिया पूर्वा, मा बलवतो; था
पूर्वाऽपि स्वीकारादिरहिता, मा म बलवतीत्युक्तं भवति । प्राधिः
प्रयत्नेन रक्षमाणोऽपि कालादिवशेन यद्यमारताङ्गतस्तदाऽन्य आधेयः ।
अथ वा धनिने धनं देवम् । प्राधिमिडौ भोगएव प्रमाणमित्याह
विष्णु:-
"इयोर्निचिन्तयोराधिर्विवदेतां यदा नरौ।
यस्य भुकिर्जयस्तस्य बलात्कारं विना कता"-इति ।
इयोरपि भुक्रस्थाह रहस्पतिः,-
"क्षेत्रमेकन्दयोर्बन्धे यह समकालिकम् ।
येन भुक्तं भवेत्तस्य तत् तसिद्धिमवाप्नुयात्” इति ।
वमिष्ठोऽपि,-
"तुखकाले विमष्टानां लेख्यामामाधिकर्मणि।
येन भुकं भवेत्पूर्व नस्याधिर्बलवत्तरा"-इति ।
भोगाधिषे मएवाए
"योकदिवले नौ तु भोकामाबुपागतौ ।
विभव्याधिः ममीन भोकव्य रति निक्षयः" इति।
दयोरेकमाधि कुर्वतो दण्डमा कात्यायमः, -

·व्यवहारकाखम्। १०० - - - "पाधिमेक इयोः कृत्वा यद्येका प्रतिपनवेत् । नयोः पूर्वकृतं ग्राह्यं तत्कर्ता दण्डभाग्भवेत्" इति । प्रतिपदिति प्रतिपत्तिरित्यर्थः । प्राधिविशेषे दणविशेषमाह विष्णुः । “गोचर्ममात्राधिका भुवमन्यस्य आधिद्धृत्वा तस्मादनिर्मा- थान्यस्य यः प्रयच्छेत्स बध्यः। ऊनां चेत्, षोड़शसुवर्ण दण्डाः,- इति । माहिलेख्यमिझोर्लेख्यमिद्धिर्बलवतीत्याह कात्यायनः,- "श्राधानं विकयो दानं लेख्यमाचिकृतं यदा। एकक्रियाविरुद्धन्तु लेल्यं तचापहारकम्" इति । लेख्यमिद्धत्वाविशेषेऽपि मएवाह,- "अनिर्दिष्टञ्च निर्दिष्टमेकत्र च विलेखितम् । आकाशभूतमादाय अनादिष्टं च तद्भवेत् । यद्यद्यदाऽस्य विद्येत तदादिष्टं विनिर्दिशेत्" इति । अयमर्थः । आधातराधानकाले यविद्यमानं धनं निरूपित. स्वरूपं च, नद्धनमाधित्वेनादिष्ट, तनिर्दिष्टमित्युचते । नविपरीत धनमाधित्वेन कल्यमानमनिर्दिष्टमिति निर्दिशदिति। निर्दिष्ट- बाविशेषे याज्ञवल्क्या, "आधौ प्रतिग्रहे कौते पूर्वा तु बग्नवारा" इति । एकमेव क्षेत्रमेकस्याधिं कृत्वा किमपि ग्टहीत्वा पुनरन्ययाधाय किमपि शाति, नत्र पूर्वम्यैव तत् चम्भवति नोत्तरम्य । एवं प्रतियो कये च योजनीयम् । मृणादिषत्तरक्रियायाः प्राबन्धमा मएव,- “सर्वेश्वर्थविवादेषु बनवत्युत्तरा क्रिया"-रनि । यद्येक क्षेत्रमेकस्याधिं कृत्वाऽन्यस्य विक्रोणते, तपाइ मिठ:- 23 ·१७८ पराशरमाधवः। "चः पूर्वोत्तरमाधाय विकिणते तु तं पुनः । किमेतयोलीयः स्थात् प्रोफेन बलवत्तरम्" इति । प्राध्यादौनां योगपद्येऽप्याह भएव,- "वतं यकदिवसे दानमाधानविक्रयम् । त्रयाणामपि सन्देहे कथं तत्र विचिन्तयेत् ॥ चयोऽपि तद्धनं धायं विभजेयुर्यथागतः । उभौ क्रियानुसारेण विभागोनं प्रतिग्रही" इति । एतदाधितोऽप्यधिकर्णिकविषयम् । पुणपर्याप्ताधिनाशे वाह नारदः,- "विमष्टे मूलनाशः स्थात् देवराजकृतादृते"-इति। बहुमूल्याधिना धनिकं समर्पयेदित्युक्तम् । तत्र विशेषमाह मनुः,- "मूलेन तोषयेदेनमाधिस्तेनोऽन्यथा भवेत्" इति । गोप्याधिभोगे लाभहानिमाह याज्ञवल्क्यः,-- "गोप्याधिभोगे नो द्धिः सोपकारेऽथ हापिते। नष्टो देयो विनष्टश्च देवराजकृतादृते” इति । अयमर्थः । गोप्यस्याधेः समयातिकमेण भोगे सति महत्यपि वृद्धिर्दातव्या। मोपकारे मदृद्धिके भोग्याधौ हापिते व्यवहारा- क्षमत्वं प्रापिते सति न वृद्धिः। गोयाधिर्विकारं प्रापितः, पूर्वव- स्कृत्वा देयः। विनष्टखेदात्यन्तिकनाशं प्राप्तश्चेत्तमूल्यादिद्वारेणैव निवेद्यः । गोप्याधिभोगे नो द्धिरित्येतहलात्कारभोगविषयम् । श्रत- - -- एवं मनुः,- ·यवहारकाम्। "न भोकप्यो बलादाधि धानो टिमसोत्"-ति । वचनादिना प्राधिभोगे भोगानुसारेण लाभद्रव्यख नाममा भएक,- "यः स्वामिनाऽमनुजातमाधि भरविचक्षणः । तेनार्धवृद्धिमकिया तम्य भोगस्य निष्कृतिः" इति । कचिद्विषये मूलद्रव्यनाम भह लाभनामस्य विकल्पमा कात्यायन:,- "काममननुज्ञातमाधिं यः कर्म कारयेत् । भोका कर्मफल दाप्यो वृद्धिं वा लभते नम:"-ति । दास्थाद्याधौ कर्मफलं वेतनम्। श्राहितदाम्यादिपोड़ने मए- - “यस्वाधिं कर्म कुर्वाण: वान्धादोन कर्मभिः । पौड़येत् भमयश्चैव प्राप्नुयात्पूर्वमाहमम्" इति । वाहितम्य द्रव्यस्थ स्वत्वमिवृत्तिकालमाह याजवाक्यः,- "त्राधिः प्रणव्येट्विगुणे धने यदि न मोक्ष्यते । काले कालकतो नश्येत् फलभोग्यो न मम्वनि" इति। प्रयुक्त धने म्वतया वृया कालक्रममा बैगयं प्राप्ने मनि पल- कालो गोप्याधिर्म मोक्ष्यते, नदा नदधमास्य, धनं प्रयोः मम- वति । इसकालो गोप्यो भोग्यचाधिः भम्पतिपन्ने काले पदिम • वानवा दण्टेन कम्मभिः,-सि का। मम तु, बसाकिब सायं वेदखेग चम्मभिः, इति पाठः पविभाति ।

·१८० परामरमाधवः। मोक्ष्यते, तदाऽधमर्णस्य नश्येत् । अक्षतकालः फलभोग्यः कदाचिदपि न नश्यति। वैगुण्यनिरूपितकालयोस्परि चतुर्दशदिवसप्रतीक्षणं कर्तव्यमित्याह व्यामः,- "हिरण्ये द्विगुणीभूते पूर्णकाले कृनावधौ । बन्धकस्य धनखामौ दिमप्ताहं प्रतीयते ॥ तदन्तरा धनं दवा भृणौ बन्धमवाप्नुयात्" इति । नन्वाधेः खलनिवृत्तेः स्वत्वोत्पत्तेच कारणं नास्ति, विषयोऽपि मास्ति। मैवम् । न केवलं दानादिरेव खत्वनिवृत्तिकारणम्, प्रति- ग्रहादिरेव स्वत्वापत्तिकारणम् ; किन्तु वैगुण्यनिरूपितकालप्राप्ती द्रव्यादौनामपि तस्य याज्ञवल्क्यवचनेनैव ऋणिधनिनोरात्यन्तिक- खत्वनिवृत्तिखत्वोत्पत्तिकारणत्वावगमात् । न च मनुवचनविरोधः, तस्योककालभोग्याधिविषयत्वेनाप्युपपत्तेः । यत्तु वृहस्पतिमा दशाह- प्रतीक्षणमुक्कम,- "पूर्णावधौ मान्तलाभे बन्धखामौ धनौ भवेत् । अनिर्गते दशाहे तु अणौ मोक्षितुमईति" इति । तदस्वादिविषयम् । हिरण्ये द्विगुणीभूते,--इति व्यासेन विशेषी- पादानात् । यत्पुनस्तेनैवोक्कम्,-- "गोप्याधिईिगुणादूय कृतकालस्तथावधेः । श्रावेदयेदृणिकुले भोक्तव्यस्तदनन्तरम"-इति । तहोगमाचविधिपरम्, न पुनः स्वत्वापत्तिपरम्। यदा तु मान्तलाभे धने बन्धस्य तथैवावस्थितस्य मोचनात् प्राग्रणिकश्य मरणादिर्भवेत्, तदा कि कार्यमित्यपेक्षितमाह वृहस्पतिः,- be ·व्यवहारकामम्। "हिरण्ये दिगुणोभते मृते नष्टेऽधमक्षिके। द्रव्यन्तदीयं मंग्टच्य विक्रिणीत समाधिकम् ॥ रक्षेदा कृतम्यं तु दशाई जनमंसदि । ऋणानुरूपं परतो ग्टहीत्वाऽन्यत्तु वर्षयेत्"- इति । हिरण्ये द्विगुणोझते पशदाधिमोलणादर्वागधर्णिके मते नो कुत्रचिढ़ते चिरकालमविज्ञाते मांत. प्राधिकृत द्रव्यं ममाषिक विक्रीय चरितानुरूपं द्विगुणीभूतद्रव्यपर्याप्तं स्टकौत, ततोऽवशिष्टं वर्जयेत् राजे ममपदित्यर्थः । नयाच कात्यायन:- "श्राधाता यत्र नष्टः स्यात् धनी बन्ध निवेदयेत् । राजा तत: म विग्यातो विक्रय इति धारणा ॥ मद्धिक होला त यं राजन्यथापयेत्" इति । राजे ममर्पणाच जात्याद्यमावविषयम् । तामवावे नवेव ममर्प-- पान्य न्याय्यत्वात् । अनाना वजयदिन्धनेन धनगुष्णेऽप्यनकास वधिकाधौ धनिकम्याम्वामित्वमवगम्यते । धनगुष्य स्वत्वप्रतिपादक याज्ञवल्क्यवचनं ममानाधिविषयम् । अतएव, न्यने अधिके च को श्राधिनाशोनाम्नि. किन्तु द्विगणोभतं द्रव्यमेव राजा दाप्य रत्यार याज्ञवल्क्यः,- "चरित्रबन्धककृतं मया दापयेडूनम् । भत्यकारकृतं द्रव्यं द्विगणं दापर्यत् ततः"--दति । चरित्रं शोभमाचरितं स्वागयत्वम्। तेन यत् बन्धक, परिष- बन्धकम् । तेनाधिकेन यट्रव्यमात्ममात् सनं पराधीनं वा तं, नब * समांमाधिविषयम,-ति ! | ·१२ पराशरमाधवः। रिबन्धककृतम् । अथवा चरिचममिहोत्रादिजनितमपूर्वम्। तदेव बन्धकं चरित्रबन्धकम्। तेन थट्टयमात्मसारस्वतं, तत्मदृद्धिकमेव दापयेत्, न तु धनद्वैगुण्ये प्याधिमाशः। सत्यस्य कारः सत्यकारः । तेन कृतं सत्यूकारकतम् । तदपि द्विगुणमेव देयं, न तु लाभादि- नाश: । अयमभिप्रायः । बन्धकार्पणममयएव मया द्विगुणमेव द्रव्यं दातव्यं नाधिनाशः इति नियमे कृते, तदेव द्विगुणभूतं दातव्यं नाधि- नाशः इति । क्रयविक्रयादिव्यवस्था निर्वाहाय यदङ्गुलौयकादि पर- इम्ते समर्पित,तत्मत्यङ्कारकृतम् । तचाङ्गुलीयकादि यहोवा व्यवस्था- मतिक्रामन् नदेवाङ्गुलीयकादि द्विगुणं प्रतिपादयेत् । इतरश्चेद- कुलौयकादिकमेव त्यजेत् । वस्वाधौ नियममाह प्रजापतिः,- “यो वै धनेन तेनैव परमाधिं नयेयदि । कृत्वा तदाऽऽधिलिखितं पूर्वञ्चापि समर्पयेत्” इति । यहन्धकखामिनि धनं प्रयुक्त तत्तुल्येनैव धनेन परं धनिका- तरमाधि नयेत्, न त्वधिकेन । अयं वस्खाधिर्धनस्य वैगुण्ये मति। सम्प्रतिपत्तौ तु द्वैगुण्यादगिपि द्रष्टव्यः । -- अथाधिमोचनम्। तत्र वृहस्पतिः,- "धनं मूलौकृतं दत्वा यदाऽऽधिं प्रार्थयेदृणौ। तदैव तस्य मोकव्यस्वन्यथा दोषभाग्धनौ" इति । • बाभनाभ-इति का।

·बवहारकादम्।
E
-
मूशौचनमधमणेन देयं धनम् : वस्तभोम्याधौ मूलमा, गो-
प्याधौ तु मवृद्धिकम् । यदा तहवा भणी पाधि प्रार्थयते, नदा
धनिना म मोकव्यः । अन्यथा दोषभाग्भवेदित्यर्थः । तदापा
वसक्यः,-
"उपस्थितस्य मोमव्यः प्राधिस्तनोऽन्यथा भवेत्
प्रयोजके पति धनं कुलेऽन्यस्याधिमानुयात्" इति ।
धनप्रयोकर्यमविहित मति तदाताम्ते मडकं धनं निधाय
खकीयमाधि कीयात् । भोग्याधिस्तु मूलमाचं दला फलकाताको
मोक्रव्यदत्याह व्यामः,-
"फलभोग्यं पूर्णकानं दवा द्रव्यन्त मामकम्" इति ।
मममेव भामकम् । मम्ममात्रं दवा मणी बन्धमवाप्रथादिति।
प्राधिनाशनिबन्धमत्वे वेगण्यादिकाम्बादागेव पाधिमाशयः ।
तथाच भण्व,-
"श्रतोऽन्तरा धनं दवा बन्धमवाप्नुयात्"-रति।
यत्तु
तेनेवोक्रम
“गोण्याधि द्विगुणादू. मोचयेदधमर्णिकः" इति ।
त गुप्यादूझें, अर्वाक् मिताहान्भोनयदित्येवम्परम् । अन्यथा,
प्राधिः प्रणश्येट्विगुणं धने इति याजवल्क्यवचनविरोधापनः । यदि
प्रयोकर्यमविहिते तत्कुले धनग्रहातारो न मन्ति, यदि वाधि-
विक्रयेण धनादिमा स्थादधमर्णस्य, तप याकर्तव्यं तदाह था-
"तत्कालतभूयो वा तत्र निदद्धिकः" इति।

·१८० पराशरमाधव:। - अणदानेच्छाकाले यत् तस्याधेर्मूल्यं, तत्परिकल्प्य तत्रैव धनिनि तमाधिं वृद्धिरहितं स्थापयेत्तत अ न वर्द्धते इति। भोग्याधि- विषये क्वचिद्विशेषमाह वृहसतिः,- "क्षेचादिकं यदा भुक्रमत्यन्तमधिकं ततः । मूलोदयं प्रविष्टं चेत्तदाऽऽधिं प्राप्नुयादृणो” इति । तेन प्रविष्टे मोदये द्रव्ये त्वयैतन्मोतव्यमित्येवं परिभाष्य यदा क्षेत्रादिकमादध्यात्, तदा भोगेन क्षेत्रार्थव्ययमहितमद्धिकधनप्रवे) मति प्राधिमादद्यादधमर्ण इत्यर्थः । याज्ञवल्क्योऽपि,- “यदा तु द्विगुणोभूतमणमाधौ तदाऽखिलम् । मोचत्राधिस्तदुत्पन्ने प्रविष्टे द्विगुणे धने” इति । अयमेव क्षयाधिरित्युच्यते लोकः। यत्र तु वृद्ध्यर्थएव भोग- इति परिभाषते, तत्र भोगेनाधिकधनप्रवेशे यावन्मूलदानं नाधि- मेकिव्यः। "परिभाष्य यदा क्षेत्र तथा तु धनिके भृणी। त्वयैतदृप्तलाभेऽर्थ भोक्तव्यमिति निश्चयः ॥ प्रविष्टे मोदये द्रव्ये प्रदातव्यन्वया मम" इति । मृणग्रहणकाले धनद्वैगुण्यानन्तरं भोगः। मूलमाचं दत्वाऽधमण बन्धनं प्राप्नोति। धनौ च ऋणं मूलमाचं न रशीयात् । किन्तु पूर्ण वर्षे समयवृद्धिपाते धने प्रविष्टे मति धनिनो मूलमा देयम् । ऋणिनो बन्धलाभ इति। परस्परानुमतौ तु वृद्धपर्याप्त- भोगेऽपि मूसमाचदानेनवाधिलाभः इत्यर्थः । परिभाषितकालैक- देगेनैव समयद्धिपर्याप्तवर्षप्रवेशे मएवाह- -

·थाहारकामहम्।
"यदि प्रकर्षितं तम्यादा न धनभाग्धनौ।
मुणौ न लभते बन्ध परम्परमतं विना"- रनि।
इत्याधिविधिः।
अथ प्रतिभूः।
तत्र वृहस्पतिः,-
"दर्शने प्रत्यये दाने पुणे द्रव्यापणे मथा।
चतुःप्रकारः प्रतिभूः शास्त्रे दृष्टो मनौपिभिः ।
पाहेको दर्शयामौनि माधुरित्यपरोऽब्रवीत् ।
दाताऽहमेतद्रविमर्पयामीति चापरः"-दनि ।
अहमेव तदीयं धनमर्पयामीति नौतीत्यर्थः । दर्शनप्रतिभुवः
छत्यमाह मएव,-
-
"दर्शनप्रनिभर्यस्तु देणे काले च दर्शयत् ।
निबन्धं वाहयेत् तत्र नेत्र राजमतादृत"-दनि ।
निबन्ध मृणं वाहयेत् धनिनं प्रापयेत् । यस्तु न दर्शयति, तं
प्रत्याह मनुः,-
"यो यम्य प्रतिभूतिठेत् दर्शनाया मानवः ।
श्रदर्शयन्म तं तत्र प्रयच्छन् म्वधमादृणम्" इति ।
दर्शनाय कालं दद्यादित्याह रहम्पतिः,--
"मष्टस्याम्वेषणे कामं दद्या प्रतिभुवे धनौ।
देशानुरूपतः पदं माम माईमथापिवा" इति ।
कात्यायनोऽपि,-
-

·१८६ पराशरमाधवः। म "नष्टस्यान्वेषणार्थन्तु देयं पक्षत्रयं परम् । यद्यमौ दर्शयेत्तस्य मोक्रव्यः प्रतिभूर्भवेत् ॥ कालेऽप्यतीते प्रतिभूर्यदि तं नैव दर्शयेत् । तमर्थ प्रदाप्यः स्यात्प्रेते. चैवं विधीयते" इति । दानप्रत्ययप्रतिभुवोः कृत्यमाह नारदः,- "णिवप्रतिकुर्वत्सु प्रत्यये वाऽथ हापिते । प्रतिभूस्तु ऋणं दद्यादनुपम्यापयंस्तदा” इति । अप्रतिकुर्वत्सु बन्धनदान अददत्सु। प्रत्यये जापिततधि- वामेऽपगते। धनार्पणप्रतिभुवः कृत्यमाह मएव,-- "विश्वामार्थं कृतस्त्वाधिन प्राप्तो धनिना यदा । प्रापणीयम्सदा तेन देयं वा धनिनां धनम्" इति । आधिप्रत्यर्पणप्रतिभुवं प्रत्याह भएव,--- "खादको वित्तहीनच लग्नको वित्तवान् यदि । मूलं तस्य भवेद्देयं न वृद्धिं दातुमर्हति"-इति । खादको बन्धभनकः, लाकः प्रतिभूः। स तु वृद्धिं दातुं नाईति। खादकादण्यत्र, मूल्येन तोषयेदिति वचनात् तन्मूल्यमात्रमेव देयम् । एवमितरेषां प्रतिभुवामपि देयद्रव्यविधयो द्रष्टव्याः । प्रतिभाय- इति प्रकृतमाह कात्यायनोऽपि,- "दानोपस्थानवादेषु विश्वासपथाय च। स्लमकं कारयेदेवं यथायोगं विपर्यये" इति । . - * इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, मूलेन तोषयेदिति वचनात् मूलमात्र- मेव,इति पाठः प्रतिभाति।

·यवहारकारहम्। न तत्पुत्रा उपस्थानं दर्शनम् । व्यासोऽपि,- "लेख्ये कृते च दिव्ये वा दानप्रत्ययदर्शने । ग्टहीतबन्धोपन्याने ऋणिद्रव्यार्पणे तया"-दति । प्रतिभाह्य इति शेषः । प्रतिभूमरणे व्यवम्यामार याज- वस्करः- "दर्शनप्रतिभूयंत्र मतः प्रात्ययिकोऽपिवा । मृणं दर्द दर्दानाय यः स्थितः" इति । यदा दर्शनपतिः प्रत्यायको वा मतः, तदा तयोः पुत्राः प्राति- भाव्यायातं पिटकृतमूल न इत्युः । यस्तु दानाय ग्यितः प्रतिभूत- स्तत्पुत्रा ऋणं दद्युः । तन्यौत्रपुबैरपि मच्चमेव देयं, न दिया। तथाच व्यामः- "ऋणं पतामह पौत्र: प्रातिभान्यागतं मनः । ममं दद्यात्तसती तु न दाप्याथिति निश्चयः"-दति । नमुतौ पौत्रप्रपौत्रौ । र हस्पतिः, -- "आद्यौ तु नितर्थ दाणा ताकानावेदितं धनम् । उत्तरौ तु विवाद विवाद तो बिना नमुनी तथा".-इति । श्राद्यौ दर्शनप्रत्ययप्रतिभुतौ, विनयं अहमेनं दर्शथियामि श्रमौ माधुरित्येवं विधयोर्वाक्ययोः मिथ्याले गजा दायो। उत्तरी दान- र्णिद्रव्यार्पणप्रतिभुवौ विमंवाद दाय दिना धने ऋषिकेन अप्रति- दत्ते दाप्यौ। तयोरभात्रे तामुनी दायो। प्रत्ययप्रतिभवत्प्रमाणा * रत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम नु, मृगम, पाठः पतिमादि।

·অলাে।
-
-
प्रतिभूरेव दाप्यो न तत्पुषः विवादप्रतिभूकसाधितं धनं दण्डव
दाप्यः । तदभावे तत्पुचोऽपौत्याह व्यासः,-
"विप्रत्यये लेख्यदिव्ये दर्शने वाऽहते सति ।
सणं दायाः प्रतिभुवः पुचतेषां न दापयेत् ॥
दानवादप्रतिभुवौ दाप्यौ तत्पुत्रको तथा" इति ।
यत्र दर्शनप्रत्ययप्रतिभुवौ बन्धकं ग्टहौला प्रातिभाष्यमङ्गोकुरुतः,
तब विशेषमाह कात्यायन:-
"यहोवा बन्धकं यच्च दर्शनय स्थिती भवेत् ।
विना पिचा धनं समाहाप्यस्तस्य पुणं सुतः" इति।
अनेकप्रतिभूदानप्रकारमाह याज्ञवल्क्यः,-
“बहवः स्युर्यदि खांशैर्दधुः प्रतिभुवो धनम् ।
एकछायाश्रितेवेषु धनिकस्य यथा रचिः" इति ।
*एकस्मिन् प्रयोगे द्वौ बहवो वा प्रतिभुवः, तदणं विभज्य खां
दधुः। एकछायाश्रितेषु यं पुरुषं धनिकः प्रार्थयेत्, सएव कृत्र
दद्यात् नांशतः। एकछायाधिष्ठितेषु यदि कश्चिद्देशान्तरङ्गतः, तद
तत्पुचोऽपि दद्यात् । मृते तु पितरि पुत्रः पिचंगमेव दद्यात्, '
उत्तम। तथाच कात्यायमः,-
"एकछायाप्रविष्टानां दाप्योयस्तच दृम्यते ।
पित्रंशन्तु मते तुमः" इति।
प्रातिभाध्यापक्षापे दण्डमा पितामहः-
“यो यस्य प्रतिभूर्भूत्वा मिष्या व तु प्रचति ।
पष, यदि, इति भवितुमुचिवम् ।
-
प्रोषिते तत्सुतः
सर्व

·वहारकाडम्।
-
धनिकस्य धनं दाप्यो राजा दण्डेन तत्समम् ॥
कुर्याच प्रतिभूर्वाद कार्य चार्थेऽर्थिना मह ।
सोपसर्गस्तदा दण्ड्यो विवादात् द्विगुणं दमम्" इति ।
अत्र प्रतिक्रियाविधिः । तत्र याज्ञवस्क्या,
"प्रतिभू पितो यत्र प्रकाशं धनिने धनम् ।
दिगुणं प्रतिदातव्यं ऋणिकैस्तस्य तद्भवेत्" इति ।
धनिकेन पौड़ितः मन् प्रतिभस्तत्सुतोवा जनसमझ राजा पडून
दापितस्तद्दिगुणमणिकः प्रतिभुवे दद्यात्। यदाह नारदः,-
"यं चार्थं प्रतिभुर्दद्यानिकेनोपपौड़ितः ।
रुणिकः स्वप्रतिभुवे दिगुणं प्रतिदापयेत्” इति ।
कदा हि द्विगुणं दद्यादित्यपेक्षिते पाह कात्यायनः-
"प्रतिभाव्यं तु यो दद्यात्पीडितः प्रतिभावितः ।
चिपक्षात्परतः सोऽर्थ द्विगुणं लभुमर्हति” इति ।
बैगुण्यं हिरण्यविषयम् । पश्चादौ तु विशेषो याज्ञवषयनोता,
"सन्ततिः स्त्रीपशष्वेव धान्यं चिगुणमेवच ।
वस्त्रं चतुर्गुणं प्रोकं रमथाष्टगुणस्तथा"-इति ।
प्रातिभाव्ये निषेधानाह कात्यायनः,-
"न स्वामी न च वै शत्रुः खामिनाऽधिकतस्तथा ।
निगद्धो दण्डितश्चैव मन्दिग्धयेव न कचित् ।।
नैव रिको न मित्रं दा न चैवात्यन्तवामिनः ।
राजकार्यनियुक्तश्च ये च प्रबजिता नराः ।
मानको भनिने दातुं दण्डं राजे व तत्समम ।
-

·पराशरमाधवः। - जीवन् वाऽपि पिता यस्य तथैवेच्छाप्रवर्तकः ॥ नाविज्ञातो ग्रहौतव्यः प्रतिभूः खक्रियां प्रति" इति । मन्दिग्धोऽभिशस्तः । अत्यन्तवामिनो नैष्ठिकब्रह्मचारिणः । याज्ञ- वल्क्योऽपि,- "भावृणामथ दम्पत्योः पितुः पुत्रस्य चैव हि। प्रातिभाव्यमृणं माझ्यं अविभक्त न तु स्मृतम्"-ति । नारदोऽपि,- "माक्षित्वं प्रानिभाव्यञ्च दानं ग्रहणमेवच । विभका भ्रातरः कृयु: नाविभकाः परस्परम्".-इति । स्वतन्त्रेषु धनप्रयोगनिषेधमा याज्ञवल्क्यः,- "न स्त्रीभ्यो दामबालेग्यः प्रयच्छेच क्वचिद्धनम् । दत्तन्न लभते तत्तु तेभ्यो दत्तं तु यद्धनम्" इति । अथर्णग्रहणधमाः। तत्र याज्ञवल्क्यः,- "प्रच्छन्नं माधयन्त्र) म वाच्यो नृपतेर्भवेत् । माध्यमानो नपं गच्छेत् दण्ड्यो दाप्यच तद्धनम्” इति । अस्यार्थः । अधमर्णनाभ्युपगतं साच्यादिभिर्भावितं वा धर्मादि- भिरूपायैः माधयन् राज्ञा न निवारणीयः। यदि तु पापात्तदा रहस्पतिः,- "धर्मापधिबलात्कारैर्टहसम्बोधनेन च"-दति । *इत्यमेव माठा सा स तु, संरोधनेन, इति पाठः प्रविमाति।

·व्यवहारकाण्डम्।
१९९
CA
धर्मादौन् स्वयमेवाह,-
"सुहत्सम्बन्धिमन्दिष्टेः भामोत्याऽनुगमेन च ।
प्रायेणाथ भृणो दाप्यो धर्म एवमुदाहृतः ॥
छद्मना याचितं चार्थमानीय ऋणिकात् धनी।
अन्वाहितं ममाहत्य दाप्यते यत्र सोपषिः ।।
यदा खग्रहमानीय ताड़नाद्येस्पक्रमैः ।
सृणिको दाप्यते यत्र बलात्कारः प्रकीर्तितः ॥
दारपुत्रपशन बना कला द्वारोपरोधनम् ।
यत्रणे दाप्यतेऽन्तु नदाचरितमुच्यते"-इति ।
मनुरपि धर्मादौनुपायान दर्शयांत --
"धर्मण व्यवहारे छलेनाचरितेन च ।
प्रयुक्तं माधयेदर्थ पञ्चकन बलेन च"- दति ।
धर्मादयश्चौपायाः पुरुषापेजया प्रयोक्रयाः । तदाह कात्या-
यन:
--
“राजा तु स्वामिनं विषं मान्त्वेनैव प्रदापयेत् ।
रिक्थिन सुहृद वाऽपि कल नव प्रदापयेत ।
वर्णिकाः कर्षिका: चैव गिन्धिनवाबनोगः ।
देशाचारेण दाण्याः स्वर्दशान मम्पोद्य दापयन्"--इति ।
दापने विशेषमाह याजवन्वयः, -
"ग्टहीतानुक्रमाहाप्यो धनिनामधर्णिकः ।
दन्वा तु ब्राह्मणायव नृपतेस्तदनन्तरम्'-दति ।
समानजातीयेषु धनि
युगपत्प्राप्तेषु रहोतानुकमात् धर्म

·१९२ पराशरमाधवः। पञ्चकन्तु दाप्यः, भिन्नजातीयेषु तु ब्राह्मणदिक्रमेण । साधयितमश धनिक प्रत्याह याज्ञवक्षः-- "राजाऽधमर्णिकोदाप्यः साधिताद्दशकं शतम् । অন दाप्यः प्राप्तार्थो ह्युत्तमर्णिकः" इति। प्रतिपत्रस्यार्थस्य राजा दशमांशमधमर्णिकाद्दण्डरूपेण सली- यादुत्तमर्णविंशतितमं भागं वृत्त्यर्थं ग्टनौयादित्यर्थः । अधनिक- ऋणादानप्रकारमाह याज्ञवल्क्यः, "होनजाति परिक्षीणमणार्थ कर्म कारयेत् । ब्राह्मणस्तु परिवौणः शनैर्दाप्यो यथोदयम्” इति । ब्राह्मणग्रहणमुत्कृष्टजात्युपलक्षणर्थम् । "कर्मणाऽपि समं कार्य धनिक वाऽधमर्णिकः । समोऽपटजातिश्च दद्यात् श्रेयांस्तु तच्छनैः" इति स्मरणात्। नारदोऽपि,- "श्रथ शक्किविहौनश्चेदृणौ कालविपर्ययात् । भन्यपेक्षमणं दाप्यः काले काले यथोदयम्" इति । दृष्टाधमर्णिकं प्रत्याह मनु: - "णिकः मधनोयस्तु दौराम्यान प्रयच्छति । राज्ञा दापयितव्यः स्यात् ग्टहीत्वा दिगुणो दमः" इति। मन्दिग्धेऽर्थ मुणग्रहणं कुर्वतोऽर्थहानिर्दण्डोत्याह सहस्पतिः,- "अनावेद्य तु राजे यः मन्दिग्धार्थ प्रवर्तते । प्रमय स प्रवेश्यः स्थात्माऽप्यों न सिध्यति" इति । कात्यायनोऽपि,- - - ·व्यवहारकादम्। पौड़ये धनौ यत्र सणिकं न्यायवादिनम् । तस्मादत्म होयेत तत्ममं प्राप्नुयात् दमम्”-रति । यस्वधमर्णस्वृत्तमर्णसकाशात् व्यवहारार्थं धनं ग्टहीतवान्, म तस्यैव धनं दद्यात्, नान्येषाम् । तदाह कात्यायनः,- “यस्य द्रव्येण यत्पण्यं साधितं यो विभावयेत् । तद्रव्यमणिकेणैव दातव्यं तस्य नान्यथा"-इति । निर्धनाधमर्णविषये ऋणप्रतिदानप्रकारमाह भारद्वाजः,- "णिकस्य धनाभावे देयोऽन्योऽर्थस्तु तक्रमात् । धान्यं हिरण्यं लौहं वा गोमहिय्यादिकं तथा ॥ वस्तं भूर्दासवर्गच पाहनादि यथाक्रमम् । धनिकस्य तु विक्रीय प्रदेयमनपूर्वशः ॥ क्षेचाभावे तथाऽऽरामस्तस्याभावे हयक्रयः । विजातीनां ग्टहाभावे कालधारो विधीयते"--इति । . मनुरपि,- "भृणं दातमशको यः कर्तुमिच्छन्पुनः क्रियाम् । म दत्वा निर्जितां वृद्धि करणं परिवर्तयेत्" इति । श्रयमर्थः। प्रतिदानकाले धनामम्पत्तिवशात्मवृद्धिकमलदाना- शनोऽधमर्णः शृणव चिरन्तनत्वं परिहरतो धनिकम्य ममानार्थ- क्रियां लेख्यादिरूपां पुनः कर्तुमिच्छेत्, म निष्यत्रा वृद्धिं दवा करणं परिवर्तयेत् ; पुनर्लेख्यादिक्रियां वर्त्तमानवत्मादिचिह्निता कुर्यादिति । यः पूर्वनिर्जितद्धिं दातुमममर्थः, स तु तो मूलवे- भारोपयेत् । तदाह एव,- - 25 ·पराशरमाधर्व "प्रदर्शयित्वा तत्रैव हिरण्यं परिवर्तयेत् । थावती सम्भवेदृद्धिः तावती हातुमईति" इति । हिरण्यमदर्शथित्वा निर्जिता वृद्धिमदत्वा तत्रैव लेख्ये परि वर्तयेत् । यस्तु ऋणप्रतिदानकाले मद्धिकं मूलं दातुं न शक्रोति, सं प्रत्याह याचवरक्या,- "लेख्यस्य पृष्ठेऽभिलिखेत् दला दत्वर्णिको धमम्"--इति। लेख्यासविधाने विष्णुः । “असमग्रदाने लेख्यासनिघाने चोल- मर्णय लिखितं दद्यात्" इति । भारदोऽपि,- "म्झौतोपगतं दद्यादृणिकात् वृद्धिमाप्नुयात् । यदि वा नो परिलिखेदुणिमा चोदितोऽपि मन् ॥ धनिकस्यैव वर्द्धत तथैव ऋणिकस्य च”-इति । यस्तु सणपाकरणं न करोति, तस्य प्रत्यवायः पुराणेऽपि दर्शितः,- "तपखौ चामिहोत्रौ च भृणवान् प्रियते* यदि । तपश्चैवाग्निहोत्रञ्च सर्व तद्धनिने भवेत्” इति । कात्यायनोऽपि,- “उद्धारादिकमादाय खामिने न ददाति यः । म तस्य दासोमृत्यः स्त्रौ पशु जायते महे"--इति । उद्धारादिकं दांतुर्यद्देयतया स्थितम् । मारदोऽपि,- "थाच्यमानं न दद्यात्तु सामाधिप्रतिग्रहम् । नद्रव्यं वर्द्धयेत्तावत् थावत्कोटिशतं भवेत् ॥ * भयं नोधियते,- इति भा.।

·न व्यवहारकामहम् । १५. ." ततः कोटिगते पूर्ण दाननष्टेन कर्मणा । अश्वः स्वरोषोदामो भवेजन्मनि जन्ममि"-इति । प्रतिदातुः कर्तव्यमाह याज्ञवल्क्यः - "दत्त्वर्ण पाटये लेख्यं शुढे चान्यत्तु कारयेत् । माक्षिणं ख्यापयद्यद्दा दातव्यं वा समाचिकम्" इति । समाधिकरणं पूर्वमाक्षिममदमेव दातव्यम् । पूर्वमाचिणाममम्भने माक्ष्यन्तरममचमेव दातव्यमिति। नारदोऽपि,-- "लेग्यं दत्वा ऋणौ शुद्धोत्तदभावे सुतैरिति” । अल्पकालमदीर्घकालमृणं याच्यमानममनन्तरमेव देयम् । सावधित्वेन कृतं तु पर्ण वधौ मान्तनाभ मंश्रये । धनिकर्णिकयो- रेवं विद्धिः स्यात् प्रतिममिति । सतप्रतिदावनाह रहस्पतिः, "याच्यमानाय दातव्यमन्पकानामृणं कृतम् । पूर्ण वधौ मान्नन्नाभगभाये च पितुः कचित्" इति । अनन्तरं ऋणयहां! तम्म पितुरभावे पिटकृतम्रणं सौरव दातव्यम् । अवश्यं दातव्यमित्यत्र हेतुमाह भारदः,-- वाग्रं नरेन,-.-इति का । 1 इत्यमेव पाठः मधम, धल्पकालर देयं याचिन समय. न्तरम् । पूर्णेऽवधौ सावधौ नु मातम्नाभं विनिर्दियेत् । धनिकाय क्योरेवं विशुद्धिः म्यात प्रतिश्रवम्" इति। चल्पकानमदीध कानमणं याध्यमाबसमवन्तरमेव देयम् । सावधियन छनन्त पूर्व अवधौ सान्तलाभ देयम् । इति पाठोमवितुमईति, पन्योवा बोड- प्येवं विधः पाठः स्यात्, इति पनिभाति । पर सर्वत्र मादल समरव पाठोमचे रक्षितः । एवं पर। 1व्य मेव पाः सर्वत्र ।

·पराशरमाधवः।
-
"इच्छन्ति पितरः पुत्रान् स्वार्थ हेतोर्यतस्ततः ।
उत्तमर्णाधमाभ्यां मामयं मोचयिष्यति ॥
अतः पुत्रेण जातेन स्वार्थमुत्सृज्य यत्नतः ।
मृणात्यिता मोचनौयो यथा न नरकं व्रजेत्" इति ।
उत्तममृणं, “जायमानोवै ब्राह्मणस्त्रिभिर्मणवान् जायते"-
इति श्रुतिप्रतिपादितमृणम् । अधमरणं परहस्तात् कुसौदविधिन
महौतम् । कात्यायनोऽपि,-
"नृणान्तु सूनुभिर्जातः दानेनैवाधमादृणात् ।
विमोक्षस्तु यतस्तम्मादिच्छन्ति पितरः सुतान्" इति ।
जातेनेत्यभिधानाब जातमात्रस्य ऋणमोचनेऽधिकारः, किन्तु
प्राप्तव्यवहारस्येत्याह सएव,-.
“नाप्राप्तव्यवहारस्तु पितर्युपरते क्वचित् ।
काले त विधिना देयं वमेयुनरकेऽन्यथा"-इति ।
क्वचिद्विद्यमाने पि पितरि सुतैर्दयमित्याह मएव,--
"विद्यमानेऽपि रोगात खदेशात्प्रोषिते तथा ।
विशात्संवत्मराद्देयमणं पिकृतं सुतैः” इति ।
हहस्पतिरपि,-
"मानिध्येऽपि पितुः पुत्रैः ऋणं देयं विभावितम् ।
जात्यन्धपतितोन्मत्तक्षयश्चित्रादिरोगिणः" इति ।
मुणदाने अधिकारिणं पुत्रं दर्शयति कात्यायनः,
"भृणं तु दापयेत्युचं यदि स्थानिरुपद्रवम् ।
द्रविणश्च धूर्य्यश्च नान्यथा दापयेत् तम्" इति ।
-

·व्यवहारकाबरम्। भारदोऽपि,- "पित£परते पुत्रा ऋणं दधुर्यथागतः । विभक्तो वाऽविभको का यो वा तामुदहेडुरम्" इति । विभागोत्तरकालं पित्रा यदृणं कृतं, तत्केन दमित्यपेदिते पाह कात्यायन:- "पितृणां विद्यमानेऽपि न च पुचो धनं हरेत् । देयं तनिके द्रव्यं मृते जास्त दाप्यते"-दूति। पित्रादिकृतर्णममवाये दानक्रममा हम्पतिः, -- "पिश्यमादावृणं देयं पवादात्मीयमेवच । तयोः पैतामहं पूर्व देयमेवाण मदा" इति । पैतामहम मममेव देयम् । तथाच २३,- "भणमात्मायवत् पिझं पदयं च याचितम् । पैतामहं ममं देयमदेयं तमनस्य च"- - इति । तत्सुतम्याग्रहातधनम्ध प्रपौत्रम् । एतदेव अभिप्रेत्य नारदः,- "मृणादव्याहतं प्राप्नं पुवेर्थवर्ण मुद्धृतम् । पैतामहं पौवाचतुन्निवर्सने"दति । कात्यायनोऽपि,- "पित्रभावेऽपि दातव्यमुलं पौत्रण यनतः । चतुर्थन न दातव्यं तम्मादिनिवर्तते"-दति । देयम्मृपामनेन देयमित्यम्मिन्काले दमित्यतचितयं याज- - वरस्य माह- "पितरि प्रोषिते प्रेते मनाभियतेऽपिवा ।

·१९८
पराशरमाधवाय
पुत्रपौत्रैकळणं देयं निहवे मालिभावितम्" इति ।
अदेयमृणमाह ब्रहस्पतिः,-
“मौराधिक ध्यादानं कामक्रोधप्रतिश्रुतम् ।
प्रातिभाव्यं दण्डन पोषं यत्तत्र दापयेत्”--इति ।
सरापानार्थ याकृतं तत्सौरम् । द्यूतपराजयनिमित्तकं पाक्षि-
कम् । वृथादानं धूर्त्तादिभ्यो यत्तु दत्तम्। कामक्रोधप्रतिश्रुतयोः
खरूपं कात्यायनेन दर्शितम्,-
"लिखितं मुक्तकं वाऽपि देयं यत्तु प्रतिश्रुतम् ।
परपूर्वस्विये दत्तं विद्याकामकृतं नृणम् ॥
यत्र हिंसां ममुत्पाद्य क्रोधाट्रव्यं विनाश्य च ।
उक्र तुष्टिकरं तत्तु विद्यालकोधतं तु नत्--इति ।
मुक्तक लेखनरहितम् । प्रतिभाव्य दर्शनप्रातिभाव्यागतम् । तथाच
मनु:-
"प्रातिभान्यं वृथादानमाक्षिक भौरिकञ्च तत् ।
दाइशुन्काशिराच न पुत्रो दातुमईति" इति ।
दर्शनप्रातिभाव्ये तु नैष विधिः स्यात् ।
"दण्डो वा दण्डोषं वा शुल्क तच्छषमेव वा।
न दातव्यं तु पुत्रेण यच्च न व्यावहारिकम्" ।
कुटुम्बार्थे पिटव्यादिना कृतमणं ग्टही दद्यादित्याह वृहस्पतिः,-
"पिव्यमादपुत्रस्त्रौदामभिष्यानुजीविभिः ।
यद्ग्रहोतं कुटुम्बार्थे तद्ग्रही दातुमर्हति"-इति ।
भारदोऽपि,-

·व्यवहारकामहम्। - - "शिष्यान्तवा मिदामस्वीप्रेव्यतत्वकरच यत् । कुटुम्बहेतोत्दिप्तं दातव्यं तत्कुटुम्बिना"-रति । शिष्योऽत्र विद्यार्थी । शिन्यमास्वार्थो भन्ने वामौ । उतावितम. मबिधानादिना खानु'ज्ञां विनाऽपि कृतम्णम् । कात्यायनोऽपि,- "प्रोषितस्यामतेनापि कुटुम्बार्यभूषण कृतम्। दामस्वोधात गिध्येर्वा दद्यात्पुत्रेण वा पिता"-रति । भृगुरपि,- "ऋणं पुत्रकृतं पित्रा शोध्यं यदनुमोदितम् । सतस्नेहेन वा दद्यानात्तदातुमर्हति"-रति। नारदोऽपि,- "पितुरेव नियोगाढा कुटुम्बभरणाय च"-उनि । कुटुम्ब व्यतिरिक्तर्णविषय याज्ञवल्क्यः, "न योषित्पतिपुवाभ्यां न पुत्रेण कृतं पिता। दद्यादृर्ण कुटुम्बार्थो न पतिः बोकतं तथा"-इति । न पुत्रेण कृतं पितेत्यन्ध कचिदपवादमाह जम्पतिः..- "कृतं वा यदृणं कृच्छं दद्यात्पुत्रण तत्पिता"-दति । अत्र पुत्रग्रहणं कुटुम्बोपलक्षणार्थम् । पिरग्रहणच प्रभोरुप- लक्षणार्थम् । तथाच कात्यायनः, “कुटुम्बार्थमग तु यहोतं व्याधिमाऽथवा । उपभवनिमित्त विद्यादापकतन्तु नत् ॥ कन्यावैवाहिकञ्चव प्रेनकार्येषु यत्कृतम् । *व्यमेवं पाठः सर्वत्र । मम तु, दद्यावायथा दातुमईति, इति पाठः प्रतिभाति । -

·पराशरभाधा।
-
-
-
एतत्सर्वं प्रदातव्यं कुटुम्बेन कृतं प्रभोः” इति ।
न पतिः स्त्रोकतं तथेत्यस्थापवादमाह याज्ञवल्क्यः,-
“गोपशौण्डिकशेलूषरजकव्याधयोषिताम् ।
काणं दद्यात्पतिस्तासां यस्मादृत्तिस्तदाश्रया" इति ।
योषित्पत्या तमणं न दद्यादित्यस्यापवादमाह नारदः,-
"दद्यादपुत्रा विधवा नियुक्ता वा मुमूर्षुणा।
या वा तदृक्थमादद्याद् यतो सक्थमृणं ततः" इति ।
याज्ञवल्क्योऽपि,-
"प्रतिपनं स्त्रिया देयं पत्या वा सह यत् कृतम् ।
स्वयं कृतं वा यदृणं नान्यत् स्त्रौ दातमर्हति”-इति।
अप्रतिपन्नमपि तदृक्थग्रहणे स्त्रिया देयमित्याह कात्यायनः,-
"ऋणे ते कुटुम्बार्थ भर्तुः कामेन या भवेत् ।
दधुः तदृक्थिनः प्रेते प्रोषिते वा कुटुम्बिनि"--ति ।
अविभः कुटुम्बार्थ कृतमृणं कुटुम्बौ दद्यात् । तस्मिन् प्रोषिते
नदुक्थिनः सर्वे दद्युः। नारदोऽपि,-
"पित्व्येणाविभक्रेन भात्रा वा यदृणं कृतम् ।
· मात्रा वा यत्कटुम्बार्थे दास्तत्सर्वमृक्थिनः"--इति ।
अनेकऋणदात्ममवाये याजवल्क्यः,-
"रिक्थयाही ऋणं दाप्यो योषिद्ग्राहस्तथैवच ।
पुचोऽनन्याश्रितद्रव्यः पुत्रहीनम्य रिक्थिनः" इति ।
यो यदौयं द्रव्यं क्यरूपेण रक्षाति, म तत्सतमणं दाप्यः ।
तदभावे तु रागादिवशायो यदीयां भाऱ्या रसाति, स तहातमणं
.
-

·बबहारकासम्। - दायः। सदभावे पनन्याश्रितद्रयः पुषपदाः। पुषीगण सक्थिनः पाएं दायाः। एतेषां ममवाये पाठकमादेव दाणः । मवेतेषां समवाय एकदाऽनुपपनः । पुमत्यन्याय सत्यपाहिला- मभवात् । न च पुचे सत्यपि पिलधायोः सक्यहारिवमिति वाचम्। "म भातरो न पितरः पुषे तदुक्थहारिणः । यतो रक्थहरा एते पुषहोमस्य सक्थिना"-रति पुचे मति कास्थयाहित्वस्यास्मतत्वात् । घोषिपाहिलमपि । सम्भवति, "म द्वितीयश्च माध्चौना कपिझोपदिश्यते"-रति सेनेवोकत्वात् । पुत्रोऽनन्याश्रितद्रव्यः, इत्येतदप्यमर्थकम् ।. स्थयाची ऋणं दायः,-दत्यनेनैकार्थत्वात् । पुषहौनय क्थिमः,- इत्येतदपि। पुत्रस्य सक्यग्रामिणएव पणापाकरणाधिकारमय- याही सणं दाण्य इत्युक्त्वात् इति । नदेतदमङ्गतम्। मत्स्वपि लौवादिषु पुरेबन्यायवर्तिषु वा सवर्णपुत्रेषु पिलव्यादीनां सपथयाहिवमम्भवात् । कौवादीनां क्यग्राहिलाभावं मनुराह, "अनंगौ कौवपतितौ भात्यन्धवधिरौ तथा। उन्मताड़मूकाच ये चषिभिरिन्द्रियाः" इति। सवर्णपुषस्थान्यायत्तस्य अश्यायोग्यता गौतम पार । "नया मवर्षापुषोऽप्यन्याववृत्तो न लभतेकेपाम्" इति । अतः पुरे पायपि चावयादी अन्यः समवति । योषितण भावनिषिद्धोऽवतिया- मानिधः मभवत्येव । तदाए नारदः, ००० 28 ·पराशरमाधवः । चदा तु न मकुख्याः स्युन र सम्बन्धिवान्धवाः । तदा दद्याहिजेभ्यस्तु तेष्वसत्वां निक्षिपेत्" इति ॥ इति करणादानप्रकरणम् । अथ निक्षेपास्यस्य द्वितीयपदस्य विधिरुच्यते। तब निक्षेपवरुपं नारद श्राह- "खं द्रव्यं यत्र विखम्भाबिधिपत्यविशतिः । निक्षेपो नाम तमोक व्यवहारपदं बुधैः” इति । उपनिधिन्यामो निक्षेपविशेषौ। तयोः खरूपमा बहस्पतिः, - "अनाख्यातं व्यवहितममयातमदर्शितम् । मुद्राङ्कितच यहतन्तदोपनिधिकं स्मृतम् । राजचौरादिकभयाद् दायादामाच वचनात् । स्थाप्यतेऽन्यस्य यट्रय्यं न्यामः स परिकीर्तितः" इति । रूपमयाविशेषमकथयित्वा समग्रमन्य हस्ते रक्षणार्थं यत् स्थाप्यते, तयमोपनिधिकम् । निक्षेपणविधिमार मनुः,- "कुलजे वृत्तमपने धर्मजे सत्यवादिनि । महापचे धनिन्यायें निक्षेपं निक्षिपेडुधः" इति । सहपतिः- "स्वानं महं स्वसञ्चैव तदर्ण विविधान् गुणन् । सत्यं गौवं बन्धुजनं परौप्य यापचेविधिम्" इति । तस्य निक्षेपय पुनःविथमार मारदः,- - •यानं समाथा व विमर्ष गुबान,-इति पुसवान्तरे पाठः ।

·स्थवशरकाखम्। - " पुनर्विविधः प्रोतः माधिमानितरस्तथा । प्रतिदानं तथैवास्थ प्रत्ययः स्याद् विपर्यये" इति। सहस्पतिरपि,- "ममाक्षिक रहोदत्तं विविधं तदुदाहतम् । पुनवत् परिपाल्यं तदिनयत्यनवेशया ॥ स्थापितं येन विधिना येन यच विभावितम् । तथैव तञ्च दातव्यमदेयं प्रत्यनारे"-इति । स्थापकतरस्य यस्य स्थापितद्रव्ये स्वाम्यमस्ति, म र प्रत्यनन्तर- इत्युचते । मनुरपि,- “यो यथा निक्षिपेद्धस्ते यमथं यस्य मानवः । स तथैव ग्रहीतव्यो यथा दायस्तथा यहः" इति। दायो दानं स्थापनमिति यावत् । ग्रहो ग्रहणम् । पालयितः फलमाह हहस्पतिः,- "ददतो यद्भवेत्पुण्यं हेमरूप्याम्बरादिकम् । तत् स्यात् पानयतो न्याभं तथैव भरणागतम्" इति । भक्षकस्य च दोषस्तेनेव दर्शितः,- "भद्रोहे यथा नाय्याः पुंम: पुत्रसुदधे । दोषोभवेत्तथा न्यामे भक्षितोपेचिते नृणाम्" इति । देवाघुपधाते तु न दोष इत्याच सहस्पतिः,- "राजदेवोपघातेन यदि तमामामुयात् । ग्रहीन्द्रष्यसहितं तत्र दोषो न विद्यते" इति। -- • यथाविधि, इति पुस्तकानारे पाठः ।

·- यहौतरितिशेषः । राजप्रब्देनाथमाधेवनिमित्तमुपलक्ष्यते । श्रतएव कात्यायन:- "अराजदैविकेनापि निक्षिप्तं यत्र नाभितम् । ग्रहीतुः सह भाण्डेन दातुर्मष्टं तदुचते"--इति । नारदः- "ग्रहीतः मह योऽर्थन मष्टो भष्टः स दाखिनः । देवराजते तदन्न चेत् तब्जिाकारितम्"--इति । दैवग्रहणं तस्करोपलक्षणार्थम् । अतएव याज्ञवल्क्यः;- "न दाप्योऽपहतं तत्तु राजदैविकतस्करैः” इति । मनुरपि,- "चौरईत जलेनोदममिना दग्धमेवच । नदद्याद्यदि तस्मात्म न सहरति किञ्चन"-इति । यदि तस्माद्धनात् स्तोकमपि म हाति, तदा दद्यादित्यर्थः । तथाच सएव,- "समुद्रे नाप्नुयात् किञ्चित् यदि तस्मात्र संहरेत्" इति । कचित् केनचित् हेतुना नष्टमपि ग्रहीता मूलद्वारेण न दाय- इत्याह कात्यायनः- "ज्ञाला द्रव्यवियोगन्तु दाता यत्र विनिषिपेत् । सर्वापायविनाशेऽपि ग्रहौता नैव दाप्यते” इति । उपेक्षादिना नातु रहस्पतिराह- “भेदेनोपेक्षया न्यासं पौवा चदि नापयेत् । म दयायाधमानो वा दाप्यस्तं मोदयं भवेत्" इति। -

·व्यवहारकादम्।।
*-
-
कात्यायनोऽपि,-
"न्यामादिकं परद्रयं प्रभजितमुपेक्षितम् ।
अज्ञाननाभित्र येम दायः यएव तत्" इति ।
अत्र विशेषमाह व्यासः,-
"भनिते मोदयं दायः ममं दाप्य उपेचिते।
किश्चिदूनं प्रदायः स्याट्रव्यमझामना भितम्" इति ।
याचनानन्तरं श्रदत्तस्य पचाईवराजोपघाते स्थापकाय मूलमा
देयम् । तथाच व्यामः,-
"याचनानन्तरं ना दैवराजकृतेऽपि मः ।
गहौता प्रतिदायः स्यात्" इति ।
मूखमानमिति शेषः । प्रत्यर्पणविलम्बमात्रापराधेम सद्धिदामा-
योगात् । याचनानन्तरमदाने दण्डमाह नारदः,-
"याच्यमानस्तु यो दातुनिक्षेपं न प्रयच्छति ।
दण्द्यः म राज्ञा भवति नछे दायव तत्समम्" इति।
यः पुनः स्थापकाननुज्ञया निक्षेपं प्रभुझे तस्य दण्डमाह मएव,-
“यत्रार्थ माधयेनेन निचेनुरननुजया।
तत्रापि स भवेदण्यस्तञ्च मोदयमावडेत्” इति ।
वाजवल्क्योऽपि,
"चाजीवन् खेछया दण्ड्यो दाप्यतचापि मोदयम्" इति।
साखतिरपि,-
"न्यापद्रव्येण यः कषित् साधयेदात्मनः सुखम् ।
.
-
-
• साधयेत् कार्यमामा-ति का।

·परामरमाधव दण्यः स राज्ञा भवति दाप्यस्तचापि मोदयसति । अब दण्डोऽपि समएव ग्रासः । तदाह मनुः- "निक्षेपस्थापहर्तारं तत्सम दापयेद्धनम् । तथोपनिधिहर्तारं किोषेणैव पार्थिवः" इति। वृहस्पतिरपि,- "ठहोतं निहते यत्र माचिभिः शपथेन वा । विभाव्य दाप्ययेन्यासं तत्ममं विनयं नृपः” इति । स्थापकस्थान्तवादित्वे दण्डमाह मनुः - "निक्षेपो ह्यनिवेद्यो यः धनवान् कुलमविधौ । तावानेव म विज्ञेयो विबुद्धं दण्डमर्हति" इति । मसाचिनिक्षेपे मातिवचनविरुद्धं न दण्ड्यः । श्रमाक्षिके सु सह- स्पतिराह- "रहो दले निधौ यब विसंवादः प्रजायते । विभावकं तत्र दिव्यमुभयोरपि र सतम्" इति । ग्रहोस्थापकथोरनृतवादित्वे दण्डमाह मनुः,- "निक्षेपस्थापहर्तारं अनितारमेवध । सर्वैपायैरन्विच्छेत् शापयेश्चैव वैदिकैः ॥ यो निक्षेपं नार्पयति यानिक्षिप्य थाचते । नावुभौ चौरवछायौ प्रदाप्यौ तत्सम दमम्" इति । मिशिप्तद्रव्यमकाले ददतो दिगुणोदण्डः। तदाह कात्यायनः- "ग्राबखूपनिधिः काले कालहीनन्तु वर्जयेत् । कालदीनं ददहवं हिगुणध मदाप्यते”-इति । - ·बारवाडम्। - पापादुपनिधिरन्यस्य हस्ते न्यता, सहयातीते कालेज पाया। 'तपातौतेऽपि काले स्वयमेव मार्पणीथः । “मायाचनेऽर्पयेत्”- रति सहपतिमारणात् । तदये वर्तमाने स्वयमेव दीयमानं कास- हौनम्। तहानमिष्टं नैवेति तद्ददतोऽपि दण्डोयुक्तः । पख बला- वष्टम्भेन निक्षेपं न ददाति, तं राजा निग्टन दापयेदित्याह मनुः- "येषां न दद्याद्यदि तु तद्धिरण्यं यथाविधि । इत्थं निम्म्य दाप्यः स्थादिति धर्मस्य धारण | निचितम्य धनम्यैव प्रौत्योपनिहितस्य । कुर्यादिनिर्णय रामाऽप्रविण्वन्यामधारिणम्"--इति । अप्रतिवन् प्रताड़यन् । यदा तु खयमेव न दद्यात्, नदा प्रत्य- नन्तरं प्रत्याह भएव, "अच्छलेनेव वाऽविच्छेत्तमर्थ प्रौतिपूर्वकम् । विचार्य तस्य वा वृत्तं माश्चैव परिमाधयेत्" इति। निक्षेपेऽभिहितं धर्म याचितादिष्वतिदिशति नारदः,- "एषएव विधिदृष्टो याचिनाबालितादिषु । शिल्पिषपनिधौ न्यामे प्रनिन्याने तथैवच"-दति । थाज्ञवल्क्योऽपि,- "याचितावाहितन्यामनिक्षेपादिष्वयं विधिः"-रति। चाचितमुत्मवादिषु परकौयमलकाराद्यर्थम् । प्रवाहित स्वस्मिन् खितं पर नं धनिकान्तरस्य तथा छतम् । न्यासनिक्षेपौ पूर्वमेवा- भिहितौ । सहसतिरपि,- "चाहिने चाचित मिपिन्यासबन्धके। 27 ·शिसिबायोनाम, अचीवकारलाच सकारादिपरमपिता। भनेवाषाषितस शिलिहसम्यक्ष देवराजोपचाप दिलाये वर्ष कारमभनयसदा न दाथा इत्यु भवति । चापपादमा काया- - "येष मंस्क्रियते न्यानो दिवः परिनिधितः । नदूई खापयन् मिल्पी दाप्यो देवतेऽपि तम्" इति । नर्मल्याथै रजकादिन्यस्तवस्वादिविषयेऽप्यार भएक- "न्यासदोषादिनामः स्थाछिपिनस्तन दापयेत् । दापयेचिप्पिदोषातत् संस्कारार्थे बदर्पितम्" इति । या तन्वादिकं वस्वाद्यर्थं बुविन्दादौ न्यस्क, बडपटादिदशा महं, परिपूर्णदमायां वा कुविन्दादिना दोषमानं शामिना न होतं मरच, ताप्यार सएव,- "खोनापि र पत्कर्म नष्टं चेतक तत्। पर्याप्तं दिसतस्तस्य विनवेसदरहतः" इति। साम्येन प्रामरपनादिना विकसं मष्टोन, भतकमा मिसिनो- मष्टम्। पुनर्वतमंग्रहणमन्तरेणैव रसनादिक्रियां खादित्यर्थः । यदि मामी हुनस्सन्चादिकं नार्पयति, तदा पुनर्वानाप्रभावे वेतनं शि- पिये ददाता नसते। पथ परिपूर्ववसादिक अदिसतो- भलकर का सामौ तस दौषमानमसवलत्या विनश्यति । पातिकविषयेऽपि विशेषलेनेवो

·चापितोसते तसिनप्राप्त मत रायते"
कार्य दीर्षकाखमार्थ, तस्कार्यार्थ परि बार
या कारपर्ण दौयतामित्येवं कालं परिनियन्यः शत,
कार्थमधे परिनियतकालमध्ये वा प्रतिवाचमानो पातिक
ददाति ; असौ न मोदयं दाम्यः । वाचितकमानमेवाची बाते का
परिनियतकासात्यये वा दद्यात् । यदि तदाऽपि न ददाति, नदा
रैवारितोविनाशे जाते मूल्यं देयमित्यर्थः । पाह मएव
"अथ कार्यविपत्तिस्तु तथैव खामिनो भवेत् ।
अमाप्ते चैव काले तु दाप्यन्वईकतेऽपि मत्" इति ।
इति निक्षेपप्रकरणम्।
-
-
अथास्वामिविक्रयः।
-
तस्थ खपमाह भारद:-
"निचिन्तं वा परद्रव्यं नष्टं लन्धाऽपत्य वा।
विक्रीयेतासमक्ष यम जेयोऽखामिविक्रयः" इति ।
एहसतिरपि,-
"निषेपावाहितच्यामधतयाचितबन्धकम् ।
उपांश येन विक्रौतमखामौ मोऽभिधीयते"-इति।
अशामिना तो व्यवहारो निवर्तते इत्या कात्यायनः,
"चामिविक्रवं दानमाधि र विनिवर्तयेत्”-पति।
FIT
शवि प्रवासारव भाठा,

·पराशरमाथा - - मारदोऽपि,- "अखामिना तो यस्तु क्रय विक्रयएवच । अतः स तु विज्ञेयो व्यवहारेषु नित्यशः" इति। तथास्वामिविक्रये याज्ञवल्क्यः,- "इतं प्रणष्टं यद्रव्यं परहस्तादवामुयात् । अनिवेद्य नृपे दण्डः स तु षणवतिं पणन्” इति । यदा पुनः परहस्तादवाप्नुयात्म धनखामौ, नदा वाह मएव,- "मष्टापातमासाथ हर्तारं ग्राहयेवरम् । देशकालातिपत्तौ वा महोत्वा स्वयमर्पयेत्” इति । मष्टमपहतं वा स्वकीयद्रव्यं अधिगन्नुरपहर्तुर्वा हस्ते वृक्षा अधिगन्तारमपहर्तारं वा राजपुरुषादिभिग्राहयेत् पुरुषः; राजा- धानयनार्थदेशकालातिक्रमयेगवति, तदा स्वयमेव ग्टहीत्वा राजे समर्पयेदित्यर्थः । यदा पुनर्विक्रयार्थमेव खकौयं द्रव्यं कतईस्ते पश्यति, तदाऽप्याह सएव,- "खं सभेतान्यविक्रीतं क्रेतदोषोऽप्रकाभिते । होनाद्रहो कौनमूल्ये वेलाहौने च तस्करः" इति । खामी खसम्बन्धिद्रव्यमन्यविक्रीतं यदि पश्यति, तदा लभेत गशीयात् । अस्वामिविक्रयस्य स्वत्वहेतुत्वाभावात् । क्रतुः पुनरप्रका- गिते गोपिते कये दोषो भवति। नाइथागमोपायहीनात् रह- एकान्ते होनमूल्ये अस्पतरेण द्रव्येणधिकमूल्ये वेसाहीने राज्यादौ • महौता,-दवि ग्रन्थान्तरवा पाठ

·चवारकादम्।
कते वे च स चोरो भवति । तस्करी
4.
द्रव्यमखामिविक्रीतं प्राक् राज्ञे विनिवेदितम् ।
न तत्र विद्यते दोषः स्तेनः स्थादुपविक्रये"-इति ।
घेन क्रेत्रा होनमूल्येन क्रयात् प्रागेव राजे निवेदितं, म तप
दोषः । उपविक्रयाब्दस्थार्थस्तनैव दर्शितः,-
"अमार्ट हे वहिमाविणायाममतो जनात् ।
हौनमून्यञ्च यस्कोतं ज्ञेयोऽसावुपविक्रयः" इति ।
असतोजनात् चण्डालादोरेत्यर्थः। श्रमदहणं स्वाम्यननुजाता-
धुपलक्षणार्थम् । अतएव नारदः,-
"अखाम्यनुमताहामादमताध जनाद्रहः ।
होनमूल्यमवेलायां क्रौणस्तद्दोषभाग्भवेत्" इति ।
कात्यायन:-
"नाष्टिकस्तु प्रकुर्बोत तद्धनं जादभिः स्वकम्" इति ।
नाष्टिको नष्टधनः, तद्धनं नराधनं, ताभिः माध्यादिभिः,
प्रकुर्वोत साधयेदित्यर्थः । श्राह याज्ञवल्क्यः,-
"श्रागमेनोपभोगेन नष्टं भाव्यमतोऽन्यथा ।
पञ्चबन्धोदमस्तत्र राजस्तेनाविभाविते"-
बागमस्त स्मत्यन्तरेऽभिहितो द्रष्टव्यः,---
"लचं दानकयमाप्तं शौर्य वैवाहिक तथा ।
बान्धवादप्रजातच विधस्त धनागमः" इति ।
खाकीवधनस्य स्खकीयवानपगतिरपि दानाद्यभावेन साधनौबे-

·२१० पराघरमाधवः॥ - m या कात्यायन:- "प्रदत्तत्यकविक्रीतं शत्वा खं लभते धनम्"-इनि। अथैतत्तिन्यतं विक्रौतञ्च न भवतीति प्रमाणैः प्रमाध्य स्खकौयं धनं नाष्टिकः विक्रबादेः सकाशाजभते रत्यर्थः। पचविषय विशेष- माह सहस्पतिः,-- "पूर्वखामौ तु तद्रव्यं यदाऽऽगत्य विभावयेत् । तत्र मूलं दर्शनौयं क्रेतः शद्धिस्ततो भवेत्" इति । मुम्न विक्रेता । विक्रेतर्दर्शनानन्तरं व्यासः,- "मूले समाइते क्रेता भाभियोग्यः कथञ्चन । मूलेन सह वादस्तु नाष्टिकस्य तदा भवेत्”-इति । यदा तु मूलभूतो दर्भितोविक्रेता न किञ्चिदुसरं ददाति, तदावाह हस्पतिः,- "विक्रेता दर्भितो यच विहीनो व्यवहारतः । केटराज्ञोर्मूल्यदण्डौ प्रदद्यात् स्वामिनोधनम्" इति । यदा तु मूलभूतोविक्रेता देशान्तरगतः, तदा कात्यायन पाह- "मूलानयनकालय देयो योजनसझया । प्रकाशं प्रक्रयं कुर्यात् मानिभिर्धातिभिः खः । न तत्रान्या किया प्रोक्ता दैविको न च मामुषो। प्रसाधिते क्रये राजा वक्रव्यः स न किश्चम" इति। श्रयमर्थः। वस्तु क्रेता काचविलम्वेनापि मूलं दर्शयितुं न - * यच विषये,इति का। मम तु, पत्र विषये, इति पाठः प्रविमावि ·चवचारवाहम्। - मनोनि, सबकायम करोति,सनराधमः | तसाच माहिकोष लभते इति। तदुक मनुना,- "अथ मूलमनाचार्य प्रकाशक्रयगोधितम् । पदण्ड्यो मुच्यते राजा नाष्टिको लभते धनम्" इति । केतुः सकाशाद्धनग्रहणमर्द्धमूल्यं दत्वैव । तथाच कात्यायन:- "वणिम्वौथोपरिगतं विज्ञातं राजपूनः । अविज्ञातायात क्रौतं विक्रेता यत्र वा मृतः ॥ खामौ दत्वाऽर्द्धमून्यन्तु प्रग्टमीयाखकं धनम्" इति । अविज्ञाताश्रयादविजातस्थामकादित्यर्थः । क्रयप्रकाशनपक्षयोः' मति सम्भवे मूलानयनपक्षएव यायः । तदुकं कात्यायनेन,- "यदा मूलमुपन्यस्थ पुनर्वादी क्रयं वदेत् । बाहरेत् मूलमेवामौ न क्रयेण प्रयोजनम् ॥ श्रममाहार्यमूलस्तु क्रयमेव विशोधयेत्" इति । यदा मूलदर्शनं क्रयप्रकाशनं वा न करोति, तदा दल्य इत्यार सएक- "अनुपस्थापयन्मूलं क्रयं वाऽयविशोधयन् । यथाऽभियोगं धमिने धनं दाप्योदमच म:"-उनि भाष्टिकविप्रयोममाह मएक- "यदि सं नैव कुरुते जातिभिर्नाष्टिको धनम् । प्रसङ्गविनिवृत्यर्थं चोरवद्दण्डमईति" इति । • इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, मूलानयनवयंप्रकाशनपक्षयो,-रवि पाठः प्रविवाति।

·पराशरमाथा - । - यत्त प्रकाशिते क्रये केतः स्वत्वप्रतिपादकं मरीतिवचनम्,- "वणिम्वौथौपरिगतं विज्ञातं राजपूरूषैः । दिवा ग्टहीतं यत् केवा सशद्धो लभते धनम्"-इति । तदेवं नाटिकेन साधितद्रव्यविषयम् । अन्यथा, श्रथ मूखममा- हार्यम्, इति प्रागुदाहतमनुवचनविरोधप्रमङ्गात्। यदा क्रेता साक्ष्यादिभिः कयं न विभावयति, नाष्टिकोऽपि खकौयत्वं, तदा निर्णयमाह सहस्पतिः,- "प्रमाणहीनवादे त पुरुषापेक्षया नृपः । समन्यूनाधिकत्वेन स्वयं कुर्यादिनिर्णयम्" इति । मनु मानुषप्रमाणभावेऽपि दिव्यस्य विद्यमानत्वात्प्रमाण होन- वादएव न सम्भवति । उच्यते। अस्त्यखामिविक्रयविवादे दिया- भावात् तथा। "प्रकाशं च क्रयं कुर्यात् साधुभिऑतिभिः खकः । न तवान्या क्रिया प्रोता दैविको न च मानुषो । अभियोका धनं कुर्यात् प्रथमं ज्ञातिभिः खकम् । पवादात्मविशड्यर्थ क्रयं क्रेता खबन्धुभिः" ॥-रति वचनेन माचीतरप्रमाणभावोऽवगम्यते। तदेवाह कात्यायनः,- "अर्द्ध योरपहतं तत्र स्थायवहारतः । अविज्ञातकयोदोषस्तथा चापरिपालनम् ॥ - * इत्यमेव माठः सर्वच । मम तु, तदेवं नाधिवेवासाधितंद्रयविषयम, -इति पाठः प्रतिमाति । + पस्मिनखामिविक्रये दियाभावाम था, इति का।

·यवहारकाहम्।
-
एतद्दयं समाख्यानं द्रव्यहानिकरं बुधैः ।
अविज्ञातस्थानकृतनाष्टिकयोईयोः" इति ।
अखामिविक्रतुरिव खाम्यदत्तमुपभुधानस्य दण्डमा नारदः-
"उद्दिष्टमेव भोकव्यं स्त्री पर्वसधाऽपि वा"-इति ।
*अविज्ञातात् कयोऽविनातक्रयः । अथवा परमार्थतोऽयं खामो-
त्यज्ञामालयोऽविजातयः । मरौचिरपि,-
"अविज्ञातनिवेशवाद्यच मूच्ची न विद्यते ।
हानिस्तत्र ममा कल्या क्रेहनाष्टिकयोईयोः ।।
अनर्पितन्नु यो मुझे भुक्तभोगं प्रदापयेत् ।
अनिर्दिष्टन ययं वासक्षेचटहादिकम् ॥
खपलेनेव भुनानः चोरवद्दण्डमईति।
अनवाहं तथा धन नावं दास तथैवच ॥
अनिर्दिष्टं स भुञ्जानो दद्यात्पणाचतुष्टयम् ।
दामौ मौका तथा धुर्यो बन्धकं नोपभुज्यते ।
उपभोक्ता तु तव्यं पण्यनेव विशोधयेत् ॥
दिवसे दिपणं दामों धेनुमष्टपणं तथा ।
बयोदशमनवाई मस्यं भूमिध षोड़श ॥
मौकामश्वञ्च धेनुन बागलं कार्मिकस्य ।
बलात्कारेण यो भुते दाप्यवाष्टपणं दिने ।
*
पर्य ग्रन्थः, बखामिविकरियेत्यादिययात् पुर्व भवितुमुचितः ।
परमादर्शपुस्तकेषु दर्शनादत्रैव रक्षितः ।
रिव्यमेव पाठः सम्बंध । मम तु, मू, ति पाठः प्रविमादि ।
28

·परामरमाधवः। २१. उलखले पाईन्नु मुसलस्य पणदयम् । शूर्पस्य च पण न्तु दैविध्यं मुनिरप्रवीत्" इति ! अखामिविक्रयाख्यं पदं समाप्तम् । -- अथ सम्भूयसमुत्थानाख्यं पदमुच्यते। तस्य खरूपमाह नारदः,- "वणिक्प्रभृतयो यत्र क्रय* सम्भूय कुर्वते । तत्सम्भयसमुत्थानं व्यवहारपदं स्मृतम्” इति । तत्राधिकारिणो दर्शयति वृहस्पतिः,- "कुलौमदधानलमैः प्राजैः नाणकवेदिभिः । श्रायव्ययज्ञैः शुचिभिः शूरैः कुर्यात्मह क्रियाम्" इति । क्रियां कृषिवाणिज्यशिल्पिक्रतुसङ्गोतस्तेन्यात्मिकाम् । नाणक- विज्ञानं वाणिज्यक्रियायामुपयुज्यते। आयव्ययज्ञानमाचं कृषिक्रिया- याम् । मङ्गीतादिभिस्पिक्रियायां प्राजत्वमुपयुज्यते । क्रतुक्रियायां तु कुलीनत्वप्राज्ञत्वशचित्वादि । स्तन्यक्रियायां शूरत्वमात्रम्। दक्षत्वा- नलमत्वे तु मर्वत्रोपयुज्येते। श्रतएवादक्षादि निषेधति मएव,-- "शकालमर्बुद्धिमन्दभाग्यनिराश्रयः । वाणिज्याद्याः महैतैस्तु न कर्तव्याबुधैः क्रियाः” इति । थे त मम्भूय वाणिज्यादिक्रियां कुर्वन्ति, ते द्रव्यामुसारेण साभभावः। तथाच हपतिः,- "प्रयोगं कुर्वते ये तुमधान्यरमादिना । •नाम, विकासकर्म, इति ग्रन्थान्तरतरत माठ समीचीना।

·श्ववहारपाक्षम्।
-
समन्यूनाधिकैरंगैस्वाभस्तेषां तथाविधः"-इनि।
लाभवदेव व्ययादिरपि तथैवेत्याह भएक,-.
"ममन्यमाधिकोवाशी येन क्षिप्रस्तथैव मः ।
व्ययं दद्यात्कर्म कुर्य्यात्ततोषां तथाविध:"-ति ।
ट्रव्यानुसारेण लाभ इत्यस्यापवादमाह याज्ञवल्क्यः,-
"समवायेन वणिनां लाभार्थं कर्म कुर्वताम् ।
लाभानाभौ यथाद्रयं यथा वा मंविदा सतौ"--इति ।
संविदा समयेन पुरुषविशेषानुमारेण, कृतौ कल्पितौबाभाखाभी
ज्ञेयौ, न तु द्रव्यानमारेणेत्यर्थः। भन्भूयकारिणो कर्त्तव्यमान न्यायः-
"ममनमसमदं वाऽवश्वयन्तः परस्परम् ।
मानापण्यानुमाराने प्रकुर्यः क्रयविक्रयौ ।।
अगोपयन्तो भाण्डामि शुल्कं दधुय तेऽध्वनि ।
अन्यथा द्विगुणं दाप्यः शुल्कस्थामान् वहिः स्थिताः" इति।
नारदोऽपि,-
"भाण्डपिण्ड्ययोद्धारभारसाराद्यवेक्षणम्) ।
कुर्युस्तेऽव्यभिचारेण समय खे व्यवस्थिताः" इति ।
*. इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, कुर्यात् नाभस्तेषां,-इति पाठा प्रति.
भाति । कुर्यात् लाभ एकीत चैवधि,-इति ययान्तरता पाठः ।
(१) भाई क्रयविक्रय्यसमूह: । पिगडं पायेयम् । व्ययोवेतनम् । उजार.
समात् देयद्यात् प्रयोजनविशेषादाकर्षणम् । भारउआमा । बार
प्रवरं चन्दनादि । बन्यवेक्षक रक्षणयोजनादि। इति विवादरता.
परोया थाया।

·२२. पराभरमाया। - सम्भूयकारिणं परस्परं विवादनिर्णयप्रकरमाह रहस्पतिः,- "परचौकाः माक्षिणश्च तएवोकाः परस्परम् । मंन्दिग्धेऽर्थ वचनायो ते म चेद् देवसंयुताः ।। यः कश्चिदश्वकस्तेषां विजातः क्रयविकये। शपथैः स विशोद्यः स्यात् सर्ववादेवयं विधिः" इति । दैवराजकृतद्रव्यहानिविषयेऽप्याह साव,- "क्षयहानिर्यदा तत्र देवराजलतानवेत् । सर्वेषामेव मा प्रोक्ता कल्पनीया यथाशतः" इति । क्षयायैव हानिः क्षयहानिः, न तु चयाची व्ययः । प्रातिखिक- दोषेण द्रव्यमा भएवाह- "अनिर्दिष्टी वार्यमाण: प्रमादायस्तु नाशयेत् । लेनैव तद्भवेहेयं सर्वेषां समवायिनाम्" इति । अनिर्दिष्टः समवाय्यः, न तु अनुज्ञातः। चौरादिभ्यः पालयितु- लाभाधिक्यमस्तोत्याह कात्यायमः, "चौरतः सलिलादमे व्यं यस्तु ममाहरेत् । तस्थांगो दशमो देयः सर्वद्रव्येम्वयं विधिः" इति । समाहरेत् खमक्या परिपालयेत् । यस्तु समवायिभिः प्रयुकं धनं समवाधिभिः सह प्रतिपादना- दिभिः न साधयति, तस्य लाभहानिः। तदाह रहस्पतिः,- . - * म विदेषसंयुता, इति ग्रन्थान्तरता पाठः । + प्रवासा, इति का। वस्थांशं दशमं दत्वा महोयुसेवतोपरम्इति पाठातरम् ।

·वहारकाखम्।
-
"समवेतन यह प्रार्थनौयं तथैव तत्।
न थाचते च यः कश्चित् लाभास परिहीयते"-रति ।
मर्वानुगतः सर्वेषां कायंमेकएव कुर्यात् । तदाह सएव,-
"बहमां ममतो यस्तु दद्यादेकोधनं मरः ।
करणं कारयेद्वाऽपि सर्वेरेव कृतम्भवेत्" इति ।
करणन्तरस्थादिकम् । सम्भूयकारिणविजां कर्त्तव्यमाह मनुः,-
"विजः समवेतास्त यथा सवे निमन्त्रिताः ।
कुर्युर्यथाऽईतः कर्म ग्रहीयुर्दक्षिणम्सथा"-इति ।
तथेति कर्मानुमारेण दक्षिण टोयुरित्यर्थः । तथाच सएक,-
“सम्भूय स्वानि कर्माणि कुर्वद्भिरि मानवैः ।
अनेम कर्मयोगेन कर्त्तयांशाप्रकल्पयेत्" इति ।
इयं चांशकल्पना "तस्य दादा दक्षिण"-इत्येवं कतुसम्बन्धि-
मात्रतया विहितायां दक्षिणायामेव, न ऋत्ति विशेषोखेन विहि.
तायाम्। अतएवोकं तेनैव,--
"रथं हरेत वाऽध्वर्युर्ब्रह्माऽऽधाने च वाजिनम् ।
होता हरेत्तथैवानं उदाता चाप्यनः कये १)"-इति ।
दक्षिणशकल्पनामाह मएवा-
* इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम सु, साधनीयं,-इति पाठ प्रतिमाति ।
+ कर लेत्यादिकम्, इति विवादरत्नाकरयाख्था ।
(१) केषाधिशाखिनामाधाने अध्वर्थ थामायते, अशा वेगवा-
मश्रा, सोचे धावः, उगाचे मोमोडाहकममा प्रबटम् । इति
चपेवरीया धाया।
.

·२२२ पराशरमाथा "भर्वेषामर्धिनोमुख्यास्तदर्धनाधिमोऽपरे। हतौयिनस्तृतीयांशास्तुरौयांशास्तु पादिनः" इति। सर्वेषां षोड़शर्विजां मध्ये मुख्याश्चत्वारोहोरध्वर्युब्रह्मोहातारः । ते गोशतस्यार्धिनः, मर्वेषां भागपरिपूर्णपपत्तिवशादाथाताष्टाचत्वा-- रिंशद्रूपार्द्धणार्द्धभाजः । अपरे मैत्रावरुणप्रतिप्रस्थाहाह्मणाच्छसि- प्रस्तोतारस्तदर्द्धिनः धनमुण्यांशस्यार्द्धन चतुर्विशतिरूपेण भाजः । ये पुनस्ततौयिनोऽच्छावाकने मौनप्रतिह रस्ते हतौयिनोमुख्यांशस्य षोडशोरूपवतीयांशभाजः। ये पादिनो ग्रावस्तोत्नेटपोटसुब्रह्म- ण्यास्ते मुख्यस्य भागस्य चतुर्थीगेन द्वादशगोरूपेणंभाजः । मुख्यानां चतुर्ण मिथोविभागः ममत्वेनैव । एवं तदनन्तरादीनामपि मिथोवि-- भागः। तथाच कात्यायनसूत्रम् । “दादश द्वादशायेभ्यः षट्पटिद्वती- येभ्यः चतस्रञ्चतस्रस्तृतीयेभ्यस्तिसस्तिस्रः इतरेभ्यः” इति। वकी- यकर्मकलापस्थाशक्तयाऽकरणे तानुमारेण भागोंदेयइत्याह मनुः,- "चविग्यदि वृतो यज्ञे वकर्म परिहापयेत् । तस्य कर्मानुरूपेण देयोउंगः सहकर्तृभिः" इति । सहकर्तृभिः, मम्भूयकारिभिरित्यर्थः । कतकमीशानुसारेण दक्षिणं दद्यादित्युक्तम् । तस्य कचिदपवादमाह एव,- "दक्षिणसु प्रदत्तासु खकर्म परिहापचन् । कृत्स्नमेव सभेतांशमन्येनैव च कारयेत्”-रति । अन्येन खस्नगणवर्तिनां मध्ये प्रत्यासवेन। कर्ममध्ये वलिकरणे* -. नारद पाक-. *रत्यमेव पाठा सयंत्रामम तु, ऋतिम्मरणे,-इति पाठा प्रतिमावि ।

·थाहारवाहम्।
m
--
"विजा व्यमनेऽप्येवमन्यस्तत्कर्म विस्तरेत् ।
लभते दक्षिणभागं मतमात्मप्रकल्पितम्" इति ।
सभूयकारिणं कृषिकराणं कर्तव्यमाह सहस्पतिः,-
"पर्वते नगराभ्याये तथा राजपथस्य ।
ऊषरं मुषिकव्याप्तं क्षेत्र यत्नेन वर्जयेत्”-इति ।
वाविवननीयानाह मएव,-
"कशातिबद्धं बुद्रं च रोगिणं प्रपलाथिमम् ।
काणं खच्न विनाऽऽदद्यात् वाच्यं प्रातः कषौवणः" इति।
प्रातिस्विकदोषात् फलहानौ विशेषमाह सएव,-
"वायबीजात्ययाद्यस्य
क्षेत्रहानिः प्रजायते।
तेनैव मा प्रदानच्या सर्वेषां कृषिजीविनाम"-इति ।
बाझवीजग्रहणं कृषिमाधनानामुपलक्षणार्थम् । सम्भूयकारिण
शिल्पिनां विभागमाह मएव,
'हेमकारादयो यत्र शित्यं
मम्भूय
कर्मानुरूपं मिर्वयं लभरम्ते यथामतः" इति।
निर्वशोमतिः । कात्यायनोऽपि,-
"शिक्षाकारिजकुमला* प्राचार्य्यवेति गिन्धिनः ।
एकद्विचिचतुर्भागाम् हरेयुम्ते यथामतः" इति ।
स्तेनान् प्रत्यार सएव,-
"खाम्याजया तु यचोरैः परदेशात्ममारतम् ।
राशे दला तु षड्भागं भजेयुस्ते यथा मनः ॥
कुर्वते ।
विवामिनामना, इति रबाबरतः पाठा।

·पराशरमाधा। - चतरोऽशान् भन्मुखः शरवंशमवाप्नुयात् । समर्थस्तु हरेाशं शेषास्वन्ये समाभिमः" इति । परदेशात् वैरिदेशादित्यर्थः । प्रबलवैरिदेशादाहतधनविषय- मेतत् । दुर्बलवैरिदेशादातविषये त्याच कात्यायनः,- "परराष्ट्राद्धनं यस्य चोरैश्चेदाजयाऽऽहतम् । राजे दशांशमुद्धृत्य विभजेरन् यथाविधि"-इति । सम्भूयसमुत्थानाख्यं पदं समाप्तम् । अथ दत्ताप्रदानिकाख्यं पदमुच्यते। तत्र नारद,- "दत्त्वा द्रव्यममभ्यग्यः पुनरादातुमिच्छति । दत्ताप्रदानिकं नाम तदिवादपदं स्मृतम् ॥ अदेयमथ देयं च दत्तं चादत्तमेव च । व्यवहारेषु विज्ञेयो दानमार्गचतुर्विधः" इति । अदेयखरूपभेदानाह सहस्पतिः,- "सामान्यं पुत्रदाराधिसर्वस्वन्यासयाचितम् । प्रतिश्रुतमथान्यस्य न देयं वष्टथा स्मृतम्"--इति । सामान्यममेकखत्वकं रथ्यादि । नारदोऽपि,- "प्रवाहित याचितकमाधिः साधारणच यत् । निक्षेप पुचदारच सर्वख चान्वये मति॥ आपल्खपि हि कष्टास वर्तमानेन देहिना। अदेयान्याडराचार्या पचान्यौ प्रतिश्रुतम्” इति । -

·व्यवहारकामहम् ।
२२॥
-
अवाहितादिवत् स्त्रीधनमयदेयम् । अतएव दया,-
"सामान्यं याचितं न्यासाधिराम तद्धनम् ।
अन्वास्तिच निक्षेपं सर्वस्खं चान्वये मति ।
श्रापत्वपि न देयानि नव वस्तुनि पण्डितैः ।
यो ददाति स मृढ़ात्मा प्रायश्चित्तौयते नरः" इति ।
अदेयदाने प्रतिग्रहे च दण्डो मनुनाऽभिहितः,-
"अदेयं यश्च ग्रहाति यथादेयं प्रयच्छति ।
तावुभौ चोरवच्छास्यौ दण्यौ चोत्तममाहसम्" इति ।
अदेयग्रहणमदत्तस्थाप्युपलक्षणार्थम् । अतएव नारदः,-
"ग्रहात्यदत्तं यो लोभायश्चादेयं प्रयच्छति ।
दण्डनीयावुभावेतौ धर्मजन महीक्षिता"-इति ।
किं तर्हि देयमित्यपेक्षिते मएवाह,--
“कुटुम्बभरणाव्यं यत्किञ्चिदतिरिच्यते ।
तद्देयमुपाट्यान्यत् दददायमनाप्नुयात्" इति ।
भर्त्तव्यं कुटुम्बसुपरुध्येत्यर्थः । कात्यायनोऽपि,-
"सर्वखं ग्टहवर्जन्नु कुटुम्बभरणाधिकम् ।
यट्रव्यं तत्वक देयमदेयं स्यादनोऽन्यथा"-इति ।
याज्ञवल्क्योऽपि,-
"स्खं कुटुम्बाविरोधेन दयं दारसुतादृते"-दति।
सतस्थादेयत्वं एकपुत्रविषयम् । तस्यापि दाने ते मन्तामविरे
दापत्तेः। अतएवैकस्य पुत्रस्य दानं निषेधति वमिष्ठः। "
पुचं दद्यात प्रतिटीयादा स हि सन्तानाच पूर्वपाम"-रति।
29

·२२६
परामरमाधव
"तब मतदाराण वशित्वं अनुशासने ।
विक्रये चैव दाने च वशित्वं न सतेपितुः" इति ।
एवमादौनि सुतस्थादेयत्वप्रतिपादकानि वचनान्येकपुषविषया-
पौत्यवगम्यते । बनेकपुनेबपि मातापित्ववियोगमहनक्षमएव देयः ।
"विक्रयं चैव दानं च न नेयाः स्युरनिच्छवः ।
दाराः पुत्राच सर्वखमात्मन्येव तु योजयेत्”-इति
कात्यायनस्मरणात्। न नेयाः स्युरनिच्छव इत्यनापदिषयम् ।
'पापरकालेऽपि कर्त्तव्यं दानं विक्रयएववा ।
अन्यथा न प्रवर्तत इति शाखविनिययः" इति
नामेवाधिकृत्य तेनैवोकत्वात् । पुत्रस्य प्रतिग्रहप्रकारविशेषो-
वसिष्ठेन दर्शितः। “पुत्रं प्रतियहीयन् बन्धूनाइव राजनि च
निवेद्य निवेशनस्य मध्ये व्यापतिभिर्डत्वाऽदूरबान्धवममविकष्टमेव
पौयात्”- इति। अदूरबान्धवं मनिष्टमातुलादिबान्धवम् ।
असनिकट भविष्टचारपुत्रादिष्यतिरिकामेव । स्थावरविषये देयं
द्रव्यमार प्रजापतिः-
"सप्तागमात् ग्टहषाद् यद्यत् क्षेत्र प्रचौयते ।
'पिञ्चं वाऽथ स्वयं प्राप्तं तदातव्यं विवचितम्" इति ।
सप्तभ्यागमेभ्यो यत् प्रचौयते ममधिकं स्यातहातव्यत्वेन
विवचितमिति। स्वयं प्राप्तं द्रव्यं पविभाधनैर्धाभिरननुजातमपि
देयम् । “खेकादेयं सयमाप्तम्" इति खतिवचनात् । यन्तु
तेनैवोकाम,-
"विभका वाऽविभाना वा दायादाः स्थावरे समाः ।
-

·वहारबाडम्।
२१
एकोऽबनौमः सर्वच दानाधमनविका-रति ।
नदविभासावरविषयं, सप्तामधिकथावरविषयं वा । पत्रा-
धिकस्येव देयत्वेनाभिधानात् । किंचिद् भर्चा भार्यवाऽनुशासन
देयम्। किधिहासेम स्थाणितमपि वान्यनुज्ञानमेव देषम् ।
तथाचसएव,-
"चौदायिक श्रमाया शौर्यप्राप्तञ्च थक्वेत् ।
स्वौजातिखाम्यनुज्ञातं दत्तं मिमिवाप्नुयात्" इति ।
मौदायिक विवाहलधम् । क्रमायातं पितामक्षादिकमायातम् ।
खोज्ञात्यमुमतं सावशेषं देयम् ।
"वैवाहिके कमायाते सर्व दामं न विद्यते" इति
तेनैवोकत्वात्।
इत्यं देयादेवस्वरूपनिरूपितम् । दत्तादत्तयोस्तु खरूपं निरूप्यते।
तय दतं मप्तविधमदत्तं घोड़शात्मकम् । तथाच नारदः,
"द सप्तविधं प्रोकमद घोड़गात्मकम् ।
पथ्यमूख्यं भतिस्तुया घेदात् प्रत्युपकारतः ॥
स्लौराक्कानुग्रहार्थश्च दत्तं दानविदो विदुः ।
प्रदत्तन्तु भयक्रोधमोकवेगानुगर्षितम् ॥
नथोत्कोचपरौहामव्यत्यास कसयोगतः ।
बासमूढ़ास्वतन्त्रातमत्तोमत्तापवर्जिनम् ॥
का ममा कति प्रतिसाभेच्था च यत् ।
अपाचे पापमित्यु के कार्य चाधर्षरिते।
• इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, सबंदान, इवि पाठ प्रतिमावि ।

·२२८ पराशरमाधवः। - यह स्थादविज्ञानाददत्तमिति तत् स्मृतम्" इति। पण्यस्य क्रौतद्रव्यम्य मून्यम् । भृतिर्वतनं छतकर्मणे दत्तम् । तुज्या वन्दिचारणादिभ्यो दत्तम्। बेहाङहित्रादिभ्यो दत्तम् । प्रत्युपकारतः उपकृतवते प्रत्युपकाररूपेण दत्तम् । स्त्रौशल्क परि- एण्यनार्थ दत्तम् । अनुग्रहार्थं अदृष्टार्थ * दत्तम्। तदेतत्पण्यमूल्यादि सप्तविधं दत्तमेव न प्रत्याहरणीयम् । तथाच याज्ञवल्क्यः,- “देयं प्रतिश्रुतश्चैव दत्वा नापहरेत्पुनः" इति । भयेन वन्दिग्रहादिभ्यो दत्तम्। क्रोधेन पुत्रादिविषयकोपनि- यतिमायान्यस्मै दत्तम्। पुत्रवियोगादिनिमित्तयोकावेगेन दत्तस्। उस्कोचेन कार्यप्रतिबन्धनिरामार्थमधिकृतेभ्यो दत्तम् । परिहा- सेमोपहासेन दत्तम्। द्रव्यव्यत्यासेन दत्तं एकस्य द्रव्यमन्यस्मै ददाति, दानव्यत्यासेन दक्तं अन्यस्मै दातव्यस्यान्यसी दानम् । छखयोगतः शतदानमभिमन्धाय महसमिति परिभाय्य दत्तम् । बालेनाप्राप्तषोडशवर्षण दत्तम् । मूढ़ेन लोकवेदानभिज्ञेन दत्तम्। अवतन्त्रेण पुत्रदासादिना दत्तम्। आर्सन रोगोपहतेन दत्तम् । मत्तेन मदनियमितेन, उन्मत्तेन वातिकाद्युन्मादग्रस्तेन अपवर्जितं दत्तम् । अयं मदीयमिदं करिष्यतीति प्रतिसाभेच्छथा प्रति- लाभमकुर्वाणाय दत्तम्। अयोग्याय योग्योफ्रिमाचेण दक्तम् । यचं करिष्यामौति धनं लन्धा धूतादौ विनियुञ्जानाय दत्तम् । एवं षोड़शप्रकारमपि दत्तं पुनः प्रत्याहरणीयत्वाददत्तमित्युच्यते । तथाच कात्यायन:- पदृष्टार्थे, इति का• पुलके नास्ति। .

·व्यवहारकाखम्। -- "कामक्रोधावतम्यादा लौवोमलप्रमोहितः। व्यत्यामपरिहासान यहन्न तत्पुनहरेत् ॥ या तु कार्य्यस्य सिद्धार्थ मुत्कोचा स्थाप्रनिश्रुता । तस्मिवपि प्रमिद्धेर्थि' न देया स्यात् कथञ्चन ॥ अथ प्रागेव दत्ता स्थात् प्रतिदायः म तां यशात् । दण्डचैकादशगुणमाहुर्गा¥यमानवाः" इति । उत्कोचस्वरूपमाह मएव,-- "नेहसाहसिकोवृत्तपारदारिकसम्भवान् । दर्शनादृत्तनष्टस्य तथाऽभत्यप्रवर्त्तनात् ॥ प्राप्तमेतैस्तु यत्किञ्चिदुत्कोचाख्यं तदुच्यते । न दाता तत्र दण्डाः स्यान्मध्यस्यवेव दोषभाक्" इति । मध्यस्थ उकानुवादकः । चकारात् पाहकः समुच्चीयते। तावुभौ दोषभाजौ दण्डनीयाचित्यर्थः । पार्लदत्तेत्यादिकं तु धर्मकार्य- व्यतिरिकविषयम् । तथाच मएव,- "वस्थेमान वा दत्तं श्रावितं धर्मकारणान् । प्रदत्वा तु मते दाप्यस्तत्सतो नात्र संशयः" इति। मनुरपि मोपाधिकदानादर्निवर्तनीयतामाह,- "योगाधमनविक्रीतं योगदानप्रतियहम् । * इत्यमेव पाठः सर्वत्र । तस्मिन्नर्थे प्रसिद्धे तु,-इति ग्रन्थान्तरीयः पाठन समीचीनः। 1 शंसगाव,-इति ग्रन्थान्तर हतः पाठः । उसापादका-इति का ।

·२५. पराभरमाधयः॥ यत्र वाऽप्युपधि पश्येत् तत् सय विनिवर्तयेत्” इति । योगउपधिः। अदेयदानतत्प्रतिग्रहवोर्दण्डो भारदेनोकः- "रक्षात्यदत्तं योलोभाद्यवादेयं प्रयच्छति । अदेयदायको दण्यस्तथाऽदत्तप्रतीककः" इति । इति दत्तापदानिकम्। - अथ वेतनस्यानपाकर्मास्यं विवादपदमुच्यते। तस्य खरूपमाह नारदः,- "भृत्यानां वेतनस्योतो दानादानविधिक्रमः । वेतनस्थानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतम्" इति । वेतनं कर्ममून्यम् । तस्यानपाकर्म भृत्यायाममर्पणं, समर्पितस्य परावर्ननं वा । तत्र समर्पणे विशेषमाह नारदः,- "भृत्याय वेतनं दद्यात् कर्माखामौ यथाक्रमम् । श्रादौ मध्येऽवमाने च कर्मणो यतिनिश्चितम्" इति । एतावदेव तत्कर्मकरणाहास्थामौति भाषाया अभावे विशेष- -- - माह सएव,- । "भृतावनिश्चितायान्तु दशभागमवाप्नुयुः । लाभगोवौर्यशस्थानां वणिग्गोपाषौबलाः" इति । गोवौर्य पात्यमानगवादिप्रभवं पयःप्रभृति । यदि कर्मस्वामी भृत्याय दशमं भागं न प्रयच्छति, तदाऽसौ राजा दाप्य इत्याह याज्ञवल्क्यः,- * दापको,-इति का।

·। "दावस्तु रामं भागं वाविपचनः । अनिचित्य भतिं वस्तु कारत्म मधौषिता" इति।' यत्तु रहस्पतिनोकम,- "विभागं पञ्चभागं वा शौचासौरवाहक:"-ति । तदायासमाध्याष्टक्षेषकई विषयम्। तचापि विभागपञ्चभागी यवस्थया विकल्पिती वेदितव्यौ । तथाच मएव,- "भकाकादमतः सौरानागं कौत पञ्चकम् । जातस्ये विभागन्तु प्रटीयात्तथाऽभूतः"-रति । अशनाच्छादानाभ्यां भृतः कृषौबलः क्षेचजातस्यात्पञ्चमं भाग रौयात्। ताभ्याममृतस्तृतीयं भागमित्यर्थः । एतावहाखामौति परिभाषायां मत्थामपि कचित्ततोन्यून खामिबुद्धिपरिकल्पितं वेतनं देयं, कचित्ततोऽप्यधिक देयम् । नदार याज्ञवस्क्या- "देशं कालम योऽतीयालाभं कुर्य्याच योऽन्यथा । तदा तु खामिनः छन्दोऽधिकं देयं ततोऽधिके"-इति। यः हाम्याज्ञामनरेण वाणियादिखामसाधनदेशकालातिकम करोति, लाभं च बडतरव्ययकरणदमपं करोति, ती सामी खेच्छानुसारेण किंचिद्दद्यात्। यस्तु खातग्येण बजलाभं करोनि, तस्मै परिभाषितमूस्यादधिकं देयमित्यर्थः। अनेकप्रत्यकर्वककषि वेतमार्पणप्रकारमाह भएव,- "यो थावत् क्रियते कर्म तावत्तस्थत बेतनम । उभयारण्यसाध्यं चेत् साध्ये कुर्यात् यथाश्रुतम्" इति । पदा पुनरेकं कर्म नियतवेतनमुभाभ्यां बहुभिर्वा नियमाव- ·२१२ मुभयोरप्यसाध्यं चेदुभाभ्यामेवापरिसमापितं तदा यो चावकर्म- करोति, तस्मै तत्कर्मानुसारेण मध्यस्थकल्पितं वेतन देयं, न पुनः समम्। माथे उभाभ्यां कर्मणि परिममापिते तु यथाश्रुतं यथावत्य- रिभाषितं तावदुभाभ्यां देयम् । न पुनः प्रत्येकं कृत्ववेतनं देणं, नापि कर्मानुरूपं परिकल्य देयम् । भृत्यानां कर्दत्वमाह नारदः,- "कर्मापकरणं तेषां क्रियां प्रति यदाहितम् । श्राप्तभावेन तद्रच्यं न जैहयेन कदाचन" इति । तेषां कर्मखामिनां कीपकरणं लागलादि क्रियां उद्दिश्य यस्मिन् कृत्ये निहितं, तेन सर्वदा निःशायेन रक्ष्यमित्यर्थः । सह- स्वतिरपि,- "भृतकस्त न कुर्वीत स्वामिना शायमण्वपि । भतिहानि समानोनि ततो वादः प्रवर्नते"-इति । यस्तु मृति स्वीकृत्य कर्म न करोति, तं प्रत्याह एव,- "हौतवेतनः कर्म न करोति यदा भतः । समर्थ वेदमं दाप्यो द्विगुणं तच्च वेतनम्" इति । अग्टहीतवेतनविषये याज्ञवल्क्य पाह- "अग्टहीते ममं दाप्यो मृत्यैरक्ष्य उपस्करः"--इति । समं, यावता वेतनेन मृत्यत्वमङ्गौलतं, तावदेव स्वामिने दद्यात, म तु राशे दण्डमित्यर्थः । यदा, अचाङ्गोलवेतनं दला बला- कारयितव्यः । तदाह नारदः,- "कर्माकुर्वन् प्रतिश्रुत्य कार्योदला इति बसात् । भूति सहीत्वाऽकुर्वाणः विगुणं तिमानुयात्” इति । - .

·वशारवाहम्।
--
प्रतिश्रुत्येति प्रारम्भस्याप्युपलक्षणर्थम् । तदा कारवाणा-
"कारम्भंतु यः छत्ला मन्च नैव तु कारयेत् ।
बसात् कारथितयोऽसावकुर्वन् दण्डमईति ।
स चेक कुर्थ्यात् तत्कर्म प्राप्नुयाद्विगुणं दमम्" इति ।
विशतं कार्षापणविभतमित्यर्थः:१) । यत्तु मनुवचनम्,-
"भृत्योऽनातौ न कुर्याद् यो दोत्कर्म यथोचितम् ।
म दण्ड्यः कृष्णलान्यष्टौ न देयं तस्य वेतनम्" इति ।
तदर्धावशेषितविषयम्। किञ्चिन्माषावशेषे तु रणवर्णवेतना-
दानम् । तदाह एव,-
"यथोकमातः स्वस्थो वा यस्तु कर्म न कारयेत् ।
म तस्य वेतन देयमन्पोनस्थापि कर्मणाः" इति ।
यस्तु कालविशेषावधिक कर्म प्रतिज्ञाय कालात्पूर्वमेव कर्ष
त्यजति, तं प्रत्यार नारदः,-
"काले पूर्ण त्यजन् कर्भ मतेाभवामुयात् ।
खामिदोषादकरणे यावद्भुतिमवाप्नुयात्" इति ।
खामिदोषात् पारयकरणादिस्वामिदोषात् । नारदः,-
"भाण्डं व्यसनमागच्छेदयदि वाहकदोषतः ।
दाथोवत्तत्र नष्टं स्यादेवराजकताइते"-रति ।
वाहकदोषतः भूतकदोषतः । वृद्धममः,-
(१) रतबाथानदर्शनात् विशतं दममिति पाठः प्रतीयते । रेया
ममादानुवर्वक हिराचं दममिति पाठोदयते ।
30

·सा पराशरमाधका - "प्रमादाबाशितं दायः समं विद्रोहनाभितम् । मत दाप्यो पतधोरैर्दग्धमूर अलेन वा"-इति । द्रोहनाभितं तौवाहरादिना द्रोण नाशितम्। बद्धमनुः,- "वः कर्मकाले संपाने न कुर्यादिप्रमाचरेत् । उद्धृत्यान्यस्त कार्यः स्यात् स दायोडिगुणां मतिम्" इति। यज्ञवल्क्यः,- "पराजदेवकाघातं भाण्डं दाप्यस्तु वाहकः । प्रखानविनवचैव प्रदाप्यो विगुणं मृतिम् ॥ प्रकान्त मप्तमं भागं चतुर्थ पथि सत्यजन् । भतिमईपचे सर्वा प्रदाप्यस्याजकोऽपिच"-इति। पराजदैवकोषातो यस्य भावस्थ, तयदि प्रशाहीनतया वाहन नाभितं, तदा तन्मल्यानुसारेण नहाण्डं दापनीयः । यस्तु प्रखान- समसमयएव व्यवस्थाऽभ्युपगतं कर्म त्यजन् प्रस्थानविघ्नं करोति, तदाऽसौ दिगुणा इतिं दायः । यस्तु प्रत्यारोपादामावसरसम्भवे साङ्गौलतं कर्म त्यजति, सौ भत्यः सप्तमं भागं दाप्यः । यः पुनः पपि प्रकाले गमने वर्तमाने सति कर्ष त्यजति, म भतेचतुर्थ भार्ग दायः । ईपथे त्यजन् सर्वातौ पनौयः । यस्तु . सामौ भृत्यं सयमेव कर्म त्याजयति पूर्वोकदेशेषु, अमावपि पूर्वीपासमभागा- दिकं दापनौयः । एतचायाधितादिविषयम् । व्याधितखापराधा- भावात्। यदा पुनाधितो याध्यपगमे तदितरदिवसान परिगणय्य पूरपति, तदा भतएव सवीं मतिम् । तदाह मनुः,- "धान ससुर्यात् समः सन् पथाभाषितमादितः। . -

·-
सदौर्षखापि कालस्य तसभेव वेतनम्" इति।
त्याजकस्य खामिनसतुर्थभागादिदापनमविकौतभापविषयमा
विक्रौते तु भाडे विशेषो वृद्धमनुनाऽभिहितः,--
"पथि विक्रौय तद्भाण्डं वणिमृत्यत्यजेयदि ।
प्रगतस्थापि) देवं स्थात् भतेरहू समेत ब"-ति।
पामेधेन प्रतिबद्धभावविषये राजाचपहलभाषिके पास
कात्यायन:-
“यथा च पपि तहाण्डमाभिधत ट्रियेत वा।
यावानध्वा गतस्तम
प्रामुयात्
तावतो भतिम"-रमि।
भाटकखौकतेन यानादिमा भाषनेतरं प्रत्यार नारदः-
"भानीय भाटयित्वा तु भाण्डवान् धानवाहने(१) ।
दाप्यो मृतेः चतुर्भागं सर्वाम पथे त्यलन् ।
अनयन् वाहकोऽयेवं भतिहानिमवाप्नुयात्"-ति ।
घः प्रकटादिकं भारयित्वा तदेवोपकारी एन्धमादाग देशा-
-
•रयमेव पाठः सर्वत्रा ममतरामाचपातमाखविधये, विचार
प्रतिभाति।
1 इत्यमेव पाठः सर्वच । ममतु, यदा,-इनि पाठा प्रतिभादि ।
व्यमेव पाठः सर्वच । ममतु, उपचार,-इति पाठः प्रतिमादि।
(২) নৱয়ায় এ মামলৱাৰীৰি অৱলী।
(२) माडवा सामो। यानं प्राकटादि । वाममयादि ।

·पराशरमाधवग । तराति भाटक: । उपकारमब्देन तदाधारोषच्यते। परभूमी ग्टहनिर्माणादिभाटकदातार प्रत्याह नारदः,- "परभूमौ ग्रहं कृत्वा सोम(१) दवा वसेत्तु यः । म तद्ट होत्या निर्गच्छेत् दणकाष्ठानि चेष्टकाम्" इति । तथा, "स्तोमाद्विना वमित्वा तु परभूमावनिश्चितः । निर्गच्छंस्तृणकाष्ठादि न रखीयान् कथञ्चन ।। थान्येव हणकाष्ठानि विष्टकाविनिवेशिताः। विनिर्गच्छस्त तत्सर्वं भूमिखामिनि वेदयेत्” इति । अनिश्चितः सपकाष्ठादिग्रहणापरिभाषायामित्यर्थः। परिभा- षिते तु यथा परिभाषा तथेति । वेदयेत्, निवेदयेदित्यर्थः । भाटक दखा द्रव्याद्यर्पणार्थं ग्टहीतमणिकादिपाचभेदनादावयाह सएव,- "स्तोमवाहोनि भाण्डामि पूर्णकालान्युपानयेत् । यहीतुरावहेङ्गमं मष्टं वाऽन्यत्र मंसवात्" इति । संभवः परस्परसंघर्षः । तेनाल्पकना कामैन वा भित्र पूर्ववत्हावा भाण्डं वा तमूल्यं वा स्वामिने देयम् । संशवादन्यत्र भेदे तु भाटक- ग्रहीतरेव तदित्यर्थः । छतकर्मणे भूत्याय वेतनादातारमायार हहस्पतिः,- • इत्यमेव माठ सर्वच । समति न प्राध्यात्,-इति त्वधिकं भवितुं युक्तम्। +तेन क्षेशतः, इति का। (१) लोमं वासमूल्यम्।

·यवहारवाहम्। - "ते कर्मणि पः खामी न दद्यादेवनं ते । राशा दापयितव्यः स्यात् विनयं चानुरूपतः" इति। निमग्रं भृत्यं पथि त्यजतो दण्डमाह कात्यायनः,- "त्यजेत्यथि महायं यो भत्यं रोगासमेवच । प्राप्नुयान् माहम पूर्वं ग्रामे यामपालयन्”-ति। पश्यस्यौतदपभोकृविषये त्वाह नारदः,- "शुल्क ग्रहोत्या पण्यस्त्रौ नेछनौ दिगुणं वहेत् । अनिच्छन् स्कदाताऽपि शुल्कहानिमवामुयात्" इति । एतदव्याधितादिविषयम् । व्याधितविषये तु सत्यनारम- "व्याधिता मंधमा व्यग्रा राजधर्मपरायणा । आमन्त्रिता च नागच्छेत् अवाचा वड़वा सता"-रति । अत्यन्तावश्य के जातसम्ममा सम्भमपदेन उका। तत्रैव व्याकुला व्यया । कड़वा दामौ । दामौग्रहणमत्र पण्यम्तीप्रदर्शनार्थम् । उप- भोक्रारं पत्याह नारदः,- "प्रयच्छन् तथा भास्कमनुभूय पुमान् खियम् । अक्रमेण च मङ्गच्छेदातयेद्दा मखादिभिः । अयोनौ यः ममाक्रामेहभिर्वा विवामयेत्() । * तदा, इति का। 1-इति का. भा.। (१) बनामेड कामशास्त्रोक्तप्रकारविरोधेन । घावयेदा नसादिभिरिब चाप्येतदनुबननीयम् । बयोगौ मुखादौ, समानामेत् याम्यवर्म कुर्यात् । चात्मा) भाटयित्वा बहुभिः पुरवा विषेश बाप दिति वचनाः।

·शुकं लटगुणं दायो विनयं तावदेव तु"-इति । पथस्तिथास्वपराधे दण्डादिकं मस्यपुराणेऽभिहितम,- "ग्टहौवा वेतनं वेश्या लोभादन्यत्र गच्छति । तां दमं दापयेद्धन्यादित्यस्यापि च भाटकम्" इति । अप निर्णयमाह भारदः,- "वेश्या प्रधाना यास्तत्र कामुकाः तद्ग्रहोषिताः । तममुत्येषु कार्येषु निर्णयं संभये विदुः” इति । इत्यं वेतमम्यानपाकर्माभिहितम् । - अथेदानौमभ्युपेत्या शुश्रूषाचं विवादपद- मभिधीयते। तस्य स्वरूपं नारद पाह- “अन्धुपेत्य तु एश्रूषां यस्ता न प्रतिपद्यते । अश्रूषाऽभ्युपेत्येतद्विवादपदमुच्यते"-इति । शाज्ञाकरणं शुश्रूषा । शश्रूषकच पञ्चप्रकारः । तथाच भएव,- “शुश्रूषकः पञ्चविधः शास्खे दृष्टोमनौषिभिः । चतुर्विधः कर्मकरः मेषा दामास्त्रिपञ्चकाः ॥ शिष्यान्मेवामिभृतकाः चतुर्थस्खधिकर्मवत् । एते कर्मकराज्ञेया दामास्तु ग्रहणादयः ॥ सामान्यमखतलावं तेवामाडर्मनीषिणः ।

·बबहारकादम्। जातकर्यकरखको(१) विशेषो रत्तिनाथा । कर्यापि विविध ज्ञेयमभं शुभमेवर। अभं दासकर्या शुभहर्षकरे स्मतम् । साहाराशचिस्थानरयाऽवस्करशोधनम् । गुनाणस्पर्शनोच्छिष्टविएमूत्रग्रहणोजनम् ॥ एछतः स्वामिमसाजरूपस्थानमथान्ततः । अशाभकार्य विजेयं शुभमन्यदतः परम" इति । नप शिव्यो वेदविद्यार्थों । अवामी शिपशिलाएँ । भूखेग बः कर्म करोति, स मृतकः । अधिकतत्कर्मकुर्वतामविहाना । शचित्रानं उच्छिष्टप्रचेपार्थकतादिकम्। अवस्करः सामार्जित- पश्चिादिनिचयायागस्थानम् । मृतकम विविधः । तदु नेनेव, "उत्तमः कार्यकर्ता र मध्यमस्तु कषौवनः । अधमो भारवाही स्थादित्येवं विविधो भतः" - इति । दामखरूपमपि तेनैव दर्भितम्,- "ग्राजातस्तथा क्रीतो लबोदाथादुपागतः । नाकालमतस्तददाहितः खामिनावः। मोक्षितो महतवर्णयुद्धे प्राप्तः पक्षे जितः । तवाहमित्युपगतः प्रवज्याऽवमितः कृतः ॥ भकदासब विधेयस्तथैव बड़वाजतः । विकता चात्मनः शाम्ते दामाः पञ्चदश सताः"-रति। - -ram- (२) वातरख पा कर्मकरस जातकर्मवरः। यथातरे तु माविमापार इति पाठपचापि बच्चेवार्थः।

·पराशरमाया। - जातः खग्रहे दास्यां जातः । कौतो मूख्येन । सधः प्रति- रहादिना । दायागतो रिक्थवाहित्येन प्राप्तः। अनाकासमतः दुर्भि दासत्वाय पोषितः । आहितः खामिमा धनग्रहणेनाधीनतां नौतः। भणमोचित मणमोचनप्रत्युपकारतथा दासत्यमभ्युपगतः । युद्धप्राप्तः समरे विजित्य ग्टहीतः। पणविजितः दामत्वपणके धुतादौ जितः । नवाहमित्युपगतः तव दामोऽस्मौति स्वयमेवागतः। प्रवज्याऽवसित प्रनव्यानच्युतः । अतः कृतकालः, एतावत्कालं वं महास इत्युपगत- इति। भकदामः सर्वकालं भतार्थ एव दासत्वमभ्युपगतः। बड़वया ग्रहदास्था प्रापतः तल्लोभेन तामुदामा दामलेन भविष्टः। यः पात्मानं विक्रौणोते श्रभावात्मविक्रेता । एवं पञ्चदशप्रकाराः। यत्तु मनुमोकाम,- "ध्वजापतो भदासो रहजः क्रौतदत्रिमौ । पैवको दण्डदामच मनैते दासयोनयः" इति । तत् तेषां दासत्वप्रतिपादनाथ, न तु परिमवार्थम् । अत्र शिथाण कर्मकतौ विशेषो नारदेनोक:- "श्रा विद्याग्रहणच्छिष्यः पाश्रूषेत प्रयतो गुरुम् । तहत्तिगुरुदारेषु गुरुपुत्र तथैवच" इति । विद्या चाच चयौ । तदुक्तं यहस्पतिमा,- "विद्या वयो समाख्याता सायजुःसामलक्षण । तदर्थं गुरुशभूषां प्राच प्रचोदिताम्" इति । अोवामिनामपि कर्यकतौ विशेषलेनेवोकः, "विज्ञानमुच्यते शिल्पं हेमरूपादिसंशतिः । -

·परशारकासम्।
-
-A
नृत्यादिका नत्याप्तं कुर्यात्कर्ष मुरोम" इति।
नारदोऽपि,-
"खं शिल्पमिच्छवाहतुं बान्धवानामनुज्ञया ।
पाचार्यस्य बसेदने का हवा सुनिधितम्" इति ।
पाचार्यस्थापि कर्तव्यमाह पएव,-
"पाचार्य शिक्षयेदेनं स्वस्टहे दत्तभोजनम् ।
मचान्यत्कारयेत्कर्म पुत्ववचनमाचरेत्" इति ।
अन्यकर्मकारकमाचार्य प्रत्याह कात्यायनः,
“यस्तु न ग्राहयेत् शिष्यं कर्मास्यन्यानि कारयेत्।
प्राप्नुयात्माइसं पूर्व तस्मात् शिलो निवते" इति।
परिभाषितकालापागेव विद्याप्राप्तावपि सावरका बरियार
नारदः-
"मिशितोऽपि छतं कालमनोवामी समापयेत् ।
तत्र कर्म च यत् कुर्यादाचार्यस्यैव तत्कसम्"पनि ।
यावसक्योऽपि,-
"सतभिन्योऽपि निवसेत् कृतकालं गुरोर्ट है।
अन्तेवामी गुरुप्राप्तभोजनम्तत्फलप्रदः" इति ।
दुएं प्रत्याह भारदः,-
"भिक्षयन्तमदृष्टञ्च यस्ताचार्य परित्यजेत् ।
बलादामयितव्यः स्थान अधबन्ध र सोऽईनि"-इति।
..व चिन्,-विययाकरतः पाठः।
31

·बोल ताड़नादिः। परिभाषितकाखमपूर्ती कर्तव्यमा भारद:- "महौतमिन्यः समये लाचार्यप्रदक्षिणम् । कितवानुमान्येनं अन्तेवारी निवर्तते” इति । भूतकानामपि भतिकतः कालहतय विशेषो सहस्पतिमा दर्शितः,- “यो भुत परदासौन्तु स शेयो बड़वामतः । कर्म तत्वामिनः कुर्यात् यथाऽनेन भतो नरः । बडधाऽर्थमतः प्रोकस्तथा भागभृतोऽपरः। होनमध्योत्तमत्वाचा सर्वेषामेव घोदितम् ॥ दिनमामा षण्मासचिमासाब्दमततथा । कर्म कुर्यात् प्रतिज्ञातं लभते परिभाषितम्" इति । अर्थभूतस्य बहुधालं समीपमहत्वाभ्यां द्रष्टव्यम् । ते चाम्पत्त- महले समानुसारतो द्रष्टव्ये । तथाच नारदः,- "भृत्यस्तु पिविधीज्ञेय उत्तमो मध्यमोऽधमः । प्रतिभातानुसाराभ्यां तेषां कश्रिया कृतिः" इति। भागभूतस्य विधमा हस्पतिः- "विप्रकारो भागमतः कपणे जीवितः सतः । जातमस्थानथा रामभते न संशयः" इति। अधिकर्णवतस्तु खरूपमा नारदः,- "अर्थवधिकतो पस्यात् बुटुम्बस, तयोपरि। मोऽधिकर्षकतोशेषः सच कौटुबिकः ममतः” इति । - - ·वारसाखम्। सस -- एवं निरुपितेन्दः शिवानोवामिन्यः पतकाभिष दाथाना भेदं दासगम्दव्युत्पत्तिदर्शनमुखेना कात्यापन "सातवस्थात्मनोदानाहासवं दारवगुः" इति । अयमर्थः । यथा भर्नुः सभोगार्थ सारीरदानाहार, तथा सतनस्यात्मनो दानाहासत्वम्,-रति गुराचामन्यते,-ति । तेन चात्यन्तपारार्थमासाद्य शुषकाः दासाः पारार्थमाषमावाच शऋषकाः कर्षकरा इत्युकं भवति । दासत्वच्च माधण्यतिरिकमेव चिषु वर्षेषु विशेषम्। “दास्यं विप्रस्य म कचित्" इति लेनेवोल- मात् । तेवपि दायमानुलोम्येनेवेत्या भएक "वर्णनामानुलोम्येन दास्यं न प्रतियोमतः । राजन्यवैश्यमद्राणन्यजतां हि सतन्त्रताम"-रति । प्रातिलोम्येन दामवप्रतिषेधः खधर्मपरित्यागिन्योऽम्बा हयः। तचाच मारद:- "वर्णनां प्रातिलोम्येन दासत्वं न विधीयते। खधर्मत्यागिनोऽन्यत्र दारवहामता मता"-इति । दारवहामता मतेति वचनात् प्राधणय सवर्ष प्रति दायल- प्रामाशमाह कात्यायन:- "असवर्ण तु विप्रस्य दासत्वं मेव कारयेत्" इति। चदि ब्रायः खेच्या दाथं भजते, तदायौ नामं कर्ष अर्यादित्या सएक- "श्रुताधवनसम्पन्नं तदूनं कर्ष कामतः । •भववाधिष करण्यक, इवि भवितुं पक्षम् । - ·तचापि नाशुभं किधित प्रकृति दिजोत्तमः" इति। कम होनमपि कर्म कामतो वेतनग्रहणमन्तरेण खेच्या पर- हितार्थम् । क्षपियवैश्यविषये खामिनः कर्त्तयमाह मनुः,- "क्षत्रिययश्चैव वैश्यच ब्राह्मणोऽत्तिकर्षितम् । विभयादानशंस्येन स्वानि कर्माणि कारयेत्" इति । यात दिजाति बसाहास्यं कर्म कारयति, तस्य दण्डमाह सएव,- "दास्यन्तु कारयेन्मोहाड्राह्मणः संस्कृतान् दिजान्। अनिच्छतः प्रभावत्वाद्राचा दाप्यः शतानि षट्" इति । प्रभावस्य भावः प्रभावत्वं, तस्मादिति। शूद्रन्तु यथा कथमपि दास्यं कारयेदित्याह मएव,- “शूद्रन्तु कारयेहास्यं कौतमक्रीतमेवच । दास्थायैव हि सृष्टोऽसौ स्वयमेव स्वयम्भुवा"-इति । पञ्चदशप्रकाराण दासानां मध्ये ग्रहजातक्रौतमधदायागतानां चतुर्ण दासत्वं खामिप्रसादादेव मुच्यते मान्यथेत्याह भारदः,- "तत्र पूर्ववतर्वी दासत्वात् न विमुच्यते । प्रमादात् खामिनोऽन्यत्र दास्यमेषां क्रमागतम्” इति । श्रात्मविक्रेतुरपि दासत्वं स्वामिप्रसादादन्यतो नापनौत्याच - - "विक्रौणोते स्वतन्नः मन् थ श्रात्मानं नराधमः । म जघन्यतमस्तेषां सोऽपि दास्थान मुच्यते” इति। प्रवव्याऽवमितस्थापि दास्वमोचो नास्तीत्यार भएव,- "राषएव शिदासः स्थान प्राण्याऽवरितो नरः ।

·वहारवायम्। - मतख प्रतिमोचोऽतिन विशहिः कषधन"-रति। थाज्ञवल्क्योऽपि,- "प्रबन्याऽवमितो रामो दास भामरणन्तिकम्" इति । प्रमज्याऽवसितस्य दासत्वं ब्राह्मणेतरविषयम् । माधणस्त निख- इत्याह कात्यायनः,- "प्रवज्याऽवमिताये तु चयोवर्णविजातयः । निर्वास कारयेदि दासत्वं पियं विमः" इति । निर्वासनप्रकारमाह नारदः,- "पारिवाज्यं ग्रहोला तु यः स्वधर्म न तिष्ठति । श्वपदेनाहयित्वा तं राजा मौनं प्रवासयेत्” इति । प्रव्रज्यावमितात्मविक्रटयतिरिकामामबाकालमतादीनां दावा- पनयनप्रकारमा सएव,- "प्रधाकाले मृतोदास्थानमुच्यते गोदयं ददत् । तहचितं दुर्भिक्षे यत् न तु शोदकर्मणा । आहितोऽपि धनं दत्वा स्वामी पोनमुहरेत् । अपर्याप्तमृणं दत्वा तदृणाम विमुच्यते । भास्योतपणेनैव भादायो विमुच्यते । निग्रहाइड्वायास्त. मुच्यते बड़वातः" इति । मामिनः प्राणसंरचणदपि सहजातादयः सर्वे दायान्मुचने रत्यार नारद:- -------- - • इत्यमेव पाठः सर्वत्र । भक्षितचापि यतेन न समति कर्मचा, इति ययावतपाठ समीचीना।

·पराशरमाथा
-
"यथेषां खामिनं कविमोचयेत्याणसंभयात् ।
दासत्वात्म विमुच्येत पुत्रभागं समेत "-इति ।
दामाभामानां मोचनमाह बाजवल्क्यः,-
"बसाहामीकृतौरैविक्रौतश्वापि मुच्यते” इति ।
सकारादाहिती दत्तश्च सह्यत । नारदोऽपि,-
"चोरापक्षतविक्रौता ये दामौलताबखात् ।
राज्ञा मोचयितथ्यास्ते दामवं तेषु नेष्यते” इति ।
घलेकस्य पूर्व दास्यमझौशल्य परस्यापि दासत्वमङ्गीकरोति,
असावपरेण विसर्जनौय इत्याह सएव,-
"तवाहमिति वाऽऽत्मानं थोऽस्वतन्त्रः प्रयच्छति।
सतम्याप्नुयात्कामं पूर्वस्वामी समेत तम्"-इति ।
दामविमोक्षणेतिकर्तव्यतामाह मएव,-
"खदाममिच्छेद्यः कर्तुमदासप्रीतमानमः ।
स्कन्धादादाय तस्यामौ भिन्द्याकुम्भं महाम्भमा ।
साक्षताभिः सपुष्याभिभूद्वन्यशिरवाकिरेन् ।
अदास इति चोक्का चिः प्रामुखस्तु तथोत्सृजेत् ॥
ततः प्रभृति वक्तव्यः खान्यनुग्रहपाचितः ।
भोज्यानोऽथ प्रतियात्रो भवत्यभिमतः सताम्" इति।
इन्यभ्युपेत्याशश्रूषास्यं विवादपदं समाप्तम् ।
-
12
प्रामुखं वमयोत्स्नेत, रवि प्रयामारपतः पाठः ।

·स
M
-
-
पथ सम्बिव्यतिक्रमास्थविवादपदस्य
विधिरच्यते।
तस्य लक्षणं नारदेन यतिरेकमुखेन दर्शितम,-
"पाषण्डनैगमादौनां स्थितिः समय उच्यते ।
ममयस्यानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतम्" इति।
ममयस्थानपाकर्म अव्यतिक्रमः समयपरिपालनम् । ना.
माएं विवादपदं भवतीत्यर्थः । तदुपयोगिनमर्थमाह शासनिः-
"वेदविद्याविदोविप्रान् श्रोत्रियांचाग्रिहोषिणः ।
पाहत्य स्थापयेत्तत्र तेषां वृत्ति प्रकल्पयेत्"-
याज्ञवसक्योऽपि,-
"राजा छत्वा पुरे स्थान प्राधणान् न्यस्य तवतु।
विधान सृत्तिमद्भूयात्स्वधर्मः पास्यतामिति" इति ।
ब्राधणान् विद्यान् वेदत्रयमम्पत्रान् वृत्तिमरिहिरण्यादि-
मन्पर्व छला स्वधर्मावर्णाश्रमश्रुतिस्मतिविहितो भवहिरमुडीयता-
मिति तान् ब्रूयात् । वृत्तिसम्पत्तिय सहस्पतिमा दर्भिता,-
"अमावेचकरास्तेभ्यः प्रदद्यात् ग्रहभूमयः ।
मुकभाव्याच नृपतिलेखयित्वा स्वशामने"-इति ।
तेभ्यो दधादित्यर्थः । तेषां कर्तव्यमा पृहस्पतिः,-
"नित्यं नैमित्तिक काम्यं शान्तिक पौष्टिक तथा।
-
(१) बनावकराः, न बाद्यः पाहव्यः करोरानयाधमागोयाला
तथाविधा । सहभूमय इति रितीयार्थे पचमा । सहभूमीरिव
मुखमाथाखतारानदेवाः।

·पौराणं कर्म कुर्युस्ते सन्दिग्धेऽच निर्णधम्" इति । याचवसक्योऽपि,- "निजधर्माविरोधेन यस्तु सामयिको भवेत् । मोऽपि यवेन संरक्ष्यो धोराजकतच यः" इति । औतस्मानधर्मानुपमर्दैन गोत्राचारेक्षण देवग्टहपालनादिरूपो- थो धर्मः समयात्रिष्यत्रो भवेत्, मोऽपि यत्नेन पालनौयः। तथा, राजा व निजधर्माविरोधेनैव यावत्पथिकभोजनं देयं अस्मदराति- मण्डलं तरङ्गादयो म प्रस्थापनौया इत्येवं रूपः समयनिष्पन्नः, सोऽपि रक्षणीयः। एवं राजनियुक्तसमुदायविशेषस्य कर्त्तयविशेषोऽभिहितः । ग्रामादिसर्वसमुदायानां तु माधारणकार्यमाह सहस्पतिः,- "यामश्रेणौगणानाच सतः समयक्रिया । बाधाकाले तु मा कार्या धर्मकार्य तथैवच ॥ वाटचोरभये बाधा सर्वसाधारण स्ता। तबोपशमनं काय सर्वेणेकेन बोनश्चित्" इति । चकारेण पाषण्डनैगमदीनां चोपसंग्रहः । तसव पामश्रेणगण- पाषण्डनेगमादौनामुपद्वकाले धर्मकार्य च वां पारिभाषिकों समयक्रियां विना उपद्रवो दुःपरिहरः धर्मकार्यच दुःमध्यं, मा पारिभाषिको समक्रिया सम्र्पमिलितेः कार्या । वाटचौरेभ्यो भये प्राप्ते तदा चोरोपशमनं सर्वैः सम्भव कर्तव्यमित्यर्थः । धर्मकार्ये तु विशेषलेनेवोकः- - ----- • मोपचारक्षम,-इति का ।

·व्यवहारवाडम्। "सभा प्रपा देवर तड़ागाराममंतिः । तथाऽनाथदरिद्राणां संस्कारो यजनक्रिया ॥ कुलायनं निरोधच कार्यममाभिरंशतः । यत्वेवं लिखितं पचं धा मा समयक्रिया। पालनौया ममस्तैस्तु यः समर्थो विसंवदेत् । मज़खहरणं दण्डस्तम्य निर्वासनं पुरात्" इति । यजनक्रिया सोमयागादिकलभ्यो दानम् । कुलायनं दुर्मिषा- दिपीड़ितवृथागमनम्।। तस्मिन्त्रागते मति यत्संविधान विधेयं, तदेव तच्छब्देनोच्यते । निरोधः दुर्भिक्षाद्यपगमपर्यन्तं धारणम्। अंशतः ग्राहक्षेत्रपुरुषादिप्रयुक्रमंग्टहोतधनेनायकत्वेन वा स्थितेन कार्यमिति । एवं कता समयक्रिया न केवलं समुदाथिभिः पास- नौया, किन्तु राजाऽपोत्याह नारदः,- "पाषण्डनैगमणिपूगबातगणादिषु । संरक्षेत्समयं राजा दर्ग जनपदे तथा"-इति । पाषण्डा वेदवाया वेदोलिङ्गधारिणो वा अतिरिका वा सर्व लिङ्गिमः। तेषु मध्ये अभिचरणाद्याः ममयाः सन्ति। नैगमाः मार्थिका वणिकप्रभृतयः । तेषु मकन्पकमन्देशहरपुरुषतिरस्का- रिणो दण्ड्या इत्येवमादयो बहवः ममथाः विद्यन्ते। अथवा, नेगमा- *इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, यत्रे, इति पाठः प्रतिभाति । रित्यमेव पाठः सम्वत्र । मम तु, पीडितजनागमनम, इति पाठ: प्रतिभाति । 82 ·पर - प्राप्तप्रणीतत्वेन वेदप्रामाथमिपनि थे पाशुपतादयः। प्रातगण- शब्दखोरर्थः कात्यायनेन दर्मितः,- "नानायुधधराबाताः समवेतास्तु कौर्तिताः । कुलानान्तु समूहस्तु गणः स परिकीर्तितः" इति। पूगे पाते चान्योन्यमुत्सृज्य समरे न गन्तव्यमित्यादयः सन्ति समयाः । गणे तु पञ्चमेऽहनि पञ्चमे वाऽब्दे कर्णवेधः कर्तव्य इत्यादि- समयाः। दुर्गे धान्यादिकं ग्रहीत्वा अन्यत्र यास्थताल विक्रय- मित्यास्ते ममयः। जनपदे तु कचिद्विक्रेतईस्ते क्वचित् केहहस्ते शुक्रग्रहणमित्यादिकोऽस्यनेकविधः समयः । तत्समयजातं यथा न भ्रष्यति न च व्यतिवर्तते, तथा राजा कुर्खादित्यर्थः । समुदाये तु पुरुषविषये विशेषमाह सहस्पतिः,- "कोन लेख्यक्रियया मध्यस्थैर्वा परस्परम् । विश्वास प्रथमं कृत्वा कुर्यु कार्यानन्तरम्" इति । मध्यस्थैः प्रतिभूभिः। कार्याणि समूहकार्याणि। कात्यायनोऽपि,- "समूहानां तु यो धर्मः तेन धर्मण ते सदा। प्रकुर्युः सर्वकर्माणि खधर्मेषु व्यवस्थिताः" इति । समूहकार्यकारिषु डेयोपादेयाविभजति सहस्पतिः,- "विवेषिणो व्यमनिमः शालीनालसभौरवः । सदा लुभाष बालासन कार्याः कार्यचिन्तकाः ॥ शुचयो वेदधर्मज्ञाः दखाः दान्ताः कुलोद्भवाः । मर्वकार्यप्रवीण कर्तव्यात महत्तमाः" इति । ने कियमाः कर्तया इत्यपेषिते मएवार- ·यवहारवाहम्। - - "बौ पः पच वा कार्याः समूहहितवादिनः। यस्तच विपरीतः स्यात्म दाप्यः प्रथमं दमम्" इति। कात्यायनोऽपि,- “थुक्तियुक्तच यो हन्यादयः कार्यानवकाशदः। अयुकचैव यो ब्रूयात्म दाण्यः पूर्वसाहसम्" इति । सहस्पतिरपि,- “यस्तु साधारणं हिंस्थात् क्षिपेत् चैविधमेव वा। संविकियां विहन्याश्च स निर्वास्थस्ततः पुरात्" इति । समूहिनामप्यधर्मण शेषादिना कार्यकरणे दण्डमाह भएक,- "वाधार्युर्यदैकस्य सम्भूतादेषमंयुताः । राजा मर्वे ग्रहौतार्थाः भास्थाश्चैवानुबन्धतः । म यथा समयं जयुः स्वमार्गे खापयेच्च ताम्" इति । यस्त मुख्यः समूहद्रव्यादिकमपहरति, तस्य दणमाह बाज- - "गणद्रव्यं इरेद्यस्त संविदं लायेनु यः। सर्वसहरणं गत्वा तं राष्ट्रादिप्रवासयेत्"-रति । माहाटकादौनां पुरानिर्वासनमेव दण्डमा रहपतिः- "प्रस्तुदः सूचकच भेदकमाहमी तथा । श्रेणीपूगनृपदेष्टा क्षिप्रं निर्वास्यते तदा ॥ पुरोगाध्यक्षाः पुरदुर्गनिवासिनः । वाग्धिग्दमं परित्यागं प्रकुर्युः पापकारिणः । तं यत्वाण निग्रहातप वाम।

·पराभरमाधवन समाजाऽप्यनुमन्तव्यं निमार्या हिते रताः" इति । निसृष्टार्थाः, अनुज्ञातकार्या इत्यर्थः। पापण्डादिसर्वसमूहेषु यथा राजा वर्तितव्यं, तदाह नारदः,- "यो धर्मः कर्म यश्चैषामुपस्थानविधिश्च यः। यथेषां प्राप्नुयादर्थमनुमन्येत तत्तथा ॥ प्रतिकूलच यद्राजः प्रचत्यवमतं च यत् । दोषवत् करणं यत्तु स्यादनाबायकल्पितम् । प्रवृत्तमपि तद्राजा श्रेयस्कामो निवर्तयेत्" इति। धोजटावत्यादि । कर्म प्राप्त पप्युषितभिचाटनादि । उपस्था- मविधिः समूहकार्यार्थ पटहादिध्वनिमाकर्ण्य मण्डपादौ मेलनम् । वृथुपादाना) जौवनार्थं तापमवेषपरियहः । राजः प्रतिकूलमाधि- कारिकार्टकं चैवर्णिकविवादे धर्मविवेचनम् । तस्य च प्रतिकूल- त्वमुकं स्मयकारेण,- "यस्य राज्ञस्त कुरुते शूद्रो धर्मविवेचनम् । सस्य प्रणश्यते राधं बलं कोवश्व मध्यति"-इति । इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, प्रातः, इति पाठः प्रतिभाति । (५) इयच, यश्चैषां प्राप्नुयादमिन्यस्य व्याख्या । वझायादर्शनेग, यश्चैषां प्राप्नुयादमिवत्र, या उन्धुपादानमा-इति पाठः प्रतिभाति । विवादरताकरे तथैव पाठोधतोपत्तते। परमारपुस्तकेषु दर्शनाव पञ्चैवां प्रानयादर्थमित्वमेव पाठो मूले रक्षितः । शा• का• पुल पायो, प्रत्युपादान, ति पाठो वर्चते ।

·वहारकासम्। प्रत्यवमतं खभावतएव पदननुज्ञातं; पाषण्ादिषु तामूल- भवणं, परत्यरोपतापः, राजपुरुषाश्रयणेनान्योन्यमापहरणदि । दोषवत्करणं श्रुतिस्मतिविरुद्धं विधवादौ वेश्यावादिकं पाषण्या- दिभिः प्रकल्पितम् । संविलहाने दण्डमाह मनुः,- “यो बामदेशसंघानां कृत्वा मत्येन संविदम् । विसंवदेनरोलोभात्तं राधादिप्रवासयेत् ॥ निरुत्य दापयेदेमं समयव्यभिचारिणम् । चतुःसुवर्णकं निष्कं* शतमानञ्च राजतम् ॥ एवं दण्डविधिड्कुर्यात् धार्मिकः पृथिवीपतिः । ग्रामजातिसमूहेषु समयव्यभिचारिणाम्" इति । सत्येन पथेन । एतेषां निर्वासनचतुःसुवर्णनिष्कतमानरूपाणं जातिविद्यागुणाद्यपेक्षया व्यवस्था कल्पनौया । समुहपूजाथै राधा समर्पितं द्रव्यं समूहाय यो न ददाति, तं प्रत्याह याज्ञवल्क्यः,- "ममूहकार्य आयातान् कृतकार्यान् विसर्जयेत् । सदा सम्मानमत्कारैः पूजयित्वा महीपतिः ॥ । • चतुः सुवर्णान् षट् निष्कान्, इति ग्रन्थान्तरकृतः पाठः । (१) पत्र च, "साई शतं सुवर्णनां निष्कमाडर्मगौषिया"-बादि- निम्काना थवच्छेदार्थ चतुःसुवर्णकमिति गिव्याविशेषणमुपातम् । शतमान रामतं रत्तिकानां विंशत्यधिक प्रवषयमिति पदेपरेड चाखावम्।

·पराभरमाथ
समूहकार्यप्रहितो बसमेत तदर्पयेत् ।
एकादशगुणं दायो यद्यसौ, मार्पयेत् खयम्" इति ।
विभज्य ग्रहणमणुद्रव्यविषयम् । यतस्तत्पचविषये मएवाह,-
"पाण्मामिक वत्मरं वा विभकाव्यं यथाशतः ।
देयं बधिर* वृद्धवान्धस्त्रीबालातररोगिषु ॥
. सान्तानिकादिषु तथा धर्मएष सनातनः" इति ।
राज्ञः प्रसादलब्धवदृणमपि सर्वेषां सममित्याह मएव,-
"यत्तेः प्राप्नं रक्षितं वा गणार्थ वा सणं शतम् ।
राजः प्रमादलब्धच सर्वेषां तत्समाहिता" इति ।
एतदचितविषयम् । भक्षिते तु कात्यायन पाह,-
"गणमुहिश्य यत्किञ्चित्कवणं भक्षितं भवेत् ।
अात्मार्थं विनियुकं वा देवं तैरेव तद्भवेत्” इति ।
थे तु समुदायं प्रसाद्य तदन्तर्गता ये च ममुदायक्षोभादिना
मतो वहिर्भूताः, तान् प्रत्याह मएव,-
"गणिनां शिल्पिवर्गाणं गताः थुर्च तु मध्यताम् ।
पाहतस्याधमस्या समांशाः सर्वएव ते ॥
-
'देयं वा निख, इति का.
+ सर्वेषां तत्ममूहिलम,-इनि का। बर्वेषामेव तत्समम्, इति
ग्रन्थान्तरकृतः पाठः।
* इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मातस्य वपर्यस्य, इति ययान्तरसतयु
पाठः समाधीनः।

·व्यवहारकादम्।
तथैव भोजनैर्भाय दानधर्मक्रियास।
समूहस्सोउंगभागौ स्यात् प्रगतस्वंशभागभाको"-इति ।
संवियतिकमाख्यं विवादपदम् ।
-
अथ क्रौतानुशयः कथ्यते।
तत्वरूपं नारदेनोक्तम्..
"क्रोवा मूल्येन यः पण्यं क्रेता न बहु मन्यते ।
कौतानुभय इत्येतद्विवादपदमुच्यते"-रति ।
कौत्वाऽनुभयानुत्पत्त्यर्थं क्रेता
क्रयात्
प्रागेव
सम्यक
परीक्षेत
तथाच मएव,-
"क्रेता पण्यं परीक्षेत प्राक् स्वयं गुणदोषतः ।
परीक्षाऽभिमतं क्रोनं विकेतुर्न भवेत्युनः" इति ।
परीक्षाऽभिमतं क्रोतं तद्दोषदर्शनेऽपि ग्रहीतरेव भवति, न
विक्रतुः । तथाच सहस्पतिः,-
"परीक्षितं बहुमत रहोला म पुनस्यजेत्" इति ।
तत्कालपरौषितस्य पुनरर्पणाभावः मावधिविषयः । तत्सद्यः
परीक्षणस्य विदितत्वात् । तथाच व्यामः,-
"चर्मकाष्ठेष्टकासूचधान्यामवरमस्य च।
• भोज्यवैभाज्य, इति का ।
+ प्रगतवंशभागिति, इति का । प्रगतलंशभार तु,-डत
ग्रन्थान्तरीयः पाठ
समीचीनः।
इत्यमेव पाठः सर्वच । मम तु, अन्येषां सद्या, रवि पाठः प्रतिमाति।

·२५८
परराबरमाधवः।
-
वस्वरूपहिरयानां मधएव परीक्षणम्" इति ।
क्रौतानां पण्यानां द्रव्यविशेषेण परीक्षणकालावधिमाह मएव,-
"यहाद्दोचं परीक्षेत पञ्चाहाबाह्यमेव त ।
मणिमुक्काप्रबालानां सप्ताहात् स्थात् परीक्षणम् ॥
द्विपदामर्धमासं स्यात् पुंसान्तविगुणं स्त्रियाः।
दगाहात्मर्वबौजानामेकाहामोहवासमाम् ॥
अतोऽर्वाक् पण्यदोषस्तु यदि मंज्ञायते क्वचित् ।
विक्रतुः प्रतिदेयं तत् क्रेता मूल्यमवाप्नुयात्" इति ।
यथोकपरीक्षाकालातिक्रमे तु न प्रतिदेयमित्याह कात्यायनः--
"अविज्ञातं तु यकीतं दृष्टं पश्चाद्विभावितम् ।
क्रीतं तत् स्वामिने देयं पण्यं कालेऽन्यथा न तु" इति ।
अविज्ञातं परौचया तत्वतोऽपरिज्ञानं यस्य द्रव्यस्य ; तत् यावत् ।
परीक्षाकाल उक्तः, तस्मिन् काले प्रतिदेयम् । अन्यथा तत्कालाति-
क्रम
दुष्टतया परिज्ञातमपि कोतं तत्वामिने न देयमित्यर्थः । पण्यानां
देश कालवणादुपचयापचयौ प्रथमतो ज्ञातव्यावित्याह नारदः,--
"वयं वृद्धिं च जानीयात् पश्यानामागमं तथा" इति ।
अश्वादिपण्यानामस्मिन् काले अस्मिन्देशे च सद्धिर्भविष्यतीति
जानौथात, तथा आगमं कुलौनत्वादिसामार्थमुत्पादकजन्मभूम्या-
दिकच जानौयादित्यर्थः। एवं सम्यक् परोक्ष्य गुणदोषदर्शनादि-
कारणमन्तरेण नानुभयः कार्य इत्याह याज्ञवल्क्यः,-
"क्षयं दृच्चि वणिजा पखानामविजामता ।
कौबा नानुभयः कार्यः कुर्वन् षड्भागदण्डभाक्" इति।

·यवहारकाम्। परीक्षितपखानां क्रयकालोत्तरकासम् । क्रयकासपरिवाने पुनः क्रतुर्विक्रेतारमुगयो न भवतीति यतिरेकादुकं भवति । पथ- दोषतद्धिक्षयकारणत्रितयाभावेऽनुभयकालाभ्यनारे वधनुशचं करोति, तदा पण्यषड्भाग दण्डनीयः। अमुंशयकारणमनावे- ऽप्यनुशयकालातिक्रमेण योऽनुशयं करोति, मोऽप्येवं दयनीयः । एतच्चोपभोगविनश्वरवस्तुविषयम् । उपभोगेनाविनश्वरवस्तविषये प्रत्य- पणे वृद्धिमाह नारदः,- "क्रौत्वा मूल्येन यः पनं दुक्रौतं मन्यते क्रयो । विक्रतुः प्रतिदेयतत्तस्मिन्नेवाविवक्षितम्" इति । द्वितीयादिदिवसप्रत्यर्पणे तु विशेषस्तेनेवोतः,- "द्वितीयेऽकि ददता मूल्यात् चिंगांशमावहेत् । द्विगुणन्तु खतौयेऽहि परतः केतुरेवः” इति । परतोऽनुशयः न कर्त्तव्य इत्यर्थः । यत्त पुनर्मनुनोत्रम्,- "कौत्ला विक्रौय वा किञ्चिद्यस्येहानुभयो भवेत् । मोऽन्तर्दशाहात्तट्रयं दद्याञ्चवाददीत वा"-इति । - * पत्र, इति शेषः,-इति भवितुमुचितम् । + इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, केतुरिव विकेतुः, इति. पाठः प्रतिभाति । * दुष्कोतां मन्यते क्रियाम, इति का। $ वसिमेवाडि चाक्षतम्, इति, तमिवाझावीक्षितम्,-ति मध्यान्तरपती पाग। 33 ·पराभरमाधा। . तदुपभोगेनाविनश्वरग्रहक्षेत्रक्रयानुभयादिविषयम् । तत्रैव द- शाहादेरकत्वात् । तथाच कात्यायनः,- "भूमेर्दशाहे विक्रेतरायः तत्कोतरेव च । . बादशाहः मपिण्डानामपि चापमतः परम्" इति । वामोविषयेऽपि नारदः,- “परिभुक्तन्नु यदाम: क्लिष्टरूपं मलौममम् । मदोषमपि तत्कौतं विक्रेतुन भवेत्पुनः" इति ॥ इति क्रौतानुभयः। - -- अथ विक्रीयासम्प्रदानम्। तस्य स्वरूपं नारदेनोक्तम्,- "विक्रीय पण्यं मूल्येन क्रेतर्यन प्रदीयते । विक्रीयासम्पदानन्तत् विवादपदमुच्यते” इति । पण्यवैविध्यमुक्तं तेनैव,- "लोकेऽस्मिन् द्विविधं द्रव्यं स्थावरं जङ्गमन्तथा । क्रयविक्रयधर्मेषु सर्वं तत्पश्यमुच्यते ॥ पद्धिधस्तस्य तु बुधैः दानादानविधिक्रमः । गणिमन्तु लिमं मेयं क्रियया रूपतः श्रिया" इति । गणिमं मङ्येयं क्रमुकफलादि। तलिम तुलया धाप्य हेमचन्द- मादि। मेयं प्रौधादि। क्रिथया वाहनदोहनादिकियोपलचितमश्व- इत्यमेव पाठः सर्वत्र ·व्यवहारकाण्डम् । मषिष्यादि। रूपतः पयांगनादि। श्रिया पारागादि । तदेतत् पद- प्रकारमपि पश्चं विक्रौयाप्रयच्छन्मोदयन्दाप्य इत्याह वाचवणा- "महौतमूल्यं यः पण्यं कोतु व प्रयच्छति । मोदयं तस्य दाप्योऽसौ दिग्लाभं वा दिगागते"-इति । रहौतमूख्खं पण्यं विक्रेता यदि गार्थयमानाय सदेशवणिजे केचे न समर्पयति; तच्च पण्यं परिक्रयकाले बहुमूचं सत्काखामारे खन्यमूल्येनैव सभ्यते, तदा मोदयं वृद्या महितं विक्रेता केचे दाप- नौयः। यदा मूल्यहासकृतः पश्यस्योदयो नास्ति ; किन्तु क्रयकाले यावदेव यतो मूख्यस्य यत्पण्यमिति प्रतिपनं तावदेव, तदा तत्पण्य- मादाय तस्मिन् देशे विक्रौणानस्य योलाभस्तनोदयेन महितं दाप- नौयः। यथाऽऽह नारदः,- "अर्घञ्चेदवहीयेत मोदयं पण्यमावहेत् । स्थानिमामेष नियमोदिग्नाभं दिम्बिचारिणम्" इति। पदा वर्धमहत्वेन पण्यम्य न्यूनभावस्तदा तस्मिन् पश्ये वस्त्रग्टहा- दिके व उपभोगः तदा छादनसुखनिवासादिरूपो विक्रतुः, तत्- महितं पण्यममौ दायः। यथाऽऽह नारदः,- "विक्रौय पण्यं मून्येन यः केतुन प्रयकति । स्थावरस्य क्षयं दाप्यो जङ्गमस्य क्रियाफलम्" इति । यशब्देन गतभोग उक्रः। यद्यपि तस्य दानमगवं, तथापि नदमुगुणद्रव्यं देयम्। जङ्गमानां तु तस्कर्मनिमितं मूचं दायः। पदा स्वसौ क्रेता देशागारात्पण्यग्रहणार्थमागतस्तदा तत्पयमादाय देशान्तरे विक्रौतस्य यो लाभस्तेन महितं पळ विक्रेता को दाप- ·२८. पराशरमाधव नौयः । विष्णुस्तु विक्रेतुर्दण्डमप्याह। “रहौतमूल्यं यः पण्यं क्रतुव दद्यात्तस्थामौ सोदयं दाप्यो राज्ञा चापि पणशतं दण्ड्यः” इति । यस्तु विक्रौयानुभयवशाचार्पयति, यश्च क्रौत्वाऽनुशयवशास्त्र शाति, तं प्रत्यार कात्यायमः,- "कौला प्राप्तं न सहयाद् यो न दद्याददूषितम् । म मूल्याद्दशभागन्तु दवा खन्द्रव्यमानुयात् ।। अप्राप्तेऽर्थ कृच्छ्रकाले कृते नैव प्रदापयेत् । एवं धर्मा दमाहात्तु परतोऽनुशयो न तु"--इति । अदूषितं, जस्लादिनेति शेषः । दोह्यवाह्यादिपण्यस्य दोहना- दिमेति शेषः। दोमबाह्यदिपण्यस्य दोहनादिकालोऽर्थक्रिया- कालः । तस्मिन् प्राप्ते मति अग्रहणे अदाने वा कृतौ दशमभागं प्रदापयेत्(१)। किन्तु तमदत्वेव खन्द्रव्यमवाप्नुयात्। एष धर्मा- दशाहात् प्राग्वेदितव्यः। ततः परमनुशयो न कर्तव्यः । विक्रौया- मम्प्रयच्छतोऽपि विक्रीतं पण्यं विक्रेलपात्रे स्थितं तस्य यदि देवादिना नाशः स्यात्तदा विक्रतुरेव हानिरित्याह याज्ञवस्क्यः,- "देवराजोपातेन पण्पदोषउपागते । हानिर्विक्रतुरेवासौ याचितस्थाप्रयच्छतः" इति । पाचितस्येति विशेषणेन अयाचने न विक्रेतर्हानिरित्यर्थादव- मन्यते । नारदोऽपि,- (१) रतधास्थानदर्शनात्, पप्राप्तेऽर्थक्रियाकाले ती गैव प्रदापयेत्,- इति वचनमाठः प्रतिभाति । परमादर्श पुस्तकेधु वृहरव पाठः मूले निवेभितः । मम तु, अग्रहये पदाने वा कसे, इत्येव पाठः प्रविभाति । - ·व्यवहारकाण्डम्। - "उपहन्येत वा पण्यं दोतापष्ट्रियेत वा। विक्रतुरेव मोऽनों विक्रौयासंप्रयच्छतः" इति । यथा याचितस्थाप्रयच्छतो विक्रेतुमिः, तथा दौयमानपत्र- मटलतः केतरपौत्याह एव,-- "दौयमानं न ग्रहाति क्रौतं पण्यञ्च यः क्रयो। 'मएवास्य भवेद्दोषो विक्रेतुर्योऽप्रयच्छतः” इति। याज्ञवल्क्योऽपि,- "विक्रीतमपि विक्रयं पूर्व क्रेतर्यग्रति । हानिश्चेत् क्रेटदोषेण ऋतुरेव हि मा भवेत्" इति । यस्तु विशेषं पण्यं दर्शयित्वा मदोषं विक्रौणैते, यथान्यहस्ते विक्रीय तदन्यस्मै तत् प्रयच्छनि, तयोः समानदण्ड इत्याह,- "निर्दोषं दयित्वा तु मदोषं यः प्रयच्छति । मूल्यं तद्दिगुणं दाप्यो विनयं तावदेव च ॥ अन्यहस्ते च विक्रीय तथाऽन्ये तत् प्रयच्छति । मोऽपि तद्विगुणं दाप्यो विनयं तावदेव च” इति । एनडुद्धिपूर्वकविषयम्। "ज्ञात्वा मदोषं पण्यं यो विकोणतेऽविचक्षणः । तदेव द्विगुणं दायस्तत्समं विनयं तथा"-इति सहस्पतिनोकत्वात् । अबुद्धिपूर्वके तु ऋतु: अपरावर्तनमेव । श्रतएव एवंविधनियमोदत्तमूल्ये क्रये द्रष्टव्यः। अदत्तमूचे पुनः • इत्यमेव पाठः सर्वत्र। पूर्वकोतर्यटकांत, इति अन्यान्तरत पाठ समीचीनः!

·२८९
पराशरमाधव
-
पोक्रेटविक्रेत्रीः समयादृते प्रवृत्तौ वा न कशिदोषः। तथाच
नारद:-
"दत्तमूल्यस्य पण्यस्य विधिरेष प्रकीर्तितः।
प्रदत्तेऽन्यत्र समयान विक्रेतरतिकमः" इति ।
यत्र पुनर्वाभाषण कयोमा भूदिति विक्रेटहस्ते क्रेचा यत्कि-
श्चिद्रव्यं दत्तम्, तत्र केतुर्दोषवभेन क्रयासिद्धौ वाह व्यायः,-
"मयंकारश्च(१) यो दत्वा यथाकालं न दृश्यते ।
पण्यमेव निसृष्टन्तद्दीयमानमग्रतः" इति।
अच पश्यद्रव्यस्योत्सर्गः सत्यंकारद्रव्यस्योत्माऽभिमतः। अस्मिन्नेव
विषये विक्रेवदोषवशेन क्रयासिद्धौ प्राह याज्ञवल्क्यः --
"मत्यकारकतं द्रव्यं द्विगुणं प्रतिदापयेत्” इति ।
कौत्वाऽनुभयानुत्पत्यर्थ कतिपयपण्यानां विक्रयानईत्वमाह मनुः,-
"नान्यदन्येन संसृष्टं रूपं विक्रयमइति ।
न सावधञ्च न न्यूनं न दूरे न तिरोहितम्, इति ।
इति क्रयविक्रयानुशयाख्यं विवादपदम् ।
अथ स्वामिपालविवादपदविधिः ।
तत्र तु तदभिधामप्रतिज्ञा मनुना कृता,-
"पषु स्वामिनाश्चैव पालामाञ्च व्यतिकमे ।
-
(१) यत् केतुकामेव जयपरिस्थितये विक्रचे समर्पित, समयंकारपाया-
इति घडवरीया व्याख्या।

·व्यवहारकाण्डम् । - विवादं सम्प्रवक्ष्यामि यथावद्धर्मतत्त्वतः" इति । विवादं विवादापनोदमित्यर्थः । स्वामिपालयोः कर्तव्यमाच मारदः,- "उपानयेगाः गोपालः पुनः प्रत्यर्पयेत्तथा"-इति । थावन्तः प्रातः समर्पितास्तावन्तः सायं प्रत्यर्पणैया इत्यर्थः । गवादिपरिपालकस्य भूतिपरिमाणमाह नारदः,- "गवां शताद् वत्सतरौ धेनुः स्थाद्विशता तिः । प्रतिसंवत्सरं गोपे मन्दोहो वाऽष्टमेऽहनि" इति । प्रतिसंवत्सरं वत्मतरी विहायनौ गौः भृतिः भूतके कल्पनीया, द्विशते तु सवत्सा गौः, अष्टमे दिवसे दोहय भूतित्वेन कल्पनीय- इत्यर्थः । मन्दोहः सर्वदोहः । "तथा धेनुभृतः हौरं लभेतैवाष्टमेऽखिलम्"-दति सहस्पतिस्मरणात् । दयञ्च भूतिकल्पना परिभाषितमतिवि- शेषाभावविषये। परिभाषिते तु भृतिविशेष भएव देयः। मनुस्तु प्रकारान्तरेण भृतिमाह "गवां चौरमतोयस्तु म दुह्याद्दशतोवराम । गोखाम्यनुमती मृत्यः मा स्यात्यालेऽस्ते भूतिः" इति । दातो दनदोग्घृणां मधे वरामुल्लष्टां खौहत्य तत्चौरं गैर- भूतो सोचात् । चौरशन्यानां तु चौरमून्यतो मृतिः कम्पनौया। यद्यसौ द्रव्यान्तरेण भृतः, न तत्रैषा भृतिरित्यर्थः । यस्खेवं परि- कल्पितं वेतनं ग्रहोवा पशम् पालयन् मृत्यः स्वदोषेण पश्न मार- येत् विनाशयति वा, तं प्रत्याह याज्ञवलक्या,- -

·पराशरमाधवः।
"प्रमादमृतनांच प्रदाप्यः कृतवेतनः" इति ।
प्रमादग्रहणं पालकदोषोपलक्षणार्थम् । प्रमादच मनुना स्पष्टौ.
इतः,-
.
"नटं विनष्ठं कृमिणा दंभितं विषमे स्मृतम् ।
होनं पुरुषकारेण प्रदद्यात् पालएव तु" इति ।
प्रमा चोररपहतो न दाप्यः । तथाच सएव,-
"विशिष्य तु तं चोर पालो दातुमर्हति ।
यदि देशच काले च खामिनः स्वस्य शंसति" इति ।
यामोऽपि,
"पालग्रहे ग्रामधाते तथा राष्ट्रस्य विलवे ।
यत्प्रणष्टं हतं वा स्थान पालेब्वत्र किल्विषम्" इति।
एतत्पुरुषकारकरणे वेदितव्यम् । पुरुषकाराकरणे तु भवत्येव
किल्विषो । पुरुषकारस्य स्वरूपं मारदेन दर्शितम्,-
"कमिचोरव्याघ्रभयात् दरौश्वचाच पालयेत् ।
व्यायच्छेच्छतितः क्रोत् खामिने तु निवेदयेत्" इति।
व्यायच्छेत, प्रयतेतेत्यर्थः। यः प्रस्तुतार्थ न यतते, तं प्रत्याह
-
मएव,-
"अध्याय छनविक्रोशन् स्वामिने चानिवेदयन् ।
दातुमर्हति गोपस्तान् विनवचैव राजनि"-इति ।
विनयप्रमाणमाह चावलक्य:-
"पाखदोपविनाशे तु पाले दो विधीयते।
अईयोदशपणाः बामिने द्रवमेव" इति ।

·वहारवादम्। बोरगपणाः माईद्वादभकापिणः। पालदोषमारम:- "प्रजाविकेतु संकद्धे होः पाले बनायति । पो प्रमध एकोहन्यात्पाले तस्किषिपं भवेत्" इति । अनाचति, उपद्रवनिराकरणाय अनागच्छतीत्यर्थः । यां, पजा- विकजातौयाम् । एतत्सुगमस्थलस्यविषयम् । दुर्गमखलविषयेत न दोष इत्याह सएव,- "तासां चेदवरुद्धानां चरन्तीनां मिथोवने । यामुपेत्य कोहन्यान पालस्तच किल्विषो" इति । अवरुद्धानां, पाखकेन स्थापितानामित्यर्थः । दैवहतानां पुनः कर्णादिकं दर्शनीयम् । तथाच मनुः,- "कणे चर्म च बालांश्च वस्यस्थिवायुरोचनम् । पशुस्वामिषु दद्यात्तु मृतेष्वङ्गाभिदर्शनम्" इति । स्पत्यन्तरमपि,- "कणे चर्म च बालाच नसायविरोचनम् । परसामिषु दद्यात्तु मतेष्वङ्गानि दर्शयेत्” इति। गोप्रारभूमिमाह थावस्या,- "पामेच्या गोप्रचारी भूमौराजेच्याऽपिच"-ति । पामेछया पामावलमहत्त्वापेक्षया यदृश्या वा गर्वा बणदि- भषणार्थ कियानपि भूभागः कृतः परिकल्पनीयः । गवा प्रचार- खानासनौकर्यार्थ पामशेषयोरमारमाह भएव,- "धनुम्पनु परोणाहो पामचामारभवेत् । मते सर्वटे अखं नगरखपातम्"-ति। - - - 34 ·पराभरमाधम - यामक्षेत्रयोरन्तरं धनुःमतपरिमितम्। सर्वदेवं विधिना शयं कार्य्यम् । खर्वटस्थ प्रचुरकण्टकसम्मानस्य यामस्य देशते अन्तरे शस्यं, नगरस्य च बहुजनमोर्णस्य चतुःशतपरिमिते अन्तरे शस्यं कार्यामिति । तत्र पशनिवारणय तिरपि कल्पनौयेत्याह कात्यायन:- "अजातेवेव शस्येषु कुर्यादावरणं सदा । दुःखेन विनिवार्यन्ते सधखादुरमा मृगाः” इति । मारदोऽपि,- "पथि क्षेत्रे वृतिः कार्या पामुद्रो नावलोकयेत् । न लायेत् पधर्मावो न भिन्द्यात् यो च सूकरः” इति। एवं च पहनिवारणे कृतेऽपि तामतिक्रम्य शस्थादिविनाशे सति मनुरा- "पथि क्षेचे परिहते ग्रामान्तीयेऽथवा पुनः । स पालः शतदण्डाही विपालान् वारयेत् पशून्” इति । पथि क्षेत्र परिहते सति तां तिमतिक्रम्य प्रस्थपाते स पाल: पाकार्ये पणशतदण्डाः। एवं, ग्रामानौये थामसमीपवर्तिनि क्षेचे परिहते सति तां वृत्तिमतिक्रम्य अस्थधाते स पालः शतपण- दण्डाईः। तदनेन, अपरिहते पालस्य दण्डाभावः सूचितः । मनुस्त साक्षात् दण्डं निषेधति,- "तत्रापरिवृतं धान्यं प्रस्त्युिः पशवो यदि । मता प्रणयेहवं नृपतिः पचरविणम्" इति । एतददौर्घकालमचारविषयम् । दौर्षकासपचारेतु दण्डमईति।

·बवहारकादम्। - अतएवापकालपचारे दोषाभावमाह विष्णुः। “पथि ग्राममाने में न दोषोऽस्पकालम्" इति । दण्डपरिमाणन्तु पशविशेषेण दर्भित याचवस्क्येन,- "माषानष्टौ तु महिषौ शस्थघातस्य कारिण। दण्डनीया नदईन्तु गौस्तदर्द्धमजाविकम् ॥ भवयित्वोपविष्टानां यथोक्तदिगुणोदमः । सममेषां विवौतेऽपि खरो, महिषौसमम्" इति । परशस्थधातकारिमहिषौखामी प्रतिमहिण्यष्टौ माषान् दण- नौयः । चतुरोमाषान् गोखामौ । मेषस्वामी दौछौ माषौ। एषा- मेव पशूनां भस्थभक्षणदारभ्य यावच्छयनमनिवारितानां खामो यथोकदणात् द्विगुणं दण्डनीयः । तथा, "तथाऽजाविकवामानां पादोदण्डः प्रकीर्तितः"-इति स्मत्यन्सरोकं वेदितव्यम् । माषश्चात्र तामिकपणस्य विंशति- । तमो भागः, "माषो विंशतिमो भागः पणस्य परिकीर्तितः" इति मारदस्मरणात् । भवयित्वोपविष्टमवत्मविषये यथोकाचवर्गुणो- दण्डः। तदुकं सत्यन्तरे, "वत्सामा द्विगुणः प्रोक्तः सवत्मानां चतुर्गुणः"-रति । यत्पुनारदेनोकाम- "मा गां दापयेद्दण्डं द्वौ माषौ मशिवं तथा । तथाऽजाविकवत्माना दणः स्यादईमाषिक:"-रति । समुहमाभवाविषयम् । अतएवाहतुः गाविधिती।

·पराशरमाधवः। - "राजौचरन्तौ गौःपञ्च माषान् राषिमुहत मापं दणं पाखे"-इति। प्रातरपइविषये तु न दण्ड इत्याह नारदः,- "जराग्रह* ग्रहोतो वा बञ्चाशनिहतोऽपिवा । अपि मर्पण वा दष्टो वृक्षादा पतितो भवेत् ॥ व्याघ्रादिभिईतो वाऽपि व्याधिभिर्वाऽयुपद्रुतः । न तत्र दोषः पालयनच दोषोऽस्ति गोमिनाम" इति। अमातरेवपि केषुचित् पशषु दण्डाभावमाह भएव,- "गौः प्रसूता दयाहत महोचो वाऽपि कुचराः। निवााः स्युः प्रयत्नेन तेषां खामी न दण्डभाक्" इति । मनुरपि,- "अनिर्दशाहां गां भूतां वृषान् देवपशून् तथा । सपालान् वा विपासान् वा न दण्ड्यान्मनुरप्रवीत्" इति। वृषामहोचाः। अथवा, वृषोत्सर्गविधानेनोत्सष्टाः। याज्ञ- वस्क्योऽपि,- "महोशोत्सृष्टपशवः सूतिकाऽऽगन्तुकादयः । पाखोयेषां च ते मोचा देवराजपरिसुताः" इति । पादिशब्देन मृतवत्मादयो मान्ने । अतएवोमना,- "श्रदण्ड्या मृतवत्मा व संज्ञा रोगवती कया। अदण्ड्याऽऽगन्तुको गौच सूतिका पाभिवारिणे । पदण्या चोत्सवे गावः बाइकाले तथैवर"-इति । *पार-इतिहा। रिक्षादापतितो,ति का। - ·बबहारवायम्। परगखविनाश न केवलं स्वामी दण्डनीयः, अपितु प्रथमपि दापनौषः। तथाच रहस्पतिः,- "प्रथाविवारयेत् गास्तु चणे दोषदयं भवेत् । सामौ शतदमं दायः पालताड़नमति ॥ मदश्व मदम पौर्ण समूले कार्षभचिते"-इति । अतएव नारद:- "समूसशस्यना तु सत्खामौ प्राप्नुयातम् । बधेन गोपोमुच्येत दण्डं खामिनि पातयेत्" इति । तत्खामौ शस्थस्वामी। भदव मामन्तादिभिः परिकषितो देवः। तथाच सएक- "गोभिस्तु भक्षितं स्यं यो नरः प्रतियाते। मामन्तानुमतं देयं धान्यवतन कस्पितम्” इति । यस्वमनसा पदयाचननिशेधोऽर्थात् यतः,- "गोभिर्विमाभितं धान्यं यो मरः प्रतियाचते। पितरस्तस्य नामन्ति माननि पिदिवौकमः" इति । स यामादिसमीपस्थामाश्तक्षेत्रविषयः । इति स्वामिपालाख्यं विवादपदम् । अथ सौमाविषादनिर्णयः। बनावौमा पतर्विधा। जनपदौमा प्रामसीमा यामीमा शेषमीमा च, इति । मा च यथाक्रमं पञ्चषण । नदुख भारदिन- "धजिनौ मसिनी व मेधानी भक्वनिता।

·२७०
पराशरमाधवा
।
राजशासननौता र मौमा पञ्चविधा सता" इति ।
ध्वजिनौ वृक्षादिलक्षिता । भस्विनी जखलिङ्गाविता। मेधानी
निखाततुषाङ्गारादिमतौ। भयवर्जिता अर्थिप्रत्यार्थिपरस्परविषया-
पत्तिमिर्मिता । राजशासननौता चाचिकाधभावे राजेछया
निर्मिता। तथाच व्यासः,-
"ग्रामयोरुभयोः मौनि वृक्षा यत्र भमुखताः ।
समुच्छ्रिता ध्वजाकारा ध्वजिनौ मा प्रकीर्तिता ।
स्वच्छन्दगा बहुजला मत्स्यकूर्मसमषिता ।
प्रत्यक् प्रवाहिनी यच मा मौमा मस्यिनौ मता ॥
तुषागारकपालैस्तु कुमेरायतनैस्तथा ।
मौमात्र चिहिता कार्या नैधानीमा निगद्यते"-इति ।
वृक्षाच न्यग्रोधादयः । तदाह मनः,
"मीमाक्षांस्तु कुर्वीत न्यग्रोधाश्वत्थकिसकान्।
शाल्मलौशालवृतांच चौरिणथैव पादपान्" इति ।
प्रत्यक् प्रवाहिनौत्यनेन वाप्यादौनि प्रकाशचिहान्युपलध्यन्ते ।
तानि च सहस्पतिना दर्शितानि,-
"वापोकूपतड़ागानि चैत्यारामसरालयाः।
स्थलनिधनदौस्रोतःगरगुल्मनगादयः ।।
प्रकाशचिकान्येतानि चौमायां कारयेत् मदा"-इति ।
तुषाङ्गारकपालैरिति करौवादीनां गुप्तलिङ्गानामप्युपलक्षणम्।
नानि च तेनैव दर्भितानि,
"करोषास्थितषागारमर्कराज्याकपालिका ।
.
-

·व्यवशारकाखम्। - सिकतेष्टकगोबालकामास्यौनि भस्म ॥ प्रषिप्य कुम्भेश्वेतानि मौमान्तेषु निधापयेत्" इति । तानि च मौमासिङ्गानि स्थविरैर्यालानां दर्जिनौयानि। तथाच हास्पतिः- "ततः पौगण्डबालानां प्रयत्नेन प्रदर्शयेत् । वाईके च शिशूनान्ते दर्शयेयुस्तथैवच ।। एवं परम्पराजाते मौमाधाग्मिन जायते"-इति । एवं निरूपितर्लिङ्गः सीमा विवादनिर्णयं कुर्यादित्याह मनुः,- "एतैर्खिङ्गे येत् सौमां राजा विवदमानयोः । यदि संशयएव स्यालिङ्गानामपि दर्शने ॥ माक्षिप्रत्ययएव स्थात् मौमावादविनिर्णये । साच्यभावे तु चत्वारो ग्रामाः सौमान्तवामिनः ॥ मौमाविनिर्णयं कुर्युः प्रयता राजसनिधौ”-रति । प्रथमं तावदर्थिप्रत्यर्थिलिङ्गैः सौमाविवादनिर्णयः । अथाचाय- विश्वासस्तदा लिङ्गविषयकात् मौमाविषयकादा मातिप्रत्ययात् निर्णयः। यदा माचिनामभावस्तदा मामन्तैर्विनिर्णयः इत्यर्थः । "तेषामभावे मामन्ताः" इति कात्यायनेनोकत्वात् । के पुनः माम- मता रत्यपेचिते भएवाह,- "संसककास्तु मामन्तास्तत्संसकास्तथोत्तराः। संसासमामकाः पद्माकाराः प्रकीर्तिताः" इति। विप्रतिपनीमकस्य क्षेत्रस्य चतसृषु दिक्षु मविहितयामादि- भौकारः संमकाः । एतएव मामाशब्दाभिधेयाः । यदा पुनरदुष्ट- ·पराशरमाधया "मामन्ता वा समयामाखलारोऽष्टौ दशापि वा । रासम्बसनाः सौमा नयेयुः चितिधारिणः"-रति । रमसम्विणो रकाम्बरधरा धर्मारोपितचितिखण्डा:* मौमा प्रदर्श- येयुः। खेः खैः शपथैः भापिताः मन्तः सौमा नयेयुः । तथाच मनुः,- "शिरोभिस्ते ग्रहौत्वोवौं सम्विणो रतवासमः । सुकतैः शापिताः खैः स्वैनेयेयुस्ते समञ्जसम्” इति । नयेयुरिति बड़वचनमपि अविवक्षितम् । एकस्थापि मौमा- प्रदर्शकस्य दृहस्पतिना दर्मितत्वात्,- "ज्ञानचिन्हविना माधुरेकोऽप्युभयसंमतः । रक्रमाल्याम्बरधरो मृदमादाय मूर्द्धनि ॥ सत्यवतः सोपवासः सोमानं दर्शयेबरः" इति । पत्त नारदेनोक्तम्,- नेकः समुत्रयेत्सोमां नरः प्रत्ययवानपि । महत्त्वादस्थ कार्यस्य क्रियैषा बहुषु स्थिता" इति । नदुभयानुमतधर्मवियनिरिकविषयम् । स्थलादिचिमाभावे- ऽपि माहिमामन्तादौनां मौमाज्ञान उपायविशेषमाहा नारदः,- "निबगाऽपरतोत्सृष्टनष्टचिहास भूमिषु । नप्रदेशानुमामाच प्रमाणहोगदर्शनात्"-रति । प्रत्यर्थिसमक्षमविप्रतिपनाया अस्मार्सकालोपलक्षितभुक्र्वा नि- चिनुयुरित्यर्थः। एतेषां भाक्षिसामनातीनां मौमाचतामण- •त्यमेष पाठः सर्वच । मूडापितक्षितिखडा-इति तु भवितुं युक्तम्। +साधिसामन्तादिना बीमाधानोपाये विश्वमाइविशा। निमगामलोपिपिर्विमतभूमि, इति शा।

·अवधारणालम। - - दिनादारभ्भ धावत् विपक्षं यदि राजदैविकव्यसनं नोत्परते, तदा समदर्शनात् सौमानिर्णयः । तथाच कात्यायनः,- "सीमाङ्गमणे को पादस्पर्श तथैवच । विपक्षपञ्चमता दैवराजकमिष्यते"-इति । यस्वच निषेधः स्मत्यन्तरेऽभिहितः,- "वाक्पास्थ्ये महीवादे दिव्यानि परिवर्जयेत्" इति । स उतक्षणपुरुषाभावविषय इत्यविरोधः । कथन्तर्वच निक- रत्यपेधिते नारदः, “यदा तु न स्युर्शातारः मौमायाथापि सक्षणम् । तदा राजा इयोः सौभामुनयेदिष्टतः स्वयम्" इति। इष्टतः, इच्छातः । याज्ञवल्क्योऽपि,- "अभावे जाचिहानां राजा सोमः प्रवर्तिता" इति। जात सामन्तादीनां चिकानां वृक्षादौमामभावे राजेवमोगः प्रवर्सथिता। ग्रामइयमध्यवर्तिनी विवादासदोभूतां भुवं समं भविभग्ध उभयोामयोः ममयं तन्मध्ये सौमाशिनानि कारयेत् । यदा तथाभूमेयवेवोपकारातियो दृश्यते, तदा तस्येव पामय सकला भः समर्पणौया । तथाह ममः,- "चौमायामविषयायां स्वयं राजैव धर्मवित् । प्रदिशेडूमिमेकेषां उपकारादिति स्थितिः" इति । अविषधाचा, शाहज्ञापकगन्यायामित्यर्थः । पणादिनियन् रोमानियो नावेदनानन्तरमेव कार्यः, किन्तु प्रकाशित लादिषु । तदा भएव,- ·पराएमाधवः। "सोमा प्रति समुत्पने विवाद ग्रामयोईयोः। व्येष्ठे मासे मयसीमा मप्रकाशेषु सतपु"-इति । पामग्रहणं नगरादेरप्युपलक्षणार्थम् । अतएव कात्यायनः,- "मौमान्तवामि* सामन्तः कुर्यात् क्षेत्रादिनिर्णयम् । ग्रामसोमादिषु तथा तदनगरदेशयोः" इति । पदा रागलोभादिवमात् सौमासाक्षिणोनिर्णयं न कुर्युः, तदा दण्डनीषा इत्याह मएव,- "बहनान्तु ग्टहीतानां न सौमानिर्णयं यदि । कुर्यु थाहा लोभादा दाप्यावतमसाहमम्”-रति । एतत् ज्ञानविषयम् । अज्ञानविषये तु नारदः,- “अथ चेदनृतं ब्रूयुः मामलाः सौमनिर्णये। सर्व पृथक् पृथग्दण्याः राज्ञा मधमसाहसम्॥ मामन्तात्परतो ये स्युस्तसंसका मुषोदिते । मंससमकास्तु विनेयाः पूर्वसाइमम् । मौशद्धादयस्वन्ये दण्डं दखा पृथक् पृथक् । विनेयाः प्रथमेनेव साहसेन व्यवखिताः" इति । माक्षिण मिथोवैमत्याभिधाने दण्डमा कात्यायन:- "कौर्तिते यदि भेदः साहण्याखतममाश्यम्" इति । गैमामणकर्तणमपि दषमा भएक- "यचोमेन नयस चन्ने सत्यवाशिणः । विपरौंतं नयन्तस दायातु विजतं दमम"-इति । - • सामनामावे-इतिया.भा.।

·অবস্থা।
पशानादनृतवचने माच्यादौन् दणयित्वा पुनर्विचारः प्रवर्ग
थितव्यः। तथाच कात्यायन:-
"अज्ञानोकान्* दायित्वा पुनः सौमा विचारयेत् ।
त्यका दुष्टांस्तु सामन्तान् तस्मान्मौलादिभिः सह
ममीच्या कारयेमौमामेवं धर्मविदो विदुः" इति ।
मधुकृष्टक्षेत्रविषये निर्णयमाह सहपतिः,-
"प्रन्ययामात्समाश्त्या दत्ताऽन्यस्य यदा मही
महानद्याऽथवा राशा कथं तब विचारणा ।।
नद्योत्सृष्टा राजदत्ता यस्य तस्यैव सा मसी।
अन्यथा न भवेलाभो मराणां राजदेवकः ।
सयोदयौ जीवनञ्च दैवराजवशाबृणाम् ।
नस्मात्सर्वेषु कार्येषु तालतं न विचासयेत् ।।
ग्रामयोरभयोर्यच मर्यादा कत्पिता भदौ।
खुपते दानहरणं भाग्याभाग्यवशावृणाम् ॥
एकत्र कूलपातन्तु भूमेरन्यत्र मंस्थितिम ।
नदौतौरे प्रकुरते तस्य तां न विचालयेत्" इति ।
एतदथुनजस्यतौरविषयम् । उप्तशस्थविषये तु भएवार,-
"पायं समुलया भूमिछिका यदा भवेत् ।
•बचानोको, इति का ।
t-इति भा
+ समाजय, इति भा.।
5.रतदन्त-तिभावं पर।
॥ बमुखयति मा.

·पराभरमाधव नदौलोतःप्रबाहेण पूर्वसामो सभेच नाम"-रति । तां मशस्यां भूमि पूर्वखामौ थावतस्थफलप्राप्तिस्तावमभते- त्यर्थः। फलप्राप्नेरूई तु पूर्ववचनविषयसमानता। राजदत्तविषये 'कचिदपवादमाह सएव,- "या राज्ञा क्रोधलोभेन सन्यायेन वा पता। प्रदत्ताऽन्यस्य दृष्टेम न मा मिद्धिमवामुयात्" इति । एतच खावतप्रमाणवल्वेचविषयम्। प्रमाणभावे तु मए- - "प्रमाणरहितां भूमि भुखतोयस्य था ता । गुणाधिकाय वा दत्ता तस्य तान विद्यालयेत्”- ग्रहादिविषये निर्णयलेनैव दर्शितः,- . "निवेशकाखादारभ्य ग्टहवा-पणदिकमा । येन यावद्यथा भुकं तस्य तत्र विचारयेत् ॥ अरबिइयमुत्सृज्य परकुख्यादि वेशयेत्” इति । अवस्करादिभिवतुष्यथादिकं न रोधयेदित्याह नारदः,- "अवस्करखलवनभ्रमस्यन्दनिकादिभिः। चतुष्पथसरस्थानराजमार्गाष रोधयेत्" इति । सहस्पतिः,- "यान्यायान्ति अना येन पशववानिवारिताः। तदुच्यते संसरणं न रोडव्यन्तु कनचित्" इति । * प्रवाहेच,-इति का.शा.. + साम्योपणादिकम्, इति भा।

·वारकाखम् । - - वस्त संसरणे अनादिकं करोति, तस्य दण्डमा मएव,- "याच संसरे व वृक्षारोपणमेक्वा । कामात्पुरोषकुर्याच्चेत्तस्य दण्डस्त माषकः" इति । राजमार्ग तु पुरीषकर्तुर्दण्डमाह मनुः,- "ममुत्सृजेद्राजमार्ग यस्खमेयमनापदि । सदौ कार्षापणो दद्यात् अमेयचाइ गोधयेत् । पापड़तस्तथा वृद्धो गर्भिणी बालएवच । परिभाषणमईन्ति तच्च माध्यमिति स्थितिः" इति । अमेयादिना तड़ागादिषु दोषं कुर्वतां दण्डमाह कात्यायना,- "तडागोद्यानतीर्थानि योऽमध्येन विनाशयेत् । अमेध्यं शोधयित्वा तु दण्डयेत् पूर्वसाइमम् ॥ दूषयन् मिद्धतीर्थानि स्थापितानि महात्मभिः । पुथानि पावनौयानि प्राप्नुयात् पूर्वसाहमम्" इति। मर्यादाभेदनादौ दण्डमाह याज्ञवल्क्यः, - "मय-दायाः प्रभेदे तु मौमाऽतिक्रमणे तथा । क्षेषस्य हरणे दण्डाअधोत्तममध्यमम"-इति । भनेकवेत्रव्यवच्छेदिका माधारणौ धर्मर्यादा । तस्याः प्रकर्षण भेदने, सौमानमतिलय कर्षणे, क्षेचस्य तथा निन्दितप्रदर्शन* हरणे, पचाकमेणाधमोत्तममध्यममाहमा दण्डा वेदितव्याः। क्षेत्रयहणं सहारामाधुपचक्षणार्थम् । अज्ञानात् क्षेत्रादिहरणे मएवाक- .त्यमेव पाठः सर्वच । मम तु, निन्दितत्वप्रदर्शनेन, इति पाठः प्रतिभाति।

·२० पराशरमाथा - "सई तटाकमारामं क्षेत्र वा भौषया परन् । मतानि पञ्च दण्डाः स्वादमामायितं दमः" इति । चेत बलादपष्ट्रियमाणदेचादिभूमयस्तेषां उत्तमोदण्डः प्रयोक्रव्यः। "बलात्मर्वखहरणं पुराभिर्वासनाङ्कने । तदङ्गच्छेदइत्येको दण्ड उत्तमसाहमः" इति स्मरणात् । यत्तु गतलिखिताभ्यां मौमाऽतिक्रमणे दण्डाधिक्य- मुक्रम् । “मौमाव्यतिक्रमे त्वष्टसहस्रम्" इति। तत्ममग्रमौमाऽति- क्रमविषयम् । सीमासन्धिपूत्पनचादिविषये कात्यायनः,- "मौमामध्ये तु जातानां वृक्षाणां क्षेचयोर्दयोः। फलं पुष्पञ्च सामान्य क्षेचखामिषु निर्दिशेत्”-रति । अन्यक्षेत्र जातक्षादिविषये सएक,- "अन्याने तु जातानां शाखा यचान्यमंस्थिता । खामिनन्तु विजानीयात् यस्य क्षेचे तु मंस्थिता" इति । परक्षेचे प्रार्थनया क्रियमाणमेतकूपादिकं क्षेत्रवामिना म निषेद्धव्यम् । सदाह याज्ञवलक्या,- "न निषेध्योऽस्पबाधस्तु सेतुः कल्याणकारकः । परभूमौ हरन् कूपः स्वपक्षेत्रो बहदकः” इति । यत्वत्पबाधकं महोपकारक क्षेत्रादिकश्च भवति, तत् से सामिना म निषेद्धव्यम् । यत्पुनर्वबाधकं स्वल्योपकारकं च, नविषेद्धव्यं भवति । नारदोऽपि,- "परक्षेचस्य मध्ये तु सेवन प्रतिवध्यते । महागुणोऽस्पदोषयेत् द्विरिष्ठा ये मति"-इति।

·व्यवहारकाण्डम् ।
-
सेतुब दिविषः। तथाच संएवाह,- .
"सेतुस्त विविधो ज्ञेयः खेयो बध्यस्तथैवच ।
तोयप्रवर्तनात् खेयो बध्धः स्यात्तनिवर्तनात्" इति ।
मेवादिसंस्कारविषये नारदः,-
“पूर्वप्रवृत्तमुच्छिन्नं न पृष्धा स्वामिनन् यः ।
सेतुं प्रवर्तयेत् कश्चिन स तत्फलभाग्भवेत् ॥
मृते तु खामिनि पुनस्तइंश्ये वाऽपि मामवे ।
राजानमामन्त्र्य ततः कुर्यात् सेतुप्रवर्तनम्" इति ।
क्षेचखामिनमनभ्युपगम्य तदभावे राजानं वा सेवादिप्रवर्मने
याज्ञवएक्यः,-
"खामिने योऽनिवेद्यैव क्षेत्रे सेतुं प्रवर्तयेत् ।
उत्पन्ने खामिनो भोगः तदभावे महीपतेः" इति ॥
प्रार्थमयाऽर्थदानेन वा लब्धानुजः मन्नेव परक्षेत्र सेतुं प्रवर्तये-
दित्यस्य तात्पर्य्यम् । न त सेतुप्रवर्तकम्य पालमाकषिनिषेधे
तात्पर्यम्। तस्थाप्रमकत्वात् । अथ वा, दृष्टलाभफलभोकृत्वनिषेधे
तात्पर्य्यमस्तु । कात्यायनोऽपि,-
"अखाम्यनुमतेनैव संस्कारं कुरुते तु यः।
ग्रहोद्यानतड़ागानां संस्कती लभते न तु ॥
व्ययं सामिनि चायाते न निवेद्य नपे यदि ।
अथावेध
प्रयुक्रस्तु
तहतं लभते व्ययम्" इति ॥
*देवं,-इति ग्रन्थान्तरता पाठ।
38.

·पराशरमाधवा - क्षेत्रसामिपार्श्व क्षेत्रमिदमई 'कर्षामौदमौलत्य पचायोन कर्षति, अन्येन वा न कर्षचति, तं प्रत्याच थाज्ञवल्क्यः,- "फालाहतमपि चं यो म कुर्य्यान कारयेत् । स प्रदाप्योऽकष्टप्रदं क्षेचमन्येन कारयेत्”-इति। यद्यपि फलाहतं ईषफलेन विदारितं न मस्यबीजावापाई, नथाप्यावष्टक्षेत्रस्य फलं यावद्द्यवोत्पत्त्यर्थं मामन्तादिकल्पितं ताक- दमौ खामिन दापनीयः। तच क्षेत्र पूर्वकर्षकादौ विधाय तत्का- रयेत् । इहस्पतिरपि,- "जेचं ग्रहीत्वा यः कथित् म कुर्यात्र च कारयेत् । स्वामिने म भदं दाप्यो राज्ञे दण्डच्च तत्समम्”-रति ॥ खामिने कियान् गदोदेय इत्यपेक्षिते सएवाह,- "चिरावसचे दशमं कृष्यमाणे तथाऽष्टमम् । सुसंस्कृतेषु षष्ठं स्थात् परिकल्प यथाविधि" इति ॥ चिरावसने चिरकालमाटे क्षेचे कामौति खौलत्योपेचिते, यावत् फलमसुपेलिते सभ्यते तस्य दामभागन्दाप्यः। सुसंस्कृते क्षेचे उपेचिते षष्ठं भागं दाप्य रत्यर्थः । अमाप्रेतनष्टक्षेत्रविषये नारदः,- "असकतनष्टेषु क्षेत्रिकेषु निवापितः । क्षेत्रछेविरूषेत् कचिदनईति च* तत्फलम् ॥ अस्थमाणेषु क्षेचेषु चिकः पुनरामजेत् । खिलोपचार तत्सर्वं दला क्षेत्रमवाप्नुयात्" इति । - • कचिदनुकुति, इति का। कचिदबीत स,-ति ग्रन्थान्तर- हमपाठन्त समीचौनः

·व्यवहारकाडम्।
खिसोपचार खिलभचनार्थायवः । तस्येवताऽवधारणा वि-
चारं तस्याहसएव,-
"संवत्सरेणार्धखिलं खिवं स्थाइत्मरैखिभिः ।
पञ्चवर्षावमबन्तु क्षेचं स्थादटवीममम्" इति ।
थदा पुनः खिम्लोपचारं खामी न ददाति, तदाऽप्यार
कात्यायन:-
"शक्षितो न दद्याश्चेत् खिलार्थ यः छतोव्ययः ।
तदष्टभागहीनन्तु कर्षकः फलमानुयात् ॥
वर्षामष्टौ म भोका स्यात् परतः खामिने तु तत्" इति।
इति मौमाविवाद निर्णयः समाप्तः ।
---
अथ दण्डपारुष्यम्।
तत्वरूपं नारदेनोक्तम्,-
"परगाचेवभिद्रोहो हस्तपादायुधादिभिः ।
भस्मादिभिचोपधातो दण्डपारुष्यमुच्यते” इति ॥
परगाथेषु स्थावरजङ्गमादेरनेकद्रव्येषु । हस्तपादायुधादिभिरि
त्यादिग्रहणादग्रावादिभिः । द्रोहोहिंसनम् । तथा भस्माभिः भला-
रजापरपुरोषाचैः ।
उपघातः संवरूपं
मनोदुःखोत्पादनम् ।
तदुभयं दडपारव्यम् । तस्य चैविध्यमान सएव,-
"तस्थापि दृष्टं चैविध्वं होनमध्योत्तमकमान
अवसरणनिःपातमक्षतदर्शनेः ।

·पराशरमाधका होनमध्योत्तमानान्तु द्रव्याणामनतिकमात् । चौण्येव माहसान्याहुनच कण्टकमोधनम्" इति । निःशङ्कपातः निःमकाहरणम्। चौथ्येव साहमानि माह- मौकतानि दण्डपारव्याणौत्यर्थः । दण्डपारव्ये पञ्चप्रकाराविधय- खेनैवोकाः,- "विधिः पञ्चविधस्तुतः एतयोरुभयोरपि । पारुष्ये मति संरम्भादुत्पन्चे बुब्धयोईयोः ॥ म मान्यते यः छमते दण्डभाग्योऽतिवर्तते । पूर्वमाक्षारयेद्यस्तु नियतं स्थात्म दोषभाक् ॥ पश्चाद्यमोऽप्यसत्कारौ पूर्वत विनयो गुरुः । इयोरापन्नयोस्तुल्यमनुवनाति योऽधिकम् ॥ म तयोर्दण्डमानोति पूर्वावा यदि वोत्तरः । पारय्यदोषाकृतयोः युगपत्प्रवृत्तयोः ॥ विशेषश्चेन लक्ष्येत विनयः स्थात् समस्तयोः । श्वपाकषण्डपाषण्डव्यङ्गेषु बधिरेषु च ॥ इस्तिपत्रात्यदारेषु| गुर्वाचार्यान्तिकेषु च । मर्यादाऽतिक्रमे सद्यो घातएवानुशासनम् ॥ यमेव व्यतिरेकेरबेते सन् जनं . * श्वपाकपशु चण्डालवेश्यावधकरत्तिघु, इति ग्रन्थान्सरतः पाठः । । दासेषु,-इति ग्रन्थान्तरता पाठः। + गुळचार्यान्तकेषु च, इति का। गुवाचार्याविरोधु च, इति ग्रन्थाक्तरे। यतिवतरने,-इति ग्रन्थान्तरतः पाठः।

·यवहारकाखम् । ३० मएव विनयं कुर्य्याच तदिनयभाक् नृपः । मखाते मनुष्याणां धनमेषां मसात्मकम् । अतस्तान् धातयेद्राजा मार्थदण्डेन दण्डयेत्" इति। यस्तु पचात् प्रवृत्तस्थापराधाभवोहस्पतिमा दर्शितः, "पासष्टस्तु ममाकोशम् ताड़ितः प्रतिताड्यन् । हत्वाऽपराधिन* चैव नापराधी भवेबरः" इति ॥ योऽपि पश्चात् प्रवृत्तस्य दण्डः कात्यायनेन दर्णितः,- "श्राभोषणेन दण्डेन प्रहरेद् यस्त मानवः । पूर्व वा पौडितो वाऽथ म दण्यः परिकीर्तितः" इति। मोऽपि पूर्वप्रवृत्तदण्डादनपदण्डार्थः । दण्डपारव्यसंख्याकारण- माह याज्ञवल्क्या, "प्रमाक्षिकहते चियुकिभिवागमेन च। द्रष्टव्यो व्यवहारस्त कुटचिहकतोभयात्" इति । यदा कश्चिद्रहस्यनेनाहं ताड़ित इति राजे निवेदयति । तदा चिः तहाचगतश्रमादिभिः, कारणाप्रयोजनपालोचनरूपाभिघु- किभिः, पागमेन जनप्रवादेन, च गन्दाहिव्येन च, कूटशिकरण- सम्भावनाभयात् परौक्षा कार्येत्यर्थः । राजशासनद्रव्यविशेषेण दख- विशेषमाह सएक,- "न्यूने पहरजापौ दण्डोदरपणः सतः । *हत्वाऽबतायिनं,-इति ग्रन्थान्तरवतः पाठः। भसपबारना स्पर्श, इति का।

·२८८ पराशरमाधव अमेध्य* पाणिदेशादि वर्शने विगुणस्ततः ॥ समेष्वेव परस्त्रीषु विगुणः चोत्तमेषु च । होनेबर्द्धदमोमोहमदादिभिरदण्डनम्" इति ॥ अमेधशब्देन खेभनखकर्णदिदूषिकायक्रोछिष्टादिकं रखते। पुरोषादिस्पर्श कात्यायमः,- "छर्दिमुचपुरोषाधैः पादादौ च चतुर्गुणः । षड्गुणः कायमध्ये तु मूर्ध्नि त्वष्टगुणः स्मृतः" इति । प्रादिशब्देन वसायुक्रज्ञाना ग्राह्यन्ते । ताडनायें हस्तोद्यामने ताड़ने च दण्डमाह सएव,- "उडूरणे तु हस्तस्य कार्यो बादशकोदमः । मएव दिगुणः प्रोत: ताड़नेषु मजातिषु" इति ॥ याज्ञवल्क्योऽपि,- "उद्भरणे हस्तपादे दनविंशतिकः क्रमात् । परस्परन्तु मर्वेषां शस्त्रे मध्यमसाहसम्" इति ॥ हस्ते पादे वा ताड़नार्थमुचते सति यथाकम दविंशतिपण- को दमौ। परस्परमवधार्थ शस्त्रे उद्यते सति सर्वेषां वर्णानां मध्य- मसाहसोदण्ड इत्यर्थः । काष्ठादिभिताड़ने मएव,- "मोणितेन विना दुःखं कुर्वन् काहादिभिर्वरः । बात्रिंशतं पणान् दायोडिगुणं दर्शनेऽसृजः" इति । - - * समे च,-इति शा० । + सझिनिकात, इति का । + इनमेव पाठः सर्वच ·व्यवहारकाखम्। वगादिभेदे दखमाह मनुः,- "वभेदकः शतं दण्ड्यो लोहितस्य च दर्शकः । मांसच्चेदे प्रतं निष्कान्* प्रवास्थस्खस्थिभेदकः" इति । पादाचाकर्षणादौ याज्ञवल्क्यः,- “पादकेशादिषु कराकर्षणे तु पणान् दश। पिडाकर्षाशकावेष्टपादाभ्यासे शतं दमः ॥ करपाददाभों छेदने कर्णनासयोः । मध्योदण्डो प्रणोद्भेदे मृतकल्पहते तथा । चेष्टाभोजनवाक्रोधे नेत्रादिप्रतिभेदने । पौवादिबणभने च दण्डोमध्यमसाहसः ॥ एक भ्रता बहनाच यथोकविगुणोदमः” इति ॥ अवमत्य केनं ग्टहीत्वा योझटित्याकर्षति, प्रसौ इसपर्व दण्डाः शात् । यः पुनरंशकेनावेच गाढ़मापौयाडव्य पादेन घटवति, असौ शतपणान् दण्यः । करपाददताना प्रत्येकम्मले कर्णनासिकयोष छेदने मृतकत्यहते च मध्यमसाहसो दखः । गमनभोजमभाषणनिरोधे नेत्रप्रतिभेदने गौवाहस्तबणभरे मधम- माइसोदयः । मिलित्वैकस्याङ्गभङ्ग कुर्वनां बहना एकस्यापराधे यो दण्डा, तब तस्मात् दिगुणोदण्डः प्रत्येक वेदितव्य इत्यर्थः । कात्यायनोऽपि,- "कर्णप्राणपादादिजिहानासाकरस्य । मांचमेदे शतं निष्कान,-दवि का०। मासमेत्ता तु पसिब्बा,- इति प्रमावरमः पाठः। -

·छेदने चोत्तमोदडो भेदने मध्यमो सगुः ।।
मनुष्याणं पानाच दुःखाच प्रहते सति ।
यथा यथा भवेदुःखं दण्डं कुर्यात्तथा तथा"-इति
प्रातिलोम्येन प्रहारे दण्डमाह याज्ञवल्क्यः,-
"विप्रपौड़ाकर छेद्यमङ्गमत्राधणस्य तु ।
उडूणे प्रथमोदण्डः संस्पर्श तु तदर्धकः” इति ॥
ब्राह्मणपौड़ाकरमब्राह्यणस्य चपियादेरजं करचरणादिक
छत्तव्यम् । श्राह्मणयहणमुत्तमवर्णपलक्षणार्थम् । अतएव मनुः,-
"येन केनचिदन हिंस्थाच्छ्रेयांसमन्यजः ।
छत्तव्यं तत्सदेवास्य तानोरनुशासनम्" इति ॥
उडूणे वधार्थमुद्यते शस्त्रादिके प्रथममाहमोवेदितव्यः । शूद्र
तचापि छेदनमेव हस्तादेः । तदाह मनुः,-
"पाणिमुद्यम्य दण्डं वा पाणिच्छेदनमईति" इति ।
उद्गुरणार्थं शस्वादिसंस्पर्भ प्रथमसाइमादर्धदको वेदितव्यः
भस्मादिस्पर्शने पुनः चियवेश्ययोः प्रातिलोम्यापवादेषु दिगु-
जोदमः।
“वर्णनामातुखोम्येन तस्मादर्धाईहानितः"--
इति वाक्पारस्थोकन्यायेन दण्डः कल्पनीयः । कात्ययनः,-
"वाक्पारव्ये वषेवोकः प्रतिलोमानुलोमतः ।
तथैव दण्डपार पात्योदडो यथाकमम्" इति ॥
तपापि शुद्रविषवे विशेषमा मनः,-
"अवनिष्ठीवतोदात् दावोही छेदयेबृपः ।

·भवनूपपतामेदं पुरोषकरणे गुदम ।
केशेषु महतो हस्तौ छेदयेदविचारयन् ।
पादचोदाढिकायाञ्च पौवायां वृषणेषु च ॥
महासनमभिप्रेमुरुजष्टस्यापछष्टजः ।
कव्या शताबोनिर्वास्थः स्थिचौ वाऽस्य निहायेत्”-रति।
अनच्छेदनादौ विशेषमाह कात्यायनः,-
"देहेन्द्रियविनाशे तु यदा दण्डं प्रकल्पयेत् ।
तदा तुष्टिकरं देयं समुत्थामन्च पण्डितः" इति ॥
दृष्टिकरं प्रणतष्टिकरम। समुत्थानं व्रणरोपणम् । तबिमि-
तकच व्ययो अणगुरुत्वानुसारेण पण्डितेरौषधार्थ व्यथार्थं च कपि-
तमानं व्रणरोपणं देयम् ।
"समुत्थानं व्ययं चासौ दद्यादानणरोपणम्" इति
तेनेवोकत्वात् । वृहस्पतिरपि,-
"अङ्गावपौडने चैव वेदने भेदने तथा ।
'समुत्थानव्ययं दायः कसहापदतच यत्" इति ।
याज्ञवल्क्योऽपि,-
"कलहापरतं देयं दण्डव द्विगुणस्तथा ।
दुःखमुत्पादयेस्तु म ममुत्थानकं व्ययम् ॥
दाप्योदलच यो यस्मिन् कलहे समुदाहतः" इति ।
पाम्बपाहपौड़ायां दण्डमाह विष्णुः । “ग्राम्यपशुपाते कार्षापर्व
दख्यः। पशखामिने तु तन्मूल्यं दद्यात्" इति। मूखदान
मतपडविषयम् । मरणाभावे तु समुत्थानव्ययं दचात् । तपार
-
37.

·२८.
पराभरमांधवा।
मएव । “मर्वे च पुरुषपौडाकराः समुत्थानधयं दाया पान्थपा-
पौड़ाकराव"-इति । प्राणिघातनिमित्तकोदण्डः कचिदशक्यप्रति-
कारविषये नास्तीत्याह मनुः,-
"विवे नष्टे युगे भने तिर्यक् प्रतिमुखागते ।
अक्षभङ्गे च यानस्य चक्रभङ्ग तथैवच ॥
भेदने चैव यन्त्राणां योकरम्मयोस्तथैवच ।
प्राक्रन्दे चाप्यपैहौति न दण्डं मनुरब्रवीत्" इति ॥
शक्यप्रतिकारोपेक्षकस्य दण्डमाह मएव,-
“यत्रापवर्तते युग्यं वैगुण्यात् प्राजकस्य तु ।
तत्र खामौ भवेद्दण्डो हिंसायां द्विशतं दमम्" इति ॥
प्राजकः शकटादिनेता। वैगुण्यं नाम वैकल्यं वेतनलाघवार्थं
खाम्यनुमतम् । यत्र ममर्थप्राजकदोषेण प्राणिहिंसा, तत्र न
खामिनोदण्डः, किन्तु प्राजकस्येत्याह सएव,-
"प्राजकञ्चेद्भवेदाप्तः प्राजको दण्डमहति"-इति ।
प्राप्तः समर्थ इत्यर्थः । पञ्चभिट्रोहे दण्डमाह याज्ञवलक्यः,-
"दुखे च शोणितोत्पाते शाखाणछेदने तथा ।
दण्डः जुद्रपशूनां तु विपणपतिः क्रमात् ॥
लिङ्गस्य छेदने मृत्यौ मध्यमो मूख्यमेवच ।
महापशनामेतेषु स्थानेषु दिगुणोदमः” इति ।
खुद्रपशूनामजाविप्रभृतीनां दुःखोत्पादने शोणितोत्पादने ।
भाखामब्देन शादिकं सच्यते। बङ्गानि करचरणादौनि। तेषा
दे वा यथाक्रमं विपणप्रमतिर्दषः। विपणचतुष्पणषट्पणा-

·व्यवहारकाखम्। २९५ - पण इत्यादिरूपः । तेषां लिङ्गछेदने मत्युकरणे वा मध्यमसाहसी- दण्डः, मूखदानं च । महापशनां गोगजवा जिप्रमतीनामेतेषु खानेषु पूर्वोक्ताहण्डाद् द्विगुणदण्डो वेदितव्य इत्यर्थः । कार्षापण- मतदण इत्यनुवृतौ विष्णुरपि । “पशूनां पुंस्खोपघातकारी तथा गजावोगोधातेप्येऽकएवार्थः । मांगविक्रयौ च ग्राम्यपशुपाती। कार्षापणम्" इति। कात्यायनोऽपि,- "दिपणो द्वादशपणो बधे तु मृगपक्षिणाम् । सर्पमार्जारनकुलश्वमकरबधे नृणम्” इति । मनुरपि,- "गोकुमारीदेवपशूनुचाणं वृषभं तथा । वाहयन् साहस पूर्वं प्राप्नुयादत्तमं बधे । मनुष्यमारणे क्षिप्रं चोरवत्किषिषं भवेत् । प्राणभृत्यु महत्पूर्वं गोगजोहयादिषु ॥ कुद्रका पशूनाच हिंमतो दशतोदमः । पञ्चायतु भवेद्दण्डः शुभेषु मृगपचिषु ॥ गर्दभाजाविकानाच दण्डः स्यात् पञ्चमाषकः । माषकस्त भवेद्दण्डः श्वसूकरनिपातने"-इति । राजो दणदानवखामिनः प्रतिरूपकं मूख्यं वा दधादित्याग कात्यायनः- "प्रमापणे प्राणभृतां दद्यासप्रतिरूपकम् । तथानुरूपं मूलं वा दद्यादित्यवोन्मनुः" इति । बावरमाधिपौडाकारिणां दण्डमा मन:- ·पराशरमाधवः। "वनस्पतीनां सर्वेषामुपभोगो थथा यथा । तथा तथा दमः कार्यों हिंसायामिति धारण" इति । फलपुष्योपभोगतारतम्यानुरोधेनोत्तममध्यमादयो दण्डाः कल्प- नौयाः । तथाच दण्ड्य इत्यनुवृत्तौ विष्णुः । “कलोपयोगद्रुम- छेदी उत्तममाहसम्। पुष्योपयोगद्रुमच्छेदी मध्यममाहसम् । बल्लौगुल्मलताच्छेदौ कार्षापणशतम्। रणछोकम् । मर्च च तत्- खामिनां तदुत्पत्तिम्" इति । फलपुष्योपभोगद्रुमच्छेदकादयः किबद्रुमखामिनां तदुत्पत्तिं पुनः प्रतिरोपितद्रुमफलादिभोगकाल- पर्यन्तं दाप्या इति शेषः । अत्र विशेषमाह याज्ञवल्क्यः,- "प्ररोहिशाखिना शाखास्कन्धर्वविदारणे । उपजीव्यद्रुमाणञ्च विंशतेर्दिगुणोदमः । चैत्यमशानमीमासु पुण्यस्थाने सरालये। जात[माणं द्विगुणो दण्डो वृक्षेऽथ विश्रुते ॥ गुल्मगुच्छचुपलताप्रतानौषधिवीरधाम् । पूर्वस्मतादर्घदण्डः स्थानेषनेषु कर्त्तने” इति। प्ररोदिशाखिमां बटादीनां शाखाच्छेदने स्कन्धच्छेदने प यथाक्रम विंशतिपणहण्डादारभ्य पूर्वस्मात्पूर्वस्मादुत्तर उत्तरो- दण्डोद्विगुणः। विंशतिपणचत्वारिंशत्पणशौतिपणा इत्येवं रूपः । अपरोहियाखिनामामादीनामुपजीव्यछमाणां , पूर्वोकेषु थानेषु चैत्यादिस्थानेषूपनानां वृक्षाणं शाखादिच्छेदने, अश्वत्यपक्षामा- दौन्न शाखादिच्छेदापि पूर्वोकाइबाहिगुणः दण्डः । गुल्या माल- त्यादयः । गुच्छाः कुरुण्डकादयः । थुपाः करवौरादयः । ता- ·यवतारकासम्। २८ - द्राचाऽविमुकादयः। प्रतानाः काखमरोहरहिताः । पोषयः पर- पाकामनाः शाशिममतयः । वीरुधोगुडुचौप्रभृतयः। एतेषु खानेषु विकर्सने पूर्वोकादण्डादर्धदण्डो बेदितयः। कुण्ड्यादिषाने सो कण्टकादिप्रक्षेपणे च दण्डमा याज्ञवलक्य,:- "अभिघाते तथा भेदे छेदे कुएडावपातने। पणान् दाप्यः पञ्चदश विंशति तयं तथा । दुःखोत्पादि ग्टहे द्रव्यं चिपन् प्राणहरन्तथा । षोड़शाद्यः पणं दाप्यो द्वितीयो मध्यसाहसम्” इति । मुगरादिना कुद्यस्याभिघाते, विदारणे, वैधीकरणे, यथाक्रम पञ्चपणो दशपणो विंशतिपणच दण्डः । अवपातने पुनस्खयो दण्डाः समुच्चिताः, कुद्यसम्पादनार्थं धनमपि देयम् । पररहे कण्टकादि- प्रक्षेपणे षोड़शपणो दण्डः। विषभुजङ्गादिप्रक्षेपणे मध्यमसाहसो- दण्ड इत्यर्थः। इति दण्डपारुष्यम् । अथ वाक्पारुष्यम्। तस्य लक्षणं नारदेनोकाम, "देशजातिकुलादीनामाक्रोशन्यासंयुतम् । घदतः प्रतिकूलार्थं वाक्पारव्यं तदुच्यते” इति । कखाइप्रिया गौड़ा रति देशाकोशः। अतिलोलुपा ब्रमण रति कुधामिधाते,-इति का ।

·पराशरमाधवः। - जात्याकोशः। क्रूरचित्ता वैश्वामिचा इति बुलाकोमः । श्राक्रोश- वैर्भाषणं, न्यामवद्यु, तदुभययुक्तं यदुद्वेगजननार्थं वाक्यं, तदाक्- पारव्यमित्यर्थः । तस्य वैविध्यमाह सएव,- "निष्ठुरामौलतौनत्वात्तदपि विविधं मतम् । साक्षेपं निठुरं शेयमझौलं न्यसंयुतम् ॥ पतनौयै रुपकोशेस्तोत्रमाहुर्मनीषिणः" इति । कात्यायनोऽपि,- "यस्वमत्संज्ञितेरः परस्याक्षिपति कचित् । अमूलैर्वाऽथ मूलैर्वा निष्ठुरा वाक् स्मता बुधैः । न्यम्भावकरणं वाचा क्रोधात्तु कुरुते यदा । वृतैर्देशकुलानां वाऽप्यसौला मा बुधैः स्मृता । महापातकयोत्रौ च रागद्वेषकरौ च या। जातिभ्रंशकरौ वाऽथ तौबा मा प्रथिता तु वाक्” इति ॥ प्रथममध्यमोत्तमभेदेन चैविध्यमाह रहस्पतिः,- "देशयामकुलादौनां क्षेपः पापेन योजनम् । दष्टं विना तु प्रथमं वाक्पासव्यं तदुचते ॥ भगिनौमानसम्बन्धमुपपातकशंसनम् । पारव्यं मध्यमं प्रोकं वापिकं शास्त्रबेदिभिः । अभच्यापेयकथनं महापातकदूषणम् । पारुष्यमुत्तमं पोतं तौवं मर्माभिषट्टनम्" इति । पत्तदोये, इति भा..

·व्यवहारकाखम् । २८ -- निधुराक्रोशे दमाह याज्ञवल्क्यः,- "सत्यासत्यान्यथास्तोत्रै नाङ्गेडियरोगिणाम् । क्षेपकरोति चेद्दण्ड्यः पणान योदश"-इति । सत्येनासत्येनान्यथास्तोत्रेण(१) न्यूनाङ्गादौना तर्जनौतर्जनं घः करोति, असावधिकद्वादशपर्ण दण्डनीयः। एतत्समवर्णगुणविष- यम् । तथाच वृहस्पतिः,- "समजातिगुणानान्तु वाक्पारव्ये परस्परम् । विनयोऽभिहितः शास्त्रे पणान योदश" इति । यत्तु मनुवचनम्,- "काणं वाऽप्यथवा खचमन्यं वाऽपि तथाविधम् । तथ्येनापि ब्रुवन् दाप्यो दण्डः कार्षापणावरम्"-रति । तदपि दुईत्तविषयम् । मात्राद्याक्षेपकं प्रत्याह मनुः,- "मातरं पितरं जायां भ्रातरं श्वशरं गुरुम् । प्राचारयञ्छतं दाप्यः पन्थानं वाऽददहरोः” इति । एतचापराधिषु माचादिषु जायायां वा निरपराधार्या वेदि- तव्यम् । स्वखाद्याक्षेपे दण्डमाह सहस्पतिः,- "क्षिपन खसादिकं दद्यात् पञ्चासत्पणिकं दमम"-रति। प्रातिलोम्यानुशोम्याभ्यामाकोशे दण्डमारु मनुः,- “मतं ब्राह्मणमाक्रुश्य क्षत्रियो दण्डमति । - (९) सत्वेन यथा नेपशून्ये नेचशून्यस्वमसौति। बसवेग यथा, नेचवन्तं प्रति नेपशून्यस्वमसौति । बन्यथाखोत्रेण यथा, पन्धं प्रति चक्षु- मानवियेनासीति ।

·पराशरमाया।
-
वैश्योऽध्यर्द्धशतं देवः एद्र वधमहति ।
पञ्चाशत् प्राधणे दण्यः विवाभिमने।
वैध्ये स्थादर्द्धपञ्चाशत् शूरे द्वादशकोदमः ॥
हत्त्वे दिनुषं तत्र शास्त्रविहिरदासतम्।
वैश्यमाक्षारयञ्छूद्रो दायः स्यात्प्रथमं दमम् ॥
वधियं मध्यमश्चैव विप्रमुत्तममाहसम्" इति ।
माकादिछेदननिहुराभिभाषणे याज्ञवलक्या,-
"बाहुयौवानेचमकिडविना वाचिके दमः ।
शत्यस्तदधिकः पादनासाकर्णकरादिषु ॥
अशकस्तु वदनेवं दण्डनीयः पणन् दश ।
तथा शतः प्रतिभुवं दाप्यः नेमाय तस्य तु"-रति ।
बाहादीनां विना तव बाह बिनौत्येवं वाचा प्रतिपादिते
प्रत्येक शतपरिमितो दण्ड। पादनासादिषु तु वाचिके तदधिकः
पञ्चाशत्पणाधिको दण्डः। अशकस्खेवं वदन् दश पणन् दण्डनीयः ।
मतः पुनः चौणशक्ति एवं वदन् शतपणाद्यात्मकं दण्डं दवा तस्य
क्षेमाय प्रतिभुवं दद्यादित्यर्थः । अमोलभाषणे दण्डमाह मएव,-
"अभिगन्ताऽसि भगिनौं मातरं वा तवेति च
शतं प्रदापयेद्राजा पञ्चविंशतिकं दमम्" इति ।
तौवाको दण्डमाह मएव,-
"पतनौये कते पे दण्डो मध्यमसाइलः ।
उपपातकयुक्त तु दाप्यः प्रथमवाहसम्" इति ।
-
*दशीमा क्षभियः सता, इति शा।

·यवहारकाण्डम् । मनुरपि,- "पापोपपापवकारो महापातकमकाः । श्राद्यमध्योत्तमान्दण्डान् दद्युस्त्वते यथाक्रमम्(१)"-इति । विद्याधधिक्षेपे याज्ञवल्क्यः,- "चैविधनृपदेवानां दण्ड उत्तममाहमः । मध्यमो जातिपूगानां प्रथमोग्रामदेशयोः" इति । जातयः ब्राह्मणादयः । पूगाः महाः। शूद्रमधिकृत्याहतुर्म- नुनारदौ,- "एकजातिईिजाति तु वाचा दारुणया क्षिपन् । जिकायाः प्राप्नुयाच्छेदं जघन्यप्रभवो हि मः ॥ मध्यमो जातिधूगानां प्रथमो ग्रामदेशयोः । नामजातिग्रहश्चैषामभिद्रोहेण कुर्वतः ॥ निखेयोऽयोमयः शकुलनाश्ये दशाङ्गुतः" इति । रहस्पतिरपि,- "धर्मापदेनं धर्मण विप्राणामस्य कुर्वतः । सप्तमामेश्चयेत्तैलं वो श्रोत्रे च पार्थिवः" इति । कचित् वाक्पारुण्यदण्डापवादमाह मएव,- “मद्रस्यायमुदिष्टो विनयोऽनपराधिनः । गुणहीनस्य पारुष्ये ब्राह्मणो गापराभूयात्" इति ॥ इति वाक्पारुष्यम् । (१) पापमुपपापात् न्युनं विवक्षितम् । पापवता बाद्यवाहवं दयं द. धात् । पापवता मध्यमसाहस, महापापशंसक उत्तमसाइसमित्यर्थः। 38 ·पराशरमाधवः। श्रय स्तेयम्। नलक्षणमाह मनुः,- "स्यात्साह वन्वयवत्प्रसभकर्म यकृतम् । निरन्चयं भवेत् स्तेयं हवाऽपव्ययते यदि" इति । अस्थार्थः । द्रव्यरत्तकराजाध्यक्षादिसमझ बसावष्टम्भेन यत् पर- द्रव्यापहारादिकं क्रियते, नत्माइमं; स्तेयं पुनरसमक्षं वञ्चयित्वा यत्पपरद्रव्यग्रहणं, तदिति। यत्तु राजाध्यक्षादिकमाहत्य म मयेदम- पहतमिति भयाचिहुते, तदपि स्तेयं भवति । अतएव नारदः,- "उपायैर्विविधैरेषां छलयित्वाऽपकर्षणम् । सुप्तमत्तप्रमत्तेभ्यो द्रव्याणमपहारतः ॥ मृद्भाण्डासनखट्वाऽस्थितन्तुचर्मटणादि यत् । शमौधान्यं कृतानञ्च क्षुद्रं द्रव्यमुदाचतम् ॥ वामः कौशेयवर्जन्तु गोवर्ज पशवस्तथा । हिरण्यवर्ज लोहच मद्यबौहियवादिकम् । हिरण्यरत्नकौशेयस्त्रीपुंसगजवाजिनः । देवब्राह्मणराज्ञां व विज्ञेयं द्रव्यमुत्तमम्" इति । नस्करज्ञानोपाथमाह याज्ञवल्क्यः,- "ग्राहकैरीचते चोरो सोनेणाथ पदेन वा। पूर्वकर्मापराधी तथा पारावासकः । अन्येऽपि शड्या पाशा जातिमामादिनिवे। घूतस्त्रौपानसकाच शुष्कभित्रमुखस्वराः ॥ परद्रव्यग्राहिणच प्रकका गूढचारिणः ।

·व्यवहारकायहम्। - निराचा यषवन्तय विनष्टद्रव्यविक्रयाः" इति । ग्राहकै राजपुरुषैलीप्रेणापहतभाजनादिमा धौर्यचिकन, मष्ट- द्रव्यदेशादारभ्य चोरपादानुसारेण वा चौराग्रहीतव्याः। पूर्वकर्मा- पराधी प्राक् प्रख्यातचौर्यः । अशुद्धवाभकः अप्रज्ञातस्थानवासी। जातिनियो मा शूद्र इति। नामनिहवो माहं डित्य रति । श्रादियहणात् स्वदेशयामकुन्लाधुपलच्यते । नष्टद्रव्यविक्रयाः भिन्न- भाजनजीर्णवस्वाद्यनितिखामिकविक्रयकारिणः । एवंविधलिङ्गः पुरुषान् ग्टहीत्वा चोराभवन्ति न वा इति सम्बक परीक्षेत, मत तावता सेनं निश्चिनुयात् । तदाह नारदः,- “अन्यहस्तात्परिभ्रष्टमकामादुत्थितं भुवि । चोरेणापि परिचितं लोनं यनात्परोजयेत् ॥ अमत्याः सत्यमकामाः सत्याश्चासत्यमधिभाः। दृश्यन्ते विविधाभावाः तस्माद्युक्तं परीक्षणम्" इति । तस्करोऽपि विविधः । तदाह गृहस्पतिः,- "प्रकाशाचाप्रकाशाच तस्करादिविधाः स्मृताः । प्रज्ञामामर्थमायाभिः प्रभिवाम्ते महसधा । नेगमा वैद्यकितवाः मभ्योत्कोचकवञ्चकाः । देवोत्पातविदोभद्राः शिल्पज्ञाः प्रतिरूपकाः । प्रक्रियाकारिणश्चैव मध्यस्थाः कूटमाचिणः । प्रकाशतस्कराधेते तथा कुहकजीविनः" इति। प्रतिरूपकाः प्रतिरूपकारा इत्यर्थः । तथाच नारदः,- "प्रकाशवश्वकाः तच कूटमानतुलाऽऽभिमाः । - -

·पराभरमाधवः।
उत्कोचकाः मोपधिकाः कितवाः पण्पयोषितः ।
प्रतिरूपकराचैव मङ्गलादेशवृत्तयः ।
इत्येवमादयोज्ञेयाः प्रकाशास्तस्करा भुवि" इति ।
अप्रकाशतस्कराणां खरूपमाह रहस्पतिः,-'
"सन्धिच्छिदः पाश्चमुखो* विचतुष्पदहारिणः ।
उत्क्षेपकाः शस्थहरा ज्ञेयाः प्रच्छचतस्कराः" इति ।
व्यामोऽपि,-
"माधनाङ्गावितारात्रौ विचरम्यविभाविताः ।
अविज्ञातनिवामाश्च ज्ञेयाः प्रच्छनतस्कराः ॥
उत्चेपकः मन्धिभत्ता पान्थउद्गन्थिकादयः ।
स्त्रीपुंसयोः पशुस्तेयौ चोरा मवविधाः स्मृताः" इति ।
उत्क्षेपको धनिनामनवधानमवधार्य तदनमुलत्य ग्राहकः ।
मन्धिभत्ता ग्रहयोः सन्धौ स्थित्वा तवत्यभित्तिभत्ता । यः कान्ता-
रादौ पथिकानों प्रख्यापहारकः परोधानादिग्रथितं धनं ग्रहीतुं
तन्थिं मोचयति, म उइन्धिकः । प्रकाशतस्कराणां नेगमादीनां
दण्डमाह रहस्पतिः,-
"संसर्गचित्ररूपैश्च विज्ञाता राजपूरुषैः ।
प्रदायापचतं दण्ड्यादमः शास्त्रप्रचोदितः ॥
प्रच्छाद्य दोषं व्यामिश्रं पुनः संशत्य विक्रयो।
पप्यं नविगुणं दाप्यो वणिग्दण्ड्यय तत्समम् ॥
-
• प्रान्तमुबो, इति ग्रन्थान्तरे पाठः।

·यवहारकाण्डम् ।
अज्ञातोषधिमन्त्रस्तु यश्च व्याधेरतत्त्ववित् ।
रोगिणोऽर्थ ममादत्ते म दण्ड्यश्चोरवद्भिषक् ।।
कूटाक्षदेविनः क्षुद्रा राजभार्याहराश्च ये।
गणका वञ्चकाचैव दण्ड्यास्ते कितवाः स्मृताः ॥
अन्यायवादिनः मभ्यास्तथैवोत्कोचजीविनः ।
विश्वस्तवश्वकाश्चेव निर्वास्याः मर्वएव ते ॥
ज्योतिर्ज्ञानं तथोत्पातमविदित्वा तु यो मृणाम् ।
भावयत्यर्थलोभेन विनेयास्त प्रयत्नतः ॥
दण्डाजिनादिभिर्यक्रमात्मानं दर्शयन्ति थे।
हिंसन्तः छद्मना नृणां बध्धास्ते राजपूरुषैः ।।
अल्पमूल्यं तु संस्कृत्य नयन्ति बहुमून्यताम् ।
स्त्रीबालकान् वञ्चयन्ति दण्ड्यास्तेऽर्थानुमारतः ॥
हेमरत्नप्रबालाद्यान् कृत्रिमान् कुर्वते तु ये
क्रेतन्यं प्रदाण्यास्ते राजा तद्विगुणं दमम् ॥
मध्यस्था वश्यत्येक स्नेहलोभादिना यदा ।
माक्षिणश्चान्यथा त्रूयुः दाण्यास्ते द्विगुणं दमम्” इति ।
अप्रकाशतस्कराणां मन्धिच्छिदादीनां दण्डमाह मएव,--
"मविच्छेदकतो ज्ञात्वा शूलमायाहयेत् प्रभुः ।
तथा पान्थमुषो वृक्षे गलम्बध्वाऽवलम्बयेत् ॥
मनुथहारिणो राज्ञा दग्धव्याम्ते कटामिना ।
गोहर्तासिकां छिन्द्यात् बध्वा वाऽम्भमि मज्जयेत् ।
उतक्षेपकस्तु मन्दंर्भत्तव्यो राजपूरुषैः ।

·३.२ पराएरमाधवः। धान्यहर्ता दशगुणं दाप्यः स्थाड्विगुणं दमम्" इति । ग्रन्थिभेदकस्य दण्डमाह मनुः,- "अङ्गुली ग्रन्धिभेदस्य छेदयेत् प्रथमे रहे। द्वितीये हस्तचरणौ हतीये बधमर्हति" इति । अङ्गुलौ तर्जन्यङ्गुष्टौ । अतएव नारदः,- "प्रथमे पन्थिभेदानामङ्गुख्यङ्गुष्ठयोर्बधः । द्वितीये चैव यच्छेषं तीये बधमईति"-इति । वन्दिग्रहादौनां दण्डमाह याज्ञवल्क्यः,- “वन्दियहान् तथा वाजिकुचराणां च हारिणः । प्रमह्य घातकांश्चैव शूलानारोपयनरान्"--इति । अयमङ्गुलिछेदनादिप्राणान्तिको दण्ड उत्तमसाहसप्राप्तियोग्य- ट्रव्यविषयः । "वधः सर्वखहरणं पुराभिर्वासनाने । तदङ्गच्छेद इत्युक्तः दण्ड उत्तमसाहसे"-इति मारदस्मरणत् । क्षुद्रमध्यमोत्तमद्रव्येषु प्रथममध्यमोत्तमसाहस- रूपदण्डनियमो नारदेन दर्मितः,- "साहसेषु थएवास्ते चित्रु दण्डोमनीषिभिः । भएव दण्डः स्तेयेऽपि द्रव्येषु त्रिवनुक्रमात्" इति । जात्यादिभेदेन तारतम्यमाह ममः,- "अष्टगुणं तु शुद्रस्य स्लेये भवति किल्विषम् । बोडीव तु वैश्यस्य दायित् छत्रियस्य च ॥ माधणस्य चतुःषष्टिः पूर्णचापि प्रतं भवेत् । - ·व्यवहारकाडम्। दिगुणा वा चतुःषष्टिस्सद्दामगुणवेदिनः ॥ धान्यं दशभ्यः कुम्मेभ्यो हरतोऽभ्यधिकं बधः । शेषेऽप्येकादशगुणं दाप्यम्तस्य च तद्धनम् ॥ सुवर्णरजतादौनामुत्तमानाच वासमाम् । रवानां चैव मर्वेषां शतादप्यधिक बधः ।। पञ्चाशतस्वन्यधिक हस्तच्छेदनमिष्यते । शेषेचेकादशगुणं मून्याद्दण्डं प्रकल्पयेत् ॥ पुरुषाणां कुलौनानां नारौपाच विशेषतः । रत्नानाञ्चैव मुख्यानां हरणे बधमर्हति" इति । यस्मिन्नपहारे योदण्ड उक्रः, म शूद्रकर्ट केऽष्टगुणः, वैश्यकढके षोडशगुणः, क्षत्रियकर्ट के द्वात्रिंशद्गुणाः, ब्राह्मणकर्ट के चतुःषष्ठिगुणः शतगुणो वा अष्टाविंशत्युत्तरशतगुणो वा। शेषेषु स्वल्पमूख्येषु मूल्यादे कादशगुणं दण्डं कल्पयेत् । ट्रव्याना माषात् न्यून मूख्याना मूस्यात् पञ्चगुणो दण्डः । तथाच नारदः,- "काष्ठभाण्डहणदौना मृन्मयानां तथैवच । वेणुवेणवभाण्डाना तथा स्वायवस्थिचर्मणम् ॥ शाकानामामूलानां हरणे फलमूखयोः । गोरसेचु विकाराणां तथा लवणतैलयोः ॥ पक्वान्नानां तानानां मास्यानामामिषस्य च। सर्वेषामेव मूलानां मूल्यात्पञ्चगुणो दमः" इति । पत्युनर्मनुभोकम- "सूचकासिकिखानां गोमयस्य गुडस्य च।

·पराशरमाधवः। दनः दौरस्य तकस्य पानौयस्य वणस्य च ॥ वेणुवैणवभाण्डामा लवणानां तथैवच । मृन्मयानाच हरणे मदोभानएवच ।। प्रजानां पक्षिणाश्चैव तैलस्य च तस्य च । मांसस्य मधुनश्चैव यच्चान्यत् पशुसम्भवम् ॥ अन्येषां चैवमादौनां मद्यानामोदनस्य च । पक्वान्नानाच सर्वेषां तन्मूल्याड्विगुणो दमः” इति । तदन्त्यप्रयोजनविषयम् । खल्पप्रयोजनद्रव्यापहारादौना न दण्ड- इत्याह मनुः,- "द्विजोऽध्वगः चौणवृत्तिः द्वाविचू दे च मूलके । श्राददानः परवान देयं दातुमर्हहि ॥ घणकोहिगोधूमयवामां मुगमाषयोः । अनिषिद्धग्रहीतव्या मुष्टिरेका पथि स्थितैः ।। तथैव सप्तमे भने भक्कानि षडनता। अश्वस्तनविधानेन हर्तव्यं हौनकर्मणा"-इति । महापराधेऽपि बाह्मणस्य न बधदण्ड इत्याह याज्ञवल्क्यः- "मचिहं ब्राह्मणं शत्वा खराट्रादिप्रवासयेत् । महापराधिनमपि ब्राह्मणं नैव घातयेत्” इति । अपि तु ललाटे चित्रं हत्वा खदेशानिर्वामयेत्। तथाच मनुः,- "गुरुतस्ये भगः कार्यः सरापाने सराध्वजः । स्तेये च श्वपदं कार्य ब्रह्मनस्याभिराः पुमान्” इति । एतचाइनादि प्रायश्चित्तमकुर्वतां दण्डोत्तरकालं, न तु प्राय- -

·व्यवहारकागड़म्।
३.५
--
चित्तं चिकिर्षताम् । तथाच मनुः,--
"प्रायश्चित्तमकुर्वाणाः सर्वे वर्णा यथोदितम् ।
अश्या राज्ञा ललाटे तु दाप्याश्चोत्तमसाहसम्" इति ।
भक्कावकाशादिदानेन चोरोपकारिणं प्रत्याह याज्ञवल्क्यः,-
"भकावकाशाम्युदकशस्त्रोपकरणव्ययान् ।
चोरस्य ददतो हतुं जानतोदममुत्तमम्" इति ।
कात्यायमोऽपि,-
"चोराणाम्भनदा ये
स्युम्तथाप्युदकदायकाः ।
भेत्ता तवैव भाण्डानां प्रतिग्रहणएवच ।
समदण्डाः स्मृता ह्येते ये च प्रच्छादयन्ति ताम्" इति ।
चोरोपेक्षिणं प्रत्याह नारदः,--
"शकाच ये उपेक्षन्ते तेऽपि तद्दोषभागिमः ।
उस्कोशतां जनानान्तु ह्रियमाणे धने तथा ॥
श्रुत्वा
ये नाभिधावन्ति तेऽपि तद्दोषभागिनः" इति ।
चोरादभने द्रव्यप्राप्युपायमाह याजवलक्या,
"धातितेऽपहते दोषो ग्रामभर्तुरनिर्गते ।
विवीतभर्तुस्तु पथि चोरोद्धर्तरवीतके ।
खमौचि दद्याद्वामस्तु पदं वा यत्र गच्छति ।
पञ्चग्रामो वृहितकोशात् दशग्राम्यथवा पुनः" इति ।
अयमर्थः । यदा ग्राममध्येऽपि बधो द्रव्यहरणं वा जायते, तदा
यामपतेरेव चोरोपेशादोषस्तत्परिहारार्थं पामपतिरेव चोरं
सहोला राशे समर्पयेत् । तदशकौ धनिने 'पतं दद्यात् । यदि
39

·पराशरमाधवः ।
स्वग्रामाचौरपदं निर्गतं न दृश्यते । दर्शने तु तत्पदं यच प्रविशति,
तद्विषयाधिपतिरेव चोरं धनं चार्पयेत् । तथाच नारदः,-
"गोचरे यस्य मुव्येत तेन चोरः प्रयत्नतः ।
यायो दाप्योऽथवा द्रव्यं पदं यदि न निर्गतम् ॥
निर्गतं पुनरेतत्स्याब चेदन्यत्र याति तत् ।
मामन्ताम्मार्गपालांच दिक्पालांचैव दापयेत्”-इति ।
विवीते त्वपहारे विवीतखामिनएव दोषः । यदा बध्वन्येव
तत् इतं भवति अविवीतके वा विवीतादन्यत्र क्षेत्रे, तदा चोरो-
धर्तर्मार्गपालस्य दिक्पालस्य चापराधः। यदा पुनामावहिः-
भीमान्तपर्यन्ते क्षेचे दोषोजायते, तदा तद्रामवासिनएव दधुर्यदि
मौनो वहिश्योरपदं न निर्गतम् । निर्गते पुनर्यत्र तत्प्रविशति, सएव
यामश्चोरार्पणादिकं कुर्यात् । यदा बनेकग्राममध्ये क्रोशमाचा-
बहिःप्रदेशे दोषादिकं जायते चोरपदश्च जनसंमर्दानमं, तदा
पञ्चग्रामौ दशग्रामौ वा दद्यात् । विकल्पस्तु प्रत्यामत्याद्यपेक्षया
व्यवस्थितः। यदा दापयितुमभक्तोराजा, तदा स्वयं दद्यात्। तथाच
गौतमः । "चोरतमवजित्य यथास्थानं गमयेत् स्वकोशादा
दद्यात्" इति । स्तेयमन्देहे निर्णयोपाथमा वृद्धमनुः,-
“यदि तस्मिन् दाप्यमाने भवेन्मोषे सु संशयः ।
सुषितः शपथं दाप्यो बन्धुभिर्वाऽपि माधयेत्” इति ।
चोरबधप्रकारविशेषमार मारदः,-
-
दापयेत्, इति ग्रन्थान्तरे पाठः ।

·• -- व्यवहारकाण्डम्। "यास्तत्र चोरान् ग्रहीयातान्वितावाभिवष्य च । अवशय च सर्वत्र हन्याञ्चित्रबधेन तु" इति । इति स्तेयप्रकरणम्। अथ साहसम्। तस्वरूपं नारदेनोक्रम, "माहमा क्रियते कर्म यत्किञ्चिद्दलदर्पितैः । तत्माहममिति प्रोत महोबलमिहीयते"-दूति ॥ मनु माहसं चौर्यवाग्दण्डपारुष्यस्त्रीसंग्रहणेभ्यो म व्यतिरिच्यते, तेषां तदवान्सरविशेषत्वात् । तथाच सहस्पतिः,- "मनुष्यमारणचौर्य परदाराभिमर्शनम् । पारुष्यमुभयश्चैव माहमं तु चतुर्विधम्" इति । तत्कथं पृथगस्य व्यवहारपदता । सत्यम्। तथापि बलदविष्ट- भोपाधितस्तेभ्यो भिद्यते इति दण्डातिरेकार्थं पृथगभिधानम् । मनुष्यमारणरूपस्य साहसस्य तेभ्योऽतिरेकात्तदर्थं वा पृथगभिधानम्। तस्य च वैविध्यमाह मारदः,- "तत्पुनस्विविधं शेयं प्रथमं मध्यमं तथा । उत्तमचेति शास्त्रेषु तस्योकं लक्षणं पृथक् ॥ पसमूगोदकादौनां छेचोपकरणस्य च । भङ्गाक्षेपावमधेः प्रथमं माहसं मतम् ॥ बायोपचापानानां सहोपकरणस्थ

·पराशरमाधव
-
एतेनैव प्रकारेण मध्यमं माहसं स्मृतम् ।।
व्यापादो विषशस्वाद्यैः परदाराभिमर्शनम् ।
प्राणापरोधि यहान्यदुकमुत्तममाहसम्" इति ।
चिविधऽपि साहसे दण्डमाह सएव,-
"तस्य दण्डः क्रियापेक्षः प्रथमस्य शतावरः।
मध्यमस्य तु गास्त्रदृष्टः पञ्चशतावरः ।।
उत्तमे माहसे दण्डः महलावर दृष्यते ।
बधः सर्वस्वहरणं पुराविर्वासमाङ्कने ।
नदङ्गछेद इत्युको दण्ड उत्तमसाहसे"-इति ।
परद्रध्यापहरणरूपे साहमे दण्डमा याज्ञवल्क्यः,-
"नन्मूल्याड्विगुणं दण्डं निहवे तु चतुर्गुणम् ।
यः साहसं कारयति म दाप्यो द्विगुणं दमम् ॥
यश्चैवमुक्ताऽहं दाता कारयेत् स चतुर्गुणम्" इति ।
साहसविशेषेषु दण्डमाह याज्ञवल्क्यः,-
"अाक्रोणातिक्रमहत् धातभार्याऽपहारकः ।
मन्दिष्टस्याप्रदाता च समुद्रग्रहभेदकृत् ॥
सामन्ताकुलिकादौनां. गणद्रव्यस्य हारकः ।
पञ्चामत्यणकोदण्ड एषामिति विनिययः ।।
खच्छन्दविधवागामी निष्ठेनाभिधायकः ।
अकारणे व विक्रोश चण्डालयोत्तमान् स्मन् ।
• अपकारस्य कारकः, इति याचबक्यसंहिवायां पाठः।

·व्यवहारकाण्डम् ।
शूद्रः प्रव्रजितानाञ्च दैवे पिये च भोजकः ।
अयुकं शपथं कुर्वन्नयोग्योयोग्यकर्मक्षत् ॥
वृषचुद्रपशूनाञ्च पुंस्वस्य प्रतिघानात् ।
साधारणस्थापलापौ दामोगर्भविनाशकृत् ।।
पित्पुत्रखसम्भाददम्पत्याचार्यविजाम।
एषामपतितान्योन्यत्यागौ च शतदण्डभाक् ॥
शस्त्रावपाते गर्भस्य पालने चोत्तमो दमः ।
उत्तमो वाऽधमो वाऽपि पुरुषस्त्रीप्रमापणे ॥
विप्रदुष्टां स्त्रियञ्चैव पुरुषघ्नौमगर्भिणीम् ।
सेतुभेदकरौश्चामु शिला बच्चा प्रवेशयेत् ॥
विषामिदम्पतिगुरुनिजापत्यप्रमापणीम् ।
विकर्णकरनामोठौं कृत्वा गोभिः प्रमापयेत् ॥
क्षेत्रवेमवनयामनिवेशनविदाहकाः ।
राजपन्यभिगामौ च दग्धव्यास्तु कटामिना"-इति ।
अविज्ञातकर्डमाहसिके साहसिकज्ञानोपायमा सहस्पतिः-
"हतः संदृश्यते यच धातकस्त न दृश्यते ।
पूर्ववैरानुमानेन ज्ञातव्यः म महौभुजा ॥
प्रतिवेश्यानुवेश्यौ च तस्य मिचारिवान्धवाः ।
प्रष्टव्या राजपुतः सामादिभिरूपक्रमः ।।
विशेयोऽसाधुसंमर्गाचिहान मानवैः ।
-
• विवीतखजदाहका-इति याक्षसक्यसंहितायां पाठः।

·पराशरमाधवः ।
-
एषोदिता घातकानां तस्कराणाच भावना" इति ।
याज्ञवल्क्योऽपि,-
"अविज्ञातहतस्यापि कलहं सुतबान्धवाः ।
प्रष्टव्या योषितचास्य परपुंसि रताः पृथक् ।।
स्त्रौद्रव्यत्तिकामो वा केन वाऽयं गतः सह ।
मृत्युदेशममासनं पृच्छेवाऽपि जनं शनैः" इति ।
एकज्ञानोपायासम्भवे तु कात्यायनः,-
"विना चिस्तु यत्काय माहमः सम्प्रवर्तते ।
शपथैः स विशोध्यः स्यात्सर्वबाधेवयं विधिः" इति ।
माहमिकवधे विशेषमाह व्यासः,-
"ज्ञाला सु घातक सम्यक् समहायं मबान्धवम् ।
हन्याचित्रबधोपायैरजिमकरैर्नृपः” इति ।
सहस्पतिरपि,-
"प्रकाशवधका ये तु तथाचोपांए घातकाः ।
ज्ञात्वा मम्बग्ध हत्वा हन्तव्या विविधैर्वधः" इति ।
एतत्ब्रह्मघ्नतषियादिविषयम् । तदाह बौधायमः । "क्षत्रिया-
दौना ब्राहाणबधे बधः सर्वखहरणच । तेषामेव तुल्यापशष्टबधे यथा
बलमनुरूपं दडं प्रकल्पयेत्"-रति। बइमामेकघातार्थ प्रवृत्तानां
दोषानुरूपदण्डाभिधानार्थमाह कात्यायमः,-
"एकडवो हन्युः संरधाः पुरुष मराः ।
मर्मघाती तु यस्तेषां सघातक रति मतः" इति।
यो मर्मघातकः एव बधानुरूपदण्डभाग्भवतीत्यर्थः ।

·व्यवहारकादम्। तथा, - "श्राश्रयः शस्त्रदाता च भनदाता विकर्मणाम् । युद्धोपदेशकश्चैव तदिनाशप्रवर्तकः ॥ उपेक्षाकारकश्चैव दोषवनाऽनुमोदकः । अनिषेद्धा चमो यः स्यात् सर्वे तत्कार्यकारिणः ॥ यथाशक्त्यनुरूपन्तु दण्डं तेषां प्रकल्पयेत्” इति। अनुरूपं दोषानुरूपम्। मर्महन्तुषिभागित्वं दयोदर्शयति मएव,- 'प्रारम्भमहायश्च दोषभाजौ तदईतः" इति । एवं मार्गानुदेशकानां कालान्तरेऽपि दोषलाघवमूहम् । माछ- समदृशापराधेऽपि दण्डमाह याजवल्क्यः,- "वमानस्त्रीन् पणान् दण्यो नेजकस्तु परांशकम् । विक्रयावक्रयाधानयाचितेषु पणान् दश"-इति । एतावस्कालमुपभोगार्थ वस्त्रं दास्यामि त्वं मह्यमेतावद्धनं देहौति ममयं कला वस्त्र प्रदानं नेजकस्य नियमातिकमे दण्डप्राप्यर्थम् । नियममाह मनुः,- "शाल्मले फलके लक्षणे निज्यादामांसि मेजकः । च वामांसि वामोभिनिरेन च वामयेत्" इति । प्रमादाबाशने नारदः, "मायाटभागोदौयेत मौतस्य वाममः । दिनीयांशस्वितीयांशचतुर्थाशोऽर्द्धएवच ॥ अर्द्धशवायुपरमः पादांशापचयः क्रमात् । यावत्तु चौणमौर्य ताकस्यानियतक्षयः" इति।

·३१२ पराशरमाधवः। . अष्टपणक्रौतस्य तेन सकृद्धौतस्य वस्त्रस्य नाशने एकपणेन न्यूनं मूस्य देयम् । विधौतस्य पणदयेन, विधौतस्य चिपणेन, चतु- तस्य पणचतुष्टयम् । ततः परं प्रति निर्णजनमवशिष्टं मूल्यं पादपा- दापचयेन. यावजीर्ण देयम् । जोर्णस्य नाशने लिच्छातो मूल्यदान- कल्पनमित्यर्थः । पितापुत्रविरोधे माध्यादौनां दण्डमाह सएव,-- "पितापुत्चविरोधे तु साक्षिणां विपणो दमः । अन्तरेण तयोर्यः स्यात्तस्थाप्यष्टगुणो दमः” इति । पितापुत्त्रयोः कलहे यः माध्यमङ्गौकरोति न पुनः कलहं वार- थति, म पण दण्ड्यः । यश्च तपोः सपणे विवादे पणदाने प्रति- भर्भवति कलहं वा वर्द्धयति, म त त्रिपणादष्टगुणं चतुर्विंशतिपणं दण्डनीय इत्यर्थः । अन्येष्वपि तत्सदृशापराधेषु दण्डमाह मएव,- "तुलाशासनमानानां कूटकनाणकस्य च । भिस्तु व्यवहर्ता यः सदाप्योदममुत्तमम् ॥ अकूट कूटकं बूते कूटं यश्चाप्यकूटकम् । स नाणकपरीचौ तु दाप्य उत्तमसाहसम् ॥ भिषड्मिथ्या चरन् दाप्यस्तिर्यचु प्रथमं दमम् । मानुषे मध्यमं राजमानुषेषत्तमं दमम् ॥ अबध्यं यश्च बध्नाति बध्यं यश्च प्रमुञ्चति । अप्राप्तव्यवहारच म दाप्योदममुत्तमम् ॥ मानेन तुलया वाऽपि योऽशमष्टमकं हरेत् । दण्डं स दाप्योवियतं वृद्धौ हानौ च कल्पितम् ॥ भेषजतेहलवणगन्धधान्यगुडादिषु । .

·व्यवहारकारहम् ।
पणेषु प्रक्षिपन् हौनं पणान् दण्ड्यात पोषण
मृचर्ममणिसूचायाकाष्ठवल्कलवाममाम् ।
अजातौ जातिकरणे विक्रयाष्टगुणणे दमः ।
समुद्र परिवर्तञ्च सारभाण्डञ्च चिमम् ।
प्राधानं विक्रयश्चापि नयतो दण्डकल्पना ॥
होने पणे तु पञ्चाशत् पणे तु शतमुच्यते ।
दिपणे वियतो दण्डो मूल्यवृद्धौ तु वृद्धिमान् ॥
मम्भूय कुर्वतामधैं सबाधं कारुशिस्पिनाम् ।
अर्घस्य हामं वृद्धिं वा जानतां दम उत्तमः ॥
मभूव वणिजां पण्यमनघेणोपरुन्धताम् ।
विक्रोणताच विहितो दण्ड उत्तमसाहसः ।
राजनि स्थाप्यते* योऽर्षः प्रत्यहं तेन विक्रयः ।
क्रयो वा निस्लवस्तस्माद् वणिजां लाभलत् स्मतः ।
खदेशपण्ये तु तं वणिग् ग्रफीत पञ्चकम् ।
दशकं परदेश्ये तु यः सद्यः क्रयविक्रयौ ।
पण्यस्योपरि संस्थाप्य व्ययं पश्यममुहवम् ।
प्रधाऽनुग्रहकस्कार्यः क्रतुर्विक्रेतुरेवच" इति ।
तुला तोलनदण्डः। प्रस्थादि परिमाणम् । नाणकं मुद्रा-
चित्रितं द्रमनिष्कादि। एतेषां कूटकहेशप्रसिद्धपरिमाणदन्यचा;
न्यूनलमाधियं वा, ड्रमादेरव्यावहारिकमुद्रितत्वं वा, तामादिगर्भ
वा, करोति; पच पपुसौमादिरूपैस्तैर्व्यवहरति, नावुभौ प्रत्येक
•प्राप्यते,-इविशा. ।

·पराशरमाधव। मुलममाहसं दण्डनीयौ । यः पुनर्माणकपरोक्षकः सम्यगेव कूटमिति बूते, असम्यग् वा सम्यगिति, सोऽप्युत्तमसाहसं दण्डनीयः । यः पुनर्वेद्यः आयुर्वेदानभिज्ञएव जौवनार्थ चिकित्साशोऽहमिति निर्य- मनुष्यराजपुरुषेषु चिकित्मां करोति, म यथाक्रमं प्रथममध्यमो- समसाहसं दण्डनीयः। योऽपि वणिग्वौरिकार्पामादेः पण्यस्थाष्ट- मांशं कूटमानेन कूटतुलया वाऽपहरति, असौ पणानां द्विशतं दण्डनीयः । अपष्ट्रियमाणद्रव्यस्य पुनद्धौ हानौ च दण्डस्थापि वृद्धिहानी कल्पनौये। भेषजमौषधद्रव्यं, लेहोरातादि, गन्धद्रव्य- मुशीरादि। एतेबमारद्रव्यं विक्रयार्थं मिश्रयतः षोड़शपणं दण्डः । न विद्यते बहुमूल्या जातियस्मिन् सञ्चादिके, तदजाति। तस्मिन् जातिकरणे विक्रया) गन्धवर्णरसान्तरसञ्चारणेन बहुमून्यजातीय- भादृश्यसम्पादने, विक्रयस्थापादितमादृश्यस्य मृञ्चादेः पण्णस्थाष्ट- गुणोदण्डः । समुद्रकस्य करण्डकादेः परिवर्तनं व्यत्यासः । योऽन्य- देव मुक्कानां पूर्ण करण्डकं दर्शयित्वा अन्यदेव स्फटिकानां पूर्ण हस्तलाघवात् समर्पयति, यश्च सारभाण्डं कम्बरिकादिकं शत्रिम शत्वा विक्रयमाधि वा नयति, तस्यैवं दण्डकपमा । कृषिमकवरि- कादेमून्यभूते पणे न्यूने, न्यूनपणमूल्ये इति यावत् । तस्मिन् कचिमे विक्रौते पञ्चाशत्पणोदण्डः । पणमूहये तु भतं, विपणमूख्येत वियतो- दण्डः । एवं मूल्यको दण्डवृद्धिरबेया। राजनिरूपितार्घस्य हास वृद्धिं वाऽपि जानन्तो वणिजः कारशिपिना-कारूण रजकादौना शिल्पिना विषकारादीनां पौड़ाकरं अर्धान्तरं लाभलोभात् कुर्वन्तः पणसहसं दण्डनीयाः। ये पुनर्देशान्तरादागतं पश्यं होनमूख्येन ।

·व्यवहारकाखम् ।
प्रार्थयमाना उपरन्वन्ति महाघेण वा विक्रौणोते, नेवासुसमचारको
दण्डः। राजनि सन्निहितेऽपि भति, यस्तेनानिरूप्यते, तेनान
क्रयो वा विक्रयो वा कार्याः । निसवः मिर्गतसवः अवशेषः ।
तस्माद्राणनिरूपितादर्षात् योनिसवः, सएव वणिजां लाभकारी,
म पुनः खच्छन्दपरिकल्पितादर्घात् । अर्घकरणे विशेषमाह मनुः-
"पञ्चरात्रे सप्तराचे पक्षे मामे तथा गते ।
कुर्वीत चैषां प्रत्यक्षमर्घसंस्थापनं नृपः" -इति।
खदेशपथ्ये शतपणमून्ये पञ्चकं लाभार्थं ग्रौयात्, परदेण्ये तु
दर्शपणं लाभं रौयात्; यस्य पण्यग्रहणदिवमएव विक्रयः । य:
पुनः कालान्तरे विक्रौते, तस्य कालोस्कर्षवशालाभोत्कर्षः कल्यः।
देशान्तरादागते पण्ये देशान्तरगमनप्रत्यागमनभाण्डग्रहणकादि-
स्थानेषु प्रयुक्तमर्थं परिगणय्य पण्यमूल्येन मह मेलथिला, यथा
मतपणामूल्ये पण्ये दमपणोलाभः सम्पद्यते, तथा क्रेहविक्रेपोरनु-
पहकार्यधाराचा स्थापनीयः ।
दति माहसप्रकरणम् ।
-
अथ स्त्रीसाहणम्।
तस्य चैविध्यमाह रहस्पतिः,-
"पापमूलं महणं विप्रकारं निबोधत ।
बलोपाधिकते दे तु बतौयमनुरागणम् ॥
• पकराने मारा पक्षेप,-इति मुनिममनुवंशिवायर्या पाठ॥

·पराशरमाधवः। अनिच्या त्वपकतं मन्तोन्मसकतं तथा। प्रलये यत्तु रहमि बलात्कारकतं तु नत् ॥ छाना ग्रहमानीय दत्वा वा मदकारणम् । संयोगः क्रियते यत्तु तदुपाधिकृतं विदुः ॥ अन्योन्यमनुरागेण दूतसम्प्रेषणेन वा। कृतं रूपार्थस्लोभेन ज्ञेयं तदनुरागजम्" इति । पुनरपि चैविध्यमाह सएव,-- "तत्पुनस्विविधं प्रकं प्रथमं मध्यमोत्तमम् । अपाङ्गप्रेक्षणं हास्यं दूतमम्प्रेषणं तथा ॥ स्पर्शश्च भूषणं स्त्री प्रथमं मनाहः स्मृतः । प्रेषणं गन्धमाख्यानां धूपभूषणवासमाम् ॥ सम्भाषणं रहसि च मध्यमं सङ्ग्रहं विदुः । एकसय्याऽऽसनं क्रौड़ा चुम्बनालिङ्गनं तथा ॥ एतत्मङ्घहणं प्रोकमुत्तमं शास्ववेदिभिः" इति । योषित्सवाहणज्ञानोपायमाह याज्ञवल्क्यः,- "पुमान् मङ्गाहणे ग्राह्यः केशाकेशि परस्त्रिया। मद्यो वा कामजैथिकैः प्रतिपत्तियोस्तयोः ।। नौवौस्तनप्रावरणसक्थिकेगावमर्षणम् । श्रदेशकालसम्भाषा मकस्थानमेवच" इति। स्त्रीपुंसयोमिथुनीभावः सङ्गहणम्। तत्र प्रवृत्तः, परभार्यया सह केशाशि शिषनेन ; सद्य अभिनवैः कामजेः कररुपदशमादिक्षताण- लिडर औः सम्प्रतिपत्त्या वा, याः। योऽपि परदारपरिधान- ·वहारकाण्डम्। - पन्धिप्रदेश-कुचप्रावरण-अधन-शिरोमहादिपर्शनं साभिलाष दव करोति; निर्जनदेशे जमाकौणऽप्यन्धकाराकुले, काले संताप- रोति, परभार्यथा महेका मञ्चकादौ तिष्ठति, सोऽपि पानः । मनुरपि,- "स्त्रियं स्पृशेददे यः स्पृष्टो वा मर्षयेत्तथा । परस्परस्थानुमते सर्व मञ्जहणं स्मृतम् ॥ दादा यदि वा मोहात् लाघवादा खयं वदेत् । पूर्व मयेयं भुक्तति तच्च सवाहणं स्मतम्" इति । तब दण्डमाह थाजवलयः,- "खजातावुत्तमो दण्डः श्रानुलोम्येषु मध्यमः । प्रातिलोम्ये वधः पुंसो नार्याः कर्णादिकनिम्"-रति । चतुर्णमपि वर्णानां बलात्कारेण सजातीयगुप्तपरभा-गमने मानौतिपणसहस्रं दण्डः । यदा त्वानुलोम्येन होमवर्णगुप्तपरभाा- गमनं, तदा मध्यमसाहसोदण्डः । यदा पुनः मवर्णामगुप्तामानुलो- म्येन गुप्ता वा प्रजति, तदा मनुना विशेष उक:- "महसं ब्राह्मणोदण्ड्यो गुप्तां विप्रा बलाजन् । शतानि पञ्च दण्ड्ाः स्थादिष्छन्या सह मङ्गतः ॥ सहस्र प्राधणो दण्डं दाप्यो गुप्ते तु ते ब्रजन् । एदायां चचियविशोः महस्त्रन्तु भवेहमः" इति ।। एतहरुमखिभा-दिव्यतिरिक्तविषयम् । तत्र दण्डानतरविषा- मात् । तदार नारदः,- "माता मारममा श्वश्र्भातलामौ पिलवमा ।

·पराभरमाधवः - पिव्यसखिभिवती भगिनी तत्सडी बुषा । दुहिताऽऽचार्यभार्या च सगोत्रा.शरणागता । राजौ प्रबजिता धात्री साध्वौ वर्णत्तमा रया। त्रासामन्यतमां गछन् गुरुतल्पग उच्यते ॥ शिश्नस्थोत्कर्शमं तत्र नान्योदण्डो विधीयते" इति । प्रतिलोम्येन उत्कृष्टस्त्रीगमने चचियादेवधः । एतहुनाविष- यम् । अन्यत्र धनदण्डः । तथाच मनुः,- "उभावपि हि तावेव ब्राह्मण्या गुप्तया मह । विप्लुतौ शूद्रवहण्ड्यौ दग्धव्यौ वा कटामिना । ब्राह्मणों यधगुप्तान्त सेवेतान्यः पुमान् यदि। वैश्यं पञ्चशतं कुर्यात् चचियन्तु महस्त्रिणम्" इति । एट्रस्थागुप्तोत्लष्टस्खौगमने लिङ्गच्छेदनसर्वस्वहरणे, गुप्तगमने तु पसर्वखापहारौ। तथाच मएव,- "शद्रोगुप्तमगुप्तं वा दैजातं वर्णमावसन् । अगुप्तकाङ्गसर्वस्वी गुप्तौ सर्वेण होयते"-इति । अचैव विषये शाखतिरपि,- "महमा कामयेयस्त धनं तस्थाखिलं हरेत् । उहत्य लिङ्गषणौ भ्रामयेहर्दभेन तु"-इति । शूट्रस्थेत्यनुवृत्तौ गौतमः । “पार्थस्त्रियाऽभिगमने बिनोद्धारः सर्वस्वहरणम्" इति । नााः पुनझेनवर्णगमने नामादिकर्तनम् । * शिन्त्रस्योवनात्, इति ग्रन्थान्तरशतः पाठः ।

·व्यवहारमाबहम्।
अयं वषायुपदेशो राज्ञः, तस्यैव पालनाधिकारात. न विजातिमा-
पस्य । "ब्राह्मणः परीक्षार्थमपि शस्त्रं नाददौत" इति शस्त्रयहणय
निषेधात् । यदा तु राजोनिवेदनेन कालातिपातशहा, तदा
द्विजातिमात्रस्थापि बधाधिकरोऽस्त्येव,
"शस्त्रं द्विजातिभिर्गाचं धर्मा यत्रोपरुध्यते ।
माततायिबधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन ॥
प्रकाशं वाऽप्रकाशं वा मन्युस्तं मन्युमच्छति"-इति
शस्त्रग्रहणणभ्यनुज्ञानात् । क्षत्रियवैश्ययोरन्योन्यस्त्यभिगमने यथा-
क्रम महसपञ्चशतपणात्मको दण्डौ । तदार मनुः,-
"वैग्यश्चेत् क्षत्रियां गुप्तां वैश्यां वा क्षत्रियो ब्रजेत् ।
यो ब्राह्मण्यामगुप्तायां तावुभौ दण्डमर्हतः"~-इति ।
माधारणस्त्रीगमने दण्डमाह याज्ञवल्क्यः,-
"श्रवरुद्धासु दामौषु भुजिल्यास तथैवच ।
गम्याखपि पुमान् दाप्यः पञ्चाशत्पणकं दमम्" इति ।
उजलक्षणा वर्णस्त्रियो दास्यः । ताएव खामिना शुश्रूषासानि-
व्युदासार्थ ग्रहएव स्थातव्यमित्येवं पुरुषान्तरभोगतो निरुद्धा-
अवरुद्धाः । नियतपुरुषपरिग्रहाभुजियाः। यदा दास्थोऽवरद्धा-
भुजिया वा भवेयुः, नासु तासु । चशब्दात् वेश्यास्वैरिणीनामपि
साधारणस्त्रीणां भुजियानां ग्रहणम्। तासु च सर्वपुरुषसाधारणतया
गम्यास्वपि गच्छम् पञ्चाशत्पणं दण्डनीयः। परग्रहीतत्वेन तामा
परदारतुस्थत्वात् । एतदेवाभिप्रेत्य नारदोऽपि,-
"वैरियमाणै बेश्या दामी निष्कामिनी - था।
-

·१२. परामरमाधवः । . गम्याः स्युरानुलोम्येन स्त्रियो न प्रतिलोमतः ॥ पाखेव तु भुजियासु दोषः स्यात्परदारवत् । गम्याखपि हि नोपेयादयतम्ताः सपरिग्रहाः” इति । निष्कामिनी स्वाम्यनवरद्धा दामी। अनवरदास्थाचभिगमने याज्ञवल्क्यः,- "प्रसह्य दास्यभिगमे दण्डोदनपणः स्मृतः । बहनां यद्यकामाऽसौ चतुर्विंगतिकः पृथक्" इति । पुरुषसम्भोगजीविकासु दामौषु खैरियादिषु च शुल्कदान- मन्तरेण बलात्कारेणाभिगच्छतो दशपणोदण्डः । अनिच्छन्ती- मेका गच्छतां बहमा प्रत्येक चतुर्विंशतिपणात्मकोदण्डः । कन्या- हरणे दण्डमाह याज्ञवस्क्यः,- "अलङ्कृतां हरन् कन्यामुत्तमं वन्यथाऽधमम् । दण्डं दद्यात्मवर्णास प्रातिलोम्ये बधः स्मृतः । सकामाखनुलोमासु न दोषस्वन्यथा दमः" इति । अलवृतां विवाहाभिमुखौं कन्यां अपहरन् उत्तममाहम दण्ड- नौयः । तदनभिमुखौं सवर्ण अपहरन् प्रथममा दण्डनीयः । उत्तमवर्णजो कन्यामपहरतः क्षत्रियादेवधएव । श्रानुलोम्येन मका- मापहारे तु दण्डो न भवति । अकामामपहरन् प्रथममाह दण्ड- नौयः । कन्यादूषणे तु दण्डमाह सएव,- “दूषणे तु करछेद उत्तमायो बधः स्मतः । भतं स्त्रौदूषणे दद्याद्धेतमियाऽभिशंसने ॥ पशून् गछन् मतं दाप्यो हौनसा खौच मध्यमम"-इति। । - ·ष्यवहारकाण्डम् । यदा कन्यां बलात्कारेण नखचतादिना दूषयति, तदा तसा करच्छेदः। यदा पुनस्तामेव अङ्गुलीप्रक्षेपेण योनिक्षतं कुर्वन् दूष- यति, तदा विशेषमाह मनुः,- "अभिषह्य तु सः कन्यां कुर्य्यादर्पण मानवः । तस्याशश क] अङ्गुल्यौ दण्डश्चाईति षट्शतम् ॥ सकामां दूषयंस्तुल्यो नाङ्गुलौच्छेदमहति । द्विशतं तु दम दाप्यः प्रसङ्गविनिवृत्तये ।। कन्यैव कन्यां या कुत्तिस्याः स्थाविशतोदमः । शुल्कं च द्विगुणं दद्यात् शिफाश्चैवानुयाद्दश । या तु कन्यां प्रकुर्यात् स्त्री मा मधो मौण्ड्यमहति ॥ अङ्गुल्योरेव च छेदं खरेणोदहन नथा" इति । यदा पुनरुत्साष्टजातीयां कन्यां सानुरागामकामां* गच्छति, तदा तस्य क्षत्रियादेधः। यदा मवर्णां सकामां अभिगच्छति, तदा गोमिथुनं शुल्कं तत्यित्रे दद्यात् । अनिच्छति पितरि दण्डरूपेण राजे दद्यात् । सवर्णामकामां तु गच्छतो बधएव । तदाह मनुः- "उत्तमां सेवमानम्नु जघन्यो बधमहति । शुल्कं दद्यात्मेवमानः समामिच्छेत्पिता यदि ॥ योऽकामां दूषयेत्कन्यां स सद्यो बधमहति । मकामां दुषयंस्तुल्यो न बधं प्राप्नुयाबरः" इति । चण्डाल्यादिगमने दण्डमाह मएवा,- * सानुरागामकामां वा, इति पाठो भवितुं युक्तः। + सव्वादर्शपुलकेवित्यमेव पाठः । परन्तु अत्याभिगमने,-इत्या- दिवचन याज्ञवल्क्यसंहितायां पश्यते । - - 41 ·३२२ परागरमाधव "अन्याऽभिगमने बयः कुबन्धन प्रवासयेत् । शुद्रमतथाऽयएव स्थादग्यस्यासंगमे बधः ॥ अयोनौ गच्छतो योषां पुरुषं वाऽपि मेहतः । चतुर्विंशतिको दण्डः तथा प्रव्रजितासु च” इति । अन्यां चण्डालौम्। तां गच्छन्तं चैवर्णिकं प्रायश्चित्तानभिमुखं, "महसं त्वन्यजस्त्रियम्" इति मनुवचनानुसारेण सहस्रं दण्ड- यित्वा कुत्सितबन्धेन भगाकारेणाङ्कयित्वा पुराधिर्वासयेत् । शूद्रः पुनः चण्डालौं गच्छबयएव। अन्य इति पाठे चण्डालएव भवति। चण्डालस्य तत्वष्टजाति स्त्रिया भिगमने बधएव । योषां मुखादाव- भिगच्छतः पुरुष वा मुखे मेहतः प्रवजितां गच्छतः चतुर्विशति- पणोदण्डः । वञ्चनया स्त्रीपङ्घहे दण्डमाह वृहस्पतिः- "विशहादिविधिः स्त्रीणां यत्र पुमां च कौय॑ते । स्लीपुंमयोगसंज्ञन्तद्विवादपदमुच्यते"-इति । स्वीरजणमाह मनु:- "अखतन्त्राः स्त्रियः कार्याः पुरुषैः खैर्दिवानिशम् । विषये मज्जमानाश्च संस्थाप्या हात्मनो वशे॥ पुरुषं वाभिमेहतः, इति पाठः समीचीनः प्रतिभाति । + यत्र कियान् ग्रन्यांशः अादर्श पुस्तकेषु परिभर इत्यनुमीयते । यतः समन्तरोतवचनं स्त्रीपुंसयोगास्यव्यवहारपदस्य लक्षणपरमेव, न तु वञ्चनया संग्रहयो दण्डविधायकम् । भवितव्यमवत्र, वश्वमया स्त्रीसंग्रह दण्डविधायकन प्रमाणेन । सत्तु न दृश्यते । अतः कारणात् कियान् पन्यांशः प्रलौनइत्यवगम्यते । समगसरोवृतं विवाहादिविधिः स्त्रोणामित्यादिवचनं नारदस्येति कृत्वा मिताक्षरादावुलमलि । ..

·वहारकारहम्। सूच्मेभ्योऽपि प्रसनेभ्यः स्त्रियोरच्या विशेषतः । इथोर्षि कुलयोः शोकमावहेयुररजिताः ॥ इमं हि सर्ववर्णानां पश्यन्तो धर्ममुत्तमम् । थतन्ते रचितं भार्थी भतरो दुर्बखा अपि ॥ खां प्रसूतिञ्च वित्तञ्च* कुलमात्मानमेवच । खञ्च धर्म प्रयत्नेनी आयां रक्षन् हि रक्षति ॥ न कश्चिद्योषितः शकः प्रमह्य परिरचितम् । एतैरुपाययोगैस्तु शक्यास्ताः परिरक्षितम् ॥ अर्थस्य सचाहे चैनां व्यये व नियोजयेत् । शौचे धर्मेऽनपत्याच पारिणाय्यस्य रक्षणे" इति । खैः पुरुषैः भभिः सर्वदा अखतन्त्राः कार्याः । विषये गौता- दावासकास्ततो व्यावर्तनीयाः। अरजितास्तु दुश्चरिनेन भर्दपिक्ष- कुलयोः भोकं कुर्युः। तस्मात् कुलद्वयार्थ रक्ष्यास्ताः । यद्यपि प्रसह्य रचितमशक्यास्तथाप्यर्थमवहादौ नियोजनेन पुरुषान्तर- चिन्तनावसरस्थाप्रदानेन रचेदित्यार्थः । वृहस्पतिरपि,- "सूत्मेभ्योऽपि प्रसङ्गभ्यो निवाऱ्या स्त्री स्वबन्धुभिः । श्वश्रादिभिः गुरुस्त्रीभिः पालनौया दिवानिशम्” इति । दोषरहितस्त्रीपरित्यागिनं प्रत्याह नारदः,- 'अनुकूलामदुष्टां वा दक्षां मध्धौं प्रजावतीम् । त्यजन् भार्यामवस्थाप्यो राजा दण्डेन भूयमा" इति। । - . प्रसूति चरित्रच,-इत्यन्यत्र पाठः। +प्रजाव-इति शा० ।

·३२४ पराशरमाधः। दण्डेन स्थापयितमपये वाह याज्ञवल्क्यः,- "श्राशासम्पादौनौं दचा वौरखं प्रियवादिनौम् । त्यजन् दाप्यः हतीयांशमद्रव्यो भरणं स्त्रियाः" इति । बुवा स्त्रियं त्यजेदित्याह नारदः,- "अन्योन्यं त्यजतो धर्मः स्यादन्योन्यविशद्धये । स्वीपुंसयोः न चोढ़ाया व्यभिचारादृते स्त्रियाः" इति । विवाहसंस्काररहितयोरत्यन्तजातीयस्त्रीपुंसयोर्विरोधेनान्योन्य- न्यजतो दोषोनास्ति । विवाहसंस्कृतायास्तु व्यभिचारादेव त्यागो- न विरोधमात्रेण । एतच खस्थखच्छन्दव्यभिचारिणौविषयम्, "खच्छन्दगा तु या नारी तस्यात्यागो विधीयते" इति यमस्मरणात् । शिष्यगाद्या अपि सन्यायाः। तथाच वसिष्ठः,- "चतस्त्रस्त परित्याज्याः शिष्यगा गुरुगा तथा । पतिन्नौ तु विशेषेण जुङ्गितोपगता तथा"-इति । हात्तोऽपि । “गर्भनौं अधमवर्णभिव्यसतगामिनौं पानव्यसना- मनां धनधान्यविक्रयकरौं विवर्जयेत्" इति। विवर्जनं च व्यव- हारपरित्यागः। तथाच वसिष्ठः,- "व्यवायतीर्थगमनधर्मभ्यश्च निवर्त्तते"-इति । व्यवायः सम्भोगः। तीर्थगमनशब्देन स्मार्सकर्म सक्ष्यते, धर्म- शब्देन च श्रौतम्। चशब्देन सम्भाषणदिकम्। व्याधितादौनान्तु सम्भोगमाचस्य त्याग इत्याह देवल:- "व्याधितां स्लीमना बन्ध्यामुन्मत्ता विगतावाम् । अदुष्टां लभते त्याहुं तीर्थाष वेव कर्षणः" इति । -

·व्यवहारकाम्।
तीर्थामधोगात्, इत्यर्थः । तथाच नारदः,-
"बन्ध्या स्त्रीजननौं निन्द्या प्रतिकूलाच सर्वदा ।
कामतो नाभिमन्देत कुर्वन्नेवं न. दोषभाक् ॥
वादिनौं पूर्वाशिनौञ्च भर्ता निर्वासयेत् ग्टहात् ।
स्त्रौं धनवटसर्वखां गर्भविध्वंमिनौं तथा ॥
भर्तश्च धनमिच्छन्तौं स्त्रियं निर्वामयेदृहात्" इति ।
बौधायनोऽपि,-
"भर्तुः प्रतिनिषेधेन या भा• स्कन्दयेदृतम् ।
तां पाममध्ये विख्याप्य भ्रूणन्नौं तु नयेत् ग्टहान् ॥
अशुश्रूषाकरौं नारौं बन्धकौं परिहिमकाम् ।
त्यजन्ति पुरुषाः प्राज्ञाः क्षिप्रमप्रियवादिनौम्" इति ।
त्यागच अनिधनेन कार्यः । तथाच यमः,
"खच्छन्दव्यभिचारिण्याः विवखांस्यागमप्रवीत् ।
न बधं न च वैरूप्यं बधं स्त्रीणां विवर्जयेत् ॥
न चैव स्त्रीबधं कुर्यात् न वाङ्गविकर्तनम्" इति ।
स्त्रीणां बधं कुर्वन् तामां विवर्जनं कुर्याङ्गा, न कर्णनासादि-
कर्तनमित्यर्थः । यच्च स्त्रीपुंधर्म आचाराध्याये प्रपति रति
नाच कथ्यते।
-
रति स्त्रीमहः।

·पराभरमाधवः । अथ दायभागाख्यं व्यवहारपदं कथ्यते । - तच नारदः- "विभागोऽर्थस्य पित्यस्य पुत्रैर्यत्र प्रकल्यते । दायभाग इति प्रो व्यवहारपदं बुधैः” इति । दायोनाम; यद्धनं स्वामिसम्बन्धादेवान्यस्य खम्भवति), तदुच्यते। स द्विविधः अप्रतिबन्धः सप्रतिबन्धश्चेति। पिटधनं पितामहधनं वा अप्रतिबन्धो दायः। पुत्रादिधनं तु पित्रादौना सप्रतिबन्धो दाय:(२) । तस्य विभागोदायविभाग इत्युच्यते। अतएव दायशब्देन पित्त- द्वाराऽऽगतं माद्वाराऽऽगतं च द्रव्यमेवोच्यते इति । संग्रहकारश्च,- "पिटद्वाराऽऽगतं द्रव्यं मार द्वाराऽऽगतञ्च यत् । कथितं दायशब्देन तस्य भागोऽधुनोच्यते”-इति । विभागकालमाह मनुः,- "अध्वं पितय मातुश्च समेत्य भ्रातरः सह । भजेरन् पैलकं शुक्थं अनौभास्ते हि जीवतोः" इति । ऊ पितुरिति पिढधनविभागकालः । मातुरूर्ध्वमिति माह- -- (१) खामिनः धनखामिनः सम्बन्धः स्वामिसम्बन्धः । स च दायभाग- प्रकरणोतः पुषत्वादिरूपरव ग्राह्यः न तु कटवादिः। सेम खा. मिनः सकाशात् कौतं धनं न दायः । (२) सर्वस्यामेवावस्थायां पित्रादिधर्म पुत्रादिलमते इति तत्र प्रति- बन्धाभावात् तदप्रतिबन्धोदायात्युच्यते । पुत्रादिधनन्तु पित्रादेः सप्रतिबन्धोदायः। तत्पुत्रादौ विद्यमाने समस्य पित्रादेलब्धम- शक्यतया सप्रतिवन्धत्वात् । ।

·व्यवहारकाण्डम्। धनविभागकालः । ततश्चेतदुक्तं भवति। पितुरूचं मातरि जीवण्या- मपि पिटधनविभागः कार्यः । तथा मातुरूधं पितरि जीवितेऽपि माधमविभाग: कार्यएव। अन्यतरधनविभागे उभयोर्ध्वकाल- प्रतीक्षणानुपयोगादिति । तदुकं मंग्रहकारेण,- "पिद्रव्यविभागस्य जीवनयामपि मातरि। अखतन्त्रतयाऽखाम्यं यस्मान्मातु: पति विना ॥ माद्रव्यविभागोऽपि तथा पितरि जीवति । सत्खपत्येषु यम्मान स्त्रीधनस्य प्रतिः पतिः" इति । अघमर्थः । पतिमरणे पिटभार्थ्यांयाः पत्युपरमादस्वातन्त्र्येपण न स्वामित्वं, यस्माञ्चापत्येषु विद्यमानेषु भार्याधनस्य भार्यामरणे- ऽपि पतिर्न स्वामी, तस्मान्तयोरन्यतरम्मिन् जीवत्यप्यन्यतरधन- विभागोयुक्तः इति । एतेन जीवतोस्तत्तद्रव्यविभागेषु पुत्राणां न खातव्यमित्यर्थादुकं भवति। तथा शङ्खः । “म जीवति पितरि पुत्रा रिक्थं भजेरन् । यद्यपि स्यात् पश्चादधिगतं, ते अन एव पुत्राः । अर्थधर्मयोः अखातव्यात्" इति। अस्यार्थः । यद्यपि जन्मानन्तरमेव पुचाः पिबधननिमित्तं प्रतिपनाः, तथापि पितरि जीवति तद्धनं न विभजेरन्। यतो धर्मार्थयोरखातव्याविभाग- करणेऽनहींः। अर्थाखातग्व्यं नाम, तदादानप्रदानयोरखातम्यम्- पति। तथाच हारीतः। “जौवति पितरि पुचाणां अर्थादान- विसर्गाशेपेवखातम्यम्" इति । अर्थादाममपभोगः । विसी- व्ययः । वाचेपोमत्यादेः शिक्षार्थमधिक्षेपादिः। धर्माखातव्यं, पृथ- गिष्टायू दावमतिः। यत्तु देवलेनोकम,- - - ·पराशरमाधवः। "पितर्युपरते तत्र विभोरन् पितर्धनम् । अखाम्यं हि भवेत्तेषां निर्दोषे पितरि स्थिते" इति। तदप्यखातव्यप्रतिपादनपरं। पिढधने पुत्राणां जन्ाना खाम्यर लोकसिद्धत्वात् । मनु शास्त्रकसमधिगम्यस्य खत्व स्य कथ लोक- सिद्धता। शास्वमिद्धत्वञ्च, "खामी सक्थक्रयविभागपरिग्रहाधि- गमेषु । ब्राह्मणस्याधिकं लब्धं क्षत्रियस्य विजितं निर्विष्टं वैश्य- शूद्रयोः" इति गौतमवचनादवगम्यते । अप्रतिबन्धोदायो मुक्थं, न सप्रतिबन्धोदायः। संविभागः मप्रतिवन्धोदायः। अनन्यपूर्वस्य जलदणकाष्ठादेः खौकारः परिग्रहः । निध्यादिप्राप्तिरधिगमः । एतेषु निमित्तेषु मह खामो भवति । ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहादिना यमन्ध, तदधिकमसाधारणम् । चचियस्य विजयदण्डादिलब्धं यत्तद- साधारणम् । वैश्यस्य कृषिगोरक्षादिलब्धं निर्विष्टं, तदमाधा- रणम् । शूद्रस्य विजशषादिना भतिरूपेण यलब्ध, तदमाधा- रणम् । एवमनुलोमप्रतिलोमजाना खखविहिताश्वसारथ्यादिना यल्लब्धं तदधिकमित्यर्थः । तचैव संग्रहकारोन्यायमाह- "वर्तते यस्य यद्धस्ते तस्य स्वामी सएव न" इति । अन्यखस्यान्याहस्ते स्थितस्य दर्शनेन तस्यैव स्वामित्वापत्तेः । अतः शास्सैकसमधिगम्यं खत्वत्वम् । किश्च, यदि यस्यान्तिके यद्धनं दृष्टं तस्य सएव स्वामी, तहस्य खमनेनापहतमिति न ब्रूयात् । यस्यै- वान्तिके दृष्टं तस्यैव खामित्वात् । खत्वस्य लौकिकवे, “योऽदत्तादायिनोहस्तालिप्त प्राधणे धनम् । याजनाध्यापनेनापि यथा स्तेनस्तथैव मः" इति -- -- ·धवारमाबमा पापनादिना बदत्तादाधिनः सकाशाद्रव्यमर्जयतो दविषा- नमनुपपर्व खात्। तस्मायाकसमधिगम्यं स्वत्वम् । मैवम् । सौकिकमेव स्वत्वं लौकिकार्थक्रियामाधनलान् । पौधादिवत् । पाहवनौषादीनां वैदिकादौनामपि लौकिकपाका- दिमाधमत्वमसौत्यनेकान्तिको हेतुः-रति चेत्। न। न हितेषा- माहवनौयादिरूपेण पाकादिमाधनत्वं, किं तर्हि शौकिकान्यादि- रूपेणेत्यस्ति वैषम्यम्(१)। किश्च. पामराणामपि खत्वव्यवहारदर्शनात खत्वस्य लौकिकत्वमवगम्यते (१) यत्तु गौतमवचनम् । “खामी सक्यकथमविभागेषु"-इत्याच- नुपपत्रमित्युक्तम् । तत्र । प्रतिपक्षाधुपावस्थास्य लौकिकत्वे स्थिते माधणादीनां प्रतिग्रहाद्युपायनियमार्थत्वात् शास्त्रस्य(९)। पदयुक, अन्यस्य खमन्येनापतम्-इति न ब्रूयादिति । तदसत् । खत्वहेतु- (१) संखारविशेषसंखताह्यमिराहवनीयउच्यते । बस्ति च तत्र रूम. यमाहवनौयत्वममित्वच । तत्रालौकिक होमसाधनत्वमलौकिकेना- हवनीयत्वेन रूपेण। लौकिकपाकादिसाधनवन्तु लौकिकेनाभित्वेनैव रूपेोति भावः। (२) स्वत्वस्य शास्त्रकसमधिगम्यत्वे तु शास्त्रानभिज्ञानां पामराणां सव. व्यवहारएव न सम्भवति। न हि शाखमविज्ञाय तदेकसमधिमन्यो- ऽयः शक्यते चातुमिति भावः । (१) प्रतिग्रहाधुपायकं स्वत्वं जौकिकमेवेति स्थिते तेषां प्रतियहाधुपा. यानामनियमेन सर्वेषां सर्वत्र प्राप्तो सत्यां मासस्याधिक धमि. बादिगौतमबचनेन प्राणायैव प्रतिग्रहः क्षत्रियस्यैव विषवरबादि- रौत्या पदृवार्यतया उपाया नियम्यन्ते । तमियमातिनमान एवषएव पखवैतिपयनभावते वेति भावः ।

·पराशरमाधवः । भूतकथादिमन्देशात् खवसन्देहोपपतः। पदपि चोक, "योऽदना- दायिमः" इति अदत्तादायिनः सकाशात् याजमादिमा द्रव्य- मचितुर्दण्डविधानमनुपपत्रमिति । तदप्यमत् । प्रतिग्रहादिनिय- तोपाथकस्यैव खत्वस्य लौकिकत्वात् नियमातिक्रमेण द्रव्यमर्जयतो- दण्डविधाममुपपद्यते । एवं, "तस्योत्सर्गण शुध्यन्ति" इति प्राय- चित्तविधानमपि । एवं च स्वत्वस्य लौकिकत्वे असत्प्रतियहादिलब्ध धनं तत्पुषादौनां दायत्वेन खमिति विभाज्यम्(१)। न तेषां दोष- मम्बन्धश्च(२) । "सप्त वित्तागमा धा दायोलाभः क्रयोजयः । प्रयोगः कर्मयोगच मत्प्रतियहएव" इति मनुस्मरणान् । इदमच चिन्तनीयम्। विभागात् खं खस्य वा विभाग:--रति। अत्रायं पूर्वपक्षः। विभागात् खं, जन्मनैव स्खले उत्पन्नमात्रस्य पुत्रस्यापि खं साधारणमिति द्रव्यमाध्येम्वाधानादिषु पितरधिकार- विधिर्न स्थान(२) । किष, (१) खत्वस्य शास्त्रैकसमधिगम्यत्वे यसत्प्रतिग्रहादिना लब्धेषु खत्वमेव न स्यात् तस्योत्सर्गविधानात् । खत्वस्य लौकिकत्वे त्वसत्प्रतिग्रहादि- लब्धेम्वपि खत्वं भवत्येव । तस्योत्सर्गेण अध्यन्तौति प्रायश्चित्तन्तु पयितुरेव न तत्पुत्रादीनाम् । स खल्वर्जियिता यथोर्स प्राय चित्तमकुर्वन् प्रत्यवायभामो भवति, तस्य तइनमधयंच भवति । तत्पुषादौनान्तु दावरूपमेव तडनमिति न तेषां प्रत्यवायः। तेयां मजनस्य धन्यवादिबाशयः । (२) साधारसमस्येकेन विनियोगासम्भवादिति भावः।

·- "भनी मौतेन यदा खिये तमिमृतेऽपि तत् । भा चषाकाममीयाद्दद्यादा स्थावराइते"-रति मौतिदामवचनमप्यनुपपन्नं स्यात् । यदपि,- "मणिमुक्ताप्रबालानां सर्वस्येव पिता प्रभुः । स्थावरख तु सर्वस्य न पिता न पितामहः ॥ पिढप्रसादात् भुज्यन्ते वस्त्रायाभरणानि च । स्थावरं तु न भुज्येत प्रमादे मति पैसके"-इति । तत्पितामहोपात्तस्थावरविषयम(१) । तस्मात्, स्वामिनाशादि- भागादा खत्वं न जन्मनेव । राद्धान्तस्तु । जन्मनैव खत्वं लोके प्रसिद्धम् । विभागशब्दख बडखामिकधनविषये लोके प्रसिद्धो नान्यदीयधनविषयो म प्रीण- विषय:(२)। किञ्च "उत्पत्यैवार्थ स्वामित्वालभेतेत्याचार्याः" इति गौतमवचनाबममेव खत्वमवगम्यते । यदुकाम, मणिमुकाप्रबालानाम, इत्यादिवधर्म पितामहोपात्त- खावरविषयमिति। तदयाम् । म पिता न पितामह रति वचनात् पितामहस्य हि खार्जितमपि धनं पुत्रपौत्रयोः मतोरदेवमिति । जन्मना खबङ्गमयतौति । यदयुतम् । अर्थमाध्येम्वाधानादिषु पितुरनधिकार रति । तदधुनम् । वचनादेवाधिकारावगमात् । चदपि चोक, जन्मनेक (९) जन्ममेव सत्वे स्थावरस्य प्रशाददानस्य प्रसक्तिरेव जालौति वन प्रसि- वियत । तस्मादिभागादिना खत्वं न जन्मनेति भावः । (२) बमोविषयीन निषिव इत्यर्थः ।

·पराभरमाधवः। M स्खले भर्चा मौतेग बहत्तमित्यादि विष्णुवचमं नोपपद्यते,-रति । तदप्ययुतम् । साधारयेऽपि द्रव्यस्य वचनादेव प्रौतिदाने पितर- धिकारोपपत्तेः । स्थावरादौ तु वार्जितेऽपि पुत्रादिपारतव्यमेव । "स्थावरं विपदश्चैव यद्यपि खयमर्जितम् । असम्भूय सताम् सर्वान्न दानं न च विक्रयः ॥ ये जाता येऽप्यजाताच ये च गर्ने व्यवस्थिताः । वृत्तिच तेऽभिकान्ति न दानं न च विक्रयः"- इत्यादिवचनात् । प्रापदादौ तु खातग्ख्यमन्त्येव । "एकोऽपि स्थावरे कुर्यादानाधमनविक्रयम् । आपत्काले कुटुम्बार्थ धर्मार्थषु विशेषतः" इति स्मणरात्। तस्मात्, सुष्टुतं जन्मनैव खत्वमिति । प्रचतमनुमरामः । अपरमपि विभागकालमाह याज्ञवल्क्यः,- "विभागधेत्पिता कुर्य्यादिच्छया विभत्सुताम् । ज्येष्ठं वा श्रेष्ठभागेन सर्व वा स्युः समाधिनः" इति । यदा पिता विभागं कर्तुमिच्छति, तदा पुत्रानात्मनः सकाशा- दिच्या विभजेत्। दूच्छया विभागप्रकारः, ज्येष्ठं वा श्रेष्ठभागेनेति। श्रेष्ठभागः सोद्धारविभागः। उद्धारप्रकारः सत्यन्तरे दर्शितः,- "ज्येष्ठस्य विश उद्धारः सर्वद्रव्याञ्च यदरम् । नतोऽर्धे मध्यमस्य स्थानुरौयं तु चवौयसः” इति । अथवा । म धेष्ठादयः पुषाः समांशभाज:अयञ्च(२) विषमोभाग: - (१) इदच सर्वे वा स्युः समांशिन इत्यस्य व्याख्यानम् । (२) अबच्चेति सेोहारविभागलपहत्यर्थः ।

·यवहारकासम्। मार्जितद्रव्यविषषः । क्रमागते तु सर्वेषामपि समांशः खात्। पितु- रिच्या विषमविभागस्यायुतत्वात् । मारदोऽपि कालान्तरमाह- "श्रत अर्धं पितुः पुचा विभजेयुर्धनं समम् । मातर्नित्ते रजसि प्रत्तासु भगिनीषु च ॥ निवृतो वाऽपि रमणे पितर्युपरतस्पृहे” इति । शवोऽपि । “कामे पितरि सक्थविभागो वृद्धे विपरीते चेतसि दौर्घरोगिणि च" इति। अस्थार्थः । अकामे विभागम- निच्छति पितरि अतिवृद्धे विपरीतेऽप्रतिस्थे दौर्घरोगिणि अधि- किस्थरोगग्रस्ते च पुत्राणमिच्छयैव विभागो भवतीत्यर्थः। दौर्ष- रोगग्रहणमतिकुपितादेरुपलक्षणम् । श्रतएव नारदः,- "व्याधितः कुपितश्चैव विषयामतमानमः । अयथाशास्वकारौ च न विभागे पिता प्रभुः" इति । पिचा समविभागकरण विशेषमाह याज्ञवस्क्यः,- "यदि कुर्यात्ममानंशान् पल्यः कार्याः समांशिकाः । न दत्तं स्त्रीधनं यामां भर्चा वा श्वशारेण वा"-रति । यदि खेच्या पिता पुत्रान् समभागिमः करोति, तदा पद- तस्वोधनाः पन्योऽपि पुत्रममांशभाजः कार्याः। दत्ते तु खौधने, "दने बड़े प्रकल्पयेत्” इति पुत्र शादीशभाजो भवन्ति। पितु- सर्च धर्मविद्यर्थ विभागः कर्तव्य इत्याह प्रजापतिः,- "एवं सह वसेयुर्वा पृथवा धर्मकाम्यया । पृथग्विवर्धते धर्मस्तमाहा पृथलिया"-रति । खतिरपि,- --

·पारमाधवा।
-
"एकपाकेन बसतां पिबदेवदिजार्चनम् । .
एकं भवेदिमानानां तदेव स्याद् सहे सहे"(V-रति ।
पित्रोरु, विभागे प्रकारनियममाह वाजवलक्या,-
"विभजेयुः सताः पिचोरुम्क्यस्मृणं ममम्" इति ।
मनु पिचोरूधं विभागेऽपि विषमविभागो ममुमा दर्शितः ।
जय पितुच मातल्युपक्रन्थ,-
"व्येष्ठ एव तु ग्रीवात् पिश्यं धनमशेषतः ।
शेषास्तमुपजीवेयुर्यथैव पितरं तथा ॥
ज्येष्ठस्य विन उद्धारः सर्वव्याञ्च यदरम्।
ततोऽर्ष मध्यमस्य स्थातुरौयन्तु यवीयसः" ।
नथा, "उद्धारेऽनुते तेषामियं स्यादंशकल्पना ।
एकाधिकं हरेष्ठः पुत्रोऽध्यध्वं ततोऽनुजः ॥
अंशमंचं यवीयांम इति धर्माव्यवस्थितः" इति।
गौतमोऽपि । “विंशतिभागो ज्येष्ठस्य मिथुनमुभयतोदयुको-
रथो गोषः । काण: खोडः कूटः वण्डोमध्यमस्थानेकशेत् । अवि-
(न्याधी ग्रहमनोयुक्तं चतुष्पदा कैकं यवीयसः । समं चेतरतः
सर्वम्" इति। अयमर्थः । सर्वस्मात् पिढधनाविंशतितमोभागो-
ज्येष्ठस्य। मिथुनं गोमिथुनं प्रमिङ्कम। उभयतोदप्तोऽश्वाश्वतरगर्दभाः,
तेषां यथासम्भवं अन्यतराभ्यां युकोरथः । खोड़ोखः । कूटः हा
विकसः । वडो विशोपितबालधिः। अविमेषितत्वात् मवावादीमा
(१) बनेन पचनेन खखाताधारणधनेन एचएयव पिणाधनाव विमागे
अमरविरिति दर्शिवम् ।

·बवारकाडम्।
पचासम्म पन्चतरखोद्धारः कर्शयोमध्यमख । बीषसस्त, पाच
नौधादि, अथो चोहम्। अनोयुक्त शकटयुतम्। चतुष्पदा गवादी-
मामेकैकं पृथक् पृथगानुपूर्वीण यवौयस उद्धारः। सहखनिरपि,-
"जन्मविद्यागुणश्रेठो ह्यं दायादवामुयान्" इति ।
कात्यायनोऽपि,-
"यथा यथा विभागोत्यधनं यागार्थतामियात् ।
तथा तथा विधातव्यं विद्भिर्भागगौरवम्"(१)-रति ।
जौवदिभागेऽपि विषमविभागो भारदेनोकः-
"पितेव वा खयं पुत्रान्
विभजेदयसि खितः।
ज्येष्ठ श्रेष्ठविभागेम यथा वाऽस्य मतिर्भवेत् ॥
पिचैव तु विभका ये समन्यूनाधिकैर्धनैः ।
तेषां सएव धर्म्यः स्यात् सर्वस्य हि पिता प्रभुः॥
दावंगी प्रतिपद्येत विभजनात्मनः पिता" इति ।
सहस्पतिरपि,-
“समन्यूनाधिका भागाः पित्रा येषां प्रकल्पिताः ।
तथैव ते पाखनौया विनेयास्ते स्युरन्यथा"-इति ।
तस्मान्जीवविभागेन च विषमविभागोऽस्तौति कषं सताः
• + सम्बस्य-इति का।
स्त्यिमेव पाठः सर्बधु पुस्तकेषु | परमयं पाठः न समोचौना।
जौवधिभागेऽनौवधिभागे च,-इति पाठन्तु
समोचीमा प्रतिमाति।
(१) अनेन धनस्य यागार्थत्वं यथा भवति, तथा भागाधिवर्ष कत्तमिति
ब्रुववा विद्यादिगुणवता भागाधिक्यं चापितम् । तदीयधनस्योत्सता.
धागावसभायमानत्वादित्वभिप्रायः ।

·१२४ परापरमाधवः। सममेव विभवेरथिति नियन्वते । मैवम् । सत्यं पाखतो विषम- विभागोऽमित, तथापि लोकविदित्वादनुबन्ध्यादिवत् मानुहोपते। उकच संग्रहकारेण,- "यथा नियोगधर्मोऽयं नामुबन्ध्यावधोऽपि वा। नथोद्धारविभागोऽपि नैव सम्प्रति वर्तते" इति । आपस्तम्बोऽपि । “जीवमेव पुचेभ्यो दायं विभजेत् ममम्"-इति स्वमतमुपन्यम्य "ज्येष्ठोदायाददत्येके"-इत्येकौयमतेन कृत्स्नधनग्रहणं ज्येष्ठस्योपन्यस्थ, देशविशेषे, “सवर्ण रुष्णा गावः कृष्णं भौम ज्येष्ठस्य रथः पितः परिभाण्डच, ग्रहोऽलहारो भा-या ज्ञातिधर्म चेत्येके" -दूत्येकौयमतेनैवोद्धारविभागं दर्शयित्वा "तच्छास्त्रप्रतिषिद्धम्"- इति निराकृतवान्। तच्च मास्त्रप्रतिषेधं खयमेव दर्भितवान्, “मनुः पुत्रेभ्यो दायं व्यभजदित्यविशेषेण श्रूयते"-इति । तस्माद्विषम- विभागः शास्वसिद्धोऽपि लोकविरोधातिविरोधाच नानुष्ठेयः,- रति सममेव विभजेरनिति नियमो घटते । खयं द्रव्याख्नसमर्थतया पिन्ट्रव्यमनिच्छतोऽपि यत्किचिहत्त्वा दायविभागः कर्त्तव्यः तत्पुवादौनां दायग्रहणेशनिहत्यर्थमित्यार याज्ञवल्क्यः,- "शकस्थानौहमानस किचिहाला पृथक क्रिया"-रति । पुत्राला मारधनविभागो दुहिषभावे द्रष्टव्यः । तथाच सएव,- "मातुईतिरः शेषवृणताच पतेऽषयः"-नि। मावतर्णापाकरणावशिष्टं मानधनं दुहितरोविभनेरन् । प्रतव, भारततर्णसमं न्यूनं च मानधनं दुषितर्ण बहावेऽपि पुनाएव ·व्यवहारकादम्। २२. - विभोरन्,-रत्यर्थादवगम्यते(९) । बच गौतमेन विशेषोदर्भितः । "स्वोधनं दुहितणमप्रत्तानामप्रतिष्ठितानां च" इति । जड़ाऽपूर- दुशिवसमवाये मानधनमनूढ़ानामेव(र) । अदाखपि मधननिन- दुहिडसमवाये निर्धमानामेवेत्यर्थ:(३)। पैतामहे पौधाण विभागे विशेषमा याज्ञवसक्यः,- "अनेकपिढकाणन्तु पिटतो दायकल्पना"-इति । यदा पिढतः अविभका भ्रातरः पुत्रानुत्पाच मृताः, तत्रैकय दौ पुचौ, अन्यस्य चयः, अपरस्य चत्वारः । तत्र पौचाणं पैतामहे द्रव्ये यद्यपि जन्मनैव स्वत्वं पुत्रैरविशिष्टं, तथापि पिञ्चमं बावेक यो- ऽप्येकं चत्वारोऽप्यकं लभन्ते दूत्यर्थः । एतदेवाभिप्रेत्य शाखतिः,- "तत्पुषा विषमसमाः पिहभागहराः मताः"-रति । तत्पुषाः प्रमौतपिटकाणमेकैकस्य पुत्राः, विषमसमाः न्यूमा- धिकमक्षाः, खं खं पैलकं भागमेव लभन्ते इत्यर्थः । पदा समुत- योरविभक्तायोर्मध्ये कश्चित् भ्राता मृतः तत्सतस्त पितामहादप्यप्राप्तांश: पितामहोऽपि नासोत, तदा लाह कात्यायनः,- "अविभोऽनुजे प्रेते तत्तं क्यभागिमम् । कुर्वीत जौवनं येन लब्धं नैव पितामहात् ॥ समेतांशंस पिचं तु पिवयात्तय वा सुतात् । - (१) तथाच विभनेरन् सताः पित्रोल्सक्चटणं सममिति मालधने पुषा. णामधिकार रतविषयइति भावः। (दमत्तानामित्वस्थ वाख्यानम् । (२)तथापनापदमनूढ़ापरम्,सप्रतिडितापद निधनापरमिति मा 48 ·पराशरसाधवः। - माशांशस्त पर्वषां धामण न्यावतो भवेत् । काभेत तत्सुनो वाऽपि निवृत्तिः परतो भवेन्"रति । सभेत सत्सुतो वा,-इत्यस्य पयमर्थः । तस्यापि विभाधानवा- मिपौत्रस्य सुतोऽपि पिचरभाव तद्भागं सभेन, तत अ नत्मालती वृद्धप्रपितामहधनविभागकरणनिवृत्तिः, इति । तथाच देवणा- "अविभक्रविभकानां कुलानां वमतां मह । भूयो दाबविभागः स्यादा चतुर्थादिति स्थितिः । सावत् कुमाः सपिण्डाः स्युः पिण्डभेदस्ततः परम्" इति। जीवत्पिडकम्प पुनः पित्रा मह कथं पितामहधवविभाग- इत्याकाकायामाह रहस्पतिः,- "द्रव्ये पितामहोपाते जङ्गमे स्थावरेऽपि वा। सममंशिलमाख्यातं पितुः पुत्रस्य चैव हि" इति । बाजवसायोऽपि,- "भूना पितामहोपात्ता निबन्धी द्रव्यमेव वा। तत्र स्यात् सदृशं खाम्यं पितुः पुचस्य चोभयोः" इति । भूः शालिवेत्रादिका। निबन्धः; एकस्य पर्णभारस दूधति पर्णनि, तथैकस्य बुकमारस्थ दयन्ति क्रमुकफलानीत्याधुशलक्षणः । द्रव्यं सुवर्णरजतादि। यत् पिवामन प्रतिमहविजयादिधम्, तब पितुः पुषस्य च खाम्यं लोकप्रसिद्धमिति विभागोऽस्ति । हि यस्मात् म समानं खाम्यं, तस्मात् न पितरिक्यैव विभागो- नापि पितुर्भागइयम् । ततश्थ, पिवतो भागकपदेत्येतत्वाम्बे समा- मेऽपि वाचनिकम् । --

·.
"सावंशी प्रतिपयत विभजनात्मनः पिता"
इत्येवमादिक युगान्तरे विषमविभागप्रतिपादनपरतथा सापि-
सम् । सार्जितद्रव्यविषयं वा । पैतामहधनविषय हुन कोर्षि
विषमविभागाति । तथा, अविमान पित्रा पैतामहे द्रव्ये दो-
यमाने विक्रीयमाणे वा पौत्रस्य निषेधेऽप्यधिकारीऽौति गम्मत।
पैतामहोपाऽपि कचित् पितरिच्छयेव खार्जितवविभागो-
भवतीत्याह मनुः,-
"पेटकंतु पिताद्रव्यमनवाप्तं यदायात् ।
न तत्पुर्भजमाधमकामः स्वयमजितम्”-रति ।
थपितामहार्जितं केनाप्यपहतं यदि पितोद्धरति, तदा बार्जि-
तमिक पुचः साईमकामतः स्वयं न विमजेत्, इति । एवं सति,
पितामहोपार्जिते न स्वेच्छयाविभाग इत्युकं भवति । शातिरपि,-
"पैतामहं तं पिचा खमत्या यदुपार्जितम् ।
विद्याशौयादिना प्राप्तं तत्र स्वाम्यं पितः संतम्" इति ।
कात्यायनोऽपि,-
"स्वयतयाऽपातं द्रव्यं स्वयमातच यद्भवेत् ।
एतत्सर्वं पिता पुचैविभागं नैव दाप्यते"-इति ।
यत्परैरपातं कमायानं खमत्येवोद्भुतं, वनष्टंक्रमाचातं, चर्च विद्या-
शौर्यादिना खयमेवार्जितं, तत्सर्वं पिता विभागं पुर्न दायरवर्षः।
विभागोत्तरकाशोत्यवस्थ भागकल्पनाप्रकारमाह याज्ञवण्या,
निवेऽप्यविरोधोऽतीति, इति शा० ।
रियमेव माठा सम्रा पितामहोपाजेऽपि,-इति भवितुमचिवम् ।
-

·परामरमाधवः। - "विभक्षु सुतोजातः सवर्णयां विभागभाक्”-रति । अयमर्थः। विभक्षु पुचेषु सवर्णायां भाव्यर्या जातः पुत्रः पिचोर्भागं भजते इति विभागभाक्-इति । माबभागचामत्यां दुहितरि, ताभ्ध सतेऽषयः, इत्युकत्वात्। असवर्णायां जातस्तु खांशमेव पियालभते, मालकं तु सर्वमेव । अतएव मनुः,- "अर्ध्व विभागाजातस्तु पिश्यमेव हरेडनम्" इति । पिचोरिदं पिथम, "अनौमाः पूर्वजाः पित्रोः धाबभागे विभकाजा:"- इति मरणात् । मातापिचोर्भागे विभागात्पूर्वमुत्पनो न स्वामी, पित्रा सह पूर्व विभकत्वात् । विभाजच भातुर्धने न स्वामौत्यर्थः । विभागोतरकालं पिचा स्वयमर्जितमपि विभागोत्तरकालमुत्पत्र- स्येव । तथाच मनुः,- "पुत्रैः सह विभकोन पिचा यत् खयमर्जितम् । विभकजस्य तत्सर्वमनौशाः पूर्वजाः स्मताः" इति । ये च विभकाः पुनः पिबा सह मंसृष्टास्तेषां विभागोत्तरकाल- मुत्पनेन सह विभागोऽस्तोत्याह मनुः,- "संस्ष्टास्न वा ये स्युर्विभजेत स तेः मह”-रति । अजीव विभागोत्तरकालं जातस्य पुत्रस्य भागकल्पनामा याच- वस्करः,- "इस्थाहा नविभागः स्यादायव्ययविशोधितात्"-दनि । पितरि मते वाढविभागसमयेऽस्खष्टगर्भायां मातरि वाढवि- भागोत्तरकासमुत्पनस्य विभागः, दृश्यादाभिर्टहौतात् चायथ- - - ·व्यवसारकाखम्। - विघोधितात् उपचयापचयाभ्यां मोधिताहनात् किधिनुरक्षण सांगसमोदातव्यः थादित्यर्थः । एतच मृतभारभाऱ्यांयामपि विभागसमये अलष्टगभाषा विभागादूर्ध्वमुत्पत्रस्थापि वेदितव्यम् । स्पष्टगर्भायां तु प्रसवं प्रती- चैव विभागः कर्तव्यः । "अथ धावणां दायविभागो याचान- पत्याः खियस्तासामापुत्रलाभात्" इति वशिष्ठस्मरणत्। विभ- केभ्यः पिढभ्यामर्थदाने विभकजस्य पुषस्य निषेधाधिकारोनाति, दत्तं च तेन न* प्रत्याहर्तव्यमित्याह याज्ञवरुपयः,- "पियां यस्य यह तत्तस्यैव धनं भवेत्" इति। अजीवविभागे मातरंशकल्पनामाह याज्ञवल्क्यः,- "पितरूधं विभजतां माताऽयंशं समं हरेत्" इति । एतच्च स्त्रीधनस्य प्रदाने वेदितव्यम् । दले स्वर्धमेव, “दने त्व(पहारिणी"-इति स्मरणात् । अतएव स्मत्यन्तरम,- "जनन्यपधना पुर्विभागेशं मम हरेत्" इति । अपधना प्रातिखिकस्वौधमशून्या जननी पुर्विभागे क्रियमाणे पुषांशसममंशं रेदित्यर्थः । जननीयहणं मापल्यादेपलक्षणाम् । तथाच व्यास:- "असुतास्तु पितुः पन्यः समानांशाः प्रकीर्तिताः । पितामय सर्वास्ता मातुख्याः प्रकीर्तिताः"-रति। बन कैबिदुक, माताऽयं ममं हरेदिति जीवनोपयुकामेव धनं माता सौकरोतौति । तम। अंगसमशब्दयोरामर्थप्रयङ्गान् । - * चित्तब-इतिहा।

·पारनाथ चोचत, केळपने बौक्लोपयुकं साति सपने पुषसमाय मिति। तदपिन। विधिवेषन्यप्रमजात)। भित्रमाबका साना समाधानां विभागप्रकारमाह व्यासा,- "समानजातिमद्या ये जातानेकोन सूनवः । विभिनमारकास्तेषां माहभागः प्रशखते(२)" इति । सहसनिरपि,- "बचेकजाना बहवः समानाजातिमधया। सधनेसर्विभाव्यं नाबभागेन धर्मतः” इति । विक्मयानान्तु विभागं मएवाह- "मवर्णमामला ये विभागस्तेषु शस्यते” इति । निवजातीनां पुषाण विभागमा याज्ञवल्क्यः,- "चतुस्थिडोकभागाः खुर्वर्णशो ब्राह्मणात्मजाः । जनजाखिोकभागा विजास्त होकभागिनः" इति । वर्णशोनाक्षणात्मजाः, ब्राह्मणदिवर्णस्वीबु(३) माधणेनोत्पबा- मामलमूर्धावसिताम्बहनिषादा:(५) यथाक्रमम् प्रत्येक चतुविद्यक- • संवर्गमिसया ये,-इति शा। (१) वाक्यभेदप्रसङ्गादित्यर्थः । (२) रकस्या खियां यावन्तः पुत्रा जाताः परस्यामपि तावन्तरव पेचा तदा मातुरेवायं विप्रागति खत्वा बिभलामबाशयः । (२) तथाच वर्णशइत्यत्र वयंम्देन ब्रामणादिवर्णाः खिय उच्यते । समाचाधिकरबकारके वीवायां प्रस् प्रत्ययः । (1) बानोन ब्रामण्यामुत्पनी प्रासया, क्षत्रिया मूडविसित, मायामबा, सुनाया निबादः । वयैव रौत्वा उत्तरयबोचास्येवः । ।

·यवहारकाडम्। भागा भवेषुः । विवादिवशोषु पियवाभिमान योगाखिोकभागाः, वैखेन वैश्याचासत्वनौ वैशकरो किभा- गिनौ। मनुरपि,- "प्राधणयानुपूर्येण पतसस्तु यदि खिचः । ता पुचेषु जानेषु विभागेऽयं विधिः तः ॥ सर्व वा सक्थजातन्नु दशधा प्रविभव्य तु । धन्य विभागं कुर्वीत विधिमाऽनेन धर्मवित् ॥ चतुरंशान् हरेविमः चौनंगान् पिचासनः । वैश्यापुचो हरेदांशं एक शूद्रासुतो हरेन" नि एतत् प्रलियहप्राप्तभूम्यतिरिकविषयम् । अतएव रहसतिः, "प्रतियहभूदया चचियादिसूताय वे। बचप्येषां पिता दद्यान्मृते विप्रासुतो हरेत्"-ति । मबियाविशेषणमामर्थात् क्रयादिलचा भूः पियारिसना- नामपि भवस्येव । शूद्रापुत्रस्य विशेषप्रतिषेधाच(१) । "एण्यां दिनानिमिर्जातो न भूमे गमईति"-रति । "प्राणधियविधां शुद्रापुचो न सयभाक् । यदेवाला पिता दयानदेवास्य धनं भवेन्" नि। तौलिदाधनसलाबविषयं इत्याविरुद्धम् । धानुलोम्बेन बात- ११) पदि क्रियादिलब्धा भूमिः शधियादिपुत्राणामपि न मोक, बस भूमापस विषप्रतिषेधो नोपपद्यते । भूनामुषस्य विलियर पानिपालिकामा मचाधिकारोऽसति भार ·पराशरमाधवः। - कपुषख शक्यग्रहणप्रकारमा देवलः,- "आनुलोम्येन पुषस्तु पितुः सर्वस्खभाग्भवेत्" इति । एतच्च निषादण्यतिरिकविषयम् । अतएवोकं तेनेव,- "निषादएकपुषस्तु विप्रसस्य स्तौवभाक् । दौ मपिण्डः मकुन्यो वा खधादाता तु संहरेत्" इति। यत्तु मनुवचनम,- "यद्यपि स्थासु सत्पुचो यद्यपुषोऽपि वा भवेत् । माधिकं दशमादयाच्छूद्रापुत्राय धर्मतः"-रति । सदाश्रूषशद्रापुत्रविषयम् । क्षत्रियेण वैश्येन वा एद्रायामुत्पत्रः एकः पुषः अर्द्धमेव हरेत, न निषादवत् बतौयमंशम् । तथा हादिष्णुः । “विजातीनां शुद्रलेकः पुषोऽर्द्धहरोऽपुषस्य सक्यस्थ था गतिः मा भागार्धस्थ" इति । प्रत्यामसमपिण्डस्थान्यद भव- तौत्यर्थः । श्रजौवविभागे केचित् भार वसंकतेषु भगिनीषु वा ऽसखतास तसंस्कारः पूर्वसंस्कृतेभिः कर्तव्य इत्याह यामः,- "असंखतास्तु ये तंत्र पेटकादेव ते धनात् । मंस्कार्या चादभिः ज्येष्ठः कन्यकाव थचाविधि"-इति । भगिनौसंस्कारे तु विशेषमा थाशवरयः,- "असंस्कृतास्तु संस्कार्या भाभिः पूर्वसंक्षातः । भगिन्यव निजादंशाहला वंशं रोषकम"-नि। पितय विभािभिरमंकृता भातरः पापडून संस्कर्तव्याः। भगिन्यवासखाताः निबादंभावजातीचा कन्यका नजातीयपुषभागात् तुरौषं चतुर्थ भागं दला संसाबाः ।

·अवधारकाखमा
दधुः।
बनेन पितरू दुहितरोऽप्यंमभागिन्य रति मम्बते। पतएव मन:-
"तेभ्योऽभ्वस्तु कन्याभ्यः खं दयुर्धातरः पृथक् ।
खात् खादंशाचतुर्भागं पतिताः स्युरदिलवः” इति ।
माधणादयो भ्रातरः ब्राण्यादिभ्यो भगिनीन्यो दिजाति-
विहितेभ्योऽभ्यः(१) खात् खादंशादात्मयाजागाश्चतुर्थभागं
एतदुकं भवति । यदि कस्यचिवाधण्येव पनी पुषकः कन्या
चैका, तच पिश्यं द्रव्यं देधा विभज्य तत्रैकं भागं चतुर्धा विभज्य
तुरीयां कन्याचे दत्वा शेषं पुचो डौथात्। अथ द्वौ पुषौ कन्या
चैका, तदा पिबधनं धा विभज्य तक भागं चतुर्धा विभब्ध
तरीयांशं कन्याये
दला
भेषं दो पुत्रौ विभज्य ग्रनीतः। अथ एक:
पुत्रः दे कन्ये, तदा पिश्यं धनं विधा विभज्य तत्रैकं भागं चतुर्धा
विभब्य दो भागौ दाभ्यां कन्याभ्यां दवाऽवशिष्टं सवं पुत्री ग्टहाति।
एवं समानजातीयेषु समविषमेषु भारषु भगिनीषु च ममविषमास
योजनीयम्।
यदा तु ब्राह्मणीपुच एकः पिया कन्या चैका, तप पिथं
द्रव्यं सप्तधा विभव्य पषियपुचभागान् पौन् चतुर्धा विभब्ध तुरी-
चांशं पियकन्याचे दला शेषं प्राधौपुगो ग्रहाति। बदा हौ
प्राधणौपुषौ पिया कन्येका, तब पिव्यं धनमेकादशधा विभब्ध
पौन् भागान् चतुर्धा विभक चतुर्थमं पश्यिकन्याये दवा वं
सर्व बांधौपुषी विभय सीरयाताम
योशेषति तब्देन ब्रामबादौनां पुषामा खबमादि.
मरामासन्ते। तदिदमुक, हिमाविविक्षितेम्पोम्याति

·- पराशरमाध - - चतुर्थीशहराः, अपितु यामाछादनमेव लभन्ने इत्यर्थः । यत्तु विष्णुमोकम,- "प्रशस्तास्तु कानौमगूढ़ोत्पन्नसहोड़जाः । पौनर्भवच ते मैव पिण्डसक्यांशभागिनः" इति । तदौरसे सति चतुर्थीशनिषेधमपरमेवा) । यच्च मनुनौतम,- "एकएवौरसः पुत्रः पियस्य वसुनः प्रभुः। मेषाणामानुशंस्थार्थं प्रदद्यात्तत्प्रजीवनम्" इति ॥ सदौरमप्रशंसापरमेव न चतुर्थाशभागनिषेधपरम । अन्यथा चतुर्थाशभागप्रतिपादकवशिष्ठकात्यायनवचनयोरानर्थक्यप्रसङ्गात् । घदपि तेनेवोकाम,- “षष्ठं तु क्षेषजस्यांशं प्रदद्यात्यैढकाद्धमात् । औरमोविभजन् दायं पिश्यं पचममेवच" इति । तत्रेयं व्यवस्था । अत्यन्त गुणवत्त्वे चतुर्थीशभागित्वं, प्रतिकूलत्व- निर्गुणत्वयोः षष्ठांशभागित्वं, प्रतिकूलत्वमाचे निर्गुणत्वमाचे च पञ्च- मांशभागिसमिति(२)। यदपि हारीतेनोक्तम् । “विभजिष्यमाण एकविंधो कामौनाय दद्यात्, विंशी पौनर्भवाय, एकोनविं? प्रदद्यात प्रगौवनम्, इति का । + एकविंशत्, इति शा। + विंशत्, इति शा। एकोनविंशव-इति शा। (१) नतु ग्रासाशदन निषेधपरमिति भावः । (२) तपाच प्रतिकूलत्वनिर्गुखत्वे मिषिते बडांशप्रयोनिके, प्रत्येकन्तु मधमाशपबोषिके इति भावः ।

·व्यवहारपाखम्। - यामुखावणाय, अष्टादशांशं च क्षेचजाय, मतदां पुषाय, रत- रदौरमाय पुषाय दद्यात्" इति। एतदसवर्णनिर्गुणपुषविषयम् । धातुं ममुना,- "औरसः क्षेत्रणश्चैव दत्तः कृषिमएवच । गूढोत्पत्रोऽपविद्धश्च दायदाबान्धवाश्च षट् ॥ कानौनश्च महोदश्च क्रौतः पौनर्भवस्तथा । स्वयंदत्तश्च शौद्रश्च षड़दायादबान्धवाः"- इति षङ्कद्वयमभिधाय पूर्वषदस्य दायादबान्धवत्वं उत्तरषदस्या- दायादबान्धवत्वमुक्त, तत् पुनः समानगोचत्वेन मपिण्डत्वेन वा उदकप्रदानादिकार्यकरत्वं षट्दयस्यापि मममेवेति व्याख्येयम् । पिढधनग्रहणं तु पूर्वस्याभावे सर्वेषामस्त्येव । "म भ्रातरो न पितरः पुत्रा पटक्थहराः पितुः" इति औरमव्यतिरिकानां पुत्रप्रतिनिधीमा। सर्वेषां सुक्यहारिवस्य मनुनैव प्रतिपादितत्वात्(१)। यामुय्यायणम्तु जनयितरपिसक्थं भजते । तथाच याज्ञवल्क्यः,- * इत्यमेव पाठः सर्वत्र । परन्वसभौधौनोऽयं पाठः । कस्यापि पुत्रविशेषस्य ह्यत्र निर्देश उचितो न पुत्रमात्रस्य । + पुत्रप्रतिनिधीनामपि,-इति पाठो भवितुमुचितः। (१) वचने पुत्रा इति बड़वचनोपादानाव प्रतिनिधी श्रुतशब्दप्रयोगस्य सिडाममिडतया च पुत्रप्रतिनिधिष्वपि पुत्रशब्दप्रयोगोषमतो सम्मेषामेव पुजाण ऋक्थहरवं प्रतिपादिवमिति भावः।

·पराशरमाधवः। - "अपुषेण परक्षेचे नियोगोत्पादितः सुतः । उभयोरप्यसौ परक्यौ पिण्डदाता च धर्मतः" इति । यदा गुर्वादिना नियुको देवरादिः खयमप्यपुषः मनपुत्रस्य चेचे स्वपरपुचा) प्रवृत्तो यं जनयति, म दिपिटको यामुष्यायणो- इयोरपि सक्थहारी पिण्डदश्च। यदा खयं पुत्रवान् परपुत्रार्थमेव परक्षेचे पुत्रमुत्पादयति, तदुत्पन्नः क्षेत्रिणएव पुत्रो भवति वौजिनः । यथोकं मनुना,- "क्रियाऽभ्युपगमादेव बोजार्थं यत्प्रदीयते । तस्येह भागिनौ दृष्टौ बौजी क्षेत्रिकएवच ॥ फलं त्वनभिमन्याय क्षेत्रिणं बौजिनं तथा । प्रत्येक क्षेत्रिणामों बीजाद्यो निर्बलीयमी” इति । अस्यार्थः । अत्रोत्पन्नमपत्यमुभयोरपि भवतु, इति मंविदं कृत्वा यत् क्षेचं स्वामिना बोजावापा) बौजिने दौयते, तस्मिन् हेत्रे उत्पनस्थापत्यस्य बौजिविणौ स्वामिनौ। यदा तु तत्रोत्पत्रमप- त्यमावयोरस्तिति संविदमहत्वा परक्षेत्रे बौजिना यदपत्यमुत्पाद्यते, नदपत्यं क्षेत्रिणएव न बौजिनः । यतो बौजायोनिर्बलौयसौ। गवाश्वादिषु दृष्टत्वादित्यर्थः । गुर्वादिनियोगोऽपि वाग्दत्ताविषय- एव । अन्यस्य नियोगस्य मनुना निषिद्धत्वात् । "देवरादा मपिण्डादा स्त्रिया मह्निः नियुकया। बौजेपिताऽधिगमाव्या सन्तानस्य परिक्षये॥ विधवायां नियुक्तस्तु घताको वाग्यतो निशि। एकमुत्पादयेत्पुत्रं न बितौयं कथञ्चन ॥

·यवहारकाण्डम्।
पुचे नियोगादुत्पन्चे यथावद्विधवैव मा।
मान्यस्मिन्विधवा नारौ भियोक्तव्या दिजातिभिः ॥
अन्यस्मिन् हि नियुचाना धर्म हन्युः सनातनम् ।
मोडाहिकेषु मन्त्रेषु नियोग: कोयते कचित् ॥
न विवाहविधौ युक्त विधवावेदनं पुनः ।
श्रयं दिजैर्हि विवद्भिः पशुधमा विगर्हितः ॥
मनुष्याणमपि प्रोक्तो वेणे राज्यं प्रशासति ।
म महौमखिला भुञ्चन् राजर्षिप्रवरः पुरा ॥
वर्णनां सङ्करं चक्रे कामोपहतचेतनः ।
तदा प्रभृति यो मोहात्प्रमौतपतिका स्त्रियम् ॥
नियोजयत्यपत्यार्थ तं विगर्हन्ति माधवः' इति ।
मम्वत्र विकल्पोऽस्तु, विधिप्रतिषेधयोरुभयोर्दर्शनात् । अतो-
विनियोगस्य वाग्दत्तादिविषयत्वमनुपपत्रमिति चेत्। न। मनुनेव
नियोगस्य तविषयत्वप्रतिपादनात् ।
"थस्था म्रियेत कन्याया वाचा सत्ये ते पतिः ।
तामनेन विधानेन निजोविन्देत देवरः ॥
यथाविष्यभिगम्यतां पालवस्त्रां शूचित्रताम् ।
मिथो भजेताप्रसवात्मकृत्मकदृतातौ"-इति ।
दत्तकादीनां न बौजिनक्थभावम्। तथाच मनुः-
"गोषसक्थे जमयितुन भजेत्तिमः सुतः ।
गोपचक्यानुगः पिण्डोव्यपैति ददतः खधा" इति ।
-

·२५२
परामरमाधवः ।
कृत्रिमग्रहणं वोपलक्षणार्थम् । दत्तव्यतिरिकानां गौणपुत्राणां
सक्थभावप्रतिपादकानि वाक्यानि युगान्तरविषयाणि, कलौ युगे
तेषां पुत्रत्वेन परियहणस्य सत्यन्तरे निषिद्धत्वात् ।
"दत्तौरसेतरेषान्तु पुत्रत्वेन परियहः ।
देवरेण सतोत्पत्तिः वानप्रस्थाश्रमग्रहः ॥
कलौ युगे विमान् धर्मान् वळनाडर्मनीषिणः" इति ।
शूद्रधनविभागे विशेषमाह याज्ञवल्क्यः,-
"जातोऽपि दास्यां शूद्रेण कामतोउंगहरो भवेत् ।
मृते पितरि कुर्युस्तं भ्रातरस्त्वर्धभागिमम् ॥
अभ्राहको हरेत्सर्वं दुहिवां सुतादृते” इति ।
कामतः पितुरिच्छया भागं लभते। मृते पितरि यदि परि-
शैतापुत्राधातरः मन्नि, तदा ते दामीपुत्रं वभागादर्धभागिनं
कुर्युः। अथ परिणीतापुचा दुहितरो वा तत्पुचा वा न मन्ति,
तदा तद्धनं दामोपुत्रो लभते । तत्मगावे अर्द्धमेव । दिजातीमा
दास्थामुत्पमस्तु पितरिच्छयाप्यंशं न लभते नाप्यर्द्धम् । जातोऽपि
दाम्यां शूद्रेणेति विशेषणात् । किन्वनुकूलचेयौबनमा लभते
इत्यभिप्रायः । अपुत्रदायग्रहणक्रममाह याज्ञवल्क्यः, -
"पत्नी दुहितरक्षेव पितरौ भातरम्तथा ।
तत्सुतो गोचजो बन्धुः शिष्यः सब्रह्माचारिणः ॥
इत्यमेव पाठः सर्वत्र । मम तु, दत्रिमग्रहर्स चोपलक्षणार्थम्,-
इति पाठः प्रतिभाति । तथाच दधिमादयः पुत्रा नमयितुत्रिऋक्चेन
भनेरन्,-इति पर्यवसितोवचमार्थ इति भावः ।
-

·बवहारवाहम्। एषामभावे पूर्वस्य धनभागुत्तरोत्तरः । खातस्य पुचस्य सर्ववर्णेववं विधिः" इति। औरमादयो बादशविधपुत्रा यस्य न मन्यसावपुषः। तख म्हनल धनं पल्यादौना पूर्वस्य पूर्वस्थाभावे उत्तरोत्तरोग्टसाति । पर्य दाययहणक्रमः सर्वेषु मूविमिनादिबनुलोमनेषु वर्णेषु र माथ- पादिषु वेदितव्य इत्यर्थः । पनौ विवाहादिसंस्कृता नारौ। मा प्रथमं पत्युर्धनं ग्वाति । तदाह सहस्पतिः,- "कुलेषु विद्यमानेषु पिसभामनाभिषु । असुतस्य प्रमौतस्य पत्रौ तद्धमहारिणौ" इति । अब विशेषमाह शुद्धममुः,- "अपुषा शयनं भर्तुः पालयन्ती ते स्थिता। पल्येव दद्यात्तपिण्डं का लभेत च" इति। नदयं अपुषदायग्रहणक्रमः। द्वादशविधपुषशून्यस्य मृतच धनं पत्रौ सवाति। तदभावे दुहिता। तदभावे दौहितः। तदभावे माता । तदभावे पिता । तदभावे भ्राता । तदभावे तत्पुत्रः । तदभावे पितामही । तदभावे तमं पितामहोग्रवाति तत्युषा- महत्पुनाथ । पितामहसन्तानाभावे प्रपितामहः तत्पुषास्तत्पुनाति मतमपर्यन् गोषणा धनं सान्नि। सपिण्डानामभावे समानोदका- धनं शन्ति । समानोदकास सपिण्डानामुपरि सन्त पुरषाः, बा- नामचानपर्यन्ता वा । नदुक रहन्मनुना,- "मपिण्डतातु पुरुषे मतमे विनिवर्तते समानोदकभावस्तु निवतेताचतुर्दशात् । । 45

·परावरमा
जन्ममामसतेरेके तत्परं गोचमुचते"-इति ।
गोजानामभावे बान्धवा धनं ग्टहन्ति । बान्धवाय चिविधा-
बौधायनेन दर्शिताः,-
"अात्मपिटवसुः पुत्राः प्रात्ममाटवसुः सुताः ।
आत्ममातुलपुत्राश्च विज्ञेया आत्मबान्धवाः ॥
पितुः पिटवसः पुत्राः पितुर्माबवसुः सुताः ।
पितुर्मावलपुत्राश्च विज्ञेयाः पिटबान्धवाः ।।
मातुः पिव्वसुः पुत्राः मातुर्माध्वसुः सताः ।
मातुर्मावलपुत्राश्च विज्ञेया मादबान्धवाः" इति ।
वन्धुष्वपि यस्खासत्रतरः मएव पूर्व ग्रहाति। अतएव रहस्पतिः,-
"बहवो जातयो यत्र मकुल्या बान्धवास्तथा ।
यस्खामवतरस्तेषां सोऽनपत्यधनं हरेत्" इति ।
बन्धूनामभावे प्राचार्यः । श्राचार्याभावे शिष्यः । तदाह मनुः,-
"यो यो घनन्तरः पिण्डात्* तस्य तस्य धनं भवेत् ।
श्रत अवं मकुख्यः स्यादाचार्यः शिष्य एवच" इति ।
आपस्तम्बोऽपि । “मपिण्डाभावे प्राचार्यः प्राचार्याभावे अन्ते-
वासो" इति। शिष्याभावे मब्रह्मचारी, तस्याभावे यः कश्चित
श्रोत्रियो ग्रहाति। तदाह गौतमः। “श्रोचिया ब्राह्मणस्थानपत्यस्य
सक्यं भनेरन्" इति । तदभावे बाधणः। नदाह मनुः,-
"मर्वेषामप्यभावे तु प्राधणा सक्थभागिनः ।
-
-
* यो
शासनतरः पिण्डा, इति शा.।

·-
-
विद्याः एचचोदान्तास्तथा धर्म नीयते"-रति ।
बाबणधनं न कदाचिदपि राजगामि । सपियादिधनं १
मचारिपर्यन्तानामभावे राजगामि । तदुक्तं मनुना,-
"अहाय्यं ब्राह्मणद्रव्यं राजा नित्यमिति स्थितिः ।
इतरेषां तु वर्णनां सर्वाभावे हरेकृपः" इति ।
नारदेनापि,-
"ब्राधणार्थस्य तन्नाशे दायादवेष कथन ।
ब्राधणायैवं दातव्यमेनखौ स्थावृपोऽन्यथा" इति ।
संग्रहकारेणापि,-
"पितर्यविद्यमानेऽपि धनं तपिढमनातेः ।
तस्यामविद्यमानायां तत्पितामहसन्ततेः ।।
असत्यामपि तस्यान्तु प्रपितामहमन्ततः ।
एवमेवोपपत्तीनां सपिण्डा सक्थभागिनः ।।
नदभावे मपिण्डाः स्थुराचार्यः शिष्य एववा ।
सब्रह्मचारी मविप्रः पूर्वाभावे परः परः ॥
शूद्रस्यैकोदकाभावे राजा धनमवाप्नुयात् ।
प्राचार्यशाप्यभावे तु तथा क्षत्रियवैश्ययोः"-रति ।
मन्धनपत्यस्य धर्म प्रथममेव पनौ ग्रहातीत्येतदमुपपत्रम् । पानी-
सद्भावेऽपि चालणां धनग्रहणस्य पनौना वा भरणमात्रय नारदे-
मोजालान,-
-
• एवमेवोपपातीना, इति का। पाठयमप्यसमौरी सिमाति ।
बिच, बबुख्याति पाठो भवितुमुचितः ।

·"चावणामप्रवाः प्रेथान कवियेत् प्रजेत वा। विभवेरन् धनं तख मेवाने स्वौधनं विना ॥ भरणं पास कुवौरन् स्वौणमाजौवनजचात् । रक्षति भय्यां भर्तुवेदाछिन्चुरितराम नत्"-इनि। - "संसृष्टानां तु योभागस्तेषाश्चैव स व्यते"- इति प्रक्रम्य वाढणामप्रजाः प्रेयादित्यादिवचनस्य पठितवेन संसृष्टचावभार्याणाममपत्यानां भरणमा संसष्टमार्ण च धन- यहा। "मसृष्टानानु यो भागोषामेव स यते । अनपत्यांशभागो हि निजिवितरानियात्”- इत्यनेन पौनरुत्यप्रसङ्गात् । अथ वा । अविभाविषयत्वमस्तु, वाजवल्क्यवचनं तु विभनयासंदृष्टिनो भर्तृधन: पल्येव प्रथम ग्टमातीत्येवंपरमित्यविरोधः। यत्तु मनुनोक्तम्,- "पिता हरेदपुचख सक्थं भातर एववा"-इति । यदपि कात्यायनेमोकम,- "विभके संस्थिते द्रव्यं पुषाभावे पिता हरेत् । भ्राता वा जननौ वाऽथ माता वा तल्पितः कमात्" इति । मिनुवचनं तावत् म क्रमप्रतिपादमपरम, एवं वेति विकल्य- प्रबनेन्नरः, इति शा। + धन कियानपि ग्रन्थः प्रलीन इति प्रतिभाति । + इत्यमेव पाठः सर्वत्र । भातुर्धनमिति तु वमोचौमः पाठः प्रतिमाति । पष, वत्र, इवि भवितुमुचितम् । - .

·व्यवहारकादम्। अवशात् । कारवाबनवचनं तु पल्या वभिचारिखो पिचादरपणा- धनयाशिवप्रतिपादमपरम् । “भर्नुर्धनारौ पनौ या स्यादयभिचारिणे । अपचारक्रियायुका निलच्या वाऽर्थनाधिका। यभिचाररता था च स्त्री धनं मा मचाईति"-इति तेनैवोकत्वात् । धनं जौवनायोपलप्तं चामं नाईतीत्यर्थः । धारेवरस्तु, अनपत्यधनं पत्नी मातीत्येवमादिवचनमचातय प्रका- राम्सरेण विषयव्यवस्थामाह। नियोगार्थिनी पत्नी अनपत्य विमानस्य यद्धनं ग्राति । तथाच मनुः,- "धनं यो विमयाजातः मृतस्य स्त्रियमेव वा। मोऽपत्यं भ्रातरुत्पाद्य दद्यात्तस्यैव तद्धनम् ॥ कनौयान् ज्येष्ठभार्थायां पुषमुत्पादचेदि । समस्तत्र विभागः स्थादिति धी व्यवस्थितः" इति । विभाधने भातरि मृते अपत्यद्वारेणैव पल्याधनसम्बन्धः, मान्यथा । अविनधनेऽपि तथैवेत्यभिप्रायः । गौतमोऽपि । "पिण्ड- गोपर्षिसम्बन्धा सपथं भजेरन् स्वौ वा अनपत्यस्य बीजं का लिये- त" इति । संग्रहकारोऽपि,- "भाषु प्रविभकेषु मंसृष्टेवण्यमन्स वा। गुर्वादेशनियोगमा पनी धनमवाघुषात्" इति । तदनुपपवं, पनौ दुहितर इत्यत्र नियोगात्रवणात् । अयुनोऽपि •व्यमेव पाठः सर्वच । तदहावि इति तु भवितुमुचितम् ।

·नियोगो गौतमादिवचनबलात्कल्यते रति युक्तमिति चेत् । न । गौतमादिवचनानामर्थान्तरपरत्वात् । तथा हि। तत्र बगौतमवचनं, "मपिण्डसम्बन्धा चषिसम्बन्धा सक्यं भजेरन् । स्वौ वा अनपत्यस्य बौलित" इति। तस्य मायमर्थः, यदि बीजं लिप्त तदा पवी अनपत्यधनं ग्टहातौति। अपि तनपत्यस्य धर्म पिण्डगोचर्षि- सम्बन्धाटकीयुः। जाया न । मा स्त्री बीजं वा लिप्मेत संथता वा भवेदिति। वाशब्दस्य पक्षान्तरवचनत्वेन यद्यर्थ प्रयोगाभावात् । यदपि धनं यो विभयादित्यादि मनुवचनं, तदपि क्षेत्रजस्यैव धनसम्बन्ध वति न पन्या इति। शववचनमपि संयताया एव धनसम्बन्ध वकि, न तु देवरादिनियुकायाः । अन्यथा, "अपुचा शयनं भर्तुः पालयन्ती ते स्थिता । पल्येव दद्यात्तत्पिण्डं कस्लमंशं सभेत च"-इति । तथा, - "अपुषा शयनं भर्तः पासयको व्रते स्थिता । भुञ्जीतामरणत् क्षान्ता दावादा उर्धमानुयुः"- इति मनुकात्यायनवधनविरोधप्रसङ्गात्। तस्मादनपत्यस्य विभक्त- स्थामंरष्टिनो मृतस्य धनं पत्नी ग्वाति रत्येव व्यवस्खा ज्यायसी। यत्त स्त्रीणां धनसम्बन्धाभावप्रतिपादकवचनम,- "यज्ञायें द्रव्यमुत्पवं तपानधिसतास्तु थे। तक्यभाजस्ते सर्व ग्रामाचदनभाजनाः । • इत्यमे पाठ सर्वच । मम तु, पावभाव-इविपाठ प्रतिमाति।

·बजा विहितं वितं तस्मात्तदिनियोजयेत् । खानेषु खेषु जुष्टेषु न स्त्रीमूर्खविधर्मिषु"-रति । तयज्ञार्थमेव सम्पादितधनविषयम् । यदपि कात्यायनेनोगाम,- "श्रदायिक राजगामि योषित्यौदेहिकम् । अपास्य श्रोषियद्रव्यं श्रोत्रियेभ्यस्तदर्पयेत्" इति । अर्पणमनाच्छादनोपयुकं धमिनः श्राद्धाधुपयुक्तच मुला श्रदाधिकधनं राजगामि भवति । श्रोचियद्रव्यं तु थोषिवृत्योर्भ- देहिकमपास्य श्रोत्रियस्यैव न राश इत्यर्थः। यदपि भारदे- मोक्रम,- "अन्यत्र ब्राह्मणात्किञ्चिद्राजा धर्मपरायणः । तत्स्वौणां जीवनं दद्यादेष दायविधिः स्मृतः”-रति । तदुभयमप्यवरुद्धस्त्रीविषयं, पनौशब्दश्रवणात्(१)। यदपि हा- रौतेनोक्रम्,- "विधवा यौवनस्था चेत् पत्नी भवति कर्कमा । श्रायुषो रक्षणार्थं तु दातव्यं जौवनं तदा" इति । तदपि प्रतिव्यभिचारस्त्रीविषयम् । यदपि प्रजापतिवचनम,- "आढ़कं भर्तृहौनायाः दद्यादामरणान्तिकम्।"-रति । - -- अयणामशनाशदनोपयुक्तइति का। पाठदयमप्यसमीचीनं प्रति. भाति । दद्यादा रमणात् स्त्रियाः, इति का । (3) पनी दुधिवरः इत्यादि धनाधिकारवोधकवचनेबितिवः।

·-- यदपि सत्यन्तरे- "अबार्थे तण्डुलमखमपरातु सेन्धनम्" इति । तदेतद्वचनदयं हारौतवचनेन समानार्थम् । चा च श्रुतिः । "तस्मात् स्त्रियोनिरिन्द्रिया अदाबादा:"-रति। मा पानौवतयहे(१) तत्पल्या अंशोनास्तीत्येवम्परा । इन्द्रियशब्दस्य "इन्द्रियं वै सोम- पौथः” इति सोमे प्रयोगदर्शनात् । यत्तु पल्याः स्थावरग्रहण- निषेधकं रहस्पतिवचनम्,- "यविभक्के धनं किञ्चिदाध्यादिविधिसंस्मतम् । तनाया स्थावरं मुक्का लभेत गतभका"-इति । तदितरदायादानुमतिमन्तरेण स्थावरविक्रयनिषेधपरम् । अन्यथा,- “जङ्गमं स्थावरं हेम रूप्यं धान्यरसाबरम् । श्रादाय दापयेत् श्राद्धं मामसंवत्मरादिकम् ॥ पिलव्यगुरुदौहिचान भर्नुः खसौयमातुलान् । पूजयेत् कव्यपूर्ताभ्यां वृद्धवानाथातिौंसथा" इति अनेन विरोधप्रसङ्गात् । संसृष्टिविभागप्रकारमाह मनुः,- "विभक्काः मह जीवन्तो विभनेरन् पुनर्वदि । ममस्तबविभागः स्याज्यैष्ठ्यं तत्र न विद्यते"-इति । समविभागविधानादेव विषमविभागनिराकरणसिद्धेः ज्येध्यं तत्र न विद्यते इति पुनर्विषमविभागनिराकरणं विषमधनेन (१) बक्ति पालीवतोयहः । तेन. पात्रविशेषेण यजमानेन सोमा पौयते । त सोमे पत्नया शो नास्तीत्यर्थः ।

·यवशारवाहम्। ९ - संघद्यना धनानुसारेण विषमविभागप्राप्यर्थम् । संवर्गः कैरिय- पेषिते खतिः,- "विभको यः पुनः पित्रा चाचा का मंखितः । पिलव्येणाथवा प्रोत्या तत्संसृष्टः स उचते"-इति । धः पूर्व पिचादिना विभकः पुत्रादिः पुनः प्रोत्या तेन सा समापनः, म संरष्ट उच्यते । येन केनापि सहवासमापन रवर्षः। कचिसंसष्टिनां विषमविभागमाह गृहस्पतिः,- "मंसृष्टानान्तु यः कश्चित् विद्याशौर्यादिनाऽधिकम् । प्रायोति तच दातव्योवंशः शेषाः ममाशिमः"-रति । विद्यादिना प्राप्ने अधिके धने अंशयं दातव्यं सर्वसिमिति । एतत्संरष्टद्रव्यानुपरोधेनार्जितेऽपि विभाज्यत्वप्राण्यर्थम्(१) । अपुषमा महष्टिमः सक्थयाक्षिणं दर्शयति याज्ञवल्क्यः, "संसृष्टिनस्तु मंसृष्टी मोदरस्य सु मोदरः । दद्याचापहरेषांशं जातस्य च मृतस्य च" इति । अयमर्थः। संसृष्टिनो मृतस्यां विभागकाले अविघातगर्भायां भार्या पश्चादुत्पत्रस्य पुत्रस्य दुतरः मंसृष्टौ दद्यात्, पुजाभावे संसोवापहरेत् । न पत्न्यादि । पबौनामप्रतषित र भरण- माघम् । तदार नारदः,- - (१) साधारणधगोपघातेनायितुर्भागादयस्य सामान्यतरण प्रामला संविषये विशेषवचनारम्भस्यार्थवावार्थ समानुपधानादिपि संबडयने पकस्य दावंशी छरेषामेवशति पयते इति ·पराशरमाधर "भरणं चास्य बुझेरन् स्खौणमाजौवनक्षयात् । रक्ष्यन्ति शय्यां भ खेदाच्छिन्थुरितरास तत् ॥ यदा दुहितरस्तस्याः* पियोउंगो भरणे मतः । त्रा संस्काराद्धरेद्भाग(१) परतो विभयात् पतिः" इति । मोदरस्य तु मोदर इति, मोदरख संसृष्टिनः तस्यां सोदरः संसृष्टौ पश्चादुत्पत्रस्य पुत्रस्य दद्यान् । तदभावे खयमेवापारेत, न भिबोदरः। मंसृष्टौति पूर्वोक्तस्थापवादः। संसृष्टिनो भिबोदरस्य मोदरस्थामसृष्टिनः महावे उभयोरपि विभज्य धनयहणमित्याह -- सश्व- “अन्योदर्यस्तु संसृष्टौ मान्योद-धनं हरेत् । असंसष्यपि वाऽऽदद्यात्मोदरो नान्यमाजः"--इति । भापत्न्यभ्राता संसृष्टौ अन्योदर्यधनं हरेत् न स्वसंसृष्टौ। असं- सृश्यपि मोदरः मोदरस्य धनमाददौत। म पुनरन्योदर्यः संस- शेव । श्रतएव मनुः,- "येषां ज्येष्ठः कनिष्ठो वा येतानप्रदानतः । वियेतान्यतरो वाऽपि तस्य भागो न चुप्यते ॥ मोदा विभजेयुसां समेत्य सहिताः समम् । भ्रातरो थे च संसृष्टा भगिन्यच समाभयः" इति। - * यदा तु दुहिता तस्याः, इति का। + मास्ययमंशः का. पुस्तके। (९) भागोऽध भरकल्पा।

·। पवमर्षः । येषां संसृष्टिना भिबोदराणं धावांमधे का कोऽपि व्येष्ठः कनिष्ठो मध्यमो वा विभागकाले देशान्तरगमनादिना खांशात् धम्खेत, तस्य भागो म सुष्यते-पृथगुहरयः। न संस- टिनएव सोयुः। किन्तु तमुद्धृतं भागमसंसृष्टिमः मोदराः संरष्टि- नव भिमोदराः समाभयो भगिन्यच देशानारगता अपि समागम्य मभूय न्यूनाधिकभावमन्तरेण विभवेयुः । अन्ये मन्यन्ते । "संसष्यपि वा दद्यात् मंसृष्टो मान्यमानः"- इत्यस्यायमर्थः । यत्र संसृष्टा भिबोदराः प्रसंसृष्टाय बोदरा:, तचासंसृष्टा अपि मोदरा एव धनं ग्रसौषुः न तु भिबोदराः संहष्टा अपौति। यत्तु, येषां ज्येष्ठइत्यादिमनुवचनं संपृष्टानां भिबोदराणमसंसृष्टानामेकोदराणं च मर्वेषां धनग्रहणप्रतिपाद- कम् । तत् अङ्गमस्थावरात्मकोभयद्रव्यमद्भावविषयम् । अतएव प्रजापतिः,- "अनार्धनन्तु यद्र्व्यं मंसृष्टानां च तद्भवेत् । भूमिं ग्रहं स्वसंसृष्टाः प्रग्यौयुर्यथागतः" इति । प्रथमर्थः। संसृष्टानां भित्रोदरचाहणमनानं गूढधनं द्रव्यं वा बङ्गमात्मकं यथागतो भवेत् । मोदराणामसंसष्टाना सा- पादिकं स्थावररूपं यथाउंमतो भवेत्, इति । वासवरुपावन मामशावरयोरन्यतरमहावविषयमिति । तत्र ययुक्त तपासम यदा तु संहष्टभिबोदराभावः, तदा पिता पिडयोवा यः संष्टः (१) सपाच भूमिसहयोः पृथगुपादानात् द्रव्यपदं नामपरम् । तेन यावरमसंहचपि सोदरएव महीयात् । अामन्तु इडिनोमिनो- परापदिनः सोदरा विमन्ध एकीयः ।

·पपदरमाथा
--
२०
थएव पोषात्। तपार गौतमः। “संबहिनि प्रेते संबटो-
सत्यभाक्”-रति। यदा पिता पिडयो वा संसहो न विद्यते,
तदा त्वसंसृष्टभित्रोदरो भ्राता मचात् । तदभावे लमपिता,
तदभावे माता, तदभावे पनौ । तदा भावः। सर्वातस्य अपु-
बस्य चाहगामि व्यं तदभावे पितरौ हरेवाता नदभावे ज्येष्ठा
बो" इति। ज्येष्ठा संयता, न तु पूवाड़ा। संस्ष्टचारपुषा
पन्यास समवाये धनग्रहणप्रकारमाह भारदः,-
"मृते पतौ तु भार्यास्त सभासपिलमालकाः ।
सबै मपिण्डाः स्वधनं विभजेयुर्वधाभतः”--इति ।
पौधारपिसमावभावविभिटा अवापिसकाभार्याः सर्वे
मपिण्डा धानपुत्रादयः । तत्र चाहपुत्राणां स्खपिचंशतः भार्याणां
भगतः महराधनस्य विभाग इत्यर्थः। पनौनामभावे संस्ष्टापुर्वाश
तद्भगिनी ग्वाति । तथाच बहसतिः,-
"था तस्य भगिनी मातु ततोऽयं मधुमईति ।
अनपत्यस्य धोऽयमभाOपित्तकस्स"-इति।
चशब्दो भ्रातमात्भावसमुच्चयार्थः । केपितु, “या तस्य
दुहिता"-इति पठित्वा पबीमामभावे दुहिता सीतेत्याः।
दुहिभगिन्योरभावे,
"अनन्तरः मपिण्डायक्षस तस्य धनं भवेन"-
इत्युकप्रत्यापत्तिक्रमेण सर्व मपिणारयो धनं सगैषुः । प्रति-
पचे दोषाणामभावात् । अतएव शाखतिः,-
"मतोऽनपत्योऽभार्यवेदचाबपिनमारकः ।
-
-

·सवै सपिडामहायं विभवेषुचाउंगतः" इति । 'बानाखचतिष्ठिकानाचारिणं धनं को वा समातीत्यपेपित "वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणं सक्थभागिनः । क्रमेणाचार्यसविष्यधर्मधाचेकतौर्थिनः" इति । पत्र प्रातियोम्यक्रमेण नैष्ठिकधारिणां धनं बातची- ग्वाति, न पिचादिः । उपकुर्वाणकस्य धनं पिचादयएव सन्ति। यतेस्तु धनमध्यात्मशास्त्रश्रवणधारणतदनुष्ठानवमः मकियो स्ट- गाति । दुवृत्तस्य भागामहत्वात्। वानप्रस्थधनं धर्मधाचेकतों हाति। धर्मभ्राता समानाचार्यकः। एकतीर्थी एकाश्रमौ। धर्मभ्राता चामाबेकतीर्थी च धर्मधात्रकतीर्थो । अथवा। वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणां धममाचार्य्यमश्चिधर्म- धाकतौर्थिनः क्रमेणैव ग्रहन्ति । पूर्वपूर्वाभावे उत्तरोत्तरोग्रवाती- वसिष्ठेनोकम। "अनंशावाश्रमान्तरगताः"-रति। नदन्यामिणमन्याश्रमिधनग्रहणनिषेधपरम् । न तु समानामिण परसरमथपणनिवेधपरम्। मन्तेषां धमसम्बन्धएव मास्ति कुतस्तविभागः। प्रतिपादि- धनार्जनोपायस निषिद्धत्वात्। “अमर्थनिचयो भिषुः” इति गौतम- त्यर्थः। यतु "पोमावस्य पणा वा तथा संवासरत्या वर्षय निचयं कुर्यात् तमाश्वयुजे त्यजेन"- *प्रमादयुने,-इति शा• ।

·२८८
परामरमाथा
इति वानप्रखख धनसंबोमोऽस्ति ।
"कौपीनाच्छादनार्थं तु वासोऽपि विवाद पतिः।
योगसम्भारभेदांच ग्रहीयात् पादुके नथा"--
इति वचनाद्यतेरपि वस्खपुस्तकादिकं विद्यतएव । नैष्ठिकस्थापि
शरीरयानार्थं वस्त्रपरिग्रहोऽस्येवेति तबिभागो घटतएव । दाया-
मनाह मनुः,-
"अनंधौ लौवपतितौ जात्यन्धवधिरौ तथा ।
उन्मतजामूकाच ये च केपिचिरिन्द्रियाः” इति ।
निरिन्द्रियाः व्याधिमा विकलेन्द्रियाः। नारदोऽपि,-
"पिलबिट् पतितः षण्डो यच स्यादौपपातिकः ।
औरमा अपि नेते लभेरन क्षेत्रजाः कुतः" -इति ।
वशिष्ठोऽपि । “अनंगास्वाश्रमान्तरगताः" इति। याज्ञवल्क्यः,-
"कौवोऽथ पतितस्तव्यः पङ्गुरुन्मत्तको जड़ः ।
अन्धोऽचिकित्स्यरोगाद्याः* भर्तव्याः स्युनिरंशकाः" इति ।
सनः पतितोत्पनः । श्रादिशब्देन भूकादयो ग्रान्ते । एते
निरंकाः पक्थभाजो न भवन्ति । केवलमशमाछादनेन भर्नयाः
पोषयाः। भरणे तु प्रत्यवायमाह मनुः,-
"सर्वेषामपि तत्र्यायों दातुं शया मनीषिणः ।
ग्रामाच्छादममत्यन्तं पतितो अददद्भवेत्" इति ।
--
*
बन्धोऽचिकित्स्यरोगातॊ,-इति का।
+ इत्यामेव पाठः पादर्शपुसकेषु, तथ्याव्य, इति तु पाठः समोचीनः
प्रतिभाति ।

·यवहारकाडम्।
अत्यनं पावनौवमित्यर्थः । पतितस्य भर्तष्यवादि नासीत्यार
देवशः-
"तेषां पतितवर्जन्यो भक्तं वस्त्र प्रदीयते".-इति ।
पतितमब्देन तनातोऽप्युपलक्ष्यते । श्राश्रमानरगता अपि ते
भर्तव्याः। अतएव वशिष्ठः। "अनंशास्त्राप्रमान्तरगताः। कौवो-
मतपतितस्मरणं क्लीबोन्मत्तानाम्()" इति । अंशानर्हाणां पुषा-
संमभाजः । तदाह देवलः,-
"तत्पुषाः पिटदाथांशं लभेरम् दोषवर्जिताः" इति ।
निरंकानां पुत्रा औरमाः क्षेत्रजाश्च केन्यादिदोषवर्जिता-
भागहारिणो म दत्तकादयः । अतएव याज्ञवल्क्यः परिसंचष्टे,-
"औरमाः क्षेचजाम्तेषां निर्दोषा भागहारिण:"-ति ।
निरंकामां दुहितरो यावत् विवाहं भर्तव्याः संस्कथाः,
पल्यस माधुवृत्तयो यावनौवं भर्त्तव्याः । तथाच भएव,-
"सुताश्चैषां च भर्तव्या याव? भर्तमानकताः ।
अपुषा योषितश्चैषां भर्त्तव्याः माधुटातयः ।
निर्वास्थाव्यभिचारिणः प्रतिकूलाम्यवच"-रति ।
अन्यानपि भागानहान् दर्शयति थाजवलक्यः,-
"अनमोढ़ासतवैव सगोत्राद्वय जायते ।
॥
(९) सोपोन्मत्तानामाश्रमान्तरगतामामपि कोबोमसम्मरणमेव । पर्याव
कोपोन्मत्तानां स्सया बदुचते भरणादिक, पाथमान्तरमतानामपि
तेषां तदेव भवतीति भावः ।

·परसारमाधवा - - प्रबन्याऽवचितचैव नयननेषु पाईति-ति। मनुरपि,- "पनियुशासतचैव पुषिखाव देवरान् । उभौ तौ माईतो भागं जारजातककामजो" इति। सौधनविभागमा पाशवरुपयः- "पिडदतं भाबमाबदत्तमचन्युपागतम् । प्राधिवेदनिकायश्च स्त्रीधन परिकीर्तितम् ॥ बन्धुदतं तथा एकमवाधेयकमेवच । अप्रजाथामतौतार्या बान्धवास्तदवासुथुः" इति । अध्यन्युपागतं विवाहकालेऽमिसविधौ मातुलादिभिर्दत्तम् । तथाच कात्यायनः- "विवाहकाले यत् स्त्रीभ्यो दौयते अनिवषिधौ । नदध्यमिक महिः स्वोधनं परिकीर्तितम्" इति । पाधिवेदनिकमधिवेदननिमित्तमधिविमखिये दसम्()। पाच- पन्देन अध्यावानिकसक्थक्रयादिप्राप्तम् । तथाप मनुः,- "अध्ययध्यावाहनिकं दत्तं च प्रौतिकर्मणि । घाटमापिढप्राप्तं वधिं लोधनं सतम्" इति । षधिषमिति न्यूनसवायवच्छेदार्थम्। नाधिकमवायवच्छेदाप । अथावाहनिकनौतिदनयोः बारूपं कात्यायनेनोकम- "चत्पुनर्लभते नारौ नौवमाना पितुर्दशात् । (१) एका खियां विद्यमानायां बचा जिवमुदाति, तदा भूगोमा पषिविमेवयते।

·व्यवहारवाडम्। - अध्यावानिक नाम स्वौधनं तदुदातम्॥ प्रोत्या दत्तञ्च यत्किश्चिदन्येन श्वशुरेण वा । प्राधिवेदनिकञ्चैव प्रौतिदक्तं तदुच्यते"-इति । बन्धुदतं कन्यामादपिटबन्धुभिर्दत्तम्। शुरुकं, यद् ग्रहोवा कन्या दौयते । अन्धाधेयकं परिणयनादनु पश्चात्तम्। तदुकं कात्यायनेन,- "रहोपस्करवायानां दोघाभरणकर्मिणम् । मूख्खं सधन्तु यत्किञ्चित् एकं तत् परिकीर्तितम् ॥ विवाहात्परतो यत्तु लब्धं भर्तुः कुतात् स्त्रिया । अन्धाधेयं तु तव्यं लब्धं पिनकुलान् तथा"इति । पिचादिभिः स्त्रीभ्यो धनदाने विशेषमा कात्यायनः, "पिढमालपतिभ्रातजातिभिः स्त्रीधनं स्त्रिये। यथाशक्त्या द्विसाहसं दातव्यं स्थावरादृते"-इति । यथाशक्ति स्थावरव्यतिरिकं धनं द्विसहस्रकार्षापणपर्यन्तं दातव्य- मित्यर्थः । अयञ्च नियमः प्रत्यब्ददाने (९) वेदितव्यः । अनेकाम्बे तू- पजीवनार्थं महदेव दाने नायमधिनियमः । नापि स्थावरपर्यु- दासः। तथाच हस्पतिः,- "दद्याद्धमञ्च पर्याप्तं क्षेत्रांशं वा यदिच्छति" इति । अतएव सौदायिके स्थावरेऽपि यथेष्टविनियोगाईत्वमुशान्तव "अढ़या कन्यया वाऽपि भर्तुः पिढरहेऽपि वा। धातः मकामात् पिचोर्वा लब्धं मौदायिकं मतम् ॥ -- (१) प्रवाददानएव सावरपर्युदासान तूपणीवनार्थ दाने इति भावः ।

·पराशरमाधया।
मौदायिकं धनं प्राप्य स्खौण खातम्यमियते ।
यस्मात्तदानृशंस्थार्थं तदेतदुपजीवनम् ॥
विक्रये चैव दाने चपएं स्थावरेबंपि"--इति ।
पतिदत्तस्थावरेऽपि विशेषमाह नारदः,--
"भर्ना प्रौतेन यद्दतं स्त्रियै तस्मिन्मृतेऽपि च ।
सा थथाकाममनीयात् दद्यात् वा स्थावरादृते"--रति ।
पित्रादिभिरूपाध्यादिना दत्तं स्त्रीधनं न भवतीत्याह कात्या-
थन:-
-
"तच मोपाधि यद्दत्तं थञ्च योगवशेन वा ।
पिचा भाचाऽथवा पत्या न तत् स्वोधममिष्यते"--इति ।
उत्मवादी धारणार्थ दत्तमलङ्कारादिकं सोपाधिदत्तम् । योगवशेन
वचनादिनेत्यर्थः । शिल्पादिप्राप्तमपि स्त्रीधनं न भवतीत्याच भएव,-
"प्राप्तं मित्यैस्तु यहत्ती प्रीत्या चैव यदन्यतः ।
भर्तुः खाम्यं तदा तच शेषं तु स्त्रीधनं स्मृतम्"--इति ।
अन्यतः खादित इति यावत् । तदेतत् स्त्रीधनं दुहिनदौ-
हिचपुत्ररहितायां स्त्रियामतीतायां बान्धवा भादयो रक्षन्ति ।
अत्रैवं क्रमः। मातरि वृत्तायां प्रथम दुहिता ग्रहाति। अतएवोक
नेक
* तेंदतं तत् प्रजीवनम्,-इति ग्रन्थान्तरतः पाठः।
+यति, इति ग्रन्थान्तरता पाठः।
भवेत्, इति ग्रन्थान्तरकृतः पाठः ।
(१)संशतिः।

·व्यवहारकाण्डम् । "मातर्दुहितरः शेषमृणात्ताभ्यः चतेऽन्वयः"--इति । गौतमोऽपि । “स्त्रीधनं दुहिवां अप्रत्तानां प्रतिष्ठिताना च".-इति। दुट्टिणमभावे दौहियो रक्षन्ति । तदुषितणां प्रसूता चेदिति याज्ञवल्क्यस्मरणात् । भिन्नमानका दौहित्राणां विषमाणां समवाये माटतो भागकल्पना । तथाच गौतमः । "पिसमावस्वर्ग भागविशेषः” इति । दुझिवदौहिणीर्ण --- समवाये मनुः,- “यस्तामा स्युर्दहितरस्तासामपि यथाऽर्हतः । मातामह्याधनात् किश्चित् प्रदेयं प्रौनिपूर्वकम्” इति । दौहित्रीणमप्यभावे दौहित्राधनहारिणः । तथाच भारदः,- "मातुर्दुहितरोऽभावे दुहिणां तदन्वयः" इति । दुहिनदुहिणामभावे तदन्वयो दौहिचौ रक्षातीत्यर्थः । दौहिचाणामभावे, "विभजेरन् सुताः पित्रोरूध्वं शुक्थम्मणं समम्"- इत्यादियाचवल्क्यवचनतः माहणापाकरणतोऽवशिष्टं मानधर्म पुचा रक्षन्ति । यत्तु मनुनोत्रम्,- "जनन्यां मंस्थितायान्नु मम सर्व महोदराः । भजेरन् मादकं चक्थं भगिन्यश्च सनाभयः" इति । एतत् पुत्राणं दुहिणां च मम्भूय मानसपथयाहित्वपरं न भवति; किन्तु तेषां धनमम्बन्धे प्राप्ते. समविभागप्राप्त्यर्थं, समशब्द- श्रवणत् । यदपि शङ्खलिखिताभ्यामुतम् । “समं पर्व महोदरा- मारकं सक्यमईन्ति कुमार्यच" इति। तदपि मनुक्यनेन समा-

·पराशरमाधमः ।
-
मार्थम्। अथ वा, एतवचनवयं भर्तुः कुखलब्धस्त्रीधनविषयम् ।
अस्मिन्नेव विषये वृहस्पतिः,-
"स्त्रीधनं तदपत्यानां दुहिता च तदंभिनी।
अप्रत्ता चत्ममूढ़ा तु लभते मा न मानकम्" इति ।
अपत्यानां पुमपत्यानाम* । यत्तु पारस्करणोत्रम्
"अमत्तायास्तु दुहितः स्त्रीधनं परिकीर्तितम् ।
पुत्रस्त
नैव लभते प्रत्तायां तु समांशभाक्" इति ।
तदप्रतिष्ठितो पण्डदुहिटविषया । श्रतएव मनुः,-
"मातस्तु यौतकं यत् स्थात् कुमारौभागएव सः"--इति ।
यौतुकं पिटकुललब्धम् । अनपत्यहीनजातिस्त्रौधनं उत्तमजाति-
सपनौदुहिता ग्रहाति, तदभावे तदपत्यम् । तदुक्तं मनुना,-
"स्त्रियास्तु यद्भवेद्वित्तं पित्रा दत्तं कथञ्चन ।
ब्राह्मणै तद्धरेत्कन्या तदपत्यस्य वा भवेत्" इति ।
साह्मण जात्यधमजात्युपलक्षणार्थम् । पुत्राणमभावे पौत्रा ग्टहन्ति
पौत्राणामपि पितामह्मणापाकरणम् । पुत्रपौत्राणं देयमिति अधि-
.
मान्यानाम्, इति का
+ इत्यमेव पाठः सर्ववादर्शपुस्तकेषु। मम तु, अप्रतिष्ठितादत्तदुहिल.
विषयम्, इति पाठः प्रतिभाति ।
1 ब्राह्मणो जात्युत्तमजात्युपणक्षणार्थम्, इति का । पाठयमप्यसमी-
चौमं प्रतिभाति । ब्राह्मणोपदमुत्तमजात्युपशक्षणार्थम्, इति तु पाठः
समोचीनो भवति ।

·व्यवहारकारहम् । - कारणवणात् । अस्तु पणापाकरणेऽधिकारः। एक्यभावं कुलदति चेत् । तत्र । “एक्थभाजः सूर्ण प्रतिकुर्युः" इति गौतमवचनेक सक्थमाजामेव सणापाकरणाधिकारश्रवणात् । पौत्राणामप्यभावे भर्चादयोऽपि सक्थभाजः। अचव विवाहभेदेन विशेषमाह मनुः,- "बाधदैवार्षगान्धर्वप्राजापत्येषु यद्धनम् । अप्रणायामतीतायां भर्तरेव तदिव्यते ॥ यत्तस्यै स्थाद्धनं दत्तं विवाहेवासुरादिषु । प्रतौतायामप्रजायां मातापित्रोस्तदिव्यते” इति । बाबदैवार्षगान्धर्वप्राजापत्यविवाहेषु संस्कृताया भार्याथा यद्धन तदुहिचादिपौवान्ततद्धनहारिमन्त तेरभावे मति भर्तगामि, न पुन- मात्रादीनामित्यर्थः। श्रासुररामपैशाचविवाहसंस्कृतायाः भाऱ्याया- धर्म मातापिचोर्भवतीत्यर्थः। यत्तु कात्यायनेमोक्रम,- "वन्धुदत्तन्तु बन्धूनामभावे भर्तगामि तत्" इति । तदासुरादिविवाहसंस्कृतस्वीविषयम् । अतएवोकं तेनैव,- "त्रासुरादिषु यनन्धं स्त्रीधनं पेटकं स्त्रियाः । अभावे तदपत्यानां मातापित्रोः तदिव्यते" इति । भर्चादिभिर्दत्तमपि शुल्काव्यं स्त्रीधनं मोदरएव शाति। तथाच गौतमः । “भगिनौशुल्कं मोदUणामूर्ध्व मातुः" इति । मोदर्याणामभावे मातर्भवतीत्यर्थः । यत्पुमस्तेनेवोकम् । “खच एवं वोढ़ाईति" इति। तच्छुस्कग्रहणानन्तरं संस्कारात् प्राक् मृतार्या द्रष्टव्यम् । अतएव याज्ञवल्क्यः,- "म्हतायां दत्तमादद्यात् परिशोधोभयव्ययम्" इति । । -- ।

·पराशरमाधवः ।
-
--
यन्तु
कन्याथै मातामहादिभिर्दतं भूषणदि, तदपि मोदरा-
एव ग्रहीयुः । तथाच बौधायमः,-
"शुक्थं मृताया ग्रहीयुः कन्यायाः मोदराः समम् ।
तदभावे भवेन्मातस्तदभावे पितुर्भवेत्" इति ।
अनपत्यपुत्रिकाधनमपि मोदरो ग्रहाति। तथाच पैठौनमिः,-
"प्रेतायां पुत्रिकायान्तु न भर्ता दायमर्हति ।
श्रपुत्रायां कुमार्याश्च भात्रा तयाह्यमित्यपि"-इति ।
पुत्रिकायां पितुः पश्चादौरममद्भावे सएव ग्रहीयात् न भर्ता।
यत्तु मनुवचनम्,-
"अपुवायां मृतायां तु पुत्रिकायां कथञ्चन ।
धनं तु पुत्रिकाभत हरेश्चैवाविचारयन्” इति ।
तत्पश्चादुत्पन्नधात्रभावे वेदितव्यम् । यत्तु कचिदनपत्यं स्त्रीधनं
खस्त्रीयादौनां भवतीत्युक्तं वृहस्पतिना,-
"मावष्यमा मातुलानौ पिलव्यस्त्री पिवष्यमा ।
श्वश्रूः पूर्वजपत्नौ च मानतुल्या प्रकीर्तिता ॥
यदाऽऽसामौरमो न स्यात् सुतो दौहित्र एवच ।
मत्सुतो वा धनं तामा खस्रीयाद्याः समाप्नुयुः” इति ।
अस्थायमर्थः । ब्राह्मादिविवाहेषु भर्तुरभावे, प्रासुरादिषु माता-
पिचोरभावे, मानववादीनां धनं यथाक्रमं मावसौयाद्या-
टकीयुः । कचिम्चौवन्याः सप्रजाया अपि पल्याधनं भर्ता ग्री-
थादित्याह याज्ञवसक्यः,-
"दुर्भिचे धर्मकार्ये च बाधौ संप्रतिरोधके ।
--

·व्यवहारकाण्डम् ।
॥
महोतं सौंधनं भर्ता न स्त्रियै दातुमईति"-ति।
संप्रतिरोधके वन्दिग्रहादौ स्वकीयद्रव्याभावे स्वौधनं टोला .
पुनस्तस्यै न दद्यात् । प्रकारान्तरेण ग्टहीतं पुनर्दद्यादेव । तथा
कात्यायमः-
"म भर्ता नैव च सुतो न पिता भातरोन।
श्रादाने वा विसर्ग वा स्त्रीधने प्रभविष्णवः ।
यदि कतरोऽप्येषां स्त्रीधनं भक्षयेद्दलात् ।
मरद्धिकं प्रदाप्यः स्याद्दण्डञ्चैव
समानुयात्
तदेव यद्यनुज्ञाप्य भक्षयेत्यौतिपूर्वकम् ।
मूलमेव स दाप्यः स्याद्
यद्यमी
धनवान् भवेत्" इति।
देवलोऽपि,-
"वृत्तिराभरणं शुल्क लाभव स्त्रीधनं भवेत् ।
भोको तत् स्वयमेवेदं पतिाईत्यनापदि ।
वृथा मोक्षे च भोगे च स्त्रियै दद्यात् मद्धिकम्" इति ।
विभाज्यद्रव्यमाह कात्यायनः,-
"पैतामहश्च पिश्यश्च यथान्यत्वयमर्जितम् ।
दायादानां विभागे तु सर्वमेव विभज्यते"-रति ।
पिवद्रव्योपजीवनेन स्वयमर्जितं यत्तविभजेत् तदनुपजीवने
नार्जितखाविभाज्यत्वात्। एतचितयमपि सणावशिष्टं विभजेत् ।
तथाचसएच,-
"षणं प्रौतिप्रदानञ्च दत्त्वा शेषं विभाजयेत्”-रति।
पणप्रदानाचे धनाभावे पिडणमपि विभनेत्। वं
-
-

·परराशरमाधवः। - - सममिति वचनात् । पाक्थं पुणमिति वचनादिनित्यर्थ शोध- मित्याह* सएव,- "कृणमेवंविधं गोध्यं विभागे बन्धुभिः सदा । ग्रहोपस्करवाशाय दोह्याभरणकर्मिणः ।। दृश्यमाना विभज्यन्ते कोशं गढ़ेऽब्रवीत् गुः" इति । अत्र कोशग्रहणमितरदिव्यप्रतिषेधार्थम् । तथाच सएव,- "शंकाविश्वाससन्धाने विभागे पक्थिनां सदा । क्रियाममूहकतत्वे कोशमेवं प्रदापयेत्" इति । अविभाज्यद्रव्यमाह याज्ञलल्क्या, "पिटद्रव्याविरोधेन यदन्यत् स्वयमर्जितम् । मैत्रमौदाहिकञ्चैव दायादानां न तद्भवेत् ॥ क्रमादभ्यागतं द्रव्यं इतमभ्युद्धरेत्तु यः । दायादेभ्यो न तद्दद्यात् विद्यया लधमेवच" इति । पिबद्रष्याविरोधेन यत् स्वयं कृप्यादिना उपार्जितं, यच्च विद्या- दिना लब्धं, विवाहाच यामध, तद्भाधादौनां न भवेत् । यत्यि- चादिक्रमायातं चोरादिभिरपहतमन्यैरनुहृतं द्रव्यं पुत्राणं मध्ये यः कश्चिदितराभ्यनुज्ञयोद्धरति, तत्तस्यैव भवति । क्षेत्रं तु तुरी- यांशमेवोद्धा ग्रहाति शेषं तु सर्वेषां सममेव । तथा शङ्कः- “पूर्वमष्टान्तु यो भूमिं यः कश्चिदुद्धरेत् श्रमात् । यथाभागं लभन्तेऽन्ये दत्वाऽभन्तु तरौयकम्” इति । *सत्यमेव पाठः सर्वत्र। परमयभसमीचौमः पाठः ।

·व्यवहारकागरम् । नया विधवाऽध्धयनादिना* लब्धमपि खस्यैव भवतिः। पिन- द्रयाविरोधेनेति सर्वच शेषः । अतएव ममः,-. "अनुपान् पिबद्रव्यं श्रमेण यदुपार्जयेत् । दायादेभ्यो न तद्दद्यात् विद्यया लब्धमेवर" इनिः। ' अमेण तव्यादिना । पिरग्रहणमविभक्कोपलक्षणार्थम्। सामोऽपि,- "विद्याप्राप्तं शौर्यधनं यच्च मौदायिक भवेत् । विभागकाले तत्तस्य नावेष्टव्यं च सक्थिभिः" इति । अविभाज्यविद्याधनम्य लक्षणमाह कात्यायमः,-- "परभकोपयोगेन प्राप्ता विद्याऽन्यतस्तु या । तया प्राप्तं धनं यत्तु विद्याप्राप्तं तदुच्यते ॥ उपन्यस्तेषु यलब्धं विद्यया पिणपूर्वकम् । विद्याधनं तु तद्विद्यात् विभागे न नियोज्यते ॥ शिष्यादाविज्यतः प्रश्नात् मन्दिग्धप्रश्ननिर्णयात् । खजामशंसनादाऽपि लब्धं प्राधान्यतश्च यत् ॥ परं निरस्य यमब्धं विद्यातो घूतपूर्वकम् । विद्याधनं तु तद्विद्यात् न विभाज्यं चस्पषिः म मबिविष्टे हि धोऽयं स्वस्थादयच्चाधिकम्भवेत् । विद्यावलकृतश्चैव यान्यत्तच्छिम्यतस्तथा ॥. •विद्यया अध्यापनादिना,-इति का। + रख-ति का। पहिलोवधि हि धोऽयं मूल्याश्यचाधिकं भवेत-विम्यवान्ता यमाठः। पालना शिष्यसमाथा,--इति का ।

·- - एतबिधाधनं पा सामान्य बदतोऽन्यथा -दति । अतो विद्याधमादन्यथाभूतमविभाापिधादियोपयोगमाप्तं तद- विभाकामा सामान्य साधारणमिति थावत् । कचिदिधामाप्तमपि धन विभाज्यमित्याह नारदः,- “कुटुम्बं विभ्यान धाता विद्यामधिगच्छतः । भागं विद्याधमानमात् मसभेताश्रुतोऽपि सन्"-नि। कात्यायनेमापि, "कुले विनीतविद्याना धातर्ण पित्तोऽपि वा। शौर्यप्राप्तं तु यत्तिं विभाज्यं तत् सहसनिः" इति । अविभक्तस्य कुले पिलव्यादेः पिहतोऽपि वा प्राप्तविद्याना पडूमी शौर्यादिना प्राप्त विद्ययैव प्रानं, नदिद्याधन विभाज्यमिति । पिनद्रव्यार्जितेमार्जिते धने भागदयमेकस्याह वसिष्ठः । “थेन चैषां यदुपार्जितं स्याह्यंचमेव सभेत"-दति । यत्तु,- "सामान्यार्थसमुत्थाने विभागस्त समः स्मतः"-रति । नदिघेतरकृयाधुपार्जितधनविषयम् । अविभाव्यविद्याधने पर्न- केच्छया अंशमाह गौतमः | "खयमर्जितं चैव वैशेन्यो वैद्यः कामं दद्यात्" इति । इच्छाभावे वाह नारदः,- "वैद्यो वैद्याय नाकामो दद्यादं स्खतो धनात् । पिनद्रव्यं समाश्रित्य न चेत्तद्धनमातम्" इति । • भागं विद्याजमात्तस्मात्तस्तोऽपि समेत् समम,-इति शा• । + प्राप्त विद्यार्थिनी याइन,-इति का।

·यवधारणाखम्। अवेद्यापसकामोऽपि न दद्यात् । तदार कावाचा- "माविद्यानान्तु वैद्येन देयं विद्याधनं कचित् । समविद्याधिकानान्तु देवं वैधेन नहनम्"-नि: विद्याप्राप्तधनवत् शौर्यादिमानमपि धनमविभाज्यमित्या सएक- "प्रौर्यप्राप्तं विद्यया च स्त्रीधनं चैव यत् स्नम् । एतत्सर्व विभागे तु विभाज्यं भेव पक्थिभिः ॥ ध्वजाहतम्भवेद् यक्त विभाज्यं नैव नन् सतम"-इति। अवारतस्य लक्षणं तेनेवोक्रम,- "संपामादाचतं यत् विद्राव्य विषतां बसम् । खान्यर्थे जीवितं त्यका नवजातमुचते" इति । सहसतिरपि,- "पितामहपिटभ्यां च* दस भाषा च यद्भवेत् । नसतबापहर्तव्यं शौर्यभार्याधनं मथा" इति । भोपानधनखरूपं च कात्यायनेन दर्भितम्,- "आमचा संशयं घर प्रमभं कर्ष कुर्वते । तस्मिन् कर्मणि दृष्टेन प्रमादः स्वामिना कतः । नक स तु चस्किञ्चित् धनं शौर्येश तद्भवेत्" इति । पिपादिद्रव्योपजीवनेन विद्याप्राप्तधमवत् शौर्यप्रसाधनेऽप्यनकर भागयमाह व्यासः- "साधारणं ममाश्रित्य यत्किधिवाहनायुधम् । - -- पितामापियानो,-इति प्रा.।

·- मौर्यादिनाप्रति तस्य भागडकं देवं शेषा सामामिति । अन्यदप्यविभाज्धमार मां-- "वखं पचमलद्वारं शताबमुंदक खिवर योगक्षेमप्रचारच न विभाज्यं प्रचक्षते"-रति । वस्त्रं तं वस्त्रम् । पिस्तं वसं चितुरूय विभांगे श्राद्धभोको दातव्यम् । तथाच वृहस्पतिः,-. “वस्वालङ्कारशय्यादि पितुर्य्यवाहनादिकम् । गन्धमाल्यैः समभ्यर्थ श्राद्धभोक तदर्पयेत्" इति । • अन्यानि तु वस्त्राणि विभाज्यान्येव । पर्व वाहन, पचं अश्व- मिविकादिवाहनम् । तदपि यद् येनारूढ़ तलवा बनारूई तु मविभाज्यम्। अलङ्कारोऽपि यो येन धृतः, सतव । अतः माधारणोविभाज्य एव, "पत्यौ जीवति यत् स्खौभिरमसारो तो भवेत् । न तं भजेरन् दायादाः भजमानाः पतकि परति तेनैव त इति विशेषेणोपादानात्तानं नकुलमोद- नादि । तदपि यथासम्भवं भोकव्यम् नविभाज्यम् । उदकं तदा- धारः कूपादिः। मोऽपि विषमः पर्यायेणोपभोगायोग मूख्यदा- रेण विभाज्यः । स्त्रियव दास्यविषमा पर्यायेणकर्ष कारथि- तव्याः । तथाच रहस्पतिः,- "एको स्खौं कारयेत् कर्म-बचाउँन रहे रहें। बहः समांशतो देया दासानामप्ययं विधिः" इति । .

·हापामावपिनाविभागार
मंधुतासाविभाग:-हिनि। योग इति: औतमान
खते। क्षेमः इति सधपरिचालन
तडामारमलमलिादि पूर्त कर्म वाच्यते । तदुभक
धार्शितमप्यविभाधम् । सदुक सौगारिका,-
"क्षेमं पूर्स यागमिष्टमियाजाबदर्शिनः
अविभाज्ये व ते प्रोके शयनासनमेव"- रति
•पयोगक्षेमशम्देन छत्रचामरगलवाहनादिनमतबज्यो।
अवारपवारमादिषु प्रवेशनिर्गममार्गः । सोऽप्यविभाज्यः ।
सामानसाप्यविभाज्यत्वमुक्तम्,-
-विभाज्य सगोत्राणामासहसकुलादपि ।
वायं क्षेचच पत्रच्च कताबमुदकं खियः" इति।
सतियानन्धक्षेचं वषियासतेन साई प्राथोसतेन परि-
भाञ्चमित्येवं परम् ।
"प्रतिग्रहवा- चचियादिसताय"-
रविकोपारणात् । अस्ये मन्यनी। वस्वादयोऽपि विभाधा एव ।
"वसादयोऽविभज्यायैवतं तेन विद्यारितम् ।
धनभनेसम्बद्वानां वस्खाबहारचितम ॥ ..
की मशिनमनाजीचं दातं न कय गावे ।।
PRAYERभिननीय सदस्यधाऽनार्थक भवन
इति ग्रन्थान्तरता पाठः।

·पराशरमाथा . विक्रौय वस्त्राभरणमणमुहासखितम् । बसावं वा बतानेन परिवर्य विभब्यते। उद्धृत्य कूपवायमस्वनुसारेण रखते। एका स्त्रों कारयेत. कर्म यथान महे महे॥ बयः समांशतो देया दासानामययं विधिः। योगजेमवतो लाभः समवेग विभज्यते। प्रचारश्च यथाशन कर्मयो सक्थिभिः सह" इति । तेम वस्त्रादौनामविभव्यत्वप्रतिपादकं मनुवचनमुशनोवचनं चा- मादरणीयम् । तदनुपपञ्चम् । विरोधे हि वचनानां विषयव्यव- स्थाश्रयणं युकं, न चान्यथाकरणम् । रइसतिवचनानान्तु अस्त- वस्त्रादि विषयत्वम, मन्वादिवचनस्य तु तववादिविषयत्वम् पूर्व- मेवोक्रमिति विषयवस्था घटते इति । विभागकाले केनचिदश्चितं पचानावितं चेन्, तमा मर्म विभजेयुः। तथाच याज्ञवल्क्यः,- "अन्योन्यापहतं द्रव्यं विभाले दृश्यते । तत्पुनले ममेरंगैः विभोरपिनि खितिः" इति । समशब्दो विषमविभागनिरासार्थः। विभजेरपिति बडवचनेन येन दृष्टं तेनैव न यामिनि दर्शयति। मसुरपि,- "भुणे धने च सर्वस्मिन् प्रविभो यथाविधि। पश्चात यत्किञ्चित् तसर्व समता नयेत्" इति । अपहतद्रव्यवशाखोकानतिकमेण विषमभागतया विभकामपि विषमभागयता,-ति माखि का. एसके।

·व्यवहारकाखम् । समता नन्। तथाच कात्यायनः,- "अन्योन्यापहतं द्रव्यं दुर्विभक्कञ्च यद्भवेत् । पसायाप्तं विभज्येत ममभागेन तभृगुः" इति। एवं - मति वञ्चितद्रव्यस्य पचाद् दृष्टस्यैव विभागविधानात् पूर्व विभक्तस्य पुनर्विभागोनास्तीत्यवगम्यते । यन्तु मनुनोकम- "विभागे तु कृते किञ्चित् सामान्यं यत्र दृश्यते । नामौ विभागो विज्ञेयः कर्तव्यः पुनरेव घि" इति । नविभाद्रव्यार्जनव्ययकरणादम्वेिदितव्यम्। त्रिन्योन्यापातमि- त्यादिवानानां निर्विषयतापत्तेः । अचान्योन्यवचने दोषोऽप्यति। नपाच श्रुतिः । “यो वै भागिनं भागात्रुदते चयते वैनं म यदि वैनं नवतेऽथ पुनमथ पौत्र चयते" इति। अयमर्थः । यो भागि भागाई भागाचुदते भागादपाकरोति भागं तस्मै म प्रयच्छनौति पावत् । च भागाचुपतः एनमपहारकं पयते भाशयति पापिनं करोतीति चावत् । यदि तं म नाशयति, तदा तस्य पुत्रं पौर्य वा नाश्यतीति । यत्तु मनुनोक्रम,- “यो ज्येष्ठो विनिकुवात लोभात् धान् यवीयमः मोऽज्येष्ठः स्थादभागच नियमाव्यय राजभिः" इति । तत्वतन्त्रस्यापि ज्येष्ठस्य ममुदायद्रव्यापहारे दोषोऽस्ति किनु •त्यमेव पाठः सर्वत्र । परमयमसमौधौनः पाठः । पत्र वियानपि पाठी धोऽन्यथा जातोवेयनुमौयते । + पत्र, अन्यथा, इति भवितुमुचितम् ।

·नाखतन्त्राणं यवौयसामित्येवंप्रतिपादनपरम्न ज्यहोत्र दोषप्रतिपादनपरम् । अन्यथा सत्या श्रुतेः बहोपापन: । विभ- कानां कर्तव्यमाह नारदः,- “योकजाता बहवः पृथग्धाः पृथक्रिया। पृथक्वकर्मगुणोपेता न चेत् कार्येषु समताः ॥ खभागान् यदि दधुस्ते विक्रौणैयुरचापि वा। कुर्युर्यथेष्टं तत्सर्वमौशास्ते खधनस्य च"-इति । एकरमानाता विभकाचातरः परस्परानुमतिमन्तरेण धनमा- थेष्टापूर्तादिधर्मकारिणो मवेयुः। तथा, धनमाध्यवव्यादिकर्मकारि यो भवेयुः । तथा, विभिन्नोलखलमुसलादिकापसर्जनद्रव्योपेताः स्युः। तथाच कार्येषु भ्रातरो यदि न ममताः, तदा माननादृत्य कायं कुर्युः। नथा, विभका भ्रातरः स्वभागान् यदि दधुर्विक्री- मौयुर्वा, न ददुर्वा, तत्सर्वं यथेष्टं कुर्युः । यस्माते विभक्ताः स्वधन- स्येमाः स्वतन्त्राः स्वामिन इत्यर्थः । यत्तु वृहस्पतिवचनम्,- "विभका वाऽविभका वा दायादाः स्थावरे समाः। एको छनौशः सर्वत्र दानाधमनविक्रये" इति। तदेवं व्याख्येयम् । अविभक्षु द्रव्येषु साधारणत्वादेकस्थानीश्वरत्वात् सर्वैरमुचाऽवश्यं कार्या। विभक्त बत्तरका विमानसंशयचुदासन- मौकर्याय सर्वाभ्यनुज्ञा। न पुमरेकस्यानौश्वरत्वेन। अतो विभकानु- मतिव्यतिरेकेणापि व्यवहारः मिष्यत्येवेति । य सत्यनारम्, "खग्रामज्ञातिसामन्तदाबादानुमतेन च। हिरण्योदकदानेन पभिर्गच्छति मेदिनी"-इति ।

·यवहारकाण्डम् ।
चिमभिप्रायः। तच ग्रामानुमतिः,
"प्रतियाः प्रकाशः स्यात् स्थावरख विशेषतः" ।
रति भरणात यवहारप्रकाशनार्थमेवापेच्यते न पुनर्यामानु-
मतिमनारेण व्यवहारो न सियतीति । मामतानुमतिरपि मौमा-
विप्रतिपक्षिनिरासार्थम् । एवं तदनुमतिरपि* विभागप्रयायुदासेन
व्यवहारपौवार्थमेव । हिरण्योदकदानमपि विक्रये कर्तव्ये सपिरयो-
दकं दावा दामरूपेण स्थावरविक्रयं कुर्यादित्येवमर्था ।
"स्थावरे विक्रयो नास्ति कुर्यादाधिमनुशया"-रति
सावरविक्रयस्य निषिद्धत्वात् ।
"भमि यः प्रतिग्रमाति यच भूमिं प्रयच्छति ।
बाकुभौ पुण्यकर्माणौ. नियतं स्वर्गगामिनौ"-इति
दानप्रतिपक्षयोः प्रशस्तवाच । विभागापलापे निर्णयकारणमार
-
"विभागनिहवे? जातिबन्धुमाक्षिविलेखनैः ।
'विभागभावना ज्ञेया ग्रहाचेच यौतके:"रति ।
--
-
त्यमेव सर्वत्र पाठः। दायादानुमतिरपि,-इति पाठो मम
विभाति ।
हिरण्योदकं दत्त्वा दानरूपेण स्थावर विक्रयं कुर्यादित्येवमा,
इति का।
स्थावरे विक्रायं कुर्यान दागमननुचया,-इति शा।
निये, इति शा।
विखितः, इति का ।

·-- जातयः पिटवभवः बार मारलादयः । लेख्यं विभाग- पषम्। एभिः विभागनिर्यको सातव्यः । चौतोः पृथककृतः माया। अन्यदपि विभागनिज़माह नारदः,- "विभागधर्मसन्द दायादानां विनिर्णयः । पातिभिर्भागलेयेन पृथकार्यप्रवर्तनात् ॥ भ्यादणामविभकानामेको वर्षः प्रवर्तते । विभागे पति धर्मोऽपि भवेत्तेषां प्रचक् पृथक् । गाजिवं प्रातिभाव्यच्च दानयरणमेव च। विभका भातरः कुर्यु: वाविभाः परस्परम् । दानयहणपश्वभरपहचप्रतिपक्षाः। विभकानां पृषक क्षेचा दानधर्मवचागमाः . येषामेताः क्रिया लोके प्रवर्तन किया। विभकामवगच्छेयुलेख्यमप्यन्तरेण नाम्" रहस्पतिरपि,- "पृथगायव्ययधनाः सीदव रखरम् । वणिक्पथच ये कुर्युर्विभक्ताले न संशयः" इति। कुसौदवाणिव्यादिभिजिविभागनिषषः साध्यापभाने वेदि- तयः । तथा: सपूव,- जातयः पिरवान्धवामाबान्धवावा-इति प्रा. एचकपचमहायः याज्ञादिमिच मात्रैचविशा। है पाक,-इति ग्रन्थान्तरोष पाठा समावीक

·सावरखान्य प्रविमानब निवनामा
अतुमानेन विशेषं न मयुर्वच साधियो"
सामादिवाकथिङ्गान्यपि सोवा,-.
"बुखानुबन्धयाधातहोढं माहसमाधनम् ।
सय भोगःखावरस्य विभाग प्रधनम्" इति।
समानुवन्धः पूर्वपुरुषैरनुबन्धः । थाघातः परस्परसोपवता-
दपस्तव्यसयते। दर्शनं खाम्यात्मनोभोग। परखरं पम्-
परमादेविभागलिङ्गत्वमविभक्केषु निषिद्धलेनावगमध्यम। तथा
धावणामथ दम्पत्योः पितुः पुषस्य चैव हि।
प्रातिभाव्यमणं वाच्यमविभान तु स्तम"-रति
पिनाकिभिनिर्णयथ्याशाले,
"धुमिम्वष्यसमर्थाट अपरेगमर्थ येत्” इति
मात्र दिन निषेधनि बरवाशक्त्यः-
विभागधर्मपन्देहे बन्धुमाध्यभिलेखितः ।
विमागभावना कार्या न भवेविको किया"-ति।
निर्णय इत्याकाहायामात मनुः-
बासा, इति ग्रन्थान्तरोयः पाठः।
मेव पाठः सर्वत्र । परमयसमीचीनः । व स्थाता पवाधियो
तिमल्सयपाठ समाचौथा।
बव पाठः सर्वत्र । मम तु; थाधातः परस्परपेवा बजावण
मुचते पस्यात्मनोभोगा, इति पाठः प्रतिभाति ।

·पराहरमाचन . "विमाने थामन्ती दाबादानां परस्परम् । पुनर्विभागः कर्तव्यः पृथक् स्थानखितेरपि" इति । पत्र सन्देहो युक्तिभिरपि नोति, तत्र पुनर्विभागः कर्तव्य- इत्यर्थः । यच तेनैवोकम्,- "मदंशो निपतति समकन्या प्रदीयते । महदानं ददातौति पौयेतानि महत् मकृत्" इति । तद्युकादिभिनिर्णतुं शकौ सत्यां बेदितव्यम् । स्वयं शतस्थास- न्दिग्धस्य पुनः प्रवर्तको राजा दण्डनीय रत्याह एहसतिः, "खेच्छाकृतविभागो यः पुनरेव विसंवदेत् । म राबाउंगेखके स्याप्या शासनीयोऽनुबन्धनः-इति। अनुबन्धी निर्बन्धनम्॥ ॥रति दाखविभागः ॥ -- अथ द्यूतसमाधयाही विवादपदे निरूप्यते। नयोः स्वरूपमा मनु:- "अप्राणिभिर्यवियते तोके पतमुञ्चति प्राणिभिः क्रियते च विषय माहवा" স্মৃঞ্জিন্সি গল্পঞ্জাব্বানিশি प्राषिभिः छुटामिः । तथा च नारदः,- "अवधशाकादेवनं जिकारितम्। पकौड़ा बयोभिव पदं धूतसमाजवम्" इति । जयकारणं,-इति शा। - ·व्यवहारकासम्। - या पाचकाः। बन्धवाचष्टिका। माका दा पतरा। बाद्यशब्देन कपर्दिकादयो बचाने बहेवनं क्रौन क्रियते तद्द्यूतं, क्योभिः पचिभिः वकलास* उन्मत्तमेषादिभिश्च प्राणिभिर्या कियते मा समाहय इत्यर्थः । सहस्पतिरपि,-.. "परिग्रहौताथान्योन्यं पक्षिमेषवषादयः । प्रहरन्त कृतपणास्तं वदन्ति समाशयम्" इति । धूतखानं मभिकेनाधिष्ठितं कार्यमित्याह सएव,- "भभिकाधिष्ठिता कार्या तस्करचान हेत"रति 'पचान्तरमा नारदः- "अथवा कितवो राधे दवा भागं यथोदितम् । प्रकाशदेवनं कुर्युरी दोषो न वियते"-रति। धूतसभाऽधिकारिणी इलिमा पाज्ञवषयः,- "ग्लई गतिको ममिका पावकं भतम् । समीयात् धूतकितवादितराहमकं भतम्" इति । परखरपौत्या कितवपरिकल्पितपणी सः। स तदाबा एकपरिमिता तदधिकपरिमाण वा वृदिशामी विक- तयात् कितवान् पञ्चक मतं मभिकः बामहापर्ष की इति पाठ प्रातः कानांवान्,--इति का। मम तु, तकनार 'माति। नित-इति मा । दति का ·'परापमा - चात् । पञ्चपणामयो बसिन् प्रति तत् तं पञ्चकम् । वित- पर विंशतितम भागं मीषादिति यावत् । कितवनिकासा भावासभा, ताधिष्ठितः सभिकः। सभापतित कस्विताचादि- निविसकौडोपकरणः तदुपचितद्रव्योपजीवी। इतरमादपूर्णतयोः कितवाहयक जितस्यास्य दशमं भागं सीमारित्यर्थः । एवं खापि- सख सभिकस्य कृत्यमाचसएब,- "म सम्यक् पाशितो दद्याद्राजे भागं अथाहतम् । जितमुद्दाहयेत् मेचे दद्यात् सत्यं वचः चमौ" इति। पः कृप्तवृत्ति ताधिकारी रामा धूर्तकितवेभ्यो रक्षितः स राशे यथाप्रतिपत्रमं दद्यात्। जितं ड्रथं पराजितमकामादा- धादिना उद्धृत्य जेचे दद्यात् । तथा चमौ भवा धूतकारिणं विश्वासार्थ सत्यं वचो रचात् । इख तिरपि,- "मभिको ग्राहकस्त दबाब्वे नपाए पनि। पराजितकितवानां बन्धनादिना पणमारकभिवता पल्याणादा- मेव खकौवं पर्ण वेचे यथाभार्ग इंचादिवर्षमयां कात्यायन:- "बेतुर्दद्यात्खक द्रव्वं जितं पाकिमः। भयो वा मभिवेनैव कितवात्तु नका" ..बदा समिको मेचे जितं द्रव्यं दापचिदं. मका, सदा राजा दापदित्याइ याज्ञवलक्या,- • इत्यमेव तर्बत्र पाठः (१) स्वेलश्रुतिरिवनुशासनात् ग्रहपदेनाच यार जब रवि भवम् ।

·थक्वारकाखम्।
-
--
भात पतितो भागे प्रमिझे चूतमले ।
जित पवभिके स्थाने दापयेदन्यथा नहु"-ति।
अन्यचा प्रयने मभिकरहिते अतीतराजभागे(१) पूर्व मित
पोन दापयेदित्यर्थः। अब नयपराजयविप्रतिपत्तो निर्णय
कारणमा सएव,-
"द्रष्टारो व्यवहाराणा साविणवतएव हि।
धूतास्थयवहाराणं द्रष्टारस्त तएव पि" इति ।
कितव एव राजा नियोकव्यः, न तु श्रुताध्ययनसम्पच रत्यु.
समय: । साक्षिणव तएव द्यूतकारा एव । विष्णुरपि,-
कितवेवेव तिष्ठेरग कितवाः संशयं प्रति ।
थएव नत्र द्रष्टारस्तएवेषान्तु माक्षिण" इति ।
भाषिण परस्परविरोधे राजा विचारयेदित्यापतिः-
"उभयोरपि सन्दिग्धौ कितवाः थुः परोधकाः ।
घदा विवविक्षोतदा राजा विचारयेत्" इति ।
पूटधूतकारिणे दडमार पाशवणयः,-
"रामा परि निर्वाखाः कूटाघोपाधिदेविनः"-रति ।
एटरशादिभिरुपाधिभिर्मणिमन्त्रादौनामिति बपनेनाव दि-
चलि नान् बपदनारयिला खराशानिर्वासयेदित्यर्षः । निर्वाचन
विशेषमार मारदः-
-पिता एव विष्ठेरन कितवाना शमं प्रवि,-वि मा.।
त्यमेव प्राठा सर्वत्र ।
पोवो राशभागो यस्माद, बमिलित्व।

·. যমুন্স पराभस्माधवः। - "कूटादेविनः पापान् राजा राणादिवासयेत् । कण्ठेऽक्षमालामांमञ्च स श्रेषां विनयः सतः" इति । दण्डने विशेषमा विष्णुः । “धूते कूटाचदेविना करछेदः,, उपाधिदेविनां मन्दंशच्छेदः* "रति । अनियुकबूतकारिणे दण्डमाह नारदः,- "अनिर्दिष्टस्त यो राजा धूतं कुर्वीत मानवः । शतं प्राप्नुयात्कामं विनयश्चैव मोऽईति" इति । द्यूते विहितं कर्मजातं समाये प्रतिदिशति थाजवषयः,- "एष एव विधियः प्राणिते समाइये"-इति । मभिकत्तिकल्पनादिलक्षणो धर्मः समाकयेऽपि विशेष इत्यर्थः प्राणिते प्राणिचा जयपराजयौ नत्खामिनोरित्याह एहस्यतिः,- "इन्दयुद्धेन यः कचिदवसादमवाप्नुयात् । तत्वामिना पणोदेयो यस्तत्र परिकल्पितः" इति । पणपरिकल्पनमपि कृताकतमित्याह नारदः,- “परिहामकृतं यच्च यच्चाप्यविदितं नृपो। तचापि नाप्नुयात् काम्यमषाऽनुमतं तयोः" इति । काम्यः कामः पणः । यत्तु ममुनोनाम- "धूतं समायश्चैव यः कुर्यात्कारयेत वा । तम् सर्वान् घातयेद्राजा शूद्रांच दिनशिक्षिनः । द्यूते कूटाक्षदेवीनां करच्छेदः प्रशस्यते । . उपाधिदेविनां दण्डः करछेद इति सता,-इति शा.। t कथं विदितं त्वया,-इति-शा Sa- - 2

·नित्य प्रतीपाते नृपतिर्षतवान् मोन
बमानव रावा राई निवारणेन
बालकरावेतौ को दोषी अधियोपिया
कितन्धन खौलवान् कौलान् पापयामि
विनामखान् भौणिकांच शिनिवारणेपुरान"
इटावदेवनविषवतया राजान
thout
निषिद्धं महना सत्यको
विजातमन्त रानभागबनवितम् ॥
धिष्ठितं काय तसारमानदेवला
इति धूनबमाको विवादपद विपिन ।
तुरीषन कायादानादिसमाया-
रपदानि निरूपितानि
चस्पतिमा निरूपितं.प्रवीवार
विवादपदमभिधीयते
मनभेदी नारदेन निरूपितो,
विषु विशेचा व्यवहारा पायवाः
पालकमकर सपा
इविका।

·पुनः प्रमाणकोदा प्रतीमा विच पाषषनगमोगधर्मविषयाः । पितापुषविवादश्च प्राववित्तपतिकमः । प्रतियहविक्षोपस लोप पावमिहामपि । वर्णशङ्करदोषश्च तहत्तिनियमतथा । न दृष्टं बच पूर्वेषु सर्व तस्यात् प्रकीर्णकम्" इति । प्रकीर्णके विवाद घे विवादा राजाशोन-तदाज्ञाकरण- तत्कर्मरक्षणादिविषयास्ते नपसमवाथिनएव । तत्र सत्याचारव्यपेते मार्ग वर्तमानानां प्रतिकूलतामाञ्चाय व्यवहारनिर्षयं नृपएवं कुर्यात् । एवं वदता यो नृपाश्रयो व्यवहारस्तप्रकीर्णमित्युक भवति । तत्र राजाज्ञाप्रतिघाती विशेषदामार चालवस्क्या,- "न्यूमं वाऽभ्यधिकं वाऽपि सियो रांगासनम् । पारदारिकचोरं वा मुञ्चतो दल उत्तम नि... राजदत्तभूमेर्निबन्धनस्य वा परिमाणन्यूनलमाधि का प्रका- मथट्राजमारनं यो विलिखति, यब पारद्वारिकचोरी वा सौवा राजनिवेद्य मुञ्चति, तावुभावुत्तममाहवं रणनीयौ। बायोऽपि,- "न्यायद्याने बहीखाऽर्थ अधर्मप विनियम् । करोत्युत्तरकाOणि राजद्रव्यविनामकः । उत्कोचनौविनो यौनान् गाला विवासवेत्” इति । तत्कर्मकरणे दखमाह पावल्या- विषमालानुभनमो नमो वा कुबाद, रवि + प्रमापये,-तिमा। - - .

·पराकमानाबनारोहे दो मध्यममा DP "राजकीडास ये मका राजत्युपजीविनः । अभियचाय यो वका बल तेषां प्रकल्पयेत्” इति । राजः कोमापहरणादौ दण्डमाह मनुः- "राज्ञः कोशापहच प्रतिकुलेषु च स्थितान् । घातयेद्विविधैर्दण्डहरेत्सर्वनमेवच" इति । सर्वसापहारेऽपि यद्यस्य जीवनोपकरण तत्तख नापथ- मित्याह नारदः,- "चायुधान्यायुधौथाना बोजानि पिजीविनाम् । बेश्यास्त्रीणामकारान वाधावाधानि तबिदाम । यच्च यखोपकरणं घेन नौवनित कारकाः । सर्वस्वहरणेऽप्येतब राजा हर्तमईति" इति । प्राणस्य बघण्याने मौल्यमा मनुः,- "प्रावण वधे मौषधं पुराभिर्वासनाने । सखाटे भिगतार प्रयाएं गर्दभेन हु" इति । कोपावरवरभेदनादौ दणमारवासवमायः- गरिनेभेदिनो राज. विद्यादेशाताया। मग शूद्रय जीवतोऽहमतो दमः" इति । सत्यारेभिहितम्- समातिविधिमा एदान् विपदणेष बातचे हात - ·पराभरमाया नवृत्यर्थं प्राधाविनधारणे पारित अणपौलाकारिणो- दण्डमा मः,- "प्राधणान् पाध्यमावन्तु कामाईवरवर्णवम् । हन्याञ्चिवैधोपायेस्तमुद्देजकर इति । शूद्राणां प्रव्रज्यादौ दण्डमाह कात्यायन- "प्रवज्यावासिनं शूद्रं अपहोमपरं गया । बधेन मयेत् पापं दण्यो वा विगुणं दमम्" इति । एवं शास्त्रोमामा)माह यमः,- "एवं धर्मप्रवृत्तस्य राजोदण्डधरस्य च। अशोऽस्मिन् प्रथते खोके वर्ग वासस्थाऽश" इति। मनुरपि,- "एवं सर्वानिमावाजा व्यवहारान् समापयन् । व्यपोय किल्विषं सर्व प्राप्नोति परमाङ्गतिम्" इति। इति श्रीमहाराजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकोवौर- बुद्धभूपालसाम्राज्यधुरन्धरस्य माधवामात्यस्य कृतौ परामरहाति- व्यायायां व्यवहारमाधवः समाप्तः ॥ ममाप्त चेदं व्यवहारकाण्डम् ॥ समाप्ता चेयं पराशरस्मृतिष्याया। शुभमस्तु । औरत। -ID 40- (१) पात्रोक्लोमागा बस्य- राप्रतीक

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.