·Kujaki is het mentioned is luis preceptor (gmu) (2) "गुलकारसूनाणा वृत्या तारपर्यमुच्यते।" (the first st mai m the pre-cut work) lluc the author of the Vitti anys that the meaning of the Alank er sutin of his preceptor is cyplunca in tliu Vitti. 6) “इति मइनुको वितेने काश्मीरतिपसान्धिविप्रहिक । साविम्यारधरण तनिटमरद्वारसम्वम् ॥" (Ilie last stinza of the present woh) Huic the autre 2 is specifically inentioned as Manklick! und his work as Alinhai 187117511 The present commentator Samudribudhr would kudd ils to in entuely eliftercit at indpoint altogethai Ilc ulls the work that he stuts to comment upon, Alankarisansar und its luthion Monbliuk Ile also states that tlus noih on poetics is 'originated' by Alinhhuh 1 I hus (1) "कदाचिन्मखुकांपज्ञ काव्याएकारलक्षणम् । प्रदर्य रविवर्माण प्रार्थयन्त विपश्चित ॥" (2) “गम्भीर नस्तितीर्पूणा म कमन्यसागरम् ।' (.) "धुधपरिपदलङ्कारो व्यारगरकारमयस्त्रम् । He inclecd coininents on the pissage, 'गुर्वलकारसूत्राणा त्या तात्पर्यमुच्यते ।' nd explaus it गुवित्यनेन विवक्षितस्य तारपर्यस्यावश्यवनव्यता दर्शयति । He woull appear not to find any reference to precoptoi in tlie first work but rithci to take it as maining that which deserves explanation' Pioceciling to comment on Alank 21 Isırmsva, lic occlsommlly gres explanations of the Sutra portion 18 sell, and innkes it apprent, that he includes both Sutra and Vrtti in luis conception of Alanh erisu VISTI Thur (1) "विशेपणसाम्यादप्रस्तुतस्य गम्यत्वे समासोक्ति (सू-३१) विशेषण साम्यादित्यादि । अप्रस्तुतस्य गम्यत्व इत्यनेन सारूप्यनिमित मप्रस्तुतप्रशसाभेद व्यवच्छिनत्ति।" (2) 'विरद्धाभासत्व विरोध (सू-४०) विरुद्धाभासत्वमिति । अवि- रद्वत्वेऽपि विरद्ववदाभासमानो विरुद्धाभास । सस्य भावस्त- विम्।" Busules, wlicia the litti explwr the word 'Samkshcputin' m the Sutra, ·3 # एवमेते शब्दार्थोभयालारा सक्षेपत सूनिता" (सू-८६), Sumudrn. bunchu slys: 'स्त्रकण्ठेनानुक्तिशङ्कानिरासाय सूत्रस्थस्य सक्षेपत इति पदस्यान्वयप्रदर्शन- मुखेन व्याचष्टे' !!, eplus in his own words and thus clearly shows that he considers the iuthoi of the Vrttı as identical with the author of the Sutii Reference should also be made to the following (1) 'STIETOT sfrases (P 15) Tor example refer to Vanhhuha's Srihantlinstiv (2) get hela frestila (P-18) As in mi Srikanthin st212 Here Mukhiyn may be a mistake for madīya, 01 15 is not at all improbable, the author my hue referred to his work in the 3rd person m one place and in the 1st person in mother Under the cirumstances we would defer pronouncing I conclusie opinion on the authorsłup of the present work until we ie in possession of some at least of the miny works of $ii Ruys iki referred to in Siikuntaeriti, 'यस्कृतिप्ववधानेन मूर्धा कस्य न चीप्सया। सारस्वतरमावर्तवलनेनेव चेदने । त श्रीरय्यकमालोक्य (Sirga 2), Stan/n, 29) ud of tłone of Minkhuka nientioned in the pref ice to the first edition of this work It is not proposed here to deal with the date of the author or authors is the risc may bc, of the present i ork mi otlıer det uls, is the cute licen well liscioned in the learned editor (No 10 TSS) liom the ticalincat licitin ndopted as the result of diin cussing the views of all well known Alank irihen, the work shoul le welcome to all lover o Smskrit lateinturi huzhalimation in which tlu- Alinhas-titr his been licki scholars is shown by the recognition it luas recened it the hand- of Saluty achiru artilouluty Bliattagöp ela v lojtotes it is decisije in sosiril plicts m larg commritory on kiusapr ih 14 culled vilty bulunmı Thns 5

·(1) "यत् सूत्रम्-उपमानोपमेययोः माधये भेदाभेदतुल्यस्व उपमा।"
सू-११. पृ-२२.
(2) "यश्च सूझ- विशेषणसाम्यादप्रस्तुतस्य गम्यस्वे समासाोक्तः ।"
मू-३१. पृ-९१.
An index for quotations has been added in this cdition.
28th Barhatakam: 1101. }
K. SAIBASIVASASTRI.

·॥ श्री ॥ निवेदना। द्वितीयगिद संस्करणं राजानकश्रीरुल्यककृतेरल कारसूत्रस्य, यत समुंद्रवन्धव्याख्यानेन सनाथया श्रीमखुकपणीतया अलवारसर्वस्वारयया वृत्त्योपवृहितमितः कार्यालयाद् अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावल्याश्चत्वारिंशो ग्रन्थ प्राक् प्राकाश्यत । अलकारसूत्रं नाम सुप्रसिद्धमेक वामनाचार्यस्य काव्यालङ्कारसूत्रम् , अन्यच्च केशवमिश्रीयस्यालङ्कारशेखरस्य मूलभूत शौद्धोदनिमुनिविरचित कारिकात्मकम् अलङ्कारविद्यासूत्रम् , * इद तु प्रस्तुतं श्रीरुश्यकीयं तृतीयम् । अस्य चैव प्रकाशनेन निखिलसाहित्यज्ञसुचिरपरिचितः कश्चिदनभिनवो वृत्तान्त' सुदूरमपमृत , य श्रीविद्याचक्रवर्तिदिशा सूत्रवृत्त्युभयामिका अलङ्कार- सर्वस्वाभिधाना कृति श्रीरुय्य कस्यैवेति. सूत्रवृत्तिभेद एव तर नास्तीत्यपि च । तथाहि -श्रीकण्ठचरितमहाकान्यस्य पञ्चविंशे सर्ग, "त श्रीरुय्यकमालोक्य स प्रिय गुरुमग्रहीत् । सौहार्दप्रश्रयरसस्रोत सम्भेदमज्जनम् ।।" (श्लो० ३०). इति रुय्यकमात्मनो गुरु कथयता, प्रस्तुतग्रन्थम्य मुखे "गुर्वलङ्कारसूत्राणा वृत्त्या तात्पर्यमुच्यते" इति गुरो रुय्यकम्य अलङ्कारसूत्राणा वृत्त्या (अनव- गतपदार्थवि रणेन) तात्पर्यवचन प्रतिजानानेन, ग्रन्थान्ते "हीत मड्खुको वितेने काश्मीरक्षितिपसान्धिविग्रहिक । मुकविमुखालकार तदिदमलङ्कारसर्वस्वम् ॥" + मम्मटभट्टविरविनकाव्यप्रकाशस्थानामलद्वारकारिकाणा सूरत्वेन व्यवहारस्तु केवलमालङ्कारिकनिकायप्रसिद्ध । श्रीविद्याचक्रवर्तिना रिल स्वकृताया सर्वस्वसन्जीवन्यायाया व्यारयाया मादी "रुचकाचार्योपज्ञ सेयमलङ्कारसर्वस्वे । सञ्जीवनीति टाका श्रीविद्याचक्रवर्तिना क्रियते ॥' इति अन्ते 'इन्थ भूना रचकवचसा विस्तर शोऽय श्रीवास्माभि ममुपरचिता सोचनीयम् ।" इति चालङ्कारसर्वस्वं रचककृतमङ्गीप्रियते । रचकशब्दोऽयं रय्यकस्य देशीय शब्दस्य प्रकृतिरिति वीक रे 'कृतिस्तत्रभवद्राजान करण्यकम्येति काव्यमाल्गप्रकाशित- पुस्तराहतेन वर्मना रय्यक एकालङ्कारसर्वस्वक्तति प्रतिपादितप्रायम् ।

·. २ इति ग्रन्थकर्तृनामधेये व्यपदिश्योपसंहरता च श्रीमङ्खुकेनैव स्वगुरू रुग्यका तद्ग्रन्थोऽलकारसूत्रव्यपदेश्यः. म्वकृतिश्च तवृत्चिरलङ्कारसर्वस्वाभिधेयेत्य- यमर्थः प्रत्यायितः । व्याव्यातुः समुद्रवन्धत्य दिगा तु काचिदियं पर्यालोचना स्थान लभते । स हि म्बच्याचिम्न्यासितं ग्रन्थमलङ्कारसर्वस्वाभिधं तत्कतीरं च मङ्खुकाख्यं कथयति । इदमलद्वारलक्षणं मङ्खुकोपज्ञमाह च । यथा "कदाचिन्मखुकोपनं काव्यालद्वारलक्षणम् । प्रदर्य रविवर्माणं प्रार्थयन्त विपश्चितः ॥ गम्भीरं नस्तितीर्पणां मङ्खुकग्रन्थसागरम् । "बुधपरिषदलङ्कारो व्याख्यदलङ्कारसर्वस्वम् ।' इति । अथ च स एप गुर्वलकारसूत्राणामिनि पाठमभ्युपयन्नपि गुरुपदमा- चार्यपरं न म्पष्टमाचष्टे । “गुर्वित्यनेन विवक्षितस्य तात्पर्यस्यावश्यवक्तव्यतां दर्शयती"ति व्यङ्ग्यार्थमेव विशदयति । स्वव्यारव्येयमलङ्कारसर्वस्वं प्रतिज्ञाय रसूत्रगतमप्यंगं कचित् कचित् प्रतीकमुपादाय व्याचक्षाणः सूत्रवृत्ती उभे अपि अलङ्कारसर्वम्वनामन्यन्तर्भावयति च । यथा १. 'विशेषणसाम्यादप्रस्तुतस्य गम्यत्वे समासोक्तिः।। (सू ० ३१). विशेषणसाम्यादित्यादि । अप्रस्तुतस्य गम्यत्व इत्यनेन सारू- प्यनिमित्तमप्रस्तुतप्रशंसाभेदं व्यवच्छिनत्ति ।' 'विरुद्धाभासत्वं विरोधः ॥ (सू ० ४०). विरुद्धाभासत्वमिति । अविरुद्धत्वेऽपि विरुद्धवदवभासमानो विरुद्धाभासः, तम्य भाव- स्तत्त्वम् ।' इति । किञ्च एवमेते शब्दार्थोभयालङ्काराः संक्षेपतः मूत्रिताः' (सू० ८६) इत्युपसंहारसूत्रघटकं संक्षेपत इति पदं विवृण्वती वृत्ति 'स्वकण्ठेनानुक्ति- शङ्कानिरासाय मूत्रस्थम्य संक्षेपत इति पदस्यान्वयप्रदर्शनमुखेन व्याचष्टे' इत्य- वतारयन् सूत्रवृत्त्योरेककर्तृकत्वमभिमन्यते । तदियता तन्मते अलङ्कारसर्वस्वं नाम मूत्रवृत्त्युभयात्मकं तत्कर्ता च श्रीमख़ुक इति । पुनरुक्तवदाभासोदाहरणे (१५. पृष्ठे) 'उदाहरणं मखीये श्रीकण्ठ- म्तवेइति तु अनुप्रासोदाहरणे (१८. पृष्ठे) 'यथा मदीये श्रीकण्ठस्तवे ·" ३ इत्यस्यापभ्रशो वा म्यात् उताहो ग्रन्थकर्तु स्वनामग्रहणपुर सरमप्युदा हरणप्रदर्शन नासम्भनीत्या द्योतक वा भवेत् । अत्र तु पार्यन्तिको निश्चय श्रीकण्ठचरितकाव्ये पञ्चविंशे सग "यत्कृतिप्ववधानेन मूर्धा कम्य न वीप्मया । सारस्वतरसावर्तवलनेनेव चेष्टते ॥ त श्रीरुय्यक मज्जनम् ॥ इति मख़ुकोक्तप्रकारेण रुग्यकप्रणीतानामितरासा कृतीना प्रथमसस्करणोपो द्वातोक्तरीत्या मीयाना साहित्यमीमासानाटकमीमामादीना च ग्रन्थाना मुपलब्धौ तद्विमर्शमुखप्रेक्षी प्रतीक्षितव्य इति मे मति । ग्रन्थकर्तुजींवितसमयादिक तु पूोपोद्धात एव यथावन्निरूपित नेह वितायते । इदमीयमलङ्कारस्वरूपनिरूपणमखिरान्यालङ्कारिकाचार्यमतप्रक्रियापरि चिन्तनफलायितमाम्बादमात्रावशेष सहृदयानामत्यर्थमभिनन्दनीयम् । इयती पुनरस्य प्रतिष्ठा अलङ्कारस्तस्य यत् साहित्यचक्रवर्तिलाहित्य भट्टगोपालकविरचिताया काव्यप्रकाशविमशिन्या साहित्यचूडामणावलकार प्रकरणे प्राय सर्वत प्रमाणमिदमुद्घोप्यते । यथा - उपमायाम् - यत् सूत्रम् "उपमानोपमेययो साधम्ये भेदा- भेदतुल्यत्व उपमा ।" (सू० ११) २ समासोक्ता -यच सूत्र “विशेषणसाम्यादप्रस्तुतस्य गम्यत्वे समासोक्ति" (सू २१) इत्यादि। अस्मिंश्च द्वितीये सस्करणे प्रथमसस्करणेऽदृष्टा काप्युद्धरणानुक्रमणी सौकर्यकृते सयोजिता ॥ अनन्तशयनम् , के साम्नशिवशास्त्री. ११०१-१२-२८) १ .

·INTRODUCTION The present edition of this word comprises (1) Alanka risutri, (2), Tritti (commentary on the Sütm) and (3) 1 commentai y on the Tutti The Vuittı published in the La vyunalı Series b is the following introductory line, "Parte बारसूनाणा वृत्या तात्पर्यमुच्यते' from this it has to be inferred that both the Sutrn and the Vrittı were written by one and the same author And from the closing line therein, "eigur मिदम् अलङ्कारसर्वस्वम् both the Sutra and Tritti have come to be known as Alinhajasarjassa The colophon in the same cdition, 'कृतिस्तत्रभवद्गाजानकरुय्यकस्य ' ascribes the authorship to Ruyyaka But in our ancient palm leaf manuscripts of the work, the above introductory line runs "Tacittadion T area eta , where the reading ge instead of fart gives rise to the surmise that the uuthor of the Sütrı might be pieceptoi of the nuthor of the Vritti And the couplet at the end of our manuscripts, 'इति "मडखुको वितेने काश्मीरक्षितिपसान्धिविमहिक । सुकविमुखालकार तदिदमलकारसर्वस्वम् ॥' makes it clear that the uuthor of Alankarasırvisva » 18 Van bhuka The commentator Simudrabandhı calls the Vritti the subject of his commentary, 19 Alanlārsırvasti and its author, as Mankhuki, and adopts the rending Te in "Tamil रसूत्राणाम्' Thus it is evident that a belief in the authorship of Alankarasar rasva had long ago been current in two ways This benef could not have irisen unless both Rusyakit und Mankhuka had some connection with the work Hence it may be argued that one of them should have written the Sa tr, and the other, the Vrittı Of these the author of the Satra, being the preceptor of the author of the Vritti is shown by tre reiding geros FIRM should bc Rusya binself, and the author of the Vrittı should be Vankhuba For, Vinkluba in his Srikanthnchantı refers to Ruyyubi as his preceptor thus "त श्रीरय्यकमालोक्य स प्रिय गुरुममहीत् । सौहार्दप्रभयरसघोतस्सम्भेदमजनम् ॥ (25-30) Here the proper nan e should be to which proi ably has become sorrupted as मद्रक just as the name अप्पय 1s pronounce ! 28 अपम्य with donble y ·11 The nuthor of Alinh risaryisya has been de cribed in the introduction of Vyaktivneki is a writer of many treatises such as साहित्यमीमासा, नाटकमीमांसा etc , ud 2 1 critic of Vahiinabhatta the rathor of Vyktivi cha He flourished in the first half of the 12th century A D It is well known that in the elucidation of Arthalanha. mm, Alanhärasırçası su passes the hapsiprok 2017 of Mum mnter and also criticises ome of the vers of the latter Ilie comincntary, which is know published as well uuted to the dıznıfied nature of Alwhar sarı ista and i superior, in uvery respect to Jayaratha's cominentury published in the Kar yumalı Seljes Samudrıbandhi the author of the com mentary adorned the court of Ruri larmn Blupr clias San grumadhira, the king of Lolamba (Qulov) in Travancore It was observed in the introduction of Priyamnabhyudayı (Trivandrum Sinskrit Scrie o 8) that thi king, who was born in 1267 ID and conquered the couutrics - fır as Concerarum night probably be an incestor of His Highness the Valji of Iriancon and that the commentator, Su inudribindha inight be thu kather be of himharaj who wrote the Prabriti-Rapuvatura The edition is ba od on the following zulm leif unu script written in Mula lum charicter # und 7, Alinkausiryqsyal belonging to the Palace Li brry, ilout + centuries old Du lent by Vr Kulapurit Govinda Phorodı' bout aunturies old # the commentury of Alukasentrum, belonins to the Police Li briry centuries old Do font bi Vr kailis ipuran Govind. l-hiroyli 3 cen turicole Du I nt hi Vir Chahru hrshua IT T Vars" slott i crntury old 1 RIVANERUS, T GAXAPITI SASTRÎ It waiad iu th: I get tlak inks that Als karanarya Krit Ilovak it now * las tako have bee 1, dlackbola

·उपोद्धातः।
अलङ्कारसूत्रं, तस्य वृत्तिः, वृत्तेर्व्याख्यानमित्येतत्रितयमस्मिन् पुस्तके
निवेशितम् । तत्र काव्यमालाप्रकाशितपुस्तके
"निजालकारसूत्राणां वृत्त्या तात्पर्यमुच्यते"
इति चिकीर्पितप्रतिज्ञावाक्ये दृष्टस्य निजशब्दपाठस्यानुसारात् सूत्रवृत्त्योरेक'
प्रणेतेति, तत्र 'सम्पूर्णमिदम् अलङ्कारसर्वस्वम्' इति सामान्येन कथनात्
सूत्रवृत्त्योः समुदायः अलङ्कारसर्वस्वम् इति च प्रसिद्धिः । तत्पुस्तकान्ते
'कृतिस्तत्रभवद्राजानकरुय्यकस्य' इति पाठाद् अलङ्कारसर्वस्वस्य प्रणेता
रुय्यकः प्रतीतः।
किन्तु अतिस्थविरेप्वस्मदीयादर्शमन्थेपु चिकीर्पितमतिजावाक्ये
"गुर्वलकारसूत्राणां वृत्त्या तात्पर्यमुच्यते"
इति निजशब्दस्थाने गुरुशब्दपाठस्यैव दर्शनाद् वृत्तिकारस्य गुरुः सूत्रकार
इति गम्यते । ग्रन्थान्ते च
"इति मल्खुको वितेने काश्मीरक्षिविपसान्धिविमहिकः ।
सुकविमुखालकारं तदिदमलङ्कारसर्वस्वम् ॥"
इत्यार्यया पठितया मसुफोऽलङ्कारसर्वस्वस्य कर्ता प्रख्यायते। व्याख्याता
च समुद्रवन्धः स्वव्याख्याविषयमूर्त वृतिग्रन्थम् अलङ्कारसर्वस्व व्यपदिशति,
मरुकमणीतमाचष्टे, गुरुशव्दपाठमेव चोपादचे ।
तदेवम् अलङ्कारसर्वस्वं प्रति कपभोभयथा प्रवृत्तेत्यवगम्यते ।
सोऽयं रुप्यकमद्गुरुयोरलङ्कारसर्वस्वकर्तृत्वन्यपहार बिना अन्यसम्बन्धं
मनाक इति न्याय्ये सादे मसुक युरो प्यपहारयशादुपजातो
नूनम् भप्पस्यादिमहसन्देषु यथारद्वियादिवमिति मदमक एवेद मखुको म्पपदिशो
पेदिकम्पः। 11, ३ दाये।
*
*

·३ न सम्भवतीति तयोरेकः सूत्रस्य कर्ता, अन्यो वृत्तरित्यवश्यमशीकर्तव्यम् । तत्र यः सूत्रकारः स 'गुर्वलकारसूत्राणाम्' इत्युक्तवृत्तिपाठानुसारेण वृत्तिकारस्य गुरुभवन् रुय्यक एव भवितुमर्हति; रुय्यकं हि मख़ुकः श्रीकण्ठचरि- तस्य पञ्चविंशे सगै गुरुमात्मन आह- "तं श्रीरुय्यकमालोक्य स प्रियं गुरुमग्रहीत् । सौहार्दप्रश्रयरसस्रोतस्तम्भेदमजनम् ॥" (२५.३०) इति । *अलङ्कारसर्वस्वकारोऽयं ताब्दीयद्वादशशतकपूर्वार्धस्थितः साहि- त्यमीमांसा-नाटकमीमांसादिबहुमन्थकर्ता व्यक्तिविवेककारशिक्षकश्चेति ज्यक्तिविवेकोपोद्धातेऽवोचाम । इदम् अलङ्कारसर्वस्वम् अर्थालारव्युत्पादने काव्यप्रकाशाद् गुण- वत्तरं कचित् क्वचित् तस्य शिक्षकं चेति विदुरेव कोविदाः । एतेन सह यदत्र संश्लेपितं व्याख्यानं, तदेतस्य प्रौढतायाः. सर्वाकारानुरूपं जयरथन्याख्यानाद् बहुगुणं च । व्याख्यानस्य प्रणेता तत्रभवान् समुद्रवन्धः काञ्चीपुरावधिकदेश- विजयिनः कोळम्बाधिपतीश्चमण्डलमहाराजपूर्वपुरुषस्य १२६५ तमस्ता- व्दजीविनः सनामधीरापरनामधेयस्य श्रीरविवर्ममहीपालस्य सभाया आमर- णमासीत् । अयं प्राकृतरूपावतारकर्तुः सिंहराजस्य पिता सम्भाव्यते इत्यादि प्रद्युम्नाभ्युदयस्य (अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावल्यष्टमाङ्कस्य) उपोद्घाते प्र- पश्चितमस्माभिः । एतत्पुस्तकसंशोधनाधारभूता आदर्शग्रन्थास्तावदेते अलङ्कारसर्वस्वं राजकीयग्रन्थशालीयं, चतुश्शतवर्षवृद्धदेश्यम् । तथा कैलासपुरगोविन्द- पिपारोटिसम्बन्धि तथा । क. तथा तथा। ग. तथा * अयमिदानी मश्खुको योव्यः, यो व्यक्तिविवेकोपोद्वाने रय्यका कथितः ।

·है क. अलकारसर्वस्वव्याख्या राजकीयमन्थशालीया, त्रिशतवर्षवृद्धा । ख. तथा कैलासपुरगोविन्द- पिपारोटिसम्बन्धिनी तथा। ग. तथा चुनक्करकृष्णवार्य- सम्बन्धिनी उपशतवर्षवृद्धा। सर्व एते तालपत्रात्मकाः केरलीयग्रन्थलिपयश्च । अनन्तशयनम्. त. गणपतिशासी.

·विषयानुक्रमः । पृष्ठम् . पृष्ठम्. १५ ८४ १. पुनरुक्तवदाभासम् २. छेकानुप्रासः ३. वृत्त्यनुप्रासः १. यमकम् ५. लाटानुमासः ६. चित्रम् ७. उपमा ८. अनन्वयः ९. उपमेयोपमा १७ १८ २० २१ २६ २७ २८ ३० ३६ ३८ ११२ ११९ १२२ १२३ १२५ १०. स्मरणम् ११. रूपकम् २५. सहोक्तिः २६. विनोक्तिः २७. समासोक्तिः २८. परिकरः २९. लेपः ३०. अप्रस्तुतप्रशंसा ३१. अर्थान्तरन्यासः ३२. पर्यायोक्तम् ३३. व्याजस्तुतिः ३४. आक्षेपः ३५. विरोधः ३६. विभावना ३७. विशेषोक्तिः ३८. अतिशयोक्तिः ३९. असतिः ४०. विषमम् ४१. समम् ४२. विचित्रम् ४३. अधिकम ४४. अन्योन्यम् ४५. विशेषः ४६. व्याघातः ४७. कारणनाला १८. एकापरी १३८ १४१ १४४ - १४५ १४७ १४८ १२. परिणामः १३. सन्देहः ११. प्रान्तिमान् १५. उल्लेखः १६. अपड्नुतिः १७. उत्प्रेक्षा १८. अतिशयोक्तिः १९. तुझ्ययोगिता २०. दीपकम् २१. मतियस्तूपमा २२. हयान्तः २३. निवर्शना २५. न्यतिरेकः ४५ ४९ ६६ ६७ १५२ १५३ १५५ ७२ १५८ ·पृष्ठम् . पृा. १९२ ६६. अतद्गुणः ६७. उत्तरम् ६८. सूक्ष्मम् " १९५ १९७ ४९. मालादीपकम् ५०. सारः ५१. काव्यलिङ्गम् ५२. अनुमानम् ५३. यथासंख्यम् ५४. पर्यायः ५५. परिवृत्तिः ५६. परिसंख्या ५७. अर्थापत्तिः ५८. विकल्पः ५९. समुच्चय. ६०. समाधिः ६१. प्रत्यनीकम् । ६२. प्रतीपम् ६३. निमीलितम् ६४. सामान्यम् ६५. तद्गुणः १६३ १६६ १६८ १७१ १७२ १७५ २०० २०६ २०८ " ६९. व्याजोक्तिः ७०. वक्रोक्तिः ७१. स्वभावोक्तिः ७२. भाविकम् ७३. उदातम् ७४. रसवत् ७५. प्रेयः ७६. ऊर्ध्वस्वि। ७७. समाहितम् ७८. भावोदयः ७९. सन्धिः ८०. शबलता ८१. संसृष्टि. ८२. सङ्करः १८० " २१२ १८६ १८७ १८९ " " २१४ २१७

·॥श्रीः॥
अलङ्कारसूत्रं
श्रीमखुकप्रणीतया
अलङ्कारसर्वस्वाख्यया वृत्त्या
समुद्रवन्धविरचितव्याख्यासनाथया समेतम् ।
नमस्कृत्य परां वाचं देवीं त्रिविधविग्रहाम् ।
गुर्वलङ्कारसूत्राणां वृत्त्या तात्पर्यमुच्यते ॥
प्रपन्नमानसाम्भोजप्रबोधनपरः क्रियात् ।
विमान्धकारविध्वंसं विनायकविभाकरः ।।
केरलेष्वस्ति नगरी कोलम्ब इति विश्रुता ।
अधिश्रिया ययावाची हरिदप्यलकावती ।।
अयोध्यामपि यां सन्तो राघवान्वयवर्जिताम् ।
अगोचरं भुजङ्गानामाहुर्भोगवतीमपि ।
प्राप्तकल्पद्रुमच्छायैः सुमनोभिः कृतास्पदा ।
अवतीर्णेव मेदिन्यां या चकास्त्यमरावती ॥
विभूपयन् पुरीमेनां यदुवंशविभूपणम् ।
रविवर्मेति विख्यातो राजा शास्ति वसुन्धराम् ॥
यस्मादन्यः पदं नास्ति कलाबद्राजशब्दयोः ।
तदन्ववायकूटस्थमन्तरेण निशाकरम् ॥
विवर्णारिवधूवक्त्रव्याख्यातभुजविक्रम ।
पत्यौ यस्मिन्नभूदुर्वी वीरपतीपदास्पदम् ।।
२. 'कला दिगर' पाठः.
४. 'न्यास्पदं ग, पाटः.
१. 'निजाल' क.स. पाठ
३
'ण',
G. I.T. 169115040
3011m L

·अलङ्कारसूत्रं • [उपोद्घात- वीरेण वामिमना येन वदान्येन वसुन्धरा । वासवं वचसामीशं पारिजातं च लम्भिता ।। न परं धन्वना शून्याः पाणयः पृथिवीभुजाम् । अपि कृत्वा मही यस्मिन्नवत्यतुलविक्रमे ।। विद्यास्थानैः समं तस्य विष्टपानि चतुर्दश । • प्रसाधितवतः पार्श्व सुधियो जातु नात्यजन् । कदाचिन्मखुकोपज्ञं काव्यालङ्कारलक्षणम् । प्रदर्श्य रविवर्माणं प्रार्थयन्त विपश्चितः ।। गम्भीरं नस्तितीर्पूणां मझुकग्रन्धसागरम् । नौरस्तु भवतः प्रज्ञा स्थेयसी यदुनन्दन! ।। व्याचक्ष्व तमिमं ग्रन्थं व्यावृत्तवचनक्रमः । शास्त्रसाहित्यपायोधिपारावारीणया धिया ।। इति तैः प्रार्थितः प्राज्ञैः पार्थिवस्तानभापत । दन्ताचिरुद्गमव्याजव्यक्तवैशद्यया गिरा ॥ मयासाध्यमभीष्टं वो ग्रन्थः पुनरयं महान् । व्याख्यातुं शक्यमासाद्य भवतां यधनुग्रहम् ।। व्याख्येयं माननीया स्यात् सद्भिराद्रियते यदि । शम्भोः परिग्रहादेव श्लाघ्या चान्द्रमसी कला ॥ इत्युक्त्वैप मनीपावैभवपरिभूतवासवाचार्यः । बुधपरिपदलङ्कारो च्यास्यदलकारसम्वम् ।। अवधृत्यै यदुपतिना विवृतस्य गरीयसस्तदर्थस्य । कश्चिद् व्यधित विपश्चिच्छन्दनिवन्धं समुद्रयन्धाख्यः । ऑरिप्सितस्य ग्रन्थस्याविनपरिसमाप्त्यर्थ सदाचारानुमितस्मृति- मूलभूतश्रुत्यवगतया कर्तव्यतया कृतं प्रकृताभिमतदेवतानमस्कारं शिष्य- प्रबोधनाय अन्ये निवेशयन् श्रोतृप्रवृत्त्यर्थं विषयमम्वन्धप्रयोजनान्याह- नमस्कृत्येत्यादिना । गमस्कृत्यत्यन गतिसमासत्वाल्ल्यवादेशः । 'नम- 1. दि'. २ 'प्रा' ग पाट.

·१ ३ मकरणम् सव्याख्यालङ्कारसर्वस्वोपेतम् । इह हि तावद् भामहोटप्रभृतयोश्चरन्तनालङ्कार- काराः प्रतीयमानमर्थ वाच्योपस्कारितयालङ्कारपक्षनिक्षिप्त स्पुरसोर्गत्योः' (८.३.४०) इति सकारः । परां सूक्ष्माम् । सा हि शब्दन- झणश्चतसृप्यवस्थास्वनाधविद्यावासनोपप्लवमानशब्दार्थावबोधरहितपरब्रह्म- शब्दवाच्या । तदुक्तं - "स्वरूपं ज्योतिरेवान्तः सूक्ष्मा वागनपायिनी" इति । विग्रहशब्देन पश्यन्त्यादयस्तिस्रोऽवस्था अवच्छेदकत्वसाधादु- पचारादुच्यन्ते । तासां च स्वरूपमुक्तम् "अविभागा तु पश्यन्ती सर्वतः संहृतकमा । केवलं युद्ध्युपादाना कमरूपानुकारिणी ॥ प्राणवृत्तिमतिक्रम्य मध्यमा वाक् प्रवर्तते । स्थानेषु विकृते वाया कृतवर्णपरिग्रहा ।। वैखरी वाक् प्रयोक्तृणां प्राणवृत्तिनियन्धना ।" इति । गुर्वित्यनेन विवक्षितस्य तात्पर्यस्यावश्यवक्तव्यतां दर्शयति । अल- कारसूत्रेत्यनेनालङ्काराणां यथावदवबोधः प्रयोजनं, स चालकारशब्दस्य काव्यगतशोभातिशयहेतुभूतधर्मवाचकतया तादृशधर्मविशिष्टकाव्यनिर्माण- ज्ञानोपयिकनया यशःप्रभृतिप्रसावक इत्याह । वृत्त्या अनवगतपदार्थविवर- णेन । एवं काव्यगताः पुनरुक्तवदाभासादयोऽलङ्कारा विषय., तज्ज्ञानं च प्रयोजनं, प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः सम्बन्ध इत्युक्त भवति । अत्र सूक्ष्माया वाचः पराशब्देनोत्कर्पवाचिना प्रतियोगिविशेपाग्रहणसहकृतेन सर्वमतियो- गिक उत्कर्षः प्रकाश्यते । तेन च विघ्नप्रोत्सारणसामर्थ्यातिशययोगादस्या एव प्रथमनमस्कार्यत्वमिति देवतान्तरेभ्यो व्यतिरेक इति पूर्वार्धन वाग्वि- पयरतिलक्षणं भावं सर्वोत्कर्षलक्षणं वस्तु व्यतिरेकालङ्कारं च दर्शयस्त्रिवि- धस्यापि ध्वनेः स्वाभिमतत्वं सूचयित्वालङ्कारसूत्रविवरणं पुनस्तेपामतिग- हनार्थतया क्रियत इत्युत्तरार्धन सूचयति । इत्थं सूचितमर्थमिहेत्यादिना प्रकरणेन वितत्य प्रतिपादयति । इह विशिष्टौ शब्दार्थों काव्यम् । तयोश्च वैशिष्ट्यं धर्ममुखेन व्यापारमुखेन २. 'यस्लावचिर' ख, पाठ ३ 'र' के. पाठः १. 'हि भा', धोतय' स ग पाट', ·प्रकरणम् सव्याख्यालङ्कारसर्वस्वोपेतम् । रुद्रटेनापि भावालङ्कारो द्विधैवोक्तः । रूपकदीपका- तयाविवक्षितं प्रहस्तवधात्मने प्रस्तुताय स्वात्मानमर्पयति । आक्षेपे 'बाळअ णाहं दूई' इत्यादौ दूत्याः सत्या दूतीत्वनिषेधो बाधितस्वरूपत्वादविव- क्षितो विवक्षितसत्यवादित्वादिकं विशेष गमयति । व्याजस्तुती 'हे हेलाजि- ते'त्यादौ जलधेरनुपजीव्यतयोद्विग्नेन तत्स्तुतिः क्रियमाणा पूर्ववदेवाविव- क्षितत्वाद् विपरीतलक्षणया विवक्षितां निन्दामभिव्यनक्ति । अनन्वये 'युद्धे- ऽर्जुनोऽर्जुन इवे'त्यादावेकस्यैवोपमानत्वगुपमेयत्वं च विरुद्धत्वादविवक्षितं सदर्जुनादेरुपमानवैधुर्यलक्षणमुत्कर्प प्रत्याययति । आदिग्रहणाद् विशेषोक्ती 'आहूतोऽपी'त्यादावाहानादिपु सङ्कोचशिथिलीकारहेतुपु समग्रेष्वपि तद- नुत्पत्तिरनुपपद्यमानोपपादकतया प्रियतमास्वप्नसमागमादिकारणमाक्षिपति । रुद्रटेनाप्यलकारतया प्रतीयमानं वस्तु स्वीकृतमिति दर्शयति- मद्रटेनेत्यादिना । भावो नाम वास्तवालङ्कारेषु कश्चिद् विशेषः । तस्य च, द्विधा लक्षणं तेन प्रणीतं "यस्य विकारः प्रभवन्नप्रतिवन्धन हेतुना येन । गमयति तमभिप्रायं तत्प्रतिवन्धं च भावोऽसौ ।। अभिधेयमभिदधानं तदेव तदसशसकलगुणदोषम् । अर्थान्तरमवगमयति यद्वाक्यं सोऽपरो भाव ।। इति । आद्यस्योदाहरणं. 'ग्रामतरुणं तरुण्या नववन्जुलमजरीसनाथकरम् । पश्यन्त्या भवति मुहुर्नितरा मलिना मुखच्छाया ॥" अत्र हि ससम्या मुखच्छायामालिन्यमुत्पद्यमानं स्थनिमित्तलया सङ्केतभ्रंश- जनितं विपादलक्षणं वस्त्वाक्षिपति । तच स्वप्रतीत्या विना वाच्यस्य वि- श्रान्त्यभावात् तत्सिद्ध्यङ्गतया वाच्यं प्रति गुणीभवति । यद्वा प्रतीयमा- नमसुन्दरतयानुरागव्यञ्जकतया सौन्दर्यशालि वाच्यं प्रति गुणीभवति । द्वितीयस्योदाहरणम् - "एकाकिनी यदवला तरुणी तथाह- मस्मिन् गृहे गृहपतिश्च गतो विदेशम् । के याचसे त्वमिह वाममियं वराकी श्वधर्ममान्धवधिरा ननु मूढ पान्या ।" - ·६ भलङ्कारसूत्रं [उपोद्घात- पद्भुतितुल्ययोगितादावुपमालङ्कारो वाच्योपस्कारित्वेनोक्तः । रसवत्प्रेयऊर्जस्विप्रभृतौ तु रसभावादिर्वाच्यशोभाहेतुत्वेनो- क्तः । उत्प्रेक्षा तु स्वयमेव प्रतीयमाना कथिता । तदित्थं त्रिविधमपि प्रतीयमानमलङ्कारतयों प्रख्यापितमेव । वामनेन तु सादृश्यनिबन्धनाया लक्षणाया वक्रोक्त्य- लङ्कारत्वं त्रुवता कश्चिद् ध्वनिभेदोऽलङ्कारतयैवोक्तः। केवलं गुणविशिष्टपदरचनात्मिका रीतिः काव्यात्मत्वेनोक्ता । उह- अत्र वाच्यो वासनिषेधस्तरुणीलक्षणवक्तृवैशिष्टयवशात् प्रधानतया प्रती यमानाय गृहपतिविदेशगमनादिना निर्यन्त्रणलभ्यरतिसुखवासाभ्यनुज्ञाल. क्षणाय वस्तुने स्वात्मानमर्पयति । अत्र च स्वमनपेक्ष्यैव विश्रान्तिजुपा स्वं प्रत्युपसर्जनीभवता च वाच्येन व्यञ्जितत्वाद् व्यङ्गयं प्रधानम् । रूपके- त्यादि । आदिशब्देन परिणामसहोक्त्यादयो गृह्यन्ते । रसवदित्यादि । प्रभृतिशब्देन समाहितादयः । रसभावादिरिति । आदिशब्देन तदाभा- सतत्पशमादयो गृह्यन्ते । उत्प्रेक्षा त्विति । इवादिप्रयोगशून्ये 'महि- ळासहस्सभरिए' इत्यादौ । स्वयमेव अलङ्कारान्तरनिरपेक्षम् । विविध मपीति वस्त्वलकाररसादिलक्षणम् । वामनेन त्वित्यादि । 'सादृश्यालक्षणा वक्रोक्तिरिति वक्रोक्ति लक्षयित्वा "उन्मिमील कमलं सरसीनां कैरवं च निमिमील मुहूर्ताद्" इत्युदाहत्य अत्र नेत्रधर्मावुन्मील(न)निमीलने सादृश्याद् विकाससकोची लक्षयत इत्युक्तम् । सादृश्यं च तत्रावयवविश्लेपसंश्लेपलक्षणम् । कश्चि- दिति । अविवक्षितवाच्याख्यः । केवलमित्यादिना वामनस्योद्भटादिभिः प्रतीयमानस्यालकारतया कथनादि सर्व समानम् , इयांस्तु विशेष इति दर्श- यति । काव्यात्मत्वेनेति । 'रीतिरात्मा काव्यस्य, विशिओं पदरचना रीतिः, विशेपो गुणात्मा' इति वदता गुणप्राधान्यमुक्तं भवति । संघटना रचना । अलङ्कारा एवेत्येवकारेण व्यापारादि व्यवच्छिनत्ति । गुणालका- १. रपवे', २. 'देवं त्रि', ३ 'या ध्या', क ग पाट १. स. पाट:- ·। प्रकरणम् ] सव्याख्यालङ्कारसर्वस्वोपेतम् । टादिभिस्तु गुणालङ्काराणां प्रायशः साम्यमेव सूचितम् । विषयमात्रेण भेदप्रतिपादनात् । संघटनाधर्मत्वेन शब्दार्थ- धर्मत्वेन चेष्टेः । तदेवमलङ्कारा एव काव्ये प्रधानमिति प्रा- च्यानां मतम् । वक्रोक्तिजीवितकारस्तु वैदग्ध्यभङ्गीभणिति- खभावां बहुविधा वक्रोक्तिमेव प्राधान्यात् काव्यजीवमुक्त- वान् । व्यापारप्राधान्यं च काव्यस्य प्रतिपेदे । अभिधाप्रकारविशेषा एवालङ्काराः । सत्यपि च त्रि- विधे प्रतीयमाने व्यापाररूपा भणितिरेव कविसंरम्भगोचरः। रयोः शोभाहेतुत्वाविशेषाद् भेदाविवक्षया वामनमप्यन्तर्भाव्य प्राच्यानामि- त्युक्तम् । वैदग्ध्यभङ्गीत्यादि । तदुक्तम् - "उभावतावलङ्कायौं तयोः पुनरलकृतिः । वक्रोक्तिरेव वैदग्ध्यभङ्गीभणितिरुच्यते ॥" इति । उभौ शब्दार्थों । वैदग्ध्यं विदग्धभावः कविकर्मकौशलं, तस्य भङ्गी विच्छित्तिः, तया भणितिः विचित्रैवाभिधा वक्रोक्तिः । अयम- र्थः-शब्दार्थों पृथगवस्थितौ न केनाप्य(व्य ?)तिरिक्तेनालङ्कारेण योज्येते, किन्तु वक्रतया वैचित्र्ययोगितयाभिधानमात्रमेवानयोरलङ्कारः, तस्यैव शोभातिशयकारित्वादिति । व्यापार प्रधाान्यमिति । तदुक्तं - "शब्दार्थों सहितौ वक्रकविव्यापारशालिनि । चन्धे व्यवस्थितौ काव्यं तद्विदाहादकारिणि ।" इति । वक्रकविव्यापारो नाम शास्त्रादिप्रसिद्धशब्दार्थोपनिवन्धव्यतिरेक- वर्णविन्यासवदपूर्वार्थप्रत्ययवाक्यप्रकरणप्रबन्धात्मकः पविधविषयवक्रता- विशिष्टः क्रमः । अभिधेति । तथोक्तं - "वाक्यस्य वक्रभावोऽन्यो भिद्यते यः सहस्रधा। यत्रालङ्कारवर्गोऽयं सर्वोऽप्यन्तर्भविष्यति ॥" . पाठ:. २ र. पुन: वै' ग. पाठ:. ३. वितमु', १. 'णा' क ख ४ 'प चाल' ग. पाठः, ·८ अलक्षारसूत्रं [उपोदात. उपचारवक्रतादिभिः समस्तो ध्वनिप्रपञ्चः स्वीकृत एव ! केवलमुक्तिवैचित्र्यजीवितं काव्यं, न व्यङ्गयार्थजीवितमिति तदीयं दर्शनं व्यवस्थितम् । भट्टनायकेन तु व्यञ्जनव्यापारस्य प्रौढोक्त्याभ्युप- गतस्य काव्ये सत्त्वं ब्रुवता न्यग्भावितशब्दार्थस्वरूपस्य व्यापारस्यैव प्राधान्यमुक्तम् । तत्राप्यभिधाभावकत्वलक्षण- . इति । उपचारवक्रतादिभिरिति । आदिशब्देन विशेपवक्रतादयः प. रिगृह्यन्ते । उपचारवक्रत्वं नाम यत्रामूर्तस्य वस्तुनः मूर्तद्रव्याभिधायिना शब्देनाभिधानं 'निकारकणिका', 'हस्तापचेयं यश' इति । कणिकाशब्दो मूर्तवस्तुस्तोकाभिधायी स्तोकत्वसामान्येनोपचारादमूर्तस्यापि निकारस्य स्तोकाभिधानपरत्वेन प्रयुक्तस्तद्विहादकॉरित्वाद् वक्रतां पुष्णाति । हस्ता- पचेयमित्यत्र मूर्तपुष्पादिसम्भवि संहतत्ससामान्येनोपचारादमूर्तस्यापि य- शसो हस्तापचेयमित्यभिवानं वक्रतामावहति । एतदुभयमपि लक्षणामूलस्य ध्वनर्विपयः । "सस्मार वारणपतिः परिमीलिताक्ष. मिच्छाविहारवनवासमहोत्सवानाम्" इत्यत्र परिमीलिताक्षमिति क्रियाविशेषणेन म्मरणसमयभाविमुखानुभवा. तिशयः प्रतीयते । अत्र पदद्योत्योऽर्थशक्तिमूलो ध्वनिः । "अद्यापि मे वरतनोर्मधुराणि तस्या- स्तान्यक्षराणि हृदये किमपि ध्वनन्ति" इत्यत्र फिगपीति संवृतियतया तदाफर्णनजनितायाश्चित्तवृत्तेरनुमवैकगो- चरत्वलक्षणमव्यपदेश्य प्रकाश्यते । अत्रापि पूर्ववद् ध्वनिः । महनायकनत्यादि । प्रौटोक्याभ्युपगतस्येति । प्रौढोत्तिरिति संजया निर्दिष्टम्येत्यर्थः । मत्वं सद्भारः । तत्रापीत्यादिना व्यापारमाधा. न्येऽपि न सर्वेषां गन्दव्यापागणां प्राधान्यम् । अपि तु कस्यचिदेवत्ति 1. तम म, पर: ..' : मि. पाट. 1. 'नध्या', ''मग पट. ६. 'तावास्ना' ग. पार:. . पप्पा' .ग.पार..

·प्रकरणम्] सम्याख्यालङ्कारसर्वस्वोपेतम्। व्यापारद्वयोत्तीर्णो रसचर्वणात्मैव भोगापरपर्यायो व्यापारः प्राधान्येन विश्रान्तिस्थानतयाङ्गीकृतः । ध्वनिकारः पुनर- भिधालक्षणातात्पर्याख्यव्यापारत्रयोत्तीर्णस्य ध्वननद्योतना. दिशब्दाभिधेयस्य व्यञ्जनव्यापारस्यावश्याभ्युपगन्तव्यत्वाद् व्यापारस्य च वाक्यार्थत्वाभावाद् वाक्यार्थस्यैव व्यङ्गयरू- पस्य गुणालङ्कारोपस्कर्तव्यत्वेन प्राधान्याद् विश्रान्तिधाम- वादात्मत्वं सिद्धान्तितवान् । व्यापारस्य विषयमुखेन स्व- रूपप्रतिलम्भात् तत्प्राधान्येन प्राधान्यात् स्वरूपेण विचा- यत्वाभावाद् विपयस्यैव समग्रभरसहिष्णुत्वात् । तस्माद् दर्शयति । तन्मते हि काव्यात्मनः शब्दस्य त्रयो व्यापाराः, अभिधाभाव-' कत्वभोगकृत्त्वलक्षणाः । तत्राभिधाशब्देन शाम्नकाव्यसाधारणो मुख्यल- क्षणादिक्पारोऽभिधीयते । भावकत्वभोगकृत्त्वे काव्यस्य नियते । तयो- र्भावकत्वं नाम विभावादिसाधारणीकरणम् । भोगकृत्वं तु ताभ्यामभिधा- भावकत्वाभ्यामुत्तीर्णो रसचर्वणात्मकत्वविशिष्टः काव्यव्यापारः । वक्रोक्ति- जीवितकारभट्टनायकयोईयोरपि व्यापारप्राधान्येऽविशिष्टेऽपि पूर्वत्र विशि- टाया अभिधाया एव प्राधान्यम् , उत्तरत्रं रसविपयस्य भोगकृत्वापरपर्या- यस्य व्यञ्जनस्य । ध्वनिकारः पुनरिति । पुनश्शब्देनोद्भटादिमतव्याव- तकेन ध्वनिकारमतस्य युक्तत्वं द्योतयति । अवश्याभ्युपगन्तव्यत्वा- दिति । व्यञ्जनव्यापारानभ्युपगमेऽर्थान्तरगम्यत्वोपलक्षितानां पर्यायोक्तादी- नामनुस्थानात् । इयता व्यन्जनव्यापारस्यास्तित्वं प्रतिपाद्य व्यङ्गयस्य प्राधा- न्यमुपपादयति-व्यापारस्य चेत्यादिना । गुणालङ्कारोपस्कर्तव्यत्वेनेत्य- नेन गुणालङ्कारयोरप्राधान्यमाह । उपस्कारकं [पस्कार्य प्रति गुणीभवति । व्यापारस्य विषयमुखेनेत्यादिना व्यञ्जनव्यापारस्याप्राधान्यमुपपाद्य व्यङ्गय- प्राधान्यमुपसंहरति - तस्मादिति । व्यापारस्याप्राधान्यायोपन्यस्तं विप- 1. 'स्वी', २. 'म्यवा' स. पाठ ३. 'स्थानत्वा', ४. 'स्य च वि', ६ 'रमत्व' राग पाठ. ७ ५. 'स्वारयल' ग. पाठ. 'कमुप' ख. पाठः, 'त्रवि' ग पाठ:. 6. C ·अबधारसन (उपोडात- विषय एव व्यङ्गयनामा जीवितत्वेन वक्तव्यः, यस्य गुणालको- रकृतचारुत्वपरिग्रहेसाम्राज्यम् । रसादयस्तु जीवितभूता ना- लङ्कारत्वेन वाच्याः। अलङ्काराणौमुपकारकत्वाद् रसादीनां च प्राधान्येनोपस्कार्यत्वात् । तस्माद् व्यङ्गय एव वाक्यार्थीभूतः काव्यजीवितमिति । एप एव च पक्षो वाक्यार्थविदां सहृदया- नामावर्जकः । व्यजनव्यापारस्य सर्वैरनपद्रुतत्वात, तदोश्रयेण च पक्षान्तरस्याप्रतिष्ठानात् । यत्तु व्यक्तिविवेककारो वाच्यस्य प्रतीयमानं प्रति लिङ्गतया व्यञ्जनस्यानुमानान्तर्भावमाख्यत्, तद् वाच्यस्य प्रतीयमानेन सह तादात्यतदुत्पत्त्यभावादवि. यैकनियतं समग्रभरसहिष्णुत्वं विवृणोति -यस्य गुणेति । रसाय- स्त्विति । अङ्गिभूता इति शेषः । अथवा जीवितभूता इत्यस्यैवायमर्थः । तदा त्वेकवाक्यता । रसादिवदन्यस्यापि व्यङ्गयस्य विशिष्टस्यैव प्राधान्य- मिति दर्शयन्नुपसंहरति-तस्माद् व्यगय एवेति । इतिः समाप्ती । अस्य ध्वनिकारपक्षस्योपपत्तिमत्त्वेन स्वाभिमतत्वं दर्शयति-- एप एव चे- त्यादिना । अस्तु व्यञ्जनव्यापारस्यानपह्नवः । ततः किमायात व्यगयप्राधान्य- स्येत्यत आह-तदाश्रयण इति । पक्षान्तरस्य व्यापारादिप्राधान्यवतः । भप्रतिष्ठानं च 'व्यापारस्य विपयमुखेने'त्यादिना पूर्वमेव प्रतिपादितम् । तदनाश्रयण इति पाठे व्यन्जनव्यापारानङ्गीकारे पर्यायोक्ताद्यलङ्कारानुदय- प्रसङ्गेनोद्भटादिमतस्याप्रतिष्ठानादिति पूर्वोक्तानपहृतत्वोपपादनमेवार्थः । ननु महिमनि जीवति व्यञ्जनव्यापारस्य कथमनपहृतत्वमित्याशझा परिहरति- यत्त्वित्यादिना । तुशब्देनं शब्दविशेपात्मनः काव्यस्य शब्दव्यतिरिक्त- प्रमाणव्यापारगोचरेणार्थेन चमत्कारकारित्वकथनमत्यन्तमसमीचीनमिति दर्शयति । तादात्म्यतदुत्पत्त्यभावादिति । 'भम धम्मिअ' इत्यादौ वाच्यस्य गृहभ्रमणविध्यादेः प्रतीयमानस्य गोदावरीतीरभ्रमणनिषेधादेव 'कृतिचा', २. 'दना(य)यणे', ६. 'न ता' क य. पाट. १ 'ह सा', ३ 'णा समु', 'न विग पाठ. 'त्वेन र', ५ ·११ प्रकरणम् सव्याख्यालझारसर्वस्वोपेतम् चारिताभिधानम् । तदेतत् कुशाग्रीयधिषणक्षोदेनीयमतिगह- नमिति नेह प्रतन्यते। अस्ति तावद् व्यङ्ग्यनिष्ठो व्यञ्जनव्या- पारः । तत्र व्यङ्गयस्य प्राधान्याप्राधान्याभ्यां ध्वनिगुणीभूत- व्यङ्गयाख्यौ द्वौ काव्यभेदौ । व्यङ्ग्यस्यास्फुटत्वेन गुणालङ्का- रवैत्त्वे तु चित्राख्यस्तृतीयः काव्यभेदः । तत्रोत्तमो ध्वनिः । तस्य लक्षणाभिधामूलत्वेनाविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाच्याख्यौ हौ भेदौ । आद्योऽप्यन्तरसङ्गमितवाच्यात्यन्ततिरस्कृतवा- च्यत्वेन द्विभेदः। द्वितीयोऽप्यसंलक्ष्यक्रमसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गय- तया द्विविधः । लक्षणामूलः शब्दशक्तिमूलो वस्तुध्वनिः । असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयोऽर्थशक्तिमूलो रसादिध्वनिः । संलक्ष्य- क्रमव्यङ्गथः शब्दार्थोभयशक्तिमूलो वस्तुध्वनिरलङ्कारध्वनि- 'श्चेति । तत्र रसादिध्वनिः कालिदासादिप्रबन्धेपुं । गुणीभूत- शिंशपावृक्षयोरिव न तादात्म्यम् । नापि धूमाग्न्योरिव तदुत्पत्तिलक्षणः कार्यकारणभावः । कुशाग्रीयं कुशाग्रसदृशम् । 'कुशाग्राच्छः' (५.३.१०५) इति छः । व्यङ्गयनिष्ठ इति । व्यङ्ग्यपर्यवसितः । व्यङ्ग्यं प्रत्युपसर्जनी- भूत इत्यर्थः । प्राधान्याप्राधान्याभ्यामिति । वाच्यापेक्षया । तनो- त्तमो ध्वनिरिति । ध्वनिलक्षणः काव्यभेद उत्तमः । यद्यपि तस्य लक्षणे त्यादिना ध्वनेरेव प्रकारभेदो दर्शितः, तथाप्यस्यार्थान्तरे सङ्कमिता- दिप्रकारवैचित्र्यस्य गुणीभूतव्यङ्गयेऽपि साधारणत्वादुपलक्षणमेतत् । का- लिदासादिप्रवन्धेषु शाकुन्तलवेणीसंहारादिपु । प्रवन्धग्रहणं चैकस्मिन् वाक्येऽपेक्षितसकलविभावानुभावव्यभिचायुपादानस्याशक्यत्वात् कतिप- योपादाने चेतरेपामुन्नेयत्वेने तत्तदवस्थाविशेपविशिष्टानां रसादीनां स्फुट- तयानभिव्यक्तेः । अलङ्कारध्वनियधा- १. 'भ', २. वेऽल', ३. पक्षे तु', ४. 'मन्यायस' क, पाठः, ५, 'ले', ६. 'स्तुरूपोऽलकाररूपी रसरूपश्च । अ' क स. पाठ.. ७. 'धु । चि', ८. 'पि तस्या ख. पाठ:. 3. 'न वि' ग. पाठः ·- अलक्षारसून [पोहात- व्यङ्गय वाच्याङ्गत्वादिभेदर्यथासम्भवं समासोक्तत्यादौ प्रद- शितम् । चित्रं तु शब्दार्थोभयालङ्कारस्वभावतया बहुतर- प्रभेदम् । तथाहि- इहार्थपौनरुक्त्यं शब्दपौनरुक्त्यं शब्दार्थ- पोनरुक्त्यं चेति त्रयः पौनरुक्त्यप्रकाराः॥ १॥ आदौ पौनरुक्त्यप्रकारवचनं वक्ष्यमाणालङ्काराणां अर्जुनगुणानुरागी रक्षितगोमण्डलो पलज्येष्ठः । यदुपतिरभिमतसत्यः शरदयुतं जयति विबुधहितनिरतः ।। अन वर्णनीये रविवर्मणि आभिधाया नियन्त्रणात् शब्दशक्तिमूलानुरणन- व्यङ्गयेन कृष्णेन सहोपमानोपमेयभावप्रतीतेरुपमालशारो व्ययः । वस्तु- ध्वनिर्यथा- कथयामि वः क्षितीशाः! रविवर्मणि भजत वैतसी वृत्तिम् । अस्य हि रोपो रोपः प्रसाद एव प्रसादश्च ॥ अन कथयामि वः क्षितीशा इति वाक्यरूपेणोपदेशपर्यवसायिनार्थान्तर- समितवाच्येन वक्तु भृत्यं व्यज्यते । उत्तरार्धे रोपो रोपः प्रसाद एव प्रसाद इत्यत्र पदावृत्तिभ्यां साफल्यपर्यवसायि(नी)भ्यामर्थान्तरसङ्गमित- वाच्याभ्यां वर्णनीयस्यावश्यभजनीयत्वलक्षणं वस्तु व्यज्यते । एवं तावद् ध्वनिकारमतस्यैवानवद्यतां दर्शयित्वा तेनैव ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गययोः प्रप- चितत्वात् संक्षेपण तत्प्रकारानुदिश्य चित्रकाव्यप्रभेदाम् दर्शयितुमुपक- मते-चित्रं त्वित्यादिना । तुशब्देन अन्यत्राप्रपञ्चितत्वाद् बहुवक्तव्य- त्वाच स्वसंरम्भगोचरतां द्योतयति । शब्दार्थेत्यादि । शब्दार्थोमयालङ्कार- भेदादयान्तरभेदाच । ननु 'गुर्वलङ्कारसूत्राणामि'त्यनेन सूत्राणामलङ्कारस्वरूपनिरूपण- परत्वं दर्शितम् । तच प्रथमसूत्रे नदृश्यते । अत आह-आदावित्यादि । 'प्रस्तु', २. 'ल', ३. 'रभे' क. स, पाठ ४. 'क्यवृत्तिरू' क १. पाठ -- ·प्रकरणम् । सम्यारयालङ्कारसर्वस्वोपेतम् । कक्ष्याविभागघटनार्थम् । अर्थापेक्षया शब्दस्य प्रतीतावन्त. रङ्गत्वेऽपि प्रथममर्थगतनिर्देशश्चिरन्तनप्रसिद्धथा पुनरुक्तव- दाभासस्य पूर्व लक्षणार्थः । इहे शाब्दे प्रस्थाने । इतिशब्दः प्रकारे । त्रिशब्दादेव सङ्ख्यासमाप्तिसिद्धेः॥ तत्रार्थपौनरुक्त्यं प्ररुढं दोपः ॥२॥ प्ररूढाप्ररूढत्वेन दैविध्यम् । प्रथमं हेयवचनमुपा- देये विश्रान्त्यर्थम् । तत्रेति त्रयनिर्धारणे । यथावभासनं वि- श्रान्तिः प्ररोहः ॥ आमुखावभासनं पुनरुक्तवदाभासम् ॥३॥ आमुखग्रहणं पर्यवसानान्यथात्वप्रतिपत्त्यर्थम् । लक्ष्य- निर्देशे नापुंसकः संस्कारो लौकिकालङ्कारवैधर्येण काव्या- कक्ष्याविभागेति । अर्थपौनरुक्त्ये पुनरुक्तवदामासः, शब्दपौनरुक्त्ये छेकानुप्रासादिः, उभयपौनरुक्तये लाटानुप्रासः इत्येवंरूपः कक्ष्याविभागः । अर्थापेक्षयेत्यादि । प्रथमप्रतिपन्नस्वरूपेण शब्देनार्थप्रत्ययादन्तरगत्वम् । चिरन्तनप्रसिद्धयेति। उद्भटादिभिः प्रथममलङ्कारेषु पुनरुस्तवदाभासो लक्षितः । शान्द इति । शब्देनार्थव्यवहारलक्षणे । "इतिहेतुप्रकरणप्रकारादिसमाप्तिपु" इति समाप्त्यर्थत्वेन पठितस्यापीतिशब्दस्य नात्र तदर्थत्वमित्याह इतिशब्दः प्रकार इति । निशब्दादेचेति । त्रिशब्दस्य न्यूनाधि- कसङ्ख्याव्यवच्छेदपरत्वात् ॥ अलझारप्रस्तावादप्रस्तुतत्वेऽपि दोपरूपपौनरुत्यस्वरूपकथनम- न्यार्थमित्याह-प्रथममित्यादि । यथावभासनमित्यादि । आपा- तवत् पर्यवसानवेलायामप्यकार्यप्रतीतिरित्यर्थः ।। नापुंसक इति । सोरमादेशलक्षणः । यथा लौकिकाः कटकमुकुटा- १. 'हेति शा', २. 'ममुपा', ४. 'मिहिम . ३ 'य' करा, पाठ. क. पाठ ·.. अलक्षारसूर्य [पुनरुकयदाभास लङ्काराणामलङ्कार्यपारतन्त्र्यध्वननार्थः । अर्थपौनरुत्यादेवा. र्थाश्रितत्वादालङ्कारोऽयम् । प्रभेदास्तु विस्तरभयानो- ध्यन्ते । उदाहरणं मखीये श्रीकण्ठस्तवे- "अहीनभुजगाधीशवपुर्वलयकङ्कणम् । शैलादिनन्दिचरितं क्षतकन्दर्पदर्पकम् ॥ वृपपुङ्गवलक्ष्माणं शिखिपावकलोचनम् । ससर्वमङ्गलं नौमि पार्वतीसेखमीश्वरम् ॥" इत्यादि। एतच्च सुघन्तापेक्षयाँ । तिङन्तापेक्षया यथा तत्रैव- "भुजङ्गकुण्डली व्यक्तशशिशुभ्रांशुशेखरः । जगन्त्यपि सदापायादव्याच्चेतोहरः शिवः ॥" दयोऽलझारा अलङ्कार्येभ्यः करादिभ्यः पृधम्भूय स्वातन्त्र्येणाप्युपल- भ्यन्ते, नैवं काव्यालङ्काराः, अलङ्कार्यों शब्दार्थावन्तरेण पृथगनुपलब्धेः । अतश्चैषां तत्पारतन्त्र्यम् । तच स्वलिङ्गपरिहारेण स्वाश्रयस्य काव्यस्य लि- ङ्गेन निर्देशादवगम्यते, यथा शुक्लं वस्त्रमिति शौक्ल्यस्य । तदेवमलङ्कार्य- पारतन्त्र्यस्यात्र सूचितत्वात् छेकानुप्रासादिपु तदनादरः । अस्य पुनरु- क्तवदाभासस्यान्यैः शब्दालङ्कारत्वमुक्तम् । तदयुक्तमित्याह - अर्थपौ- नरुक्त्यादेवेत्यादि । प्रभेदास्त्विति । सार्थकानर्थकसभङ्गाभङ्गशब्द- निष्ठत्वपदद्वयैकपदपर्यायपरिवृत्यक्षमत्वादयः । अहीनेत्यादि । हीना- दन्यः, अहीनामिनश्च । वलये सन्निवेशविशेषः, करभूपणं च । शैलादि नन्दयितुं शीलवत्, शैलादिनन्दी चेति श्रीनन्दिकेश्वरस्य नामनी । दर्प- शब्दात् समासान्ते कपि दर्पक इति रूपं, कामपर्यायश्च । पुङ्गवः श्रेष्ठः, पुंस्त्वविशि(ट? टो) गौश्च । शिखी प्रशस्तशिखः, अग्निश्च । ससर्वमङ्गलं सर्वमङ्गलैः सहितं, सर्वमङ्गलया सहितं च । कुण्डली कुण्डलवान् , स- पंश्च । व्यक्ताः शशिनः शुभ्रा अंशवः शेखरं यस्य, शशी शुभ्राशुश्चेति १. रत्वं झयम्', २. 'परमेश्व', ३. 'ति । ए', ४. 'या। यख. पाठः. - ५. 'त्र' क. पाठः ६. 'कश' स. पाटः ७. 'नी चाद' क पाठ:.

·१५ - निरूपणम्] सध्याख्यालङ्कारसर्वस्वोपेतम् । इत्यादि । शब्दपौनरुत्यं तु व्यञ्जनमात्रपौनरुत्यं स्वरव्य- जनसमुदायपौनरुत्यं च । अलङ्कारप्रस्तावे केवलस्वरपौन- रुत्यमचारुत्वान गण्यत इति दैविध्यमुक्तम् ।। सङ्ख्यानियमे पूर्वं छेकानुप्रासः॥४॥ द्वयोर्व्यञ्जनसमुदाययोः परस्परमनेकधा सादृश्यं स- यानियमः । पूर्व व्यञ्जनमात्राश्रितम् । यथा "किं नाम दर्दुर दुरध्यवसाय! सायं कायं निपीड्य निनदं कुरुषे रुपेव । चन्द्रनामनी च । व्यक्तशिशुशुभ्रांशुशीतगुरिति पाठे व्यक्तशिशुधवलांशुत्व- विशिष्टः शीतगुः चन्द्रः शेखरत्वेन यस्यास्ति इत्यर्थः, शुभ्रांशुः शीत- गुरिति चन्द्रनामनी च । सदापायात् सततमपायतः, सततं पायाच । चे. तोहरो मनोहरः, हर: शिव इति शिवनामनी च । भुजङ्गकुण्डलीत्यादौ सुवन्तपौनरुत्त्ये सत्यपि सदा पायाद् अव्याद् इति तिङन्तपौनरुक्त्यप्र- तिमासात् तिङन्तापेक्षयेत्युपतम् । अत्रोदाहरणद्वये सर्वत्रैकपदपयायपरि- वृत्त्यक्षमत्वं, सुबन्तविषये सार्थकपदनिष्ठत्वं, तिडन्तविपये सार्थकनिरर्थ- कपदनिष्ठत्वं, कन्दर्पदर्पकेत्यत्र भङ्गानिष्ठत्वं च । पदद्वयपर्यायपरिवृत्त्यक्ष- मत्वादी यथा वितरणसमरहितं त्वामरिचक्रविमर्दविहितहेवाकम् । लब्ध्वा नायकमनघं विभाति यदुवीर ! मेदिनीवलयम् ॥ अत्र रणसमरेत्यरिचक्रेति च पदद्वयपर्यायपरिवृत्त्यक्षमत्वम् । आये द्वयो- रपि नैरर्थक्यं, द्वितीये सार्थकत्वम् । व्यञ्जनमा(मि १ )ति मात्र- शब्देन स्वरसाम्यनियमो व्यावय॑ने, न तु तदभाव प्रतिपाद्यते । अतः सायसायमित्यादौ स्वरसाम्यं न दोपाय । स्वरसाम्यपौनरुक्त्यावचने नासम्भवो हेतुः, किन्त्वनलङ्कारत्वमेवेत्याह-अलङ्कारप्रस्नाव इति ॥ २. 'माश्रि', ३. 'उदाहरण- किं', ४. स्त' ख. पाठः• ५ 'थप' क पाठः. ६. 'स्वम् । प' रा. पाठः. . . 1. क्त्यं व्य' ग. पाठ. .

·१६ भएकारसून वृत्यनुमास- एतानि केलिरसितानि सितच्छदाना- माकर्ण्य कर्णमधुराणि न लज्जितोऽसि ॥" अन सायंशब्देऽस्यालङ्कारस्य यकारमात्रसादृश्यापेक्षया वृत्त्य- नुप्रासेन सहकाभिधानानुप्रवेशलक्षणः सङ्करः । छेका वि. दग्धाः ।। अन्यथा तु वृत्त्यनुप्रासः ॥५॥ केवलव्यञ्जनसादृश्यमेकधा समुदायसादृश्यं ज्या- दीनां च परस्परसादृश्यमन्यथाभावः । वृत्तिस्तु रसविषयो व्यापारः । तद्वती पुनर्वर्णरचनेह वृत्तिः । सा-च परुपकोम- लमध्यमवर्णारब्धत्वात् विधा । तदुपलक्षितोऽयमनुप्रासः । यथा मदीये श्रीकण्ठस्तवे- व्यजनमात्राश्रितमित्यनेन सूत्रस्थस्य पूर्वशब्दस्यार्थमाह । किं नामेत्यादि । मधुरवचसां मध्ये कटुभापिणं कश्चिदप्रस्तुतसरूपस्तुत्या प्रतिक्षिपति । अत्र दुरदुरेति द्वौ व्यञ्जनसमुदायौ मिथः सदृशौ । एवं साय- साय रुपेरुपे सितसित कर्णकर्णेत्यत्र । इत्यनेकधात्वम् । वृत्त्युनुप्रासेने- सादि । केवलव्यञ्जनसादृश्यलक्षणप्रकारविशिष्टेन । एकाभिधानेति । सायसायमित्यत्र दुरदुरेतिवच्छेकानुप्रासः । सायं कायमित्यत्र 'आटोपेन पटीयसे'त्यादिवद् वृत्त्यनुप्रासः । तावुभावप्येकं सायंशब्दमाश्रयतः । अप्र- स्तुतत्वेऽपि सकरप्रदर्शनं तस्य तस्यालद्वारस्यालङ्कारान्तरासंस्पृष्टोदाहरण- दौर्लन्यं प्रधानेन व्यपदेश च ख्यापयितुम् । छेका विदग्धा इति । न वालयवतिनो मृगपक्षिणः । अनेनच्छेकानामनुमतत्वेन सम्बन्धी अनुप्रास इति अस्य निरुक्तिं दर्शयति । पूर्वत्रापुनरुक्तस्यापि पुनरुक्तवदाभासः प्रतिभास इत्यस्यार्थस्य स्फुटत्वाद् न निरुक्तिः कृता ।। केवलय्यजनसादृश्यामित्यनेन व्यञ्जनसमुदाययोरित्यस्यान्यथाभावो आ', ३, 'कप्रकारत्व', ४. स्याल- २. 'चरित १ 'ध्यव' स पाठ बाराक. स पाठ.

·निरूपणम्] मव्यारयालारसर्वस्त्रोपेतम् । "आटोपेन पटीयंसा यदपि सा वाणी कवरामुखे खेलन्ती प्रथने तथापि कुरुते नो सन्मनोरञ्जनम् । न स्याद्यावदमन्दसुन्दररेसालङ्कारझङ्कारितः स प्रस्यन्देिलसद्रसायनरसासारानुसारी रसः ॥" स्वरव्यञ्जनसमुदायपौनरुक्त्यं यमकम् ॥ ६॥ अत्र वचिद् भिन्नार्थत्वं, कचिदनर्थकत्वं, कचिदे- कस्यानर्थकत्वमपरस्य सार्थकत्वमिति संक्षेपतः प्रकारत्रयम् यथा "यो यः पश्यति तन्नो रुचिरे बनजायते । तस्य तस्यान्यनेत्रेषु रुचिरेब न जायते ॥" इदं च सार्थकत्वे । एवमन्यत्तु ज्ञेयम् ॥ दर्शितः, एकधेत्यनेनानेकधेत्यस्य, व्यादीनामित्यनेन द्वयोरित्यस्य । आ- टोपेनेत्यादि । पूर्वार्षे केवलव्यञ्जनसादृश्यम् । अलङ्कारझंकारित इत्यत्र व्यञ्जनसमुदाययोरेकधा सादृश्यम् । रसायनेत्यादौ रेफसकारात्मनां ज्या- दीनां व्यजनसमुदायानां सादृश्यम् ।। मंक्षेपत इति । अत्रैव पादपादकदशादिवृत्तीनां सकलभेदानाम- न्तर्भाव इति भावः । यो य इत्यादि । वनजे तामरसे इवायते मचिरे इति नेत्रयोविशेषणं । अन्यनेवित्यंत्र ‘सर्वनाम्नो वृत्तिमात्र' इति पुंव- दावः । रुचिरिन्छैच न जायते । एवमन्यत्त्विति । उभयानर्थकले यथा दददनर्षित एव मनोरथादधिकमर्थिजनाय यवहः । कथमिवास्तु पुरन्दरशासिना समधुरो मधुरोग्निविचक्षणः ॥ 1. गुणाल' . धन्व' 1 मिना' । स पार: ५. 'दमगा' । 'न्यो' ग पाठ. म. ९ 'म',... मे पु', 11 .:' पाट - T. पाट ८ ·" अलारसूत्रं लाटानुप्रास शब्दार्थपौनरुक्त्यंप्ररूढं दोपः ॥७॥ प्ररूढग्रहणं वक्ष्यमाणालङ्कारपौनरुक्त्यवैलक्षण्यार्थम् । यदाहुः "शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पौनरुक्त्यमन्यत्रानुवा- दाद्” इति ॥ तात्पर्यभेदवत् तु लाटानुप्रासः ॥ ८॥ तात्पर्यमन्यपरत्वम् । तदेव मिद्यते यत्र, न तु शब्दा- र्थस्वरूपम् । यथा- "ताला जाअन्ति गुणा जाला दे सहिअएहि घेप्पन्ति । रइकिरणाणुग्गहिआइ होन्ति कमलाइ कमलाइ ॥" पूर्वभागानर्थक्ये यथा- इतरपार्थिववद् यदुभूपतेः स्तुतिविधौ क इव क्षमते कविः । जयति कर्णमहष्टचरेण यो वितरणेन रणेन च फल्गुनम् ।। उत्तरभागानर्थक्ये यथा अभिजनश्रुतिविक्रमसम्पदः समवयन्ति यदुक्षितिप! त्वयि । तदपि नैव तवास्ति वपुःश्रिया विजितदर्पक! दर्पकलक्षिता ।। वक्ष्यमाणति अलङ्कारभूतलाटानुप्रासलक्षणशब्दार्थपौनरुक्त्यव्यावृ- त्यर्थम् । प्ररूढं दोष इत्यत्र वृद्धसम्मतिमाह-शब्दार्थयोरित्यादि ।। नात्पर्यभेदवत्वित्यादि । शब्दार्थपौनरुक्त्यमित्यनुवर्तते । शब्दार्थपौनमक्त्यरूपत्वादवानुप्रासप्रस्तावोसपनेनेह लक्षितः । अन्य- परत्वम् उद्देश्यविधेयत्वादिभेदादन्वयभेदः । ताला इत्यादि । तदा जायन्ते गुणा यदा ते सहृदयधन्ते । रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलााने । अत्र प्रथमस्य कमलशब्दस्य रविकिरणानुगृहीतानीत्यनेनान्वितस्योद्देश्या- र्थवृत्तित्वं, द्वितीयस्य तु भवन्तीत्यनेनान्वितस्य विधयार्थनिष्ठत्वम् । 1. 'जपानमन्त्यप्रभेदवं' व. स. पाठ:.

·निरूपणम्] सम्याख्यालङ्कारसर्वस्वोपेतम् । "अनाब्जपत्रनयने! नयने निमील्य" इत्यादौ विभक्त्यादे- पौनरुक्त्येऽपि बहुतरशब्दार्थपौनरुक्त्यालाटानुप्रासत्वमेव । "काशा काशा इथे"त्यादावनन्वयेन सहास्व सङ्करः । अन्यो- न्यापेक्षशब्दार्थगतत्वेनार्थमात्रगतत्वेन च व्यवस्थितभिन्न- विषयत्वात् । अनन्वये च शब्दैक्यमौचित्यादानुपङ्गिकम् । अस्मिस्तु लाटानुप्रासे साक्षादेव प्रयोजकम् ।। तदेवं पौनरुक्त्ये पश्चालङ्काराः॥ ९ ॥ निगदव्याख्यानमेतत् ॥ यद्यप्यस्य शोभावत्त्वादिलक्षणेऽर्यान्तरे समितत्वादर्थभेदः, तथापि सङ्के- तितार्थापेक्षया पौनरुकत्यं द्रष्टव्यम् । 'अत्राजपत्रनयने' इत्यादौ नयने नयने इत्यत्र यद्यपि शब्दस्वरूपं न भिद्यते, तथापि पूर्वकत्वविशिष्टायाः संबोधनमेवार्थः, उत्तरन द्वित्वविशिष्टयोदशोः कर्मत्वमित्यर्थभेदात् कथं लाटानुप्रासत्वमित्याशझच परिहरति-विभक्त्यादेरित्यादि । आदि- शब्देन वचनं गृह्यते । वर्णमात्रविभक्त्याद्यपेक्षया यहुतरस्य नयनेति प्राति. पदिकस्यार्थपोनरुक्त्यान दोप इत्यर्थः । अत्र पूर्वी नयनशब्दोऽञपत्रसा- दृश्यविशिष्टार्थवृत्तिः सम्बोधनीयामुपलक्षयति । उत्तरस्तु निर्मालनक्रियाक माभिधायी निमीत्येत्यननान्वयं भजते। काशा इत्यादि । सहरः एकवाच- कानुप्रवेशलक्षणः । ननु लाटानुप्रासादविविक्तविपयत्वात् तस्य पहुविप- यत्वाचानन्वयः पृथगलकारत्वेने न लक्षणीय एव, कुतः सकर इत्याश- कधानन्वयस्य विविक्तोदाहरणत्वामावेऽप्यलकार्यात्मन आश्रयस्य भेदान भेद इत्याह -- अन्योन्यापेक्षेति । शव्दावभेदमपेक्षेते, अर्थी शम्दाभेदमित्यर्थः । ननु यवर्थाश्रयोऽनन्वयः, तत् किमैकशन्यनियन्धेने- त्यत आह अनन्वय इत्यादि । औचित्यादिति । अन्यया शब्द- भेदेनार्यान्तरतया प्रतिभासाटुपमानोपमेययोरेकत्यप्रतीतिविसम्यः स्यात् ।। १. क. स. पाट.. 'यो.', २. 'या', ', 'न ल' ग. ग ५ मा क. पाया, . .

·अरवारसून चिन वर्णानां खड्गाद्याकृतिहेतुत्वे चित्रम् ॥ १० ॥ पौनरुक्त्यप्रस्तावे स्थानविशेपश्लिप्टवर्णपौनरुक्त्या- त्मकचित्रवचनम् । यद्यपि लिप्यक्षराणां खड्गादिसन्निवेश- विशिष्टत्वं, तथापि श्रोत्राकाशसमवेतवर्णात्मकशब्दाभेदेन तेषां लोके प्रतीतर्वाचकालङ्कारोऽयम् । आदिग्रहणाद् यथा- व्युत्पत्तिसम्भवं पद्मबन्धादिपरिग्रहः । यथा- "भासते प्रतिभासार! रसाभाता हताविभा । भावितात्मा शुभा वादे देवाभा बत ते सभा' एषोऽष्टदलः पद्मबन्धः । अत्र दिग्दलेपु निर्गमप्रवेशाभ्यां वर्णानामित्यादि । लक्ष्यलक्षणयोवैयधिकरण्येन निर्देश उद्भ- टेनापि कृतः -- 'छेकानुप्रासस्नु योर्द्वयोः सुसदृशाकृताविति । स्थान- विशेपश्लिष्टेति । कर्णिकादिस्थानविशेपन्यस्त एकस्मिन् वर्णेऽनेक- वर्णोपलम्भादनेकवर्णस्य सङ्गतत्वाद् वा । अम्य च स्थानविशेपश्लिष्टपौन- रुक्त्यात्मकत्वस्य प्रकरणसङ्गती हेतुगर्भविशेषणता । श्रवणेन्द्रियग्राह्यम्य शब्दत्वात् खड्गादिसन्निवेशविशेषभाजां लिप्यक्षराणां चक्षुग्राह्यत्वादश- ब्दत्वात् चित्रस्य शब्दालङ्कारत्वं न घटते इत्याशङ्कय परिहरति पीत्यादिना । अर्थवत एव शब्दस्यालकारत्वाद् वाचकालङ्कार इत्युक्तम् । चित्रशब्दस्य नपुंसकत्वेऽप्यलङ्कारापेक्षयायमिति पुल्लिङ्गनिर्देशः । यथा- व्युत्पत्तिसम्भवं व्युत्पत्तिसम्भवावनतिक्रम्य । पद्मयन्धादीति । आदिश. ब्देन चक्रमुरजबन्धादिपरिग्रहः । भासन इत्यादि । प्रतिभासार! ते तव सभा रसाभाता रसेन आ समन्ताद् दीप्ता । हताविमा हना अविभा अज्ञा यम्याः सा, अविभा अज्ञान वा यस्याः सा । भावितः भावनया विषयीकृत आत्मा यया सा भावितात्मा । वादे कथाविशेषे शुभा । देवाभा देवसदृशी । सभासभासदोरभेदोपचारादेवमुक्तम् । दिग्दले. विति । सते सार तावि वाढे इति चतुर्णामक्षरयुग्मानां कर्णिकातो १. 'पा . 'क', ३ 'ल' क स पाठ. ४ 'न्ध इत्यादी' क. पाठः ·२१ निरूपणम् ] सध्यादयालदारमर्वस्वोपेतम् । श्लिष्टाक्षरत्वम् । विदिग्दलेवन्यथा । कर्णिकाक्षरं तु लिष्ट- मेव॥ उपमानोपमेययोः साधम्र्ये भेदाभेदतुल्यत्वे 'उपमा॥ ११ ॥ निर्गमप्रवेशयोरानुलोम्येन प्रातिलोम्येन च श्लिष्टाक्षरत्वम् । विदिग्दलं- विति । प्रति ताह माशु वत इत्येषामक्षरयुग्मानां सकृदेव पाठादन्य- थात्वमश्लिष्टाक्षरता । कर्णिकाक्षरं तु श्लिष्टमेवेति । भा इत्येतस्याप्ट- कृत्वः पाठात् सूत्रे प्रतिपदोक्तं खड्गमपहायादिशब्दोपात्तस्य पद्मबन्ध- स्योदाहरणप्रदर्शनं खड्गम्य बहुभिरदर्शितवादतिक्लिष्टत्वाचेत्याहुः । ख- गस्य दिक्षितत्वे पुनरिदमुदाहरणं - मानन्दवन्दिजनगीतविचित्रभूमा मातझामन्यरगतिमहनीयभासा ।। मारोत्तरेण वपुपा परिपन्थिहिंगा- सातत्यसङ्ग! यदुनाथ! जयाजजश्रीः ।। मादितशत्रुदेहगलितरुधिरतटिनी नीतविवृद्धकीर्तिजलधिभरितनभमा । माहसपजितेन यदुवर ! गुरुतरमा सारवतीभयात! धरणिरजनि भवता ।। अनयोश्चार्य प्रस्तारः ट्राढिकान्त मेति शन्दं न्यस्य प्रथमं पादमधोधः कमेण न्यस्य तदन्तगतं मागन्दं नीशद वा शिखायो न्यस्य नदेवारभ्यो- यमगण द्वितीयं पादं यावत् मागन्दं न्यस्येत् । तस्यैव मागदम्य दाक्ष- गोतरपायोस्तृतीयपादस्याय मागन्दादिमन्त्या च नदन्तं न्यस्येत् । एपा द्राटिका । नतम्नमेव मागन्दमाग्भ्योर्धकमेण वर्णत्रयं तदुपरि ग- कारी भकारो या । तपा) पीयत् बीमायनुरयतुगे चीन न्यायेत् । एतत्फलकम् । ततस्तदुपरि वर्णद्वयम् । एतन्मस्तकम् ।। - 1. m. पार.

·२२ ૨ i अलारसूत्रं [उपमा. अर्थालङ्कारप्रकरणमिदम् । उपमानोपमेययोरित्यप्र- तीतोपमानोपमेयनिषेधार्थम् । साधर्म्य त्रयः प्रकाराः । भेद. प्राधान्यं व्यतिरेकवत् । अभेदप्राधान्यं रूपकवत् । द्वयोस्तु- ल्यत्वं यथास्याम् । यदाहुः- “यत्र किञ्चित् सामान्य कश्चिच्च विशेषः स विषयः सदृशतायाः" इति । उपमै च प्रकारवैचित्र्येणानेकालङ्कारबीजभूतेति प्रथमं निर्दिष्टा । अस्याश्च पूर्णालुप्तादित्वभेदाद् बहुविधत्वं चिरन्तनरुक्तम् । अर्थालारप्रकरणमिदमित्यनेनोपमादेर्भोजेनोक्तमुभयालङ्कारत्वं श- ब्दसाम्ये रुद्रटस्यामिमतं शब्दालङ्कारत्वमर्थश्लेपादेव काव्यप्रकाशकारोक्तं शब्दालङ्कारत्वं च निरस्यति । ननु साधर्म्य समानधर्मसम्बन्धः । स चो- पमानोपमेययोरेव सम्भवति, न कार्यकारणादिकयोरिति साधर्म्य इत्यनेनैव गतार्थत्वादुपमानोपमेययोरिति न निर्देष्टव्यमत आह-उपमानोपमे- ययोरित्यप्रतीतेति । "कुमुदमिव मुखं तस्या" इत्यादौ । अत एवो मानोपमेयग्रहणादनन्वयस्योपमेयोपमायाथ व्यावृत्तिः । लोके हि भिन्न- योरुपमानोपमेयले व्यवस्थितत्वेन प्रतीयते । तत्रानन्वये भेदाभावः । उप- मेयोपमायां व्यवस्थाया अन्यथाभावः । भेदाभेदतुल्यत्व इत्यनेन रूप- कादेर्व्यतिरेकादेश्च व्यावृत्तिः । साधर्म्य इत्यनेनासदृक्षोपमादेः । व्यति- रेकवदिति । यया व्यतिरेक इत्यर्थः । यत्र किञ्चिदित्यादि । किञ्चि- सामान्यमित्यनेनाभेदो दर्शितः, कश्चिच विशेष इत्यनेन भेदः । पूर्ण- त्यादि । उपमानोपमेयसाधारणधर्मोपमाद्योतकानामुपादाने पूर्णा । सा च पोढा कथिता "श्रौत्यार्थी च भवेद्वाक्ये समासे तद्धिते तथा" इति । तत्रैवाशुपादाने श्रौती । तुल्यादिशब्दोपाटाने आर्थी । यथा वाचं वाचां यथेशः प्रथयसि निधिरस्यंशुमालीव धानां रक्ताङ्गो भौमवत् खं तव भृगुसुतवत् काव्यशब्देन रूढिः । , '.।', २. "श्चिद घि, ३ 'वप्र', ४. 'प्तात्व' क. रा. पाठः.

·निरूपणम्] मव्याख्यालङ्कारसर्वस्वोपतम्। कान्या तुल्यस्त्वमिन्दोव॒धयनिसमता युज्यते ते कलाव- मित्रानन्दैकहेतोस्तदसि यदुनृप! ज्योतिषां सञ्चयस्त्वम् । एकस्य द्वयोस्त्रयाणां वा लोपे लुप्ता 1 तत्र धर्मलोपे पञ्चविधत्वमुक्तं - "तद्वद् धर्मस्य लोपे स्यान्न श्रौती तद्धिते पुनः" इति । यथाः कृतान्त इव विद्विषां प्रणयिनां यथा स्वईमो विहारगिरिसन्निभो यदुनरेन्द्र ! वीरश्रियः । समश्च कुसुमेपुणा त्वमसि कामिनीनामतः पुनस्तव महीक्षितो दिवसदीपकल्पाः परे ।। द्योतकलोपे पइविधमुक्तम् “वादेलोपे समासे सा कर्माधारक्यचि क्यडि । कर्मकाणमुलि" इति । यथा कुन्दश्वेतं यशस्ते तुहिनकरकरीयन्ति नित्यं चकाराः कोशागारे स्ववेश्मीयात बुधनिवहस्तावके यादवेन्द्र! । मध्याहार्कप्रतापं प्रतपति च भवानन्धकारायमाणान् विद्राव्याजौ द्विपस्तत्कथमितरजनस्तावमेते स्तुमस्त्वाम् ।। उपमानस्यानुपादाने धर्मद्योतकयोधर्मोपमानयोश्च लोपे प्रत्येक विध्यम् । तदुक्तंम् - "उपमानानुपादाने वाक्यगाथ समासगा" "एतविलोपे किप्पमासगा। धर्मोपमानयोलापे वृत्तौ वाग्ये च दृश्यते ।" घोतकोपमेययोलोपे द्योतकोपमेयधर्माणां लोपे कथा । तदुक्तं - 'क्याच वायुपमेयासे' इति, 'त्रिलोप च समासगेति च । अन्ये तु घोतकोपमान- धर्माणां लोपात् त्रिलोपमाहुः । एवमुपमानादिलोपेऽटविधत्यम् । यथा- फणधरभुजम्याजी यस्य प्रतापविभावसो शलभति रिपुस्तामस्तुल्यो न यस्य दयाविधौ । १. 'ख' रा. पाट:

·अलकारसून [उपमा. तत्रापि साधारणधर्मस्य कचिदनुगामितयैकरूप्येण निर्देशः। कचित् वस्तुप्रतिवस्तुभावेन पृथङ् निर्देशः । पृथङ् निर्देशे च सम्बन्धिभेदमानं प्रतिवस्तूपमावत् । बिम्बप्रतिबिम्बभावो वा दृष्टान्तवत् । क्रमेणोदाहरणानि वसु च वितरन्नर्थिभ्यो यः सहस्रकरीयति त्रिजगति भवेत् को नामास्योपमा रविवर्मणः ।। अत्र फणधरभुजस्येति प्रतापविभावसाविति च बहुव्रीहौ तत्पुरुषे च स- मासे शलभतीति क्विपि च धर्मद्योतकयोलॉपः । तुल्यो न यस्य दयाविधा. विति को नामेत्यादौ चोपमानस्य धर्मोपमानयोश्च लोपः । सहस्रकरीयती- त्यत्रात्मानं सहस्रकरमिवाचरतीत्यर्थप्रतीतेः क्यचि द्योतकोपमेययोर्लोप इति पञ्चभेदा दर्शिताः । इतरस्य भेदत्रयस्योदाहरणं यदुनाथसमो नास्तीत्याहुः स्थाने मृगीदृशः । नहि संवननं तासां कचित् तद्रूपसन्निभम् ।। अत्र यदुनाथसमो नास्तीति नहि संवननं तासामित्यादौ चं वृत्तौ च धर्मों- पमानयोरुपमानस्य च लोपः । मृगीश इत्यत्र त्रिलोप इति पञ्चविंशतिरु- पमाभेदाः । आदिशब्देन मालारशनोपमयोहणम् । लुप्तापूर्णत्वभेदादिति पाठे मालारशनोपमे अत्रैवान्तर्भूते इति न पृथगुपाते । पुंवद्भावाभावश्च पू'लुप्ताशब्दयोः संज्ञात्वेन गुणवचनत्वाभावात् । तयोश्चान्तर्भूतत्वेऽप्यन्यैः पृथगुपादानादस्माभिरुदाहरण प्रदर्श्यते । तत्र मालोपमायास्तु पहपमानो- पादानलक्षणायाः 'प्रभामहत्ये'त्येतदेवोदाहरणम् । उत्तरोत्तरग्रथनात्मिका रशनोपमा यथा वपुरिव मधुरं वचः प्रसन्नं वच इव कूपकभूपते ! नमस्ते । मन इव चरितं विशुद्धमन्यांश्चरितमिव क्षितिपान् यशोऽतिशेते ॥ एषु च प्रभेदेषु यथासम्भवं प्रकारत्रैविध्यमन्यैरप्रदर्शितं दर्शयति-तत्रा. पीत्यादिना । साधरणधर्मस्य धर्मरूपस्य वा परावच्छेदकतयारोपितधर्म- त्वस्य धर्मिरूपस्य वा । तत्रैकरूप्येण निर्देशो धर्मरूपस्यैव । सम्ब- धिभेदमात्रमिति । उपमानोपमेयलक्षणधर्मिभेदादेव भेदो न स्वरू- ३. 'माश्चि' ख. पाठः, । -- १. 'न' ग. पाठ. २. 'च ध' क पाठः.

·P स निरूपणम्] सव्याख्यालझारसर्वस्वोपेतम्। "प्रभामहत्या शिखयेव दीपस्त्रिमार्गयेव त्रिदिवस्य मार्गः संस्कारवत्येव गिरा मनीषी तया स पूतश्च विभूपितश्च ॥" "यान्त्या मुहुर्वलितकन्धरमाननं त- दावृत्तवृन्तशतपत्रनिभं वहन्त्या। दिग्धोऽमृतेन च विपेण च पक्ष्मलाक्ष्या गाढं निखात इव मे हृदये कटाक्षः ॥" अत्र वलितत्वावृत्तत्वे सम्बन्धिभेदाद् भिन्ने । धर्म्यभिप्रायेण तु विम्बप्रतिबिम्बत्वमेव । "पाण्ड्योऽयमंसार्पितलम्बहारः क्लप्ताङ्गरागो हरिचन्दनेन । पतः । अयमपि प्रकारो धर्मरूपस्यैव । विम्वप्रतिविम्वभावो मिथः सा- दृश्यम् , अयं तु धर्मधर्मिणोरुभयोरपि भवति । प्रभामहत्येत्यादि । अत्र दीपादीनामुपमानानां हिमवत उपमेयस्य च पूतत्वविभूपितले अनुगामि- तयैकरूप्येण निर्दिष्टे । सम्बन्धिभेदादिति सम्पन्धिनोः कन्धरावृन्त- योर्भेदात्, न स्वरूपतः । अनयोश्योपमानोपमेयभावः स्वसम्बन्धिनोर्मु- खशतपत्रयोरमिधानसाम दवसीयते । धर्म्यभिप्रायेणेति । धर्मिणोः समानधर्मत्वेऽभिप्रेते विम्वप्रतिविम्बभाव एव भवति, न सम्बन्धिभेद- मात्रम् । धर्मयोस्तुभयमपि भवति । तत्र सम्वन्धिभेदमात्र उदाहतम् । बिम्बप्रतिविम्बमावे यथा अनिशं निशम्यमाने रविवर्मनरेन्द्र ! भापिते भवतः । अमृत इय पीयमाने निवृतिमुपयाति सुमनसां वर्गः॥ अत्र वचनामृतयोरुपमेयोपमानयोः निशम्यमानपीयमानले धर्मी बिम्वन- तिविम्यत्वेन निर्दिष्टौ । अन्ये तु विम्यप्रतिविम्यमावस्यापि विद्यमानत्वात् तमप्यत्रैव दर्शयितुमाद्द-धर्माभिप्रायेणेति । धर्मिणोः कन्धरावृन्तयोः खशतपयापेक्षया साधारणधर्मत्याभिप्रायेण विम्यप्रतिषियमाव एव, वलि- १. 'ताभनयोशोपमानोपभावाय' ग, पाठ:.

·*. २ अपहारसून भिमन्वय आभाति बालातपरक्तसानुः सनिझरोद्गार इवादिराजः॥" अत्र हाराङ्गरागयोर्निर्झरवालातपौ प्रतिबिम्बत्वेन निर्दिष्टौ॥ एकस्यैवोपमानोपमेयत्वेऽनन्वयः ॥ १२॥ वाच्याभिप्रायेणात्र पूर्वरूपानुगमः । एकस्य तु विरु- धर्मसंसर्गो द्वितीयसब्रह्मचारिनिवृत्त्यर्थः। अत एवानन्वय इति योगोऽप्यन सम्भवति। यथा "युद्धेऽर्जुनोऽर्जुन इव प्रथितप्रभावो भीमोऽपि भीम इव वैरिपु भीमकर्मा। न्यग्रोधवर्तिनमथाधिपतिं कुरूणा- मुत्पासनार्थमभिजग्मतुरादरेण ॥" तत्वादिना तयो. सदृशत्वादित्याहु । पाण्योऽयमित्यादि । प्रथमपक्षेद शितत्वाद्दुदाहरणम् । द्वितीये तु विविक्तत्वेन प्रदर्शनाय ।। एकस्पैवेत्यादि । ननु साधादिकस्य भिन्नवस्तुनिष्ठत्यादव कथं सम्भवः, अत आह-वाच्याभप्रायेणेति । एक एवार्थ. शब्देन द्विर- मिहितो भिन्नवदवभासते । तस्माद् अर्जुनोऽर्जुन इवेत्यादौ एकरबैवार्जु. नस्य शब्दवाच्याकारपर्यालोचनेन भेदावमासात् पूर्वनिर्दिष्टस्य साधा- दिरूपस्यानुगम. सम्बन्धो वेदितव्य । अन्ये तु पूर्वमुपमानोपमेययोरे- कतरप्रतिपादनायोपात्तस्य शब्दरूपस्य पर्यायव्यवच्छेदेन द्वितीयेऽप्यनुग- मोऽनुवृत्ति वाच्याभिप्रायेण वाच्यस्यार्जुनादे. शब्दभेदोपाधिकभेदप्रति मासापनयनेन वास्तस्यैकत्वस्य स्फुटप्रतिपत्तिमभिप्रेत्य क्रियत इति द्रष्ट- व्यम् । एतच लाटानुप्रासनिरूपणसमय उक्तमप्यनानुस्मारयतीत्याहुः । विरुद्धधर्मेति । उपमानोपमेयत्वाप्राकरणिकलप्राकरणिकलोत्कृष्टत्वाप- कृष्टत्वप्रसिद्वत्यापसिद्धत्वलक्षणविरुद्धधर्मससर्गः । द्वितीयेति । प्रकृती १. 'दम', २ ।यु, ३ 'हि', तापो भी', ५ "धि' क - ४ पाठ.

·निरूपणम्] सव्याख्यालङ्कारसर्वस्वोपेतम् । द्वयोः पर्यायेण तस्मिन्नुपमेयोपमा ॥ १३॥ तब्छन्द्रेनोपमानोपमेयत्वप्रत्यवमर्शः। पर्यायो यौगप- धाभावः। अत एवात्र वाक्यभेदः । इयं च धर्मस्य साधारण्ये वस्तुप्रतिवस्तुनिर्देशे च द्विधा । आद्या यथा- "खमिव जलं जलमिव खं हंसश्चन्द्र इव हंस इव चन्द्रः। कुमुदाकारास्तारास्ताराकाराणि कुमुदानि ॥" द्वितीया यथा- "सच्छायाम्भोजवदनाः सच्छायवदनाम्बुजाः। वाप्योऽङ्गना इवाभान्ति यत्र वाप्य इवाङ्गनाः ॥" . ।।' पेक्षया द्वितीयस्य सब्रह्मचारिणो निवृत्यर्थः । सदृशव्युदासार्थ इति यावत् । अतएवेति । सदृशान्वयाभावात् ॥ योगपद्याभावः, न तु शब्दान्तरमेकार्थम् । अत एवेति । पर्यायवृत्तित्वात् । खमिवत्यादि । अत्र विमलत्वादिधर्मः साधारण्येन' प्रतीयते । सच्छायेत्यादि । अत्र सच्छायाम्भोजवदनलमेक एव धर्मो वाप्यङ्गनालक्षणसम्बन्धिभेदमात्रभिन्नो वस्तुप्रतिवस्तुभावेन निर्दिश्यते । नन्वत्र वापीपक्षे वदनमिवाम्भोजमित्यर्थः प्रतीयते, अनापक्षेऽम्भोजतुल्य बदनमित्युत्तरत्रै विपर्ययेण । तत् कथमर्थभेदे सनि धर्मस्यैकरूप्यम् । स- त्यम् । अभेदाध्यवसायमूलयातिशयोक्त्या धर्मस्थैकरूप्यमध्यवसातम्यम् । अथवा पदनाम्भोजीपस्यलक्षणपरस्परसदृशाभिधायित्वादन विम्यप्रतिपिं- म्यमावरूपी वस्तुप्रतिवस्तुनिर्देशोऽयगन्तव्यः । यद्वा, परस्परोपमानोपमे- समूताम्भोजवदनलक्षणसंवन्धिभेदादसकृन्निर्दिष्टस्य सच्छायत्वस्य भेद। तारशवाप्यहनापेक्षया धर्मभूतयोर्मियः सादृश्यविशिष्टयोरम्भोजवदनयो- मिणोनिम्पप्रतिपिम्पमावः । अन्ये तु द्वयोरपि वाक्ययोः समानधर्मस्य संकृ. उपादाने धर्मस्य साधारण्यम् असदुपादाने वस्तुप्रतिवस्तुनिर्देशं चाहुः । तदानी सच्छायाम्भोजवदना वाप्योङ्गना इव, सन्छायवदनाम्धुजा भं जना पाप्य इवेस्यत्वयः ।। १ 'कु' क.ग. पाठ:. १. प्रापि पर्याय' ग. पार:

·अलधारसमं [स्मरण सदृशानुभवाद् वस्त्वन्तरस्मृतिः स्मरणम् ॥१४॥ वस्त्वन्तरं सदृशमेव । अविनाभावाभावान्नानुमानम् | यथा "अतिशयितसुरासुरप्रभावं शिशुमवलोक्य तवैव तुल्यरूपम् । कुशिकसुतमखद्विपा प्रमाथे धृतधनुपं रघुनन्दनं स्मरामि ॥" सादृश्यं विना तु स्मृति यमलङ्कारः । यथा- "अनानुगोदं मृगयानिवृत्तस्तरङ्गवातेन विनीतखेदः । रहस्त्वदुत्सङ्गनिषण्णमूर्धा स्मरामि वानीरगृहेषु सुप्तिम् ।।" अत्र च कर्तृविशेषणानां स्मर्तव्यदशाभावित्वेन स्मर्तृदशा- भाषित्वमसमीचीनम् । प्रेयोलङ्कारस्य तु सादृश्यव्यतिरिक्त- निमिचोत्थापिता स्मृतिर्विषयः । यथा- 'अहो कोपेऽपि सदृशानुभवादित्यादि । येनकेनचित् सदृशस्य दर्शनाद् यस्य कस्यचित् स्मृतेरलङ्कारत्वेऽतिप्रसङ्गः । अत आह - वस्त्वन्तरमिति । अनुभूयमानेनेति शेषः । सदृगशब्दस्य सम्बन्धिशब्दत्वात् । अविना- भावाभावादित्यादि । नहि सदृशानुभवस्य वस्त्वन्तरस्मृतेश्च व्याप्ति- रस्ति । नायमलङ्कार इति । अनलङ्कारोऽलङ्कारान्तरं वा । अनुगोदमित्या- दावनलङ्कारः । 'अहो' इत्यादावलङ्कारान्तरम् । अत्रानुगोदमित्यादि । अत्रे स्वापस्य स्मृतिः सहचरितदेशदर्शनात् । स्मर्तव्यदश स्वापावस्था । स्मर्तृदशैतद्वचनप्रयोगसमयः । असमीचीनम् इदानीमविद्यमानत्वात् । प्रेयोऽलङ्कारशब्देनाजितस्मृत्याख्यो व्यभिचार्यपरं प्रत्याभूत उच्यते । 1. '' स पाठ, 'त्रच स्वा' रख पाठ. २.

·- , निरूपणम् ] सम्यास्यालद्वारसर्वस्वोपेतम् । कान्तं मुखमिति । तेत्रापि विभावाद्यारितत्वे, नै स्वशब्द- मात्रप्रतिपादितत्वे । यथा 'अत्रानुगोदमित्यादौ। "यैदृष्टोऽसि तदा ललाटपतितप्रासप्रहारो युधि स्फीतासृक्स्रुतिपाटलीकृतपुरोभागः परान् दारयन् । तेषां दुस्सहकामदेहदहनप्रोद्भूतनेत्रानल- ज्वालालभिरभासुरे स्मररिपावस्तं गतं कौतुकम् ॥" इत्यादौ सदृशौनुभवेऽप्यशक्यवस्त्वन्तरकरणात्मा विशेषाल- ङ्कारः । करणस्य कियासामान्यात्मनो दर्शनेऽपि सम्भवात् । मतान्तरे काव्यलिङ्गमेतत् ।। तदेते सादृश्याश्रयणेन भेदाभेदतुल्यत्वेऽलङ्कारा नि- णीताः । सम्प्रत्यभेदप्राधान्ये कथ्यन्ते- आगूरितत्वे आक्षिप्तत्वे । विभावादिभिर्व्यजितत्व इति यावत्। न स्वशा. ब्देति । व्यभिचारिणां स्वशब्दवान्यत्वस्य दुष्टत्वात् । अत्र स्मृतेः मुख- मालम्बनविभावः, कोपेऽपि कान्तत्वमुद्दपिनविभावः, अहो इत्यादिवचनं वागारम्भानुमावः । यैरित्यादि । ललाटपतितपासप्रहारत्वेन ज्वलदलिक- विलोचनत्वप्रतियोगिकविम्वप्रतिविम्वभाववता सदृशस्य वर्णनीयस्यानुभ- वेन जन्यस्य कौतुकास्तगमनेन स्वनिमित्ततयाक्षिप्तस्येश्वरज्ञानस्य साक्षा- लारत्वेन विवक्षितत्वान्न स्मृत्यलङ्कारः, अपि तु वक्ष्यमाणस्तृतीयो विशेष- प्रकार इत्याह-सदृशानुभवेऽपीत्यादिना । मतान्तर इति । उद्ध- टादिमते । एवंविधवर्णनीयदर्शनस्येश्वरानुभवहेतुलात् कायलिङ्गत्वम् । तदुक्तं "श्रुतमेकं यदन्यत्र स्मृतानुभवस्य वा । हेतुतां प्रतिपद्येत काव्यलिङ्गं तदुच्यते ॥" इति ॥ 'न तु स्व' ग., 'न तुरा', २. 'शवस्व. नरान', ४. 'न् ॥ सा', ५. 'येण भेक रा. पाठः - १. 'अ'फ.स. पाठ: २. 1. 'गिमि' स. पारः ·.. ४ मलद्वारमन सिक अभेदप्राधान्य आरोप आरोपविषयानपहवे. रूपकम् ॥ १५ ॥ अभेदस्य प्राधान्याद भेदस्य वस्तुतः सद्भावः । आ- रोपोऽन्यत्रान्यावापः । विषयस्य विषय्यवष्टब्धत्वाद् विषया- पह्नवेऽपहुतिः । अन्यथा तु विषयिणा त्रिपयस्य रूपवतः कर. णाद् रूपकम् । साधर्म्य वनुगतमेव । यदाहुः- "उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमिप्यत" इति । अरोपादभेदेनाध्यवसायः प्रकृप्यत इति पश्चात् तन्मूलालङ्कारविभागः । इदं च निर- वयवं सावयवं परम्परितं चेति प्रथमं त्रिविधम् । आय के- वलं मालारूपकं चेति द्विधा । द्वितीयं समस्तवस्तुविषयमे- कदेशविवर्ति चेति द्विधैव । तृतीयं तु श्लिष्टाश्लिष्टशब्दनिव- अभेदप्राधान्य इत्यनेनोपमादेर्व्यावृत्ति, आरोप इत्युत्प्रेक्षादे, विपयानपहव इत्यपहतेः । आरोप इत्यादि । अन्यत्र मुखादावन्यस्य चन्द्रादेरावापः निक्षेपः । विपश्यवष्टब्धत्वादिति । अवष्टब्धत्वमाका. न्तत्वम् । असत्यत्वापादनमिति यावत् । विपयिणा कमलादिना |-विष- यस्य मुखादेः । रूपवतः करणादिति । स्वीयकमलादिरूपशालित्वेन करणादित्यर्थः । अनेनैव रूपवन्तं करोतीति रूपवच्छन्दाण्णिाचे प्रवुलि च रूपयतीति रूपकमिति निरुक्तिरपि दर्शिता । साधर्म्य त्वनुगतमे- वेति । एकयोगनिर्दिष्टस्य भेदाभेदतुल्यत्व इत्यस्य निवृत्तावपीति शेपः । प्रकृष्यत इति । सादृश्यातिशयप्रतीतेः । निरवयवमवयवेभ्यो निष्का- न्तम् । अवयवरूपणरहितमिति यावत् । सावयवमवयवरूपणयुक्तम् । परम्परितं रूपकपरम्परायुक्तम् । केवलमेकधैव रूपितम् । यत्रैकस्मिन् पहव आरोप्यन्ते तन्मालारूपकम् । समस्तानि रूप्यत्वेनाभिमतानि व. स्तूनि स्वशन्दोपात्तानि विषयो यस्य तत् समस्तवस्तुविषयम् । एकदेशे स्वशब्दोपादानाद विशेषेण वर्तत इत्येकदेशविवति । लिष्टालिटेति। -१. 'दमा' क स पाठ: २. 'कृत', ३ तित', ४. 'तमिति' क. - प. पाठ..

·निरूपणम्] सध्यात्यालारसवस्थोपेतम्। न्धनत्वेन द्विविघं सत् प्रत्येक केवलमालारूपत्वाच्चतुर्विधम् । तदेवमष्टौ रूपकभेदाः । अन्ये तु प्रत्येकं वाक्योक्तसमा- सोक्तादिभेदाः सम्भवन्ति । तेऽन्यतो द्रष्टव्याः । क्रमेण यथा- "दासे कृतागसि भवत्युचितः प्रभूणां पादप्रहार इति सुन्दरि! नास्मि दूये । उद्यत्कठोरपुलकाङ्कुरकण्टकाग़- यद् भिद्यते तव पदं ननु सा व्यथा मे ॥" "पीयूषप्रसूतिर्नवा मखभुजां दानं तमोलूनये स्वर्गङ्गाविमनस्ककोकवदनस्ररता मृणालीलता । द्विर्भावः स्मरकार्मुकस्य किमपि प्राणेश्वरीसागसा- माशातन्तुरुदञ्चति प्रतिपदि प्रालेयभानोस्तनुः॥" "विस्तारशालिनि नभस्तलपचपात्रे कुन्दोबलप्रभभसञ्चयभूरिभक्तम् । विपयविपयिणोरेकनान्देन शब्दभेदेन चोपादानात् । यन विपयविपयिणो- यस्तत्वं तन वाक्योक्तं, यर पुनस्तयोः समस्तत्वं तर समासोक्तम् । आदिशन्देनोमयात्मकादयो गृह्यन्ते । अन्यत मोजादिग्रन्ये । "समस्त व्यस्तमुभय सविशेपणमित्यपि" इत्यादिना निर्दिष्टाः । दास इत्यादि । अकम्यैव पुलकाङ्करस्यैकैनैव कण्टकेन रूपणाद् निरवयवाल केवलत्वं च । पुलकारेत्यन तु पुलको- नमस्याकुरत्वेनाध्यवसायादतिशयोक्तिः । पीयपेत्यादि । अकस्या एवं प्रालेयभानुतनोः पीयपप्रमत्यादिभिर्नहुभिः सह रूपितत्वान्निरवयवत्वमा. लाले । विस्तारेत्यादि । अन भमययस्यावयपिनो मक्तत्वेन नमस्तल- 'दिनम', ५ 'न्ति। अन्य', 'गोदरण -दा', पर विविध 4 'फ, ग प.. ग.पाय ·२२ मलद्वारसूत्र गङ्गातरङ्गधनमाहिषदुग्धदिग्ध जग्धं मया नरपते! कलिकालकर्ण!॥" "आभाति ते क्षितिभृतः क्षणदानिभेयं निस्त्रिंशमांसलतमालवनान्तलेखा। इन्दुत्विपो युधि हठेन तवारिकीर्ती- रादोय यत्र रमते तरुणः प्रतापः ॥" क्षितिभृत इत्यत्र श्लिप्टशब्दपरम्परितम् । "किं पद्मस्य रुचिं न हन्ति नयनानन्दं विधत्ते न किं वृद्धिं वा झषकेतनस्य कुरुते नालोकमात्रेण किम् । वक्त्रेन्दौ तव सत्ययं यदपरः शीतांशुरभ्युद्गतो दर्पः स्यादमृतेन चेदिह तदप्यस्त्येव बिम्बाधरे ॥" अत्र वक्रेन्दुरूपणहेतुकं पीयूपस्याधरामृतेन श्लिष्टशब्देन रू- पणम् । "विद्वन्मानसहंस! वैरिकमलासङ्कोचदीप्तद्युते ! दुर्गामार्गणनीललोहित ! समित्स्वीकारवैश्वानर !। गगातरङ्गयोर्गुणभावादवयवभूतयोश्च पत्रपात्रत्वेन माहिपदुग्धत्वेन च रूपितत्वादिदं समस्तवस्तुविषयं सावयवम् । आभातीत्यादि । अत्र निस्त्रिंशस्य तमालवनान्तलेखात्वेन, प्रतापस्य तरुणत्वेन (च) रूपणं शाब्दम् । कीतीनां नायिकात्वेन रूपणमार्थम् । अत इदमेकदेशविवर्ति । अत्रैव केवलं श्लिष्टशब्दपरम्परितं दर्शयति - क्षितिभृत इति । अत्र निस्त्रिंशस्य तमालवनान्तलेखात्वेन रूपणनिमित्तं वर्णनीयस्य राज्ञः पर्व- (ते ? तत्वे)न शिष्टशब्देन रूपणम् । श्लिष्टशब्देनेति । अमृतशब्दस्यो- १. २' मूलपाट . २. 'नी', ३ 'ति लिटर', ४. 'वा', ५. 'न्दर' क. , ख.पाठ:.

·निरूपणम्] सव्याख्यालङ्कारसर्वस्वोपेतम् । सत्यप्रीतिविधानदक्ष ! विजयप्राग्भावभीम! प्रभो! साम्राज्यं वरवीर ! वत्सरशतं वैरिञ्चमुच्चैः क्रियाः॥" अत्र त्वमेव हंस इत्याद्यारोपणपूर्वको मानसमेव मानसमित्या- द्यारोप इति लिष्टेशब्दमाला परम्परितम् । "यामि मनोवाकायैः शरणं करुणात्मकं जगन्नार्थ!। जन्मजरामरणार्णवतरणतरण्डं तवातियुगम् ॥" "पर्यको राजलक्ष्म्या हरितमणिमयः पौरुपाब्धेस्तरङ्गो भग्नप्रत्यर्थिवंशोल्बणविजयकरिस्त्यानदानाम्बुपट्टः । सङ्ग्रामस्नुताम्यन्मुरलपतियशोहंसनीलाम्बुवाहः खड्गः मासौविदल्लः समिति विजयते मालवाखण्डलस्य ॥" स्कृप्टरससुधारसलक्षणोभयार्थवृत्तित्वात् । त्वमेवेत्यादि । ज्ञप्त्यपेक्षया हं. सत्वारोपं मानसत्वारोपे निमित्तं ब्रुवतो मख़ुकरम उत्पत्त्यपेक्षया मानस- त्वाधारोपं हंसत्वाधारोपे निमित्तं वदतः काव्यप्रकाशकारस्य च न विरोधः । श्लिष्टशब्दमालापरम्परितमिति । मानसशब्दो मनस्सरोविशेपयो- वर्तते, कमलासङ्कोचशब्दो लक्ष्म्याः सङ्कोचे कमलानामसकोचे च, दुगी- मार्गणशब्दो दुर्गाणाममार्गणे दुर्गाया मागणे च, समित्स्वीकारशब्दः स निधां समितां च स्वीकारे, सत्यप्रतिशब्दः सत्ये प्रात. सत्यां देव्यागीतो च, विजयशब्दः शत्रुपराभवेऽर्जुने पात लिप्त्वम् । दातातिदक्षमीनश- दानां संज्ञाव्यतिरेकेणार्थान्तरमनाश्रयणीयम् । उभयोरपि रूपकयोः लिष्टत्वे कस्य किं निमित्तं स्यात् , प्रकमभेदप्रसङ्गश्च । एकस्यैव वर्णनी. यस्य बहुमेहंसादिभिः सह रूपितवान्मालात्वम् । यामीत्यादि । अत्रा अघियुगस्य तरण्डत्वारोपे हेतुर्जन्मादेरणवत्वारोपः । अहा युगस्यकारिम रूस्तित्वाच केवलत्वम् । पर्यह इत्यादि । भनप्रत्यर्थिवंशवादुल्लको विजय एव करी तस्य स्त्यानदानाम्बुपट्टः । अत्र क्ष्मासोविदल्ल २ 'पम्' क पाट ४ राराता', ५ '५५ वर', । १ 'एप' सपाट ३ 'क' व ग पाट 'माय ३ 'पाट ।

·अलकारसूत्रं [रूपक. अन मासौविदल्ल इति परम्परितमप्येकदेशविवति । एवमा- दयोऽपि भेदाः लेशतः सूचिता एव । इदं च वैधयेणापि दृश्यते । यथा "सौजन्याम्बुमरुस्थली सुचरितालेख्ययुभित्तिर्गुण- ज्योत्स्नाकृष्णचतुर्दशी सरलतायोगश्वपुच्छच्छटा । यैरेपा चे दुराशया कलियुगे राजावली सेविता तेषां शुलिनि भक्तिमात्रसुलभे सेवा कियत् कौशलम् ॥" अत्र चारोप्यमाणस्य धर्मित्वादाविष्टलिङ्गसङ्ख्यत्वेऽपि कचित् इत्यादि । एतद् राजलक्ष्म्याः पर्यत इत्यत्राप्युपलक्षणम् । एवमायो- ऽपीति । यथा सास्यवं समस्तवस्तुविषयैकदेशविवर्तित्वाभ्यां भिद्यते, तथा परम्परितमपि । तत्रैकदेशविवर्ति दर्शितम् । पौरुपाब्धेस्तरङ्गः खड्ग इ- त्यादौ समस्तवस्तुविषयम् । सिटशब्दनिवन्धने त्वेकदेशविवर्तित्वमेव । तदुक्तं "यद्वैकदेशवर्ति स्यात् पररूपेण रूपणात्" इति । वैधय॑णापीति 1 पौरुपाब्धेस्तरङ्गः खड्ग इत्यादौ श्यामत्वा- दिना मिथः सदृशखड्गतरङ्गसम्बन्धेन पौरुपान्थ्योः, महत्त्वादिना मिथः सदृशपौरुपाधिसम्बन्धेन खड्गतरमयोश्च साधर्म्यम् । सौजन्याम्बुमरु- स्थली राजावलीत्यत्र हेयत्वेनोपादेयत्वेन च मिथः सहशयोः मरुस्थली- राजावल्योः सौजन्याम्बुनोश्च परस्परसम्बन्धाभावेन वैधर्म्यम् । एवं सुचरि- तालेस्येत्यादौ च । रूपकस्य वाम्योक्तादिले यथा "यद्याकासि वीक्षितुं गुणरुचे ! चेतः समस्तान् गुणान् कोलम्बास्यमुपेहि दक्षिणदिशासीमन्तरने पुरम् । आस्ते यत्र भुजेन कीर्तिशशिनः पूर्वाचलेनोद्रह- स्नुपींमर्णवमेखला यदुपतिः कल्पहमो जङ्गमः ॥" अत्र सीमन्तरत्न पुरमिति वाक्योक्तम् । अर्णवमेखलामिति समासोक्तम् । 1. “यो भे' स. पाठ. ३ 'सेवा श', ४. 'तेषा कि' क.स ५. 'त्यादी' रा पाह. .." पाठक ·निरूपणम् सव्याख्यालकारसर्वस्वोपेतम् । स्वतोऽसम्भवेत्सङ्ख्यायोगस्य विषयसङ्ख्यत्वं प्रत्येकमारो- पात् । यथा-"क्वचिद् जटावल्कलावलम्बिनः कपिला दावाग्मय" इत्यादौ। नहि कपिलमुनेर्बहुत्वम् । "भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूर्छा तमः शरीरसादम् । मरणं च जलदभुजगजं प्रसह्य कुरुते विषं धियोगिनीनाम् ॥" इत्यत्र नियतसङ्ख्याककार्यविशेपोत्थापितगरलार्थप्रभावितो विपशब्दे लेप एव जलदभुजगजमिति रूपकसाधक इति कीर्तिशशिनः पूर्वाचलेन भुजेनेत्युभयात्मकम् । कल्पद्रुमो जङ्गम इति विशिष्टम् । आराप्यमाणस्य धर्मित्वादित्यादि । धर्मस्यारोपे निमीलि- तानि कुसुमानीत्यादौ विपयनिनत्वं भवत्येव । स्वतोऽसम्भवत्सङ्ग्यायोगस्य आरोपमन्तरेणासम्भवाद् विषयगतसहयाविशेपयोगस्य । अयमर्थः ययपि रूपके विपयिणो लिङ्गनियगवत् सहयानियमोऽपि प्राप्तः, तथापि प्रतिविषयमारोपितत्वेन भेदावसायादेकस्यैव विपयिणोऽनेकत्वं युज्यते । कपिला दावाग्मय इत्यत्र श्वेपदर्शनात् क्षेपविषयमेतदिति न मन्तव्यम् । त्यत्पादनखचन्द्राणामित्यादावश्लेपेऽपि दर्शनात् । समुदायारोपविवक्षायां तु विषयबहुत्वेऽपि विपयिण एकत्यमेव । यथा - 'प्राणास्तृणमिति । नहि कपिलमुनरिति । स्वत इति शेपः । भ्रमिमित्यादि । जलदभु- जगजं विपमित्यत्र श्लिष्टशब्द परम्परितशकाव्युदासाय श्लेपस्य रूपकनेर- पेक्ष्य रूपकस्य श्लेपसापेक्षत्वं चाह --- नियतसङ्ख्याकेति । गरल. वर्तिमम्यादिकार्यविशेपाटकैनैव विपशब्दस्य सलिलगरललक्षणोमयार्था- भिधायित्वप्रतीतिः, न तु जलदस्य भुजगवरूपणेनेति श्लेषस्य साना पेक्ष्यं दर्शयितुं ? र्शितम् ।) रूपकमायक इति । अन्यथोपमा - - १. 'वा' क.रा पा. 'नेत्यु र ग. पार:, ३. '', '' ·अलङ्कारसूत्रं [परिणाम- पूर्वसिद्धत्वाभावाद् न तन्नेबन्धनं विषशब्दे श्लिप्टेंशब्दपर- म्परितमिति श्लेय एवोत्रेत्याहुः ।। आरोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वे परिणामः ॥ १६॥ आरोप्यमाणं रूपक प्रकृतीपयोगित्वाभावात् प्रकृ- तोपरजकत्वमेव केवलेना-वयं भजते । परिणामे तु प्रकृ. तात्मतयारोप्यमाणस्योपयोग इति प्रकृतमारोप्यमाणरूपत्वेन परिणमति । आगमानुगमविगमख्यात्यसम्भवात् साङ्ख्यीय- परिणामवैलक्षण्यम् । तस्य च सामानाधिकरण्यवैयधिकर- ण्याभ्यां हैविध्यम् । आद्यो यथा- "तीवी भूतेशमौलिस्रजममरधुनीमात्मनासौ तृतीय- रतस्मै सौमित्रिमैत्रीमयमुपकृतवानातरं नाविकाय । व्यामग्राह्यस्तनीभिः शबरयुवतिभिः कौतुकोदञ्चदक्ष कृच्छादवीयमानस्त्वरितमथ गिरि चित्रकूटं प्रतस्थे ।" सन्देहलक्षणः सङ्करः स्यात् । पूर्वसिद्धत्वाभावादिते । श्लेपप्रतीति- मन्तरेण सन्दिग्धत्वात् । तनिवन्धनामेति । रूपकानेवन्धनम् ॥ कृतीपयोगित्व इति । प्रस्तुतकार्योपयोगित्वे । प्रकृतोपर- सकत्वेनेति । प्रकृते मुखाटी स्वगतकान्त्यादिसमर्पणेन । केवलनेत्यनेन तादात्म्यं व्यवछिनत्ति । उपयोग इति । प्रस्तुतकार्ये तरणादौ । परि- जमतीति । अन्यथा प्रस्तुतकार्यानिष्पत्तः । घटरूण परिणताया मृद उदकाहरणक्षमता । आगमत्यादि । यथा मृत्परिणाम घटे तस्य मृत्स- काशादागतत्वं घटावस्थायागपि गृट्पानुगमः कालान्तरे मृदि विलयश्च प्रतीयते, नैवं मंत्रीपरिणाम आतरे । सामानाधिकरण्यति । विषयवि- पयिणोरेकविभक्तित्वेन सामानाधिकरण्यं, मिन्नायभक्ति वैयधिकरण्यम् । '' .. वत्या सपाट ५.।' मूलार ·निरूपणम् ] सव्याख्यालङ्कारसवंस्थोपेतम् । अत्र सौमित्रिमैत्री प्रकृता आरोग्यमाणसमानाधिकरणातर- रूपत्वेन परिणता । आतरस्य भैत्रीरूपतया प्रकृत उपयो- गात् । तत्र यथा समासोक्तावारोप्यमाणं प्रकृतोपयोगि त- चारोपविषयात्मतयो स्थितम् । अत एव तत्र व्यवहारसमा- रोपः, नतु रूपसमारोपः । एवमिहापि ज्ञेयम् । केवलं तत्र विपयस्यैव प्रयोगः । विषायणो गम्यमानत्वात् । इह तु इयोरप्यभिधानं, तादात्म्यात् तु तयोः परिणामित्वम् । द्वि- . ५ तीयो यथा - अत्र सौ.मेत्रिमैत्रीत्यादि । वर्णनीयत्वेन प्रस्तुता सौमित्रिमैत्री । प्रकृते उपयोगादिति । नौसाधने नदीतरणेऽपेक्षितत्वात् । अत्र चो- दाहरणे भैत्रीमयमित्यत्र मयटः प्रयोग आरोपस्य दुर्घटलादयमिति विन्छि- द्यायमसावित्यन्वयमिच्छन्ति कोचेत् । एवंविधश्च निर्देशः प्रायेणाव्यवहित एव दृश्यत इतीदं सर्वथा न निरवद्यम् । तत् तु यथा- प्रतिभटविजयाय प्रस्थितस्याग्रयायी प्रलयदहनरूक्षो यादवेन्द्र ! प्रतापः । समजाने भुजशौर्य वर्म खड्गः सहायः सनिति विहरतस्ते साक्षिणी वीरलक्ष्मीः ।। अत्र प्रतापभुजशीर्यादयः समानाधिकरणाग्रयायिवर्मादिरूपेण परिणमन्तः शत्रुविजयहेतो समरकार्य उपयुज्यन्ते । रूपकात् परिणामस्य व्यावृत्ति दर्श- यितुं सम्प्रतिपन्नरूपकव्यामापा समासोक्त्या किञ्चित् साम्यमाह यथेत्यादिना । तत्र आरे,पमागें । आरोपमाणम् उपोदरागेणेत्यादी नाय- कादि । प्रकृतोपयोगीति । मुखग्रहणाद. नायकादेरेवचित्मात् । आरो. पविषयात्मतया निशाशश्याघात्मतया । अत एव तादात्म्यादेव । तन स. मासोक्ती । एवमिहापीति ! यथा समासोनी विषयविपयितादा. रम्येन रूपकाद् भेदः, एवमिह परिणामऽपि रूपकाद् भेदो नातव्य 'या नमन तत्र २ १ 'म' क.ख.पा.

·अलङ्कारसूत्र [सन्देह- “अथ पक्रिमतामुपेयिवद्भिः सरसैर्वक्रपथाश्रितर्वचोभिः । क्षितिभर्तुरुपायनं चकार प्रथमं तत्परतस्तुरङ्गमाद्यैः ॥" अत्र राजसङ्घटने उपायनमुचितम् । तच्चात्र वचोरूपमिति वचसा व्यधिकरणोपायनरूपत्वेन परिणामः ॥ विपयस्य सन्दिह्यमानत्वे सन्देहः ॥ १७ ॥ अभेदप्राधान्ये आरोप इत्येव । विषयः प्रकृतोऽर्थः, यहित्तित्वेनाप्रकृतोऽर्थः सन्दिह्यते । अप्रकृतसन्देहे प्रकृतो- ऽपि सन्दिह्यत एव । तेन प्रकृताप्रकृतगतत्वेन कविप्रतिभो- स्थापित सन्देहे सन्देहालङ्कारः । स च त्रिविधः। शुद्धो निश्च- यगर्भो निश्चयान्तश्च । शुद्धो यत्र संशय एव पर्यवसानम् । यथा "किं तारुण्यतरोरियं रसभरोहिन्ना नवा मञ्जरी बेलापोचलितस्य किं लहरिका लावण्यवारांनिधेः । उद्गाढोत्कलिकावतां स्वसमयोपन्यासविस्रम्भिणः किं साक्षादुपदेशयष्टिरथवा देवस्य शृङ्गारिणः ॥" इत्यर्थः । तहि समासोक्तिपरिणामयोः को भेद इत्यत्राह ---- केवल. मिति । पक्रिमतां पचेलिमत्वम् । राजसद्धटन इत्यादिना प्रकृतोपयोगित्वं दर्शयति ॥ इत्येवेति । अनुवर्तत इत्यर्थः । विषयस्येत्यनेनारोपस्य विषया निर्दिश्यते, न सन्देहस्येत्याह-विपयः प्रकृतोऽर्थ इति । यद्भित्ति- त्वेन यदाश्रयत्वेन । अप्रकृत इन्द्वादिपियी । प्रकृतोऽपीति । सन्द- हस्य कोटिद्वयाधिष्ठानत्वात् । फलितं दर्शयति-तेनेति । प्रतिमोत्था- पित इत्यनेन स्थाणुवी पुरुषो वेति स्वरसप्रवृत्तस्य सन्देहस्सालकारत्वं दीः ॥ रा', २ 'न म'. ३ 'सरि', : 'सरभमोदि' क. म. पा. 'छ' ग, पाठ.. - १ ·- निरूपणम् ] सव्याख्यालङ्कारसर्वस्वोपेतम् । निश्चयगर्भो यः संशयोपक्रमो निश्चयमध्यः संशयान्तः । यथा "अयं मार्तण्डः किं स खलु तुरगैः सप्तभिरितः कृशानुः किं सर्वाः प्रसरति दिशो नैप नियतम् । कृतान्तः किं साक्षान्महिपवहनोऽसाविति पुरः समालोक्याजौ त्वां विदधति विकल्पान् प्रतिभटाः॥" निश्चयान्तो यत्र संशयोपक्रमो निश्चये पर्यवसानम् । यथा- "इन्दुः किं क कलङ्कः सरसिजमेतत् किमम्बु कुत्र गतम् । ललितसविलासवचनै- मुखमिति हरिणाक्षि! निश्चितं परतः ॥" कचिदारोप्यमाणानां भिन्नाश्रयत्वेऽपि दृश्यते । यथा- "रञ्जिता नु विविधास्तरुशैला नामितं नु गगनं स्थगितं नु । पूरिता नु विपमेपु धरित्री संहृता नु ककुभस्तिमिरेण ॥" अत्रारोपविषये तिमिरे रागादि तर्वादिभिन्नाश्रयत्वेनारोपितम्। निराकरोति । संशय एवेत्येवकारेण निश्चयगन्धमपि निवर्तयति । अय- मित्यादि । अयं मार्तण्डः किमिति संशयः । स खलु तुरगैः सप्तमिरिन इत्येकतरकोटिमेदकधार्मिनिर्देशाद् यद्यपि मेदः समुन्मिपति, तथापि नीयस्यासाधारणधीनिर्देशादयमसावेत्यप्रतिपत्तेथान्ते सन्देह एका एते । एतच विकल्पान् विदधतीत्यनेन कविनैव दर्शितम् | ref मित्यादि । पूर्वार्धे सन्देहः । उत्तरार्धे निर्णयः । बाटि रहना १. 'मैं' क. पार: ..यपि पार:- ·४० अलङ्कारसूत्रं [भ्रान्तिम केचित्तु अध्यवसायात्मकत्वेनेमं सन्देहप्रकारमाहुः । अन्ये तु नुशब्दस्य सम्भावनाद्योतकत्वं मत्वोत्प्रेक्षाप्रकारमेममाच- क्षते॥ सादृश्याद वस्त्वन्तरप्रततिभ्रान्तिमान् ॥ १८॥ असम्यग्ज्ञानत्वसाधात् सन्देहानन्तरमस्य लक्ष- णम् । भ्रान्तिश्चित्तध विद्यते यस्मिन् भणितिप्रकारे स भ्रान्तिमान् । सादृश्यप्रयुक्ता च भ्रान्तिरस्य विषयः। यथा-- "ओठे विम्बफलाशयालमलकेपूत्पाकजम्बूधिया कर्णालङ्कृतिभाजि दाडिमफलभ्रान्त्या च शोणे मणौ । निप्पत्यासकृदुत्पलच्छददृशामात्तलमानां मरौ राजन् ! गूर्जरराजपञ्जरशुकैः सद्यस्तृपा मूठितम् ॥" गाढमर्मप्रहारादिकृतों तु भ्रान्ति स्यालङ्कारस्य विपयः । यथा आदिशन्देन नमनस्थगनपूरणसहरणानि गृह्यन्ते, तदित्यादिशब्देन ग- गनधरित्रीककुमः । अत्र व्योप्नुवत् तिमिरं विषयः । रजनादिर्धो वि. पयी। कंचित्त्वित्यादि । अन्न तिमिरकर्तृकस्य तरुशैलादिव्यापनस्य वि. पयत्वमङ्गीकृत्य तस्य च रजनादिना विपयिणा निगोर्णत्वादनाध्यवसा- यता । तिमिरस्य विषयत्वे तूभयोरप्युक्तरारोपत्वम् । अन्ये विति।ति- मिरं विपयः रखनादिक्रिया विषयी व्यापन कियारूपं निमित्तं गम्यते । अतो गम्यमानभियानिमित्ता क्रियास्वरूपोप्रेक्षेयम् ।। यस्त्वन्तरमतीतरिति । वम्वन्तरानुभवः । अनेन स्मरणच्या- प्रतिः । चित्तधर्म इति । सकलवृत्तिनानानां चित्तवृत्तिधर्मविशेपत्यात् । सादृश्यप्रयुक्ता च प्रान्तिरिति भ्रान्तेविशेषणस्य व्यावय॑ दर्शयति-गाह- ४ ' धग'. 'माग पाया 'य', तामा, म. नियर निनो' पार: गाट'. - ·निरूपणम् सप्पाण्यालझारसर्वस्वोपेतम् । "दामोदरकराघातचूर्णिताशेपवक्षसा । दृष्टं चाणूरमल्लेन शतचन्द्रं नभस्तलम् ॥" सादृश्यहेतुकापि भ्रान्तिर्विच्छित्त्यर्थ कविप्रतिभोत्थापितैव गृ- यते । यथोदोहतो । न स्वरसोत्थापिता शुक्तिकारजतवत् । एवं स्थाणुवा स्यात् पुरुषो वेति संशयेऽपि बोद्धव्यम् ॥ एकस्यापि निमित्तवशादनेका ग्रहण उल्लेखः ।। १९ ॥ यत्रैकं वस्त्वनेकधा गृह्यते से रूपबाहुल्योल्लेखनादु- ल्लेखः । न चानिमित्तमुल्लेखमात्रम् , अपितु नानाविधधर्म- योगित्वाख्यनिमित्तवशादेतत् क्रियते । तत्र च रुच्यर्थित्व. व्युत्पत्तयो यथासम्भवं प्रयोजिकाः । तदुक्त - "यथारुचि यथाथित्वं यथाव्युत्पत्ति भिद्यते । आभासोऽप्यर्थ एकस्मिन्ननुसन्धानसाधितः ।" इति । उदाहरणं- मर्मत्यादिना । विच्छित्यर्थमिति । अलङ्कारजन्या शोभा विच्छित्तिः । पूर्व 'कविप्रतिभोत्थापित सन्देह' इति सूचितमर्थ प्रसङ्गेन विशदयति- पवमित्यादिना ॥ पकस्येत्यादि । अनेकधा अनेकप्रकारम् । तब प्रकारानेकत्वं रूपनानात्वेन विपयनानावेन च भवति । रूपनानावं च सर्वत्रैकरूपम् । विपपनानात्वं कारकवैचित्र्येण विचित्रम् । रूपवाहुल्योलेखनादित्यनेनो- लेखं निक्ति । न चानिमित्तमित्यादिना सूत्रस्थं निमिचरशादित्येनत् पदं च्याचष्टे । मन्यर्थिन्लेलि । रुचिः सार्वकालिकीन्छा । अर्थिलं तात्का- लिक्यपेक्षा । अथासम्भवमित्यनेन रुच्यादीनां योगपयानियमं दर्शयति । गधारचीत्यादि । एकस्मिनप्यर्थ आभामा ज्ञानमनुसन्धानसाधितः सन् रुच्यादिवशात् भियत इत्यर्थः । अनुसन्धानं नाम पहनां विशेपाणां गुण- । स्था म्यादिति', ५ 'गो', E. 'र' , 'य नि' पाउ . रितग'ग. पायः ३ ८ 'शाम' ग.पा. १. ' 'ग.म.पाट. य.स.पार.

·, मलारसून उल्लेख- "यस्तपोवनमिति मुनिभिः, कामायतनमिति वेश्याभिः, स.. ङ्गीतशालेति लासकैः” इत्यादि श्रीकण्ठौख्यजनपदवर्णने । अत्र ोक एव श्रीकण्ठंजनपदस्तत्तद्गुणयोगात् तपोवनाद्य- नेकरूपतया निरूपितः । रुच्यार्थित्वव्युत्पत्यश्चात्र प्रायशः समस्ता व्यस्ता वायोजयितुं शक्यन्ते । नन्वेतन्मध्ये "वज्र- पञ्जरमिति शरणागतैरसुरविवरमिति वादिकैः” इत्यादौ रूप- कानुप्रवेशात् कथमयमुल्लेखालङ्कारविषयः । सत्यम् । अस्ति तावत् “तपोवनम्" इत्यादौ रूपर्कविविक्तोऽस्य विषयः । यत्र वस्तुतस्तद्रूपतायाः सम्भवः, यत्र तु रूपकं स्थित, तत्र : चेदियमपि भङ्गिः सम्भविनी, तत् सङ्करोऽस्तु । नैतावतास्या- भावः शक्यते वक्तुम् । ततश्च न दोपः कश्चित् । एवं तर्हि तत्रं विषये भ्रान्तिमदलङ्कारोऽस्तु । अतद्रूपस्य तद्रूपताप्रती- तिनिबन्धनत्वात् । नैतत् । अनेकधाग्रहणाख्यस्यातिशय- प्रधानतया व्यामिश्रणेन विमर्शनम् । तत्तद्गुणयोगादिति । तपोच- 'नादिनिष्ठविविक्तत्वरमणीयत्वादिगुणयोगात् । समस्ता व्यस्ता चेति । तपोवनादी प्रत्येक मुनिप्रभृतीनां रुच्यादिवयमपि सम्मवतीति सम- स्तत्वम् । मुनीनां रुचिर्वेश्यानामर्थित्वं लासकानां व्युत्पत्तिरिति व्यवस्थया व्यस्तत्वम् । यत्र वस्तुत इति । ननु यदि श्रीकण्ठस्य तपोवनादिरूपं वास्तवं, तर्हि कथमुलेखस्यारोपग त्वम् । उच्यते । मुनिप्रभृतिभिरन्य- योगव्यवच्छेदेन श्रीकण्ठस्तपोवनादिरूपतया प्रतीयते । तच रूपान्तर- स्यापि विद्यमानलादारोपणीयमेव । अथवा तपोवनादीनां नियतदेशवर्ति. त्वेऽपि भूयस्त्वविवक्षया सकल एप श्रीकण्ठस्तपोवनादितथा व्यपदिश्यत इत्यारोपो द्रष्टव्यः । सङ्करोऽस्त्विति ! एकवाचकानुप्रवेशलक्षणः । तन्त्र विषय इति । उल्लेखविषये तपोवनमित्यादौ । अतद्रूपस्येत्यादि। १. 'ज', २. यस्त', ३. योऽन', ४, "दिरूपालकारयोग इति क', ५. पालकारवि', ६. 'च', ७. 'द्विप' क. स. पाट:. ८. 'कर' स्व. ग. पाठः.

·+- निरूपणम् ) सय्याम्याणकारमस्वोपेतम् । स्यापूर्वस्य भावात् । तहेतुकत्वाचास्यालङ्कारस्य । सङ्करप्र- तीतिस्त्वङ्गीकृतैव । यद्येवमभेदे भेद इत्येवंरूपातिशयो- क्तिरत्रास्तु । नैप दोषः । ग्रहीतृभेदाख्येन विषयविभागेना- नेकधात्वोटकानात् , तस्य च विच्छित्त्यन्तररूपत्वात् सर्वथा नास्यान्तर्भावः शक्यक्रिय इति निश्चयः । यो वा- “णाराअणो त्ति परिणअवहहि सिरिवळ्ळहो त्ति तरुणीहिं। बाळाहिं उण कोऊहळेण ऍअमे अ सच्चविओ॥" अतदेकरूपस्य तदेकरूपतया, अवयवधर्मस्य तपोवनत्वादेः समुदायधर्म- तया वा प्रतीतेः प्रवर्तमानत्वात् । सकरमतीतिस्त्विति । 'तपोवन- मिति मुनिभिरि'त्यादीनामेकैकशो निरूपणे प्रान्तिमतः प्रादुर्भावः संहत्य निरूपणे पुनरेकस्यानेकपाबोल्लेखनादुलेखस्येति पूर्ववत् - सकरप्रतीत्यङ्गी- कारः । यद्येवमभेद इत्यादि । यथा---'मग्गिअळद्धम्मि' इत्यादावेक- स्याधररसस्य 'अण्णणा' इत्यनेकधात्वस्फुरणादतिशयोक्तित्वम् । ग्रही- तृभेदाख्यनेति । ननु न खलु ग्रहीतृभेदः प्रयोजकः, 'गुरुर्वचसी'त्या. दावदर्शनात् । अतो विपयभेदमात्र प्रयोजकत्वेनोदाहरणीयम् । तच्च मार्गि- तलब्धत्वादिरूपमतिशयोक्त्युदाहरणेऽपि वियते । तत्र ग्रन्थकृतवोक्तं - 'विपयविभागाद् भेदोपनिवन्ध' इति । तत् कथमेतत् । अत्र केचिदाहुः- तवान्येऽन्य इति रसस्य भेदमान निर्दिष्ट, न तु तत्तपोपादानेन । इह तु तपोवनादिरूपविशेषोपादानेनेत्यदोप इति । अन्ये तु रमभेदविषय- भूताना मार्गितलन्धलादीनामेकस्यैवाचरमस्य विशेषणतयोपसर्जनीकृत- त्वात् तत्र विषयभेदो न स्फुट इत्याहुः । नारायणेन्यादि । नारायण इति पग्णिनवधृभिः श्रीलम इति तरुणीभिः । पालाभिः पुनः कौतूहलेनैगमेव एः ।' अत्र परिणतमधूनां रचि , तरुणीनां 'मियः कामिनकामिन्य' इति न्याये- नाधित्वं, पालाना तावन्माम्यैव मानाद व्युत्पत्तिः । अत्र नामान्तरव्य- 1. 'ता' पाउ. २ 'हमरस्य', ३ 'भा-'. ४ मे. - OM mam ·. अलधारमा [ग्स- एवं "गुरुवचसि पृथुरुरसि विशालो मनस्यर्जुनो यशसि" इत्यादाववसेयम् । इयांस्तु विशेषः - पूर्वत्र ग्रहीतृभेदेना- नेकधात्वोल्लेखः, इह तु विषयभेदेन । नन्वयं लेपोलङ्कारवि- पय इति कथमलङ्कारान्तरैमत्र स्थाप्यते । सत्यम् । अनेक- धात्वनिमित्तं तु विच्छित्त्यन्तरमत्र दृश्यत इति तत्प्रतिभो. त्पत्तिहेतुः श्लेपोऽप्यत्र स्याद् , न तु सर्वथा तदभावः। अत- श्वालङ्कारान्तरं, यदेवंविधे विपये श्लेपाभावेऽपि विच्छित्त्यै- न्तरसम्भवः। यथा-'युधिष्ठिरः सत्यवचसि' इत्यादि । तस्मादेवमादावुल्लेख एव श्रेयान् । एवं कारकान्तरविच्छित्त्या- श्रयणेनायमलङ्कारो निदर्शनीयः॥ वच्छेदपरतयारोपगत्वम् । रूपभेदवद् नामभेदेनाप्युल्लेखो भवतीति प्रद- शनायोदाहरणान्तरोपन्यासः - गुरुवचसीत्यादि । अत्र गुर्वादिशब्द- प्रतिपादितानां गौरवादीनां वृहस्पतित्वादीनां च श्लेपमूलयातिशयोक्त्या भेदाध्यवसायेन वास्तवत्वमारोपिनत्वं च द्रष्टव्यम् । विषयभेदेनेति । ग्रहीतृव्यतिरिक्ताधिकरणरूपविषयभेदेनेत्यर्थः । तत्प्रतिभा उल्लेखप्रतिभा । एवं च यद्यपि श्लेपस्यैवोन्मजनप्रसङ्गः, तथापि मपि कलत्रवल्लभ- मि"त्यादौ विरोधवदस्याप्यङ्गीकरणीयत्वमिति भावः । अतश्चेति । वक्ष्य- माणादपि हेतोः।युधिष्ठिरः सत्यवचसीत्यादि । ननु कथमत्रोल्लेखता, युधिष्ठिरत्वादेर्वास्तवत्वाभावात् । अत्र केचिदाहुः --- यदेवंविधे विषय इत्यादिग्रन्थकृतो गुरुवचसीत्यादिवचनभङ्गीपु श्लेपन्यतिरेकेणालङ्कारान्त- (रं तत्स? रस)द्भावप्रदर्शन एव तात्पर्यम् । ततश्च यथा युधिष्ठिरः सत्य- वचसीत्यादौ रूंपर्कलक्षणविच्छित्त्यन्तरस्वीकारः, एवं गुरुर्वचसीत्यादावु- लेखोऽपि स्वीकरणीय इति । एवं कारकान्तरविच्छिन्त्येति । अत्र कारकग्रहणं विभक्तिमात्रस्योपलक्षणम् । अकारकविभक्तिप्वपि विषयभेदे- 'प इ', २, र स्था', ३ 'त्तिस', ४. 'वमलङ्कारान्त', ५. 'येणाय' 'स्मानी' क. पाठ. ८. 'राणां सद्भा', . १. क. स. पाठः ६. 'यस्या' ख. पाटः, ९. 'कवि' ख. पाठा. ७.

·- . निरूपणम् सध्यारूपालारसर्वस्योपेतम्। विषयापहवेऽपद्धतिः ॥ २० ॥ वस्त्वन्तरप्रतीतिरित्येव । प्रक्रान्तानपतववैधयेणेद- मुच्यते। आरोपप्रस्तावादारोपविषयापछतावारोप्यमाणप्रतीता- नानेकधात्वोल्लेखस्य सम्भवात् । तत्र सप्तम्यामुदाहृतम् । पष्ठयां यथा परदाराणामन्धो यदुनृप ! शुद्धान्तयोपितां सुभगः । त्वं सहृदयः कवीनामप्राज्ञो दोपदर्शिनां चासि ॥ पञ्चम्यां यथा सत्रामधीरनृपतिर्भीरधर्मादभीरुराहवतः । . शुश्रपुर्निगमविदस्तद्वाह्यविदो भवत्यशुश्रूपुः ।। चतु• यथा प्रतिपन्नाय नृशंसः कारुणिकस्तिष्ठते विपन्नाय । अभ्यर्थिने वदान्यो वाग्ग्मी विदुपे च रविवर्मा ।। तृतीयायां यथा - कुवलयविकासविधिना राजा यदुनाथ ! तेजसा भास्वान् । वं विक्रमेण वलिजित् सर्वज्ञतया गिरीशश्च ।। द्वितीयायां यथा वालिशमविशेपज्ञो नन्दयति विपश्चितं विशेषज्ञः । अपकारिणं कृतनो यदुपतिरुपकारिणं कृतज्ञश्च ।। प्रथमायां यथा सख्या यदुपते ! सन्तो गुरवः प्रश्रितेन च । नीतास्त्वया परा तृप्तिमास्तिकेन च देवताः ॥ विपयापहव इति । विषयग्रहणेन निश्चयगर्भनिश्चयान्तयोः विपप्य- पहलवतोः सन्देहयो-वृत्तिः । अपहवोऽपलापः । विषयापहवसद्भावमाने नायमलकार इत्याह --वस्त्वन्तरप्रतीतिरिति । श्रान्तिमत्सूत्रादनु- वर्तत इति भावः । प्रक्रान्तेति । रूपकमारभ्य यावदुलेख प्रक्रान्तविप- यानपह्नववैधhण विरोधसम्बन्धादस्येह प्रस्तावः । इदमपहृत्सलकरणम् । यद्यपि विषय इति वम्त्वन्तरेति च सामान्येन निर्दिष्टं, तायपि प्रकरणाद - ·अलवारसूत्रं [अपति- वपहनुत्याख्योऽलङ्कारः । तस्य च त्रयी बन्धच्छाया - अ. पह्नवपूर्वक आरोपः । आरोपपूर्वकोऽपह्नवः । छलादिश- दैरसत्यत्वप्रतिपादकैर्वापह्नवनिर्देशः । पूर्वकभेदद्वये वाक्य- भेदः । तृतीयभेदे त्वेकवाक्यत्वम् । आयो यथा "यदेतच्चन्द्रान्तर्जलदलवलीलां वितनुते तदाचष्टे लोकः शश इति न तन्मां प्रति तथा । अहं त्विन्दुं मन्ये त्वदरिविरहक्लान्ततरुणी- कटाक्षोल्कापातव्रणकिणकलङ्काविततनुम् ॥" अत्र त्वैन्दवस्य शशस्यापह्नव उपक्षिप्ते शशकप्रतिवस्तुकिण- बत इन्दोरारोपो नान्वयघटनां पुप्यतीति न निरवद्यत्वम् । तत्तु यथा ३ "पूर्णेन्दोरतिपोपकान्तवपुपः स्फारप्रभाभासुरं नंद मण्डलमभ्युदेति गगनाभोगे जिगीपोर्जगत् । मारस्याच्छ्रितमांतपत्रमधुना पाण्डु प्रदोषश्रिया मानोन्नजनाभिमानदलनोद्योगकहेवाकिनः ॥" विशेपलाम इलाह--आरोपप्रस्तावादित्यादि । यीति । व्यव- यवा त्रिप्रकारेत्यर्थः । वाक्यभेद इति । एकस्मिन् वाक्ये आरोपन्या- पह्नवस्य च द्वयोर्विधातुमशक्यत्वात् । तृतीयभेदे छलादिशब्दप्रयोगवति । तत्रापहवमन्यारोपस्य विधानादेकवाक्यता । यदेतदित्यादि । अत्र श- शलक्षणस्य विषयस्यापढ्वं न तन्मां प्रति तथेति प्रथमं विधाय पश्चात् किणस्य वस्त्वन्तरस्यारोपो विधीयते । शशकप्रतिवस्त्विति । शशसह- शुन्य किणस्यवारोपो युक्त इति भावः । तविति । अपह्वयमानारोप्य- माणयोः सादृश्येन निरवयम् । पूर्णन्दोरित्यादि । अत्र प्रथमं चन्द्र- पयाध-व', २ 'प्रकुरते' ६ ग पाठ . ३ 'दो परिपो' ग. पाय: पनि'द, पा ·निरूपणम् मच्या यालारसर्वस्वोपेतम् । द्वितीयो यथा- "विकसदमरनारीनेत्रनीलाब्जपण्डा- न्यधिवसति सदा यः संयमाधःकृतानि । न तु ललितकलापे वर्तते यो मयूर वितरतु सकुमारो ब्रह्मचर्यश्रियं वः ॥" तृतीयो यथा "उद्भ्रान्तोज्झितगेहगूर्जरवधूकम्पाकुलोच्चैःकुच- प्रेखोलामलहारवल्लिविगलन्मुक्ताफलच्छदाना । सार्धं त्वद्रिपुभिस्त्वदीययशसां शून्ये मरी धावता भ्रष्टं राजमृगाङ्क ! कुन्दमुकुलस्थूलैः श्रमाम्भःकणैः।" अन शून्य इत्यस्य स्थाने मन्येशब्दप्रयोगे सापह्नवोत्प्रेक्षा स्थापयिप्यते । "अहं विन्दुम्" इत्यादी वाक्यभेदे साम- मण्डलं नेदमित्यपहृत्य पश्चात् तत्समानधर्मणः कामातपरस्यैवारोपः । विकमदिति । अत्राप्मरोनेत्रनीलोत्पलनिकरलक्षण वस्त्वन्तरं विधाय पश्चात् ललितकलापस्य मयूरस्यापहवः । उझान्नेत्यादि । अत्रासत्यत्व- प्रतिपादकेनच्छदाशब्देन (द्रव्यप गूज)लधृहारमुक्ताफलापहवमनूय वर्ण- नीययश सम्बन्धिनां श्रमाम्भःकगानामारोपी विधीयते । स्थापयिष्यत इति । उत्प्रेक्षाभेदनिरूपणापसरे ‘कचिन्छलादिप्रयोग' इत्यादौ । मन्ये- शब्दप्रयोगात् सम्भावनं. छाशनप्रयोगाचापहरः । अन मुक्ताफलानि विपयः, श्रमाम्भ कगाः विपयिण , कुन्दमुकुलस्थूलनं गुणो निमित्तम् । अत इयं निमित्तोपादानाती जातिस्वरूपात्प्रेक्षा । पूर्वमसामन्जस्येन द. पिते 'पदेतदित्यादौ मन्येशभप्रयोगमाने गोयनाममो न कर्तव्य इ. त्याद - अहं विन्दुमित्यादी पागभेद इनि । उत्प्रेक्षायां हि . दुलार. १. पति वा' गरम पर. , नग ग'.

·४ - अलक्षारसूत्रं [अपहति- प्रथभावे मन्येशब्दप्रयोगेऽपि नोत्प्रेक्षेत्यपि वक्ष्यते । एत- स्मिन्नपि भेदेऽपह्रवारोपयोः पौर्वापर्यप्रयोगपर्यायभेदद्वयं स- म्भवदपि न पूर्ववचित्रतामावहतीति न भेदत्वेन गणितम् । तत्रापहवपूर्वक आरोपे पूर्वमुदाहृतम् । आरोपपूर्वके त्वप- हवे यथा "ज्योत्स्नाभस्मच्छुरणधवला बिभ्रती तारकास्थी. न्यन्तर्धानव्यसनरसिका रात्रिकापालिकीयम् । द्वीपाद् हीपं भ्रमति दधती चन्द्रमुद्राकपाले न्यस्तं सिद्धाञ्जनपरिमलं लाञ्छनस्यच्छलेने ॥" इति । कचित् पुनरसत्यत्वं वरत्वन्तररूपताभिधायिशब्द- निवन्धनम् । यथा - "अमुप्मिल्लावण्यामृतसरसि नूनं मृगदृशः स्मरः शर्वप्लुष्टः पृथुजघनभागे निपतितः । विषयविपयिणोरेकस्मिन्नेव वाक्ये निर्देशो भवतीति भावः । वक्ष्यत इति । उत्प्रेक्षायोतकनिरूपणसमये 'किन्तूतक्षे'त्यादौ । अस्मिंस्तृतीये भेद एक- वाक्यत्वलक्षणे वाक्यभेदविपयवभेदानिर्देशो पैचित्र्यविशेपाभावात् , न तु लक्ष्यादर्शनादित्याह-ए(क? तस्मिन्नपीत्यादिना । ज्योत्स्ने- त्यादि । अत्र न्यस्तं सिद्धानपरिमलमिति पूर्व विषयी निर्दिष्टः । पञ्चा- लाल्छनस्यच्छलेनेति विषयोऽपहृतः । कचित् पुनरिति । अत्र पुनश्श. ब्देनैतद् दर्शयति अपदवो नामासत्यत्वप्रतिपादनम् । तच कचित् साक्षानमा निर्दिश्यते, कचिच्छलादिशब्देन पारमार्थ्यप्रतिक्षेपकेण प्रत्या- ग्यते, कचिद् वस्त्वन्तररूपताभिधायिभिरुपात्तरूपनिपधाक्षपवपुर्मशि- नामादिगदैरगिव्यज्यते । अमुप्मिमित्यादी रोमावलियपुधूमशिखेत्यत्र रो- मावलीलक्षणस्य विपयस्यापद्धयो वपुश्शब्दनिवन्धनः ॥ १. 'निरन्तरम', २ 'ग'. ग. पाठ: ३ 'पाभि'मग.पाट:.

·४९ निरूपणम् सव्यायालझारसर्वस्वोपेतम् । यदङ्गाङ्गाराणां प्रशमपिशुना नाभिकुहरे शिखा धूमस्येयं परिणमति रोमावलिवपुः ॥" इति ॥ एवमभेदप्राधान्ये आरोपगर्भानलङ्काराल्लँक्षयित्वाध्य- वसायगर्भाल्ढुक्षयति । तत्र अध्यवसाये व्यापारप्राधान्ये उत्प्रेक्षा ॥ २१ ॥ विषयनिगरणेनाभेदप्रतिपत्तिर्विषयिणोऽध्यवसायः । स च विविधः-साध्याः सिद्धश्च । साध्यो यत्र विषयिणो- ऽसत्यतया प्रतीतिः। असत्यत्वं च विपयिगतस्य धर्मस्य वि. षय उपनिबन्धे विषयिसम्भवित्वेन विपयासम्भवित्वेन च उत्प्रेक्षातिशयोक्त्योदित्वेऽप्यवान्तरभेदविवक्षयाध्यवसायगर्भानिति पहुवचनम् । अध्यवसाय इत्यादि । अध्यवसाय इत्यनेन रूपकादे- ावृत्तिः, व्यापारप्राधान्य इत्यनेनातिशयोक्तेः । विषयनिगरणेने. त्यादि । विषयस्य निगरणं स्वरूपतः प्रतीतितो वा । तत्र स्वरूपनिगरण- मतिशयोक्ती । उत्प्रेक्षायां प्रतीतिनिगरणम् । साध्यो यत्रेत्यादि । अस. स्यत्वेन विषयिणः प्रतीतो विषयस्य विषयितयावमासनात्मनोऽध्यवसाय- स्यानिप्पन्नकल्पत्वात् साध्यत्वम् । असत्यत्वं चेत्यादि । विपयिगतस्य धर्मस्येत्यनेन व्यपदेशहेतवो जात्यादयो निर्दिश्यन्ते । तत्र संज्ञाया विप- विगतत्वं धर्मत्वं च संज्ञिनि वक्त्रों यदृच्छया सन्निवेशितलादवसेयम् ययपि जात्युत्प्रेक्षेत्यादिना जात्यादीनामेव विपयित्वं प्रतीयते, तथापि गु. गक्रियाभिसम्बन्धस्य निमिवस्य जात्यादावघटमानत्वात् तदाश्रयस्यैव वि- पयित्वं पर्यवस्यति । ननु यत्र जात्यादयो धर्मा धर्मिपरतन्त्रतया निर्दि- श्यन्ते, तत्रैवं भवतु ! यत्र पुनः 'विश्लेपदुःखादित्यादौ धर्ममा निष्कृप्य विषयित्वेन निर्दिश्यते, तत्र कयम् । उच्यते । तत्रापि गुणम्य गुण्यवि- १. 'पुः ॥', २. "भानलमराई, "का म', '१. 'स्य जा', ३ 'नि।' क. रा. पाठ.. 'वरिप' ग. पाठ. ४ ·भलधारसूत्रं [उत्प्रेक्षा. प्रतीतेः । धमों गुणक्रियारूपः। तस्य सम्भवासम्भवप्रतीती सम्भवाश्रयस्य तत्रापरमार्थतयासत्यत्वं प्रतीयते, इतरस्य तु परमार्थतया सत्यत्वम् । यस्यासत्यत्वं, तस्य सत्यत्वप्रतीता- वध्यवसायः साध्यः । अतश्व व्यापारप्राधान्यम् । सिद्धो यत्र विषयिणो वस्तुतोऽसत्यस्यापि सत्यतया प्रतीतिः । स- त्यत्वं च पूर्वकस्यासत्यत्वनिमित्तस्याभावात् । अतश्चाध्यव- सितप्राधान्यम् । तत्र साध्यत्वप्रतीतौ व्यापारप्राधान्येऽध्यव- सायः सम्भावनमभिमानस्तर्क ऊह उत्प्रेक्षेत्यादिशब्दरुच्यते । नाभूतत्वाद् निमित्तस्य मौनवन्धादेर्गुणमात्रे दुःखादावसम्भवाच दुख्यो- दिसामान्यमेव विपयित्वेन पर्यवतिष्ठते । गुणक्रियारूप इति । गुणो दुःखादिः । क्रिया लेपनादिः । गुणक्रियाग्रहणं चोपलक्षणम् 'अङ्कर इव' 'चन्द्रमयीवे'त्यादौ जातिसंज्ञयोः । अथवा गुण इति सिद्धो धर्मो निर्दि- श्यते, क्रियेति साध्यः । सम्भवासम्भवप्रतीताविति । विपयिवि. पयनिष्ठतया। तत्र सम्भवासम्भवयोर्मध्ये । सम्भवाश्रयस्य विषयिणो- ऽङ्कुरादेः । इतरस्यासम्मवाश्रयस्य चन्द्रादेविषयस्य । यस्यासत्यत्व- मित्यादि । यत्तच्छन्दाभ्यां विषयी निर्दिश्यते । अतश्चेति । साध्य- त्वाद् व्यापारस्याध्यवसितिक्रियात्मनः प्राधान्यम् । यथा ओदनं पचती. त्यादौ पाकादिक्रियायाः । पूर्वकस्यासत्यत्वनिमित्तस्येति । 'विप- यिसम्भवित्वेने त्यादिना पूर्वनिर्दिष्टस्य । नद्यतिशयोक्ती 'कमलमनम्मसी'- त्यादी विपयिगतस्य कमलत्वादेर्मुखादावसम्मविलं प्रतीयते । अत- इति । अनिप्पन्नत्वहेतोपिय्यसत्यत्वप्रतीतेरमावात् । साध्यत्वाभावेना- ध्यवसितेरप्राधान्ये तदुपसर्जनस्य विपयिण एव प्राधान्यम् । यथा पफ ओदन इत्यादावोदनादेः । एतदुक्तं भवति - उत्प्रेक्षायामतिशयोक्ती च द्वयोरपि विपयस्य विषयित्वं प्रतिपिपादयिपितम् । तत्रोत्प्रेक्षायां प्रतिपाद्यमा- नमपि तदसत्यमेव प्रतीयत इति तत्र विपयविपयियोः पारमार्थिकात्यन्ता- 'नि' रा., 'नाद' ग. पाठः .. 'सा'क ग. पाटः.

·निरूपणम् ] सव्याख्यालद्वारसर्वस्वोपेतम् । तदेवमप्रकृतगतगुणक्रियाभिसम्बन्धादप्रकृतत्वेन प्रकृतस्य सम्भावनमुत्प्रेक्षा । सा च वाच्या इवादिभिः प्रदर्श्यते । प्रतीयमानायां पुनरिवाद्यप्रयोगः । सा च जातिक्रियागुण- द्रव्याणामप्रकृतानामध्यवसेयत्वेन चतुर्घा । प्रकृतस्यैतद्भेद- योगेऽपि न वैचित्र्यमिति न ते गणिताः । प्रत्येकं च भावा- भावाभिमानरूपतया वैविध्येऽष्टविधत्वम् । भेदाष्टकस्य च प्रत्येक निमित्तस्य गुणक्रियारूपत्वे षोडश भेदाः । तेषां च प्रत्येकं निमित्तस्योपादानानुपादानाभ्यां द्वात्रिंशत् प्रभेदाः । भेदावभासनपर्यन्तस्याध्यवसायस्यानिवृत्तेः साध्यत्वम् । इतरत्र विपर्ययेण सिद्धत्वम् । अन्ये तु असत्यत्वं चेत्यारभ्याध्यवसितप्राधान्यमित्येवमन्तं ग्रन्यमेवं व्याचक्षते । विपयिगतस्येति । विषयगतत्वे सति विषयिग- तस्य, न तु विपयिमात्रनियतस्य, विषयविषयिसाधारणस्येति यावत् । धर्मस्य कौटिल्यादेः । विषयिसम्भवित्वेन विपयासम्भवित्वेन च प्रतीतेरिति । ईदृशं कौटिल्यमकुरादावेव सम्भवति, न चन्द्रादावि. येवंरूपायाः । अयमर्थः- विपये विषय्यध्यवसायनिमित्तभूतस्योपात्तस्य वानुपात्तस्य वा कौटिल्यादेविपयिण्येव सम्भवः प्रतीयते, न तु विषये । अतो निमित्ताभावान्निमित्तिनोऽपि विपयिणस्तनासत्यत्वं प्रतीयत इति । धर्मो गुणक्रियारूप इति । कौटिल्यादिक्षामतागमनादि यन्निमित्तं निर्दि- श्यते, तद्रूपः। तस्य सम्भवासम्भवेत्यादि पूर्ववत् । असत्यत्वनि- मित्तस्याभावादिति । तदभावश्च मुखादिगतत्वेन कमलायध्यवसाये कस्यचिनिमित्तत्वेनाविवक्षणाद्, विवक्षितत्वेऽप्यसम्भवप्रतीत्यभावाद्वा । अतश्चेत्यादि पूर्ववत् । तत्रेति । साध्यत्वसिद्धत्वयोर्मध्ये । फलितं दर्श- यति--तदेवमित्यादिना । अडरायपश्यदादिगतकुटिलत्यादिगुणक्षाम- तागमनादिक्रियाभिसम्बन्धादरादित्वेनापश्यदादित्वेन वा चन्द्रादेः कणे- लादेश्च सम्भावनमुत्प्रेक्षेत्यर्थः । इवादिभिरिति । आदिशन्देन मन्ये शङ्के ध्रुवमित्यादयो गृह्यन्ते । एत योगेऽपीति । जातिक्रियागुण- १. 'सर', २. 'प्रशाराः। ते' क. २. पाट. ३. 'यस. पाट:.

·५६ , भलारसूत्र उन्मेक्षा. तेषु च प्रत्येकं हेतुस्वरूपफलोत्प्रेक्षणरूपत्वेन पण्णवतिर्भोदाः। एपा गतिर्वाच्योत्प्रेक्षायाः । तत्रापि द्रव्यस्य प्रायः स्वरूपो- प्रेक्षणमेवेति हेतुफलोत्प्रेक्षाभेदास्ततः पातनीयाः । प्रतीय- मानायास्तु यद्यप्युद्देशत एतावन्तो भेदाः, तथापि निमित्त- स्यानुपादानं तस्यां न सम्भवतीति तैर्भदैयूँनोऽयं प्रकारः । इवाघनुपादाने निमित्तस्य चाकीर्तने उत्प्रेक्षणस्यं निष्पमा- णत्वात् । प्रायश्च स्वरूपोत्प्रेक्षात्र न सम्भवति । तदेवं प्रती- यमानोत्प्रेक्षाया यथासम्भवं भेदनिर्देशः । [एपा चार्था- श्रयापि धर्मविषये लिप्टशब्दहेतुका कचिद् दृश्यते ।]. द्रव्यलक्षणभेदयोगेऽपि । हेतुफलोत्प्रेक्षाभेदास्ततः पातनीया इति । उपलक्षणमेतत् । हेतुफलोत्प्रेक्षयोनिमित्तानुपादानभेदानां पाननी- यत्वस्य हेतूप्रेक्षायां 'यस्य प्रकृतिसम्बन्धिन' इत्यादिना फलोत्प्रेक्षायां 'यदेव तस्से'त्यादिना च सूचयिष्यमाणत्वात् । तदेवं वान्योत्प्रेक्षायाः पट्पश्चाशद्भेदा व्यवतिष्ठन्ते । तथाहि-जातेस्तावत् स्वरूपोत्प्रेक्षायां भावामावाभिमानत्वेन गुणक्रियानिमित्तत्वेन तदुपादानानुपादानाभ्यां चाप्टी भेदाः । हेतुफलोप्रेक्षयोर्निमित्तानुपादानस्याभावात् प्रत्येकं चत्वारो मेदा इति संहत्य पोडश भेदाः । एवं गुणकिययोरपि । द्रव्यस्य तु हेतुफलोत्प्रे- क्षामावादष्टमेदत्वमेवावशिष्यते । एवं पदपञ्चाशनेदत्वं वान्योत्प्रेक्षायाः । यथासम्भवामिति । प्रतीयमानोत्प्रेक्षायां द्रव्योत्प्रेक्षा तावन्न सम्भवति । तत्र स्वरूपोत्प्रेक्षाया एव विद्यमानत्वात् । इह च तदभावस्य 'स्वरूपो- क्षाप्यत्र न सम्भवती'त्युक्तत्वात् । जातिगुणक्रियाणां च स्वरूपोले- क्षामावेन प्रत्येकमष्टविधत्वे चतुर्विंशतिधा प्रतीयमानोप्रेक्षा । यथासम्भव भेदनिर्देश इत्यस्यानन्तरं क्वचित् पट्यते-- एषा चा श्रयापि धर्मविपये शिएशब्दहेतुका कचिद् दृश्यत इति । उदाहियते च- "प्रस्थे स्थितां हिमवतोऽपि न पाधते या- मूर्वेक्षणानलमयादिव जाड्यमुद्रा । १. 'तुम', २. 'पन्चे प', ३. 'च', ४ 'प्युपदेश', ५. 'न', १. 'स्व पनि', .. 'न भव' य. •पाट:. 4. धरा. पाठः, ·निरूपणम्] सग्याल्यारक्षारसर्वस्वोपेतम् । कचित् पदार्थान्वयवेलायां सादृश्याभिधानादुपक्रान्ताप्युपमा वाक्यार्थतात्पर्यसामर्थ्यादभिमन्तृव्यापारोपारोहकमेणोत्प्रेक्षायां , गोष्ठीषु वः सततसन्निहितास्तु देवी सा शारदा नवसुभापितकामधेनुः ॥" इति । तत्र धर्मविषय इत्यत्र धर्मशन्देन निमित्तभूतो गुणकियारूपो धमों निर्दिश्यते विपयिभूतो चा । उभयथाप्युदाहरणं न घटते । जाड्यमुद्रेत्यत्र खलु शैत्याप्रतिपत्तिलक्षणार्थद्वयावभासात् श्लेपसम्भवः । सा च जाव्य- मुद्रा न तावद् निमित्तं. हेतुत्वेनोत्प्रेक्ष्यमाण भय प्रति फलस्यैव वाधाभा: वस्य निमित्तत्वयोगात् । नापि विपयी, भयस्यैव विपयित्वात् । विषयत्वं तु घटते । धर्मस्य तु विषयत्वं ग्रन्थकारस्याभिमतमनभिमतं वेति चिन्त्यं, 'धर्मी धर्म्यन्तरगतत्वेने'त्यादिना 'धर्म एव धय॑न्तरगतत्वेने'त्यादिना च विषयिण एव धर्मिधर्मत्वप्रतीतेः, विषयस्य धर्मित्वमात्रप्रतीतेश्च । व्यतिरि. तेपु चोदाहरणेषु न कचिदपि धर्मस्य विषयत्वं दृश्यते । यद्यपि 'प्रकृत- स्यैतरेदयोगेऽपी'त्यादिना जात्यादेरपि धर्मस्य विषयलमुक्तं, तथापिधर्मि- परतन्त्र एव जात्यादिविषयो भावतुमर्हति, यथा तमःप्रभृतिः, न स्वतन्त्रः । नहि धर्ममात्रस्य निमित्तभूतेन धर्मेण सम्बन्धः सम्भवति । जाड्यमुद्रायास्तु चेतनत्वारोपमन्तरेण भयं बाधकर्तृत्वं निषेध्यत्वं च तर्हि न सम्भवतीति धर्मित्वविवक्षैव युक्ता । तद्विवक्षायां च धर्मविषय इत्यायुक्तिर्न घटते । केचिघु जाध्यमुद्रायाधामावं भयोत्प्रेक्षानिमित्तत्वेनोस्त्वा तत्र च जाड्यमु- द्राशन्दस्य सिटत्वाद् धर्मविषय इत्यत्र धर्मश-देन निमिनभूतो धर्मा निर्दिश्यत इत्याहुः । एतच न ममीचीनम् । विषयस्यानुपलम्भात् । यदि याधर्मत्वाभावविशिष्टा शारदा विषयः, तदा निमित्तनिमित्तिनोः फलहेत्वोयधिकरण्यं स्यात् । अथ वाधर्तृत्वामावविशिष्टा जाट्यमुद्रा विषयः, तदा तस्या निमित्तानुप्रवेशो न घटेत । अथवा शारदास्वभावप्र- युफ्ती याधामावो गयहेतुत्वेनाध्ययमीयत इति तस्वभावस्य विषयत्वं, नदानी विपयस्य म्वरुण्ठनानुपादानाद् 'न च विषयस्य गम्यत्वं युक्त- " । १ 'पदः' पाठ २ नगग पाठ ·- भलारसूत्र (उत्प्रेक्षा- पर्यवस्यति । क्वचिच्छलादिशब्दप्रयोगे सापह्नवोत्प्रेक्षा भ- वति । अतश्चोक्तवक्ष्यमाणप्रकारवैचित्र्येणानन्त्यमस्याः। सा- म्प्रतं तु दिङ्मात्रेणयमुदाह्रियते । तत्र जात्युत्प्रेक्षा यथा- "स वः पायादिन्दुर्नवविसलताकोटिकुटिलः स्मरारेयों मूर्ध्नि ज्वलनकापिशे भाति निहितः । स्रवन्मन्दाकिन्याः प्रतिदिवससिक्तेन पयसा कपालेनोन्मुक्तः स्फटिकवलेनाङ्कुर इव ॥" अनारशब्दस्य जातिशब्दत्वाद् जातिरुत्प्रेक्ष्यते । क्रियो- प्रेक्षा यथा "लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नमः।" अन्न लेपनवर्पणकिये तमोनभोगतत्वेनोत्प्रेक्ष्यते । उत्तरे त्वधैं मि'त्यनेन विरोध इति सर्वथास्य पाठस्य निरवद्यत्वं चिन्त्यम् । निरव- यत्वेऽपि वोदाहरणान्तरं दर्शयितन्यम् । यधा पोल्लासकरः कुर्वन्नपास्ततमसो दिशः । रविवर्मन् ! प्रतापस्ते भाति भास्वानिवापरः ।। पत्र निमित्तभूतः पमोलासकरत्वादिर्धर्मः श्लेषण निर्दिष्टः । सादृश्या- भिधानादिति । उपमानोपमेययोः साश्यपोतकस्येवादेः सशर्मा- मिधायिनः किवादेर्वा प्रयोगात् । उपफ्रान्तापीति । आमुखे स्फुरि- तापि । वाक्यार्थतात्पर्यसामध्यं नाम विषयविशेषोपादानवशेनापमानस्य प्रकृते सम्भवौचित्यप्रतीतिः । अभिमन्तृव्यापारः उत्प्रेक्षापरपयायोऽभि- मानः । अपहनुती वक्ष्यमाणवेन सूचितमिह वक्ति-कचिदित्या- दिना । पक्तयक्ष्यमाणेति । उक्ताः प्रकारा जात्युप्रेक्षादयः । वक्ष्य- माणाः 'तस्यावेवादिशब्दवन्मन्येशन्दोऽपी'त्यादिना वक्ष्यमाणेन घोतक- भेदेन मिनाः । जानिमत्प्रेक्ष्यत इति । चन्द्रो विषयः । भकुरजाति- .. 1. तर.म. पाठः.

·- निरूपणम्] सत्यारपालद्वारसर्वस्वोपेतम् । "असत्पुरुषसेवेव दृष्टिनिष्फलतां गता ॥" इत्यत्रोपमैव, नोत्प्रेक्षा । गुणोत्प्रेक्षा यथा - "सैपा स्थली यत्र विचिन्वता त्वां भ्रष्टं मया नूपुरमेकमुाम् । अदृश्यत त्वच्चरणारविन्द- विश्लेषदुःखादिव बद्धमौनम् ॥" अन दुःखं गुणः । द्रव्योत्प्रेक्षा यथा पातालमतन्नयनोत्सवेन विलोक्य शून्यं मृगलाञ्छनेन । इहागनाभिः स्वमुखच्छलेन कृताम्बरे चन्द्रमयीव सृष्टिः ॥" अत्र चन्द्रस्यैकत्वाद् द्रव्यत्वम् । एतानि भावाभिमाने उदा- हरणानि । अभावाभिमाने यथा- "कपोलफलकावस्याः कष्टं भूत्वा तथाविधौ अपश्यन्ताविवान्योन्यमीक्षा क्षामतां गतौ ॥ अत्रापश्यन्ताविति क्रियाया अभावाभिमानः । एवं जात्या- स्वरूपं विपयी । कुटिलत्वाख्यो गुणो निमित्तमुपात्तम् । लेपनेत्यादि । तमोनमसी विषयो । लेपनवर्पणक्रियास्वरूसे विषयिणौ । व्यापनादिक्रिया निमित्तं गम्यते । उपमैवेति । अत्र हि असत्युरुपसेवादृष्टयोः साध. Hमात्रं प्रतीयते, न त्वमेदाध्यवसायः । सैषेत्यादि । अत्र नूपुरं विषयः दुःखाख्यगुणलक्षणो हेतुर्विपयी । मौनिखं गुणो निमित्तमुपात्तम् । पाता- लमित्यादि । मुखानि विषयः । चन्द्रस्वरूपं विषयी । कान्त्यादिगुण. लक्षणं निमित्तं गम्यते । इयं च सापहवोत्प्रेक्षा । कपोलेत्यादि । अत्र १. 'शाला'क ख, पाठ,

·भलधारसूत्र
[उप्रेक्षा..
दावप्यूह्यम् । गुणस्य निमित्तत्वं यथा-"नवबिसलताको
टिकुटिलः" इत्यत्रोदाहते कुटिलत्वस्य । क्रियाया यथा-
"ईडक्षा क्षामतां गतौ” इत्यत्र क्षामतागमनस्य । एते निमि-
चोपादानस्योदाहरणे । अनुपादाने "लिम्पतीव तमोऽङ्गानि"
इत्यौद्युदाहरणम् । हेतृत्प्रेक्षा यथा - "विश्लेषदुःखादिव
बद्धमौनम्" इत्यादौ । स्वरूपोत्प्रेक्षा यथा-
"कुबेरजुष्टां दिशमुष्णरश्मौ
गन्तुं प्रवृत्ते समयं विलङ्घय ।
दिग् दक्षिणा गन्धवहं मुखेन
व्यलीकनिःश्वासमिवोत्ससर्ज ॥"
फलोत्प्रेक्षा यथा-
"चोलस्य यहीतिपलायितस्य
भालत्वचं कण्टाकिनो वनान्ताः ।
अद्यापि किं वानुभविष्यतीति
व्यपाटयन् द्रष्टुमिवाक्षराणि ॥"
कपोली विषयः । दर्शनक्रियाभावलक्षणो हेतुर्विपयी । क्षामतागमनक्रिया
निमित्तम् । गुणस्य निमित्तत्वमित्यादि । तथा च तत्रैव दर्शितम् ।
कुमेरेत्यादि । अन गन्धवहो विपयः । निःश्वासजातिस्वरूपं विषयी ।
समयलद्धनानन्तरमवनात्मकक्रियालक्षणनिमित्तं गम्यते । 'स वः पाया-
दि'त्यादौ जात्युत्प्रेक्षाया अयं भेदः -- तत्रालझारान्तरनिरपेक्षमेवोशो-
त्यानम् । इद तृष्णरश्मी दिशांश्च नायकव्यवहारसमारोपठक्षणसमासो.
क्तिसापेक्षत्वम् । तत्र च कपालाइरलक्षणस्य विपयिणोऽत्यन्तासत्त्वम् ।
इह तु नैवम् । यद्वा निमित्तोपादानानुपादानवशाद् मदः । घोलस्ये.
'खरा', २. 'ने यथा-लि', ३ 'युदा',
४. 'ति । स्व',
५. 'नापा.पाट:
.
1.

·२ निरूपणम् सध्याख्यालारसर्वस्नोपेतम्। एवं वाच्योत्प्रेक्षाया उदाहरणेदिग् दत्ता । प्रतीयमानोत्प्रेक्षा यथा "महिळासहस्सभरिए तुह हिअए सुहअ! सा अमाअन्ती । अणुदिणमणण्णअम्मा अङ्गं तणुअं पि तणुएइ ॥" इति । अमाअन्ती इत्यत्रावर्तमानेवेति तनूकरणे हेतुत्वेनो. लेक्षितम् । एवं भेदान्तरेष्वपि ज्ञेयम् । 'लिटशब्दहेतुको यथा "अनन्यसामान्यतया प्रसिद्ध- स्त्यागीति गीतो जगतीतले सः । अभूदहपूर्विकयागताना- मतीव भूमिः स्मरमार्गणानाम् ॥" अन्न धर्मविपये मार्गणशब्दः श्लिष्टः । उपमोपक्रमोत्प्रेक्षा यथा "कस्तूरीतिलकन्ति फालफलके देव्या मुखाम्भोरुहे लोलम्बन्ति तमालबालमुकुलोत्तंसन्ति मौलिं प्रति । त्यादि । वनान्ता विषयः । दर्शनक्रियात्मकं फलं विषयी। विपाटनक्रिया निमित्तम् । महिलेत्यादि। महिलासहस्रभरिने तव हृदये सुभग! सा अमान्ती । अनुदिनमनन्यकर्मा अङ्गं तन्वपि तनयति ।। अत्र विरहिणी विषयः । अमान्तीति क्रियाया अभावो हेतुर्विषयी । तनू- .१. 'णानि दत्तानि । प्र', 'त्यत्र भ', ३ रे झे', ४. 'कोस्प्रेक्षा यथा-- प्रस्थे स्थिता हिमवतोऽपि न यावते यो मूर्धेक्षणानलभयादिव जाध्यमुद्रा । गोष्टीपु वः सततसग्निहितास्तु देवी सा शारदा नवमुभापितकामधेनुः । उपमोटो क, ख, पाठ.. एतदुदाहरणपाठभेदारनकिालती व्याख्याना । > I ·भलकारसूत्रं [स्प्रेक्षा याः कणे विकचोत्पलन्ति कुचयोरके च कालागुरु- स्थासन्ति प्रदिशन्तु तास्तव शिवं श्रीकण्ठकण्ठत्विषः॥" अत्र यद्यपि 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः किवित्येके' (वा० ३. १. ११) इत्युपमानात् किव्विधावामुखे उपमाप्रतीतिः, तथाप्युप- मानस्य प्रकृते सम्भवौचित्यात् सम्भावनोत्थान उत्प्रेक्षायां पर्यवसानम् । यथावा विरहवर्णने "केयूरायितमङ्गुलीयकैः" इत्यादौ । एपापि समस्तोपमाप्रतिपादकविपयेऽपि दृश्यते । हर्षचरितवार्तिके साहित्यमीमांसायां च तेषु तेषु प्रदेशेषु उदाहृतेत्ति इह तु ग्रन्थविस्तरभयाद् न प्रपञ्चिता । साप- हवोत्प्रेक्षा यथा- "गतासु तीरं तिमिघट्टनेन ससम्भ्रमं पौरविलासिनीपु । यत्रोल्लसत्फेनततिच्छलेन मुक्ताट्टहासेव विभाति सिमा ॥" अत्रेवशब्दमाहात्म्यात् सम्भावनं छलशब्दप्रयोगाच्चापहवो- करणक्रियात्मकं कार्य निमित्तम् । उपमानात् क्विविधाविति । किप 'उपमानादाचारे' (३. १. १०) इति प्रकरणे विहितत्वाद् उपमानस्य कस्तूरीतिलकादेः प्रकृते सम्भवौचित्यं च फालफलकादिविपयविशेषनिव- न्धनादवसेयम् । अत्र श्रीकण्ठकण्ठस्विपो विषयः । कस्तूरीतिलकादिलक्ष- णजातिस्वरूपं विषयी । फालादिस्थानविशेषसम्बन्धिले सति नैल्यं नि- मित्तम् । केयूरायितमित्यादि । अत्रापि क्यडामुखे उपमानप्रतीती सत्यामपि पूर्ववदुप्रेक्षात्वम् । गतास्वित्यादि । अत्र फेनततिर्विषयः । अट्टहासजातिस्वरूपं विषयी । श्वैत्यादिगुणो निमित्तं गम्यते । अत्र यथा योतकशब्दस्यावापोद्धाराभ्यामुत्प्रेक्षात्वमपनुत्यलकारता च भवति, एवं २. 'वे । हे'. ३ 'भेदेषु', ४. ति प्र'. ५. जयते । १. 'ययन्तु'. ६. 'रंव' रा. पाठ. . मा', ·निरूपणम्] मव्याख्यालझारसर्वस्वोपेतम् । ऽवगम्यते । एवं छद्मादिशब्दप्रयोगेऽपि ज्ञेयम्। "अपर इव पाकशासनः" इत्यादावपरशब्दाप्रयोगे तूपमैवेयम् । तत्प्र- योगे तु प्रकृतस्य राज्ञः पाकशासनत्वप्रतीतात्रध्यवसायस- म्भवादिवशब्देन च तस्य साध्यत्वप्रतीतैरुत्प्रेक्षवेयम् । इव- शब्दाप्रयोग सिद्धत्वाध्यवसायस्यातिशयोक्तिः। इवापरश- ब्दयोरप्रयोगे तु रूपकम् । तदेवं प्रकारवैचित्र्येणावस्थिताया- मुत्प्रेक्षायां हेतूप्रेक्षायां यस्य प्रकृतसम्बन्धिनो धर्मस्य हेतु- रुत्प्रेक्ष्यते, स धर्मोऽध्यवसायवशादभिन्न उत्प्रेक्षाया निमि- त्तत्वेनाश्रीयते । स च वाच्य एव नियमेन भवति । अ- न्यथा के प्रति हेतुः स्यात् । यथा--"अपश्यन्ताविवान्यो- न्यम्" इत्यादौ । अत्र कपोलयोः प्रकृतयोः सम्बन्धित्वेनो- पात्तस्य क्षामतागमनस्य हेतुरदर्शनमुत्प्रेक्षितम् । हेतुफलं. च क्षामतागमनं तत्र निमित्तम् । एवम् शब्दान्तरस्याप्यावापोद्धारवशादुरेक्षावमलङ्कारान्तरत्वं च भवतीति दर्श- यितुमाह अपर इवेत्यादि । अपरशब्दाप्रयोग इति । पाकशा- सन इव राजेत्यादौ, उपमानस्य सिद्धत्वात् । प्रकृतस्येत्यादि । स्वर्गव- तिपाकशासनापेक्षयापरः पाकशासनोऽयमित्येवंरूपायाम् । इयशब्देनेति । अपरमार्थस्य परमार्थतयैव प्रतीतेः । उत्प्रेक्षवेयमिति । द्रव्योत्प्रेक्षा । स- म्पदादिलक्षणो गुणो निमित्तं गम्यते । इवशब्दापयोगे सिद्धत्वा- दिति । अपरमार्थप्रतीत्यभावात् । अतिशयोक्तिरिति । अभेदे भेदल- क्षणा । रूपकमिति । आरोपमात्रस्य प्रतीतेः । सामान्येनाभिहिते अपि निमित्तस्योपादानानुपादाने विषयविशेषेण व्यवस्थापयति ~ तदेवमि- त्यादिना । अध्यवसायवशाभिन्न इति । विरहासञ्चारप्रयुक्ते क्षाम- १. 'ग उप', २. 'तावुत्प्रे' क. ख. पाठः. ३ 'गे तु सिमुलपाठः ४. 'अप', ५. 'स्याम', ६. 'या य, ७. 'ति स हे', ८, 'दि।' क.ख. पाठ:. ९. 'रच - -- क पाठः, 10. 'प्रतीयते' स. पाठा.

·. भलद्वारसून पक्षा. "अदृश्यत त्वच्चरणारविन्दविश्लेपदुःखादिव बद्धमौनम् इत्येत्र नूपुरगतस्य मौनित्वस्य यो हेतुर्दुःखित्वं, तदुत्प्रेक्षणे मौनित्वमेव निमित्तं ज्ञेयम् । एवं सर्वत्र । स्वरूपोत्प्रेक्षायां यत्र धर्मी धर्म्यन्तरगतत्वेनोत्प्रेक्ष्यते, तत्रापि निमित्तभूतो धर्मः क्वचिनिर्दिश्यते । यथा “स वः पायादिन्दुः" इत्यादौ । अत्र कुटिलतो निर्दिष्टैव । 'वेलेव रागसागरस्ये"त्यादौ तु संक्षोभकारित्वादि गम्यमानम् । यत्रं च धर्म एव धर्मिगत- त्वेनोत्प्रेक्ष्यते, तत्रापि निमित्तस्योपादानानुपादानाभ्यां हैवि- ध्यम् । उपादाने यथा "प्राप्याभिषेकमेतस्मिन् प्रतितिष्ठासति द्विषाम् । चकम्पे लोप्यमानाज्ञा भयविह्वलितेव भूः ॥" अत्र भूगतत्वेन विलितत्वाख्यधर्मोत्प्रेक्षायां कम्पादि निमि. 'तमुपात्तम् । अनुपादाने यथा -"लिम्पतीव तमोऽङ्गानी". त्यादि। अत्र तमोगतत्वेन लेपनक्रियाकर्तृत्वोत्प्रेक्षायां व्याप- नादि निमित्तं गम्यमानम् । व्यापनादौ तूत्प्रेक्षाविपये निमि- चमन्यदन्वप्यं स्यात् । न च विषयस्य गम्यमानत्वं युक्तम् । तस्योत्प्रेक्षिताधारत्वेन प्रस्तुतस्याभिधातुमुचितत्वात् । तस्माद् यथोक्तमेव साधु । फलोत्प्रेक्षायां यदेव तस्य कारणं, तदेव निमित्तम् । तस्यानुपादाने कस्य तत् फलत्वेनोक्तं स्यात् । तस्मात् तत्र निमित्तस्योपादानमेव । न प्रकारान्तरम् । तागमनमौनिले अन्ये । अन्ये चादर्शनदुःसप्रयुक्ते । एवमप्यध्यवसायवशाद- भिन्नयोस्तयोपियविपयिनिष्ठत्वेन निमित्तत्वम् । वेलेवेत्यादि । असिद्धत्वेन १. सादापत्र', २ 'स्व', ३ 'दी म', ४ 'न ध', ५ 'तवि', गम्यमान ' क. स. पाट. ।

·निरूपणम् सध्यास्यालकारसस्नोपेतम् । यथा "रथस्थितानां परिवर्तनाय पुरातनानामिव वाहनानाम् । उत्पत्तिभूमौ तुरगोत्तमानां दिशि प्रतस्थे रविरुत्तरस्याम् ॥" अत्राश्वपरिवर्तनफलस्योत्तरदिग्गमनं कारणमेव निमित्तमुपा- त्तम् । तदसावुत्प्रेक्षायाः कक्ष्याविभागः प्रचुरस्थितोऽपि लक्ष्ये दुरवधारत्वादिह न प्रपञ्चितः । तस्याश्चेवादिशब्दवद् मन्ये- शब्दोऽपि प्रतिपादकः । किन्तूत्प्रेक्षासामग्र्यभाचे मन्येशब्द- प्रयोगो वितर्कमेव प्रतिपादयति । यथोदाहृतं प्राग् “अहं विन्दु मन्यै” इत्यादि। एवमध्यवसायस्य साध्यतायामुत्प्रेक्षां निणीय सिद्ध- त्वेऽतिशयोक्ति लक्षयति- अध्यवसितप्राधान्ये त्वतिशयोक्तिः ॥ २२ ॥ अध्यवसाये त्रयं भवति स्वरूप विषयो विषयी च । विषयस्य हि विपयिणा निगीर्णत्वेऽध्यवसायखरूपोत्थानम् पत्र साध्यत्वे स्वरूपप्राधान्यम् । सिद्धत्वे त्वध्यवसितप्राधा- न्यम् । विषयप्राधान्यमध्यवसाये नैव सम्भवति । अध्यवसि- रागसागरवेलाया अनुपमानत्वम् । रथेत्यादि । भा रविविपयः। परिवर्तन विषयी । उत्तरदिग्गमनक्रिया निमित्तम् । अश्वपरिवर्तनफलस्य अश्वपरि- वर्तनात्मनः फलस्येत्यर्थः । उदाहरणान्तरोपन्यासे तु निमित्त वैचित्र्यमेव, तुमुन्वचतुर्थ्यपि फलत्व द्योतयतीति दर्शयितु वा । उत्प्रेक्षासामग्री विषयिणो- ऽसत्यत्वप्रतीत्यादिः । वितर्कमेवेति । आख्यातत्वात् ।। अधोत्प्रेक्षानन्तरमतिशयोक्तेर्लक्षणीयत्वे सङ्गतिमाह-एवमित्या- दिना । अध्यवसितप्राधान्ये त्विति । तुशब्देन व्यापारप्राधान्य व्यवच्छिमति । यद्यपि विषयविपयिणोरुभयोरप्यध्यवसायस्य कर्मत्य, तथा- , 'नस्य फ', २ 'न्ये त्वदरिविरह ह', ३. स्य वि', ४ वेऽन्य' क स. पाड । ---- .

·। अलद्वारसूर्य अतिशयोकि तप्राधान्ये चातिशयोक्तिः । अस्याश्व पश्च प्रकाराः - भेदे- ऽभेदः, अभेदे भेदः, सम्बन्धेऽसम्बन्धः, असम्बन्धे सम्बन्धः, कार्यकारणपौर्वापर्यविध्वंसश्च । तत्र भेदेऽभेदो यथा- "कमलमनम्भसि कमले च कुवलये तानि कनकलतिकायाम् । सा च सुकुमारसुभगे- त्युत्पातपरम्परा केयम् । अत्र मुखादीनां कमलाथैदेऽभेदः । अभेदे भेदो यथा- "अण्णं लडहत्तगअं अण्णावि अ कावि वत्तणच्छाआ । सामा सामण्णपआवइणो रेहच्चिअ ण होइ ॥" अत्र ल.हत्वादीनामभेदेऽप्यन्यत्वेन भेदः । यथा वा- "मग्गिअळद्धम्मि बळा- मोडिअचुम्बिए अप्पणा अ उवणमिए । एक्कम्मि पिआहरए अण्णोण्णा होन्ति रसभेआ ॥" प्यध्यवसितशब्देन विपय्येयोच्यते विषयप्राधान्यासम्भवादित्याह-अध्य- वसाय इत्यादि । अण्णं इत्यादि । अन्यत् सौन्दर्यमन्यापि च कापि वर्तनच्छाया । श्यामा सामान्यप्रजापते रेसैव न भवति ॥ अन्यत्वेन भेद इति । अन्यत्वाभिधानगुसनैव स्वरूपमेदः प्रत्याय्यते । मग्गिअळढेत्यादि । मागितलम्धे बलात्कार चुम्बित आत्मना चोपनीते । एकस्मिन्नपि प्रियाधरेऽन्येऽन्ये भवन्ति रसभेदाः ।। मान',३ 'देश्य ४. 'ट' कर पार ·.. निरूपणम्] सध्यात्यालक्षारसर्वस्वोपेतम् । अनाभिन्नस्यापि प्रियाधररसस्य विपयविभागेन भेदोपनि- बन्धः। सम्बन्धेऽसम्बन्धो यथा- "लावण्यद्रविणव्ययो न गणितः क्लेशो महान् स्वीकृतः स्वच्छन्दं चरतो जनस्य हृदये चिन्ताज्यरो निर्मितः । एपापि स्वगुणानुरूपरमणाभावाद् वराकी हता कोऽर्थश्वेतसि वेधसा विनिहितस्तन्व्यास्ततुं तन्वता ॥" अत्र लावण्यदाविणस्य सम्बन्धेऽप्यसम्बन्धेस्तन्वीलावण्यप्रक- पंप्रदर्शनार्थ निवद्धः । यथा वा- "अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूश्चन्द्रो नु कान्तप्रभः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं स विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥" अत्र पुराणप्रजापतिनिर्माणसम्बन्धेऽप्यसम्बन्ध उक्तः । अस- म्बन्धे सम्बन्धो यथा "पुप्पं प्रवालोपहितं यदि स्या- न्मुक्ताफलं वा स्फुटविट्ठमस्थम् । ततोऽनुकुर्याद विशदस्य तस्याँ- स्तानोष्ठपर्यस्तरुचः स्मितस्य ॥" विपयविभागेनेत्यादि । मागितलब्धत्वादिनिपयपिगेपद्वारा । अतश्रोता- हरणान्तरमुपन्यस्तमिति भावः । अम्पा. मुर्गविधापित्यादौ चन्द्रायो सम्बन्धे सम्बन्धस्सोदाहरणलं नाशक्षितत्यमित्याह - -- अग्र पुग। - १. हिन', 'त सस्थाम्न' निपादना । ग', . "fru', ७ ·अलक्षारसूत्र अतिशयोकि- अत्र सम्भावनया सम्बन्धः । यथावा "दाहोऽम्भाप्रसृतिपचः प्रचंयवान् बाप्पः प्रणालोचितः श्वासाः प्रेसितदीप्रदीपकलिकाः पाण्डिम्नि मनं वपुः । किं चान्यत् कथयामि रात्रिमखिला त्वन्मार्गवातायने हस्तच्छत्रनिरुद्धचन्द्रमहसस्तस्याः स्थितिर्वर्तते ॥" अत्र दाहादीनामम्भःप्रसृत्यायैरसम्बन्धेऽपि सम्बन्धः सिद्ध- त्वेनोक्तः । कार्यकारणपौर्वापर्यविध्वंसः पौर्वापर्यविपर्ययात् तुल्यकालत्वाद् वो । पौर्वापर्यविपर्ययो यथा- "हृदयमधिष्ठितमादौ मालत्याः कुसुमचापबाणेन । चरमं रमणीवल्लभ ! लोचनविषयं त्वया भजता ॥" तुल्यकालत्वं यथा- "अविरलविलोलजलदः कुटजार्जुननीपसुरभिवनवातः । अयमागतश्च कालो हन्त हताः पथिकगेहिन्यः॥" कविसंरम्मादिति भावः । एतदर्थमेवोदाहरणान्तरोपन्यासः । 'पुष्पमि'त्यादेः 'दाहोऽम्भ:प्रसूतिम्' इत्यादेशोदाहरणयोर्भेदं दर्शयितुम् 'अत्र सम्भावन- येति 'सिद्धत्वेने ति चोक्तम् । हृदयमित्यादि । अत्र मालतीहृदयस्य वल्ल- भकर्तृकमधिष्ठानं कारणं मदनवाणकर्तृकाधिष्ठानलक्षणात् कार्यात् चरम- भाविलेन निर्दिष्टम् । अविरलविलोलेत्यादि । अब वकालागमन- लक्षणस्य कारणस्य पथिकगेहिनीहननलक्षणम्य च कार्यस्य तुल्यकालत्वं स्पष्टम् । ननु विपयविपयिणोरमेदप्रतिपत्तिरध्यवसायः । स च प्रथम एव प्रकारे सम्भवति, न लभेदे भेद इत्यादिप्रकारचतुष्टये । अत आह. १. 'नागम'. २. '' ३ 'या।रि', . 'ये' प ग. पाठ'. ५. नि। ए'ग पर. । म पाठः ८ 'गरा' ग पाट:

·- निरूपणम्] सम्याख्यालक्षारसर्वस्वोपेतम् । एषु पञ्चसु भेदेषु भेदेऽभेदांदिवचनं लोकातिकान्तगोचरम् । अत्र चातिशयाख्यं यत् फलं प्रयोजकत्वाद् निमित्तं तत्राभे- दाध्यवसायः। तथाहि "कमलमनम्भसी"त्यादौ वदना- दीनां वास्तवं सौन्दर्य कविसमर्पितेन सौन्दर्येणाभेदेनाध्यत्र- सितं भेदेऽमेदवचनस्य निमित्तम् । तत्र च सिद्धोऽध्यवसाय इत्यध्यवसितप्राधान्यम् । न तु वदनादीनां कमलादिमिरभेदा. ध्यवसायो योजनीयः । अभेदे भेद इत्यादिप्रकारेप्वव्याप्तः । तंत्र हि "अण्णं लडअत्तणअं" इत्यादी सातिशयं लडहत्वं निमित्तभूतमभेदेनाध्यवसितम् । एवमन्यत्रापि ज्ञेयम् । तद- भिप्रायेणैवाध्यवसितप्राधान्यम् । प्रकारपञ्चकमध्यात् कार्य- एपु पञ्चस्वित्यादि । लोकातिक्रान्तो गोचरो विषयो यस्य तत् लोकाति- क्रान्तगोचरम् । अत्र चेत्यादि । फलं भेदेऽभेदादिवचनानाम् । प्रयोज- कत्वात् सर्वप्रकारवर्तित्वेनानुवृत्तत्वात् फलत्वेन प्रवर्तकत्वाद्वा निमित्तम् । तत्रेत्यादि । लौकिकस्स लोकोत्तीर्णन सहाभेदाध्यवसायविषयत्वेन विवक्षित इत्यर्थः । प्रथमप्रकारेऽप्यध्यवसायस्य न मुखकमले विपयविपयिणौ, अपि तहीमे इत्याह -तथाहीत्यादि । मुखादिकमलायोपियविपयित्वेऽनिष्ट- माहः न तु वदनादीनामित्यादिनों । निमित्तभूतमिति । अभेदे भेदवचनस्य । अभेदेनाध्यवसितमिति । वास्तवलडहत्वेन । एव- मन्यत्रापीति । 'मग्गिा' इत्यादौ सातिशयो रसः, यग्यप्रकपः, 'अस्सा' इत्यादौ रूपोत्कर्षः, 'पुष्पमित्यादावधरस्मितकान्तिः, 'दाह' इत्यादी दादादिप्रकर्पः, 'हृदयमधिष्ठितमित्यादी 'अपिलपिलोले त्यादौ च कार्यकारणत्वे तारतम्यवत् शैप्रयं च यास्तव रसादिभिरमेदेना- ४. 'ना अधरस्मिता स्तिन्तित्र पान्तिशब्देन शोभाप्रवर्ष उच्यते । यदुर्क - "शोर यान्तिगन्याता मलया. प्यायनोगला' इति । नि' फ. पाट:. - 'लावण्ये त्यादी ला- . १. ध्य', 1. 'जाम' फ.स. पाटः, ५. स.पा, 1. 'घर' रा. ग. K ·- भलकारसूत्रं [तुल्ययोगिता- कारणभावेन यः प्रकारः स कार्यकारणताश्रयालङ्कारप्रस्तावे प्रपञ्चेनार्थ लक्षयिष्यते ॥ एवमध्यवसायाश्रयेणालङ्कारहयमुक्त्वा गम्यमानौप- म्याश्रया अलङ्कारा इदानीमुन्यन्ते । तत्रीपि पदार्थवाक्यार्थ- गतत्वेन तेषां विध्ये पदार्थगतमलङ्कारद्वयं क्रमेणोच्यते- औपम्यस्य गम्यत्वे पदार्थगतत्वेन प्रस्तुतानामप्रस्तु- तानां वा समानधर्माभिसम्बन्धे तुल्ययोगिता ॥ २३ ॥ इवाद्यप्रयोगे औपम्यस्य गम्यत्वम् । तत्र प्राकरणि- कानामैप्राकरणिकानां वार्थानां समानगुणक्रियाभिसम्बन्धे- ऽन्वितार्था तुल्ययोगिता । यथा- "सज्जातपत्रप्रकराञ्चितानि समुद्वहन्ति स्फुटपाटलत्वम् । विकस्वराण्यर्ककरप्रभावाद् दिनानि पद्मानि च वृद्धिमीयुः॥" ध्यवसितानि । तदभिप्रायेण सातिशयलडहत्वाघभिप्रायेण । लक्षयि- प्यत इति । इह तु वचनमन्यैरतिशयोक्तिभेदत्वेन लक्षितत्वात् ॥ औपम्यस्य गम्यत्व इत्यादि । वैवक्षिकस्य वास्तवस्य वोपमा- नोपमेयमावस्यारोपाध्यवसायावन्तरेण गम्यत्व इत्यर्थः । तत्रह वैवक्षिक- त्वम् । उत्तरम वास्तवलम् । प्रस्तुतानामप्रस्तुतानां वेति बहुवचनमवि- वक्षितं, द्वयोरपि दर्शनात् । एवं दीपकेऽपि प्रस्तुताप्रस्तुतयोः प्रस्तुतान- स्तुतानां वेति द्रष्टव्यम् । धर्मशब्दार्थमाह - गुणक्रियाभिसम्बन्ध इति । अन्वितायने । तुत्यधर्मयोगलात् । सज्जानेत्यादि । दिनपक्षे १. 'मा', ३. 'गानामा', 'पाग', .. 'दैन', ३. 'वाम' म. रा. पाठः. 'नरा पाठः ·- निरूपणम्] सम्यास्यालद्वारसर्वस्वोपेतम् । अत्र ऋतुवर्णनस्य प्रक्रान्तत्वाद् दिनानां पद्मानां च प्रक- तत्वम् । वृद्धिगमनं क्रिया । एवं गुणेऽपि । “योगपट्टो जटाजालं तारवी त्वङ् मृगाजिनम् । उचितानि तवाङ्गस्य यद्यमूनि तदुच्यताम् ॥" अनोचितत्वं गुणः । अप्राकरणिकानां यथा- "धावत्त्वदश्वपृतनापतितं मुखेऽस्य निर्निद्रनीलनलिनच्छदकोमलाङ्गया। भमस्य गूर्जरनृपस्य रजः कयापि तन्व्या तवासिलतया यशः प्रमृष्टम् ।।" अत्र गूर्जरनृपं प्रति नायिकासिलतयोरप्राकरणिकत्वम् । प्र- मार्जनं क्रिया । गुणो यथा "त्यदङ्गमार्दवं द्रष्टुः कस्य चिचे न भासते । मालतीशशभृल्लेखाकदलीनां कठोरता ॥" अत्र कठोरत्वं गुणः । एवमेपा चतुर्विधा व्याख्याता ॥ प्रस्तुलाप्रस्तुतयोर्व्यस्तत्वे तुल्ययोगिता प्रतिपाद्य स- मस्तत्वे दीपकमुच्यते- प्रस्तुतानामप्रस्तुतानां च दीपकम् ॥ २४ ॥ सज्जानामातपत्राणां प्रकरैरश्चितानि, अन्यत्र सतां शोभनानां जातानां प- प्राणां निकरः । यद्यमूनीति । 'नपुंसकगनपुंसकेन-'(१.२. ६९) इत्यादिना नपुंसकत्वम् । चतुर्विधेति । गुणक्रियाविपपत्वेन प्रकृता- तनिष्ठलेन च ॥ 1. कान्ताय', २. 'जो', . .', 'पटेक,.. 'ता' स. स. पाठः - ·दीपक , अबधारसून औपम्यस्य गम्यत्व इत्याद्यनुवर्तते । प्राकरणिकाप्रा- करणिकवर्गस्य मध्यादेकत्र निविष्टः समानो धर्मः प्रसङ्गे नान्यत्रोपकाराद् दीपनाख्याद् दीपसादृश्येन दीपकाख्याल- ङ्कारोत्थापकः । तत्रेवायप्रयोगादुपमानोपमेयभावो गम्य- मानः। स च वास्तव एव । पूर्वत्रे तु शुद्धप्राकरणिकत्वे शु- द्धाप्राकरणिकत्वे वा वैवक्षिकः, प्राकरणिकत्वाप्राकरणिकत्व- प्रभावितत्वादुपमानोपमेयभावस्य । अनेकस्यैकक्रियाभिसम्ब- न्धादौचित्यात् पदार्थगतत्वोक्तिः । वस्तुतस्तु वाक्यार्थगत- त्वम् । तत्रादिमध्यान्तवाक्यगतत्वेन धर्मस्य प्रवृत्तावादिम- ध्यान्तदीपकाख्यास्त्रयोऽस्य भेदाः । क्रमेणोदाहरणं. "रेहइ मिहिरेण णहं रसेण कव्वं सरेण जोव्वणअम् । अमएण धुणीधवओ तुमए णरणाह! भुवणमिणम् ॥" औपम्यस्य गम्यत्व इत्याद्यनुवर्तत इति । आदिशब्देन पदार्थगतत्वेनेति समानधर्माभिसम्बन्ध इति च गृह्यते । एकत्रेति । प्राक- रणिके प्राकरणिके वा । दीपनाख्याद् दीपसादृश्येनेति । अनेन दीपयतीति ण्वुलि वा दीप इवेति 'संज्ञायां कन्' (५. ३. ७५) इति वा दीपकमिति निरुक्तिदर्शिता । घटार्थमादीपितो हि दीपः पटादीनपि प्रका- शयति । पूर्वत्र तुल्ययोगितायाम् । अनेकस्येत्यादि । रहइ' इत्यादौ मि- हिरादेर्नभःप्रभृतेश्चकस्यों राजनक्रियायां हेतुलेन कर्तृत्वेन च सम्बन्धात् । औचित्यादिति। क्रियाया एकत्येनौचित्यम् । वस्तुतस्त्विति । क्रियाया आवृत्त्यान्वयेन मिहिरहेतुकनभश्शोभनादिभिः वर्णनीयहेतुकभुवनशोभन- सादृश्यस्य गम्यमानत्वात् । रेहईत्यादि । 'पक सा', २. 'त्र शु', ३ 'स्वेऽपि वा', ४. 'लभाविरवा', ५. 'स्पेनादि', ५. 'स्य धु', ७ 6 'लो', ९. 'णम् ॥ स क. स. १०. नि पनि पा' क. पाट:. ११. 'घ', १२, 'स्याम यर' स. पाठः . 'गानि-रे', पाठ..

·निरूपणम् ] सम्घाख्यालझारसम्योपैतम् । यथावा "सञ्चारपूतानि दिगन्तराणि कृत्वा दिनान्ते निलयाय गन्तुम् । प्रचक्रमे पल्लवरागताम्रा प्रभा पतङ्गस्य मुनेश्व धेनुः ।।" "विसमअओ चिअ काणवि काणवि बोळेइ अमआणिम्माओ । काणवि विसामअमओ काणवि अविसामअम (अ) ओ काळो ।" शोभते मिहिरेण नभो रसेन काव्यं स्मरण यौवनम् । अमृतेन धुनीधवः (समुद्रः?) त्वया नरनाथ ! भुवनमिदम् ।। अत्र राज्ञः प्रस्तुतत्वम् । मिहिरादीनामप्रस्तुतत्वम् । सञ्चारपूतानी- त्यादि । आदिमध्यान्तवाक्यगतत्वेनेत्यादिवचनात् समानधर्मस्यादिवा- क्यादिवर्तित्वमेवादिदीपकत्वादी प्रयोजकम् । उद्भटादिभिश्च तथैवाङ्गी- कृतम् । अत्र चोदाहरणे प्रचकर इत्यस्य श्लोकमध्यगतत्वेऽपि आदिवा- क्यगतत्वादादिदीपकत्वमेव । उदाहरणान्तरोपन्यासश्च सूत्रगतबहुवचन- प्राप्तस्य प्रस्तुताप्रस्तुतनिष्ठस्य बहुत्वस्यानियमप्रदर्शनार्थः । यया वा विस- मअओ चित्र इत्यादी । यया वेत्येतत् सन्चारपूतानीत्यतः पूर्व पठनीयम् । विसमअ (ओ) इत्यादि । विषमय एव केयामपि कपामध्यपकामत्यमृतनिर्माणः । केपामपि विपामृतमयः केपामप्यविपामृतमयः कालः ।। अत्र दु:खिनि वक्तरि विपमयकालापक्रमणस्य प्रस्तुतत्वम् । इतरेपामप्रस्तु- तत्वम् । अत्र बोळेईत्यस्य मध्यवान्यवृत्तिवाद् मध्यदीपकम् । किवणाण इत्यादि। २ 'यम् । ' रा. पाठः A 'न.॥ यथा या--नी' क. स पाठ. । ३. 'तमयनि' ग.ग.पाठ. ५ यो' ग, पाड ·३ - अलक्षारसूत्र हीपक- "किवणाण धण णाआण फणामणी केसराइ सीहाणं । कुळवाळिआण अ थणा केत्तो घप्पन्ति अमुआणं ॥" एवमेकक्रियामयं दीपक नितम् । अत्रै च यथानेककारकग- तत्वेनैको क्रिया दीपकं, तथाने कक्रियागतत्वेनैकं कारकम् । यथा "साधूनामुपकर्तुं लक्ष्मा द्रष्टुं विहायसा गन्तुम् । न कुतूहलि कस्य मनश्वरितं च महात्मनां श्रोतुम् ॥" कृपणानां धनं नागानां फणामणयः केसरीणि सिंहानाम् । कुलपालिकानां च स्तनाः कुतो गृह्यन्तेऽमृतानाम् ॥ अत्र गृह्यन्त इत्यस्यान्तवाक्यवर्तित्वादन्तदीपकत्वम् । अत्र चेत्यादि । एका क्रिया यथा नभःप्रभृत्यनककारकगतत्वेन दीपकं भवतीत्यर्थः । एक कारक- मिति। दीपकमित्यनुपङ्गः। साधनामित्यादि । 'न कुतूहलि कस्य मनः' इत्यस्य पूर्वेण सम्बन्धे मध्यदीपकत्वम् , उत्तरेण त्वन्तदीपकत्वम् । उपक- रणादीत्यादिशब्देन लक्ष्मीदर्शनादयो गृह्यन्ते । अत्र च महात्मचरितश्रवण- स्यैव कविसंरम्भगोचरत्वात् प्रस्तुतत्वमभिसन्धाय सामान्यलक्षणं योजयि- तव्यम् । अथवेदं स्पष्टमुदाहरणं- सट्यामधीरेण सहेतरेपां महीक्षितां कः स्तुतिमारंभत । रमरेदनु स्वईममन्यवृक्षान् मन्यत शैलान्तरवच मेरम् ॥ अत्रादिवाक्ये क इति कर्तृकारकं निर्दिष्टम् । मध्ये यथा पदान्तरिक्षं परिमातुमिच्छेद् दोभ्या समुद्रं क इवोत्तितीपेत् । सङ्ग्रामधीरस्य गुणांश्च वर्णैः पञ्चाशता वर्णयितुं यतेत ॥ अन्ते यथा- मेवितुमिह यदुनाथ पावें पत्युदिवौकसां स्थातुम् । अपरोक्षयितुमधीशं वचसामपि कः कुतूहली न पुमान् ।। 1. 'भमुआणा घेप्पन्नि', .. 'या दी', ३. 'कत्रय नि' ४. 'य', 'क' क. रा. पाठः. ६. 'भुजगा' क. पाठः. ७. 'णि च मि' स.पा. ८. 'तः स्पृश्यन्ते' ९. 'स्यावान्तरया', ... 'पत्व', ११. दि ।' ख. पाठः, - क.पाठ.

·७१ मिरूपणम्] सध्यारयालकारमवस्थापनम् । अन्नोपकरणाद्यनेकक्रियाकर्तृत्वेन कुतूहलविशिष्टमेकं मनो निर्दिष्टम् । छायान्तरेण तु मालादीपकं प्रस्तावान्तरे लक्षयि- प्यते॥ वाक्यार्थगतत्वेन सामान्यस्य वाक्यद्वये पृथः- निर्देशे प्रतिवस्तृपमा ॥ २५ ॥ पदार्थारब्धो वाक्यार्थ इति पदार्थगतालङ्कारानन्तरं वाक्यार्थगतालकागास्तावः । तत्र सामान्यधर्मस्येवाद्युपादाने सकृन्निर्देशै उपमा । वस्तुप्रतिवस्तुभावेनासकृन्निर्देशेऽपि सैव । इवाद्यनुपादाने सकृन्निर्देशे दीपकतुल्ययोगिते । अस- कृनिर्देशे तु शुद्धसामान्यरूपत्वं विम्वप्रतिबिम्वभावो वा। आधः प्रकारः प्रतिवस्तूपमा, वस्तुशब्दस्य वाक्यार्थवाचित्वे प्रतिवाक्यार्थमुपमा साम्यमित्यन्वर्थाश्रयणात् । केवलं का- व्यसमयात पर्यायान्तरेण पृथङ् निर्देशः । द्वितीयप्रकाराश्र- छायान्तरेणेति । उत्तरोत्तरगुणावहत्वेन । प्रस्तावान्तर इति । शृङ्खला- न्यायालङ्कारप्रस्तावे॥ वाक्यागतत्वेनेत्यादि । सैव उपमैव । असकृनिर्देशे स्विति । इवाघनुपादाने चेति शेषः । अत्र चौपम्यस गम्यत्व इत्येतदनु. वृत्तेरिवादेरनुपादानम् । शुद्धत्यनेन 'तस्यापि विम्वप्रतिविम्बकनया निर्देश' इति दृष्टान्ते वक्ष्यमाणत्वादन तद्रहितं सामान्यं गृयत इत्याह । प्रतिवा- क्यामिति । उपमानवाक्ये उपमेयवाक्ये च साधारणधर्मस्य निर्दे- शात् । काव्यसमयादिति । "नेक पद द्विः प्रयोज्यं प्रायणे"नि वच- नात् कथितपदम्य दुष्टनाभिवानाच । प्रथमोपात्तस्यापि पर्यायत्वात् तदपे. क्षया द्वितीयपदम्य पर्यायान्तरत्वम् । द्वितीयेनि । बिम्बप्रतिविम्बाश्रयेण । 1. 'गमाना, २ मग पार हपर ३ 'मा' ग पर. ४.

·- , भलधारसूत्रं [रष्टान्त- येण दृष्टान्तो वक्ष्यते । तदेवमौपम्यानयेणैव प्रतिवस्तूपमा । यथा "चकोर्य एव चतुराश्चन्द्रिकाचामकर्मणि । आवन्त्य एव निपुणाः सुदृशो रतनर्मणि ॥" अत्र चतुरत्वं साधारणो धर्म उपमानवाक्ये, उपमेयवाक्ये तु निपुणपदेन निर्दिष्टः । न केवलमियं साधम्र्येण, यावद् वैध- येणापि दृश्यते । यथावोत्तरार्धस्थाने • "विनावन्तीनं निपुणाः सुदृशो रतनर्मणि" इति पाठे ॥ तस्यापि विम्बप्रतिबिम्बतया निर्देशे दृष्टान्तः॥२६॥ तस्यापि, न केवलमुपमानोपमेययोः । तच्छब्देन सा- मान्यलक्षणो धर्मः प्रत्यवमृष्टः। अयमपि साधर्म्यवैधाभ्यां द्विविधः । आद्यो यथा- "अब्धिर्लवित एव वानरभटैः किन्त्वस्य गम्भीरता- मापातालनिमग्नपीवरतनुर्जानाति मन्थाचलः । दैवीं वाचमुपासते हि बहवः सारं तु सारस्वतं जानीते नितरामसौ गुरुकुल क्लिप्टो मुरारिः कविः ॥" निपुणपदेनेत्यनेन पर्यायान्तरत्वं दर्शयति । यावद् वैधम्र्येणेति । आ- वन्तीव्यतिरिक्त सुदृशां नपुणाभावेन चकोर्यपेक्षया वैधर्म्यम् ॥ प्रत्यवमृष्ट इति । पूर्वसूत्रे निर्दिष्टः । अयमपीति। न केवलं प्रति- वस्तूपमेत्यपेरर्थः । अब यद्यपीत्यादिना प्रतिवस्तूपमात्वमाशङ्कय परिहरति । अब्धिलङ्घनादावित्यादिशब्देन पातालनिमग्नतनुत्वं गृह्यते, दिव्यवागुपास- . ! य', ३. 'ण । य', ४.'क्षितोधक. स. पाठः ·, निरूपणम् सध्याच्यासर्वस्वोर्पतम्। अत्र यद्यपि ज्ञानाख्य एको धर्मो निर्दिष्टः, तथापि नैतन्नि- बन्धनमौपम्यं विवक्षितमं । यन्निवन्धनं च विवक्षित, तत्रा- ब्धिलङ्घनादावस्त्येव दिव्यवागुपासनादिना प्रतिबिम्बनम् । द्वितीयो यथा "कृतं च गर्वाभिमुखं मनस्त्वया किमन्यदेवं निहताश्व नो द्विपः । तमांसि तिष्ठन्ति हि तावदंशुमान न यावदायात्युदयाद्रिमौलिताम् ॥" अत्र निहतत्वादेः स्थानादिना वैधर्येण प्रतिबिम्बनम् ॥ सम्भवतासम्भवता वा वस्तुसम्बन्धेन गम्य- मानं प्रतिविम्बकरणं निदर्शना ॥ २७ ॥ प्रतिबिम्बप्रस्तावेनास्या लक्षणम् । अत्र क्वचित सम्भवन्नेव वस्तुसम्बन्धः स्वसामर्थ्याद् विम्वप्रतिबिम्बभावं नादीत्यादिशब्देन गुरुकुलक्लिष्टत्वम् । निहतत्वादेरित्यादिशब्देन मनः- कर्मकं गर्वाभिमुखीकरणं, स्थानादीत्यादिशब्दनोढयाद्रिमौलिताप्राप्त्यभावश्य गृह्यते ॥ सम्भवतेत्यादि । निदर्शनाया गम्यमानप्रतिनिम्नत्वं सामान्य- लक्षणम् । सम्भवतेत्यादिना तस्या भेदनिर्देशः । वतुशब्देन पदार्थो वा. क्याश्याच्यते । गम्यमानमित्यनेन दृष्टान्नाद् व्यावृत्तिः । तत्र हि प्रकृता. प्रकृतरुपयोवीश्यार्थयोपियप्रतिविम्वभावरूप एव सम्बन्धः । इह तु प्रकारान्तरेण निर्दिष्टः सम्पन्धस्तदवगमयति । प्रतिविम्बनमाक्षि- प्यत इति । उपपादकनयेति शेषः । ननु चूडामणीत्यादौ योधप्रयोजक- वस्य चेतनधर्मत्वात् पर्वतस्य चाचेतन(धर्म ?)त्वात् कुनः सम्मवद्वस्तु- १. 'म् । चिन्नु य'६ प पार 'पादनम्, ३. 'म्यगा', ए' स. पाटा 'व ·- - असारसून [निदर्शना. करूपयति । कचित् पुनरन्वयवाधादसम्भवता वस्तुसम्बन्धेन प्रतिबिम्बनमाक्षिप्यते । सम्भवहस्तुसम्बन्धी यथा- "चूडामणिपदे धत्ते यो देवं रविमागतम् । सतां कार्यातिथेयीति बोधयन् गृहमेधिनः ॥" अत्र बोधयन्निति तत्समर्थाचरणे प्रयोगात् सम्भवति वस्तु- सम्बन्धः । असम्भववस्तुसम्बन्धौ यथा- "अव्यात् स वो यस्य निसर्गवकः स्पृशत्यधिज्यस्मरचापलीलाम् । जटापिनडोरगराजरत्न- मरीचिलीढोभयकोटिरिन्दुः ॥" सम्बन्धैवत्त्वम् । अत आह. अन पोधयन्नितीति । प्रयोगादिति । णिच इति शेपः । कचित् तु णिच इति पठ्यत एव । अयमर्थः---णिच- स्तावत् प्रयोज्यविपया प्रवर्तना अर्थः । सा च ग्रेपणाध्येपणतत्समर्थाचरण- रूपेण विधा । तत्र प्रेषणमाज्ञा । अध्येपणं प्रार्थना। तत्समर्थाचरणं च- तुर्थी --- अनुमतिरुपदेशोऽनुग्रह आनुकूल्याचरणं चेति । तत्र यस्यानुमति- मन्तरेणार्थो न निर्वर्तते, तस्य राजादेरनुमत्या प्रयोजकत्वं, गुरुवैद्यादेस्तू- पदेशेनेष्टसाधनत्वज्ञापनापरनामा । यत्र पुनः केनचिद् जिघांसितं पलाय- मानं कश्चिद् निरुणद्धि, निरुद्धश्च हन्यते, तत्र निरोद्धा हन्तुरनुग्रहं करोती- त्यनुग्रहेण तस्य प्रवर्तकत्वम् । कारीपोऽग्निरध्यापयतीत्यादौ कारीपोऽग्निनि- वात एकान्ते सुप्रज्वलितः शीतकृतमध्ययनविरोधिनमुपद्रवमपनयन् असत्या. मपि प्रयोज्यव्यापारोद्देशेन प्रवृत्तावध्ययन आनुकूल्याचरणेन प्रवर्तको भवति । तत्र पर्वतकर्तृकमागतस्य रवेंः शिरसा धारणं गृहमेधिनां सद्विपयातिधेयी- कर्तव्यतावयोधेऽनुकूलमिति पवर्तस्यानुकूल्याचरणेन प्रवर्तकत्वमिति । अत्र शैलस्य गृहमेधिषु रवः सत्सु शिरसा धारणस्यातियेय्याः करणे च प्रति- १ 'धो', २ 'णे गिच प्र' ग. पाठ. ३ 'यो' क. स. पाटः. ४. 'ध- स्वम्' ख. पाठ.. - ५. 'व' ग.पाठः, ·निरूपणम्] सम्पान्याहारसर्वश्मोपेतम् । अत्रे च स्मरचापसम्बन्धिन्या लीलाया वरत्वन्तरभूतेनेन्दुना स्पर्शनमसम्भवत् लीलासदृशी लीलामवगमयतीत्यदूरीविप्र- कर्षाद् विम्बप्रतिबिम्बनमुक्तम् । एपापि पदार्थवाक्यार्थवृत्ति- भेदाद् द्विधा । पदार्थवृत्तिः समनन्तरमुदाहृता । वाक्यार्थ- वृत्तिर्यथा- "त्वत्पादनखरत्नानां यदलक्तकमार्जनम् । इदं श्रीखण्डलपेन पाण्डरीकरणं विधोः ।।" केचित् तु दृष्टान्तालङ्कारोऽयमित्यूचुः । तदसत् । निरपेक्षयो- वाक्यार्थयोहि बिम्बप्रतिबिम्बभावे दृष्टान्तः । यत्रं तु प्रकृत- वाक्यार्थे वाक्यार्थान्तरमध्यारोप्यते सामानाधिकरण्येन, तत्र विम्बनम् । अत्र च स्मरचापेत्यादिना वस्तुसम्बन्धस्यासम्भवं दर्शयति । लीलासदशीमत्यनेन प्रतिविम्यनम् । ननु स्मरचापेन्दुसम्बन्धिन्योलीलयो. रेकजातीयत्वेनात्यन्तभेदाभावात् कथं विम्वप्रतिविम्घभावः । अत आह- अरविप्रकर्षादिति । सत्यम् । धर्मिभेदोपाधिकं धर्मभेदमाश्रित्य विम्य- प्रतिविम्घभाव इत्यदोपः । अथवा विशिष्टयोरिन्दुस्मरचापयोरेव विम्वप्रति- चिम्बमावोऽवगम्यते । स कयं लीलानिष्ठत्वेनेत्याशझ्याह अदूरविप्रक- पात् । धर्मधर्मिणोरभेदोपचाराद् धर्मिगतो विम्वप्रतिविम्यभावो धर्मगतत्वे. नोक्त इत्यदोपः । यद्वा उपात्तयोरेव विम्वप्रतिविम्यभावः । अत्र चानुपात्तया इन्दुलीलया कयं विम्बप्रतिविम्वभाव इत्यत आह । सत्यम् । अनुपादानेऽपि गम्यमानत्वाददोपः । एपापीति । गम्यमानौपम्यालझारखद् गम्यमानप्रति- सिम्बनपापीत्यर्थः । समनन्तरमिति । अव्यादित्यादाविन्दुस्मरचापली- लयोः पदार्थत्वात् । निरपेक्षयोरिति । अत्र च सापेक्षतं यदिदमोरुपा- दानात् स्फुटमेव । प्रकृतवाक्याथै अलक्तककरणके पादनखरनकर्मक मा. जने । याक्यार्यान्तरं श्रीखण्डलेपकरणकं विधुकमेकं पाण्डरीकरणम् । अ- ध्यारोप्यत इति , यदिदमारकपिपयत्वेन सामानाधिकरण्यप्रतीतेः । 1. "प्ररम' मुलगा २ ... RITन', ४. 'वि', ', ६ ...गपारः ·२ - मलद्वारमून निदर्शना सम्बन्धानुपपत्तिमूला निदर्शनैव युक्ता, ने दृष्टान्तः। एवञ्च "शुद्धान्तदुर्लभमिदं वपुराश्रमवासिनो यदि जनस्य॑ । दूरीकृताः खलु गुणैरुद्यानलता वनलताभिः ।" इत्यत्र दृष्टान्तबुद्धिर्न कार्या । उक्तन्यायेन निदर्शनाप्राप्तेः । इयं चोपमेय उपमानवृत्तस्यासम्भवात प्रतिपादिता पूर्वैः । वस्तुतस्तूपमेयवृत्तस्योपमानेऽसम्भवादपि सम्भवति, उभय- त्रापि सम्बन्धविघटनस्य विद्यमानत्वात् । तद्यथा- "वियोगे गौडनारीणां यो गण्डतलपाण्डिमा । अलक्ष्यत स खजूरीमञ्जरीगर्भरेणुषु ॥" अत्र गण्डतलं प्रकृतम् । तद्धर्मस्य पाण्डिम्नः खर्जूरीरेणुष्वस- म्भवादौपम्यप्रतीतिः । एर्षे च प्रकारः शृङ्खलान्यायेनापि सम्भवति । यथा- "मुण्डसिरे बोरफळं बोरोवरि बोरअं थिरं धरसि । बिग्गुच्छाअइ अप्पा णाळिअछेआ छळिजन्ति ॥" अन्यैश्च दृष्टान्तत्वेन दर्शितस्योदाहरणस्य निदर्शनात्वमेवाह-एवञ्चति । उक्तन्यायेनेति । वाक्यार्थे वाक्यार्थान्तराध्यारोपरूपत्वेन निरपेक्षत्वाभा- वात् । पूर्वेः उद्भटादिभिः । उपमेये इन्द्वादौ । उपमानवृत्तस्य स्मरचापली- लादेरसम्भवात् । अत्र गण्डतलमित्यादिना प्रस्तुतमर्थमुदाहरणे योजयति । शृङ्खलान्यायेन रशनाक्रमेण । मुण्डेत्यादि । मुण्डशिरसि यदरफलं बदरस्योपरि वदरं स्थिरं धारयसि । विडम्ब्यत आत्मा धूर्तच्छेकाश्छल्यन्ते ।। काका न छल्यन्त इत्यर्थः । अत्र छेकच्छलनं मुण्डशिरसि वदरफलधारणवद् मदरस्योपरि बदरान्तरधारणवचाशक्यमित्यर्थः । मालयापीति । एक- १. 'न तुर, 'नऽप्यस', ३. 'न् रा. ५. 'रधा' स. पाटः, २ ४ 'पप्रक.स.पाठः, ·.. - निरूपणम् ] सम्याख्यालङ्कारसर्वस्योपेतम् । इयमपि कचिन्मालयापि भवन्ती दृश्यते । यथा- "अरण्यरुदितं कृतं शवशरीरमुद्दर्तितं स्थलेऽब्जमवरोपितं सुचिरमूपरे वर्पितम् । श्वपुच्छमवनामितं बधिरकर्णजल्पः कृतः कृतान्धमुखमण्डना यदबुधो जनः सेवितः॥ क्वचित पुनर्निषेधसामर्थ्यांदाक्षिप्तायाः प्राप्तेः सम्बन्धानुपप- त्यापि निदर्शना भवति । यथा- "उत्कोपे त्वयि किश्चिदेव चलति द्राग् गूर्जरक्ष्माभृता मुक्ता भून परं भयान्मरुजुषां यावत् तदेणीदृशाम् । पद्धयां हंसगतिर्मुखेन शशिनः कान्तिः कुचाभ्यामपि क्षामाभ्यां सहसैव बन्यकरिणां कुम्भस्थलीविभ्रमः ॥" अत्र मुक्तेति निषेधपदम् । तदन्यथानुपपत्त्या पादयोहँसग- तिप्राप्तिराक्षिप्यते । सा च तयोरनुपपन्ना सती सादृश्यमवगम- यतीत्यसम्भववस्तुसम्बन्धनिबन्धना निदर्शना ॥ स्मिन् वाक्याथें यहूनां वाक्यार्थानामध्यारोपात् । अरण्परुदितमि- खादि । अबावुधजनसेवालक्षणे वाक्यार्थेऽरण्यरुदितकरणादयो यहवो वाक्यार्थी आरोपिताः । न केवल प्रतिविम्वनस्यैव गम्यत्वं, गमकस्यापि सम्बन्धविघटन(स्यापी? स्ये)ति दर्शयति --कचित् पुनरित्यादिना। निषेधसामादिति । अप्रसक्तस्य प्रतिषेधायोगात् । उत्कोप इत्यादौ ननायप्रयोगानिपेधप्रतीतिः कुतस्त्येत्यत आह-मुस्तेतीति । तद- न्यथानुपपत्येति । अनुपात्तस्य मोक्षासम्भवात् । सा चेति । हंस- गतिप्राप्तिः । तयोः शत्रुत्रीपादयोः । अनुपपन्ना सतीति । हंसपदयो- रेखे युक्तत्वात् । सादृश्यमिति । हंमगतिमदृशी मन्दा गनिर्मुक्तत्यर्थः । एवं शशिकान्त्यादावपि द्रष्टव्यम् ।। 'ता', ३. 'श्य ग' क.ग. पाट. १ पी भ', २ ·भलवारसूत्र [सहोक्ति- भेदप्राधान्य उपमानादुपमेयस्याधिक्ये विपर्यये वा व्यतिरेका :॥ २८ ॥ अधुना भेदप्राधान्येनालङ्कारकथनम् । भेदो वैल- क्षण्यम् । स च द्विधा भवति, उपमानादुपमेयस्याधिकगु- णत्वे न्यूनगुणत्वं वो भावात् । विपर्ययो न्यूनगुणत्वम् । क्रमे- णोदाहरणे "दिदृक्षवः पक्षमलताविलास- मक्षणां सहस्रस्य मनोहरं ते । वापीपु नीलोत्पलिनीविकास- रग्यासु नन्दन्ति न पट्पदोघाः ॥" "क्षीणः क्षीणोऽपि शशी भूयो भूयो विवर्धते सत्यम् । विरम प्रसीद सुन्दरि ! यौवनमनिवर्ति यातं तु ॥" अत्र विकस्वरनीलोत्पलिन्यपेक्षयाक्षिसहस्रस्य पक्ष्मलतीया वै- लक्षण्यमधिकगुणत्वम् । चन्द्रापेक्षयों च यौवनस्य न्यूनगु- णत्वम् । शशिवैलक्षण्यन गतस्यापुनरागमनात् ॥ उपमानोपमेययोरेकस्य प्राधान्यनिर्देशेऽपरस्य सहार्थसम्बन्धे सहोक्तिः ॥ २९ ॥ भेदो पैलक्षण्यमिति । न त्वन्योन्याभावः । आधिक्यविपर्ययौ गुणद्वारेत्याह- अधिकगुणत्व इत्यादिना । अधिकगुणत्वमिति । तच पट्पदानामनन्दनेन घोतितम् । यौवनस्य न्यूनगुणत्वमिति । अत्राप्यस्थैर्यापेक्षया चन्द्राद् यौवनस्याधिक्यमिति लक्षणे विपर्ययग्रहणं न कर्तव्यगित्यन्ये । व्यतिरेके उत्कपापकर्पप्रतीतभेदप्राधान्यं स्फुटम् ॥ ३ 'नयाधि', ४. 'या यो', ५. 'मात् ॥' - १. 'या। वि', २ 'जे', ·निरूपणम् सव्याख्यालङ्कारसर्वस्योपेतम् । भेदप्राधान्य इत्येव । गुणप्रधानभावनिमित्तकमत्र भेदप्राधान्यम् । सहार्थप्रयुक्तश्च गुणप्रधानभावः । उपमानो- पमेयत्वं चात्र वैवक्षिकम् । इयोरपि प्राकरणिकत्वात् । प्रा- करणिकाप्राकरणिकभावित्वादुपमानोपमेयभावस्य । सहार्थ- सामर्थ्याटुभयोस्तुल्यकक्ष्यत्वम् । तत्र तृतीयान्तस्य नियमेन गुणभावादुपमानत्वम् । अर्थाचे परिशिष्टस्य प्रधानत्वादुप- मेयत्वम् । शाब्दश्चात्र गुणप्रधानभावः । वस्तुतस्तु विपर्य- योऽपि स्यात् । तत्रापि नियमेनातिशयोक्तिमूलत्वमस्याः । सा तु कार्यकारणप्रतिनियमविपर्ययरूपा अभेदाध्यवसाय- रूपा च । अभेदाध्यवसायश्च श्लेपमित्तिकोऽन्यथा वा । साहित्यं चात्र कादीनां भेदाद् ज्ञेयम् । तत्र कार्यकारण- प्रतिनियमविपर्ययरूपा यथा- "भवदपराधैः साधु सन्तापो वर्धतेतरां तस्याः।" अनापराधानां सन्तापं प्रति हेतुत्वेऽपि तुल्यकालत्वेनोपनि- बन्धः । श्लेपभित्तिकाभेदाध्यवसायरूपा यथा सहोक्तौ तु कथमित्याह -गुणप्रधानभावेति । गुणप्रधानभा. वश्व क्रियाभिसम्बन्धस्य शाब्दत्वार्थत्वाभ्यामवगन्तव्यः । द्वयोरपीत्यादि । वास्तवस्यौपम्यस्य प्रकृताप्रकृतनिष्ठत्वेन सम्भवात् । वैवक्षिकस्यौपम्यस्य सद्भावे हेतुमाह - सहार्थेति । यत्र खलु द्वयोर्गुणप्रधानभूतयोः समका- लमेवैकक्रियाद्यनुप्रवेशः, तत्र सहार्थोन्मअनम् । परतुतस्त्विति । यथा- 'अस्तं भास्वानि'त्यादौ । अत्रास्तगमने रिपूणामेव प्राधान्यमभिहितं, तद- स्तगमनस्यैव वलसहरणे प्रधानकारणत्वात् । सा स्विति । अतिशयोक्तिः । कार्यकारणेत्यनंगातिशयोक्तः पञ्चमप्रकारो निर्दिश्यते, अभेदाध्यवसायेति प्रथमः । क्षेपभित्तिकः श्लेपाश्रयः । कादीत्यादिशब्देन कर्मादिपरिग्रहः । 'द्धि रायो', ३ 'तु', ४. 'ये', ५. 'श्वान', १. 'यभावत्व', २. 'निमय' . स. पाठ..

·८० अलकारमूत्र [सहोक्ति- - " "अस्तं भास्वान् प्रयातः सह रिपुभिरयं संह्रियन्तां बलानि” अनास्तगमनं लिप्टम् , अस्तमित्यस्योभयार्थत्वात् । तदन्य- थारूपा यथा- "कुमुददलैः सह सम्प्रति विघटन्ते चक्रवाकमिथुनानि अत्र विघटनं सम्बन्धिभेदाद् भिन्नं, न तु लिष्टम् । एतद्वि- शेपपरिहारेण सहोक्तिमानं नालङ्कारः । यथा- "अनेन सार्धं विहराम्बुराशेस्तीरेषु तालीवनमर्मरेपु । हीपान्तरानीतलवङ्गपुप्पैरपाकृतस्वेदलवा मरुद्भिः॥" इत्यादौ । एतान्येव कर्तृसाहित्ये उदाहरणानि । कर्मसा- हित्ये यथा अस्तगमनमिति । अस्तशब्दस्य शैलविशेषनाशयोवीचकत्वात् । तद- न्यथारूपा अश्लेपभित्तिका (अ?)भेदाध्यवसायमूला । कुनुददलैरि- त्यादि । अन श्लेपाभावमभेदाध्यवसायार्थ भेदं च दर्शयति-विघटनं सम्बन्धीत्यादिना । एतद्विशेषेति । प्रथमनिर्दिष्टमतिशयोक्तः प्रकारद्वयं प्रत्यवमृश्यते । एतानीत्यादि । अपराधसन्तापादीनां वर्धनादौ कर्तृत्वात् । एवं कर्तृकर्मणोः साहित्यमुदाहृतम् । करणसाहित्ये यथा अमारियुभिः सार्धमुपायैः फलशालिभिः । सङ्क्रामधीरः सर्वपां भिनत्ति हृदयं द्विपाम् ॥ सम्पदानसाहित्ये यथा- मदभरमन्यरसिन्धुरगमनाभिः सह सुपर्वतरुणीभिः । समामधीर ! भवतः पृतनाभ्यस्तिष्ठते द्विपां वर्गः ॥ अपादानसाहित्य यथा- अधिसमरमाततज्ये रीववर्मन् ! कार्मुके त्वयाकृष्टे । आसं द्विपामुरस्तस्तरुणीनां लोचनैः समं पतति ।।

·- सायाझ्यालकारसर्वस्वोपेतम् । "धुजनो मृत्युना साधं यस्याजी तारकामये। चक्र चक्राभिधानेन प्रेप्येणाप्तमनोरथः ॥ अन्न करोतिक्रियापेक्षया धुजनस्य मृत्योश्च कर्मत्वम् । इयं च मालयापि भवन्ती दृश्यते । यथा "उत्क्षिप्तं सह कौशिकस्य पुलकैः सार्धे मुखैनामितं भूपानां जनकस्य संशयधिया साकै समास्फालितम् । वैदेह्या मनसा समं च सहसाकृष्टं ततो भार्गव- प्रौढाहंकृतिकन्दलेन च समं भग्नं तदेशं धनुः॥" सहोक्तिप्रतिभटभूतां विनोक्तिं लक्षयति- विना किञ्चिदन्यस्य सदसत्त्वाभावो विनोक्तिः।। ३०॥ सत्त्वस्य शोभनत्वस्याभावोऽशोभनत्वम् । एवनसत्त्व- स्याशोभनत्वस्याभावः शोभनत्वम् । ते हे सत्त्वासत्त्वे यत्र कस्यचिदसविधानान्निबध्येते, सा द्विधा विनोक्तिः । अत्रा- समरगतो यदुनाथः सह दुष्प्रसहेन वैरिवर्गेण । सुभगौनवाप्तिजनुपः सुरसुदृशां निप्रहन्ति दुःखस्य ।। अत्र निप्रहन्त्यपेक्षया कर्मत्वेऽपि शेपत्वेन विवक्षितयोर्दुःखवेरिवर्गयोः सा- हित्यम् । अधिकरणसाहित्ये यथा शास्त्रपु रमते सार्थ शस्त्रर्विमतभदिभिः । रविवर्ममहीपाल! को नाम भवता विना ।। उत्क्षिप्तमित्यादि । अत्रैकस्यैव धनुप उत्क्षेपणादिपु कौशिकपुलकादिभिः सहार्थसम्वन्धान्मालालम् ॥ सत्त्यासत्त्वशब्दौ न भावाभाववचनौ, अपितर्हि गोगनत्वाशोभनत्य- वचनावित्याह सत्त्वस्य शांभगत्वस्यंत्यादिना । सा विधेति । . हा' य.म. पाटः. ४. 'नच शोम', 'रा' ग.पाट:- ·अलक्षारसूत्र [विनोक्ति शोभनंशोभनत्वसत्तायोमेव वक्तव्यायामसत्तामुखेनाभिधान- मन्यनिवृत्तिप्रयुक्ता तन्निवृत्तिरिति ख्यापनार्थम् । एवं चा- न्यानिवृत्तौ विधिरेव प्रकाशितो भवति । आद्यौ यथा "विनयेन विना का श्रीः का निशा शशिना विना । राहिता सत्कवित्वेन कीदृशी वाग्विदग्धता ॥" अत्र विनयाद्यसन्निधिप्रयुक्तश्रीविरहाद्यभिधानमुखेनाशोभ- नत्वमुक्तम् । यथा वा “प्रत्यक्ता मधुनेव काननमही मौवींव चापच्युता' शुक्तिमौक्तिकवर्जितेव कविता माधुर्यहीनेव च । येनैकेन विना तदा न शुशुभे चालुक्यराज्यस्थितिः सामर्थ्य शुभजन्मनां कथयितुं कस्यास्ति वाग्विस्तरः॥" अत्रे च विनाशब्दप्रयोगमन्तरेण विनार्थविवक्षा यथाकथ- ञ्चिदपि निमित्तीभवति । यथाँ सहोक्तौ सहार्थविवक्षा । अभावप्रतियोगिनीः शोभनत्वाशोभनत्वयोभेदात् । अन्यनिवृत्तीत्यादि । अन्यथा शोभनत्वाशोभनत्वयोः स्वतस्सिद्धत्वं तदभावस्य चौपाधिकत्वं न प्रतीयेत । श्रीविरहेति । अत्र विरहशब्देन श्रियः स्थैर्यलक्षणस्य शोभ- नत्वस्याभावः प्रतिपाद्यते, यदविनीतं श्रीविरहयति । अतो ह्यस्या अस्थिर- त्वप्रसिद्धिः । उद्भटेन च काव्यालद्वारविवृती सत्कवि(ल)निरहिताया विदग्धताया अस्थैर्यस्याशाभनस्य च प्रतिपादनाय निदर्शनद्वयमिति वदता का श्रीरित्यस्य श्रीरस्थिरेत्यर्थोऽभिहितः । प्रत्यक्तेति । पूर्वत्र प्रतिक्षेपा- थेन किंशब्दन शोभनत्वाभावः प्रतीयते । इह न शुशुभे इति साक्षानिर्दि- श्यते । विनाशब्दप्रयोगमिति । अत्र विनागब्दग्रहणं निवृत्तिवाचिनो रहि- तादिशब्दस्याप्युपलक्षणम । यथा महोक्ताविति । अनुवादमुखेन महशब्दा- प्रयोगेऽपि महाविवक्षायां सहोक्त्यलकारत्वं दर्शयति । एवञ्च विनाश- 'या वस', 'प्रमि', ६. 'गापि वि', 'मलामो ग पाठ "पातिानास पाद ३. 'पा'क.ग. पाठः, ७. 'था हिस'मय. पाठ.. " ·निरूपणम्] मध्यात्यालङ्कारसर्वस्वोपेतम् । एवञ्च "निरर्थकं जन्म गतं नलिन्या यया न दृष्टं तुहिनांशुबिम्बम् । उत्पत्तिरिन्दोरपि निष्फलैच दृष्टा विवुद्धा नलिनी न येन ॥" इत्यादौ विनोक्तिरेव । तुहिनांशुदर्शनं विना नलिनीजन्मनो- ऽशोभनत्वप्रतीतेः । इयं च परस्परविनोक्तिभङ्गया चमत्का- रातिशयकृत् । यथोदाहते विपये । द्वितीया यथा-- "मृगलोचनया विना विचित्र- व्यवहारप्रतिभाप्रभाप्रगल्भः । अमृतद्युतिसुन्दराशयोऽयं सुहृदा तेन विना नरेन्द्रसूनुः ॥" अत्राशोमनत्वाभावः शोभनपदार्थप्रक्षेपभङ्गयोक्तः । सैषा द्विधा विनोक्तिः॥ अधुना विशेषणविच्छित्त्याश्रयेणालङ्कारद्वयमुच्यते । तत्रादौ विशेपणसाम्यावष्टम्भेन समासोक्तिमाह- ब्दाप्रयोगेऽपि विनार्थविवक्षाया निमित्तत्व । बिनोक्तिरेवेति । विना- शब्दायभावेऽपीति शेपः । यद्वा अप्रस्तुतसरूपस्तुतौ मत्यामपि विनोक्तावेव कवेः संरम्भादिति भावः । अशोमनलप्रतीतेः शोभनत्वाभावप्रतीतेरित्यर्थः । इयं चेति । विनाशब्दाप्रयोगेऽपि विनार्थविवक्षारूपा । द्वितीया अशोभ- नत्वाभावरूपा । मृगलोचनयेत्यादि । नन्वत्र शोभनत्वमेव प्रतीयते, न त्वशोभनत्वस्यामाव इत्यत आह -- अत्रेत्यादि । अशोभनत्वस्य कातर्य- दुईदयत्वलक्षणस्याभावः । शोमनश्च पदार्थः प्रागल्भ्यसुन्दराशयत्वलक्षणः । सैपा द्विधेत्युपसंहारेण विनाशब्दाभावेऽपि विनाविवक्षादीनामनयोग्या- न्तर्भावाद् भेदान्तरत्वं निरस्यति ।। २. 'त्यपिवार ग पाट., 1. 'निदान क.स. पाठः, ·भलबारसूत्र [ममासोक्ति विशेषणसाम्यादप्रस्तुतस्य गस्यत्वे समासोक्तिः॥३१॥ इह प्रस्तुताप्रस्तुतानां कचिद् वाच्यत्वं कचिद् गै. म्यत्वमिति द्वैतम् । वाच्यत्वं च श्लेपनिर्देशभङ्गया पृथगु- पादानेन वेत्यपि द्वैतम् । एतद् विभेदमपि श्लेपालङ्कारस्य विषयः । गम्यत्वं तु प्रस्तुतनिष्ठमप्रस्तुतप्रशंसाविषयः । अप्र- स्तुतनिष्ठं तु समासोक्तेर्गोचरः । तत्रं च निमित्तं विशेपण- साम्यम् । विशेष्यस्यापि साम्ये श्लेपप्राप्तेः। विशेषणसाम्य- वाडि प्रतीयमानमग्रस्तुतं प्रस्तुतावच्छेदकत्वेन प्रतीयते। अवच्छेदकत्वाच्च व्यवहारसमारोपो न तु रूपसमारोपः। रू- पसमागेपे त्ववच्छादितत्वेन प्रकृतस्य तद्रूपरूपित्वाद् रूपक- अलङ्कारढयमिति । समासोक्तिपरिकररूपम् । विशेषणविच्छि- त्तिश्च क्वचित् साम्यवशात् कचित् साभिप्रायत्यवशात् । विशेपण- साम्यादित्यादि । अप्रस्तुतस्य गम्यत इत्यनेन सारूप्यानिमित्तमप्रस्तु- तप्रशंमाभेदं व्यवच्छिनत्ति । इहेत्यादिना श्लेपाप्रस्तुतप्रशंसासमासोक्तीनों विपयविभाग दर्शयति । इह विशेषणसाम्यविपये । एतद् द्विभेद- मिति । प्रकारद्वयविशिष्टं वाच्यत्वम् । तत्र चेति । अप्रस्तुतस्य गम्यते । श्लेपप्रासरिति । एतत् समामोक्तिव्यतिरिक्तप्राप्तिमात्रीपलक्षणम् । प्रस्तु- ताप्रस्तुतनिष्ठले विशेषणविशेष्याभयमाम्ये शब्दशक्तिमूलध्वनिताप्राप्तः । एतच वक्ष्यति 'विशेषस्यापि माम्ये त्वर्थप्रकरणादी'त्यादिना । अथवो- पादानकृतं साम्यमिह विवक्षितम् । प्रश्नुतवदप्रस्तुनस्यापि पृथगुपादान इत्यर्थः । प्रस्तुनावच्छेदकत्वेन प्रस्तुनविशेषकत्वेन । अवच्छेदकत्वाधे- त्यादि । तया उपोहरागंणत्यादी मुनग्रहणादिलक्षणं नायकव्यवहारमानं समारोप्यते, न तु नायकरूपम् । अवच्छादितत्वेन उपरक्तत्वेन । प्रकृतस्य ३ 4 गर • मंग पाट 'मनि', ६. पात् ८ , १. नि।'

·-- । निरूपणम् सध्याथ्यालारसर्वस्वोपेतम् । मेव । तच्च विशेषणसाम्यं शिलष्टतया साधारण्येनौपम्यगर्भ- त्वेन च निधा भवति । तत्र श्लिष्टतया यथा - "उपोढरागेण विलोलतारक तथा गृहीतं शशिना निशामुखम् । यथा समस्तं तिमिरांशुकं तया पुरोऽपि रागाद् गलितं न लक्षितम् ॥" अत्र निशाशशिनोः श्लिष्टविशेषणमहिन्ना नायकव्यवहारप्र- तीतिः । अपरित्यक्तस्वरूपयोनिशाशशिनो यकताख्यधर्म- गुखादेः । तद्रूपरूपित्वाद् अप्रकृतरूपेण रूपयत्त्वात् । तचेति । निमित्तभूतम् । श्लिष्टतयति । अर्थभेदेऽपि शब्दस्वरूपस्यानुगतत्वात् ।साधारण्येनेति । अर्थस्वरूपस्यैव उभयत्रानुवृत्तत्वात् । औपम्यगर्भत्वेनेति । प्रस्तुताप्रस्तु- तसम्बन्धिनोः पदार्थयोः परस्परमुपमानोपमेयभाववशेनोभयविशेषणत्वम् । उपोढरागणेत्यादि । रागो लौहित्यमनुरागश्च । तस्य वहनीयत्वेन गुरु- तमत्वं सूच्यते । विलोलतारकं विलोलनक्षत्रं विलोलकनीनिकं च । तथेति । झटिति कामसूत्रोक्तचुम्बनादिप्रकारातिशयेन च, तादृशस्थैव चुम्वनादेस्ता- रकातरलतादिहेतुत्वात् । गृहीतम् आकान्तं चुम्बितं च । मुखमारम्भो वक्र च । समस्तं सकलं मिश्रितं च । तिमिरांशुकं तिमिरगशवश्च रविसम्ब- न्धिनः, तिमिरसदृशं प्रौढागनोचितं नीलसन च । तया निशया हेतुभू- तया, लक्षणक्रियां प्रति कर्तृभूतया नायिकया च । पुरोऽपीनि । प्राच्या. मनतथ । रागात् सन्ध्यारुणिमः । अनन्तरमिति शेपः । अनुरागादिसेव। गलितं प्रशान्तं भ्रष्टं च । लक्षितं, न केनचिदित्सीत् । प्रभातसन्ध्यान- तर प्राच्यां गलितमी तिमिरमितं सूर्याशुजालमुदगरक्तेन्दुकरसम्पृतन- शतमायुक्तत्वाद् रात्रिमुखस्य गलिनत्वेन न लक्षितमद्यापि रियनमियादि- सर्थः । नायिकापक्षे गलितमपि न नावत् प्रत्यक्षेणानपगतमेव, अपितृती- तमपि नेत्यर्थः । ननु कथमत्र नायकव्यवहारप्रतीतिः, न तु नायकवारोप १. वी.ग. पाठ.. २ 'ऐनग पाट. . 1. ग. ग. पाट. 1. पथम, पार. पनी' पाठ, ५ र गगग पाटा ·८६ अलङ्कारसूत्र [समासोनि विशिष्टयोः प्रतीतेः । साधारण्येन यथा- "तन्वी मनोरमा बाला लोलाक्षी पुप्पहासिनी । विकासमेति सुभग! भवदर्शनमात्रतः ॥" अत्र तन्वीत्यादिविशेषणसाम्याल्लोलाक्ष्या लताव्यवहारप्र- तीतिः । अत्र च लतैकगामिविकासाख्यधर्मसमारोपः का- रणम् । अन्यथा विशेपणसाम्यमात्रेण नियतस्य लताव्यवहा- रस्याप्रतीतेः । विकासः प्रकृते तूपचरितो ज्ञेयः। एवं कार्य- समारोपेऽपि ज्ञेयम् । इयं च पूर्वापेक्षयास्फुटा । औपम्यगर्भ- । ४ त्वेन यथा - "दन्तप्रभापुष्पचिता पाणिपल्लवशोभिनी। केशपाशालिवृन्देन सुपा हरिणेक्षणा ॥" अत्र दन्तप्रभाः पुष्पाणीवेति सुवेपत्ववशादुपमागर्भवेन कृते इत्यत आह -अपरित्यक्तेति । रूपके हि मुखादीनां स्वरूपपरित्या- गेन कमलादिरूपमेव प्राधान्यन प्रतीयते । तन्वीत्यादि । पुष्पहासिनी- त्यत्र यद्यपि पुष्पवद्धसितशीला पुष्पहासवतीति चार्थद्वयप्रतीतिः, तथापि पुष्पशन्दस्य हसतेश्वार्थद्वयासेम्भवात् साधारण्यम् । प्रकृते तूपच- रित इति । शोभाजनकत्वसाम्यालोलाक्ष्या हर्षो विकास उच्यते । एवं कार्यत्यादि । कार्यसमारोपसहकारिण विशेषणसाधारण्य इत्यर्थः । इयं च पूर्यापेक्षयास्फुटेति । तत्र विशेपणानामर्थद्वयवाचकतयामकृ. तसाधारणानां बहूनां धर्माणां निर्देशादप्रकृतस्य स्फुटा प्रतीतिः, इह पुनर- न्यथेत्यस्फुटत्वम् । अन्ये तु पूर्वीपेक्षया तन्वीत्यादिविशेषणसाधारण्यमात्रस्य निमित्तत्वेनापक्षया अस्फुटेति धर्मसमारोपाचनङ्गीकारेऽनिष्टं दर्शितमि- त्याहुः । दन्तप्रभाः पुष्पाणीवेति । व्याघादेराकृतिगणत्वात् समासः । सुवेपत्वक्शादित्यननोपमापरिग्रहे माधकमाह । सुवेपत्वं प्रति दन्तप्रमा- 1 'गस्नु, २. 'च ममामाफिः' मूलपाठ:. ४. 'सेय.प. पटा. ५. 'भाग'. ग. पाठः, २ 'त टप' ग. पाट ·निरूपणम् ] सध्याख्यालद्वारसर्वस्वोपेनन् । समासे पश्चाद् दन्तप्रभासदृशैः पुप्पैश्वितेति समासान्तरा- श्रयेण समानविशेषणमाहात्म्याल्लताव्यवहारप्रतीतिः । अत्रैव परीता हरिणेक्षणा इति पाठे उपमारूपकसाधकाभावात् स- ङ्करसमासाश्रयेण कृते योजने पश्चात् पूर्ववत् समासान्तर- महिम्ना लताप्रतीतिज्ञेया । रूपकगर्भवेने तु समासान्त- राश्रयेणात् समानविशेषणत्वं भवदपि न समासोक्तेः प्रयो- जकम् । एकदेशविवर्तिरूपकमुखेनैवार्थान्तरप्रतीतेस्तस्या वै- यात् । न च प्रोनिदर्शितोपमासङ्करविषय एष न्यायः । उपमासङ्कारयोरेकदेशविवर्तिनोरभावात् । तच्चैकदेशविवर्ति- रूपकमलेपेण श्लेपेण च भवतीति द्विविधम् । अश्लिष्टं यथा "निरीक्ष्य विद्युन्नयनैः पयोदो मुखं निशायामभिमारिकायाः। धारानिपातैः सह किन्नु वान्तश्चन्द्रो मयेत्याततरं ररास " पाणिकेशपाशानामेव साधकत्वात् । दन्तप्रभासदृशैः पुप्पैरिति । शाकपार्थिवादित्वात् समास इत्याहुः । सङ्करसमासाश्रयेणेति । दन्तप्रभाः पुष्पाणीवेति दन्तप्रभा एवं गुप्माणीत्यनियमेन । पूर्वच- दिति । दन्तप्रभासदरीरित्य(4:१थे) । ननु विशेषणसाम्यस्यौपम्यगर्भ- त्ववद् रूपकगर्भवमपि निमित्तं कि न म्यादिन्यत आह रूपक- गर्भत्वेनेत्यादिना । समासान्तरायणादिति । सदृशादिमध्यम- पदलोपवत्समासापेक्षया रूपकसमामस्य मगामान्तरत्वम् । तस्याः समा- सोक्तेः । तुत्यन्यायतयौपम्यगर्भाया अपि समासोक्तः प्रतिक्षेपो नाश- शनीय इत्याह -- न चेत्यादिना । एकदेशविनतिपकस्यैव समा- सोक्तियुद्धिं व्यावर्तयितुमान्तरभेदप्रदर्शनासंकगुदाहरणं प्रदर्शयति । - । : - 'नग', या ग 3. २ ३. 'पू'. प.पाट ·. भलक्षारसूत्रं [समासोक्ति अन निरीक्षणानुगुण्याद् विद्युन्नयनैरिति रूपके सिद्धे पयो- दस्य द्रष्टुपुरुषरूपणमार्ततरं ररासेत्यत्र प्रतीयमानोत्प्रेक्षाया निमित्ततां भजते । श्लिष्टं यथा- "मदनगणनास्थाने लेख्यप्रपञ्चमुदञ्चयन् विचकिलवृहत्पत्रन्यस्तद्विरेफमपीलवैः। कुटिललिपिभिः कं कायस्थं न नाम त्रिसूत्रयन् व्यधित विरहिमाणेप्वायव्ययावधिकं मधुः ॥" तच्चैकदेशेत्यादिना । निरीक्षणानुगुण्यादित्यनेन रूपकपरिग्रहे साधक- मुक्तम् । अत्र चावयवयोर्विद्युन्नयनयो रुपणस्य शाब्दत्वादवयरिनीः पयोदद्रपृपुरुपयोश्वार्थत्वादकदेशविवर्तित्वम् । आर्तनरं ररासेत्यत्रे. त्यादि । यद्यपि रसितमात्रं पयोदस्य सिद्धं, तथापि चन्द्रवमनशङ्कानिमि- त्तकातिविशिष्टस्य तस्यासिद्धत्वादुत्प्रेक्ष्यत्वम् । आर्तेश्च चेतनधर्मत्वात् पगोदमात्रेऽसम्भवाद् द्रष्टपुरुपत्वारोपः । अत्रे चारोपितपुरुषत्वः पयोदो विपयः । विशिष्टं रसितं विषयी । चन्द्रसदृशाभिसारिकामुखदर्शनं हेतु- निमित्तम् । यद्वा धारानिपातरित्यादिवुद्धिरूपी हेतुर्विपयी । पूर्वक एव विपयः । विशिष्टरसितलक्षणं कार्य निमित्तम् । मदनगणनेत्यादि । अन मधुः पिशुनत्वेन रूप्यते । स यथा कस्यचिद् राजो गणनास्थानं गत्वा लेख्यप्रपञ्चमुक्षिप्य तद्गतैरेवाक्षरेरितरकायस्थवर्गमशेपं व्याकुलीकृत्य राज- सम्बन्धिद्रव्याणामायव्यययोः स्वयमधिकारितामासादयति, एवं मधुरपि मल्लिकापत्रस्थैद्विरफैः सकलान कायस्थान शरीरस्थान् प्राणिनो व्याकुली- कुर्वन् विरहिनाणपु मृगमेऽपहाग्लक्षणमायं तदपगमे तत्प्रत्यर्पणलक्षणं व्ययं च विहितवान । अन्वयस्तु मदनगणनास्थान लेग्यप्रपञ्चगुदन्चयन मधुः विचकिलबृहन्पत्रन्यस्तद्विरेफमपीलः कुटिललिपिभिः कं कायस्थं न नाम विसत्रयत्नाधिकं विरामिाणेष्वायव्ययों व्यधित । अन्य तु विहिप्राणेषु कं कायस्थं विम्ययन् आयव्ययावधिकमायव्ययायवधी यस्य तं न नाम ग्यपितत्यन्ययं कुर्वन्तः मकलार विहिप्राणानिधिलाकुर्वन गीगमतद- १. 'सम'. ग. H.. २ 'दाग' ग, पाठ ३ "विषयल' पट.

·निरूपणम् सव्याख्यालझारसर्वस्वोपेतम्। 'अत्र हि पञ्चलिपिकायस्थशब्देपु श्लेपगर्भ रूपकं द्विरेफमपी- लवैरित्येतद्रूपकनिमित्तम् । अस्य च प्रचुरः प्रयोगविषय इति नात्र समासोक्तिबुद्धिः कार्या । तदेवं श्लिष्टविशेषण- समुत्थापितैका । साधारणविशेषणसमुत्थापिता तु धर्मकार्य- समारोपाभ्यां द्विभेदा । औपम्यगर्भविशेपणसमुत्थापितोपमा- सङ्करसमासाभ्यां हिमेदा । रूपकसमासाश्रयेण तु भेदहय- मस्या न विषयः । तदेवं पञ्चप्रकारा समासोक्तिः । इत्थं च शुद्धकार्यसमारोपेण विशेषणसाम्येनोभयमयत्वेन च प्रथम विधा समासोक्तिः। विशेपणसाम्यं पञ्चप्रकारं निर्णीतम् । पगमक्षणिकत्वयशेनायव्ययावधिकान् गमागमावधिकानिति प्रकृतमर्थ, स- कलकायस्थान् विसूत्रयन् अवरोपयन् आयव्ययावधिक विहितवानित्य- प्रकृतं चाहुः । अत्र द्विरेफामपीलवाधारोपस्य शाब्दत्वाद् मघोः पिशुन- त्वारोपस्य चार्थत्वादकदेशविवर्तित्वम् । पत्रलिपीत्यादि । पत्रादयः शब्दा दलमात्रतालीपत्ररेखामात्रलिखिताक्षरसंस्थानशररिस्थगणकलक्षणो- भयावाचिनः । रुपकनिमित्तमिति । न्यस्तत्वादिसाधकपशादवगतं द्विरेफमपीलवैरिति रुपकं निमित्तं यस्येति बहुव्रीहिः, न तत्पुरुषः, पत्रा- दिशब्दानामर्थद्वयावभासने निमित्तान्तराभावेन श्लेपस्य पूर्वसिद्धत्वाभावाद, 'भ्रमिमि'त्यादावुक्तन्यायेन श्वेपस्यैव प्राप्नेश्व, अस्यैकदेशविवर्तिनः समासो- क्तिव्यतिरिक्तेऽपि विपये दर्शनात् । साधारणेत्यादि । तत्र धर्मसमारोप उदाहृतः । कार्यसमारोपे यथा सर्वानवद्य प्रतिजानते त्वां सन्तः कथं नाम यदुवीर ! | करे गृहीता भवता कृपाणी कण्ठग्रहं यत् तनुते परेपाम् ।। अव कृपाण्या दुएनायिकात्वप्रतीतिः । करे गृहीतेति साधारणं विशेषणम् । कण्ठग्रहणलक्षणकार्यसमारोपश्च द्रष्टव्यः । उभयमयत्वेनैति । कार्यसमा- १. रथ शु'य.स. पाठः. २ 'ते', ३. पचनाः। ग. ग. पास इसस. पाठ, ·८८ अलक्षारसूत्रं [समासोक्ति- अत्र निरीक्षणानुगुण्याद् विद्युन्नयनैरिति रूपके सिद्धे पयो- दस्य द्रष्टपुरुपरूपणमार्ततरं ररासेत्यत्र प्रतीयमानोत्प्रेक्षाया निमित्ततां मजते । श्लिष्टं यथा- "मदनगणनास्थाने लेख्यप्रपञ्चमुदञ्चयन् विचकिलवृहत्पत्रन्यस्तद्विरेफमपीलवैः । कुटिललिपिभिः कं कायस्थं न नाम विसूत्रयन् व्यधित विरहिनाणेप्यायव्ययावधिकं मधुः ॥" तचैकदेशेत्यादिना । निरीक्षणानुगुण्यादित्यनेन रूपकपरिग्रहे साधक- मुक्तम् । अत्र चावयवयोर्विद्युन्नयनयो रूपणस्य शाब्दत्वादवयविनाः पयोदद्रपुरुपयोश्वार्थत्वादेकदेशविवतित्वम् । आन्तरं ररासेत्यत्रे. त्यादि । यद्यपि रसितमात्रं पयोदस्य सिद्धं, तथापि चन्द्रवमनशङ्कानिमि- त्तकातिविशिष्टस्य तस्यासिद्धत्वादुत्प्रेक्ष्यत्वम् । आर्तेश्च चेतनधर्मत्वात् पयोदमात्रेऽसम्भवाद् द्रपुमपत्यारोपः । अत्र चारोपितपुरुषत्वः पयोदो विपयः । विशिष्टं रसितं विषयी । चन्द्रसदृशाभिसारिकामुखदर्शनं हेतु- निमित्तम् । यद्वा धारानिपातरित्यादिबुद्धिरूपो हेतुर्विपयी । पूर्वक एव विपयः । विशिष्टरैसितलक्षणं कार्य निमित्तम् । मदनगणनेत्यादि । अत्र मधुः पिशुनत्वेन रूप्यते । स यथा कस्यचिद् राज्ञो गणनास्थानं गत्वा लेख्यप्रपञ्चमुक्षिप्य तद्गतरेवाक्षररितरकायस्थवर्गमशेपं व्याकुलीकृत्य राज- सम्बन्धिद्रव्याणामायव्यययाः स्वयमधिकारितामासादयति, एवं मधुरपि मलिकापत्रस्थैद्विरः सकलान कायस्थान शरीरस्थान प्राणिनो व्याकुली- कुर्वन् विरहिसाणपु मूडीगमेऽपहारलक्षणमायं तदपगमे तत्प्रत्यर्पणलक्षणं व्ययं च विहितवान । अन्वयस्तु मदनगणनास्थान लेख्यप्रपन्चगुदञ्चयन मधुः विचकिलबृहत्पनन्यस्तहिरफमपीलयैः कुटिललिपिभिः कं कायस्थं न नाम विमूत्रयन्नाधिकं विहिप्राणवायव्ययों व्यधित । अन्य तु विरहिनाणेपु कं कायस्थं विम्ययन् आयत्ययावधिकमायन्ययायवधी यस्य तं न नाम व्यधितत्यन्धयं कुर्वन्तः सकलान् विहिषाणालिथिलीकुर्वन् मूछोगमतद- २ 'नाग' ग. पाट ३. 'श्यिल' ग. पाठ:. - १. म. ग ..

·८० निरूपणम् सव्यास्यालद्वारसर्वस्वोपेतम् । अत्र हि पत्रलिपिकायस्थशब्देषु श्लेषगर्भ रूपकं हिरेफमपी- लवैरियेतद्रूपकनिमित्तम् । अस्य च प्रचुरः प्रयोगविषय इति नात्र समासोक्तिबुद्धिः कार्या । तदेवं श्लिष्टविशेषण- समुत्थापितैका । साधारणविशेषणसमुत्थापिता तु धर्मकार्य- समारोपाभ्यां बिभेदा । औपम्यगर्भविशेषणसमुत्थापितोपमा- सङ्करसमासाभ्यां विभेदा । रूपकसमासाश्रयेण तु भेदद्वय- मस्या न विपयः । तदेवं पञ्चप्रकारा समासोक्तिः । इत्थं च शुद्धकार्यसमारोपेण विशेषणसाम्येनोभयमयत्वेन च प्रथम त्रिधा समासोक्तिः । विशेषणसाम्यं पञ्चप्रकारं निर्णीतम् । पगमक्षणिकत्ववशेनायव्ययावधिकान् गमागमावधिकानिति प्रकृतमर्थ, स- कलकायस्थान् विसूत्रयन् अवरोपयन् आयव्ययावधिकं विहितवानित्य- प्रकृतं चाहुः । अत्र द्विरेफामपीलवाद्यारोपस्य शाब्दत्वाद् मधोः पिशुन- वारोपस्य चार्यत्वादेकदेशविवर्तित्वम् । पत्रलिपीत्यादि । पयादयः शब्दा दलमात्रतालीपवरेखामात्रलिखिताक्षरसंस्थानशररिस्थगणकलक्षणो- भयार्थवाचिनः । रूपकनिमित्तमिति । न्यस्तत्वादिसाधकवशादवगतं द्विरेफमपीलवैरिति रूपकं निमित्तं यस्येति यहुव्रीहिः, न तत्पुरुषः, पत्रा- दिशब्दानामर्थद्वयावभासने निमित्तान्तराभावेन छेपस्य पूर्वसिद्धत्वामावाद, 'भ्रमिमि'त्यादावुक्तन्यायेन श्लेपस्यैव प्राप्तेश्च, अस्यैकदेशविवर्तिनः समासो- क्तिव्यतिरिक्तेऽपि विपये दर्शनात् । साधारणेत्यादि । तत्र धर्मसमारोप उदाहृतः । कार्यसमारोपे यथा सर्वानवयं प्रतिजानते त्वां सन्तः कथं नाम यदुनवीर!। करे गृहीता भवता कृपाणी कण्ठग्रहं यत् तनुते परेपाम् ।। अम कृपाण्या दुष्टनायिकावप्रतीतिः । करे गृहीतेति साधारणं विशेषणम् । कण्ठग्रहणलक्षणकार्यसमारोपश्च द्रष्टव्यः । उभयमयत्वेनेति । कार्यसमा- १. "स्थ शु'क. रा. पाठः ३. 'वचनाः ।एंग.ग. पाठः, ''रा.पा.

·२ । अलङ्कारसूत्रं [समासोक्ति- अत्र लावण्ये लौकिके वस्तुनि मीमांसाशास्त्रप्रसिद्धवस्तुस- मारोपैः । एवं तर्कायुर्वेदज्योतिश्शास्त्रादिप्रसिद्धवस्तुसमारोपो बोद्धव्यः । यथा- "दशवक्त्रविवादेऽस्मिन्नुत्खातखरदूषणः । वपक्षकक्ष्यां वीरोऽयं दूरमारोपयिष्यति ॥" "स्वपक्षलीलाललितैरुपोढ- हेतौ स्मरे दर्शयतो विशेपम् । मानं निराकर्तुमशेषयूनां पिकस्य पाण्डित्यमखण्डमासीत् ॥" साक्षात्करणं व्यावर्तकधर्मश्च । अत्र श्लेपवशेने विशेषणसाम्यं निमितम् । मीमांसाशास्त्रेति । भाट्टदर्शनप्रसिद्धस्य प्रमाणपटकस्य निषेध्यत्वात् । तत्र सीमानमित्यादिना प्रत्यक्षस्य निषेधः, नान्येनेत्यनुमानस्य, न स्पष्ट- मित्यागमस्य, दृष्टोपमानमित्युपमानस्य, अर्थादापतितमित्यर्थापत्तेः, न च न यदित्यभावस्य । अथवा मीमांसाशास्त्रप्रसिद्धेत्यनेनोत्तरमीमांसाप्रसिद्ध- सकलप्रमाणागोचरब्रह्मलक्षणवस्तूच्यते । अत्र सीमानं न जगामेत्यादिना सर्वत्र कार्यसमारोपः । न स्पृष्टमित्यादौ विशेषणसाधारण्यं वा । दश- वक्रेत्यादि । उत्खातखरदूषणः निहतखरदूपणाख्यराक्षसः निरन्तदुरुत्तरा- सिद्धविरुद्धादिश्च । स्वपक्षः स्ववन्धुः स्वसिद्धान्तश्च । अत्र रामे प्रतिवा- चुक्तगणनिरासस्वपक्षस्थापनलक्षणवादिव्यवहारः समारोप्यते । स्वपक्षे. त्यादि । मानमभिमानं प्रमाणं च । अत्र कोकिले वावदूकव्यवहारसमारोपः। यथा वावटूक इतरतार्किकप्रमाणनिराकरणाय निर्दिष्टसाधने वाक्ये स्वप- क्षानुफूलक्यैिः साध्यसिद्धिलक्षणं विशेष दर्शयन् अखण्डितपाण्डित्यो भ- वति, एवं कोकिलोऽप्यात्मगरुलीलाभिः प्राप्तमधुमासलक्षणस्वोदयहेती (कारणे १) अधिगतशने वा स्मरे उत्कर्ष दर्शयन् यूनामभिमान निराच- १. 'पा योग्यः । ए', २. व चत', ३. 'सो' क. ग. पाठः. ५. 'पथ ५. 'न गा', 'म', . 'पः ।द' स. पाठ:

·- निरूपणम् ] मच्याख्यालद्वारसर्वस्वोपेतम् । अम्र लौकिके वस्तुनि तर्कशास्त्रप्रसिद्धवस्तुसमारोपः । पाण्डि- त्यशब्दः प्रकृते लक्षणया व्याख्येयः । तथा "मन्दमग्निमधुरर्यमोपला दर्शितश्वयथु चाभवत् तमः । दृष्टयस्तिमिरजं सिपेविरे दोपमोपधिपतेरसन्निधौ ।" अत्रायुर्वेदप्रसिद्धवस्तुसमारोपः । "गण्डान्ते मददन्तिनां प्रहरतः मामण्डले वै धृते रक्षामाददतः क्रुधा विदधतो लाटेषु यात्रोत्सवम् । पूर्वामाश्रयतो गतिं शुभकरीमासेवमानस्य ते वर्धन्ते विजयश्रियः किमिव न श्रेयस्विनां मङ्गलम् ।।" अन्न ज्योतिःशास्त्रप्रसिद्धवस्तुसमारोपः । "प्रसपत्तात्पर्यैरपि सदनुमानैकरसिकै- रपि ज्ञेयो नो यः परिमितगतित्वं परिजहत् । अपूर्वव्यापारो गुरुवर ! बुधैरध्यवसितो न बाच्यो नो लक्ष्यस्तव स हृदयस्थो गुणगणः ॥" कार । अब लिविशेषणत्वम् । क्षणगेति । प्रस्तुतार्थनिर्वहणसामर्थ्य लक्ष्यते । उदाहरणद्वयनदर्शनं जल्पवितण्डालक्षणकथाभेदोपाधिकतर्कभेद- प्रदर्शनार्थम् । तत्र पूर्वत्र जल्पः, उत्तरत्र वितण्डेल्याहुः । नन्दनित्यादि। अग्निं सूर्यतेजस्सम्पादस्थितम् । तस्य च गान्धमादित्यस्य स्फुटमनुदित- स्वात् । अन्यत्र वैश्वानरोऽग्निः । श्वयथुः वृद्धिः शोफाख्यो व्याधिश्च । ति- मिरं तमः काचस्य पूर्वावस्था च । ओपधिपतिश्चन्द्रः सन्निहितीपधिको भिपक् च । अन मन्दमग्निमधुरिति कार्यसमारोपः । दर्शितश्चयश्वित्यादी श्लिष्टविशेषणत्वम् । गण्डान्त इत्यादि । गण्डान्ते कपोलान्त नक्षत्रविशेष- सन्धौ च । मामण्डले वै धृते । वैशब्दः प्रसिद्धौ । धृते भूमण्डले राशि- मण्डलान्ततिनि वैधृतनामि योगे च । लाटेपु देशविशेपे व्यतीपातभेदेषु च । पूर्वा प्राची दिशं पूर्वफल्गुन्याख्य नक्षत्रं च । पूर्वामाश्रित्य जयलक्ष- णशुभकरी गतिमासेवमानस्येत्यन्वयः । अत्र लिष्टविशेषणत्वम् । प्रसर्प- ·६४ अलकारसूत्र [समासोक्ति अत्र भरतादिशास्त्रप्रसिद्धवस्तुसमारोपः । तथाहि---अत्र गु- णगणगतत्वेन शृङ्गारादिरसव्यवहारः प्रतीयते। यतो रसो न तात्पर्यशक्तिज्ञेयः, नाप्यनुमानविषयः, न शब्दरभिधाव्या- पारेण वाच्यीकृतः, न लक्षणागोचरः, किन्तु विगलितवे- द्यान्तरत्वेन परिहतपारिमित्यो व्यञ्जनलक्षणापूर्वव्यापारविष- यांकृतोऽनुकार्यानुकर्तृगतत्वपरिहारेण सहृदयगत इात प्रस- पत्तात्पर्धेरित्यादिपदै रस एव प्रतीयते । एवमन्यदपि ज्ञेयम् । पश्यन्ती त्रपयेव यत्र तिरयत्यात्मानमाभ्यन्तरी यत्र त्रुट्यति मध्यमापि मधुरध्वन्युज्जिगोसारसात् । चाट्टच्चारणचापलं वितनुतां वाक् तत्र बाह्या कथं देव्या ते परया प्रभो ! सह रहाक्रीडादृढालिङ्गने ।।" अत्रागमप्रसिद्ध वस्तुनि लौकिकवस्तुव्यवहारसमारोपः । लौ- किकवस्तुव्यवहारश्च रसादिभेदाद् बहुभेद इत्युक्तं प्राक् । तात्परित्यादि । अत्र सर्वत्रापि विशेपणसाधारण्यम् । अपूर्वव्यापारो लक्ष्य इत्यादौ व्यापारादिशब्दानामुत्साहार्यप्रतिपादनशक्त्युत्नेयत्वलक्षणाग- म्यत्वलक्षणार्थद्वयनाचित्वात् श्लिष्टविशेषर्णत्व वो । गुरुवर । तर स हद- यस्थो बुधैरपूर्वव्यापार. गुणान्तरव्यापारातिशापियापार इत्यध्यरसित । पश्यन्तीत्यादि । पथमादितत्मात् परयन्त्या आभ्यन्तरत्वम् । मध्यर्मा वक्तृद्विसस्था वागरस्या । बाह्या यसरी । परया सूक्ष्मया । अनागम- प्रसिद्धेत्यादि । यथा कस्मिंश्चिद् राजनि वल्लभतमया देव्या सह क्रीडति अन्तरङ्गभूता योपित् लजया न प्रमागीभवति, मध्यमा तूष्णीमास्ते, वा- ह्याया का कथा, एव परे ब्रह्मणि सूक्ष्मामानगोचरीभूते पश्यन्त्यादयस्त- द्विषये स्वस्वकार्य नारभन्त । अन तिस्यतीत्यादो कार्यसमारोप. | आभ्य- २ 'युचिय मा चु' क पाठ ४ हा' क स पाट 'वा', ३ १ 'त!', ५ 'वा। प ग पाट ६ ·९५ निरूपणम्] सप्याल्यालहारसर्वस्वोपेतम् । तत्र शुद्धकार्यसमारोपे कार्यस्य विशेपणत्वमौपचारिकमाश्रित्य विशेषणसाम्यादिति लक्षणं पूर्वशास्त्रानुसारेण विहितं यथा- कथञ्चिद् योज्यम् । इह तु- "ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरेण शरद् दधानानखक्षताभम् । प्रसादयन्ती सकलङ्कमिन्दु तापं रवेरभ्यधिकं चकार ॥" अस्ति तावद् रविशशिनो यकत्वप्रतीतिः । न चात्र विशे- षणसाम्यमिति सा कुतस्त्या । प्रसादयन्ती सकलङ्कमिन्दु- मिति विशेषणसाम्याच्छरदो नायिकात्वप्रतीतौ तदानुगु- ण्यात् तयोः समासोक्त्या नायकत्वप्रतीतिरिति चेद्, आर्द्र- नखक्षताभमैन्द्रं धतुर्दधानेत्येतद्विशेषणं कथं साम्येन नि- र्दिष्टम् । न चैकदेशविवर्तिन्युपमोक्ता, यत्सामर्थ्यान्नायकत्व- न्तरीत्यादौ विशेषणसाधारण्यम् । ननु "विलिखति कुचावि"त्यादी विशे- पणसाम्याभावात् कथं समासोक्तित्वम् , अत आह-तत्र शुद्धकार्येति । औपचारिकमिति । उपचारस्य निमित्तमत्र वर्तमानत्वम् । पूर्वशा- स्नेति । उद्भर्टादिमतानुसारेण । कचिलभ्ये आक्षेपपूर्वकं समासोक्तित्वं स्था- पयति-इह त्वित्यादिना । विशेषणसाम्यपूर्वकं दूपणीयत्वेन नातिसुकर- त्वाच्छरदो नायिकात्वप्रतीतिं पश्चाद् दूपयिष्यन् विशेषणसाम्यस्पर्शविरहाद- तिसुकरत्वेन रविशशिनोनीयकत्वप्रतीति सूचीकटाहन्यायेन प्रतिक्षिपति- अस्ति तावदित्यादिना । समासोक्ति हेतुत्वेनाशङ्कते-प्रसादयन्ती- त्यादि । प्रसादस्य विशदीकरणानुनयलक्षणोभयार्थत्वात् । आर्द्रनग्वक्षता- भमित्यादि । यद्यपि प्रसादयन्तीति विशेषणं समानं, तथापि विशेषणान्तर- स्यासमानत्वात् तन्मूलभूतापि शरदो नायिकात्वप्रतीतिनास्तीत्यर्थः । इन्द्रध- नुननक्षतयोरोपम्यस्य शाब्दत्वात् शरदो नायिकायाश्चार्थत्वादेकदेशविवर्य- पमाशङ्का न कार्येत्याह- न चेत्यादि । उपमांप्रभेदत्वेन तस्या अलक्षि- 'ज्यम् । ऐ', २. 'इत्यनास्ति', ३. 'चवि', नि विशे', ५ "यि- टम', . १ कात्व र ख पाठ. ६ 'माभे पाठः, ·. - अलहारमनं [समासोक्ति- प्रतीतिः स्यात् । तत्कथमत्र व्यवस्था । अत्रोच्यते । एकदे- शविधर्तिन्युपमा यदि प्रतिपदं नोक्ता, तत् सा केन प्रति. पिडा । सामान्यलक्षणहारेणायातायास्तस्या अवापि सम्भ- वात् । अथात्र नोपमानत्वेन नायकत्वं प्रतीयते, अपितु रविशशिनोग्य नायकत्वंव्यवहारप्रतीतिः । तोरत्र नायक- त्वात् । तटाईनखक्षताममित्यत्र स्थितमपि श्रुत्योपमानत्वं वस्तुपर्यालोवनयेन्द्रे धनुपि मचारणीयम् । इन्द्रचापाभमा- नखक्षतं दधानेति प्रतीतेः । यथा 'दधना जुहोति' इत्यादी दनि सञ्चार्यते विधिः । एवमियमुपमानुप्राणिता समाप्सो- क्तिरेव । इह पुनः "भत्रैरिवोत्पलैः पद्मर्मुखैरिव सर:श्रियः। पदे पदे विभान्ति स्म चक्रवाकैः स्तनैरिव ॥" ५ तत्वादित्ययः । एवं समासोक्तिमेकदेशविवर्तिनीमुपमा च दूपयित्वैकदेशि- मतेनैकदेशविवर्तिनी स्थापयति-अत्रोच्यत इत्यादिना । प्रतिपदं स्व. कण्ठेन । सामान्येत्यादि । उपमासामान्यलक्षणस्य साधर्म्यस्य भेदाभेद- तुल्यत्वस्य च विद्यमानत्वादित्यर्थः । अथ स्वमतमाह --अधात्रेत्यादि । यस्य विशेषणस्यासमानत्वेन पूर्व समासोक्तिः प्रतिक्षिप्ता, तस्यापि विशेष- (ण)स्य साम्यमापादयितुमाह-तदाईत्यादि । श्रुत्येति । शब्दवृत्त्या । सञ्चारणीयमिति। नायिकापक्ष इति शेपः । अन्यत्रं श्रुतस्याप्यर्थस्या- न्यत्र सञ्चारण शास्त्रीय दृष्टान्तमाह यथा दनेत्यादि । होमस्य शास्त्रा- न्तर(व?)सिद्धत्वाद् दधनि विधेः सञ्चारणम् । उपमानुमाणितेति । निमित्तमृतस्य विशेषणसाम्यस्य निष्पादनात् । अत्र नायकव्यवहारप्रतीते- रेकदेशविवयुपमानङ्गीकारः, नतु सर्वथा तदभाव इत्याह इहपुन- १. " तन', २ 'य', ३. 'स्वप', v. 'नव', ५. 'ति।, . al स' क.स पाठः • 1 अथा' स. ग. पाट. ८. 'च', ९. 'स्य' पाठः. - .

·-निरूपणम् सय्यास्यालकारमर्वस्योपैनम् । इति. सर:श्रियां नायिकात्वप्रतीतिर्न समासोक्त्या, विशेषण साम्याभावात्। तस्माद् नायिकात्रोपमानत्वेन प्रतीयते। न तु सरःश्रीधर्मत्वेन नायिकात्वप्रतीतिरित्येकदेशविवर्तिन्युपमैवो. पास्या, गत्यन्तराभावात् । यैस्तु नोक्ता, तेषामप्युपसङ्ख्ययैव । यत्र तु 'केशपाशालिवृन्देन' इत्यादौ समासोक्तायामुपमायां समासान्तरेण विशेषणसाम्यं योजयितुं शक्यं, तत्रौपम्यगर्भ- विशेषणप्रभाविता समासोक्तिरेव युक्तेति न विरोधः कश्चित् । सा च समासोक्तिरर्थान्तरन्यासे क्वचित् समर्थ्यगतत्वेन क- चित् समर्थकगतत्वेने च भवति । क्रमेणोदाहरणं यथा ... "अथोपगूढे शरदा शशाङ्के प्रावृड् ययौ शान्ततडित्कटाक्षा । कासां न सौभाग्यगुणोऽङ्गनानां नष्टः परिभ्रष्टपयोधराणाम् ॥" "असमाप्तजिगीपस्य स्त्रीचिन्ता का मनस्विनः । अनाक्रम्य जगत् कृत्स्नं नो सन्ध्यां भजते रविः॥" अत्रोपगूढत्वेन शान्ततडित्कटाक्षत्वेन च शशाङ्क-शरदोः प्रा- वृषश्च नायकव्यवहारप्रतीतो समासोक्त्यालिङ्गित एवार्थों रित्यादि । उपसङ्खयेयेति । उपसङ्ख्यानं नाम मूलकारेणानुक्तस्यापेक्षि- तस्यार्थस्य विवरणकारेण तद्वाक्यसमीपे वचनम् । ननु कथम् 'उपमास- करंयोरेकदेशविवर्तिनोरभावाद्' इति पूर्वमुक्तम् । अत आह- केशेत्यादि । अभाववादश्च प्रतिपदमुद्भटादिभिरलक्षितत्वात् । अस्याश्च स- मासोक्तेरलङ्कारान्तरापेक्षयाङ्गभावं दर्शयितुमाह सा चेत्यादि । अत्रो- पगूढेत्यादि । शशाङ्कशरद्ग्रहणं प्रावृपोऽप्युपलक्षणम् । कचित्तु प्रावृप- १. 'मुप', २. 'न भ', ३. 'ण य', ४. 'दोः ना', ५. 'कर' क. ४ यत्र तु ख. पाठ:. ६. 'त्र के' स. पाठः. 0 ·अर क्षारसूनं [समासोक्ति- विशेपरूप: सामान्याश्रयेणार्थान्तरन्यासेन समर्थ्यते । सामा- न्यस्ये चान ग्लेषवशादुत्थानम् । शान्ततडित्कटाक्षेत्यौप- म्यगर्भ विशेपणं समासान्तराश्रयेणात्र समानम् । 'असमाप्ते'- त्यादौ तु स्त्रीशब्दस्य सामान्येन स्त्रीत्वमात्राभिधानात् सामा- न्यरूपोऽर्थो लिङ्गविशेपनिर्देशगर्भेण कार्योपनिबन्धेनोत्था- पितया समासोक्त्या समारोपितनायकव्यवहारेण रविसन्ध्या- वृत्तान्तेन विशेषरूपेण समर्थ्यते । “आकृष्टिवेगविगलद्भुजगेन्द्र भोग- निर्मोकपट्टपरिवेषैतयाम्बुराशेः। मत्थव्यथाव्युपशमार्थमिवाशु यस्य मन्दाकिनी चिरमवेष्टत पादमूले ।" अत्र निर्मोकपट्टापह्नवेन समारोपिताया मन्दाकिन्या यद् वस्तु. श्चेति पठ्यत एव । नायकव्यवहारेत्यत्र नायकशब्देन नायको नायिका प्रतिनायिका च गृह्यते । उपगूढत्वेनोपगृहनकर्मकर्तृभूतयोः शशाङ्कशरदो - यकत्वं नायिकात्वं च प्रतीयते, शान्ततडित्कटाक्षत्वेन प्रावृपः प्रतिनायिका- त्वम् | पयशादिति । पयोधरशब्दस्य स्तनमेघवाचित्वात् । औप- ,म्यगर्भमिति । शरदागमेन शान्तत्वमेव तडित्कटाक्षयोरौपम्यसाधकम् । समासान्तरेति । नायिकायक्षे शान्ततडित्सदृशकटाक्षेत्याश्रयणात् । अत्र विशेपणसाम्यनिमित्तो लौकिके वस्तुनि लौकिकवस्तुव्यवहारसमारोपः, अनाक्रम्येत्यादौ च । तत्र शुद्धकार्यममारोपो निमित्तम् । आकृष्टीत्यादि । यस्येति मन्दरो निर्दिश्यते । मथनाकर्षणवेगगलितनिर्मोकपट्टपरिवेष्टितपर्यन्त. पर्वतो मन्दरोऽम्बुराशेमन्यव्यथाशमनाय तत्पनीभूतया मन्दाकिन्या वेटित- १ २ 'स बीमा', ३ नया' क र पाट. ४ ते। भाग पाठ ·निरूपणम्] सव्याख्यालङ्कारसर्वस्वोपेतम् । वृत्तेन पादमूलवेष्टनं, तच्चरणमूलबेष्टनत्वेन श्लेपमूलयाति- शयोच्याध्यवसीयते । तत् तथाध्यबसितं मन्थव्यथाव्युपश- मार्थमिवेत्युत्प्रेक्षामुत्थापयति । सोत्थाप्यमानैवाम्बुराशिमन्दा- किन्योर्भर्तृपत्नीव्यवहाराश्रयां समासोक्ति गीकरोति । एव- ञ्चोत्प्रेक्षासमासोक्योरेकः कालः । एवं 'नखक्षतानीव वनस्थ- लीनाम्' इत्यत्रापि वनस्थलीनां नायिकात्वव्यवहार उत्प्रेक्षा- नुप्रविष्टसमासोक्तिमूल एव । एवैमियं समासोक्तिरनन्तप्रप- श्चेत्यनया दिशा स्वयमुत्प्रेक्ष्या ॥ पादमूल इवेति फलितोऽर्थः । अत्र पञ्चालङ्काराः सम्भवन्ति --- अपह्नुतिः लेपोऽतिशयोक्तिरुत्प्रेक्षा समासोक्तिश्च । तत्र न निर्मोकपट्टः पादमूलेऽवे- टत, अपितु मन्दाकिनीत्यपढ्नुतिः । अत्र च विषयस्यासत्यत्वं वस्त्वन्तरे- रूपताभिधायिशब्दनिवन्धनम् । पादमूल इत्यत्र श्लेपः । पर्यन्तपर्वतवेष्ट- नचरणवेष्टनयोर्भदेऽप्यभेदाध्यवसायादतिशयोक्तिः । मन्थव्यथाव्युपशमार्थ- मिवावेष्टतेति फलोत्प्रेक्षा । मन्थव्यथाव्युपशमार्थत्वेन सम्भावितपादमूलवेष्ट- नलक्षणशुद्धकार्यसमारोपनिमित्तेनाम्बुराशिमन्दाकिन्योर्मर्तृपत्नीव्यवहारसमा- रोपेण समासोक्तिः । तत्रापढ्नुतिः श्लेपानुगृहीतातिशयोक्तियोत्प्रेक्षासमासो- स्योरङ्गभूते । उत्प्रेक्षासमासोक्त्योस्वेककालत्वेन पौवीपर्याभावादहासि- भावाभावेनैकवाचकानुप्रवेशलक्षणः सकरः । गर्भीकरोतीति । अन्यथैव- विधफलोद्देशेन पादमूलवेष्टनस्य मन्दाकिन्यामाचैतन्येनासम्भवात् । एका काल इति । उभयोनिमित्तभूतस्य विशिष्टस्य वेष्टनस्यैकत्वात् । एवं नख- क्षतानीत्यादि । अत्रापि नखक्षतानां वनस्थलीमात्रेऽसम्भवाद् नसक्षत- सम्बन्धाभावेन वनस्थलीनां नायिकाव्यवहारसमारोपस्य चाघटमानत्वात् स्वरूपोप्रेक्षासमासोक्त्योस्तुल्यकालता । अनन्तप्रपञ्चेति । असङ्करविषये सङ्करविषये च भेदानामानन्त्यात् ।। १ 'ले *', २ 'रम', ३ 'व स', ४. 'सगु क. रा, पाठ, ५ 'ग' ख. ग. पाठ... 'ई' क ख पाठ..

·५.० अलमारसूर्य (परिकर विशेपणसाभिप्रायत्वं परिकरः ॥ ३२ ॥ विशेषणवैचित्र्यप्रस्तावादस्यह निर्देशः। विशेषणानां साभिप्रायत्वं प्रतीयमानार्थगर्भीकारः । अत एव प्रसन्नग- म्भीरपदार्थत्वाद् नायं ध्वनेपियः । एवञ्च प्रतीयमानांशस्य बाच्योन्मुखत्यात् परिकर इति सार्थक नाम । यथा--- "राज्ञो मानधनस्य कार्मुकभृतो दुर्योधनस्याग्रतः प्रत्यक्षं कुरुबान्धवस्य मिपतः कर्णस्य शल्यस्यं च । पीतं तस्य मयाद्य पाण्डववधूके शाम्बराकर्पिणः कोणं जीवत एव तीक्ष्णकरजक्षुण्णादसृग् वक्षसः ॥" अत्र राज्ञ इत्यादौ सोत्यासत्वपरं प्रसन्नगम्भीरपदत्वम् । एवम् 'अङ्गराज! सेनापते! राजवल्लभ ! द्रोगापहासिन् ! कर्ण! रक्षैन भीमाद् दुश्शासनम्' इत्यादी ज्ञेयम् ।। प्रसन्नगम्भीरपदार्थत्वादिति । वाच्यस्यैव पदार्थस्य प्रसन्न- गम्भीरत्वादित्यर्थः । एतेन ध्वनिवैनिरासकं व्यङ्गयस्यासौन्दर्यमुक्तम् । अत एव व्यगयेऽविवेम्य वाच्य एव पर्यवसानं द्योतयितुं प्रतीयमानार्थ- गर्मीकार इत्युक्तम् । गुणीभूतव्यङ्गयत्वप्रसङ्गस्त्वलकारत्वस्य न बाधका समासोक्त्यादिवत् । राज्ञ इत्यादि । भ्रातुर्दुश्शासनस्यारक्षणाद् राजत्वं कार्मुकं चाकिश्चित्करम् । तद्धन्तुरनभियोगाद् मानधनत्वमपि विपर्य- स्तम् । आपदि पृथग्जनवदवस्थानात् कुरुवान्धवत्वमपि वृथैव । पाण्डव- वधुकेशेत्यादिनाविमृश्यकारिणोऽस्यैवविधश्चित्रवध उचित इति व्यज्यते । । अराजेत्यादि । एतावन्तं कालं दुर्योधनं विमलभ्य वृथैवाङ्गदेशो भुक्तः, कातरम्य भवतः सैनापत्यमप्यनुचितं, राज्ञश्च त्वद्विपयातिलेहो ३ 'ता' पाट.. ४ 'ये- . 1. 'शप । . 'गपर प्र' ख पाठ विमु. ५ श्राव पाठ ·१.1 "अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकले नियन्त्रित । 6969 निरूपणम् मन्यारवालझारसर्वस्योपैतम् । विशेप्यस्यापि साम्ये द्वयोर्वोपादाने श्लेपः ॥ ३३ ॥ केवलविशेषणसाम्यं समासोक्तावुक्तम् । विशेष्ययुक्तं विशेषणसाम्यं त्वधिकृत्येदमुच्यते । तत्र द्वयोः प्राकरणिकयोः अप्राकरणिकयोः प्राकरणिकाप्राकरणिकयो लिष्टपदोपनि- बन्धे श्लेपः । तत्राद्यं प्रकारद्वयं विशेषणविशेष्यसाम्य एवं भवति । तृतीयस्तु प्रकारो विशेपणसाम्य एव भवति । विशे- प्यस्यापि साम्ये त्वर्थप्रकरणादिना वाच्यार्थनियमेऽर्थान्तराच- गतिर्ध्वनिविषयः स्यात् । आये तु प्रकारद्वये द्वयोरप्यर्थ- योर्वाच्यत्वम् । अत एव द्वयोर्वोपादान इति तृतीयप्रकार- विषयत्वेनोक्तम् । विशेष्यस्यापि साम्य इति त्ववाशिष्टप्रकार- इयविषयम् । क्रमेण यथा- "येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यश्चोत्तभुजङ्गहारवलयो गङ्गां च योऽधारयत् । वृथैव, शूरंमन्यतया सकलाचार्यभूतस्य द्रोणस्यापहासोऽपि जडचेष्टितमभू- दिति च 'व्यज्यते ॥ विशेष्यस्यापीति । विशेज्ययुक्तत्वे सति विशेपणसाम्यं सामा- न्यलक्षणम् । तत्र विशेष्ययोगः श्लेपनिर्देशेन वा पृथगुपादानेन वैति द्वेधा। आy मकारद्वयमिति । प्राकरणिकमात्र विषयमप्राकरणिकमात्रविपयं च । तृतीय उभयविषयः । ध्वनिविषय इति । शब्दशक्तिमूलध्वनि- विपयः। तदुक्तम्- संयोगाचैरवाच्यार्थधीकृद् घातिरञ्जनम् ।।" इति । वाच्यत्वमिति । नियामकस्य प्रकरणादेरभावात् । अत एवेति। १. 'पण' क. स. पाठः, २ नेरेव वि' ग. पाठ..

·अलङ्कारसूत्र यस्याहुः शशिमच्छिरो हर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात् स स्वयमन्धकक्षयकरस्त्वां सर्वदोमाधवः ॥" "नीतानामाकुलीभावं लुब्धैरिशिलीमुखैः । सदृशे वनवृद्धानां कमलानां तदीक्षणे ॥" "खेच्छोपजातविषयोऽपि न याति वक्तुं देहीति मार्गणशतैश्च ददाति दुःखम् । मोहात् समाक्षिपति जीवितमप्यकाण्डे कप्टो मनोभव इवेश्वरदुर्विदग्धः ॥" अत्रे हरिहरयोः प्राकरणिकत्वम् । पैमानां मृगाणां चोपमान- त्वादप्राकरणिकत्वम् । ईश्वरमनोभवयोः प्राकरणिकाप्राकर- णिकत्वम् । एष च शब्दा भयगतत्वेन वर्तमानत्वात् विशेष्यस्यापि साम्ये ध्वनित्वापत्तिरेतदा परामृश्यते । अवशिष्टेत्याचं प्रका- रद्वयमुच्यते । येनेत्यादि । ध्वस्तमनोभवन यलिजितो विष्णोः काय. पुरा त्रिपुरदाहेऽस्त्रीकृतः । अभवन येन अनो ध्वस्तं शकटासुरो भग्नः । बलिजि त्वेन महत्त्वं लक्ष्यते । महान् कायः स्त्रीकृतोऽमृतप्रदानसमये । उद्वृत्त- भुजङ्ग एव हारो वलयं च यस्य, उदृत्तस्य भुजङ्गस्य हारवो हाशब्दो लयो यस्य च । यश्च गङ्गामधारयत् । यः अगं गोवर्धनं गां भूमि चाधारयत् । यस्य शिरः शशिमञ्चन्द्रवदाहुः हर इति नाम स्तुत्यं चाहुरमराः । शशिमथो राहोः शिरोहर इति स्तुत्यं नामाहुः । अन्धकासुरनाशकरः, अन्धकानां याद- वानां वासकरश्च । सर्वदा सदा उमाधवः उमापतिः, सर्वप्रदो माधवश्च । लुब्धा व्याधा आशावन्तश्च । भूरिशिलीमुखा मूरिशरवन्तः भूरयो भृङ्गाश्च । यनम् अरण्यं जलं च । न याति वक्तुं देहीति । शरीरीति दत्स्वेति च वक्तुमयोग्य इत्यर्थः । मार्गणशतैः (वाणशतैः) प्रार्थनाशतैश्च । अस्य श्ले- पस्य शब्दार्थनिष्ठत्वे वैमत्यादुन्द्रटमतस्य स्वाभिमतत्वं दर्शयितुमाह-एप १. 'प्रहिह', 'महोत्पलहरिणयोरुप' . ख पाठ . ३. यक्ष य', ४. 'वो' ख. पाः ·१०३ . - निरूपण सम्याग्यालशरसर्वस्वोपेतम् । त्रिविधः । तत्रोदात्तादिस्वरभेदात् प्रयत्नभेदाचे शब्दान्यत्वे शब्दश्लेपः, यत्र प्रायेण पदभङ्गो भवति । अर्थश्लेषस्तु यन्त्र स्वरादिभेदो नास्ति । अत एव न तत्र सभङ्गपदत्वम् । सङ्क- लनया तूभयश्लेषः । यथा- "रक्तच्छदत्वं विकचा वहन्तो नालं जलैः सङ्गतमादधानाः। निरस्य पुष्पेषु रुचिं समग्रां पद्मा विरेजुः श्रमणा यथैव ॥" अत्र रक्तच्छदत्वमित्यादावर्थश्लेपः । नालमित्यादौ शब्दश्लेपः। उभयघटनायामुभयलेपः। ग्रन्थगौरवमयात् तु पृथङ् नो- दाहृतम् । अलङ्कार्यालङ्कारभावस्य च लोकवदेवाश्रयाश्रयि- चेत्यादि । उदात्तादीत्यादिशब्देनानुदात्तस्वरितौ गृह्यते । प्रयत्नभेदाद् गौर- वलापर्वरूपात् । यत्र प्रायेणेति । प्रायेणेत्यनेन यत्र समासभेदेनान्ययों वा स्वरभेदो भवति, तत्र 'मुक्ताश्रीरि' सादौ 'अपारिजातवार्तापी'त्यादौ चैकपद्येऽपि शब्दश्लेपत्वमिति दर्शयति । तथाहि-मुक्ताश्रीरित्यत्र परित्यक्ता शोभेत्यस्मिन्नर्थे बहुव्रीहित्वात् पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । मुक्तायाः श्रीरिति पष्ठीतत्पुरुषत्वे समासान्तोदात्तत्वम् । अपारिजातवातत्यत्रापगता अरिजात- वार्तेति बहुधीही पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अषिधमानपारिजातवार्तेति बहु- वीही 'नसुभ्याम्' (६. २. १७२) इत्यन्तोदात्तत्वमिति स्वरभेदः । स्व- रादीत्यादिशब्देन प्रयत्नो गृह्यते । सकलनया शब्दार्थश्लेपयोः संसर्गात् । रक्तच्छदत्वं रक्तपत्रत्वं रक्तवासस्त्वं च । विकचा विकसिताः विकेशाश्च । नालं मृणालं न अल च । श्रमणपक्षे जलैः संगतं सङ्गम् अलं पर्याप्तं नाद- धाना इत्यन्वयः । पुष्पेषु रुचिम् इतरपुप्पनिष्ठां शोभा कामरुचिं च । रक्तच्छदत्वमित्यादावित्यादिशब्देन विकचा इत्येतद् गृह्यते । रक्तच्छदत्वमि- १: 'च शब्दाच श', २. 'त्र प्रायेण ख, ३. 'नया तूम', ४. 'यात् ', ५. 'स्य लो' क. ख. पाठ:. ... 'वात', ८. 'सं सः पाठः. है ७. 'था ख', ·१०४ भलबारसूर्य भावेनोपपत्तेः । रक्तच्छदत्वमिसादावर्थद्वयाश्रितत्वादयमर्था- लङ्कारः । नालमित्यादौ तु शब्दद्वयाश्रितत्वाच्छब्दालङ्कारो- ऽयम् । यद्यपि. 'अर्थभेदे शब्दभेद' इति दर्शने रक्तच्छदत्वमि- त्यादावपि शब्दद्वयाश्रितोऽयं, तथाप्यौपपत्तिकत्वादत्र शब्द- भेदस्य प्रतीतावेकतैयाध्यवसायान्नास्ति शब्दभेदः । नालमि- त्यादौ तु प्रयत्नादिभेदात् प्रातीतिक एव शब्दभेदः । अतश्च पूर्वत्रैकवृन्तगतफलद्वयन्यायेनार्थद्वयस्य शब्दे श्लिष्टत्वम् ।। अपरत्र तु जतुकाष्ठन्यायेन स्वयमेव शब्दयोः श्लिष्टत्वम् । त्यत्रोभयत्रापि प्रत्ययस्वरोणोदात्तत्वं प्रयत्नभेदाभावश्च । विकचा इत्यत्रापि अव्ययत्वाद् पहुबीहित्वाच पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । नालमित्या(दाविया)- दिशन्देन पुष्पेषु रुचिमित्येतद् गृह्यते । उभयत्राप्यैकपद्य एकोदात्तत्वम् । भिन्नपदो आधुदात्तत्वमिति स्वरमेदः । अविरम्य विरम्य पाठात् -ायनला- घवगौरते च । ग्रन्थगौरवमयादित्याद । पृथगुदाहरणापेक्षायां रक्त- च्छदत्वमित्याधुभयश्लेपस्योदाहरणम् । शब्दश्लेपस्य यथा-- क्षितिरवाप्य सुवर्णगिरिस्थितं यदुनरेश्वरमाश्रितनन्दनम् । अमरपादपदत्तपरिष्कयामनुकरोति पुरीममरावतीम् ।। सुवर्णगिरिस्थितमित्यत्र पदभेदाभेदाम्यां पूर्ववत् स्वरभेदः प्रयत्नभेदश्च । आश्रितनन्दनमित्यत्र तत्पुरुषे कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वं समासान्तोदान्तवं वा, बहुीही पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अर्थश्लपस्य यथा प्राप्ता रूढिं सुधर्मति सुमनःस्तोमसेविता । परिषद् यदुनाथस्य पत्युश्च त्रिदिवौकसाम् ।। अत्र सुधर्मेति सुमनःस्तोमसेवितेत्यत्र च पदभेदाभावात् समासभेदाभावाच स्वरभेदाघभावः रक्तच्छदत्वमित्यादावर्थश्लेपविपयेऽपि शब्दश्लेपत्वमाशय परिहरति- यद्यपीत्यादिना । औपपत्तिकत्वादिति । 'अन्यायश्चा- नेकार्थत्वमिति न्यायात् । जतुकाटन्यायेनेति । यथा काष्ठं जतुना १. 'यमुदाहृतः । य', २. 'ताध्य', ३. 'न्यत्र". ख. पाठः ४. 'त्वेऽप्युदा', -- . ५. 'दाभ्यास. पाठः ·निरूपणम्] सपारपाससारमस्वीपेनम् । पूर्वनान्वयव्यतिरेकाभ्यां शब्दहेतुकत्वाच्छब्दालङ्कार इति चेद्, न ! आश्रयायिभावेनालङ्कार्यालङ्कारभावस्य लोकवद् व्यवस्थानात् । एप च नाप्राप्तप्पलक्षागन्तरेप्वारभ्यमाणस्तहा- धकत्वात् तत्प्रतिभोत्पत्तिहेतुरिति केचित् । 'येन ध्वस्तमनो- भवेनेत्यादिविविक्तोऽस्य विषय इति निरवकाशत्वाभावान्ना- न्यवाधकत्यमित्यन्यैः सह सहरो दुर्बलत्वाद्वा बाध्यत्वमि- त्यन्ये । तत्र पूर्वपामभिप्रायोऽयम्-~-इह प्राकरणिकाप्राकर- णिकोभयरूपानेकार्थगोचरत्वेन तावत् प्रतिष्ठितोऽयमलक्षारः। तबाधं प्रकारद्वयं तुल्ययोगितीया विपयः । तृतीये तु प्रकारे संश्लेषकान्तरनिरपेक्ष शिष्यति, एवं नालमित्यादावादात्मक शब्दान्तर उच्चार्यमाणेऽनुचारितस्यापि पदद्वयात्मकस्य शब्दान्तरस्य सादृश्यवर्शन प्रतीतः सिष्टत्वम् । मतान्तरेऽर्थक्षेपविपये रक्तच्छदत्वमित्यादावपि शन्द- क्षेपसमर्थनीयालबालिकारभावप्रयोजकत्वेनोक्तावन्वयव्यतिरेकी निराकृत्या- श्रयायिभावस्यैव प्रयोजकत्वमगीकुर्वन्नश्शेपत्वमेव स्थापयति- पूर्वत्रे- त्यादिना । लोकवदिति । यया हस्तालकारः कटकादिः पदालकास्थ नूपुरादिरुच्यते तदाश्रयत्वाद् , न त्वन्ययन्यतिरेकाम्याम् । तया सति केवले कटकादी हस्तालारादिव्यपदेशो न स्यात् , स्याच हस्तादिस्थे नूपुरादौ । एवं रक्तच्छदत्वमित्यादग्निविवश्लेषोदाहरणत्यमुपपाय मतान्तरेण प्रातस्योप- मोदाहरणत्वस्य निरसनेन श्लेपोदाहरणत्वमेव स्थापयितुं वैमत्यं तावद् दर्शयति एप चेत्यादि । नाप्राप्तेषु प्राप्सेप्येवेत्यर्थः । तद्वाधकत्वा- दिति । 'येन मामाम यस्यारम्भः स तस्य पापको भवतीति न्यायात् । दुर्यलत्यादिति । अनवकाशत्वामाबादलारान्तराणाममूतसापादिन- तिपादन उपक्षीणत्वाच दौर्वल्यम् । श्लेपस्य सावकाशत्वं निराकर्तुमाह तत्र पूर्वपामित्यादि । तन्निष्ठत्वेन प्राकरणिकानाकरणिकनिष्ठत्वेन, १. 'यः। नि', २. 'वाद् या', ३. 'तावि' क. ए. पा... 'म' प.पा. ५. "पा', ६. 'राणा' क. पाटा. , ·मलकारसूत्रं (श्लेप दीपकं प्रभवतीति तावदलङ्कारद्वयं श्लेपविषयं व्याप्यावति- छते । तन्निष्ठैत्वेनें चालङ्कारान्तराणामुत्थानमिति नास्य वि- विक्तोऽस्ति विषयः । अत एवं चालङ्कारान्तराणां बाधितत्वेन प्रतिभामात्रेणावस्थानम् । 'येन ध्वस्तमनोभवे'त्यादी च प्रा- करणिकत्वादर्थद्वयस्य तुल्ययोगितायाः प्रतिभानम् । एवञ्च "सकलकलं पुरमेतज्जातं सम्प्रति सुधांशुविम्बमिव" इत्यादौ न गुणक्रियासाम्यवच्छब्दसाम्यमुपमाप्रयोजकम् अपितु, उपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः लेप एवावसेयः । श्लेषगर्भे अलङ्कारान्तराणामुपमादीनाम् । एवञ्चेति । श्वेपस्यालकारान्तरप्रतिमोत्पत्ति- हेतुत्वे सतीत्यर्थः । सकलकलं कलकलसहितं सम्पूर्णकलं च । अयमर्थः- अर्थालङ्कारभूतायां उपमाया गुणक्रियारूपार्थसाम्य एव सम्भवः, न तु शब्दसाम्य इति तस्या बाध एव युक्त इत्यर्थः । एवमुद्भटमतानुसारेण श्लेपस्य शब्दार्थविषयत्वमलङ्कारान्तरप्रतिभोत्पत्तिहेतुत्वं च दर्शितम् । एवं शुटेन श्लेपो लक्षितः- "एकप्रयलोचायीणां तच्छायां चैव विभ्रताम् । स्वरितादिगुणैः शिष्वन्धः श्लिष्टमिहोच्यते ।। अलङ्कारान्तरगतां प्रतिभां जनयन् पदैः । द्विविधैरर्थशब्दोक्तिविशिष्टं तत् प्रतीयताम् ॥" अस्यार्थः - अर्थभेदेन तावच्छब्दा भिद्यन्ते । मिद्यमानाश्च शब्दाः केचित् स्वरप्रयलसाम्यात् तन्त्रेण प्रयोक्तुं शक्याः, केचित् तद्भेदान्न शक्याः । तत्रैकप्रयत्नाचार्याणां बन्धः अर्थोक्तिविशिष्टं श्लिष्टं प्रतीयताम् । अर्थ- श्लेष इत्यर्थः । इतरेपां तच्छायामेकप्रयत्नोचार्यसादृश्यं विनतां भिन्नैः स्वरितादिगुणैरुपलक्षितानां बन्धः शब्दोक्तिविशिष्ट श्लिष्टं प्रतीयताम् । शब्दश्लेप इति यावत् । द्विविधमप्येतदलकारान्तराणां प्रतिभामानं जनयति। न तु तेषां तत्र स्वतन्त्रतयावस्थानमित्यर्थः । एवं सर्वत्रालङ्कारान्तरवाधकत्वे १. 'क भ', २. 'ये', ३ "ष्ठितत्वे', ४. 'नाल', ५. 'वाल', ६. 'वात् - प्रक.स.पाठ:. ७. 'या पुस. पाठ.

·१.५ निरूपणम् ] सच्याएयालझारसर्वस्वोपेतम् । तु रूपके रूपकहेतुकस्य श्लेपस्य तृतीयकक्ष्यायां रूपक एवं विश्रान्तिरिति रूपकेण श्लेपो बाध्यते । लिष्टविशेषणनिव- न्धनायां च समासोक्तौ विशेष्यस्यैव गम्यत्वात् लेपवाधिका समासोक्तिः । इह तु- "प्रयीमयोऽपि प्रथितो जगत्सु यद्वारुणी प्रत्यगमद् विवस्वान् । मन्येऽस्तशैलात् पतितोऽत एव विवेश शुबै वडवाग्निमध्यम् ॥" अत्र श्लोके विवस्वतो वस्तुवृत्तसम्भव्यधःप्रदेशसंयोगलक्षणं यत् पतितत्वं, यश्च वडाग्निमध्यप्रवेशः, ते हे अपि त्रयीम- यसम्बन्धिवारुणीगमनरूपविरुद्धाचरणहेतुकाम्यां पतितत्वा. मिप्रवेशाभ्यामतिशयोक्त्या श्लेपमूलयामंदनाच्यवसीयत । सी- ऽयमेकक्रियायोगः । तहेतुका च मन्यान एवं शुद्ध इत्यु. प्राप्ते क्वचिदपवादमाह - संपगमे यिन्यादि । यया विमान- हसे त्यादौ त्वमेव हंस इति प्रथम उपकस्य प्रतीनिः । पश्चात नद्रनुका मानसशब्दे श्लेपस्य । तता मानममेव मानममिति रुपकस्य । पानी रूपकमेव विश्रान्तिधामत्वात् प्रवदम् । शिष्टविपणन्पादि । उनी:- रागणेत्यादौ । विशेष्यत्यवति । अप्रस्तुनपनि गपः । ममागी विशेष्यस्य गम्यत्व एव संरम्मान् तदवगनिनिमितवादानुनी विशेषण विपये लेप इति समामांतरेव प्राधान्यम् । इह, वियादिना पाय कस्यचिदलकारान्तरस्याङ्गमावं कस्यचिद् पारकाय च दयनि । गम विवस्वतो वस्तुवृत्तत्यादिना वेपस्या गंशा प्रसार दापनि । गो. उपमित्यादि । अतिशयोक्त्यमिदनाध्यवामिनः गनिन माविलक्षण १. 'स्य ग', २. श्री', ३. 'म', *. 'म', ". Hin, A.A', 1. 'व विरेश शुक.ग. पार.. ८. निराश पास, ·164 मलद्वारमनं स्प्रेक्षा । अत्रात एवेति परामृष्टो विरोधालङ्कारालकृतोऽर्थों हेतुत्वेनोत्प्रेक्ष्यते, शुद्धथै इति च फलत्वेन । ततश्च हेतुफ- लयोहयोरप्युत्प्रेक्षा । विरोधालङ्कारस्यै च विरुद्धाभासत्वं ल- क्षणम् । अतो विरोधाभासनसमय एव हेतुफलोत्प्रेक्षोत्था- नम् । उत्तरकालं तु विरोधसमाधिः । श्लेषस्य च सर्वालङ्का- रापवादवाद विरोधप्रतिभोत्पत्तिहेतुरयं श्लेषः । यत्रं तु प्रस्तु- ताभिधेयपरत्वेऽपि वाक्यस्य श्लिष्टपदमहिम्ना वक्ष्यमाणनिष्ठ- मुपक्षपापराभिधानं सूचकत्वं, तत्र किं श्लेपः, उत शब्दश- क्तिमूलो ध्वनिरिति विचार्यते । तत्र न तावच्छेषः । अर्थ- द्वयस्यानन्वितत्वेनाभिधेयतया वक्तुमनिष्टेः । नापि ध्वनिः। साधारणः क्रियायोगः । तद्धेतुका एवंभूतक्रियानिमित्ता । विरोधाल- झारेति । त्रयीमयत्वेऽपि वारुणीगमनलक्षणः पूर्व निर्दिष्टः । हेतुत्वे- नेति। पतितत्वाग्निप्रवेशलक्षणायाः क्रियायाः।फलत्वेनेति । तस्या एव । एकैवैषा किया हेतूप्रेक्षायाः कार्यत्वेन निमित्तं, हेतुत्वेन च फलोत्प्रेक्षायाः । विरोधालङ्कारस्य चेत्यादिना शेषस्य विरोधं प्रति वाधकत्वमाह । नन्वेवं पतितत्वाग्निप्रवेशलक्षणक्रियायोग आभासमूलत्वात् कथमुत्प्रेक्षाया निमित्तं स्यादत आह-विरोधाभासनसमय एवेति । उत्तरकालमिति । उत्प्रेक्षोदयोत्तरकालम् । समाधिरिति । वारुणीमित्यत्र दिगर्थव्यतिरिक्त- स्वार्थस्वापरोहात् । सर्वालङ्कारापयार्दत्वादिति । अनवकाशत्वेन पूर्व- मुपपादितत्वात् । पुनश्च श्लेषस्य सावकाशत्वेन सर्वालङ्कारापवादत्वयाधश- शानिवृत्त्यर्थमाहयत्रेत्यादि । श्लिष्टपदमहिना अनेकार्थशब्दमहिमेत्यर्थः । अर्थदयस्येत्यादि । द्वयोरप्यर्थयोरभिधागोचरंतया प्रतिपादयितुमनि(मे. प:१ऐः)। कुत इत्याह--अनन्वितत्वेनेति । पूर्वापरानन्वयात् । एक एव यर्थः पूर्वापराभ्यामन्वयमृच्छति, न द्वितीयोऽपि । श्लेपे तु द्वयोरप्यभिधागोच- "प्यत्रोत्ने', २. 'स्य दि', ३. 'स्य स', ५. प्र', ६. 'गामनि' क. स. पाउ:. ५. स्यामरो', ८. 'दकत्या', ९. 'रत्य राप्र' स. पारः, ४. 'दकत्या', ·४ मिरूपणम् सम्पाख्यालङ्कारसर्वस्वोपेतम् । उपक्षेप्यस्यार्थस्य सम्बन्धाभावात् तेन सहोपमानोपमेयभी- वस्याविवक्षणात् । न चान्या गतिरस्ति । तदत्र किं कर्त. व्यम् । उच्यते । श्लेपस्योक्तनयेनानाप्रवृत्ते नेरेवायं विषय इति निश्चिनुमः । तथाहि-शब्दशक्तिमूलध्वनावर्थान्तर- स्यासम्बईत्वात् सम्बन्धार्थमौपम्यं कल्प्यते । स च सम्बन्धः प्रकारान्तरेणौपम्यपरिहारेण यद्युपपादयितुं शक्यः स्यात् , तत् कोऽभिनिवेशस्तत्रोपमाध्वनौ । वस्तुध्वनिरपि सम्बन्धा- न्तरेण तत्र समीचीनः स्यात् । अत एवं- "अलङ्कारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद् यत्रावभासते। प्रधानत्वेन स ज्ञेयः शब्दशक्युद्भवो द्विधा ॥" इति न्यायभरनिवन्धेन द्विधा शब्दशक्त्युड्व उक्तः । एवं प्रकृतेऽपि यत्र सूचनाव्यापारोऽस्ति, तत्र शब्दशक्तिमूलो व- स्तुवनिर्वोद्धव्यः । यथा- "सद्यः कौशिकदिग्विजृम्भणवशादाकाशराष्ट्र जात् त्यक्त्वा धूसरकान्तिवल्कलधरो राजास्त शैलं ययौ। • तत्कान्ताप्यथ सान्त्वयन्त्यलिकुलध्वानैः समुल्लासिभिः कन्दन्तं कुमुदाकरं सुतमिव क्षिप्रं प्रतस्थे निशा॥" रत्वम् ।सम्पन्धामावः कुत इत्याह-तेन सहेति। तेनोपक्षेप्येण । उक्तन येन अर्थद्वयस्येत्यायुक्तन्यायेन । प्रकारान्तरेण औपम्यव्यतिरिक्तेन । वस्तु- ध्वनिरपीति । निरलकारवस्तुमानध्वनिरपीत्यर्थः । शब्दशक्तिध्वनायौप- म्यकल्पनस्य न नियम इत्यत्र काव्यप्रकाशकारवचनं संवादकत्वेनाह--अ- लङ्कारोऽधेत्यादि । वस्त्वेवेत्येवकारेण सालक्षारत्वं व्यवच्छिद्यते । प्रधान- त्वेनेति गुणीभूतव्यङ्गयनिरासार्थम् । द्विधेति । वस्तुध्वनिरलङ्कारध्वनिश्च 1. 'परत्वस्या', २. 'न्धि', ३. तो व', ४. 'त्युक्तम् । ए', ५. 'या' क. स. पाठ..

·११. अलक्षारसूत्र [श्लप. इति हरिश्चन्द्रचरिते । अत्र प्रभातवर्णनानुगुण्येन राजशब्दा- भिधेयेऽस्तमुपेयुपि चन्द्रे रोहिताश्वाख्यतनयसहितया औ- शीनर्या वध्वा युक्तस्य हरिश्चन्द्रस्य राज्ञो विश्वामित्रसम्पादि- तोपद्रववशात् प्रातः स्वराष्ट्रं त्यक्त्वा वाराणसी प्रति प्रस्थानं सूचितम् । तथा च कौशिकशब्दः प्रकृते इन्द्रोलूकयोर्वर्तते । सूचनीयार्थविषयत्वेन तु विश्वामित्रवृत्तिः । वल्कलसुताभ्यां त्वौपम्यं सूचनीयार्थनैरपेक्ष्येण सादृश्यसम्भवमात्रेणैव विश्रा- मणीयम् । अतः प्रकृतेन सूचनीयस्य सम्बन्धाच्छन्दशक्ति- मूलो वस्तुध्वनिरयम् । इह च- "आकृप्यादावमन्दग्रहमलकचयं वक्त्रमासज्य वक्त्रे कण्ठे लग्नः सुकण्ठः प्रभवति कुचयोर्दत्तगाढाङ्गसङ्गः । बद्धासक्तिनितम्बे पतति चरणयोर्यः स ताक् प्रियो मे वाले! लज्जा निरस्ता नहि नहि सरले! चोलकः किं [त्रपाकृत् ॥" इत्यलङ्कारांन्तरविविक्तोऽयं श्लेपस्य विषय इति नाशङ्कनीयम्। सद्यः कौशिकेत्यादौ चन्द्रवृत्तान्ते अभिया नियन्त्रणस्य हेतुः प्रकरणमि- साह-प्रभातवर्णनेत्यादि । कौशिकशब्द इति । कौशिकदिग्वि- जृम्भणमित्यनेन वासवदिशः प्राच्या अरुणोदयेनापोढतमस्कत्वाद् विकास उच्यते, उलूकमर्यादाया जृम्भणाभावो वा । वल्कलसुताभ्यामित्यादिना सू. च्याभिमतस्याप्यर्थस्य वाच्यत्वेन ध्वनित्वापवादशङ्का न कार्यत्याह । अत्र वल्कलसुतग्रहणं राष्ट्रस्याप्युपलक्षणम् । अत इत्यादि । अत्राप्युदाहरणे ध्वनिरवस्थित इति श्लेपस्य निरवकाशत्वं स्थितमेवेत्यर्थः । अथावकाशा- न्तरप्रदर्शनेन श्लेपदौर्बल्यवादिनः प्रत्यवस्थानमाशङ्कते १. 'या की', २. 'ध', ३. 'रवि' क. स. पाठः. ४. '' स. पाठ:. .. इह चेत्या- ·१११ निरूपगम् सव्याग्यालङ्कारसवस्वोपेतम् । अपह्नुतेरत्र विद्यमानत्वात् । वस्तुतोऽपह्नवस्य सादृश्यार्थ- प्रवृत्ते यमपनुत्यलङ्कार इति चेत् । न । उभयथाप्यपहृतेः सम्भवात् । सादृश्यपर्यवसायिना वोपह्नवेन अपह्नवपर्यवसा- यिना वा सादृश्येन भूतार्थापहवस्योभयथापि विद्यमानत्वात् । "सादृश्यव्यक्तये यत्रापह्नवोऽसावपहनुतिः । अपह्नवाय सादृश्यं यत्रै सैपाप्यपहनुतिः ॥" .. इति संक्षेपः । आद्या स्वप्रस्ताव एवोदाहता । द्वितीया 'तु सम्प्रति प्रदर्शिता । तेनालङ्कारान्तरविविक्तो नास्य विपयो- ऽस्तीति सर्वालङ्कारापवादोऽयमिति स्थितम् ।। दिना । इदमप्युदाहरणमलङ्कारान्तरस्यैव विषय इत्याह -- अपडतेर- त्रेत्यादि । वस्तुतोऽपह्नवस्येत्यादि । नात्र प्रियतमचोलकयोः सादृश्य विवक्षितम् । अनुरागवशादवशतः कीर्तितः प्रियो मुग्धया तत्सधर्मणा चो- लकेनापनूयते । उभयथापीत्यादिनोक्तमेवार्थं सुखग्रहणाय श्लोकेन निव- भाति -सादृश्यव्यक्तय इति । स्वप्रस्तावे अपनुत्यलङ्कारप्रस्तावे । उदाहृतेति । 'यदेतचन्द्रान्त'रित्यादिरूपेण । तेनेत्यादि । न च, देव! त्वमेव पातालमाशानां त्वं निवन्धनम् । त्वं चामरमरुद्भमिरेको लोकत्रयात्मकः ।। इत्येष श्लेपस्य विविक्तोऽस्ति विषय इति वाच्यम् । अनापि वर्णनीयपाता- ललक्षणद्रव्यविरोधस्य सद्भावात्.। नापि, ते गच्छन्ति महापदं भुवि परा भूतिः समुत्सद्यते तेषां तैः समलङ्कृतं निजकुलं तैरेव लब्धा क्षितिः । तेषां द्वारि नदन्ति दन्तिनिवहास्ते भूपिता नित्यशो ये दृष्टाः परमेश्वरेण भवता तुष्टेन रुष्टेन वा ।। इत्यत्र श्लेषस्य विविक्तत्वेनावस्थितिरिति युक्तं वक्तुम् । इहापि रोपतोष- लक्षणोपाधिभेदेन द्रष्टुवी तादृशद्रष्टदृष्टत्वे(न) दृश्यानां वा भेदै सति वा- 1. 'धर्मप्र', २. 'वा सादृश्ये भू', ३. 'भाप्येपा', ४. 'तिः।' क. ख. पाठः.

·११२ - अलङ्कारसूत्रं [अप्रस्तुतप्रशंसा. प्रस्तुतादप्रस्तुतावगतौ समासोक्तिरुक्ता । अधुना तद्वैपरीत्येनाप्रस्तुतात् प्रस्तुतप्रतीतावप्रस्तुतप्रशंसोच्यते अप्रस्तुतात् सामान्यविशेषभावे कार्यकारण- भावे सारूप्ये च प्रस्तुतप्रतीतावप्रस्तुतप्रशंसा ॥ ३४ ॥ इहाप्रस्तुतस्य वर्णनमेवायुक्तम् , अप्रस्तुतत्वात् । प्र- स्तुतपरत्वे तु कदाचित् तद् युक्तं स्यात् । न चाप्रस्तुताद- सम्बन्धे प्रस्तुतप्रतीतिः, अतिप्रसङ्गात् । सम्बन्धे तु भवन्ती त्रिविधं सम्बन्ध नातिवर्तते । तस्यैवार्थान्तरप्रतीतिहेतुत्वोप- पत्तेः । त्रिविधश्च सम्बन्धः समान्यविशेषभावः कार्यकारण. भावः सारूप्यं चेति । सामान्यविशेषभावे सामान्याद् विशे- पस्य विशेषाद् वा सामान्यस्य प्रतीतौ हैतम् । कार्यकारण- भावेऽप्यनयैव भङ्गया द्विधात्वम् । सारूप्ये त्वेको भेद इ- त्यस्याः पञ्च प्रकाराः । तत्रापि सारूप्यहेतुके भेदे साधर्म्य- वैधाभ्यां दैविध्यम् । वाच्यस्य सम्भवासम्भवोभयरूपता. शब्दस्य समुच्चयार्थत्वेन प्राकरणिकविपयायास्तुल्ययोगिताया विकल्पार्थत्वेन 'भक्तिमहे'त्यादिवद् विकल्पस्य वा सुवचत्वात् ॥ प्रस्तुतादप्रस्तुतावगतावित्यादिनाप्रस्तुतप्रशंसायाः सङ्गतिं दर्शयति । मध्ये परिकरलेपयोलक्षणं समासोक्तिनिमितमूतविशेपणसाम्यान्वयेन प्रास- निकम् । अप्रस्तुतेत्यादि । अप्रस्तुतात् प्रस्तुतप्रतीतावप्रस्तुतप्रशंसति सा- मान्यलक्षणम् ! अनयैव भङ्गयेति । कारणात् कार्यस्य कार्याद् वा कारणस्य प्रतीतौ । सारूप्ये त्वेक इत्यादि । सारूप्यसम्बन्धस्य सामा- न्यविशेपकार्यकारणभावयत सम्बन्धिस्वरूपभेदोलेसेनाप्रवृत्तरकमदत्वमुक्तम्। प्रकारान्तरेण तु भेदमाह ~ तन्नापीत्यादि । चाभ्यस्येत्यादि । प्रस्तु. तारोपमन्तरेण घटमानत्वमघटमानत्वं च सम्भवासम्मवी । इदमपि प्रकार- १. 'न्ती न मि', २. पमति', .. 'ना भे, ४. 'तादिमिक. ग. पाठ:.

·। निरूपणम्] सध्याच्या कारमयोपेतम् । भिश्च त्रयः प्रकाराः। लिष्टशब्दप्रयोगे त्वर्थान्तरस्यावाच्यत्वात् श्लेषाद् विशेषः । श्लेपे ह्यनेकस्यार्थस्य वाच्यत्वमित्युक्तम् । तत्र सामान्याद् विशेषप्रतीतो यथा "तण्णस्थि किंपि पइणो पकप्पिअं जं ण णिअइधरणीए । अणवरअगमणसीळरस काळपहिअस्स पाहिज्जम् ॥" अत्र प्रहस्तवधे विशेष प्रस्तुते सामान्यमभिहितम् । विशे- षात् सामान्यप्रतीतो यथा- "एतत् तस्य मुखात् कियत् कमलिनीपत्रे कणं वारिणो यन्मुक्तामणिरित्यमस्त स जडः शृण्वन्यदस्मादपि । अगुल्यग्रलघुक्रियाप्रविलयिन्यादीयमाने शनै- स्तनोड्डीय गतो ममेत्यनुदिनं निद्राति नान्तःशुचा॥" अत्र जडानामस्थान एवाभिनिवेश इति सामान्ये प्रस्तुते विशेषोऽभिहितः । कारणात् कार्यप्रतिपत्तौ यथा - "पश्यामः किमियं प्रपद्यत इति स्थैर्य मयालम्बितं किं मां नालपतीत्ययं खलु शठः कोपस्तयाप्याश्रितः । त्रयं सारूप्य एव । श्लेपेण सर्वालङ्कारापवादकत्वादस्याश्च वाध्यत्वं नाशक- नीयमित्याह ----श्लिष्टशब्दप्रयोग इति । उक्तमिति । समासोक्त्यु- पक्रमे । तपणत्थीत्यादि । तन्नास्ति किमपि पत्युः (सु ? प्र)कल्पित यन्न नियतिगृहिण्या। अनवरतगमनशीलस्य कालपथिकस्य पाथेयम् ॥ पत्युः कालपथिकस्येत्यन्वयः । अत्र प्रहस्तेत्यादि । प्रहस्तस्य' काल- वशंवदवे वक्तव्ये सर्वेपा कालवशवदत्वमुक्तम् । एतत् तस्येत्यादि । मुखादारम्भतः । तस्येति वक्ष्यमाणो जड. परामृश्यते । स जड इत्यस्य नि- द्रातीत्यनेनान्वयः । मध्ये वाक्य शृण्वन्यदस्मादपीति । अस्मात् कमलिनी- १ 'कार्थ', २ 'तीतो य' क स पाठ . ३. 'स' ख. पाठ..

·११४
अलकारसूत्र
[भमस्तुतमशंसा.
इत्यन्योन्यविलक्षदृष्टिचतुरे तस्मिन्नवस्थान्तरे
सव्याज हसितं मया धृतिहरो बाप्पस्तु मुक्तस्तया ॥"
अत्र तथाधिरूढो मानः कथं निवृत्त इति कार्ये प्रस्तुते
निवृत्तिकारणमभिहितम् । कार्यात् कारणप्रतीतो यथा
"इन्दुर्लिप्त इवाञ्जनेन जडिता दृष्टिर्मगीणामिव
प्रम्लानारुणिमेव विद्रुमदलं श्यामेव हेमप्रभा ।
कार्कश्यं कलयापि कोकिलवधूकण्ठेप्विव प्रस्तुतं
सीतायाः पुरतश्च हन्त शिखिनां बर्हाः सगर्दा इव ॥"
अन सम्भाव्यमानैरिन्दादिगतैरञ्जनलिप्तत्वादिभिः कार्यरूपै-
रप्रस्तुतैर्लोकोत्तरवदनादिगतः सौन्दर्यविशेषः कारणरूपः प्र.
स्तुतः प्रतीयते । तेनेयमप्रस्तुतप्रशंसा । ननु कार्यात् कारणे
गम्यमानेऽप्रस्तुतप्रशंसायामिष्यमाणायां-
"येन लम्बालकः सास्रः कराघातारुणस्तनः ।
अकारि भन्मवलयो गजासुरवधूजनः ॥"
"चकाभिघातप्रसभाज्ञयैव
चकार यो राहुवधूजनस्य ।
पत्रवारिकणविषयमुक्ताम्रमादप्यन्यज्जात्यं शृण्वित्यर्थः । पश्याम इति ।
अयं सलु शठः किं मां नालपतीत्यन्वयः । सम्भाव्यमानरित्यादि।
मुसायपेक्षया कान्त्यादिवैधुर्यलक्षणनिमितवशादुत्प्रेक्ष्यमाणैः । तेनेयमित्यु-
पसंहारेण कार्यात् कारणप्रतीतिरूपाया अमस्तुतप्रशंसायाः पयायोक्तविवि-
क्तविषयत्वं सूचयति । अस्यैवोदाहरणस्याप्रस्तुतपशंसाविपयत्वं समर्थयितुं
पर्यायोक्ताप्रस्तुतपशंसयोपियविभाग चायपूर्वकं दर्शयति-नन्वित्या-
'टोपि मा', . 'वनितर' ४. 'लना श्या',
१. 'ययाचाराधि',
'रो' क.स. पाठः.

·११५ निरूपणम् सप्याख्यालधारसर्वस्वोपेतम्। आलिङ्गनोद्दामविलासवन्ध्यं रतोत्सवं चुम्बनमानशेषम् ॥" इत्यादौ सुप्रसिद्ध पर्यायोक्तविषयेऽप्यप्रस्तुतप्रशंसाप्रसङ्गः । अत्र हि गजासुरवधूगतेन लम्बालकत्वादिना कार्येण कार- णभूतो गजासुरवधः प्रतीयते । तथा राहुवधूगतेन विशिष्टेन रतोत्सवेन राहुशिरश्छेदः कारणरूपोऽवगम्यते । एवमन्यत्रापि पर्यायोक्तविषये ज्ञेयम् । तस्मादप्रस्तुतप्रशंसाविषयत्वात् पर्यायोक्तस्य निर्विषयेत्वप्रसङ्ग इति । नैप दोषः । उभयत्र कार्यात् कारणं प्रतीयते । कार्यमप्रस्तुतं प्रस्तुतं चेति द्वयी गतिः । यत्र प्रस्तुतत्वं कार्यस्य कारणबत् तस्यापि वर्णनी: यत्वात् , तत्र कार्यमुखेन कारणं पर्यायेणोक्तमिति पर्यायो- तालङ्कारः । तत्र हि कारणापेक्षया कार्यस्यातिशयेन सौन्द- यमिति तदेव वर्णितम् । यथोक्तोदाहरणहये । अत्र हि गजासुरवधवद् गजासुरवधूवृत्तान्तोऽपि भगवत्प्रभावजन्य- त्वात् प्रस्तुत एव । एवं राहुवधूवृत्तान्तोऽपि ज्ञेयः । ततश्च नायमप्रस्तुतप्रशंसाया विषयः। यत्र पुनः कारणस्य प्रस्तु- तत्वे कार्यमप्रस्तुतं वर्ण्यते, तत्र स्पष्टैवाप्रस्तुतप्रशंसा । यथा 'इन्दुर्लिप्त इवे'त्यादौ । अत्र हीन्द्रादयः स्फुटमेवाप्राकर- णिकाः । तत्प्रतिच्छन्दभूतानां मुखादीनां प्राकरणिकत्वात् । तेनानेन्द्रादिगतेनाञ्जनलिप्तत्वादिनाप्रस्तुतेन प्रस्तुतं मुखादि- दिना। सुप्रसिद्ध इति । उद्भटादिमिरुदाहृतत्वात् । एवमन्यत्रापीति। 'स्पृष्टास्ता' इत्यादौ । अप्रस्तुतप्रशंसाविषयत्वादिति । उदाहर- १. 'द', १. 'यप्र', ३ 'ते । तत्र का', ४ जनायम् ।', ५. 'यन। 'तधू, 'मावि क, ख पाठ ८. '' स्य, याठ, ·११६ । अलङ्कारसूत्रं [भप्रस्तुतप्रशंसा- गतं सौन्दर्य सहृदयहृदयाह्लादि गम्यत इत्यप्रस्तुतप्रशंसै- वासौ । एवञ्च यत्र वाच्योऽर्थोऽर्थान्तरं तादृशमेव स्वोपस्का- रकत्वेनागूरयति, तत्र पर्यायोक्तम् । यत्र पुनः स्वात्मानमें- वाप्रस्तुतत्वात् प्रस्तुतमर्थान्तरं प्रति समर्पयति, तत्राप्रस्तुत- प्रशंसेति निर्णयः । ततवानया प्रक्रियया, "राजन् राजसुता न पाठयति मां देव्योऽपि तूष्णी स्थिताः कुब्जे! भोजय मां कुमारसचिवैर्नाद्यापि किं मुज्यते । इत्थं राजशुकरतवारिभवने मुक्तोऽध्वगैः पञ्जरा- चित्रस्थानवलोक्य शून्यवलभावकैकमाभाषते ॥" इत्यत्र पर्यायोक्तमेवेति बोद्धव्यम् । अन्ये तु दण्डयात्रोद्यत त्वां वुड्वा त्वदरयः पलाय्य गता इति कारणरूपस्यैवार्थस्य प्रस्तुतत्वात कार्यरूपोऽर्थोऽप्रस्तुत एव । राजशुकवृत्तान्तश्चा- प्रस्तुतत्वात् प्रस्तुतार्थ स्वात्मानमर्पयतीत्यप्रस्तुतप्रशंसैवात्र न्याय्येति वर्णयन्ति । सर्वथा पर्यायोक्ताप्रस्तुतप्रशंसयोर्वि- पयविभागः सुनिरूपित एवेति स्थितम् । सारूप्ये यथा । णानामिति शेषः । तत्प्रतिच्छन्दभूतानाम् इन्द्वायुपमेयभूतानाम् । तादृशं. मेयेति । वाच्यवद् वर्णनीयमेव । (उ?स्वो)पस्कारकत्वेन स्वसाधकत्वेन । आगूरयति आक्षिपति । यत्र पुनरिति । वाच्योऽर्थ इत्यनुवर्तते । एतदेव अन्यारम्भे 'स्वसिद्धय' इत्यादिना सूचितम् । ततश्चेति । एवं विविक्तवि- पयत्वात् । अन्ये विति । काव्यप्रकाशकारादयः । तन्मतं दूपयति सर्वथेति । सुनिरुपित इति । कार्यस्य वर्णनाहीनहत्वाभ्याम् । अत्र च शत्रुपलायनवत् तदवनगतशुकवृत्तान्तोऽपि वर्णनीयशातिशयजन्यत्वात् प्रस्तुत एवेति पर्यायोक्तत्वमेव युक्तमिति भावः। सामप्ये ययेत्यस्यानन्तरम् 1. गयो न प पाठ.. . कन्या'ग पाठ:.

·११० । निरूपणम् सम्याख्याकारसर्वस्वोपेतम्। एतानि साधोदाहरणानि । चैधयेण यथा--- "धन्याः खलु बने वाताः कल्हारस्पर्शशीतलाः । राममिन्दीवरश्यामं ये स्पृशन्त्यनिवारिताः॥" अत्र वाता धन्या इत्यप्रस्तुतादादहमेधन्येति वैधये॒ण प्रस्तु- एतानि साधर्योदाहरणानीत्यस्मात् पूर्व ग्रन्थकारदर्शितान्युदाहरणानि भ्रष्टत्वान्न दृश्यन्ते । अतो ग्रन्थान्तरदर्शितनयेन तानि दर्शयामः । सा च सारूप्यनिमित्ता त्रिधा श्लेपवती समासोक्तिमती तुल्यसंविधानवती चेति । तत्र क्षेपवती यथा- सत्यानुरक्तो नरकस्य जेता यदूद्वहो विक्रमनिर्जितेन्द्रः। आविष्कृतस्वर्गतरुधरित्र्यामंशो हरेर्वाग्विषयः कथं स्यात् ।। नात्र समासोक्तिः । विशेष्यस्यापि यदह इति साम्येन निर्दिष्टत्वात् । नापि क्षेपालङ्कारः, अर्थद्वयस्याप्यवाच्यत्वात् । नापि शब्दशक्तिमूलो ध्वनिः, वा- च्यस्याप्रस्तुतत्वात् । नचान वर्णनीयत्वेन प्रस्तुत एव राजा वाच्योऽस्त्विति युक्तं वक्तुं, स्वर्गतर्वाविष्करणादीनां मुख्यया वृत्त्यासम्भवात् । आक्षिप्य- माणस्य तु गुणवृत्त्या तद्वर्णनमविरुद्धम् । समासोक्तिमती यथा- सेवितं द्विजगणेन विस्तृतच्छायमाश्रितफलप्रदायिनम् । पादपं कमपि कूपकक्षितौ रूढमाश्रितवतां कुतः श्रमः ।। अत्र द्विजगणसेवितत्वादिविशेषणसाम्यात् पादपमित्यस्य विशेष्यस्य साम्या- भावाच समासोक्तिव्यपदेशमात्र, नतु मुख्या समासोक्तिः, वाच्यस्याप्रस्तु- तत्वात् । तुल्यसंविधानवती यथा- दक्षिणसमुद्रपारे केचिन्मृदिताः स्थितेन केसरिणा। अपरे दूरं गमिता (इभा)स्तथान्ये वनान्तरं गमिताः ।। अन शुन्दानागप्रस्तुतैकार्थनिष्ठत्वेऽपि संविधानतुल्यलबलेन वर्णनीयेन राज्ञा केपाञ्चिदरीणां वधः अन्येषां दूरमपसारणम् अपरेषां च स्वराज्याद् अंश- यित्वा द्वीपान्तरप्रापणं च कृतमिति प्रतीयते । वैधम्यणेति । रामस्पर्श- - - 'मिति' क. पाड ·११८ २ भलबारसूत्र [अप्रस्तुतमशंसा तोऽर्थः प्रतीयते । वाच्यसम्भव उक्तान्येवोदाहरणानि । असम्भवे यथा "करत्वं भोः! कथयामि दैवहतकं मां विद्धि शाकोटकं निर्वेदादिव वक्षि साधु विदितं कस्मादिदं कथ्यते । वामनान वटस्तमध्वगजनः सर्वात्मना सेवते नच्छायापि परोपकारकरणी मार्गस्थितस्यापि मे ॥" अत्राचेतनेन सह प्रश्नोत्तरिकानुपपन्नेति वाच्यस्यासम्भव एव । प्रस्तुतं प्रति तात्पर्यात प्रमुख एव तदध्यारोपप्रतीतेयुज्यत एवैतत् । उभयरूपत्वे यथा- "अन्तश्छिद्राणि भूयांसि कण्टका बहवो बहिः । कथं कमलनालस्य मा भूवन् भङ्गुरा गुणाः॥ अत्र वाच्येऽर्थे कण्टकानां गुणभङ्गुरीकरणे हेतुत्वमसम्भवि, छिद्राणां तु सम्भवि इत्युभयरूपत्वम् । प्रस्तुततात्पर्येण प्रती- तेस्तदध्यारोपात् सङ्गतमेवैतदिति नासमीचीनं किञ्चित् । एत- देव च श्लेपगर्भायामस्यामुदाहरणम् । तदन सामान्यविशेष- त्वेन कार्यकारणत्वेन सारूप्येण च यद् भेदपश्चकमुद्दिष्टं, तत्र इयोः सामान्यविशेषयोः कार्यकारणयोश्च यदा वाच्यत्वं तदभावप्रयुक्तयोर्धन्यत्वाधन्यत्वयोर्मिधो विरुद्धत्वात् । उक्तानीति भ्रष्ट- वाददृष्टानि श्लेपादिमन्ति निर्दिश्यन्ते । असम्भविनोऽपि वाच्यस्य कथ- मभिधानमित्यत आह --- प्रस्तुतं प्रतीति। सम्भवत्प्रश्नोत्तरिकप्रस्तुताध्या- रोपेण । लेपगर्भायामिति । छिद्रकण्टकगुणशन्दानागुभयार्थत्वेन शि- प्रत्वम् । अनन्तरमर्थान्तरन्यासस्य लक्षणार्थमप्रस्तुतप्रशंसया सह तस्य प्रस. झाद दृष्टान्तस्य चांशेन साम्यमशेन वैपायं च दर्शयति-तदप्रेत्यादिना । 'मंगामादि, ३. ' पेम. पी. 1. न. पा. ३ ·११९ - . निरूपणम् सध्यात्यालवारसर्वस्वोपेनम् । भवति, तदार्थान्तरन्यासाविर्भावः । सरूपयोस्तु वाच्यत्वे दृष्टान्तः । अप्रस्तुतस्य वाच्यत्वे प्रस्तुतस्य गम्यत्वे सर्वत्रा- प्रस्तुतप्रशंसेति निर्णयः॥ उक्तन्यायेन प्राप्तावसरमर्थान्तरन्यासमाह सामान्यविशेपकार्यकारणभावाभ्यां निर्दिष्टप्रकृ- तसमर्थनमर्थान्तरन्यासः ॥ ३५ ॥ निर्दिष्टस्याभिहितस्य समर्थनार्हस्य प्रकृतस्य समर्थ- कात् पूर्व पश्चाद् वा निर्दिष्टस्य यत् समर्थनमुपपादनं, न त्वपूर्वत्वेन प्रतीतिः । अतो नानुमानरूपोऽसावर्थान्तरन्यासः । तत्र सामान्यं विशेपस्य, विशेषो वा सामान्यस्य समर्थक इति द्वौ भेदौ । तथा कार्य कारणस्य, कारणं वा कार्यस्य समर्थकमिति दो भेदौ । तत्र भेदचतुष्टये प्रत्येक साधर्म्यवै. धाभ्यां भेदद्वयेऽष्टौ भेदाः। हिशब्दाभिधानानभिधानाभ्यां तत्र सामान्यविशेषभावादिसम्बन्धनिबन्धनत्वेन साम्यम् , अन्यतरोभय- च्यत्वाभ्यां वैषम्यम् ॥ यदर्थमयं विषयविभागः कृतः, तदाह - उक्तन्यायेनेत्यादि । सामान्येति । निर्दिष्टप्रकृतसमर्थनमर्थान्तरन्यास इति सामान्यलक्षणम् । सामान्यविशेषेति भेदनिर्देशः । तत्र निर्दिष्टग्रहणेनाप्रस्तुतप्रशंसाव्यावृत्तिः । तस्यां हि 'तण्णत्थी'त्यादौ सर्वस्य कालवशंवदत्वेन प्रहस्तकालवशंवदत्वं समर्थ्यते । तथाच भद्देन्दुराजेन 'प्रीणितप्रणयी'त्यादावप्रस्तुतप्रशंसोदाहरणे समर्थ्यसमर्थकमावस्य विद्यमानत्वात् तयावृत्त्यर्थ भट्टोद्भटग्रन्थे प्रकृतार्थस- मर्थनमित्यत्र प्रकृतशब्दः स्वशब्दोपात्तप्रकृनार्थनिष्ठो द्रष्टव्य इति व्याख्या- तम् । दृष्टान्तव्यवच्छेदाय सूत्रे स्वकण्ठेनानुपात्तमपि समर्थनपदसामर्थ्यलब्ध विशेषणं दर्शयति -- समर्थनार्हस्येति । दृष्टान्ते हि विम्वप्रतिविम्बत्व- १. 'स्यासमर्थनात् ५, २. 'पोऽी', ३. 'त्यपि द्वी' क. ख. पाठः, ४. 'ध' ख. पाठा ·१२० - अलधारपूर्व [अथान्तरन्यास समर्थकपूर्वोपन्यासोत्तरोपन्यासाभ्यां च भेदान्तरसम्भवेऽपि न तद्गणना, सहृदयहृदयहारिणो वैचित्र्यस्याभावात् । तस्माद् भेदाष्टकमेवेहोदृङ्कितम् । क्रमेण यथा- "अनन्तरत्नप्रभवस्य यस्य हिमं न सौभाग्यविलोपि जातम् । एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किरणेप्विवाङ्कः ॥" . "लोकोत्तरं चरितमर्पयति प्रतिष्ठा पुंसां कुलं नहि निमित्तमुदाचतायाः। वातापितापनमुनेः कलशात् प्रसूति- . लीलायितं पुनरमुण्य समुद्रपानम् ॥" "सहसा विदधीत न कियामविवेकः परमापदां पदम् । वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः ॥" अत्र सहसाविधानाभावस्य विमृश्यकारित्वरूपस्य सम्पहरणं कार्य साधर्येण समर्थकम् । तस्यैवैतत्कार्यविरुद्धमापत्पदत्वं मेव विवक्ष्यते, न तु समर्थ्यसमर्थकभावः । हिशब्दामिधानेत्यादिनोद्भटोक्तं भेदप्रकारं दूपयति । उद्दतितं निर्णीतम् । अनन्तेत्यादि । अत्र हिमलक्ष- णदोपविशेपस्य रनरूपगुणविशेपसमुदायशालिनि सौभाग्यविलोपिभावलक्ष- णार्थकार्यकरत्वरूपो(१) पिशेपो दोपमानस्य गुणसन्निपातसद्भावे सति निम- ज्जनलक्षणेनाकिश्चित्करलेन सामान्यरूपेण समर्थ्यते । सहसा विदधीतेत्य- त्रैकमेव कारणं प्रति किञ्चित् कार्य साधम्र्येण समर्थकं किञ्चिद् वैधणे- त्याह अन सहसाविधानेत्यादिना । विमृश्यकारिणमित्यनेन पूर्वा- धनिर्दिष्टसहसाविधानामावलक्षणं कारणमेवानूयत इत्याह-विमृश्यका- रित्वरूपस्यति । साधणेति । तत्कार्यत्वात् । एतत्कार्यविरुद्ध- १. 'स्यासंभया' क. य. पाट . १. "पिया भाविषयुलभा' स. पाठः ..

·१२१ - . निरूपणम्] सव्याख्यालङ्कारसर्वस्योपेतम् । सहसाविधानाभावविरुद्धाविवेककार्य वैधम्र्येण समर्थकम् । "पृथ्वि! स्थिरीभव भुजङ्गम ! धारयैनां त्वं कूर्मराज! तदिदं द्वितयं दधीथाः । दिकुञ्जराः! कुरत तत्रितये दिधीर्षा देवः करोति हरकार्मुकमाततज्यम् ॥" अत्र हरकार्मुकाततज्यीकरणं पृथ्वीस्थैर्यादिप्रवर्तकत्वे कारणं समर्थकत्वेनोक्तम् । वैधम्र्येण सामान्यविशेषभावे यथा - "अहो हि मे बहुपराद्धमायुपा यदप्रियं वाच्यमिदं मयेदृशम् । त एवं धन्याः सुहृदा पराभवं जगत्यदृष्ट्वैव हि ये क्षयं गताः ॥" अनायुःकर्तृकापराधाक्षितस्याधन्यत्वस्यायुविरुद्धक्षयगतिश्यु- क्तं धन्यत्वं विरुद्ध सामान्यरूपतया समर्थकत्वेनोक्तम्। कार्य- कारणतायों तु वैधय॑णोदाहृतम् । हिशब्दाभिहितत्वादिभेदाः स्वयमेव बोद्धव्याः। चारुत्वातिशयाभावान्नेह प्रैपश्चिताः ॥ मिति । संपदरणविरुद्धम् । वैधम्र्येणेति । विरुद्वकारणजन्यत्वात् । प्रवर्त- कत्व इति । पृथ्वि! स्थिरीभवेत्यादिवचनस्य प्रवर्तनारूपत्वात् । आयुक- तैकेति । अजीवद्भिरप्रियं वक्तुमशक्यमित्यायुष एवाप्रियवचने प्रयोजकत्र- मिति तस्यापराधकर्तृत्वम् । अत्र समर्थनीयो विशेषो न निर्दिष्ट इति शङ्का न कार्यत्याह- आक्षितस्येति। आयुषोऽपराधश्चाधन्यवांपादनमेवेत्यर्थः। विरुद्धमिति । धन्यत्वाधन्यत्वगोविरु द्वस्वरूपवाद विरुद्वप्रयोजकत्वाच । उदाहृतमिति । 'अविवेकः परमापदां पदमि'ति । एवं सामान्यस्य का- यस्य च वैधण समर्थकत्वमुदाहृतम् । विशेषस्य कारणस्य च क्रमेण १. "मिम दि ५ 'यो वै', ३. 'वातु नेह' क. ग्य. पाट. ४. 'दर्शिना' ५ 'पनि', ६. 'ना' स पाठः मूलपा ·१२. - अलङ्कारसून व्याजस्तुति- कृत्वा । स्तुतिनिन्दारूपस्य विच्छित्तिविशेषस्य भावादप्रस्तुत- प्रशंसातो भेदः । क्रमेण यथा- "हे हेलाजितबोधिसत्त्व! वचसा कि विस्तरैस्तोयधे! नास्ति त्वत्सदृशः परः परहिताधाने गृहीतव्रतः । तृप्यत्पान्थजनोपकारघटनावैमुख्यलब्धायशो- भारमोहहने करोपि कृपया साहायकं यन्मरोः ॥" अन्न विपरीतलक्षणया वायवैपरीत्यप्रतीतिः । "इन्दोर्लक्ष्म त्रिपुरजयिनः कण्ठमूलं मुरारि- र्दिङ्नागानां मदजलमपीभाञ्जि गण्डस्थलानि । अद्याप्युींवलयतिलक ! श्यामलिम्नानुलिप्ता- न्युद्धासन्ते वद धवलितं किं यशोभिस्त्वदीयैः ॥" अन धवलताहेतुयशोविपयानवक्लप्तिप्रतिपादनेन 'विशेष- प्रतिपेधे शेपाभ्यनुज्ञानम्' इति न्यायात् कतिपयपदार्थवर्ज समस्तवस्तुधवलताकारित्वं नृपयशमः प्रतीयते । स्तुतिनिन्दारूपस्येति । विपरीतलक्षणयति । हे हेलाजितेत्यादिभिः परमकारुणिकत्वप्रतिपादकैः पदैर्वाच्यविपरीतनृशंसत्वादि लक्ष्यते । अत्र धवलतेत्यादि । धवलताहेतुना यशसा विषयाणां धवलीकर्तव्यानामनव- क्लप्सिरव्याप्तिः, तत्प्रतिपादनमुखेन । अाप्तिश्वेन्दुलक्ष्मादीनां श्यामलिना- नुलिप्तलेनावगतौदधवलीकरणात् प्रतीयते । विशेषप्रतिषेध इत्यादिना नि- न्दायाः स्तुतिपर्यवसायित्वं दर्शयति । कतिपयपदार्थवजमिति । एत- लोकनिर्दिष्टेन्दुलक्ष्मादिवर्जम् । पूर्वबोदाहरणे पैरस्यांदनुपभोग्यत्वेन प- रानुपकारित्वस्य प्रत्यक्षतः सिद्धेः परहिताधाने गृहीतवत इत्यादिस्तुतेधिः । उत्तरत्र सर्वपदार्थधवलीकारगोचरेण प्रत्यक्षेण धवलितं किमित्यादिना 'गजनया युदय', २. 'शान' ग. पाट ३. 'तसाद', ५. 'स्या' क. पाता. . १. ४ 'ण' रा.ग.पा.

·निरूपणम् ] सन्यायालङ्कारसर्वस्वोपेतम् । १२५ "किं वृत्तान्तैः परगृहगतैः किन्तु नाहं समर्थ- स्तूष्णी स्थातुं प्रकृतिमुखरो दाक्षिणात्यस्वभावः। गेहे गेहे विपणिषु तथा चत्वरे पानगोष्ठया- मुन्मत्तेव भ्रमति भवतो वल्लभा हन्त कौतिः ।।" इत्यत्र प्रक्रान्तापि स्तुतिपर्यवसायिनी निन्दा हन्त कीर्तिरि- त्यनेन भणितिप्रकारेणोन्मूलितेव न प्ररोहं गमितेति क्लिष्टमे- तदुदाहरणम् ॥ गम्यत्वमेव प्रकृतं विशेषविपयत्वेनोररीकृत्याक्षेपाल- २ - कार उच्यते उक्तवक्ष्यमाणयोः प्राकरणिकयोविशेषप्रतिपत्त्यर्थ निषेधाभास आक्षेपः ॥ ३८ ॥ इह प्राकरणिकोऽर्थः प्राकरणिकत्वादेव वक्तुमिप्यते । बौधिता निन्दा वाध्यते । उन्मूलितेयेत्यादि । हन्तशब्दस्य विषादद्योत- कत्वान्निन्दापर्यवसायित्वस्यैव प्ररोहः, न स्तुतिपर्यवसायित्वस्य । अथवा हन्तशब्दस्य हर्पप्रतिपादकतयोपक्रम एव निन्दाया उन्मूलितत्वेन प्रतीतेन तन्मुखेन स्तुतेरभिव्यक्ति । अतः लिटतेत्यर्थः । एतत्प्रतिपादनार्थमेवोदाहर- णान्तरोपन्यासः ।। विशेषविपपत्वेनोररीकृत्यति। विशेषस्व गम्यत्वमङ्गकृत्य । उक्तवक्ष्यमाणयोरित्यादि । विशेषप्रतिपत्त्यर्थ प्राकरणिकनिषेधाभास आक्षेप इति सामान्यलक्षणम् । उक्तवक्ष्यमाणयोरिति प्रकारनिर्देशः । नि- पेध्यनिष्ठविशेपप्रतीतिप्रयोजनो बाध्यत्वेनोभासरूप उक्तवक्ष्यमाणयोनिपेधा- भास आक्षेप इति सूत्रार्थः । सूत्रे प्राकरणिकयोरिति विशेषणं निषेधस्या- भासताप्रतिपादनहेतुलेनोक्तमित्याह इद प्राकरणिकोऽर्थ इत्या- १. 'ति भ' स.ग, पाठः पान्मूक, पाट: ३. 'या', ४. निनि. न्दाप', ५. 'नावमा' स पाठः - , ·अलङ्कारमून [व्याजस्तुति- कृत्वा । स्तुतिनिन्दारूपस्य विच्छित्तिविशेपस्य भावादप्रस्तुत- प्रशंसातो भेदः । क्रमेण यथा- "हे हेलाजितबोधिसत्व! वचसां किं विस्तरैरतोयधे! नास्ति त्वत्सदृशः परः परहिताधाने गृहीतव्रतः। तृप्यत्पान्थजनोपकारघटनावैमुख्यलब्धायशो- भारग्रोहहने करोपि कृपया साहायकं यन्मरोः॥" अत्र विपरीतलक्षणया वाच्यवैपरीत्यप्रतीतिः । “इन्दोर्लक्ष्म त्रिपुरजयिनः कण्ठमूलं मुरारि- र्दिङ्नागानां मदजलमपीभाजि गण्डस्थलानि । अद्याध्युर्वीवलयतिलक ! श्यामलिम्नानुलिप्ता- न्युद्धासन्ते वद धवलितं किं यशोभिस्त्वदीयैः ॥" अत्र धवलताहेतुयशौविपयानवक्लूप्तिप्रतिपादनेन 'विशेष- प्रतिपेधे शेपाभ्यनुज्ञानम्' इति न्यायात् कतिपयपदार्थवर्ज समस्तवस्तुधवलताकारित्वं नृपयशमः प्रतीयते । स्तुतिनिन्दारूपस्येति । विपरीतलक्षणयति । हे हेलाजितेत्यादिभिः परमकारुणिकत्ल प्रतिपादकैः पदैवीच्यविपरीतनृशंसत्वादि लक्ष्यते । अन्न धवलतेत्यादि । धवलताहेतुना यशसा विषयाणां धवलीकर्तव्यानामनव- क्लप्तिरव्याप्तिः, तत्प्रतिपादनमुखेन । अ-सिधेन्दुलक्ष्मादीनां श्यामलिमा- नुलिसलेनावगतौदधवलीकरणात् प्रतीयते । विशेषप्रतिपेध इत्यादिना नि- न्दायाः स्तुतिपर्यवसायित्वं दर्शयति । कतिपयपदार्थवर्जमिति । एत- च्छलोकनिर्दिऐन्दुलक्ष्मादिवजम् । पूर्वत्रोदाहरणे पैरस्याँदनुपभोग्यत्वेन प- रानुपकारित्वस्य प्रत्यक्षतः सिद्धेः परहिताधाने गृहीतवत इत्यादिस्तुतेर्वाधः । उत्तरत्र सर्वपदार्थधवलीकारगोचरेण प्रत्यक्षेण धवलितं किमित्यादिना १. गजनवा-युदय', २. 'शान' प. ग. पाठः ३. 'तगाद', ५. 'स्यानु'का पारा स.ग.पाठ:.

·निरूपणम् ] सन्यायालङ्कारसस्त्रोपेतम् । १२५ "किं वृत्तान्तैः परगृहगतैः किन्तु नाहं समर्थ- स्तूष्णी स्थातुं प्रकृतिमुखरो दाक्षिणात्यस्वभावः । मेहे गेहे विपणिपु तथा चत्वरे पानगोष्ठया- मुन्मत्तेव भ्रमति भवतो वल्लभा हन्त कौतिः ॥" इत्यत्र प्रक्रान्तापि स्तुतिपर्यवसायिनी निन्दा हन्त कीतिरि- त्यनेन भणितिप्रकारेणोन्मूलितेव न प्ररोहं गमितेति क्लिष्टमे- तदुदाहरणम् ॥ गम्यत्वमेव प्रकृतं विशेषविषयत्वेनोररीकृत्याक्षेपाल- .. २ कार उच्यते उक्तवक्ष्यमाणयोः प्राकरणिकयोर्विशेपप्रतिपत्त्यर्थं निषेधाभास आक्षेपः ॥ ३८ ॥ इह प्राकरणिकोऽर्थः प्राकरणिकत्वादेव वक्तुमिष्यते । बोधिता निन्दा बाध्यते । उन्मूलितेवेत्यादि । हन्तशब्दस्य विपादयोत- कत्वान्निन्दापर्यवसायित्वस्यैव प्ररोहः, न स्तुतिपर्यवसायित्वस्य । अथवा हन्तशब्दस्य हर्षप्रतिपादकतयोपक्रम एव निन्दाया उन्मूलितत्वेन प्रतीतेन तन्मुखेन स्तुतेरभिव्यक्तिः । अतः क्लिटतेत्यर्थः । एतत्प्रतिपादनार्थमेवोदाहर- णान्तरोपन्यासः ॥ विशेषविषयत्वेनोररीकृत्येति । विशंपस्य गम्यत्वमङ्गीकृत्य ! उक्तयक्ष्यमाणयोरित्यादि । विशेषप्रतिपत्त्यर्थं प्राकरणिकनिषेधाभास आक्षेप इति सामान्यलक्षणम् । उक्तयक्ष्यमाणयोरिति प्रकारनिर्देशः । नि- पेयनिष्ठविशेषप्रतीतिप्रयोजनो बाध्यत्वेनामासरूप उक्तवक्ष्यमाणयानिषेधा- भास आक्षेप इति सूत्रार्थः । सूत्रे प्राकरणिकयोरिति विशेषणं निपेषस्या- भासताप्रतिपादनहेतुत्वेनोक्तमित्याह इद्द प्राकरणिकोर्थ इत्या- .. ' तिभ' स.ग, पाठः. २. म' क. पाटः, ३. 'ग', ४. "तिनि- न्दार', ५. 'नावभा' य. पाठः " - ·१२६ अवशरमूर्य [भाक्षेप- तथाविधस्य विधानार्हस्य निषेधः कर्तुं न युज्यते । स कृतो- ऽपि बाधितस्वरूपत्वान्निषेधायत इति निषेधाभासः सम्पन्नः। तस्यैतस्य करणं प्रकृतगतत्वेन विशेषप्रतिपत्त्यर्थम् । अन्यथा गजस्तानतुल्यं स्यात् । स चाभासमानो निषेध उक्तस्य वास्या- दासृत्रितामिधेयत्वेन वक्ष्यमाणस्य वा स्यादित्याक्षेपस्य द्वयी गतिः । उक्तविषयत्वेन कैमर्थक्यपरमालोचनमाक्षेपः । व- क्ष्यमाणविषयत्वेनानयनरूपमागूरणमाक्षेपः । एवञ्च अर्थभेदा- दाक्षेपशब्दस्य द्वावाक्षेपाविति बदन्ति । तत्रोक्तविपये यस्यै- वेष्टस्य विशेषस्तस्यैवाक्षेपः । वक्ष्यमाणविपये त्रिष्टस्य विशेपः इष्टसम्बन्धिनोऽन्यस्य सामान्यरूपरय निषेधः । तेनात्र दिना । निषेधायत इति । निषेधवदाचरति । नतु निषेव एवेत्यर्थः । अन्ययेति । यथा गजस्य स्त्रानं मदान्धवप्रयुक्तेन पुनरपि पांसुप्रक्षेपण निष्फलेमेव, एवं निधोऽप्याभासरूपत्वादस्वप्रतीतिप्रयोजनः सन् उक्तव- क्ष्यमाणलक्षणप्रकृतगतत्वेन विशेषस्याप्यप्रत्यायने निष्फल एवेत्यर्थः । ननु यदि निषेधः क्रियते, वक्ष्यमाणस्य वक्ष्यमाणलं कथं ज्ञायत इत्यत आह-आमृत्रितेति । सामान्योक्त्यांशोक्त्या वा वक्ष्यमाणस्याप्यामें- धेयजन्य सूचनाददोप इत्यर्थः । कैमर्थक्यपरमित्यादि । यथा 'आक्षेप उपमानस्य त्यादौ । आनयनरूपमित्यनेनागूरणशब्दस्याः कथ्यते । यथा 'श्रुत्वाभ्यामथाक्षिप्त' इत्यत्रातित शब्दस्यार्थानातोऽर्थः, एवं वदपमाणवि- पयेऽप्याक्षपशब्दस्यानयनमर्थ इत्यर्थः । एववेत्यादिना लक्ष्यवाचन आक्षे- पशन्दस्य प्रकारद्वय निरुक्तिभेदेन भेद दर्शयित्वा लक्षणमेदमपि दीयतु- माह - नत्रोक्तविषय इत्यादिना । यगयेष्टस्य विशेष इति । प्रतिक्षिादापित इति शेषः । एवमिष्टस्य विशेप इत्यत्रापि व्यास्यम् । यस्यैवेत्येवकारण गायस्य विशेपरय गमकस्यक्षिपश्य चैकात्रयत्वं द्योत- यन् वक्ष्यमाणाक्षेपादुक्ताक्षेपस्य भदं दर्शयति । तत्र हि तयोमिन्नाश्रय- १. लि. १. 'रम्, ए'करा, पाटः ·। विरूपणम् सव्याख्यालङ्कारसर्वस्वोपेतम् । लक्षणभेदः । विशेषत्य चात्र शब्दानुपात्तत्वाद् गम्यत्वम् । तत्रोक्तविषये आक्षेपे कचिद् वस्तु निषिध्यते कचिद् वस्तु- कथनं निषिध्यत इति ही भेदौ । वक्ष्यमाणविषये तु कथन- मेव निषिध्यते । तच्च सामान्यप्रतिज्ञायां क्वापि विशेषनिष्ठत्वेन कचित् पुनरंशोक्तावंशान्तरगतत्वेनेत्यत्रापि द्वौ भेदौ । तदे- वमस्य चत्वारो भेदाः । शब्दसाम्यनिबन्धनं सामान्यविशे- पैभावमवलम्ब्य चात्र प्रकारप्रकारिभावपरिकल्पनम् । क्रमेण यथा "बाळअ णाहं दूई तीए पिओ सि त्ति णह्मवावारो। सा मरइ तुज्झ अयसो एअं धम्मक्खरं भाणमा " "प्रसोदेति ब्यामिदमसति कोपे न घटते करिष्याम्येवं नो पुनरिति भवेदभ्युपगमः। न मे दोपोऽस्तीति त्वमिदमाप हि ज्ञास्यसि मृपा किमेतरिमन् वक्तुं क्षममिति न वेद्मि प्रियतमे!" त्वम् । तदाह-वक्ष्यमणेति । तेनान लक्षणभेद इति । अत्रानयोः प्रकारयोः क्वचित् प्रतिपिपादयिपितविशेषाश्रयस्य निषिध्यमानत्वं , क्वचित् तत्सम्बन्धिनस्त्वन्यस्येति लक्षणभेदः । तदेवमस्येति । नन्वर्थभेदादन्य उक्तविषय आक्षेपः । वक्ष्यमागस्य विषयोऽप्यन्य इति स्थितम् । तत् कथं चतुष्प्रकारतेत्यत आह -शब्दसाम्यति । सत्यप्पथभेदादाक्षपस्य भेदे स्वरूपसाम्यादेकत्वनावभासमानः सामान्यरूप आक्षेपः प्रकारी । उक्तविष- यादयः प्रकारा इत्युपचारेण कथनमित्यर्थः । वाळअ इत्यादि । पालक! नाह दूतो तरयाः प्रियोऽसीति नारनद्वयापारः ।। सा म्रियते तवायश एतद्धर्माक्षर भणामः ।। 'नमिति । व क य पार 'न शब्दे मा' क पाठः 2 ३ 'पा क. ख, पाठ ·१२८ अलक्षारसूत्रं भाक्षेप- "सुहअ! विळम्बसु थोअंजाब इमं विरहकाअरं हिअ । संठविऊण भणिसं अहवा बोळेसु किं भणिमो ॥" "ज्योत्स्ना तमः पिकवचः क्रकचस्तुपारः क्षारो मृणालवलयानि कृतान्तदन्ताः । सर्व दुरन्तमिदमद्य शिरीपमृद्धी सा नूनमाः किमधवा हतजैल्पितेन ॥" आये उदाहरणद्वये यथाक्रम वस्तुनिषेधेन भणितिनिषेधेन चोक्तविषय आक्षेपः । तत्र चोक्तस्य दूतीत्वस्य वस्तुनो निषेधमुखेन सत्यवादित्वादिविशेषः । तथा भण्यमानस्य प्रसादस्य निषेधमुखेनैव कोपोपरागनिवर्तनेनावश्यस्वीका- यत्वं विशेपः । उत्तरस्मिन् पुनरुदाहरणद्वये यथाक्रमं सामा- न्यबारेणेप्टस्यांशोक्तावंशान्तरस्य स्वरूपेण च भणितिनिपेधे वक्ष्यमाणविषय आक्षेपः । तत्र च वक्ष्यमाणस्येष्टस्य भाणिसं सहअ इत्यादि। सुभग! विलम्बस्व स्तोकं यावदिदं विरहकातरं हृदयम् । संस्थाप्य मणिष्याम्यधवापनाम किं मणामः ।। यथाक्रममिति । आये उदाहरणे 'शाहं दूई' इति दूतीत्वलक्षणस्यास- त्यवादित्वायविनाभूतस्य वस्तुनः कैमर्थक्यमालोच्यते, द्वितीये तु प्रसीदे- त्यादिरूपाया भाणतेः कोपलक्षणकारणाभावादभ्युपगमरूपानिष्टप्रमशान्मि ध्याप्रतिपत्तिविषयत्वेन वैयर्थ्याच । सामान्यढारेणेति । 'सुहा विज म्वसु' इत्यादी भणिसं इति भणनमात्रमुक्तं, नतु प्रकारविशेषविशि तत्र सामान्योक्तिसहायेन किं मणिमो इति निषेधेन लद्विरहो मा दुर्विपद इत्यादिमरणशङ्कावहः प्रकारविशेष आक्षिप्यते । अंक त्यादि । अद्य शिरीपमृद्वी सा नूनमा प्रियतेत्यस्य सा नूनमा । , 1. 'जीवित' क.च. पाठः, ·निरूपणम्] सध्यारयालकारमर्वस्वोपेतम् । इति प्रतिज्ञातस्य सातिशयो मरणशङ्कोपजनकत्वादिर्वि- शेषः । तथैव ज्योत्स्नेत्यादावंशोक्तावंशान्तरस्य म्रियत इति प्रतिपाद्यरयाशक्यवचनीयत्वादिविशेषः । एवञ्च आक्षेपे इ. टोऽर्थः, तस्यैव निषेधः, निषेधस्यानुपपद्यमानत्वादसत्यत्वं, विशेषप्रतिपादनं चेति चतुष्टयमुपयुज्यते । तेन न निषेध- विधिः, नापि विहितनिषेधः । किन्तु निपेधेन विधेराक्षेपः । निषेधस्यासत्यत्वाद् विधिपर्यवसाना । विधिना तु निपे- घोऽस्य भेदत्वेन वक्ष्यते । ततश्च हर्षचरिते-अनुरूपो देव्या इत्यात्मसम्भावनेत्यादौ, तथा 'यामीति न स्नेहसदृशं मन्यत' इत्यादावुक्तविषय आक्षेपः । 'केवलं बाल इति सुत- रामपरित्याज्योऽस्मि । रक्षणीय इति भवद्भुजपञ्जरं रक्षा- स्थानम्' इत्यादावाक्षेपबुद्धिर्न कार्या । बालत्वादेरुक्तस्य नि- पेध्यत्वेनाविवक्षितत्वात् । प्रत्युतात्र बाल्यादिः परित्यागनि- पेधकत्वेन प्रतीयते । तेन नौयमाक्षेपः। कस्तद्ययं विच्छित्ति- सहायेन किमित्यादिनिपेधेनाशक्यवचनीयत्वादिविशेपविशिष्टमंशान्तरमाक्षि- प्यते। तस्यैवेत्येवकारेण निषेधानुपपद्यमानताहेतुमिष्टस्यानिध्यत्वं द्योतयति । न निषेधविधिरिति । अत्र च निषेधे तात्पर्याभावो हेतुः । विधिराक्षेप इत्यन हेतुमाह-निषेधस्येत्यादि। वक्ष्यत इति । 'अनिष्ठविध्याभासश्चे'- त्यत्र । ततश्चेति । एवमाक्षेपस्य विभक्तविषयत्वात् । उक्तविपय इति। प्रसीदेति ब्रूयामितिवत् । अत्र चानुरूपो देव्या इत्यादिरूपस्य वस्तुकथ- नस्य नैभृत्यादिविशेषप्रतिपादनाय निषेधः क्रियते । स च निध्यस्येष्ट- त्वादाभामः । प्रत्युतेति । न केवलमुपक्रान्तस्य बाल्यस्य निषेध्यत्वा- भावः, यावन्निषेधकत्वमपीत्यर्थः । कस्तहीत्यादि । अयं विच्छित्तिप्रकारः १. 'पः । ज्यो', २. 'मादी तथाशो', ३ ' विगेपः वि', ४, त् । किञ्च त. ५. 'नाक्षे क. ख. पाठ:. ६. 'नापि न विहितनि' स्व. पाठः. ७. 'ध' क, पाटा.

·. - १३० अलबारसूत्रं भाक्षेप- प्रकारोऽलङ्कार इति चेद्, व्याघातोख्यत्यालङ्कारस्यायं द्वि- तीयो भेद इति वक्ष्यते । "तदिष्टस्य निषेध्यत्वमाक्षेपोक्तेर्निबन्धनम् । सौकर्येणान्यकृतये न निषेधकता पुनः ॥" इति पिण्डार्थः । इह तु- "साहित्यपाथोनिधिमन्थनोत्थं काव्यामृतं रक्षत हे कवीन्द्राः!। यत् तस्य दैत्या इव लुण्टनाय काव्यार्थचोराः प्रगुणीभवन्ति ॥ गृह्णन्तु सर्वे यदि वा यथेच्छं नास्ति क्षतिः कापि कवीश्वराणाम् । रत्नेपु लुप्तेषु बहुप्वमय- रद्यापि रत्नाकर एव सिन्धुः ।।" इति । तथा "वाणेन हत्वा मृगमस्य यात्रा निवार्यतां दक्षिणमारुतस्यः । इत्यर्थनीयः शवराधिराजः श्रीकण्ठपृथ्वीधरकन्दरस्थः॥ यहा मृपा तिष्ठतु दैन्यमेतन्नेच्छन्ति वैरं मरुता किराताः। केलिप्रसङ्गे शबराङ्गनानां स हि श्रमग्लानिमपाकरोति॥" कोऽलङ्कार इत्यन्वयः । द्वितीयो भेद इति । 'सौकर्येण कार्यविरुद्धा क्रिया चेति लक्षितः ! उक्तमर्थ सुखप्रतिपत्तये श्लोकेन संगृह्णाति- दिष्टस्येति । निपेध्यत्वं निषेधविषयत्वम् । आक्षेपोक्राक्षेपालङ्कारज्यप- देशस्य । सौकयेणेत्यादि । यद् यत्कार्यसाधकत्वेन सम्भावितं, तस्य तत्कार्यापेक्षया सुकरतमत्वादन्यस्य तद्विरुद्धस्य कार्यस्य निष्पादनाय सि- साधयिपितकार्यस्य निषेधकता नाक्षेपोक्तर्निवन्धनमित्यर्थः । एवं विहित- - . त- १. 'तस्या' क.ख. पाठः, ·१३" ५ निरूपणम् सव्याख्याल कारसस्थोपेतम् । इत्यत्रे च नाक्षेपभ्रमः कार्यः । विहितनिषेधो ह्ययम् । नचा- सावाक्षेपः । निपेधेन विधौ तस्य भावादित्युक्तत्वात् । चम- कारोऽप्यत्र निषेधहेतुक एवेति न तत्सद्भावमात्रेणाक्षेपीः कार्या । अयं चाक्षेपो ध्वन्यमानोऽपि भवति । यथा "गणिकासु विधेयो न विश्वासो वल्लभ ! त्वया । किं किं न कुर्वतेऽत्यर्थमिमा धनपरायणाः ॥" अत्र हि गणिकार्यों एवोक्तौ तहोपोक्तिप्रस्तावे नाहं गणि. केति प्रतीयते । न चासौ निषेध एव, गणिकात्वेनावस्थित- यैव गणिकात्वस्य निषेधनात् । सोऽयं प्रस्खलद्रूपो निषेधो निषेधाभासरूपो वक्च्या गणिकायाः शुद्धस्नेहनिबन्धनत्वेन धनविमुखत्वादा विशेपे पर्यवस्यतीत्युक्तविषय आक्षेपध्वनिर- यम् । नतु "स वक्तुमखिलाञ् शक्तो हयग्रीवाश्रितान् गुणान् । योऽम्बुकुम्भैः परिच्छेदं शक्तो ज्ञातुं महोदधेः ॥" इत्याक्षेपध्वनावुदाहार्यम् । निषेधस्यैवात्र गम्यमानत्वात् । निषेधेऽप्याक्षेपनमो न कार्य इत्याह-इह त्यित्यादिना । पिहितनि- पेधो प्रयमिति । साहित्येति बाणेनेति च प्रथमाभ्यां श्लोकाभ्यां विहिते रक्षणाभ्यर्थने उत्तराभ्यां गृह्णन्तु सर्वे इति यद्वा मृपा इति च श्लोकाभ्यां नि- पिध्येते । निषेधेन विधाविति । आक्षिप्त इति शेपः । चमत्कारोऽप्य- प्रेत्यादिना आक्षेपत्वनिवन्धनं निषेधस्याभासत्वं नास्तीत्याह । तत्सद्भावः निषेधसद्भावः । न परमाक्षेपस्य वाच्यत्वम् , उत्प्रेक्षावद् गम्यत्वमपी- त्याह-अयं चेत्यादि । उक्तविपय इति । 'पाळअ ! गाहं दई त्यादि- वत् । वस्तुनिषेधस्तत्र वान्यः, इह पुनर्गम्यः । न वित्यस्यांदाहायमित्य- नेन संबन्धः । निषेधस्यैवेति । हयग्रीवगुणवक्तृलक्षणवस्तुनिषेधो गम्य- १. 'प्र ना', २. 'न न नहा', ३. 'नो भ', '. 'या उनी', ५. 'धाभागाय' क.ख.पाट:

·अलङ्कारसूत्र - . [आक्षेप- न निषेधाभासस्य । महोदधेरम्भःकुम्भपरिच्छेदशक्तिनिदर्श- नेन ह्यग्रीवगुणानां वक्तुमशक्यत्व एवात्र तात्पर्यम् । तन्नि- मित्तक एवात्र चमत्कारो न निषेधाभासहेतुक इति नाक्षेप- ध्वनिधीरत्र कार्या । सर्वथेष्टानिष्टस्य निषेधाभासस्य विध्यु- न्मुखस्याक्षेपत्वमिति स्थितम् । इत्थमिष्टनिषेधेनाक्षेपमुक्त्वा समानन्यायत्वादनिष्ट- विधिनाक्षेपमाह- अनिष्टविध्याभासश्च ॥ ३९ ॥ यथेष्टस्येष्टत्वादेव निषेधोऽनुपपन्नः, एवमनिष्टस्यानि- प्रत्वादेव विधानं नोपपद्यते । तत् क्रियमाणं प्रस्खलद्रूपत्वाद् विध्याभासे पर्यवस्यति । ततश्च विधेरुपकरणीभूतो निषेध इति विधिनायं निषेधोऽनिष्टविशेषपर्यवसायी निषेधागूरणा- मानस्तात्पर्यचमत्कारविषयत्वादनाभासरूप इति नात्राक्षेपध्वनिभ्रमः कार्य इत्यर्थः । सर्वथेति । वाच्यो वा भवतु गम्यो वेत्यर्थः ।। समानन्यायत्वादिति । अविषयनिष्ठत्वेनाभासरूपत्वादितराक्षे. पकत्वं समानन्यायता । अनिष्टविध्याभासश्चेत्यत्र चकारेणाक्षेप इत्यस्या- नुकपः । सङ्गत्यर्थमुपक्षिप्तं समानन्यायत्वमेव दर्शयति -यथेत्यादिना । प्रस्खलद्रूपत्वादिति । अनिष्टविषयत्वेन बाधितस्वरूपत्वात् । उपक- रणीभूत इति । अनभिमतविपयत्वादनुपपद्यमानेन विधिना स्वोपपाद- कतयानुपपत्तिनिरासायाक्षिप्तत्वाद् विधि प्रत्युपकरणः शेपः सम्पन्न इति केचिद् व्याचक्षते । अन्ये तु निषेधस्यैव तात्पर्यगोचरत्वाद् विविपर्ययाद- नुपपद्यमा(ने? नत्वे)न मत्वर्थीयान्तादुपकरणशब्दाच्च्चिप्रत्यय इति व्याच- क्षाणाः स्वाक्षेपैकतयोपकरणभूतेन विधिनोपकरणवान् भूतो निपेध इत्याहुः । अनिष्टविशेपपर्यवसायीति । यद् विधातुमनिष्टमपि विहितं, 'तत् . १ 'स्याप्यान' क, स, पाठः, २. 'च्यो भ.ग. पाठः. ३ 'पनः शेख. ग. पाठा. ४. 'पत' रा. पाठः.

·, निरूपणम् सन्यायालबारसर्वस्वोपेतम् । स्माक्षेपः । यथा- "गच्छ गच्छसि चेत् कान्त! पन्थानः सन्तु ते शिवाः । ममापि जन्म तत्रैव भूयाद् यत्र गतो भवान् ॥' अत्र कयाचित् कान्तप्रस्थानमनिष्टमप्यनिराकरणमुखेन कि- धीयते । न चास्य विधियुक्तः, आनिष्टत्वात् । सोऽयं प्रस्खल- दूपत्वेन निषेधमागूरयति । फलं चात्रानिष्टस्य कान्तप्रस्थान- स्यासंविज्ञातपदनिबन्धनमत्यन्तपरिहार्यत्वप्रतिपादनम् । इदं च ममापि जन्म तत्रैवेत्याशीःप्रतिपादनेनानिष्टपर्यवसायिना व्यञ्जितम् । यथावा "नो किञ्चित् कथनीयमस्ति सुभग! प्रौढाः परं त्वादृशाः पन्थानः कुशला भवन्तु भवतः को मादृशामाग्रहः । किन्त्वेतत् कथयामि सन्ततरतिक्लान्तिच्छिदस्तास्त्वया स्मर्तव्याः शिथिलाः सहसरुचयो गोदावरीवीचयः ।।" अनानभिप्रेतमेव कान्तप्रस्थानं यदा प्रमुख एवाभ्युपगम्य- तन्निष्ठविशेपावगमनहेतुः । ननु गच्छ गच्छसीत्यत्र गमनस्य विधिन प्रती- यते । अपितु कामचाराभ्यनुज्ञामात्रम् । तत् कथमस्य विधिरित्यत आह अनिराकरणमुखनेति । कान्तप्रस्थानस्यानिष्टत्वेन निराकर्तव्यस्याप्य- निराकरणेन विधिरवसीयत इत्यर्थः । अन्य प्रस्थानस्य । फलं चात्र- त्यादि । अत्र विधिमुखेनानिष्टस्य निषेधाक्षप । प्रस्थानस्येत्यम्यात्य- न्तपरिहार्यवेत्यनेनान्वयः । असंविज्ञातपदनियन्धनमिति । संवि- ज्ञातं पदं वाचकश्च शब्दो यस्य न स्तः, तदसंविजातपदम् । वाम्मनसा- गोचर इति यावत् । तथाविधमतिशयितदुःखावहम् । तद् निवन्धनं हेतु- यस्यात्यन्तपरिहार्यत्वप्रतिपादनस्य तत् तथा । अनिष्टपर्यवसायिनेति । प्रियतमस्यानभिमते मरणे पर्यवस्यता । प्रमुख एवेति । न प्ररोहे । अभ्यु- १. 'स्य, २. 'एतयम' क. स. पाठक, . -- ·११४ अलधारानं [विरोध. मान प्रतीयते, तदायमनिष्टविधिराभासमान आक्षेपार्लोम् । स्मर्तव्या इत्यनेन च गमननिवृत्तिरेवोपोहलिता । तस्मादय- मपि प्रकार आक्षेपस्य समानन्यायतया विधानबलेनोक्तः । आक्षेप इष्टनिषेधेऽनिष्टविधौ चानुपपद्यमानत्वाद् वि. रुद्धत्वमनुप्रविष्टम् । एतत्प्रस्तावेन विरोधग ऽलङ्कारवर्गःप्र. क्रियते । तत्रापि विरोधालङ्कारस्तावल्लक्ष्यते विरुद्धाभासत्वं विरोधः ।। ४० ।। इह जात्यादीनां चतुर्णा पदार्थानां प्रत्येकं तन्मध्य एव सजातीयविजातीयाभ्यों विरोधिभ्यां सम्बन्धे विरोधः । पगम्यमानं प्रतीयत इति । पन्थानः कुशला भवन्त्वित्यादिमणिति- भङ्गया । ननूत्तरार्धे किन्त्वेतदित्यादिवचोभङ्गया प्रस्थानमभ्युपेत्यैव कस्य- चित् कार्यस्याभ्यर्थितत्वप्रतीतेः प्ररोहेऽपि कान्तप्रस्थानस्याभ्युपगमः प्रती- यते । तत् कथं प्रमुख एवेत्युक्तमत आह - स्मर्तव्या इत्यनेनेति । अयमर्थः एवंविधा गोदावरीवीचयस्त्वद्विरहे मम सातिशयतापहेतवो भवेयुः । ताश्च प्रस्थितेन त्वया यदि स्मर्येरन् , तदवश्यं गमनोधमा निव- ततेति गमननिवृत्तिहेतुतयैव स्मरणस्य प्रस्तावः, नतु कर्तव्यतयेति । अतः प्रस्थानस्य प्ररोहेऽनभ्युपगतिरेवेति विध्यामासत्वादिदमप्युदाहरणं युक्तमे- वेति । एतत्प्रतिपादनार्थमेवोदाइतेऽप्युदाहरणोपन्यासः ।। एतत्प्रस्तावेन विरुद्धत्वप्रस्तावेन । विरोधग(भै? में इति । विरोधालङ्कारेऽपि विरोधमात्रस्य नालङ्कारत्वम् , अपितु समाधिमत एवेति विरोधगर्भवं द्रष्टव्यम् । प्रक्रियत इति । सप्रकारं प्रदीत इत्यर्थः । विद्वाभासत्वमिति । अविरुद्धत्वेऽपि विरुद्धवदवभासमानो विरुद्धा- भासः, तस्य भावस्तत्त्वम् | जात्यादीनामिति । जातिगुणक्रियाद्रव्या-- णाम् । तन्मध्ये जात्यादिमध्ये । सजातीयविजातीयाभ्यामिति । जातेजीत्यन्तरं सजातीयः पदार्थः । गुणादित्रयं विजातीयः । एवं गुणादि- १. 'नश्वाक्षे, .. 'मिस', ३. 'न ग', ४. 'तानवि', ५. 'भ्या स' क, ख. पाठः, ·१३५ ३ । निरूपणम्] सव्याख्यालङ्कारसर्वस्वोपेतम् । स च समाधानं विना प्ररूढो दोषः । सति तु समाधाने प्रमुख एवाभासमानत्वाद् विरोधाभासः । तत्र च जातिवि- रोधस्य जात्यादिभिः सह चत्वारो विरोधाः । गुणस्य गुणा- दिभिः सह त्रयः। क्रियायाः क्रियाद्रव्याभ्यां सह हौ। द्रव्यस्य द्रव्येण सहकः । तदेवं दश विरोधभेदाः । तत्रोदाहरण दि- मात्रेण यथा "परिच्छेदातीतः सकलवचनानामविषयः पुनर्जन्मन्यस्मिन्ननुभवपथं यो न गतवान् । विवेकप्रध्वंसादुपचितमहामोहगहनो विकारः कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं. च कुरुते ॥ अन्न जडीकरणतापकरणयोर्विरोधो वस्तुसौन्दर्येणाप्राप्तिपर्यव- सायिना परिहियते । तथा- "अयं वारामेको निलय इति रत्नाकर इति श्रितोऽस्माभिस्तृष्णातरलितमनोभिर्जलनिधिः क एवं जानीते निजकरपुटीकोटरगतं क्षणादेनं ताम्यत्तिमिमकरमापास्यति मुनिः॥" अत्र जलनिधिः पीत इति द्रव्यक्रिययोर्विरोधो मुनिगतेन प्वपि द्रष्टव्यम् । स च ममाधानमित्यादि । यथा निदाघो मेघदुर्दिन इत्यादौ । जात्यादिभिरिति । सजातीयया जात्या विजातीयैर्गुणक्रिया- द्रव्यैश्च । एवं गुणादिभिरित्यादापपि । जटीकरणलापकरणयोर्वि- रोध इति । विकारलक्षणककर्तृनिष्ठतया निबद्धत्वात् । समाधान दर्श- यति वस्तुसौन्दर्येणेत्यादिना । इन्यनिययोरिति । ननु जलनि- न जा', ३. भेटा. । गु', ४ "ग्रेस, ५. 'यो: नियमोनि', ६. 'नि' . पाठः 1. यावभा'. २. . ७ 'ली'. पाट:.

·अलधारसूत्रं [विरोध महाप्रभावत्वेन समाधीयते । एवमन्यदपि ज्ञेयम् । विविक्त- धीनां बहुत्वात् कथं द्रव्यत्वम् । किञ्च अब्धयोऽप्यगम्भीरा इति जातिगुण- विरोधमुदाहरता काव्यप्रकाशकारेणाब्धेोतित्वमङ्गीकृतम् । उच्यते । एन- मिति पुरोवर्तित्वेन निर्दिष्टस्य जलनिधेरेकत्वेन द्रव्यत्वमित्यदोपः । अथवा जलनिधिः पीत इत्यनेन जलनिधिपानलक्षणक्रियामानं निर्दिश्यते । तम्या- गस्त्यमुनिलक्षणेन द्रव्येण विरोधो द्रष्टव्यः । एवमन्यदपीति । विरोध- भेदाष्टकम् । तत्र चतुर्विधो जातिविरोधो यथा-- वेशन्तास्तव मानसेन महता पायोधयः कल्पिताः कोलम्बाधिपते! यशोभिरमलैर्मुक्तारुचः श्यामलाः । तापार्तिप्रशमावहाः प्रतपता शत्रून् प्रतापोन्मणा कल्पार्काः परमाणुरुन्नतिजुपा दोष्णा च हेमाचलः ।। अत्र पाथोधिमुक्तारुचिकल्पार्कपरमाणुत्वानां जातीनां यथाक्रमं वेशन्तत्व- श्यामलत्वतापार्तिशमनहमाचललक्षणीतिगुणक्रियाद्रव्येविरोधः । समा धिश्च मनःप्रभृतीनां महत्त्वाचतिशयस्य विवक्षितत्वात् । त्रिविधी गुणवि- रोधो यथा- रूक्षा खलेषु भवतो मधुरापि वाणी विश्वं गुणाश्च विशदा अपि रञ्जयन्ति । अश्रान्तदायिनमवेक्ष्य यदूद्वह! त्वां कर्ण व्यवस्यति मनीपिजनः कदर्यम् । अत्र माधुर्यवैशधकदर्यत्वानां गुणानां रौक्ष्यरखनकर्णलक्षणैर्गुणक्रियाद्रव्यैः क्रमेण विरोधः । समाधिश्च खलदुश्शीलतानुरखनलक्षणार्थान्तरवर्णनीय. गतौदार्यातिशयानां विवक्षितत्वात् । द्विविधः क्रियाविरोधो द्रव्यविरोधश्च यथा - भजन्ति रिपवः क्षयं जहति च त्वयि क्रुध्यति स्थलीभवति चाम्बरं तव वलोद्धतैः पांसुभिः । अभूच विजयोजितलवणसागरस्तावकै- यशोभिरतिनिर्मलैर्यदुनरेन्द्र ! दुग्धार्णवः ।। अग क्षयप्राप्तिस्थलीभवनयोः क्षयत्यागाम्बराभ्यां क्रियाद्रव्याभ्यां लवणसा- 'निद्र' स. पाठ:.

·निरूपणम् सव्याख्यालद्वारसर्वस्वोपेतम् । विषयत्वेन चास्य दृष्टेः श्लेपगे: विरोधप्रतिभोत्पत्तिहेतु: श्लेप औद्भटानाम् । दर्शनान्तरे तु सङ्करालङ्कारः । यथा- 'सन्निहितबालान्धकारा भाखन्मूर्तिश्च'त्यादौ विरोधिनोईयो- रपि स्लिष्टत्वे । एकस्य तु शिलप्टले 'कुपतिमपि कलत्रवल्लभ- मित्यादौ । एकविषयत्वे चायमिप्यते । विषयभेदे त्वसङ्गतिप्र. भृतिर्वक्ष्यते ॥ गरस्य द्रव्यस्य दुग्धार्णवेन द्रव्येण च विरोधः । समाधिश्चे क्षयशब्दस्य नाशनिवासलक्षणार्थिद्वयप्रतीतेलरजोमयस्त्वस्य यशोवैमल्यातिशयस्य च विवक्षितत्वात् । विविक्तविषयत्वेन श्लेपशून्यविषयत्वेन । अनेन च विरो- धस्य दौर्बल्यहेतुसावकाशत्वं दर्शितम् । अस्य दृष्टेः विरोधस्य दर्शनात् । भौटानाम् उद्भटमतानुसारिणाम् । तन्मते हि श्लेपालद्वारस्यालकारान्तर- प्रतिभोत्सचिहेतुत्वं निरटक्षिा दर्शनान्तर इति । श्पप्रतिभोत्पत्तिहेतुर- लङ्कारान्तरमित्येवंरूपे काव्यप्रकाशकारादिमते । सकरालङ्कार इति । उभयोरप्यत्र लब्धावकाशवेनाङ्गाङ्गिभावलक्षणः सहरः । तत्र प्रमुखमा- नस्य समाधेश्च विरोधपरिदरियोरर्थद्वयप्रतीतिमन्तरेणासम्भवात् श्लेपस्या- इत्वं विरोधस्याशिवम् । चमत्कारकारित्वे तु विपर्ययः। दयोरपि ग्लि- एत्व इति । बालशब्दस्य घवयोरैक्येन केशवाल्यविशिष्टलक्षणार्थद्वयवृ. तित्वात् । मास्वच्छन्दस्प दीप्तिमदर्कवृत्तेश्च । एकस्य विति । कुपति- शब्दस्पैव भूपतिकुत्सितपतिलक्षणार्थद्वयामिधानात् । अस्य विरोधाल- कारस्य वक्ष्यमाणानामसहसादीनां चाभासमानविरोषले तुल्येऽपि विशे- पप्रकारमाह ---एकविपयत्व इति । अत्र विषयशन्देनाश्रय उच्यते । यत्र योपियक्येन विरोधप्रादुर्भावः, तत्र विरोधालझारः । यत्र तु भिन्न- विषयखेन, तनासजतिः । प्रभृतिग्रहणेन विपमादयः परिगृह्यन्ते । तत्र च कचिद् विषयभेद एव विरोधस्य निमित्तम् । यथासङ्गतौ । कचित् स्वतो १. ', १. भंव वि', 1. 'पावे' प. य. पाः, ५. 'ना', १. 'तुकसा', 'मा', . भात, . 'साभासन', १०. '', ११. परिस.ग. पाठः, - ४. 'मस पाठः, ·-- अलारसूत्र पिभावना. एवं विरोधेमुक्त्वा विरोधमूलान्यलङ्कारान्तराण्युच्यन्ते। तत्रापि कार्यकारणभावमूलत्वेन विभावनां तावदाह- कारणाभावे कार्यस्योत्पत्तिर्विभावना ॥४१॥ इह कारणान्वयव्यतिरेकानुविधानात् कार्यस्य कार- णमन्तरेणासम्भवः । अन्यथा विरोधो दुप्परिहरः स्यात् । यदा तु कयाचिद् भङ्गया तथाभाव उपनिबध्यते, तदा वि- भावनाख्योऽलङ्कारः । विशिष्टतया कार्यस्य भावनात् । सा च भङ्गिविशिष्टकारणाभावोपनिषद्धा । अप्रसिद्धं तु कारणं वस्तुतोऽस्तीति विरोधपरिहारः । कारणाभावेन चेहोपक्रान्त- त्वाद् बलवता कार्यमेव वाध्यमानत्वेन प्रतीयते, नंतु तेन तत्र कारणाभावः । इत्यन्योन्यबाधकत्वानुप्राणिताद् विरोधा- विरुद्धयोनिविपयत्वम् । यथा विरूपकार्योत्पत्तिलक्षणे विपमालकारे । इह तु नैसर्गिकस्यापि विरोधस्य विपयैक्य एव स्वरूपप्रतिलम्मः । विपय- भेदे त्वनुदय एव ॥ विरोधमूलानीति । विरोधाभासमूलानीत्यर्थः । अनेन पूर्वमुक्त विरोधगत्वमेपो दर्शयति । तनापीति । तेष्वलारणेष्वपि । सूने कार- णाभाव इत्यत्र कारणमानस्यामावो न विवक्षितः, किन्तु विशिष्टस्य कार- णस्येति दर्शयितुमाह -इहेति । अन्यथा कारणमन्तरेण सम्भवे । वि. शिष्टतयेति । वैशिष्टयं चेतरंकार्यसाधारणकारणाप्रस्तुतत्वम् । ननु य- चत्र समाधिमत्त्वादागुखावभासी विरोधागामोऽस्ति, तत् किमयं विरोधा- लशारगेदत्वेनानुत्तमा पृथगेपा लक्षिता । अत आह -फारणाभान चेति । उपमान्तत्वाद पलयनेति । असन्जातनिरोध्यवस्थायां लन्ध- खरूपत्वाद् वलमत्तम् । नतु नेनेति । वाध्यमानत्वेन प्रतीयत इलनु. पज्यते । अन्योन्यपाधसत्वति । यया जडीकरणतापकरणयोरन्यतरस्य 1 "गया कि', ४ 'से', हर युग', । नागर,पा' स.पा. . गा' ग, पार.

·विरूपणम्] सध्याच्यामधारमयोपेतम् । लङ्काराद् भेदः । एवं विशेपोक्तौ कार्याभावेन कारणसत्ताया एव बाध्यमानत्वंमुन्नेयम् ।येन सापि विरोधाद् भिन्ना स्यात् । इहे च लक्षणे यद्यप्यन्यैः कारणपदस्थाने कियाग्रहणं कृतं, तथापीह कारणपदमेव विहितम् । नहि सर्वेः क्रियाफल- मेव कार्यमभ्युपगम्यते । वैयाकरणैरेव तथाभ्युपगमात् । अतो विशेषमनपेक्ष्य सामान्येन कारणपदमेवेह निर्दिष्टम् । यथा- "असम्भृतं मण्डनमङ्गयष्टे- रंनासवाख्यं करणं मदस्य । कामस्य पुष्पव्यतिरिक्तमस्त्रं बाल्यात् परं साथ वयः प्रपेदे ॥" अत्र द्वितीये पादे मदस्य प्रसिद्धं यदासवाख्यं करणं, तद- भावेऽपि यौवनहेतुकत्वेनोपनिवन्धः कृतः। मदस्य हैविध्ये- पूर्वसिद्धत्वाभावेन तुल्यपलत्वादन्योन्यवाध्यबाधकभावः, नैवमति तस्मा- दस्या भेद इत्यर्थः । एवामित्यादि । पूर्वसिद्धवेन बलवता कार्या- भावेन कारणपोष्कत्यस्यैव वाध' । नतु कारणपोकल्येन कार्याभावस्य । अन्यः उद्भटादिभिः कारणेभ्यः क्रियागसेन कार्यात्पत्तेः प्रातीतिकेन रूपेण परिदृश्यमानत्वात् मियैवाव्यवहितं कारणमिति मला "क्रियायाः प्रतिपेधे या तत्फलस्य विभावना" इति लक्षयभिः । कारणपदलेवेति । कार्य जनयतां कारणानामवान्तर- च्यापारः क्रिया, नतु कार्य प्रति हेतुः, द्रव्यादय एव हेतव इति भावः । हितीये पाद इति । अनासवास्यं करणं मदस्येत्यत्र । प्रसिद्धमित्यनेन विशिष्टकारणाभावोपनिबन्धी निदर्शितः । यौवनहेतुकत्वेनेत्यनेन विरोधपरि- १. नेय' करा पाठ.. २. ' ' य. पाठः ३.गेच य' क. पाठः. .. 'गर्भ', ५. 'उदाहरणम् ~अ', ६. 'तुवे' क स. पार:. ७. 'धेऽपि माध्य' ..'सक्तिीवभा' स. ग. पाट:. - ग. पाट:.

·१४२ अण्डारसून [विशेपोरिक- इह समग्राणि कारणानि नियमेन कार्यमुत्पादय- न्तीति प्रसिद्धम् । अन्यथा समग्रत्वस्यैवाभावप्रसङ्गात् । या तु सत्यपि सामग्री न जनयति कार्य, सा कैश्चिद् विशेष- मभिव्यक्तुं प्रयुज्यमाना विशेषोक्तिः । सा च द्विधा- उक्तनिमित्ता अनुक्तनिमित्ता च । अचिन्त्यनिमित्ता त्वनु- क्तनिमित्तैव । अनुक्तस्य चिन्त्याचिन्त्यत्वेन द्विविधत्वात् । कमेणोदाहरणं- "कर्पूर इव दग्धोऽपि शक्तिमान् यो जने जने। नमोऽस्त्ववार्यवीर्याय तस्मै मकरकेतवे ॥" "आहूतोऽपि सहायैरेमीत्युक्त्वा विमुक्तनिद्रोऽपि । गन्तुमना अपि पथिकः सस्रोचं नैव शिथिलयति ॥" "स एकस्त्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुधः । हरतापि तनुं यस्य शम्भुना न हृतं बलम् ॥" अत्र सत्यपि दाहलक्षणेऽविकले कारणेऽशक्तत्वाख्यस्य का- यस्यानुत्पत्तिः शक्तिमत्त्वस्वरूपेण विरुद्धेन धर्मेणोपनि- बडा । अवार्यधार्यत्वं चात्रोक्तं निमिर्त्तम् । तथा आहूत. वादयः सङ्कोचशिथिलीकारहेतव इति तेपु सत्स्वपि तस्या- नुत्पत्तौ प्रियतमास्वप्नसमागमाद्यनुक्तं संचिन्त्यं निमित्तम् । तथा तनुहणे कारणे सत्यपि वलहरणस्य कार्यस्यानुत्पत्ती निमित्तमनुक्तमचिन्त्यमेव, प्रतीत्यगोचरत्वात् । कार्यानुत्प- मन्तर्भावयति-अचिन्त्यनिमित्ता त्वित्यादिना । कार्यानुत्प- १. निसि', पाठः, २. 'कि', ३. 'ण यया-क, ४. 'मुमधन्वने ॥', तम् । आहाना, दिनपनि', १.. 'सम् । तनु' क. न. पा. .. . १ ·१.५ मिरूपणम्] सध्याल्यासारसर्वस्वोपेतम् । तिश्चात्र कचित् कार्यविरुद्धोत्पत्त्या निबध्यते । एवं विभा- बनायामपि कारणाभावः कारणविरुद्धमुखेन कचित् प्रतिपा- द्यते । तथाच सति "यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपा- स्ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः प्रौढाः कदम्बानिलाः। सा चैवास्मि तथापि चौर्यसुरतव्यापारलीलाविधी रेवारोधसि वेतसीतरुवृते चेतः समुत्कण्ठते ॥" इत्येत्र विभावनाविशेपोक्त्योः सन्देहसङ्करः । तथाहि- उत्कण्ठाकारणं विरुहं यः कौमारहर इत्यादि निवद्धमिति विभावना । तथा यः कौमारहर इत्यादेः कारणस्य कार्य विरुद्ध चेतः समुत्कण्ठत इत्युत्कण्ठाख्यं निवडमिति विशे- पोक्तिः । विरुद्धमुखेनोपनिबद्धत्वात् केवलमैस्पष्टत्वम् । साधकबाधकप्रमाणाभावाञ्चान सन्देहसङ्करः । या तु "एक- गुणहानिकल्पनायां साम्यदाय विशेपोक्तिः" इति विशे- पोक्तिर्लक्षिता, सास्मदर्शने रूपकभेद एवेति न पृथग् वाच्या ॥ त्तिश्चेत्यादि । यया शक्तिमानित्यादौ । तथाच सीति । कारणाभा- वकार्यानुत्पत्योविरोधमुखेनोपनियन्धे सति उत्कण्ठाकारणस्याभिनवत्वस्या- गावः स एवेत्यादिना यातयामवलक्षणविरोविमुखेनोपनियद्धः । यातया- मत्वलक्षणस्य कारणस्य यत् कार्यमुपेक्षणं तस्याभावः उत्कण्ठात्मकविरो- धिमुसेनोपनिषद्धः विरुद्धमुखेनोपनिषद्धत्वादिति । उभयोः का- रणागावकार्याभावयोरिति शेषः । अन्यथैकतरोपनियन्धेऽप्यस्पष्टत्वे 'कपूर १. परिस', १ 'काय', ३. 'मीर' क. म. पाठः, ४, 'स्यामा' ·१४४ - अलकारसूनं (अतिशयोक्ति- अतिशयोक्तौ लक्षितायामपि कश्चिद् भेदः कार्यका- रणप्रस्तावेनहोच्यते- कार्यकारणयोः समकालत्वे पौर्यापर्यविपर्यये चातिशयोक्तिः ॥ ४३ ॥ इह नियतपूर्वकालभावि कारणं नियतपश्चीत्काल- भावि च कार्यमिति कार्यकारणयोर्लक्षणं प्रसिद्धम् । यदा तु विशेषप्रतिपादनाय तयोरेतद्रूपापगमः क्रियते, तदातिश- योक्तिः : । एतद्रूपापगमश्च कालसाम्यनिबन्धनः कालविप- र्यासनिबन्धनश्चति द्विधा भवन्नतिशयोक्तिमपि द्वैविध्येऽव- स्थापयति । क्रमेणोदाहरणं- "पश्यत्सूद्गतसान्द्रविस्मयरसप्रोत्फुल्लनेत्रोत्पलं भूपालेपु तवात्र सूक्ष्मनिशिते निस्त्रिंशधाराध्वनि । कीर्त्या च हिपतां श्रिया च युगपद् राजन्यचूडामणे ! हेलानिर्गमनप्रवेशविधिना पश्येन्द्रजालं कृतम् ॥" "पथि पथि शुकचञ्चूचारुराभाङ्कुराणां दिशि दिशि पवमानो वीरुधां लासकश्च । इव दग्धोऽपी'त्यादाप्यस्पष्टत्वप्रसङ्गः । रूपकभेद एवेति । अधिरो- पितवैशिष्टचं रूपकमित्यर्थः ।। कश्चिद् भेद इति । अतिशयोक्तिनिरूपणे प्रपन्चार्थ लक्षयिप्यत इति निर्दिष्टः । कार्यकारणयोरित्यादि । कार्यकारणयोरव्यभिचारित्वा- शुकारित्वलक्षणस्यातिशयस्योक्तिरतिशयोक्तिरिति सामान्यलक्षणम् । समका- लत्व इत्यादिना भेदनिर्देशः।विशेपेति । भव्यभिचारित्यादिरूपो विशेषः । १. 'तकारपूर्वमा', २. 'या माविरा', ३. 'धे स्था', ४. पण यथा-', . 'सा' प.स.पाठ.. ६ १६. पाठः- ·निरूपणम् सन्यास्पार शास्त्रोपेतम्। नरि नरि किरति द्राक् सायकान् पुष्पधन्वा पुरि पुरि च निवृत्ता मानिनीमानचर्चा" पूर्वत्र प्रौढोक्तिनिर्मितेऽथे शत्रुश्रीप्रवेशः कीर्तिनिर्गमनस्य हेतुरिति भिन्नकालयोस्तुल्यकालत्वं निबद्धम् । उत्तरत्र तु मा- ननिवृत्तिः स्मरशरप्रकिरणकार्यति तयोरुपपन्न पौर्वापर्य व्यत्य- येन निर्दिष्टमित्यतिशयोक्तिः । कार्यस्यं चाशुभावाख्यो विशेषः प्रतिपाधते ॥ तयोविभिन्न देशत्वेऽसङ्गतिः ॥ ४४ ॥ तयोरिति कार्यकारणयोः। यद्देशमेव कारणं, तदेशमेव कार्य दृष्टम् । न तु महानसदेशस्थो वह्निः पर्वतदेशस्य धूम जनयति । यदा त्वन्यदेशस्थं कारणमन्यदेशस्थं च कार्यमुप- निवध्यते, तदोचितसङ्गतिनिवृत्तेरसङ्गत्याख्योऽलङ्कारः । सच विरोधिकार्यकारणभावप्रस्तावादिह लक्ष्यते । यथा- माँढोक्तिनिर्मित इति । निस्त्रिंशधारायाः कीर्तिनिर्गमस्य द्विपलक्ष्मी- प्रवेशस्य च महिरसम्भवित्वात् कवेः कपिनियन्धस्य या प्रोटोक्तया नि- मिते । व्यत्ययेनेति । कार्यगनाया माननिवृत्तेतकालविपयया निष्ठया पूर्वकालखस्य, कारणभूतस्य स्मरशरकिरणस्य वर्तमानकालविपयेण लटा साध्यमानत्यस्फुरणात् पश्चातकालत्वस्य च प्रतीतेश्च । एपा चातिशयोक्ति- कारणस्य वास्तर कार्यजनकल कविममर्पितनाशुभावाव्यभिचारविशिष्टेन कार्यजनकत्वेन भेदेयभेदनाध्यवसिमित्यतिशयोक्तिमदल्लन पूर्वनिरू- पिता । मम्प्रति कार्यकारणनिष्ठरोनान्याः कार्यकारणविच्छित्याश्रयेणाल- झारमध्ये प्रग्नावः ॥ उधिनसगतीनि । मदतेचौचित्यमकटेगातिलम् । विरोधि- 5. , . 'स्व'. ३ '11', . , प. म', ..., .. '' ... 'शेरमने' । ६.ग . ६ ... U ·असारसून असाति- "प्रायः पथ्यपराङ्मुखा विपयिणो भूपा भवन्त्यात्मना निर्दोपान् सचिवान् भजत्यतिमहाल्लोकापवादज्वरः । धन्याः श्लाघ्यगुंणास्त एव विपिने सन्तोपभाजः परं बाह्योऽयं वरमेव सेवकजनो धिक् सर्वथा मन्त्रिणः॥" अत्र पथ्यपराङ्मुखत्वमुपलम्भविषयत्वस्य भिन्नदेशहेतुरित्य- सङ्गतिः । एवं- "सा बाला वयमप्रगल्भवचसः सा स्त्री वयं कातराः सा पीनोन्नतिमत्पयोधरभरं धत्ते सखेदा वयम् । सा क्लान्ता जघनस्थलेन गुरुणा गन्तुं न शक्ता वयं दोषैरन्यजनाश्रितैरपटवो जाताः स्म इत्यद्भुतम् ॥" इत्सत्रे ज्ञेयम् । अत्र च बाल्यनिमित्तमप्रगल्भवचनमन्यद- न्यच्च स्मरनिमित्तमिति तयोरभेदाध्यवसायः । एवमन्यत्र ज्ञेयम् ॥ कार्यकारणभावेति । विरोधश्च कार्येण कारणस्यान्वयव्यतिरेकयोरननु- विधानम् । विशेपोक्तावन्वयस्य, अतिशयोक्तावपि कारणसत्तामनपेक्ष्य तुल्य- कालं पूर्वमेव वा कार्यस्योत्पत्तेर्व्यतिरेकाननुविधानकम् । स्वदेश कारणेस- त्यपि कार्यस्योत्पादादसगतावपि तदेव । सा बालेत्यादि । ननु बाल्यनि- मिताप्रगल्भवचस्त्वं बाल्येन हेतुना सह पालायामेव वर्तते, बालालम्बन- स्मरजनितं तु स्मरेण सह कान्त एव वर्तत इति कथं कार्यकारणयोभिन्नदे- शत्वमित्याशङ्कय भेदेऽभेदलक्षणयातिशयोक्त्यैकत्वे मिन्नदेशत्वमिति परि- हरति-बाल्यनिमित्तमित्यादिना । एवमन्यत्रेति । कातर्यादौ । एवमप्यसङ्गतिर्भवतीति दर्शनायोदाहरणान्तरोपन्यासः ॥ १. 'तमारन, २. 'यस्य, ३. 'शो है', ५. 'र', ५. 'या', 'नयमम्यागन्यरच', प. पाठ:- ८. 'नम् । स्व', .. 'दनार' य. पाठः, १०. 'तरुप' क. पा. ११ 'ख' रा. पाठ:. ७. 'घरमि' क. पाट:.

·निरूपणम् सम्याख्यालारसर्वस्वोपेतम् । विरूपकार्यानर्थयोरुत्पत्तिर्विरूपसङ्घटना च वि- पमम् ॥४५॥ विरोधप्रस्तावेनेह लक्षणम् । तत्र कारणगुणप्रक्रमेण कार्यमुत्पद्यत इति प्रसिद्धौ यद् विरूपं कार्यमुत्पद्यमानं - श्यते, तदेकं विषमम् । तथा कश्चिदर्थ साधयितुमुद्यतस्य न केवलं तस्यार्थस्याप्रतिलम्भः, यावदनर्थप्राप्तिरपीति द्वि- तीयं विपमम् । अत्यन्ताननुरूपसङ्घटनयोर्विरूपयोश्च सङ्घ- टना तृतीयं विषमम् । अननुरूपसंसों हि विषमम् । क- , मेण यथाः "सद्यः करस्पर्शमवाप्य चित्रं रणे रणे यस्य कृपाणलेखा । तमालनीला शरदिन्दुपाण्डु यशस्त्रिलोकाभरणं प्रसूते ॥" "तीर्थान्तरेषु मलपवतीविहाय दिव्यास्तनूस्तनुभृतः सहसा लभन्ते । वाराणसि ! त्वयि तु मुक्तकलेवराणां लाभोऽस्तु मूलमपि यात्यपुनर्भवाय ॥" विरूपकार्यत्यादि । अस्य विपमस्य सामान्यलक्षणं स्वयमेव पक्ष्यति --- 'अननुरूपसंसर्गी हि विषममिति । अत्र विरूपकायें कारण- गुणविरुद्धेन गुणेन कार्यसंसर्गादननुरूपसंमर्गः, द्वितीये इष्टसिद्धयर्धस्य व्यापारस्यानिष्टफलयोगात् । तृतीये पुनः स्फुट एव सः । विरोधमस्ता- वेनेति । विरोधश्चात प्रसिद्धेरन्ययामावः । म चाये कार्येण कारणगुणान- नुविधानाद, द्वितीये अर्थमाधनतया प्रसिद्धस्यानोत्पादनात् , तृतीये अ- पटमानत्वेन प्रसिद्धयार्घटनात यायदनप्राप्तिरपीति । अत एव विशे. पक्तिदः । विरूपयोरित्यस्य च्यारया- अत्यन्ताननुरूपसङ्टनयोरिति । १. 'मम् । कप. प. पाठ.. १. परि' रा. पाठ:.

·१४८ .. अलकारखूनं (विषम- "अरण्यानी केयं धृतकनकसूत्रः क स मृगः क मुक्ताहारोऽयं क च स पतगः केयमबला । . क तत् कन्यारत्नं ललितमहिभर्तुः क च वयं स्वमाकृतं धाता किमपि निभृतं पल्लवयति ॥” . अत्र कृष्णवर्णाच्छुक्लवर्णोत्पत्तिः, कलेवरात्यन्तापहारलक्षणा- नर्थोत्पत्तिः, अत्यन्ताननुरूपाणां चारण्यान्यादीनां परस्परस- वटनं क्रमेण मन्तव्यम् । केवलमनर्थोत्पत्तिरत्र व्याजस्तु- तिपर्यवसायिनीति शुद्धोदाहरणमभ्यूह्यम् ॥ तद्विपर्ययः समम् ।। ४६ ॥ विपमवैधादिह प्रस्तावः । यद्यपि विषमस्य भेदत्र- यमुक्तं, तथापि तच्छब्देन सम्भवादन्त्यो भेदः परामृश्यते । पूर्वकभेदद्वयविपर्ययस्यानलङ्कारत्वात् । अन्त्यभेदे विपर्ययस्तु व्याजस्तुतीति । निन्दामुखेन गङ्गायाः स्तुतिप्रतीतेः । शुद्धोदाहरण- मिति । अलङ्कारान्तरासकीर्णम् । यथा- करमानमनिच्छवः प्रदातुं कृतवन्तः सह ये त्वया विरोधम् । त इमे यदुनाथ ! पार्थिवास्ते निखिलां प्रादिपत स्वराज्यलक्ष्मीम् ।। अत्र विरोधक्रियया न परमभिमतस्य कराप्रदानस्यानवाप्तिः, यावदनभि- मतस्य सकलराज्यप्रदानस्यावाप्तिरपि ॥ सूत्रे तद्विपर्यय इति तच्छब्देन भेदत्रितयविशिष्टं विपमं यद्यपि परा: मर्शनीय, तथापि विरूपसद्धटनालक्षणान्त्यभेदविशिष्टमेव परामृश्यत इ. त्याह -तथापीति । सम्भवाद् अलकारत्वसम्भवात् । पूर्वकभेदद्वय- विपर्ययस्य सरूपकार्यार्थोत्पत्तिलक्षणस्य । अनलकारत्वादिति । स्वतः १. 'वलय', २. "मृत्यम्।' का ग पाठः, ३. न पू' ग. पा. .. 'ममपि तद्विप', ५. 'स्याल' ग पार:. है, 'द' य. ग. I " ·। - निरूपणम् पव्याख्यालद्वारसर्वस्वोपेतम् । चारुत्वात् समाख्योऽलङ्कारः। स चाभिरूपानभिरूपविषय- खेन द्विविधः । आयो यथा- "त्वमेवंसौन्दर्या स च रुचिस्तायां परिचिंतः कलानां सीमानं परमिह युवामेव मजथः । अयि द्वन्हें दिष्ट्या तदिह सुभगे! संवदति वा- मतः शेष चेत् स्याज्जितमय तदानी गुणितया अत्राभिरूपस्यैव नायकयुगलस्योचितं सङ्घटनमाशंसितम्। द्वितीयो यथाः "चित्रं चित्रं बत बत महचित्रमेतद् विचित्रं आतो देवादुचितरचनासंविधाता विधाता । यन्निम्नानां परिणतफलस्फीतिरास्वादनीया यञ्चैतस्याः कचलनफलाकोविदः काकलांकः ॥" अत्रानभिरूपाण निम्बानां काकानां च समागमः प्रीति आनुरूप्यात् समत्वव्यपदेशः॥ विरोधमूलं विचित्र लक्षयति - स्त्रविपरीतफलनिष्पत्तये प्रयदा विचित्रमा - प्राप्तत्त्वेन वैचियाभावात् । पाहत्यादिति । दामना:- नस्य क्वाचिकलेनासुलभारात् आशंमिनन्दिर स्पादित्यनेन । अत्यन्तान मितपलिम्पकार पाक्षिप्तचित्तत्वेन वस्तुश्चिवं चिनमियानी र विरोधमूलामिति । निगरान्च मप्रसझेन लक्षयित्ता पुनर्विचार प्रसार 1. मदन १ २ १ .

·मलकारसूर्ण [विचित्र- यस्य हेतोर्यत् फलं, तस्य यदा तद्विपरीतं भवति, तदा तद्विपरीतफलनिष्पत्त्यर्थं कस्यचित् प्रयत्न उत्साहो वि- चित्रालङ्कारः । आश्चर्यप्रतीतिहेतुत्वात् । न चायं प्रथमो विषमालङ्कारप्रकारः । स्वनिषेधमुखेन वैपरीत्यप्रतीतेः । विप- रीतप्रतीत्या तु स्वनिषेधस्तस्य विपयः । यथा-'तमाल- नीला शरदिन्दुपाण्डे' इत्यादौ । इह त्वन्यथा प्रतीतिः । यथा "घेत्तुं मुञ्चइ अहरो अण्णत्तो वळइ पेक्खि दिट्ठी । घडि, विहडन्ति भुआ रआअ सुरअम्मि वीसामो॥" अन्न मोचनवलनविघटनविश्रमाणों यथाक्रम ग्रहणप्रेक्षणध- टनरमणानि विपरीतानि फलानि प्रयत्नविपयत्वेन निबद्धानि। त्यर्थः । स्वविपरीतेति । सूत्रे स्वशन्देन खीयगुच्यते । तच फलसन्नि- ध्युपस्थापितहेतुसम्बन्धि गृह्यत इत्याह-यस्य हेतोरित्यादिना । तस्य हेतोः । तद्विपरीतं फलविपरीतम् । प्रथमः विरूपकार्योत्पत्तिलक्षणः । स्व- निषेधेति । स्वशब्देन हेतुः परामृश्यते । यदि ग्रहीतमिच्छति, तत् कि- मिति मुम्चतीति मोचनस्य हेतोनिपेधमुखेन ग्रहणस्य कार्यस्य वैपरीत्यं प्रतीयते । विपरीतप्रतीत्येति । यदि कृपाणी नीला तत् कथं धवलं यशो जनयतीति कार्यस्य धवलत्वलक्षणवैपरीत्यप्रतीत्या कारणगतस्य नीलत्वस्य प्रतिपेषस्तस्य विषमालङ्कारस्य विपयः । किचात्र विचित्रे कस्यचिद् यत्नाद् विपरीतोत्पत्तिः, विषमे स्वत एवेत्यपि मेदो द्रष्टव्यः । घेतुमित्यादि । ग्रहीतुं मुन्यतेऽधराऽन्यता वलति प्रक्षितुं दृष्टिः । घटितुं विघटेते भुजी रताय सुरतेपु विश्रमः ।। अन मोचनेति । मोचनादीनां हेतूनामग्रहणादिफलविपरीतानि ग्रहणा- का यशनिलोराभरणं प्रगून इत्यत्र । दह', १. 'णां', ३. 'तफ ४. गपुप' ग. पारः करा. पाटा ·निरूपणम्] सव्यायालकारसर्वस्वोपेतम् । १५१ यथा वा- "उन्नत्यै नमति प्रभुं प्रभुगृहान् द्रष्टुं वहिस्तिष्ठति स्वद्रव्यव्ययमातनोति जडधीरागामिवित्ताशया । प्राणान् प्राणितुमेव मुञ्चति रणे क्लिश्नाति भोगेच्छया सर्व तद् विपरीतमेव कुरुते तृप्णान्धदृक् सेवकः॥" अत्र विपरीतफलनिष्पादनप्रयत्नः सुज्ञानः ।। आश्रयाश्रयिणोरनानुरूप्यमधिकम् ॥ ४८ ॥ विरोधप्रस्तावादिह निर्देशः । अनानुरूप्यस्य विरोधो- स्थापकत्वात् । तच्चानानुरूप्यमाश्रयस्य वैपुल्येऽप्याश्रितस्य परिमितत्वाद् वा आश्रितस्य वैपुल्येऽप्याश्रयस्य परिमितत्वाद् दीनि कान्तप्रयत्नविषयत्वेनोपनिषद्धानि । उन्नत्यै इत्यादि । पूर्वत्र वैप- रीत्यमुन्नेयम् , अत्र तु विपरीतमेव कुरुत इति शब्दोपात्तम् । तदेवाह अब विपरीतेति।क्वचिद् विपरीतफलनिष्पत्त्यर्थं यन आरोपितो भवति । यथा सन्नद्धे त्वयि सम्प्रहारविधये संवर्तवैश्वानर- ज्वालाचण्डिमदर्पभजनकलादक्षप्रतापोष्माण । आरोहन्त्यवरोदुमेव तुरगान् हातुं च गृहन्त्यसी- नागच्छन्त्यपयातुमाहवमही सद्भामधीर! द्विपः ॥ अत्र तुरगारोहणादीनि तुरगावस्थानादिफलानि विपरीतावरोहणादिफलत्वे- नोपनिषद्धानि । तत्र च यत्नाभावेऽपि तत्फलदर्शनाद यलः शत्रुप्यारो- पितः । क्वचिच्छलेपावष्टम्भेनापि दृश्यते । प्रतिमटगणः पुरस्ते तिष्ठति सरुपः पुरः स्थिति हातुम् । अधिकवलेन यवह ! विग्रहमुक्त्यै त्वया विगृहाति ।। आश्रयानयिणोरन्यूनानतिरिक्तत्वमानुरुप्यम् । तदमायोऽनानुरुप्यम् । तत्र प्रयमे भेदे आश्रयस्यातिरिक्तत्वमायिणो न्यूनत्वं, द्वितीये त्वन्यया । - ·असारसूत्रं [अन्योन्प वा स्यात् । क्रमेण यथा- "धौरन कचिदाश्रिता प्रविततं पातालमत्र कचित् काप्यत्रैव धराधराधरजलाधारावालिर्वर्तते । स्फीतस्फीतमहो नभः कियदिदं यस्येत्यमेवंविधै- दूरे पूरणमस्तु शून्यमिति यन्नामापि नास्तं गतम् ॥" "दोर्दण्डाञ्चितचन्द्रशेखरधनुर्दण्डावभङ्गोधत- टङ्कारध्वनिरार्यबालचरितप्रस्तावनाडिण्डिमः । द्रापर्यस्तकपालसम्पुटलसब्रह्माण्डभाण्डोदर- भ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमहो नाद्यापि विश्राम्यति।" पूर्वत्र नभस आश्रयस्य वैपुल्येऽप्याश्रितानां द्युप्रभृतीनां पारिमित्यं चारुत्वहेतुः । उत्तरन तु टङ्कारध्वनेराश्रितस्य मह- त्वेऽपि ब्रह्माण्डस्याश्रयस्य स्तोकत्वम् ॥ परस्परं क्रियाजननेऽन्योन्यम् ॥ १९ ॥ इहापि बिरोधप्रस्ताव एव निर्देशकारणम् । परस्पर- चोरिति । अत्रेत्यादि । इहानेति शब्दैम्रिमिनमः परामृश्यते । स्वर्गादीना- मेकदेशवृत्तित्वादेवगतेन नभसः रफीत्यतिशयेनोपजनितमहो इति वाचिका- नुभावसूचितं विस्मयं कियदिदमित्यादिना क्षिपति । यस्य नभस इस्थम- वस्थितैः एवविधैर्महद्भिरपि स्वर्गादिभिः पूरण पूरे अस्तु मा भवत्वित्यर्थः । यच्छून्यमिति नाम, तदपि नास्त गतमित्यत्ययः । अयमर्थः-~-एप महान्तः स्वर्गादयो नभमो वैपुल्यातिशयात् पूरण मा कृपत ! एतदम्युपगच्छामः । एप्वन्ततिप्वप्ययासत्स्विवान्तर्गतपदाधराहित्यलक्षण शून्यस्व यस्यानुवर्तते, तस्य नमस एप काचित्कलेन स्फीत्यतिशयवर्णन कीगिति ॥ विरोधप्रस्ताव एवेति । एकस्यैकां क्रियां प्रति कर्मकर्तृत्वयो- १. 'स्याद् य क स पाठ २ 'दनय'.. 1 'ण'श पाद.

·निरूपणम्] मव्यारण्यालङ्कारसवस्वोपेतम्। जननस्य विरुद्धत्वात् । क्रियाद्वारकं यत्र परस्परोत्पादकत्वं, न स्वरूपनिवन्धनं, स्वरूपस्य तथात्वोक्तिविरोधात्, तत्रा- न्योन्याख्योऽलङ्कारः । यथा- "कण्ठस्य तस्याः स्तनबन्धुररय मुक्ताकलापस्य च निस्तलस्य । अन्योन्यशोभाजननाद बभूव साधारणो भूषणभूप्यभावः ॥" अन शोभाख्यक्रियामुखकं परस्परजननम् ।। अनाधारमाधेयमेकमनेकगोचरमशक्यवस्त्वन्त- रकरणं च विशेपः ॥ ५० ॥ इहाधारमन्तरेणाधेयं न वर्तत इति स्थितावपि यस्त- परिहारणाधेयस्योपनिवन्धः, स एको विशेपः । यच्चैकं वस्तु परिमितं युगपदनेकत्र वर्तमानं क्रियते, स द्वितीयो विशेषः । यच्च किञ्चिदारभमाणस्यासम्भाव्यवस्त्वन्तरकरणं, स तृतीयो विरोधात् । क्रियाद्वारकमित्यादिना विरोधसमाधि दर्शयति । एकस्यैव ज- न्यत्वे जनकत्वे च विरोधः, इह तु भूपणादिक्रियाया जन्यत्वं कण्ठमुक्ताक- लापयोर्जनकत्वमिति न विरोधः । क्रियागतजन्यत्वं कण्ठहारनिष्ठत्वेन प्रतीयत इत्यामुखे विरोधस्फुरणम् । नथात्वोक्तिविरोधादिति । एकस्य कार्य- बकारणलयोविरोधस्स दुप्परिहरलात् ।। असम्भविनः सम्भवित्वेन निवन्धो विशेष इति सामान्यलक्षणं भे. ददर्शनवशादुन्नेतुं शक्यमित्यभिसन्धाय भेदानेव दर्शयति-अनाधा- रमित्यादिना । नमःप्रभृतर्विभुद्रव्यस्य युगपदनेकोपलम्भ सत्यपि न वैचित्र्यमित्यत आह - परिमितमिति । *इह अधिकादिप्रस्तावे । २. 'कृ' क.पाट:. दहानुस्म्यपरिहाररूपविरोधप्रस्तापादुक्तिः' इति मूरपाठ मन्यने व्यारया । Y - त' ग पाठ ·अलारमन्न [विशेप- विशेषः । आनुरूप्यपरिहाररूपविरोधप्रस्तावादिहोक्तिः । क्र- मेण यथा- "दिवमप्युपयातानामाकल्पमनल्पगुणगणो येषाम् । रमयन्ति जगन्ति गिरः कथामेव कवयो न ते वन्द्याः॥" "प्रासादे सा पथि पथि च सा पृष्ठतः सा पुरः सा पर्य” सा दिशि दिशि च सा तद्वियोगाकुलस्य । हहो चेतःप्रमितिरेपरा नास्ति ते कापि सा सा सा सा सा सा जगति सकले कोऽयमद्वैतवादः ॥" "निमेपमपि यद्येक क्षीणदोपे करिष्यसि । पदं चित्ते तदा शम्भो ! किन सम्पादयिष्यसि ॥ अत्र कवीनामाधाराणामभावेऽप्याधेयानां गिरामवस्थितिर- नन्यत्रभावो विपयार्थ इति विपयत्वेन तेपामाधारत्वात् । एकस्या एव योपितः प्रासादादौ युगपदवस्थानं, चित्तविषये पदकरणे प्रस्तुतेऽपि भावि लोकोत्तरवस्तुसम्पादनं कमेण " ज्ञयम् । आनुरूप्येति । आधेयस्य सत आधारमन्तरेणावस्थानात् , परिमितस्याने- कदेशय्यापित्वात् , कार्यान्तरप्रवृत्तेन कार्यान्तरस्यापि करणादानुरूप्यस्य परिहारः । कवीनामाधाराणामिति । यद्यप्याकाशाधारा गिरस्तथापि ताः प्रति कवीनां वैषयिकाधारत्वमस्त्यवेत्याह - अनन्यत्रभाव इति । यथा गगने विहगधरतीत्यत्र विहगचरणस्यानन्यत्रमावाद् गगनं वैपयिकमधिकरणं, तथा कविभ्योऽन्यत्राभावाद् गिरोऽपि तद्विषयत्वेन तदा. धारा इत्युच्यन्ते । भावीत्यादि । लदप्रयोगानिर्वाणप्राप्तिलक्षणेलोकोत्तरः वस्तुसम्पादनं भाषि ।। 1. 'र'... 'पाध्या गं', ३. स्निग', ४. 'भावः ॥', ५. 'मावयि', 4. मग पाट:. ७. '', ८. '' क. पाटः. ९. गं',... रस' रा. पा..

·- निरूपणम् ] सध्याख्यार कारमर्वस्योपेतम् । यथा साधितस्य तथैवान्येनान्यथोकरणं व्या. घातः॥ ५१॥ कश्चिदुपायविशेषमवलम्ब्य केनचिद् यन्निप्पादितं वस्तु, तत् ततोऽन्येन केनचित् तत्प्रतिद्वन्द्विना तेनैवोपाय- विशेषेण यदन्यों क्रियते, स निष्पादितवस्तुव्याहतिहतुत्वाद व्याघातः यथा- "दृशा दग्धं मनसिजं जीवयन्ति शैव याः। विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुवे चारुलोचनाः ॥" अत्र दृष्टिलक्षणेनोपायेन स्मरस्य हरेण दाहविषयत्वं निप्पा- दितम् । मृगनयनाभिः पुमस्तेनैवोपायेन तस्य जीवनविप- यत्वं क्रियते । तच्च दाहविषयत्वस्य प्रतिपक्षभूतम् । तेन व्याघाताख्योऽयमलङ्कारः । सोऽपि व्यतिरेकनिमित्तत्वेना- त्रोक्तः। विरूपाक्षस्यति चारुलोचना इति च व्यतिरेकगर्भा- व वाचकौ । जयिनीरिति व्यतिरेकोक्तिः । पूर्ववदिह प्रकरणे लक्षणम् ॥ सूने यथातथोपादानादवगतगुपायैक्यमन्येनत्यनेनायसितं साधयि- गोर्मेदमन्ययेत्यनेन लब्धं तयोविरोध च दर्शयति-कश्चिदित्यादिना । सोऽपीति । सः व्याघातः । व्यतिरेकनिमित्तत्वेनेति । हरादुपमा- नादुपमेयानां चारलोचनानामाधिस्यलक्षणस्य व्यतिरेकस्यानुप्राहकत्वेन । व्यतिरकगर्भाविनि । उपमान निकोपमयोत्कर्षनिमित्तग्वैरप्यटक- चाहत्वलक्षणार्थगर्मानित्यर्थः । पूर्ववदिति । विशेपवद्, विरोधप्रस्ताया- दित्यर्थः ।। 1. २. 'तेनान्ये, चित्न, .. 'भी'T ग पाट... . ' नक ग पाठ: ५. it' माश्या.. ८. “पयन' ग. पाट . पापा ·- . अलधारसूत्रं व्यापात- प्रकारान्तरेणाप्ययं भवतीत्साह - सौकर्येण कार्यविरुद्धक्रिया च ॥ ५२ ॥ व्याघात इत्येव । किञ्चित् कार्य निष्पादयितुं सम्भा- व्यमानः कारणविशेपस्तत्कार्यविरुद्धं निप्पादकत्वेन यत् सम- र्थ्यते, सोऽपि सम्भाव्यमानकार्यव्याहतिनिबन्धनत्वाद् व्या- घातः । कार्यविरुद्धकार्यनिप्पत्तिश्व कार्यापेक्षया सुकरा । तस्य कारणरयात्यन्तं तदानुगुण्यात् । न त्वत्र कार्याभिमतस्य कार्यत्वाभावः । तद्विरुद्धस्यान सौकर्येण कार्यत्वात् । अत एव द्वितीयाद् विषमाद् भेदः । तत्र हि कार्यरयानुत्पत्तिरन- र्थस्यै चोद्गमनम् । इह तु कार्य सुखकार्यं न भवति । तद्वि- रुद्धस्यानर्थव्यतिरेकिणोऽप्यत्र सुष्ठुकार्यत्वात् । उदाहरणं- प्रकारान्तरेणेति । पूर्वत्र निष्पन्नस्य कार्यस्य तद्विरुद्धजननाद- न्यथाकरणम् । इह तु कार्यविशेषनिष्पादकतया सम्भावितस्य कारणस्य तद्विरुद्धकार्यनिष्पादकत्वेन समर्थनादन्यथाकरणमित्यस्य प्रकारान्तरता । अत एव तद्भेदकत्वेनावचनम् । नामसाम्यं तु व्याहतिहेतुत्वलक्षणस्य नि- वचनस्य साधारण्यात् । सौकर्येणेत्यादि । समर्थ्यमानेति शेषः । कार्य- वेन सम्भावितस्य विरुद्धं यत् कार्य, तस्य सौकर्येण हेतुना निष्पत्तिसम- थनमिति सूत्रार्थः । चशब्देन व्याघात इत्येतदनुकृष्यत इत्याह -~~-व्या. घात इत्येवेति । अत्यन्तं तदानुगुण्यादिति । सम्भाव्यमानको- यापेक्षया विरुद्धकार्य प्रति निष्पादकत्वस्य स्फुटतया प्रतिभासादित्यर्थः । नन्वेव विरुद्धकार्योत्पत्तिरविशिष्टेत्यनर्थोत्पत्तिलक्षणाद् विषमभेदादस्य को भेद इत्याशङ्कयाह अत एवेत्यादि । अत्रातश्शब्देन न त्वरेत्यादिना प्रतिपादितः अस्मिन् व्यापाते कार्यामिमतस्यापीति कार्यत्वं तद्विरुद्धस्यापि, १. "द्धपरिनि' क, ख. पाठः. २. 'र्यानु', . 'स्यागम', ४. 'यं का', 'पि मु', ६. 'तू यधा-ह' स पाठ , ·१५७ - - निरूपणम् सव्याख्यालङ्कारसर्वस्वोपेतम् । हर्षचरिते राज्यवर्धनं प्रति श्रीहोक्तिपु-"यदि बाल इति, सुतरामपरित्याज्योऽस्मि । रक्षणीय इति, भवहुजपञ्जरमेव र. क्षास्थानम्" इत्यादि । अत्र राज्यवर्धनस्य श्रीहर्पप्रस्थापने कार्ये बाल्यरक्षणीयत्वादि कारणत्वेन यत् सम्भावितं, तत् प्रत्युताप्रस्थापनलक्षणस्य विरुद्धरय कारणत्वेन सुकरतया समर्थितमिति व्याघातोऽलङ्कारः॥ एवं विरोधमूलानलङ्कारान् निणर्णीय शृङ्खलाबन्धेन विचित्रिता अलङ्कारा लक्ष्यन्ते । तत्र - पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरहेतुत्वे कारणमाला ॥ ५३ ॥ यदा पूर्व पूर्व क्रमेणोत्तरमुत्तरं प्रति हेतुत्वं भजते, तदा कारणमालाख्योऽयमलङ्कारः । यथा--- "जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकर्पो विनयादवाप्यते । गुणप्रकर्षण जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभवा हि सम्पदः ॥" विरुद्धेर्यु पुनः सौकर्यमतिरिच्यत इत्येतावदित्येवंरूपोऽर्थः परामृश्यते । भेदमेवोपपादयति-तन्त्रेति । विपमे कारणरयाभिमतकार्यानुत्पादकत्स- मुत्पाद्यमानस्यानर्थत्वं च नियमेनापेक्षितम् । व्याघाते द्वे अपि कार्य उत्पाये । उत्तरकार्यस्यानर्थत्तं च न विवक्षितम् । सौर्यमेव विवक्षित- मित्यर्थः । तत् प्रत्युतेति । (तद्) वाल्यरक्षणीयत्वादि ।। शृङ्खलापन्धो नाम शृङ्खलावदुत्तरोत्तरग्रथितत्वेन निवन्धः । कार णमालेति । मालावद् पहूना कारणानां ग्रथितत्वात् । इन्द्रिय(स्य ?) 1. 'ग्यः ।, २ 'सर, ३. 'यस्य गुग. पार, 'पु तु माँ' ग. पाठ 'मुरुपाय. पाय: ४. 'मास', ७. 'नहानि क.ग. पाट:. 'हयोडल'.स. पाठ. ६ ८.

·१५८ अलकारसूत्रं एकावली. कार्यकारणक्रम एवात्र चारुत्वहेतुः ॥ यथापूर्वं परस्य विशेपणतया स्थापनेऽपोहने बैंकावली ॥ ५४॥ -- यत्र पूर्व पूर्व प्रति क्रमेण परं परं विशेषणत्वमनुभ- वति, स एकावल्यलङ्कारः । विशेषणत्वं च स्थापनेन निवर्त- नेन वा । स्थापनेन यथा- "गृहाणि यस्यां सवराङ्गनानि वराङ्गना रूपपुरस्कृतागायः। रूपं समुन्मीलितसहिलास- मस्त्रं विलासाः कुसुमायुधस्य ॥ अत्र वराङ्गना गृहाणां विशेषणं स्थापनीयत्वेन स्थितम् । एवं वराङ्गनानां रूपमित्यादि ज्ञेयम् । निवर्तनेन यथा-- "न तज्जलं यन्न सुचारुपङ्कजं न पङ्कजं तद् यदलीनपट्पदम् । न षट्पदोऽसौ न जुगुञ्ज यः कलं न गुञ्जितं तन्न जहार यन्मनः ॥" अत्र जलस्य सुचारुपङ्कजत्वं विशेषणं निषेध्यत्वेन निबद्धम् । एवं पङ्कजादीनामलीनपट्पदत्वादि ज्ञेयम् ॥ जयस्य विनयादीनशेपान् प्रति कारणत्वं विवक्षितम् । तच तथा निर्दिष्टं न चारुतामावहतीति क्रमस्य स्वीकारः ।। सूत्रे यथापूर्वमित्यत्र चीप्साया दर्शितत्वात् परस्येत्यत्रापि सा द्रष्ट- व्येत्याह-परं परमिति । स्थापनेन निवर्तनेन वेति । विधिमु- खेन निषेधमुखेन वेत्यर्थः ।। १. 'ना', २. 'ए' के. ख. पाटः, ·निरूपणम्] मव्यायालङ्कारसर्वस्वीपेतम् । १५९ पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरगुणावहत्वे मालादीपकम् ॥ ५५॥ उत्तरोत्तरस्य पूर्व पूर्व प्रत्युत्कर्पहेतुत्वे एकावली । पूर्वपूर्वस्ये तूत्तरोत्तरं प्रत्युत्कर्षनिवन्धनत्वे मालादीपकम् । मालात्वेन चारुत्वैविशेपमाश्रित्य दीपकप्रस्तावोल्लङ्घनेनेह ल- क्षणं कृतम् । गुणावहत्वमुत्कर्पहेतुत्वम् । यथा “सद्भामाङ्कणसङ्गतेन भवता चापे समारोपिते संप्राप्ते परिपन्थियोधनिवहे सांमुख्यमासादिताः। कोदण्डेन शराः शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं तेन त्वं नृपते! त्वया सितयशस्तनापि लोकत्रयम्॥" अत्र कोदण्डादिभिः क्रमेण शरादीनामुत्कर्पोऽभिहितः। समा. सादनक्रियालक्षणनिबन्धनं च दीपकं दीपनविपयाणामुत्तरो- त्तराभिमतत्वेन कृतम् ॥ एकावल्या वैपरीत्यलक्षणः सम्बन्धो मालादी करप तदनन्तरलक्षणे हेतुरित्याह-उत्तरोत्तरस्येत्यादि । कोदण्डादीत्यादिशब्देन शरादयो गृह्यन्ते, शरादीत्यादिशब्देनारिशिरःप्रभृतयः । कोदण्डादिहेतुकः शरादीनां कोदण्डादिकर्तृकासादनकर्मत्वलक्षण उत्कः कविनाभिहित इत्यर्थः । उत्कृष्टं हि लोके आसादनीयं भवति । यद्वा, अरिशिरःप्राप्त्यादिलक्षणः शरादीनाम- रकपः । तस्य च कोदण्डाद्यासादितत्वमन्तरेणाभावात् कोदण्डादिहेतुलम् | विहित इति पाठे कोदण्डादिभिरिति कर्तरि तृतीया । ममामाद मिया. लक्षणनिवन्धनमिति । समासादनकियारूप निवन्धनं समानधर्मो यस्य तत्तथा । दीपनविषयाणां शरादीनां कर्मणाम् । उत्तरोत्तराभिमतत्वे- नेति । ययोत्तरगुत्कृष्टत्वेन । तद्यथा कोदण्डकर्तृकात् शर्रसमासादनात् शर- १. 'वस्य', २. योस', ४. 'तम्' ५ 'मस', ३. समा' क. रा. पाठ, 1. 'रामा' स. पाद म.पाट ·, - अलमारसूनं [काध्यलिङ्ग- उत्तरोत्तरमुत्कर्षः सारः ॥ ५६ ॥ पूर्वपूर्वापेक्षयोत्तरोत्तरस्योत्कृष्टत्वनिबन्धनं सारः। यथा- "राज्य सारं वसुधा वसुन्धरायां पुरं पुरे सौधम् । सौधे तल्पं तल्पे वराङ्गनानगसर्वस्वम् ॥" अत्र राज्यापेक्षया वसुधायाः सारत्वं, वसुधापेक्षया पुरस्य । एवं पुरापेक्षया तदेकदेशस्य गृहस्येत्यादि योजनीयम् ।। एवं शृङ्खलावृत्त्यालङ्काराः प्रतिपादिताः। अधुना त- कन्यायाश्रयेणालङ्कारद्वयमुच्यते । तत्र - हेतोर्वाक्यपदार्थत्वे काव्यलिङ्गम् ॥ ५७ ॥ यत्र हेतुः कारणरूपो वाक्यार्थगत्या विशेषणद्वारेण वा पदार्थगत्या लिङ्गत्वेन निबध्यते, तत् काव्यलिङ्गम् । तर्क- कर्तृकमरिशिरःसमासादनमुत्कृष्टं, ततोऽप्यरिशिरःकर्तृकं भूमण्डलसमासादनम्, एवमन्यत्रापि । अथवा, उत्तरोत्तरस्य शरारिशिरःप्रभृतेररिशिरोभूमण्डलादिप्रा- प्तिहेतुत्वेन पूर्वपूर्वकोदण्डशरादिकर्तृकं समासादनमभिमतमपेक्षितमित्यर्थः॥ पूर्वपूर्वापेक्षयेति । पूर्वपूर्वमवधीकृत्येत्यर्थः । गृहस्येत्यनेन सौ निदिश्यते । योजनीयमिति । सौधापेक्षया तदेकदेशवति तल्पं, तल्पापे- क्षया तदेकदेशयतिन्यनङ्गसर्वस्वभूता वराङ्गना च सारमित्यर्थः ।। तर्कन्यायाश्रयेणेति । केनचिद्धेतुना कस्यचिदर्थस्य प्रतीति- स्तर्कन्यायः । तत्र प्रत्यायकस्य साधनवमर्थसामर्थ्यलभ्यं शब्दप्रतिपन्नं चेति द्वयी गतिः । तत्राये प्रकारे काव्यलिङ्गं, द्वितीये त्वनुमानम् । कारणरूप इत्याद । वाक्यार्थगत्या वाक्यर्थवृत्तित्वेने प्रतिपन्नो वाक्यार्थो वाक्यार्थान्तर प्रति लिङ्गत्वेन निवद्ध इत्यर्थः। विशेपणद्वारेण वेति । विशेपणभूतपदार्थ- १. 'कर्पनि', २, 'ते । है' क.स. पाठः. ३. 'लासा' स. पाठः. कारणरूपत्वेन प्र' क. पाठः, ·१११ निरूपणम्] मध्याल्यालारसर्वस्योपेतम् । वैलक्षण्याथै काव्यग्रहणम् । नह्यत्र व्याप्तिपक्षधर्मतोपसंहारा- दयः क्रियन्ते । वाक्यार्थगत्या च निवध्यमानो हेतुत्वेनैवोप- निबन्धव्यः, नोपनिवहस्य हेतुत्वम् । अन्यथार्थान्तरन्यासा- नारय भेदैः स्यात् । क्रमेणोदाहरणं-- "यत् त्वन्नेत्रसमानकान्ति सलिले मग्नं तदिन्दीवरं मेधैरन्तरितः प्रिये! तब मुखच्छायानुकारः शशी । येऽपि त्वद्गमनानुसौरिगतयस्ते राजहंसा गता- स्त्वत्सादृश्यविनोदमात्रमपि मे देवेन न क्षम्यते ॥" "मृग्यश्च दर्भाकुरनियंपेक्षा- स्तवागतिज्ञं समबोधयन्माम् । व्यापारयन्त्यो दिशि दक्षिणस्या- मुत्पक्ष्मराजीनि विलोचनानि ॥" पूर्वत्र पादत्रयार्थोऽनेकवाक्यार्थरूपश्चतुर्थपादार्थे हेतुत्वेनाप- न्यस्तः । उत्तरत्र तु सम्बोधने व्यापारयन्त्य इति मृगीवि- वृत्तित्वेन साध्यं प्रति विशेषणतया आहेतुतया लिङ्गभूतः पदार्यो निवध्यते. न तु तृतीयापञ्चम्यन्ततया शाब्दहेतुतया । तर्कवैलक्षण्यमुपपादयति-न- धनेति । क्रियन्त इति । शब्देन न प्रतिपाद्यन्ते, अर्थसामर्थ्यादवसीयन्त इत्यर्थः। हेतुत्वेनैवेति । यथा उपक्रम एव साध्यसाकाक्षतया प्रतीयमानो हेतुत्वेनैव प्रतीयते तथोपनियन्धनीयः । नोपनिषद्धस्येति । यथा आमुखे नैराकाझ्यप्रतिमासादप्रतीतं पश्चात् पर्यालोचनया प्रतीयते, न तथा कर्त- न्यमित्ययः । पूर्वप्रेति । यत्त्वनेत्रत्यादौ । अत्र दैव धर्मिण्यस्मदर्थसम्बन्धि प्रियतमासादृश्यविनोदाक्षमत्वं धर्मः साध्या, तंत्र प्रियतमावयवसदृशाना- मिन्दीवरादीनां मज्जनादिक्रिया हेतुः । सा च क्रिया दैवे धर्मिणि कर्तृ- भूतेऽवतिष्ठत इति पक्षधर्मता । यः सदृशद्रव्याणि तिरस्करोति, स साह १, 'मपि', २. 'दी भवन् ।'... ' मा १. 'यससस्ते', ५. , . 'र' क. स. पाठः, १. '' स. पाठः, .

·१६२ । भलष्ठारसून काम्यलिङ्ग शेषणत्वेनानेकपदार्थों हेतुरुक्तः । एवमेकवाक्यार्थपदार्थग- तत्वेन काव्यलिङ्गमुदाह्रियते । यथा- "मनीषिताः सन्ति गृहेषु देवता- स्तपः क वत्से! क च तावकं वपुः । पदं सहेत भ्रमरस्य पेलवं शिरीपपुप्पं न पुनः पतत्रिणः ।।" "यद्विस्मयस्तिमितमस्तमितान्यभाव- मानन्दमन्दममृतप्लवनादिवाभूत् । तत्सन्निधौ तदधुना हृदयं मदीय- मङ्गारचुम्बितमिव कथमानमास्ते ॥" पूर्वत्र वरप्राप्तिहेतुभूततपोनिषेधे मनीपिता इति वाक्यार्थ- भूतो हेतुनिर्दिष्टः । उत्तरत्र पुनरस्तमितान्यभावमित्यत्र वि- स्मयरितमितमिति विशेपणद्वारेण पदार्थः ॥ श्यविनोदाक्षमः । यथा कश्चिद् द्वेष्यजनस्येति व्याप्तिप्रदर्शनम् । दैवं च सदृशानीन्दीवरादीनि तिरस्करोतीत्युपसंहारः । तस्मात् सादृश्यविनोदाक्ष- ममिति निगमनमित्येतत्सर्वमर्थसामर्थ्यादवसीयते, न तु शब्दत इति तर्क- वैलक्षण्यम् । अनेकपदार्थ इति । व्यापारयन्त्यो दिशीत्यादिपदपञ्चक- प्रतिपादितं मृगीलक्षणमिंगतत्वेन संबोधनप्रयोजकत्वं साध्यं, तत्र हेतुर्वि- शिष्टलोचनव्यापारणं, तस्य च कर्तृभूतासु मृगीषु वृत्तेः पक्षधर्मत्वमस्त्येव । संवोधनविलोचनव्यापरणयोः साध्यसाधनयोाप्तिरदेशिकसंवोधयितरि दे- शिके सुग्रहैवेति व्याप्त्यादयः पूर्ववदार्थाः, न तु शाब्दा इति तर्कवैलक्ष. ण्यम् । पूर्वनेत्यादि । तपः क्व वत्से ! क च तावकं वपुरिति प्रतिपादि- तस्य पार्वतीलक्षणधर्मिगतस्य तपोनिषेधविषयत्वात्मनः साध्यस्य निजगृह- सन्निहिताभिमतदेवताकत्वं मनीपिताः सन्ति गृहषु देवता इत्येकवाक्यार्थी- त्मकं साधनम् । तयोश्च व्याप्त्यादयः पूर्ववद् द्रष्टव्याः ॥ . ना सपी Muraruzt ·निरूपणम्] सध्याख्यालङ्कारसर्वस्वोपेतम् । साध्यसाधननिर्देशोऽनुमानम् ॥ ५८ ॥ यत्र शब्दवृत्तेन पक्षधर्मतान्वयव्यतिरेकवत् साधनं साध्यप्रतीतये निर्दिश्यते, सोऽनुमानालङ्कारः। विच्छित्तिवि- शेषश्वात्रार्थादाश्रयणीयः । अन्यथा तर्कानुमानात् किं लक्ष- ण्यम् । उदाहरणं- "यथा रन्धं व्योम्नश्चलजलदधूमः स्थगयति स्फुलिङ्गानां रूपं दधति च यथा कीटमणयः । यथा विद्युग्ध्वालोल्लसनपरिपिङ्गाश्च ककुभ- स्तथा मन्ये लग्नः पथिकतरुपण्डे स्मरदवः ॥" अत्र धूमस्फुलिङ्गकपिलदिक्त्वानि वह्निलिङ्गानि त्रिरूपत्वाद् दवशब्दप्रतिपादितं वह्नि गमयन्तीत्यनुमानम् । रूपकमूल- त्वनालङ्कारान्तरगर्भीकारेण विच्छित्त्याश्रयणात् तर्कानुमान- वैलक्षण्यम् । कचित्तु शुद्धमपि भवति । यथा- “यत्रता लहरीचला चलदृशो व्यापारयन्ति भ्रुवं यत् तत्रैव पतन्ति सन्ततममी मर्मस्पृशो मार्गणाः। तश्चक्रीकृतचापमैञ्चितशरप्रेखत्करः कोधनो धावत्यग्रत एव शासनधरः सत्यं सदासां स्मरः ॥" पक्षधर्मतेत्यादि । पक्षधर्मता च सिसाधयिपितधर्मविशिष्टे धर्मिणि वृत्तिः । अन्वयः स्वान्वये साध्यान्वयः । व्यतिरेकः साध्य यतिरेके स्वव्यति- रेकः । एतत्रितयवत् । अर्थादिति । काव्यशोभाकरत्वेनालङ्कारत्वसंभ- वात् । अन्यथा विच्छित्तिविशेपानाश्रयणे । त्रिरूपत्वादिति । पक्षधर्मत्र, सपक्षे सत्त्वं, विपक्षाद व्यावृत्तिरिति त्रीणि रूपाणि । जलदधूम इत्यादि- रूपकवशादुस्थितत्वेनानुमानस्य तन्मूलत्वम् । शुद्धम् अलङ्कारान्तरासही- १. 'ण्यम् । यथाः -य', २. 'सहित', ३. 'त' रू. ख, पाठः - ·अलारसूत्र [भनुमाग- अत्र योपितां भ्रूव्यापारेण मार्गणपतनं स्मरपुरोगामित्वे सा- ध्येऽनलकृतमेव साधनमिति शुद्धमनुमानम् । प्रौढोक्ति- माननिप्पन्नार्थनिष्ठत्वेनै च विच्छित्तिविशेपाश्रयणाच्चायत्वम् । अयमत्र पिण्डार्थः इहास्ति प्रत्याय्यप्रत्यायकभावः । अस्ति च समर्थ्यसमर्थकभावः । तत्राप्रतीतप्रत्यायने प्रत्या- य्यप्रत्यायकभावः। प्रतीतसमर्थने तु समर्थ्यसमर्थकभावः । तत्र प्रत्याय्यप्रत्यायकभावेऽनुमानम् । समर्थ्यसमर्थकभावे तु यत्र पदार्थो हेतुस्तत्र हेतुत्वेनोपादाने "नागेन्द्रहस्तास्त्वचि कर्कशत्वा- देकान्तशैत्यात् कदलीविशेपाः” इत्यादाविव न कश्चिदलङ्कारः । यत्र तूपात्तस्य हेतुत्वं यथो- दाहृते विपये 'मृग्यश्च दर्भारनियंपेक्षाः' इत्यादौ, तत्रैव काव्यलिङ्गम् । यत्र तु वाक्यार्थस्य हेतुत्वं, तत्र हेतुत्वप्रति- र्णम् । स्मरपुरोगामित्वे इति । योपितां पुरः स्मरगमन इत्यर्थः । ननु यद्यत्रालङ्कारान्तरस्यानवतरः, तत् कथं तर्कानुमानवैलक्षण्यमत आह प्रौढोक्तीति । योपिद्व्व्यापारविषयीकृतस्य रागो वर्धत इत्येतावदेव लोके सम्भवति, न तु स्मरमार्गणपतनम् , अदृष्टत्वात् । एवमेव कुण्डलि- तकोदण्डस्य स्मरस्य धावनमप्यसम्भवि । अतः साध्यसाधनयोरुभयोरपि कविनिवद्धस्य प्रतिभामात्रनिर्वृत्तत्वात् प्रौढोक्तिमात्रनिप्पन्नत्वम् । अर्थान्त- रन्यासकाव्यलिङ्गानुमानानां हेतुहेतुमद्भावावलम्बनेन प्रवृत्तावविशिष्टाया. मपि विशेष दर्शयितुमाह-अयमत्रेति । प्रत्याय्यप्रत्यायकसमर्थ्यसम- र्थकमावयोः प्रत्याय्यं समयं च हेतुमत् , प्रत्यायकः समर्थकश्च हेतुः । अप्रतीतप्रतीतविषयत्वेन प्रत्यायनसमर्थनयोर्भेदात् प्रत्याय्यप्रत्यायकसमर्थ. समर्थकभावयोर्भेदः । उपात्तस्य विशेषणद्वारा मृग्यश्चेत्यादी व्यापारयन्त्य १. नवि'फ,२. पाठ.. २. 'योर्मेदः।' स्व. ग. पाठ:.

·१६५ ६ निरूपणम्] सव्याख्यातक्षारसर्वस्वोपेतम् । पादक्रमन्तरेण हेतुत्वेनोपन्यासे काव्यलिङ्गमेव । तटस्थत्वे नोपन्यस्तस्यै तु हेतुत्वेऽर्थान्तरन्यासः । एवञ्चास्यां. प्रक्रि- यायां कार्यकारणयोर्वाक्यार्थयोर्हेतुत्वे काव्यलिङ्गमेव पर्यव- म्यति । समर्थ्यवाक्यार्थस्य सापेक्षत्वात् ताटस्थ्याभावात् । ततश्च सामान्यविशेपभाव एवार्थान्तरन्यासस्य विषयः । यत् पुनरर्थान्तरन्यासस्य कार्यकारणगतत्वेन समर्थकत्वमुक्तं, त- दुक्तलक्षणं काव्यलिङ्गमनाश्रित्य, तद्विपयत्वेन लक्षणान्तर- स्यौटैराश्रितत्वात् । उक्तलक्षणाश्रयणे तु 'यत्वन्नेत्रेति वि- विक्तो विषयः काव्यलिङ्गस्यार्थान्तरन्यासाद् दर्शित इति कार्यकारणयोः समर्थ्यसमर्थकत्वमर्थान्तरन्यासे पूर्व दर्शित- मितीयं गमनिकायितव्या ॥ एवं तर्कन्यायमूलमलङ्कारद्वयमिह प्रतिपादितम् । अधुना वाक्यन्यायमूला अलङ्कारा उच्यन्ते । तत्र इत्यस्य । तत्रैवेत्येवकारेण हेतुत्वेनोपादानं व्यवच्छिनत्ति । हेतुत्वेनोपन्यासे सापेक्षत्वेन निर्देशे । तटस्थत्वेन निरपेक्षवेन । एवञ्चेति । काव्यलिङ्गार्था- न्तरन्यासयोर्व्यवस्थितविषयत्वे । कार्यकारणेति । सहसा विदधीते'- त्यादौ 'पृथ्वि! स्थिरीभवे'त्यादौ च । उक्तलक्षणं 'हेतोर्वाक्यपदार्थत्वे इत्ये- वरूपम् । तद्विपयत्वेन काव्यलिङ्गविषयत्वेन । लक्षणान्तरस्य प्रत्याय्यप्र- त्यायकभावविषयहेतुत्वात्मनः । यदुक्तं- "श्रुतमकं यदन्यत्र स्मृतेरनुभवस्य या । हेतुतां प्रतिपद्येत काव्यलिङ्गं तदुच्यते ॥" इति । विविक्तो विषय इति । कार्यकारणभावप्रतीतिशून्यो ज्ञाप्य- ज्ञापकभावमानोपलक्षितः ॥ वाक्यन्यायो मीमांसान्यायः । ऊर्ध्वं निर्दिष्टाः प्रथमं निर्दिष्टा १ 'तयोप', २. 'स्य है', ३. 'णवाक्या', ४. 'यणीया ॥', ५. 'यम' क ख. पाठः, ६. 'सरल' क. पाठं:

·, भलबारसून (यथासहप- उद्दिष्टानामर्थानां क्रमेणानुनिर्देशो यथासंख्यम्॥५९ ॥ ऊर्ध्व निर्दिष्टा उद्दिष्टाः । पश्वान्निर्देशोऽनुनिर्देशः । स चार्थादर्थान्तरगतः । सम्बन्धश्चात्र सामर्थ्यात् प्रतीयते । ऊर्ध्व निर्दिष्टानामर्थानां पश्चान्निदिौरथैः क्रमेण सम्बन्धे य- थासङ्ख्यमिति वाक्यार्थः। अन्ये विममलङ्कार क्रमसंज्ञयाभिद- धिरे । तच्च यथासंख्यं शाब्दमार्थं चेति द्विधा । शाब्दं यत्रा- समस्तानों पदानामसमस्तैरेव पदैरर्थद्वारकः सम्बन्धः, तत्र, क्रमसम्बन्धस्यातिरोहितस्य प्रत्येयत्वात् ।आर्थ तु यत्र समासः कियते, तत्र, समुदायस्य समुदायेन सह सम्बन्धस्य शाब्द- अर्थानुर्गुण्यपर्यालोचनेने त्ववयवगतः क्रमसम्बन्धः प्रतीयते । ततोऽत्र यथासंख्यस्यार्थत्वम् । आयस्योदाह- रणं- "लावण्यौकसि सप्रतापगरिमण्यग्रेसरे त्यागिनां देव! त्वय्यवनीभरक्षमभुजे निप्पादिते वेधसा। इत्यर्थः । अर्थादिति । प्रथमनिर्दिष्टानामेव पश्चान्निर्देशे पौनरुक्त्यप्रस- ङ्गात् । अनुनिर्देशो नामैकैकस्मिन् पदार्थे एकैकसंसर्गख्यापनम् । सम्ब- न्धश्चेति । प्रथमनिर्दिष्टानां पश्चादर्थान्तरनिर्देश इतीयत्युच्यमाने वाक्यस्या- सम्बद्धार्थताप्रसङ्गात् , अत्र प्रथमनिर्दिष्ट सम्बन्ध्यन्तरनिर्देश इति प्रतीतेः । वाक्यार्थ इति । सूत्रस्येति शेषः । संख्योपलक्षितक्रमानतिक्रमेण पदार्था- न्वयप्रतीतिरस्य यथासंख्यत्वम् । पर्दानामर्थ प्रति गुणभावेन मिथः सम्बन्धा- भावादर्थद्वारक इत्युक्तम् । अतिरोहितस्येति । समुदायसम्बन्धप्रतीता- चनुपक्षीणैः शन्दैरेव प्रत्याय्यत्वादित्यर्थः । अर्थानुगु(ण्यमि?ण्ये)ति । १. 'नाक', २. 'धो, ३ 'नामेव प', ४. 'गमप', ५. 'नाव', १. 'तैनात्र', ७. 'यं यथा- .. 'दार्थाना' ख. पाठः ९. - ला' क. स. पाठः 'यम' ख, ग, पाठः, ·१६७ निरूपणम्] सध्याख्यालद्वारसर्वस्वोपेतम् । इन्दुः किं घटितः किमेप विहितः पूपा किमुत्पादितं चिन्तारत्नमहो मुधैव किममी सृष्टाः कुलक्ष्माभृतः॥" अत्र लावण्यौकरत्वप्रभृतीनामिन्दादिभिः क्रमसम्बन्धस्याव्य- वहितत्वेन प्रतीतेः शाब्दं यथासंख्यम् । द्वितीयस्य यथा- "कज्जलहिमकनकरुचः सुपर्णवृषहंसवाहनाः शं वः । जलनिधिगिरिकमलस्था हरिहरकमलासना ददतु ॥" अत्र कज्जलादीनां सुपर्णादिभिः सम्बद्धानां जलनिध्यादिभिः अवयवसम्बन्धमन्तरेण समुदायसम्बन्धानुपपत्तेः । क्रमसम्बन्धस्या- व्यवहितत्वेनेति । क्रमपूर्वकस्याक्षेप्याक्षेपकभावलक्षणस्य सम्बन्धस्य सम्बन्धान्तरप्रतीत्यव्यवधानेन प्रतीतेः । सूत्रे उद्दिष्टानामिति बहुवचननि- देशात् क्रमविपयाणां बहुत्वं विवक्षितम् । तच बहुत्वं पंहूनां बहुभिः सहै- कवारं द्वयोभ्यां द्वित्रगुणत्वादिरूपेणासकृद् वा क्रमोपनिबन्धे भवति । तदुक्तं "तद् द्विगुणं त्रिगुणं वा बहुपूद्दिष्टेषु जायते रम्यम् । यत् तेषु यथैव तयोर्दयोस्तु बहुशो निवध्नीयात् ।।" इति । अत्र रम्यमित्यनेन शोभातिशय हेतुत्वं द्विगुणत्वादावुच्यते, न त्वेक- गुणत्वेऽनलकारता । अन्यथा लावण्याकसीत्यादेरुद्धटोदाहरणस्य च "मृणालहंसपमानि बाहुचक्रमणाननैः । निर्जयन्त्यानया व्यक्तं नलिन्यः सकला जिताः॥" इत्यस्यानलकारत्वप्रसङ्गात् । तत्र लावण्यौकसीत्यादौ बहूनामेकवा(र)मुप- नियन्धः । द्वयोर्वहुशः कमसम्बन्धो यथा- प्रणयिसुभटलाध्ये दानाम्धुशात्रवशोणित- सपितककुभौ दूरावजातकर्णधनञ्जये । विहितजनतायोगक्षेमे परां यदुभूपते ! भवति भजतः काष्ठामौदार्यविक्रमसम्पदौ ॥ कालेल्यादावुभयमप्यस्तीत्याह अन कज्जलादीनामित्यादि । १ प्रक,रा. पाठः. २. 'रव्य' स. ग. पाठ: ३. 'य य' क. ख. पाठः, ४. 'णादा', ५. 'था वा ला' ग. पाठः, ·अलक्षारमूनं पर्याय संवन्धे हरिप्रभृतिभिः संबन्धः श्रुत्या समुदायनिष्ठः प्रतीयते । अर्थानुगमानुसरणेन त्ववयवानां क्रमसम्बन्धावगतिरित्यार्थं यथासंख्यम् ।। एकमनेकस्मिन्ननेकमेकस्मिन् वा क्रमेण प. र्यायः ॥ ६०॥ क्रमप्रस्तावादिदमुच्यते । एकमाधेयमनेकस्मिन्नाधारे यत् तिष्ठति, स एकः पर्यायः । नन्वेकमनेकगोचरमिति प्रा- गुक्तेन लक्षणेन विशेषालङ्कारोऽत्रोक्तः । तत् किमर्थमिदमु- च्यते इत्याशङ्कयोक्तं-क्रमेणेति । इह च क्रमप्रतिपादनाद् अर्थात् तत्र यौगपद्यप्रतीतिः । तेनास्य ततो विविक्तविप- यत्वम् । तथा एकस्मिन्नाधारेऽनेकमाधेयं यत् तिष्ठति, स कज्जलादीनां त्रयाणां सुपर्णादिभिरेकः क्रमसम्बन्ध , जलनिध्यादिभि- द्वितीयः, हरिप्रभृतिभिस्तृतीय इति त्रिगु(ण)त्वम् । श्रुत्या शब्दवृत्तेन । समुदायनिष्ठ इति । कज्जलहिमकनकरुक्त्वलक्षणस्य धर्मसमुदायस्य हरिहरचतुराननरूपेण धर्मिसमुदायेन सम्बन्धोऽन्यवहितः प्रतीयते । अ- र्धानुगमेति । समुदायसम्बन्धस्य समुदायिसम्बन्धमन्तरेणाघटनात् क- ज्जलरुक्त्वादीनां सर्वेषां धर्माणां मिथो विरुद्धन सर्वेषु हरिप्रभृतिषु धर्मि- प्वसम्भवाचैकैकस्यैकैकेन सम्बन्धे कर्तव्ये संख्याक्रमानतिक्रमेण प्रथमस्य प्रथमेनेत्यादिः सम्बन्धः प्रतीयत इत्यार्थत्वम् ॥ एकमित्यादि । एकस्य क्रमवाननेकसम्बन्धः पर्यायस्य सामान्य- लक्षणम् । यथासंख्यानन्तरं पर्यायस्य लक्षणे क्रमप्रस्तावादिति हेतुनिर्देशः । विशेषालङ्कार इति द्वितीयो भेदो निर्दिश्यते । विशेपे क्रमस्य को निवारक इत्याशङ्कयाह--इह चेति । अस्य पर्यायस्य । ततः विशेषात् । एतद- मेव द्वितीयविशेषोदाहरणस्य 'प्रासादे से'त्यादेव्याख्याने युगपदवसान- १. 'सारेण त्व', २. 'त् स' क, ख पाठः. ३. 'न राइटनस' स. पाट: . , ·-- -निरूपणम् ] सध्याख्यालङ्कारसर्वस्वोपेतम् । द्वितीयः पर्यायः । नन्वन समुच्चयालङ्कारो वक्ष्यत इत्येतदर्थ- मपि क्रमेणेति-योज्यम् । अत एव गुणक्रियायोगपद्यं समु- चय' इति समुच्चयलक्षणे योगपद्यग्रहणम् । अत एव क्रमा- श्रयणात् पर्याय:इत्यन्त्रर्थमभिधानम् । विनिमयाभावात् परि- वृत्तिवलक्षण्यम् । तस्यां, हि विनिमयो लक्षणत्वेन वक्ष्यते । तत्रानेकोऽसंहतरूपः:संहतरूपति द्विविधः । तत्र दैविध्य- माधाराधेयगतमिति-चत्वारोऽस्य भेदाः । क्रमेणोदाहरणं "नन्याश्रयस्थितिरियंन्तव कालकूट! केनोत्तरोत्तर विशिष्टपदोपदिष्टा-। प्रागर्णवस्य हृदये वृपलक्ष्मणोऽथ कण्ठेऽधुना वससि-वाचि पुनः-खलानाम् ॥ मित्युक्तम् । एतवर्धमपीतिः। अपिशब्देन द्वितीयपर्यायेऽपि क्रमेणेत्येत- दक्षणानुप्रवेशित्वेन प्रटनीयमित्याह । अत एव पर्यायव्यावृत्तिहेतोरेव । अन्वर्थमिति । योगपद्यामावलक्षणस्यार्थस्यानुगमात् । नन्वत्र कस्यचि- दपगमे कस्यचिदुपगमो भवति । परिवृत्तावपि 'किमित्यपास्ये त्यादावाम- रणस्य वल्कलादीनामनेकपामांधेयानां पार्वतीलक्षण एकस्मिन्नाधार क्रमेण वृत्तिईश्यते । तदस्य तस्याःको भेद इत्याशङ्कयाह --विनिमयाभा- घादिति । विनिमयो नाम कस्यचित् परित्यागेन कस्यचित् स्वीकारः । तत्र च "निशास्वि त्यादावभिसारिकादिपरित्यागेन शिवादिस्वीकार इत्येवरू- पस्मार्थस्याविवक्षितत्वाद् विनिमयाभावः । ॐनक आधाराधेयलक्षणः । एपां चासंहतसंहतत्वे उपात्तद्रव्यविशेषाधाराधेयत्वव्यतिरेणकोपाध्यनवच्छेदा- चच्छेदाभ्यां द्रष्टव्ये । आधाराधेयगतमिति । प्रथमे पर्याये आधार- गतं द्वितीये आँधेयगतम् । आश्रयस्थितिराश्रयमर्यादा । उत्तरोत्तरविशिष्टपदा यथोतविशिष्टस्थाना । अत्र हृदयकण्ठवाचामुपयुपरि 'वृत्तित्वादुत्तरोत्तरवै- १ 'शे में, १ 'ण यथा --न' क ख पाट, ३ जानेको' स. पार x ·अलकारसून [पर्याय "निसृष्टरागादधरान्निवर्तितः स्तनाङ्गरागारुणिताच कन्दुकात् । कुशाङ्गुरादानपरिक्षताङ्गुलिः कृतोऽक्षसूत्रप्रणयी तया करः ॥" "निशासु भाखत्कलनूपुराणां यः सञ्चरोऽभूदभिसारिकाणाम् । नदन्मुखोल्काविचितामिपाभिः स वाह्यते राजपथः शिवाभिः ॥" "यत्रैव मुग्धेति कृशोदरीति प्रियेति कान्तेति महोत्सवोऽभूत् । तत्रैव दैवाद् वदने मदीये पत्नीति भार्येति गिरश्चरन्ति ॥" अत्र कालकूटमेकमनेकस्मिन्नसंहते आश्रये क्रमेण स्थिति- मन्निबद्धम् । करश्चैकोऽनेकस्मिन् संहते क्रमवान् । अधरक- न्दुकयोनिवृत्त्यपादानतया संहतत्वेन स्थितत्वात् । अभि- सारिकाः शिवाश्चानेकस्वभावा असंहतरूपा एकस्मिन्नाश्रये शिष्टयम् । निसृष्टरागादित्यादि । एतत् परिवृत्युदाहरणत्वेन दर्शयतो भामहोद्धटस्यास्य च विनिमयविवक्षाविवक्षे प्रयोजिके । असंहत इति । कालकूटाधारत्वन्यतिरेकेणकोपाधिकोडीकाराभावावृदयकण्ठवाचामसंहत - त्वम् । क्रमेण स्थितिमदिति । प्रागधाधुनाशब्दैः क्रमस्यावगमितत्वात् । नित्यपादानतयेति । कराधारत्वमन्तरेणापि निवृत्त्यपादानत्वलक्षणै- कोपाध्यवच्छिन्नत्वात् । एकस्य च करस्य युगपदधरकन्दुकयोरवस्थानासंभ- वात् क्रमास्थितिः । अनेकस्वभावा इत्यसंहतरूपले हेतुकथनम् । शिवाना- १. 'णानेको', २, ३. 'त्यु' क, पाठः ·१७१ .. निरूपणम्] सम्यारण्यालङ्कारसर्वस्वोपेतम्। राजपथे क्रमवर्तिन्यः । वदने चैकस्मिन्नाश्रये मुग्धत्वादि- वर्गः पत्नीत्वादिवर्गश्च वर्गवादेव संहतरूपोऽनेकः क्रमवानु- पनिबद्धः ॥ समन्यूनाधिकानां समाधिकन्यूनैर्विनिमयः परि- वृत्तिः ॥ ६१॥ विनिमयोऽत्र किञ्चित् त्यक्त्वा कस्यचिदादानम् । समेन तुल्यगुणेन त्यज्यमानेन तादृशस्यैवादानम् । तथा- धिकेनोत्कृष्टगुणेन दीयमानेन न्यूनस्य हीनगुणस्य परिग्र- हैणम् । एवं न्यूनेन हीनगुणेन त्यज्यमानेनाधिकस्योत्कृष्ट- गुणस्य स्वीकारः । तदेपा त्रिप्रकारा परिवृत्तिः। कमप्रति- भाससम्भवात् पर्यायानन्तरमस्या लक्षणम् । समपरिवृत्ति- यथा- "उरो दत्त्वामरारीणां येन युद्धेप्वगृह्यत । हिरण्याक्षवधायेपु यशः साकं जयथ्रिया ॥" अत्रोरोयशसोस्तुल्यगुणत्वम् । अधिकपरिवृत्तिर्यथा- मभिसारिकाणां चाधयानां राजपथाधारत्वमन्तरेणैकोपाध्यवच्छेदाभावाद- सहतत्वम् । वर्गवादेवेति । वर्गत्वं चानुरागविरागप्रयुक्तत्वात् ।। समेत्यादि । विनिमयः परिवृत्तिरिति सामान्यलक्षणम् । समेत्यादिना भेदनिर्देशः । संख्याप्रयुक्त साम्यादि नेह विवक्षितम् , अपितु गुणप्रयुक्त- मिति दर्शयितुं समाधिकन्यूनशब्दानां तुल्यगुणेत्यादिना व्याख्यानम् । क- मप्रतिभाससम्भवादिति । एतच विनिमयाभावादित्यस्य व्याख्याना- वसरे दर्शितम् । उरो दत्त्वेत्यादि । अत्र यद्यप्युरोदानेन त्यहो लक्ष्यते । स चोत्साहो यशोधिगम उपायः । तथाप्यभिधेयपक्षापादनापेक्षया परिवृत्ति- पृच्या। उरोयशसोश्च जयश्रीसाधकत्वंतत्साधकल म्यां (?) तुल्यगुणत्वम् । १. 'यो यत्र', २ 'स्योपादा', ३ 'ह । ए' क. स. पाट. , ४. 'त्वसाध' ग. पाठा.

·- अरकारसून [परिसल्लया "किमित्यपास्याभरणानि यौवने धृतं त्वया वार्धकशोभिं वल्कलम् । वद प्रदोपेषु विकीर्णतारका विभावरी यद्यरुणाय कल्पते ॥" अत्रोत्कृष्टगुणैराभरणैन्यूनगुणस्य वल्कलस्य परिवृत्तिः।न्यून- परिवृत्तिर्यथा- "तस्य हि प्रवयसो जटायुपः स्वर्गिणः किमिव शोच्यतेऽधुना । येन जर्जरकलेबरव्ययात् क्रीतमिन्दुकिरणोज्ज्वलं यशः ॥" अत्र कलेवरेण न्यूनगुणेन यशस उत्कृष्टगुणस्य विनिमयः । "दत्त्वा दर्शनमते मत्प्राणा वरतनु ! त्वया क्रीताः । किं त्वपहरसि मनो यद्ददासि रणरणकमेतदसत् ॥” अत्र पूर्वार्धे समपरिवृत्तिः । उत्तरार्धे न्यूनपरिवृत्तिः ।। एकस्यानेकत्र प्राप्तावेकत्र नियमनं परिसल्या ॥-६२-॥- एकानेकप्रस्तावादिह वचनम् । एक वस्तु यदानेकत्र किमितीत्यादि । यौवन इत्यनेनाभरणानामानुगुण्यादुत्कृष्टगुणत्वं, वार्ध- कशोभीत्यनेन वल्कलस्य यौवनानौचित्यद्वारा न्यूनगुणत्वं च व्यज्यते'। तस्य हीत्यादि । अन जर्जरेत्यनेन कलेवरस्य इन्दुकिरणोज्ज्वलमित्य- नेन यशसश्च न्यूनाधिकगुणले व्यज्यते । समपरिवृत्तिरिति । दर्शनस्य प्राणानां च कामिनस्तुल्यत्वेनाभिमतत्वात् तुल्यगुणत्वैम् । न्यूने परिवृ. तिरिति । रणरणकेन मनसः परिवृत्ते ।। प्रासाविति । रागादिना प्रमाणान्तरेण वा । एकानेकप्रस्ता. १ 'पेनिसिमी', २ ‘णेन न्यून', ३ 'ते बुधे । स पाट . ४. 'वान्न्यू' स.पाट, ·१७३ |- २ निरूपणम् मन्यायालद्वारसर्चस्योपेतम् । युगपत् सम्भाव्यते, तदा तस्यैकत्र द्वितीयादिपरिहारेण नि.. ' यमनं परिसङ्ख्या परिवर्जनेन कुत्रचित् सङ्ख्यानं वर्ण- नीयत्वेन गणना परिसंख्या। सा चैपा प्रश्नपूर्विका तद- न्यथा चेति प्रथम द्विधा प्रत्येकं चपरिवर्जनीयस्याशाब्द- त्वार्थत्वाभ्यां दौविध्यमिति' चतुष्प्रभेदा परिसंख्या।। क्रमेण यथा:- 'किं भूपणासुदृढमन्न- यशो'न रनं कि कार्यमार्यचरितःसुकृतं न दोपाः ।' किं चक्षुरप्रतिहतं धिषणा न-नेत्रं जानाति कस्त्वदपरः सदसद्विवेकम् ।। "किमासेव्यं पुंसाः सविधमनवद्यं धुसरितः किमेकान्ते सेन्या चरणयुगलं कौस्तुमभृतः ।। किमापाचं पुण्यं किमभिलपणीयं च करुणा यदासक्त्या चेतो निरवधिविमुक्त्यै प्रभवति ॥" वादिति । पीये एकमनेकस्मिन्निति निर्देशात् । वस्तु गुणादिरूपम् । द्वितीयादिपरिहारेण द्वितीयादिवर्जनेन । परि वर्ज(न इ ? नेने)ति । 'अपपरी वर्जन (१.४.८८) इत्युक्तत्वात् । संख्यानमिति संख्याशब्दा- र्थमाह । सम्पूर्वात् ख्यातेर्भावेऽडि संख्येति रूपं, न त्वेकत्वादिवाचिवत् करण इत्यर्थः । किं भूपणमित्यादि । अत्र प्रश्नपूर्विका शान्दवर्जनीया परिसङ्घया । अत्र यशःप्रभृतौ रत्नादौ चानेकत्र युगपत् प्राप्तं सुदृढत्वादि- विशिष्टभूपणत्वादि यशःप्रभृतौ नियम्यते । यशोधिपणयोभूपणचक्षुएखे उप- चरिते विज्ञेये । किमासेव्यमित्यादि । इयं प्रश्नपूर्विकैवार्थ(परि ? )वर्ज- नीया परिसंख्या । आर्थानि च वर्जनीयानि नगरादिस्न्यादिविपया धनादि- रामणीयकादिश, अथवा पुराणादिप्रमाणान्तरेण सेव्यादित्वन प्रसतानि' १. 'ताभ्य', २ 'क. व', ३. 'गुणा न', ४, 'ध्येय च' क य पाठः, ·१७४ अलक्षारसूत्रं परिसस्या- "भक्तिर्भवे न विभवे व्यसनं शास्त्रे न युवतिकामास्त्रे । चिन्ता यशसि न वपुपि प्रायः परिदृश्यते महताम् ॥" "कौटिल्यं कचनिचये करचरणाधरदलेपु रागस्ते । काठिन्यं कुचयुगले तरलत्वं नयनयोर्वसति ॥" अत्र चालौकिक वस्तु गृह्यमाणं वरत्वन्तरव्यवच्छेदे पर्यव- स्यतीति व्यवच्छेद्यं वस्त्वन्तरं शाब्दमार्थ चेति नियमाभावः। अलौकिकत्वाभिप्रायेणैव क्वचित् प्रश्नपूर्वकं ग्रहणम् । "विलङ्घयन्ति श्रुतिवर्त्म यस्यां लीलावतीनां नयनोत्पलानि । बिभर्ति यस्यामपि वक्रिमाण- मेको महाकालजटार्धचन्द्रः॥" तथा 'चित्रकर्मसु वर्णसङ्करो यतिपु दण्डग्रहणानि' इत्यादी वैशिष्टचातिशयलिङ्गगङ्गासमीपापेक्षया निकृष्टानि पुण्यदेशान्तरादीनि । भक्तिभव इत्यादि । इयमप्रश्नपूर्विका शाब्दवर्जनीया । कौटिल्ये- त्यादि । इयमप्रश्नपूर्विकैवार्थवर्जनीया मनश्चात्रार्थ वर्जनीयम् । अत्र च क- चादिगतस्य कौटिल्यस्य मनोगतस्य च भेदेऽप्यभेदाध्यवसायादेकत्वम् । ननु व्यवच्छेद्ये शब्देनानिर्दिष्टे उपात्तस्य स्वरूपकथनमात्रपरता प्रतीयत, न वितरव्यवच्छेदः । अत आह अत्र चेति । तद्धर्मयोगित्वेन लोक- प्रसिद्धेषु वस्तुपु सत्स्वप्यप्रसिद्धवस्तूपादानं प्रसिद्धस्य वस्तुनस्तद्धर्मयोगि- त्वव्युदासे पर्यवस्यतीति व्यवच्छेद्य वस्तु शब्देनावश्यं निर्देष्टव्यमिति न नियम इत्यर्थः । अलौकिकेति । रत्नौनां भूपणत्वेन सकलजगप्रसिद्ध- खेऽपि किं भूपणमिति प्रारलौकिकं भूपणं किमित्यभिप्रायः । तद्वशाच्च कचित् परिसंख्याविशेपे प्रश्नपूर्वकत्वम् । अथवा यदि व्यवच्छेद्यमर्थसाम- ध्यीदवसीयते, तदा गतार्थत्वाच्छब्देनानुपादेयमिति शान्दवं विरुध्यते, 'यते न स. ग. पाठः. २. 'स्तत्तद्ध', ३. 'श्य' ख. पाठ:. ४. 'क्तेति', ५. 'नादीना', ६. 'देऽपि' क, पाट . १.

·। निरूपणम् सम्याख्यालङ्कारसर्वस्वोपेतम् । लपसंपृक्तत्वमस्या अत्यन्तचारुत्वनिबन्धनम् । अत्र च नियमपरिसङ्ख्ययोवाक्यवित्प्रसिद्ध लक्षणं नादरणीयमिति ख्यापनाय नियमनं परिसङ्ख्येति सामानाधिकरण्येनोक्तिः । अत एवात्र पाक्षिकप्राप्तिरपि खीक्रियत इति युगपत् सम्भा- वन प्रायिकम् ॥ दण्डापूपिकयार्थान्तरापतनमापत्तिः ॥ ६३ ॥ दण्डापूपयोर्भावो दण्डापूपिका । द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश्च' (५. १. १३३) इति वुञ् । पृपोदरादित्वाद् वृद्धयभावः । यथा अहमहमिकेत्यादाविति केचित् । अन्ये तु दण्डापूपौ विद्यते यस्यां नीतौ सा दण्डापूपिका नीतिः । एवमहं शक्तो- अथ शब्देनोपादेयं, तदार्थत्वं न घटत इत्याशङ्कयाह तद्धर्मयोगित्वेन लोकसिद्धेषु वस्तुषु सत्स्वप्यलौकिकवस्तुग्रहणाल्लौकिकवस्तु. व्यवच्छेदः पर्यवसानवृत्त्या लभ्यते, न तु साक्षादिति व्यवच्छेद्यस्य सा- क्षादवगत्यपेक्षायां शान्दत्वं, यथाकथञ्चिदप्यवगत्यपेक्षायामार्थत्वमिति शा- ब्दार्थत्वयोन नियम इत्यर्थः । श्लेषसम्पृक्तत्वमिति । श्रुतिवमीदिश- ब्दानां कर्णमार्गादिवेदमर्यादादिलक्षणार्थद्वयवाचित्वात् । एतानि चोदाहर- णान्यप्रश्नपूर्वाण्यार्थवर्जनीयानि च । आर्थश्च वर्जनीयो नगरवासी जनः । वाक्यवित्प्रसिद्धमिति । 'नियमः पाक्षिके सति । तत्र चान्यत्र च प्राप्तौ परिसंख्ये'त्येवंरूपम् । अत एवात्रेति । नियमपरिसंख्ययोर्भेदस्या- विवक्षितत्वात् । अत्र परिसंख्यायाम् । प्रायिकमिति । 'किमासेव्यमि'- त्यादौ नगरादिसेवादौ द्युसरित्सविधसेवादेरप्राप्तत्वात् पक्षप्राप्तत्वेन युगपत् प्राप्त्यमावेऽपि 'किं भूपणमित्यादिवहुतरविषयगतत्वेन दृष्टत्वात् पूर्व युग- पत् सम्भावनमुक्तमित्यर्थः ॥ पृषोदरादित्वादिति । आदिशब्दस्य प्रकारवाचित्वाद् दण्डा- पूपिकाशब्दस्य पृषोदरादित्वे सति वुमो नित्त्वात् प्राप्ताया वृद्धेरभावः । १. 'ण्योक्तिः।', ३. 'वन्य', ४. 'दो यु' -अत्र चेति । २. 'क्य क.ख. पाठ:. प.ग. पाद:

·-१७६ अलक्षारसून भांपत्ति- ऽहं शक्तोऽत्यामित्यहमहमिकेंति मत्वर्थीयष्ठनित्याहुः । अपरे 'तु दण्डापूपाविव दण्डापिकेति''इवे प्रतिकृती' (५. ३. ९६) इति कनं वर्णयन्ति । अत्र हि मूपिककर्तृकेण दण्डभक्षणेन तत्सहभाव्यपूपभक्षणमर्थात् सिद्धम् । एप न्यायो दण्डापि- काशब्देनोच्यते । ततश्च यथा दण्डभक्षणादपूपभक्षणमर्थोदा- पतितं, तहत् कस्यचिदर्थस्य 'निप्पत्तौ ‘सामा समान- "न्यायत्वलक्षणोद् यदर्थान्तरमापतति, 'सार्थोपत्तिः । न चेद- मनुमानं, समानन्यायस्य सम्बन्धरूपत्वाभावात् । असम्बन्धे 'चानुमानानुत्थानम् । अर्थापत्तिश्च 'वाक्यविदा ‘न्याय इंति तन्नेयेनेहाभिधानम् । इयं च द्विविधा । प्राकरणिकाधाकर- 'णिकस्यार्थस्यापतने एकः प्रकारः। अमाकरणिकात् प्राकरण- कस्यौदापतंने द्वितीयः । आयो यथा--- "पशुपतिरपि तान्यहानि कृच्छ्रा- दगमयदद्रिसुतासमागमोत्कः। दण्डापूपावित्यादि । अर्थान्तरनिष्पत्तौ न्यायसाम्यादर्थान्तरापतनलक्ष- णायां यस्यां नीती दण्डापूपी निदर्शनत्वेन विद्यते । मत्वीयष्ठनिति । 'अत इंनिठनों' (५. २. ११५) इति विहितः । 'इवे प्रतिकृतावि'त्येतद- धिकारप्रदर्शनपरम् , अप्रतिकृतित्वादनेन प्राप्त्यभावात् । दण्डापूपिकाशन्दः कस्यचिद् दण्डापूपसदृशस्य नीतिविशेषस्य संज्ञेत्युत्तरसूत्रेण "संज्ञायां कन्' (५. ३. ७५) इत्यनेन कनो विधिभिप्रेतः । अर्थादापतितमिति । मू. पिर्ककर्तृत्वलक्षणात् । समानन्यायत्वलक्षणात् समानन्यायत्वरूपात् । यद- यन्तिमित्यत्र यच्छब्देनार्थान्तरापतनलक्षणो वाक्यार्थः परामृश्यते । अस- म्वन्धे चेति । लिङ्गलिङ्गिनोर्व्याप्यव्यापकमावलक्षणसम्बन्धपूर्वकत्वादनु- , १, रेद', २. 'णाद', ३. 'द्विधा', ४. 'दादा', ५. 'म्याप' क. स. पाठः. ६. 'कगामधिवर्तित्व', 'त् समीत् । ग' क. पाठक, 1 ·३ निरूपणम्] सम्याल्यालझारसर्वस्वोपेतम् । कमपरमवशं न विप्रकुर्यु- विभुमपि तं यदमी स्पृशन्ति भावाः ॥" अत्र विभुवृत्तान्तः प्राकरणिक इतरजनवृत्तान्तमप्राकरणिक- मर्थादाक्षिपति । द्वितीयो यथा- "धृतधनुपि बाहुशालिनि शैला न नमन्ति यत् तदाश्चर्यम् । रिपुसंज्ञकेपु गणना कैव वराकेषु काकेपु ॥ अत्र शैलवृत्तान्तोऽप्राकरणिको रिपुवृत्तान्तं प्राकरणिकमर्था- दागरयति । क्वचिच्च न्यायसाम्यस्य निमित्तं श्लेपेण निर्दि- ४ श्यते । यथा "अलङ्कारः शङ्काकरनरकपालं परिजनो विशीर्णाङ्गो भृङ्गी वसु च वृप एको बहुवयाः । अवस्थेयं स्थाणोरपि भवति सर्वामरगुरो- विधौ वक्के मूर्ध्नि स्थितवति वयं के पुनरमी ॥" अत्र विधौ वक्र इति श्लिष्टम् । अप्राकरणिकाच्च स्थाणुवृत्ता- न्तात् प्राकरणिकार्थापतनम् ॥ तुल्यवलविरोधो विकल्पः ॥ ६ ॥ मानस्य । इह वाक्यन्यायमूलालङ्कारमध्ये । विभुवृत्तान्तः पशुपतिवृत्तान्तः। आगूरयति, आक्षिपतीत्यर्थः । यिधौ वक्र इति क्लिष्टमिति । विधी- शब्दस्य वर्णक्षेपवशेन वक्रभावलक्षणविशिष्टविषिचन्द्रमोलक्षणार्थद्वितयया- चित्वाद् , वक्रशब्दस्य प्रातिकूल्यानार्जवरूपंधर्थवृत्तित्वाच ॥ तुल्ययलेति । न सलु विरोधसदावमा देवदत्तो गच्छति यज्ञ- दत्तो न गच्छतीत्यादौ गमनागमनयोयविकरण्ये विकल्पः, नापि स्वायाद् .. '', ३. शायशा', ४. किन्यार', 'परदर्थ क. पार, . कास, पाटः ६. 'न भा'स, पा.

·३ भण्वारसूत्रं [विकप विरुद्धयोस्तुल्यप्रमाणविशिष्टत्वात् तुल्यबलयोरेकत्र युगपत् प्राप्तौ विरुद्धत्वादेव यौगपासम्भवे विकल्पः । औ- पम्यगर्भत्वाच्चान चारत्वम् । यथा 'नमयन्तु शिरांसि धनूंषि वा, कर्णपूरीक्रियन्तामाज्ञा मौव्यों वा' इत्यादि । अत्र प्रतिराजकार्ये नमने शिरसां धनुषां च तुल्यप्रमाणविशिष्टः त्वम् । सन्धिविग्रहौ चात्र क्रमेण तुल्ये प्रमाणे, प्रतिराज- विपयत्वेन स्पर्धया द्वयोरपि संभाव्यत्वात् । द्वौ चेमौ विरु: डाविति नास्ति तयोर्युगपत् प्रवृत्तिः । प्राप्नुवतश्च युगपत् प्रवृत्ति प्रकारान्तरस्यात्रानाशङ्कयत्वात् । ततश्च न्यायप्राप्तो विकल्पः । नमनकृतं च तयोः सादृश्यमित्यलङ्कारता । एवं कर्णपूरीक्रियन्तामित्यादौ योजनीयम् । औपम्यगर्भत्वाचात्र चारुत्वम् । कृचिच्छेषावष्टम्भेनाप्ययं दृश्यते । यथा - भुजीत चेति सानभोजनयोरंविरुद्धयोः सामानाधिकरण्येऽपि, नापि च (न) हिंस्यात् सर्वा भूतानीति, अग्नीपोमीयं पशुमालभेतेति हिंसानिध- विध्योरेकविषयत्वे विरोधे च सत्यपि सामान्यविशेषविपयत्वेन दुर्वलप्र- पलयोरित्यभिप्रायेणाह –विरुद्धयोरित्यादि । औपम्यगर्भत्वा- दिति । अब वैवक्षिकमौपम्यं विवक्षितम् । शिरःप्रभृतीनां च धनुरादीनां च प्राकरणिकाप्राकरणिकत्वाभावात् । औपम्यगर्भत्वं चालझारप्रस्तावा- दर्थलब्धमित्याह - चारुत्वमिति । न ह्यौपम्याभावे गृह्णाति न गृह्णा- तीत्यादौ विकल्पे सत्यप्यठकारता, चारुत्वाभावात् । नमन इति । नति प्रति प्रयोजकन्यापारे । प्रमाणयोस्तुत्यत्वमुपपादयति -प्रतिराजवि- पयत्वेनेति । प्रकारान्तरस्य सन्धिविग्रहव्यनिरिक्तस्य । एवं कर्णे- त्यादि । प्रतिराजकार्य कर्णपूरीकरणे आज्ञानां मौर्वीणां च सन्धिविग्रह- २. 'दो', ३, 'हावत्र' क. स. पाठ . 'मानुधीणा' ग. पाठ.. १. 'यामाने', ४. 'त्यल', ·निरूपणम् ] सव्याख्यालधारसर्वस्वोपेतम् । "भक्तिप्रदविलोकनप्रणयिनी नीलोत्पलस्पर्धिनी ध्यानालम्बनतां समाधिनिरतैनीते हितप्राप्तये। लावण्यस्य महानिधी रसिकतां लक्ष्मीशोस्तन्वती युप्माकं कुरुतां भवार्तिशमनं नेत्रे तनुर्वा हरेः ।।" अत्र नेत्रे तनुर्वेति विकल्पः । उत्तमत्वाच तुल्यप्रमाणविशि- टत्वम् । न चात्र समुज्रये वाशब्दः । सम्भवन्त्यामपि गतौ महाकविन्यवहारे प्रयोगाभावात् । ननु विरोधनिमित्तको वि. कल्पः । कथं चत्रि विरोधः । नैतत् । तनुमध्ये नेत्रयोः प्रवि- एत्वात् तयोः पृथगभिधानमेव न कार्यम् । कृतं च सत् स्पर्धिभाव गमयति । स्पर्धिभावाञ्च विरुद्धत्वम् । नेने अथवा समस्तमेव शरीरमित्यर्थावगमे विकल्पस्य सुप्रत्ययत्वात् । स चात्र श्लेषाश्लिष्टो लिङ्गश्लेषस्य वचनश्लेपस्य चात्र दृष्टः । तस्मात् समुच्चयप्रतिपक्षभूतो विकल्पाख्योऽलङ्कारः पूर्वैरक- तविवेकोऽत्र दर्शित इत्यवधातव्यम् ॥ लक्षणतुल्यप्रेमाणविशिष्टत्वायतिदिशति । भक्तिप्रद्वेत्यादि । अत्र विशे. पर्णानां शीनघोस्तुत्यरूपत्वान्नपुंसकत्वस्त्रीत्वद्वित्वैकत्व विशिष्टाथद्वयवाचि- त्वाच लिङ्गश्लेषो वचनश्लेपश्च । हितप्राप्तये नीते, इंहितप्राप्तये नीता च । नेत्रपक्षे महानिधी इति पदच्छेदः, तनुपक्षे महानिधिरिति । कुरुतामिति नेत्रपक्षे परस्मैपदं, तनुपक्ष आत्मनेपदम् । वाशब्दस्य समुचयघोतकत्वेऽम- सपि हेत्वमावादन विकल्पो न युज्यत इति ममुचयवादी प्रत्यवतियते नन्विति । कंधं चेति । यथैकं प्रति प्रणिपतनधनुराकर्षणयोः समावेशी नं घटते, न तया नेतन्योरिति भावः । न कार्यमिति । पौनमात्यास- शात् । कृतं च सदिति । अपानरुस्त्याय तनुल्यपदार्यान्तरप्रतीतिन- कद्वारा । सुप्रत्ययत्यादिति । पिकल्पस्य सुज्ञानलान् । स चेत्यादि। 1 . ..मया 1. में गु' क. ग. पट..

·122 - भलबारसूर्य समुचये. एकस्य सिद्धिहेतुत्वेऽन्यस्य तत्करत्वं च ॥ ६६ ॥ समुच्चय इत्येव । यत्रैकः कस्यचित् कार्यस्य सिद्धि- हेतुत्वेन प्रक्रान्तः, तत्रान्योऽपि यदि स्पर्धया तंत्सिाई के- .रोति, तदायमपरः समुच्चयः । न चायं समाध्यलङ्कारेऽन्तम- वति । यत्र धेकस्य कार्य प्रति पूर्ण साधकत्वम्, अन्यस्तु सौकर्याय काकतालीयन्यायेनापतति, तत्र समाधिवक्ष्यते । यत्र तु खलेकपोतिकया बहूनामवतरस्तत्र समुच्चयः । अतश्चानयोः सुमहान् भेदः । स एष समुच्चयः सद्योगेऽस. द्योगे सदसयोगे च भवतीति त्रिधा भिद्यते । सतः शोभ- नस्य सता समुच्चीयमानेन योगे यथा- "कुलममलिनं भद्रा मूर्तिर्मतिः श्रुतिशालिनी भुजबलमलं स्फीता लक्ष्मीः प्रभुत्वमखण्डितम् । प्रकृतिसुभगा ह्येते भावा अमीभिरयं जनो ब्रजति सुतरां दर्प राजस्त एव तवाङ्कुशाः॥" एकस्येत्यादि । एकस्य कारणविशेषस्य प्रस्तुतसाध्यविशेहतुत्वे सत्यपि । अन्यस्येत्येकत्वमविवक्षितम् , उदाहरणेषु बहूनामुपनिपातस्य दृष्ट- त्वात् । स्पर्धयेत्यनेन समुच्चय इत्यन्वर्थसंज्ञाविज्ञानादवगतं सर्वेषामपि कार- णानां समप्रधानभावं दर्शयति । समाध्यलकारे 'कारणान्तरयोगादि'त्यादिना वक्ष्यमाणलक्षणे । काकतालीयन्यायेनेति । अतर्कितप्राप्तिलक्षणोप- मेयार्थवृत्तेः काकतालशब्दात् 'समासाच तद्विपयात्' (५.३.१०६) इति छः । समाध्युदाहरणे च काकतालीयलं दिष्टयेत्यनेन द्योतितम् । खलेकपो- तिकयेति । यथा खले शाल्यायेकदेशग्रहणार्थमभिसन्धिपूर्वकं बहवः कपोता युगपदुपनिपतन्ति, तद्वदेककार्यनिप्पादनोद्देशेन पहूनां हेतूनामुपस्यानं समु- चयस्य विषय इत्यर्थः । अवतर इति । 'दृ प्लवनतरणयोरि'त्यस्माद् भावे रणान' . 'यमि', ३ 'नक, य पाट. .

·१८३ - निरूपणम् ] सव्याक्ष्यालारसर्वस्वोपेतम् । अत्रामालिन्येन शोभनस्य कुलस्य मूर्त्यादिभिः शोभनः समु. चयः । एकैकं च दर्पहेतुतायोग्यं स्पर्धया निबद्धम् । असतो- ऽशोभनस्यासता समुच्चीयमानेन योगे यथा "दुर्वाराः स्मरमार्गणाः प्रियतमो दूरे मनोऽत्युत्सुकं गाढं प्रेम नवं वयोऽतिकठिनाः प्राणाः कुलं निर्मलम् । स्त्रीत्व धैर्यविरोधि मन्मथसुहृत् कालः कृतान्तोऽक्षमो नो सख्यश्चतुराः कथं नु विरहः सोढव्य इत्थं शठः॥" अत्र स्मरमार्गणानां दुर्वारत्वेनाशोभनानां तादृशैरेव प्रियत- मौदिभिः समुच्चयः । नववयःप्रभृतीनां च यद्यपि स्वतः शो- भनत्वं, तथापि विरहविषयत्वेनात्राशोभनत्वं ज्ञेयम् । सद- सतः शोभनाशोभनस्य तादृशेन सदसता समुच्चीयमानेन .. योगे यथा - "शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी सरो विगतवारिज मुखमनक्षरं स्वाकृतेः । प्रभुधनपरायणः सततदुर्गतिः सज्जनो नृपाङ्कणगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥" अन्न शशिनः स्वतः शोभनस्यापि दिवसधूसरत्वादशोभन- त्वेन सदसतस्तादृशैरेव कामिनीप्रभृतिभिः समुच्चयः । नत्यत्र ऋदोरम्' (३.३.५७) इत्यप् । सद्योग इत्यादि । मूर्त्यादिभिः शोभ- नैरिति । भद्रत्वश्रुतिशालित्वपर्याप्तत्वस्फात्यसण्डितत्वयोगाच्छोमनः । ता- औः अशोभनः । नववयःप्रभृतीनामित्या प्रभृतिशदन निर्मलालादयो गृह्यन्ते । विरहविषयत्वेनेति । विरहिण्या तेपामशोभनत्यस्यैर भाक्ति- त्वात् । तारेवेति । स्वतः शोभनत्वेन गलितयौवनत्वादिभिरशोभन- १. मालादि. २. 'त्य , ३ 'त'Tn. '3. Y. 'T' ग पार ·१८४ अरधारसूग्रं [समुण्य. कश्चित् समुच्चीयमानः शोभनोऽन्यस्त्वशोभन इति सदस- धोगो व्याख्येयः। ननु नृपाङ्कणगतः खल इत्यशोभनः अन्ये तु शोभना इति कथं न समुच्चीयमानस्यै सतस्तादृशेनासता योगः । नैतत् । नृपाङ्कणगतः खल इति प्रत्युत प्रक्रमभेदाद् दुष्टमेव, नेतु सौन्दर्यनिमित्तमित्युपेक्ष्यमेवैतत् । अत एवान्यै- रेवमादौ सहचरभिन्नोऽर्थ इति दुष्टमेवेत्युक्तम् । प्रकृते तु नृपाङ्कणगतत्वेने शोभनत्वं खलत्वेनाशोभनत्वमिति समर्थ- नीयम् । एवमपि विशेष्यस्य शोभनत्वं प्रक्रान्तं, विशेषणस्य त्वशोभनत्वम् , इह त्वन्यथति न सर्वथा निरवद्यमेतत् । ननु 'दुर्वाराः स्मरमार्गणा' इत्यत्रोक्तोदाहरणवत् कथं न सदस- योगः। नैतत् । इह शोभनस्य सतोऽशोभनत्वमिति विवक्षा। त्वेन च सदसद्भिः । सदसद्योग इत्यत्र सर्वेषामेव सगुच्चयविषयाणां सदस- त्वमिष्टं, न तु केपायित् सत्त्वं, केपाश्चिदसत्त्वमित्याह न त्वत्रेति । अस्य व्याख्यानस्योदाहरणे वैघट्यमाशङ्कय परिहरति-नन्वित्यादिना । अन्यैरिति । काव्यप्रकाशकारादिभिः । सहचरभिन्न इति । स्वतः शोभनरुपाधिवशादशोमनैः शशिप्रभृतिभिः खलस्य भिन्नत्वात् । एवं तर्हि नृपाकणगतः खल इत्येतदनुदाहरणमेवेत्याशय, उदाहरणं घटत एव, प्र- क्रमविरोधो दुप्परिहर इत्याह - प्रकृते त्विति । न निरवामिति । निरवयं तु यथा- सूक्तिस्त्वद्गुणवर्णनेन रहिता रत्नं त्वदन्यैर्धत रम्यं वस्तु भवद्दशोरविषयीभूतं यदुक्ष्मापते! । विद्वानप्यनयोर्मवचरणयोः सेवामनासेदिवान् धातारं प्रथयन्ति युक्तघटनानयत्यमुक्तादरम् ।। अत्र स्वतः शोभनायाः सूक्तवर्णनीयगुणवर्णनराहित्यादशोभनायाश्च ताह- भिरेव रत्नादिभिः समुच्चयः । एकैकं च धातुर्युक्तघटनानयत्याभावप्रथनक्षम 1. 'स्य सदस', २. 'त्युपक', ३. 'न सौ', . 'ते', ५. 'तु' क, ख. पाठ - ·१८५ निरूपणम] सब्याख्यालङ्कारसर्वस्वोपेतम् । तत्र त्वशोभनत्वमेवैतदिति विवक्षितमित्यस्ति भेदोऽनयोः । अत एवैकत्रोपसंहृतं मनसि सप्त शल्यानीति, सुन्दरत्वेना- न्तःप्रविष्टानामपि व्यथाहेतुत्वात् । अपरत्र तु कथं सोढव्य इति सर्वथा दुष्टत्वाभिप्रायेण । तस्मादरित प्रकारत्रयस्य विधि- क्तविषयतो॥ कारणान्तरयोगात् कार्यस्य सुकरत्वं समाधिः ॥६७॥ केनचिदारच्चस्य कार्यरय कारणान्तरसंबन्धात सौकर्य यत् , स सम्यगाधानात् समाधिः । समुच्चयसादृश्यात् तद- नन्तरमुपक्षेपः । तलक्षण्यं तु माक् प्रतिपादितमेव | उदा- हरणं "मानमस्या निराकर्तुं पादयो, पतिप्यतः । उपकाराय दिष्टयेदमुदाणं घनगर्जितम् ॥" माननिराकरणे कार्ये पादपतनं हेतुः । तत्सौकर्यार्थं तु घन- गर्जितस्य कारणान्तरस्य प्रक्षेपः । सैकर्य चोपकांरायेति प्र- काशितम् ॥ स्पर्धया निवद्धम् । अशोभनत्वलेवति । अत्र दुर्वारा इत्यादौ स्मरमां- गणादीनां केपाश्चित स्वतः शोभनत्वमशोभनखं च नास्ति । नववयःप्रभृ- तयों यद्यपि स्वतः शोभनाः, तथापि तेषां साभाविकर्मव शोभनत्वं विर- हिण्या प्रीतक्षि यते । नतु तदङ्गीकारेणोपाध्यन्तरवशादशोमनत्वमापायत इति तत्राशोभनवरपैय विवक्षेत्यर्थः । अत एवेति । शोभनाशोगनत्वस्य विवक्षणादशोभनत्वस्यैव वितक्षणाय । अपरत्र त्वित्यादि । उपमंहत- मित्यस्यानुपङ्गः । प्रकारचयरस सयोगादिलक्षणस्य । सम्यगाधानादिति । कार्यम्येति शेषः । समुच्चयमादृश्या- दिति । एकस्मिन् कारणे सति कारणान्तरोपनिपातरूपत्वात । तस्मोकर्या माननिराकरणसौकर्थिम् ॥ १. 'लंका', २. यमु'. ३. रंग योगा ग', १. स्यानिग्न', ·१८६ अलङ्कारसूत्रं [प्रत्यनीक- एवं वाक्यन्यायाश्रयिणोऽलङ्कारान् प्रतिपायांधुना लोकन्यायायिणोऽलङ्कारा उच्यन्ते । तत्र, प्रतिपक्षप्रतीकाराशक्तों तदीयतिरस्कारः प्रत्व- नीकम् ॥ ६८॥ यत्र बलवतः प्रतिपक्षस्य दुर्वलेन प्रतिपक्षेण प्रती- कारः कर्तुं न शक्यत इति तत्सम्बन्धिनो दुर्बलस्य यत् तं बाधितुं तिरस्कारः क्रियते, तत् प्रत्यनीकम् । अनीकस्य सै- न्यस्य प्रतिनिधिः प्रत्यनीकमुच्यते । तत्तुल्यत्वादिदमपि प्रत्य- नीकम् । यथा अनीकेऽभियोक्तव्ये तत्रासामर्थ्यात् तत्प्रति- निधिभूतमन्यद् व्यामोहेनाभियुज्यते, तद्वदिह प्रतिपक्षे वि- जेये दुर्वलतदीयतिरस्करणमित्यर्थः । प्रतिपक्षगतत्वेन बलव- त्त्वख्यापनं प्रयोजनम् । यथा “यस्य किश्चिदरकर्तुमक्षमः कायनिग्रहगृहीतविग्रहः । कान्तवनसदृशाकृतिं कृती राहुरिन्दुमधुनापि बाधते ॥" अत्र राहोर्भगवान् कृष्णो बलवान् प्रतिपक्षः तदीयः पुनर्वक- सादृश्यमुखेन दुर्वलश्चन्द्रमाः । तन्निराकरणाद् भगवतः प्रक- पविगतिः ॥ तत्सम्बन्धिन इति । तच्छब्देन वलवान् प्रतिपक्षः परामृश्यते । तद्वदित्यादि । प्रतिपक्षतिरस्कारासमर्थेन तदीयतिरस्कारो व्यामोहहेतुक । इत्यर्थः । यामाह(भावे तु जेतव्यमेव जेतुमुत्सहेत, अशक्तयेत् तूष्णीमासीत, न त्वन्यमभियुञ्जीतेति भावः । तन्निरारकणादिति । राहुकर्तृकाचन्द्रस्य निराकरणादित्यर्थः । प्रकविगतिः एवं नाम भगवतः प्रावल्यं, यत् तचि- रस्कारऽसमर्थः सन् राहुस्तत्सम्बन्धिचन्द्रतिरस्कार प्रवतते ।। १. 'यलो', २ हादभि' क. म. पाटः, ·१८७ , - निरूपणम् सव्याग्यालद्वारसर्वस्वोपेतम् । उपमानस्याक्षेप उपमेयताकल्पनं वा प्रतीपम् ॥ ६९ ॥ उपमेयस्यैवोपमानभारोद्वहनसामर्थ्याद् यदुपमानस्या- क्षेपः कैमर्थक्येनालोचनं क्रियते, तदेकं प्रतीपम् । उपमान- प्रतिकूलत्वादुपमेयस्य प्रतापमिति व्यपदेशः । यदप्युपमान- तया प्रसिद्धस्योपमानान्तरप्रतितिष्ठापयिपयानादरार्थमुपमेयत्वं कल्प्यते, तत् पूर्वोक्तगत्या द्वितीयं प्रतीपम् । क्रमेणोदा- हरणं--- 'येत्र च प्रमदानां चक्षुरेव सहजं मुण्डमालामण्डनं भारः कुवलयदलदामानी'त्यादि । यथा वा "लावण्याकसि सप्रतापगरिमण्यग्रेसरे त्यागिनां देव! त्वय्यवनीभरक्षमभुजे निष्पादिते वेधसा। इन्दुः किं घटितः किमेप विहितः पूपा किमुत्पादितं चिन्तारत्नमहो मुधैव किममी सृष्टाः कुलक्ष्माभृतः।।" अत्र यथासंख्यमप्यस्तीति प्राक् प्रतिपादितम् । "ए एहि दाव सुन्दरि! कण्णं दाऊण सुणसु वअणिज्ज । तुझ मुहेण किसोअरि ! चन्दो उवमिज्जइ जणेण ॥" उपमानस्येत्यादि । प्रतीपमित्यन्वर्थसंज्ञयावगतम् । उपमेयस्यो- पमानं प्रति प्रातिकूल्यं मामान्यलक्षणम् । उपमानभारः उपमानधुरा, उप- मानकार्यमिति यावत् । कैमर्थक्येनेत्यादि । अनेन तत्कार्यरय साधित- त्वात् किमर्थमिदमित्येवंरूपं निरूपणम् । उपमानरपाक्षेपो भारादिशब्देन नैरर्थक्यपर्यवसायिना द्योत्यते किंशब्देनाभिधीयत इति च दर्शयितुमुदाहरण- द्वयोपन्यासः । प्राक् प्रतिपादिनमिति । यथासङ्ग्यलक्षणावसरे। द्विती- यस्य प्रतीपस्योदाहरणम् ---ए एहोत्यादि । अयि एहि तावत् सुन्दरि ! कर्णं दत्त्वा शृणु वचनीयम् । तव मुखेन कृशोदरि! चन्द्र उपमीयते जनेन ।। 1. 'ण यथा--य', .. 'त' प. पाठः ·-- अलझारसूध [मतीप. अत्रोपमानत्वेन प्रसिद्धरय चन्द्रमनो निकर्थिमुपमेयत्वं क- ल्पितम् । वदनत्य चोपमानत्वविवक्षात्र प्रयोजिका । क्वचित् पुनर्निष्पन्नमेवौपम्यमनादरकारणम् ! यथा-- "गर्वमसम्भाव्यमिमं लोचनयुगलेने किं वहसि भद्रे!। सन्तीदृशानि दिशि दिशि सररतु ननु नीलनलिनानि॥" अत्रोत्कर्षभाज उपमानप्रादुर्भाव एव न्यक्कारकारणम् । अनेन न्यायेनात्युत्कृष्टगुणत्वाद् यदुपमानभावमपि न सहते, तस्यो- पमानत्वकल्पनेऽपि प्रतीपमेव । यथा "अहमेव गुरुः सुदारुणाना- मिति हालाहल! तात! मा रम दृप्यः । ननु सन्ति भवादृशााने भूयो भुवनेऽस्मिन् वचनानि दुर्जनानाम् ॥ अन हालाहलत्वं प्रकृष्टदोपत्वादसम्भाव्योपमानभावमप्युप- मानत्वेन निबद्धम् ॥ निकामिति । निकर्पश्च वअणिज्जं इत्यनेन सूचते । चदनस्य चेत्यादि । अन चन्द्रस्योपमेयीकरणे चन्द्रनिन्दापतिपिपादयिपाया न प्रयो- जकत्वमिति भावः । कचिदित्यादि । एहीत्यादौ पूर्वार्धन स्वानमिमतत्व- प्रदर्शनादौपम्यस्यानिप्पनत्वं, गर्वमित्यादौ ईदृशाने सन्तीत्यनेन तस्य नि- प्पन्नत्वं गम्यते । न्यधारकारणमिति । उपमानभावस्योत्कृष्टनिष्ठतया तदपेक्षतयोपमेयस्य निकपप्रतीतः । अत्युत्कृष्टगुणत्वादिति । केनचि- दसदृशं मदिति शेषः । असम्भाव्योपमानभावमपनि । 'उत्कर्ष- प्रतियोगिकल्पनमपि न्यधारकोटि: परेति न्यायात् ।। 1. 'ननामा'गपाट:. 'पभर्मस्या' १. 'न, ग.पाट ५. ध पाट.

·१८९ निरूपणम् सव्याख्यालङ्कारसर्वस्वोपेतम् । वस्तुना वस्स्वन्तरनिगृहनं निमीलितम् ॥७॥ सहजेनागन्तुकेन वा लक्ष्मणा यद् वस्त्वन्तरेण व- स्त्वन्तरं निगुह्यते, तदन्वाभिधानं निमीलितम् । न चायं सामान्यालङ्कारः । तरय हि साधारणगुणयोगाद् भेदानुप- लक्षणं रूपम् । अस्य तूत्कृष्टगुणेन निकृष्टगुणस्य तिरोधान- मिति महाननयोविशेपः । सहजेन यथा- "अपाङ्गतरले दृशी मधुरवक्रवर्णा गिरी विलासभरमन्थरा गतिरतीव कान्तं मुखम् । इति स्फुरितमङ्गके मृगदृशां त्वतो लीलया तदत्र न मदोदयः कृतपदोपे.संलक्ष्यते ॥" अत्र हक्तारल्यादिना स्वाभाविकेन लक्ष्मणा मदोदयकृतं दृक्तारल्यादि तिरोधीयते । आगन्तुकेने च यथा- वस्त्वन्तरनिगृहनमित्यत्र सम्बन्वसामान्यषष्ठयाः समासः नतु कृयोगपष्ठयाः । तस्याः 'कर्मणि च' (२. २. १४) इति समासनिषेधात् । वस्तुनेत्यत्र 'उमषप्राप्ती कर्मागे' (२. ३. ६६) इते नेियमात् पष्ठयभाव इति केचिदाहुः । अन्ये तु करणे तृतीया । वस्त्वन्तनि गृहनमित कर्मणि पष्ठथा एव समास इत्याचक्षते । अपरे तु वस्तुनो वस्त्वन्तरानगृहनमिति पाठ इत्यभिदधते । तत्र सुधीभिर्युक्त ग्राह्यम् । लक्ष्मणीत करणे हेतो वा तृतीया । वस्त्वन्तरेणीत कर्तरि करणे वा । निगृह्यत इाते दीविशिष्टः पाठः प्रमादजः। यकि सति गुणाभावे 'उदुपधाया गोहः' (६. ४. ८९) इत्यूदा- देशाभावात् । अन्वभिधानामति । ।नेमीलयते वे निष्ठाविधा- नात् । न चायमिति । प्रस्तुतस्यान्येनेत्यादिना लक्षायेप्यमाणः । ल. क्ष्मणेति । दृक्तारल्यादिकार्यतिरोधानद्वारा लीलया मदोदयलक्षणं वस्त्व- १. 'न य' क. स. पाठः . गूस पाठ ३ 'ती तृ' पाटः. ४. 'वेन ऊ' ख. पाठ * निरुपसर्गव सज्ञान्यत्र प्रमिता ।

·अलङ्कारसूत्रं मामान्य- "ये कन्दरासु निवसन्ति सदा हिमाद्रे- स्त्वत्पातशङ्कितधियो विवशा हिपस्ते । अप्यङ्गमुत्पुलकमुबहतां सकम्पं तेपामहो बत भियां न बुधोऽप्यभिज्ञः ॥" अत्र हिमाद्रिकन्दरानिवाससामर्थ्यात् प्रतिपन्नेन शैत्येन समु- द्भावितावागन्तुको कम्परोमाञ्चो भयकृतयोस्तयोस्तिरोधा- यकौ । तिरोधायकत्वादेव च मीलितव्यपदेशः ॥ प्रस्तुतस्यान्येन गुणसाम्यादैकात्म्यं सामा- न्यम् ॥ ७१ ॥ यत्र प्रस्तुतस्य वस्तुनोऽप्रस्तुतेन साधारणगुणयोगा- दैकात्म्यम् अभेदेनाध्यवसायादेकरूपत्वं निबध्यते, तत् स- मानत्वयोगात् सामान्यम् ! न चेदमपह्नुतिः। किञ्चिन्नि- पिध्य कस्यचिदप्रतिष्ठापना । उदाहरणं- "मलयजरसविलिप्ततनवो नवहारलताविभूषिताः सेततरदन्तपत्रकृतवक्ररुचो रुचिरामलांशुकाः । - न्तरं निरोधीयत इत्यर्थः । ये कन्दरास्विति । अत्र कम्परोमाञ्चलक्ष- णकार्यतिरोधानद्वारा भयतिरोधायकस्य शैत्यम्य स्वकण्ठेनानुपादानेऽपि सामर्थ्यात् प्रतीतिरित्याह अत्र हिमाद्रीत्यादिना ॥ समानत्वयोगादिति । गुणममानत्वयोगात् । यदि प्रस्तुत- स्याप्रस्तुतेन गुणसाम्यवादकात्म्यं वन्यते, तदा प्रस्तुतमपहर्यतैव । त. तय विषयापह्नवेऽपहनुतिरित्यपहनुतिलक्षणादस्य को विशेष इत्याश- याह न चेदमित्यादिना । मलयजरसेत्यादाबुदाहरणे हि मलयजरस- - नवय्य', ३ 'म । यथा-म' म. ग पाट: ४. 'धायपदा' ग. ग. पाट .

·निरूपणम् सव्याख्यालझारसर्वस्वोपतम् । शशभृति विततधान्नि धवलयति धरामविभाव्यतां गताः प्रियवसति प्रयान्ति सुखमेव विमुक्तभियोऽभिसारिकाः॥" अत्र मलयजरसविलेपनादीनां चन्द्रप्रभया सहाविभाव्यतां गता इत्यभेदप्रतीतिर्दर्शिता ॥ स्वगुणत्यागादत्युत्कृष्टगुणस्वीकारस्तद्गुणः ।।७२ ॥ यत्र परिमितगुणस्य वस्तुनः समीपवर्तिप्रकृष्टगुणव- स्तुगुणस्वीकरणं, स तद्गुणः, तरयोत्कृष्टगुणस्य गुणा अ- रिमन्निति कृत्वा । न चेदं मीलितम् । तत्र हि प्रकृतं वस्तु वस्त्वन्तरेणच्छादितत्वेन प्रतीगते । इह त्वलपहनुतस्वरूप- मेव प्रकृतं वस्तु घरत्वन्तरगुणोपरततया प्रतीयत इत्यरत्य- नयोमदः । उदाहरणं - "विभिन्नवर्णा गरुडायजेन सूर्यस्य रथ्याः परितः स्फुरन्त्या। रलैः पुनर्यत्र रुचा रुचं स्वामानिन्थिरे वंशकरीरनीलः ॥" अत्र रविरथाश्वानामरुणवर्णस्वीकारः । तस्यापि गारुत्मतम- णिप्रभावीकार इति तद्गुणत्वम् ।। विलेपनादिविशिष्टा अभिसारिका निधि चन्द्रप्रभा न स्थाप्यन्ते, किं तर्हि तासां परस्परभेदानु पलम्भ एव प्रतिपाद्यते ॥ सूत्रेऽत्युत्कृष्टशब्देन स्वीकारशब्देन च स्वीकर्तुः परिमित(गुण)त्व- मपादानस्य समीपवति च लब्यमित्याह ---यत्रेत्यादि । यत्रालझारे । गुणा अस्मिन्निति । उन्मजन्तति शेषः । न चेदं मीलितमिति । अत्युत्कृष्टगुणेन वस्तुना निकृष्टगुणस्य वस्त्वन्तरम्य तिरोधानान्मीलेतत्वा- शङ्का । तत्र मीलिते वस्त्वन्तरतिरस्कारः, इह तु गुणमात्रस्येत्ययः । किन नवर्णा इत्यादावुदाहरणे तद्गुणद्वयं दर्शयति १. 'निरस्तमि', २ 'य', ३. 'गा', अत्र रविरयंत्यादि। 'यथा-- म. पाट ५ 'रस्य वस्तुन एव ति' क. पार;

·१९२ अलक्षारसूत्रं [भतद्गुण- सति हतौ तद्रूपन्ननुहारोऽतद्गुणः ॥ ७३ ॥. तद्गुणप्रस्तावात् तद्विपर्ययरूपोऽतद्गुण उच्यते । इह न्यूनगुणस्योत्कृष्टगुणपदार्थधर्मस्वीकारः प्रत्यासत्त्या न्याय्यः। यदा पुनरुत्कृष्टगुणसन्निधानाख्ये हेता सत्यपि तद्रूपस्योत्कृ- प्रगुणस्याननुहरणं न्यूनगुणेनाननुवर्तनं भवति, सोऽतद्- गुणः । तस्योत्कृष्टगुणस्यास्मिन् गुणा न सन्तीति । यदिवा, तस्याप्रकृतस्य रूपाननुहारः सत्यनुहरणहेतावतद्गुणः, त- श्याप्रकृतस्य गुणा नास्मिन् सन्तीति कृत्वा । उदाहरणं- "धवळो सि जइ वि सुन्दर ! तह वि तुए मज्झ रजिअं हिअअं। राअभारए वि हिअए सुहअ! णिहितो ण रत्तो सि ॥" अन्न सूर्यरथ्यैररुगेन च स्वगतश्यामत्वलौहित्यापेक्षया सातिशयलौहित्य- श्यामल्वयोररुणमरतकयोः समीपतिनोर्वर्णस्वीकरणम् ।। तद्विपर्ययरूप इत्यनेन विरोधसम्बन्धमानन्तर्यहेतुं दर्शयति । न्यू- नगुणस्पेत्यादिना सूत्रे सात हेतापित्तनेन लब्धं दर्शयति । सन्निधानं प्र. त्यासत्तिः । तद्रूपस्येत्यस्यार्थकथनमुत्कृष्टगुणस्पति, अननुहारशब्दपर्याय- स्वाननुहरणशब्दस्य न्यूनगुणेनानगुवर्तनमिति । तस्योत्कृष्टेत्यादिना 'नो- ऽत्यानाम् --' (वा ० २. २. २४) इति पहुव्रीहि दर्शयति । लक्षण- लक्ष्यगताम्यां तच्छन्दाभ्यामत्युत्कृष्टपदप्रकृतं च गृह्यत इत्याह - यदि- वेत्यादिना । इहाप्रकृतशब्देनाढत्कृष्टगुण उच्यते । उत्कृष्टगुणस्यापि कदा- चिद् गुणान्तरसम्पादन्यथाभावः स्यादेव । स यदा न स्यात् , तदाप्य- तद्गुण एवेत्यर्थः । धवलोऽसीत्यादि । धवलोऽसि यद्यपि सुन्दर! तथापे त्वया मग रन्जितं हृदयम् । रागभारतेऽपि हृदये सुभग ! निहित न रक्तोऽसि ।। , . प्रणा यथा-'ग UIT.

·१९३ गिस्पन सम्पास्यावारसर्वस्वोपेतम्। "गाङ्गमम्बु सितमङ्ग! यामुनं कजलाभमुभयन मञ्जतः । राजहंस! तव सैव शुभ्रता चीयते न च न चापचीयते ॥" पूर्वत्रातिरक्तहृदयसम्पर्कान्नायकस्य धवलशब्दवाच्यस्य प्रा- प्तमपि रक्तत्वं न निष्पन्नमित्यतद्गुणः । उत्तरत्र त्वप्रकृतस्य गाङ्गयामुनजलस्य सम्पर्केऽपि न तथारूपत्वमित्यमप्यतद्- गुण एव । धवलोऽसीति त्वतद्गुण एव । कार्यकारणभाव- स्यात्राविवक्षणान्न विपमालङ्कारः॥ उत्तरात् प्रश्नोन्नयनमसकृदसम्भाव्यमुत्तरं चो- त्तरम् ।। ७४॥ यत्रानुपनिबध्यगानोऽपि प्रश्न उपनिबहादुत्तरादुन्नी- यते, तदेकमुत्तरम् । न चेदमनुमानं, पक्षधर्मत्वादेरनिर्देशात् । यत्र च पश्नपूर्वकमसम्भावनीयमुत्तरं, तय न राकृत, ताव- न्मात्रेण चारुत्वाप्रतीतः । अनशामकृदुपनिबन्धे हितीय- अनोत्तरार्धेऽतद्गुणादर्शनं तत्रैमा यतिमात्, न तु पूर्षिगालकारा- न्तरविषयत्वाद् , इत्याह घवत्यादि । आगामिति । हृदयस्य नायकम्य च यश कगायिय का करा( मायामायादेव, रजन कियामुग सहाव । ३ ।। इति । विरसमापनला।।। उत्तरादित्यादि । उगना या न मागलाण : मिति । प्रतीनाताण वर्ग र ! प्रानुमानला जन- स्वादेरिति । तन्निशनुमा • • बात श्रेण । द्वितीयोत्तरे असम्भाानीयोत विधानभए सम्मावितात्तरनिधिर वात् " । न - साबमाण सनिदेशमा- १. 'प्र' क.ब. पाट: १. 'रा' ग, पाठ ·भलारसूत्र [सूक्ष्म मुत्तरम् । न चेदं परिसङ्ख्या, व्यवच्छेद्यव्यवच्छेदकपरत्वा- भावात् । क्रमेणोदाहरणम् "एकाकिनी यदवला तरुणी तथाह- मस्मिन् गृहे गृहपतिश्च गतो विदेशम् । के थाचसे तदिह वासमियं वराकी श्वश्रूर्ममान्धवधिरा ननु मूढ ! पान्थ! ॥" "का विसमा दव्यगई किं हव्वं जणो गुणग्गाही । किं सोक्खं सुकळत्तं किं दुक्खं जं खळो ळोओ।" पूर्वत्र मम निवासोऽत्र दीयतामिति प्रश्न उत्तरादुन्नीयते । उ- तरत्र दैवगत्यादि निगूढत्वादसम्भाव्यमसकृतप्रश्नपूर्वकमुत्तरं निवद्धम् । इतःप्रभृति गूढार्थप्रतीतिपरालङ्कारलक्षणम् ॥ संलक्षितसूक्ष्मार्थप्रकाशनं सूक्ष्मम् ॥ ७५ ॥ इह सूक्ष्मः स्थूलमतिभिरसंलक्ष्यो योऽर्थः, स यदा कुशाग्रीयबुद्धिभिरिङ्गिताकाराभ्यां संलक्ष्यते, तदा तस्य सं- लक्षितस्य विदग्धं प्रति प्रकाशनं सूक्ष्मम् । तत्रेङ्गिताद यथा परिसझ्यालमाशङ्कय परिहरति-नचेदमित्यादिना । व्यवच्छेद्येति । दैवगत्यादेविषमत्वविधान एव तात्पर्य न लितरनिषेध इति भावः । देव गत्यायुत्तरस्थासम्भाव्यत्वेऽसप्रश्नपूर्वकनियन्धने च निगूढत्वादिति हेतु- निर्देशः । इतःप्रभृति उत्तरादारभ्य ॥ संलक्षणक्षमाणां तीक्ष्णाधियां व्यावृत्यर्थ स्थूलमतिभिरित्युक्तम् । कुशाग्रीययुद्धिभिः कर्तृभिः । इशिताकारान्यां हेतुभ्याम् । इङ्गितं बुद्धिपूर्व- थेष्टाविशेषः । आकारोऽत्रुद्धिपूर्वको विकारः । विटसम्बन्धी सङ्केतकालाभि- १. 'य' मूलपाठः २. सादा, ४. 'वमिद'. - ३. यथा ·निरूपणम्] सव्याख्यालक्षारसर्वस्वोपेतम् । "सङ्केत्तकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया । हसन्नेत्रार्पिताकूतं लीलापमं निमीलितम् ॥" अत्र विटसम्बन्धी सङ्केतकालाभिप्रायो भूक्षेपादिनेङ्गितेन ल- क्षितो रजनिकालभाविना लीलापानिमीलनेन प्रकाशितः। आकाराद् यथा- "वक्त्रस्यन्दिखेदबिन्दुप्रबन्ध- दृष्ट्या भिन्नं कुकुर्म कापि कण्ठे। पुस्त्वं तन्व्या व्यञ्जयन्ती वयस्या स्मित्या पाणौ खड्गलेखां लिलेख ॥" अत्र खेदकृतकुङ्कुमभेदरूपेणाकारेण संलक्षितं पुरुषायितं पाणी पुरुषोचितखड्गलेखनेन प्रकाशितम् ॥ उनिन्नवस्तुनिगृहनं व्याजोक्तिः ॥ ७६ ।। यत्र निगूढं वस्तु कुतश्चिन्निमित्वादुद्भिन्न प्रकटतां गतं सद् वस्त्वन्तरप्रक्षेपेण निगुह्यते अपलप्यते, सा वरत्वन्त- रप्रक्षेपरूपस्य व्याजस्य वचनाद् व्याजोक्तिः । यथा "शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमानगिरिजाहस्तोपगृहोल्लस- द्रोमाञ्चादिविसंस्थुलोऽखिलविधिव्यासङ्गतो व्याकुलः। प्राय इत्यनेन सूक्ष्मोऽयों निर्दिष्टः । इङ्गितेन विटसम्बन्धिना | आकारण तन्वीसम्बन्धिना । खड्गलेखनस्य पुरुषायितलक्षणसूक्ष्मार्थप्रदर्शनायोक्तं- पुरुपोचितेति ॥ उत्सूत्रमप्युद्धिनपदसामर्थ्यहन्धमाह -- निगूढमिति । ठोके हि गोप्यस्य प्रकाशीभूतस्ये उद्विनव्यवहारः। उदिनमित्यस्य व्याख्या करता गतमिति, निगुआत इत्यस्यापलप्यत इति । यस्त्वन्तरेत्यादिना निक्तिः । प्राप्तं यद्य', २. 'दो', ३. 'मार' क. रा. पाठः, ·, ४ भरक्षारसून [प्यानोकि हा शैत्यं तुहिनालस्य करयोरित्यूचित्रान् सस्मितं शैलान्तःपुरमातृमण्डलगणदृष्टोऽवताद् वः शिवः॥" अत्र रोमाञ्चादिनोदिनो रतिभावः शैत्यप्रक्षेपेणापलपितः । याप्यपहनोऽपि सम्मितत्वख्यापनेन पुनरप्युद्भिन्नत्वेन प्रका- शितः, तथाप्यपलापमानचिन्तयास्यालङ्कारस्योल्लेखः । नन्वप- हृतिग्रन्थे सादृश्याय योऽपह्नवः, सापडुतिः । तथा अपह्नवाय यत् सादृश्यं सौप्यप तिरिनि स्थापितम् । व्याजोक्तौ चोत्तरः प्रकारो विद्यते । तत् कथमियमलकारान्तरलेन कथ्यते । सत्यम् । उद्धटसिद्धान्ताश्रेयणेन तत्रोक्तम् । नहि तन्मते व्याजोक्त्याख्यभलङ्करणमस्ति । इह तु तस्य सद्भावाद् व्य- तिरिक्तापट्टतिरिति पृथगयमलङ्कारो निर्दिष्टः ॥ त्यप्रक्षेपेणेति । रतिशैत्यसाधारणत्वाद् रोमाचादेः । सस्मितत्व- स्थापनेनेति । सस्मितं दृप्ट इति दर्शनसमयभाविना मातृमण्डलादिस्मि- तेन देव्यालम्बनाया रतेवस्थानेन वचनेनापहव एव क्रियते इत्यस्यार्थस्य चितत्वात् । अपहृवमात्रपर्यवसायि यथा- व्यक्तात्मीयपराभवे सुमहति त्वविक्रमे किन्नरै- रुगीते रिपनो विपादविगलद्वाप्पावरुद्धक्षणाः । गीतस्यास्य महानहो मधुरिमेत्याचक्षते हटव- न्मध्येदिव्यसभं रणे यदुपते! गीर्वाणभूयं गताः ॥ अत्र दिव्यसदसि देवीभूतानां द्विपां वर्णनीयविक्रमश्रवणजो विपादो चाप्प- गलनेनोद्भिन्नो हर्षप्रक्षेपणापलपितः । अपहतिग्रन्ध इति । श्लेपप्रस्तावे तस्या विविक्तविपयताप्रतिपादनाय विविक्कोदाहरणत्वेन शक्ति *'आक्षिप्या- दावि'त्यादौ लपात्यलङ्कारसद्भावप्रदर्शनपरे 'सादृश्यव्यक्तये यत्रे'त्यादिग्रन्थ इत्यर्थः । व्यतिरिक्तापडतिरिति । सादृश्यव्यक्तय एवापहवस्तस्या १. 'न्ये यथा घा', २. 'हतारपि यत्', ३. 'साप', ४. 'ते।क, ५, '. येण सक.म.पाटः. • 'मायादी' इतिनु पूर्व पठिनम् । " ·१९७ . . निरूपणम् सध्याश्यावहारसर्वस्वपितम्। अन्यथोक्तस्य वाक्यस्य काकुश्लेपाभ्यामन्यथा- योजनं वक्रोक्तिः॥७७॥ उक्तिव्यपदेशसाम्याद व्याजोक्त्यनन्तरं कथनम् । यद् वाक्यं केनचिदन्योन्याभिप्रायेणोक्तं सदपरेण वक्त्रा काकुप्रयोगेण श्लेपमुखेन वान्यथान्यार्थघटनया योज्यते, तदु- क्तिर्वक्रोक्तिः। काकुप्रयोगेण यथा --- "गुरुपरतन्त्रतया बत दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम् । अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति सखि ! सुरभिसमयेऽसौ॥" एतद् वाक्यं नायिकया आगमननिषेधपरत्वेनोक्तम् । त- सख्या काकुप्रयोगेण विधिपर्यन्तैतां प्रापितम् । काकुवशाद् विधिनिषेधयोर्विपरीतार्थसंक्रान्तिः । श्लेपोऽभङ्गसभङ्गत्वेन हि- विधः । तत्राभङ्गश्लेपमुखेन यथा "अहो केनेशी बुद्धिारुणा तव निर्मिता । त्रिगुणा श्रूयते बुद्धिर्न तु दारुमयी कचित् ॥" अत्र दारुणेति प्रथमान्तं प्रक्रान्तं श्लेपभङ्गया तृतीयान्ततया संपादितम् । सभङ्गश्लेपमुखेन यथा- लक्षणमित्यर्थः । अन्यथा 'लाक्षिप्यादावि'त्यादौ (तु?) च्याजोक्तिसद्भावा- च्छलेपस्याविविक्तविपयता द्रष्टच्या ॥ अन्यधोक्तस्येत्यादि । सूत्रेऽन्यधावचनान्यथायोजनयोरेककर्तृ. कत्वं नाशङ्कनीयमित्याह - केनचिदिति, अपरेणेति च । काकुने- विकारः । काकुप्रयोगेणेति । नैष्यतीत्यत्र काकुप्रयोगात् किं नैप्पति एप्यत्येव इत्ययों व्यवतिष्ठते । विपरीनेति । वान्यस्य विधेः काकुवशा- निषेधे सक्रान्तिः, एवं निषेधस्य विधौ । दारुणा रा काठनति च । त्रिगुणा १. 'वचन', २. 'पामि', ३. 'जया *', मा', . ' 'कस. पाठः. - - ·१९८ भलारसून विक्रोक्ति- "त्वं हालाहलभृत् करोपि मनसो मूर्छा ममालिङ्गितो हालां नैव विभर्मि नैव च हलं मुग्धेऽस्मि किं हालिकः । सत्यं हालिकतैव ते समुचिता सक्तस्य गोवाहने वक्रोक्त्येति जितो हिमाद्रिसुतया स्मेरोऽवताद्वः शिवः॥" उभयमुखेन यथा- "विजये! कुशलरत्यक्षो न क्रीडितुमहमनेन सह शक्ता। विजये कुशलोऽस्मि न तु व्यक्षोऽक्षद्वयमिदं पाणौ ॥ किं मे दुरोदरेण प्रयातु यदि गणपतिर्न तेऽभिमतः । क इह द्वेष्टि विनायकमहिलोकं किं न जानासि ॥ चन्द्रग्रहणेन विना नास्मि रमे किं प्रतारयस्येवम् । देव्यै यदि रुचितमिदं नन्दिन्नाहूयतां राहुः ॥ हा राही सितदंष्ट्रे भयकृति निकटस्थिते रतिः कस्योः । यदि नेच्छसि तत्त्यक्तः संप्रत्येवैप हाराहिः ॥ सत्त्वरजस्तमोमयी । उभयत्रापि विभक्तिभेदेऽप्येकपदत्वादभङ्गलेपत्वम् । अखण्डो हालाहलशन्दो देव्या कालकूटार्थे प्रयुक्तो देवेन विभागपूर्वकं हालाहलयोर्द्वन्द्वपरत्वेन योजित इति सभापता । गोवाहने गौवृषः तद्रूपे वाहने । गवां वहनं प्रति प्रयोजकव्यापारे च । उभयमुग्वेनेति । सभ- गाभगश्लेपमुखेन । विजय इत्यादि । विजय इति देवीवाक्ये सखीसंबो- धनम् । श्यक्ष इति । त्रिनेत्रत्वादीश्वरवाचकश्च । देववाक्ये विजय इति सप्तम्यन्तम् । त्र्यक्ष इति देवनाक्षत्रयविशिष्टश्च । मेदुरोदरेण मम दुरो- दरेण लम्बोदरेण च । विनायकं विश्वरं वीनां पक्षिणां नायकं गरुडं च । चन्द्रग्रहणेन चन्द्रस्यादानेन चन्द्रोपरागेण च । नास्मि रमे नाहं रति करोमि । हा राहो । हेत्यव्ययम् । राही स्वर्मानी हाररूपे अहौ च । व- सुरहितेन अर्धरहितेन अष्टवसुरहितेन च । अश्विहम् उत्सङ्गश्च । अत्र १. 'गधे पथ हा. २. "शि',३ २ 'स्प' फ. ग. पाठ.

·निरूपणम्] सव्यायालद्वारसर्वस्वोपेतम् । वसुरहितेन क्रीडा भवता सह कीदृशी न जिह्रोपि । किं वसुभिर्नमतोऽमून सुरासुरानेव पश्य पुरः ॥ आरोपयसि मुधा किं नाहमभिज्ञा किल त्वदकस्य । दिव्यं वर्षसहस्रं स्थित्वेति न युक्तमभिधातुम् ॥ इति कृतपशुपतिपाशकलीलाकैलहप्रयुक्तवकोक्तेः । हर्षवैशतरलतारकमाननमव्याद् भवान्या वः ॥" वक्रोक्तिशब्दश्चालङ्कारसामान्यवचनोऽपीहालङ्कारविशेपसं- ज्ञितः॥ " सूक्ष्मवस्तुस्वभाव॑स्य यथावद् वर्णनं स्वभा- वोक्तिः ॥ ७८॥ इह वस्तुस्वभाववर्णनमानं नालङ्कारः । तत्त्वे सर्व काव्यमलङ्कारि स्यात् । नहि तत् काव्यमस्ति, यन वस्तु- स्वभाववर्णनमानं न विद्यते । तदर्थं सूक्ष्मग्रहणम् । सूक्ष्मः कवयितृमात्रस्य गम्योऽत एव तनिर्मित इव यो वस्तुस्वभावः, तस्य यथावदन्यूनातिरिक्तत्वेन वर्णनं स्वभावोक्तिरलङ्कारः। उक्तिवचनप्रस्तावादिहौस्या लक्षणम् । भाविकरसवदलङ्कारा- भ्यामस्या भेदो भाविकप्रसङ्के निणेप्यते । उदाहरणं- मेदुरोदरेण हाराहावित्यत्र सभद्गत्वम् । अन्यत्रामजत्वम् । अलकार- सामान्यवचनोऽपीति । वक्रोक्तिजीवितकारादिभिस्तथागीकृतत्वात् ॥ कवयितृमात्रेत्यत्रावधारणार्येन मात्रशन्दन पदेपदार्थव्युत्पत्तिमन- म्पत्वं च्यावय॑ते । तन्निर्मित इति । तच्छन्देन कवयितृपरामर्शः । 1. '', २. 'काम', ३. 'तर', 'पर', ५. '', .. 'साग', मानति' म. पाटः ९ रिसंधि: तस्त, १.. 'दल', ११. 'पा-मागे प.ग. पाट: १. दाग, पाट - .. 'य' करा. पाट:

·१९८
--
अलवारमूनं
[चकोक्ति-
"त्वं हालाहलभृत् करोपि मनसो मूर्छा ममालिङ्गितो
हालां नैव विभर्मि नैव च हलं मुग्धेऽस्मि कि हालिकः।
सत्यं हालिकतैव ते समुचिता सक्तस्य गोवाहने
वक्रोच्येति जितो हिमाद्रिसुतया स्मेरोऽवताद्वः शिवः॥"
उभयमुखेन यथा
"विजये! कुशलस्त्र्यक्षो न क्रीडितुमहमनेन सह शक्ता।
विजये कुशलोऽस्मि न तु ब्यक्षोऽक्षद्वयमिदं पाणौ ॥
किं मे दुरोदरेण प्रयातु यदि गणपतिर्न तेऽभिमतः ।
क इह द्दष्टि विनायकमहिलोकं किं न जानासि ॥
चन्द्रग्रहणेन विना नास्मि रमे किं प्रतारयस्येवम् ।
देव्यै यदि रुचितमिदं नन्दिन्नाहूयतां राहुः ॥
हा राही सितदंष्ट्रे भयकृति निकटस्थिते रतिः कस्याः।
यदि नेच्छामि तत्यक्तः संप्रत्येवैप हाराहिः ॥
अतीतानागतयोरित्यस्यार्थकथनं भूतभा अपाठसापत्
प्रध्वंसाभावप्रतियोगिनो भूताः । कत्किविष्णुयशःप्रभृतिवत् प्रागभावप्रति-
योगिनो भाविनः । ते द्वयपि प्रध्वंसप्रागभावप्रतियोगितिविक्ततया वर्तमा-
नायगाना यदा प्रत्यक्षा इव भवन्ति, तदा भाविकम् । अत्र च प्रत्यक्षायमा-
णवे हेतुरर्थगतमलौकिकत्वादत्यद्भुतत्यं, शब्दगतं व्यत्यम्तसम्बन्धगाहित्याद्
व्यवहितान्वयाभावात् प्रसादवशेन सम्यग् इटित्यधानामपणे प्रतिपादनं
च । प्रकृतिभूतस्य भावगन्दस्यार्थद्वयकथनेन भात्रिक निक्ति - कविगतो
भाव इत्यादिना । तत्रायः प्रकार शब्दानां प्रमन्नत्वाद, द्वितीयस्त्वर्थाना-
मत्यद्भुतत्वात् । सोऽत्राम्तीत्यनेन भावशब्दात् सप्तम्यर्थे मत्वर्थीय ठनं
दर्शयति । न दामिति । अन्यस्यान्यतया प्रतिभामसाभावनामात्रेण
भ्रान्तिमत्त्वशका, न या तस्य लक्षणमत्रास्ति, मादृश्यहनुकत्यामा-
२

·भलक्षारसूर्य (भाविक वस्तूनामादरप्रत्ययेन हदि सन्धार्यमाणत्वात् । नापि भूत- भाविनामप्रत्यक्षाणों प्रत्यक्षतयैव प्रतीरिवार्थगीकारेणेयं प्र- तीयमानोत्प्रेक्षा, तस्या अनिमानरूपाध्यवसायस्वभावत्वात् । नाप्रत्यक्षं प्रत्यक्षत्वेनाध्यवसीयते, किं तर्हि काव्यार्थविद्धिः प्रत्यक्षं दृश्यत इति । नापि वस्तुगत इवार्थ उत्प्रेक्षायाः प्रयोजकः, तस्या अभिमानरूपायाः प्रतिपत्तृधर्मत्वात् । य- दाहुः- "अभिमाने च सा योज्या ज्ञानधर्मे सुखादिवद्" इति । काव्यविपये च प्रयोक्तापि प्रतिपत्तैव । नाप्यत्यद्भुत- पदार्थदर्शनादतीतानागतयोः प्रत्यक्षत्वप्रतीतेः काव्यलिङ्ग- मिदम् । लिङ्गलिङ्गिभावेन प्रतीत्यभावात् । योगिवत् 'प्रत्यक्ष- तया प्रतीतेः । नाप्ययं परिस्फुरद्रूपतया सचमत्कारप्रतिपत्ते रसवदलङ्कारः । रैत्यादिचित्तवृत्तीनां तदनुषक्ततया विभावा- दीनामपि साधारण्येन हृदयसंवादितया परमाईतज्ञानिवत् योगाभ्यासवलोत्था । आदरप्रत्ययेन आदरविशिष्टेन ज्ञानेन । तस्याः उत्प्रे- क्षायाः । प्रत्यक्षं दृश्यमानलेऽपि वस्तुनः परमार्थतो प्रत्यक्षत्वेन इवार्थस्य विद्यमानत्वादुत्प्रेक्षात्वमाशङ्कयाह-नापीति । अभिमाने चेति । ज्ञा- नावान्तरजाताभिमाने योज्या न वस्तुधर्म इत्यर्थः । वक्तुरपि प्रत्यक्षत्व- प्रतीतेः प्रतिपतृधर्मत्वस्यानियममाशङ्कयाह-काव्यविषय इति । का- व्यार्थनिरूपणवेलायाम् । योगिवदिति । यथा योगिनोऽतीतत्वादिविशिष्टो- ऽप्यर्थः पुरोवर्तितया प्रतीयते. तथा सहृदयस्येत्यर्थः। यदि पुनरपुरोवर्त्यपि मुर ईव परिस्फुरति, तदा रसवदलङ्कारः स्यादित्याशदयाह-नाप्ययमिति । रत्यादीत्यादिशब्देन हासादयः विभावादीत्यादिशब्देनानुमावव्यभिचारिणश्च गृह्यन्ते । तदनुपक्ततया रत्याउनुपक्ततया । साधारण्येन सकलसहृदयसा- , १ 'दिधार्म', २. 'णामप्र' क. स. पाठ ३ 'तप्र' ग. पा. ४. 'सत्यावि', 'ए', 'लई' क स पाठा.

·३ निरूपणम् सन्यायालक्षारसर्वस्वोपेतम्। प्रतीतौ तस्य भावात् । इह तु ताटस्थ्येन भूतभाविनां स्फुटतया भिन्नसर्वज्ञवतं प्रतीतेः । स्फुटप्रतिपत्त्युत्तरकालं तु साधारण्यप्रतीतौ स्फुटप्रतिपत्तिनिमित्तक औत्तरका- लिको रसवदलङ्कारः स्यात् । नापीयं सूक्ष्मवस्तुस्वभाव- वर्णनात् स्वभावोक्तिः । तस्यां लौकिकवस्तुगतसूक्ष्मधर्मवर्णने साधारण्येन हृदयसंवादसम्भवात् । इह लोकोत्तराणां व. स्तूनां स्फुटतया ताटस्थ्येन च प्रतीतेः । क्वचित्तु लौकिका- नामपि वरतूनां स्फुटत्वेन प्रतीतौ भाविकस्वभावोक्त्योः स. मावेशः स्यात् । न च हृदयसंवादमात्रेण स्वभावोक्तिरसबद- लङ्कारयोरभेदः । वस्तुस्वभावसंवादरूपत्वात् स्वभावोक्तेः चि. चवृत्तिसंवादरूपत्वाच्च रसबदलङ्कारस्य, उभयसंवादसम्भव तु समावेशोऽपि घटते । यत्र वस्तुगतसूक्ष्मधर्मवर्णना स्यात्, तत्र स्वभावोक्तिः । अन्यत्र तु रसबदलङ्कार एव । नाप्ययं शब्दानाकुलत्वहेतुको झटित्यर्थसमर्पणरूपः प्रसादाख्यो गुणः । धारण्येन । परमाद्वैतज्ञानिनः ब्रह्मवेदं सर्वमित्यपरोक्षज्ञानवन्तः । भिन्नस- र्वज्ञाः सकलानपि भावानात्मनः पृथक्त्वेन योगपलात् साक्षात्कुर्वन्तः । औत्तरकालिक इति । ताटस्थ्येन स्फुटपतिपत्तिसमयभापिनो भाविकात् । स्वभावोक्तिलक्षणप्रस्तावे निर्णयमाणतया निदिएमर्थ नियतुमुपक्रमते - नापीयमित्यादिना । स्वभावोक्तिनिष्ठ वस्तुनो लौकिकत्वं साधारण्येन ह- दयसंवादं च भाविके व्यावर्तयति-नोकोत्तराणामिति, ताटस्थ्ये- नेति च । कचिदित्यादि । लौकिकानामिति स्वभावोक्तरनुप्रवेगो दर्शितः, (इति ?) स्फुटत्वेनेति भाविकस्य । भाषिकन्यावृत्पर्य निर्दिष्टस्य हृदयसं. वादस्याविशिष्टत्वात् स्वभायोक्ते रसबदलक्षाराश्यान्वमाराय परिह- रति. नचेति । उभयशन्देन वस्तुचित्ते निदिश्यते । शब्दानाकुलवं '', ५. 'स्या', ५. लो' ७, , .• 'पान् म.रा. पाया, -- ३ . २ 'त और तीतिनि. १. 'न प्रम, पाठः ·[भाविक भलारसून तस्य हि स्फुटास्फुटोभयरूपवाक्यार्थगतत्वेन झटिति सम. र्पणं रूपम् , अस्य तु झटिति समर्पितस्य स्फुटत्वेन प्रतीतौ स्वरूपप्रतिलम्भः । तस्मादयं सर्वोत्तीर्ण एवालङ्कारः । लक्ष्ये चायं प्रचुरप्रयोगो दृश्यते । यथा- "मुनिर्जयति योगीन्द्रो महात्मा कुम्भसम्भवः । येनकचुलुके दृष्टौ दिव्यौ तौ मत्स्यकच्छपौ ॥" यथा वा हर्षचरितप्रारम्भे ब्रह्मसदसि वेदस्वरूपवर्णने । तत्र हि प्रत्यक्षमिव स्फुटत्वेन तदीयं रूपं दृश्यते । एवं तत्रैव कुँद्धमुनिवर्णनपुलिन्दवर्णनादौ ज्ञेयम् । अयं त्वत्र विचार- लेशः सम्भवति । इह कचिद् वर्णनीयस्य वर्णनावशादेव प्रत्यक्षायमाणत्वं, क्वचित् प्रत्यक्षायमाणस्यैव वर्णनम् । आयं यथोदाहृतम् । द्वितीयं यथा- व्यत्यस्तसम्बन्धराहित्यम् । तस्य प्रसादस्य झटित्यर्थसमर्पणमात्रत्वं रूपं न त्वर्थस्य स्फुटतया प्रतीतिरपि । अस्य भाविकस्य । झटिति समर्पि- तस्येति । अर्थस्येति शेपः । सर्वोत्तीर्ण इति । प्राक्प्रदर्शितनयेन भ्रान्ति- मदाद्यलङ्कारवर्गात् प्रसादगुणाच व्यावृत्तः । अलङ्कार इत्यनेन वस्तुवृत्तत्व- निरासः । लक्ष्य इत्यादिना भाविकांवश्याङ्गीकरणीयतां दर्शयति । मु- निर्जयतीत्यादि । समुद्रपानसमये एकचुलुकदृष्टदिव्यमत्स्यकच्छपस्या- गस्त्यलक्षणस्यार्थस्य लोकात्तरतयात्यद्भुतत्वादनाकुलशब्दप्रतिपादितत्वाच प्रत्यक्षायमाणत्वम् । दृष्टावित्यनेन तदवस्थाविशिष्टस्य तस्यातीतत्वमवगम्यते। भाविविपयं यथा- त्वद्यानोद्यम एव शाश्वगणः स्थाने वनं प्रस्थितो यस्मात् संयति मण्डलीकृतधनुर्मध्ये कृतावस्थितिः । 'स्य झ' ग. पाठः, २. 'ते । मु', ३. "ते। त' के. स. पाठः, 'काभमु' ग. पाठः, ५. 'नादे, ६. 'स्याङ्गी' म. पाठः, ·२ मिकरणम् सम्यास्यालद्वारमवस्वोपेतम् । "अनातपत्रोऽप्ययमत्र लक्ष्यते सितातपौरिव सर्वतो वृतः। अचामरोऽप्येष सदैव वीज्यते विलासबालब्यजनेन कोऽप्ययम् ॥" इति । अब प्रथमप्रकारविषयोऽयमलङ्कारो न प्रकारान्तरगो- चरः। कविसमर्पितानां धर्माणामलङ्कारत्वात् । न हिमांशुला- वण्यादीनामिव वस्तुसन्निवेशिनाम् । अपिच "शब्दानाकुलता चेति तस्य हेतून प्रचक्षते" इति भामहीये 'वाचामनाकुल्येन भाविकमिति चोद्भटलक्षणे व्यत्यस्तसम्बन्धरहितशब्दसन्दर्भसमर्पितत्वं प्रत्यक्षायमाणत्व- कोलम्याधिपते ! किरन् दिशि दिशिच्छन्नार्कमासः शरा- नीपद्दत्तदृगश्चलस्त्वमधुना न एमीशिष्यसे || अन विशिष्टस्य भाविदर्शनाशक्तिविषयस्यानवगतस्य वर्णनीयस्य प्रत्यक्षाय. माणत्वम् । अनासपनोऽपीत्यादि । आतपत्रचामरात्ययेऽपि तद्वत्तया दृश्यमानत्वे वर्णनीयस्य माहात्म्यमेव हेतुः, न तु वर्णनम् । तय मा- हात्म्यं कोऽप्ययमित्यनेन प्रकटितम् । प्रथमप्रकारो वर्णनवशादेव प्रत्य- क्षायमाणत्वलक्षणः। एवं स्वतः प्रत्यक्षायमाणस्य वर्णने भाविक नि. रस्य चिरन्तनलक्षणानुरोधाचैवविध विषये भाविकत्वं न स्यादित्याह- अपिचेत्यादि। "चित्रोदात्ताद्भुतार्थत्वं कथायाः स्वभिनीतता । शब्दानाकुलता चेति तस्य हेतुं प्रचक्षते ॥" स्वाभिनतिता आहिकादिचतुर्विधाभिनयशालित्वम् । "प्रत्यक्षा इस यत्रार्या रश्यन्ते मूतभाविनः । अत्सद्भुताः स्यात् तद्वाचामनाकुत्येन माविकम् ।।" स एव मते', १. एस. स पार: ३. 'गुस्स, ये ग. "मानु- ·२ भलधारसूत्र बिहात- प्रतिपादकं कथं प्रयोजकीभवेद् , यदि वस्तुसन्निवेशिधर्मगत- त्वेनापि भाविकं स्यात् । तस्माद् वास्तवमेव महत्त्वमुत्तरप्र- कारविषये वर्णितमिति नायमत्रालङ्कारः। यदि तु वास्तवमपि सौन्दर्य कविनिबद्ध कविनिबद्धवक्तृनिबई वा सकलवक्त्र- गोचरीभूतं स्वभावोक्तिवदलङ्कारतया चर्येत, तदायमपि प्र- कारो नातीव दुःश्लिष्टः । अत एव "प्रत्यक्षा इव यत्रार्थाः क्रियन्ते भूतमाविनः । तद्भाविकम्" इत्येतावदेवान्यै विकलक्षणमकारि । स्वभावोक्त्या किञ्चि- त्सादृश्यात् तदनन्तरमस्य लक्षणं कृतम् ॥ समृद्धिमद्वस्तुवर्णनमुदात्तम् ॥ ८॥ स्वभावोत्तौ भाविके च यथास्थितवस्तुवर्णनम् । तद्वि- अत्यद्भुता भूतभाविनोऽर्था यत्र प्रत्यक्षा इव दृश्यन्ते वाचामनाकुल्येन तद् भाविकं स्यादित्यन्वयः । अनयोश्च भामहोद्भटक्चनयोः प्रतीकोपादानं ता- वन्मानस्य सिसाधयिपितार्थापयिकतया । अयमर्थः-यदि वस्तुसन्निविष्टे- नापि प्रत्यक्षायमाणत्वेन भाविकत्वं स्यात् , तदा भामहोद्भटाम्यां प्रत्यक्षा- यमाणत्वं प्रति हेतुतयोपन्यस्तं व्यत्यस्तसम्बन्धराहित्येन झटित्यर्थसमर्पक- त्वलक्षणं वाचामैनाकुल्यं कथं प्रयोजकं स्यात् । सकलवक्त्रगोचरीमूतं स- कलानां वक्तृणामगोचरतां गतम् । नातीव दुःश्लिष्ट., किश्चिद् घटत एवे- त्यर्थः । अत एव वस्तुसन्निवेशिधर्मगतत्वेनापि भाविकत्वाङ्गीकारात् । एतावदेवेत्येवकारेण भामहादिवद् वाचामनाकुल्यं नोपात्तमिति दर्शयति । किञ्चित्सादृश्यादिति । उभयत्र सूक्ष्मवस्तुस्वभाववर्णनस्य विद्यमान- त्वात् । उदातस्य भाविकानन्तर्ये विराधसम्बन्धो हेतुरित्याह-स्वभा. 'श', २. 'दि वा' ग, पाठ: ३. येते, त' क, ख. पास भार्थस्थि', ५. 'मानुकू ल्य' म. पाठः. ४. १ .

·४ निरूपणम् सध्याख्यालद्वारसर्वस्वोपेतम्। पक्षत्वेनारोपितवस्तुवर्णनात्मने उदात्तस्यावसरः । तत्रास- म्भाव्यमानभूतियुक्तस्य वस्तुनो वर्णनं कविप्रतिभोत्थापित- मैश्वर्यलक्षणमुदात्तम् । उदाहरणम् - "मुक्ताः केलिविसूत्रहारगलिताः सम्मार्जनीभिः कृताः प्रातः प्राणसीम्नि मन्थरचरद्वालाद्धिलाक्षारुणाः । आराद् दाडिमबीजशङ्कितधियः कर्षन्ति केलीशुका यद्विद्वद्भवनेषु भोजनृपतेस्तत्त्यागलीलायितम् ॥" अङ्गभूतमहापुरुषचरितवर्णनं च ॥ ८१ ॥ उदात्तशब्दसाम्यादिहाभिधानम् । महापुरुषाणामु- दारचरितानाम् अङ्गीभूतवस्त्वन्तराङ्गभावेनोपनिवई चरितं चोदात्तम् । महापुरुपचरितस्योदाररूपत्वात् । उदाहरणं- "तदिदमरण्यं यस्मिन् दशरथवचनानुपालनव्यसनी । विचरन् बाहुसहायश्चकार रक्षक्षयं रामः ॥" घोक्तावित्यादि । असम्भाव्यमानेत्यादि । वस्तुनोऽसम्भाध्यमान- विभूतियुक्तत्वेन वर्णनमित्यर्थः । उदात्तशब्दस्यौदार्यमैश्वर्यं पार्थः । तयोर- पर्यमत्रार्थः । उत्तरत्रौदार्यम् । ऐश्वयं च न स्वतः सम्मवि, किं तर्हि कवि- प्रतिभोत्यापितमेवेत्याह-कविप्रतिभेत्यादि । कृता निसिप्ताः । अ- वेश्या विद्वद्भवनाविभूतोसम्माच्यमानत्वं साष्टमेव ॥ पूर्वस्माल्लक्षणवलक्ष्यवाचिनोऽप्युदात्तभन्दस्यार्थी भिद्यते । औदार्य- वाचकत्वात् । अतो वाचकशब्दस्वरूपसाम्यमयानन्तर्यहेतुरित्याह -- उदा. तशब्दसाम्यादिति । मदापुरुषाणामित्यस्य व्याच्या उदारचरिताना- मिति । अड्गमूतेत्येतच न महापुरुषाणां पिरोपणम् , अपि तु तारितस्य तात्कालिक विशेषणम् । भगमावश्च न महापुरुषमम्यान्भिन्येव प्रधानमः १. 'यस्यौदा', २ 'यपा-मु', ३. धाक. ग. पाठ: - " पाद:- ५. 'यपा-', . 1. 'निवसन्क. स. पार:. 'लिभूग, पार ·भलकारसून रसवप्पेयजस्विसमाहित अत्रारण्ये वर्णनीये रामचरितमङ्गत्वेन वर्णितम् ॥ रसंभावतदाभासतत्प्रशमानां निवन्धे रसवत्प्रे- यऊर्जस्विसमाहितानि ॥ ८२ ॥ उदाते महापुरुषचरितस्य चित्तवृत्तिरूपत्वाञ्चित्तवृ- त्तिविशेषस्वभावत्वाच्च रसादीनामिह तद्वदलङ्काराणां प्र- स्तावः । अतएव चत्वारोऽलङ्कारा युगपल्लक्षिताः । तत्र वि- भावानुभावव्यभिचारिभिः प्रकाशितो रत्यादिचित्तवृत्तिवि- शेयो रसः। भावो विभावानुभावाभ्यां सूचितो निर्वेदादित्य- स्त्रिंशद्धदः । देवतादिविपया च रतिः । तदाभासो रसाभासो भावाभासश्च । आभासत्वमविपयप्रवृत्त्यानौचित्यात् । तत्प्र- शम उत्तप्रकाराणां निवर्तमानत्वेन प्रशाम्यदवस्था । तंत्र रसस्य परं विधान्तिरूपत्वात् सा न सम्भवतीति परिशिष्ट- भेदविपयोऽयं द्रष्टव्यः । एपामुपनिबन्धे क्रमेण रसवदादयो- ऽलङ्काराः। रसो विद्यते यन्त्र निवन्धने व्यापारात्मनि, तद् चरिते रावणवधादौ सेतुबन्धादिवत् , किं तीन्यास्मन् वस्तुनीत्याह-अ- गीभूतेत्यादि । अङ्गिशब्दाविः । अङ्गत्वेन वर्णितमिति । उपल- क्षणत्वेन निर्दिष्टत्वात् ।। चित्तवृत्तिरूपत्वादिति । महापुरुपचैरितस्योत्साहादिरूपत्वात् । तद्वदलङ्काराः रसादिमदलङ्काराः । अत एव चित्तवृत्तिविशेषस्वभावरसादिरू- पत्वादेव । देवतादीत्यादिशब्देन नृपगुरुपुत्रादयो गृह्यन्ते । कान्तालम्पना- यास्तु रतेय॑क्तत्वे शृङ्गारतैव । अनौचित्यादिति । कामक्रोधादिकारण- वशाच्छास्त्रविरुद्धेन रूपेणोपनिवन्धादविपयवृत्तत्वेनानौचित्यम् । सा प्रशा- भ्यदवस्था । परिशिति । भावादिविषयः । अयं तत्पशमो द्रष्टव्यः । व्यापारात्मनात्यनेन सूत्रे निवन्धशब्दो भावसाधनः, न लधिकरणसाधन- १. 'तद', २. 'त्रापि र क. स. पाठः, . 1. सदस्यो' स. ग. पाठः.

·२०५ निरूपणम् ] मच्याथ्यालकारपर्वस्वपिनम् । रसवत् । प्रियतरं प्रेयो निबन्धनमेवें । एवमू| वलं विद्यते यत्र, तदपि निबन्धनमेव । अनौचित्यप्रवृत्तत्वांच तत्र ब. लयोगः । समाहितः परिहारः । स च प्रकृतत्वादुक्तभेदवि- पयः प्रशमपर्यायः । तत्र यस्मिन् दर्शने वाक्यार्थीभूता रसा- दयो रसवदाद्यलङ्काराः, तबाङ्गभूतरसादिविपये द्वितीय उदा- तालङ्कारः । यन्मते त्वङ्गभूतरसादिविषये रसवदाद्यलङ्काराः, अन्यत्र रसादिध्वनिना व्याप्तत्वात् तत्र द्वितीयोदाचालङ्का- रस्य विषयो नावशिप्यते, तहिपयस्य रसवदादिना व्याप्त- त्वात्, तन रसवत उदाहरणम् । तया रसादिनियन्धनक्रियाधिकरणभूतकाव्याभिधायीत्याह । काव्याभिधान- परे हि रसवदादिशब्देन रसवदलङ्कार इत्यादिनिर्देशो न घटते । मियत- रमित्यादि । लोके हि यत्र चित्तस्यात्यासङ्गः, तत् प्रियतरमुच्यते । प्रिय- तरशब्दो मुख्यया वृत्त्या रत्यालम्पने देवतादिषु वर्तमानो लक्षणया रतौ वर्तते, ततैश्च रतिसहचरितं भावकदम्बकं छविन्यायेन लक्षयंस्तथाविधभा- वकदम्बकविपये निवन्धन उपचारेण वर्तत इति निवन्धनस्य प्रेयस्त्वम् । ऊजी बलमित्यादि । ऊर्जस्विशब्दस्य 'ज्योत्सातमिस्रा-' (५.२.११४) इत्यादिना मत्वर्थे निपातितत्वात् । परिहार इत्यनेन भावे निष्पान्तः समा- हितशब्द इत्याह । तत्र यस्मिन्नित्यादिना रसादिधनतिीयोदातालझारस्य घ रसवदादेश्च त्रयाणामपि स्वीकरणं न संगच्छत इत्याह । यस्मिन् दर्शन उद्भदादिमते । द्वितीय इति । अङ्गभूतमहापुरुषचरितवर्णनलक्षणः । तस्य हि वस्त्वन्तरं प्रत्याभूता महापुरुषाश्रया उत्माहरत्यादिप्रकपात्मानो वार- हारादया विषयः । यन्मते आनन्दवर्धनादिमते अन्यत्र वाक्या भूतासा- दिविपये । अन्ये तु अन्यस्मिन्नपि मते रसायाश्रयाणां महतामुपलक्ष- णभावनाङ्गभाव उदात्तस्य विषयः । यथा तदिदमरण्यमि'त्यादौ । यत्र तु रसादीनामेव प्रकारान्तरेणाडगभावः, तत्र १. 'यटनम् । असो' । ग. पा. : oft'. 4. पार:. ३. एका , । .. तोग. पाल. Rtn.. ५.

·अलङ्कारमूत्र [रसवर प्रेय-जरिव ममाहित- "किं हास्येन न मे प्रयास्यसि पुनः प्राप्तश्चिराद् दर्शनं केयं निष्करुण! प्रवासरुचिता केनासि दुरीकृतः। स्वप्नान्तेप्चिति ते बदन् प्रियतमव्यासक्तकण्ठग्रहो बुद्ध्वा रोदिति रिक्तबाहुवलयस्तारं रिपुस्त्रीजनः ॥" एतन्मतहयेऽप्युदाहरणम् । तत्र वाक्यार्थीभूतोऽत्र करुणो रसः । अङ्गभूतस्तु विप्रलम्भशृङ्गारः । एवं रसान्तरेपूदाहा- थम् । प्रेयोलङ्कारादौ विशेषमनपेक्ष्योदाहियते । "गाढालिङ्गनवामनीकृतकुचप्रोद्भतरोमोगमा सान्द्रस्नेहरसातिरेकविगलच्छीमन्नितम्बाम्बरा । मा मा मानद माति मामलमिति क्षामाक्षरोल्लापिनी सुप्ता किं नु मृता नु किं मनसि मे लीना विलीना तु ૨ [किम् । अत्र नायिकाया हर्षाख्यो व्यभिचारिभावः । यथा वा. "तद्वनामृतपानदुर्ललितया दृष्टया कविश्रम्यता तद्वाक्यश्रवणाभियोगपरयोः श्राव्यं कुतः श्रोत्रयोः । "अयं स रशनोत्की पनिम्ननविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रसनः करः ॥" इत्यादौ रसवदावलकार इति त्रितयस्वीकरणमपि संगतमेवेत्याहुः । म मान दयेऽपीति । पूर्वस्मिन् मते करुणापेक्षयोत्तरत्र विप्रलम्नशुड्गारापेक्षय रसवदलङ्कारः । एवं रसान्तरेप्विति । सम्भोगशृङ्गारे चीररसादौ च। प्रयोलझारादावित्यादिशब्देन ऊर्जस्विसमाहित गृह्यते । विशेषम् अङ्गा- निभावलक्षणम् । उदाहरणद्वयोपादानं स्त्रीपुंसयोराश्रययोरशिनोः सम्भो. गविप्रलम्भयोवी भेदात् । परिशिष्टानां रत्यादिभावानामुदाहरणाप्रदर्शन १. 'सरसम्पा', २. शेतन प्रयोगो यथा--', ३. 'द्विजरी' ख. पठः, ४. 'या रस' स. ग. पार:

·२११ २ - निरूपणम्] पव्यायालङ्कारसर्वस्वोपेतम् । एभिस्तत्परिरम्भनिर्भरभरैरङ्गैः कथं स्थीयतां कष्टं तद्विरहेण सम्प्रति वयं कृच्छ्रामवस्थां गताः ।।" अन चिन्ताख्यो व्यभिचारिभावः । एप एव च भावाल- ङ्कारः। भावस्य चात्र स्थितिरूपतया वर्तनम् । शान्त्युदया- वस्थे तु वक्ष्यते । ऊर्जस्वी यथा- "दूराकर्षणमोहमन्त्र इव मे तन्नाम्नि याते श्रुति चेतः कालकलामपि प्रकुरुते नावस्थिति तां विना । एतैराकुलितस्य विक्षतरतेरङ्गैरनङ्गाकुलैः सम्पयेत कथं तदाप्तिसुखमित्येतन्न वेद्मि स्फुटम् ॥" अत्र रावणस्याभिलापशृङ्गार औत्सुक्यं च व्यभिचारिभा- वोऽनौचित्येन प्रवृत्तौ । समाहितं यथा- "अक्ष्णोः स्फुटाश्रुकलुपोऽरुणिमा विलीनः शान्तं च सार्धमधरस्फुरणं भृकुट्या । भावान्तरस्य तव चण्डि! गतोऽपि रोपो नोद्गाढवासनतया प्रसरं ददाति ॥" अन्धविस्तरभयात् । एप एवेत्यादि । प्रेयोलबारस्यैव भावालझार इति संज्ञान्तरमित्यर्थः । शान्त्युदयवत् स्थितेरप्यलझारखेनाकथनं नासंभवाद्, अपि तु उक्तप्रेयोरूपत्वादेवेत्याह -भावस्य चात्रेत्यादि । अत्र प्रे. यसि । वक्ष्येते इति । समाहिते शान्त्यवस्था । भावादये उदयावस्या । अत्र रावणस्पेति । पूर्वार्धे आभिलापिकैशृङ्गारस्य प्रतीतिः, उत्तरार्धे औत्सुक्यस्येत्येवरूपी रसव्यभिचारिणौ परदारविपयत्वेन शाम्रविरुदत्याद- १. 'न' क. स. पाटा. २. , ३ स्था'. ४. ' ग. ग. पाठः, ५. 'होमम्' य.. 'मन्त्रमोद म. पाटः, ६, ७, 'वाधिनतार', ८. 'चरगन्य', १. 'त्यत्र' क. ग. पाठः. १. 'योलारपापादे' ल, ग. पाठः, . 11, 'या' रा., 'R' प. पाट.

·अलकारमूर्य [भावोदय-सन्धि-शबलता- अत्र कोपस्य प्रशमः । एवमन्यत्राप्युदाहार्यम् । "तस्याः सान्द्रविलेपनस्तनयुगप्रश्लेपमुद्राङ्कितं किं वक्षभरणानतिव्यतिकरव्याजेन गोपाय्यते । इत्युक्ते क तदित्युदीर्य सहसा तत् सम्प्रमाष्टुं मया साश्लिष्टा रभसेन तत्सुखवशात् तन्व्यापि तद्विस्मृतम् ॥" "एकस्मिञ्छयने पराङ्मुखतया वीतोत्तरं ताम्यतो- रन्योन्यस्य हृदि स्थितेऽप्यनुनये संरक्षतोर्गौरवम् । दम्पत्योः शनकैरपाङ्गवलनामिश्रीभवच्चक्षुषो- भग्नो मानकलिः सहासरभसव्यासक्तकण्ठग्रहः ॥" अत्रेाक्रोधात्मनो मानस्य प्रशमः । एवमन्यत्राप्युदाहार्यम् ॥ भावोदयसन्धिशवलताश्चैते पृथगलङ्काराः ॥ ८३॥ भावस्योक्तरूपस्योदय उद्गमावस्था, सन्धिईयोर्विरु- द्धयोः पर्धिभावेनोपनिबन्धः, शबलता बहूनां पूर्वपूर्वोपमर्द- नेनोपनिबन्धः । एते च पृथग् रसबदादिभ्यो भिन्नत्वेनाल- काराः । एतत्प्रतिपादनं चोद्भटादिभिरेषां पृथगलङ्कारत्वेन नोचियेन प्रवृत्ती । अतो रसाभासभावाभासयोर्द्वयोरप्येतदुदाहरणम् । अन्न कोपस्येति । कोपः रौद्रस्थायिभावः क्रोधः, तस्य च रसत्वेनानभिव्यक्ती व्यभिचारित्वाभावाङ्गीकाराद् भावत्वमाश्रित्य तत्प्रशमो भावप्रशमत्वेनोदा- हृतः । एवमन्यत्रापि स्थायिभावानां शान्त्यादिवचने भावशान्त्यादित्वं द्रष्टव्यम् । अत्रेयेत्यादि । पूर्वत्रोदाहरणे नायिकाश्रयस्यामानस्य, उत्तरचोभयाश्रयस्य प्रणयक्रोधस्वरूपस्य ॥ सूत्रे पृथगित्यस्यायध्यनिर्देशादवर्षि दर्शयति- रसवदादिभ्य इति । भिन्नत्वेनति । यद्यपि भावोदयादिषु तत्तद्भावानां स्वानुमावविभा- १ "स्य'. २. 'मः । त', ३. 'च', ४. 'वॉप', ५. 'दैनोप' क स. पाठः, . । . ६. 'त्यप्र' स. ग. पाठः ७ 'द्रस्य स्था' ग, पाठ ·२१३ , - निरूपणम्] पव्याख्यालङ्कारमर्वस्वोपेतम् । निर्दिष्टत्वात् । अथ च संसृष्टिसङ्करदैलक्षण्येनैते सर्वेऽलङ्काराः पृथक् केवलत्वेन, अलङ्कारा इति सर्वालङ्कारशेषत्वेनोक्तम् । संसृष्टिसङ्करयोर्हि संपृक्ततया सिद्धानामलङ्काराणां स्थितिः, तद्वैलक्षण्यप्रतिपादनमेतत् । तत्र भावोदयो यथा- "एकस्मिञ्छयने विपक्षरमणीनामग्रहे मुग्धया सद्यः कोपपराङ्मुखग्लपितया चाटूनि कुर्वन्नपि । संवेगादवधीरितः प्रियतमस्तूष्णीं स्थितस्तत्क्षणं मा भूत् सुप्त इवेत्यमन्दवलितग्रीवं पुनीक्षितः॥" अत्रौत्सुक्यस्योदयः । भावसन्धिर्यथा "वामेन नारीनयनाश्रुधारां कृपाणधारामथ दक्षिणेन । उत्पुंसयन्नेकतरः करेण कर्तव्यमूढः सुभटो बभूव ॥" वव्यजितत्वात् प्रेयसस्तत्तभावाभिव्यजितस्य रसवशेन रसवतो वाल- कारत्वं सुवर्चम् । तथापि कविसंरम्भगोचरानुदयादीन् विशेषानाभित्याल- झारान्तरत्वेन निर्दिश्यन्त इत्यर्थः । भावोदयभावसन्धिगावशयलताधेत्यैता- वत्येव निर्देशव्ये एते पृथगित्यादिवचनस्य प्रयोजनमाह - एतत्प्रतिपा- दनं चेत्यादि । एते पृथगित्यादियोगविभागेनार्थान्तरप्रतिपादनलक्षणं प्र- योजनान्तरमप्यस्तीत्याह - अथ चेत्यादिना । एते सर्व इति । उक्त- लक्षणाः पुनरुक्तवदाभासादय एतत्पर्यन्ताः । केवलत्वेनालङ्कारान्तरासम्मि- अंत्वेन । सर्वालकारेति । न तु भावोदयादिगाशेपत्वेन । संसृष्टी- यादि । पृथक्सिद्धरूपाणामलङ्कारान्तराणां सम्पृक्ततया संगृष्टिसकरयोः स्थितिरित्यर्थः । औत्सुक्यस्योदय इति । विशिष्टस्य वीक्षणस्य तदनु- भावत्वात् । उत्पुंसयन् उन्मार्जयन् । अवाथुधाराकृपाणधारोन्मार्जनलक्षणा- नुभावव्यजितयोनायिकालम्वनखेहरणविषयौत्सुक्ययोः स्पर्धिगायः कर्म- १. 'गारसमयि', २ 'आ', 1. गुग्म: गु' प. म. पार . विशेष - . तक.पाठ:. ५. 'स्येवं नि' र पारः. 1. रिकग. ग. पा. Y. 'पनम् । फ म.पाट:.

·२१५ " अलवार (संसृष्टि- अत्र महाख्यरतिभावरणौत्सुक्ययोः सन्धिः । भावशवलता यथा "क्वाकार्य शशलक्ष्मणः क्व च कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा दोषाणां प्रशमाय मे श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम् । किं वक्ष्यन्त्यपकल्मपाः कृतधियः स्वप्नेऽपि सा दुर्लभा चेतः! स्वास्थ्यमुपेहि कः खलु युवा धन्योऽधरं पा- [स्यति ॥ अन्न वितर्कोत्सुक्यमतिस्मरणशङ्कादैन्यधृतिचिन्तानां शव- लता ॥ तदेते चित्तवृत्तिगतत्वेनालङ्कारा लक्षिताः । अधुनैपा सर्वेषामलङ्काराणां संश्लेपसमुत्थापितमलङ्कारद्वयमुच्यते । तत्र संश्लेपः संयोगन्यायेन समवायन्यायेन वेति द्विधा । संयो- गन्यायो यत्र भेदस्योत्कटतया स्थितिः । समवायन्यायो यत्र तस्यैवानुत्कटत्वेन वर्तनम् । तत्रोत्कटत्वेन स्थितौ तिल- तण्डुलन्यायः । इतरत्र तु क्षीरनीरसादृश्यम् । क्रमेण तदु- च्यते एपां तिलतण्डुलन्यायेन मिश्रत्वे संसृष्टिः ॥ ८४ ॥ व्यमूढ इत्यनेन घोतितः । अत्र वितर्केत्यादि । क्वाकार्य शशलक्ष्मणः क च कुलमित्यादिवागारम्भानुभावसूचितस्य वितकीदेभूयोऽपि दृश्येत सेत्यादिवाचिकानुभावसूचितेनौत्सुक्यादिना उपमृदितलात् शबलता ।। तदेत इति । रसवप्रभृतयो भावशयलतापर्यन्ताः। एतचैतेषां मियः सम्बन्धख्यापनायोक्तम् । तस्यैव भेदस्यैव । तदा ते इत्या तच्छब्देन युग- ४,'च'क.स. पाठः. ५ १. 'स्यभा', "श्यम् । ए' क. पाटः, २ 'तविषयावे, ३. 'ना स', ६. नेपा' स. पाठः ·" निरूपणम्] सव्याख्यालारसर्वस्वोपेतम् । उक्तालङ्काराणां यथासम्भवं यदि कचिद् युगपत् सं. घटना स्यातू , तदा ते किं पृथक्त्व एव पर्यवसिताः, उत तदलङ्कारान्तरमेव किञ्चिदिति विचार्यते-तत्र यथा बा- ह्यालङ्काराणां सौवर्णमणिमयप्रभृतीनां पृथक् चारताहेतुत्वे- ऽपि संघटनाकृतं चारुत्वान्तरं जायते, तहत् प्रकृतालङ्का- राणामपि संयोजने चारुत्वान्तरमुपलभ्यते । तेनालङ्कारा- न्तरप्रादुर्भावो न पृथक् पर्यवसानमिति निर्णयः । अलङ्का- रान्तरत्वे च संयोगन्यायेन स्फुटावगमो भेदः, समवाय- न्यायेन वास्फुटावगम इति द्वैधम् । पूर्वत्र संसृष्टिरुत्तरत्र तु सङ्करः । अत एव तिलतण्डुलन्यायः क्षीरनीरन्यायश्च त- योर्यथार्थतामेव गमयतः । तत्र तिलतण्डुलन्यायेन भवन्ती संसृष्टिस्त्रिविधा, शब्दालङ्कारगतत्वेनालिङ्कारगतत्वेनोभ- यालङ्कारगतत्वेन च । सङ्करस्तु प्रभेदयुक्तो वक्ष्यते । तत्र शब्दालङ्कारसंसृष्टिर्यथा- "कुसुमसौरभलोभपरिभ्रम- द्भमरसंभ्रमसंभृतशोभया । वनितया विदधे कलमेखला- कलकलोऽलकलोलहशान्यया ॥" पत् सइटितानामुक्तालकाराणां प्रत्यवमर्शः, उत तदित्यत्र तच्छन्देन प्रति- निर्दिश्यमानालदारान्तरलिद्गभाजा युगपत् सदटना परामृश्यते । प्रकृताल- हाराणां पुनरुक्तवदामासादीनां काव्यालङ्काराणाम् । यथार्थत ? ता. मिति । लोको हि तिलतण्डुलवत् संक्षेपेऽपि स्फुटभेदानर्थान् संगृष्टा इति १. का', २. 'प्रम', ३. 'मवगमन, ५. निलनग्गुलनि।' रा, पा. 1. व. 1. 12:.

·२१६ अलकारसूत्र मिंगष्टि- अनानुप्रासयमकयोर्विजातीययोः संसृष्टिः । अत्रैव लकलो- लकलो कलोलकलोल इति सजातीययोर्यमकयाः संसृष्टिः । अर्थालङ्कारसंसृष्टिर्यथा "देवि ! क्षपा गलति चक्षुरमन्दतार- मुन्मीलयाशु नलिनीव सभृङ्गमब्जम् । एप त्वदाननरुचेव विलुण्ठ्यमानः पश्याम्बरं त्यजनि निष्पतिभः शशाङ्कः ॥" अत्र विजातीययोरुपमोत्प्रेक्षयोः संसृष्टिः । "लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्पतीवाञ्जनं नमः। असत्पुरुपसेवेव दृष्टिर्निप्फलतां गता ॥" अनोत्प्रेक्षयोः सजातीययोरुत्प्रेक्षोपमयोर्विजातीययोश्च सं- सृष्टिः । उभयसंसृष्टिर्यथा- "आनन्दमन्थरपुरन्दरमुक्तमाल्यं मौलौ हठेन निहितं महिपासुरस्य । पादाम्बुजं भवतु वो विजयाय मजु- मजीरशिक्षितमनोहरमम्बिकायाः॥" व्यवहरति, क्षीरनीरवदस्फुटभेदान् सकीणी इति । अनुग्रासयमकयो- रिति । कुसुमसौरभेत्यादौ छेकानुप्रासस्य विद्यमानत्वात् । सजातीय. योरिति । यमकत्वेन निरर्थकत्वेन च । उपमोत्प्रेक्षयोरिति । पूर्वार्ध पाण्ड्योऽयमित्यादिवद् विम्वप्रतिविम्बमावोपलक्षितसाधारणधर्मवत्युपमा । उत्तरार्धेऽम्वरत्यागनिमित्ता क्रियाहेतूत्प्रेक्षा । सजातीययोरिति । पूर्वा- धेऽनुपातनिमित्तयोः क्रियास्वरूपोत्प्रेक्षयोः, उत्तरार्धे ऐकरूप्यनिर्दिष्टसाधा- रणधर्माया उपमाया विद्यमानत्वात् । पूर्वनिर्दिष्टयोरुत्प्रेक्षयोदित्वेऽपि जाति- परत्वकत्वस्प विवक्षणाटुपमोत्प्रेक्षयोरिति द्विवचनम् । उभयसंसृष्टिः , ·३ . निरूपणम्] मन्याथ्यालझारमर्वम्वोपेतम् । अत्रोपमानुप्रासयोः संसृष्टिः । पादाम्बुजमित्यत्र छुपमायां म- जीरशिञ्जितयोगो व्यवस्थापकं प्रमाणम् । स हि रूपके प्र. तिकूलः पारिशेप्यादुपमा प्रसाधैयति । तदेषा त्रिविधा संसृ- ष्टिनिर्णीता॥ अधुना क्षीरनीरन्यायाश्रयेण तु सङ्करलक्षणमुच्यते---- क्षीरनीरन्यायेन तु सङ्करः ॥ ८५ ॥ शब्दार्यालङ्कारसंसृष्टिः । उपमानुमासयोरिति । पादाम्बुजमित्यत्र लुप्त- धर्मद्योतकसमानधर्मायाः समासोपमायाः, मञ्जुमजीरेत्यत्रैक| सगुदाय- सादृश्यलक्षणस्य वृत्त्यनुप्रासस्योत्कटतया प्रतिभासात् । पाद एवाम्बुजम् अम्बुजमिव पाद इति सन्देहसङ्करो नाशकनीय इत्याह-- पादाम्बुज. मित्यत्र हीति । उभयसंसृष्टिवत् पूर्वमुभयगतत्वेनेत्येतावतैव शब्दार्था- लझारगतत्वेनेत्यस्य सिद्धावप्युभयालङ्कारगतत्वेनेति वचनमुभयालकारत्वेन वक्ष्यमाणानां लाटानुप्रासादीनामपि संसृष्टिर्भवतीति ज्ञापनार्थम् । सा यथा द्विपन्मृगमृगाधिपं भुवनजाड्यवैश्वानर- प्रतापमुपवर्णयेद् यदुपति कथं मादृशः । तिरंस्कृतपुलोमजिद्गुरुधिया धियाभ्यर्हितं परापदपरापदस्फुटसरोजकान्तेक्षणम् ।। बत्र द्विपमृगमोति लाटानुप्रामस्याश्लिष्टपरम्परितेन सहकवाचकानुप्रवि- एस्यं धिया धियेति सजातीयेन भुवनजाक्ष्यवेवानरप्रतापमिति लिप्टपरम्प- रितेन पराप(दमि ? दि)त्यादी परसम्बन्ध्यापलक्षणेन तदपलापप्रदत्वात्मना चार्थेन परापच्छब्दस्य चापराप(न्छ ? दश)दस्य चैवान्वयाद् यमकयोस्तु द्वयोरपि परापदशब्दयोरानर्धक्याटुभयानर्थस्यविशिष्टयमकलुम(धर्म ?)यो- तकसमासोपमालक्षणशब्दार्थालझारवृत्तिना संसृष्टयलकारेण (वा?) विजा- तीयेन च संसृष्टिः ॥ 'विधाक.ग. पाटक 1. श्य' ग. ग. पाठः, - १. 'या', २. 'द', ३. ५. ''पाठः ·अलकारमूनं मिश्रेत्व इत्येव । तत्रोत्कटभेदमनुत्कटभेदं च मिश्र- त्वम् । तत्रोत्कटभेदा संसृष्टिरुक्ता । अनुत्कटभेदः सङ्करः । तेच्च मिश्रत्वमङ्गाङ्गिभावेन संशयेन एकवाचकानुप्रवेशेन च विधाभवत् सङ्करं त्रिभेदमुत्थापयति । क्रमेणोदाहरणम् - "अङ्गुलीभिरिव केशसञ्चयं सन्निगृह्य तिमिरं मरीचिभिः । कुड्मलीकृतसरोजलोचनं चुम्बतीव रजनीमुखं शशी ॥" अत्राङ्गुलीभिरिवेत्युपमा । सैव सरोजलोचनमित्यस्या उप- मायाः प्रसाधिका । रजनीमुखामति श्लेपमूलातिशयोक्तिः । प्रारम्भवदनाख्ययोर्मुखयोरभेदाध्यवसायात् । अत एव च तयोरङ्गाङ्गिभावः । एवं च वाक्योक्तसमासोक्त उपमे श्लेपा- नुगृहीता चातिशयोक्तिरुत्प्रेक्षायाश्चुम्बतीवेति प्रकाशिताया मिश्रत्व इत्येवेति । उपलक्षणमेतद् एपामित्यस्य चानुवृत्तेः । अङ्गुलीभिरिवेत्युपमेति । सन्निग्रहणमात्रस्य साधारणधर्मत्वे ऐकरू- प्येण निर्देशः । तत्कर्मीभूतयोस्तु केशसञ्चयतिमिरयोर्विम्वप्रतिविम्वभावः । सैवेति । अगुलीभिरिवेत्युपमैव ।। अन मुख्यतयावगम्यमाना हि मरीचयः सरोजमुकुलीकार एवानुकूल्यं भजन्ते इति लोचनमिव सरोजमित्युपमा- वसायः । तयोरङ्गाङ्गिभाव इति । अतिशयोक्त्यपक्षितस्याभेदाध्यव- सायनिमित्तस्य साम्यस्य शब्दद्वारेण सम्पादनाच्छलेपस्यानुग्राहकत्वम् । वाक्पेत्यादि । 'इवेन विभक्त्यलोपः- (वा० २. २. १८) इत्यादि- वचनमनपेक्ष्यैवं तदुक्तम् । अन्यथा सरोजलोचनमितिवदगुलीभिरिवेत्युप- माया अपि समासोक्तत्वमेव स्यात् । श्लेपानुगृहीतेति । रजनीमुखमि- सत्र दर्शिता । उत्प्रेक्षाया इत्यादि । गम्यमानसंसर्गक्रियानिमित्ताया अभिधीयमानसरोजमुफुलीकारादिनिमित्ताया वा क्रियास्वरूपोत्प्रेक्षायाः। १ "श्रितम्ब', २. 'ततश्च मि', ३. 'ण ययाअ', ४. 'योर', चा' क, ख. पाठः. ६. 'लोम्य भ', 'वै' न पाट ५ 'व ·निरूपणम्] सध्याख्यालकारसर्वस्वोपेतम् । अनुग्राहिकाः । तद्वलेन तस्याः समुत्थानात् । सापि समु- स्थापिता समुत्थापकानां चमत्कारकारितानिबन्धनमित्यङ्गा- ङ्गिभावः । यथा वा- "त्रयीमयोऽपि प्रथितो जगत्सु यद् वारणी प्रत्यगमद् विवस्वान् । मन्येऽस्तशैलात् पतितोऽत एव विवेश शुबै चडवाग्निमध्यम् ॥" अत्र प्रथमेऽर्धे विरोधप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेषः । दर्शनान्तरे तु विरोधालेपी द्वावलङ्कारौ । तदनुगृहीतो च द्वितीयेऽर्धे मन्ये- पदप्रकाशिता द्वितय्युत्प्रेक्षा । अतश्चात्राङ्गाङ्गिभावः । तथा- हि-अत्र यत् कारणमुत्प्रेक्ष्यते, तत्र विरोधश्लेपानुप्रवेशः, यच्चार कार्यमुत्प्रेक्षानिमिचं, तत्र पतितत्वाग्निप्रवेशौ वस्तुस्थि- त्यान्यथास्थितावप्यन्यथाभूताभ्यां ताभ्यामभेदेनाध्यवसितो क्षेयौ । तेनाबाङ्गाङ्गिभासङ्करः । न च विरोधप्रतिभोत्पत्तिहेतौ तबलेन उपमातिशयोक्तिवलेन । सापीत्यादिना नियमेन कस्यचिदइवे के स्यचिदङ्गित्वे चाहिनेवालङ्कारल्यपदेशः स्यात्, न तु सङ्कर इत्युभयोरपि प- रस्परं प्रत्यङ्गभावश्चाहिभावश्चतरेतराश्रयपरिहाराय विषयभदेनीवगन्तव्य इ- त्याह । तत्रोप्रेक्षायाः प्रत्युत्थानेऽङ्गमुपमादिः । उपमादेश्चमत्कारकारित्वे उ- त्प्रेक्षाङ्गम् । श्लेपलक्षणावसरे तबलावलनिरूपणायोक्तमेवार्थमिदानी सङ्करप्रद- शनाय संक्षिप्याह--त्रयीमयोऽपीत्यादि । एतच तत्रैव वितत्य व्याख्या तम् । द्वितीति । हेतुफलोत्प्रेक्षाभेदात् । अतश्च अनुगृहीतत्वादेव । तथा- छनेत्यादिनोत्प्रेक्षायाः श्लेपेण श्लेपविरोधाभ्यां वाजागिभाव प्रतिपाय तस्या एवातिशयोक्त्युस्थापकेन संपण सह तं प्रतिपादयति- यन्चाप्रेत्यादिना । अङ्गाङ्गिभावमङ्कर इति । पूर्ववद् विरोधलेपयोः शेपोतिशयोक्त्योथी- २. 'तादि, ३ थाना ग. पा. 1. भ्यामभे क. ग पाठः, ५. 'च: मग. पाद... 'नया'रा, ग. पा.

·अलधारसून [मकर श्लेपे श्लेपस्य विरोधेन सहाङ्गाङ्गिभावसङ्करः, उत्प्रेक्षाया बा निमित्तगतातिशयोक्त्या सहोङ्गाङ्गिसङ्करः । ताभ्यां बिना तयोरनुत्थानात् । अतश्च निरवकागत्वाद् बाधकत्वम् । न च मन्तव्यं विरोधमन्तरेणापि इलेपो दृश्यत इति श्लेषस्य सावकाशत्वमिति । यतो न मो विरोधमन्तरेणापि श्लेपो न भवतीति । किं तहलकारान्तरविविक्तो न इलेपस्य विष- योऽस्तीति निरवकाशत्वात् तेषां बाधैः । तन्मध्ये च विरो- धोऽनुप्रविष्ट इति सोऽपि तेन बाध्यत इति न कश्चिद् दोः । अत एवमर्थालङ्कारसङ्कर उदाहृतः। शब्दालङ्कारसक- रस्तु कैश्चिदुदाहृतो यथा- "राजति तटीयमभिहतदानवरासातिपातिसारावनदा। गजता च यूथमविरतदानवरा सातिपाति सारा वनदा॥" अत्र यमकानुलोमप्रतिलोमयोः शब्दालङ्कारयोः परस्परा- प्रेक्षाया उत्थानेऽङ्गत्वं तस्याश्च तेषां चमत्कारकारित्वेऽङ्गत्वं ज्ञेयम् । श्लेपोने- क्षयोरिवोत्प्रेक्षाविषयभूतकारणगतयोविरोधश्लेपयोरुत्प्रेक्षानिमित्तकार्यगतयोः श्लेपातिशयोक्त्योर्वा सङ्करो नाशङ्कनीय इत्याह-न च विरोधेत्यादिना । उत्प्रेक्षाया वेत्यादि । अत्रापि श्लेपस्येत्यस्यानुपङ्गः । ताभ्यामिति । एकत्वेऽपि श्लेपस्य विषयभेदेन भेदाद् द्विवचनान्तेन तच्छब्देन परामर्शः । तयोविरोधातिशयोक्त्योः । अतश्चेादि । अलङ्कारान्तरोत्थापकत्वेन त- द्विविक्तविषयलाभावात् । कैश्चित् काव्यप्रकाशकारादिभिः । राजनि तटीत्यादि । इयं तटी अभिहतैर्दानवानां रासं शब्दम् अतिपतितुं शीलवद्भिः सारावैर्नदैर्युक्ता अविरतेन दानेन मदेन बरा श्रेष्ठा सारा उत्कृष्टा वनदा वनखण्डनी सा गजता च यूथमतिपाति अतिशयेन रक्षति | अत्रेत्यादि । यद्यपि शब्दालङ्कारमध्ये अनुलोमप्रतिलोमं न लक्षितं, तथापि स. पाटा. १ 'व: स'ग, 'चेन म' क पाठ. २. 'हायं मक 'ल' ग पाठः, ४. 'धकः । त', ५ ' पए करा. पाटः, ख.ग. पाठ. ६. 'ति। अ' ·२२१ - निरूपणम् मच्यारयालारसर्वस्वोपेतम् । पेक्षित्वेनाङ्गाङ्गिभावसङ्कर इति । एतत् तु न सम्यगाव- र्जकम् । शब्दालकारयोः शब्दवदुपकार्योपकारकत्वाभावे- नाङ्गाङ्गिभावाभावात् । शब्दालङ्कारसंसृष्टिस्त्वत्र श्रेयसी । यथोदाहृतं प्राक् । यहा, अत्र शब्दालङ्कारद्वयमकवाच- कानुप्रविष्टमिति तृतीयः सङ्करो ज्ञेयः । एवमेकः प्रकारश्च- र्चितः । द्वितीयप्रकारस्तु सन्देहसङ्कराख्यः, यत्रोभयोरेक- तरस्य साधकं प्रमाणं नास्ति बाधकं वा, तत्र न्यायप्राप्तः सं. शय इति सन्देहसकराख्यालङ्कारः । यथा- "यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपा- स्ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः प्रौढाः कदम्बानिलाः। सा चैवास्मि तथापि तत्र सुरतच्यापारलीलाविधी रेवारोधसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कण्ठते ।।" अत्र विभावनाविठोपोक्त्योः संकरः । तथाहि-उत्क- ण्ठाकारणाभावेऽप्युत्कण्ठाया उत्पत्तौ विभावना । से च का- रणाभावो यः कौमारहर इत्यादिना कारणविरुद्ध मुखेन प्रति- पादितः । तथा यः कौमारहर इत्यादौवनुत्कण्ठाकारणसद्भावे- ऽप्यनुत्कण्ठाया अनुत्पत्ती विशेपोक्तिः । सा चानुत्पत्तिः खायाकृतिहेतुत्वस्य टुकरवैचित्र्योपलक्षणपरत्याचित्रेऽन्तभावः । ना. ब्दवदिति । यथा शब्दार्थ प्रति गुणीभूतत्वादन्योन्यगुपकार्योपकारक. भावं नानुभवतस्तद्वदित्यर्थः । मागिति । कुसुममौरभेत्यादौ । एकः प्रकारः अगाइगिभावलक्षणः । यः कौमारेत्यादि । विशेपोक्ती प्रमहगोतस्य पूर्णम् । य, ३. '' मूलपार. ५ ५ मदा. सन य.ग, [.. .. ताका जायम, .. १. 'या' ग पाठ २ मायनस्पम्पिं सा', 'हा प्रमाणित', , 'त.14.म. पाट:. १२ 'पनु ग. पा.. म. मा. नमक, पार..

·२२२ - , .. भलबारसूत्रं [मर- समुत्कण्ठत इति विरुद्धोत्पत्तिमुखेनोक्ता । अत एव द्वयोर- स्फुटत्वमन्यत्रोक्तम् । न चानयोः प्रत्येकं साधकबाधकप्रमाण- योग इति सन्देहसङ्करोऽयम् । यथा चे- "यद्वक्त्रचन्द्रे नवयौवनेन श्मश्रुच्छलेनोल्लिखितश्चकास्ति। उद्दोमरामादृढमानमुद्राविद्रावणो मन्त्र इव स्मरस्य ॥" अत्र वक्रं चन्द्र इवेति किमुपमा, उत वक्रमेव चन्द्र इति रूपकमिति संशयः । समासस्योभयथापि भावात् । 'उपमितं व्याघादिभिः-' (२. १. ५६) इति झुपमासमासैः, व्या- घ्रादीनामाकृतिगणत्वात् । मयूरव्यंसकादित्वाद् रूपकस- मासः, मयूरव्यंसकादीनामाकृतिगणत्वात् । नात्र क्वचित् साधकबाधकप्रमाणसद्भाव इति सन्देहसङ्करः । यत्र तु कस्य- चित् परिग्रहे साधकं बाधकं वा प्रमाणं विद्यते, तत्र निय- तपरिग्रहः । तत्रानुकूल्यं साधकत्वं प्रातिकूल्यं बाधकत्वम् । तत्र साधकत्वं यथा- "प्रसरहिन्दुनादाय शुद्धामृतमयात्मने । नमोऽनन्तप्रकाशाय शङ्करक्षीरसिन्धवे ॥" अत्र शङ्कर एव क्षीरसिन्धुरिति रूपकस्य साधकं शुद्धा- मृतमयात्मकत्वम् । तस्य शङ्करापेक्षया क्षीरसिन्धावनुकूल- वार्थस्य हावसरप्राप्तत्वात् पुनर्वचनम् । आकृतिगणवादित्यनेन उभयत्रा प्यादिशब्दस्य प्रकारवाचित्वादपठितत्वेन समासाभावो नाशङ्कनीय इ- त्याह-नानेति । पादाम्बुजमित्यत्र मञ्जीरशिजितयोगवत् श्मश्रुसम्बन्ध उपमासाधक इति नाशकीयम् । तदपढ्नुत्यार्थान्तरस्य विधानात् । १. 'वा', २. 'नद्धग', ३. 'सः, म', ४. 'सः, व्याघ्रम' क. स. पाठ:. चात्र' ग. पाठः, 'णमस्ति, त' क. स. पाठः, - ७. 'त्र' ग. पाठः.

·निरूपणम् ] सव्याख्यालङ्कारसम्योपेतम् । त्वात् । उपमायास्तु न बाधक, शङ्करेऽप्युपचरितस्य तस्य सद्भावात् । यथा वा- "एतान्यवन्तीश्वरपारिजातजातानि ताराधिपपाण्डराणि । संप्रत्यहं पश्यत दिग्वधूनां यशःप्रसूनान्यवतंसयामि ॥" अत्रावतंसनं प्रसूनेप्वनुगुणमिति रूपकपरिग्रहे साधकं प्र. माणम् । बाधकं यथा- "शरदीव प्रसर्पन्त्यां तस्य कोदण्डटकृतौ । विनिद्रजृम्भितहरिविन्ध्योदधिरजायत ॥" अत्र विन्ध्य उधिरिवेत्युपमापरिग्रहे विनिद्रजृम्भितहरिरिति साधारणं विशेषणं बाधकं प्रमाणम् । 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' (२. १. ५६) इति वचनादुपमासमासे प्र- तिकूलत्वात् । अतश्च पारिशेप्याद् रूपकपरिग्रहः । नहि शरदीवेत्युपमानोपमासाधकत्वेन विज्ञेया । न घौपम्येन रूपकपरिग्रह इति । दिश एव वध्व इत्यावरूपे ।वृध्व इव दिश इत्यायु- पमायास्तु न वाधकं, शोभावहत्वादिमायोपचारेण दिग्यशःसम्यन्धेऽप्यनु- पपत्तिविरहात् । शरदीचेत्यादि । हरिः सिंहः पुरुषोत्तमश्च ।। नन्वाली- भिरिवेत्युपमा सरोजलोचनमित्यत्रोपमासाधिकेत्युक्तं प्राक्, तद्वदिहापि शुर- दीवेत्युपमोपमासाधिका भवस्वित्याशङ्कयाह नहीति । तत्र पाधका- भावादुपमायाः साधकत्वाङ्गीकरणम् , इह तु प्रथलस्य सामान्यप्रयोगा- रमनो वाधकस्य सद्भावात् तदनाश्रयणमिति भावः । यदि चोपफ्रान्तोप- मानिर्वाह कश्चिदर्थलागः विपर्यये या ररूपोऽदृष्टरूपो पा प्रत्यवायः न्यायविरोधो वा, तदानीमाश्रयणीययोपमा । न चैतत् मर्यमिति प्रौढवादेन सोल्लुण्ठमाह नद्यौपम्येनत्यादिना । किय, उपमापरित्यागेन रूप- 'पनिया', . 'तु', • "दि चाय पधाग- १ दिन. य.ग.पाठः, . 1. भ.ग. पाट: गदिग. पाट: .

·अलपारसूत्रं [पसंहारः। नुभापितमप्रयोजक, तुल्यजातीययोरप्यलङ्कारयोरेकवाचका- नुप्रवेशसंभवात् । शब्दार्थवृत्त्यलङ्कारस्तु भट्टोद्भटेन प्रका- शितः संसृष्टावन्तर्भावित इति त्रिप्रकार एव सङ्कर इहोक्तः ॥ इदानीमुपसंहारसूत्रम् --- एवमेते शब्दार्थोभयालङ्काराः संक्षेपतः सूत्रिताः॥८६॥ एवमिति पूर्वोक्तप्रकारपरामर्शः। एत इति प्रक्रान्त- शब्दालङ्कारयोश्च पृथक् पृथगेकवाचकानुप्रवेशदर्शनात् काव्यप्रकाशकारादि- भिर्विजातीययोः शब्दार्थालद्वारयोस्तृतीयसकरस्य वचनमप्रयोजकम् । स- म्भवादिति । सम्भवश्वोदाहरणप्रदर्शनेन दर्शित एव । अनुदाहृतोऽपि शब्दार्थालशारयोरयं सङ्करो ग्रन्थकृतोऽभिमत एव, तुल्यजातीययोरपीत्यपि- शब्दप्रयोगात् । अनन्वयेन सहास्य सङ्कर इत्युक्तेश्च । स यथा- न तुलितकुलशैला वाहवः सिन्धुरा वा न च हसितसमीराः सप्तयः सायका वा । कृतरुपि यदुनाथ! त्वय्यनीके नृपाणां परमजनि परेप जैत्रमस्त्रं प्रणामः ॥ अब प्रणामस्य प्रस्तुतयुद्धोपयोगिसमानाधिकरणजैत्रास्त्रलक्षणारोप्यमाणत्वेन परिणतत्वादुत्थितेन परिणामेनानुगृहीताया अप्रश्नपूर्विकायाः शब्दोपातवाहा- दिवर्जनीयायाः परिसहयायाः परमजनि परेपामित्येकधा समुदायसादृश्यल- क्षणेन वृत्त्यनुप्रासेन सहैकरूपे पदसमुदायेऽनुप्रवेशः । सूक्ष्मेक्षिकायां तु पुनरस्य सत्पुष्करेत्येतदप्युदाहरणम् । भट्टोटेनेति । "शब्दार्थवृत्त्यलद्वारा वाक्य एकत्र भाविनः । सङ्करो वा" इत्येकवाक्ये भिन्नदेशावस्थितत्वेन लक्षितः । संसृष्टौ उभयसंसृष्टिलक्षणा- याम् | त्रिप्रकार एव, न तूटवचतुष्प्रकारः ।। १. 'लङ्कारसङ्कर', २. 'ट' ग. पाम:. ३. रः स', ५. 'त्यायुक्त' ख, ग पाठ.. ४. क्तप' क. स. ' पाठः.

·२२७ उपसंहारः। सध्याथ्यालारसर्वस्वोपतम्। स्वरूपनिर्देशः । सूत्रिता इति । अलङ्कारसूत्रः सूचिताः संक्षे- पेण प्रतिपादिताः। तत्र शब्दालङ्कारा यमकादयः । अर्थाल. कारा उपमादयः । उभयालङ्कारा लाटानुप्रासादयः । संसृष्टि- सङ्करप्रकारौ कौचिदैलङ्कारौ । तद्रूपत्वात् । लोकवदाश्रयाश्रयि- सूत्रिता इत्यस्य व्याख्या अलङ्कारमात्रैः सूचिता' इति । सू- चिता इत्येतदपि लोकप्रसिद्ध्या मृत्रितशब्दार्थत्वेनोक्तम् । स्वकण्ठेनानुक्ति शशानिरासाय सूत्रस्थस्य सङ्क्षेपत इति पदस्यान्वयप्रदर्शनमुखेन व्या. चष्टे-सक्षेपेण प्रतिपादिता इति । पुनरुक्तवदामासादौ तत्त - दाप्रदर्शनात् । यमकादय इत्यादि । सर्वत्रादिशब्दः प्रकारवाची । व्यव- स्थावाचित्वे हि छेकानुप्रासवृत्त्यनुप्रासयोः शब्दालारत्वं पुनरुक्तपदाभास- स्यार्यालङ्कारत्वं च न स्यात् । स्या(च वि? चापि) चित्रस्योभयालङ्कार- लम् । लाटानुप्रासादय इतिवच्छेकानुप्रासादय इत्यवचनमादिशब्दस्य च्यवस्थावाचित्वबुद्ध्या प्रदेशान्तरलक्षितस्य शब्दश्लेपादेः शब्दालङ्कारस्या- ग्रहणशङ्का मा भूदिति । अन्ये तु यमकस्य शब्दाश्रयत्वं स्फुटतरम् । अ- नुप्रासो हि रसादिलक्षणाधीनुगुण्यमप्यपेक्षते । इह तु न कथञ्चिदप्यर्थापे. क्षेति यमकादय इत्युक्तमित्याहुः । एवमुपमादय इत्यपि वचनम् अर्थाश्रय- त्वस्य स्फुटत्वाद् विप्रतिपत्तिनिरासाय । लाटानुप्रासादय इत्यत्रादिशब्देन श्लिष्टपरम्परितादयो गृह्यन्ते । नेपां च शब्दस्यार्थस्य च वैचित्र्यमुत्कटतया प्रतिभासत इति वस्तुस्थितिमनपेक्ष्य शब्दालङ्कारमध्येऽर्थालङ्कारमध्ये च लक्षणं विहितम् । केचितु आदिशब्देन शब्दालझारमालङ्कारं चाश्रितयोः संसृष्टिसङ्करप्रकारयोग्रहणमित्याहुः । कौचिदिति । अवान्तरभेदपरिहाणेन सामान्यरूपेण शब्दार्थोभयवृत्तिलेन निर्देधुमशक्यौ । अथवा कौचिदल- कारविषयौ, न ध्वनिगुणीभूतव्ययविषयौ । तद्रूपत्वादिति । पृथगल- कारवदलङ्कारसंयोगेऽपि शोभाविशेषोत्पत्तेः । एवं शब्दालङ्कारादिव्यवस्था आश्रयानयिभावस्यैव प्रयोजकत्वे सिध्यति, न त्वन्वयव्यतिरेकयोरिति स एवाश्रयणीय इत्याह - लोकयदित्यादि । श्रौतोपमादेरित्यादिशब्देन ५ 'या। ला', 'य. उभयालझारा 1 स', ३. 'री', ४. 'दुभयालय ७. ' नया' स. पाठः . पास ५. 'येस' स.ग. पाठ. ६ ह न तुक' क पाउ.

·२२८
अनारसनं
[उपसंहार।
भावश्च तदलङ्कारत्वनिवन्धनम्। अन्वयव्यतिरेकौ तु तत्का.
यत्वे प्रयोजकौ, न तदलङ्कारत्वे । तदलङ्कारत्वप्रयोजकत्वै
तु श्रौतोपमादेरपि शब्दालङ्कारत्वप्रसङ्गात् । तस्मादाश्रया-
अयिभावेन चिरन्तनमतानुस्मृतिः।
इति मड्खुको वितेने काश्मीरक्षितिपसान्धिविग्नहिकः ।
सुकविमुखालङ्कारं तदिदमलङ्कारसर्वस्वम् ॥
समाप्तं चेदमलङ्कारसर्वस्वम् ।
वाच्योत्प्रेक्षाग्रहणम् । तत्रेवादिशब्दान्वयन्यतिरेकानुविधानदर्शनात् ।
अन्वयव्यतिरेकपक्षे न परं युक्तिविरोधः, उद्भटादिपूर्वाचार्यविरोधोऽपि ।
तदुभयमपि स्वमते नास्तीत्याह तस्मादिति । सुकविमुखालङ्कारमि-
त्यनेन नैसर्गिकशक्तिमतामेवालङ्कारज्ञानं कविले गुणातिशयमादधातीति
सिद्धम् ।।
मखुकनिबन्धविवृतौ विहितायामिह समुद्रबन्धेन ।
गुणलेशमात्रमित्रैर्मविपीटादोपदर्शिभिः सक्रिः ।।
इत्यलङ्कारसर्चस्वव्याख्या सम्पूर्णा ।
शुभं भूयात् ॥
व एप त', • 'त्व', ३. 'त्वे श्री', ४ 'नच चि' क. पाठः,
'मनि. । ममाप्त चेदमरकारसर्वस्वम् । कृती राजानस्थीरुचक्स्य । शिवम् । इ' ग. पाठ

·APPENDIX I.
२०-पृष्ठे प्रदर्शितस्य पद्मबन्धस्याकारः
देवा
पत
त्माशु
तावि
सते
"ताह
तिप्र
भासते प्रतिमासार! रसामाता हताविमा।
भावितात्मा शुमा वाद देवामा पत ते मना ।।

·२१-पृष्ठे प्रदर्शितस्य खड्गवन्धस्याकारः
पजिया
यदुना
SARAN
पा परिपन्थि हि
रोसरेण वपु
य
न्दि
में
ग
गी
र
यि
न्थ
चि
त
भू
--
मा
मानन्दवन्दिजनगीतविचित्रमूमा
मातङ्गमन्यरगतिमहनीयभासा ।
सारोत्तरेण वपुपा परिपन्थिहिंसा-
सातत्यसह! यदुनाथ ! जयाङ्गजश्रीः ।।

·२१-पृष्ठे प्रदर्शितस्य खड्गबन्धस्याकारः
ता
गिर जनि
भ
याalat
दुपरी गुरुतर
सा
हसवसि तेन ॥
न
श
रि
धि
६
B
ज
लि
सिं
त
ह
ट
त
टि
नी
सादिवश दहगलितरुधिरताटनी
नीलविवृद्धकौतिजलधिमरितनममा ।
साइसवस्तेिन यदुवर! गुस्तरमा
सारवतीमपात ! धरणिरजानि भवता॥

·APPENDIX II.
अलङ्कारसूत्राणि ।
am-LEARN
१. इहार्थपीनरुक्त्यं शब्दपौनरुक्त्यं शब्दार्थपौनरुक्त्यं चेति
त्रयः पौनरुक्त्यप्रकाराः।
२. तत्रार्थपौनरुक्त्यं प्ररूढं दोपः ।
३. आमुखावभासनं पुनरुक्तबदाभासम् ।
४. सहथानियमे पूर्व छेकानुप्रासः ।
५. अन्यथा तु वृत्त्यनुप्रासः।
६. स्वरव्यञ्जनसमुदायपौनरुक्त्यं यमकम् ।
७. शब्दार्थपौनरुक्त्यं प्ररूढं दोपः ।
८. तात्पर्यभेदवत् तु लाटानुप्रासः ।
९. तदेवं पौनरुक्त्ये पञ्चालङ्काराः ।
१०. वर्णानां खड्गाद्याकृतिहेतुत्वे चित्रम् ।
११. उपमानोपमेययोः साधर्म्य भेदाभेदतुल्यत्वे उपमा ।
१२. एकस्यैवोपमानोपमेयत्वेऽनन्वयः ।
१३. द्वयोः पर्यायेण तस्मिन्नुपमेयोपमा ।
१४. सदृशानुभवाद् वस्त्वन्तरम्मृतिः स्मरणम् ।
१५. अभेदमाधान्य आरोप आरोपविषयानपदचे रूपकम् ।
१६. आरोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वे परिणामः ।
१७. विपयस्य सन्दिद्यमानत्वे सन्देहः ।
१८. सादृश्याद् वस्त्यन्तरप्रतीतिर्धान्तिमान् ।
१९. एकस्यापि निमित्तवशादनेकधा ग्रहण उल्लेखः। .
२०. विपयापहवेऽपलुतिः।
२१. अध्ययसाये व्यापारप्राधान्य उत्प्रेक्षा ।
२२. अध्ययमितप्राधान्ये त्वतिशयोक्तिः ।
२३. औपम्यस्य गम्यत्वे पदार्थगत गेन प्रस्तुतानामप्रस्तुताना
या मपानधर्माभिगम्मन्धे तुल्ययोगिता।

·२ २४. प्रस्तुतानामप्रस्तुतानां च दीपकम् । २५. वाक्यार्थगतत्वेन सामान्यस्य वाक्यद्वये पृथनिर्देशे प्रति- वस्तूपमा । २६. तस्यापि विम्बप्रतिविम्बतया निर्देशे दृष्टान्तः। २७. सम्भवतासम्भवता वा वस्तुसम्बन्धेन गम्यमानं प्रतिबिम्ब- करणं निदर्शना। २८. भेदप्राधान्य उपमानादुपमेयस्याधिक्ये विपर्यये वा व्य- तिरेकः। २९. उपमानोपमेययोरेकस्य प्राधान्यनिर्देशेऽपरस्य सहार्थस- म्बन्धे सहोक्तिः । ३०. विना किश्चिदन्यस्य सदसत्याभावो विनोक्तिः । ३१. विशेपणसाम्यादप्रस्तुतस्य गम्यत्वे समासोक्तिः । ३२. विशेषणसाभिप्रायत्वं परिकरः । ३३. विशेष्यस्यापि साम्ये द्वयोर्योपादाने श्लेपः । ३४. अप्रस्तुतात् सामान्यविशेपमावे कार्यकारणभावे सारूप्ये च प्रस्तुतप्रतीतावप्रस्तुतप्रशंसा | ३५. सामान्यविशेपकार्यकारणभावाभ्यां निर्दिष्टप्रकृतसमर्थनम- र्थान्तरन्यासः। ३६. गम्यस्यापि भक्थन्तरेणाभिधानं पर्यायोक्तम् । ३७. स्तुविनिन्दाभ्यां निन्दास्तुत्योर्गम्यत्वे व्याजस्तुतिः । ३८. उक्तवक्ष्यमाणयोः पाकरणिकयोर्विोपमतिपत्त्यर्थ निषेधा- भास आक्षेपः। ३९. अनिएविध्याभासश्च । ४०. विरुद्धाभासत्वं विरोधः। ४१. कारणाभाषे कार्ययोत्पत्तिविभावना । ४२. कारणसामनये कार्यानुत्पत्तिर्विशेपोक्तिः । ४३. कार्यकारणयोः समकालत्वे पौर्यापर्यविपर्यये चारिश- योक्तिः। ४५. तयोविभिन्नदेशवसङ्गतिः ।

·३
४५, विरूपकार्यानर्ययोरुत्पत्तिर्विरूपसकरना च विषमम् ।
४६. तद्विपर्ययः समम् ।
४७. स्वविपरीतफलनिष्पत्तये प्रयनो विचित्रम् ।
४८. आश्रयाश्रयिणोरनानुरूप्यमधिकम् ।
४९. परस्परं क्रियाजननेऽन्योन्यम् ।
५०. अनाधारमाधेयमेकमनेकगोचरमशक्यवस्त्वन्तरकरणं च
विशेपः।
५१. यथा साधितस्य तथैवान्येनान्यथाकरणं व्याघातः ।
५२, सौकर्येण कार्यविरुद्धक्रिया च ।
५३. पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरहेतुत्य कारणमाला ।
५४. यथापूर्व परस्य विशेषणतया स्थापनेपोहने वेकावली ।
५५. पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरगुणावहत्वे मालादीपकम् ।
५६. उत्तरोत्तरमुत्कर्पी सारः ।
५७. हेतो;क्यपदार्थत्वे काव्यलिङ्गम् ।
५८. साध्यसाधननिर्देशोऽनुमानम् ।
५९. उद्दिष्टानायर्यानां कमेणानुनिर्देशी यथासमयम् ।
६०. एकमनकस्मिन्ननेकमेकणिन् या क्रमेण पर्यायः ।
६१. समन्यूनाधिकानां समाधिकन्यूनैर्विनिमयः परिवृतिः ।
६२. एकस्पानेकत्र प्राप्तावेकर नियमनं परिसहधा।
६३. दण्डापिकयार्थान्तरापतनमापत्तिः ।
६४. तुल्यपलविरोधो विकल्पः ।
६५. गुणक्रियायोगपचं समुच्चयः ।
६६. एफस्य सिद्धि हेतुत्देऽन्यस्य तत्करत्वं च ।
६७. कारणान्तरयोगाद कार्यस्य मुकरत्वं समाधिः ।
६८. प्रतिपक्षप्रतीकाराशक्ती नदीयतिरस्कारः मत्स्नीकम् ।
६९. अपमानस्पाक्षेप उपमेयताकल्पनं या प्रतीपम् ।
पस्तुना यस्त्वन्तरनिगृहनं निमीलिनम् ।
७१. प्रस्तुतस्यान्येन गुणयाम्पादकात्म्यं मामान्यम् ।
७२. सगुणत्यागादत्युत्कृष्टगुणस्त्रीकाग्नद्गुणः ।

·७८. '७३. सति हेतौ तद्रूपाननुहारोऽतद्गुणः । ७४. उत्तरात प्रश्नोनयनमसकृदसम्भाव्यमुत्तरं चोत्तरम् । ७५. संलक्षितसूक्ष्मार्थमकाशनं सूक्ष्मम् । ७६. उद्भिन्नवस्तुनिगृहनं व्याजोक्तिः। ७७. अन्यथोक्तस्य वाक्यस्य काकुश्लेपाभ्यामन्यथायोजन व- क्रोक्तिः । सूक्ष्मवस्तुस्वभावस्य यथावद् वर्णनं स्वभावोक्तिः । ७९. अतीतानागतयोः प्रत्यक्षायमाणत्वं भाविकम् । ८०. समृद्धिमद्वस्तुवर्णनमुदाचम् । ८१. अङ्गभूतमहापुरुषचरितवर्णनं च । ८२. रसभावतदाभासतत्मशमानां निवन्धे रसवत्मेयऊर्जस्ति- समाहितानि । ८३. भावोदयसन्धिशवलताथैते पृथगलङ्काराः। ८४. एपां तिलतण्डुलन्यायेन मिश्रत्वे संसृष्टिः। ८५. क्षीरनीरन्यायेन तु सङ्करः। ८६. एवमेते शब्दार्थोभयालङ्काराः संक्षेपतः सूत्रिताः ।

·APPENDIX 11I. श्लोकानुक्रमणिका। पृष्ठम्. १७७ ६४ अक्ष्णोः स्फुटा अलकारः अविरल आहलेखाम अगुलीभिरिव पृष्ठम्. २११ १४१ २१८ ६२ २८ अव्यात् स वो अण्णं लडह असमाप्त असम्भृतं अतिशयित अत्रानुगोदं अस्याः सर्ग १३९ ६३ १८८ अथ पक्रिम अहमेय गुरुः अहीनभुजगा १२० १९७ १२१ अथोपगूढे अनन्तरल अनन्यसामा अनन्वये च अनातपत्रो २०५ अनिद्रो दुःस्व १४१ ८० २१८ अहो फेन अहो हि मे आकृष्टिवेग आकृप्यादा आटोपन आनन्दमन्यर आमाति ते आरोपयसि आहूतोऽपि पनि गतान इति मदराको अनेन साध अन्तरिछद्रा अपामतरले पब्धितित अमुमिलाय अयं मार्तण्डः अयं पारामेको भयमेरुपदे अरण्यरदिनं भरण्यानी २२८ १३५ १८० न्स इन्दगिम सोरपि ·पृष्ठम्. पृष्ठम्. .१ २१० ८५ उत्क्षिप्त उदान्तोज्झित उन्नत्य नमति उपोढरागेण उरो दत्त्वा ए एहि दाव एकस्मिन्छयने प एकस्मिन्छयने वि एकाकिनी एतत् तस्य एतान्यवन्ती कि हास्येन किमासेव्यं किमित्यपास्या किवणाण कुबेरजुष्टां कुलममलिनं कुसुमसौरम कृतं च गर्वा १८७ २१२ २१३ २१५ कौटिल्यं कच १७४ २१४ २२३ ऐन्द्र धनु काकार्य क्षीणः क्षीणोऽपि खमिव जलं गच्छ गच्छसि गणिकासु गण्डान्ते मद ४० १६७ १५३ ९३ ॥ गतासु तीरं ६२ १८/ ओठे विम्ब कज्जलहिम कण्ठस्य तस्याः फपोलफलका कमलमनम्भसि कपूर इव कस्तूरीतिलक कस्त्वं भोः का विसमा किं तारुण्य किं नाम दर्दुर! कि पास्य किं भूपणं किं मे दुरो किं वृत्तान्तः गर्वमसम्भाव्य गाङ्गमम्बु गाढालिङ्गन गुरुपरतन्त्र गृहाणि यस्यां गृहन्तु संवें ११८ १९४ ३८ १५ घेतुं मुञ्चइ चकोर्य एव चकाभिघात चन्द्रग्रहणेन चित्रं चित्रं १२५ ·my पृष्ठम् . पृष्ठम्. १५७ १२८ १५४ १८३ २११ १५५ २१६ १५२ ४८ मूडामाणपदे चोलस्य यदीति जितेन्द्रियत्वे ज्योल्ला तमः ज्योत्साभस णाराअणो चि तण्णस्थि किं पि तदिदमरण्यं तद्वक्त्रामृत तन्वी मनोरमा तस्य हि प्रव तस्याः सान्द्र ताला जाअन्ति तीर्खा भूतेश तीर्थान्तरेषु त्रयीमयोऽपि त्रयीमयोऽपि ११३ २०७ २१० १५२ ११७ १९२ १७२ २१२ १८ दिवमप्युपया दुराः स्मर दूराकर्षण दृशा दग्धं देवि! क्षपा दोर्दण्डाश्चित द्यामालिलिङ्ग धुजनो मृत्युना द्यौरत्र कचिदा धन्याः खलु वने धवळो सि जइ धावत्त्वदश्व धृतधनुपि न तज्जलं यन्न नन्वाश्रयस्थिति नमस्कृत्य परां निमेषमपि निरर्थकं जन्म निरीक्ष्य विद्यु निर्लनान्यल निशासु माख निसृष्टरागाद नीतानामाकुली नेत्ररिवोत्पलैः नो किञ्चित् कथ न्यञ्चत्कुञ्चित पथि पथि शुक परिच्छेदा १७७ १५८ १६९ १४७ १ २१९ १५४ त्वं हालाहल त्वत्पादनख स्वदलमार्दवं त्वमेवं सौन्दर्या १७० दत्त्वा दर्शन १७२ १०२ ४१ १३३ दन्तप्रभापुष्प दशवक्त्रविवादे दामोदरकरा दासे कृतागसि दाहोऽम्भःप्रस दिदृक्षवः पक्ष्म १४४ १३५ ·पृष्ठम् . पृष्ठम्. पर्यतो राज पशुपतिरपि पश्यत्सद्गत पश्यन्ती त्रप १७६ १५४ ९४ १६२ प्रमिमरति माग्गिअळ मदनगण मनीपिताः मन्दममि मलयजर महिळास मानमस्या पश्यामः किमि २५ १९० पाण्ड्योऽयमं पातालमेत पीयूपप्रस ३१ १८५ २०७ पुप्पं प्रवालो मुक्ताः केलि ४६ १२१ ८२ २५ २२२ २०४ २२० मुण्डसिरे मुनिर्जयति मुरारिनि मृगलोचन मृग्यश्च दर्मा यः फौमार यः कौमार यत् त्वन्नेत्र पूर्णेन्दोरति पृथ्वि ! स्थिरी प्रत्यक्ता मधु प्रभामहत्या प्रसरहिन्दु प्रसर्पचास प्रसीदेति प्राप्याभिषे प्रायः पथ्यप प्रासादे सा पाणन हत्वा पाळ! णाहं बिभ्राणा हृद भक्तिप्रह भक्तिभवे भवदपरा भासते प्रति भुजझकुण्ड १६१ १४३ २११ १६१ १६३ यत्रता लह यत्रैव मुग्धे १२७ ६० १४६ १५४ १३० १२७ १८० १७९ १७४ यथा रन्ध्र यथारूचि यदेतचन्द्रा यद्वक्त्रचन्द्रे यद्वा मृषा यद्विस्मय यस्य किञ्चि १६३ ४१ ४६ २२२ १६२ १८६ २० ग्रान्त्या मुह ·पृष्ठम्. पृष्ठम्. विजये! कुश यामि मनो युद्धेऽर्जुनो २६ १९० १०१ ये कन्दारासु येन ध्वस्त येन लम्बा येरेकरूप यैईष्टोऽसि १८० ३२ ८२ १९१ ११४ २९ १७४ योगपट्टो यो यः पश्यति रक्तच्छदत्वं विदलितस विद्वन्मानस विनयेन विभिन्नवर्णा वियोगे गौड विलद्धयन्ति विलिखति विसमअओ विस्तारशा वृषपुनव शरदीव शशी दिवस शुद्धान्त १०३ ३९ रञ्जिता नु २२० ११६ १०० १६० ३१ १४ २२३ १८३ ७६ १९५ १४२ रथस्थितानां राजति तटी राजन् ! राज राज्ञो मानध राज्ये सारं रेहह मिहि लावण्यद्र लावण्यौकसि लावण्याकसि लिम्पतीव लिम्पतीव लोकोचरं वक्त्रस्यन्दि यसुरहितेन वामेन नारी विकसदम स एकस्त्रीणि सङ्केतकाल सयामा सच्छायाम्भो सञ्चारपूता सज्जातपत्र सत्पुष्कर सद्यः कर १५९ २७ ६९ १८७ ५४ २१६ १२० १९५ १९९ २१३ ४७ २२५ १४७ १०९ सद्यः कौशि सवः पाया स वक्तुमखि सहसा विद १२०

·पृष्ठम्.
साधूनामुप
सा वाला व
साहित्यपा
सीमानं न
१४६
१३०
स्पृष्टास्तान
स्वपक्षलीला
स्वेच्छोपजा
हाराही सित
हुकारो नख
हृदयमधि
हे हेलाजित
एम्.
१२३
९२
१०२
१९८
२००
सुहअ! विळ
१२८
सैया स्थली
सौजन्याम्बु
३४
१२४

·अलङ्कारसर्वस्ये स्मृता ग्रन्थकर्तारः।
३, ६, १३७, १९६, २०५, २१२, २२६
कालिदासः
११
ध्वनिकारः
भट्टनायकः
भामहः
३, २०५
पक्रोक्तिजीवितकारः
वामनः
ध्यक्तिविवेककार:
६
१०
अलकारसर्वस्वे स्मृता ग्रन्थाः ।
९४
भरतशास्त्रम्
भामहीयम्
१४
श्रीकण्ठस्तवः
साहित्यमीमांसा
११०
हरिश्चन्द्रचरितम्
१२९, १५७, २०४.
हर्षचरितम्
हर्पचरितवासिकम्

·"
अलङ्कारसर्वस्वे स्मृतानि ग्रन्थान्तरवाक्यानि ।
पृष्ठम्.
४ 'स्वसिद्धये पराक्षेपः परार्धं स्वसमर्पणम्'
१८ 'शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पौनरुक्त्यमन्यत्रानुवादात्'
१९ 'अनाजपत्रनयने ! नयने निमील्य'
'काशाः काशा इव'
२२
'यन किञ्चित् सामान्यं कश्चिच विशेषः स विपयः महश.
तापाः'
२८ 'अहो कोपेऽपि कान्तं मुखम्'
३० 'उपमैच तिरोभूतभेदा रूपकमिप्यते'
३५ 'कचिज्जटावल्कलावलम्बिनः कपिला दावामयः'
४२ 'यस्तपोवनमिति मुनिभिः, कामायतनमिति वैश्याभिः, सङ्गी-
तगालेति लासकैः
'चञपञ्जरामिति शरणागतरमुरवियरमिति चादिकैः' (१)
४४ 'गुरुर्वचसि पृथुरसि विशालो मनस्यर्जुनो यशसि'
'युधिष्ठिरः सत्यवचसि'
४७ 'अहं विन्दुम्'
५६ 'नवगिसलताकोटिकुटिल'
'ईक्षा क्षामतां गतो'
५८ 'सर्वमातिपदिकेभ्यः किवित्येके'
'केयूरायितमङ्गुलीयकै
५९ 'अपर इव पाकशासनः
'अपश्यन्ताविवान्योन्यम्'
६० 'अदृश्यत त्वचरणारविन्दविश्लेपदुःखादिव पद्धमौनम्'
'बेलेव रागसागरस्य'
'अस्तं भास्वान् प्रयातः सह रिपुभिरयं संहियन्तां पलानि'

·८० 'कुमुददलैः सह सम्प्रति विघटन्ते चक्रवाकमिथुनानि' ९७ 'केशपाशालिवृन्देन ९९ नखक्षतानीव वनस्थलीनाम् १०४ 'अर्थभेदे शब्दभेद १०६ 'सकलकलं पुरमेतज्जातं सम्पति सुधांशुविम्बमिव' १०९ 'अलङ्कारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद् यत्रावभासते। प्रधानत्वेन स ज्ञेयः शब्दशक्त्युद्भवो द्विधा ।। १११ 'सादृश्यव्यक्तये यत्रापवयोऽसावपह्नुतिः । अपहवाय सादृश्यं यत्र सैपाप्यपतिः ॥' १२४ 'विशेपप्रतिपेधे शेपाभ्यनुज्ञानम्' १२९ 'अनुरूपो देव्या इत्यात्मसम्भावना' 'यामीति न हसदृशं मन्यते' 'केवलं वाल इति, सुतरामपरित्याज्योस्मि । रक्षणीय इति, भवद्भुजपञ्जरं रक्षास्थानम्' १३० 'तदिष्टस्य निषेध्यत्वमाक्षेपोक्तेर्निबन्धनम् सौफर्येणान्यकृतये न निषेधकता पुनः ।। १३७ 'सन्निहितबालान्धकारा भास्वन्मूर्तिश्च' १४३ 'एकगुणहानिकल्पनायां साम्यदाय विशेपोक्तिः' १५० 'तमालनीला शरदिन्दुपाण्डु' १६४ 'नागेन्द्रहस्तास्त्वचि फर्कशन्वादेकान्तशैत्यात् कटलीविशेपाः' १७४ 'चित्रकर्मसु वर्णसङ्करो यतिषु दण्डग्रहणानि' १७८ 'नमयन्तु शिरांसि धनुपि था, कर्णपूरीक्रियन्तामाज्ञा मान्यों वा' १८७ 'यत्र च प्रमदानां चक्षुरेप सहजं मुण्डमालामण्डनं भारः कुध- लयदलदामानि २०१ 'तत्र यो ज्ञानप्रतिभासमात्मनोऽन्वयव्यतिरेकावनुकारपति, स प्रत्यक्षा २०२ 'अभिमाने च सा योज्या शानधर्मे सुरादिवत्'

·पृष्ठम्.
२०५ 'शब्दानाकुलता चेति तस्य हेतून् प्रचक्षते'
'वाचामनाकुल्येन भाविकम्
२०६ 'प्रत्यक्षा इव यत्रार्थाः क्रियन्ते भूतभाविनः । तद् भाविकम्'
२२४ 'येनेन्दुर्दहनो विपं मलयजो हारः कुठारायते'
'भाप्याब्धिः कातिगम्भीर'

·अलारसर्वस्वव्याख्यायां स्मृतानि ग्रन्थान्तरवाक्यानि । पृष्टम् वाक्यानि, प्रन्यनाम. क्र्तृनाम. ३ | 'स्वरुपं प्योतिरेवान्त:-' 'अविभागातु पश्यन्ती- . 11 1. उद्भट: वामनः चक्रोक्तिजीवित- भानायक:[कारः निन्दवर्धनः व्यक्तिविवेककार: मखुक: 'यस्य विकार प्रभवन्-' 'प्रामताणं तरुण्या- 'सादृश्यालक्षणा वकोक्तिः 'उन्मिमील कमलं सरसीनां-' ६ " " वामनः उनटः " 'रीतिरात्मा काव्यस्य, विशिष्टा-' " " वामनः " " 'उभावतावलायो- 'शब्दार्थी सहितौ वक्र-' 'वाक्यस्य वक्रभावो-' 'सस्मार वारणपतिः परि- 'अद्यापि मे वरतनो-' " वक्रोक्तिजीवित- मानायक: भारः " '.. पनिकारः १० " महिमा " ·२ "पृष्ठमा 'वाक्यानि. प्रन्यनाम. फनाम. १२ 'अर्जुनगुगानुरागी- 'कथयामि वः क्षितीशा:- १५ / वितरणसमरहितं--- १० 'ददर्थित एव मनोरथाद-- १८ 'इतरपार्थिवचद् यदुभूपते:-' 'अभिजनश्रुतिविक्रम- २. छेकानुप्रासस्तु-' २१ । 'सानन्दवन्दिजन- “सादितशत्रुदेह- उद्टः भोजः रुबट: काव्यप्रकाशकार: " ... " " 'श्रीयायां च भवेद् वाक्ये- वाचं वाचां यथेश: प्रथयसि-' २३ 'तद्वद् धर्मस्य लोपे-' 'कृतान्त इव विद्विषां-' " पादेलों समासे सा- "कुन्दश्वेतं यशस्ते- 'उपमानानुपादाने- 'क्यचि पाद्युपमेयासे- 'निलोपे व समासगा' 'फणधरभुजस्याजी- २४ । 'यदुनाथसमा नास्ती- "वपुरिव मधुरं वचः- 'भनिशं निशम्यमाने- २९ | "श्रुतमेकं यदन्यत्र- 'समस्त व्यस्थमुभयं- " ... ... भोजादिप्रन्यः मयका काम्यप्रकाशकार " ३. 'यद्वैकदेशवर्ति स्यात्-' 'यद्योगाइक्षासे वीक्षितुं- १७ 'प्रतिभटविजयाय-' " ·प्रन्यनाम. कर्तृनाम. पृष्टम् याफ्यानि. " " ४५ / 'परदाराणामन्यो-' . 'सनामधीरनृपति- 'प्रतिपनाय नृशंस:- .'कुवलयविकासविधिना- 'बालिशमविशेषज्ञो- 'सख्या यदुपते ! सन्तो-' ५२ ] 'प्रस्थे स्थितां हिमवतोऽपि-' 'पद्मोग्लासकरः कुर्वन्-' " | उद्भटः . ७० " 'सनामधीरेण- 'पदान्तरिक्षं परिमातुम्-' 'सेवितुमिह यदुनाथ- के पद द्विः प्रयोज्यं प्रायेण- " .. ८. " 'अमोपरिपुभिः सार्ध-' 'मदभरमन्थर- 'अधिसमरमाततज्ये- 'समरगतो- 'शास्त्रेषु रमते- " ८१ ८२ काव्यालंकारविव- उद्भटः कामसूत्रम् [ति ८५ ८९ / 'सर्वानवद्य प्रतिजानते- उद्भटः " . १.१ 'अनेकार्यस्य शब्दस्य- 'क्षितिरवाप्य गुवर्णगिरिस्थितं-' 'प्राप्ता रुटिं सुधर्मेति- 'अन्यायश्चानेकार्थत्वम्-' १०५ 'येन नाप्राप्त यस्यारम्भः-- १०६ / 'एकप्रयनोच्चार्याणां-' १०९ 'देव । त्वमेव पातालम्- 'ते गच्छन्ति महापदं-- उद्भट: काव्यप्रकाशकार: " ·पृष्ठम् वाक्यानि, मन्थनाम कर्तृनाम " भन्दुराज ११५ ११७, 'सत्यानुरको नरकस्य जेता-' 'सेवित द्विजराणेन- 'दक्षिणसमुद्रपारे- ११९ १२२ ] 'भूमौ त एव निवसन्ति- 'प्रणिपतत निर्विशह- १३६ 'वेशन्तास्तव मानसेन- "रक्षा खलेषु भवतो- 'भजन्ति रिपव क्षय-' " पाव्यप्रकाशकार U " " १३९ । क्रियाया प्रतिषेधे---- १५० १४१ 'दर्शितेन निमित्तेन- काव्यप्रकाशकार अद्भट वामन उद्भट बाव्यप्रकाशकार " . १४८ 'करमात्रमनिच्छव १५१ 'समद्धे त्वयि सम्प्रहार- 'प्रतिभटगण पुरस्ते-- १६५ / 'श्रुतमेक यदन्यत्र- १६७ तद् द्विगुण निगुण वा-' " उद्भ " 'मृणालहसपमानि- 'प्रणयिसुमटलाये- १७५ 'नियम पाक्षिके सति- १८१ 'तव यशसा रविवर्मन् !- १८४ | 'सूक्तिस्त्वगुणवर्णनेन-' १८८ 'उत्कर्षप्रतियोगिकल्पनमपि- 'व्यक्तात्मीयपराभवे-' २०४ 'त्ववानोयम एवं शात्रवगण २.५) 'चिनोदात्तामृतार्यत्व-'

·५
प्टम्.
वाक्यानि.
प्रन्यनाम.
कर्तृनाम.
२०५ | 'प्रत्यक्षा व यनार्थाः-
२१. 'अयं स रशनोकर्या---'
२१७ | 'द्विषन्मृगमृगाधिपं-'
२२६ | 'न तुलितकुलशैला-'
'दशब्दार्यवृत्यलद्वारा
उद्भटः

·0 Virint with the cominentary of Sis runn, 20D READY FOR SALE RS AS r. HASTA (Stuti) by K H Svati Sri Ramı Varmi Muhâr jah 100 स्थानन्दूरपुरवर्णनप्रबन्ध (Kavyr) by nandtirnpunavarnt naprabandha by H H Svîtı Sri Rimi Varma Mahir ijnh, with the commentary Sundurl of Rijéir ijr Varma Koil Tumpur in 2 0 Trivandı um Sanskrit Series No 1-4 (Vyâkırına) by Deva with Puru shukira of Krishnallasukununi 1 0 0 No 2-अभिनयकौस्तुभमाला दक्षिणामूर्तिस्तयो by Krishnalılasukamını 0 2 0 No 3—Tiger (la 11 ya) by Vamına Bhatta Bina (Second Edition) No 4-festarit (hivs ) by Nilakantha Dik sharti 2 0 0 No Gjithiadau (Aluku) by Mahım Bhatta wyıth commentary 2 12 0 No 6ngeret (Vyakarını) by Sarınıdevi No 7-Taxenta (Vedant") by Sad 1 sivendr i Sunsynti 2 4 0 No s-swegenu (Nataba) by Rm Varma Bhup1 0 0 No 9-fertigtarftat (Ved inta) by Virapakshi nâtha nith the commentny of Vidya chakrintin 0 8 0 No 10-atos (Gujalakshını) by Nilak uthu 0 80 No 11-MATTU (Nataka) by Kulaschhırı Tari'l with the commentary of Suvi råmi 2 No 12-ATHATTE (Vedanta) by Bhagy id Adi ecshr with the commentary of Ragbry. No 13-YHETTISTA (Natak) k huilchluira 0 1 anında 08 0 ·(Part Il enihin lii) 6 0 1 dlatnni of kliri irunin 30 Til 3 Bi AS No 32-FATEH (Kâ15) by h ilclasz with the tuo commentues, Prhasila of Amuua girinâtlır and 111m of Narayu Pindita (Part II, 3rd, 4th & 6th Shrgas) 2 S 0 No 33–41. (Vyabırını) with the com mentary Dipaprabh of Nu is na 0 0 No 34-foregor (TEGYETE) (Nyây?) by Rujla cládámumblin 0 No 30-- POATE (HFAMEUS) (Njun) by Gopi natlı 1 S 0 No 36„FHUATHA (Hâryn) by Láhdasz with the two comcutues, Pihasia of Alu ngımın ıtlır and I am of Nariy ing Pudita (Part III 6tlı, 7tlı & Sth Suga) 3 No 37-Braitement (Smriti) by Varruclut with comment ry 0 1 0 No 39cmtralenterrata (kosa) by Amarul with the coinmentary Tihâsiri isin of Vandyagutiyi Sari muzycin (Part I ist hanen) No 39 ENTITET (Natrha) by Bli&ca 0 12 0 No 10-MINAT (Almhari) ing I ujanthi Sri Ruys tha math thic Alankámat!! ot Sri Vanhhuha and its commentary in Numuribundin (crond erdition) No 41.ETAPA (harp) l» Apr timler with Tiririt of Sri Sinir Blut if PW No 12-STTTTET (Vitath!) i Blisi lo 1-HERTAA (hoon) ! Amiri mla with the tu doinment in Amarilor U 1 *10 asu 1 of laurly, Ily! “iry tit ·RS AS P. 1 No IT (Tantra) by Bhattâmhi Sri Ve dottama 0 4 0 No 45-4991679 (Pripunchalırıday ) 1 0 No 16722engler (Vyahırına) by Nilah untha Dilluta 0 8 0 No 47-factaarTTI (Vcdânta) by Sri Kasınayında Sarsıntı (Part I) 1 12 0 No 48 Do Do (Pait II) 2 0 0 No 49-estfr (Jyotisha) by Parimestari 0 0 No 30--ThiviaTUTA (Ahukarı) by Sing? Bhứpila 3 No 51-TAR FTSERTE (101) by Amarasımlı with the two commentaries, Amerikoso dyliat in of kskurstumn and Tiha Sivassa of Vundy aghatiya Suvîninda (Pirt III 2nd kandı i-- 10 lugls) 2 0 0 No 02-AETORT (LOS) by Amamsımhi with the commentary Tila uvassa of Vindy glutiyı 22 anmd (Part II 31d Kinda) 1 S 0 No 03--forura (Vedanta) by Prakasatnrıya tudt: 0 12 0 No 51-flzferioara are (lyákarın ) 0 1 0 No son TETAHEST (Natal) by Su Vahendrrimat (171) (1) 0 8 0 No 56-genternakan (Silpr) 0 S 0 No 57-Tyatraftan (haya) 0 No us ATSTU (Vclariti) by Sri liri lim nanda Sinisatî (l'ut III) 0 No - TMT (1 ataha) by Srılarslınders kith the communtry Nu în und Vilnism ofis irani 3 lo 60-egoft (Stuti) ly ari Illublattâu tha with the comment ni of Sri Ihre 11.no 0 60 ·5 NIS, 48, P. No. 61-firmalapit (Vedanta) by Sri Krislın.is wanda Sarasvati (Part IV). 1 8 0 No. 62-ASHTIITE: (Sarvamatasangralın). 0 S 0 No. 63-restaften (Kavya) hy Bharavi with the comincntary Sabdarthadipika of Chitra. bhânn (1, 2 and 3 Sargas). So No. 64–ATERT: (Kavya) by Kalidasa titl tlie commentary Pmdipa of Dakshinfivartanatha. 1 0 0 No. 05-AUHT (Silpa) hy Blayamuni. 3 S 0 No. G6- RETT (Darsana) with the com. mcntary Parimala of Maheswarûnanda. 2 8 0 No. 67-78994: (Tantra) by Nûrîynna with the commentary Vimarsini of Sankara (Part I. 1-6 Patulas). 3 0 No. 68-7747*27: (Agama) by Sri Bliojacicvn with the commentily Tatıxıryadipila of Sri Kumar. 200 No. 69-eragterge area: (Trutra) by Isinasivatgurudevamism (Part I. Simanyap.id). 1 No. 70-Taletsglefrigerant: (Part I). 9 8 0 No. 71– rayua: (Tantra) by Náriyaun with the commentary l'imsini of Sankara (Part II. 7-12 l'astal 14). 38 0 No.7: 9 araya tela: (Turtra) l' In vitro guruderami-r1 (l'art II. Mantra jaula). 00 X0.73 - prestarafrana: (1 elinta) by Sri aclhu1-1.11118111aati, $ 0 ·1S. 1S. P. No. 74 44314ctttila: (Dharmasastra) with the commentary Balakridâ of Visvarûpâcharya. (Part I-Åchara and Vyavahâra Adhyâyas). 4 0 0 No. 75~Franca (Silpa) by Srikumîra (Part I). 3 4 0 No. 76--6464: (Part II); S No. 77rafiraraquela: (Tantrn) by Isanasivngurudevamisra (Part III, Kriyapada 1-30 Patalas). 3 4 No. 78-1989TUALETTA with the commentary Anavila of Haradattucharya. 5 0 0 No. 79---SOFTTETT of Kautalya with commentary by Mahamahopadhyaya T. Ganapati Sastri (Part I-1& 2 Adhikaranas). 8 0 0 No. 80-TIETEE of Kautalya with commentary by Mahamahopadliyaya T. Ganapati Sastri (Part II-3 to 7 Adhikaranas). 8 0 0 No. 81–sfriaraszla: }(Dharmasastra) with tlie commentary Balakrida of Visyarıpâcharya (Part II. Prayaschittadhyâyn). 3 12 0 No. 82-Büren of Knutalya with commentary by Mahnınalopadhyaya T. Ganapati Sastii (Part III-8 to 15 Adliikıranas). S 0 0 No. 83 fragt atafa: (Tantra) by Isan:- sivagurudevamisra (Part IV, Kriya. pada 51-64 Patalas and Yogapida) 0 0 No. 31--Thurges. (Part III). 2 12 No. 85-aia (T.intri) 0 0 ·2 1 12 0 ns. As. No. 86– Baafar (Kavya) of Sri Krishnakusi. 200 No 87 ERITU44fTC: (Sangita) of Sangitákar Sri Ptrsyndeva. No Ss- #14777; (Salankara) of Juwmatablatta with two commentarics the Sampradayaprakasini of Sri Vidyochakra. vartin and the Sahityachadamani of Sri Blattagopalı (Part 1. 1-5 Ullásas): 5 00 Apply to: The Curator, for the publication of Sanskrit Manuscripts, Trivandrum.