·भारतीय-विद्या-प्रन्यावलि कमाक प्रन्य-२१
व्यवहारप्रकाशः
पृथ्वीचन्द्रनृपतिविरचितः
धर्मवचकलानिधौ (पृथ्वीचन्द्रोदये)
महानिबन्धे
सप्तमः प्रकाश
प्रथमो भाग (उल्लासा: १-१०)
.
दवे कुलोत्पन्नेन
हरिकृष्ण शर्मात्मजन्मना जयन्तकृष्णशर्मणा, एम् ए, एलएल यो
एडवोकेट, सुप्रीमकोर्ट, इत्युपाधिधारिणा
भारतीयविद्याभवनस्य सम्मान्यनियामकेन
सशोध्य आङालभाषाप्रस्तावनानुक्रमणिका
दिभिश्च
परिष्कृत
विका
भारतीय
(भवन
अंबई
१९६२
मुम्बापुरीस्थ -भारतीयविद्याभवनेन
मुम्बापुरीस्य-निर्णयसागरमुद्रणालये
मुद्रापयित्वा प्राकाश्य

·INTRODUCTION The Work Dharma-tattwa-Kalanidhi (which is also called Prithvichandrodaya) of King Prithvichandra is a learned and extensive digest or encyclopaedia like Viramitrodaya, Bhagawanta Bhaskara and such other works on Dharmashastra Regarding this Dharma-tattwa-Kalanidhi, Mahamahopadhyaya Dr. P V Kane gives the following note at p 566 of his History of Dharmashastra, Vol I "धर्मतत्त्वकलानिधि by पृथ्वीचन्द्र Son of नागमल्ल HIs विरदs are कलिकालवर्णप्रताप, परमवैष्णव, divided into ten प्रवाशs, 7th being on आशौच Baroda o I No 4006' The author of Dharma tattwa-Kalanidhi, Prithvichandra is frequently quoted with respect and approval by a number of Dharmasastra authors He is quoted in Todarananda Vivaha Saukhya, by Sankara-Bhatta in Dwarta Nirnaya, by Nulakantha Bhatta in his Achara, Samaya and Sraddha Mayukhas, in Viramitrodaya, in Smriti Kaustubha, in the Nornaya Sindhu of Kamalakara Bhatta (where he is quoted hundreds of time, practically on every second or third page), and also in Balambhattı This voluminous digest of Dharma-tattwa-Kalanidhi is divided into several Prakasas, each TT sub-divided into several Ullasas Mahamahopadhyaya Dr P v Kane recommended me a few years back that I should take up the work of editing the Vyavahara Prakasa which is one of the Prakasas of this learned digest Dharma tattu a-Kalanidhi of Prithvichandra It was decided to secure the manuscript of this learned treatise on Hindu Law and have it printed and published by the Bharatiya Vidya Bhavan Manuscripts of Dharma-tattwa-Kalanidhi Even though this great and voluutious digest Dharma-tattwa-Kalanıdht in its different Prakasas has been frequently quoted as authority by numerous standard works, none of the several Prakasas of this work are so far printed and publeshed After it was decided to get the Vyavahara Prakasa of this digest of Prithvichandra printed and published by the Bharatiya Vidya Bhavan, a regular search of the manuscripts of the different Prakasas of this digest was made It was found that the Anup Sanskrit Library of the Maharaja of Bikaner contained the manuscripts of the Vyavahara Prakasa, the Vrata Prakasa and the Samaya Prakasa being Manuscripts Nos 2422, 2423 and 2424 of the printed catalogue of the Anup Sanskrit Library The manuscript of the Sraddha Prakasa is available in the Library of the University of Bombay and it is part the collection of manuscripts presented to the University by the late Sn Ichchharam Suryaram Desai Manuscript of the Astucha Prakasa is available in the Baroda Oriental Institute Library, being MS No 4006 Manuscript of the Grhastha Prakasa is found in the Saraswati Bhavan Library of Varanasi and the Achara Prakasa manuscript is available in the Adyar Library, Madras ·V1 KING PRITHVI CHANDRA It would be seen that out of the different Prakasas of this digest Dharma tattwa. Kalanıdhı, only Prakasas on Vyavahara, Vrata, Samaya, Asaucha, Sraddha, Grihastha and Achara i e in all seven Prakasas only are available 10 manuscript form And the remaining Prakasas-perhaps three or even more- seem to have been lost In 1953, I had published some portion of the Gnhastha Prakasa of Prithvichandra with its English translation on the subject of Nullty of Marriage in Hindu Law which subject had attracted much attention after the learned decision of late Ms Jusucc Tendolkar in AVB (54 Bombay Law Reporter p 725) As the said case was argued by me and as Dr J DM Detrett of the University of London con inbuted an article on the subject in 54 Bombay Law Reporter Journal p 115, I published the said text and translation of Grihastha Prakasz of Prithvichandra on the subject of Nullity in Marriage in 55 Bombay Law Reporter Journal pp 25 ff The discussion goes under the title of Kanya-danadau Punar Aharanadı Nirnayah Recently Miss Jaswantı H Shroff, a student of the Bharatiya Vidya Bhavan, submitted a thesis for her PhD degree of the University of Bombay on Sraddha Prakasa of Prithvichandra based on the manuscript of that Prakasa available in the Library of the University of Bombay and the thesis has been accepted While I was editing the Vyavahara Prakasa of Prithvichandra, I had also an occasion to lend some portion of its manuscript and information, for use by a studeot working for hus PhD degree under Dr J D M Derrctt in the University of London As a matter of fact, all the available Prakasas survive, every one of them, ko single monuscripts only So far, the Anup Sanskrit Library manuscript is the only available manuscript on Vyavahara Prakasa of Prithvichandra It is a complete manuscript, written in excellent hand The Asaucha Prakasa manuscript in Baroda consisting of 44 folios his folios Nos 27, 37 and 36 missing. The Sraddha Prakasha in the Library of the Bombay University consists of 266 folios and is divi ded into 24 Ullasas The Grihastha Prakasa manuscript in the Saraswati Bhavan Library has 209 leaves out of which Icaves 1 to 15, 24 24 to 34, 49, 59 to 60, 80 to 92, 100 to 117, ISO, 164, 170, 172 to 174, 176, 196, 201, 202 and 205 are missing. yayahan Irakasa Manuscript The Anup Library Manuscript of Vyavahara Prakasa has 299 leaves with written material on both sides of the Icases Each leaf is 12j'y 5' and there are 2 more lcgucs on rich is given an incomplete Index Each side of the leaf has about 45 letters and ii lincs At the end of the work the scribe, by name Srivastavya hayastha Palana (7) of the good city of Sehundi says that he wrote out this manus cline in Sayt year 1530 10 1474 AD on the 15th of the bright half of the month of Palguns, Il ednesday, in lasts Nakshtra #hen Maharajadhiraja Pnthuchandradeva as reigning and when he was alre at the time मपन् १५. मभर पान मुनि १५ पपपागर (म) सो गीगारागु (?) भनाम मातापिपारधीनी (पीच देशरा नम्मिन्ना दतमान श्री बाम्नय्य पापस्य पान (?) greet (?) fasoft (for) ·INTRODUCTION Vit Regarding the length of this work, the verse given on the last page of the manuscript says व्यवहारप्रकाशेत्र पृथ्वीचन्द्रवीनिमिते। त्रिम (? श) त्याभ्यधिक श्लोक्सहस्रनवक किल ।। ie thus work contains the verse-length of 9300 Anushtubh Verses Date of the Author Prithvichandra, the author of Dharma-tattwa-Kalanidhi, quotes the different parts of Kritya Kalpataru of Lakshmidhara who flourished between 1100 to 1150 AD and who is the famous author of that huge digest which exercised great infuence over the early Mithila and Bengal writers Prithvichandra also quotes from Chandeswara, the author of Smriti Ratnakara, who is even now an authority in the Mithila school of Hindu Law The literary activities of Chandeswara lle between 1314 to 1370 Prithvichandra also quotes from Madhava, the famous author of Parasara-Madhaviya, who founded the Vijaynagar city in 1335 AD and whose literary activities lie between 1330 to 1385 AD Prithvichandra has quoted, in his Sraddha Prakasa, Hemadn at five places (10 Ullasas and verses respectively 10-203, 15-72, 15-73, 15-78, and 22 69) Strangely enough, the text of Hemadrı on Sraddha being Chaturvarga Chintamani Parisesha Khanda, Vol III, Part I published in the Bibliothica Indica series at Calcutta at pages 161 and 162 contain quotations from the Sraddha Prakasa of Prithvichandra which are found in the manuscript of the Bombay University Library One verse quoted by Hemad at p 161 is quoted as "Prithvichandrodaye Skande" and then the verse aferuiao at aterat a TESTI भूसस्कारादिसयुक्ते श्राद्ध कुर्यात प्रयत्लत ॥ इति' is given On p 162 Hemada again quotes **Prithvichandrodaye Skande" and then reproduces the Skandapurana Verse in Pnthvichandra 'त्रिशडकोर्वर्जयद्देश सर्व द्वाददायोजनम् । उत्तरेण महानद्या दक्षिणन तु वीटकात् ।। देशस्त्रशडक्वो नाम श्राद्धकर्मणि वजिन ।।" - Now Hemadni, the great polymath and a profound scholar wrote his Chatur varga Chintamani in 1270 AD In the printed text, it appears that Hemadri quotes from Prithvichandra and therefore at one time Dr Kane placed Prithvichandra in about 1250 to 1300 AD But as Prithwichandra quotes Lakshmudhara Chandeswara, Hemadn and Madhava, it is clear that he flourished after Hemadri and that the explanation about the quotations by Hemade from Pnth vichandra would be that the scribe jotted down some quotations from Prithvichandra in the margin of his manuscript and later on they came to be considered as part of the text of Hemadn This explanation is also now endorsed by Mahamabopadhyaya Dr P. V. Kape Thus from the different authors quoted by Prithvichandra, he is definitely later than the 14th century The scribe of his Vyava hara Prakasa says that he wrote out thus work in 1474 AD and that king Prithvichandra was reigning at that time (Shri Prithvichandradeva Rajye Tasmin Kale Vartamane) If we interpret the scribe in the manner stated, then Prithvichandra flourished from about 1430 to 1500 AD and that appears to be bis date as it also tallies with the dates of the authors quoted by him and the authors quoting hum 10 turn ·Yu KING PRITIIVICHANDRA 7 The Author Information about the author King Prithvichandra can be collected from the opening verse of the book and the colophon at the end of every Ullasa The first terse of Vyavahara Prakasa reads विद्वन्दि सह भूमुररनुदिन सप्राविवार स्वय लामक्रोधविजित कल्यते य पोरकार्य कृती। धर्माधर्मविवेचक क्षिनिभृता समार्गदीक्षागुरु पृथ्वीचन्द्रनरेश्वरा व्यवहति प्रस्तोति सत्प्रीतय ॥ "King Prithvichandra now expounds the principles of Vyavahara for the delight of good people He does the work of citizens and feels satisfied, he daily does the court work personally in association with learned Brahnuns and the Judge He is free from avarice and anger He discriminates between and discusses the Dharma and Adharma He initiates as a teacher other rulers in the path of righteousness The colophon at the end of every Ullasa reads as under: इति श्रीमन्महीमण्डलासण्डल-श्रीनागमल्लात्मज-विपमप्रतिज्ञापरिपूरणपरायण चरिकालवर्णप्रनाप- लकेश्वरशरणागत-राजवज्रपज्जर-परमवैष्णव-रिपुगजसिंह-इत्यादिनिजविरदराजीविराजमानमानोनत. महाराजाधिराज पृथ्वीचन्द्रदेवविरचिते धर्मतत्त्वकलानिधी महानिवन्धे व्यवहारप्रकाशे व्यवहार- स्वम्पतभेद-त्र्यवहारनिर्णत-प्राविवाव-सभासम्यादिनिरूपण नाम प्रथम उल्लास ॥ "This is the first Ullasa of Vyavabara Prakasa which is a part of the Mahanibandha (encyclopaedic digest) called Dharma tattwa Kalanidhi This Ullasa deals with Vyavahara, its nature and varieties, those who decide Vyavahara, the Judge, the assembly, members of the assembly etc This great digest is composed by the famous Maharajadhiraja Prithvichandradeva who is illustrious with a series of personal titles They are-the illustrious, Indra on this earth, Son of Sri Nagamalla, always engaged in fulfilling even the most difficult of vows, having the glory of Karna (of Mahabharata time) in this Kalı age, who bas been resorted to for shelter by the king of Ceylon, who is like an iron cage for (rival) rulers, who is a great devotee of God Vishnu and who is like a lion to his çnemjes who can be compared with elephants" On the last jcal of the manuscript of Vyasahaja Irakasi quoted earlier, the scribe whose name is Sn Vastavya Kayastha says that he wrote out this work on the 15th of the bright half of Falguna in Hasta Nakshatra on Wednesday in Samat year 1530 (1c 1474 AD) in the good city Sn Sehunda shen Sri Pothyachandradeva Mis reigning at that time (TIFI7584 ft TTT) The serbe wrote out the work in the city of Sehunda in 1474 AD when at that timc ling Prithuchandra was reigning In all probability this work was unten out by the scribe when the scribe and the author were contemporanes Sehunda is now a Taluka town in Bundelkhand and was part of tlic native state of Dalia We can also take that the ruler Prithichindra also ruled over Bundelkhand or a ronion of it and that Sehunda ns perhaps a part of his Kingdom Scribes are available everywhere for that one nted not go to distant places Thus it appears that the work of writing out of this manuscript which is written out in cuccilent hand ·INTRODUCTION LK by the sctibe was done at the specific order of or under the direction and perhaps even supervision of the author himself The author was a king, perhaps of Bundel khand or a part of it, he was the son of Nagamalla He appears to be illustrious if we judge him from the different titles He was a devotee of Vishnu Most probably he flourished from 1450 to 1500 AD and the work was composed in about 1474 AD King Prithvichandra appears to be highly learned He says that he daily disposed of law suits personally in company of the Judge and the learned Brahmins He was judicious, just, discriminating, fully understood nights and obligations, was above anger and greed Sehunda and Mahoba were flourishing cities in Bundelkhand *King Medinimal ruled over that area in SY 1451 The father of Pnthvichandra is called Nagamalla--1t has also an affinity with the name of Mediflimal which also ends in Malla In the name Medinimnl we have a synonym of Prithvi of Prithvichandra and the ending in Malla as in Prithvichandra's father's name Nagamalla We are told that Medinimal was known by other names also e & Madanapal Bundelkhand has been known by different names +Dasarna, Vajra, Jejaka bhukti, Jujhauti, Jujharkhand and Vindhyelkhand The name Bundelkhand has come from Vindhyelkhand One of its names, noted above is Vajra Now Prithvi chandra has one title called "Raja-Vajra Panjara" It may mean that he imprisoned rival kings in the jail of Vajra or Bundelkhand, and here Vajra has two senses (1) Bundelkhand, (u) the prison was as strong as Vajra This shows that he ruled over Bundelkhand or a part of it This king has composed either himself or with the assistance of court pandits the huge and learned digest of Dharma tattwa-Kalanidhi Seven of its Prakasas have been indentified Mahamahopadhyaya Dr P V Kane says it has 10 Prakasas and the Asaucha Prakasa is the 7th But in Vyavahara Prakasa it is stated that the Vyavahara Prakasa was the 7th Prakasa 'गरीयमो निबन्धस्य धर्मतत्त्वकलानिध ॥३१॥व्यवहार प्रकाश स्मिन् सप्तमेा क्रमादमी। पृथ्वीचन्द्रनरेन्द्रणन्यायमार्गानुवर्तिना ॥३२॥ चतुर्दशभिरुल्लासै निबध्यन्ते प्रपञ्चत ॥ Perhaps this digest had 16 Prakasas as its name is Kalanidhi or the moon which has 16 digits Another digest in the area of Bundelkhand by Nilkantha Bhatta is called Bhagawanta Bhaskara and has 12 Mayukhas-because the number 12 18 associated with the Sun (Bhaskara) as seen Dwadasa Adityah' Apart from the Seven prakasas noted above, all other prakasas, whether 3 or more, are now lost The name of the ruler is Prithvichandra and therefore he has named his work as Dhamma tattwa Kalanidhi Standard authors have quoted from its different Prakasas and the author s work is referred to as Prithvichandrodaya #hich was its other name Now in this very area of Bundelkhand, Mitra Misra wrote the great encyclopaedic digest called Viramitrodaya at a later date, in that case Virasimha •Gorelal Tiwaris Bundelkhandka Sankshipta Itihasa P 123 +Ibid p 3 ·KING PRITHVICHANDRA was the patron king and Mitramusra was the pandit author, the name of that work Vira mitrodaya (commemorating both the patron and the author by associating the names of both in part to the work) is in imitation of this earlier work in the same Tegion called Prithvichandrodaya Thus three big and learned digests-Pnthvichandrodaya of Prithvichandra (1450 to 1500 AD), Bhagwanta Bhaskara of Nilakantha Bhatta (1610 to 1650 AD) and Viramitrodaya of Mitramisra (1600 to 1650 AD) were composed one after the other in the region of Bundelkhand It was on age of encyclopaedic digests and the composition of such huge treatises in several volumes was very popular among the learned class The latter two were definitely composed in Bundelkhand and our work was also composed there, as all available material lead to that conclusion Apart from this information we are not at present in a position to know anything more about this learned and illustrious Royal Author Vyayahara Prakasa of Prithvichandra The present work Vyavahara Prakasa, being the 7th book of Dharma-tattwa- Kalanidhi, is divided into 14 Ullasas It has the verse length of 9300 Anushtubh Verses, though it is both in prose and quotations in Verses It deals with the subject of Vyavahara in all its details and contains the law of cıvıl and criminal procedure, law of evidence, the different Vyavahara Padas and the substantial Civil and Criminal law including law of inheritance, partition etc The 14 Ullasas are as under 1 व्यवहारस्वरूप-नभेद-व्यवहारनिणेतु प्राविवाफ-सभामम्यादिनिरूपणम् । 2 आरोप भाषा-अनादेयव्यवहारादिनिर्णय । 3 लिखित भुक्तिनिरूपणम् । 4 माति-माध्यानइ-साक्षित्युद्धार-साक्षिदूषण-साक्षिप्रश्नादिनिरूपणम् । 5 दिव्यादिनिरूपणम् । 6 farienfefire que 7 ऋणदानपदनिरूपणम् । 8 निक्षपादिनिरूपणम् । १ अभ्युपेत्याशुश्रूषा। 10 मविदव्यतिकम त्रीतानुशप वित्रीपासप्रदान-साजविवादनिरूपणम् । 11 वाग्दण्डपारुष्य-स्तेयनिरूपणम् । 12 गाहम-सीसग्रहण-स्त्रीपुमधमनिरूपणम् । 13 दायभागनिरूपणम्। 14 पूनममाह्वयादिनिरूपणम् । From verses 2 to 301, the author has given in detail the different subjects he has dealt with in this book It will appear from the index of the author that he deals with all legal actions, their nature and varieties, the duties of the Judge and members of the assembly, the gradation of authorities like Smnitz etc , arrest of the wrong-doct, the plaint, written statement, the law of evidence, documentary evidence, possession, witnesses, ordeals, caths, judgment, appeal, revision, law of debts, pledge, suretics, debtors, repayment. deposits, sale by a person other than the nightful owner, partnership, resumption of gifts, failure to render service after haviog contracted to serve, non payment ·INTRODUCTION wages, disputes between the owner and the person engaged to take care, breach of contract, rescission of purchase and sale, disputes about boundaries, slander libel and defamation, assault and violence, theft, murder, kidnapping rape, duties of husband and wafe, maintenance, duties of women, Niyoga, Dayabhaga-chertence and partition, stridhana, vaneties of sons, gambling, beting on animals and several other miscellaneous topics Vyavahara Prakasa of Prithwichandra is thus a complete treatise on Hindu Law as was administered in North India in the 15th century It follows the Mitakshara school of law It takes up a topic, collects all the Smriti and Dharmasutra texts on that, arranges them properly, makes out an Eka-Vakyata and dis cusses the subject in a lucid manner, even though there are some Purvamimamsa rutes here and there, the work is not made dufficult by over burdening it with difficult and complicated discussions of a technical nature In this respect the later digest Viramutrodaya is comparatively more difficult on account of such frequent discussions The chief merits of Prithvichandra's work are its brevity, conciseness, lucidity, complete treatment of subjects, topical arrangement and avoiding un necessary discussions of a technical nature The different Prakasas of Dharmatattwa Kalanıdhı have been held in great respect and quoted with approval as authority by standard authors on Dharmasastra The fact that the manuscripts of the seven prakasas which are available today are found from places far removed from one another like Bikaner, Baroda, Varanası, Bombay and Madras shows that the work had an all India reputation and its copres had reached different centres of learning in this vast land of Bharat The remaining This part consists of 10 out of 14 Ullasas of Vyavabara Prakasa Ullasas with critical notes are in the press I take this opportunity to express my thanks to the Kulapati of Bharatiya Vidya Bhavan Dr KM Munshi for having secured for me the manuscript from Bikaner's Anup Sanskrit Library and taking it up for publication by the Bhavan, and to Mahamahopadhyaya Dr P V Kane for having recommended me to take up the critical edition of this work I also thank the Nirnay Sagar Press for the neat execution and St N R Acharya for having assisted me in the preparation of the Inder Bharatiya Vidya Bhavan Chaupatty, Bombay 7 August 16 1962 JAYANTKRISHNA HARIKRISHNA DAVE ·विषयाणां अनुक्रम XIV द्वितीय उल्लास १२ आसप सपल्लव १३ भापा १४ अनादेयव्यवहारादय १५ उत्तरम १६ उत्तराभासा १७ प्रत्यालितम १८ होना १९ सघि २० क्रियादानम २१ क्रियापद ३७-७५ ३७-४५ ४५-४८ ४९-५३ ५३-५७ ५८-६१ ६२-६६ ६६-६७ ६९-७५ ७६-१०५ ७६-७९ ८०-८२ ८३-८४ तृतीय उल्लास ० लिग्वितम् २३ राजशामनम २४ सख्यम् २५ दुष्टलेख्यम २६ दूपितलेख्यपरीक्षणम् २७ रख्यवलावरचिन्ता २८ भुविन २९ अनुपभोगनासिद्धि २. अयभोग हायपवाद ३१ विच्छिनभोगनिमय ८५-९० १०१-१०३ १०३-१०५ १०५ १०६-१४१ ३. चतुर्थ उल्लास ०२ माक्षिण मापनहा २४ माक्षिप्रत्युद्धार ३५ माक्षिदूषणम ३६ साक्षिप्रश्न ३७ गाक्षिपथ ३८ साक्षिवागविधि ३९ माक्षिपरीक्षणम ४० माक्षिदण्ड ४१ माक्षिबलावलम् ४२ यक्ति १०६-११२ ११२-११७ ११७-११८ ११९-१२० १२०-१२३ १२३-१२६ १२७-१२९ १३०-१३१ १३१-१३७ १३८-१३९ १३९-१४१ ·विषयाणां अनुक्रम XV पञ्चम उल्लास १४२-१८८ ४३ दिव्यानि ४४ दिव्यकालनिणय ४५ द्रव्यसस्यादित दिव्यविशपनियम ४६ अवष्टम्भादितो दिव्यव्यवस्था ४५ वर्णादितो दिव्यव्यवस्था ४८ दिव्यसाधारणविधि ४९ पटविधि ५० घटारोहणविधि ५१ अग्निविधि ५२ तोयविधि ५३ विपविधि ५४ कोशविधि ५५ तण्डलविधि ५६ तप्तमापविधि ५७ फालविधि ५८ धमजदिव्यविधि ५९ शपथविधि १४२-१४३ १४३-१४४ १४४-१४७ १४७-१४८ १४९-१५१ १५१-१५२ १५२-१५४ १५५-१६१ १६२-१६९ १६९-१७३ १७४-१७७ १७८-१८२ १८२-१८३ १८३-१८४ १८५-१८६ १८६-१८८ इति क्रियापाद पष्ठ उल्लास १८९-२०२ १८९-१९१ १९१-१९२ १९३-१९५ ६० निणयप्रकार ६१ निणयबलाबलम् ६२ निर्णीतक यम् ६३ जयिप्रतिपत्ति ६४ पुनाय ६५ कृतनिवत्ति ६६ स्वतत्रास्वत लक्षणम् १९९-२०१ २०१-२०२ इति व्यवहारमातका सप्तम उल्लास २०३-२४६ ६७ विवादपदनिणय ६८ ऋणादान वद्धि ६९ आधिविधि २०३-२१३ २१४-२१७ ·पृथ्वीचन्द्रविरचितः धर्मतत्त्वकलानिधिः व्यवहारप्रकाश विषयाणां अनुक्रमः v-11 Introduction The Work Manuscripts of Dharma Tattwa Kalanidhi Vyavahara Prakasa Manuscript Date of the Author The Author Colophon Vyavabara Prakass Facsimilie Pages of Vyarahara Prakasa Llustration 1-First page. Tlustration 2-Colophon at the end of the 10th Ullasa. Tlustration 3 --Where the Dayabhaga Section starts. Illustration 4-The last page. प्रथम उस्लास: १ ५-७ १ प्रस्तावश्लोक २ विषयानुक्रमश्लोका ३. व्यवहारलक्षणम् ४ व्यवहारस्वरूप तद्भदाश्च ५ व्यवहारनिर्णतृस्वरूपम् ६ प्राविवाका ७ सभानिरूपणम् ८ सभ्या ९. व्यवहारनिर्णयप्रकार १०. सम्यादिकृत्यम् ११ स्मृत्यादिबलावलम् १२-१४ १४-१७ २७-२३ २३-२७ २७-२९ ३०-३६ ·XVI विषयाणा अनुक्रम ७० बाधिमसिद्धि ७१ प्रतिभूनिणय ७२ ऋणप्रतिदानाधिकारिण ७३ ऋणप्रतिदानविधि २१८-२२५ २२५-२३१ २३१-२४० २४०-२४६ अष्टम उल्लास २४७-२७७ ७४ निक्षपास्यव्यवहारपदम ७५ अस्वामिविक्रय ७६ सम्भयसमुत्थानम् ७७ दत्तापदानिकम् ७८ देयम ७९ दत्तम् ८० अदत्तम् २४७-२५४ २५४-२६१ २६१-२६९ २६९-२७० २००-२७४ २७४ २७५-२७७ नवम उल्लास २७८-३०५ ८१ भतकविधि ८२ अम्युपेत्याशुश्रूपा ८३ वेतनस्यानपाकम ८४ पण्यस्त्रीविधि ८५ स्वामिपालविवाद ८६ क्षत्रस्वामिपालविवाद २७८ २७८-२८७ २८८-२९३ २९६-२९९ २९९-३०५ दशम उल्लास ३०६-३३१ ८७ सविदव्यतिक्रम ८८ क्रीतानुगप ८९ विक्रीयासम्प्रदानम् ९० क्षेत्रजविवाद ९१ सामन्तमाध्याचपराधविपयाणि ३०६-३१२ ३१३-३१५ ३१५-३१८ ३१८-३२८ ३२८-३३१ परिशिष्टम् ३३३-३५९

·सिद्धिः गणेशाय नमः
पृथ्वीचन्द्रविरचितो धर्मतत्त्वकलानिधिः
व्यवहारप्रकाशः
विद्वद्भिः सह भूसुरेरनुदिनं समाविबाकः स्वयं
लोभक्रोधविवर्जितः कलयते यः पौरकार्य कृती ।
धर्माधर्मविवेचकः क्षितिभृतां सन्मार्गदीक्षागुरुः
पृथ्वीचन्द्रनरेश्वरो व्यवहृति प्रस्तौति सत्प्रीतये ॥१॥
प्रथमं व्यवहारस स्वरूपं तद्भिदास्ततः ।
निर्णतारः प्राड्दिवाका सभासभ्यास्ततः परम् ॥२॥
प्रकारो निर्णयस्याथ कृत्यं सभ्यादिकस्य च ।
बलावलं च स्मृत्यादेरासेधश्च सपल्लयः ॥ ३॥
भापानादेयपक्षाश्च दानं प्रत्युत्तरस्य च ।
सप्रत्याकलितं सन्धिः क्रियादानमतः परम् ।। ४ ।।
क्रियापादश्च लिखितं लौकिकं राजशासनम् ।
सल्लेख्यं दुष्टलेख्यं च दुष्टलेख्यपरीक्षणम् ॥५॥
बलाबलं च लेख्यस भुक्तिश्चापि सविस्तरा ।
भोगाभावेन चासिद्धिन्यिाभावोज्यभोगतः ॥ ६॥
विभिन्नभोगक्षेत्रादिव्यवस्था साक्षिदण्डनम् ।
बलावलं साक्षिणां च युक्तिर्दिच्यान्यतः परम् ।। ७॥
दिव्यकालस्तथा द्रव्यसंख्यातच व्यवस्थितिः ।
दिव्यानां वर्णतो दिव्यव्यवस्थापि यथाक्रमम् ॥ ८॥
दिव्यसाधारणविधिपटनिर्माणमेव च ।
घटाधिरोहणविधिरग्नेस्तोयस्य चैव हि ॥ ९॥
विपस्य च विधिः पश्चात्कोशतंडुलयोरपि ।
तप्तमापस कालस्य धर्मदिव्यस्य चैव हि ॥१०॥
विधिश्च शपथस्यापि निर्णयसद्धलाबलम् ।
निीतकर जयिनः प्रतिपत्तिरनन्तरम् ॥११॥

·व्यवहारप्रकाशः
पुनापप्रकारश्च कृतस्य विनिवर्तनम् ।
स्वतन्त्रसास्वतन्त्रस्य लक्षणं च ततः क्रमात् ॥ १२॥
मणादाने वृद्धिभेदा वृद्धः परिमितिस्तथा ।
अथाधिराधिसंसिद्धिस्ततः प्रतिभुवां विधिः ॥१३॥
मणस्य प्रतिदातारः प्रतिदानविधिस्तथा ।
असमर्थाधमर्णाश्च धनस्य ग्रहणे विधिः ॥ १४ ॥
निक्षेपोपनिधिन्यासविधिरस्वामिविक्रयः।
सम्भूय च समुत्थानं दत्तस्थानपर्म च ॥ १५॥
तथाभ्युपेत्याशुश्रूषा वेतनानपकर्म च ।
स्वामिपालकयोर्वादः संविदश्च व्यतिक्रमः ।। १६ ॥
क्रीत्वा चानुशयः पश्चाद्विक्रीयादानमेन च ।
क्षेत्रादिजविवादश्च वाक्पारुष्यमतः परम् ॥ १७ ॥
तथैर दण्डपारुष्यं स्तेयं स्तेनानुकीर्तनम् ।
दण्डः प्रकाशचोराणां गूढस्तेनदमस्ततः ॥ १८ ॥
गवेपणं च स्तेनानां स्तेयस्याप्यतिदेशनम् ।
अलामे तस्कराणां च चोरितद्रव्यदापनम् ॥ १९ ॥
अपवादोज्य चौर्यस्य साहसप्रक्रमस्ततः ।
अन्वेषण घातकानामाततायिविचारणा ॥ २० ॥
स्त्रियाः संग्रहणं तर दण्डः स्त्रीपुंसयोस्तथा ।
कन्यासंदूपणे दण्डो बन्धक्यादिगती तथा ॥ २१॥
धर्मः स्त्रीपुंसयोस्तन वृत्तिः पुंसः स्त्रियां ततः ।
कृत्स्नश्च योपितां धर्मः स्वीनियोगविधिस्ततः ।। २२ ।।
परपूर्णविधानं च दायभागस्ततः परम् ।
विभागसमयो जीरपितृकाणां पृथक्रिया ॥ २३ ॥
प्रमीतपितृकाणां च नानामातकटनम् ।
विभागानह पुरुषास्तथासंस्कृतसंस्कृतिः ॥ २४ ॥
विभाज्यमविभाज्यं च लक्षणं वीधनाश्रयम् ।
विभागः स्त्रीधनसायानपत्यसीवनस च ॥ २५॥
कृत्यं सीधनसम्बन्धि पुत्राणामय लक्षणम् ।
तेपामेव विभागय भागोपुनधने तथा ॥२६॥

·निरूपणीयविपयनिर्देशः वानप्रस्थादिवित्तस्य भागः संसृष्टिनामपि । अवलुप्तविभागश्व विभक्तजपृथक्रिया ॥ २७ ॥ विभक्तागतभागोऽथ विभागस्य विनिश्चयः । विभक्तकृत्यं पुत्राणां स्तुतिनिर्वचनं तथा ॥ २८ ॥ पुत्रत्वस विचारोज्थातिदेशो निन्दिताः सुताः । द्यूतं समाह्वयं चैव प्रकीर्णकमतः परम् ।। २९ ।। नरशुल्कविधानं स्वनिधिः परनिधिस्तथा । दण्डसंज्ञामानसंज्ञे दण्डप्रणयनं तथा ॥ ३० ॥ दण्डोत्कर्षापकौ च परीहारोग्रजन्मनाम् । गरीयसो निबन्धस्य धर्मतचकलानिधेः ॥ ३१॥ व्यवहारप्रकाशेऽसिमन्सप्तमेाः क्रमादमी । पृथ्वीचन्द्रनरेन्द्रेण न्यायमार्गानुवर्तिना ॥ ३२ ॥ चतुर्दशभिरुल्लासर्निबध्यन्ते प्रपञ्चतः । अथ व्यवहारलक्षणम् तत्र कात्यायन: प्रयत्नसाध्ये विच्छिन्ने धर्माख्ये न्यायविस्तरे। साध्यमूलस्तु यो वादो व्यवहारः स उच्यते ।। विर्नानार्थेऽच सन्देहे हरणं हार उच्यते । नानासन्देहहरणाद्वयवहार इति स्मृतः ॥ प्रयत्नसाध्ये शादिसाध्ये क्षेत्रादिके विपये । विन्छिने परेणाकान्ततया भोगादिरहिते सति । न्यायनिस्तरे न्याया विस्तीर्यतेऽस्मिन्निति न्यायविस्तरः । तस्मिन् धर्माख्ये धर्माधि- करणे। साध्यमूलः साध्योदेशेन प्रवृत्तो वादो व्यवहार इत्यर्थः । यद्वा ।। सत्याऽभिधान- निरतत्त्वादिप्रयत्ननिष्पाद्ये धर्माभिधे पदार्थे लोभादिवशाद्विन्छिन्ने सति यत्र ऋणादानादौ खधनप्राप्त्यर्थ न्यायविसरे न्यायस्य प्रपञ्चे क्रियमाणेऽथिप्रत्यर्थिनीयों वादः स व्यवहार उच्यत इत्यर्थः । तथा च नारदः मनुः प्रजापतिर्यस्मिन्काले राज्यमयूभुजत् । धर्मेंकतानाः पुरुषास्तदासन्सत्यवादिनः ।। तदा न व्यवहारोभून्न द्वेपो नापि मत्सरः । मष्टे धर्मे मनुष्याणां व्यवहारः प्रकीर्तितः ॥

·४ च्यवहारप्रकाशः वृहस्पतिरपि धर्मप्रधानाः पुरुषाः पूर्वमासन्नहिंसकाः । लोभद्वेपाभिभूतानां व्यवहारः प्रकीर्तितः ।। हारीतस्तु प्रकारान्तरेण व्यवहारलक्षणमाह स्वधर्मस्य यथा प्राप्तिः परधर्मस्य वर्जनम् । न्यायेन क्रियते यत्र व्यवहारः स उच्यते ॥ धनापहाविवादः वेदयाह्यादीनां स्वधर्मप्रत्ययविवादश्च व्यवहार इत्यर्थः . एतम पारुष्यत्रीसंग्रह्णादीनामप्युपलक्षणम् । अत एव याज्ञवल्क्यः स्मृत्याचारव्यपेतेन मार्गेणाघर्पितः परैः। आवेदयति चेद्राज्ञे व्यवहारपदं हि तत् ।। कात्यायनोऽपि शिष्यं क्रोधेन हन्याचेदाचार्यों लतया विना । येनात्यन्तं भवेत्पीडा वादः साच्छिप्यतः पितुः ॥ इति । स्मृत्यन्तरेऽपि परस्परं मनुष्याणां स्वार्थविप्रतिपत्तिषु । वाक्यान्यायाधास्थानं व्यवहार उदाहृतः ॥ इति । स च द्विविधः । सोत्तरोऽनुत्तरश्च । तर यत्र यादी प्रौढवादमवलंव्य भङ्गपक्षे शास्त्रीयदण्डादधिकधनादिकं दास्यामीति लेसयित्या यद्राक्षे पतं प्रयच्छति तदुत्तरं तेन सह, वर्तत इति सोत्तरः । वद्विपरीतोऽनुत्तरः । तथा च व्यवहारानुवृत्ती नारद: सोचरोऽनुत्तरथैव स विनेयो द्विलक्षणः । सोचरोऽम्पधिको यत्र विलेसः पणपूर्वकः ।। इति । स पुनरपि पतुप्पात्त्यादिभिः प्रयोदशभिः प्रकारेभिद्यते । नत्र धर्मव्ययहारचरित्रराजगासनारयपरणचतुष्टयेन चतुष्पात् । एतेषामेप पतुणं मभ्यसाशिपुस्लपकरणपजामु स्थितत्वानु:स्थानः, स एप सामदानभेददण्डारयोपाय- माम्पत्यायतु मापनः, स एव पर्णचतुष्टयहितत्वायतुतिः। पुनः म एय फसाभिसभ्यराजा- रएयांशनुरः पादयो यतो व्यानोति अतश्चनुयापी । क्या धर्मार्थयशोलोकानुरक्षनान reी पा फामयोपटोभैः प्रवृत्त्यात् प्रियोनि । स एष शश्या अन्यमिपरि- ·व्यवहारस्वरूपं तद्भेदाश्च तचिन्हेन वाऽभियोगाद् द्वयभियोगः । तथा वादिप्रतिवादिरूपद्वारद्वयसम्बन्धाद् द्विारः । स एव तत्त्वच्छलानुगामित्वाद् द्विगतिः । तथा वक्ष्यमाणराजायष्टाङ्गसहितत्यादष्टाङ्गः । तथा ऋणादानाद्यष्टादशपदोपेतत्वादष्टादशपद इति । एवदेव विविच्य निजगाद नारदोऽग्निपुराणेऽग्निश्च । स चतुप्याच्चतुःस्थानश्चतुःसाधन एव च । चतुर्तितश्चतुर्व्यापी चतुःकारी च कीर्तितः॥ त्रियोनिद्वर्थभियोगश्च द्विारी द्विगतिस्तथा । अष्टाङ्गोष्टादशपदः शतशासत्तथैव च ॥ धर्मश्च व्यवहारश्च चरितं राजशासनम् । चतुप्पाद्वयमहारोऽयमुत्तरः पूर्वबाधकः ।। तत्र सत्ये स्थितो धर्मो व्यवहारश्च साक्षिषु । चारित्रं पुस्तकरणे राजाज्ञायां तु शासनम् ।। सामाधुपायसाध्यत्वाचतुःसाधन उच्यते । चतुर्णामपि वर्णानां रक्षणात्स चतुर्हितः ॥ कर्तृनथो साक्षिणथ सभ्यान् राजानमेव च । व्यामोति पादशो यस्माचतुर्व्यापी ततः स्मृतः।। धर्मस्वार्थस यशसो लोकरक्तस्तथैव च । चतुर्णा करणादेषां चतुःकारी प्रकीर्तितः ।। कामाक्रोधाच लोभाच निभ्यो यम्मात्मवर्तते । त्रियोनिः कीर्पते तेन प्रयमेतद्विवादकृत् ॥ यभियोगश्च विज्ञेयः शशातचाभियोगतः । शासदात्मसंसर्गाचचं होठाभिदर्शनात् ।। पक्षद्वयाभिसम्बन्धाद् द्विारः स उदाहृतः । पूर्ववादस्तयोः पक्षः प्रतिपक्षस्तदुत्तरः ।। भूतच्छलानुसारित्वाद् द्विगतिः स उदाहृतः । भूतं सचार्धसंयुक्तं प्रमादामिहतं छलम् ।। राजा सपुरुषः सम्याः शास्त्रं गणालेसी। हिरण्यममिरुदकमष्टानः स उदाहृतः ।। ऋणादानं शुपनिधिः सम्भ्योत्थानमेन च । दत्तस पुनरादानमशुश्रूषाभ्युपेत्य च ॥

·व्यपहारप्रकाशः वेतनस्यानपाकर्म तथैवाखामिविक्रयः। विक्रीयासंप्रदानं च क्रीत्वानुशप एव च ॥ समयस्सानपाकर्म विवादः क्षेत्रजस्य च । स्त्रीपुंसयोश्च संवन्धो दायभागोज्य साहसम् ॥ वास्पारुप्य तथैरोक्तं दण्डपारुप्यमेव च। द्यूतं प्रकीर्णकं चैवेत्यष्टादशपदः स्मृतः ॥ एपामेन प्रभेदोऽन्यः शतमष्टोत्तरं स्मृतम् । क्रियामेदान्मनुष्याणां शतशासो निगद्यते ॥ इति । कात्यायन: अष्टादशक्रियाभेदाद्भिन्नान्यप्टसहस्रशः ॥ इति । फ्रियाभेदोऽत्र साध्यभेदः । न च शतमष्टोत्तर स्मृतमित्यस्य भिन्नान्यष्टसहस्रश इत्यस्य च न्यूनाधिकभेदप्रतिपादनपरत्वेन परस्पर विरोध शङ्कनीयः । उभयोहुत्वप्रतिपादनपरत्वेन विरोधशङ्कानवतारात् । उत्तरः पूर्ववाधक इति धर्मव्यवहारचरितराजशासनानि उत्तरोत्तर पूर्वपूर्वयाधफानि । धर्मवाथको व्यवहारः । तयोधिकं चरित्रम् । तेपा याधकं राजशासनम् । एतच निर्णयवलावलप्रस्तावे स्फुटीभविष्यति । पुस्तकरणं लेख्यम् । चतुर्व्यापीति । सम्यग- सम्यक् च दृष्टो व्यवहारो धर्माधर्मफलाभ्या कादीपादशो व्याप्नोतीत्यर्थः । लोकरक्तेः लोकानुरागस्य । पक्कैरितिपाठे पतिौरवं भक्तिर्विभागे सेवाया पतिौरवपाकयोरित्यभिधानात् । शङ्कातत्त्वाभियोगयो:तुमाह । शवासतामित्यादि । असतां चौरादीनां । ससर्गात्सपात् । शवाभियोगः । होटो लोनं अव्यभिचरितं चिवमिति यावत् । एतच निश्चायफमानस्योपलक्षणम् । तत्त्वाभियोगस्य विधिप्रतिपेधभेदेन वैविध्यमुक्त कात्यायनेन न्याय स्खं नेच्छते कर्तुमन्यायं वा करोति यः ।। इति । अस्यार्यः । मदीयं धनं गृहीत्या नाय प्रयच्छतीति प्रतिषेधात्मकः, मदीयं गवादिकमपहर- तीति विध्यात्मकः। तस्याभियोग इति । न तु धर्मश्च व्यवहारश्चेति प्रागुदीरितनारदवचने धर्मादीनां व्यवहारपादकयनमयुक्तम् । मापोचरक्रियामाध्यसिद्धिभिः क्रमवृत्तिमिः। आदिप्तचतुरंशस्तु चतुप्पादभिधीयते ।। तथा मापापादस्तु तत्रायो द्वितीययोत्तरं तथा । क्रियापाटमया चान्पचतुर्थों निर्णयः स्मृतः ।।

·व्यवहारस्वरूप तद्भेदाश्च - इति बृहस्पतिस्मृतौ भापादीनामेव चतुणां व्यवहारमादत्वाभिधानाद् उच्यते । धर्मादयो हि न साक्षाद् व्यवहारपादा किन्तु व्यवहारचतुर्थचरणभूतनिर्णयस्य चरणा । तेन परम्परया व्यवहारचरणत्वेऽपि न व्यवहारचरणत्वविरोध । अत एवाह वृहस्पतिः धर्मेण व्यवहारेण चरित्रेण नृपाज्ञया । चतुष्प्रकारोऽभिहित' सदिग्धेऽर्थे विनिर्णयः ॥ इति । एतेपा च धर्मादीना रक्षण वलावलप्रस्तावे पुरस्ताद् वक्ष्यते । कात्यायन: पूर्वपक्षश्वोचर च प्रत्याफलितमेव च । क्रियापादश्च तेनाय चतुष्पात्समुदाहृतः।। प्रत्याकलित नाम उत्तराभिधानानन्तर विवदमानयो दिप्रतिवादिनोर्मध्ये कस्यान क्रियावतार इति सभ्याना विमर्श इति विज्ञानयोगीश्वरमभृतयः । अन्ये तु प्रमाणोप भ्यासानन्तर प्रमाणामासशकानिराकरणार्थ जयपरानयनिर्णयफलक सभ्यादीना विमर्श प्रत्या- कलितमाचक्षते । अस्मिंश्च पक्षे वचने प्रतीयमान क्रमो न विवक्षित । प्रत्याकलितपादस्य चतुर्थत्वात् । किन्तु पादसरयामात्र । सप्रतिपत्त्युत्तरे तु साधनाभावात् तदधीनसाध्यसिध्य- भावाच द्विपात्त्यमेव । स्था च वृहस्पतिः मिथ्योक्ती तु चतुष्पात्सात्मत्यवस्सन्दने तथा । प्राङ्न्याये च स विज्ञेयो द्विपात्सप्रतिपत्तिषु ।। इति । हारीतस्तु प्रकारान्तरेण व्यवहारभेदानाह एकमूलो द्विरुत्थानो द्विस्वन्धो द्विपलस्तथा ॥ इति । कात्यायनस्तद् व्याचष्टे साध्य वादस्य मूल साहादिना यनिवेदितम् । देयाप्रदानहिसा च उत्थानद्वयमुन्यते ॥ धर्मशास्त्रार्थशास्त्रे तु सन्धद्वयमुदाहतम् । जयश्चवारसादश्च हे फ्ले समुदाहते ॥ इति । वृहस्पति यज्ञे सपूज्यते विष्णुर्व्यवहार महीपति । जयमानो नयी तर नित पशुरुदाहृत ॥ पूर्वपक्षोत्तरापाज्य प्रतिशा च हवि स्मृतम् । नयी शाखाणि सम्पास्तु विनोदक्षिणा दम ॥ इति । इति व्यवहारस्वरूपतवनिरूपणम्

·८
व्यवहारप्रकाशः
अथ व्यवहारनिर्णेतृनिरूपणम्
तत्र राजविफ्ये वृहस्पतिः
एवं चानेकया प्रोक्तो व्यवहारो मनीपिभिः ।
तस्स निर्णयकृद्राजा ब्राह्मणश्च बहुश्रुतः॥
ब्राह्मणः प्राड्डियाकाख्यो वक्ष्यमाणलक्षणः ।
मनुरपि
व्यवहारान् दिदृक्षुस्तु ब्राह्मणैः सह पार्थिवः ।
मत्रर्मविभिः साई विनीतः प्रविशेत्सभाम् ।।
तत्रासीनः स्थितो वापि पाणिमुघम्य दक्षिणम् ।
विनीतवेपाभरणः पश्येत्कार्याणि कार्पिणाम् ।।
प्रत्यहं देशदृष्टश्च शास्त्रदृष्टैश्च हेतुमिः ।
अष्टादशसु मार्गेषु निनद्धानि पृथक पृथक् ॥
धर्मासनमधिष्ठाय संपीतांगः समाहितः ।
प्रणम्य लोकपालेभ्यः कार्यदर्शनमारभेत् ॥
अर्थानावुभौ ज्ञात्या धर्माधर्मों च केली ।
वर्णक्रमेण सर्माणि पश्येत्कार्याणि कार्यिणाम् ।। इति ।
व्यमहारानिति । यवहियन्त इति व्यवहाराः व्यवहारपदानि तान् । वादिप्रतिवादि-
नोर्विवादपदानीति यावत् । यद्वा व्यवहरण व्यवहारः क्षेत्रादेरन्यविरोधेन स्वसम्बन्धितया
कथनम् । व्यवहारस्य अनेकविधत्यप्रदर्शनार्थ व्यवहारानिति बहुवचनम् । दिक्षुर्निर्णिनीपुः ।
पार्थियः पृथिवीपतिः । प्रजापालनप्रवृत्तः । क्षत्रियादन्योऽपि । मंगः सम्यमियोपायः ।
एना प्रामगविक्षेपणम् । अमंज्ञा हि ब्राह्मणा देशकालाद्यननुरूपं धर्ममपि सहसा ब्रुवन्तो
राज्ञः वंचिदनर्यमापादयेयुः । मनिभिः प्रधानः । नाह्मणपदं क्षनियादिनिवृत्त्यर्थम् ।
अन नामगे सहेति तृतीयया तेपामप्राधान्यं गम्यते । सहयुक्तेऽप्रधान इति पाणिनि-
स्मरणात् । तेन व्यवहारस्य दर्शन अन्यथा दर्शने या राज्ञ एवं दोपो न ब्राह्मणानाम् ।
अत पय रामायणे
पोरकार्य हि यो राजा न करोति सभास्थितः ।
व्यक्तं स नरके पोरे पच्यते नात्र संशयः॥
पौरपदं जानपदस्याप्युपलक्षणम् ।

·१ व्यवहारनिर्णेतृखरूपम् महाभारतेऽपि अधिनामुपमनानां यस्तु नोपैति दर्शनम् । मुसेषु सक्तो नृपतिः स तप्येत नगो यथा ।। उपसन्नानां निर्णयार्थमुपगतानां । नृगः नृगो नाम राजा । मनुः यस्त्वधमण कार्याणि मोहात्तुर्यान्नराधिपः । अचिरात्तं दुरात्मानं वशे कुर्वन्ति शत्रयः ॥ इति । अन प्राह्मणैः सह पार्विय इति मनुवचने ग्राझगाई सभ्यातिरिक्तवाझणपरम् । सपाहियाकः सामात्यः सत्राह्मणपुरोहितः । समभ्यप्रेक्षको राजा खर्गे तिष्ठति धर्मतः ।। इति कात्यायनवचने सभ्यानां पृथगुपादानात् । तत्र सभ्या नियुक्ता ब्राह्मणा इतरे पुनरनियुक्ता इत्येतावान् भेदः । नियुक्तानामन्यथामिर्गेतृराजानिरारणे दोपः ॥ उक्तं च कात्यायनेन अन्यायेनाऽपि तं यान्तं येनुयान्ति सभामदः । तपि उदागिनम्तस्माद्बोधनीयः स तैर्नृपः ।। इति ।। एवं च निवारितोऽपि राजा यदि तद्वचनं नानुमनुते तदा राक्ष एव दोपो न तु सभ्यानाम् । सम्येनामश्यवक्तव्यं धर्मार्थसहितं वचः । शृणोति यदि नो राजा स्यात्तु सभ्यस्ततोऽनृणः ।। अधर्मतः प्रवृत्वं तु नोपेक्षेयुः सभासदः । उपेक्षमाणाः सनृपा नरकं यान्त्यधोमुसाः॥ इति तेनेराभिहितलात् । अनियुक्तानां चन्यायप्रवृत्तस्य राज्ञ अनिवारणे टोप एव नास्ति । अकथनेऽन्यधाकयने च नियुक्तानामनियुक्तानां च दोष इति । एवम् । तदाह मनुः सभा वा न प्रवेष्टव्या वक्तव्यं वा समञ्जसम् । अमुगन्चिनुवन्वापि नरो भवति किलिपी ।। नारदः ये तु सभ्याः सभां प्राप्य तूष्णीं ध्यायन्त आसते । यथाप्राप्तं न चेद् ब्रूयुः सर्वे तेऽनृतवादिनः ।। नियुक्तो वाऽनियुक्तो या धर्मज्ञो वक्तुमर्हति । दवीं वाचं स वदति यः शास्त्रमुपजीवति ।। २य्यर ·१० व्यवहारप्रकाश णाम् । । । दैवी शास्त्रीयां अवितथामिति यावत् । यत्तु 'नानियुक्तेन वक्तव्यो व्यवहारः कथंचन' इति नारदवचनं तद्यदृच्छासभागतविपयं अशास्त्रज्ञानियुक्तविषयं वा । विनीत इति । धर्मशास्त्र- परिशीलनबुद्ध्यतिशयसम्पन्नः । सहजाहार्योभयविनययुक्त इति केचित् । सभां वक्ष्यमाणलक्ष- आसीनस्थित इत्यत्र शत्याद्यपेक्षया विकल्पः । पाणिमुद्यम्येति । उत्तरीयस्योपरिकृत्या वादिनामवधानं कारयितुं पाण्युद्यमनमिति केचित् । अदृष्टार्थमित्यपरे । विनीतवेपाभरणः अनु- द्धतवेपालंकारः । वाद्याद्यभयंकरवेष इति यावत् । पश्येत् तत्त्वतो निश्चिनुयात् । कार्याणि ऋणादानादीनि वक्ष्यमाणलक्षणानि । कार्यिणाम् विवादपरिच्छेदार्थिनाम् । देशद्दष्टे, तुभिः श्रुत्याद्यनुक्तैरपि तत्तद्देशाचरितैः । यथोदीच्यमध्यमाणां याचमानाय भोजनदाने कन्यादानखी- कारनियमस्तत्र वाचा अदत्तापि देयेति प्रतिश्रुता भवति । तत्र विवादे कन्यावश्यं दापयित. व्येति निर्णयः । शास्त्रदृष्टेः साक्ष्यादिभिः । धर्मासनं धर्मरूपासनम् । एतेन धर्मनिर्णयोपयुक्त- रागद्वेपादिराहित्यमुक्तं भवति ।। याज्ञवल्क्यः व्यवहारान्नृपः पश्येद्विद्वद्भिाह्मणैः सह । धर्मशास्त्रानुसारेण क्रोधलोभविवर्जितः ।। धर्मशास्त्रानुसारेणार्थशास्त्रानुसारेण । अत्र धर्मशास्त्रानुसारेणेत्यनेनैव सिद्धे क्रोधलोभ- विवर्जिते पुनर्वचनमादरार्थम् । कात्यायन: विनीतवेपो नृपतिः सभां गत्वा समाहितः । आसीनः प्राङ्मुखो भूत्वा पश्येत्कार्याणि कार्यिणाम् ॥ स तु सभ्यः स्थिरैर्युक्तः प्रज्ञामूलैर्द्विजोत्तमैः । धर्मशास्त्रार्थकुशलैरर्थशास्त्रविशारदैः॥ मनुः कामक्रोधौ तु संयम्य योर्थान् धर्मेण पश्यति । प्रजास्तमनुवर्त्तन्ते समुद्रमिव सिन्धयः ।। तस्माद्यम इव स्वामी स्वयं हित्वा प्रियाप्रिये । वर्तेत याम्यया वृत्त्या जितक्रोधो जितेन्द्रियः ॥ अर्थान् विवादपदानि । नारदः धर्मशास्त्रं पुरस्कृत्य प्रादिवाकमते स्थितः । समाहितमतिः पश्येद्वयवहाराननुक्रमात् ।।

·व्यवहारनिणखरूपम्
सत्प्रतिष्ठः स्मृतो धर्मो धर्ममूलो नराधिपः ।
सह सद्भिरतो राजा व्यवहारान्विशोधयेत् ।।
सत्सु साधुपु प्रतिष्ठा अवस्थितिर्यस्य स तथा ।
बृहस्पतिः
विप्रो धर्मद्रुमस्यादिः स्कन्धशाखे महीपतिः ।
सचित्राः पत्रपुष्णाणि फलं न्यायेन पालनम् ।।
यशो वित्तं फलरसो भोगोपग्रहपूजनम् ।
अजेयत्वं लोकपक्तिः स्वर्गे स्थानं च शाश्वतम् ।।
विदित्वैतान्यायरसान्समो भूत्वा विवादिनाम् ।
त्यच्या लोभादिकं राजा धर्म कुर्याद्विनिर्णयम् ।।
न तु पक्षान्तरं गच्छेद् विनद् वैवस्वतं व्रतम् ।
समः सर्वेषु भूतेषु पश्येत्कार्याणि नित्यशः॥
वैवस्वतसम्बन्धि वैवस्वतं तच्च मनुना दर्शितम् ।
यथा यमः प्रियद्वेष्यौ प्राप्ते काले नियच्छति ।
तथा राज्ञा नियन्तव्याः प्रजास्तद्धि यमव्रतम् ।। इति ।
पक्षान्तरं पक्षपातं न गच्छेन्न कुर्यादित्यर्थः ।
महाभारते
अतथ्यान्यपि तथ्यानि दर्शयन्ति विचक्षणाः ।
समे निनोन्नतानीव चित्रकर्मविदो जनाः।।
तस्मान्नित्यं यतेद् राजा व्यवहारेक्षणे स्वयम् ॥ इति ।
राजेत्यनुवृत्तौ गौतमः
तस्य व्यवहारो वेदो धर्मशास्त्राण्यङ्गानि उपवेदाः पुराणं न्यायाधिगमे तर्कोऽभ्युपायस्ते-
नाभ्यूह्य यथास्थानं गमयेत् विप्रतिपत्तौ त्रैवियुद्धेभ्यः प्रत्यवहृत्य निष्ठां पमयेत्। तथा
ह्यस्य निश्रेयसं भवतीति । तस्य राज्ञः प्रजापालकस्येति यावत् । व्यवहारः व्यवाहियते
व्यवस्थाप्यतेऽनेनेति व्यवस्थासाधनं वेदादिकं उपवेदाः ॥
आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेति ते त्रयः ।
अर्थशास्त्रं चतुर्थ च...इति विष्णुपुराणोक्ताः ।
अत्रायुर्वेदादीनां निर्णयसाधनत्वं तत्तद्बोधनीयविषय एवं न सर्वत्र । यथा ।

·१२ व्यवहारप्रकाशः भिपमिथ्याचरन् दाप्य इत्यत्रायुर्वेदस्य । न्यायाधिगमे न्यायानिश्चये । तर्को विचारः । प्रतिपक्षे अनिष्टापादनरूपो वा । तेनाभ्युह्य निश्वित्य । यथास्थानं गमयेत् । योऽस्य धर्मस्याश्रयस्तं तमेवाश्रयं प्रापयेत् । विप्रतिपत्तौ तर्केणापि सन्देहानिवृत्तौ त्रैविद्यवृद्धेभ्यः प्रत्यवहृत्यावधार्य निष्ठां गमयेत् व्यवस्थान प्रापयेत् । विद्य इति व्यवयवा विद्या त्रिविद्या तां वेदेति विद्यः 'तदधीयते तद्वेद' इयणप्रत्ययः । तिस्रो विद्या वेदेति तु क्रियमाणे द्विगो गनपत्य इति लुकि सति त्रिविद्य- वृद्धा इति स्यात् । यद्वा तिसृष्वपि विद्यासु ये वृद्धा ज्ञानवन्तः त्रैविद्यमिति स्वार्थे घन्। नारदः धमणोद्धरतो राज्ञो व्यवहाराकृतात्मनः । सम्भवन्ति गुणाः सप्त सप्तवढेरिवार्चिपः । धर्मश्चार्थश्व कीर्तिश्च लोकरक्तिरुपग्रहः । प्रजाभ्यो बहुमानांश्च स्वर्गे स्थानं च शाश्वतम् ॥ उद्धरतः सम्यर्णियतः, उपग्रहोऽनुवर्तनीयत्वम् । कात्यायन: राजवृत्तिविनादानां स्वयमेव प्रदर्शनम् । शास्त्रदृष्टेन मार्गेण विद्वद्भिः सैव सेव्यते ॥ तस्मान्न्यायन राष्ट्रं तु सम्यग्ज्ञानेन पालयेत् । तस्मादर्थच कामाश्च राष्ट्रं च विपुलं भवेद् ।। इति । अथ प्राविवाका तत्र यादिप्रतिपादिना पृच्छतीति प्राट् तयोर्वचनं विरुद्ध विविधं च । सभ्यैः सह विविनक्ति विरक्तीति वा विवाकः । प्राट् वासौ विनाफश्चेति प्रावियाकः । तथा च व्यासः विवादानुगतं पृष्ट्वा ससभ्यस्तत्प्रयत्नतः । विचारयति येनासो प्रावियाकस्ततः स्मृतः॥ बृहस्पतिरपि विनादे पृच्छति प्रश्नं प्रतिप्रश्नं तथैव च । प्रियपूर्व प्राग्मदति प्राधिकाकस्ततः स्मृतः।। नारदहारीती यथा शल्यं भिपकायादुद्धरेयंत्रयुक्तितः । गानिराकम्तया शल्यमुद्धरेद्वथाहारतः ।।

·प्रावियाकः १३ यदा पुनः कार्यान्सरव्यप्रतया राज्ञोऽव्यवहारदर्शनं तदा प्राविवाकमेव व्यवहारदर्शने प्राधान्येन नियुञ्जीत । तदाह बृहस्पतिः राजा कार्याणि पश्येत प्रावियाकोऽथया द्विजः। न्यायाङ्गान्यग्रतः कृत्वा सभ्यशास्त्रमते स्थितः ।। इति याज्ञवल्क्योपि अपश्यता कार्यवशाद्वधवहारानृपेण तु । सभ्यैः सह नियोक्तन्यो ब्राह्मणः सर्वधर्मवित् ॥ कात्यायनः यदा कार्यवशाद्राजा न पश्येत्कार्यनिर्णयम् । तदा तत्र नियुञ्जीत ब्राह्मणं वेदपारगम् ।। दान्तं कुलीनं मध्यस्थमनुद्वेगकरं स्थिरम् । परत्र भीरु धर्मिष्ठमुद्युक्तं क्रोधवर्जितम् ।। मनुः यदा स्वयं न कुर्यात्तु नृपतिः कार्यदर्शनम् । तदा नियुंज्याद्विद्वांसं ब्राह्मणं कार्यदर्शने ॥ अमात्यमुख्यं धर्मज्ञ प्राजं दान्तं कुलोद्भवम् । स्थापयेदासने तस्मिन् खिन्नः कार्येक्षणे नृणाम् ॥ सोऽस्य कार्याणि संपश्येत्सम्यैरेव त्रिभितः । सभामेव प्रविश्यायामासीनः स्थित एव वेति विद्वांसं बहुशास्त्रज्ञ त्रिभिरेव सभ्यतो नैकेन द्वाभ्यां या वृत इत्यर्थः।। तथा च कात्यायन: एक शास्त्रमधीयानो न विद्यात्कायदर्शनम् । तस्माद्वबागमः कार्यों विवादेपूनमो नृपः ॥ इति । यहागममहणं गुणान्तरस्याप्युपलक्षणार्थम् । तथा चोक्तम् अयूरो मधुरः स्निग्धः क्रमायातो विचक्षणः । उत्साहवानलुब्धश्च वादे योज्यो नृपेण तु ॥ इति । अत्र सर्वत्र भाह्मणपदं मावियाकनामगपरम् । प्रागुदाहृतबृहस्पतिवचनानुरोधात् । एवंविधवाझणासंभवे तथाविधं क्षत्रियं नियुंजीत तदसभवे तथाविधं वैश्यं न तु शूद्रम् । - ·१४ व्यवहारप्रकाशः तथा च कात्यायनः यत्र विप्रो न विद्वान्यात्क्षत्रियं तत्र योजयेत् । वैश्यं वा धर्मशास्त्रज्ञं शूद्रं यत्नेन वर्जयेदिति ॥ अन यदेतत् क्षत्रियवैश्ययोरनुकल्पत्वेन विधानं शूद्रपरिवर्जनं तत्सभ्यविषयमिति लक्ष्मीधरादिखरसः। अथ सभ्या इत्युपक्रम्य यत्र विप्रो न विद्वान्स्यादित्यस्य पठनस्य तैलिसितत्वात् । अत्र शूदं यत्नेन वर्जयेदिति वदन् अवर्जने गुर्वी हानिर्भवतीति दर्शयति । उक्का च सा मनुना यस्य राज्ञस्तु कुरुते शूद्रो धर्मविवेचनम् । तस्य सीदति तद्राष्ट्रं पंके गौरिव पश्यतः ॥ इति । राज्ञोऽपि व्यवहारदर्शने प्राविवाकस्य मुख्यत्वमाह नारदः धर्मशास्त्रं पुरस्कृत्य प्राविवाकमते स्थितः । समाहितमतिः पश्येव्यवहाराननुक्रमाद् ॥ इति । प्राविचाकमते स्थितो न स्वमते ।। अध सभानिरूपणम् तत्र मनुः यस्मिन्देशे निपीदन्ति विप्रा वेदविदत्रयः। राजय प्रकृतो विद्वान्ब्रह्मणस्तां सभां विदुः ।। इति । प्रकृतः अधिकृतः । सभानिर्णययोग्यगुणगान् । वृद्धपराशरोऽपि न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा न ते वृद्धा ये न वदन्ति धर्मम् । नासी धर्मों यत्र न सत्यमस्ति न तत्सत्यं यच्छलेनानुविद्धम् ॥ बृहस्पतिरपि लोकवेदज्ञधर्मज्ञाः सप्त पंच त्रयोऽपि वा। यत्रोपविष्टा विप्राः स्युः सा यजसदृशी समा॥ इति । सप्त पंच प्रय इति निर्णयोपयुत्तगुणयपुरपपरम् । यज्ञसदशी अधिकधर्माभि- प्रतितत्यात।

·समा कात्यायन: धर्मशास्त्रविचारेण मूलसारविवेचनम् । यनाधिक्रियते स्थाने धर्माधिकरणं हि तत् ।। यन स्थाने मूलस्यावेदितस्य सारविवेचन तत्त्वनिप्पो धर्मशास्त्रविचारेण निर्णेभिरधिक्रियते प्रस्तूयते तत्स्थानं धर्माधिकरणं समेति यावत् । सा चतुर्विधा। तथा च वृहस्पतिः प्रतिष्ठिताप्रतिष्ठिता मुद्रिता शास्त्रिता तथा । चतुर्विधा सभा प्रोक्ता सभ्याचैर तथाविधाः ।। प्रतिष्ठिता पुरे ग्रामे चलानामाप्रतिष्ठिता । मुद्रिताध्यक्षसंयुक्ता राजयुक्ता च शास्त्रिता ।। इति । अध्यक्षो धर्माध्यक्षः, प्रावियाक इति यावत् । तस्यैव व्यवहारनिर्गेतृत्वे राज्ञा अधि- कृतत्वात् । सा समा कुत्र कथ या कार्येत्यपेक्षायामाह बृहस्पतिः । दुर्गमध्ये गृहं कुर्याअलमध्याश्रितं पृथक् । प्राग्दिशि प्रामुखी तस्य लक्षण्यां कल्पयेत्सभाम् ॥ माल्यधूपासनोपेतां वीजरत्नसमन्विताम् । प्रतिमालेख्यदेवैध युक्तामपघुना तथा ॥ पूर्वाहे तामधिष्ठाय वृद्धामात्यानुजीविभिः । पश्चात्पुराणधर्मार्थशास्त्राणि शृणुयात्तथा राजा कार्याणि संपश्येत् प्राविवाकोऽथया द्विजः । न्यायांगान्यग्रतः कृत्या सभ्यशास्त्रमतस्थितः ।। गृहं राजगृहम् । शंखोऽपि धर्मस्थान प्राच्या दिशि राजगृहादिति शेपः । मनुः उत्थाय पश्चिमे यामे कृतशौचः समाहितः। हुत्वाग्नि ब्राह्मणानर्थ्य प्रविशे? शुभा सभाम् ॥ इति । वृहस्पतिः गुरुन् ज्योतिर्निदो वैद्यान् देवान् विप्रान् पुरोहितान् । यथाहमेतान्सपूज्य मुपुप्पामरणानरैः ॥ अभिनंद्य च गुर्वादीन् सुमुखः प्रविशेत्सभाम् ॥ इति ।

·व्यवहारप्रकाशः नृपतिरिति शेषः। अत्र पुरोहितानिति बहुवचनमविवक्षितम् । पुरोहितस्यैकत्वात् अदितिः पाशानित्यत्र पाशबहुत्ववत् । किन्तु कर्मकारकमानं विरक्षितम् । अत एर व्यासः राजा पुरोहितं कुर्यादुदीच्यं ब्राह्मणं हितम् । श्रुताध्ययनसम्पन्नमलुब्धं सत्यवादिनम् ॥ इति । अत्र चैकत्वं विनक्षितम् । यूपं छिनत्तीतिवद् उत्पाद्यगतत्वात् । हितमित्यनेन राज्ञ उच्छ्रेसलत्ये तेन निवारणं कर्तव्यमिति सूचितम् । व्यवहारदर्शनसमयमाह कात्यायन: सभास्थानेषु पूर्वाह्ने कार्याणां निश्चयं नृपः । कुर्याच्छास्त्रप्रणीतेन मार्गेणामित्रकर्पणः।। दिवमस्याटमं भाग मुक्त्वा भागत्रयं तु यत् । स कालो व्यवहाराणां शास्त्रदृष्टः परः स्मृतः ।। अष्टमभागः आद्यप्रहरा, भागत्रयं प्रथमप्रहरोत्तरार्द्धसहित द्वितीयप्रहररूपम् । राजाद्युप- येशने नियममाह बृहस्पतिः पूर्वामुसस्तूपविशेद्राजा सभ्या उदझुखाः। गणकः पश्चिमास्यस्तु लेसको दक्षिणामुखः ॥ हिरण्यमग्निमुदकं धर्मशास्त्राणि चैव हि । तन्मध्ये स्थापयेद्राजा पुष्पाणि मुबहूनि च ॥ इति । अन्येषां पुनर्यथासोकर्यमुपवेशनम् । न नियमः । सभांगान्याह पितामहः लेसको गणक शास्त्रं माध्यपालः सभासदः। हिरण्यमनिरुदकमष्टांगं करणं स्मृतम् ॥ तदध्यास्यानिशं पश्येत्पारैः कार्य निवेदितम् ।। साप्रपालो राजपुस्पः । अत्र परिपदं निजदेशीयप्रजोपलक्षणम् । राजादिमाधनांगमनकाधिष्टिासभाया यशसमत्वमाह स एव । नृपाधिकृतमम्पाय स्मृतिर्गणकलेसको । हेमानगुस्वपुरुपाः साधनांगानि वै दश ॥

·सभ्याः १७ एषां मूर्द्धा नृपोऽङ्गानां मुखं वाधिकृतः स्मृतः । वाहू सभ्याः स्मृतिहस्तौ अंधे गणकलेखकौ ॥ हेमाम्यंयुदशौ हृच्च पादौ स्वपुरुषस्तथा । दशानामपि चैतेषां कर्म प्रोक्तं पृथक् पृथक् ॥ वक्ता दक्षो नृपः शास्ता सभ्याः कार्यपरीक्षकाः । स्मृतिविनिर्णयं ब्रूते जयं दानं दमं तथा ।। शपथार्थे हिराण्यानी अंबु पितक्षुब्धयोः । गणको गणयेदर्थ लिखेन्यायं च लेखकाः ॥ प्रत्यर्थिसभ्यानयनं साक्षिणां च स्वपुरुषः । कुर्यादलग्नको रक्षेदर्थिप्रत्यार्थिनी सदा ॥ एतद्दशांगं करणं यस्सामध्यास्य पार्थिवः । न्यायान्पश्येत्कृतमतिः सा सभाऽध्वरसम्मिता ॥ अत्र वक्ताध्यक्ष इति प्रकर्षाभिप्रायेण सभ्यादीनामपि नियुको याऽनियुक्तो या धर्मको अतुमईतीति बृहस्पतिना घक्तृत्वस्योक्तत्वात् । राज्ञः शासित्वं तु धनदण्डशरीरदण्डाभिप्रायेण धिग्दण्डवाग्दण्डाभ्यां शासनं प्राधि- षाकेन कार्य । तथा च वशिष्ठः बाग्दण्डश्वाथ धिग्दण्डो विप्रायत्तावुभौ स्मृतौ । अर्थदण्डवधायुक्तो राजापत्तावुभावपि ।। स्वपुरुषः काठिकादिः अलग्नको लमकरहितौ वादिप्रतिवादिनी रक्षेत् । यावत्ती लग्नकं दत्तः। अत एव याज्ञवल्क्यः उभयोः प्रतिभूयः समर्थः कार्यनिर्णय ॥ इति । कात्यायनोऽपि अथ चेत्प्रतिभूर्नास्ति समर्थः कार्यनिर्णय । संरक्षितो दिनस्यान्ते दद्याद् दूताय जीवनम् ।। अर्थ सभ्याः तत्र बृहस्पतिः । तेषां स्वरूपमाह नारदः राजा तु धार्मिकान् सभ्यानियुंज्यात्सुपरीक्षितान् । व्यवहारधुरं वोढुं ये शक्ताः पुङ्मया इव ॥ धर्मशास्त्रार्थकुशलाः कुलीनाः सत्यवादिनः। समाः शत्री च मित्रे च नृपतेः स्युः सभासदः॥ - ·१८ व्यवहारप्रकाशः मत्स्यपुराणे कार्यास्तथाविधास्तत्र द्विजमुख्याः सभासदाः। सर्वदेशाचारविज्ञाः सर्वशास्त्रविशारदाः॥ व्यवहारसंदर्शनार्थ यथा सभायां सीदन्ति तिष्ठन्ति तथा दानमानादिभी राज्ञा कार्या इत्यर्थः । कात्यायन: अलुब्धा धनान्तश्च धर्मज्ञाः सत्यवादिनः । सर्वशास्त्रार्थनिपुणाः सम्याः कार्या नृपैर्द्विजाः ।। एक शास्त्रमधीयानो न विद्यात्कार्यनिर्णयम् । तस्मात्सर्यागमः कार्यों विवादेपूत्तमो नृपैः ।। यत्र विप्रो न विद्वान्यात्क्षत्रियं तत्र योजयेत् । वैश्यं या धर्मशास्त्रज्ञ शूद्रं यत्नेन वर्जयेत् ।। अतोऽन्यैर्यत्कृतं कार्यमन्यायेन कृतं तु तत् । नियुक्तैरपि विज्ञेयं देवाद्यद्यपि शास्त्रतः॥ अतोऽन्यरित्यादि । उक्तलक्षणहीनेरन्यैर्नियुक्तैरपि देवाच्छास्त्रार्थनिर्णयस्तत्त्वतः मृतोऽपि अन्याय एपेति प्रजापालेन नोपादेय इत्यर्थः। तस्य दृष्टफलजनकत्वेऽपि 'वितत्येह यशो लोके शमस्यैति सलोकताम्' इत्याद्यदृष्टफलविरहित्यात् ।। मनुः जातिमात्रोपजीवी या कामं स्याद्राह्मणग्रुमः । धर्मप्रवक्ता नृपतेर्न तु शुद्धः कथंचन । यस राज्ञस्तु कुरुते शूद्रो धर्मविवेचनम् । तस्य सीदति तद्राष्ट्र पंके गौरिख पश्यतः ॥ जातिमानोपजीवी नात्यः सस्ताररहितः सस्कृताऽनध्येता ग्राह्मणग्रुयः । इति अनायं म्वरसः। विद्वद्विप्रासम्भवे विद्वान् क्षत्रियमेश्योपादानं तदसम्भवे जातिमानणाक्षणामुपादानं सदस्य चिदुपोऽपि त्याग एवेति । व्यासः द्विजान्विहाय यः पश्येत्कार्याणि पलैः मह । तस्स प्रक्षुभ्यते राज्यं बलं कोराय नश्यति ।।

·सभ्याः
पाराशरोऽपि
दुःशीलोपि द्विजः पूज्यो न तु शूद्रो जितेन्द्रियः ।
को दुष्टां गां परित्यज्य दुहेच्छीलयती शुनीम् ।।
पत्रिंशन्मतेऽपि
श्वचर्मणि यथा क्षीरमपेयं ब्रह्मादिभिः ।
तद्वच्छूद्रमुखाद्वाक्यं न श्रोतव्यं कदाचन ।।
पण्डितस्थापि शूद्रस्य शास्त्रज्ञानवलस्य च ।
वचनं तस्य न ग्राह्य शुनोच्छिर्ट हपिर्यथा ॥ इति ।
शुद्ध इत्यधिकारे विष्णुः॥
धर्मोपदेशकर्ता च वेदोदाहरणान्वितः ।
आक्रोशकश्च विप्राणां जिह्वाछेदेन दण्ट्यते ।।
धर्मोपदेशं दर्पण द्विजानामस्य कुर्वतः ।
तप्तमासेचयेतेलं चक्रे श्रोत्रे च पार्थिनः ।।
अस्य शुद्रस्य
बृहस्पतिः
देशाचारानभिज्ञा ये नास्तिकाः शास्त्रवर्जिताः ।
उन्मत्तकुद्धलुब्धार्ता न प्रष्टव्या विनिर्णये ॥
लोकानुरंजनार्थ वणिभिरपि भवितव्यमित्याह कात्यायन:
कुलशीलवयोवृत्तवित्तवद्भिरमत्सरः
पणिग्भिः सात्कतिपयैः कुलभूतैरधिष्ठितम् ।।
कुलभूतैः मिलिः । अधिष्ठित करणमिति वक्ष्यमाणेन सम्यन्यः । कात्यायनः
ये त्वरण्यचरास्तेपामरण्ये करणं भवेत् ।
सेनापां सैनिकानां तु सार्थेषु वणिनां तया"
साहमन्यापवाणि कुर्युः कार्याणि ते नृणाम् ।
कुलश्रेणिगणाध्यक्षाः प्रोक्ता निर्णयकारकाः॥
एषामने निश्रितस्य प्रतिष्ठा तूनरोनरा ।
विचार्य श्रेणिभिः कायं कुर्यन्न विनिश्चितम् ॥
गणेश्व श्रेण्यविज्ञातं गणानातं नियुक्तकः।
कुलादिभ्योऽधिकाः सभ्याम्तेम्पोऽध्यक्षः स्मृतोषिकः ॥

·२० व्यवहारप्रकाशः सर्वेषामधिको राजा धयं यत्नेन निश्चितम् । उत्तमाधममध्यानां विवादानां विचारणात् ।। उपर्युपरि बुद्धीनां चरन्तीश्वरयुद्धयः॥ इति । करणं समा । कुलं ज्ञातिसम्वन्धिवन्धुसमूहाः । श्रेणयः नानाजातीया एककर्मोपजीविनो वणिकृषीवलादयः । गणाः कुलानां समूहाः । साहसन्यायपानि साहसविपयन्यायेतराणि । बृहस्पतिः कीनाशाः कारुकाः शिल्पिकुशीदिश्रेणिनर्त्तकाः । लिंगिनः पुल्कसा कुर्युः खेन धर्मेण निर्णयम् ॥ कीनाशाः कृपीवलाः, कारुकाः कनककटकमुकुटादिघटकाः, शिल्पिनश्चिनकरादयः । पुनः कात्यायन: कुलानि श्रेणयथैव गणास्त्वधिकृतो नृपः । प्रतिष्ठा व्यवहाराणां गुर्वेभ्यश्चोत्तरोत्तरम् ॥ लिङ्गनः श्रेणिपूगाच वणिग्यातास्तथापरे । स्वधर्मेणैव कार्याणां कुर्युस्ते निर्णयं सदा ॥ वणिरुशिल्पिप्रयोगेपु कपिरंगोपजीविषु । अशक्यो निर्णयो ह्यत्र तज्ज्ञैरेव तु कारयेद् ॥ इति । पूगाः भिन्नजातीनां भिन्नवृत्तीनामेकस्थाननिवासिनां समूहाः। यणिग्याताः वणिक्समूहाः। वृहस्पतिकात्यायनी तपखिनां तु कार्याणि त्रैविद्यैरेय कारयेत् । मायायोगविदां चैव न खयं लोककारणात् ॥ आश्रमेपु द्विजातीनां कार्ये विवदतां मिथः । न विव्यानृपो धर्म चिकीर्पन हितमात्मनः॥ यथाईमेतानभ्यर्च्य ब्राह्मणैः सह पार्थिवः । सांत्वेन प्रशमय्यादी स्वधर्म प्रतिपादयेत् ।। आप्रमेषु ब्रह्मचर्यादिषु । मिथो वियदतां नृपः विशिष्य न घूयात् । जयपराजय- टक्षणं तत्त्वनिर्गयं न फुर्यादित्यर्थः । तर्हि कथं कुर्यादित्यपेक्षायामाह । यथाई मित्यादि । सांत्वेन प्रिययाक्येन प्रशमथ्य फोपादिकं शमयित्वा । कात्यायन: सम्पपिज्ञानमम्पन्ने नोपदेशं प्रकल्पयेत् । उत्कृष्टजातिशीलानां गुर्वाचार्यतपस्विनाम् ।।

·सभ्याः नियुक्तो व्यवहारेण लोकवाक्यानुसारतः। पार्थिवश्व गणाश्चैव धर्मः शमयेभृगुः ॥ गणकलेखकयोः स्वरूपमाह बृहस्पतिः शब्दाभिधानतत्त्वज्ञौ गणनाकुशलौ शुची। नानालिपिज्ञा कर्तव्यौ राज्ञा गणकलेखको ॥ इति । शब्दाभिधानतत्त्वज्ञी व्याकरणकोशतत्त्वज्ञो । ध्यासोऽपि त्रिस्कन्धज्योतिपाभिज्ञ स्फुटप्रत्ययकारकम् । श्रुताध्ययनसम्पन्नं गणकं कारयेन्नृपः॥ स्फुटलेखं नियुंजीत शब्दलक्षणिकं शुचिम् । स्फुटाक्षरं जितक्रोधमलुन्धं सत्यवादिनम् ॥ इति । त्रिस्कन्धज्योतिपाभिज्ञं होरागणितसंहिताख्यस्कन्धत्रयसहितज्योतिःशास्त्राभिज्ञमित्यर्थः । श्रुताध्ययनसम्पन्नमिति विशेपणं गणकस्य द्विजत्वख्यापनार्थम् । शहादेस्तदसम्भवात । लेखकोऽपि तत्साहचर्या द्विज एव । खपूरुषस्वरूपमाह बृहस्पतिः आकारणे रक्षणे च साक्ष्यर्थिप्रतिवादिनाम् । सभ्याधीनः सत्यवादी कर्त्तव्यस्तु खपूरुषः ॥ इति । स पुनः शूद्र एव। तथा च व्यासः साध्यपालस्तु कर्तव्यो राज्ञा साध्यस साधकः । कमायातो दृढः शूद्रः सम्यानां च मते स्थितः ॥ साध्यस्य अर्थिप्रत्यर्थिनोः साक्ष्यादीनां या फरणादिकार्यस्येत्यर्थः । व्यास: परस्परविसंवादं संदेहात्कुर्वतो नरान् । यस्तेषां संशयच्छेता स एषां प्राणदः स्मृतः ॥ नरान्धिवादतो निवार्येति शेषः । तत्फलमा पसिष्ठः यत्पुष्पमुद्धृते विप्रे प्रियमाणे जलाशयात् । सत्पुण्यं समयारूढे व्यवहारात् समुद्भुते ॥ प्रियमाण इति दान्तिकेऽप्यनुयुज्यते ।

·२२ व्यवहारप्रकाश सभ्यानामन्यथाकथने दण्डमाह कात्यायन: कार्यस्य निर्णयं सम्यक् ज्ञात्या सभ्यस्ततो वदेत् । अन्यथा नैव वक्तव्यं वक्ता द्विगुणदण्डभाक् ॥ स्नेहादज्ञानतो चापि मोहाद्वा लोभतोऽपि वा । यत्र सभ्योऽन्ययानादी दण्ट्यः सभ्यः स्मृतो हि सः ॥ सभादोपात्तु यन्नष्टं देयं सभ्येन तत्तदा कार्य तु कार्यिणामे निश्चितं न विचालयेद् ॥ इति । यक्ता अन्यथावत्ता द्विगुणं दण्डभागियन दण्डद्वैगुण्यम् । पराजितवाद्यादिदण्डापे. क्षया न विवादास्पदीभूतधनापेक्षया । तथा च सति वाक्पारुप्यादी दण्डाभावप्रसगात् । समादोपादित्यादी सभ्यस्य नष्टदानं निर्णयादूचं सभ्यदोपपरिज्ञाने द्रष्टव्यम् । याज्ञवल्क्योऽपि रागाहोभाद्भयाद्वापि स्मृत्यपेतादिकारिणः । सभ्याः पृथक् पृथग्दण्ट्या विवादाद्विगुणं दमम् ॥ इति । स्मृत्यपेतं स्मृतिविरुद्धम् । आदिपदेनाचारादिपरिग्रहः । पृथक् पृथक् एकैकशः। बृहस्पतिः अन्यायवादिनः सभ्यास्तथैवोत्कोचजीविनः । विश्रब्धपञ्चकाचैर निर्वास्याः सर्व एव हि ॥ इति । विश्रब्धयश्चराः सम्यमिर्णयानुकूलबन्धनातिरिक्तरश्चनकर्तारः । विष्णुः कूटसाक्षिणां सर्वस्वापहारः कार्यः। उत्कोचजीविनां सम्यानां च। कात्यायनः अनिणीते तु यद्यर्थे संभाषेत रहोऽर्थिना। प्राधिनाकोऽपि दण्ड्यः स्यात्मभ्याश्चर न संशयः ।। प्राधिनाममदस्यानामुपजीव्यमतानि तु । तयुक्तियोगायोऽर्थेषु निर्णयन स दण्डभाग् ॥ इति । यः स्वयमनभिशः प्रावियागुत्युच्या यादृम् हर्ता निर्णयति सोऽपि दण्ड्य इत्यर्थः । राजा सस्पिष्टे प्रामणमिति गौतमरचनात् । ग्रामगाश्च दण्ड्या इति वाच्यम् । तस्प प्रमार्यत्यान् । यदपि पभिः परिहार्यो राझा अवध्यश्चायंध्यश्चादण्यश्चायहिःकार्यश्चा- ·ध्यवहारनिर्णयमा २३ परिवाद्यश्चापरिहार्यश्चेति । तदपि स एप एव पहुश्रुनो भवति लोकवेदवेदाङ्गविद्वाकोवाक्येति- हासपुराणादौ कुशलस्तदपेक्षसद्वृत्तिरष्टाचत्वारिंशत्संस्कारैः संस्कृतः निपु कर्मस्व भिरतः पद्सु या सामयाचारिकेप्यभिविनीत इति प्रतिपादितवहुश्रुतविपयं न ब्राह्मगमानविपयमिति ॥ अथ व्यवहारनिर्णयप्रकारः तब नारद: आगमः प्रथमं कार्यों व्यवहारपदं ततः । चिकित्सानिर्णयथेति दर्शनं साच्चतुर्विधम् ।। आगमोऽर्थिवचनश्रवणं । व्यवहारपदं ऋणदानाद्यन्यतममिदमिति परामर्शः । चिकित्सा विचारणा। याज्ञवल्क्यः स्मृत्याचारव्यपेतेन मार्गेणाधर्पितः परेः । आवेदयति चेद्राज्ञे व्यवहारपदं हि तत् ॥ स्मृत्याचारव्यपेतेन धर्मशास्त्रशिष्टाचारविरुद्धेन । परेरिति बहुवचनमुपलक्षणम् । तेन एकेन द्वाभ्यां या आधर्षणेऽपि व्याहारो भनत्येर । यत्तु एकस्य बहुभिः सार्द्ध स्त्रीभिः प्रेप्यकरैस्तथा । अनादेयो भवेद्वादो धर्मविद्भिदाहृतः ।। इति । नारदबृहस्पतिवचनं । तत् एक्स्य बहुभिः सह युगपन्नानार्यविपयविवादानुपाद- मपरं । स्त्रीभिः गोपशोण्डिकादिनीव्यतिरिक्ताभिः पत्यादिपरतत्राभिः । एवं प्रेष्यकरैः स्वामि- परतः स्वाम्यधीनः स्वार्थव्यवहारोऽपि तेनाननुज्ञातनादेयः । राक्ष इति प्राचिराकस्याप्युपलक्षणम् । आवेदयति चेद्विज्ञापयति यदि तर्हि तन् आवेगमानं पहारपदं व्यवहारविपयः । चेच्छन्दो चादिरुच्ययावेदनं कायं न तु राजाद्याशयेति ज्ञापनार्यम् । तथा च मनुः नोत्पादयत्स्वपं कार्य राजा नाप्यस्य पूरामः । न च प्रापितमन्येन प्रसतार्थ कवंचन ॥ न प्रसेत नोपेक्षेत । न चाप्रापितमिति पाटं तु अन्येनान्यतरेण वादिना प्रतिपादिना थानापितं अनुपदर्शितप्रमाणं न प्रसेत न प्रासयेन् । पितामहः न रागेण न लोभन न क्रोधेन प्रसन्नृपः। पररप्रापितानान्न चापि स्वमनीपया ॥ :

·२४ व्यवहारप्रकाशा बृहस्पतिरपि आगमानां विवदतामसकृद्वादिनां नृपः । वादान्पश्येन्नात्मकृतान्न चाध्यक्षनिवेदितान् । आगमानां विवदतां भापोत्तरविवादिनां । कचिदागतानामिति पाठः। न चाध्यक्ष- निवेदितान् नाध्यक्षमात्रनिवेदितान् अपि तु वादिसमुत्थापितान् । कात्यायनोऽपि न राजा तु वशित्वेन धनलोभेन वा पुनः। स्वयं कार्याणि कुर्वीत नराणामविवादिनाम् ॥ इति । फचिदावेदनमन्तरेणापि राज्ञा द्रष्टव्यानि कार्याणि । यथाह पितामहः छलानि वापराधांश्च पदानि नृपतेस्तथा । खयमेतानि गृह्णीयान्नृपस्त्वावेदकैविना ॥ इति । तत्र छलानि स एवाह पथिभंगी नराक्षेपी प्राकारोपरिलंघकः । निपानस्य विनाशी च तथा चायतनस्य च ॥ परिखापूरफश्चैव राजच्छिद्रप्रकाशकः । अन्तःपुरं वासगृहं भाण्डागारं महानसम् ।। प्रविशत्यनियुक्तो यो भोजनं च निरीक्षते । विण्मूत्रश्लेष्मयातानां क्षेप्तकामो नृपाग्रतः॥ पर्यशासनयंधी च आयस्थाननिरोधकः । राज्ञोऽतिरिक्तवेषं च विधृतः प्रविशेत्तु यः॥ यश्चापद्वारेण विशेदवेलायां तथैव च । शय्यासने पादुकयोः शयनासनरोहणे ॥ राजन्यासन्नशयने यस्तिष्ठति समीपतः। राज्ञो विद्विष्टसेवी चाप्यदत्त विहितासनः ॥ वखाभरणयोथैव सुवर्णपरिघायकः । स्वयं ग्राहेण ताम्बूलं गृहीत्वा भक्षयेत्तु यः॥ अनियुक्तप्रमापी च नृपाकोशक एव च । एकवासास्तथाम्पत्तो मुक्तकेशोधगुण्ठितः ।।

·२५ व्यवहारनिर्णयप्रकारः विचित्रिताः स्रग्बी च परिधानविनका। शिरपच्छादनव छिद्रान्वेपणतत्परः ॥ आसगी मुक्तकेशश्च यश्च कर्णाक्षिदर्शकः । दन्तोश्लेखनकश्चैय कर्णनासाविशोधकः ॥ छलान्येतानि पञ्चाशत् भान्ति नृपसन्निधौ ॥ इति । राज्ञः शय्यासनपादुकासु क्रमेण शयनासनरोदणस्वरूपं छलययं । बत्राभरणयोरित्यादी अदत्तयोरादायक इति शेयः । पुनर्मुक्तकेशपदं मुण्डितसंग्रहार्य शिष्टं स्पष्टं । अपराधास्तु नारदेन दर्शिताः। आज्ञालंघनकर्तारस्त्रिविधो वर्णसङ्करः । परस्त्रीगमनं चौर्य गर्भश्चैव पति विना ।। वाक्पारुप्यमवाच्यं यद्दण्डपारुष्यमेव च । गर्भस्य पातनं चैवेत्यपराधा दशैव तु ॥ एतांश्चावेदकं विनापि स्वयं राजाऽन्वेपयेत् । तथा च संवतः आसेधं पथिभङ्गं च यश्च गर्भः पति विना । स्वयमन्वेपयेद्राजा गिना चैव विवादिना ॥ पण्यापहारकं पापं विप्रं च पवितं तथा । परार्थवादसंयुक्तं स्वयं राजा विचारयेत् ।। पद्भागकरशुल्का मार्गमेदकमेव च । खराष्ट्र चौर्यमेदं च परदाराभिमर्पणम् ।। गोत्राझणनिहन्तारं शस्यानां चैर धातकम् । दशैतानपराधांच स्वयं राजा विचारयेत् ।। एतानासेधादीन दशापराधांश्च स्वयं राजा विचारयेदित्यर्थः । अत्र पथिभद्गमहणं छल- मात्रोपलक्षणार्थम् । एवमपराधांतर्गतानामपि केपांचिदुपादानमपराधान्तमहणार्थम् । पदान्याह पितामहः उत्कृती ससपाती वा योपिदंशस्तथैव च । विध्वंसका कुमार्याच निधानम्योपभोगमः ।। सेतुकाटकमेना च क्षेत्रसंचारकस्तथा । आरामच्छेदकर गरदश्च तथैव च ।। राज्ञो द्रोहप्रकर्ता च तन्मुद्राभेदकम्तथा । तन्मयस प्रमेचा च पद्धसर विमोचः || ·व्यवहारप्रकाशः -- भागदण्डौ च गृह्णाति दीनमस्खकमेव च । पटहाघोपणाच्छादि द्रव्यमस्वामिकं च यत् ।। राज्ञावलीढं द्रव्यं यद्यचैवांगविनाशनम् । द्वाविंशतिपदान्याहुनृपज्ञेयानि पण्डिताः ॥ इति । एवं छलापराधपदानि राज्ञा साक्षात् स्तोभकसूचकपुरुषादिना या विदित्वा निवेदन- मन्तरेणापि द्रष्टव्यानीति । स्तोमकसूचकयोर्लक्षणमाह कात्यायन: शास्त्रेण निन्दिते त्वर्थमुख्योऽर्थे पनिवेदितः। आवेदयति यः पूर्व स्तोभकः स उदाहृतः ॥ नृपेण विनियुक्तो यः परदोपमवेक्षितम् । नृपस्य सूचयेद्रागात्सूचकः स उदाहृतः॥ इति । अर्थमुरयोऽर्थप्रधान इत्यर्थः । उशना: कार्यमुद्दिश्य पीडां वा यः कश्चिद्राज्ञि वेदयेत् । पदं तदष्टादशधा विवादानां प्रकीर्तितम् ।। वादिनः पुनरधृष्टत्वे प्राविनाकादिभिः पृष्टेन तेन निवेदितस्यापि व्यवहारविषयत्वं । तथाच वृहस्पतिः पीडितः स्वयमायातः शालीनोऽर्थी यदा भवेत् । प्राविनाकस्तु तं पृच्छेत् पुरुपो वा शनैः शनैः॥ शालीनोऽधृष्टः 'शालीनकोपीने अधृष्टाकार्ययो रिवि पाणिनिस्मरणात् । याज्ञवल्क्यः छलं निरस भूतेन व्यवहारान्नयनृपः। भूतमप्यनुपन्यस्त हीयते व्यवहारतः ॥ छलं प्रमादाभिहितं एनय भाषाविचारसमयप्राप्तछलाभिप्रायं निरस्य परित्यज्य भूतेन यस्तुनत्त्वानुसरणेन । यस्माद्भूतमपि यस्तुस्वरुपमपि अनुपन्यतं अनुकं हीयते हानि प्रामोति । व्यवहारतः व्यवहारेण साक्ष्यादि अन तात्पर्यम् । लिखितादिप्रमाणस्यार्यानुसारित्यनियमाभा- यान । याधमुपन्यम्नं परमार्थतो विदामानमपि व्यवहाराद्धीयते नत्वात् । तस्माद्राशा भूतानुम- रणं पर्तव्यं यथा यादिप्रतिरादिनी मन्यमेव यदतस्तथा सामादिभिरपाययतितव्यं । यदा पुनर्मू- तेन न गयो निर्णयम्नदा माझ्यादिभिरपि यार्य इत्यर्थः । इदं च छलं निरस्य भूतेन व्यवहार- पशूनं अपविधानविपय । मन्युक्ते तु व्यारे प्रमादाभिधाने प्रकृतादपि व्यवहाराद्धीयते ।

·सभ्यादिकृत्यम् ग । तथा च कात्यायन: सर्वेष्वर्थविवादेषु वाक्छलेनावसीदति । परस्त्रीभूम्यूणादाने शास्योऽप्यर्थान्न हीयते ॥ इति । तेन अर्थविवादेषु वाक्छले प्रमादाभिधानेऽपि नावसीदति न पराजयते । प्रकृतार्थान्न हीयत इत्यर्थः । अनोदाहरणमाह परस्त्रीत्यादिना । परस्त्रीभूम्यृणादाने प्रमादाभिधानेन दड्योऽपि अर्थात्प्रकृतान हीयते । अत्रार्थविवादेपिति अर्थविनाद्मणान्मन्युकृतविनादेषु प्रमादाभिधाने प्रकृतादप्यर्थाद्धीयत इति प्रतीयते । यथाऽहमनेन फरप्राहं गृहीत इत्यावेदनसमये यस धृत्वा- ऽऽकृष्ट इति वदन्न वेवलं दडभाक् पराजीयते चापीति । नत्वदृष्टं छलं राजा मर्पयेद् धर्मसाधनः । भूतमेव प्रपद्येत भूतमूला यतः श्रियः ॥ अभूतमप्यभिहितं प्राप्तकाले परीक्षयेत् । प्रमादानोच्यते यत्तु तद्भूतमपि हीयते ॥ अथ सभ्यादिकृत्यम् सत्र वृहस्पतिः अज्ञानतिमिरोपेतान्संदेहपटलावृतान् । निरामयान्यः कुरुते शास्त्राञ्जनशलाकया । इह कीर्ति राजपूजां लभते स्वर्गतिं च सः । तस्मात्संशयमूढानां प्रकर्त्तव्यो विनिर्णयः ॥ इति । तथा लोभद्वेपादिकं त्यक्त्वा यः कुर्यात्कार्यनिर्णयम् । शास्त्रोदितेन विधिना तस्स यज्ञफलं भवेत् ।। सत्यं देवाः समासेन मनुष्यास्त्वन्तं विदुः । इहैव तस्स देवत्वं यस्य सत्ये स्थिता मतिः ।। शुद्धेषु व्यवहारेषु शुद्धिं यान्ति सभासदः । शुद्धिश्च तेषां धर्माद्धि धर्ममेव वदेत्ततः ॥ इति । राजा भवत्यनेनास्तु मुच्यन्ते च सभासदः । एनो गच्छति क र निंदा) या निंद्यते ॥

·व्यवहारप्रकाशः
नारदः
युक्तरूपं ब्रुवन्सम्यो नाप्नुयाद्वपकिल्लिपम् ।
ब्रुवाणस्त्वन्यथा सभ्यस्तदेवोभयमाप्नुयात् ।।
बृहस्पतिः
असत्यनिर्णये साक्षिसभ्याध्यक्षमहीभुजाम् ।
अप्रत्ययोज्यशश्च सानरके पतनं तथा ।
कात्यायन:
सम्यग्विहाय सद्भावं गूढं कार्यस्य यत्र वे।
निर्णय त्वन्यथा कुर्युर्न यथा विहितं तु तत् ।।
यत्रानेन विधानेन क्रियते कार्यनिर्णयः ।
तत्र सत्यं हतं सम्यैरनृतेन दुरात्मभिः ॥
न्यायशास्त्रमतिक्रम्य सभ्यैर्यत्र विनिश्चितम् ।
तत्र धर्मो ह्यधर्मेण हतो हन्ति न संशयः ॥ इति ।
हन्ति सभ्यानिति शेपः ।
नारदः
तस्मात्सभ्यः सभां प्राप्य रागद्वेपविवर्जितः।
वचस्तथाविधं ब्रूयाद्यथा न नरके यतेत् ॥
वृषो हि भगवान् धर्मस्तस्य यः कुरुते त्वलम् ।
यूपलं तं विदुर्देवास्तस्माद्धर्म न लोपयेत् ।।
एक एव सुहृद्धों निधनेऽप्यनुयाति यः ।
शरीरेण समं नाशं सर्वमन्यत्तु गच्छति ॥
धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः।
तस्माद्धर्मो न हन्तव्यो मा नो धर्मो हतो वधीत् ।।
नोऽस्मान्सभ्यान हतो धर्मो मा वधीत् इति न हन्तव्य इत्यर्थः ।
मनुनारदहारीता योधायनय प्रथमे
पादो धर्मस्य कर्तारं पाठः साक्षिणमृच्छति ।
पादः समासदः सन्पिादो राजानमृच्छति ।।
धमा सिद्धस्त्वधर्मेण सभा यत्रोपतिष्ठते ।
शल्यं नास्स निकृन्तन्ति विद्धास्तर सभासदः ॥

·सभ्यादिकृत्यम् २९ यत्र धर्मो ह्यधर्मेण सत्यं यत्रानृतेन तु । 'हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः ॥ इति । नारदः यत्र सम्यो जनः सर्वः साध्वेतदिति मन्यते । स निःशल्यो विवादः स्यात् सशल्यः स्यादतोऽन्यथा ॥ इति । यथा नपत्यमृक्पातैर्मृगस्य मृगयुः पदम् । नयेचथानुमानेन धर्मख नृपतिः पदम् ॥ इति । नारदः किन्तु राज्ञां विशेपेण स्वधर्ममभिरक्षताम् । मनुष्यचित्तवैचित्र्यात्परीक्ष्या साध्यसाधुता ।। असत्याः सत्यसंकाशाः सत्याचासत्यसनिभाः । दृश्यन्ते विविधाचारास्तस्माद्युक्तं परीक्षणम् ।। सलबद्दश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाडिव । न तल विद्यते व्योग्नि न खद्योतो हुताशनः ।। तस्मात्प्रत्यक्षदृष्टोऽपि युक्तमर्थः परीक्षितुम् । परीक्ष्य ज्ञापयन्नान धर्मात्परिहीयते ॥ इति । तलं भूतलम् ॥ नारद: कश्चित्कृत्वाऽऽत्मना चिह्र द्वेपात्परमुपद्रवेत् । युक्तिहेत्वर्थसम्बन्धैस्ता युक्तं परीक्षणम् ॥ चिह्नं व्रणादिकं । युक्तिरापत्तिः। हेतुरनुमानं । अर्थः प्रयोजनं। सम्बन्धः सन्निधिः पूर्वकलहो वा । परीक्षणं चान भूतेन व्यवहारनयनार्थम् । मनुरपि बा_विभावयेल्लिंगर्भावमन्तर्गतं नृणाम् । स्वरवर्णेगिताकारैश्चक्षुपा चेष्टितेन च ॥ याज्ञवल्क्योऽपि असाक्षिकहते चिह्नयुक्तिभिवागमैन च । द्रष्टव्यो व्यवहारस्तु कूटचिकृताद्भयात् ॥ असाक्षिकहतविषयेन क्षतादिचिह्नदर्शनमात्रेण निश्चिनुयात् । किन्तु युक्त्यादिनापि परीक्षणीयमित्यर्थः ।

·३० व्यवहारप्रकाशः अथ स्मृत्यादिवलावलम् तत्र याज्ञवल्क्यः स्मृत्योर्विरोधे न्यायस्तु बलवान्व्यवहारतः । अर्थशास्त्रात्तु बलवद्धर्मशास्त्रमिति स्थितिः ।। इति । स्मृत्योः धर्मशास्त्रयोः परस्परविरोधे न्यायः उत्सर्गापवादादिरूपः बलवान् समर्थः उत्स- गांपवादादिन्यायानुसारेण विरोधपरिहाराय विषयव्यवस्था कार्येत्यर्थः । स च न्यायः कुतोऽव- गन्तव्य इत्याह व्यवहारल इति व्यवहारादृद्धव्यवहारादन्ययव्यतिरेकरूपात् । यथा निहते लिसितं नैकमेकदेशविभावितः । दाप्यः सर्व नृपेणार्थ न ग्राह्यस्त्वनिवेदितः ॥ इति । अनेकार्थाभियोगोऽपि यावत्संसाधयेद्धनी । साक्षिभिन्तावदेवासी लभते साधितं धनम् ॥ इति च याज्ञवल्क्यकात्यायनस्मृत्योः। यथा या अनागमं तु यद्भुक्तं पित्रा पूर्वतरैखिभिः । न नच्छक्यमपाहतुं क्रमाप्रिपुरुपागतम् ।। अनागमं तु यो मुझे बहून्यव्दशतान्यपि । चौरदण्डेन तं पापं दण्डयेत्पृथिवीपतिः ॥ इति । एतदर्पस्तूपरिष्टात् स्फुटीभविष्यति । एवं सर्वत्र प्रसत्तापयादमाह-अर्थशास्त्रादित्यादिना । अर्थशाम्पमत्र धर्मशास्त्रान्तमेय राजनीत्यादि नौशनसादि तस्य धर्मशास्त्रानुसारेणेसनेन पूर्वमेव निरमत्यात् । सेन धर्मशास्त्रार्यशाप्रयोः धर्मशास्त्रकर्वप्रणीवतया धर्मशास्त्रान्तर्गतत्वेन स्वरूपतो विरोपामावेऽपि प्रतिपायस्य धर्मस्वार्थापेक्षया प्राधान्याचमतिपादकं धर्मशास्त्रं अर्यशासापे- क्षया यलयदित्युच्यते । यया प्पयहारानृपः पश्येद्विवािह्मणैः सह । धर्मशासानुमारेण मोघलोमविवर्जितः ॥ इत्येतद्धर्मशास्रम् । दिरप्पभूमिलामेम्पो मिलन्धिरा यतः । अतो यतेत तत्प्राप्तौ रक्षेत्सत्यं समाहितः॥ न्येतदर्थशास्त्रम् । एतयोः परिदिपये विरोधो मयति । यथा पचिपयहारे पादिप्रतियादिनोर्मध्ये एफम्य जयापपारणे धर्मशम्रानुमरणं भगति न मिग्रसस्थिः । अपरम्य पुनर्नयायधारणे मिलन्धिान धर्मशासानुमा । परिधे पिपयेऽपशामादमंगाम पलपदिति । अत एप द्वादशादानुपूची एवं पापंसमिससे भयंपाहिन एतदेवी प्रायमित्तगुरुमापनयेन ।

·३१ - स्मृत्यादिवलावलम् बृहस्पतिरपि धार्य मन्वादिक शासं नार्थशास्त्रं कथंचन | द्वयोर्विराधे कर्तव्यं धर्मशास्रोदितं वचः ॥ इति । नारदः यत्र विनतिपतिः साधर्मशास्त्रार्थशास्त्रयोः। अर्थशास्त्रोक्तमुसृज्य धर्मशास्त्रोक्तमाचरेत् ॥ धर्मशास्त्रविरोधे तु युक्तियुक्तो विधिः स्मृतः । व्यवहारो हि बलवान् धर्मस्तेनावहीयते ।। यात्यचारोऽपि चौरत्वं चौरश्वायात्यचौरताम् । अचारचौरतां प्राप्तो मांडव्यो व्यवहारतः ॥ सूक्ष्मो हि भगवान्धर्मः परोक्षो दुर्विचारणः । अतः प्रत्यक्षमार्गेण व्यवहारगतिं नयेद् ॥ इति । युक्तियुक्तः प्रमाणोपपन्नः । व्यवहारोऽत्र प्रमाणाप्रमाणसाधारणी लोकप्रवृत्तिः । तेन युक्ति विना व्यवहारमात्रेण धर्मो हीयते । अतः प्रमाणमनुसरणीयमित्यर्थः । प्रत्यक्षमार्गेणेत्यत्र च प्रत्यक्षशब्दः प्रमाणमानपरः। बृहस्पतिः केवलं शास्त्रमाश्रित्य न कर्तव्यो विनिर्णयः । युक्तिहीनविचारे तु धर्महानिः प्रजायते ॥ चौरोऽचौरः साध्यसाधुर्जायते व्यवहारतः । युक्ति विना विचारेण मांडव्यश्चौरतां गतः ।। इति । अथ शास्त्रपदं धर्मशास्त्रपरं । धर्मशास्त्राणि च पितामहेन दर्शितानि । वेदाः साङ्गास्तु चत्वारो मीमांसा स्मृतयस्तथा एतानि धर्मशास्त्राणि पुराणं न्यायदर्शनम् ॥ इति । दृष्टार्थविपया स्मृतिः अर्थप्रधानत्वादर्थशास्त्रतयाऽभिप्रेता । एतानि सा च स्मृतिभेद- कथनपुरस्सर विविच्याऽभिहिता भविष्यपुराणे । दृष्टार्था तु स्मृतिः काचिद् अदृष्टार्था तथाऽपरा । दृष्टादृष्टार्थरूपाऽन्या न्यायमूला तथाऽपरा ।। अनुवादस्मृतिस्त्वन्या शिष्टेर्दिया तु पञ्चमी । सर्वा एता वेदमूला दृष्टार्थी परिहत्य तु ॥ ।

·३२ व्यवहारप्रकाश तथा पाहुण्यं च प्रयोगश्च प्रयोगः कार्यगौरवात् । सामादीनामुपायानां योगो व्याससमासतः ।। अध्यक्षाणां च निक्षेपः कंटकानां निरूपणम् । दृष्टार्थेय स्मृतिः प्रोक्ता ऋपिभिर्गरुडाग्रज ॥ इति । संध्योपास्तिः सदा कार्या शुनो मांस न भक्षयेत् । अदृष्टार्थी स्मृतिः प्रोक्ता ऋपिभिर्ज्ञानकोविदैः ॥ पालाशं धारयेदंडमुभयार्थी विदुर्बुधाः । विरोधे तु विकल्पः स्याजपहोमश्रुतौ यथा ॥ श्रुतौ दृष्टं यथा कार्य स्मृतौ च तादृशं यदि । अनूक्तवादिनी सा तु पारिवाज्यं यथा गृहम् ।। इति । दृष्टार्थायाः स्मृतेरुदाहरणमात्रमिदं । एयं च सन्धिविग्रहादिदृष्टार्थविपया स्मृतिरर्थशास्त्र- मित्यर्थः । पागुण्यं पङ्गुणाः । ते च सन्धिविग्रहादयः । प्रयोगः कार्यगौरवात् । पाहुण्यस्यैव व्याससमासाभ्यां कर्त्तव्य इत्यर्थः । सामादीनामपि कार्यगौरवाद्वयाससमासाभ्यां योगः प्रयोगः कर्तव्य इत्यर्थः । जपहोमश्रुताविति । सूर्योदयावधि सावित्रीजपानुदिनहोमविपया यथा । अनूक्तयादिनी अनूदितवादिनी । यथा पुत्रेपणायाश्च वित्तपणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्य घरन्तीत्यनयाऽनूदितं । 'ब्राह्मणः प्रमजेद् गृहादिति मनुस्मृतिर्वदति विधत्त इत्यर्थः । सति वाक्ये तदनुसारेणैव निर्णयः कर्तव्यः । असति पुनर्देशाचारेण न स्वेच्छया । तथा च कात्यायन: अस्वा लोकनाशाय परानीकभयावहा । आयुर्वीजहरी राज्ञां सति वाक्ये स्वयंकृतिः ।। तस्माच्छास्त्रानुसारेण राजा कार्याणि साधयेत् । वास्यामावे तु सपां देशदृष्टेन संनयेद् ॥ इति । परानीकेत्यादि । परानीकात् परसैन्यतो भयावहा । स्वयंकृतिः वाक्यानादरेण निर्णीतिः । मनुः जातिजानपदान् धर्मान् श्रेणीधर्मांश्च धर्मवित् । ममीक्ष्य कुलधमांश्च स्वधर्म प्रतिपादयेत् ॥ बानि कर्माणि कुर्वाणा दूरे सन्तोऽपि मानवाः । प्रिया भवन्ति लोकस्य स्वे स्वे कर्मण्यवस्थिताः ।। मद्भिराचरितं यत्स्साद्वार्मिकच द्विजातिभिः । तद्देशमुलजातीनामविरुदं प्रकल्पयेदिति ॥ 1 - ·। । - । स्मृत्यादिवलावलम् जाति ह्मणत्वादिः । जनपदः अनेकग्रामसमुदाय: तद्वासिनो जानपदः तत्संगठान् । फुलं अतिकुलं भृगुकुलमित्यादि । तन्नियवान् धर्मान् समीक्ष्य स्वानि फर्माणीत्यनेनैव सिद्धः पुनः खे खे फर्मणीत्युपादानं प्रियत्वे हेतुत्वख्यापनार्थम् । सद्भिर्दोषरहितः वेदवादिभिः । तत् परंतु प्रकल्पयेत् । प्रकृष्टं व्यवहारेषु फल्पयेत् । अविरुद्धं शास्त्रेणेति शेपः । देशकुलजातीनाम- विरुद्धमिति सर्वज्ञनारायणः। गौतमः 'देशजातिकुलधर्माश्वानायैरविरुद्धाः प्रमाणम् । कर्पकरणिपशुपालकुसीदिकारवः स्खे स्खे घर्गे । तेभ्यो यथाधिकारमर्थान् प्रत्यवहृत्य धर्मव्ययस्थेति । देशधर्मः यथा भूमिकरकर्मकर- वेतनादियों यस्मिन् देशे प्रसिद्धः स तत्रैव प्रमाणम् । जातिधर्मः यथा आमीराणां दन्तारा- नादिः 1 कुलधर्मः यथा दध्यमन्थानादिः समयविशेपे पूडाकरणादि । आम्नायैर्वेदादिभिः । कर्पकादयः स्ये स्वे पर्ग इत्यत्र प्रमाणमित्यनुपज्यते । तेपां पारशी व्यवस्था तां तेभ्यः शाखा- विरुवा प्रत्यवहत्यावधार्य धर्मव्यवस्था कार्येत्यर्थः । कुलदेशधर्मयोर्लक्षणमाह कात्यायन: गोत्रस्थितिस्तु या येषां क्रमादायाति धर्मतः । बुलधर्म तु तं प्राहुः पालयेत्तं तथैव तु ।। यस्य देशस्य यो धर्मः प्रवृत्तः सार्वकालिकः । श्रुतिस्मृत्यविरोधेन देशधर्मः स उच्यते ।। प्रातिलोम्यप्रसूतानां तथा दुर्गनिरसिनाम् । वर्णानां नियतं धर्म न्यायोपेतं न चालयेत् ।। ti.rयाधायन: 'पञ्चधा विप्रतिपत्तिदैक्षिणतस्तथोत्तरलो यानि दक्षिणतस्तानि व्याख्यास्यामो यथैतदनुप- नीतेन सह भोजनं स्त्रिया सह भोजन पर्युपितभोजनं मातुलपितृष्वसहिपरिणयनमिति ययो- सरस्मिन् ऊर्णविक्रयः सीधुपानमुभयतो दद्भिर्व्यवहार आयुधीयकं समुद्रयानमितीतरदितरस्मि- कुर्वन्दुष्यतीतरस्मिन् । तदत्यनदेशप्रामाण्यमेव स्यान्मिध्येतदिति गौतमः । उभयं त्वनाद्रिये शिष्टस्मृतिविरोधदर्शनादिति । विप्रतिपत्तिधर्मशास्त्रविरुद्धा प्रतिपत्तिः । अत्र देशप्रामाण्यमेव स्यादिति पूर्वपक्षः । अन्यत्सर्व स्पष्टम् । अन विशेपमाह बृहस्पतिः प्रतिलोमप्रसूतानां तथा दुर्गनिवासिनाम् । देशजातिकुलानां च ये धर्माः प्राक्प्रवर्तिताः ।। ५व्यव.

·१४ व्यवहारप्रकाशः तथैव ते पालनीयाः प्रजा प्रक्षुभ्यतेऽयथा । जनाऽपरक्तिर्भवति चलं कोशश्च नश्यति ॥ उदुह्यते दाक्षिणात्यैर्मातुलस्य सुता द्विजैः । मध्यदेशे कर्मकाराः शिल्पिनथ गाशिनः ॥ मत्स्यादाश्च नराः पूर्वं व्यभिचाररताः स्त्रियः। उनरे मद्यपा नार्यः स्पृश्या नृणां रजस्वलाः ॥ सशजाताः प्रगृह्णन्ति भ्रातृभार्यामभर्तृकाम् । अनेन कर्मणा नैते प्रायश्चित्तदमाईकाः॥ विहिताकरणानित्यं प्रतिपिद्धनिपेपणात् । भक्ताच्छादौ प्रदायैपां शेपं गृह्णीत पर्थिनः ।। इति । प्रतिलोमप्रसूता हीनवर्णेनोत्कृष्टवर्णासु जाताः । दुर्गनिवासिनः धर्मोपदेशरहितंदेश- निवासिनः । पालनीया नोन्मूलनीयाः। नेते प्रायश्चित्तदमाईकाः दुष्टा अप्येते राजा न पाय- श्चित्तमाभ्यां योज्याः प्रजाप्रक्षोमजेनापरागादिप्रसगभयात् । कल्पतरुकारस्त्वाह, मैले प्रायश्चित्तदमाईका इति नैतैः प्रायश्चित्तं कार्य प्रायश्चित्तानपनेयपापत्वात् । नापि दंडनीयाः प्रजापक्षोभप्रसगादिति । अपरे पुनस्तेपां पापाभायादेव प्रायश्चित्तदंडाभाव एवेत्याचक्षते । विहिताकरणानित्यमित्यादिविहितस्य वर्णाश्रमरित्यस्य कर्मणः करणाप्रमादादि व्यतिरेकेणाऽसक दनानुष्ठनात्प्रतिपिद्धस्य चाभक्ष्यभक्षणादेर्नित्यमनुष्ठानादेषां भकाच्छादनपर्याप्तधनं विहाय शेपं राजा गृह्णीयात् । इदं च दण्डविधानं देशाचारातिरिक्तप्रतिपिद्धाचरणे न देशाचारकरणे। तर बृहस्पतिना दमनिषेधात् । अत एव गौतमोऽपि देशाचारव्यतिरेण सामान्यत एवाह । 'शिष्टाकरणे प्रतिपिद्धसेवायां च नित्यं चैलपिंडादूचं खहरणमि'ति । अनायं निर्णयः । देशजाति- कुलधर्माः श्रुत्यादिविरुद्धा अप्रमाण । तत्र शास्त्रेणैव राज्ञा निर्गतव्यं । कचित्प्रतिलोमजादी पुनः शास्त्रविरुद्धा अपि धर्मा न विचालनीयाः प्रजाप्रक्षोभवलादिभंगभयात् । न तु प्रमाणत्वादिति । यद्या अभर्तृकमाभार्याग्रहणं चातिर्पितम् । फुले कन्याप्रदानं च देशेपन्येषु दृश्यते । तथा प्राविवाहोप पारसीकेषु दृश्यते । तथैव दशराबादी श्राद्धे भुक्तं तु यैर्द्विजैः॥ तेभ्यः श्राद्धे पुनीनं केचिनेच्छन्ति देशिनः । दत्या धान्यं वसंतेऽन्यः शरदि द्विगुणं पुनः ।। भुज्यते बन्धकक्षेत्रं प्रविष्टे द्विगुणे धने । भुज्यतेऽन्यैरप्रविष्टमूल्यं तच विरुद्धयते ।।

·स्मृत्यादिवलावलम् इत्थं विरुद्धानाचारान्प्रभूतान निवर्तयेत् । देशजात्यादिधर्मस्य प्रामाण्यातु विरोधिनः॥ शास्त्रेणाती'नृपः सर्व शास्त्रं दृष्ट्वा प्रवर्तयेद् ॥ इति स्मृत्यंतरवचने शास्त्रविरुद्धस्यापि देशाद्याचारस्यानिवर्तनीयत्वमुत्तम् । तत्प्रभू- ताचारनिवर्सनेन प्रजाक्षोभादिप्रसङ्गभयात् न धर्माधारत्वेन पूर्वोदाहृतगौतमबोधायना- 'विवचनव्याकोपात् । यपुनः येषां परम्पराप्राप्ताः पूर्वजैरप्यनुष्ठिताः। त एव तैर्न दुष्येयुराचारैतरे पुनः ॥ इत्यापस्तंववचनम् । यश्च येपु देशेषु ये देवा येषु देशेषु ये द्विजाः । - येषु देशेषु यत्तोयं या च यत्रैव मृत्तिका ॥ येप देशेषु ये धर्मा धर्माचारास्तु यादृशाः। तन तान्नावमन्येत धर्मस्तत्रैव तादृशः। इति देवलवचनं तदपि शास्त्राविरुद्धाचारधर्मविषयं । कात्यायनेनापि शकस्य राज्ञः शास्त्रविरुद्धनिवर्त्तक्त्वमुक्तम् , नाशक्तस्य । यत्नेनैन विरुद्ध तु शक्तो राजा निवर्तयेत् । अशक्तितो न दोपः स्यादेप धर्मः स्मृतो बुधैः ॥ इति । नारदकात्यायनी यमच प्रथम श्रुतिस्मृतिविरुद्धं च भूतानामहितं च यत् । न तत्प्रवर्तयेद्राजा प्रवृत्तं चेनिवर्तयेत् । न्यायापेतं यदन्येन राज्ञाऽज्ञानकृतं भवेत् । तदप्याम्नायविहिते पुनाये निवेशयेत् ।। कात्यायनः अप्रवृत्तं कृतं यत्र श्रुतिस्मृत्यनुमोदितम् । नान्यथा तत्पुनः कार्य न्यायापेतं निवर्जयेत् ।। अस्मार्थ:-~-यद्देशविशेपे पूर्व यन्न वृत्तं यथा मध्यदेशनिवासिकर्मकराणां गाशनवर्जन यथा का प्राच्यानां मत्स्याशनवर्जन श्रुतिस्मृतिभ्यामनुमत्तम् । नान्यथा तत्पुनरन्यया न कार्य। अन हेतुमाह न्यायापेतं वियजयेत् । मत्स्यादिवर्जन तु न्याय्यमेवेत्यर्थः ।

·व्यवहारप्रकाश वृहस्पतिः भागशुल्कोचितदमे समापाण्मासिके करे । मर्यादा लेसिता कार्या नैगमाधिष्ठिता सदा ।। शास्त्रपयनतो रक्ष्या सन्दिग्धौ साधनं तु सा । तां दृष्ट्वा निर्णयं कुर्यात्यानिविष्टव्यवस्थया ॥ भागादिपु या मर्यादा व्यवस्था निरूपिता सा लेसिता कार्या नैगमैर्वणिम्भिरधिष्ठिता। शास्त्रवत् धर्मशास्त्रात् । सन्दिग्धौ सन्देहे सा लेखिता व्यवस्थैव साधन निश्चायिका । कात्यायन: देशस्यानुमतेनैव व्यवस्था या निरूपिता । लिसिता तु सदा कार्या मुद्रिता राजमुद्रया ॥ शास्त्रपद्यनतो रक्ष्या ता निरीक्ष्य विनिर्णयेत् । अभावे शास्त्रदृष्टस्य देशदृष्टेन यततः ॥ नेगमानुमतेनैव मुद्रितं राजमुद्रया । नैगमस्यैस्तु यत्कार्य लिखिते यद्वयास्थितम् ।। तस्मात्तत्सप्रयतेंत नान्यथैव प्रपतयेत् । प्रमाणं देशदृष्टं तु यदेवमिति निश्चितम् ॥ नेगमस्थैर्वणिमध्यनियासिभि शिल्पप्रभृतिभि । ॥ इति श्रीम महीमण्इलामण्डलश्रीनागमहामविपमप्रतिज्ञापरिपूरणपरायण- कलिकालवर्णप्रतापलकेश्वरशरणागतराशनपजरपरमवैष्णवरिपुगज सिंहेत्यादिनिखिरविरदराजीविराजमानमानोसतमहाराजाधिराजश्री पृथ्वीच देवविरचिते धर्मतावकलानिधी महानियन्धे ध्यव हारप्रकाशेप्परहारस्वर पत दम्यवहारनिर्णेतृप्रावि याम्ममासम्यादिनिरूपण नाम प्रथम उल्लास ॥ J ·आसेधा अथासेधः तन्न नारद वक्तव्येऽर्थे न तिष्ठन्तमुत्झामन्तं च तद्वचः। आसेधयेद्विवादार्थी यावदाह्रानदर्शनम् ॥ इति । आसेधो नाम राजाज्ञयाऽयरोधः। वक्तव्येऽर्थे सन्दिग्धेऽर्थे । न तिष्ठन्तं निर्णयायामपत- मानम् । न केवलमप्रवर्त्तमान। तथा तद्वच अर्थिवच, उत्तामन्त अपमन्यमानं । यावदाद्वान- दर्शनं व्यवहारदर्शनार्थ राजाज्ञया यावदाहूय इत्यर्थः । तस्य भेदानाह स एव स्थानासेधः कालकृतः प्रगसात्कर्मणस्तथा । चतुर्विधः सादासेधस्तमासिद्धो न लंधयेत् । स्थानासेपो गृहदेवकुलादिस्थानान्न चलितव्य यदि चलसि तदा राजाज्ञाविक्रम इत्येवं- रूपः । एवमन्यनापि । कालकृतः भोजनात्पूर्व यदि न ददासीत्येवमादिः। प्रवासात् यद्यदत्वा यात्रा करोपीत्यादिः । कर्मण अदत्या यदि पण्यं प्रसारयसि तदा राजाज्ञातिकम इत्यादिरूपः। न पुनर्निरीक्षणादेर्निरोध । तबासेबुरेव दढस्मरणात् । कात्यायन: उत्पादयति यो हिंसां देयं वा न प्रयच्छति । याचमानाय दोशील्यादाकृष्योऽसौ नृपाज्ञया । आवेय तु नृपे कार्यमसन्दिग्धे प्रतिश्रुते । बदाऽऽसेधं नियुंजीत यापदाह्वानदर्शनम् ॥ क्रियार्थिनावरुद्धः सन्नासेधं चेद्विलक्ष्येत् । स्वहस्तेनाऽपि रोद्धच्यो यद्यसौ तां विभावयेत् ।। आसेधयोग्य आसेधमुत्क्रामन् दण्डमर्हति । आसेपर्यस्त्वनासेध्यं राज्ञा शास इति स्थितिः ।। इति । असन्दिन्थे मतिभुत इति अर्थिना राशि निवेदिते कार्ये असन्दिग्धे राहा विचार्यत्वेन निधिते प्रतिश्रुते प्रतिज्ञाते च सति तदासेध तस्य प्रत्यर्थिन आसेधं नियुजीत कुर्यात् । याव- द्राशा आहूयते । यदि पुनरसी वादी ता क्रिया के विभावयितु शक्नुयाचदा वहस्तेनापि रंध्यादित्यर्थः। पितामहः राजाज्ञा लच्चिता येन करणीया विशेषतः। सप्तांगस तु राजस्य द्रोहस्तेन कृतो भवेत् ॥

·ट व्यवहारप्रकाशः कचिदासेधातिकमेऽप्यपराधाभावमाह नारदः नदीसंतारकांतारदुर्देशोपप्लवादिपु । आसिद्धस्तं परासेधमुत्क्रामन्नापराभुयात् ॥ यस्त्विन्द्रियनिरोधेन व्याहारोच्छ्वासनादिभिः । आसेधयेदनासेधेः स दण्ड्यो न त्वतिक्रमी ॥ सम्भूतेऽर्थे य आसिद्धः प्रत्यासेधयते स तम् शास्यो भवेत्तदा दण्ड्यो घसम्भूते स एव तु ॥ आसेधयेतां यदि वै सन्दिग्धेऽर्थे परस्परम् । तयोरतिक्रमे धर्म्य तत्र दण्डं प्रकल्पयेत् ।। सम्भूते यथार्थभूते स आसिद्धः तं आसेपक प्रत्यासेघयते तदा शास्यो भवेत । कात्यायन: वृक्षपर्वतमारूढा हस्त्यश्वरथनौस्थिताः । विपमस्थाच ते सर्वे नाऽऽसेध्याः कार्यसाधकैः ।। बृहस्पतिः शास्त्रोद्वाहोद्यतो रोगी शोकार्शोन्मत्तबालकाः। मचो वृद्धोमियुक्तश्च नृपकार्योधतो व्रती ॥ आसने सैनिकः संख्ये कर्पको वापसंग्रहे । विषमस्याश्च नासेंध्याः स्त्रीसनाथास्तथैव च ॥ इति । रोगी आसेधानुचितरोगवान् । वृद्धाः आसेधानहवार्द्धकः । संख्ये संग्रामे। वापसंग्रहे अन्नानां वपने सस्यसचयने च । व्यासः योगी यियक्षुरुन्मत्तो धर्मार्थी व्यसनी व्रती। दानोन्मुखो नाभियोज्यो नासेध्यो नाह्वयेच तम् ॥ यिक्षुः यष्टुमिच्छुः । "नारदो निवेटुकामो रोगाों पियक्षुर्व्यसने स्थितः । अभियुक्तस्तथान्येन राजकार्योद्यतस्तथा । गां प्रचार गोपालाः सस्याबापे कृपीनला। शिल्पिनथापि तत्कालमायुधीयाथ विग्रहे ।।

·आसेधः
8
अप्राप्तव्यवहारश्च दूतो दानोयतो नती।
विपमस्थाच नासध्या न चतानाहयेन्नुपः ॥
निवेष्टुकामो विवाहोत. । अप्राप्तव्यवहार• अपूर्णपोडशवः । विपमस्थाः
उत्पन्नसकंटाः।
कात्यायन:
अभियुक्तश्च रुद्धश्च तिष्ठेद्यश्व नृपाज्ञया ।
न तस्यान्येन कर्त्तव्यमभियुक्तं विदुर्बुधाः ।।
वादिनः समागमनानन्तरं राजादिकर्तव्यमाह स एव ।
काले कार्यार्थिनं पृच्छेत्प्रणतं पुरतः स्थितम् ।
किं कार्य का च ते पीडा मा भैपीयूँहि मानव ॥
केन कस्मिन्कदा कस्मात्पृच्छेदेवं सभागतः ।
एवं पृष्टः स ययात्ससभ्यै मणैः सह ॥
विमृश्य कार्य न्याय्यं चेदाहानार्थमतः परम् ।
मुद्रो वा निक्षिपेत्तस्मिन्पुस्पं वा समादिशेत् ॥
कि कार्यमिति देयाप्रदानादेर्विज्ञानार्थ प्रश्न । का च ते पीडेति हिंसाया. । केनेत्यादिः
कर्तृदेशकालकारणपरिज्ञानार्थ प्रभः ।
अन प्रणतमित्यनेन शनादिधारणाद्यौद्धत्याभावः सूचित.। अत एव शखदिधारणे
दण्डमाहोशनाः।
सशस्त्रोऽनुत्तरीयो वा मुक्तकच्छः सहासनः ।
पामहस्तेन वा स्त्रग्वी यदन् दण्डमवाप्नुयात् ।।
न्याप्यं न्यायाई । जन्मान्तरे मया धन दत्तमसौ न प्रयच्छतीतिवद्विचारायोग्यं यदि
रसदेदिपः । तेश्य वियपदे मनुः
क्षन्तव्यं प्रभुणा नित्यं क्षिपतां कार्यिणां नृणाम् ।
चालयद्धातुराणां तु कुर्वता हितमात्मनः॥
यःक्षिप्तो मर्पयत्यात्तस्तेन खर्गे महीयते ।
यस्त्वैश्वर्यान्न क्षमते नरकं तेन गच्छति ॥ इति ।
क्षिपता निन्दता । आते गर्यालाभाद्' दुखितै । यमर्षयति सहते तेन व महीयत
इत्यन्वय । वादिनिवेदनानन्तरं यादिवचन लेसक फलकादो लिखेत् ।

·. व्यवहारप्रकाशः च नारदकात्यायनी रागादिना यदेकेन कोपितः करणे वदेत् । तिदोमिति लिखेत्सर्व वादिनः फलकादिषु ॥ इदं च लेसनमनिमविचारोपयोगितया । अनन्तरकृत्यमाह बृहस्पतिः यस्याभियोगं कुरुते तत्वेनाऽऽशंकयाऽथवा । तमेवाहानयेद्राजा मुद्रया पुरुषेण वा ॥ अत्रैव कारणाभियुक्ततरस्य व्युदासः । उत्तरदाने तस्यानधिकारात् । अत एव कात्यायन: अधिकारोऽभियुक्तस नेतरस्यास्यसंगतेः ।। इति । असंगतिरसम्बन्धः 1 अभियुक्तानपि कांश्चिदनाहातव्यानाह कात्यायन: अकल्पवालसचिरविपमस्यक्रियाकुलान् । कार्यातिपातिव्यसनिनृपकार्योत्सवाफुलान् ।। मत्तोन्मत्तप्रमचा-भृत्यानाहानयेच्नृपः ।। - न हीनपक्षां युवति कुले जातां प्रसतिकाम् । सर्ववर्णोत्तमां कन्यां ता ज्ञातिप्रभुकाः स्मृताः॥ इति ।. 12. क्रियाकुलः नित्यनैमित्तिकादिकर्मकरणव्यप्रः । कार्यातिपाती यस्यागच्छतो गुरुतरं कार्य नश्यति । व्यसनी इष्टवियोगादिदुःसवान् । मत्तो मदनीयद्रव्येण स्खलितबुद्धिः । उन्मचो मह पित्तादिना प्रमत्तः सर्ववानवधानशीलः । हीनपक्षामनायां । युवतिमिति तस्या एवं विशेषगं । फुले जातां सत्कुलप्रमयां । सर्ववर्णोत्तमा नामणी याचपेक्षयोत्तमवर्णामित्यन्ये । ताः पूर्वोक्ताः यतो सातिप्रमुकाः झातिपरताः । अन्ये चानाहातव्या निवेष्टुकाम इत्यादिना नार- दोका आसेघप्रकरणनिरूपिना इहाप्यनुसंधेयाः । अन्न कचिदपयादमाइ म एय। तदधीनसटुम्विन्यः खरिण्यो गणिराय याः। निकुला याच पतिताम्नासामाहानमिप्यते ।। इति । तदधीनगुम्यिन्य: गोपशोण्डिकादिग्नियः। निगुला: निर्यातयः । यदा तु राहा कृतेऽप्याहाने अकल्पत्यादिना स्वयं गन्तु न शमोति तदा प्रतिनिधि प्रेपयेत् । या प.वृहस्पतिः अप्रगल्भनहोन्मनदगीपालगेगिणाम् । पूर्वोत्तरं पदेवन्यूनियुनोन्योध्या नरः ॥ इति । Tr an ।

·सपल्लव आसेधः पूर्वोत्तरं भापामुत्तरं च । बन्धुत्रादिः । अन्य पदासीनः। तस्त्र विशेषणं नियुक्त इति। तथा च कात्यायन: इत्यरोऽप्यभियुक्तेन प्रेरितोऽधिकृतो मतः । समर्पितोऽर्थिना योऽन्यः यरो धर्माधिकारिणि । प्रतिवादी स विज्ञेयः प्रतिपन्नच यः स्वयम् ॥ इति । अयमर्थः-इतरोऽपि विवादाऽसम्बन्ध्यपि अभियुक्तेन प्रतियादिना प्रेरितः प्रतिगादीकृतः सन् वादिना उत्तरवादित्वेन मतः संमत अधिकृतोऽधिकारी भवति । तथा अन्यो प्रतिवादी वादिप्रतिनिधिर्विज्ञेयः स च परः प्रतियादिना स्वयं प्रतिपन्नो यदि भवतीति केचित्तु स्वयंप्रतिपन इति पदमन्यथा व्याचक्षते । यथा स्वयमेव कृताभ्युपगमोऽपि वादिनः प्रतिवादिनो वा प्रति. निधिर्भवति चेद्वादिनोरनुमती भवतीति । पितामहः पिता भ्राता सुहृद्वाऽपि बन्धुः सम्बन्धिनोऽपि वा । यदि कुर्युरुपस्थानं वादं तत्र प्रवर्तयेत् ।। यः कश्चित्कारयत्किञ्चिन्नियोगायेन केनचित् । तत्तेनैव कृतं ज्ञेयमनिवत्यं हि तत्स्मृतम् ॥ इति । 'कात्यायनोऽपि 'अर्थिना सनियुक्तो या प्रत्यार्थप्रहितोऽपि वा। 53 यो यस्यार्थे विवदते तयोर्जयपराजयौ ।। बृहस्पतिरपि मात्विग्वादे नियुक्तश्च समौ संपरिकल्पिती । यज्ञे स्वाम्यामुयात्पुण्यं हानि यादेऽथवा जयम् ॥ इति । अनियुक्तस्यासम्बन्धिनः परार्थवादे दण्डमाह नारदः यो न भ्राता न च पिता न पुत्रो न नियोगकन् । परार्थनादी दण्ड्यः स्याद्वयाहारेषु विपन् । फात्यायनोऽपि दासाः कर्मकराः शिष्या नियुक्ता बान्धवास्तथा । पादिनो न च दण्ड्याः स्युर्यस्ततोऽन्यः स दण्डभार । यदा पुनरफल्पादिप्रेपितमतिनिधिना न व्यवहारनिष्पत्तिस्तदा तेपामपाहानं यानादिना कार्यम् । ६व्यव.

·४२ व्यवहारप्रकाशः थी 'बाह हारीतः देश कालं च विज्ञाय कार्याणां च बलाबलम् । अकल्पादीनपि शनैर्यानैराहानयेन्नृपः ॥ ज्ञात्वा नियोग येऽपि स्युर्वने प्रबजितादयः । तानप्याह्वानयेद्राजा गुरुकार्येप्पकोपयन् ।। इति । गुरुवरकार्यविषयेऽभियोग इत्यभियुक्तस्यैवाद्वानमावश्यकम् । तत्र कात्यायनेन प्रतिनिधेर्निषेधाभिधानात् । यथा ब्रह्महत्यासुरापाने स्तेये गुर्वङ्गानागमे । अन्येष्वसम्यवादेपु प्रतिवादी न दीयते ॥ इति । असभ्यवादानप्याह स एव । मनुष्यमारणे स्तेये परदाराभिमर्शने । अभक्ष्यभक्षणे चैव कन्याहरणपणे ।। पारुप्ये कूटकरणे नृपद्रोहे तथैव च । प्रतिवादी न दाप्यः स्यादर्थिप्रत्यार्थिनोरपि ॥ प्रतियादी प्रतिनिधिः । मनुष्यपदं ब्राह्मणव्यतिरिक्तपरं स्तेयपदं घमासणसपन्धि. वर्णेतरद्रव्यस्तेयपरम् । परदारशब्दश्च गुरुस्त्रीव्यतिरिक्तविपयः । अन्यथा ब्रह्महत्येत्यादिना पुनरुक्तिप्रसङ्गात् । प्रतिवादी प्रतिनिधिः । यत्र पुनर्व्ययहारमध्ये यादिप्रतिवादिनोरन्यतरस्य विपत्तिस्तत्र विशेपमाह वृहस्पतिः पूर्वोत्तरेऽभिलिखिते यत्र वादी प्रमीयते । प्रत्यर्थी तत्सुतस्ताभ्यां व्यवहारं विशोधयेत् ।। अनिर्णीते विवादे तु विप्रलब्धो मवेनृपः । जयदानदमं न स्यात्तस्मात्कार्याणि निर्णयेत् ॥ इति । आहूतस्यानागमने दण्डमाह बृहस्पतिः आहूतो यस्तु नागच्छेदीद्वन्धुपलान्वितः । अभियोगानुरूपेण तस्य दण्डं प्रकल्पयेत् ।। कात्यायनोऽपि आहूतस्त्वरमन्येत यः शक्तो राजशासनम् । खस्स कुर्यावृपो दण्टं विधिदृष्टेन कर्मणा ।। इति ।

·सपल्लव आसेघः ४३ स दण्डः कुन्न कियानित्यत्राह स एव । हीने कर्मणि पञ्चाशन् मध्यमे तु शतावरः । गुरुकार्येषु दण्डः स्यान्नित्यं पञ्चशतावरः ॥ इयं च संख्या कार्यापणानाम् । कल्पितो यस यो दण्डस्त्वपराधानुसारतः । पणानां ग्रहणं तस्मात्तन्मूल्यं वा न राजतम् ॥ इति तेनैवाभिहितत्वात् । अन शक्तपदोपादानादापदादिनाऽनागमने न दण्डफल्पना किन्तु पुनराह्वानं कार्यम् । अत एवाह व्यास परानीकहते देशे दुर्भिक्षव्याधिपीडिते । कुर्वीत पुनराहानं न दण्डं परिकल्पयेत् ।। हारीतोऽपि राजिर्फ दैविक कार्यमभियुक्तस तत्चतः । स्वस्थाने चान्तराले वा यात्येवं न तु दोपभाक् ॥ तत्त्वतः परमार्थतो यदि कार्यमभियुक्तस्य स्यात्तदा न दण्डः । अपरमार्थत्वे तु तं दण्ड- यित्वा पश्चान्यायं राजा प्रवर्तयेत् । तथा चाह स एव । प्रतिष्ठाप्यस्तु यत्नेन सोज्यथा दण्डभाग्भवेत् । दण्डयित्वा पुनः पवादाजा न्यायं प्रवर्चयेत् ।। इति । दूतविपये कात्यायन देशकालवयाशच्यायपेक्ष भोजनं स्मृतम् । आकारकस्य सर्वत्र, इति तबविदो विदुः ।। पपमुकप्रकारेण मुद्रालेख्यादिना प्रत्यर्थिन्यानीते' समनन्तरकृत्यमाह पितामहः सभायाः पुरतः स्थाप्योऽभियोगी वादिना तथा । ईप्सितेऽन्यत्र वा स्थाने प्रमाणं सोऽन्यथा न तु ।। इदं च स्थापनं दुष्टलक्षणप्रच्छादनपरिहारार्थमतस्तादृशबन्धुजनाद्यसकोगें स्थाने स्थाप्य इत्यर्थः । समनंतर राज्ञा पृष्टोऽभियुक्तः स्खोपयोगिवृत्तान्तं सर्वमावेदयेत् । अभियोत्तृवावेदनमात्रेण गझोऽर्थिप्रत्यार्थिनयत्यापरिचयात् तत्परिचयस्य च राज्ञः कर्तव्यत्वेनाभिधानात् । अतोऽर्मागेव भाताना. यादिप्रतिवादिनैनत्यनिश्चयायाभियुक्तस्य वृत्तान्तस्तन्मुखेणावगन्तव्यः । अतः प्रत्यर्थिनोऽपि वृत्तान्तावेदनमस्तीति स्थितम् ।

·१४ व्यवहारप्रकाशः नारदः आज्ञालेखे पट्टके शासने वा आधौ परे विक्रये वा क्रये वा। राज्ञे कुर्यात्पूर्वमावेदनं य- स्तस्य ज्ञेयः पूर्ववादो विधिज्ञैः॥ आज्ञालेसादिविषयं यो राशे पूर्वमावेदयति तस्य भापावादित्वमित्यर्थः । एवं सर्वत्र प्रसक्ती क्वचिदपवादमाह स एव । यस वाऽभ्यधिका पीडा कार्य वाऽभ्यधिकं भवेत् । तस्यार्थिवादो दातव्यो न यः पूर्व निवेदयेत् ॥ अर्थिवादः पूर्वपक्षः। कात्यायनोऽपि यस्थ स्यादधिका पीडा कार्य वाऽप्यधिकं भवेत् ।। पूर्वपक्षो भवेत्तस्य न यः पूर्व निवेदयेत् ॥ योभयोरपि परस्परमर्थिप्रत्यर्थिभावः साध्यभेदाद्युगपद्भवति तनोत्कृष्टजातेबहुपीडस्य वा विवादः पूर्व द्रष्टव्यः । तथा चाह बृहस्पतिः अहंपूर्विकया यातामर्थिप्रत्यर्थिनौ यदा । वादो वर्णानुपूर्येण ग्राह्यः पीडामवेक्ष्य वा ॥ भिन्नवर्णत्वे वर्णापेक्षयाऽसमानरर्णत्वे वर्णापेक्षया समानवर्णत्वे पीडापेक्षयेति व्यवस्था । यत्र पुनरनेकानि नियताप्रित्यर्थिवादियुग्मानि युगपत्याप्तानि तर दर्शनक्रममाह मनुः अर्थानर्यावुभौ बुवा धर्माऽधों च केली । वर्णक्रमेण सर्वाणि पश्येत्कार्याणि कार्पिणाम् ।। इति । अर्थः प्रयोजनं अनर्थोऽलाभ,धर्मोऽनाऽधिको नाति च बुद्धा धार्मिकस्य कार्य प्रथम अधर्मो धर्माभावमात्रम् । यो असमीणों । वर्णक्रमेणेवि माझणस्य विवाद प्रथमतो रमा रातो राजन्यस्येत्यादिक्रमेण एतदभावे धार्मिकत्यादिक्रमेण तस्याप्यभावे अर्थित्यादिक्रमेण विमाययेत् जानीयात् । कात्यायन: गृहीतग्रहणो न्यायो न प्रायों महीभृता । तस्य वा तत्समप्पं सात्म्यापर्यद्वा परस्य वन ।। गृहीवप्रहण इति गमत इति प्रण यस्तु । अर्थिना स्वमार्यसिद्धार्थ प्रत्यर्थिनो पदाइ सर प्रत्यर्थिने दायित्या। परम्य उमयानुमतम्य अन्यस्य या मीपे यायद्विपारं स्थापयिरया ध्यपहारः प्रपतनीय इत्यर्थः। द्रष्टव्यम्।

·भापा "अभियोक्त्रादीनामुक्तिक्रममाह स एव । तत्राभियोक्ता प्राग्नुयादभियुक्तस्त्वनन्तरम् । तयोरन्ते सदस्यास्तु प्राविवाकस्ततः परम् ॥ इति । माग्नूयात् प्रतिज्ञा कुर्यादिअर्थः। अध भाषा वत्र वृहस्पतिः उपस्थिते ततस्तस्मिन्यादी पक्षं प्रकल्पयेत् । इति । निकटस्थे प्रतिवादिनि पूर्वपक्षवादी लेसयेदित्यर्थः । वत्र भापा तत्स्वरूपमुक्तं स्मृत्यन्तरे अर्थवद्धर्मसंयुक्त परिपूर्णमनाकुलम् । साध्यवद्वाचकपदं प्रकृतार्थानुपन्धि च ॥ प्रसिद्धमविरुद्धं च निश्चितं साधनक्षमम् । संक्षिप्तं निखिलार्थ च देशकालाविरोधि च ॥ वर्तुमासपक्षाहोवेलादेशप्रदेशवत् । स्थानावसथसाध्याख्याजात्याकारवयोयुतम् ॥ साध्यप्रमाणसंख्यावदात्मप्रत्यर्थिनामवत् । परात्मपूर्वजानेकराजनामभिरङ्कितम् ॥ क्षमालिङ्गात्मपीडावत्कथिताहदायकम् । पदावेदयते राजे तद्भापेत्यभिधीयते ।। इति । अर्थवत् प्रयोजनवत् । परिपूर्ण अध्यहारनिरपेक्षम् । अनाकुलं असंशयिताक्षरम् । साम्यवत् सिपाधयिपितार्यान्वितम् । वाचकपदं गौणलाक्षणिकपदरहितम् । प्राकृतार्थाविरोधि पूर्वनिवेदितार्थाविरुद्धम् । प्रसिद्धं लोकप्रसिद्धार्थविषयम् । अविरुद्धं पुरराष्ट्रराजप्राद्विवाकराजाद्य- विरुद्धं तथा पूर्वापराविरुद्धम् । प्रत्यक्षादिप्रमाणाविरुद्धं व्यवहारिकधर्माविरुद्धं च । निश्चित अर्थान्तरसन्देहरहितं च । साधनक्षम साधनाईम् । संक्षिप्तं अनतिविस्तृतम् । निखिलार्थ अन- वशेषितवक्तव्यम् । देशकालाविरोधि-तत्र देशाविरुद्वं मध्यदेशीय क्रमुक्क्षेत्रमनेनापहृतमित्येव- मादिविरोधरहितम् । कालाविरुद्धं शिशिरकालीनाम्रफलसहस्रमपहृतमित्येवमादिरहितम् । देशी मध्यदेशादिः । प्रदेशस्तदेकदेशः । स्थानं तदन्तर्वतिप्रामादिः । आवसयो गृहादिः । साध्यं मणादानादि । आख्या नाम । जातिः विप्रत्यादिः। साभ्यप्रमाणे साध्यं भूम्यादितस्य प्रमाण. मियता। संख्या एकत्वादिः । परात्मपूर्वजानेकराजनामभिरङ्कितम् । परः प्रतिवादी आत्म ·व्यवहारप्रकाशः धादी । पूर्वजास्तयोः पित्रादयः । अनेके राजानो भुक्तिकालीनाः ॥ एप नामानि तम्विहितम् । अवार्यवत्वादीनि देशकालाविरोधित्वान्तानि अर्थिप्रत्यर्थिनामधेयसहितानि सफलव्यवहारसाधा- रणानि ततस्तैः सर्वत्र भापायामवश्यं भवितव्यम् । तद्वयतिरेकेण कुत्रापि साध्यनिष्पत्तेर्विधातुम- शक्यत्नात् । वर्षादीनि तु विशेपणानि सर्वाणि न सर्वतोपयोगीनि । कतिपयैर्विनापि तन साध्य- निष्पत्तिदर्शनात् । अतो यन येपामुपयोगस्तर तेपां निवेशनं कर्तव्यं नेतरत्राऽपि । तत्र वर्ण- दिकालानां वृद्धियुक्तधनद्वैगुण्यादिविवादे आधिक्रयप्रतिमहादिविवादपौर्यापर्यज्ञाने उपयोगः । तथा च कात्यायन: देशश्चैव तथा स्थानं सन्निवेशस्तथैव च। जातिः संज्ञाधिवासश्च प्रमाणं क्षेत्रनाम चा॥ पितृपैतामहं चैत्र पूर्वराजानुकीर्तनम् । स्थावरेषु विवादेषु दशैतानि निवेशयेत् ।। इति । अधियासः समीपदेशवी जनः । क्षेत्रनाम शालिक्षेत्रं मुगक्षेत्रमित्यादि । साध्याख्या- जात्याकारवयसां चौर्यास्वामिविक्रयादिप्यर्थवियादेपूपयोगः । संख्याप्रमाणयोर्गणिमतुलिमादि- द्रव्यवियादे चोपयोगः । क्षमालिङ्गानामुपेक्षितधनादिधिषादेपूपयोगः । आत्मपीडाया ऋणिक- लग्नकविवादादावुपयोग इत्यादि । एवं चार्थवत्त्वादिभिः सह वर्षादीनां ययोपयोग क्वचित्क्वचि- निवेशनमित्यनुसन्धेयम् । हारीतः आसनं शयनं यानं तानं कांस्यमयोमयम् । धान्यमश्ममयं वस्त्रं द्विपदं च चतुप्पदम् ॥' मणिमुक्ताप्रयालानि हीरका रूप्यकाञ्चनम् । यदि द्रव्यसमूहः स्यात्संख्या कार्या, तथैव च ॥ यस्मिन्देशे च यद्रव्यं येन मानेन मीयते । तेन तस्मिस्तदा संख्या कर्त्तव्या गणकादिभिः ।। इति ।। कात्यायन: निवेश्य कालं य च मासं पक्षं तिथि तथा । वेलां प्रदेशं विपयं स्थानं जात्याकृती पयः॥ साध्यप्रमाणं द्रव्यं च संख्या नाम तथात्मनः । राज्ञां च क्रमशो नाम निवासं साध्यनाम च ॥ फ्रमापितॄणां नामानि पीडामाहर्टदायको । क्षमालिगानि चान्पानि पदं संकीर्य कल्पयेत् ।। इति ।

·मापा बृहस्पतिकात्यायनी प्रतिज्ञादोपनिर्मुक्तं साध्यं सत्कारणान्वितम् । निश्चितं लोकसिद्धं च पक्षं पक्षविदो विदुः ।। इति । प्रतिज्ञादोपाः प्रतिज्ञाहान्यादयस्तैनिमुकं तद्रहितम् । साध्यं सिद्धययमयुक्तम् । सत्कार- णान्वित असिद्ध्यादिदोषरहितहेत्वन्धितम् । निश्चितं निरूढतात्पर्यकम् । लोफसिद्धम्- अथणादेप झोकानामविश्वासो भवति यथा यस्य धनसंभावनेव नास्ति स यदि ब्रूयात ममानेन नियुतं गृहीतमिति । एवविधो हि लोकविरुद्ध ईदृशो यो न भवति स लोयसिद्धस्तम् । वृहस्पतिरपि अल्पाक्षरप्रभृतार्थो निःसन्दिग्धस्त्वनाकुलः । विरोधिकारणैर्मुक्तो विरोधिप्रतिपेधकः ॥ एवमादिगुणान् सम्यगालोड्य च सुनिश्चितः ।। पक्षः कृतः समादेयः पक्षामासस्ततोऽन्यथा ॥ इति । अल्पाक्षरप्रभूतार्थः अल्पैरेवाक्षरैर्विवक्षितार्थयोधकः । निःसदिग्धः मामय सहस्रं धारयति न वेत्येवमादिसन्देहरहितः । अनाकुलः साध्यविपर्ययव्याप्तसाधकरहितसाधकः। विरोधिकारणैर्मुक्तः यथाऽयं पूर्व मया सम विभक्तः संप्रत्यधिकधनो जातः अतः पुनर्विभज्य ददात्विति विरोधिकारणसहितस्ततोऽन्यो विरोधिकारणैर्मुक्त । विरोधिप्रतिरोधकः प्रतिवाद्यभिम- तार्थप्रतिबन्धकः । कण्टकोद्धारतर्कयानित्यन्ये । अन सर्वत्र भाषा प्रतिज्ञा पक्ष इति पर्यायाः । पक्षभेदानाह बृहस्पतिरेव चतुर्विधः पूर्वपक्षः प्रतिपक्षस्तथैव च । चतुर्धा निर्णयः प्रोक्तः कैश्चिदष्टविधो बुधैः ॥ शामियोगस्तथ्यं वै लब्धेऽर्थेऽभ्यर्थनं तथा । वृत्ते वादे पुनायः यक्षो ज्ञेयश्चतुर्विधः ।। भान्निा, शंका, माहिए, तध्यं यदर्शनम् । लब्धेऽर्थेऽभ्यर्थनं मोहस्तथावृत्ते पुनः मिया ।। इति । याज्ञवल्क्यः प्रत्यर्थिनोज्नतो लेख्यं यथाऽदितमर्थिना । समामासतदाहर्नामजात्यादिचिह्नितम् ॥ इति । अर्ध्यत इत्यर्थः सोऽस्यास्तीत्यर्थी । तत्प्रतिकूल: प्रत्यर्थी । अमतः समक्षम् । ययावेदिवं यथा येन प्रकारेण यत्साध्य पूर्वमावेदित तत्तथैव लेख्य नान्यथा। तथा सति हीन वादिता स्यात् ।

·व्यवहारप्रकाशः तथा च नारदः अन्यवादी क्रियाद्वेपी नोपस्थाता निरुत्तरः। आहूतप्रपलायी च हीनः पंचविधः स्मृतः॥ इति । अन पूर्व वेदनकाले कार्यमानस्य लिखितत्वात् प्रत्यर्थिसमक्षं समामासादिविशिष्टस्य लिखितत्वेन न पुनर्लेसनमनर्थकं अयमेव च परस्परं भेदो भापाया आवेदनस्य च ] जात्यादी- त्यादिपदेन अर्थवत्त्वादीनां संग्रहः । एतच्च भूमी फलके या प्रावियाकः काठिन्यादिना लेखयित्वा आवापोद्वापाभ्यां संशोध्य पत्रे विनिवेशयेत् । तथा च कात्यायन: पूर्वपक्षं स्वभावोक्तं प्राविवाकोऽथ लेखयेत् । पाण्डुलेखेन फलके ततः पने विशोधितम् ।। इति । खभावोक्तं न भयाधुपाधिनोक्तम् । शोधनं च उत्तरदर्शनात्यागेर कार्यम् । सथा प बृहस्पतिः ऊनाधिकं पूर्वपक्षं तानद्वादी विशोधयेत् । न दद्यादुत्तरं यारत् प्रत्यर्थी सभ्यसन्निधौ ॥ नारदोऽपि भाषाया उत्तरं यावत् प्रत्यर्थी नाऽभिलेखयेत् । अर्थी तु लेसयेत्तावद्यारद्वस्तु विवक्षितम् ।। इति । कात्यायनः अधिकान् शातयेदर्थान् हीनांश्च प्रतिपूरयेत् । भूमौ निवेशयेत्ताधापनार्थोऽभिवर्तितः ॥ नारद: शोधयेसूर्ववादं तु यापनोत्तरदर्शनम् । अवष्टब्धस्योत्तरेण निवृत्तं शोधनं भवेत् ॥ इति । यदि पूर्वपक्षशोधनात्पूर्वमेयोत्तरं सभ्या दापयन्ति तदा ते दण्ड्याः । रागालोमादिसा- दिना दण्डविधानात् । ततस्तान दण्डयित्वा राजा पुनर्व्यवहार प्रवर्तयेत् । . . अथाऽनादेयव्यवहारादयः कात्यायनः देशकालविहीनश्च द्रव्यसंरयाविवर्जितः । साध्यप्रमाणहीनच पक्षोऽनादेय इप्यते ।। बृहस्पतिः मृपायुक्त क्रियाहीनममाराक्षरमाकुलम् । पूर्वपक्षं लेरायनो वादे हानिः प्रजायते ॥

·अनादेयव्यवहारादयः वृहस्पतिः कात्यायनश्च प्रथमे न्यायं खं नेच्छते कर्तुमन्यायं वा करोति यः । न लेसयति यस्त्वे तस पक्षो न सिद्धथति ॥ विरुद्धश्चाविरुद्धश्च द्वारप्यथा निवेशिती। एकस्मिन्यत्र दृश्येते तं पक्षं दूरतस्त्यजेत् ।। बृहस्पतिः राज्ञा विवर्जितो यस्तु पश्च पौरविरोधकृत् । राष्ट्रस्य वा समस्तस्य प्रकृतीनां रथैर च ॥ अन्येऽपि ये पुरग्राममहाजनविरोधकाः । अनादेयास्तु ते सर्वे व्यवहाराः प्रकीर्तिताः ॥ अप्रसिद्ध सदोपं च निरर्थ निःप्रयोजनम् । असाध्यं वा विशुद्धं वा पक्षं राजा विजयेत् ।। इति । अप्रसिद्धादीना लक्षणान्याहस एव न केनचित्कृतो यस्तु सोप्रसिद्ध उदाहृतः । अन्यार्थे स्वार्थहीनश्व सदोपः परिकीर्तितः ॥ अल्पापराधः स्वल्पार्थो निरर्थक इति स्मृतः । कार्यबाधाविहीनस्तु विज्ञेयो निष्प्रयोजनः ।। कुशीदाद्यः पदहीनो व्यवहारो निरर्थकः । धाक्पारुप्यादिभिश्चैव विजेयो निष्प्रपोननः ।। न मानेन प्रदातव्यं शशगंगकृतं धनुः । असंभाव्यमसाध्यं तं पक्षमाहुर्मनीषिणः ॥ यस्मिन्नावेदिते पक्षे प्राविकज्य राजनि । पुरे राष्ट्रे विरोधः साविरुद्धः सोऽभिधीयते ।। अप्रसिद्ध यथा पौर्णमास्याममायाम्याया या दक्षिणावृद्धिर्हिगुणा पुराणोक्तार वद्रियाद इत्यादि । सदोषो यथा असहप्रदीपप्रभयाऽय स्यगृहे व्यपहरतीत्यादिः । निरर्यको यथामनेन सस्मिदं निरीक्षितः मामकी लिभा अनेनापढ़तेति वा । निप्पयोननो यथा देवशर्माऽस्महममीपे सुखरमधीत. इत्यादिः । अथवा ऋणादानायैश्चतुर्दशभिरयविषय॑यहादीनो निरर्यफ। पाक्पारुष्यादिभिाहिंसात्महीनो निप्पयोनन इदि । शिष्टं स्पष्टम् । कात्यायन: पुरराष्ट्रविरद्धच यश्च राजा विवर्जितः । अनेकपदसंकीर्णः पूर्वपसो न सिध्यति ।।

·व्यवहारप्रकाशा अनेकपदसंकीर्णः नानाविवादपदयुक्तः । यथा मदीया भूमिरनेनापहृता, मदीयमूर्ण न प्रयच्छति, सुवर्ण चास्य हस्ते निक्षितं तदपलपतीत्यादिः । न त्वनेकवस्तुसंकीर्ण इति मदीयमनेन गौरश्वो धनं वसनं चापहृतमित्यादेरदुष्टत्वात् । एवमनेकः पक्षो युगपन्न सिध्यतीत्यर्थे । न तु नानापक्षनिर्देशात्तस्य हानिः स्यात् किन्तु राजा तत्त्वयुभुत्सया तदपि क्रमानिरूपयितुं लेखयेत् । अत एव कात्यायन: बहुप्रतिशं यत्कार्य व्यवहारे सुनिश्चितम् । कामं तदपि गृह्णीयाद्राजा तत्त्वयुभुत्सया ॥ इति । नारदबृहस्पती एकस्य बहुभिः सार्द्ध स्त्रीभिः प्रेप्यकरैस्तथा । अनादेयो भवेद्वादो धर्मविद्भिरुदाहतः ॥ इति । बृहस्पतिः गुरुशिष्यो पितापुत्री दम्पतीस्वामिभृत्ययोः । एतेपां समवेतानां व्यवहारो न विद्यते ॥ अन गुरुशिष्यादीनां न सर्वथा व्यवहाराभावः किन्तु भापोत्तरश्रवणपूर्वकं राजा न विचारणादिप्रकारानादरेण कारयेत् । अपि तु प्रकारान्तरेण तत्त्वमवगम्य यथातत्त्वमवस्थाप्य विवादमुपशमयेदित्यर्थः। नारदः इप्सूयासमुत्थेपु संरम्भे कामहेतुके । दम्पती विवदेयातां नाजातिए न राजनि ।। इति । एषु विपयेषु क्षातिप्वेव विषदेतामित्यर्थः । अन्यार्थमर्थहीनं च प्रमाणागमवर्जिते । लेख्यहीनाधिकं भ्रष्टं मापादोपा धुदाहताः ।। अन्यार्यादीनां लक्षणान्याह स एव अर्थे साधारणेऽप्येक एकार्थे वाऽनियुक्तकः । लेसयेद्यस्तु भापायामन्याय तां विदुर्बुधाः ।। "एक एय गणस्य कार्यमेकस्य वा कार्य अनियुक्तोऽसवन्धी या यस्यां मापायां लेखयेत् सान्यार्थी। ब्रह्महाध्यमिति यो उपान्मोहाद्वदेत्त यः। साध्यं च मोचपेनत्र द्रव्यहीनां तु तां विदुः ॥ उतंसाध्यं धादिना यम्यां सज्यते मा भाषाऽर्थहीनेसर्थः । तथा ·अनादेवव्यवहारादय 39310 गणिमे तुलिमे मेये तथा क्षेत्रगृहादिके । यन संख्या न निर्दिष्टा सा प्रमाणविसर्जिता ॥ गणिमं पर्णक्रमुकादि । तुलिम सुवर्णरजतादि । मेय फुडवादिना ब्रीह्यादि । एव च गणिमादिसल्याहीना प्रमाणविवर्नितेत्यर्थ । विद्यया प्राप्तमाध्याप्तं लब्धं कीतं क्रमागतम् । तनैव विद्यते यत्र सा भापा स्यादनागमा । समा मासस्तथा पक्षस्तिथिर्वारस्तथैव च । यौतानि न लिख्यन्ते लेख्यहीना तु ता विदुः ।। लेखयित्वा तु यो भाषामनिर्दिष्टे तथोत्तरे । उदिशेत्साक्षिणः पूर्वमधिका ता विनिर्दिशेत् ।। यत्र सादुभयं सनं निर्दिष्टं पूर्वयादिना। सन्दिग्धमिन लेख्येत भ्रष्टा भाषा तु ता विदुः ॥ यत्र पक्षद्वयमपि वादिनैव निर्दिष्ट स्यात्ता भ्रष्टा विदुरिति । पुनः स एव भिन्नक्रमो व्युत्क्रमार्थः प्रकीर्णार्थी निरर्थक । अतीतकालो निद्दिष्टः पक्षोमादेय इष्यते ॥ भिन्नक्रमादीना लक्षणान्याह स एव यथास्थाननिवेशेन नैव पक्षाऽर्थरल्पना । शस्यते न स पक्षस्तु भिन्नक्रम उदाहृतः ।। न्यस्ताक्षरसस्थान भिन्नम इत्यर्थ । व्युत्नमार्थस्तु व्यवहितसबन्धेनाऽर्थप्रतीतिकृत् । प्रकीर्णर्थो विक्षिप्तार्य । तथा मूलमर्थ परित्यज्य तद्गुणो पत्र लिरयते । निरर्थक' स वै पक्षो भूतसाधनपतिः ॥ भूतकालमतिकान्तं द्रव्य या हि विद्यते । अतीतकालः पक्षोऽसौ प्रमाणे सत्यपि स्मृतः ।। यस्मिन्पक्षे द्विधा साध्यं भिन्नकालविमर्शनम् । विमृश्यते क्रियाभेदात्म पक्षोद्दिष्ट उच्यते ॥ इति । भूतसाधन मूलभूतसाधन । भूतगलोऽपरिभूत पाल । तया । अन्यानपि पक्षाभासान्स एवाह ।

·व्यवहारप्रकाशः अन्याक्षरनिवेशेन अन्यार्थगमनेन च । आकुलं तु भवेल्लेख्यं क्रिया चैनाकुला भवेत् ।। "उपेक्षा यत्र साध्यस्य विशति दश वा समाः।। शक्तौ येन कृता यादे तस्य पक्षो मृपा भवेत् ।। साधनं सह साध्येन निर्दिष्टं यत्र लेपयेत् । उक्तिक्रमविहीनत्वात्सोऽपि पक्षो न सिध्यति ॥ नियासाध्यं साधनं प्रमाणम् । भृगुरपि उत्सृष्टं यत्र हीनेन कल्प्यं वाऽप्येकमेकतः । तत्र पक्षो न साध्या स्थाच्छास्त्रशिष्टविवर्जितः ।। विरुद्धश्चविरुद्धश्च द्वारप्यों निवेशिती। एकस्मिन्यत्र दृश्येते तं पदं दूरतस्त्यजेत् ॥ हीनेन हीनरादिना। पितामहोऽपि परस्परविरुद्धानि यः पदानि निवेशयेत् । विरुद्धपदसंकीर्णा भापा तस न सिध्यति ॥ कात्यायन: आगमः परिभोगश्च व्याच्छित्तिः प्रार्थना गुणाः।। एतच्चतुष्टयं प्रादुर्भापादोपास्त्वकारणम् ॥ आगमो धनप्राप्त्युपायः प्रतिग्रहादिः । परिभोगो यथेष्टविनियोगप्रवाहः।-व्याच्छिचिः देशविप्लवादिना मुक्तिविच्छित्तिः । प्रार्थना युक्तिभिर्भोगागमकीर्तनम् । एतदागमादिचतुष्टयं भापाया गुणा इति प्राहुः । ये पुनरागमादयः अकारणं निवेशकारणं विना भापायां निवेशिवास्ते भापादोपा इति प्राहुरित्यर्थः । अतोऽकांक्षितस्याऽऽवापः अनाकाक्षितस्य घोद्धारः कार्यः । एवंविधं पक्षं सपदि वर्तमसमर्थ प्रत्याह वृहस्पतिः अभियोक्ताऽप्रगल्मलाद्वक्तुं नोत्महते यदा। तस्य कालः प्रदातव्यः कालशक्यनुरूपतः ।। फात्यायनोऽपि मतिनोंत्सहने या विनादे वक्तुमिच्छतोः । दातव्यस्तर कालः स्यादप्रित्यार्थिनोरपि॥ सत्यनिर्णयार्थ यादिप्रतिपादिनोाक्यं विलंच्याऽपि प्रोतव्यमिति वासर्यम् ।

·उत्तरम् अत एव नारदोऽपि श्वो लेसनं वा लभते व्यहं सप्ताहमेव वा ।। इति । इत्यनादेयव्यवहारादय अथोत्तरम् तत्र बृहस्पतिः विनिश्चिते पूर्वपक्षे ग्राह्याग्राह्यविशेपिते । प्रतिज्ञार्थे स्थिरीभूते लेखयेदुत्तरं ततः ॥ विनिश्चिते स्वरूपनोऽधारिते । प्राह्यामाद्यविशेपित इति । उपादेयविशेपणोपादानेन हेयविशेषणत्यागेन च पूर्वपक्षे विशिष्टतया ससभ्येन प्राड्विाकेन ज्ञापिते सति । प्रतिज्ञार्थे स्थिरे जाते उत्तरं लेखयेदित्यर्थः । 'प्रतिज्ञादोपनिर्मुक्तमित्यादिपक्षलक्षणमभिधाय बृहस्पतिकात्यायनी यदा त्वेनंविधः पक्षः कल्पितः पूर्वनादिना । दद्यात्तत्पक्षसंबद्ध प्रतिवादी तदोचरम् ।। याज्ञवल्क्यः श्रुतार्थस्योत्तरं लेख्यं पूर्वावेदकमनिधी । भुतार्थस्य श्रुतभापार्थस्य प्रतिनादिन उत्तरं लेख्यम् । अत्र विशेपमाह हारीतः साधारणी च या भूमिर्यच द्रव्यं गणाश्रितम् । एकस्य प्रार्यमानस्य न वदेदुत्तरं युधः ॥ इति । यदा पुनः शालीनत्यादिना प्रतिपादी तयोत्तर दातुमसमर्थः तदा समयमपि लभते । यथा प बृहस्पतिः शालीनत्याद्भयाों या प्रत्यर्थी स्मृतिविभ्रमात् । कालं प्रार्थयते यत्र तत्रेमं लथुमर्हति ।। एकाहत्यहपंचाहसप्ताहं पक्षमेर या । मासं ऋतुनयं वर्ष लभते शक्यपेक्ष्या ।। कात्यायन: श्रुत्वा लेख्यगतं त्व, प्रत्ययी कारणादि । कालं विवादे याचेत तस्य देयो न संशयः॥ सद्यो वैकाहपंचाही त्र्यहं चा गुल्लावात् । समेन्मासं निपक्षं वा सप्ताहं या माणादि ।

·व्यवहारप्रकाशः अत्र विपयव्यवस्थामाह स एव । सद्यःकृतेपु कार्यपु सद्यएव विवादयेत् । कालातीतेषु वा कालं दद्यात्प्रत्यर्थिने प्रभुः॥ तथा सद्यःकृते सद्योवादः समातीते दिनं क्षिपेत् । पडाब्दिके त्रिरात्रं तु सप्ताहं द्वादशाब्दिके। विंशत्यब्दे दशाहं तु मासाद्धं या लभेत सः । मासं त्रिंशत्समातीते त्रिपक्षं परतो लभेत् ॥ अखतन्त्रजढोन्मत्तवालदीक्षितरोगिणाम् । कालं संवत्सरादार स्वयगेव यथेप्सितम् ।। कालं शक्ति विदित्वा वै कार्याणां च वलायलम् । अल्पं वा बहुकालं वा दद्यात्प्रत्यर्थिने विभुः ।। यो वा यस्मिन्समाचारः पारंपर्यक्रमागतः । तं प्रतीक्ष्य यथान्यायमुत्तरं दापयेन्नृपः ।। दिगन्तरं प्रपन्ने वा अज्ञाताथ च वस्तुनि । मूलं वा साक्षिणो वापि परदेशस्थिता यदा ॥ तत्र कालो भवेत्पुंसां स्वदेशे वक्तुमागमात् । दिनं मासार्द्धमासौ तु ऋतुः संवत्सरोज्थया । क्रियास्थित्यनुरूपस्तु देयः कालः परेण तु ॥ समातीते संवत्सरातीते । यो यस्मिन्निति यस्मिन् देशे कुलादौ वा । मूलमिति विवाद- पदीभूतं वस्तु अस्माल्लब्धमनेन या प्रीतमित्यभियुक्तोऽयं कथयति स मूलपदेनोच्यते । यक्तुं उत्तरं गदितुं कालो भवेत् कालो देय इत्यर्थः । आगमात् मूलस्य साक्षिणां च देशान्तरस्थितानामा- गमनपर्यन्तम् । क्रियास्थितिः कार्यगौरवलाघवस्थितिः । तथा संवत्सरं चामनको जरो व्याधिपपीडितः । दिगन्तरात्पृच्छनीय वस्तुन्यकृतनिर्णयः ॥ दिगनरादिति ण्यलोपे पानी । तेन तदाऽऽसाधः। दिगन्तरं च संवत्सरसमायगठागतं वियक्षि संपरसरं प्रतीक्षणीय इत्यर्थः । पालदानापवादमाद याज्ञवल्क्यः साहसस्नेयपारुप्यगोभिशापात्यये स्त्रियाम् । विरादयेत्मद्य एर कालोऽन्योच्छया स्मृतः ॥

·उत्तरम् साहसं विपशस्त्रादिना व्यापादनादि । स्तेयं चौर्यम्। पारप्यं वाग्दण्डपारुष्यम्।गौर्दोग्धी। अभिशापः पातकाऽभिशंसनम् । अत्ययः विवादविषयप्राणधनाऽतिपातः तस्मिन् । स्त्रियां पुलखियां चरित्र विवादे दास्यां खत्वविवादे । विवादयेत् उत्तरं दापयेत् । अन्यत्र ऋणादानादिषु । इच्छ- येति वादिप्रतिवादिसभ्यसभापतीनामिति शेषः । बृहस्पतिकात्यायनी साहसस्तेयपारुप्यगोऽभिशापे तथात्यये । भृमी विवादयेक्षिप्रमकालेऽपि वृहस्पतिः ।। अकालोऽन विवादकालः । यथा आयुधीयानामायुधसंग्रहणादिकालः । नारद: गोभूहिरण्यस्त्रीस्तेयपारुप्यात्ययिकेषु च । साहसवभिशापे च सद्य एव विवादयेत् ॥ आत्ययिकस्वरूपं चाह कात्यायन: व्यपैति गौरवं यत्र विनाशः स्याद्गवां तथा । कालं तत्र न कुर्वीत कार्यमात्यविकं हि तत् ॥ इति । पुनः कात्यायन: धेनावनइहि क्षेत्रे स्त्रीपु प्रजनने तथा । न्यासे याचितके चैव तथैव ऋयविक्रये ॥ कन्याया दूषणे स्तेये कलहे साहसे निधी । उपधा कूटसाक्ष्ये च सद्य एव विनादयेत् ॥ प्रजननमत्र विवाहः । प्रसूतिसमर्थवडयादीत्यन्ये । उपधौ कूदनाणकादिव्यम्हाररूपे छले इति । उपधिर्व्याज इति पारिजातः । भयादिवशादभ्युपगतमुपधिरिति चन्द्रिकाकारः। सत्तरलक्षणमाहतुर्नारदप्रजापती पक्षस व्यापकं सारमसन्दिग्वमनाकुलम् । अव्याख्यागम्पमित्येतदुत्तरं तद्विदो विदुः ।। इति । पक्षस्य पूर्वपक्षस्य व्यापकमाच्छादकं निराकरलसमर्थमित्यर्थः । सारं न्याय्यम् । असन्दिग्धं खण्डश्लेपादिरहितम् । अनाकुलं पूर्वापराविरुद्धम् । अव्यार यागम्यं मुरोधम् । "नारद: पूर्वपक्षार्थसंबद्धं व्यापकं नातिभूरि च । सारभृवममन्दिग्धमपक्षकांशसम्भवम् ॥ अर्थिगमगूढार्य देयमुनग्मीदृशम् ।। इति । - ·व्यवहारप्रकाश: अपक्षकांशसम्भवं अनवशे पितस्वपक्षैकदेशम् । अर्थिनवं अर्थिश्नुतम् । तद्भेदानाह कात्यायन: सत्यं मिथ्योत्तरं चैत्र प्रत्यनस्कंदनं.तथा । पूर्वन्यायविधिश्चैवमुत्तरं स्याचतुर्विधम् ।। बृहस्पतिरपि मिथ्या संप्रतिपत्तिश्च प्रत्यवस्कंदनं तथा । प्राङ्न्यायथोत्तराः प्रोक्ताश्चत्वारः शास्त्रवेदिभिः ।। इति सत्योत्तरखरूपमाह वृहस्पतिः श्रुत्वाभियोग प्रत्यर्थी यदि तचं प्रपद्यते । सा तु संप्रतिपत्तिः स्याच्छास्त्रविद्भिरुदाहृता ।।. तत्त्तं तद्रूपत्वम् । कात्यायनोऽपि साध्यस्य सत्यवचनं प्रतिपत्तिरुदाहता॥ इति ।। यथा सुवर्णशतं मयं धारयत्ययमित्यभियुक्ते सत्य धारयतीत्युत्तरम् । मिथ्योत्तरलक्षणमाइ बृहस्पतिः अभियुक्तोऽभियोगस्य यदि कुयात्तु निहवम् । मिथ्या तत्तु विजानीयादुत्तरं व्यवहारतः ।। प्रजापतिरपि यावदावेदितं किंचिन्मत्संबद्वमिहार्थिना । तावत्सर्व मम मतं नेति मिथ्योत्तरं स्मृतम् ॥ इति । कात्यायनोऽपि श्रुत्वा भाषार्थमन्यस्तु यदा तं प्रतिषेधयेत् । अर्थतः शब्दतो वाऽपि मिथ्या तन् जेयमुत्तरम् ।। सदाह व्यासः मियतनामिनानामि तदा तर न मनिधिः ।. अजातश्याम्मि तन्काल इति मिथ्या चतुर्विधम् ।।. मिध्येनदिति शब्दम्योदाहरणं अवशिष्टमर्यत इत्यस्य । प्रत्ययस्कंदनलक्षणमाह बृहस्पति अधिना लेखितो योग्यः प्रत्यर्थी यदि तं तथा । प्रपय कारणं घूयादाधयं भृगुरप्रवीत् ।। यया-गदीयरूपमगामोन गृहीतमित्यु मन्यं गृही प्रविदतां प्रतिप्रदादिलच्यामिति या .

·उत्तरम् कारणाभिधानेन यदि पूर्वपक्षमयस्कंदति प्रत्यर्थी तदा तदुत्तरं प्रसवस्कंदनं भवतीति । प्राङ्न्याय- लक्षणमातुहस्पतिकात्यायनौ आचारेणायसन्नोऽपि पुनर्लेखयते यदि । सोभिधेयो जितः पूर्व प्राङ्न्यायस्तु स उच्यते ॥ आचारेण व्यवहारधर्मेणावसन्नो लब्धभङ्गोऽर्थी यदि पुनर्लेसयेत्पुनरभियोगं कृत्वा सभान्तरे भाषां लेखयेत् । सोऽभिधेय इत्यादि । सोऽर्थी पूर्वमस्मिन्विषये मया जित इति यत्राभिधीयते स प्राङ्न्याय इत्यर्थः । हारीतोऽपि अस्मिन्नर्थे ममाऽनेन वादः पूर्वमभूत्तदा । जितोऽयमिति चेद्यात्प्राङ्यायः स्यात्तदुत्तरम् ॥ इति । संकीर्णोत्तरविषये व्यासः मिथ्योत्तरं कारणं च स्यातामेकन चेदुभे । सत्यं वापि सहान्येन तत्र ग्राह्यं किमुत्तरम् ।। मिथ्याकारणयोर्वापि ग्राह्यं कारणमुत्तरम् । यत्प्रभूतार्थविषयं यत्र वा स्यात्कियाफलम् ॥ उत्तरं तत्र तज्ज्ञेयमसंकीर्णमतोऽन्यथा । मिध्याकारणोत्तरसांकर्ये कारणोत्तरावलंयनेन निर्णयः । यथा मदीया गोरमुस्मिन्काले नष्टा सा चैतस्य गृहे तिष्ठतीत्युक्ते मियतद्वदसि तत्कालात्प्रागपि महहे स्थिता मगृहे जाता वेति । अथवापिशब्दाभ्यां सत्यमिध्याकारणोत्तराणामपि संकरे कारणोत्तरमेव प्राह्यमिति दर्शि- तम् । एवं च प्रतिपादिन एव क्रिया देयेत्यर्थः । यथा पष्टयभियोगे मिथ्येतत् चत्वारिंशद्गृहीताः विंशतिर्दत्ता विंशति धारयामीति । यत्प्रभूतार्थविषयमिति । एकं प्रभूतार्थविपयमिति । एक प्रभूतार्थविषयमुत्तरमितरदन्यथा तत्र प्रभूतार्थविषयमुपादाय निर्णेतव्यं । यथा शताभियोगेऽशी- तिमिध्या विंशतिमात्रं गृहीतं तच्च दत्तमित्यन मिथ्यांशस्य प्रभूतार्थविषयत्वान्मिथ्योत्तरमेव प्रासं तेन पूर्ववादिन एवं क्रिया देयेत्यर्थः । एवं मिध्यापाड्न्यायसंकरे कारणप्राङ्न्यायसंकरे च प्रभूतार्थविपयमेव ग्राह्यमित्यर्थः । अतोऽन्यथा संकीर्णमुत्तर भवतीति शेषः । यन वा स्यात् क्रियाफलमिति । यन मिध्याकारणो- त्तरादिसंकरे लिपितादिनिर्णयसाधनं भवति तदुत्तर अप्रभूतार्थविषयमपि पूर्व प्रायमित्यर्थः । कात्यायन: अपय कारणं पूर्वमन्यं गुरुतरं यदि । प्रतिवाक्यगतं ब्रूयात्साध्यमेतद्धि नेतरत् ।। आदी यदा लघुकारणमुक्त्वा ततोऽपर गुरुवारणमभिधत्ते तदा गुस्सारणोत्तरमादर. णीय नेवरदिति । ८व्यव० ·५८ व्यवहारप्रकाशः अधोत्तराभासाः तत्र बृहस्पतिः प्रकृतादन्यन्मध्यस्थं न्यूनाधिकमसङ्गतम् । अव्याप्यसारं सन्दिग्धं प्रतिपक्षं न लेखयेत् ॥ प्रकृतादन्यन् अर्थान्तरम् । यथा मदीयोऽश्वोऽपहृत इत्यभियोगे एतदीया गोर्मया क्रीता तद्धनं दत्तमित्यादि । मध्यस्थं यथा सुवर्णशतापहाराभियोगे बहूनि सुवर्णानि पूर्व मया दत्तानी. त्यादि, प्रकृतादन्यवक्तव्यमिति कचित्त्याः तत्र उत्तरविभाजकोपाधिमत्वेनाप्रतिसंहितमित्यर्थः । न्यूनं साध्यमात्राभिधानं साधनमात्राभिधानं वा । अधिकं उपयुक्तादप्यधिकम् । यथा श्वानामपहारस्याभियोगे नैवं तेषां दत्तत्वात्नीतत्वाचेति । असंगतमपार्थकं अन्यापि सकलपक्षा- नाच्छादकं यथा अश्वद्वयापहाराभियोगे एकोऽश्वो दत्त इति । असारं न्यायविरुद्धम् । यथा सुवर्णशतमनेन वृद्ध्या गृहीतं वृद्धिरेव दत्ता न मूलमित्यभियोगे सत्यं वृद्धिर्दत्ता न मूलं गृहीत- मिति । सन्दिग्धं व्याख्याव्यतिरेकेणानवगतोद्देश्यार्यकं। यथाऽभियोगे मयागृहीतास्ताः सम्प्रति दातुमहमलमिति । अत्र मया गृहीता इत्यत्राकारप्रश्लेपस्तदभावश्च । अलमिति विधिनिषेधश्च । कात्यायनः सन्दिग्धमन्यत् प्रकृतादत्यल्पमतिभूरि च । पक्षकदेशव्यापीह तत्तु नैवोत्तरं भवेत् ॥ यद्वयस्तपदमव्यापि निगूढार्थ तथाऽऽकुलम् । च्याख्यागम्यमससारं च नोत्तरं स्वार्थसिद्धये ॥ पक्षकदेशे यत्सत्यमेकदेशे च कारणम् । मिथ्या चैवैकदेशे च संकरातदनुत्तरम् ॥ इति । निगूढार्थ सुवर्णशताभियोगे किमहमेव धारयामीत्यत्र ध्वनिना प्राशिवाकः सभ्यो पा अर्थी वान्यस्मै धारयतीति सूचना । एके देशे च यत्सत्यमित्यादिना संकीर्णोत्तरमनुत्तरत्वेन प्रतिपादितम् । तदुदाहरणं कश्चिद्वदति यथा शताभियोगे दत्ते यदि वदति मया शतं न गृहीतमेव किन्तु पंचाशत्पणा गृहीतास्तत्रापि पंचविंशतिः पणाः परिशोधिताः पंचविंशतिपणान् धारया- मीति । अत्र पंचाशत्पणेषु मिथ्यात्वं पंचविंशतिपणेषु संप्रतिपत्तिः पंचविंशतिपणेषु कारणमिति भवति संकीर्णोदाहरणं इदं चोत्तराभासत्वाद्धयमिति तदयुक्तम् । किं न भवत्येवैतद् यत्किंचि- गृह्यते किंचिच न गृह्यते गृहीतमपि या किंचित्परिशोध्यते किंचिच धार्यत इति भूतमपि वा न वक्तव्यम् । तत्र तावन्न भवतीति वक्तुं न शक्यते । एवंविधार्थस्य लोके बहुलमुपलम्भात् । न च तथाभूतमपि न वक्तव्यम् । अन्यथाभिधाने मिथ्याभिधानप्रसंगात् । किं च यदा शतं पणा गृहीताः पंचाशत् पणाः शोधिताः तदा शतामियोगे किं वक्तव्यं न तावन्मिध्येतदिति शतस्य गृहीतत्वात् । नापि परिशोधिता इति शतस्यापरिशोधनात् । तेनावश्यं संकीर्णोत्तरं वक्तव्यम् ।

·उत्तराभासा । अथोच्यते नोत्तरद्वयेन साकर्य किन्तु यथोदाहृतरेव सत्यमिथ्याकारणरूपैरुत्तरै । न च तत्रो त्तरान्तराभाव । एतावदेव हि वक्तु युज्यते यन्मया शत न गृहीतमिति । एतावता च मिथ्या- भिधान न भविष्यति । शतस्यागृहीतत्वादेव । नापि सकीर्णत्वम् । मिथ्यामात्रेणोत्तरत्यात् । तद- युक्तम् । न झुत्तरातर सम्यगस्तीत्यनेनानुत्तरेण भवितव्यम् । नहि प्रामाणिकानामेव धर्मव्यय हारे प्रवृत्ति । अप्रामाणिकानामपि धर्मव्यवहारिणामुत्तरलक्षणापरिज्ञानाद्यथाभूतार्थाभिधाने को दोष 1 किं च या सुवर्णरजत ऋणत्वेन केनापि गृहीत्वा रजत परिशोधित सुवर्ण धार्यते ताम्र न गृहीतमेवेति वस्तु वृत्त तर यदि धनिकत्रितयमपि प्रार्थयते तदाऽधमणेन किं वक्तव्य न तावरसुवर्ण रजत ताम्र च न मया गृहीतमिति शक्यते यतुम् । गृहीतस्यापरिशोधितस्य सुवर्णस्या प्रणा भिधाने सुवर्णस्तेयप्रसगात् । तेनावश्यमेव वक्तव्य यत्ताम्र न गृहीतमेव रजत परिशोधित सुवर्णं च धरयामीति साकर्येऽपि तेन तेनोत्तरेण तस्य तस्याशस्य निरसने कृत्स्नोत्तरसमुदायस्य कृत्स्नपक्षप्रतिपक्षमावसभवात् । कथ तर्हि सकरात्तनुत्तरमित्यनुत्तरत्वाभिधानमिति चेत् । उच्यते युगपत्क्रियाप्रवर्तकत्याभावात् । एतदभिप्रेत्यैव सकरात्तदनुत्तरमि युवा कात्यायनेनोक्त न चैकस्मिन्धिवाद तु क्रियास्याद्वादिनोईयो । न चार्थसिद्धिरुभयोर्न चैका क्रियाद्वयम् ।। इति । अयमर्थ –क्रियालिखितादिप्रमाण तत्प्रत्यवस्कन्दने प्राङ्न्याये च प्रतिपादिन एव भवति । मिथ्योत्तरे तु वादिन एव सत्ये न कस्यापीति वक्ष्यते एव च यत्र सत्योत्तरेण सह मिथ्यादीना याणा सकरस्ता प्रत्यर्थिन प्रमाणद्वयमर्थिनश्चैक प्राप्नोति । यत्र सत्यमिथ्येतरयो सफ्रस्तन प्रत्यर्थिन एव प्रमाणद्वय यत्र पुनर्मिध्याकारणयोर्मिध्याप्राङ्न्याययोर्ग तयार्थिप्रत्यर्थिनोरेकमेक प्रमाण प्राप्नोति न च यथाप्राममेवास्त्विति वाच्य प्रमाण हि साध्य सिद्ध्यर्थं क्रियते एकस्मिन्व्यवहारे चेकमेव साध्यमेकस्य वादिन तेन नैका द्वयो प्रमाणमेकस्य वा प्रमाणद्वय भवितुमर्हति । द्वयो साध्याभावात् । एकस्य साध्यस्य चैनेर प्रमाणेन सिद्धावन्यस्य पैयया॑त् । सत्यस्य उत्तरातरे सह सकरे यद्यपि नाय दोषस्तथाप्येकस्मिन्व्यवहारे पादचतुष्टये तद॰ च समाप्तिर्विरुद्धैवेति तप्राप्यनुत्तरत्यमेव तस्मा साधूक्त सकरात्तदनुत्तरमि ति एव च क्रमेणोत्तर वमगम्यते सतश्च मिथ्याकारणयोपि प्राह्य कारणमुत्तरमि त्यादिना व्यासपचने कारणोत्तरादेाह्यत्याभिधान प्राथम्याभिप्रायेण न तु मिथ्योत्तरादिकमाश्रित्य निर्णय एव नवार्य इत्यभिप्रायेण अन्यथा तत्तदशे स देहतादयस्थ्यप्रसगात्। अभियुक्तेन स्वाभियोगपरिहारात प्राक् प्रत्यभियोगो न कार्य इत्याह याज्ञवल्क्यः अभियोगमनिस्तीर्य नेन प्रत्यभियोजयेत् । अभियोगमपराधम् । अर्थिविषये स एव । अभियुक्त च नान्येन नोक्त विप्रकृतिं नयेत् ।। इति । ।

·व्यवहारप्रकाशः अन्येन अर्थिना अभियुक्तं तदभियोगपरिहारादर्वागन्योऽर्थी नाभियुंजीत । विप्रकृति स्वभावान्यत्वम् । आवेदनसमये यथाऽऽवेदितं भापासमयेऽपि तथैव लेखयेदित्यर्थः । अन्यथा हीनवादित्यप्रसंगात् । अत्र च प्रत्यर्थिनोयतो लेख्यं यथावेदितमार्थना । इत्यनेन प्राचीनयाज्ञवल्क्यवचनेन नोक्तमित्यादि तद्वचनं न पुनरुक्तम् । एकस्य धर्मिव्यत्यासविषयत्वादन्यस्य प्रकारव्यत्यासविषयत्वात् । यथा सुवर्णादि लेखयित्वा रूप्यं लेख- यति यथा वात्रैय क्रयमादौ लेखयित्या दानमनंतरमिति । प्रत्यभियोगप्रतिप्रसवमाह स एव कुर्यात्प्रत्यभियोगं च कलहे साहसेषु च । कलहे पारुष्यद्वये साहसेषु विपशस्त्रादिनिमित्तप्राणन्यापादनादिपु अभियुक्तः प्रत्यभि- योगसंभवे स्वाभियोगमनिस्तीयापि अभियोक्तारं प्रत्यभियोजयेदित्यर्थः । अत्र प्रत्यभियोगप्रतिप्रसवे यद्यपि युगप निर्णयानुपपत्तिः स्वल्पैव(?सामान्यैव) तथाप्य- नेनाहं ताडितः शप्तो वेत्यभियोगे प्रत्यर्थ्यपि यद्यनेनाहं पूर्व ताडितः शतो वेत्यभियोगं करोति तदा दण्डाल्पत्यं गुरुदण्डनिवृत्तिर्वा भवतीति तात्पर्यम् । अत एव नारद: पूर्वमाक्षारयेद्यस्तु नियतं स्यात्स दोपभाक् । पश्चाद्यः सोऽप्यसत्कारी पूर्वे तु विनयो गुरुः ।। यदा तु युगपदेव द्वयोस्ताडनादिप्रवृत्तिः तत्राधिकदण्डनिवृत्तिः । तदाह स एवं पारुष्ये साहसे वापि युगपत्संप्रवृत्तयोः । विशेपश्येन लभ्येत विनयः स्यात्समस्तयोः ॥ इति । अत्र वृहस्पतिः पूर्वपक्षे यथार्थ तु न दद्यादुत्तरं तु यः। प्रत्यर्थी दापनीयः स्यात्सामादिमिरुपक्रमैः ।। प्रियपूर्व वचः साम भेदस्तु भयदर्शनम् । अर्थापकर्पणं दण्डस्ताडनं बन्धनं तथा ॥ उपायैश्चोधमानस्तु न दद्यादुचरं तु यः। अतिक्रान्ते सप्तरात्रे जितोऽसौ दण्डमर्हति ॥ उन्मत्तमत्तनिधूता महापातकदूषिताः । जडापविद्धवालाश्च विज्ञेयास्ते निरुत्तराः॥ निधूताः उद्भूतापमानाः । उद्भवश्व व्यवहारायाज्ञवाप्रायको विवक्षितः । निरुत्तराः ·प्रत्याकलितम् व्यवहारायोग्यतया नैते झटिति स्वकर्तृकमुत्तर कारयितव्याः। किन्तु पूर्वोक्त 'सद्यःकृतेषु कार्येषु सद्य एव विवादयेदियादि त प्रतीक्ष्य यथान्यायमुत्तर दापयेन्नृप' इत्यन्त कात्यायनवचनानु- सारेण कालविलवेन । कात्यायनः उभयोलिखिते वाक्ये प्रारब्धे तत्वनिर्णये । अनुक्तं तत्र यो यात्स तदर्थात्तु हीयते ॥ पूर्वोत्तरे निविष्टे तु विचारे संप्रवेशिते । निर्णिक्तं तु तयोस्तत्र वचनं वादिनोभृगुः ॥ मोहाद्वा यदि या शाठ्याद्यन्नोक्तं पूर्ववादिना । उत्तरान्तर्गतं वापि तद्वाद्यमुभयोरपि ।। श्रुतं च लेखितं चैर चिन्तितं तद्विशोधितम् । प्रथमेऽहनि तस्यैर विवादविधिरुच्यते ॥ तदर्थात् अनुयुक्तार्थात् पूर्वोत्तरे भाषायामुत्तरे च निर्णिक्त शोधितम् । शाठ्यमत्र मोहे- तरतात्कालिकदेविकादियामतिबधरूप विवक्षितम् । तेन भाषासमये उत्तरसमये या मोहा- दिना यन्नोक्त तद्यदि विचारकाले केनचित्मकारेण व्यक्त भवति तदा वादिभ्या भाषान्तर्गत- मुत्तरातर्गत च कार्य मोहादिन्यतिरेकेण तु परित्यक्त न प्राह्यमेव । एव च 'प्रतिज्ञा पूरयेद्वादी- यावन्नोत्तरदर्शन मित्यपि मोहादित्युक्तपूरणाभिप्राय इत्युत्तर विचारारभपर्यन्तसमयपर च । अथ प्रत्याकलितम् तन मनुः बायैर्विभावयेल्लिंगै पमन्तर्गतं नृणाम् । खरवणेगिताकारत्रापा चेष्टितेन च ।। आकारैरिङ्गतर्गत्या चेष्टया भापणेन च । नेत्रवक्त्रविकाराभ्यां ज्ञायतेऽन्तर्गतं मनः ॥ स्वरादिमि बैर्लिङ्गैर्विवादिसाक्ष्यादीना भावमभिप्राय विभावयेत् निश्चिनुयात् । स्वर- वर्णेगिताकारा स्वरवर्णेनिनवैकृतानि । तत्र स्वरविकार गद्गदतादि । वर्णविकार• गानरूपा- न्यथाभावः । इगितवैकृत च बुद्धिपूर्वक रोमाचयाहुकपादि । चक्षुषा निग्धादिना । चेष्टितेन बुद्धिकृतशरीरतद्वयोश्चलनेन विकृतगतिहस्तनिष्पेपणा दिना । लोके स्वरादीनामन्तर्गतमन - प्रकाशने सामथ्यं प्रसिद्धमित्याह-आकारैरित्यादि आक्रियन्ते विक्रियन्त इत्यारा इङ्गिताय ।

·व्यवहारप्रकाशः गतिरत्र स्खलन्ती सा चास्वाभाविकी भापितं पूर्वापरविरुद्धं वचनं वक्त्रविकारः आस्यशोपादिः । श्रीरामायणे आकारच्छाद्यमानोपि न शक्यो विनिगुहितुम् । बलाद्धि विवृणोत्येव भावमन्तर्गतं नृणाम् ॥ आकारः । कात्यायन: आकारङ्गितचेष्टाभिस्तस्य भावं विचारयेत् । प्रतिवादी भवेद्धीनः सोऽनुमानेन लक्ष्यते ॥ कम्पः खेदोऽथ वैवर्ण्यमोष्ठशोपावमर्शने । भूलेखनं स्थानहानिस्तिर्यगूर्ध्व निरीक्षणम् ।। स्वरभेदश्च दुष्टस्य चिह्नमाहुर्मनीषिणः ॥ इति । आकारः क्रोधादिजनितविकारः । इगितचेष्टे अपि विकृते । प्रतिवादीत्युपलक्षणम् । ओष्ठायमर्शनं जिह्वया ओप्ठप्रान्तलेहनम् । याज्ञवल्क्यः देशाद्देशान्तरं याति सूक्वणी परिलेढि च । ललाटं खिद्यते चास्य मुखं वैवर्ण्यमेति च ।। परिशुष्यत् स्खलद्वाक्यो विरुद्ध बहु भापते । वाक्चक्षुः पूजयति नो तथोष्ठौ निर्भुजत्यपि ॥ स्वभावाद्विकृति गच्छेन्मनोवाकायकर्मभिः । अभियोगे च साक्ष्ये च दुष्टः स परिकीर्तितः॥ सृक्वणी तुण्डप्रान्तौ परिलेढि जिह्वाग्रेण घट्टयति। परिशुष्यत्स्सलद्वाक्यः परिशुष्यत्सगद्गदं रखलद्वयत्यस्तं वाक्यं यस्य सः। तथा वाक्चक्षुः पूजयति नो परोक्तं याचं प्रतिवचनदानेन चक्षुर्वा प्रतिवीक्षणेन न परिगृहाति । निर्भुजति वक्रयति । इति दुष्टलक्षणम् । ० अथ हीनाः तत्र मनुः अदेशं यश्च दिशति निर्दिश्यापहृते च यः। यश्चाधरोत्तरानान्विगीतानावबुध्यते ॥ अपदिश्यापदेशं च पुनर्यस्त्ववधावति । सम्यक् प्रणिहितं चार्थ पृष्टः सन्नाभिनन्दति ।।

·हीनाः १३ असंभाष्ये साक्षिभिश्व देशे संभापते मिथः । निरुच्यमानं प्रश्नं च नेच्छेद्यश्चापि निप्पतेत् ॥ बृहीत्युक्तश्च न ब्रूयादुक्तं च न विभावयेत् । न च पूर्वापरं विद्यात्तस्मादर्थात्स हीयते ।। ज्ञातारः सन्ति मेत्युक्त्या दिशेत्युक्तो दिशेन्न यः। धर्मस्थः कारणैरेतीनं तमपि निर्दिशेत् ।। अभियोक्ता न चेह्रयाद्वयो दण्ड्यथ धर्मतः । न चेत् त्रिपक्षात्प्रयाद्धर्म प्रति पराजितः ।। इति । अदेशं यत्रार्थिप्रत्यर्थिनी न तस्मिन्काले स्थितौ तं एकान्तादिकं या अथवा अर्थिप्रत्यर्थि- गमनानों देशस्तं देशं विचाराय गन्तुं भापते । निर्दिश्य देशादिकमुक्या पश्चान्न मयतदुक्त- मित्यपद्भुते । अधरोत्तरानर्थान् खोदीरितपूर्वापरयाक्यान्विगीतान विरुद्धानायबुध्यते । अपदिश्य उपन्यस्य अपदेशं व्याज अवधावति अपसरति। सर्वज्ञनारायणस्तु बहुविधमपदिश्योक्त्या पुनः स्वयमेयायधारणादयमेवान हेतुर्ग्राह्य इति तमेव वदतीत्याह । सम्यगित्यादि । सम्यगनाकुलं प्रणिहितं निश्चितमुक्तं प्रतिपृष्टः अत्र किं वदसि केन या प्रमाणेन स्वपक्षं साधयसीति स्थेयेनोक्तो नाभिनन्दति नोत्तरविषयीकरोति । असभाष्ये सभापानर्हे एकान्तादौ देशे नेच्छेत् परेण निरुच्यमानं प्रश्नमाकलय्य अनिच्छाविभावकं कोलाहलादि कुर्यात् । निप्पतेत् सभातः पलायेत्। न ब्रूयात् चिन्तयन्नयतिष्ठेन् । न विभावयेन्न या कुर्यात् । न च पूर्वापरं इदं प्रामाच्यमिदं पश्चादिति न जानीयात् । तस्मात्प्रक्रान्तादर्थात् । ज्ञातारः साक्षिणः, ज्ञापदं प्रमाणपरं । मेत्युक्त्वेतिच्छान्दसः सन्धिः । धर्मस्थः धर्माधिकरणस्थो राजादिः कारणैरेतः प्रागुक्तश्च हीन पराभियोगप्राप्तम् । 'अभियोक्ता न चेद्र्यादि'त्यत्र पूर्वोक्तं ज्ञातृपदमर्थवशाद्विभत्तिविपरिणामेन सम्बन्ध्यते ज्ञातृनिति । वध्यः वधाई चिपये दण्ड्यो दण्डाहे । ताडनादिवध्य इत्यन्ये । अभि- युक्तेन प्रमाणे वाच्ये विशेपमाह । न चेत् त्रिपक्षादिति | त्रिपक्षादर्वाफ् यदि साक्षिणो न व्यात्तदा पराजितो भवतीति वध्यो दण्ड्यश्चेत्यर्थप्राप्तमेय । एतन प्रत्यर्थिविपयम् । अर्थिना तु सद्य एव याच्याः । ततोऽर्थी लेसयेत्सद्यः प्रतिज्ञावार्थसाधनमिति याज्ञवल्क्यरचनात् । नारदकात्यायनी न परेण समुद्दिष्टानुपेयात्साक्षिणो रहः । भेदयेचैव नान्येन हीयेतेयं समाचरन् ।। साक्षिणो नोपेयात् उपजापार्थ नोपगच्छेत् । भेदयेभेय नान्येन अन्यद्वारा मानिभेदं न कुयादित्यर्थः। " - ।

·६४ व्यवहारप्रकाशः याज्ञवल्क्यः सन्दिग्धार्थ खतत्रो यः साधयेद्यश्च निष्पतेत् । न चाहूतो वदेत्किंचिद्धीनो दण्ड्यश्च स स्मृतः ॥ सन्दिग्धार्थ अधर्मणेणानङ्गीकृतमेव यः स्वतन्त्रः विषयसवन्धप्रमित्युपायनिरपेक्षः साधये- दासेधादिना गृहीयात् । यद्वा स्वतन्त्रो राजनिवेदननिरपेक्षः। अत एव नारद: अनिवेद्य तु यो राज्ञे सन्दिग्धेऽर्थे प्रवर्तते । प्रसह्य स विनेयः स्यात् स चाप्यर्थो न सिध्यति ॥ इति । पत्रलिखितं पूर्वपक्षमन्यथा यदन्हीनः स्यादित्याह कात्यायन: लेखयित्वा तु यो वाक्यं न्यूनमप्यधिकं पुनः । वदेद्वादी स हीयेत नाभियोग तु सोर्हति ॥ न मयाभिहितं कार्यमभियुज्य परं वदेत् । विन्नुवंश्च भवेदेवं हीनं तमपि निर्दिशेत् ।। अभियोगः पूर्वपक्षस्तं कर्तुं नाईतीत्यर्थः । नारदः पलायतेऽभियुक्तश्च मौनी साक्षिपराजितः। खयमभ्युपपन्नश्व अवसन्नश्चतुर्विधः ।। अन्यवादी क्रियाद्वेपी नोपस्थाता निरुत्तरः। आहूतप्रपलायी च हीनः पञ्चविधः स्मृतः ॥ पूर्ववादं परित्यज्य योज्यमालंमते नरः । वादसंक्रमणाज ज्ञेयो हीनवादी स वै नरः ॥ यमर्थमभियुजीत न तं विप्रकृति नयेत् । नान्यत्पक्षान्तरं गच्छेद्रच्छन्पूर्वात्स हीयते ॥ सापदेश हरेत्कालमनुवंधापि संसदि । उक्त्वा वचो विनुवंश्च हीयमानस्य लक्षणम् ॥ आहूतो यः पलायीत प्राप्तश्च विवदेन यः। विनेयः स भवेद्राज्ञा हीन एव विवादतः ।। इति । हीनः पञ्चविध इत्यत्र पञ्चविधत्वकथनमेतेपामुत्तरोत्तरं हीनताधिक्यज्ञापनार्थ न पञ्च- विधयेव हीन इत्यवधारयितुम् । विधान्तरतोऽपि हीनानां स्मरणात् । अत एवोत्तरदण्डाधिक्यमाइ ·हीनाः - कात्यायन: अन्यवादी पणान्पश्च क्रियाद्वेपी पणान्दश । नोपस्थाता दश द्वौ च पोडशैव निरुत्तरः॥ आहूतप्रपलायी च पणान् ग्राह्यस्तु विंशतिः ।। तृतीयपञ्चमयोर्दण्डप्राप्तौ विशेपमाह स एव त्रिराहूतमनायान्तमाहूतप्रपलायिनम् । पञ्चरात्रमतिक्रान्तं विनयेतं महीपतिः ।। इति । पलायतेऽभियुक्तश्चेत्यत्रान्यायाविनाभूतपलायनं विवक्षितम् । एवं मौनमपि । अभ्युपपन्न अङ्गीकृतहानिः । अयसन्नःप्राप्तावसादः। अत्र आहूतो यः पलायेत, आहूतः प्रपलायी चेत्यत्र च पलायनेन हीनत्वं प्रपलायनेन चात्यन्तहीनत्यं विवक्षितमिति न वैयर्थ्यम् । वृहस्पतिः साक्षिणस्तु समुद्दिश्य यस्तु तान्न विवादयेत् । त्रिंशद्रायात्रिपक्षाद्वा तस्स हानिः प्रजायते ॥ आहूतः प्रपलायेत मौनी साक्षिपराजितः । खवाक्यप्रतिपन्नश्च हीनवादी चतुर्विधः ॥ प्रपलायी त्रिपक्षेण मौनकृत्सप्तभिर्दिनः । साक्षिभिन्नस्तत्क्षणेन प्रतिपन्नच हीयते ॥ निवेदितस्थाकथनमनुपस्थानमेव च । पक्षार्थिदोपो मौनं च हीयमानस लक्षणम् ॥ महापापोपपापाम्यां पातकेनाध्य संसदि । योऽभिशस्तस्तत्क्षमते संयुक्तं तं विदुर्जनाः ।। तस्मायनेन कर्चव्यं युधेनात्मविशोधनम् । ययद्गुरुतरं कार्य तत्तत्पूर्व विशोधयेत् ॥ महापापाभिशस्तो यः पातकाचर्तुमिच्छति । पूर्वमङ्गीकृतं तेन जितोसो दण्डमर्हति ।। अत्र त्रिंशदानादित्यादी कार्यगौरवादिना पूर्वोदाहृतकात्यायनोक्तकालमुपलक्षणीकल्य समयो प्रायः न तूतसमय एव । पक्षार्थिदोष इनि अर्थितत्पभयोरनुचितदूपणोक्तिः । पूर्वमादी महापापाभिशस्त इत्यादि यो गुरुणा पातकेनाभिशस्तः सन् लघुपातकं तर्तुमिच्छति स पूर्व महापातफमङ्गीकृवयाम् तत्कर्तृतया लक्षित इति तदर्यानुमारेण दण्डनीय इत्सर्यः ।

·६ व्यवहारप्रकाशः । नारदः सर्नेष्वर्थवियादेपु वाक्छलेनावसीदति । पशुखीभूम्यूणादाने शासोऽप्यन्न हीयते ॥ व्याकृतश्चायं श्लोको व्यवहारपदनिरूपणावसरे । अर्थात् पश्चादेरुक्तादिति कल्पतरुः। वृहस्पतिः आचारकरणे दिव्ये कृत्योपस्थाननिश्चयम् । नोपस्थितो यदा कश्चित् छलं तर न कारयेत् ।। देवराजकृतो दोपस्तस्मिन् काले यदा भवेत् । अवधित्यागमात्रेण स भवेन्न पराजितः ॥ आचारकरणे धर्माधिकरणे। यदि राजदेयकृतो दोपः स्यात्तदा धर्माधिकरणकृतोपस्थिति- व्यवस्थोऽप्यनुपस्थितो न छलवान् न या पराजितो भवतीति समुदायार्थः । ये पुनरेकान्तपरा- जयभयादाक् प्रमाणकरणाद् विवादतो निवर्तन्ते ते दण्डनीया इत्याह स एव । पूर्वोत्तरेऽभिलिसिते विचारे संप्रार्तिते । प्रशमं ये मिथो यान्ति दाप्यास्ते द्विगुणं दमम् ॥ इति । मिथो नृपति वश्चयित्वेति शेपः । अत एव कात्यायन: आवेद्य प्रगृहीतार्थ प्रशमं यान्ति ये मिथः । सर्वे द्विगुणदण्डास्तु विप्रलम्भान्नृपस्य ते ॥ इति । अत्र केपाचिल्लिङ्गानां वाद्याद्यभिमतार्थव्यतिरेकप्रमापकत्त्वम् । केपाचित्तु सामान्यतो वाद्यायुक्तार्थव्यतिरिक्तप्रतीतिमानजनकत्वं । तर प्रथमतर एव निर्णयः। द्वितीये तु निर्णय- कारणवदपवादकारणाभिधानादि गवेपणीयम् । तथा च कात्यायनः 'हीनस्य विद्यते वाद' इति तदालाभे तु तैरेव चिहादिनो हीनतया भंगो व्यवहारयितव्यः । एवं च काकतालीयविसवादेऽपि व्यवहारयितुर्न दोषः, निर्णयकारणादिलाभे तु न हीनत्वेन भङ्गनिर्णय इति । अथ मन्धिः तत्र वृहस्पतिः पूर्वोत्तरेऽभिलिखिते प्रक्रान्ते कार्यनिर्णये । द्वयोः संतप्तयोः सन्धिः स्याठयापिण्डयोरिख ।

·क्रियादानम् ६७ साक्षिसभ्यविकल्पस्तु भवेद्यत्रोभयोरपि । दोलायमाने यो सन्धि कुर्यातां तौ विचक्षणौ ॥ प्रमाणसमता यत्र भेदः शास्त्रचरित्रयो। तत्र राजाज्ञया सन्धिरुभयोरपि शस्यते ॥ धर्माथोंपग्रहः कीर्तिर्भवेत्साम्येन भूभृतः । न क्लिश्यन्ते साक्षिसम्या वैरं चैव निवर्तते ॥ निग्रहानुग्रहं दण्डं धनं प्राप्य यशोयशः । विग्रहाजायते नृणां पुनपस्तथैव च ॥ तस्मात्कुलगणाध्यक्षधर्मज्ञाः समदृष्टयः । अद्वेपलोभाद्यव्यस्तत्कर्तव्यं विजानता ॥ इति । साक्षिसभ्यविकल्प इति यत्रार्थिप्रत्यर्थिनोरपि साक्षिणः सभ्याश्च समा भवेयुः। रागद्वेष- विधुराणां साक्षिणां सभ्यानां च परस्परविरोधो भवतीत्यर्थः । यद्वा यत्रार्थिप्रत्यर्थिनोरपि किमेते साक्षिणः सभ्याश्च वक्ष्यन्तीति सन्देहो भवेत् तयापि सन्धिरुचित एवेति । दोलायमाने कार्य- निर्णये तो कथमिदं भविष्यतीति सन्दिग्धे यो सन्धिं कुरुतस्तौ विचक्षणावित्यर्थः । दोलयमाना- विति पाठे एकैकप्रतिकूलसाक्षिसभ्याकारदर्शनेन सन्दिहानौ । प्रमाणसमता उभयोरपि पके सभ्यानां लिखितादिप्रमाणं सममिव प्रतिभाति । भेदः शास्त्रचरित्रयोः । चरित्रं व्यवहारः । यत्र शाखे शास्त्रान्तरेण समतया विप्रतिपत्तिः । व्यवहारे च व्यवहारान्तरेण विप्रतिपत्तिः । तत्र राजाज्ञया सन्धिः प्रशस्यत इत्यर्थः । निग्रहानुग्रमिति । वादिप्रतिवादि विमहे सति निमहादीनि व्यवस्थितानि भवन्तीति सन्धिः प्रशस्त इत्यर्थः । इति सन्धिः अथ क्रियादानम् तत्र बृहस्पतिः ये तु तिष्ठन्ति करणे तेपां सम्पविभावना । कलयित्वोचरं सम्यग्दातव्यैकस वादिनः ।। ये वादिनो धर्माधिकरणे तिष्ठन्ति तेषां मध्ये एकस्यार्थिनः प्रत्यर्थिनो या विभावना स्वपक्षविभावनाहेतुः क्रिया उत्तरं कलयित्वा उत्तरपरामर्शानन्तरं सम्यगुत्तरानुसारेण दावच्या प्रमाणं नहीति वाच्यमिसर्थः ।

·व्यवहारप्रकाश: कात्यायन: शोधिते लिखिते सम्यगन्ते निदोंप उत्तरे। प्रत्यर्थिनोर्थिनो वाऽपि क्रियाकारणमिष्यते ॥ अर्थिनः प्रत्यर्थिनो वा यस्य साध्यमस्ति असी स्वसाध्ये उत्तरानन्तरमेव प्रमाणलेसनं कुर्यात् । याज्ञवल्क्योऽपि ततोऽर्थी लेखयेत्सद्यः प्रतिज्ञातार्थसाधनम् ॥ इति । अर्थी साध्यवान् । ततश्च कारणप्राड्न्यायोत्तरयोः कारणस्य प्राङ्न्यायस्यैव साध्यत्वा- प्रत्यर्थेव तद्वादित्वेनार्थी जात इति स एव साधनं लेरायेत् । मिथ्योत्तरे पूर्ववाद्येव संप्रति- पत्त्युत्तरे साध्याभावेन भापोत्तरवादिनोयोरप्यर्थित्वाभावात्साधनाभाव एवेति । तथा च वृहस्पतिः प्रतिज्ञां भावयेद्वादी प्रत्यर्थी कारणं तथा । प्राग्वृत्तवादी विजयं जयपत्रेण भावयेत् ॥ प्रतिज्ञा भावयेत् । प्रतिज्ञातमर्थ प्रमाणेन साधयेत् । एतच्च मिथ्योत्तरे। व्यासोऽपि प्राळ्यायकारणोक्तौ तु प्रत्यर्थी निर्दिशेक्रियाम् । मिथ्योत्तरे पूर्वादी प्रतिपत्तौ न सा भवेत् ॥ कात्यायनः कारणात्पूर्वपक्षोऽपि उत्तरं प्रतिपद्यते । अतः क्रिया सदा देया पूर्वपक्षप्रसाधिनी ॥ इति अस्थार्थः । यदा पूर्वपक्षः कारणादुत्तरं प्राप्नोति । यथा मदीयमृगं देहीत्यभियुक्ते निस्तीर्ण मयेति कारणोत्तरं वदति तत्राप्यर्थी निस्तीर्ण परमन्यदिति कारणं वदति तत्र कारणा- प्रथमवाव माधयेदित्यर्थः । मनुः अपह्ववेऽधमर्णस्य देहीत्युक्तस्य संसदि । अभियोक्ताऽदिशेदेश कारण वाऽन्यदुद्दिशेत् ।। अधर्मणस्य देहि धनमस्मा इति राज्ञा प्रावियाकादिभिर्वा संसदि व्यवहाराधिकरणा- दिदेशे उक्तस्य अपह्नवे अपलापे तेन क्रियमाणे उत्तमर्णो देशमादिशेद्भूयात् । अत्र देशे त्वया गृहीतमिति । देशमिति कालादेरप्युपलक्षणन् । देशेऽप्युक्तविप्रतिपत्तौ कारणं प्रमाण देशादन्यदु- दिशेड ब्रूयात् । देशं साक्षिणः प्रमाणभूतान् निर्दिशेत् अन्यद्वा कारण लेख्त्यादि निर्दिशेदिति कल्पतरुः।

·क्रियापादः याज्ञवल्क्य: साक्षिपूभयतः सत्सु साक्षिणः पूर्वमादिनः । पूर्वपक्षेऽधरीभूते भान्त्युत्तरवादिनः ॥ इति । उभयतः उभयोरपि वादिनोः साक्षिपु सत्सु पूर्वयादिनः पूर्वस्मिन्काले मया गृहीतमुप- भुक्तं कीतं वेति यो यदति स पूर्वयादी तस्य साक्षिणः प्रष्टव्याः । यथा कश्चित्प्रतिग्रहेण येण था क्षेनं लब्ध्वा कश्चित्कालमुपभुज्य देशान्तर गतः । तथाऽन्योपि तदेव क्षेनं प्रतिमहादिना लब्ध्या तथैवोपभुज्य देशान्तर गतः । ततो द्वावपि युगपदागस मामकमिद मामकमिदमिति विवदमानी धर्माधिकरणं प्राप्ती तन पूर्ववादिन एव साक्षिणः प्रष्टव्याः । पूर्वपक्षेऽधरीभूत इति । यदा पुनरपर एवमाह । सत्यमिदमनेन पूर्वप्रतिगृहीतमुपभुक्तं बीत या किन्तु राज्ञेदमेन श्रोत्या मह्यं दत्तमितरेण या प्रतिग्रहादिना लब्ध्या मह्यं दत्तं तन पूर्वपक्षे साध्याभारतयाऽध- रीभूते सति उत्तरवादिनः उत्तरकालं मया प्रतिगृहीतं क्रीतं वेति वादिनः साक्षिणः प्रष्टव्या भवन्तीत्यर्थः। नारदः आधर्य पूर्वपक्षस्य यस्मिन्नर्थशाद्भवेत् । विवादे साक्षिणस्तस्य प्रष्टव्याः प्रतिवादिनः ॥ कारणप्रतिपत्ती तु पूर्वपक्षे विरोधिते । अभियुक्तेन वै भाव्यं विज्ञेयं पूर्वपक्षनत् ।। कारणप्रतिपत्ती कारणोत्तरे । भाव्यं विभावनीय साधनम् । विज्ञेयं पूर्वपक्षवत् । यथा भापावादी मिथ्योत्तरे सति स्वपक्षं साधयति तथा प्रतिवादिना स्वपक्ष. प्रमाणेन साधनीयो भवतीत्यर्थः। इति प्रत्याकलितम् अय क्रियापादः तत्र बृहस्पतिः श्रुत्या पूर्वोत्तरं सम्यनिर्दिष्टा यस्य भावना । विभावयेत्प्रतिज्ञातं सोऽखिलं लिखितादिभिः॥ पूर्वोत्तर प्रतिज्ञामुत्तर च । नारदः पूर्ववादेशभिलिखिते यथोत्तरमशेषतः । अर्थी कृतीयपाद तु क्रियया प्रतिपादयेत् ॥

·व्यवहारप्रकाशः पूर्ववादो भाषा । अभिलिसितं पूर्वपक्षाभिभावकतया लिखितमुत्तरमिति यावत् । तृतीयपादः प्रत्याकलिताख्यः । तस्मिन् सति क्रियाप्रमाणम् । एवं चायमर्थः । भाषोत्तरप्रत्या- कलिताख्यपादनये सति अर्थी स्वकार्य प्रमाणेन साधयेदिति । अयंत्र साध्यवान् । क्रिया- शब्दार्थमाह व्यासः कार्य हि साध्यमित्युक्तं साधनं तु क्रियोच्यते ॥ इति । कात्यायन: वादिना यदभिप्रेतं स्वयं साधयितुं स्फुटम् । स्वसाध्यं साधनं येन तत्साध्यं साध्यतेऽखिलम् ।। सारभूतं पदं मुक्त्या असाराणि बहून्यपि । साधयेत क्रिया या तु तां जह्यात्सारवर्जिताम् ।। पक्षद्वयं साधयेद्या तां जह्यादूरतः क्रियाम् ।। तथा। क्रियां बलवती मुक्त्वा दुर्घलां योऽवलम्यते । स जयेऽवधृते सम्यैः पुनस्तां नाऽऽनुयाक्रियाम् ।। नारदः निर्णिक्ते व्यवहारे तु प्रमाणमफलं भवेत् । लिखितं साक्षिणो वापि पूर्वमावेदितं न चेत् ।। यथा पक्केषु धान्येषु निष्फलाः प्रावृपो गुणाः । निवृत्तव्यवहाराणां प्रमाणमफलं भवेत् ।। क्रियाविभागमाह बृहस्पतिः द्विप्रकारा क्रिया प्रोक्ता मानुपी दैविकी तथा । एकैकाऽनेकधा भिन्ना ऋपिभिस्तत्ववेदिभिः॥ साक्षिलेख्यानुमानं च मानुपी त्रिविधा क्रिया । घटाद्या धर्मजान्त्या च दैवी नवविधा स्मृता ।। साक्षी द्वादशभेदस्तु लिखितं दशधा स्मृतम् । अनुमानं च द्विविधं नवधा देविकी क्रिया ।। अत्र 'दैविकी नवधा भवेदिति भेदकथनेऽपि नवधा दैविकी क्रियेति पुनरुपादानं 'एकादशविधः साक्षी शास्त्रे दृष्टो मनीपिभिः' 'साक्षी द्वादश भेदस्तु' इत्यादिवत्रापि मतभेद- निराकरणाभिप्रायेण । एतत्संख्याविशेषस्तु स्वस्वप्रकरणे कथयिष्यते । कात्यायन: साक्षिणो लिखितं भुक्तिः प्रमाणं त्रिविधं विदुः । लेशोदेशस्तु युक्तिः सादियानीह विषादयः॥

·क्रियापादः ऋणे लेख्य साक्षिणो या युक्तिर्लेशादयोपि वा। दैविकी या क्रिया प्रोक्ता प्रजानां हितकाम्यया ॥ लेशोऽन्यथानुपपन्नो धर्मः । उद्देशस्तु तत्परामर्शः। तेन परामृष्यमाणोऽन्यथानुपपन्नो धर्म इत्यर्थः । अत एव नारद: प्रमादाद्धनिनो यत्र न लेख्यं न च साक्षिणः । अर्थ चापडुते यादी तस्योक्तस्त्रिविधो विधिः ॥ वादी गृहीतधनः, विधिः धनसाधनोपायः । चोदना प्रतिकालं च युक्तिलेशस्तथर च ।। तृतीयः शपथः प्रोक्तस्तैणं साधयेत्क्रमात् । प्रतिकालं चोदना प्रत्यर्पणकालो यदा यदा प्राप्तः तदा तदा मदीयं दीयतामितीवरजन- समभमन्येनाप्रतिहता प्रेरणा सा प्रथमोपायः । तदभावे युक्तिलेशः अमुप्मिन्देशे अमुष्मिन्का- लेऽमुनाऽर्यसन्बन्धेनेयरपरिमाणमेतदर्थमृणं गृहीतं त्वयेत्यादिद्धितीयोपायः । अस्याप्यसभवे तृती- योपायः शपथः । अयमेवार्थः स्पष्टीकृतस्तेनेय । अभीक्ष्णं चोद्यमानोऽपि प्रतिहन्यान तद्वचः । त्रिचतुःपञ्चकृत्वो वा परतोऽर्थः समाचरेत् ।। नोदनाप्रतिघाते तु युक्तिलेशैस्तमन्विपात् । देशकालार्थसम्बन्धपरिमाणक्रियादिभिः ।। युक्तिप्वप्यसमर्थासु शपथैरेनमर्दयेत् । अर्थकालयलापेक्षमण्यंयुसुकृतादिभिः ॥ इति । विवादमानविषये कात्यायनः प्रमाणहेत्वभावे तु दिव्यैरेव तु निश्चयम् । सर्वेष्वेर विवादेपु सदा कुर्यानराधिपः ।। सर्वामावे तु यत्नेन नान्यथैर कथाचन ॥ इति । प्रमाणहेतुपदार्थमाह व्यासः लिखित साक्षिणो भुक्तिः प्रमाण विविध स्मृतम् । अनुमानं विदुहेतु तक चा मनीषिणः ।। इति । एवं च दृष्टप्रमाणेनासिद्धावष्टं प्रमाणमाश्रयणीयं नान्यथेति कात्यायनपपन- वासर्यापः। अस्य कचिदपधादमाह बृहस्पतिः प्रथमे वा हतीये या प्रमाण देवमानुपम् । उत्तरे साचतुर्थे तु ससाक्षिजयपनरम् ॥ माइन्यायोत्तरे साक्षिजयपत्रयोरन्यतरेणासाधयन्यादी न प्राविजयीत्याशयः ।

·व्यवहारप्रकाशः याज्ञवल्क्यः प्रमाणं लिखितं भुक्तिः साक्षिणश्चेति कीर्तितम् । एपामन्यतमाभावे दिव्यान्यतममुच्यते ॥ कात्यायन: यद्यको मानुपी ब्रूयादन्यो घूयातु दैविकीम् । मानुपी तत्र गृह्णीयान तु दैवी क्रियां नृपः ।। विशिष्टसाध्ये विशिष्यांशे मानुपप्रमाणसंभवे विशिष्टार्थसाधकमपि न दिव्यं ग्राह्यम् । तथा च कात्यायन: यद्येकदेशव्याप्तापि क्रिया विधेत मानुपी । सा ग्राह्या न तु पूर्णाऽपि दैविकी वदतां नृणाम् ॥ उदाहरणं तु यथा रूपकशतमनया वृद्ध्या गृहीत्याऽयं न प्रयच्छतीत्यभियोगापह्नवे ग्रहणे साक्षिणः सन्ति नो सख्यायां वृद्धिविशेषे या, अतो दिव्येन भावयामीत्युक्ते तत्रैकदेशविभावि- तन्यायेनापि वृद्धिसंख्याविशेपसिद्धेर्न दिव्यस्यावकाशः । लेससद्भावे साक्षिणामप्यनुपादानमाह स एव । क्रिया न दैविकी प्रोक्ता विद्यमानेषु साक्षिपु । लेख्ये च सति वादेषु न सादिव्यं न साक्षिणः ।। पितामहः स्थावरेषु विवादेषु दिव्यानि परिवर्जयेत् । साक्षिभिलिखितेनाध्य भुत्या चैतान्प्रसाधयेत् ।। एतत्स्थायरेपु विषयेषु साक्ष्यादीनां प्रायिकतया तदादरार्थम् । तेन तत्सद्भावे दिव्यानि परिवर्जयेदित्यनसेयम् । प्रायिकत्वं च स्थावरेषु लिखितसाक्षिभुक्तयो नहि सर्वथा न संभव- न्तीति । तेन तर सदेहविरहान दिव्यम् । यत्र पुनः कालवशाल्लिखितं नष्टं साक्षिणश्वोपरताः भोगश्चामूलः तन दिव्येन विना सन्देहानिवृत्तेर्भवेदेव दिव्यमिति । ननु विवादान्तरेष्वपि साक्ष्यादिसभवे दिव्यानवतार इति किमिति स्थावरविषयेऽपि शिष्यनिषेधः। सत्यमेतत् । किन्तु विवादान्तरे यथोक्तसाक्षागुपन्यासेऽर्थिना कृते यदि प्रत्यर्थी विपक्षदण्डांगीकारावष्टंभेन दिव्य- मेवागीकरोति तदा दिव्यमपि संभवति । यतः साक्ष्यादीनामाशयादिदोपसभादिव्यस्य निर्दोष- त्वेन सविपयत्याद्धर्मस्य च सत्याधिकरणात्यात् । अत एव नारदः तत्र सत्ये स्थितो धर्मो व्यवहारस्तु साक्षिणि । देवसाध्ये पौरुषेयं न लेख्यं वा प्रयोजयेद् ॥ इति । प्रकृते तु दण्डावष्टम्भेऽपि न दिव्यावलम्बनमित्येतदर्थ पितामहवचनमिति । अन्ये तु ·क्रियापादः ७३ स्थावरादिवादेपु मानुपप्रमाणाभावेऽपि न दिव्यावतारः किन्तु राजाज्ञया तत्र निर्णयसम्भव इति वर्णयन्ति । उदाहरन्ति चान पितामहवचनम् लेख्यं यत्र न विद्यत न मुक्तिर्न च साक्षिणः । न च दिव्यावतारोऽस्ति प्रमाणं तत्र पार्थियः ।। निश्चेतुं ये न शक्याः स्युर्यादाः सन्दिग्धरूपिणः । तेषां नृपः प्रमाणं स्यात्स सर्वस्य प्रभुर्यतः ॥ इति । विपयभेदेन क्रियाभेदमाह कात्यायन: वाक्पारुष्ये च भूमा च दिव्यं न परिकल्पयेत् । दत्यादत्ते तथाऽऽदने स्वामिना निर्णये सति ॥ विक्रियादानसम्बन्धे क्रीत्वा धनमनिच्छति । घूते समाह्वये चैव विरादे समुपस्थिते ।। साक्षिणः साधनं प्रोक्तं न दिव्यं न च लेख्यकम् । पूगश्रेणीगणादीनां या स्थितिः परिकीर्तिता ॥ तस्थास्तु साधनं लेख्यं न दिव्यं न च साक्षिणः । द्वारमार्गक्रियामोगजलमाहादिके तथा ॥ भुक्तिरेव तु गुर्गी स्यान्न लेख्यं न च साक्षिणः । प्रक्रान्ते साहसे वादे पारुप्ये दण्डवाचिके॥ पलोद्भूतेषु कार्यपु साक्षिणो दिव्यमेव वा ॥ इति । दत्वादत्त इति । दत्वा प्रतिश्रुत्यानर्पिते । तथान आदत्ते दत्वा वलादाच्छिद्य गृहीते। स्वामिनां निर्णये सति एतत्स्वामिकमेतदिति निश्चये सति । इत्यादत्तादिविवादेषु साक्षिणः प्रमाणं न पुनर्दिव्यं न च लेख्यकं चेत्यर्थः । केचिदसतीति पदच्छेदमाहुः । सन निर्णयार्थ- मिति नेयम्। धनं मूल्यरूपं अनिच्छति दातुमिति शेषः । अयच्छतीति कचित्पाठः। समाहये प्राणिते । द्वारमार्गक्रियेति । द्वारेण जननिःसरणादिक्रिया द्वारक्रिया। मार्गेण गवादीनां निःसरण- क्रिया मार्गक्रिया । भोगः भोग्यो विषयः । उपानत् छत्रादिः 1 जलवाहो जलनिर्गममार्गः । व्यासः रहः कृतं प्रकाशं च कार्य विविधमुच्यते । प्रकाशं साक्षिभिर्भाव्यं दैविकेन रहः कृतम् ।। माव्यं साधनीयं साक्षिसमत्वेऽपि दिव्यमेय प्रायमित्याह १.व्यव.

·व्यवहारप्रकाशः कात्यायन: समत्वं साक्षिणां या दिव्यस्तत्रापि शोधयेत् । प्राणान्तिकविवादे च विद्यमानेपु साक्षिपु ॥ दिव्यमालम्बते वादी न पृच्छेतन साक्षिणः ।। बृहस्पतिरपि लिखिते साक्षिवादे च सन्देहो जायते यदा । अनुमाने च संभ्रान्ते तत्र दिव्यं विशोधनम् ॥ नृपद्रोहे साहसे च क्ल्पयेदैविकी क्रियाम् ।। व्यासोऽपि न मयतत्कृतं लेख्यं कूटमन्येन कारितम् । अधरीकृत्य तत्पत्रमर्थे दिव्येन निर्णयः ।। निर्णेतव्येऽर्थे निर्णय दिव्येन फुर्यादित्यर्थ. ॥ कात्यायनः या स्यात्सोप, लेख्पं तद्राक्षे श्रावितं यदि। दिव्येन शोधयेत्तत्र राजा धर्मासनस्थितः ॥ सोपधं सच्छलम् । नारदः अरण्ये विजने रानावन्तर्वेश्मनि साहसे । न्यासस्यापह्नवे चैव दिव्या संभवति क्रिया ॥ न्यासो नाम गृहस्वाम्यसमक्ष गृहजनहस्ते सपुटपेटकादिप्रक्षेपो गृहस्वामिने समर्प. णीयमेतदिति । एतच्च मानुपासभव एव । तथा यदा साक्षी न विद्येत विनादे वदतां नृणाम् । तदा दिव्यैः परीक्षेत शपथैश्च पृथग्विधैः ॥ अन गुरुपु दिव्यशब्दो लघुषु शपथशब्दश्च मायेण लोके प्रयुज्यत इति दिव्यशपय- योर्भेदेनोपन्यास। तथा स्त्रीणां शीलामियोगे च स्तेयसाहसयोरपि । एप एव विधिदृष्टः सर्वार्थापहवेषु च ।।

·७५ क्रियापादः कचित्साझिसद्भावेऽपि दिव्यमित्याह वृहस्पतिः महाशापाभिशापेषु निक्षेपहरणे तथा । दिव्यैः कार्य परीक्षेत राजा सत्स्वपि साक्षिषु । व्यास: प्रथमा यत्र भिद्यन्ते साक्षिणश्च तथा परे । परेभ्यश्च तथा चान्ये तं वादं शपथैनयेत् । भिद्यन्ते विरुद्धबुद्धयो भवन्तीत्यर्थः । तत्र न केवल प्रथमास्तेभ्यः परे तेभ्योऽपि परे साक्षिणो विप्रतिपद्यन्ते तं वादं शपथै निर्णयेदित्यर्थः । अत्र साक्षिविप्रतिपत्तिमात्रे तात्पर्यम् । नारदकात्यायनी प्रमाणानि प्रमाणः परिपाल्यानि यत्नतः । सीदन्ति हि प्रमाणानि प्रमाणैरव्यवस्थितैः ॥ इति । अव्यवस्थितरस्थाने व्याक्रियमाणैः प्रमाणैः प्रमाणः प्रमाणानि सीदन्ति निर्णयकारणानि (न)भवन्ति । अतः पुरुपेणापधातव्यमित्यर्थः । यद्धा अव्यवस्थितैः प्रमाणैः प्रमाणानि प्रमाकर्तारो यतो विनश्यन्ति अतः कस्यान किं प्रमाणमित्यनधारणकुशलैरवधेयमिति । कचित्तु सीदन्ति हि प्रमेयाणीत्येव पाठः । इति क्रियापादे प्रमाणविषयः । इनि श्रीमन्महीमण्डलाखण्डलधीनागमहात्माविषमप्रतिज्ञापरिपूरणपरायण- कलिकालकर्णप्रतापलकेवरशरणागतराजवन्नपजरपरमवैष्णवरिपुगज. सिंहल्यादिनिजविन्दराजीविराजमानमानोलतमहाराजाधिराज- श्रीपृथ्वीचन्द्रदेवविरचिते धर्मतत्त्वकलानिधौ महानिबन्ध म्यवहारप्रकाशे आसेधभाषाऽनादेयव्यवहारादि निर्णयो नाम द्वितीय उल्लास ·व्यवहारप्रकाशः , . अथ लिखितम् तत्र साक्षिभेदस्वरूपमभिधाय बृहस्पतिः लिसितस्याधुना वच्मि विधानमनुपूर्वशः। पाण्मासिकेपि विपये भ्रान्तिः सञ्जायते यतः॥ धात्राऽक्षराणि सृष्टानि पत्रारूढान्यतः पुरा । तद्विविधं लौकिकं राजकीयं च । तथा च वसिष्ठः लौकिकं राजकीयं च लेख्यं विद्याद्विलक्षणम् ।। इति । लौकिकं पुनः सप्तविधम् । तथा च बृहस्पतिः भागदानक्रियाधानसंविदासरणादिभिः । सप्तधा लौकिक लेख्यं त्रिविध राजशासनम् ।। एतेषां लक्षणान्याह स एव भ्रातरः संविभक्ता ये स्वरुच्या तु परस्परम् । विभागपत्रं कुर्वन्ति भागलेख्यं तदुच्यते ॥ भूमि दत्वा तु यः पत्रं कुर्याचन्द्रार्ककालिकम् । अनाच्छेद्यमनाहार्य दानलेख्यं तु तद्विदुः॥ गृहक्षेत्रादिकं क्रीत्वा तुल्पमूल्याक्षरान्वितम् । पत्रं कारयते यत्तु क्रयलेख्यं तदुच्यते ॥ जङ्गमं स्थावरं कथं दया लेख्यं करोति यत् । गोप्यभोग्यक्रियायुक्तमाधिलेख्यं तदुच्यते ।। ग्रामो देशश्च यत्कुर्यान्मूलं लेख्यं परस्परम् । राजाविरोधि धर्मार्थे संवित्पत्रं वदन्ति तत् ॥ वस्त्रानहीनः कान्तारे लिखितं कुरुते तु यत् । कर्माणि ते करोमीति दासपत्रं तदुच्यते ॥ धनं वृद्ध्या गृहीत्वा तु स्वयं कुर्याच कारयेत् । उजा(हा ?)मपत्रं तत्प्रोक्तं ऋणलेख्यं मनीषिभिः ॥ उजा(१)मपनमृगपत्रम् । लौकिकं प्रत्याह ·लिखितम् नारद लेख्यं तु द्विविधं ज्ञेयं स्वहस्तान्यकृतं तथा । असाक्षिमत्साक्षिमच्च सिद्धिर्देशस्थितेस्तयोः ।। स्वहस्तलिखितमसाक्षिक ससाक्षिक च विनापि साक्षिभिर्लेख्य सहस्तलिसित हु यदिति याज्ञवल्क्यपचनेऽपिशब्देन साक्षिमत्त्वस्याप्ययगमात् । अन्यकृत तु साक्षिमदेव प्रमाणम् । तथा प पितामहः वादिभ्यामम्यनुज्ञातं लेखकेन ससाक्षिकम् । लिसित सर्वकार्येषु तत्प्रमाणं स्मृतं बुधैः ।। इति । सयोः ससाक्षिकयोदेशसमाचारात्सिद्धिः । मरीचिः स्थावरे विक्रयाधाने विभागे दान एव च । लिखितेनाप्नुयात्सिद्धिमविसंवाद एव च ।। सिद्ध्यते वाचिकोऽप्याधिः स्थावरेषु दशाब्दिकः । प्रतिग्रहे च क्रीते च नालेख्या सिद्धयति क्रिया ।। स्थावर इति क्षेत्रादिविषये। विक्रयविभागादीना लिखित विना प्रायशो न सिद्धिरित्यर्थ । अविसवादे सविदि । सिध्यते वाचिकोऽप्याधिरिति । स्थावरविपये आधिर्दशवर्षपर्यन्तमुपभुक्तः सन् वाचिकोऽपि लेख्य विनापि सिध्यतीत्यर्थ । विष्णुः अथ लेख्यं त्रिविधं राजसाक्षिकं ससाक्षिकमसाक्षिकं चेति । राजसाक्षिकं राजाधिकरणे तन्नियुक्तकायस्थकृतं तदक्षरचिद्वितम् । अत एव कात्यायन: राज्ञः स्वहस्तसंयुक्तं स्वमुद्रासंयुतं तथा । राजकीय स्मृतं लेख्य सर्वेष्वर्थेषु साक्षिकम् ॥ इति । यत्र कुत्रापि लिखित साभिहतचिह्नित ससाक्षिक वहस्तलिपितमसालिकम् । तथा च विष्णुः यत्र कचन येन केनचिल्लिखितं साक्षिभिः स्वहस्तनिहितं ससाक्षिकं स्वहस्तलिखित- मसाक्षिकम् । अन्यकृतलेख्यविपये याज्ञवल्क्यः यः कश्चिदर्थों निष्णातः खरुच्या तु परस्परम् । लेख्यं तु साक्षिमत्कार्य तस्मिन् धनिकपूर्वकम् ॥ ।

·व्यवहारप्रकाशः उत्तमर्णाधमर्णयोर्योऽर्थो हिरण्यादिः परस्परं स्वरुच्या इयता समयेनैवानया वृद्ध्या देयमिति निष्णातो व्यवस्थितः तस्मिन्नर्थे कालान्तरे यस्तुस्वरूपायधारणार्थ ठेल्यं साक्षिमत्कार्यम् । धनिकपूर्व धनिकनामलेखनपूर्वकमिति यावत् । जानपदलेसनप्रकारमाह व्यासः लिखेजानपदं लेख्यं प्रसिद्धस्थानलेखकम् । राजवंशक्रमयुतं वर्षमासार्द्धवासरैः ।। वासरस्थितिः अत्र युतमित्यनुपज्यते । तथापि पिवपूर्वे नामजाती धनकर्णिकयोलिखेत् । द्रव्यमेदं प्रमाणं च वृद्धिं चोभयसंमताम् ।। अत्रोभयसमत्वं द्रव्यादेरपि विशेषणं लेख्यं कार्यमित्यनुवृत्तौ । याज्ञवल्क्यः समामासतदर्डाहर्नामजातिखगोत्रकैः । सब्रह्मचारिकात्मीयपिटनामादिचिद्वितम् ।। नाम धनिकर्णिकयोः देवदत्त इत्यादि । जाति ह्मणत्यादिः । गोनं यासिष्ठादि । सब्रह्म- चारिकं धपादिशाखाभ्ययनप्रयुक्तं गुणनाम 'बद्दषः कठ' इति । आत्मीयपितृनाम धनिकर्णिक- पिनाम आदिमहणाइन्यजातिसंख्याचारादिसंग्रहः । अत एव कात्यायन: उत्पत्ति जातिसंख्यां च धनसंख्यां च लेखयेत् । स्मरत्येवं प्रयुक्तस्य नश्येदर्थस्त्वलेखतः । सर्वजानपदान्वर्णान् लेखकस्तानिवेशयेत् ।। स्मरत्येवं प्रयुक्तस्येति । 'अधीगर्थदयेशां कर्मणि' (पा०२-३-५२) इति षष्ठी । वमिणोऽपि कालं निवेश्य राजानं स्थानं निवसनं तथा । दायकं ग्राहकं चैव पिटनाना च संयुतम् ॥ जाति स्वगोत्रशाखां च द्रव्यमानं ससंख्यकम् । वृद्धि ग्राहकहस्तं च विदितार्थे च साक्षिणः ॥ इति । ग्राहकहस्तेनाभिनिवेशनप्रकारमाह याज्ञवल्क्यः समाप्तेऽर्थे ऋणी नाम स्वहस्तेन निवेशयेत् । मतं मेऽमुकपुत्रस यदत्रोपरि लेखितम् ॥ इति । अर्थे धनिकाधमर्णयोः स्वरुच्या निरूपिते समाप्त लिखिते ऋणी अधमर्णः स्वहस्तेन - -

·लिखितम्
स्वनाम विनिवेशयेत् । स्वहस्तेनेति निश्चयदाार्थ्यम् । तेन निवेशनमाने तात्पर्यम् । एवं च मतं
मेऽमुकपुत्रस्येति स्वहस्तमातोपलक्षणम् । अत्रोपरीति वदन् पूर्वलिसिताक्षरसंस्थानादधस्तात्
स्वहस्ता क्षरसंस्थानमिति दर्शयति । ऋणीति साक्षिणामपि प्रदर्शनार्थम् ।
तथा च स एव
साक्षिणश्च स्वहस्तेन पिहनामकपूर्वकम् ।
अत्राहममुकः साक्षी लिखेयुरिति ते समाः ।।
समाः द्वित्वादिसख्यातो गुणतश्च । गुणत एवेति कल्पतरुः। फेचित्तु आकारप्रश्लेण(१)
साक्षिसंख्यानियम विपरीतं वर्णयन्ति। साक्षिण इति बहुवचनं च गुरुतरकार्यलेख्यविषयम् ।
अत एव हारीतेन साक्षिद्वयेन लेख्यसिद्धिरुक्ता ।
उत्तमर्णाधमर्गौ च साक्षिणी लेखकस्तथा ।
समवायेन चैतेपां लेख्यं कुर्वीत नान्यथा ॥ इति ।
अत एवोत्तमर्णादिपुरुषपश्यकारूढत्वात्पश्चारूढं पत्रमिति लोकप्रसिद्धिः। साक्षिसख्या-
धिक्ये पुनरस्य व्यवहारस्य गौणत्यमिति । यदा त्यधमर्पः साक्षी वा लिपिज्ञो न भवति
सदाऽन्येनापि लेखयेत् ।
तथा च व्यासः
अलिपिज्ञ ऋणी यः स्याल्लेसयेत्स्वमतं तु सः ।
साक्षी वा साक्षिणाऽन्येन सर्वसाक्षिसमीपगः ॥ इति ।
साक्षिसहस्तलेखनानन्तर लेखकोऽपि स्वसमाति लिखेत् ।
तथा च याज्ञवल्क्यः
उमयाम्यर्थितेनैतन्मया ह्यमुकसूनुना ।
लिखितं ह्यमुकेनेति लेखकोन्ते ततो लिखेत् ।।
एमयाभ्यर्थितेन उत्तमर्णाधमर्णप्रार्थिनेनेति ।
इति लौकिक लेख्यम्

·व्यवहारप्रकाशः अथ राजशासनम् तञ्च त्रिविधम् । त्रिविधं राजशासनमिति बृहस्पतिवचनात् । तत्र भूमिनिवन्धादिपात्रे दत्वा लेसितमेकम् । प्रसादादिना दत्वा तद् द्वितीयम् । जयपत्रं तृतीयमिति । तत्र प्रथमे प्रकारविशेषमाह व्यासः राज्ञा तु स्वयमादिष्टः सन्धिविग्रहलेखकः । ताम्रपट्टे पटे वापि प्रलिखेद्राजशासनम् ।। स्थानं चंशानुपूर्वी च देशं ग्राममुपागतान् । ब्राह्मणांव तथा चान्यानमात्याधिकृतान् लिखेत् ।। कुटुंबिनोऽथ कायस्थदूतवैद्यमहत्वरान् । मेदचंडालपर्यन्तान्सर्वान्संबोधयनिति ।। मातापित्रोरात्मजस पुण्यायामुकमूनवे । दत्त मयामुकायाध दानं सब्रह्मचारिणे ।। चन्द्रार्कसमकालीनं पुत्रपौत्रान्वयानुगम् । अनावेद्यमनाहार्य सर्वाभाव्यविवर्जितम् ।। दातुः पालयितुः स्वर्ग हतुर्नरकमेव च । ज्ञातं मयेति लिखितं दानध्यक्षाक्षरैर्युतम् ।। अब्दमासतदाहोराजमुद्राङ्कितं तथा । अनेन विधिना लेख्यं राजशासनकं लिखेद् ॥ इति । शिष्यन्ते भविष्यन्तो नृपतयो येन 'दानाच्छ्योनुपालनमि'यादिना तच्छासनम् । स्थानमत्र राजधानी वंशानुपूर्वी शौर्यवीर्यौदार्यक्षुतादिगुणशालिनां प्रपितामहपितृणामनुक्रमम् । उपागतान तत्काल आगन्तुकान् । सब्रह्मचारिणे सहाध्यायिने । एतच्च पात्रमात्रोपलक्षणम् । सीमाव्यविवर्जित देवब्राह्मणनापितादिलभ्यविवर्जितं । दात्रध्यक्षाक्षरैर्युतम् । दातुरक्षः। 'मतं मेऽमुकपुत्रस्य यत्रो परिलेखितमित्यनेन संयुतम् । एवमध्यक्षस्यापि । व्यासः सामान्योऽयं दानसेतुर्नृपाणां काले काले पालनीयो भवद्भिः । पश्चात्पश्चाद्भाविनः पार्थिवेन्द्रान् भूयो भूयो याचते रामचन्द्रः ।। दानपालनयोर्मध्ये दानाच्छ्योनुपालनम् । दानात्वर्गमवामोति पालनादच्युतं पदम् ।।

·राजशासनम् ८१ याज्ञवल्क्यः दत्वा भूमि निरन्धं वा कृत्वा लेख्यं तु कारयेत् । आगामिभद्रनृपतिपरिज्ञानाय पार्थिवः ।। पटे वा ताम्रपट्टे वा स्वमुद्रोपरिचिह्नितम् । अभिलेख्यात्मनो वंश्यानात्मान च महीपतिः॥ प्रतिग्रहप्रमाण च दानच्छेदोपवर्णनम् । स्वहस्तकालसंपन्नं शासनं कारयत्स्थिरम् ।। इति । निनन्ध आयस्थाने शुल्कशालादौ प्रत्यह नियतवस्तुदानम् । यथा पर्णभारक प्रतिपर्णशत माह्य त्वयेत्यादि । परिज्ञानाय अनेन दत्तमनेन प्रतिगृहीतमित्यवयोधाय । पार्थिव पृथिवीश्वर । तेन भूमिपतेरेव भूमिदाने निवन्धदाने वाऽधिकारो न भोगपतेरिति दर्शितम् । आत्मान चेति चकारात्प्रतिग्रहीतारमपि । प्रतिमहेत्यादि । प्रतिगृह्यत इति प्रतिग्रहो निवन्धस्तस्य रूपकादि- परिमाणम् । दीयत इति दान क्षेनादि तस्य छेद । छिद्यते विच्छिद्यते अनेनेति छेदो नद्यादि वर्तनपरिमाण च । तस्योपवर्णन-दानच्छेदनि च(१)(देति?)अमुकनद्या दक्षिणतोऽय ग्राम अमुकप्रामादुत्तरतोऽमुकमामात्पूर्वतो वा इद इयनिवर्तन क्षेत्रमित्यादि । यद्वा दानच्छेदोपवर्णन दानच्छेदनिन्दोपवर्णनम् । दातुः पालयितु स्वर्ग हर्तनरकमेव च । पष्टिं वर्पसहस्राणि दानच्छेदफल लिखेत् ।। इति वृहस्पतिवचनखरसात्। प्रसादलेख्यारय शासनमाह बृहस्पतिः देशादिकं यस्य राजा लिखितेन प्रयच्छति । सेनाशौर्यादिना तुष्टः प्रसादलिसितं हि तत् ।। इति । जयपवारयमपि स एवाह यवृत्तं व्यवहारेषु पूर्वपक्षोत्तरादिकम् । क्रियावधारणोपेत जयपत्रेऽखिलं लिखेत् ॥ पूर्वोत्तरक्रियायुक्त निर्णयान्तं यदा नृप । प्रदद्याञ्जयिने लेख्य जयपत्र तदुच्यते ॥ वृद्धवसिष्ठः यथोपन्यस्तसाध्यार्थसयुक्त सोत्तरक्रियम् । साधारणकं चैत्र जयपनकमिप्यते ॥ प्राविनाकादिहस्ताङ्क मुद्रित राजमुद्रया । आदिपदेन सभ्यादिपरिग्रह । ११व्यद ·व्यवहारप्रकाश है सभासदश्च ये तत्र स्मृतिशास्त्रविदः स्थिताः। यथा लेख्यविधौ तद्वत् स्वहस्तं दद्युरेख ते॥ इति स्मृत्यन्तरस्मरणात् । सिद्धेऽर्थे वादिने दद्याजयिने जयपत्रकम् ॥ इति । अत्र विशेषमाह कात्यायन: अर्थिप्रत्यर्थिवाक्यानि प्रतिज्ञा साक्षिवाक्तथा । निर्णयश्च यथा तस्य यथा चाव(?)तं स्वयम् ॥ एतद्यथाक्षरं लेख्ये यथापूर्व निवेशयेत् । सभासदश्च ये तत्र स्मृतिशास्त्रविदस्तथा ॥ यथा लेख्यविधी तद्वत्स्वहस्तं तत्र दापयेत् । अभियोक्त्राभियुक्तानां वचनं प्राङ निवेशयेत् ॥ सम्यानां प्राचियाकस्तु कुलानां च ततः परम् । निश्चयं स्मृतिशास्त्रस्य मतं तत्रैव लेखयेत् ॥ अनेन विधिना लेख्यं पश्चात्कारं विदुषुधाः। निरस्ता तु क्रिया यत्र प्रमाणेनैव वादिनाम् ॥ पश्चात्कारो भवेत्तत्र न सर्वेपु विधीयते ॥ इति । पश्चात्कारो जयपत्रम् । यत्र पुनः प्रमाणेन क्रिया निरस्ता तत्रैव नान्यत्र । पारिजात- स्वन्यथाह-यत्र दिव्यमानुपक्रियाव्यतिरेकेण यादिप्रतिवादिनोर्वचनपलोचनादिनाऽन्यतर- पक्षावधारणं तत्पश्चात्कारसंज्ञकं जयपत्रं न सर्वत्रेति । जयपत्रं चतुष्पाद्वयवहारेष्वेव । साधयेत्साध्यमर्थ यच्चतुष्पादान्वितं च यत् । राजमुद्राङ्कितं चैव जयपत्रकमिप्यते ।। इति स्मृत्यन्तरस्मरणात् । एवं चान्यवाद्यादिहीनवादिषु न जयपत्रम्, किन्तु हीनपत्रमेव द्धि कालान्तरे दण्डप्राप्त्यर्थम् । जयपत्रं तु प्रान्यायविधिसिद्धयर्थमिति विशेषः ॥ अथ सामन्तेष्वथ भृत्येषु राष्ट्रपालादिकेषु च । कार्यमादिश्यते येन तदाज्ञापत्रमुच्यते ।। ऋत्विक्पुरोहिताचार्यमानेष्वभ्यर्हितेषु तु । कार्य निवेद्यते येन एवं प्रज्ञापना मता ॥ इत्यादीनि वसिष्ठोकानि आज्ञाप्रज्ञापनादिपत्राणि व्यवहारविधौ नातीवोपभुक्तानीति नेह प्रवन्यन्ते।

·सल्लेख्यम् अथ सल्लेख्यम् वत्र कात्यायन: राजा क्रियां समाहूय यथान्यायं विचारयेत् । लेख्याचारेण लिखितं साक्षाचारेण साक्षिणः ॥ सव्यक्तवर्णवाक्यादिको लेख्याचारः । तथा लेख्यं तु साक्षिमत्कार्यमविलुसाक्षरक्रमम् । देशाचारस्थितियुतं समर्थ सर्ववस्तुपु ॥ देशाचाराविरुद्धं यद्वयक्ताधिविधिलक्षणम् । तत्प्रमाणं स्मृतं लेख्यमविलुप्तक्रमाक्षरम् ॥ विधान विधिः। आधेर्विधिराधीकरणं तस्य लक्षणं गोप्याधिकालकृतमित्यादि तद्वपकं विसष्टं यस्मिवद्वयकाधिविधिलक्षणम् । स्पष्टवन्धकविधानप्रकारमिति यावत्। एतचाधिपत्रामि. मायम्। अविलुप्तक्रमाक्षरमिति अर्थानां क्रमः क्रमश्चाक्षराणि च क्रमाक्षराणि अविलुप्मानि क्रमाक्षराणि यस्मिस्तत्तथा । कात्यायन: वर्णवाक्पक्रियायुक्तमसन्दिग्धं स्फुटाक्षरम् । अहीनक्रमचिहं तु लेख्य तत्सिद्धिमाप्नुयात् ।। क्रियाऽत्र साध्यम् । चिह्न मुद्रा, सा च राजादिकृता । याज्ञवल्क्यः विनापि साक्षिमिर्लेख्यं सहस्तलिखितं च यत् । तत्प्रमाणं स्मृतं सर्व बलोपधिकृवादृते ॥ यस्लेख्यं अधमणेन साक्षिभिविनापि लिखितम् , तत्प्रमाणं स्मृतं मन्वादिभिरिति शेषः । मलोपधिकृताहते। बलं बलात्कारः, उपधिः छद्म । बलोपधिकृतत्वमात्रोपलक्षणम् । तेनान्यैरपि शिशुप्रभृतिभिः कृतसल्लेख्यमवगन्तव्यम् । कात्यायनः ख्यापितं चेद्वितीयेऽति न कश्चिद्विनिवर्तते । यथा तु स्यात्प्रमाणं तन्मत्तोन्मत्तकृताहते ॥ याज्ञवल्क्यः देशान्तरस्थे दुर्लेख्ये नष्टोन्मृष्टे हते तथा । मिने दग्घे तथा छिन्ने लेखमन्यत्तु कारयेत् ॥ - ·८४ व्यवहारप्रकाशः अन व्यवहारासमर्थे पने पत्रान्तरं कारयेदिति विधीयते। व्यवहारासमर्थत्वं च देशान्तरस्थत्वादिमिः। देशान्तरस्थे असन्तदूरदेशस्थे। दुर्लेख्ये दुष्टानि सन्दिग्धानि अवाचकानि वा लेख्यानि लिप्यक्षराणि पदानि वा यस्मिन् तत्र । उन्मुष्टे मपीदौर्बल्यादिना मृद्धिताक्षरे । हते तस्करादिना, भिन्ने विदलिते, छिन्ने द्वियाभूते । अत्र लेसान्तरकरणं वादिप्रतिरादिसमतावेव। विमती तु व्यवहारप्राप्ती विदेशगतपमानयनाय समयं दद्यात्। नष्टपनादौ तु साक्षिभिनिर्णयः। अत एव नारदः लेख्ये देशान्तरे नष्टे शीण दुर्लिसिते हृते । सतस्तत्कालकरणमसतो द्रष्टदर्शनम् ।। इति । सतो वर्तमानस्य परस्य देशान्तरस्थस्यानयनाय कालकरणं कालोऽधित्वेन देयः। द्रष्टुदर्शनं पूर्व ये द्रष्टारः साक्षिणस्तैर्दर्शनं व्यवहारसमापन कार्यम् । साक्ष्यभावे तु दिव्येने निर्णय इति। अलेख्यसाक्षिदेवी व्यवहारे विनिर्दिशेत् । इति वचनात् । कात्यायन: मलयदेदितं दन्छ छिद्रितं वीतमेव च । तदन्यत्कारयेल्लेख्यं स्वेदेनोल्लिसितं तथा ॥ वीतमपगतम् ॥ N अथ दुष्टलेख्यम् तन कात्यायन: साक्षिदोपोद्भचे दुष्ट पत्रं वै लेसकस्य च । - धनिकस्योपधादोपात्तथा धारणिकस्य च ॥ दुष्टै?ष्टं मवल्हयं शुद्धः शुद्ध विनिर्दिशत् । तत्पत्रमुपधादुः साक्षिलेसफकारकैः ।। उपधा आशयदोपः। पुनः कात्यायन: स्थानभ्रष्टास्त्वकान्तिस्याः मन्दिग्धा लक्षणच्युता यो स्युः स्थिता वर्णा लेरयं दुष्टं तथा भृगुः तथा- धनिफेन म्यहस्तेन लिसितं साक्षिणर्जितम् । मयेत्यूदं न घेत्ला कृतं हीति विभावयेत् ॥

·८५ दुष्टलेख्यम् देशाचारविरुद्धं यत्सन्दिग्धं क्रमवर्जितम् । कृतमस्वामिना यच साध्यहीनं च दुष्यति ॥ इति । न चेदित्यादि । कर्ता लेसनकत्तमर्णः अधमर्णसम्प्रतिपत्त्या मयतहिरिनतमिति यदि न विभावयेत्तदा तत्कूट भन्न प्रमाणत्वेन निश्चीयत इत्यर्थः । हारीतोऽपि यच काकपदाकीर्ण तल्लेख्य कूटतामियात् । विन्दुमानादिहीनं यत्संहितं चरितं च यत् ।। बृहस्पतिः मुमूर्तृशिशुभीतातः स्त्रीमतव्यसनातरैः। निशोपधिमलात्कारकृतं लेख्यं न सिध्यति । मुमूर्णादिलिखितमयथार्थत्वशङ्कया न प्रमाणता प्रतिपद्यत इति बृहस्पतिवचन- तात्पर्यार्थम् । नारदः अश्रुतार्थमभूतार्थ व्याहतार्थ तथैव च । लेख्यं न सिद्धिमानोति जीवत्स्वपि हि साक्षिषु ।। अश्रुतार्थ सम्यगप्रतीतार्थम् । अभूतार्थ युक्तिभिरनुसन्धीयमानो यस्यार्थोऽसत्य एव तत् । व्याहतार्थ पूर्वापरविरुद्धार्थम् ॥ बृहस्पतिः दूषितो गर्हितः साक्षी यौको विनिवेशितः । कूटलेख्यं तु तत्प्रोक्तं लेखको वापि तद्विधः ।। यदुज्वलं चिरकृतं मलिनं स्वल्पकालिकम् । भग्नोन्मृष्टाक्षरयुतं लेख्यं कूटत्वमाप्नुयात् ॥ तद्विधो गर्हितः । लेखकोऽपि गर्हितो यन तदपि कूटलेख्य माहुरित्यर्थः ।। अथ दूपितलेख्यपरीक्षणम् तर कात्यायन: साक्षिलेखककर्तारः कूटतां यान्ति ते यथा । तथा दोषाः प्रयोक्तव्या दुष्टैर्लेख्यं प्रदुष्यति ॥

·व्यवहारप्रकाश तत्र ये गूढदोपास्ते वादिना वक्तव्याः, ये पुनः प्रकटास्ते सभ्यैरेवोहनीयाः। तथा चस एव- प्रमाणस्य हि ये दोपा वक्तव्यास्ते हि वादिना । गूढास्तु प्रकटाः सभ्यैः काले शास्त्रप्रदर्शनात् ॥ इति । प्रमाणस्य प्रमाणत्वेनोपन्यस्तस्य काले प्रमाणपरीक्षाकाल इत्यर्थः । समयातिक्रमेणोप- न्यस्तास्तु दोपा न प्रामाण्यं निति । तथा च बृहस्पतिः लेख्यदोपास्तु ये केचित्साक्षिणश्चैव ये स्मृताः । वादकाले तु वक्तव्याः पश्चादुक्तं न दूपयेत् ॥ इति । पश्चात् प्रमाणपरीक्षापर्यवसानानंतरम् । उक्तं दूपणं वायुपन्यस्तप्रमाणं न दूपयेदित्यर्थः । व्यासः लेख्यमालेख्यवत्केचिल्लिखन्ति कुशला नराः । तस्मान्न लेख्यसामर्थ्यात्सिद्धिरैकान्तिकी मता ।। इति । कात्यायनः राजा क्रियां समाहूय यथान्यायं विचारयेत् । लेख्याचारेण लिसितं साक्ष्याचारेण साक्षिणः ।। दर्पणस्यं यथाविम्वमसत् सदिव दृश्यते । तथा लेख्यस्य बिम्बानि कुर्वन्ति कुटिला नराः॥ क्रियां विचारयेदित्यन्ययः । समाहूय यादिन इति शेषः । व्यक्तवर्णवाक्यादिको लेख्या- पारः साक्ष्याचारो वक्ष्यमाणलक्षणः । तेन सम्यक्परीक्षणीयं लेख्यमित्यर्थः । तथा च नारद: पुरुषाः सन्ति लोभायेवियुः कार्यमन्यथा । सन्ति चान्ये दुरात्मानः कूटलेख्यकृतो नराः॥ परीक्ष्यमेतदुभयं वयं राज्ञा विशेषतः । लेख्याचारेण लिसितं साक्ष्याचारेण साक्षिणः।। इति । बृहस्पतिः ज्ञात्वा काल च देशं च कुशलाः कूटकारकाः। कुर्वन्ति सदृशं लेख्यं तद्यतेन विचारयेत् ।। स्त्रीवालार्तानलिपिज्ञान वश्चयन्ति स्वयान्धराः। लेख्यं कृत्वा खनामाई जेयं युक्त्यागमैस्ततः ।।

·। दुष्टलेख्यपरीक्षणम् त्रिविधस्सापि लेख्यस भ्रान्तिः संजायते यदा । ऋणिसाक्षिलेखकानां हस्तैक्याच्छोध्यते ततः ॥ उजा( द्या)ममुदयादानादाधानं फलसनात् । प्रयोगित्वं धनाद्यत्वाज्ज्ञेयं यत्रोपधिः कृतः ॥ विविधस्थापीति । राजलेख्यं स्थानकृतं स्वहस्तलिखितं तथा । लेख्यं तु त्रिविधं प्रोकं भिन्नं तद्बहुधा पुनः ।। इति बृहस्पत्युक्तविधानयवतः । उदयो वृद्धिः। आधानमाधिः। फलसग्रहः फलोप- भोगः। प्रयोगित्वमुत्तमर्णत्वम् । यत्र पादावुपधिः कपट उद्भावितः तमोजा(द्या)मादिक वृद्धयादिग्रहणावधारणीयम्। याज्ञवल्क्यः सन्दिग्धलेख्पशुद्धिः स्यात्वहस्तलिखितादिभिः । युक्तिप्राप्तिक्रियाचिह्नसंबन्धागमहेतुभिः ।। वहस्तलिसितं प्रमितस्वहस्तलिखितान्तर सदृश आदिशब्दासाक्षिलेखकखहस्तलिखि- तान्तरपरिप्रहः। तथा च व्यासः सन्देहेऽपि च लेख्यस विशुद्धिः परिकीर्तिता । ऋणिसाक्षिलेखकानां स्वहस्ताक्षरपंक्तिभिः ॥ युक्तिप्राप्तिः । अस्मिन्देशेऽस्मिन्कालेऽस्य पुरुषस्य इदं द्रव्य घटत इत्यादिरूपा । यदा, युक्तिः प्राप्तिरिति हेतुद्वयं यस्मिन्काले सहस्रग्रहण पो लिखितमस्ति तस्मिन् काले नास्य सहस्र- संभावना न वा मम सहस्रेण प्रयोजन सेयमाशंका युक्त्या निराक्रियते। अस्ति तत्काले सहस्र- सभावना अस्ति चास्य सहस्रेण प्रयोजनमिति । अथैवं प्रते-नास्त्येव मम तदा तद्देशप्राप्तिः देशान्तरस्थत्यात् सा चाप्राप्तिस्तदा तद्देशसन्निधानेन निराक्रियते अस्त्यनयोस्तद्देशप्राप्तिरिति । किया तत्साक्ष्युपन्यासः। चिह्नमसाधारणं स्वहस्तमुद्रादिसम्बन्धः अर्थिप्रत्यर्थिनोः परस्परविश्वासेन पूर्वमपि दानग्रहणादिरूपः। आगमोऽस्यैतावतो धनस्य सम्भावितः प्राप्त्युपायत्यहेतुभूला क्रिया था । एतैः स्वहस्तादिभिर्हेतुभिः सन्दिग्धालेख्यशुद्धिः स्यादिव्यन्वयः । यत्र पुनरन्य एव ऋणं पदाति पत्रं च फेनापि हेतुना अन्यनाम्ना लिखित तत्र विप्रतिपत्ती सम्बन्धागमादिहेतुभि- निर्णयः कार्यः यस्य नाम्ना तत्पनं कृत तेन सह यदि धनप्रयोक्तुरेवविधश्वासहेतुः सम्बन्धः फश्चिदति । एवमागमे तटीयपंजिकाया यदि पुराणाक्षरेण पनसदिनमासद्रव्यसख्यादीनि प्रतीयन्ते तदा तदपि प्रमागमेव ।

·८८ व्यवहारप्रकाश तदाह नारदः लेरयं यच्चान्यनामाई हेत्वन्तरकृतं भवेत् । विप्रत्यये प्रतीक्ष्यं तत्सम्बन्धागमहेतुभिः ॥ इति । यदि पुनः स्वहस्तनिवेन लिसित दूपयति तदा तदारुढसाल्यादितो दुष्टमदुष्टं वेति निश्चेतव्यम् । तथा च कात्यायन: दचलेख्ये स्वहस्तं तु मणिको यदि निहुते । परस्थैः साक्षिभिर्वाच्यो लेसक्स्य मतेन च ॥ इति । यच्चान्यस्य कृतं लेख्यमन्यहस्तेषु दृश्यते । अवश्यं तेन वक्तव्यं पास्यागमनं ततः ॥ ततो लेख्यस्वामिन. सकाशादित्यर्थः । कात्यायनः न लेसकेन लिखितं न दृष्टं साक्षिभिस्तथा । एवं प्रत्यर्थिनोक्ते तु कूटलेख्यं प्रकीर्तितम् ।। उक्ते, तथ्येनेति शेषः। तथा च वृहस्पतिः नातथ्येन प्रमाणं तु दोपेणैव तु दूपयेत् । मिथ्याभियोगे दण्ड्यः स्यात्साध्यार्थाचापि हीयते ॥ इति । कात्यायनः कृटोक्तौ साक्षिणा वाक्यं लेसफस्य च परकम् । नयेच्छुद्धिं न यः कृटं स दाप्यो दम उत्तमम् ।। इति । साक्षिणा घाक्य लेखकस्य परं च प्रति अभियुक्तेन कूटोक्तो कृताया वहस्तलिसितादिना यादी यदि यूट पर शुद्धिं न(?)नयेत् तर्हि स उत्तमसाहस दण्ड्यः । व्यासः स्थावरे विक्रयाधाने कृटलेरयं करोति यः। स सम्यग्भावितः कार्यों जिह्वापाण्यद्धिमर्जितः ।। सम्यग्भावितः फूटरेसबर्तृत्वेन सम्यक् निश्चित । आहर्ता भुक्तियुक्तोऽपि लेख्यदोपाधिशोधयेत् । तत्सुतो भुक्तिदोपास्तु लेरयदोपास्तु नाप्नुयात् ।। आहना प्रहीता।

·दुष्टलेख्यपरीक्षणम् बृहस्पतिः उद्धरेल्लेख्यमाहर्वा तत्पुत्रो भुक्तिमेव तु । अभियुक्तः प्रमीतश्चेत्तत्पुत्रोऽपि तमुद्धरेत् ।। यद्याता अभियुक्तो लेख्योद्धारमकृत्योपरतस्तदा तत्सुतोऽपि वहेल्यमुद्धरेदित्युत्तरार्द्ध- स्यार्थः1 कात्यायनः अथ पञ्चत्वमापनो लेखका सह साक्षिभिः । तत्वहस्तादिभिस्तेषां विशुद्धिस्तु न संशयः॥ ऋणिवहस्तसन्देहे जीवतो या मृतस्य वा । तत्स्वहस्तकृतैरन्यैः पत्रैस्तल्लेख्यनिर्णयः॥ ऋणिस्वहस्त इत्युपलक्षणम् । साक्षिस्वहससन्देहे लेखकस्वहस्तसन्देहेऽपि प्रमीततत्तत्व- इसान्तरादिना निर्णयो वोद्धव्यः । तथा च विष्णुः यत्री धनिको वापि साक्षी वा लेखकोपि वा। प्रियते तत्र तल्लेख्यं तत्वहस्तैः प्रसाधयेत् ।। इति । राजकीयं लेख्यं प्रत्याह कात्यायन: मुद्राशुद्धं क्रियाशुद्धं पारम्पर्यानुमोदितम् । अर्पितं च स्पष्टं च क्रियाचिह्नविभावकम् ।। ईदृशं सिद्धिमानोति शासनं नृपचिहितम् । क्रियाशुद्धं ससाक्षिकम् , अपशब्दानन्वयादिरहितं या । पारम्पर्यानुमोदित प्रमाणित- परम्परया स्वीकृतम् । क्रियाचिह्नविभावकं संवन्धप्रयोजकरूपोपपन्नम् । तथा पश्चात्कारनिनद्धं यत्तयत्नेन विचारयेत् । यदि सायुक्तियुक्तं च प्रमाणं लिखितं तदा ।। अन्यथा मूलतः कार्य पुनरेर विनिर्णयेत् । अतथ्यं तथ्यभावेन स्थापितं ज्ञान विभ्रमात् ॥ नित्यं तत्प्रमाणं सादात्मनाऽपि कृतं नृपैः ।। इति । पश्चात्काराख्यजयपत्रत्वेन निवद्धम्। अन्यथा कार्य विवादपदम्। मूलतः मूलादारभ्य। तथा समुद्रे तु यदा लेख्ये मृताः सपि तस्थिताः ॥ लिखितं तत्प्रमाणं तु मृतप्पपि हि तेषु चै । अत्र मुद्रादिवशात्प्रमाणमित्यर्थः । १२व्यव०

·९०
ध्यवहारप्रकाश:
अत एव शासनमुदाहृत्य प्रजापतिः
कार्यों यत्नेन महता निर्णयो राजशासने ।
राज्ञा वहस्ततो मुद्रालेखकाक्षरदर्शनात् ।।
मुद्रालेखकाक्षरदर्शनात् मुद्रालेखकाक्षरयोर्दर्शनात् ।
अध लेख्यघलाबलचिन्ता
बृहस्पतिः
कुलश्रेणिगणादीनां यथाकालं प्रदर्शयेत् ।
श्रावयेत्स्मारयेचैव यथा सादलवत्तरम् ।।
नारद:
यदि लब्धं भवेत्किचित्प्रज्ञप्तिा कृता भवेत् ।
प्रमाणमेव लिखितं मृता यद्यपि साक्षिणः ।।
प्रशप्तिमेव प्रपंचयति स एव
दर्शितं प्रतिकालं यत् आवितं स्मारितं च यत् ।
लेख्यं सिध्यति सर्वत्र मृतेप्यपि हि साक्षिषु ॥
प्रतिकालं पुनः पुनः । अन साक्षिपदं लेसकप्रभृतीनामुपलक्षणम् ।
कात्यायन:
दृष्टे पत्रे स्फुटं दोपं नोक्तवानृणिको यदि ।
ततो विंशतिवर्षाणि फ्रान्तं पत्रं स्थिरं भवेत् ।।
शक्तस्य सनिधावणे(? सनिधी बन्धे)यस लेख्येन भुज्यते ।
वर्षाणि विशति यावत्तत्पत्रं दोपवर्जितम् ।।
अथ विंशति वर्षाणि आधिभुक्तस्तु निश्चितः ।
तेन लेख्येन तत्सिदिलेख्यदोपविरजिता ।।
सीमाविनादे निति सीमापत्रं विधीयते ।
तस्य दोपाः प्रयोक्तव्या यावर्षाणि विंशतिम् ।।
आधानमहितं यत्र ऋण लेख्ये नियेशितम् ।
मृतसाक्षिपमाणं तु खसमोगेपि तद्विदुः ।।

·लेख्यबलावलचिन्ता । प्राप्त वा तेन चेकिचिद्देयं चाथ निरूपितम् । विनापि मुद्रया लेख्यं प्रमाणं मृतसाक्षिकम् ॥ इति । यत्र पत्रे आधानसहितं शूद्रादिवन्धकसहितमृणं निवेशितं तत्पनं मृतसाक्ष्यपि स्वल्प- भोगेन प्रमाणं विदुरित्यर्थः । भोगस्य च स्वल्पत्वं विंशतिवर्षापेक्षया । प्राप्तं चेत्यादि । तल्लिखिते पुरस्कृत्य यदि धनिकेन दत्तमृणं ग्राहकेन च किंचिदाप्तं ऋणप्राहकेण वा किंचिहत्तं धनिकेनातं तदस्खहस्तितमपि प्रमाणमित्यर्थः । व्यासः सहस्तकाजानपदं तस्मात्तु नृपशासनम् । प्रमाणतरमिष्टं हि व्यवहारार्थमागतम् ।। द्वित्रिलिपिज्ञः स्वकृतमन्यलेख्येन युक्तिभिः । कुर्याद्धि सदृशं लेख्यं तस्माजानपदं शुभम् ॥ अप्रकाशात्साक्षियुक्तं लेखकाक्षरमुद्रितम् । लोकमसिद्धं स्वकृतादरमन्यकृतं शुभम् ॥ देशाध्यक्षादिना लेख्यं यत्र जानपदं कृतम् । समकालं पश्चिम वा तत्र राजकृतं शुभम् ॥ खहस्तकात् स्वहस्तकृतलेख्यात् । अप्रकाशात् कृतादित्यन्वयः। अब बलवत्त्वमुत्तरोत्तरस्य फूटत्वासंभवात्तारतम्यतो बोद्धव्यम्। संवतः लेख्ये लेख्यक्रिया प्रोक्ता वाचिके वाचिकी मता। वाचिकी तु न सिद्धयेत्सा लेख्यस्योपरि या क्रिया ।। लेख्यस्योपरि यत्साक्ष्य कूटं तदभिधीयते । अधर्मस्य हि तवारमतो राजा विवर्जयेत् ।। याचिकर्यदि सामर्थ्यमक्षराणां विहन्यते । क्रियाणां सर्वनाशः स्यादनवस्था च जायते ॥ लेख्ये लिखिते लेख्यरूपा क्रिया प्रोक्ता। विरोधिनीति शेषः। याचिके वचने घाचिकी वचनरूपैव तथाभूतेत्यर्थः । अन्ये तु लेख्य लेख्यगम्ये । लेख्यरूपा क्रिया प्रोक्ता प्रशस्तोता याचिके वचनगम्ये वाचिकी साक्षिरूपा मता सम्मतेत्याहुः । लेख्यस्योपरि यत्साक्ष्यं लेख्यस्योपरि या क्रिया सा न प्रमाणं, साक्षिवचनाद् वादकमुक्तिप्रवर्तकखहतवतो लेख्यस्याधिकपलव- त्वौचित्यात् । क्रियाणां लेख्यरूपाणाम् । - ·९२ व्यवहारप्रकाशः कात्यायन: न दिव्यैः साक्षिभिर्वाऽपि हीयते लिखितं कचित् । लेख्यधर्मः सदा श्रेष्ठो हतोऽन्येन न हीयते ॥ तयुक्तिप्रतिलेख्येन तद्विशिष्टेन वा सदा । लेख्यक्रिया निरस्येत न साक्षिशपथैः क्वचित् ॥ बृहस्पतिरपि न जातु हीयते लेख्यं साक्षिभिः शपथैन वा । अदर्शनाऽसाधिताभ्यां हानि प्रामोत्युपेक्षया ॥ यहुकालव्यापिन्येति शेपः । बृहस्पतिरेव आत्यस्य निकटस्थस्य यच्छक्तेन न याचितम् । शुद्धाशंकया तत्तु लेख्यं दुर्बलतामियात् ॥ लेख्यं त्रिंशत्समातीतमदृष्टाश्रावितं च यत् । न तत्सिद्धिमवाप्नोति तिष्ठत्स्वपि च साक्षिपु॥ शुद्धर्णाशङ्कया निस्तीर्गमृणमित्याशङ्कया । अदर्शनेऽपि विशेपमाह स एव । प्रयुक्ते शान्तलाभे तु लिखितं यो न दर्शयेत् । न याचते च ऋणिकं तत्सन्दिग्धमवामुयात् ।। शान्तलामे अधमर्णनस्तकाले। व्यासः अदृष्टाध्यावितं लेख्यं प्रमीतधनिकर्णिकम् । अबन्धलमकं चैव बहुकालं न सिद्धयति ॥ अयन्धलमकं आधिप्रतिभूरहितम् । बहुकालं यहुकालीनम् । नारदः मृताः स्युः साक्षिणो यत्र धनिकर्णिकलेसकाः । तदप्यन लिसितं ते त्वाधेः स्थिराश्रयात् ।। आश्रयो भोगः । एतद्पयादमाह वृहस्पतिः उन्मत्तजडपालानां राजभीतप्रवासिनाम् । अप्रगल्भभयानां न लेख्यं हानिमाप्नुयात्।। सेस्यमित्यत्र अष्टाधावितमपीति शेपः ।

·लेख्यबलाबलचिन्ता ९३ कात्यायनः यल्लेख्यं प्रावियाकैर्न दृष्टं दृश्यं प्रतिथुतम् । अलब्धं तु हते लेख्ये कथं तत्प्राप्नुयाद्धनी ॥ आधानमुपरूद्धो या याचिष्ठति लग्नकः । लेख्यामाचे स्मृतं तावत्प्रमाणं द्रष्टदर्शनम् ॥ योख्यं दृश्यदर्शनीयत्वेनाभ्युपगतं प्राविसकादिभिश्च न दृष्टं तस्मिन् हते अलब्धं धनं धनी कथं प्राप्नुयादित्यर्थः । कृरनद्रव्यदानासमर्थ प्रत्याह याज्ञवल्क्यः लेख्यस्य पृष्ठेऽभिलिखेदचा दत्वर्णिको धनम् । धनी चोपगतं दद्यात्वहस्तपरिचिद्वितम् ।। यदा अधमर्णः पत्रस्थसकलद्रव्यदानासमर्थः कदाचित्किंचित्कदाचिच किचिद्दद्यात्तदा पूर्वकृतलेख्यपृष्ठे एतावन्मया दत्तमिति लिखेद् उत्तमो वोपगनं प्राप्तं धन तस्यैव पृष्ठे स्वहस्ताङ्के चिह्नित लिखेदेतावन्मया प्राप्तमिति । अथवा प्राप्तधनस्य प्रवेशपत्रं स्वहस्तलिखितचिह्नितमुत्तम- र्णोऽधमर्णाय दद्यात् । एवं क्रमेण समृद्वा लेख्यस्थद्रव्ये दत्ते अधमर्णकर्तव्यमाह याज्ञवल्क्यः दत्वर्ण पाटयेल्लेख्यं शु वाऽन्यत्तु कारयेत् । धनिकस्य सकाशाद्गृहीतं धनमधमो धनिकाय अर्थ दत्त्वा पूर्वलिखित तत्पनं पाटयेत् । यदा तत्परं नटं दूरदेशान्तरस्थं वा तदा अधमर्णः शुद्धयै स्वाधमर्णत्वनिवृत्तये अन्यलेख्यं कारयेत् , उत्तमर्णेन पूर्वोक्तरीत्योत्तम! विशुद्धिपत्रमधमर्याय दद्यादित्यर्थः । यदि क्षणप्रहणायसरे ससाक्षिकं लिखितं कृतम्, तदा प्रतिदानमपि पूर्वसाक्षिसमक्षमेन कुर्यात् । तदाहस एव साक्षिमच भवेद्यद्वा तदातव्यं ससाक्षिकम् । इति । इति लिखितम्।

·व्यवहारप्रकाशः अथ मुक्तिः वत्र बृहस्पतिः एतद्विधानमाख्यातं साक्षिणां लिखितस्य च । साम्प्रतं स्थावरे प्राप्तेर्मुक्तश्च विधिरुच्यते ।। विद्यया क्रयबन्धन शौर्यभार्यान्वयागतम् । सपिण्डस्यामजस्यांशः स्थावरं सप्तवा स्मृतम् ।। विद्यया प्रतिग्रहादिप्रकारेण क्रयेण प्रसिद्धेन बन्धेन बन्धकेन । शौर्यागतं युद्धाविना प्राप्तम् । भार्यागतं भार्यया सह लब्धम् । अन्ययागतं पित्रादिक्रमादागतम् । तथा पित्र्ये लब्धे कयाधाने ऋक्थशीर्थप्रवेदनात् । प्राप्त सप्तविधे भोगः सागमः सिद्धिमानुयात् ।। क्रमागतः शासनिकः क्रयाधानागमान्वितः । एवंविधस्तु यो भोगः स तत्सिद्धिमवाप्नुयात् ।। संविभागक्रयप्राप्तं पित्र्य लब्धं च राजतः । स्थावरं सिद्धिमामोति भुक्त्या हानिमुपेक्षया ।। प्राप्तमात्र येन भुक्तं खीकृत्यापरिपन्थितम् । तस्य तत्सिद्धिमामोति हानि चोपेक्षया तथा ।। अध्यासनात्समारभ्य भुक्तिर्यस्याविघातिनी । त्रिंशद्वर्पाण्यविच्छिन्ना तस्य तां न विचालयेत् ॥ इति । पित्र्य इत्यादिना सप्तविधस्थावरस्य भोगविषयतया अनुवादः । प्रवेदनं विवाहः । अपरि- पन्थितं अविरोधितम् । अध्यासन अधिकृत्यायस्थानं प्राथमिकः सम्बन्धः। अविघातिन्यविघ्ना । विष्णुकात्यायनी सागमेन तु भोगेन भुक्तं सम्पग्यदा तु यत् । आहर्ता लभते तत्र नापहार्य तु तत्कचित् ।। आगमः खत्वहेतुः क्रयप्रतिग्रहादिः । भोगश्चागमादिपञ्चकोपेत एव प्रमाणम् । तदाह व्यास: सागमो दीर्घकालच निश्छिद्रोऽयरवोज्झितः । प्रत्यर्थिसंनिधानश्च पञ्चांगो भोग इप्यते ॥ निश्छिद्रो विच्छेदरहितः । अन्यरयोझितः इदं क्षेत्रादिकमनेन वलाद्भुज्यत इत्यादिना- पारप्रयादविधुरः । सनिधानश्च प्रत्यर्थिनः सनिधानं यस्य स तथा ।

·१५ F भुतिः बृहस्पतिः यद्यकशासने ग्रामक्षेनारामाच लेसिताः । एकदेयोपभोगेऽपि सर्वे भुक्ता भान्ति ते ।। एकशासन इत्यादि । एकस्मिन् ताम्रादिशासनपट्टे। लिसितक्षेनाद्यन्यतमभोगेनापि अनुपमुछापरभागेऽपि स्वत्वमायातीत्यर्थः । नारदा आदौ तु कारणं दानं मध्ये मुक्तिस्तु सागमा । कारणं भुक्तिरेवैका संतता या चिरन्तनी ।। आदी आद्ये पुरुषे दानमिति प्राप्त्युपायोपलक्षणम् । कारणं प्रमाण नच साक्षिभिर्भावितं द्रष्टव्यम्। मध्ये समनन्तरपुरुषद्वये। चतुर्थादिपु सतता अविच्छिन्ना चिरन्तनी पुरुपत्रयायुगता मुक्तिरेव प्रमाणम् । विष्णुकात्यायनी पित्रा भुक्तं तु यद्रव्यं भुक्त्याचारेण धर्मतः । तस्मिन्प्रेते न वाच्योऽसौ भुक्त्या प्राप्तं हि तस्य तत् ॥ रिभिरेव तु या भुक्ता पुरुपैयथाविधि । लेख्याभावेऽपि तां तत्र चतुर्थः समनामुयात् ॥ भुक्याचारेण आगमाद्यगसाहित्येन । कात्यायन: भुक्तिवलपती शास्त्रे सन्तता या चिरन्तनी । विच्छिन्नाऽपि तु सा या या तु पूर्वप्रसाधिता ॥ पूर्वप्रसाधिता पूर्धेः पिनादिभिः प्रसाधिता। ज्ञेया कलपतीत्यनुपगः । अविच्छिन्नोऽप्य- ल्पकालीनो भोगो नागममवगमयितुमिष्टे किंतु सानिरूपं प्रमाणम् । तदाह स एव आदानकालादारभ्य भुक्तिर्या तु निरन्तरा । आदानं प्राप्य तस्यां तु प्रायः साक्ष्य प्रवर्तते ।। आदान आहमतिप्रहादिकम् । प्राय.पदोगदानादिसितादिकमपि गृपते । तथा स्मातें काले क्रिया भूमेः सागमा भुक्तिरिप्यते । अस्मार्तेऽनुगमाभाग क्रमाग्निपुरुपागता ।

·९६ व्यवहारप्रकाशः स्मृतिः स्मरणं तत्सम्बन्धी स्मार्तः स्मरणयोग्यः । स च वर्षशतरूपः 'शतायुबै पुरुषः' इति श्रुतेः। एतद्विलक्षणोऽस्मातः। क्रिया प्रमाणम् । अनुगमः आगमप्रतिसन्धानम् । तद्भावात् याज्ञवल्क्यः आगमोऽम्यधिको भोगाद्विना पूर्वक्रमागतात् ।। आगमः क्रयादिः । साक्ष्यादिभिर्विभावितः आधे पुरुषे भोगापेक्षया अभ्यधिक बलवान् । विनेति पूर्वेपां पित्रादीनां त्रयाणां क्रमः परम्परा तत आगतस्तस्माद्भोगाद्विना तेनागमाभावानिश्चये सति यत्रिपुरुपागतो भोगः स स्वतंत्रागमनिश्चयं विनापि प्रमाणं भवतीति ततो नागमोऽभ्य- धिक इत्यर्थः। व्यासः पिता पितामहो यस जीवेच प्रपितामहः । त्रयाणां जीनता भोगो विज्ञेयस्त्वेकपौरुपः ॥ प्रपितामहेन यद्भुक्तं तत्पुत्रेन विना च तम् । तो विना पस्य पित्रा च तस्य भोगस्त्रिपौरुषः ।। वर्षाणि विशति भुक्ता स्वामिनाऽच्याहता सती । भुक्तिः सा पीरुपी भूमेडिंगुणा च द्विपौरुषी । त्रिपौरुपी च त्रिगुणा न तत्रान्वेष्य आगमः ॥ भुक्ता कृता । वृहस्पतिः अनुमानाद्वरः साक्षी साविभ्यो लिखितं गुरु । अव्याहता त्रिपुरुपी भुक्तिरेभ्यो गरीयसी ॥ अनुमानं सब एव साक्षी चामरणाझवेत् । अच्याहतं लेख्यभोगं प्रमाण तत् त्रिपौरुपम् ।। अनुमान आकारेंगितादिलिङ्गम् । सद्य एवं विवादकाल एव प्रवर्तत इति शेपः । नारदः लिसितं बलान्नित्यं जीवन्तस्वेर साक्षिणः । कालातिहरणाझुक्तिरिति शास्त्रेषु निश्चयः ।। विविधस्सास रहस्य प्रमाणस्य यथाक्रमम् । पूर्व पूर्व गुरु ज्ञेयं मुक्तिरेभ्यो गरीयसी । एभ्यः सानिलि सितखल्लकालीनभोगेभ्यो बहुकालीना मुक्तिनलचती । भोगागमविपये विशेषमा याज्ञवल्क्यः आगमस्तु कनो येन सोऽभियुक्तस्तमुद्धरेत् । न सन्मुतस्तत्मुतो या भुक्तिस्वत्र गरीयसी ।।

·मुक्तिः ९७ येन पुरुषेण भूम्यादेरागम क्रयप्रतिग्रहादिरूपः कृतः स पुरुषः किमत्र प्रमाणमित्य- भियुक्तः सन् लिखितादि तमागममुद्धरेत् साधयेत् । तत्सुतो द्वितीयोऽभियुक्तो नागममुद्धरेत् 'किन्तु अविच्छिन्नाप्रतिरवसमक्षभोगम् , अनेन चागममनुद्धरतो द्वितीयस्य न दण्डः, अपि तु विशिष्टं भोगमनुद्धरतो दण्ड इति प्रतिपादितम् । तत्सुतस्तृतीयो नागम नापि विशिष्टं भोगमुद्धरेत् , अपि तु क्रमागतं भोगमानम् । अनेनापि तृतीयस्य क्रमायातभोगानुद्धरणे दण्डो नागमानुद्धरणे न विशिष्ट- भोगानुद्धरणे चेति सूचितम्। तत्र तयोद्धितीयतृतीययोर्मुक्तिरेय गरीयसी । तनापि द्वितीये गुरुस्तृतीये गरीयसीति विवेक्तव्यम् । निष्वेकेनाप्यागमानुद्धरणेऽर्थहानिः समानैव । तथा च स्मृत्यन्तरम् आगमस्तु कृतो येन स दण्ड्यस्तमनुधरन् । न तत्सुतस्तस्सुतो वा भोग्यहानिस्तयोरपि ।। इति । कात्यायन: येनोपात्तं हि यद्रव्यं सोऽमियुक्तस्तदुद्धरेत् । चिरकालोपभोगेजपि भुक्तिस्तस्यैव नेप्यते ।। अर्जकस्य चिरकालभुक्तिरपि आगमविभावनं विना न प्रमाणमित्यर्थः।. यदाऽऽहर्ता विमुक्तः स्याल् लेख्यं साक्षि तदा गुरु । भोक्तभावे हि भुक्तिस्तु सुते ताभ्यां गरीयसी ॥ अर्जकः स्वार्जिते प्रमाणत्वेन लेख्यादिक दर्शयेत् । अर्जकाभावे तत्सुतस्य लेख्यादितो मुक्तिरेव प्रमाणमित्यर्थः । तथा नोपभोगे बलं कार्यमाहा तत्सुतेन या । पशुस्त्रीपुरुषादीनामिति धर्मों व्यास्थितः ॥ आदिपद जगमान्तरपरम् । याज्ञवल्क्या योभियुक्तः परेतः स्यात्तस्य रिक्थी तमुद्धरेत् । न तर कारण भुक्तिरागमेन विना कृता ।। योऽर्जको भोगे नियमाणेऽभियुक्त. स वनव्यवहारनिर्णय एव परतो विनष्टस्तस्य ऋथी पुत्रादिस्तमागममुद्धरेत् । न तु तत्र तस्मिन् व्यवहारे पूर्वा मुक्तिः साक्ष्यादिभावितापि प्रमाणम् । पूर्वाभियोगेन तस्या मुक्तमंदीकृतत्वात् । अत एव नारदः तथाढविवादस्य (प्रेतस्य ?) व्यवहारिणः । पुत्रेण सोऽर्थः संशोध्यो न तं भोगो निवर्तयेत् ॥ इति । भारूढविवादस्पेत्सवकारो द्रष्टव्य, । त विवादम् । १३व्यव० ·९८ व्यवहारप्रकाशः तथा आगमेन विशुद्धेन भोगो याति प्रमाणताम् । अविशुद्धागमो भोगः प्रामाण्यं नाधिगच्छति ॥ अनागमं भुज्यते यन्न तद्भुक्तिर्वशं(?)नयेत् । प्रेते तु कर्तरि धनं याति तद्वंशभोग्यताम् ।। अनागमन्तु यो मुंक्ते वहन्यव्दशतान्यपि । चोरदण्डेन तं पापं दण्डयेत्पृथिवीपतिः ॥ इति । यो भुंक्त इति सन्तानाभिप्रायम् । अन्वाहितं हृतं न्यस्तं बलावष्टब्धयाचितम् । अप्रत्यक्षं च यद्भुक्तं पडेतान्यागमं विना ।। अन्नाहितं पुनराहितं न्यस्तं समर्पितम् । एपां पण्णां भोगो यतोऽनागमः अतः स्वत्वे न प्रमाणम् । । याजवल्क्यः पश्यतोऽवतो भूमेहानिविंशतिवार्षिकी । परेण भुज्यमानाया धनस्य दशवार्षिकी । परेणाऽसम्पन्धिपुरुषेण भुज्यमानां भुतं धनं वा अश्वादिकं यस्य पश्यतोऽथुवतो मदीयेयं भूस्त्वया न भोक्तव्या अश्वादिकं च मदीयं न भोक्तव्यमित्येवंरूपेण प्रतिपेधमकुर्वतस्तत्स्वा- मिनस्तस्या भूमेविंशतिवार्षिकी अप्रतिरयविंशतिवर्पोपभोगनिमित्ता हानिर्भवति धनस्य च (अ) प्रतिरवदशवर्पोपभोगनिमित्ता हानिर्भवति। नन्वेतद्वचनमनुपपन्नम्। नाप्रतिपेधात्स्वत्वमपगच्छति अप्रतिपेधस्य दानविक्रयादेरिव स्वत्लापगमहेतुत्वस्य लोकशास्त्रयोरप्रसिद्धत्वात् । प्रमाणस्य प्रमेयोत्पादकत्वानुपत्तेश्च । रिक्थक्रयादिपु स्वत्यकारकहेतुप्पपाठाच । तथाहि-स्वामी रिक्थक्रय- संविभागपरिप्रहाधिगमेपु प्राह्मणस्याधिकं लब्धं क्षत्रियस्य विजितं निर्विष्टं पैश्यशूद्रयोरित्यष्टावेव स्वत्वकारक्हेतून् गौतमः पठति स्म न भोगम् । न चेदमेव पचन विंशत्तियोपभोगस्य खलोत्पत्तिहेतुत्वं प्रतिपादयतीति युकं स्वत्वस्य म्वत्यहेतूनां च लोकप्रसिद्धत्वेन शाकसमधि- गम्यत्वाभावात् । अनागमं तु यो सुंक्त बहन्यन्दशतान्यपि । चोग्दण्डेन तं पापं दण्डयत्पृथिवीपतिः इत्येवदनागमोपभोगस्य स्वत्वहेतुत्वे विरुयते । न च 'अनागमं तु यो भुने' इत्येतत्परोक्ष-

·..
मुक्तिः
९९
भोगविषयं, 'पश्यतोऽब्रुवत' इति च समक्षभोगविपयमिति वाच्यम् । 'अनागमं तु यो भुक्ते'
इत्यत्र विशेपाश्रवणात् । नापि विंशतिवर्षोपभोगात्वत्तम् ।
नोपभोगे यलं कार्यमाळ तत्सुतेन वा ।
पशुखीपुरुषादीनामिति धर्मो व्यवस्थितः ।।
इति कात्यायनवचनाच । समक्षभोगेऽपि हानिकारणाभावेन हानेरसभनात् । अयोच्येत
आधिप्रतिमहतयेपु पूर्वस्याः क्रियायाः प्रावल्यमपोदा भूविषये विंशतिर्पोपभोगयुक्तायाः
धनविषये दशवर्पोपभोगयुक्ताया उत्तरस्या. नियायाः प्रावल्यमनेन वचनेनोच्यत इति तन्न,
यतस्तेपूत्तरस्याः क्रियाएवानुपपत्तेः । तथाहि-स्वयमेव बाधेय देयं विक्रय च भवति । न
चाहितस्य दत्तस्य विक्रीतस्य वा स्वत्यमस्ति । अस्वस्य दाने प्रतिग्रहे च दण्ड स्मार्यते ।
अदेयं यश्च गृह्णाति यश्चादेयं प्रयच्छति ।
उभी तो चोरवच्छास्यौ दाप्यो चोत्तमसाहसम् ॥ इति ।
तथा आध्यादीना त्रयाणामपवादत्वे चास्य शोवेऽपवादो नोपपद्यते । तस्माद्भूम्यादीनां
हानिरनुपपन्नेव । नापि व्यवहारहानि. ।
उपेक्षां कुर्वतस्तस्य तूष्णी भूतस्य तिष्ठतः ।
काले विपन्ने पूर्वोक्ते व्यवहारो न सिद्ध्यति ॥
इति नारदेनोपेक्षालिंगानाप्तताया एव व्यवहारहानेरुत्तत्यास् न तु स्वभावकृतायास्तस्याः । तथा
अजडश्चेदपोगण्डो विषये चास्य भुज्यते ।
भग्नं तद्वयरहारेण भोक्ता तद्धनमर्हति ।।
इति मनुनापि व्यवहारत एव भङ्गो दर्शितो न वस्तुतः । स चेत्यं(?)व्यवहारभंगो यथा भोचा
क्लि वदति 'अजड़ोऽयमपोगण्डोऽस्य सनिधी विंशतिवर्षाणि निप्प्रतिरवं मया भुक्तं तत्र प
पहवस्साक्षिणः सति यद्यस्य स्यम(१)न्यायेन मया भुज्येत तदा विमिसेवारत कालमसाबुदास्त'
इति । तन चाय निरुत्तरो भवतीति । एन निरुत्तरस्यापि वास्तमो व्यवहारो भरसेव।
छलं निरस्य भूतेन व्यवहारान्नयेन्नृपः ।
इति याज्ञवल्क्येन नियमितत्यात् ।
अथैवमभिधत्सोर्माऽस्तु नाम वस्तुहानिर्न या व्यवहारहानिः, तथापि पश्यतोऽप्रतिषेधतश्च
व्यवहारहानिशङ्का भवतीति तन्निरासाय सूण न स्थातव्यमित्युपदिश्यन इति । तदपि न,
स्मातकालीनाया भुत्तेहानिशङ्काकारणत्याभायात् ।

·व्यवहारप्रकाशः तूष्णीं न स्थातव्यमित्येतावन्मात्रा मित्सायां विंशतिग्रहणमविवक्षितं स्यात् । अथोच्यते-विंशति- प्रणमूर्ख पत्रदोपोद्भावननिराकरणार्थम् । यथाह कात्यायन: शक्तस्य संनिधावों यस्य लेख्येन भुज्यते । विंशद्()वण्यतिक्रान्तं तत्पत्रं दोपवर्जितम् ॥ इति । तदपि न, आध्यादिष्वपि विंशतेरू पत्रदोपोद्भावननिराकरणस्य समत्वेनापवादा- संभवात् । यथाह कात्यायनः अथ विंशतिवर्षाणि आधिभुक्तः सुनिश्चितः । तेन लेख्येन तत्सिद्धिर्लेख्यदोपविवर्जिता ॥ तथा सीमाविवादे निर्णीते सीमापत्रं विधीयते । तस्य दोपाः प्रवक्तव्या यावद्वर्षाणि विंशतिः॥ इति । एतेन च तस्य दशवार्पिकीत्येतदपि प्रत्युक्तम् । तस्मादस्य श्लोकस्य सत्योऽर्थो वक्तव्यः । उच्यते-भूमेर्धनस्य च फलहानिरिह विवक्षिता, न वस्तुहानिः, नापि व्यवहारहानिः । तथाहि- निराक्रोशविंशतिवर्पोपभोगादूचं यद्यपि स्वामी न्यायतः स्वक्षेत्रं लभते तथापि फलानुसरणं न लभते, अप्रतिपेधलक्षणात्स्वापराधादस्माच वचनात् । परोक्षभोगे तु विंशते रूर्ध्वमपि लभत एव फलानुसरणम् ; पश्यत इति वचनात् । प्रत्यक्षभोगे च साक्रोश अबु(व?)त इति वचनात्। विंशतः प्राक्प्रत्यक्ष निराकोशे च लभते, विंशते ग्रहणात् । ननु तदुत्पन्नस्यापि फलस्य खत्वात्तद्धानिरनुपपन्नैव । सत्यम् । तस्य स्वरूपाविनाशेन तथैवावस्थाने यथा तदुत्पन्नपूगपनस- वृक्षादीनाम् । यत्पुनस्तदुत्पन्नमुपभोगान्नष्टं तत्र स्वरूपनाशादेव स्वत्वनाशः । अनागमं तु यो भुंक्ते बहून्यब्दशतान्यपि । चोरदण्डेन तं पापं दण्डयेत्पृथिवीपतिः ।। इत्यनेन बचनेन निष्कयरुपेण गणयित्वा चौरवत्तत्समद्रव्यदान प्राप्त हानिविंशतिवार्षिफीत्य- नेनापोद्यते । राजदण्डः पुनरस्त्येन शिरूर्वमपि । अनागमोपभोगादपवादाभावाच । तस्मात्स्वाम्युपेक्षालक्षणस्वापराधादस्माच वचनाद्विशतेलय नष्टफलं न लभत इति स्थितम् । एतेन धनस्य दशवार्पिकीत्येतदपि व्याख्यातम् । अस्यापवादमाह याज्ञवल्क्य: आधिसीमोपनिक्षेपजडवालधनैर्विना । तथोपनिधिराजस्त्रीश्रोत्रियाणां धनैरपि । आधिश्च सीमा च उपनिक्षेपश्च आधिसीमोपनिक्षेपाः। जहश्च वालश्च जडबाली, ·अनुपभोगेनासिद्धिः १०१ तयोर्धने जडवालधने, आधिसीमोपनिक्षेपाच जडपालधने च आधिसीमोपनिक्षेपजडवाल- धनानि विना। रूपसंख्याप्रदर्शनेन रक्षणार्थ परस्य हस्ते निहितं द्रव्यं उपनिधानमुपनिधिः । एतेष्वाध्यादिपु पश्यतोऽब्रुवतोऽपि भूमेशितेधनस्य पशभ्यो वर्षेभ्य ऊर्ध्वमप्युपचयहानिर्न भवति । तथाविधपुरुषापराधसीनोश्चास्या(१)भावाद्युपेक्षाकारणस्य च तत्र तत्र सम्भयात् । तथाहि-आधायाधित्वोपाधिक एव भोग इत्युपेक्षायामपि न पुरुपापराधः । सीम्नश्चिरकृतां- गारादिलिंगैः साध्यत्वात्संभवत्युपेक्षा उपनिझेपोपनिध्योर्मुक्तेः प्रतिपिद्धत्नात्प्रतिपेधातिक्रमोपभोगे च नोदयलाभादुपेक्षोपपत्तिः ।। जडवालयोर्जडत्याद्वालत्वाच युक्तैगोपेक्षा राज्ञश्च बहुकार्यव्याकु. लत्वात् स्त्रीणामज्ञानादप्रागल्भ्याच प्रोत्रियाणामध्ययनाध्यापनतदर्थज्ञानानुष्ठानव्यग्रत्वादुचितो. पेक्षा । तस्मादाध्यादिषु सर्वत्रापेक्षाकारणसंभवात् समक्षभोगे च निराक्रोशे च न कदाचिदपि फलहानिः। अथानुपभोगेनासिद्धिः तत्र याज्ञवल्क्यः आगमेऽपि वलं नैव मुक्तिः स्तोकापि यत्र नो। आगमे विद्यमानेऽपि भुक्तिविरहात् तावत्कालं स्वत्वानुवृत्तिर्न सिध्यतीत्यर्थः । यत्र वादिप्रतिवादिनी स्वागमवलप्रवृत्ती आगमयोश्च पूर्वापरभावो न निश्चीयते तत्र यस्य भुक्तिसस्यागमो बलीयान्नत्वन्यस्येत्यर्थ इति केचित् । नारद: विद्यमानेऽपि लिखिते जीवत्सपि हि साक्षिषु । विशेषतः स्थावराणां यन्न भुक्तं न तस्थिरम् ।। भुज्यमानान्परैरर्थान् यः सान्मोहादुपेक्षते । समक्षं जीतोऽप्यस तान् भुक्तिः कुरुते यशे ॥ न तस्थिरं चिरकालवति स्व.वस्थापकप्रमाणपन्न भरतीत्यर्थः । यः परेण भुज्यमानान खानान् मोहादुपेक्षते तस्य तत्सम्वन्धितया न निश्चीयन्ते स्वयमेवोपेक्षणादित्यर्थः । अत्रैव याज्ञवल्क्यः पश्यतोऽब्रुवतो भूमेहनिविंशतिवार्षिकी। परेण भुज्यमाना या धनस दशवार्पिकी ।

·१०२ व्यवहारप्रकागः व्यासः उपेक्षिता यथा धेनुर्विना पालेन नश्यति । पश्यतोऽन्यैस्तथा भुक्ता भूमिः कालेन हीयते ।। वर्षाणि विंशतिं यस्य भूमिभुक्ता परैरिह । सति राज्ञि समर्थस्य तस्य सेह न सिद्धाति ।। पश्यन्तमनाइस परैर्या यस्य भूमिर्भुज्यते तस्य सा हीयते तदीयत्वे न निश्चीयत इत्यर्थः । नारदः प्रत्यक्षपरिभोगात्तु खामिनो द्विदशाः समाः। आध्यादीन्यपि जीर्यन्ति स्त्रीनरेन्द्रधनाढते ॥ द्विदशाः समाः विंशतिवर्षाणि । स्त्रीनरेन्द्रधनाइते स्त्रीराजधनव्यतिरेकेण । मनुनारदी यात्कचिद्दश वर्षाणि सन्निधौ प्रेक्षते धनी । भुज्यमानं परैस्तूष्णीं न स तल्लधुमर्हति ॥ दशवाणीति भूम्यतिरिक्तधनाभिप्रायम् । गौतमः अजडापोगण्डधनं दशवर्षभुक्तं परैः सन्निधौ भोक्तुः । अजडस्यावालस्य च धनं तत्सन्निधाने विनादे परैर्दशवर्षभुक्कं भोक्तुरेव खं जायत इति कल्पतरुपारिजातौ । वस्तुतः अजडापोगण्डस्वमपि तत्काले अविप्रतिपन्नदशवर्षावच्छिन्न- परभोगवशात् स्वामिसम्यन्धितया न निचेतुं शक्यत इति रत्नाकरः। मनुः आधियोपनिधियोभी न कालात्ययमहतः । अपहार्यो भवेतां तो दीर्घकालमवस्थितौ ॥ आधिबंधकः । उपनिधिस्तु प्रीत्या भोगार्थ समर्पित क्षेत्रादि, न तु 'यासनस्थमनाख्या- येत्यादिस्मृतिलक्षितः तस्य भोगानयात्। न कालात्ययमर्हतः । मोक्षेणकाले आधाह-उपनि- धाभ्यां(?)अवश्यमोक्षणीयावित्यर्थः । अत्र हेतुमाह अवहार्यावित्यादिना, ती हि चिरकालावस्थिती मोक्तुरवहायौं भवेताम् । मोचा कदाचिदपहरेदपीत्यर्थः । बृहस्पतिः ऋस्थिभिर्वा परर्द्रव्यं समक्षं यस्य दीयते । अन्यस्य भुञ्जतः पश्चान्न स नहन्धुमर्हति ।।

·अन्यभोगे हान्यपवादः
पश्यन्नन्यस्य ददतः क्षिति यो न निवारयेत् ।
खामी सताऽपि लेरयेन पुनस्तां न समाप्नुयात् ।।
अन क्षितिमिति देयद्रव्योपरक्षणम् ।
तथा
भूमेरभुक्तिलेख्यस्य यथाकालमदर्शनम् ।
अस्मारणं साक्षिणां च स्वार्थहानिकराणि तु ॥
तस्माद्यनेन कर्तव्यं प्रमाणपरिपालनम् ।
तेन कार्याणि सिध्यन्ति स्थानराणि चराणि च ॥
अथान्यभोगे हान्यपवादः
सत्र बृहस्पतिः
भुक्तित्रिपुरुषी सिध्येत्परेपा नात्र संशयः ।
अनिवृते सपिण्डले सल्यानां न सिध्यति ।।
अस्वामिना तु यद्भुक्तं गृहक्षेत्राप गादिकम् ।
सुहृद्भन्धुमकुल्यस्य न तोगेन हीयते ॥
विवाह्यश्रीनियर्युक्त राज्ञाऽमात्यैस्तथैव च ।
सुदीर्घेणापि कालेन तेषां सिद्धयति तनु न ||
सपिण्डत्वे विद्यमाने सत्यामपि त्रिपुरुषभुती सकुन्याना भुज्यमानं सं न भरतीत्यर्थः ।
विवाहोऽत्र जामाता।
गौतमः
अजडापोगण्डधनं दशवर्षभुक्त परः सन्निधौ भोक्तुः ।
अस्य पर्युदासमाह
न श्रोत्रियप्रनजितराजपुरुः पशुभूमिग्रीणामनतिभोगः ।
पशुभूमिस्त्रीगा तु विषयागा परणातिभोगेऽपि स्वामिनो न सम्बन्धहानिरित्यर्षः ।
एतदप्योत्सर्गिकम् ।
कात्यायन:
सनामिभिनय भुक्तं यन्यनननधा।
भोगाचा न सिद्धिः साशेगमन्यपु कल्पयेत् ॥

·व्यवहारप्रकाशः
अन्येपु सनाभ्यादितोऽन्येषु।
मनुनारदी
आधिः सीमा वालधन निक्षेपोपनिधिस्त्रियः ।
राजस्वं श्रोत्रियस्खं च नोपभोगेन नश्यति ।।
बृहस्पतिः
अशक्तालसरोगातवालभीतप्रवासिनाम् ।
शासनारूढमन्येन भुक्तं भुक्त्वा न हीयते ॥
शासनारूढं ताम्रपट्टादिलिसितम् ।।
कात्यायन:
न भोगं कल्पयेत्स्त्रीपु देवराजधनेषु च ।
वालश्रोत्रियवित्ते च प्राप्ते च पिस्तः क्रमात् ।।
न स्त्रीणामुपभोगः सात् विना लेख्यात्कदाचन ।
मुरश्रोत्रियराज्ञां तु तथा वालधने मतः ॥
संप्रीत्या भुज्यमानानि न नश्यंति कदाचन ।
धेनुरुष्ट्रो वहनधो यश्च दभ्यः प्रयुज्यते ॥
दम्यः प्रयुज्यते दमनाथ यः समय॑ते वृपभादिः ।
कात्यायनः
क्रय शिल्पिपु निक्षिप्त बन्धासाहितयाचितम् ।
प्रसह्यामिहरन्मोहाद्धीनो दण्ट्यः स च भवेत् ।।
ऋयं मूल्यम् ।
याज्ञवल्क्यः
माध्यादीनां विहारं घनिने दापयेद्धनम् ।
दण्डं च तत्समं राजे शत्यपेक्षमथापि वा ।
आध्यादीनां श्रोत्रियधनपर्यन्तानां चिरकालोपमोगरलेनापहतार विरादासदीभूतं द्रव्यं
खागिने दापयेदित्यनुयादः। दण्डं च तत्सम विवादास्पदीभूतद्रव्यसमं राझे दापयेदिवि विधिः ।
यद्यपि गृहोनादिपु तत्मगो दण्यो न भरति । तथापि
मर्यादायाः प्रभेद च सीमातिकमणे तथा ।

·विच्छिन्नभोगनिर्णयः इत्यादिना वक्ष्यमाणो दण्डो द्रष्टव्यः । अथ तत्समदण्डेनापहर्तुर्दमनं न भरति बहुधनत्वेन । तदा शक्यपेक्षं धनं दापयेत् । यावता तस्य दोपशमो भवति तावदापयेत् । दण्डो दमनादित्याहुस्तेनादान्तान् दमयेदिति दण्डमहणस्य दमनार्थत्वात् । यस्य तत्सममपि द्रव्यं नास्ति, सोऽपि यावता पीड्यते तावदाप्या, यस्य पुनः किमपि धनं नास्ति असो धिग्दण्डादिना दमनीयः । अथ विच्छिन्नभोगनिर्णयः तत्र बृहस्पतिः छिन्नमोगे गृहक्षेत्रे सन्दिग्धं यत्र जायते । लेख्येन भोगविद्भिर्वा साक्षिभिस्तद्विभावयेत् ॥ नामाघाटागमं संख्या दिग्भागं कालमेव च । भोगच्छेदनिमित्तं च ये विदुस्तेन साक्षिणः ।। तदुत्पन्नाश्च सामन्ता ये च देशान्तरस्थिताः । मौलास्तु ते समुद्दिष्टाः प्रष्टव्याः कार्यनिर्णये ॥ अदुष्टास्ते तु ययुः सन्दिग्धौ समदृष्टयः । तत्प्रमाणं तु कर्तव्यमेवं धर्मो न हीयते ॥ स्थावरस्यैतदाख्या लाभभोगप्रसाधकम् । प्रमाणहीनवादे तु निर्देश्या दैविकी किया । सन्दिग्धिः सन्देहः । नाम क्षेत्रादेः। आघाटः सीमा । आगमः खत्वहेतुः । संख्या भूमेरेष दिग्भागोऽपि तस्या एव । कालोऽप्यागमकालः । प्रमाणदीनयादे दृष्टप्रमाणहीनवादे । इति श्रीमन्महीमहामण्डल ग्रीनागमाहात्मनविपमप्रतिज्ञापरिपूरणपरायण- कलिकालकर्णप्रतापलकेश्वरशरणागतरानरबाजरपरमवैगररिपुगजमिहे- त्यादिनिजनिखिलविरदराजीविरामानमामोसतमहाराजाधिरामधी- पृथ्वीचन्द्रविरचित धर्ममानिधौ महानियन्धे प्यपहारप्राश लिखितभुमिनिरूपग नाम नृतीय उठाय ।

·व्यवहारप्रकाशः ० • अथ साक्षिणः 'तत्र गौतमः विप्रतिपत्तौ साक्षिनिमित्ता व्यवस्था ॥ नारदोऽपि सन्दिग्धेपु तु कार्येषु द्वयोर्विवदमानयोः । दृपश्रुतानुभूतत्वात्साक्षिभ्यो व्यक्तदर्शनम् ॥ दृष्टश्रुतानुभूतत्वादिति । केनापि प्रकारेण तत्प्रमितत्वं विवक्षितम् । मनुरपि समक्षदर्शनात्साक्षं श्रवणाचैव सिध्यति । । समक्षदर्शनात् प्रत्यक्षतो दर्शनात् । स च द्विविधः कृतोऽकृतश्च । तत्राद्यः पञ्चविधा, मः पविधः । तथा नारद: एकादशविधः साक्षी शास्त्रे दृष्टो मनीपिभिः । कृतः पञ्चविधस्तन पड्विधोऽकृत उच्यते ।। कृतभेदानपि स एवाह लिखितः स्मारितश्चैव यदृच्छाभिज्ञ एव च । गृढयोत्तरसाक्षी च साक्षी पञ्चविधः कृतः ॥ इति । लिखितलक्षणमाह बृहस्पतिः जातिनामाभिलिसितं येन खं पित्र्यमेव च। निवाशथ स विज्ञेयः साक्षी लिसितसंज्ञकः ।। इति । कात्यायनोऽपि अर्थिना स्वयमानीतो यो लेख्ये संनिवेश्यते । स साक्षी लिखितो नाम स्मारितः पत्रकाते ।। स्मारितः पत्रकाहत इत्येतदेव विविच्याहस एय यस्तु कार्यप्रसिधथं दृष्ट्वा कार्य पुनः पुनः । मार्यते हर्थिना साक्षी स स्मारित इहोच्यते ॥ बृहस्पतिरपि आप यः कृतः साक्षी मणन्यासक्रियादिक । परच्या स्वयमेय य आगतः स यादृच्छिकः ।

·साक्षिणः तथा बृहस्पतिः क्रियमाणे तु कर्तव्ये यः कश्चित्स्वयमागतः । अस्ति साक्षित्वमस्माकमुक्तो यादृच्छिकस्तु सः॥ स्मारितयादृच्छिकयोः पत्रानारूढत्वेन साम्येऽपि भेदमाह कात्यायनः प्रयोजनार्थमानीतः प्रसङ्गादागतश्च यः। द्वौ साक्षिणौ स्वलिखिती पूर्वपक्षस्य साधको ॥ इति । गूढखरूपमाह स एव अर्थिना स्वार्थसिद्धयर्थ प्रत्यर्थिवचनं स्फुटम् । यः श्राव्यते स्थिती गूढो गूढसाक्षी स उच्यते॥ वृहस्पतिरपि कुड्यव्यवहितो यस्तु श्राव्यते मणिभाषितम् । विनिहते यथाभूतं गूढसाक्षी स कीर्तितः ॥ उत्तरसाभिस्वरूपमाह व्यासः साक्षिणामपि यः साक्ष्यमुपर्युपरि भापते । श्रवणाच्ट्रायद्वापि स साक्ष्युत्तरसंशितः॥ बृहस्पतिः या साक्षी दिशं गच्छेन्मुमूर्पा यथाश्रुतम् । अन्यं संभावयेत्तं तु विद्यादुत्तरसाक्षिणम् ॥ इति । प्रकृतभेदानाहतुः नारदकात्यायनी अन्यैः पुनरनिर्दिष्टाः साक्षिणः समुदाहृताः । ग्रामश्च प्राधिनामश्व राजा च व्यवहारिणाम् ।। कार्येप्पभ्यन्तरो यश्च अर्थिना प्रहितच यः। कुल्या बुलविवादेषु भवेयुस्तेऽपि साक्षिणः ।। इति । अरमामपदेन ग्रामस्था लक्ष्यन्ते, तेहकना अपि प्रामकार्यज्ञा भवन्ति । अधिग्रहितो दूतः । प्रामसाक्षिविपये विशेपमाह बृहस्पतिः मुपितं यातितं यत्र सीमायाच समन्ततः । अकृतोऽपि भवेत्साक्षी ग्रामस्तर न संशयः ॥ नृपादिविपये बृहस्पतिकात्यायनी अर्थिप्रत्यर्थिनीस्यिं यच्छतं भूभृता स्वपम् । स एव तर साक्षी स्वादिसंपाद द्वयोरपि।।

·१०८ व्यवहारप्रकाश निर्णीते व्यवहारे तु पुनायो यदा भवेत् । अध्यक्षः सम्यसहितः साक्षी स्थाचत्र नान्यथा ॥ इति । अत्र सभ्यपदं लेखकस्याप्युपलक्षणम् । तथा च कात्यायनः लेखका प्रावियाकश्व सभ्यायानुपूर्वशः । नृपाः पश्यन्ति तत्कार्य साक्षिणः समुदाहृताः ।। कार्यमध्यगतस्य स्वरूपमाहतुः वृहस्पतिकात्यायनी उभाभ्यां यस्य विश्वस्तं कार्य वाऽपि निवेदितम् । गूढचारी स विज्ञेयः कार्यमध्यगतस्तथा ॥ इति । उभाभ्यां वादिप्रतिवादिभ्यां यस्य गूढचारिणो निभृतचारिणो विश्वासः कृतः, कार्य प विनिवेदितं स कार्यमध्यगत इत्यर्थः । वाशब्दश्चार्थे । दूतस्वरूपमाह बृहस्पतिरेव अर्थिप्रत्यार्थिवचनं शृणुयात्प्रेपितच यः । उभयोः संमतः साधु तकः समुदाहृतः ॥ फुल्यविपयेऽपि स एव विभागदाने विपणे जातियत्रोपदिश्यते । द्वयोः समानो धर्मज्ञः स कुल्यः परिकीर्तितः ॥ इति । पुनः स एव लिखितो लेखितो गूढः स्मारितः धुल्यदूतको ।। यादृच्छिकयोत्तरश्च कार्यमध्यगतोऽपरः। नृपाध्यक्षस्तथा ग्रामः साक्षी द्वादशधा स्मृतः ॥ इति । लेसितस्वरूपमाह स एव अर्थिक्रियां क्रियाभेदैः स्वस्य कृत्या ऋणादिके। प्रत्यक्षं लेख्यते यश्च लेखितः स उदाहृतः ।। मनुः यत्रानिबद्धो वीक्षेत शृणुयावापि किञ्चन । पृष्टस्तत्रापि यद्रूपाद्ययादृष्टं यथाश्रुतम् ।। अनियद्धोऽनधिकृनः प्रसगात्तत्रागतः । अत्र दृष्टश्रुतत्वे प्रमाणमात्रोपलक्षणे । पृष्टोमव्ययमानस्तु कृतावस्थो धनेपिणा । ध्यवरः साक्षिभिर्माच्यो नृपत्राझणसनिधौ ।।

·. .१०९ साक्षिणः पृष्टः प्रावियाकेन किं धारयसि न वेति । अपव्ययमानः निढुवानः । कृतावस्थः आसेधादिना कृतावस्थानः । धनैपिणा आर्थिना । त्र्यवरैः त्रयोऽवरा न्यूना येषां साक्षिणां ते न्यवराः त्रिचतुरादयः । कश्चित्तु जयश्च ते अवराः न विद्यन्ते च येभ्यस्ते तथेति । अत्र विशेषमाह बृहस्पतिः नव सप्त पञ्च वा स्युश्चत्वारस्य एव वा । उभी वा श्रोत्रियौ ख्याती नैकं पृच्छेत्कदाचन ॥ लिखिता द्वौ तथा गृढौ त्रिचतुःपञ्च लेखिताः । यहच्छास्मारिताः कुल्यास्तथा चोत्तरसाक्षिणः॥ दूतका खटिकाग्राही कार्यमध्यगतस्तथा । एक एव प्रमाणः स्थानृपोऽध्यक्षस्तथैवच ॥ इति । लिखितौ द्वौ तथा गूढाविति। लिसितौ द्वारपि साक्षिणी भवतः, एवं गूढावपि । लेसिताद्या उत्तरसाक्ष्यंताः पञ्चापि त्रिचतुराद्याः साक्षिणः । श्रोनियायलिखितावपि भवतः । दूतकाद्यात्वेकैकश एव प्रमाणम् । प्रमाणमत्र साक्षित्वेन । ननु न कार्यों नृपतिः साक्षी न च कारुशीलपाः इति मनुना राज्ञः साक्षित्वं निपिद्धमिति कथं नृपस्य साक्षित्वमिति । सत्यम् ; न कार्य इति वचनेन नृपतेः साक्षित्वकरणं निपिध्यते, प्राङ्न्यायादायकृतस्य तु साक्षित्वं भवत्वेय विरोधः । अत्र दूतादीनां त्रयाणा एकैकस्य साक्षित्वं प्राकृतार्थस्मृतिहेतूत्कर्षवत्त्वेन लिखित- गूढयोस्तु तनिकृष्टतरत्वेन लेसितादीनां पञ्चानां तन्निकृष्टतमत्वेन ज्ञेयमिति कश्चित् । नय सप्त पञ्च वा स्युरित्यादेरपवादमाह याज्ञवल्क्यः उभयानुमतः साक्षी भरत्येकोऽपि धर्मवित् । धर्मवित् ज्ञानपूर्वकं नित्यनैमित्तिकधर्मानुष्ठानशीलः । स उभयानुमतश्चेत् तदा एकोऽपि साक्षी भवति । अपिशब्दात् द्वावपि तादृशी साक्षिणी भवतः । यद्यपि घहूनामपि धर्मवित्तं समान तथापि तेपामुमयानुमत्यभावेऽपि साक्षित्वम् , एकस्य द्वयोर्वोभयसंमत्यैर साक्षिलमिति विशेषः । व्यासः अविक्रियश्च धर्मज्ञः साक्षी यनानुभूतवाक् । प्रमाणमेकोऽपि भवेत्साहसेषु विशेषतः ।। अनुभूतवाक् यथार्थत्वेनानुभूतवचनः । कात्यायन: अभ्यन्तरस्तु निक्षेपे साक्ष्यमेकोऽपि वाच्यते । अर्थिना महितः साक्षी भात्येकोऽपि याचते ॥

·व्यवहारप्रकाश 1 संस्कृतं येन यत्पण्यं तत्तेनैव विभावयेत् । एक एष प्रमाणं स विनादेपु प्रकीर्तितः ॥ आर्थिना प्रहितः सन् यो याचते अर्थाद्विपयं स एकोऽपि साक्षी भवतीत्यर्थः । याचित इति पाठे निक्षेपविशेपणत्वमिति । सस्कृतमित्यादि । यत्कण्टकादि पण्यं विवादविषयी- भूतं येन सुवर्णकारादिना निमितं तत्तेनैव साक्षिणा साधयेदित्यर्थः । नारदः सुदीर्घेणापि कालेन लिसितः सिद्धिमाप्नुयात् । संजाननात्मनो लेख्यमजानन्तं तु लेसयेत् ।। अजानन्तं तु लेसयेदिति । ऋणादिलिसितसमये यो लेसनानभिज्ञो लेखितुं अजा- नन्तमात्मानं अन्येन लिपिज्ञेन साक्षिलेखनप्रकारेण लेसयेत् सोऽपि सुदीर्घकालेनापि सिद्धि- मामोतीत्यर्थः । साक्षिणः स्वहस्ताप्रत्यभिज्ञाने कात्यायन: अथ स्वहस्तेनारूढस्तिष्ठंश्चैकः स एव तु । न चेत्प्रत्यभिजानीयात्तत्वहस्तैः प्रसाधयेत् ।। यदा एक एव साक्षी स्वहसेन पनारूढः स्वहस्तं न प्रत्यभिजानीयात् । तदा प्रका- रान्तरेणापि तत्स्यहस्तपरिचयः कार्य इत्यर्थः । साक्षिकालभेदेन साक्षिभेदसिद्धिमाह नारदः आण्टमाद्वत्सरात्सिद्धिः स्मारितसेह साक्षिणः । आ पञ्चमात्तथा सिद्धिर्यदृच्छोपगतस्य तु ॥ आ तृतीयात्तथा वसिद्धिऍहस्य साक्षिणः । आ संवत्सरात्सिद्धिर्भवत्युत्तरसाक्षिणः ।। इति । एतच प्रायिकाभिप्रायं न कालविपयनियमार्थम् । तेन दृष्टप्रमाणमूलकस्मृतिमत्त्वं सर्वेपापि साक्षित्वे प्रयोजकम् । यतः स एवाह अथवा कालनियमो न दृष्टः साक्षिणः प्रति । स्मृत्यपेयं हि साक्षित्वमाहुः शास्त्रविदो जनाः॥ यस नोपहता बुद्धिः स्मृतिः श्रोरे च नित्यशः । मुदीर्घेणापि कालेन सबै साक्षित्वमर्हति ॥ इति । ते प साक्षिणः कीदृशाः कार्या इत्याह मनुः यादृशा अर्थिभिः कार्या व्यवहारेषु साक्षिणः । तादृशान् प्रवक्ष्यामि यथा वाच्यमृतं तु तैः ।।

·साक्षिणः । गृहिणः पुत्रिणो मौलाः क्षत्रविच्छूद्रयोनयः । अर्युक्ताः साक्ष्यमर्हन्ति न ये केचिदनापदि ॥ आप्ताः सर्वेषु वर्गेषु कार्याः कार्येषु साक्षिणः । सर्वधर्मविदोलुब्धा विपरीतांस्तु वर्जयेत् ॥ इति । यथा वाच्यं यादृक् शपथादि कृत्वा । ऋनं सत्यम् । मौलाः प्रसिद्धकुलसंभूताः तद्रामे परंपरया नियसन्तो वा । अर्थिनोकाः न खयमेव साक्षिणो वयमिति वादिनः । न ये केचित् प्रागुदीरितविशेषणविधुराः । अनापदि सति सम्भवे, असंभव केवलधर्मश्रद्धावन्तोऽपि माह्याः । आप्ता यथादृष्टाऽर्थवादितया गृहीतसवादाः । सर्वधर्मयिदः अलुब्धाः तथात्वेन निश्चिताः। विपरीतान् उक्तगुणशून्यान् । व्यासः मणिमन्त्रीपधिवलात्प्रदत्तं चाविधानतः । विसंवदेदिव्यमपि न तु साक्षी गुणान्वितः ॥ शंखलिखितौ अथ साक्षिणाः । श्रोत्रियो गुणवान् धीमान् माणका शीलनान् । क्षत्रियस्तथा वैश्यः शूद्रो वा धर्मवांश्च यः ॥ शीलोपपन्नः कर्मप्रदानविदितो न त्वेके । इति । याज्ञवल्क्यः तपस्विनो दानशीला कुलीनाः सत्यवादिनः । धर्मप्रधाना मजाः पुनरन्तो धनान्विताः ॥ ध्यवराः साक्षिणो ज्ञेयाः श्रौतस्मातक्रियापराः। यथाजाति यथावर्ण सर्वे सर्वेषु या स्मृताः ॥ इति । यथाजातीति । जातिमनतिरम्य यथाजाति, जातयो मूर्यायसिताद्या अनुलोमजाः । स्त्रियश्च तेन मूर्धावसिक्कादीना मूर्धावसिताद्या एव साक्षिणः स्त्रीणां स्त्रिय इति । एवं यथावर्ण ब्राह्मणानां ब्राह्मणा इत्यादि । तथा च मनुः स्त्रीणां साक्ष्यं स्त्रियः कुर्युर्द्विजानां सदृशा द्विजाः । शूद्राः सन्तश्च शूद्राणामन्यानामन्त्ययोनयः ।। इति । नारदोऽप्याह श्रेणिपु श्रेणिपुरुषाः स्वेषु वर्गेषु वर्गिणः । बहिर्वासिषु वाह्याः स्युः खियः स्त्रीषु च साक्षिणः ॥

·व्यवहारप्रकाशः वर्गवार्गिणोः स्वरूपमाह कात्यायन: लिगिनः श्रेणिपूगाच वणिग्नातास्तथैव च । समूहाख्याश्च ये चान्ये वर्गास्ताननवीन्मनुः ।। दासचारणमल्लाना हस्त्यश्वायुधजीविनाम् । प्रत्येकैकं समूहानां नायका चर्गिणस्तथा । तेषां वादः स्ववर्गेपु वर्गिणस्तेषु साक्षिणः ॥ इति । -0 अथ साक्ष्यनहः तत्र तद्भेदानाह नारदः असाक्ष्यपि हि शास्त्रेषु दृष्टः पंचविधो बुधैः । वचनाद्दोपतो भेदात्खयमुक्तिमतान्तरः ।। एतेपामुदाहरणान्याह. स एव श्रोत्रियाद्या वचनतस्तेनाद्या दोपदर्शनात् । भेदाद्विप्रतिपत्तिः साद्विवादे यत्र साक्षिणाम् ।। खयमुक्तिरनिर्दिष्टः स्वयमेवेत्य यो वदेत् । मृतान्तरेऽर्थिनि प्रेते मुमूर्षुश्राविताहते ॥ मोत्रियादीनाह स एव श्रोत्रियास्तापसा वृद्धा ये च प्रबजितादयः । वचनाचेप्यसाक्षित्वं नात्र हेतुरुदाहृतः ।। वापसा वानप्रस्थाः, वृद्धा यार्द्धकेन स्खलितबुद्धयः । आदिपदाद्गुरुकुलनिवासिमभृतयः । अन श्रोत्रियाः कर्मानुष्ठाननिष्ठा विवक्षिताः, न पुनः श्रुतिपाठकृतः, तेपामसाक्षित्वेनोक्तत्वात् । श्रोत्रियादीनां अयथार्थवादित्वहेलभावेऽपि वचनवलादेव प्रतिषेधोऽध्यवसेयः; अन्ये तु मोनियादीनां रागद्वेपादिवेधुर्येऽपि प्रतविवादपदीदासीन्येन तद्विपयसत्यवचनानुरूपयथार्थ- शानत्यादिकारणराहियेनासाक्षित्वं प्रकृतविषय सत्यवचनानुकूलकारणवतां तेषां श्रोत्रियत्वमाप्रेणा- साझिये उभो वा श्रोत्रियो प्यातावित्यादिगृहस्सत्यादिवचनविरोधात् ॥ श्रोत्रियत्वमादाय विधिप्रवृत्तेश्च । नान हेतुरिनि हेतुपदं हेनुविशेपपरमित्याहुः ।।

·- साक्ष्यनः तेनाधानाह से एवं स्तेनाः साहसिकावण्डाः कितवा बन्धकास्तथा । असाक्षिणस्ते दुष्टत्वात्तेपु सत्यं न विद्यते ॥ इति । चण्डा अत्यन्तकोपनाः। कितवा द्यूतकृतः । अन स्तनत्वादिकमपि प्रकृतविवादपद- विपयवचनगतान्यथाशंकाधायकवं विवक्षित, भेदादसाक्षिणोऽपि तेनैव दर्शिताः राज्ञा परिगृहीतेपु साक्षिप्वेवार्थनिश्चये । वचनं यत्र भिद्येत ते स्युर्भेदादसाक्षिणः ।। इति । स्मृतिमत्साक्षिसाम्यं तु विरादे यत्र दृश्यते । सूक्ष्मलारसाक्षिधर्मस्य साक्ष्यं च्यावर्तते ततः ।। स्मृतिमत्साक्षिसाम्यमिति । मत्यादिगुणेन समाः सन्तो यन साक्षिणो भिद्यन्ते तन वचन- भेदात्तेऽत्र साक्षिणः । न पुनरसमा अपि इद तुल्यरूपाणां विप्रतिपत्तापरसेयम् । अतुल्यरूपाणां संख्यागुणाद्युत्कृष्टानां ग्रहण(?) परिग्रहस्य वक्ष्यमाणत्वात् । स्वयमुक्तिलक्षणमाह स एवं स्वयमुक्तिरनिर्दिष्टः खयमेवे(?)त्य यो वदेत् । सूचीत्युक्तः स शानेपु न 'स'साक्षित्वमर्हति ।। यो ह्यनिर्दिष्टः स्वयमेवाह अहमंत्र साक्षीति स स्वयमुक्तिरित्यर्थः । मृतान्तरोदाहरणमाह स एव योऽर्थः श्रावयितव्यः स्यात्तस्मिन्नसति चार्थिनि। क तद्वदतु साक्षित्वमित्यसाक्षी मृतान्तरः ॥ इति । येनार्थिना प्रत्यर्थिना वा साक्षिणां योऽर्थः भापयितव्यो भवेय्यमत्रार्थे साक्षिण इति तस्मिन्नर्थनि प्रत्यर्थिनि वाऽसति मृते अर्थे वाऽनिवेदित विषयापरिचयात् । साक्षी कस्मिन्नर्थे क्स्य वा कृते साक्ष्यं चदत्विति मृतान्तरः साक्षी न भवतीति । कात्यायनोऽपि अर्थी यत्र विपन्नः स्यात्तत्र साक्षी मृतान्तरः । प्रत्यर्थी या मृतो यत्र तत्राप्येवं प्रकल्पयेत् ॥ इति । तथा नहि प्रत्यार्थिनि मृते प्रमाणं साक्षिणांवरः॥ अश्राययित्वा मृत इति विवक्षितम् । ननु चाभाविनोऽपि अयं सानानः साक्षी सिमिति न स्यादित्यत आह स एवं सन्तोऽपि न प्रमाणं स्युम॒ते धनिनि साक्षिणः । इति । १५ म्यव.

·व्यवहारप्रकाश तत्र तु मुमूर्पणा पित्रा अमुकद्रव्यमियदेतया वृद्ध्या अमुककाले देवदत्ताय दत्तमत्रार्ये अमी साक्षिण इत्येवं पुत्रादयः श्राविताः । तत्र मृतान्तरोऽपि साक्षी । तथा चनारद: मृतान्तरोऽर्थिनि प्रेते मुमूर्षुश्राविताहते । इति । कात्यायन: अन्येन हि कृतः साक्ष्य नैवान्यस्य विवादयेत् । तदभाव नियुक्तो वा बान्धवो वाऽपि वादयेत् ॥ भावयेत्साक्षिभिः कार्य मृते त्वर्थिनि बान्धवः । कुलादीनां समक्ष चेल्लिखितं भावयेत्सदा ॥ इति । आतुरश्रवणमपि कचित्तत्र हेतुरित्याह स एव श्रावितो नातुरेणापि यस्त्वर्थों धर्मसंहितः। मृतेऽपि तत्र साक्ष्यं स्यात् पट्सु चान्वाहितादिपु ॥ अन्याहितादयस्तु- अन्वाहितं पारितकमाधिः साधारणं च यत् । निक्षेपः पुत्रदाराश्च सर्वस्वं चान्वये सति ।। इति वाक्यस्थाः। मनुः नार्थसम्बन्धिनो नाता न सहाया न चैरिणः । न दृष्टदोपाः कर्तव्या न व्याध्याः न पिताः ॥ न साक्षी नृपतिः कार्यो न च कारकुशीलगाः । न श्रोत्रियो न लिङ्गस्थो न सङ्गेभ्यो विनिर्गतः ॥ नाभ्यधीनो न वक्तव्यो न दस्युन विकर्मकृत् । न पद्धो न शिशुनैको नात्यो न विकलेन्द्रियः॥ ना? न मत्तो नोन्मत्तो न क्षुत्तष्णोपपीडितः । न अमाझे न कामाों न क्रुद्धो नापि तस्करः ।। इति । अर्थसंपन्धिनो विप्रपद्यमानार्यसम्बन्धिनः । आप्तासवृत्तिजीविप्रभृतयः फात्या यनोक्ताः तदृचिजीविनी ये च तत्सेगहितकारिणः । तबन्धुमुद्ददो भृत्या आतास्ते न तु साक्षिणः॥ इति । सहायाः प्रविभूभृनयः । पैरिगः विप्रविपन्नयोल्यनरम्य । इष्टदोपाः प्रष्टसास्यमिप्या.

·- साक्ष्यनहींः मिधानाः। दूषिताः अभिशस्ताः । नृपतिः तस्य बहुव्यापारासक्तत्वेनास्मरणात् । कुशीलयो नटः । श्रोत्रियो वेदाध्ययनपरः। लिङ्गस्थो ब्रह्मचारी यतिश्च । सङ्गेभ्यो विनिर्गतः वान- प्रस्थादिः सर्वकान्तसेवनादिशीलो या । आध्यधीनः मानसव्यथाविह्वलः । परेण बन्धकी- कृतदासादिवर्गवक्तव्यः दुराचारादिना गर्हितः कुटादिना कुत्सितदेहो या । दस्युर्घातकः क्रूरचेष्टो या। विकर्मकृत् शास्त्रविरुद्धकर्मकृत् , सूतादिरित्यन्ये । शिशुः अपूर्णपोडशाब्दः । एकः एक- संख्यायोगी। अभावे द्वयोरपि प्रणम् । विवदमानान्यतर इति केचित् । आर्तः शोकादिना मतो मद्यादिना उन्मत्तो वातादिना । अवार्तादीनामार्तत्वादिधर्मविशिष्टानामसाक्षित्वं न पुनस्तदुपलक्षिवानामपि । नारदः दासनकृतिकाऽशुद्धवृद्धस्वीबालचाक्रिकाः। मतोन्मत्तप्रमत्तातकितवग्रामयाजकाः ॥ महापथिकसामुद्रवणिक्षणजितातुराः। व्यङ्गैकश्रोत्रियाचारहीनक्लीवकुशीलवाः ।। नास्तिकवात्यदारामित्यागिनोज्याज्ययाजकाः । एकस्थालिसहायारिचरा ज्ञातिसनाभयः ।। प्रारदृष्टदोपशैलूपविपजीव्यहितुण्डिकाः । गरदोऽग्निदकीनाशशूद्रापुत्रोपपातिकाः ॥ क्लान्तसाहसिकाश्रान्तनिधूतान्त्यावसायिनः । भिन्नवृत्ताः समावृत्तरजतेलिकमलिकाः ।। भूताविष्टा नृपद्विष्टा वनक्षत्रसूचकः । अप्रशंस्यात्मविक्रेव्हीनाङ्गभगवृत्तयः ।। कुनखिश्यावदच्छुित्रिमित्रभुकशठशौडिकाः। एंद्रजालिकलुब्धोज्यायोगीगणविरोधिनः॥ चधकश्चित्रकृत शंबः पतितः कूटकारकः । कुहकः प्रत्यवसितस्तस्करो राजपूरुपः ।। मनुष्ययशुमासास्थिमधुक्षीराज्यसर्पिपाम् । विक्रेता ब्राह्मणवै द्विजो वाधुपिकच यः ॥ च्युतः स्वधर्मात्कुलिका सूचिको हीनसेवकः । पित्रा विवदमानच भेदकश्चेत्यसाक्षिणः ।। इति ॥ मैकृतिकः पररन्ध्रान्वैपी। चाक्रिको पैतालिकः । महापथिको दीर्घाध्वगामी । सामुद्र- वणिरु यहित्रयायी वणिछ । एकस्थाली एका पाकसाधनं स्थाली यस्य पुरुषस्य विप्रविपनयोर- ·व्यवहारप्रकाशः । । - - न्यतरेण पुरुपेण सह यस्य सेवा एकं भोजनस्थानम् । तेनैकपाका सहभोजनो वा एकस्याली । अरिचरः अरिषु चरतीत्यरिचरः । यादिशत्रुसम्बन्धीति यावत् । झातयः सनाभ्यतिरिकाः सपिण्डाः । सनाभयः कात्यायनवचने स्फुटीभविष्यन्ति । शैलूपोऽत्र नटातिरिक्तरगोपजीवी विवक्षितः, नटस्य कुशीलयपदेनैवोक्तत्वात् । विपजीवी विषस्य सङ्ग्रहणरक्षणादिव्यापारोप- जीवी । अहितुण्डिकः सर्पक्रीडोपजीवी व्यालग्राही । गरदो विपदः । अग्निदः गृहादिदाहकः । कीनाशः कृपणः । उपपातिकः उपपातकवान् । क्लान्तः अतिखिन्नः । साहसिकः स्वबलावष्टम्भ- कारी । 'मनुष्यमारणं चौर्य परदाराभिमर्शनम् । पारुप्यमुभयं चेति साहसं स्याचतुर्विधम्' इत्ये- तदन्यतमसाहसवान्या । अश्रान्तः अयोगकारी । निघूतो ग्रामराजकुल्यश्रेण्यादिभिर्निःसारितः। लोकभयशून्य इति भवदेवः । भिन्नवृत्तो दुराचारः । असमावृत्तः अकृतसमावर्तनः । नैष्ठिक- प्रह्मचारीयेके । जडो मन्दबुद्धिः । वैलिकोऽन तिलविक्रयी । मूलको मूलं विप्रलम्भः, सत्कारी मौलिकः । वर्षासूचको वृष्टिसूचकः । नैमित्तिक इति यावत् । नक्षत्रसूचको ज्योविपिकः । अप्रशंसी अनृताभिधानशीलः परदोपप्रकाशको वा । भगवृत्तिर्जायाजीवी। शवः वृष्टभाटनेन भिक्षाटनशीलः । फुहको दाभिकः । प्रत्यवसितः सतप्रव्रज्यः । कुलिकः परिच्छेदकेन नियुक्त इति फल्पतरुः । अस्य करणे निषेधः । विधिधाकृतसाक्ष्ये । सूचकः परदोषसूच- नार्थ राज्ञा नियुक्तः । कात्यायन: कुल्याः सम्बन्धिनचैव विवाहो भगिनीपतिः । पिता बन्धुः पितृव्यश्च श्वशुरो गुरवस्तथा । नगरग्रामदेशेषु नियुक्ता ये पदेपु च । वल्लभाय न पृच्छेयुरुक्तास्ते राजपुरुषाः॥ ये कुल्याद्याः कीर्तितास्तान्साक्ष्यं न पृच्छेयुः । वृहस्पतिः मातुः पिता पितृव्यश्च भार्या मातृव्यमातुलौ । भ्राता सखा च जामाता सर्वदेवसाक्षिणः ।। परस्त्रीपानसक्ताश्च कितवाः सर्वदूपकाः । उन्मत्तार्ताः साहसिका नास्तिकाव न साक्षिणः ।। कात्यायन: मावसृसुताश्चैव सोदर्याः सुतमातुलाः । एते सनामयः प्रोक्ताः साक्ष्यं तेषु न योजयेत् ॥ तथा विरुद्धा पर्गिणः स्युवेत्साक्ष्य वर्गस्य न कचित् ।

·साक्षिमत्सुद्धारः वर्गपर्गिगो लक्षितो साक्ष्यधिकारे शङ्कलिखिताभ्याम् शुल्कगुल्माधिकृतौ दतो वेष्टितशिराः खियश्च सर्ग गुरुकुलवासिनः परिव्राजक- निर्गन्धशल्यव्यालग्राहिणः । इति । शुल्काधिकृतः शुल्कग्रहणस्थानाधिकारी । पदातिसमूहो गुल्मः, तदधिकृतो गुल्माधि- कृतः । गुरुकुलनिवासिनो ब्रह्मचारिणः । निग्रन्थः क्षपणकः । नन्विदमसाक्षित्वकथनमनर्थकम् । साक्षिलक्षणाभिधानेनैवार्थात्तद्विलक्षणानामसाक्षि. स्वसिद्धेरिति-मैवं, लक्षणान्वितसाक्षिणामलामे प्रतिषेधराहियमात्रशालिना साक्षियं प्रतिपाद- नार्थम् । तथा प्रतिषेधस्य सफलत्वात् साहसादौ तु प्रातिविकनिपिद्धव्यतिरिकानां समान्यतः प्रतिपिद्धानामपि यथोक्तालाभ उपादानमिति । अथ साक्षिमत्युद्धारः सत्र मनुनारदी साहसेच सर्वेप स्तेपसंग्रहणेषु च । वाग्दण्डयोश्च पारुष्ये न परीक्षेत साक्षिणः । अन्तर्वेश्मनि रात्री वा यहि माच यो भवेत् । एतेम्वेवाभियोगश्चेत्परीक्षा नात्र साक्षिणाम् ।। अत्र मनुष्यमारणं चौर्य परदाराभिमशनम् । पारुष्यमुभयं चेति साहसं स्याचतुर्विधम् ।। इति वचनात्साहसपदेनैवावगतत्वात् स्त्रीसङ्ग्रहणादीनां पुनरुपादानमर्थकमिति न वाच्यम् । तैप स्वक्लावष्टम्मन क्रियमाणानां साहसपदाभिधेयत्वात् रहसि कियमाणानां तु संग्रहणादि- पदाभिधेयत्वात् । अन्तर्वेश्मनीति असम्भवत्पुरुषान्तरदेशोपलक्षणम् । यत्तु गृहगत कार्यममि- सारादि खीवेद्यमेव भवितुमर्हति यच बालस्थविरादिगोचर एव भवति वम माध्यंतराभावे रुयादीनामपि साक्षित्वम् । - तथाच मनुः अनुभावी तु यः कश्चित्कुर्यात्साक्ष्यं विवादिनाम् । अन्तर्वेश्मन्यरण्ये वा शरीरस्यापि चात्यये ॥

·व्यवहारप्रकाश . स्त्रियाऽप्यसंभवे कार्य यालेन स्थविरेण वा । शिष्येण वन्धुना वापि दासेन भृतकेन वा ॥ इति । अनुभावी येन तत्काय प्रसङ्गादनुभूतम् । यः कश्चिदशमोऽपि । शरीरस्यात्यये तदेव यदि मृत्युस्तदापीत्यर्थः । दासो गर्भदासः । भृतकः भृत्या परिक्रीतः । उशनाः दासोऽन्धो पधिरः कुष्ठी सीवालसविरादयः । एतेऽप्यनमिसंबन्धाः साहसे साक्षिणो मताः ॥ अनभिसंबन्धाः मित्रादिभावरहिताः । साहसे साहसेवित्यर्थः । अभिसंपन्धाश्चेत्साह- सादिष्वपि ते वर्जनीयाः। अत एव नारदः असाक्षिणो ये निर्दिष्टा दासनकृतिकादयः । कार्यगौरवमासाद्य भवेयुस्तेऽपि साक्षिणः ।। कार्यगौरवं साहसादि। तेषामपि न पालः सानैको न स्त्री न कूटकन् । न पान्धयो न चाराति—युस्ते साक्ष्यमन्यथा । तेषां दासनैकृतिकादिनां मध्येऽपि व्यकानृतहेतुशालिनो वालादयो वा इत्यर्थः। ध्यकान्तहेतूनपि तेपु स एवाह वालोजानादसत्यात्स्त्री पापाभ्यासाच कूटकृत् । विव्याद्वान्धवः स्नेहाद्वैरनिर्यातनादरिः ॥ असत्यात् असत्यशीलत्वादित्यर्थः । निर्यातनं प्रतीकारः । मनुः एकोऽब्धस्तु साक्षी सादयः शुच्योऽपि न खियः । स्त्रीयुद्धरस्थिरत्वाच दोपैथान्यैव ये वृताः॥ एकोऽप्यलुब्धः पुमान् । यहयः शुच्यः अलुब्धा अपि । अन्यः अर्थसंवन्धित्वादिमिः दोपर्ये मृतास्ते पहयोऽपि न साक्षिणः । एकस्मिन्नलन्धे विपरीतादिनि कास्यायन: ऋणादिषु परीक्षेत साक्षिणः स्थिरकर्मसु । साहसान्यायिके चैव परीक्षा कुत्रचित्स्मृता ।

·११९ साक्षिदूषणम् अथ साक्षिदूपणम् वत्र वृहस्पतिः साक्षिणोऽधिसमुद्दिष्टान्सत्सु दोपेषु दूपयेत् । अदुष्टान्दूपयन्वादी तत्सम दण्डमर्हति ॥ इति । तत्समं विप्रतिपत्तिविषयसमम् । ते च यथार्थदोपैरेव दूप्याः, अन्यथा दण्डाभिधानात् । तथा च कात्यायन: नातध्येन प्रमाणं तु दोपेणैव तु दूपयेत् । मिथ्याभियोगे दण्ड्यः स्यात्साध्यार्थाचापि हीयते ॥ प्रमाणं साक्ष्यादि । अत्र के दोपाः कथं वाच्या इत्यपेक्षायामाह स एव । प्रमाणस्य हि ये दोपा वक्तव्यास्ते विवादिना । गूढास्तु प्रकटाः सभ्यैः काले शास्त्रप्रदर्शनात् ।। विवादिना विदितत्वेनानुद्भाविता दोषाः शास्त्रप्रदर्शनेन प्रकटीकृत्य सभ्यैर्वक्तव्या इत्यर्थः । व्यासः सभासदां प्रसिद्धं यल्लोकसिद्धमथापि च । साक्षिणां दूपर्ण ग्राह्यमसाध्यं दोपवर्जनात् ॥ अन्यैस्तु साक्षिभिः साध्ये दूपणे पूर्वसाक्षिणाम् । अनवस्था भवेदोपस्तेपामप्यन्यसंभवात् ॥ असाध्यं सिद्धत्वेन साधनाईम् । दोपवर्जनात् अनवस्थालक्षणदोपविरहात् । अन्यैस्तु परभूतसाक्षिभिरनधिगुणैः । अधिगुणैस्तु दूपणे दूपणस्याभावात् । वृहस्पतिः लेख्यं वा साक्षिणो वापि विवादे यस्य पिताः । तस्य कार्य न सिद्धयेत यावत्तं न विशोधयेत् ।। पुनर्विवादं कुरुते तस्य राजा विचारयेत् ।। अयं कूटसाक्षीत्यादिवचनमभिधाय यदि वादी पुनर्विवादं कुरुते तदा तद्विचारयेदित्यर्थः। व्यासः साक्षिदोपाः प्रयोक्तव्याः संसदि प्रतिदिना। पत्रे विलिख्य तान् सर्वान् वाच्या प्रत्युत्तरं तु ते ॥ प्रतिपत्तौ न साक्षित्वमर्हन्ति तु कथंचन । अतोऽन्यथा भावनीयाः क्रियया प्रतिवादिना ।।

·१२० व्यवहारप्रकाशः अभावयन् दमं दाप्यः प्रत्यर्थी साक्षिणः स्फुटम् । भाविताः साक्षिणो वाः साक्षिधर्मनिराकृताः॥ जितः स विनयं दाप्यः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा । यदि चादी निराकाक्षः साक्षिसभ्येप्ववस्थितः ।। प्रत्युचरं उत्तरमुत्तरं प्रति ते दोपा याच्या उद्भावनीयाः । प्रत्यर्थिना साक्षिषु दूपितेषु यदि ते दूपणं न प्रतिपद्यन्ते तदा क्रियया भावनीयाः । अथ दुष्टत्वेन न विभावयति तदा दण्ड्यः । यदा तु दुष्टतया भावितास्तदा त्याज्याः साक्षिणः । साक्षिवादयिता हु जितो भरतीत्यर्थः । अत्र साक्षिविचारण सभावितदोपविषयम् । असमावितदोपोणामपि विचारणे- ऽनवस्था स्यादित्यन्यैस्तु साक्षिभिरित्यनेन विरोधः । लोभादिना फूटसाक्षिनिर्देशेऽदुष्टानां वा दूपणे दण्डमांह कात्यायन: येन कार्यस्य लोभेन निर्दिष्टाः कूटसाक्षिणः । गृहीत्वा तस्य सर्वस्खं कुर्यानिम्पिय ततः ॥ 'तथ्येऽर्थे 'साक्षिणो यस्तु दूपयेत्यागदूषितान् । न च तत्कारणं ब्रूयात् प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम् ॥ निर्विषयं विवादविपयरहितम् । पूर्वसाहसमुत्तमसाहसम् । अर्थ साक्षिप्रश्नः तन नारदः आहूय साक्षिणः पृच्छन्नियम्य शपथैर्भृशम् । समस्तान्विदिताचारान्विज्ञातीर्थान्पृथक् पृथका प्रभे कालविशेपमाह विष्णुः साक्षिणश्वाहयादित्योदये कृतशपयान्पृच्छेत् ।। देवनाह्मणमानिध्ये साक्ष्यं पृच्छेहतं द्विजान् । उददमुखान्यामुसान्या पूर्वाद वै शुचिः शुचीन् । तथा समान्तः साक्षिणः प्राप्तानप्रित्यर्थिमभिधौ । प्राहिवाको युञ्जीत विधिनाऽनेन सान्त्वपन् ।

·साक्षिप्रश्न ऋत सत्यम् । सभान्त सभामध्ये । अनुयुञ्जीत पृच्छेत् । विधिना वक्ष्यमाणेन । साक्षि- भापणेऽविल्वनीयमित्याह कात्यायन: न कालहरणं कार्य राजा साक्षिनभापणे । महान् दोपो भवेकालाद्धर्मव्यात्तिलक्षणः ॥ इति । अन राजपद विचारकमात्रोपलक्षणम् । साक्षिपादने विशेपमाह स एव अर्थिप्रत्यार्थिसान्निध्ये साध्यार्थस्य च सन्निधौ । प्रत्यक्ष देशयेत्साक्ष्यं परोक्षं च स्थञ्चन ।। अर्थस्सोपरि वक्तव्यं तयोरपि विना कचित् । चतुष्पादेषु धर्मोऽयं द्विपदस्थावरेषु च ॥ तौल्यगणिममेयानामभावेऽपि हि चादयेत् । क्रिया कार्येषु सर्वेषु साक्षित्वेनान्यतोऽन्यथा ।। इति । अर्थिप्रत्यर्थिसान्निध्य इत्यादि । वादिप्रतिवादिसान्निध्ये सति तत्समक्षमेव साक्षिवादन पर्तव्यम् । तत्सानिध्याशक्यत्वे तयोरसनिधावपि । साध्यार्थसनिधी चियादविपयसन्निधौ । चतुष्पदादीना सन्निधावेव साक्षिपादन कर्तव्यम् । सति समवे तौल्यगणिममेयानाम् । असन्नि धावपि साक्षिवादन विधेयमित्यर्थ । तोल्य तोलनीय सुवर्णादि । गणिम गणेय कपर्दवादि । मेय भातव्य धान्यादि । निया कृतिव्यवहार इति यावत् । बृहस्पतिः समान्तस्यैस्तु वक्तव्यं साक्ष्यं नान्यत्र साक्षिभिः । सर्वसाक्ष्येप्पयं धर्मोऽन्यः स्यात्स्थावरेषु च ॥ वधे च प्राणिना साक्ष्यं बाढयेच्छिासनिधी । तदभावे तु चिह्नस नान्यथैव विनादयेत् ।। तभावे शिवाभावे चिह्रस्य अस्थिशृङ्गादे सन्निधावित्यन्वय । साक्षिप्रश्ने प्रकारमाह मनुः यद्वयोरनयोपैथ कार्येऽम्मिश्चेष्टितं मिथः । तद्भूत सर्व सत्येन युप्माकं ह्या साक्षिता ॥ सत्य साक्ष्य बटन्साक्षी लोकान्यामोति पुष्कलान् । इह चानुत्तमा कीर्ति वागेपा ब्रह्मपूजिता ॥ साक्ष्येऽनृतं वदन्साक्षी पाशैर्यध्येत वारुणैः । विवशः शतमाजातीस्तस्मात्साक्ष्ये यदेवयम् ॥ ।

·१२२ व्यवहारप्रकाश सत्येन पूयते साक्षी धर्मः सत्येन वर्धते । तस्मात्सत्यं हि वक्तव्यं सर्ववर्णेषु साक्षिभिः ।। आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी गतिरात्मा तथाऽऽत्मनः । माऽवमस्थाः स्वमात्मानं नृणां साक्षिणमुत्तमम् ॥ मन्यन्ते वै पापकृतो न कश्चित्पश्यतीति नः । तांच देवाः प्रपश्यन्ति खस्यैवान्तरपूरुषः ।। द्यौर्भूमिरापो हृदयं चन्द्रार्काग्नियमानिलाः । रात्रिः सन्ध्ये च धर्मश्च वृत्तज्ञाः सर्वदेहिनाम् ।। इति । ब्रह्मपूजिता ब्रह्मणाऽनुमोदिताः। शतमाजातीरिति । शतं शतसंख्याः आजातीः आवृत्या जन्मानि । पूयते पूर्वकृतात्पापात् । आत्मेत्यादि । आत्मा परमात्मा । आत्मनः शरीरस्य जीवस्य च । साक्षी चेष्टितसाक्षात्कारवान् । गतिर्ज्ञानहेतुः । देवा इन्द्रियस्थाः सूर्यादयः । आन्तरपुरुषः परमात्मा । हृदयं मनः । साक्षिश्रावणे विष्णुनारदौ अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेवातिरिच्यते । नारद: पुराणैर्धर्मवचनैः सत्यमाहात्म्यदर्शनैः। अनृतस्यापवादैश्च भृशमुत्रासयेदिमान् ।। नमस्तु प्रतिरुद्धः सन् पहिवारे बुभुक्षितः । अमित्रान् भूयसः पश्येद्यः साक्ष्यमनृतं वदेत् यां रात्रिमधिविना स्त्री यां चैवाक्षपराजितः । यां च भाराभितप्तांगो दुविवक्ता() स तां वसेत् ॥ अधिविना कृतवियाहान्तरपतिका । साक्षी साक्ष्यं समुद्दिष्टो गोकर्णशिथिलश्चरन् । सहस्रं वारुणान्पाशानात्मनि प्रतिमुञ्चति ॥ तस्य वर्षशते पूर्ण पाश एकः प्रमुच्यते । एवं संबन्धनात्तस्मान्मुच्यते नियतक्रमात् ॥ गोकर्ण शिथिलश्चरन् गोकर्णवत् शिथिलञ्चरन् व्यवहारे दृढमब्रुवन्नित्यर्थः । एकमेवाद्वितीयं यत्याहुः पाचनमात्मनः। सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिख । वरं कूपशताद्वापी बरं वापीशताद् हृदः । वरं ह्रदशतात्पुत्रः सत्यं पुत्रशतादरम् ।।

·१२३ . साक्षिशपथः भूर्धारयति सत्येन सत्यनोदेति भास्करः । सत्येन वायुः पवते सत्येनापः सवन्ति च ॥ सत्यमेव परं धाम सत्यमेव परं तपः । सत्यमेव परो धर्मों लोकानामिति नः श्रुतम् ।। सत्यं देवाः समासेन मनुष्यास्त्वनृतं स्मृतम् । इहैव तस्स देवत्वं यस्य सत्ये स्थितं मनः ।। नास्ति सत्यात्परो धर्मों नानृतात्पातकं परम् | साक्षिधर्म विशेपेण सत्यमेव वदेत्ततः ॥ पुराणानुमती चात्र द्वौ श्लोको समुदाहती । यौ श्रुत्वा सत्यमेवेह सदा वाच्यं नरयुधः ॥ यः परार्थेऽपहरते खां वाचं पुरुषाधमः । आत्मार्थे किं न कुर्यात्स पापं नरकनिर्भयः ।। अर्था वे वाचि नियता पाइमूला याचि निश्चिताः । यस्तु तांस्तेनयेद्वाचं स सर्वस्तेयकृन्नरः ।। बौधायनः त्रीने च पितॄन्हन्ति त्रीनेव च पितामहान् । सप्त जातानजातांश्च साक्ष्यं साक्षी मृपा वदन् ।। पञ्च पश्चन्ते हन्ति दश हन्ति गवानृते । शतमश्चान्ते हन्ति सहस्रं पुरुपानृते ॥ सर्व भूम्पनृते हन्ति साक्षी साक्ष्यं मृपा वदन् । अत्रात्मानं परिगणय्य सप्तत्वं विवक्षितम् । अथ साक्षिशपथः सत्र शङलिखिती साक्षिणः स्वर्णरजतरत्नगोधान्यसूर्याग्निगजस्कन्धाश्वपृष्ठरथोपस्यशस्त्रादिभिः तथा पुत्रपौत्रैर्यथावर्ण परिग्रहविशेपः स्यात् । देवब्राह्मणस्वामिनामग्रत इति । अत्र सुवर्णादीनां स्पर्शनेन सूर्यस्य दर्शनेन शापयेदिति शेषः । तथा पुत्रपौत्रैरिति । पुत्रपौत्रशिरःस्पर्शनेन स्वल्पेऽर्थे शापयेदित्यर्थः । यथावर्णमिति। यस्य वर्गस्य यद्रव्यस्पर्शनेन शपयोऽभिहितः स वर्णखद्रव्यस्पर्शेन शापनीय इत्यर्थः । -- ·१०४ व्यवहारप्रकाशः वर्णविशेपं प्रत्याह नारदः सत्येन शापयेद्विप्रं क्षत्रियं वाहनायुधैः । गोगीजकांञ्चनैश्यं शूद्रं सर्वैस्तु पातकैः ॥ सत्येन शापयेत् । सत्य बहीति शापरेदित्यर्थः । अत्र विप्रपदमकृष्टब्राह्मणपरम् । तथा च गौतमः शपथैनैकेन सत्यकर्म तदेव राजब्राह्मणसंसदि स्यादब्राह्मणानाम् । इति । वाहनायुधैरिति । वाहनायुधाना ते हानिर्मिथ्योक्तौ स्यादेवं शापयेदित्यर्थः । एवं गादीनामपि । सर्वैः पातकैः ‘ब्रह्मन्नो ये स्मृता लोका' इत्यादिभिः साक्षिणं प्रति वक्ष्यमाणेः । मनुनारदश्च पप्ठे हीति ब्राह्मणं पृच्छेत्सत्यं बृहीति पार्थिवम् । गोपीजकाञ्चनैश्यं शूद्रं सबैस्तु पातकैः ॥ ब्रह्मनो ये स्मृता लोका ये च स्त्रीबालघातिनः । मिनद्रुहः कृतमस्य ते ते स्युच॒वतो मृपा ॥ जन्मप्रभृति यत्किश्चित् पुण्यं भद्र त्वया कृतम् । तत्ते सर्व शुनो गच्छेद्यदि ब्रूयास्त्वमन्यथा ॥ भद्रेति शूद्रसम्बोधनम् । एकोऽहमस्मीत्यात्मानं यस्त्वं कल्याण मन्यसे । नित्यं स्थितस्ते हृद्येप पुण्यपापेक्षको मुनिः ॥ मुनिः ज्ञानवान् । पुण्यपापेक्षक. पुण्यपापेक्षणार्थम् । यमो वैवस्वतो देवो यस्तवैप हदि स्थितः । तेन चेदविवादस्ते मा गङ्गां मा कुरूनगमः ।। यमः यमनकर्ता, तेन चेदविवाद इति । तद्दर्शनाविरुद्धपादः। तदा कुरून् कुरुक्षेत्र गङ्गा च मा गमः । तदविसादेन सर्वतीर्थफललाम इति तात्पर्यार्थः । नमो मुण्डः कपालेन भिक्षार्थी क्षुत्पिपासितः । क्रुद्धः शनुमुलं गच्छेद्यः साक्ष्यममृतं वदेत् ।। कपालेन घटारेण । एतेनैतानहु सजनक पाप भवतीति तात्पर्यम् । अाशिरास्तमस्यन्धे किलिपी नरकं ब्रजेत् । या प्रश्नं वितथं ब्रूयात्पृष्टः सन् धर्मनिधये ॥

·। साक्षिशपथः १२५ अन्धो मत्सानिनानाति निरपेक्षः सफण्टकान् । यो भापतेऽर्थवैकल्यमप्रत्यक्षं समां गतः ।। अन्धः अन्धताहेतो.। मत्स्यानित्यादि । यथा आपाततः सुसं दुःस तु महत्तथा- वेत्यर्थः । अर्थवैकल्यमयथार्थ यथा भवति । अप्रत्यक्ष अचक्षुपियम् । यस विद्वान् हि वदतः क्षेत्रज्ञो नाभिशङ्कते । तस्मान्न देवाः श्रेयांसं लोकेन्यं पुरुष विदुः ।। अथ शोकाये नारदश्च यातो बान्धवान्यस्मिन् हन्ति साक्ष्येऽनृतं वदन् । तारतः संप्रवक्ष्यामि शृणु सौम्यानुपूर्वशः ॥ पंच पश्चनृते हन्ति दश हन्ति गानृते । शतमश्चानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते ॥ हन्ति जातानजातांश्च हिरण्याधेऽनृतं वदन् । सर्व भूम्यन्ते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं बदीः ।। वान्धवान्पूर्वपुरुषान् । हन्ति नरके पातयति । केचित्तु तायत्पुरुषेषु दोपो भवतीय- स्थार्थमाहुः । सहस्र पूर्वपुरुपानेर । अजातान् पुत्रादीन् । अवापि सहस्रमित्यन्वयः । सो सहस्रादप्यधिकम् । अप्सु भूमिपदित्याहुः स्त्रीणां भोगे च मैथुने । अब्जेषु चैव रत्नेषु सर्वेष्वश्ममयेषु च ॥ पशुनत् क्षौद्रघृतयोर्यानेषु च तथाऽश्ववत् । गोपद्रजतवस्त्रेषु धान्ये ब्रह्मणि चैन हि ॥ एतान्दोपानवेक्ष्य त्वं सनिनृतभाषणे । यथाश्रुतं यथादृष्टं सत्यमेाञ्जसा वद ॥ अप्सु तडागादिषु । स्त्रीणा भोगे च मैथुने मैथुनरूपस्त्रीसभोगविपयमिध्योचौ अब्जेषु रत्नेषु मुक्तादिपु । अश्ममयेषु माणिक्यादिषु । ब्रह्मणि वेदे । अञ्जसा शीघ्रम् । याज्ञवल्क्यः सुकृतं यचया किचिजन्मान्तरशतैः कृतम् । तत्स तस्स जानीहि यं पराजयसे मृपा ।। नारद: सत्यं बृह्यनृतं त्यक्त्वा सत्येन वर्गमेप्यसि । उयानृतं महाघोर नरकं प्रतिपत्स्यये ॥

·१२६ व्यवहारप्रकाशः नरकेषु च ते शश्वजिह्वामुत्कृत्य दारुणाः। असिमिः शातयिष्यन्ति बलिनो यमकिङ्कराः॥ शुलैर्भत्स्यन्ति चाक्रम्य क्रोशन्तमपरायणम् । अवाक्शिरः समुत्क्षिप्य क्षेप्यन्त्यग्नौ ह्रदेषु च ।। अनुभूय सुदुःखानि चिरं नरकवेदनाः । इह यास्यस्यभापासु गृध्रकाकादियोनिषु ॥ ज्ञात्वैवाननृते दोपस्तिथा सत्येपु सद्गुणान् । सत्यं वदोद्धरात्मानं नात्मानं पातयत्ययम् ॥ न बान्धवा न सुहृदो न धनानि महान्त्यपि । अलं धारयितुं सर्वे तमस्यन्धे निमजतः ॥ पितरस्त्ववलम्बन्ते पुत्रे साक्षित्वमागते । तारयिष्यति किं वाऽस्मान् किं वाऽधः पातयिष्यति । सत्यमात्मा मनुष्यस्य सर्व सत्ये प्रतिष्ठितम् । सर्वथैवात्मनात्मानं श्रेयस्येव नियोजयेत् ॥ यां रात्रिमजनिष्ठास्त्वं यां च रात्रि मरिष्यसि । घृथा तदन्तरं ते स्यात्साक्ष्यं चेदन्यथा वदेः ॥ इति । अत्र महापातकादिश्रायणं शूद्रविपयं द्रष्टव्यम्। शूद्रं सधैस्तु पातकैरिति । शूद्रे सर्वपातक- श्रावणस्य विदितत्वात् गोरक्षकादिद्विजातिविपयं वा । तथा च मनुः गोरक्षकान्वाणिजकांस्तथा कारुकुशीलवान् । प्रेष्यान्वाधुपिकांश्चैव विनान् शूद्रवदाचरेत् ।। ये व्यपेताः स्वकर्मभ्यः परपिण्डोपजीविनः । द्विजत्वमभिकान्ति तांश्च शूद्रवदाचरेत् ॥ गोरक्षकान् पशुपालनेन जीवतः । कारून सूपकारादिवृत्त्या । कुशीलवान नटवृत्त्या । प्रेष्यान् ब्राह्मणस्य दास्याभावेऽपि स्वतः प्रतिपन्नदास्यान् । शूद्रयदाचरेत् सर्वपातकैः पृच्छेत् । एते ब्राह्मणा अपि शूद्रवच्छपथं कारयितव्या इत्यर्थः ।

·साक्षिवादादिविधिः १२७ अथ साक्षिवादादिविधिः तत्र वसिष्ठः प्राथुखोऽवस्थितः साक्षी शपथैः शापितः खः । हिरण्यगोशकदर्भान् तान्संस्पृश्य यदेदृतम् ।। कात्यायनः अनुद्विग्नेन चित्तेन दृष्टं सम्यग्यदा तु यत् । प्रत्यक्षं ततं कार्य साक्ष्य साक्षी तु यद्वदेत् ।। बृहस्पतिः विहायोपानदुप्पीपं दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् । हिरण्यगोशकद्दर्भान्समादाय ऋतं वदेत् ॥ पाणिमुद्धरेत् । प्रावृतयत्रं यज्ञोपवीतवत्कुर्यादित्यर्थः । अन्न दक्षिणपाण्युद्धरणमवधाना- र्थम् । अदृष्टार्थमित्यन्ये। अत्र गौतमः नासमधेताः पृष्टाः प्रयुः । इति । असमवेताः अमिलिताः । एतच समवेतदृष्टकार्यविषयम् । असमवेतदृष्टकार्यत्यं समवेते च वाच्यम्। तथा च कात्यायन: समवेतैस्तु यदृष्टं वक्तव्यं तत्तथैव हि । विभिन्नैककार्य च वक्तव्यं तत्पृथक् पृथक् ॥ भिन्नकाले तु यत्कार्य विज्ञातं तत्र साक्षिमिः । एकैकं वादयेत्तत्र भित्रकाले तु तभृगुः ॥ नैककार्यमिति । अनेककार्यमित्यर्थः । तथा नापृष्टैरनियुक्तैर्वा समं सत्यं प्रयत्नतः । वक्तव्यं साक्षिभिः सायं विवादस्थानमागतैः ।। अनियुक्तैः साक्षित्वेनानुपस्थापितः । कात्यायन: स्वभावोक्तं वचस्तेषां ग्राह्यं यद्दोपवर्जितम् । उक्त तु साक्षिणो राज्ञा प्रष्टच्या न पुनः पुनः ॥ इति ।

·१२८ व्यवहारप्रकाशः मनुरपि स्वभावेनव यड्युस्तद्वाह्य व्यावहारिकम् । अतो यदन्यद्वियुधर्मार्थ तदपार्थकम् ॥ स्वभावेनेति । अविचार्यैव द्राक् । व्यावहारिक पादकम् । तदन्यत्पश्चादालोचनादिना । अपार्थकं व्यर्थम् । व्यासः कालाकृतिवयोद्रव्यदेशजातिप्रमाणतः । अन्यूनं चेनिगदितं सिद्धं साध्यं विनिर्दिशेत् ॥ विष्णुयाज्ञवल्क्यौ यस्योचुः साक्षिणः सत्यां प्रतिज्ञा स जयी भवेत् । अन्यथावादिनो यस्य ध्रुवं तस्य पराजयः ।। सत्यां प्रतिज्ञामिति । द्रव्यजातिसह्यादिविशिष्टां प्रतिज्ञा सत्यां ये तु प्राहुः । बृहस्पतिरपि यत्राशेपप्रतिज्ञार्थः साक्षिभिः प्रतिवर्णितः । स जयी स्यादन्यथा तु साध्याथं न समाप्नुयात् ॥ प्रतिवर्णितः सत्यत्वेनेति शेपः । अन्यथा न्यूनाधिकाद्यभिधाने । अत एव कात्यायनः देशं कालं धनं संख्यां रूपं जात्याकृती तु यः । विसंवदेद्यत्र साक्ष्ये तदनुक्तं विदुषुधाः ॥ नारदः निर्दिष्टेप्वर्थजातेषु साक्षी चेत्साक्ष्य आगतैः । न यादक्षरसमं न तन्निर्गदितं भवेत् ।। अक्षरसमं अक्षरानुरूपं, पृष्टार्थमिति यावत् । अनेनापृष्टार्थमपार्थकमित्युक्तं भवति । तथा देशकालवयोद्रव्यप्रमाणाकृतिजातिषु । यत्र विप्रतिपत्तिः स्यात्साक्ष्यं तदपि कुत्सितम् ।। न्यूनमप्यधिकं वाथै प्रत्युर्यत्र साक्षिणः । तदप्यनुक्तं विजेयमेप साक्ष्यविधिः स्मृतः ।। इति । एतच ऋणादिस्थायरप्रायविवादविपयम् । तथा च कात्यायन: ऋणादिपु विवादेषु स्थिरप्रायेषु निश्चितम् । न्यूने वाऽप्यधिके वार्थे प्रोक्त साध्यं न सिद्ध्यति ॥ इति ।

·- साक्षिवादादिविधिः १२९ यावत्प्रतिज्ञातार्थसाधनार्थोद्दिष्टसाझिवाक्यं न्यूनाधिकं चेत्तदा सन्देहापादकमेव । न पुनः प्रविज्ञानार्थेकदेशसाधनार्थमुद्दिष्टं साक्षिवाक्यमपि । एतदपि स्वविपयन्यूनाधिकं चेत्तदा न प्रमाणम् , उत्तरार्धस्य सामान्यतः प्रवृत्तत्वात् । यथा येषु देशकालपात्रेषु शताभियोगे पृष्टः साक्षी तेष्वेव देशादिषु यद्येवमाह नामस्य शतग्रहणं जानामि किंतु पञ्चाशद्महणं जानामि किन्तु पश्चाशद्वणमिति न्यूनम् । सार्धशतप्रणं जानामीति वाऽधिकमेवाभिधत्ते तदप्यनभिहित- मेष, उभयत्राप्यन्यवरप्रतिज्ञासत्यतायां विनिगमनाभावात् । न तावदधिकाभिधानं साक्षिणः प्रमाणावगतसार्धशतप्रहणमूलकमिति वक्तुं शक्यते । आदराभ्यासातिशयो हि स्मृतिमूलसंस्कारा- धायफः, स चार्थिन एव युज्यते, न साक्षिणः । तेनार्थी न स्मरति साक्षी च स्मरत्यधिकमिति नोपपन्नम् । नाप्यर्थकृतप्रतिज्ञासयत्वप्रतिपादनार्थम् । अर्थिनाऽप्यधिकमहणं स्यात्, प्रतिज्ञा- सत्वात् । नापि विषयान्तरत्वं, देशकालादेः प्रत्यभिज्ञानात् । तेनान्यथानुपपत्त्या इदमेवावगम्यते यदर्थमहणस्वरूपं जानात्येव । द्रव्यसंख्यादी तु भ्रान्त इति । नच भ्रान्तिमूलमभिधानमन्यतर- प्रतिज्ञा सत्यत्वे प्रमाणम् । ननु भवत्वेवमधिकाभिधाने । न्यूनाभिधानेपु कथमुत्तरवाद्युक्तशत- प्रहणस्य साक्ष्यभिहितपश्चाशद्वहणेऽपि सत्यत्यान तस्य विजयः ? । उच्यते-नात्रोत्तरवादिना शवसंख्यास्वरूपे तात्पर्यम् , तथा सति विशेषनिषेधप्रतिज्ञायाः शेषाभ्यनुशाफलकत्वादिति न्याये- नोनशतसंख्यावच्छिन्नग्रहणस्वीकारप्रसङ्गात् । किन्तु शतं मया न गृहीतमित्यस्यायमर्थो यत्तत्कि- पेशादी मयाऽस्य न किमपि गृहीतमिति पश्चाशग्रहणाभिधाने नान्यतरप्रतिज्ञासत्यत्वमिति साधू- 'कम् । तदप्यनुक्तमिति । सर्वत्र चान संशयप्रशमनार्थ दिव्यादिना क्रियान्तरेण निर्णयः । संग्रहणादौ तु साध्यैकांशकथनेऽपि साध्यसिद्धिर्भवत्येव । कात्यायनवचनं च तनैकदेश- साधनेनैव साहसस्य निष्पन्नत्वात् । साध्यैकांशेऽपि गदिते साक्षिभिः सकलं भवेत् । स्त्रीसङ्गे साहसे चौर्ये यत्साध्यं परिकल्पितम् ।। इति । यत्तु उक्ताधिकं तु यत्र सातत्साध्यं तत्र वर्जयेत् । साक्षी तत्र न दण्ड्यः सादब्रुवन् दण्डमर्हति ॥ इति कात्यायनवचनं तत्तु ऋणादिस्थिरप्रायविषयम् ।

·- व्यवहारप्रकाशः अथ साक्षिपरीक्षणम् तन्त्र कात्यायनः उपस्थितान्परीक्षेत साक्षिणो नृपतिः स्वयम् । साक्षिभिर्भावितं वाक्यं सह सम्यैः परीक्षयेत् ॥ यदा शुद्धा क्रिया याऽल्पा तदा तद्वाक्यशोधनम् । शुद्धाच वाक्यायः शुद्धः स शुद्धोऽर्थोऽन्यथा न च ॥ क्रियापदमन साक्षिरूपप्रमाणपरम् । साक्षिपरीक्षणं तु स्वरवर्णादिभिः । तथा च बृहस्पतिः उपस्थिताः परीक्ष्याः स्युः स्वरवर्णेशितादिभिः ॥ शङ्कालिखिती मत्रिभिः शास्त्रसामर्थ्यादुष्टलक्षणं ग्राह्यम् । तिर्यक् प्रेक्षते, समन्तादवलोकयति, अक- स्मान्मूत्रपुरीपं विसृजति, देशाद्देशान्तरं गच्छति, पाणिना पाणि पीडयति, नसानिकृन्तति, मुखमस्य विवर्णतामेति, प्रविधति चास्य ललाटं, न चक्षुर्न वाचं प्रतिपूजयति, अकस्माद्वदति, प्रशंसति, पुनःपुनरन्यमपनुदति, पहिनिरीक्षते, शास्त्र परामृशति, लोकमुपवर्णयति, भूमि विलिखति, शिरः प्रकम्पयति, ओष्ठौ नि जति, सृकणी परिलेढि, अविस्मितः कर्मसु महः त्वपि, ध्रुवौ संहरति, हसति, तूष्णीं ध्यायति, पूर्वोत्तरं विरुद्धं ब्याहरति, एवमादिदुष्ट- लक्षणं क्रुद्धस्य च स्वामिनोऽन्यत्र प्रकृतिशीलात्तत्र राजमूलो व्यवहारः । इति । झुद्धस्य चेति । क्रोधानान्तस्यापि स्वामिनो राज्ञ एतानि लक्षणानि मनिभिर्माह्माणीति । अस्सापवादमाह-अन्यत्र प्रकृतिशीलात् । यः स्वभावत एवैवंविधस्तद्वयतिरेकेणैतानि साक्षिणो दुष्टत्वस्य क्रुद्धत्वस्य स्वामिनो लक्षणानीत्यर्थः । राजक्रोधावधारणे प्रयोजनमाहाजमूलो व्यव- हार इति । यस्मादिति शेषः । . यस्त्वात्मदोपदुष्टत्वादस्वस्थ इव लक्ष्यते । स्थानात् स्थानान्तरं गच्छेदकैकमनुधावति ॥ फासत्यकस्माच भृशममीक्ष्णं निश्वसित्यपि। विलिखत्यवनि पद्भयां बाहू पासथ धूनयेत् ॥ भिद्यते मुसवर्णोऽस्य ललाटं खिद्यते तथा । शोपमागच्छतथोष्ठौ ऊर्ध्व तिर्यक् च वीक्षते॥ त्वरमाण इवाविद्धमपृष्टो बहु भापते । कूटसाक्षी स विज्ञेयस्तं पापं विनयभृशम् ।। अविद्धं कुटिलम् ।

·साक्षिदण्डः श्रावयित्वा तथाऽज्येभ्यः साक्षित्वं यो विनिहुँते । स विनेयो भृशतरं फूटसाक्ष्यधिको हि सः ॥ इति । पूर्वमहं साक्षीति विख्याप्य साक्षिणामाह्वानकालेऽहं न साक्षीतीत्यमपलपति असाक्त्यर्थ दण्ड्य इत्यर्थः । अथ साक्षिदण्डः तत्र मनुः १ लोभान्मोहाद्यान्मैत्र्यात् कामात्क्रोधात्तथैव च । अज्ञानाद्धालभाषाच साक्ष्यं वितथमुच्यते ।। एपामन्यतमे स्थाने यः साक्ष्यमनृतं वदेत् । तस्य दण्डविशेषांस्तु प्रवक्ष्याम्पनुपूर्वशः ।। लोभात्सहस्रं दण्ड्यस्तु मोहात्पूर्व तु साहसम् । -भयाद् द्वौ मध्यमी दण्डौ मैत्र्यात्पूर्व चतुर्गुणम् ॥ कामाद्दशगुणं पूर्व क्रोधात्तु त्रिगुणं परम् । अज्ञानाडू शते पूर्णे पालिश्याच्छतमेव तु ॥ - एतानाहुः कौटसाक्ष्ये प्रोक्तान्दण्डान्मनीपिमिः । धर्मसाव्यभिचारार्थमधर्मनियमाय च ॥ इति । लोमोऽर्थलिप्सा।मोहो विपरीतज्ञान वैचित्त्यं वा। मैव्यं स्नेहातिशयः । कामोरतिविपयोs- मिलापः । अज्ञानं तद्विपयस्फुटज्ञानाभावः । अज्ञानं तात्कालिकभ्रमः । बालभायः साक्ष्ययोग्य- वयोऽवस्थाऽभावः । बालभावः यौवनोन्मेपप्राप्तो मदः न थाल्यं पाळस्स साक्ष्यनिषेधादित्यपरे । विवथ मिथ्या । उच्यते लोकः । अन्यतमस्थाने । अन्यतमनिमित्तं प्राप्य । सहसं पणानामिति शेपः । पूर्वसाहसं सार्धपणशतद्वयम् । द्वौ मध्यमो मध्यमसाहसं द्विगुणम् । पणसहसमिति यावत् । पूर्व पूर्वसाहसं तचतुर्गुणम् । पणसहस्रमित्यर्थः । पशगुणं पूर्व प्रथमसाहसं पशगुणम्। पर उत्तमसाइसं तत्रिगुणं पणसहस्त्रयमित्युक्तं भवति । पर पूर्वापेक्षया परो मध्यमसाहसस्व- स्मिंत्रिगुणे पंचदशशतानि संपद्यन्त इति कृत्यकल्पतरुः। 'याज्ञवल्क्या पृथक्पृपन्दण्डनीयाः कूटकृत्साक्षिणस्तथा । विवादाहिगुणं दण्डं विरासो माझणः स्मृतः ।। इति । 1 । ।

·व्यवहारप्रकाश: यो धनप्रदानादिना कूटान साक्षिणः करोति स कूटकृत् । साक्षिणश्च ये फूटास्ते विवा- दात् विवादपराजये यो दण्डस्तत्र तत्रोतस्तस्माद्दण्डाहिगुणं पृथक् पृथक् एकैकशो दण्डनीयाः, न तु विवादपदात्। प्रपश्चितं चैतत्सभ्यदण्डनिरूपणावसरे । ब्राह्मणस्तु विवास्यः राष्ट्रामिस्सिा, नतु दण्डयः। मनुरपि कूटसाक्ष्यं तु कुर्वाणांस्त्रीन्वर्णान् धार्मिको नृपः । प्रवासयेद्दण्डयित्वा ब्राह्मणं तु विवासयेत् ।। एतय बहुशः कृतकूटसाक्षिविषयम्, दण्डस्यातिगुरुत्वात् । कुर्वाणानिति वर्तमाननि- शाप । प्रीन्वर्णान् क्षत्रियादीन लोमात्सहस्रं दण्ड इत्यादिपूर्वोक्तदण्डेन दण्डयित्वा प्रवासयेत् राष्ट्रानिष्कासयेत् । वामगं तु वियासयेत् । तुशब्दो दण्डव्यवच्छेदार्थः । तेन प्रामणं विवासयेत् प्रयासयेदेव न दण्डयेत् । केचित्तु (प्रया?)सशब्दस्यार्थशास्त्रे मारणे प्रयोगादस्य वाऽर्थशास्त्रस्य सर्व- शेपत्तात् क्षत्रियादीत् त्रीवर्णान् पूर्वोक्त दण्डं दण्डयित्वा मारयेत्तत्राप्योष्ठच्छेदनं जिहाच्छेदनं प्रागवियोजनं च पोटसाक्ष्यविषयानुसारेणद्रष्टव्यमित्याहुः। प्राझणं तु निष्कासयेत् । गोविन्द राजस्त्वन्यथाह-विगतं यासोऽस्येति विवासाः। विवाससं करोति विपासयति उत्करोतीति गिचि छते गाविष्ठरत्यातिपदिकस्पेति टिलोपे रूपम् । तेन दण्डयित्वा चियासयेत् नम कुर्यादित्यर्थः । यद्वा यसन्त्यस्मिन्निति यासो गृहं तेन विनासयेत् भमगृहं कुर्यादिति । भाभग: स्थापि लोमादिकारणविशेपाययोधे अनभ्यासे घ मनूतोऽर्यदण्ड एव अभ्यासेऽर्यदण्डो विवासनं प। सत्रापि द्रव्यानुपन्धाद्यपेक्षया विवासनं नमीकरणं गृहभगो देशानिर्वासनं चेति व्यवस्था गावण्या। लोमादिकारणविशेपापरिक्षाने अनभ्यासे याल्यविपये पोटसाक्ष्ये माझगस्यापि क्षत्रादियदर्पदण्ड एप । महाविपये तु देशानियासिनमेयात्राप्यभ्यासे सर्वेपामेय मनूर्फ द्रष्टव्यम् । न प 'राष्ट्रादेनं पहिः कुर्यात्तममधनमक्षतम्' इति यचनात् माक्षणस्यार्थदण्डाभाय एवेति पाच्यम् । पम्य पचनस्य प्रथमफवसाहमविपयत्वेनासर्पविषयत्वात् । अन्ययाऽर्थदण्डामावे शारीरदण्डे प निपिढे सस्पेऽप्यपराधे नीकरणं महमनफरणं अतकरणं विप्रयासनं दण्डामायो पा प्रसन्येत । यप 'पहिः परिहार्यो मानगः' इत्यादि गौतमवचनं तत्सम्यदण्डप्रकरणे प्पपस्यापितम् । किस चतुर्णामपि वर्णानां प्रायवित्तमपूर्वताम् । शारीरं धनसंयुक्तं दण्डं धन्यं प्रकल्पयेत् ॥ वियपने माधगम्यापि धनदण्दपिपानाय । यपादिदण्दस्तु पदाचिदपि न भपत्सेय । न जातु मानणं हन्यात्मपापेप्वपस्थितम् । शी मनुस्मानात् । - ।

·साक्षिदण्डः १३३ तथा न ब्राह्मणवधायानधर्मो विद्यते भुवि । वस्मादस्य वधं राजा मनसापि न चिन्तयेत् ।। इति विष्णुः। कूटसाक्षिणां सर्वखापहारः कार्यः । यस्त्वन्यैः साक्षिभिः सह साक्ष्यमंगीकृत्य निगदा. वसरे रागादिदूषितो निद्रुते तस्य दण्डविशेषमाह याज्ञवल्क्या यः साक्ष्य श्रावितोऽन्येभ्यो निहते तचमोवृतः । स दाप्योटगुणं दण्डं ब्राह्मणं तु विवासयेत् ।। श्रावितः साक्षिभिः सह साक्ष्यम् । अन्येभ्यः साक्षिभ्यो निद्भुते नाहमा साक्षीति पक्ति। अष्टगुणं विवादपराजयदण्डाष्टगुणम् । दण्डदानासमर्थ ब्राह्मणं विवासयेत्। विवासनं च नमी- करणादिप्रागुदीरितविपयानुसारेण द्रष्टव्यम् । क्षनियादीना तु अष्टगुणद्रव्यदण्डदानासामध्ये स्वस्खजात्युचितकर्मकरणनिगडबन्धनकारागृहप्रवेशनादिकं द्रष्टव्यम् । एतथ पूर्व श्लोकेऽप्यनु- सर्तव्यम् । यदा तु सर्वेऽपि निढुवते तदा सर्वेऽपि पृथक् पृथग्दण्ड्याः समानदोषत्वात् । कात्यायन: उक्याऽन्यथा घुवाणास्तु दण्ड्याः स्युर्या(?)छलान्विताः । पूर्वे(२१) साक्ष्यमुच्या पुनरन्यथा युवाणा दड्याः दण्डश्चानुबन्धाद्यपेक्षया शेयः । प्रकटीकृतश्यायमर्थों लोभादिविपये दण्डतारतम्यं विदधता मनुना। मनुनारदौ यस दृश्येत सप्ताहादुक्तवाक्यस्य साक्षिणः । रोगोऽमि तिमरणमृणं दाप्यो दमं च सः॥ - रोगाश्च मनूक्ताः ज्वरातीसारविस्फोटा गूढान्धिपरिपीडनम् । नेत्ररुग्गलरोगाश्च तथोन्मादश्व जायते ।। शिरोरुग्भुजभङ्गय दैविका व्याधयो नृणाम् ।। इति । एतच्चातिपीडाकररोगोपलक्षणम् । एवमायादिकमप्यतिपीडाकर विवक्षितम् । मनुः त्रिपक्षादक्षुरन्साक्ष्यमृणादिषु नरोप्रादः । तणं प्रामुयात्सर्व दशरन्धं च सर्वतः ।। विपक्षपर्यन्वं अगदो नीरोगः साक्ष्यमवदन् तरणं प्रामुयात् । ऋणी सात् पनिकाय धनं दयान् इत्यर्थः । क्या दशवधं तद्धनदशममाग राक्षे दण्डं दद्यात् । सर्वतः सर्वस्मात् विपाद- ·१३४ व्यवहारप्रकाशः विपयधनात् । इदं च स्मरणार्थ निपक्षदानम् । यदि तु व्याध्याद्यभिसम्बन्धात् तावताऽपि न स्मतुं योग्यस्तदा न दोप इत्येतदर्थमगद इति विशेषणम् । अत्रागदपदमावश्यकप्रतिबन्धमा- वोपलक्षणम् । याज्ञवल्क्योऽपि अनुवति नरः साक्ष्यमणं सदशवन्धकम् । राज्ञा सर्व प्रदाप्या पट्चत्वारिंशत्तमेहनि ॥ सर्व सवृद्धिकमृणम् । कात्यायन: साक्षी साक्ष्यं न चेड्यात् स सदण्डं वहेदृणम् । अतोऽन्येषु विवादेषु त्रिशतं दण्डमर्हति ॥ अतोऽन्येपु ऋणादितोऽन्येप्रित्यर्थः । तथा च स एव अपृष्टाः सत्यवचने प्रश्नस्थाकथने तथा । साक्षिणः सन्निरोद्धव्या गा दण्ड्याश्च धर्मतः ।। वाक्पारुष्यापवादे च दाप्याः स्युस्त्रिशतं दमम् । ऋणादिपु धनं दण्डं ते स्युर्दाप्या ऋणं तथा ॥ इति । अत्र ते स्युः इति सर्वनाम्ना प्रश्नोत्तर अकथयंत एव प्रत्यवमृश्यन्ते, तेपामत्यर्थ प्रकृत- त्वात् । अत्र यद्यपि धनदण्डमानमुक्तम् , तथापि प्रागुदीरितानुवचनानुसारेण धनदण्डः कार्यः । अनिर्दिष्टसाक्षिणां स्वेच्छया साक्ष्याभिधाने वसिष्ठः यः साक्षी नैव निर्दिष्टो नाहूतो नैव चोदितः। यान्मिथ्येति तथ्यं वा दण्ड्यः सोऽपि नराधमः ॥ यस्त्वाहूतः सन् प्रतिबन्धकाभावेऽपि नाऽऽगच्छेत्सोऽपि दण्ड्यः । तथाह बृहस्पतिः आहूतो यस्तु नागच्छत्साक्षी रोगविवर्जितः । ऋणं दण्डं च दाप्यः सात् त्रिपक्षात्परतस्तु सः ।। अर निपक्षात्परमप्यनागच्छता अब्रुवता साक्षिणा दत्तं सदण्डमृणमधमर्णतो न प्रासं, तस्य स्वापराधेन दत्तत्वात् । निपक्षात्परत इति वचनात्ततोऽष्टि दाप्य इति गम्यते । विष्णुः पारयन्तोऽपि ये साक्ष्यं तूष्णीमानमुपासते। ते कूटसाक्षिणां पापस्तुल्या दण्डेन चैव हि ॥ अग्र फूटसाक्षिणो नानादण्टाभिधानेऽपि प्रागुदीरितविष्णुवचनाभिहितसर्वस्वापहार, लक्षणो दण्डोऽयगन्तव्यः । यत्र साक्षिभिः सम्यभिवादविपयो न ज्ञायते तत्र तत्सरिझानायं काठदानमाह कात्यापन:

·साक्षिदण्डः - सम्यक्रियापरिज्ञाने देयः कालस्तु साक्षिणाम् । सन्दिग्धं यत्र साक्ष्यं तु सद्यः स्पष्टं विवादयेत् ॥ इति । एवं च यमागुक्तं 'न कालहरणं कार्य राज्ञा साक्षिप्रभापण' इत्यादि । सस्पष्टसाक्ष्य- विषयमवसेयम् । मनुः यस्मिन् यस्मिन्विवादे तु कौटसाक्ष्यं कृतं भवेत् । तत्तत्कार्य निवर्तेत कृतं चाप्यकृतं भवेत् ।। गौतमः अवचने दोपिणः स्युः स्वर्गिणश्च सत्यवचने विपर्यये नरकम् । विपर्यये विपरीताभिधाने । साक्षिणामवचनं सत्यवचनं च सर्वत्र प्रतिपिद्धम् । तद- पवादमाह मनुः क्षत्रविशूद्रविप्राणां यत्रोक्तो भवेधः । तत्र वक्तव्यमनृतं तद्धि सत्याद्विशिष्यते ॥ तद्वदन् धर्मतोऽर्थेषु जाननप्यन्यथा नरः। न स्वर्गाश्यवते लोकार्दैवीं वाचं वदन्ति ताम् ।। इति । ऋतोत्तौ सत्यवचने वधः सभाव्यते तत् साक्ष्यम् । धर्मतो धर्माय जाननप्यन्यथा पदन स्वर्गान च्ययते । यतस्तनानृतापि वाक् देवे(१)ति वदन्ति । यत्र इदं चानृतवचनं प्रमाद- स्खलितादिकृतापराधे शंकाभियोगादी च सत्यवचनेन प्राणि(?)वधः अनृतवदनेन च सदभाय- स्त्राभ्यनुज्ञायते । यद्यपि ब्राह्मणस्य वधाभावस्तथापि परिभवेपूमदण्डाद्राज्ञो वधः संभवत्येव । बुद्धिपूर्वसाइसादी दृष्टे वधसमवेऽपि सत्यमेव वाच्यम् । सथा च गौतमः नानृतवचने दोपो जीपनं चेत्तदधीनं न तु पापीयसा जीतनम् ।। इति । पापीयसः सेनादेर्यानृतवचनेन जीवनं सपद्यते, न तमानृतं पत्रव्यम् । एवं पार विपये राशा साक्षिव्यतिरिक्तप्रमाणेनैव तत्त्वमन्वेष्यम् । अत एव कात्यायन: प्राणान्तिकविवादेपु विद्यमानेषु साक्षिषु । दिव्यमालम्बते वादी न पृच्छेचर साक्षिणः ॥ इति । याज्ञवल्क्यः पणिनां हि वयो यत्र तत्र साक्ष्यनृतं वदेत् । तस्पारनाय निर्वाप्यवरुः सारखवो द्विजैः ।। वसायनाय अन्तरचनावचननिमित्तप्रत्ययायपरिहाराय । परुः अनव सावितान्तरुप्प ·व्यवहारप्रकाश पकौदनः । सारस्वतः सरखतीदेवताकः। अत्र द्विजैरिति वचनात् शूद्रेण प्रायश्चित्तान्तरं कार्य- मिति गम्यते। तथा च विष्णुः तत्पारनाय कृष्माण्डीभिर्जुहुयात् । शूद्रवैकाहिकं गोदशकस्स ग्रासं दद्यात् ।। इति । कूष्माण्ड्यस्तु 'यद्देवा देवहेडनं पदवी दिव्यं तृणमहं बभूव आयुष्टे विश्वतो दददू(१) इत्याद्यास्तैत्तिरीयशाखोक्ता ऋचः । जुहुयात् घृतमिति शेषः। वाग्दैवत्यैश्च चरुभिर्यजेरस्ते सरस्वतीम् । अनृतस्यैनसस्तस्य कुर्वाणा निष्कृति पराम् ॥ कूष्माण्डैर्वाऽपि जुहुयाद्धृतमग्नौ यथाविधि । उदित्यूचा वा वारुण्या रचनान्दैवतेन वा ॥ इति । यागिति सभूयानेकैः साक्षिमिर्मिध्याभिधाने स्वाग्निपु प्रत्येकमेकैकश्चरुः पृथक् निर्वाप्यः । अन सरस्वत्येव देवता वाक्पदं तदुपलक्षकम् । तचेति वारुण्येति ऋग्निशेपणं तेन उदुत्तमं वरुण- पाशमित्यूचा घृतमेय जुहुयात् । त्यूचनेति । आपोहिष्ठेल्याादकदैवतेन ऋक्त्रयेण होमध पापोत्कर्षापेक्षया सहस्रादधियो ज्ञेयः । अन्ये तु गुणजात्याद्युत्कर्पापकर्षापेक्षया प्रायश्चित्तं पतुष्टयव्यवस्थामाहु. । अर जुहुयादित्यनेनैवानेः प्राप्तत्वात् पुनरग्निवचनं वैतानिकाग्निष्वेव पूर्वोक्तचरविधानार्यमिति गम्यते । अत्र मनुना याज्ञवल्क्येन च साक्षिणां अवचनमन्त पचनं याऽभ्यनुशायाऽनृताभिधाने प्रायश्चित्तमुक्तं तेनैवमयसीयते यत्पापमल्पं भवत्येव न सर्पया पापाभाय इति । एवं च सत्याभिधाने यत्र पर्णिपधस्तर तथ्याभिधाने महत्पापम् , सत्यानभिधाने वल्पम्, अत एवंविधे विपये साक्षिभिः सत्यं न वाच्यम् । यत्र पुनः सत्यवचने अर्थिप्रत्यर्विनोन्यतरस्य वधः असत्यवचने चाप्यन्यतरस्य ययो भवति तत्र तूष्णीभावाभ्यनुगा पदि राजाऽनुमन्यते । अथ कथमपि पार्थिवः कथनं विना न मुश्चति तनावश्यं पचने प्राते भेदादसाक्षित्वं पर्तव्यम् । तस्याप्यसम्भवे सत्यमेय याच्यम् । सत्यवचने वर्णिपधमानदोपस सदापः, असत्यवचने तु पर्णिरघदोपस्यासत्यपचनदोपस्य च सद्भावेन अतिगुरुत्यमिति सत्यमेव पाध्यम् । किन्तु वर ययाशानं प्रायश्चित्तं पर्तव्यमिति । पेचित्तु साक्षिणामनृतवचनमबधनं प निषिद्धं तदिहाभ्यनुज्ञातम् । 'यत्तु नानृतं यदेदमुपन्याऽपि नरो भयति किल्पिपी' इति सामान्येनानृत्यपनमयचनं च निपिवं तदतिनमनिमित्तमिदं प्रायश्चित्तम् । न प साक्षिणाम. मृतपर्पनाभ्यनुशानेऽपि साधारणानूनपचनप्रतिपेधातिक्रमस्य तादमरध्याभ्यनुशायघनमनर्यक- ·साक्षिदण्ड - मिति याच्यम् । यतः साक्ष्यवचनावचनयोभूयात्मत्स्यायः साधारणानृतवचनावचनयोरल्सीया- नित्यर्यवदभ्यनुज्ञावचनमित्याहुः । ननु मानृतवचने दोषोऽस्ति इति गौतमपचनेन न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति न स्वीपु राजन विवाहकाले। माणासमे सर्वधनापहारे पश्चानृतान्याहुरपातकानि ॥ इत्यादियमादिवचनेन च अनृतवचनस्य पातकानिमित्तत्याभिधानात्कथं प्रायश्चित्तोपरे ? इति-सत्यम्, साक्षिधर्मे नानावचनैर्यदधिकं पातकमुक्कं तादृगा साल्यनृतवचने नास्तीत्येपर- स्वादुभयोचनयोः। किंचानिमित्तान्तरेण समयान्तरेऽर्थतत्त्वावगमेऽपि साक्षिणामनोषां च प्रतादिविपये दण्डाभावोऽस्मादेवावगम्यत इति । देवलः विहारे ब्रह्महासाथै प्राणिनां जीवितेश्यया । आत्मनः प्राणहेतोर्या न सीदेदनृतं वदेत् ।। विहारे मैथुने । ब्रह्माहासार्थ माह्मणार्य हासाथ प । गौतमः विवाहे मैथुननर्मान्न संयोगेपदोपमेकैऽनृतम् । नानृतं मयादित्यनुवृत्ती हारीतः सोमक्रयकन्यावियाहमैथुनवालसंज्ञपनगोपालणहिते च मुगन्मिथ्या न लिप्यते । एवं पाह यत्र प्राणियथो नास्ति यच्च नित्यमनिन्दितम् । खभावतश्च यत्सत्यं तत्सत्यं वचनं हितम्॥ तथा न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति न खैरवाक्यं न च मैथुनार्थे । प्राणात्यये सर्वधनापहारे पञ्चामृतान्याहुरपातकानि ।। महाभारते तु इदमेव द्वितीयचरणे 'द स्त्रीषु राजन वियाहयाले' इति पठित्या पठितम् ।

·१३८ व्यवहारप्रकाशः अथ साक्षिवलायलम् वत्र मनुविष्णू बहुत्वं परिगृहीयात्साक्षिद्वैधे नराधिपः । समेषु च गुणोत्कृष्टान्गुणिद्वैधे द्विजोत्तमान् ।। साक्षिद्वधे साक्षिविप्रतिपत्ती बहूनां वचनं ग्राह्यम् । समेषु समसंख्येपु द्वैधे गुणिनां यचो प्रायम् । यत्र तु स्वल्पगुणिनः अगुणिनश्च वबस्तत्रापि गुणिनामेवादरः । उभयानुमतः साक्षी भवेत्येकोऽपि धर्मवित् । इति गुणातिशयस्य मुख्यत्वात्। यत्तु वचनं यत्र भिद्येत ते स्युर्भेदादसाक्षिणः । इति प्रागुदीरितवचनं तत्सर्वाकारेण तुल्यरूपाणां विप्रतिपत्ती योद्धव्यम् । बृहस्पतिः साक्षिद्वधे प्रभूतास्तु ग्राह्याः साम्ये गुणान्विताः। . गुणिद्वैधे क्रियायुक्तास्तत्साम्ये स्मृतिमत्तराः॥ नारदोऽपि साक्षिविप्रतिपत्तौ तु प्रमाणं यहवो मताः । तत्साम्ये शुचयो ग्राह्यास्तत्साम्ये शुचिमत्तराः ।। याज्ञवल्क्योऽपि उक्तेजपि साक्षिभिः साक्ष्ये यद्यन्ये गुणवत्तमाः। द्विगुणा वाज्न्यथा युः कूटाः स्युः पूर्वसाक्षिणः ॥ कात्यायनोऽपि या वै भावितं कार्य साक्षिभिर्यादिना भवेत् । प्रतिवादी यदा तर भावयेत् कार्यमन्यथा । बहुभिस्तस्कुलीन कूटाः स्युः सर्वसाक्षिणः ॥ इति । सत्साभ्यम् । ननु साक्षिलक्षणोपपत्नी साक्ष्य()भिहिते पुनः प्रमाणान्तरगवेपणे अनवस्था- दोपः प्रसन्येत। उच्यते-यदि यादी स्वप्रतिज्ञावार्थस्य स्वान्तरात्मसाक्षितेन निश्चितत्यादप्रतीत- दोपागामपि साक्षिगां पचनमविसंयादित्वेनाप्रमाणे मन्यमानो विपर्यये दण्डायटभेन साक्षिष्यपि दोपान्कत्रपति सदा प्रमाणान्तरगपणे को दोषः ? नन्यनुचितमिदमुच्यते। यथा पपु धान्येषु विफलाः प्रापो गुणाः । निणींतव्यवहाराणां प्रमाणमफलं भवेत् ।।

·- युक्तिः इति नारदेन प्रमाणान्तरस्य व्यर्थताभिधानात् । मैवं; अस्य वचनस्य पूर्वानावेदिवप्रमाणा- न्तरविपयत्वात् । तथा च तेनैवोक्तम् निर्णीते व्यवहारे तु प्रमाणमफलं भवेत् । इति । लिखितं साक्षिणी वापि पूर्वमावेदितं न चेत् ।। इति । तथा क्रियां बलवतीमुत्या दुर्वलां योऽवलम्वते । स जयेयधृते सम्पैः पुनस्तां नाप्नुयात्क्रियाम् ।। इति । एवं च कृतसाक्ष्येभ्यः साक्षिभ्यो यदि गुणवत्तमा द्विगुणा वा पूर्वावेदिता अनासमाः साक्षिणः सन्ति तदा त एष प्रमाणीकर्तव्या इति । अन्ये त्याहु:-'उक्तेऽपि साक्षिमिः साक्ष्ये' इत्यादि वाक्यं सप्तदिनाभ्यन्तरविषयम् । 'निर्वृत्तव्यवहाराणां प्रमाणमफलं भवेद्' इति तु सप्ताहानन्तरमिति विरोधाभाव इति । अधिकगुणवत्साक्ष्यभिप्राय पूर्वम् । तदन्यवि- पयेच्छ (१)निर्वृत्ते व्यवहाराणामियादीत्यपरे । केचित्पुनरमूलकदूपणे निर्वृत्तव्यवहाराणामित्यादि। समूलकदूषणे तु प्राचीनमित्याचक्षते इति । इति साक्षिवलावलप्रकरणम् - अथ युक्तिः तत्र बृहस्पतिः असाक्षिके चिरकृते पृच्छेदुत्तरसाक्षिणः । शपथान्या प्रकुर्वीत उपधां वा प्रयोजयेत् ।। उपधा युक्तिः। नारद: प्रमादाद्धनिनो यत्र न स्याल्लेख्यं न साक्षिणः । अर्थ चापलुते वादी तत्रोक्तस्त्रिविधो विधिः॥ वादी गृहीतधनः । विधिर्धनसाधनोपायः । सोऽपि तेनैव दर्शितः चोदना प्रतिकालं च युक्तिलेशस्तथैव च । तृतीयः शपथः प्रोक्तस्तैरेवं साधयेत्क्रमात् ॥ प्रतिकालं चोदना प्रत्यर्पणकालो यदा यदा प्राप्तस्तदा तदा मम दीयतामिति निश्चतुः- ·न्यवहारप्रकाश पश्चातो वा मध्यस्थजनसमक्षमन्येनांप्रतिहता प्रतिदानप्रेरणा सा प्रथमोपायः । वेदसम्म युक्तिलेश:- अमुस्मिन्कालेऽमुध्मिन्देशे अमुनार्थ सम्बन्धेनेयसरिमाणमेतत्कमाधणं गृहीत त्वयेत्यादि द्वितीयोपायः । अस्याप्यसम्म सूतीयोपायः शपथ इत्यर्थः । अयं चर्षिस्तेनैव दर्शितः अभीक्ष्णं चोद्यमानोऽपि प्रतिहन्यान तद्वचः। त्रिचतुःपञ्चकृत्वो वा परतोऽर्थ स दाप्यते ॥ चोदनाप्रतिघाते तु युक्तिलेशैस्तमन्षियात् । देशकालार्थसम्वन्धपरिमाणक्रियादिभिः । कात्यायन: श्राव्यमानोऽर्थिना यत्र यो बर्थो न विधातितः। दानकालेज्यवा तूणी स्थितः सोऽर्थों में मोदितः।। अधिनैयार्थितो यत्र विघातं न प्रयोजयेत् । त्रिचतुःपञ्चकृत्यो वा परतस्तदृणी भवेत् ।। खामिना नृपतिविप्रं क्रमेणोक्तं प्रदापयेत् । अतोऽज्य दापयेत्पूर्व सकृदुक्ताविघातिनम् ॥ खामिना उत्तमर्णेन । उक्तं धनं मे देहीति याचितं एकाविधाविन विमं क्रमेण शनै:- शनैर्दापयेत् । विप्रादन्यं तादृशक्रमेणापीत्यर्थः । कात्यायन: दानं प्रज्ञापनाभेदः संप्रलोभक्रिया च या। वित्तापनयनं चैव हेतवो हि विभावकाः ।। एपामन्यतमो यत्र वादिनोद्भावितो भवेत् । मूलक्रिया तु तत्र स्याहाविते वादिनिहवे ॥ दानमुत्कोचदानम् । प्रज्ञापनाभेदः परिचायकस्वहसायन्यथाकरणम् । संप्रलोभक्रिया विषयान्तरे वदधिकलोभोत्पादनम् । वित्तापनयनं वित्तशोपणम् । एपामन्यतम इति । एषों हेतूनामेकोऽपि चेद्वादिना भावितः सिद्धैव तदा मूलक्रिया । नारदः असाक्षिप्रत्यपास्त्वन्ये पहियादाः प्रकीर्तिताः । लक्षणान्येव साक्षित्वे तेपामाहुर्मनीषिणः ॥ उत्काहस्तोऽग्निदो ज्ञेयः शस्त्रपाणिश्च घातकः । केशाकेशिगृहीतय युगपत्पारदारिकः ।। कुदालपाणिज्ञियः सेतुमैत्ता समीपगः । तथा कुठारहत्तय यनय्छेचा प्रकीर्तितः ॥ - ·- । प्रत्यक्षचिद्वैविज्ञेयो दण्डपारुष्यकृन्नरः । असाक्षिप्रत्यया ह्येते पारुप्ये तु परीक्षणम् ॥ साक्षित्वे साक्षिस्थाने । साक्षिस्थानत्व चैतेषामविनाभावेन । प्रत्यक्षचिदै रुधिराक्तखगा. दिभिः । असाक्षिप्रत्ययाः विनापि साक्षिभिश्चिहरेव विगतसशया. । पारुप्ये तु परीक्षणम् । दण्डपारुष्ये कृत्रिमचिह्नविवेकामपरीक्षा कार्येत्यर्थः । तथा स एव कश्चिस्कृत्वात्मना चिह द्वेषात्परमुपद्रवेत् । युक्तिहेत्वर्थसंबन्धैस्तत्र युक्त परीक्षणम् ।। तत्र दण्डपारुष्ये । नन्वनकमिदं वचनम् । 'तलबद् दृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाडिव' इत्यादिना उल्काहस्तादौ सर्वत्र परीक्षणस्य तेनैव विहितत्वात् । सत्य, सत्रैवोंपायविधिनाऽर्थपरी- हणमनूद्यत इस्पदोषः । केचित्तु पारुण्यपद वाक्पारुष्यपरमाहुः । एव चोर्यविवादशेऽपि कश्विद्- क्षिप्रत्ययोऽवगंतव्यः । तथा च शङ्खलिखिती केशाकेशिसङ्ग्रहणा पारंजायिका । उल्काहस्तोऽग्निदः शत्रपाणिर्घातक । लोष- स्तश्चोरः । इति । क्षेपेक्टशतं यथारूप वा। रुपिरखावे प्रहारे चाभिपक्त में साक्षिणः ।। इति श्रीमन्महीमण्डलाखण्डलश्रीनागमल्लात्मजविषमप्रतिज्ञापरिपूरणपरायण- कलिकालकर्णप्रतापलकेश्वरशरणागतरजिवनझिरपरमवैष्णवरिपुमानसिंह स्यादिनिखिलबिदराजीविराजमानमानोअतमहाराजाधिराजश्रीपथ्वी- चन्द्रदेवविरचिते धर्मततकलानिधौ महानिबन्धे व्यवहार- प्रकाशे साक्षिसाक्ष्यानई साक्षिप्रन्यु()द्वारसाक्षिदूषण साक्षिप्रभादेनिरूपण नाम चतुर्थ उल्लास ।

·व्यवहारप्रकाश: ग.. अथ दिव्यानि वत्र पितामहः यस्मिन्यस्मिन्विवादे तु साक्षिणो नास्ति सम्ग, साहसे तु विशेषेण तत्र दिव्यानि दापयेत् ।। साक्षिमणं मानुषप्रमाणोपलक्षणार्थम् । अत एवाह याज्ञवल्क्यः प्रमाणं लिसितं मुक्तिः साक्षिणथेति कीर्तितम् । एपामन्यतमाभावे दिव्यान्यतममुच्यते ॥ एपामिति युक्तेरप्युपलक्षणम् । अत एवाह नारदः युक्तिष्वप्पसमर्थासु शपथैरेपमर्दयेत् । अर्थकालबलापेक्षमश्यम्युसुकृतादिभिः॥ अर्दयेत् पीडयेत् । अर्थापेक्षत्वं सिसाधयिपितार्थाल्पत्वमहत्त्वानुरूपत्यम् । घटोऽनिरुदकं चैन विपं कोशश्च पञ्चमः । उक्तान्येतानि दिव्यानि विशुद्ध्यर्थं महात्मभिः ॥ सन्दिग्धेऽर्थेऽभियुक्तानां परीक्षार्थ महात्मनाम् । प्रोक्तानि नारदेनेह सत्यानृतविशुद्धये ॥ नेयं संख्या परिसंख्यार्थम् । इतरेपामपि दिव्यानां विद्यमानत्वात् । तथा प पितामहः घटोऽनिरुदकं चैव विष कोशश्च पञ्चमः । तण्डुलाश्चैव दिव्यानि सप्तमस्तप्तमापकः ॥ इति । बृहस्पतिः घटोऽनिरुदकं चैव विपं कोशश्च पञ्चमः । पठं च तण्डुलाः प्रोक्तं सप्तमं तप्तमापकः ।। अष्टमं फाल इत्युक्तं नरमं धर्मजं भवेत् । दिव्यान्येतानि सर्वाणि निर्दिष्टानि स्वयंमुवा ॥ इति । एते घ घटादयो दिवि देवैः कृतत्वादिव्यदेविक्सज्ञाद्वयशालिनः । तथा च पितामहः यस्माद्देवेः प्रयुक्तानि पुष्करार्थे मनीपिभिः । परस्परविशुद्धयर्थ तस्मादिव्यानि नामतः॥ अनोपनमसामदेिवियानि नामत इति लभ्यन्ते । देवैः प्रयुक्तानीति निमित्तदर्शनात सपसंहारसामथ्यादिवि सम्मयनिमित्ततेति गम्यते । 'दिव्यानि नामतः' इत्युकत्वात् । भुसर्याभ्यामनेन यचनेन घदादीनामाजिगमनादाज्यमित्यादिपदयद्योगिकनामदयमुपम् । 1 वेत

·दिव्यकालनिर्णयः
१४३
'बृहस्पतिः
अहमुद्देशतो वच्मि सन्दिग्धार्थविशुद्धये ।
देशकालार्थसंख्याभिः प्रत्युक्तान्यनुपूर्वशः ॥
अपराधानुरूपेण साध्वसाधुविवक्षया ।
शास्त्रोदितेन विधिना प्रदातव्यानि नान्यथा ।।
तत्र प्रसङ्गादिव्यदेशानाह कात्यायन:
इन्द्रस्थानेऽभिशस्तानां महापातकिनां नृणाम् ।
नृपद्रोहप्रवृत्तानां राजद्वारेषु योजयेत् ।।
प्रतिलोम्यप्रसूतानां दिव्यं देयं चतुप्पथे ।
अतोऽन्येषु च कार्येषु सभामध्ये विदुर्बुधाः ।।
इन्द्रस्थानमिन्द्रध्वजपूजास्थानम् ।
अथ दिव्यकालनिर्णयः
तत्र पितामहः
यो यस्य विहितः कालो विधिर्यस्य च यो यथा ।
तं प्रवक्ष्यामि तत्त्वेन वादिनथ बलाबलम् ॥
चनो मार्गशिरश्चैर वैशाखश्च तथैव हि ।
एते साधारणा मासा दिव्यानामविरोधिनः ॥
घटः सर्वर्तुकः प्रोक्तो वाते वाति विर्जयेत् ।
अग्नेः शिशिरहेमन्तौ वर्षावर प्रकीर्तिताः ।।
शरद्वीष्मेषु सलिलं हेमन्तै शिशिरे विपम् ॥
नारदः
विचार्य धर्मनिपुणैर्धर्मशास्त्रविशारदैः।
धम्ये सर्वर्तुकं प्रोक्तं पण्डितैर्घटधारणम् ।।
घटप्रहणं कोशस्याप्युपलक्षणम् ।
कोशं तु सर्वदा देयं तुला सात्सार्वकालिकी।
इति नारदस्मरणात् ।

·१४४ व्यवहारप्रकाशा कोशप्रहणं सर्वशपथानामुपलक्षणम् । तण्डुलानां विशेषान्तरा()विधानात्यार्वकालि- कलम् । तेनाम्यम्युविषाणामेव ऋतुना व्यवस्था । अत एव वेषामेव मुत्यन्तरे प्रतिषेध. स्तत्रैव दर्शितः न शीते तोयशुद्धिः स्थानोष्णकाले मिशोधनम् । न प्रापि विपं दद्यात्मवाते न तुलां नृपः ।। इति । प्रवाते अतिशयिते यात इत्यर्थः । न शीते तोयशुद्धिरित्यत्र शीतपदेन हेमन्तशिशिर- वर्षाणां ग्रहणम् । वसन्तस्य सकलदिव्यसाधारणतया शरद्रीष्मयोश्च विशेपविहिततया तेषामेव परिशिष्टत्वात् । 'नोष्णकालेऽग्निशोधनम्' इत्यत्राप्युष्णशब्देन ग्रीष्मशरदो ग्रहणम् । विषविषये पितामहः अव्यवस्थितमर्यादं विष प्रापि वर्जयेत् । पुनः स एव विशेपान्तरमाह पूर्वाहऽग्निपरीक्षा स्यात् पूर्वाहे च धटो भवेत् । मध्याह्वे तु जलं देयं धर्मतत्वमभीप्सता ॥ दिवसस्य तु पूर्वाह्ने कोशयुद्धिर्विधीयते । रात्रौ तु पश्चिमे यामे विपं देयमशीतलम् ॥ अन यद्यपि तण्डुलतप्तमापादीनां नोक्तः समयविशेषस्तथापि पूर्वाह एव तेषामपि प्रदानमुचितम् । पूर्वाहे सर्व दिव्यानां प्रदानं परिकीर्तितम् । इति सामान्येन नारदस्मरणात् । अयं च पूर्वाहादिविभागो दिवसस्य त्रेधा विभागमपेक्ष्य । अन यद्यपि पूर्वाह इत्यविशेषणोक्तं तथापि भानुवारे दिव्यानि देयानि । तय शिष्टसमाचारस्य परिटश्यमानत्वात् । अथ द्रव्यसंख्यादितो दिव्यविशेपनियमः सत्र देविकी क्रियेत्यनुवृत्ती वृहस्पतिः ऋणादिकेषु कार्येषु विसंवादे परस्परम् । द्रव्पसंख्यान्विता देया पुरुषापेक्षया तया ॥ द्रव्यसंख्यान्विता विरादास्पदीभूतधनात्पत्यमहत्यानुरूपा पुरुषापेत्रमा हीनमप्योचम- पुरुपानुरूपेग।

·द्रव्यसंख्यादितो विभ्यविशेषनियमः १४५ कात्यायन: दत्तस्यापहवो यत्र (प्रमाणं तत्र) कल्पयेत् । स्तेयसाहसपोर्दिष्यं खरपेऽप्पर्थे प्रदापयेत् ॥ प्रमागं दिव्याविकम् । कल्पयेदपहुतद्रव्यानुसारेणेति शेषः । खल्पेऽसीति । पाशि स्वल्पे ऋणादौ दिव्यानवतारवादश्यपि स्तेयादौ दिव्यं प्रदद्यादित्यर्थः । पृहस्पति संख्या रश्मिरजीमूला मनुना समुदाहृताः । कर्षापणान्ता सा दिव्ये नियोज्या विनये तथा । विसं सहस्रश्पहते पादोने च हुताशनः । त्रिभागोने च सलिलमधे देयो धटः सदा ॥ चतुम्बावामियोगे तु दावव्यस्ततमापकः । त्रिशते तण्डुला देयाः कोशश्चैव तदर्धके । शते इतेध्याइते च दातव्यं धर्मशोधनम् । गोवरस्य प्रदातन्यं सम्यैः फा(१) प्रयत्नतः ।। एषा सख्या निकृष्टाणां मध्यानां द्विगुणा स्मृता । चतुर्गुणोत्तमानां च कल्पनीया परीक्षकैः ।। रश्मिरत्र प्रसरेणुः। तथा च मनुः जालान्तरगते मानौ यत्सूक्ष्म दृश्यते रजः। प्रथमं तत्प्रमाणानां सरेणुं प्रचक्षते ॥ इति । कापणताम्रकर्षः। विनये दण्डे । निकष्टाणामित्यादी निकष्टत्वं मध्यमत्वं उत्तम जातिगुणकर्माधपेक्षया बोद्धव्यम् । याज्ञवल्क्यः नासहस्रादरेत्फालं न विपं न तुला तथा । नृपार्थेष्वभिशापे च वहेयुः शुचयः सदा ॥ नासहस्रात्सहस्रादूर्ध्वमेव अर्यापहवे फालादिक्रियेत्यर्थः । नृपार्थेषु नपतिविषयेषु द्रोहा- दिए । नृपद्रव्येष्विति पारिजातः। अभिशापे पावकाभियोगे । नपार्थेषु महापातकाभियोगे पदा इण्यसंख्यामनपेत्यैव सानादिना शुचयः सन्त एतानि कागविविव्यानि कुर्युः । । १५म्यव ·'व्यवहारप्रकाश यत्तु सहस्रे तु घटं दद्यात्सहस्रार्धे तथायसम् I अर्धस्यार्धे तु सलिलं तस्साचे तु विपं स्मृतम् || pm इति पितामहवचनम्, तत्तु यद्धनापहारे पातित्यसम्भवः तदितरविषयम् !! im विष्णुः ji.rform सर्वेष्वेवार्थजातेषु मूल्यं कनकं कल्पयेत् । तथा सुवर्णा|ने कोशो दातव्यः शूद्रख । Talam T. अन्यत्रागामिकालसमयनिवन्धनक्रियातः'। कोशस्थ : येत् । प्राग्दृष्टदोपं खल्पेऽप्यर्थे दिव्यानामन्यतममे महत्यर्थेऽपि । इति । सुवर्णा?न इति । पश्चगुसकमापाष्टकं सुवर्णा तस्मिन् फिचिन्यूने विवादपदद्रव्य- मूल्यानुसारेण कल्पिते शूद्रस्य कोशः । द्विगुणेऽर्थ इति । किश्चिन्यूनसुवर्णोधस्यैव । अन्यत्रेति । अस्माभिर्मिलित्वैवं कर्तव्यमेवेति यत्समयकरणं तस्मादन्यत्रेत्यर्थः। सीरति हलोखावमृचिका. हस्तम् । दिव्यानां घटादीनाम् । सत्सु.शिष्टेषु विदितं प्रसिद्ध सञ्चारित्रं सदाचार पुरुषं महत्यर्थेऽपि घटादीनामन्यतमं न कारयेत् । किन्तु सत्यादिकमेव कारयेदित्यर्थः । कात्यायन: ... TiTEN THE सर्वद्रव्यप्रमाणं तु ज्ञात्या हेम प्रकल्पयेत् । मी हेमप्रमाणयुक्तं तु तदा दिव्यं प्रयोजयेत् ॥ शते विपं तु पादोने हुतभुक तत्र दृश्यते । आपत्रिभागहीने तु शतार्धे तु तुला स्मृता । कोशपानं तदर्धे च दशपञ्चकसप्तसु । वदर्धे तण्डला ज्ञेयास्तदर्धे तप्तमापकः ॥ Trir शते सुवर्णस्येति शेपः । कोशपानमित्यादि । तदर्थे पञ्चाशत्सुवर्णार्धे । दशपञ्चक- सप्तस्विति । पञ्चाशत्सुवर्णानां दशमेऽर्थे पञ्चमेऽर्थे सप्तमेऽर्षे इति पारिजातः। दर्शपञ्चकसप्त- दशकानामभागरचनठया दशपश्चफसप्तसु सुवर्णेवित्येव तुं विवक्षितम् एतबाधमपुरुष- विषयतया वेदितव्यम् । वृद्धमनुः। fo शात्वा संख्या सुवर्णानां शंतनाशे विपं स्मृतम् ।।REETF अशीतेस्तु विनाशे वै दद्यायैवं हुताशनम् || thering ·- अपष्टम्भावितो दिव्यव्यवस्था -- पष्टया नाशे जलं ज्ञेयं साचत्वारिंशतो घटः। विशद्दशविनाशे च कोशपानं विधीयते ॥-2 पञ्चाधिकस्य वा नाशे तदर्धाय तण्डुलाः । ततोऽर्धाविनाशे हि स्पृशेत्पुत्रादिमस्तकान् ॥... ततोऽर्धाविनाशे हि लौकिक्यश्च क्रियाः स्मृताः। एवं विचारयन् राजा धर्मार्थाभ्यां न हीयते ।। इति । नाशशब्दोऽत्रापहववचनः। विशद्दविनाशे त्रिंश द्विनाश इत्यर्थः अथवा विशतिविनाशे दशविनाशे चेत्यर्थः । पञ्चाधिकस्य पश्चभ्योऽधिकस्य घट्प्रभृतेरिति यावत् । तर्धाधस्य सार्ध- सुवर्णमभृतेविनाशे। ततोऽर्धाविनाशे । अष्टमाशन्यूनसुवर्णार्धप्रभृतेविनाशे पुत्रादिशिरःस्पर्श- जम् । पशब्देन शूद्रादेः शपथप्रकरणयक्ष्यमाणदूर्वाकरत्वादिः स्मार्तशपथसङ्ग्रहः ।। fini अत्र कात्यायनविषय एव अशीत्यादिविनाशे - दिव्यान्युत्कृष्टपुरुपविषयाणि ।। कात्यायनवृद्धमनुवचनानि चैतानि ऋणादिविपयाणि, न स्तेयसाहसविषयाणि । अतो 'नृपार्थेष्वभिशापे 'त्यादिपूर्वोदीरितयाज्ञवल्क्यवचनेनाविरोधः । अथावष्टम्भादितो दिव्यव्यवस्था तत्र पितामहः अवष्टम्भादियुक्तानां धटादीनि तु दापयेत् । तण्डुलाश्चैव कोशश्व शाखेतौ नियोजयेत् ।। अवष्टम्मोऽत्र निश्चयः ।। तथा चौर्यशाभियुक्तानां तप्तमापो विधीयते ।। शङ्काविश्वाससन्धाने विभागे ऋविथनां सदा ।। STATE क्रियासमूहकर्तृत्वै कोशमेव प्रदापयेत् । क्रियासमूहकर्तृत्वे सम्भूयैकक्रियाकरणे । याज्ञवल्क्यः तुलाम्यापो विष कोशो दिव्यानीह विशुद्धये । महावियोगेष्वेतानि शीर्षकस्सेभियोक्तरि ॥ शीर्षक शिरः । तच दिव्यकर्तुर्जये स्वय दण्ड ।

·व्यवहारप्रकाशः
पितामहः
शिरस्थायिविहीनानि दिव्यानि परिवर्जयेत् ।
चत्वारि तु घटादीनि कोशस्त्वेवाशिराः स्मृतः।।
अभियोक्ता शिरःस्थायी दिव्येषु परिकल्पयेत् ।
अभियुक्ताय दातव्यं दिव्यं स्मृतिनिदर्शनात् ।।
याज्ञवल्क्यः
रुच्या वाज्यतरः कुर्यादितरो वर्तयेच्छिरः।
रुच्या अभियोक्नभियुक्तयोरन्योन्यानुमत्या अन्यतरोऽभियोका वा कुर्यात, दिम्बारित
शेषः । इतरोऽमियुक्तो या शिरः शारीरार्यदण्डयोरन्यतररूपं वर्तयेत् स्वीकुर्यात् । अवमाधा-
यया मानुष्यं प्रमाणं भावकविषयं न व्या दिव्यं, किन्तु भावाभावसाधारणम् । न मिथ्यो.
सरप्रसववंदनप्राङ्यायेष्वन्यतरेच्छया दिव्यं भवति ।
पितामहः
राजमिः शवितानां च निर्दिष्टानां च दस्युमिः ।
आत्मशुद्धिपराणां च दिव्यं देयं शिरो विना ।।
नारद:
अशिरांसि च दिव्यानि राजभृत्येषु दापयेत् ।
अभियोक्त्रभियुक्तानामन्येषां तु यथाक्रमम् ॥
कालिकापुराणे
महापातकशस्तेषु सादिव्यं नृपसाहसे ।
विप्रतिपत्तौ विवादे वर्णस्य स्थापने कृते ।।
तवदापयेदिव्यं शिरपूर्व महीपतिः।
परदारामिमर्शे च बहवो यन्न वादिनः ।
शिरोहीनं भवेदिप्यमात्मनः शुदिकारणात् ।।
विप्रतिपत्ती परदाराभिमर्शादिविषयायाम् । वियादे ऋणादानादिविषये । परदायनि-
मशे चेति चौयादीनामुपलक्षणम् ।

·वर्णादितो विष्यव्यवस्था
अथ वर्णादितो दिव्यव्यवस्था
तत्र नारदः
ब्राह्मणस्य घटो देयः क्षत्रियस्य हुताशनः ।
वैश्यस्य सलिलं देयं शूद्रस्य विपमेव तु ।।
साधारणः समस्तानां कोशः प्रोक्तो मनीपिमिः ।
विश्व प्रामणस सर्वेपी वा तुला स्मृता ।
याज्ञवल्क्य:
"हला खीमानद्धान्यपद्धप्रामणरोगिणाम् ।
अमिर्जलं पा शूद्रस्य ययाः सप्त विपस या ॥
कात्यायन
राजन्येऽमि घटं विप्रे पैश्ये तोयं नियोजयेत् ।
सर्वेषु सर्वदिव्यं या विपर्ज द्विजोतमे ।।
गोरक्षकान्वाणिजस्लिथा कारुशीलवान् ।
प्रेष्यान्वा(पिकांश्चैव ग्राहयेच्छ्वाहिलान् ।।
कालिकापुराणे
वैश्यस च जलं देयं विपं शूद्रस्य दापयेत् ।
वर्णान्तस्स सदा देयं मापकं वप्तहेमकम् ।।
वर्णन्तः प्रत्यन्तः।
मारद:
क्लीवातुरान्सत्वहीनान् परितयोजिशामरान् ।
बालवृद्धारांखींच परीक्षेत घटे सदा ।।
नार्तानां तोयशुद्धिः स्यान विपं पितरोगिणाम् ।
विन्यन्यकुनखादीनां नापिकर्म विधीयते ॥
न मजनीयं स्त्रीलालं धर्मशाखविशारदः।
रोगिणो ये च पृद्धाः स्युः पुमांसो ये च दुर्घलाः ।।
निरुत्साहान् व्याधिदुष्टामार्गास्तोये निममपेत् ।
सर्वे नियन्ते मअन्वः स्वल्पप्राणा हि ते स्मृताः ।।
साइसेऽप्यागवानेतान्नैव तोये नियोजयेत् ।
न चापि हारयेदर्मि न विपेण विशोषयेत् ॥

·१५० व्यवहारप्रकाश .. कात्यायन: न लोहशिल्पिनामनि सलिलं नाम्बुसेविनाम् । मत्रयोगविदां चैव विषं दद्यात्तु न कचित् ॥ दिव्यं तु वर्जयेन्नित्यमार्तानां तु गदैर्नृणाम् । तण्डुलैर्न नियुञ्जीत तिनं मुखरोगिणम् ॥ प्रतिनं गृहीतानपरिवर्जनरूपमतम् । मुखरोगिणं मुखपाकादिरोगवन्तम् । विष्णुः न कुष्ठथसमर्थलोहकाराणामनिर्देयः। शरद्रीष्मयोय। न कुष्ठिपैत्तिकबामणानां विष देयम् । प्रापि च । न श्लेष्मन्याध्यर्दितानां भीरूणां श्वासकासिनामम्बुजीविनां चोदकम् । हेमन्तशिशिरयोथ। न नास्तिकेम्यः कोशो देयः। देशे व्याधिमरकोपसृष्टे या नारदः महापराधे निर्धर्मे कृतमे क्लीवकुत्सिते ।। नास्तिके दृष्टदोपे च कोशदानं विवर्जयेत् ॥ महापराधो महापातकः । निर्धर्मो वर्णाश्रमधर्मरहितः,पापण्डी। कुत्सितः प्रतिलोमजः । नास्तिकवायदाशेष्विति पाठे दाशाः कैवर्तादयः ।। पितामहः मद्यपस्त्रीव्यसनिनां कितवानां तथैव च । कोशः प्राज्ञैर्न दातव्यो ये च नास्तिकवृत्तय कात्यायनः कालदेशविरोधेऽपि यथायुक्तं प्रकल्पयेत् । अन्येन हारयेदिव्यं विधिरेप विपर्यये ।। अन्येन प्रतिनिधिना हारयेत्कारयेत् । विपर्यये अभियुक्तस्यासामध्ये नारद: सवताना कशार्वानां व्याधितानां तपस्विनाम् स्त्रीणां तु न भवेदिव्यं यदि धर्मस्त्ववेक्षते." कात्यायन: मावपिद्विजगुरुनालस्त्रीराजघातिनाम् । महापातरुयुक्तानां नास्तिकानां विशेषतः ।। लिङ्गिनां प्रशठानां तु मत्रयोगक्रियारिदाम् ।। पर्णसंकरजावाना पापाम्पासप्रपर्विनाम् ।।' .. ।

·दिव्यसाधारणविधिः
एतेष्वेवाभियोगेपु नित्येप्चेव प्रयत्नतः ।
दिव्यं प्रकल्पयेन्नैव राजा धर्मपरायणः ॥
एतैरेव नियुक्तानां साधूनां दिव्यमर्हति । -
नेच्छन्ति साधयो यत्र तत्र शोध्यः स्वकर्नरैः
तथा
महापातक्युक्तेषु नास्तिकेषु विशेषतः ।
न देयं तेषु दिव्यं तु पापाभ्यासरते भृगुः ।।
येपु पापेपु दिव्यानि प्रतिपिद्धानि यत्नतः ।
तारयेत्सजनैस्तानि नाभिशस्तं त्यजेन्नरः ॥
इति वर्णादितो दिव्यव्यवस्थ
अथ दिव्यसाधारणविधिः
तत्र वृहस्पतिः
नेहाकोषाल्लोमतो वा भेदमायान्ति साक्षिणः ।।
विधिदत्तस दिव्यस्य न भेदो जायते कचित् ।।
अतो दिव्यं विधियडेयमित्यभिप्रायः । विधिश्च पितामहादिभिर्दर्शितः ।
तब पितामहः
त्रिरात्रोपोषितायैव एकरात्रोपिताय वा ।
नित्यं दिव्यानि देयानि शुचये वाईवाससे ।।
'दिव्येषु सर्वकार्याणि प्राधिका समाचरेत् ।
अध्वरेषु यथाऽध्वर्युः सोपवासो नृपाज्ञया ।
अयं पोपवासविकल्पः शाशचाविषयतया गुरुलघुकार्यविषयतया या व्ययस्थापनीयः ।
सर्वकार्यसाधारणानि धर्मावाहनादीनि असाधारणानि तर दिव्यनियतानि चेत्यर्थः ।
विष्णुकात्यायनी
सचैलस्रातमाय सूर्योदय उपोषितम् ।
कारयेत्सर्वेदिव्यानि नृपत्राझणसन्निधा ।।
M
अहोरात्रोपिते नाते आर्द्रवाससि मानवे ।
पूर्वाद्रे सर्वदिव्यानां प्रदानमनुकीर्तितम् ।।

·१५२ घ्यबद्यप्रकाशा पितामहः प्रत्यक्षं दापयेदिव्यं राजा बाधिकतोऽपि वा। ब्राह्मणानां श्रुतवतां प्रकृतीनां तथैव च ॥ अनापरो विशेषः कात्यायनेन दर्शितः साधयेत्तत्पुनः साध्यं व्याघाते साधनस हि । दत्तान्पपि यथोक्तानि राजा दिव्यानि वर्जयेत् । मूलब्धैश्च दुष्टैश्च पुनर्देयानि तानि वै ॥ दत्तानीत्यस्य मूरित्यादिभिरन्वयः । वर्जयेत् न प्रमाणीकुर्यात् । इति दिव्यसाधारणविधिः अथ घटविधिः तत्र तन्निर्माणम् । तन नारद: खादिरीं कारयेत्तत्र निर्बणी शुक्लयर्जिताम् । शांशपी तदमावे तु शालां वा कोटरं विना ।। अञ्जनास्तिन्दुकी सारं तिनिशो रक्तचन्दनम् । एवंविधानि कार्याणि धटार्थेषु प्रकल्पयेत् ।। ऋज्वी धटतुला कार्या सादिरी तैन्दुकी तथा ॥ इति । अत्र एवंविधानीति वदन् पूर्वोत्तानामलाभे यज्ञियं वृक्षान्तरमपि भवतीति पर्शयति । दर्शितं च पितामहेन छित्त्वा तु यज्ञियं वृक्षं यूपवन्मत्रपूर्वकम् । प्रणम्य लोकपालेभ्यस्तुला कार्या मनीपिभिः। मन्त्रः सौम्यो वानस्पत्यछेदने जय्य एव च ॥ इति । अत्र सौम्यवानस्पत्यमप्रयोर्विकल्पस्तुल्यकार्यत्वादिति थिमम् । सुलामहणं परि फरस्यापि प्रदर्शनार्थम् । तेन पादस्तम्भाचर्यमपि वृक्षच्छेदनं कार्यम् । भट पर सपरिकापा. . r - स्तुलायाः प्रमाणमुक्तं तेनैव चतुर्हस्ता तुला कार्या पादौ कार्यों तथावियो । अन्तरं तु तयोर्हस्तौ भवेदभ्यर्धमेव च ॥ इति ।

·घटविधिः पादौ तुलाधारकाका)क्षाख्यकावारणार्थी स्वम्भी तथाविधी चतुईतप्रमाणावित्यर्थः । एतच तयोः प्रमागं निखननीयहस्तद्वयादुपरितनभागस्य पेदितव्यम् । अतो निखननीयभागेन सह पह्स्तौ भवतः । तथा स एवं हस्तद्वयं निखेयं तु प्रोक्तं मुण्डकयोईयोः । पड्डस्तं तु तयोः प्रोक्तं प्रमाणं परिमाणतः ॥ इति । मुण्डकयो स्तम्भयोः । अक्षस्य तु प्रमाणं पादयोरन्तरालाभिधानेवार्थसिद्धमिति न पृथगुक्तम् । तेन पादस्तम्भमस्तकदेशाहिरपि निःसृतो यथा भवति तथा हस्तद्वयात्सार्धहस्त- द्वयाद्वाऽभ्यधिकोऽक्षः कार्य इत्यवगन्तव्यम् । हस्तः पुनश्चतुर्विंशत्यगुलः स्मृत्यन्तरे दर्शितः तिर्यग्यवोदराण्यष्टावू; या प्रीयत्रयः। प्रमाणमङ्गुलखोक्तं वितस्तिादशाङ्गुलः ॥ हस्ते वितस्तिद्वितयमिति ग्रायति तु स्थौल्ये कृते दाढ्यं भवति, तावत्स्थौल्यं तुलादीनां कार्य विशेपास्मृते। आचाराद्वा विशेषः स्थौल्येऽवगन्तव्यः । तुलायां त्वपरे विशेपाः पितामहेन दर्शिताः चतुर्हस्ता तुला कार्या दृढा ऋची तथैव च । कटकानि च देयानि त्रिपु स्थानेषु यत्नतः कटकान्ययोमयवलयानि । त्रिपु स्थानेषु उपान्तयोर्मध्ये च । कटकानीत्ययोमयानामन्येपा. मप्युपलक्षणार्थम् । तेनोपान्तयोरायसकीलको शिक्यपाशधारणार्थावाशन्तो कटकशृङ्गसन्निभी देयौ । मध्ये चायसपाशोऽक्षकाष्ठे तुलायोजनार्थो देयः। तथा च नारद: चतुरसा त्रिभिः स्थान? घोटकर्कटकादिभिः । इति । व(घ)टशब्दश्चात्र तुलामध्यसंवन्धिपाशलक्षकः । कर्कटकशब्दश्वोपान्यकीलको साद- श्यात् प्रतिपादयति । तेनायमर्य:-अयोमयैः पाशप्रभृतिभित्रिभिः स्थितिहेतुमिस्तुलायां भवितव्यमिति । आदिशब्देनाक्षमध्ये एफेन कर्कटकेन भवितव्यमिति । अन्यदपि फिनिटाङ्गभूतं तोरणा दिकं कार्यमित्याह पितामहः तोरणे तु तथा कार्ये पार्श्वयोरुभयोरपि । ते घटादुट्रिते स्यातां नित्यं दशभिरगुलैः ।। अवलम्बी च कर्तव्यो तोरणाभ्यामधोमुखौ । मृण्मयो सूत्रसम्बदौ घटमस्तकचुम्बिनौ । ।

·१५४
व्यवहारप्रकाशः
प्रामुखो निश्चलः कार्यः शुचौ देशे घटस्तथा ।
इन्द्रद्वारे सभायां वा राजद्वारे चतुष्पथे ।
नारदः
सभा राजकुलद्वारे सुरायतनचत्वरे ।
सभा प्रामाणिकजनाधिष्ठितो देशः।सुरायतनं देवालयादि। चत्वरं यक्षादिवलिदानस्थानम्
निखयो निश्चलः पूज्यो गन्धमाल्यानुलेपनैः ।
दध्यक्षतहविर्गन्धैः कृताध्ययनमङ्गलैः।
धर्मरक्षार्थमाहूतैर्लोकपालैरधिष्ठितः ॥
निखेयो घट इति शेपः।
पितामहः
तत्रैव लोकपालांश्च सर्वदिक्षु निवेशयेत् ।
त्रिसन्ध्यं पूजयेन्नित्यं धूपमाल्यानुलेपनैः ।।
लोकपालांस्तथादित्यान् रुद्रांश्च वसवस्तथा ।
पूजाप्रभावयुक्ताश्च सान्निध्यं कल्पयन्ति ते ॥
पूजाप्रभावेति । पूजा हयनादिका, तथैवाधारात् । कचित्तु पूजाहवनेत्येव पाठः । एवं
च स्वगृह्योक्तविधिना अग्निं प्रतिष्ठाप्य यावत्पूजनेन्द्रादिदेवताकः प्रावियाकेन होमः कार्य
इत्युक्तं भवति ।
विशालामुच्छ्रितां शुभ्रां धटशालां तु कारयेत् ।
यवस्था नोपहन्येत श्वभिश्वाण्डालवायसैः ।।
कपाटबीजसंयुक्ता परिचारकरक्षिताम् ।
मृत्पानीयाग्निसंयुक्तामशून्यां कारयेन्नृपः ॥
घटं तु कारयेनित्यं पताकाध्वजशोभितम् ।
वादित्रतूर्यनिर्घोपधूपमाल्यानुलेपनैः ।।
अत्र विशालामित्यादिना कपाटादिसहितशालानिर्माणादिकं अग्रे पुनरपि कार्यान्तरोपयो-
गितया घटाधारणपक्षेनोत्पत्तिप्रयुक्तमिति धारणानियमविषयमेवेति केचित्। बीजानि यवादीनि ।

·घटारोदणविधिः १५५ अथ धटारोहणविधिः तत्र नारदः शिक्यद्वयं समासज्य घटे कर्कटयोदृढम् । एकत्र शिक्ये पुरुषमन्यत्र तुलयेच्छिलाम् ॥ धारयेदुत्तरे पार्थे पुरुष दक्षिणे शिलाम् । कर्कटकद्वये शिक्यद्वयपाशौ समासज्येत्यर्थः । उत्तरे पार्श्व इत्येतद्दक्षिणोत्तरायततया निर्मिततुलाविषयम् । एवं चास्मादेव कचनापूर्यापरसंस्थानौ पादस्तम्भौ कृत्या दक्षिणोत्तरायता तुला कर्तव्येत्यवगम्यते । शिलाग्रहणं मृदादेपलक्षणार्थम् । तथा च पितामहः शिक्यद्वयं समासज्य पार्थयोरुभयोरपि । प्रागग्रान् कल्पयेर्भान् शिक्ययोरुभयोरपि ॥ पश्चिमे तोलयेत्कर्तृनन्यस्मिन्मृत्तिका शुभाम् । इष्टकाभस्मपापाणकपालास्थिविवर्जिताम् ।। इति । अत्रापि पश्चिम इति वचनादेव पादस्तम्भयोर्दक्षिणोत्तरसंस्थानत्यमवगम्यते। अत्र इष्टका- पापाणयोर्मदा सह समुच्चयो निवार्यते, न तु विकल्पः, तयोरपि विहितत्वात् । अत एव नारद: पिटकं पूरयेतस्मिनिष्टकारावामुभिः। इति । मापराशिभिर्या पिटकं पूरयेत् । 'मापराशिमथापि वेति स्मरणात् । एवं च शिलामृत्तिकेष्टकाप्रावपांमुमापाणां प्रतिमानत्वे विकल्पो वेदितव्यः । अत एव नारदेनोक्तम् मृत्पिण्डमभिशस्तं च तुलया तोलयेत्समम् ॥ इति । पणिगादीनामन्यतम इति शेषः । अठ एव विष्णुः तां च वणिक्सुवर्णकारकांसकाराणामन्यत्तमो विभृयात् । इति । तांदुलामित्यर्थः । समतानिरीक्षणाय राज्ञा वणिगादयो नियोक्तव्याः। तथा च पितामहः परीक्षका नियोक्तव्यास्तुलामाननिशारदाः । चणिजो हेमकाराश्य कांस्वकारास्तथैव च ॥ इति । ते च नियुक्ताः सन्तः समन्तात् परीक्षेरन् । अत एव नारदः सुवर्णकारा वणिजः कुशलाः कांस्यकारकाः। वा तुलामन्यवेक्षेरंस्तुलाधारणकोविदाः ॥ इति ।

·व्यवहारप्रकाशः
--
परीक्षकान् प्रत्साह पितामहः
कार्यः परीक्षकैनित्यमवलम्बसमो घटः ।
उदकं च प्रदातव्यं घटस्योपरि पण्डितैः ।।
यस्मिन्न प्लाते तोयं स विज्ञेयः समो घटः । इति
अवलम्ची तोरणावलम्बितौ मृण्मयो पिण्डौ तो यान्तनिसातकीलकद्वयामभागाभ्यां
समो सोऽवलम्बसमो धटः । अत एवं नारदः
प्रथमारोहणे ग्राह्यं प्रमाणं निपुणैः सह ।
तुलाशिरोभ्यां तुल्यं तु तोरणं न्यस्तलक्षणम् ॥ .
समतायघारणानन्तर विष्णुः
प्रतिमानपुरुषो समीकृतौ सुचिह्निती कृत्वा पुरुषममतारयेत् ॥ इति ।
पितामहः
तुलयित्वा नरं पूर्व कक्षं कृत्वा घटस्य च ।
कक्षस्थाने यदा तुल्यमवतार्य ततो घटात् ।। इति ।
पक्षं चुम्बकम् ।
याज्ञवल्क्यः
तुलाधारणाविद्वद्भिरभियुक्तस्तुलाश्रितः ।
प्रतिमानसमीभूतो रेखां कृत्वाऽवतारितः ॥
तुलेति । तुलाया धारणं तोलनं ये विदन्ति हेमकारादयः । तः प्रतिमानेन शिलादिना
समीभूतः साम्येन निश्चितः । तुलामाश्रितोऽधिरूढोऽभियुत्तोऽमियोका वा दिव्यकारी । रेखां
कृत्येति । समतादशायां येन सन्निवेशेन शिक्यतले अवस्थितस्तस्मिन्पाण्डलेसां त्वेत्यर्थः ।
अक्वारणानन्तरकृत्यमाह पितामहः
वन आगाहयेद्देवान् विधिनानेन धर्मवित् । इति ।
अनेन यक्ष्यमाणेनेत्यर्थः । तमेव विधि दर्शयति
प्रासः प्राञ्जलिर्भूत्या प्राविधाक्स्ततो वदेत् ।
एयेहि भगवन् धर्म अम्मिन् दिव्ये समादिश ।।
सहितो लोकपालथ वखादित्यमरुदणः ।
आवाझ तु घटे धर्म पथादंगानि विन्यसेत् ।। इति ।
।

·धदारोहणविधिः अङ्गविन्यासमेवाह इन्द्रं पूर्वे तु संस्थाप्य प्रेतेशं दक्षिण तथा । वरुणं पश्चिमे भागे कुबेरै चोत्तरं तथा ॥ अश्यादिलोकपालांश्च कोणभागेषु विन्यसेत् । इन्द्रः पीतो यमः श्यामो वरुणः स्फटिकममः ।। कुबेरस्तु सुवर्णाभो यग्निथापि सुवर्णभः । तथैव निर्मतिः श्यामो वायुध्मः प्रशस्यते ॥ ईशानस्तु भवेद्रक्तं एवं ध्यायेत्क्रमादिमान् । इन्द्रख दक्षिणी पार्धे यमनाराधयेदुधः ॥ धरो ध्रुवस्तथा सोम आपश्चैवानिलोनलः । प्रत्यूपश्च प्रभासच वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः॥ देवेशेशानयोर्मध्यमादित्यानां तथायनम् । धातार्यमा च मित्रश्च वरुणश्च भगस्तथा ।। इन्द्रो विवस्वान् पूपा च पर्जन्यो दशमस्तया । नतस्त्वष्टा ततो विष्णुरजघन्यो जघन्यजा । इत्येते द्वादशादित्या नामभिः परिकीर्तिताः ॥ अनेः पश्चिममागे तु रुद्राणामयनं विदुः । वीरभद्रश्च शम्भुश्च गिरीशश्च महायशाः ॥ अजैकपादहिर्बुध्न्यः पिनाकी चापराजितः । सुक्नाधीश्वरश्चैव पलानी च विशांपतिः॥ स्थाणुर्भगश्च भगवान् रुद्रा एकटश स्मृताः । प्रेतेशरक्षोमध्ये च मातृस्थानं प्रकल्पयेत् ।। ब्राझी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा । वाराही चैत्र माहेन्द्री चामुण्डा गगसंयुता ।। निमतेरुत्तरे भागे गणेशायतनं विदुः । वरुणस्योत्तरे भागे मरुतां स्थानमुच्यते ॥ गगनं स्पर्शनी वायुरनिलो मारुतस्तथा । प्राणः प्राणेशजीनी च महतोष्टी प्रकीर्तिताः। घटस्योत्तरभागे तु दुर्गामाताहयेदुधः । एतासां देवतानां च स्वनाम्नां पूजनं विदुः ॥ भूपावसानं धर्माय दया चर्चादिकं क्रमात् । अादि पश्चादङ्गानां भूपान्तमुपाल्पयेत् ।।

·१५८ व्यवहारप्रकाशः अङ्गानां इन्द्रादिदुर्गन्तानां च गन्धादिपरिचयां पूर्ववत्कुर्यात् । तथा च स एवं गन्धादिकां निवेद्यान्तां परिचयाँ प्रकल्पयेत् ।। इति । तन धर्माराधनसाधने सविशेषमाह नारदः रक्तैर्गन्धैश्च माल्यैश्च दध्यपूपाक्षतादिभिः । अर्चयेत्तु धटं पूर्व ततः शिष्टांस्तु पूजयेत् ॥ इति । धटं घटाधिष्ठितं धर्मम् । शिष्टानिन्द्रादीन् । इन्द्रादीनां तु विशेषानभिधानाद्यथालाभं रक्तरन्यैर्वा पूजनमिति पूजाक्रमः । इदं च धर्मादिपूजनं प्राविवाकेनैव कर्तव्यम् । यथोक्तम प्राविवाकस्ततो विप्रो वेदवेदाङ्गपारगः । श्रुतवृत्तोपसंपन्नः शान्तचित्तो विमत्सरः॥ सत्यसंधः शुचिर्दक्षः सर्वप्राणिहिते रतः । उपोपितः शुद्धवासाः कृतदन्तानुधावनः । सर्वासां देवतानां च पूजां कुर्यायथाविधि ॥ इति । तथा ऋत्विग्भिश्चतुर्भिश्चतस्पु दिक्षु लौकिकेऽनौ होमः कार्यः । यथा चतुर्दिक्षु तथा होमः कर्तव्यो वेदपारगैः । आज्येन हविपा चैव समिद्भिोमसाधनैः ॥ सावित्र्या प्रणवेनाथ स्वाहांतेनैव होमयेत् । इति । एकैकस्यां दिश्येकैकशः समिदाज्यचरूनष्टोत्तरशतं प्रणवादिकया गायत्र्या स्वाहाकारान- न्तरं पुनः प्रणवयुक्तया जुहुयादित्यर्थः । न च वाच्यं वचने संख्याया अनुपादानात्कथमष्टोत्तरं शतं शतमिति । अनुक्तसंख्या यत्र साच्छतमष्टोत्तरं स्मृतम् । इति स्मृत्यन्तरोकसंख्याया अनुसतत्वात् । होमानन्तरकर्तव्यमाह पितामहः यं चार्थमभियुक्तः स्याल्लिखित्वा तं तु पत्रके । मत्रेणानेन सहित तत्कार्य तु शिरोगतम् ।। प्रतिज्ञापत्रलेसनप्रकारश्वायम्-ममामुकजातीयस्यामुकपापाभिशस्तस्य प्रतिपा-इदं मया न कृतमिति । यत्तु-यदि मयेदं पारं कृतं तदाऽस्यां धटपरीक्षायां ममाधोगतिलक्षणो भगः, नो चेदूर्ध्वगतिलक्षणो जय इति प्रतिज्ञेति - तन्न युक्तम् । यत्तस्य लोके प्रतिपायं तनिर्देशो हि प्रतिक्षा । न चाधोगतिलक्षणभङ्गोदेशेन प्रवृत्तः नापि तथाभूतो भगस्तस्य प्रतिपाद्यः । अतः प्रतिज्ञापत्रे भगलेसनं न युक्तम् । मनमपि स एव दर्शयति स्म ·धटारोहणविधिः १५९ आदित्यचन्द्रावनिलोजलश्च धौ मिरापो हृदयं यमथ । अहश्च रात्रिश्च उमे च सन्ध्ये धर्मश्च जानाति नरस वृत्तम् ॥ इति । मत्रश्च तस्मिन्नेय पत्रे प्रतिज्ञालेखनानन्तरं पतिद्वयं समाक्षरेण तदिनपतितकजलमश्या विच्छेदादिशून्यं लेखनीयः । एतच्च धर्मावाहनादि शिरसि पत्रारोपणान्तं कर्तव्यजातं सर्वदिव्य- साधारणमित्याह स एव इमं मत्रविधिं कृत्स्नं सर्वदिव्येषु योजयेत् । आवाहनं च देवानां तथैव परिकीर्तितम् ।। इति । तथा सर्वदिव्येषु प्रयोगावसाने ऋत्विगादिभ्यस्तुष्टिकरी दक्षिणामपि दद्यादित्साह स एव ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् दक्षिणाभिश्च तोपयेत् । इति । शोध्यशिरसि पत्रारोपणानन्तरं प्राड्विवाको धटमभिमप्रयेत् । तथा च पितामहः घटमामत्रयेचैव विधिनानेन शास्त्रवित् । इति । अभिमत्रणमधाश्च तेनय दर्शिवाः वं घट ब्रह्मणा सृष्टः परीक्षार्थ दुरात्मनाम् । धकाराद्धर्ममूर्तिस्त्वं टकारात्कुटिलं नरम् ॥ धृतो भावयसे यस्माद् घटस्तेनाभिधीयसे । इति । एवं प्राशिवाकेन धढाभिमत्रणे कृते शोध्योऽपि 'त्वं तुले' इत्यादिना पक्ष्यमाणमप्रेण घटमभिमत्रयेत् । अत एव 'रेखां कृत्याऽवतारितः' इत्युक्त्वा याज्ञवल्क्य: त्वं तुले सत्यधामासि पुरा देवैर्विनिर्मिता । तत्सत्यं वद कल्याणि संशयान्मा विमोचप ।। यद्यस्मि पापकृन्मातस्ततो मां त्वमधो नय । शुद्धश्चेद्गमयोचं मां तुलामित्यभिमत्रयेत् ।। एवं शोध्येनाभिमप्रिते धटे समनन्तरं तं शोध्यं प्रावियाकः शिरोगतपत्रं यथास्थानं यथासनिवेशं घटमारोपयेत् । तथा च नारदः समयैः परिगृह्याथ पुनरारोपयनरम् । निवाते पृष्टिरहिते शिरसारोप्य पत्रकम् ।। इति। समयैः परिगृह्येति । तुलाधारकं शपथैनियम्येसर्यः । शपथानाह विष्णुः ब्रह्ममो ये स्मृता लोका ये लोकाः कूटसाक्षिणः । तुलाधारस ते लोकास्तुलां धारयतो मृपा ॥ इति ।

·यवहारप्रकाशः पुनरारोपणान्तर नारदः तस्मिन्नेर कृते कक्षे कक्षं कृत्ला द्विजो वदेत् । धर्मपर्यायशब्देन घट इत्यभिधीयसे ।। लं वेत्सि सर्वभूतानां पापानि सुकृतानि च । त्वमेन देव जानीये न निदुर्यानि माननाः ।। व्यरहाराभिशस्तोऽयं मानरस्तोल्यते त्वया । तदेन संशपारूढं धर्मतस्त्रातुमर्हसि ।। देवासुरमनुष्याणां सत्ये त्वमतिरिच्यसे । सत्यसन्धोऽसि भगान् शुभाशुभनिभानैः ।। आदित्यचन्द्रामनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमथ । अहश्च राविश्व उभे च सन्ध्ये धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम् ॥ इति । तस्मिन्नेव कृते कक्ष इति । कम तुलनामर्यादा । समीकरणसमये या मर्यादा कृता तामेव शुद्धाशुद्धिपरीक्षार्थमारोहणसमयेऽपि कृत्वा धर्मपर्यायशब्देनेत्यादि वृत्तमित्यन्त प्राषिाक पठेदि. त्यर्थः । आरोपितश्च पुरुषोऽपि नाडीपश्चकपर्यनं तथैव स्थापनीयः । तत्कालपरीक्षा च ज्योति- विंदा कार्या। तथा च पितामहः ज्योतिर्विद्राह्मणश्रेष्ठः पुर्यात्कालपरीक्षणम् । विनाट्यः पञ्च विजेयाः परीक्षाकालकोविदः ।। इति । दशगुरुवर्णोचारणकालः प्राण पद्माणा विनाडी । यथोक्तम् दशगुरुवर्णः प्राणः, पद्माणः स्याद्विनाडिका । तासां पट्या घटी, घटीनां पष्टयाऽहोरानमीरितं गणके। शिद्भिर्दिवसर्मासः इति । तस्मिंघ पाले शुषयः पुरुषा. शुद्धयशुद्धिपरीक्षार्थ राक्षा नियोक्तव्याः । ते च परीक्षा कुर्युः । तथा च पितामहः साक्षिणो ब्राह्मणश्रेष्ठा यथादृष्टार्थवादिनः । शानिनः शुचयोलुन्या नियोक्तव्या नृपेण तु । तेपां वचनतो गम्यः शुद्धाशुद्धिविनिर्णयः ॥ इति । शुयशुद्धिनिश्चयलक्षणान्याह नारदः तुलितो यदि वर्धेत स शुद्धः स्थान संशयः । समो वा हीयमानो या न पिशुद्धो भोनरः ॥ इति । पर्धेत अध्यं गच्छन् । यत्तु पितामहयचनम् ·घटारोहणविधिः १६१ हीयमानो न शुद्धः स्यादेकेपां तु समो शुचिः। अल्पपापः समो ज्ञेयो बहुपापस्तु हीयते ॥ इति तत्रैकेपामतिपूजनार्थे नतु खमते समय शुचित्वद्योतनार्थम् , अल्पपापस्याप्यशुचित्वात् । अत्र यद्यप्यभियुक्तार्थस्याल्पत्वं बहुत्वं च न दिव्येनावधारयितुं शक्यते सथापि सकृदज्ञान- कृतत्वेनाल्पस्वम्, ज्ञानतोऽभ्यासेन बहुत्वम् । तेन हीयमानसमयोः पराजये न कोऽपि विशेपो, दण्डप्रायश्चित्तयोः परं विशेषः, तयोर्दोपानुसारित्वात् । अयं च समस्य पराजयनिश्चयो न प्रथमतोलनपर्याये, तत्र सन्देहतादवस्थ्यात् । किन्तु पुनस्तोल्यमानस्य समवैव यदि भवति तदा बोद्धव्यः। घटेऽभियुक्तस्तुलितो हीनश्चेद्धानिमानुयात् । तत्समस्तु पुनस्तोल्यो वर्धितो विजयी भवेत् ॥ इति बृहस्पतिवचनात् । अत्र साम्येऽपि पुनस्तोलनं तस्मिन्नेव प्रयोगे न प्रयोगान्तरे, तत्र प्रमाणाभावादिति हलायुधः-तन्न बैगुण्यादि साम्यं तम्मिंश्च प्रयोगे वैगुण्पानपायात् । इति चण्डेश्वरः। शिक्यच्छेदादावपि पुनस्तोत्यमानस्य शुद्धिरशुद्धिर्याऽवधारणीया। अत एव कात्यायन: शिक्यच्छेदे तुलाभङ्गे तथा चापगुणस्य वा । शुद्धस्तु संशये चैव परीक्षेत पुनर्नरम् ॥ इति । यञ्चोक्तं व्यासेन कक्षच्छेदे तुलाभने घटकर्कटयोस्तथा । रझुच्छेदेक्षभङ्गे च तथैवाशुद्धिमादिशेत् ॥ इति । कक्षं शिक्यतलं दृश्यमानकारणकभगच्छेदादिविषयम् । कात्यायनवचनं तु दृश्य- मानकारणकभङ्गादिविषयमित्यविरोधः । पितामहः शंसति साक्षिणः सर्वे शुद्ध्यशुद्धी नृपे तदा । सद्भिः परिवृतो राजा शुद्धमूढं प्रपूजयेत् ।। ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् दक्षिणाभिश्च तोपयेत् । एवं कारपिता राजा भुच्या भोगान्मनोरमान् ।। महतीं कीर्तिमामोति ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ इति । इति घटविधिः ०- ·१६२ व्यपहारप्रकाश अधाग्निविधिः तत्र पितामहः अग्नेविधि प्रवक्ष्यामि यथावच्छास्त्रचोदितम् । कारयेन्मण्डलान्यष्टौ पुरस्तानवमं तथा ॥ आग्नेयं मण्डलं त्वाद्यं द्वितीयं वारुणं स्मृतम् । तृतीयं वायुदैवत्यं चतुर्थ यमदैवतम् ॥ पञ्चमं विन्द्रदैवत्यं पष्ठं कौवेरमुच्यते । सप्तमं सोमदैवतत्यमष्टमं सर्वदैवतम् ।। पुरस्तानवमं यच्च तन्महत्पार्थिवं विदुः ।। आमेयमित्यादि । अग्निरत्र पूज्य इत्यानेयम् , हविष्येन सूक्तत्वेन वा मण्डलस्यामेयत्वा. सम्भवात् । एवं घारुणत्यादिकमपि मण्डलानां तत्तत्पूजाधिकरणतया द्रष्टव्यम् । तेन 'प्रेतु होतश्चमस' इत्यादिश्रेष्यमन्त्रस्थया होतुश्चमस इत्यादिसमाख्यहोत्रादीनां तत्र वत्र चमसे भक्षणप्राप्तिवदानेयादिसमाख्ययेवाप्यादीनां तत्र तत्र मण्डले पूजनं कार्यत्यमिस्मादेव वचनासिद्धम् । महत्पूर्वमण्डलेभ्योऽधिकपरिमाणम् । पार्थिवं पृथिवीदेवताकम् । नवमस्य पृथगुपादानं तत्रायःपिण्डपरित्यागसूचनार्थम् । तानि च मण्डलानि गोमयेन कार्याणि । गोमयेन कृतानि स्फुरद्भिः पर्युक्षितानि च । इति तेनैव स्मृतत्वात् । मण्डलतदन्तरालप्रमाणमाह स एव द्वात्रिंशदगुलानि स्युर्मण्डलान्मण्डलान्तरम् । कर्तुः पदसम कार्य मण्डलं तु प्रमाणतः ॥ इति । अयमर्थः-प्रथमान्मण्डलादपरं मण्डलमन्तरं चेत्येतयं द्वात्रिंशदगुलपरिमितं कार्यम् । तत्रापि दिव्यकर्तृपदपरिमितं मण्डलं कार्यम् । अवशिष्टाङ्गुलपरिमितमन्तरं एवं तृतीयादिमण्ड- लेऽपि बोद्धव्यम् । नारदोऽपि अतःपरं प्रवक्ष्यामि विधिमग्नेस्तथोत्तमम् । द्वात्रिंशदगुलान्याहुमण्डलान्मण्डलान्तरम् ।। अष्टभिर्मण्डलैरेखमगुलानां शतद्वयम् । चत्वारिंशत्समधिकं भूमेस्तु परिकल्पना ॥ मण्डलस्य प्रमाणं तु कुर्यात् तत्पदसंमितम् ॥ इति । अष्टमिरित्यादि । सान्तरालं नवम मण्डलं विहाय अष्टभिर्मण्डलैः सप्तभिरन्तरेश्य भूमि- चत्वारिंशदधिकशतद्वयागुलपरिमिता संपद्यते । 'चतुर्विशत्समाख्याता भूमेस्तु परिकल्पना' इति ·अमिविधि: पाठे तु स्थितिमण्डलं सान्तरालं नवमण्डलं च विहाय सप्तभिर्मण्डलैः सप्तभिरन्तरालेश्च भूमेर- गुलानां शतद्वयम् । चतुर्विंशत्यधिक परिमाणं संपद्यते । याज्ञवल्क्यः पोडशाङ्गुलकं ज्ञेयं मण्डलं तावदन्तरम् । इति । पोडश अगुलानि यस्य तत्पोडशाङ्गुलं मण्डलं पोडशाङ्गुलप्रमाणमयगन्तव्यमित्यर्थः । तावदन्तरमिति । मण्डलयोरन्तरं मध्यं तावदेव पोडशाङ्गुलकमेव । अत्राय पितामहादि- वचनखरस:-द्वितीयादिसप्तगन्तव्यमण्डलेषु शोध्यपदसंमितत्वं षोडशाहुलप्रमाणत्वं वेति विकल्पः । आद्यमण्डले तु पोडशाङ्गुलप्रमाणत्यमेव । मण्डलान्तरालेषु तु मण्डलानां पोटशाङ्गु- लत्वपक्षे पोडशाङ्गुलप्रमाणत्वमेव । शोध्यपदसंमितत्वपक्षे त्वनियम इति । विष्णुः पोडशाङ्गुलं तावदन्तरं मण्डलसप्तकं कुर्यात् । इति । एतच्च सप्तमण्डलकरणमाद्यन्तमण्डलव्यतिरिक्तमध्यगतगन्तव्यमण्डलाभिप्रायेण । ततः प्राचिवाको मण्डलानि संप्रोक्ष्य मण्डलाधिदेवतानामायाहनपूर्वकं पूजनं च विधाय तेषु मण्डलेपु प्रतिमण्डलं प्रागवान् कुशान् क्षिपेत् । तथा च पितामहः मण्डले मण्डले देयाः कुशाः शास्त्रप्रणोदिताः । इति । ततः प्रथममण्डलादक्षिणतोऽनतिदूरे लौकिकमनि प्रतिष्ठाप्य शान्तिहोमं कुर्यात् । शान्त्यर्थ जुहुयादग्नौ घृतमष्टोचरं शतम् । इति स्मरणात् । होममत्रश्च 'अप्रये पायकाय स्वाहा' इत्यनुसन्धेयः, शिष्टसमाचारात् । तत्रैव चामौ लोहपिण्डं प्रतापयेत् । तथा च पितामहः अथिहीनं समं कृत्वा अष्टाङ्गलमयोमयम् । पिण्डं तु तापयेदग्नौ पञ्चाशत्पलिकं समम् ॥ इति । अग्निहीनं कोणरहितम्। सममनिम्नोन्नतम् । द्वितीयं समग्रहणं तापयेदिसनेनान्वीयते । तेनावपम्येणामावयःपिण्डं तापयेदित्यर्थः । पलस्वरूपं तु पञ्चकृष्णलको मापस्ते सुवर्णस्य पोडश । पलं सुवर्णावत्वारः पलानि धरणं दश ॥ इति मनूकमवगन्तव्यम् । अथवा सप्ताश्चत्यपर्णान्तरितं पोडशपलममिवर्ग लोहपिण्डं अञ्जलिनादाय सप्तपदमर्यादं गच्छेत् ।

·१६४ व्यवहारप्रकाशः इति शङ्कालिखिताभ्यामयःपिण्डपरिमाणान्तरमुक्तं, तदसमर्थविषयम् । इदं चाय:पिण्डतापन लोहकारेणैव कार्यम् । तथा च नारदः नात्यैव लोहकारो यः कुशलथाग्निकर्मणि । दृष्टप्रयोगश्चान्यत्र तेनायोऽनौ प्रतापयेत् ।। इति । तापनं च लोहशुद्ध्यर्थ सुतप्तं लोहपिण्डमुदके निक्षिप्य पुनः संताप्य पुनरुदके निक्षिप्य पुनः कार्यम् । तथा च स एव अग्निवर्णमयापिण्डं सस्फुलिङ्गं सुरक्षितम् । पञ्चाशत्पलिकं भूयः कारयित्वा शुचिर्द्विजः ।। तृतीयतापे वर्तमाने धर्मावाहनादिशोध्यशिरःपत्रारोपणान्तं सर्वदिव्यसाधारणविधि कुर्यात् । अत एव पितामहः इमं पत्रविधिं कृत्स्नं सर्वदिव्येषु योजयेत् । आवाहनं च दिव्यानां तथैव परिकल्पयेत् ।। इति । सत्रायःपिण्डे धर्माराधनसाधनेषु विशेपमाह स एव तत्र पूजां हुताशस्य कारयेन्मनुजाधिपः । रक्तचन्दनधूपाभ्यां रक्तपुष्पैस्तथैव च ॥ इति । तत्र संतप्तायःपिण्डे हुताशनस्य आवाहितधर्मस्येति यावत् । शिरसि पत्रारोपणानन्तरं शोध्यकर्तव्यमाह हारीतः प्रानुसस्तु ततस्तिष्ठेत् प्रसारिततलाङ्गुलिः । आर्द्रवासाः शुचिश्चैव शिरस्यारोप्य पत्रकम् ॥ इति । अवस्थानं पाद्यमण्डले। पश्चिमे मण्डले तिष्ठेत्प्रामुखः प्रावलिः शुचिः । इति पितामहस्मरणात् । प्राद्धिवाकस्य समनन्तरकर्तव्यमाह विष्णुः करौ विमृदितत्रीही तस्यादावेव लक्षयेत् । इति । विमृदिता नीहयो याभ्यां तौ विमृदितव्रीही लक्षयेदित्यस्यार्थो नारदेनोपयर्णितः लक्षणे तस्य चिहानि हस्तयोरुभयोरपि । प्राक्तनानि च गूढानि सत्रणान्यत्रणानि च ॥ अयापिण्डधारणाप्राक्तनान्येतानीत्यवगमार्थ तस्य शोध्यस्य हस्तद्वयस्थितप्रणादिस्यानेषु अठएकादिरसेन हंसपदानि फुर्यादित्यर्थः । यतः स एवाह ·अग्निविधिः हस्तक्षतेषु सर्वेषु कुर्यासपदानि तु । तान्येव पुनरालक्षेद्धस्तौ विन्दुविचित्रितौ ॥ इति । अङ्कनानन्तरकर्तव्यमाह याज्ञवल्क्यः करौ विमृदितव्रीहर्लक्षयित्वा ततो न्यसेत् । सप्ताश्वत्थस्य पत्राणि तावत्सूत्रेण वेष्टयेत् ॥ इति । तावदिति । सूत्रेण तावद्वेष्टयेत् यावन्यश्वत्थपत्राणि सप्तकृत्वो वेष्टयेदित्यर्थः सप्ताश्वत्थरस पत्राणि त्वभियुक्तख हस्तयोः । कृत्वा(वि)वेष्ट्यानि यत्नेन सप्तभिः सूत्रतन्तुभिः ।। पितामहः सप्त पिप्पलपत्राणि शमीपत्राण्यथाक्षतान् । हस्तयोनिक्षिपेत्तस्य तन्तून् सूत्रस्य सप्त च ।। पिप्पलाजायते ह्यग्निः पिप्पलो वृक्षराट् स्मृतः । अतस्तस्य पलाशानि नियोज्यानि मनीपिभिः ।। यतु अयस्तप्तं तु पाणिभ्यामर्कपत्रैस्तु सप्तभिः । अन्तर्हित हरन् शुद्धस्त्वदग्धः सप्तमे पदे ॥ इति वचनं तदश्वत्थपन्नाभावविषयम् । पिप्पलपत्राणां पितामहस्तुविविपयम्, प्राधान्या- घगमात् । पारिजातकारस्तु अश्वत्थार्कपत्राणां तुल्यवदेव विकल्यं मन्यते । तानि च सूत्राणि धुधान्येव । तथा चनारदः वेष्टयीत सितैर्हस्तौ सप्तभिः सूत्रतन्तुभिः । इति । तथा सप्त शमीपत्राणि सप्तैव दूर्वापत्राणि चाक्षतांश्च दश्यक्तानश्वत्थपत्राणामुपरि विन्यसेत्। सप्त पिप्पलपत्राणि शमीपत्राण्यनुक्रमात् । दुर्वायाः सप्त पत्राणि दध्यक्तांचाक्षतान्यसेत् ।। इति मरणात् । तथा कुसुमानि च विन्यसेत् सप्त पिप्पलपत्राणि अक्षतान् सुमनो दधि । हस्तयोनिक्षिपेत्तत्र सूत्रेणावेष्टनं तथा ॥ शति पितामहस्सरणात् । सुमनसः पुष्पाणि पाणि च हतद्वयसहितानि वेष्टनीयानि ।

·व्यवहारप्रकाशः अत व विष्णुः ततः प्रामुखस्य प्रसारितभुजदयस्य सप्ताश्वत्थपत्राणि करयोर्दद्यात् , तानि च कर- द्वयसहितानि सूत्रेण वेष्टयेत् । इति । तृतीयतापे वर्तमान एव प्रावियाकेनाम्यभिमत्रगं कार्यम् । तथा च नारदः तृतीयतापे तप्यन्तं घूयात्सत्यपुरस्कृतः। गृप्तिमं मानवं धर्म लोकपालेरधिष्ठितम् ।। त्वमग्ने सर्वदेवानां पवित्रं परमं मुसम् । लमेन सर्वभूतानां हृदिस्थो वेत्सि चेष्टितम् ।। सत्यानृते च जिज्ञासा त्वत्तः समुपलभ्यते । वेदादिभिरिदं प्रोक्तं नान्यथा कर्तुमर्हसि ॥ अनेनासाविदं प्रोक्तं मिथ्या चेदमसौ वदेव । सर्वथा च यथा मिथ्या तथानिं धारयाम्यहम् ।। स एप त्वां धारयति सत्येनानेन मानमः। सत्यवाक्यस्य चास्य त्वं शीतो भव हुताशन | मृपापाक्यस्य पापस्य दह हस्तौ च मायिनः ॥ पितामहः तापयित्वा ततः पश्चादग्निमायेच्छुचिः । स्वमग्ने वेदाश्चत्वारस्त्वं च यज्ञेषु हूयसे ।। त्वं मुसं सर्वदेवानां वं मुखं ब्रह्मादिनाम् । उदरस्थोऽसि भूतानां ततो वैत्सि शुभाशुभम् । पापं पुनासि वै यस्मात्तस्मात्पावक उच्यते । पापेपु दर्शयात्मानमर्चिष्मान् भव पाक ।। अथरा शुद्धमावेषु शीतो भर महानल ॥ इति । विष्णुः अभिमन्यास्स करयोयंसेतं लोहपिण्डकम् । त्वममे सर्वभूतानामन्तथरसि साक्षिपत् ॥ त्वमेनामे विज्ञानीपे न विदुर्यानि माननाः । व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुपः शुद्धिमिच्छति । तदनं संशयादस्माद्धर्मवखातुमईसि ।।

·अमिविधिः १६७ अस्य मनस्य पितामहपठितमत्रसमुचितस्याम्यभिमन्नमसाधनत्यम्, न पुनर्विक- ल्पितस्य प्रार्थनीयार्थस्य शोध्यव्यक्तिविशेषनिष्टतया प्रकाशकत्वेन भिन्नकार्यत्वात् । यस्तु 'तृतीय- तापे सतप्त'मित्यादिना नारदोताध्यमिमग्रणमत्रः स विष्णुपितामहोक्ताम्यभिमत्रणमण विकल्प्यते, एकार्थत्वात् । अनन्तरकर्तव्यमाह पितामहः ततस्तं समुपादाय राजा धर्मपरायणः । संदंशेन नियुक्तो वा हस्तयोस्तस्य निक्षिपेत् ।। इति । समय:पिण्डं सदंशेन समुपादायसन्वयः । नियुक्तः प्रावियाकः । अय:पिण्डनिक्षेपात् प्राक्शोध्यस्य कर्तव्यमाह याज्ञवल्क्यः त्वममे सर्वभूतानामन्तवरसि पावक । साक्षिवत्पुण्यपापेभ्यो ब्रूहि सत्यं कवे मम ।। इति । कवे क्रान्तदर्शिन् । तदनन्तर प्राविवाकः शोध्यहतयोरयःपिण्ड निक्षिपेत् । तथा चस एव तस्पेत्युक्तवतो लौहं पञ्चाशत्पलिक समम् । अग्निवर्ण न्यसेपिण्डं हस्तयोरुभयोरपि ॥ इति । इत्युक्तवतः पूर्वोक्तमन्त्रेणाम्यभिमग कृतवतः। तस्य शोभ्यस्य । शोध्यश्च लोह पिण्ड- मादाय शनैर्मण्डलेपु व्रजेत् । तथा च विष्णु समादाय नातिद्रुतं न च विलम्नितं मण्डलेपु पदन्यासं कुर्वन् ब्रजेत् । इति । मण्डलेषु द्वितीयादिपु सप्तसु। अत एव याज्ञवल्क्यः स तमादाय सप्तैव मण्डलानि शनैजेत् ॥ इति । नारदोऽपि हस्ताभ्यां तं समादाय प्राविवाकसमीरितः । स्थित्यैकस्मिन ततोऽयानि ब्रजेत्सप्त त्वजिह्मगः ॥ असम्भ्रान्तः शनैर्गच्छेदकुद्धः सोज्जलं प्रति । न पातयेचामप्राप्य या भूमिः परिकल्पिता ॥ न मण्डलमतिक्रामेन्न चार्वाक स्थापयेत्सदम् । मण्डलं चाष्टमं गत्वा ततोऽग्निं विराजेन्नरः॥ इति । पितामहः त्वरमाणो न गच्छेत्तु स्वस्थो गच्छेच्छनैः शनैः। न मण्डलमतिक्रामेनान्तरा स्थापयेत्पदम् ॥ इति ।

·व्यवहारप्रकाश लोइपिण्डप्रक्षेपञ्च नवमे मण्डले कार्यः। तथा स एवं अष्टम मण्डलं गत्वा नवमे निक्षिपेहुधः । इति । अत्र विशेषः कालिकापुराणे मण्डलानि तथा सप्त पोडशाङ्गुलमानतः । तावदन्तरतो गच्छेद्गत्वा नवणे क्षिपेत् ।। अन्तरापाते दग्धत्वादग्धत्वसन्देहे करद्वयादन्यत्र दाहे च पुनरयःपिण्डस्य महणं कार्यम् । तत्र याज्ञवल्क्यः अन्तरापतिते पिण्डे सन्देहे च पुनर्हरेत् ।। पितामहः भया पातयेद्यस्तु व्रणस्तु न विभाव्यते । धुनरारोपयेल्लोहं स्थितिरेपा दृढीकृता ।। कात्यायन: प्रस्खलत्यभियुक्तश्चेत्स्थानादन्यत्र दह्यते । न तं दग्धं विदुर्देवास्तस्य भूयोऽपि दापयेत् ॥ इति । अय:पिण्डस्य नवममण्डले प्रक्षेपाननन्तरं परीक्षणं कर्तव्यमित्याह नारदः तस्यैवं मुक्तपिण्डस कुर्यात्करनिरीक्षणम् । इति । शुद्धपशुद्धिपरिज्ञानार्थमिति शेपः । तपाशुद्धिप्रत्यायकान्याह स एव पूर्वदृष्टेषु चिद्वेषु ततोऽन्यत्रापि लक्षयेत् । मण्डलं रक्तसंकाशं यच्चान्यत्रामिसम्भवम् । सोऽविशुद्धस्तु विज्ञेयोऽसत्यधर्मव्यवस्थितः॥ इति। यदा शेयर सोत्सत्गुफ्भस्टन्दा शुद्ध इति लिटरत्यय इत्साह विष्णु: यो हस्तयोः क्वचिद्दग्धस्तमशुद्धं विनिर्दिशेत् । न दग्धः सर्वथा यस्तु स विशुद्धो भवेन्नरः ।। इति । यदा तु दाहादाहसन्देहस्तदा तद्धस्तयोगीहयो यया या दातव्याः । तेन शोध्येन हस्वाभ्यां मर्दने कृते निर्विकारे दिनस्यान्ते शुद्धिं तस्स विनिर्दिशेत् । निर्षिकारे फरद्वये स्थिते सति तं शुद्धं निर्दिशेदित्यर्यः । पयचिनिर्विकारो यदा हस' इति पाठः । तत्र हरणानन्तरमेय शुद्धिनिश्चयः । ननु दिनस्यान्ते शुद्धमिति निर्दिशदिवि पाठे मुक्त्वाऽनि मृदितत्रीहिरदग्धः शुद्धिमाप्नुयात् ।

·तोयविधिः इति याज्ञवल्क्यवचनविरोध इति चेत्-मैवम्, 'प्रहृय परिधीन् जुहोती ति. वदानन्तर्याभावेऽपि क्त्वानिर्देशसम्भवात् । नारदः यदा तु न विभापेत दग्धाविति करौ तथा । ब्रीहीनतिप्रयत्नेन सप्तमारांस्तु मर्दयेत् ।। मर्दितो यदि नो दग्धः सम्यैरेवं विनिश्चितम् । शोध्यः शुद्धः स सत्कृत्यो दग्धो दण्ड्यो यथाक्रमम् ॥ इति । अत्रायमनुष्टानक्रमः-पूर्वदिने भूशुद्धिं विधायापरदिने मण्डलानि यथाशास्त्रं निर्माय मण्डलाधिदेवताश्च तत्र तत्र संपूज्यानिमुपसमाधाय शान्तिहोमं निर्वामावयःपिण्डं निधाय धर्मावाहनादिसर्वदेवतापूजां च हवनान्तनिर्बन्धोपोषितस्य स्नातस्यावाससः पश्चिमे मण्डले तिष्ठतो व्रीहिमर्दनादिना कृतकरसंस्कारस्य प्रतिज्ञापनं समंरक कर्तुः शिरसि यध्या प्राचिवाक- स्तृतीये तापेऽमिमभिमंत्र्य तप्तमय:पिण्डं संदंशेन गृहीत्वा कर्नाभिमत्रितं तस्याञ्जली निदध्यात् । सोऽपि मण्डलानि सप्त गत्वा नवमे मण्डले निक्षिप्यादग्धः शुद्धो भवतीति । इत्यग्निविधिः अथ तोयविधिः तत्र पितामहः तोयस्थातः प्रवक्ष्यामि विधि धम्यं सनातनम् । मण्डलं पुष्पधूपाम्या कारयेतु विचक्षणः । शरान्संपूजयेद्भक्त्या वैणवं च धनुस्तथा । मङ्गलैः पुष्पधूपैश्च ततः कर्म समाचरेत् ।। मङ्गलैरिति पाठे मङ्गलद्रव्यैः श्वेतपुष्पादिभिः प्रथम पूजयेदित्यर्थः । 'मण्डयेत्पुष्पधूपै- श्वे'ति क्वचित्पाठः । मण्डलं च तोरणसमीपे कार्य, तोरणं च निमजनसमीपे समे स्थाने शोध्य कर्णप्रमाणोच्छ्रितं कार्यम् । तथा च नारदः गत्वा तु तजलस्थानं तटे तोरणमुचितम् । कुर्वीत कर्णमात्रं तु भूमिभागे समे शुचौ ॥ इति । शराश्चानायसामा वैणवा एव कार्याः । १२व्यव० ·व्यवहारप्रकाशः तथा च कात्यायनः शरास्त्वनायसैरगैः प्रकुर्वीत विशुद्धये । वेणुकाण्डमयांश्चैव क्षेप्ता च सुदृढं क्षिपेत् ॥ वेणुकाण्डमयान वेणुदण्डमयान् । क्षेतृविपये पितामहः । क्षेप्ता तु क्षत्रियः कार्यस्तदत्तिाह्मणोऽपि वा । अफरहदयः शान्तः सोपवासस्तथा शुचिः॥ धनुःप्रमाणमाह नारदः ऋरं धनुः सप्तशतं मध्यम पदशतं स्मृतम् । मन्दं पञ्चशतं ज्ञेयमेप ज्ञेयो धनुर्विधिः। मध्यमेन तु चापेन प्रक्षिपेत्तु शस्त्रयम् ।। धनुः सप्तशतमिति । स्थूणादिवद्धं यद्धनानिवद्धसप्तशतपलपरिमितद्रव्येण शरा- पूरणपर्यन्तं नमति तत्तथा एवं पट्शतं पञ्चशतमिति । अन्ये तु सप्ताधिकमङ्गुलशतपरिमितर धनुः। एवमुत्तरत्रापि । तेनैवैकादशाकुलाधिकचतुर्हस्तपरिमितं धनुः क्रूर इत्यादि ज्ञेयमित्याहुः । अत्र पितामहः मध्यमेन तु चापेन प्रक्षिपेतु शरत्रयम् । हस्तानां तु शते सार्धे लक्ष्यं कृत्वा विचक्षणः ॥ न्यूनाधिके तु दोपः स्यात् क्षिपतः सायकांस्तथा । प्रक्षिप्तशरत्रयमध्ये मध्यम एव शरो प्रायः। तथा घस एवं तेषां च प्रेपितानां तु शराणां शास्त्रदर्शनात् । मध्यमस्तु शरो ग्राह्यः पुरुषेण वलीयसा ॥ इति । वलीयानत जवी विवक्षितः। तस्यैव तनाधिकृतत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् । शरानयनं प पतनोपलक्षिठदेशादेव । तथा चस एवं शरस्य पतनं ग्राह्यं सर्पणं तु विपर्जयेत् । सर्पन्सर्पन्शरो याति दूरादतरं तु सः॥ शपपश्चातिपातविषमदेशादी न कार्यः । तथा पस एवं इष्टं न प्रक्षिपेद्विद्वान् मारते याति वै भृशम् ।

·तोयविधिः विषमे भूप्रदेशे च वृक्षस्थाणुसमाकुले । तृणगुल्मलतापल्लीपड्पापाणसंयुते ।। एतय शरप्रतिबन्धकमानोपलक्षणम् । बृहस्पतिः अप्सु प्रवेश्य पुरुष प्रेषयेत्सायकरयम् । पुरुष अभिशस्तपुरुषम् । निमननयोग्यजलान्याह नारदः नदीपु नातिवेगासु तडागेपु सरस्सु च । हृदेपु स्थिरतोयेषु कुर्यात्पुसां निमजनम् ।। पितामहोऽपि स्थिरतोये निमजेत्तु न बाहिणि न चाल्पके । तृणशैवालरहिते जलीकोमत्स्यवर्जिते ॥ देवसातेपु यचोयं तस्मिन्कुर्याद्विशोपनम् । आहार्य वर्जयेनित्यं शीघ्रवेगनदीपु च ॥ इति । माहिणि पाहाख्यप्राणिसहिते । आहार्यमित्यादि । तडागादिभ्य आहृतं ताम्रकटाहादि- प्रक्षिप्तम् । एवंविधं नामिमानमपि जल वर्जयेदित्यर्थः । विष्णु पङ्कशेवालदुष्टग्राहमत्स्यजलौकादिवर्जिते अस्थानाभिमात्रे जले मनस्यारागाद्वेपिणः पुरुषस्यान्यस्य जानु गृहीत्वाभिमत्रिताम्भः प्रविशेत् । पुरुषश्च यज्ञियवृक्षजां स्थूणाम- वष्टम्प प्राचसोऽवतिष्ठेत् । तथा च स्मृत्यन्तरम् उदके प्रामुखस्तिष्ठेद्धर्मस्थूणां प्रगृह्य च । इति । पुरुषश्च त्रैवर्णिकः कार्यः । तथा चनारद: ब्राह्मण, क्षत्रियो वैश्यो रागद्वेषविवर्जितः । नाभिमारे जले स्थाप्यः पुरुषः स्थाणुवरली ॥ वस्पोरं प्रति संगृह्य निमजेदभिशापवान् । एतच्च जलाशये वरुणपूजानन्तर कार्यम् । तथा च नारदः गन्धमाल्यैः सुरभिभिर्मधुक्षीरतादिभिः । वरुणाय प्रकुर्वीत पूजामादो समाहितः ॥ इति ।

·१७२ व्यवहारप्रकाश ततो धर्मावाहनादिसकलदेवपूजाहोमसमनकप्रतिज्ञापत्रशिरोनिवेशनान्तं साधारणधर्मजातं प्रावियाको निर्वर्य जलमभिमत्रयेत् । तत्र मत्रमाह विष्णुः खमम्भः सर्वभूतानामन्तश्चरसि साक्षियत् । त्वमेवाम्भो विजानीपे न विदुर्यानि मानवाः ।। व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुपस्त्वयि मजति । तदेनं संशयादस्माद्धर्मतस्त्रातुमर्हसि ॥ पितामहः तोय त्वं प्राणिनां प्राणाः सृष्टेराधन्तु निर्मितम् । शुद्धस्त्वं कारणं प्रोक्तं द्रव्याणां देहिनां तथा । अतस्त्वं दर्शयात्मानं शुभाशुभपरीक्षणे ।। इति । ततः शोध्यप्रकृत्यमाह याज्ञवल्क्यः सत्येन माभिरक्ष त्वं वरुणेत्यभिशाप्य कम् । नाभिदघ्नोदकस्थस गृहीत्योरू जलं विशेत् ।। अभिशाप्य अभिमन्य के उदकं विशेत् । निमजनं च तोरणनिकटस्थपुरुषगमनसम- समयमेव कार्यम् । “तदाह कात्यायन: क्षिप्तस्तु मजनं कार्य गमनं समकालिकम् । गमने चागमे चान्यः पुमानन्यो जले विशेत् ।। क्षिप्तः शरैस्तदनन्तरं कृत्यमाह पितामहः गन्तुथापि च कर्तुश्च समं गमनमजनम् । गच्छेचोरणमूलातु लक्ष्यस्थान जरी नर। तस्मिन्गते द्वितीयोऽपि वेगेनादाय सायकम् । गच्छेत्तोरणमूलं तु यतः स पुरुषो गतः ।। आगतस्तु शरमाही न पश्यति यदा जले । अन्तर्जलगतं सम्यक्तदा शुद्धि विनिर्दिशेत् ॥ गमनं तु जविना पुरुषेण परमशक्या फार्यम् । तथा च नारदपितामही शरप्रक्षेपणस्थानाधुवा जयसमन्वितः। गच्छेत्परमया शल्या यत्रासो मध्यमः शरः॥

·तोयविधिः १७३ मध्यम शरमादाय पुरुषोऽन्यस्तथाविधः । प्रत्यागच्छेत्तु वेगेन यतः स पुरुषो गतः ॥ इति । जविपुरुपनिर्धारणमाह नारदः पञ्चाशतो धापकानां यो सातामधिको जवे । तौ च तत्र नियोक्तव्यो शरानयनकारणे ॥ इति । बृहस्पतिः आनीते मध्यमे वाणे मनाङ्गः शुचितामियात् । अन ममान इत्युक्तत्वादुन्मजितागस्याशुद्धिरुत्ता भवति । पूर्वस्थानात्स्थानान्तरगम- नेऽप्यशुद्धिया । तथा च नारदपितामही अन्यथा न विशुद्धिः स्यादेकाङ्गस्यापि दर्शनात् । स्थानाद्वाऽन्यत्र गमनाद्यस्मिन्पूर्व निर्देशितः॥ अत्रैकागपद् कर्णनासिकाद्यभिप्रायेण । शिरोमानं तु दृश्येत न कर्णौ नापि नासिका। अप्सु प्रवेशने यस्य शुद्धं तमपि निर्दिशेत् ॥ प्रवेशने निमज्जने। अन्ये तु 'एकाङ्गस्यापि दर्शनादिति वचन मूर्धातिरिक्ताङ्गपरमित्याहुः। यदा तु जलौकादिदुष्टप्राणिना दष्टः सन्नुन्मजति तदा न पराजीयते । किन्तु पुनरपि निमननीय इत्याह स एवं निमज्योत्परते यस्तु दृष्टः सात्प्राणिना नरः । पुनस्तत्र निमजेत्स दंशचिहविभावितः ॥ तत्र तस्मिन्नेव स्थाने । अनाय रचनाप्रकार ! उक्तलक्षणस्य जलाशयस्य सनिधावुक्त- लक्षण तोरणमाख्य ( आरोप्य) उक्तप्रमाणप्रदेशे लक्ष्य विधाय तोरणसन्निधौ शरसहितमुक्तलक्षण चाप गन्धादिना पूजयित्वा तस्मिन्जलाशये वरुणमावाह्य गन्धपुष्पादिभिरुपचार समभ्यर्च्य जलाशयतीरे धर्मादींश्च देवानावाहनादिहवनान्तमिष्ट्वा शोध्यस्य शिरसि प्रतिज्ञापत्रमावध्य 'तोय वं प्राणिना प्राण' इत्यादिना मन्त्रेण प्राड्दियाको जलमभिमत्रयेत् । अनन्तर शोध्य. 'सत्येन माऽभिरक्ष त्व' मित्यादिना मन्त्रेण जलमभिमन्य गृहीतस्थूणस्य नाभिमात्रोदकावस्थितस्य बलीयसः पुरुषस्य समीपमुपसर्पति । अथ शरेषु निपु क्षिप्तेषु मध्यमशरपातस्थाने मध्यम शर गृहीत्वा शरमसर्पणपक्षे तत्स्थानकशरग्रहण यावता भवति ताव द्विलम्ब कृत्वा जविन्यकस्मिन्पुरुपे स्थिते अन्यस्मिंश्च जचिनि पुरुषे तोरणमूले स्थिते प्रावियाक्न करतालप्रये दत्ते शोध्यस्स मजनं । तोरणमूलायस्थितस्य च शरपातस्थान प्रति गमन च युगपद्भवति अनन्तर शरानयनादिकमिति। इत्युदकविधिः -.

·व्यवहारप्रकाशः अथ विपविधिः -- म तत्र नारदः अतःपरं प्रवक्ष्यामि विपस्स विधिमुत्तमम् । यस्मिन् काले यदा देयं यादृशं परिकीर्तितम् । यावन्मात्रा समुद्दिष्टा धर्मतचार्थवेदिभिः ।। अन यस्मिन्काल इति विहितहेमन्तादिकालपरम् । यदेति विहितराविशेषादिकाल- विशेषपरम् । विपदानकालमाह स एवं तोलयित्वेच्छतः काले देयमेतद्धिमागमे । हिमागमे हेमन्त शिशिरागमे । 'हेमन्ते शिशिरे विप'मिति पितामहवचना" स एव रात्री तु पश्चिमे यामे विपं देयं सुशीतले । सुशीतले देश इति शेषः । अत्र पश्चिमयाम इति पूर्वाहोपलक्षणम् । तथा च कात्यायन: पूर्वा शीतले देशे विपं देयं तु देहिनाम् । निषिद्धकालानाह नारदः नापराहे न मध्याह्ने न सन्धायां च धर्मवित् । शरदीष्मवसन्तेषु वर्षासु च विवर्जयेत् ॥ यत्तु चर्पासु पड् जवा माना ग्रीष्मे पञ्च यवाः स्मृताः । हेमन्ते सा सप्तयया शरयल्यास्ततोऽपि हि । इति धांदी पडूयवादिमानाविधायकं नारदवचनं, तदितरदिव्योपादानाशक्ती योद्धव्यम् । अल्पेति पछ्यवेत्यर्थः । हेमन्तग्रहणेन शिशिरस्थापि ग्रहणं 'हेमन्तशिशिरयोः समासेनेति श्रुतेः। अत्र वसन्ते सख्योपदेशस्याप्यभावात् वसन्तः सर्वथाऽनादेय इत्याहुः । अपरे तु वसन्तस्य सर्वदिव्यसाधारणतया तत्रापि सप्तयया मानेत्याचक्षते । ग्राह्यविषयस्वरूपमाह नारदः शाङ्ग हैमवतं शस्तं गन्धवर्णरसान्वितम् । अकृत्रिममसंगूढममत्रोपहतं च यत् ॥ पितामहः शुङ्गिणी वत्सनाभस्स हैमजस्य विपस्य च । इति ।

·विषविधिः । शृङ्गादिविषयस्वरूपमाह कात्यायनः अजाशृङ्गनिभं श्यामं सुपीतं गृङ्गसम्भवम् । भन्ने च शुद्भवेराभं ख्यातं तच्छंगिणं विषम् ।। रक्तस्थमसितं कुर्यात् कठिनं चैव तत्क्षणात् । अनेन विधिना ज्ञेयं विपं दिव्यविशारदैः ।। शृङ्गवेरमाकं तदाभं तच्छायम् । रक्तस्थमित्यादि । यद्विषं रक्त स्थापितं तद्रक्तं कृष्णं कठिन च कुर्यादित्यर्थः । तथा वत्सनाभनिभं पीतं वर्णज्ञानेन निश्चितम् । शुक्तिशृङ्गाकृति भने विद्यात्तद्वत्सनाभकम् ।। मधुक्षीरसमायुक्तं स्वच्छं कुर्वीत तत्क्षणात् । पाद्यमेवं समाख्या लक्षणं धर्मसाधकैः ।। इति । वय॑विपाण्याह पितामहः चारितानि च जीर्णानि कृत्रिमाणि तथैव च। भूमिजानि च सर्वाणि विपाणि परिवर्जयेत् ।। नारदोऽपि भग्नं च चारित चैर धूपितं मिश्रितं तथा । कालकूटमलाबूजं विषं यत्नेन वर्जयेत् ।। भग्नमीपद्दलितम्, लक्ष्णचूर्णस्य विधानात् । भृष्टं च चारितमिति पागन्तरम् । दातव्यविषमात्रामाह पितामहः यवाः सप्त प्रदातव्याः शुद्धिहेतोरसंशयम् । यवस्तु गौरसम्पपटूपरिमितो मध्यमो प्रायः । स्मृत्यन्तरेऽपि विपस्य पलपभागाद्भागो विंशतमस्तु यः । तमष्टमं भागहीनं शोध्ये दद्याद्धृतप्लुतम् ।। अस्यार्थ:-पलस्य यः पष्ठोऽशस्तस्य च यो विंशतितमोऽशः सोऽपि चाष्टमांशहीनततुलित विपं दद्यात् । तेनायमर्थः संपद्यते-पलं चतुःसुवर्ण, सुवर्णः पोडशमापात्मकः । मापश्च पञ्च- कृष्णलकः । कृष्णलश्च मध्ययवत्रयमितः। तेनैकस्मिन्पले पष्टयधिका नवशती यवानां संपद्यते। तस्याः पष्ठोऽशः पष्टयधिकं यवशतम् । तस्य विंशतितमो भाग अष्टौ ययास्ते चाष्टमांशहीनाः सप्त ययाः संपद्यन्ते । घृतप्लुनं घृतेन मिनितं विषं देयमित्यनुवृत्ता। घृतपरिमाणमाई कात्यायन: घृतेन योजितं श्लक्ष्णपिष्टं त्रिंशद्गुणेन तु ।

·व्यवहारप्रकाशः अन्न पितामहः औपधीमत्रयोगांश्च मणीनथ विपापहान् । कर्तुः शरीरसंस्थांस्तु गूढानन्यानिरीक्षयेत् ॥ विपदानप्रकारमाहतुः शम्भुनारदी दद्याद्विपं सोपवासो देवब्राह्मणसन्निधौ । धूपोपहारमन्त्रैश्च पूजयित्वा महेश्वरम् ।। प्राविवाकः सोपवासो महादेवं प्रपूज्य तत्पुरतो विपं स्थापयित्वा धर्मादि पूजनं होमान्त कृत्या प्रतिज्ञापत्रं शोभ्यस्य शिरसि वभ्या विषं करेणादायाभिमवयेत् । तन्मत्रमाह पितामहः दीयमानं करे कृत्वा विपं तु परिशापयेत् । विप त्वं ब्रह्मणा सृष्टं परीक्षार्थ दुरात्मनाम् ।। त्वमेव विप जानीपे न विदुर्यानि मानवाः । व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुपः शुद्धिमिच्छति । तदेन संशयादस्माद्धर्मतस्त्रातुमर्हसि ।। नारदोऽपि त्वं विप ब्रह्मणा सृष्टं परीक्षार्थ दुरात्मनाम् । पापानां दर्शयात्मानं शुद्धानाममृतं भव ॥ मृत्युमूर्ते विप त्वं हि ब्रह्मणा परिनिर्मितम् । बायखैनं नरं पापात्सत्येनास्यामृतं भव ।। इति । एवमभिमत्र्य प्रावियाको विप्रसन्निधौ स्वयमुदङ्मुखः प्राइमुखो वा दक्षिणाभिमुखस्थि- ताय शोध्याय दद्यात् । द्विजाना सुन्निधान दक्षिणाभिमुझे स्थिते ! उदमुखः प्रामुखो वा विपं दद्यात्समाहितः। इति नारदस्सरणात् । तच प्राचिवाकदत्तविपं शोध्यः स्वयं वक्ष्यमाणमंत्रेणाभिमन्य भक्षयेत् । तथा चाह याज्ञवल्क्यः त्वं विप ब्रह्मणः पुत्रः सत्यधर्मे व्यवस्थितः । प्रायस्वास्मादभीशापात्सत्येन भव मेऽमृतम् ।। एवमुक्त्वा विपं शाङ्ग भक्षयेद्धिमशैलजम् । इति । भक्षणानन्तरं शुद्धिज्ञानोपायमाह स एव यस्य वगैविना जीर्येच्छुद्धिं तस्य विनिर्दिशेत् ।।

·विषविधिः १७७ छायानिवेशितो रक्ष्यो दिनशेपमभोजनः । विषवेगक्रमातीतः शुद्धोऽसौ मनुरब्रवीत् ।। पितामहः भक्षिते यदि सुस्वच्छो मूर्छाच्छर्दिविवर्जितः । निर्विकारो दिनस्सान्ते शुद्धं समिति निर्दिशेत् ।। विष्णुः विपं वेगक्रमातीतं सुखेन यदि जीर्यते । विशुद्धं तमिति ज्ञात्वा दिवसान्ते विवर्जयेत् ।। विषवेगो नाम धातोर्धात्वन्तरप्राप्तिः । तथा च स्मृत्यन्तरम् धातोर्धात्वन्तरं प्रासिर्विपवेग इति स्मृतः । धातवस्तु 'त्वगसृड्यांसमेदोस्थिमजशुक्राणि धातवः' इत्युक्ताः। ततश्च धातुभेदा द्विषवेगाः पोढा भवन्ति । तल्लक्षणानि विपतन्ने वेगो रोमाञ्चमायो नवयति विषजः खेदवनोपशोपौ तस्योचं तत्परौ द्वौ वपुपि जनयतो वर्णभेदप्रवेषौ ।। यो वेगः पञ्चमोऽसौ नयनविवशतां कण्ठभङ्गं च हिका पष्ठो निश्वासमोहौ वितरति व मृति ससमो भक्षकस्य ।। इति । बृहस्पतिः विधिदत्तं विपं येन जीर्ण मत्रीपधैर्विना । स शुद्धः स्यादन्यथा तु दण्ड्यो दाप्यश्च तद्धनम् ।। यदा तु शुद्ध्यनन्तरमपि फुहकाद्याशङ्का भवति तदा त्रिरात्रादिकालं पुरुष रक्षयेत् । तथा च पितामहः त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा पुरुषैः खैरधिष्ठितम् । कुहकाशङ्कया राजा धारयेदिव्यकारिणम् ॥ इति । एवं च दिनान्ते शुद्धं निर्दिशेदि'त्यादिवचनानि कुहका दिशङ्कावैधुर्ये ज्ञेयानि । शुर- नन्सरं राजकृत्यमाह, नारदः तं विशुद्धमिति ज्ञात्वा राजा सत्कृत्य मोचयेत् । उच्चैः प्रकाशयेचैनमेष धर्मो व्यवस्थितः ॥ इति । इति विपविधिः ०- ·व्यवहारप्रकाशः अथ कोशविधिः तत्र नारदः अतःपरं प्रवक्ष्यामि कोशस विधिमुत्तमम् । शास्त्रविद्भिर्यथा प्रोक्तं सर्वकालाविरोधिनम् ॥ पूर्वाहे सोपवासस्य स्नातस्याद्रपटस्य च । सशूकस्साव्यसनिनः कोशपानं विधीयते । इच्छतः श्रद्दधानस्य देवव्राह्मणसन्निधौ ॥ सशूको भूपा दिव्यकरणे अनिष्टाशङ्की आस्तिक इति यावत् । संशूक इति पाठेऽप्यय- मेवार्थः। याज्ञवल्क्यः देवानुग्रान्समभ्यर्च्य तत्मानोदकमाहरेत् । उमा देवा रुद्रदुर्गादित्याद्याः। तेषां मध्ये अन्यतमं देवं प्रावियाकः सोपवासो गन्धा- दिभिरुपचारैः संपूज्य स्नापयित्वा तत्स्वानोदकं दिव्यदानार्थ नयेत् । विष्णुः उग्रान्देवान्समभ्यर्च्य तत्मानोदका प्रसूतित्रयं पिबेत् । इदं मया न कृतमिति व्याहरन् देवाभिमुखः । इति । एवं यस्य कस्याप्युप्रदेवस्य स्नाने प्राप्ते नियमार्थमाह पितामहः भक्तो यो यस्य देवस्य पाययेतस्य तजलम् । समभावे तु देवानामादित्यस्य तु पाययेत् ।। दुर्गायाः पाययेचौरान ये च शस्त्रोपजीविनः । भास्करस्य ततोऽन्यांश्च ब्राह्मणांस्तु न पायरेत् ॥ दुर्गायाः सापयेच्छ्लमादित्यस्य तु मण्डलम् । इतरेषां तु देवानां स्नापयेदायुधानि तु ॥ समभावे विशिष्टैकतमदेवताभक्यभावे। अत्र 'ब्राह्मणांस्तु न पाययेदिति आगामि- कालसमयनिबन्धनक्रियातिरिक्तविषयम् । न ब्राह्मणस्य कोशं दद्यादन्यत्रागामिसमयनिवन्धनक्रियातः। इति प्रागुदाहृतविष्णुवचनेनागामिसमयनिवन्धनक्रियायां ब्राह्मणस्यापि कोशविधानात् । साधारणः समस्तानां कोशः प्रोक्तो मनीपिभिः । ॥ विषवर्ज ब्राह्मणस्य ·कोशविधिः १७९ इति नारदवाक्येन ब्राह्मणस्यापि कोशविधानं तद्विषयकमेव 'ब्राह्मणांस्तु न पाययेदिति भास्करमण्डलविषयम् । 'विपवर्ज ब्राह्मणस्ये त्यनेन कोशस्याप्यनुज्ञानादिति पारिजातः । अत्र पितामहवाक्ये देवतासानोदकोपादानं तदायुधनानोदकोपादानं च महदल्पार्थविषयं व्यवस्थितं विज्ञेयम् । खल्पेऽपराधे देवानां स्नापयित्वाऽऽयुधोदकम् । पाय्यो विकारे चाशुद्धो नियम्यः शुचिरन्यथा ॥ इति कात्यायनवचनात् । देवतानामायुधोदकमित्यन्वयः । पाप्यः पाययितव्यः । नियम्यो दण्ड्यः। बृहस्पतिः यद्भक्तः सोऽभियुक्तः साचदेवायुधमण्डलम् । प्रक्षाल्य पाययेत्तस्माजलात्तु प्रसृतित्रयम् ।। विष्णुः एतच्च जलाभिमन्त्रणपूर्वक कार्यम् । तथा च याज्ञवल्क्य: संश्राव्य पाययेत्तस्माजलात्तु प्रसृतित्रयम् । संश्राव्य श्रावयित्या । अत्र कर्मकां(१)छायामाह नारद: एनश्च श्रावयित्वा तु पाययेत्प्रसृतित्रयम् | एनः पापम् । तच तत्फलाभिधानमुखेन तेनैव दर्शितम् खेच्छया यः पिबेत्को किल्यिपैपितो विसंवदेच यो लोभात् वित्री भवति दुर्मतिः । आत्मना कामकारेण कोशं पीत्वा विसंवदेत् । दरिद्रो व्याधितो मूर्खः सप्त जन्मानि जायते । बलात्कोश हि यो दत्त्वा हितमिच्छेत चात्मनः । विनाशी भवेत्तस्य तत्तु कार्य न सिध्यति । तत्रादिमौ श्लोकावभियोग्यः श्रावयितव्यः अन्तिममभियोक्तेति । शोध्वस्तु प्रावितो न्याय 'न कृतवानस्सो'ति वदन् पिबेत् । 'इदं मया न कृत'मिति प्रागुदाहृतविष्णुवचनात् । अन्ये तु तत्स्नानोदकमानीतं 'तोयस्त्वं प्राणिनां प्राणा' इत्यादिना तत्तोयं प्राविवाकः संश्राव्य अभि- मध्य शोध्येन च 'सत्येन माभिरक्ष स्वमित्यादिनाभिमन्त्रितं पाययेदिति याज्ञवल्क्यवचनार्थ- माहुः । इदं च धर्मावाहनादिशोध्यशिरःपत्रारोपणान्तं सर्वदिव्यसाधारणं विधि विधाय कार्यम् ।

·१८० व्यवहारप्रकाश तथा च पितामहः प्राभुखं कारिणं कृत्वा पाययेत्प्रसृतित्रयम् । पूर्वोक्तेन विधानेन स्वातमााम्वरं शुचिम् ॥ कारिणं दिव्यकारिणं, शोध्यमिति यावत् । पूर्वोक्तेन सर्व दिव्यसाधारणतयोक्तेन । तस्य मण्डलाभ्यन्तरस्थितत्वमाह नारदः तमाहूयाभिशस्तं तु मण्डलाभ्यन्तरे स्थितम् । आदित्याभिमुखं कृत्वा पाययेत्प्रसृतित्रयम् ॥ मण्डलं तु तस्मिन्नेव काले गोमयेन कार्यमिति सम्प्रदायविदः। पानादनन्तरं शुद्धि- ज्ञानोपायमाह याज्ञवल्क्यः अर्याक्चतुर्दशादहो यस्य नो राजदैविकम् । व्यसनं जायते घोरं स शुद्धः स्थान संशयः ।। व्यसनं दुःखं घोरं महत् , अतिपीडाकरमिति यावत् । अल्पस्य देहिनामवर्जनीयत्वात् । कात्यायन: अथ दैवविसंवादस्त्रिसप्ताहायदापतेत् । अभियुक्तं प्रयत्नेन तमर्थ दण्डमेव च ॥ दैवविसवादो दैविकव्याधिनातिमरणादिभ्यामभिभवः । ते घ देविका व्याधय- स्तेनैव दर्शिताः क्षयातीसारबिस्फोटाः शूलास्थिपरिपीडनम् । नेत्ररुग्गलरोगश्च तथोन्मादः प्रजायते ॥ कचित्तु ज्वरातीसारेति पाठः। तथा शिरोरुग्भुजभङ्गश्च व्याधयो दैविका नृणाम् ॥ इति । विष्णुः यस्य पश्येद्विसप्ताहात्रिसप्ताहादथापि वा । रोगोऽग्निज्ञातिमरणं राजाऽऽतङ्कमथापि वा । तमशुद्धं विजानीयात्तथा शुद्धं विपर्यये ॥ अवध्यन्तरमप्याह पितामहः त्रिरात्रात्सप्तरात्राद्वा द्विसप्ताहादथापि वा । वैकृतं यस्य दृश्येत पापकृत्स उदाहृतः ।।

·कोशविधिः १८१ तस्यैकस्य न सर्वस्य जनस्य यदि तद्भवेत् । रोगोऽग्निर्जातिमरणं सैर तस्य विभारना । इति । तस्येत्यादेरयमर्थ -~-तस्य शोध्यस्यैकस्यैव वैकृतोत्पत्तौ न केवल पापत्वम्, किन्तु अन्य- स्थापि स्वकीयस्य वैकृतोत्सत्तावपि पापकृत्यमित्यर्थ अत एव बृहस्पतिः सप्ताहाद्वा द्विसप्ताहायस्यातिने प्रजायते । पुत्रदारधनाना च स शुद्ध. सान्न सशयः॥ इति । मनुनाप्यवध्यन्तरमुक्तम् न वार्तिमृच्छति क्षिप्रं स ज्ञेयः शपथे शुचिः । इति । अर्ति पूर्वोक्तो रोगादि । क्षिप्र शीघ्र एकरात्रादर्वा गिति यावत् । अत्र याज्ञवल्क्येन 'तुलाम्यापो विपं कोश' इत्याद्युक्त्वा महाभियोगेष्वेतानीत्यभिधाय 'अर्वाक्चतुर्दशादह्र' इत्युक्त, तेनैवमवगम्यते चतुर्दशाहकालपरीक्षण महाभियोगविषयमिति । त्रिसप्ताहपक्षस्तु तदधिकतरविषय । सप्तरानतिरात्रैकरावाणि तु महाभियोगोक्तद्रव्यादर्वाचीन द्रव्य विधा विभज्य यथायोग व्यवस्थाप्यानि। कृत्यकल्पतरुस्तु निरागादौ देशकालविषयविशेषा- पेक्षया व्यवस्थितो विकल्प इत्याह । अन्ये त्वाहु मानवीयावधि स्वल्पकार्यनिर्णायकसत्यादि शपथविषय । स्वल्पकालीनाया शुद्धिविभावनायास्तत्रैवोचितत्वात् सत्यादिशपथान्प्रकृत्याभिहि- तत्वाच। त्रिरावाद्यवधयस्तु कोषविपय , कोपमधिकृत्याभिधानात् । तत्रापि निरात्रावधिस्तण्डुल विपयद्रव्यादर्वाचीनद्रव्यविषय । सप्ताहावधिस्तु तण्डुलविषयद्रव्यसमानद्रव्यविषय । द्विसप्ताहावधिस्तु त्रिंशदशविनाशे तु कोपपान विधीयते । इति प्रतिपादितकोपविषय । त्रिसप्ताहावधिस्तु तदधिकविषय इति । एव च ऊर्च यस द्विसप्ताहाद्वैकृत तु महद्भवेत् । नाभियोज्यः स विदुषा कृतकालव्यतिक्रमात् ।। इति नारदवचने द्विसप्ताहपद पूर्वोक्तावधीनामुपलक्षणार्थम् । कृतकालव्यतिक्रमादिति हेतोरय- ध्यतरेऽपि समानत्वात् । मिथ्यामियोगेऽभियोजकस्य दण्डमाह कात्यायन: अवष्टम्भाभियुक्तस विशुद्धसातिकोपतः । सदण्डमभियोग च दापयेदभियोजकम् ॥ दण्डपरिमाण तु दिव्यप्रकरणसमाप्तौ वक्ष्यते । विशुद्धविषये विष्णुः दिव्येन शुद्धं पुरुष सत्कुर्याद्धार्मिको मृण' |हति ·तप्तमापविधिः तदनन्तरकृत्यमाह बृहस्पतिः सोपवासः सूर्यग्रहे तण्डुलान् भक्षयेच्छुचिः ॥ इति पितामहः प्रामुखोपोषितं सात शिरोरोपितपत्रकम् । तण्डुलान् मक्षयित्वा तु पत्रे निष्ठीवयेत् त्रिधा ॥ भूर्जस्यैव तु नान्यस्य अभाव पिप्पलस तु । शिरोरोपितपत्र तण्डुलान् भक्षयित्या निधीरयेत् । प्राचिवाका भक्षयेदिति ण्यन्तणिचि रूपम्। तदनन्तरं शुद्धशुद्धिनिश्चयोपायमाह कात्यायनः देवतास्नानपानीयदिग्धतण्डुलभक्षणात् । शुद्धनिष्ठीवनाच्छुद्धो नियम्योऽशुचिरन्यथा ॥ बृहस्पतिरपि शुद्धः स्थाच्छुद्धनिष्ठीवे रक्तमित्रे च दोपभाक् । न केवलं लोहितदर्शनेनैवाशुद्धिः, किन्तु निमित्तांतरेणापीत्याहतुव॒हस्पतिकात्यायनी लोहितं दृश्यते यस्य हुनु तालु च शीर्यति । गात्रं च कम्पते यस्य तमशुद्धं विनिर्दिशेत् ॥ इति । 'इनुजातं च सीदती'त्युदीच्यपाठः । तत्र हनुजातं नामोत्तराधरयामदक्षिणरूपहनुसमूहः । इति तण्डुलविधिः " अथ तप्तमापविधिः तत्र पितामहः तप्तमापस वक्ष्यामि विधिमुद्धरणे शुभम् । कारयेदायसं पात्रं ताम्र वा पोडशाङ्गुलम् । चतुरङ्गुलखातं तु मृण्मयं वापि मण्डलम् ।। इति । अत्राङ्गुले तिर्यकमध्यमययोदराष्ट्रपरिमितं प्राह्यम् । मण्डलं परिमण्डल बर्नुलमिति यावत्। कचित्तु सौवर्ण राजतं वापि तप्तं वा पोडशाङ्गुल मिति पाठः । पूरयेत घृततैलाभ्यां विंशत्या वै पलैस्तु तत् । सुतनिक्षिपेत्र सुवर्णस तु मापकम् ॥ इति । 1 तथा ·१४२ व्यवहारप्रकाशः यथोक्तदिव्यदाने राज्ञः फलमाह नारदः यथोक्तेन विधानेन पञ्च दिव्यानि धर्मवित् । ददद्राजाभियुक्तानां प्रेत्य चेह च नन्दति ।। इति । अन पञ्चसंख्या न विवक्षिता। इति कोशविधिः । अथ तण्डुलविधिः तत्र पितामहः तण्डुलानां प्रवक्ष्यामि विधि भक्षणचोदितम् । चौर्ये तु तण्डुला देया नान्यत्रेति विनिश्चयः॥ अत्र चौर्यग्रहणमर्थविवादोपलक्षणार्थम् । हेमप्रकल्पनामविधाय तदर्धे तण्डुला ज्ञेया' इति प्रागुक्तकात्यायनवचनात् । न चैतद्वचनं चौर्यादिविपये वाऽस्त्विति वाच्यम् । विष सहसेऽपहते 'त्युपक्रम्य चतुःशतेभियोगे तु दातव्यस्तप्तमापकः । त्रिशते तण्डुला ज्ञेयाः ॥ इत्यादिवृहस्पतिवचनोपक्रमविरोधापत्तेः । तस्माद्धनविवादे चोर्यादन्यत्रापि तण्डुला देयाः। अन्यत्रेति स्त्रीसंग्रहणाद्यन्यतमविवादे। कल्पतरुकारप्रभृतयस्तु 'शूद्धे तु तण्डुला देयाः' इति पठन्ति । तथा तण्डुलान्कारयेयुक्तान् शालेर्नान्यस्य कस्यचित् । मृन्मये भाजने कृत्वा आदित्यस्याग्रतः शुचिः ॥ स्नानोदकेन संमिथान् रात्रौ तत्रैव पासयेत् । प्रभाते कारिणो देया आदित्याभिमुसस्य तु ।। 'निः कृत्वा प्राड्मुसाय तु' इति पाठान्तरम् ।। आगाहनादि पूर्व तु कृत्वा रात्रौ विधानतः इति । शुचिर्भूत्वा मावियाको रात्रावादित्यस्य पुरतो नासिदूर तण्डुलानुपकल्प्य धर्मायाहनादि- दयनान्तं सालदिव्यमाधारणं विधि विधाय आदिसामानोटफेन मिश्रितान प्रायधि यासये. दित्यर्थः।

·ततमापविधिः तदनन्तरकृयमाह बृहस्पतिः सोपवासः सूर्यग्रहे तण्डुलान् भक्षयेच्छुचिः ॥ इति । पितामहः प्रामुखोपोषितं स्त्रात शिरोरोपितपत्रकम् । तण्डलान् भक्षयित्वा तु पत्रे निष्ठीवयेत् त्रिधा ॥ भूर्जस्यैव तु नान्यस्य अभावे पिप्पलस तु । शिरोरोपितपन तण्डुलान् भक्षयित्या निष्टीरयेत् । प्रावियाकः भक्षयदिति ण्यन्तणिचि रूपम् । तदनन्तरं शुद्धशुद्धिनिश्चयोपायमाह कात्यायन: देवतास्नानपानीयदिग्धतण्डुलभक्षणात् । शुद्धनिष्ठीवनाच्छुद्धी नियम्योऽशुचिरन्यथा ॥ बृहस्पतिरपि शुद्धः स्वाच्छुद्धनिष्ठीवे रक्तमिश्रे च दोपभाक् । न केवलं लोहितदर्शनेनेवाशुद्धिः, किन्तु निमित्तांतरेणापील्याहतुव॒हस्पतिकात्यायनी लोहितं दृश्यते यस्य हनु तालु च शीर्यति । गावं च कम्पते यस्य तमशुद्धं विनिर्दिशेत् ।। इति । 'इनुजातं च सीदती'त्युदीच्यपाठः । तत्र हनुजातं नामोत्तराधरयामद क्षिणरूपहनुसमूहः । इति तण्डुलविधिः अथ तप्तमापविधिः तत्र पितामहः तप्तमापस्य वक्ष्यामि विधिमुद्धरणे शुभम् । कारयेदायसं पात्रं तानं वा पोडशाङ्गुलम् । चतुरहुलखातं तु मृण्मयं वापि मण्डलम् ॥ इति । 1 • अत्रामुलं तिर्यक् मध्यमययोदराष्ट्रपरिमितं प्राह्यम् । मण्डलं परिमण्डलं घर्तुलमिलि यावत् । कचित्तु 'सौवर्ण राजतं वापि वप्तं चा पोडशाङ्गुल'मिति पाठः । तथा पूरयेत् घृततैलाभ्यां विंशत्या पै पलैस्तु तत् । सुतते-निक्षिपेत्तत्र सुपर्णस्य तु मापकम् ॥ इति ।

·१८४ व्यवहारप्रकाशः बृहस्पतिः समुद्धरेत्तैलघृतात्सुतप्तात्तप्तमापकम् । अङ्गुष्ठागुलियोगेन सत्यमामध्य वीतभीः ।। सत्यमामंत्र्य 'एोहि भगवन्धर्मेत्यादिना मत्रेण सम्बोध्य । अत्र 'समुद्धरे दिति वचना- त्पात्रादुत्क्षेपणमात्रमपेक्षितं, न बहिःप्रक्षेपादरः । पितामहबृहस्पती करायं न धुनेद्यस्तु विस्फोटो वा न जायते । शुद्धो भवति धर्मेण पितामहवचो यथा ॥ कालिकापुराणे न धुनेद्यः कराग्रं तु यस्य रक्तं न जायते । विस्फोटायैस्तथा दोपैः स शुद्धो यस्य चोज्झितम् ।। विस्फोटाधैर्यस्य कराममुज्झितमित्यन्ययः । आदिपदेनोदीरितेतरकरविकारपरिप्रहः । तसमापप्रकारान्तरमाह पितामहः सौवर्णे राजते ताने आयसे मृण्मयेऽपि वा । गव्यं धृतमुपादाय तदनौ तापयेच्छुचिः ॥ सौवीं राजतीं ताम्रीमायसी वा सुशोधिताम् । सलिलेन सकद्धौता प्रक्षिपेत्तत्र मुद्रिकाम् ।। प्रमद्वीचीतरंगाढ्ये अनखस्पर्शगोचरे । परीक्षेतार्द्रपर्णेन चुरुकार सघोपकम् ॥ ततश्चानेन मन्त्रेण सकृतदभिमत्रयेत् । परं पवित्रममृतं घृत त्वं यज्ञकर्मसु । दह पायक पापं त्वं हिमशीतं शुची भव । उपोपितं ततः स्नातमार्द्रवाससमागतम् ॥ प्रायेन्मुद्रिकां तां तु धृतमध्यगत तया । प्रदेशिनी च तस्साथ परीसेयुः परीसकाः ।। यस्स विस्फोटका न स्युः शुद्धोऽसावन्यथाऽशुचिः॥ इति । मात्र प्रदेशिन्यैर मुद्रिकोखरणं फार्यम्, वस्पा एप परीक्षाविधानात् । घृतानुमन्नगं प्राधियाफाईकम् । शोभ्यकर्टकं तु 'त्यमग्ने सर्वभूताना मिति मनकरणकमध्यनुमानगम् । अत्र दिक्पालादिपूजनमप्याचरन्ति पृद्धाः। धर्मयाहनादिप्रविज्ञापयशिरोनिवेशनान्तं फर्म साधारणमेय। इति तप्तमापविधिः ---

·धर्मजदिव्यविधिः
९८५
अथ फालविधिः
तन्त्र बृहस्पतिः
आयसं द्वादशपलं घटितं फालमुच्यते ।
अष्टाङ्गुलं भवेद्दीषं चतुरङ्गुलविस्तृतम् ॥
अग्निवर्णे तु तच्चोरो जिह्वया लेहयेत्सकृत् ।
न दग्धश्वेच्छुद्धिमियादन्यथा तु स हीयते ॥
चोरपदमत्र गोचोरपरम् ।
गोचोरस्य प्रदातव्यं सभ्यः फालावलेहनम् ।
इति वचनात् । अन्ये तु चोरमहणं शोभ्योपलक्षणमित्याहुः । सकृत्पदेन वलेनावृत्तिनिपेधः । इदं
चावलेहनं दिव्यदेशे प्रतिष्ठितानी फालं निक्षिप्य धर्मावाहनादिके शोध्य शिरःपनारोपणान्ते
कर्मणि प्राविवाकेन कृते अनन्तर सुतप्ते कृते 'चममे' इत्यादिनाऽभिमध्य शोध्येन कार्यम् ।
इति फालविधिः
1
अथ धर्मजदिव्यविधिः
सत्र पितामहः
अधुना संप्रवक्ष्यामि धर्माधर्मपरीक्षणम् ।
हन्दणां याचमानानां प्रायश्चित्तार्थिनां नृणाम् ।
हन्तृणामिति । साहसाभियोगेपु याचमानानामित्यर्थाभियोगेषु । प्रायश्चित्तार्थिनामिति
पातकाभियोगेषु ।
राजतं कारयेदर्ममधर्म सीसकायसम् ।
सीसकायसमिति । सीसकं वा आयस वेति ।
लिखेभूर्जे पटे वापि धर्माधर्मों सितासितो ।
अभ्युक्ष्य पञ्चगव्येन गन्धमाल्यैः समर्चयेत् ।।
सितपुष्पस्तु धर्मः खादधमोऽसितपुष्पधृक् ।
एवं विधायोपलिप्य पिण्डयोस्ती निधापयेत् ।।
पिण्डयोरिति । अभ्यन्तर इति शेषः । तौ च समानौ । 'समौ कृत्वा नवे कुम्भे' इति
वक्ष्यमाणयार्हस्पत्यवचनात् ।
२४ व्यव.

·व्यवहारप्रकाशा
गोमयेन मृदा वापि पिण्डौ कार्यों समन्ततः ।
मृद्धाण्डकेज्नुपहते स्थाप्यो चानुपलक्षितौ ॥
उपलिप्ते शुची देशे देवब्राह्मणसन्निधौ ।
आवाहयेचतो देवान् लोकपालांच पूर्ववत् ।।
धर्मावाहनपूर्व तु प्रतिज्ञापत्रर्फ लिखेत् ।
यदि पापविमुक्तोऽहं धर्मस्त्वायातु मे करे ।
अभियुक्तस्तयोधकं प्रगृहीताविलम्बितः ।
धर्म गृहीते शुद्धिः सादधर्मे तु स हीयते ॥
एवं समासतः प्रोक्तं धर्माधर्मपरीक्षणम् । इति ।
वृहस्पतिः
पत्रद्वये लेखनीयौ धर्माधर्मो सितासितौ ।
जीवदानादिकैर्मत्रैर्गायत्र्यायैश्च सामभिः ।।
आमत्र्य पूजयेद्गन्धैः कुमुमैथ सितासितैः ।
अम्युक्ष्य पञ्चगव्येन मृत्पिण्डान्तरितो ततः ॥
समौ कृत्वा नवे कुम्भे स्याप्यो चानुपलक्षितौ ।
ततः कुम्भात्पिण्डमेकं प्रगृहीताविलम्बितः ।
धर्मे गृहीते शुद्धिः स्यात्संपूज्यश्च परीक्षकैः ॥
जीवदानादिकर्मः प्राणप्रतिष्ठादिमत्रः ।
इति धर्मजदिब्यविधिः
अथ शपथविधिः
वत्र नारदः
शपया अपि देवानामृपीणां च महात्मनाम् ।
वसिष्ठः शपथं गेपे यातुधानेषु शब्दितः ।।
महर्षपस्तन्द्रय पुष्कराय नियोधिताः ।
पुः शपथमव्यग्राः परस्परविशुद्धये ॥
अन विष्णुः
सप्यपजातेषु मूल्यं कनकं कल्पपेन । तर कृष्णलोने द्रं दूर्वाकरं शापयेत् ।

·शपथविधिः १८७ द्विकृष्णलोने तिलकरम् । विकृष्णलोने जलकरम् | चतुःकृष्णलोने सुवर्णकरम् । पञ्च- कृष्णलोने सीरोद्धृतमहीकरम् । सुवर्णााने कोशो देयः । शूद्रस्य तथा द्विगुणेऽर्थे यथा- ऽभिहिता समयक्रिया वैश्यस्य त्रिगुणेऽर्थे राजन्यस्य चतुर्गुणेऽर्थे ब्राह्मणस । इति । कृष्णलोने मध्यमयवनयपरिमितकृष्णलान न्यूनेऽर्थे । एवं द्विकृष्णलोनादावपि । बृहस्पतिः सत्यं वाह्नशस्त्राणि गोवीजकनकानि च । देवब्राह्मणपादांश्च पुत्रदारशिरांसि च ॥ एते तु शपथाः प्रोक्ताः स्वल्पेऽर्थे सुकरास्तथा । साहसेष्वभिशापेषु दिव्यान्याहुर्विशोधनम् ॥ इति । स्मृत्यन्तरे निप्के तु सत्यवचनं द्विनिष्के पादलम्भनम् । त्रिकादर्वास्तु पुष्पं स्यात्कोशपानमतः परम् ॥ निष्कशब्देनात्र काश्चनकर्पचतुर्थांशो मुद्रामुद्रितः प्रतिपाद्यते । तत्रापि क्वचिद्देशे निष्कव्यवहारात् । न चतुःसौवर्णिको निष्को विज्ञेयस्तु प्रमाणतः । इति मनूक्तः। तस्य ग्रहणे तन्मूल्यकाञ्चनं कर्पार्थादधिकं भवति । तत्र सत्यवचनविधी 'चतु- गुणेऽर्थे ब्राह्मणत्ये'त्युदाहृतविष्णुवचनविरोधः स्यात् । तस्माद्व्यावहारिकनिष्काश्नयेण सत्य- वचनादिव्यवस्था वोद्धव्येति । सत्येन शापयद्विप्रं क्षत्रियं वाहनायुधैः । गोबीजकाञ्चनैर्वैश्यं शूद्रं सर्वैस्तु पातकैः ।। एतदर्थः साक्षिप्रकरणतोऽनुसन्धेयः । अत्र शुद्धिविभावनामाह मनुः यमिद्धो न दहत्यग्निरापो नोन्मजयन्ति यम् । न चार्तिमृच्छति क्षिप्रं स ज्ञेयः शपथे शुचिः ।। कात्यायनः अर्वाक् चतुर्दशादह्रो यस नो राजदैविकम् । व्यसनं जायते घोरं स ज्ञेयः शपथे शुचिः ॥ इति । अत्राप्यवधिकालनियमः प्रागुदीरितो द्रष्टव्यः । वृथा शपथकरणे दोषमाह मनुः न वृथा शपथं कुर्यात्स्वल्पेऽप्यर्थे नरो युधः वृथा हि शपथं कुर्वन्मेत्य चेह च नश्यति ॥ इति ।

·१८८ व्यवहारप्रकाशा यमः कृत्वा मृपा तु शपथं कीटस्य वधसंयुतम् । अनृतेन च युज्येत वधेन च तथा नरः । तस्मान्न मिथ्या शपथं नरः कुर्याद्यथेप्सितम् ।। अत्र कीटपदं चेतनमात्रोपलक्षणम् । मनुः कामिनीपु विवाहेपु गवां भक्ष्ये तथेन्धने ब्राह्मणाभ्युपपत्तौ च शपथे नास्ति पातकम् ।। दिव्यविशेपेण पराजितस्य दण्डविशेपमाह कात्यायन: विपे तोये हुताशे च तुलाकोशे च तण्डुले । तप्तमापकदिव्ये च क्रमाद्दण्डं प्रकल्पयेत् ।। सहस्रं पट् शतं चैव तथा पञ्च शतानि च । चतुखिदयेकमेकं च हीनं हीनेषु कल्पयेत् ।। इति । अत्र न केवलं पराजयनिमित्तोऽयमेव दण्डः। किन्तु निहवे भावितो दद्याद्धनं राज्ञे च तत्समम् । इत्याद्युक्तदण्डेन समुचितो ग्राह्यः । इति दिव्यप्रकरणम् इति क्रियापादः इति श्रीमन्महीमण्डलान्यण्डलश्रीनागमछारमजानिपमप्रतिज्ञापरिपूरणपरायण- कटिकारकर्णप्रतापलकेश्वरशरणागतराजवनपारपरमवैष्णवरिपुगजसिंहे. स्यादिनिसिलविरदराजीविराजमानमानोसतमहाराजाधिराजनीगृथ्वी. चन्द्रदेवविरचिन धर्मनापकलानिधी महानियन्धे व्यवहार- प्रकादो दिग्यादिनिर्णयो माम पम उठाया।

·। । निर्णयप्रकार: १८९ अथ निर्णयप्रकारः तत्र व्यासः प्रमार्हेतुचरितैः शपथेन नृपाज्ञया । यादिसम्प्रतिपत्त्या चा निर्णयोष्टविधः स्मृतः ॥ प्रमाणपदेनात्र साक्षिभुक्तिलिखितान्यभिधीयन्ते । तेन प्रकारत्रयमुक्तं भवति-हेतुरनु- मानं तर्कश्चेति एकः प्रकारः। चरितं देशद्याचारः । शपथेति । शपथपदं सत्यघटादिसकलदैवि- कक्रियाभिप्रायम् । अमुमेवार्थ विविच्याह स एव लिखितं साक्षिणो भुक्तिः प्रमाणं त्रिविधं स्मृतम् । अनुमानं विदुहेतुस्तकथेति मनीषिणः ॥ देशस्थितिः पूर्वकृता चरितं समुदाहृतम् । अर्थानुरूपाः शपथाः स्मृताः सत्यधटादयः ।। तेपामभावे राजाज्ञां निर्णय तु विदुर्बुधाः । अनुमानमित्यादि । तर्कानुमाने हेतुः इति मन्यन्त इत्यर्थः । बृहस्पतिः धर्मेण व्यवहारेण चरित्रेण नृपाज्ञया । चतुःप्रकारोऽभिहितः सन्दिग्धेऽर्थे विनिर्णयः ।। एतेषां च लक्षणान्याह दोपकारी तु कर्तृत्वं धनखामी स्वयं धनम् । विवाद प्राप्नुयायत्र धर्मेणैव विनिर्णयः ॥ दोपो हिंसा वाक्पारुष्यादिस्तकारी दोपकारी, स यस्मिन्विवादे व्यवहारे चरित्रराज- शासननैरपेक्ष्येण धर्माभिमुखो धर्माद्रीतः सन् स्वकीयं दोपकर्तृत्वं स्वयमेवाङ्गीकरोति, यत्र च धनस्वामी व्यवहारादिप्रयासमन्तरेण धर्माभिमुखाव्यापहारिणः स्वकीयं धनं लमते, स धर्मो नाम निर्णय इत्यर्थः। स्मृतिशास्त्रं तु यत्किञ्चित्प्रथितं धर्मसाधकः । कार्याणां निर्णयार्थे तु व्यवहारः स्मृतो हि सः ॥ धर्मशास्त्रोदीरितमाध्यान्तरानुसारेण निर्णयो व्यवहारो नाम निर्णय इत्यर्थः । यद्यदाचर्यते येन धयं वाऽधर्म्यमेव वा । देशस्याचरणानित्यं चरित्रं तत्प्रकीर्तितम् ।। तदनुसारी चरितनिर्णयोऽपि तथैव प्रकीर्तित इत्यभिप्रायः । , ·१९० व्यवहारप्रकाशः न्यायशास्त्रविरोधेन देशदृष्टस्तथैव च । यं धर्म स्थापयेद्राजा न्यायं तद्राजशासनम् ।। न्यायशास्त्रविरोधेन देशदृष्टेः प्रमाणविरुद्धदेशाचारेणेत्यर्थः । धर्म च व्यवहारं च चरित्रं वापि लोपयेत् । स्थित्यै यत्स्थापयेद्राजा धयं तद्राजशासनम् ॥ चरित्रं वापि लोपयन् चरित्रमपि त्यजन्नित्यर्थः । अत्रैकैकप्रकारस्य पुनद्वैविध्यमाह वृहस्पतिः एकैको द्विविधः प्रोक्तः क्रियाभेदान्मनीपिभिः । अपराधानुसारेण दण्डोच परिकल्पितः । इति । द्वैविध्यं चात्रैव दर्शितम् सम्पम्विचार्य कार्ये तु युक्त्या संपरिकल्पितम् । परीक्षितं च शपथैः स ज्ञेयो धर्मनिर्णयः ॥ प्रतिवादी प्रपद्येत यत्र धर्म्यः स निर्णयः । दिव्यैर्वा शोधितः सम्यक् द्वितीयः स उदाहतः॥ सह तत्त्वानुसारेण कृतः प्रथमो धर्माख्यनिर्णयः । विना तत्त्वानुसारेण सत्योत्तरेण या दिव्यप्रमाणेन कृतो द्वितीय इत्यर्थः । प्रमाणनिश्चितो यस्तु व्यवहारः स उच्यते । वास्छलानुत्तरत्वेन द्वितीयः प्रकीर्तितः ।। प्रमाणमत्र मानुपं विवक्षितम् । दिव्यनिश्चयस्य धर्मनिर्णयकोटित्वात् । वाक्छलेति । वाक्छलानुत्तरत्वेन वाक्छलेनानुत्तरत्वेने या द्विः निश्चितो द्वितीयो व्यवहार इत्यर्थः । अनुमानेन निर्णीतं चरित्रमिति कथ्यते । देशस्थित्या द्वितीयस्तु शास्त्रविद्भिरुदाहृतः ॥ अनुमानं लिङ्गमुल्काहस्तत्वादि । प्रमाणसहिताद्यस्तु राजाज्ञा निर्णयः स्मृतः । शास्त्रसभ्यविरोधेन तथाज्यः परिकीर्तितः ।। प्रमाणसहिता राजाज्ञा आयो निर्णय इत्यन्वयः । शास्त्रसभ्यविरोधेन शास्त्राणां सभ्यानां च परस्परं विपत्ती । पेचित्तु 'प्रमाणरहितो यस्तु राजाज्ञो निर्णयः स्मृतः' इति पठन्ति । तर प्रमाणपदं प्रागुदाहनव्यासपचनोतहेतुचरितशपधानामुपलक्षणम् । तेनविरहितो राजाशा. निर्णयः । एतेननदु भवति-यत्र लिसितादिशपधान्तनियाभायतन्त्र शास्त्राविरुद्धो राजारयो निर्णयो भवति । लिसितादीन भिधाय 'तेपामभावे राजा ति प्रागुदाहृतयचनात् ।

·निर्णयबलाबलम् १९१ नारदः तत्र सत्ये स्थितो धर्मो व्यवहारस्तु साक्षिषु । चारित्रं पुस्तकरये राजाज्ञायां तु शासनम् ।। बृहस्पतिः य एवं वेचि नृपतिनिर्णयं तु चतुर्विधम् । सोऽस्मॅिल्लोके यशः प्राप्य याति शमसलोकताम् ।। इति । , अथ निर्णयबलाबलम् तन नारदः धर्मश्च व्यवहारश्च चरित्रं राजशासनम् । चतुष्पाद्वयवहारोऽपमुत्तरः पूर्वाधः ॥ उत्तरः पूर्वयाधक इति । धर्मवाधको व्यवहारः, साधकं चरित्रं, एतद्वाधकं राज- शासनमित्यर्थः। व्यवहारस्य स्वरूपनिरूपणपूर्वकं धर्मयाधकत्वमाह बृहस्पतिः शास्त्रं केवलमाश्रित्य क्रियते यत्र निर्णयः । व्यवहारः स विज्ञेयो धर्मस्तेनामहीपते ॥ धर्मोऽत्र धर्मशब्दवाच्ये निर्णयः । तेन व्यवहारेण । अवहीयते याभ्यते । अत्र यद्यपि युस्यादिभिः सम्यग्मिचारितकार्यनिर्णयस्य दिव्यनिर्गीनस्यापि धर्मशब्दयाच्य तथापि पूर्व स्पैर पाध्यत्यम, न दिव्यनिर्णीतस्य । तथा चकात्यायन: युक्तियुक्तं तु कार्य यदिव्यं यत्र तु वर्जितम् । धर्मस्तु व्यवहारेण बाध्यते तत्र नान्यथा । इति । वृहस्पतिः देशस्सित्यनुमानेन नेगमानुमतेन च । क्रियते निर्णयस्ता व्यरहारस्तु याप्यते ॥ नेगमाः पौरखमिजः । अत्र न सर्वत्र व्यवहारबरिनेग याभ्यते, किन्तु पचिदित्याह कात्यायन: प्रतिलोमप्रमतेषु तथा दुर्गनियासिषु । विरुद्ध नियतं प्राहुलं धर्मेण विचालयेत् ।। .

·१९२ व्यवहारप्रकाशः - निर्णय तु यदा कुर्यात्तेन धर्मेण पार्थिवः । व्यवहारथरित्रेण तदा तेनैव वाध्यते ।। प्रतिलोमप्रसूतेपु संकरोत्पन्नेषु । विरुद्धं शास्त्रविरुद्धम् । नियतं पारम्परितम् । तेन धर्मेण देशाचारस्वरूपेण । स चिरोधी व्यवहारो वाध्यते । बृहस्पतिः विहाय चरिताचारं यत्र कुर्यात्पुनर्नृपः । निर्णयं सा तु राजाज्ञा चारित्र्यं वाध्यते तया ॥ चरिताचारं पारम्पर्यागताचारम् । अत्र चरित्रस्य वाध्यत्वं न्यायविरुद्धस्यैव, नान्यस्य । तथोकं कात्यायनेन विरुद्ध न्यायतो यत्तु चरित्रं वाध्यते नृपैः । एवं तत्र निरस्यं तु चरित्रं तु नृपाज्ञया ॥ इति । यत्र तु न्याययोः शास्त्रयोर्या परस्पर विरोधस्तत्रापि राजाज्ञयैवेति प्रागुक्तमेव । अन्ये तु 'धर्मश्च व्यवहारश्चे'त्यादौ उत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वयाधकत्वं न सार्वत्रिकम् , किन्तु काचित्कमित्याहुः । यथा केनचिदुत्कृष्टेनान्तःपुरचारिणा मोहात्कथंचिन्नपकलत्रादेः केलिभूपणवासःस्पर्शादि कृत्वा- ऽभियुक्तो भुजादिभगभयादपलपति । तत्र तद्वृत्तान्तविदोऽपि राज्ञा साक्षित्वेन पृष्टाः सन्तो वर्णिनां हि वधो यत्र तत्र साक्ष्यनृतं वदेत् । इति वचनमाकलय्यास्य वधो मा भूदिति नायमपराधस्य कर्तेति मिथ्या साक्ष्यं यदा युस्तत्र धर्मो व्यवहारेण वाध्यते । व्यवहारोऽपि क्वचिचरित्रेण बाध्यते । यथा । यदा पर- दाराभिगमनं कृतमनेनात्र साक्षिणोऽपि सन्तीति केनचिदाभीरादिनाऽभियुक्तो ब्रूते सत्यमेत. त्साक्षिभापितं च । तथापि नाहं दण्डनीयश्चरित्रवलादिदं कृतं निवेशितं च पुस्तके राज्ञेति तत्र चरित्रेण व्यवहारो बाध्यते । युक्तं चात्र चरित्रेण बाधनं व्यवहारस्य । ग्रामगोष्ठपुरश्रेणिसार्थसेनानियासिनाम् । व्यवहारश्चरित्रेण निर्णतच्यो बृहस्पतिः ।। इति वचनात् । कचिचरित्रमपि राजाज्ञया बाध्यते । यथा-कुलगृहाभ्यन्तरे केनचिद्राज- पुरुषेण प्रवेष्टव्यमितीदृशं चरित्रं कृतम् । ततो राजा कश्चिदपराधिनं कुलगृहं प्रविष्टं ज्ञात्वा खपुरुषमादिशति, एतद्ई प्रविश्यापराधिनमानयेति-तत्र चरित्रमपि राजशासनेन वाध्यते, दुष्टनिग्रहस्यावश्यकर्तव्यत्वेन चरित्रतो राजशासनस्याधिकत्वात् । योजयन्ति चास्मिन्नर्थे 'शास्वं केवलमाश्रित्ये'त्यादीनि प्रागुदाहृतवृहस्पतिवचनानीति । ।

·निर्णीतकृत्यम् अथ निर्णीतकृत्यम् तत्र नारदः खपमभ्युपपन्नोऽपि खचर्यावसितोऽपि सन् । क्रियावसन्नोऽप्यर्हेत परं सम्यावधारणम् । सम्यैरवहितः पश्चाद्राज्ञा शास्त्रश्च शाखतः ।। इति । स्वयमभ्युपपन्नः आत्मनेवाङ्गीकृतपराजयः । स्वचर्यावसितः स्वचेष्टया वैवर्यस्वेद- कम्पादिकाया भगितयाऽवधारितः । क्रियावसन्नः क्रियया साक्षादिकया प्राप्तावसादः, प्राप्त- पराजय इति यावत् । परं सभ्यावधारणम् । अनन्तरं सभ्यानां समवेतानामैकमयेन पराजितो- ऽयमिति कीर्तनम् । याज्ञवल्क्यः निवे भावितो दद्याद्धनं राज्ञे च तत्समम् । मिथ्याभियोगी द्विगुणमभियोगानं हरेत् ॥ वादिनाऽभियोगे कृते प्रतिवादी यद्यपद्भुते तदा वादिना साक्ष्यादिभिरंगीकारितः प्राकृतं धनमर्थिने तत्समं राज्ञे दण्डं दद्यात् । अथ कथमपि वाद्यभियुज्य साधयितुं न शक्रोति तदा स एव मिथ्यावादीति प्रकृतधनद्विगुणं धनं राज्ञे च दण्डं दद्यात् । कारणप्राच्यायोत्तरयोरपीदमेव योज्यम् । तत्र वाद्येवापह्नववादीति प्रतिवादिना भावितो राजे प्रकृतधनसमं दण्डं दद्यात् । अथ प्रतिवादी कारणं प्राङ्न्यायं भवितुं न शक्नोति तदा स एव मिथ्याभियोगीति राज्ञे द्विगुणं दण्डं दद्यात् । अर्थिने च प्रकृतमर्थम् । सम्प्रतिपत्त्युत्तरे तु दण्डाभाव एव । इदं तु ऋणादानविषय- मेव । पदान्तरे तु तत्र तत्र दण्डप्रतिपादनात् साहसादिषु चास्यासंभवाच । अर्थेऽपव्ययमानं तु करणेन विभावितम् । दापये निकस्वार्थ दण्डलेशं च शक्तितः। अर्थे अर्थविषये । अपव्ययमानं निढुवानम् । करणेन लिखितादिक्रियायाम् । दण्डलेश घ । यावता पुनरपहवं न कुर्यात् । शचितो वित्तानुसारेण स एव यो यावनिढुवीतार्थ मिथ्या यावति वा वदेत् । तौ नृपेण धर्मज्ञौ दाप्यौ तद्विगुणं दमम् ॥ इदं चाशयदोषमूलकविवादप्रवृत्तविषयम् । आशयदोपव्यतिरेकेण तु दारिद्रयविस्मरणा- दिना अपह्नवविपये दण्डलेशं च शक्ति इत्यवगन्तव्यम् । याज्ञवल्क्यः शात्वाऽपराधं देशं च कालं बलमथापि च । वयः कर्म च विचं च दण्डं दण्ट्येषु पाठयेत ।। १५व्यव.

·व्यवहारप्रकाश: व्यासः निहते तु यदा वादी स्वयं तत्प्रतिपद्यते । ज्ञेया सा प्रतिपत्तिस्तु तवा? विनयः स्मृतः ।। यत्र पूर्वनिगुते पश्चात्प्रतिपद्यते तत्रार्थो दण्ड इत्यर्थः । एवं च पूर्वमेव सम्प्रतिपत्ती दण्डाभाव एवेत्युक्तं भवति । दण्डस्यापराधाधीनत्वात्तत्र चापराधाभावादिति । शूद्रादीनाम- स्कृष्टमिथ्याभियोगे दण्डमा नारदः मिथ्याभियोगिनो ये स्युर्द्विजानां शूद्रयोनयः । तेषां जिह्वां समुत्कृत्य राजा शूले निवेशयेत् ।। याज्ञवल्क्यः निडुते लिखितं नैकमेकदेशविभावितः । दाप्यः सर्व नृपेणार्थ न ग्राह्यस्त्वनिवेदितः ॥ अस्यार्थः-नैकं अनेकं सुवर्णरजतताम्रादिप्रतिज्ञाकाले यद्यर्थिना लेसितं प्रत्यर्थी निद्भुते सर्वस्मिन्प्रतिज्ञाते मिथ्येतदिति प्रतिवक्ति । अर्थिना मुवर्णाद्यन्यतमवस्तु साक्ष्यादिभिरङ्गीकारितः। प्रत्यर्थी सर्वमेव प्रतिज्ञातार्थ नृपेणार्थिने दाप्यः । तत्रापि न प्राह्यस्त्वनिवेदितः । पूर्वप्रतिज्ञाकाले अनिवेदितः अनुपन्यस्तो मया तदा विस्मृत इति पश्चान्निवेद्यमानोऽपि नृपेण न दाप्य: 1 नारदः अनेकार्थाभियुक्तेन सर्वार्थव्यपलापिना । विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥ कात्यायनोऽपि सर्वापलापं यः कृत्वा मिथ्याऽल्पमपि संवदेत् । सर्वमेव तु दाप्यः सादभियुक्तो बृहस्पतिः ॥ अन बृहस्पतिग्रहणमादरार्थम् , नारदयाज्ञवल्क्यादिभिरप्यभिहितत्वात् । न केवलं वाचनिकीय व्यवस्था, किन्तु एकदेशे प्रतिवादिनो मृपावादित्वे निश्चयेनापरभागेऽपि सत्यवा- दिवा(')सम्भवादेवं तर्कापरनामसंभावनाप्रत्ययानुगृहीतयाज्ञवल्क्यादिवचनान्नृपेण सर्वम- प्यर्थ दापनीय इति निर्णयः। एवं च तर्कानुगृहीतवचनानुसारेण निर्णये क्रियमाणे फचिद्वस्तुतोऽन्य- थात्वेऽपि न निर्णेतृणां दोपभाक्त्यम् । 'न्यायाधिगमे तर्कोऽभ्युपाय' इत्यादभिधाय तस्माद्राजा. चार्यावनिन्द्यादिति गौतमेनोपसहृतत्वात् । न त्वेतेपां वचनानां प्रागुक्तार्थाभिधाने धर्मनिर्णा- यकता न स्यात् । 'छलं निरस्य भूतेनेति वचनादेतेपां तु छलानुसारेणैव निर्णयकत्वात् । सत्यम् , केलं शास्त्रमाश्रित्य क्रियते यत्र निर्णयः । व्यवहारः स विज्ञेयो धर्मस्तेनावहीयते ॥ इति प्रागुदाहृतवृहस्पतिवचनेन धर्मनिर्णयस्य बाधितत्वात् । यत्तु ·- निर्गीतकृत्यम् अनेकार्थाभियोगेऽपि यावत्संसाधयेद्धनी। साक्षिभिस्तावदेवासौ लभते साधितं धनम् ॥ इति कात्यायनवचनं, तत्पुत्रादिदेवपित्राणविषयम् । तत्र वक्ताभियोगे न जानामीत्याा- सरं ददत्सुत्रादिर्न निरयादी त्वेकदेशविभावितोऽपि न कचिदसत्यवादीति निहुते लिखितं नैक- मित्यादि शास्त्रं न प्रवर्तते । तत्र तत्र स्वनिहनाभावादिति । अन्ये त्याहुः-पात्रकदेशग्रहणविभा- धनं तदनैक्यदेशग्रहणाविनाभूतं तत्र 'निद्भुते लिसित मित्यादि द्रष्टव्यम् । यथा सुवर्णाद्यनेकयस्तु- सहित पात्रं चौरेणापहृतं तत्रैकदेशस्यापि सुवर्णाद्यन्यतमस्य विभावने सर्वमेव देयम् । तदितर- विषये कात्यायनवचनादर इति । अपरे पुनः सपणविवादे एकदेशविभावनेऽपि सकलं मया देयमिति यत्र याद्यङ्गीकरोति तद्विषयं याज्ञवल्क्यादिवचनमित्याहुः । वेचित्तु यत्र दुष्टाशय- स्वस्य दाढ्यं तद्विपयं याज्ञवल्क्यवचनं, कात्यायनवचनं तु तद्विपरीतविपर्य व्याचक्षते । याज्ञवल्क्यः सपणश्चेद्विवादः स्यात्तत्र हीनं तु दापयेत् । दण्डं च स्वपणं चैव धनिने धनमेव च ॥ सपण इति । पणनं पणः, पणेन सह वर्तत इति सपणः । हीनं पराजिवं दण्ड तत्त- प्रकरणोक्तम् । स्वपणं स्वकृतपणं राज्ञे दापयेत् । घनिने धनं दापयेद्राजा यन तु कोपावेशादिना यद्यहमन पराजितो भवामि तत्ते यद्धनं ददानीत्यादि प्रतिजानीते, इतरस्तु न किञ्चिचत्रापि पणप्रतिज्ञावाद्येव हीनत्वे सपणं दण्डं दाप्यः । इतरस्तु हीनो दण्डमेव दाप्यः। यत्र त्वेकोऽधिकं इतरस्तु न्यून पणं प्रविजानीते, इतरतु न किञ्चित्तत्रापि पणप्रतिज्ञावाद्येव हीनत्वे सपणं दण्डं दाप्यः । इतरस्तु हीनो दण्डमेव दाप्यः। यत्र स्वेकोऽधिकं इतरस्तु न्यून पणं प्रतिजानीते तत्रापि खकृतमेव पणं स दण्डं दाप्यः । अत्र सपणश्वेदिति वदता पणरहितोऽपि विवादो दर्शितः । बृहस्पतिः अपराधानुरूपश्च दण्डोज परिकल्पितः ॥ इति । इति निर्णीतकृत्यम्

·व्यवहारप्रकाश
अथ जयिप्रतिपत्तिः
तत्र जयिशब्दार्थमाह बृहस्पतिः
प्रतिज्ञाभावनाद्वादी प्राचिवाकादिपूजनात् ।
जयपत्रस्य चादानाजयी लोके निगद्यते ॥
भावनं स्थापनम् । प्रावियाकादिपूजनं प्रावियाकादिकृतः सत्कारः। आदानं ग्रहणम ।
जयपनदानं च राज्ञा कार्यम् ।
तथा व्यासः
व्यवहारान् स्वयं दृष्ट्वा श्रुत्वा वा प्राविवाकतः ।
जयपत्रं ततो दद्यात्परिज्ञानाय पार्थिवः ॥
जयपत्रं च वादिसाधितार्थप्रदापनादिपुरःसरं देयम् ।
तथा च कात्यायन:
सिद्धनार्थेन संयोज्यो वादी सत्कारपूर्वकम् ।
लेख्यं तदर्थसंयुक्तं तस्मै दद्याच पार्थिवः ॥
बृहस्पतिः
पूर्वोत्तरक्रियायुक्तं निर्णयान्तं यदा नृपः।
यद्दद्याद्वादिने लेख्यं जयपत्रं तदुच्यते ।।
पूर्वोत्तरक्रियायुक्तमिति वृत्तार्थोपलक्षणार्थम् , यतः स एव
यद्वृत्तं व्यवहारेषु पूर्वपक्षोत्तरादिकम् ।
क्रियावधारणोपेतं जयपत्रेऽखिलं लिखेत् ॥
जयपत्रलेखनविस्तरस्तु लिखितप्रकरणेऽवगन्तव्यः ।
कात्यायनः
निरस्त लिखितं यत्तु तत्तु सद्यो विनाशयेत् ।
पश्चात्कारक्रिया वाथ निरस्येत्तं न संशयः॥
निरस्ता तु क्रिया यत्र प्रमाणेनेव वादिना ।
पश्चात्कारो भवेत्तत्र न सर्वासु विधीयते ॥
दासस्त्रीभूगृहारामलेखकानां पराजये ।
एतेष्वेव सदा देयः पश्चात्कारस्तु पार्थिवैः ॥ इति ।
पश्चात्कारक्रिया निर्णयानन्तरक्रिया जयपत्रादिका । प्रमाण साक्षादि क्रिया । एतेष्वेवे-
त्युपलक्षणम् ।

·पुनन्यायः अथ पुनन्यायः तत्र नारदः स्त्रीपु रात्रौ वहिर्दामादन्तर्वेश्मन्यरातिषु । व्यवहारः कृतोऽप्येषु पुनः कर्तव्यतामियात् ॥ इति । रहसि रूयादिभिनिर्णीतो व्यवहारः पुनर्विचारणीयः, तत्रानानपक्षपातयोः सम्भवात् । वथा वलात्कारादिना निर्णीतोऽपि व्यवहारो निवर्तनीयः पुननिर्णतव्यश्च । याज्ञवल्क्यः पलोपाधिविनिर्वृत्तान् व्यवहारानिवर्तयेत् । इति । ततः पश्चाद्वयवहारं प्रवर्तयेदित्यभिप्रायः, व्यवहारकर्तृवैगुण्येऽपि व्यवहारो निवर्तनीयः । तथा च स एव खीनकर्मवरागारपहि-शत्रुकृतांस्तथा । मनोन्मचार्तव्यसनिवालभीतादियोजितः । असंबद्धकृतश्चैव व्यवहारो न सिध्यति ॥ इति । नक्तं रात्रावस्तीभिरपि । अन्तरागारे गृहाभ्यन्तरे । पहिर्गमादिभ्यः । शत्रुभिश्च कृतान् व्यवहारान् निवर्सयेदिति सम्बन्धः । असम्वद्धः अर्थिप्रत्यर्थिसम्बन्धरहितः । तीरितं चानुशिष्टं च यत्र वचन यद्भवेत् । कृतं तद्धर्मतो विद्यान्न तद्भूयो निवर्तयेत् ॥ इति । तीरितमिति । पारतीर कर्मसमाप्ती' इत्यस्य निष्टान्तस्य रूपम् । तेन निर्णी समापित- मित्यर्थः । अनुशिष्टं साक्षिवाक्यादयधारितम् । एतच्च स्त्रीकृतत्यादित्वनिर्वृत्तिहेत्वभावविषय एव उत्सर्गमात्रमिति घोद्धव्यम् । अत एवैतस्यापवादमाह बृहस्पतिः कुलादिभिर्निचितेऽपि न संतोपं गतस्तु यः । विचार्य तत् कृतं राजा कुकृतं पुनरुद्धरेत् ।। विहितनिर्गनिर्णीतेऽपि व्यवहारे समाप्तिरन्यायेनेति यदि यादी मन्यते तदा पुनायः कार्यः । अन्यथाद्रष्टत्यनिश्चये पूर्वन्यायदर्शिनो दण्डनीयाः । तथा च नारदः दुर्दृष्टे व्यवहारे तु सम्पास्ते दण्डमाप्नुयुः । नहि जातु विना दण्डं कथिन्मार्गेऽवतिष्टते ॥ इति । जेतुरन्यथादर्शनाप्रयोजकत्वे सभ्या एव दण्डनीया इत्यभिप्रायः । तापोजफत्ये तु 1 सोऽपि दण्ड्यः ।

·व्यवहारप्रकाश अत एव वृहस्पतिः निश्चित्य बहुभिः सार्धं ग्रादाणैः शास्त्रपारगैः । दण्डयेजयिना साकं पूर्वसम्यांस्तु दोपिणः ॥ जयिना साकं सभ्यदण्डनं सभ्यनिरुपणप्रस्तायोतविधिना कार्यम। तथा च याज्ञवल्क्यः दुर्दष्टांस्तु पुनदृष्ट्वा व्यवहारान्नृपेण तु | सभ्याः सजयिनो दण्ट्या विनादाद्विगुणं दमम् ॥ इति । दुर्दृष्टान् सजयिसभ्यदोपेणेत्यर्थः । यदा तु साक्षिदोपेण व्यवहारस्य दुईष्टता तदा साक्षिदण्डप्रकरणोक्तविधिना साक्षिण एव दण्ड्याः । न जयी नापि सभ्याः । यदा पुनः स जयी साक्षिदोपेण तदा त एव दण्ड्याः । न सभ्या इत्यभिप्रायः । अयं च याद्यसंतोषवशात् प्रवृत्तः पुनायः पूर्व कृतस्य निर्णयस्याभासत्यनिश्चये । अनाभासत्वे तु न्यायस्य नारदेनोक्त द्रष्टव्यम् । यथा तीरितं चानुशिष्टं च यो मन्येत विधर्मतः । द्विगुणं दण्डमास्थाय तत्कार्य पुनरुद्धरेत् ।। विधर्मतः धर्मशास्त्रविरोधतः । अत्र कृतमिति शेपः । यो वादी सम्यमिर्णीतमप्योद्धत्या- द्धर्मशास्त्रविरोधेन कृतमिति मन्यत इत्यर्थः । याज्ञवल्क्यः यो मन्येताजितोऽस्मीति न्यायेनापि पराजितः । तमायान्तं पुनर्जित्वा दापयेद्विगुणं दमम् ॥ अयं च सदण्डः पुनायो नृपसहित एव सभान्तरे, नृपस्यैय दण्डाहणाधिकारात् । नृपरहिते तु समान्तरे दण्डविहीन एप पुनायः । अत एव स्मृत्यन्तरे न्यायापेतं यदन्येन राज्ञा ज्ञानकृतं भवेत् । तदप्यन्यायविहितं पुनाये निवेशयेत् ।। इति । यञ्चोक्तं पितामहेन ग्रामे दृष्टः पुरं यायात् पुरे दृष्टस्तु राजनि । राज्ञा दृष्टः कुदृष्टो वा नास्ति तस्य पुनर्भः ॥ इति, तदुत्कृष्टराजान्तरसमाविषयम् । नारद: साक्षिसभ्यावसन्नानां दूषणे दर्शनं पुनः । इति ।

·कृतनिवृत्तिः अस्वार्थ:-साझिसभ्यद्वारेण प्राप्तावसादानां साक्षिसभ्यदूषणे ज्ञाते सति पुनर्व्यवहार- दर्शन कार्यमिति । पुनायस्य कचिदपवादमाह स एय खचर्यावसितानां तु प्रोक्तः पौन वो विधिः । इति । स्वचर्यावसितमः स्वव्यापारेण परस्परविरुद्धभापणादिना पराजिताः । पौनर्भयो विधिः पुनाया। बृहस्पतिः पलायनानुत्तरत्वादन्यपक्षाश्रयेण च । हीनस्स गृह्यते वादो न स्ववाक्यजितस्य च ॥ मन मनुः अमात्याः प्रादिवाको या ये कुर्युः कार्यमन्यथा । तत्स्वयं नृपतिः कुर्यात्तान्सहस्रं च दण्डयेत् ॥ इति । इति पुमायः अथ कृतनिवृत्तिः तत्र मनुविष्णू यस्मिन्यस्मिन्विवादे तु कौटसाक्ष्यं कृतं भवेत् । तत्तत्कार्य निवर्तेत कृतं चाप्यकृतं भवेत् ।। मनुनारदी सत्या न भाषा भवति यद्यपि सात्प्रतिष्ठिता | बहिब्राप्यते धर्मानिपताब्यावहारिकात् ।। नियतव्यावहारिकधर्मवाह्यविषयया भापा लेख्यादिप्रमागयत्तया प्रतिष्टिताऽपि न सत्या भवति । योऽनयाऽर्थः प्रतिपाद्यते नासावनुष्ठेय इत्यर्थः । यथा सान्ययं कश्चिदभियुक्त अनेन मे सर्वस्वं दत्तमित्येवमादिः । नारदः यद्वालः कुरुते कार्यमस्वतत्रः स एव च । कामक्रोधाभिभूतार्तभयव्यसनपीडिताः । रागद्वेपपरीताश्च ज्ञेयास्त्वप्रकृतिं गताः ॥ अवतम्रग्रहणाद्वाललाभेऽपि बालपणं पिचोरभावेऽपि तस्यास्वातन्त्र्यप्रतिपादनार्थम् ।

·व्यवहारप्रकाशः । 1 अत एव बृहस्पतिः निश्चित्य बहुमिः साधं ब्राह्मणैः शास्त्रपारगैः । दण्डयेजयिना सार्क पूर्वसम्यांस्तु दोपिणः ।। जयिना साकं सभ्यदण्डनं सभ्यनिरुपणप्रस्तायोतविधिना कार्यम । तथा च याज्ञवल्क्यः दुर्दष्टांस्तु पुनदृष्ट्वा व्यवहारान्नृपेण तु | सम्पाः सजयिनो दण्ड्या विवादाद्विगुणं दमम् ॥ इति । दुर्दृष्टान् सजयिसभ्यद्रोपेणेत्यर्थः । यदा तु साक्षिदोपेण व्यवहारस्य दुर्दृष्टठा वदा साक्षिदण्डप्रकरणोक्तविधिना साक्षिण एव दण्ड्याः । न जयी नापि सभ्याः । यदा पुनः स जयी साक्षिदोपेण तदा त एय दण्ड्याः । न सभ्या इसभिप्रायः । अयं च वाद्यसंवोपवशात् प्रवृत्तः पुनायः पूर्व कृतस्य निर्णयस्याभासत्यनिश्चये । अनाभासत्वे तु न्यायस्य नारदेनोक्तं द्रष्टव्यम् । यथा तीरितं चानुशिष्टं च यो मन्येत विधर्मतः । द्विगुणं दण्डमास्थाय तत्कार्य पुनरुद्धरेत् ॥ विधर्मतः धर्मशास्त्रविरोधतः । अत्र कृतमिति शेपः । यो वादी सम्यग्निर्णीतमप्योद्धत्या- धर्मशास्त्रविरोधेन कृतमिति मन्यत इत्यर्थः । याज्ञवल्क्यः यो मन्येताजितोऽस्मीति न्यायेनापि पराजितः । तमायान्तं पुनर्जित्वा दापयेद्विगुणं दमम् ॥ अयं च सदण्डः पुनन्यायो नृपसहित एव समान्तरे, नृपस्यैव दण्डप्रणाधिकारात् । नृपरहिते तु समान्तरे दण्डविहीन एव पुनायः । अव एव स्मृत्यन्तरे न्यायापेतं यदन्येन राजा ज्ञानकृतं भवेत् । तदप्यन्यायविहितं पुनाये निवेशयेत् ।। इति । यञ्चोकं पितामहेन ग्रामे दृष्टः पुरं यायात् पुरे दृष्टस्तु राजनि । राजा दृष्टः कुदृष्टो वा नास्ति तस्य पुनर्भवः ॥ इति, तदुत्कृष्टराजान्तरसमाविषयम् । नारदः साक्षिसम्यावसन्नानां दपणे दर्शनं पुनः । इति ।

·कृतनिवृत्ति १९९ अस्वार्थ:-साक्षिसभ्यद्वारेण प्राप्तावसादानां साक्षिसभ्यदूपणे ज्ञाते सति पुनर्व्यवहार- दर्शन कार्यमिति । पुनायस्य क्वचिदपवादमाह स एव स्वचर्यावसितानां तु प्रोक्तः पौनर्भवो विधिः । इति । खपर्यावसिताः स्वव्यापारेण परस्परविरुद्धभापणादिना पराजिताः । पौनर्भवो विधिः पुनायः । बृहस्पतिः पलायनानुत्तरत्वादन्यपक्षाश्रयेण च । हीनस्य गृह्यते वादो न स्ववाक्यजितस्य च ॥ अन्न मनुः अमात्याः प्राश्चिवाको वा ये कुर्युः कार्यमन्यथा । तत्वयं नृपतिः कुर्यात्तान्सहस्रं च दण्डयेत् ॥ इति । इति पुनायः अथ कृतनिवृत्तिः तत्र मनुविष्णू यस्मिन्यस्मिन्विवादे तु कौटसाक्ष्यं कृतं भवेत् । ततत्कार्य निवर्तेत कृतं चाप्यकृतं भवेत् ॥ मनुनारदी सत्या न भाषा भवति यद्यपि स्यात्प्रतिष्ठिता । बहिश्वेदाप्यते धर्मानियतायावहारिकात् ॥ नियतव्यावहारिकधर्मबाह्यविषयया भापा लेख्यादिप्रमागवत्तया प्रतिष्ठिताऽपि न सत्या भवति । योऽनयाऽर्थः प्रतिपाद्यते नासावनुष्ठेय इत्यर्थः । यथा सान्वयं कश्चिदभियुक्त अनेन मे सर्वखं दत्तमित्येवमादिः। नारदः यद्वालः कुरुते कार्यमस्वतन्त्रः स एव च । कामक्रोधामिभूताभियव्यसनपीडिताः । रागद्वेषपरीताश्च ज्ञेयास्त्वप्रकृतिं गताः ॥ अवतप्रग्रहणाद्वाललाभेऽपि वालग्रहणं पिरोरभावेऽपि तस्यास्वातपातपानाम् ।

·२०० व्यवहारप्रकाशः मनुः योगाधमनविक्रीतं योगदानप्रतिग्रहम् । यत्र वाप्युपधिं पश्येत्तत्सर्व विनिवर्तयेत् ॥ योगश्छम, स च परकीयधनस्यात्मीयत्वापादकत्वभावेऽपि याचितकादिना स्वहस्त- गतत्वादिसम्बन्धः । आधमनं बन्धककरणम् । योगेनाधमनं योगाधमनम् । एवं योगविक्रीता- दावपि विज्ञेयो विग्रहः । उपधिश्छलम् । तथा मत्तोन्मत्तााध्यधीन लेन स्थविरेण वा । असम्बद्धकृतश्चैव व्यवहारो न सिध्यति ॥ अध्यधीनो दासः । असम्बद्धः व्यवहारानुकूलविषयसम्बन्धशून्यः । नारदः तथा दासकृतं कार्यमकृतं परिचक्षते । अन्यत्र स्वामिसन्देशान्न दासः प्रभुरात्मनः । पुत्रेण च कृतं कार्य यत्स्यादच्छन्दतः पितुः । तदप्यकृतमेवाहुर्दासः पुत्रः स्मृतौ समौ ॥ इति । अच्छन्दतः इच्छां विना । इदं च कुटुम्बभरणव्यतिरिक्तकार्यविषयम् । एतच 'कुटु- म्वार्थेऽध्यधीनोऽपी'त्यत्र वक्ष्यते । कात्यायन: न क्षेत्रगृहवासानां दानाधमनविक्रयाः । अस्वतत्रकृताः सिद्धि प्रामुयु नुवर्णिताः ।। नानुवर्णिताः स्वतन्त्रेण अननुमताः । अत्र विशेपमाह नारदः स्वीकृतान्यप्रमाणानि कार्याण्याहुरनापदि । विशेषतो गृहक्षेत्रदानाधमनविक्रयाः ।। तान्येव तु प्रमाणानि भर्ता यद्यनुमन्यते । पुत्रः पत्युरभावे तु राजा च पतिपुत्रयोः ।। कुले ज्येष्ठस्तथा श्रेष्ठः प्रकृतिस्थश्च यो मतः । तत्कृतं स्यात्कृतं कार्य नास्वतत्रकृतं कृतम् ।। अनापदत्यनापद्यस्वतत्रतान्यपि प्रमाणानीत्यार्थिकोऽर्थः प्रत्येवन्यः । विशेषतो गृहक्षेत्रे त्यादिना पूर्वोक्तमत्रोद्यते । तेनायमर्थः-ग्रहक्षेत्रयोर्दानाधमनविक्रया आपद्यप्यस्वतप्रकृता सिध्यन्तीति । पतिपुत्रयोरित्यनेन सपनीपुत्रादयोऽप्युपलक्षणीयाः । तेन तेषाममावे च राजेति मन्तव्यम् । खतप्रकृतिस्थकृतमपि पुत्रविक्रयादिकार्य न सिध्यति । तस्य तत्र स्वातघ्यामावात् ।

·स्वतघ्रास्वतधलक्षणम् तथा च कात्यायनः सुतस्य सुतदाराणां घशित्वमनुशासने | विक्रये चैव दाने च वशित्वं न सुते पितुः ॥ इति । अतः मुतविक्रयादिकार्य स्वतघ्रप्रकृतिस्थकृतमपि निवर्तनीयमित्यभिप्रायः । एकपुत्रविषय- मेतदिति दत्तापदानिकाख्यपदे वक्ष्यामः । एवमेकवारकृतककर्तृकैककर्मकविक्रयादावपि पुनर्वि- क्रयादिवशित्वाभावान्न सिध्यतीत्याह याज्ञवल्क्यः सर्वेष्वर्थविवादेषु वलवत्युत्तरा क्रिया । आधौ प्रतिग्रहे क्रीते पूर्वा तु बलवत्तरा ॥ इति । तत्रोत्तरा क्रयादि क्रिया निवर्तनीयेसभिप्रायः । मनु: क्लादत्तं बलाद्भुक्तं पलायचापि लेखितम् । सर्वान्चलकतानर्थानकृतान्मनुरवीत् ।। इति । - अथ खतन्त्रास्वतन्त्रलक्षणम् तत्र नारदः स्वातव्यं तु स्मृतं ज्येष्ठे ज्यैष्ठ्यं गुणवयाकृतम् । तथा अस्वतत्राः प्रजाः सर्वाः स्वतन्त्रः पृथिवीपतिः । अखतरः स्मृतः शिष्य आचार्य तु स्वतन्त्रता । अखतन्त्राः स्त्रियः पुत्रा दासा यश्च परिग्रहः ।। परिग्रह उपजीविजनः । स्वतत्रस्तत्र तु गृही यस्य तत्स्यात्क्रमागतम् । गर्मस्थैः सदृशो ज्ञेय आप्टमाद्वत्सराच्छिशुः ॥ पाल आपोडशाद्वात्पीगण्डश्चेति कीर्तितः। परतो व्यवहारज्ञः स्वतत्रः पितरावृते ॥ जीवतोर्न स्वतन्त्र स्थाजरयापि समन्वितः । तयोरपि पिता श्रेयान् वीजप्राधान्यदर्शनात् ॥ अभावे बीजिनो माता तदभावे तु पूर्वजः ।। इति । तयोः पित्रोः अभावे वीजिनो मातेसन यन्मातुः स्वातंत्र्यमुक्तं, सत्पुत्रानुमतिविपयं, 'तदभावे तु पूर्वजः' इत्यादिवचनात् 'पितरावृत्ते' इत्यत्र पूर्वजादिकं विनाऽपीति मन्तव्यम् । २६ पव.

·२०२ व्यवहारप्रकाशः कात्यायन: पिताऽस्वतत्रः पितृमान् भ्राता भ्राव्य एव च । कनिष्ठो वाऽविभक्तखो दासः कर्मकरस्तथा ॥ पितृमान्पितापि न स्वतन इत्यर्थः । अविभक्तस्वः अविभक्तधनः । हारीतः दानार्थे वा धनार्थे या धर्मार्थे वा विशेषतः । आदाने वा विसर्ग वा न स्त्री स्वातव्यमर्हति ॥ अन स्वतत्रानुमति विना परतम्रकृतं राज्ञा निवर्तनीयमिति तात्पर्यम् । तदनुमतौ तु न निवर्तनीयम् । तथा च कात्यायन: प्रमाणं सर्व एवैते पण्यानां क्रयविक्रये । यदि संव्यवहारं प्राकुर्वन्तो हनुमोदिताः॥ एते स्त्रीपुत्रभ्रादासादयः । तथा क्षेत्रादीनां तथैव स्युर्धाता भ्रातुः सुतः सुतः । निसृष्टाः कृत्यकरणे गुरुणा यदि गच्छता ॥ निसृष्टार्थस्तु यो यस्मिन् तस्मिन्नर्थे प्रभुस्तु सः । तद्भर्वा तत्कृतं कार्य नान्यथा कर्तुमर्हति ॥ बृहस्पतिः यः स्वामिना नियुक्तस्तु धनाय व्ययपालने । कुशीदकृषिवाणिज्ये निसृष्टार्थस्तु स स्मृतः॥ प्रमाणं तत्कृतं सर्व लाभालाभव्ययोदयम् । स्वदेशे वा विदेशे वा स्वामी तु न विसंवदेत् ॥ कुटुम्बार्थेऽध्यधीनोऽपि व्यवहारं यमाचरेत् । स्वदेशे या विदेशे वा तं ज्यायान विचालयेत् ॥ ज्यायान् स्वतत्रः भर्तृप्रभृतिः । इति श्रीमन्महीमण्डलाखण्डलश्रीनागमल्लान्मजविषमप्रतिज्ञापरिपूरणपरायण- कलिकालकर्णप्रतापलद्वेश्वरशरणागतराजवज्रपंजरपरमवैष्णवरिपुगज- सिंहेत्यादिनिजविरुदराजीविराजमानमानोन्नतमहाराजाधिराज- श्रीपृथ्वीचन्द्रदेवविरचिते धर्मतत्त्वकलानिधी महानिबन्धे व्यवहारप्रकाशे निर्णयादिनिरूपणं नाम पर उल्लास.॥ इति व्यवहारमातृका समाप्ता .

·ऋणादाने वृद्धिः २०३ अथ विवादपदनिर्णयः ऋणादाने वृद्धिः तत्र विवादपदान्याह मनुः तेपामाधमृणादानं निक्षेपोखामिविक्रयः। सम्भूय च समुत्थानं दत्तस्यानपकर्म च ॥ वेतनस्यैव चादानं संविदथ व्यतिक्रमः । क्रयविक्रयानुशयो विवादः स्वामिपालयोः ।। सीमाविवादधर्मश्च पारुष्ये दण्डवाचिके । स्तेयं च साहसं चैव स्त्रीसंग्रहणमेव च ॥ स्त्रीपुंधर्मो विभागश्च द्यूतमाह्वय एव च । पदान्यष्टादशैतानि व्यवहारस्थिताविह ।। इति । अत्राष्टादशेति । नेयं न पत्रिसंख्या, पदान्तराणामपि सम्भवात् । अत एवाह वृहस्पतिः अष्टादशपदो वादो विचार्यों निवेदितः । सन्त्यन्यानि पदान्यत्र यानि राजा विशेत्स्वयम् ॥ पभागकरशुक्लं च समयातिक्रमो निधिः । वसङ्ग्रहणास्तेयमासेधाज्ञाव्यतिक्रमः ॥ इति । अन्यानि पड्भागकरशुलानि । विशेत् पश्येत् । एतेषां च ऋणादानादिवियादपदानां स्वरूपं तत्तत्प्रकरणे वक्ष्यते । तत्र ता. णादानस्य स्वरूपं तद्भेदाश्च केचिन्नारदेन दर्शिताः कणं देयमदेयं च येन यत्र यथा च यत् । दानग्रहणधर्माश्च ऋणादानमिति स्मृतम् ॥ देयं यूतादिकुत्सितेतरकार्यार्थ पित्रादिकृतम् । अदेयं कामयूताद्यर्थ पित्रादिकृतम् । येन पुत्रपौत्रादिना । यत्र यस्मिन्समये पितरि प्रोपिते प्रेत इत्यादिना वक्ष्यमाणे । यथा सूवृद्धिकावृद्धिकादिशकारेण देयमिति यत्तत्सर्व तथा ! दान धनप्रयोगस्नुस्य धर्मा अशीति- भागादिवृद्धिरूपाः । ग्रहणधर्माश्च प्रयुक्तधनग्रहणधर्मा वक्ष्यमाणास्ते च यस्मिंस्तत्पदमृणादा- नाख्यमिति स्मृत्यमित्यर्थः । अत्र देवादिपञ्चकमधमणविषयं दानादिविधिद्वयं सूत्तमर्णविषय. मिति विवेकः । तत्र देयादीनां दानपूर्वकत्वादादावुत्तमर्णस्य धनप्रयोगविधिरभिधीयते । तत्र नारदः स्थानलाभनिमितं यद्दानग्रहणमिष्यते । तत्कुसीदमिति ज्ञेयं तेन वृत्तिः कुसीदिनाम् ।।

·२०४ व्यवहारप्रकाशः स्थानमवस्थानं मूलधनस्य तेन मूलायस्थान एव लाभनिमित्त धनप्रयोगोऽत्र ऋणम् । कलाशून्ये तु तुल्यत्यागौणः प्रयोगः । बृहस्पतिः परिपूर्ण गृहीत्वाधिं वन्धं वा साधु लमकम् । लेख्यारूढं साक्षिमहा ऋणं दद्याद्धनी सदा ।। परिपूर्ण सवृद्धिकमूलधनपर्याप्तमित्यर्थः । असाध्यादीना यथाविश्वास प्रहणम् । बन्ध- पदेनार भोगलाभादन्यत्सुवर्णादिक गोप्याधिपदवाच्य विवक्षितमिति न पौनरुक्यम् । अस्वतन्त्रेपु प्रयोगप्रतिषेधमाह कात्यायन: न स्त्रीभ्यो दासमालेभ्यः प्रदद्यात्किञ्चिदुद्धृतम् । दात्रा न लभ्यते तत्तु तेभ्यो दत्तं तु यद्वसु ।। उद्धृतमुद्धारः । वृद्धिविपये बृहस्पतिः वृद्धिश्चतुर्विधा प्रोक्ता पञ्चधान्यः प्रकीर्तिताः । पविधान्यैः समाख्याता तत्वतस्तानियोधत ॥ कचित्तु पड्विधाऽस्मिन्निति पाठः । तनास्मिन्नस्मदीये धर्मशाखे। तत्र चतुर्विधत्वमाह कायिका कालिका चैव कारिता च तथा परा । चक्ररद्धिश्च शास्त्रेषु तस्य वृद्धिश्चतुर्विधा । पविधत्वमाह बृहस्पतिः कायिका कालिका चैन चक्रवृद्धिस्ततोऽपरा । कारिता स शिसावृद्धि गिलाभस्तथैव च ॥ इति । कायिकादिभेदचतुष्टयमभिधाय तल्लक्षणमाह नारदः कायाविरोधिनी शश्वत्पणार्धाद्या तु कायिका । प्रतिमासं स्रवति या वृद्धिः सा कालिका मता ॥ वृद्धिः सा कारिका नाम ऋणिकेन स्वयं कृता । वृद्धेरपि पुनर्वृद्धिश्चक्रवृद्धिरुदाहता ॥ इति । कायाविरोधिनीति । कायो मूलधन, तदविरोधिनी । शश्वदित्यादि । मासद्धिरेष दिवसगणनया विभज्य प्रतिदिन गृह्यमाणा कायिकेत्यर्थः । अथवा स्वकर्मकरादेराधीकृतस्य दोहनवाहनकर्मकरणादिरूपकायिकव्यापार एव यत्र वृद्धित्वेन कल्पितः सा कायिकेत्यर्थः । तथाचव्यासः दोझवाझकर्मयुता कायिका समुदाहृता । इति ।

·ऋगादाने वृद्धिः २०५ प्रतिमासमित्यादि । मासि मासि गृह्यमाणा कालिका वृद्धिः । सेत्यादि । ऋणिकेन स्वेच्छया कृता वृद्धिः कारितेत्यर्थः । 'इच्छाकृता कारिता स्या'दिति वचनात् । अत्र छान्दसत्वात्स्वार्थे णिक् प्रत्ययः। न पुनः परप्रेरणमात्रकृता कारिता, तस्या निपिद्धत्वात् । तथा च कात्यायन: ऋणिकेन तु या वृद्धिरधिका संप्रकीर्तिता । आत्मकामा कृता नित्यं दातव्या कारिता च सा । अन्यथा कारिका वृद्धिर्न दातव्या कथंचन ।। इति । शिखावृद्धिस्वरूपमाह वृहस्पतिः प्रत्यहं गृह्यते या तु शिखावृद्धिस्तु सा मता । इति । अत्र प्रत्यहं गृह्यत इति संप्रतिपनदिनसंख्याविशिष्टकालोपलक्षणार्थम् । अत एव कात्यायन: एकान्तेनैव वृद्धिं तु शोधयेद्यत्र चर्णिकः । प्रतिकालं ददात्येव शिखावृद्धिस्तु सा स्मृता ।। इति । युद्धः शिखासादृश्यमाह बृहस्पतिः शिखेव वर्धते नित्यं शिरश्छेदान्निवर्तते । मूले दत्ते तथैवैपा शिखावृद्धिस्ततः स्मृता ॥ मोगलाभस्वरूपमाह स एव गृहात् स्तोमः शदः क्षेत्राद्भोगलाभः प्रकीर्तितः । स्तोमो ग्रहविषये शयनादिरूपः । शदःशब्देनात्र सस्यादिकमभिधीयते । तेन क्षेत्रादि- विषये सस्यादिफलभोगो भोगलामाख्यो वृद्धिप्रभेद इत्यर्थः । अत्र गृहक्षेत्रमहणं स्थावरात्मक- भोग्याधेपलक्षणम् । अत एव कात्यायन: आधिभोगस्वशेषो यो वृद्धिस्तु परिकल्पितः । प्रयोगो यत्र चैवं सादाधिमोगः स उच्यते ।। इति । वृद्धिनियममाह मनुः घसिष्टविहितां वृद्धिमुत्सृजेद्विनवर्धिनीम् । अशीतिभागं गृहीयान्मासाद्वा(पिकः शते ।। वसिष्ठविहिता च वृद्धिशितः पञ्चमापारिमका ।

·२०६ व्यवहारप्रकाशा वसिष्ठः पञ्च मापास्तु विंशत्यामेवं धर्मों न हीयते । विशतिरत्र मापाणां तामुत्सृजेत् । इयं च वृद्धिः सबन्धकविषया । तथा च याज्ञवल्क्यः अशीतिभागो वृद्धिः स्यान्मासि मासि सबन्धके । आधिग्रहणपूर्वकमृगप्रयोगे यावद्धनं प्रयुक्तं तस्याशीतितमो भागः प्रतिमासं वृद्धि- भवतीत्यर्थः । यत्तु अशीतिभागाभिधानानन्तरं द्विकं शतं वा गृह्णीयात्सतां धर्ममनुस्मरन् । द्विकं शतं तु गृह्णानो न भवत्यर्थकिल्विपी॥ इति मनुवचनं, तत्संबन्धकायन्धकभेदेन व्यवस्थितं विज्ञेयम् । अत एव व्यासः सबन्धे भाग आशीतः पष्टिभागः सलग्नके । निराधाने द्विकशतं मासलाभ उदाहृतः॥ अशीतिपष्टिभाग्गै घन्धकप्रतिभूसहितयोः । प्रतिमासं यथाक्रमं ग्राह्यौ । तद्धीने तु प्रयोगे पञ्चाशद्भागः प्रतिमासङ्ग्राह्य इत्यर्थः । द्वौ भाग्गै वृद्धिर्दीयते अस्मिन्शत इति द्विकं शतम् । एवं वक्ष्यमाणत्रिकं शतमित्यादावपि । 'तदस्मिन्वृद्ध्यायलाभशुशोपदा दीयते' इति कन् । अत्र वचो- भन्या पश्चाशद्भाग उक्तः । द्विकं शतमिति वक्ष्यमाणत्रिकशतादेरप्युपलक्षणम् । अर्थकिल्पिपी परस्वप्रहणदोषयान् । ब्राह्मणाधमर्ण एवायं द्विफशतनियमः । एतदेवानूद्य क्षत्रादिष्वाह मनुः द्विकं त्रिकं चतुष्कं च पञ्चकं च शतं समम् । मासस्य वृद्धिं गृहीयाद्वर्णानामनुपूर्वशः ।। याज्ञवल्क्योऽपि वर्णक्रमाच्छतं द्वित्रिचतुःपञ्चकमन्यथा । अन्यथा घन्धकरहिते । अधमर्णविशेषेण वृद्धिनियममाह स एव कान्तारगास्तु दशकं सामुद्रा विंशकं शतम् । दधुर्वा स्वकृतां वृद्धि सर्वे सर्वासु जातिपु ।। कान्तारं दुर्गमं वर्म गच्छन्तीति कान्तारगाः । वृद्ध्या धनं गृहीत्वा ये बहुतरलाभार्थ अतिगहनं धनप्राणक्षतिशङ्कावप्रदेशं गच्छन्ति ते दशकं शतं दधुः । ये च समुद्रगमनशीलाः ते विंशकं शतं मासि मासि दद्यः । इदमुक्तं भवति-दुर्गमार्गसमुद्रद्वीपगन्तृभ्य उत्तमों दशक ।

·ऋणादाने घृद्धिः शतं विशकं शतं च यथाक्रमेण दद्यात् । मूलधनविनाशस्यापि नत्र शङ्कितत्वादिति । अयं च 'दधुर्वा स्वकृता'मित्यादापधमर्णाभ्युपगतवृद्धिपरिमाणविशेष उक्ताशीतिभागादिशाषीयवृद्धिपरि- माणेन सह विकल्पितो बोद्धव्यः । स च कारितायामेय वृद्धौ, इतरत्र तु शाखनः परिमाण- नियमविधिरिति । समुद्रयानकुशला देशकालार्थदर्शिनः । स्थापयन्ति च यां वृद्धिं सा तत्राधिगमं प्रति । अस्यार्थ:-दुर्गो देश: कालचाल्पः अर्थस्तु लभ्यो बहुरिति जानन्तो यां वृद्धि बहुला- मप्यङ्गीकुर्वन्ति । मा वा निजके वाणिज्यफले प्राप्त एव देयादेया तल्लाभाभावे वृद्धरण्यदानमिति । समुद्रपदं चैवंविधाकरादेरप्युपलक्षणम् । नारदः ऋणानां सार्वभौमोऽयं विधिर्यद्धिकरः स्मृतः । देशाचारस्थितिस्त्वन्या यत्रर्णमयतिष्ठति ।। द्रव्यविशेषविपये वृद्धिविशेषमाह याज्ञवल्क्य: सन्ततिस्तु पशुस्त्रीणाम् .. । इति । पशूनां स्त्रीणां च प्रयोगे सन्ततिरेव वृद्धिः । प्रयोगश्च पोषणासमर्थस्य तत्पुष्टिसन्तति- कामस्य सम्भवति । ग्रहणं च क्षीणपरिचर्यार्थिनः । स्त्रियोऽत्र दास्यः । अकृतवृद्धिविषये विष्णुः यो गृहीत्वा कर्ण पूर्व श्वो दास्यामीति सामकम् । न दद्याल्लोभतः पश्चात्तदहा वृद्धिमानुयात् ॥ सममेव सामकं, सवृद्धिकमिति यावत् । नारदोऽपि न वृद्धिःप्रीतिदत्तानां सादनाकारिता कचित् । अनाकारितमप्य बत्सरार्धाद्विवर्धते ।। अनाकारिता अकृता । प्रीविदत्तानां प्रार्थनप्रत्यर्पणदिननिर्देशविधुराणामिति शेषः । दानमत्र समर्पणमात्र पुनर्ग्रहणायैव । अनाकारितमित्यादेरयम:-प्रीतिदत्तमपि प्रत्यर्पणदिन- निर्देशे तदिनमारभ्य मासपदार्खा घर्धत इति । यस्तु याचितकं गृहीत्या देशान्तर गतस्तं प्रत्याह कात्यायन: यो याचितकमादाय तमदत्या दिशं प्रजेत् । अर्थ संवत्सरातस तद्धनं पृद्धिमाप्नुयात् ।।

·२०८ व्यवहारप्रकाश याचितकं परकीयेन स्वकार्य कर्तुं याचनया प्राप्तम् । एतचाप्रतियाचितयाचितकविषयम् । प्रतियाचिते तु स एव कृत्वोद्धारमदत्वा यो याचितस्तु दिशं व्रजेत् । ऊर्ध्व मासत्रयात्तस्य तद्धनं वृद्धिमाप्नुयात् ॥ कृत्वोद्धारं याचितकमादायेत्यर्थः । प्रवासाभावे तु प्रतियाचनकालादारभ्याकारितापि याचितस्य वृद्धिरित्याह स एव खदेशेऽपि स्थितो यस्तु न दद्याद्याचितोऽसकृत् । स तत्राकारितां घृद्धिमनिच्छन्नपि चावहेत् ॥ इति । 'न दद्याद्याचितः' इति प्रकृते न सम्बन्धः । क्रीतमूल्यातर्पणविषये कात्यायन: पण्यं गृहीत्वा यो मूल्यमदत्त्वैव दिशं व्रजेत् । अतुत्रयस्योपरिष्टात्तद्धनं वृद्धिमाप्नुयात् ॥ एतद्याप्रतियाचितविपये। तथा निक्षेपं वृद्धिशेपं च क्रय विक्रयमेव च । याच्यमानं न चेद्दद्याद्वर्धते पञ्चकं शतम् ॥ प्रीतिदत्तं न वर्धेत यावन्न प्रतियाचितम् । याच्यमानं न चेद्दत्तं वर्धते पञ्चकं शतम् ॥ एतत्पश्चकं शतं शूद्रस्य । वृद्धयकरणपक्षे अन्येपामपि स्वस्ववर्णोक्तैन वृद्धिः। अशास्त्रीयवृद्धिनिषेधमुखेन मनुराह कृतानुसारादधिका व्यतिरिक्ता न सिध्यति । इति । कृतानुसारात् शास्त्रोक्तानुसारात् । अधिका वृद्धिर्न सिध्यति । अत्र हेतुमाह-व्यति- रिक्तति । धर्मशास्त्रबाहोत्यर्थः । विष्णुरपि तां वृद्धि दयुरकृतामपि यत्सरातिक्रमेण यथाभिहिताम् । धर्मशास्त्र इति शेपः । संवत्सरपदं तु प्रागुदीरिततत्तद्वृद्धिकालोपलक्षणम् । अकृतयुद्धेरपवादमाह नारदः पण्यमूल्यं भृतिासो दण्डो यश्च प्रकल्पितः । वृथादानाक्षिकपणा वर्धन्ते नाविवक्षिताः ॥ पण्यस्य क्रीववस्तुनो मूल्यम् । न्यासो वक्ष्यमाणलक्षणः । वृथादानं चाढचारणादिभ्यो देयत्वेनागीकृतम् , आभिकपणो गतद्रव्यम्, एतेषु पटसु अकृता वृद्धिर्नास्तीत्यर्थः । अन पण्य- ·ऋणादाने वृद्धिः मूलस्यावृद्धिः प्रयासप्रतियाचनाभावे यथास्थितविषया । अत: 'पण्यं गृहीत्वा यो मूल'मित्या- दिना न विरोधः । 'दण्डो यच्चाभिहारिक'मिति पाठे आभिहारिकं बलाद्गृहीतम् । याज्ञवल्क्यः दीयमानं न गृहाति प्रयुक्तं यः सकं धनम् । मध्यस्थस्थापितं चेत्स्याद्वर्धते न ततः परम् ॥ मध्यस्थस्थापितं मध्यस्थहस्ते स्थापितम् । ततःपरं स्थापनानन्तरम् । मध्यस्थस्थापनाभावे स्थापितस्यापि याच्यमानस्यादाने च पूर्ववद्वर्धत एव । संवर्तोऽपि न वृद्धिः स्त्रीधने लाभे निक्षेपे च यथास्थिते । सन्दिग्धे प्रातिभाव्ये च यदि न स्यात्स्वयंकृता ॥ स्त्रीधनं प्रीत्या व्ययीकृतम् । तथा च भर्तपुत्रादीनुक्त्वा स एव यदि ोकतरोऽमीपां स्त्रीधनं भक्षयेदलात् । स वृद्धि प्रतिदाप्यः साद्विनयं च समाप्नुयात् ।। तदेव यद्यनुज्ञाप्य भक्षयेत्त्रीतिपूर्वकम् । मूलमेव स दाप्या स्थायदा स धनवान् भवेत् ॥ लाभे वृद्धौ । यथास्थिते अन्यथाकरणरहिते। एतेन निक्षेपस्य अन्यथाकरणे वृद्धिरुक्ता भवति । सन्दिग्धे येन केनचित्सन्देहेन दातुमनुचितत्वेन स्थिते । प्रातिभाव्ये द्रव्यार्पणादौ साक्षात्प्रतिभूविषये । विनयं दण्डम् । व्यास: प्रातिभाव्यं भुक्तबन्धमगृहीतं च दित्सतः । न वर्धते प्रपन्नस्य दमः शुल्कं प्रतिश्रुतम् ।। अत्र भुक्तबन्धग्रहणं निक्षेपोपभोग इव गोप्याधिभोगे वृद्धिर्मा भूदित्येतदर्थम् । प्रत्युक्तस्य यस्तुनो वृद्धिगणमन्तरेण चिरं स्थितस्य कस्य कियती परा वृद्धिरित्यत्राह गौतमः चिरावस्थाने द्वैगुण्यं प्रयोगस्य । प्रयुज्यत इति प्रयोगधनं हिरण्यादिः, चिरावस्थान इत्युक्तत्वादन्तरान्तरा वृद्धिाहणे न द्वैगुण्यनियमः । अत्र प्रयोगस्येत्येकवचननिर्देशात्प्रयोगान्तरकरणे द्वैगुण्यातिक्रमो दर्शितः । . अत्र मनुः कुसीदवृद्धिगुण्यं नात्येति सकृदाहता । इति । उपचयार्थ प्रयुक्त द्रव्यं कुसीदं नात्येति नातिकामति । सकृदाहवा मूलधनप्रहणकाल एव गृहीता । एतेन प्रतिदिवं प्रतिमासं प्रतिवत्सरं वा वृद्धिग्रहणे द्वैगुण्यातिक्रमोऽपि भवतीति २७ व्यर ·२१० व्यवहारप्रकाश: दर्शितम् । सकदाहितेति तु पाठे पुरुषान्तरसंक्रामिता पुनर्वा मूलीकृता वृद्धिद्वैगुण्यमत्येतीति व्यतिरेकमुखेनावगम्यते । तेन यदा ऋणिकः स्वयमेव ऋणं सवृद्धिकं पुरुपान्तरदेयं करोति यदा वा मूलीकरोति धनिको वा धनिकान्तरे त्वाधिं कृत्वा स्वधनं गृहाति तदा तदिनमारभ्य द्वैगुण्यपर्यन्तं प्रतिदानपर्यन्तं या तद्वर्धत इति मन्तव्यम् । एवं वक्ष्यमाणत्रैगुण्यादायपि; तुल्य- न्यायत्वात् । इदं च द्वैगुण्यं हिरण्यविपयम् , वस्त्रादीनां त्रैगुण्यादिविधानात् । तथा च बृहस्पतिः हिरण्ये द्विगुणा वृद्धिखिगुणा वस्त्रकुष्पके धान्ये चतुर्गुणा प्रोक्ता सदयाह्यलवेषु च ॥ उक्ता पञ्चगुणा शाके वीजेक्षौ पद्गुणा स्मृता । लवणस्नेहमधेपु वृद्धिरष्टगुणा स्मृता । गुडे मधुनि चैवोक्ता प्रयुक्ते चिरकालिके ।। कुप्यं हिरण्यरूप्यातिरिक्तं ताम्रादि । तथा च वसिष्ठः ताम्रायःकांस्यरीतीनां वपुणः सीसकस्य च । त्रिगुणा तिष्ठते पृद्धिः कालाचिरकृतस्य हि ॥ इति । सदो धान्यातिरिक्त क्षेत्रभवं पलालादि । वाह्यं वाहनीयं अश्ववृषभादि । लबः लवनीयं मेपलोमचमरीकेशादि, नत्याविकम् । मणिमुक्तप्रवालानां सुवर्णरजतस्य च | तिष्ठति द्विगुणा वृद्धिः फलकैटाविकस्य च ॥ इति द्वैगुण्यविधायककात्यायनात् । कैटं कीटभवम् । चिरकालिक इति सप्तम्येकवचनान्तं पदं हिरण्यादिपदेन सम्बध्यते । यत्र पुनः सदवाहादिकेषु बहुवचनान्तता तत्र चिरकालिके प्विति यचनविपरिणामः । याज्ञवल्क्यः (सन्ततिस्तु पशुस्त्रीणां) रसस्याष्टगुणा परा । वस्त्रधान्यहिरण्यानां चतुस्विद्विगुणा परा ॥ रसपदेनात्र तैलघृतादिकमप्यभिधीयत इति केचित् । लवणादिकमित्यन्ये । परेति नातः परं वर्धत इत्यर्थः। वसिष्ठः द्विगुणं हिरण्यं त्रिगुणं धान्यम् । धान्येनैव रसा व्याख्याताः । पुष्पमूलफलानि चें । तुलाधृतमष्टगुणम् ।। इति ।

·ऋणादाने वृद्धिः २११ . कात्यायनः तैलानां चैव सर्वेषां मवानामथ सर्पिपाम् । वृद्धिरष्टगुणा ज्ञेया गुडस्य लवणस्य च ॥ इति । गुडवत्तुलाधृतशर्करादावपि अष्टगुणेन । तथा च वसिष्ठः तुलाधृतमष्टगुणम् । इति । एतच्चाष्टगुणत्वं सुवर्णादिन्यतिरिक्तविषयम् , तत्र तद्वृद्धि विशेपसद्भावात् । मनुः धान्ये शदे लवे वाद्ये नातिकामति पञ्चताम् । इति । अत्र चैकस्मिन्नेव द्रव्ये नानावचनद्धयुत्कर्षाप्रकर्पविधानं देशविशेषेण समर्थमहात्या- धुपलक्षितकालविशेषेण प्रत्यर्पणकालीनाधमर्णसागासामर्थ्यविशेपेण च व्यवस्थितं योद्धव्यम् । येपां तु धर्मशास्त्रेषु नोक्ता वृद्धिस्तेपां द्विगुणैव वृद्धिः । अनुक्तानां द्विगुणा वृद्धिः। इति विष्णुस्मरणादिति । द्रव्यविशेषेण वृद्धयुपरमापवादमाह बृहस्पतिः तृणकाष्टकास्त्रकिण्ववर्मास्थिचर्मणाम् । हेतिपुप्पफलानां च वृद्धिस्तु न निरर्तते ॥ किण्यं सुराद्रव्योपादानकारणद्रव्यभूतो मलविशेषः । वर्म काचम् । हेतिरायुधम् । विष्णुरपि किण्वकार्पासचर्मवर्मायुधेष्टकांगाराणां गदा देया । इनि । चासिष्ठोऽपि दन्तवर्मास्थिशृंगाणां मृन्मयानां तथैव च । अक्षया वृद्धिरेतेपां पुष्पमूलफलस्य च । इति । अक्षया मूलप्रतिदानाभावेऽष्टसख्यातगुणापि वर्धत इत्यर्थः । अत्र पुष्पमूलफलकार्पासाना वृद्धयनिवृत्तिः प्रतिदानसमयातिसमृद्धाऽधमर्ण विषया। निगुणादिवृद्विस्तु तदितरविपयेति न तत्प्रतिपादकलागुक्तपचनविरोधः । बृहस्पतिः शिसावृद्धि कायिकां च भोगलाभं तथैव च | धनी तावत्समादद्याद्यावन्मूलं न शोधितम् ।।

·२१२ व्यवहारप्रकाशः , । याज्ञवल्क्यः आधिस्तु भुज्यते तावद्यावन्मूलं न दीयते । इति । अयं च वृद्धयुपरमापवादः । चिरावस्थाने सकृदाहितायां च वृद्धौ चोद्धव्यः । वृद्धिग्रहणप्रतिपेधमाह मनुः नातिसांवत्सरी वृद्धि न चादृष्टां विनिहरेत् । चक्रवृद्धिः कालवृद्धिः कारिता कामिका च या ॥ अत्राद्यपादार्थ केचिदेवमाहुः-द्वैगुण्यपर्यन्ते वृद्धिस्वीकारविधेः संवत्सरानन्तरमपि वृद्धि- महणे न दोपः, ततश्चाभ्युदयार्थिना तां संवत्सरादूवं या वृद्धिस्ता (न) विनिर्हरेत् न गृहीयात् । अयं तायदों युक्तः, विरोधाभावात्। अन्ये तु संवत्सराधिका वृद्धिं न गृहीयाद्यदि वृद्धि- महत्त्वेन तायतैव द्वैगुण्यं भवेदिति अध्याहृत्याद्यपदार्थमाहुः-तदसङ्गतम्, 'कुसीदवृद्धिद्वैगुण्यं नायेती'त्यनेन फलतो गतार्थत्वापत्तेः । वत्सरमात्रेण द्वैगुण्यापादकवृद्धिमहत्त्वस्यानिपिद्धस्यानु- पपत्तेश्च । अपरे पुनरन्यथा व्याचक्षते-शूद्राधमणे प्रतिमासं पञ्चकं शतं गृहीयादिति या वृद्धिः प्रागुक्ता ब्राह्मणायधमणे कथंचिदगीकारवशागृह्यमाणा संवत्सरं यावद्वहीतव्या, न ततः परमिति स्वयमप्यर्थोऽस्तु समनन्तरार्यवहुदोपाभावात् । 'न चादृष्टां विनिहरे'दित्यस्यायमर्थ:- धर्मशास्त्रेष्वदृष्टां च पटू शतमित्येवंभूतां स्वबुद्धिकल्पितां वृद्धि न गृहीयादिति । नन्वेवं च व्याख्यायमाने 'कृतानुसारादधिका व्यतिरिक्ता न सिध्यती'त्यनेन गतार्थत्वप्रसङ्गात् । अस्तु व्यर्थोऽनुवादः गत्यन्तराभावादिति केचिरसमादधति । अन्ये पुनरुक्तस्यैवं दायर्थं पुनरभि- धानमिति मन्यन्ते । वस्तुतस्तु कृतानुसाराच्छास्त्रोक्तानुसारादधिका सम्प्रतिपत्तिमात्रलभ्या वृद्धिर्न सिद्धपतीत्येवपरत्याक्षरगतार्थत्वं तस्य । 'न निर्हरेदिति पदद्वयमुत्तरार्धपदैरनुषंगात्सम्ब. ध्यते । तेनायमर्थ:-या चक्रवृद्धयादिभेदेन चतुःप्रकारा वृद्धिरभिहिता ताश्च न गृह्णीयादिति । एतदुक्तं भवति-चक्रवृद्धयादयः स्वरसतो न प्राथा इति । नन्वशीतिभागो वृद्धिरिति प्रतिमासं माह्या कालिका भवति, सा च स्वरसतो माह्या । तथा अनतिभूरिपरिमाणा कारितापि स्वरसतो प्राया। तथा कायिकाऽप्यतिपीडावर्जिता । तेन तासां कथं प्रतिषेधः ? उच्यते-केनोक्तं तासां प्रतिषेध इति । कासा तीन प्रतिषेधः ? उच्यते-यथा 'पञ्चमापास्तु विंशत्यामेवं धर्मो न हीयते' इत्येवं वसिष्ठवचनविहिता वृद्धिः 'वसिष्टविहितां वृद्धिमुत्सृजेद्वित्तवर्धिनी'मिति मानवे वचनान्तरे प्रतिषिद्धयते । एवं 'कुसीदवृद्धिर्धा स्याद्विशतेः पञ्चमापिकी । प्रति- मासमिति गौतमेन विहिता कालिका प्रतिपिद्धयते । कारिता चातिभूरिपरिमाणात्र प्रति- पिद्धपते । कायिकाऽप्यतिपीडावती । तेन न कश्चिद्विरोधः । ननु गौतमोकायाः कालिकाया धर्म्यत्वात्कथं तस्या निषेधः १ उच्यते-र -यथा 'एवं धर्मो न हीयते' इति धर्म्यत्वेनापि वसिष्ठ- ·ऋणादाने वृद्धि । विहिता प्रतिपिद्धा तथैव प्रतिषिद्धयते । अत्याधिकपरिमाणत्वेनाधम्या । अधय॑त्व चोक्त मनुना 'वित्तविवर्द्धिनी'मिति पदता, कथ सर्हि वसिष्ठगीतमयोर्धर्म वेनाभिधान १ पञ्चक शतमितियत् शूद्राधमर्णविषयत्वेनेति ब्रूम । एव च शूद्रेतराधमविपये त्वधर्मत्वात् तत्रैव कथ- चिद्गीकारवशात्माप्ता मनुना प्रतिपिद्धति मतव्यम् । केचिन्नैवर्णिकेष्वपि धर्म्यत्वमापादयितु गौतमादिवचनमेव व्याचक्षते । मापो विंशतिमो भाग पणस्य परिकीर्तित - स्मृत्युक्तो माप कार्यापणस्य विंशतिमो भाग पञ्चमापिकीत्यत्र परिगृह्यते । तथा सति कार्पापणाविशते प्रयुक्ताया पश्चमापिकी वृद्धिरशीतिभागवृद्धिरेय नामान्तरेणेति नास्त्यधर्म्यत्वशङ्केति । अन्ये पुनरन्यथा व्याचक्षते-'पञ्चकप्णलको माप' इति प्रसिद्धो मापोऽत्र मापशब्दार्थ । तथा च सुवर्णविंशते प्रयुक्ताया पश्चमापिकी वृद्धिरशीतिभागवृद्धेरीपदाधिकेति कुतो वृद्धरधर्म्यतेति । तद्वयारया- द्वयमप्ययुक्तम् वसिष्ठवपने तावदुभयन्यारयानेऽपि 'वसिष्ठविहिता'मित्यादिमनुवचन विरोधो दुर्वार । धयंत्वेऽपि 'वित्तवर्धिनीमुत्सृजे'दित्यस्याघटनात् । गौतमवचने त्वेव 'पोडश मादिगुणा भवतीति वाक्यशेपविरोधो दुप्परिहर । तथा हि प्रथमव्याख्यातॄणा व्याख्याने पोडशभिर्मासै कापणचतुष्क भवति द्वितीयव्यारयातृणा व्याख्याने सुवर्णपश्चक भवति, तस्माद्व्याख्याद्वयमप्यसम्बद्धम् । अस्मत्पक्षे पुनर्न वाक्यशेपविरोध । व्यावहारिकनिष्कविंशते प्रत्युक्ताया प्रसिद्धमापपञ्चकवृद्वी पोडशमा गुण्य सिद्धयेत् , कितु धयंत्यविरोध , स चास्माभि परिहत एव तेन न चोद्यावकाश । यत एव 'खरसतो न माह्या' इति प्रतिषेधो न पुन सर्वथा न ग्राह्या इति ।। अत एव चक्रवृद्धो कथचिदङ्गीकृताया धनिकदोपात्कथचित्तस्य अलाभमाह स एष चक्रवृद्धिसमारूढो देशकालव्यवस्थित । अतिक्रामन्देशकालौ न तत्फलमवाप्नुयात् ॥ अयमर्थ -अतिक्रामन् देशकाल यदि समयदिवस परिभाषितदेश वा अतिकामति न सनिहितस्तर भवत्युत्तमर्णस्तदा स्वदोपानत्तत्फलमामुयात् । मयाऽस्मि देशेऽस्मिन्काले परिशोध नीयेति या व्यवस्थापूर्वक चरवृद्धि स्वीकृता, तर यद्युत्तमोऽन्यस्मिन्देशेऽयस्मिन्काले च याचते तदा चक्रवृद्धिं न लभत इति । अन 'तत्फल मिति चस्मृद्धिलक्षणफलनिषेधात् अशीति भागादिरूप तु फल लभत एवेति गम्यते । - ·२१४ व्यवहारप्रकाश अथाधिविधिः तत्राधिर्नामाधमणेन गृहीतस्य धनस्योपरि प्रत्ययार्थं उत्तमणे यद्वन्तु आधीयते सः । स च द्विविधः-कृतकालोऽकृतकालश्चेति । स पुनः प्रत्येकं गोप्यभोग्यभेदेन द्विविधः । यथा नारदः अधिक्रियत इत्याधिः स विज्ञेयो द्विलक्षणः । कृतकालेऽपनेयश्च यावद्देयोद्यतस्तथा । स पुनर्द्विविधः प्रोक्तो गोप्यो भोग्यस्तथैव च ॥ इति । कृतकालेऽपनेय इति । आधीकरणसमय एव । अमुष्मिन्निन्द्रमहोत्सवादी त्वदीयं धनं दत्वा अयमाधिर्मया मोचनीयः, नो चेत्तवैवायं भविष्यतीत्यधमणेन निरूपितः कालः कृतकाल- स्तस्मिन्नुपनेय आत्मसमीपं नेयो मोचनीयः कृतकालेऽपनेयः । यावद्देयोद्यत इति । देयं दानं तदनतिक्रम्य यावद्देयमुद्यतः स्थापितः यावद्देयोद्यतः गृहीतधनप्रतिदानपर्यन्तः, अकृतकाल इत्यर्थः । गोप्यो रक्षणीयः । बृहस्पतिः आधिन्धः समाख्यातः स च प्रोक्तश्चतुर्विधः । जङ्गमः स्थावरश्चैव गोप्यो भोग्यस्तथैव च । यादृच्छिकः सावधिको लेख्यारूढोऽथ साक्षिमान् ॥ यादृच्छिकः अकृतकालः। सावधिकः कृतकालः । चतुर्विधः स्वरूपप्रकारकालप्रमाणैः। तत्र स्वरूपमेव द्विविधम्-स्थावरजङ्गमभेदेन । प्रकारश्च द्विविधः-गोप्यभोग्यभेदेन। कालो द्विविध:-अवधिनियमानियमाभ्याम् । प्रमाणं द्विप्रकारम्-लेख्यसाक्षिभेदेन । हारीतः वन्धं यथा स्थापितं स्यात्तथैव परिपालयेत् । देवराजोपयाते तु न दोषो कनिनां क्वचित् ।। उत्तमर्णेन आधिर्महणानन्तरं तन्नाशहासविकारादसारत्यादिना अनादेयो यथा न भवति तथा प्रतिदानपर्यन्तं रक्षणीयः । एवं कृतेऽपि देवादिना यदि नाशादि स्यात्तदा नोत्तमर्णदोषः, कित्वधमर्णो ऋणं घन्धकान्तरं वा दाप्य इत्यर्थः । बृहस्पतिरपि दैवराजोपघातेन यद्याधिर्नाशमाप्नुयात् । तत्रान्यं दापयेद्वन्धं शोधयेद्वा धनं ऋणी ॥ इति । देवोपघातोऽम्युदकदेशोपलवादिः । राजोपघातः स्वापराधमन्तरेण राजकृतोपघातः । रक्ष्यमाणस्याप्याघेरसारत्वे बन्धान्तरादि देयम् । ।

·आधिविधिः २१५ तथा च नारदा रक्ष्यमाणोऽपि ययाधिः कालेनेयादसारताम् । आधिरन्योऽथवा कार्यों देयं चा धनिने धनम् ॥ असारताऽन सवृद्धिकमूलधनापर्याप्तता विवक्षिता । वेचित्तु-एकसंवत्सरजवृद्धिसहित- मूलधनापर्याप्ततामसारतामाहुः-तत्तेषां विशेषोतो कारणा(१)भायादुत्प्रेक्षामानमित्युपेक्षणीयम् । यत्र स्वत एवायरल्पत्वे तत्पर्याप्तयेऽधिकं देयमङ्गीकृत्याधि ददाति तत्राह हारीत: आधेः समधिकं द्रव्यं गृहीतं ग्राहकेन तु । अधिकं हि च दास्यामि तद्दद्यादनिकस सः॥ अधिकं आधेः पूरकम् । कात्यायन: न चेद्धनिकदोपेण निप्पतेत म्रियेत वा। आधिमन्यं स दाप्यः स्वाणान्मुच्येत नर्णिकः ॥ स्मृत्यन्तरे स्रोतसाऽपहृते क्षेत्रे राज्ञा चैापहारिते। आधिरन्योऽय कर्तव्यो देयं वा धनिने धनम् ।। अत्र पक्षद्वयेऽप्याभ्यन्तरादिदान धनिकदोपाभावे वेदितव्यम् । स्रोतसाऽपहत इति देवकृतोपलक्षणम् । यदा पुनर्वनिको यथास्थापितमाधि न पालयति तदाह हारीतः बन्धं यथा स्थापितं स्यात्तथैव परिपालयेत् । अन्यथा नश्यते लाभो मूलं वा तद्व्यतिक्रमात् ।। यथेति । गोप्यत्वेन भोग्यत्वेन वा स्थापितः स्याद्वयतिकमात् गोप्यस्य भोग्यत्वरूपात, भोग्यस्य वा गोप्यत्वरूपात् । अत्र मूलनाशो न केवलं व्यतिक्रममानात्, किन्तु बलात्कारकत- महाभोगात् । भोगमाने तु मन्वादिभिर्वृद्ध्यभावाभिधानात् । मनुरपि न भोक्तव्यो पलादाविर्भक्षानो घृद्धिमुत्सृजेत् । आधिः शयनादिस्तस्मिन् भुज्यमानेऽप्यविनाशिनि यद्यधमणेन भोगनिषेधः कृतखदा पलाल भोक्तव्यः । भोगे वृद्धित्यागः । याज्ञवल्क्योऽपि गोप्याधिभोगे नो वृद्धिः (सोपकारे च हापित)। इति । भोगे वलादिति शेषः । प्रागुदाहतमनुवचनात् । तेनाल्पभोगेऽप्याधातव्यविक्रमरूपा- पराधात् महलोऽपि लाभस्य नाशः स्यादित्यर्थः ।

·व्यवहारप्रकाशः मनुः यः स्वामिनाउननुवातमाधि मुड़े विचक्षणः । तेनार्थवृद्धिर्मोक्तव्या तस्य भोगस्य निष्कृतिः ॥ अधमण वंचयित्वा यो गोप्याऽऽधिमुपभुक्ते तेन भोगानुसारेण लामे हानिः कार्येत्यर्थः । अननुज्ञातं अनुज्ञानं विना, न तु वलात् । एतच वृद्धरल्पत्वे, बहुत्वे च तद्भोगोचितमूल्यदा- नम् । प्रतिषिद्धाधिभोगे प्रागुक्तम् । केचित्तु तेनार्घवृद्धिर्भोक्तव्येति पठन्ति । कात्यायनः अकाममननुज्ञातमाधि यः कर्म कारयेत् । भोक्ता कर्मफलं दाप्यो वृद्धि वा लभते न सः ॥ कर्मफलं चेतनं भाटकादि । तत्रापि कर्मानुसारेणेति द्रष्टव्यम् । दाप्यः आधिस्वामिने राक्षेति शेपः । अकाममिति दासादिबुद्धिमदादिविषयम् , अन्यत्रासम्भवात् । । तथा यस्त्याधि कर्म कुर्वाणं वाचा दण्डेन कर्मभिः । पीडयेतर्जयेचैव प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम् ॥ फुर्माणमिति कथनादकुर्वतः पीडनादौ न दोषः । तथा बलादकामं यत्राधिमनिसृष्टं प्रवेशयेत् । प्रामुयात्साहसं पूर्वमाधाता चाधिमामुयात् ॥ अनिसृष्टं अनाहितम् । साहसं पूर्व पूर्वसाहसम् । भोग्याधी वलादल्पस्याप्यनाहितस्य भोगे भोक्तुर्दण्डो मूलनाशश्च स्यादिति तात्पर्यार्थः । वंचनया त्वधिकस्याधैर्भोगे भोगानुसारेण मूलनाशः, अन्यथा वलग्रहणानर्थक्यप्रसङ्गात् । आधिहासादिकरणे याज्ञवल्क्यः गोप्याधिभोगे नो वृद्धिः सोपकारे च हापिते । नष्टो देयो विनष्टश्च देवराजकृतादृते॥ सोपकारे उपकारकारिणि । अश्ववृषादी भोग्याधौ वृद्धिसहिते हापिते व्यवहाराक्षमत्व- लक्षणहानि गमिते नो वृद्धिरिति पूर्वेण सम्बन्धः । नष्टो विकृतिं गतः । पूर्ववत्कृत्वा देयः गोप्याधिनष्टश्चेत्पूर्ववत्कृत्वा देयः । उपभुक्तोऽपि चेत् वृद्धिरपि त्याज्या। भोग्याधिर्यदि नष्टस्तदा यथापूर्व कारयित्या देयः, समृद्धिकश्चेदृद्धिरपि हेया, विनष्टः उभयविधोऽप्याधिः सर्वथा नाशं प्राप्तश्चेत्तदा सोऽपि देयः मूल्यादिद्वारेणेति शेषः । तद्दाने सवृद्धिका मूलप्राप्तिः तदादाने मूलस्यापि नाशः। बृहस्पतिः भुक्ते त्वसारतां प्राप्ते मूलहानिर्न जायते । मूलहानिरत्र भोगजनितासारत्वानुसारिणी ।

·अथाधिविधिः २१७ व्यासः ग्रहीतदोपानष्टश्चेद्वन्धो हेमादिको भवेत् । ऋणं सलामं संशोध्य तन्मूलं दापयेद्धनम् ।। धनिकदोपादाधौ नष्टे धनिने सलाभमृणं राजा दापयित्वा आधिमूल्यं धनमधमर्णाय पापयेदित्यर्थः । इदं चाध्यपेक्षया अधिकसलामणविषयम् । मणपर्याप्ताधिनाशे त्वाह नारदः विनष्टे मूलनाशः सादेवराजकृताहते ॥ इति । मूलपदोपादानान्न वृद्धिहानिमिति गम्यते । हारीत: तत्समो द्विगुणो वाऽपि धनिकस्य समर्पितः । आधौ नष्टे धनं नष्टं धनिकस्याधिरेव च।। इदं च सलामर्णपर्याप्ताधिनाशविषयम् । बहुमूल्याधिनाशे सलाभादुपरि आधिमूल्य- माधात्रे देयमित्याह बृहस्पतिः बहुमूल्यं यत्र नष्टं धनिकं न च तोपयेत् । इति । न च तोपयेदिति वचनाद्यावता धनेन धनिकस्य परितोपस्तावद्देयमित्याशनीयम् । यत आह मनुः मूल्येन तोपयेद्वैनमाधिस्तेनोज्ज्यथा भवेत् । इति । सलामपनयने अवशिष्टाभ्यंशमूल्येनेत्यर्थः । यत्र च सायधि भोग्यमाथि विधाया- न्तरैव धनिको धनं गृहीतमधमों वाऽऽधि मोचयितुमिच्छति तत्राह बृहस्पतिः यत्राहितं गृहक्षेत्रं भोग न प्रकर्यान्वितम् । तत्रर्णी नामुयाद्रव्यं धनी चैव ऋणं तथा ।। इति । भोगे भोगनिमित्तम् । न प्रकर्षान्वितं न पूर्णावधिकम् । द्रव्यमाधिम् । एतच परस्पराननुमतौ । अनुमतौ स एवाह पूर्ण प्रकर्षे तत्वाम्यमुभयोरप कीर्तितम् । अपूर्णे तु प्रकुर्यातां परस्परमतेन तौ ।। इति । " २८ व्यव० ·२१८ व्यवहारप्रकाशः अथाधिसंसिद्धिः तत्र नारदः आधिस्तु द्विविधः प्रोक्तो जङ्गमः स्थावरस्तथा । सिद्धिरस्योभयस्यापि भोगो यद्यस्ति नान्यथा ॥ इति । सिद्धिः आधित्वसिद्धिः। अन्यथा भोगं विना अधमणेनोद्दिष्ट उत्तमर्णस्वीकारमात्रेणेति यावत्। अत्र यद्यपि गोप्याधे गो नास्ति तथापि भोगस्थानीयस्वगृहाद्यवस्थापनन्यापारादाधित्य- सिद्धिर्भवति । एतदेव व्यतिरेफमुसेनाह वृहस्पतिः न भुते यः समाधानं नादद्यान निवेदयेत् । प्रमीतसाक्षिऋणिक तस्य लेख्यमपार्थकम् ॥ समाधानं आधिः। भोगः प्रसिद्धः। आदानं सीमाशंकुस्थापनादिना स्वीकरणम् । निवेदनं ममायमाधिरिति ऋणिकसमक्षं मध्यस्थजनेषु ख्यापनम् । अपार्थकं असाधकम् । कात्यायनः मर्यादाचिह्नित क्षेत्रं ग्रहणेऽपि यदा भवेत् । ग्रामादयश्च लिख्यन्ते तदा सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ प्रामादयश्व क्षेत्रादेापकत्वेनेति शेषः । आदिपदेन च देशादेर्महणम् । आधे त्यादि- वत् व्यक्ति विशेषोल्लेखनलेखनमपि आधित्वसिद्धिरित्यर्थः । एकस्यैवाधेः स्थानद्वयाधानेन विवादे विशेपमाह ययोनिक्षिप्त आधिस्तौ विवदेतां यदा नरौ । भुक्तिर्यस्य जयस्तस्य बलात्कारं विना भवेत् ।। यदा तु उभयोरपि भोगस्तदा यस्य प्राथमिको भोगस्तस्यैवाधिर्भवति । तदाह बृहस्पतिः क्षेत्रमेकं द्वयोर्वन्धे दत्तं यत्समकालिकम् । येन भुक्तं भवेत्पूर्व तस्य तत्सिद्धिमाप्नुयात् ।। दत्तमत्राधमणेनोद्दिष्टम् । क्षेत्रपदं भोग्यादेपलक्षणम् । वसिष्ठोऽपि तुल्यकाले विसृष्टानां लेख्यानामधिकर्मणि । येन भुक्तं भवेत्पूर्व तस्याधिर्बलवत्तरः॥ तुल्यकालोत्पन्नानां लेख्यानां सद्भावसाम्ये भोग्याधिसिद्धौ भोगस्य प्रसाधनकरणत्वात्तत्र धर्मनियन्धना यलवत्ता युक्तेत्यर्थः । भोग्याविशेषेऽपि तेनैवोक्तम् यद्येकदिवसे तो तु भोक्तुकामावुपागतौ । विभज्याधि समं तेन भोक्तव्य इति निश्चयः ।। - ·आधिसंसिद्धिः तेन ताभ्यामित्यर्थः । गोप्याधिरपि यद्युभयत्राहितः तदावुपादानादिकर्तुर्नयः, तस्यैवा. घिसिद्धिसम्भवात् । उभयोरपि सिद्धिसाम्ये कात्यायन: आधिमेक द्वयोर्यस्तु कुर्यात्का प्रतिपद्भवेत् । तयोः पूर्वकृतं कार्य तत्कर्ता चोरदण्डभार । प्रतिपत् निर्धारणा । पूर्व कृतं पूर्वमुपादानादिगोचरः। अत्राधिविशेषेण दण्डाविशेष उक्तो विष्णुना गोचर्ममात्रां भुवमन्यस्साधीकृताम् । तस्मादनिर्मोच्यान्यस यः प्रयच्छति स वध्यः, ऊनां चेत् पोडश सुवर्णान्दण्ड्यः । गोचर्मपरिमाणमाह स एव एकोऽश्नीयाघदुत्पन्नं नरः संवत्सरं फलम् । गोचर्ममात्रा सा क्षोणी स्तोका वा यदि वा बहुः । उपादानादियोगपद्ये बृहस्पतिः तुल्यकालोपस्थितयोयोरपि समं भवेत् । प्रदाने विक्रये चैव विधिः संपरिकीर्तितः ॥ उपस्थितयोः उपादानादिकं कर्तुमिति शेपः । कात्यायन: आधानं विक्रयो दानं लेख्यसाक्षिकृतं यदा । एकक्रियाविरुद्धं तु लेख्यं तत्रापहारकम् ॥ लेल्यसाक्षिमात्रकृतानामाध्यादीनां विरोधे लेख्यकृतं सिध्यतीत्यर्थः । लेख्ययोः सिद्धत्वा- विशेषेऽपि बलाबलमाह स एव अनिर्दिष्टं च निर्दिष्टमेकत्र च विलेखितम् । विशेषलिखितं न्याय्यमिति कात्यायनोऽब्रवीत् ॥ अथम:-आधाराधीकरणकाले यबद्धन स्वरूपतो निरुपितं सन्निकटं च विद्यते तमि- र्दिष्टमित्युच्यते । सद्विपरीत नद्धनमाधित्वेन कल्प्यमानमनिर्दिष्टमित्युच्यते । तयोलिखितयोर्विरोधे विशेषलिखितं पलवदिति । अमुमेवार्थ विविच्याह स एव अविद्यमानप्रधनमनादिष्टवरूपकम् । आकाशभूतमादध्यादादिष्टं नैव तद्भवेत् ।। यद्यत्तदाऽस्य विद्यत तदादिष्टं विनिर्दिशेत ।। इति ।

·२२० व्यवहारप्रकाश -- प्रशब्दोऽत्र चरणपूरणार्थम् । अनादिष्टस्वरूपकं अनिरुपितस्वरूपम् । आकाशभूतं अविद्यमानप्रायम् । आधानसमये विद्यमानत्वसाम्येऽप्याह स एव यस्तु सर्वखमादिश्य प्राक्स्थलारामचिह्नितम् । आदध्यात्तु कथं तु स्याचिद्वितं बलवत्तरम् ।। अयमर्थः-- :-यः प्राक् अविशेषेण सर्वस्वमाधित्वेनोपदिश्य कस्यचिद्धस्ते ऋणं गृहीत्वा कालान्तरे पुनर्धनिकानुमत्या क्षेत्रादिकमारामादिचिहितं पूर्वगृहीतऋणार्थमादध्यात्तत्र चिहितं बलवत्तरम् । पूर्वाधेराध्यन्तरादिक्रियाप्रतिवन्धकस्य धनिकेन त्यक्तत्वादिति । चिहितमिति विरो- ध्युत्तरक्रियोपलक्षणम् । तेन प्रथममाधिमादाय धनी धनं प्रदाय तदनु ऋणिनः स्वच्छाशयत्वे- नाधिवैधुर्येणेवात ऊवं प्रणमस्त्विति प्रकारान्तरेण क्रियां कुरुते तदा निराधिक्रियैव बलवतीति मन्तव्यम् । तथा च याज्ञवल्क्यः सर्वेष्वर्थविवादेषु बलवत्युत्तरा क्रिया ॥ इति । एवं सर्वत्र प्राप्ती क्वचिदपवादमाह स एच आधौ प्रतिग्रहे क्रीते पूर्वा तु बलवत्तरा । इति । अत्र स्वामित्वप्रतिवन्धावगमाभ्यां प्रागेव पूर्वस्याः क्रियायाः कृतत्यादिति भावः । वसिष्ठोऽपि यः पूर्वतरमाधाय विक्रीणीते तु तत्पुनः । किमेतयोलीयः स्यात्प्राक्तनं बलवत्तरम् ॥ इति । तथा कृतं यत्रैकदिवसे दानमाधानविक्रयम् । त्रयाणामिति सन्देहे कथं तत्र विचिन्तयेत् ।। अयोपि तद्धनं धर्म्य विभजेयुर्निजांशतः । उभौ क्रियानुसारेण त्रिभागेण प्रतिग्रही ॥ इति । उभी धनिकक्रेतारी । क्रियानुसारेण दत्तधनानुसारेण क्रियानुसारेण भागद्वयं गृहीया- तामिति शेषः । बृहस्पतिरपि कृतं चेदेकदिवसे विक्रयाधिप्रतिग्रहम् । त्रयाणामपि सम्बन्धे कथं तत्र विचारणा ।। त्रीण्येव हि प्रमाणानि विभजेयुर्यथांशतः । उमौ चार्थानुसारेण त्रिभागेण प्रतिग्रही ।। इति । त्रिभागेण प्रतिग्रही, सम्बध्यत इति शेषः ।

·आघिसंसिद्धिः २२१ आधेः स्वत्वनिवृत्तौ विशेषमाह याज्ञवल्क्यः आधिः प्रणश्यद्विगुणे धने यदि न मोक्ष्यते । धनिकेनाधेरुपरि दत्तेऽर्थसप्रतिपन्न वृद्ध्या कालकमेण द्विगुणतां प्राप्ते यद्यधमणेन न मोक्ष्यते तदा स प्रणश्यति अधमर्णस्य वं न भवेत् , किन्तु धनप्रयोक्तुरेव भवेदित्यर्थः । एतच्च कृतकालगोप्याधिविषयम् , इतरेषां तु विशेषश्रवणात् । तथा च स एव काले कालकृतो नश्येकलभोग्यो न नश्यति । इति । काले कृतकालः । आहिताम्यादित्वात्कालशब्दस्य पूर्वपातः । यदा अमुस्मिन् काले ऋणं न ददामि तदाऽऽधिरेवानृण्याय भवितेतिरूप: कालकृतः । स स्वकृतकाले द्वैगुण्यात्मागूज़ वा नश्येत् । फलभोग्यः क्षेत्रगृहारामादिः । कदाचिदपि न नश्यति । अन्न विशेषमाह व्यासः हिरण्ये द्विगुणीभूते पूर्णे काले कृतावधौ । बन्धकस्य धनी खामी द्विसप्ताहं प्रतीक्ष्य तु । अवोऽन्तरा धनं दत्वा ऋणी बन्धमवाप्नुयात् ॥ द्वैगुण्यातिक्रमेण कृतकालातिक्रमेण, चतुर्दशाहप्रतीक्षा कार्येत्यर्थः । अतोऽन्तरा चतु- दशहादाक् । यत्तु पूर्णायधौ शान्तलामे बन्धे स्वामी धनी भवेत् । 'अनिर्गते दशाहे तु ऋणी मोक्षितुमईति' इति वार्हस्पत्यं वचनं, सद्देशकालापेक्षया अधमर्णतारतम्याद्यपेक्षया च व्यवस्थितं योद्धव्यम् । नन्वयमाधिप्रणाशोऽनुपपन्नः, तत्स्वत्वध्वंसकाभावात् । अथ प्रयुक्त- धनद्वैगुण्यमवधिभूतसमयातिकमश्च तद्वंसहेतुरिति चेत्-नैवं, दानविक्रयादेरेव तद्वंसकराया नियतत्वात् । न चादिपदपरिगृहीतवर्गान्तर्गत द्वैगुण्यादिकमपीति वाच्यम् , आदिपदेनापि स्वस्वनाशकतया लोकप्रसिद्धानामेव परिप्रहस्य समुचितत्वात् । न च द्वैगुण्यादिकमपि तथा- त्वेन लोके प्रसिद्धमिति वाच्यम् , तादृश्याः प्रसिद्धरननुभयपराहतत्वात् । तस्माद्युक्तमुक्तं धनद्वैगुण्यादावाधिनाशोऽनुपपन्न इति । अनाभिधीयते-माऽस्तु नाम द्वैगुण्यादेः स्वत्वध्वंस. फतया लोके प्रसिद्धत्वम् । द्रव्यविनिमयस्य वस्त्येव तथा प्रसिद्धत्वम् , तिलविक्र्यप्रतिषेधा- द्विक्रयाकरणेऽपि विनिमयेन तिलाना स्वत्यनिवृत्तिदर्शनात् । ततश्चानापि कृतकालावधी ऋण- प्रहणकाल एव । यद्यहमियता कालेनामुमाधि न मोचयिष्यामि तदा आधिरेव मदाढण्याय भवदीयो भविष्यतीति धनिकर्णिकयोर्मियोविनिमये सम्मतिपत्तेजीतत्वावधिभूतकालेऽविकान्ते खत्वनाशो युज्यत एव । धनद्वैगुण्ये तु यद्यपि ऋणग्रहणसमये यद्यहं द्वैगुण्येऽप्याधि न मोचयिष्यामि तदा मदानृण्याय त्वदीय एवाधिर्भविष्यतीति सपतिपतिन नियता, नथापि यौवं सम्प्रतिपत्तिः कृता तत्रैव द्वैगुण्ये स्वत्यनाशोऽस्तु, हेतुसद्भावात् । तद्विपयं चे 'आधिः प्रणश्येदिति वचनम् । यत्तु मनुनोत 'न घाधेः कालसरोधाग्निसर्गोऽसि न ।

·२२२ व्यवहारप्रकाशः । । विक्रयः' इति, तस्यायमर्थः-कालेन संरोधः कालसंरोध उत्तमर्णसन्निधौ चिरकालमवस्थानम् । तस्मानिसर्ग अन्यत्राधीकरणं दानं या उत्तमर्णकर्तृकं न, चाविक्रयोऽस्ति, किन्तु प्रतिरोधादिना द्विगुणधनस्यैव ग्रहणम् । एवं विक्रयाधीकरणप्रतिषेधादुत्तमर्णस्य स्वत्वाभावः सूच्यत इति वदेत्। ऋणग्रहणकाले धनद्वैगुण्ये मया अयमाधिर्मोक्तव्यः, अन्यथा तवैवेत्यधमणकृतकसम्प्रतिपत्त्य- भावविषयम् । अतो न विरोधः । अन्ये तु न त्वेवाधौ सोपकारे कौसीदी वृद्धिमानुयाविति भोग्याधि प्रस्तुत्य 'न चाधेः कालसंरोधादि'त्यस्य पठितत्वाद्भोग्याधिविषयतयैव विरोधाभावमाहुः। कश्चित्तु उत्तमर्णस्य स्वत्वाभावेन दानविक्रयादिप्रसक्त्यभावादेव निषेधो न युक्तः, अतः काल- संरोधादवधिकालाभ्यन्तरेऽस्सातम्यादधमणेनान्यस्मै दानं विक्रयश्चाधेर्न कर्तव्यमिति वाक्यार्थ वर्णयन् विरोधशंकैव नास्तीत्याह । बृहस्पतिः हिरण्ये द्विगुणीभूते मृते नरेऽधमणिके । द्रव्यं तदीयं संगृह्य विक्रीणीत ससाक्षिकम् ॥ रक्षेद्वा कृतमूल्यं तु दशाहं जनसंसदि । ऋणानुरूपं परतो गृहीतान्यतु वर्जयेत् ।। मृते आधिमोक्षणादागिति शेपः । नष्टे क गत इति चिरकालमविज्ञाते । अधमर्णिके अत्राधमर्णपदं ऋणादानाधिकारिपुत्रायुपलक्षणम् । द्रव्यम् आधिकृतम् । ऋणानुरूपं द्विगुणा- दिद्रव्यपर्याप्तम् । अन्यत् अवशिष्टम् । अतः 'अन्यत्तु वर्जयेदिति वदता द्विगुणीभूतधनेऽपि धनिकस्याधावस्वामितोक्ता । ततश्च 'न चाधेः कालसंरोधादिति मनुवचनसमानार्थमिदमपि वचनमिति । अत्र हिरण्यपदं वखादेरुपलक्षणम् । द्विगुणपदं च तत्र वृद्धयुपलक्षणम् । ततश्च वखादेर्या परा वृद्धिर्विहिता सैव माह्या, नाधिकेति तात्पर्यार्थः । अत एव हिरण्यादिविशेपानुल्लेखेनाह कात्यायन: आधाता यत्र न स्यात्तु धनी बन्धं निवेदयेत् । राज्ञस्ततस्तद्विख्यातो विक्रेय इति धारणा । सद्धिकं गृहीत्यार्थ शेपं राजन्यथार्पयेत् ।। इति । अत्राप्याधातृपदं पूर्ववदुपलक्षणम् । 'राजन्यथार्पयेदिति ज्ञात्यादिप्रत्यासन्नाभावविषयम् । तत्सद्भावे तत्रैवार्पणस्थोचितत्वात् । यत्र शेपार्पणं क्रियते स एव चेत्सवृद्धिकं धनमुत्तमर्णाय दद्यात् तदा नाधिर्विक्रेयः, किन्तु धनदायार्पयेत् । अत एव प्रतीक्षणपक्षोऽप्युक्तः । यदा त्वस्मि- मेव विषये धनी तमाधिमन्यत्राध्यात्तदा स्वप्रयुक्तधनसमेनैव धनेनाध्यान्न तु सवृद्धिकेनापि । तदुक्तं प्रजापतिना धनी धनेन तेनैव परमाधि नयेद्यदि । कृत्वा तदाधि विक्रेतुं पूर्व वास समर्पयेत् ।। इति । एतच्चान्याधी नियतसम्प्रतिपत्त्या द्वैगुण्यादागप्यान्याघौ द्रष्टव्यम् । एवमुक्तज्ञात्यादा- ·, आधिससिद्धिः २२३ वर्पणान्तो विधिर्वहुमूल्यादिविषय एय, तर शेषार्पणादेः सम्भवात् । यदि सममूल्य तदा ससाक्षिक विक्रीय स्वयमेव सर्व गृहीयात् । न्यूनमूल्यत्वे च विक्रीय गृहीत्वाऽवशिष्टमृण- दानाधिकारिणि कथचिदागते तस्माद्दीयादित्यादिकमुक्तवचन एवोक्तम् । आधिविशेषणविशेषमाह याज्ञवल्क्यः चरित्रवन्धककृतं सवृद्ध्या दापयुद्धनम् । सत्यंकारकृतं द्रव्यं द्विगुणं प्रतिदापयेत् ॥ परित्र शोभनचरित स्वच्छाशयत्वादि तेन बन्धकम् । यथा धातु स्वच्छाशयत्वेनाल्प- मूल्यमभ्यगुलीयकादिकमाधिं गृहीत्या बहुधनमुत्तमर्ण, प्रयुक्ते । अधमर्णोऽपि ऋण गृहीत्वा द्वैगुण्यादो जाते शान्तलाभत्वाद्धनावृद्धेर्न चाधेराधानान्तर न च विक्रय कर्तुमनेन शक्य इति विमृश्य प्रगप्रतिदाने विलवमयलम्वते, तदा राजा सवृद्धिक द्वैगुण्यादूर्ध्व दापयेत् । अथवा चरित्रमेव बन्धक चरित्रवन्धकम् । चरित्रपदेन चेष्टापूर्तादिजनितमपूर्वमुच्यते । अन्यत्पूर्ववत् । एवविधे त्याधावधमर्णस्य ऋणमप्रयच्छतो न ऋणराध । तत्राधिनाशस्यैव जातत्वादित्यमि- प्राय. । सत्यकारकृतमिति । करण कार । भावे घञ्। सत्यस्य कार सत्यकार | 'कारे सत्या- गदस्य' इति मुम् प्रत्ययः । सत्यकारेण कृत सत्यकारकृतम् । त्र्यविन्यादिव्यवस्थानिश्चयाय यदगुलीयकादि परकरे निहित तद्व्यवस्थातिक्रमे द्विगुण दातव्यम् । तत्रापि येनाङ्गुलीयकादि दत्त स एव चेद्वयवस्थातिक्रम करोति तदा तस्य तदेव हातव्यम् । इतरश्चेदतिक्रमी तदा तदे- वाङ्गुलीयकादि द्विगुण प्रतिदापयेदिति । एतच्चाधिप्रसङ्गतोऽभिहितमिति । व्यासः गोप्याधि द्विगुणादूर्ध्व मोचयेदधमर्णिकः । इति । द्विगुणादूर्ध्व प्रयुक्तधने शान्तलामे सतीत्यर्थ । एतच्च द्वैगुण्यादिनिमित्ताधिनाशाभाव- विषयम् । तन्नाशविषये तु द्वैगुण्यादे प्रागेव मोचयेत् । तथा चाभिहित तेनैवाधस्तात् अतोऽन्तरा धनं दत्वा ऋणी बन्धकमाभुयात् । इति । यत्तु फलभोग्य बन्धक तत्तु मूलमात्र दत्वा फलकालान्ते वर्तमानमृणी समामुयादित्याह स एय फलभोग्यं पूर्णकालं दत्वा द्रव्यं तु सामकम् । इति । अन्न ऋणी बन्धमवाप्नुयादित्यस्यानुपग । सममेव सामकम् , मूलमानमिति यावत् । यत्राधीकरणसमय एव यावन्मूल धन मया देय तावदयमाधियर्थ दत्त इति समयक्रण तन्त्र द्वैगुण्यातिक्रमेऽपि मूलमात्र दत्वा ऋणी वन्ध प्रामुयादित्यर्थ । याज्ञवल्क्य: उपस्थितस्स मोक्तव्य आधिः स्तेनोज्यथा भवेत् ।

·२२४ व्यवहारप्रकाशः प्रयोजकेसति धनं कुले न्यस्याधिमानुयात् ।। तत्कालकृतमूल्यो वा तत्र तिप्ठेदवृद्धिकः । उपस्थितस्य गृहीतधनप्रत्यर्पणेनाधिमोक्षणार्थमुपस्थितस्याधिर्धनिना न मोक्तव्यः । स्तेनः स्तेनवत् दण्ड्य इत्यर्थः । प्रयोजके उत्तमणे असति असन्निहिते । कुले प्रयोजककुले । न्यस्य धनं सवृद्धिकं न्यस्य, आप्नुयाधमर्ण इति शेषः । यदा तु प्रयोक्तुरसन्निधौ तदाप्तगृहीनभावे वाऽध- मर्णस्य धनप्रतिदित्सा स्यात् तदाधेर्मूल्यं विधाय तद्गृह एवावृद्धिकं स्थापयेत्, तदूर्ध्वं धनं न वर्धत इत्यर्थः । वृहस्पतिः क्षेत्रादिकं यदा भुक्तमुत्पन्नमधिकं ततः । मूलोदये प्रविष्टं चेत्तदाधि प्राप्नुयादृणी ॥ आधिकृतं क्षेत्रादिकं यदा द्विगुणादिवृद्ध्या लाभे शान्ते पश्चादपि भुज्यते ततो मुज्य- मानात् तस्मात् क्षेत्रान्मूलोदयसमं धनं यदा धनिके प्रविष्टं भवति तदा तस्मिन्काले ऋणी प्रतिदानं विनाधि प्रामुयादित्यर्थः । याज्ञवल्क्योऽपि यदा तु द्विगुणीभूतमृणमाधौ तदा खलु । • मोच्य आधिस्तदुत्पन्ने प्रविष्टे द्विगुणे धने ॥ इति । मोच्यः आधिः, धनिना आधिर्मोक्तव्य इत्यर्थः । अत्र विपये विशेषमाह, बृहस्पतिः परिभाष्य यदा क्षेत्रं प्रदद्यात् धनिके ऋणी । त्वयेदं शान्तलामेऽथें भोक्तव्यमिति निश्चितम् ॥ प्रविष्टे खोदये द्रव्ये प्रदातव्यं त्वया मम ॥ इति । यत्र ऋणग्रहणकाले त्वयेदमित्यादि परिभाष्याधिराधीयते तत्रैव पूर्वोक्ताधिलाभ इत्यर्थः । विष्णुएपि गृहीतधनप्रवेशार्थमेव यत्स्थावरं दत्तं तद्गृहीतधनप्रवेशे दद्यात् । इति । एवं परिभाष्य आहितस्याधेलॊके क्षयाधिरिति प्रसिद्धः । अत्र सोदयमूलं धनादिक गृहीतं चेद्धनिना तदपि अधमर्णाय देयम् । यत्र त्वेवंभूतपरिभाषामकृत्वा वृद्ध्यर्थ एवाध्युपभोग इत्यधमणेन कृता परिभाषा तत्र सोदयाभ्यधिकेऽपि फले प्रविष्टेऽपि मूलदानं विना न कदा- चिदप्याधिलाभ इत्यनुसन्धेयम् । बृहस्पतिः यदि प्रकर्पित तत्स्यान्न तदा धनभाग्धनी । ऋणी च न लमेगन्धं परस्परमतं विना ।।

·२२५ प्रतिभूनिर्णयः सवृद्धिनिमित्तकभोगार्थ दत्तं बन्धकं प्रकर्पितं युद्धेरप्यधिकफलं यदि स्यात्तदा धनी उत्तम! न धनभाक्, उत्तमद्गृहीतं धनं तस्मात् अभदायैव स्वमाधिमधमों लभत इत्यर्थः । यदा पुनस्तद्वन्धकमप्रकर्षितं वृद्धयेऽप्यपर्याप्तं तदा ऋणी सामकं धनं दत्वा न स्वमाधि लभते, किन्तु वृद्धिशेषं पूरयित्वेत्यर्थः । इदं चोत्तमर्गाधमर्णयोः परस्पराननुमती । अनुमतौ तु अधिक- मपि बन्धकं मूलधनप्रदानपर्यन्तमुत्तमर्ण उपभुक्त एव । तथा अधमर्णोऽपि वृद्धयपर्याप्तमपि खकीयं वन्धकं मूलधनमात्रप्रत्यर्पणेनैव लभत इति । इत्याधिः - , अथ प्रतिभूनिर्णयः वत्र याज्ञवल्क्यः दर्शने प्रत्यये दाने प्रातिभाव्यं विधीयते । इति । प्रातिभाव्यं नाम विश्वासार्थ पुरुपान्तरेण सह सङ्केतः । दर्शने थवेतदर्शनापेक्षा तव स्यात् तदैवैनमानीय दर्शयिष्यामीति । प्रत्यये विश्वासे, यथा-साधुरयं धनी विशिष्टकुलोत्पन्नो नायं वश्चकः, प्रयच्छाऽस्मै धनमिति । दाने प्रत्यर्पणे, यथा-यद्ययं धनं न दास्यति सदाऽहमे- बानेन गृहीतं धनं सवृद्धिकं दास्यामीति । एषु त्रिषु प्रातिभाव्य विधीयत इति प्रत्येकं सम्बन्धः । एतम विध्यं प्रकारान्तरस्याप्युपलक्षणम् । तथा च बृहस्पतिः दर्शने प्रत्यये दाने ऋणे द्रव्यार्पणे तथा । चतुःप्रकारः प्रतिभूः शास्त्रे दृष्टो मनीपिभिः ॥ आहेको दर्शयाम्येन साधुरेपोऽपरोऽनवीत् । दाताऽहमेतविणमर्पयाम्यपरो वदेत् ॥ इति । ऋणे ऋणदान इति सम्बन्धः । अर्पणमन याचितकविषयम् । तेन केनापि किश्चिद- लहारादिकं याचनयाऽऽनीत तत्र चेदन्योऽभिधत्ते यद्ययं न प्रत्यर्पयति तदाऽहमानीय दर्शयि- ध्यामीति । अवार्पणमानम्, ऋणे तु दानमेवेति द्वयो दोपन्यासः। चित्तु 'प्रणिद्रव्यार्पणे' इत्यपि पाठः । तत्र ऋणिनो यद्रव्यं गृहोपकरणादि तस्यार्पणे । हारीतः अभये प्रत्यये दाने उपस्थाने प्रदर्शने । पञ्चखेषु प्रकारेषु ग्राह्यो हि प्रतिभूवुधैः ।। - ११ व्यव.

·व्यवहारप्रकाशः 1 - अभये पन्धवधादिपीडाया अफरणे । उपस्थानमत्र यन्धकद्रव्यार्पणम्, न दर्शनम् । तस्य पृथगुपादानात्। व्यासः लेख्येऽकृते च दिव्ये या दानप्रत्ययदर्शने । गृहीतवन्धोपस्थाने ऋणिद्रव्यार्पणे तथा ।। अत्र प्रतिभुवो भवन्तीति शेषः । लेख्येऽकृते अकृते लेख्ये। दर्शने दिव्ये वा अकृत इत्यनुपगः। कात्यायनः दानोपस्थानवादेपु विश्वासशपथाय च । लमकं कारयेदेवं यथायोगं विपर्यये ।। उपस्थानमत्र दर्शनम् । वादो विवादः । तत्र प्रत्यर्थिसमानयनोज़ साधितधनादिप्राप्तये सभ्यैः प्रतिभूमहणं कार्य विश्वासे विश्वासार्थम् , दासादावाशङ्कायां सत्यामित्यर्थः । शपथाय शपथार्थ शपथविलम्वे सति । यथेत्यादि । विपर्यये अन्यस्मिन्नपि कार्यव्यत्यासविषये यथायोग यथासम्भयमुक्तप्रकारेण लमकं कारयेदित्यर्थः । एवं च धूर्तदायादसंभावानायां सत्यां गोप्या- धायाधिपालने भोग्याधावुपभोजयितु बहुमूल्याधावाधिप्रत्यर्पणायेत्येवमादिषु प्रतिभूर्माण इत्यव- गन्तव्यम् । अन्ये तु दानोपस्थानेत्यत्र तृतीयचरणे 'लमकं दापयेद्देय'मिति पठन्ति, विपर्यये अन्यथात्वे देयं धनम् । प्रतिभुवामसाधारणधर्मविपये मनुः यो यस्य प्रतिभूस्तिष्ठेदर्शनायेह मानवः । अदर्शयन्स तं तस्य प्रयच्छेत्स्वधनादृणम् ।। दर्शनायादीयमान ऋणिक दर्शयिष्यामीति यस्तिष्ठेत् सोऽदर्शयन्खधनादणं प्रयच्छेत् । एतच्चोपलक्षणम् तेनायमेतादृशो धनी पुत्री आप्तश्चेत्यादिष्वर्थेपु मद्वचसा प्रत्ययः क्रियतामित्येवं प्रत्ययप्रतिभूरपि प्रत्ययविपर्यये धनं प्रयच्छेदिति द्रष्टव्यम् । अत एव बृहस्पतिः आद्यौ तु वितथे दाप्यो तत्कालावेदितं धनम् । उत्तरौ तु विसंवादे तो विना तत्सुतौ तथा ॥ आद्यो दर्शनप्रत्ययप्रतिभुवो । उत्तरौ ऋणद्रव्यार्पणप्रतिभुयौ । कात्यायनोऽपि दर्शनप्रतिभूर्यस्तं देशे काले न दर्शयेत् । निबन्धमानहेत्तन देवराजकृतादृते ।।

·प्रतिभूनिर्णयः २२७ निबन्धं देयं द्रव्यम् । आवहेत् धनिने प्रापयेत् । दर्शने तु प्रातिभाव्यान्मुक्तिरुता तेनैव यद्यसौ दर्शयेत्तत्र मोक्तव्यः प्रतिभूर्भवेत् । यदा तु दर्शनीयः फास्त इति न प्रतीतिः तदा लग्नकस्य तदन्वेषणाय कालदानमाह बृहस्पतिः नष्टस्यान्वेषणे कालं दद्यात्प्रतिभुवे धनी । देशानुरूपतः पक्षं मासं सार्धमथापि वा ॥ इदं च सार्धमासदानं परमावधित्वेनैव बोद्धव्यम् । तथा च कात्यायन: नष्टस्यान्वेपणार्थ तु देयं पक्षत्रयं परम् । यघसौ दर्शयेनत्र मोक्तव्यः प्रतिभूर्भवेत् ।। काले व्यतीते प्रतिभूर्यदि तन्नैव दर्शयेत् । स तमर्थ प्रदाप्यः स्यात्प्रेते चैवं विधिः स्मृतः॥ अत्र प्रदापनं शनैः शनैः कार्य, न पीडया । नात्यन्तं पीडनीयाः स्युमणं दाप्याः शनैः शनैः॥ इति बृहस्पतिवचनात् । आधिपालविषये पितामहः आधिपालकृवस्त्वाधिर्मितकालोपलक्षणः । न चेत्स धनिने दत्तस्तत्राधेस्तैः समर्पणम् ॥ तैः प्रतिभूमिः । अत्र तैरिति बहुवचनमेकत्वादिसख्योपलक्षणम् । अत एव हारीता विश्वासार्थ कृतः स्वाधिन प्राप्तो धनिना यदा । प्रापणीयस्ततस्तेन देयं वा धनिने धनम् ॥ तेन आधिपालकेनेत्यर्थः । अत्र प्रापयितुमशक्यत्वे धनदानपक्षो बोद्धव्यः । प्रतिभूपुत्रादिविषये याज्ञवल्क्यः दर्शनप्रतिभूर्यत्र मृतः प्रात्ययिकोऽपि वा । न तत्पुत्रा ऋणं दर्दद्युर्दानाय यः स्थितः ॥ प्रात्ययिकः प्रत्ययप्रतिभूरित्यर्थः । ऋणं पितृप्राप्तिभाषागतं दानाय दानप्रतिभूत्वेन यः स्थितः तत्पुत्रा प्रणं दद्युरित्यर्थः । यदा तु देयत्वेन प्राप्तमृणं प्रतिभुवः तत्पुनादयोऽपि वा न दधुनदा राज्ञा दापनीयाः । ।

·व्यवहारप्रकाशः तथा याज्ञवल्क्यः आद्यौ तु वितथे दाप्यावितरस्य सुता अपि । व्यासः विप्रत्यये लेख्यदिव्यदर्शने वाऽकृते सति । ऋणं दाप्याः प्रतिभुवः पुत्रं तेपां न दापयेत् । दानवादप्रतिभुवौ प्रदाप्यौ तत्सुतौ तथा ॥ J , प्रातिभाव्यं वृथादानमाक्षिकं सौरिकं च यत् । दण्डं शुल्कावशेपं च न पुत्रो दातुमर्हति ।। इति मनुवचनं, तदर्शनादिप्रातिभाव्यविषयम् । दर्शनप्रातिभाच्ये तु विधिः स्यात्पूर्वचोदितः । इति समनंतरमेव, तेनैवाभिहितत्वात् । दर्शनपदमत्र विप्रत्ययाद्युपलक्षणम् । अत्रापि कचिदपवादमाह कात्यायन: गृहीत्वा बन्धकं यस्तु दर्शनेऽस स्थितो भवेत् । विभाव्य वादिना तस्माद्दाप्यः स्यात्तणं सुतः ।। कचित् 'बिना पित्रा धनं तस्मादिति तृतीयचरणे पाठः । तत्र रिना पित्रा पितारे प्रेते दूरदेशं गते चेत्यर्थः । तस्माद्गृहीतबन्धकरूपात् । मनुः अदातरि पुनीता विज्ञातप्रकृतावृणम् । पश्चात्प्रतिभुवि प्रेते परीप्रोत्केन हेतुना ।। निरादिष्टधनश्चेतु प्रतिभूः स्वादलंधनः । स्वघनादेव तद्दद्यानिरादिष्ट इति स्थितिः॥ अस्यार्थ:- प्रतिभुव्यदातरि । दानार्थमभूते विज्ञातप्रकृतो प्रथममेव दर्शनादिनियमकर- णेन निश्चितादातृत्वस्वभावे प्रेते ऋणं दाता उत्तमर्णः फेन हेतुना तत्पुनादापर्थमीप्सेत् । यत एव दानार्थ नासौ प्रतिभूः कृतः । पित्रा च देयत्वेनांगीकृतमेव धनं पुत्रादिना पायादेन दातव्यम् , अतोऽन्यथा न देयमित्यर्थः । तत्किमेयं सर्वत्र नेत्याह-निरादिष्टेति । दर्शनप्रत्ययादि- प्रतिभाव्यकाल एव दानार्थ यदि प्रतिभूर्धारणिपेन निरादिष्टधनो दसधनः स्यात्तथ दत्तं तरमै धनं धार्यमागशोधनायालं पर्याप्तं यस्य मोऽलंधनः तदा निरादिष्टो दत्तधनः स सस्मिन्द्रव्ये म्ययितेऽपि म्पधनादेवाकप्य दद्यात्, तथा च तदायादेरपि तद्देयमेवेत्यर्थः । पलंधन इति सर्वदाऽनमपेक्ष्य । अल्पेऽपि स्थापिते वायदेव शोधनीयं, न स धनं देयम् । .

·प्रतिभूनिर्णयः २२९ इदं च प्रातिभाव्यसम्बन्धिपैतृकमणं कलारहितमेव दद्यादित्साह व्यास: ऋण पैतामहं पौत्रः प्रातिभाव्यागतं सुतः । समं दद्यात्तत्सुतौ तु न दाप्याविति निश्चयः ॥ अस्यार्थः-प्रातिभाव्यव्यतिरिक्तं पितामह सम्बन्ध्यर्ण पौत्रः समं यावपितामहेन गृहीतं तावद्दद्यात् न वृद्धिः। तथा सुतोऽपि प्रातिभाव्यायात पैतृकमृणं सममेव दद्यात् । तत्सुतौ तयोः पौत्रप्रतिभूसुतयो? सुतौ प्रपौत्रप्रतिभूपौत्री तो तु अप्रातिभाव्यागतं प्रातिभाव्यागतं च ऋणं यथाक्रम न दाप्यौ, यदि तावगृहीतधनी स्यातामिति । अनेकप्रतिभूविपये विशेषमाह याज्ञवल्क्यः बहवः स्युर्यदि स्वांशैर्दाः प्रतिभुवो धनम् । एकच्छायाश्रितेप्वेषु धनिकस्य यधारुचि ।। वहुपदं द्वयोरप्युपलक्षणम् । एकच्छायेति । एकस्याधमणस्य छायासादृश्यं सकलधन- दायकत्वरूपतां प्रत्येक विकल्पेनाश्रिता अधमर्णयत् सकलर्णदानार्थ स्थिता इत्यर्थः । तेषु धनि- कस्य यथारुचि वित्ताद्यपेक्षया धनिकोऽयं प्रतिभुवं स्वार्थ प्रार्थयते स एवासिलमृणं दद्यात् इत्यर्थः । इदं च प्रात्ययिकादिप्रतिभूमात्रविषये विज्ञेयम् । यत्र पुनर्धनिकस्य समा रुचिस्तत्र सर्वेऽपि पूर्ववत्स्वांशैर्दद्युः, 'समं स्यादश्रुतत्वादिति न्यायस्यात्रापि समानत्वात् । एकच्छायाश्रितप्रतिभूवत् तत्सुतेऽपि प्राप्तावपयादमाह कात्यायन: एकच्छायाश्रिते सर्व ददातु प्रोपिते सुतः । मृते पितरि पित्रंशं परणं न बृहस्पतिः॥ परणे एकच्छायाश्रितलनकान्तरसम्बन्धि ऋणम् । अत्रापि मूलसममेव देयम् । पुत्रेणापि समं देयमृणं सर्व तु पैतृकम् । इति बृहस्पतिवचनात् । समं मूलमा ऋणं प्रातिभाव्यागतं तथा । एकच्छायाप्रतिष्ठानां दायो यस्तत्र दृश्यते । प्रोपिते तत्सुतः सर्व पित्रंशं तु मृते तु सः ।। इति । । प्रतिमुवो दुष्टत्वे पितामहः यो यस्य प्रतिभूर्भूत्वा मिथ्या चैव तु गच्छति । धनिकस धनं दाप्यः कर्ता दण्डं च तत्समम् ।। कुर्याचेप्रतिभूर्वादमृणिकार्थेऽर्थिना सह । सोपसर्गस्तदा दण्ड्यो विवादाद्विगुणं धनम् ।। इति । सोपसर्गो विलम्बकारी। -- ·२३० व्यवहारप्रकाश लमकादिदत्तप्रतिक्रियाविपये याज्ञवल्क्यः प्रतिभूपितो यत्तु प्रकाशं धनिनो धनम् । द्विगुणं प्रतिदातव्यमृणिकैस्तस्य तद्भवेत् ।। दापितः राज्ञेति शेपः । प्रकाशं सर्वजनसमक्षम् । अत्र दापित इति वदता धनद्वैगुण्य- लोभेन स्वयमेवोपेत्य ददतः प्रतिभुवो न द्वैगुण्यप्राप्तिः, किन्तु धनिकपीडया ददत इति दर्शितम् । तथा च नारदः यं चार्थ प्रतिभूर्दद्याद्धनिकैनोपपीडितः । ऋणिकैस्तत्प्रतिभुवे द्विगुणं प्रतिदापयेत् ।। एतच त्रिपक्षानन्तरप्रतिदानविपयम् । तथा च कात्यायन: प्रातिभाव्यं तु यो दद्यात्पीडितः प्रतिभावितः । त्रिपक्षात्परतः सोऽर्थ द्विगुणं लब्धुमर्हति ॥ प्रतिभावितः प्रतिभूत्वेनाकारितः । अत्र त्रिपक्षानन्तरं द्वैगुण्याभिधानात्तत्पूर्व समये च देयमित्यवगम्यते । फेचितु त्रिपक्षात्परतस्तत्राकारितापि वृद्धिर्भवति, ततः कालेन द्वैगुण्यं नत्वे- तावतेय द्वैगुण्यमित्याहुः-तचिन्त्यम् । तथाऽन्यदपि द्रव्यमधमार्थे व्ययितं प्रतिभुवेऽधमणेन देयम् । तथा च कात्यायन: अस्मार्थ येन यद्दत्तं ऋणिना पीडितेन तु । साक्षिभिर्भावितेनैव प्रतिभूत्स्तत्समाप्नुयात् ।। इदं च द्वैगुण्यदानं हिरण्यविषयम् । पश्चादौ तु विशेपमाह याज्ञवल्क्यः संततिस्त्रीपशुष्वेव धान्यं त्रिगुणमेव च । वस्त्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं रसथाष्टगुणः स्मृतः ।। एतेनैतदुक्तं भरति-यस्य द्रव्यस्य यावती परा वृद्धिरुता तस्य इन्यस्य प्रतिमुवा दत्तस्याधमणेन तावत् वृद्धिसहितस्यैय प्रतिमुवे दानमिति । पशुन्नीणां संतत्यभावे स्वरूपदानमेव । प्रातिभाव्ये निपिद्धानाह कात्यायन: न स्वामी न च वै शत्रुः स्वामिनाधिकृतस्तथा । निरुद्धो दण्डितवर मन्दिग्धधर न चिन् । नर रिस्थी न मित्रं च न चरात्यन्तासिनः । राजमायें नियुक्ताथ ये च प्रयजिता नराः ।।

·ऋणप्रतिदानाधिकारिणः २३१ नाशक्तो धनिने दातुं दण्डं राज्ञे च तत्समम् । नाविज्ञातो ग्रहीतव्यः प्रतिभूः स्वक्रियां प्रति । सन्दिग्धोऽभिशस्तः । अत्यन्तवासिनो नैष्ठिकब्रह्मचारिणः । तत्समं विवादास्पदीभूत- द्रव्यसमम् । 'नैव रिक्थी' इत्यविभक्तविषयम् । भ्रातृणामय दम्पत्योः पितुः पुत्रस्य चैव हि । प्रातिभाव्यमृणं साक्ष्यमविभक्ते न तु स्मृतम् ॥ इति याज्ञवल्क्यस्मरणात् । साक्षित्वं प्रातिभाव्यं च दानं ग्रहणमेव च । विभक्ता भ्रातरः कुर्युर्नाविभक्ताः परस्परम् ।। इति नारदवचनाच । इति प्रतिभूनिर्णयप्रकरणम् अथ ऋणप्रतिदानाधिकारिणः तत्र बृहस्पतिः याचमानाय दातव्यमल्पकालकृतं ऋणम् । पूर्णावधौ शान्तलाभमभावे तु पितुः सुतैः॥ दातव्यं धनप्राहिणेति शेषः । अल्पकालकृतं धनिकेच्छया कृतनियतदानकालम् । पुत्रस्य ऋणदानावश्यकत्वे हेतुमाह नारदः इच्छन्ति पितरः पुत्रान्स्वार्थहेतोर्यतस्ततः । उत्तमर्णाधमाभ्यां मामयं मोक्षयिष्यति ॥ अतः पुत्रेण जातेन स्वार्थमुत्सृज्य यत्नतः । ऋणात्पिता मोचनीयो यथा न नरकं व्रजेत् ॥ यतस्ततः भार्योपयमपुत्रिकाकरणप्रतिग्रहायुपायानां मध्ये येनकेनचिदुपायेनेत्यर्थः । उत्तमर्णाधमर्णाभ्यां इति । 'जायमानो वै ब्राह्मणनिभिर्मणा जायते ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो योन देवेभ्यः प्रजया पितृभ्यः' इति श्रुत्युक्तम् । उत्तमर्ग-उत्तमाः पितरस्तरमम्यन्धित्वात् । अधमर्ण परस्माद् पृख्या गृहीतम् । अधमा मनुष्यासत्सम्बन्धित्वात् । अथवा उत्तमर्णाधमर्णशब्दाभ्यां लक्षणया कुसीदजीवितयेव गृहीतमृणमवगन्तव्यम् । है ·२३२ व्यवहारप्रकाशः । अत एव कात्यायन: पिवणां सूनुभिर्जातैर्दानेनैवाधमादृणात् । विमोक्षस्तु यतस्तस्मादिच्छन्ति पितरः सुतान् ॥ इति । दानेन ऋणप्रतिदानेनास्वार्थ उपभोगादिरूपम् । जातेन व्यवहारज्ञतया निष्पन्नेन, न सूत्पन्नमात्रादिना, तस्य व्यवहारानभिज्ञत्वेन ऋणदानान(?)धिकारात् । यथाह नारदः अप्राप्तव्यबहारश्चेत्स्वतंत्रोऽपि हि नर्णभाक् । खातव्यं हि स्मृतं ज्येष्ठे ज्यैष्ठयं गुणवयःकृतम् ॥ प्राप्तव्यवहारश्च पूर्णपोडशवर्णं भवति, स्वतन्त्रस्तु बाल्यदशायामपि पितृमरणाद्भवति । तथा च स एवं गर्भस्थैः सदृशो ज्ञेय आष्टमाद्वत्सराच्छिशुः । वाल आपोडशाद्वर्षात्पोगण्डश्चेति कथ्यते ॥ परतो व्यवहारज्ञः स्वतत्रः पितरावृते ॥ इति । एवं च पितर्युपरतेऽप्यप्राप्तव्यवहारैर्न देयमृणं अदाने दोपाभावात् । प्राप्तव्यवहारेस्तु सर्वथा देयम् , अदाने दोपसम्भवात् । तदुक्तं कात्यायनेन नाप्राप्तव्यवहारैस्तु पितर्युपरते क्वचित् । काले तु विधिना देयं वसेपुर्नरकेन्पथा ।। इति । क्यचिदिसत देश इत्यनुपज्यते । विधिना ऋणप्रतिदानप्रदर्शितेन । तथा विद्यमानेजप रोगातें स्वदेशात्मोपिते तथा । विशात्संवत्सराद्देयं मणं पित्कृतं मुतैः ।। विंशात्संवत्सरात् प्रवासदिनमारभ्येति शेपः । वृहस्पतिः सान्निध्येऽपि पितुः पुत्रैर्मणं देयं विमावितम् । जात्यन्धपतितोन्मत्तक्षयश्चित्रादिरोगिणः ॥ अनादिपदन दुश्चिरित्यरोगसमदो न तु जरादेः । क्यचिदुपरते प्रोपिते पितरि व्याप्यारिदूपिते था जात्यन्धादिभिः पुरैर्न देयमित्याह कात्यायनः ऋणं तु दापये पुत्रं यदि साग्निरुपद्रवः । द्रविणाईश्य घुर्येश्च नान्यथा दापयेत्सुतम् ।। पिगाई: पिद्रव्यमागाईः। धुर्यः पितुर्युरो यो योढा। अग्राई इति पदन पिराव्या- ।

·ऋणप्रतिदानाधिकारिणः २३३ प्रणेऽपि पुत्रो दाप्य इति दर्शयति । नान्यथेत्यनेन च दुश्चिकित्स्यरोगाद्यभिभूतः पैतृकधनान- .ऽन्धपंढादिरघुर्यश्च पितृकृतर्णापाकरणानधिकारिण इत्युक्तम् । धुर्यश्चेत्येतत्प्रधानोपसर्जनतया वर्तमानानेकपुत्रविषयम् । तथा च नारद: पितर्युपरते पुत्रा ऋणं दद्युर्यथांशतः । विभक्ता ह्यविभक्ता या यस्तां बोद्वहते धुरम् ।। इति । यथांशत इत्येतद्विपमांशगृहीत्पुत्रविपयम् । समांशग्राहिणः समानमेव दद्युः । अविभ- ताश्चेत्संभूय समुत्थानेन दुर्यदि ते समप्रधानभूताः । प्रधानोपसर्जनभावेन वर्तमानेषु तु तेषु यः प्रधानभूतः स एव कृत्स्नं दद्यात्, उपसर्जनस्यानधिकारात् । पितृकृतस्वकृतर्णसद्भावे प्रथम पितृकृतं देयं, तदप्यात्मीयवदेव देयम् । तथा च बृहस्पतिः पित्र्यमेवाग्रतो देयं पश्चादात्मीयमेव च । ऋणमात्मीयवत्पित्र्यं पुत्रर्देयं विभावितम् ।। आत्मीयवत् , यथात्मीयं सवृद्धिकं देयं तथेत्यर्थः । कचिपितृकृतऋणादानापवादमाह स एव सौराक्षिकं यथादानं कामक्रोधप्रतिश्रुतम् । प्रातिभाव्यं दण्डशुल्कशेष पुत्रैर्न दापयेत् ।। सौराक्षिकं सुरापाननिमित्तकं द्यूतपराजयनिमित्तकं च । वृथादानं निष्फलं दानम् । धुर्वे वंदिनि मल्ले च कुवैये कितवे शठे । चाटचारणचौरेषु दत्तं भवति निष्फलम् ।। इत्यायुक्त कामक्रोधप्रतिश्रुतम् । तल्लक्षणं कात्यायन आह लिखितं मुक्तकं वापि देयं यत्तु प्रतिश्रुतम् । परपूर्वत्रिय तत्तु विद्यात्कामकृतं नृणाम् ।। यत्र हिंसां समुत्पाद्य क्रोधाद्रव्यं विनाश्य वा । उक्तं तुष्टिकरं यत्तु विद्याकोधकृतं तु तत् ॥ मुक्तक लेसनशून्यम् । परपूर्व स्त्रियै परभार्याये। यत्र हिंसामित्यादि । परस्य हिंसासाधन- विशेष कृत्या द्रव्यं वा नाशयित्वा तत्तुष्टयर्थ द्रव्यं दास्यामीति प्रतिधुतं तत्क्रोधसत्यमित्यर्थः । प्रातिभाव्यं दर्शनादिप्रतिभूदेयं प्रतिभूप्रकरणपश्चितं दण्डम् । - ३. च्यव० ·२३४ व्यवहारप्रकाश: व्यासः दण्डं या दण्डशेष वा शुल्कं तच्छेपमेव वा । न दातव्यं तु पुत्रेण यच न व्यावहारिकम् ॥ इति । पौत्रदेयऋणविषये कात्यायन: पित्रा दृष्टमृणं यस्तु क्रमायातं पितामहात् । निर्दोपं नोद्धृतं पुत्रर्देयं पौत्रैस्तु तभृगुः ।। पिना दृष्टं स्वपितकृतत्वेन निश्चितम् । क्रमायातं क्रमप्राप्तं निर्दोष अदेयत्वनिष्पादकादोप- विधुरम् । नोद्धृतं पुत्रैर्दुश्चिकित्स्यरोगादिवशादनपाकृतम् । तथा च स एव पैतामहं तु यत्पुर्न द रोगिभिः स्थितः। तत्यादेवं विधं पुत्रैर्देयं पैतामहं समम् । सदोपं व्याहतं पित्रा नैव देयमृणं क्वचित् ॥ समं वृद्धिरहितम्। सदोपं सुराकामादिव्यसनदोपयुक्तम् , पित्रा व्याहतं निराकृतमपाकृतं हृतमदृष्टं या। इदं यद्यत्पुत्रस्यादेयत्वेनोक्तं तत्सर्व पौत्रेष्वप्यदेयमित्यदेयत्वोपलक्षणार्थ सदोप. प्रहणमित्यवगन्तव्यम् । अन विष्णुः धनग्राहिणि प्रेते प्रव्रजिते द्विदशाः समाः प्रोपिते वा तत्पुत्रपौत्रैर्धनं देयम् । नातः परमभीप्सुभिः । इति । नातः परमित्यादि। विंशतिवदूर्ध्व विलम्यो न कार्यो धनप्रतिदानमभीप्सुभिरित्यर्थः । यदा अतःपरं पुनपानेभ्यः परं प्रपोनादिभिः ऋणं जानानैरपि न देयमिति । अत एव कात्यायन: पित्रभावे तु दातव्यमृणं पौत्रेण यत्नतः । चतुर्थेन न दातव्यं तस्मात्तद्विनिवर्तते ।। नारदोऽपि क्रमादन्याहतं प्राप्तं पुत्रैर्यनर्णमुद्धृतम् । दधुः पैतामहं पौत्रास्तचतुर्थानिवर्तते ॥ इति । इदं च प्रपितामहगृहीतानपाकरणमगृहीततद्धनस्यैय, न गृहीतधनस्यापि । दानक्रममाह बृहस्पतिः तयोः पैतामहं पूर्व देयमेव ऋणं सदा । इति । तयोः ताभ्यां पिध्यात्मीयाभ्यामित्यर्थः । अथवा तयोः पितृपितामहर्णयोः । अगापि धुर्यपोत्रान्तरसमावे अविभक्तस्य या पितृव्यादेः सद्भाये । प्रधानभूतेषु नानापोग्रेषु धा सविमागेषु प्राप्ताप्राप्तव्यवहारविपये स्वावश्यास्वातस्यविषये प निर्णयः पुत्रविषयेतमिर्णयय विशेयः ।

·ऋणप्रतिदानाधिकारिणः २३५ ऋक्थमाइविषये याज्ञवल्क्यः सस्थाह ऋणं दाप्यो योपिद्राहस्तथैव च । पुत्रोऽनन्याश्रितद्रव्यः पुत्रहीनस्य सक्थिनः ।। विभागयोग्यं द्रव्यमृक्थं तद्विभागद्वारा यो गृह्णाति स नक्थमाहः, स ऋण दाप्यः । रागादिवशात्परमायां यो भार्यात्वेन स्वीकरोति स योपिदाहः, न तु पुत्रोत्पादकतया नियुत्तो जारो वा, तयोरुपगममात्रकारित्वेन प्राहकत्याभावात् । अत्र योपितो विभाज्यद्रव्यत्वेन ऋक्थ- व्यपदेशानईत्वात् पृथगुपादानम् । पुनोऽनन्यानितद्रव्यः यदीयमातापितृसम्बन्धि द्रव्य नान्यथाश्रित तथा । पुनहीनस्य ऋक्थिन. ये ऋक्थ गृहन्ति ते ऋण दाप्या इति । एतेनैतदुक्तं भवति-ऋक्थमाह ऋण दाप्यस्तदभावे योपिदाहस्तभावे पुत्र इति । न च न भ्रातरो न पितरः पुत्रा मक्थहराः पितुः । इति वचनापुत्सद्भावेऽन्यस्य ऋक्थग्रहणासम्भवाद् 'ऋक्थमाह कण दाप्यः' इत्यनुपपन्नमिति वाच्यम्। क्लीयोऽथ पतितस्तजः पद्गुरुन्मत्तको जडः। अन्धोऽचिकित्स्यरोगाद्या मर्तव्यास्ते निरंशकाः ॥ पितृद्विट्पतितः पण्ढो यश्च सादौपपातिकः । औरसा अपि नैतेऽशं लभेयुः क्षेत्रजाः कुतः ।। तथा सवर्णापुत्रोऽप्यन्यायवृत्तो न समेतैकेपाम् । इत्यादियाज्ञवल्क्यनारदगौतमादियचनोक्ताना पुत्रत्वेऽपि ऋक्थानहत्वसम्भवात् । नच न द्वितीयस्तु साध्वीनां वचिद्भर्तोपदिश्यते ॥ इति वचनाद्योपिशाहस्य च शास्त्रविरुद्धत्वात् योपिद्राहस्तथैव चे'त्येतदपि विरुद्धमित्यपि याच्यम् । अन्तिमा खैरिणीनां या प्रथमा च पुनर्भनाम् । ऋणं तयोः पतिकृतं दद्याधस्ते उपाश्नुते ॥ अधनस्य ह्यपुत्रस्य मृतस्योपैति यः स्त्रियम् । ऋणं वोढुः स भजते सैव तस्य धनं स्मृतम् ॥ या तु सप्रधनैव स्त्री सापत्य वान्यमाश्रयेत् । सोऽस्या दद्यादणं भर्तुत्सृजेद्वा तौर ताम् ।। इत्यादिनारदादिवचनेष्वतिक्रान्तनिषेघस्य रागिणः स्वैरिणीपुन विशेषाधिकधनसापत्यत्रीपरि- माहिणस्तत्पूर्वपतिऋणदानदर्शनात् । अन्तिमा चतुर्थी प्रथमा विसणाम् ।

·व्यवहारप्रकाशः एतदेव विविच्याह नारदः परपूर्वाः स्त्रियस्त्वन्याः सप्त प्रोक्ता यथाक्रमम् । पुनर्भूखिविधा तासां स्वैरिणी तु चतुर्विधा ।। कन्यैवाक्षतयोनिर्या पाणिग्रहणपिता । पुनर्भूः प्रथमा प्रोक्ता पुनःसंस्कारकर्मणा ।। कौमारं पतिमुत्सृज्य या त्वन्यं पुरुष श्रिता । पुनः पत्युर्गृहं यायात्सा द्वितीया प्रकीर्तिता ॥ असत्सु देवरेपु स्त्री बान्धवैर्या प्रदीयते । सवर्णाय सपिण्डाय सा तृतीया प्रकीर्तिता ॥ स्त्री प्रसूताअमृता वा पत्यावेन तु जीरति । कामात्समाश्रयेदन्यं प्रथमा खेरिणी तु सा॥ मृते भर्तरि तु प्राप्तान्देवरादीनपास या । उपगच्छेत्परं कामात्सा द्वितीया प्रकीर्तिता। प्राप्ता देशाद्धनक्रीता क्षुत्पिपासातुरा तु या । तपाऽहमित्युपगता सा तृतीया प्रकीर्तिता ।। देशधर्मानवेक्ष्य स्त्री गुरुभिर्या प्रदीयते । उत्पन्नसाहसान्यस्मै सान्तिमा स्वैरिणी स्मृता ॥ उत्पन्नसाहसा उत्पन्नव्यभिचारा । नापि 'पुनपौनेमणं देय'मिति याज्ञवल्क्येनेवो- कत्यात् 'पुनो दाप्य' इत्यनेन पोनरुस्त्यमाशकनीयम्, एतस्य प्रमार्थत्वेन तदभावात् । नापि पुने सति द्रव्यस्यान्वाश्रयणासम्मनादनन्याश्रितद्रव्य इति विशेषणमनर्यक्रमाशङ्कनीयम्, अनेकपुरेषु ऋक्थामावेप्वंशमणाधिकारिण एवार्णपापरणेऽधिकारो नानाधिकारिणोऽन्धादिरित्यपरत्वेन सार्थकत्वात् । न चैतदपि मन्तव्यं यपुत्रे सरापि ऋक्थप्राहिण प्राणादानाभिधाने केमुतिकन्याये- नासति पुरे तस्स मुतरामृणदानाधिकारित्वसिद्धेः 'पुनहीनस्य ऋस्थिन' इत्येतदप्यपार्यकमिति । पुत्रपौत्रविधुरस्य प्रोत्रादयो यदि ऋक्यभाजः स्युस्सदा ते दाप्या नान्यथेत्येतदर्थत्यात् । पुत्र- पौगो तु प्रस्थाहणाभावेऽपि ऋणदानाधिकारिणावित्यभिहितमधस्वात् । अथया पुग्रहीनस्येत्यु. समर्णपरं, पुप्रपदं च पोनादितदन्वयपर, तेनाधमर्णसम्यन्धिधनस्त्रीहारिपुमा ऋणं कस्य पाप्या इत्याफाक्षाया प्रयममुत्तमर्णस्य दाप्याः, तदुपरमाटी तसुत्रपौनादेः, तदभावे पुग्रहीनस्य पुन. पोमायन्ययविहीनसोचमणस यो ऋफ्पी ऋक्यमहणयोग्यः सपिण्टादितस्य क्थिनो दाप्या इत्यर्पः। प्या प नारदोऽपि ग्रामणस्य तु यदेयं मान्यपस न चाऽस्ति सः । निरपेतन्सटल्येषु नदमारे सबन्धुपु ॥

·ऋणप्रतिदानाधिकारिणः , । इत्यभिधायाभिहितवान् । यदा तु न सकुल्याः स्युन च सम्बन्धिमान्धवाः । तदा दद्यात् द्विजेभ्यस्तु तेष्वसत्वप्सु निक्षिपेत् ॥ इति । अस्वार्थ:-ब्राह्मणस्योत्तमर्णस्य यद्देयं तत्तस्मै देयम् , तदभावे तत्संतानस्य पुत्रादेस्तदन्य- माहिणः, तदभाव तत्सकुल्येपु, तदभावे मातुलादिबन्धुषु क्रमेण निक्षिपेत्, तदभावे द्विजेभ्यो दद्यात्तदभावे अगाधे जले प्रक्षिपेत् । प्रजापतिरपि बन्ध्यभावे तु विप्रेभ्यो देयं क्षेप्यं जलेऽपि वा । जले क्षिप्तं तथाऽनौ च धनं स्यात्पारलौकिकम् ॥ अग्री चेत्यत्र हुतमित्यध्याहारः । पारलौकिकं आनृण्यापादनेन परलोकमित्यर्थः । गोभिलः ऋणेष्वज्ञायमानेषु गोलकामध्यपणेन जुहुयायत्कुसीदमिति । इति । मात्रवर्णिकी चाग्निरत्र देवता। आऋण्यत्वार्थे चायं होम अमृणो भवामि इति मन. लिगात् । गोलकाः पलाशाः । तथा च सहकारः द्रव्यं यत्त्वधमर्णस्यं क्वचिद्राह्मणगं भवेत् । सुतादिब्राह्मणान्तानां क्थभाजामसम्भवे ।। पलाशस पलाशेन जुहुयान्मध्यमेन तत् । यत्कुसीदमिति प्रास्सेदथ वार्येव तद्धनम् ॥ इति । कचित् उत्तमर्णादिवन्धूनामभावविषय इत्यर्थः । यत्कुसीदमिति पूर्वेणैव सम्बध्यते मूलस्मृतौ जलप्रक्षेपणमत्रस्यास्मरणात् । निक्षिप्तादिधनेऽप्येष विधिदृष्टः पुरातनैः । एवं च यत्रासन्निहितपात्रोद्देशेन त्यक्तं द्रव्यं तस्य तत्पात्राद्यसम्भवे उक्तरीत्यैव जल. प्रक्षेपादिकं विज्ञेयम् । अत्र ब्राह्मणपदोपादानादेयंविधक्षत्रियादिधनं राज्ञा ग्रहीतव्यमिति दर्शितम्। तेन ब्रहाखं राज्ञा कथमपि न माह्यमित्यर्थः । केचित्तु नारदवचनस्थब्राह्मणपदमुत्तमर्णमात्रोप- लक्षणमित्याहुः। कुटुम्बविषये बृहस्पतिः पितृव्यभ्रातपुत्रस्त्रीदासशिष्यानुजीविमिः । यद्गृहीतं कुटुम्बार्थे तहही दातुमर्हति ॥ नारदोऽपि शिष्यान्तेवासिदासस्त्रीप्रेष्यकृत्यकरैश्च यत् । कुटुम्बहेतोरुत्क्षिप्त दातव्यं तत्कुटुम्बिना ।।

·२३८ व्यवहारप्रकाश: शिप्यो वेदाध्येता । अन्तेवासी तु शिल्पविद्यार्थी । कुटुम्वहेतोः फुटुम्वभरणार्थम् । उत्क्षिप्तं संविधानादिना स्वानुज्ञानमन्तरेणापि कृतं ऋणं देयम् , कुटुम्वभरणस्यावश्यंकार्यत्वादित्यर्थः । नारदः पितुरेव नियोगाद्वा कुटुम्वभरणाय वा । कृतं वा यणं कृच्छ्रे दद्यात्पुत्रस्य तत्पिता ॥ अत्र पुत्रग्रहणं कुटुम्योपलक्षणं, पितृग्रहणं च प्रभोरुपलक्षणम् । अत एच कात्यायन: कुटुम्बार्थमशक्ते तु गृहीतं व्याधितेन च । उपप्लवनिमित्तं च विद्यादापत्कृतं तु तत् ।। कन्यावैवाहिकं चैव प्रेतकार्य तु यत्कृतम् । एतत्सर्व प्रदातव्यं कुटुम्वेन कृतं प्रभोः ॥ अशक्त कुटुम्यापोपणासमर्थे कुटुम्बिनीत्यर्थः । कन्यावैवाहिकं कन्याविवाहनिमित्तकम् । यत्कृतं येन धनेन कृतम्, प्रभोः कुटुम्बिन इति यावत् । नारदः ऋणं पुत्रकृतं पुत्रा शोध्यं यदनुमोदितम् । सुतस्नेहेन वा दद्यान्नान्यथा दातुमर्हति ।। शोध्यमपाकरणीयम् । कात्यायन: देयं प्रतिश्रुतं यत्स्यायच सादनुमोदितम् । याज्ञवल्क्यः गोपशोण्डिकशैल्परजाव्याधयोपिताम् । ऋणं दद्यात्पतिस्तेषां यम्माद्वृत्तिस्तदाश्रया । शेरपणे नटः । युत्तिः जीवनम् । तदाश्रया योपिदधीना ! अर 'यम्मातिसदाश्रयेवि हेतुमन्निगदादितरेऽपि ये तैलिकादयो योपिदधौनजीयनास्तेऽपि योपिकृतमृणं युरिति गम्यते । यतु न स्त्री पतिपुत्रकृतं न वीकृतं पतिपुत्रौ । इति विष्णुवचनम् , तत् कुटुम्यार्यादिफ्तऋणव्यतिरिक्तविपयम्, रखकादिनीव्यतिरिक्तस्त्रीक- वर्णविषयं चायगन्तव्यम् । अत एव याज्ञवल्क्य: न योपित्पतिपुत्राम्यां न पुत्रेण कृतं पिता । दयाहते फुटुम्याग्नि पतिः स्वीकृतं क्या ।। कुटुम्यारित इत्येतत्सर्वशेषः । - ·ऋणप्रतिदानाधिकारिणः कात्यायनोऽपि न भार्यया कृतमृणं कथश्चित्पतिराबहेत् । आपत्कृताहते पुंसः कुटुम्बार्थो हि दुस्तरः॥ अन्यत्र रजकव्याधगोपशौण्डिकयोपिताम् । तेषां तत्प्रत्यया वृत्तिः कुटुम्बं च तदाश्रयम् ॥ तेषां रजकादीनां तत्प्रत्यया वृत्तिः, योपिधीनं तद्वर्तनमित्यर्थः फुटुम्वं जनविशेषविपये याज्ञवल्क्यः अविभक्तैः कुटुम्याथै यदृर्ण तु कृतं भवेत् । दास्तद्रिक्थिनः प्रेते प्रोपिते या कुटुम्बिनि ।। इति । अविभक्तबहुभिर्धावादिभिः समप्राधान्यैः, यहुत्वमतात्रं, तेनैकेन द्वाभ्यामपि या फुतमृणं कुटुम्पी दद्यात् । असति तस्मिन् प्रोपिते वा तस्यिनः में दद्युः । सत्रापि फेपोधिदसवे सता देयम् । तथा च विष्णुः अविभक्तः कृतमृणं यस्तिष्ठेत्स दद्यात् । इति । अन्न 'यस्तिष्ठेदिति वचनादृणकर्तरि प्रेते प्रोपिते या ऋक्थिनो दार्न पुनस्तस्मिन्नुपस्थि- तेऽपि, प्रधाने सति गुणभूतानामृणदानानधिकारात् । अत एव मनुः ग्रहीता यदि नष्टः सात्कुटुम्बे च कृतो व्ययः । दातव्यं पान्धवैस्तत्सात्प्रविभक्तैरपि स्वतः ।। इति । अविभक्तेन विभक्तेन या भ्रातादिना कुटुम्बार्थे यः कनो व्ययः स तम्मिन्मृते तिष्ठद्विा- यादेदेय इत्यर्थः। परतणनीविपये कात्यायन: मा पुत्रेण वा सार्थ केवलं यात्मना कृतम् । अणमपि देवनान्यथा हन् विपा। हछि ।' सम्भूय येरलं स्ययमेय भनी पुत्रेण या सह यत्कृतमृणं तन् तत्सद्भावे त्रिया न देयं, अभावे तु देयम्, यत्तु स्वयमेव कृतं वदुमयथाऽपि न देयमित्यर्थः । याज्ञवल्क्यः प्रतिपन खिया देयं पत्या या मह पत्कृतम् । सपं कृतं वा यहणं नान्यत् सी दातुमर्हति ॥ प्रतिपनं प्रवसता मुमूर्षुगा या पत्या पुनेग या नियुलानं दास्सामीसभ्युपेतमिन्यः ।

·२४० व्यवहारप्रकाशः न स्त्री पतिकृतं दद्यादृणं पुत्रकृतं तथा । अभ्युपेताहते (यद् वा सह पत्या कृतं भवेत् ।) इति नारदस्मरणात् । इदं च प्रतिपन्नादानं पतिपुत्रधनाभावेऽपीत्यनुसन्धेयम् । अन्यत्सुरा- कामादिवचनोपात्तं प्रतिपन्नमपि पत्या सह कृतमपि न देयमित्यर्थः । कात्यायन: मर्तुकामेन याऽऽनाता भर्ना देयमृणं त्वया । अग्रपन्नाऽपि सा दाप्या धनं यद्याश्रितं स्त्रिया ॥ धनं भर्तसम्बन्धि । अत्राश्रितभर्तृधना स्त्री यद्यप्रतिपन्ना तदा न दाप्येति गम्यते । न च यादपुत्रा विधवा नियुक्ता वा मुमूर्षुणा । यो वा तद्रिक्थमादद्याद्यतो रिक्थमृणं ततः ॥ इति नारदीयवचनविरोधः, तस्याप्याश्रितभर्तृधनविधवानियुक्तविषयत्वात् । यत्पुनः 'न स्त्री पतिपुत्रकृत'मिति विष्णुवचनं, तत्सामान्यप्रतिषेधकत्यात् विशेषविधायकपागुदीरितवचनविषय- व्यतिरिक्तविषयेऽवतिष्ठत इति न विरुद्धम् । इति ऋणप्रतिदानाधिकारिणः , ०- अथ ऋणप्रतिदानविधिः तत्र बृहस्पतिः याचमानाय दातव्यमल्पकालमृणं कृतम् । पूर्णावधी शान्तलामममावे तु पितुः मुतैः ।। इति । अल्पकालमदीर्घकालं कार्तिक्यादी प्रतिदेयमित्यादिप्रकारेण यत्कृतम् । शान्तलाम उपरत- लामम् । अवायं मथितार्थ:-स्यल्पकालमृगं याच्चानन्तरं देयम् । कृतावधिकं तदवधी शान्त- लाम लामशान्यनन्तरं देयमिति । इदं प याच्मादेः समनन्तरपतिदानविधानं, न ततः प्राग्दाननिषेधार्यसम्भवे ऋणम्प शीघ्रमपाकरणीयलान् । अत एव कात्यायनेन ऋणानपाकरणे दोप उक्तः तपस्वी चामिहोत्री च ऋणान् म्रियते यदि । तपवैवामिहोतं च स तद्धनिनां धनम् ।। वृहस्पतिकात्यायनाभ्यामुतम उआमादिकमादाय स्वामिने न ददाति यः। स तस्स दामो मृत्यः नी पशु जायते गृह ॥

·ऋणप्रतिदानविधिः २४१ उजाममृणम् । आदिपदान्निक्षेपादिपरिग्रहः । चत्तु यान्यमानं न दद्याद्यद् ऋणं वापि प्रतिग्रहम् । तद्रव्यं वर्धते तावद्यावत्कोटिशतं भवेत् ॥ ततः कोटिशते पूर्णे वेष्टितस्तेन कर्मणा । अश्वः करी वृपो दासो भवेजन्मनि जन्मनि ॥ इति नारदवचनं, तद्याच्यमानस्सादातुरेव क्लेशातिशयो नान्यस्येत्येतदर्थमिति मन्तव्यम् । प्रतिदानानन्तरं प्रतिदातुः कर्तव्यमाह याज्ञवल्क्यः दवर्ण पाटयेल्लेख्यं शुद्धथै वाऽन्यत्तु कारयेत् । क्रमेण समृद्वा कृत्तमृणं दत्त्वा लेख्यं पाटयेत् । यदा तु दूरविपमदेशादिस्थितं नष्टं वा पत्रं स्यात्तदा शुद्धयै अनृणत्वख्यापनाय अन्यत्तु कारयेत्, प्रतिदत्तपत्रं योत्तमद्गृहीयादित्यर्थः । तथा लेख्यं दद्यादृणे शुद्ध तदभावे प्रतिश्रवः । धनिकर्णिकयोरेवं विशुद्धिः स्यात्परस्परम् ।। प्रतिश्रवः प्रतिदत्तमित्येतस्मिन्नर्थे श्रोत्रियादिसाक्षिश्रावणम् । ससाक्षिकऋणप्रतिदाने विशेषमाह याज्ञवल्क्यः साक्षिमच्च भवेद्यद्वा तद्दातव्यं ससाक्षिकम् । साक्षिसमक्षं यहणं गृहीतं तत्तत्साक्षिसमक्षमेव दातव्यमिति । यदा पुनराद्यसाक्षिणां कथंचिरेशान्तरगमनादिना असम्भवस्तदा साक्ष्यन्तरसमक्षं दातव्यमित्यर्थः । अशक्ताधमर्णविपये मनुः दातुमशक्तो यः कर्तुमिच्छेत्पुनः क्रियाम् । स दत्वा निर्जितां वृद्धि करणं परिवर्तयेत् ॥ क्रियाशब्दोऽत्र साक्षिलेख्यपरः, क्रियान्तरस्य ऋणविषये नातीयोपयुक्तत्वात् । तेनाय- . मर्य: यदा ऋणप्रतिदानावसरे केनापि कारणेन सलाभमूलदानाशत्तोऽयमों धनस्य प्रणय चिरकृवत्वपरिहाराय पनिकपरितोपायालेख्यादिरूपां क्रियां पुनश्चिकीत तदा निप्पन्नवृद्धिसदिवा लेख्यादिक्रियां वर्तमानवत्सरादिचिदिनां परिवर्तयेत्पुनः कुर्यादिति । एतदेव स्फोरयति स एव अदर्शयित्वा तत्रैव हिरण्यं परिवर्तयेत् । यावती सम्भवेद्धिस्तावतीं दातुमईति ।। मूलभूतं हिरण्यं धनिके अदर्शयित्वा अदत्त्वा क्रियां परिवर्तयेत् । तदा च यावती सम्मवेत् कालेन द्विस्तामेव लेखितुमर्हति, नतु मूलस्य पुनःस्थापनार्यमधिकं तेन देवमित्यर्यः । "म्पर.

·२४२ व्यवहारप्रकाशः - सकलपणदानाशक्तविपये याज्ञवल्क्यः लेख्यस्य पृष्ठेऽभिलिखेद्दत्वा दचर्णिको धनम् । धनी वोपगतं दद्यात्वहस्तपरिचिद्वितम् ।। यदा ऋणी सर्वमृणं दातुमसमर्थस्तदा खशक्यनुसारेण दत्त्वा दत्त्वा प्राचीनलेख्यस्य पृष्ठे एतावन्मया प्रतिदत्तमिति लिखेत् । उत्तम! या प्राप्तं धनं तस्यैव लेख्यस्य पृष्ठे लिखेत् । एतापन्मया लब्धमिति वहस्तचिह्नितम् । स्वहस्ताक्षरचिह्नितं अथवा उपगतं प्रवेशपत्रं वहस्तचिहिवं ऋणिने धनी दद्यात् । अयं च पक्षः प्राचीनपक्षासम्भवे । अत एव विष्णुः असमग्रदाने लेख्यासन्निधाने चोत्तमर्णः स्खलिखितं दद्यात् ॥ इति । ऋणिकायेति शेपः। अत एव नारद: गृहीत्वोपगतं दद्यादृणिकायोदयं धनी । उदयमृणिकेनैवार्जितं गृहीत्वा धनी ऋणिकायोपगतं दद्यादित्यन्वयः । उदयशब्देनात्रो. पार्जितं धनं त्रुवन् 'ब्राह्मणस्तु परिक्षीणः शनैर्दाप्यो यथोदयम्' इत्युक्तविषये त्वयं पक्षो विज्ञेय इति दर्शयति वृहस्पतिः ऋणं धर्मादितो गृह्य यस्तूपरि न लेसयेत् । न चैवोपगतं दद्यात्तस्य तद्बुद्धिमाप्नुयात् ।। धर्मात् क्षेपदारपश्वाद्यवरोधरूपात् इतः अधमर्णात् ऋणं गृह्य अकृत्स्नमृणमुपादाय यो धनी लेख्यस्योपरि मयतावत्प्राप्तमिति न लिसेत् , न चैवोपगत प्रवेशपत्रं दद्यात् । तस्य तदिन- मारभ्य यावल्लेखनं लेख्यदानं वा न करोति तावत्तदधमर्णादुपात्तं धनं वृद्धिमामुयात् धर्धत इत्यर्थः। वृद्धिश्च कियती भवतीत्यपेक्षायामाह नारदः यदि वा नोपरि लिखेणिना नोदितोऽपि सन् । धनिकस्येव वर्धेत तथैव ऋणिकस्य तत् ॥ यया युद्धया ऋणिकस्योपरि स्थित द्रव्यं धनिकाय वर्धते तथैव ऋणिकाय धनिकस्योपरि- स्थितं वर्धत इत्यर्थः । प्रार्थनासमये प्रार्थित मणी यदि न ददाति तदा धनिफर्तव्यमाह थैर्यरुपायरचं खं प्राप्नुयादुत्तमार्णिकः । तेस्तरुपायैः संगृह्य साधयेदधमर्णिकम् ॥ धर्मेण व्यवहारेण छलेनाचरितेन च । प्रयुक्तं साधयेदर्थ पञ्चमेन क्लेन च ।। इति । अत्र व्यवहारेणेत्यपलापिविषयम्, इतरत्सम्प्रतिपन्नविषयम् । - ·- ऋणप्रतिदानविधिः २४३ अत एव वृहस्पतिः प्रतिपन्नस्य धर्मोऽयं व्यपलापी तु संसदि । लेख्येन साक्षिभिर्वाऽपि भावयित्वा प्रदाप्यते ॥ इति । अयं धर्मः, 'धर्मोपधिपलात्कारैर्गृहसंरोधनेन यादिरूपो वृहस्पतिनयोक्तः। व्यपलापी यस्तु ममापदवशीलः, स तु संसदि लेख्यादिव्यवहारेण प्रसाध्य प्रदानोन्मुसीकार्य इत्यर्थः । धर्मस्वरूपं व्याचष्टे बृहस्पतिः सुहृत्सम्बन्धिसन्दिष्टैः सामोपाऽनुगमनेन च । प्रायेण वा ऋणी दाप्यो धर्म एवमुदाहृतः ।। सुहृत्सम्वन्धिसन्दिष्टेः प्रियमान्यजनादेशैः । सामोळ्या प्रियपूर्वयाक्येन । अनुगमनेन अनुवर्तनेन । प्रायेण प्रायोपवेशनेन । अपरे तु प्रायेण प्रार्थनावाहुल्येन वेत्साहुः । व्यवहारो लेख्याधैर्विभावनम् । छलस्य रूपमायाह स एव छाना याचितं चार्थमानीय ऋणिकाद्धनी। अन्याहितादि संगृह्य दाप्यते यर सोपधिः ॥ छद्मना उत्सवादिव्याजेन याचितमलङ्कारादि ।अन्नाहितमन्यस्मै दातुमर्पितं आदिमहणा- दन्यदपि केनापि प्रकारेणानीय सद्गृह्य दाप्यते प्रतिदानोन्मुखीक्रियते उपधिः छलमित्यर्थः । आचरितादिकमायाह स एय दारपुत्रपशून् रुध्या कृत्वा द्वारोपवेशनम् । यत्री दाप्यतेय खं तदाचरितमुच्यते ॥ रुध्या स्वगृहमानीय ताडनाधैरुपक्रमः। ऋणिको दाप्यते यत्र बलात्कारः प्रकीर्तितः ॥ अत्र दारादीनां रोधनमानं कायं, न तु भोगः । एते चोपायविषयभेदेन प्रयोज्याः । तथा चकात्यायन: राजानं स्वामिनं विनं सान्त्वेनर प्रमाधयेत् । शक्थिनं सुहृदं चापि छलेर प्रसाधयेत् ॥ वणिजः कार्पिकांचव शिल्पिनयात्रवीगुः । देशाचारेण दाप्याः स्युर्दुष्टान्संपीय दापयेत् ॥ सान्त्वेन धर्माख्योपायेन । सपीडयेति यलासाराचरितयोरपादानम् । देशाचारापेक्षायां स एव धार्योंवरुद्धस्वृणिः प्रशसं जनसंमदि। यारम दरादेयं च देशाचारस्थितियया ॥

·२४४ व्यवहारप्रकाश देशाचारस्थितिथेत्यस्यार्थः यत्र देशे स्वयमेवावरुध्य धारयति तत्र तथैव भार्यः । यत्र त्वधमणद्वेतनलिप्सुना पुरुपान्तरेणावरुध्य धार्यते तत्र तथैव धार्य इति । तथा विष्मृत्रशङ्का यन्त्र स्यात् धार्यमाणस्य देहिनः । पृष्ठतो वाऽनुगन्तव्यो निवन्धं वा समुत्सृजेत् ॥ निबन्धं शृङ्खलादिना । पक्षान्तरमाहस एवं स कृतप्रतिभूश्चैव मोक्तन्यः स्यादिने दिने । आहारकाले रात्रौ च निबन्धे प्रतिभूस्थितः ।। स धार्यमाणो ऋणी कृतदर्शनप्रतिभूरावश्यकश्यकाले मोक्तव्यः पलायनप्रतिवन्धे यतः प्रतिभूः स्थित इत्यर्थः। तथा यो दर्शनप्रतिभुवं नाधिगच्छन्न चाश्रयेत् । स चारकनिरोद्धव्य आर्यप्रत्ययिकः शुचिः । सोनिवन्धः प्रमोक्तव्यो निवध्यः शपथेन वा ।। प्रत्यायिकः अपलायित्वेन निश्चितः । अनिबन्धः रक्षकेण रहित इत्यर्थः । धनी स्मृतिमार्गेण धनं साधयता राज्ञा न निवार्य इत्याह मनुः यः स्वकं साधयेदर्थमुत्तमोऽधमर्णिकान् । स राज्ञा नामियोक्तव्यः स्वयं संसाधयन् धनम् ।। नाभियोक्तव्यो न किमपि वाच्यः । अत एव विष्णुः प्रयुक्तमयं यथाकथंचित्साधयमानो न राज्ञा याच्यः स्यात् । इति । यथाकथंचित् स्मृत्यविरुद्धमागेंग । याज्ञवल्क्यः प्रपन्नं साधयन्नयं न वाच्यो नृपतेर्भवेत् । साध्यमानो नृपं गच्छेदण्टयो दाप्पश्च तद्धनम् ।। प्रश्नमधमणेनागीयनं मास्यादिभि वितं या माधयन् धर्मादिभिरुपायरुश्चमणः प्रत्यारष्ट्रपतेनं याच्यो निवारणीयो भयति । यः सा-यमानो यान्यमानो राजानं गत्या सापयं. समभियुके स दण्ड्यः शम्त्यनुमारेण, धनिने घ तद्धनं दाप्य इत्यर्थः ।

·ऋणप्रतिदानविधिः २४५ दण्डस्तु मनुना दर्शितः यः साधयन्तं छन्देन वेदयेद्धनिकं नृपे । स राज्ञा तचतुर्भागं दाप्यस्तस्य च तद्धनम् ।। यस्तु विप्रतिपन्नः स नासेध्यः । तथा च बृहस्पतिः अनासेभ्यः क्रियावादी सन्दिग्धेऽर्थे कथञ्चन । आसेधयंस्त्वनासेध्यं दण्ड्यो भवति धर्मतः ॥ अनासेष्य इति च्छलादिनिष्पत्तिप्रदर्शनार्थम् । क्रियावादिसंदिग्धपदयोरथं स्वयमेव व्याचष्टे प्रदातव्यं यद्भवति न्यायतस्तद्ददाम्यहम् । एवं यत्रर्णिको ब्रूते क्रियावादी स उच्यते ॥ रूपसंख्यादिलाभेपु यत्र भ्रान्तियोर्भवेत् । देयानादेययोर्वाधपि सन्दिग्धोऽर्थः स कीर्तितः॥ अत्र दण्डमाह कात्यायन: पीडयेद्यो धनी कश्चिदृणिकं न्यायवादिनम् । तस्मादर्थात्स हीयेत तत्सम वाऽऽ यादमम् ॥ इति । दुष्टर्णिकविषये यमः ऋणिक सधनो यस्तु दौरात्म्यान प्रयच्छति । राज्ञा दापयितव्यः स्याद् गृहीत्वा द्विगुणं ततः ॥ ततः दुरात्मर्णिकतः । अत्र द्विगुणमिति सवृद्धिकमूलप्रदर्शनार्थमिति केचिद्वपाचक्षते । अशक्तऋणिविषये नारदः अथ शक्तिविहीनः स्याहणी कालविपर्ययात् । शक्यपेक्ष्यमृणं दाप्यः काले काले यथोदयम् ॥ एतच्च धनिकोत्कृष्टजात्यधमणविषयम् । तथा याज्ञवल्क्यः हीनजाति परिक्षीणमृणार्थ कर्म कारयेत् । ब्राह्मणस्तु परिक्षीणः शनैर्दाप्यो यथोदयम् ।। हीनजाति स्वस्खजात्यपेक्षया हीनजातिम् । ऋणार्थ ऋणनिवृत्त्यर्थम् । कर्म च वत्तत्रात्य- नुरूपं कारयेत्तत्कुटुम्वाविरोधेन । अब हीनजातिपदं ममजात्युपलक्षणम् । तेन ममजातिमपि परिक्षीणं यथोचितं कारयेत् । ब्राह्मणपद च सवोत्कृष्ट नातेरुपलक्षणम् । तेन क्षत्रियादिर- धमर्णः परिक्षीणो वैश्यादेः शनैः शनैर्दाप्य इति ।

·व्यवहारप्रकाश 1 तदेव विस्पष्टमाचष्टे मनुः कर्मणाऽपि समं कुर्याद्धनिफेनाधमर्णिकः । समोऽपकृष्टजातिश्च दद्याच्छ्यास्तु तच्छनैः ॥ इति । कात्यायन: धनदानासहं युवा स्वाधीनं कर्म कारयेत् । अशक्तो बन्धनागारे प्रवेश्यो ब्राह्मणाहते॥ युगपदनेकोत्तमर्णाभियोगे एकस्याधमर्णस्य राज्ञो दापनक्रममाह याज्ञवल्क्यः गृहीतानुक्रमादाप्यो धनिनामधमर्णिकः । दचा तु ब्राह्मणायैव नृपतेस्तदनन्तरम् ।। एकजातीयेपूत्तमर्णेषु येन क्रमेण धनं गृहीतं तेनैव क्रमेण राज्ञा ऋणी दाप्या, अनेक- जातीयेषु तु ब्राह्मणादिक्रमेणवेत्यर्थः । यदा त्यधमणेन प्रतिपन्नमर्थमुत्तमो दुर्वलतया प्रहीतुम- शको राज्ञा साधितार्थो भवति तदा ताभ्यां दातव्यमाह विष्णुः उत्तमर्णश्चेद्राजानमियातद्विभावितोऽधमों राज्ञे धनदशमभाग दद्यात् प्राप्तार्थवोत्तम! विंशतितमांशम् । इति । याज्ञवल्क्यः राज्ञाऽधमर्णिको दाप्यः साधिताद्दशकं शतम् । पञ्चकं च शतं दाप्यः प्राप्तार्थों धुत्तमर्णिकः ॥ अत्र विशेषमाह कात्यायनः नानर्णसमवाये तु यद्यत्पूर्वकृतं भवेत् । तत्तदेवाग्रतो देयं राज्ञः श्रोत्रियतोऽपि वा ।। एकाहे लिखितं यत्र तत्र कुर्यादणं समम् । ग्रहणं रक्षणं लाभमन्यथा तु यथाक्रमम् ।। यस्य द्रव्येण यत्पण्यं साधितं यो विभावयेत् । तद्रव्यमृणिफेनैव दातव्यं तस्य नान्यथा । इति । यस्योत्तमर्णस्य धनाद्यत् पण्यमघमणेन याणिज्यार्थ साधितं गृहीतं तत् पण्यविक्रन्यप्राप्तं धनमनेकोत्तमणसमवायेऽपि अधमणेन तस्यैवोत्तमणस्य ऋणपरिहाराय देयम् । नान्यथा न पूर्वोक्तप्रकारेणेत्यर्थः। इति श्रीमन्मदीमण्डलामण्डलधीनागमहामजविषमप्रतिज्ञापरिपूरणपरापग- कटिकालकर्णप्रतापटपरशरणागतराजगन्नपंजरपरमवैगरिपुगज- सिंहेत्यादिनिमयिस्तरागीरिराममानमानोगतमहाराजाधिरान- श्रीप्वीचनदेवपिरपिने धर्मवारम्लानिधी महानिबन्ध म्यवहारप्रकारामणदानपदनिरूपगंमाम सप्तम उहासः॥

·निक्षेपाख्यव्यवहारपदम् २४७ निक्षेपाख्यव्यवहारपदम् अथ निक्षेपास्यव्यवहारपदमभिधीयते । तत्र तत्स्वरूपमा नारद: खं द्रव्यं यत्र विसंभानिक्षिपत्यविशतितः। निक्षेपो नाम तत्प्रोक्तं व्यवहारपदं बुधैः ।। इति । द्रव्यं सुवर्णरजतवसनादिकम् । प्राहकसमक्षं यदा निक्षिपति तदा निक्षेपशब्दवाच्यं हारपदमित्यर्थः । व्यासोऽपि स्थानत्यागाद्राजभयात्तथा दायादवञ्चनात् । समप्यतेऽन्यस्य हस्ते निक्षेप नाम से विदुः ॥ इदं च निक्षेपलक्षणमुपनिधिसाधारणम् । असाधारणं स्वाह नारदः असहयातमविज्ञात समुद्रं यभिधीयते । तं जानीयादुपनिधि निक्षेपं गणितं विदुः ।। बृहस्पतिः अनाख्याते व्यवहितमसपातमदर्शितम् । मुद्रादितं च यद्दत्तं तदोपनिधिकं स्मृतम् ॥ च्यवहितं पेटिकादौ प्रक्षिप्य पिहितम् । तस्य द्वैविध्यमाह नारदः स पुनविविधः प्रोक्ता साक्षिमानितरस्तथा । प्रतिदानं तथैवास्य प्रत्ययः स्याद्विपर्यये ॥ विपर्यये अन्यथात्वे । प्रत्यये दिव्यादिः कार्यः स्यादित्यर्थः । एतस्य स्थापनस्थानमाह मनुः कुलजे वृत्तसंपने धर्मज्ञे सत्यवादिनि । महापक्षे धनिन्यायें निक्षेपं निक्षिपेदुधः॥ वृत्तमाचारः, तत्सम्पन्ने । महापक्षे बहुपन्धौ । आर्ये उत्तमदेशजाते । भैवर्णिक इत्यन्ये । बृहस्पतिः स्थानं गृहं गृहस्थं च वद्वर्ण विविधान् गुणान् । सत्यं शौचं बन्धुजन परीक्ष्य स्थापयेन्निधिम् ।।

·व्यवहारप्रकाशः. एतत्सालने विधिफलं भक्षणादी दोपं चाह स एव ससाक्षिकं गृहे दत्तं विविधं समुदाहृतम् ।। पुत्रवत्परिसाल्यं तद्विनश्येत्तदुपेक्षया । ददतो यद्भवेत्पुण्यं हेमकुप्याब्धरादि च ।। तत्स्यात्पालयतो न्यासं यथैव शरणागतम् । भद्रोहे यथा नार्याः पुंसः पुत्रसुहृद्वधे ॥ दोपो भवेत्तथा न्यासे भक्षितोपेक्षिते नृणाम् । न्यासद्रव्यं न गृह्णीयात्तन्नाशस्त्वयशस्करः ॥ इति । कुप्यं स्वर्णरजतातिरिक्तम् । ताम्रादिन्यासग्रहणं निक्षेपायुपलक्षणार्थम् । तेन फलश्रुत्यादिकमपि निक्षेपादिसाधारणमित्यवसेयम् । यत्र तूपेक्षादिदोपामावे देवाद्युपघातेन नाशस्तत्र दोपाभावः । तथा च वृहस्पतिः देवराजोपघातेन यदि तन्नाशमाप्नुयात् । ग्रहीतद्रव्यसहितं तत्र दोपो न विद्यते । महीतद्रव्यसहितमित्येतदुपेक्षाभावनिश्चायकत्वेनोकं, नतु तेन विना दोष इत्येतदर्थम् । नारदः ग्रहीतुः सह योऽर्थेन नष्टो नष्टः स दायिनः। देवराजकृते तद्वन्न चेत्तजैहयकारितम् ॥ नष्टः स दायिनः । निक्षेप्नुरेव नष्ट इत्यर्थः । तेन राजकृतेऽपि ग्रहीतृकोटिल्यानष्टो देय एव । प्रहीपराधो दान उपयुज्यते । चौरर्हतं जलेनोढममिना दग्धमेन वा । न दद्यायदि तस्मात्स न संहरति किञ्चन ।। पौररित्यादि राजदेवोपलभणम् 1 किश्चनाल्पमपि यद्यसो न सहरति न गृहाति । एवेनापस्यामि हरणे निक्षेपो देवादिनष्टोऽपि देय इत्युकम् । उपनिधिविषयेऽपि स एवं समुद्रे नामुपात्किश्चिद्यदि तम्मान्न संहरेत् । समुद्रे उपनियो । फेचित्तु समुद्रे मुद्रामहिते प्रत्यर्पिते नामुयात्, विधिदपहरणशद्वादि तया समुद्रेऽपि यदि यस्मात्किचिन संहरेत् न संगृहीयादित्येवम्यार्यमातुः । कात्यायनः निक्षिप्तं यस यत्किशिचत्यपलेन पालयेत् । देवराजमतादन्यो विनागम्नस फीर्यते ।। तस्प मापस दोपेग छनत्वेन पीयंत इत्यर्थः । सोपविनाशे तस्स हानिमाइस पर ·........... निक्षेपाख्यव्यवहारपदम् २४९ यस्य दोषेण यत्किश्चिद्विनश्येत ह्रियेत वा । तद्रव्यं सोदयं दाप्यो देवराजकृताद्विना ।। दोषोऽत्रोपेक्षादिरूपः । तथा च वृहस्पतिः भेदेनोपेक्षया न्यासं ग्रहीता यदि नाशयेत् । याच्यमानो न दद्याद्वा दाप्यस्तत्सोदयं भवेत् ।। नाशे दानं मूल्यद्वारैव । एतच्च दानं सममेय । ..समं दाप्य उपेक्षितम् । इति व्यासवचनात् । याचमानस्वादाने सोदयं दाप्यः । उदयश्च निक्षेपं वृद्धिशेपं च क्रयविक्रयमेव च । याचमाने न चेद्दद्याद्वर्धते पञ्चकं शतम् ॥ इति कात्यायनोक्तो द्रष्टव्यः । एतच्चारक्षितविषयम् , भक्षितं सोदयं दाप्यः समं दाप्य उपेक्षितः । किश्चिन्यूनं प्रदाप्यः स्याद्रव्यमज्ञाननाशितम् ॥ इति व्यासेनोक्तत्वात् । किञ्चिन्यूनं चतुर्थाशहीनमिति विज्ञानयोगीश्वरः । भक्षित- वदपहृतमपि । तथा च विष्णुः निक्षेपापहारी वृद्धिसहितं धनं धनिकस्य दाप्यः । इति । याचितस्यादत्तस्य देवादिना नाशे मूलमात्रमेव दाप्यः । याचितानन्तरं नाशे देवराजकृतेऽपि सः। ग्रहीता प्रतिदाप्यः स्यात् (अन्यथा दण्डमर्हति)॥ इति व्यासवचनात् । दाप्यः मूलमात्रमिति शेषः । - अत्र विशेषमाह नारदः याच्यमानस्तु यो दातुर्निक्षेपं न प्रयच्छति । दण्ड्यः स रानो भाति नटे दाप्यस्तु तत्समम् ।। अत्र नष्ट इति देवराजादित इति विशेषोऽध्याहार्यः । । तथा यश्वार्थ साधयेत्नेन निक्षेप्नुरननुज्ञया। तत्रापि दण्ड्यः स भवेत्सोदयं च तमारहेत् ॥ अत्र दण्डः साधितार्थानुसारेण प्रायः । उद्योऽत्र साधितलामः । ३२ व्यव.

·२५० व्यवहारप्रकाशः बृहस्पतिः न्यासद्रव्येण यः कश्चित्साधयेल्कार्यमात्मनः । दण्व्यश्व राज्ञो भवति-दाप्यस्तचास्स सोदयम् ॥ अत्रापि स्वाम्यननुज्ञयेति शेपो ग्राह्यः, प्रागुक्तकात्यायनवचनात् । निक्षेपापहारे दण्डमाह मनुः निक्षेपस्यापहर्तारं तत्सम दापयेइमम् । तथोपनिधिहर्तारमविशेषेण पार्थिवः ।। उपनिधिपदं न्यासाद्युपलक्षणम् । अविशेषेण वर्णाविशेपेण । अतिप्रतिपिद्धे निक्षेपादेश्छलादिनापहारे स एय उपधाभिस्तु यः कश्चित्पद्रव्यं हरेन्नरः । ससहायस्तु हंतव्यः प्रकाशं विविधैर्वधैः ॥ उपधाभिन निक्षिप्तमित्यादिछलोक्तिभिः । परद्रव्यं निक्षेपादि । प्रकाशं लोकसाक्षिकम् । विविधः अद्गछेदादिभिः सर्वैरेव । एतच्च भूयः करणे द्रष्टव्यं, दण्डभूयस्त्वात् । निक्षेपापहवे दण्डमा वृहस्पतिः गृहीत्वापद्धते यत्र साक्षिभिः शपथेन वा । विभाव्य दापयेन्यासं तत्समं विनयं तथा ॥ व्यासोऽपि निक्षेपं निहते यस्तु नरो बन्धुबलान्वितः । साक्षिभिर्वाय दिव्येन विभाव्य प्रतिदाप्यते ॥ 1 निक्षेपस्यापहर्तारमनिक्षेप्तारमेव च । सर्वैरुपायेरविच्छेच्छपथै श्वेर वैदिकैः॥ यो निक्षेपं नार्पयति यथानिक्षिप्य याचते । उभौ तौ चौपच्छायो दाप्यो र तत्सम दमम् ॥ 'दाप्यौ या द्विगुणं दम'मिति मत्स्यपुराणीयः पाठः । अनिोतारं अनिक्षिप्य याच. मानम् । उपायैश्चरादिभिः, अन्विच्छेत् जिज्ञासेत् । वैदिकः वेदोक्तः, अन्यादिभिः । श्रुतौ हि 'सोऽनृतेनात्मनात्मानमयुद्धयस्तनं परतूं गृहाति स दहात' इत्यादावनीनां तत्त्वप्रतिपत्त्युपायता गम्यते । पौरयच्छास्यौ अगच्छेदादिना । एतय रत्नायपहायदो। अन्ये हु दाप्यो चेति । अपरे तु चौरवच्छास्यों' इति प्रथमसाहसे न दण्ड्यावित्याहुः । स्थापकदौष्टये स एप निक्षेपो यः कृतो येन यारांध कुलसनिधी । तापानेर स विज्ञेयो विलुपन्दण्डमर्हति ।। ।

·निक्षेपास्यव्यवहारपदम् २५१ निक्षेपो निक्षेपादिः । यः सुवर्णादिः । कुलस्य ज्ञासादेः । वित्रुवन् ससाक्षिके साक्षि- वचनविरुद्धं ब्रुवन् । असाक्षिके वृहस्पतिः रहो दत्ते निधौ यत्र विसंवादः प्रजायते । विभावकं तत्र दिव्यमुभयोरपि च स्मृतम् ।। उभयोर्मध्ये एकस्येत्यर्थः । मनुः मिथो दायः कृतो येन गृहीतो मिथ एव था। मिथ एव प्रदातव्यो यथा दायस्तथा ग्रहः ।। मिथः एकान्ते दायो निक्षेपः मिथो गृहीतः । गृहीत्वाऽपि न ज्ञापितः । मिथ एवं प्रदातव्यो न साक्ष्यादिसन्निधौ । एतेन ग्रह्ण साक्ष्यभावे प्रयपणेऽपि साक्षिणो नानुसन्धेया इत्युक्तम् । 'यथा दायस्तथेति तु ससाक्षिके ससाक्षिक एवेत्येतदर्थम् । दायोऽत्र निक्षेपदानम् । तथा यो निक्षेपं याच्यमानो निक्षेमुर्न प्रयच्छति । स याच्या प्राविवाकेन तनिक्षेमुरसन्निधौ । स यदि प्रतिपद्येत यथान्यस्तं यथाकृतम् । न तत्र विद्यते किश्चिद्यत्परैरभियुज्यते ॥ साक्ष्यभावे प्रणिधिभिर्वयोरूपसमन्वितैः । अपदेशैश्च स न्यस्पेद्धिरण्यं तेषु तत्वतः ॥ तेषां न दद्यायदि तु तद्धिरण्यं यथाविधि । द्वयं निगृह्य दाप्यं स्यादिति धर्मस्य धारणा ।। इति । न प्रयच्छति प्रथम लोभादिना । निक्षेनुरसन्निधौ याच्यः यदि त्वया ततोऽपहृतं तदा गनमेव तस्य धनम् । त्वयाऽस्माभिश्च विभज्य मायमिति प्राविवाकेनकान्ते प्रार्थनीयाः । प्रतिपद्येत अगीकुर्यात् । यथान्यस्तं येन मुद्रादिना न्यस्तम् । यथाश्तं कटकादिप्रकारेण न तन्न विद्यत इति यदि तस्मिन्प्रत्यर्पितेऽपि परो ममैतन्यूनमित्यभियुक्त तदाऽभियोगादिकं तत्र न विद्यते । तावसैव तच्छुद्धिसिद्धिः स्थापकोक्तमुद्रादेर्भावात् । न तु दण्डाभावः, सापराध- स्यात् । साक्ष्यभाव इति । प्रणिधिभिश्वरैः वयोरूपसमन्वितैः । वयसा वृद्धत्वादिना रूपेण पालित्यादिना प्रामाणिकत्वोचितेनान्वितैः । अपदेशैः नास्य धनस्य रक्षकोऽस्माकं विद्यत इत्यादिव्याजोक्तिभिः न्यसेनाविवाफस्तस्य निक्षेपानभ्युपगन्तुर्हस्ते वृद्धादिभिनिक्षेपान्तरं निदध्या- दित्यर्थः । तेषां न दद्यादिति । तेषां प्रणिधीनां प्रार्थनानन्तरं यदि तद्धिरण्यं न दद्यात्तदा द्वयं निक्षेपद्वयं निगृह्य दाप्य इत्यर्थः । प्रणिधिदत्तप्रतिदाने तु सन्देहानुवृत्तेर्दिव्येनैव निर्णय इति । निक्षेपादिकं च येन स्थापितं तस्यैव हस्ते देयं, नान्यम्य । 1 ·२५२ व्यवहारप्रकाशः तथा च वृहस्पतिः स्थापितं येन विधिना येन यच यथाविधि । तथैव तस्य तद्देयं न देयं प्रत्यनन्तरे ॥ प्रत्यनन्तरपदेन स्थापितद्रव्यस्वामीस्थापकेतरस्तत्पुत्रादिरभिधीयते । तेन स्थापके देशा- न्तरादिगते निक्षेपस्तत्पुनादो न देय इत्यर्थः । मनुरपि निक्षेपोपनिधी नित्यं न देयौ प्रत्यनन्तरे । उपनिधिपदं याचिताद्युपलक्षणम् । अत्र विशेषमाह स्वयमेव तु यो दद्यान्मृतस्य प्रत्यनन्तरे । न स राज्ञाभियोक्तव्यो न निक्षेप्तश्च वन्धुभिः । अस्यार्थ:-असाक्षिकं निक्षेपादिकं पुत्रादिभिरविदितं यो दातयुपरते स्वयं तत्पुत्रादी दद्यात् नासो राज्ञा तत्पुत्रादिना या न्यूनत्यादिशङ्कामात्रेणेवाभियोज्यः । न्यूनत्वादिनिश्चये त्यभियोग्य एवेति । एवमनेन वचनभगिभेदेन स्थापके मृते प्रत्यनन्तरे प्रत्यर्पणं पाहफेण कार्य- मित्युक्तम् । एतदपि प्रत्यन्तरघहुत्वे नेय कस्मिन्प्रत्यन्तरे कार्य किन्तु सफलप्रत्यनन्तरसन्निधौ । तथा निक्षेप्तुर्यन्धुभिः प्रत्यनन्तरभूतैरमियोज्यो न भवतीति । यदा व निक्षेपस्तत्र सम्भावितो न च स्वयं तेन दत्तसत्राह स एप अच्छलेनैव वान्विच्छेत्तमर्थ प्रीतिपूर्वकम् । विचायं तस्य वा वृत्तं साम्नैव परिमावयेत् ॥ निक्षेप्येषु सर्वेषु विधिः स्यात्परिसाधने । अन्यिच्छेत् अन्वेषणमस्मिन् जने निक्षेपादिफमतीत्ययधारणम् । तदच्छलानुसारेण फुर्यात् सथा प्रीतिपूर्वकं मैञ्यादिकरणपूर्वफममन्विच्छेत् । तया विचार्येति । तस्य पुत्वं चेष्टितं निक्षेपहरणानुरूप अतिव्ययापि तणनियतं विचार्य तमेय साम्ना याचेत न दण्डादिना दण्डादिना तु साधने । फयधिदतथाले मिथ्याभियोगे दण्डपातः स्यात् । निक्षेपेषु निक्षिप्तेषु याचिवान्याहितनिपादिपु । अन्याहितादी निक्षेपधाननिदिति बृहस्पतिः अन्यादित याचितर शिल्लिन्यास समन्य। एप एवोदितो धर्मलया च शरणागते ।। अन्यादित नाम यदपम्प हमे निहिनं दव्यं परफरे मामिने देहीनि पनु पधावाहितम् । पारितमुत्मशती परलीयमलंकारादि याचियाऽऽतीतम्। शिसिम्पाम: इण्टरफहमानिनिर्मागाय वमिमांसपसहमादिः । एष एप विधिः निरनिदानादिविधिः राष्ट्रो मन्यादिभिरियः ।

·নিহবেন २५३ रूपनिधिधर्मानभिधाय याज्ञवल्क्योऽपि याचितावाहितन्यासनिक्षेपादिष्वयं विधिः ।। न्यासो नाम गृहखामिनो दर्शयित्वा स्वाम्यसमक्षं गृहजनकरे प्रक्षेपो गृहस्वामिने देयमिमिति । तथा च वृहस्पतिः राजाचौरारातिभयात्तथा दायादवञ्चनान् । स्थाप्यतेऽन्यगृहे द्रव्यं न्यासस्तत्परिकीर्तितम् ॥ अत्र गृह इति वदता गृहपतेः स्थानान्तरावस्थितस्यासमक्षं तस्मिन्नागते देयमिदमित्युक्त्या स्थापितं न्यासशब्दवाच्यमित्युक्तमिति गम्यते । अत्रादिपदेन प्रतिभ्याससङ्कहः । तथा चनारदः एप एव विधिदृष्टो याचितान्याहितादिषु । शिल्पिपूपनिधौ न्यासे प्रतिन्यासे तथैव च ॥ इति । प्रतिन्यासो नामान्योन्यापेक्षया मदीयमिदं द्रव्यं लया सरक्षणीयं त्वदीयं च मयेति यत्स्थापितं हेमादि। शिल्पिन्यासविषये विशेषमाह कात्यायन: यैश्च संस्क्रियते न्यासो दिवसः परिनिश्चितैः । तवं स्थापयन् शिल्पी दाप्यो दैवहतेऽपि तम् ।। एतेन शिल्पिहस्ते न्यस्तस्य परिनिश्चितदिनाभ्यन्तरे देवराजाद्युपपाते सति न दाप्य इति गम्यते। तथा न्यासदोषाद्विनाशः साच्छिल्पिनं तं न दापयेत् । दापयेच्छिल्पिदोपातत्संस्कारार्थ यदर्पितम् ।। शिल्पिदोपादित्य विनाशः स्यादित्यनुपज्यते । शिल्पिन्यासविपये विशेपमुक्त्या याचितविपयेप्नाह स एप यदि नत्कार्यमुद्दिश्य कालं परिनियम्य वा । याचितेर्धकृते तस्मिन प्रासे न तु दाप्यते ।। अस्यार्थ:-यलाय चिरकालनिष्पाय तदर्थ याचिन: यदि वा मासादिकालारधि दीयतामित्येवं नियम्य याचितः तत्कार्यमध्ये नियतकालमध्ये या प्रतियाचितो याचिवक यो न ददाति मासी सोदयं दाप्यः, किन्तु पृते कार्य नियतकालान्वे या याचितरमात्रमेव दद्यादिति । इदं च 'याच्यमानो न दद्यादाप्यतरसोदयं भवेदि'त्यसापनादरूपं द्रष्टव्यम् । फुतसमया- दायप्यदाने सएर

·२५४
व्यवहारप्रकाशः
प्राप्तकाले कृते कार्ये न दद्याद्याचितोऽपि सन् ।
तस्मिन्नष्टे हते वाऽपि ग्रहीता मूल्यमानहेत् ॥
। तत्कार्यमुद्दिश्ये त्यस्यापवादमाह स एव
अथ कार्योपक्षयस्तु तस्यैव स्वामिनो भवेत् ।
अप्राप्ते चैव काले तु दाप्यस्त्वर्धकृतेऽपि तत् ।।
इति निक्षेपादिप्रकरणम्
.0-
अथावामिविक्रयाख्यं व्यवहारपदं निरूप्यते
तन तस्वरूपमा नारदः
निक्षिप्तं वा परद्रव्यं नष्टं लब्ध्यापहृत्य था।
विक्रीयतेऽसमक्षं यत्स चेयोऽस्वामिविक्रयः ।।
असमक्ष स्वामिन इति शेपः ।
व्यासः
याचितावाहितन्यासं हत्वा वाऽन्यस्य यद्धनम् ।
विक्रीयते स्वाम्यभावे स बेयोऽस्वामिविक्रयः ।।
स्वाम्यमाने स्वाम्यसन्निधाने ।
नारदः
द्रव्यमस्वामिविक्रीतं प्राप्य स्वामी तदानुयात् ।
प्राप्य दृष्ट्वा २ च स्वाम्यननुमती
अस्वामी च वृहस्पतिना दर्शितः
निपान्याहि न्यासं हनं याचितबन्धकम् ।
उपांशु येन विक्रीतमस्वामी सोऽभिधीयते ।।
निशेषादिप्रहण परद्रय्यतया प्रसिद्धनष्टाधिगतादेरप्युपलभणार्यम् । उपांशु सि । इदं
पप्रायिकाभिप्रायम् । तेन प्रकाशमपि निक्षेपादिवितुरवामित्वमयगन्तव्यम् ।
असानिना प तमनमिन्याह मनुः
अखामिना कनो यस्तु दायो विक्रय एर था।
आनः स तु विज्ञयो व्यवहार इति न्यितिः ।।

·- स्वामिविक्रयाख्यं व्यवहारपदम् २५५ कात्यायनोऽपि अखामिविक्रयं दानमाधि च विनिवर्तयेत् । इति । विष्णुः अज्ञानतः प्रकाशं यः परद्रव्यं क्रीणीयात् तत्र तस्यादोपः स्वामी द्रव्यं समवाप्नुयात् । अज्ञानतः विक्रयिकाखामित्वाबोधात् । तस्य केतुरदोपः चौर्यदोपाभावः । बृहस्पतिः येन क्रीतं तु मूल्येन प्रागध्यक्षनिवेदितम् । न तत्र विद्यते दोपस्तेन सादपविक्रयात् ॥ मूल्येन अहीनमूल्येन । उपक्रयखरूपमाह स एवं अन्तर्गृहे बहिर्गमान्निश्युपांश्वसतो जनात् । हीनमूल्यं च यत्क्रीतं ज्ञेयोऽसावपविक्रयः ॥ असतश्चण्डालादेः । असगृहणं दासाद्युपलक्षणम् । तथा च नारद: अखाम्यनुमतादासादसतश्च जनाद्रहः । हीनमूल्यमवेलायां क्रीणस्तद्दोपभाग्भवेत् ।। तद्दोपस्तस्करदोषः, तेन तस्करवद्दण्डभाग्भवतीत्यर्थः । तथा च याज्ञवल्क्यः खं लभेतान्यविक्रीतं क्रेतुर्दोपोऽप्रकाशिते । हीनाद्रहो हीनमूल्ये वेलाहीने च तस्करः ॥ अन्यः स्वामी । अप्रकाशिते गोपिते क्रये वेतुर्दोषो भवति । हीनात् क्रीतव्यागमोपाय- हीनात् । तस्करस्तस्करवद्दण्डनीय इत्यर्थः । नारदोऽपि प्रकाशं क्रयतः शुद्धिः केतुः स्तेयं रहा क्रयात् ॥ इति । नाष्टिकं प्रत्याह याज्ञवल्क्यः नष्टापहृतमासाद्य हर्तारं ग्राहयेन्नरम् । देशकालातिपत्तौ च गृहीत्वा स्वयमर्पयेत् ॥ अयमर्थः-विनष्टमपहृतं वा स्वीयं द्रव्यमासाद्याधिगन्तुरपहर्तुर्या हस्ते पृष्ठान्त अपहार- मधिगन्तारं वा ग्राहयेद्राजपुरुषादिभिर्धारयेत् । देशकालातिपत्तौ राजपुरुपाद्यानयनार्थ देशा- न्तरगमने कालक्षेपे च क्रियमाणे पलायनशाया स्वयमेव याही गृहीत्वा राजपुरुपेभ्यो राज्ञे वा ।

·व्यवहारप्रकाश समर्पयेत् । ततो राजपुरुषादिभिः सामाग्रुपायैः स्वामिने तद्धनं दापयित्वा दण्डयित्वा च स समुत्स्रष्टव्य इति । विप्रतिपन्नास्वामिविपये नाष्टिकस्य साधनोपायमाह कात्यायन: अभियोक्ता धनं कुर्यात्प्रथमं ज्ञातिभिः स्वकम् । इति । अमियोलाऽत्र नाष्टिकः । ज्ञातिभिः स्वज्ञातिभिः साक्षिभूतैः स्वकं कुर्यात् यथा स्वकीयं भवति तथा साधयेत् । कचित्तु ज्ञावृभिरिति पाठः । तत्रैव प्रकारमाह याज्ञवल्क्यः आगमेनोपभोगेन नष्टं भाव्यम् (अतोऽज्यथा ।) इति । आगमः ऋक्थक्रयप्रतिग्रहादिः । तथा पनारदः पिटलब्धं क्रयप्राप्तं शौर्य वैवाहिकं तथा । बान्धवादप्रजेज्यातः पविधस्तु धनागमः ॥ इति । वेन उपभोगेन च। कात्यायनः नाष्टिकस्तु प्रकुर्वीत तद्धनं ज्ञाभिः स्वकम् । अदत्तत्यक्तविक्रीतं कृत्वा खं लभते धनम् ॥ दत्तत्यक्तविक्रीतविपरीतं प्रमाणसिद्धं विधाय नाष्टिको विक्रेत्रादिभ्यो धनं लभत इत्यर्थः । केतृविपये बृहस्पतिः पूर्वखामी तु तद्रव्यं यदागत्य विचारयेत् । तत्र मूलं दर्शनीयं केतुः शुद्धिस्ततो भवेत् ॥ मूळ विक्रेत्रादि । मूलानयनानन्तरं व्यासः मूले समाहते क्रेता नाभियोज्यः कथश्चन । मूलेन सह वादस्तु नाटिकस्य तदा भवेत् ।। मूलत्वेन प्रदर्शितस्य खत्वहेत्वसाधने वृहस्पतिः विक्रेता दर्शितो यत्र हीयते व्यवहारतः । क्रेतराज्ञोर्मूलदमौ प्रदद्यात्वामिने धनम् ।। याज्ञवल्क्योऽपि विक्रेतुर्दर्शनाच्छुद्धिः स्वामी द्रव्यं नृपो दमम् । क्रेता मूल्यमयामोति तम्मायस्तस्य विक्रयी ।। विदर्शनात् प्रेतुः शुद्धिर्भरतीत्यर्थः । दमं अपरायानुरूपम् ।

·२९७ स्वामिविक्रयाख्यं व्यवहारसदम् नारदोऽपि विक्रेता स्वामिने त्वर्थ केये मूल्यं च तत्कृतम् । दयाद्दण्डं तथा राञ विधिरस्वामिविक्रये ॥ वितुर्देशान्तरायस्थाने समयदानमाह कात्यायनः मूलानयनकालच देयो योजनसम्पया । चिरेणापि मूलदर्शनाशक्तौ स एव प्रकाशं वा क्रयं कुर्यात् ।। इति । प्रकाशं क्रयं कुर्यात् ऋयं प्रकाशयेदित्यर्थः । प्रकाशं च ऋयं कुर्यात्साधुभिमा॑तिभिः सके। न तान्या क्रिया प्रोक्ता दैविकी न च मानुषी ॥ तथा विशोधिते ऋये राज्ञा वक्तव्यः स न किञ्चन । किश्चन न वक्तव्यः न दण्डनीय इत्यर्थः । मनुरपि अथ मूलमनाहार्य प्रकाशक्रयशोधितम् । अदण्ड्यो मुच्यते राज्ञा नाटिको लभते धनम् ॥ मूलाहरणासम्भवे तु देशकालससाक्षिकक्रयेण शोधितं धनं क्रेतुः सकाशात् मूल्यमदत्लेष नाष्टिको लभते । क्रेता च अदण्ड्यो भूत्वा राजनिरोधान्मुच्यत इत्यर्थः । कात्यायन: यदा मूलमुपन्यस्य पुनर्वादी क्रयं वदेत् । आहरेन्मूलमेवासी न क्रयेण प्रयोजनम् ।। कयोऽत्र प्रकाशक्रयः । यदा पुनः साक्ष्यादिभिर्दिव्येन वा क्रयं न साधयति मूलं प न प्रदर्शयति तदा स एव दण्डादिमाग्भवति । तथा च कात्यापन: अनुपस्थापयन्मूलं कयं वाऽप्यविशोधयन् । यथाभियोग धनिने धनं दाप्यो दमं च सः॥ यत्र तु नाष्टिको न स्वत्वं साधयति वन तस्य दण्डः । तथा स एव यदि खं नैव कुरुते नाष्टिको ज्ञामिर्धनम् । प्रसङ्गविनिवृत्त्यर्थ चोरवदण्डमईति ।। प्रसङ्गोऽतिप्रसनः। २३ व्यव.

·२५८ व्यवहारप्रकाशः याज्ञवल्क्योऽप्याह आगमेनोपभोगेन नष्टं भाव्यमतोऽन्यथा । पञ्चरन्धो दमस्तस्य राज्ञे तेनाविभाविते ॥ अविभावेन विवादस्य द्रव्यस्य पञ्चमांशो दण्डो नाष्टिकेन राक्षे देय इत्यर्थः । द्रव्यं तु केतुरेव । इदं चाल्पापराधविषयम् । महापराधे त्वाह व्यासः वादी चेन्मार्गितं द्रव्यं साक्षिभिर्नेव भावयेत् । दाप्यः स्याट्विगुणं दण्डं क्रेता तद्धनमर्हति ॥ विक्रयायो धनं किञ्चिद्गृहीयात्कुलसनिधौ । क्रयेण स विशुद्धं हि न्यायतो लभते धनम् ॥ कुलं विपणिवीथीसञ्चारी जनसमूहः । स क्रेता । मरीचिरपि वणिग्वीथीपरिगतं विज्ञातं राजपूरुपैः। दिवा गृहीतं यत्क्रेत्रा स शुद्धो लभते धनम् ॥ इदं च वचनद्वयं मार्गितद्रव्यविभावनाविषयम्, अतः अथ मूलमनाहार्य'मित्यादि- प्रांगुदाहृतवचने न विरोधः। यत्र वेतनाष्टिकयोः क्रयस्थत्वविभावनामावस्तवाह वृहस्पतिः प्रमाणहीनवादे तु पुरुषापेक्षया नृपः । समन्यूनाधिकत्वेन स्वयं कुर्याद्विनिर्णयम् ।। पुरुषापेक्षया वेतनाष्टिकयोः साधुत्वाद्यपेक्षया । समेति विवादास्पदीभूतं धनं सम- न्यूनाधिकभावेन विभज्यतावत्तवैतावय तवेति स्वयमेव राजा दद्यादित्यर्थः । चणिग्वीवीपरिगतं विज्ञातं राजपुरुषः। अविज्ञाताश्रयाकीत विक्रेता यत्र वा मृतः ॥ खामी दत्वार्धमूल्यं तु प्रगृहीयात्वकं धनम् । अध द्वयोरपि हतं तत्र स्याद्वयवहारतः॥ अविज्ञातकयो दोपस्तथा चापरिपालनम् । एतइयं समाख्यातं द्रव्यहानिकरं चुपः ॥ अविकागानयादज्ञातस्थानमाद्विनेनुरित्यर्थः । व्यवहारतः स्वतापपारवः । सप विशावेत्यादिना दर्शितः।

·स्वामिविक्रयाख्यं व्यवहारपदम् 1" मरीचिरपि अविज्ञातनिवेशत्वाधन मूलं न लभ्यते । हानिस्तत्र समा कल्प्या वेतनाष्टिकयोईयोः ॥ निवेशस्थानम् । तस्करमच्छादकं प्रत्याह याज्ञवल्क्यः हृतं प्रनष्टं यो द्रव्यं परहस्तादवाप्नुयात् । अनिवेद्य नृपे दण्ड्यः स तु पण्णपतिं पणान् ॥ हृतं प्रनष्टं वा चोरादिहस्तस्थं द्रव्यं मदीयमनेनापहृतमिति नृपस्यानिवेद्येव दर्पादिना यो गृहाति स पडुत्तरान् नयति पणान् दण्डनीयः । तस्करपच्छादकत्वेन दुष्टत्वात् । मनुः विक्रीणीते परस्य खं योऽवामी साम्पसम्मतः । न तं नयेत साक्ष्यं तु स्तेनमस्तेनमानिनम् ।। अवहार्यो भवेचैव सान्ययः पट्शतं दमम् । निरन्वयोज्नपसरः प्राप्तः स्याचौरकिल्लिपम् ।। साक्ष्यनिषेधः सर्वव्यवहारायोग्यताप्रतिपादनार्थः । अथ प्रसगात् राजपुरुषानीतविपये किचिल्लिख्यते । याज्ञवल्क्यः शौल्किकैः स्थानपालैर्वा नष्टापहृतमाहतम् । अक्सिंवत्सरात्स्वामी हरेत परतो नृपः ॥ यदा तु शुल्काधिकारिभिः स्थानरक्षकै नष्टमपहृतं वस्तु नृपसमीपमानीतं तदा सवत्स- रादाक् प्रासश्चेन्नाष्टिकस्तद्वस्तु प्राप्नुयात् । सवत्सरादूवं तु नृपो गृहीयात् । अन राजग्राह्येयत्ता पुरस्ताद्वक्ष्यते । राजपुरुषानीतं च द्रव्यं जनसमूहेपूद्धोष्य यावद्वर्ष नृपेण संरक्षणीयम् । यदाह गौतमः प्रनष्टस्वामिकमधिगम्य राज्ञे प्रब्युर्विख्याप्य संवत्सरं राज्ञा रक्ष्यम् । इति । यत्तु मनुोक्तम् प्रनष्टस्वामिर्क द्रव्यं राजा त्र्यन्दं निधापयेत् ॥ इति, तदत्यन्तदूरे देशे खामिसम्भावनाविषयम् । निधापनं च खधनामिश्रभावेन नृपेण कर्तव्यम्। यतः स एवाह प्रनष्टाधिगतं द्रव्यं तिष्ठेद्युक्तैरधिष्ठितम् । यास्तत्र चोरान्गृहीयातानराजेभेन घातयेत् ॥ स्वामिनः प्रनष्टं अन्येन च लब्धं प्रनष्टाधिगतम् । इभेन गजेन ।

·व्यवहारप्रकाश प्रनष्टाधिगतस्य प्रत्यर्पणमाह याज्ञवल्क्यः प्रनष्टाधिगतं देयं नृपेण धनिने धनम् । इति । धनी च तद्धनस्वामित्वं प्रकाश्य गृहीयान् । तथा मनुः ममेदमिति यो भ्रूयात्सोऽनुयोज्यो यथाविधि । संवाध रूपसंख्यादीस्वामी तद्रव्यमर्हति ॥ इति । यो ममेदमिति ब्रूयात् स स्वामित्वज्ञानाय राजपुरुषैः कस्मिन्देशे कुन वा काले कीडम्वर्णे कीहक्संस्थान किंसंख्याकं किपरिमाणकं प्रनष्टमिति पृष्ठो यादर्श प्रनष्टस्य संस्थानादिक तादृशमेव वदन् तद्र्व्यं ग्रहीतुमर्हतीत्यर्थः । विसवादित्वस्वामित्वात्स्वीकर्तुं न योग्य इत्याशयः । प्रत्युतान्यवस्त्वपहरणप्रवृत्तत्वाइण्डनीय इत्साह स एय अवेदयन्प्रनष्टस्य देशकालं च तत्त्वतः । वर्ण रूपं प्रमाणं च तत्समं दण्डमर्हति ॥ इति । तत्त्वतोऽवेदयन् विसंवादं कुर्वन् तत्सम प्रनष्टाधिगतसमम् । संवादं कुर्वाणस्तु सर्व प्रनष्टाधिगतं संवत्सरादागेव प्राप्नोति । अक्सिंवत्सरात्खामी हरेत परतो नृपः। इति वचनात् । अत्यन्तदूरदेशस्थस्वामिविषये तु मनुराह अर्याक् त्र्यब्दादरेत्स्वामी परतो नृपतिहरेत् । इति । हरेत् रक्षकभागमिति शेषः । स च भागस्तेनैव दर्शितः आददीताथ षड्भागं प्रनष्टाधिगतान्नृपः । दशमं द्वादशं वापि सतां धर्ममनुस्मरन् ॥ इति । अयेति । अतिकान्तावधेः स्वामिनः समागमनानंतये प्रतिपाद्यते । समागमनस्यात्यन्त- विलम्बे पटो भागः । अनतिविलम्वे तु दशमो भागः, विलम्याभावे तु द्वादशो भागः, विलम्बा- भावे तु द्वादशो भाग इत्यतिनिर्गुणगुणपदतिगुणापेक्षया या व्यवस्था वेदितठया। सतां धर्म- मित्यनेन पक्षान्तरं दर्शितम् । तच्च व्यवहारसिद्धं यावत्तावदिति । यत्तु गौतमेनोक्तम् ऊर्ध्वमधिगन्तुश्चतुर्थों राज्ञः शेषः । इति, तदतिकान्तायधिकस्य स्वामिनो नाशे निश्चिते वेदितव्यम् । " ·सम्भूयसमुत्थानम् मनूरूपक्षागादिग्रहणस्य द्रव्यविशेपे अपवादमाह याज्ञवल्क्यः पणानेकशफे दद्याचतुरः पञ्च मानुपे । महिपोष्ट्रगवां द्वौ द्वौ पादं पादमजाविक ॥ एकशफोऽश्वादिः । मानुपं मनुष्यजातीयं द्रव्यम् । अन्यत्स्पष्टम् । अजाविकमिति समासनिर्देशेऽपि पादं पादमिति वीप्साबलात् प्रत्येक सम्बभ्यते । इदं च प्रनष्टाधिगतस्वामिना राझे पतुरादिपणदानं वस्तुसंरक्षणनिमित्तम् । अथ प्रसङ्गात् स्वाम्यनर्पितवस्तुभोक्तृविपयाणि कानिचिन्नारदीयादिवचनानि लिख्यन्ते उद्दिष्टमेव भोक्तव्यं स्त्री पशु/रुधोऽपि वा । अनर्पितं तु यो भुक्ते भुक्तमागं प्रदापयेत् ।। अनुद्दिष्टं तु यद्रव्यं पण्येनैव विशोधयेत् । दिवसे द्विपणं दासी धेनुमष्टपणं तथा ।। त्रयोदशमनवाहमर्ध भूमि च पोडश । बलात्कारेण यो भुंक्त दाप्यश्चाष्टगुणं दिने । उलूखलं पणाधे तु मुशलस पणद्वयम् । सूर्पस्य च पणा तु जैमिनिर्मुनिरब्रवीत् ॥ इति । इत्यस्वामिविक्रयः अथ सम्भूयसमुत्थानम् तत्र तत्स्वरूपभेदावाह नारदः पणिप्रभृतयो यत्र कर्म सम्भूय कुर्वते । तत्सम्भूयसमुत्थानं व्यवहारपदं स्मृतम् ॥ वणिजो वाणिज्यम् , ऋत्विजो यज्ञम्, कृषीवला: कापि हेमकारादयः शिल्पिना शिल्पम्, नर्तकादयो नृत्यादिकम् , ते यत् सम्भूय सहत्य कुर्वते तत्सम्भूय क्रियमाणं वाणि- ज्यादिकं सम्भूय समुत्तिष्ठन्ते समधन्ते अनेनेति व्युत्पत्त्या सम्भूयसमुत्थानाख्यं व्यवहारपद्- मित्यर्थः पणिकप्रभूतय इत्यनेन तद्भेदो दर्शितः । तन बृहस्पतिः फुलीनदक्षानलसैः प्राज्ञैरानकवेदिभिः । आयव्ययः शुचिभिः शूरैः कुर्यासह क्रियाम् ।।

·व्ययहारप्रकाश " कुलीनैः प्राज्ञः शुचिभिः सह तुक्रियां, प्राज्ञैः सह शिल्पक्रियां, प्राज्ञैरानकवेदिभिर्वा- द्यवेदिभिश्च सह सङ्गीतक्रिया, आयव्ययर्वणिक्कियां शूरैः सह चौर्यक्रियां फुर्यादित्यर्थः । दक्षैरनलसैरिति सर्वशेषभूतम् । बाह्यकर्पकवीजादिना समैः सह कृषि कुर्यादिति वक्ष्यते । अशक्कादिभिः सह क्रिया निषेधति स एवं अशक्तालसरोगार्तमन्दभाग्यनिराश्रयैः॥ वाणिज्याद्याः सहैतैस्तु न कर्तव्या बुधैः क्रिया । निराश्रयो मूलधनरहितः । मूलधनं चांशक्षेपार्थम् । यथा च नारदः फलहेतोरुपायेन कर्म सम्भूय कुर्वताम् । आधारभूतः प्रक्षेप उत्तिष्ठेरस्ततोऽशतः॥ आधारभूत आश्रयभूतः प्रक्षेपो मूलधनप्रक्षेपः । तदनुसारेण उत्तिष्ठेरन् । लाभभाजो भवेयुरित्यर्थः । तथा समोऽतिरिक्तो हीनो वा तत्रांशो यस्य यादृशः। क्षयव्ययौ तथा वृद्धिस्तत्र तस्य तथाविधा ॥ क्षयादयः प्रक्षिप्तांशानुसारिण इत्यर्थः । बृहस्पतिः प्रयोगं कुर्वते ये तु हेमधान्यरसादिना । समन्यूनाधिकैरशैर्लाभस्तेषां तथाविधः ॥ तथा समो न्यूनोऽधिको वांशो येन क्षिप्तस्तथैव सः। व्ययं दद्यात्कर्म कुर्याल्लाभं गृह्णीत चैव हि ॥ याज्ञवल्क्योऽपि समवायेन वणिजां लाभार्थ कर्म कुर्वताम् । लाभालाभौ यथाद्रव्यं यथा वा संविदा कृतौ ।। सर्वे वयमिद कर्म मिलिताः कुर्म इत्येवंरूपा सम्प्रतिपत्तिः समवायस्तेन ये वणिगनट- नर्तकप्रभृतयो लाभलिप्सवः प्रातिस्विकं कर्म कुर्वते तेपा लाभालाभावुपचयापचयो यथाद्रव्यं येन यावद्धनं पण्यग्रहणाद्यर्थ दत्तं तदनुसारेणावगन्तव्यो। यद्वा प्रवानगुणपर्यालोचनया सविदा समयेन कृती कल्पिती लामालाभौ ज्ञेयो।

·सम्भूयसमुत्थानम् २६३ ... सम्भूयकारिणां कार्यमाह व्यास: समक्षमसमक्षं वायश्चयन्तः परस्परम् । नानापण्यानुसारेण प्रकुर्युः क्रयविक्रयो । नारदः भाण्डपिण्डव्ययोद्वारभारसारान्यवेक्षणम् । कुर्युस्त्यव्यभिचारेण समये ते व्यवस्थिताः ।। भाण्डं विक्रयद्रव्यम् । पिण्डः पाथेयम् । अथवा सर्वानुमत्या एक एव कार्य कुर्यात् । तदाह बृहस्पतिः बहूनां संमतो यस्तु दद्यादेको धनं नरः। करणं कारयेद्वाऽपि सर्वेरेव कृतं भवेत् ।। करणं लेख्यादिकम् । सम्भूयकारिणां मिथो विवादेऽप्याह स एव परीक्षका साक्षिणश्च त एवोक्ताः परस्परम् । सन्दिग्धेर्थे वञ्चकानां न चेद्विद्वेपसंयुत्ताः ॥ विद्वेषयोगेऽप्याह स एव यः कविञ्चकस्तेषां विज्ञातः क्रयविकये। शपथः स विशोध्यः स्यात्सर्ववादेवयं विधिः ।। शपथपदं प्रमाणमागोपलक्षणम् । विशोध्यः सभ्यरिति शेषः । एवं च वनकर झाते याज्ञवल्क्यः जिद्मं त्यजेयुनिाममशक्तोऽन्येन कारयेत् । जिलं वचकम् । निर्लाभ निर्गतलाभमपहृतलाभ मूलमा दत्वा निष्कासपेदित्यर्थः । यश्च सम्भूयकारिणां मध्ये भाण्डप्रत्यवेक्षणादिकरणे अशक्तोऽसायन्येन शतेन स्वकीयं माण्ड- भारवाहनतदायव्ययपरीक्षणादिक फर्म कारयेत् । बृहस्पतिः क्षयो हानिर्यदा तत्र देवराजकृता भवेत् । सपामेव सा प्रोक्ता कल्पनीयः यथांशतः ।। क्षयो मूलस्य । हानिलीभस्य । देवराजमहर्ण साधारणदोगेपलक्षणार्थम् । प्रातिस्विकदोपे तु स एवाह अनिर्दियो वार्यमाणः प्रमादायस्तु नाशयेन् । तेना तदवेदेयं सर्वेषां समवायिनाम् ॥

·व्यवहारप्रकाशः अनिर्दिष्टोऽननुज्ञातः । वार्यमाण इति पक्षान्तरम्, अन्यथा अनिर्दिष्टपदस्व वैया पत्तेः । प्रमादः प्रज्ञाराहिल्यं, तच अर्थनाशनिमित्तभूतकामक्रोधलोभादिमातिखिकदोपोपलक्षण- तया प्रोक्तम् । पालनेऽप्याह स एव दैवराजभयावस्तु स्वशच्या परिपालयेत् । तस्यांशं दशमं दचा गृहीयुस्ते परस्परम् ॥ परिपालयेदिति । समवायिधनमिति शेपः । तस्य तस्मै परिपालकाय । नारदः देवतस्करराजामिव्यसने समुपस्थिते । खशक्या रक्षयेद्यस्तु तस्यांशो दशमः स्मृतः॥ कात्यायन: चौरतः सलिलादोर्द्रव्य यस्तु समाहरेत् । तस्यांशो दशमो देयः सर्वद्रव्येष्वयं विधिः।। असमवायिद्रव्यपालनेऽप्येप विधिरिति सर्वद्रव्यशब्दार्थः । वृहस्पतिः समवेतैस्तु यद्दत्तं प्रार्थनीयं तथव तत् । तन याचेत यः कश्चिल्लाभात्स परिहीयते ॥ तथैव समवेतैरेव । याचनप्रहणमंशानुसारेण करणीयकर्मणः प्रदर्शनार्थम् । तेन कर्मान्तराकरणेऽप्यकरणानुसारेण लाभहानिः । समवायिनां मध्ये यदि कश्चिद्विदेशे उपरतस्तत्राह याज्ञवल्क्य: देशान्तरगते प्रेते द्रव्यं दायादबान्धवाः । ज्ञातयो वा हरेयुस्तदागतास्तैर्विना नृपः॥ दायादाः पुत्राद्यपत्यवर्गाः । यान्धया मातुलाद्या मातृपक्ष्याः । ज्ञातयः अपत्यवर्गव्यति- रिक्ताः सपिण्डा गृहीयुः । आगता इति । आगता देशान्तरादागताः सम्भूयध्यवहारिणी वणिजस्ते या । तैर्विना दायादाद्यभावे । वाशब्दश्चात्र दायादानामधिकारस्य विकल्पप्रदर्श- नार्थः । क्रमस्तु 'पत्नीदुहितरः' इत्यनेन विभागप्रकरणे वक्ष्यते । इदं च वचनं शिष्यसब्रह्म- चारिब्राह्मणनिषेधो वणिक्प्राप्तिश्चेति त्रयं दर्शयितुम् । वणिजामपि मध्ये यः शक्तस्तदीयपिण्ड- दानापाकरणसमर्थः स गृहीयात्, सामाविशेपे तु सर्वेऽपि वणिजः संसष्टिनो विभज्य गृहीयुस्तदभावे नृप इति । इदमेव स्पष्टमा नारदः एकस्य चेत्स्याद् व्यसनं दायादोऽस्य तदानुयात् । अन्यो वाऽसति दायादे शक्ताश्चेत्सर्व एव वा ॥

·सम्भूयसमुत्थानम् २६५ कश्चेित्संसरन्देशात् प्रेयादभ्यागतो वणिक् । राजाऽस्य भाण्डं संरक्षयावदायाददर्शनम् ॥ व्यसनमन मरणमेव । वृहस्पतिः यदा तत्र वणिकश्चित्प्रमीयेत प्रमादतः । तस्य भाण्डं दर्शनीयं नियुक्तं राजपुरुषैः ।। राक्षेति शेषः। यदा कश्चित् समागच्छेत्तत्र फक्थहरो नरः । स्वाम्य विभावयेदन्यैः स तदा लब्धुमर्हति ।। अत्र दायादागमने प्रतीक्ष्यकालावधिमाह नारदः तदभावे तु गुप्तं तत् कारयेद्दशवत्सरान । अखामिरुमदायादं दशवर्षस्थितं ततः । राजा तदात्मसात्कुर्यादेवं धर्मो न हीयते ॥ इति । तदभावे पूर्वोतदायादादिशकसंसृष्टिवणिगन्नानामभावे । अवधिमध्ये आयाततदायादात् यद्राज्ञा प्राह्यं तदाह बृहस्पतिः राजाऽऽददीत पड्भागं नवमं द्वादशं तथा । क्षत्रविशूद्रजातीनां विप्राद् गृहीत विंशकम् ।। अब्दाचे तु नागच्छेद्यन स्वामी कथञ्चन । तदा गृहीत तद्राजा ब्रह्मखं प्राह्मणं श्रयेत् ॥ पोधायनोऽपि अब्राह्मणस्य प्रनष्टस्वामिकमृक्थं संवत्सरं परिपाल्य राजा हरेत् । इति । अत्रापि कालविकल्पो दूरदूरतराद्यपेक्षया ब्राह्मणाद्युत्कृष्टवर्णापेक्षया या बोद्धव्यः । सम्भूयकारिकृषिवलविषये वृहस्पतिः भूयतां कर्पकादीनां विधानमिदमुच्यते । पसलकवीजायैः क्षेत्ररोपकरणेन च । ये समानास्तु तैः साधं कृषिः कार्या विजानता । पाहा पलीपर्दादयः । कर्षक: कृप्यर्थमुपकलितो जनः । आद्यशब्दः पिनिमित्त- द्रव्यादियचनः । उपकरणं लागलादि । पर्यवाघानाह स एव कृयातिपदं कुद्धं च रोगिणं प्रपलायिनम् । काणं खशं च नादद्याद् वाद्यं प्रातः कपीरलः ।। । १४प्य ·व्यवहारप्रकाशः वर्यक्षेत्रमप्याह स एव पर्वते नगराभ्याशे तथा राजपथस्य च । ऊपरं भूपकव्याप्तं क्षेत्रं यतेन वर्जयेत् ॥ राजपथस्येत्यत्राप्यभ्याश इति सम्बन्धः । ऊपरं पर्वताद्यनासन्नमपि । लाभविभागादिकं सम्भूयवाणिज्यादिकर्मकारिणां साधारणं यत्पूर्वत्रोक्तं तत्राप्यनुसंधातव्यम् । प्रातिखिकदोपेण नाशेऽपि स एव वाद्यवीजात्ययाद्यस्य क्षेत्रहानिः प्रजायते । तेनैव सा प्रदातव्या सर्वेषां कृपिजीविनाम् ।। बाह्यबीजपदं तदुपयुक्तसाधनात्तस्याप्युपलक्षणार्थम् । सम्भूयकारिशिल्पिविषयेऽपि बृहस्पतिः हिरण्यकुप्यसूत्राणां काठपापाणचर्मणाम् । संस्कर्ता तत्कलाभिज्ञः शिल्पी प्रोक्तो मनीपिभिः॥ तेषां लाभविभागमाह स एव हेमकारादयो यत्र शिल्पं सम्भूय कुर्वते । कर्मानुरूपं निर्वेशं लभेरस्ते यथांशतः ॥ निर्देशो भृतिः, 'निर्वेशो भोगयो रित्यभिधानात् । कात्यायनोऽपि शिक्षकाभिज्ञकुशला आचार्याचेति शिल्पिनः । एकद्वित्रिचतुर्भागान् हरेयुस्ते यथोचरम् ।। अत्रोत्तरोत्तरस्य भागाधिक्ये ज्ञानोत्कर्मों हेतुः । काधादिमयहादिनिर्मातॄणां मुख्यस्य चांशक्लप्तिमाह बृहस्पतिः हन्यं देवगृहं वापी चार्मिकोपस्कराणि च । सम्भूय कुर्वतां चैपा प्रमुखो द्वयंशमर्हति ॥ सम्भूयकारिनर्तकस्तेनविपये स एव नर्तकानामेप एव धर्मः सद्भिरुदाहृतः । तालज्ञो लभतेऽध्यधं गायनास्तु समाशिनः ।। एप धर्मों यः शिल्पिमुख्यस्य द्वयंशभागित्वरूपः सः । तथा स्वाम्याज्ञया तु यचौरैः परदेशादपाहतम् । राजे दत्वा तु पनाग लभेयुस्ते यथांशतः ।।

·सम्भूयसमुत्थानम् २६७ ययांशत इत्यमुमंशं खयमेव विवृणोति चतुरोंऽशांस्तु तन्मुख्यः शूरख्यंशमवाप्नुयात् । समर्थस्तु हरेवयंशं शेपास्त्वन्ये समांगिनः । इदं च राझेऽप्यष्टांशवचनं प्रथलपरिसंथिराष्ट्रसमाहृतधनविभागपरम् । तत्र राशस्तद्रक्ष- णादिना साहायकाचरणातू । परिपन्थिमात्रदेशापहृतधने त्वाह कात्यायन: परराष्ट्राद्धनं यत्स्याचौरैः स्वाम्याश्या हुतम् । राज्ञो दशांशमुद्धृत्य विभजेरन् यथाविधि । चोराणां मुख्यभूतस्तु चतुरंशांस्ततो हरेत् । शूरॊऽशास्त्रीन् समर्थों द्वौ शेपास्त्वेकैकमेव च ॥ एतेषां च हानिरप्येवमेवेत्याह स एय तेपो चेत्प्रसूतानां यो ग्रहणं समयानुयात् । तन्मोक्षणार्थ तद्दन वहेयुस्ते यथांशतः॥ अयं व शिल्पिप्रभृतिस्तेनान्तानामंशविभागोऽकृतसमयांशविपयः । समयकरणे तु 'यथा या संविदा कृता विति पूर्वोक्तयाज्ञवल्क्यवचनोक्तोऽनुसन्धेयः । यणिनां कर्षकाणां च चौराणां शिल्पिनां तथा । अनियम्यांशकर्तृणां सर्वेषामेष निर्णयः ॥ इति वृहस्पतिनैयाभिहितत्वात् । प्रविग्विषये मनुः मात्विजः समवेतास्तु यथा सत्रे निमत्रिताः । कुर्युर्यथाहं यत्कर्म गृह्णीयुर्दक्षिणां तथा ॥ अत्र सत्रशब्दो ऋविगन्वितयागपरः, न तु गरामयनादिपरः । तत्र ये यजमानात ऋत्विज इति यजमानानामेव ऋत्विकार्ये विधानात् । ऋलिजां दक्षिणाविभागमाह स एव सर्वेषामर्धिनो मुख्यास्तदर्थेनार्धिनोऽपरे। तृतीयिनस्तृतीयांशाचतुर्थाशाश्च पादिनः ।। मुख्या गणाद्याः । तृतीयिनः गणिनां तृतीयाः । पादिनो गणिनां चतुर्थाः । शतं गायो- ऽमिष्टोमे दक्षिणाः । तदर्धभागिनः सर्वेषां मुख्याः होत्रध्वयुब्रह्मोहातारः । अर्धमिति । भागपरि- पूरणोपपत्तये द्वाभ्यां न्यून ग्राह्यम् । तेनाधाचत्वारिंशद्गायो भवन्ति । अपरे चत्वारो मैत्रावरुण- प्रतिप्रस्थातृब्राह्मणाच्छसिप्रस्तोतारस्तदर्थेन तस्य मुख्यांशस्यार्थेन चतुर्विंशतिरूपेणार्धभाजः । तृती- - ·व्यवहारप्रकाश यिनोऽच्छापाड्नेष्ट्रनीध्रप्रतिहारः । तृतीयांशः मुख्यांशस्य पोडशगवीरूपतृतीयांशेनांशभाजः । पादिनो प्रावस्तुदुन्नेतृपोत्सुब्रह्मण्याः। मुख्यभागस्य चतुर्थांशेन द्वादशगवीरूपेणांशभाजः । मुख्यानां चतुर्णा मिथो विभागः समत्वेनैव । एवं तदर्धिप्रभृतीनामपि । द्वादश द्वादशायेभ्यः पदपद् द्वितीयेभ्यश्चतस्रवतस्रस्कृतीयेस्यस्तिस्रस्तिस्र इतरेभ्यः । इति कात्यायनवचनात् । मनुः सम्भूय स्वानि कर्माणि कुर्वद्भिरिह मानवैः । अनेन क्रमयोगेन कर्तव्यांशप्रकल्पना ॥ यस्य कर्मणि यास्तु स्युरुक्ताः प्रत्यंशदक्षिणः । स एव ता आददीत भजेरन्सर्व एव वा ॥ प्रत्यंशदक्षिणाः । असमं सम्पति । ऋत्विग्विशेषसंबद्धितया समानाता दक्षिणास्ताः । किं यस्य कर्मणि यत्संयन्धेन समानाता । यथाभिषेचनीयं हिरण्मयौ प्रकाशावध्वर्यवे" इति । तेन अध्वर्युणा प्रहीतव्या उताध्वर्युध्वनिमानं(त्रेण ?) सर्वे विभज्य गृहीरनिति संशयः । मनुबृहस्पती स्थं हरेदथाध्वर्युब्रह्माधाने च वाजिनम् । होता चापि हरेदश्वमुद्गाता चाप्यनः क्रये ॥ पूर्वोक्तसंशये अयं निर्णय:-केपांचिच्छाखिनामध्यर्यवे रथमाम्नायते ब्रह्मणे वेगवानश्वः होने वाऽश्व उद्गाने सोमक्रये सोमवहनः शकट; एवं व्यवस्थायां ददातिमुख्यार्थो भवति पुरुष- संयोगश्च नादृष्टार्थः। पुनर्मनुः ऋत्विग्यदि घृतो यज्ञे खकर्म परिहापयेत् । तस्स कर्मानुरूपेण देयोंऽशः सहकर्तृभिः ।। परिहापयेद्वयाध्यादिना न समापयेत् । सहकर्तृभिरन्यैस्तत्स्थानपूरणाय स्थितैः । तथा दक्षिणासु तु दत्तासु स्वकर्म परिहापयन् । कृत्स्नमेव लभेतांशमन्येनैव च कारयेत् ।। कारयेत् स्वकार्यशेष ऋविगित्यर्थः । नारदः ऋत्विजां व्यसनेऽप्येवमन्यस्तत्कर्म निस्तरेत् । लभते दक्षिणाभार्ग स तस्मान्संप्रकल्पितम् ।।

·दत्ताप्रदानिकम् २६९ बृहस्पतिः एवंक्रियाप्रवृत्ताना यदा कश्चिद्विपद्यते । तद्वन्धुना क्रिया कार्या सौंा सहकारिभिः ॥ शहलिखिती अथ चेदनुप्रासे सबने ऋत्विक् नियेत तत्र किं कार्यमिति जिज्ञासा तस्स सगो- वोऽथ शिष्यो या तत् कार्यमनुपूरयेत् । अथ चेदयान्धवस्ततोऽन्यमृत्विजं वृणुयात् ।। इति । जीवत्येवनिजि यजमानेनर्मिगन्तरकरणे कस्य दक्षिणेति विवादापनोदार्थमाह शङ्ख: अविजि घृते पश्चादन्यं वृणुयात्पूर्वाहे तस्यैव दक्षिणा पश्चादः किश्चिष्लभेत । इति । इति सम्भूयसमुत्थानम् दत्ताप्रदानिकम् अथ विहिताऽविहितमार्गाश्रयतया दत्ताप्रदानिक दत्तानपकर्मेति लब्धानिर्वचनद्वयं दानाख्य व्यवहारपदमभिधीयते । तन खरूपमाह नारदः दत्या द्रव्यमसम्यग् यः पुनरादातुमिच्छति । दत्ताप्रदानिकं नाम तद् विवादपदं स्मृतम् ॥ असम्यगविहितमार्गेण । स च ज्येष्ठपुत्राद्यदेयद्रव्यदानाद् अयथादानतो वा अपागादी पात्रादिभ्रात्या वा पित्राद्यसम्मत्या वा दातुरवस्थाभेदाता भिद्यते । दत्ताप्रदानिकमिति । दत्त- स्याप्रदान पुनर्हरण यस्मिन्दानाख्ये तद्दत्ताप्रतिदानिक नाम व्यवहारपद विहितमार्गाश्चयत्वेन दत्तस्यानपकर्म अपुनरादान यस्मिन्निति व्युत्पत्त्या दत्ताप्रदानिकप्रतिपक्षभूत दानारयमेव व्यव- हारपद दत्तानपकर्मेत्यर्थादुक्त भवति । अनेनैनाभिप्रायेण मनुना 'दत्तस्यानपकर्म चे'त्युक्तम् । अस्मिन्मानवेऽपि बचने अविहितमार्गाश्रयत्वेन दत्तस्याप्रदान पुनहरण यस्मिन्दानाख्ये विवाद- पदे तद्दत्ताप्रदानिकमित्यार्थिकोऽर्थोऽवगन्तव्य । अथवा अपगत कर्म यस्मात् तदपकर्म । अपहारलक्षणक्रियान्तरशून्य, न अपकर्म अनपकर्म, पुनरपहारक्रियासहितमित्यर्थ । तेन दत्तस्य अनपकर्म पुनरादान या तत्तथेति व्युत्पत्त्या दत्तानपकर्मपदेनैव दत्ताप्रतिदानिकमामुच्यते । तस्यैव चातुर्विध्यमाह स एव अदेयमथ देयं च दत्तं वाऽइत्तमेव च । व्यवहारेषु विज्ञेयो दानमार्गश्चतुर्विधः ।

·२७०
व्यवहारप्रकाशः
अदेयं अखतया निपिद्धतया वा दानानहम् । देयं अनिषिद्धं दानक्रियाया निर्वर्तकम् ।
दत्तदाने सति सम्प्रदानादनपहार्यम् । एतद्विपरीतमदत्तम् ।
बृहस्पतिः
एपाऽखिलेनाभिहिता सम्भूयोत्थाननिष्कृतिः ।
अदेयदेयदत्तानामदत्तस्य च कथ्यते ॥
भेदस्वरूपादिकमधुना कथ्यत इत्यर्थः । तत्सहयामाह स एय
तत्र ह्यष्टावदेयानि देयमेकविधं स्मृतम् ।
दत्तं सप्तविध विवाददत्तं पोडशात्मकम् ॥
अदेयभेदान्विविनक्ति वृहस्पतिः स्वयमेव ।
सामान्य पुत्रदारादि सर्वखं न्यासयाचितम् ।
प्रतिश्रुतं तथाज्यस्य न देयं त्वष्टधा स्मृतम् ।।
सामान्यः स्वतत्रानेकस्यामिकम् ।
नारदः
अन्वाहितं याचितकमाधिः साधारणं च यत् ।
निक्षेपः पुत्रदारं च सर्वस्वं चान्वये सति ।।
आपत्स्वपि हि कष्टासु वर्तमानेन देहिना ।
अदेयान्याहुराचार्या यच्चान्य प्रतिश्रुतम् ॥ इति ।
अन्वये सति पुत्रपुत्रादौ विद्यमाने ।
पुत्रानुत्पाद्य संस्कृत्य वृत्ति तेषां प्रकल्पयेत् ।
इति स्मरणात् । नेयं परिसङ्ख्या, किन्तु प्रदर्शनपरमिदम् । अत एव दक्षः
सामान्ययाचितं न्यास आधिराथ तद्धनम् ।
अन्वाहितं च निक्षेपः सर्वखं चान्वये सति ।।
आपत्स्वपि न देयानि नव वस्तूनि पण्डितैः ।
यो ददाति स मूढात्मा प्रायश्चित्तीयते नरः ॥
एतच्चादेयत्वं पुत्रदारस्त्रीधनसर्वस्वप्रतिश्रुतेपु स्वत्वसद्भावेऽपि वाचनिकम् , न्यासादी
न्यायसिद्ध तन्न स्वत्यस्यैवाभावात् ।
इति दत्ताप्रदानिकम्

·देयम् २७१ अथ देयम् तत्र कात्यायन: सर्वखं गृहकर्ज तु कुटुम्यभरणाधिकम् । यद्रव्यं तत्स्वकं देयमदेयं स्वादतोज्यथा ॥ अन स्वकं देयमिति यदता देयस्यैकविधत्वमर्थादुक्तं भवति । याज्ञवल्क्योऽपि स्वकुटुम्बाविरोधेन देयं दारसुताइते । इति । कुटुम्बाधिरोधेन कुटुम्यानुपरोधेन कुटुम्बपोपणाय शिष्टमिति यावत् कुटुम्बपदेनानावश्य- भरणीयाः पित्रादय उक्तास्तद्विरोधेन दानस्य निपिद्धत्वात् । तथा च मनुः भृत्यानामुपरोधेन यत्करोयोर्ध्वदेहिकम् । न तत्फलमवामोति प्रेत्य चेह च दुर्मतिः ॥ भृत्याः प्रेप्याः, ते च दक्षस्मृतौ प्रथमे गरुडपुराणे च दर्शिताः माता पिता गुरुर्भार्या प्रजा दीनः समाश्रितः । अभ्यागतोऽतिविश्वामिः पोप्पवर्ग उदाहृतः॥ शातिबन्धुजनः क्षीणस्तथाऽनाथः समाश्रितः। अन्योऽपि धनयुक्तस्य भरणं पोष्यवर्गस्य प्रशस्तं स्वर्गसाधनम् । नरका पीडने यस्मात्तस्माद्यत्नेन तं भरेत् ॥ इति । नारदोऽपि कुटुम्बभरणाद् द्रव्यं यत्किन्निदवतिरिच्यते । तद्देयमुपहृत्यान्यद्ददद्दोपमवाप्नुयात् ॥ अन्यदुपहृत्य । भर्तव्यं कुटुम्वमुपरुध्येत्यर्थः । उपरोधश्चात्राशनयसनच्छेदनिवन्धनोऽव- सेयः, नतु नानाभोगसाधनताम्बूलादिच्छेदनियन्धनः । अत एव बृहस्पतिः कुटुम्बभक्तवसनादेयं यदतिरिच्यते । मध्वास्खादे विष पश्चादातुर्धर्मोऽन्यथा भवेत् ॥ इति । स्थावरविषयेऽपि स एव सप्तागमाहक्षेत्राद्यद्यत्क्षेत्र प्रचीयते । पित्र्यं वाऽथ स्वयं प्राप्तं तदातव्यं विवक्षितम् ॥ खेच्छादेयं स्वयं प्राप्तं बन्धाचारेण वन्धकम् ॥ पोप्यवर्ग उदाहृतः॥

·२७२ व्यवहारप्रकाशः । सप्तागमादिति । सप्तविधीांद्यागमनप्रकारलब्धाद् गृहक्षेत्रादेरुद्धृत्य देयम्, न त्वना- गममित्यर्थः । बन्धाचारः पूर्वमाधिप्रकरणे पूर्णावधावियायुक्तस्तदाचारेण देयमिति । केचित्तु 'सप्तारामागृहक्षेत्रादिति पठित्वा सप्तसहयावच्छिन्नारामादिभ्यो यदधिकं स्यात्तदातव्यमि- त्याहुः । तन्मते यत् 'सर्वस्वगृहवर्जीमित्यादिप्रागुक्तकात्यायनवचने गृहस्यादेयत्वमुक्तं, तत्सप्तगृहानधिकगृहविषयम् । पुत्रस्य देयत्यादिकमाह वसिष्ठः शुक्रशोणितसम्भवः पुरुषो मातापितृनिमित्तकस्तस्य प्रदानविक्रयपरित्यागेषु माता- पितरौ प्रभवतः ॥ इति । शुक्रशोणितसम्भव इति मजास्थिस्नायवः शुक्राद्रक्ताचष्मांसशोणिताः । इति पाहोपिकं नाम देहे भवति देहिनाम् ।। इति वचनात्पुरुपदेहः शुक्रशोणितसम्भवः, तेन मातापितृभ्यामर्जितत्वात्पुत्रोऽपि देयो भवती- त्यर्थः । एवं च यत् सुतस्य सुतदाराणां वशित्वं त्वनुशासने । विक्रये चैव दाने च वशित्वं न सुते पितुः ॥ इति वचनम्, यानि च सुतदारनिषेधकादियाज्ञवल्क्यादिवचनानि तान्येकपुत्रविषयाणि; तदाने सन्तत्युच्छेदप्रसङ्गात् । तथा च वसिष्ठः न त्वेकं पुत्रं दद्यात्प्रतिगृह्णीयाद्वा स हि सन्तानाय पूर्वेपाम् । इति । एवं चानेकपुत्रसद्भावे पुत्रदानमभ्यनुज्ञातमिति गम्यते । एतदप्यनिच्छुपुत्रातिरिकपुत्र- विषयम् । विक्रयं चैव दानं च न नेयाः स्युरनिच्छवः । दाराः पुत्राथ सर्वस्वमात्मन्येव तु योजयेत् ।। इति कात्यायनवचनात् । अनिच्छोरदानादिकमनापदीति मन्तव्यम् । आपत्काले तु कर्तव्यं दानं विक्रय एव वा ॥ अन्यथा न प्रवर्तेत इति शास्त्रविनिश्चयः । इति कात्यायनेनैवानन्तरमुक्तत्वात् । यत्तु प्रागुक्तनारदवचने आपद्यपि पुत्रस्यादेयत्वमुक्तं, तदेकपुत्रविषयमिति सर्ववचनानामविरोधः । ननु 'खावत्र्यं न कचित् स्त्रिया' इत्यादिना स्त्रीणामस्वातञ्यान्मातुः पुत्रदानमयुक्तमिति । सत्यम्, न स्वतन्त्रत्वेनैव स्त्रीपुत्रं दद्यात् किन्तु भर्बनुज्ञया । तथा च वसिष्ठः न स्त्री पुत्रं दद्यात् प्रतिगृह्णीयाद्वा अन्यत्रानुन्नानाद्भर्तः । इति ।

·देयम् २७३ बृहस्पतिः सौदायिक क्रमायातं शौर्यप्राप्तं च यद्भवेत् । खीज्ञातिस्वाम्यनुज्ञातं दत्तं सिद्धिमवाप्नुयात् ।। सौदायिक स्त्रियाऽनुज्ञातं भर्ना देयम् । पितामहादिक्रमायातमपि ज्ञातिभिरनुज्ञातं देयम् । आरुह्य संशयं यत्र प्रसभं कर्म कुर्वते । तस्मिन्कर्मणि तुष्टेन प्रसादः स्वामिना कृतः । तत्र लब्धं तु यत्किञ्चिद्धनं शौर्येण तद्भवेत् ॥ इति कात्यायनोक्तं शौर्यधन स्वार्जितमपि दासेन खाम्यनुज्ञावमेव देयमित्यर्थः । यत्तु विभक्ता वाऽविभक्ता वा दायादाः स्थावरे समाः। एको ह्यनीशः सर्वस्य दानाधमनविक्रये ॥ इति बृहस्पतिवचनं, तद्विभक्तदायादाननुज्ञाविषयम् । विभक्तग्रहणं तु या विभका अपि स्थायरविपये समाः किं पुनरविभक्ता इति कैमुतिकन्यायेनावगन्तव्यम् । केचित्तु विभक्तानामपि यत्रांशपरिच्छेदो न वृत्तस्तन्मध्यकमेव तिष्ठति तेन तत्र साधारणत्वमेव 'तोकोऽनीशः स्वतत्रोऽपी'त्यस्यार्थमाहुः। प्रतिश्रुतविषये याज्ञवल्क्यः देयं प्रतिश्रुतं चैव दच्चा नापहरेत्पुनः । प्रतिश्रुतं धर्मार्थमिति शेषः । दत्त्वा न्यायमार्गेण । यः पुनः प्रतिश्रुतं न ददाति, दत्तं वाऽपहरति तस्य दोपमाह हारीतः प्रतिश्रुतार्थादानेन दत्तसाच्छेदनेन च । विविधान्नरकान् याति तिर्यग्योनौ च जायते ॥ प्रतिश्रुत्य प्रतिबन्धं विनवादाने ऋणवन्नापैति । तदाहस एवं वाचा च यत्प्रतिज्ञातं कर्मणा नोपपादितम् । ऋणं तद्धर्मसंयुक्तमिहलोके परन च ॥ प्रतिश्रुत्याऽप्रदाता राज्ञा दाप्यो दण्ड्यश्चेत्याह कात्यायनः स्वेच्छया यः प्रतिश्रुत्य ब्राह्मणाय प्रतिग्रहम् । न दयादृणवदाप्यः प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम् ।। मत्स्यपुराणे तु 'प्रतिश्रुत्याप्रदातार सुवर्ण दण्डयेन्नृपः' इति पाठः । एतदपवादमाह गौतमः प्रतिश्रुत्याप्यधर्मसंयुक्ताय न दद्यात् ॥ इति । ३५व्यव.

·२७४ व्यवहारप्रकाशः मनुः धर्मार्थ येन दत्तं स्यात्कस्मैचिद्याचते धनम् । पश्चाच न तथा तत्स्यान्न देयं तेन तद्भवेत् ।। यदि संसाधयेत्तत्तु दोल्लोभेन या पुनः । राज्ञा दाप्यः सुवर्ण स्यात्तस्य स्तेयस्य निष्कृतिः ।। धर्मार्थ वधर्मसिद्ध्यर्थम्, न तथा धर्मार्थ न भवति । अपरे तु यागादिधर्मार्थ याय. मानाय दत्तम् । तथा न भवति यदि तेन धनेन यागादि न करोतीति व्याचक्षते । प्रतिग्रहे प्रकारविशेपमाह याज्ञवल्क्यः प्रतिग्रहः प्रकाशः स्यात्स्थावरस्य विशेषतः । इति । प्रतिमहणमत्र प्रतिमहः । प्रकाशः प्रकटः, ससाक्षिक इति यावत् । अथ दत्तम् तत्र दत्तस्य भेदानाह नारदः पण्यमूल्यं भृतिस्तुष्टया स्नेहात्प्रत्युपकारतः । स्त्रीशुल्कानुग्रहार्थ च दत्तं दानविदो विदुः ।। पण्यस्य क्रीतद्रव्यस्य यन्मूल्यं दत्तम् । भृतिःतनम् । तुष्टया स्तावकादिभ्यो दत्तम् । स्नेहात, दुहित्रादिभ्यो दत्तम् । प्रत्युपकारतः कृतोपकाराय प्रत्युपकाररूपेण दत्तम् । स्त्रीशुल्क विवाहार्थ कन्यादातृभ्यो दत्तम् । अनुग्रहार्थ परोपकारः कर्तव्य इत्यादिविधिबलाद दृष्टार्थ दत्तम् । एतत्सप्तविधमपि दत्तमेव न प्रत्साहरणीयम् । बृहस्पतिः भृतिस्तुष्टया पण्पमूल्यं स्त्रीशुल्कमुपकारिणे । श्रद्धानुग्रहसम्प्रीत्या दत्तमष्टविधं स्मृतम् ।। उपकारिविपये कचिदपवादमाह कात्यायन: प्राणसंशयमापन्नं यो मामुत्तारयेदितः । सर्वखं तस्स दास्यामीत्युक्तेऽपि न तथा भवेत् ॥ इति ।

·अदत्तम् २७५ अथादत्तम् तत्र नारदः अदत्तं तु भयक्रोधशोकवेगरुगन्वितैः । तथोत्कोचपरीहासव्यत्यासच्छलयोगतः ।। बालमृढास्वतन्त्रातमचोन्मचापवर्जितम् । कर्ता ममायं कर्मेति प्रतिलाभेच्छया तु यत् ।। अपात्रे पात्रमित्युक्ते कार्ये चाधर्मसंहिते। यद्दत्तं स्यादविज्ञानाददचमिति वत्स्मृतम् ॥ भयेन बंदिप्रहादिभ्यो दत्तम् । कोपेन एकधनानामपचयं चिकीर्पतेतरेभ्यो दत्तम् । शोकवेगरुजा पुत्रकलनादिविरहावेगपीडया किं स्थितेन धनेनेति तात्कालिकबुद्ध्या दत्तम् । उत्कोचेन राजकीयादिकार्यप्रतिबन्धनिरासार्थ दत्तम् । परीहासेन दत्तम् । व्यत्यासेन दानव्य. त्यासेन दत्तम् । यथा कश्चिदन्यस्मै ददात्यन्योऽपि तस्मै ददातीति । छलयोगतः प्रमादाभिधानात् । शतदानमभिसंधाय प्रमादाभिधानात् शतदानमभिसंधाय प्रमादात्सहस्रमित्युक्त्या प्रयच्छति । यद्वा परप्रतारणार्थ जनसमक्षं दत्तम् । बालेनाप्राप्तव्यवहारेण दत्तम् । मूढ़ेन लोकवेदानभिज्ञेन दत्तम् । अस्वतत्रेण दासादिना दत्तम् । आर्तेन रोगोपहृतेन दत्तम् । मत्तेन मदनीयधत्तूरादि- भक्षणमत्तेन दत्तम् । उन्मत्तेनोन्माददोपेण स्पलितधियाऽपवर्जितं दत्तम् । प्रतिलाभेच्छया कर्मकाराय मदीयमयं कर्म कर्तेति प्रतिलाभमकुणाय दत्तम् । अपात्रे पात्रमित्युक्ते अवेदविदे वेदविदहमित्युक्तवते दत्तम् । कार्ये वा धर्मसंहिते अयागकारिणे यागं करिष्यामीत्युकवते दत्तम् । एवं पोडशप्रकारमपि अदत्तं प्रत्याहरणीयमित्यर्थः । अत्रादित्तस्यादत्तता धर्मकार्यार्थदत्तारितिक्त- विषयाऽवगन्तव्या। तथा चकात्यायन: स्वस्थेनातेन वा दत्तं श्रावितं धर्मकारणात् । अदत्त्वा तु मृते दाप्यस्तत्सुतो नात्र संशयः ॥ इति । वृहस्पतिरपि क्रुद्धहृष्टप्रमचार्तवालोन्मत्तभयातुरैः। मत्तातिवृद्धनिधूतैः संमूढः शोकरोगिभिः ॥ नर्मदत्तं तथैतैर्यददत्तं परिकीर्तितम् । अतिवृद्धो गलितेन्द्रियः । कात्यायन: कामक्रोधास्वतन्त्रातलीवोन्मत्तप्रमोहितैः । व्यत्यासात्परिहासाच यद्दत्वं तत्पुनहरेत् ।।

·२७६
व्यवहारप्रकाशः
वृहस्पतिः
प्रतिलामेच्छया दत्तमपात्रे पात्रशङ्कया ।
कार्ये वाऽधर्मसंयुक्ते स्वामी तत्पुनराप्नुयात् ।।
धर्मार्थ येन दत्तं स्यात्कस्मैचिद्याचते धनम् ।
पश्चाच न तथा तत्स्याददेयं तेन तद्भवेत् ॥
यदिदं साधयेत्तत्तु दल्लिोभेन वा पुनः ।
राज्ञा दाप्यः सुवर्ण स्वात्तस्य स्तेयस्य निप्कृतिः ॥
कात्यायन:
यदि कार्यप्रसिद्ध्यर्थमुत्कोचः सात्प्रतिश्रुतः ।
तस्मिन्नपि प्रसिद्धेऽथे न देयः सात्कथञ्चन ॥
अथ प्रागेव दत्तः स्यात्प्रतिदाप्यः सतां बलात् ।
दण्डं चैकादशगुणं प्राहुर्गागीयमानवाः॥
उत्कोचस्वरूपमपि स एवाह
स्तेयसाहसिकोद्वृत्तपारदारिकशासनात् ।
दर्शनाद्वृत्तनष्टस्य तथाऽसत्यप्रवर्तनात् ॥
प्राप्तमेतेषु यत्किञ्चित्तदुत्कोचाख्यमुच्यते ।
न दाता तत्र दण्ड्यः सान्मध्यस्थस्तत्र दोपभाक् ॥
अयमाशयः-यदि त्वं मह्यमिदमदाता तदा त्वत्कृतं कीर्तयिष्यामीति भीतिमुत्पाद्य
स्तेनादिभ्यो यद्धनमादत्ते तथा पलायमानामि धारकस्य प्रदर्शयिप्यामीति भापनेनादत्ते । तथा
सम्यकृतमसम्यगिति स्वामिने निवेदयिष्यामीति यहासादिभ्यो धनमादत्ते तदुत्कोचाख्यमिति ।
अदत्तग्रहणे अदेयदाने च दण्डमाह नारदः
गृह्णात्यदत्तं यो मोहाद्यश्चादेयं प्रयच्छति ।
दण्डनीयाधुभावेतौ धर्मज्ञेन महीक्षिता ॥
दण्डोऽत्र विषयानुसारेण द्रष्टव्यः ।
मनुस्तु सर्वविवादसमं संक्षिप्तार्थमाह
योगाधमनविक्रीतं योगदानप्रतिग्रहम् ।
यत्र वाप्युपधि पश्येतत्सनं विनिरर्तयेत् ॥

·दत्ताप्रदानिकम् २७७ योगोऽनोपधिः । तेन येनागामिनोपाधिविशेषेणाधिक्रयदानप्रतिग्रहाख्याः कृतास्तदु- पाधिविगमे ते सर्वेऽपि निवर्तनीया इत्यर्थः । इति दत्ताप्रदानिकम् इति श्रीमन्महीमण्डलाखण्डलश्रीनागमल्ला मजविषमप्रतिज्ञापरिपूरणपरायण- कलिकालकर्णप्रतापलकेश्वरशरणागतराजवज्रपारपरमवैष्णवरिपुगजसिंहे- त्यादिनिखिरविरुदराजीविराजमानमानोन्नतमहाराजाधिराजश्रीपृथ्वी चन्द्रदेवविरचिते धर्मतत्वकलानिधौ महानिवन्धे व्यवहार- प्रकाशे निक्षेपादिनिरूपण नामाष्टम उल्लास ।

·२७८ व्यवहारप्रकाश अथ भृतकविधिः तत्राभ्युपेत्याशुश्रूपा तत्र बृहस्पतिः अदेयादिकमाख्यातं भूतानामुच्यते विधिः । अशुथूपाभ्युपेत्यैतत्पदमादौ निगद्यते ॥ वेतनसानपाकर्म तदनु स्वामिपालयोः । क्रमशः कथ्यते वादो भृतभेदत्रयं त्विदम् ॥ अभ्युपेत्याशुश्रूपास्वरूपं निरूपयति स्म नारदः अभ्युपेत्य तु शुश्रूषां यस्तां न प्रतिपद्यते । अशुथूपाऽभ्युपेत्येतद्विवादपदमुच्यते ॥ अङ्गीकृताया आज्ञासम्पादनरूपायाः पश्चादकरणमभ्युपेत्याशुश्रूपाख्यं विपादपद- मुच्यत इत्यर्थः। तत्र शुश्रूषकभेदानाह स एव शुश्रूपकः पञ्चविधः शास्त्रदृष्टो मनीपिभिः । चतुर्विधः कर्मकरस्तेपां दासास्त्रिपञ्चकाः ॥ पश्चविधः शिष्यान्तेवासिभृतकाधिकर्मकहासभेदेन । तनाद्याश्चत्वारः कर्मकराः । दासास्तु गृहजातादिभेदेन त्रिपञ्चकाः पञ्चकत्रययुक्ताः, पञ्चदशसह्याका इत्यर्थः । अत एव नारदः शिष्यान्तेवासिभृतकाश्चतुर्थस्त्वधिकर्मकृत् । एते कर्मकरा ज्ञेया दासास्तु गृहजादयः ।। सामान्यमस्वतत्रत्वमेपामाहुर्मनीपिणः । जातिकर्मकृतस्तूक्तो विशेपो वृत्तितस्तथा ॥ इति । भिप्यो वेदविद्यार्थी । अन्तेवासी शिल्पशिक्षार्थी । मूल्ये कर्मकर्ता भृतकः । फर्म कुर्वतामधिष्ठाता अधिकर्मकृत् । गृहजादयो वक्ष्यमाणाः । एवं शिष्यादिकर्मकराणां गृहजादि- दासानां च । अखतनत्वं पराधीनत्यम् । सामान्यं साधारणम् । भृत्य इत्यनु बृहस्पतिः अनेकधातो विहितो जातिकर्मानुरूपतः । विद्याविज्ञानकामार्थनिमित्तेन चतुर्विधः । एकैकः पुनरेतेषां क्रियाभेदात्प्रभिद्यते ॥

·२७९ अभ्युपेयाशुश्रूषा शिष्यविषये बृहस्पतिः विद्या त्रयी समाख्याता ऋग्यजुःसामलक्षणा। तदर्थ गुरुशुश्रूषां प्रकुर्याच्छाखचोदिताम् ।। नारदोऽपि आ विद्याग्रहणाच्छिष्यः शुश्रूपेत्प्रयतो गुरुम् । तद्वृत्तिर्गुरुदारेषु गुरुपुत्रे तथैव च ॥ इति । तथा समावृत्तथ गुरवे प्रदाय गुरुदक्षिणाम् । प्रतीयात्वगृहानेपा शिष्यवृत्तिरुदाहता ॥ इति । प्रतीयादिति । गृहान्प्रति इयात् गच्छेदित्यर्थः । अत्र पूर्व श्लोकेषु शिष्याणां त्रैवर्णिकानां कर्मकृतो विशेपो दर्शितः । अन्योऽपि भिक्षान्नभोजनादिरूपो ब्रह्मचारिमकाशोतोऽनुस- न्धेयः । अन्तिमश्लोके तु वृत्तिको विशेपो दर्शितः । जातिकवस्तु 'वसन्ते प्राक्षणमुपनीयेते'- त्यादिशालसिद्धोऽध्यवसेयः। अन्तेवासिविषये बृहस्पतिः विज्ञानमुच्यते शिल्प हेमकुप्यादिसंस्कृतिः । नृत्यादिकं च तत्प्राप्तं कुर्यात्कर्म गुरोहे ॥ कङ्कणकटकादिनिर्माणविषयं नृत्यगीतादिकरणविषयम् । चकाराच्छुभकुम्भाविरधनाविषय च विज्ञानं शिल्पमुच्यते । तत्प्राप्त्यर्थमन्तेवासी गुरोहे कङ्कणमुकुटादिकं कुर्यादित्यर्थः । अनेन सुवर्णकारादिजातिकृतकङ्कणमुकुटादिकर्मकृतश्च विशेषोऽन्तेवासिनां दर्शितः । नारद: खं शिल्पमिच्छन्नाहतु वान्धवानामनुज्ञया । आचार्यस बसेदन्ते कालं कृत्या सुनिश्चितम् ।। अन्ते समीपे । कालं कृत्या मुनिश्चितमिति । आचार्येणेतारन्तं कालं मत्समीपे स्थाव- व्यमित्युकं कालं सुनिश्चित कृत्वेसर्थः । अनेनान्तेवासिनः कर्माभ्यासोपन मकाले कर्तव्यमुक्तम् । आचार्यकर्तब्यमाह आचार्यः शिक्षयेदेनं खगृहे दत्तभोजनम् । न चान्यत्कारयेत्कर्म पुत्रवधनमाचरेत् ।। अन्यत् शिक्षणीयशिल्पव्यतिरिक्तम् । स्वगृहे दत्तभोजनमित्यनेनान्तेयासिनः शिष्याद्वि- शेपो दर्शितः।

·१८० व्यवहारप्रकाशः कात्यायन: यस्तु न ग्राहयेच्छिल्पं कर्माण्यन्यानि कारयेत् । प्राप्नुयात्साहसं पूर्व तस्माच्छिप्यो निवर्तते ॥ दुष्टो गुरुः वक्ष्यमाणलक्षणं पूर्व साहसं प्राप्नुयात् । शिष्यदीष्टये तु नारदः शिक्षयन्तमदुष्टं च य आचार्य परित्यजेत् । बलाद्वासयितव्यः साधयन्धौ च सोर्हति ।। वघोऽत्र ऋजुरज्जादिना ताडनम्, न प्राणवियोजनम् ; अपराधस्याल्पत्यात् । तथा ... । शिक्षितोऽपि कृतं कालमन्तेवासी समापयेत् । ...तर कर्म च यत्कुर्यादाचार्यस्यैव तत्फलम् ।। इति । क्षितोऽपि कृतविद्योऽपि । कृतं स्थित्ययधित्वेन परिभाषितम् । तत्फलं कर्मफलं प्रति रूपम् । आचार्योऽत्र शिल्पशिक्षकः । कृतशिल्पस्यापि समापनीयकालशेपे भोजनं गुरुगृह एव । तथा च याज्ञवल्क्यः कृतशिल्पोऽपि निवसेत् कृतकालं गुरोगुहे। अन्तेवासी गुरुप्राप्तभोजनस्तत्फलप्रदः ।। .. "शिल्पशिक्षानन्तरमन्तेगासिनः कृत्यमाह नारदः गृहीतशिल्पः समये कृत्वाचार्य प्रदक्षिणम् । शक्तितश्चानुमन्यैनमन्तेवासी निरर्तते ॥ भृतकविषये बृहस्पतिः यो मुद्दे परदासी तु स ज्ञेयो पनितामृतः। कर्म तत्स्वामिनः कुर्याद्यथान्योऽर्थभृतो नरः॥ बहुधार्थभृतः प्रोक्तस्तथा भागभृतोऽपरः। हीनमध्योत्तमत्त्वं च सर्वेपामेव चोदितम् ।। दिनमासार्धपण्मासत्रिमासर्तभृतस्तथा । कर्म कुर्यात्प्रतिज्ञातं लभते परिभाषितम् ।। इति । अयमभिप्राय:-भृतकानां तु न जातिकृतो वृत्तिकृतो वा विशेषः । किन्तु कर्मार्थरूम- भृतिकृतः फालकृतश्च विशेष इति । तत्स्वामिनो दासीस्वामिनः । अर्थभृत्यस्यानेकविधत्वमर्था- सत्वमहत्वतारतम्येन ज्ञेयम् ।

·अभ्युपेत्याशुश्रूपा २८१ भृतकानामुत्तमादिभेदेन त्रैविध्यकथनपुरःसरं शक्क्यादितारतम्येन मृति तल्लक्षणं चाह नारदा भृतकत्रिविधी ज्ञेय उत्तमो मध्यमोऽधमः । शक्तिभक्त्यनुरूपा सादेषां कर्माश्रया भृतिः ।। उत्तमस्त्वायुधीयोज मध्यमस्तु कृपीपलः । अधमो भारवाहः स्यादित्येप त्रिविधो भृतः ॥ आयुधीयः आयुधजीवी । खड्गफलका दिहस्तस्य च स्वामिरक्षणं प्रयोजनम् । वृहस्पतिः आयुधी चोत्तमस्तेषां मध्यमः सीरवाहकः । भारवाहोऽधमः प्रोक्तस्तथैव गृहकर्मकृत् ।। गृहकर्म गृहन्यापारः । भागभृतविपये विशेषमाह स एवं द्विप्रकारो भागभृतः कृषिगोजीविनां स्मृतः । जातसस्यात्तथा क्षीरात्स लभेत न संशयः॥ अधिकर्मकृतिपये नारदः अर्थेष्वधिकतो यः स्यात्कुटुम्बस्य तथोपरि । सोऽधिकर्मकरो ज्ञेयः स च कौटुम्बिकः स्मृतः ॥ इति । अर्थेषु गृहक्षेत्रहिरण्यादिषु । अधिकृत: अवेक्षकत्वेन नियुक्तः । कुटुम्बस्येति अधिकृत इत्यनुपङ्गः । तत्त्वाधिकृतत्वमायव्ययकर्तृत्वेन गृहस्वामिना नियुक्त्यम् । शिष्यादीनामधिकर्मकदन्ताना शुभकर्मकारितामाह स एव शुभकर्मकरा ह्येते चत्वारः समुदाहृताः । इति । दासानां त्वशुभकर्मकारित्वम् । तथा च स एय जयन्यकर्मभाजस्तु शेषा दासाखिपञ्चकाः । इति । शुभाशुभकर्मणी च तेनैव दर्शिते कर्मापि द्विविधं प्रोक्तमशुमं शुभमेन च । अशुभं दासकर्मोक्तं शुभ कर्मकृतः स्मृतम् ॥ गृहद्वाराशुचिस्तानरथ्यावस्करशोधनम् । गुवाइपर्शनोच्छिष्टविण्मूत्रप्रहणोन्सनम् ।। इच्छतः स्वामिनः स्वा.रुपस्थानमथान्ततः । अशुभं कर्म विज्ञेयं शुभमन्यतः परम् ।। इति । सम्यद.

·२८२ व्यवहारप्रकाशः - अशुचिस्थानमुच्छिष्टप्रक्षेपार्थ गादिकम् । अवस्करः गृहमार्जितपस्वादिनिचयस्थानम् । तेषां शोधनं उज्झनं त्यागः । अन्ततः मूत्रपुरीपविरामे । खाऐरुपस्थानं लेपनिर्मार्जनार्थ स्वामीच्छया हस्ताघर्पणम् । 'शेपा दासा स्त्रिपञ्चकाः' इत्यनेन यत्पञ्चदशत्वं प्रतिज्ञातं तदाह नारदः गृहजातस्तथा क्रीतो लब्धो दायादुपागतः । अनाकालभृतस्तद्वंदाहितः स्वामिना च यः॥ मोक्षितो महतश्चर्णायुद्धे प्राप्तः पणे जितः । तवाहमित्युपगतः प्रव्रज्यावसितः कृतः॥ भक्तदासश्च विज्ञेयस्तथैव वडवाहृतः । विक्रेता चात्मनः शास्त्रे दासाः पञ्चदश स्मृताः ।। इति । गृहजातः स्वगृहदास्यां जातः । क्रीतः मूल्येन स्वाम्यन्तरात् प्राप्तः । लब्धः स्वाभ्यन्त रात्प्रतिमहादिना प्राप्तः । दायादुपागतः विभागसमये स्वांशतया प्राप्तः । अनाकालभृतः अना- काले दुर्भिक्षे दासत्वाय भृतः पोपितः । मोक्षित इति । ऋणमोचनेनाभ्युपगतदासत्वः, ऋणदास इत्यर्थः । युद्धप्राप्तः संगरे विजित्य गृहीतः । पणे जितः दासत्वपणके द्यूतादौ जितः । तवाह- मित्युपगतः तवाहं दास इति स्वयमेव सम्प्रतिपन्नः । प्रव्रज्यावसितः संन्यासात्प्रच्युतः । कृतः एतावन्तं कालत्वं दास इत्यभ्युपगमितः । भक्तदासः सर्वकालं भक्तार्थमेव दासत्वमभ्युपगम्य यः प्रविष्टः । वडयाहृतः दासीसम्बन्धादास्य प्राप्तः । विक्रेता चात्मन इति । यथात्मानं विक्री- णीते असावात्मविक्रेतेति । " - ध्वजाहतो भक्तदासो गृहजः क्रीतदत्रिमौ । पैतृको दण्डदासश्च सप्तैते दासयोनयः॥ ध्वजाहतो युद्धजित इति कश्चित् । प्य लिङ्गं तेनाहतो षडयाहतापरलामा । दासी- सम्बन्धादास्यं प्राप्त इत्यपरे । दत्रिमो दत्तः येनकेनचित् । दण्डदासः दण्डस्य देयस्य शोधनार्थ दास्यं गतः । अथवा प्रव्रज्यावसितो राज्ञो दास आमरणान्तिक इत्येवंरूपः । स हि दण्डार्थ दास्या दण्डदास इत्युच्यते । दासयोनयो दासजातयः । एतच्च मनुवचनमेतेषां दासत्वप्रति- पादनपरम् । अत्र 'गृहजातस्तथा क्रीतो लब्धो दायादुपागतः' इत्युक्तानां चतुणां स्वामिप्रसादव्यति- रेकेण न दासत्वापगम इत्याह नारद: तत्र पूर्ववतुर्वगों दासत्वान्न विमुच्यते । प्रसादात्स्वामिनोऽन्यत्र दास्यमेपां क्रमागतम् ॥

·अभ्युपेयाशुश्रूषा वथैवात्मविक्रेतुरपीत्याह स एव विक्रीणीतेऽस्वतत्रः सन् यश्चात्मानं नराधमः ! स जघन्यतमस्तेषां सोशपि दासान्न मुच्यते ॥ अत्र प्रसादात्स्वामिनोऽन्यत्रेति सम्बध्यते । एवं चायमर्थः संपद्यते-आत्मविक्रेताऽपि गृहजातादियत्स्वामिप्रसादाद्विना दास्यान्न मुच्यत तति । अत एव मार्कण्डेयपुराणे चाण्डालदासतां गतस्य पुत्रशोकार्तस्य हरिश्चन्द्रस्य वाक्यम् चाण्डालेनाभ्यनुज्ञातः प्रवेक्ष्ये ज्वलनं यदि । चाण्डालदासतां प्राप्ये पुनरन्यत्र जन्मनि ॥ इति । अत्र विशेपमाह मनुः न स्वामिना निसृष्टोऽपि शूद्रो दास्यात्प्रमुच्यते । निसर्गज हि तत्तस्य कस्तस्माचं व्यपोहति ।। निसृष्टः दासत्वान्मोचितः । दास्यादासकर्मकरणात् न मुत्तो भवतीत्यर्थः । नारद: यश्चैपां खामिनं कश्चिन्मोचयेत्प्राणसंशयात् । दासत्वात्स विमुब्येत पुत्रमार्ग लभेत च ॥ एपां पश्चानां दासानां मध्य इत्यर्थः । एतच्च प्रव्रज्यावसितेतरेषु दासेपु द्रष्टव्यम् । तस्य दासत्वनिवृत्तेरसम्भवात् । अव एव याज्ञवल्क्यः प्रवज्यावसितो राज्ञो दास आमरणान्तिकम् । इति । नारदोऽपि राज्ञ एव तु दासः स्यात्प्रवज्यावसितो नरः । न तस्स प्रतिमोक्षोऽस्ति न विशुद्धिः कथश्चन ॥ इति । स च विप्रव्यतिरिक्तोऽभिमतः । विप्रस्य हि निर्वासनं, न दासत्यम् । । तथा च कात्यायन: प्रव्रज्यावसिता यत्र त्रयो वर्णा द्विजातयः । निर्वासं कारयेद्वितं दासत्वं क्षत्रविण्नृपः ॥ क्षत्रविडिति द्वन्द्वैकत्वम् । निर्वासने विशेषमाह नारदः पारिवाज्यं गृहीत्वा तु यः स्वधर्मे न तिष्ठति । श्वपदेनायित्वा तं राजा शीघ्र प्रवासयेत् ॥ - ·२८४ व्यवहारप्रकाश श्वपदेन श्वपदसदृशतप्तायसेन क्षत्रियवैश्ययोरपि । राजदास्यमकुर्वतोरुक्तविधिना निर्वा- सनं कार्यम् ; 'यः स्वधर्मे न तिष्ठतीति सामान्येनाभिधानात् । तथा , द्वावेव कर्मचाण्डाली लोके दूरयहिष्कृतौ । प्रव्रज्योपनिवृत्तश्च वृथा प्रबजितश्च यः ॥ इति । एवं च अन्नज्यावसितव्यतिरिक्तानां स्वामिनः प्रसादेन प्राणरक्षणेन या साधारणकारणेनैव दासत्वापगमो भवति, न प्रातिस्विकेन, तदनुपदेशात् । प्रव्रज्यावसितस्य तु साधारणादसाधारणाद्वा कारणानान्तरा मोक्षः, किन्तु मरणपर्यन्तं राजदासत्वमेव सिद्धम् । अनाकालभृतादीनां यडयाहृतान्तानां नपानां प्रातिस्विकमपि दासत्वविमोचकमुपायमाह नारद एव अनाकालभृतो दास्यान्मुच्यते गोयुगं ददन् । भक्षितं चापि यदुर्गे ददच्छुद्धपति कर्मणा ।। आहितोऽपि धनं दत्त्वा स्वामी ययेनमुद्धरेत् । अथोपगमयेदेनं सोऽपि क्रीतादनन्तरः॥ ऋणं तु सोदयं दत्वा ऋणी दास्यात्प्रमुच्यते । तबाहमित्युपगतो युद्धे प्राप्तः पणे जितः ॥ प्रतिशीर्पप्रदानेन मुच्यते तुल्यकर्मणा । कृतकालव्यपगमात् कृतकोऽपि विमुच्यते ॥ मक्तखोत्क्षेपणात्सद्यो भक्तदासः प्रमुच्यते । निग्रहाद्वडवायास्तु मुच्यते वडवाहृतः ॥ इति । अनाकालेति । दुर्गे दुर्भिक्षे यद्भक्षितं तद्गोयुगं च ददन् दत्त्वा मुच्यत इत्यर्थः । आहितेति । आहितदासस्तु गृहीतधनस्य प्रत्यर्पणे कृते सत्युत्तमर्णदास्यान्मुच्यत इत्यर्थः । उपगमयेदित्यादि । यस्मिन्नाहितो दासस्तेनैव यदि ग्राहयेत्, तदा तस्यैवासी क्रीतादनन्तरः क्रोततुल्य इत्यर्थः । क्रीतादनन्तरो लब्ध इति हलायुधः । 'गृहजातस्तथा क्रीतो लब्धो दायादुपागतः' इति दास- भेदगणनायां क्रीतानन्तरमेव तस्य निर्देशात् । बन्धकीकृतं ययुपगमयेदुन्मोचयेत्तदा मोचयितुः क्रीततुल्यो दास इति कश्चित् । सोदयं सवृद्धिकम् । तवाहमित्याद्युक्तं दासत्रयं स्वनिर्यनिर्वा- हकदासान्तरप्रदानेन दासत्वान्मुच्यत इत्यर्थः । कृतकालव्यपगमः अवधिकृतकालातिक्रमः । उक्षेपणं दासाभावात् प्रभृति स्वामिद्रव्यं यावदुपभुक्तं तावतः प्रत्यर्पणम् । निग्रहः स्वामिकृतो दाससम्भोगनिरोधः। दासाभासानां दास्यनिवृत्तिमाह याज्ञवल्क्यः पलाबासीकृतवार्विक्रीतश्चापि मुच्यते । इति । बलात् बलावष्टम्भेन यो दासीकतः यश्च चोरेरपहृत्य विक्रीतः अपिशब्दात्तैरेवाहितो ·२८५ अभ्युपेत्याशुश्रूषा दत्तश्च ते सर्वे दास्यान्मुच्यन्ते, प्रागुक्तसाधारणासाधारणदासत्वमोघकहेतुव्यतिरेकेणापीत्यर्थः । यदि लोमादिवशात्स्वामी न मुञ्चति तदा राज्ञा मोचयितव्यः । अत एवं नारदः चौरापहृतविक्रीता ये च दासीकृता बलात् । राज्ञा मोचवितव्यास्ते दासत्वं तेपु नेप्यते ॥ अन्यदास एव सन् यः स्वात्मानं दासत्वेनान्यस्मै समर्पयति तवाहं दास इति, सोऽपि तेन मोक्तव्य इति भयन्तरेणाह स एव तबाहमिति चात्मानं योऽस्वतन्त्रः प्रयच्छति । न स तं प्रामुयात्कामं पूर्वस्वामी लमेत तम् ॥ य पते दासत्वस्य तद्विमोचकस्य च हेतवो दर्शिताः ते स्त्रीपुंससाधारणाः । दासीविपये विशेपमाह कात्यायन: स्वां दासी यस्तु सङ्गच्छेत्रसूता च ततो भवेत् । अवैश्य वीज कार्या स्याददासी सान्धया तु सा ॥ अयमर्थ:-स्वकृतगर्भस्यादासत्वाय सन्तानसहिता दासी अदासीवेन कार्या । दासत्वविमोचकविधिमाह नारदः खं दासमिच्छद्यः कर्तुमदासं प्रीतमानसः । स्कन्धादादाय तस्यासौ भिद्यात्कुम्भं सहाम्भसा ॥ साक्ष(१)तामिः सपुष्पाभिमूर्धन्यद्भिरवाकिरन् । अदास इति चोक्त्वा निः प्रामुखं तमथोत्सृजेत् ।। ततः प्रभृति वक्तव्यः स्वाभ्यनुग्रहपालितः । भोज्यानोऽथ प्रतिग्राह्यो भवत्यभिमतः सताम् ।। दासमिति । लिङ्गवचने अविवक्षिते ब्राह्मणो न हन्तव्य इत्यादिवदुद्देश्यविशेषणत्वात् । तेन दास्या अदासीत्वकरणेऽपि समानोऽयं विधिरित्यवगन्तव्यम् । भार्या पुत्रश्च दासथ त्रय एवाधनाः स्मृताः । यत्ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस तद्धनम् ।। अधिगच्छन्ति परकर्मकरणादिनापि प्राप्नुवन्ति । देवला पितऍपरते पुत्रा विभजेरन्पितुर्धनम् । अस्वाभ्यं हि भवेतेषां निदोंये पितरि स्थिते ।। पत्यौ जीवति नारीणां दासानां स्वामिनि स्थिते । तदा न नियतं खाम्यं सर्वार्थे प्वनवीन्मनुः ।।

·२८ व्यवहा .. । मनुः विश्रब्धं ब्राह्मणः शूद्राद् द्रव्योपादानमाचरेत् । नहि तस्यास्ति किश्चित्खं भर्तृहार्यधनी हि सः॥ विश्रब्धं निःशवं द्रव्योपादानमाचरेत्, न पुनः शूद्रधनबुद्ध्याऽवधीरयेदित्यर्थः । कात्यायन: दासस्य तु धनं यत्सात्स्वामी तस्य प्रभुः स्मृतः। प्रसादाद्विक्रयायत्तु न स्वामी धनमर्हति ॥ दासेनोढाऽप्यदासी या सापि दासत्वमाप्नुयात् । यस्माद्भर्ता प्रभुस्तस्याः स्वाम्यधीनः पतिर्यतः ।। दासस्येत्यलिगमेव विवक्षितम् । तेन दास्या अपि धनं स्वामिन एव । प्रसादेति । खामिप्रसादादात्मविक्रयाच यल्लब्धं तत्स्वामी नाईतीत्यर्थः । तत्र दासशब्दार्थमाह कात्यायन: स्वतत्रस्यात्मनो दानादासत्वं दारवभृगुः । दानं परवत्तापादनम् । दारवदिति । यथा भर्ने सम्भोगशेषतया स्वशरीरदानात् लिया दारत्वं तद्वदित्यर्थः । भूगुर्मन्यत इति शेपः । तथा त्रिपु वर्णेपु विज्ञेयं दास्यं विप्रस न कचित् । वर्णानामानुलोम्येन दास्यं न प्रतिलोमतः । राजन्यवैश्यशूद्राणां त्यजतां हि स्वतत्रताम् ॥ इति । वर्णानामानुलोम्येनेति । ब्राह्मणस्य क्षत्रियादयः, क्षत्रियस्य वैश्यशूद्रौ, वैश्यस्य शूद्र इत्येवंरूपेण वर्णाना दास्यमित्यर्थः । स्वतन्त्रता सजतां परतत्रतां भजताम् । एतच्च आनुलोम्येनैव दासत्वं प्रव्रज्यावसितव्यतिरिक्तविषयम् । प्रव्रज्यावसितस्य पुनः प्रातिलोम्येनापि दासत्वं भवत्येव । तथा च नारदः वर्णानां प्रातिलोम्येन दासत्वं न विधीयते । स्वधर्मत्यागिनोज्यत्र दारवद्दासता मता ॥ इति । यथाऽऽनुलोम्येन दारत्वं न प्रातिलोम्येन तद्वदित्यर्थः । कात्यायनः समवर्णेऽपि विप्रं तु दासत्वं नैव कारयेत् । शीलाध्ययनसम्पन्ने तद्नं कर्म कामतः ॥ तत्रापि नाशुभं किञ्चित्मकुर्वीत द्विजोत्तमः । ब्राह्मणस्य हि दासत्वान्नृपतेजो विहन्यते ॥

·२८७ अभ्युपेत्याशुभ्रूपा क्षाविदशूद्रधर्मस्तु समवर्ण कदाचन । कारयेद्दासकर्माणि ब्राह्मणे न बृहस्पतिः ॥ इति । अत्र 'दारवदासतेति वचनाद्राह्मण कामतस्तदिच्छया कर्म कारयेदिति शीलाध्ययने- सादेरर्थः । तत्रापीति । अशुभं विण्मूनशोधनादि ब्राह्मणः कदापि न कुर्यादित्यर्थः । प्रातिलोम्येन दासत्वे कारिते कारयतस्तेजोहानिर्भवतीति ब्राह्मणस्य हि दासरवादित्यादेरर्थः । क्षत्रविटशूद्रधर्म इत्यादि । क्षत्रादि ब्राह्मणे ब्राह्मण दासकर्माणि न कारयेदित्यर्थः । वृहस्पतिर्मन्यत इत्यर्थः । मनुः क्षत्रियं चैव चैश्यं च ब्राह्मणो वृत्तिकर्षितौ । विभृयादानृशंसेन स्वानि कर्माणि कारयेत् ॥ त्तिकर्पिताविति पद क्षत्रियवैश्ययोर्दासत्वाङ्गीकरणमापत्तिरिति यति । स्वानि कर्माणि शनधारणकृष्यादीनि । यस्तु प्रभुत्वमाश्रित्य क्षत्रियवैश्याभ्या दास्य कारयति, वस्स दण्डमाह स एव दास्वं तु कारयेन्मोहाहाह्मणः संस्कृतान् द्विजान् । अनिच्छतः प्रभावित्याद्राज्ञा दाप्यः शतानि पट् ।। प्रभावित्वात् प्रभुत्वात् । शूद्रं तु यथाकथचिदपि दास्य कारयेदित्याइ स एव शूद्रं तु कारयेद्दास्यं क्रीतमक्रीतमेव वा । दास्यायेव हि सृष्टोऽसौ स्वयमेव स्वयम्भुवा ॥ इति । विष्णुः यस्तूतमवर्ण दासे नियोजयेत् तस्योत्तमसाहस्रो दण्डः । इति । कात्यायन: आदद्याद् ब्राह्मणी यस्तु विक्रीणीयात्तथैव च । राज्ञा तदकृतं कार्य दण्ड्याः स्युः सर्व एव ते ॥ कामातु संश्रितां यस्तु दासी कुर्यात्कुलस्त्रियम् । संक्रामयति चान्यन दण्ड्यस्तच्चाकृतं भवेत् ।। बालां धात्रीमदासी च दासीमिव भुनक्ति यः। परिचारकपत्नीं च प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम् ।। विक्रोशमानां यो भर्ता दासी विक्रेतुमिच्छति । अनापदिस्थः शक्तः सन् प्राप्नुयाविशतं दमम् ॥ इत्यभ्युपेत्याशुश्रूपाख्यविवादपदम् ·२८८ व्यवहारप्रकाशा अध वेतनस्यानपाकर्म । तत्र नारदः भृतानां वेतनसोक्तो दानादानविधिक्रमः। वेतनस्यानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतम् ।। भृताय वेतनं दद्यात्कर्मस्वामी यथाक्रमम् । आदौ मध्येऽवसाने वा कर्मणो यद्विनिश्चितम् ।। भृतावनिश्चितायां तु दशभागमवाप्नुयुः । लाभगोवीर्यसखानां वणिग्गोपकृपीवलाः ॥ भूतानामिति । यसिन्विवादपदे भूतानां वेतनस्य दानादानविधिक्रमो निरूपितः, तद्विपादपदं वेतनस्यानपाकर्मेत्युच्यत इत्यर्थः । भृतायेति । तुभ्यमिदं दास्यामीति यद्वेननं परिमाणतो विनिश्चितं तत् बिधा विभज्य कर्मण आदिमध्यान्तेपु दद्यादित्यर्थः । एतच्च आदिमध्यावसानेपु विभज्य दानमादावेव मध्य एवायसान एवेत्येवंविधसमयकन्धामावे वेदि- तन्यम् । भृतावित्यादि । गोपीयं गां सारभूतं क्षीरमित्यर्थः । अपरिभापितवेतना वगिरगोपकपी- यलाः । धनादिस्वामिभ्यो लाभक्षीरसस्येभ्यो दशमं भाग घेतनत्वेन लभेन्नित्यर्थः । एवंविधां भृतिमा(म)ददानस्तु धनादिस्वामी राक्षा दापनीयः । तथा च याज्ञवल्क्या दाप्यस्तु दशमं मागं वाणिज्यपशुसस्सतः । अनिचित्य भृति यस्तु कारयेत्स महीक्षिताः ।। इदं च दशमभागरूपा भृतिः अल्पापाससाध्ये क्षेत्रफर्पणादी। यदुप्रयाससाध्ये तु वृहस्पतिः दिमागं पञ्चमागं या गृहीयात् क्षीरवाहकः । भकाच्छादवः क्षीरामागं गृहीत पश्चमम् । जावसंस्थाभिमागं तु गृहीयादुपधामृतः॥ अन्न विभाग पनमागं वेति विकल्पो व्ययस्थया । साप व्यपस्था भघाच्छादेत्यादिना प्रतिपाद्यते । मचायाभूतः अशनाच्छादनाभ्यां पोपितः। उपधामृतः उपया उपधिः यद- प्रोत्सत्स्यते व ते हतीयमाग इति, न पखादि फिशिदीयद इत्येयं फतसमय इष्यते । बस निमाः । मादिदाने शु पाम इति । आपस्तम्या उअसतः फीनारास फर्मनाशे दण्डताइनम् । वया पशुपस, अरोधनं चास्य पशूनाम् ।।

·वेतनस्यानपाकर्म ०८९ उद्वसतः पलायमानस्य कीनाशस्य र्पकस्य । 'कीनाश र्पके क्षुद्रे कृतान्ते पशुपातिनि' इत्यभिधानात् । दण्डताडने । तथा गोपालस्य पशूनामवरोधनमधिकमिति । योद दास्यामीति वेतनपरिभाषाभाव तत्र वृद्धमनुः समुद्रयानकुशला देशकालार्थदर्शिनः । नियच्छेयुभृतिं या तु सा स्यात् प्रागकृता यदि ॥ परिभापितविपयेऽपि कचित्स्वामीच्छया स्वल्प देय क्वचिदधिक देयमित्याह याज्ञ घल्क्यः देशं काल च योतीयाल्लाभं कुर्याच योऽन्यथा । तत्र स्यात्स्वामिनश्छदोधिक देयं कृते विके॥ यस्तु भृत्य पण्यविक्रयायुचित देश काल च पण्यविक्रयादि कर्म कुर्वन् दर्पादिनाऽति मामेत्तत्रैव वा देशे काले च बहुतरद्रव्यव्ययेन लाभं हीन करोति तत्र स्वामी स्वेच्छया भूति दद्यात् नतु सर्वा, यदा पुनर्देशकालपरिज्ञानेनाधिक लाभ करोति तदा पूर्वपरिच्छिन्नभृत्यपेक्षया अधिकमपि धन धनस्यानिना भृत्याय देयम् । अनेकभृतकसम्पादनीये कर्मणि भृतिदानप्रकारमाह स एव यो यावत्युरुते कर्म तावत्स्य तु वेतनम् । उभयोरप्यसाध्यं चेत्साध्ये कुर्याद्यथाश्रुतम् ।। अयमर्थ -यदा लेकमेव कर्म नियतवेतनमुभाभ्या यहुभिर्वाऽऽरब्ध विन्नवंशाच न समा पित तदा यो भृतको यावत्कर्म करोति तस्मै तत्कृतवर्मानुसारेण मध्यस्थपरिकल्पित वेतन दातव्य, न तु समम् । साध्ये तु निर्वर्तिते सति यथाशुन यावत्परिभापित तावदुभाभ्या बहुभ्यो का देय, न पुन प्रत्येक कृत्स्न वेतनम् । न या कर्मानुसारेण परिकल्प्य देयम् । भृत्यविपये नारदः कर्मोपकरण चैपा क्रिया प्रति यदाहितम् । आतभावेन तद्रक्ष्य न जैह्येन कदाचन ।। एपा कर्मखामिना कर्मोपकरण सीरयुगयोक्त्रादिकम् । क्रिया प्रति कृष्यादिनियामुद्दिश्य यद्भुतकपाधै आहित स्थापित तत्तेन अशाव्येन सर्वदा रक्षणीयम् । बृहस्पतिः भृतकस्तु न कुर्वीत स्वामिन' शाट्यमण्यपि । भृतिहानिमवामोति ततो वादः प्रवर्तते ।। ततः शाठ्यकरणात् । वाद् स्वामिना सह भृतकस्य तत्र पराजितो भृतक शाट्यानु रूपा भृतिहानि लभत इत्यर्थ । कर्माकरणे विशेषमाह स एव गृहीतवेतनः कर्म न करोति यदा भृतः । समर्थवेदमं दाप्यो द्विगुण तच वेतनम् ।। ३७ व्यव० ·२९० व्यवहारप्रकाशः गृहीतं वेतनं येनासौ स्वांगीकृतं कर्म यदि न करोति तर्हि गृहीतं वेतनं द्विगुणीकृत्य स्वामिने दद्यात् । शक्त्यपराधानुसारेण राजे च दण्डमित्यर्थः । वेतनाग्रहणे तु याज्ञवल्क्यः अगृहीते समं दाप्यो भृत्यै रक्ष्य उपस्करः । इति । समं परिभापितवेतनतुल्यम् । उपस्करो लागलादीनां प्रग्रहयोक्त्रादिकं यथाशक्ति रक्षणीयः । अन्यथा कृषिमङ्गप्रसङ्गादित्यर्थः । नारदः कर्मावुर्वन् प्रतिश्रुत्य कार्यों दत्त्वा भृति बलात् । इति । एवं च गृहीतवेतनस्य प्रतिश्रुतकर्माकरणे स्वामिना परिपणितवेतनसमं धनं प्राह्यम् । मृतिं दत्त्वा बलात्कर्म या कारणीयमिति नारद-याज्ञवल्क्यवचनार्थः । प्रारब्धकर्मापरिसमापने कात्यायन: कर्मारम्भं तु यः कृत्वा सिद्धिं नैव तु कारयेत् । बलात्कारयितव्योऽसावकुर्वन् दण्डमर्हति ॥ दण्डोऽत्र द्विशतकापणपरिमितो विज्ञेयः । अत एव वृद्धमनुः प्रतिश्रुतं न कुर्यायः स कार्यः स्याद्रलादपि । स चेन कुर्यातकर्म प्रामुयाद्विशतं दमम् ॥ इति । मनुः भृतो नाता न कुर्यायो दोत्कर्म यथोदितम् । स दण्ड्यः कृष्णलान्यष्टौ न देयं चास्य वेतनम् ।। भृतः सन्ननातः पीडारहितोऽपि यः कर्म न करोति तम्य चेतनं न देयम् । 'न देय मिति वचनात्याग्दत्तमप्यायमित्यर्थः । अयं च दण्डोऽल्पनाद्भागासमापने योद्धव्यः । यस्त्वनपगत- ज्याधिः स्वस्थ बस आउसादिना साल्वं कर्म न करोति अन्येन पान पारयति तो अल्पावशिष्टस्यापि कर्मणो भृतिर्न दातव्या । तदाह स एव यथोक्तमातः स्वस्थो वा यस्तकर्म न कारयेत् । न तस वेतनं देयमल्पोनस्सापि कर्मणः ॥ इति । अन स्वस्थो या न पारयेदित्यभिधानात्स्वारथ्येऽपि स्वयंकरणनियमो नास्तीति चोत्यते । यस्तु व्याधेरपगमेऽपि अन्तरितदिनानि गणयित्वा पूरयति स लमत एय मृतिम् । तथा स एय आर्तस्तु कुर्यात्स्वस्थः सन् यथाभाषितमादितः। मुदीर्पयापि कालस स लभेतैर वेतनम् ।।

·वेतनस्यानपाकर्म २९१ यः पुनः कालविशेषावधिकं कर्म प्रतिज्ञाय प्रतिज्ञातकालापूर्तावत्र कर्म त्यजति यश्च स्वामिदोपादपकामति तदुभयविषये नारदः कालेऽपूर्णे त्यजन् कर्म भृतिनाशमवाप्नुयात् । खामिदोपादपक्रामन्यावत्कृतमवाप्नुयात् ॥ इति । खदोपेणापामतस्तु विशेषमाह विष्णुः पणशतं च राजे दद्यात् । इति । पुनः स एवं तद्दोपेण पद्विनश्येत् वत्स्वामिने देयमन्यत्र देवराजोपघातात् । इति । नष्टस्य यन्मूल्यं सर्थः। नारदः भाण्डं व्यसनमागच्छेद्यदि वाहकदोपतः । दाप्यो यत्तत्र नष्टं सादेवराजकृताहते ।। वाहकदोपः प्रमादालस्यादिः । तेन यदा भाण्डं गोण्यादिनिहितं क्रमुकादिकं व्यसनमा- गच्छेन्नाशं प्राप्नुयात्तदा वाहकस्तदाप्य इत्यर्थः । वृद्धमनुः प्रमादानाशितं दाप्यः समं द्विोहनाशितम् । न तु दाप्यो हृतं चौरैर्दग्धमूढं जलेन वा ॥ इति । प्रमादोऽनवधानता । तत्र यावनाशितं तत्समं दद्यात् । द्रोहेण तीव्रप्रहारादिना नाशित तु द्विः द्विगुणं दद्यात् । जलेनोढं वेगवशान्तरं प्रापितम् । कात्यायन: विपकद्वाहको दाप्यः प्रस्थाने द्विगुणां भृतिम् । इति । वाहक इत्यायुधीयादेपलक्षणम् । अत एव याज्ञवल्क्यः अराजदेविकं नष्टं भाण्डं दाप्यस्तु वाहकः । प्रस्थानविप्रकृचैव प्रदाप्यो द्विगुणां भृतिम् ॥ प्रस्थानेति। विवाहादिकर्मणि सुमुहूर्ते प्रतिष्ठमानस्य प्रस्थानानुकूलं भारवाहनादिकमङ्गी- कृत्य तदानीं न करिष्यामीति प्रस्थानविनमाचरतो द्विगुणा भृतिः स्वामिने दातव्येत्यर्थः । नारदोऽपि द्विगुणां तु भृति दाप्यः प्रस्थाने विनमाचरन् । इति । ।

·२९२ व्यवहारप्रकाशः . । वृद्धमनुः कर्मकाले तु संप्राप्ते न कुर्याद्विपमाचरेत् । तद्भुत्यान्यस्तु कार्यः स्यात्स दाप्यो द्विगुणां भृतिम् ।। याज्ञवल्क्यः प्रक्रान्ते सप्तमं भागं चतुर्थ पथि सन्यजन् । भृतिमर्धपथे सर्वा प्रदाप्यस्त्याजकोऽपि वा ।। इति । प्रकान्ते निश्चिते प्रस्थाने स्वागीकृतं कर्म त्यजन् भृत्यो भृतेः सप्तमार्ग पथि सजन चतुर्थ भागं दाप्यः । अर्धपथे तु सर्वां भृतिमित्यर्थः । एतच प्रस्थानाध्यवसाये प्रस्थानविघ्नमाचरतः भृतिसप्तमभागदापनं सेवकान्तरसम्पादनसमयस्य सम्भवे, असम्भवे तु कात्यायनायक्त- द्विगुणभृतिदापनमिति न कश्चिद्विरोधः । विद्याद्यर्थ गृहीतवेतनस्य तददाने दण्डो मत्स्यपुराणे मूल्यमादाय यो विद्यां शिल्पं वा न प्रयच्छति । दण्ड्यः स मूल्यं सकलं धर्मज्ञेन महीक्षिता ।। प्रभुणा विनियुक्तः सन् भृतको विदधाति यत् । तदर्थमशुभं कर्म स्वामी तत्र परामुयात् ॥ तदर्थ स्वाम्यर्थम् । अशुभं चौर्यादि वृद्धमनुः पथि विक्रीय तद्भाण्डं वणिग्भृत्यं त्यजेद्यदि । आगतस्यापि देयं सामृतेरधं लभेत सः॥ शील्किकादिना भाण्डावरोधनादी कात्यायन: यदा च पथि तद्भाण्डमासिध्येत क्रियेत वा । यापानध्यागतस्तेन प्रामुयात्तातो भृतिम् ।। इति । आसिध्येतावरुध्येत। नारद: भृतिपद्भागमाभाप्य पथि युग्यभृतं त्यजन् । अददत्कारयित्वा तु सोदयां भृतिमारहेत् ।। भृतिषनागमित्यादि । यो भृतका आभाप्य गच्छामीति सम्प्रतिपदा गमनोपरमे पथि स्थितं प्रमुपादि यजति असावुक्तभृतेः पनाग दाप्यः । स्वामी चेत्कर्म कारयित्ता भृति न प्रयच्छति तदा सवृद्धिकं घेतनं दाप्य इत्यर्थः । बृहस्पतिः छते कर्मणि या स्वामी न दद्यादेरानं भृते । राजा दापयितव्यः साद्विनयं चानुरूपतः ।। भूते भृत्से।

·पण्यस्त्रीविधिः २९३ विष्णुः स्वामी चेद्भुतमपूर्णे काले जवात् तस्य सर्वमेव मूल्यं दद्यात् पणशतं च राजेऽन्यत्र भृतकदोपात् ॥ इति । तस्येति चतुर्थ्यर्थे पष्टी। कात्यायन: त्यजेत्पथि सहायं यः श्रान्तं रोगार्तमेव वा । प्राप्नुयात् साहसं पूर्व ग्रामे अहमपालयन् ।। सहायं भृत्यम् । याज्ञवल्क्यः प्रक्रान्ते सप्तम भागं चतुर्थ पथि संत्यजन् । भृतिमर्धपणे सर्वा प्रदाप्यस्त्याजकोऽपि यः ।। यस्तु स्वामी प्रस्थानकर्मणि प्रक्रान्ते गन्तव्यभागाधिके पथि अर्धपथे या कर्म कुर्वाणं भृत्यं त्याजयति सोऽपि पूर्वोक्तप्रदेशेषु भृत्याय यथाक्रम सप्तमादिभार्ग दाप्य इत्यर्थः । इदं च वचनमविक्रीतभाण्डविपयम् । 'पथि विक्रीये'त्यादि वृद्धमनुवचनं तु विक्रीतभाण्डविपय- मिति न विरोधः। अथ पण्यस्त्रीविधिः नारदः शुल्कं गृहीत्या पण्यत्री नेच्छन्ती द्विगुणं वहे । अनिच्छन् शुल्कदाताऽपि शुल्कहानिमाप्नुयात् ॥ नेच्छन्ती शुल्कदातारं सम्भोगजन्तुमिति शेषः। द्विगुणं शुल्कम् । राजकार्यादिपैयध्ये- णानागमने नापराधाः। तथा च स्मृतिः व्याधिता सश्रमा व्यग्रा राजकार्यपरायणा । आमत्रिता च नागच्छेदवाच्या यडवा स्मृता ।। न्याध्यादिग्रहणं कारणान्तरोपलक्षणम् । यडया पारपनिता । वडगाप्रहणं च गन्तुर- प्युपलक्षणम् । तेन सोऽपि व्याध्याद्याकुलत्वेनागच्छन्न वाच्य एव ।

·२९४ व्यवहारप्रकाशः मत्स्यपुराणे गृहीत्वा वेतनं वेश्या लोभादत्यत्र गच्छति । तां दम दापयेद्दद्यादितरस्यापि भाटकम् ।। भाटकं शुल्कम् । भोचार प्रत्याह नारदः अप्रपच्छंस्तथा शुल्कमनुभूय पुमान्त्रियम् । अक्रमेण तु संगच्छेद् घातदन्तनसादिभिः ।। अयोनौ यः समानामेद्बहुभिर्वा विभावयेत् । शुल्कं सोऽष्टगुणं दाप्यो विनयं तावदेव तु ॥ मत्स्यपुराणे अन्यमुद्दिश्य वेश्यां यो नयेदन्यस्य कारणात् । तस्य दण्डो भवेद्राज्ञः सुवर्णस्य च मापकम् ।। यः शम्भलः । अन लिङ्गमविवक्षितं तेन शम्भल्या अपीदृश्या अयमेव दण्डोऽनुसन्धयः । तथा नीत्वा भोग न यो दद्याद्दाप्यो द्विगुणवेतनम् । राज्ञथ द्विगुणं दण्डं तथा धर्मो न हीयते ।। बहूनां बजतामेकां सर्ने ते द्विगुणं दमम् । तस्यै दद्युः पृथग्राझे दण्डं च द्विगुणं परम् ॥ विटवेश्याविनादनिर्णायकानाह नारदः वेश्याः प्रधाना यास्तत्र कामुकास्तद्गृहोपिताः । तत्समुत्थेषु कार्येषु निर्णय संशये विदुः ।। भाटकविपये स एप परभूमो गृहं कृत्वा स्तोमं दचा वसेतु यः । स तहहीत्या निर्गच्छेत्तृणकाप्टेष्टकादिकम् ।। स्तोम भाटपम्। सोमाप्रदानेऽपि स एवाह स्तोमाद्विना पसिन्वा तु परभूमारनिधितः निर्गन्धस्तृणकाष्टानि न गृहीयात्रुयशन ।। यान्येर तृणकाष्ठानि विष्टका विनिवेशिताः। विनिर्गच्छंस्तु तत्सं भूमिस्वामिनि पैदयेत् ॥ इति ।

·२९५ पण्यस्त्रीविधिः अनिश्चित इत्यभिधानात्तृणकासादिमहणाग्रहणपरिभापारहितमेतदित्यवगम्यते । परि- भाषायां तु सत्यां यथापरिमाव्यं व्यवहर्तव्यम् । स्वामिनि स्वामिविपये । वेदयेनिवेदयेत् । व्यासः खेहेन तु चिरं लब्ध्या मन्दिरं कुरुते तु यः । निर्गच्छतस्तस्य दारु दत्तस्तोमस्य नान्यथा ।। तस्य परभूमी मन्दिरकर्तुर्निर्गच्छतः स्थानान्तरं गच्छतो यहार्यादिकं मन्दिररूपेणार- स्थितं भारके दत्ते भाटकदातुरेय, अन्यथा भूमिस्वामिन एव भवतीत्यर्थः । कात्यायन: गृहवार्यापणादीनि गृहीत्वा भाटकेन यः । खामिने नार्पयेद्यापत्ताबदाप्यः स भाटकम् ॥ वारिंशब्देनान तदाधारभूत कूपादिक गृह्यते । हस्त्यश्वगोखरोष्ट्रादीन् गृहीत्ला भाटकेन यः । नार्पयेत्कृतकृत्यः सन् तारदाप्यः स भाटकम् ॥ वृद्धमनुः यो भाटयित्वा शकटं नीत्वा चान्यन गन्छति । भाटं न दद्याद्दाप्यः स्यादनूढस्यापि भाटकम् ।। अनूहस्यापि अकृतोपकारस्यापि । नारद: सोमवाहीनि भाण्डानि पूर्णकालान्युपानयेत् । ग्रहीतुराभवेद्भग्नं नष्टं वाज्या संप्पपात् ।। इति । स्तोमवाहीनि स्तोमेन भाटकेन या द्रव्य वहन्ति तच्छीलानि स्तोमवाहीनि भाण्डानि पूर्णकालानि परिपूर्णावधिकालानि स्वामिन प्रापयेत् । यत्तु भाण्ड देशविप्लवादेल्या भमं नष्ट वा भाटकेन भाण्डग्रहीतुरेव भवति । ततश्च तेन तन्मूल्य तत्सदृश भाण्टान्तर या देयम् । देशविप्लवादौ तु मम नष्टं या भाण्डवामिन एर गच्छति, न तर भाण्डमहीना किश्चिदेय- मित्यर्थः। इति वेतनानपाकर्म ·२९६ व्यवहारप्रकाश अथ स्वामिपालविवादः तत्र मनुः पशुपु स्वामिनां चैव पालानां च व्यतिक्रमे । विवादं संप्रवक्ष्यामि यथावद्धर्मतचतः ॥ गोपः क्षीरभृतो यस्तु स दुह्याद्दशतो वराम् । गोस्वाम्यनुमते भृत्यः सा स्यात्पालेभृते भृतिः ॥ पशुपु विषयेषु विवादं विवादापनोदकं विधि । क्षीरभृतः क्षीरमानवेतनो यो गोपालः स दुह्यादात्मायं दशतः दशपु गोपु रक्षितासु तन्मध्यतो वरामुत्तमाम् । गोस्वाम्यनुमते' इति यचनात्तदनुमतिव्यतिरेकेण दोहे दण्ड्य इति सूचितम् । क्षीरं दुह्यादिति च तत्तत्पशुविकारोप- योगोपलक्षणम् । तेन मेपादायूर्णादिप्रणेऽपि तत्सालकस्यायं भागरुम इति दर्शितम् । पाले पशुपालके । अभृते ग्रासाच्छादनादिना । क्षीरशून्यपशूनां गोमहिप्यादीनां तु भृतिः क्षीर- मूल्यतः कल्पनीया। नारदः गवां शताढत्सतरी धेनुः साविशता भृतिः । प्रतिसंवत्सरं गोपे सन्दोहथाष्टमेहनि ॥ यत्मतरी समतिकान्तवत्सत्वावस्था । सन्दोहः सर्वदोहः । अत्र धेनुमात्ररक्षणे क्षी दशमांशो भृतिः, धेन्वधेनुसाधारणगवीरक्षणे इयं भृतिविधेति तात्पर्यम् । बृहस्पतिः तथा धेनुभृतः क्षीरं लभेत घटमेऽसिलम् । इति । भृतस्य पशुपालस्य पलायने दण्डताडनपूर्वकं तदीयपश्वावरोधनं कार्यमिति तु प्रागेरोक्त म्यामिपालकर्तव्यमाह नारदः उपानयेगा गोपाय प्रत्यहं रजनीक्षये। चीर्णाः पीताश्च ता गोपाः सायाझे प्रत्युपानयेत् ।। उपानयेत् अर्पयेत् । गोगोपमहणं पशुनत्पालकोपलक्षणार्थम् । याज्ञवल्क्यः यथार्पितान्पशून्गोपः सायं प्रत्यर्पयेत्तथा । इति । अतथार्पणे तु स एय प्रमादहतनटांथ प्रदाप्यः कृतयेतनः । इति । फतवेतनः कल्पितवेतनः । - दिवा वक्तव्यता पाले रानी सामिनि तहहे। योगक्षेमेज्यथा चेनु पालो वक्तव्यतामियान् ।।

·'२९७ । स्वामिपालविवादः वक्तव्यता पशूनामक्षेमे तत्कृतापवयवत्ता वत्ता(वक्तव्यता) । तद्गृहे सामिगृहावस्थाने पशूनां योगक्षेमः । अप्राप्तप्रापणप्राप्तरक्षणरुपश्चेत् तदा स्वामिनि वक्तव्यता स्यात् । यदि त्वन्यथा दिवा रात्री च पाल एवार्पिताः पशवस्तदा पालस्यैव दोपः। मनुनारदी विघुष्य तु हृतं चीरैर्न पालो दातुमर्हति । यदि देशे च काले च स्वामिनः खस्स शंसति ।। विघुष्य प्रकाश्य । मलात्कारेणेति यावत् । देशे समीपदेशे । काले दिवसादौ । या विघुष्य पशूनामनुभावनार्थ शृङ्गकाहलवेण्यादिभिर्घोपं कृत्वा देशे खामिसन्निहिते काले अपहर- णादविलम्बिते । शंसति तदा गोपालो नापराध्यति । अन्यथा त्वपराध्नुयादित्युक्तं भवतीति । कचित्पालकस्य निर्दोपतामाह व्यास: पालग्रहे ग्रामघाते तथा राष्ट्रस्य विभ्रमे । यत्प्रनष्टं हृतं वा सान्न पालस्तत्र किल्बिपी । पौरुपाकरणे तु किल्विपी भवेदेव । तथा च मनुः नष्टं विनष्ट क्रिमिभिः श्वहतं विपमे मृतम् । हीनं पुरुपकारेण प्रपद्याद्गोप एव तु ।। नष्टमदर्शनं गतम् । क्रिमिमिनिष्टं विनाशितम् । श्वहतं शुना हतम् । विपमे मृतं निम्नादिना । यत्र तु पुरुपकारः सम्भवेदकरणं तत्पुरुपकारहीनं तद्गोपालो दद्यात् । पुरुषकारमाह बृहस्पतिः क्रिमिचोरच्याघ्रभयाइरीधभाव पालयेत् । व्यापच्छेच्छक्तितः क्रोशेत्स्वामिने वा निवेदयेत् ॥ दरी कन्दरा । श्वभ्रं गतः । व्यायच्छेत् व्यसननिवारणायोद्योगं कुर्यात् । क्रोशेत् उथैः शब्दं कुर्यात् । एतच्च स्वामिने निवेदनमशकविषयम् । अत एव नारदा स्थाचेगोव्यसनं गोपो व्यायच्छेचन शक्तितः । अशक्तस्तूर्णमागम्य खामिने वा निवेदयेत् ।। पुरुपकारमकुर्वाणो गोपालः स्वामिने द्रव्यं राहे प दण्डं दद्यात् । तथा च वृहस्पतिः अव्यायच्छविक्रोशन्वामिने यानिवेदयेत् । वोदमर्हति गोपस्ता विनयं चैर राजनि ॥ ३८ व्यव.

·२९८ व्यवहारप्रकाश 1 . . दण्डस्येयत्ता च याज्ञवल्क्येन दर्शिता पालदोपविनाशे तु पाले दण्डो विधीयते । अर्धत्रयोदशपणः स्वामिनो द्रव्यमेव च ।। अर्धत्रयोदशपणः सार्धद्वादशकापणकः । विष्णुः दिवा पशूनां वृकाद्युपपाते पाले त्वनायति पालदोपः। विनष्टमूल्यं स्वामिने दद्यात् । अननुज्ञातो दुहन् पञ्चविंशतिकापिणान् । अनायति उपघातनिवारणार्थमनागच्छतीत्यर्थः । ब्रह्मपुराणे गृहीतमूल्यो गोपालस्तास्त्यक्त्वा निर्जने वने । ग्रामचारी नृपेर्वध्यः शलाकीव वनेचरः॥ गोपालहस्तन्यस्ता गौस्तद्दोपान्प्रियते यदि । तदा स एव दण्ट्यस्तु शुल्कं दाप्यस्तु गोपतेः ।। यदा रोगादिदोषेण म्रियते गौहे कचित । तदा स गोपतिर्दण्ड्यो दत्वा गोपालवेतनम् ।। शलाकी नापितः । रोगादिदोपेणेत्यन स्वामिनः प्रतिकारकरणन्यतिरेकेणेति शेषः । मनुनारदी अजापिके तु संरुद्ध कै पाले वनापति । यां प्रसह्य वृको इन्यात्पाले तत्किल्लिपं भवेत् ।। युकैः अजायिके संरुद्ध आवृते सति तस्यैव वृकघातयोग्यत्वात् । गादेस्तु व्याघ्रादेरेय भयम् । तत्र प पालस्य रक्षणाशक्तेन दोपः । तदा पाले अनायति तनागत्य क्षेममकुर्ववि । यामजाविकजातीयां व्यक्तिम् । वृकः प्रसह्य वलात्कारेण हन्यात् । तत्र पाले किल्विपापराधः । एतय मुगमस्थलस्थितिविषयम् । दुर्गमस्थलस्थितिविषये तु पुरुषवारकरणाशक्ते: पालः किल्पिपी न भवति। तया च स एवं तासां चैरापरुद्धानां चरन्तीनां मियो यने । यामुत्लुत्य को हन्यान पालस्तर किल्बिपी । तामामजाविरुत्यत्तीना अवरुद्धानाम् । एफस्थानीय पालेन रक्ष्यमाणानाम् । मियः रहसि ।

·क्षेत्रवामिपालविवादः
२९९
नारदः
अनेन सर्वपालानां विवादः समुदाहृतः ।
मृतेषु च विशुद्धिः स्याद्वालशृङ्गादिदर्शनात् ।।
कालवशादप्यरण्ये मृतेषु पशुपु स्वापहारशङ्कापरिहारार्थ मृतपशूनां वालादिकं दर्शये.
दित्यर्थः । आदिशब्दार्थमाह मनु:
कौं चर्म च वालांच बस्ति स्नायुं च रोचनाम् ।
पशुपु खामिनां दद्यान्मृतेप्वगानि दर्शयेत् ॥
एतद्विधानमातिष्ठेद्धार्मिकः पृथिवीपतिः ।
खामिनां च पशूनां च पालानां च व्यतिक्रमे ॥
इति पशुखामिपालविवादः
अथ क्षेत्रस्वामिपालविवादः
तत्र कात्यायन:
क्षेत्रारामविवीतेषु गृहेष्वपशुवाहिषु ।
ग्रहणं तत्प्रविष्टानां ताडनं या वृहस्पतिः ।।
आराम उपवनम् । विवीतः प्रचुरतृणकाष्ठो रक्ष्यमाणः परपरिगृहीतो भूप्रदेशः । अपशु-
पाहिमहणं गोष्ठादिनिवारणार्थम् । अत्र महणं वत्सादीनाम् । स्थूलपादीनां ताहनमिति व्यवस्था
योग्यतया अनुसन्धया । ताडनं च यावता निवारणं भवति तावदेय कार्य नाधिकम् ।
अधिकताडने तु दण्ड्य इत्याह स एवं
अधमोत्तममध्यानां पशूनां चैव ताडने ।
खामी तु विवदेवत्र दण्डं तत्र प्रकल्पयेत् ।।
यत्र स्वामी स्मृत्याचारव्यपेसमार्गेगाधिकचाहने विदेत् वर वाहनानुरूपं दण्डं फ्ल्प.
येदित्यर्थः।
वाहनातिरिक्तमपि पशुनिवारणकारणं तेनैवोतम्
अजातेम्वेव सस्येपु कुर्यादापरणं महत् ।
दुःखेन हि निरार्यन्तै लब्धस्यादुरसा मृगाः ।।

·३०० व्यवहारप्रकाश नारदः पथि क्षेत्रे वृतिः कार्या यामुष्ट्रो नावलोकयेत् । न लङ्घयेत्पशुश्विो न भिद्यायां च सूकरः । पथि क्षेत्रे मार्गासन्नक्षेत्रे । वृतिः कण्टकवृक्षशाखादिभिः परितः क्रियमाणमाकरणम् । मनु: वृति तत्र प्रकुर्वीत यामुष्ट्रो नावलोकयेत् । छिद्रं च पूरयेत्सर्व श्वसूकरमुखानुगम् ।। प्रकुर्वीत स्वामीति शेषः । यामुष्ट्र इत्युचतोक्ता । श्वसूकरमुखं यत्रानुगच्छति तादृच्छिद्रं वारयेत् । एवं क्षेत्रस्वामिकृतावरणस्यापि सस्यस्य पशुभिरुपयाते स एव पथि क्षेत्रे परिवृते ग्रामान्तीयेऽथवा पुनः । सपालः शतदण्डा) विपालान्वारयेत्पशून् ।। परिवृते पथि क्षेत्रे तथा प्रामान्तीये प्रामासमीपवर्तिनि क्षेत्रे । ग्रामपदं नगरस्याप्युप- लक्षणम् । परिवृत इति विशेपणमिहाप्यनुपञ्जनीयम् । सपालः पशुरित्यत्र तिमतिक्रम्य प्रासा- दधिकस्य घातीति शेषः। स पशुः शतदण्डाहः । शतं कार्पापणान् दण्ड्यः । पशोर्दण्डः पाल- स्यैयाद्भिवति । विपालान् देवादिपशून क्षेत्रस्वामी स्वयमेव वारयेत् । गयादीनामयस्थानासनसोकर्यार्थ प्रामादेः क्षेत्रस्य च अन्तरालमाह याज्ञवल्क्यः धनुःशतं परीणाहो ग्रामक्षेत्रान्तरं भवेत् । द्वे शते खर्यटस्य स्यान्नगरस्य चतु:शतम् ।। इति । सर्वटो यनगिरिशृङ्गाद्याश्रयजननिवासः । एकतो यत्र तु ग्रामो नगरं चैकतः स्थितम् । मिश्रं तु खर्वट नाम नदीगिरिसमाश्रयम् ।। इति भृगुप्रोक्तो या। मनुः धनुःशतं परीणाहो ग्रामस्थस्य स्यात्समन्ततः । शम्यापातास्त्रयो वाऽपि त्रिगुणो नगरस्य तु ॥ तत्रापरिवृतं धान्यं विहिंस्युः पशवो यदि । न तत्र प्रणयेद्दण्डं नृपतिः पशुरक्षिणाम् ।। धनुईस्तचतुष्कं तच्छतं महाप्रामस्य परीणाहो वेष्टनेन साज्यभूमिः । शम्या युगकीलकः । सस्यास्त्रयः पाताः परतः क्षेपाः यावद्देशे भवन्ति तावान्देशः क्षुद्रमामस्य । एतयोयोनेगुण्यं परस्य वृहत्त्यापेक्षया व्यवस्थितं द्रष्टव्यम् । तत्र परीणाहे धान्यमिति पशुभत्योपलक्षणम् । विहिरयुभभयेयुः।

·क्षेत्रवामिपालविवादः विष्णुः पथि ग्रामविवीतान्ते न दोपोनाते चाल्पकालम् । तन भक्षणे सति विशेषः । बहुकालभक्षणे तत्रापि दोपः। अत एव न दोप इत्यनुवृत्ती गौतमः पथि क्षेत्रेजाश्ते पालखेत्रिकयोरतिदीर्घकालम् । इति । पशुनः सस्यपीडन इति शेषः । तिमकुर्वतः क्षेनिकस्य राजमागविनाशनिबन्धनो दोषः । ततश्च सोऽप्यपराधानुसारेण दण्ड्य इत्यभिप्रायः । सवृतिरक्षेने वृतिमुकामतः पशोः स्वपल्या निवारणमकुर्वन् पालो दण्ड्यः । तथा च नारदः उत्क्रम्य तु वृति यः स्यात्सस्यपातो गवादिमिः । पालः शास्सो भवेत्तत्र न घेच्छक्या निवारयेत् ॥ या तिराहित्येन सस्यपातो न निवारयितुं शक्यः, तत्रापि स एव ग्रामोपान्ते च यत्क्षेत्र विपीतान्ते महापये । अनावृतं चेत्तनाशे न पालस्य व्यतिक्रमः॥ महापथे अपरिहार्यमागें । अत्र दोषाभावकीर्तनापांदण्डाभावो विनष्टसस्यमूल्यदाना- भावश्च गम्यते । याज्ञवल्क्या पथि ग्रामविवीचान्ते क्षेत्र दोपो न विद्यते । अकामतः कामचारे चोरवद्दण्डमर्हति ।। अनान्तःशब्दः समीपश्चनः । स च प्रत्येकं पथ्यादिभिः सयभ्यते । यामधारे पुद्धि- पूर्वक गोभिचारणे। उशनाः गोभिर्विनाशितं धान्यं यो नरः प्रतियाचते। पितरतस नाश्नन्ति नाश्नन्ति च दिवौकमः ।। एतच निर्दोपविषयम् । अत एवामिनेय विपये दण्डमाह स एष क्षेप्यन्येषु तु पशुः सपादं पणमर्हति । इति । अन्ये पयि क्षेत्र परिवृत इत्यादिना प्रतिपादितग्रव्यतिरिषु । पशुखामी पालो वा। पशुमुखेमात्र स्वामिपालयोर्दण्डाभिधान पश्चनेफल्यै प्रतिपशुस्वामिपालयोरेताण्डप्रात्यर्पम् । गौतमः पशुपीडने स्वामिदोपः पालसंयुक्ते तु समिमपि । इति ।

·व्यवहारप्रकाशः । पशुपीडने पशुवशात्सस्पपीहने । विपालपशुपीटने स्वामिन एप दोपः, पालसंयुक्ते तु पालेऽपीत्यर्थः । तथा चान्येनेशी दण्डव्यवस्था प्रतिपादिता । स्वामिन एव दोपे तस्य सदं दण्डो, पालसहितस्य तु तस्य दोपे स्वामिनः सद एव पालस्य दण्ड एवेति । यत्तु नारदवचनं नष्टा या पालदोपेण गौः क्षेत्रं तु विनाशयेत् । न तत्र स्वामिनो दोपः पालस्तद्दण्डप्रापकः ॥ (इति) तद्दोपाभावप्रतिपादनपरं, न पुनः सदानप्रापकदोपाभावप्रतिपादनपरमपि । वृहस्पतिः सस्यानिवारयेद्गास्तु चीणे दोपो द्वयोर्भवेत् । खामी सददमं दाप्यः पालस्ताडनमर्हति ॥ सदं भक्षितक्षेत्रफलं दमम् । याज्ञवल्क्यः यावत्सस्सं विनाश्येत्तु तावत्स्यात् क्षेत्रिणः फलम् । गोपस्ताड्यस्तु गोमी तु पूर्वोक्तं दण्डमर्हति ॥ अत्र सस्यपदं पलादादेरप्युपलक्षणम् । यस्मिन क्षेत्रे यावत्पलालधान्यादिकं गवादिमि. नाशितं तावतो मूल्यं सामन्तैः परिकल्पितं तत्क्षेत्रस्वामिने गोमी दापनीयः । पालापराधे पालस्तु वाड्यः, न फलं दापनीयः इदं च ताडनं धनदण्डसहितम् । गोमिनस्तु स्वदोपेण सस्योपघात. फत्वे दण्ड एव, न ताडनम् । फलदानं तु सर्वत्र गोमिन एव । क्षीरादिद्वारेण तस्येव भक्षित- सस्यफलमागित्वात् । भक्षितायशिष्टपलालादिकं गोमिनैव ग्राह्यम्, सामन्तनिर्णीतमूल्यदानेन क्रीतकल्पत्वात् । तथा च नारदः गोभिस्तु भक्षितं ससं यो नरः प्रतियाचते । सामन्तानुमतं देयं धान्यं यत्तत्र वापितम् ।। गवां गोमिनो देयं धान्यं चै कर्पफस्य तु । एवं हि विनयः प्रोक्तो गां सस्सारमर्दने ।। गवतं यवसं गोमी गोस्वामी । दण्डविषये शहलिखिती रात्रौ चरन्ती गौः पञ्चमापान दिया त्रीन् मुहूर्ते मापं ग्रासे लदण्डः । इटोवदप्रत्यक्षघारफविपयम् । प्रत्यभचारकविपये तु पक्ष्यते याज्ञवल्क्यः मापानष्टौ तु महिपी सस्यघातस्य कारिणी । दण्डनीया तदर्घ तु गौस्तदर्धमजाविकम् ।।

·क्षेत्रवामिपालविवादः भक्षयित्वोपविष्टानां यथोक्ताद्विगुणो दमः । सममेषां विवीतेऽपि सरोष्ट्र महिपीसमम् ।। इति । अयमर्थ:-परसस्यपातिन्या महिष्याः स्वामी अष्टौ मापान दण्डनीयः । गोखामी चतुरो मापान छागमेपखामी द्वौ द्वौ मापौ । एपामेव पशूनां सस्यभक्षणमारभ्य शयनपर्यन्तमनिगारिताना खामी पूर्वोक्ता हिगुणं दण्डनीयः । विवीतपति तृणादिभक्षणेऽपि पूर्वोक्तपशुस्वामी सस्थभक्षण- वद्दण्डनीयः । खरोष्ट्रस्वामी च महिपीस्वामिवद्दण्डनीय इति । अत्र महिघ्यादिस्वामी दण्डनीय इति वक्तव्ये महिष्यादिमुखेन दण्डाभिधानं प्रतिपश्चरंविधदण्डप्रतिपादनार्थम् । अत्र मापस्ता- म्रिको विवक्षितः । स च कार्षापणस्य पोडशाशो भवति । संख्यारश्मिरयोमूला मनुना समुदाहृता । कापणांता सा दिव्ये नियोज्या विनये तथा ॥ इति पाईस्पत्यवचनानुरोधात् । ये तु मापः कापिणविंशो भाग इति मन्यन्ते, तेषा- मुदाहतेतहाईस्पत्यवचनविरोधो दुर्वारः । इदमधुद्धिपूर्वकविषयम् । बुद्धिपूर्वकत्वे तु क्षेत्रे- प्वन्येषु तु पशुः सपादं पणमईतीति मनूक्तो दण्डः पणस्य पादौ द्वौ गां तु द्विगुणं महिषी तथा । तथाजाविकवत्सानां सदो दण्डः प्रकीर्तितः ।। इति स्मृत्यन्तरं भञ्जयित्वोपविष्टविषयम् । यत्पुनर्नारदेनोकम् मापं वा दापयेदण्डं द्वौ मापी महिषीं तथा । स्थाजाविकवत्सानां दण्डः सादर्धमापकः ॥ इति । तन्मुहूर्तमात्रभक्षणविषयम् । दण्डं प्राप्नुयादित्यनुवृत्तौ शङ्खलिखिती सर्वेषामेव वत्सो मापं महिपी दश, खरोष्ट्र पोडश, अजाविकं चतुरः । अत्र 'महिषी दर्शति नारदोतमापाभिप्रायम् । तथात्वे फलतस्तात्रिकामापात्मकं एव दण्डः सिध्यति । तेन 'माषानष्टौ तु महिपीति याज्ञवल्क्यवचनाविरोधः । खरोष्ट्रं पोदशे- सादि तु मक्षणानन्तरोपविष्टखरादिविपयम् । नारद: गावः पादं प्रदण्ड्याः स्युर्महिप्यो द्विगुणं ततः । अजाविके सवत्से तु मापो दण्डः परः स्मृतः ।। सन्नानां द्विगुणो दण्डो वमतां च चतुर्गुणः । प्रत्यक्षचारकाणां च चौरदण्डः स्मृतो बुधैः ॥ इत्येतदपि याज्ञवल्कीयपचनसमानविषयम् ।

·३०४
व्यवहारप्रकाशः
विष्णुः
महिपी चेत्सस्पनाशं कुर्यात् पालकस्त्वष्टौ मापान्दण्ड्यः । अपालकायाः खामी।
अव उष्ट्रो गर्दमो वा गौथेचदर्धम् । तदर्धमजाविकं चेत् । भक्षयित्वोपविष्टेषु द्विगुणम् ।
अश्व इत्यादी सस्यनाशं कुर्यादित्यनुपञ्जनीयम् ।
अथादण्ड्या
राजग्रहगृहीतो वा वजाशनिहतोऽपि वा ।
अथ सर्पण वा दुष्टो वृक्षाद्वा पतितो मवेत् ॥
व्याघ्रादिभिर्हतो वापि व्याधिभिर्वा ग्रुपद्रुतः ।
न तत्र दोपः पालय न च दोपोऽस्ति गोमिनाम् ।।
आतुरादीनां पशूनामनिवार्यत्वात् सस्यनाशकत्वेऽपि गोमिनः पालस्य च न दोपः ।
याज्ञवल्क्यः
महोशोत्सृष्टपशवः सूतिकागन्तुकादयः ।
पालो येपां तु ते मोच्या देवराजपरिप्लुताः ॥
उत्तष्टा देवताधुदेशेन त्यक्ताः । सूतिका नयप्रसूता । आगन्तुका मामान्तरादागताः ।
येषां च पालो विद्यते तेऽपि देवराजाभिभूताः सस्योपहन्तारो न दण्ड्याः ।
अनिर्दशाहां गा सूता वृपान्देवपशूस्तथा ।
सपालान्या विपालान्या अदष्ट्यान्मनुरब्रवीत् ।।
देवपशवच्छागलपमा अदशाहा गावः सस्सापराये न दण्डमामुयुः ।
गौः प्रसूता दशाहं तु महोतो वाजिबुजराः ।
निमार्याः स्युः प्रयत्नेन तेषां खामी न दण्डभार ।
दिनदशकपर्यन्तं प्रसूताया निरोद्धुमयुक्तत्यात् । महोमस्य प गर्भाधायफरवेन पन्पना-
योगान तत्स्वामिनो दण्डः।
गजपानिस्वामिनो दण्डाभावे हेतुमाहोशनाः
अदण्च्या हस्तिनोऽधाय प्रजापाला हि ते स्मृताः ।
अदण्याः काणाष्ठाय पथ कृतलक्षणः ।।

·क्षेत्रस्वामिपालविवादः अदण्ड्याऽजन्तुकी गौच सूतिका चाभिसारिणी। अदण्ड्याश्चोत्सवे गावः श्राद्धकाले तथैव च ॥ इति । कुण्ठः खलः। तलक्षणः चक्रशूलायङ्कितः । आगन्तुकी अनभ्यस्तस्थाना । अभिसारिणी वयूथात्मच्युता । अत्रोत्सृष्टपशूनामखामिकत्वेन दण्ड्यंत्वासम्भवात्तदुपादानं दृष्टान्तार्थम् । व्यास: आक्रम्य यविजैर्भुक्तं परिक्षीणैश्च धान्धवैः । गोभिय नरशार्दूल वाजपेयाद्विशिष्यते ।। एतद्विधानमातिछेद्धामिकः पृथिवीपतिः। वामिनां च पशूनां च पालानां च व्यतिक्रमे ।। इति । इति क्षेत्रवामिपालविवादः इति श्रीमन्महीमण्डलाखण्डलश्रीनागमहात्मजविषमप्रतिज्ञापरिपूरणपरायण- कलिकालकर्णप्रतापलकेश्वरशरणागतराजवज्रपारपरमवैष्णवरिपु- गजसिंहेत्यादिनिजबिदराजीविराजमानमानोलतमहाराजाधि राजश्रीपृथ्वीचन्द्रदेवविरचिते धर्मतत्त्वक्लानिधी महानिबन्ध व्यवहारप्रकाशे अभ्युपेत्याभूपादि- निस्पण भाम नवम उल्हाम ॥ ३७व्यव.

·व्यवहारप्रकाश: - . अथ संविधतिक्रमः तर तत्स्वरूपमा नारद: पापण्डनैगमादीनां स्थितिः समय उच्यते । समयस्यानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतम् ॥ इति । पापण्डाः क्षपणकादयः । नगमाः सार्थिका वणिजः । आदिशब्देन त्रैविद्यब्राह्मणसमूह- श्रेणिपूगबातगणगुल्मग्रामदेशादयो गृह्यन्ते । तेषां स्थितिः पारिभापिकधर्मेण व्यवस्थानं समयः । तस्यानपाकर्म अव्यतिक्रमः परिपालनम् । तद्व्यतिक्रम्यमाणं विवादपदं भवतीत्यर्थः । संविद्वयतिक्रमोपयोगिनमर्थमाह बृहस्पतिः वेदविद्याविदो विप्रान् श्रोत्रियानमिहोत्रिणः। आहत्य स्थापयेत्तत्र तेषां वृत्ति प्रकल्पयेत् ॥ तत्र राजधान्यामार्यनिनासोचितस्थाने । वृत्तिकल्पनप्रकारश्च तेनैव प्रपञ्चितः अनाच्छैद्यकरास्तेभ्यः प्रदद्यागृहभूमयः । (मुक्तभाव्याश्च नृपतिर्लेसयित्वा स्वशासने ॥) अनाच्छेद्यकरा आगामिनृपतिभिरग्राह्यकराः । मुक्तभाव्या मुक्तं स्वेन परित्यक्तं भाव्यं राजभागधेयं यासां ताः प्रदद्यात् । याज्ञवल्क्योऽपि राजा कृत्या पुरे स्थानं ब्राह्मणान्यस्य तत्र तु । विद्यं वृत्तिमद्र्यात् स्वधर्मः पाल्यतामिति ॥ राजा स्वपुरे दुर्गादो स्थानं धवलगृहादिकं कारयित्या । तत्र ब्राह्मणाम्न्यस्य स्थापयित्वा तद्रामणजातं त्रैवियं वेदनयसम्पन्नं वृत्तिमद्भूहिरण्यादिसम्पन्नं च कृत्या स्वधर्मों वर्णाश्रमनिमित्त इत्यादिविहितो भवद्भिः प्रतिपाल्यतामिति ब्राह्मणान्प्रति वदेत् । वृहस्पतिः नित्यं नैमित्तिकं कर्म शान्तिकं पौष्टिकं तथा । पौराणां कर्म कुर्युस्ते सन्दिग्धे निर्णय तथा ।। अन समुदायविशेपस्स पार्यविशेष उक्तः । अन्येषां समुदायानां कृत्यमाह स एव ग्रामणिगणानां च सङ्केतः समयक्रिया। पाधाकाले तु सा कार्या धर्मकार्ये वयेर च ।। पशब्दः पापण्डादीनां समुथयार्थः । पाधाकाले क्षुद्रोपद्रयकाले धर्मकायें जीर्णदेया- ·संविद्वयतिक्रमः लयोद्धारादी । यो समयक्रियां विना उपद्रवो न शाम्यति धर्मकार्य न सिध्यति सा बहुभिर्मि- लितः कार्येत्यर्थः । 'तथा चाह स एप चाटचोरभये बाधा सर्वसाधारणाः स्मृताः । तत्रोपशमनं कार्य सबनकन केनचित् ।। उपशमनमुपशमोपायः, समय इति यावत् । स चोराद्युपद्रवे प्रतिगृहमेकैकेन शस्त्र पाणिना प्रामरक्षणार्थमागन्तव्यमित्येवमादिः । धर्मकार्ये क्रियमाण समयमाह स एव सभाप्रपादेवगृहतडागारामसंस्कृतिः। तथाज्यच्च दद्रिाणां संस्कारो यजनक्रिया ॥ कुलायनं निरोधं च कार्यमस्माभिरंशतः । यत्रैतल्लिख्यते यत्रे धा सा समयक्रिया ॥ पालनीया समस्तैस्तु (यः समर्थो विसंवदेत् ।।) इति । सभा जनानयो मण्डपः । संस्कृतिर्जीर्णोद्धारः । सस्कार उपनयनादिः प्रेतदाहादिश्च । यजनक्रिया सोमयागादिकः द्रव्यदानम् । कुलायनं दुर्भिक्षादिपीडितयूथागमनम् । तस्मिन्सति यद्विधेयं सविधानं तदनेन शब्देनोच्यते । निरोधो दुर्भिक्षाधुपगमपर्यन्त तत्कुलधारणमिति यावत् । एवंविधा समय क्रिया न केवलं ग्रामनिवासिभिरेव, अपि तु राज्ञापि प्रतिपालनीया । अत एव नारदः पापण्डनैगमणिपूगबातगणादिपु । संरक्षेत्समयं राजा दुर्गे जनपदे तथा ॥ याज्ञवल्क्यः श्रेणिनैगमपापण्डिगणानामप्ययं विधिः । भेदं चैपां नृपो रक्षेत्र पूर्ववृत्तिं च पालयेत् ॥ एकपण्यशिल्पोपजीविनः श्रेणयः । पूगाः हत्यश्वारोहादयः । गणवातयोः स्वरूपमाह कात्यायन: नानायुधधरा वाताः समवेताः प्रकीर्तिताः । कुलानां हि समूहस्तु स गणः परिकीर्तितः ॥ इति । तन पूगे नाते वाऽद्य समरे न गन्तव्यमित्यादयः सन्ति समयाः । गणे तु पञ्चमे वादे फर्णवेधः कर्तव्य इत्येवमादिरस्ति । गणादिप्वियादिशब्देन ब्रह्मपुरीमहाजनपरिग्रहः । तत्र गुरुदक्षिणाद्यर्थमागतो माननीय इत्येवमादिः । दुर्गे तृणधान्यादिक गृहीत्वा रक्षणीयं, न तत्वेनापि वितव्यमित्यादिरस्ति ! जनपदे तु फचिद्विनेतृहस्ताद्दशवन्धो प्रायः क्वचिकेतृहस्तादित्यादिको- ·व्यवहारप्राशः ऽस्त्यनेकविधः जनपदे । तयेत्यन तथाशन्देन प्रामघोपपुरादिपरिमहः । तत्र न गोप्रचारस्थान सातव्यमित्यादिको ग्रामसमयः । आभीरस्त्रीव्यभिचारे अदण्ड इत्यादिको घोपसमयः । एवं पुरसमयोऽप्यूहनीयः । सोऽयं समयकलापो यथा न नश्यति तथा राजा कुर्यादित्यर्थः । बृहस्पतिः कोशेन लेख्यक्रियया मध्यस्थैर्वा परस्परम् । विश्वासं प्रथमं कृत्वा कुर्युः कार्याण्यनन्तरम् ।। कोशः सूर्याामदेवताभिपेकजलम् । लेख्यक्रिया समयपत्रम् । मध्यस्थाः प्रतिभुवः । कार्याणि समूहकार्याणि । कात्यायन: समूहानां तु यो धर्मस्तेन धर्मेण ते सदा । प्रफुयुः सर्वकार्याणि खधर्मेपु व्यवस्थिताः ।। स्वधर्मः प्रातिखिको वर्णाशमधर्मः । याज्ञवल्क्यः निजधर्माविरोधेन यस्तु सामयिको भवेत् । सोऽपि यत्नेन संरक्ष्यो धर्मो राजकृतच यः॥ औतस्मार्तधर्मानुपमर्दैन समयान्निष्पन्नो यो धमों गोपचारजलरक्षणदेवालयपालनादिरूपः सोऽपि यत्नेन पालनीयः । तथा नृपेण स्वधर्माविरोधेनेय यः सामयिको धर्मों यावत्सथिक भोजनं देयम् । अस्मदमित्रमण्डले तुरङ्गमातगादयो न प्रस्थापनीया इत्येवंरूपः, सोऽपि यत्नेन रक्षणीयः । निजधर्माविरोधेनेति वदता सन्ध्यावन्दनवेलायां राजभवनं प्रति सजिः खव्यापारपरिहारेण समागन्तव्यमित्येवमादिरूपो यः स्वधर्मविरोधी सामयिको धर्मः स न रक्षणीय इत्यादुक्तं भवति । कात्यायनोऽपि अविरोधेन धर्मस्य निर्मितं राजशासनम् । तस्यैवाचरणं पूर्व कर्तव्यं तु नृपाज्ञया ॥ राजशासन राजानुशिष्टो धर्मः । अव तस्यैवेत्येवकारेणास्माभिर्दत्तस्य गृहक्षेत्रारामादेदान- विक्रयादिकं न कार्यमित्येवमादिरर्जितद्रव्यस्य यथेष्टविनियोगाईत्वयोधकश्रुतिस्मृतिविरुद्धो नाद- रणीय इति गम्यते । न चै सति राजप्रवर्तितान् धर्मान् यो नरो नानुपालयेत् । सत्यं स पापो दण्ड्यश्व लोपयन् राजशासनम् ॥

·संचिद्वयतिक्रमः इति तदीयवचनेनेव विरोध इति याच्यम् । तस्य श्रुतिस्मृत्यविरुद्धराजप्रवर्तितधर्मविपयस्वात् । समूहिभिर्विचित्रमतिभिः परस्परमैकमत्येन कार्यस्य निश्वेतुमशक्यत्वाद् द्विवाः पञ्च या कार्य- विचारकाः कार्याः । तथा च बृहस्पतिः द्वौ त्रयः पञ्च वा कार्याः समूहहितवादिनः । कर्तव्यं वचनं तेषां ग्रामश्रेणिगणादिभिः॥ विद्वेपिणो व्यसनिनः शालीनालसमीरवः । लुब्धातिबालवृद्धाच न कार्याः कार्यचिन्तकाः ॥ शुचयो वेदधर्मज्ञा दान्ता दक्षाः कुलोद्भवाः । सर्वकार्यप्रवीणाश्च कर्तव्याच महत्तमाः ॥ शालीनाः अप्रगल्भाः । कार्यचिन्तकाः समूहिकार्यसाधकबाधकविचारकाः । याज्ञवल्क्य: कर्तव्यं वचनं सर्वैः समूहहितबादिनाम् । यस्तत्र विपरीतः सात्स दाप्यः प्रथमं दमम् ।। गणिनां मध्ये ये समूहहितवादनशीलाः तद्वचनमन्यैर्गपान्तर्गतैरनुसरणीयम् । यश्च गणिनां मध्ये समूह हितवादिवचनप्रतिबन्धकारी स राज्ञा प्रथमं साहसं दण्डनीय इत्यर्थः । कात्यायनोऽपि युक्तियुक्तं च यो हन्याद्वक्तुर्योऽनवकाशदः । अयुक्तं चैव यो यात्प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम् ।। इति । वृहस्पतिरपि यस्तु साधारणं हिंस्याक्षिपेविद्यमेव वा । संवित्तियां विहन्याच स निर्यास्यस्ततः पुरात् ।। पुरात् समुदायस्थानात् । विद्यक्षेपे तु दण्डो वाक्पारुष्यपदे वक्ष्यते । समुदायमानस्य मर्मोद्धादनादौ निर्वासनमेव दण्डः । यतः स एवाह अरुन्तुदः सूचकश्च भेदकृत्साहसी तथा । श्रेणिपूगनृपदिष्टः क्षिप्रं निर्वासते ततः॥ ततः समूहस्थानात् । निर्वासनं च समूहेन कार्यम् । यतः स एवं पूगश्रेणिगणाध्यक्षाः पुरदुर्गनिवासिनः । वाग्धिम्दण्डं परित्यागं प्रकुर्युः पापकर्मणाम् ।। तैः कृतं यच्च धर्मेण निग्रहानुग्रहं नृणाम् । तद्राज्ञाऽप्यनुमन्तव्यं निसृष्टार्था हि ते स्मृताः॥ . ।

·व्यवहारप्रकाशः " निग्रहानुग्रह मिति । सामान्येनाभिधानादर्थ दण्डमपि ते कुयुरित्यवगम्यते । निसष्टार्था अनुज्ञातकार्याः । अधर्मेण तैर्निग्रहादिकरणे राज्ञा निवारणं दण्डश्च कार्यः । तथा च स एवं बाधा कुर्युर्यदैकस्य सम्भूता द्वेपसंयुताः । राज्ञा ज्ञात्वा निवार्यास्तु शास्साश्चैवानुवन्धतः ॥ अनुबन्धतः अपराधानुसारेण । नारदोऽपि पृथग्गणांस्तु ये भिन्द्युस्ते विनेया विशेषतः। आवहेयुभयं घोरं व्याधिवत्ते छुपस्थिताः ।। गणग्रहण समूहमात्रोपलक्षणम् । तेन पापंडादयोऽपि भेदकारिणो राज्ञा दण्डनीयाः विशेषग्रहणं शारीरदण्डस्यापि ज्ञापनार्थम् । पापंडादीनां धर्मकर्मादिकं राज्ञा प्रतिपालनीयम् । तथा च स एव यो धर्मः कर्म यचैपामुपस्थानविधिश्च यः । यश्चैपां वृत्युपादानमनुमन्येत तत्तथा ॥ धर्मो जटायन्धनादिः । कर्म पर्युपितभिक्षाटनादिकम् । उपस्थानविधिः समुदायकार्यार्थ पटहादिध्वनिमाकर्ण्य एकत्र मण्डपादो मेलनम् । वृत्त्युपादानं जीवनाय तापसादिवेपपरिग्रहः । एपां पापण्डादीनाम् । अन्यपि राज्ञः कृत्यं दर्शयति स एव प्रतिकूलं च यद्राज्ञः प्रकृत्याज्यमतं च यत् । बाधकं च यदर्थानां तत्तेभ्यो विनिवर्तयेत् ।। राजा प्रतिकूलं शूद्रकर्तृकधर्मविवेचनादिकम् , तस्य राष्ट्रादिभ्रंशहेतुत्वात् । प्रकृत्या स्वभावेन अवमतं निन्दितम् । पापण्डादीनां ताम्बूलभक्षणादि । अर्थानां वाधकं रसवादादिकं विनिवर्तयेत्, राजेति शेषः । तथा मिथःसङ्घातकरणमहिते शस्त्रधारणम् । परस्परोपतापं च तेषां राजा निवर्तयेत् ।। अहिते कलहादी। तथा दोपवत्कारणं यत्स्यादनाम्नायप्रकल्पितम् । प्रवृत्तमपि तद्राजा श्रेयस्कामो निवर्तयेत् ।। लोभादिदुष्टहेतुकं वेदादिविरुद्धं पापण्डिपरिकल्पितं रण्डायाः वेश्यात्वादिकं चिरप्रवृत्त- मपि राजा निवर्तयेदित्यर्थः ।।

·संविद्वयतिक्रमः - बृहस्पतिः मुख्यैः सह समूहानां विसंवादो यदा भवेत् । तदा निवारयेद्राजा स्वमार्गे स्थापयेच तान् ॥ मुख्यैः समूहिकार्यचिन्तकतया अधिकृतैः समूहिषु क्रियमाणमौद्धसं निवर्तयेदित्यर्थः । यत्र मुख्यः खमार्गे राज्ञा स्थापयितुं न शक्यते । तद्विषये याज्ञवल्क्यः गणद्रव्यं हरेद्यस्तु संविदं लायेतु यः । सर्वस्वहरणं कृत्वा तं राष्ट्राद्विप्रवासयेत् ॥ यः पुनर्गणस्य प्रामादिजनसमूहस्य सम्बन्धि साधारणं द्रव्यमपहरति । राजकृतं गण- कृतं वा समयं योऽतिकामेत् तदा तदीयं सर्व वस्त्वपहत्य स्वराष्ट्रानिष्कामयेदित्यर्थः । कात्यायन: साहसी भेदकारी च गणद्रव्यविनाशकः । उच्छेद्याः सर्व एवैते विख्याप्यैव नृपे भृगुः ।। अत्र गणेनेति शेषः । तथा चायमर्थ:-साहसित्वगगद्रव्यविनाशकत्यानि नृपे प्रख्याप्य गणेनैवैते समुच्छेद्या इति । फचित्तु नृपैरिति पाठः, तस्मिन्पक्षे नृपाणामेव समुच्छेदनकर्तृत्वम् । । अत्र मनुः - यो ग्रामदेशसङ्घानां कृत्वा सत्येन संविदम् । विसंवदेनरो लोमा राजा विश्वासयेत् ॥ निगृह्य दापयेचैनं समयव्यभिचारिणम् । चतुःसुवर्णान् पनिष्काश्छतमानं च राजतम् ॥ एतद्दण्डविधिं कुर्याद्धार्मिकः पृथिवीपतिः । ग्रामजातिसमूहेषु समयव्यभिचारिणाम् ॥ सत्येन शपथेन । चतुःसुवर्णानिति । चतुर्भिः सुवर्णानिति (१)। चतुर्भिः सुवर्ग निष्का- स्तान्पटपटपलानीत्यर्थः । इदं च विशेषणं दीनारादिनिष्कव्युदासाय । अयं च दण्डविकल्पो दण्डनीयपुरुषापराधार्थानुसारेण व्यवस्थितो द्रष्टव्यः । बृहस्पतिः संभूयैकमतं कृत्वा राजभाव्यं हरन्ति ये । ते तदष्टगुणं दाप्या वणिजश्व पलायिनः ।। राजभाव्यं राजदेयम् । कात्यायनः एकपात्रेय पतौ वा संयोक्ता येन यो भवेत् । अकुर्वस्तत्तदा दण्ड्यस्तस्य दोपमदर्शयन् ।।

·व्यवहारप्रकाशः राज्ञो गणिषु कर्तव्यमभिदधानः समूहदत्तापहारिणं प्रत्याह याज्ञवल्क्यः समूहकार्य आयातान्कृतकार्यान्विसर्जयेत् । सदानमानसत्कारैः पूजयित्वा महीपतिः ।। समूहकार्यप्रहितो यल्लभेत तदर्पयेत् । एकादशं गुणं दाप्यो यद्यसौ नार्पयेत्स्वयम् ।। यस्लभेतेत्यत्र समूहमान्यत्वनिमित्तेनेति शेपः । निजसेवाध्ययनादिनिमिचेन तु लब्धस्य प्रातिखिकत्वेन समुदायार्पणानुपपत्तेः । अर्पितं च द्रव्यं सर्वे गणिनः समं विभज्य गृहीयुः । ततो लभ्येत यत्किञ्चित्सर्वेपामेव तत्समम् । इति वृहस्पतिस्मरणात् । विभज्यमहणं च बहुतरद्रव्यविपयम् । तुच्छद्रव्यं पुनः समूहेन निःस्वादिभ्यो देयम् । यतः स एवाह पाण्मासिकं मासिकं वा विभक्तव्यं यथांशतः। देयं वा निःस्ववृद्धान्धस्त्रीवालातुररोगिषु ॥ इति । पाण्मासिक एकस्य पुरुपस्यैकस्य कुटुम्बस्य वा पण्मासनिर्वाहाय पर्याप्तम् । एवं मासिक. मपि । इतोऽल्पं तु तुच्छं दरिद्रादिभ्यो निवेदनीयमित्यर्थः । कात्यायन: गणमुद्दिश्य यैः किंचित्कृत्वर्ण भक्षितं भवेत् । आत्मा) विनियुक्तं च देयं तैरेव तद्भवेत् ।। समूहकार्यार्थ प्रहितैरेव तहणं प्रतिदेयं भवतीत्यर्थः। परिपणितपाथेयस्य तत्कालमनर्प- गेऽपि वैः कृतं तदधिकमृणं गणेन न देयं, एक्शब्दप्रयोगात्, किन्तु पाथेयमात्रमेव । तथा गणानां श्रेणिवर्गाणां गताः स्युर्ये तु मध्यताम् । प्राक्तनस्य धनर्णस्य समांशाः सर्व एव ते ॥ तथैव मोज्यवैभाव्यदानधर्मक्रियासु च । समृहस्थोंशभागी सात् प्रगतस्त्वंशभान तु ।। गणशोभप्रसादाभ्यां मध्ये पहिर्भावमन्तर्भाव वा सादयन्तः प्राक्तनमृणं धनं वा समं विभज्य गृहीयुरित्यर्थः । - ·क्रीवानुशयः 1 अथ फ्रीतानुशयो निरूप्यते तल्लक्षणं च नारदेन दर्शितम् क्रीत्वा मूल्येन यः पण्यं क्रेता न बहु मन्यते । क्रीतानुशय इत्येतद्विवादपदमुच्यते ।। इति । अनुशयः पश्चात्तापः । केयं वाऽनुशयानुत्पत्तये परीक्ष्य विधेयम् । यतः स एवाह क्रेता पण्यं परीक्षेत पार स्वयं गुणदोपतः । इति । गुणदोपतः अदुष्टत्वदुष्टत्वाभ्याम् । बृहस्पतिरपि परीक्षेत स्वयं पण्यमन्येषां च प्रदर्शयेत् । इति । अन्येषां पण्यगुणदोपविदा परीक्षणं च चर्मादी सद्य एवं कार्यम् । तथा च व्यास चर्मकाष्ठेष्टकामनधान्यासवरसस्य च । वसुकुप्यहिरण्यानां सब एव परीक्षिणम् ।। वसुशब्दो गोयलीवर्दन्यायेनाभिहितेतरार्थपरः । कुप्यं सुवर्णरजतव्यतिरिक्तं पुसीसादिकम् । अत्यादरेण परीक्षितं चर्मादि न त्याज्य. मित्याह वृहस्पतिः परीक्षितं यहुमतं ग्रहीता न पुनस्त्यजेत् । कीतमिति शेषः । नारदोऽपि परीक्षाभिमतं क्रीतं विक्रेतुर्न भवेत्पुनः । दोपदर्शनेऽपीति शेपः। दोहादिपरीक्षावधिमा याज्ञवल्क्यः दशैकपञ्चसमाहमासव्यहार्धमासिकम् । चीजायोबाह्यरतस्त्रीदोधपुंसां परीक्षणम् ।। नारदोऽपि त्र्यहादोह्यं परीक्षेत पश्चाहाद्वाह्यमेव च । मुक्तावनप्रवालानां सप्ताह सात्परीक्षणम् । द्विपदामर्धमासं तु पुंसां तद्विगुणं स्त्रियाः ।। दशाहः सर्वबीजानामेकाहो लोहवाससाम् । ४० व्यव० ·व्ययहारप्रकाशा अतोर्जाक्पण्यदोपस्तु यदि स ज्ञायते कचित् । विक्रेतुः प्रतिदेयं तत् क्रेता मूल्यमवाप्नुयात् ।। इति । अत्र सर्वत्र व्यहपश्चाहत्वादिकं क्रयदिनमपेक्ष्येति मन्तव्यम् । एतच क्रयानन्तरं दोह्यादि- परीक्षणं "विक्रेतुः प्रतिदेयं तदि'सादिवचनादवगम्यते । स शायत इत्यनेन ज्ञानतः सिद्धिरुका। तेन ज्यहाद्यभ्यन्तरे पूर्वोत्पन्नदोषपरिज्ञान एवं प्रत्यर्पणादि न त्वपूर्वदोपोत्पत्तावित्यवगम्यते । अविज्ञातं तु यत्क्रीतं दुष्टं पश्चाद्विभावितम् । क्रीतं तत्स्वामिने देयं पण्यं कालेज्यथा न तु ॥ अविज्ञातमत्र परीक्षाशैथिल्यप्रयुक्तम् । कालरूयहादिरूपः । अन्यथा त्र्यहादिकालाति- क्रमे । क्रीतानुशयानुत्पत्त्यर्थ क्रयात्पूर्व क्षयादिकं ज्ञातव्यम् । तदाह नारदः क्रीत्वा नानुशयं कुर्याद्वणिक्पण्यविचक्षणः । क्षयं वृद्धिं च जानीयात्पण्यानां यस्य यादृशी। अपचयादिकं विजानतोऽनुशयकरणे दण्डमाह याज्ञवल्क्यः क्षयं वृद्धिं च वणिजा पण्यानामधिजानता। क्रीत्वा नानुशयः कार्यः कुर्वन् पद्भागदण्डभाक् ।। पष्ठो भागश्च मूल्यापेक्षया । वीजादिव्यतिरिक्तोपभोगविनश्वरवस्तुप्रत्यर्पणे विशेषमाह नारदः क्रीत्वा मूल्येन या पण्यं दुष्कीतं मन्यते क्रयी। विक्रेतुः प्रतिदेयं तत्तस्मिन्नेवाह्वयविक्षतम् ।। द्वितीयेऽति ददत्ता मूल्याधिशांशमावहेत् । द्विगुणं तु तृतीयेऽति परतः केतुरेव तत् ॥ इति । यः क्षयादिज्ञानाद्दुष्कीतं सम्पन्नमिति दृढमवगच्छति तेन दुष्क्रीतमविक्षतमविकृतं प्रति- देयम् । विकृतं चेद्वैकृत्यपरिहाराय मध्यस्थपरिकल्पितद्रव्यसहितमेव क्रयदिनेऽपि प्रतिदेयम् । द्विगुणं पञ्चदशांशकम् । परतश्चतुर्थाहादौ । यत्र व्यहादिपर्यन्तमेव परीक्षणं दोह्यादौ । तत्र विशेपमाह कात्यायन: क्रीत्वा चानुशयात्पण्यं त्यजेद्दोह्यादि यो नरः । अदुष्टमेव काले तु स मूल्यादशमं हरेत् ॥ काले उक्तप्रत्यर्पणकाले। क्रीत्वा गच्छन्ननुशयं क्रयी हस्तमुपागतम् । पद्मागं तत्र मूल्यस्य दत्त्वा क्रीतं त्यजेभृगुः ।

·विक्रीयासम्प्रदानम् ३१५ यत्तु पण्यवहुदोपत्वेन ज्ञात्वाऽपि क्रीणाति न तस्य क्रयः परावर्तत इत्याह नारदः परिमुक्तं तु यद्वासः क्लिष्टरूपं मलीमसम् । सदोषमपि तत्क्रीतं विक्रेतुर्न भवेत्पुनः ।। इति । वास इत्युपलक्षणम् । । अथ विक्रीयासम्पदानम् तत्र तत्खरूपमाह नारद: विक्रीय पण्यं मूल्यैन ऋतुर्यन्न प्रदीयते । विक्रीयासंप्रदान तद्विवादपदमुच्यते ॥ इति । तत्र विक्रेयवस्तुनो जगमस्थावरभेदेन द्वैविध्यमादौ निरूपयति स्म स लोकेऽस्मिन्द्विविधं पण्यं जङ्गमं स्थावरं तथा । इति । तस्यैव पुनर्गणिमादिभेदेन पड्विधत्वमपि तेनैयाभ्यधायि पविधस्तस तु बुधैर्दानादानविधिः स्मृतः । गणिम तूलिमं मेयं क्रियया रूपतः श्रिया ॥ इति । गणिमं नालिकेरफलादि । तुलिमं कर्पूरादि । मेयं कुडवादिना ब्रीह्यादि । क्रियया पाहन- दोहनादिरूपयोपलक्षितमश्वमहिष्यादि । रूपतः पण्यागनादि । श्रिया कान्या रत्नादि । एवं पद्धिधमपि पण्यं विक्रीयासम्प्रयच्छतो दण्डमाह स एव विक्रीय पण्यं मूल्येन केतुर्यों न प्रयच्छति । स्थावरस्य क्षयं दाप्यो जङ्गमस्य क्रियाफलम् ॥ अर्पदवहीयेत सोदयं पश्यमाघहेत् । स्थायिनामेप नियमो दिग्लाभं दिग्विचारिणाम् ॥ इति । यो विक्रेता मूल्यं गृहीत्वा स्थावरात्मकं पण्यं वित्रीय जातानुशयः केने प्रार्थयमानाय (न) प्रयच्छति स तस्य क्षेत्रादेर्यावतः फलस्य क्षयः केतुर्वृत्तस्तावत्फलसहित क्षेत्रादिकं राज्ञा दाप्यः । एवं जगमं महिघ्यादिकमपि दोहनादिक्रियाफलक्षीयदिसहित दाप्यः । एतच्च काला- पेक्षया दापनकाले अर्घस्य वृद्धौ । यदा त्वर्पणकाले अर्घहासपशात् क्रयकालापेक्षया तदेव पण्यं यावतांडशेनाधिकं लभ्यते तावानंश उदयः तेन सहित वेतारं प्रापयेत् । स्थायिनः दिविचारि- व्यतिरिकाः। यत्पण्यं यस्मिन्दिगन्तरे वितुं क्रीतं तत्पण्यं तस्मिन् दिगन्तरे विक्रीणानस्य यो लाभस्तेन सहितं विक्रीयाऽअयच्छन्विता दाप्यः ।

·व्यवहारप्रकाश क्रयार्पणकालयोरर्घसाम्ये वाह. याज्ञवल्क्यः गृहीतमूल्यं यः पण्यं क्रेतुनैव प्रयच्छति । सोदयं तस्स दाप्योऽसौ दिग्लाभ वा दिगागते ॥ इति । विक्रीयानय॑माणपण्यस्य यायती वृद्धिः । निक्षेपं वृद्धिशेष च ऋयविक्रयमेव च । याच्यमानमदत्तं चेद्वर्धते पञ्चकं शतम् ।। इत्यकृतवृद्धिप्रकारेणोक्तपरिमाणतः फलप्यते स उदयस्तत्सहितं दाप्यः । अर्घसाम्ये पण्योपचय- रूपोदयासम्भवात् । अर्घसाम्यं च वृद्धिहासग्रहणामावादवगम्यते । विष्णुः गृहीतमूल्यो यः पण्यं क्रेतु व दद्यात्तत्तसासौ सोदयं दाप्यो राज्ञा च पणशत दण्व्यः । इति। एतेन सर्वमूल्यग्रहण एकदानेऽप्येतत्सर्वं द्रष्टव्यम् । मूल्यग्रहणार्थ तु धारणे न दोषः । तदुक्तं नारदेन दत्तमूल्यस्य पण्यस्य विधिरेप प्रकीर्तितः । अदत्तेऽन्यत्र समयान विक्रेतुरतिक्रमः॥ अदत्ते मूल्य इति । याङ्मात्रेण क्रीते सतीत्यर्थः । समयो न परावर्तितन्यमित्येवमादिः । पत्र पुनर्माड्मानक्रयपरिहारार्थ विक्रेतुर्हस्ते फ्रेवा किंचिद्दत्तं तत्र विक्रेता स्यदोषेण क्रयासिद्धी तद्व्यमविकृतमेय द्विगुणं क्रेने दद्यात् । तथा च याज्ञवल्क्या सत्यकारकृतं द्रव्यं द्विगुणं प्रतिपादयेत् । यदा केतृदोपानयासिद्धिस्तदाह व्यास: सत्यकारं च यो दत्वा यथाकालं न दृश्यते । पण्यं भवेन्निसृष्टं तद्दीयमानमगृह्णतः ॥ सत्यकारः द्रव्यस्य विक्रेटगामित्वमेव पण्यस्योत्सर्गः । अन्यथा याचिफक्रयकेतुल्यतेति चित्रेतुः सत्यकारप्राहकता न स्यात् । याज्ञवल्क्यः विक्रीतमपि विक्रेय पूर्वक्रेतर्यगृह्णति । हानिश्चरक्रेतदोषेण ऋतुरेव हि सा भवेत् ॥ जातानुशये प्रेतरि पण्यमजिघृक्षति तत्पण्यमन्यत्र विक्रेयम् ।

·विक्रीयासम्प्रदानम् विनैवानुशयमेका विक्रीतस्य पुनरन्यत्र विक्रये सदोपस्य प्रच्छादितदोपतया चिक्रये च स एवं अन्यहस्ते च विक्रीतं दुष्टं चादुष्टवयदि । विक्रीणीते दमस्तत्र मूल्यात्तु द्विगुणो भवेत् ॥ नारदोऽपि निर्दोष दर्शयित्वा तु सदोष यः प्रयच्छति । स मूल्याट्विगुणं दाप्यो विनयं तावदेव तु ।। बृहस्पतिरपि ज्ञात्वा सदोपं यः पण्यं विक्रीणीते विचक्षणः। तदेव द्विगुणं दाप्यस्तत्समं विनयं तथा ॥ अकामतस्तु क्रयपरावर्तनमेव । स्था अन्यत्रापि कचित् क्रयपरावर्तनमाह स एव मत्तोन्मत्तेन विक्रीतं हीनमूल्यं भयेन वा । अखतत्रेण मूढेन त्याज्यं तस्य पुनर्हरेत् ॥ क्रीत्वा विक्रीय वा किश्चिद्यस्येहानुशयो भवेत् ।। सोऽन्तर्दशाहे तद्रव्यं दद्याचैवाददीत च ॥ परेण तु दशाहस्य न दद्यान्नापि दापयेत् । आददानोऽददच्चैव राज्ञा दण्ड्यः शतानि पट् ॥ शतानीत्यत्र पणानामिति शेषः । कात्यायन: क्रीत्वा प्राप्तं न गृह्णीयायो न दद्याददूषितम् । स मूल्याद्दशभागं तु दत्वा तद्रव्यमाप्नुयात् ।। अप्राप्तथै क्रियाकारे कृते नैव प्रदापयेत् । एवं धर्मो दशाहात्तु परतोऽनुशयो न तु ॥ अदूपिते नानुशयः कार्यः, दूषितेऽपि दशात्परतो न कार्य इत्यर्थः । याज्ञवल्क्यः राजदेवोपघातेन पण्ये दोपमुपागते । हानिर्विक्रेतुरेवासौ याचितस्याप्रयच्छतः ॥ क्रेता प्रार्थितस्यापि पण्यस्य विवाऽसमर्पितस्य दैवराजोपघाते विक्रेतुरेवासो हानिः, नष्टसदृशं च पण्यं क्रेत्रे देयम् । .

·व्यवहारप्रकाशः नारदः उपहन्येत वा पण्यं दद्येतापहियेत चा । विक्रेतुरेव सोनों विक्रीयासंप्रयच्छतः ॥ तथा दीयमानं न गृह्णाति क्रीतं पण्यं तु यः क्रयी। स एवास भवेदोपो विक्रेतुर्योअयच्छतः ।। यत्र विक्रेता न याचितः न च क्रयी दीयमानाऽग्राही उपागतश्च पण्यदोपस्तत्र द्वयोः समा हानिः कल्पनीया, कयानन्तरमर्पणग्रहणशैथिल्येन द्वयोरप्यपराधसाम्यात् । नारदः लाभार्थ वणिजां सर्वपण्येषु क्रयविक्रयः । स च लाभोर्घमासाद्य महान् भवति नैव वा ॥ तस्माद्देशे च काले च प्रक्रमेतार्षविद्वणिक । अजिटेन प्रवर्तेत श्रेयानेवं वणिक्पथः॥ इति विक्रीयासम्पदानम् . अथ क्षेत्रजविवादः तत्र तत्स्वरूपमाह नारदः सेतुकेदारमर्यादा विकृष्णाकृष्एनिश्चया । क्षेत्राधिकारा यत्र स्युर्विवादः क्षेत्रजः स्मृतः॥ सेतुर्जलप्रवाहबन्धः। केदारः क्षुद्रसेतुपरिकल्पितः प्रदेशः । मर्यादाऽन्त्र सीमा । विकृष्टो लागलप्रहतः प्रदेशः । क्षेत्राधिकाराः क्षेत्रविपयाः। तद्भेदानाह कात्यायन आधिक्यं न्यूनता चांशे अस्तिनास्तित्वमेव च । अभोगभुक्तिः सीमा च पड् भूवादस्य हेतवः ।। ममात्र दशनिवर्तनाया भूमेरधिका भूरस्तीति केनचिदुक्ते दशनिवर्तनैव नाधिकेत्याधिक्य- निवन्धनो विवादः । नैतावती भूत्वदीया, किन्तु न्यूनैवेत्युक्ते न न्यूनताविषयः । अस्यां भुवि ममांशोऽस्तीत्युक्ते नेयेवंविधाऽशोऽस्तित्वनिवन्धनः । अत्र तयांशो नास्तीत्युक्तेऽस्त्येवेत्येवंरूपो ·क्षेत्रजविवादः नास्तित्वे निमित्तकः । मदीया भूस्त्वया प्राग्मुक्तैव भुज्यत इत्युक्ते चिरन्तन्येय भुक्तिरित्यभोग- मुक्तिकारितः । मदीयाया भूमेरियं मर्यादेत्युक्ते नेत्येवंविधः सीमासम्भवः । तद्भेदमाह नारदः ध्वजिनी मत्स्थिनी चैव नैधानी भयवर्जिता । राजशासननीता च सीमा पञ्चविधा स्मृता ।। ध्वजिनी वृक्षादिना लक्षिता । मत्स्यिनी तडागादिना । नेधानी निखाततुपागारादिना लक्षिता। भयवर्जिता वादिनोमिथःसम्प्रतिपत्त्या कृता । राजशासननीता ज्ञाचिह्नयोरभावे राज्ञा खेच्छया प्रवर्तिता। सीमानियामकश्च प्रामादिनिवेशकाले कार्य इत्याह वृहस्पतिः निवेशकाले कर्तव्यः सीमावन्धविनिश्चयः । प्रकाशोपांशुचिह्नत्वाल्लक्षितः संशयापहः ॥ विनिश्चीयते सीमा येनेति विनिश्चयो नियामकः । उपांशु गुप्तम् । प्रकाशाप्रकाशचिह्नानि च मनुना दर्शितानि सीमावृक्षास्तु कुर्वीत न्यग्रोधाश्वत्थकिंशुकान् । शाल्मलीन् शालतालांश्च क्षीरिणश्चैव पादपान् ॥ गुल्मान्वेणूंच विविधान् शमीवल्लीः स्थलानि च । शरान्कुन्जकगुल्मांध यथा सीमा न नश्यति ॥ तडागान्युदपानानि वाप्या प्रस्रवणानि च । सीमासन्धिषु कार्याणि देवतायतनानि च ॥ उपच्छन्नानि चान्यानि सीमालिङ्गानि कारयेत् । सीमाज्ञाने नृणां वीक्ष्य नित्यं लोके विपर्ययम् ॥ अश्मनोऽस्थीनि गोवालांस्तुपान् भस्म कपालिकाः । करीपमिष्टकांगारांच्छर्करा वालुकास्तथा । यानि चैर्वप्रकाराणि कालाभूमिर्न भक्षयेत् । तानि सन्धिषु सीमायामप्रकाशानि कारयेत् ॥ सीमावृक्षान् सीमाचिह्नवृक्षान् । गुल्मान् वीजपूरकादीन् । वल्ली: करंजादिलताः । स्थलानि मृत्कूटाः। कुब्जकगुल्मान् कुन्जकसण्डान् । उदपानानि कूपो वाप्यो दीर्घिकाः । (इष्टकाः) पकघटादिकर्परान्, शर्कराः पापाणवत्कठिना मृदः । नारदोऽपि वापीकूपतडागानि चैत्यारामसुरालयाः । स्थलनिम्ननदीस्रोतःशरगुल्मनगादयः॥

·३२० व्यवहारप्रकाशः C--- । प्रकाशचिहान्येतानि सीमायां कारयेत्तदा । करीपास्थितुपाङ्गारशर्कराश्मकपालिकाः ॥ सिकतेष्टकगोवालकासास्थीनि भस्म च । प्रक्षिप्य कुम्भेष्वेतानि सीमान्तेपु निधापयेत् ॥ निम्नं परिसा । शरस्तुणविशेषः । नगः पर्वतो वृक्षो या । आदिशब्दाद्वर्त्मवल्मीकादि- परिग्रहः । एतानि च साहजिकानि स्वयं कृतानि च लिङ्गानि प्रथमवयसां व्यवहारसौकर्याय स्थविरः प्रदर्शनीयानि । तथा च वृहस्पतिः ततः पौगण्डवालानां प्रयत्नेन प्रदर्शनात् । ते चाप्येवं शिशूनां ते दर्शयेयुस्तथैव च ॥ एवं परम्पराज्ञाने सीमाभ्रान्तिनं जायते । पोगण्डवाला ईपत्प्रबुद्धा वालाः । लिगनिरूपणानन्तरं मनुः एतर्लिङ्गनयेत्सीमां राजा विवदमानयोः । पूर्वभुक्त्यां च सततमुदकस्यागमेन च ॥ नयेत् निर्णयेत् । उदकस्यागमेन यत्र गामद्वयोदकं मूर्च्छति तेनेत्यर्थः । लिङ्गानामसत्त्वे सतां या संदिग्धत्वे पुनः स एय यदि संशय एव स्याल्लिङ्गानामपि दर्शने । साक्षिप्रत्यय एव स्यात्सीमावादे विनिर्णयः॥ लिङ्गानां लिङ्गतयोक्तानां वृक्षादीनां संशयो वृक्षाद्यन्तरदर्शनात् । साक्षिप्रत्ययः साधि- कारणकः। विनिर्णयो लिगानां सीमाया था। सीमासाक्षिविषये बृहस्पतिः आगमं च प्रमाणं च भोगं कालं च नाम च। भूभागलक्षणं चैव ये विदुस्तेन साक्षिणः ।। आगमः मत्वापत्तिहेतुः प्रतिमहादिः । प्रमाणं निवर्तनादिः । अन्ये चालुब्धत्वपुत्र. 'यत्त्यादयः साक्षिप्रकरणोक्ता अविरुद्धाः साक्षिसाधारणधर्मा अनुसन्धेयाः । एतेषां च पाशुपन्यसानामभावे मनुः साक्ष्यभावे तु चत्वारो ग्रामाः सीमान्तवासिनः । सीमाविनिर्णयं कुर्युः प्रयता राजसनिधौ ।। प्रामाः प्रामस्था जनाः । सीमान्तगासिनः मध्यभूतविवादास्पदमामयोः पर्यन्तेषु निरन्तरपासिनः प्रयता नियमिनाः सायुक्तविधिना ।

·। क्षेत्रजविवादः ३२१ सामन्ताभावे कात्यायन: स्वार्थसिद्धौ प्रदुरेषु सामन्तेप्वर्थगौरवात् । तत्संसक्तस्तु कर्तव्य उद्धारो नात्र संशयः ॥ संसक्तसक्तदोपे तु तत्संसक्ताः प्रकीर्तिताः । कर्तव्या न प्रदुष्टास्तु राज्ञा धर्म विजानता ।। तत्संसतः सामंतानन्तरवासिभिः । उद्धारः सभानिर्णयः। संसक्त्सत्तदोपे इत्या सक्तपदं सामन्तपरम् । तदुक्तं कात्यायनेन संसक्तकास्तु सामन्तास्तत्संसक्तास्तथोत्तराः । संसक्तसक्तसंसक्ताः पद्माकाराः प्रकीर्तिताः ॥ पदाकारा उत्तरोत्तरमण्डलाकाराः । के कुन सामन्ता इत्यपेक्षिते स एव ग्रामो ग्रामस्य सामन्तः क्षेत्रं क्षेत्रस्य कीर्तितः । गृहं गृहस्य निर्दिष्टं सामन्तात्परिरभ्य हि ॥ अत्र प्रामादिशब्दाः स्वस्यसम्बन्धिपुरुषपराः । सामन्ताद्यभावेऽपि स एव तेपामभावे सामन्ता मौलवृद्धोद्धृतादयः । स्थावरे पदप्रकारेऽपि कार्या नात्र विचारणा ॥ तेषां साक्षिणाम् । मौलादिस्वरूप च तेनैव दर्शितम् ये तत्र पूर्वसामन्ताः पश्चाद्देशान्तरं गताः । तन्मूलत्वातु ते मौला पिभिः परिकीर्तिताः ॥ निष्पद्यमानं यदृष्टं तत्कार्य तद्गुणान्वितैः । वृद्धा वा यदि वाञ्चद्धास्ते तु वृद्धाः प्रकीर्तिताः ।। उपश्रवणसम्भोगकार्याख्यानोपचिहिताः । उद्धरन्ति पुनर्यस्मादुद्धृतास्ते पुनर्गताः ।। एतेषां च सामन्तादीनां पूर्वपूर्वेषां प्रकटदोपसद्भावेऽमन्निधाने वा उत्तरोत्तरेषां निर्णाय- कत्वम् । सामन्तादिपु विशेषमाह स एय सामन्ताः साधनं पूर्व निर्दोपाः स्युर्गुणान्विताः । द्विगुणास्तूत्तरा क्षेपास्ततोऽन्ये त्रिगुणाः स्मृताः ॥ ४१व्यद- ·३२२ व्यवहारप्रकाशा साक्ष्यादीनामुद्धृतान्तानामभावे मनुः सामन्तानामभावे तु मौलानां सीमसाक्षिणाम् । इमानप्यनुयुञ्जीत पुरुपान्यनगोचरान् ।। व्याधान् शाकुनिकान् गोपान् कैवर्तान् मूलसानकान् । व्यालग्राहानुन्छवृत्तीनन्यांच वनगोचरान् । अनुयुञ्जीत सीमालिगानि पृच्छेत् । मूलपानकान मृत्यर्थ ये मूलं सनंति तान् । अन्यान शवरादीन् । एतेषां वचनादिमनिकृष्टविप्रकृष्टप्रामादिसीमालिङ्ग निर्णायकत्वं यथासम्भय. मवगन्तव्यम् । ते च साक्षिसामन्तादयो यथानिर्णयं युः । तथा वृहस्पतिः शपथैः शपिताः स्वैः स्युः सीमाविनिर्णयम् । दर्शयेयुश्च लिगानि तत्प्रमाणमिति स्थितिः ॥ खैः सः 'सत्येन शापयेद्विषमित्याद्युकैः । मनुरपि ग्रामेयकालानां तु समक्षं सीमसाक्षिणः । प्रष्टव्याः सीनि लिङ्गानि तपोश्चैव च यादिनोः ।। ते पृष्टास्तु यथा ब्रूयुः समस्ताः सीनि निर्णयम् । निवभीयात्तथा सीमां सर्वास्तांचन नामतः ॥ शिरोभिस्ते गृहीत्योवीं स्रग्विणो रक्तवाससः । सुकृतैः शापिताः खः खैनयेयुस्ते समञ्जसम् ।। प्रामेयककुलानां प्रामीणसमूहानाम् । वादिनोः समक्षमित्यन्वयः । समस्ता मिलिताः, न तु व्यस्ताः । नियधीयादित्यादि । साक्ष्यादिभिर्निश्चितां सीमानं तत्प्रदर्शिताखिलचिह्नयुक्तां साक्ष्यादिनामान्वितां चाविस्मरणार्थ पने समारोपयेत् । उनी मृत्यण्डम् । समिणः रकमाल्या जसः । एतच्च पास्तुपुरुषस्व रूपमिति तपचारिभिः सीमानधनमुक्तम् । समससं यथार्थम् । याज्ञवल्क्योऽपि सामन्ता वा समग्रामाश्चत्वारोष्टौ दशापि वा । रक्तस्रग्वसनाः सीमां नयेयुः क्षितिधारिणः ॥ वाशब्दः साक्ष्यभिप्रायेण । समग्रहणं विषमसंख्यानिवृत्त्यर्थम् । चत्वार इत्यादिविशेपो- पादानमितरसमसंख्यानिवृत्त्यर्थम् । विपमसंख्यास्वप्येकत्वसख्यां विशिष्य निषेधति नारदः नकः समुन्नयेत्सीमां नरः प्रत्ययवानपि । गुरुत्वादस कार्यस क्रियैपा बहुपु स्थिता ॥

·क्षेत्रजविवादः अत्र प्रतिप्रसवमाह बृहस्पतिः ज्ञावृचिह्नविनाशे तु एकोऽप्युभयसंमतः । रक्तमाल्याम्बरधरो मृदमादाय मूर्धनि । सत्यवतः सोपवासः सीमानं दर्शयेन्नरः । साक्ष्यादिवनगोचरान्तानां सीमाज्ञातृणां प्रकाशोपांशुलिङ्गानां चाभावे उक्तविशेषण- विशिष्टः सीमाभिज्ञः कश्चिन्नरः पूर्वोक्तविधिना चङ्कमाणः सीमानं दर्शयेदित्यर्थः। अत्र चक्रमणानन्तरं सार्धमासान्ते निर्णयो नार्वागित्याह कात्यायनः सीमाचक्रमणे कोशे पादस्पर्श तथैव च । त्रिपक्षपक्षसप्ताहं दैवराजिकमिप्यते ॥ स्थलादिचिह्नाभावे साक्षिसामन्तप्रभृतीनां सीमाज्ञाने उपायान्तरमाह नारदः निम्नगापहतोत्सृष्टनष्टचिहासु भूमिपु । तत्त्प्रदेशानुमानाच प्रमाणाद्भोगदर्शनात् ।। निम्नगया अपहृतेनापहरणेनोत्सृष्टानि स्वकीयस्थानाष्टानि नष्टानि वा चिहानि यासु तासु भूमिपु । तत्प्रदेशानुमानात् उत्सृष्टनष्टचिह्नानां प्राचीनप्रदेशानुमानात् । प्रामादारभ्य शत- हसमितं क्षेत्रमस्य प्रामस्य प्राच्या दिशीत्येवंरूपात्प्रमाणाद्वा वादिप्रतिवादिसमक्षमविप्रतिपन्नायाः स्मातकालीनमुक्तेर्वा निर्णयं कुर्युः । सर्वथा ज्ञातचिहाभावे नारदः यदा तु न स्युर्ज्ञातारः सीमाया च न च लक्षणम् । तदा राजा द्वयोः सीमामुन्नयेदिष्टतः स्वयम् ॥ इष्टतः इच्छाव इत्यर्थः। एसद्धाधकमाह मनुः सीमायामविपह्यायां स्वयं राजैव धर्मवित् । प्रदिशेभूमिमेकेपामुपकारादिति स्थितिः ।। अविपह्यायां सर्वथा निर्गतुमशक्यायाम् । यत्र विवादविषया भूरेकस्य निरवकाशस्य ग्रामक्षेत्रादेरत्यन्तोपकारिका, इतरस्य तु सावकाशस्य न तथा तत्र महोपकारार्थ निरवकाश- प्रामादिशेपतया तां भूमि प्रवेशयेदिति । एवमुचेन प्रकारेण सीमानिर्णयो नावेदनानन्तरमेव ऋगादिनिर्णयवत्सर्वदा शक्यः, वर्षासु कालान्तरे वा जलसस्यादिभिराच्छादितेषु सेवादि- सीमालिङ्गेषु कर्तुमशक्यत्वात् । तेन यदा जलसस्यादितिरोधापकाभावस्तदा कार्य: तदाह मनुः सीमा प्रति समुत्पन्ने विवादे ग्रामयोद्धयोः ज्येष्ठे मासि नयेत्सीमां सप्रकाशेपु सेतुषु ।।

·३२४ व्यवहारप्रकाश - । प्रामशब्देन प्रामाधिपती लक्ष्येते । ज्येष्ठे मासीति मासीतरस्याप्युपलक्षणम् । प्रामप्रहण क्षेनादेपलक्षण, तत्रापि सीमाविवादसद्भावात् । नद्यादिहतोत्सृष्टभूमिविपये विशेषमाह बृहस्पतिः अन्यनामात्समाहृत्य दत्ताज्यस्य यदा मही। महानद्याथा राज्ञा कथं तन विचारणा ॥ नद्युत्सृष्टा राजदत्ता यस्य तस्यैव सा मही । अन्यथा न भवेल्लाभो नराणां राजदेविकः ॥ क्षयोदयो जीननं च दैवराजमशानृणाम् । तस्मात्सर्वेषु कार्येषु तत्कृतं न विचालयेत् ॥ तत्कृत देवराजकृतम् । यद्यपि 'दैव दिष्ट भागधेय भाग्य'मिति वचनादेवशब्दो भाग्य- पर्यायस्तथा नदीकृतमपि देवकृतमित्युच्यते । तथाच स एव ग्रामयोरुभयोर्मध्ये मर्यादाकल्पिका नदी। कुरुते दानहरणं भाग्याभाग्यवशान्नृणाम् ॥ एकर कूलपातं तु भूमेरन्यत्र सस्थितम् । नदीतीरे प्रकुरते तस्य ता न विचालयेत् ॥ तस्य नदीवशात्प्राप्तभूमिकस्य ता नदीकृतभूमिसस्थिति पूर्वस्वामी न विचालयेदित्यर्थ । एतदनुप्तसस्यतीरविषयम् । क्षेत्रं ससस्यमुल्लद्धय भूमिश्छिन्ना यदा भवेत् । नदी स्रोत प्रवाहेण पूर्वस्वामी लभेत ताम् ।। इति ससस्यभूतीरविपये तेनैव विशेषाभिधानात् । भूमिच्छेदानन्तरमपि यावदुप्तसस्यफल- लाभस्तावल्लभत इत्यर्थ । फलप्राप्तिसमनमन्तरनन्तरोक्तवचनविषयत्यमेव । राजदत्तामपि भुव कचित्पूर्वखामी विचालयेत्कचिन्न विचालयेदित्याह स एव या राज्ञा क्रोधलोभेन छलान्यायेन बाऽन्यतः । प्रदत्ताऽन्यस्य तुष्टेन न सा सिद्धिमवाप्नुयात् ।। प्रमाणरहिता भूमि भुञ्जतो यस्य या कृता । गुणाधिका भवेदत्ता तस्य ता न विचालयेत् ।। इति । प्रमाणरहिता लिखितादिप्रमाणशून्यामित्यर्थ । उक्तसाक्षिसामन्तादिविधि आरामादिष्यतिदिशति याज्ञवल्क्यः आरामायतनग्रामनिपानोद्यानवेश्मसु । एप एव विधिज्ञेयो वर्षाम्बुप्रवहादिषु ॥

·३२६ क्षेत्रजविवादः आराम उपवनम् । आयतनं देवालयादि । प्रामग्रहण वननगराद्युपलक्षणत्वम् । निपानं कूपतडागादिकं जलस्थानम् । उद्यानं राजादिक्रीडार्थो भूभागः । एप विधिः साक्षिसामन्तादि- लक्षणम् । वर्षाम्बुप्रवहः प्रयर्पणोद्भूतजलप्रमाहेषु अनयोहयोर्मध्ये जलौधः प्रबह्त्यनयोर्वेत्येवं प्रकारे विवादे । आदिपदं प्रासादादीना परिग्रहार्थम् । तथा च कात्यायनः क्षेत्रकूपतडागानां केदारारामयोरपि । गृहप्रसादावसथनृपदेवगृहेषु च ॥ गृहादिविषये विशेपमाह बृहस्पतिः निवेशकालादारभ्य गृहवार्यापणादिकम् | येन यावद्यथा भुक्तं तस्य तं न विचालयेत् ॥ निवेशकालात् गृहादिनिर्माणकालात् । तथा वातायनाः प्रनाव्यश्च तथा निर्दुहवेदिकाः । चतुःशालं पन्दनिका प्राडिविष्टं न चालयेत् ॥ प्रनाड्यो दादिकृता जलमार्गाः । नि!हो गृहद्वारोपान्तनिःसृतो दारुविशेषः । चतु:- शालं चतुर्णा शालाना समाहारः। एतच्च तृणरचिनगृहोपलक्षणार्थमुक्तम् । स्यन्दनिका पटलपान्तः । कात्यायन: मेसलानमनिष्कासगवाक्षानोपरोधयेत् । प्रणालीं गृहवास्तुं च पीडयन् दण्डभाग्भवेत् ।। निवेशसमयादूर्ध्व नैते योज्याः कदाचन । दृष्टिपासं प्रणालं च न कुर्यात्परवेश्मनि ।। मेखला गृहादिमूलवन्धः । भ्रमो जलनिःसरणम् । निष्कासो जननिःसरणमार्गः । नेते योज्या इत्यत्र परानिष्टकरतयेति शेपः । दृष्टिप्रासो गवाक्षः । परवेश्म परवेदमाभिमुसत्वेने. त्यर्थः । एवं कृते परानिष्टं भवतीत्यभिप्रायः । अनेनैयाभिप्रायेणाह बृहस्पतिः वर्चस्यानं पहिचयं गोंच्छिटायुसेचनम् । अत्यारात्परबुद्ध्यस्य न कर्तव्यं कदाचन ॥ वर्ष:स्थानं विष्ठास्थानम् । अत्यारादरनिद्वयमविहायेत्यर्थः । अत एव कात्यायनः विष्मूगोदकप्रिं च वद्विधननिवेशनम् ।। अरनिद्रपमुत्सृज्य परव्यानिवेशयेत् ॥ ।

·व्यवहारप्रकाशा वृहस्पतिः यान्यायान्ति जना येन पशवश्वानिवारिताः । तदुच्यते संसरणं न रोद्धव्यं तु केनचित् ॥ नरोद्धव्यमिति । शकटादिस्थापनादिनेति शेषः । कात्यायन: सीमामध्ये तु जातानां वृक्षाणां क्षेत्रयोर्द्वयोः । फलं पुष्पं च सामान्य क्षेत्रवामिषु निर्दिशेत् ॥ अन्यक्षेत्रेषु जातानां शाखाश्चान्यत्र संस्थिताः । स्वामिनं तं विजानीयाद्यस्य क्षेत्रेषु संस्थिताः ॥ सामान्यं साधारणम् । सेतुविषये नारदः सेतुस्तु द्विविधो क्षेपः खेयो बन्ध्यस्तथैव च । तोयप्रवर्तनात् खेयो बन्ध्यः स्याचन्निवर्तनात् ॥ सेतुबन्धकमपि प्रति स एव परक्षेत्रस्य मध्ये तु सेतुर्न प्रतिपिध्यते । महागुणोऽल्पदोपश्चेद्बुद्धिरिष्टा क्षये सति ॥ स्वक्षेत्रे परेण क्रियमाणः सेतुः स्वक्षेत्रेऽप्यपेक्षितोदकस्थापकत्वादिमहागुणवान् । स्वक्षेत्र- नाशकत्वाचाल्पदोपवान् । याज्ञवल्क्योऽपि न निषेध्योऽल्पयाधस्तु सेतुः कल्याणकारकः । परभूमि हरन् कूपः स्वल्पक्षेत्रो बहूदकः ।। कूप इत्यत्र न निषेध्य इत्यनुपङ्गः । स्वल्पक्षेत्रः स्वल्पक्षेत्रव्यापी । यहूदको बहूपकारः । कूपनहलं याप्याद्यपलक्षणार्थम् । अत्रोक्तहेतुपरीत्ये निषेध्य इत्यादुक्तं भवति । स्वाम्याद्य- निवेदनपूर्वके सेतुप्रवर्तने स एव स्वामिने यो निवेद्यैव क्षेत्रे सेतुं प्रवर्तयेव । उत्पन्ने स्वामिनो भोगस्तदभावे महीपतेः॥ क्षेत्रवामिनं तदभावे राजानं वाऽनुज्ञाप्यैव परेण परक्षेत्रे सेत्वादिः प्रवर्तनीय इति सात्पर्यम् । उत्सन्नसेतुविषये नारदः पूर्वप्रवृत्तमुत्सन्नमदृष्ट्वा खामिनं तु यः। सेतुं प्रवर्तयेत्कश्चिन्न स तत्फलभाग्भवेत् ॥

·क्षेत्रजविवादः ३२० मृते तु स्वामिनि पुनस्तद्वेश्ये वापि मानवे । राजानमामन्य ततः कुर्यात् सेतुप्रवर्तनम् ।। इति । कात्यायन: अस्साम्यनुमतेनैव संस्कारं कुरुते तु यः । गृहोद्यानतडागानां संस्कर्ता लभते न तु ।। व्ययं स्वामिनि चापने निवेद्य नृपे यदि। अथावेद्य प्रयोक्ता तु तद्गतं लभते व्ययम् ।। क्षेत्रकर्तृविपये बृहस्पतिः गृहीत्या वाहयेत्काले वापगोपनसहान् । अकुर्वन्यामिने दाप्यो मध्ये कृटे शदं तु सः॥ यः क्षेत्रस्वामिपार्श्वे अमिदं क्षेत्रं क्रक्ष्यामीति क्षेत्रं स्वीकरोति स प्रीष्मादिकाले पली. वर्दादिना लागलादिकं वाहयेत् । वाहयेदित्येतत्तदादिफलसङ्ग्रहणान्तव्यापारोपलक्षणार्थम् । वापो बीजानाम् । गोपनं सस्यादेः । सहः फलस्य । मध्ये पृष्ट इत्येतत् क्षेत्रागीकारादुपरि कृपिकरणकालेऽर्थेऽतीते ज्ञेयम् । याज्ञवल्क्योऽपि फालाहतमपि क्षेत्र यो न कुर्यान कारयेत् । तं प्रदाप्याकृष्टशदं क्षेत्रमन्येन कारयेत् ॥ फालाहत फालेनेपद्विदारितं सम्यग्वीजवापनायोग्यमपि यः कर्पको न फुर्यात् अङ्गीकारादनूत्सृजति । न चान्येन कर्पयति तं कर्पकं अकृष्टस्य शदं फलं तत्रोत्पत्त्यई याय- सामन्तादिपरिकल्पितं तावत्प्रदाप्यान्येन कर्षयेदित्यर्थः । बृहस्पतिः क्षेत्रं गृहीत्वा यः कश्चिन्न कुर्यान्न च कारयेत् । स्वामिने स शतं दाप्यो राज्ञे दण्डं च तत्समम् ॥ तत्समं स्वामिग्राह्यसस्यसमम् । इदं च वचनं क्षेत्रमगीकृत्य संपूर्णे पिकाले उपेक्षा- विपये योद्धव्यम् । शदोऽपि कियानित्यपेक्षिते स एय चिरावसने दशमं कृष्यमाणे तथाऽष्टमम् । सुसंस्कृते तु पष्ठं स्यात्परिकल्प्य यथास्थिति ॥ चिरायसन्ने चिरकालमकृष्ट क्षेत्र । ऋक्ष्यामीति स्वीकृत्वोपेक्षिते फर्पणे सति यसभ्यते तस्य दशमं भागं मूल्यद्वारा दाप्यः । कृष्यमाणेऽचिरायसन्ने । उपेक्षमाण इति सर्वत्र शेयम् ।

·३२८ व्यवहारप्रकाश नारदः अशक्तप्रेतनष्टेषु क्षेत्रिकेप्यनिवारितः। क्षेत्रं चेद्विकृपेत् कश्चिदश्नुवीत स तत्फलम् ॥ क्षेत्रं खिलम् । अशक्ताः क्षेत्रकारणसामर्थ्यरहिताः । नष्टाः कुत्र वा याता इति बहुसमया- विज्ञाताः । परक्षेत्रेऽप्येवभूतविषये कर्तुः फलोपभोगो न फलदण्टदापनमहतीत्यभिप्रायः । प्रसङ्गतः क्षेत्राधिपमपि प्रत्याह स एव विकृष्यमाणे क्षेत्रे तु क्षेत्रिकः पुनरावजेत् । खिलोपचारं तत्सर्व दत्वा क्षेत्रमवाप्नुयात् । खिलोपचारः सिलखण्डनार्थो व्ययः । तथा अशक्तितो न दद्याचेखिलार्थे यः कुतो व्ययः । तदष्टभागहीनं तु कर्पकः फलमाप्नुयात् ॥ वर्पाण्यष्टौ स भोक्ता स्यात्परतः स्वामिनो हि तत् । अष्टवर्षपर्यन्तं उत्पन्नफलस्याष्टमांशं भूस्वामिने दत्त्या, अथ शिष्टं स्वयं कर्पको गृहीयादि- त्यर्थः । अतिकृच्छूकर्षणीयविषयमेतत् । खिलभञ्जनव्ययस्येयत्तावधारणार्थ भूकाठिन्यतारतम्यमाह नारदः संवत्सरेणार्धखिलं खिल स्याद्वत्सरैखिभिः । पञ्चवर्यावसन्नं तु क्षेत्र स्यादटवीसमम् ॥ संवत्सरेण संवत्सरोपेक्षया अर्धखिलं ईपद् दुष्कर्ष भवति । खिलं दुष्कर्षम्, अटवी- सममत्यन्तदुष्कर्षमित्यर्थः। ० . अथ सामन्तसाक्ष्याद्यपराधविपयाणि तत्र कात्यायन: बहूनां तु गृहीतानां न सर्वे निर्णयं यदि । कुर्युर्मयाद्वा लोभाद्वा दण्ड्यास्तूत्तमसाहसम् ॥ गृहीतानां मेलितानाम् । दण्ड्या इत्यत्र प्रत्येकमिति शेपः, प्रत्येकमेय तेषां साक्षित्वात् । साक्षिवचनभेदेऽपि स एव कीर्तिते यदि भेदः स्याद्दण्ड्यास्तूत्तमसाहसम् । इति । सामन्तानामनृतवादित्वे नारदः अथ चेदनृतं ब्रूयुः सामन्ताः सीमनिर्णये। सर्वे पृथक् पृथग्दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम् ।। अनृतं घूयुः सीमालिङ्गानि वश्चयित्वा ब्रूयुरियर्थः ।

·क्षेत्रजविवादः ३२९ याज्ञवल्क्यः अनृते तु पृथग्दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम् । अज्ञानोक्तौ तु कात्यायनः नाज्ञानेन हि मुच्यते सामन्ता निर्णय प्रति । अज्ञानोक्तौ दण्डयित्या पुनः सीमां विचारयेत् ॥ अशानोक्ताविति निर्णयाभावोपलक्षणार्थम् । तेन भेदेनोक्तावपि निर्णयाभावात् । वान् दण्डयित्वा अन्यैः सह पुनः सीमां विचारयेत् । तत्संसक्तादिवनगोचरान्तानाममृतयादित्वे तु नारद: शेपाश्चेदनृतं ब्रूयुर्नियुक्ता भूमिकर्मणि । प्रत्येकं तु जघन्यास्ते विनेयाः पूर्वसाहसम् ॥ गणवृद्धादयस्त्वन्ये दण्डनीयाः पृथक् पृथक् । विनेयाः प्रथमेनैव साहसेनानृते स्थिताः ॥ इति । शेपाः सामन्तेभ्यो व्यतिरिक्तास्तत्ससक्तास्तेभ्यो जघन्याः । आदिशब्दावामनगर- मौलोद्धृतसीमाकर्षकवनगोचराः सगृहीताः । सीमाचंक्रमणकर्तृणामनृवाभिधाने मनुः यथोक्तेन नयन्तस्तु पूयन्ते सत्यसाक्षिणः । विपरीतं नयन्तस्तु दाप्यास्तु द्विशतं दमम् ।। यथोक्तेन 'शापितास्ते गृहीत्वोपी'मित्यादिनोक्तमार्गक्रमेण नयन्तः सीमाचमणं कुर्माणाः । इदं च साक्षिसामन्तादीनां दण्डविधानं सार्धमासाभ्यन्तरे साक्ष्यादीनां रोगाद्युत्पत्त्या प्रति-, वादिनिर्दिष्टाधिगुणसाक्ष्यन्तरविरुद्धवचनत्वेन या मृपाभापित्वनिश्चये सति बोद्धव्यम् । अपराधान्तरविषये याज्ञवल्क्यः मर्यादायाः प्रभेदे तु सीमातिक्रमणे तथा । क्षेवस्य हरणे दण्डा अधमोत्तममध्यमाः॥ सीमालिगविनाशे नाशकस्याधमो दण्डः । सीमामतिलाय कपणे पर्षक्स्योत्तमः । यत्तु सीमाभत्तारमुत्तमसाहसं दण्डयित्वा पुनः सीमां कारयेत् । इति विष्णुवचनम् , तर सीमामुहस्य फर्पन्तमित्यर्थोऽध्यरसेयः । सीमामवेशे पुनः कर्पणाकरणमेव पुनः सीमाकरणं यथा भवति तथा यतेतेति पुनः सीमा कारयेदित्यस्यार्यः । इदमुत्तमसाहसदण्डविधानमर्धसीमाविक्रमविश्यम् । समस्तसीमातिक्रमे त्याहतुः शह लिखिती सीमातिक्रमे पणसहस्रद्वयम् । इति ४१व्यव.

·" ३३० व्यवहारप्रकाशः दण्ड इति शेषः । अत्र दण्डाधिक्यात्सममसीमाविषयतावसेया ।। वृद्धमनुः स्थापिताथैव मर्यादा उभयोामयोः सदा। अतिक्रामन्ति ये पापास्ते दण्ड्या द्विशतं दमम् ॥ इदमप्यल्पसीमातिकमविषय, दण्डाल्पत्वात् । यः पुनर्याज्ञवल्कीये सीमालिङ्गाति- क्रमे प्रथमसाहस उक्तः स गृहसीमालिगविषयः, दण्डस्य न्यूनत्वात् । क्षेत्रसीमालिङ्गविनाशविषये तु अपराधाधिक्याद्दण्डाधिक्यमाहतुः शङ्खलिखितौ क्षेत्रमर्यादाभेदे त्वष्टसहस्रम् । इति । एवं प्रामादिविषये दण्डाधिक्यमूह्यम् । उक्तविधिना दण्डयित्वा गृहादीनां पुनः सीमालिङ्गानि कारयेदिति चोह्यम् । यस्तु याज्ञवल्कीये क्षेत्रापहरणे मध्यमसाहसो दण्ड उक्तः स बलादपहरणविषयः, तस्याधिकत्वात् । भयप्रदर्शनेनाज्ञानेन वाऽपहरणे मनुः गृहं तडागमारामं क्षेत्रं वा भीपया हरन् । शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादज्ञानाद् द्विशतो दमः ॥ भीपया भयप्रदर्शनेन । यत्तु क्षेत्रोदकापहरणेऽष्टसहस्र'मिति शङ्खलिखितवचनम् । तद्बलात्कारेण सोदकशाल्यादिविशिष्टक्षेत्रापहरणविषयम् । एवमपहियमाणक्षेत्रादिभूयस्त्वापेक्षया दण्डभूयस्त्वमूह्यम् । एवं दण्डविधानानन्तरं उक्तविधिना सीमानिर्णय विधाय सीमापत्र लेखयेत्। तथा च स्मृत्यन्तरम् सीमाविवादे निर्णीते सीमापत्रं विधीयते । इति । यस्तु संसरणादाववरोधादिकं करोति तस्य दण्डमाह वृहस्पतिः यस्तत्र सङ्करं सूत्रं वृक्षारोपणमेव वा । कामात्पुरीपं कुर्याच तस्य दण्डस्तु मापकः॥ सङ्कर संकीर्णत्वं प्रतिरोध इत्यर्थः । वृक्षपदं सस्यादेपलक्षकम् । यद्यपि 'पञ्चकृष्णलको माषोऽत्रापि ग्राह्यत्वेन प्रतिभाति तथापि दण्डस्यापराधानुसारित्वात्कापिणस्य विभागो प्रायः मानव्यवहारस्य तत्रापि सत्त्वात् । राजपथे पुरीपकर्तुर्दण्डाधिक्यमाह मनुः समुत्सृजेद्राजमार्गे यस्त्वमेध्यमनापदि । सवै कार्षापणं दण्ड्यो ह्यमेध्यं चाशु शोधयेत् ।। मार्गवैशिष्टपादनाप्यपराधभूयस्त्वाभिसन्धानेन दण्यभूयस्त्वाभिधानमत्र मनोरभिमत- मित्यवगन्तव्यम् । अनापदीयभिधानादापदि न दण्डाधिक्यम् ।

·क्षेत्रजविवादः यतः स एवाह आपद्गतस्तथा वृद्धो गर्भिणी बाल एव वा । परिभाषणमर्हन्ति तच्च शोध्यमिति स्थितिः॥ परिभाषणं धिग्दण्डम् । तडागादी पुरीपफरणे कात्यायन: तडागाद्यानि तीर्थानि योमेध्येन विनाशयेत् । अमेध्यं शोधयित्वा तु दण्डयेत्पूर्वसाहसम् ॥ दुपयेत्सर्वतीर्थानि स्थापितानि महात्मभिः । पुण्यानि पावनीयानि स दद्यापूर्वसाहसम् ॥ दूषयेत् कश्मलप्रक्षेपदुष्टवस्त्रादिक्षालनादिना विनाशयेत् ॥ इति क्षेत्रजविवादप्रकरणम् 0- इति श्रीमन्महीमण्डलाखण्डलश्रीनागमलात्मजविषमप्रतिज्ञापरिपूरणपरायण- कलिकालकर्णप्रतापलकेश्वरशरणागतराजवज्रपञ्जरपरमवैष्णवरिपुगजासिंह- त्यादिनिखिलबिरुदराजीविराजमानमानोसतमहाराजाधिराजधीपृथ्वी. चन्द्रदेवविरचिते धर्मतत्वकलानिधौ महानिबन्धे व्यवहार- प्रकाशे संविद्ध्यतिक्रम-क्रीतानुशय-विक्रीयासम्प्रदान- क्षेतजविवादनिरूपणं नाम दशम उल्लासः । 0- ·२४५ ११० ३०५ २७५ २२८ २९९ ९ अजाविके तु ४८ प्रथम परिशिष्टम् अथ व्यवहारप्रकाशप्रथमभागस्य लोकानुक्रमकोशः॥ अ अप विंशतिवाणि अकल्पवालस्थविर अथ शक्तिविहीन स्यात् अकाममननुज्ञात २१६ अथ स्वहस्तेनारूदः अक्रूरो मधुर. निग्धः १३ अदध्यागन्तुकी गौश्व अग्निवर्णमयः पिण्ड अदण्ड्या हस्तिनोऽश्वाश्च अमिवणे सुतधोरो १८५ अदत तु भयक्रोध अमे पश्चिमभागे तु १५७ अदर्शयित्वा तत्रैव अमेविधि प्रवक्ष्यामि १६२ अदातरि पुनर्दाता अम्यादिलोकपालाश्च १५७ अदुष्टास्ते तु यद् ब्रूयु अच्छलेनैव काउन्विच्छेत् २५२ अदृष्टानावित लेख्य अजडश्चेदपोगण्डो अदेयं यश्च गृहाति अजडापोगण्डधनं १०२ अदेश यश्च दिशति अजडापोगण्डधनं १०३ अधमोत्तममध्याना अजातेष्वेव सस्येषु अधर्मत. प्रवृत्तं अधिकान् शातयेदान् अजाराङ्गनिभं श्याम १७५ अधिकारोऽभियुक्तस्य अजैकपादहिर्बुध्यः अधिक्रियत इत्याधि अज्ञानतिमिरोपेतान् २७ अधुना सप्रवक्ष्यामि अनास्तिन्दुकी सारे अध्यक्षाणां च निक्षेप अत पर प्रवक्ष्यामि १६२ अध्यासनात् समारभ्य अत पर प्रवक्ष्यामि १७४ अननुज्ञातो दुहुन् मत पर प्रवक्ष्यामि १७८ अनाख्यात व्यवहितं अत पुत्रेण जातेन अनागमं तु यो भुक्त अतथ्यान्यपि तथ्यानि ११ अनागम तु यो भुक्त अतोऽन्तरा धन दत्वा ११३ अनागमं तु यो भुक्त अतोऽन्यैर्यस्कृत अनागमं भुज्यते यत् १८ अनाच्छेद्यकारतेभ्यः अथ चेत् प्रतिभूनास्ति १७ अथ चेदनुप्राप्ते अनासाध्य क्रियावादी अथ चेदनृतं ब्रूयाः ३२८ अनियुक्तप्रभाषी च अथ दैनविसवादः १८. अनिर्दशाहां गौ सूता अनिर्दिष्ट च निर्दिष्ट अथ पदस्वमापन अय प्रागेव अनिर्दिष्टो वार्यमाण अथ मूलमनाहार्य अनिाते तु एयर्थे अथर्विजि वृते भनिर्णीते विवादे अथ लेख्य निविध अनिवेद्य तु राजे य अयवा कालनियम अनुकसख्या यत्र अनुक्ताना द्विगुणा अथवा सतावस्थ २१४ १८५ १९८ ३० १०० १४५ २६९ ३०४ २१९ २२ १५८ २११ ·३३४ व्यवहारप्रकाशा अपृष्टाः सत्यवचने १३४ ११७ २५७ १२७ १२६ ३५ १९० २३२ ३१ १७१ १२५ १९४ १९५ २६५ २६५ १३४ ३४ २२५ १२० २०१ अनुद्विग्नेन चित्तेन दृष्ट अनुपस्थापयन् मूर्ल अनुमावी तु यः कश्चित् अनुभूय सुदुःखानि अनुमान सद्य एवं अनुमानाद्वरः साक्षी अनुमानेन निणीत अनुवादस्मृतिस्त्वन्या अन्ते तु पृथग्दण्ज्या अनेकार्थाभियुक्तेन अनेकार्थामियोगेऽपि अनेकार्थाभियोगोऽपि अनेन विधिना लेख्य अनेन सर्वपालाना अनेनासाविद प्रोकं अन्तरापतिते पिण्डे अन्तर्वेश्मनि रानी वा अन्धो मत्स्यानिवाधाति अन्यक्षेने जातानो अन्यत्र रजकव्याध अन्यथा न विशुद्धि. स्यात् अन्यथा मूलतः कार्य अन्यवादी क्रियाद्वेपी अन्यवादी क्रियाद्वेपी अन्यवादी पणान्पञ्च अन्याक्षरनिवेशेन अन्यायवादिनः सभ्या: अन्यायेनापि तं अन्यार्थमर्थहीनं च अन्येन हि कृतः साक्ष्य अन्येऽपि ये पुरग्राम अन्य पुनरनिर्दिष्टाः अन्यैस्तु साक्षिभिः साध्ये अन्वाहितं पारित अन्वाहितं हनं न्यस्त अवाहिते याचितके अपदिश्यापदेश च अपराधानुरूपश्च अपवादोऽय चौर्यस्य अपश्यता कार्यवशात् अपहवेऽधमर्णस्य अपाने पानं ११७ १२५ ૨૨૬ २३९ १७३ ८९ ४८ अप्रकाशात्साक्षियुकं अप्रगल्भजडोन्मत्त अप्रवृत्तं कृतं यत्र अप्रसिद्ध सदोपं च अप्राप्तव्यवहारथ अप्राप्तव्यवहारश्चेत् अप्सु प्रमेश्य पुरुष अप्सु भूमिवदित्याहुः अन्दमासतदोहो अब्दादूर्व तु नागच्छेत् अन्नाह्मणस्य प्रनष्ट अनुवन्हि नरः सायं अभर्तृभ्रातृभार्याग्रहणं अभये प्रत्यये दाने अभावयन् दमं दाप्यः अभावे बीजिनो माता अभिमंत्र्यास्य करयो. अभियुक्त च नान्येन अभियुक्तश्च रद्धश्च अभियुक्तस्तयोश्चैकं अभियुक्तोऽभियोगस्य अभियोक्ता धनं अभियोक्ता न चेत् अभियोक्ता न चेढ्यात् अभियोक्ताप्रगल्भत्वात् अभियोगमनिस्तीर्य अमीक्ष्णं चोद्यमानोऽपि अभीक्ष्णं चोद्यमानोऽपि अभूतमप्यभिहितं अभ्यन्तरस्तु निक्षेपे अमात्यमुख्यं धर्मज्ञं अमात्याः प्राडिवाकः अयस्तप्तं तु पाणिभ्यां अरण्ये विजने रानौ अरुन्तुदः सूचकश्च अर्थवद्धर्मसंयुक्त अर्थस्योपरि वकव्यं अर्थानावुभी अर्थानर्यावुभौ युवा अर्था वैवाचि नियता भर्थिक्रियां कियामेदैः २५६ ६२ ५२ २२ ९ ५० ११४ १४० २७ ११९ ११४ १९९ १६५ ७४ ३०९ १५२ १९५ १२१ २,२० ट १३ ४४ १२३ १०८ ·प्रथम परिशिष्टम् १६८ ६ २०३ २४७ १०७ १४० २८ १०८ ૮૨ १२१ ११३ १९३ अष्टम मण्डल गत्वा अष्टादशक्रियामेदाद् श्रादशपदो वादो असरयातमविज्ञात असंवतश्चैव असभाध्ये साक्षिभिश्च असभ्रात शनैर्गच्छेत् असत्यनिर्णये साक्षि असत्या सत्यसंशशा असमग्रदाने लेरया असाक्षिकहते चि? असाक्षिके चिरकृते असाक्षिणो ये निर्दिष्टा असाक्षिप्रत्ययास्त्वाचे असाक्ष्यपि हि शास्त्रेषु अस्मिन्नर्थे ममानेन २४२ २९ ३१५ १८० १८७ १९८ १४० ११२ अम्याय येन यद्दत्त २३० ५४ १० ८४ अर्थिना लेसितो योऽर्थ अधिनामुपसताना अर्थिना सनियुको घा अधिना स्वयमानीत अथैना सार्थसिस्यर्थ अधिनैवार्थितो यत्र अधिपत्यार्थिनोर्वाक्य अर्षिप्रत्यर्थिवचन अधिप्रयर्थियास्यानि अर्थिप्रसार्थसानिध्ये अर्थी यत्र विपन्न स्यात् अर्थेऽपव्ययमान तु अथ साधारणेऽप्येक अर्धवेदवहीयेत अर्वाक्यतुर्दशादहो अर्वाक् चतुर्दशादलो अलिपिन ऋणी य स्यात् अलुब्धा घनवतथ अलेख्यसाक्षिकैर्दैवीं अल्पाक्षरप्रभूतार्थों अल्पापराध स्वल्पार्थ अवलम्बी च कर्तब्यौ स्वष्टम्भाभियुक्तस्य अवहार्यों भवेश्चैव अवाशिरतमस्य धे अविक्रियश्च धर्मज्ञ अविज्ञातक्रय अविज्ञातनिवेशवात् अविद्यमानप्रधन अविभक्त कुटुम्बाथै अविभक्तं कृतमृण अविरोधेन धर्मस्थ अशक्ततनष्टेषु अशक्तालसरोगात अशक्कालसरोगात अशक्तितो न दद्यात् अशीतिभागो वृद्धि अत्रिहीन सम कुर्यात् अश्रुतार्थमभूत थे अबमेधसहर अष्टभिर्मण्डलैरेव अखबजडोन्मत्त अखतन्त्रा प्रजा सर्वा अखतन्त्रा त्रिय पुत्रा अस्खयों लोकनाशाय ४७ २०१ ३२ १५३ अखामिना तु यद्भुत १८१ २५९ १२४ अस्वाभ्यनुमतेनैव अहम्पूर्विकया याती अहोरात्रोषिवे नाते १५१ आ २५८ २५९ २१९ २३९ २१ १७२ ३२८ २६२ १०४ आकारच्याधमानोऽपि आकारणे रक्षणे च आकारेद्वितचेष्टाभि आकाररितितर्गत्या आक्रम्य यदिजै आगतस्तु शरमाही आगम परिभोगश्च आगम प्रथम कार्य आगमस्तु कृतो येन आगमस्तु कृतो येन आगमानां विवदता आगमाभ्यधिको भोमात् आगमेन विशुद्धन ८५ १२२ १६२ ९८ ·१८१ ११० २५ ४६ २५ ૨૮ ११. आहूत प्रपलायेत व्यवहारमका: २५८ आवाहनादि पूर्व तु २५६ आवेद्य तु नृपे कार्य १०१ आवेद्य प्रगृहीतार्थ आश्रमेषु द्विजातीना याऽष्टमादत्सरात सिद्धि आसनी मुलकेशश्च वासन शयन यान आसन्ने सैनिक सख्ये आसेध पथिभङ्ग च आसेधयेता वै १७९ साधयोग्य आसेप १२२ साहूतस्त्ववमन्येत आहूतो यस्तु नागच्छेत् आहूतो यस्तु नागच्छेत् आहूतो य पलायीत २२८ माहूय य कृत साक्षी आहूय साक्षिण पृच्छेत् थाहैको दर्शयाम्येन २२२ २१९ इच्छन्ति पितर पुत्रान् २२१ इत्य विरुद्धानाचारान् १०४ इत्यरोऽप्यभियुक्तन ३१८ इन्द्र पूर्वे तु संस्थाप्य २२० इम मन्त्रविधि कृत्स्न २०५ इट न प्रक्षिपेद्विद्वान २१५ इह कीर्ति राजपूजा १०२ ६५ ४२ ४२ १३४ आगमेनोपभोगेन आगमेनोपभोगेन आगमेऽपि वल नैव आग्नेय मडल वाद्य आचारकरणे दिव्ये आचारेणावसनोऽपि आज्ञालनकार भाज्ञालेखे पट्टके शासने वा आब्यस्य निकटस्थस्य आतृतीयात्तथा वर्षात आत्मना कामकारेण आत्मैव ह्यारमन साक्षी आदानकालादारभ्य आदियचन्द्राथनिलो आदित्यवद्रावनिलो आदौ तु कारण दान आद्यौ तु वितथे आद्यौ तु वितथे दाप्यौ माधय पूर्वपक्षस्य आधाता यनन भाधान विक्रयो दान साधानमुपद्धो वा माधि प्रणश्यद्विगुणे माधि सीमा बालपन आधिक्य न्यूनता चशेि माधिपालकृतस्त्याधि आधिर्वध समाख्यात आधिभोगरत्वशेषो य आधिमेक इयो आधियोपनिधिश्चोभौ आधिसीमोपनिक्षेप आधिस्तु विविध प्रोक्त आधिस्तु भुज्यते तावत् माघे समधिक आधी प्रतिग्रहे क्रीते आध्यादीनां विहार भानीते मध्यमे वाणे आपद्गतस्तथा वृद्ध आप्ता साँघु वर्षेषु आमध्य पूजयेद् गधे श्रायस द्वादशपल आयुर्वेदो धनुर्वे १२० २३१ ३५ ४१ १५० इम पत्रवि १६४ २१४ १५० ther २१८ २१२ २१५ २२० ईशी सिद्धिमाप्नोति ासूयासमुत्येषु ईशानस्तु भवेदक ५० १५७ १७३ १११ १८६ उकाधिकं तु यत्र स्यात उक्ता पञ्चगुणा उत्तेऽपि साक्षिमि उत्तवा मयाब्रुवाणख उपादेवान्समभ्यर्च्य उबा (या) ममुदयादानात् १२५ ११. १३८ १३३ १७८ ८७ ·प्रयम परिशिष्टम् २४० २०३ २३८ २२१ १४ ५ १३ ११८ १२८ २०७ २४५ २०५ १५ ७८ ऋण दातुमशक्तो य ऋण देयमदेय च ऋण पुनकृत पुत्रा ऋण पैतामह पौर ऋणस्य प्रतिदाता ऋणादान घुपनिधि ऋणादाने वृद्धिमेदा ऋणादिषु परीक्षेत ऋणादिपु विवादेषु ऋणानां सार्वभौमोऽय ऋणिक सधनो यस्तु ऋणिकेन तु या वृद्धि ऋणिखहलसदेहे ऋणे रेख्य साक्षिणो या विक्पुरोहिताचार्य ऋविकपुरोहिताचार्यान् ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् ऋविग्यदि वृतो यज्ञे प्रविग्वादे रियुक्तश्च ऋावज समवेतास्तु ऋत्विजीव्यसने १५६ ८९ ८२ ९२ उजामादिकमादाय उत्कम्य तु वृति उत्कृनी सस्थधाती च उत्तमर्णश्चेद्राजानमियात् उत्तमर्णाधमणी च उत्तर तत्र तज्ज्ञेय उथाय पश्चिमे यामे उत्पत्ति जातिसख्या उत्पादयति यो हिंसा उत्सृष्ट यन हीनेन उदक च प्रदातव्य उदके प्रामुखस्तिछेत् उदुह्यते दाक्षिणायै उद्धरेल्लेरयमाहर्ता समत्तजडवालानां उन्मत्तमत्तनिर्धूता उपधाभिस्तु य कश्चित् उपलिते शुचौ देशे उपस्थितस्य मोकव्य उपस्थिता परीक्ष्या स्यु उपस्थितान् परीक्षेत उपस्थिते ततस्तस्मिन् उपहयेत वा पण्य उपाय चोचमानस्तु उपेक्षा कुर्वतस्तस्य उपेक्षा या साध्यस्थ उपेक्षिता यथा धेनु उभयानुमत साक्षी उभयानुमत' साक्षी उभयाभ्यर्षितेनैतत् उभयो प्रतिभूर्माह्य उभयोलिखिते वाक्ये उभाभ्यां यस विश्वस्त उल्काहस्तोऽमिदो देय १५९ २५० १८६ २२३ १३० १३० ४५ ३१८ १३ १८ २८ २२९ ७ १०९ १३८ १२२ ११५ २६४ एक शाखमधीयान एक शानमधीयान एक एव इतो हन्ति एक छायाथिते सर्व एकतो यन एक्मूलो विरुत्थान एकमेवाद्वितीय एकस्थालिसहायारिचरा एक्स्य चेत् स्यात् एकस्य बहुभि सार्ष एकस्य बहुभि साध एकादशविध साक्षी एवातेनैव वृदि तु एवाहन्यहपचाह एकाहे लिखित यत्र एकैको द्विविध प्रोक्त एकोऽलुन्धस्तु साधी स्वाद एकोऽश्नीयाद्यत् एकोऽहमस्मीयात्मान एतथ जलाभिमद्रणपूर्वक १४० ज अनाधिक पूर्वपक्ष कर्ष यस्य द्विसप्ताहात १८१ ११८ २१९ क १२४ ऋविषभिर्वा परेयं तु २३२ ·३३८ व्यवहारप्रकाश ८२ १३१ १८८ २०४ २०४ ६८ एतदशाम करणं एतद्यथाक्षर लेख्ये एतद्विधानमाख्यातं एतद्विधानमातिष्टेन एतद्विधानमातिछेत् एतानाहुः कौटसाक्ष्ये एतान्दोपानवेश्य एते तु शपयाः प्रोक्ता एवेष्वेवाभियोगेषु एतैरेव नियुक्ताना एवं चानेकपा एवं समासतः प्रोकं एलमादिगुणान सम्यक् एषो मूर्दा नृप. एपामग्रे निश्चितस्य एषामन्यतमे स्थाने एषामन्यतमो यत्र एषामेव प्रमेदोऽन्यः २९९ १२२ १२५ १८५ १५१ १५१ १५६ २२ १८ ૧૮૬ १०७ ७८ १९ १३१ १४० ५४ १५० १२८ ६ औ औषधीमत्रयोगांध १७६ कामाद्दशगुणं पूर्व कामिनीषु विवाहेषु कायाविरोधिनी शश्वत् कायिका कालिका चैव कारणप्रतिपत्तौ तु कारणात्पूर्वपक्षोऽपि कार्य हि साध्यमित्युकं कार्यः परीक्षकैनित्यं कार्यमुद्दिश्य पीडा या कार्यस्य निर्णय सम्यक् कार्यस्तयाविधाः कार्येष्वभ्यन्तरोयश्च कार्यो यत्नेन महता कालं निवेश्य राजानं कालं शक्ति विदित्वा वै कालदेशविरोधेऽपि कालाशतिप्रयोदव्य काले कार्यार्थिन काले व्यतीते प्रतिभूः कासत्सकस्माच मृशं किंतु राज्ञो विशेषण किण्वकासचर्म कीनाशाः बारकाः कीर्तिते यदि भेदः स्यात् मुटुम्वार्थमाते तु पुटुम्बार्थेऽध्यधीनोऽपि कुटुम्मिनोऽथ कायस्य पुज्यव्याहितो यस्तु पुद्दालपाणिविज्ञेय कुनसिश्यावदधिनि कुबेरस्तु मवर्णाम पुर्याचे प्रतिभूर्वाद पुर्यात्प्रत्यभियोग च पुरजे पत्तसंपने मुलशीलवयोगत पुणिमणाीना पुलादिभिर्नियिते पुलानि श्रेणयथैव एलायनं निरोधच पुरे उपेटतथा भेट फ २२७ १३. २९ २११ २० ३२८ १६१ २३८ १५४ २०२ ८. १८४ १६४ १४० २९९ पक्षच्छेदे नुलामो कन्याया दूपणे स्वेये कन्यावैवाहिक पाटमीजसंयुक्ता यम्प वेदोऽप वर्षा करा न धुनेद्यस्त करी विमृदितनीही करी विमृदितमीहेः कर्णी चर्मच कम्यं पवन कर्मा ममायं कर्म पनियो साक्षिण धर्मणापि सम पुर्यात् फरियनो यस यो दण्ड इथिकामना चिह एपिपामना चिह रपिा पाचन पान्नारगाव पर कानकोशी सेयम्य पामात को १५७ २२९ २७५ २४६ १४१ २६५ १.६ ५ पुरुयाः संपन्धिनधेर ·प्रथम परिशिष्टम् २२४ कुशीदायै पदैहीन कुसीदवृद्धिद्वैगुण्य कूटसाक्षिणां सर्वखा कूटसाक्ष्य तु दुर्वाणान् क्षेत्रादिक यदा भुक्त क्षेनारामविपीतेषु क्षेनेष्व येषु तु पशु ३०१ १३२ ख कूष्माण्डापि जुहुयात् २२० २२० २०८ खशजाता प्रति खादिरी कारयेत्तर ख्यापित चेद्वितीयेऽहि १५२ ८३ ग ९८८ १५७ २६५ ३१ १५ १६९ १७२ १७१ १५८ १४१ २ ४६ १०४ १०७ ३३० १११ कृत चेदेकदिवसे कृत यत्रैकदिवसे कृतानुसारादधिका कृत्य स्त्रीधनसंवन्धि कृत्वा मृपा तु शपथ कृत्वोद्धारमदत्त्वा य कृशातिवृद्ध वृद च केत कस्मिन् कदा केवल शास्त्रमाश्रित्य देवल शास्त्रमादित्य केशाकेशिसग्रहणात् कोशेन लेप्यक्रियया क्रमागत शासनिक क्रमात् पितृणा नामानि क्रय शिल्पिपु निक्षिप्त क्रियमाणे तु कर्तव्ये क्रिया बरवती मुक्वा कियां बलवतीमुक्त्वा किया न दैविकी प्रोका क्रियापादश्च लिखित क्रियार्थिनावरुद्ध कीत्वा चानुशय कूर धनु सप्तशत क्लान्तसाहसिकाशात क्षविट्शद्रविप्राणा क्षतन्य प्रभुणा नित्य क्षमालिंगा मपीशवन् क्षयातीसारविस्फोटा क्षयो हानिर्यदा तप क्षिप्तस्तु मबन कार्य क्षेनं गृहीवा य क्षेत्रमतडागाना क्षेत्रमर्यादामेदे क्षेनमेऊ दयो धे क्षेत्रादीनो तथैव स्यु क्षेपेऽएशत यथारूप या क्षेता तु क्षत्रिय कार्य ७२ १५ गगन स्पर्शनो वायु गणवृद्धादयस्त्वये गणिमे तुलिमे आये गणश्च श्रेण्यविज्ञात गत्वा तु तजस्थान गन्तुश्चापि च कर्तुथ गन्धमाल्यै मुरभिभि गधादिका निवेद्याता गवां प्रचारे गोपाला गवेषणच स्तेनाना गुरुशिष्यौ पितापुत्री गुरुन् ज्योतिर्विद गृह तडागमाराम गृहक्षेत्रादिक क्रीवा गृहिण पुत्रिणो मौला गृहीतग्रहणो यायो गृहीतमू य यं-पण्य गृहीतमूल्यो य पण्य गृहीत्वा वाहयेत् काले गोचोरस प्रदातश्य गोणीविनाशित धान्य गोरिथतिस्तु या येषा गोत्राझणनिह तारे गोभूहिरण्यधीस्तेय गोमयेन कृतानि स्फुरद्धि गोमयेन मृदा वापि गोरक्षान् वाणिजास्तया प्रामगोपुर|गि प्रामे दृष्ट पुरै यायात् प्रामो देश यत्तुर्यात् प्रामोपात र क्षेत्र प्राहये मुद्रिका तो २१७ १७० ११५ १८५ ३०१ २५ १८. १२६ १७२ ३२७ १८॥ २१८ २.२ १४१ घ १७. पृतन योजित गण ·३४० व्यवहारप्रकाशा च २६३ १५३ १३३ १३२ ३ १५२ १५३ १८२ १८७ चद्धिसमाल्टो चतुरसा त्रिभिः स्थानः चतुरोंशास्तु तन्मुख्या चतुर्णामपि वर्णानां चतुर्दशमिरुद्यासः चतुर्दिक्ष तथा होमः चतुर्विधः पूर्वपक्ष चतुर्हता तुला कार्या चतुर्हस्ता तुला कार्या चतु शतेऽभियोगे चतु सौपर्णिमे निष्को चन्द्रासिमकालीन चरितानि च जीर्णानि चाटचोरभये बाधाः चिरावसन्चे दशम चिरावस्थाने द्वैगुण्यं चौदना प्रतिकालंच चोदना प्रतिकालं च चोदनाप्रतिघाते च घोराणी मुख्यभूतस्तु चौरतः सलिलादमे चौरेत जलेनोद चोरोऽचौरः साध्वसाधु च्युत. सधर्मात् कुलिक ८. १७५ ३०७ ३२७ १७७ ३३१ १८२ ૧૮૨ २४१ १६६ १८४ १४० २६७ जितः स विनयं दाप्यः जिह्म सजेयुनिर्लाम जीवतोन स्वतन्त्रः स्यात् ज्योतिर्विद्रामाणश्रेष्ठः ज्वरातीसारविस्फोटा शातारः सन्ति मेत्युक्त्वा ज्ञाखा कालं च देश च ज्ञात्वा नियोग येऽपि स्युः ज्ञात्वापराचं देशं च ज्ञात्वैतानते दोषान् त तं विशुद्धमिति ज्ञात्वा तडागाद्यानि तीर्थानि तण्डुलान् कारयेद्युक्तान् तण्डुलाना प्रवक्ष्यामि ततः कोटिशते पूर्णे ततः प्रामुखस्स प्रसारित ततवानेन मन्त्रेण ततस्तं समुपादाय ततस्त्वष्टा ततो विष्णु ततोऽथी लेखयेत् सय तत्पावनाय कूष्माण्डीभिः तर आवाहयेदेवान् तन पूजा हुताशस्य तन सत्ये स्थिता तम ससे स्थितो धर्मः तत्र सत्ये स्थिती धर्मों तत्रापरित तत्राभियोक्ता प्राप्नुयात् तमासीनः स्थित तनैव लोकपालाश्च तत्समो द्विगुणो वापि तथा दासकृतं कार्य तयाभ्युपेला तथा मानविवाहोऽपि तथारुडविवादस्स तथैव ते पास्नीयाः संभव दण्डपारुष्य तध्येऽथे साक्षिणो यन सदधीनानाम्वन्य तदभावेन गुरं १५७ २४८ १५६ १६४ ११५ २४३ ७२ १९१ ४५ छद्मना याचितं चाय उलं निरस्य भूतेन छलं निरस्य भूतेन एलानि धापराधांध छायानिवेधितो रक्ष्यो लित्वा यशियं पक्ष सिमभोगे गृहक्षेत्रे है १५२ ११७ १२४ जगम स्थावर पं जन्मप्रमृति यतिथि जाति स्वगोमशारा जातिनामाभिलिगितं आनिमानोपजीवी च जायेवोरकारः जानिमानपदान् धर्मान १८ १८ १६४ ·प्रयम परिशिष्टम् २११ ३ १०५ २१८ २१९ २११ ११४ १११ १९३ १६० ११८ १८९ २९ २११ १७२ १६९ १५३ १०३ १७४ १. १२१ तदान व्यवहारो तदुत्पनाच सामन्ता तदेन संशयादस्मात् तदेव ययनुज्ञाप्य तघुक्तिप्रतिलेल्येन तद्वदन् धर्मतोऽषु ततिनीदिनी ये च तपस्विनौ तु कार्याणि तपखिनो दानशीला तपखौ यामिहोत्री च तप्तमापस्य पश्यामि तमाहूयाभिशस्त तु तलवदृश्यते व्योम तस्माकुलगणाध्यक्ष सस्मारकालानुसारेण तस्मा तत्सम्प्रवर्तेत तस्मादेशे च कालेच तम्मायनेम कर्तव्य तस्मायरनेन कर्तव्य तस्माद्यम इव खामी तस्मात् प्रत्यक्षदृष्टोऽपि तस्मात् सभ्य सभा तस्मात्यायेन राष्ट्र तस्मिन् गते द्वितीयोऽपि तस्मिन्नेव कृते पक्षे तस्य वर्षशते पूर्ण तस्यास्तु साधन प्रोत तस्यैत्युक्तवतो लौह तस्यैकस्य न सर्वस्य तस्यैव मुतपिण्डस्य तस्योरु प्रति संगृह्य तां च वणिक्तवर्णकार तो वृद्धि दघुरकृता तान्येव प्रमाणानि तापयित्वा ततः पश्चात् ताम्राय कास्यरीतीनो तिर्यग्यवोदराण्यष्टी सीरितं चानुशिष्ट च तीरित चानुशिष्ट च तुलपित्वा नरं पूर्व का तुलाधारणविद्वद्धि तुलाधृतमष्टगुण तुलितो यदि वर्धत तुल्यकाळे विमृष्टाना तुल्यकालोपस्थितयो तृणकाटेष्टकासून तृतीयतापे तप्यन्त तेभ्य श्राद्ध पुनर्दान तेषां च पिताना तु तेषां चेत् प्रसूताना वेषां घचनतो गम्य तेषामपि न याल सात् तेषामभावे राजाज्ञा तेपामाद्यमृणादान ते कृत यच धर्मण तेलानां चैव सर्वेषी तोय तं प्राणिनां प्राणा तोयस्यात प्रवश्यामि तोरणे तु तथा कार्य दोलयित्वेच्छत काले तौल्यगणिममेयानो त्यजेत् पथि सहाय प्रयोऽपि तदन धय निंशद्दशविनाशे तु शिद्भिदिवसर्मास विपक्षादब्रुवन् साक्ष्य निभिरेव तु या भुक्ता त्रियोनिभियोगश्च चिरान पञ्चरान वा त्रिरानात्सप्तरानादा निरानोपोषितायैव निराहूतमनायान्त त्रिविधस्य दृष्टस्य विविधस्यापि लेख्यस्य निस्कन्धज्योतिपामिर्श श्रीण्येव हि प्रमाणानि त्रीनेव च पितॄन् हन्ति ध्यवरा साक्षिणो ज्ञेया व तुले सत्यधामासि व धट ब्रह्मणा सृष्ट त्व मुख सर्वदेवाना स्व विष क्षण पुत्र २८ १२ १७२ २२० १८५ १२२ १७७ १० १६७ १८१ १६८ १७१ १५५ ६५ ८७ २०८ २०० 21 २१० १२३ १११ १५९ १९८ १५६ १५६ १०६ ·३४२ व्यवहारप्रकाश खं विष ब्रह्मणा सृष्टं त्वं वेत्सि सर्वभूताना त्वमने सर्वदेवाना त्वममे सर्वभूताना त्वमम्म सर्वभूताना त्वमेव विष जानीषे त्वमेवाने विजानीये स्वरमाण इवाविद्ध त्यरमाणो न गच्छेत्तु १६ २९८ १५० १६६ १६७ १७२ १७६ १६६ १३० १६७ १ १ १८१ १५१ १७६ २०९ ३१८ २६८ ३ ३१६ १७८ १९८ १९७ १९ २४१ ८१ २४८ २४० १७६ २११ दिगन्तरं प्रपन्ने पा दिनं मानार्धमासौ तु दिवसस्याम मागं दिवा पशूना दिव्य तु वर्जयेलियं दिव्यकालस्तथा दिव्यसाधारण दिव्येन शुद्धं पुरुष दिव्येषु सर्वकार्याणि दीयमान करे कृत्वा दीयमानं न गृह्णाति दीयमानं न गृह्णाति दुर्गमध्ये गृहं कुर्यात् दुर्गायाः पाययेचौरान दुर्दष्टास्तु पुनदृष्ट्वा दुर्दृष्टे व्यवहारे तु दु शीलोऽपि द्विज दुष्टैर्दुष्टं भवेल्लेख्य दूतक खटिकाग्राही दूपयेत् सर्वतीर्थानि दूषितो गर्हित साक्षी दृष्टार्था तु स्मृतिः देयं प्रतिश्नुतं यत् देवखातेषु यत्तोयं देवतास्नानपानीय देवपशवश्छाग देवव्राह्मणसानिध्ये देवानुग्रान्समभ्यर्च्य देवासुरमनुष्याणां देवेशेशानयोर्मध्य देश काल च विज्ञाय देशं काल धनं सख्या देशकालवय शक्त्या देशकालवयोद्रव्य देशकालविहीनध देशजातिकुलधर्माः देशश्चैव तथा स्थान देशस्थानुमतेनैव देशस्थिति पूर्वक्रता देशस्थित्यनुमानेन देशाचारविरुद्ध यत् देशाचारानभिशा ये १०९ ३३१ ८५ ३१ २३८ १७१ १८३ २२७ २२६ दक्षिणामु तु दत्तास दण्डोत्कर्षापों दत्तमूल्यस्य पण्यस्य दत्त्वर्ण पाटयेल्लेख्यं शुद्ध दत्त्वर्ण पाटयेल्लेल्यं दत्त्वा भूमिं निवन्धं वा ददतो यद्भवेत् पुण्यं दद्यादपुमा विधवा दद्याद्विषं सोपवास. दन्तवर्मास्थिशृंगा दर्पणस्य यथा बिम्ब दर्शनप्रतिभूर्यन दर्शनप्रतिभूय स्तं दर्शनप्रातिभाव्ये दर्शने प्रत्यये दाने दर्शितं प्रतिकालं यत् दशगुरुवर्ण प्राण दह पावक पाप त्वं दान पालयितुः खर्ग दातु पालयितु खर्ग दानं प्रज्ञापनाभेद दानपालनयोर्मध्ये दानाय वा धनायें वा दानोपस्थान दान्तं कुलीन मध्यस्थ दारपुरपशन रुचा दासचारणमल्लाना दासनेकविकाशुद्ध दासनीभूगृहाराम दासा कर्मकरा शिष्या दासोऽन्यो यधिरः कुष्ठी २२५ १२० १६० १८४ ८. १५७ १४. १२८ २०२ २२६ १२० ४८ ३३ २४३ ११२ ११५ १८५ १९१ ११८ ·प्रथमं परिशिष्टम् ३४३ ८१ ७ २६४ ५ १९१ १२ ५ २६४ १८६ देशाचाराविरुद्ध यत् देशादिक- यस्य राजा देशाद्देशान्तर याति देशाध्यक्षादिना रेख्य देशान्तरगते प्रेते देशान्तरम्य दुर्लेख्ये देवतस्करराजाति देवराजकृतो दोष देवराजभयाद्यस्तु देवराजापघातेन देवराजोपपातेन दोपकारी तु कर्तृत्व दोद्यवाहर्मयुता चौभूमिरापो हृदय द्वारिंशदालानि स्यु द्वादश द्वादशायेम्य द्विक त्रिक चतुष्क च द्विक शत वा गृहीयात् दिगुण हिरण्य त्रिगुण दिजान् विहाय द्विजाना सनिधार द्वित्रिलिपिज्ञ वक्त द्विप्रकारा दिया प्रोक्ता द्वीप्रय पस प्यभियोगश्च २६४ २४८ २१४ १८९ २०४ १२२ १६२ २६८ ८ ७ १८९ १२ १९ २.६ २१० १८ १७६ १ १९ २८ धर्मशास्त्रविरोधे तु धर्मशास्त्रार्यकुशला धर्मशास्त्रार्थशाने धर्मशाने पुरस्कृत्य धर्मश्च व्यवहारथ धर्मव व्यवहारथ धर्मधार्थश्व कीर्तिश्च धर्मस्वार्थस्य धर्माधर्मविवेचन धर्माय येन दत्त धर्मार्थोपप्रह धर्मावाइनपूर्व तु धर्मासनमधिष्ठाय धर्मेण व्यवहारेग धर्मेण व्यवहारेण धर्मेण व्यवहारेण धर्मणोद्धरतो राज्ञ धर्मोपदेश दर्पण धर्मोपदेशफर्ता च धमा विद्धस्त्वधर्मेण धातोर्धात्वन्तर प्राप्ति धात्राक्षराणि सानि धारयेदुत्तरे पायें धार्य मवादिके शास्त्र धार्योऽवरुद्धस्त्वृणिक पूर्ने वदिनि मल्ले च धृतो भावयसे यस्माद् घेनावनडुहि क्षेरे न न वायॊ नृपति साक्षी न कालहरण कार्य न कुध्यसमर्थलोह न केनचित्कृतो यस्तु न क्षेत्रगृइवासाना नगरप्रामदेशेषु नमस्तु प्रतिरुद्ध सन् नमो मुण्ड कपालेन न चेद्धनिकदोषेण न वैकस्मिन्विवादे तु न जातु ब्राह्मण हन्यात् न जातु हीयते लेय न तु पक्षान्तरं गच्छेत् ७. १५५ ។ २३३ घ ५५ १५४ १५९ १५७ १६१ १०९ १२१ १५० २४६ ८४ २२२ घट तु वारयेभिल्स धरमामात्रयेव घटस्योत्तरभागे तु घटेऽभियुक्तस्तु धन वृद्धया गृहीत्वा धनदानासह बुवा धनिकेन वहस्तेन धनी धनेन तेनैव धनु शत परीणाह धरो भुवस्तथा सोम धर्म च व्यवहार च धर्म स्त्रीपुमयो धम एव हतो हन्ति धर्मप्रवाना पुरुषा धर्मशास्त्र पुरस्कृत्य धर्मशास्त्रविचारेण २० ११६ १२२ १५५ १२४ १९० २ २१५ २८ १३२ ९२ १० ·३४६ न्यवहारप्रकाशः १६८ १६४ ९८ १०१ १०३ २८ ३२६ १३४ ४२ ३०७ पश्चिमे मण्डले तिछेत् पश्यतोऽब्रुवतो भूमेः पश्यतोऽब्रुवतो भूमेः पश्यन्नन्यस्य ददतः पादो धर्मस्य कर्तारं पापं पुनासि वै यस्मात् पारयन्तोऽपि ये साक्ष्य पारुष्ये कूटकरणे पारुष्ये साहसे वापि पालाशं धारयेद्दण्ड पापण्डनैगमधेणि पापण्डनैगमादीनि पालदोपविनाशे पिटकं पूरयेत्तस्मिन् पितरस्त्ववलंबन्ते पितर्युपरते पुत्रः पिता पितामहो यस्य पिता भ्राता सुहृदापि पिताऽस्वतन्त्रः पितृमान् श्राता पितुरेव नियोगाद्वा पितृपूर्व नामजाती पितृपैतामहं चैव पितृलब्ध क्रमप्राप्त पितॄणो सूनुभिर्जातः पिया भुक्त तु यद्न्यं पित्र्यमेवाग्रतो देयं पित्र्ये लन्धे क्रयाधाने पिप्पलाजायते हमिः पीडयेद्यो धनी कश्चित् पीडितः खयमायातः २९८ १५५ १२६ २३३ २५६ १६ ។។ १७४ १७८ ८१ १९६ ६१ ४२ २०२ २३८ पूर्वदृष्टेषु चिहेषु पूर्वपक्षयोत्तर पूर्वपक्षार्थसंवद्धं पूर्वपक्षे यथार्थ तु पूर्वपक्षोत्तरावाज्यं पूर्वप्रवृत्तमुत्सनं पूर्वमाक्षारयेद्यस्तु पूर्ववादं परित्यज्य पूर्ववादेऽभिलिखिते पूर्वखामी तु तद्व्यं पूर्वामुखस्तूपविशेत् पूर्वाह्ने तामधिष्ठाय पूर्वाह्ने शीतले देशे पूर्वाह्ने सोपवासस्य पूर्वोत्तरक्रियायुक्त पूर्वोत्तरक्रियायुक्त पूर्वोत्तरे निविष्टे तु पूर्वोत्तरेऽभिलिखिते पूर्वोत्तरेऽभिलिखिते प्रकान्ते पूर्वोत्तरेऽभिलिखिते विचारे पृथक् पृथग्दण्डनीयाः पृष्टोऽपव्ययमानस्तु पौरकार्य हि यो राजा प्रकारो निर्णयस्य प्रकाशं च क्रय प्रकाशं वाकयं प्रकृतादन्यन्मध्यस्थं प्रकान्ते सप्तमं भाग प्रतिग्रहप्रमाणं च प्रतिज्ञा भावयेद्वादी प्रतिज्ञादोपनिर्मुक्तं प्रतिज्ञाभावनाद्वादी प्रतिपत्ती न साक्षित्वं प्रतिपन्न स्त्रिया देयं प्रविपन्नस्य धर्मोऽयं प्रतिभूर्दापितो यतु प्रतिमानपुरुषौ समीकृती प्रतिलामेच्च्या प्रतिलोमप्रसूताना प्रतिलोमप्रसूतेषु प्रतिवादी प्रपद्येत १३१ १०८ २५६ २३२ ८ ३ २३२ ९४ १६५ २४५ २५७ ५८ ८१ २९ २०० १५६ ११९ पुनत्वस्य विचारो पुनेण च कृतं कार्य पुत्रेणापि समं देयं पुनायप्रकार पुराणानुमतौ चान पुराणैर्धर्मवचनैः पुश्या सन्ति लोभायैः पूगणिगगाध्यक्षाः परयेद् धृतलेलाभ्यो नम्बाम्य नहि प्रत्या २ १२३ १२२ २४३ १५६ १८३ २१७ ३३ ४८ १९० ·३४७ २६२ १०७ १६८ ११५ ८ प्रथमं परिशिष्टम् प्रयोगं कुर्वते ये तु प्रयोजनार्थमानीतः १५ प्रविशत्यनियुको १५२ प्रसिद्धमविरुद्ध व १४१ प्रस्खलत्यभियुक्तक्षेत् प्रारदृष्टदोषशैलूप ६. प्राडून्यायकारणोक्को तु प्रामुखं कारिणं कृत्वा प्रामुख प्राञ्जलिर्भूत्वा प्रामुखस्तु ततलिछेत् प्रामुखो निश्चल कार्य १२ प्रामुखोपोषित स्नातं प्रामुखोऽवस्थित साक्षी प्राइविवाकसदस्याना प्राइविवाकस्ततो विप्रो ७१ प्राइविधाकादिहस्ताई प्राणान्तिकविवादेषु २५९ प्राविभाव्य तु यो २५९ प्रातिभाव्य भुक्तबन्धं प्रातिभाव्यं यथादानं प्रातिलोन्यप्रसूताना प्राप्त वा तेन यत्किचित् प्राहमान येन भुक्तं २०२ प्राप्तमेतेषु यत् प्रियपूर्व वच साम प्रीतिदत्त न वर्धेत ६७ प्रोषिते तत्सुत सर्व १९. १५६ १६४ १५४ १८३ १२७ २२ १५८ १३५ २६० २०९ प्रविष्ठाप्यस्तु यदोन प्रतिष्ठिता पुरे प्रामे प्रतिष्ठिताऽप्रतिष्टिता प्रत्यक्ष दापयेद्दिश्यं प्रत्यक्षाच विज्ञेयः प्रत्यक्षपरिभोगातु प्रत्यपिनोऽप्रतो लेख्य प्रत्यर्थिनोऽप्रतो लेख्य प्रत्यर्थिस-यानयन प्रत्यहं गृह्यते यानु प्रत्यहं देशदृष्टैश्च प्रथमं व्यवहारस्य प्रथमा यत्र भिद्यन्ते प्रथमारोहणे बाह्य प्रथमे वा तृतीये का प्रदातन्यं यद् भवति प्रनष्टस्वामिकमधिगम्य प्रनष्टाधिगतं व्यं प्रपद्य कारणं पूर्व प्रपन्नं साधयन्नथ प्रपलायी त्रिपक्षण प्रपितामहेन यदुकं प्रमाण तत्कृतं सर्व प्रमाणं लिखितं भुक्ति प्रमाणं सर्व एवैते प्रमाणसमता यन्त्र प्रमाणसहिताग्रस्तु प्रमाणस्य हि ये दोषा प्रमाणस्य हि ये दोषे प्रमाणहीनबादे तु प्रमाणहेत्वभावे तु प्रमाणानि प्रमाण प्रमाणैनिश्चितो यस्तु प्रमाणैर्हेतुचरित प्रमादानिनो यन प्रमादाद्धनिनो यत्र प्रमीतपितृकाणां प्रयन्नसाध्ये प्रयुक्तमर्थ यथाकथचित् प्रयुक्त शान्तलामे दु प्रयोजकेऽसति धन २२८ ९१ ६० २०८ २२९ २६३ ११९ १५८ फलहेतोरुपायेन फालाहतमपि क्षेत्र य १९. १८९ २१५ २१४ १७९ २०१ बन्ध यथा स्थापित बन्ध यथा स्थापित बलात् कोश हि यो दत्त्वा बलाद्दत्त बलाद्भुत बलावल च लेख्यस्य बलोपाधिविनिर्वृत्तान् बहब स्युर्यदि बहुत्व परिगृह्णीयात् बहुप्रतिज्ञ यत्कार्य बहुमूल्य यत्र नष्ट २४ ૨ २४४ २२९ १३८ २१० ·३४४ व्यपहासकाशः ४५ ૨ ९७१ ३८ १८४ ६३ ४९ २१२ २२७ ११४ २४६ १३७ १३५ १२५ २३२ १०५ ११४ ११४ १७८ २३६ २१८ २१५ १०४ २५६ १२७ नरवदृष्टं छलं राजा न दिव्यैः साक्षिभिर्वापि नदीषु नातिदेयाम नदीसतारकोतार न धुनेद्यः करामंतु न परेण समुदिष्टान न मानेन प्रदातभ्यः नर्तकानामेप एव धर्मः म नर्मयुक्तं वचन न निषेभ्योऽल्पयाधस्तु न परेण समुद्दिष्टान नपान्धवान सइदा नाहाणवधात न ब्राह्मणस्य कोश न मार्यया कृतमण न भुलें य. समाधान न भोक्तव्यो बलादाधिः न भोगं कल्पयेत् त्रीषु न मण्डलमतिकामेत् न मयादित कार्य न मयैतत् कृतं न योषित् पतिपुत्राभ्यां मर केषु च ते शक्त नरशुल्क विधानं न रागेण न लोमेन न राजा वशित्वेन न लोहधिस्पिनाममि नव सप्त पधवा स्यु. न कार्तिमृच्छति म पृथा शपथ कुर्यात् न वृद्धिः प्रीतिदताना न वृद्धिःस्रीधने लामे न घोत्रियप्राजित नष्टस्यान्वेपणार्थ तु नष्ठस्यान्वेषणे काल नष्टा या पालदोग न साक्षी नृपतिः कार्यः नसा समायन न सीणामुपभोगः स्यात् नकी पतितं दद्यात् नकी पति प्रकृत नीभ्यो दासबालेभ्यः मसामीन पदे शत्रुः नादि प्रत्यधिनि वे न हीनपक्षां युवति नाज्ञानेन हि मुच्यन्ते नातथ्येन प्रमाणं तु नातिसविसरों वृद्धि नात्यन्तं पीडनीयाः नाध्यधीनो न वकन्यः नानासमवाये तु नानायुधधरा नानृतवचने दोषः नापराहे न मध्याहे नापृष्टैरनियुक्तर्वा नाप्राप्तव्यवहारैः नामाघाटागर्म संख्या नातों नमतो नोन्मत्तः नार्थसंबन्धिनो नाप्ताः नाशक्ती धनिने दातुं नाष्टिकस्तु प्रकुर्वीत नासमवेताः पृष्टाः प्रयु: नास्तिकत्रासदारामि नास्ति सत्यात्परो धर्मः निक्षेप द्धिशेपं च निक्षेपं दिशेपंच निक्षेपं वृद्धिशेपंच निक्षेपापहारी वृद्धि निक्षिप्तं यस्य यत्किचित् निक्षेपस्यापहर्तारं निक्षेपं निहते यस्तु निक्षेपोपनिधि निक्षेपोपनिधी नित्यं निक्षेपो य. कृतो येन निग्रहानुग्रहं दण्ड निजधर्माविरोधेन नित्यं नैमिति कर्म निमज्योत्प्कवठे यस्तु नियुको बानियुत्तो नियुक्तो व्यवहारेण निरस्त लिसितं यत्तु निरस्ता क्रिया या निरादिश्यनयेत निवेकको भागे निर्णय तु यदा कुर्यात निर्णिकटे म्यवहारे निर्णीते घ्यवहारे निणीते व्यवहारे तु ७४ २३८ १२६ ३. २०८ २४८ २४ १५० २५० १८१ २५२ २५० १७३ ११४ १०४ २३८ २०४ ·व्यवहारप्रकाशा १२८ ११८ १२३ १५९ २ १२३ १५७ १८४ २३१ १५७ १२४ ६३ १११ १६८ १६३ बहूना तु गृहीतानां बहूना संमतो यस्तु बाल आ पोडशाद्वर्षात बालोऽज्ञानादसत्यात् बाह्यविभावयेलिंग चाहौर्विभावयलिंगः ब्रह्मणो ये स्मृता लोकाः ब्रह्मणो ये स्मृता लोकाः ब्रह्महत्यारापाने ब्रह्महायमिति ज्ञेयः ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः ब्राह्मी माहेश्वरी चैव हीति ब्राह्मणं पृच्छेत् नूहीयुक्तश्च म ब्रूयात् भ भक्तो यो यस्य देवस्य भक्षयित्वोपविष्टाना भक्षितं सोदयं दाप्यः भक्षिते यदि सुखच्छो भनं च चारित चैव भयातं पातयेद्यस्तु भद्रोहे यथा नार्याः भर्ना पुत्रेण वा साध भागदण्डौ च गृह्णाति भागदानक्रियाधान भागशुल्कोचितदमे भाण्ड पिण्डव्ययोद्धार भावयेत् साक्षिभिः कार्य भाषानादेयपक्षाध भापापादस्तु तथा भाषाया उत्तरं यावत् भाषोत्तरक्रियांसाध्य भियते मुसवर्णोऽस्य भिक्षकाले तु यरकार्य मिश्क्रमो व्युत्कमार्थः भुतिरेव तु गुवो भुफिलवती शाख्ने भुतित्रिपुरुषी सिध्येत् भुफे खसारतो प्राप्त भुग्यते बन्धक्क्षेत्र १७८ ३०३ २४९ ११७ १७५ १६८ भुज्यमानान् परैरान भूतकालमतिकान्तं भूतच्छलानुसारित्वाद् भूताविष्टा नृपद्विष्टा भूमि दत्त्वा तु यः पत्रं भूमेरभुक्तिलेख्यस्य भूर्धारयति सत्येन भूपावसानं धमाय भेदेनोपेक्षया न्यास भ्रमद्वीचीतरंगाब्य भ्रान्तिः शंका समुद्दिष्टा भ्रातॄणामय दम्पत्योः म मणिमन्त्रीपधिवलात् मणिमुक्तप्रवालाना मणिमुक्ताप्रवालानि मण्डलानि तथा सप्त मण्डले मण्डले देयाः मतिनोंत्सहते यत्र मत्तोन्मत्तााध्यधीनः मत्स्यादाश्च नराः पूर्वे मद्यपत्रीव्यसनिनो मधुक्षीरसमायुक्तं मध्यमें शरमादाय मध्यमेन तु चापेन मनु प्रजापतिः मनुष्यपशुमासास्थि मनुष्यमारणं चौर्य मनुप्यमारणे स्खेये मन्त्रिभिः शास्त्रसामर्थ्यात् मन्यन्ते वै पापकृतो मर्तुकामेन यानाता मर्दितो यदि दग्धः मर्यादाचिहितं क्षेनं मर्यादायाः प्रमेदे च मर्यादायाः प्रमेदे तु मलयद्वेदितं दग्ध महर्षयस्त्रयेन्द्रश्च महापधिकसामुद्र महापराये निर्धमें महापातकयुक्तेषु २४८ १५० १७५ १७३ १७० ३ २६ ३६ २६३ ११४ ११७ ११२ ६ ४८ ६ "१४. २१८ १२७ १८६ ११५ १०३ ·प्रथमं परिशिष्टम् ३४१ १२३ २२० १५० २४४ १५ ३०३ २५१ २.२ १७१ -- V महापापानिशस्तोय महापापोपपापाभ्यो महाशापाभिशापेषु महिपी चेत् सस्यनाश महोक्षोत्सष्टपशव मातापिनोरात्मजस्य मातु पिता पितृव्यथ मातृपिद्विजगुरु मातृष्वसृसताश्चैव माल्यधूपासनोपेता माष वा दापयेद्दण्ड मियो दाय कृतो येन मिथ्याकारणयोऽपि मिथ्याभियोगिनो ये स्यु मिथ्या प्रतिपत्तिश्च मिथ्यतनाभिजानामि मिथ्योत्तौ तु चतुष्पात मिध्य कई कारण च मुक्रवाऽनि मृदितव्रीहि मुद्राशुद्ध कियाशुद्ध मुमूर्धशिशुमीताते मुषित पानित यत्र मूल वा साक्षिणों मूलमर्थ परित्यज्य मूलानयनकालच मूले समाइते मूल्येन तोषयेदैन मृता स्यु, माक्षिणो यत्र मतान्तरोऽथिनि प्रेते मते तु स्वामिनि पुन मृत्पिण्डमभिशस्त च मृत्युमूतै विष स्व हि मुषायुक्त क्रियाहीन मृषावाक्यस्य पापस्य मेखलानमनिष्कास मोहाता यदि वा शाळ्यात य कश्चित्कारयेत् किंचित् य कश्चिद्रयां निष्णात य कश्चिदश्चकस्तेषां ये क्षिप्तो सर्षयत्यात २ परार्थेऽपहरते य पूर्वतरमाधाय य साक्षी नेव निर्दिष्ट य साक्ष्य प्रावित य साध्यन्त छदेन य स्खक साधयेदयं य खामिनाननुज्ञात य स्वामिना नियुक्तरत य एव वेति नृपति यच्च काकपदाकीर्ण यहे सपूज्यते विष्णु यत्कश्चिद्दशवर्षागि यनेनव विरुद्ध तु यत्पुण्यमुद्धते यत्र धर्मो प्रधमण यत्र प्राणिवधो नास्ति यत्रणी धनिकोवापि यत्र विप्रतिपत्ति स्यात् विप्रोन विद्वान् यत्र विप्रो न विद्वान् स्यात रत्रभावित कार्य यत्र सभ्यो जन सर्व यत्र साक्षी दिश गच्छन् यत्र स्यात् सोफ्ध लेख्य यत्र स्यादुमय सर्व यत्र हिंसा समुत्पाद्य मंत्रानिबद्धो वीक्षेत यत्रानेन विधानेन यत्राशेषप्रतिज्ञार्य यत्राहित गृहक्षेत्र यथा नयत्समृपाते यथा पवेषु धान्येषु यथा पक्यु पान्येषु यथा यम- प्रियदेष्यो 'ययाहमेतानभ्यर्य ३५ २१ २५ १३५ १६८ यत्र १३८ २० २१७ ७४ १५४ १७६ १२८ २१७ ३१५ १३८ य यचार्य प्रतिभूर्दद्यात ये चार्थमभियुक्त १५८ ·३५० व्यवहारप्रकाश ८२ १२ १२४ २१८ ९३ १७५ १८२ २४ २४९ १०६ २२० २६५ २२४ १६९ ५३ २५७ २९८ १३० ७४ ९ १३० १३ ३८ ९४ २७६ २७६ २२४ यथा लेख्यविधौ तद्वत् यथा शल्य भिषक् यथास्थाननिवेशेन यथोकेन नयन्तस्तु ययोकेन विधानेन यथोपन्यस्तसाध्यार्थ यदा तत्र वणिक्वचित यदा तु द्विगुणीभूत यदा तु न विभाषेत यदा वैवंविध पक्षः यदा मूलमुपन्यस्य यदा रोगादि यदा शुद्धा क्रिया यदा साक्षी न विद्यत यदा वय न कुर्यात् यदाहर्ता विमुक्त स्यात् यदि कार्यप्रतिस्पर्य यदिदं साधयेत् यदि प्रकर्षितं तत् स्यात् यदि लब्धं भवेत् यदि वा नोपरि लिखेत् यदि ख नैव कुरुते यदि कतरोऽमीषा यदुजवलं चिरकृतं यम्योरनयोर्वेत्य यद्देवा देवहेडर्न यद्बाल कुरुते कार्य यद्भक सोऽभियुक्त स्यात् यद्यदाचर्यते येन यद्यसौ दर्शयेत् तत्र यथास्मि पापकृन्माता यवेकदिवसे सौ यद्येकदेशव्याप्तापि यद्यकशासने प्राम योको मानुषी ब्रूयात् यात व्यवहारेषु यदत्त व्यवहारेषु यदपस्वपदमय्यापि यमर्थभियुजीत यनितो न दहत्यमि यमो वैवखतो देवो ययोनिक्षिप्त आधि यल्लेख्यं प्राडिवाकैर्न दृष्टं यवाः सप्त प्रदातव्या यशो वित्तं फलरस. यश्चापद्वारेण यश्चार्य साधयेतेन यस्तन सहरं सून यस्तु कार्यप्रसिद्धयर्थ यस्तु सर्वस्वमादिश्य यस्तु साधारणं यस्त्वधर्मेण कार्याणि यस्त्वात्मदोषदुष्टत्वात् यस्त्वाधिं कर्म कुर्वाणं यस्त्विन्द्रियनिरोधेन यस्मिन् देशे च यइव्यं यस्मिन् देशे निपीदन्ति यस्मिन् पक्षे द्विधा साध्य यस्मिन् यस्मिन् विवादे तु यस्मिन्यस्मन्विवादे तु यस्मिन्नावेदिते पक्षे यस्य कर्मणि यास्तु स्युः यस्य कर्मणि यास्तु स्यु यस्य दृश्येत सप्ताहात् यस्य देशस्य यो धर्मः यस्य दोषेण यत्किचित् यस्य द्रव्येण यत् पण्यं यस्य नोपहता धुद्धिः यस्य पश्येद्विसप्ताहात् यस्य राज्ञस्तु कुरुते यस्य राज्ञस्तु कुरुते यस्य वाभ्यधिका पीडा यस्य विद्वान् हि वदत यस विस्फोटका न स्युः यस्य वेगैर्विना जीयेत् यस्य स्यादविका पीडा यस्याभियोग कुरुते यस्योचु साक्षिण सत्या या रात्रिमज़निष्ठा यो रात्रिमधिविद्या १३५ १९९ २४२ २५७ २०९ २६८ १२१ ३३ २४९ १८५ ११. १८. १४ २१८ ४४. ७२ १२५ १८४ १७६ ८१ ४० १२८ १२६ " ·प्रयम परिशिष्टम् र २४० १७५ १५८ २२२ २१५ २६८ ११० ३२६ २५१ १७४ २८ ३०४ १८५ २४ ३०८ ८७ १२ १३ १९ १२. याचमानाय दातव्यं पाचमानाय दातव्यं याचितानन्तरं नारी याच्यमान न दद्यात् याच्यमानरनु यो दातु यत्वचौरोऽपि माशा अथिमि कार्या यान्त्यायान्ति जना यावतो बान्धवान् यस्मिन् यावत्सस्य विनश्येत यावदावेदितं किंचित यावन्मात्रा समुदिष्टा युक्तरूप ध्रुवन् सभ्यो युक्तियुफ च यो हन्यान् युक्तिप्वप्यममा ये तु तिष्ठन्ति करणे ये तु सभ्या सभा ये त्वरण्यचरास्तेगा येन कार्यस्य लोमेन येनोपात हि यायं ये व्यपेता स्वकर्मभ्य येषु देशेषु ये देवा. येषु पापेषु दिव्यानि येपी परम्पराप्राप्ता मैर्य रूपायर योगाधमनविक्रीत योगाधमनविकी योगी यियशुरुन्मत्तो यो गृहीत्वा ऋण पूर्व यो दर्शनप्रतिभुवं योन नाता नच पिता यो निक्षेप नार्पयति योऽभियुक्त परेत स्यात् यो मन्येताजिनोऽस्मीति । यस्य प्रतिम् यो यस्य प्रतिभूर्भूत्वा यो यावितकमादाय यो यावरिवीनार्य योऽर्थ धावयितव्य स्यात् यो वा यस्मिन् समाचार यो हस्तयो क्वचिद्दश्य १२६ ३५ रकम्यमसितं कुर्यात् रतैर्गध माल्यै थ रक्षेदा कृतमूल्य रख्यमाणोऽपि यदाधि रयं हरेदयाध्वर्युः रह कृत प्रकाश च रहो दत्ते निधो या रागादिना यदेकेन रागालोमाद्भयादापि राजप्रहगृहीत राजतं कारयेद्धर्म राजन्यासनशयने राजप्रवर्तितान्धर्मान् राजरेख्य स्थानकृतं राजतिर्विदादाना राजा कार्याणि पश्येत राजा कार्याणि संपश्येत् राजा कृत्वा पुरे स्थान राजा किया समाहूय राजा क्रिया समाहुय राजाज्ञा लहिता येन राजा तु धार्मिकान् राजाददीत पहभाग राजानं खामिन विष राजा पुरोहितं कुर्यात् राजा भवत्यनेनास्तु राजा सपुरुष राजिक दैविक कार्य राश खहरासयुक्त राज्ञा परिगृहीतेषु राज्ञा तु स्वयमादिष्ट राज्ञाघमणिको दाप्य राज्ञावलीढं द्रव्य यत् राज्ञा विवर्जितो यख राज्ञो दोहप्रकर्ता च रात्रौ वन्ती गा रानौतु पश्चिमे यामे रुचा खग्रहमानी रूपसख्यादिलामेषु ८६ ३७ २४२ २४३ २०. ૨૪૪ ११२ ८० २४६ २२६ २२९ २०७ १९३ ११३ २४३ १६८ ८ ·३५२ व्यवहारप्रकाशः लोहितं दृश्यते मस्स लौकिकं राजकीयं च ६६ १६४ घ ३१८ १" २० २५८ १८९ ४ १७५ ११५ १२१ १२२ २० ११२ ३२५ २०६ १०८ ले लक्षणे तस्य चिहानि लवणनेहमपु लाभार्थ वणिजा लिखित बलवन्नित्यं लिखितं मुककं वापि लिखित साक्षिणो भुक्तिः लिसितं साक्षिणो भुक्तिः लिखितः स्मारितधव लिखितस्याधुना वश्मि लिखिताद्वी तथा लिखिते साक्षिवादेच लिखितो लेखितो गूढः लिखेजानपदं लेख्य लिखेद्ने पटे वापि लिहिन. अणिपूगाश्च लिगिनः श्रेणिपूगाथ लिजिन प्रशठाना टेम्बकः प्राइविवाश्च लेख गणक शास्त्रं लेखयित्वा तु ये भाषा लेखायित्वा तु वाक्यं टेल्यं तु द्विविधं ये लेख्यं तु साक्षिमत्कार्य लेख्यं प्रिंशत्समातीत रेय दद्यारणे शुद्ध लेख्यं यत्र न विद्योत लेख्यं वा साक्षिणी वापि लेख्यदोषास्तु ये फेचित् लेख्यमालेण्यवत् फेचित् लेख्यस्य पृष्ठेऽभिलिखेत् लेख्यस्य पृष्ठऽभिलिखेत् लेख्यस्योपरि यत्साक्ष्य रेख्येऽकृते च दिव्ये लेण्ये देशान्तरे नटे लेख्ये लेख्यक्रिया प्रोका लोकवेदज्ञधर्मशाः लोकेऽस्मिन् द्विविध पम्य लोभदेषारिक स्यक्ता लोमात्महर दण्डस्तु लोमान्मोहाद् मयाद वकव्येऽथे न तिइन्तं यता दक्षो नृप. वचनं या भिद्यत पणिशिल्पी पणिग्वीथीपरिगतं वशिजः कार्षिकांचैव वणिज कर्षकाणां च वत्सनाभनिभं पीत वधकधिकृत शम्बः वधे च प्रागिनो साक्ष्य वर कूपशताद्वापि पर्च स्थान वहिवयं वर्णक्रमाच्छत द्विनि वर्णवास्यक्रियायुक्तं वर्णिनी हि वयो यत्र वर्णिनां हि वधो यत्र वर्षमासपक्षा वर्षाणि विशति भुका वर्षाणि विशति यस वर्षाण्यष्टौ स भोका वर्षात यह जवा मात्रा वसिष्ठविहिता वृद्धि वस्त्रानहीन. कान्तारे वस्त्राभरणयोथैव वाक्पारध्य तथैवोक्त वाक्पारष्यमेवाच्य च वाक्पारध्यापवादेव वाक्पारष्ये च भूमी वाग्दंडचाय घिग्दण्डो वाग्देवत्यैध चरुभि. वाचिकैयदि सामर्थ्य वातायनाः प्रनायव वादिना यदभिप्रेतं पादिभ्यामभ्यनुज्ञात वादी घेन्मागितं द्रव्य वानप्रस्थादिवित्तस्य वाझवीदात्यमाद्यस्य विशयन्दे दशाई त ७७ ८३ ३२८ १७४ २०५ २४१ १४ ६ २४२ २२६ . २५८ २७ ५४ ·प्रयन परिशिष्टम् १२ १३७ २५८ ३५९ २२७ २५६ १७१ १-१. १८८ २५ १४४ ३२५ ११ २३२ १०१ ११७ विवादे पृच्छति विवाहे मैथुननर्मान् विवाह्यश्रोत्रिय क्तं विशालामुच्छ्रिता शुओ विशोधित ऋये विश्वासार्थ कृत विष वेगक्रमातीत विषमे भूप्रदेशे च विषस्य च विधि विषस्य पलषड्भागात विफे तोये हुताशे च विहाय चरिताचार विहायोपानदुष्णीष विहारे ब्रह्महासाथ विहिताकरणान्नित्य वृद्धि सा कारिका नाम वृश्चितुर्विधा वृक्षपर्वतमारता वृति तत्र प्रकुर्वांत वृपो हि भगवान् वेगो रोमाञ्चमाद्यो वेनस्थानपाकर्म वेतनस्यैव चादानं वेदविद्याविप्रान् वेदा साहास्तु चत्वार वेष्टयीत सितहस्ता २४४ विकृष्यमाणे क्षेत्रे विक्रयायों धनं विक्रियादानसम्बन्धे विकीपीसे परस्य खं विक्रीतमपि विकेयं विक्रीय पण्य मूल्येन विक्रेता दर्शितो यत्र विक्रेता स्वामिने विकेतुर्दर्शनाच्छुद्धि विचित्रिताल स्रग्वी च विमूत्रशङ्का यन स्यात् विण्मूत्रोदकवच विदित्वेतान्यायरसात् विद्यमानेऽपि रोगाते विद्यमानेऽपि लिखिते विद्यया प्रत्यचन्धेन विद्यया प्रोप्तमाध्याप्त विद्वद्रि सह भूमर विद्वेषिणो व्यसनिन विधिदत विष येन विधिश्च शपथस्यापि विनष्टे मूलनाश विनापि साक्षिमिलेख्य विनिश्चिते पूर्वपक्षे विनीतचेषो नृपति विप्रतिपत्तौ साक्षि विप्रत्यये लेल्यदिव्य विप्रो धर्ममस्यादि विभकागतभागोऽय विभागदाने विपणे विभाज्यमविभाज्यं विभिन्नभोगक्षेत्रा विमृश्य कार्य न्याय्यं चेत् विरुद्ध न्यायतो यत्तु विरुद्धश्चाविरुद्धथ विरुद्धश्चाविरुद्धश्च विरुद्धा वर्गिण स्युश्चेद वि नायडव विवादानुगत १ २८ ६ ११ २१७ ८२ ५३ १२८ १६१ ३२७ ३ ८ वैगुण्यादि साम्य ज्यपेति गौरव यत्र व्यय स्वामिनि चापले व्यवहारप्रद पश्येत् व्यवहारप्रकाशे व्यवहारान् दिक्ष व्यवहारान्नृप व्यवहारान् वयं दृष्ट्वा म्यवहाराभिशस्तोऽयं व्यवहाराभिशस्तोऽयं व्याघ्रादिभिर्हतो वापि भ्याधिता सनमा १० १९२ १७१ १२ ·व्यवहारप्रकाशः ५३ १६१ ११० १८६ १२४ श्रुतं च लेखितं चैव श्रुतार्थस्योत्तरं लेख्य श्रुतिस्मृतिविरुद्धं च श्रुतौ दृष्टं यथा कार्य श्रुत्वा पूर्वोत्तरं सभ्यः श्रुत्वा भाषार्थमन्यस्तु श्रुचाभियोग प्रत्यर्थी श्रुत्वा लेख्यगतं त्वर्थ श्रेणिनैगम पण्डि श्रेणिषु श्रेणिपुरुषा. श्रोत्रियाग वचनतः श्रोत्रियास्तापसा वृद्धाः श्वचर्मणि यथा क्षीरें श्वो लेखनं वा लभते २१ १७२ १७० १६९ १७० १६३ १७४ ३०७ १११ ११२ ११२ ५३ २६ १९१ प पइभागकरशुक्लं च पइभागकरशुक्लार्थे पविधस्तस्य तु युधैः पाहुण्यं च प्रयोगव पोडशांगुलं तावदन्तरं पोडशाङ्गुलकं ज्ञेयं २०३ २५ ३१५ शंसंति साक्षिण सर्वे शक्तस्य संनिघावों शहाभियोगस्वध्यं वै शपया अपि देवाना शपयार्थे हिरण्यामी शपथेनैकेन सत्यकर्म शब्दाभिधानतत्वज्ञौ शरप्रक्षेपणस्थानात् शरस्य पतनं ग्राह्य शरान्सपूजयेद् भत्या शरारत्वनायसैहप्रैः शान्त्यर्थ जुहुयादग्नौ शाई हैमवत शस्तं शालीनत्वाद्धया” वा शास्त्रवानतो रक्ष्या शास्त्रेण निन्दिते त्वर्थ शास्त्रं केवलमाश्रित्य शास्त्रवधनतो रक्ष्या शिक्यच्छेदे तुलाभने शिक्यद्वयं समासज्य शिखावृद्धि कामिको च शिखेव वते नित्यं शिरोमानं तु दृश्येत शिरोनभुजभाश्व शुचयो वेदधर्मज्ञाः शिघ्यं क्रोधेन शुद्धः स्याच्छुद्धनिष्ठीवे शुद्धेषु व्यवहारेषु शुल्कं गृहीत्वा शुल्कगुल्माधिकृनौ शून त्स्यन्ति चाकम्य शुङ्गिणो वत्सनाभस्य शेषावेदनृतं यु शोधयेत्पूर्ववादं तु शोधिते लिखिते सम्यक् शौल्किकै स्थानपाले. थावयित्वा तथान्येभ्य. श्रावितो नानुरेणापि श्राव्यमानोऽधिना यत्र १६१ १६३ १६३ २१३ २०५ १७३ १८० ३०९ . संख्यारमिरयोमूला सदिग्धार्थ स्वतंत्रो यः संदिग्धेषु कार्येषु सप्रीत्या भुज्यमानानि संबन्धे भाग आशीतः १०६ १८३ २०६ । सभूय स्वानि कर्माणि २६८ ११७ १२६ १८४ ३२८ ९४ १५९ ११० सवत्सरं चामनस्क सवत्सरेणार्धसिल सविभागकन्यप्राप्त संभाव्य पाययेतस्मात् सस्कृतं येन यत् पण्यं स एप त्वा धारयति स कृतप्रतिभूथैव सचतुध्याच्चतु सुचलनातमाहूय स तमादाय सप्लव सतु सम्मै स्थिरैर्युक्त १६६ २४४ २५९ ११४ १४.

·प्रथमं परिशिष्टम् . २७ ११० १६ १८७ १२१ सभाया पुरत स्थाप्य सभा वा न प्रवेष्टव्या सभासदश्च ये तर सभासदा प्रसिद्ध सभास्थानेषु पूर्वाह्न सभ्याना प्राड्डिवावस्तु सभ्येनावश्यवचव्य सभ्यैरवहित पश्चात् सम मूलमात्र ऋण समक्षदशनात् साक्ष समक्षमसमक्ष वा समत्व साक्षिणा समयस्य नपाकर्म समयै परिगृह्याध समवायन वणिजा समवेतैस्तु यद्दत्त ३१६ १२६ १२३ २२९ १०६ २६३ १६६ १२२ १५९ २६२ २६४ समवेतैश्च यदृष्ट १२७ १२४ १८७ ७८ ७८ सत्प्रतिष्ठः स्मृतो धर्मो सत्य देवा समासेन सत्य देवा समासेन सत्य धनृत संस्था सत्य मिथ्योत्तरं चैव सत्य वाहनशनििण सत्य साक्ष्ये वदन् साक्षी सत्सङ्कारच यो सत्यवारकृत द्रव्य सखमात्मा मनुष्यस्य सत्यमेव पर धाम सत्यस ध शुचिर्दक्ष सत्या न भाषा भवति सत्यानृते च जिज्ञासा सत्येन पूर्यते साक्षी सत्येन माऽभिरक्ष व सत्येन शापयेद्वित्र सयेन शापयेद्विप्र सद्धिरावरित यत्स्यात् सय कृतेषु कार्येषु सद्य कृते सद्योवद सद्यो वैकाहपचाही सनामिभिबाधवैश्व सन्ततिस्तु पशुस्त्रीणी सन्तोऽपि न प्रमाण सन्दिग्धमन्यत् प्रकृतात् सदिग्धलेख्यशुद्धि स्यात् स देहेऽपि च लेख्यस्य सन्ध्योपारित सदा कार्या सभाना द्विगुणो दण्डो सपणश्चद्विवाद स पुनििवध प्रोत सप्त पिपलपत्राणि अक्षतान् सप्त पिप्पलपत्राणि शमी सप्तावस्य पत्राणि सप्ताहाद्वा द्विसप्ताहात् सप्राविवाक सामास सभादोपात्तु यनष्टं सभात साक्षिण सभान्त स्थैर वनव्य सभाप्रपादेवगृह ५४ १८४ २०७ १०३ २१० ११३ ५८ ८७ २४८ ३०८ २६२ २६२ १८६ ८७ समादाय नातद्रुत समाप्तेऽथ ऋणी नाम समामासतदधाह समा मासस्तथा पक्ष समुत्सृजेद्राजमार्गे समुद्धरेत्तैलघृतात् समुद्रयानकुशला समुद्रे तु यदा लेरये समुदे नामुयात. समूहान तु यो धर्म समोऽतिरिक्तो हीन समो न्यूनोऽधिको वाश समौ कृत्वा नवे कुमे सम्भृतेऽथें य आसिद्ध सम्यक्रियापरिज्ञाने सम्यग्विवार्य कार्य तु सम्यविज्ञानसंपन्ने सम्यग्विदाय सद्भाव सर्व भूम्यते हन्ति सोपलाप य कृत्वा सर्वासां देवताना व सर्वेषामधिको राजा सर्वेषामधिनो मुख्या सर्वेषामेव वसो.मार्प ३२ १९५ २४७ १३५ १९० २. २८ १२३ १८१ ९ १५८ २० २६५ १२. १२१ T ·३५६ व्यवहारसकाशा १५२ ८२ १७८ ६४ ८२ ८. सर्वेष्वर्यजावेषु सर्वेष्वर्थविवादेषु सर्वेष्वविवादेषु २७ सर्वेष्वर्य विवादेषु २०१ सर्वेष्वर्थविवादेषु सनताना कृशार्ताना १५. सशनोऽनुत्तरीयो वा सशकस्याव्यसनिनः १७८ ससाक्षिकं गृहे दत्त २४८ सस्यानिवारयेद् गास्तु सस्मृतिमत्साक्षिसाम्यं तु सहसं षद शत चैव १८८ सहितो लोकपालेय १५६ सांनिध्येऽपि पितुः २३२ साक्षिणः साधनं प्रोकं साक्षिण. स्वर्णरजतरत्नगोधान्य १२॥ साक्षिणच स्वहस्तेन साक्षिणवाहूयात १२० साक्षिणोऽथिसमुद्दिष्टान् ११९ साक्षिणस्तु समुद्दिश्य साक्षिणामपि यः साक्ष्य साक्षिणो वामणः साक्षिणो लिखितं मुक्तिः साक्षित्वं प्राविमार्य च २३१ साक्षिदोषाः प्रयोकव्या. ११९ साक्षिदोयोद्भवे दुष्ट साक्षिद्वधे प्रभूतास्तु १३० साक्षिमश्च भवेता साक्षिमप भवेचता २४१ साक्षिलेखककारः ८५ साक्षिलेख्यानुमान च साक्षिवेप्रतिपत्ती साक्षिमयतः सस्त साक्षिसभ्यविकल्पस्ट साशिसभ्यावसमाना पाक्षी दादशमेदस्त साक्षी साक्ष्य न घेत साक्षी साश्य समुरिष्टः १२२ सागमेन भोगेन सागमो पत्र खापन सामान साधयेत् तत्पुनः साध्य साधयेत्साध्यमर्थ सत् साधारणः समस्ताना साधारणी च या भूमिः साध्यं वादस्य मूलं साध्यपालस्तु कर्तव्यो साध्यप्रमाणे द्रव्यं त्र साध्यप्रमाणसंख्या साध्यस्य सत्यवचन साध्यैकांशेऽपि गदिते सापदेशं हरेत् काले सामन्तेष्वय मृत्येषु सामाधुगयसाध्य सामान्योऽयं दानसेतुः सारभूतं पदं मुक्त्वा साहान्यायवाणि साहसस्तेयपारुष्य साहसरतेयपारुष्य साहसेषु च सर्वेषु सितपुष्पस्तु धर्मः स्यात् सिद्धनार्थेन संयोज्यः सिद्धेऽर्थे वादिने दद्यात् सिद्धयते वाचिकोऽप्याधिः सीमातिकमे पणसहस्त्र सीमामेत्तारमुत्तम सीमामध्ये तु जाताना सीमाविवादधर्मध सीमाविवादे निणाते सीमाविवाद निीते सुकृतं यत्त्वया किमत सुतस्य मुतदाराणा सुदीर्घेणापि काठेन मुवर्णकारा वणिजः सुहासन्धिसन्दिष्टः सूक्ष्मो हि भगवान्धमः सेकष्टकमेताच सेतुकेदारमर्यादा सेनुन्त द्विविधो मयः सोरोऽनुष सोपवासः सूर्यप्रहै मौराक्षिक पादान ६२ ३२१ ३२७ ८४ १२५ ३१० ४ १८१ ·प्रथम परिशिष्टम् ३५७ १८४ १८४ ११३ खतन्त्रस्तष तु रही स्वदेशेशी स्थितो यस्त स्वधमस्य यथा स्वभावाद्विकृति गर्छन् खभावेनैव यद् ब्यु ६२ १९८ २ ११८ ७४ ११३ १९७ २.३ १९७ १५७ २७ १२ ८. १४७ २२१ २९५ २५८ ८४ सौवणी राजनी तानी सौवणे राजते ताम्र स्वना स हसिकाश्चण्डा स्तेयसाहसिको स्त्रिया संग्रहण त्रियाप्यसमधे कार्य श्रीकृतान्यप्रमाणानि स्त्रीणां शीलाभियोगेच छीपा साक्ष्य लिय कुर्यु खीनतमतरागार स्त्रीपुधर्मो विभाग घीयालगतानलिपिनशान स्त्रीषु रात्री बहिर्मामात् स्थाणुर्भगश्च भगवान् स्थान गृह गृहस्य च स्थानं वशानुपूर्वीच स्थानत्यागादाजभयान स्थानभ्रष्टात्वकातिस्था स्थानलामानिमित स्थानामेध कालकृत स्थापिताच मर्यादा स्थावरस्यैतदाख्यात स्थावरे विनयापाने स्थावरेषु विवादेषु स्थिरतोये निमजेतु सानोदकेन समिश्रान् स्नेहार बेघालोभतो वा स्नेहादशानतोका स्दलेख नियुशीत स्माते काले क्यिा भूमे स्मृतिशास्त्र तु यरिचित स्मृत्वावरम्यपेठेन स्मृत्याचारख्यपेठेन स्मृलोविरोधे न्यायस्त सोतसापडते क्षेत्र संदर्भ पत्र दियभार खर्यावरिताना प्रोज २०३ स्तमादक बचतेपो स्वयमभ्युपपलोऽपि स्त्रयमुक्तिरनिर्दिष्ट स्वयमुक्तिरनिर्दिष्ट स्वस्पेऽपराधे देवाना स्वरथेनान खहम्तमानपर सातपय तु स्मृन ज्येष्ठे म्यानि कर्माणि कुर्वाणा स्वामिना नातिविध सामिने यो निवेव स्वामी चेतमपूर्णे खामी दामामूल्य खाम्याज्ञया तु यचौर खेच्छया य शिरेत् छ हत प्रनर्ट यो द्रष्य हन्ति जातानमाथि हर्य देशरई वापी हस-वे सरपु हसव्यं निन्यं तु इलाभ्यां समादाय हिरव्याप्यसूत्राणां हिरण्यभूमिनामेभ्य दिएमममियुक हिरण्ये रियाणा पुदित हिरणे द्विगुणीभूत हीनहानि परिक्षण हीन की धारा दीपमानोन सार हेमाम्यम्मुती १०५ १२५ ૫૧ ११ १६५ १५१ २१ . १८९ ४ २१. १३ ·द्वितीयं परिशिष्टम् व्यवहारप्रकाशप्रथमभागोद्धृतग्रन्थकर्तृणां नामकोशः अग्निः--५. देवल:--१३७, २८५ अमिपुराणम्-५. नारदः-३,५,९,१०, १२, २३, २५, २७, २८, उशनाः-२६, ११८, ३०१, २९, ३१, ३७, ३८, ४४, ४५, ५०, ५२, आपस्तम्बः-२८८, ५५, ६०, ६३, ६४, ६९,७०, ७१,७२, कल्पतरकारः-३४,६६, १८२, ७४, ७५, ७७, ८३, ८४,८५, ८८,२०, कात्यायनः-३, ६, ७, ९, १२, १३, १४, १५, ९२, ९५, ९६, ९५, १९, १०११०२, १७, १८, १९, २०, २२, २४, २६, २७, १०४, १०६, १०, ११०, १११, ११२, २९,३०,३२,३३, ३५,३६, ३५,३९,४०, ११४, ११५, ११५, ११०, १२०, १२२, ४१,४२,४३, ४४, ४६, ४५,४९,५०, १२४, १२८, १३०, १३३, १३८ १३९, ५२, ५३, ५६, ५५, ५८,५९, ६१, ६५, १४०, १४३, १४८, १४९, १५०, १५२, ६६,६८,७०,७१,७२, ७४, ७५, ७८, १५३, १५४, १५५, १५६, १५८, १५९, ८३, ८४,८५,८६, ८८, ८५,९०, ९२, १६०, १६२, १६५, १६६,१६५, १६८, १००, १०३, १६९, १७०, १५१, १७२, १३, १७४, १०४, १०६, १०७, १०८, ११२, ११३, १७५, १७६, १७, १७८, १७, १८०, ११४, ११६, ११८, ११९, १२०, १२७, १८२, १८६, १९१, १९३, १९४, १९५, १२९, १३०, १३३, १३४, १३८, १४०, १९८, १९७, २००, २०१, २०३, २०४, १४५, १४६, १४७, १४९, १५०, १५१, २०७,२०८, २१४, २१५, २१७, २१८, १५२, १६१, १६८, १६९, १०, १७२, २१९, २३०, २३१, २३२, २३३, २३४, १५४, १७५, १५१, १००, १८१, १८२, २३५, २३६, २३५, २३०, २४१, २४२, १८७, १९१, १९२, १९५, १९६, २००, २४५, २४७, २४८, २४९, २५३, २५४, २०१, २०२, २०४, २०५, २०७, २११, २५६, २५७, २६१, २६२, २६४, २६८, २१२, २१५, २१८, २१९, २२२, २२०, २६९, २०, २१, २७४, २७५, २७८, २२९, २३०, २३२, २३३, २३४, २३०, २७९, २८०, २८१, २०२, २८३, २८४, २३९, २४०, २४३, २४५, २४६, २४८, २८५, २८६, २८७, २८९, २९०, २७१, २९४, २९५, २९६, २९५, २९८, ३००, २५३, २५५, २५६, २५७, २६४, २६६, २६५, २६८,२७१, २७२, २७३, २७६, ३०२, ३०३, ३०६, ३०७, ३१०, ३१३, २८०, २८३, २८५, ०८६, २८५, २९१, ३१४, ३१५, ३१७, ३१८, ३१९, ३२३, ३२६, ३२८,३३० २९२, २९३, २९५, २९९, ३०७, ३०८, पशिर.-१९ ३११, ३१२, ३१४, ३१५, ३१८, ३२१, पाणिनि-८ ३२३, ३२५, ३२६, ३३५, ३२८, ३२९ पारिजातः-५५, ८२, १४५, १६५ कालिकापुराणम्-१४८, १४९, १६८, १०४, पितामहः २३, २४, २५, ३१, ४१, ५२, ७२, कृयकल्पतरु -१३१,१८१ गोभिल:-२३५, ७३, १४१, १४३, १४४, १४७, १४८, १५०, १५१, १५२, १५३, १५४, १५६, गौतमः-११, ३३, ३५, १०२, १०३, १२५, १५८, १६०,१६१, १६२,१६४, १६५, १३२, १३५, १३५, २१२, २५९, २६०, १६६, १६५, १६८, १६९, १०, १७२, २७३,३०१ १०३, १४, १५, १६, १७, १८, चन्द्रिकाकार:-५५ १५९, ९८०, १८३, १८४,१८५,१९८, दक्षः-२७० -२२९ ·द्वितीय परिशिष्टम् प्रगती-५५,२१५ २१५, २१, २१५, २२२, २२०, ११, पारसी-४, ७, ८, ", 11, ११, ११, १४, ३४१, १४, १४५, २४१, ३४८, २५., १५१, १५२, ३५४, १५५, २५८, २५९, १४,१६,१७,११,११,१४,१६,१८, २९., २७, २९८, ३६९,२७१, २७६, २८२, १८१, २०६, २७, २९०, १९६, ५,५५५६,५८,१.१५.६६.५५, २९५, १०, १०,३०५, ३९१,३१५, २१९, २०, २२२, १३, १२५,२३. १, ५, ७, ८,५०, ११, १४, १५ मीधि -४, १५८, २५९ १.२, ....., १.५ १.६ १.७, महाभारतम्-१,11,100 १.९, ९, १०, ११, ११४, मायपुराणम्-२८३ ११०, ११, १, १२, ११, १५, यम-11, १५, १५, १०८ १९१,१५,१५,१४,१५,१.., ११, १०, १३, १४, १५, १६ पाहाय-, . ३, ५, २२, २३, २६, 100, १0५.१५.१५१,१५१,१५४, २९,३०,४७,४०,५१,५९,६२,६४. १९५,९६,१९७,१५८,९९, २.३, २.३, २०४,३०५, २१०, ११, १४, ५१, ५,१०,११,१.., 1.1,10४, १.१,111, १२५, १२,११,१२४, २१६, २७, २२०, २२१, २२४, २१२, २११, २., १४३, १४१, २४५, २४, १२५, २६,४५,४४, १५६, १५, १६, १९५,१६७, १६९, २४०, २१, २५.,१५१, २५२, २५१, १७१,१६,१७८, १९,१८१, १९३, २५४, २५५, २५५, १५८, २९१, २९१, १९४, १९५, १९५, १९८, २.१, २.६, २१, २१४, २९५, १११, २९०, २६, २.९, २१., २१२, २१५, २१, २२., २००, २७१, ३७६, २७४, २७५, २७६, २२१, २२१, २२४, २१, २२८, २२९, २४८, २०५, २०१, २८५, २८८, २८, २१०, २३१, २३५, २३१, २२८, २३५, २५, २९१, २९५,३०१,३.१,१.६, ३४१, २४२, २४, २४५, २५२, ३५५, १.८५.९,, १२, १६, १७, १५६, २५९, २०, २१, २२, २१३, ३१९, ३२०,१२१, ३१४, ३२५, १२५, २६७, २०१,१५, २५, २८०, २८३, पोपापन:-२८, ११, १२३, २६५ २८४, २०७, २०८, २८५,२९., २२, मप्रसारिश-२५९ २९१, १.१,३.१, ३.३,३.४, ३.६, अपुराणम्-२९८ २०७३.८, ३.१, २,११५, ३५, भविष्यपुराणम्-११ २१७१२२, ३२४, २२६, ३२०, ३२९, मत्स्यपुराणम्-16,२५०, २१, २९४ रामायणम्-८,६१ मम्-८,१,२,१४,१५,११,२०, लक्ष्मीधर-१४ २५, २८, २९, ३२, ३९, ११, १८, १९, लिखित -111, १५, १२३, १३०, १४०, १.२,१४,१५,१८,१.१,"., ११५, २६, २.२,०३, ३२९, ३३. 1", 11, 1५१२०, ११, १२५, १२६, १९८, ११, १२, १३, १५, वशिष्ठ-१५, २१, ७६, ७८, १२७, २०१, १३१, १८, १४५, १६, १८७,१८८, २१.,२१,२१२, २७२ १५१,११५, १७, १०, २०२, २.३, विज्ञानयोगीश्वर-५, २४९ २०५, २.६, २०५, २.९, २१, २१३, विश्तत्रम्-१७