·श्रीमट्टीकाकृत्पादाचार्य(जयतीर्थयति)विरचिता
श्रीमन्यायसुधा
सनाभिः
१) श्रीमद्विद्याधीशतीर्थयतिकृता
वाक्यार्थचन्द्रिका
२) श्रीमत्सत्यव्रततीर्थयतिकृता
सुधाविवृतिः
३) श्रीमद्राघवेन्द्रयतिकृतः
परिमळ:
४) श्रीमद्यदुपत्याचार्यकृता
सुधाटिप्पणी
५) श्रीमच्छीनिवासतीर्थकृतम् टीकाऽधृतसुधाषाक्यार्थविवरणम्
६) श्रीमन्मन्नारीकृष्णाचार्यकृतः
चषकः
इति पट्टिप्पणीभिः समलङ्कृता
तस्याश्वायम्
पठो विभागः
श्रीमन्मध्वाचार्यमुलमहासंस्थानश्रीमदुत्तरादिमठाधीश
श्री १००८ श्रीमत्सत्यप्रमोदतीर्थ श्रीमञ्चरणैः
नैकविद्वद्भिः संशोध्य
श्रीमन्मध्वसिद्धान्ताभिवृद्धिकारिणीसभातः
प्रकाशिता ।
शा. श. १९०५ ई. स. १९८३
उत्तरादिमठ, बसवनगुडी
बेङ्गळूर ५६०००४

·अयममुद्रण
अश्य मन्थस्य सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकायता:
संशोधकविद्धवृन्दा
श्री. पं. पू. रामाचार्य कट्टी
( श्री. श्री. सत्याभिज्ञतीर्थश्रीचरणाना पूर्वाश्रमतनूजाः)
श्री. पं. पू. रंगाचार्य गुत्तल
(श्री. श्री. सत्यप्रमोदतीर्थश्रीचरणानां पूर्वाश्रमतनूजाः )
श्री. पं. पू. हयग्रीवाचार्य गुत्तल
श्री. पं. रंगाचार्य कल्लापूर
श्री. पं. गोपालाचार्य माहुली
श्री. पं. नरसिंहाचार्य बालकोंडा
श्री. पं. कृष्णमूर्ति नंदगुडि
श्री. पं. केशवाचार्य कट्टी
श्री. पं. मध्याचार्य चिंतामणि
श्री. पं. माधवाचार्य कट्टी
श्री, पं. रंगनाथाचार्य हेब्बणी
श्री. पं. भीमसेनाचार्य वरखेडकर
मुद्रका
बरखेडकरोपाहबाळाचार्यतनूजो धनंजयः
सुधामुद्रणमन्दिरम्
उत्तरादिमठीयावारः, बसवनगुडी
बेङ्गळूर ५६०००४

·This book is published
with the financial assistance of
Tirumala Tirupati Devasthanams
Under their scheme
aid to publish religious books

·शालिकानाथाक्त कृतिमा यातायात कार्यधनिराम) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ।। ८०१ ॥ ॥ नेति ॥ विशिष्टज्ञापकाभावः अतीतादावसिद्ध इत्याह ॥ न हीति ।। व्यर्थविशेषणमिति ॥ कृति. साध्यत्वरूपमित्यर्थः । ननु कार्यत्वे इष्टसाधनत्वस्य हेतुत्वस्य लोकसिद्धन्वात् कथं तयोरभेद इति गूढाभिसन्धिः शङ्कते ॥ गम्यगमकयोरिति ॥ तथैव परिहरति ॥ तद्भावस्येति ॥ पूर्ववादी स्वाशय- मुद्धाटयति ॥ तथा सतीति । तथैव सिद्धान्त्यप्याह । नेति ॥ वर्तमानेऽप्यर्थेऽयमर्थ 'इष्टसाधन. मित्यादिज्ञानम् । न त्वर्थे कश्चिदतिशय इत्याह ॥ किं चेति ॥ साधनेच्छाप्रयत्नरूपप्रवृत्तिप्रयोजको यागादाविरसाधनत्यातिरिक्तकृयुद्देश्यत्वस्यो धर्मो नास्त्येव फलस्यैवोद्देश्यत्वेन तत्साधने स्वत एवोद्देश्य. ताया अभावात् । तदुद्देश्य साया उद्देश्यसाधनतापर्यवसायित्वात् यागादाविष्टसाधनत्वेन कृ युद्देश्यत्वानुमान न संभवति मायहेत्वोरभेदेन सन्दिग्धासिद्वेरिति भाव: । एनदेवाभिप्रेत्य कर्मनिर्णयटीकायां केवल. मिच्छाप्रयत्नोपाधी भिद्यते न व्यर्थ कश्चिदतिशयोऽनुभूयत इत्युक्तम् ।। ५० ---- व्यर्थ विशेषणमिति ॥ कृतियायवावन्निन्यविशेषणमित्यर्थः । विवृतमेतत्सर्व निपुणतरं कार्यताज्ञानस्य प्रवर्तकत्वभने तर्कताण्डवे द्वितीयपरिचोदे ।। या० मतान्तरमागकते ॥ न नष्टमाधनतामात्रेति ।। व्यर्थमिति ॥ आवश्यकेनेदानी- मिति विशेषणेनैव भूनादावतिप्रसङ्गभङ्गे सति तन्निवृत्त्यर्थं कृतिसाव्यताविशेषणं व्यर्थमित्यर्थः । न तु प्रवर्तकज्ञानेऽपीदं विशेषणं व्यर्थमित्यर्थः । इदानीमिष्टमाधने चन्द्रमण्डलादावतिप्रसङ्गभङ्गाय कृति- साध्यत्वविशेषणस्यापि प्रवृत्त्यर्थगवश्यकताया अन्यत्रोक्तत्वात् । अत एवास्य वाक्यस्य कृतिसाध्यतैकार्थ. समवेतेष्टसाधनताज्ञानादेव प्रवृत्त्युपपत्तरिति कर्मनिर्णयटीकया कृतिसाध्येष्टसाधनतायाः कार्यतापरपर्याय- स्वादिति विष्तुतत्त्वनिर्णयटीकया च न विरोधः । अत्रापि प्रवर्तकज्ञाने कृतिमाध्यत्वविशेषणस्य चन्द्र- मण्डलादावनतिप्रसङ्गायावश्यकत्वस्यामिप्रेतत्वात् । वैयोक्तेश्च भूनाधतिप्रयङ्गवारणमात्राभिप्रायक- स्वात् । अन्ये तु निर्णयटीकयोः प्रवर्तकज्ञाने कृतिसाध्यत्यविशेषणमावश्यकमित्यभिप्रायः । सुधायास्तु कृतिसाध्यत्वस्य लिङाद्यर्थतायामेव वैयर्थं न प्रवर्तकज्ञानेऽपीत्यभिप्रायः । अत एव लिङाद्यर्थस्त्विष्ट- साधनत्वमेवेति कर्मनिर्णये भगवत्पादीयवचनमित्याहुः । यद्वा इष्टसाधनताशानमेव प्रवर्तकं न कृति. साध्यत्वमपि प्रवर्तकज्ञाने विवक्षित व्यर्थत्वात् । न चैवं तक्षकचूडामण्याहरणादी प्रवृत्तिप्रसङ्गः । तस्क. तिसाध्यताज्ञानदशायां प्रवृत्त्यापादने ६४. .तेः । तदस.ध्यत्वज्ञानदशायां त्वावश्यक्याः कृत्या फलं साधयिष्यामीति कृतिसाध्यत्वाकारिकायाः फलेच्छाया अभावादेवाप्रवृत्तः । न हि साधने कृत्यसाध्य. स्वेन ज्ञाते फले कृतिला यत्वं ज्ञातुं शक्यम् । न च फलस्य कृतिसाश्यत्वाजाने फले तत्कारिकेच्छा. 101 ·.८.०२ । न्यायसुधा (न. १.पा. १.१ साध्यत्व. युक्ता । न च कृतिसाध्यत्वविशिष्टेष्टमाननताज्ञानस्य प्रवर्तकत्याङ्गीकारणव सामञ्जस्ये नोक्तफ़लेच्छाया आवश्यकत्वमिति वाच्यम् । उत्तविशिष्टज्ञाने सत्यप्युक्तालेच्छारहितस्य व्यतनस्याप्रवृत्तः । दृश्यते हि फलं देवानन्यकृलितो वा मम सिध्यस्थितीच्छायामुक्तविशिष्टजाने सत्यप्युक्तफलेच्छाभावेन प्रवृश्यभावः । एवं च यागानेः कृतिसाव्यताजानं फलं कृत्या साधयिष्यामीति कृतिसाध्यत्वप्तकारिका या आवश्यकी. फलेच्छा तद्न्यादनोपक्षीणं न तु प्रवर्तकम् । तथाच कृतिसाव्यत्वज्ञानस्य साक्षात्मवृत्युपयोगनिषेधकोयं प्रन्थः 1 निर्णयटीके तु परम्परया तदुपयोगपरे इति न विरोधः । नन्वेवमपि क्रियायाः कृतिसाध्यत्वज्ञान प्रवृत्त्यमर्थमावश्यकम् । अन्योक्तफलेच्छाया एवासंभवादिति चेत् । सत्यम् । न तु द्विविधप्रत्यय- जन्यम् । क्रियायाः कृतिसाध्यत्वस्य कृत्यन्वयव्यतिरेकगम्यन्त्रन तत्र लिङ्गादिशक्तरकल्पना । न हि यो तेत्या दिशनः स्वगादिकामस्य यागादिः कृतिसाध्य इत्याह । किं विष्टसाधनमिन्येव । नत्र शक्तः प्रवर्ततेऽशक्तस्तु नेत्येवानुभवसिद्धम् । किश्च कृतिसाव्यत्वे सतीष्टलाधनत्यं न लिङ्गाद्यर्थः । साधनत्वयोः प्रतियोगिभेदेन काल भेदेन नाविरोधेऽपि सकृत्प्रयुक्तन लिङ्गादिना वृत्ति विनोपस्थित्यसंभ. वात् । नन्वेवमपि सविषान्नभोजनादौ निपिद्धेऽगम्यागमनादौ च प्रवृत्तिप्रसङ्ग इति चेन्न । विकल्पा- सहत्वात् । तथाहि ! किमगम्यागमनादिजन्ये सुग्वादाचौकट्येन तजन्ये दु:य यस्य द्वेपो, नास्ति तस्य प्रवृत्तिरापाद्यने, यस्य तजन्ये दुःख द्वेषोत्कटयेन तजन्ये सुरेख नेच्छा तम्य वा । नायः रागान्धस्य प्रवृत्तिदर्शनेनेष्टत्वात् । न द्वितीयः तत्रेप्टसाधनत्यम्यैवाभावात् । इष्टसाधनत्यं हीच्छाविषयसाधनत्यम् । तन्कथं तज्जन्ये मुख इच्छाविरहे भवेत् । न चैवमिच्छरज्ञानस्यापि प्रवर्तकत्वापत्तिः । न हि इच्छाविषय- साधनमेतदिति ज्ञानं प्रवर्तकं येनोक्तदोपः । किनाम स्वरूपसती यत्रेच्छा तत्साधनताज्ञानमेव । इद चाचार्याभिप्रतमेव । कथमन्यथा 'कार्य न हि क्रियाव्याप्यं निषिद्धाय समत्वत' इत्यादिना क्रिया- व्याप्ययादेनिषिद्धपाम्येन कार्यमा एवं निकृत्य 'तदिः साधन तथा कार्यमितीरेटसाधनत्वयोः कार्यतारूपत्वमुक्तम्पन्न स्यात् । एतेनेटसाधनताशानं न प्रवर्तकम् । परेप्टसाधनमिति ज्ञानेऽपि प्रवृत्त्य. भावात् । नापि म्बर पाधा नमिति ज्ञानम् । इटसामान्यत्यज्ञानेनेष्टविशेषस्वर्गादिसाधनयागादावप्रवृत्तेः । किन्तु म्वर्गो मेऽस्वित्यादीच्छाप्रकारीभूतम्वर्गादि विशिष्टं प्रति साधनत्वेन ज्ञानम् । एवंच प्रवर्तकज्ञाना- नामननुगम इति निरस्तन् । स्वरूपसदिच्छाविषयसाधनत्वज्ञानत्वेन तेषामनुगमात् । एतेन निषिद्धादौ प्रवृत्तिप्रसङ्गपरिहाराय चिन्तामणिकारेणोक्त बलबदनिष्टाननुबन्धित्वेन वेष्टोत्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिक- दुःखाजनकत्वेन वेष्टोत्पत्त्यनान्तरीयकदुःखाजनकत्वेन वा विशिष्टमेवेष्टसाधनत्वं विधिप्रत्ययगम्यं प्रवर्तकम् । अत्र यद्यप्याद्ये बलवत्त्वमनुगतमेकं नास्तीति द्वितीयेऽप्यक्लेशरूपे रामस्मरणादौ तत्साध्येप्टोत्पत्तिनान्तरीय दुःखमप्रसिद्धमिति शङ्का । तथाऽपि तृतीये न काऽपि शङ्केति । तदपि तुच्छम् । उक्तरीत्या प्रवृत्ता.

·-- शालिकानाथोनकृतिसाव्यतायाः कार्यविनिरासः) । जिज्ञासाधिकरणम् ।। ८०३ • ववश्यापेशितायाः फलेच्छाया एव तत्राभावेन स्वरूपसदिच्छाविषयसाधनत्वज्ञानस्यैवाभावेनाप्रवृत्त्युपपत्ती उक्तविशेषणत्रयस्यानपेक्षितत्वात् । तस्माल्लिकादिना यागादाविष्टसाधनतयाऽवगते यागादिमत्कृतिसाध्यो मत्कृति विनाऽसत्त्वादिति मानान्तरेणात्र कृतिसाध्यतावगमे स्वर्गादिफल कृत्या साधयिष्यामीति फलेच्छायां च सत्या यागादौ प्रवृत्तिभवतीत्यनुभवादनन्यलभ्यमिष्टसाधनत्वमेव विधिप्रत्ययबोध्यं साक्षादेव प्रवर्तकम् । कृतिसाध्यत्वं तु मानान्तरगम्यं तस्य न साक्षात्प्रवर्तकत्वं किं तूक्तफलेच्छाजनकतयान्यथा- सिद्धमिति साधूक्तं कृतिसाध्यताविशेषणस्य व्यर्थत्वादिति । केचित्तु तक्षकचूडामण्याहरणादौ कृत्यसाध्य- ताज्ञान प्रतिबन्धकमिति कृतिसाध्यत्वज्ञान प्रतिबन्धकनिरासोपक्षीणमतो न तत्साक्षात्प्रवृत्तिजनकं किं त्विष्ट- साधनत्वज्ञानमेवेत्यस्य वाक्यम्य भावमाहुः । तचिन्त्यम् । इष्टसाधनताज्ञानम्यापि प्रवृत्तिप्रतिबन्धकत्वेने- प्रसाधनताज्ञानमपि प्रतिबन्धकनिरासोपक्षीणमिति व शक्यत्वात् । 1 - श्री० ---अतिप्रसङ्गपरिहारमाशङ्कते ॥ न तत्रेति ॥ गगकं कार्यतानुमापकम् ! येनातीतादावपि तेन कार्यतावगमापत्तिरित्यर्थः ॥ भूतादीति ॥ अतीतादीत्यर्थः । कृतिसाध्यावविशेषणमपि तत्रास्ती- त्याह ।। न हीति ॥ ततो जातं कृतितो जातम् || व्यर्थमिति । इदानीमिति विशेषणेनैव भूनाद्यति- प्रसनपरिहारस्य जातत्वाकृतिसाध्यन्वविवेषणं व्यर्थमित्यर्थः । । अम्मन्मते इष्टसाधनत्वस्यैव कार्यत्वे चन्द्रमण्डलादावपि प्रवृत्तिप्रसङ्ग इति न वाच्यम् । प्रवर्तकाभावात् । कृतिसाध्यत्वे सति कृत्युद्देश्यत्व, रूपकार्यतायाः प्रवर्तकत्वाङ्गीकारात् । तस्याश्च तत्राभावात् । तथा च लिवाच्यं कार्यत्वमिष्टसाधनत्वं प्रवर्तककार्यत्याद्भिन्नम् । प्रवर्तककार्ययं च ततो भिन्नमित्येवं कार्यद्वय मङ्गीकृतमिति न कश्चिद्दोपः । कार्यता च न काचित्स्यादिष्टसाधनता विनेत्येतदयुक्तमिति शङ्कते || गम्यमगमकयोरिति ॥ कार्यत्वं गम्यम् । इप्टसाधनत्वं गमकम् । तथा च कथं तयोरै क्यमित्यर्थः । तद्भावस्यैवेति ।। गम्यगमकभावस्यैवेत्यर्थः । व्याख्याने बीजमाह ॥ द्विविधमिति ॥ योऽतिशयः कार्यताख्यः ॥ अभिमतसाधनतयेति ॥ इष्ट. साधनत्वेन हेतुनाऽनुमीयेतेत्यर्थः । व्यय विशेपणमिति ॥ आवश्यकेनेदानी मिति विशेषणनेव भूताद्यतिप्रसवारणा. तत्फलककृतिसाध्यत्वविशेषणमनर्थकमिति भावः । प्रवृत्तिहेतुभूतज्ञानं तु कृतिसाध्यत्वावच्छिन्नेष्टसाधनता. विषयकमेव । कर्मनिर्णयटीकायां तस्वनिर्णयटीकायां च तथैव समर्थितत्वात् । कृतिसाध्यत्वस्य लिङाद्यर्थ. तायामेव वैयर्थ्यमिति व्याक गामेकपन्थाः । अन्यातु वैयोक्तेश्च भूतातिप्रसङ्गवारणमात्राभि- प्रायकत्वादिति ॥ 10la ·। न्यायसुधा ॥ अनु०. साधनमिष्टस्य भगवानिष्टदेवता ।। मुख्येष्टं वा सुमनसाम् सु० -- अस्तु वा वाक्यपर्यवसानस्य कारणं कार्यमिष्टमिष्टसाधनं वा; ततः किमित्यत आह ॥ साधनमिति ।। मीमांसाविषयस्य ब्रह्मणो वक्तव्यत्वे किमुच्यते भगवानिति । तत्रोक्तम् ।। इष्टदेवनेति ॥ मीमांसाविषयत्वेनेष्टदेवता ब्रह्मैव भगवा नित्यर्थः । इष्टसाधनमपीष्टं भवति अतो मुख्येत्युक्तम् । निरुपाधिकमित्यर्थः ॥ नन्धि. एस्य सुखादेः साधनं भवतु भगवान्निरुपाधिकेष्टस्तु कथमित्यत आह ॥ सुमनसामिति ।। पुरु- पार्थान्तराभिलापाऽकलुपितमनसामित्यर्थः । यथाप्रकृतमिष्टसाधनमिष्टं चान्य भगवानिति विधानान्न लिङ्गव्यत्यासदोपः । यथा यदिदं दृष्टं स स्थाणुरिति ।। एवं यदिष्टमिष्टसाधनं वा वाक्यपर्यवमानकारणं स भगवानिति । वा० फलवत्साधनेऽपीच्छाया जातन्वेन तद्विषयत्वस्योभयत्र साम्यान्मुख्यग्रहणेन कथं तघ्यावृत्तिरित्यतोऽभिप्रेतार्थमाह || निरुपाधिकमित्यर्थ इति ॥ सुखदु:खाभावेतरस्य भगवतो निरुपा- विकेटल्यमयुक्तमित्याशङ्कते । नन्विति ॥ मुखाद्य भिलापिणां सुखादेनिरुपाधिकेष्टत्वेऽपि तदभिलापदोप. शून्यानां भगवदभिलापिणा भगवतो निरुपाधिकेप्टत्वं युक्तमित्याह । पुरुषार्थति ॥ नन्वत्र भगवतो विशेष्यत्वाद्विशेषणानां च विशेप्यनिघ्नत्यागवानिप्रसाधनो मुख्येष्टश्चति वक्तव्ये साधनमिति मुख्येष्ट. मिति चानुपपन्नमित्यत इष्टेष्टसाधनयोरनुवाद्यत्वेन भगवत्वस्य विधेयत्वेन तस्य विशेप्यत्वाभावन्न लिङ्ग- व्यत्यासदोष इत्याशयेनाह || यथाप्रकृतमिति ॥ इंटेष्टसाधनयोरनुवाद्यत्वेऽपीष्ट इष्टसाधन इत्येवानु- वादसंभव किमित्यन्यथाऽनुवादो विशेष्यान्तराभावेन भगवत एव विशेष्यत्वेनोक्तदोपपरिहारादित्यतो वाक्यपर्यवसानकारण यत्कार्य प्रकृतं तद्विशेषगत्वेन भगवद्विशेषणत्वाभावात्प्रकृतानुसारेण चानुवादाद्युक्तो नपुंसकेनानुवाद इत्याशयेन यथाप्रकृतमिति विशेषणं तदाशयमजानानं प्रति दृष्टान्तपूर्वमाशयं स्पष्ट. यति ॥ यथेति ॥ अत एव वाक्यपर्यवसानकरणं कार्यमिष्टमिष्टसाधनं वेत्यवतारिकादशायामुक्तमन्त्रापि दार्शन्तिके वाक्यपर्यवसानकारणमित्मुक्तमिति द्रष्टव्यम् । सु० न लिङ्गव्यत्यासदोप इति । अन्यथाऽनियतलिङ्गस्य विधेयस्योद्देश्यसमानलिङ्गत्वेन भगवानिष्ट इति पुल्लिङ्गं स्यादिति भावः ॥

·या० ननु भगवानित्यनूयेप्टेटसाधनत्ययोंविधेयत्वे नपुंसकलिङ्गानुपपत्तिः । अनियतलिङ्गस्य विधेयस्योद्देश्यसमानलिङ्गत्वनियमादित्यत आह ॥ इष्टमिष्टसाधनं वाऽनयेति ॥ भगवच्छब्दस्य च नियतलिङ्गत्वान्नोद्देश्यसमानलिङ्गत्वमिति भावः । यद्यपि यौगिकस्य तस्याप्यनियतलिङ्गत्वमेव । भगवा- न्कुबेरो भगवती राजमहिषी भगवद्राजकुलमित्यादिप्रयोगदर्शनात् । तथाऽपि हरौ रूढस्य तस्य नियत- लिङ्गत्यमभिप्रेत्यैतदुक्तमित्यवधेयम् । नन्विष्टटपाधनशब्दयोरनियतलिङ्गत्यादिष्टेष्टसाधन इत्येव फरमान्नो. तमित्यत उक्तम् !| यथाप्रकृतमिति ॥ पूर्व कार्यविशेषणतया नपुंसकलिङ्गनैव तयोः प्रकृतत्वात्तथैवा- नुवाद इति भावः । नियतलिङ्गस्य विधेयस्य नोद्देश्यसमानलिमत्वनियम इत्यत्र दृष्टान्तमाह || यदिद- - मिति ।। श्री० मूले कोन्वपरः प्रिय इत्यत्र प्रिय इष्ट इत्यों द्रष्टव्यः । च० --- भगवच्छब्दस्योद्देश्योपस्थापकतायां विधयवाचकपदयोः क्लीयतानुपपत्तिः प्रसज्यते । अनियतलिङ्गविधेयपदस्योद्देश्यपदसमानलिङ्गकतानियमादिष्टेष्टमायनपदयोग्देश्यपरत्वोपगमे तु परमात्म. वाचकभगवच्छन्दस्य नियतलिङ्गत्वादर्थान्तरे पुलिङ्गन्यसाधारण्येऽपि क्षत्यभावेन विधेयवाचकता पुंसो भगवच्छब्दस्य सङ्गच्छत इत्याह || न लिङ्गव्यत्यासदोष इति ।। नियतलिङ्गस्य विधेयपदस्य नोद्देश्य- पदसमानलिङ्गकतानियम इत्यत्र निदर्शनमाह ॥ यदिदमिति ।। अनु० प्रेयस्तदिति च श्रुतिः । प्राणबुद्धिमनःखात्मदेहापत्यधनादयः ।। यत्संपर्कात्प्रिया आसंस्ततः को न्वपरः प्रियः । इत्यादिवाक्यैः सु०- मुख्येष्टत्वं भगवतोऽस्तीत्यत्र संभावनैवोक्ता कुतः प्रमाणात्तनिश्चय इत्यत आह ॥ प्रेय इति ।। न केवलं संभावना, श्रुतिश्वानास्तीति चशब्दः । प्रेयोऽतिशयेन प्रियम् । अति- शयश्च निरुपाधिकत्वम् । तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो वित्तात्रेयोऽन्यस्माच सर्वस्मादन्तरतरं यदय. मात्मे'त्युदाहृतश्रुतावात्मनो जीवस्य प्रियतमत्वमुख्यत इति प्रतिभाति; ततो विस्पष्टैः पुराणा- दिवाक्यैर्भगवतो मुख्येष्टत्वं प्रतिपत्तव्यमित्याह ।। प्राणेति ॥ प्राणः शारीरो वायुः । बुद्धिर्म- नश्चान्तःकरणवृत्ती । खानीतरेन्द्रियाणि । आत्मा जीवः ।

·n न्यायसुधा ॥ .(अ. १ पा. १. १ - या. सुमनमामित्यनेनव प्रमाणोक्तेः प्रेयस्तदित्यादेवयर्थमित्यतस्तदभिप्रायमाह ॥ मुख्येष्ट स्वमिति ॥ निरुपाधिकप्रियत्यं श्रुत्यारूढं कर्तुं प्रेय:शब्दं तद्नुगुणतया तावद्याख्याति ॥ प्रेय इति।। यद्वा प्रियशब्दाद्विभज्योपपदे ईयसुनि प्रियस्थिरेत्यादिना प्रिय शब्दस्य प्रादेशे प्रेय इति सम्पद्यत इत्याशयेन तदर्थकथनपूर्वकं श्रुति प्रकृते सङ्गमयति ॥ प्रेय इत्यादिना ॥ [ द्विवचनविभज्योपपदे तरबीयमुनौ । द्वयोरेकम्यातिशये विभक्तव्ये चोपपदे मुप्तिङन्तादेतो स्तः । येन पदेन द्वावर्थावुच्येते तद् द्विवचनं तत्कथं करणे ल्युट् । द्वयोरर्थयोर्वचनं द्विवचनम् । कर्मणि पष्ठ्याः समासः। विभक्तव्यं विभज्यम् । द्विवचनं च विभज्यं चेति द्वन्द्वः । तस्योपपदेन कर्मधारयः । तेन व्यर्थवाचके विभजनीयवाचके चोपपदे सतीत्यक्षरार्थः । तच्च विग्रहवाक्य एव युज्यते । वृत्तौ गतार्थत्वान्नावश्यकम् । एवं स्थिते उपपदग्रहणं म्पष्टार्थम् । द्विवचनोपपदोदाहरणमयमनयोरतिशयेन. लघुर्लघुतरो लघीयान् । विभज्यो- पपदोदाहरणमुदीच्या प्राच्येभ्यः पटुतराः पटीयांस इति । प्रियस्थिर फिरोहबहुलगुरुवृद्धतृप्रदीर्घवृन्दा- रकाणां प्रस्थम्फाचेहिगर्वपित्रपदाधिवृन्दाः । प्रियादीनां क्रमात्प्रादयः म्युरिष्ठादि प्रित्यर्थः । । प्राणम्वशब्दयोमुख्यवावाकाशपरत्वे प्रिया आसन्नित्यस्यानुपपत्तेरिच्छादिपरित्यागेन ज्ञानस्यैव विशिष्य ग्रहणानुपपत्त्या बुद्धिशन्देन मनोग्रहणे पुनरुक्तरात्मशब्देन च देहमनोग्रहणस्य च तत एवासभवादीश्वर- ग्रहेणे च यन्मम्पर्कादित्यस्यानुपपत्तेः प्राणादिशब्दान्व्याख्याति ॥ प्राण इत्यादिना ।। प० ॥ स० संभावनैवोक्तेति ॥ सुमनसामित्यनेनेत्यर्थः । पुरुषार्थान्तराभिलाषाऽकलुषितमनसा भगवान्निरूपाधिकष्टो भवितुमर्हतीत्युक्त वादित्यर्थः । संभावनैवेति ।। सुमनसामित्यनेनेति भावः ॥ श्रुताविति ।। वाजसनेयश्रुतौ । मूले इत्यादिवाक्यरित्यस्य 'मुख्येष्ट 'त्यनेनान्वयः । या० --संभावनैवेति ।। मुमनसामित्यनेनेत्यर्थः । तेन पुरुषार्थान्तराभिलापाऽकलुपितमनसां भग- वान्निरुपाधिकेप्टो भवितुमर्हतीत्युक्तत्वादिति भावः ॥ अतिशयेन प्रियमिति ॥ प्रियशब्दाद् द्विवचन- विभज्योपपदे तबीयसुनावित्यतिशयार्थे पुत्रादित्यादिरूपे विभज्ये उपपदे ईयसुन्प्रत्यये प्रियस्थिरेत्या - दिना प्रियशन्दम्य प्रादेशे च सति प्रेय इति रूपमिति भावः । च० --- संभावनैवेति ।। सुमनसामित्यनेनेत्यादिः । औत्कट्यानौत्कठ्याङ्कितकोटिद्वयाव- गाहिनी संभावनेत्यर्थः ॥ अतिशयेन प्रियमिति ।। द्विवचनविभज्योपपदे तरबीयसुनावित्यतिशयार्थे पञ्चम्यन्ते पुत्रपदादिरूपविभज्ये उपपदे प्रियशब्दप्रकृतिकेयसुनि प्रियस्थिरेति प्रियशब्दस्य प्रादेशे प्रेय इति रूपं निप्पद्यत इति भावः ।।

·अनु० आकाशासन्निधियोग्यता यतः'। तस्मिन्नेव समस्तस्यति सु० - किमतो यद्येवमीश्वर इष्ट इंटसाधनीभूतश्चेत्यत आह ।। आकाङ्केति ।। इतिशब्द- स्तस्मादित्यर्थे । 'साएव सर्ववेदार्थ इत्यनेनं संपन्धः ॥ यत्खलु येन जिज्ञासितं यच्च सनिहित यच्च प्रतीतान्वययोग्यं तत्तं प्रति प्रतिपादनीयं शब्देन । 'अजिज्ञासितत्याद्धि नापिपासु प्रति जलाशयोपदेशः क्रियते । सत्यामपि जिज्ञासायाँ दाक्षिणात्यस्य पिपासोरसन्निहितत्वादस्ति गीर्वापातरङ्गिण्यां शीतलं जलंमिति नोपदिश्यते । संतोरपि जिज्ञासासन्निधानयोरयोग्यत्वान्ना- काशपानं विधीयते । तथा च परमेश्वरस्यैटेष्टमांधनस्वात्समस्तस्यापि वेदाधिकारिणोऽस्ति तस्मि- न्नाकाङ्क्षा जिज्ञासा । अस्ति च सन्निधि, सर्वगतत्वात् । योग्यता च बाधकप्रमाणाभावात् । यत एवं तत्स्मात्स एव सर्ववेदार्थो भवितुं युक्तः ।। कार्य जिज्ञासाधाभावं दर्शयितुमेवशब्दः । तच्ची- 'पपादयिष्यते । तेत स एव सर्ववेदार्थ इत्यवधारणामुपपद्यते । वा० उक्त प्रति फलप्रतिपादकत्वमम्य वाक्यस्य दर्शयितुमिति गदै व्या स्टंयाय तत्सम्बन्धं च दर्शयति ।। इतिशब्द' इति ॥ आकाङ्कितत्यादेः सर्ववेदार्थत्वेन व्य विशिष्य दर्शयितुमशक्यतया सामान्यमुग्वम तामाह || यस्खल्विति ॥ अन पदप्रयोज्यजिज्ञासाविषयत्वयोग्यज्ञानजनकतावच्छेदक- रूपवत्वरूपपूर्व पद ननिताकाङ्गापूरकत्वरूपाकाङ्गायाः पदोपस्थित्यमुकुलबक्तृव्यापारे 'निष्फलान्वयबोध- विरोधिव्यवधानाभावरूपाविलम्बितोच्चारितत्वम्पासत्तेश्च कार्येऽपि परेण कथञ्चिदुपपादनीयत्वात्तस्मिन्नेवेति मूलोक्तावधारणानुपपत्तेतदुपपत्तये जिझा सितार्थप्रतिपादकल्वरूपाकाङ्गायाः सन्निहितार्थप्रतिपादकत्यरूपा. सत्तेश्चात्र विवक्षितत्वाद्विरक्त प्रति वाणिज्योपदेशादिन्यावर्तकतया तयोरपि वाक्यप्रामाण्योपयोगितया तयोश्च विप्पावेव भावान्नानुपपत्तिरित्याशयेन ताहशाकाङ्कादेः सामान्यतः प्रमाणवाक्यप्रतिपाद्यत्वेन व्याप्तिमुपपादति ॥ अजिज्ञासितस्यादित्यादिना || एवमाकाशितत्यादयानिमुपपाद्योक्तेष्टसाधनत्यस्या- कङ्कितत्वमत्रि हेतुत्वमासत्तियोग्यताहेत्वोः प्रसिद्ध-बादाप्येऽकथनमित्यभिप्रत्य स्वयं तद्धेतप्रदर्शनपूर्व हेतुहेतुमद्भाब प्रदर्शयति ॥ तथा चेलि । कार्ये जिज्ञासाभावे गामानयेत्यादौ लिडादिव्युत्पत्तिन स्यादित्यतोऽस्मदभिमतकार्ये तस्याः पश्चाद्भावित्वस्य सिद्ध व्युत्पत्त्यनुसारित्वेन गौणतायाः परोक्तकार्य व्युत्पत्यभावस्य च दृष्ट्या ज्ञातपदार्थस्येत्यादिना वक्ष्यमाणत्वात्प्राथमिकजिज्ञासायाः कार्यऽसंभवाभि- प्रायेण वा परोक्तकार्ये सर्वथा जिज्ञासाभावेन वैवकारोपपत्तेन विरोध इत्याशयेनाह ॥ उपपादयिष्यते चेति ॥ अवधारणफलमाह ॥ तेनेति ।।

·८०८ । न्यायसुधा ॥ (म.१ पा. १.१ स०-तचोपपादयिष्यत इति ।। 'वर्तमानमतीतं च भविष्यदिति च क्रमात् । आकाशादियुतं यमादि'त्यत्र 'कार्यकालत्रयासंबद्धत्वस्य परेणाभ्युपगतत्वात् न तत्र जिज्ञासे'त्यादिनोपपादयिष्याम इत्यर्थः । -- ५० -- तम्मादित्यर्थ इति ॥ इतिशब्दस्य हैत्यर्थत्वात् । पूर्वत्र यत इति श्रवणात्तस्मादित्यर्थ इत्युक्तम् ॥ इत्यनेन संबन्ध इति ॥ सोऽयं पुरुष इत्यपि । स एव सर्ववेदार्थ इतिं पूर्वेण संवन्ध इत्यर्थः । तस्यैवाक्षेपसमाध्योरिह प्रस्तुतत्वादिति भावः। आकाङ्गादिमत्त्वमात्रेण कथं सर्ववेदार्थत्वमि. त्यतो व्यक्ति ॥ यत्खलियति ।। विशेषणत्रयस्य क्रमेण कृत्यमाह ।। अजिज्ञासितत्वाद्धीत्यादिना ।। इष्टसाधनत्यादिति ।। इष्टत्यादिएनाधनत्वाञ्चत्यर्थः । अधिकारिभेदेनेति भावः । आकाङ्केत्यनुवादः । जिनामेति व्याख्या ॥ उपपादयिष्यत इति ॥ 'वर्तमानमतीतं चे'त्यादाविति भावः । या ननु वचनमात्रेण कथं जिज्ञासाद्यभावदर्शनमित्यत आह ॥ तचापपादयिष्यत इति । जिज्ञासाद्यमावदर्शनमित्यर्थः । वर्तमानमतीतं चेत्यनुपलमेवेति शेषः ।। च० - तचोपपादयिष्यत इति ॥ कार्ये जिज्ञासाद्यभावदर्शनमित्यर्थः ।। अनु०- इष्टे व्युत्पत्तिरिष्यते ॥ सु०-- ननु तथाऽपि नेश्वरे वेदस्य प्रामाण्यं संभवति । केवलसिद्धार्थ व्युत्पत्य. भावात् । कार्य एवं लोके व्युत्पत्तिदर्शनात् । लोकावगतसामर्थ्यः शब्दो वेदेऽपि बोधक इति न्यायात् । कार्यान्वितत्वेन व्युत्पत्यङ्गीकारे चेश्वरस्याप्राधान्यप्रसङ्गेन स एवेत्यवधारणा. नुपपत्तेः । यद्यपीटत्वमिष्टसाधनत्वं च कार्यत्वम् । तचास्तीधरस्येत्युपपादितम् । तथाऽपि नैतावता व्युत्पत्तिसंभवः । वृद्धचेप्टैकलिङ्गत्वाद्व्युत्पत्तेः । वृद्धचेष्टायाश्च कृतिसाध्यार्थे नियत. त्वात् । न हि चन्द्रादायकृतिसाध्येटमाधने प्रवृत्तिरस्ति । न चेश्वरस्य कृतिसाध्यताऽस्ति येन तत्र प्रवृत्तिं दृष्ट्वा व्युत्पद्यतेत्यत आह ।। इष्ट इति ।। केवलसिद्धमाने व्युत्पत्त्यभावेऽपीष्टे सिद्ध. विशेषे व्युत्पत्तिरिष्यत एव । प्रामाणिकरिति शेपः । वा०. ननूत्तरवाक्ये सिद्धे. व्युत्पत्त्युपपादनमनुपपन्नम् । उक्तरीत्या वेदस्य सिद्धार्थपरत्वच्यु- त्पादने तत्र व्युत्पत्तरपि सिद्धत्वात् । न च लोके कार्य एव व्युत्पत्तेदेऽपि तथात्वमिति वाच्यम् । लोक- ·वेदयोः सत्यपि वर्णाभेदे केनचित्स्वरच्छान्दसवर्णागमलोपविकारविपर्ययाध्यायानध्यायादिधर्मभेदेन जराराजपदयोरिव क्रमभेदेन व्यपदेशभेदात्म्पष्टभेदसुम्यूपादिशब्दमाहचर्याच लोकवेढयोः पदानामन्य- त्यादुत्ताना वै देवगवा वहन्तीति दर्शनाच्चान्यत्वमिति लोके कार्य व्युत्पत्तावपि वेदस्य सिद्धे व्युत्पत्तिसंभवात्कार्य एव व्युत्पत्तावपि कार्यान्विततया सिद्धे प्रामाण्यसंभवाच्च । इष्टेटसाधनतातिरिक्त- कार्याभावस्याधुनैव व्युत्पादितत्वाञ्च । तस्मान्नोत्तरभाप्यं सङ्गतमित्यतस्तत्सङ्गमयति ॥ नन्विति ।। यत्रार्थप्रतीत्यौपथिकधर्मभेदो यथा पूर्वपदप्रकृतिम्बाचे बहुव्रीह्यर्थत्वमन्तोदात्तस्ये स्वार्थवृत्तिन्वं स्मृतितो ब्रह्मब्राह्मणादिषु न्यूनातिरिक्तवशाजराराजादिषु क्रमान्यत्यादर्थान्यत्वावमायः तत्र पदभेदोऽभ्युपगम्यत एव । नैवं लोकवेदयोरापयिकधर्मभेदोऽस्ति । अनियतस्वराणां नियतम्वराणां चार्थान्यत्वस्य स्मृतितो लोकतो वाऽनवगमात् । एवं देवासः त्मनेत्यादिषु लौकिकेभ्यो न्यूनतिरेककृतस्वझापभेदे सत्यपि तद्रूपस्यार्थान्तरानवगमाकिञ्चिद्रूपभेदेऽपि लौकिकप्रत्यभिज्ञानात्सत्यपि कंपाश्चिद्भदे सर्वेषां भेदस्याप्रामाणि- कत्वात्पदैवये च तदर्थावगमादुत्तानादिवचनस्य देवगवीरन्द्योत्तानवहनादिविधानपरत्वालोकवेदयोः पद- पदार्थानामैक्यस्य प्रयोगवचनामावादकन्यमविभागादित्यधिकरणे सिद्धबालोक कार्यपरत्वे वेदेऽपि तत्परत्वमपरिहार्यमित्याशयेन तत्सूत्रवार्तिकमुदाहरति ॥ लोकेति ॥ सिद्ध व्युत्पत्त्यभावे चोदिते किमसङ्गतमुच्यते इष्ट इतीत्यतः सिद्धविशेषाभिप्रायेणोपात्तेष्टपदतात्पर्यमाह || केवलेति ।। स० --- केवलसिद्धार्थ इति ।। अकृतिसाध्येप्टमाधन इत्यर्थः । कार्य एवेति ॥ कृतिसाध्येष्ट. साधन एवेत्यर्थः । कार्य एव व्युत्पत्तिदर्शनादित्यस्य पराभिप्रेतमर्थमज्ञात्वोक्तरीत्येष्टसाधनस्वरूपकार्यत्वस्य सत्वेन तत्र व्युप्तत्तिरिति भावेन शङ्कते ॥ यद्यपीति । तथापीति ॥ तथा च न तावन्मात्रं कार्यत्व. मित्यर्थः ।। प०---द्वितीयमपि बाधकमाशङ्कय निराह ॥ नन्वित्यादिना । लोके व्युत्पत्तिदर्शनादिति ।। तत्प्रकारश्च कार्यताचेत्येतदवतारिकायामेव अपश्चित इति भावः ॥ चेऐति ॥ देहस्पन्दादिरूप. प्रधत्तिः ॥ या० लोकावगतसामर्थ्य इति ।। प्रथमाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम् । वैदिको पद- पदार्थों लौकिकाभ्यां पदपदार्थाभ्यामन्यौ उत नेति संशयेऽन्यावेव । कुतः रूपभेदात् । पदे तावद्रूप- भेदो दृश्यते । आत्मशब्द आकारादित्वेन लोके नियतः वेदे, तु कचिदाकाररहितः पठ्यते । प्रयतन्तु 102 ·॥ न्यायसुधा म.१ पा.१०.१ .. नेति । ब्राममा इति लोके येदे कन्यथा पठचते ब्रासमासः पितर इति । अर्थभेदोऽपि स्फुटः । [वै देवगका वहन्तीति श्रयते । मनुष्यनावम्त्वाश्चो वहन्ति । वेदे कनस्पतिर्हिरण्यवर्णः । च श्रूयते देवेभ्यो कास्पते हावि हिरण्यकर्मः प्रति कस्तेऽर्थमिति । तस्मा लोकवेदयोः पदपदार्था- केति पूर्वपक्ष च सति सिद्धान्तितम् । ५ एन लौकिकाः पदपदार्शस्त एव वैदिकाः । तथा हि । वन्नित्यास्तेय यथा प्रयोक्तृपुरुषभेदेऽयकैकपुरुषस्य बहुकृत्व उच्चारणभेदेऽपि त एयामी वर्णा इति जानाक्यं तथा यानि लोके गवामयादिपदानि तान्येव वेदेश्यीयमानानीत्यबाधितप्रत्यभिज्ञया चमभ्युपेयम् । मना देवास इत्यादिपदभेदस्तु क्वाचित्कः । नैताक्ता बहुतरप्रत्यभिज्ञागतं पदैवयम- नक्यम् । अन्यथा सोऽयं देवदत्त इत्यादिप्रत्यभिज्ञातं देवदत्तकामपि देशादिभेदमात्रेमापोचत । न चाक्यमश्वभावि । अन्यथा येदे पृथव्युत्पत्यभावेनाबोधकत्यं प्रसज्येत । यूपायहनादि- मा तदर्थानां कालौकिकत्येऽपि प्रसिद्धपदसमभिव्याहाशत् व्युत्पत्तिः सिध्यति । उत्तानवहनादिक दः । अस्तु क तक्ष कहनम् । तक्षाऽप्युत्तानादिशनातदर्थाश्च लोकसिद्धा एव । तलाच एवं काः फरपदार्भस्त एवं वैदिका इति । एतदभिप्रायकं वार्तिकम् । 'लोकावगतसामर्थ्यः शब्दो | शेयक' इति । अत एवाह || नियमादिति ॥ एतदधिकरणन्यायादित्यर्थः । सिद्धमात्र इत्यत्र दः कारावार्थः । श्री० ---सामर्थम् सचकत्वम् । ननु केवलसिद्ध व्युत्पत्यभावेऽपि कार्यान्विते व्युत्पत्तिरङ्गी- इति चेत्तत्राह || कार्यान्क्तित्वेनेति ॥ प्रधानं यत्तदन्वितन्युम्पत्तिरित्यङ्गीकार्य । तथाच कार्या- व्युत्पत्तिरित्यङ्गीकारे कार्यम्यैव प्राधान्यं प्राप्त नवरस्येत्यर्थः ।। ॥ - च०-लोकामतामय इति ॥ प्रमामलक्षणे स्मृतिचरमे । प्रयोगचोदनाभावादकत्वमिति देति दसमाधिकरमे । वाचकप्रसङ्गाद्वाच्यविशेोत्र चिन्त्यत इति प्रासङ्गिकी सङ्गतिः । भ्यः सम्देभ्योभ्यश्च कैदिकाः शन्दा अर्थाश्च भिन्ना उस त एकेसि सन्देहे एते लौकिका वैदिका इति व्यपदेशभेदात् छात्रमा सः पितरः सौम्घास इति ब्राह्मणा: सौम्या इति लौकि- हरभेदादुत्तानावदेवमया वहन्तीति देवगवानामुत्तानकाहियोक्ल्याऽधोयाहिलौकिकदलीयर्वेभ्यो कत्वस्य स्फुटत्यादन्य एवेति पूर्यपक्ष प्राप्त वर्मानामैक्यप्रत्यभिज्ञानात्तदात्मकपदानामध्येक्येनेव लोक. पदैक्या देव चाक्यम् । व्यपदेश भेदस्वप्रयोजकः अर्थभेदोपाधिकभेदस्येव शब्दभेदकल्पकत्वेनात्र मात् । काचिकत्र्यपदेशादिनेमात्रेण बहुस्थलेयु प्रत्यभिज्ञावमतसम्दैवयवाचायोगात् ।

·सिद्धार्थ व्युत्पतिसंभवः) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ ८११ इत्यादेस्तु यज्ञद्रव्यार्थत्वेन देवसंबन्धिनो ये मनुष्याणां गावस्तस्तुत्यर्थत्वेन नार्थभेदोपीति सिद्धान्तितम् । सूत्रार्थस्तु व्रीहिभिर्यजेतेत्यादिप्रयोगचोदनानां भावात्तासां च शब्दार्थंक्यपक्ष एवार्थप्रत्यायकतोपपत्तर- कत्वमिति शब्दकत्वस्याप्युपलक्षणमेतदिति । एतत्सूत्रीयमेव लोकावगतेति वार्तिफमुदाजहारेत्यबसेयम् । सिद्धमात्र सिद्धसामान्ये ॥ अनु० --- अत्यपूपास्तव भ्रातत्यादाबावापतोऽपि च ।। उद्वापाद्वर्तमानत्यादाकासादिवलादपि ।। पालो व्युत्पत्तिमप्येति सु० ---- तत्कथमित्यत आह ।। अत्तीति । इत्यादी वाक्ये प्रयुक्ते सति व्युत्पत्तिमेतीति संबन्धः । अपिशब्दचशब्दाबावापोद्वापयोरितरेतरयोगे वर्तते । आदिग्रहणेनाङ्गुलिप्रसारण- भूविक्षेपच्छोटिकाबादनादिकमुच्यते । अयमर्थः । छोटिकावादनादिनाऽव्युत्पन्नमभिमुखी. कृत्यापूपानदन्तं तद्भातरमशुलीप्रमारणादिना प्रदर्य देवदत्त तब भ्राताऽयमपूपानत्तीति वाक्ये प्रयुक्तऽपूपादिपदार्थानां वर्तमानत्वेन प्रतिसंवन्धिना प्रत्यक्षत्योपपत्तः । इष्टत्वेनाकांक्षाया जिज्ञासायाः संभवात् । पदसमुदायस्यार्थसमुदाये तावत्मामान्यतः शक्तिमवधार्य पुनस्तव भ्राता पयः पिबतीति प्रयोगान्तरे यदर्थप्रक्षेप यच्छब्दप्रक्षेपो यदर्थोद्धारे च यच्छब्दोद्धारः स तस्य वाचक इति विशेषतोऽप्यवधारयतीति किमनुपपन्नम् । तथेयं तव माताऽयं तव पितेत्यादिवाक्ये प्रयुक्तऽपि पूर्ववद्व्युत्पत्तिः संभवति । किञ्च देवदत्त पुत्रस्ते जात इति वाक्यश्रवणसमनन्तरं विकसितवदनं देवदत्तम- वलोक्य पार्श्वस्थो व्युत्पित्सुस्तेन लिङ्गन दवदत्तस्य हर्पोदयमनुमाय तम्य चात्मदृष्टान्तेन प्रिया- र्थज्ञानं हेतुमवगम्य तस्य च शब्दश्रवणे सत्येव भावाच्छब्दस्य सामान्यतस्तत्र शक्तिं विदित्वा प्रियार्थ स्वदृष्टं पुत्रजन्म परित्यज्यान्यस्य कल्पनायोगात्तदेवेति ज्ञात्वा पुनरावापोद्धाराभ्यां विशेषतोऽप्यवगच्छति । यदत्रोक्तमतीतानागतवर्तमानानामनेकेषां प्रियाणां संभवाद्विशेषायधारणानुपपत्तिरिति तदयुक्तम् । सन्निहितस्वदृष्टपरित्यागेनान्यकल्पनानुपपत्तेरुक्तत्वात् । तत्रैव प्रियासुखप्रसवादीनां संभवेऽपि प्रयोगान्तरेष्वावापोद्धाराभ्यां विशेषावधारणं युज्यते । अन्यथा मामानयेति प्रयुक्तो दण्डादिकमप्याददानो दृश्यत इति कथं तवापि विशेषावधारणम् । lula ·॥ न्यायसुधा ॥ यदुक्तं यावती सिद्धार्थपरादपि वाक्याव्युत्पत्तिः सा सर्वा नन्तरभावित्वात्कार्यव्युत्पत्तिरेवेति । तन्निरासायोक्तं बालोऽपीति ।। मधूनि मधुकरः पिबतीत्यादिवाक्ये व्युत्पन्नेतरपदार्थो ज्ञातविभक्त्यर्थश्च कार्थो यं मधुपानकतीरं पश्यति तं मधुकरशब्दार्थ जानाति, तथा पि द्व्युत्पद्यते, तथा सानादिमान्गौरिति वाक्याध्याप्तिमवधार्य साना वाच्यतामनुमिनोतीत्येवमादिरानन्तरिकी व्युत्पत्तिः, तथापि व्यु विधया संभवत्येव ।। किश्चास्या व्युत्पत्तेरनन्तरभावित्वेऽपि कार्यव्युत्पर दिपदानामुक्तरीत्या योग्यान्वितम्वार्थ एव व्युत्पत्युपपत्तेरिति । वा०-- इत्यादिवाक्यस्य व्युत्पत्त्यनधिकरणत्वेऽपि तत्प्रयोगस्य व्युत्पत्ति पदाध्याहारं सतिसप्तमीत्वं च प्रदर्शयन्नेव व्यवहितत्वादन्वयं च दर्श परम्परनिरपेक्षपदार्थानामेकस्मिन्प्रतिसंवन्धिन्यन्वये हि समुच्चयः । न चात्राव यो थुत्पत्तिप्रयोजकत्वमपि तु सापेक्षयोरेवेति समुच्चयासंभवादितरेतरयोगोऽत्र पेक्षाणामवयवभेदानामपगमेन समुच्चयरूपतामापन्नानामेकस्मिन्नर्थेऽन्वये भवति मिदं कार्यमिति । न ह्येकापाये तद्भवति । उद्भतावयवभेदत्वाच्च द्विवचनादि चशब्दयोः समुच्चयार्थवानुपपत्तावपी रेतरयोगार्थत्वोपपतिरित्याशयेनाह ।। आकाङ्क्षादीत्यत्रादिपदेन योग्यतासत्योहणे तयोः शब्दबोधोपयोगित्वेन प्रसञ्जिताकाडापूरकत्वरूपाकापायाश्चान्वयबोधोपयोगित्वेऽपि जिज्ञासाया अग्रहणाद्व्युत्पत्त्युपयोगिनस्तत्वनिर्णये स्वशब्देनोपात्तस्याङ्गुलिप्रस युक्तमित्याशयेनादि पदसङ्ग्राह्यं दर्शयति ॥ आदीति ॥ यद्वा वर्तमानत्वोक्त तस्या ......... .

·सिद्धार्थ व्युत्पत्तिसंभवः) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ प्रयोगान्तरमप्यादिपदसङ्ग्रहीतमित्याशयेनाह ॥ किञ्चति ।। अपिशल तत्सूचितेन सिद्धे व्युत्पत्तेः प्राथमिकत्वेन व्यावर्त्य दर्शयति ॥ यदुक्ता प्राथमिकत्वमिति विशेषोक्त्याऽन्यत्र कार्यव्युत्पत्तेरपि प्राथमिकत्वमनुमत क्वचित्सिद्धे, व्युत्पत्तेः प्राथमिकत्वसिद्ध्या कार्यव्युत्पत्तित्वमेव सर्पस्या तदुदाहरणं दर्शयति ॥ यद्यपीति ॥ अङ्गीकृत्य चेदमुदितम् । प्राथमिकत्वं सिद्ध व्युत्पत्तरेव प्राथमिकत्वं भाप्ये इत्यादीत्युदाहरणप्रदर्श कल्प्यमित्याशयेनाह । किञ्चति ॥ वम स० इतरेतरसमुच्चये वर्तत इति ॥ यत्र परम्परापेक्ष यथा देवदत्तयज्ञदत्ताभ्यां कृतमित्यादाविति भावः । यद्यपीह प्रभिन्न शब्दो यद्यपि तथापीत्यर्थतया योजित इति द्रष्टव्यम् । वस्तुतस्तु यद्यपीत्यादिकं तु तत्सूचितमिति ज्ञेयम् ॥ अत्र प्रभिन्नेत्यादिना प्रत्यो तथा सानादीत्यनेनानुमानेन च क्रमादानन्तरिकी व्युत्पत्तिर्दर्शितति मेन स्त्यनन्तरभाविनी ॥ बालस्याप्युक्तविधयेति ॥ उक्तविधया प्रथममपि प०. छोटिकाबादनेति ॥ अलीद्वयाग्रमेलनेन क्रियमाण पदार्थ व्यनक्ति ।। तथेयन्तवेत्यादिना ॥ तथेति मूलपदानुकारित्वाचे 'वा ल्यपी'त्युक्तः अवगम्येति साधु ।। यदत्रोक्तमिति ॥ प्राभाकरैः स्वत्र पूर्ववाक्य इति भावः ।। प्रियासुखति ।। प्रियायाः मुखप्रसवेत्यर्थः ।। ज्ञेयम् । न तु पूर्वपक्ष्यनुवादप्रस्ताव इति भ्रमितव्यम् । अप्येतीत्यत्रम ·८१४ ॥ न्यायसुधा ॥ या० यद्यपीह प्रमिन्नत्यादि ॥ अनेन बालोऽपीत्यपिशब्दो योजित इति द्रष्टव्यम् । अत्र प्रभिन्नत्यादिना प्रत्यक्षण तथा पिक इत्यनेनागर नुमानेन च क्रमादानन्तरिकी व्युत्पत्तिदर्शितेति ज्ञेयम् । आनन्तिरिकी का बालस्यापीति ॥ प्रथममपीति शेषः । श्री०- संभवादिति ॥ तथा चान्यस्य कल्पनायोगादित्ययुक्तमिति धारणेति ॥ पुत्रजन्मरूपविशेषावधारणेत्यर्थः ॥ प्रयोगान्तरेष्विति ॥ यद्य यासुखप्रसवादीनामपि हेतुत्वं संभवतीति न पुत्रजन्मन एव निमित्तत्वं कल्पयि यदा तव प्रिया सुखन प्रसूतेति प्रयोगान्तरे प्रियादिपदानामावापः पुत्रादिपदान सुखप्रसवादीनां हेतुत्वमवगच्छति नान्यदा । अतः पुत्रस्ते जात इति वाक्य पुत्रजन्मैव निमित्तमिति विशेषावधारणं युक्तमित्यर्थः । प्रयुक्तः प्रयो जकवृद्धोद मानयनादिरूपकार्यपरत्वावधारणम् । तथाच सन्निहितगवानयनं विनाऽन्यस्य कर वधारणमिति वक्तव्यम् । तन्ममापि सममिति भावः ।। बालोऽपीतीति ॥ त व्युत्पत्तिरेव बालस्य प्राथमिकीत्याशयः ॥ आनन्तरिकी व्युत्पत्तिरिति ।। कार्यव्युत्यत्त्यधीना कार्यान्वितसिद्धव्युत्पत्तिः । पश्चाद्भभवति बालस्य प्रथममिल अत्यपूपास्तव भ्रातेत्यादिना व्युत्पादितेत्यर्थः ॥ उक्तविधयेति ॥ छोटिका त्यर्थः । किं चास्या व्युत्पत्तेः कार्यव्युत्पत्यधीनत्वमेव नास्तीत्याह । किञ्चति धीनत्वाभावे कमलादिपदानां कार्यान्विते व्युत्पत्यभावप्रसन्नबोधकत्वं स्यादित्य पदानामिति ।। योग्यान्वितस्वार्थ एवेति ॥ सामान्यतो योग्येतरान्विते पदान्तरसमभिव्याहारेण विशेषान्विते व्युत्पत्त्युपपत्तरित्यर्थः ।

·वृद्धव्यापारात् व्युत्पत्तिः इति मतस्य निरास:) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ प्रवृत्तिलिङ्गेन तस्य प्रवर्तकबोधमनुमाय तस्य स्वात्मदृष्टान्तेन कार्य शब्दानन्तरभावित्वेन शब्दजत्वं ज्ञात्वा पुनरावापोद्धाराभ्यां लिङादे मन्येषां शब्दानां तदन्वितस्वार्थवाचित्वमवगच्छतीति यदुक्तं तन्नेत्यर्थ वा० नानयेत्याद्युत्तरग्रन्थेनापि स्वपक्षव्युत्पादनं क्रियत इति भ्रानि माह || एवमिति ॥ यद्वाऽस्मदुदाहृतादत्त्यपूपांस्तव भ्रातेत्यादेरेव सिद्धे व्यु वाक्यतः सिद्धे व्युत्पत्तिरित्यर्थप्रतिपादकत्वमुत्तरवाक्यस्य भाति । तदयुक्तम् रुत्तरव्युत्पादनानानुगुण्याच्चत्यतरतदभिप्रायं दर्शयति ॥ एवमिति ॥ गामान परेण व्युत्पत्तिसाधकत्वानभ्युपगमादसंभवाच्च पराभिमततद्वावयमूलकमध्यमवृद्धा सा च पुनदृष्टयैव शब्दश्रुदित्युत्तरवाक्ये पराभिमतप्रक्रियैकदेशोत्कीर्तनेन इत्याशयेन पराभिमतव्युत्पत्तिप्रकारं दर्शयति । देवदत्तेति ।। प०- पूर्वपक्षदशायामुक्तं सर्व संग्रहेणानुवदति देवदत्तेत्यादिना चेत्येतदवतारिकायाम् । श्री० उत्तमवृद्धः प्रयोजकवृद्धः । मध्यमवृद्धः प्रयोज्यवृद्धः अनु० आनीयमानदृष्टयैव व्युत्पत्तेः संभवे सति । एण्यदानयनायायं कुत एव प्रतीक्षते ।। सु०- कुत इति चेत्कल्पकाभावात् । तथा हि। प्रौढमतीन प्रक्रियया बालो व्युत्पद्यत इति किं सिद्धार्थे व्युत्पत्त्यनुपपच्या कल्प्यत ·Mon. " न्यायसुधा ॥ मेवादिदर्शनेनैवोक्तरीत्या व्युत्पत्तिलघीयसी; वर्तमानत्वेन मावात् , तावत्पर्यन्तं शब्दानुसन्धानप्रयासाभावाच । देवदत्त गामा यनादौ व्युत्पत्तिस्तु गरीयसी, वाक्यश्रवणानन्तरं तावत्तदनुसन्ध च प्रयाससाध्यत्वात् । तत्र गवादिशब्दव्युत्पत्त्यर्थ लघीयांसमुपाया दिकं गरीयांसमुपायं व्युत्पित्सुरनुतिष्ठतीति कल्पना निर्मूलैवेति । वा० नन्बानीयमानदृष्टञ्चैवेत्यनेन परोक्ते व्युत्पत्तिप्रकारे की ज्ञायत इत्यतः कल्पकाभावोऽनेनोच्यते । एतादृशव्युत्पत्तिप्रकारकल्पकं हि व्युपित्सोरेतादृशप्रकारादरणं स्वेच्छयैवेति तदिच्छा वा संभाविता नान्या सतीत्यनुवादमुखेन सूचितेन सिद्धे व्युत्पत्तिसंभवहेतुनाऽऽद्यपक्षनिवृत्तिः सर रित्याशयेनोत्तरमूलं प्रश्नपूर्व तलब्धहेतुकथनतदुपपादनादिपूर्ववमवतारयति ॥ ननु भवदुक्तप्रकारानादरेण व्युस्थित्सुरेव गुरुभूतमप्यस्मदुक्त कार्थव्युत्प स्वपरोक्तप्रकारयोर्लाघवगौरवव्युत्पादकं मूलमिदं न सङ्गतमित्यत एतत्प्रकारस्य नोपायानां च स्वत एवोपादेयत्वाभावेन प्रयोजनस्येव स्वाभाविका साध्यप्रयोजनोपायेषु समेषु कस्यचिदेव स्वेच्छयोपादानेऽपि लघुगुरूपायेषु स्वानुभवसिद्धत्वात्स्वानुभवसिद्धस्यैव च प्रकारस्य व्युत्पित्सावपि कल्पनीयत्वा कार्यज्ञानस्य स्वप्रवृत्तिप्रयोजकत्वेऽपि परप्रवृत्तावन्यस्यापि प्रयोजकत्वसंभवेन परित्यागेन गुरुपायाश्रयणस्य च स्वानुभवविरुद्धत्वेनाकल्पनीयतया तादृशेन स्वपरोक्ताकारयोलायवगौरवकथनं भाष्यकारीयं सङ्गततरमित्याशयेन प्रथमवत्त भाप्यं योजयति ॥ प्रयोजनार्थिन इत्यादिना ॥ आनीयमादृष्टयेत्येप्यद सिगरनि भासिय केटी गामानयतीलाहौरन TIINT ·भविष्यक्रियादी व्युत्पत्तिगतिशनम् ) || जिज्ञासाधिकरणम् ॥ या. व्युत्पिस्सुरेव एतां गरीयसी प्रक्रियामाश्रयतीति हि स्वात्म स्वात्मनि च प्रयोजनेच्छायां तत्र यद्यनेके तुल्या उपायास्तदा येन केनापि निर्वन्ध आग्रहः । न तूपायविशेषे विनिगमकाभावात् । । यदि च ल परित्यज्य लघूपाय एवाग्रहो न तु वैपरीत्येनेति विद्धम् । अतो व्युपिन्सावा कल्पना तु निर्मूलैवेति मूलाशयं वक्तुमाह ॥ प्रयोजनार्थिनो हीत्यादिन तुल्येप्वनेकेषूपायेषु सत्स्विति शेषः ।। उपायानेकत्व इति ॥ लघुगुरुभूतो अनु०. व्युत्पन्नो वर्तमाने तु क्रियाशब्दे भविष्यति पुनदृष्टयैव शब्दश्रुत्पश्चाद्व्युत्पत्तिमेष्यति । सु०- तत्कि प्रयत्नगौरवाद्भविष्यत्क्रियायां तदन्वितेषु च : सति तच्छन्दव्यवहारोऽपि कथमित्यत आह ॥ व्युत्पन्न इति ॥ वर्त शब्दे आनयतीत्यादौ युक्त्पन्नोऽर्थसंबन्धज्ञानवान्भविष्यति भविष्य गामानयेत्यादिशब्दश्रुत्पुनदृष्टया गवानयनस्य । अयमर्थः । वर्तमा चार्थेषु गामानयतीत्यादिपदानां संवन्धं प्रथमतोऽवगच्छति । भविष येत्यादिपदानां संबन्धं जानाति त्वदुक्तरीत्येत्येव ब्रूमः । न तु सद अतो न काचिदनुपपत्तिरिति । शब्दश्रुत्पुनदृष्टथेति परोक्तप्रक्रियानु वा० नन्वेष्यदानयनादेगरीयस्त्वेनानादरणमुक्त्वोत्तरवाक्ये तदा भ्युपगमे कारण दर्शयन्नुत्तरवाक्यमवतारयति ॥ तत्किमिति ॥ आनयतीत्य स्यापि वर्तमानत्वेन भविष्यत्यानुपपत्तेः शब्दयोर्वर्तमानत्वादिकथनस्य प्रकृतान ·न्यायसुधा । अनु० वर्तमानमतीतं च भविष्यदिति च क्रमात आकाङ्घादियुतं यस्माद्विधेयुत्पादनं कुतः सु० एवं लिङादीनां स्वार्थे व्युत्पत्तिः पश्चात्तनीत्युक्तम् । न कदाचिदपीत्याह॥ वर्तमानमिति ॥ यस्माद्वर्तमानादिक बम्त्वाकांक्षासनिधियोग्यतायुक्तं च भवति । आकाङ्गायुपेत एव ह्यजिज्ञासितेऽर्थे प्रवृत्तिमहस्रदर्शनेऽपि व्युत्पद्यन्ते । कार्य च काल नम्मादाकांक्षादिविरहाद्विधेः कार्यापरनाम्नो व्युत्पादनं व्युत कुतम्संभवतीति ।। अथवा लिङ.दिशब्दो विधिस्तस्य व्युत्प कुन इति योज्यम् ।। अत्र कालसंबन्ध्येवेति वक्तव्ये क्रमप्रदर्शनमुत्तरा नवमर्शो विधेः किम् अर्थतः किंवा शब्दतः । आये शशविषाणादिवत्त व्युत्पत्तिस्तु तद्विपये लिङादीनां कुतः । द्वितीये घटादितुल्यत्वात्का विशेषाभिधान व्यर्थम् । अनुभवविरुद्धं चैतत् । कर्तव्यमितिश रुतत्वात् । वा० बदुक्तरीत्यै चेति परोक्तप्रक्रियानुवादफलकथनम् । नन्वधुनै म्वीकृत्योत्तरवाक्ये तन्निरासे पूर्वोतरविरोध इत्यत उत्तरवाक्याभिप्रायमाह ।। कालसंबन्धित्वस्य व्युत्पत्तिव्याप्याकाङ्क्षादिव्याप्यत्वस्य मूलतः प्रतिभासात्कालस काङ्गादिव्यतिरेकोक्तिः । आकाङ्क्षादेव्युत्पत्तिव्याप्यताया मूलेऽनुक्तेनिर्मूलत्वा भावः । कालत्रयासंबद्धन्वं च कार्यस्यासिद्धमित्यतस्तदुपपादयति ॥ यस्मा संबन्धित्वस्याकाङ्कादिव्यापकत्वं मूलाभिप्रेतमाकाहाद्युपेत एव च व्युत्पत्तिरि- ·विधिनामकार्यस्य लिडादिवाच्यताभावः) ॥ जिनामाधिकरणम् ।। दिवदसत्त्वापादकतया व्युत्पत्तिविरोधि । द्वितीयं तु घटादिशब्दात्रि दिसाधारण्यान्न विशिष्य वक्तव्यमनुभवविरुद्ध चेत्याशयेनाह || किंचे स्यैव लिङादिवाच्यत्वेन तस्यैव तव्यप्रत्ययबोध्यत्वेन क्रियागतेप्यत्काल रूपत्वाभावेन तस्य कार्यत्वेन तव्यप्रत्ययाबोव्यत्वेऽपि मढ्या विशिष्टकर्तः बाधकमित्याशयेन प्रयोगप्रदर्शनेन रूढेः न भविष्यत्किया कार्यमिति भा ॥ कर्तव्यमितीति ॥ स०-- कार्य च कालत्रयासंबद्धं परेगष्यत इति ॥ का कालविशेषाबोधकत्वादिति भावः ॥ क्रमप्रदर्शनमिति ॥ वर्तमानमान रूपमेव वर्तमानमिति क्रमप्रदर्शनमित्यर्थः ।। उत्तरार्थमिति ॥ दृष्ट्या यः वर्तमानव्युत्पत्तिकार्यव्युत्पत्त्योः पूर्वापरभावप्रयोजककार्यकारणभावः तं क्रमोऽपि वर्तमानव्युत्पत्तेः प्राथमिकन्याभिप्रायेणैव । न त्यतीतानागत प्रायेणेति ध्येयम् ।। किमर्थत इति ॥ किं कार्य कालत्रयासंबन्धीति 2 तद्वाचकशब्दः कालत्रयासंबद्धमर्थ प्रतीपादयतीति वा विवक्षितमित्यर्थः घटादिशब्दोऽपि न कालत्रयमध्येऽन्यतमकालावच्छिन्नवस्तुवाचीत्यर्थः । - प० उत्तरार्थमिति ।। दृष्ट्येत्युत्तरवाक्ये पूर्व वर्तमाने पश्चाद क्रमस्य वक्ष्यमाणत्वात्तदुपयोगित्वार्थमित्यर्थः । किंवा शब्दत इति ॥ ३ उक्तत्वादिति ॥ 'न भविष्यक्रिया कार्यमित्येतद्ययाख्यावसरे उक्तत्वादि net ·८२० । न्यायसुधा । तद्वाक्यस्य किं लिडादिप्रत्ययाथों यः कार्यापरनामा विधिः स कालत्रयासंबद्ध इ लिडादिप्रत्यय एवं विधिः स पचतीत्यादाविव वर्तमानादिकालान्यतमकालावधि विकल्यार्थः ॥ घटादितुल्यत्वादिति ॥ घटादेरपि शब्दतः कालत्रयानवमर्शर च घटादिशब्दोऽपि न वर्तमानकालाद्यन्यतमकालावच्छिन्नवस्तुवाची किन्तु घट घंटादिशब्दतुल्यतापत्तिरिति भावः ।। उक्तत्वादिति । 'न भविष्यक्रिया कार्य बसरे 'देवदत्त कृतः किं त्वया कटः क्रियते वेति पृष्टः प्रत्याह न मया कृत कार्य इति । तेन प्राप्नोति भविष्यक्रियाकार्थमिती'त्यादिनेत्यर्थः । श्री०--पराभ्युपगते तु कार्य इति ॥ इष्टसाधनतातिरिक्त कार्य इल कालसंबन्ध्येवाकाङ्कादियुक्तमिति वक्तव्य इत्यर्थः ॥ आद्य इति ॥ लिङादि कार्यापरनामा तस्य कालत्रयासंबद्धत्वपक्ष इत्यर्थः ॥ द्वितीय इति ॥ लिङादि: पचतीत्यादौ यथा वर्तमानकलावच्छिन्नवस्तुवाची तथा न भवतीति द्वितीयपक्ष यथा घटशब्दो वर्तमानकालाद्यवच्छिन्नवस्तुवाची न भवति । पचतीत्यादाविव पदाभावात्तथा लिङादिशब्दोऽपीत्येवं तस्य घटादिशब्दतुल्यताप्राप्त्या तद्वत भावः ॥ विशेषामिधानमिति ।। घटादिशब्दानामपि तथात्वेन विधिरेव विशेषाभिधानं व्यर्थमित्यर्थः ॥ कार्य च कालत्रयासंबद्धमिति ॥ लुङ्लट्लडादीनामिव । लकाराणामतीनादिकालविशेषान्यतमाभिधायकत्वानुपगतेरिति ॥ भावक्रमप्रदर्श पदार्थस्येत्युत्तरवाक्ये पौर्वापर्यनियामकः कार्यकारणभावः प्रतिपाद्यते तदुपादाना कुत इत्यंशस्य विधान्तरेणाशयं प्रकाशयति ॥ किं चेति ॥ कालत्रयानव ·कालजयध्युत्पत्तिक्रमः) । जिज्ञासाधिकरणम् ॥ तु सु०-- यदप्युक्तं वर्तमानार्थक्रियादिशब्दव्युत्पत्त्यनन्तर शब्दव्युत्पत्तिरिति । तदयुक्तम् । व्युत्पत्तिसंभवे प्राथमिकत्वस्यैवोप नियामकाभावादित्यत आह ।। दृष्टयेति ।। प्रथमत एवानागतार्थे व्युत्पत्तिरित्युक्तम् । वर्तमानार्थस्य दृष्टिसंभवेन जिज्ञासोपपर प्रथमं व्युत्पत्तिस्ततो ज्ञातः पदस्यार्थो येन तस्य वर्तमानक्रियायां त पश्चाद्भविष्यतीत्यतीते चाकांक्षा स्यात् । देवदनो गामानयतीत्या तदन्वितेषु व्युत्पत्तौ जातायां देवदत्त गामानयेत्युक्ते गवादिपदान वरितप्रत्ययार्थमात्रे जिज्ञामाप्रतीक्षा च स्यात् । तस्माद्वर्तमानार्थक कारणत्वेन भविष्यदाद्यर्थव्युत्पत्तेश्च कार्यत्वात्पौर्वापयोपपत्तिरिति वा० .-- ननूत्तरवाक्ये आन्तरिकत्वं कार्यव्युत्पत्तेने व्युत्पादनीयम् प्रतिपादनात् । प्राथमिकत्वे नियामकाभावे आनन्तरिकत्वम्यैव सिद्धे ॥ यदुक्तमिति ॥ आनन्तरिकत्वं व्युत्पादयताऽनन्तरं कार्यजिज्ञासादि : वक्तव्यतया तदनुक्त्या भाप्ये न्यूनतेत्यत एष्यदानयनायायं कुत एव न्यूनतेत्याशयेन पूर्वसिद्धमनुवदति ॥ प्रथमत एवेति ॥ दृष्टयेत्यनेन प्राथमिकत्वे हेतुं दर्शयति ॥ जिज्ञासेति ॥ पदार्थज्ञानस्य कार्यव्युत वर्तमानार्थव्युत्पत्तरित्यत आह ।। ततो ज्ञात इति ।। भाप्योक्तं हेतुहेतु इति ॥ नन्वस्तु ताकाङ्क्षायां तस्याः कारणत्वं कार्यव्युत्पत्तौ किमायातनि वर्तमानार्थव्युत्पत्तरित्यर्थः । अगतशब्दस्यातीतव्यावर्तकत्वभ्रान्ति निराकर उत्तरार्थमित्युक्त दर्शयितुमाह ॥ यदुक्तं वर्तमानेत्यानि स० ·८२२ । न्यायसुधा ॥ सु०- यदप्युक्तं प्रवृत्तिनिवृत्यौपयिकार्थशासनाच्छास्त्रत्वम् । न अतः कार्यबोधस्यैव तद्भावात्कार्यपरत्वं वेदस्येति ।। तत्र वक्तव्यम् । वेदस्य मुख्यं प्रयोजनम् उतावान्तरप्रयोजनम् । नाद्य इत्याह । इष्टमिति प्रयोजनं भवति; अन्यस्यानिरूपणात् । पुरुषश्च इष्टावाप्तिमनिष्टनिवृत्तिं च निवृत्ती; क्लेशरूपत्वात् । अतो न तयोर्मुख्य प्रयोजनतेति ॥ अस्तु प्राप्तिप्रहाणयोः तन्साधनं प्रवृत्तिनिवृत्ती इत्यवान्तर प्रयोजनमिति द्वितीयं मिति ॥ ज्ञानमेवेष्टावाप्तिसाधनं न प्रवृत्त्यादिकमित्यर्थः ॥ तत्कि नोपदेष्टव्यैव क्रिया । न । क्वचिज्ज्ञानार्थत्वादित्याह । मित्यत आह ।। अत्तिहीति ।। अत्तिश्चर्वणादिरूपा क्रिया । रससाक्षात्कारा . वा० उत्तरग्रन्थस्याव्यवहितपूर्वेणासङ्गतेः पूर्वपश्युक्ततृतीयदूषणनिरास तत्स्मारयति । यदपीति ॥ प्रवृत्त्यादेः प्रयोजनत्वस्य पराभिमतत्वेऽपरोक्षमित्यादी नमुखेन प्रवृत्त्यादेरिष्टसाधनत्वाभावप्रतिपादकोत्तरग्रन्थासङ्गतेः प्रयोजनसाधनत्वस्य इति पूर्वग्रन्थासङ्गतेस्तदुभयानुसारेण प्रवृत्त्यौपयिकत्वोक्तेः साधारण्यात्तां विकल्प्य भाप्यं योजयति ॥ तत्रेति ॥ इष्टादेः प्रयोजनवादी वक्तव्ये किमसङ्गतमाका लाघवाय हेतुकथनमुखेन तदेवोच्यत इत्याह || पुरुषेति ॥ विशिष्योक्तिलब्धाव त्याह ॥ ज्ञानमेवेति ॥ ननूत्तरवाक्ये ज्ञानार्थतया क्रियाङ्गीकारो व्यर्थ इत्यतः पत्त्या स इत्याशयेनाह ।। तत्किमिति ।। अत्तिश्चर्वणादिक्रियेति ॥ एतच्चा। धातुनिर्देशम्तेन च तदर्थक्रिया लक्ष्यत इत्यभिप्रायेण व्याख्यानं न त्वयं धात्वर्थी क्लिनि अदो जन्धियप्तिकितीति जम्यादेपप्रसङ्गादत एवात्तिमङ्गागनेतृतामित्येत सात निवासमा PORT म ·धाक्यार्थज्ञानमात्रस्यापि क्वचिदिष्टजनकत्वम् ) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ या०- ज्ञानमेवेष्टावाप्तिसाधनमिति ॥ न च लोके ज्ञानेनेच्छा ईश्यत इत्यवधारणानुपपत्तिरिति वाच्यम् । प्रयत्नानन्तरं विपयभोगं विनेष्टा तत्कथमिति ॥ क्वचिद्वदोपदिष्टक्रियाया ज्ञानार्थत्वं कथं, लोके क्रियाया दित्याशयः ॥ अत्तिहीति ॥ धातुनिर्देशोऽयम् । तेन चवर्णक्रिया लक्षणीये जग्धीति जग्ध्यादेशप्रसङ्ग इति ध्येयम् । . श्री० न प्रवृत्त्यादिकमिति ॥ तथा चेष्टानिष्टप्राप्तिप्रहाणसा त्योरवान्तरप्रयोजनत्वं न संभवतीत्यर्थः ॥ क्रियेति ॥ क्रियापरपर्याया प्रवृचि दिति ॥ इष्टावाप्त्यादिसाधनीभूतज्ञानसाधनत्वमेव न साक्षादिष्टावाप्त्यादि तीति ॥ अत्रादनरूपक्रियाद्वारा रससाक्षात्कारहेतुत्वं रसनेन्द्रियस्यैव न स तस्याः प्रमितिकरणत्वेन प्रमाणत्वापत्तेरिति द्रष्टव्यम् । हेतुत्वे तात्पर्य न क च तद्वन्निवृत्तकर्मादिरूपा प्रवृत्तिरप्यपरोक्षज्ञानसाधनमिति भावः । च० ज्ञानमेवेष्टावाप्तिमाधनमिति ॥ शास्त्रैकवेद्यतात्पर्य कमिद जानातीच्छति यतत इति दर्शनादवधारणानुपपत्तरिति ध्येयम् ।। अनु० वाक्यार्थज्ञानमात्रेण कचिदिष्टं भवेदपि ।। सु०- नन्वभिमतरसादिसाक्षात्कारस्यैवेष्टसाधनत्वं दृष्टम् । मिष्टस्य साधनमुक्तमित्यत. आह ॥ वाक्यार्थेति ॥ अपिशब्दो ·८२४ ॥ न्यायसुधा ॥ दर्शयति ॥ क्वचिदितीति ॥ क्रमेणेष्टावाप्त्यनिष्टनिवृत्तिसाधनबोधजनकवाक्योद विशिष्योपादानेन पूर्व परोक्षपदमपि तन्मात्रपरमित्यनुमितेावृत्तिरभिमतेति भ्रान्ति पीति ॥ वाक्यार्थज्ञानस्यैव विशिष्योपादानप्रयोजनमाह ।। तथाऽपीति । प्रकृते योजनांश इत्यर्थः । अन च प्रवृत्तिनिवृत्त्योर्मुख्यप्रयोजनत्वं वाऽवान्तरप्रयोजनत्वं वा नास्तीत्ये प्राप्तिपरिहारयोर्मुख्यप्रयोजनत्वस्य परोक्षापरोक्षज्ञानयोस्तत्साधनत्वस्य क्रियाया तनोक्तरीत्या वाक्यपर्यवसानोपयोगिकार्यताया आकाङ्क्षादेश्च ब्रह्मण्येव सस्वेन उपपादितत्त्वात्तत्परोक्षापरोक्षज्ञानयोरेवेष्टावाप्त्यनिष्टपरिहारसाधनत्वादुपासनादिविध ब्रह्मण्येव सर्ववेदतात्पर्यसिद्धिरिति सूचितम् । तेन च लिङादेः कार्यवाचकत्वे स्वार्थाभिधायित्वं वाक्यान्तरस्य च तदेकवाक्यत्वं मन्त्रार्थवादादीनामपि तदन्वित रीत्या सर्ववेदस्य कार्यपरत्वलाभेऽपि ब्रह्मण एव वाक्यपर्यवसानोपयोगीष्टसाधनत्वरूप मत्स्येन वाक्यार्थत्वस्य च प्रतिपादनेऽपि तत्र विध्यादिरूपवेदयोजनाप्रकाराप्रतिपाद यिकार्थपरस्य सर्ववेदस्य तत्परत्वरि.द्धिरित्याशङ्का परिहृता भवतीति ध्येयम् । प०-प्रकृतानुपयोगादिति ।। वेदादिशब्दजन्यस्य साक्षात्काररूपस्य तत्वात्तदनुपयोगादिल्यर्थः । श्री इप्रसाधनत्वं सुखसाधनत्वम् ।। दृष्टमिति ॥ तथा च तद्वद प्रसाधनमिति वक्तव्यमित्याशयः । इत्युक्तमिति ।। परोक्षज्ञानस्थेष्टसाधनताया वाक्यार्थज्ञानमात्रेणेति ।। शब्दजन्यवाक्यार्थविषयकपरोक्षज्ञानमात्रेणेत्यर्थः ॥ अ ·बदस्य अधिकारिभदन इंधा ब्रह्मबोधकता) || जिज्ञासाधिकरणम् ॥ प्रतीष्टसाधनत्वेन प्रतिपाद्यत इति व्याख्यातृभिरेव वेदाभिप्रायो विचार्यत प्रतिपत्तेरेवेति ॥ अपरार्थप्रतिपत्तेरेवेत्यर्थः । --- मौलोत्तिरिति तिपा धातुनिर्देशग्तेन च वर्णादिरूपा त्रि तेनादोजग्धिय॑पूतिकितीति न जग्धादेशप्रसङ्गः । सु अयमत्राशयः । यो हि साचिकप्रकृतिलोकप्रया नाद्वा स्वतनुभवनादेः कर्तारं सामान्यतो जानन्नहमाहात्म्यज्ञाना ण्ठितमानसस्तत्संस्कारवशाच्चान्यदगणयन्वर्तते तं प्रत्याशो बन्धुरि स्वप्रधानमेव प्रतिपादयति । ततो वाक्यार्थज्ञानादवाप्सपरमानन तं प्रति तदुपासना विधीयते । सा च प्रक्षीणान्तःकरणमलस्यैव संभ अथवा यः सांसारिकवि विधदुःख जिहासुः परमानन्दं च प्रेप्सुस्त परमेश्वर एवं प्रसन्नः परमेष्टसाधनतयोपदिश्यते । ततः कथमसौ : स्कारस्तदङ्गतया कर्माणीत्युभयथा स्वप्रधान एव परमेश्वरो वेदार्थ इ शेपतपेश्वरस्याप्राधान्यम् प्रातेपत्तावपरार्थत्वात् । प्रतिपत्ते रेव प्रमाए .M वा०. ननु कथमेतत् । स्वरूामात्रपरवाक्याभावात्सामान्यते जिज्ञासायां ब्रह्मस्वरूपं विशिष्टं वाक्येन बोवनीयम् । तचाशक्यम् । ब्रह्मज्ञानादेरिष्टादिसाधनत्वे ज्ञाते कथञ्चिद्रमविशे जिज्ञासोदयेऽपि स्वत एक ब्रह्मण एवेष्टसाधनत्यात्तजिज्ञासोदय इति वाच्यम् । तदापरोक्ष्यस्येष्टादि ·८२६ ।। न्यायसुधा ॥ परानन्दप्राप्तिश्च तस्यैव । तत्साक्षात्कारमात्रेच्हुं तं प्रति तदर्थतयोपासना प्रतीष्टसाधनत्वं सुखदुःखप्राप्तिप्रहाणेच्छं तत एव तत्साधनजिज्ञासुं च तं तत्साधनतया वेदेन बोध्यते । तत्र च प्रसादरूपतयापारसाधनतया साक्षात विधिप्रवृत्तिरिति तं प्रत्यपि स्वप्राधान्येनैव ब्रह्म बोध्यते न तु प्रतिपाद्यान्तर मुख्यप्रतिपाद्यत्वात् । एवं चोभयविधाधिकारिणं प्रति स्वप्राधान्येन ब्रह्मबोधन योजना द्वेधा विवक्षितेत्याशयेनाह ।। अयमत्राशय इति ॥ अन्यत्राविद्यमा सामान्यज्ञानं कथमस्येत्यतो मूलकारणमाह । साविकेति ॥ प्रयोजनाभ विशेषजिज्ञासादीत्यतः प्रयोजनवशात्स्नेहमाहात्म्यज्ञानयोरपि विशेषजिज्ञासा दिकारणोत्कीर्तनं स्वतनुभवनादेः कर्तारमिति । अत्रादिशब्दोक्तसकलकर्तृत्वस द्रष्टव्यम् । प्रयोजनानुसन्धाने स्नेहादिमात्रेण कथं जिज्ञासेत्यतः पुरुषार्थान्त- तु शुद्धमनसामित्याशयेन सुमनसामित्युक्तसंभावकस्य सनिमित्तस्य कथनं तत्सं र्तत इति । पूर्वेण जिज्ञासाप्रतिपादनम् । अनेन सन्निधश्च प्रतिपादनमिति: तिशयः पूर्वेण ज्ञानभक्ती चाधिकारिविशेषणानि सूचितानि । अनेन वाक्या वाप्तिश्च समाहिता । दृश्यन्ते हि प्रयोजनानुसंधाना अपि स्नेहविशेषमात्रेण तत्सुखवार्ताश्रवणमात्रेण प्राप्तपरमानन्दा लोकेऽपि । दृश्यते चान्यसुखाद्यजनक यथाकथञ्चित्प्रयोजनशेषतया प्रतिपादनेऽप्राधान्यमेवेत्याशङ्कय निषेधति ॥ न त्फलं प्रमितिरेव । तत्र प्राधान्यं च तत्फलभूतप्रमित्यनन्तरशेषत्वाभावमा तत्फलप्राधान्यविघातकमिति भावः । स० क्वापि प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयक्रियोपदेशस्तु साक्षात्कारायैवेत्युक्त योजनां तत्रैव सचेततयानात 'अनगाहापमामाभावात बना ·कौतयापि ब्रह्मणों देवविषयत्वम् ) || जिज्ञासाधिकरणम् ॥ द्वितीयानुरोधेनाह ॥ अथवेति ॥ य इति ॥ सात्त्विकप्रकृतिरित्यनुकर्ष निराह ॥ न च प्रयोजनशेषतयेति ॥ प्रयोजनार्थतयेत्यर्थः ॥ प्रतिपत्ता प्रतिपाद्यमानं स्वर्गादिफलशेषत्वेनैव 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामोयजेते'त्यादि ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे' त्यादौ प्रतिपत्तिवेलायां परार्थत्वेनाप्रतीत्या प्रतिपत्तौ वेदेन वादित्यर्थः ॥ प्रमाणेति ॥ वेदरूपप्रमाणेत्यर्थः । . या० ननु सत्यम् मिष्टमाकाङ्क्ते सर्व इति; तथाऽपि न वेदरूप तस्य सर्वान्प्रतीष्टत्वाभावादतत्साधनत्वाच्च, कर्मप्रतिपादकवेदभागम्य भग पाकुर्वन् 'क्वापि चेष्टा तदर्था स्यादिति श्लोकेन सूचितां स्वमते वेदयो जन दिना ॥ अनेन तत्रैव सर्ववेदपर्यवसानादिति यत्पूर्व रक्षिणोक्तं तदपि निर सात्विकप्रकृतिरित्याद्यधिकारिविशेषणैर्भगवतः सर्वेष्टत्वाभावेऽप्यधिकारिवि मिति ज्ञातव्यम् । धर्मिज्ञानाभावे तत्र स्नेहस्यैवासंभवादाह | लोकप्रव हात्म्यज्ञानाभ्यामित्यनेन भक्ति तद्विशेषज्ञानार्थमुत्कण्ठितमानस इत्यनेन नैव दमरूपमन्यदगणयन्नित्यनेन इहामुत्र फलभोगविरागरूपमधिकारिविशेष च योजनोत्तमभक्ताभिनाये गातो न मुमुक्षुत्वरूपमधिकारिविशेषणमत्रोक्तम् । प्रायेण योजनान्तरमाह || अथवेति ।। अत्र विशेषणद्वयेन मुमुक्षुत्वरूपम मुपलक्षणम् । शमदमादिकमपि ग्राह्यम् । तेन भगवतः सर्वान्प्रतीष्टसाधन ष्टसाधनत्वमस्त्यतस्तद्वोधनाच्छास्त्रस्यार्थवत्त्वमुपपादितं भवतीति ज्ञातव्यम् । अयमाशय इति आद्ययोजनायां मुमुक्षुत्वं नाधिकारिविः भावात् । अथवेति योजनायां तु उप्रत्ययान्तद्वयेन तस्य तद्विशेषणत्वं प्रत्य - ·८२८ ॥ न्यायसुधा 3 रकनया प्रतीतस्य ब्रह्मणः स्वरूपं प्रतिपादयतां सत्यं ज्ञानमित्यादिवान संभवाद्युक्ता ब्रह्मजिज्ञासेति पक्षान्तरं समर्थयमानो विधिपरेभ्योऽपि सिद्धिर्भवतीत्यत्र परसंप्रतिपन्न निदर्शनमाह ।। ॥न चेति।। आदिग्रहणायूपाढयस्सर्वस्याम्नायस्य कार्यपरतां मन्य नीयादिस्वरूपे श्रुतेरप्रामाण्यं तावन्न भवेत् ; किन्तु यूपे पशुं बनाती युक्ते तस्यालौकिकत्वात्कोऽसौ यूप इत्यपेक्षायां 'खादिरो यूपो भवति । सीकरोती'ति वाक्यैस्तक्षणादिविधिपरैरपि संस्काराविष्टं विशिष्टसंस्था एव । एवं शुक्नुवादयोऽपि द्रष्टव्याः ।। अप्रामाण्यमिति वक्तव्येऽतात्प प्रत्यक्षादिवैधय॑ शास्त्रस्योक्तं तन्निरासार्थम् । कुतो न भवेदित्यत आह ॥ यत्किञ्चिदिति ।। अन्यथा : यूपादिस्वरूप तात्पयाभावे । यत इति शेषः । किमतो यद्येवम् ; सुस्ववन्द्यादावपि श्रुनेस्तात्पमस्तीत्यत आह ।। कार्यान्वितत्वेन यूपाहन नी पादिशब्दानां स्वार्थ तात्पर्यमस्ति । तस्मात कार्यार्थत्वेन सत्य ज्ञानमियादिवेदवाक्यं च स्वार्थे सकलगुणक्रियायुगे भवेत् । वा० ननु नच खुसुत्रेत्याग्रुतरवाक्ये झुगादावप्रकृते श्रुतेस्तात्पर्य तस्मादुनासनार्य चेत्यादिनोपासनाकार्यशेषतया ब्रह्मणि वेदप्रामाण्यस्योपपादन बाच्यम् । स्वप्रधाने ब्रह्मणि वेदतात्पर्यकथनावसरे तद्विरुद्धार्थप्रतिपादनाय एवमिति ॥ अत्रादिपदसग्राह्य लौकिकप्रमाणासिद्धं केवलवैदिकपद ·कमतयापि ब्रह्मणी देविषयत्वम् ) ||मझासाधिकरणम् ॥ दिवदर्थबोधकत्वमात्रेण वाक्यस्य प्रामाण्यं किन्तु तात्पर्यविषयीभूतार्थप्रतिप भूतश्चार्थो यः प्रवृत्तिनिवृत्यौपयिककार्यात्मा स एव न तु सिद्धरूप' इति नीयादेस्तात्पर्यविषयकत्वेन कार्यस्यैव तात्पर्यविषयत्वाभावादित्यर्थसूचनाये ननु यद्येवं परसंप्रतिपत्तिस्तर्हि यत्किञ्चिदित्युत्तरवाक्ये विपक्षे बाधकोक्तिरा कुर्वाणं प्रति बाधकप्रदर्शनं नानुपपन्नमित्याशयेनाह ॥ कुत इति ।। यकि भवेदिति यत्किञ्चित्करणस्य यज्ञतैवान्यथा विपरीता भवेदिति यत्किञ्चित्करण इति भात्यतोऽन्यथापदार्थ कथयन्नेवास्य बाधकपरत्वप्रदर्शनाया याह अन्यथेति ॥ मुगादौ तेषां वाक्यानां तात्पर्यस्य ब्रह्मणि रत्यज्ञानादिबाव न्यायेनेत्युक्तम् । कार्यशेषतामानेतुं कार्यपन्नम् । ननु स्वरूपमात्ररि द्वाद सकलगुणाद्युपेतम्यैव स्वार्थत्वादित्याशयेन सकलेत्याद्युक्तम् । स० ननु कार्यनिराकरणमध्ये न च यमुवबयादादित्यादेपर कार्यशेपेत्यादिना ॥ कार्यपरत्वे वेदप्राधान्यं ब्रह्मण्यापन्नमित्यत उक्तम् ।। उद्देश्यत्वात्प्राधान्यमित्यर्थः ॥ अप्रामाण्यमिति वक्तव्य इति ॥ शब्दम्य कत्वेनैव प्रामाण्यं वक्तव्यम् । तात्पर्यविषयीभूतार्थस्तु कार्यमेव । प्रत्यः मिति । यद्वैधयं तन्निरासार्थमित्यर्थः । सुवनुवादीनां सिद्धरूपाणामपि ना भावः । केचित्त । प्रत्यक्षादिवैधर्म्यपदेन प्रामाण्यातिरिक्ततात्पर्याख्यविला प्रमाणबोध्याथै तय प्रमाणस्याभेदः । अवान्तरतात्पर्याभावे तेन सिद्ध अपरे तु प्रत्यक्षादीनां सिद्धार्थबोधकत्वेऽपि न शास्त्रस्य तथान्वम् । च्छास्त्रस्येति यत्प्राभाकरेणोक्तं तन्निरस्तम् । शास्त्रस्यापि सिद्धार्थबोधका ।

·८३० ॥ न्यायसुधा ॥ अभिधारयति यहाहवनीये जुहोतीत्यादिवाक्यैश्चतुर्ग्रहणाद्यर्थ जुह्वादौ जुह्वादीत्याकाङ्क्षायां पर्णमयी जुहूर्भवति खादिरः सुवो भवत्य|दि पर्णमयीत्यादिविधिपरैरपि सुक्नुवादिस्वरूपं गम्यत एवेति भावः ॥ प्रत्यक्ष सिद्धार्थबोधकत्वेन प्रामाण्यसंभवेऽपि शास्त्रस्य सिद्धरूपकार्यपरत्वेनैव प्रा तनिरासार्थमिति ॥ तथात्वे यूपनुवादिपदार्थानामसिद्धिप्रसङ्गादत सिद्धरूपोऽप्यर्थः सिद्ध्यति । तात्पर्यविषयश्च तादृशोऽप्यर्थ इति वाच्यमिति । या०- यूयादय इति । अत्रादिपदेनापूर्वदेवतास्वर्गादिकं ग्राह शास्त्रेण समर्थ्यते ॥ आहवनीयादिस्वरूप इति । अत्रादिपदेन गार्हपत्य मूलस्थं वन्हिपदमावहनीयादिपरमिन्युक्तं भवति ॥ एवं सृक्मृवादयोऽप सृवेणाभिधारयति यदाहवनीये जुहोतीत्यादिवाययैश्चतुर्ग्रहणाद्यर्थं जुह्वा तज्जुह्वादीत्याकाङ्कायां पर्णमयी जुहूर्भवति खादिरः सुवो भवति । अर्थोनि पर्णमयीत्यादिविधिपरैरपि सुनुवादिस्वरूपं गम्यत एवेति भावः ।। धर्म्यमिति ।। यद्यपि प्रत्यक्षादी बोधकत्वेनैव प्रामाण्यम् । परार्थत्वात्परप्रवृत्तिनिवृत्त्योपयिक एवार्थो वाक्यबोध्योऽङ्गीकार्य इति ग्रन्थे- परेणोक्तम् तन्निरासार्थमित्यर्थः । अतात्पर्य नेत्युक्त्या ह्ययमर्थोऽवगम्यते न वाक्येऽपि बोधक-ौव प्रामाण्यम् । अतस्तद्वैधयं शास्त्रम्येति, किन्तु नैव । तात्पर्यविषयीभूतश्वार्थो न प्रवृत्तिनिवृत्युपयुक्तः कार्यात्मैव : सिद्धोऽपि । अन्यथा तदसिद्धिप्रसङ्गात् । अत: शास्त्रस्य सुक्नुवादिरूपसि धकत्वेनापि प्रामाण्यात्प्रत्यक्षादिवैधर्म्यसंभवे यत्प्रवृत्तिनिवृत्यौपयिकार्थबोधन परेणोक्तं तन्निरस्तं भवति ।।

·उपासनस्य कर्मकारकसत्तासापेक्षता)
|| जिज्ञासाधिकरणम् ॥
शास्त्रस्य प्रत्यक्षादिवैधर्म्यप्रतिपादनप्रसङ्गे यजेतेत्यादिविधिपरशास्त्रस्य प्रवृ
स्वेन तत्रैव तात्पर्यम् । सुक्नुवयूपाहवनीयादिप्रतिपादकशास्त्रस्य च प्रवृ
स्वाभावान्न सक्नुवादौ तात्पर्यमित्येवं सुक्नुवादौ श्रुतेरतात्पर्ययुक्तं तन्निरा
च०
--
यूपादय इत्यादिशब्दः स्वर्गा पूर्वदेवतादिसंग्राहकः। आहवन
णामिपरिग्राहकः । यत्परेण प्रत्यक्षादिवैधर्म्यमिति । वाक्यप्रामाण्यं
नियन्त्रितं किन्तु तात्पर्यविषयीभूतप्रवृत्तिनिवृत्त्यौपयिककार्यप्रतिपत्तिजनक
क्षाद्वैलक्षण्यप्रतिपादनं प्राभाकरीयं न सङ्गच्छते कार्यानात्मनोऽपि
कार्यस्यैव तत्ततिनियमम्य निर्बीजत्वादिति भावः ।
-
ननु विपमोऽयमुन्यासः । यूपादिस्वरूपाभावे "
द्यत इति तत्स्वरूपेऽपि तात्पर्यमवश्याश्रयणीयम् । न चैवमुप
नोपपद्यते, आरोपिताकारेणापि संभवादिति । मैवम् । पार्थिवद्र
रत्वादावतात्पर्योपपत्तेः । तदप्यपूर्वत्वादविरुद्धत्वाच्च गृह्यत इति
खादिरत्वाद्यभावेनापूर्वोत्पत्तिरिति चेन्न । श्रुतेस्तत्र प्रामाण्यस्याय
र्थोपासनेऽपि फलाभावस्य साधयिष्य माणत्वात् ।
वा०
भाष्यकारेण साम्योक्त्या सूचितं पराभिमतवैषम्या
चेत्यादिना ॥ यद्वेतिशब्दोन्नयेऽनावितीत्याद्युत्तरग्रन्थस्य वैपम्यपरिहा
रपरिहारप्रकारव्युत्पादनार्थत्यात्तत्प्रसञ्जकत्वाद्वा ननु चेत्यादिग्रन्थ उत्तरन्न
S
ATT
fir

·६.३२ । न्यायसुधा चाधिकेत्याशङ्कते ॥ अथेति ।। ख़ादिरादौ तात्पर्यसिध्यधीनत्वात्तस्या पत्तिरित्याह । श्रुतेरिति ।। अस्तु वाऽपूर्वानुत्पत्तिवत् तत्फलानुत्पत्तेरत्रा अविद्यमानेति अथेति ।। बन्धनविधिना दारुमात्राक्षेपऽपि विशिष्ट च येन केनापि बन्धनेन भवतीत्यर्थः ॥ श्रुतेस्तत्रेति ॥ खादिरो यूपो भवत तात्पर्य सिद्धे, खादिरत्याभावेऽपूर्वाभावसिद्धिः तसिद्धौ च खादिरादिवा तरेतराश्रयादित्यर्थः । अन्ये तु । तत्र खादित्यादरपूर्वजनक वे इत्यर्थः यूपो भवतीत्यादिवाक्यानां विशिष्टयूपस्वरूपपरत्वेन यूपस्वरूपे सिद्धे तस्यापू निष्पादकत्वसिद्धौ तदन्यथाऽनुपपत्त्योदाहृतवाक्यानां खादिरत्वादिविशिष्ट सिद्धिरित्यन्योन्याश्रय इति भाव इत्याहुः । अपूर्वार्थत्वमङ्गीकृत्य प्रकृतेऽपि मानेति ॥ विशिष्टकलावाप्त्यर्थ सत्यनानादिगुणवत्यनारोपिते ब्रह्मस्वरूपेऽ युगादिन्य येन भवेदेवेत्यर्थः ।। प० अपूर्वत्वादिति ॥ मानान्तराप्राप्तत्वादपूर्वजनकत्वाद्वेत्य कर्मादिविषयेऽपीत्यर्थः ।। माधयिष्यमाणत्वादिति ॥ चतुर्थाद्यपादे न प्रत या० ----श्रुते तत्रेति ॥ तत्र खादिरत्वादेरपूर्वजनकत्व इत्यर्थः । खादिरादिस्वरूपबोधकाभावेनासिद्धेः कथं तेनापूर्वनिप्पत्तिर्बोधनीया । त्यादिवाक्यानां विशिष्टयूपस्वरूपपरत्वेन तैयूं स्वरूपे सिद्धे तस्यापूर्वनिप्पात

·'उपासनावाक्यपु इतिशब्दस्य प्रकारचारित्वम् )
॥ जिज्ञासाधिकरणम् ।
तत्र तात्पर्यमस्तीत्याशयः ॥ सममिति ॥ तथाच सत्यज्ञानादिवाक्यस्य
उपासनाविपयतया कर्मकारकभूते ब्रह्मण्यपि तात्पर्थमङ्गीकार्यमपूर्वत्वान
खादिरत्वादेरर्वजनकत्व इत्यर्थः । सर्वशब्दानां कार्यपरत्वेन ग्वादिर
ऽपूर्वजनकत्वबोधकत्वायोगादिति भावः ।। फलाभावस्येति ॥ उपलक्षण
दिद्रष्टव्यम् । उक्तं चैतजैमिनिनाऽपि । अचेतनासत्यायोग्यान्यनुप
अचेतनं नोपाम्यं फलाभावात् ।
असत्यमयोग्यं च नोपास्यमुक्त
जैमिनिसूत्राओं द्रष्टव्यः ।
तत्र प्रामाण्यम्य वादिरवादी प्रामाण्यस्य ।
अनु०
इति शब्दोनयेऽनावित्यप्युभीते स्मृति
इतिशब्दव्यपेतानि ह्यपि सन्ति बचास्थल
आत्मानमेवेत्यादीनि योगेऽनावपि तत्मा
सु० ---- ननु श्रुतिरेवात्मादिस्वरूपे तात्पर्याभावं गमयति ।।
शब्दसंबन्धात् । इतिशब्दो हि वैपरीत्ये वर्तते । न वेति विभा
शब्दयोर्विभाषासंज्ञायां वैपरीत्यवाचिनेतिशब्देन तावर्थपरौ व्यवस
श्रुतेनेतिशब्देनात्मनः स्वरूपेणोपासनासंबन्धं निर्वार्य स्मृतिमात्रेण
मात्मसिद्धिर्वेदादिति चेन्न । अत्रेतिशब्दस्य प्रकारवाचित्वात् ।
शब्दोनय इति ॥ आत्मादिशब्दैरितिशब्दस्य परीत्यवाचिन
जुहोतीत्यादावपि वैपरीत्यार्थ इतिशब्दे योजितेऽग्नेरपि स्वरू

·८३४ न्यायसुधा ॥ वा० - नन्वितिशब्द एवात्र नास्ति । अस्तु वा स तथाऽपि क सिद्धान्तिनः प्रत्यनिष्टत्वं च येनोत्तरवाक्ये दृष्टान्ते तत्साम्योपादानं सङ्गच्छेतेत्य इतिशब्दस्यपदार्थवैपरीत्यार्थत्वं व्याकरणसंमत्या दर्शयति ।। न वेतीति ॥ शब शब्दम्येति शब्दपदार्थताप्रापर्क सूचयति । न वेतिशब्दयोरित्युक्या नायं प्रति ( न वेति विभाषा । निषेधविकल्पयोर्विभाषा संज्ञा स्यादिति सूत्रार्थः । स्वं शब्दम्य स्वं रूपं संज्ञि शब्दशास्त्रे या संज्ञा तां विनेति सूत्रार्थः )। विभा न बहुत्रीडाविति प्रतिषेधवैयर्थ्यांपत्तेः । प्रदेशेषु नशब्द एवोपादेयश्च स्यात् । वा प्रत्यग्रस्त्रीवाचकस्य वा नवाशब्दस्योपादाने प्रदेशेप्चनुपपत्तिरेव । अतो नि मिति परोक्तयुक्ति सूचयति ।। अर्थपराविति ।। प्रतिषेधविकल्परूपार्थपरावित्यर्थः बहुव्रीहो । अत्र सर्वनामता वा स्यात् । उत्तरपूर्वस्यै उत्तरपूर्वायै । न बहुः सर्वनामसंज्ञा न स्यात् । त्वकं पिता यस्य त्वत्कपितृकः । अहकं पिता र बहुव्रीहो निषेधो व्यर्थः । उपसर्जनीभूता न सर्वादय इति वक्ष्यमाणत्वात् । मकत्पितृकः इति रूपे इष्टापत्तिं कृत्वैतत्सूत्रं प्रत्याचख्यौ )। यद्यपि प्राप्त इत्यादिना नित्यमात्मनेपदे प्राप्ते विभाषोपपदेनेति विभाषा विधीयते । विभा प्रसिद्धः । तया च भावांशस्य सिद्धत्वादभावमात्रपरत्वम् । अप्राप्तविभाषाया द्भावांशमात्रपरत्वं च निषेधविकल्पयोः संज्ञाऽकरणेऽपि सिव्यतीति तयोः संज्ञा विभाषा रित्यत्र विधिमुग्वन प्रवृत्तौ पित्स्वेव विभाषया संप्रसारणं स्यात् । नित्यमेव स्यात् । प्रतिषेधमुग्वन प्रवृत्तौ कि स्वे विकल्पेन तस्मान्न पित्सु । विधिमुग्वन कित्सु निषेधमुग्वन प्रवृत्तियुक्तेति । प्रतिषेधविकल्पयोः संज्ञायां कृत प्रवृते कि दकिदाख्यो लिट् सर्व एव समीकृतोमप्रति । ततो विकल्पः सर्वत्र वि - -- -- Art .... -- ·उपासनावाक्येषु इतिशब्दस्य प्रकारवाचित्वम् ) || जिज्ञासाधिकरणम् ॥ किम् । उद्यच्छति वेदम् । अधिगन्तुमुद्यमं करोतीत्यर्थः । कभिप्राय गां जानीते । विभाषोपपदेन प्रतीयमाने । स्वरितजित इत्यादिपञ्चसूच्याम मीपोच्चरितेन पदेन क्रियाफलस्य कर्तृगामित्वे द्योतिते वा स्यात् । म्वं यज्ञं य- संयच्छति संयच्छते वा । स्वां गां जानाति जानीते वा । टुओश्चिगतिवृष्योः श्वयतेः संप्रसारण वा स्याल्लिटि यङि च । शुशाव शुशुवतुः । श्वयतेर्लिटर लिटयभ्यासस्येति संप्रसारणं न । शिश्वाय । शिश्वियतुः। यजादित्वादिति । वचिस्वप्योर्थजादीनां च संप्रसारण स्याकितीत्यर्थः । लिट्यभ्यासस्योभयेषा चाभ्यासस्य संप्रसारण स्याल्लिटि )। शब्दप्रकरण इत्यनेन पदार्थवैपरीत्यमा शब्दपदार्थकत्वनिरासेनार्थपदार्थक-वमिति सूचयति । स्मृतिमात्रेणेत्यनेन ना पदार्थकत्वमभिमतमपि तु प्रसिद्धस्वरूपार्थकत्वपरित्यागेन स्मृतिविषयत्वाका नन्वेवमाशङ्का न मूलेन प्रतिबन्दीग्रहणमात्रेण सुपरिहारा । वैपरीत्यार्थकत्वाभा वैयर्थ्यांपत्तेरित्ययोऽत्रेतिशब्दस्यार्थान्तरं मूलाभिप्रेतं बहिरेव द्रष्टव्यम् । म मित्याशयेनाह ॥ अत्रेति ।। उक्तमर्थ मूलारूढं कर्तुं मूलं व्याख्याति ॥ अ बचांसीत्यनेनान्वयेऽर्थे विशेषालाभात्तदर्थमध्याहृतेनान्वयमाह ।। अलमिति स०-- यथेति ॥ न वा शब्दयोः निषेधविकल्पार्थयोः मह स्वरूपग्रहणे प्राप्ते स्याभाविकमेवार्थपरत्वमिति शब्दो ज्ञापयतीत्यर्थः । सूत्रा वेति विकल्पः निषेधेन समीकृतेऽर्थविकल्पः प्रतर्तते विकल्पो हि द्विविधः प्राप्तस्य चेति द्विविधोऽप्ययं निषेधपूर्वक एव । नित्यप्राप्तिस्थले चेद्विकल्पः नित्यप्राप्तं न किन्तु पक्ष एवेति । यत्र च सर्वथाऽप्राप्तौ विकल्पात्तत्रापि इ ·॥ न्यायसुधा ॥ तत्कथमित्यनो महामाप्योक्तप्रकारेण तदनुवदति ॥ शब्देति ॥ 'क्तक्तव गृहीत्या तस्य संज्ञा विधानप्रकरणे न वा विभापेत्युक्तौ नेति वेति थौ शाम प्रकरणबलात् । तथा च विभाषेत्यादिकार्यस्थले विभाषा भवतीत्युक्ते न सिद्धिर्न स्यादतः प्राकरणिकार्थवपरीत्यवाचिनेतिशब्देन निषेधविकल्पा ।। प्रकारेति ।। इति हेतुप्रकरणप्रकारादिसमाप्तिप्वि'त्यभिधानादिति भा भ्यानुवादोऽयमग्नों जुहोतीत्यादावपीति । यदग्नौ जुहोतीत्यपि सः इतिशब्दविधुराणामिति ॥ 'ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत' 'आत्मान भावः ।। या० न वेति शब्दयोरिति ॥ नवाशब्योनिषेधविकल्पा संज्ञेति शब्दस्वरूपग्रहणे प्राप्ते स्वाभाविकमेवार्थपरत्वमितिशब्दो द्योतया न्यायेनोभाभ्यां संव-यते । स च 'पदार्थविपर्यासकृतेनार्थ एवेह संज्ञी सं तत्वादिति भावः । सूत्रार्थम्विन्थम् । नेति निषेधो वेति विकल्पार्थो प्रवर्तते । विकल्पो हि द्विविधः । नित्यतया प्राप्तस्य सर्थथाऽप्राप्तस्य पूर्वक एव । नित्यप्राप्तिस्थले चेद्विकल्पः प्रवर्तते तदा सर्वथेदं नित्यमा च सर्वथाऽप्राप्तौ विकल्यस्तत्रापीदं सर्वथाऽप्राप्तं न किन्तु पक्ष एवेति स्वीकार्यः । अन्यथा म्वं रूपमिति परिभाषया नवाशब्दयोरेव विभा नवाशब्दयोरेव ग्रहणप्रसङ्गात् । तथा चार्थपरत्वस्यावश्यकत्वान्निधपूर्वक स्यादिति बपरीत्यमानेऽयं दृष्टान्त इत्यवगन्तव्यमतो नासङ्गतिः । अलमि स्वरसतया प्रतीयतेऽनम्तदन्वययोग्यं पदं पूरयित्वा तेनान्वयं दर्शयति ।। श्री. उन्नय इत्ययस्यार्थमाह ।। योग इति ॥ योजन इत्यर्थ ।

·ब्रह्मनिएकार्यनिष्ठत्वाभ्यः वदविभागस्यायुनता) ॥ ज्ञानाधिकरणम् ॥ अनु० एकवाक्यत्वयोगे तु वेदस्यापि ह्यशेषतः ।। वाक्य भेदो न युक्तः स्याद्योगश्च स्यान्महा सु०- एकदेशिनस्त्वेवं परिहारमाहुः । सत्यं कार्यनिष्ट वेदान्तास्तु परिनिष्ठितस्वरूपेऽपि ब्रह्मणि प्रमाणम् । अथातो धर्म विचारितेऽपि वस्तुतत्त्वनिष्ठवेदान्तविचाराय शारीरकमीमांसारम्भस परिहारः । तथा हि । वेदान्ता ब्रह्मनिष्ठा अपरो वेदभागः कार्यनिष्ठ वाक्यत्वासंभवात्कल्प्यते उतैकवाक्यत्यसंभवेऽपि ।। न तावत् द्विती दित्याह ।। एकवाक्यत्वेति ।। अशेपतोऽपीति संवन्धः । हिशब्दः सूचयति । आय वयति ।। योगश्चेति । अशेषतोऽपि वेदस्पैकवाक स्यादेव । यथोक्तं पुरस्तात् । ववति च । 'अतो ज्ञानफलान्येव कम वेदः कार्यनिष्ठ इति वदन्तं प्रत्येकस्यापि वाक्यस्य परिनिष्ठितबस्तु प्रयासस्तेनैव कृत्स्नस्यापि वेदस्य तथात्वे संभवति किं वाक्यभेदकल्प कर्मावबोधनमित्याद्यभियुक्तवाक्यानुरोधादिति चेत् । तर्हि वेदोषर परमास्तिकेन भवताऽनुरोधव्यं स्यात् । उपक्रमादिना कार्यनिष्ठताव न्तरवाक्येऽप्युपक्रमाद्यानुगुण्यस्य संभवात् । अधिकारादिविरोधात निषत्स्वपि वाक्यभेदप्रसङ्गादिति ।। arrrrror: सानिमीटर कार्य ·८३८ ॥ न्यायसुधा ॥ संबन्ध इत्याशयेनाह ॥ अशेषतोऽपीति ॥ हेत्वनुक्त्या न्यूनतापरिहाराय योजयति ॥ हिशब्द इति ।। आदिपदेनैकवाक्यतया संप्रतिपन्नसकलस्थलेप्व न कोऽप्यर्थः सिध्येदित्यतिप्रसङ्गस्योपादानम् । नन्वत्रापि हेत्वनुक्त्या न्यूनता स्यादेवेत्यतो वाक्यार्थज्ञानमात्रेणेत्येतयारस दिना स्वप्राधान्याभ्युपगमेनोक्तं तस्मादुपासनार्थं चेत्यादिना चोपासनादिविधिशे कवाक्यताघटनाप्रकारं स्मारयति ॥ यथोक्तमिति ॥ वक्ष्यते चेति ॥ तत्रापि पादनेन कर्मब्रह्मकाण्डयोरेकवाक्यतायाः स्पष्टप्रतिपादनादिति भावः । एकवाक व्युत्पादनप्रयासेनेति शेपपूग्णेन वै वाक्यं प्रतिपादकं यस्य सिद्धम्येत्येकवाक्यं केनचिदायासेन कस्यचिद्वाक्यस्य सिद्धार्थपरत्वव्युत्पादन इति यावत् । तेनैव = कवाक्यतायोगे सतीत्येकवाक्यतायोग इत्यस्यावृत्त्या वा दूषणान्तरपरत्वेन मूलं यद्वा मूलोक्तन्यायेन लब्धं स्वयमेव दूपणान्तरमाह || किञ्चति ॥ वेदाध्ययन नपेक्षितत्वाद्वेदमधीत्य स्नायादिति स्मृत्यनुरोधेन वेदाध्ययनानन्तरं गुरुकुलान्नि शङ्कय शाबरभाष्ये उक्त दृष्टो हीति । तस्याध्ययनविधेः कर्मावबोधनं नाम = ज्ञानाद्वारक एवेत्यर्थग्रहणादिपरम्परयाऽध्ययनस्य कर्मावबोधः फलमिति स्मृति पत्तिरिति हि तदर्थः । तथा च वेदस्य तद्वाक्यानुरोधेन कर्मावबोधकत्वसिद्धेः पगमेनैकवाक्यतावक्तुं शक्यत इत्याशयेन शङ्कते ।। दृष्टोहीति ॥ यद्यप्यत्र तर्हि । कर्मपरत्वमभ्युपगम्यैकवाक्यत्वमेव वक्तव्यं न तु वेदान्तानां वस्तुतत्वनिष्ठत्वाभ्यु अन्यथाऽभियुक्तवाक्यविरोधापरिहारादित्येव दूपणं वक्तुं युक्तम् । तथाऽपि कर्मश काण्डाभिप्रायेण । वस्तुतस्त्वर्थावबोधकत्वं वेदस्येत्येतावदेवैतद्वाक्याभिप्रेतमिनि बोधकत्याभ्युपगमेऽपि तद्विरोव इति पञ्चपादिकादावुक्तत्वात्तदूषणमनुक्त्वा दू ·ब्रह्मनिष्टकार्य निष्टत्वाभ्यां वेदविभागस्यायुकता) ॥ जिजाम्माधिकरणम् ॥ फलकत्वादिकथनेन वैराग्यजननाद्विद्वारा निर्विशेषज्ञानार्थतया कर्मकाण्ड स्यादिति भावः । स०-पुरस्तादिति ॥ वाक्यार्थज्ञानमात्रेणेत्यत्र यमाशय इत्यादिनी इत्यस्यायमर्थः । वेदाध्ययनस्यादृष्टार्थत्वात् अर्थज्ञानस्यानपेक्षितत्वात् वेदमधीय गुरुकुलान्निवृत्तमीमांसारम्भानुपपत्तिरित्याशङ्कयोक्तम् ॥ दृष्टो हीति ॥ तस्या नाम दृष्टोर्थो विद्यते स चार्थज्ञानद्वारक एवेति अक्षरग्रहणादिपरम्परय फलमिति स्मृतिवाधे न मीमांसारम्भणीयेति । तथा चैतदभियुक्तवाक्यपथ परिनिष्ठितवस्तुपरत्वमपि तु कर्मकाण्डस्य कार्यरूपकर्मावबोधार्थत्वमेव वक्तव्यमि चेदिति ॥ कर्मकाण्डस्य वेदान्तापेक्षया भिन्नवाक्यत्वमिति भावः ॥ कर्मकाण्डवेदान्तयोरेकवाक्यत्वमेव । उपक्रमाद्यनुगुण्यं तु कर्मकाण्डस्यावान्त- भावः । यद्वा कर्मकाण्डावान्तरवाक्यार्थेऽप्युपक्रमाद्यानुगुण्यं तु संभवार स्यादित्यर्थः । ननु कर्मकाण्डे स्वर्गकामोऽधिकारी वेदान्ते मुमुक्षुः । स्वर्गकाम विरोधात् । मुमुक्षौ स्वर्गकामाभावात् स्वर्गकामे च मुमुक्षाया अभावात् अ वाक्यद्वयं नैकवाक्यतामापद्यत इत्याशङ्कते । अधिकारादिविरोधादिति ॥ अ फलभेदो द्रष्टव्यः ॥ तथा सतीति ॥ मध्वादिविद्यासु वस्वादिपदेच्छुरधिकारी विद्यासु मुमुक्षुरधिकारीति विरुद्धाधिकारित्वात् वेदान्तेऽप्येकवाक्यत्वं न स्यादिति प०. - एकदेशिन इति ॥ ब्रह्मतन्त्रव्याल्यातृषु मध्ये केचन मायावा पुरस्तादिति ॥ अयमत्राशय इत्यादिपूर्वग्रन्थेन द्वेधा वाक्यान्वयस्योक्तत्वादि। वाक्यानुरोधाद्वाक्यभेदः कल्प्यत इति मायावादी शङ्कते ॥ दृष्टो हीति ॥ तम्य ·॥ न्यायसुधा या० यथोक्तमिति ॥ वाक्यार्थज्ञानमात्रेणेत्यत्रायमागंय इल दृष्टो हीति ॥ अस्यायमर्थः । स्वा-यायोऽ येतव्य इति विधेरक्षरग्रहणम दृष्टद्वारा स्वार्थत्वसंभवादर्थज्ञानस्यानपेक्षितत्वान्न तदर्थकमीमांसारम्भः दृष्टो हीति ॥ तम्याध्ययनविधेः कर्मावबोधनं नाम दृष्टार्थोऽस्ति । कल्पने ति वचनात् । कर्मज्ञानं च न विचारमन्तरेण संभवतीति मीमांस यद्यपि यो हि तम्यार्थः प्रयोन बदर्थावबोधनमित्येव बक्तव्यम् । तथाऽपि धर्मम्य च कर्मत्वात्कर्मावबोधनमित्युक्तमिति ज्ञातव्यम् । तथा चैतदभियु मकस्यैव वेदभागस्य कार्यरूपपरत्वमुच्यते न कृत्स्नस्यापीत्याशयः ।। वेदोपराः । वेदमध्ये निष्फला इत्यर्थः । तथा च निःफलवेदान्तानाम युक्तेति भावः ॥ एवमितीति ।। कर्मकाण्डस्य वेदान्तापेक्षया भिन्नवाक्य वाक्येऽपीति ॥ कर्मकाण्डगतावान्तरवाक्येऽप्युपक्रमाद्यानुगुण्यासंभवात्क इत्यर्थः । ननु कर्मकाण्डे स्वर्गकामोऽधिक..री वेदान्ते तु मुमुक्षुः । स्वर्ग विरुद्धत्वात् । अतो विरुद्धाधिकारिकमिदं काण्डद्वयं नैकवाक्यतामापाद्यत विरोधादिति ॥ आदिदन फलविरोधो ग्राह्यः । स्वर्गमोक्षयोनश्वर उपनिपत्स्वनीति ।। मध्वादिविद्यासु वस्वादिपदेच्छुरधिकारी सदेव सोम्येत वाधिकाराति विरुद्धाधिकारिकत्वाद्विद्ध फलकत्याच वेदान्तेप्वप्येकवाक्यत्वं श्री०-- आहुरिति ।। अत्र जैमिनीया मन्यन्त इत्यादिना सर्ववेदपर्यवसानादनुग्रामप्रमाणाभावान्न ब्रहमीमां पारम्भः सम्भवतीति शङ्का हुरित्यर्थः ॥ एकस्यापि वाक्यस्येति ॥ ॥ वेदान्नभागगतस्यैकम्यापि वा नास्त्विति ॥ ब्रह्मरूपसिद्धार्थेत्यर्थः ॥ कृत्म्नस्यापीति ॥ कर्मकाण्ड frames. name THA ·ब्रह्मण्येवाशेषतो वेदस्य संबन्धः) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ - यथोक्तमिति ॥ वाक्यार्थज्ञानमात्रेणेति प्रतीकव्याख पूरणीयम् । अध्ययनविधेर्ज्ञानकामाधिकारप्रतिषेधेन कल्पस्तु विधिसा वचनाददृष्टार्थाध्ययनविधायकत्वेनाधीत्य स्नायादिति गुरुकुलानिवृत्तीमांस शबरे स्वाम्यभाविष्टभाष्ये दृष्टो हीति । तस्याध्ययनविधेः कर्मावबोधनं ग्रहणादिपरंपरयोपजायमानः फलमिति स्मृतिबाधया मीमांसारम्भः सङ्गच्छ वेदस्य कर्मावगमकतया कृत्स्नस्य तस्य ब्रह्मतात्पर्यकत्वोपगमेनैकवाक्यता दुः हीति ॥ फलवदर्थावबोधनमित्येवाभिधातव्यत्वेऽपि धर्मस्यैव कर्मत्वाकवि वेदेषु निष्फलभूप्रदेशाश्रिताः तादृशानामविचार्यतया वाक्यभेदकल्पना एवमिति चेत् । कर्मब्रह्मकाण्डयोभिन्नवाक्यत्वमिति चेत् । कर्मब्रह्मकाण्डे ने रूपविभिन्नाधिकारिकत्वादित्यभिप्रेत्याशङ्कते ॥ अधिकारेति ॥ उपनिपत वस्वादिपदप्रेप्सुरधिकारी तत्पदप्राप्तिः फलं सदेवेत्यादिविद्यानां तु मोक्षकाम त्तदेकवाक्यता दुरुपगमा प्रसज्यत इति भावः । तत्र सु० -- अपर आह । भवति कृत्स्नस्यापि वेदस्यकवाक्यता दिफल(कर्म)शेषतयाऽस्तु । देहव्यतिरिक्तात्मज्ञानव्यतिरेकेण पारल अथवा कर्माङ्गभूतदेवतानुस्मरणार्थमात्मप्रकरणमस्तु । यथोक्तम् । 'आत्मा ज्ञातव्य इत्येतन्मोक्षार्थ न तु चोदितम् । क लक्ष्यते । विज्ञाते चास्य पारायें याऽपि नाम फलश्रुतिः । स्वर्गादेः फलान्तरमिति । तत्राह ।। महाफल इति ।। महाफले ।। म न्महाफलं ब्रह्म तस्मिन्नेवाशेषतो वेदस्य योगः संबन्धः स्यात् । न :

·८४२ ॥ न्यायसुधा । देहाद्विवेकज्ञानम् । अविनाशी वा अरेऽयमात्मेत्यादि । आत्मानमुपासीते त्मकं च । तत्र साङ्ख्यादिभिर्मोक्षसाधनत्वेनाश्रितं विवेकज्ञानं तावन्न वेदे न च साङ्खयादिविज्ञानं मोक्षदत्वेन चोच्यत इति पूर्ववाक्येन ज्ञापयि विधावप्यपुनरावृत्तिर्वाक्यशेपे श्रूयत इत्याशङ्कायामुक्तमात्मेति ।। तर्हि वैयथ विवेकज्ञानस्य पारलौकिकफलेषु ज्योतिष्टोमादिषु प्रवृत्तिरध्ययनस्येव दृष्टं - भावः। निर्माते च ज्ञानस्य कर्मप्रवृत्तिहेतुतया कर्माङ्गभूतदेवतानुस्मरणार्थ वाक्यशेपम्था फलश्रुतिः पर्णमयीन्यायेनार्थवादमात्रं स्यान्न स्वर्गादेः फल निर्माते चेति । अयं च विवेकज्ञानविषयः प्रकारः । उपासनात्मकज्ञाना जनाभावाददृष्टापेक्षायां श्रुत्याद्यभावेन क्रत्वर्थत्वाभावाद्वाक्यशेषोपनीताभ्युन सत्रन्यायेन पुरुषार्थत्वमेवेति व्याकरणाधिकरणोक्तप्रकारस्तूपालनात्मज्ञानविप अनेकवाक्यत्वं द्रष्टव्यम् । ननु ब्रह्मपरत्वेनैकवाक्यता पूर्वमुक्ता तत्कथमुन्या वाक्यता । नापि फलं प्रतिपाद्यं येन तत्परतयेकवाक्ययोक्तिः सङ्गच्छेतेत्यत जादिष्विति ।। अन्यथा दर्शपूर्णमासयोरङ्गत्वं प्रयाजादीनामेव प्रकरणित्वां परोक्तपरिहारनिरासपरतयैतद्वाक्यव्याख्यानपक्षे इति ब्रूयादित्युत्तररवाक्यसङ्गा परिहारं निरस्य पुनः पर्वोक्तमेवानुसन्दधन्ननु ब्रह्मकाण्डे कचिदिति सद्भावेऽपि कर्मकाण्डे वचिदपीतिशब्दस्याभावेन कल्पकाभावाद्योगेऽमाविति तत्सद्भाव प्रतिपादयति ।। इति ब्यादितीति ।। स० ननु यद्येवमेकवाक्यत्वमेव वक्तव्यमित्याग्रहः । । तदस्त्विति कस्यचिन्मतमाशङ्कते ॥ अपर आहेति || नन्वेवं ब्रह्मविदाप्नो तिरिकोतिः कशमपपनाते RIATETTA - ·ब्रह्मण्येवाशेषतो वेदस्य संबन्धः) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ श्रवणात् फलवद्दपूर्णमासाद्यङ्गत्वम् । गोदोहनेन पशुकामः प्रणयेदित्य गोदोहनादीनामङ्गत्वनिश्चयात् नाल्पपशुमात्रं फलमिति भावः । प०- सर्वस्यैकवाक्यतामुपेत्य कर्मपरतवैकवाक्यतां बदतो मी मत माह । अपर आहेति ।। अस्यपारायं इति ।। आत्मज्ञानस्य कर्मा पदेनैतन्मते जीव एव ग्राह्यः । फलश्रुतिरिति । 'तरति शोकमार अर्थवादी भवेदित्येकं पदम् । स्वर्गादेः स्वर्गादितः । विति ।। 'समिधो यजति' 'तनूनपातं यजती'त्यादिवाक्योक्तेषु प्रयाज स्वर्गकामो यजेतेतेतिश्रुतस्वर्गादिफलवति दर्शादिकर्मण्यंगाङ्गिभावेन ये क्रतूपकाररूपाल्पफलकप्रयाजादिषु वाक्यापर्यवसानेन प्रधानकर्मणि मह दर्शनादित्यर्थः ।। फलान्तरमात्मज्ञ - या ननु यद्येवमेकवाक्यत्वमेव वक्तव्यमित्याग्रहम्तदोपनिषद कस्यचिन्मतमाशङ्कते ॥ अपर आहेति || नन्वेवं 'तरति शोकमात्मवि दुःखप्रहाणाय श्रुतिरेपा प्रवर्तत' इत्यत्रात्मप्रतिपादकस्य वेदान्तभागस्य कथमुपपद्यत इत्यत आह ।। तत्र फलश्रुत्यादिकमिति ॥ आदिपदेन तस्य स्वार्थे तात्पर्यमिति भावः ।। न स्वर्गादे फलान्तरमिति ।। फलान्तरमस्तीत्यर्थः ॥ प्रयाजादिग्विति ॥ अनेन कर्म नान्यशेषतया जाद्यङ्गकलापवत् । ब्रह्म वाऽनन्यशेषतया वेदप्रतिपाद्यं महाफलत्वाद्दर्शा ज्ञातव्यम् । अदर्शनादिति छेदे तु दर्शपूर्णमासादिविधायकवाक्यानामि ऽवान्तरापूर्वलक्षणस्वल्पफलके प्रयाजादौ महातात्पर्यलक्षणसंबन्धस्यादर्शना स्वर --- --- -- न ·॥ न्यायसुधा ॥ ज्ञानस्य स्वर्गातिरिक्तमोक्षरूपप्रयोजनप्रतिपादनं कथं मङ्गच्छत इत्यत आह । ते षदेकदेश इत्यर्थः ।। फलश्रुतीति ।। ब्रह्मज्ञानस्य मोक्षरूपफलश्रवणमित्यर्थः । मिति भावः । आत्मज्ञानस्य देवतेश्वरयो नस्य । अस्य आत्मज्ञानस्य । पा श्रुतिः ब्रह्मज्ञानस्य मोक्षार्थत्वश्रुतिः । उपसंहरति ।। नेति ।। स्वर्गादेरन्यत् नास्तीत्यर्थः ॥ उपनिषदामपि कार्यपरत्वेनैकवाक्यतामभियोगेनाभिदधानस्य रनुबदति ॥ अपर आहेति ॥ फलश्रुत्यादिकं स्वर्गातिरिक्तकैवल्यरूपफलश्रुत्य तात्पर्यमिति भावः । च० सु०- अथवा योगेऽनावपि तत्सममिति न युक्तम् । संभ क्वचिदात्मेत्येवोपासीतेतीतिशब्दश्रवणादविद्यमानेतिशब्देष्वप्युपासनावाक न च कर्मप्रकरणे क्वचिदपीतिशब्दोऽस्ति; येन तदभावस्थानेऽध्याहारो विधिवाक्ये श्रवणात्कर्मकाण्डेऽपि तथाऽध्याहारः किं न स्यादिति चेन्न काण्डस्य च भिन्नवाक्यत्वादित्यत आह ।। एकवाक्यत्वेति ॥ एवं योगेऽनावपीति इति ब्रूयादिति इति वाक्ययोरेकविषयक हारनिरासस्य मूलारूढतालाभादेकवाक्यत्वयोगेऽपीति वाक्यं भिन्नवाक्यतया पूर्वोत्तरवाक्यैकवाक्यतया व्याख्यानेऽपि परपरिहारनिरासस्यार्थतः सिद्धि व्याख्यातुं प्रकारान्तरेण सङ्गमयति ॥ अथवेति ।। अथवाऽस्य वाक्यस्य द्वेधा एवं च परोक्तपरिहारनिरासम्य कण्ठत एव सिद्धिरेकवाक्यता च । अत एव पू कथनम् । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । वा० ·ब्रह्मणि वेदतात्पर्याङ्गीकारे कल्पनागरिवनिरामः) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ न गिरा गिरेति ब्रूयादिति वचोऽग्नावित्यस्य समीपगम् । गतमवगत शब्दस्वरूपाहणार्थ इति सत्यम् । अत एवार्थप्रकरणे शब्दखीकारार्थे तथाऽपि नोपासनाकर्मतया ब्रह्मणः सिद्धिः । ब्रह्मप्रतिपादकवाक्या तात्पर्यमावश्यकम् । ब्रह्मस्वरूपेऽपि तात्पर्यमित्यङ्गीकारे तु कल्पन ।। कल्पनेति ।। एवं तर्हि यूपाहवनीयादिवाक्यानामपि पशुबन्धादिका यूपादिस्वरूपेऽपि पृथक् तात्पर्यकल्पने कल्पनागौरवं स्यात् । ततश्च के भावायूपादिपदार्थाभाव एव प्रसज्यत इत्यर्थः । वा०.. नन्वस्मिन्पक्षे कर्मकाण्डे इतिगदसद्भावप्रतीकोत्तरवाक्या: पादकपूर्ववाक्येनैवोक्तशङ्कापरिहार दित्यतस्तत्सङ्गमयति ॥ अस्तु वेति ॥ शब्दप्रसिद्धः प्रकृतेऽपि गिरागिराशब्दस्वरूपग्रहणार्थकत्वेन वैपरीत्यार्थकत्वा हारेऽपि न प्रसिद्धार्थपरित्यागेनार्थान्तरलाम इति न प्रतिबन्दीरि-द्धि किमेतावता किमयं नार्थप्रकरणे शब्दस्वीकारार्थो येन वैपरीत्यार्थत्वं न म्यान त्यार्थकत्वेनैवेति प्रतिबन्दीसिद्धिरित्याशयेन समाधत्ते ।। सत्यमिति ॥ यह त्यत्रेतिशब्दस्य शब्दस्वरूपार्थकत्वेन स्वरूपार्थत्वपरित्यागेन स्मृतिमात्रपरन्धार कथं तदध्याहारेऽप्यनेः स्मृतिमात्रेण होमान्वयः स्यादित्युक्तसिद्धिरि एवमप्यर्थप्रकरणेऽर्थस्वरूपस्यैव पदार्थत्वात्तत्परित्यगेन शब्द स्वरूपार्थत्वाभ्युप त्वम् । श्रुतस्थले शब्दस्वरूपार्थकत्वेन वैपरीत्यार्थकत्वम् । अध्याहृतस्थले विशेषस्त्वप्रयोजकः । स्वरूपार्थकत्वपरित्यागेन वैपरीत्यार्थकत्वस्योभयत्रावि उदाहरणस्याभिप्रेतत्वादित्याशयेनाह ॥ सत्यमिति ।। इतिशब्दम्य प्रकाग्व ·८४६ । न्यायसुधा ॥ इति ॥ तथा चास्यैतिशब्दस्याग्नौ जुहोतीत्यत्राध्याहारे तत्रापि शब्दस्वरूपग्रहण एवं चाग्रे स्मृतिमात्रेण होमान्वय इति प्रागुक्तोों नायातमिति भावः । इ स च विपरीतोर्थो न गिरागिरेत्यत्र शब्दस्वरूपं अनावित्यत्र तु वैपरीत्यार्थ तूभयत्राविशिष्टमेवेत्याशयेन परिहरति । अत एवार्थप्रकरण इति शक्तः । -- प० न गिरा गिरेति ब्रूयादिति वच इति ॥ ज्योति स्तुवीतेति स्तोत्रसाधनत्वेन प्राप्ते 'यज्ञायज्ञावोऽमये गिरागिरा च दक्षसे वेदसं प्रिय मित्रं न शंसिषमिति मन्त्रे गिरागिरेत्यक्षरस्थाने इराइरेत्यक्षरस्थापन स्तोत्रं कार्यमितिभावेन न गिरागिरेति ब्रूयात् । ऐरं कृत्वोदायेदिति बाक्यं प पादान्तेऽभिधानात् । तथाच ज्योतिष्टोमाख्यकर्मप्रकरण एवेतिपदश्रवणमस्तीति 'अग्नौ जुहोतीत्याहवनीयाग्निसमीपमितिपदमस्ति आहवनीये जुहोतीत्यादाव त्यध्याहारेणेतिपदान्वयेऽग्निम्मृतिमात्रेण होमः स्यादित्यर्थवैपरीत्यवाचकत्वमितिश् वाऽत्रेवाध्याहृतस्थलेऽप्यग्निस्वरूपपरः स्यादिति भावेन वाऽऽशङ्कते ॥ नन्वति उक्तमित्यर्थः ॥ या० शब्दस्वरूपग्रहणार्थ इति ॥ तथा चास्येति शब्दस्या तत्रापि शब्दरूपग्रहणार्थ एवेतिशब्द: स्यात् । एवं चाग्निशब्द एवं होमान्वय होमान्वयः इति प्रागुक्तोऽर्थो गत इति भावः । इतिशब्दो हि पदार्थवैपर विपरीतोऽर्थो न गिरा गिरेत्यत्र शब्दस्वरूपमेव । अग्नावित्यत्र तु स्मृतिरेवे विपरीतार्थस्यान्वययोग्यता तत्र तस्य ग्राह्यत्वात् । वैपरीत्यार्थत्वं तूभयत्राविशि ·ब्रह्मणि वेदतात्पीङ्ग कार कल्पनागौरवनिरामः) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ।। --- अनु० प्रमाणावगतत्वं चत्तात्पर्याणां तथैव हि ।। तस्मात्पदार्थ वाक्यार्थे तात्पर्यमुभयन च ।। ननु यूपादिषु तद्वाक्यानां तात्पर्याणि प्रमाणसिद्धानि खलु वाक्येन यस्यार्थस्य प्रमितिरुत्पद्यते तत्तत्परमित्युच्यते। यूपा तावदुत्पद्यते । न चायं संशयः एकाकारनियतत्गत् , न च विप चानुवादोऽयम् अप्राप्तत्वात् । तत्कथं कल्पनागौरवम् ; कथं च यूपादि । प्रमाणेति । तथैव हि तर्हि ब्रह्मवाक्यानां ब्रह्मणि तात्पर्य प्रमाण गौरवमिति शेषः । कल्पनागौरवं परिहत्योपसंहरति ।। तम्मादिति ।। सत्य ज्ञाना वाक्याथै कार्य चोपासनादावित्युभयत्र तात्पर्य ग्राह्यम् । पदार्थ इत्यवान वा०. ननु कल्पनागौरवपरिहारोपायानुक्तेन प्रतिबन्दीमात्रेणा तत्परिहारोपायं वक्तुं प्रतिबन्दीग्रहणमित्याशयेनोत्तरभाप्यं सङ्गमयति ॥ नन्धि यादिवाक्यं यूपादिपरं तत्प्रमितिजनकमिति यावत् । तत्प्रमितिजनकन्वातिरिर यानुवादाभिन्नज्ञानजनकल्वात्संमतवदित्यनुमानं तात्पर्य प्रमाणमुक्तं भवति । कत्वमभिमतम् । यद्वाऽनुवादभिन्नत्वे सति संशयविपर्ययान्यज्ञानजनकन्वादि एवं प्रमाणविशेषस्वरूपकथनेन प्रमाणावगतत्वं चेदिति मूले प्रमाणस्वरूपविरे योराभासत्वमपहस्तितं भवति । तथैव हीत्येतावन्मात्रेण पूर्तेः प्रकृतोपयोगित तथैव हीति ॥ बाधकानामद्याप्यपरिहारादुपसंहारोऽनुपपन्न इत्यत आह ॥ ॥ सनार्थ चेति पूर्ववाक्ये उपासनारूपकार्यशेषतया ब्रह्मणि प्रामाण्यस्योपक्रान्तः ·८४८ । न्यायसुधा । या. - यूपादिवाक्यं यूपादिपरं तत्प्रमितिकरणत्वात्संप्रतिपन्नवाक्या नुमाने स्वरूपासिद्धिपरिहाराय सामान्यसिद्धिपरिशेषावाह ॥ यूपादिवाक्या दित्यनन्तरं तथा परिशेषात्प्रमारूपमेव तत्सिध्यतीति वाक्यशेषः । संस्कारा दाणः पदमात्रतोऽसिद्धेराह ॥ पदार्थ इत्यवान्तरेति ।। अनु०. पृथगेव च वाक्यत्वं पृथगन्वयतो भवेत् ।। अवान्तरत्वाद्वाक्यानां वाक्यभेदो न दूषणम् । सु०. ननु तत्रा(थाs)पि सत्यज्ञानादिवाक्यानां कथं स्वार्थे त विधातव्ये ज्ञानत्वादीनामनुवादेन भाव्यम् ; ज्ञानत्वे च विधातः न चैतत्संभवति युगपदाकारद्वयविरोधात् । मैवम् । सत्यं ब्रह्म, ज्ञा पृथग्वाक्यत्वाङ्गीकारादित्याह ।। पृथगेवेति ।। तर्हि वाक्यभेददोष इत्यत आह् ।। अवान्तरत्वादिति ॥ एकवाच वाक्यभेदकल्पनैव दोपो न त्ववान्तरवाक्यभेदः । तथात्वे क्वापि महाक वा युगपदिति ॥ एकान्बयप्रयुक्तैकवाक्य इत्यर्थः ॥ आकारे त्वयोर्विरुद्धत्रिकद्वयापादकत्वनकत्र विरुद्धत्वादित्यर्थः ।। पृथगिति ॥ पृथ स्वीकारादित्यर्थः । स० युगपदाकारद्वयविरोधादिति ।। अनुवाद्यत्वं उद्देश्यत्वं, देयत्वं गुणत्वं चेति त्रिकद्वयमेकस्मिन् विरुद्धमिति भावः ।।

·भवान्तरचाक्यभेदभ्य अदुष्टता) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ - श्री. आकारद्वयेति ॥ एकस्यैवानुवाद्यत्वविधातव्यत्वरूपाय वाक्यभेदेति ॥ महावाक्यभेदेत्यर्थः ॥ तथात्व इति ॥ अवान्तरवाक्यभे- महावाक्यमपि दुष्टत्वान्नाङ्गीकार्य स्यादित्यर्थः ।। च० युगपदाकारद्वयेति । एकस्यैवोद्देश्यविधेयभावोपगमे सि द्देश्यानुबन्धित्रिकस्य साध्यत्वाननुवाद्यत्वगुणत्वरूपविधेयानुबन्धित्रिकस्य चान प्रसज्यत इत्याशयः । एकैकश्येन एकैकशः गोपदविनिर्मुक्त एव श्रुतिपाठ विशेष्यवाचकपदपूग्णेन वाऽयं निर्देशस्तन्त्रचूडामण्यादिचिरन्तननिबन्धेषु ताह एको गुणवचनोऽवयववृत्त्या द्रव्यवचनादाविति तत्तत्प्रकृतिकतृतीया श्रुतिभिः करणताप्रत्यापनात् । अनु० अङ्गीकृतत्वादपि तैः पदानां च पृथक् पृथक क्रियापदेनान्वयस्य वाक्यभेदो हि दूपणम् । सु० किञ्च परेणाप्येवमङ्गीकृतमित्याह ॥ अङ्गीकृतत्वादि पिङ्गाक्ष्या गवा सोमं क्रीणातीत्यादौ तैमर्मीमांसकैरपि पदानामरणयेस क्रियापदेनैकैक(श्येना)स्यान्वयोऽङ्गीकृतः । अनुवादविधानयोयु गवादिमिस्त्वाकाङ्क्षगविशात्पाटिकान्वयोऽभ्युपगतः । ततश्च तेषामा ज्येत ।। तत्रैतावदेव वक्तव्यम् । महावाक्यभेद एव दोषो नावान्तरवा मपि समानमिति ।

·८५० ॥ न्यायसुधा ॥ (अ. १ पा. १ म. उदाहृत इति द्रव्यम् । क्रीणातीत्यादावित्यादिपदेन सप्तदशप्राजापत्यापशूनालभेतेत्यादेर्जातियोगि- कशब्दसमभिव्याहृतामूर्तरूपरसगन्धस्पर्शसङ्ख्यापरिमाणार्थकशब्दोपेतवाक्यसंग्रहः ॥ अरुणयेत्यादीना. मिति ॥ अत्रादिपदेन स्वसमभिव्याहतैकहायिन्यादिपनानामादिपदसंगृहीतवाक्यस्थकारकपदानां च संग्रहः । क्रीणातीत्यादीत्यादिपदेनालभेतेत्यादिक्रियापन संग्रहः । एकैकश्येनेति स्वार्थ भावप्रत्ययः ।। अन्वयोऽङ्गीकृत इति ॥ अरुणप्रातिपदिकपरतृतीयाश्रुतेः क्रियाकरणस्वरूपसंबन्धाभिधायकत्वादारुण्यै. कहायिनीद्रव्यसंबन्धम्य च वाक्यार्थत्वाच्छुतेस्तदपेक्षया बलवत्वाद्युक्तस्तसंबन्धाङ्गीकार इति युक्त्या आरुण्यक्रियान्वयम्य विगानाभावनैकहायिनीक्रियान्वस्य च तेन स्वीकृतत्वादिति भावः । नन्यारुण्यस्यामूर्तत्वेन श्रुतिप्राप्तस्यापि क्रयकरणत्वस्यानुपपत्तेः । आनर्थक्यप्रतिहतानां विपरीतं बलाबलमिति न्यायेन श्रुतिबाधे वाक्यीयम्यापि गुणद्रव्यान्वयम्यैव स्वीकर्तव्यतया कथमारुण्यक्रियान्वय. स्वीकारस्तेपामित्यत एकहायिनीकरणकायस्य विधेयत्वेन तच्छरीरप्रवि कहायिन्यास्तसिान्नेव वाक्ये गुणं प्रत्यनुवाद्यत्वस्य विरुद्धत्रिकद्वयापादकत्वेनानुपपन्नतया वाक्यीयगुणद्रव्यान्वयाम्वीकारेण श्रुतिप्राप्त- क्रियाकारकान्वयस्वीकार एव तेपामुचित इत्यभिप्रायेणाह || अनुवादेति ॥ नन्वरूणगुणपरिच्छिन्नकहा. यिनीद्रव्येण कुर्यादित्येकान्ययायुक्तकवाक्यत्यस्य तैरङ्गीकृतत्वात्कथं पृथगन्वयस्वीकारस्तेपःमित्यतोऽरुणया क्रीणातीति साधनत्वेन गुणविधायकगन्देन यथाऽनेन साधयितुं शक्यते तथा कुर्यादिति सामान्यतो गुणस्य क्रयसाधनत्वेऽभिहितेऽमूर्तत्वेन साक्षात्तग्य क्रयसाधनस्वाशक्तव्यपरिच्छेदमुरेखन क्रयसाधनत्य- संभवारिक तत्परिच्छेद्यमिति परिच्छेदकस्य गुणस्य परिच्छेद्यद्रव्याकाणायामेकहायिन्या कीणातीति शब्देन चैकहायिन्याः क्रयसाधनत्वे बोधितेऽपरिच्छिन्नद्रव्यस्य ऋयसाधनत्यानुपपत्त्या परिच्छेद्यद्रव्यस्य परिच्छेदक- गुणाकालायां समानवाक्योपात्तद्रव्यगुणयोः परम्परान्वययोग्यत्वाच्च पाष्टिको विशिष्टान्वय इत्येकान्वय. प्रयुक्तकान्वयत्वस्य पृथगन्वयम्वीकारोपजीव्यकत्वान्न तद्विघातकन्वमित्यभिप्रेत्याह || अरुणादीनामिति ॥ आकाङ्गादीत्यादिपदेन योग्यतासन्निध्योः परिग्रहः । ननु मीमांसकैरन्वयभेदाङ्गीकारेऽपि क्रीणातिपदार्थभूतक्रयभावनाया एकत्वेन पदैकवाक्यताया एव स्वीकाराद्वाक्य भेदस्य च भावनाभेदनिबन्धनत्यान्न वाक्यभेदापत्तिरित्यतः क्रियाभेदस्यापि क्रियान्वयभेद- द्वारेव वाक्यभेदप्रयोजकत्यान्क्रियाभेदाभावेऽपि तदन्वयभेदे वाक्य भेदोऽङ्गीकर्तव्य एव । युपपदाकारद्वयविरोधापरिहारादित्याशयेनाह ।। ततश्चेति । एवं च यत्कस्यचिन्मतमित्यन्यथानुवाद इति वल्गनं तदेवान्यावादरूपमिति बोध्यम् । तदीयान्वयभेदाभ्युपगमस्यान दितत्यात्तस्य च तद्ग्रन्थपर्या- लोचनायां स्पष्टत्वात् । वाक्यभेदस्य चापादितत्वात्तस्य चोक्तरीत्या पूर्वोत्तरपर्यालोचनायां सुशकत्वात् । अन एवान्ययोऽभ्युपगत इति वाक्यभेदः प्रसज्येतेति चोक्तम् । एतेनैव चैतदूपणपरिजिहीर्षयाभ्युपगत- अन्यथा ·अवान्तरवाक्य भेदस्य भदुष्टता) || जिजामाधिकरणम् ॥ ছিলনা। ८५१ मित्येतदभ्युपगमनीयमिति व्यापार विशिष्टविधिपक्षऽपि भामत्युक्तरीत्या वाक्य भेदः स्यादेवेति केपा- श्चित्समाधान निररतम् । अन्वयभेदाभ्युपगमस्य तदीय स्पष्टत्वेनाभ्युपगमनीयमित्यन्यथाकरणे निमित्ता. भावात् । विशिष्टविधेरेकवाक्यत्वमङ्गीकृत्यवान्वयभेदेनावान्तरवाक्ययोर्भदस्याकरे स्पष्टप्रतिभासाञ्चेत्यास्ता तावत् । Bato अत्रारुणया स०. एकैकस्यैवेति । एकैकश इति स्वरूपे प्रकृतिनिमित्ते भावप्रत्ययः । पिङ्गाक्ष्यैकहायिन्या सोऽमं क्रीणातीति श्रुतिपाठः । तत्रारुणाशब्दो गुणवचनः । पिङ्गाकहायनीशब्दो यौगिको सामानाधिकरण्यादेकद्रव्यवचनी तच्च द्रव्यं किमित्यपेक्षायां गोम्पमेव विवक्षितमिति दर्शयितुं विशेष्यपदमध्याहृत्य पठितमिति द्रष्टव्यम्। अनारुणयेत्यादीनां प्रत्येकं क्रयसाधनत्यं प्रतीयते। प्रत्येकं तृतीया श्रवणात् । अन्यथा तद्वैयपित्तरिति भावः । ननु नात्र प्रत्येकं क्रयसाधनत्वमुच्यते एतद्वाक्यात् । किन्त्वेकहायनी क्रयसाधनत्वेन तृतीयया विहितामनूद्य तस्यामारूण्यादिकं पदद्वयेन विधीयते विशेषणयोश्च विशेष्यानुसारित्वात् तृतीयोपपत्तिरित्यत आह || अनुवाद विधानयोरिति ॥ अयमर्थः । अत्र हि यदेकहायनीक्रयसाधनत्वेन विहिता । तदा तस्या विधेयत्वानुबन्धिगुणत्वादिकं प्राप्तम् । पुनस्तदैव तदनुवादेनारुण्यादिविधा नेऽनुवाद्यवानुबन्धिप्राधान्यादिकमपि तस्याः स्यात् । न चैतद्युक्तम् । एकस्मिन् युगपद्विरुद्धधर्मसमावेशायोगात् । क्रमाङ्गीकारे चावृत्तिप्रसङ्गः अत एतद्भयान्न विशेषणविशेष्यभावेन अन्वयः । किन्तु प्रत्येकमेवेति वक्तव्यमिति । ननु न प्रत्येकमन्वयोऽस्माभिरभ्युपगतः । किन्तु यद्यप्येवं प्रत्येकमन्वयः श्रुत्या प्रतीयते । तथापि नासावव्यवधानेन युक्तः आरुण्यस्य गुणरयामूर्तत्वेन साक्षात्क- साधनत्यानुपपत्तेः । न च श्रुत्या प्रतीत हातुं युक्तम् । अतो हायनवदारुण्यादिकमपि गोद्रव्यमवच्छि- नत्ति । तच्च द्रव्यं साधनमिति तद् द्वारारुण्यादेः कयेणान्वयोङ्गी कृतोऽतः कथं वाक्यभेद इत्यत आह ।। आरुण्यादीनां गवादिभिरिति ।। आकासादिवशादिति ॥ तदन्यथानुपपत्येत्यर्थः । आदिपदाद्योग्यता- परिग्रहः । आरुण्यादिकं ह्य बच्छेदकमवच्छेद्यमपेक्षते । अवच्छेद्यं च गवादिकमारण्यमवच्छेदकमित्यवच्छेद्या- वच्छेदकतया परस्परमाकाशितत्वं द्रष्टव्यम् । पार्टिकान्वय इति ॥ पश्चादपत्तिवलादेव द्रव्यावच्छेदकत्वे- नान्वयः प्रतीयते न स शाब्दस्तथात्वे युगपदाकारद्वयविरोधात् । शान्दम्तु प्रत्येकान्वयः । चास्माभिर्निदर्शित इत्यर्थः । अयमत्राभिप्रायः । सत्यमेवं भवदभ्युपगम इति । तथापि पूर्वमारुण्या- दीनां श्रुत्या प्रत्येकं यत्रयसाधनत्वं प्रतीतं तन्न परित्यक्तम् । किन्त्यव्यवधानमा तदेव प्रत्येक क्रयसाधनत्यमुपपादितम् । अतः प्रत्येकमन्वयो नाङ्गीकृत इति रि। भवदीयाः । तृतीयया गुणस्यैव करणत्वं क्रयं प्रति विस्पष्टं गम्यते तच्चारण यह स एव THE 107a 31488 ·८५२ । न्यायसुधा ॥ (म. १ पा.१.१ अत एव श्रौतप्रत्येकान्वयस्याङ्गीकृतत्याभिप्रायेणेकैकम्यैनान्वयोऽङ्गीकृत इति उक्तमिति न कोऽपि क्षुद्रोपद्रव इति । केषाश्चिन्समाधानप्रकारोऽयम् ॥ एकैकस्यैवेति ॥ अरुणया क्रीणाति एकहायन्या क्रीणाति इत्येवमेकैकम्येत्यर्थः । ननु एकहायन्या क्रीणातीति क्रयसाधनत्वेन विहितैकहायन्यनुवादेन तत्र अरुणयेत्याहग्यविधानोपपत्ती अरुणया क्रीणातीत्यामण्यस्य क्रीणातिनान्वयाऽभ्युपगमे किं मानमित्यत आह || अनुवाद विधानयोरिति ॥ एकहायन्यान्यसाधनत्वस्य अप्राप्तत्वे तत्क्रयसाधनत्वेन एकहायन्या विधानत्वात् एकहायनीमेवानू। आरुण्यविधाने एहकायन्या अनुवाद्यत्वस्यापि अङ्गीकर्तव्यत्वात् एकस्मि- त्रुच्चारणे एकम्यैव अनुवाद्य-वविधेयन्ययोश्च विरुद्धत्रिकद्वयापत्या असंभवादरुणयेत्यस्य क्रीणातिनवान्वय इति भावः । युगपदित्यम्य एकस्मिन्नवोच्चारण इत्यर्थः ।। अरुणादीनामिति ॥ अरुणया पिङ्गाक्ष्या गवैकहायन्या सोऽमं क्रीणातीत्यत्र द्रव्यगुणयोः तृतीयाश्रुत्या साधनत्यप्रतीतेः तथा अपरिच्छिन्नस्य द्रव्यस्य क्रयसाधकत्वानुपपत्तेः । द्रव्यगुणयोरवच्छेद्यावच्छेदकत्वस्वाभाव्यात् । योग्यतया पश्चात्तनः । आरुण्यगुणपरिच्छिन्नेन द्रव्येण कुर्यादित्येवंरूपः परम्परेणान्ययः । परेणाभ्युपगत इत्यर्थः । यभावनाया विधेयत्वेन अप्राप्त तु विधीपरन् बहवोऽप्येकयत्नत इत्युक्तरीत्या आरुण्यविशिष्टक्रयभावना रूपक्रियैक्येन क्रियाभेदनिवन्धनवाक्यभेदाप्राप्तेः तन्मतमित्यन्यथानुवादोऽयमिति चेन्न । क्रीणातीत्यविशिष्टस्य क्रयभावनारूपक्रियान्वयाप्रतीतो अवच्छेद्यत्वेन द्रव्यस्य अवच्छेदकत्वेन च गुणस्य आकाङ्गाया एव अभावेन तन्निबन्धनस्य विशिष्टक्रयभावनान्वयबोधम्यैव असंभवेन तत्प्रयोजकत्वेन अविशिष्टकियान्वयप्रतीतेरपि अवश्यमङ्गीकर्तव्यत्वात् । अविशिष्टक्रियान्वयस्यैव च अवान्तरवाक्या- र्थवादवान्तरवाक्य भेदोपपत्तेः आरुण्यविशिष्टक्रयभावनारूपक्रियैक्येन महावाक्यभेदम्यैव परिहारात् । एकैकश्यनेति ।। एकैकश इति स्वरूपे प्रवृत्तिनिमित्ते भावप्रत्ययः ॥ अरुणादीनामिति ।। अरुणया पिङ्गाक्ष्या गवैकहायिन्यासोमं क्रीणातीत्यत्र द्रव्यगुणयोस्तृतीयाश्रुत्या साधनत्यप्रतीतेः पृथक्पृथक् क्रियान्वयावश्यंभावात् । अवच्छेद्यविधुरस्य गुणस्य मूर्तत्वास्क्रियान्वयानुपपत्तेद्रव्यगुणयो- स्वच्छेद्यावच्छेदकस्वाभाव्याद्योग्यतया पश्चात्तनः परम्परेणान्वयः परेणाभ्युपगत इत्यर्थः । न न्वत्र अरुणया प० - एकैक(श्येनान्यस्यान्वयोऽङ्गीकृत इति ॥ तृतीयाध्यायस्याद्यपादेऽर्थकत्वे द्रव्य- गुणयोरेकधनियमः स्यादित्यधिकरणे ज्योतिष्टोमप्रकरणगतमरुणयेत्यादिवाक्यमुदाहृत्य तथैवोक्तत्वादिति भावः । अनुवादेति ॥ 'गवा सोमं क्रीणाती'ति क्रयसाधनत्वेन गोविधानं या गौः कयसाधनत्वेन विहिता तदनुवादेनारुण्या गवत्यारुण्यविधाने सति क्रय प्रति गोसाधनत्वेन विधानं आरुण्यादिविधि ·भवान्तरवाक्यभेदस्य अदुष्टता) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ ८५३ प्रत्यनुवादविधानयोर्योगपद्ये सति नामधेयपादीयवाजपेयाधिकरणोक्तदिशा विधेयत्वानुवाद्यत्वयोरन्योन्य- प्रतिद्वन्दीभूतत्वेन सहानवस्थितयोरेकत्र समावेशलक्षणविरोधः स्यात् । तथा विधेयत्वसमानाधिकरणस्य गुणत्योपादेयत्वरूपधर्मद्वयस्यानुवाद्यत्वसमानाधिकरणत्वेन प्रधानोद्देश्यत्वरूपधर्मद्वयस्य वाऽन्योन्यप्रतिद्वन्द्वी- भूतस्यैकत्र समावेशलक्षणविरोधः स्यादिति विरुद्धत्रिकद्वयसमावेशलक्षणविरोधभयादित्यर्थः । एवं तब- स्मिन्नेव वाक्ये खले कपोतन्यायेन तृतीयान्तपदचतुष्टयस्य प्रत्येकं युगपत्रीणातिनाऽन्वये वाक्यचतुष्टयं प्रामोतीत्यत आह || अरुणादीनामिति || अरुणया पिङ्गाक्ष्येत्येवमादिरूपेण विशेषणविशेष्यभावापन्न- तया आरुण्यादिविशिष्टगोरूपवस्तुना क्रीणातीत्येकवाक्यता पश्चात्तनी अजीकृतेत्यर्थः । या० क्रीणातीत्यादिक्रियापदेनेति ।। आदिपदेन सप्तदशप्रा नापत्यान्पशूनालभेत चतुरश्चतुरो मुष्टीन्निवपतीत्याद्यमूर्तगुणवाचकवाक्यसङ्ग्रहः । सप्तदशत्वस्य चतुष्वस्य वाऽमूर्तत्वेन साक्षा. क्रियान्वयासंभवादित्याह || एकैकस्येवेति ।। स्वार्थे कप्रत्ययः । एकैकश इत्यर्थः । अरुणया पिङ्गा- क्ष्यैकहायिन्या सोमं कोणातीत्येव श्रुतिपाठः । तादृशं च द्रव्यं गोरूपमेव विवक्षितमिति दर्शयितुं गति विशेप्यपदं पटितमिति वदन्ति । वस्तुतस्तु गवेत्यादिपदमेतच्छृति । तमेव । अत एव तन्त्रचूडा- मण्यादिचिरन्तननिबन्धेष्वेवमेव पाठो दृश्यते । तत्रारुणशब्दोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां गुणवचनः । पिङ्गा- श्यैकहायिनीशब्दौ योगिकी सामानाधिकरण्यादेकद्रव्यवाचिनौ । ततश्च द्रव्यगुणयोरुभयोः पृथक् तृतीयाश्रुत्या प्रत्येकं क्रयसाधनत्वं प्रथमं प्रतीयते । अन्यथा तृतीयाविभक्तियापत्तेः । ननु नात्र गुणद्रव्ययोः प्रत्येकं क्रयसाधनत्वमुच्यते येनान्वयभेदेन वाक्य भेदापादने इदमुनाहरणं स्यात् । किन्त्वे. काहयिनी क्रयसाधनत्वेन विहितामनूद्य तस्यामारुण्यं विधीयते । विशेषणविभक्तेश्च विशेप्यानुसारित्वा तृतीयोपपत्तिरित्यत आह || अनुवाद विधानयोरिति ॥ यदा ह्य-सहायिनी क्रयसाधनत्वेन विहिता तदा तस्या विधेयत्वानुबन्धिगुणत्वादिकं प्राप्तम् । पुनस्तदैव तदुद्देशेनारुण्यविधाने उद्देश्यत्वानुबन्धि- प्राधान्यादिकमपि तस्याः स्यात् । न चैतद्विरुद्धत्रिकमेकदैकत्राङ्गीकर्तुमुचितम् । अत एतद्भयाद्रव्य. गुणयोः प्रत्येकमेव क्रयेणान्वय इति तैरपि वक्तव्यमिति भावः । नन्वेवं द्रव्यगुणयोः प्रत्येकं क्रयान्वये. ऽङ्गीकृते आरुण्यस्य गुणत्वेन साक्षात्क्रयसाधनत्वासंभवाहाधितार्थकं वाक्यमापद्येत । अतो हायिनव- दक्षिवञ्चारुण्यमपि गोद्रव्यमवच्छिनत्ति । तच्च द्रव्यं साधनमिति तद्द्वाराऽऽरुण्यस्य क्रयान्वय एक एव प्रतीयत इत्यस्तु । ततश्च कथमिदमुक्तार्थोदाहरणं म्यादित्यत आह ।। अरुणादीनां गवादिभिरिति ।। नावारुण्यस्य प्रथममेव द्रव्यावच्छेदकतया क्रयान्वयः प्रतीयत इति तेषामङ्गीकारः । किन्तु प्रथम द्रव्यगुणयोः प्रत्येकं तृतीयाश्रुत्या क्रयसाधनतयाऽन्वयः प्रतीयते । श्रुतलबत्त्वेन शीघ्रोपस्थापकत्वात् ।

·॥ भ्यायसुधा॥ (म.पा. १.१ - ननु वाक्यबललभ्यो द्रव्यगुणयोः परम्परमन्बयोऽपि तदैव प्रतीयते श्रुत्यपेक्षया वाक्यस्य दुर्बलत्वात् । किन्तु प्रथमारगतारुण्यश्यसाधनतानिहाय स पश्चादेव प्रतीयत इत्येव तेपामङ्गीकारः । अतो युक्त- मिदमुदाहरणमित्यर्थः । यथोक्तम् । 'तृतीयया गुणस्यैव कारणत्वं क्रयं प्रति । विस्पष्टं गम्यते तच्च द्रव्य- छारेण युज्यत इति । अन्यत्राप्युक्तम् । अवगतक्रयशेषत्वनिर्वाहस्तु द्रव्यगुणयोः अन्योन्याकाङ्क्षाबलात् पार्मिकसंबन्धाङ्गीकारेणैव सन्निहितक्रयार्थिकहायिन्यवच्छेदद्वाराऽस्त्विति। नन्वेवं द्रव्यगुणयोः पार्णिकान्वय. स्वीकारेऽरुणादिशब्दानां गवादिद्रव्येषु लक्षणाप्रसङ्ग इत्यत उक्तम् । आकासादिवशादिति || आदि- पदायोगतासत्तिपरिग्रहः । अयं भावः । आरुण्यादिकमवच्छेदकं हि अवच्छेदामपेक्षते । अवच्छेद्य च गवादिकमित्यवच्छेद्यावच्छेदकयोः पयस्परमाकानावशाद्योग्यताश्चावच्छेद्यावच्छेदकभावेनैव द्रव्यगुणयो रन्थयो न तु सामानाधिकरण्येन येन लक्षणा स्यात् । गुणं हि साधनत्वेन विदधच्छब्दो यथाऽनेन शक्यते साधयितु तथा कुर्यादित्याह । स च द्रव्यपरिच्छेदमुखेन शक्नोति साधयितुं नान्यथा । तेनायमर्थो भवति । आरुण्याद्यवच्छिन्नेन द्रव्येण कुर्यादिति । अतो न कोऽपि दोप इति । नन्यस्त्वेवमारुण्यादीनां क्रयसाधननया प्रथमं प्रत्येकमन्वयः श्रोतत्वात्तैरङ्गीकृत इति । तथाऽपि किं प्रकृत इत्यत आह || ततश्चेति ।। वाक्यभेदात्यं दूषणं स्यादित्यर्थः । वाक्यभेदादिति पाठे वाक्यभेदप्राप्त्या तल्लक्षणं दूपणं स्यादित्यर्थः । अत्र कश्चिदाह । भावनाभेदेनैव वाक्यभेदस्य दृष्टत्वात् । प्रकृते च वाक्यभाव- नाया एकत्यान्नावान्तरवाक्यभेदोऽत्राङ्गीकृत इति । तत्तुच्छम् । न हीदं भाट्टान्प्रत्यापाद्यते किन्तु प्राभाकरान् । तैरन्यये मिन्ने वाक्यं भिद्यत एवेति नियमस्याङ्गीकृतत्वात् । यथाहुः । अन्वितपदात्मकं हि वाक्यम् । तत्र कथं नान्यये भिन्न भिद्यतेति । अतो न कोऽपि क्षुद्रोपद्रव इति । श्री० एककांशेनेति ।। अरुणया क्रीणाति एकहायिन्या क्रीणाति पिङ्गाक्ष्या क्रीणातीत्येव. मेकैकांश इत्यर्थः ।। पाटिकान्वय इति ॥ आदी तृतीयया बोधितं गुणरूपारुण्यस्य क्रयसाधनत्वं बाधितमिति पश्चादाकाङ्गादिवशाद्यादिना ऋयेणान्ययः स्वीकृत इत्येवं गवादिभिरन्ययः पाष्टिंक: पृष्ठभागीयः पाश्चात्य इत्यर्थः । आदावरुणया क्रीणातीत्याद्यन्धयोधोऽङ्गीकृतः पश्चादरुणया गवा क्रीणातीत्यन्वयबोधः स्वीकृत इति भावः ।। च० ननु न तुल्यकक्षापन्नतृतीया त्रिकस्यापि धात्वन्धितकरणत्वप्रत्यायकत्वमूरीक्रियते किन्त्वेकहायनीपदप्रकृतिकाया एव । शिष्टद्विकस्य विशेषणवाचकपदोत्तरविभक्तित्वमेवोपेयत इति तदानर्थक्येऽपि न क्षतिरिति नेदं वाक्यभेदोदाहरणं सङ्गच्छत इत्यत आह ।। अनुवादविधानयोरिति ।। यसाधनवनेकहायन्याः विधानदशायां विधेयत्यानुबन्धिगुणत्वादित्रिकं प्रासाहीत् । पुनस्तामुद्दिश्य ·प्रतीतार्थ विरुद्ध मति गं.णार्थभ्यापि संभव:) ॥ जिज्ञाम्माधिकरणम् ॥ तस्य विधाने उद्देश्यत्वानुबन्धिप्राधान्यादित्रिक.मिति विरुद्धत्रिकद्वयसमावेशापत्त्या निग्विलानां कारक- तृतीयात्वमुपेत्य क्रमेण दर्शितदिशाऽन्वयबोधस्य तैरप्युपेतव्यत्वादिति भावः ॥ अरुणादीनामिति ॥ आरुण्यादीनागमूर्तत्वेन साक्षान्क्रियायां करणत्वेनान्वयस्य बाधिततया द्रव्यपरिच्छेदकतयैवानुपपत्तिप्रति- संधाननिबन्धनो विशिष्ट वैशिष्ट्यावगाह्यन्वयबोध उदीच्यम्तैरुपगत इति भावः । अनु० प्रत्यक्षादिविरोधे तु गौणार्थस्यापि संभवात् ।। अतात्पर्य पदार्थऽपि न कल्प्यमविरोधतः ।। - सु० स्यादेतत् । तथाऽपि वेदान्तपदानां स्वार्थषु तात्पर्य नोपपद्यते । प्रत्यक्षादि- विरोधात् । तथा हि । विज्ञानमानन्दं ब्रह्म, सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म, तत्त्वमसीत्यादौ ब्रह्मानु- वादेनानन्दादित्वमद्वितीयत्वं च विधीयत इति व्याख्येयम् । ब्रह्म च प्रत्यक्षादिसिद्धो जीवः । न च तस्यैतद्रूपत्वं प्रत्यक्षादिकं सहते, तेन तद्विपरीतोहे.खमादित्यत आह ।। प्रत्यक्षादिविरोध इति ।। न तावत्सर्वत्र प्रत्यक्षादिविरोधः । सत्यं ज्ञानमित्यादिवाक्यानां जीवातिरिक्तेश्वर- विषयत्वाङ्गीकारात् । तच्चमस्यादिवाक्यानां प्रत्यक्षादिविरोधेऽपि न स्वार्थ तात्पर्याभावः कल्पनीयः । प्रतीतार्थस्य प्रत्यक्षादिविरोधादेवाग्निर्माणवक इत्यादरिवामुख्यार्थकल्पनोपपत्तेः । न ह्यामिधानिक एव स्वाथों नान्य इति कस्यचिदभ्युपगमः । न च गौणार्थे तात्पर्याङ्गीकृतौ कश्चिद्विरोधोऽस्ति । ननु गौणार्थाङ्गीकारेऽपि जीवस्य आनन्दादिरूपत्वमङ्गीकार्यम् ; तच्च प्रत्यक्षादिविरुद्धम् । मैवम् । अविद्यावरणतिरोभावसंभवात् । तदिदमुक्तमविरोधत इति । वा०-- ननु स्वार्थे वेदान्तानां प्रत्यक्षादिविरोधप्राप्तमतात्पर्य परिहतुं गौणार्थपरत्वप्रतिपाद- कमुत्तरवाक्यमव्यवहितपूर्वग्रन्थासङ्गतमनुपपन्नं च प्रत्यक्षविरोधाप्रसक्तरित्यको बाधकान्तरपरिहारतया तत्प्रवृत्तिरित्याशयेन प्रत्यक्षादिविरोधमुपपादयन्नेव तमङ्गमयति ।। तथाऽपीति ॥ परमते पदार्थबाक्यार्थ. परत्वेन विभागाद्वाक्यद्वयस्य स्वशब्देनोपादानम् । यद्वा प्रकृतत्वात्सत्यज्ञानादिवाक्योपादानम् । गौणार्थपरत्वेनावश्यं प्रतिपादनीयत्वेनोत्तरवाक्याभिप्रेततया तत्त्वमसीत्यस्येति द्रष्टव्यम् । प्रत्यक्षादिविरोधे सति गौणार्थत्वं न तु तदभावस्थल इत्यभिप्रायकेण प्रत्यक्षादिविरोध इत्यनेन कचि- प्रत्यक्षादिविरोधो नास्तीति सूचितम् । तेन च सत्यज्ञानादिवाक्येनानुपपत्तिरित्याशयेनाह || न ताव- दिति ॥ ननु कथमेतद्ब्रह्म चेन्युक्तदोपापरिहारादित्यतस्तदेवासिद्धमित्याशयेन तद्विपयं दर्शयति ।।

·८५६ ॥ न्यायसुधा॥ (अ. १ पा. १ अ. १ सत्यमिति ।। यद्वा स्पष्टत्वाद्भाष्यकारोऽपेक्षितं स्वयमेव सत्यज्ञानादिवाक्यविषयकानुपपत्तिपरिहार दर्शयति । न तावदिति ॥ व्यवहितत्वाद्धेतुसाध्यसमर्पकपदानां विविच्य तदर्थमाह ॥ तत्त्वमसीत्या- दीति ॥ वाक्याथै कार्ये परेण तात्पर्यानभ्युपगमादपिशब्दो भिन्नक्रमेण योजितः । अतःशब्दव्याख्या प्रतीतार्थस्येत्यादि । तत्त्वमसीत्यादौ लाक्षणिकार्थस्याप्य युपगमाद्गौणशब्दोऽमुख्यार्थपरतया व्याख्यातः । नन्वस्तु गौणाद्यर्थकल्पना तथाऽपि स्वार्थे तात्पर्याभाव एवेत्यत आह ॥ न हीति | पदवृत्तिबोधितस्यैव स्वार्थत्वम् । अन्यथा लाक्षणिकादेर्वाक्यार्थान्वयो न स्यादिन्युपपत्तिविरोधान्नाभिधानिकस्यैव स्वार्थत्व. मित्येव न किन्तु तथाऽभ्युपगमेऽपि न कस्यचिदिति सूचनायाभ्युपगमशब्दः । नन्वत इत्यनेनैव हेतु. कथनादविरोधत इति व्यर्थम् || अत इति ॥ प्रत्यक्षादिविरोधादमुख्यार्थकल्पनामुक्त्वा तदभावकथनं विरुद्धं चेत्यतोऽन:शब्दोक्तस्य प्रतीतार्थ प्रत्यक्षादिविरोधस्य गौणाद्यर्थाङ्गीकारे हेतुत्वेनोक्तावपि गौणाय. ङ्गिीकारे विरोधाभावस्याविरोधपदेनोक्तत्वादपौनरुक्त्यमविरोधश्चेत्याशयेनाविरोधत इत्यस्यार्थमाह || न चेति ॥ ननु तत्र विरोधप्रसक्तेरेवाभावात्तद्वैयर्थ्यमित्यतम्तन्त्र विरोधप्रसक्ति दर्शयति ॥ नन्विति ।। प० कश्चिद्विरोध इति ।। 'रूढियोगी विना कश्चिन्नवार्थो वेदगो भवेदि'त्यादिकर्मनिर्णय- वाक्यं तु तत्रैव सम्यग्व्याख्यातवन्त इति न तद्विरोधोऽपीति । मूले पदार्थेऽपीत्यस्य सत्यं ब्रह्मेत्याद्यवान्तर. वाक्यार्थऽपीति पूर्वोक्तदिशा व्यक्तन्यादर्थो नोक्तः ॥ श्री०- जीवातिरिक्तति ।। असिन्परे भारः । तथाच ब्रह्म च प्रत्यक्षादिसिद्धो जीव इत्युक्तमयुक्तमिति भावः । नन्वमुख्यार्थस्य पदार्थस्वाभावात्कथममुख्यार्थकल्पनेत्यत आह || न हीति ।। आभिधानिकोऽभिधानसिद्धो मुख्य इत्यर्थः । स्वार्थः पदानामर्थः ।। अनु०- अतो ज्ञानफलान्येव कर्माणि ज्ञानमेव हि ।। मुख्यप्रसाददं विष्णोर्जिज्ञासायाश्च तद्भवेत् ।। कर्तव्या तेन जिज्ञासा श्रुतिप्रामाण्ययोगतः ।। सु० योगश्च स्यान्महाफल इत्युक्तं प्रपश्चयन्नुक्तार्थमुत्सूत्रितत्वभ्रमनिरासायातःशब्दा- रूढं कुर्वन्नुपसंहरति ।। अत इति । अत्र ज्ञानफलान्येव कर्माणीत्युक्तप्रपश्चनम् । अतः श्रुति- प्रामाण्ययोगतो ब्रह्मणि अतिप्रामाण्यस्योपपन्नत्वाजिज्ञासा कर्तव्येत्युपसंहारः । न विषय.

·श्रुतेः ब्रह्मप्रमापकत्वम्य उपसंहार:) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ ८९७ सद्भावमात्रेण जिज्ञासोपपत्तिरित्यत उक्तं प्रयोजनसंबन्धं स्मारयति ।। ज्ञानमेव हीति ॥ हि यस्मा- ज्ज्ञानमेव विष्णोर्मुख्यप्रसाददम्; जिज्ञासाया एव तज्ज्ञानं भवेत् तेन न तु विषयादिसिद्धि- मात्रेणेति । मुख्यप्रसादो मोक्षहेतुप्रसादः। कर्माणि तु जिज्ञासाजनकत्वेन ज्ञानफलानी- त्युक्तानीति न विरोध इति । घा० ननूत्तरवाक्यस्योपसंहाररूपत्वे ज्ञानफलानि कर्माणीत्यस्यानुक्तत्वादुपादानायोगः । एतत्प्रतिपादनपरत्वे चेतरांशवैयर्थ्यम् । उपसंहारस्यातः श्रुतिप्रामाण्यं युज्यत इत्येतावतैव पूर्तेजिज्ञासा कर्तव्येत्यादिवैयर्थं च । कथं च भाष्यकारेण स्वयमुपपादितस्य श्रुतिप्रामाण्ययोगस्य सौत्रप्रतिज्ञाया हेतुत्वेनान्वयकथनमित्यतस्तदभिप्रायमाह ॥ योगश्च स्यादिति ॥ अत इति सौत्रपदानुवादेन श्रुति. प्रामाण्ययोगत इति व्याख्यानम् । अनेन भाप्ये उभयोपादानवैयर्थ्यमित्यपि परास्तम् । एवं च सौत्रात:- शब्दार्थस्यैव श्रुतिप्रामाण्ययोगस्य जिज्ञासाकर्तव्यत्वे हेतुल्वेनोक्ततया नोक्तानुपपत्तिरिति सूचयतोत्सूत्रितत्व. भ्रमो निरस्तो भवति । यद्वा श्रुतिप्रामाण्ययोगे पूर्व भाप्यकारोकसाधकादीनामतःशब्देनोपादानम् । तथा चोक्तयुक्त्या श्रुतिप्रामाण्ययोगत इत्यर्थः । अत्र प्रतिज्ञातजिज्ञासाकर्तव्यत्वे श्रुतिप्रामाण्ययोगस्य हेतुत्वेनोक्तेरेव सौत्रप्रतिज्ञाहेतुसमर्पकातःशब्दार्थत्वसिद्धिरिति तदुक्त्येवास्य हेतोः सौत्रातःशब्दार्थत्व- सूचनादुत्सूत्रितत्वभ्रमनिरास इति द्रष्टव्यम् । एवं चातःशब्दस्य सूत्रगतस्य व्याख्यानायानुवादे उपसंहा- रत्वज्ञापकं नात्र किञ्चिदित्यपि परास्तं भवति । अथाऽपि ज्ञानमेवेत्या देयर्थ्यमेवेत्यतस्तत्प्रयोजनमाह || न चेति ॥ प्रयोजनाभावशङ्कापरिहारकत्वं फलस्य दर्शयितुं मुख्यपदं व्याख्याति ॥ मुख्येति ॥ ननु जिज्ञासाया ज्ञानजनकत्वे ज्ञानफलानि कर्माणीत्युक्तविरोध इत्यत आह || कर्माणीति ॥ स० ब्रह्माणि श्रुतिप्रामाण्यस्योपपन्नत्वादित्यनन्तरमनुग्राह्यप्रमाणस्य प्राप्तत्यादिति शेषः । ननु यदि जिज्ञासा ज्ञानजनिका तीतोज्ञानफलान्येवेत्यत्र कथं कर्मणां ज्ञानजनकत्वमुक्तमत आह || कर्मणां स्विति ॥ १०- उक्तार्थम् कार्यता चेत्यादिनोक्तार्थमित्यर्थः ।। अत्रेति || श्लोक इत्यर्थः ।। अत इति सौत्रपदानुवादः । तस्य श्रुतिप्रामाण्ययोगत इत्येतव्याख्यानमिति दर्शयति ।। अतः श्रुतिप्रामाण्ययोगत इति । तस्याप्यर्थमाह || ब्रह्मणीति ।। सिद्धरूपेऽपि ब्रह्मणीत्यर्थः ॥ उपसंहार इति ॥ तेन न पुनरुक्ततादोप इति भावः ॥ न विषयेति ।। विषयसमर्थनपरतयाऽप्यत:शब्दं व्याचष्ट इति कार्यता चेत्यादेरवतारितत्वेन सिद्धरूपे ब्रह्मणि वेदस्य प्रामाण्यादित्येतदर्थकतयाऽत:शब्दव्याख्याने विषयसद्धावस्य 108 ·:५८ ॥ न्यायसुधा ॥ (अ. १ पा. १.१ गतव्यः । आप्तस्वाद्विपयसद्भावमात्रणेत्युक्तम् ॥ उक्तं प्रयोजनसंबन्धमिति || 'ज्ञानी प्रियतमोऽतो मे' इत्या. देनोक्तमित्यर्थः । ननु 'जिज्ञासायाश्च तद्भवेदिति 'कर्माणि ज्ञानफलानी'ति द्वयं विरुद्धमित्यत आह कमाणीति ।। या० -- ब्रह्मणि श्रुतिप्रामाण्यम्योपपन्न बादित्यनन्तरगनुग्राह्यप्रमाणस्य प्राप्तत्वादिति शेपो ननु यदि जिज्ञासा ज्ञानजनिका तर्हि अतो ज्ञानफलान्येवेत्यत्र कथं कर्मणां ज्ञानजनकत्व- क्तिमत आह ॥ कर्माणि लिति ।। श्री०- उत्मनितत्येति ।। मूत्रादुद्गतम् । तदनारूढमिति यावत् । तत्वभ्रमनिरासायेत्यर्थः ।। इतिप्रामाण्यस्योपपन्नत्वादिति ॥ तथाच ब्रहामीमांसानुग्राह्यप्रमाणस्य प्राप्तत्वात् । यदुक्तं पूर्वपक्षिणा र्य एव सर्ववेदपर्यवसानादनुग्राह्यप्रमाणाभावान ब्रह्ममीमांसारम्भः संभवतीति; तरसदिति भावः ॥ विषयसद्भावमात्रेणेति ॥ तथात्वे काकदन्तपरीक्षाया अपि कर्तव्यत्वं स्यादिति भावः ॥ तेनेति ।। निरूपप्रयोजनसद्भावेनेत्यर्थः । सर्व वाक्यं सावधारणमिति न्यायेन तेनैवेत्यवधारणमभिप्रेत्य तयावत्य शयति ॥ न लिति || ननु जिज्ञासाया ज्ञानजनकत्वे ज्ञानफलान्येव कर्माणीति कथं कर्मणां ज्ञान. नकन्यमुक्तमित्यत आह || कर्माणि विति || अन्तःकरणशुद्धिद्वारेणेति भावः ।। च० जिज्ञासायश्चिति चशनाएवार्थ इत्यभिप्रेत्याह ।। जिज्ञासाया एवेति || जिज्ञासाया व ज्ञानजनकत्वोपगमे ज्ञानफलानि कर्मणीति वचनं विरुणद्धीत्यत आह || कर्माणीति ।। - सु०- ननु शब्दस्यैव तावत्प्रामाण्यं दुर्लभम् । तथा हि । प्रमाकरणं हि प्रमाणम् । माकरणं च तदुच्यते यस्मिन्सति प्रमा भवत्येव नासति । सत्यपि शब्दे न प्रमा जायते। तत्कथं माकरणं स्यात् ।। किश्च प्रमाणं हि विषयसद्भावेन व्याप्तम् । विषयश्च द्वेधा । अपरोक्षः रोक्षश्च । तत्रापरोक्षः प्रत्यक्षसिद्धः । परोक्षस्त्यनुमानवेद्य इति विषयाभावान्न प्रमाणं शब्दः ।। पि च यत्प्रमाणं तद्विज्ञानात्मकं दृष्टम् । यथा धूमज्ञानम् । अविज्ञानात्मकश्च शब्दो तो न माणम् ।। एवं बाकरणप्रत्यक्षवादात्मन्यनाश्रितत्याच; घटवत् ।। आकाशगुणत्वाच्च तत्परि- रणवत् । किञ्च किं शब्दोऽर्थन संबद्धस्तं बोधयति, उतासंबद्धः । आये संगन्धस्तादात्म्यं, योगः, समवायो वा । न प्रथमः । (वन्ह्या)अग्न्यादिशब्दोच्चारणे सति मुखदाहादि- सङ्गात् । वर्तमानस्य शब्दस्यातीतादिनार्थेन तादात्म्येऽर्थस्यापि वर्तमानतापत्तिः । शब्दस्य ऽतीतत्वादिप्राप्तिः । न द्वितीयः गुणत्वात् । द्रव्यत्वेऽपि मूर्तस्य क्रिययार्थसंयोगेऽ. रावस्थितार्थविषयत्वापत्तिः । सर्वगतत्वे तु सर्वार्थप्रतिपादकत्वप्रसङ्गः । सर्वथाऽतीतादिना ·शब्दप्रामाण्याभावान् विशिष्टविषयाभावशका) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ संयोगानुपपत्तौ तदप्रतिपादकत्वं स्यात् । न तृतीयः आकाशगुणस्यान्यत्र समवायायोंगात् । सर्वशब्दानामाकाशार्थतापत्तेश्च । द्रव्यस्यापि मूर्तस्य वा अमूर्तस्य वा न घटादिना समवायो युज्यते । असंबद्धस्य च बोधकत्वे नियामकाभावात्सर्वोऽपि सर्व बोधयेत् ॥ किञ्च आप्तानाप्तयोनद्यास्तीरे पञ्चफलानि सन्तीति वाक्ययोरस्ति कश्चिद्विशेषो न वा । नाद्यः । अनुपलम्भात् । पुरुपे विशेपोऽस्तीति चेन्न तस्य वाक्योच्चारण एवोपक्षीणत्वेन तदुत्पाद्य- ज्ञानेऽनुपयोगात् । द्वितीये तु कथमेकस्यार्थविसंवादोऽपरस्य तु संवादः । अतः संभावना- मात्रेण शब्दाकृष्यादाविव प्रवृत्तिः । वा० ----- -- ननु वेदप्रामाण्यप्रतिपादनमुत्तर चावयेऽयुक्तमसङ्गतेः । शब्दप्रामाण्ये च सति विशिष्य. वेदाप्रामाण्यप्रापकाभावाच्च । न च शब्दाप्रामाण्यप्रतिपादनमेवेतदिति वाच्यम् । असङ्गत्यपरिहारात् । तदप्रामाण्यप्रापकाभावाच्चेत्यतम्नत्सङ्गमयितुं शब्दाप्रामाण्ये प्रापकं वक्तुं प्रतिजानीते ॥ नन्विति ॥ नन्वेतादृशबाधकस्य सर्वत्र संभवात्करणमात्रोच्छेदप्रसङ्ग इत्यत आह || किञ्चति ॥ विषयेति ॥ न च विषयाभावेऽप्यतीतानागतगोचरानुमानयोगिप्रत्यक्षयोः प्रामाण्येन विषयसद्धावस्य प्रामाण्याव्यापकत्वान्न तन्निवृत्त्या प्रामाण्यनिवृत्तिरिति वाच्यम् । अत्र विषयशब्देनालम्बःस्य विवक्षितत्वात्तस्य च तत्रापि सत्वादिति भावः ॥ परोक्षस्त्यिति ।। न चानुमानवदागमस्यापि परोक्षार्थविषयकत्वमेवास्त्वन्यथा. ऽऽगमप्रामाण्यमभ्युपगम्यानुमानेऽप्येतादृशप्रत्यवस्थानं सुलभमिति वाच्यम् । परचित्तवृत्त्याद्यसङ्कीर्ण- विषयसद्भावेनानुमानप्रामाण्यस्यावश्यकत्वे सकलपरोक्षार्थसंवेदनस्य तेनैवोपपत्तावसङ्कीर्णविषयाभावेन नागमप्रामाण्यमिति भावः । ननु शब्दस्यापि बोधकत्वादसङ्कीर्णो विषयोऽपि कल्पनीय इत्यतः स्वयम- प्रकाशात्मकरयान्यप्रकाशकत्वमेवानुपपन्नमित्याशयेनाह || अपि चेति | विज्ञानमेव प्रमाण प्रत्यक्षस्थले. ऽपीन्द्रिय जन्यज्ञानम्यैव प्रामाण्यं नत्विन्द्रियादेरिति मतेनेदम् । अत एव न्यायवार्तिके यत्प्रमाणं तद्विज्ञाना- त्मकं यथा प्रत्यक्षमित्युदाहृतम् । अत एव च परिहारदशायामत्रापि यथेन्द्रिमिन्द्रियसन्निका वा प्रत्यक्ष विज्ञानकरणत्वादविज्ञानात्मकमपि प्रमाणमिति दृष्टान्तकथनावसरे विज्ञानकरणस्यादिति हेतूपादानम् । एवं चात्रापि यथा प्रत्यक्षमिति वक्तव्ये करणप्रसङ्गाद्यथा धूमज्ञानमित्येवोक्तमिति ध्येयम् । मानसप्रत्यक्ष- लिङ्गज्ञानव्यावृत्त्यै बाह्येति । घटवदित्युक्त्याऽन्यथा घटस्यापि प्रमाणत्वं स्यादित्युक्तं भवति । अवि- ज्ञानात्मकत्वेनाप्रामाण्येऽपि घट एवान्वयदृष्टान्तः । आकाशो महत्प्रत्ययविषयो महत्वपरिमाणवत्यादि. त्यादौ लिङ्गतयाऽऽकाशपरिमाणस्य प्रमाणत्वेऽपि लिङ्गतानाकान्तस्य तस्य न प्रमाणत्वमिति न तत्राने. कान्तिकता । अन्यथा सङ्ख्याया अपि क्वचिल्लिङ्गत्वोपपत्त्या तस्या अपि दृष्टान्तत्वं न स्यात् । तथा च 10sa ·८६० ॥ न्यायसुधा ॥ (१.१ पा.१ १. १ ॥ सङ्खयां दृष्टान्ततयोपादाय परिमाणेऽनैकान्तिकत्वोद्भावनं केपाश्चिद्वार्तिककारादीनामनुचितमिति दर्शयितुं सङ्ख्यया आदित्वेऽपि तामनुपादाय परिमाणं दृष्टान्ततयोपादत्ते ।। तत्परिमाणवदिति ॥ उक्तहेतून विपक्ष वाधकाभावादप्रयोजकताशाऽऽकान्ततया तच्छयानास्पदं हेतुमाह ॥ किञ्चति ।। वन्ह्यादी- त्यादिशब्देन शस्त्रादि । दाहादीत्यत्र मुखपाटनादि ग्राह्यम् । दूपणान्तरमाह || वर्तमानस्येति ॥ ननु शब्दो द्रव्यं साक्षादिन्द्रियसंबन्धत्वात्सङ्ख्यावत्त्वाञ्च घटवत् । श्रोत्रं नित्यद्रव्यग्राहक निरवयवेन्द्रिय- त्वान्मनोवदित्यादिना शब्दस्य द्रव्यवस्थितेर्गुणत्वमसिद्धमित्यत आह ॥ द्रव्यत्वेऽपीति ॥ एवं मूर्तत्वामूर्तत्वपक्षयोः पृथदूपणमभिधाय पक्षद्वयेऽप्येकं दूपणमाह ॥ सर्वथेति ।। मूर्तत्वपक्षेऽमूर्तत्व- पक्षेऽपीत्यर्थः । प्रथमे द्वितीयकल्पं निषेधति ॥ असम्बद्धेति ॥ ननु संबन्धाभावेन शब्दस्याबोधकत्वे तरोधात्प्रवृत्तिसंवादो न स्यादित्यतोऽस्य बोधकत्वं वदताऽपि संवादविसंवादहेतोर्निरूपयितुमशक्यत्वात्प्रवृत्तेः संभावनामानहेतुकल्वं कचित्संवादस्य काकतालीयत्वमकामेनापि स्वीकर्तव्यमित्याशयेनाह ॥ किश्चति ।। तस्येति ॥ पुरुषस्य वाक्योत्पाद्यजानेऽप्युपयोगाङ्गीकारे त्वन्मतेनापौरुपेयवाक्ये पुरुपाभावेन तस्य बोधकत्वं न स्यादिति भावः ॥ स.-तत्कथं प्रमाकरणं स्यादिति ।। अनेन शब्दो न प्रमाणमिति व्यवहर्तव्यः प्रमित्य जनकल्यात् इति प्रयोगः मूचितो भवति । अन्यथा साध्याविशिष्टता स्यादिति ध्येयम् । यत्प्रमाणं तद्विज्ञानात्मकमिति ।। परोक्षविषयप्रमाणोऽयं नियम इति भावः ॥ बाह्यकरणप्रत्यक्षत्वादिति ॥ बाह्यकरणाख्यप्रत्यक्षविषय. स्वादित्यर्थः । अन्त:करणवेद्यलिङ्गज्ञाने व्यभिचारपरिहारार्थ बाह्यति विशेषणम् । अनुमानरूप- बाह्य करणवद्ये तस्मिन्नेव व्यभिचारवारणाय प्रत्यक्षपदम् । स्वातन्त्र्येण बाह्यार्थज्ञापकजातीयं बाह्यकरण. मिति परस्याशयः । शब्दार्थयोस्तादात्म्याङ्गीकारे दोषान्तरमाह । वर्तमानस्येति ॥ संयोगः संवन्ध इति पक्षेऽपि किं शब्दो गुणो द्रव्यं वा नाद्य इत्याह । नेति ॥ द्रव्ययोरेव संयोग इति नियमादिति भाव: । द्वितीये किं परिच्छिन्नपरिमाणः सर्वगतो वा । आधे क्रियायत्त्वात् व्यवहितघटेन संबव्यमानो घटशो मध्यस्थितपदेनापि संबध्येतेत्याह || द्रव्यत्वेऽपीति ।। द्वितीयं दूपयति ।। सर्वेति ॥ द्वितीये किं मूर्तोऽमूर्तो वा । पक्षद्वयेऽपि दोषमाह || द्रव्यस्यापीति ।। प्रथमविकल्पे द्वितीय विकल्पं दूषयति ।। असंबद्धयोरिति ॥ 40 --- सिद्धार्थपरत्वरूपं तृतीयमतःशव्दव्याख्यानम् ॥ ॥ शब्दाप्रामाण्यवादिबौद्धमतगनु- वदति । नन्वित्यादिना ।। एवकारतात्पर्यमुपसंहारे व्यक्तम् । प्रकृताभिप्रायमाह ।। प्रमाकर हीति ।। शब्दइति योज्यम् । अन्वयन्यभिचारान्न प्रमाकरणत्वमिति भावेन बौद्धमतरीत्या व्यतिरेकव्याप्युपनय- रूपावयवद्वयोक्तिपूर्व निगमयति ॥ प्रमाकरणं चेति ।। निर्विषयत्वाच्च न प्रभाणं शब्द इत्याह -- ·शब्दाप्रामाण्योपपादनानुवादः) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ ८६१ । किञ्चेति ॥ लविज्ञानात्मकत्याच न प्रमाण शब्द इति व्यतिरेकोदाहरणोपनयपूर्वमाह || अपि चेति ॥ एवमिति ॥ वक्ष्यमाणहेतुत्रयेणापि शब्दो न प्रमाणमित्यर्थः । हेतूनाह || बाह्येति ॥ हेतुद्वये दृष्टान्तः घटवदिति ॥ उक्ताप्रामाण्यसाधकपढेतूनामप्रयोजकत्यनिरासाय प्रामाण्यपक्षे बाधकमाह ॥ किं शब्द इत्यादिना । गुणत्वादिति ॥ शब्दस्येति योज्यम् । द्रव्यत्वेपीत्यत्राप्येवं योज्यम् । किं मूर्तः उत सर्वगतः शब्दः । आधे आह ।। मूर्तस्येति ॥ अन्त्ये आह || सर्वगतत्वे स्विति ।। आकाशार्थनेति ॥ सर्वशब्दानामाकाशसमवेतत्वेन समवायस्य सस्वादाकाशमात्रार्थःवं स्यादित्यर्थः । तृतीयपक्षेदोषान्तरमाह द्रव्यस्यापीति ।। घटादिनेति ॥ अयुतसिद्धत्वाभावात् । तथाचाकाशेतरसर्वपदार्थाप्रतिभास एव शब्दात्स्यादिति भावः । प्राग्विकल्पितासंबन्धपक्षं निराह || असंबद्धस्येति ।। प्रामाण्यपक्षे बाधकान्तरं चाह || किश्चाप्तेति ॥ पुरुपे विशेष इति ।। आप्तत्वानाप्तत्वे इति भावः । तदिति ।। शब्दोत्पाद्यज्ञान इत्यर्थः ॥ संभावनेति ।। उत्कटकोटिकसंदेहेत्यर्थः ॥ या०- यस्मिन्सतीति । अविलम्बेनोत्पादकत्वं करणत्वमभिप्रेत्येवमुक्तमिति ज्ञातव्यम् ॥ न प्रमा जायत इति ।। व्युत्पत्तिविधुराणामिति शेपः ॥ तत्कथमिति || अनेन शब्दो न प्रमाणमिति व्यवहर्तव्यः प्रमित्यजनकत्वादिति प्रयोगः सूचितो भवति । अन्यथा साध्या विशिष्टता स्यादिति ध्येयम् । यद्यपि योद्धमतेऽविसंवादिविज्ञानमेव प्रमाणं न करणम् । तथाऽपि पररीत्येदमुक्तमिति द्रष्टव्यम् । अत एव स्वमतेनाह ॥ यत्प्रमाणं तद्विज्ञानात्मकमिति ॥ सर्वशब्दानामिति ॥ समवायेन तद्वोधकत्या- ङ्गीकारादिति भावः । द्वितीयं दूषयति ॥ असम्बद्धेति ।। ततः विमित्यत आह || अत इति ॥ अनियतसंवादित्वादित्यर्थः । तथा च निष्कम्पप्रवृत्त्यजनकत्वान्न शब्दः प्रमाणमिति भावः । श्री०- बायकरणप्रत्यक्षत्वादिति ॥ बाह्यकरणजन्यज्ञानविषयत्वा दित्यर्थः । मित्यनुवर्तते । यत्प्रमाणं तबाह्यकरणप्रत्यक्षं न भवति । यथा विज्ञानम् । शब्दस्तु न तथाऽतो घटादिवदप्रमाणमित्यर्थः ।। आकाशार्थतेति ॥ येन समवायरतद्बोधकन्याङ्गीकारात्सर्वेपामपि शब्दा- नामाकाशार्थतापत्तेः आकाश विषयकतापत्तेः । आकाशबोधजनकतापत्तरिति यावदित्यर्थः । शब्दासंभावनामात्रेणेत्यन्वयः । उत्कटकोटिकः संशय: संभावना । तथाच शब्देन संभावनैव जायते । तन्मात्रेणैव प्रवर्तते इत्येवं शब्दस्य संशयजनकत्वेन प्रमाजनकत्वाभावान्न शब्दः प्रमाणमित्यर्थः ।। च०-- वेदप्रामाण्यसमर्थनपरोत्तर मूलं सङ्गमयितुमाशङ्कते । नन्विति ॥ यस्मिन्सतीति ।। फलायोगव्यवच्छिन्न कारणं करणमिति मतमाश्रित्येदं भवत्येवोत्पद्यत एव । न प्रमेति ॥ शक्त्यप्रतिसन्द- धानानामित्यादिः ॥ तत्कथमिति ।। एतेन शब्दपक्षकप्रमानिरूपितकरणत्वाभावसाध्यकस्वघटितसामग्री- समवधानकालीनप्रमानुत्पादकत्वलिङ्गकन्यायप्रयोगो ध्वन्यते । तत्कथमित्यवतार्य शब्दो न प्रमाणमिति न प्रमाण. अतः ·८६२ ॥ न्यायसुधा ॥ (स. १ पा. १७.१ व्यवहर्तव्यस्तत्प्रमित्य जनकत्वादिति प्रयोगः सूचितो भवति । अन्यथा साध्याविशिष्टता स्यादित्यपि स्थितम् । शब्दो न प्रमाण निर्विषयत्वादित्यभिप्रेत्याह । किं चेति । तद्धर्मिकतत्साध्यकज्ञानान्यत्व(दि). हेतुकघटादिनिदर्शनकानुमानमभिप्रेत्याह || अपि चेति ॥ घटं निदर्शनीकृत्य तद्धर्मिणि तत्साधकहेतुद्वयं गगनपरिमाणं निदा तादृशमाकाशगुणत्वं चाभिप्रेत्याह ॥ एवमिति | विषयासन्निकृष्टत्वेनापि तत्र तलनुसाधमित्याह । किं चेति ॥ अनाप्तप्रणीतवाक्यावैशेष्येणापि तत्र सुसाधमित्यभिदधाति ॥ किंचेति।। एकस्य अनाप्तप्रणीतस्य विसंवादः अप्रामाण्यमपरस्य आप्तप्रणीतस्य । संवादः प्रामाण्यप्रवृत्तिजनकत्व. लिङ्गकप्रतिरोधानुमानमाशङ्कय तस्य कृप्यादिगोचरप्रवृत्तिजनकजाने नैकान्त्यमभिधत्ते || अत इत्यादि । निश:प्रवृत्तिजनकत्वं सिद्धमेवेति भावः ।। अनु० प्रत्यक्षवच प्रामाण्यं स्वत एवागमस्य हि ।। + सु० तदेवं शब्दस्यैवाप्रामाण्यात्कुतस्तद्विशेषस्य वेदस्य प्रामाण्यं, कुतस्तरां सिद्धरूपे ब्रह्मणि, कुतस्तमां च तन्मीमांमारंभ इत्यत आह । प्रत्यक्षवञ्चेति ॥ चशब्दो व्याख्यानान्तर- द्योतकः । न केवलं सिद्धविषयत्वं प्रामाण्यं चेति वा । अनुमानवच्चेति वा । हेतुसमुच्चये वा ।। तथा हि ॥ शब्दाज्ज्ञानमुत्पद्यने न वा । नेति पक्षेनुभवविरोधः, स्वक्रियाविरोधश्च । न शब्दोऽर्थप्रत्यायक इति ब्रूते; परप्रत्यायनार्थ च शब्दमेव प्रयुक्त इति । आये स बोधः संशयो विपर्ययो वा । नाद्यः एकाकारनियतत्वात् । न द्वितीयः माधवोधविरहात् । सर्वत्रापि बाधाभ्युपगमे स्वप्रयुक्तवाक्यस्य तद्भायाभावयोस्स्वव्याघातात् ।। एवं व्यवस्थिते प्रयुज्यते । शब्दः प्रमाण संशयविपर्ययाजनकत्वे सति ज्ञानजनकत्वात् प्रत्यक्षादिवदिति । न हि प्रत्यक्षादेः(अ)पि अन्यत्प्रामाण्यनियामकमस्ति ।। नन्विदमेव प्रामाण्यमिति साध्याविशिष्टत्वम् । न । याथार्थ्य प्रामाण्यमिति वक्ष्यमाणत्वात् । वा एवं शब्दाप्रामाण्यमुपपाद्य तत्प्रकृते बाधकत्वेन दर्शयन्भाप्यमवतारयति ॥ तदेव- मिति ।। व्याख्यानान्तरत्वेति ॥ सौत्रातःशब्दसम्बन्धीति शेषः । अस्मिन्पक्षे वाक्यस्थपदैरन्ययाला- भादाह । न केवलमिति ॥ अत्रापि भिन्नक्रमत्वं दोष इत्यत आह !॥ अनुमानवच्चेति ।। प्रत्यक्ष. रूपैकदृष्टान्तोक्त्या योग्यताबलादनुमानदृष्टान्ततायाः प्रत्येतुं शक्यत्वात्सर्वथा हेत्वनुक्तिप्रयुक्तन्यूनतापरि- हारायतत्सूचकतया चशब्दं व्याख्याति ॥ हेत्विति ।। कोऽत्र हेतुरित्यतो योग्यताबलात्संशयविपर्यया.

·अन्ययव्यतिरेकाभ्यां शब्दप्रामाण्यसमर्थनम् ) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ जनकत्वे सति ज्ञानजनकत्वमेवेत्याशयेन बोधकत्वमेवानभ्युपगच्छन्तं प्रत्यसिद्धयापत्या हेतोरुपपादनीय. त्याद्विशेषणविशेप्यासिद्धिपरिहारेण हेतुमुपपादयितुं प्रतिजानीते ॥ तथा हीति ॥ प्रत्यायनार्थ शब्द- प्रयोगक्रियाया शब्दस्य प्रत्यायनसाधनता प्राप्तेति शब्दो नार्थप्रत्यायन इति वाक्यार्थस्यार्थप्रत्या- यकत्वाभावस्य तादृशक्रियया विरोध इत्याशयेन स्वक्रियाविरोधमुपपादयति ।। न शब्द इति ॥ सर्वत्रापीति ॥ सर्व शब्दजन्यं ज्ञानं बाधितं सर्वः शब्दोऽप्रमाणमित्यादि स्वप्रयुक्तशब्दजन्यबोधस्य बाधितत्वे शब्दजन्यज्ञानादेबाधितत्वाद्यापत्तिः । अबाधितत्वे त्यस्यैवाबाधितत्वेन प्रतिहतप्रमाणत्वात्सर्व- शब्दजन्यज्ञानबाधितत्वादिरूपस्याभिमतासिद्धिरिति स्वव्याघातादित्यर्थः । यद्वा शिप्यादीन्प्रति तद्वोधाय त्वत्प्रयुक्तयत्किञ्चिद्वाक्यजन्यज्ञानम्य बाधितन्वे तद्वाक्यप्रयोगानुपपत्तिः । अबाधितत्वे च सर्वत्रापि बाध इत्युक्तहानिरिति भावः । विपक्षबाधकसूचनेनाप्रयोजकत्वं परिहरति ॥ न हीति ।। -- स० स्वक्रियाविरोधमुपपादयति ॥ न शब्द इति ।। सर्वत्रापीति ॥ सर्वत्रापि बाधोऽरतीति भवत्प्रयुक्तं वाक्यम् बाधितमबाधितं वा । आये अर्थप्रत्यायिक न स्यात् ततश्च तत्प्रयोगो व्यर्थः स्यात् । द्वितीये वाक्यं बाधितमिति वचनं कथं स्यादित्यर्थः ।। ५०-- व्याख्यानान्तरेति ।। अत:शब्दस्य प्रयोजनसमर्थनाय कृतज्ञानप्रसादद्वारा मोक्षफलक- त्वोक्तिपरत्वबन्धसत्यत्वपरत्वरूपव्याख्यानद्वयात् तथा विषयसमर्थनाय कृताद्वेदानां सिद्धब्रह्मपरत्वोक्तिपरत्व- रूपव्याख्यानाच्च वेदानां यथार्थज्ञानजनकत्वरूपं यत्प्रामाण्यं तदर्थकत्वरूपव्याख्यानांतरद्योतक इत्यर्थः । हेतुसमुच्चय इत्युक्तं व्यनक्ति ॥ तथाहीत्यादिना ।। एवं व्यवस्थित इति ।। बोधकत्ये संदेहायजनकत्वे च सिद्धे सत्यनुमानमुच्यत इत्यर्थः । प्रत्यक्षादिवदित्युक्त्याऽनुमानवचेन्युक्तमपि विवृतं येयम् । हेतोर- प्रयोजकत्वं निराह ॥ नहीति ॥ याथार्य यथार्थज्ञानजनकत्वम् ।। वक्ष्यमाणत्यात् ।। नविलक्षणत्या- दित्यधिकरणे ।। या० व्याख्यानान्तरेति ।। अतःशब्दस्येति शेषः । स्वप्रयुक्तवाक्यस्येति ॥ सर्वत्रापि बाधोऽस्तीति वाक्यस्येत्यर्थः । आछे एतद्वाक्यातिरिक्तशब्दानामबाधितार्थकत्वेन प्रामाण्यप्राप्त्या द्वितीयेस्यैव शब्दस्य प्रामाण्यप्राप्त्या शब्दो न प्रमाणमिति प्रतिज्ञाव्याघात इत्यर्थः ॥ वक्ष्यमाणत्वा. दिति ।। युक्तिपाद इति शेषः ।। श्री०-- हेतुसमुच्चये वेति ॥ संशयविपर्ययाजनकत्वाख्यहेतुसमुच्चये वा चशब्द इत्यर्थः ।। अनुभवेति ॥ शब्दादर्थ प्रत्येमीत्यनुभवविरोधः ।।

·८६४ न्यायसुधा ॥ (*. १ पा. १०.१ च०- कुतस्तरामित्यादि ॥ किमेत्तिङव्ययघादाम्बद्रव्यप्रकर्ष इति घादाम् ॥ प्रत्यक्षव. चेतीति || तस्यैवेति षष्ठयन्ताद्वतिरुपमेये पष्ठीदर्शनात् ॥ व्याख्यानान्तरत्वेति ॥ मयूरव्यंसकादि. त्यात्समासः । अतःशब्दस्येत्यादिः ।। स्वप्रयुक्तवाक्यस्येति ॥ सर्वत्रापि बाधोऽस्तीत्यानुपूर्वीकस्येत्यर्थः । तद्भावे स्वातिरिक्तशब्दमात्रप्रामाण्यापत्या तदभावे च खम्यैव तदापत्या शब्दो न प्रमाणमिति प्रतिज्ञा- न्याधात इत्यर्थः । सन्देहविपर्यासजनके ऽनैकान्त्यविधूननाय हेतुभूताभावप्रतियोगिनि निरूपितत्व. प्रत्यासत्या विशेषणीभवत्प्रत्यायकपदद्वयोपादानम् । ज्ञानसामान्यानुत्पादकैतद्वारणाय विशेप्यदलम् । ननु योगपद्येत घटो द्रव्यमिन्द्रियाणि भौतिकानि नवेति वाक्यद्वयश्रवणादव्यवहितोत्तरक्षणोत्पन्नांशिकसंशया- त्मकान्वयबोधजनके घटो द्रव्यमित्यत्र हेत्ववृत्त्या प्रकृतपक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येनासिद्ध्यापत्त्या लोहितो वह्रिलोहिताजपेति समूहालम्बनांशिकविपर्यायात्मकान्वयधीजनके लोहिता जपत्यत्र तत्प्रसङ्गेन च नायं हेतुः साधीयान् । न च परोक्षज्ञानं निश्चयात्मकगेवेति सिद्धान्तान्नाद्यस्थले तदापत्तिः समञ्जसेति वाच्यम् । तसिद्धान्तस्यनैयायिकेनान्तम्नद्धर्मोपदेशादित्यादौ विरुद्धेन्द्रादिनानाकोटिप्रापकाणां बलाबल- निश्चयासमवधानदशायामनवधारणज्ञानेन सिद्धान्त्यभिमतावधारणासिध्या पूर्वपक्षोपगमेन सिद्धान्तिनाऽपि व्याख्यातत्यान्न च संशयविपर्ययपदाभ्यां प्रकृतप्रामाण्यसन्देहतद्विपर्यययोरेव विवक्षणान्न क्षतिरिति वाच्यम् । तथा सति दुष्टेन्द्रियादावनैकान्त्यस्य दुरितापत्तेरिति चेन्मैवं कोटिद्वयप्रकारताघटितधर्माव. च्छिन्नसन्देहवृत्तिजन्यतानिरूपित जनकल्वाभावे सति स्वयधिकरणवृत्तिप्रकारतानिरूपितविशेप्यताघटित- धर्मावच्छिन्नविपर्यासवृत्तिजन्यतानिरूपितजनकत्वामावस्याभिप्रेतत्वात् । दर्शितस्थलयोश्च तादृशहेतुसत्ताया निरवग्रहतयोक्ताक्षत्यनवकाशात् । न च नीलो घट इत्यादिवाक्यानां प्रमाभ्रमसाधारणभेदसंसर्गावच्छिन्न- नीलन्यावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितघटत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिशादधीत्वाद्यवच्छिन्नं प्रत्येव हेतुताया: स्थितनया भ्रमायविशेष्यताया अप्यवच्छेदकतया तादृशासिद्धिप्परिहरेति वाच्यम् । स्वसमानाधिकरण- वृत्तित्रकारतानिरूपितविशेप्यत्वानवच्छिन्नत्वस्यापि तादृशजन्यतायां निवेशात् । न च लोहितो वह्नि- रित्यन्ययबोधे यत्र वहिन्धेन जपैवाभात् तादृशविपर्यासवृत्तिजन्यतायां स्वसमानाधिकरणवृत्तिप्रकारता- निरूपित जपावृत्तिविशेप्यताया अप्यवच्छेदकनया तत्राकान्त्यं दुरिमिति वाच्यम् । स्वसमानाधि- करणपदेन स्यावच्छेदकाधिकरणवृत्तित्यस्याभिप्रेतत्वात् । लौहित्यस्य च तादृशतया क्षत्यभावादिति निपुणतरं सुधीभिर्भावनीयम् ॥ साध्याविशिष्टत्वमिति ॥ अथ स्वावच्छेदकाभिमतधर्माधिकरणवृत्ति. प्रकारतानिरूपितविशेप्यताघटितधर्मावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकत्वं हि प्रामाण्यं हेतूकृतं तु नैवमिति कथमेतच्छतावतार इति चेन्मैवम् । सन्देह विपर्यासान्यज्ञानत्वस्यैव प्रमारूपत्वेन तद्धतुत्वेऽवधृते प्रामाण्य. मप्यवधृतमेव । ग्राहकसामग्रीयोगपद्यनियमादित्याशयात् ।। वक्ष्यमाणत्वादिति ॥ युक्तिचरण इत्यादिः ।

·--- भुतानुस्मृतसंबन्धम्यय शब्दस्य प्रामाण्यम्) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ ८६५ सु० यदुक्तं सत्यपि शब्दे प्रमानुदयादप्रमाणं शब्द इति । तदयुक्तम् । सत्यपि चक्षुपि रूपज्ञानानुत्पत्तेस्सत्यपि धूमेऽग्निज्ञानानुदयात्प्रत्यक्षानुमानयोर(प्य)प्रामाण्यप्रसङ्गात् ।। अथ ब्रूपे नेन्द्रियमानं प्रत्यक्षं किन्त्वन्तःकरणाधिष्ठित विषयसन्निकृष्टं च | तथा न धूममात्र- मनुमानम् अपि तु व्याप्तिपक्षधर्मतावत्वेनानुसंहितम् । न च तस्मिन्सति न प्रमोत्पद्यत इति । तर्हि वयमपि बेमो न शब्दमानं प्रमाणम् , किन्तु श्रुतोऽनुस्मृतसंबन्धश्च । न चैविधे शब्दे सति न प्रमोत्पद्यते । तथा च शब्दमात्रपक्षीकरणे सिद्धसाधनम् । विशिष्टशब्दपक्षीकारे चासिद्धिरिति ।। तदिदमुक्तम् । प्रत्यक्षबच्चेति ।। घा० एवं स्वपक्षसाधनकथनपरत्वेन मूलं व्याख्याय यथा प्रत्यक्षानुमान्योरेतद्वाधकपरिहारेण प्रामाण्यं तथा शब्देऽपीत्यर्थमभिप्रेत्यैतद्वाधकपरिहारेऽप्येतदेव मूलं व्यापारयिप्यन्प्रत्यक्षानुमानयोरेतद्वा- धकाप्रसक्तो तत्परिहारप्रकारस्यानुपपन्नत्ये तत्प्रकारस्य शब्देऽसंभवे वा तथा मूलस्य योजयितुमशक्यत्वा- प्रत्यक्षादौ तत्प्रसक्त्यादि दर्शयितुमाह || यदुत्तमित्यादिना ।। एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । अत्र चक्षुषीति धूप इति वत् उदाहरण तयैवोपादानं न तु चाक्षुषप्रत्यक्षम्येत्यादिवक्ष्यमाण इवात्रापि प्रत्यक्षमात्रोपादान- संभवाभिप्रायेणेति बोध्यम् । अनुम्मृतसंबन्धश्चेत्यत्र चशब्देनाकाङ्क्षा दिमत्तया प्रतिसंन्निहितत्वरूपानुक्त- स्यापि समुच्चयो द्रष्टव्यः । नन्वेतावताऽपि शब्दो न प्रमाणं सत्यपि तस्मिन्प्रमाऽनुदयादित्यनुमाने निष्कृय दूषणं नोक्तं स्यादित्यतो विकल्प्य कल्पभेदेना भिमतदूपणं योजयति ॥ तथा चेति ।। स० विशिष्टशब्दपक्षीकार इति ।। श्रुतानुस्मृतसंबन्धशब्दपक्षीकार इत्यर्थः ॥ तदिद- मुक्तमिति ॥ चशब्दस्य अनुमानवदित्यर्थकतया व्याख्यातत्वादिति भावः । एवमग्रेऽपि । प० ---- विशिष्ट शब्दपक्षीकारे चेति ।। श्रुतमनुस्मृतसंबन्धं च शब्द पक्षीकृत्य तादृशशब्दो न प्रमाणं प्रमाव्यभिचारित्यादित्युक्तौ त्वसिद्धिरित्यर्थः ॥ प्रत्यक्षवच्चेति ॥ चशब्दादनुमानवदिति च ग्राह्यम् । विशिष्टशब्दपक्षीकार इति ॥ श्रुतानुम्मृतसंबन्धशब्दपक्षीकार इत्यर्थः ।। असिद्धिरिति ।। सत्यपि शब्दे न प्रमा जायत इत्युक्तप्रमाजनकत्यहेतोरसिद्धिरित्यर्थः । तदिदमुक्त. मिति ॥ चशब्दस्यानुमानमित्यर्थकतया व्याख्यातत्वादिति भावः । एवमग्रेऽपि । च०- अनुसंहितं व्याप्तिपक्षधर्मताप्रकारकानुसंधानविषयीभूतम् ॥ विशिष्टशब्दपक्षीकार इति ॥ विषयताप्रत्यासत्या शक्तिग्रहावच्छिन्नशब्दपक्षीकार इत्यर्थः । या० 109 ·८६६ ११ न्यायसुधा (भ. १ पा. १. १ सु०- यदुक्तं विषयाभावान्न शब्दः प्रमाणमिति । तदप्ययुक्तम् । तथा सति चाक्षु. पप्रत्यक्षस्थाप्यप्रामाण्यप्रसङ्गात् । तस्यापि हि परोक्षोऽपरोक्षो वा विषयः । नाद्यः तस्यानु- मानविषयत्वात् । न द्वितीयः तस्य श्रीवादिविषयत्वादिति वक्तुं शक्यत एव ।। तत्र चैत्र वक्तव्यम् । उत्पद्यते तावच्चक्षुषा शुक्लोऽयं पट इति प्रमा। तथा चापरोक्षत्वेऽपि विषयस्य श्रोत्राविषयत्वामुक्तं तत्र चक्षुपः प्रामाण्यम् ॥ किञ्च प्रयोजनाभावेन न स्पष्टदृष्टं वस्तु निराकर्तुं शक्यते सर्वांपलापप्रसङ्गात् ; किन्तु वस्तुदर्शनात्प्रयोजनमपि किश्चित्कल्पनीयमिति । तदेतच्छब्देऽपि समानम् । परोक्षोऽपि स तादृशः कश्चिद्विषयो यो नानुमानस्य विषय इति वक्ष्यामः । एतदप्युक्तम् । प्रत्यक्षवदिति ।। तथाऽपि चक्षुरादीनां प्रत्यक्षत्ववच्छब्दानुमानयोरेकजातीयत्वं स्यादिति चेत् । तत्कि सर्वथोत यथाकथञ्चित् अथानुमानत्वेन । नायः चक्षुरादावप्यभावात् । न द्वितीयः इष्टापाद- नात् । न तृतीयः वैलक्षण्यस्यापि वक्ष्यमाणत्यात् ।। किंचैव विषयविकल्पेन शब्दनिराकरणे शब्दमुपादायानुमानमपाकुर्वन्तं प्रति किं वक्तव्यम् । अनुमानाप्रामाण्ये सकललोकव्यवहारो. च्छेदप्रसङ्गात् । परचित्तवृत्पाद्यसङ्कीर्णविपयदर्शनात्परोक्षविषयत्वेऽपि शब्दाद्भिग्नं तदङ्गीकर- णीयमिति वाच्यमिति चेत् ; सममेतच्छन्देऽपि । एतदपि चशब्देनोक्तमनुमानवदिति । वा - अत्रापरोक्षविषयकप्रमाणान्तराभावेन प्रत्यक्षमाने परोक्षादि विकल्पमुखप्रवृत्तदूषणा. नुपपत्तेः परोक्षेऽवान्तरभेदविवक्षया शब्दप्रामाण्यस्य व्युत्पादयिप्यमाणत्याच प्रत्यक्षेऽवान्तरभेदविवक्षया तद्पणं तत्परिहारं च प्रवयं तद्वदेव परोक्षेऽप्यवान्तर भेदविवक्षया तत्परिहारसाम्यं व्युत्पादयिप्यन्मूल. स्थप्रत्यक्षपदं तद्विशेषपरमित्याशयेनाह । चाक्षुपेति ॥ एवं विशिप्यासङ्कीर्णविषयं प्रदर्य सामान्यतो- ऽसङ्कीर्णविषयकल्पनाप्रकारं दर्शयति ॥ किं चेति ॥ चक्षुषा जायमानघटादिज्ञानस्यानुभवसिद्धत्वा. स्वगादिनाऽपि तत्सिद्धया प्रयोजनाभावेन चक्षुषः प्रामाण्यनिरासे प्रयोजनशून्यस्पष्टदृष्टवस्तुमात्रापलापाप- त्याऽसङ्कीर्णविषयकल्पनया तसिद्धिः प्रयोजनतया कल्पनीयेति भावः । धर्माधर्मस्वर्गनरकादिप्रमायाः शब्दाज्जायमानत्वात्परोक्षत्वेऽपि विषयस्यानुमानाविषयत्वाद्युक्तं तत्र शब्दप्रामाण्यम् । वन्हिः पर्वतेऽस्ती. त्याद्याप्तवाक्याज्जानादेः स्पष्टतयाऽपलापानहत्वात्तदनुसारेणापूर्वविषयस्यापि कल्पनीयत्वाचेति समाधान शब्देऽपि समानमित्याह ॥ तदेतदिति ॥ ननु रूपादेः श्रोत्राद्यविपयत्ववद्धर्मादेरनुमानाविषयत्वानुप- पत्तेरसङ्कीर्णविपयाभावान्न चक्षुषा शब्दस्य साम्यमित्यतः शास्त्रयोनिसूत्रे धर्मादावप्यतीन्द्रियार्थे ईश्वररूपा- त्यलौकिकार्थे च केवलानुमानप्रवृश्यभावस्योपपादयिष्यमाणत्वानानुपपत्चिरित्याशयेनाह । परोक्षोऽपीति ।।

·शब्दस्य अमीणविषयस दावः) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ वैलक्षण्यस्यापीति ॥ शब्दे व्याप्तिबलेनार्थगमकत्वाभावस्य वाक्यवाक्यार्थयोर्दशतः कालतश्चान्वयव्यतिरेकाभावादिप्रतिपादनेन युक्तिपादे प्रतिपादयिष्यमाणत्वादित्यर्थः । अनुमान परोक्ष- विषयकमित्यङ्गीकृत्य शब्दमपाकुर्वाण प्रति चक्षुष्ट्वादेरिवानुमानेऽवान्तरजातेरभावेन चक्षुरादिवदवान्तर- भेदविवक्षया विकल्पानुपपत्तेविषयविकरुपेनानुमाननिराकरणानुषपस्याऽनुमानवदिति मूलस्य योजयितुम- शक्यत्वाच्छन्दमुपादायानुमानमपाकुर्वाणेन त्वां प्रत्येव विकल्प्य दूषणे यस्त्वदीयः परिहारस्तत्साम्यमनु- मानमादाय शब्दप्रामाण्यं निराकुर्वाण प्रत्यपीत्याशयेनानुमानवदिति मूलं योजयति ॥ किंचेति ।। या०- --- स० न तृतीयः चैलक्षण्यस्यापि वक्ष्यमाणत्यादिति ।। गौरवं कल्पनेन्यथेत्येतदनु- व्याख्यानव्याख्यानावसर इति शेषः । एवं वक्तव्यमित्यस्य कल्पनीयमित्यनेनान्ययः ।। प्रयोजनाभावेनेति ।। अनुमानविषय- श्रोत्रादिविषयाभ्यां विषयान्तरकल्पने प्रयोजनाभावेनेत्यर्थः ॥ वक्ष्यामः ॥ न विलक्षणत्वनये 'न हि धर्मादिसिद्धिः स्यादि'त्युत्तरवाक्ये । 'आसमन्ताद्गमयति धर्माधर्मी पर पदम् । यच्चाप्यतीन्द्रियं त्वन्यत्' इत्युपासनापादे चेति भावः ॥ वक्ष्यमाणत्वादिति ॥ 'स्वत एवागमस्य हीत्यत्र स्वतः स्वेनैव रूपेण नत्वनुमानत्वेनेति व्याख्यानेन वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः ।। सर्वापलापेति ।। स्पष्टदृष्टकण्टकशौक्ल्याद्यपलापप्रसङ्ग इत्यर्थः || वक्ष्याम इति । उपासनापादे आ समन्ताद्गमयति धधिौं रं पदम् यच्चाप्यतीन्द्रियं त्वन्यदित्यत्रेति शेपः ॥ सर्वथेति ॥ सर्वधर्मेरित्यर्थः । वक्ष्यमाणत्वादिति ॥ युक्तिपादादौ व्याप्त्यादिप्रतिसन्धानाभावेऽपि प्रमापकत्वरूप- वैलक्षण्यस्य वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः ।। श्री. ननु घटे शौक्लयमेव नास्ति । प्रयोजनाभावादतो न तत्प्रत्यक्षस्य विषय इत्यत आह ॥ किञ्चति ॥ सर्वेति ॥ कण्टकशौक्यादीत्यर्थः ॥ किं त्यिति ॥ तथाच घटशी क्लयसद्भावात्तचक्षुषो विषय इति कल्पनीयमित्याशयः ॥ चक्षुरादीनामिति ।। चक्षुःश्रोत्रादीनामपरोक्षज्ञानजनकत्वसाम्येन प्रत्यक्षत्ववच्छब्दानुमानयोरपि परोक्षज्ञानजनकत्वसाम्यादकजातीयत्वं स्यादित्यर्थः ॥ चक्षुरादाविति ॥ चक्षुष्टश्रोतृत्वादिना वैजात्यसद्भावेन सर्वथैकजातीयत्वाभावादित्यर्थः ॥ इष्टापादनादिति ॥ अत्रापि प्रमाणत्वेनैकजातीयतायाः सत्त्वादित्याशयः ।। सर्वापलापेति ॥ स्फुटप्रतीतकण्टकशौक्ल्याद्यपलापेत्यर्थः ॥ वक्ष्याम इति ॥ उपासनाचरणे आसमन्ताद्गमयति धर्माधर्मों परं पदमित्यत्रेत्यादिः ॥ वक्ष्यमाणत्वादिति ॥ युक्तिपादे व्याप्त्यादिप्रतिसन्धानाभावकालीनफलोत्पादकतारूपवैधय॑स्याभिधास्यमानत्वादित्यर्थः ।। - 109a ·८६८ ॥ न्यायसुधा ॥ (अ. १ पा. १ म. १ सु.- यच्चाविज्ञानात्मकत्वान्न शब्दः प्रमाणमिति । तदप्ययुक्तम् । यथेन्द्रिय. मिन्द्रियसन्निकर्पो वा प्रत्यक्षमविज्ञानात्मकमपि विज्ञानकरणत्वात्प्रमाणम् , तथा शब्दस्या. प्युपपत्तेः । किञ्च धूमाद्यनुमानस्याविज्ञानात्मकस्यापि प्रामाण्यं दृष्टमिति शब्दस्य कथं न स्यात् ॥ अथ न धूमादिकमेवानुमानं किं नाम तज्ज्ञानम् । यथाऽऽहुः प्रमाणविदः लिङ्ग- परामर्शोऽनुमानमिति । तर्हि शब्दमानं न प्रमाणम् किन्तु तज्ज्ञानमेवेत्यसिद्धिः । एतदप्याह प्रत्यक्षबच्चेति ।। एतेन बाह्यकरणप्रत्यक्षवादात्मन्यसमवेतत्वादित्यपि हेतुद्वयं निरस्त वेदितव्यम् । बाह्य- करणप्रत्यक्षस्यापि धूमवत्प्रामाण्योपपत्तेः । आत्मन्यसमवेतस्यापि प्रत्यक्षवदनुमानवञ्च तत्संभ- वात् । ज्ञानाङ्गीकारेण व्यभिचारपरिहारे शब्दोऽपि ज्ञानात्मेत्यसिद्धिरेवेति । यदप्याकाशगुणत्यादिति । तदसिद्धम् । वर्णात्मा हि शब्दः प्रमाणम् । न चासा- वाकाशगुणस्तच्चविदाम् ॥ अत्र च प्रत्यक्षवञ्चेति व्यतिरेकदृष्टान्तः । यथा प्रत्यक्षस्य नाकाश- गुणत्वं तथा शब्दस्यापीति तस्य प्रामाण्यं न विहन्यत इति । अप्रयोजकाश्ते हेतको विपक्ष बाधकामावादवगन्तव्याः । यथेन्द्रियमिति ।। इन्द्रियादेरविज्ञानात्मत्वेऽपि विज्ञानकरणत्वात्प्रमाणत्वं भाववत्करणे. ऽपि प्रमाणशब्दस्यानुशासनादिसिद्धत्वादिति भावः । एवं प्रत्यक्षस्याविज्ञानात्मकस्यापि प्रामाण्यमुपपाद्य तत्साम्येनाविज्ञानात्मकस्यापि शब्दस्य प्रामाण्योपपत्तावविज्ञानात्मकत्वमप्रयोजकमित्याशयेन प्रत्यक्षवदिति योजितम् । अनुमानस्थलेऽनुमानस्येवाविज्ञानात्मकस्यापि शब्दस्य प्रामाण्योपपत्तावप्रयोजकत्वं ज्ञानात्म- कत्वे चानुमानस्य शब्दस्यापि तद्वदेव ज्ञानात्मकत्वादसिद्धिरित्यपि परिहार इत्याशयेनानुमानवदिति योजयति || किं चेति ॥ ज्ञानाङ्गीकारणति ॥ अनुमानमात्रविषयकपरिहारोऽयम् । यद्वा प्रत्यक्षस्थलेऽपीन्द्रियादिजन्यज्ञानमेव प्रमाण नेन्द्रियादिकमिति वैयात्यमात्रप्रवृत्तं प्रति प्रत्यक्षविषयकोऽयं परिहार इति द्रष्टव्यम् ॥ इन्द्रियधूमयोरात्मसमवेतत्वाभावेऽपि तज्ज्ञानस्यात्मसमवेतत्वाभावात् । तदेव हि प्रमाणमित्याशङ्कयाह ।। ज्ञानाङ्गीकारेणेति ।। शब्दोपीति ॥ शब्दलक्षणप्रमाणतयाऽभिमतोऽपीत्यर्थः ।। अत्र च प्रत्यक्षबच्चेति व्यतिरेकदृष्टान्त इति ।। शब्दरूपपक्षे आकाशगुणत्वरूपहेतुव्यतिरेके प्रत्यक्षादिक दृष्टान्त इत्यर्थः । पूर्वतनप्रयोगेषु बाह्यकरणप्रत्यक्षत्वादि प्रत्यक्षादिकं पक्ष व्यभिचारोपपादनाय दृष्टान्तत्वे- नोपात्तम् । अत्र तु पक्षे हेतुव्यतिरेकोपपादनायोपादीयत इति भावः । अत एव हि यथा प्रत्यक्ष- स्येति ।। प्रामाण्यं न विहन्यत इति ।। साधकाभावादिति भावः ।। वा० स०- ·विज्ञानात्मकादिहेतुचतुष्टयेनापि शब्दाप्रामाण्यानिर्धार:) | जिज्ञासाधिकरणम् ॥ ८६९ प०--- प्रमाणविद इति ॥ तार्किकाः । प्रत्यक्षबच्चेतीति ।। अत्रापि चशब्देनानुमानवदिति गृह्यते । एवमग्रेऽपि । धूमादिलिङ्गरूपार्थाभिप्रायेणाह ।। अनुमानबच्चेति ॥ ननु धूमादिर्नानुमानम् । येन तत्रात्मासमवेतत्वहेतुसत्त्वेऽप्यप्रामाण्याभावाव्यभिचारः स्यात् । किन्तु धूमादिज्ञानमेव । तच्च न्याय- मतरीत्याऽऽ:मसमवेतमेवातो न दोष इत्यत आह || ज्ञानाङ्गीकारेणेति ।। शब्दोऽपि ज्ञानात्मेति ।। शब्दः प्रमाणमित्यस्य शब्दज्ञानं प्रमाणमित्यर्थ इति हेतोरसिद्धिः । शब्दज्ञानस्याप्यात्मसमवेतत्वादित्यर्थः । पररीत्येदं दूषणमिति श्येयम् । 'परसिद्धेपणमित्युक्तेः । स्वरीत्या तु प्रमाणभूतानुमित्यादौ व्यभिचारो ध्येयः । वृत्तिज्ञानमात्रस्यान्त:करणाश्रितत्वात् । असिद्धिरित्युपलक्षणम् । चक्षुरादीन्द्रियप्रत्यक्षप्रमाणे तथापि व्यभिचारापरिहारादित्यपि ध्येयम् । व्यतिरेकेत्युक्तमेव व्यनक्ति यथेति । शब्दस्यापीतीतिशब्दो यथा प्रत्यक्षस्याकाशगुणत्वं नास्तीति कृत्वा प्रामाण्यं न विहन्यते । तथा शब्दस्यापि तन्नास्तीति प्रामाण्यं न विहन्यत इत्यर्थः । यद्वा इत्यन्तेन दृष्टान्तविवरणम् । ततश्च किमित्यत उक्तम् ।। तस्येत्यादि । हेत्वर्थः । या० व्यतिरेकदृष्टान्त इति ॥ शन्नरूपपक्षे आकाशगुणत्वरूपहेतुव्यतिरेके प्रत्यक्षादिकं दृष्टान्त इत्यर्थः । पूर्वयोजनासु परोक्तहेतूनां व्यभिचारोपपादनाय प्रत्यक्षादिकं हेत्वन्वये दृष्टान्ततयोपा- तम् । अत्र तु परोक्तहेतोरसिद्धिव्युत्पादनाय तद्धेतुव्यतिरेक इति ध्येयम् । अत एवाह ॥ यथा प्रत्य- क्षस्येति ॥ प्रमाण्यं न विहन्यत इति ॥ प्रामाण्यहानिसाधकहेतोरसिद्धत्वादिति भावः ।। श्री० प्रामाण्योपपत्तरिति ।। धूमवत्प्रमाकरणत्योपपरित्यर्थः । तथाच धूमे व्यभिचार इति भावः ॥ ज्ञानाङ्गीकारेणेति ।। न धूमः प्रमाणं किन्तु तज्ज्ञानम् । तत्र च बाह्यकरणप्रत्यक्षत्व- रूपतोरेवाभावात् न व्यभिचार इति भावः ॥ असिद्धिरिति । तथाच न शब्दः प्रमाणं किन्तु तज्ज्ञानमेव । तथा चासिद्धिरिति भावः ॥ नाकाशगुणत्वमिति ॥ तथाच तस्याकाशगुणत्वाभावेऽपि यथा प्रामाण्यं न विहन्यते तथा तस्य द्रव्यभूतस्य वर्णात्मकशब्दस्याप्याकाशगुणत्वाभावेऽपि प्रामाण्यं न विहन्यत इत्यर्थः ।। च० व्यतिरेकदृष्टान्त इति ॥ पक्षे हेतुव्यतिरेकांशे प्रत्यक्षादिकं निदर्शनीकृतमित्यर्थः । प्राक्तनयोजनायामुक्तहेतूनामनैकान्त्योपपादनाय प्रत्यक्षादिकमन्वयनिदर्शनतयोपेतम् ॥ न विनिहन्यत इति ॥ दर्शितहेतोरेवासिद्धत्वादिति भायः ।।

·न्यायसुधा ॥ (अ. १ पा. १.१ सु० यञ्चोक्तं शब्दस्यार्थन संबन्धोऽस्ति न वेति । तत्रास्तीति ब्रूमः । स च तादात्म्यादेरसंभवेऽन्यो भविष्यति । यथा खलु चक्षुरादेः प्रत्यक्षस्यासंबद्धस्य ग्राहकत्वेऽति- प्रसङ्गात्तादात्म्यादेरसंभवात्कार्यवशादेव घटादिना संयोगः कल्प्यते । श्रोत्रस्य शब्देन संयोगाद्य- संभवात्समवायः । अनुमानस्य च धूमादेरन्यादिना संयोगादरव्याप्त्यतिव्याप्त्यादिनाऽसंभ. वायाप्यव्यापकभावः कल्पितः । एवं शब्दस्यासंवद्धस्य गमकत्वेऽतिप्रसङ्गात्तादात्म्यादेरसंभ- वात्संबन्धान्तरं कल्पनीयम् । न पुनः स्पष्टदृष्टतत्कापिलापो युक्तः ॥ तदिदमाह ।। प्रत्यक्ष- बच्चेति ।। स च संबन्धः पारमेश्वरः सङ्केत एवेत्येके । स्वाभाविकः प्रत्याय्यप्रत्यायकत्वलक्षण इत्य परे । तत्र कः संबन्धी विवक्षित इत्यपेक्षायामुक्तम् । स्वत एवेति ॥ स्वाभाविकेनैव संबन्धेनेत्यर्थः । तदुक्तं जैमिनिना 'औत्पत्तिकस्त शब्दस्यार्थेन संबन्धः' इति । वक्ष्यति चाचार्यः 'नित्ययोगोऽपि शब्दानामथैनैव निपिझ्यात' इति । वा० उक्तति ॥ द्रव्यत्वेऽपीति सुधाऽवतारिकायामुक्तेत्यर्थः । न चासाविति ।। उक्तानुमा नद्वयेन प्रत्यभिजया कृटम्थनित्यताप्रतिपादकागमैश्च नित्यव्यापकवर्णानामतादृशाकाशगुणत्वासंभवादिति भावः ॥ तदिदमिति ॥ अनेन प्रत्यक्षवदित्यस्य प्रत्यक्षानुमानयोः किश्चित्संबन्धासंभवेऽपि संबन्धान्तरकल्पनया प्रामाण्यवच्छन्दस्याचीति व्याख्यानं सूचितं भवति । एवं संबन्धासंभवा दगमकत्वं शब्दम्येति वदन्तं प्रति स्पष्टदृष्ट कार्यानुसारेण प्रत्यक्षादिदृष्टान्तेन संबन्धसामान्यमभ्युपेयम् । तद्विशेषचिन्ता त्वाकवणि जो वहिचिन्तावद्यर्थवेत्युक्तम् । अस्तु वा सा विशेषस्यापि सुनिरूपत्वान्न क्षतिरित्याशयेन स्वत एवेति मूलं तत्संबन्धविशेषसमर्पकतया योजयितुं तयावय॑शङ्कोत्थापनाय तत्प्रसञ्ज- कतया मतभेदमाह ॥ स चेति ॥ औत्पत्तिक इति ।। उत्पत्तिमारभ्य प्रवृत्तोऽनागन्तुकः स्वाभाविक इति यावत् ॥ तदेतदिति ।। प्रत्यक्षानुमानयोः स्वत एव प्रामाण्यं स्वाभाविकशक्त्यादिना गमकत्वं यथाऽऽगन्तुकसन्निकर्पादिना व्युत्पाद्यते तथा शब्दस्यापि संबन्धानुसन्धानेन तद्व्युत्पाद्यमिति मूलं व्याख्येयमिति भावः । अत्र प्रत्यक्षादिकरणसाम्योक्त्या करणवादस्य वन्हि दृष्टान्तवैपम्येऽपि न क्षतिरिति सूचित भवति ॥ स०. अव्याप्त्यतिव्याप्त्यादिनेति ॥ अनुमेयसंयुक्तमनुमानमित्युक्ते धूमादौ सस्वेऽपि रूपरसादौ प्रमेयत्वाभिधेयत्वादी अव्याप्तिः । रासभादाकव्याप्येऽपि सत्त्वादतिव्याप्तिः । तथा पर्वतादा- वतिव्याप्तिश्च स्यात् । अनुमेयसमवेतमित्युक्त धूमाद्यनुमाने असत्येनाव्याहिः । वहिरूपादौ चातिव्याप्तिः ·शब्दस्यार्थेन स्वाभाविकः संबन्धः) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ ८७१ तादात्म्यरूपसंबन्धाङ्गीकारे चासंभवः । साध्ये चातिव्याप्तिश्च स्यादित्यर्थः ॥ औत्पत्तिकस्त्विति ।। वाच्यवाचकभावलक्षणशब्दार्थसंबन्धः । स्वाभाविक इत्यर्थः । शब्दार्थों यदोत्पन्नौ ततःप्रभृत्यागत इत्यर्थः । ५०-बाधकाभावादित्यस्यासिद्धिनिरासाय प्रागुक्तबाधकान्यनूद्य निराह ।। यञ्चोक्तमित्यादिना ।। अव्याप्तीति ।। रूपरसादौ । पारमेश्वरः सङ्केत इति ॥ अस्माच्छब्दादयमर्थो बोद्धव्य इति परमे. श्वरेच्छारूप इति तार्किका इत्यर्थः ॥ औत्पत्तिकस्त्विति ॥ विवृतश्चैतत्सूत्रार्थः प्राक् 'दृश्यते ब्रह्म- सूत्राणां प्रामाण्यं त्रिविधं महदि'त्येतत्सुधावाक्यनिवृतिप्रस्तावे ।। वक्ष्यति चेति ॥ आनुमानिकपादे ।। नैवेति पदच्छेदः । या० --- अव्याप्त्यतिव्याप्त्यादिनेति ॥ संयोगस्य रसस्य रूपेण प्रमेयत्यस्याभिधेयत्वेन चासंभवादव्याप्तिः पाषाणादेरप्यान्यादिना संयोगस्य सत्वादतिव्याप्तिः । एवं समवायस्याप्यादिपद- गृहीतस्य धूमस्याग्मिनाऽसत्त्वेनाव्याप्तिः । अन्यव्याप्तेप्यन्यवयवेध्वपि सत्त्वेनातिव्याप्तिरित्यर्थः ॥ औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेनेति ॥ यद्यप्योत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन संबन्धस्तस्य ज्ञानमुपदेशोऽव्यतिरेक- थार्थेऽनुपलब्धे तत्प्रामाण्यं बादरायणस्यानपेक्षितत्वादित्येतावज्जैमिनिसूत्रम् । तथाऽपीतरांशस्य प्रकृता- नुपयोगादनुदाहरणमिति ज्ञातव्यम् ।। श्री० अव्याप्त्यतिव्याप्तीति ॥ अव्याप्तिरसार्वत्रिकता। अतिव्याप्तिरतिप्रसक्तता । रसापानुमानेन रसस्य रूपेण संयोगाभावादव्याप्तिः । पापाणादेरग्यादिना संयोगसद्भावात्तेनाप्यान्यनु- मानापत्तिरित्यतिव्याप्तिः । एवमादिदगृही सस्य समवायस्य धूमस्याग्निनाऽभावाव्याप्तिः । अग्न्यव्याप्ते- ऽग्न्यवयवेऽप्यग्निसमवायस्य सत्वात्तेनापि अग्न्यनुमानापत्याऽतिव्याप्तिः । इष्टापत्तिरिति चेत् । न । व्याप्त्यभावेनाग्न्यवयवेनाग्न्यनुमानासंभवात् । तथाहि । यत्राग्न्यवयवस्तत्राग्निरिति न तावदेशिकी व्याप्तिः । अग्न्यवयवस्य स्वावयवे सत्त्वेन तत्राग्न्यभावेन व्यभिचारात् । नापि यदाऽग्न्यवयवस्तदाऽसि- रिति कालिकी व्याप्तिः । अन्यनुत्पत्तिदशायामग्न्यवयवसद्भावेऽप्यन्यभावेन व्यभिचारादिति ध्येयम् । संबन्धान्तरं वाच्यवाचकभावरूपम् || तत्कार्यति ॥ अर्थज्ञानरूपकार्येत्यर्थः ॥ एके तार्किकाः । अपरे जैमिन्यादयः ॥ च०. औत्पत्तिक इति ।। नैसर्गिक इत्यर्थः । इदं तु जैगिनिसूत्रखण्डम् ।। ma--- ·८७२ ॥ न्यायसुधा ॥ (म. १ पा. १ अ. १ - सु० --- ननु यदि शब्दस्य स्वाभाविकी वाच्यविषया शक्तिस्तदा व्युत्पन्नवदव्युत्पन्नो. ऽपि शब्दादर्थ प्रतीयात् । न ह्यग्निर विदितशक्तिर्न दहतीति | मैवम् । यथा प्रत्यक्षस्य चक्षुरादेः स्वाभाविक्या रूपप्रतीतिजननशक्तौ सत्यामप्यागन्तुकसन्निकर्षापेक्षया रूपप्रत्यायक- त्वम् , यथा च लिङ्गस्य सत्यपि स्वाभाविके साध्यसंबन्धे तदनुसंधानापेक्षयैव गमकत्वम् एवं शब्दस्यापि सत्यप्यर्थेन स्वाभाविके संबन्धे विदितसंबन्धस्यैव बोधकत्वं नान्यथेति निय- मात् ।। तदेतदप्याह ।। प्रत्यक्षपञ्चेति ।। अथापि स्यात् । स्वाभाविकोऽपि संबन्धः, किं सर्वेषां शब्दानां सर्वैस्थैरुत कस्यचि. च्छब्दस्य केनचिदर्थेन । नाद्यः शब्दार्थव्यवस्थाऽनुपपत्तिप्रसङ्गात् । न द्वितीयः ऋध्यार्यम्ले- इच्छानामनियमाभावप्रसङ्गात् । तथा हि । यवशब्दमार्या दीर्घशके प्रयुञ्जते, यवशन्दादीर्घ- शूकमेव प्रतिपद्यन्ते । म्लेच्छास्तु प्रियङ्गो प्रयुञ्जते, प्रियङ्गुमेव प्रतिपद्यन्ते । त्रिच्छन्द- मार्या लताविशेपे प्रयुञ्जते, ऋषयोऽन्यत्रेत्येवमादिरनियमः स्वाभाविक्यां शब्दाशक्तौ न स्यात् न हि प्रदीपो रूपप्रकाशनशक्ती रसमपि कदाचित्प्रकाशयति । साङ्केतिकत्वे त्वनियमो युज्यते, पुरुपेच्छाधीनत्वात् तस्याश्चानियंतत्वात् चेष्टासङ्केतवदिति ॥ अत्रोच्यने- न वयं क्वचिदपि शब्दस्य सङ्केताहोधकल्यं नास्तीति ब्रूमः; किन्त्वर्थविशेषे स्वाभाविकी च शक्तिरस्तीति । तथा च स्वाभाविक्त्या शक्त्या कचिद्रोधः क्वचित्सङ्केतादित्यनियमो युज्यते ।। अथवोभयत्र स्वाभाविकी शक्तिरस्तु; व्युत्पत्तिवशाम्यवहारनियमसंभवात् । . वा० शब्दार्थात ॥ कुतश्चिदेव कश्चिदेवार्थः प्रतीयते न तु सर्वस्मात्सर्व इति शब्दार्थ- व्यवस्था सर्वेषां सर्ववाचकतायां न स्यादित्यर्थः ॥ अनियमेति ।। प्रयोगप्रतिपत्त्योरिति शेपः । यत्रार्थे यस्य सदस्य स्वाभाविकी शक्तिस्तस्य तत्रैव सर्वेषां प्रयोगाद्यापत्त्या तदन्यत्र केषामपि प्रयोगादि न स्यादित्यर्थः । ऋपयोऽन्यत्रेति ।। स्तोत्रीयानुवाक इत्यर्थः । कुतो न स्यादित्यतोऽन्यत्र स्वाभाविक शक्तस्यान्यप्रकाशकत्वे रूपप्रकाशनशक्तपस्य रसप्रकाशनत्वापातनातिप्रसङ्ग इत्याह || न हीति ।। नन्य संबद्धस्य शनस्य गमकत्वेऽतिप्रसङ्गेन स्वाभाविकशक्तेरावश्यकत्वे तत्र प्राप्तदोषः सर्वैरपि कथञ्चि- परिहर्तव्य एवेत्यतः स्वाभिमतक्षे न कोऽपि दोष इत्याह । साङ्केतिकत्वपक्ष इति ॥ कस्यचिच्छब्दस्य केनचिदर्थन स्वाभाविकः संबन्ध इति द्वितीयपक्षमभ्युपगम्य तत्रोक्तदोषं सङ्केतस्यापि बोधकत्वाङ्गीकारेण परिहरति ।। न वयमिति ।। अत्र शक्तिसङ्केतोमयाङ्गीकारे विजातीयद्वये बोधकत्वाङ्गीकारापत्तरेक- जातीयस्यैव बोधकत्वकल्पनं युक्तमित्याशयेनाद्यपक्षतुल्यं पक्षमभ्युपैति । अथवेति ॥ न सर्वशब्दानां ·शब्दस्य ऋचित् शक्त्या चिञ्च सङ्कप्ताद्वोधकत्वम्) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ।। ८७३ साथैः स्वाभाविकः संबन्धो येनोक्तातिप्रसङ्गः, किन्तु यत्र प्रयोगादिकं तत्र सर्वथेति परिहारं सूचयति ।। उभयत्रेति ॥ नन्वेवमपि सैन्धवादिशब्दवत्सर्वपामुभयार्थप्रतीत्याद्यापत्त्या ऋष्यार्यम्लेच्छेषु कस्यचित्कुत्र- चिदेव प्रयोगादेरनुपपत्तिस्तदवस्थैवेत्यतस्तेषां तेषां तत्तदर्थस्वाभाविकसंबन्धमात्रज्ञानं न त्वन्याथै विद्य- मानस्यापि स्वाभाविकसंबन्धस्येति न नियमानुपपत्तिरित्याशयेनाह || व्युत्पत्तीति ॥ स० स्वाभाविक्यां शब्दशक्ताविति ।। एकस्मिन्नेवार्थ इति शेषः । न स्यादित्यनन्तरं किन्तु सर्वेषां एकस्माच्छब्दादेकस्य शक्यार्थस्यैव प्रतिपत्तिरिति नियम एव स्यादिति पूरणीयम् ॥ अथयोभयत्रेति ॥ दीर्घशूकादौ प्रियंग्यादौ चेत्यर्थः । ननु यवशब्दस्य दीर्घशूक इव प्रियंगावपि यदि स्वाभाविकी शक्तिस्तदा आर्याणामेव यवशब्दश्रवणे दीर्घशूकव्यवहार इति नियमो न स्यात् । तथा म्लेच्छानामेव प्रियंगुव्यवहार इति नियमो न स्यादित्यत आह ॥ व्युत्पतिवशादिति ॥ अत एव यस्योभयत्र व्युत्पत्तिररित तस्योभयार्थव्यवहारोऽपि दृश्यत इति भावः । प०. सङ्केतवादी शङ्कते ॥ अथापीति ॥ दीर्घशूको नाम गोधूमसदृशधान्यविशेपः । प्रियंगुम्तु सूक्ष्मधान्यविशेषः ॥ अन्यत्रेति ॥ त्रिवृमिप्वि(प्वबि)त्यादिस्तोत्रियानवके ॥ चेष्टासङ्केत- वदिति ॥ भ्रनयनहस्तादिचेष्टानामर्थविशेषे संकेतं कृत्वा व्यवहरन्ति नयनादिभाषणचतुरा लोके । तत्र यथा पुरुषभेदेन स च सङ्केतो नानार्थप्रत्यायकत्वेनानियतस्तथाऽसावपि अस्माच्छब्दादयं बोध्य इतीच्छारूपसङ्केत एवानियत इत्यर्थः । 'शास्त्रस्था वा तन्निमित्तत्यादिति यववराहाधिकरणोक्तरीत्या समाधिमाह || न वयमिति ।। ननु कचित्सङ्केतेन प्रयोगप्रत्यययोरङ्गीकारे तेनैव सर्वत्र तयोरुपपत्ती किमपूर्वशक्तिकल्पनयेत्यतः सर्वत्र शक्त्यैवार्थबोधकत्वं शब्दस्येत्याह ॥ अथवेति ॥ तार्याणामपि प्रियंगुव्यवहारो म्लेच्छानां दीर्घशूकव्यवहारश्च स्यादित्यत आह ।। व्युत्पत्तीति || या० ऋषयोऽन्यत्रेति ॥ स्तोत्रीयानवक इत्यर्थः ॥ स्वाभाविक्यां शब्दशक्ताविति ।। एकस्मिन्नेवार्थ इति शेषः । न स्यादित्यनन्तरं किन्तु सर्वेषामेकरमाच्छब्दादेकस्य शक्यार्थस्य प्रतिपत्तिरिति नियम एव स्यादिति पूरणीयम् ।। अथवोभयत्रेति ॥ दीर्घशूकादौ प्रियङ्ग्यादौ चेत्यर्थः । ननु यवशब्दस्य दीर्घशूक इव प्रियङ्गावपि यदि स्वाभाविकी शक्तिस्तदाऽऽर्याणामेव यवशब्दश्रवणे दीर्घशूक- व्यवहार इति नियमो न स्यात् । तथा म्लेच्छानामेव प्रियङ्गुव्यवहार इति नियमो न स्यादित्यत आह ।। व्युत्पत्तिवशादिति । अत एव यस्योभयत्र व्युत्पत्तिरस्ति तस्योभयार्थव्यवहारोऽपि दृश्यत इति भावः । 110 ·॥ न्यायसुधा ॥ (म. १ पा. १ अ. १ -- श्री० प्रतीयादिति ॥ स्वाभाविक्याः शक्तेः सद्भावादित्याशयः । ननु स्वाभाविकशक्ती सत्यामपि शब्दे तस्या अज्ञातत्वेनाज्ञातशक्तिकाच्छन्दान्नार्थप्रत्यय इत्यत आह || न ह्यग्निरिति ॥ सत्यपि स्वाभाविके सायसंबन्ध इति स्याभाविकसंबन्धरूपव्याप्तौ सत्यामपीत्यर्थः ॥ तदनुसन्धानेति ॥ च्याप्त्यनुसन्धानेत्यर्थः । सङ्केतवादी शङ्कते ॥ अथाऽपीति ॥ नन्वेकस्मिन्नवार्थे शब्दस्य शक्ती सत्यामप्यन्यमप्यर्थ कदाचित्प्रकाशयतीति ऋष्यार्यम्लेच्छानामनियमो युक्त इत्यत आह ॥ नहि प्रदीप इति ।। तस्याश्चति ॥ पुरुषेच्छाया इत्यर्थः ॥ चेष्टेति ॥ चेष्टायां वर्णसङ्केतवदित्यर्थः । करपल्लववदिति यावत् । व्युत्पत्तिवशादिति ॥ यस्यार्थद्वयेऽपि नादृशशक्तिप्रतिपत्तिरस्ति तम्योभयार्थ- व्यवहारोऽपीति भावः । सु० यथा खलु शुक्तिसनिकृटेन चक्षुपा कश्चिच्छुक्तिको प्रतिपद्यते कश्चिद्रजतम् । न चैतावता चक्षुषोऽर्थप्रत्यायकत्वमस्वाभाविकं दोपसहकारिसदसद्भावाभ्यामनियमसंभवात् । यथा कृतकत्वाल्लिङ्गात्कश्चिदनित्यनां प्रत्येति, कश्चिन्नित्यताम् । अन्यथा विरुद्धहेत्वाभासानव- सरप्रसङ्गात् । तावता न तस्यास्वाभाविकं गमकत्वम् ; अनियमस्य संबन्धग्रहणदोपभावाभावा- भ्यामुपपन्नत्वात् । तथा शब्दस्यापि शक्त्यनुसायननुसारिव्युत्पत्तिलक्षणसहकारिवशादनियमेऽपि स्वाभाविकशक्तिसद्भावः संभवतीति । तदिदमाह ।। प्रत्यक्षबच्चेति ।। इयांस्तु विशेषः । शब्दस्सङ्केतादपि प्रमापकः । नैवं चक्षुरादि । तेन संवादविसं. यादोपपत्तिरिति । वा० एवं पक्षद्वयमुपपाद्य कस्यचित्श्वचिदेव शक्तिरित्याद्यपक्षे यत्परेण प्रतीपदृष्टान्तेनैकत्र स्वाभाविकशक्तिमतो न परप्रकाशकत्वे वा न तन्त्र स्वाभाविकशक्तिरिति दूपणमुक्तम् । तस्य प्रदीपादे. ताशसहकार्यभावेन रसाद्यप्रकाशत्वेऽपि प्रमाकरणान्तरे स्वार्थप्रमाजननशक्तिमत्यपि दोपादिसहकारिव- शादन्यार्थज्ञानजनकतादर्शनाच्छन्दस्याप्येकत्र स्वाभाविकशक्तिमतः सहकारिवशादन्यार्थज्ञानजनकतोपपत्ति. रिति परिहारं प्रत्यक्षवदिति मूलसूचितं विवक्षुराह ॥ यथा खल्वित्यादिना ।। न च सन्निधानाधथे- त्यादिग्रन्थोऽव्यवहितपक्षोपपादकत्वेन किं न व्याख्यात इति वाच्यम् । तथात्वे उभयत्र स्वाभाविक. संबन्धे व्यवहारनियमात्रैवोपपादनीयत्वेनानियमोपपापनासङ्गतेस्भयत्र स्वाभाविकशक्तौ प्रत्यक्षादेः प्रमा- अमोमयजननशक्तेः स्वाभाविकत्वापातेनाप्रामाण्यस्यापि स्वतस्त्वापत्तश्चोभयत्र स्वाभाविकाशक्ती व्युत्पत्ति. ..

·शहदम्य स्वाभाविकशनिसदायसमर्थन ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ ८७५ । स०-- द्वयस्यापि शक्त्यनुसारित्वेन शक्त्यनुसार्थननुसारीत्युत्तरग्रन्थासङ्गतेश्चोभयत्र शक्तिपक्षे सकेसप्रसक्तेरभावन विसंवादाप्राप्त्या चेयोस्तु विशेष इत्याद्यनुपपत्तेश्च । न चैवमुभयोति पक्षस्य सर्वादी वाऽऽद्यपक्षोपपा- दान्ते वा निवेशः स्यादिति वाच्यम् । दोपरूपसहकारिलाभे प्रत्यक्षादीनामप्रमाजनकत्वमेव । तदभावे प्रमाजनकत्वमेवेति सहकारियशप्रयुक्तनियमस्या पि दृष्टतया प्रकृतेऽपि व्युत्पत्तिवशाव्यवहारनियमोपपत्तिरि. त्यर्थस्यापि यथेत्यादिग्रन्थेन सूचिततया व्युत्पत्तिवशाध्यवहारनियमस्य तत्पक्षोपपादकस्याप्यनेनोपपादन- लाभात्तदनन्तरभावोपपत्तेः ॥ अर्थप्रत्यायकत्वमिति ॥ अर्थप्रमापकत्वमित्यर्थः । अर्थशब्दो वा विषय. विशेषपर इति बोव्यम् । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ।। अन्यथेति ॥ कृतकत्वात्कस्यापि नित्यत्वाप्रतीतौ तत्पूर्वकप्रयोगानुपपत्त्या विरुद्धहेत्वाभासोच्छेदप्रसक्तरिति भावः । नन्वेवं दोपसह कृतप्रत्यक्षादिजन्य- ज्ञानस्याप्रमात्वेन विसंशदित्ववच्छक्त्यननुसारिव्यु-पत्तिसहकृतशब्दजन्यज्ञानस्याप्रमात्वाद्यापत्तिरित्यत आह || इयांस्तु विशेष इति ॥ गनु स्वाभाविक्या शक्त्या क्वचिद्योधकः कचित्सङ्केतादिन्युत्तागयुक्तम् । सर्वत्रापि सङ्केतनैव नियमोपपत्तौ कचित्स्वाभाविकशक्तिकल्पनस्यान्याय्यत्वात् । कथं चैकत्रैव शब्दशक्तिकल्पने. ऽशक्यस्यान्यस्य तस्मात्प्रतीतिरित्याशङ्कायामाद्य पक्षं दृष्टान्तमुखनोपपादयति ॥ यथा खलु शुक्ति. सन्निकृष्टेनेत्यादिना ।। एतावतेति ॥ अशक्यरजतप्रत्यायकत्वं वर्तत इत्येतावतेत्यर्थः । अर्थप्रत्यायकत्वं शुक्तिप्रत्यायकत्वम् । नन्वत्रापि शुक्तिसन्निकृष्ट चक्षुषः कथं शक्याशक्योभयार्थप्रत्यायकत्वरूपोऽनियम इत्यत आह || दोषसहकारीति ॥ कश्चिन्नित्यतामिति ॥ सामानाधिकरण्यभ्रमात् कृतकत्वहेतोरशक्यामेव नित्यतां प्रत्येतीत्यर्थः । अन्यथेति ।। सामानाधिकरण्यभ्रमेण नित्यत्वप्रतीत्यभावे । गमकत्वं अनित्य- गमकत्वम् । अनियमस्येत्येतत्पूर्ववद्योज्यम् ॥ शक्त्यननुसारिव्युत्पत्तीति ॥ सङ्केतग्रहेणेत्यर्थः ॥ अनियमेपीति ॥ शक्याशक्योभयार्थप्रतीतावपीत्यर्थः ।। स्वाभाविकः शक्तिसद्भाव इति ।। क्वचिदर्थ इति शेषः | यवादिशब्दानां म्लेच्छादिसङ्केतग्रहः रूपसहकारिवशादशक्यार्थप्रत्यायकत्वेऽपि क्वचिच्छ. क्त्यनुसारिव्युत्पत्तिवशाच्छक्यार्थस्यापि प्रतिपत्तौ तत्र शक्तिकल्पनं युज्यत एवेति भावः ।। सङ्केतादपीति ।। देवदत्तादिपदे तथा दर्शनादिति भावः ॥ नैवं चक्षुरादीति ॥ तत्र दोषस्य सहकारित्वेन तज्जन्यज्ञान- स्याप्रमात्वमित्यर्थः । व्युत्पत्तेः शक्त्यननुसारित्वं नाम स्वतःशक्तेर्यद्विपयकत्वं तज्ज्ञानरहितत्वमिति द्रष्टव्यम् ॥ प० नन्वेवं पूर्वतन्त्रे यवशब्देन प्रियंग्वादिव्यवहारोऽसाधुरित्युक्तमित्यतो दीर्घशूकविषयिणी. मेव शब्दशक्ति दोपवशादन्यविषयतया व्युत्पद्य व्यवहरन्ति । शब्दश्च व्युत्पत्तिमनुसृत्यार्थ बोधयतीति तस्य साधुत्वं युक्तमिति दृष्टान्तपूर्व व्यनक्ति ॥ यथेति ॥ दोपसहकारीति || दोपरूपसहकारीत्यर्थः ।। 110a ·६७६ ॥ न्यायसुधा ॥ (*. १ पा. १.१ संबन्धेति ॥ व्याप्यव्यापकाभिमतयोः संबन्धग्रहणेत्यर्थः ।। प्रत्यक्षपञ्चेतीति ।। चशव्दादनुमानवदिति पूर्ववत् गृह्यते । नन्वेवं प्रत्यक्षा दिवदर्थविसंवादोऽपि प्रियंम्बादिव्यवहारे स्यादित्यत आह ॥ इयां स्त्विति ॥ या० ननु क्वचित्स्वाभाविक्या शक्त्या बोधकः कचित्सङ्केतादित्युक्तमयुक्तम् । सर्वत्रापि सङ्केतेनैवानियमोपपत्तौ क्वचित्स्वाभाविकशक्तिकल्पनस्यान्याय्यत्वात् । कथं चकत्रैव शब्दशक्तिकल्पनेऽ. शक्यस्यान्यस्य तस्माच्छब्दात्सङ्केतरूपसहकारिबलादपि प्रतीतिरित्याशङ्कायामाद्यं पक्षं दृष्टान्तमुखेनोप. पादयति ।। यथा खलु शक्तिसन्निकृष्टेनेत्यादिना ।। एतावतेति || अशक्यरजतप्रत्यायकत्वं वर्तत इत्येतावतेत्यर्थः । अर्थप्रत्यायकत्वं शुक्तिप्रत्यायकत्वम् । नन्वत्रापि शुक्तिसन्निकृष्टचक्षुपः कथं शक्या- शक्योभयार्थप्रत्यायकत्यरूपोऽनियम इत्यत आह ।। दोषसहकारीति ! कश्चिन्नित्यतामिति ॥ कृतकत्व. हेलोनित्यत्वसामानाधिकरण्यभ्रमात्तेनाशक्यानामेव नित्यता कश्चित्प्रत्येतीत्यर्थः ।। अन्यथेति ।। सामानाधि.. करण्यभ्रमेण नित्यत्वप्रतीत्यभाव इत्यर्थः । गमकत्वं अनित्यत्वगमकत्वम् । अनियमस्येत्येतत्पूर्ववद्योज्यम् ।। शक्त्यनुसारिव्युत्पत्तीति ॥ सङ्केतग्रहरूपेत्यर्थः ।। अनियमेऽपीति ॥ शक्याशक्योभयार्थप्रतीतावपी. त्यर्थः ॥ स्वाभाविकशक्तिसद्भाव इति | चिदर्थ इति शेषः ॥ सङ्केतादपीति ॥ देवदत्तादिपदे तथात्वस्य क्लसत्वादिति भावः ॥ नैवं चक्षुरादीति ॥ तत्र सहकारिणो दोपस्याप्रमाजनकत्वेनैव क्लप्तत्वादिति भावः ॥ श्री० --रजतं तत्रारोपितं रजतम् || अन्यथेति ॥ कृतकल्वस्य नित्यत्वप्रतीतिजनकत्वाभाव इत्यर्थः ।। तावतेति ।। कृतकवतोरशक्यनित्यताप्रत्यायकत्वमस्तीत्येतायतेत्यर्थः । नन्वनित्यत्वसमाना- धिकृतस्य कृतकत्वहेतोः कथं शक्याशक्योभयार्थप्रत्यायकत्वरूपोऽनियम इत्यत आहः ॥ अनियमस्येति ।। संबन्धग्रहणे व्याप्तिग्रहणे । व्याप्तिग्रहणे दोपाभावाभावाभ्यामित्यर्थः ।। । --- च० अथार्थनिरूपितनैसर्गिकशक्ति प्रतिसन्धानेन पुरुष विशेषपरिभाषाप्रतिसंहित्या च तृणा- रणिमणिन्यायेनान्वयबोधोपगमे परस्परजन्यस्थलीयव्यतिरेकव्यभिचारवारणाय कार्यतावच्छेदककोटावव्यव. हितोत्तरत्वनिवेशप्रसङ्गेन सार्वत्रिकपरिभाषानुसंहितिहेतुतोपगतिरेव श्रेयसी । परिभाषास्थलेऽर्थस्या- शक्यतापत्त्या शक्यस्यैवान्वयबोधे भानमिति मर्यादात्ययेन कथं सहकारिसामर्थ्यादन्वयधीरित्याशङ्काया- माद्यकल्पं निदर्शनद्वयप्रदर्शनेन संघटयति ॥ यथेत्यादि । अन्यथेति ॥ कृतकत्वस्य नित्यत्वसामाना- धिकरण्यभ्रमेण तदप्रत्यायकत्वे ॥ अनियमेऽपीति ॥ शक्याशक्योभयार्थगोचराधिगतावपीत्यर्थः ।। स्वाभाविक इति ॥ अर्थविशेष इत्यादिः || ·सतवाभिमतमोशम्) ॥ जिलाधिकरणम् ॥ ८७७ सु०. ननु ये स्वाभाविकं संबन्धमास्थिपत शब्दार्थयोस्तेषामपि नैष सत्तामात्रेणाव- गमाङ्गम् । अपि तु विज्ञातस्सन् । विज्ञाने चास्यायमर्थस्य वाचक इति वाऽस्मादयं बोद्धव्य इति वा सङ्केत एवोपायः । वृद्धव्यवहारोऽपि गवादिशब्दानां देवदत्तादिशब्दवत्सङ्केतपूर्वक एव । तद्वरमस्तु सङ्केत एव । कृतमत्र स्वाभाविकेन संबन्धेन । तन्मात्रादेव प्रयोगप्रतिपत्ति व्यवहाराणामुपपत्तः। चा०- स्वाभाविकसंबन्धमभ्युपगच्छला तद्ग्रहोपायत्वेन सङ्केतस्यैव वक्तव्यत्वात्तेनैव प्रयोगा- युपपत्तौ तदर्थतया स्वाभाविकसंबन्धकल्पने गौरवमित्याशङ्कते ।। नन्विति ॥ नन्वस्तु नावत्सायिकेषु देवदत्तादिशब्देप्येवम् । ये पुनरिदं प्रथमव्यवहारप्रवृत्ताम्तेपु कथं समयापेक्षेत्यत आह ॥ वृद्धव्यवहा- रोऽपीति । गवादिशब्दा अपि समयाधीनवृत्तयः पदत्वाद्देवदत्तादिपदवदित्यर्थः । न चानादितया- ऽप्येतदुपपत्स्यते प्रलये विच्छेदादिति भावः । स० --- सङ्केत एवोपाय इति || घटादिशब्दानां घटादावेव कुतः स्वाभाविकः संबन्धः पटादावपि किं न स्यादित्यतिप्रसङ्गमञ्जकस्यान्यस्याभावादित्यर्थः । न च सङ्केतोऽपि घटादावेव कुत इत्यतिप्रसङ्गतादवम्थ्यम् । स्वतन्त्रेच्छाया नियोक्तुमशक्यत्वात् । तथाच घटादिशब्दः घटादिना स्वभावेनैव संबद्धः । ईश्वरेण तद्वाचकतया सङ्केतितत्वादित्यनेन प्रकारेण शङ्कयत एव शक्त्यवगमोपाय इति भावः ।। ननु स्वाभाविकसंबन्धावगमादिकं वृद्धव्यवहारादेव भविष्यति । अतो न सङ्केतस्योपजीव्यतेत्यत आह ॥ वृद्धव्यवहारोपीति ॥ यथा पिण्डविशेषे देवदत्तादिशब्दसङ्केते पित्रादिना कृते पश्चात्प्रयोजक- वृद्धादिव्यवहारः तच्छिक्तिज्ञापकः प्रवर्तते । तथा गवादिशब्देष्वपि कस्यचित्सङ्केतानन्तरमेव वृद्ध- व्यवहारः तच्छक्तिज्ञापनाय प्रवर्तत इत्यर्थः । अन्यथोक्तातिप्रसङ्ग इति भावः । ५०–सङ्केतवाद्यभिमतचोद्यमनुवदति ।। ननु ये स्वाभाविकमित्यादिना अत्र ब्रूम इत्यन्तेन । इति वा सङ्केत इति ॥ परमेश्वरेच्छाधीनो यः सङ्केतः तज्ज्ञानगेवोपाय इत्यर्थः । वृद्धव्यवहार एव शक्तिज्ञानोपायोऽस्त्वित्यत आह ।। वृद्धेति ।। या० सङ्केत एवोपाय इति ।। अस्माच्छब्दादयमर्थो बोधव्य इत्यादिवाक्यादयगत इति शेषः । स्वाभाविकसंवन्धस्य शक्तिरूपत्वेन प्रत्यक्षादिना ज्ञातुमशक्यत्वादिति भावः । ननु स्वाभाविक.

·1८७८ ॥ न्यायसुधा ॥ (भ. १ पा. १.१ संबन्धविज्ञानं वृद्धव्यवहारादेव भविष्यति । अतो न सङ्केतस्य तत्रोपजीव्यतेत्यत आह ॥ वृद्धव्यवहा- होऽपीति || यथा पिण्डविशेषे देवदत्तादिशब्दसङ्केते पित्रादिना कृते सति पश्चात्प्रयोजकवृद्धादिव्यव- हारस्तम्ञापकः प्रवर्तते तथा गवादिशब्देष्वपि कस्यचित्सङ्केतानन्तरमेव वृद्धव्यवहारस्तज्ज्ञापनाय प्रवर्तत इत्यर्थः । तथा च गवादिशब्दाः साङ्केतिकाः शब्दत्याद्देवदत्तादिशब्दवदित्यनुमानसिद्धसङ्केतज्ञापक एव सर्वत्र वृद्धव्यवहारो न कापि स्वाभाविकासंबन्धज्ञापक इति भावः ।। श्री० सत्तामात्रेणेति || अज्ञात एवेत्यर्थः । अस्मात् शब्दात् । अयम् अर्थः । गवादिशब्दधर्मिकसाङ्केतिकत्वसाध्यकशब्दत्वलिङ्गकदेवदत्तादिशब्दनिदर्शनकानुमान- मभिप्रेत्याह ।। वृद्धव्यवहारोऽपीति ।। तथा च सङ्केतग्राहक एव वृद्धव्यवहारो न नैसर्गिकसंबन्धावगमक इति भावः ॥ • सु० नन्वय सङ्केत एब केपाश्चिच्छब्दानामसति स्वाभाविकार्थसंबन्धे न शक्यः कर्तुम् । निर्दिश्य ह्यर्थ यादयमस्माहोद्धव्य इति । न च निर्देशोऽसति स्वाभाविके संबन्धे केपाश्चिच्छब्दानां सिध्यति । सङ्केताधीने तु वारकत्वे सर्वेषां शब्दानामकृतसमयत्वात्कि केन निर्दिशेत् । तस्मात्सङ्केतकरणमेव स्वाभाविकसंबन्धं प्रतिपादयति शब्दानाम् ।। मैवम् ।। सादिभुवां महर्पिदेवतानां परमेश्वरानुग्रहाद्धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यसंपन्नानां परमेश्वरस्य तावत्सुकर भाव सङ्केनः कर्तुम् । तत्र्यवहाराचास्मदादीनामपि सुग्रहः सङ्केनः । तथा हि । वृद्धवचनानन्तरं तच्छाविणो वृद्धान्तरस्य प्रवृत्तिहर्षशोकमयादिप्रतिपत्तेस्तद्वेतु प्रत्ययमनुमिमीते बालस्तस्य सत्व- प्यन्येष्वभूतस्य वाक्यश्रवणसमनन्तरं भवतो वाक्यश्रवणहेतुतामयगच्छति । तदवयवानां च पदानामावापोद्धारभेदेन तत्तदर्थप्रत्ययजननोपायत्वदर्शनात् । तेषु तेष्वर्थेषु तेषां पदानां वाचकत्वं च कल्पयति । एवं पदावयवेषु प्रकृत्यादिष्वपि द्रष्टव्यम् । स्वाभाविकी शक्तिमभ्यु पगच्छताऽप्येपा प्रक्रियानुसारिणीया । साऽपि न सत्तामात्रेणावगमाङ्गमित्युक्तम् । 11 वा० - - स्वाभाविकसंबन्धाभावे सङ्केतकरणायैवासंभवाद्विपरीतमुपजीव्योपजीवकत्वमिति शङ्कते ।। नन्ययमिति । निर्देशो हि शब्देनैव । स च स्वाभाविकसंबन्ध एव संभवति । तस्य पूर्वमपि सत्त्वात् । न तु सङ्केतेन । तस्य पूर्वमसस्वादित्याह ॥ न चेति ।। अकृतसमयत्वादिति ।। सृष्टयादावितिशेषः । तथा त्रि प्रलये विच्छेद एवानुपपन्न इति भावः । सङ्केतकरणं किमस्मदादीनां परमेश्वरस्य वाऽस्मदादीप्रत्य अक्यमुत परमेश्वरस्यापि देवादीन्प्रत्यपीति ! नायः इष्टापत्तः । नापि द्वितीयः, महर्षिदेवादीनां धर्मादि- ·मतान्दवोधसमर्थनानुवादः) । निझामाधिकरणम् ॥ संपत्त्या सर्गाद्यकालीनपदार्थान्परमेश्वरं च साक्षात्कर्तुं समर्थत्वात्ताप्रति परमेश्वरेणाकुल्यादिनैव तांस्ता- नन्निर्दिश्य शब्दविशेषसङ्केतस्य स्वेच्छयैव कर्तुं शक्यत्वेन शब्देनैव तन्निर्देशानावश्यकतया स्वाभाविक- संबन्धानपेक्षणात् । अस्मान्प्रति सङ्केतकरणं च नावश्यकम् । तद्वयवहारसिद्धतत्सङ्केतज्ञानमात्रेणास्मादा. दिप्रयोगाद्युपपत्तेरित्याह ॥ सर्गादिभुवामित्यादिना ॥ तान्प्रति महेश्वरेणायमस्यार्थस्य वाचक इत्यस्मादयमर्थो बोद्धव्य इति वा गवादिपदानां सास्नादिमदर्थेषु सङ्केतः सुकर इत्यर्थः । कथमतीन्द्रि. येश्वरप्रत्यक्षं तदुपदेशादिकं च तेषामित्यतः परमेश्वरानुग्रहादित्यादि विशेषणम् । प्राथमिकसङ्केतत्व- ज्ञापनाय सर्गादीति । ननु तर्हि शक्तिपक्ष एवास्तु । एतादृशप्रक्रियाया सङ्गे ग्रहपक्षस्य गौरवकरत्वा. दित्यर्थः । स्वाभाविकीमिति ।। स्वाभाविकशक्तिवादिनाऽपि तद्ग्रहोपायत्वेन सकेतस्य तद्ग्रहोपायतया चारयाः प्रक्रियाया अवश्यानुसर्तव्यत्वेनातिगौरवमिति भावः । स० - निर्दिश्य ह्यथ ब्रूयादिति ।। न च सङ्केतायेच्छाम्पत्यान्न तत्र शब्दनिर्देशाद्यपेक्षति वाच्यम् । अत्र परं प्रति सङ्केतकरणं नाम सङ्केतज्ञापको योऽस्माच्छन्दादयमर्थो बोद्धव्य इत्युपदेशः तत्करणमेव विवक्षितम् । तत्र च शब्दनिर्देशा शादिकमस्त्येवेत्याशयात् । एवमग्रेऽपि सङ्के करणं यत्रोच्यते तत्र तज्ञापकोपदेशकरणमेव व्याख्येयम् । तेन सङ्केतस्येश्वरेच्छारूपस्यानादिवेन कथं करणमिति शङ्का- नवकाशोऽपीति ध्येयम् ॥ सुकर एव सङ्केतः कर्तुमिति ॥ ऋप्यादीनां सर्वज्ञत्वेन भगवन्निष्ठसर्वशब्द. सङ्केतग्रहणमुपदेशाभावकालेऽप्यस्तीति ।। सर्वेषामकृतसमत्वात् किं केन निर्दिशेदिति ।। उक्तदोषाभावा- दिति भावः । न चैवं तान् प्रति सङ्केतकरणं व्यर्थम् । संप्रदायप्रवर्तनार्थत्वात् । अथवा यदा सर्वज्ञ एव कश्चिदसर्वज्ञ परं प्रति स्वसङ्केतज्ञापनायोपदिशति । तदा तं प्रति युगपत्सर्वशब्दमङ्कतानां बोधयितुमशक्यत्वा- क्रमेणैव तेषां वोधनीयत्वे तत्राद्योपदेशे निर्देशार्थ केपाश्चिच्छन्दानां स्वाभाविकोऽर्थन संबन्धोऽपेक्षणीयः स्यात् । न चैवम् । किं तु ईश्वरस्य महादीनां च सर्वज्ञत्वात् युगपदेवोपदेशः ।। न च महा. दीनां कथं सार्वज्ञमिति वाच्यम् । योगजधर्मवत्वात् । विषयरागरूषप्रतिबन्धाभावाच्च । इदं चेश्वरानुग्रहादेव तेषां भवति । तथा चेश्वरः सर्गादावुत्पन्नान् सर्वज्ञानमहर्यादीन् प्रति युगपदेव तेभ्यस्तेभ्यः सर्वेभ्यः शब्देभ्यः ते तेऽर्था बोद्धव्या इत्युपदिशतीत्यङ्गीकारे न कोऽपि विरोधः । न च तेभ्य इत्यादीनामेतदुपदेशगतानां शब्दानामिदानीमकृतसमयत्वात्कथमत्र निर्देश इति वाच्यम् । स्वाध्यायोऽध्येतव्य इतिवदेतदुपदेशनिर्दिष्टशब्दाना मप्यनेनैवोपदेशेन कृतसमयत्वात् । अत एवैतादृश- दुर्घटज्ञानसामोपपादकमैश्चर्य तेपामुक्तमिति ॥ तद्व्यवहाराचेति ॥ महर्यादीनां प्रयोज्यवृद्धं प्रति व्यवहारादित्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । तदुपदेशाचेत्यपि ग्राह्यम् । वाचकत्वम् सङ्केतम् । ननु कुत ·८८० । न्यायसुधा ॥ (भ. १ पा. १. १ एषा प्रक्रिया तेनानुसारिणीयेत्यत आह ॥ सापीति ॥ तदवगमोपायश्चोक्तरीत्या सङ्केत एव । तत्करणार्थ चोक्तप्रक्रियाऽनुसरणीयेति भावः । प० शक्तिवादी शङ्कते ॥ नन्वयमिति ।। केषांचिदिति ॥ इदमादिपदानाम् । सङ्केत. वादी निराह । मैवमिति ।। सर्गादीति ॥ सर्गादौ जातान्महपिंप्रभृतीप्रति प्रत्यक्षेण दृष्टार्थे सङ्केत: सुकर एव । तत्र शब्देन निर्देशानपेक्षणादिति भावः । विसंवादादिव्यवहाराभावसूचनाय धर्मज्ञान- वैराग्यसंपन्नानामित्युक्तिः । पक्षेति वाच्यम् । अत्र या० --निर्दिश्य ह्यर्थ ब्यादिति ॥ न च सङ्केतम्येच्छारूपस्याशब्दात्मकत्वान्न निर्देषा. परं प्रति सङ्केतकरण नाम सङ्केतज्ञापको योऽस्माच्छन्दादय- मर्था बोद्धव्य इत्युपदेशस्तस्करणमेव विवक्षितम् । तस्य च शब्दत्वेन निर्देशापेक्षाऽम्त्येवेत्याशयात् । एवमग्रेऽपि सङ्केतकरण यत्रोच्यते तत्र तज्ज़ापकोपदेशकरणमेव विवक्षितम् । तेन सङ्केतस्येश्वरेच्छारूपस्य अनादित्वेन कथं करणमिति शङ्काऽनवकाशोऽपीति ध्येयम् ॥ सुकर एव सङ्केतः कर्तुमिति ।। ऋप्यादीनां सर्वज्ञत्वेन भगवन्निष्ठमवंशब्दसङ्केतग्रहणमुपदेशाभावकालेऽप्यस्तीति सर्वेषामकृतसमयत्वारिक केन निर्दिशेदिन्युक्तदोषाभावादिति भावः । न चैवं तान्प्रति सङ्केतकरणं व्यर्थम् । अदृष्टार्थत्वात्संप्रदाय प्रवर्तनार्थत्वाच्च । अत्र सार्वज्ञोपपादनायव धर्मवैराग्योपादानम् । योगजधर्मरूपप्रत्यासत्यभावे विषयविशेप' रागरूपप्रतिबन्धकसद्भावे वा सर्वविषयकज्ञानोत्पत्ययोगात् । रागाभावोपपादकमैश्चर्यमित्यवगन्तव्यम् । नन्वेय तेषामपीवरसाम्यप्रसङ्ग इत्यत उक्तम् ।। परमेश्वरानुग्रहादिति ।। तन्यवहाराचेति ।। महामह. यादीनां प्रयोज्यवृद्धं प्रति व्यवहारादित्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । तदुपदेशाच्चेत्यपि ग्राह्यम् । अत एवाग्रे उपदेशादिनैवेति वक्ष्यति । गामानयेत्यादौ प्रवृत्तिप्रतिपत्तिः । पुत्रस्ते जात इत्यादिप हर्षप्रति- पत्तिः । पुत्रस्ते मृत इत्यादी शोकप्रतिपत्तिः । सर्पोऽस्तीत्यादौ भयप्रतिपत्तिः । आदिपदात्तृणम. स्तीत्यादाबौदासीन्यप्रतिपत्ति ह्या । वाचकत्वं सङ्केतम् । ननु कुत एपा प्रक्रिया तेनानुसरणीयेत्यत आह ॥ साऽपीति ॥ तदवगमोपायचोक्तरीत्या सङ्केत एव । तद्ग्रहणाय चोक्तप्रक्रिया तेनाप्यनु- सरणीयेति भावः ॥ श्री०.- ये स्वाभाविकसंबन्धमास्थिपत शब्दार्थयोस्तेषामपि तज्ज्ञाने उक्तरूपः सङ्केत एवोपाय इत्युक्तं दूषयितुं सिद्धान्ती शङ्कते ॥ नन्वयमिति ॥ यदर्थमेतदुक्तं तदाह ।। सङ्केताधीने विति ।। अकृतसमयत्वादकृतसङ्केतत्वात् । सर्गादिभुवामित्यादि कर्मणि षष्ठी । तस्य तद्धतुप्रत्यययस्य । पदाना. मायापेन तत्तदर्थप्रत्ययस्य जननदर्शनात् । उद्धापेन तत्चदर्थप्रत्ययस्यापायदर्शनादिति योज्यम् । ।

·मतबाधुनः व्याकरणस्य अर्थवत्यम्) ॥ जिज्ञामाधिकरणम् ॥ ८८१ ॥ । निर्दिश्य ह्यर्थमिति ॥ सकेतस्येच्छारूपत्वेन शब्दानात्मकतया उच्चारणरूपनिर्देश- नैरपेक्ष्येऽपि तादृशसङ्केतग्राहकस्यास्माच्छब्दादित्याद्यानुपूर्वीकस्य शब्दतया तद्रूपनिर्देशापेक्षास्तीति भावः । एवं सङ्केतकरणमित्यत्रापि तादृशसङ्केतग्राहकशब्दोच्चारणमित्यर्थोऽवधेयः । तेन सङ्केतस्येश्वरेच्छारूपतया. ऽनादित्वेनोत्पादनरूपतत्करणायोग इति शङ्का निरवकाशैव । सुकर इति ।। ईपदितिकर्मसाधनसलन्तोऽयं तेषां सार्वज्ञादुपदेशमन्तरेणापि भागवतसङ्केनाधिगमसत्त्वेन किं केन निर्दिशेदिति क्षत्यनवकाशादिति भावः ॥ तद्व्यवहाराचेति ॥ प्रयोज्यवृद्धावबोधोद्देश्यकमहादिव्यवहारादित्यर्थः । तदुपदेशादि- समुच्चायकश्चशब्दः ॥ भयादिप्रतिपत्तेरिति ।। द्वन्द्वगर्भबहुव्रीहिगर्भस्तत्पुरुषः ॥ हेतुतामिति ॥ तदन्वय. व्यतिरेकित्वादिहृदयं तत्प्रक्रियानुसरणस्य तदवगमाङ्गत्वं स्मारयति ।। सा पीति ।। सु०- स्यादेतत् । यदि शब्दानां साङ्केतिकः संबन्धो न स्वाभाविकः; कृतं तर्हि साध्वसाधुविभागपरेण व्याकरणेन । स्वाभाविकं हि यस्य वाचकत्वं स शब्दः साधुरसाधुश्चेतरः। सामयिकत्वे तु सर्व एव साधवोऽसाधवो वा स्युः । मैवम् । परमेश्वरसमयपरिपालनार्थत्वात् । तथा च येषां पदानां येष्वर्थेषु परमेश्वरेण कृतः समयस्तानि तत्र साधूनि; असाधूनि चेतरत्रेति विभागाय व्याकरणमर्थवदिति । वा० स्वाभाविकसंबन्धपक्ष साध्वसाधुविभागस्य स्वाभाविकरसंवन्धोपेतानां गवादिपदानां साधुत्वं तद्रहितानां गाव्यादीनामसाधुत्वमिति कर्तुं शक्यत्वेऽपि सङ्केताधीनवाचकत्वपक्षे गाव्यादिशब्दा. नामिव गवादिशब्दानामपि सङ्केतितत्वाविशेषेण साध्वसाधुविभागो न कतुं शक्य इत्याह ।। स्वाभाविक हीति । यद्यप्यत्र न स्वाभाविकयाचकत्वादिकमेव साधुत्वादिकमभेदेन व्याप्यव्यापकभावा- नुपपत्तेः । नापि साधयति बोधयतीति व्युत्पत्त्या बोधकत्वं साधुत्वम् । गाव्यादीनामपि साधुत्वापत्तेः । नापि शक्तत्वं तत् । विकरणानामनर्थकतया पचतीत्यादौ तेपामसाधुत्वापत्तेः । लाक्षणिकानामपि लक्ष्ये. ऽशक्ततयाऽसाधुत्वापत्तेश्च । क्वचिच्छक्ततया साधुत्वे तु हयदरिद्रशक्ताधास्वशब्दयोर्दरिद्राश्चयोरपि साधुता स्यात् । नापि वृत्तिमत्वं तत् । द्योतकनिपातानामसाधुत्वापत्तेः । औपसन्दानिकी शक्तिरेव द्योतनीति चेत् । प्रोत्तरजित्व-घोत्तरटत्व-योरविशेषेण विनिगमनाविरहाच्छक्तताप्राप्तौ व्यासज्यवृत्तिशक्तौ विश्रान्तेः । ततश्च द्विवचनाद्यव्यवस्थापत्तिः । नापि जातिविशेषः साधुत्वम् । कत्यादिना सङ्करापत्तेः । एवं च साधुत्वस्यानिरुक्त्या व्याप्यव्यापकभावावधारणमनुपपन्नमिवाभाति । तथापि 'अनपभ्रष्टतानादिर्यद्वाऽभ्युदय- योग्यता । व्याक्रिया व्यञ्जनीया वा जातिः काऽपीह साधुता ।' तत्र शक्तिवैकल्यादिप्रयुक्तमन्यथो.

·८८२ ॥ न्यायसुधा ॥ (म. १ पा. १७. च्चारणमपभ्रष्टता तदभावोऽनपभ्रष्टता । सैव हि साधुता । सा चार्थविशेपान्तर्भावनैव । तथा हि । यमर्थ शक्त्या लक्षणया वा बोधयितुं द्योतयितुं वा यादृक् शब्दोऽनादिः प्रयुक्तः स तसिन्नर्थ दोषा- दन्यथात्वं प्राप्तोऽसाधुरन्यथा तु साधुरनादिता वाऽभ्युदययोग्यता वा रत्नतत्त्ववच्छास्त्रपरिशीलनशालि- भिर्गम्यो जातिविशेषो वा साधुता । न च जातिसङ्करो दोपः । दूपकताबीजाभावेनोपाधिसङ्करवत्त- स्याप्यदोषत्वादिति वैयाकरणायुक्तरीत्या साधुवादेनिक्तुं शक्यत्वात्तस्य स्वाभाविकसंबन्धव्यापकतोपपद्यत एव । लाक्षणिकादावपि परम्परया स्वाभाविकसंबन्धप्रयोज्यताऽम्त्येवेति नानुपपत्तिरिति भावः । गवादिपदानां गाव्यादिपदानां च सङ्केतितत्वाविशेषेऽपि गवादीनां परमेश्वरसङ्केतितयाऽन्येषां तदभावेन सङ्केतेऽप्यवान्तरविशेपसद्भावात्परमेश्वरसङ्केतितानां साधुत्वमन्येपामसाधुत्वमिति परमेश्वरसङ्केतपरिपालनार्थ- तया व्याकरणसार्थक्यं सङ्केतपक्षेऽपि संभवत्येवत्याह || परमेश्वरेति ।। - सामयिकत्व इति ।। साङ्केतिकत्व इत्यर्थः ।। सर्वेऽपि साधव इत्यादि ।। अपभ्रंशा अपि साधवः स्युः साधुशना वाऽपभ्रंशवदसाधवः स्युः साङ्केतिकत्वस्योभयत्राविशेषादिति भावः । प०. सिद्धान्ती शङ्कते ॥ स्यादेतदिति ॥ पूर्ववादी निराह । मैवमिति ।। या०.-- सामयिकत्व इति || साङ्केतिकत्व इत्यर्थः ।। सर्वेऽपि साधन इत्यादि | अपभ्रंशा अपि साधवः म्युः साधुशमा वा अपभ्रंशवदसाधवः स्युः साङ्केतिकत्वम्योभयत्राविशेषादिति भावः ।। श्री० पुनः सिद्धान्ती शकते स्यादेतदिति ।। स्वाभाविक हीत्यादि । एवं विभाग प्रतिपादनाय हि व्याकरणशाम्य प्रवृत्तमम्तीत्यर्थः || स्युरिति । तथाच साध्वसाधुविभागपरं व्याकरण- शास्त्रं व्यर्थमेव म्यादित्यर्थः ।। परमेश्वरसमयेति ॥ परमेश्वरकृतसङ्केतत्यर्थः । च० - नैसर्गिकसंबन्धव्यवतिष्ठापयिपुराशङ्कते । स्यादेतदिति ॥ सामयिकत्व इति ।। साङ्केतिकत्व इत्यर्थः ॥ सर्व इति ॥ अप्रभंशा अपि साधवः म्युरनपभ्रंशाश्वासाधवः स्युस्तद्विभागो न स्यादिति भावः । सु० ---- अत्र ब्रूमः ।। परस्यापि मते किमीश्वरसङ्केत एवावगमाङ्गम् उतास्मदादीनामपि ।। आये कथमृष्यार्यम्लेञ्छानामनियताः प्रयोगप्रत्ययव्यवहाराः ॥ किश्चेश्वरसङ्केतोऽपि गृहीत एवावगमाङ्गं न स्वरूपण । व्युत्पन्नवदव्युत्पन्नस्यापि प्रतिपत्ति(तीति)प्रसङ्गात् । तद्ग्रहश्च त्वदुक्तरीत्योपदेशादिनैव । तथा चास्त्वस्मदायुपदेश एव । किमदृष्टेश्वरसङ्केतकल्पनयेति समानम् । अस्मदादिभिरपि पूर्वतनस्सङ्केतो ज्ञाप्यत एव न तु क्रियत इति चेत् । तस्मन्मते- ऽपि वृद्धेन स्वाभाविकी शक्तिज्ञाप्यत एव । नत्यपूर्वसङ्केतः क्रियत इति तुल्यम् ।। द्वितीये तु ·भवेतपक्षनिरास:) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ व्याकरणादिवैवर्थ्यम् । व्यवहारमात्र हि शब्दप्रयोजनम् । तश्वेश्वरानीश्वरसङ्केतयोः समानम् । अदृष्टार्थमिति चेन । प्रमाणाभायात् । श्रुत्यादेः सङ्केतशक्तिपक्षोदासीनत्वात् । किश्च चरम- भाविनं सहकारिणमुपदेशादिकमुपादाय शक्तिप्रत्याख्यानेऽतिप्रसङ्गः । वा०- ऋष्यादिप्रयोगादीनामनियमानुपपत्तिप्रसङ्गव्याकरणादिवैयर्थं च सङ्केतपक्षऽपि प्रति- पादयितु विकल्पयति ॥ परस्यापीति ॥ आद्य इति ॥ ईश्वरसङ्केतस्यैकमात्रविषयकत्वेन सर्वविषय- कत्वाभावादेकत्रैव ऋप्यादीनां सर्वेषां प्रयोगापत्त्याऽनियतप्रयोगाद्यनुपपत्तिः । ईश्वरसङ्केतस्य सर्वविषय- कल्वेनेश्वरोपदेशपूर्वकवृद्धव्यवहारादिना सैन्धवादिशब्दवदनेकन सर्वेषामपि प्रयोगापत्त्याऽनियतप्रयोगाद्य- नुपपत्तिरेव । तेषां तदन्यत्र सङ्केताज्ञानकल्पने च तदन्यत्र व्यवहारादि पश्यतामपि तथाऽप्रयोगाद्य. नुपपत्तिरेवेति भावः । ननु केपाश्चित्सङ्केतान्तराज्ञानादन्येषां चाज्ञानपूर्वकस्वपूर्वपूर्वव्यवहाराद्याग्रहेणान्यत्र सङ्केताभावज्ञानाद्वाऽन्यत्राप्रयोग इत्यतो दूपणान्तरमाह || किञ्चति ॥ तथा चेति ॥ शक्तिज्ञापकसङ्केत- मादाय शक्त्यपलापे सङ्केतज्ञापकास्मदाद्यपदेशादिना सङ्केतापलापोऽपि स्यादित्यर्थः । ननु नास्मदादीनां सङ्केतकारकत्वं येनासादाद्युपदेश एवायमस्मात्पदाहोद्धव्य इत्याद्याकारकोऽवगमाङ्गं स्यादपि तु पूर्वतनत- ज्ज्ञापकत्वमेवातः सङ्केत ईश्वरीय एक एव कल्प्यत इत्याशङ्कते ॥ अस्माभिरपीति ॥ तश्विरस्य वृद्धानामपि न सङ्केतकारकत्वमपि त्वीश्वरज्ञापितस्वाभाविकशक्तिज्ञापकत्वमेवेति न सङ्केतेनापि शक्त्यपलाप इति तुल्यमित्याह || तहीति ॥ द्वितीये विति ॥ अस्मदा दिसङ्केतस्याप्यवगमाङ्गत्वे तेनापि प्रयोगा- युपपत्त्या शब्दप्रयोजनसिद्धया तेषामपि साधुत्वेनेश्वरसङ्केतिलानामेव साधुत्वनियमाभावेन साध्वसाधु- विभागाभावेन पारमेश्वरसमयपरिपालनस्यानावश्यकतया साध्वसाधुविभागपरव्याकरणवैयर्थ्यमेवेति भावः । ननु प्रयोगप्रत्ययादिजनकत्वनैव न शब्दस्य साधुत्वमपि त्वदृष्टजनकत्वेन । तच्चेश्वरसङ्केतितानामेवेति तदन्येपामसाधुत्वात्तद्विभागाय व्याकरणमित्याशङ्कते ॥ अदृष्टार्थमिति चेदिति ॥ ईश्वरसङ्केतितानामेवा- दृष्टजनकत्वेन साधुत्वमित्यत्र प्रमाणाभावान्नैवमित्याह ॥ प्रमाणभावादिति ।। ननु साधुभिर्भाषितव्यम् । साधूनेव प्रयुञ्जीत न म्लेच्छत वै नापभाषत वै म्लेच्छो ह वा एष यदपशब्द इत्यादिश्रुत्यादिकं ताव- साधूनामेव प्रयोज्यत्वमसाधूनां तदभावं बोधयति तच्च शब्दस्य प्रयोगप्रत्ययादि जनकत्वेनैव साधुत्वे सर्वेपामपि प्रयोगादिजनकत्वादनुपपन्नमित्यदृष्टजनकतयैव वाच्यम् । तच्चानीश्वरसङ्केतितानां न हि कल्पयितुं युक्तम् । न च प्रकारान्तरेण साधुत्वं शक्य व्युत्पादनमिति तादृशश्रुत्यादिकमेवेश्वरसङ्केतिताना- मेवादृष्टजनकतया साधुत्वकल्पकमित्यतः स्वाभाविकशक्तिमतामेवादृष्टजनकत्वेन साधुत्वं तदन्येषामसाधु- 111a ·८८४ ॥ न्यायसुधा ॥ (अ. १ पा. १. १ त्वमित्यभिप्रायेणापि श्रुत्याग्रुपपर्त्तिन लेनेश्वरसङ्केतितानामेव साधुत्वरि द्धिरित्याह ॥ श्रुत्यादेरिति ॥ किश्च स्वाभाविकशक्तो व्युत्पन्नवदव्युत्पन्नम्यापि शब्दार्थावगमे प्राप्ते पश्चाज्ञापकतया सहकारित्वेन कल्पितोपदेशादिना शक्ते रेवापलापे सन्निकर्षव्याप्त्युपदेशादिनेन्द्रियव्याप्त्यादेण्यपलापप्रसङ्ग इत्याह ।। किञ्चति ॥ स०.- उताम्मदादीनामपीति ॥ ईश्वरव्यतिरिक्तानामपीत्यर्थः ॥ त्वदुक्तरीत्येति ॥ सर्गादि. भुवां महर्षिदेवतानामीश्वरोपदेशादिनैवेत्यर्थः ॥ अस्मदाद्युपदेश एवेति ।। ईश्वरातिरिक्तपुरुषकर्तृ कोप- देश एव कृतसङ्केतज्ञापकोम्त्वित्यर्थः । देवदत्तपदवदिति भावः ॥ अस्मदादिभिरपीति ॥ ईश्वर- व्यतिरिक्तैर्देवादिभिरित्यर्थः ॥ तस्मिन्मतेऽपि वृद्धेनेति ॥ अत्र वृद्धशब्देन प्रथमं व्यवहारादिना शक्तिज्ञापको भगवानेव विवक्षितः । तथा च यदुक्तं वृद्धव्यवहारोपीत्यादि तनयुक्तमिति भावः । स्वाभाविकसंबन्धस्यानादित्वान्नोक्तातिप्रसङ्गोऽपीति ॥ ननु साधुभिर्भाषितव्यमिति श्रुत्यादेः का गति. रित्यत आह ॥ श्रुत्यादेरिति ॥ उपदेशादिकमुपादायेति ॥ अत्र यद्यपि चरमभाविनं सङ्केतमुपा. दायेति वक्तव्यम् । पूर्व तथैवाशङ्कितत्वात् । तथाप्यस्मदाद्युपदेश एव किमहधेश्वरसङ्केतकल्पनयेत्यत्रेप्टा. पत्तिचोदनेऽप्यतिप्रसङ्गं वक्तुमेवमुक्तमिति द्रष्टव्यम् ॥ अतिप्रसङ्ग इति ॥ अतन्तुसंयोगादीनामेक पटादिजनकत्वोपपत्तौ तन्त्वादावपि पटादिजनकत्वशक्तिर्न कल्पनीयेत्यतिप्रसङ्ग इत्यर्थः । प०-- अदृष्टार्थमितिचेदिति ॥ व्याकरणनिगमनिघण्ट्वादिकमिति योज्यम् । ईश्वराय- कृतसङ्केतज़ानेन व्यवहारे दृष्टमस्तीति तत्प्रतिपालनपरल्याकरणादिकमप्यदृष्टार्थ भविष्यतीति भावः । ईश्वरादिमकेतज्ञानम्यवादृष्टार्थत्वमप्रामाणिकं येन तत्परिपालनद्वारा व्याकरणाद्यपि तथा स्यादिति भावेनाह || प्रमाणाभावादिति ॥ ननु 'एकः शब्दः सम्यग्जातः मुष्टु प्रयुक्तः स्वर्ग लोके कामधु. भिवतीति ब्राह्मणेन । न म्लेन्छित नापभाषित वै म्लेच्छो ह वा एप यदपशब्द'इत्यादिश्रुत्या । 'यस्तु प्रयुङ्क्ते कुशलो विशेषैः शब्दान्यथावद्ध्यवहारकाले । सोऽनन्तमामोति जयं परत्र वाग्योगविदुप्यति चापशब्दरित्यादिस्मृत्या च सा बसाधुशब्दज्ञानप्रयोगयोरर्थानर्थयोरुक्त्या परमेधरसङ्केतज्ञानपूर्वकं व्यवहारे- ऽदृष्टं नान्यथेति परिकल्प्यत इत्यत आह । श्रुत्यादेरिति ॥ चरमभाविनं सहकारिणमुपदेशमिति ।। तथाहि वृद्धव्यवहारानन्तरमित्यादिनोक्तवृद्धव्यवहाररूपोपदेशमित्यर्थः ।। अतिप्रसङ्ग इति ॥ दण्डचक्रा- दिसहकारिसंपत्तिमादाय घटादिकार्यापलापोऽपि स्यात् । क्षितिसलिलादिसहकारिसंपत्तिमादाय बीजस्या- कुरजननसामर्थ्यापलापप्रसङ्गात् । अन्त्यन्तंतुसंयोगसहकार्युपादाय पटापलापोऽपि स्यादित्यर्थः ।

·संदतपक्षनिराम:) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ ८८५ ..- या० उतास्मदादीनामिति ।। ईश्वरव्यतिरिक्तानामपीत्यर्थः । त्वदुक्तरीत्येति ॥ सर्गादि- भुवां महपिदेवतानामुपदेशादिनैवेत्यर्थः ॥ अस्मदाद्युपदेश एवेति ॥ अस्मदादिकृतसङ्केतज्ञापक इति शेषः । देवदत्तपित्रादिवदीश्वरातिरिक्ता महादयः स्वकृतमेव सङ्केतमुपदेशादिना ज्ञापयन्तीत्यस्त्विति भावः ।।अस्मदादिमिरिति ।। ईश्वरव्यतिरिक्तर्महर्यादिभिरित्यर्थः ॥ वृद्धेनेति ।। अत्र वृद्धशब्देन प्रथम- मुपदेशादिना शक्तिज्ञापको भगवानेव विवक्षित इति ज्ञेयम् । ननु साधुभिर्भाषितव्यमिति श्रुत्यादेः का गतिरित्यत आह ॥ श्रुत्यादेरिति । उपदेशादिकमुपादायेति ।। अत्र यद्यपि चरमभाविनं सङ्केतमुपा- दायेत्येव वक्तव्यम् । पूर्व तथैवाशङ्कितत्वात् । तथाऽप्यनयगतस्य सङ्केतस्यागमकत्वात्तदवगमकमुपदेशा- दिक्रमावश्यकमित्यभिप्रेत्यैवमुक्तमिति दृष्टन्यम् ।। अतिप्रसङ्ग इति ॥ चरमकारणानामन्त्यतन्तुसंयोगादीना- मेव पटादिजनकत्वोपपत्तौ तज्जनकतन्त्यादौ पटादिजनकत्वमपि न कल्पनीयं स्यादित्यतिप्रसङ्ग इत्यर्थः ।। श्री०---ये स्वाभाविकसंबन्धमास्थिपत शब्दार्थयो नैपि तदवगमाय सङ्केतोऽङ्गीकार्यः । तथाच तेनैव प्रयोगादेरुपपत्तौ किं स्वाभाविकसंबन्धेनेति पूर्व क्षिगा यथोक्तं तन्न्यायेनैव परमेारसङ्केतस्यैवाय- गमाङ्गत्वं यैरङ्गीक्रियते तैरपि तदवगमायेश्वरातिरिक्तानामुपदेशोझीकार्यः । तथाच तेनैव सर्वत्र प्रयोगादे- रुपपत्तौ किमीश्वरसङ्केतकल्पनयेति वक्तुमाह ॥ अत्र बूम इत्यादिना ॥ अवगमोऽर्थावगमः ।। अस्म- दादीनामिति ॥ अत्रास्मदादिशब्द ईश्वगतिरिक्तमहादिपरः । एवमुत्तरत्रापि ॥ कथमिति ।। ईआरसङ्केतस्य सर्वान्प्रत्यविशिष्टत्वादित्यर्थः ॥ स्वरूपेणेति ॥ आहीन एवेत्यर्थः ॥ अगृहीतस्यैवेश्वर- सङ्केतस्यार्थावगमाङ्गत्वे बाधकमाह ॥ व्युत्पन्नवदिति ।। अन्यथेति शेषः । ईश्वरसकेतस्य स्वरूपसतः सत्यादित्यर्थः ।। उपदेशादिनैवेति ॥ स्वर्गादिभुवामृप्यादीनामुपदेशादिनैवेत्यर्थः । समानमिति ।। ननु ये स्वाभाविकसंबन्धमास्थिपतेत्यादिना स्वाभाविकसंबन्धपक्षे यदूपणमुक्तं तत्परमेश्वरसङ्केतपक्षेऽपि समानमित्यर्थः । शङ्कते || अस्मदादिभिरिति ।। पूर्वतर ईश्वरकृतः ॥ द्वितीय इति ॥ न केवल- मीवरसङ्केत एवावगमाङ्गं किं स्वीश्वरातिरिक्तानामिति पक्ष इत्यर्थः । तदुपपादयति ॥ व्यवहारमात्रं हीति | साधुभिर्भाषितव्यमिति बचनात्साधुशव्दव्यवहारमात्रमित्यर्थः । तथेति ॥ व्याकरणशास्त्र. प्रयोजनभूतं व्यवहारमात्रमित्यर्थः । समानमिति ॥ ईश्वरतदतिरिक्तकृतयोरुभयोरपि सङ्केतयोर्व्यवहारमा- त्रस्यैव प्रयोजनत्वेन व्याकरणशास्त्रम्येश्वरातिरिक्तकृतसङ्केतपरिपालनार्थत्वस्यापि प्राप्त्या येषां पदानां येप्व थेषु परमेश्वरकृतः समयस्तानि तत्र साधून्यसाधूनि चेतरत्रेति भागाय व्याकरणमर्थवदितियत्परमेश्वरमात्रकृत- परिपालनार्थत्वं व्याकरणशास्त्रस्योक्तं तदयुक्तमित्यर्थः । नन्वन्तु अस्मदाद्युपदेश एव किमहरेश्वरसङ्केतकल्प- नयेति समानमिति यदुक्तं तदयुक्तम् । परमेश्वरसङ्केतकरणस्याहवार्थत्वेन स्वाभाविकशक्तिज्ञापकत्वाभावा.

·८८६ ॥ न्यायसुधा ॥ (अ. १ पा. १. १ दित्यभिप्रेत्य शङ्कते ॥ अदृष्टार्थमिति चेदिति || वृद्धव्यवहारोऽपि गवादिपदानां देवदत्तादिशब्दव. सङ्केतपूर्वक एव । तहरमन्तु सङ्केत एव कृतमत्र स्वाभाविकसंबन्धेनेति यदुक्तं तद्रूपयति ।। किञ्चति ।। चरमभाविनमिति । अयं सङ्केत एव केपाश्चिच्छब्दानामसति स्वाभाविकेऽर्थसंबन्धे न शक्यः, 'निर्दिश्य ह्यर्थ बृयादरमाच्छब्दादयमों बोद्धव्य इति । न च निर्देशोऽसति केपाश्चिच्छब्दाना स्वाभाविक- संबन्धे सिध्यती'त्युक्तत्वात् ; सङ्केतः स्वाभाविकशक्त्यपेक्षया चरमभावीत्यर्थः ॥ उपदेशादिकमिति ।। सहकारिभूतोपदेशादिसिद्ध सङ्केतमित्यर्थः । अज्ञातस्य सङ्केतस्यार्थागमकर अज्ञातस्य सङ्केतस्यार्थागमकत्वादुपदेशादेरेव तद्ग्राहकतया सर्गादिभुवामित्यादिना परेणोक्तत्यादुपदेशादिकमिन्युक्तम् । वस्तुम्तु चरमभाविनं सकतमित्येव वाच्य. मिति द्रष्टव्यम् । साङ्केतिकत्वकल्पेऽपि अयादिप्रयोगानियमानुपपत्ति व्याकरणादिनार्थक्यं चाभिधित्स. मानो विकल्पयति ॥ परस्यापीति ।। त्वदुक्तरीत्येति ॥ स्वर्गादिभुवामित्यादिनेत्यादिः ॥ अस्मदा- शुपदेश एवेति ।। झापक इत्युपस्कृतेनान्वेति ॥ अदृष्टेश्वरेति ॥ अतीन्द्रियेश्वरेत्यर्थः । परमेश्वरा- दतिरिच्यमानाः महादयः स्वस्वरचितसङ्केतानेव पाणिन्यादिवदुपदिशन्तीत्याशयः । अस्मदादिभि- रीश्वरव्यतिरिक्तर्महादिभिः । अस्मन्मतेऽपि सार्वत्रिकसङ्केतहेतुतानुपगन्तृमतेऽपि । वृद्धेन प्रथममुप- देष्ट्रा भगवतैव । द्वितीये तु ईश्वरातिरिक्तसङ्केनोऽप्यवगमाङ्गमिति कल्पे तु श्रुत्यादेरिति साधूनेव प्रयुञ्जीत नासाधुनित्याद्यानुपूर्वी कन्यादेरित्यर्थः ॥ उदासीनत्यादिति ।। शक्तिसङ्केतोभयबोधकपदसमभि- व्याहाराभावादिति भावः ॥ अतिप्रसङ्ग इति । सन्निकर्षणेन्द्रियस्य परामर्शेन व्याप्तिधियः पदार्थम्मृत्या पदज्ञानस्यान् यतन्तुर.योगादिनन पट,द्युत्पत्तौ तन्त्वादेरपि पटजनकत्वस्याप्यपह्नवप्रसङ्ग इत्यर्थः । । सु० -- अथौत्पत्तिकशक्ति तद्भावे किं प्रमाणम् । अर्थावबोधस्य स्वरूपसहकारिभ्यां शब्दसङ्केताभ्यामेवोपपत्तेरिति ॥ उच्यते । किं स्वरूपसहकारिव्यतिरिक्तातीन्द्रिया शक्तिः कापि नाङ्गीक्रियते । उत शब्द एव || आये वक्ष्यामः । द्वितीयेऽधुनातनास्तावन्न सङ्केतयि- तार इति तवापि संमतम् । न च लोकोत्तरे सङ्केन यितरि प्रमाणमस्ति । तथा च स्वभाव एवायं शब्दानामिति गम्यते । गवादिशब्दाः साङ्केतिकाः शब्दत्वाद्देवदत्तादिशब्दवदिति चेत् । किमत्र साङ्केतिकत्वमानं साध्यम् उत सानादिमत्यर्थे । आये सिद्धसाधनम् । गुप्तभाषणादौ मया गोशब्दस्य घटेऽपि सङ्केतितत्वात् । द्वितीये व्यभिचारः । न हि सर्वेऽपि शब्दाः सानादिमति पिण्डे सङ्केतिता इत्यत्र प्रमाणमस्ति । गोशब्दः सानादिमत्यर्थे सङ्कतितः ·शब्दे भोत्पनिकशक्तिसादायसमर्थनम्) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ ८८७ तत्र प्रयुज्यमानशब्दत्वात् गाव्यादिशब्दवदिति चेन्न असाधुशब्दत्वस्योपाधित्वात् । साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वेनाप्युपाधित्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अन्यथाऽस्मदादिविशेषणप्रक्षे- पोऽपि प्रतिज्ञायां प्रसज्येतेति ।। तदेवं शब्दस्यार्थसंबन्धसंभवान्नाप्रामाण्यम् । बा० ननु स्वाभाविकशक्तेः प्रामाणिकत्वे तद्रलादृद्धोपदेशादेतज्ज्ञापकत्वकल्पनं श्रुत्यादेर- न्यथासिद्धिकल्पनमतिप्रसङ्गोक्तिहक्तरीत्या बाधकपरिहारश्योपपद्यते; तदेव तु कथमित्याशङ्कते ॥ अथेति ।। अर्थावबोधान्यथाऽनुपपत्तिमन्यथयति ।। अर्थति ।। अतीन्द्रियशक्तिमात्रानभ्युपगमप्रयोजिकायाः स्वरूप- सहकारिभ्यामन्यथोपपत्तेरुक्तन्याच्छन्दतम्ङ्केताभ्यामिति चोक्तेर्विकल्प्य दूपयति ॥ किमिति ।। आधे वक्ष्याम इति ।। लिङ्गपादे शक्तिसद्भाव एव तु क्रियादिनित्यता ज्ञेयेत्यनुव्याख्यान्याख्यावसरे स्वरूप- सहकारिसमवधानातिरिक्ता शक्तिरेव नास्तीति केचित्तपां श्रुत्यादिविरोध इत्यादि नेत्यर्थः । द्वितीये तु शब्दस्या त्याबोधकत्वासंबद्धबोधकत्यानुपपत्त्या सङ्केतस्याप्यनुपपत्तौ परिशेपास्वाभाविक शक्ति सिद्धिरित्याह || द्वितीये चेति ॥ ननु सर्वविप्रतिपन्नशब्दानां पक्षीकारान्कुत्र व्यभिचार इत्यतो घटादिशब्दान; साम्नादिमत्यर्थे साङ्केतिकत्वस्य तत्कार्यादर्शनेनाकल्पनीयत्यान् । तव्यतिरिक्तानां पक्षीकारे तेषां सास्ना- दिमत्यर्थ साङ्केतिकत्वस्य परेणाप्यनभ्युपगमात्तत्रैव व्यभिचार इत्याशयेन तत्र सा-याभावं व्युत्पादयति ।। न हीति ॥ तत्तच्छन्दानामेव पूर्वत्रेवात्रापि पक्षत्वे व्यभिचारनिरासाय हेतुविशेपणं वक्तुं प्रयोगान्तरं दर्शयति || गोशब्द इति || सास्नादिमत्यर्थ सङ्केतितचेष्टाविशेपे गुप्तभापादौ तत्र सङ्केतितघटादिशब्दे च साध्याव्यापकत्वादाह ॥ साधनेति ॥ ननु साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकस्य नोपाधित्वम् । उपाधः पक्षादिप्रविभागोत्तरकालं प्रतिपक्षोन्नायकत्वेनैव दूपकतयोपाध्यभावेन माधुशब्दत्वेन सास्नादि. मत्यर्थे साङ्केतिकत्वाभावे सा ये गुप्तभाषणादी गवि सङ्केतिते घटादिशब्दे व्यभिचारापत्त्या दूपकता- बीजासंभवादित्यत उक्तं वक्ष्यमाणत्वादिति । यदवच्छिन्नसाध्ये य उपाधिरतद्विशेषणावच्छिन्न- साध्याभावस्योपाध्यभावेन साधनसोलण्याद्यथा समवायः समवेतः संबन्धत्वात्संयोगवदित्यत्र साधना- वच्छिन्नसाध्यव्यापकस्य कृतकत्वस्योपाधित्वात्समवायः संबन्धत्वे सति समवतत्वेन हीनोऽकार्यत्वादिति साधनं तथा गवादिशब्दाः सास्नादिमत्यर्थे प्रयुज्यमानत्वे सति तत्र सङ्केतितानां साधुशब्दत्वादिति प्रकृतेऽपि प्रयोगसंभवात् । न च साध्ये विशेषणवैयर्थ्यम् । शब्दो न स्पर्शवद्विशेषगुणः प्रत्यक्षत्वे सत्यकारणगुणपूर्वकत्वादित्यादाविव व्यभिचारवारकतया सार्थक्यादित्यर्थस्य युक्तिपादे साध्यव्यापकवैलो- म्यमव्याप्तिरित्यनुव्याख्याव्याख्यावसरे वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः । न चैवमुपाध्यभाबेनावच्छिन्नसाध्याभाव- सिद्धावपि तस्यावच्छेदकाभावेनाप्युपपत्त्या पक्षे न शुद्धसाध्याभावसिद्धिरिति वाच्यम् । अवच्छेदकी: - ·८८८ ॥ न्यायसुधा । (म. १ पा. १ म. १ भूततत्रप्रयुज्यमानत्वाभावस्य पक्षे बाधिततया साध्यरूपविशे याभावमादायैव साध्यपर्यवसाने वक्तव्ये पर्यवसानगत्या शुद्धसाध्यामावस्यैव सिद्धरित्याशयः । एवं सत्यपि वैयात्यमात्रेण यः शुद्धसाध्यव्याप- कम्यैवोपाधित्वं मन्यते तं प्रत्याभाससाम्यमाह ॥ अन्यथेति ॥ तत्रागत्यैतादृशोपाधेरेव स्वीकर्तव्यत्वा- दित्याशयः । किं स्वरूपसहकारिव्यतिरिक्ता शक्तिः क्वापि नाङ्गीक्रियते उत शब्द एव । आये वक्ष्याम इति ॥ शक्तिसद्भाव एव तु क्रियादिनित्यताञयेत्यनुव्याख्यानव्याख्यानावसर इति शेपः ।। असाधुशब्दत्वस्येति ॥ धेन्वादिशब्दानां यक्षतुल्यत्यान्न तत्र साध्याव्यापकत्वम् । यादृशतादृशसाधुत्वस्य पक्षेऽपि सत्त्वेन साधनव्यापकत्वपरिहाराय शब्दग्रहणम् । सानादिमत्यर्थे सङ्केतित चेष्टाविशेष साध्या- व्यापकत्वमित्यत आह ॥ साधनावच्छिन्नेति ।। प्रयोगस्य शब्दधर्मल्यान्नोक्तदोषः । ननु तथापि सानादिमत्यर्थे सङ्केतितघटशब्दादौ साध्याच्यापकत्वम् । न च तस्यापि साङ्केतिकत्वादसाधुशब्दत्व- मम्त्येवेति वाच्यम् । तथात्वे गवादिशब्दानामपि सङ्केतितत्वपक्ष तथात्वापत्या साधनव्यापकत्वप्रसङ्गादिति चेत् । न । गवादिशब्दानां सास्लादिमत्यर्थे परमेश्वरेण सङ्केतितत्वेन साधुत्वेऽपि घटशब्दस्य तत्रारमदा- दिभिः सङ्केतितत्वेनासाधुशब्दत्वासाध्यव्यापकत्वोपपत्तेः । केचित्तु । उभयसंप्रतिपन्नसाधुत्वोपेतशब्द- भिन्नशब्दत्वस्योपाधित्वात् । सङ्केतितघटादिशब्दानां मन्मते साधुत्वानङ्गीकारादिति भावः । इत्याहुः । शुद्धसाध्यव्यापक एवोपाधिरित्याशङ्कयाह ॥ अन्यथेति ॥ ईश्वरसङ्केतवत् अस्मत्सङ्केतोऽपि तेनैव साध्यः स्यात् । उपाधेः त्वयैव परिहृतत्वेन शङ्कितुमशक्यत्वात् । दोपान्तरस्य चाभावात् । भावे वा ईश्वरसङ्केतसाधनेष्यविशेषादिति भावः । प० ननु घटपटादि कार्य प्रमितमिति नापलापाहम् ; शक्तिन प्रमितेति शङ्कते ।। अथेति । वक्ष्याम इति । लिङ्गपादे । 'इति पैङ्गिश्रुतिः प्राह शक्तिसद्भाव एव त्वि'त्याद्यनुव्याख्याव्याख्यावसर इति भावः । गोपिण्डे केनचित्सङ्केतितचेष्टाविशेपे साध्याव्यापकत्वादाह || साधनावच्छिन्नेति ॥ वक्ष्य- माणत्वादिति ॥ द्वितीयाद्यपादे 'न विलक्षणत्वादितिनये 'साध्यव्यापकवैलोम्यमव्याप्तिः साधनस्य च' इत्येतव्याख्यावसर इति भावः ॥ अन्यथेति || साङ्केतिकत्वस्यासाधुशब्दत्वनिबन्धनत्वाभावे गोशब्दः सानादिमत्यर्थेऽस्मदादिभिः सङ्केतितः तत्र प्रयुज्यमानशब्दत्यादित्यपि प्रयोगप्रसङ्गेन त्वदभिमतपारमे श्वरसङ्केत इत्यस्यासिद्धिप्रसङ्गादिति भावः । अपश्चितमेतत्सङ्केतपक्षखण्डनं तर्कताण्डवे द्वितीयपरिच्छेदे ।

·औपत्तिकशनिसझावसमर्थनम्) | जिजामाधिकरणम् ॥ ८८९ या० -- वक्ष्याम इति । लिङ्गपाद इति शेषः । लोकोत्तरसङ्केतयितृसद्भावे पूर्वपक्षावसरे यवहारोऽपीत्यादिनोक्तमनुमानमेव मानमाशङ्कते ।। गवादिशब्दा इति । प्रसिद्धबाधसहकृतं पुन- -धीयमानमिदमेवानुमानमप्रसिद्धेश्वरकृतसङ्केतमादाय पर्यवस्यतीत्याशयः ॥ द्वितीये व्यभिचार इति ।। देशब्देविति शेषः । ननु तेऽपि कदाचित्केनचित्तत्र सास्नादिगति पिण्डे सङ्केतिता एवेत्यत आई हीति ॥ ननु प्रतिज्ञायां बहुवचनश्रवणाद्घटादिशब्दानामपि पक्षत्वप्रतीत्या कथं तत्र व्यभि- दावनमिति चेन्न । घटादिशब्देष्वेवमेव प्रत्येकं तेषु तेष्वर्थपु साङ्केतिकत्वं साधनीयमिति सूचयितु- बहुवचनं न तु तेषामप्यत्र पक्षत्वलाभायेत्याशयात् । न चैवमुत्तरानुमानपौनरुक्त्यम् । हेतुभेदात् प्रयुज्यमानेति || तथा च घटादिशव्देषु व्यभिचार इति भावः । सानादिमदित्यर्थे सङ्केतित- वेशेये साध्याव्यापकत्वमित्यत आह || साधनावच्छिन्नेति ।। वक्ष्यमाणत्वादिति ॥ युक्तिपाद शेपः । शुद्धसाम्यव्यापकस्यैवोपाधित्वं न साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकस्येत्यभिमाने बाधकमाह यथाऽस्मदादीति ॥ न चात्र बाधः । ईश्वरातिरिक्तस्याप्रसिद्धम्यैव कस्यचित्सङ्केतयितुः सिद्धि. या भवदभिलषितेश्वरसङ्केतसिर्द्धिन भविष्यति । उपाधिभयस्य त्वयैव त्याजितल्यात् । दोषान्त- चाभावादित्याशयात् ।। श्री०- नन्वर्थावबोधान्यथाऽनुपपत्तिरेव शक्तिसद्भावे प्रमाणमित्यतोऽर्थापत्तरन्यथैवोपपत्तिमाह पवियोधस्येति ॥ शब्दस्वरूपसहकारिभूतसङ्केताभ्यामित्यर्थः ।। कापीति ॥ वन्ह्यादावपीत्यर्थः । दिस्वरूपकरतलानलसंयोगरूपसहकारिभ्यामेव कार्योपपत्तेर्वन्यादावपि दाहानुकूलातीन्द्रियाद्विशिष्ट- पा शक्तिर्नाङ्गीक्रियत इति भावः । सहकार्यभावमुपपादयति ।। अधुनातना इति ।। तथा चेति ॥ नां सकाशाज्जायमानोऽयमर्थावबोधः स्वभाव एव । शब्दानामर्थावबोधजनकत्वरूपा शक्तिः शब्द- मेवेति याचदिति गम्यत इत्यर्थः ॥ अन्यथेति ॥ अवच्छिन्नसाध्यव्यापकस्योपाधिस्वमनङ्गीकृत्या- स्य साधुत्वाङ्गीकार इत्यर्थः ॥ अस्मदादीति || गोशब्द: सानादिमत्यर्थेऽस्मदादिभिः सङ्केतित प्रतिज्ञायां विशेषणप्रक्षेवसंभवान्नानेनानुमानेनेश्वररूपलोकोत्तरसङ्केतयितृपुरुषसिद्धिरिति भावः ॥ बन्धेति ॥ स्वाभाविकशक्त्यैवार्थबोधकत्वसंभवादित्यर्थः ।। च० - वक्ष्याम इति । लिङ्गचरण इत्यादिः । प्रसक्तानामात्मबोधकत्वासंबद्धबोधकत्वसङ्केत- प्रत्याख्याने सति नैसर्गिकी शक्तिरेवासैत्सीदित्याह ॥ द्वितीये चेति ॥ पूर्ववादिमत- वसरे वृद्धव्यवहारोऽपीत्यादिनाऽभिहितं लोकोत्तरसङ्केतयितृपर्यवसायकमनुमानमाशङ्कते ॥ गवा- ·॥ न्यायसुधा ।। (अ. १ पा. १७.१ दिशब्दा इति ॥ लाघवप्रतिसंधानदशायां व्यापकतानवच्छेदकरूपेणापि भानं यथोपेतं तद्वदभौमवह्नि- शून्यस्तार्णदहनशून्यो वा पर्वत इत्यादिबाधप्रतिसन्धानदशायां यहित्वावच्छिन्ननिरूपितव्याप्त्यवच्छिन्न- हेतुवृत्तिप्रकारताशालिपरामर्शादपि धूमव्यापकताऽनवच्छेदकीभूतभौमवह्नित्वतार्णदहनत्वाद्यवच्छिन्नविधेय- ताकानुमितेरप्युपगततया प्रकृते तादृशवाधप्रतिसंहितिसहकारादलौकिकेश्वरसङ्केतविषयत्वमवगाहमानैवानु- मितिरुदेश्यतीति भावः ॥ द्वितीये व्यभिचार इति ॥ घटादिशब्देष्वित्यादिः घटादिशब्देऽनैकान्त्य. विधुननाय लक्षणातिसन्धानाभावकालीनसाम्सादिमयक्तिविषयकान्वयधीजनकत्वतात्पर्यकं तत्र प्रयुज्य- मानेतिपदं हेतुवाक्यघटकतयोपात्तम् । सामादिमव्यक्तिसङ्केतितचेष्टाविशेपे साध्याध्यापकतया नोपाधित्व. मित्यत आह ॥ साधनावच्छिन्नति ॥ वक्ष्यमाणत्वादिति ॥ युक्तिपाद इत्यादिः । शुद्धसाध्य. व्यापकस्यैवोपाधित्वं न किश्चिदवच्छिन्नतद्यापकस्येत्यभिहितावाभाससाम्यरूपं बाधकमभिधत्ते ।। अन्यथा अस्मदादीति ।। तत्रानापत्यैतादृशोपाधेरेव स्वीकर्तव्यत्वादित्याशयात् । साङ्केतिकत्वस्य साधुशब्द- निबन्धनत्वाभावे गोशब्दः सानादिमत्यर्थेऽस्मदादिभिः सङ्केतितस्तत्र प्रयुज्यमानशब्दत्वादित्यपि प्रयोग- प्रसङ्गेन त्वदभिमतपारमेश्वरसङ्केत इत्यस्य रिद्धिप्रसङ्गादिति भाव इत्यपि स्थितम् । । सु० यत्पुनरुक्तमाप्तानाप्तप्रयुक्तयोरित्यादि । तदप्यसारम् । प्रत्यक्षवदेवोपपत्तेः । चक्षुरादिप्रत्यक्षं हि क्यचियथार्थज्ञानं क्वचिदयथार्थज्ञानं जनयदपि प्रमाणमङ्गीक्रियत एव । दोपसदसद्भावाभ्यां तत्र भेद इति चेत् ; तीबाप्यनाप्तवक्तृसदसद्भावाभ्यां भेदो भविष्यति । वक्ता वाक्योच्चारण एवोपयुज्यत इति चेन्न । यतस्तदेवाविपये प्रयुञ्जानो दुष्टं करोति निशा तमसिमाकाशे प्रयुञ्जान इव । अन्यथाऽनुमानमप्यप्रमाणं स्यात् । कृतकच्चं हि शब्दानित्यत्व माधने साध्वसाधु चान्यवयवविनोऽनुष्णत्यसाधने । तत्कम्माद्विशेषात् । व्याप्तिपक्षधर्मता- भावाभावाभ्यामिति चेन्न । कालातीतत्वस्य पृथदूषणताया वक्ष्यमाणत्वात् । अतोऽविषयवृत्ति- स्वतदभावरूप एव विशेपो वक्तव्यः । स च समानः शब्देऽपीति । तदिदमुक्तम् । प्रत्यक्ष- बच्चेति ।। एतदोपभयात्केचित् शब्दस्यानुमानेऽन्तर्भावमिन्छन्ति । अपरे पुनरपौरुषेयतया निरस्तसमस्तदोपाशङ्कस्य वेदस्य शब्दतयैव प्रामाण्यम् ; पुरुषवचसां त्वनुमानतयेत्यातिष्ठन्ते ।। तदुभयमप्यरत एवा)युक्तम् । किन्तु प्रत्यक्षवदनुमानवच शब्दमात्रस्यापि प्रामाण्यं स्वतः स्वेनैव रूपेण न त्वनुमानत्वेन । अत एव श्रुतेः प्रकृतत्वेऽपि सर्वशब्दपरिग्रहायागमस्येत्युक्तम् । हिशब्दस्तत्र प्रमाणप्रसिद्विद्योतकः । तच्चोत्तरत्र वक्ष्यामः ।।

·संभावनामात्र प्रवृत्तिः इतिभतनिरासः) ॥ जिशासाधिकरणम् ॥ ८९१ वा० वाक्ये स्वाभाविकदोषाणामभावाद्वक्तृपुरुष एव स्वाज्ञानादिवशादविपये वाक्यं प्रयु. जानरतत्राविषयवृत्तित्वरूपं दोपं संपादयतीति युक्तं तस्यानाप्तवक्तृकत्वेनाप्रामाण्यमित्याह || यत इति ।। अन्यथाऽविषयवृत्तित्वस्यादोपत्वे | अविषयवृत्तित्वस्य दोषत्वं वदता व्याप्त्यसिद्धयोर्दोफ्त्वस्य स्वीकार्य- वात्तेनैवोपपत्तावविषयवृत्तित्वस्य तत्रापि न दोपत्वमित्याशयेन शङ्कते ।। व्याप्तीति ॥ अत्र वक्तव्यम् । अविषयवृत्तित्वं तत्र नास्त्येव वा विद्यमानमप्यन्यथासिद्धतया न दोप इति वा । नायः सर्वन्यायानां धादिग्राहकत्वेन प्रत्यक्षागममूलत्वादुपजीव्यप्रबलप्रत्यक्षादिविरुद्धन्यायाभासानां तदपहृतविषयेत्वेना- विपये प्रमानननासामर्थेनाविषयवृत्तिताया दोपत्वस्यावश्यकत्वात् । न द्वितीयः । सर्व तेजोऽनुप्णं कृतकत्वादित्यादी पक्षादन्यत्र व्यभिचाराभावेनासिद्धयभावेन च दोपान्तराप्राप्तः । पक्षे च व्यभिचारा- प्रसक्तेः पक्ष एव बाधेन साध्याभावस्य निश्चयात्पक्षम्यैव विपक्षत्वात्तस्येव विपक्षत्वात्तत्रैव व्यभिचारेण व्याप्तिभङ्गस्य चोपजीव्येनाविषयवृत्तित्वेनैवानुमानस्य दुष्टत्वे जघन्यप्रतिपत्तिकस्याननुसरणीयत्वात् । एवं च व्याप्तिग्रहणसमये हेतुमति कचित्सा याभावोपस्थितौ तदानीं विपयस्य बुद्धावनारोहाव्याप्तिभङ्गस्य पुरःस्फूर्तिकत्वाच्च । दोपत्वेऽपि परार्थप्रयोगोत्तरमविषयवृत्तित्वमेव दोष इति कालातीतस्य पृथग्दूपणताया भक्तिपादे 'प्रत्यक्षागमगूलाम्तु न्यायाः सर्वे भवन्ति हि । न्यायाभासा अमूला:स्युायस्यान्यस्य तो पुनः । अष्टे व्यभिचारे तु साधकं तदिति स्फुटम् । ज्ञायते साक्षिणवाद्धा मानबांधे न तद्भवेत् ।' इत्यनुव्याख्याव्याख्यावसरे वक्ष्यगाणत्वादनुमानेऽविषयवृत्तित्वं दोप एवेत्याह || कालातीतताया इति ।। अत्र स्वत पवेत्यागमस्येति चोक्त्या व्यावर्तितमतद्वयनिरासेऽप्युक्तयुक्तिमेव योजयितु तन्मतद्वय. मुपन्यस्यति ॥ एतदिति ॥ अत एवेति ॥ यद्दोपभयादागमत्वेन सर्वागमस्य च प्रामाण्यत्यागस्तद्दोपाणां परिहतत्वादेवेत्यर्थः । न वाक्यं वाक्यार्थेऽनुमानम् । वाक्यवाक्यार्थयोदेशतः कालतश्चान्वयव्यतिरेका- भावात् । वाक्यं वाक्यार्थवद्वाक्यत्वादित्यत्र वाक्यार्थमात्रसाधने विशेपप्रतिपत्तेनिर्निबन्धनत्वापत्त्या विशेपसाधने च पूर्व विशेषप्रतिपत्तौ वाक्यवैयापत्या तदप्रतिपत्ती चाप्रसिद्धविशेपणतापत्या विशेप- रयान्यनाभावेनानकान्तिकत्वान्भतुवर्थानुपपत्तेश्च नायमनुमानप्रकारो युक्तः । विमतानि पदानि स्वस्मा- रितार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकाण्याकाङ्गादिमत्पदकदम्बक्रत्वादिति च न । विनाऽप्यन्वयप्रमिति दैवात्प्रयुक्तेप्वा- काङ्गादिमत्स्यनेकान्त्यात् । आप्तप्रयुक्तत्वेन हेतुविशेपणे च साध्यार्थस्य हेतुप्रवेशापत्तेः । पुरुषविशेष. प्रयुक्तत्वस्य चाध्यापकप्रयुक्तेऽनैकान्त्यात् । मूलप्रमाणानुमाने चापौरुषेये वेदेऽनुपपत्तेरित्यादिनाऽऽगम- स्यानुमानत्वेन प्रमाणत्वाभावस्य व्युत्पादयिष्यमाणतया पदानामन्विताभिधाने शक्तेः पदानामेव च वाक्यत्वाद्वैदिकपदानामेव च लौकिकत्याभावे लोकवेदाधिकरणविरोधापत्त्या वक्तुः पदज्ञान एवोपयोगि. स्वेन लोकवेदयोः प्रकारभेदानुपपत्त्यादिना वेदस्यागमत्वेन पौरुषेयस्यामुगामत्वेन प्रामाण्यमिति प्रकारस्य 1123 ·८२२ । न्यायसुधा । (म. १ पा. १.१ निरस्यमानतया च पर्यवसानगत्या सर्वागमस्यागमत्वेन प्रामाण्यसिद्धिरित्याशयेन हिशब्दं तदर्थतया योजयति ॥ हिशब्द इति ॥ युक्तिपादे भगवत्पादोदितप्रत्यक्षानुमानादिव्युत्पादनावसरेऽवसितमनुमान निर्दोष वाक्यमित्यादिना प्रमाण व्युत्पादयिष्याम इत्याशयेनाह ॥ तच्चेति ॥ स० तच्चोत्तरत्र वक्ष्याम इति ॥ एतदपि गौरव कल्पनेऽन्यथेत्येतद्व्याख्यानावसर एवेति द्रष्टव्यम् । प० - यत्पुनरुक्तमिति ॥ प्रत्यक्षवचैत्यादेरवतारिकायामुक्तमित्यर्थः । अन्यथेति ॥ विषय. गृत्तित्वतदभावाभ्यां प्रामाण्याप्रामाण्यव्यवस्थाऽनङ्गीकार इत्यर्थः । तदेव व्यनक्ति । कृतकत्वं हीति ।। अग्नीति ॥ अग्निरूपम्थूलावयविन इत्यर्थः । परमावादेग्नुष्णतासाधने बाधस्याप्रसक्तरेवमुक्तम् । }} व्याप्तीति ॥ कृतकत्वं चानुष्णत्वेन न व्याप्तं नापि संदिग्धसाध्यवत्पक्षवृत्तित्वरूपपक्षधर्मतोपेतमिति । अनुष्णत्वसाधने तदुभयहीनत्वात् । शब्दानित्यत्वसाधने तदुभयवत्वात्साधुत्वादिकं तस्य सेत्स्यतीति भावः । एवं हि अविषयवृत्तित्वरूपकालातीतत्वं नाम दोपो न स्यात् । अस्तु को दोप इत्यत आह ॥ }} कालातीतत्वस्येति ॥ वक्ष्यमाणत्वादिति ॥ युक्तिवादे 'विरोधोऽपि विधैव स्यात्प्रतिज्ञार्थविरुद्धते'. त्येतद्व्याख्यावसर इति भावः । प्रत्यक्षबच्चेतीति ॥ अनुमानयञ्चेति चार्थः ॥ एतदोपेति ।। आप्तानाप्त- वाक्ययोविंशेपानुपलम्भेन प्राप्ताप्रामाण्यदोपभयादित्यर्थः ॥ तच्चोत्तरत्र वक्ष्याम इति ॥ गौरवं कल्पनेऽ- न्यथे'त्यस्य चतुर्थव्याख्यावसरे केचिदाहुरित्यादिग्रन्थेनेति भावः । न विलक्षणत्वनये स्मृतिप्रामाण्य- प्रस्तावे 'स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमेति श्रुत्यादेः मुधायां वक्ष्यमाणत्वादिति भावः ॥ या० वक्ष्यमाणत्वादिति ॥ युक्तिभक्तिपादयोरिति शेषः ॥ वक्ष्याम इति ।। युक्तिपाद इति शेपः॥ श्री०- -- अग्न्यवयविन इति ।। अग्निरूपाक्यविन इत्यर्थः ॥ व्याप्तिपक्षधर्मताभावाभावा- भ्यामिति ।। कृतकावेऽनित्यत्वनिरूपिता व्याप्तिरस्ति पक्षधर्मता चास्ति । कृतकत्वे पक्षधर्मतासद्भावेऽपि नानु गत्वनिरूपिता व्याप्तिरस्ति । अग्न्यवयवे व्यणुके व्यभिचारापत्तरित्यर्थः ॥ स चेति ॥ उक्तरूपो विशेष इत्यर्थः ॥ शब्देऽपीति ॥ वक्ता तदेव वाक्यमविषये प्रयुञ्जानो दुष्टं करोतीति भावः ।। एतदोपभयादिति ॥ आप्तानाप्तप्रणीतयोर्याक्ययोरस्ति कश्चिद्विशेषो न वेत्युक्तदोपभयादित्यर्थः ।। अनुमानेऽन्तर्भावमिति ।। एतानि पदानि स्वस्मारितार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकाणि । आकाङ्क्षादिमत्पदकदम्ब- कत्वात् । गामानय दण्डेनेत्यादिपदकदम्बकवदित्यनुमानेन वक्तृज्ञानावच्छेदकतया संसर्गस्य सिद्धरनु. मानविधयैव प्रामाण्यं न शब्दत्वेनेत्यनुमानेऽन्तर्भावमिच्छन्तीत्यर्थः ॥ शब्दतथैव प्रामाण्यमिति ।।

·वेदाप्रामाण्याक्षपकानृतत्वादिहेतूनां साधारणदृषणम् ) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ ८९३ वेदस्यापौरुपेयतया वस्तुरेवाभावेनोक्तानुमानाद्वक्तृज्ञानावच्छेदकतया संसर्गसिद्धिः । तत्र वक्तुं न शक्यत इत्यर्थः ॥ स्वेनैव रूपेणेति ॥ शन्दत्वेनैवेत्यर्थः । च०-- वक्ष्यमाणत्वादिति ॥ युक्तिभक्तिपादयोरित्यादिः ॥ वक्ष्याम इति ॥ युक्तिपाद इत्यादिः । सु०- ननु तथाऽपि वेदस्य प्रामाण्यं नोपपद्यते । अनृतव्याघातपुनरुक्तदोपात् । तथाहि ।। अनृतमप्रमाणं दृष्टम् । यथा विप्रलम्भकवाक्यम् । अनृतश्च वेदः पुत्रकामेष्टयनुष्ठानेऽपि फला- नुपलब्धः ।। व्याहतं चाप्रमाणम् । यथोन्मत्तवाक्यम् | व्याहतश्चायमतिरात्रे पोळूशिनं गृह्णाति, नातिराने पोलशिन गृह्णाति; उदिते जुहोति, अनुदिते जुहोतीत्यादि । पुनरुक्तं चाप्रमाणम् । पुनरुक्तिश्च वेदे त्रिः प्रथमामन्वाहेत्यादिदर्शनादिति ।। तदिदमप्ययुक्तम् । तथा हि । किं वेदमात्रं पक्षीकृत्यैतहेतुभिरप्रामाण्यं साध्यते उत तदेकदेशम् । नाद्यः। यथा कस्यचित्प्रत्यक्षस्यानुमानस्य वाऽनृतत्यादौ सत्यप्यन्यस्य प्रामाण्यमेवं वेदस्यानृतादिभाग- परिहारेण प्रामाण्योपपत्तेः । अन्यथा हेतूनां भागासिद्धिप्रसङ्गात् । द्वितीये त्यास्तां विप्रति- पन्नो वेदभागः । संप्रतिपन्नवेदभागमीमांसा कथमनुपपन्ना ॥ अथ वेदत्वात्तस्यापि वेदभाग. स्याप्रामाण्यं साधयामीति मन्यसे । तन्न । यथा हि कस्यचित्प्रत्यक्षस्यानुमानस्य वाऽप्रामा. ण्येऽप्यन्यस्य प्रामाण्यं न प्रत्यक्षत्वादिमात्रेण विहन्यते; तथा वेदस्यापि । अन्यथा सर्वप्रत्य- क्षानुमानाविषयप्रसङ्गः । वा० - वेदप्रामाण्यं विशेषयुक्त्याऽऽक्षिपतोऽपीदमेवानुव्याख्यानमुत्तरमित्याशयेन तदाक्षेप- प्रकारमनुवदति ।। नन्विति ॥ तथाऽपीति | शब्दस्य प्रमाणत्योपपादनेन तदप्रामाण्यप्रयुक्ताप्रामा- ण्यशङ्कानिरसनेऽपीत्यर्थः । प्रामाण्यमविपरीतार्थप्रतिपादकत्वम् । अनृतत्वमयथाभिधानम् । विरुद्धा- योपस्थापकत्वेन पदयोर्वाक्ययोर्वा सहासंभवो व्याघातः । पूर्वोक्ताभिधानं पुनरुक्तं प्रत्येकं चैतेपां हेतुत्वम् । एकवचनं चैकार्थसाधकत्वेन । तत्वनिर्णयटीकायां निरर्थकत्वादीनामन्येषामप्रामाण्यहेतुतयो- पादानेप्यत्रानृतत्यादीनां त्रयाणामेवोपादानं तदप्रामाण्यमन्तव्याघातपुनरुक्तदोषेभ्य इति गौतमसूत्रे त्रयाणामेवोपादानाद्वा निरर्थकत्वस्य व्याघातनिरासकेणापाततः सर्वथा वेति विकल्पनिरासकन्यायेनापाततो नैरर्थक्यमनैकान्तिकं शक्तिशात्पर्यापरिज्ञानादर्थाप्रतिपत्तेः सर्वथा नैरर्थक्यमसिद्धमित्येवंरूपेण नैरर्थक्यस्यानृ. तत्वनिरासकन्यायेन प्रमाणान्तरविसंवादस्य पौनरुक्त्यनिरासकन्यायेन च प्रमाणान्तरसिद्धार्थत्वस्य सुपरि- ·८२.४ न्यायसुधा ॥ (७.१ पा. १.१ हारत्वात्संवादराहित्यग्य चाविद्धवादपूर्वतासंपादकत्वेनादोपन्याञ्च पृथगुपादानस्यानावश्यकत्वाद्वा युक्त तत्वनिर्णयटीकायां तु स्पष्टत्वाय तदुपादानमिति । अत एव तत्रानृतत्वादिदोपपरिहारातिदेशादिना नैरर्थक्यादिनिरास इति द्रष्टव्यम् । व्याप्तिपक्षधर्मता शून्यत्वान्नतेपामप्रामाण्यहेतुत्वमित्यत आह || तथाऽपीति ॥ बौद्धमतें उदाहरणोपनययोर्द्वयोरेवावयवत्वात्तथैवोदाहरति ।। अनृतमित्यादिना । वेदः पुत्रकामः पुत्रेट्या यजेतेत्यादिः ।। अतिराव्य इत्यादि । ज्योतिष्टोमसंस्थाविशेषोऽतिरात्रः । पोडशी ग्रहविशेषः । तत्र पूर्ववाक्यविहितं ग्रहणमुत्तरवाक्ये प्रतिपि यते । उपदेशातिदेशाभ्यां सोमे आज्यभागप्राप्तेरभावेन प्रतिषेधपयुदासयोरसंभवात्सोमस्य यथाज्यभागौ न कर्तव्यौ तथा पशावपाति न सोम इत्यस्य न पशावित्येतदर्थवादन्येऽपि प्रकृते पूर्ववाक्येनैव प्राप्त्याऽप्राप्तेरभावादप्राप्तविषयकविधेरेवार्थवादत्वेन नातिरात्र इत्यस्य नार्थवादता । सामान्यविपये विधी विशेषविपयो ना पर्युदासरूपेण विधिवाक्यशेप इति यजनिपु येयजामहङ्करोति नानुयाजेषु येयजामहङ्करोतीत्यादावनुया जव्यतिरिक्तयजतिषु येयजामह- कोतीत्यर्थनिष्पत्त्याऽनुयाजेषु येय जामहस्याविहितत्वादेव विहितप्रतिपेधत्वाभावेन नानुयाजवित्यस्य पयुदासत्वेऽपि प्रकृते विधिनिषेधयोरुभयोरपि विशेषविषयकत्वेनातिराव्यतिरिक्तेऽतिरात्र पोडशिनं गृह्णातीत्यर्थानुपपत्त्या पर्युदासासंभवात्पूर्ववाक्यविहितप्रतिषेधरूपत्वमेव नातिरात्र इत्यस्य वक्तव्यं तथाच व्याहतिरिति भावः । विधिनिषेधयोर्लाघातमुदाहृत्य विम्योरेव व्याघातमुदाहरति ॥ उदित इति ।। अग्निहोत्रं जुहोतीति वाक्यविहितहोमानुवादेनैकं वाक्यमुदितं कालं विधत्ते । अपरमनुदितम् । न चैक एव होमस्तदा तदशक्यः कर्तुम् । न च कालरूपगु गानुरोधेन प्रधानीभूतहोमानुवृत्तियुक्ता । न चोदि- तादिवाक्ये होमाभ्यासः श्रूयते । अतः परम्परव्याघातादप्रामाण्यमेवेति । अत्र वात्स्यायनीयभाप्ये उदिते होतव्यमनुदिते होतव्यं समया युपिते होतव्यमिति विधाय श्यामोस्याहुतिमभ्यवहरति य उदिते जुहोति शत्रलोम्याहुतिमभ्ययहरति योऽनुदिते जुहोति श्यामशरली वात्स्याहुतिमभ्यवहरतो यः समया- युपिते जुहोती.ते वेदः स्वयमेव व्याहरतीत्युदिनहोमादि वेधिवाक्यानां निन्दाभिर्याघात इत्युक्तम् । तद निके चाग्निहोत्रं जुहोतीति विधिपाययम्योदितादिहोमकालनिन्दावाक्याघातः । उदितादिहोम. कालानां निन्दया प्रतिपेधादन्यकालस्य चाभावादित्युक्तम् । तदुभयानुसारेणादिपदेन निन्दावाक्याना- मग्निहोत्रविधायकवाक्यस्य च ग्रहणम् । परिहारदशायां वाक्यद्वयग्रहणेन विधिनिन्दावाक्यद्वयग्रहणं व्यारट्येयम् । एवं चातिरात्र इति श्रौतविधिनिषेधयोहदाहरणम् । उदित इति तु निन्दायाः प्रतिषेध. व्याप्तत्वाद्विधिनिन्दालैङ्गिकप्रतिषेधयोख्दाहरणमिति द्रष्टव्यम् । यद्वोदितानुदितवाक्ययोविरोधत्वेऽप्युक्तरीत्या साक्षायाघातसंभवे तदाप्यकारीयं विधिनिन्दालैङ्गिकप्रतिषेधयोाघातव्युत्पादनमयुक्तम् । वार्तिककारीयं ·बेदाप्रामाण्याक्षेपकानृतवादिहेतूनां माधारणदृषणम् ) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ ८९५ तव्युत्पादनं त्वत्यन्तायुक्तम् । उदितादिकालाना निन्दया प्रतिषेधेऽपि मध्याहापरालसायाहादिकालाना- मप्रतिषिद्धत्वेन नाग्निहोत्रविधिवाक्यस्य कालविशेपनिषेधपरवाक्यैाघातः । न चोदयानन्तरभाविकालस्यै- वोदितकालत्वान्मध्याहादीनामप्युदितकालत्वेन प्रतिपेधविषयत्वमेवेति वाच्यम् । मध्याह्रादिपूदितव्यव. हाराभावेनोदयाव्यवहितोत्तरकालस्यैवोदितशब्देनोक्ततया तेषु प्रतिपेधाप्रसक्तः । एवं च पक्षद्वयस्यायुक्त- स्वादेवोक्तरीत्या व्याघातोपपादनमभिप्रेत्योदितानुदितवाक्ययोरेयोपादानमिति द्रष्टव्यम् । आदिपदेन चैवजातीयकवाक्यान्तरस्याकाशादिसादित्यानादित्वप्रतिपादकवाक्यान्तरस्योपादानम् । अत एव च वक्ष्यति ॥ यथा चासिद्भिस्तथा मूत्रकृदेव वक्ष्यतीति ।। पुनरुक्तिश्चेति ।। प्रथमोत्तमयोस्त्रिरभिधानेन पुनरुक्तत्वम् ॥ भागासिद्धि वक्तुं प्रत्यक्षवञ्चति मूलं यथा तत्सूचकं भवेत्तथा योजयति || नाद्यो यथेति ।। अनृतादिभागपरिहारेणेति भागासिद्धेमूलसूचितत्वसूचनम् | अत्र दृष्टान्तकथनमुपपत्तिसंभावकत्वेन । प्रामाण्योपपत्ते द्यः सर्वपक्षीकरणपक्षी नेत्यन्वयः । एवं मूलं व्याख्याय तत्सूचित दूपणमभिनयेन वक्तुमाह || अन्यथेति ॥ सर्ववेदपक्षीकरण इत्यर्थः । यद्यप्यत्र क्वचिदनृतत्वादिना वेदमात्राप्रामाण्य- साधने सर्वत्रानृतत्वेन वा तत्साधने प्रत्यक्षादेरपि तत एव तत्साधने सौलभ्यात्सर्वप्रत्यक्षानुमानविलय. प्रसङ्गेनोत्तरत्रेवात्राप्याभाससमानयोगक्षमत्वं वक्तुं शक्यम् । तथाऽपि वक्ष्यमाणरीत्या सुज्ञानत्वादृष्टान्तो- क्तिमात्रेण तत्सूचनसंभवादन्ते तदुक्तेः सर्वशेषत्वाचात्र तदनुक्तिः ॥ द्वितीये विति ।। प्रकृतमीमांसा- प्रवृत्तिप्रतिबन्धकत्वाभावात्तत्साधनमारम्भासङ्गतमिति भावः ॥ अथेति ॥ अयमथशब्दः शङ्कार्थक आनन्तर्यार्थकश्च । अनृतत्वादिना वैदिकदेशेऽप्रामाण्यानुमानानन्तयं च तदर्थः । एवं च दृष्टान्तसिद्धिः सूचिता भवति । तथा च नासङ्गतिरिति भावः । अत्रापि विवक्षितं दूपणं वक्तुं तथा मूलं योजयति ॥ यथा हीति || दृष्टान्तोक्तिबललब्धमर्थमभिनयेनाह ॥ अन्यथेति ॥ स०- ज्योतिष्टोमसंस्थासु सप्तस्वकं कर्मातिरात्राख्यम् । पोळशीनाम ग्रहविशेषः । एकत्र विधिनिषेधयोः व्याघातः । उदिते जुहोतीत्यादौ विध्योरेव ॥ त्रिःप्रथमामिति ॥ त्रयोदशैका- दशसंभिन्नार्थाः यत्र ऋचः सामधेन्यः तत्र त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमामित्त्यावृत्त्या सप्तदशपञ्चदश वा सामधेन्यो भवन्ति । पाञ्चदश्यं प्रकृतौ निवेशयति, साप्तदश्यं विकृती; उभयोरेकत्र विरोधादिति स्थितिः । तत्रावृत्ति स्वयमेव वेदो विदधातीति अप्रमाणम् । प०–ननु तथाषीति।। शब्दस्यार्थेन स्वाभाविकसंबन्धेऽनाप्तवाक्याद्विशेपे च सत्यप्यनुमानाबहि. र्भावेऽपीत्यर्थः ॥ अतिरात्र इति ।। ज्योतिष्टोमस्यामिष्टोमात्यमिष्टोमोक्थ्यपोळ(ड)श्यतिरात्राप्तोर्यांमवाजपेय- - ·॥ न्यायसुधा॥ (१.१ पा. १ भ. १ देन सप्त संस्थाः । तत्रातिरात्रसंज्ञके ज्योतिष्टोमयागे पोडशिनामकं सोमपात्रं गृह्णातीति किश्चिद्राक्यम् । गृह्णातीत्यपरम् । अहोरात्रप्रकरणे शाखाभेदेन उदिते जुहोति अनुदिते जुहोतीतिवाक्यद्वयं श्रुतम् । : प्रथमामिति दर्शपूर्णमासप्रकरणे पञ्चदश सामिधेनीविधाय एकादश ऋचः पठित्वा त्रिः प्रथमाम- ह निरुक्तमा ताः पञ्चदश संपद्यन्त' इति श्रुतम् । प्रथमा प्रथमपठितां ऋचं त्रिरनुवदेदित्यर्थः अन्यथेति ।। अनृतानन्तादिरूपोभयविधवाक्यपक्षीकारेऽनृतत्वादिहेतूनां मागासिद्धिरित्यर्थः ।। या अतिराने पोडशिनमिति ।। ज्योतिष्टोमसंस्थास्वतिरात्राख्यैका संस्था । पोडशी नामा डशाक्षरार्धचवच्छस्त्रविशेषः । नन्वयं नानुयाजेप्चित्यत्रेव पर्युदासो वा न तो पशौ करोतीत्यत्र न म इतिवदर्थवादो वाऽस्तु न प्रतिषेधः । अतो न व्याहतिरत्रेति चेत् । मैवम् । न तावदयं पयुदासः । दासों हि भवन् अनतिरात्रे गृह्णाति षोडशिनमिति स्यात् । अयोडशिनमतिराने गृह्णातीति वा । कारान्तराभावात् । पक्षद्वयेऽप्यतिरात्रं पोडशिनो विधानानर्थक्यात् । नाप्ययमर्थवादः । पूर्ववाक्य- स्याऽर्थप्रतिपेधरूपत्वे संभवत्यर्थवादत्वकल्पनायोगात् । वाक्यस्य विधिनिषेधरूपत्वासंभवे ह्यर्थवादत्वं प्यम् । न सोमेयर इत्यत्र त्वर्थवादत्वमेव । दर्शपूर्णमासयोराज्यभागावीपोमाभ्यां यजतीत्याज्य- गौ विधाय तो न पशौ करोतीति निपिय पश्चान्न सोमेऽध्वर इति श्रूयते । अयं च न पर्युद्रासः तेपेधो वा संभवति । सोमस्योपदे शातिदेशाभ्यामाज्यभागप्राप्त्यभावात् । तस्मान्न पशावित्यस्यायमर्थ- यथा सोमस्याज्यभागावेवं पशावपीति । इत्थं महाभागावाज्यभागौ सोमेऽक्रियमाणौ तावत्र गौ न क्रियते इति स्तुतिरूपस्य संभवात् । अत्र चाप्राप्तिसद्भावात्प्रतिपेधत्वमेव । ततश्च व्याहतिः । च व्याहतिभयात्प्रतिषेधत्वासंभवेऽर्थवादरूपत्वमेवाश्रयणीयमिति वाच्यम् । अर्थवादत्वेऽपि व्याहति. म्यात् | अपशवो बाऽन्यो गोऽवेभ्य इत्यत्र पश्चनरनिषेधेन गवामश्वानां च स्तुतिर्दृष्टा । इह तु त्यम्तावकयोरेकविषयत्वेन पोइमिनिषेधेन पोडशिन एव स्तुतौ स्पष्टव्याहतिः । अतो विकल्पेन तपेधकत्वमेव वरमाश्रयितुमिति सिद्धान्तितं मीमांसकैः । न च तद्युक्तम् । विकल्पस्याप्टदोपदूपित. [त् । अतो व्याहतत्वेनाप्रामाण्यमेवेत्याशयात् ।। उदिने जुहोतीति । पूर्व विधिनिषेधयोः व्याघात अत्र तु विन्योरेवेति ज्ञातव्यम् ॥ त्रिः प्रथमामिति ।। अत्रादिपदेन त्रिरुत्तमामित्यस्य हणम् । उत्तमा अन्तिमाम् । अत्र प्रथमोत्तमऋचोरावृत्ति स्वयमेव वेदो विदधातीति पौनरुक्त्यमिति वः । यथा कस्यचिदित्यादेरयमर्थः अत्र वेदत्वसामानाधिकरण्येन कुत्रचित्साध्यसिद्धेरुद्देश्यत्वेऽनृ. दिमागे हेतूनां पक्षधर्मताबलेनोद्देश्यसाध्यसिद्धर्जायमानत्वेन तत्र भागासिद्धरप्रतिबन्धकत्वेऽपि सर्ववेदा- [माण्यासिद्ध्याऽर्थान्तरता । अन्यथा वेदत्वावच्छिन्ने सर्वत्र साम्यसिद्धेरुद्देश्यत्वे तदवच्छिन्ने सर्वत्र तः ।

·येदाप्रामाण्यक्षिपकानृतत्यादिहेतूनां प्रत्येक दृषणानि) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ ८९७ . च० हेतूनां पक्षधर्मताया उक्तरूपसाध्यसिद्धयुपपादिकाया अभावेन भागासिद्धिप्रसङ्ग एव दोप इति । केचित्तु अनृतादिनिष्ठधर्मविशेगत्वस्य हेतुत्वेऽर्थान्तरता । , अन्यथाऽनृतत्वादेरैव हेतुत्वे भागासिद्धिप्रसङ्ग इत्याहुः। वस्तुतस्तु किं वेदमात्रं पक्षीकृत्येत्यत्र ने प्रतिज्ञाविपयत्वरूपं पक्षन्वं विवक्षित किन्तु विमतिविपयत्व- रूपम् । तथा कि वेदमात्रेऽप्रामाण्यविमतिदशायामेते, तुमिरनृतादिवेदभागानेव "प्रतिज्ञायां निर्दिश्या- प्रामाण्यं साध्यते । उत तदेकदेशे तद्विंमतिदशायाम् । आये सामान्ये विप्रतिपत्तौ विशेषे तत्साधने- ऽर्थान्तरता । अन्यथाऽर्थान्तरतापरिहाराय सर्वस्यापि वेदस्य प्रतिज्ञायाँ निर्देशे भागासिद्धिप्रसङ्ग इति योज्यम् ।। श्री० तथाऽपि शब्दयार्थेन स्वाभाविकसंबन्धेनाप्तवाक्याविशेषे च सति अनुमानाबहिर्भावे. ऽपीत्यर्थः ॥ अनृतत्वादी सत्यपीति ।। विसंवादादौ सत्यपीत्यर्थः ॥ अन्यथेति ।। अनृतादिभागस्य संव्यतिरिक्तग्यापि वेदभागरयानृतत्यादिहेतुभिरप्रामाण्ये साये भागासिद्धिप्रसङ्ग इत्यर्थः ।।' साधयामि इति || अन्तादिभागदृष्टान्तेनेति शेषः । विधान्तरेण वेदप्रामाण्यदुरुपपादताशङ्काया. अपि समाधायकं प्रकृतप्रतीकमेवेत्याशयेन तच्छक्का दर्शयति ।। नन्विति । तथापि पूर्व क्तदिशा अप्रामाण्यशङ्कानिरसनेऽपि । अतिरात्र इति ज्योतिष्टोमीयसंस्थाविशेषेतिरात्रः । पोडशी ग्रहविशेषः । तत्रातिरिक्तसंस्थाके ज्योतिष्टोमयागे पोडशि- नामकं सोमपात्रं गृह्णातीति किञ्चिद्वाक्यं न गृह्णातीत्यपरम् । विधिनिषेधयोाहृतिमुपपाद्य विध्योरेव तामुपपादयति ॥ उदित इति ॥ अमिहोत्रप्रकरणे शाखाभेदेनोदिते जुहोतीत्यादिवाक्यद्वयं श्रुतम् । त्रिः प्रथमामिति || दर्शपूर्णमासप्रकरणे पञ्चदशसागिधनीबिंधायैकादशऋचः पठित्या त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमान्ताः पञ्चदश प्रपद्यन्त इति श्रुतम् । प्रथमा प्रथमपठिताम् ऋचं त्रिरनुवदेदित्यर्थः । उत्तमा- मन्तिमाम् । अत्र प्रथमोत्तम!रावृत्तं वेदः स्वयमेव विधत्त इति पुनरुक्तिरिति भावः ॥ वेदमात्र- मिति ॥ वेदत्यव्यापकत्वविशिष्टसंसर्गावच्छिन्नाप्रामाण्यवृत्तिविधेयताकानुमितेरुदेश्यतोपयते तदविशेपित: तदवच्छिन्नतादृशविधेयताकानुमितेति विकल्पाशयः । प्रत्यक्षवच्चेतिप्रतीकेण प्रकृतहतो गासिद्धि- धन्यत इत्याशयेन तथा योजयति । नायेति ॥ अन्यथेत्याग्रुपपत्तेरित्यन्नेग ॥ अनृतत्वादाविति । अविद्यमानार्थविषयकत्वादावित्यर्थः । अन्यथेति ॥ प्रकृतपक्षतावच्छेदकीभूतवेदत्वावच्छेदनानुमिते- रुदेश्यतोपगमे । तादृशानुमित्यौपयिकप्रकृतपक्षतावच्छेदकव्यापकत्वविशिष्टहेतुतावच्छेदकसंसर्गावच्छिन्न- हेतुवृत्तिप्रकारताकपरामर्शाभावेन तादृशानुमित्यनुत्पादप्रसङ्ग इति भावः || द्वितीये विति ॥ प्रकृत- पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येनानुमित्युदेश्यताफल्पस्य च, सामान्यधर्मावच्छेदेन विप्रतिपयननुगुण्य- प्रमोनार्थान्तरतापातादित्याशयः । 113 ·सु० किंवेदमनृतत्यम् । अर्थव्यभिचारित्वमिति चेत् । नन्विदमेवाप्रामाण्यमिति साध्याविशिष्टता । न चानृतत्वमेकदेशेऽपीति सूत्रकार एच वक्ष्यति । व्याघातेन चाप्रामाण्यं साधयन्कि वाक्यद्वयं पक्षीकुर्यादुतैकमेव । नाद्यः । व्याहतयोः प्रत्यक्षयोरनुमानयोवा मध्येऽन्यतरप्रामाण्यसंभववद्वाक्पयोरप्यन्यतरप्रामाण्यसंभवात् । न द्वितीयः अनिश्चितदशायामन्यतरप्रत्यक्षादिवत्पक्षीकृतस्यापि प्रामाण्यसंभवात् ॥ अपि च व्याघातोऽज्यापाततः सर्वथा वा । नायः । आपाततो व्याघातवतोऽपि प्रत्यक्षादेवि वेदस्यापि प्रामाण्यसंभवात् । न द्वितीयः । प्रत्यक्षादाविवासिद्धेः । यथा चासिद्भिस्तथा सूत्रकदेव वक्ष्यति । पौनरुक्त्येऽपि प्रत्यक्षादिवद्वेदप्रामाण्यं संभवति । न ह्येकस्मिन्नर्थे संप्लवमानं प्रत्यक्ष- मनुमानम् बाऽप्रमाणं भवति । अर्थवैपरीत्ये हि तत्स्यात् । न हि प्रत्यक्षेण गृहीतो घटः पुनर्गृह्यमाणः पटो भवति । नापि कृतकत्वेनानित्यतयाऽनुमितः शब्दस्तीवादिधोपेतत्वेन पुनस्तथाऽनुमीयमानो नित्यो भवति । तथा शव्देऽपि ।। वैय्यर्थ्य तु कथचिन्छङ्कथेत । तच्चा- भ्यासानुवादादिरूपेण व्याकुर्वद्भिरेव वृद्धैः परिहतमिति । वा० एवमनृतन्वादिहेतुत्रयं साधारणदूपणेन प्रदूप्य प्रत्येकदूपणेनापि दूपयति ॥ किश्वेत्या- दिना ।। नन्वविपरीतार्थाप्रतिपादकत्वमप्रामाण्यमनृतत्वं चायथाभिधानमित्युक्तमित्यत आह || न चेति ।। बोधकवेदे प्रामाण्यम्यौत्सर्गिकवादकारणकार्योत्पत्यसंभवेनाप्रामाण्यकारणदोपाभावेऽप्रामाण्यस्यासंभवा. दान्यथासिद्धापौरुषेयतया स्वतो दोषशून्यवाक्यरूपवेदे पुरुषदोषनिबन्धनदोपाभावेनापवादकाभावेन प्रामाण्ये निश्चिते सामग्रीवैकल्यप्रतिबन्ध कसभावाभ्यामन्यथासिद्धफलविसंवादस्य पुत्रकामादिवाक्य. बोत्यपुत्रेष्टिमाथ्यसाधनभावाविधानकतया तद्वाक्येऽयथाभिधानाभावेन तादृशानृतत्वस्याप्यसिद्धतया याह. शतादृशफलव्यभिचारमात्रम्यायथाभिधानानापादकतया नानृतत्वेन वेदाप्रामाण्यमित्येतत्प्रमेयं नित्यत्वस्वत:- प्रामाण्यरूपपाशुस्तादिम्मृतियैलक्षण्यं न विलक्षणत्यादित्यत्र वदन्सूत्रकार एव वक्ष्यतीत्यर्थः । व्याहतयोरिति ॥ तथा च सन्दिग्धकालातीतत्वमिदं रजतमिति प्रत्यक्षादिविरुद्धत्वेनेदं रजतमिति प्रत्यक्षादावनैकान्तिकत्वं चेति भावः ॥ अनिश्चितेति ॥ तथा च सन्दिग्धबाध इति भावः ।। आपातेति ॥ तथा चानकान्त्यमिति भावः । असिद्धेरिति ॥ न तावत् पोडशीग्रह्णाग्रहणवाक्ययो याघातः । नातिरात्र इत्यस्य पर्युदासार्थवादत्यासंभवेऽपि प्रतिषेधत्वसंभवात् । नन्वत एय विधिप्रति- पेधयोर्विरोध इत्युक्तमिति चेन्न । यदा विधिस्तदा न प्रतिषेधो यदा प्रतिषेधस्तदा न विधिरिति विधि.

·वेदाप्रामाण्याक्ष पकानृतत्यादिहेतूनां प्रत्येव पणानि) ॥ जि.शासाधिकरणम् ॥ ८९० निषेधयोः परम्परबाधकत्वेन पक्षे एकस्य मिथ्याप्रत्ययत्वकल्पनात् । न च विधिप्रतिषेधयोः सर्घदा प्राप्ति- रिति वाच्यम् । प्रयोगवचने एककल्पग्रहणेनेतराग्रहणोपपत्तेः । प्रतिषेधावैयर्थ्यायाग्रहणेऽपि ऋतुसिद्धः। विध्यर्थवत्त्वायानुष्ठाने फलभूयम्त्वस्य च कल्पनेनोभयोपपत्तेः । नाप्युदितादिवाक्ये पम्परमग्निहोत्रं जुहो- तीत्यनेन च विरोधः । अग्निहोत्रं जुहोतीतिवाक्यविहितहोमानुवादेन कालत्रयविधिपराणामेषां वाक्यानां परस्परार्थप्रतिषेधकत्याभावात्। यद्यपि चैको होमः समुच्चयेन तदा तदा न शक्यः कर्तुम्। तथाऽपि विकल्पेन करिष्यते । व्यवस्थिते वस्तुनिविकल्पासंभवेऽप्यनुष्ठानेऽनागतोत्पाद्ये विधिप्रतिषेधविकल्पानामविरोधात् । अत एवाह गौतमः । उभयप्रतिषेधानभिधानादिति ॥ नाप्येषां निन्दावाक्यविरोधः । 'न हि निन्दा'. न्यायेनेतरस्तुत्यर्थतयाऽऽधानकाले नियमपरिगृहीतोदितादिकालातिक्रमेऽभ्युपेतकालातिक्रमेण तद्विपयतया वा निन्दाद्युपपत्तेः । अत एवाह गौतमः । अभ्युपेत्य कालभेदे दोषयच नादिति । जैमिनिरपि प्रक्रमाद्वा नियोगेनेति । नाप्याकाशादिसादित्यानादित्यवाक्यानां विरोधः । व्यवस्थया तत्राप्यविरोधोपपत्तेरिति भावः । यद्यपि ग्रहणाग्रहणोदितादिवाक्येषु व्याघातपरिहार: मूत्रकृता न वक्ष्यते तथाऽपि शब्द- जातस्य सर्वस्य यत्प्रमाणश्च निर्णय इत्युक्त यादाकाशादिसादिन्यानादित्वादिगुणोऽपसंहारानुपसंहारादि. श्रुतीनां व्याह तिपरिहाराय व्यवस्थाविकल्यादिकं गौण्यसंभवात् , अरूपबदेव हि तत्प्रशनत्यात्, प्रकाश- वच्चावैयर्थ्य, न वा प्रकरणभेदात् परोवरीयत्वादिवत् , पूर्वविकल्पः प्रकरणात्स्याक्रियामानसवत्, मन्त्रादि- वद्वा विरोधः, इत्यादिसूत्रैः प्रतिपादयता सूत्रकृताऽन्यत्रापि विरोधपरिहाराय व्यवस्थादिकमनुसर्तव्य- मित्यर्थस्याभ्यनुज्ञानात्सर्वत्रापि वेदे व्याघातः सूत्रकृता परिहत एवेत्याशयेनाह ।। यथा चेति ॥ ननु प्रत्यक्षादौ प्रवृत्तस्य प्रत्यक्षान्तरादेरप्रामाण्याभावेऽपि शब्दप्रामाण्ये सप्रयोजनत्वस्य व्यापक. त्वात्पुनरुक्तेश्च वैयर्थेन तन्निवृत्तौ तव्याप्यप्रामाण्यनिवृत्तिरावश्यकीत्याशङ्कायामाह ।। वैययं त्विति ।। कथञ्चिदिति सूचिंत परिहारमाह ।। तच्चति ॥ समिधो यजतीत्यादावभ्यासः कर्मभेदतात्पर्यद्योतनार्थः । क्वचिच्च गुणविधानाद्यर्थोऽनुवादः। एवं च सप्रयोजनवान्न वैयर्थ्यमित्यर्थः । यद्वाऽनर्थकोऽभ्यासः पुनरुक्तम् । सार्थकोऽभ्यासोऽनुवादः । एवं चैकादशसामिधेनीनामुपत्तो पटिनानां प्रथमोत्तमयोस्सिर्वचनं सामिधेनीनां पञ्चदशत्वं मन्त्रोक्तं संपादयत्सप्रयोजनमिति गौतमादिभिरनुवादोपपत्तेश्चत्यादिभिः सूत्रैः परिहृतमित्यर्थः । असिश्च पक्षे तद्भाप्याद्युक्तरीत्याऽभ्यासानुवाद इत्यस्यानुवादरूपोऽभ्यास इत्यर्थः । स०- न चानृतत्वमेकदेशेपीति ॥ कर्तृकर्मादिसागुण्ये फलनियमेन तद्वैगुण्यनिबन्धनमेव फलादर्शनमिति द्वितीये वक्ष्यतीत्यर्थः ॥ यथा चासिद्धिस्तथेति ॥ न विलक्षणाधिकरणे वेदस्य नित्यत्वेन पुरुपदोपनिवन्धनदोपशून्यताकथनेन पोडशि ग्रहणाग्रहणयोर्विकल्पेन उदितानुदितहोमयोरधिकारिभेदेनो- पपत्तौ सर्वथा व्याघाताभावेनासिद्धिरिति वक्ष्यतीत्यर्थः । 113a ·॥ न्यायसुधा ॥ (अ. १ पा. १ म. १ प०.-- नन्धिदमेवेति ॥ इदमेव खलियति खलथै ननुशन्दः । अरे इति संबोधनार्थे वा । न चेति चकारः किश्चेत्यर्थे ।। सूत्रकार इति ॥ नविलक्षणत्वनये दृश्यते चेति गुणसूत्रेणेति भावः ।। अन्यतरप्रामाण्यसंभवादिति ।। तथाच तत्वनिर्णयटीकोक्तदिशा सन्दिग्धकालातीतत्वस्य सन्दिग्धानका. स्तिकत्वस्य चा(वा)पातः । म्वारसिकसा संदेहस्यादोपत्वेऽप्यप्रयोजकत्याहितपक्षीयसाध्यसन्देहस्य दोषत्वादिति भावः । एवमग्रेऽपि ध्येयम् । प्रत्यक्षादाविवेति ॥ अयं घटो द्रव्यमिति न शुक्ल इति प्रत्यक्षयोः पर्वतोऽग्निमान्धूमवत्त्वान्न तरुमान्यापाणनात्रराशित्वादित्यनुमानयोर्यथा तथेत्यर्थः ।। वक्ष्यतीति ।। आसनापादे द्वितीयनये । 'उपसंहारोऽर्थाभेदाद्विधिशेषवत्समाने 'ति । 'न वा प्रकरणभेदात्परोवरी. यत्यादिवदिति च सूत्राभ्यामुत्तोपसंहारानुपसंहारयोस्तदनुगुणवाक्ययोश्च व्याघातनिरासाय 'प्राप्तेश्च समञ्जसमिति तृतीयनयेऽधिकारिभेदेन द्वयोश्च सामञ्जस्योक्त्या पोडशिग्रहणाग्रहणोदितानुदितहोमादि. वाक्यानामपि व्याघातो नेतिप्राप्तत्वात्सूत्रकृदेव वक्ष्यतीत्युक्तम् । उपसंहारानुपसंहारादिबोधकवाक्याना- मेवात्रोदाहर्तव्यत्वेऽपि कर्मकाण्डगतवाक्योदाहणं वाद्यन्तरैरुदाहृतत्वान्प्रसिद्धत्वाच्च । यद्वा न वियद. श्रुतेरि'त्यादिद्विपाद्यामशेषवाक्यव्याहतेः परिहरिप्यमागत्यात्सूत्रकृदित्युक्तम् ।। वृद्वैरिति ॥ जैमिनीय- प्रभृतिभिर्वेदप्रामाण्यवादिभिः । प्रसाणसंप्लयश्च दार्थहेतुरेवेत्यादिवददिराचार्येरपीत्यर्थः ।। या०-- वक्ष्यतीति ॥ कर्तृकर्मादिसाद्गुण्ये फलनियमेन तद्वैगुण्यनिबन्धनमेव फलादर्शनमिति न विलक्षणत्वादित्यत्र वक्ष्यतीत्यर्थः ॥ अन्यतरप्रामाण्यसंभवादिति ।। तथा च बाध इति भावः ।। पक्षीकृतस्यापि प्रामाण्यसंभवादिति ।। तथा च सन्दिग्धकालातीतत्वमिति भावः । यद्यपि बाधसंशयो ग्राह्यसंशयपर्यवसन्न इति नानुमितिप्रतिबन्धकः । तथाऽपि स्वारसिकस्य तस्य तथात्वेऽपि हेतोरन्यथा. सिद्विशङ्कारहितस्य तत्र प्रतिबन्धकत्वमम्त्येवेति ज्ञातव्यम् ॥ वक्ष्यतीति ॥ न विलक्षणत्वादित्यत्रोक्त. न्यायेन वेदस्य प्रामाण्ये सिद्धे पोडशिग्रहणाग्रहणयोरनन्यगत्या विकल्पाश्रयणेनोदितानुदितहोमयोश्चाधि- कारिभेदेनोपपत्ती सर्वथा व्याघाताभावेनासिद्धिरिति वियत्पादे वक्ष्यतीत्यर्थः । तत्रोपलक्षणया सर्वेपा श्रुतिगतपरस्परविरोधानां परिहृतत्वादिदमपि तत्रोक्तमेवेत्यभिप्रेत्येवमुक्तमिति ज्ञातव्यम् । तदुक्तम् । 'अथाशेषसमानायविरोधापकृति प्रभुः । फरिप्यन्' इति । वस्तुतो न वैयर्थम् । अतिगहनप्रमेय. स्यै केन प्रमाणेन बुद्धावनारोहादत उक्तम् || कथं चिदिति ॥ अभ्यासेति ॥ अभ्यासस्य तात्पर्य- निर्णयार्थत्वादनुवादस्य चाधिकविधानार्थत्वान्न वैयर्थ्यमिति भावः । आदिपदेन सप्रयोजनावृत्तिविधि- रूपेणेति ग्राह्यम् । तेन त्रिः प्रथमामन्वाहेति वाक्यमपि प्रथमोत्तमऋचोरावृत्ति प्रयोजनविशेषापेक्षयैव विदधातीति न तत्रापि वैयर्थमित्युक्तं भवति । तथा हि अमिसमिन्धनप्रकाशिका ऋचः सामिधेन्यस्ता- ·प्रामाण्यभ्य स्वतस्त्वम् ) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ २०१ श्थैकादश श्रूयन्ते । पञ्चदशसामिधेनीरन्वाहेति च विधिः । तत्रैकादशऋचा प्रथमोत्तमो ऋचो त्रिवृत्त्या पाञ्चदश्यं सम्पादयितुमिदं वाक्यं प्रवृत्तम् । अतो न व्यवृाऽऽतिविधायकमिति । वृद्धैः गौतमादिभिः ।। श्री०- नन्विदमेवेति ॥ इदमेवार्थव्यभिचारित्वमेवाप्रामाण्यम् । ननु खल्वित्यर्थः । पुनरुक्तेऽर्थवैपरीत्यं नास्तीत्याह ।। न हि प्रत्यक्षेणेति ॥ तीव्रत्वादीति ।। तीवत्वमन्द्रत्वादिरूप- धर्मोपेतत्वेन पुनस्तथाऽनित्यत्वेनानुमीयमान इत्यर्थः ।। च० ---- वक्ष्यतीति ।। फलनियमस्य कर्तृकर्मादिसाद्गुण्यनियन्त्रिततया तद्वैगुण्यनिबन्धनमेव फलादर्शनमिति न विलक्षणत्वादिति नयेऽभिधास्यतीत्यर्थः ।। अन्यतरप्रामाण्येति ॥ तथा च प्रकृत- पक्षतावच्छेदकीभूतद्वित्वसामानाधिकरण्येन बाधप्रतिसंधानदशायां तदवच्छेदेनानुमितिः कथमुदीयादिति भावः ॥ पक्षीकृतस्यापीति || बाधसंशयो हि स्वारसिका हितसन्देहभेदेन द्वेधा तत्राद्यस्य पक्षतादि. रूपस्याप्रतिबन्धकत्वेऽपि हेतोरन्यथासिद्धिसन्देहाहितस्यानुमितिप्रतिषेधकतया तादृशी संन्दिग्धकालातीतता स्यादिति भावः ॥ वक्ष्यतीति ॥ न वियदश्रुतेरित्यादिद्विपाद्यां निखिलवाक्यव्याहृतीनां सूत्रकृता प्रतिविधास्यमानतया न भायटीकाकर्तृकतत्प्रतिविधानयत्नावश्यंभाव इत्याशयः ।। वृद्धैरिति ।। अभ्यासस्य तात्पर्यावधारकतयानुवादस्य चाधिकविधानफलकतया न वैयर्थ्यमित्याद्यभिदधानमिनि- प्रभृतिभिरानर्थक्यं प्रतिविहितमित्यर्थः । नन्यस्त्वेवं वेदस्याप्रामाण्यपरिहारः । प्रामाण्यं तु कुतः । न ह्यप्रामाण्यप्रति- क्षेप एव प्रामाण्यम् । घटादावभावादिति । ज्ञानकरणस्य सतोऽप्रामाण्ये निरस्ते स्वत एवेति बमः । तदिदमुक्तम् आगस्येति । आगम्यतेऽवगम्यतेऽनेनेत्यागमः ॥ ये हि न्यायविदः प्रत्यक्षविशेपस्यानुमानस्य च प्रामाण्यं स्वत एवेत्यङ्गीकृत्यागमप्रामाण्यस्वतस्त्वं नाङ्गीकुर्वन्ति तान्प्रति प्रत्यक्षवच्चेति दृष्टान्तोपादानम् । हिशब्दः प्रमाणत्वहेतुसूचकः ॥ ये तु प्रमाणमात्रस्य प्रामाण्यं स्वतो नेति मन्यमाना आगमप्रामाण्यस्वतस्त्वे विप्रतिपद्यन्ते तान्प्रति प्रत्यक्षवच्चेति प्रत्यक्षानुमानयोरपि प्रसङ्गात्स्वीकारार्थमुक्तमिति ज्ञातव्यम् । वा०. नन्वस्मिन्पले वेदस्येति वक्तव्यं नागमस्येति स्वत एवेति च व्यर्थम् । न च प्रामा. ण्योपपादनाय तदिति वाच्यम् । अप्रामाण्ये परिहते प्रामाण्यस्यैव सिद्धतया तदनुपपत्यप्रसक्त्या तदु.

·२.०२ ॥ न्यायसुधा ॥ (अ. १ पा. १ . or पपादनावश्यकत्वादित्यतग्नदनुपपत्तिप्रकारं दर्शयति ॥ नन्विति ।। उत्तरमाह ॥ ज्ञानकारणस्येति ।। प्रामाण्यमित्यनुवर्तते । स्वत इत्यतः परमुत्पाद्यत इति शेषः । यद्वोत्पद्यते ज्ञायते चेति शेषः । कुत इति पूर्ववाक्यमप्युत्पत्तिज्ञप्त्याक्षेपपरत्वेन व्याख्येयम् । तथा च स्वत एव ज्ञान जननशक्त्युत्पादकेनैव तथा ज्ञानजकत्वग्राहकेणैव यथार्थज्ञानजनकल्वरूपं प्रामाण्यमुत्पद्यते ज्ञायते चेत्यर्थः । नात्र पूर्वत्रेव वाक्य कदेशस्यैवोपयोगः प्रत्युत समग्रस्यापीत्याशयेन प्रत्यक्षवच्चत्यंश मतभेदेन द्वेधा सङ्गमयति ।। ये हीत्या- दिना ॥ यद्यपि प्रत्यक्षज्ञानमदुत्पद्यमानमपि न गृहीताव्यभिचारादुत्पद्यतेऽपि तु सत्तामात्रेणावस्थिता- देव । एवमिन्द्रियादीन्यपि न गृहीताव्यभिचाराणि । व्यभिचारीणि चार्थेन । शब्दज्ञानं तु नार्थादुत्प- द्यते । न च शब्दस्याव्यभिचार इति न तयोः स्क्तोऽर्थाव्यभिचारग्रहणमिति प्रवृत्तिमामय तज्जा- तीयत्वं वाऽर्थाव्यभिचारायाश्रवणीयम् । तथाऽप्यनुमानोपमानधमिज्ञानानुव्यवसायानां स्वत एव तया- प्तिपक्षधर्मतावत्वग्राहकेगवानुमाने कारणतः स्वरूपतश्च व्यभिचारशङ्कानिरसात् । उपमानेऽप्यतिदेश- वाक्यसादृश्यज्ञानयोः प्रामाण्यावधारणेनानुव्यवसायेऽप्यज्ञानाननुव्यवसायेन धर्मिज्ञानेऽप्यभ्रान्तत्वनियमेना तच्छतानिरासादित्याशयेन विमतं ज्ञानम व्यभिचारिसमर्थप्रवृत्तिजनकत्वाद्यदि पुनरेवं नाभविप्यन्न समर्था प्रवृत्तिभकरिप्यद्यथा प्रमाणाभास इति व्यतिरेक्यन्वयव्यतिरेकी वा । अनुमानस्य स्वतःप्रमाण- तयाऽन्वयस्यापि संभवादिति । तथा चानुमानस्य परतो निरस्तसमम्तविभ्रमाशङ्करय स्वत एव प्रामाण्यम्। अनुमेयाव्यभिचारिलिङ्गसमुन्थत्वात् । एतेनोपमानं व्याख्यातमित्यादि च प्रमाणतोऽर्थप्रतिपत्ताविति प्रथमभाप्यव्याख्यानावसरे न्यायवार्तिकटीकायां वाचस्पतिनोक्तमिति भावः । प० - - खत एवेति बृम इति ।। ज्ञानजननसामा देवेत्यर्थः । आगम्यत इति ।। आङ्- पूर्वाद्मेः 'ग्रहवृद्धनिश्चिगमश्वे'त्यप्प्रत्यय इति भावः । आसमन्ताद्गमयति धर्माधर्मों परं पदम्' इत्युपा. सनापादे भगवत्यादीयकर्तृव्युत्पत्तिप्रदर्शनस्याप्येवमेव तात्पर्यस्य वक्ष्यमाणत्वान्न तद्विरोध इति भावः ।। प्रत्यक्षविशेषस्येति ।। अनाशङ्कितदोषधयंशादिप्रत्यक्षस्येत्यर्थः ।। या०-- तदिदमुक्तमिति || ज्ञानकरणत्वमागमपदेनोक्तमित्यर्थः ॥ प्रत्यक्षविशेषस्येति ।। गृहीतप्रामाण्यकप्रत्यक्षसमानविषयकप्रत्यक्षस्येत्यर्थः । अथवा धर्मिप्रत्यक्षस्येत्यर्थः । अत्रोभयत्र व्याप्त्या. दिविमर्शन जातायामनुमितावपि प्रामाण्ये कदाऽपि संशयासंभवान्न स्वतस्त्वे बाधकमस्तीति तेपामाशयः । वक्ष्यते चैतत् । अत्र मूले प्रत्यक्षपदं तद्विशेषपरमित्यवगन्तव्यम् || ये तु प्रमाणमात्रस्येति । प्रत्यक्ष. विशेषानुमानयोरपि प्रामाण्ये संशयाभावेनैव स्वतस्त्वव्यवहारः पूर्वेषां न तु स्वाश्रयग्राहकग्राह्यत्वेन । मनस) बहिरस्वातन्त्र्येणानुव्यवसायस्य व्यवसायविषयतद्वत्स्वादिसत्ताऽपि निश्चयरूपत्वाभावादित्येतेषामाशयः ।। ।

·प्रामाण्यवतस्त्वनिर्वचनीयम् || जिज्ञासाधिकरणम् ॥ श्री०- नन्वप्रामाण्याभावः प्रामाण्यमिति चेत्तत्राह ॥ न ह्यप्रामाण्येति ॥ घटादाविति ॥ घटादावप्रामाण्याभावे सत्यपि प्रामाण्याभावादिति भावः । अप्रामाण्ये निरस्ते स्वत एव प्रामाण्यमित्यस्य घटादावभावादाह । ज्ञानकरणस्य सत इति ॥ ज्ञानकरणत्वेन निश्चितस्येत्यर्थः । प्रत्यक्षविशेष- स्पेति ॥ धर्म्यशप्रत्यक्षस्येत्यर्थः । सर्व ज्ञानं धर्मिण्यभ्रान्तमिति वचनेन धयंशे सन्देहाभावात्तत्प्रामाण्यं स्वत एवेत्यर्थः ॥ अनुमानस्येति ॥ अनुमितेरित्यर्थः । भावेऽपि ल्युटो विधानादिति भावः । धूमवान्पर्वतोऽग्निमानिति लिङ्गोपहितलैङ्गिकमानपक्षे व्याप्ययति व्यापकप्रकारकत्वस्य वह्निमति वहिप्रकारक- त्वरूपप्रामाण्यव्याप्यत्वेन तस्यानुमितौ भावान्न तत्प्रामाण्ये सन्देह इति तत्प्रामाण्यं स्वत इत्यर्थः ।। प्रसङ्गादिति ॥ आगमप्रामाण्यस्वतस्त्वसाधनप्रसङ्गात्प्रत्यक्षानुमानप्रामाण्ययोरपि स्यतम्त्वं साधयितुमेव प्रत्यक्षवच्चेति प्रत्यक्षानुमानग्रहणं कृतं न तु पूर्वत्रेव दृष्टान्ततयेत्यर्थः । अत्र वतेरस्वारस्यम् । यद्वाऽऽदौ प्रत्यक्षानुमानप्रामाण्ययोः स्वतम्त्यमुपपाद्य पश्चात् दृष्टान्तत्वेन तदुपादानं कार्यमिति प्रसाध्याङ्गकोऽयं दृष्टान्त इति ज्ञातव्यम् ॥ च० तदिदमुक्तमिति ॥ आपसृष्टगमेओनार्थतया नन्प्रकृतिकप्रत्ययस्य च करण- साधनतया तादृशप्रकृतिप्रत्ययसमभिन्याहारादेव ज्ञाननिरूपितकरणतापन्नप्रत्यायनादिति भावः ॥ प्रत्यक्ष- विशेषस्येति ॥ न्यायवार्तिकटीकायां गृहीतप्रामाण्यकप्रत्यक्षसमानविषयप्रत्यक्षस्य धर्मिप्रत्यक्षस्य वा विमतं ज्ञानमर्थाव्यभिचारि समर्थप्रवृत्तिजनकत्वादित्यनुमानस्य च एतेनोपमानं व्याख्यातमित्यादि च प्रमाणतोऽर्थप्रतिपत्ताविति भाष्यव्याख्यावसरे स्वत एव प्रामाण्यं वाचम्पतिझरीचकारेति भावः । सु०-ननु किमिदं प्रमाणानां प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वम् ।। उच्यते । प्रत्यक्षानुमानागमा- स्तञ्जनितं विज्ञानं च प्रमाणम् ।। तत्र ज्ञानस्य यद्याथार्थ्यलक्षणं प्रामाण्यं तस्य ज्ञानजनक- (मामग्री)मात्राधीनजन्मत्वं स्वतस्त्वम् ।। करणानां च ज्ञानजननशक्त्यैव तद्याथार्थ्यजनकत्वं स्वस्त्वतम् । तथा ज्ञानगतयाथार्थ्यस्य ज्ञानग्राहकमात्रग्राह्यत्वं स्वतस्त्वम् ।। करणनां तु ज्ञप्ती स्वतस्त्वं नाङ्गीक्रियते; तत्स्वरूपस्य यथायथं प्रत्यक्षादिवेद्यत्वात्, यथार्थज्ञानजनकत्वस्यानुमान- वेद्यत्वात् । अथवा तेषामपि ज्ञानजनकत्वं येन गृह्यते तत एव यथार्थज्ञानजनकत्वस्य तदीयस्थ ग्राह्यत्वं स्वतस्त्वमिति ॥ वा०- ननु स्वतस्त्वमित्यत्र स्वशब्दस्य स्वपरत्वं वा स्वीयपरत्वं वा। आद्य स्वजन्यत्वं तदित्युक्तं स्यात्। द्वितीयेऽपि स्वाश्रयज्ञान जन्यत्वं वा स्वायज्ञानसामग्रीजन्यत्वं वा ज्ञानसामग्रीजन्याश्रितत्वं वा ज्ञान- ·९०४ ॥ न्यायसुधा ॥ (म. १ पा. १.१ . प्रमात्वस्य सामग्रीमात्रजन्याश्रितत्वं वा । नाद्य: पौर्वापर्यासंभवेन स्वस्य स्वहेतुत्वानुपपत्तेः । न द्वितीयः । ज्ञानस्य गुणत्वेन स्वप्रामाण्यं प्रति समवायिकारणत्वासंभवात् । न तृतीयः । प्रामाण्यम्योपाधिरूपत्वे स्मृतित्वान धिकरणज्ञानस्य बाधाल्यन्ताभावस्तत्त्वमिति वक्तव्यम् । तस्य चात्यन्ताभावरूपस्य न जन्म संभवति नापि जातिरूपत्वे तस्य जन्मसंभवः । नापि चतुर्थः । . अप्रामाणस्यापि स्वतस्त्वप्रसङ्गात् । पञ्चमेऽपि मात्र- ग्रहणेनाप्रमा व्यावर्तयताऽप्रमासामग्रीरूपदोपासाहित्यद्वारेण तदभावसाहित्यमपि ज्ञानसामंत्र्यां विवक्षित- दोपासाहित्यमात्रम् । नायः । . . परत:प्रामाण्यवादिमतानुप्रवेशापातात् । , नापि द्वितीयः । विशेष- तुर्शनस्य भ्रमनिवृत्तिहेतुत्वेन तद्विपर्ययस्य भ्रमहेतुत्ववद्दोपासह कृतज्ञानसामग्रीजन्यं ज्ञानमप्रमेत्यङ्गीकुर्वता प्रमा प्रति दोपाभावस्य हेतुताया अनिराकार्यत्वात् । न चेश्वरप्रमायामिव दोपाभावस्यावर्जनीयसन्निधि- तथा नःप्रमात्वप्रयोजकत्वमिति वाच्यम् । नित्यद्रव्येषु द्रव्यत्वस्य गुणवस्वप्रयुक्त ववद्दोपाभावगर्भसामाग्र्य- जन्यत्वेऽपीश्वरज्ञानस्य तत्र दोपाभावप्रयुक्त वोपपत्तेः । न च दोपाभावस्थामावत्याद- कारणत्वम् । विशेषदर्शनाभावस्य भ्रमहेतुत्ववद्विहिताकरणस्य प्रत्यवायहेतुत्ववञ्च तदुपपत्तेः । तस्मान्न स्वतस्त्वं निर्वक्तुं शक्यमिति स्वत एवेत्यनुपपन्नमित्याशङ्कते ॥नन्विति ।। अत्र करणाप्रामाण्ये . प्राक्तेऽपि सरस्वतस्वस्य ज्ञानप्रामाण्यस्य : ज्ञानसामग्र्यन्य गुणादि- जन्यत्वेऽनुपपत्त्या तत्स्वतत्स्वाधीनतया. ज्ञानप्रामाण्यस्यतस्त्वत्युत्पादनेन करणप्रामाण्यवतन्त्वव्युत्पादने सौ लभ्यमित्याशयेन करणप्रामाण्यप्रसङ्गाज्ञानप्रामाण्यमपि व्युत्पादयिष्यन्करणफलभेदेन प्रमाणद्वैविध्य तायदाह । प्रत्यक्षेति ॥ अत एव शङ्काग्रन्थोऽपि सामान्येन प्रवृत्त इति द्रष्टव्यम् ॥ याथार्थ्यलक्षण- मिति ॥ करणप्रामाण्यलक्षण्यप्रदर्शनायैतत् । याथाय चाथै ज्ञेयमनतिक्रस्य वर्तमानत्वं, ज्ञेयाव्यभि- चारित्त्रं, विषयस्य शेयतायामुपाधित्वे सति शेयं यथाभूतं सत्तथाभूनसदेकगोचरस्वमिति यावत् । एतादृश याथार्थ रूपं ज्ञानप्रामाण्यमित्यर्थः ॥. ज्ञानेति “मनकं सामग्री । कचित्सामग्रीशब्दोपेतपाठीऽपि । मात्रपदेन ज्ञानत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणताश्रयव्यतिरिक्तगुणदोपतदभावव्यवच्छेदः । एवं च ज्ञानजनक जेन्यत्वे सति यत्तदतिरिक्तजन्यत्वं तदभाव: स्वतन्वम् । तच्चाजन्येश्वरादिज्ञानमा माग्येऽपि. संभवत्येा । यद्वा जन्यज्ञानप्रामाण्यस्व सम्त्वनिरुक्तिरेवैयमिति ज्ञेयम् । दिशब्दस्योत्पत्त्यभिव्यक्तिसाधारणप्रयोजकादिमानपरत्वमेवेतिं द्रष्टव्यम् । .अप्रामाण्यं तथाऽन्यत इति वाक्यव्याख्यानावसरे दोपाभावकारणताया निरासान्न पूर्वोक्तपरतस्त्वापत्तिदोष इति भावः ।। करणानों चेति ।। याथार्यजनकन्वं याथार्थजननं ज्ञानजननशक्त्यैव न तु तदतिरिक्तशक्त्येति झानजननशक्त्य. भिन्नतद्याथायजननशक्तिमत्त्व करणानां स्वतम्त्यमित्युक्तं भवति । यद्वा याथार्थ्यजनकत्वम् याथार्थ्यजन- नशक्तिः सा- ज्ञानजननशक्त्यैवेति सहयोगे तृतीया । तथा च सा ज्ञानजननशक्त्या सहितैवेति अथवा जनका.

·प्रामाण्यवनस्त्वनिर्वचनम्) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ तद्वत्सहजत्वं लभ्यते । एवं च ज्ञानजननशक्तिवत्सहजतद्याथार्थ्यजननशक्तिमत्त्वं स्वतस्त्वमित्युक्तं भवति । यद्यपि ज्ञानप्रामाण्यस्य ज्ञानजनकमात्रजन्यत्वं स्वतस्त्वमितिवत्करणप्रामाण्यस्य यथार्थज्ञानजनकत्वस्य करणजनकमात्रजन्यत्वं स्वतस्त्वमित्येव वक्तुं युक्तम् । करणजनकस्यैव तनिष्ठज्ञानतद्याथार्थ्यजननशक्ति. जनकत्वात् । अत एवोत्तरत्र करणस्वरूपतत्प्रामाण्यग्राहकयोर्भेदेन करणप्रामाण्यस्य ज्ञप्तौ परतस्त्वोक्तेरिव अत्रोत्पत्तौ तदुक्त्यभावः ।तथाऽपि करणजनकम्यैव तद्याथार्थ्यजनकत्वेऽपि न क्षतिः । करणनिष्ठज्ञानया- थार्थ्यजननशक्तेरतन्निष्ठज्ञानजननशक्त्यभेदमात्रेण तद्वत्सहजत्वेनैव वा स्वतस्त्वोपपत्तेः । परन्तु करणजनक- म्यैव तद्याथार्थ्यजनकत्वं प्रकृतेऽधिकं लब्धं, न तु तेन विना स्वतस्त्वहानिः । अत एवाथ वेत्यादिना ज्ञप्तिप्रामाण्यम्यतम्त्वं करणग्राहकतत्प्रामाण्यग्राहकयो देऽपि करणनिष्ठज्ञानजनकन्वतद्याथार्थ्यग्राहक- योरभेदमात्रेण व्युत्पादयिप्यते । ज्ञानप्रामाण्यस्य तु ज्ञानजनकातिरिक्तजन्यस्वे स्वतम्त्वहानिरेवे. त्याशयेन ज्ञानप्रामाण्यस्वतस्त्वविलक्षणतया करणप्रामाण्यस्वतम्त्वोक्तियुक्तैवेति ध्येयम् । तथेति ॥ ज्ञानग्राहकेत्यत्र ज्ञानपदेन याथार्थ्यस्येतिसन्निधानाद्ग्राह्यप्रामाण्याश्रयो ज्ञानं विवक्ष्यते ग्राहकशब्देन तद्विषयीकरणशक्तिमान्साक्ष्येव विवक्षित । मात्रपदेन च साक्षिनिष्ठाप्रामाण्यग्रहणशक्तस्त- निष्ठज्ञानग्रहणशक्तिभिन्नत्वं वा भिन्नत्वेऽपि वाऽऽगन्तुककारणान्तरसापेक्षत्वं वा निवार्यते । ग्राह्यत्वं च विषयीक्रियमाणत्वम् । साक्षीति वक्तव्ये ज्ञानग्राहकेति वचनं साक्षिनिष्ठप्रामाण्यग्रहणशक्यद्भेदो वा यदपेक्षयाऽऽगन्तुकत्वं वा मात्रपदेन निरस्यं तस्या ज्ञानविपयीकरणशक्तीभाय । एवं च स्वनिष्ठ- ग्राह्यप्रामाण्याश्रयज्ञानविषयीकरणशक्त्यमिन्ना वा तद्वत्सहजा वा या प्रामाण्यग्रहणशक्तिस्तद्वत्साक्षि- विषयत्वं स्वतस्त्वमित्युक्तं भवति । अत एव ज्ञानं विषयीकुर्वता साक्षिणा प्रामाण्यविषयीकरणायान्या- पेक्षामात्रनिरासस्याभिप्रेतत्वादेव ज्ञानग्राहकेत्यत्र सामान्यविवक्षायां परतस्त्ववादिनाऽपि ज्ञानग्राहकेणैव प्रामाण्यग्रहणस्वीकारात्साक्षिरूपविशेषविवक्षायां च तदतिरिक्तानुमानादिनापि स्वतस्त्ववादिमतेऽपि प्रामाण्यग्रहान्मात्रपदानुपपत्तिरित्यादिदूषणमलमकं वेदितव्यम् । स०- जन्यज्ञानत्वावच्छिन्नम् उत्पत्तौ स्वतस्त्वं निर्वक्ति ॥ ज्ञानजनकेति ॥ प्रमातदितर- साधारणधर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणताश्रयातिरिक्तानपेक्षत्वमित्यर्थः । अन्यथा गुणदोपयोरपि ज्ञानजनकत्वेन परतः पक्षमाधारणत्यापत्तरिति ध्येयम् । ज्ञाप्तौ . तन्निर्वक्ति ॥ ज्ञानग्राहकेति ॥ अत्र ज्ञानग्राहकपदेन ग्राह्यप्रामाण्याश्रयविषयकाप्रतिबद्धानुव्यवसायो विवक्षितः । मात्रपदेनोक्तानुव्यवसाये यावत्त्वं लभ्यते । तथा चाप्रतिबद्धयावत्स्वाश्रयग्राहकानुव्यवसायग्राह्यत्वं पर्यवस्यति ॥ यथा श्रुते प्रामाण्यानुमितेरपि ज्ञानग्राहकत्वेन तदतिरिक्तानपेक्षत्वस्य न्यायमतसाधारण्येन सिद्धसाधनतापत्तरिति 114 ·०६. । न्यायसुधा ॥ (अ.१ पा. ११.१ यम् । अत्र ग्राह्यप्रामाण्यस्याप्रामाण्यकारणादिना प्रतिबद्धानुव्यवसायग्राह्यत्वाभावेन बाधवारणाया. तेबद्धति विशेषणम् । न्यायमतेऽप्यनुव्यवसायविशेषग्राह्यत्वं प्रामाण्यस्यास्तीति सिद्धसाधनतावारणाय बदित्यनुव्यवसायविशेषणम् । ग्राह्यप्रामाण्ये यावदनुव्यवसायग्राह्यत्वस्य बाधितत्वात्स्वाश्रयग्राहकेति । [श्रयग्राहकज्ञानमात्रविवक्षायां ज्ञानं गुणः घटनानमित्यादिशब्दजन्यस्वाश्रयग्राहकज्ञानग्राह्यत्वा- वेन पुनधि एवातोऽनुव्यवसायेति । अनुव्यवसायशब्देन च प्रत्यक्षमेव विवक्षितमतो न कोऽपि प इति ॥ यथायथमिति ॥ इन्द्रियस्वरूपस्यानुमानेन, लिङ्गस्वरूपस्य प्रत्यक्षादिना, त्रेण वेद्यत्वादित्यर्थः ॥ अथवा तेपामपीति || ज्ञप्तिस्तु परत एवेति पद्धतिवाक्यं तु स्वाश्रयीभूत- एणग्राहकमात्रग्राह्यत्वरूपं स्वतस्त्वं नेत्यभिप्रेत्य प्रवृत्तमिति न तेनारय विरोध इति द्रष्टव्यम् । अत्र उत्पत्ती सौ च स्वतस्त्वसाधकानुमानद्वये पूर्ववत्प्रतिज्ञापदव्याख्यानं द्रष्टव्यम् । आगमस्वरूपस्य प० प्रमाणमिति ।। इह विवक्षितमिति योज्यम् ॥ याथार्थ्यलक्षणमिति ॥ तत्स्वरूपं युक्तिपादे विवरिप्याम इति भावः । उत्पत्तौ स्वतस्त्वं निर्वक्ति ।। ज्ञानजनकेति ॥ न चेदं नित्य- नप्रामाण्येऽज्याप्तमिति वाच्यम् । तज्जनितं च ज्ञानं प्रमाणमिह विवक्षितमिति प्रागुक्ततया जन्यज्ञान- माण्यम्यैवेह लक्ष्यत्वात् । न चैवमपीदं र मतमिति भ्रमरूपज्ञाने ज्ञानजनके सत्यपि प्रामाण्यानुत्पत्ते. आयव्यभिचारान ज्ञानजनक्रमात्राधीनजन्मत्वमिति वाच्यम् । ज्ञानजनकमात्राधीनजन्मत्वमित्यस्य तद- नजननयोग्यत्यमित्यर्थात् । फलोपधानविवक्षामामपि केवलं जनकं जनकमात्रं प्रामाण्यविरोधि- मग्र्यसमरहितज्ञानजनकाधीनजन्मत्वमिति मात्रपदन्याख्यानात् । नन्वेवं यत्किञ्चिज्ज्ञानजनके विरोधि- मयसमवहिते सत्यपि प्रामाण्यजन्मनोऽभावात् अन्वयव्यभिचारान्न तदधीनजन्मत्वं तस्येति वाच्यम् । नजनकेत्यत्र ज्ञानजन्मरूपफलोयधानस्य वा मात्रपदेन कास्न्यार्थत्वस्यापि वाऽभिप्रेतत्वेन ज्ञानसामग्र्य. नेत्यर्थस्य लाभात् । न चैवमपि परं प्रतिसाधने सिद्धसाधनतैव प्राप्नोति ।, परेण गुणजन्यत्ववा- नापि विरोधिसायसमवहितज्ञानसामग्र्यधीनत्वस्याप्यङ्गीकारादिति वाच्यम् । कैवल्यार्थेन मात्रपदेन रकाधीनजन्मत्वस्य लाभादिति भावः । ज्ञप्ताबाह || तथेति ।। ज्ञानग्राहकमात्रेत्यादि । व्याख्यातं द्वाक्यं त्रेधा तर्कताण्डये । पद्धन्युक्तदिशा करणस्वरूपतत्प्रामाण्यवाहकयो दविवक्षया परतस्त्वमुक्त्वा वक्षाभेदेन स्वतस्त्वमप्यस्तीस्याह ॥ अथवेति ।। या० ननु वेदस्य प्रामाण्यं कुत इति प्रश्न स्वत एवेत्युत्तरमयुक्तम् । स्वशब्दस्य स्वरूपार्थत्वे माण्यपरत्वे च प्रामाण्यादेवेत्यर्थलाभेनात्माश्रयत्वप्रसङ्गात् । स्वीयार्थत्वे तु अन्यस्यादर्शनेन प्रामाण्ये ·प्रामाण्यम्वनवनिर्वचनम्) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ २.०७ अत्र कारणं तज्ज्ञापकं वा स्वीयं वाच्यम् । एवं च प्रामाण्यं स्वकारणादुत्पद्यते स्वज्ञापकाच्च ज्ञायत इत्युक्तं स्यात् । न चेदं संभवति । कुत इत्यनेन तयोरेव कारणज्ञापकयोरेव पृष्टत्वादित्यभिप्रेत्य शङ्कते । ननु किमिदमिति ॥ नात्र स्वशब्दः प्रामाण्यपरः स्वरूपार्थश्च येनोक्तदोषः किन्तु तदाश्रयपर: स्त्रीयार्थश्चेत्यभिप्रेत्योत्तरं वक्तुमाह ॥ उच्यत इत्यादिना ।। तञ्जनितं च विज्ञानमिति । अत्र यद्यपि प्रकृतत्वात्करणप्रामाण्यमेव विचार्यतया ग्राह्य न ज्ञानप्रामाण्यम् । तथापि ज्ञानगतयाथार्थ्यरूपप्रामाण्या. निर्णये तद्भटितकरणप्रामाण्यस्यैवाभावेन धर्म्य लाने प्रकृतविचारम्यैवानुत्थानाद्वा प्रसङ्गाद्वा ज्ञानप्रामाण्य- मपि विचार्यतया गृहीतमित्यवगन्तव्यम् ॥ ज्ञानजनकसामग्रीमात्रेति ॥ स्वाश्रयज्ञानसामान्य सामग्री- मात्रप्रयोज्यत्वमुत्पत्तौ स्वतस्त्वमित्यर्थः ॥ करणानां चेति । यद्याथार्थलक्षण प्रामाण्यं तस्येत्यन्वयः । यथार्थज्ञानसाघनत्वरूपस्य करणप्रामाण्यस्य स्वाश्रयनिष्ठज्ञानजननशक्त्यभिन्नत्वमेवोत्पत्तों स्वतस्त्वमित्यर्थः।। ज्ञानगतयाथार्यस्येति ॥ तद्वति तत्प्रकारकत्वरूपस्येत्यर्थः । ज्ञानग्राहकमात्रेति । अत्र ज्ञान- ग्राहकशब्देन ग्राह्यप्रामाण्याश्रयतत्तज्ञानविषयकसाविज्ञानं विवक्षितम् । ग्राह्यशब्देन तद्वियत्वयोग्यता । एवं च ग्राह्यप्रामाण्याश्रयतत्तज्ञानविषयकसाविज्ञानविषयत्वयोग्यन्वं ज्ञप्ती स्वतम्त्वमित्युक्तं भवति । साक्षीत्युक्त्या घटज्ञानमरतीत्यादिशब्दजन्यमप्रतिबद्धघटज्ञानविषयं ज्ञान प्रति घटज्ञानप्रामाण्यस्याविषय- त्वात् बाध इति शङ्का ग्राह्यप्रामाण्याश्रयतत्तज्ज्ञानविपयिकेन्युक्त्या घटनानं गृहता साक्षिणा पटज्ञान- प्रामाण्यस्याग्रहणाद्वाध इति शङ्का निरस्ता । प्रतिबन्धकदशायामपि करतलादौ दाहजननयोग्यतावत् प्रामाण्ये साक्षिग्रहणयोग्यतायाः सत्त्वात् । यथोक्तम् । साश्येव ज्ञानं तत्प्रामाण्यं च विषयीकर्तु क्षमः किन्तु प्रतिबद्धो ज्ञानमात्रं गृहीत्वा प्रामाण्यग्रहणस्य नेष्ट इति । नन्वेवं मात्रपदं व्यर्थमापन्नमिति चेन्न । अवधारणपरस्य तस्य साक्षिणि ज्ञानत्वग्रहणशक्तिवत्प्रमात्वग्रहणशक्तिरपि सहजेति प्रदर्शनार्थत्वात् । यद्वा ज्ञानग्राहकशब्देन साक्षितदितरसाधारणज्ञानं विवक्षितम् । मात्रशब्देनावधारणार्थेनोभयसिद्धप्रामाण्य- विषयकन्यदच्छेदः काार्थनाप्रतिबद्धसर्वानुव्यवसायसङ्ग्रहश्च विवक्षितः । तेनोभयसिद्धप्रामाण्या- विषयकज्ञानभिन्नज्ञानविषयत्वनैयत्यं स्वतस्त्वमिति लभ्यते । अत्र प्रामाण्याविषयकज्ञानभिन्नत्युक्त्या घटोऽयमिति घटादिविपयकप्रत्यक्षज्ञान प्रति ज्ञान गुण इत्यादिशब्देन घटज्ञानमित्यादिशब्देन जन्यं ज्ञानविषयकज्ञान प्रति प्रतिबद्धानुव्यवसायं प्रति च स्वतस्त्वपक्षेऽपि प्रामाण्यस्याविषयत्वेन विषयत्वनैयत्य- साधने बाध इति शङ्का निरस्ता । उक्तस्य त्रिविधस्यापि ज्ञानस्य प्रामाण्याविषयकत्वेन तद्भिन्नत्वाभावा- दुभयसिद्वेत्युक्त्या न्यायमतेऽप्रतिबद्धस्याप्यनुव्यवसायस्य प्रामाण्याविषयकत्वेन तद्भिन्नत्वाभावात् । सिद्धान्त्यभिप्रेतस्याप्रतिबद्धानुव्यवसायं प्रति विषयत्वस्यासिद्धयाऽर्थान्तरमिति शङ्का निरस्ता । अप्रति- बद्धानुव्यवसायस्य न्यायमते प्रामाण्याविपयकत्वेऽपि मन्मते तदभावेनोभयसिद्धात्प्रामाण्याविषयकाद्भिन्न- 114a ·॥ न्यायसुधा । (म. १ पा. १.१ त्यसंगवात् । नयायमित्युक्त्या न्यायमतेऽपि प्रामाण्यम्यैवंविधां प्रामाण्यानुमितिं प्रति कचिदनुव्यवसायं प्रति च विषयत्वात्सिद्धसाधनमिति शङ्का व्युदातेति ध्येयम् । प्रत्यक्षादिवेधत्वादिति ॥ इन्द्रियाणा- मतीन्द्रियत्येनानुमानवेद्यत्वालिङ्गशब्दयोस्तज्ज्ञानयोर्वा प्रत्यक्षवेद्यत्यादित्यर्थः ॥ अनुमानवेद्यत्वादिति ।। कारणत्यस्यान्वयव्यतिरेकगम्यत्वादिति भावः । नन्वेयं ज्ञानकरणस्य सतोऽप्रामाण्ये निरस्ते स्वत एवेति बम इति पूर्वोक्त सिद्धान्तविरोध इत्यत आह !! अथवेति ॥ ज्ञानप्रामाण्यघत्करणप्रामाण्यस्य स्वाश्रयग्राहक- ग्राह्यन्वरूपं स्वतस्त्वं नेत्येव पूर्वमुक्तं न तु सर्वथा करणप्रामाण्यस्य स्वतस्त्वं नेति । स्वाश्रयनिष्ठज्ञान- जनकत्वग्राहकमात्रग्राह्यत्वरूपस्य ज्ञप्तौ स्वतस्त्वाङ्गीकारात् । अतो न पूर्वोक्तविरोधो, नापि पद्धतिविरोध इति द्रष्टव्यम् । तत्रापि करणप्रामाण्यस्य स्वाश्रयग्राहकग्राह्यत्वरूप स्वतस्त्वं नेत्येव तात्पर्यात् ।। च०..- ननु वेदस्य प्रामाण्यं कुत इति प्रष्टारं प्रति स्वत एवेति प्रतिवचनममङ्गतम् । स्वशब्दस्य स्वरूपपरतायां प्रामाण्यपरतायां च प्रामाण्यादेवेत्यर्थपर्यवसित्यात्माश्रयताप्रसङ्गेन स्वीयपरतायां च प्रामाण्यकारणाद्युत्पद्यते । ज्ञापकाज्ज्ञायत इति पर्यवसितप्रतिवचनस्य प्रश्नावशे यापच्या समञ्जस- मेतदित्याशङ्कते ॥ नन्विति || स्वशब्दः प्रामाण्याश्रयपरस्तदीयपरश्वत्याशयेन समाधत्ते ॥ उच्यत इति ।। प्रमाणमिति ॥ करणसाधनल्गुइन्ततायां प्रत्यक्षानुमानादिवाचकः भावरगधनतदन्ततायां च तजनित. विज्ञानवाचक इत्यवमेयम् । करणप्रामाण्यम्यैव विचार्यतया प्रकृतत्वेऽपि प्रसङ्गात्फलप्रामाण्यमपि तथा परिगृहीतम्। उत्पत्तौ स्वतस्त्वं निर्वक्तिः ॥ ज्ञानजनकेति ॥ जन्यज्ञानत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणता- वच्छेदकत्यावच्छिन्न कारणतानिरूपितकार्यताशालित्वे सत्यनित्यप्रमात्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणताव- च्छेदकावरच्छेदकाच्छिन्न कारणतानिरूपितकार्यताविनिर्मुक्तत्वं फलगतप्रामाण्यस्योत्पत्ती स्वतम्त्वमित्यर्थः । तज्जनितं ज्ञानं प्रमाणमिह विवक्षितमिति पूर्योक्त्या जन्यज्ञानप्रामाण्यम्यैवेह लक्ष्यतया नित्यज्ञानप्रामा- ण्येऽव्याप्तिशङ्का निलिव । ज्ञानजनकसामग्यां विरोधिमामग्र्यसमवहितत्वस्यापि निवेशाद्धमात्मकज्ञाने प्रामाण्यानुत्पादेपि न क्षतिः । करणगतप्रामाण्यस्यापि तदाह ।। करणानां चेति ।। यथार्थज्ञान जन- कल्यरूपकरणगतप्रामाण्यस्य ज्ञानजननगमत्यभिन्नस्वजननशक्तिकत्वमुत्पत्तौ स्वतस्त्वमित्यर्थः । फलगतस्य ज्ञप्तौ तदाह ॥ तथेत्यादि ॥ स्वनिष्ठग्राह्यप्रामाण्याश्रयज्ञानविषयीकरणशक्त्यभिन्ना तद्वदनैसर्गिकी वा या प्रामाण्यग्रहणशक्तिस्तद्वत्साक्षिविषयत्वं स्वतस्त्वमिति पर्यवस्यति । स्फुटीकृतं चैतत्तताण्डवविवरणरूपभावरत्नमण्डनेऽस्माभिः ॥ प्रत्यक्षादिवेद्यत्वादिति ॥ इन्द्रियाणामतीन्द्रियत्वेन अनुमानवेद्यत्यालिङ्गशब्दयोस्तज्ज्ञानयोर्वा प्रत्यक्षवेद्यत्यादित्यर्थः । करणस्वरूपतत्प्रामाण्यग्राहकयोर्भेद. विवक्षया पद्धतिदिशा करणगतप्रामाण्यस्य परतस्त्वमभिधाय भङ्गयन्तरेण तत्स्वतस्त्वमप्यभिधत्ते ।। अथवेति ।। ज्ञानजनकत्वग्राहकातिरिक्ताग्राह्यत्वे सति तदाहकग्राह्यत्वं स्वतस्त्वमित्यर्थः ।

·प्रामाण्यम्य उत्पत्ती स्वतस्त्वनिरूपणम्) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ सु० उत्पत्तौ स्वतस्वं कुत इति चेत् । प्रामाण्यं ज्ञानकारणातिरिक्तकारणानपेक्षम् अप्रामाण्येतरज्ञानधर्मत्वात् ज्ञानन्यबदित्यनुमानात् ॥ न च प्रमा ज्ञानहेत्वतिरिक्तहेत्वधीना कार्यत्वे सति तद्विशेषत्वात् अप्रमावदिति सत्प्रतिपक्षत्यम्ईश्वरप्रमायां बाधादसिद्धेश्च ।। तदति- रिक्तप्रमापक्षीकारेऽपि किं ज्ञानस्यैवंविधत्वेनोत प्रमात्वस्य अथवा तत्संबन्धस्य साध्यपर्यव- सानम् । नाद्यः । व्याघातात् ।। द्वितीये च प्रमात्वं जातिरन्यद्वा । जातित्वे पाधः । अकार्यत्वात् । अन्यत्वे भावोऽभावो वा । नाद्यः ज्ञाने जात्यतिरिक्तभावानभ्युपगमात् । न द्वितीयः । प्रध्वंसातिरिक्तस्य तस्याजन्यत्वात् , प्रध्वंसस्य चात्रासंभवात् । संयोगस्य गुणेऽसंभवात् , समवायस्य चाकार्यत्वात् । एतेन प्रमात्वपक्षीकारेणापि प्रयोगो निरस्तः ।। - वा० प्रामाण्यमिति ॥ ज्ञानप्रामाण्यमित्यर्थः । साध्ये ज्ञानकरणमिति ज्ञानसामान्यसामग्री विवक्षिता । तेन न यत्किञ्चिजानकारणातिरिनेन्द्रियादिमापेक्षत्वाहावः । हेतौ तु रूपादावव्यभिचा- राय विशेष्यम् । अप्रामाण्ये तद्वारणायाप्रामाण्येतरेति । अत्र चाप्रामाण्यपदेन प्रामाण्यविरोधिनोs. प्रामाण्यसमनियतस्य दोषजन्यत्वादेस्तव्याप्यसंशयात्वादेश्च लाभात्तच्यावृत्तरप्यप्रामाण्येतरेत्यनेनैव सिद्धस्त- घ्यावृत्त्यर्थ विशेष्ये ज्ञानकधर्मत्वादिति विवक्षणीयमिति कस्यचिन्मतं निरस्त वेदितव्यम् ॥ न चेति ॥ अत्र ज्ञानत्वरूपसामान्यावच्छिन्ने प्रमात्वावच्छिन्नरूपपक्षातिरिक्ते च ज्ञाने कार्यत्वहेतोरव्यभिचाराय हेती तद्विशेषत्वादिति विशेष्योपादानमिति ज्ञेयम् । गुणरूपे ज्ञाने द्रव्यगुणकर्मविशेषाणामनभ्युपगमारसमवायस्य च प्रमात्वनिरूपितत्वेन तदूपत्वानभ्युपगमात्समवाये प्रमात्यसङ्केतस्य च संबन्धपक्षोक्तदूषणेनैव दुष्टत्वादु- पाधिरूपसामान्यस्य च परम्परासंबद्धा जातिरेवोपाधिरिति पक्षे जातिकोटिप्रवेशापक्षान्तरे च तस्म धर्मि- स्वरूपत्वेन ज्ञानवृत्तित्वासंभवान्न जात्यन्यभावपक्षसंभव इत्याह || नायो ज्ञान इति ॥ प्रध्वंसस्यात्र प्रमायामसंभवेन ज्ञानहेत्वतिरिक्तहेत्यधीनत्येनाभिमतं यत्प्रमार्मिभूतप्रमाल्यं तद्रूपत्वासंभव इत्याह । प्रध्वंसस्य चेति । एतेन प्रमात्वस्य जातितदन्यरूपत्वासंभवप्रतिपादनेन । । स० ज्ञानहेत्वतिरिक्तहेत्वधीनेति । प्रमाऽप्रमासाधारणधर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूपित. कारणताश्रयातिरिक्तकारणजन्येत्यर्थः। अतः परतम्स्यनयेऽपि प्रत्यक्षरूपज्ञानप्रामाण्यस्यापि अनुमितिरूप- ज्ञानजनकलिङ्गज्ञानातिरिक्तनक्षुर्जन्यत्वेन सिद्धसाधनतेति शङ्काऽनवकाशः । कार्यत्वे सति तद्विशेष- त्यादिति ।। ईश्वरज्ञानवारणाय सत्यन्तम् । व्यभिचारवारणाय विशेष्यम् । अथवा निर्विकल्पके ·२१० ॥ न्यायसुधा ॥ (अ. १ पा. १ म. १ व्यभिचारवारणायैतत् । सप्रकारकज्ञानत्वं च तदर्थः । व्याघातादिति ॥ ज्ञानस्य ज्ञानहेत्यतिरिक्त- जन्यत्वं व्याहतमित्यर्थः । प्रध्वंसस्येति || प्रमात्वं प्रध्वंसरूपं चेत् तर्हि प्रध्वंसस्य प्रतियोगिसमवायि- नियतत्वेन ज्ञानस्य प्रमात्वप्रतियोगिसमवायिदेशत्वाभावेन ज्ञाने तदसंभव इत्यर्थः । एतेन प्रमात्वपक्षी. कारेणापीति ।। प्रमात्वं ज्ञानहेत्वतिरिक्तहेतुप्रयोज्यम् ज्ञानत्वव्याप्यधर्मत्वादप्रमात्ववदितिप्रयोगोऽपि निरस्त इत्यर्थः । प्रमात्वस्य जातित्वेन नित्यत्वात् न हेतुप्रयोज्यत्वरूपसाध्यं तत्रेतिबाधस्यात्राप्यपरि- हारेणेत्यर्थः । प०. प्रामाण्यमिति || जन्यज्ञाननिष्ठसाक्षाद्यथावस्थित यविषयीकारित्वरूपमित्यर्थः । ज्ञानजनकमात्राधीनजन्मत्यमित्यत्रावधारणार्थमात्रपदेन लब्धार्थोक्तिः ज्ञानकारणातिरिक्तेत्यादि । अति- रिक्तकारणं च गुणो दोपाभावश्च ध्येयः । इत्यनुमानादितीतिशब्दः प्रभृत्यर्थः । अनुमानान्तराणि च तर्कताण्डवे व्यक्तानि ! असिद्धेश्चेति ॥ तत्र कार्यत्वरूपविशेषणाभावेन विशिष्टहेतोरभावादीश्वरज्ञान- भागेऽसिद्धेरित्यर्थः । संबन्धम्यैवंविधत्वेनेति पक्षं निराह ।। नान्त्य इति ।। प्रमात्वपक्षीकारेणापीति ।। प्रमात्वं ज्ञानकारणातिरिक्तकारणाधीनं कार्यज्ञानविशेषधर्मन्धान भ्रमत्ववदिति प्रयोगोऽपि प्रमात्वविकल्प. दूपणेन निरस्त इत्यर्थः ॥ अतः या०- प्रामाण्यमिति ।। ज्ञानप्रामाण्यमित्यर्थः । अन्यथा करणप्रामाण्यस्यापि पक्षत्वप्राप्त्या अंशे बाधप्रसङ्गात् ॥ ज्ञानकरणातिरिक्तेति ॥ ज्ञानसामान्यसामग्रीभिन्नकारणानपेक्षमित्यर्थः प्रमाया अपि ज्ञानत्वेन नत्कारणम्य गुणस्य ज्ञानकारणत्वेन तदतिरिक्तानपेक्षत्वस्य न्यायमतेऽपि सत्त्वेन सिद्धसाधनतेति शङ्काऽनवकाशः । अप्रामाण्येत रेति ॥ अप्रामाण्ये व्यभिचारवारणायाप्रामाण्येतरेति विशेषणम् ।। घटवादी व्यभिचारवारणाय ज्ञानधर्मत्वादिति विशेप्यम् । न चैवमपि प्रामाण्याभावे व्यभिचारः। अप्रामाण्यपदम्य प्रामाण्यविरोधिमात्रपरत्वात् ॥ कार्यत्वे सतीति ॥ इदं चेश्वरज्ञाने व्यभि वारवारणाय । जन्यज्ञानत्वावच्छिन्ने व्यभिचारवारणाय विशेष्यम् । अथवा निर्विकल्पके व्यभिचारवारणायैनन् । सप्रकारकज्ञानत्वं च तदर्थः । व्याघातादिति ।। ज्ञानस्य ज्ञानहेत्वतिरिक्त- जन्यावं व्याहतमित्यर्थः || जात्यातेरितेति ।। जात्यतिरिक्तभावधर्मानभ्युपगमादित्यर्थः । त्वादिजातिसमुदायम्य ज्ञानेऽपि सत्त्वात्कथमेतदिति शङ्काऽनवकाशः । समवायसंबन्धरूपत्वेनाधर्मत्वात् । प्रमात्वस्य च धर्मत्वेन समवायभिन्नत्वात् । समवायत्वे वा तस्यापि जातिवदकार्यत्वेनोक्तदोषतादवस्थ्यात्। द्रव्यगुणकर्मविशेषाणां च द्रव्यमात्रधर्माणां ज्ञानेऽसंभवात् । प्रमेयत्वादेर्गुणे संभवेऽपि तस्य परम्परा- तेन गुण.

·प्रामाण्यस्य उत्पत्ती स्वतस्वनिरूपणम्) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ संबद्धजातिरूपत्वेन तदतिरिक्तत्वाभावात्साक्षात्संबन्धेन च प्रमेयाद्यतिरिक्तत्वाभावादिति भावः ॥ प्रध्वंसस्य चात्रेति ॥ प्रमात्वं प्रध्वंसरूपत्वं चेदप्रमात्वमेव तत्प्रतियोगीति वाच्यम् । अन्यस्य तथात्व. संभवात् । न च तत्संभवति । ध्वंसप्रतियोगिनोः सामानाधिकरण्यनियमेन प्रमारूपज्ञानेऽप्रमात्वस्य प्रतियोगिनः कदाऽप्यभावेन तद्ध्वंसस्याप्यसंभवादिति भावः । यद्यपीदं दूपणं प्रागभावरूपत्वेऽपि संभवति । तथाऽपि लाघवाय तत्राजन्यत्वमेव बाधकमुक्तमित्यवगन्तव्यम् ॥ एतेन प्रमात्वपक्षीकारे- णेति । प्रमात्वं ज्ञानहेत्वतिरिक्तहेत्वधीनं ज्ञानत्वव्याप्यधर्मत्वादप्रमात्ववदिति प्रयोगेऽपि प्रमात्य जातिर. न्यद्वेति विकल्प्य दूपणेन निरस्त इत्यर्थः । श्री०- ज्ञानस्यैवविधत्वेनेति ।। प्रमात्वविशिष्टप्रमैव प्रमाशब्दार्थः । अत एवं पर्यवसानं युक्तम् । ज्ञानस्य प्रमाया इत्यर्थः ॥ व्याघातादिति ॥ प्रमाया अपि ज्ञानत्वेन ज्ञानहेतुजन्यत्वेन तदतिरिक्तहेतुजन्यत्वाभावेन व्याघातो द्रष्टव्यः ।। च० प्रामाण्यस्योत्पत्तिकस्वतस्त्वोपगमे बीजमाशङ्कते ।। उत्पत्ताविति ।। प्रामाण्यमिति ॥ जन्यप्रमात्वमित्यर्थः ॥ ज्ञानेत्यादि ॥ जन्यज्ञानत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतातिरिक्तकारणता. निरूपितकार्यता नवच्छेदकमित्यर्थः । यथा श्रुतार्थस्य प्रमाया अपि ज्ञानत्वेन गुणस्य तद्वैतुतया तदति- रिक्तनरपेक्ष्यस्य न्यायनयेऽपि सिद्धत्वेन सिद्धसाधनतापत्याऽसंभवात् । दर्शितपरिष्कृतौ तु तादृशकरणता- तिरिक्तगुणत्वावच्छिन्नकारणतानिरूपितकार्थतायां जन्यप्रमात्वस्यावच्छेदकतयोक्तक्षत्यनवकाशात् ॥ अप्रा. माण्येतरेति ॥ तदभाववद्विशेप्यकत्वावच्छिन्नतत्प्रकारवरूपाप्रमात्वातिरिक्तेत्यर्थः । तादृशकारणता- तिरिक्तदोपत्वावच्छिन्नकारणतानिरूपितकार्यतावच्छेदके दर्शिताप्रमात्वेऽनेकान्त्यवारणायेतरान्तम् । तद्व- द्विशेष्यकत्वावच्छिन्नतत्प्रकारकत्वात्मकप्रमात्वाभावरूपाप्रामाण्यपदार्थस्य कस्यापि जन्यतानवच्छेदकतया तत्र नानैकान्त्यशङ्कायकाशः । अप्रामाण्यपदेन प्रामाण्यविरोधिनोऽप्रामाण्यसमनियतदोपजन्यत्वादेतच्याप्य- संशयत्वादेश्च लाभात् तद्व्यावृत्तेरप्यप्रामाण्येतरेत्यनेनैव सिद्धतघ्यावृत्त्यर्थं विशेष्ये ज्ञानकधर्मत्वादिति विवक्षणीयमिति कस्यचिन्मतं निरस्तं ज्ञेयमित्येको व्याचक्षाणानां पन्थाः । न चैवमपि प्रामाण्याभावे व्यभिचारः । अप्रामाण्यपदस्य प्रामाण्यविरोधिमात्रपरत्वादित्यप्यन्यः । तेषां घटत्वादी व्यभिचार. वारणाय निरूपकताप्रत्यासत्या धर्मपदार्थतावच्छेदकीभूतवृत्त्यन्वयिप्रत्यायेकज्ञानपदोपादानम् । प्रत्यक्ष चिन्तामण्यादिदिशा परतस्त्ववादिना प्रतिरोधानुमानमाशय निराचष्टे ॥ न चेति ।। जन्यज्ञानत्वाव- च्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतातिरिक्तकारणतानिरूपकेत्यर्थः । निदर्शने दोषत्वावच्छिन्नकारणतानिरूपक- तया साध्य सङ्गमनीयम् । पक्षे तु गुणत्यावच्छिनकारणतानिरूपकत्वमादायेति ध्येयम् । ईश्वरज्ञानेऽनैका- न्त्यविधूननायाद्यदलोपादानम् । ज्ञानत्वावच्छिन्ने तदपहस्तयितुमुत्तरदमुपातमिति स्थितम् । निर्विकल्पके ·२.१२ । न्यायसुधा ॥ (म. १ पा. १. २ व्यभिचारवारणायैतत् । सप्रकारकज्ञानत्वं च तदर्थ इत्यपि न्यभात्सुः । उक्तनिर्गलितमेतेनेत्यादिना प्रतिविधास्यन् तावत् यथाश्रुतं प्रतिविधत्ते ॥ ईश्वरेत्यादिना ॥ तथा च प्रकृतपक्षतावच्छेदकसामाना. धिकरण्येन बाधासिद्धी स्यातामिति भावः । जन्यत्वांशस्य प्रकृतपक्षतावच्छेदककोटिनिवेशेऽपि विशिष्ट. विधिनिषेधव्यपदेशयोर्विशेप्यविशेषणसंबन्धान्यतमावलम्बित्वस्य तात्पर्यभेदेन दर्शनात्प्रकृतेऽपि कल्पनयी- मभिप्रेत्य क्रमेणापहस्तयते ॥ तदित्यादिना ।। जात्यतिरिक्तभावेति ॥ द्रव्यानात्मके ज्ञाने द्रव्य. गुणकर्मविशेषान्यतमात्मकस्यायोगेन समवायस्य प्रमात्वनिरूपितस्य निरूपकानात्मकतया संबन्धकल्पोक्त- दोपदूपिततया च प्रमेयत्वाद्युपाधिरुपसामान्यस्य स्वावच्छिन्ननिरूपितविषयत्वादिरूपपारम्पर्येण जातिरूपतया तदनुपगमकल्पेपि तस्य धर्मिस्वरूपतया ज्ञानवृत्तित्वायोगेन जात्यन्यभावधर्मानुपपत्तिरिति भावः । प्रध्वंसस्य चात्रेति द्रव्यस्यैव ध्वंसप्रागभावाधारतानियमेनैतस्य तदनात्मकतया तदनाधारत्वादिति भावः । निबन्धान्तरे तु वंसप्रागभावयोः प्रतियोगिसमानदेशतानियमेनाप्रमात्वानधिकरणप्रमारूपज्ञाने अप्रमाव- प्रतियोगिकध्वंसाधारताया दुरुपगमत्वात् तत्प्रतियोगिकप्रागभावानाधारतायामप्येतस्यैव बीजत्वेऽप्यत्यन्ता- न्योन्याभावयोस्तदनाधारताबीजभूताजन्यत्वमपि तत्र लाघवाद्यापारितमिति स्थितम् || प्रमात्वपक्षीकारे. णेति ॥ अनित्यप्रमात्वं कार्यतावच्छेदकं बाधकं विना कार्यमात्रवृत्तिधर्मत्वादप्रमात्ववत् । नीलघटत्वं तु न विशिष्ट कार्यतावच्छेदकं प्रत्येकानुगतप्रयोजकद्वयादेव विशिष्टसिद्धरर्थसमाजग्रस्तत्वात् । अनित्यप्रमात्वमप्रमाकारणतानवच्छेदकम्पावच्छिन्न कारणताप्रतियोगिककार्यतावच्छेदकं भ्रमावृत्तिकार्यता. वच्छेदकत्वात् घटत्ववत् । चाक्षुपप्रमात्वं चाक्षुपप्रमाकारणतानवच्छेदकरूपावच्छिन्नकारणताप्रतियोगिक- कार्यतावच्छेदकम् । चाक्षुपभ्रमावृत्तिकार्यतावच्छेदकत्यान् घटत्ववत् । अनित्यरजतप्रमात्वं रजताप्रमा- करणतानवच्छेदकरूपावच्छिन्न कारणताप्रतियोगिककार्यतावच्छेदकं रजतभ्रमावृत्तिकार्यतावच्छेदकत्वात् घट. त्ववदित्यादयः प्रयोगाः प्रत्यक्षचिन्तामणौ निरुताः द्रष्टव्याः । तथा सु० अस्तु जातिः प्रमात्वम् । तथाऽपि ज्ञानकारणातिरिक्तकारणजन्यैव व्यक्तिः प्रमात्वाधार इति तात्पर्यमिति चेन्न । साऽपि व्यक्तिः किं ज्ञानमेवोत सातिशयम् । अतिशयोऽपि भावोऽभावो वेति पक्षाबहिर्भावात् ।। किञ्चातिरिक्तं कारणं गुण एव वक्तव्यः । स चासोक्तत्वमेव शब्दे । न च तस्यान्वयव्यतिरेको प्रामाण्यमनुकरोति । वेदापौरुषेयत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । ननु प्रमात्वस्य जातित्वेऽपि तत्पक्षीकृत्य ज्ञानकारणातिरिक्तकारणजन्यव्यक्तिमात्रनिष्ठ. त्वासाधनान्न बाध इत्याशङ्कते ॥ अस्त्विति ॥ ननु प्रमात्वस्य कथं जातित्वाभ्युपगमः | साक्षात्कारि- वा० ·प्रामाण्यस्य उत्पत्ती स्वतन्यनिरूपणम् ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ २.१३ जत्वस्य त्यादिना परापरभावानुपपत्तेः । जातेाप्यवृत्तित्वेन भ्रमादौ तदभावापत्त्या सर्व ज्ञानं धर्मिण्यभ्रान्तं प्रकारे तु विपर्यय इति यौक्तिकपरिभापानुपपत्तेश्चति चेन्न । विभ्रमादाविन्द्रियसंप्रयोगजन्यस्वादिरूपोपा. धिमात्रेण साक्षात्कारित्यादिव्यवहारोपपत्त्या तत्र साक्षात्कारित्वादेरभावेन व्यभिचाराभावात्प्रमात्वस्य साक्षात्कारित्वव्यापकत्वोपपत्तेर्भमादौ प्रमात्वाभावेऽप्यवाहितानुभवत्वादिमात्रेण परिभापोपपत्तेश्च । न चैवं सर्वत्र प्रमाव्यवहारम्योपाधिनयोपपत्त्या कृतं जातिकल्पनयेति वाच्यम् । गौरित्यादिव्यवहारस्यैव प्रमि- णोमीत्यबाधितानुगतव्यवहारस्यानुगतजातिनिबन्धनताया औत्सर्गिकत्वात् । अन्यथा गोत्यादिजातिव्यञ्जको पाधिनैव व्यवहारोपपत्त्या गोत्वादिजातिरपि न स्यादित्याशयः । अत्र ज्ञानत्वप्रयोजकत्वतिरिक्तहेतु- ज्ञानसामान्यसामग्यतिरिक्तसामग्रीजन्यत्वस्यानित्यज्ञानत्वावच्छिन्नकार्यतान्यकार्यत्वप्रतियोगिक. कारणजन्यत्वस्य चोक्तहेतुना साधनमनित्यप्रमाया जन्यत्वेन प्रमाप्रमोभयहेतुभिन्नहेतुजन्यत्वस्य प्रमाप्रमा- न्यतरत्वेन प्रमाप्रमान्यतरप्रतिबन्धक जन्यत्वस्यानित्यानुभवत्वेन स्वविरोःयनुभवत्वेन स्वविरोध्यनुभवप्रति- बन्धक जन्यत्वस्याप्रमादिजातीयकार्यत्वेनाप्रमाव्यावृत्तधर्मावच्छिन्नकार्यताप्रतियोगिककारणजन्यत्वस्याप्रमा- कारणविजातीयकारणजन्यत्वस्य वा साधनमतिरिक्तकारणादिजन्यत्वा पसाध्यपर्यवसानं ज्ञानस्य प्रमात्वस्य तत्संबन्धस्य तथात्वेन वेत्यादिपक्षनिरासेन निरस्तप्रायम् । अनित्यप्रमात्वमनित्यज्ञानत्वावच्छिन्नकार्यता- प्रतियोगिककारणताभिन्न कारणताप्रतियोगिककार्यतावच्छेदकम् । अनित्यज्ञानत्वच्याप्यकार्यतावच्छेदक- धर्मस्वादप्रमात्ववदिति तु तादृशकार्यताश्रयो ज्ञानमेव वा सातिशयं तद्रेत्याद्युक्तदूषणेनानित्यप्रमावस्या- जातित्याज्ज्ञाने जात्यतिरिक्तभावानभ्युपगमादित्युक्तदूपणेन च निरस्तमिन्युदयनमताच्चिरन्तनमतानि न पृथगाशय निरस्तानीति द्रष्टव्यम् । प्रकारान्तरेण बाधं वक्तुमाह ।। किञ्चति ।। दोपाभावकारणताया निरसिप्यमाणत्यादिति भावः नवम्त्वतिरिक्तकारणं गुण एव । स च शब्दे योग्यता तत्प्रमा वेति न कोऽपि दोष इति चेन्न । योग्यता किं शब्दप्रतिपाद्यसंसर्गस्य सचमुत तदविनाभूतं धर्मान्तरम् । नाद्यः । विषयसत्त्वस्य प्रमात्वा- न्तर्गतत्वेन तद्धेतुत्वायोगेन प्रत्यक्षादिप्रमास्वपि विषयसत्त्वसद्भावावदुक्तशाब्दासाधारण्यासंभवेनाप्रमाया अपि विषयासत्त्वस्यैव दोषत्वापातेन शाब्दप्रमा प्रति शाब्दप्रमाया वा तद्विपयस्य वाऽजनकत्वेन च तादृशसत्वरूपयोग्यतायास्तत्प्रमाया वा गुणत्वासंभवात् । नापि द्वितीयः । तदविनाभूतधर्मान्तरं चानन्वयप्रमाविरहो वाऽनन्धयप्रतियोगितावच्छेदकधर्मशून्यत्वं वा वाच्यम् । न च तद्युक्तम् । निर्दोषत्वे सति तयोस्तत्प्रमयोर्वा व्यतिरेकेण शाब्दप्रमाव्यतिरेकादर्शनेन तयोर्गुणत्यकल्पकाभावात् । अन्यथा प्रत्यक्षादावपि विषयसत्त्वाविनाभूतविषयासत्त्वप्रमाविरहादेर्गुणत्वापस्याऽप्रमाया अपि विषयासत्त्वा- विनामूतविषयाभावप्रमाविषयासस्वावच्छेदकधर्मवत्ययोस्तुत्प्रमयोर्वा दोषत्वापत्त्येन्द्रियार्थसन्निकर्षादेर्गुण. 115 ·९१४ ॥ न्यायसुधा ॥ (अ. १ पा. ११.१ प. त्वस्य काचादेर्दोपत्वस्याप्यभावापत्तेः । एवं च ग्राह्यप्रमाया वा विशेष्यनिष्ठविशेषणज्ञानस्य वाऽविद्यमा- नासंसर्गाग्रहस्य वा प्रमामात्रसाधारणस्य विषयसत्त्वपर्यवसन्नस्य विषयसत्त्वघटितप्रमा प्रति हेतुत्यासंभवेन गुणत्वानुपपत्त्याऽसाधारण्यस्य योग्यतादेरप्युक्तरीत्या तत्त्वानुपपस्या परिशेषादाप्तोक्तत्वमेव शब्दासाधारण. गुणत्वेन वक्तव्यमित्याशयेनाह ।। स चेति । यद्यपि विप्रलम्भकवाक्यजन्यायां शुकादिवाक्यजन्याया च यादृच्छिकसंवादेन प्रमायामस्यापि व्यभिचारेणान्वयतिरेकाभावो व्युत्पादयितुं शक्यत एव । तथाऽपि वक्ष्यमाणमूलोक्तवेदापौरुषेयत्वयुक्त्या तन्निरसन युक्तमित्याशयेनाह ॥ वेदेति ॥ सु० ननु तत्प्रयोजनत्वं न तज्जन्यत्वादिरूपं येन बाधः । किन्तु तज्जन्यव्यक्तिवृत्तित्वमेवातो न पूर्वदोष इत्याशङ्कते ॥ अस्तु जातिः प्रमात्वमिति ॥ अतिशयोऽपीति ।। न चायमतिशयो जातिरूप: जातेरेव पक्षत्वेनाश्रयकोटावपि जातेः प्रवेशे आत्माश्रयापत्तेरिति भावः । जन्यैव व्यक्तिः प्रमात्वाधार इति ॥ ईश्वरज्ञानं च गुणदोषाभ्यामजन्यत्यान्न प्रमा नाप्यप्रमाऽतो न बाध इति भावः ॥ न च तस्येति ॥ तस्येल्यावर्तते । तस्य शब्दस्य प्रामाण्यं तस्या- तोक्तत्वगुणस्यान्वयव्यतिरेको तन्निरूपितान्वयव्यतिरेकाविति यावत् ॥ वक्ष्यमाणत्वादिति ।। अपि वेदानामित्यादिनाऽनुपदमेवेति भावः ।। ननु हेत्वधीनत्वं नाम न तजन्यत्वमत्र विवक्षित किन्तु तज्जन्यव्यक्तिवृत्तित्वमेवातो न पूर्वदोष इत्याशङ्कते || अस्तु जातिरिति ॥ अतिशयोऽपीति ॥ न चायमतिशयो जातिरूपः । जातेरेव पक्षत्वेन तदाश्रयेऽपि तत्प्रवेशे आत्माश्रयत्वापातात् ।। आतोक्तत्वमेव शब्द इति ॥ अप्तिरेव शादप्रमायां गुण इत्यर्थः । कुत इति चेत् । अन्यस्यासंभवात् । तथा हि | न तावच्छन्दप्रमायां योग्यता तत्प्रमा वा गुणः । तहिं तत्र प्रष्टव्यम् । योग्यता किं प्रतिपाद्यसंसर्गसत्त्वं किंवा तदविनाभूतं धर्मान्तरमिति । नाद्यः । शाब्दप्रमायां शाव्दप्रमाया वा तद्विपयस्य वाऽजनकत्वात् । विषयसत्त्वम्य प्रमावान्तर्गतत्वेन तद्धेतुत्वायोगाच्च । नान्त्यः । प्रत्यक्षादावपि विषयसत्याविनाभूतस्य गुणत्वेन जन- करवे मान नेति चेत् । समं प्रकृतेऽपि । किञ्च शाब्दी संसर्गप्रमा नियमेन संसर्गव्याप्यधीजन्या चेदनुमितिः स्यात् । नापि वक्तृयथार्थवाक्यार्थज्ञानं तत्पार्य वा । तयोरसार्वत्रिकत्वादाप्त्यन्त वाञ्चेति श्री०- ज्ञानमेवेति ॥ केवलं प्रमारूपं ज्ञानमेवेत्यर्थः ।। उत सातिशयमिति ॥ केवलं ज्ञानमेव न भवति । किन्तु प्रमाविशिष्ट प्रमारूपं ज्ञानमित्यर्थः । विमतं विकर्तृकं शरीर्थजन्यत्यादि. त्यनुमाने शरीरिविशेषणस्यासिद्धिवारकत्वेन वैयर्थ्य तार्किकैरुद्भाव्यते तन्न स्यादित्यर्थः ।। च०-- आतोक्तत्वमेव शब्द इति ।। अप्तिरेव शाब्दप्रामाण्ये गुण इत्यर्थः । या० ·प्रामाण्यस्य ज्ञप्तौ स्वतत्वनिरूपणम्) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ ११५ सु० -- ज्ञप्तौ स्वतस्त्वेऽपि प्रामाण्यं ज्ञानग्राहकमात्रग्राह्यमग्रामाण्येतरज्ञानसमवेतधर्म- त्यात् ज्ञानत्ववत् ।। न च प्रामाण्यं परतो ज्ञायते, अनभ्यासदशायां सांशयिकत्वादप्रामाण्य. वदिति वाच्यम् ; व्यर्थविशेषणत्वात् । असिद्विपरिहारार्थमिति चेन्न तथाऽनभ्युपगमात् । यथोक्तं स्वयमेव एकामसिद्धिं परिहरतो द्वितीयाऽऽपन्नेति । अन्यथा शरीराजन्यत्वहेतोरपि विशे- पणवैययं नोद्भाव्येत ।। अथानभ्यासदशायामिति प्रतिज्ञाविशेषणम् । तथाऽपि स्वतःप्रमाण- तया त्वदम्पुपगतभिप्रत्यक्षानुमानोपमानेष्वपि संशयादिदर्शनेनानैकान्त्यमिति । वा- ज्ञाताविति ॥ अत्र साध्यनिष्कर्षो निरुक्तिनिष्कर्पोक्तरीत्या द्रष्टव्यः । यद्यपि दोषादि- दशायां जायमानं संशयादिकं स्वतस्त्वाविघातकमित्यप्रयोजकत्वमपि वक्तुं शक्यम् । तथाऽपि तस्यौत्स- र्गिकप्रामाण्यग्रहणादिशक्तिव्युत्पादकोत्तरग्रन्थरीत्या सुग्रहत्वाद्रूपणान्तरमाह ।। व्यर्थेति ॥ अनभ्युपगमं व्युत्पादयितु बौद्धधिकारीयमुदयनवाक्यं संवादयति ॥ यथोक्तमिति ॥ स्वयमेयेत्युक्त्यकामसिद्धि. गित्यादि स्वयमेवोक्त्या पुनरेतादृशानुमानप्रयोक्तुः म्योक्तविम्मरणशीलतां सूचयति । स्वरूपासिद्धि परिहरतो व्याप्यत्यासिद्धिरापन्नेति तद्वाक्यार्थः । तथाऽपीति ॥ धर्मिधर्मभावाद्यपलापाय बहिष्ट्यारोप- वादिना बौद्धानां धर्मिज्ञानमप्रमाणमिति विपर्यासदर्शनादनुमानोपमाने अप्रमाणमिति चार्वाकस्य विपर्या- सदर्शनात्तद्विप्रतिपत्त्याऽन्येषां तत्प्रामाण्यादौ संशयादिदर्शनादित्यर्थः । स० ज्ञानगते घटत्वाद्यभावे व्यभिचारवारणाय ज्ञानसमवेतन्युक्तमिति द्रष्टव्यम् ॥ परतो ज्ञायत इति । उक्तानुव्यवसायातिरिक्तप्रमाणेनैव ज्ञायत इत्यर्थः । अन्यथा प्रामाण्यस्य ज्ञानग्राहकानु- व्यवसायातिरिक्तप्रामाण्यानुमित्यादिग्राह्यत्वस्य स्वतस्त्वनयेऽपि सत्यासिद्धमाधनता स्यादिति ॥ तथा अभ्युपगमादिति ॥ व्याप्तिग्रहानुपयुक्तविशेषणस्य व्याप्यस्वरूप प्रवेशानी कारादित्यर्थः ।। एका- मसिद्धिमिति ॥ स्वरूपासिद्धिमित्यर्थः ॥ द्वितीयापन्नेति ॥ व्याप्तिज्ञानासिद्धिरापन्नेत्यर्थः । व्यमि- चारावारकविशेषणटि तावच्छेदकावच्छिन्ने व्याप्त्यज्ञानात् व्याप्तत्वासिद्धिरित्यर्थः। नीलघूमत्वावच्छेदेनापि व्याप्तिसद्भावादिति द्रष्टव्यम् ॥ धर्मिप्रत्यक्षानुमानोपमानेप्चिति ॥ तेप्यपि तद्राहकाप्रामाण्यसंशय. जन्यसंशयदर्शनेनेत्यर्थः । ५०---तथाऽनभ्युपगमादिति ।। असिद्धिपरिहारार्थत्वस्य हेतुविशेषणत्वेनानभ्युपगमादित्यर्थः । उदयनसंमतिमाह ॥ यथोक्तमिति ॥ एकामसिद्धि स्वरूपासिद्धिम् । द्वितीया व्याप्यत्वासिद्धिः । 115a ·न्यायसुध या० न च विशेषणयुक्तविशिष्टधर्मम्य नीलधूमत्यादेरिव गुरुत्वेन तदवच्छेदेन व्याप्तिग्रहे प्रमाणाप्रवृत्तेरिति भावः ।। शरीरेति ।। विमतं मित्याद्यकर्तृकं शरीराजन्यत्वादिति प्रयोग इति भावः ॥ त्वदभ्युपगतेति ।। उदयनाभ्युपगतेत्यर्थः ॥ धर्मीति ॥ इदंत्यप्रकार केदंविशेष्यकेदत्ववैशिष्ट्यगोचरप्रत्यक्षेत्यर्थः । तत्रापि परतम्त्वोपगन्तृनवीनखण्डनप्रकारश्च तर्कताण्डवे येयः । प्रामाण्यमिति ॥ प्रमात्वमित्यर्थः । अतो न करणप्रामाण्यादिक्रमादाय बाधशङ्का । ज्ञानग्राहकमात्रग्राह्यमित्येतत्पूर्ववद् द्वेधा व्याख्येयम् । ज्ञानगतेप्वौपाधिकसादृश्योपाधिकधर्मेषु व्यभि. चारवारणाय समवेतन्युक्तम् । अप्रमात्यमपि जातिरिति मते तत्र व्यभिचारवारणाय प्रामाण्येतरेति धर्मविशेषणम् । स्वमतेसमवायाभावात्पररीत्यैवायं हेतुरिति द्रष्टव्यम् । वस्तुतस्तु स्वाश्रयीभूतज्ञान- विषयकानुव्यवसायत्यायोग्योपायघटितज्ञानधर्मत्वादित्यत्र तात्पर्यात्म्यमतेनैवार्य हेतुरित्याहुः । स्वमते सादृश्यस्याखण्डत्वादेवमपि तत्र व्यभिचार इति वाच्यम् । प्रतियोम्युपस्थितसमवेतस्यापि साक्षिवेद्यत्वेनान्यदा तद्योग्यतासत्येन तत्र साध्यस्यापि सत्यात् || तथाऽजम्युगमादिति ॥ असिद्धि- वारकविशेषणस्य व्याप्तिग्रहानुपयोगेन सार्थकत्वानभ्युपगमादित्यर्थः । एकामिति ॥ स्वरूपासिद्धि- मित्यर्थः ॥ द्वितीयाऽऽपनेति ।। व्याप्त्यवानसिद्धिरावनेत्यर्थः । व्यभिचारवारकविशेषणघटिता- वच्छेदकावच्छिन्ने व्याप्त्यज्ञानान् । न तु व्याप्यत्यासिद्धिरित्यर्थः । नीलधूमत्वाद्यवच्छेदेनापि व्याप्ति- सद्भावादिति द्रष्टव्यम् ॥ धर्मिप्रत्यक्षानुमानोपमानेष्यिति ॥ तत्प्रामाण्येष्वित्यर्थः । तथा तत्प्रामाण्येष्वपि तद्ग्राह- कानामाग्यसंशय जन्यसंशयदर्शनेनेत्यर्थः । अनुव्यवसायोऽध्यत्र ग्राह्यः । न ह्यजानन् जानामीति प्रत्येति । न वा घटे ज्ञाने पटं जानामीति । अतोऽनुव्यवसायत्वस्य प्रामाण्ये नियतत्वात्तत्प्रामाण्यं स्वत गति परैरङ्गीकृतत्वात् । ज्ञानपदेन धर्मिप्रत्यक्षादिसमकक्षतया तस्य गृहीतत्याच्च । यद्वा स्यारसिक एवात्र सर्वत्र संशयः । ज्ञानस्वरूपसाधारणधर्मदर्शनादेः संशयकारणस्य संभवात् । ननु ज्ञानत्वाविशेषे. ऽपि धर्मिप्रत्यक्षादिकं म्वार्थ परिच्छेदात्मकमेयोत्पद्यते । तत्सामग्र्याऽर्थतथान्याव्यभिचारात् । प्रामाण्ये न कदाऽपि संशयोऽ:: स्वत एव तेषां प्रामाण्यम् । प्रत्यक्षशाब्दज्ञाने तु नायोगव्यच्छेदात्म- केऽपि तु आरोपानारोपसाधारणविषयावभासिनी । अतस्तत्प्रामाण्यसंशयसंभवेन परतस्त्वमिति चेन्न । अस्य विभागस्यैवासंमतेः । धर्मिप्रत्यक्षस्य तावच्छून्यवाद्युन्प्रेक्षितप्रामाण्याभाससन्दर्शनेऽवधारणरूपताकथं वक्तुं शक्या । कूटलिङ्गजानुमितेभ्रमत्वदर्शनेनानुमितेरप्यनुमेयाव्यभिचारिलिङ्गसमुत्थत्वनियमाभावेन नावधारण- रूपता । एवमुपमानस्यापि । अगवयेऽपि गोसादृश्यभ्रमेण गवयशन्दवाच्यत्वभ्रमसंभवात् । अनुव्यवसाय- स्यापि मानसस्याप्रमात्यादी प्रमात्वनाहिभ्रमत्यात् । अन्यथा प्रत्यक्षशाब्दज्ञानेऽपि कुतो न स्वार्थावधारणरूपे अतस्त- ·प्रामाण्यस्य ज्ञप्ती स्वतस्वनिरूपणम्) ॥ जिज्ञामाधिकरणम् ॥ ९१७ इति । यत्तु न धर्मिप्रत्यक्षादौ प्रामाण्यसंशय उत्पद्यते तत्प्रमाण्यव्याघ्यानां धर्मिज्ञानरूपैस्तदनुव्यवसायै- ग्रहणात् । तथा हि । धर्मिप्रत्यक्षत्वे धर्मप्रत्यक्षत्वमेव प्रामाण्यव्याप्यम् । एवमनुव्यवसायेऽनुव्यवसाय- न्वेन तत्प्रामाण्यव्याप्यम् । तदुभयं तत्तदनुव्यवसायेन सुग्रहम् । अनुमितौ च व्याप्यवति व्यापक- प्रकारकज्ञानत्यमेव तत्प्रामाण्यव्याप्यम् । तच्च लिङ्गोपहितलैङ्गिकभानपक्षेऽनुमित्युपनीतं तदनुव्यवसाय- गृहीतमेव । एवमुपमिती सादृश्याद्यतिदेशवाक्यार्थो रहितवाच्यत्वभानपक्षे गोसादृश्यादिमति गवयादि- शब्दवाच्यप्रकारकज्ञानत्यरूपस्य तत्प्रामाण्यव्याप्यम्योपमित्युपनीतस्य तदनुव्यवसायेन ग्रहणमिति सर्वत्र विशेपदर्शने सद्भावान्न प्रामाण्यसंशय इते । तन्तुच्छम् । व्याप्यत्वप्रकारकव्याप्यज्ञानम्यैव संशय- विरोधित्वेन व्याप्यदर्शनमात्रम्य तदविरोधित्यात् । अन्यथा तैलं पृथीवी न वेति संशयो न स्यात् । न च प्रकृते धर्मिप्रत्यक्षाद्यनुव्यवसायास्तत्तत्प्रामाण्यव्याप्यत्वेन तत्तग्रामाण्यव्याप्यविषयाः किन्तु वस्तुतस्तत्प्रामाण्यव्याप्यविषयका एवेति तत्र सर्वत्र संशयसंभवात् । भ्रमरुपानुव्यवसायम्योपपादितत्वेनानु- व्यवसायत्वम्य तत्प्रामाण्यव्याप्यत्वासंभवाच्च | अनुमित्यादिप्रामाण्यव्याप्यस्य व्याप्यवद्रिशेप्यकत्वघटितस्य तदनुव्यवसाये स्वातन्त्र्येण भानाङ्गीकाराच्च । अन्यथा सर्वत्रानुव्यवसायम्यैवं प्रामाण्यग्राहकत्वप्रसङ्गेन स्वतस्त्वं स्यादिति । अतः साधूक्तं संशयदर्शनेनेति ॥ ३०. औत्पत्तिकं प्रामाण्यस्वतम्त्वं समर्थ्य ज्ञप्तावपि तत्समर्थयते ॥ जावित्यादि ॥ प्रामा- ण्यमिति | भावसाधनल्युइन्तप्रकृतिकोऽयं भविष्यन् प्रमात्वमित्यर्थः ।। ज्ञानग्राहकमात्रग्राह्यमिति ।। ग्राह्यप्रामाण्याश्रयतज्ज्ञानविषयकसा विज्ञानविषयत्ययोग्यत्वं स्वतस्त्वमित्यर्थः । ज्ञानं गुणः घटज्ञानं गुण इत्यादिशब्दजनितान्वयधीविषयतानापन्नतया प्रामाण्यस्य बाधवारणाय साक्षीति प्रकृतप्रामाण्यानाश्रय- ज्ञानान्तरावगाहिसाक्षिज्ञानेन घटत्ववद्विशेप्यकत्वावच्छिन्नघटत्वप्रकारत्वरूपघटत्वघटितप्रामाण्यस्यानवगाह. नेन तद्विधूननाय ग्राह्यप्रामाण्याश्रयतत्तज्ञानविषयकेति चोपात्तम् । प्रतिबन्धदशायामपि प्रामाण्यसाक्षि- ग्रहणयोग्यतानपायिन्येव । स्वयमेव गतिसमर्थोऽपि गज इत्यादिना तथैवोक्तेः । अथवा गृहातीति विषयीकरोतीति व्युत्पत्या साक्षितदितरसाधारणज्ञानं विवक्षितम् । इत्थं चोभयसिद्धप्रामाण्याविषयकत्य- कज्ञानभिन्नज्ञानविषयत्वनैयत्यं स्वतस्त्वमित्यर्थः । प्रामाण्यविरो-युपस्थित्यादिसमवधानकालीनानुव्यवसाय. मादाय बाधवारणाय भिन्नान्तम् । अप्रतिबद्धानुव्यवसायस्य सिद्धान्ते संगहायोभयेति । तस्य न्याय. नये तथा सिद्धत्वेऽपि उत्तरवादिनये तथा असिद्धताविरहेण तेन रूपेणोभयसिद्धं यत्तदन्यत्वस्य तत्राक्षत- त्वात् । न्यायनयेपि प्रामाण्यानुमितिविषयतामादाय सिद्धसाधनतावारणाय नैयत्यमिति ॥ तादृशा. विषयकज्ञानभिन्नज्ञानत्वव्यापकस्वनिहापितविपयितात्वावच्छिन्नकत्वमिति फलितार्थः । हेतुवाक्यशरीरे न्यायनयदिशा जातित्वेतोरीकृते अप्रमात्यनेकान्त्यवारणायेतरपदमुपात्तम् । घटत्वादौ तद् व्युदसनाय ·२.१८ ॥ न्यायसुधा । (अ. १ पा. १.१ ज्ञानधर्मत्वादिति । ज्ञानवृत्तिप्रमेयत्वादौ तदपाकरणाय समवेतेति । पूर्ववादिदिशैवायं हेतुरतेन सिद्धान्ते समवायानुपगमानान्यतरासिद्धिप्रसङ्गः । वस्तुतस्तु स्वाश्रयीभूतज्ञानविषयकानुव्यवसाय विषयत्वायोग्यो.. पाध्यघटितज्ञानधर्मत्यादित्यत्र तात्पर्यात्स्वमतेनैवायं हेतुरित्याहुरित्यपि व्याचक्षते ॥ तथाऽनभ्युपगमा. दिति ॥ हेतुतावच्छेदकघटकविशेषणानां व्यभिचारवारकतयैव सार्थक्यं नासिद्धिवारकतयेति परिभाषोपगतेरित्यर्थः । अत्रार्थ बौद्धधिकारीयमुदयनवचः प्रमाणयति ॥ यथोक्तमिति || एकामसिद्धि स्वरूपासिद्धिम् । द्वितीया व्याप्यत्वासिद्धिरित्युदयनवचनार्थः ॥ द्वितीयापन्नेति ॥ व्याप्त्यज्ञानासिद्धि- रापन्नेत्यर्थः । व्यभिचाराबारकविशेषणघटितावच्छेदकावच्छिन्ने व्याप्त्यज्ञानात् । न तु व्याप्यत्वा- सिद्धिरित्यर्थः । नीलधूमत्वाद्यवच्छेदेनापि व्याप्तिसद्भावादिति द्रष्टव्यगित्यपि व्याकुर्वते ॥ अन्यथा तहटकस्य असिद्भिवारणफलकत्वस्याप्युपगमे ॥ नोद्भाव्यतेति ॥ विमतं विकर्तृकमिति प्रतिज्ञाय हे नूकृत इत्याशयः । आचक्षणावच्छिन्नो घटो गुणसामान्याभाव यानित्यादाविव पक्षतावच्छेदकघटक- खोपगमान्न क्षतिरित्याशङ्कयाह । तथापीति ॥ धर्मिप्रत्यक्षानुमानोपमानेष्विति ॥ तत्प्रामाण्ये- स्वित्यर्थः । जगदलीकतानलीकत्वात्यक्षान्यप्रामाण्यानुपगन्तृत्वतदुपगन्तृत्वादिविप्रतिपत्तिजन्मनः प्रामा- ण्यावगाहिज्ञानधर्मिकग्रामाण्यसन्देहाहितस्य तत्तकोटिनिझापितव्याप्त्यवच्छिन्न किश्चिद्वृत्तिप्रकारताशालि- निर्णयागावरूपविशेषादर्शनसमवहितसाधारणधर्मदर्शनादिघटितसामग्रीजनितम्बारसिकस्य वा सन्देहस्य धर्मिप्रत्यक्षानुमानोपमानप्रामाण्येषु दर्शनादित्यर्थः । - अनु० अनम्याऽन्यथा हि स्यात् सु ज्ञसौ स्वतस्त्वानभ्युपगमे बाधकमाह ॥ अनवस्थेति ।। अवश्यवेद्यत्वानभ्युप- गमानानवस्थेति चेत् । निःशङ्कप्रवृत्ताववश्यवेद्यत्वात् । तथा हि । ज्ञानं तावदयुभत्सित नाह्यतया तीवसंवेदनम् । ज्ञाने च तस्मिन्प्रामाण्याप्रामाण्यानुपलब्धौ कथं संशयो न स्यात् । सति च प्रामाण्यसंशये अर्थसंशयोऽपि कथं न स्यात् (कथं च प्रामाण्यसंशयेऽर्थसंशयोऽपि न स्यात्) तथा च कथं निःशङ्का प्रवृत्तिः स्यात् ।। तथाऽप्यनुमानात्प्रामाण्यग्रहणमनुमिति(ते)श्च स्वतः- प्रपा)माण(ण्य)मिति कथमनवस्थेति चेन्न । धमिलिङ्गदृष्टान्तद्वारिकायास्तस्या अनिवारणात् ।। किश्चानुमितिप्रामाण्यं येन ज्ञानेन विपयीक्रियते । तस्यापि प्रामाण्यमन्येनेति कथं नानवस्था । ननु स्वतःप्रामाण्येऽपि कथं नानवस्था इत्थम् । साक्षी खलु वृत्तिज्ञानग्राहकः । स एव च तत्प्रामाण्यं गृहातीति तेषां स्वतः प्रामाण्यम् । स च स्वप्रकाश ः स्वप्रामाण्यपि गृह्णा- तीति तस्य स्वतःप्रामाण्यम् । तस्य यथार्थत्वनियमानाहार्यसंशयविषयत्वमपीति ।

·प्रामाण्यस्य ज्ञप्ती स्वतस्त्वानभ्युपगमे अनबस्था) । जिज्ञासाधिकरणम् ॥ ९१९ वा० । परोक्तमनवस्थापरिहारं निरसितुं प्रवर्तनीयेन यत्नेनैवानवस्थाप्रतिपादनप्रकार: सुबोध इत्याशयेन परोक्तपरिहारमाशङ्कते ॥ अवश्येति || अर्थनिश्चयमात्रेण प्रवृत्त्युपपत्तरर्थसन्देहेऽपि प्रवृत्ति- दर्शनाच्च न प्रामाण्यमवश्यवेद्यमिति भावः । कुप्यादावर्थसन्देहात्प्रवृत्तावपि बहुवित्तव्ययायाससा ये पारा- त्रिकफलके यागादौ निष्कम्पप्रवृत्तये प्रामाण्यमवश्यं वेद्यमित्याह || निःशङ्केति ॥ ननूक्तमत्रार्थनिश्चया- देव निःशङ्कप्रवृत्त्युपपत्तिरिति चेन्न । शङ्खः पीतत्वेनैव भातीत्यनुभवेनैकाकारनियते संशयान्यज्ञानरूपे शङ्खः पीत इत्यादिनिश्चये सत्यपि पीतार्थिनः प्रवृत्त्यदर्शनेन प्रामाण्यनिश्चयस्यावश्यकत्वात् || न चाप्रा- माण्याज्ञानमप्यर्थनिश्चयस्यसहकारीति वाच्यम् । अप्रामाण्यप्रामाण्यात्यन्ताभावतळ्याप्यदोपजन्यत्वादि- ज्ञानाभावानामनेकेषां सहकारित्वकल्पनायां गौरवात् । प्रामाण्यनिश्चयस्यैकत्येन लघुत्वात् । अभावाना प्रामाण्यनिश्चयविरोध्यभावत्वेनैकत्वे त्यावश्यक्त्वालाघावाच्च प्रामाण्यनिश्चयस्य कारणत्वकल्पनाया एव युक्तत्वात् । न चार्थनिश्चयस्यैव प्रवृत्तिहेतुत्वेऽपि पीतः शङ्ख इत्यादावप्रामाण्यज्ञान प्रतिबन्धकमिति वाच्यम्, साक्षादविरोधिनो ज्ञानस्य जनकीभूतज्ञानविरोधियनैव प्रतिबन्धकतया प्रामाण्यनिश्चयस्य कारणताया एव प्राप्तेः । प्रामाण्यशङ्कोत्तरनिः शङ्कप्रवृत्तौ प्रामाश्यनिश्चरस्य करणताया आवश्यकत्वाच्च तत्र प्रामाण्यशङ्कानिरासोपक्षयकल्पनायाश्चाभावानां कारणत्वकल्पनोक्तगौरवादिना निरस्तत्वात् । प्रामा- ज्यशङ्कानिरासे प्रामाण्यनिश्चयोपयोगेऽपि तस्यावश्यकन्यादनवस्था स्यादेव । न च बहुवित्तव्ययायास- साध्येऽपि धर्मिज्ञानकोटिस्मरणाद्यभावनेव प्रामाण्यशक्काद्यभावोपपत्तेन तत्रापि प्रामाण्यनिश्चयस्यावश्यकतेति वाच्यम्; धर्मिज्ञानाद्यभावानुपपत्तरित्यशयेनाह || तथा हीति ॥ यद्वा नन्वर्थनिश्चयादेव प्रवृत्त्युपपत्ती न प्रामाण्यनिश्चयापेक्षा । न च प्रामाण्यसन्देहे तदाहितार्थसन्देहोऽवर्जनीय इत्यर्थनिश्चय एवानुपपन्न इति वाच्यम् । धर्मिज्ञानाद्यभावेनैव प्रामाण्यसन्देहाभावोपपत्तावर्थनिश्चयाविघातादित्यत आह ॥ तथा हीति || अत्र वक्तव्यं न तावद्धय॑ज्ञान युक्तम् । योग्यस्य धर्मिणो शानस्य मनः संयुक्तात्मसमवायरूप. संप्रयोगवत्वेनैवोत्पत्या ज्ञानत्वेन ज्ञानज्ञानसामग्र्याः सत्त्वात् । ननु ज्ञानज्ञाने बुभुत्साया हेतुत्वात्तस्या- श्वासार्वत्रिकत्वान्न ज्ञानज्ञानमित्यत उक्तमबुभुसितेति । सुवादिवज्ञानस्यापि योग्यात्मविशेषगणत्वादिति भावः । उपलक्षणं चैतत् । ज्ञानत्वरूपसाधारणधर्मदर्शनस्य यागादौ निष्कम्पप्रवृत्त्यर्थं प्रामाण्यादि. विशेषबुभुत्सायाश्च सत्वेन कोटिस्मरणसामग्र्याश्च सत्वेन तदस्मरणमपि नोपपद्यत इत्यपि द्रष्टव्यम् । प्रामाण्याप्रामाण्यानुपलब्धावित्यनेन विशेषादर्शनसद्भावमाह । न च विषयान्तरसञ्चारादसन्देह इति वाच्यम् । यागादौ निष्कम्पप्रवृत्तिहेल्वसन्देह प्रयोजकविशेषावधारणाय विषयान्तरसञ्चारस्यैव निरोद्धव्य- त्वात् । न हि प्रेक्षावन्तो बहुवित्तव्ययायाससाध्ये साधनत्यानिश्चये विषयान्तरसञ्चारसंपादितासन्देह- मात्रेण चैत्यवन्दनादौ प्रवर्तन्ते तदेतदाह || कथं संशयो न स्यादिति ॥

·९२० ॥ न्यायसुधा (भ.१ पा.११.१ ज्ञानग्राहकातिरिक्तेन प्रामाण्यग्रहणपक्ष ह्यनवस्थोक्ता । न च सा युक्ता । ज्ञानान्तरप्रामाण्यस्य पस्तस्त्वेऽपि प्रामायग्राहकानुमितेः स्वतःप्रमाणतया तत्प्रामाण्यस्यानुमितिग्राहकग्राह्यतया ज्ञानग्राहकाति- रिक्ताग्राह्यत्वेन तत्रैव पर्यवसन्नानवस्थेति शङ्कते ॥ तथाऽपीति ॥ एतावता फलमुखानवस्थापरिहारेऽपि धमिलिङ्गव्याप्त्यादिज्ञानप्रामाण्यानिश्चयेऽसियादिप्रसङ्गेन तन्निश्चयायानुमित्यन्तरानुसरणे तज्जनकलिङ्गा. विज्ञानप्रामाण्यनिश्चयस्याप्युक्तरीत्येवावश्यकत्वे तदर्थ लिङ्गाद्यन्तरं तज्ज्ञानप्रामाण्यनिश्चयश्च स्वीकार्यः । एवं तत्र तत्रापीति करणमुखानवस्था स्यादेवेत्याह || धर्मीति || अङ्गीकृत्य चेदमुदितम् । अनुमिति- प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वेनानुमितिग्राहकातिरिक्ताग्राह्यत्वेऽपि नत्प्रामाण्यस्यानुमितेः स्वप्रकाशत्वाभावेन स्वेनैव ग्रहणानुपपत्त्या स्वग्राहकेणैव प्रामाण्यग्रहणे वक्तव्येऽनुमितिमाह के प्रामाण्यस्यानुमित्यन्तरेणैव ग्राह्यतया तदनुमितिप्रामाण्यस्यापि तदनुमितिग्राह्यतावाच्या । एवं तत्र तत्रापीति फलमुखानवस्थाऽपि स्यादेवेत्याह किञ्चति ।। नन्वेवमनुमितिमाह केण अनुमितिप्रामाण्यग्रहणेऽपि यद्यनवस्था तर्हि त्वन्मतेऽपि सा स्यादेव । त्वयाऽपि ज्ञानग्राहकातिरिक्ताग्राह्यल्बमात्रस्य स्वतस्त्वेनोक्तत्वात्तस्य चोक्तरीत्याऽनवस्थानिबा. रक-वाभावादित्याशयेन शङ्कते ।। नन्विति । मन्मते वृत्तिज्ञानग्राहकस्य साक्षिणो वृत्तिज्ञानातिरिक्तत्वेन वृत्तिज्ञाने स्वातिरिक्तपाक्षिरू ग्राहकान्तरापेक्षायामपि वृत्तिनानग्राहकातिरिक्तग्राहकानपेक्षणमात्रेण वृत्ति- ज्ञानप्रामाण्यस्य स्वतस्वं वृत्तिज्ञानप्रामाण्यग्राहकस्य च ज्ञानग्राहकस्य स्वस्यैव स्वप्रामाण्यग्राहकत्वेन साक्षिणः स्वप्रकाशत्वेन स्वम्यैव स्वप्रामाण्यग्राहकतया ज्ञानग्राहकान्तरानपेक्षणे तत्रैव पर्यवसानेना- नवस्थाभावश्चति न कोऽपि दोष इत्याह || साक्षीति ॥ ननु साक्षिगा स्वप्रामाण्ये गृहीतेऽपि प्रामाण्यग्राहकसाक्षिण्येव प्रामाण्यसन्देहाहितः साक्षिगृहीते स्वप्रामाण्येऽपि सन्देहः स्यादेवेत्यत आह ।। तस्येति ॥ प० ---- तीत्रपवेदनमित बहुव्रीहिः । शीघ्रं ज्ञायत इत्यर्थः । नन्वर्थनिश्चयादस्तु प्रवृत्तिः निःशङ्केत्यत आह || सति चेति ॥ धमिलिङ्गादृष्टान्तेति ॥ प्रत्यक्षज्ञानप्रामाण्यमनुमेयं चेदनुमिति- प्रामाण्यस्य ज्ञानग्राहकज्ञानवेद्यत्वेऽपि प्रामाण्यानुमितिजनकानुमाने धमिलिङ्गदृष्टान्ताः तज्ज्ञानप्रामाण्यं चानुमानान्तरेण गृह्यते चेत्तत्राप्येवमित्यनवस्थेत्यर्थः ॥ आहार्येति ॥ केनचिदाहितसंशयविषयत्वमपि नेत्यर्थः ।। या. निःशङ्कप्रवृत्ताविति ॥ बहुवित्तव्ययायाससाध्य इति शेपः । ननु तत्राप्यर्थनिश्चय एव हेतुः । समानविषयक वादावश्यकत्याच्च । न तु प्रामाण्यनिश्चय इति चेन्न । पीतः शङ्ख इति ·प्रामाण्यस्य जप्ती म्वतस्वानभ्युपगमे अनवस्था) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ ६.२१ अन्यथा निश्चये सत्यपि पीतार्थिनः प्रवृत्यभावात् । न चाप्रामाण्यादिज्ञानाभावरूपसहकारिविरहादप्रवृत्तिरिति वाच्यम् । अप्रामाण्यप्रामाण्याभावदोपजन्यत्वा दिशङ्काद्यभावानां गुरुणामनेकेषां कारणत्वकल्पनापेक्षया लघुभूतस्यैकस्य प्रामाण्यनिश्चयस्यैव कारणत्यकल्पनौचित्यात् । प्रामाण्यनिश्चयविरोध्यभावत्वेन तेषामेकत्वे त्यावश्यकत्वात्प्रामाण्यनिश्चय एव तत्र हेतुरस्तु । किश्चाप्रामाण्यादिज्ञानाभावकूटस्य प्रतिबन्धकाभाव- त्वेनैव हेतुता वाच्या । ग्राह्याभावानवगाहिनां च ज्ञानानां प्रतिबन्धकत्वे जनकीभूतज्ञानविघटकस्वेनैव वक्तव्येऽर्थनिश्चयस्य पीतः शङ्ख इत्यादौ तत्सत्त्वेऽपि सत्त्वेन तद्विघटनीयत्वासंभवात् । तद्विघटनीयस्य प्रामाण्यनिश्चयस्य हेतुत्वसिद्धेः । ननु तथाऽपि ज्ञानस्य बुभुस्सितग्राह्यत्वावुभुत्सायाश्च सार्वत्रिकत्वाद्ध- मिज्ञानाभावेनैव संशयाभावे प्रामाण्यं नावश्यद्यमित्यत आह || ज्ञानं तावदिति ॥ स्यादेतदेवं यदि ज्ञानस्य बुभुत्सितग्राह्यत्वं स्यात् । न चैवं । किन्तु तस्य मुग्वादियद्योग्यात्मविशेषगुणवेनाबुभुत्सित. ग्राह्यत्वमेव । बुभुत्साया ज्ञानरूार्मिज्ञानसा यत्वेनानवस्थाप्रङ्गात् । वर्तमानम्वीयज्ञाने बुभुत्साया अदर्शनाच्च । तथा च त्वन्मते योग्यस्य धर्मिणो ज्ञानस्य मनःसंयुक्तात्मसमवायरूपसंयोगव- स्वेनोपपत्या ज्ञानत्वेन ज्ञानसामग्न्याः सत्त्वात् । मन्मते च साक्षिणः सदा सत्त्वान्न धर्म्यज्ञानं संभवतीति भावः । अत एवाह ॥ तीवसंवेदनमिति ॥ कथं संशयो न स्यादिति ॥ न च कोट्यम्मरणात्संशयाभावः । ज्ञानस्वरूपसाधारणधर्मदर्शने बहुवित्तत्र्ययायाससाध्ये यागादी निष्कम्प- प्रवृत्त्यर्थं प्रामाण्यादिरूपकोटिबुभुत्सायाश्च सत्त्वे तदस्मरणायोगात् । नापि विषयान्तरसञ्चारादसन्देहः । उक्तरूपे यागादौ निष्कम्पप्रवृत्तिहेत्यसन्देह प्रयोजककोटिविशेषावधारणाय विषयान्तरसञ्चारस्यैव- निरोद्धव्यत्वात् । न हि प्रेक्षावन्तो बहुवित्तव्ययायाससाव्ये साधनत्यानिश्चयेऽपि विषयान्तरसञ्चार- संपादितासन्देहमात्रण प्रवर्तमाना दृश्यन्ते । ततश्च कथं संशयो न स्यादित्यापादनं युक्ततरमिति ज्ञातव्यम् ॥ धमिलिङ्गेति ॥ धमिलिङ्गदृष्टान्त दिज्ञानप्रामाण्यनिश्चयेऽसिद्धयादिप्रसङ्गेन तन्निश्चयार्थ पुनरनुमानान्तरमङ्गीकरणीयम् । धाद्यन्तरं तज्ज्ञानप्रामाण्यनिश्चयश्च स्वीकार्यः । एवं तत्र तत्रापीति कारणमुख्यनवस्था स्यादिति भावः । श्री धमिलिङ्गादृष्टान्तद्वारिकाया इति ।। फलमुखानवस्थामावेऽपि कारणमुखानवस्था स्यादेवेत्यर्थः ।। अवश्येति ।। रजतादिप्रवृत्तित्वावच्छिन्न प्रति गृहीतप्रामाण्यकत्वाविशेपितरजतादि- विषयकज्ञानत्वावच्छिन्नस्यैव हेतुतोपेयत इति प्रामाण्यग्रहानवश्यंभावान्नानवस्थेत्याशयः ॥ निःशङ्केति ।। बहुवित्तव्ययायाससाध्यविषयिण्यामित्यादिः । अत्रायमसन्धिः । अप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितज्ञानात्प्रवृत्त्यादि- कार्यानुत्पत्त्या गृहीतप्रामाण्यकज्ञानत्वेनैव प्रवृत्यादिहेतुत्वमुपगन्तव्यम् । एवं प्रामाण्यग्रहस्याप्यप्रामाण्य- च० 116 ·ज्ञानास्कन्वितस्याकिञ्चित्करतया तत्रापि गृहीतप्रामाण्यकत्वमवश्यं निवेशनीयम् । एवं तादृशप्रामाण्य- ग्रहादावपीति परत:प्रामाण्यग्रहकल्पे प्रवृत्यादिजनकज्ञानेऽनुमानाद्यधीनप्रामाण्यग्रहोऽभ्यर्थयितव्यः । तत्रापि तथाविधप्रामाण्यग्रहान्तरमित्यनवस्था प्रसज्येत । सिद्धान्ते तु प्रवर्तकज्ञानस्यैव स्वीयप्रामाण्यादि- विश्यकतया न प्रामाण्यग्रहान्तरापेक्षा । न च प्रामाण्यग्रहानपेक्षणेपि विषयानवस्थितिः स्वतस्त्वमतेऽपि दुर्वा रैव । घटज्ञाने घटत्वघटितप्रामाण्यावगाहित्वस्येव प्रामाण्यादिघटितप्रामाण्यधारावगाहित्वस्य स्वीकरणीयत्वात् । तदनुपगमे गृहीतप्रामाण्यके प्रामाण्यज्ञानविरहेण प्रवृत्त्याद्यनुदयापत्तिरिति वाच्यम् । एकज्ञानस्य प्रामाणिकप्रामाण्यधारावगाहित्वोपगमे क्षतिविरहात् । परं परतःपक्षे प्रवर्तकज्ञानादावानु- मानिक एव प्रामाण्यग्रहो वाच्यस्तत्र च गृहीतप्रामाण्यकलिङ्गज्ञानमपेक्षितम् । तत्र प्रामाण्यग्रहोऽपि गृहीतप्रामाण्यकलिङ्गादिज्ञानान्तरादिन्येवरीत्याऽनयस्थित्याऽनवस्थितलिङ्गादिज्ञानतत्प्रामाण्यधारापेक्षणेनापि सा तदवस्था । न चाप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितज्ञानत्वेनैव हेतुतोपेयते न गृहीतप्रामाण्यकत्वघटितधर्म- पुरस्कारेण । सन्देहसाधारणाप्रामाण्यज्ञानत्वावच्छिन्नाभावनिवेशापेक्षया निश्चितप्रामाण्यकत्वस्य गुरु- शरीरतयेति न क्षतिरिति वाच्यम् । भ्रमत्वप्रमात्वाभावतव्याप्यदोपजन्यत्वादिग्रहाभावानां कारणताव- च्छेदककोटिनिवेशापत्या गौरवेण दुर्निवेशत्वात् तदपेक्षया प्रामाण्यनिश्चयस्यैकत्वेन लाघवादित्याद्याक. रोक्तदिशा प्रामाण्यस्यावश्यवेद्यत्वादिति । अथ स्वनिरूपितधर्मितापन्नज्ञानावगाहिज्ञानोत्पादकबुभुत्साया असार्वत्रिकतया तन्नियन्त्रितर्मिज्ञानाभावेन प्रामाण्यसन्देहानुत्पादनेनैव प्रवृत्तिसिद्धेः प्रामाण्यस्य नावश्यवेद्यतेत्यत आह || ज्ञानं तावदित्यादि || बुभुत्सायाः ज्ञानाख्यधर्मिज्ञानसाध्यत्वेनानवस्था- प्रसङ्गेनावुभुत्सितग्राह्यत्वस्यैवोपेतव्यतया व्यवसायात्ममनोयोगविषयासंसर्गाग्रहादिघटितसामग्र्या अक्षततया धर्मिज्ञानसंभावनोक्तसिद्धान्ते च साक्षिणः सार्वकालिकतया धर्मिज्ञानं सूपपादमिति भावः ॥ अनुप- लब्धाविति ।। विशेषादर्शनसहकृतसाधारणधर्मदर्शना दिघटितसामग्रीसद्भावोऽनेनाभिप्रेयते ॥ कथं संशयो न स्यादिति ॥ विषयान्तरसञ्चारादिरूपप्रतिबन्धकराहित्यादिति भावः । अनु० अप्रामाण्यं तथाऽन्यतः ॥ ननु यदि प्रामाण्यमुत्पत्तौ ज्ञप्तौ च स्वतः स्यात् तर्हि बौद्धादिवाक्यजनितमपि ज्ञानं प्रमाण स्यात् । अस्ति हि तत्र ज्ञानहेतुः; अन्यथा ज्ञानमपि न स्यात् । तथा प्रमाणतया ज्ञायेत ज्ञानग्राहकसद्भावात् । अस्तु तदपि प्रमाणमिति चेत् । तस्य वेदविरोधित्वात् । वेद- विरोधिनः प्रामाण्ये पुनर्वेदप्रामाण्यं न स्यात् , वस्तुनो द्वैरूप्यं वाऽऽपग्रेतेति सर्वथा मीमांसा- ..

·अप्रामाण्यस्य परन्थम्) | जिज्ञासाधिकरणम् ॥ ९२३ ऽनुपपत्तिरित्यत आह || अप्रामाण्यमिति ।। तथाशब्दः समुच्चये । नायं नियमो यज्ज्ञानकरण- मिन्द्रियं लिङ्ग शब्दो वा प्रामाण्यमेवोत्पादयतीति । किं नामेन्द्रियादीनामौत्सर्गिकी शक्तिः प्रामाण्यजने; दोषापवादादप्रामाण्यमपि जनयत्येव । दोषाणां सहजशक्तिप्रतिबन्धेन विपरीत- कार्यजननसामग्रीनिवेशात् । तर्हि दोषाभावः प्रामाण्यस्य कारणमित्यायातमिति चेन्न; तथा सत्युपसर्गापवादयोः काप्यभावप्रसङ्गात् । तथा न ज्ञानग्राहकस्य साक्षिणोऽयं नियमः यत्प्रमाणतयैव गृह्णातीति, किन्तु प्रवृत्त्यसामर्थ्यादिनाऽपवादकस्य सद्भावेऽप्रामाण्यमपि गृह्णात्येव ; औत्सर्गिकत्वात्प्रामाण्यम्वतस्त्वस्येति । वा०.- ननु वेदस्य प्रामाण्यं कुत इत्याशङ्कापरिहाराय तत्स्वतम्त्वोपपादनम्यैव सङ्गतत्वात्तस्य च कृतत्वादप्रामाण्यपरतम्त्योपपादनार्थकोत्तरवाक्यमसङ्गतम् । न चोक्तस्वतस्त्वं बाधकत्वेन बौद्धादिवाक्य- जनितज्ञानप्रामाण्ये परेण प्रसञ्जिते तन्निरासायोत्तरवाक्यं सङ्गतमिति वाच्यम् । स्वतस्त्ववादिनं प्रति तस्यानिष्टत्याभावेन तेन तस्यानिरसनीयत्वादित्यतस्त सङ्गमयति ।। नन्विति ॥ विरुद्धयोद्धयोः प्रामाण्या- नुपपत्या वेदविरुद्धत्वाद्वौद्धागमस्याप्रामाण्यमङ्गीकार्यम् । वेदविरोधिनोऽपि तस्य प्रामाण्याङ्गीकारे वेदस्य वा प्रामाण्यं नाभ्युपेयमित्याह ।। तस्येति ।। विरूद्धोभयप्रामाण्याभ्युपगमे बाधकमाह ॥ वस्तुन इति ।। प्रामाण्यस्वतस्त्वम्यैवोपपादितत्वेन तस्य दोपायत्तत्वाभावादप्रामाण्यपरतम्त्वे प्रामाण्यस्य दृष्टान्तत्वानुपपत्त्या यथा प्रामाण्यं स्वतस्तथाऽप्रामाण्यं परत इत्यभिप्राये चोपमास्वारस्यहानेः प्रामाण्यस्वतस्त्व एवानुपपत्तेः शङ्कितत्वेन तस्याद्याप्यसिद्धेश्वोपमार्थत्वानुपपत्त्या समुच्चयार्थतया तथाशब्द व्याचष्टे ॥ तथेति ।। ननु सामग्रीसद्भावाद्वौद्धादिवाक्ये प्रामाण्योत्पत्तिज्ञप्त्योः प्रप्रसञ्जिततयोः किमसङ्गतं कारणान्तरा. दप्रामाण्ययुच्यते । न च औद्धादिवाक्ये उत्तरवाक्येन तत्प्रसङ्गं निरसितुमुपद्धाततया ज्ञाने कारणान्त. रादप्रामाण्यमुत्पाद्यते ज्ञायते चेत्यनेन वाक्येन प्रतिपाद्यत इति वाच्यम् । तर्हि कारणान्तगदप्रामाण्यवत्प्रा. माण्यासामग्र्याः सत्त्याज्ञाने तदपि स्यात् । परस्परप्रतिबन्धानकमपि वा स्यात् । न चाप्रामाण्यकारणनैव प्रामाण्यसामग्र्यः प्रतिबन्ध इति वाच्यम् । तर्हि ज्ञानसामग्र्या एव प्रामाण्यसामग्रीत्याज्ज्ञानमपि न स्यादित्युक्तत्वात् । न चाप्रामाण्यकारणस्य प्रामाण्यांश एव ज्ञानसामग्रीप्रतिबन्धकत्वमिति वाच्यम् । तस्यैवानुपपत्तेः । न हि ज्ञानकारणमिन्द्रियादि तद्वति तत्प्रकारकत्या दिशून्यं ज्ञानस्वरूपमेवोत्पादयत्य. प्रामाण्यकारणं तु तत्र तदभाववति तत्प्रकारकत्वमुत्पादयतीति वाक्यं युक्तम् । ज्ञानत्वरूपस्यैव तेन विनाऽनिर्वाहात् । नापीन्द्रियादिविलक्षणैव काचिदप्रामाण्यसामग्र्यप्रामाण्यविशिष्ट ज्ञानमुत्पादयन्ती प्रामाण्यविशिष्टज्ञानसामग्रीमिन्द्रियादिरूपां प्रतिबध्नातीति युक्तम् । तादृशसामग्र्या अप्रसिद्धरित्यत 116a ·॥ न्यायसुधा ॥ भ. १ पा. १.१ ॥ इन्द्रियादिरूपज्ञानसामग्र्युवादितज्ञानेऽप्रामाण्योत्पादकत्वमात्रं कारणान्तरस्य नोच्यते । न वाऽप्रामाण्य- विशिष्टज्ञाने सामग्रन्तरं कल्प्यतेऽपि तु प्रामाणसामग्रीभूतेन्द्रियादीनामेव दोपरूपाप्रामाण्यकारणसह. कृतानामप्रामाण्यविशिष्टज्ञानजनकत्वमुच्यत इति न कोऽपि दोष इत्याशयेनाह || नायमिति ।। तहन्द्रियादीना प्रामाण्यवदप्रामाण्यजनकत्वाभ्युपगमे स्त्रनम्त्यादिहानिरित्याशयेन शङ्कते ॥ किन्नामेति ।। इन्द्रियादीनामुमय जनकत्वेऽपि प्रामाण्यजननशक्तेः सहजत्वमप्रामाण्यजननशक्तेरनन्याहितत्वमित्येताव. मात्रण स्वतस्त्वपरतम्त्वविभागस्याभिप्रेतत्वान्नापसिद्धान्त इत्याशयः । ननु प्रामाण्यजनने सहजशक्तिमतां कथं तदजनकत्वं कथं च सहकारिमात्रेण तद्विपरीतकार्य जनकत्वं चेत्यत आह ॥ दोपाणां चेति ।। न च मयादिबद्दोपाणां सह जशक्तिप्रतिबन्धकत्येऽपि सहजशक्तिमतां तद्विपरीतकार्यसंपादकवं कथं तेषामिति वाच्यम् । अत्यातिमतनिरासावसरे दोषवैचित्र्यस्योपपादि नवेनादोपत्वात् । न च यादृच्छि. कसंवादिस्थले सत्यपि दोपे प्रामाण्यस्यैव जननात्कथं तस्य सहनशक्तिप्रतिबन्धकत्वमिति वाच्यम् । विषयसत्त्वस्योत्तेजकतया तदभावविशिष्टदोषम्यैव प्रतिबन्धकत्वादिकल्पनात् । तत्र चोत्तेजकसद्भावेना- दोपत्वात् । इमं मा दहेल्यादौ मन्त्रादेमद्देश्यव्यक्तिविशेष इव विषयसत्याभावस्थल एव दोषाणां प्रति. बन्धकत्वकल्पनाद्यादृच्छिकसंवादिस्थले केवल प्रतिबन्धकाभावस्यापि सत्वाच्च न हि जात्यैव कश्चिद्दोप इति भावः । तर्हि प्रतिबन्धकाभावस्य कारण वाद्दोधाभावापेक्षायां ज्ञानजनकातिरिक्तापेक्षया स्वत:त्यहा- निरित्याशङ्कते ॥ तहीति ॥ प्रतिबन्धकाभावे कारणत्वेन कारणभूतदण्डाभावादौ च प्रतिबन्धकत्वेना- व्यवहाराच्च सामग्रीवशेन प्रसत्ते औत्पनिकत्वस्य सत्यपि पुष्कलकारणे यदशात्कार्याभावो विपरीतकार्य वा तस्यापवादकत्वस्य च सर्वसिद्धन्यात् । प्रतिबन्धकामावस्यापि कारणत्वे तस्यापि सामग्रीकोटिप्रवेशा. पत्या मसिद्धोत्सर्गापवादापलाप: स्यादित्याह ।। तथा सतीति ।। न चानन्यथासिद्धान्वयव्यतिरेकसिद्ध दोपाभावम्य कारणत्वं कथं नेति वाच्यम् । तर्हि दाइत्ववद्दाढ देरपि कारणत्वकल्पनापत्तेः । लोके कारणत्वाव्यवहारेण तत्रान्यथासिद्धिकलाने च प्रतिबन्धकाभावेऽपि तदव्यवहारेणौत्सर्गिककार्यापवादक- विरहरूपत्वरूपान्यथासिद्धरपि परिशेपत्वात्प्रतिबन्धकाभावस्य प्रयोजकत्वमानं तु स्वीक्रियत एव । एवञ्च भायटीकायास्त इभिप्रायेण प्रवृत्तवान्न तद्विरोधः । यद्वाऽऽसोक्त वरूपगुणजन्यत्वस्येव दोपाभावजन्य. स्वस्यापौरुषेयत्वाविघातकवादयौरुषेयत्वसाधनस्यैव च तत्र प्रस्तुतत्वात्प्रकृताभिप्रायेणाभ्युपगमवादेन तत्र दोषाभावकारणतोक्तिः । अत्र तु प्रामाण्यस्वतम्त्वम्यैवोपपादनीयतया तदर्थ वस्तुस्थितिकथनमिति द्रष्टव्यम् । उक्तप्रकारं ज्ञप्तावप्युधपादयति ॥ तथेति ॥ स० ----- ननु तर्हि उभयोः प्रामाण्यममित्वत्यत आह वस्तुनो द्वैरूप्यं वेति । तथा सति उत्सगांपवादयोरिति ॥ न हिंस्यात्सर्वभूतानीत्यत्राप्यविहितहिंसात्वावच्छेदेनाकर्तव्यतानियम एव स्यान्नो- ·अप्रामाण्यस्य परत्वम्) । जिज्ञासाधिकरणम् ॥ ९२५ सर्गः । प्रमाणावगतस्य सव्यभिचारनियमस्योत्सर्गशब्दार्थत्वात् । एतादृशोत्सर्गाभावे च तन्नियमे व्यभिचारप्रदर्शनार्थं प्रवृत्तापवादस्याप्यसंभवः उक्तरीत्या व्यभिचारस्यैव संभवादिति भावः ।। १०- उत्सर्गापवादयोः क्वाप्यभावप्रसङ्गादिति ॥ यस्य कस्य हि स्वसामग्रीवलप्रसक्ति- स्तदौत्सर्गिकम् । सत्यामपि सामग्रयां यद्वशात्तदभावो विपरीतकार्य च भवति तत्तस्यापवादकं दोपाभाव- स्यापि सामग्रीकोटिप्रवेशे सति दोपसात्वस्थले कार्याभावस्य विपरीतकार्यस्य च तत्सामग्र्यभावविपरीत- सामग्रीसद्भावाभ्यामेवोपपल्या सत्यां तत्सामग्र्यामित्यादेरभावादुन्सर्गापवादः कापि न स्यादित्यर्थः । देवताधिकरणे भाष्यटीकयोोगाभावस्य कारणत्वाभ्युपगमे तात्पर्य दोपाभावहेतुत्वभङ्गे तर्कताण्डवे व्यक्तमिति न तद्विरोधोऽप्यन्त्र शङ्कय।। अप्रामाण्यमपि गृह्णातीति । तत्वनिर्णयटीकायां वादावल्या चाप्रामाण्यमनुमेयमित्युक्तरतात्पर्य तर्कताण्डवे प्रथमं प्रामाण्यानुमित्यसंभववादे व्यक्तमिति न तद्विरोधो- ऽप्यत्राशयः । या० ननु तर्हि उभयोः प्रामाण्यममित्वत्यत आह ॥ वस्तुनो द्वैरूप्यं वेति ।। तथा सति उत्सर्गापवादयोरिति ॥ सोपाधिकव्यभिचारः प्रमाणसिद्धनियमो पुनसर्गः । तन्नियमे तादृशव्यभिचार एव चापवादः । यथा हिंसात्वावच्छेदेनाकर्तव्यतानियमो न हिंस्यात्सर्वभूतानीति प्रमाणसिद्धः । यागीयहिंसाया विहिनत्वेन निमित्तेन व्यभिचारी च । एवं च प्रकृते यद्यपवादकतया प्रसिद्धदोषाभाव. मपि ज्ञानजनकसामग्र्यां निवेश्य तस्याः प्रामाण्य जनकत्वं नियतमिन्युच्येत । तर्हि सर्वत्राविहितहिंसा- द्यवच्छेदेनाकर्तव्यतादीनां नियम एव स्यान्नोक्तरूप उत्सर्गः । तदभावं च तन्नियमव्यभिचाररूपापवादोऽपि न स्यादित्यर्थः । केचित्तु यदि दोपाभावोऽपि प्रामाण्यजनकतयेप्यते तर्हि सर्वत्र प्रतिबन्धकाभावः कारणमित्यभिमतं स्यात् । दोषस्य प्रामाण्ये प्रतिबन्धकत्वात् । न च तत्संभवति । तथा सत्युत्सर्गाप. चादयोः काप्यभावप्रसङ्गात् । तथा हि । उत्सर्गो हि बाधकैकापोद्यनियमः । स च प्रतिबन्धकाभावस्य कारणत्वाभ्युपगमेन युज्यते । प्रतिबन्धकाभिमतकालीनकार्या जननस्य कारणाभावप्रयुक्तत्वेन बाधक प्रयुक्तत्वाभावात् । अपवादो हि सति पुष्कलकारणे कार्यानुत्पादप्रयोजकः । सोऽपि प्रतिबन्धकाभावस्य कारणत्वाभ्युपगमे न युज्यते । प्रतिबन्धकालीनकार्य जननस्य कारणाभावप्रयुक्त व दित्येतत्फकिकार्थमाहुः । नन्येवं दोपाभावस्य प्रमा प्रत्यजनकत्वे 'अदुष्टमिन्द्रियं त्यक्षं तोऽदुष्टस्तथानुमा । आगमोऽदुष्टवाक्यं च' इति ब्रह्मतर्केण 'निर्दोपार्थेन्द्रियसन्निकर्षः प्रत्यक्षम् । निर्दोषोपपत्तिरनुमा । निर्दोपः शब्द आगमः' इति प्रमाणलक्षणेन दोपाभावस्य कारणत्वे च नास्माकमनिष्टम् । तावता वेदापौरुषेयत्वाव्याघातादिति तत्त्वप्रकाशिकया विरोध इति चेन्न । क्लप्तकरणं चक्षुरादिकमादायैव दोपाभावस्य प्रमा प्रति नियत. पूर्वभावित्यग्रहेण दण्डगतदीर्घत्यादिवत्कारणतावच्छेदकत्वमात्रेणैव प्रमायां दोषाभावोपयोगो न कारणतया.

·९२६ ॥ न्यायसुधा ॥ (म. १ पा. १.१ sपीति तद्न्याभिप्रायात् । एनेन प्रमायां गुणस्य दोपाभावस्य वाऽजनकत्वे ज्ञानसामग्रीमानजन्यत्वे चाऽप्रमापि प्रमाविशेषः स्यादिति परेषां दृषणमप्यपास्तं वेदितव्यम् । दोषाभावस्य प्रमायां कारणतया अनपेक्षितत्वेऽपि अवच्छेदकतयाऽपेक्षितत्वात् । ततश्च प्रमात्वप्रयोजिकाया अदुष्टसामग्र्या भ्रगेऽभावान्न प्रमात्वप्रसक्तिः । अन्यथा दावामिदग्धवेत्रबीजजन्यकदल्यङ्कुरोऽपि वेत्राकुरविशेषः स्यादिति । यथा नीलरूपसामग्रीजन्यस्यापि चित्ररूपस्य न नीलरूपविशेषत्वम्, यथा च विरुद्धनिश्चयद्यसामग्रीजन्यस्य संशयस्य न निश्चयविशेषत्वम्, यथा च पाकजरूपसामग्रीजन्यस्य रसादेन रूपविशेषत्वम्, तथा भ्रमस्यापि न प्रमाविशेषत्वमित्यप्याहुः । श्री०- अन्यथेति ॥ ज्ञानहेतोरेवाभावे बौद्धवाक्याज्ञानमेव न स्यादित्यर्थः । भवतु प्रमाण किं तत इत्याह || तथेति ॥ अम्तु तर्हि उभयोरपि प्रामाण्यमिति चेत्तत्राह । वस्तुन इति ।। ईश्वर. धर्मादिरूपवस्तुनः सत्त्वासस्वादिरूपविरुद्धधर्मद्वयालिङ्गितत्वरूपं द्वैरूप्यमापद्यतेत्यर्थः । मीमांसानुपपत्ति- रिति ।। वेदविरोधिनः प्रामाण्ये वेदस्याप्रामाण्यापत्त्याऽनुग्रायप्रमाणभावेन मीमांसार भानुपपत्तिरित्यर्थः । च० - उभयोरपि प्रामाण्योपगमे बाधकमभिधत्ते । वस्तुनो द्वैरूप्यमिति | विरुद्धधर्मद्वय. वत्ता प्रसज्यत इत्यर्थः ॥ उत्सर्गापवादयोरिति ॥ दण्डाभावादेर्यथा घटादिकं प्रति न प्रतिबन्धकता- व्यवहारतद्वत्प्रतिबन्धकामावस्यापि न कारणत्वेन व्यवहार इति स्वसामग्रीवशेन प्रसक्ते औत्सर्गिकत्वस्य सत्यामपि सामग्र्यो यन्नियन्त्रितः कार्यानुत्पादः विपरीतकार्योत्पादो वा तस्यापवादकत्वस्य सर्वोपेततया । प्रतिवन्धकामावस्यापि कारणत्वे तस्यापि सामग्रीकोटिनिवेशापत्त्या निखिलतन्त्रसिद्धोत्सर्गापवादापलाप: स्यादिति भावः । अथोक्तदिशा दोषाभावस्य प्रमानिरूपितजनकताप्रतिविहिती श्रीमद्भाप्यटीकायां देवतानये दोपाभावस्य कारणत्वेनारमाकमनिष्ट तावता वेदापौरुषेयत्वस्याव्याघातादिति विन्यासो विरुणद्धीति चेन्मैवम् । इन्द्रियादिवृत्तिप्रमानिरूपितजनकतायां दोपाभावस्यावच्छेदकत्वे तात्पर्यकत्वा. तद्विन्यासस्य न विरोधगन्ध इति व्याकुर्वाणाः । अनु०- मिथ्याज्ञप्तिप्रलम्भादेस्तेन वेदविरोधि यत् ।। न मानम् सु०- किमतो यद्येवमित्यत आह । मिथ्याज्ञप्तीति ॥ यत एवमप्रामाण्यं परतस्तेन कारणेन, मिथ्याज्ञानविप्रलम्भापटुकरणत्वलक्षणादपवादाद्वेदविरोधि यज्ज्ञानं तदप्रमाण- मेवोत्पद्यते न प्रमाणम् । बाधकप्रत्ययाचापवादादप्रमाणमेव गृह्यत इति नोक्तदोपः ।।

·थेदम्य नित्यना (अपौरुषेयता) ॥ जिज्ञाम्माधिकरणम् ॥ ९२७ वा० नन्वस्तु दोपादप्रामाण्यं बौद्धादिवाक्ये दोपाभावादप्रामाण्यं न युक्तमित्याशङ्कोत्तरस्वेन उत्तरभाप्यं योजयति । किमत इति । प०..- अध्याहारेणार्थमाह || अप्रमाणमिति ॥ यद्वा न मानमपीत्यन्वयेनापि पदार्थमाह अप्रमाणमिति ॥ अनु० - अपि वेदानामङ्गीकार्या हि नित्यता ।। - सु०. ननु मिथ्याज्ञानादिमूलत्वं तेषां कुतः कल्प्यते । वेदविरोधित्यादित्युक्तम् वस्तुनो द्वैरूप्यासंभवात् । पौरुषेयेषु तत्संभवाच । अथ वेदस्यैव तत्कुतो न करप्यमिति चेत्, वेदस्यापौरुषेयत्वेन पुरुषदोपमूलत्वासंभवादित्याह ।। अपीति ॥ अथवा कुतोऽप्रामाण्यस्य दोपकारणत्वम् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यामिति चेत् । हन्त तर्हि गुणान्वयव्यतिरेकित्वात्प्रामाण्यमपि तजन्यं स्यात् । न । वेदस्थापौरुषेयत्वेन तदभावादित्याह ।। अपि वेदानामिति ।। अपिः समुच्चये । प्रामाण्यं नित्यताऽपीति । हिशब्देन याचा विरूप. नित्ययेत्यादिश्रुतिप्रसिद्धिं द्योतयति ।। अत्र नित्यताशब्देनापौरुपेयता विवक्षिता । नित्यताया बौद्धागमेष्वपि सत्त्वात् । यस्मान्नित्यताऽङ्गीकार्या तस्मान्नोक्तदोष इति वा । वा नन्वेवमपि वेदानामिति वाक्यं प्रकृतासङ्गतमित्यतो मिथ्याज्ञप्तीति वाक्ये बौद्धागमादीति यक्तव्ये वेदविरोधीति वचनं बौद्धागमादेमिथ्याज्ञानादिमूलकत्वे युक्तिरसूचकत्वेनेत्यभिप्रेत्य तहिं वैपरीत्यं किं न स्यादित्याशङ्कायां वेदस्य तद्वैलक्षण्यप्रतिपादकतयोत्तरवाक्यं सङ्गमयति ।। नन्विति ।। वेदविरोधि- स्वेऽपि तेषां मिथ्याज्ञानादिमूलकत्वं कुत इति वदतः किं वेदविरोधित्वेऽपि न तेषां मिथ्याज्ञानादिमूल- कत्वमित्याशयः आहोस्विद्वेदविरोधाविशेषाद्वेदस्यापि तकि न स्यादिति । आधेऽपि वेदस्येव तेषामपि प्रमाणत्वमभिमतमुत तेषु तदसंभावितमिति । नाद्य इत्याह ॥ वस्तुन इति ॥ नद्वितीय इत्याह ।। पौरपेयेष्विति ॥ तृतीयं शकते ।। अथेति ॥ एवं मिथ्याज्ञप्तीत्येतद्वाक्यसङ्गततयोत्तरवाक्यं व्याख्याय प्रतिपक्षानुमाने किश्चत्युक्तबोधोपपादनायाप्रामाण्यं तथाऽन्यत इत्यादिपूर्वसङ्गतितयाऽपि तद्व्याख्याति ।। अथवेति ॥ यथाश्रुतापिशब्दस्य वैद्यर्थ्यानित्यतेत्यनेनान्वयं दर्शयरतदर्थमाह ॥ अपिरिति ॥ इति समुच्चयेऽपिरित्यन्वयः । वेदप्रामाण्यमङ्गीकृत्य तन्नित्यत्वे विप्रतिपद्यमानान्प्रति नित्यत्वश्रुतिसूचकं हिशब्द ·९.२८ ॥ न्यायसुधा ।। व्याख्याति ॥ हिशदेनेति ॥ इतरा प्रति तूपपत्ति वक्ष्यतीति भावः ॥ नित्यताया इति ॥ एवं चाविवक्षायां वेदस्य बौद्धागमादिवैलक्षण्यं नोक्तं स्यादिति भावः । वक्ष्यमाणोपपत्त्येवोभयान्प्रत्यपि वेदापौरुपेयत्वस्य सिद्धः अपि वेदानामित्यादिग्रन्थस्योक्तोपपादकत्वं भाप्यारूढं कर्तुं नोक्तदोष इत्य- ध्याहारेण हिशव्दं हेत्वर्थतया व्याख्याति ।। यस्मादिति ॥ नित्यताया बौद्धागमेष्यिति पुराणवदीश्वरबुद्धौ प्रलयेऽपि सत्यादिति भावः । तस्मान्नोक्तदोप इति वेति || हिशब्दार्थ इत्यर्थः । प०-द्वयोः प्रामाण्यं किं न स्यादन्यताप्रामाण्येऽपि बौद्धाराम एव दोपादिकल्पनं कुत इत्यत आह || वस्तुन इति ॥ धर्मब्रह्मादिवस्तुन इत्यर्थः ।। बौद्धागमेष्वपि सन्यादिति ॥ ईश्वर- बुद्धिघटितवर्णक्रमरूपानुपूर्व्याः कदाप्यनाशादिति भावः ॥ वेदप्रामाण्यसमर्थनम् ।। या० गूढाभिसन्धिराह ॥ पौरुपेयेष्विति ॥ आशयमविद्वान् शङ्कते ॥ अथेति ॥ आशयमुद्धाटयति || वेदस्येति ॥ अन्ययव्यतिरेकाम्यामिति ।। न च यादृच्छिकसंवादिनि लिङ्ग. विभ्रमे भ्रान्तप्रकारकवाक्यादौ च सत्यप्रमाया अभावादन्वयव्यभिचार इति वाच्यम् । इमं मा दहे.. दित्यादौ मन्त्रादेरुदेश्यव्यक्तिविशेष इव लिङ्गभ्रमादेरपि यत्र विषयसत्त्वाभावस्तत्रैव दोषत्वात् । न चैत्रमावश्यकत्वाद्विषयासस्वमेव सर्वत्र दोपः स्यादिति वाच्यम् । अप्रामाण्यस्य विषयासत्त्वघटितत्वेन तत्र तम्य हेतुत्वे आत्माश्रयत्वप्रसङ्गात् ।। नित्यताया बौद्धागमेविति । 'अनादिकालतो वृत्ता: समया हि प्रवाहतः । न चोच्छेदस्तु कस्यापि समयस्य'न्युक्तेरिति भावः । नोक्तदोष इति वेत्यनन्तरं हिशनार्थ इति शेषः ॥ श्री० -- वेद विरोधिनोऽपि प्रामाण्ये बाधकमाह || यस्तुन इति ॥ हिशब्दस्यार्थान्तरमाह || यम्मादित्यादि ॥ इति वा हिशब्दार्थ इत्यर्थः । च०-- अन्यव्यतिरेकाभ्यामिति ॥ न च दैववशसंपन्नसंवादिकूटलिङ्गपरामर्शस्थले प्रान्त- प्रतारकप्रणीतवाक्ये च दोपसमवधानेऽप्यनुमित्यन्वयबोधयोरप्रमात्वादर्शनान्नैतन्निरूपितान्वयव्यतिरेकानु- विधायितेति वाच्यम् । विषयसमवधानस्थले तस्य दोषत्वस्यैवानुपगतेरिति स्थितम् ॥ बौद्धाद्यागमे- ध्वपीति ॥ एवमविवक्षायां वेदस्य बौद्धागमादिवलक्षण्यं नामिहितं स्यादिति भावः । अनादिकालतो वृत्ताः समया हि प्रवाहतः । न चोच्छेदोस्ति कस्यापि समस्येत्युक्तरिति भाव इत्यप्यर्थापयन्ति । ईश्वर- बुद्धिघटितवर्णक्रमानुपूर्ताः कदाप्यनाशादिति भाव इत्यप्याशयं प्रकाशयन्ति ।। इति वेदप्रामाण्यसमर्थनम् ।

·वेदस्य स्वरूपम् अपौरुषेयत्वञ्च) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ २२९ सु०- ननु कोऽयं वेदः, किञ्च तस्यापौरुषेयत्वम् । क्रमविशेषविशिष्टवर्णा वेदस्तस्य नियतैकप्रकारत्वमपौरुषेयत्वम् । स्वतन्त्रपुरुषपूर्वकत्वाभाव इति यावत् । उप. वा०-ननु किमिदं वेदत्वम् । न तावद्वाक्यत्वमदृष्टविषयवाक्यत्वं वा । बौद्धादिवाक्यानामपि तत्प्राप्तेः । नाप्यदृष्टविषयकप्रमाणवाक्यत्वम् । मन्वादिवाक्यानामेव तत्प्राप्तेः । नाप्यपौरुषेयवाक्य- त्वम् । पक्षतावच्छेदकसाध्ययोरभेदापत्तेः । नापि वैदिकशन्द्रलक्षणोपेतत्वम् । भारतादिप्वपि तस्य सत्त्वात् । नापि वेदव्यवहारगोचरत्वम् । इतिहासादिप्वपि तद्भावात् । नापि मुख्यतद्गोचरत्वम् । वेदत्वस्यैवानिर्णयेन व्यवहारमुल्यत्वामुख्यत्वानिश्चयात् । नापि वर्णमात्रत्वम् । अक्रमव्युक्रमोच्चरिते. प्यपि तत्वप्रसङ्गात् । नापि क्रमबद्वर्णत्वम् । भारतादावपि सत्त्वात् । किञ्च स क्रमो वर्णनिष्ठ उच्चा. रणनिष्ठो बोपलब्धिनिष्ठो वा। आयेऽपि स कि देशतः कालतो वा देशकालाद्यनुपाधिकः पौर्वापर्य- लक्षणो वर्णरूपवस्तुनिष्ठ एव वा । नायौ । वर्णानां नित्यसर्वगतत्वात् । न तृतीयः । विरोधात् न । हाभयोरेकस्मिन्काले राजा जार इति प्रयोगसमये एकस्यैव जकारस्य रेफात्पूर्वापरभाव एकदैव युक्तः । नापि द्वितीयः । उच्चारणतत्क्रमयोः श्रोत्राविषयत्वाद्वेदस्य च श्रोत्रग्राह्यत्वात् । न तृतीयः । लब्धिनिष्ठत्वे चान्यधर्मत्याक्रमस्य वर्णानां तद्वत्वानुपपत्तेः । उपलब्धिनिष्ठक्रमोपलक्षितवर्णानां वेदत्वे चा कदाचित्संबन्धिन एवोपलक्षणत्याद्वेदस्य च सदा क्रमवस्त्रेनोपलम्भेनोपलक्षणत्पपक्षानुपपत्तेः । अस्तु वा कमविशिष्टवर्णा एव वेदः । तथाऽपि न तस्यानादित्वरूपमपौरुषेयत्वमुपपद्यते । उपलब्धजन्यत्वेन तद्गतकमस्यापि जन्यत्वात् । अत एव न पुरुषपूर्वकत्वाभावरूपमपि तदिति अपि । वेदानामित्युक्तमयुक्त. मित्याशङ्कते ॥ नन्विति ।। अत्रैकवचनप्रस्तावादपि वेदस्येति वक्तव्ये वेदानामिति बहुवचनप्रयोगेणा- पौरुषेयतेति वक्तव्ये नित्यतेति तद्व्याख्यानेन च सूचित परिहारमाह || क्रमेति ॥ अत्र विशेषग्रहणेन भारतादिव्यावृत्तिः । तद्विशिष्टत्वं च विशिष्टक्रमोपेतबुद्धिविषयत्वम् । पदादि. भावस्याभिव्यक्तिघटितत्वे इदमेकं पदमित्यादिप्रतीतिः श्रावणी न स्यात् । पदाधुपाध्यभिव्यक्तेरश्रावण- स्वादिति वाच्यम् । मानसोपनीतस्याभिव्यक्तिकमस्य श्रावणल्योपपत्तेः । नियरेकप्रकारत्वं च पूर्वोत्तर- कल्पेबिति न भारतादिसाधारण्यम् । कथमायापी पेयशब्दार्थत्वमित्यत तत्तात्पर्यमाह । स्वतन्त्रेति ॥ स०-- उत्पत्यनन्तरं नियतैकप्रकारत्वं मन्वादिवाक्येष्वप्यस्तीत्यत आह ।। स्वतन्त्रपुरुषेति ।। न चैव प०. धर्माधर्मादिबोधकवाक्यादिरूपं चेद्वेदवाक्यं बौद्धा दिवाक्यमपि तथा स्यादिति भावेन पृच्छति ॥ ननु कोऽयमिति ॥ वर्णानां नित्यसर्वगताना स्वतःक्रमस्यायोगेन उच्चारणादिक्रियादि. 117 ·न्यायसुधा॥ (अ.१ पा. १०.१ -- घटितत्वेनैव वाध्यत्वात्तस्य चाध्येतृपुरुषजन्यत्वादिति भावेन प्रश्नः किञ्च तस्यापौरुषेयत्वमिति । नियतैकप्रकारत्वं प्रागुक्तदिशा नित्यभूतबौद्धागमादिप्वप्यस्तीत्यतो व्यनक्ति ॥ स्वतन्त्रेति ॥ आधुनिका- ध्यापकेन स्वबुद्धिम्थपूर्वपूर्वदिवसीयक्रमानुसारेणोत्तरोत्तरदिवसेप्यिवेश्वरेणापि स्वबुद्धिस्थप्रवाहानादिपूर्वपूर्व- कल्पीयक्रमानुसारेणैवोत्तरोत्तरकल्पेप्यपि वेदस्योचारितत्वेन पुराणादिक्रम इव वेदक्रमे स्वातन्त्र्याभावात्स्य- तन्त्रपुरुषपूर्वकत्वाभाव इत्युक्तम् । या० ननु कोऽयमिति ॥ यो बौद्धागमव्यावृत्ततयाऽभिमतः सोऽयं वेदः को न कोपि । वर्णानामुभयत्राविशेषादिति भावः । ननु क्रमविशिष्ट वर्णा वेद इत्यत आह ! किञ्च तस्येति ।। न किमपि क्रमस्य जन्यत्वेन पुरुषाप्रणीतत्वासंभवादिति भावः । उत्पत्त्यनन्तरं नियतैकाकारत्वं बौद्धागमेवप्यम्तीत्यत आह । स्वतन्त्रपुरुषेति ॥ श्री० उत्पत्यनन्तरं नियतकप्रकारत्वस्य बौद्धाद्यागमेप्वपि सत्त्वादाह । स्वतन्त्रपुरुषेति ।। सजातीयोच्चारणमनपेक्ष्योचारयिता पुरुषः स्वतन्त्रस्तःपूर्वकत्वाभाव इत्यर्थः । ईश्वरोऽपि पूर्वकल्पे उच्चारितवेदमपेक्ष्य तत्सारूप्येणैवास्मिन्कल्पेऽप्युञ्चारयतीति सोऽप्यस्मन्मते महोपाध्याय एवेति भावः । आनुपूर्वीविशेषविशिष्टपदघटितत्वस्य ' बौद्धागमादावप्यवैशेष्येण तद्विलक्षणवेदस्वरूपं दुर्वचमित्याशङ्कते ॥ नन्विति ।। किञ्च तस्येति ॥ चोप्यर्थे । तस्यापौरुषेयत्वमपि किं रूपमित्यर्थः । क्रमविशेषविशिष्टाः आनुपूर्वीविशेषविशिष्टाः । बौद्धागमादीनामप्युत्पादानन्तरं नियतैकप्रकारताऽस्त्येवेत्यत आह || स्वतन्त्रपुरुषेति ॥ - अनु०- न हि धर्मादिसिद्धिः स्यानित्यवाक्यं विना कचित् ।। . सु०- अत्रोपपत्तिमा ।। न हीति ॥ क्वचिदिति निमित्त सप्तमी, केनापि प्रमाणेन इत्यर्थः । उत्तरवाक्योपक्रमे या ।। अस्ति तावद्धर्माधर्मस्वर्गनरकादिकं सर्ववादिसंग्रतिपन्नम् । यस्तु तन्नाङ्गीकरोति चार्वाकस्तं प्रत्युपपादयिष्यमाणत्वात् । तच्च प्रमाणोपेतं वस्तुत्वाद्वटवत् । न हि विना प्रमाणेन धर्मादिसिद्धिविनिश्चयः सर्वबादिनां भवितुमर्हति, अतिप्रसङ्गात् । वा०- अत्रेति ॥ वेदनित्यत्व इत्यर्थः । यद्यपि न हीत्यादिना कथ्यमानसामान्यसिद्धिपरि. शेषयोधर्मादिप्रतिपादककिञ्चिदपौरुषेयवाक्यसाधकत्वेऽपि विशिष्यवेदरूपापौरुषेयवाक्यसाधकत्वाभावेन वेदापौरुषेयत्वसंभावकत्वेऽपि न तदुपपत्तित्वम् । अत एव तत्त्वनिर्णयटीकायामेतयोः सामान्यसिद्धिपरि- ·धर्मादिनियर्थ वेदापौरुषेयत्वे सामान्यसिध्युपपति:) ॥ जिज्ञामाधिकरणम् ॥ शेषयोन्तत्संभावकत्वमेवोक्तमित्युपपत्तिमप्याहेत्यनुपपन्नमिवाभाति । तथाऽपि न हीत्यादिग्रन्थस्य न केवलमेतत्सामान्यसिद्धिपरिशेषप्रतिपादकत्वमपि तु वेदातिरिक्तानां केषाञ्चिद्धर्मादिव्यवस्थापकत्वाभावात् केषाश्चित्तयवस्थापकत्वेऽपि कर्तृप्रसिद्धिमत्त्वाद्धर्मादिव्यवस्थापकापौरुषेयवाक्यं वेद एवेत्यत्र तात्पर्यमित्य- भिप्रेतार्थाभिप्रायेणोपपत्तित्वोक्तेः श्लिष्टत्वात् । तस्यनिर्णयटीयाकां तु 'न चापौरुषेयं वाक्यमेव नास्तीति वाच्यम् ।' इत्युपक्रमवाक्ययलादपौरुषेयत्वं च स्वत एव सिद्धं वेदक प्रसिद्धेरिति वेदापौषेयत्वे परि- शेषस्य मूलकारेण पृथक् प्रतिपादनाच्च । तदभावे सर्वसमयाभिमतेत्यादिवाक्यानां संभावनापरत्वेन व्याख्यानं कृतं न तु तद्ग्रन्थस्यैव वेदापौरुषेयत्वपर्यन्तत्वं वर्णितम् । अत्र तु तद्वैलक्षण्यात्तत्पर्यन्तत्वं वर्णनीयमेव । अत एवोत्तरत्र तेषां वाक्यानां तथाभावं वर्णयिष्यतीति द्रष्टव्यम् । कचिच्छब्दस्य देशविशेषार्थकत्वेऽनुपयोगात्प्रकृतोपयोगितया व्याख्यातुं सप्तम्यर्थं तावदाह || कचिदितीति ॥ धर्मा. दिसद्भावे प्रमाणान्तराभावस्य प्रसिद्धयर्थकहिशब्देनैव सुबोयत्वात्सप्तमीस्वारस्यलाभाच्च क्वचिदित्येतदुत्तर- चाक्यान्वितं वेत्याह ।। उत्तरेति ॥ ननु धर्मादिकमपौरुषेय शब्दप्रमाणकमिन्द्रियलिङ्गापौरुषेयशब्दाप्रमा- णकत्वे सति सप्रमाणकत्वात् । यद्यदप्रमाणकत्वे सति सप्रमाणकं तत्तदितरप्रमाणकं यथा संमतम् । न चाप्रसिद्धविशेषणत्वं सामान्यव्याप्तरुक्तयेन व्याप्तौ सत्यां तस्यादोपत्वादित्यभिप्रेतेऽनुमाने आश्रयासिद्धि- विशेषणविशेप्यासिद्धिप्राप्तेः कथमेतदित्यतो धर्मादिरूपाश्रयस्य तसिद्धेश्व सिद्धवदनुवादेन विशेषनिषेधेन अर्थतःप्राप्तसामान्यसिद्धेरभिप्रायेण च सूचितमाश्रयविशेष्यासिद्धयोः परिहारं केनापीति सूचित विशेपणासिद्धिपरिहारं हीति सूनित तत्सर्वोपपादनप्रकारं च दर्शयति ।। अस्ति तावदित्यादिना ।। आदिग्रहणेनातीन्द्रियविषयत्वं पक्षतावच्छेदकमिति सूचयति ।। वादिनामिति ॥ समयिनामित्यर्थः । अप्रामाणिकाभ्युपगमे समयित्वमेव तेषां न स्यात् । न ह्यप्रामाणिकविषयः समयश्चेत्युपपन्नमिति भावः ।। या० अत्रोपपत्तिमिति ॥ वेदापौरुषेयत्वे सामान्यसिद्धिपरिशेपरपामुपपत्तिमाहेत्यर्थः । यद्यपि वक्ष्यमाणोपपत्तिरपौरुषेयं वाक्यमेकमस्तीत्यत्रैवः न तु वेदापौरुषेयन्त्रे; नित्यवाक्यं विनेति सामान्यत एवेत्युक्तत्वात् । विष्णुतत्वनिर्णयटोकायां 'न चापौरुषेयं वाक्यमेव नास्तीति वाच्यम् । तदभावे सर्वसमयाभिमतधर्माद्यसिद्धेरि'त्यादिग्रन्थस्य वाक्यत्यापौरुषेयत्वयोः सामानाधिकरण्यमात्रसिद्ध्य. र्थकतया व्याख्यातत्याच्च । तथाऽपि तच्चापौरुषेयं वाक्यं वेद एव परिशेषादिति वक्ष्यमाणत्वेन परिशे- पान्तरसहकृतेयमेवोपपत्तिर्वदापौरुषेयत्वसाधिका अनाभिप्रेता । तत्त्वनिर्णयटीकायां तु तन्मूले वेदा पौरु- पेयत्वस्याग्रे पृथक् साधितत्वात्तथैव व्याख्यातम् । अत्र तु तदभावादिदमेव मूलं वेदापौरुषेयत्वसाध. कोपपत्तिपरतया व्याख्यातमिति ध्येयम् । उपपादयिष्यमाणत्वादिति ॥ अधर्मवादिनो वाक्यमप्रयो- जनमेव हीत्यत्रेति शेषः । 117a ·९३२ ॥ न्यायसुधा॥ (अ.१ पा.१ म. १ -- च० अत्रोपपत्तिमिति ॥ सामान्यसिद्धिपरिशेषरूपामित्यर्थः । तत्वनिर्णयटीकायां 'न च अपौरुषेयं वाक्यमित्युपक्रम्यापौरुषेयत्वं च स्वत एच सिद्धं वेदकर्तुरप्रसिद्धेरि'ति निगमनेन तदेतस्य परिशेषपरतां तदभावे सर्वसमयाभिमतेत्या दिवाक्यानां संभावनाद्यपरता व्याचख्युः । प्रकृते तु तादृश- निगमनवाक्यान्तरराहित्येन न हीत्यादिवाक्यम्यैव परिशेषपरता तत्संभावनापरतापूर्वीकाभिप्रेतेति व्याख्यासिपुरिति ध्येयम् ॥ उपपादयिष्यमाणत्वादिति ॥ अधर्मवादिनो वाक्यमप्रयोजनमेव हीत्यादिनेत्यादिः ॥ - सु०. तदेवं सामान्यतःसिद्धं प्रमाण न तावत्प्रत्यक्षम् । तद्धि बाह्यं मानसं वा स्यात् । न तावद्राह्यम् , तस्य रूपादिमति द्रव्ये तत्समवेतगुणकर्मसामान्येष्वेव प्रवर्तमानत्वात् । नापि मानसम् , सुखादिवद्धर्मादावनुभवाननुव्ययसायात् ; अन्यथा सुखमनुभवामीतिबद्धर्म- मनुभवामीति स्यात् । स्वर्गादीनां तु विप्रकृष्टत्वान्न प्रत्यक्षगोचरता । न च योगादिसिद्धानां प्रत्यक्षमस्मदतीन्द्रियार्थविषयमिति वाच्यम् , तेन तेषां कथञ्चिद्धर्मादिसिद्धावप्यस्माकं तन्निश्चयोपायाभावात् । न ह्यन्यप्रत्यक्षेणान्यस्य निश्चयोऽनुष्ठानं वा संभवति ॥ नाप्यनुमानम् । तत्प्रतिबद्धलिङ्गाभावात् । सामान्यतो दृष्टेन कथश्चित्तत्स्वरूपमात्रसिद्धावपि साधनफलसंबन्ध. रूपस्तद्विशेषोऽनुष्ठानयोग्यो नानुमातुं शक्यः । न हीदृशयज्ञदानादिभिरुपजनितो धर्मः फलमीदृशं जनयतीत्यादयः सूक्ष्मतरा विशेषास्सर्ववादिभिरनुष्ठीयमानाः शक्यानुमानाः ।। वाक्यमपि न पौरुपेयं धर्मादिनिश्चयाय प्रभवति । पुरुषाणामज्ञानसंशयविप्रलम्भापटुकरणत्वस्य बहुलमुपलम्भेन धर्माद्युपदेष्टयाश्वासानुपपत्तेः । तदेवमपोरुपेयवाक्यं विना धमोदिनिश्चयासंभवात्सामान्यसिद्धिपरिशेपाभ्यामपौरुषेयं किमपि वाक्यं धादिप्रतिपादकमस्तीति सर्ववादिभिरभ्युपेयमिति । वा०- -तस्येति ॥ घ्राणश्रोत्ररसनानां गन्धशब्दरसरूपनियतविषयत्वाञ्चक्षुःस्पर्शनयोश्च रूपादिम- द्रव्यतद्गुणादावेव प्रवर्तनादिति भावः । धर्मादी विवदमानं प्रति योगिप्रत्यक्षस्याप्यसिद्धिरेवेत्याशयेन कथश्चिदिति । अत एव तत्वनिर्णयटीकायां तस्याप्यपौरुषेयवाक्यं विनाऽसिद्धरित्युक्त्वा किञ्चेत्यादि- नाऽस्माकं तन्निश्चयाभायोक्तिः । नन्वस्माकमुपायाभावाद्धर्माद्यनिश्चयेऽपि योगिप्रत्यक्षात्तत्सिद्धिरप्रत्यूहा । न हि वस्तुसिद्धिः सर्वप्रत्यक्षसापेक्षेत्यतोऽसदीयं धर्माद्यनुष्ठानं नास्मदीयतन्निश्चयेन विना संभवतीत्या. शयेनानुष्ठान वेत्युक्तम् । सामान्यतो दृष्टेनेति ॥ देवदत्तशरीरादिकं देवदत्तविशेषगुणजन्यं कार्यले ·धर्मादिसिध्यर्थ वदापौरुषेयन्ये परिशेपोपपनि:) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ १.३३ । सति देवदत्तभोगहेतुत्वात् देवदत्तप्रयत्नजन्यस्त्रगादिवदिति वा कार्य वैचित्र्यान्यथानुपपत्तिरूपेण वेष्टापूर्तयोः प्रेक्षावत्प्रवृत्तेः फलेन विनाऽनुपपत्तिरूपेण वा सामान्यतो दृष्टेनेत्यर्थः । देवदत्तशरीरादेर्देवदत्तविशेषगुण. जन्यत्वं साक्षात्साध्यं परम्परया वा । नाद्यः । धर्माधर्मयोरप्यारम्भकप्रेरणादिरूपेणैवोपयोगाङ्गीकारात् । देवदत्तशरीरं न साक्षाद्देवदत्तविशेषगुणजन्यं शरीरत्वाद्यज्ञदत्तशरिरवदिति प्रतिपक्षाच्च । द्वितीये तु जन्मान्तरीयप्रयत्नाराधितदेवताद्वारेणोपपत्तेरन्तरता । देवदत्तविशेषगुणजन्यतया विनाऽप्याकाशादेरिव ईश्वरेच्छया देवदत्तस्य भोगहेतुता संभवतीत्यप्रयोजकता च । कार्यवैचित्र्यं च दृष्टकारणवैचित्र्येणोप. पद्यते । आदिकालीनं च तत्प्रागभाववैचित्र्येण । प्रेक्षावत्वं च तदंशेऽसिद्धमित्यभिप्रायेण कथञ्चिदि- त्युक्तम् ॥ वाक्यान्मुखतः प्रतीयमानं वेदापोरुपयन्यरूपप्रकृतार्थसंभावककथनरूपं वाक्यतात्पर्यमाह ।। तदेवमिति ॥ स० ननु धर्माधर्मयोरतीन्द्रियत्वेनाननुव्यवसायेऽपि स्वर्गनरकयोः मुखदुःखरूपत्वेन तदनु. व्यवसायोपपत्तिरित्यत आह || स्वगादीनामिति ॥ ननु देवदत्तशरीगदिकं देवदत्तविशेषगुणजन्यम् । कार्यत्वे सति देवदत्तस्यैव भोगहेतुत्वात् देवदत्तप्रयत्न जन्यस्रगादिवदित्यनुमानेन धर्मादिसिद्धिः स्यादित्यत आह ॥ सामान्यतो दृष्टेनेति ॥ अस्य प्रत्यक्षायोग्यानुमापकत्वात् सामान्यतो दृष्टत्वम् । यथाहुरतदग्रोग्यार्थमुत्तर मिति ॥ देवदत्तादिशरीरादिकं धर्मातिरिक्तविशेषगुणजन्यमित्यपि साधयितुं शक्यत्वेनातिप्रसङ्गित्वान्नैवमनुमानं युक्तमित्यागयेन कथञ्चिदित्युक्तम् । यद्वा । ज्योतिष्टोमादिक धर्मादिसाधनम् । तदुद्देश्येन प्रेक्षावद्भिः क्रियमाणत्वात् । यत् यदुद्देशेन प्रेक्षावद्भिः क्रियते तत् तत्साधनम् । यथा कृप्यादिकं धान्यादिसाधनमिति सामान्यतो दृष्टेन धर्मादिसिद्धिर्भविप्यतीत्यत आह सामान्यतो दृप्टेनेति ॥ वैशेषिकादिभिः साध्याप्रसिद्धेः दूपणत्वाङ्गीकारान्नैवमनुमातुं शक्यत इति कथञ्चिदित्युक्तम् । प० ---- सामान्यतो दृष्टेनेति ॥ चैत्रदेहश्चैत्रविशेषगुण जन्यः चैत्रभोगायतनत्वात् । चैत्र- प्रयत्नजन्यपुष्पमालादिवदिति सामान्यतो दृष्टानुमानेनेत्यर्थः ॥ सामान्यसिद्धिपरिशेषाभ्यामिति ।। धर्माधर्मस्वर्गनरकादिकं प्रमाणोपेतं वस्तुत्वाद्धटवदित्युक्तप्रमाणसामान्य सिद्ध्या, तद्धि न तावत्प्रत्यक्ष- मित्यादिनोक्तपरिशेषेण चेत्यर्थः । या... ननु धर्माधर्मयोरतीन्द्रियत्वेनाप्रत्यक्षत्वेऽपि स्वर्गनरकयोः सुखदुःखरूपत्वेन तदनुभवितृ. शरीराणां च महत्वसमानाधिकरणोद्भूतरूपत्वेन कुतो न प्रत्यक्षत्वमित्यत आह ॥ स्वर्गादीनामिति ।। तेषां कथञ्चिदिति ।। योगिसद्भावस्य सर्वैरनङ्गीकृतत्वात्कथञ्चिदित्युक्तम् । वस्तुतस्तु केचिद्योगिनोऽपि व्यवहितं प्रकृष्टं च योग्यमेव साक्षात्कुर्वन्ति न त्वयोग्यधर्मादिकमपि । 'यत्राप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्था- ·॥ न्यायसुधा ॥ (भ. १ पा. १.१ नाद्यः । नतिलङ्घनात् । दूरसूक्ष्मादिदृष्टौ स्यान्न रूपे श्रोतृवृत्तिते'ति वचनादित्याहुः । एतन्मतनिरासाभावें योगिनामपि न प्रत्यक्षेण धर्मादिसिद्धिः संभवतीत्यभिप्रेत्य कथञ्चिदित्युक्तमिति द्रष्टव्यम् । ननु देवदत्त- शरीरादिकं देवदत्तविशेषगुणजन्यं कार्यत्वे सति देवदत्तम्यैव भोगहेतुत्वात् देवदत्तप्रयत्नजन्यस्रगादिव. दित्यनुमानेन धर्मादिसिद्धिः स्यादित्यत आह : सामान्यतो दृष्टेनेति ॥ अस्य प्रत्यक्षायोग्यार्थानुमाप- कत्वात्सामान्यतो दृष्टत्वम् । यथाहुः । तदयोभ्यार्थमुत्तरमिति । देवदत्तशरीरादिकं धर्माद्यतिरिक्ततद्वि- शेषगुण जन्यमित्यपि साधयितुं शक्यत्वेनातिप्रसङ्गिकत्वान्नैवमनुमातुं युक्तमित्याशयेन कथञ्चिदित्युक्त- मित्याहुः । यद्वा देवदत्तशरीरादेवदत्तविशेषगुणजन्यत्वं किं साक्षात्सायमुत परम्परया । धर्माधर्मयोरप्यारम्भकप्रेरणादिरूपेणैवोपयोगाङ्गीकारात् । द्वितीये तु जन्मान्तरीयप्रयत्नाराधितदेवताद्वारे- णोपपत्तरन्तरतेत्यादिदूपणस्य युक्तिपादे वक्ष्यमाणत्वात्कथञ्चिदित्युक्तम् । वस्तुतस्तु ज्योतिष्टोमादिकं धर्मादिसाधनं तदुद्देशेन प्रेश्नावद्भिः क्रियमाण वात् । यद्यदुद्देशेन प्रेक्षावद्भिः क्रियते तत्तत्साधनं यथा कृप्यादिकं धान्यादिसाधनमिति सामान्यतो दृष्टेन धर्मादिसिद्धर्भविष्यतीत्यत आह ।। सामान्यतो दृष्टेनेति । वैशेषिकादिभिः सायाप्रसिद्वेग वाङ्गीकारान्नैवमनुमातुं शक्यमिति ज्ञापयितुं कथञ्चिदि. युक्तमिति व्याख्येयम् । श्री० ननु धर्ममनुभवामीत्यनुव्यवसायाभावेऽपि यन्न दुःखेन संभिन्नमित्यादिवचनात्स्वर्ग. नरकयोः सुखदुःखरूपत्वेन तद्विपयकानुव्यवसायः संभवतीत्यत आह || स्वर्गादीनामिति ॥ सामान्य. सिद्धिपरिशेपाभ्यां धर्माधर्मादिकं प्रमाणोपेतं वस्तुत्वाद्धटयदिति सामान्यसिद्ध्या न हि तावत्प्रत्यक्ष. मित्यादिनोक्तपरिशेपेण चेत्यर्थः ।। च० - सामान्यतो दृष्टेनेति ॥ देवदत्तशरीरादिकं देवदत्तविशेषगुणजन्यं कार्यत्वे सति देवदत्तभोगहेतुत्वात् । देववत्तप्रयत्नजन्यस्त्रगादिवदिति वा कार्यवैचित्र्यान्यथानुपपत्तिरूपेण वेष्टापूर्तयो: प्रेक्षा यत्प्रवृत्तेः फलेन विनाऽनुपपत्तिमपेग वा सामान्यतो दृष्टेने यायनं स्थितम् । निगमयति ॥ तदेवमिति ।। अनु० अविप्रलम्भस्तज्ज्ञानं तत्कृतत्यादयोऽपि च ।। कल्प्या गौरवदोपेण पुंवाक्यं ज्ञापकं न तत् ।। .. सु०- स्यादेतदेवम् ; यदि धर्मादिकं पुरुषवचसा न निश्चतुं शक्येत । शक्यते तु बुद्धर्षभजिनकपिलपशुपतिप्रभृतिप्रणीतागमादवधारयितुम् । न च तेष्वनाश्वासकारणमस्ति ।

·धमादिनिश्चायके वाक्ये गौरवदोपः) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ १.३५ न चैताः वाक्यं तु B परमाप्तत्वेन विप्रलम्भादिशङ्काऽविषयत्वादित्यत आह ।। अविप्रलम्भ इति ।। अविप्रलम्भो विप्रलम्भाभावः । तज्ज्ञानं धर्मादिप्रमितिः। तत्कृतत्वं तेन पुरुपेण कृतत्यम् । आदिग्रहणा- करणपाटयं कृपालुत्वमैश्चर्यमित्यादीनां ग्रहणम् । चो यस्मादित्यर्थे । ज्ञापकं निश्चायकम् । धर्मादेरिति शेपः । भवेदेवं यदि बुद्धादीनामाप्तत्यं निश्चित स्यात् । न चैवम् प्रमाणाभावात् । वक्तव्यार्थ- तत्त्वज्ञानं विप्रलम्भाभावो विवक्षा करणपाटवं चेत्येतत्खल्याप्तत्वं नाम । परचित्तवृत्तयोऽस्माकमध्यक्षाः । नापि तत्रानुमानं प्रवर्तते । पौरुपेयमुक्तानुपपत्तिग्रस्तम् । अपौरुपेयं तु नाङ्गीक्रियते । अतः केवलमविप्रलम्भादयः क्वचित्पुंसि कल्प्या एव । न चाप्तत्वकल्पनामात्रेणाम्य विवक्षितवाक्यस्य तत्प्रणीतत्वं सिध्यति । अतः क्वचिद्वाक्ये तत्प्रणीतत्वमपि कल्प्यमेव ।। यस्मादेवं तत्तस्मात्कल्पनागौरवदोपेण पुरुष- वाक्यं न धर्मादिनिश्चायकम् । न हि लोके विना प्रमाणेन कम्पचित्पुरुपस्याप्सत्वं प्रकल्प्य कस्यचिद्वाक्यस्य तत्प्रणीततां कल्पयित्वा तदर्थनिर्ण)श्रयं कुर्वन्तः प्रेक्षावन्तोदृश्यन्ते; किन्तु प्रमाणतः प्रामाण्यं निश्चित्यैव । यद्यपि क्वचिदल्पायाससाध्ये विपक्षेऽनतिशयहीनेऽपि कर्मणि वाक्यप्रामाण्यमनिश्चित्यापि प्रेक्षावतामस्ति प्रवृत्तिः, तथाऽपि महायाससकल वित्तव्यया. दिसाध्येऽर्थे न प्रामाण्यानिश्चयेन कल्पनया वा प्रवृत्तिरिति । वा.- नन्वज्ञानादिसंभवान्न पौरुषेयवाक्याद्धर्मादिनिश्चय इति पूर्ववाक्येनैव बोधिततया विशेषप्रापकाभावात्पुनः कल्पनागौरवेण पौरुषेयवाक्याद्धर्मादिनिश्चयानुपपत्तिप्रतिपादकोत्तरवाक्यवैयर्थ्य. मित्यतः कचिदित्युक्त्याऽऽप्ततादेः कल्पनीयतोक्त्या च सूचित पुरुषविशेषम्याप्ततया तद्वाक्याद्युक्तो धर्मा- दिनिश्चय इति विशेषप्रापकमस्तीत्याशयेनोत्तरवाक्यमवतारयति ।। स्यादेतदेवमिति ॥ विरोधित्वाद्य- संभवेनाभावार्थकस्यापि ननो ज्ञापकात्समासोपपत्तिरित्याशयेनाह || अविप्रलन्म इति ।। सिद्धि प्रति गुणतया प्रकृतस्यापि धर्मादेयोग्यतया तच्छब्देन परामर्श इत्याह ॥ तज्ज्ञानमिति ॥ बुद्धिस्थस्यात्रापि वाक्ये पुमित्यादिना निर्दिष्टस्य योग्यतया तत्कृतमिति तच्छन्देन परामर्श इत्याह || तत्कृतत्वमिति ।। आप्ततयाऽऽश्वासकारणत्वं पराभिमतमित्याशयं मूलारूढं कर्तुमाप्तताशरीरान्तर्गतं करणपाटवं तदन्तर्गत विव. शुन्यप्रयोजकं कृपालुत्वं तदन्तर्गतधर्मा दिसाक्षात्कारादिप्रयोजकमैश्चर्य च मूलस्थादिपदार्थतया व्याख्याति ॥ आदीति ॥ अपिपदेनैव समुच्चयसिद्धेस्तदित्येतत्प्रतिसंवन्धिसमर्पकतया चशदं व्याख्याति ॥ च इति ।। सर्वथाज्ञापकत्वाभावस्य बाधितत्वात्तदुक्तेरनुपयोगाच्च ज्ञापकपदार्थ कथयन्नेव प्रकृतोपयोगितया शेष पूरयति ॥ ज्ञापकमिति ॥

·६.३६ । न्यायसुधा ॥ (म. १ पा. १ . नन्य विप्रलम्भादिकल्पनाया दोषत्वोक्तिरयुक्ता । तथात्वे सर्वस्यापि कल्पनीयत्वात्पदार्थमात्रा. सत्त्वापत्तेः । न चाप्रामाणिककल्पनैव दोषो न प्रामाणिककल्पनाऽतो न पदार्थासत्त्वापत्तिः । अत्र तु प्रमाणाभावात्केवलकल्पनैवेति दोष इति वाच्यम् । बुद्धा द्याप्ततादावपि प्रमाणाभावासिद्धेरित्यतो भाप्य. कारीयाप्ततेति वक्तव्येऽविप्रलम्भरतज्ज्ञानमित्युक्तिन केवलं कल्प्यानेकत्वप्रतिपादनायापि त्वाप्तिस्वरूप- विवरणेन तस्य परचित्तवृत्तितया परप्रत्यक्षाद्यविषयत्वेन प्रमाणाभावोपपादनायैवेत्याशयेन प्रमाणाभावो- पपादनपूर्व कल्पनामात्रत्वमुपपादयति ॥ भवेदेवमित्यादिना ॥ ननु सति प्रमाणे कल्पनया अदोष- त्ववत्तदभावेऽपि तल्कि न स्यादित्यतोऽतिप्रसङ्गान्न तथेत्यागयेनाह || न हीति ॥ ननु माऽस्त्वर्थनिश्चयः । न चैवं प्रवृत्त्यनुपपत्तिः । सन्देहेन कल्पनया वा तदुपपत्तेरित्याशङ्कय निराकरोति । यद्यपीति ।। प०- स०-- कृपालुत्वमैश्वयं चेत्यादीनामिति । अत्र कृपालुत्वेनाविवक्षोपपादिता । ऐश्वर्यणाप्तेः परमत्वमुक्तमुपपादितम् । आदिग्रहणाद्धर्भवैराग्ययोः ग्रहणम् । ताभ्यां च क्रमेण विवक्षितार्थतत्त्वज्ञाना. विप्रलम्भयोरुपपादनं ज्ञातव्यम् । नन्याप्तत्वेनैव हेतुना सर्वदोपाभावनिश्चयसंभवे कथमेवमुक्तिरित्यतोऽभिप्रायमाह ॥ भवेदेवमित्यादिना ॥ विप्रलम्भभेदस्यानाप्तसाधारण्यादाह || विप्रलम्भाभाव इति ॥ अविप्रलम्भपरामर्श- भ्रमवारणायाह || धर्मादीति ।। ज्ञानमात्रस्यानाप्तसाधारण्या प्रमितिरिति व्याख्यातम् । अत्र कृपालुत्वं विवक्षोपपादकम् । ऐश्वर्यमाप्तेरुक्तस्य परमत्यम्योपपादकम् । आदिग्रहणाद्धर्मवैराग्ययोग्रहणम् । ताभ्यां च क्रमेण विवक्षितार्थतत्त्वज्ञानविप्रलम्भयोरुपपादनमिति ज्ञातव्यम् ।। विपक्ष इति ।। अकरण इत्यर्थः ।। नन् इति सूत्रे अर्थाभावेऽव्ययीभावेन सहाथ विकरुप्यते । रक्षोहागमलब्धसन्देहाः प्रयोजनमद्रुतायामसंहित मिति भाग्यवार्तिकप्रयोगात् । तेनानुपलब्धिरविवादो विघ्नमित्यादिसिद्धमिति पाणिनीयानां समाहितिमनुसन्धान आह ॥ अविप्रलम्भो विप्रलम्भाभाव इति ।। सु० ननु च धर्मादिकं कस्यचित्प्रत्यक्षं वस्तुत्वाद्घटवदिति सामान्यतस्तावद्धर्माः दिद्रष्टा सिद्धः । स च नाम्मदादिस्संभवति, अस्मदादीनां धर्मादिदर्शनस्य बाधितत्वात् । न चाहतादयस्तथा, तेषां तत्र तत्र स्खलद्वचनत्वेन तदनुपपत्तेः । तस्मात्परिशेपतो भगवान बुद्ध एव धर्मादिसाक्षात्कारवानवसीयते । धादिसाक्षात्कारवतश्च तस्य न रागद्वेपादिदोपा- स्संभवन्ति; अज्ञानमूलत्वात्तेपाम् । रागादिदोपरहितस्य न विप्रलम्भसंभवः, तस्य तत्का- ·धमोदिसिष्ठी बुहादिकृताभप्रामाण्यसाधननिरास:) ॥जिज्ञासाधिकरणम् ॥ ९३७ यत्वात् । न ह्येवमेव कश्चित्कञ्चिद्विपलब्धुमिच्छति । न चैवम्भूत आत्मीयहिताहितप्राप्तिपरि- हारसाधनमविदुषो नानाविधव्यसनसागरे निमग्नान् जन्तूनवलोकयन्ननुपदिश्य स्थातुमर्हति । न चैवम्भूतस्य महानुभावस्य करणानामपाटवं संभावयितुमपि शक्यम् । यदम्मदादिष्यपि प्रायेणासंभावितम् । अतः सामान्यतस्तदीयधर्माद्युपदेशे सिद्ध प्रसिद्धपरित्यागेनाप्रसिद्धकल्पनानु- पपत्तेः बौद्धागम एवासाविति सिध्यति । तथाच तदुक्तप्रकारेण धर्माद्यवगतौ क्यास्ति कल्पना- गौरवम् । विवक्षितार्थतन्यज्ञानादेः सर्वस्यापि तत्र प्रमितत्वादिति बौद्धाः ॥ एवमाहतादीनां स्वागमप्रामाण्यप्रसाधनप्रकारो द्रष्टव्यः । न वा० --- ननु प्रमाणाभावेन बुद्धादीनामाप्तत्वाद्यमाव उक्ते प्रत्यक्ष इत्याग्रुपन्यासोऽसङ्गतः । न च सामान्यतो धर्मादिद्रप्रसाधकस्याप्यस्य परिशेषेण बुद्धादीनां धर्मादिसाक्षात्कारसाधन उपयोगान्नासङ्गतिरिति वाच्यम्।सामान्यसिद्धरस्मदादिविषयत्येनोपपत्या परिशेपा सिद्धेः । सर्वेषां तीर्थङ्कराणां च धर्मादिसाक्षा- काराभ्युपगमे च तद्वाक्यसिद्धस्य धर्मादित्ये तेषां विरुद्धवादित्येन वस्तुविकल्पप्राप्तेः । सर्वेपामेकप्रकारेण परिशेषानुपपत्तेश्च । एकस्यैव धर्मादिमाक्षात्कारे चान्यप्रतिषेधे हेत्वभावेन परिशेपानुपपत्तेरेतन्छङ्काया सर्वसाधारण्यानापत्तेश्च । अस्तु वा सामान्यसिद्धिबलात्परिशेषेण वचिद्धर्मादिसाक्षात्कारसिद्धिः । तावताऽप्याप्तत्वसिद्धिः । अविप्रलम्भविवक्षापटुकरणत्वानां सामान्यसिद्धिबलादसिद्धेः । न च परिशेष. सिद्धधर्मादिसाक्षात्कारबलात्तसिद्धिरिति वाच्यम् । अप्रयोजकत्वेन तेन तदरिद्धेः । तत्कृतकत्वं तु विवक्षितवाक्यस्य न कथमपि सिध्यतीतिसङ्गतमुत्तरवाक्यमित्यतस्तत्सङ्गमयति ॥ ननु चेति ।। न चाहतादय इति ॥ एवश्चाभिमानिकस्तेषां तेषां तीर्थङ्करान्तरप्रतिषेध इति भावः । इत्यादिना विवक्षितवाक्यस्य तत्कृतकस्यव्युत्पादनमेवमार्हतादीनामिति पृथक् पृथगेव तेषां तेषां परिशेप- प्रकारोऽतो नोक्तानुपपत्तिरिति भावः । स०-- अनुपदिश्य स्थातुमर्हतीति ॥ तथा च विवक्षासिद्धिरिति भावः । अनुपदिश्य स्थातुमिति ॥ तथा च विवक्षासिद्धिरिति भावः ।। ततः सामान्यत या० अनु० प्रत्यक्षः कस्यचिद्धर्मो वस्तुत्वादिति चोदिते ॥ न बुद्धो धर्मदर्शी स्यात्पुंस्त्वादित्यनुमाहतिः ।। सु०-- तदेवं पौरुषेयवचनाद्धमादिसिद्धौ परिशेषानुपपत्तेनापौरुषेयवाक्यसिद्धिरित्या- शङ्कयाह । प्रत्यक्ष इति ।। उक्ताशेषशङ्कासमुच्चयार्थश्वशब्दः । उदिते पूर्वपक्षिणा तं प्रति 118 ·२,३८ ॥ न्यायसुधा ॥ (भ. १ पा. १.१ सिद्धान्तिना वक्तव्यमिति शेषः । किं वक्तव्यमित्यत आह ॥ न बुद्ध इति ।। अनुमाहतिः परिशेषानुमानस्येति शेषः । अयमर्थः । न ताबद्धर्मादिः कस्यचित्प्रत्यक्षो वस्तुत्वादित्य- नेनैव सामान्यानुमानेन बुद्धस्थ धर्मादिदर्शित्यसिद्धिः; किन्तु परिशेषतः । न च परि. शेषोऽनुमानाद्भिद्यते । तस्य चोक्तानुमानप्रतिहतत्वेन न प्रामाण्यमुपपद्यते । तदनुपपत्ती च तदुपजीविनोऽविप्रलम्भादिसाधनस्य गर्भस्रावेणैव गतत्यान्न दूपणान्तरमन्वेषणीयमिति पुनः कल्पनागौरवं तदवस्थमिति । वा०- चोदित इत्यम्यकपढ़त्वसंभवेऽप्युक्ताभिप्रायं मूलारूढं कर्तुमनुक्तसमुच्चयार्थतया चशब्द पृथक्कृत्य व्याख्याति ।। उक्तेति ॥ सामान्यसिद्धेन विशेषविपयेण प्रतिपक्षसंभव इत्यतः शेपपूरणेन व्याख्याति ॥ अनुमेति ॥ ननु प्रत्यक्षः कस्यचिद्धर्म इत्यनुमानमाशङ्कय तद्दूषणमनुक्त्वा परिशेपे तदुपन्यासोऽसङ्गतो नापि स युक्तः । अनुमाने प्रतिपक्षसंभवे परिशेपे तदनुपपत्तः । अविप्रलम्भादि- साधने तु दोषानुक्तिरेवेत्य सङ्गतमेतदित्यत आह ॥ अयमर्थ इति ॥ सामान्यसिद्धिर्न विवक्षितार्थ- साधिका साक्षात् किन्तु परिशेपद्वारेव । तस्मिंश्च दूपिते विवक्षितासिद्धया वैयर्थमेव सामान्यसिद्धौ दूपणमेवेति भावः । स०-- परिशेषानुमानस्येतीति ॥ धर्मादिद्रष्टुत्वं बुद्धनिष्ठमन्यत्र वृत्तौ बाधकोपपन्नत्वे सति कचिवृत्तिमत्यादिति परिशेषानुमानस्मेत्यर्थः । या० प०-- उत्ताशेषशङ्कासमुच्चयार्थश्वशब्द इति ॥ स च नास्मदादिः संभवतीत्यादिनोक्ताशेप. शङ्केत्यर्थः परिशेषानुमानस्येति ॥ धर्मादिद्रष्टुत्वं बुद्धनिष्ठगन्यत्र वृत्तौ बाधकोपपन्नत्वे सति कचिवृत्तिमत्वादिति परिशेषानुमानस्येत्यर्थः ।। श्री०- परिशेपानुपपत्तरिति । न हि धर्मादिसिद्धिः स्यान्नित्यवाक्यं विना क्वचिदित्युक्त- परिदोषानुपपत्तरित्यर्थः ॥ च०- परिशेषानुमानस्येति शेष इति ॥ धर्मादिद्रष्टुत्वधर्मिकबुद्धनिष्ठत्वसाध्यकान्यवृत्तित्व. बाधकविशेषितकिश्चिद्वत्तिमत्त्वलिङ्गकपरिशेषानुमानस्येत्यर्थः ।

·धुन्द्रादिषु धर्मादिद्रष्टत्वनिरास:) ॥ जिज्ञामाधिकरणम् ॥ सु०- ननु धर्मादिः कस्यचित्प्रत्यक्षो वस्तुत्या(घटब)दिति सामान्यानुमान तावददुष्टम् । तस्य च बुद्धे न चेत्पर्यवसानं, तदा किं पुरुपान्तरे तदास्थीयते किंवा न कुत्रापि । नाद्यः पुंस्त्वस्य व्यभिचारप्रसङ्गात् । न द्वितीयः सामान्यसिद्धिव्याघातात् ॥ उच्यते ।। अस्मदादिपु कुतो न सामान्यपर्यवसानमास्थीयत इति वाच्यम् । बाधितत्वादिति चेत्, कथं तहिं बुद्धेऽपि पर्यवसानम् । ततश्च धर्मादिद्रष्टुत्वं बुद्धतदितरान्यतरवृत्तित्वेन व्याप्तम् व्यापकाभावात्स्वयमपीति नास्तीति सिद्धम् ॥ एतेन धर्मादिद्रष्मृत्वं बुद्धनिष्ठमन्यत्र वृत्तौ बाधकोपपन्नत्वे सति क्वचिद्वृत्तिमत्त्वादिति परिशेपानुमानस्साश्रयासिद्धिविशेष्यासिद्धी भूचिते भवतः। चा० नन्वेवं सामान्यसिद्धेः स्वतो दोषरहितत्वेन विशेष पर्यवसानस्यावश्यकत्वात्पुरुषान्तरे पर्यवसानस्य पुंस्त्वहेतोस्तत्रैव व्यभिचारापादकत्वेनासंभवाइद्वेऽपि पर्यवसानानङ्गीकारे सामान्यसिद्धित्व- व्याघातात्परिशेपदूषणस्याभासत्यमुपपाद्य सामान्यरिद्धियुत्पादनीया । तथा च मदभीष्टसिद्धिरित्याशयेन शङ्कते ॥ नन्विति ॥ भ्रान्तोऽसि न हि वयं सामान्यसिद्धरदृष्टत्वमङ्गीकृत्य परिशेपमाभासीकुर्मो येनैवं पर्यनुयोगः । अपि तु बाधादस्मदादिषु सामान्यसिद्धिपर्यवसानाभाववहुद्धेऽपि तत एव पर्यवसानासंभवा- सामान्यसिद्धिापकानुपलम्भवाधितत्येव ब्रुमः । वैयोक्तिस्तु मुखतः । तथा च कथमेतदाशङ्कावकाश इत्याशयेनाह ।। उच्यत इति ।। एतेनेति ।। सामान्यसिद्धेरेव दुष्टत्ववर्णनेनेत्यर्थः । १०-- सामान्यसिद्धिरेव नास्ति येन सामान्यसिद्धिव्याघात आपातेति भावनाह । उच्यत इत्यादिना ॥ आश्रयासिद्धिविशेष्यासिद्धी इति ।। कचिदपि पर्यवसानायोगेन धर्मादिद्रष्टुत्वस्या- सिद्धेः । क्वचिवृत्तित्वस्य बाधेन विशेप्यासिद्धिरित्यर्थः । या०- नास्तीति सिद्धमिति ॥ तथा च बाधितत्वात्सामान्यानुमानस्यादुष्टत्वमेवानुपपन्नमिति भावः । श्री० -- सूचिते भवत इति । बुद्धतदितरवृत्तिस्वरूपव्यापकामायोक्त्या क्वचिवृत्तिमत्त्व- रूपविशेष्यासिद्धिः सूचिता। स्वयमपि नास्तीति धर्मादिद्रष्यत्वरूपव्याप्यस्याभावोक्त्या आश्रयासिद्धिः सूचितेति ज्ञातव्यम् ॥ नास्तीति सिद्धमिति । तथा च गगनकुसुमायितमिति मायः ॥ 118a ·९४० ॥ न्यायसुधा ॥ (म.पा. १. सु०- ननु सामान्यासिद्भिबलात्पुंस्त्वमाभासीकुर्मः किंवा पुंस्त्वबलात्सामान्यसिद्धि- बाधिता भवत्विति सन्दियते । अस्तु तावत्सन्देहः । तावताऽपि परानुमानस्यानिश्वायकत्वं सिध्यति । विशेषावधारणायां सामान्यानुमानस्य प्रत्यक्षतासामग्रीसद्भावेन सोपाधिकत्या- दाभासचं युक्तम् । तस्यापि पक्षे साधनेऽऽम्मदादिप्रत्यक्षत्वस्याप्यापातः । उद्भूतरूपादि- रूपत्वात्तस्य । साध्यव्यापकत्वादियोपाधित्वे व्यतिरेकाभावो न दोपाय । सामान्यानुमान- दुषणस्यागमबाध इति चेन्न । तस्य पौरुषेयस्योक्तविधया प्रामाण्यानिश्चयात् । अपौरुषेयस्य चानङ्गीकृतत्वात् ॥ वा०.. ननु घुम्त्या दिवलासामान्यसिद्धेधितत्वे सामान्यसिद्धिबलादनैकान्तिकत्वाप्रयोजक. स्वादिना पुंस्त्वस्याभासता किं न स्यादित्याशङ्कते ॥ नन्विति ।। नैतावताऽपि त्वदभीष्टसिद्धिरित्याह ।। अस्त्विति ।। ननु माऽस्तु पौरुषेयवाक्येन धर्मादिसिद्धिरिति मदभीष्टसिद्धिः । अनयोरन्यतराभासत्वा. निश्चये पौसोयेग न धर्मादिनिश्चय इति तथापि न सिःयतीत्यत आह ! विशेपेति ॥ ननूपाधिव्य- तिरेकसाध्यव्यतिरेकयोः पक्षादन्यत्र संगावने साधनवति पक्षे साध्यव्यापकोपाधिव्यावृत्त्या साध्यव्या. स्यापातेन व्यभिचारोन्नायकतया वा स्वाव्यावृत्त्या पक्षे साध्यव्यावृत्तिसाधनेन प्रतिपक्षोन्नायकतया वोपा पणत्यसंभवेऽपि प्रकृतोपावित्र्यतिरेकस्यान्यत्रादर्शनेन कथं दोपत्वमित्यतः केवलान्वयिस्थले व्यतिरेकाभावेऽपि व्याप्यव्यापकताग्रहबद्यतिरेकशून्यस्यापि साध्यव्यापकत्वादेः संभवेन साध्यव्यापकता- द्यविघातकत्वात् । अन्यत्र व्यतिरेकाभावेऽपि साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकत्वनिश्चये साधनवत्यपि पले व्यापकोषाधिव्यावृत्त्या व्याप्यसाध्यव्यावृत्या व्यभिचारोनायकत्वस्य यो यद्यापकव्यावृत्तः स तव्या- प्यव्यावृत्त इति सामान्यतोऽन्वयव्याप्तः साध्योपाध्यन्वयव्याप्तेरेव तव्यतिरेकयोर्व्यतिरेकव्याप्तित्वाञ्च प्रतिपक्षोन्नायकत्वस्यापि संभवान्नानुषपत्तिरित्याह || साध्येति ॥ यद्वा ननु व्यतिरेकिधर्मत्वस्योपाधि- लक्षणत्याकथं व्यतिरेकशून्यस्यास्योपाधि-वमित्यतोऽनुमितिप्रतिबन्धकज्ञानविषयतावच्छेदकरूपस्यैवोपाधि- लक्षणतया वक्तव्यत्वात् । व्यतिरेकिधर्मत्वस्य चातथात्वेन साव्यव्यापकत्वादेरेव तादृशत्वेन वक्तव्यत्वे आवश्यकत्यात्तनैवोपाधियोपपत्ती व्यतिरेकाभायोऽक्रिश्चित्कर इत्याशयेनाह || साध्येति ।। सामान्यानु- मानवणस्येति ॥ अत्र परिशेषविघटनद्वारा दूषणस्य पुंस्त्वादिरूपस्य साक्षादूषणस्य व्यापकानुपल. विवाधस्योपाधिव्यतिरेकरूपस्य च सङ्ग्रहाय दूषणस्येति सामान्यनिर्देशः । अन्यथा विशिष्यैव निर्दिशेत् । आगमेन वुद्धादेवादिसाक्षात्कारप्रतिपादनादिति भावः ।।

·युद्धादिपु धर्मादिद्रष्टत्यनिरासः) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ ९४१ तथा च महत्व- स० ननु पक्ष प्रत्यक्षसामग्रीसद्धायसाधने तस्यास्मदादिप्रत्यक्षत्वं कथमापद्यत इत्यत आह ।। उद्धृतरूपादिरूपत्वात्तस्येति ।। उपाधेरित्यर्थः । आदिपदेन महत्वादिकम् । समानाधिकरणोद्धृतरूपवत्त्वस्यास्मदादिप्रत्यक्षत्वव्याप्यत्वेन तस्य पक्ष साधने तयापकस्यास्मदादि- प्रत्यक्षत्वस्याव्यापार इति भावः । अनेन पक्षे उद्धृतरूपादिरूपप्रत्यक्षसामग्रीसाधनेऽस्मदादिप्रत्यक्षत्व- मुपाधिरित्युक्तं भवति । ननु कस्यचित्प्रत्यक्षत्वे साध्ये न प्रत्यक्षसामग्रीसद्धावस्योपाधित्वं युक्तम् । तयोः व्यतिरेकयोः पक्षादन्यत्राभावेनोक्तोगधेिः साध्याभावाविनाभाव्यभावत्वस्याभावादित्यत || साध्यव्यापकत्वादिनैवेति ॥ यद्वा ननूपाधेः प्रतिपक्षोन्नायकत्वात् यत्र प्रत्यक्षसामग्रीविरहः तत्र प्रत्यक्षत्वाभाव इति उपाधिव्यतिरेकस्य साध्यव्यतिरेकव्याप्तन्वं ग्राह्यम् । तच्च न संभवति । अतीन्द्रिय- मात्रस्य पक्षत्वात् । ऐन्द्रियकमात्रस्य विपक्षत्वेन सपक्षाभावात् । कथं प्रत्यक्षसामग्रीविरहस्योपाधित्व- मित्यत आह || साध्येति ॥ प्रतिपक्षेऽन्वयव्याप्त्यसंभवेऽपि व्यतिरेकव्याप्तिः संभवति । साध्योपाधि. व्याप्तेरेव तन्त्र व्यतिरेकव्याप्तत्वादिति भावः । आह प० उत्तरमाह ॥ अस्त्यिति ॥ सामान्यानुमानस्येति ॥ धर्मादिकं कस्यचित्प्रत्यक्ष वस्तुत्वादित्यस्य प्रत्यक्षसामग्रीसद्भावरूपोपाधिग्रस्तत्वादित्यर्थः । प्रत्यक्षसामग्रीसद्धावमात्रेण धर्मादे: कथमरमदादिप्रत्यक्षत्वापादनमित्यत आह ॥ उद्भूतेति ॥ उद्धृतरूपसमानाधिकरणमहत्त्ववत्वादि- रूपत्वात्प्रत्यक्षसामग्रीसद्धावस्येत्यर्थः । तस्यैव चास्मदादिप्रत्यक्षत्वे प्रयोजकत्वादिति भावः । ननु कथमस्योपाधित्वम् । व्यतिरेकवत एष तथात्वात् । न चात्र यत्र प्रत्यक्षसामग्रीसद्भावाभावस्तत्र प्रत्यक्षत्वाभाव इति व्यतिरेकः संभवति । अतीन्द्रियमात्रस्य पक्षत्वादित्यत आह ॥ साध्येति ॥ विपक्षे व्याघातः आदिपदार्थः । अयमर्थः । या०- ननु पक्षे योगजधर्मादिप्रत्यासत्तिरूपप्रत्यक्षसामग्रीसद्धावसाधने तस्यास्मदादिप्रत्यक्षत्या. पादनं कथमित्यत आह । उद्भूतरूपादिरूपत्वादिति ।। तस्येति ॥ उक्तोपाधेरित्यर्थः । ततश्च मात्र प्रत्यक्षसामग्रीमात्रमुपाधितयोच्यते येनोक्तापादनानुपपत्तिः । किन्तु या सामग्री घटादौ तद्गुणादौ वा सपक्षे प्रत्यक्षताप्रयोजकतयोभयवादिसिद्धा महत्त्वसामानाधिकरणोद्धृतरूपादिरूपा तद्वत्समवेतत्वरूपा च सैव 'सा च धर्मादिकमिति प्रतिज्ञाभागगतेनादिशब्देनोक्ते देवदत्तादिशरीरादी धर्मादौ वा यदि परेणाङ्गीक्रियते तर्हि स्यादेवास्मदादिप्रत्यक्षत्वस्यापि तत्रापत्तिरिति । अनेनोक्ते पक्ष उद्धृतरूपादिरूपप्रत्यक्षसामग्रीसाधनेऽरमदादिप्रत्यक्षत्वमुपाधिरित्युक्तं भवति । नन्वतीन्द्रियमात्रस्यात्र ·। न्यायसुधा ॥ (भ. १ पा. १४.२ पक्षतया विवक्षितत्वेन तदन्यत्र च सर्वत्र साध्योपाध्योरेव सत्त्वेन तदुभयन्यतिरेकयोाप्तेः कुत्रापि ग्रहीतुमशक्यत्वात् साध्याभावाविनामावित्वाभावात्कथं प्रत्यक्षसामग्रीसद्धावस्योपाधियमित्यत आह ॥ साध्यव्यापकत्वादिनैवेति ॥ तथा चोपाधेः साध्यव्यापकत्वेनैव ज्ञानमावश्यकं दूपकतौपयिकत्वात् ; न साभ्याभावव्याप्याभावप्रतियोगित्वेनापि, गौरवादिति भावः ।। श्री. सामान्यसिद्धीति ॥ धर्मादिकं कस्यचित्प्रत्यक्ष वस्तुत्वादित्यादेरिति सामान्यसिद्धि- बलादित्यर्थः ।। पुंस्त्विति ॥ बुद्धस्य धर्मदत्वाभावसाधकं घुम्त्यहेतुरित्यर्थः ॥ परानुमानस्येति ।। सामान्यसियनुमानादेरित्यर्थः ।। सामान्यानुमानदूपणस्येति ॥ धर्मादेः कस्यचित्प्रत्यक्षवसाधकानुमान- दूप गस्य बुद्धधर्मादिद्रष्टवाभावसाधकस्य पुंस्त्वहेतोरित्यर्थः । बुद्धादेधर्मादिद्रष्टुत्वसाधक आगमः किं पौरुषेय उतापौरुषेय इति विकल्प्य क्रमेण दूपणमाह || तस्येत्यादिना ।। च०- उद्भूतरूपादिरूपत्वात्तस्येति ।। उक्तोपाधेरित्यर्थः । एतेन धर्मादिकं धर्मीकृत्य प्रत्यक्षसामग्रीसद्धावसाधने प्रत्यक्षत्वभुपाधिरित्यभिहितं भवति । ननु 'साध्याभावाविनाभावी स उपाधिर्य- दत्यय' इत्युदयनमते साध्याभावनिरूपितव्याप्तिविशेपिताभावप्रतियोगिन एवोपाधित्वोपगत्या प्रकृते चातीन्द्रियसामान्यस्य पक्षतया तदन्यस्मिंश्च साध्योपाध्योरेव सत्त्वेन तद्व्यतिरेकयोयाप्तेिदुर्ग्रहतयोपाधिता दुर्निरूपेत्याशङ्कायां नव्यैरुदयनोक्तभङ्गीमयज्ञाय साध्यव्यापकत्वविशेषितसाधनाव्यापकतामात्रस्यैव तलक्ष- णत्यसमर्थनेन ताहालक्षणस्य च प्रकृतेऽप्यक्षततया न क्षतिरित्याह || साध्येति ।। सु०- स्यादेतदेवं यदि बुद्धादी-पक्षीकृत्यानुमानम् । ईश्वरवादिनं प्रति तु कथम् । ईश्वरो हि तनुभवनादीनां कार्यत्वेन कर्ता सिद्धान् सर्वज्ञ एव सिद्धः । यथा चेश्वरपक्षीकारेण सर्वज्ञतासाधनेऽपि नाश्रयासिद्विधर्भिग्राहकविरोधौ, तथाऽऽचार्य एव शास्त्रयोनिसूत्रे वक्ष्यति । तदेवं धर्मादिसियन्यथाऽनुपपन्याऽपौरुपेयं वाक्यं किमपि सर्वादिभिरभ्युपेयमिति स्थितम् । तच्चापौरुषेयं वाक्यं वेद एच, परिशेपात् । तदतिरिक्तानि हि कर्तप्रसिद्धिमन्ति । न च धर्मादिव्यस्थापराणि । न चैवं वेद इति भावः । नन्येवं सति वेदादेव सर्वेषां धर्मादिप्रतिपत्तिरित्यायातम् । सत्यमेवमेतत् । किन्तु धर्मादिस्वरूपे वेदात्प्रतीते तद्विशेषेषु तमतिक्रम्य स्वमतिदोपाद्वादिनां विप्रतिपत्तयः प्रतीयन्त इति ।

·પરિણાદેવ નવી વિ) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ ७.४३ वा०-वक्ष्यतीति ।। वनकृत्वादिरूपेण पक्षभूतस्य चेशितुरित्यादिनेति शेषः । एवं संभावक- युक्ति समोपसंहरति । तदेवमिति ॥ पूर्वमुपसंहारदशायामभ्युपेयमितीदानी च स्थितमिति वैचित्र्येण पूर्व प्रमाणोपन्यासमात्रमिदानी च तत्समर्थनेन दृढीकरणमिति सूचयति । एवं मुखतः प्रतीतां संभवयुक्तिमुक्त्वा अपि वेदानामङ्गीकार्या हि नित्यता. न हि धर्मादिसिद्धिः स्यादित्यादिना तात्पर्यतो लब्धां वेदनित्यत्वे उपपत्तिमाह || तच्चेति ॥ अथवाऽपौरुषेयवाक्यविषयिणी सामान्यसिद्धिं मुखतः प्रतिपादितामुपपाद्य वेदापौरुषेयत्वविषयकमभिप्रायतो लब्धं परिशेपमाह || तच्चेति ।। गूढाभिसन्धिः- शङ्कते || नन्विति ॥ तथैवोत्तरमाह || सत्यमिति ॥ प्रमापकप्रमाणम्यैकत्वे धर्मादौ वादिनां मतभेदो न स्यादित्याशयेन शङ्किता स्वाशयमुद्धाटयति || किन्विति ।। - उत्तरमाह ॥ यथेश्वरपक्षीकारेणेत्यादिना ॥ ततः अत्रापीश्वरो न सर्वज्ञः पुंस्त्वा- दित्यनुमानबाधस्तदवस्थ एवेत्युत्तरमादावुपस्कर्तव्यम् | नन्वनेश्वरः सिद्धो न वा । नेति पक्षे आश्रया सिद्धिः, आये धर्मिग्राहकमानयाध इत्याशङ्कापरिहाराय यथाचेत्यादिवाक्यं योज्यम् ।। वक्ष्यतीति ॥ बनकृत्त्वादिरूपेण पक्षभूतस्य चेशितुः किञ्चिज्ज्ञत्वं हि पुत्वेन शक्यं साधयितुं मुखमिति वक्ष्यतीत्यर्थः । तथाचेवरस्य नेश्वरत्वेन पक्षत्वं अतो नोक्तदोषः । किन्तु प्रसिद्धकर्तृरहितवनकृत्वनेत्युक्तं भवति । ननु बुद्धादी-पक्षीकृत्य घुम्त्वहेतुना सार्वज्ञाद्यभावसाधने आश्रयासिद्ध्यादेरभावेऽपि तार्किकं प्रति ईश्वरो न सर्वज्ञः पुंस्त्वादिति साधने तदसिद्धिसिद्धिभ्यां आश्रयासिद्धिधर्मिप्राहकप्रमाबाधौ स्यातामिति शङ्कते ॥ स्यादेतदिति ॥ न च धर्मादिव्यवस्थापराणीति ॥ धर्मादिव्यवस्थापराणि न चेत्यर्थः । धर्माधर्मस्वरूपज्ञानं धर्मादिशब्दस्य तत्र सङ्केतज्ञानं धर्मादिशब्दव्यवहारश्च वेदबाह्याना न स्यादिति भावेन शङ्कते ।। नन्वेवमिति ।। विदिताभिप्राय उत्तरमाह ॥ सत्यमिति ॥ या०.- ईश्वरवादिनं प्रतीति ॥ तेनोक्तसामान्यसिद्धिपरिशेषाभ्यामीश्वरसावश्यं न साध्यते येन पुंस्त्वादित्यनुमाहतिः स्यादिति भावः । तर्हि कथं तन्मते सायसिद्धिरित्यत आह ॥ ईश्वरो हीति || अत्र चेश्वरो न धर्मदर्शी पुंस्त्वादित्यनुमानं धर्मिग्राहकमानबाधितम् । अन्यथाऽऽश्रयासिद्धमिति भावः । उत्तरमाह ॥ यथा चेश्वरेति ॥ वक्ष्यतीति । 'वनकृत्वादिरूपेण पक्षभूतस्य चेशितुः । किञ्चिज्ज्ञत्वं हि पुंस्त्वेन शक्यं साधयितुं मुखमि'त्यत्र न क्षित्यादिसर्वकर्तृत्वेन तस्य पक्षता येनोक्त- दोषः । किन्तु प्रसिद्धकर्तृरहितवनकृत्येनैव । तथा च न पुंस्त्वानुमाने धर्मिग्राहकमानयाधादिकमिति वक्ष्यतीत्यर्थः ॥

·॥ न्यायसुधा ।। (अ.१पा. १९. श्री० परिशेपमुपपादयति ॥ तदतिरिक्तानि हीति ॥ वेदातिरिक्तानीत्यर्थः ॥ न चैत्र वेद इतीति । किन्तु कर्तृप्रसिद्धिशून्यो धर्मादिव्यवस्थापरश्चेत्यर्थः । प्रतीत इति ॥ सामान्यत इति शेषः । तद्विशेषेविति ॥ केशोल्लुण्ठनसप्तघटिकातः प्राम्भोजनादिरूपेषु धर्मविशेषेवित्यर्थः । तं वेदम् । प्रतीयन्ते विस्तृता भवन्ति । शास्त्रयोनिसूत्रे वक्ष्यतीति ।। वनकृत्वादिरूपेणेत्यनुव्याट्याव्याल्यावसरे न क्षित्या- दिसर्वकर्तृत्वेन तस्य पक्षता येनोक्तदोपः किन्तु प्रसिद्धकर्तृरहितवनकृत्वनैव । तथा च न पुंस्त्वानुमाने धर्मिग्राहकमानयाधादिकमित्यभिधास्यतीत्यर्थः । सु० ननु वेदस्यापि सकतकत्वमनुमानागमसिद्धम् । तथा हि । वेदवाक्यानि पौरुपेयाणि वाक्यत्वात्कालिदासवाक्यवत् इति । अयं कालो वेदव्यतिरिक्तेदानींतनत्वरहित- पौरुषेयवान्कालत्यात् अन्यकालवत् । आकाशो वेदव्यतिरिक्ताकाशनिष्ठत्यरहितपौरुपेयवान द्रव्यत्वात् तन्तुवत् । श्रोत्रं वेदव्यतिरिक्तश्रोत्रग्राह्यत्वरहित्तपौरुषेयग्राहकम् । इन्द्रियत्त्वात् चक्षुर्वत् । प्रजापतिर्वा इदमेक एवान आसीत् नाहरासीत् न रात्रिरासीत् । स तपोऽतप्यत तम्मात्तपम्तेपानाञ्चत्वारो वेदा अजायन्तेति । तत्कथम् परिशेषाद्वेदस्यापौरुषेयतासिद्धिरिति ।। वा० वेदापौरपेयत्वसाधनस्य बाधं प्रतिपक्ष वा शङ्कते ॥ नन्विति ।। अयं काल इति ।। वेदव्यतिरिक्त यदिदानीन्तनं तस्वरहितपौरुपेयवानिति साध्यार्थः । एवमुत्तरत्रापि । अत्र सर्वत्र विशिष्ट. व्यतिरेकिषु विशेप्याभावायत्तविशिष्टाभावमादाय दृष्टान्ते साध्यपर्यवसानं पक्ष च तमादाय साध्यपर्य. बाधितत्वाद्विशेषणाभावायत्तविशिष्टाभावमादाय साध्यपर्यवसाने वेदापौरुषेयत्वसिद्धिरिति भावः । आद्यानुमानदृष्टान्तेऽन्यकालभवं वस्तु पौरुषेयम् । द्वितीये पटतन्तुरूपादि । तृतीये रूपादि । तत्र पौरुषेयत्वोक्तिरौपचारिकी तद्वाक्य एव ढञः स्मरणादिति ध्येयम् । आश्रयासिद्धरित्या. दिपदेन धमिग्राहकविरोधग्रहणम् । अनयोश्च व्यवस्थिनतू पणत्वमिति द्रष्टव्यम् ।। वसानस्य स० अयं काल इति ॥ वर्तमानकाल इत्यर्थः । वेदव्यतिरिक्तं यदिदानीतनम् । तस्वरहित. पौरुषेयो वेद एव तदानित्यर्थः । अत्रातीतादिकालस्य पक्षल्ये सिद्धसाध्यतावारणायायमित्युक्तम् । साध्ये पौरुषेयवानित्युक्तेः सिद्धसाध्यता । अत इदानीतनावरहितेत्युक्तम् । तावत्युक्ते बाधः । अस्मिन्काले ·वेदस्य सबकाशङ्का ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ ०.४५ विद्यमानस्य पौरुषेयस्येदानीतनत्वेन तद्राहि त्यासंभवात् । अतो वेदव्यतिरिक्तत्वरूपविशेषणम् । तथा चास्मिन्काले विद्यमाने वेदरूपे पौरुपेये इदानींतनत्वरूपविशेप्यसद्भावेऽपि वेदव्यतिरिक्तत्वरूप- विशेषणराहित्याद्विशिष्टराहित्यमिति न बाध इत्यर्थः । वेदरूपपौरुषेयवानित्येवोक्तो दृष्टान्ते साध्य. बैंकल्यम् । अन्यकाले पौरुषेयवेदयत्वासमतेः । अतो विशिष्टव्यतिरेकगर्भता । एवं चान्यकालगत- पौरुषेये इदानींतनत्वरूपविशेष्याभावेन विशिष्टाभावो दृष्टान्तेऽप्यम्तीति न साध्यवैकल्यमिति भावः । एवमग्रेऽपि विशिष्टव्यतिरेकगर्भताप्रयोजनं द्रष्टव्यम् । एवमाकाशवक्षकानुमाने पौरुषेययानित्येयोक्ती सिद्धसाध्यता । अत आकाशनिष्ठत्वरहितेत्युक्तम् । तावन्मात्रोक्तो बाधः । आकाशगते पौरुषेये आकाशनिष्ठत्वराहित्यासंभवात् । अतो वेदव्यतिरिक्तेत्याकाशनिष्ठविशेषणम् । एवं चाकाशगते वेदरूप. पौरुषेये शब्दे आकाशनिष्ठत्वरूपविशेष्यसद्भावेऽपि वेदव्यतिरिक्तवरूपविशेषणराहित्याद्विशिष्टराहित्य- मरतीति न बाधः । दृष्टान्ते तु तन्तुगतपटलक्षणपोरूपेये पूर्ववद्विशे याभावेन विशिष्टाभावगर्भसाध्य. मस्तीति द्रष्टव्यम् । श्रोत्रपक्षकानुमानेऽपि पौरुपेयग्राहकत्वमात्रौती रिद्धसाधनतातः श्रोत्रग्राह्यस्वरहिते- त्युक्तम् । तावत्युच्यमाने बाधः । श्रोत्रग्राह्यपौरुषेयस्य श्रोत्रग्राह्यत्वशहित्यामभवात् । अतो वेदव्यति- रिक्तति श्रोत्रग्राह्यविशेषणम् । तथा च श्रोत्रयाय वेदरूपे पौरुषेये श्रोत्रग्राह्यत्वरूपविशेष्यसद्भावेऽपि वेदव्यतिरिक्तत्वरूपविशेषणराहित्याद्विशिष्टाहित्यमन्तीति न बाधः । दृष्टान्ते तु चक्षुर्ग्राह्ये रूपादिलक्षणे पौरुषेये विशेप्याभावेन पूर्ववद्विशिष्टभावगर्भ सायमम्तीति द्रष्टव्यम् ।। तेपानादिति तप इति ॥ तेपान- स्तस्माल्लिट: कानच वेति कानच् । प० वेदव्यतिरिक्तेति ॥ वेदव्यतिरिक्त यदिदानीतनलौकिकवाफ्यादि तस्य भावः वेद- व्यतिरिक्तेदानींतनत्यं तद्रहितो यः पौरुषेयः तद्वान्वेदान्येदानींतनान्यपौरुषेयवानिति यावत् । यद्यपि वेदान्येदानीतनत्यरहितः पौरुपेयः अतीतागामिकालीनो लौकिकवावयपद, दिदश्च भवति । तत्रातीतादि. दार्थवत्त्वस्य वाधा तादृशवेदत्वेनैव पक्षे साध्यपर्यवसानम् । दृष्टान्ते चेदानीतनपदार्थान्यतत्कालीन. पदार्थवत्त्येन साध्यं ध्येयम् । अत्र पौरुषेयवानियुक्तौ वेदव्यतिरिक्तपौरपेयवानियुक्ती वा सिद्धसाधनता अतो विशिष्टसाध्योक्तिः । एवमुत्तरत्र प्रयोगद्वयेऽप्यर्थो बोध्यः । तन्तुवदिति । तत्रोक्तरूपफ्टवत्त्वेन साध्य बोध्यम् । चक्षुर्वदित्यत्र तादृशरूपग्राहकत्वेन साध्यं ध्येयम् । या०. अयं काल इति । वर्तमानकाल इत्यर्थः । वेदव्यतिरिक्तं यदिदानीन्तनत्वरहितपौरु- पेयवेदरूप एव तद्वानित्यर्थः । अत्रातीतादिकालस्य पक्षत्वे सिद्धसाध्यतावारणायायमित्युक्तम् । साध्ये 119 ·॥ न्यायसुधा ॥ (आ. १ पा. १ म. १ पौरुषेयवानि येवोक्ते सिद्धसाध्यता । अत इदानीन्तनत्यरहितन्युक्तम् । तावत्युक्ते बाधः । अस्मिन्काले विद्यमानस्य पौरुषेयस्येदानीन्तनत्वेन तद्राहित्यासम्भवात् । अतो वेदव्यतिरिक्तदानीन्तनत्वविशेषणम् । तथा चास्मिन्काले विद्यमाने वेदरूपे पौरुषेये इदानीन्तनत्वरूपविशेष्यसद्भावेऽपि वेदव्यतिरिक्तत्वरूपवि. शेषणराहित्याद्विशिष्टराहित्यमुपपन्नमिति न बाधः । वेदरूपपौरुपैयवानित्येवोक्तौ दृष्टान्ते साध्यवैक- त्यम् । अन्यकाले पौरपेयवेदत्वासम्मतेः । अतो विशिष्टव्यतिरेकगर्भता । एवं चान्यकालगतपौरुषेये इदानीन्तनन्वरूपविशेप्याभावेन विशिष्टाभावो दृष्टान्तेऽप्यस्तीति न साध्यवैकल्यमिति भावः । एवम- ग्रेऽपि विशिष्टव्यतिरेकगर्भताप्रयोजनं द्रष्टव्यम् । एवमाकाशपक्षकानुमाने पौरुपेयवानित्येवोक्तौ सिद्धसा- ध्यता । अत आकाशनिष्ठत्वरहितेत्युक्तम् । तावन्मात्रोक्तो बाधः । आकाशगते पौरुषेये आकाशनिष्ठत्व. राहित्यासम्भवादतो वेदव्यतिरिक्तेत्याकाशनिष्ठविशेषणम् । एवं चाकाशगते वेदरूपपौरुपेयशब्दे आकाश- निष्ठत्वरूपविशे यसद्भावेऽपि वेदव्यतिरिक्तत्वरूपविशेषणराहित्याद्विशिष्टराहित्यमस्तीति न वाधः । दृष्टान्ते तु तन्तुगतपटलक्षणपौरुषेये विशेष्याभावेन विशिष्टाभावगर्भ साध्यमस्तीति द्रष्टव्यम् । श्रोत्रपक्षकानुमानेपि पौरुषेयग्राहकत्वमात्रोक्तों सिद्धसा यता । अतः श्रोत्रग्राह्यत्वरहितेत्युक्तम् । तावत्युच्यमाने बाधः । श्रीनग्राह्यपौरुषेयस्य श्रोत्रग्राह्यत्वराहित्यासंभवादतो वेदव्यतिरित्तेति श्रोत्रग्राह्यविशेषणम् । तथा च श्रोत्र- प्राह्ये वेदरूपे पौरुषेये श्रोत्रग्राह्यत्वरूपविशेप्यसद्भावेऽपि वेदव्यतिरिक्तत्वरूपविशेषणविरहाद्विशिष्टराहित्य- मातीति न बाधः । दृष्टान्ते तु चक्षुह्ये रूपादिलक्षणे पौरुपेये विशेप्याभावेन विशिष्टाभावगर्भ साध्य- मातीति द्रप्रव्यम् ॥ श्री० पौरुषेयवान् द्रव्यत्यानन्तुबदित्यादि । पटादिरूपपौरुपैयत्वं तन्तावस्तीत्यर्थः अत्र पटादीनां पौरुपेयन्बोक्तिरूपचारात्पुरुषशदात्तकृतवाक्यादिप्येव ढमः स्मरणादिति द्रष्टव्यम् । एवमेव गीताभायटीकायां न ह्यपौरुपे ये पौरुषेयाज्ञानादय इत्यत्र समाहितमन्तीत्यवगन्तव्यम् । च० अयंकाल इति ॥ सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या वेदव्यतिरिक्तत्व विशिष्टं यदिदानींतनत्वं तद्रहितपौरुपेयवानित्यर्थः । निदर्शने सायसङ्गमनदशायां विशेप्याभावनिबन्धनविशिष्टाभाववान् कालान्तरीणः शब्दस्तमादाय पक्षे तत्सङ्गमनदशायां तु तादृशो वेद एव । विशेपणाभावनिबन्धन- विशिष्टाभाववत्वात् । तथा च वेदस्य पौरुषेयत्व एव साध्यपर्यवसानमिति भावः । एवमग्रेऽपि निदर्शने पक्ष च साध्यसङ्गमनरीतिरवसेया ।।

·वेदमककत्वानुमानानां साधारणदूषणम्) || जिज्ञासाधिकरणम् ॥ ९४७ सु०-- मैवम् । अनुमानानां विपक्षे बाधकाभावेनाप्रयोजकत्वात् । पौरुषेयत्वे कर्तुराप्स्यनिश्चयेन ततो धर्माद्यनिश्चयापत्तेस्तत्वाच्च । ईश्वरः प्रमावान् पुरुपत्वादहमिव ईश्वरो न विप्रलिप्सावान् ईश्वरत्वात् , न यदेवं न तदेवम , यथाऽहम् ; इति ईश्वरस्याप्तत्वसिद्धिरिति चेन्न । पुरुषत्वेनाप्रमाविप्रलिप्सयोरपि साधनसौलभ्यात् । आश्रयासिद्ध्यादेश्व परिहरिष्यमाणत्वात् । किञ्च प्रमावत्वमात्रसाधने सिद्धसाधनम् तावताऽऽतत्वा सिद्धेः । न ह्यनाप्तः कदाचित् स्प्रमावान्न भवति ॥ अप्रमान्यव्युदाससाधने दृष्टान्तस्य साध्यविकलता हेतोरनैकान्त्यं च ।। ईश्वरत्वहेतुश्च सपक्षादपि घटादेावृत्तेरसाधारणः पूर्ववत्सिद्धसाधनश्च ।। यथार्थचिख्यापथिपा नियतिसाधने च बुद्धर्षभादीश्वरावतारेष्वपि विप्रलिप्सादर्शनाद्वाधः ॥ अशरीरत्वेन सत्प्रति- पक्षतां च मुत्रकार एवं वक्ष्यति । किश्चाप्तत्वेऽपीश्वरस्य वेदाः तत्प्रणीता इत्यत्र न प्रमाणम् ।। ननु वेद ईश्वरप्रणीतः वेदत्यायतिरेकेण गगनवदिति चेन्न एवमनीश्वरप्रणीतत्वस्यापि शक्यसाधनत्वात् । स्मृतीति- हासपुराणेभ्यः सपक्षेभ्योऽपि व्यावृत्तत्वेनासाधारणत्याच्च । तेषामपि पक्षत्वे भागासिद्धेः । वेदादित्यस्यैकरूपस्याभावेन हेतूकर्तुमशक्यत्वात् । अतीन्द्रियविपयवाक्यत्वं हेतुरस्त्यिति चेन्न जिनादिवाक्येषु व्यभिचारात् । तान्यपि पक्षतुल्यानीति चेत् तथात्वे व्यर्थविशेषणत्वात् । वाक्यत्वमानं हेतुरस्त्विति चेन्न ईश्वरप्रणीतशब्दन तदाप्तिपूर्वकतासाधने चौद्धादिवाक्ये व्यभिचारात् । ईश्वरनिमित्ततामात्रसाधने तु प्रामाण्यासिद्धिरिति । किश्वेश्वरः सर्गादौ यं वेदं निर्मायकस्मै शिष्यायोपदिशति तमेवान्यस्मा उपदिशति, उत वेदान्तरं निर्मायेति वक्तव्यम् ।। तमेवेति चेत् । कुतोऽयं भवतो निर्णयः । प्रथमरचितस्य अविस्मरणाद् वृथा वेदान्तरकल्पकाभावाच्चेति चेत् । ततिक पूर्वकल्पे रचितं वेदं व्यस्मा- दीश्वरो येनात्र पुना रचयतीति कल्प्यते । एवं पूर्वतरपूर्वतमादिकल्पेष्वपीत्यनादितैव ज्यायसी । एवं तर्हि पुराणादीनामप्यपौरुषेयता स्यादिति चेत् । स्याद्यदि तेपामविगानं सकर्तृकत्वे प्रमाण न स्यात् । प्राक्तनेषु पुराणादिशु प्रतीतिपरिवर्तिषु किमर्थं पुना रचनमिति चेन्न । ईश्वरप्रवृत्ते: स्वप्रयोजनामावस्य वक्ष्यमाणत्वात् । परप्रयोजनान तु सूक्ष्माण्युत्प्रेक्षितुं न वयं स्थूलदृश्मानः प्रभवामः । किं नाम प्रमित कार्यमनुसृत्य प्रयोजनसद्भावमात्रं संभावयामः । अन्यथा कण्टक- शौवल्याघपलापप्रसङ्ग इति । -- 119a ·२४८ ॥ न्यायसुधा ॥ (अ. १ पा. १ म. १ -- वा० पूर्ववदिति ।। न ह्यनाप्तः क्वचिद्विप्रलिप्साभाववान्न भवतीति भावः ॥ वक्ष्यतीति ।। पाशुपतसमयनिरासकाधिकरण इति शेषः ॥ तेपामिति ॥ स्मृत्यादीनां मनुव्यासादिकृतत्वेऽपीश्वर- कृतकत्वासिद्धेरिति भावः ॥ तान्यपीति 11 कुलालादिकृतघटादीनामीश्वरकृतत्ववजिनादिकृतानामपि तेपामीश्वरकृतत्वं सिपाधयिषितमेवेति भावः । तहिं लौकिकवाक्यानामपि तादृशत्वादतीन्द्रियविषयकेति- विशेषणं व्यर्थमित्याह || तथात्य इति ।। स...---नन्वीश्वरस्यासिद्धत्वे आश्रयासिद्धिःसिद्धत्वे धर्मिग्राहकमानबाध इत्यत आह || आश्रया. सियादेरिति । वनकृत्वादिरूपेणेत्यत्रेति शेषः । सूत्रकार एव वक्ष्यतीति ।। अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वेत्यनेनेति शेषः ।। तान्यपि पक्षतुल्यानीति चेदिति ।। ईश्वरस्य सर्वोत्पत्तिमन्निमित्तत्वादिति भावः ।। तर्कपराहति चाह ॥ पौरुषेयत्व इति ॥ नन्वीश्वरोऽसिद्धश्चदाश्रयासिद्धिः सिद्धश्च- द्धर्मिग्राहकप्रमाणबाध इत्यत आह ।। आश्रयासियादेश्चेति ॥ वनकृत्वादिरूपेण पक्षभूतस्य चेशितु- रित्यादिना शास्त्रयोनिसूत्रे परिहरिप्यमाणत्वादित्यर्थः । पूर्ववदिति ॥ प्रमावानिति प्रयोगे न ह्यनाप्तः कदाचित्प्रमावान्न भवतीत्युक्तदिशाऽनातेऽपि कदाचिद्विप्रलिप्साभावसंभवादिति भावः । वक्ष्यतीति । अन्तवत्वमसर्वज्ञता वेति समयपादीयपाशुपताधिकरणगुणसूत्रे ईश्वरस्य शरीरमस्ति चेदीश्वरस्यान्तवत्वं परिच्छिन्नत्वं न चेदसर्वज्ञता स्यादिति । वक्ष्यमाणत्वादिति भावः ॥ अनीश्वरप्रणीतत्वस्यापीति ।। ईशरप्रणीताङ्कुरादौ व्यतिरेकन्याप्तिसंभवादिति भावः । ननु वेदादित्वं हेतुरस्त्वित्यत आह ॥ वेदादि- त्यस्येति || कार्यमात्रमीश्वरप्रणीतमेवेति भावेन शङ्कते ॥ तान्यपीति ॥ अतीन्द्रियविषयेति विशेषण व्यर्थम् । वाक्यत्वमात्रस्यैवाव्यभिचारदिति भावः । अविगाने सकर्तृकत्वे प्रमाणं न स्यादिति । यदि स्पष्टं सकर्तृकत्वबोधकम् । पुराणानि तदर्थानि सर्गे सर्गेऽन्यथैव तु । क्रियन्तेऽतस्त्वनित्यानि तदर्थाः पूर्वसर्गवदित्यादिप्रमाणं यदि न स्यात्तदा स्यात्वदुक्तम् । तत्सत्वे तु कथं तेपामपौरुषेयत्वमिति भावः ॥ वक्ष्यमाणत्वादिति ॥ न प्रयोजनववादित्यधिकरणे ॥ अन्यथेति ॥ फलाभावेन प्रमितापलाप इत्यर्थः ॥ अपौरुषेयपदप्रक्षेपेणेति ॥ दृष्टान्तेऽन्यकाले तादृशाकाशादिमत्त्वेन साध्यसंभवादिति भावः ।। या० प्रमावानिति । अनेन विवक्षितार्थतत्वज्ञानसिद्धिरिति ज्ञेयम् । नन्वीश्वरस्यासिद्धत्वे आश्रयासिद्धिः सिद्धत्वे धर्मिग्राहकमानबाध इत्यत आह || आश्रयासिद्धयादेरिति ॥ वनकृत्त्वादिरू. पणेत्यत्रेति शेषः ॥ वक्ष्यतीति ।। अन्तवस्त्वमसर्वज्ञता वेत्यत्रेति शेषः ।। पक्षतुल्यानीति ।। ईश्वरस्य ·वेदसककत्वानुमानानां अमाधारण पणान) ॥ जिज्ञामाधिकरणम् ॥ सर्वोत्पत्तिमत्कर्तृयाजिनादिवाक्येप्वपीश्वरप्रणीतत्वस्य विद्यमानत्वेन तेषामपि पक्षतुल्यत्वान्न व्यभिचार इति भावः ।। वक्ष्यमाणत्वादिति ।। न प्रयोजनववादित्यनेति शेषः ।। श्री० ईश्वरस्य विवक्षितार्थतत्त्वज्ञानसाधनायानुमानमाह । ईश्वरप्रभागनिति ।। साध्य- विकलतेति ॥ दृष्टान्तीकृते स्वस्मिन्नप्रमायाः सत्त्वेन तदभावाभावादित्यर्थः ॥ अनेकान्त्यं चेति ॥ स्वस्मिन्विप्रलम्भके च व्यभिचार इत्यर्थः ॥ ईश्वरत्वहेतुश्चेति ॥ विप्रलिप्साभावसाधक इत्यर्थः ।। पूर्ववत्सिद्धसाधनश्चेति ॥ विप्रलिप्साभावमाधने सिद्धसाधनम् । तावताऽप्याप्तत्वासिद्धेः । न ह्यनाप्तः कदाचिद्विप्रलिप्मावान्न भवतीति पूर्ववदीश्वरः प्रमावानित्यत्र प्रमावत्वमात्रसाधने यथा सिद्धसाधनं तथाऽत्रापि सिद्धसाधन: सिद्धसाधको हेतुरित्यर्थः ।। प्रामाण्यासिद्धिरिति ॥ विप्रलम्भकवाक्येऽपीश्व- नस्य निमित्तकारणत्वादिति भावः । स्थूलदृश्वान इति ।। स्थूला हक् येपा ते स्थूलदृश्चान इत्यर्थः । अन्यथेति ।। स्वपरप्रयोजनाभावेन पुराणानां प्रमाणसिद्धपुनारचनानिराकरण इत्यर्थः ॥ कण्टकेति ॥ ईश्वरस्य कण्टकशौक्ल्यनिर्माणेनापि स्वपरप्रयोजनयोरभावादित्यर्थः ।। च० परिहरिष्यमाणत्वादिति ॥ बनकृत्त्यादिरूपेणेत्यादिनेत्यादिः ॥ वक्ष्यतीति ।। अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वेत्यत्रेत्यादिः ॥ वक्ष्यमाणत्वादिति ॥ न प्रयोजनववादित्यत्रत्यादिः ।। सु०- विशिष्टध्यतिरेकिणश्च पौरुषेयपदस्थानेऽपौरुपेयपदप्रक्षेपेण सत्प्रतिपक्षाः । कालपदेन च काल एवाभिधीयते तदुपाधयो या । आधेऽयमित्यन्यकालवदिति चायुक्तम् । द्वितीये कालोपाधिना वेदस्य संबन्धानिरूपणादाधित्तविषयत्वम् ।। आकाशनिष्टत्वं चाकाशसमवेतत्वं तत्संयुक्तत्वं वा । आद्ये वेदव्यतिरिक्तेनाकाशममवेतत्वरहितेन तन्त्यादिना अर्थान्तरता, संयोगवृत्याकाशस्य तद्वत्तोपपत्तेः। द्वितीये त्वाकाशसमवेतैरसंयोगविभाग. द्वित्वादिमिरन्तरत्वम् । आकाशनिष्ठत्वं तद्वत्त्वं च समवाय एवेति चेम्न अप्रसिद्धविशेष- गत्यात्पक्षस्य । अस्माभिस्समवायानङ्गीकारात् । दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्याच्च ।। किञ्च वर्णा- स्तावन्नित्यद्रव्यत्वान्न क्वचित्समवेताः। क्रमस्तु वर्णधर्म इति बाधितविषयता च ।। श्रुतिस्तु सत्प्रतिपक्षा न निश्चयाय भवति । किश्व ऋग्वेद एवानेरजायत यजुर्वेदो वायोः सामवेद आदित्यादित्यनीश्वररचितत्वमपि श्रावयन्त्याः कथमस्या न सत्प्रतिपक्षता। संप्रदायप्रवर्तक. स्वेनेयं सावकाशेति चेत् । तर्हि द्वे अपि न्यायोपेतनित्यत्वश्रुत्यनुरोधेन तथा किं न स्याता- मिति ।

·१५० ॥ न्यायसुधा ॥ (भ. १ पा. १. १ वार--- एवं सर्वानुमानसाधारण्येनाप्रयोजकत्वप्रतिकूलतर्कपराहती उक्त्वा विशिष्टव्यतिरेकि. मात्रासाधारणं दूपणमाह || विशिष्टति । तत्रापि तत्तदनुमानासाधारणदूपणान्याह || कालपदेनेत्या. दिना ।। सुम्वन्धानिरूपणादिति ॥ शब्दरूपगुणतयाऽङ्कीकृतस्य द्रव्यस्य वा वेदस्थसूर्यगत्यादिरूपोपा- धिना संयोगस्य समवायस्य च त्वयाऽनङ्गीकारा स्वरूपासंबन्धादेश्च संबन्धत्वस्यैवासंभवादिति भावः ।। किञ्चेति ॥ स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञया श्रोत्रं नित्यद्रव्यग्राहकं निरवयवेन्द्रियत्यान्मनोवदित्यनु- मानेन तैर्वर्णरित्याद्यागमैश्च तेषां नित्यत्वादेः सिद्धिरिति भावः ॥ श्रुतिस्त्यिति ॥ अङ्गीकार्या हि नित्यतेत्यत्र हिशब्नसूचितवाचा विरूपनित्ययेतिनित्यत्वप्रतिपादकशुत्या सत्प्रतिपक्षेत्यर्थः । अनीश्वराणा- मनन्तवेदप्रणयनस्यासंभावितत्वात्संभावितार्थकेश्वरप्रणीतत्वश्रुतिविरोधेनानीश्वरप्रणीतत्वश्रुतिः सावकाशेत्या- शङ्कते ॥ सम्प्रदायेति ॥ यदि संभावनामूलत्वेन बलवत्त्वं तर्हि नित्यवश्रुतेायोपेततया सुतरां बलवत्त्वमित्याशयेनाह ।। न्यायति ।। सामान्यसिद्धिपरिशेषरूपन्यायोपतेत्यर्थः । मु०-- दृष्टान्तस्येति ।। पटस्य तन्न्यात्मकन्वेन तन्तुपु तद्वत्त्वासंमतेरिति भावः ॥ वर्णधर्म इति ॥ तथा च न तत्समवाय आकाश इति बाधितविपयतेत्यर्थः ॥ श्रुतिस्तु सत्प्रतिपक्षेति ॥ याचा विरूपनित्ययेत्यादिभिरिति शेपः ।। प०.-- इति चायुक्तमिति ॥ त्वन्मते कालस्याखण्डत्वादिति भावः ॥ संबन्धेति ।। पौरुषेय. वानिति मतुष्प्रत्ययोक्तसंचन्धानिरूपणादित्यर्थः ॥ समवाय एवेति चेदिति ॥ तथा च तन्त्वादिना संयोगविभागादिना च नार्थान्तरता। आधे समवायवृत्या तन्त्यादिमत्त्वाभावात् । अन्त्ये समवेतत्व- राहित्याभावादिति भावः ॥ साध्यवैकल्याचेति ॥ अत्रापि समवायानङ्गीकारादित्यनुकर्षः ॥ श्रुतिस्त्विति ॥ प्रजापति, इत्यादि प्रागुक्तश्रुतिस्तु बाचाविरूपनित्ययेत्या दिश्रुत्या सत्प्रतिपक्षेत्यर्थः । तद्रीत्याऽपोहोयत्वमुपेत्यापि प्रतिपक्षमाह || किश्चति ॥ न्यायोपेतेति ॥ प्रागुक्तधर्मादिसाधकसामान्य. परिशेष न्यायोपेला वाचा विरूपनित्ययेत्यादिश्रुतियाँ तदनुरोदेनेत्यर्थः ।। या०-- दृष्टान्तस्येति ॥ पटम्य तन्त्वात्मकन्वेन तन्तुपु तद्वत्तासम्मतेरिति भावः । वर्णधर्म इतीति ।। तथा च न तत्समवाय आकाशे इति वाधितविषयतेत्यर्थः ।। सत्प्रतिपक्षेति ।। वाचा विरू नित्ययेत्याद्या भिरिति शेषः । श्री० ---अपौरुषेयपद प्रक्षेपेणेति ॥ अयं कालो वेदव्यतिरिक्तेदानीन्तनत्वरहितापौरुषेयवान् । काल यादन्यकालादिवदित्याद्यनुमानत्रये पौरुषेयपदस्थानेऽपौरुषेयपदप्रक्षेपण सत्प्रतिपक्षत्वं द्रष्टव्यम् ।

·वैदयकत्यानुमानामा असाधारणपणान) ॥ जिज्ञामाधिकरणम् ।। ९५१ तथाहि । दृष्टान्तभूतातीतकालनिष्ठेऽपोमपेये आकाशादौ वेदव्यतिरिक्तत्वरूपविशेषणे सत्यपीदानीन्तन- स्वरूपविशेप्याभावाद्विशिष्टाभावः । पक्षीभूतवर्तमानकालनिष्ठेऽपोरुपेये वेदे. इदानीन्तनत्वरूपविशेष्य- सद्भावेऽपि वेदव्यतिरिक्तस्वरूपविशेपणाभावाद्विशिष्टाभावो द्रष्टव्यः। आकाशपक्षकद्वितीयानुमानेऽपि दृष्टान्तभूततन्तुनिष्ठेऽपौरुषेये तन्तुल्वे वेदव्यतिरिक्तत्वरूपविशेपणे सत्यध्याकाशनिष्ठत्वरूपविशेष्याभावा- द्विशिष्टाभावः । पक्षीभूताकाशनिष्ठापौरुपये वेदे आकाशनिष्ठत्वरूपविशेष्यसद्धावेऽपि वेदव्यतिरिक्तत्वरूप विशेषणाभावाद्विशिष्टाभावो द्रष्टव्यः । श्रोत्रपक्षकतृतीयानुमानेऽपि दृष्टान्तभूतचक्षुह्येऽपौरुषेये रूपत्वे वेदव्यतिरिक्तत्वरूपविशेषणसद्भावेऽपि श्रोत्रग्राह्यल्वरूपविशेष्याभावाद्विशिष्टाभावः। पक्षीभूतश्रोत्रग्राह्य- ऽपौरपेये वेदे श्रोत्रग्राह्यत्वरूपविशेप्यसद्भावेऽपि वेदव्यतिरिक्तवरूपविशेषणाभावाद्विशिष्टाभावो द्रष्टव्यः ।। काल एवेति ॥ अखण्ड इत्यर्थः । तदुपाधय इति ॥ तरणिपरिम्पन्दरः॥ इत्यर्थः ॥ आये- ऽयमित्यन्यकालवदिति ॥ अखण्डकालेऽयं वर्तमानः कालः । अन्योऽतीतः काल इति विभागायो. गादिति भावः । आकाशस्य तन्त्यादिना समवायाभावादिति भावः । आकाशस्य संयोगादिरूपपौरुषे. यवत्वं केन संबन्धेन । येनार्थान्तरता स्यादित्यत आह ॥ आकाशसमवेतैरिति ।। समवाय एवेति ॥ तथा चाकाशसमवेते संयोगादिरूपेऽपौरपेयवेदव्यतिरिक्तवाकाशसमवेतत्वरूपयोर्विशेषणविशे- प्ययोमभयोरपि सत्वेन विशिष्टाभावासंभवान्न तैरन्तरतेति द्रष्टव्यम् ॥ साध्यबैकल्यं चेति ॥ दृष्टान्ती- कृते तन्तौ समवायेन पटरूपपौरुषेयत्वं नास्ति । तयोरभेदादतः साध्यबैकल्यमिति भावः | आकाश- निष्ठत्वं तद्वत्त्वं च समवाय एवेति पक्षे दूपणान्तरमाह || किञ्चति ॥ आकाशयमवेते पौरुषेयवेदे वेदव्यतिरिक्तस्वरूपविशेषणाभावप्रयुक्तविशिष्टाभावमादाय साध्यपर्यवसानं वाच्यम् । तत्र किं वेदशब्देन वर्णा विवक्षिता उत तन्निष्ठ आनुपूर्वीरूपः क्रमविशेष इति विकल्प्याद्ये दूपणमाह ॥ वर्णास्तावदिति ।। द्वितीये दूपणमाह ॥ क्रमस्त्विति ॥ तथा चाकाशे वेदशब्दाभिप्रेतक्रमसमवायवस्वं बाधितमिति भावः ॥ अस्या इति ॥ प्रजापतिर्वा इमेक आसीदिति सर्वेश्वरप्रणीतत्वं प्रतिपादयन्त्याः श्रुतेरित्यर्थः ।। द्वे अपीति ॥ ईश्वरानीश्वररचितत्वप्रतिपादकतयाऽभिप्रेते प्रजापतिर्वा ऋग्वेद एवेति द्वेऽपि श्रुतीत्यर्थः ।। न्यायोपेतेति ।। न हि धर्मादिसिद्धिः स्यानित्यवाक्यं विना कचिदित्युक्तन्यायोपेतेत्यर्थः ॥ नित्यत्व- श्रुतीति । वाचा विरूपनित्ययेत्यादिनित्यत्वश्रुतीत्यर्थः ।। च० - दृष्टान्तस्येति ॥ तन्तुपट योरभ्युपगत्याधाराधेयभावानुपगतेरिति भावः ॥ वर्णधर्म इतीति । तथा च न तन्निरूपितसमवाय आकाश इति बाध इति भावः ॥ सत्प्रतिपक्षेति ॥ वाचा विरूपनित्ययेत्यादि श्रुतिभिरिति पूरणीयम् ।।

·ननु वां एव तावदनित्यास्तत्कुतस्तदात्मकस्य वेदस्य नित्यत्त्वमिति । मैवम् । न हि वयं वेदं कूटस्थनित्यं ब्रूमः किन्तु नियतैकप्रकारम् । तत्र को वर्णनित्यत्वस्योपयोगः । वस्तुतच्यविचारकं प्रति तु वर्णानां कूटस्थनित्यत्वं भगवत्पादैरेवान्यत्रोपपादितमित्यास्तां विस्तरः । अत्राह कश्चिद्वेदः संस्कृतोऽसंस्कृतो वा बोधकः । न तावद् द्वितीयः सर्वदा बोधकत्यप्रसङ्गात् । आये संस्कारकेष्वस्याश्वासकारणाभावात्सर्वमिदं गजस्नानमिति ।। तदिद. मयुक्तम् । संस्कारकाः खलुचारयितारो व्याख्यातारश्च वेदस्य । तत्रायेषु तावद विगीत- संवाददर्शनेनाश्चासो युज्यते । द्वितीयेषु तु लोकावगतां शब्दशक्ति लौकिकानेव तात्पयांव- गमोपायाननुमरत्सु कथमनाश्वास इति यत्किचिदेतत् । वा तर्हि कथं तत्वनिर्णये तदुपपादनमित्यत आह ॥ वस्तुतत्त्वेति ॥ वस्तुतत्त्वमत्रापि युत्पादनीयमेवेत्यत आह ॥ आस्तामिति ॥ यद्वा ननु गूढकर्तृके वाक्ये व्यभिचारान्न परिशेपो युक्त इत्यतोऽन्यत्र भगवत्पाद रेव तत्परिहारस्य निपुणतरमभिधानान्न विस्तरो युक्त इत्याह ॥ आस्तामिति ॥ सर्वमिदमिति ॥ कर्तृषु विधासकारणाभावाद्धर्मादिनिश्चयायापौरुषेयत्वाङ्गीकारेऽपि संस्कारकेपु विश्वासकारणाभावात्पुनम्तदनिश्चयापातेनापौरुषेयत्वाङ्गीकारो धूलिनिहरणार्थ गजम्नानं पुनधूलिप्रक्षेपणेव व्यर्थ इत्यर्थः । इति यदेतत्किञ्चित्क्षुद्रमित्यर्थः । अतो न भाग्यकारेण कण्ठतो निराकृतमिति भावः । स०- वर्णानां जन्यत्वमभ्युपेत्य समाधत्ते ॥ नियतैकप्रकारमिति ॥ अन्यत्रेति ॥ विष्णुतत्वनिर्णयादावित्यर्थः । ननु वैदिकमहमादिपदं स्वतन्त्रबक्तृपरम् । अहमादिपदत्वात् संमतवत् इत्यनुमानाद्वेदम्य सकृतकस्वसिद्धिरिति चेन्न । अपौरुषेयेऽपि वेदे मन्त्रलिङ्गप्रकरणादिना यजमानायभि. प्रायप्रवेशस्यास्माभिरङ्गीकारात् । अन्यथा त्वन्मतेऽपि वेदे शरीरं मे विचर्षणमित्यादौ स्वतन्त्रवक्तुरीश्वर- म्यैवाहमादिशब्दार्थत्वापातात् । ननु बेदे स्वतन्त्रवक्तुरभावे इच्छाघटिततात्पर्यासंभवादुपक्रमादिना तनिर्णयानुसरणं न स्यात् । तथाच श्रुतिकुमार्यास्तात्पर्य रूपगर्भ एव पुंयोगे लिङ्गमिति चेन्न । तत्प्रनितिशेषत्वरूपस्य तात्पर्यस्यास्पदभिमतत्वेन तस्येच्छा दिघटितत्वानङ्गीकारात् । द्रष्टुपुरुपेच्छामादायै- वेच्छाघटिततात्पर्यस्याप्यपौरुपये वेदे संभवाचेत्याद्यभिप्रेत्याइ || आस्तां विस्तर इति ॥ वेदः संस्कृत इति ।। सलक्षणमुच्चारितः ससंप्रदायं व्याख्यातो वेत्यर्थः ।।

·नित्यता, संस्कृत वेदम्य बोधकता च) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ ०५३ अन्यत्रेति ।। तत्वनिर्णये तदेवेदं वचनमिति प्रत्यभिज्ञानादित्यादिग्रन्थेनोपपादित. त्यर्थः । प्रपश्चितमेतद्वर्णनित्यत्वं वेदापौरुपेयत्वं च तर्कताण्डवे प्रथमपरिच्छेदे ॥ या०. वर्णानां जन्यत्वमभ्युपेत्य समाधत्ते ॥ नियतैकप्रकारमिति ।। अन्यत्रेति ॥ वैष्णुतत्वनिर्णयादावित्यर्थः । ननु वैदिकमहमादिपदं स्वतन्त्रवक्तृपरम् । अहमादिपदत्यात संमतवत् त्यनुमानाद्वेदस्य सकर्तृकत्वसिद्धिरिति चेन्न । अपौरुषेयेऽपि वेदे मन्त्रलिङ्गप्रकरणादिना यजमानाद्यमि- यप्रवेशस्यास्माभिरङ्गीकारात् । अन्यथा त्वन्मतेऽपि वेदे शरीरं मे विचर्पणमित्यादी स्वतन्त्रवक्तुरीश्वर- वाहमादिशब्दार्थत्वापातात् । ननु वेदे स्वतन्त्रयक्तुरभावे इच्छाघटिततात्पर्यासंभवादुपक्रमादिना नर्णयानुसरण न स्यात् । तथा च श्रुतिकुमार्यास्तापर्यरुपगर्भ एव पुंयोगे लिहमिति चेन्न । प्रमितिशेपत्यरूपस्य तात्पर्यस्यास्मदभिमतत्वेन तस्येच्छादिघटितत्वानङ्गीकारात् । द्रष्टुपुरणेच्छामादायै- च्छाघटिततात्पर्यस्याप्यपाझपये वेदे संभवाच्चत्याद्यभिप्रेत्याह ।। आस्तो विस्तर इति ॥ संस्कृत ते ।। सलक्षणमुच्चारितः ससंप्रदाय व्याख्यातो वेत्यर्थः ।। न श्री. अनित्या इति ॥ विकारिकत्वेन तज्जन्यत्वात्तन्नाशेन नाशाच न क्रमविशिष्ट वेदस्य टस्थनित्यत्वमित्यर्थः ।। नियतैकप्रकारमिति ॥ नियतानुपूर्वी विशेषविशिष्टमित्यर्थः ॥ उपयोग ॥ वर्णानामनित्यत्वेऽपि तदात्मकस्य नियतै कप्रकारताया अनपायादित्यर्थः ॥ अन्यत्रेति ।। चारणकाल एवेत्यादिना तस्वनिर्णय इत्यर्थः ॥ सर्वमिदं गजस्नानमिति । वेदप्रामाण्यादिसमर्थ- मत्यर्थः । वेदप्रामाण्यादिके समर्थितेऽपि संस्कृतासंस्कृतादिविकल्पनार्थबोधकत्वासंभवाव्यर्थमेव समर्थनम् । पुनधूलीप्रक्षेपेण गजस्तानवदिति भावः । शक्ति योगरूढिरूपाम् । तात्पर्यावगमोपायान् क्रमादीन् ।। च०-- वर्णानामनित्यत्वमुपेत्य समाधत्ते ॥ नियतैकेति ।। अन्यत्रेति ॥ विष्णुनत्वविनिर्ण- दावित्यर्थः । ननु वेदस्य पौरुषेयत्वानङ्गीकारे इच्छारूपतात्पर्यस्य दुरुपपादतया तत्प्रतिसन्धानाधीना वयधीः कथं तत्रोदीत्या दित्याशङ्कायां तत्प्रमितिशेपवस्वरूपतात्पर्यस्य सिद्धान्तेऽभिप्रेतस्येच्छारूपतानु. तेः। तत्तद्रष्टपुरुपेच्छारूपस्य वा तस्यापौरुषेयत्वेऽपि तत्र सूपपादत्वाञ्चत्याह | आस्तामिति ॥

·अनु० अधर्मवादिनो वाक्यमप्रयोजनमेव हि ॥ मु०-- स्यादेतदेवं धर्मादिकमभ्युपगच्छन्तं प्रत्यपौरुपेयवाक्यसमर्थनम् । यस्तु धादिकमेव नाङ्गीकरोति चाकिस्तं प्रति कथम् । निराश्रयत्वादिति चेन्न । यतस्तेनाप्यङ्गी- कारयाम इत्याशयवानाह ।। अधर्मवादिन इति ॥ धर्माद्यतीन्द्रियार्थानभ्युपगन्तुरित्यर्थः । वाक्यं शास्त्रम् । अप्रयोजनमित्युपलक्षणम्। निविषयं चेत्यपि द्रष्टव्यम् । हिशब्दो यस्मा. दित्यर्थे । तस्मात्तेनापि धर्मादिकमङ्गीकार्यमिति शेषः । एतच्चाभ्युपगमेऽप्यर्थाभावादित्यत्रैव व्युत्पादयिष्यामः । वाल--- ननु चार्वाकनिराकरणं न प्रकृतसङ्गतमित्यतस्तत्सङ्गमयति ॥ स्यादेतदिति ॥ नन्व. धर्मवादिनः समानन्यायतया धर्माद्यतीन्द्रियाभ्युपगन्तृत्वात्तं प्रतीदं दूषणं न चार्वाकं प्रति तस्यातादृश- त्यादित्यत आह ॥ धर्मादीति ॥ यद्वा धर्माद्यभाववादिनं प्रति न निर्विषयत्वाद्यापादनं युक्तं तस्यैव विपयत्वादुत्तरवाक्याननुगुण्याचेत्यत आह ॥ धर्मादीति ॥ ननु तदीययत्किश्चित्तद्वाक्यवैयर्थ्य नानिष्टमित्यत आह || वाक्यमिति ।। उपलक्षणमिति ॥ इदं च प्रयोजनपदं रूढिमाश्रित्य । यौगि- कत्वे तु योगत एव विषयस्यापि लाभः । तथा चोक्तं तत्त्वनिर्णयटीकायाम् । चार्वाकेण धर्मादिक- मङ्गीकरणीयमित्यस्य शेषपूरणेन मूलारूढता दर्शयितु तदुपयुक्ततया हिशब्दं व्याचष्टे ॥ हिशब्द इति ।। नत्वतीन्द्रियाङ्गीकारेग्यन्द्रियकस्यैव विषयादेः संभवात्कथमेतदापादनमित्यत आह ॥ एतच्चेति ।। प०-- इत्यत्रेति ॥ समयपादीयतृतीयेऽधिकरणे ॥ या० अङ्गीकारेऽपीति । लिङ्गदर्शनानन्तरं लैङ्गिकव्यवहारः संभावनामात्रात्संवादेन च प्रामाण्याभिमानस्तत्रेति तेनाङ्गीकारादेवमुक्तमिति मन्तव्यम् ।। श्री० - निराश्रयत्वादिति ॥ धर्मादिकं प्रमाणोपेतं वस्तुतत्वादित्यनुमानं न युक्तम् तं प्रत्याश्रयासिद्धत्वादित्यर्थः ।।

·चावोंके प्रति अपौरुपयवाक्यमाधनम्) ॥ जिज्ञासाधिकरणम् ॥ अनु०- धर्माभायोऽपि नो तेन प्रत्यक्षावगतो भवेत् ।। अतः संशयसंपत्तौ वाक्यं प्रत्यक्षवत्प्रमा ।। सु०-- किञ्च मा भूद्धर्मादिकम् । धर्माद्यभावस्तावच्चा केणाङ्गीकृत एव । तमाश्रि- त्यापौरुषेयवाक्यं तेनाङ्गीकारयाम इत्याशयबानाह ।। धर्माभावोऽपीति । तेन चार्वाकेण(न)। धर्माभावोऽपि प्रत्यक्षावगतो न भवेत् । अनुमानन्तु नाङ्गीकृतम् । अङ्गीकारेऽपि न तद्विपयम् । यतोऽतो धर्माद्यभावावगमाय वाक्यं प्रत्यक्षमिव प्रमाणमङ्गीकरणीयम् । तचोक्तविधयाऽन्यस्मि- बनाश्वासादपौरुषेयमेवेति । ननु घटाद्यभावमिव धर्माद्यभावमपि प्रत्यक्षमेव कुतो न गोचरयेत् । भैवम् । अयोग्य- तया चक्षुपा रसस्येव प्रत्यक्षेण सतोऽप्यग्रहणोपपत्तेः । किं योग्यताविशेषणेन; यत्प्रत्यक्षेण सर्वथा नोपलभ्यते तन्नास्त्येवेति निश्चीयत इति चेत् । स्यादेतदेवम् । यद्यत्र वादिनो न विप्रतिपद्येरन् । यदि च चक्षुरादिना रसादिकमयोग्यतया न गृह्यत इति न स्यात् । सत्या तु वादिविप्रतिपत्तौ, सति चायोग्यतया क्वचिदनुपलम्भ, प्रत्यक्षानुपलब्धिः संशयमेव संपाद- यति 'किमनुपलम्भान्नास्ति धर्मादिकमुत वाद्यन्तरोक्तरीत्या चक्षुषाऽनुपलभ्यमानो रसो रसनेनेव अयोग्यतया प्रत्यक्षेणानुपलभ्यमानमपि प्रमाणान्तरादस्ती'ति । न हि न्यायमतिक्रम्य स्खसमय- मात्रेण संशयोत्तारो युज्यते । एतत्संशयनिरासार्थमपि वाक्यं प्रमाणमङ्गीकरणीयम् ; यथा प्रत्यक्षयोग्येऽर्थे स्थाणुर्वा पुरुषो वेति संशयनिवृत्तये विशेषप्रत्यक्षमिति ।। तदिदमुक्तं संशय. संपत्तौ सत्यामिति ।। तदेवमपौरुषेयत्यावेदस्य कर्तदोषमूलत्याभावेन स्वत एव प्रामाण्यमिति सिद्धम् । वा० ननु धर्माद्ययगमार्थत्वेनापौरुषेयवाक्याङ्गीकरणप्रसङ्गे धर्मावभावाबगमार्थतया तदङ्गी- करण प्रकृतासङ्गतमित्यतो 'ननु माऽस्तु धर्मादिकमतीन्द्रियं विपयादि तथाऽपि न शास्त्रस्य निर्विषयत्वा- द्यापत्तिः । धर्माद्यभावादेरेव विषयादितासंभवादिति परेणाङ्कित किमस्माकं धर्मादिविषयकेण प्रकृता- नुपयुक्तेनाग्रहेण विषयादित्यादिना त्वदभिमतधर्मायभावादिसाधकतयैवापौरुषेयवाक्यमङ्गीकारयाम इत्याशयेनोत्तरग्रन्थप्रवृत्त सङ्गतिरित्याशयेनाह || किञ्चति ।। तेनेति धर्माद्यनभ्युपगन्तृपरामर्शस्य निष्प्रयोजनत्याद्विशेष्यमात्रपरामर्श इत्याह ॥ तेनेति ॥ नन्वतो वाक्यमिति परिशेषोऽनुपपन्नः । अनुमानानिरासादित्यतः स्पष्टतया भाप्यकृतोऽपेक्षित तन्निरासप्रकारं दर्शयति ॥ अनुमानं त्विति ।। 120a - ·॥ न्यायसुधा ॥ संशयसंपत्तावित्यस्य प्रसक्ति दर्शयितुं न प्रत्यक्षावगत इत्यत्रानुपपत्तिं शङ्कते ॥ नन्विति ।। नन्वनुपल. विविरुद्धा वादिविप्रतिपतिन संशयाय भवतीत्यतोऽनुपलब्धेः सावकाशत्वमाह || यदि चेति ।। वादि विप्रतिपत्ताविति ।। वादिगां धर्मादिसत्त्वाभिमान इत्यर्थः । अस्तीतीति ।। अनेन वादिवि- प्रतिपत्तिः कचिदम्रोम्यताप्रयुक्ता दर्शनयोमिलितयोरनुपलब्धरस्तित्वकोटिसाहचर्यप्रापकतया साधारणत्य- संपादकन्वेन संगयोपयोग उक्तः । नास्तित्वकोटिसाहचर्यस्य च स्पष्टत्वादनुपपादनम् । ननु यत्प्रत्यक्षण नोपलभ्यते तन्नास्त्येवेति नियमादेव संशयनिवृत्तिः स्यादित्यत उक्तरीत्या संशयप्रापकन्यायप्राप्तसंशयस्य त्वत्समयाभ्युपेतनियममात्रेणापन्हवेऽतिप्रसङ्ग इत्याशयेनाह || न हीति ।। अन्यथा चक्षुरेकप्रत्यक्षवा- दिनाऽपि केनचित्तदनुपलम्भाद्रमाद्यभावं वदता जीयेतेति भावः । प्रत्यक्षयोग्येऽप्यर्थे संशयनिवृत्तये विशेषानुसरण प्रत्यक्षवदिति मूलोक्तमुक्तेऽर्थ संभावकत्वेनाह ॥ यथेति ।। स० न हि न्यायमतिक्रम्यति ॥ संशयकोटिप्रापकन्यायमतिकम्येत्यर्थः । संशयकोटि- प्रापकन्याययोः प्रबलत्वान्न तन्मूलकः संशयः समयमात्रनिवर्त्य इति भावः ॥ प०... न तद्विपयमिति ॥ प्राक् प्रतियोगिनो धर्मादेरानुमानिकत्वनिरासेनेति भावः ॥ धर्माधभावमपीति ॥ प्रतियोग्यनुपल येति योज्यम् ॥ सतोऽपीति ॥ धर्गादेरिति शेषः ॥ न्याय- मतिक्रम्यति ।। रसम्येवायोग्यतया विद्यमानोऽपि धर्मादिनॊपलभ्यत इति न्यायमतिक्रम्य प्रत्यक्षणानुप- लम्भानाम्नीति स्वसिद्धान्तमात्रेण संशयनिवृत्तिन हि युज्यत इत्यर्थः ॥ वेदापौरुषेयत्वसमर्थनम् ॥ या . - न तद्विपयामिति । यथा धर्मादिकं केवलानुमानेन साधयितुं न शक्यमित्युक्तं तथा तदभावोऽपि नानुमानेन साधयितुं शक्यो लिङ्गाभावादिति भावः ॥ नास्त्येवेति निश्चीयत इति ।। शाशविषाणादिकमिवेति शेषः । अत्र धर्मादिकं किं नास्तीत्युतास्तीत्येव सन्देहः । तत्राद्यकोटिप्रापकमुक्तम् ॥अनुपलम्भादिति ॥ न ह्यनुपलभ्यमान शशविपणा दिकगस्तीति सन्दिह्यतेऽतः कथमयं संशयः इत्या. शङ्कायां तदैलक्षण्यप्रदर्शनाय द्वितीयकोटयुपपादकमुक्तम् । वाद्यन्तरोक्तरीत्येति ॥ न वाद्यन्तरोक्तत्व- मात्रण वस्तुसत्त्वरिद्धिः किन्तु प्रमाणादेव । अन्यथा शून्यादेरपि सिद्धिप्रसङ्गात् । अतः कथमेतत् द्वितीयकोटिप्रापकमित्यत उक्तम् ॥ प्रमाणान्तरादिति ॥ तत्संभावनार्थमुक्तम् ॥ चक्षुषाऽनुपलभ्य- मानोऽपीत्यादि ॥ तदेतत् द्वितीयकोटिप्रापकद्वयं क्रमेणोपपादयितुं यद्यत्र वादिन इत्यादिकः प्राक्तनो ग्रन्थ इत्यवधेयम् || न हि न्यायमतिक्रम्येति ॥ संशयकोटिप्रापकन्यायमतिक्रम्येत्यर्थः । तथा च संशयकोटिप्रापकन्याययोः प्रवकत्वान्न तन्मूलकः संशयः समयमात्रनिवर्त्य इति भावः ।।

·अन्वितम्बाथै शब्दशक्त्यभावान् विशिष्ट विषयाभावशङ्का) ॥ जिज्ञामाधिकरणम् ॥ ९.५७ तथा च श्री०-- प्रत्यक्षेणेति ।। मतोऽपि धर्मादेरयोग्यत्वात्प्रत्यक्षणाग्रहणोपपत्तरित्यर्थः । योग्यस्यानुपलब्धिरभावाहिका साऽत्र नास्तीति भावः । विशेषप्रत्यक्ष पुरुषत्वव्याप्यकरादिदर्शनम् ।। इति वेदापौरुषेयत्वसमर्थनम् ॥ -संशयोत्तार इति ।। सन्देहनिरास इत्यर्थः ॥ स्वत एवेत्यादि ॥ सप्रपञ्चमुत्पत्ति- ज्ञत्योर्गुणग्राहकान्तरनरपेक्ष्यस्य समर्थितत्वादिति भावः ।। सु ननु तथाऽपि न वेदः प्रमाणम् । स हि पदार्थपु वाक्याथै वा प्रमाणं भवेत् ।। न तावत्पदार्थेषु, तेषां प्रागवगतत्वात् । अनवगमे च व्युत्पत्यभावप्रसङ्गात् । व्युत्पत्तेर्वाच्य - वाचकसंबन्धज्ञानरूपत्वात् । संबन्धज्ञानस्य संबन्धिज्ञानपूर्वकत्वनियमत्वात् । व्युत्पत्त्यनपेक्षायां चातिप्रसङ्गान् । यद्यपि याथार्थ्यमेव प्रामाण्यं नागृहीतग्राहकत्वम् , तथाऽपि परार्थानुमान- स्येव शब्दस्यापि परबोधनार्थ प्रवृत्तत्वेन न ज्ञातज्ञापकता न्याय्या । ननु पुरुषदोपोऽयम् यज्ज्ञातज्ञापनाय शब्दोच्चारणम् । वेदे त्वपौरुपेये ज्ञातज्ञापनेनापि किं दुष्यति । न किंचित् । अनुपादेयत्वं तु स्यात् । तथा च न तन्मीमांसारम्भ इति ।। नापि बाक्यार्थ प्रमाणम् । तद्रोधजननोपायाभावात् । वर्णपदपदार्थतदनुभवस्मृतीनां प्रत्येकं समुदितादिनां चोपायत्वा- संभवात् ।। स्यान्मतं क्रियापदेन कारकपदेन वा साकाङ्ग्रे स्वार्थेऽभिहिते यदेव पदान्तरेण योग्य प्रतियोगिपदार्थान्तरं सन्निधाप्यते तदेव तस्य संबन्धित्वेनावतिष्ठत इति । सत्यमेवं वस्तुगतिः । अवगतिस्तु तत्संबन्धस्य किंनिधन्धनेति चिन्त्यते । पदं हि स्वार्थ क्रियात्वेन कारकत्वेन वा युक्तं प्रतिपादयतु; तत्संवन्धिताबोधस्तु निर्निबन्धन एव ।। अङ्गीकृत्य चेदमुदितम् ; प्रकृति. प्रत्ययार्थसंबन्धबोधनियन्धनादर्शनात् ।। एतेनाकाङ्गासन्निधियोग्यतावत्पदैरभिहिताः पदार्था एव वाक्यार्थी(E)भवन्तीत्यपि निरस्तम् । बाक्यार्थावगते कारणानिरूपणात् ।। - . बा... ननु शक्तिश्चैवेत्यन्वितशक्तियुम्पादनमुक्तासङ्ग-नमित्यतोऽतःगनन्याख्यानान्तरं तदित्या. शयेन तत्प्रयोजनं दर्शयन्प्रकारान्तरेण प्रामाण्यानुपपत्तिमाशते ॥ नन्विति ॥ पदार्थवाक्यार्थयोरेव शब्दविषयतया प्रसक्तेः पदार्थानां प्रमाणान्तरावगतत्वेन शब्दविषयत्वानुपपत्तेर्वाक्यार्थस्यानवगतत्वेऽप्यु- पायाभावेन शब्दस्य तद्बोधकत्वानुपपत्तेर्विपयाभावान्न तस्य प्रामाण्यमिति भावः । पूर्व प्रामाण्यस्वरूप- व्युत्पादनमिदानीं तद्विपयवोधोपायविचार इति द्रष्टव्यम् || तथाऽपीति ॥ याथार्थ्यमिति प्रमाणलक्षणे यथार्थपदमललब्धनिदोपत्वस्य ज्ञेयविषयीकारिविशेषणतयाऽभिमतत्वात्तत्तव्यवस्थितदोषाभावस्य च तदर्थतया ·२५८ ॥ न्यायसुधा ॥ (अ.१ पा. १.१ शब्दे च ज्ञातज्ञापकत्वस्य च दोपत्वात् न ज्ञातज्ञापके सामान्यलक्षणमिति भावः । ननु ज्ञातज्ञापकत्वस्य शब्दप्रवृत्तिप्रयोजकपरप्रयोजनाननुसन्धानादिरूपदोपवत्पुरुषप्रणीतत्वापादकतया दोपत्वापादनीयासंभवेन वेदे कथं तम्य दोपत्वमित्याशङ्कते ॥ नन्विति ॥ परार्थवाक्यस्य परं प्रत्युपादेयार्थबोधकत्वेनैव प्रमाण- त्याफलवत एवोपादेयत्वेन फलवक्त्वस्य वाक्यप्रामाण्यव्यापकत्वात्फलाननुसन्धानादेः पुरुपदोपत्वस्यापि तन्निमित्तकत्वात् । ज्ञातज्ञापके च फलवत्त्वनिवृत्तौ तव्याप्यवाक्यप्रामाण्यस्यापि निवृत्तिरेवेत्याशयेनाह ।। अनुपादेयत्वं हीति ॥ तदनुभवेत्यत्र तदिति वर्णादीनां त्रयाणामपि परामर्शः । एतच्च वाद्यन्तरोक्तम्फोटाद्युपायनिरासावसरे स्फुट भविष्यति । नन्वानयेत्यादिक्रियापदेन क्रियात्वेन क्रियाया- मुपस्थापितायां क्रियायाः कारकमा पेक्षत्वात्तदाकासापूरकेण घटमित्यादिकारकपदेन कारकत्वेनोपस्थाप्य - मानं कारकमपि तक्रियाकारकमेवोपस्थाप्यते । एवं घटमित्यादिकारकपदेनापि कारकत्वेन कारके उप- म्सापिते कारकस्य क्रियासाका वादानयेत्यादिपदान्तरेण क्रियात्वन तन्क्रियैवोपस्थाप्यते । एवञ्च पदार्था- न्तरसंबन्धिपदार्थान्तरस्यैव वाक्यार्थत्वात्पदानामेव वाक्यार्थबोधोपायत्वात्कथं तदभाव इत्याशङ्कते ॥ स्यान्मतमिति ॥ वस्तुत आनयेन्युपम्थापित क्रियायास्तदीयत्वेऽपि घटमित्युपस्थापितकारकस्य च वस्तुत. म्नक्रियासंबन्धित्वेऽपि क्रियाकारकपदाभ्यां शक्तिसद्भावेन क्रियास्वकारकत्वयुक्तक्रियाकारकमात्रबोधनेन लियायां तत्कारकसम्बन्धित्यस्य कारके च क्रियासंबन्धित्वस्य च वस्तुतो विद्यमानस्याप्यशक्ततयाऽबोधना- तम्यैव च वाक्यार्थत्वात्तबोधोपायो नोक्त एवेत्याह ॥ सत्यमिति ॥ क्रियात्वेनेति ।। आख्यातप्रत्यायार्थ- स्वनेत्यर्थः । कारकत्वेनेति ॥ द्वितीयाद्यर्थकर्मत्यादिनेत्यर्थः । ननु यदि प्रकृतिप्रत्ययान्वितस्वार्थ- प्रतिपादकत्वं प्रत्ययप्रकृत्योरभ्युपेतं तर्हि तन्न्यायनैव पदानामपि परस्परान्बितार्थप्रतिपादकत्वमभ्युपेयमेव अधजरतीयानुपपत्तेः । तथाच पदेप्येव तत्पर्यनुयोगानुपपत्तिरित्यत आह ।। अङ्गीकृत्य चेति ।। प्रकृति- प्रत्ययार्थसंबन्धबोधमाकृत्य क्रियात्वेन कारकत्वेन वा युक्तं प्रतिपादयत्वित्युक्तम् । वस्तुवस्तु प्रकृति- प्रत्ययार्थसंबन्धोधोपायोऽप्येतत्तुल्यतया नास्त्येवेत्यर्थः ॥ वाक्यार्थीभवन्तीति ॥ परस्परसंबद्धा भवन्तीत्यर्थः । पूर्वमुत्तरपदोपस्थापितस्य संबन्धित्यमुक्तमिदानी सर्वपदोपस्थापितानां परस्परसंबन्धित्वमुच्यत इति विशेषः । पदार्थानां बस्तुन: परस्परसंवन्धित्वेऽपि पदैः पदार्थमात्राभिधानात्तत्संबन्धयोधोपायानुक्तिरेवे- त्याह । वाक्यार्थति ॥ प्रत्येक समुदितानां चेति ॥ प्रत्येकं हेतुत्वे इतरवैयर्थम् । आशुतराविनाशिनां क्रमिकाणां च न समुदायः संभवतीति भावः । यद्यपि पदार्थषु समुदयः संभवति । आशुविनाशित्वा. भावात् । तथाप्यज्ञातपदार्थानां हेतुत्वेऽतिप्रसङ्गाज्ज्ञातानामेव तद्वाच्यम् । तेषां च न समुदाय:

·मनियामा- मियामा-१५६.१) ॥ जिनामाधिकरणम् ॥ ९५९ ॥ संभवतीति गम् ।। स्यान्मतमिनि ॥ बाल्यार्थ ज्ञानोपायाभावादित्युक्तमबुद्ध्वा शङ्केयम् । अन्यथा वाक्याथज्ञानोपायस्य वन्यन्या वाक्यार्थज्ञानस्यानुभवरिशन्योक्त्यसङ्गतत्वादिति ज्ञेयम् । एवमेतेनेत्यपि न्याग्दोयम् ॥ तत्संबन्धितायाध इति ॥ कियाकारकसंबन्धबोध इत्यर्थः ॥ अङ्गीकृत्य चेदमिति ।। पदं स्वार्थ प्रतिपादयतीत्येतदत्यिोक्तम् । वस्तुतस्तु पदस्यापि प्रकृतिप्रत्ययात्मकत्वेन पदार्थयापि भयाश्रसंसप तो १५ च निनिंबन्धनतया न पदं स्यार्थप्रतिपादकमिति भावः ।। यह जिज्ञासासूत्रावतारिकायां वेदापीरुपयत्वे किञ्च शब्दस्यैव प्रामाण्यं दुर्घट अर्थसंम्पशन्यायाा पाया प्रत्यायप्रकारानिकपणादित्यादि चोद्यमुक्तं तद्विवृण्वन् शक्तिश्चत्येतदव- तारयति ॥ ननु तथापीत्यादिना ॥ कि दुप्यतीति प्रश्नस्योत्तरगाह ।। न किंचिदिति ॥ तदनुभव- मृत गित्यस्य राम!! f•गित्यर्थः । उपायत्वासंभवादिति ॥ प्रत्येक व्यभिचारान्मेलना- योगायबोधण्यासालापान भावः ॥ या०. प्रत्येक गदितानां चेति ।। वर्णपदविषयकाणाभवानां पदार्थविषयकम्मृतीनां च प्रत्येक हेतुल्य इतस्वयभ्यम् । वाशित ऋगिकाणां न न समुदायः संभवतीति भावः । सम्बन्धि- वेनावतिष्ठत इति ॥ संबनियन ज्ञायत इत्यर्थः । तथा च पूर्वपदयभभिव्याहृतं साकाङ्क्ष पदान्तरमेव वाक्यावी कामात शनि निमायः ॥ किंनिवन्धनति ॥ सत्यं साकापदान्तरेणान्वयो ज्ञायन इति । तथाऽपि तन्य निगान्धये शक्यमावाकय तदपायापकत्वमसनिश्रिय करणस्यक्रियाजनकत्वेऽतिप्रसङ्गादिति परिहाभिप्राय: । तदीपपादयति ॥ पदं हीति ॥ प्रतिपादयत्यिति ।। तत्र शक्तत्वादिति गावः ॥ तत्सम्बन्धितनि ॥ परम्परं कियाकारकमावसंसर्गबोधस्तु निर्निबन्धनः । पदस्य खार्थ इवान अपत्यमा दिन गाव: || अङ्गीकृत्यति ॥ पदं हि स्वार्थ प्रतिपादयस्वित्येतदङ्गीकृत्यो. कर । वस्तुतस्तु पर प्रत्ययात्मकावन तदर्थस्य तदुभयार्थसंसर्गत्वेन तेन तद्बोधस्य निर्निबन्धन- या न पर याpिlit गायः ॥ वाक्यार्थीभवन्तीति ।। तथा च तदवगतिराकासादिमद्भिः समभिन्यातीयत्येन्मताशयः ॥ कारणानिरूपणादिति ॥ पदानां स्वार्थविय वाक्यार्थीभूतेषु आकाशादिविशिष्ट स्वार्थप शक्त्यहीकारादिति भावः ।। श्री०. पदार्थवित्यादि । तापियकामा जनकगित्यर्थः । प्रागवगतत्वादिति ॥ शब्द- नवृत: प्रागेव प्रत्यक्षा दिनाऽवगतत्वाननधिगतार्थगन्तृत्वाभावेनाप्रामाण्यं स्यादित्यर्थः ॥अनिमसाविति।।

·न्यायसुंधा ॥ (म. १ पा. १.६ शब्दप्रवृत्तः प्रागेव प्रत्यक्षादिनाऽवगतत्वादनधिगतार्थगन्तृत्वाभावेनाप्रामाण्यं स्यादित्यर्थः । व्युत्पन्नवद. व्युत्पन्नस्यापि शब्दाबोधप्रसङ्ग इति भावः ॥ याथार्थ्यमेवेति ॥ तथा च पदार्थानां प्रागवगतत्वेऽपि यथावस्थितार्थबोधकन्वरूपं प्रामाण्यं वेदस्याक्षतमेवेत्यर्थः ॥ तथा चेति ॥ वेदस्यानुपादेयत्वे सतीत्यर्थः इदमुदितमिति ॥ आनयेति क्रियापदस्य गामिति कारकपदस्य च साकास्वार्थाभिधायकत्वं यदुक्तं त्वया तदङ्गीकृत्य सत्यमेवमित्यादिना समाधानमुदितमित्यर्थः ।। प्रकृतीति ॥ आनयेत्यादिपदावयघभूतप्रकृति- प्रत्ययेत्यर्थः ॥ च विधान्तरेण वेदप्रामाण्यम्य दुरुपपादतामाशकृते || नन्विति ।। प्रत्येकं समुदितानां चेति ॥ आशुतरविनाशिप्रातिस्विकरूपायच्छिन्नानां कार्याव्यवहितपूर्वक्षणावच्छेदेन सत्त्वासंभवात् । मेलनस्याप्ययोगादिति भावः । क्रियापदेन धात्वर्थाभिधायकेन धातुना। कारकपदेन कर्मादिवाचकपदेन । साकाङ्ग्रेऽन्वयिनि । सन्निधाप्यते उपस्थाप्यते । संवन्धित्वेन संबन्धप्रतियोगित्वेन । उपतिष्ठले प्राप्नोति । तथा च समभिव्याहाररूपाकाङ्क्षाविशिष्टं पूर्वोत्तरपदद्वयं वाक्यार्थबोधान्वयावबोधकमित्याशङ्कितुराशयः । अवगतिः प्रतीतिः ॥ किं निबन्धनेति ॥ पूर्वोत्तर पदयोरन्वयांशे शक्तिविरहेणाशक्यस्यान्वयबोधे भानो. पगमेऽतिप्रसङ्गादिति भावः । तदेव विशदयति ।। पदं हीति ।। प्रतिपादयविति ।। तत्र शक्तत्वादिति हृदयम् ॥ निर्निबन्धन इति ॥ तत्र शक्तिमति संधानरूपनियामकराहित्यादित्यभिसन्धिः ॥ अङ्गी. कृत्येति ।। पदस्य स्वार्थप्रतिपादकत्वमङ्गीकृत्यैव तुप्यस्विति पूर्वमुक्तम् । तदपि दुरुपगममेव । पदस्य प्रकृतिप्रत्ययसमुदायात्मकतया तदर्थस्य तदेकतरार्थानुयोगिकापरार्थप्रतियोगिकसंसर्गरूपतया तत्प्रत्यायन- स्यापि नि:साधनतया पदमपि न स्वार्थप्रत्यायकमिति भावः ।। प्रकृतिप्रत्ययार्थसंबन्धेति ॥ प्रकृत्यर्था- नुयोगिकप्रत्ययार्थप्रतियोगिकसंबन्धप्रतीतिनियामकादर्शनादित्यर्थः ।। वाक्यार्थीभवन्तीति ।। तथा च तेपामेव संसृष्टलक्षणवाक्यार्थात्मकतया समभिव्याहारविशेषरूपाकासाविशेषिताखिलपदाधीनैव वाक्यार्थ- प्रतीतिरित्येतन्मततात्पर्यम् । तत्कारणानिरूपणादिति ॥ पदानां संमृष्टलक्षणे संसर्गलक्षणे वा वाक्यार्थे शक्त्यनुपगतेरिति भावः ॥