·PRINCESS OF WALES
SARASWATI BHAVANA TEXTS
No.
( PART II )
EDITED BY
GOPĪ NĀTHA KAVIRAJA
THZ
YOGINI HRDAYA DĪPIKĀ
-****-
PRINTED BY
JAIKRISHNA DASS GUPTA
at the Vidya Vilas Press,
Gopal Mandir Lane, Benares, City.
1924

·No text on this page.

·अमृतानन्दनाथविरचिता
योगिनीहृदयदीपिका
(समूला)
NCENT
THT
RAATMAHATME
LIBRAS
YOGINI HRDAYA DIPIKĀ
Pri
( WITH FEXI
OF T.८
AMRTĀNANDANATHA
MINATIONS
EDITED WII H INTRODUCTION ETC.
BY
GOPI NATH KAVIRAJ, M.A.,
Hemami
LIBRARIAN, GUVERNMENT SANSKRIT LIBRARY,
SARASVATI BHAVANA, BENARES.
Salt
Amr Goh
1924
क
PRERNET

·No text on this page.

·INTRODUCTION. The Work: The following pages embody a commentary, toge. ther with the original text, of Yoginīhrdaya, called Dipika, by Amrtananda Natha. The text, which forms a part of the Vámakeśvara Tantra ( being its last three chapters ) was published in the Anandā. śrama Sanskrit Series together with its Commentary Şetubandha by Bhāskara Rāya, but the publication of the Dīpikā which represents an ancient line of thought will add considerably to our knowledge of the secret doctrines of the School. The Author: The Dīpikā is the work, as has already been stated, of Amrtananda Natha, who calls himself the disciple of Punyananda Natha of Kashmir reputation. Both the preceptor and the disciple are said to have been great Yogins and were knownas paramahamsas, Puṇyānanda's Kamakala vilasa, to which the author of the Dīpikā often refers as the work of his Guru,* has already been published, Besides the Yoginihrdaya Dipikă, Amrtānanda also wrote Sattrimsattattva sandoha and Saubhāgya Sublagodaya. In the Catalogus Catalogorum (Vol.I, p. 29) Aufrecht speaks of two more works as coming * Cf. Dipikā, pp. 11 * In the Kashmir Sanskit Serios, and in the Tantrik Texts. Published in the Kashmir Sanskrit Series. $ Referred to in the Dipikā, pp. 38, 79, 98 and 135. Thswork was in the form of Kárikās, ·( 2 ) was a from his pen, viz. Ajñānabodhinītīkā and Tattvadipana ( in Vedanta ). But it is very doubtful if the author of these latter Vedanta works was identical with the great Kashmiri teacher of the same name. Weber's assertion (p. 361), referred to by Aufrecht, that Amrtānanda corrected Kysņānanda's Tantrasāra is equally inapplicable to our author for the simple reason that Kysņānanda, who was a contemporary of Raghunātha S'iromaņi, S'ri Chaitanya Deva and Raghunandana of Nadia ( 1460-1560 A, D.), a later writer than the author of the Dīpikă. Dipika and Setubandha: A reader of the Setubandha can not but be struck with the points of difference between Bhaskara's interpretation and that of Amrtananda. Bhaskara refers tô the views of the Dipikā, sometimes with approval but often in a spirit of disparagement. A comparative study of the two commentaries, carried on with a dispossionate mind, is sure to reveal the fact that in, spite of Bhāskara’s animadversions Amộtānanda, as representing the traditional line of explanation, is generally a safer and more reliable guide to the intricacies of this Mystic Sadhana. Want of space compels me, to refrain from dwelling on this point at greater length here & reserve a systematic study of the question for a separate paper. Contents of the Yoginihrdaya: 10 It is not possible to sum up within the limits of this Introduction the doctrines taught in the work, but ·(3) considering the importance of the subject a few words may here be spoken. The book is divided into three sections, called patalas, dealing raspectively with the threefold sanketa of the Supreme Goddess-( i ) Chakra, ( i ) Mantra and (iii) Pūjā. (i) The Chakra, usually known as S'ri Chakra or Tripura Chakra, represents the Supreme Divine Power as manifested in the form of the Universe, gross, subtle as well as causal. The Chakra consists of nine triangles, five with vertices downwards and four with vertices upwards. The former represents the creative aspect of Power & is called "Sakti', whereas the latter, called *Fire', stands for its destructive phase. The origin of the Chakra is explained as due to the Will for Self-revelation on the part of the Supreme Power. S'iva and S'akti are known as Fire and Moon,and their equilibrium, where the difference between the two is obliterated, is called Sun, otherwise known as Kāma or Supreme Bindu. It is said that as in contact with fire ghee melts and flows out,similarly the contact of Fire or Sivas) causes the Moon or S'akti (fahrt ) to melt & flow out. This outflow, from between the two Bindus, i8 called Hārdhakalā. The Kāma as associated with the Hárdhakalā gives rise to the first Chakra, called Baindava, which is the source of all kinds of subsequent waves or vibrations, i. e. of all the 36 Tattvas, in fact of the entire Universe. The Baindaya Chakra,a triangle in form,comprises the three Mātrkās viz. Paśyantī, Madhyamā & Vaikharī, It is called ·(4) Vaindava in as much as it originates from Bindu—the original or fourth Bindu-which is in reality nothing but the aggregate of the three Mātrkās referred to above and known otherwise as Sadasiva or Paramatma. The Baindava or inmost Chakra produces the socalled Navayoni Chakra-consisting of 9 triangles referred to above. The elements of this Chakra or the nine Yonis are-(i-ii) Dharma & Adharma, (iii-vi)Atma, Antarātmā, Paramātmā and Jñānātmā, ( vii-viii ) Jiya and Object ( T ), and (ix) Right Knowledge ( TAT). This nine-fold Chakra is, within and without, purely Chit (i.e. aft) and Ananda (i.e. manifestation or rather modification of Corian), is free from the limitations of Time, Space and Form. The Baindava Chakra is inner, in relation to which the Nava Yoni Chakra is outer. It should be remembered that the Navajoni is composed of the Vaikhari Mātrkā only. » The Navajoni Chakra is transformed into the nine chakras,viz.(i) Trailokyamohana,(ii) Sarvāśāparipūraka, fiii) Sarvasanksobhaņa, (iv) Sarvasaubhagyadāyaka,(v) Sarvărtha sādhaka, (vi) Sarvarogahara, ( vii ) Sarvaraksākara, (viii) Sarva siddhiprada and (ix) Sarvănandamaya, which correspond respectively to the ( i ) threefold Bhūpura, (ii) the 16-petalled lotus, (iii) the 8-petalled lotus, (iv) the 14-angled figure, (v-vi) the two ten-angled figures (outer & inner), ( vii ) the octagon, ( viii ) the triangle and (ix ) the Supreme Point or Bindu. The Baindava or inmost Chakra stands for the Mahābindu which represents the equilibrium of Siva ·over by Kama and Kāmeśvarī (i.e. Prakasa and (5) & S'akti. This triangle is known as Ambikā & is within the Octagon. Its three sides consist of 15 vowels, viz. from 37 to 3f,& its centre is the letter 37: 1 It is presided Vimarśa or S'iva & Slakti), which are seated as is were on the āsana of Sadasiva or Mahābindu. (ii) The second section dwells upon the Mantra Sanketa. The nine Chakras spoken of in the 1st patala have each a presiding Deity, and a Mantra is really a “Ray of Chaitanya” (faradifer).It is so called by virtue ofits power of delivering (TTO) a Jīva on being meditated upon. The nine vidyas are named on pp 68-71,and this is followed by an account of their nyasa in the human body. The Mantra Sanketa is sixfold, i. e. 97774, ETT, facer feilfonte, ASCERITA and Heateref. Each of these is described at length. (iii) The third section treats of the Pūja Sanketa, as already mentioned. The Pūjā or Worship of the Goddess is declared to be of three kinds, viz. (a Parā, (b) Parāparā and (c) A parā. The first represents Supreme Knowledge consisting in the realisation of the bighest unity i.e.identity with the Parama S'iva. The second partakes of a mixed nature, being partly Karma & partly Jñana,and consists in the withdrawal by means of bhavana of the external chakras into the inner undifferenced Light. This is really a gradual elimination of action in the unity of knowledge. The third or lowest from of worship is of the external chakras, avaraņa, &c. It starts from the outermost plane or Chaturasra (square) and procceds by degrees to the Central

·or Baindava Plane; in other words it is the worship of
the whole S'ri Chakra,with all the sadanas, dvaras,devas
& others. It is pure action & is confined to the world
of difference.
The Edition:
The Mss on which the present edition of Yogini.
hrdaya and its commentary is based have been already
described in the Prefatory Note' in Part 1.
Conclusion:
It now remains for me to acknowledge with thankful.
indebtedness to Pandit Narayana S'astrī Khiste
Sahityacharya, Asst. Librarian & Jagannatha S'astrī
Hoshing Sahityopadhaya for helping me in reading the
proofs and with valuable suggestions.
ness my
Sanskrit College,
Benares,
March 30, 1924.
GOPINATH KAVIRAJ

·सूचीपत्रम्
पटलाः
पृष्ठाङ्काः
प्रथमः पटलः (चक्रसङ्कतः)
द्वितीयः पटलः ( मन्त्रसङ्कतः)
६७-१५४
तृतीयः पटलः (पूजासङ्केतः)
१५५-३००

·सर्वरहस्यार्थनिरूपणम्। इन्द्रियप्रीणनद्रव्यैर्विहितस्वात्मपूजनः ॥ ७॥ भूयो भूयः परे भावे भावना भाव्यते हि या)। (१)जपतोऽन्तः स्वयं नादो मन्त्रात्मा जप ईदृशः(२)॥(३)इति। तादृशमेव ध्यानमपि(४) कुर्यादिसाह-अन्तर्मुखः इति । तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानमिति (२)योगपातञ्जलोक्तरीत्या विजातीयप्रत्ययानन्तरितसजातीयप्रत्ययप्रवाहलक्षणध्यानेन स- दान्तः शब्द सूचितेनान्तर्मुखः परमशिवाद्वैतभावनापरो भूयादि. त्यर्थः। तदुक्तं विज्ञानभैरव(६)भट्टारकैः-- ध्यानं या निष्कला चिन्ता निराकारा(७) निराश्रया। न तु ध्यानं शरीरस्य मुखहस्तादिकल्पना ॥ इति । चित्कलोल्लास(८)दलितसङ्कोचस्त्वतिसुन्दरः॥ (९) इति । चिदम्बुधिमहाभङ्गभिन्नसङ्कोच(१०)मुन्दरः । इत्यस्म(११)द्गुरूक्तरीया परिकल्पितपरिपूर्णाहंभावः । अत (१) 'जयत्यन्तस्वयं क. (२) 'ईरितः' ख. [३] 'इति' नास्ति क० (४)'तादृशमपि ध्यानं ख० 'योगशास्त्रोक्त ख० (६)'भैरव' इति नास्ति ख० (७) 'निर्विकारा' इत्ययमपि पाठः ख० (८) चित्कल्लोलाभिदलित' क० [९] 'इति' नास्ति क० [१०] 'सङ्कटः' ख० [११] 'स्मदुक्त'ख.

·१६२ सटीके योगिनीहृदये- न्यासन्निवर्तयेदेहे षोढान्यासपुरःसरम् ॥ गणेशैः प्रथमो न्यासो द्वितीयस्तु ग्रहमतः ॥ ८॥ एवातिसुन्दरः महात्रिपुरसुन्दरीनामधेयपरचित्कलोल्लासास्पद- परमसुन्दरपरमप्रेमास्पदपरमशिवाभिन्न इत्यर्थः । पूजामप्येतादृशीमेव कुर्यादित्याह-इन्द्रियेति । इन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि तेषां प्रीणनानि द्रव्याणि विशिष्टश- ब्दस्पर्शरूपरस(१)गन्धास्तैर्विहितं स्वात्मदेवतायाः पूजनं येन तथाविधः । तदुक्तं मुख्याम्नायरहस्यविधौ-- इन्द्रियद्वारसंग्राोर्गन्धा(२)यरात्मदेवताम् । स्वभावेन समाराध्य ज्ञातुः सोऽयं महामखः।। (३)इति । जग्धिपानकृतोल्लासरसा(४)स्वादविजृम्भणात् । भावयेद्भरितावस्थां महानन्दस्ततो भवेत् ॥ इति च(५) विज्ञान भैरवभट्टारकोक्तरीत्या श्रोत्रादीन्द्रियवि- षयशब्दाद्यनुभव(६)जनितेन महानन्देन समरसीकरणं परापूजा इयर्थः ॥७॥ अथ अपरापूजां वक्तुं तदङ्गभूतं बाह्यन्यासमाह-न्यासमिति। षोढा(७)न्यासो गणेशत्याद्यसूत्रे सूचितः। देहे स्वस्येति शेषः । [१] 'गन्धवन्ति तैर्वि'ख. [२] 'धैः स्वात्म' ख० [३] 'इति' नास्ति ख० (४) 'रसानन्द' ख (५) च इत्यधिकम् ख० [६] 'जनितनन्दनां महा' क. [७] 'न्यास पुरः सरमित्यत्र सूचितो न्यासो निगद्यते इति शे. घःख० ·पूजासङ्केतनिरूपणम् । नक्षत्रैश्च तृतीयः स्याद्योगिनीभिश्चतुर्थकः ॥ राशिभिः पञ्चमो न्यासः षष्ठः पीठैर्निगद्यते ॥ ९॥ षोढान्यासस्त्वयं प्रोक्तः सर्वत्र वापराजितः ।। एवं यो न्यस्तगात्रस्तु स पूज्यः सर्वयोगिभिः ॥१०॥ नास्त्यस्य पूज्यो लोकेषु पितृमातृमुखो जनः ॥ स एव पूज्यः सर्वेषां स स्वयं परमेश्वरः ॥ ११ ॥ षोढान्यासविहीनं यं प्रणमेदेष पार्वति ॥ षोढा षट्पकारको न्यासः। (१)तत्प्रकाराणां गणनामाह-गणेशैरिति । इति सुगमम् न्यास न्यासजातं जातावेकवचनम् । निर्वतये- दिति शेषः ॥८-९॥ घोढा पदप्रकारन्यासः एक एव,तत्मकारं षोढान्यासमाहात्म्य फलं चाह-षोडेति। प्रोक्तोऽयं पोढा न्यासः सर्वत्र सर्वलोकेष्वपि अपराजितः अप्रतिहतसाम(२) (र्थ्यः । एवं वक्ष्यमाणक्रमेण यो न्यस्तगात्रः पोढान्याससामाच्छिन्नपाशत्वात्स्वयमेव परमेश्वरः । अत एव लोकेषु जनेषु स एव योगिभिः पूज्यः, किं बहुना सर्वेषामपि पूज्यः, नास्त्ययस्य पुज्यः कोऽपि लोके। अस्ति यदि चे(३)देष बलादन्यस्मै प्रणमति स मृतो भवेत् नरकं च प्रयातीयर्थः । । [१J'तत्प्रकारमाह' ख० [२] सान्तर्गतो ग्रन्थो नास्ति ख. [३] 'चेदेव बाल्यावस्मै प्रण' का ·१६४ सटीके योगिनीहृदये- सोऽचिरान्मृत्युमाग्नेति नरकं च प्रपद्यते ॥ १२ ॥ षोढान्यासप्रकार च कथयामि तवानघे विघ्नेशो विघ्नराजश्व विनायकशिवोत्तमौ ॥ १३ ॥ विघ्नकृद्विघ्नहती च (१)गणराट् गणनायकः(२)। एकदन्तो द्विदन्तश्च गजवक्रो निरञ्जनः ॥ १४ ॥ कपर्दवान् दीर्घमुखः शङ्कुकर्णो वृषध्वजः ।। गणनाथो गजेन्द्रश्व शूर्पकर्णस्त्रिलोचनः ॥ १५ ॥ ॥१०-११-१२॥ षोढान्यासपकारं वक्तुं प्रतिजानीते-पोति । इति स्पष्टम् । तत्प्रकारमाह-विघ्नेश इति । (३)ग्रन्थान्तरे- एते गणेशवर्णानामेकपञ्चाशतः क्रमात् । श्रीश्च हीश्चैव तुष्टिश्व शान्तिः पुष्टिः सरस्वती ॥ रमा मेधा तथा कान्तिः कामिनी मोहिनी बला। तीव्रा च ज्वालिनी नन्दा सुरसा कामरूपिणी ॥ उग्रा च जयिनी सत्या विघ्नेशानी सुरूपिणी। कामदा मदजिहा च विकटा घूर्णितानना ॥ भूतिभूमिः सती रम्या मानुषी मकरध्वजा । (१) विघ्नहद्विघ्नकर्ता' ख. (१२) 'गणनायक एव च'ख० (३) कंसान्तर्गतं नास्ति ख.

·पूजासङ्केतानरूपणम् । लम्बोदरो महानादश्चतुर्मूर्तिः सदाशिवः ॥ आमोदो दुर्मुखश्चैव सुमुखश्च प्रमोदकः ॥ १६ ॥ एकपादो द्विजिह्वश्व (१)शूरो वीरश्च षण्मुखः ॥ वरदो वामदेवश्व वक्रतुण्डो द्विरण्डकः ॥ १७ ॥ सेनानीामणीमत्तो विमत्तो मत्तवाहनः । जटी मुण्डी तथा खड्गी वरेण्यो वृषकेतनः ॥१८॥ भक्ष्यप्रियो गणेशश्च मेघनादो गणेश्वरः ॥ इति(२)। तरुणारुणसङ्काशान् गजवक्त्रान् त्रिलोचनान् ॥१९॥ विकर्णा भ्रुकुटी लज्जा दीर्घघोणा धनुधरा । तथैव यामिनी रात्रिश्चन्द्रकान्ता शशिप्रभा ।। लोलाक्षी चपला ऋद्धिदुर्भगा सुभगा शिवा । दुर्गा गुहप्रिया काली ललज्जिह्वा च शक्तयः॥ (३)नामान्येतानि नात्र व्याख्येयानीति(४)। तेषां ध्यानमाह-तरुणारुणेति । तरुणारुणसङ्काशान् तरुणारुणसवर्णान् । गजवक्त्रमिव व- कंत्रं येषां ते गजवक्त्रास्तान् । ऊर्ध्वकरयोः पाशाङ्कुशौ। अधःकर- योर्वराभये दधानान् । पुष्ट्यादिभिः समन्वितान् । अत्र मूचिता- नां नाम्नामागमान्तरपद्धतिषु चोक्तत्वान्न वदामः । न्यासस्था- (१) 'द्विजिकश्च' ख० (२) 'इति' नास्ति ख० (३) 'तान्येतानि तावद् व्याख्येयानीति' ख. (४) 'व्याख्येयमिति' क।

·सटीके योगिनीहृदये- पाशाङ्कुशवराभीतिहस्तान् शक्तिसमन्वितान्॥ इति(१)। एतांस्तु विन्यसेदेहे(२)मातृकान्यास(३)वत्प्रिये॥२०॥इति। स्वरेस्तु सहितः सूर्य हृदयाधः प्रविन्यसेत् ॥ बिन्दुस्थाने सुधासृति यादिवर्णचतुष्टयः ॥२१॥ भूपुत्रं लोचनद्वन्दे कवर्गाधिपतिं प्रिये ॥ हृदये विन्यसेच्छुक्र चवर्गाधिपति पुनः(१) ॥ २२ ॥ हृदयोपरि विन्यस्वर्गाधिपतिं बुधम् ॥ बृहस्पति कण्ठदेशे तवर्गाधिपतिं प्रिये ॥ २३ ॥ नान्याह-एतान् गणेशान(५)। मातृकाकरी(६) स्थानेषु न्यसेदित्यर्थः ॥१३-२०॥ अहन्यासमाह-स्वरैरिति । स्वरैरकारादिविसर्गान्तः षोडशभिः सहितमादौ (नान्ना) सूर्य हृदयाघो विन्यसेव(७) बिन्दुस्थाने ललाटे । अवोक्तम् । दीपाकारोद्धमात्रश्च ललाटे वृत्तमिष्य(८)ते । इसादिना। (१) 'इति' नास्ति क। (२)'देवि' ख। (३)'कास्थान' ख। (४) 'बुधः' ख। (५) 'मातृकान्यासवत्' इत्यधिकः पाठःख। (६) 'न्यासस्थानेषु ख। (७) विन्यस्य ख। (८)'वृत्त इष्यते' क।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । नाभौ शनैश्चरं देवि [१]पवर्गेशं सुरेश्वरि ॥ वक्त्रेशादिचतुवर्णैः सहितं राहुमेव च ॥ २४ ॥ क्षकारसहितं. केतुं पायौ देवेशि विन्यसेत् ॥ (२)इति । ललाटे दक्षनेत्रे च वामे कर्णद्वये पुनः॥ २५ ॥ पुटयो सिकायाश्च कण्ठे स्कन्धद्वये पुनः॥ पश्चात्पर(३)युग्मे च मणिबन्धढ़ये पुनः(४)॥२६॥ स्तनयोनाभिदेशे च कटिबन्धे ततः परम्(५)। ऊरुयुग्मे तथाजान्वोजधयोश्च पदद्वये ॥२७॥ [आद्ययुग्मन्तथा चैकं ततस्त्रीणि चतुष्टयम् ॥ सुधामूर्ति चन्द्रमसं यादिवर्णचतुष्टयैः । यरलवैश्चतुर्भि(६)विन्यसेदित्यन्वयः । (७)भूपुत्र मङ्गारक लोचनद्वन्दे कवर्गस्योपरिस्थितमधिपतिं विन्यसेत् । हृदये वक्ष- सि । स्पष्टमन्यत् । पायौ देवेशि विन्यसेदित्यन्तम्(८)। (१) 'चैव' ख। (२) इत्यनन्तरं “रक्तं श्वेतं तथा रक्तं नीलं श्वेतं च पाण्डुरम् । कृष्णधूनं तथा धूम्र भावयेद् रविपूर्वकम् ॥ कामरूपधराः सर्वे विचि- बाम्बरभूषिताः।" इत्यधिकः पाठः ख । (३) 'कूर्परयोयुग्मे' क। (४) 'तथा'-ख। (५) 'पुनः' क। (६)'चतुर्भिः' नास्ति ख। (७) 'इत्यर्थः' ख। (८) 'कवर्गाधिपति' क।

·सटीके योगिनीहृदये- एकमेकं द्वयञ्चेति स्वराः प्रोक्ताश्चतुर्दश ॥२८॥ व्यञ्जनेष्वेकमुभयं द्वयं न्यस्येदतः परम् ॥ एक युग्मं द्वयन्द्वन्द्वमेकं युग्मं द्वयन्ततः ॥ २९ ॥ एक त्रयं तथा चैकं एकमेकं द्वयन्तथा ॥ एक द्वयं त्रयं पश्चालक्षं अं मश्चतुष्टयम् ॥ ३० ॥ आश्विन्यादेः पुरो भागे दत्वा चक्रमतो न्यसेत् ]॥ (१)। ज्वलत्कालानलप्रख्या वरदाभयपाणयः॥ ३१ ॥ नतिपाण्योऽश्विनीपूर्वाः सर्वाभरणभूषिताः ॥ एतास्तु विन्यसेदेवि स्थानेष्वेषु सुरार्चिते ॥ ३२ ॥ विशुद्धौ हृदये नाभौ स्वाधिष्ठाने च मूलके । नक्षत्राणां स्थानानि न्यासं चाह-कटिबन्ध(२) इति । कटिबन्धयोरिति द्वन्द्वपरम् । अन्यथा सप्तविंशतिसंख्या न घटते। कर्णद्वय इति दाक्षणादितः । (३)दक्षनेत्रे वामे चेति (४)क्रमस्योपक्रान्तत्वात् । वरदाभयपाणयः । नतिपाण्य इत्युक्त्या बाहुचतुष्टयं गम्यते । शेषं सुगमम् ॥२१-३२॥ योगिनीन्यासमाह-विशुद्धाविति । विशुद्धौ तालुमूले षोडशदलकमले हृदयेऽनाहते द्वादशदल- कमले नाभौ मणिपूरके दशदलकमले स्वाधिष्ठाने षड्दलकमले (१) [ ] एतत्कंसान्तर्गतो अन्धः ख० पुस्तके नास्ति । (२) 'इति' नास्ति क। (३) 'द्वय इत्यादि' क। (४) 'वामनेत्रेति' का ·सर्वरहस्यार्थनिरूपणम्। आज्ञायां धातुनाथाश्च न्यस्तव्या डादिदेवताः॥ ३३ ॥ - मूलके चतुर्दलकमले आज्ञायां द्विदलकमले धातवस्त्वग- मृङ्मांसदोस्थिमज्जाशुक्राणि । तेषां नाथा: स्वामिन्यो डा. दि(१)देवताः-डाकिनीराकिनीलाकिनीकाकिनीसाकिनीहाकि- न्यः । अमृतादियुताः स्वच्छन्दसङ्ग्रहोक्ताः । (२)यथा- अमृता प्रथमा देवी द्वितीया कर्षिणी मता। इन्द्राणी तु तृतीया स्यादीशानी तु चतुर्थिका ।। पञ्चमी स्यादुमा देवी षष्ठी चैत्रोकेशिनी सप्तमी ऋद्धिदा (३)मोक्ता ल्षा चाष्टमिका मता ॥ लुका नवमिका प्रोक्ता लुषा स्यादशमी मता। एकादशी यथा (४)चैकपादा द्वादशिका शिवे ।। ऐश्वयांभिरता पश्चादोङ्कारी तु त्रयोदशी । चतुर्दशी (५)चौषघात्मा पञ्चाधिकदशाम्बिका ॥ षोडशी त्वक्षरा देवी प्रोक्ताः षोडश (६)शक्तयः। कालरात्रिश्च खातीता गायत्री च ततः परम् ॥ घण्टाधारी च ङात्मा चण्डा छाया जयापि च । झङ्कारी ज्ञानरूपा च टङ्कहस्ता ततः परम् ॥ (१) 'डाकिन्यादि' का (२) 'यथा' नास्ति का (३) 'ऋकिमका' ख। १४) 'तु सा ख। (५) 'दश्योषधात्मा च' ख। (६) कण्ठगा:-ख। ૨૨ ·१७० सटीके योगिनी हृदये- अमृतादियुताः सम्यङ् न्यस्तव्याश्च (१)सुरेश्वरि!" पादे लिङ्गे च कुक्षौ च हृदये बाहुमूलयोः(२) ॥३४॥ ठङ्कारी द्वादश ह्येता द्वादशारे समर्चयेत् । डाकिनी (३)चैव ढङ्कारी णामिनी (४)तामसीं तथा । स्थावीदाक्षायणीं चैव धात्री नन्दाञ्च पार्वति ! (५)। फदकारी (६)दशपत्रेषु पूर्वादीशान्तिकं यजेत(७) । बन्धिनी भद्रकाली च महामायां यशस्विनीम् । रक्ता लम्बोष्ठिकां चैव पूजयेत्क्रमशः प्रिये(८)। चतुष्पवे च(९) देवेशि ! वरदां च श्रियं तथा। षण्ढां सरस्वती चैव पूजयेत्क्रमशः शिवे ! ॥ क्षमा हासवीं चैव पूजयेच्च द्विपत्रयोः(१०)। एताभिः शक्तिभियुक्ता(११) ध्यातव्याश्च सुरेश्वरि !! ! (१) 'सम्यग् ध्यातव्याश्च' ख । (२) 'मस्तके' ख। (३) 'डामची' ख । (४) 'णामनी' ख । (५) 'थान्ता दाक्षायणी धात्री क्षेया नादा च पार्वती' ख । (६) 'फङ्कारी' ख। (७) 'इति' इत्यधिकः पाठःख । (८) 'शिवे' इति ख। (९) 'चतुष्पत्रेषु' ख। (१०) 'द्विपत्रके' ख। (११) 'शक्तियुक्ताभिः' स्त्र।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । दक्षिणं पाद(१)मारभ्य वामपादा(२)वसानकम् ॥ न्यासन्निवर्तयेदित्ययमान्तरो न्यासः(३) । ध्यान(४)मा- गमान्तरादवगन्तव्यम् ॥३३.३४॥ राशिन्यासमाह-दक्षिणमिति । पादादिस्थानेषु दक्षिणादितो वामान्तम् । मेषादिराशयो मे- पादिमीनान्ताः मेषष(५)मिथुनकर्क(६)कन्यातुलावृश्चिकध- नुर्मकरकुम्भपीनाः । वर्णैः मातृकाक्षरैः सह न्यस्तव्याः । राशी- नां वर्णा आगमान्तरसंवादात्(७) पयोच्यन्ते । आद्यैश्चतुर्भिः सहितो मेषो दक्षपदे स्वरैः (८) । उकाराद्यैत्रिभिर्वर्णैर्वृषभो लिङ्गदक्षिणे । ऋकाराद्यैत्रिभिर्वणमिथुन कुक्षिदक्षिणे ॥ एऐभ्यां कर्कटो राशियुक्तो(९) वक्षसि दक्षिणे । ओऔभ्यां सहितः सिंहो दक्षिणे बाहुमूलके ।। अंः(१०)शवर्गकैः कन्या शिरो(११)दक्षिणभागतः । (१) 'पाव' क। (२) 'पापा' का (३) 'न्यासं निवर्त्य । एवं मातरो ध्यातव्याः । अपीत्यर्थः । ध्या- नं निवल्यमान्तरो न्यास इत्यर्थः' ख। (४) 'ध्यानं वागमान्तर' ख। (१) 'वृषभ' ख। (६) 'कर्क' इति नास्तिक । (७) 'आगमान्तरोक्तत्वात् क । (८) 'अक्षरैः' ख। (९) 'युतो' ख। (१०) 'श' इति नास्तिक । (११) 'शिखाख ।

·सटीके योगिनीहृदये- ॥ मेषादिराशयो वर्णैर्व्यस्तव्याः सह पार्वति ॥ ३५ ॥ पीठानि (१)विन्यसेदेवि ! मातृकास्थानके पुनः (२) ॥ तेषां नामानि वक्ष्यन्ते(३) श्रुणुष्वावहिता प्रिये ! ॥३६॥ कामरूपं वाराणसी नेपालं पौण्ड्रवर्धनम् ॥ चर(४)स्थिरं कान्यकुब्जं पूर्णशैलं तथार्बुदम् ॥३७॥ आम्रातकेश्वरैकानं त्रिस्त्रोतः कामकोटकम् ।। कैलासं भृगुनगरं केदारपूर्णचन्द्र के (५) ॥३८॥ श्रीपीठमोङ्कारपीठं जालन्धं (६)मालवोत्कले (७)॥ कवर्गेण तुला मूनि वामे तदाहुमूलके ।। वृश्चिकश्च चवर्गेण टवर्गेण धनुर्हदि । वामे तवर्गसंयुक्तो मकरः कुक्षिवामतः ।। पवर्गण पुनः कुम्भो लिङ्गचामप्रदेशतः। यवर्गः क्षार्णसंयुक्तो मीनाख्यो(८)वामपादके ॥३५॥ पीठन्यासमाह-पीठानीति । (१) 'पीठांस्तु ख। (२) 'इति' इत्यधिकः पाठः ख । (३) 'कथ्यन्ते' ख। (४) 'पुर' ख । (५) 'चन्द्रपुष्करम्' ख। (६) 'जालाख्यं ख। (७) 'मालवं तथा' ख। (८) 'मीनः स्यात्' ख।

·१७३ पूजासङ्केतनिरूपणम् । कुलान्तं(१) देविकोटं (२)च गोकर्ण मारुतेश्वरम् ॥३९॥ अट्टहासं च विरजं राजगेहं(३) महापथम् ॥ कोलापुर(४)मेलापुर ओङ्कारन्तु(५)जयन्तिका ॥४०॥ उज्जयिन्यपि चित्रा(६) च क्षीरकं हस्तिनापुरम् ॥ ओडीशं(७) च प्रयागाख्यं षष्ठं मायापुरं तथा॥४१॥ जलेशं मलयं शैलं मेरुं गिरिवरं तथा ॥ महेन्द्रं वामनं चैव हिरण्यपुरमेव च ॥ ४२ ॥ मातृकास्थानमिति जाताचेकवचनम्(८)वैखरीबणस्थानके(.)ब्धि- त्यर्थः । ननु कानि तानि पीठानीत्यत आह-बहुत्वात्पीठानां नाम्नां(१०)वक्तुमशक्यत्वादसन्त(११)सावधाना भवेयर्थः । तन्ना- मान्याह-एते पीठाः समुद्दिष्टा गृहीतनामानः पीठा(१२)। मातुकारू- (१) 'कुलून' का (२) 'कोट्यं ख! (३) राजगृहं' ख। (४) कोल्लगिरि' ख। (५) 'कालेशं च' ख। (६)'उज्जयनी विचित्रं चख । (७) 'उड्डीशं' ख। (८)'एकत्वम्' ख। (९) 'स्थानेषु' ख। (१०) 'पीठनान्नां' ख। (११)'अत्यन्त' इति नास्ति ख। (१२) 'पते००० पीठाः' इत्यंशो नास्ति ख।

·सटीके योगिनीहृदये- महालक्ष्मीपुरोड्याणं(१) छायाछत्रमतः परम ॥ एते पीठाः समुद्दिष्टा मातृकारूपकाः स्थिताः ॥ ४३ ॥ एवं षोढा पुरः(२) कृत्वा श्रीचक्रन्यासमाचरेत् ॥ श्रीमत्रिपुरसुन्दर्याश्चक्रन्यासं शृणु प्रिये ! ॥४४॥ पकाः स्थिता(३) मातृका रूपं ये(४)षां ते मातृकारूपकाः । क्रमेणादिक्षान्तानामेकैकं वर्णमैकैकस्यादावुत्वा तत्स्थानं त(५). द्वर्णस्थानेषु पीठन्यासं कुर्यादिसर्थः। [पी(६)ठानां मातृ कामयताकथनं गणेशादीनामप्युपलक्षणम् । वर्गवर्णानामादौ वैखर्याक्षराण्यागपान्तरसंवादाद्विभज्य योज्यानीबर्थः]॥३६-४३॥ षोढान्यासानन्तरं श्रीचक्रन्यासस्याऽवश्यम्भावित्वात्तदिदानी श्रीचक्रन्यास(७)माह-एवमिति । एवमुक्तप्रकारेण । षोढा पक्षकारन्यासं पु(८)रः कृत्वा पश्चा(९)च्छीचक्रन्यासमार(१०)मेदित्यर्थः। (१) 'ड्याणों' ख। (२) 'पुरा' इति ख० पु०पा० । (३) पीठा इत्यधिकः पाठः खः । (४)'एषां' खः। (५)'तत्तत्स्थानेषु' इति ख० । (६) []इतिचिन्हान्तर्गतो अन्थो नास्ति ख० । (७) 'अवश्यम्भावित्वात् श्रीचक्रन्यासस्य'इति ख० पु० पा० । (८) 'पुरा' ख०। (९) 'पश्चात्' इति ख. पु० नास्ति । (१०)'चेर' इति ख. पु० पा० ।

·पूजासङ्केतनिरूपणम्। यन्न कस्यचिदाख्यातं तनुशुद्धिकरं परम् ।। चतुरस्राद्यरेखायै नम इत्यादितो न्यसेत् ॥ ४५ ॥ श्रीचक्रन्यासस्य महाप्रयोजनवादनन्यकथितमपि अद्य प्रियायै कथयामीत्याह-श्रीमदिति । आनन्दक(१)णभिक्षार्थ शब्दस्पर्शादिप(२)कणे । अ(३)टत्यविरतं येन तद्दारिद्यं विदुर्बुधाः ॥ इत्यभियुक्तवचनोत्तरीत्या सङ्कोचलक्षणदारियवि(४)घातिनी परिपूर्णपरानन्दरूपा सम्पत श्रीरित्युच्यते । तद्वती त्रिपुर- मुन्दरी। त्रिपुर(५)तुरीयरूपत्वात् मुन्दरी। भेदलक्षणप्रपश्चापरप- र्यायपर(६) दौर्भाग्यपरिपन्थिपरमाद्वैतसौभाग्यपदाधिरूढा सर्व- प्राणिवा(७)त्मतया परम(८)प्रेमास्पदीभूता परचित्कला । तस्याः चक्रं शिवादिक्षितिपर्यन्तं(९) तत्वमयं तदाविर्भावभूमिः । न्यासं शृणु प्रिये मम प्रियायै मदेकरसस्य लालसायै कथयामि । तस्य यन्त्र कस्यचिदाख्यातमि(१०)ति रहस्यत्वात् । [श्रीचक्र(११) (१)'कन्द' इति ख० पु० पा० । (२) 'कारणे' इति ख० पु० पा० । (३) 'उपत्य' इति ख० पु० पा० । (४)निवर्तिनी' इति ख० पु० पा०। (५) त्रिरूपभेद' इति क° पु० पा० । (६) 'परम' इति ख० पु० पा० । (७) 'स्वा' इति क० पु० पा० । (८) 'म' ख० पु. नास्ति । (९) 'तत्त्वचक्रमयं तदविनाभा०' इति ख० पु०। (१०) 'म' इति ख० पु० पा० । (११) []एतदन्तर्गतो ग्रन्थः ख० पु. नास्ति । - ·सटीके योगिनी हरये-- दक्षांसपृष्ठपाण्यग्रस्फिक(१)पादाङगुलीष्वथ ॥ वामाङ्क्रय(२)गुलिषु स्फिक्के पाण्यग्रे चांसपृष्ठक।४६॥ सचू(३)लीमूलपृष्ठेषु व्यापकत्वेन सुन्दरि ।। अत्र स्थानदशके अणि(४)माद्यास्तु विन्यसेत् ॥४७॥ न्यासस्य महाप्रयोजनत्वात् । अनन्यकथितमपि प्रियायै ते कथ. यामीसर्थः । ] तनुशुद्धिकरं परम् । तनोः षट्त्रिंशत्तत्वात्मनः शुद्धिं परचित्पर्यवसानलक्षणां करोति, अत एव परमुत्कृष्टमित- रन्यासभ्यः। श्रीचक्रन्यासप्रकारमाह-चतुरोति । "चतुरस्राबरेखायै नमः” इति(५) मन्त्रेण आदितो दक्षा- सपृष्ठादिचू(६)लिपृष्ठान्तस्थानेषु दशामु व्यापकत्वेन न्यसेत् । दक्षांसस्य पृष्ठं पश्चाद्भागः । मू(७)लोति । मुलं-शिरसः पुरस्ताद्भागः।[पृष्ठ(८) शिरसः पश्चाद्भागः ।] स्फि(९)गेव स्फिकम । स्पष्टमन्यत् । (१) 'रिफक्पादानाङ्गुलि' का । (२) 'वामाद्यमु'० क०॥ (३) चूलि' ख०। (४) 'दकेऽणिमाद्या दश वि० ख० ! (५) 'इत्यादि' इति ख० पु० । 'चूलिपृष्ठान्त' इति क० पु० नास्ति : (७) 'सचूलिमूलेति' इति ख० पु० पा० (८) एतदन्तर्गतोग्रन्थो नास्ति ख०। (९) 'स्फिकमूरूसन्धिः' इति ख० पु० पा० ·सर्वरहस्यार्थनिरूपणम् । १७७ सिद्धीस्तदन्तश्च तनुव्यापकत्वेन सुन्दरि।। तस्याः स्थानेषु विन्यस्य ब्रह्माण्याधास्तदा(१)ष्टसुव ॥४८॥ पादाङ्गुष्ठद्वये पार्श्वे दक्षे मूर्धन्य(२)पार्श्वके ॥ वामदक्षिणजान्वोश्च बहिरंसहये तथा ॥ ४९ ॥ ए(३)षु स्थानेषु न्यस्तव्याः शक्तीराह-अत्रैवेति। अणिमाळीधमामहिपेशिताप्राकाम्पभुक्तीच्या प्राप्तिसर्वकामा- ख्याः सिद्धयोऽणि(४)माधा दश । चतुरस्रमध्यरेखायां व्यापकमाह-तदन्तरिति । "चतुरस्रमध्यरेखायै नमः" इत्यादि वल्लभे विन्यसे(५)व । तदन्तः सिद्धिस्थानानामन्तर्देशे "चतुरस्रमध्यरेखाय नमः" इति(६) मन्त्रेण तनुव्यापकत्वेन विन्यसेदित्यर्थः(७)। चतुरखमध्यरेखायां न्यस्तव्याः शक्तीराई-तस्या इति तस्याः चतुरस्त्रमध्यरेखायाः । अष्टस्थानेषु । ब्रह्माण्याचाः ब्रह्माणीमाहेश्वरीकौमारीवैष्णवीवाराहीन्द्राणीचामुण्डामहाल- क्ष्मीः । तथा विन्यसेदित्यन्वयः ॥४८॥ तासां स्थानाष्टकमाह-पादाङ्गुष्ठेति । स्पष्टम् ॥४९॥ (१) 'तथा' ख०। (२) 'मूोऽन्यः' खM (३) 'येषु' इति क० पु०॥ (४) 'ऽणिमाद्या' इत्यधिकं का। (६) 'विन्यस्येति' ख। (६) इत्यादि' ख०। (७) 'विन्यसेदित्यन्वयः' ब०। २३ ·सटीके योगिनीहृदये- न्यस्तव्याश्चतुरखान्त्य(१)रेखायै नम इत्यपि ।। विन्यसेयापकत्वेन पूर्वोक्तान्तश्च विद्महे ॥ ५० तस्याः स्थानेषु दशसु मुद्राणां दशकं न्यसेत् ॥ ब्रह्माण्याद्यष्टस्थानान्तस्तासामष्टौ न्यसेत्त(२)तः ॥५१॥ । चतुरस्त्रान्तर(३)रेखायां व्यापकमाह-न्यस्तव्या इति । "चतुरसान्तमध्यरेखायै नमः" इति मन्त्रेण, विग्रहे देहे । पूर्वोक्तान्तश्च(४) पूर्वोक्तानां ब्राह्मवादिस्थानानामन्तदेशेषु व्याप- कत्वेन न्यस्तव्याः । न्यासयोगेन(५) न्यसेत् ॥५०॥ 1 तस्या(६) चतुरस्रान्तरेखायां(७) न्यस्तव्याः शक्तीराह- तस्या इति । तस्याश्चतुरस्त्रान्तम(८)ध्यरेखायाः । दशम स्थानेषु त्रि. खण्डमुद्रासाहिताना(२) सोभिण्पादिमुद्राणां दशकं न्यसेत् । तासां स्थानान्याह-ब्रह्माण्यादीति तासां मुद्राणां मध्ये अष्ट(१०)मुद्राः ब्रह्माण्याधष्टस्था (१) 'चतुरस्रान्त' ख०। (२) 'न्यसेदर्थ' ख०। (३) 'चतुरस्रान्त्यरेखाव्या० ख० । (४) 'पूर्वोक्तान्तश्च' इति नास्ति क.। (५) 'न्यासयोग्ये विन्यसेत्' खा (६) 'तस्यां नास्ति ख०। (७) रेखास्थाने खा (८) 'मध्य नास्ति ख०। (९) "त्रिखण्डमुद्रासहितसङ्क्षोभिण्यादिमुद्रास। (१०) 'अष्टौ' ख।

·पूजासक्केतनिरूपणम् । १७९ शिष्टे द्वे द्वादशान्ते च पादाङ्गुष्ठे च विन्यसेत् ॥ तदन्तः षोडशदलपद्माय नम इत्य(१)पि ॥ ५२ ॥ नानामन्तर्देशेष्वष्टसु विन्यसेत् (२) । शिष्टे द्वे - मुद्रे(३) द्वादशान्ते (४)पादाङ्गुष्ठे च विन्यसेत् । द्वादशान्तं षोड. शान्तेन्दुमण्डलादधः सूर्यमण्डलस्थानम् । तदुक्तं श्रीस्वच्छन्द: सङ्ग्रहे- षोडशान्तमिति ख्यातं व्योमस्थानेन्दुमण्डलम् । तद(५)धास्थानगं सूर्यबिम्बं द्वादशशक्तिकम् ।। द्वादशान्त(६)मिति ख्यातं स्थितं व्योमप्रदेशकम्। इति(७) तेन बिन्दुतत्वं चतुष्पत्राम्बुजश्च तत्(८)। सूर्यबिम्ब(९)मधश्चोर्ध्वं साधैंकाङ्गुलिदेशतः । इति (१०)रीत्या ललाटस्थान विन्दुतचोपरिस्थितं सूर्यमण्डल- स्थानं ललाटोय द्वादशान्तपदेन लक्ष्यते । षोडशदलपद्मव्यापकमाह-तदन्तरिति । (१) 'इत्यथ खा (२) 'विन्यस्य ख०। (३) 'मुद्रे' नास्ति खा (४) 'द्वादशान्तपादाङ्गुष्ठयोर्विस (५) 'तथान्त; 'तदन्त' ख०। (६) 'द्वादशान्तं स्मृतं तेन' ख। (७) 'इति' नास्ति क०। (८)'चतुष्पत्राम्बुजमेतदिन्यादि' का । (९) 'सूर्य बिन्दुमधश्चोर्चे' ख। (१०) 'स्वच्छन्दसङ्ग्रहोक्त' इत्यधिकं क० पुस्तके ।

·१८० सटीक योगिनीहदये- विन्यस्य, तहले कामाकर्षिण्याद्याश्च विन्यसेत् ॥ दलानि दक्षिणश्रोत्रपृष्ठमंसं च कूर्परम् ॥ ५३ ॥ करपृष्ठं चोरुजानुगुल्फपादतलं तथा ॥ वामपादतलायेवमेतदे(१)वाष्टकं मतम् ॥ ५४ ॥ तदन्तरे चाष्टदलपवाय नम इत्यपि ॥ विन्यस्य, तद्दलेल्वेषु दक्षशङ्ख च जत्रुके ॥ १५ ॥ तेषां चतुरस्त्राणां अन्तर्देशे "षोडशदलपद्माय नमः" इति मन्त्रेण दक्षिणश्रोत्रपृष्ठादिस्थानानि संस्पृश्य व्यापकं विन्यसेदित्यर्थः। तहलेषु न्यस्तव्याः शक्तीराह-तद्दले इति । तद्दले जातावकवचनम् । तहलेषु, कामाकर्षिण्याद्याः कामबुद्धयहङ्कारशब्दस्पर्शरूपरसगन्धचित्तधैर्यस्मृतिनामबीजात्मा- मृतशरीराकर्षिण्यस्ताः । विन्यसेत् । तद्दलस्थानान्याह-दलानीति । 'दलानि' इत्यादि 'तथा' इत्यन्त(२) स्पष्टम् । एवमुक्त- प्रकारेण । वामपादतलादिवामश्रोत्रपृष्ठान्तमेतदेवाष्टकं मतम् । स्थानाष्टकद्वयं षोडशदलानीत्यर्थः ॥५१-५४॥ अष्टदलव्यापकमाह-तदन्तरे इति । तदन्तरे षोडशदलपद्मा(३)न्तरे । “अष्टदलपद्माय नमः" (१) 'एतदप्यष्टक' ख०। (२) 'इति' क०। (३) 'षोडशदलान्तरे' क०।।...

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । ऊर्वन्तर्गुल्फगुल्फोरु जत्रुशद्वे च वामतः ॥ अनङ्गकुसुमाद्या(१)श्व शक्तीरष्टौ च विन्यसेत् ॥५६॥ तदन्तश्चतुदशारचक्राय नम इत्यपि ॥ विन्यस्य, तस्य कोणेषु न्यसेच्छक्तीश्चतुर्दश ॥ ५७ ॥ इति मन्त्रेण दक्षशङ्खादिस्थानानि संस्पृश्य व्यापकत्वे(२) न न्यसेदित्यर्थः। तद्दलान्याह-तद्दलेग्विति । शङ्खजत्रु(३)त्वादिशब्दानां शरीरावच्छिन्ना(४)वयवावच्छि. नानामङ्गेषु निघण्टु(५)षु सुप्रसिद्धत्वादवगतिः । तत्तद्दलेषु न्यस्तव्याः शक्तीराह-अनङ्गकुसुमाद्या इति । अनङ्गकुसुमाद्याः अनङ्गकुमुमाऽनङ्गमेखलाऽनङ्गमदनाऽनङ्ग- मदनातुराऽनङ्गरेखाऽनङ्गवेगिन्यनङ्गाङ्कुशाऽनङ्गमालिन्यः । शेष सुगमम् ।। ५५-५६ ॥ चतुर्दशारचक्रव्यापकमाह-तदन्तरिति । तदन्तरष्टदलपत्रस्यान्तः: "चतुर्दशारचक्राय नमः" इति मन्त्रेण चतुर्दशकोणस्थानानि ललाटादीनि संस्पृश्य व्यापकं विन्यस्य ॥ ५७॥ (१) 'स्तु' ख० पु० पाठः। (२) 'व्यापकं' ख०। (३) 'शङ्खजञ्चादिशब्दानां' ख०। (४) शरीरावयवस्थितानामङ्गेषु' खः । (५) 'निघण्टुषु' नास्ति स्व०।

·१८२ सटीके योगिनीहृदये- सर्वसङ्क्षोभिण्या(१)वास्तु तस्य कोणानि वम्यहम् ।। ललाटं दक्षभागं च दक्षगण्डांसमध्यतः ॥ ५८॥ पाश्र्वान्त(२)रूरुजङ्घान्तमिजङ्घादि पार्वति! ॥ वामोर्वन्तं वामपा वामांसं वामगण्डकम् ॥ ५९ ॥ । चतुर्दशकोणे न्यस्तव्याः शक्तीराह-सर्वसङ्क्षोभिण्याद्या इति । सर्वसङ्कोभिण्याघाः सर्वसङ्कोभिणीसर्वविद्राविणीसाक- र्षिणीसर्वाल्हा(३)दिनीसर्वसम्मोहिनीसर्वस्तम्भिनीसर्व(४)जृम्भि- णीसर्ववशङ्करीसर्वरञ्जनीसर्वोन्मादिनीसर्वार्थसाधिनीसर्वसम्पत्ति- (५)पूरणीसर्वमन्त्रमयीसर्वद्वन्द्वक्षयङ्कर्यः । शिष्टं स्प(६)ष्टम् । तत्कोणानि प्रतिज्ञापूर्वकमाह-तस्य कोणानीत्यादि। दक्षभागं ललाटस्यैव ललाट इति प्रकृतत्वाद्दक्षगण्डदक्षा- समध्यत इत्यर्थः । पाश्र्वान्त(७)रूरुजङ्घान्तरिति त्रिभिरपि दक्षशब्दो युज्यते । 'वामजवादी' त्यादिशब्दः शिष्टार्थारम्भद्यो- तकः । वामांस इत्यत्रापि मध्ये इति योज्यम् । पृष्ठमिति शिरस: पृष्ठमि(८)ति ज्ञेयम् । दक्षवामयोः प्रथमं ललाटोपादानात् । (१) 'सर्वसङ्क्षोभिकाधास्तु' ख०। (२) 'दक्षपाश्वोरुज' ख० । (३) 'सर्वाह्लादकारिणी' ख। (४) 'सर्वजम्भिनी' ख०। (4) 'सर्वसम्पत्तिरूपिणी' खः । (६) "शिष्टं स्पष्टम्' नास्ति ख। (७) 'पावोरुज' ख०। (८) 'पृष्ठमेव' ख०।

·पूजासङ्केतनिरूपणम्। ललाटवाममध्ये च तथा वै पृष्ठमित्यपि ॥ ततो द(१)शारचक्राय नम इत्यपि पार्वति! ॥ ६०॥ तस्य कोणानि दक्षाक्षि ना(२)सामूलाऽऽस्यनेत्रके ॥ कुक्षीशवायुकोणेषु जानुद्वयगुदेषु च ॥ ६ ॥ कुक्षिनैर्ऋतिवन्ह्याख्यकोणेष्वेषु न्यसेत्पुनः ॥ कलाटं शिरसः पुरस्ताद्भागः । बहिर्दशारचक्रव्यापकमाह-तत इति । सतश्चतुर्दशारकोणन्या(३)सानन्तरम् । “दशारचक्राय नमः" इति मन्त्रेण दक्षाक्ष्यादिदशकोणानि संस्पृश्य व्यापकमपि शब्दान्न्य(४)सेदिति योज्यम् ॥५८-६०॥ दशारचक्रस्य कोणान्याह-तस्येति । तस्य दशारचक्रकोणानि दशा(५)पि दशसु दक्षाक्ष्या- दिस्थानेषु भावनीयानीति (६)शेषः । कुक्षीशवायुकोणेषु छान्दसत्वात् द्वित्वे बहुवचनम् । बाहु(७)द्वयमारभ्योरुद्वयप- र्यन्त कुक्षिशब्देन लक्ष्यते, तेन कुरुपरिभागः माची, अधो- भागः प्रतीची, दक्षिणवामपाचे दक्षिणोदीच्यौ। कोणशब्देन (१) 'बहिर्दशा' इति ख० पुस्तके पाठान्तरम् । (२) 'नासिकामूलनेत्रके ख० । (३) 'कोणान्तरेखा (४) 'शब्दाविन्यसदिति 'ख। (५) 'दशापि नास्ति ख०। (६) 'भावनीयानीत्यर्थः' ख०। (७) 'जत्रुत्रुदयमारभ्योरुमूलपर्यन्तं' क० ।

·१८४
सटीके योगिनीहृदये-
सर्वसिद्धिप्रदादीनां शक्तीनां दशकं(१)तथा ॥ ६२ ।।
तदन्तश्च दशारादिचक्राय नम इत्यपि ॥
वाह(२)उरू च(३)लक्ष्येते । तेन वामबाहुमूलमीशकोणो, वामोरु-
मूलं वायुकोणो(४) दक्षिणोरुमूलं नैऋतिकोणो, दक्षिणबाहुमू-
लम(५)ग्निकोणः, (६)सुगममन्यत् ।
दशकोणेषु न्यस्तव्याः शक्तीराह-सर्वसिडिप्रदादी-
नामिति ।
सर्वसिद्धिपदाचाः सर्वसिद्धिप्रदासर्वसम्पत्यदासर्वप्रियङ्करी-
सर्वमङ्गलकारिणीसर्वकामदासर्वदुःखविमोचनीसर्वमृत्युप्रशमनी-
सर्वविघ्ननिवारिणीसर्वाङ्गसुन्दरीसर्वसौभाग्यदायिन्याः । शेष
स्पष्टम् ॥ ६१-६२ ॥
अन्तर्दशारचक्र(७)व्यापकमाह-तदन्तरिति ।
तदन्तर्बाह्यदशारान्तः । दशारादिचक्राय बाह्यदशारादिच.
क्रा(८)य । “अन्तर्दशारचक्राय नमः" इति मन्त्रेण दक्षिणनासा-
दि(९)दक्षस्थानानि संस्पृश्य व्यापकं विन्यस्य ।
(१) प्रिये' ख०॥
(२) 'कोणशब्देन' नास्ति ख० ।
(३) 'ऊरू च'नास्ति ख०।
(४) 'वामोरुमूलं वायुकोणो' नास्ति क० ।
(६) 'मूलं वन्हि० ख०।
(६) अत्र सर्वत्र कोणशब्दस्य नपुंसकत्वं क० पुस्तके।
(७) 'चक्र' नास्ति ख० ।
(८) 'दशारादिचक्राय बाह्यदशरादिचकाय' इति नास्ति स०।
(९) 'दक्षनासादिकोणानि' ख० ।

·पूजासङ्केतनिरूपणम्। १८५ विन्यस्य, तस्य कोणेषु सर्वज्ञाद्याः प्रविन्यसेत् ॥६३॥ दक्षनासा सृक्किणी च स्तनं वृषणमेव च ॥ सांविनी वाममुष्कं च स्तनं सृक्किणि नासिके ॥ ६४ ॥ नासाग्रं चैव विज्ञेयं कोणानां दशकं तथा ।। तदन्त(१)रष्टकोणादिचक्राय नम इत्यपि ॥ ६५ ।। विन्यस्य तस्य कोणेषु वशिन्याधष्टकं न्यसेत् ।। चिबुकं कण्ठहृदयनाभीनां चैव दक्षिणम् ॥ ६६ ॥ - दंशकोणेषु न्यस्तव्याः शक्तीराह-तस्य कोणेषु इति । सर्वज्ञाद्याः सर्वज्ञासर्वशक्ति(२)सर्वैवर्यप्रदा(३)सर्वज्ञान- मर्यासर्वव्याधिविनाशनीसर्वाधारस्वरूपा(४)सर्वपापहरासर्वान- न्दमयीसर्वरक्षास्वरूपिणीसबैप्सितफलप्रदाः। स्पष्टमन्यत् ॥३३॥ तस्य कोणान्याह-दक्षेत्यादि । इति स्पष्टम् । तदन्तर्दशारान्तः । “अष्टकोणादिचक्राय नमः" इति(५) चिबुकायष्टकोणानि संस्पृश्य व्यापकं विन्यस्य । अष्टकोणचक्र. स्यादित्वम् । त्रिकोणादीतरचक्रेभ्यः प्रथममुत्पन्नत्वात् । अष्टकोणेषु न्यस्तव्याः शक्तीराह-तस्यति । (१) 'तदन्तश्चाष्ट० ख०। (२) 'सर्वशक्तिश्च' ख० । (३) सर्वैश्वयंप्रदायिनी' ख०। (४) 'सर्वाधारस्वरूपिणी' ख०। (५) 'चुबुका०' इति क०। २४ ·सटीके योगिनीहृदये- ज्ञेयं पार्श्वचतुष्कं च मणिपूरादि वामकम् ॥ चतुष्टयं च पाश्र्धानामेत(१)कोणाष्टकं(२)मतम्॥६५॥ हृदयस्थत्रिकोणस्य चतुर्दिक्षु बहिन्यसेत् ॥ शरचापौ पाशसृणी त्रिकोणाय नमस्तथा ॥ ६८ ॥ तस्याष्टारचक्रस्य । कोणेषु वशिन्याद्यष्टकं वशिनीकामेश्वरी- मोदिनीविमलाऽरुणाजयिनीसर्वेश्वरीकौलिन्यः । तस्य कोणाष्टकमाह-चिबुकमित्यादि । चिबुकादीनां पार्चचतुष्कं दक्षिणं मणिपुरादि । मणिपूरक (३)नाभिस्थानम् । नाभिहृहयकण्ठचि(४)बुकानां (५)वाम- पाचचतुष्कं चैतत्कोणाष्टकम् ॥ ६४-६७ ।। अनन्तरमायुधावरणन्यासमाह-हदयस्थेति । [(6)हृदये वक्षास तिष्ठतीति हृदयस्थं स्तनद्वयमध्यनिम्न- त्रिकोणाकारहृदयस्थत्रिकोणमित्युच्यते तस्य । बहिश्चतुर्दिक्षु प्रा. गादिषु।] कामेश्वरीकामेश्वरयोः शरचापौ पाशमृणी (७)चेत्या- युधचतुष्टयं (८)न्यसेत् । अत्रैव वक्ष्यति- (१) 'मेतदेवाष्टकं' इति क० । (२) 'पुनः' ख०। (३) 'नाभिस्थानम् नास्ति क० । (४)'चुबुकानां' क०। (५) 'वामकं पार्श्व' इति क० पु०। (६)[ ] एतदन्तर्गतो ग्रन्थः ख० पु० नास्ति। (७) 'चेत्यायुधाष्टकं' का (८) 'मिलितं न्यसेत्' ख।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । विन्य(१)स्य तस्य कोणेषु अग्रदक्षोत्तरेषु च ॥ कामेश्वर्यादिदेवीना(२)मध्ये देवी च विन्यसेत् ॥६९॥ बाणानत्रे भ्रुवोश्चापौ कर्णे पाशद्वयं न्यसेत्(३)। [मृणिद्वयं(४)च नासाग्रं दक्षिणाग्रं तु विन्यसेत् ॥] (यो० ह० सं०३-७३) ततस्त्रिकोण(५)चक्रव्यापकमाह-त्रिकोणायेति । "त्रिकोणाय नमः" इति मन्त्रेण रेखात्रयं संस्पृश्य व्यापक विन्यस्य । त्रिकोणे (६)न्यस्तव्या देवीराह-तस्येति । तस्य त्रिकोणस्य । अग्रदक्षोत्तरेषु कामेश्वरीवजेश्वरीभग- मालिन्यः । (७)तासां कामेश्वर्यादिदेवीनाम | मध्ये देवीं च विन्यसेत् इति । मध्ये बैन्दवे (८)श्रीचक्रे। देवी प्रकाशविमर्शसा- मरस्यरूपां त्रिपुरसुन्दरी (९)च विन्यसेदित्यर्थः ॥६८-६९॥ (१) 'विन्यसेतू' इति क०। (२) 'देवीश्च' इति ख० पु०। (३) हृदयस्थत्रिकोणस्येति । हहयमध्यस्थानं निम्नत्रिकोणकारं हृदयस्थत्रिकोणमुच्यते । तस्य चतुर्दिक्षु शरादिन्यसेत्' इति ख० पु० अधिकम् । वस्तुतस्तु कपुस्तकस्थः [ ] एतश्चिह्नान्तर्गतम्रन्थ- स्थानस्थोऽयं प्रवन्धो लेखकप्रमादादत्र पतितः स्यादिति मन्ये । (४) [ ] एतदन्तर्गतो प्रन्थः ख० पु० नास्ति । (५) 'चक्र' इति नास्तिख। (६) 'त्रिकोणन्यस्तव्याख० । (७) 'भगमालिनी एतासां' इति ख० पु०। (८) 'वैन्दवश्रीचक्रे' इति ख० पु०। (९)'च' नास्ति ख०।

·१८८ सटीके योगिनीहृदये- एवं मयोदितो देवि ! न्यासो (१)गुह्यतमक्रमः ॥ एतद् गुह्यतमं(२)कार्य त्वया वै वीरवन्दिते ! ॥७॥ समयस्थाय दातव्यं नाऽशिष्याय कदाचन ॥ श्रीचक्रन्यासमुपसंहरति-एवमिति । इति स्पष्टम् ॥ अतस्त्वयाऽप्येतन्न्यासजातं (३)गोप्यमित्याह-एतदिति। इति स्पष्टम् ॥ ७० ॥ ननु किमेतन्न कस्मैचिदपि कथनीयमित्यत आह-समय. स्थायेति । समयस्थाय (४)कौलिकाय समयाचारनिष्ठाय देयम् । पशु- समया(५)चारनिष्ठाय न देयमियर्थः । (६)ननु कौलिकसमयस्थायाऽपि (७)सर्वस्मै देयं नेत्याइ- नाशिष्यायेति। समयस्थायापि अशिष्याय [(८)अन्यशिष्याय] न देयम् ।। मयाप्येतत्त्व(९)दन्यस्य कस्यापि न (१०)प्रकटीकृतमित्या- (१) 'गुह्यतमः स्मृतः कपु०। (२) 'गुह्यतरं' इति ख०। (३) 'गोप्यं कार्यमिक पु०। (४) 'कौलिकसमयाचार०' इति ख०। (१) 'पशुसमयाचारपराय' इति ख० । (६) 'ननु' नास्ति क०। (७) 'समयस्थाय सर्वस्मै' इति ख०। (८) []एतदन्तर्गतं नास्ति ख०। (९) 'त्वदन्यतोऽपि न कस्यापि' इति ख। (१०) 'पुरा प्रकटी' इति ख० ।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । गुप्ताद् गुप्ततरञ्चतत्तवाऽध प्रकटीकृतम् ॥ ७१ ॥ मूलदेव्यादिकं न्यासमणिमान्तं पुनन्यसेत् ॥ ह-गुप्तादिति । गुप्तादपि (१)गुप्ततरम् । रहस्याद(२)प्यत्यन्तरहस्यत्वात् । एतत्तव मदंशभूतविमर्शात्मिकायाः (३)मियतमायाः प्रियतमेन मयाऽद्य प्रकटीकृतम् । पुराऽन्यस्मै न प्रकटीकृतमिति तात्प- यम् ॥ ७१ ॥ अस्यैव न्यासस्य पुनः प्रकारान्तरमाह-मूलदेव्यादि- कमिति। पूर्वमणिमादिमूलदेव्य(४)न्तश्रीचक्रावरणदेवतान्या(५)समु. क्त्वा इदानीं मूलदेव्यायणिमान्तं पुनः श्रीचक्रावरणदेवता- न्यासं कुर्यादित्यर्थः। मूल(६)देव्यादिन्यासप्रकारमेवाह-शिरस्त्रिकोणेति । मूलदेव्यादिकमित्यनेनैव शिरत्रिकोणमध्ये मूलदेव्याः प्रथमन्यासो ज्ञेयः । पश्चाच्छिरस्त्रिकोण(७)मध्ये निम्नं त्रिको ण(८)मस्ति, त(९)द्वा मृदुतरं दृश्यते । तत्र पूर्वा(१०)दिशब्दादक्षि- (१) 'गुप्ताद् गुप्ततरं' इति ख०। (२) 'रहस्यादयतिरह० ख०। (३) 'प्रियतमाया अपि यतो मया' ख०। (४) 'मूलदेव्यन्तं' ख०। (५) 'न्यासमुकम्' क०। (६) 'मूलदेवतादि' ख० । (७) "शिरत्रिकोणे शिरःकपालमध्ये' ख। (८) 'त्रिकोणाकारमस्ति' खः । (९)'तद्वाल्ये' ख०॥ (१०) 'पूर्वादि आदिशब्दा' इति स्व०।

·सटीके योगिनीहृदये- शिरस्त्रिकोण(१)पूर्वादि कामेश्वर्यादिकं न्यसेत् ॥७२॥ बाणान्नेत्रे भ्रुवोश्चापौ कर्णे पाशद्वयं (२)न्यसेत् ॥ सृणिवयं(३) च नासाग्रे दक्षिणाग्रं तु विन्यसेत् ॥७३॥ गोत्तरकोणयो(४)ग्रहः । का(५)मेश्वर्यादिशब्देन(६) वज्रेश्व- रीभगमालिन्यौ गृह्यते । शिरस्त्रिकोणाग्रदक्षवामकोणेषु कामेश्व- रीवजेश्वरीभगमालिनीविन्यसेत् इत्यर्थः ॥ ७२ ॥ आयुधावरणन्यासमाह-बाणानित्यादि । बाणान का(७)मेश्वरकामेश्वर्यो। ने(८)त्रे नेत्रयोः । चापा भ्रुवोः । पाशद्वयं कर्णे(९) कर्णयोः। (१०)णिद्वयन्तु नासाग्रोभ- यपायोः। नेत्र(११)कर्णे नासाग्रे इति चैकवचनप्रयोगो द्विवचनो- पलक्षणम् । दक्षि(१२)णाग्रमिति च कथनात्। एषु स्थानेषु दक्षिणे कामेश्वरस्य वामे कामेश्वर्याश्चायुधानि विन्यसेदित्यर्थः ॥७३॥ (१) 'त्रिकोणे' ख०। (२) 'पुनः' ख। (३) 'तु'खः। (४) 'कोणयोर्ग्रहणम्' ख०। (५) 'कामेश्वर्यादिका आदि' ख०। (६) 'शब्दाद्वजेश्वरी' ख० । (७) 'कामेश्वरीकामेश्वरयोः खः । (८) 'नेत्रे' इति ख० नास्ति। (९) कर्णे' नास्ति ख०। (१०) 'सृणिद्वयं नासोभयपाश्र्वयोः खा (११) 'नेत्रे कणे' इति ख०। (१२) 'वोदक्षिणायक।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । १९१ मुण्ड(१)मूलक्रमेणैव न्यसेवाग्देवताष्टकम् ॥ बैन्दवादीनि चक्राणि न्यस्तव्यानि वरानने! ॥ ७४ ॥ नेत्रमूले त्वपाङ्गे च कर्णपूर्वोत्तरे पुनः ।। वशिन्याद्यावरणन्यासमाह-मुण्डमिति । मुण्डं शिरः । त(२)स्य मूलक्रमेणाष्टदिक्षु परितो वा(३)ग्दे- वतानां वैखर्यष्टवर्गाधिष्ठात्रीणां वशिन्यादीनां दे(४)वतानामष्टकं न्यसेत् । ननु बैन्दवचक्रादुपर्यर्धचन्द्राद्युन्मन्यन्तानां सूक्ष्मावयवानां न्यासः किमिति नोक्त इ(१)त्यत आह-बैन्दवादीनीति । बैन्दवादीनि (६)चतुरस्त्रान्तानि नव चक्राणि न्यस्तव्या- नि स्थूलत्वात् । अर्धचन्द्रायुन्मन्यन्तानि (७)भावनीयानीसर्थः स्थूलन्यासप्रसङ्गे स्थूलानामेव न्यासो (८)निगद्यते इति - भावः ॥ ७४ ॥ सर्वज्ञाद्यावरणन्यासमाह-नेत्रमूले इत्यादि । कर्णोत्तरं कर्णस्य पश्चाद्भागः । चुडादिके चूड़ायाः आदि. (१) 'मुण्डमाला' ख०। (२) 'तस्य मालाक्रमेण' ख०। (३) 'वाग्देवताष्टकं वागधिष्ठात्रीणां वशिन्यादीनां ख०। (४) 'देवतानां नास्ति ख० । (५) 'इत्याह ख०। (६) 'चक्राणि' नास्ति ख० । (७) 'विभावनीयानीति । अतः स्थूल' खः । (८) विद्यते' ख०।

·सटीके योगिनीहृदये- चू(१)डादिकण्ठनिनेऽर्ध शे(२)षाध कर्णपृष्ठक।।७५॥ क(३)णे पूर्वे त्वपाङ्गे च तस्य मूले च (४)विन्यसेत् ॥ हृदये मनुकोणस्थ(५)शक्तयोऽपि च पूर्ववत् ॥ ७६ ॥ सर्वसियादिकं कण्ठे प्रादाक्षिण्येन विन्यसेत् ॥ । ललाटम् । अ(६)निम्ने कर्णोत्तरानन्तरं न्यसेदिति सम्प्रदायः । निम्नं शिरःपश्चानिम्नस्थलम(७)वटम् । कोऽर्थः ? चूडादिनेत्रमुला- पाङ्गकर्णपूर्वपृष्ठेषु (८)सर्वज्ञादीनां दशानामधं विन्यसेत् । (९)अ- थवाऽऽसामेवोत्तरार्धमवट्वन्तरकर्णपृष्ठपूर्वान्यनेत्रापाङ्गमूलेषु विन्य- सेदित्यर्थः । ननु सर्वज्ञादीनां नाम न कथितं(१०), कथमत्र ता एवं न्यस्तव्याः कथ्यन्ते ? उच्यते पूर्वचक्रे वशिन्यायाः न्यस्तव्याः कथिताः। अनन्तरोपरिचक्रे सर्वसिद्धाद्याः न्यस्तव्याः कथ्यन्ते । अतस्तयोरपि (११)मध्यदशस्थानेषु पारिशेष्यात्सर्वज्ञाद्याः न्य- स्तव्या इति गृह्यन्ते ॥ ७५-७६ ॥ (१) 'चूडादिके च निम्नाने' खः । (२) 'शेषार्धे कर्णपृष्ठयोः' ख०। (३) 'कर्णपूर्वे त्वपाङ्गेच' ख०। (४) 'पूर्वतः' ख०। (५) 'कोणस्था:' ख०। (६) 'तदपि कर्णोत्तरानन्तर' ख.। (७) 'मवटुरेव' ख०। (८)'सर्वसिद्धयादीनां' ख०। (९) 'अथ तासामेवार्द्ध अवटुकर्णपृष्ठ०' स्व (१०) 'कीर्तितं' ख०। (११) 'मध्यदेश' ख०।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् ।
नाभावष्टदलं (१)तत्तु वंशे वामे च पार्श्वके॥७७॥ ।
उदरे सव्यपार्वे च न्यसेदादिचतुष्टयम् ।।
सर्वसिद्ध्याघावरणन्यासमाह(२)-सर्वसिद्ध्यादिकमिति।
स्पष्टम् ।
सर्वसङ्क्षोभिण्याद्यावरणन्यासमाह-हृदये इति ।
हृदये वक्षसि। पूर्ववत्पादक्षिण्येन मनुकोण(३)स्थशक्तयश्चतु-
देशारकोणनिवासिन्यः सर्वसङ्क्षोभिण्याद्याः । न्यस्तव्या इति
शेषः ।
।
अनङ्गकुसुमाघावरणन्यासमाह-नानाविति ।
नाभौ नाभिप्रदेशे। अष्टदलं पनम् । [तत्वि(४)ति। तत्पूर्वो-
तानङ्गकुसुमाद्यष्टकं परामृश्यते । तदादिचतुष्टयमनङ्गकुसुमाऽन.
नमेखलाऽनङ्गमदनाऽनङ्गमदनातुराणां चतुष्टयम् ] । (५)वंशः पृ-
ष्ठास्थि । सव्यपार्श्वम् (६)दक्षिणपाश्चम् । वंशवामान्तराला•
दि वंशवामपाययोरन्तरालम् । आ(७)दिशब्दाद्वामपार्श्वपुरो-
भागयोरन्त(८)रालपुरोभागदक्षिण(९)पार्श्वयोरन्तरालं दक्षपा-
(१) 'नाभौ त्वष्टदल ख० ।
(२) 'सर्वसिद्धयादिकभिति' इत्यारभ्य 'हृदये इति' इत्यन्तो
ग्रन्थः क० पु० नास्ति।
(३) 'कोणस्थाः शक्तय० ख०।
(४) [ ] एतचिह्नान्तर्गतो ग्रन्थः ख० पु. नास्ति ।
(५) 'तद्धि वंशे वंशपृष्ठास्थिनि' ख० ।
(६) 'दक्षिणं वाम' न०।
(७) 'आदिशब्दात नास्ति ख० ।
(८) 'रन्तराल' ख०।
(९) 'दक्षिणपार्श्व' ख.
२५

·सटीके योगनीहृदये- वंशवामान्तरालादि न्यसेदन्य(१)चतुष्टयम् ॥ ७० ॥ स्वाधिष्ठाने न्यसेत्स्वस्य पूर्वाहक्षावसानकम् ॥ चतस्रस्तु चतस्रस्तु चतुर्दिक्षु क्रमान्न्यसेतु ॥ ७९ ॥ मूलाधारे न्यसेन्मुद्रादशकं साधकोत्तमः ॥ । स्वपृष्ठवंशयो(२)रन्तरालं गृह्यते । अन्य(३)चतुष्टयमनङ्गरेखानङ्ग- वेगिन्यनङ्गाङ्कुशानङ्गमालिनीनां चतुष्टयम् । नाभि(४)देशस्य पश्चिमादिदिक्षु अनङ्गकुसुमादीनां (५)न्यसेदित्यर्थः॥७७-७८॥ कामाकर्षिण्याचावरणन्यासमाह-स्वाधिष्ठाने इति । स्वाधिष्ठानकमलप्रदेशे स्वस्य पूर्वाद पूर्व दिगादिभागमारभ्य दक्षावसानकंदक्षिणदिगवसानपर्यन्तम् । चतुर्दिक्षु प्रतिदिशं च तस्त्रश्चंत्तस्रः शक्तयः कामाकाण्याद्याः क्रमेण न्यस्तव्याः । ननु कामाकर्षिण्याचा इति कथमनुमी(६)यन्ते, इति चेदुच्यते । पूर्वव- देव पूर्वो(७) त्तरचक्रयोः शक्तीनां नामग्रहणात मध्यचक्रशक्तीनां पारिशेष्यान्नामान्यनुक्तान्यपि अवसीयन्त इति ॥ ७९ ॥ सर्वसङ्क्षोभिण्यादिमुद्राशक्त्यावरणन्यासमाह-मूलाधा. (१) 'अन्यचतु' ख। (२) 'वंशयोश्चान्तरालं' ख०। (३) 'अन्यश्चतुष्टयं' खा (४) 'नाभिदेशस्थपश्चिमादिदक्षिणपाश्र्वान्तमनङ्ग' ख०। (५) 'वाग्वादिनैर्ऋतान्त' इत्यधिकं ख० । (६) 'कथमवसीयन्ते'क०। (७) पूर्वोत्तर०' इत्यारभ्य 'अवसीयन्त इति' इत्यन्तस्य प्रन्थस्य स्थाने 'पूर्वोक्तचक्रशक्तीनां नामग्रहणात् पारिशेष्यात् नामान्युक्ता. न्यवसीयन्ते इति' इति स्व० पु० पाठः ।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । १९५ पुनर्वशे च (१)सव्ये च वामे चैवान्तरालके ।। ८० ॥ ऊर्ध्वाधो दशमुद्राश्च ऊर्ध्वाधोवर्जितं पुनः ।। रे इति। मूलाधारे मूलाधारपदेशे । शेषं स्पष्टम् । ननु किं मूलाधारे मुद्रादशकं केन(२) विधानेन न्यस्तव्य. मित्याशङ्कायामाह-पुनर्वशे इति । पुनः शब्दानाभौ त्वष्टदलं (३)तवत्यान्यष्टदलस्थानोक्त. स्थानान्युच्यन्ते । वंशे पृष्ठवंशे । समे च पाश्र्वे । चकारादुत्तर(४)द- क्षिणयोः पार्श्वयोर्ग्रहणम् । वामे चैवान्तरालके पृष्ठवंशवामपा- श्र्वान्तराले । चकाराद्वामपाश्र्वाद्यन्तरालानि गृह्यन्ते । कोर्थः ? पृष्ठ- बंशादिदिक्षु (4)वायव्याधन्तरालेषु (६)चोधिश्च(७) दश मुद्राः न्यसेत् ॥ ८॥ ननु अधि इति किमान्तरं स्थानद्वयं, (८)अन्यन्नेत्याह- ऊध्र्वाध इति । आन्त(९)रो धास्थानद्वयम्। (१) 'पुनः सव्ये च वंशे च'ख। (२) 'केन विधानेन' इत्यत्र 'ध्यानेन' इति ख० पु० पाठः। (३) 'तद्वत्यत्राऽष्टदलन्यासोक्तस्थानान्युच्यन्ते'ख। (४) 'चकारादुत्तरयोर्ग्रहणम्' ख०। (५) दिशि ख. (६) 'वायव्याद्यन्तरालेख। (७) 'चोर्ध्वाधस्ताच्च' ख०। (८) 'अन्यत्' इति नास्ति ख० । (९) 'अन्तरादूर्वाधः स्थानद्वयम्' का।

·सटीके योगनीहृदये- ब्रह्माण्याद्यष्टकं दक्षजङ्घायां तास्तु पूर्ववत् ॥ ८१ ॥ वामजवां समारभ्य वामादिक्रमतोऽपि च ॥ इन्द्रशानदिशोमध्ये स्थानम(१)न्यत्प्रकीर्तितम् । नैताम्बुदिशो(२)मध्ये स्थानमन्य(३)त्प्रकीर्तितम् ।। तत्वविमर्शिन्यामस्मदगु(४)रूक्तरीत्या दशलोकपालार्चनरी- त्यैव स्थानद्वयं शिष्टमुद्रा(५)दयस्य कल्पनीयम् । ब्रह्माण्याद्यावरणन्यासमाह-ब्रह्माण्यादीति । विन्यसेत् [ इत्यनुषङ्गः । शिष्टं ] (६)स्पष्टम् । ननु दक्ष(७)जलायां विन्यसेदित्युक्तं, तत्र तासां कानि स्थानानीत्यत(८)आह-तास्त्विति । ताः ब्रह्माण्याद्याः पूर्ववत् 'पुनः सव्ये च वंशे च' इत्युक्त- स्थानेषु । अत्र पृष्ठवंशशब्देन पश्चान्दागो लक्ष्यते । दक्ष(९). जङ्घायाः पश्चिमादिचतुर्दिक्षु वायव्यादिविदिक्षु च । ताः ब्रह्मा- ण्या(१०)द्याः न्यस्तव्या इत्यर्थः ।। ८१ ॥ अणिमाघावरणन्यासमाह-वामजङ्घामिति । (१) 'स्थानमस्य प्र० ख०। (२) 'नैऋत्यम्बीशयोर्म' का। (३) 'स्थानमस्य' ख०। (४) 'मस्मदुक्त० ख०। (५) 'शिष्टमुद्रास्थानद्वयमित्यर्थः' ख०। (६) कसान्तर्गतं नास्ति क० पुस्तके । (७) 'दक्षिण' का (८) 'अतः' इति नास्ति ख। (९) 'दक्ष' नास्ति क०। (१०) 'वायव्याधन्तरालेषु च।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । सिद्ध्यष्टकं न्यसेत्तेषु द्वयं पादतले न्यसेत् ॥ ८२ ।। कारणात्प्रसृतं न्यासं दीपाहीपमिवोदितम् ॥ एवं विन्यस्य देवेशी (१)स्वाभेदेन विचिन्तयेत् ॥८॥ ततश्च करशुद्ध्यादिन्यासं कुर्यात्समाहितः ॥ वामजवां समारभ्य वामजवायाः पश्चिमभागमारभ्य । वा. मादिक्रमतोऽपि वामान्तरालक्रमेण । तेषु पूर्वोक्तेषु स्थानेषु अ- (२)ष्टसु, सिद्ध्यष्टकं न्यसेत् (३)इति शिष्टद्वयं पादतले पाद- (४)तलयोन्य॑से(५)दित्यर्थः ।। ८२ ॥ उक्तन्यासस्योत्कर्ष दर्शयन्नु(६)पसंहृत्य फलभूतां वास- नां विधत्ते-कारणादिति । कारणात्मकाशविमर्शसामरस्यरूपानिखिलजगद्रूपात् । दी- पाद्दीपमिव प्रसृतं, महाभासं कारणानुरूपम् , एवमुक्तप्रकारेण, उदितं कथितं, न्यासं विन्यस्य, स्वात्मनोऽभेदेन विचिन्तयेत् । श्रीचक्रावयवान् सशक्तिकान् । स्वदेहावयवैरपृथक्त्वेन विभाव्य तदधिष्ठाच्या परया च स्वात्मनो(७)ऽभेदं भावयदित्यर्थः ।।८३॥ उक्तैत्रिभिः षोढादिभिन्यासैः परचिदानन्दलक्षणं भाव- यन् परिपकहृदयो बाह्यपूजाक्रियायोग्यताय करशुद्धयादिन्यास (१) 'देवोश! का (२) 'अष्टसुनास्ति ख०। (३) 'इति' नास्ति क०। (४) 'पादतलयोः' नास्ति ख०। (६) 'इत्यर्थः' नास्ति खः । (६) 'दर्शयितुमुप० ख०। (७) 'स्वात्मनोऽप्यभेद' ख०।

·१९८ सटीके योगनीहृदये- अहं ते कथयाम्यद्य विद्यान्यासं शृणु प्रिये ! ॥ ८४ ॥ मूर्ध्नि गुह्ये च हृदये नेत्रेषु(१)त्रितयेषु च ॥ श्रोत्रयोयुगले चैव (२)मुखे च भुजयोस्तथा(३) ॥४५॥ कुर्यादित्याह-तत इति । ततत्रिविधन्यासानन्तरं करशुद्ध्यादिन्यासम् । कर्मणा(४)त्मपरामुष्टकार्य(4)भूताङ्गुल्लिस्थितम् । करोमि चिन्मयी शुद्धिं करयोः स्पर्शबोधि(६)नीम् ॥ इत्यभियुक्तवचनोक्तरीत्या करशुद्धिन्यास आदिर्यस्य न्यासस्य, जातावेक(७)वचनम् । समाहितः सावहितः । करशु- यादिन्यासश्चतुः(८)शतिशास्त्रोक्तः । अतो नात्रो(९)च्यते, केवलं नान्नैव गृह्यते ॥८४॥ तत्रानुक्तं विद्यान्यासमाह-मूर्नोति । (१०)विद्याया बीजत्रयेण न्यासो विद्यान्यासः । मूर्ध्नि वाग्भवबीजं, हृदये शक्तिबीजं, गुह्ये कामराजबीजम् । एवं सर्वत्र (१) 'नत्रत्रितय एव च ख०। (२) देवि! ख०। (३) 'पुनः' ख। (४) 'कारणा' ख० । (६) रूपा० ख०। (६) 'शोधिनीम्' ख०। (७) 'जातावेकत्वम' ख। (८)'चतु-शती' ख०। (९) 'नोच्यते ख०। (१०) 'जानुनि जान्वोः' इत्यधिकं ख० पुस्तके।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । पृष्ठे जान्योश्च नाभौ च विद्यान्यासं विधाय (१)च ॥ करशुद्धिं पुनश्चैव आसनादिष(२)डङ्गकम् ॥ ८६ ॥ स्थानत्रये वीजत्रयमुच्चरन्न्यसेदियर्थः । [शिष्टं (३)स्पष्टम् ] । करशुद्धयादीनां नामान्या(४)ह-करशुद्धिमिति । वाग्देव्यो वशिन्याद्याः । श्रीकण्ठादिन्यासः स्वच्छन्दसङ्ग होक्तः, तन्त्रान्तरे प्रसिद्धत्वादिह नोक्तः । शिष्टं स्पष्टम् । कामेश्वर्यादिदेवीनां न्यासमाह-आधारे इति । बैन्दवस्थाने शिखायामिति व्यसयेन क्रमो ज्ञेयः । बैन्दव. स्थानम् । दीपाकारोर्बमात्रश्च लला(५)टे वृत्त मिष्यते । इति पूर्वोक्तं ललाटम् । शिखा नाम कुण्डलिन्या अग्रं शिवस्य विश्रान्तिस्थानम् । अत्र श्रुतिः 'तस्याः (६)शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः' इति । तेन शि(७)खाशब्देन तद्या- प्तिस्थानं ब्रह्मरन्ध्र लक्ष्यते । अग्निचक्रादिकाः 'अग्निचक्रे काम- गिर्यालये (८)मित्रेशनाथात्मके श्री(९)कामेश्वरीदेवीरुद्रात्मशक्ति- (१) 'समाचरेत् ख०। (२) 'आसनानि ष० ख०। (३) कंसान्तर्गतं नास्ति ख०। (४) 'न्यासमाह' का () 'ललाटं वृत्तइष्यते' क० । (६) 'शिवः' इत्यधिकम् ख०। (७) 'शिखाशब्देन' नास्ति स्व०। (८) 'मित्रीशनाथा०' खः। (९) 'श्री' नास्ति ख०।

·सटीके योगनीहृदये- श्रीकण्ठादीनि (१)वाग्देवीराधारे हृदये पुनः ॥ शिखायां बैन्दवस्थाने त्वग्निचक्रादिका न्यसेत् ॥८७॥ तत्तत्रयं समस्तं च विद्यावीजत्रयान्वितम् ॥ । । श्रीपादुका पूजयामि । सूर्यचक्र जाल(२)न्धरपीठे षष्ठीशनाथा. त्मके वज्रेश्वरीदेवीविष्ण्वात्मशक्तिश्रीपादुकां पूजयामि । सोम- चक्रे पूर्णगिरिपीठे ओड्डीशनाथात्मके भगमालिनीदेवीब्रह्मात्म- शक्तिश्रीपादुकां पूजयामि । ब्रह्मचक्रे ओ(३)ड्याणपीठे चर्या- नाथात्मके श्रीमहात्रिपुरसुन्दरीदेवीपरब्रह्मात्मशक्तिश्रीपादुकां पृ. जयामि'। इति मन्य॑स्तव्याः। शक्तयोऽग्निसूर्यसोमब्रह्मचक्रादि- काः (१)। कोर्थः? आधारहृदयभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रेषु वह्निसूर्यसोमब्रह्म- चक्रेषु कामगिरिजालन्धर(५)पूर्णगिर्योडयाण(६)पीठेषु रुद्र- विष्णुब्रह्मपरब्रह्मात्मकशक्तीः (७)कामेश्वरीवज्रेश्वरीभगमालि- नीमहात्रिपुरसुन्दरी: न्यसेदियर्थः । अयमेवार्थः सम्प्रदायवि. द्भिर्देशिकेन्द्रैः (८)पद्धतिषु प्रपञ्चितः ॥८५-८७॥ तत्त्वन्यासमाह-तत्त्वत्रयमिति । तत्त्वत्रयं आत्मविद्याशिवाख्यतत्त्वानां त्रयम् । समस्तं च (१) 'श्रीकण्ठादींश्च' ख०। (२) 'जालन्ध्र' का (३) 'उडियान' ख०। (४) 'अग्निचक्रादिकाः' अधिकं ख० । (५) 'जालन्ध्र' का (६) 'उडियाण' ख०। (७) 'शक्ती' नास्ति ख०॥ (८) 'देशिक' का।

·२०१ पूजासङ्केतनिरूपणम्। पादादिनाभिपर्यन्तमागलं शिरसस्तथा ॥ ८८ ॥ तत्वत्र यसमष्टिरूपं तुरीयं तत्वम् । तदुक्तं स्वच्छन्दसङ्ग्रहे- धरादिमायान्तमात्मतत्वम(१)न्तर्गतं स्मृतम् । शुद्धविद्येश्वरसदाशिवविद्या(२)ख्यतत्त्वगाः ॥ शिवशक्तिद्वयं चैव शिवतत्वं प्रकीर्तितम् । प्रमातृमेयममितिरूपमेतत्रयात्मकम् ।। एतत्तत्त्वं शिवतत्त्वं सर्वतत्वमयं शुभम् । इति (क)विद्याबीजत्रयान्वितम् । विद्यायाः बीजानि वाग्भवकामराजशक्तिबीजानि । एतद्धीजसमुदायरूपं तुर्य- बीजम् । तैश्चतुर्भिर्बीजैरन्वितं पादादिनाभिपर्यन्तं स्पष्टम् । आ(४)गलमित्यादिसामर्थ्यान्नाभ्याद्यागलं ल()क्ष्यते। शि- रस इति पञ्चमीसामर्याद्लादिति (६)च लभ्यते । कोर्थः ? आत्मविद्याशिवतुरीयतत्त्वानि मूलविधावाग्भव- कामराजशक्तितुरीयवीजादिकानि चतुर्थ्यन्तनमोन्तकानि उच्चार्य पादादिनाभि(७)पर्यन्तं नाभ्यादिगलान्तं गलादिशिरोन्तं समु- पस्पृ(८)श्य व्यापकं न्यसेदित्यर्थः । (१)'तत्वस्यान्त०' ख०। (२) "शिवविद्याख्यतत्वगाम्' ख०। (३) 'इति' नास्ति का (४) 'स्पष्टम्, आगलमित्यादि'इत्यत्र 'पर्यन्तपद'इतिख० पु० पाठः। (५) 'लभ्यते' ख०। (६) 'च' नास्ति ख०। (७) 'नाभ्यन्तं' ख०। (८) 'संस्पृश्य' ख०॥ २६ awan ·२०२ सटीके योगिनीहृदये- व्यापकं चैव (१)विन्यस्य स्वात्मीकृत्य परं पुनः ॥ भूयोऽपि पराहन्ताभावनामाह-स्वात्मीकृत्येति । परं विश्वोत्तीर्णं तेजः पुनः स्वात्मीकृत्य पूर्व श्रीचक्र- न्यासानन्तरं स्वाभेदेन विचिन्तयेदिति । [ परेण(२)क्यमुक्तम् । इदानीं करशुद्धयादिन्यासानन्तरमपि पुनः परज्योतिर्मायावशा- स्वभिन्नमिव प्रतीयमानं स्वाभेदेन विचिन्तयेदिति ]। स्वामी- कृत्य पुनः करशुद्धयादिन्याससामान्माया(३)पगमे श्री. महात्रिपुरसुन्दरी स्वात्मतया विभाव्यत्यर्थः । अमृतप्लावनमाह-सन्तर्पयेदिति । सौम्यं ब्रह्मरन्ध्राधोमुख(४)सहस्रदलकमलकर्णिकामध्यग. तपूर्णसोममण्डलमध्यस्थितत्रि(५)कोणान्तरस्थमनकानुत्तरात्म- [ हा(६)कलात्मकं सौम्यं मूलाधारचतुर्दलकमलकर्णिकामध्य- गतपूर्णवाहिमण्डलमध्यगतत्रिकोणान्तरस्थितमनचकात्मक] सपरा- र्धकलारूपमानयं द्वयोरमृतानल(७)कुण्डलिनीरूपयोरध ऊर्च प्र स(८)रतोयॊनिलिङ्गाकारयोः सामरस्यात्म(९)सरदमृतद्रवासा- (१) 'चेति' ख०। (२) कंसान्तर्गतं नास्ति ख० । (३) 'मायापारगं स्वात्म० ख०। (४) 'सहस्त्रारकमल' ख०। (५) 'त्रिकोणान्तरस्थितमनक्कात्मक' का। (६) कंसान्तर्गतो ग्रन्थो नास्ति ख०। (७) 'कुण्डलीरूपयो'व। (८) 'प्रसरयोः' क०। (९) 'क्षरदमृत' ख०।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । २०३ सन्तर्पयेत्पुनर्देवीं सौम्याग्नेयामृतद्रवैः ॥ ८९ ॥ एवं चतुर्विधो न्यासः कर्तव्यो वीरवन्दिते! ॥ षोढा न्यासोऽणिमाद्यश्च मूलदेव्यादिकः प्रिये! ॥९॥ करशुद्ध्यादिकश्चैव साधकेन सुसिद्धये ॥ प्रातः(१)काले तथा पूजासमये होमकर्मणि ॥९१॥ । रैः सन्तर्पयेत् आप्लावयेत् । अयमेव सम्प्रदायविद्भिदोंशकै पद्धतिषु परान्यास (२)इत्युच्यते ॥८८-८९॥ उक्तचतुर्विधन्या(३)समनुवादपुरःसरमुपसंहरति एवमिति। एवमुक्तप्रकारेण । षाढान्यासोदिमुसिद्धये सुखेन न्याससा- मानिराकृतप्रत्यूहतया परमनिःश्रेयसमाप्तये साधकेन मुमु. क्षुणा कर्तव्यः, न तु सिद्धेन तस्य मुक्तत्वात् । (४) [न ध्या. नं तपःक्रिया । तदुक्तं विज्ञान भैरवभट्टारकैः- (५)तैरेव पूज्यते द्रव्यस्तर्पयेद्वा परापरः । यश्चैव पूजकः (६)सर्वः स एवैकः क पूजनम् ।। इति । न्यासचतुष्टयस्य कालभेदेन विनियोगमाह-प्रातरिति । प्रातःकाले पोढान्यासं, पूजासमये अणिमादिन्यासं, हो(७)मसमये मूलदेव्यादिकन्यासं, जपकाळे करशुद्धयादिन्यासं (१) कालेऽथ वा पूजाकाले वा हो' ख०। (२) 'भ्यास उच्यते' ख०। (३) 'न्यासानुवाद' क०। (४) कंसान्तर्गतो ग्रन्थो नास्ति ख०। (६) 'यैरेव' ख० । (६) 'संव' ख०। (७) 'होमकाले मूलविद्यादिन्यासं' ख०।

·२०४ सटीके योगिनीहृदये- जपकाले (१)तथा तेषां विनियोगः पृथक् पृथक् ॥ पूजाकाले समस्तं वा कृत्वा (२)साधकपुङ्गवः ॥१२॥ षट्त्रिंशत्तत्त्वपर्यन्तमासनं परिकल्प्य च॥ कुर्यादिति । अयं पृथक् पृथक् विनियोगः । अथवा पूजाकाले समस्तं चतुर्विध न्यासं कृत्वा साधकपुङ्गवः साधकश्रेष्ठश्चतुर्वि- धन्यासकरणसामर्थ्याद्विशीर्यमाणपाशपटलत्वात्मत्यासन्न(३)मो. क्षत्वात्कृतकृस एव ॥९०-९२॥ षत्रिंशदिति। षट्त्रिंशत्तत्त्वपर्यन्तं क्षित्यादिशिवान्तं तत्वसमुदायरूपमा- सनं परिकल्प्य चिन्मरीचीनामाधारत्वादासनं श्रीचक्रं परिक- ल्य । तदुक्तं श्रीपराक्रमे-- हृत्सरोजान्तरे (४)ध्यायन् पृथिव्यादि शिवान्ति(५)कम् । गुप्तादितप्त(६)कुसुमक्षेपणाऽऽसनता न(७)येत् ॥ गुप्तादि । योगिनीनामि(८)त्यस्यादौ समस्तप्रकटपदमध्याहा- यम् । आदिपदेन गुप्ततरसम्प्रदायकुलकौलनिगर्भरहस्याति- रहस्यपरापररहस्ययोगिन्यो गृह्यन्ते । बलिः पूजा। तत्र निघ- (१) 'कालेऽथ वा तेषां ख० । (२) 'साधकवित्तमः'ख० (३) 'प्रत्यासन्न मोक्षत्वात् । अत एव' ख०। (४) 'व्याप्तं पृ०' ख०। (५) 'शिवान्तिमम्' खः । (६) 'सौवर्णतप्त' ख०। (७) 'इति' इत्यधिकम् ख० । (८) 'मित्यत्र' ख०।

·इत्यस्मद्गुरुक्त(४)रीत्या अन्तर्यागार्थ स्वशरीरंत(५)श्वसमु- पूजासङ्केतनिरूपणम् । २०५ गुप्तादियोगिनीनां च मन्त्रेणाऽथ बलिं ददेत ॥१३॥ पिण्डरूपपदग्रन्थिभेदनाद्विघ्नभे(१)दकम् ॥ ण्टु:-(२) बालः पूजोपहारा' इति । महाकविभिरप्युक्तम्- "अबचितवलिपुष्पा" ( कुमारसं० स० १ श्लो० ६०) इति । कोऽर्थः ? भावितात्मा(३)बाह्यपूजाकरणात् पूर्वम् । यद्यद्वाह्यं वक्ष्यमाणं तत्तदान्तरमाचरेत् । दायरूपं (६)श्रीचक्रं विभाव्य “समस्तप्रकटगुप्तगुप्ततरसम्प्रदाय- कुलकौलनिगर्भरहस्यातिरहस्यपरापररहस्ययोगिनी(७)श्रीपा- दुकाभ्यो नमः" इति योगिनीमूलमन्त्रेण स्वशिरसि पूनां कुर्या- दित्यर्थः । (८)एतेन बाह्यपूजा सर्वामपि (९)आदावन्ते च कुर्यादिति सूच्यते ॥९॥ आ(१०)न्तरविघ्ननि(११)रासमाह-पिण्डरूपति। V (१) 'भदनम्' ख०। (२) बलिः पूजोपहारेऽपि दण्डभेदे कलौ शिषे इति' ख०। (३) 'भावितात्मपूजाकरणात्' ख० । (४) 'इत्यस्मदुक्तरीत्या' ख०। (६) 'तत्त्वं' ख०। (६) 'श्री' नास्ति ख०। (७) 'श्री' नास्ति ख (८)'अत एवं' ख०। (९) 'आदावन्तः कुर्या' क०। (१०) 'अन्तविघ्न' क०॥ (११) 'निवारणमाह' ख०।

·२०६ सटीके योगिनीहृदये- गुह्यहन्मुखमूर्धसु विद्यान्यासेन सुन्दरि!॥ ९४ ॥ यागमन्दिरगांश्चैव विघ्नानुत्सार्य मन्त्रवित् ॥ गुह्यहन्मुखमूर्धमु । गुह्यशब्देन गुदमे(१)दान्तरालं लक्ष्य. ते । (२) [ गु(३)दं गुह्यपावस्थं गेहूं लक्ष्यते] । मुखशब्देन(४) मुखावयवं ललाटं लक्ष्यते । गुह्यहन्म(५)खमूर्धसु चतुर्पु (६)स्था- नेषु विद्यान्यासेन (७)विद्यायाः सौभाग्यविद्यायाः बीजचतुष्ट- यन्यासेन । पिण्डं कुण्डलिनी। पिण्डशब्देन कुण्डलिनीस्थानं गु- (८)दमेदान्तरकन्दो लक्ष्यते। [रूपपदेऽपि व्यत्ययो ज्ञेयः । पदं हंसः । पदशब्देन हंसस्थानं हृदयं लक्ष्यते । रूपं बिन्दुः । रूपशब्देन बिन्दुस्थानं ललाट लक्ष्यते(९)1] ग्रन्थिशब्देन यत्र विश्वं सूत्रे मणिरिव पथ्यते तद्विश्वमूलं ब्रह्मरन्ध्र चिन्मयं लक्ष्यते । (१०)एतच्चतुष्टयभेदाद्विघ्नभेदनम् । कोर्थः ? गुह्यादि. स्थानचतुष्टयेषु(११) विद्यावीजचतुष्टयन्यासेन । पातालादिषु लोकेषु ये विघ्ना भेदलक्षणाः । [१] 'मेदान्तर' ख०। [२] 'इति पदान्तरम्' इत्यधिकं क०। [३] कंसान्तर्गतो ग्रन्थो नास्ति ख०। [४] 'मूमावयवो' स्त्र०। [६] 'मध्य' क०। [६] 'स्थानेषु नास्ति स्त्र। [0] 'सौभाग्यविद्याबीजचतुष्टयन्यासेन' खः। [८] 'गुदमेदान्तरं कन्दं लक्ष्यते' क० । [९] कंसान्तर्गतं नास्तिक। [१०] 'ए' नास्ति ख। [१२] 'घु नास्ति ख ·पूजासङ्केतनिरूपणम्। २०७ पाणिघातेन भौमांश्च तालेन च नभोगतान् ॥ ९५ ॥ अस्त्रमन्त्रेण (१)विद्याश्च दृष्ट्या विघ्नानपोहयेत् ॥ ये इत्यभियुक्त वचनोक्तरीत्या पातालादि(२)रूपाणि पिण्ड- पदरूप(३)ग्रन्थिस्थानि गु(४)दहृदयललाटब्रह्मरन्ध्राणि भे- दलक्षणानि भित्त्वा त(५)दुषं ज्वलन्ती ततश्चिन्मयाद्वयपदवि- श्रान्तिरान्तरो विघ्ननिरास इत्यर्थः । एतेन सर्वमपि बाह्यपू(६). जान्तं अन्तः कुर्यादिति उपलक्ष्यते । अन्तर्यागे(७) देहस्यैव यागगृहत्वात्तदन्तर्विघ्नानिरस्य बहिर्यागमन्दिरगताना(८)विघ्नानामुत्सारणं कुर्यादित्याह-याग- मन्दिरेति। अपसर्पन्तु ये भूना भूता भुवि संस्थिताः। ये भूता विघ्नकर्तारस्ते (९)नश्यन्तु शिवाज्ञया ।। "हुँ(१०) अस्त्राय फट्" इति मन्त्रेण मन्त्रवित् साधको निर्गच्छतां वि(११)नानां निजवामाङ्गमङ्को(१२)चतो मार्ग (१) 'दृष्ट्या च दिव्यान्विघ्ना० ख०। (२) 'रूपेण' ख०। (३) 'रूपरूपातीतस्थाना०' ख०। (४) 'कन्दहृदय' ख०। (५) 'तदूर्वा तदतीतचिन्मयाद्वयविश्रान्तिर्निवास इत्यर्थः' ख० (६) 'पूजानन्तरमपि कुर्यादित्युपलक्ष्यते' ख०। (७) 'अन्तर्यागगृहस्यैव यागगृहान्तरत्वात् तदन्तर्विघ्न' ख०। (८) 'मन्दिर' नास्ति ख०। (९) 'गच्छन्तु' ख०। (१०) 'हः' ख०। (११) 'विघ्नसङ्खाना ख०। (१२) 'सङ्कोचात'ख०।

·२०८ सटीके योगिनीहृदये-- दिवो– (१)महावह्निप्राकारं परिभावयेत् ॥ ९६ ॥ सामान्यायेण देवेशि ! मार्तण्डं परिपूजयेत् ॥ ॥ । दत्त्वा उत्सार्य । भूमिगतान्नभोगतान् विद्यांश्च विघ्नानुत्सारयेत् इत्याह-पा- र्षिणघातेनेति । [पा(२)णिघातेन पार्णिघातत्रयेण । भौमान भूमिष्ठान विघ्नान् । अस्त्रमन्त्रेणेति सर्वत्रानुवर्तते । तालेन करतालत्रयेण । नभोगतान अन्तरिक्षगतान् विघ्नान् दृष्टया वीक्षणेन विद्यांश्च विघ्नान् । ] अपोहयेत् निःसारयेत् । निर्ग(३)तानां विघ्नानां पुनरप्रवेशाय वन्हिप्राकारभाव- नामाह-दिक्ष्वधोर्ध्वमिति । संविदग्नौ महासारे विमर्शकशरीरिणि । भेदाभासमिदं हव्यं जुहोम्यपुनरुद्भवम् ।। इत्यभियुक्तवचनोक्तरीखा स(४)ववस्तुतत्परसंविदेव महा- बन्डिः स एव प्राकारः दुर्लङ्घयत्वात्सर्वतो दिक्षु परिस्फुरदद्व- यपरसंविदात्मकमहावन्हिप्राकारपरिकल्पनाभावनया भेदमती- तिलक्षणानां विघ्नानामप्रवेश इयर्थः ॥९४-९६॥ सूर्य पूजामाह-सामान्यायेणेति । सामान्यायं विशेषाय॑ च (५)वक्ष्यते । [प्र(६)काशश- (१) 'ततो वहि० ख०। (२) कंसान्तर्गतो ग्रन्थो नास्ति ख०। (३) 'निगच्छता' ख०। (५) 'सर्वस्फुरितपरसंविदेव' क० (4) 'लक्ष्यते' का (६) कंसान्तर्गतमधिकं क !

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । प्रकाशशक्तिसहितमरुणाकल्पमुञ्चलम् ॥ ९ ॥ ग्रहादिपरिवारञ्च विश्वतेजोऽवभा(१)सनम् ॥ क्तिसहितश्च]। प्रकाशशक्तिसहितः प्रकाशः परमशिवः, शक्तिर्वि- माख्या तया सहितो नित्यसमवेतः । स्वप्रकाशशिव एव भास्कर- स्तद्विमर्शविभवो मरीचयः । यैः स भासयति वेद्यमण्डलं तस्य पूजनमहन्तया मतिः ।। इ(२)त्यभियुक्तवचनोक्तरीया सर्व सामान्यायेण स्वात्माह- म्भावभावनालक्षणया पूजया भावयेदित्यर्थः । बाह्यार्थस्तु(३) स्पष्ट एव। अस्यैव गुणाधिक्यमाह-अरुणति । स्वसंवित्रिपुरा देवी लौहित्यं तद्विमर्शनम् । इति प्रामाणिकवचनोक्तरीत्या (४)विमर्शविभवविविधारुण- भूषणम् । उज्ज्वलं उदयास्तमयरहितत्वात् ॥ ९५-९७ ॥ ग्रहादीति। ग्रहादिपरिवारं च (५)विषयान् । (६)गृहन्तीति (१) 'तेजोऽवभासकम्' ख० । (२) 'इत्यस्मदुक्तरीत्या'ख०। वस्तुतस्तु 'इत्यस्मद्गुरूक्तरीत्या' त्यपक्ष्यते। (३) 'तु' नास्ति ख०। (४) विमर्शविधारणम् । ख। (५)'च'नास्ति का (६) 'गृणातीति' ख०। २७ ·सटीके योगिनीहृदये- सौम्याग्नेययुतैदेवि ! रोचनागरुकुङ्कुमैः ॥ ९८ ॥ मूलमुच्चारयन् सम्यग्भावयेच्चक्रराजकम् ॥ च अ. ग्रहाः इन्द्रियाणि । तेषामादि मनः, तत्परिवार विविधविषयग्रहलक्षणसङ्कल्पप्रत्ययप्रवाहप्रवर्तकमित्यर्थः । नोपनिषत्-"धियो यो नः प्रचोदयात्" इति । विश्वतेजोऽवभासकं, "तदेव (१)ज्योतिषां ज्योतिः" (२)इत्यु. पनिषदुक्तरीत्या (३)बाह्यतेजोगणप्रतीतिकारणनिजस्फुरणम् । बाह्यार्थस्तु सोमादयोऽत्र(४) ग्रहाः । सूर्यस्य प्रधानत्वादादिश- ब्दात् षडङ्गानि गृह्यन्ते । स्पष्टमन्यत् । बाह्यचक्रोद्धारमाह-सौम्यति । सौम्यं कपूर, सोमनामवाच्यत्वात् । आग्नेयं काश्मीरं, [(५)अग्निशिखासंज्ञकत्वात् । ] "काश्मीरजन्मानिशिखम्" इत्य- मरः । रोचना (६)गोरोचना, अगरुः कालागरुः, कुङ्कुमं घु- मृणं, (७)एतैः सुधया पङ्कीकृत्य तेन स्वर्णादिमये पट्टे (८) हेमसूच्या बिलिख्य । मूलं सौभाग्यविद्यां । उच्यारयन् परेण चेच्चक्रं लेखयति, स्वयं चेल्लिखति तदोच्चरन् । चक्ररा- (१) 'तदेवान्तरंज्योतिः'ख०। (२). 'इति श्रुत्युक्तरीत्या' ख०। (३) 'तेजोगुण' ख। (४) 'अत्र' नास्ति ख०। (५) कंसान्तर्गतं नास्ति ख०। (६) 'गोरोचनम्' का (७) 'एतैतेपंकुरव्यात्ययाकीरुनस्वर्णा' खः। (८) 'पट्टे' नास्ति क०।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । २११ योगिनीमूलमन्त्रेण क्षिपेत् पुष्पाञ्जलिं ततः ॥ ९९ ॥ मणिमुक्ताप्रवालैर्वा विलोमं मूलविद्यया ॥ जं चतुराम्ना(१)यमयत्वात् (२)सर्वपूजाचक्रेभ्योऽप्युत्तम सम्यक् । समत्रिकोणशक्त्यग्रं समरेखं मनोहरम् । इत्यभियुक्तवचनक्तिरीत्या भावयेल्लिखत् (३)लेखये- द्वा। तदुक्तमभियुक्तः-'कस्तूरीघुमृगेन्दुचन्दनमुधाभिश्चक- राजं लिखेत्' इति (४)। योगिनीति। योगिनीनां प्रकटादीनां मूलमन्त्रेण 'समस्तप्रकट'-इत्या. दिपूर्वोक्तेन पुष्पाञ्जलिम्। ततः श्रीचक्रे निक्षिपेत्॥९८-९९॥ (५)पुष्पादीनामभावे(६)ऽपि कार्यतामाह--मणि- मुक्तति । विलोमं प्रतिलोमम् । (७)उच्चारितमूलविद्यया सौ- भाग्यविद्यया वा | (८)वाशब्दः काका(९)क्षिवदुभयत्रापि (१) 'चतुराम्नायत्वात्' क० । (२) 'तत्सर्व' ख। (३) 'लेखयेच्च' ख। (४) 'तत्र' इत्यधिकं का (५) 'पुष्पाणामभा०' ख०। (६) 'ऽपि कार्यतामाह' इति नास्ति क०। (७) 'उच्चरितया सौभा० ख० । (८) 'वा' नास्तिक०। (९) 'काकाक्षिवदुभयत्र संयुज्यते' ख० । 24005 ·२१२ सटीके योगिनीहृदये- अशून्यं स(१)वंदा कुर्याच्छ्न्ये विघ्नास्त्वनेकशः।।१००॥ श्रीचक्रस्यात्मनश्चैव मध्ये त्वर्य प्र(२)तिक्षिपेत् ॥ । सम्बध्यते । अशुन्यं अविराहतम् । (३)सर्वदा येन केन प्र. कारेण कुर्यात् । पुष्पाणामभावे मण्यादिभिर्वा योगिनीमूलमन्त्रे- ण सौभाग्यविद्यया वा (४)सर्वदा अशुन्यं चक्रं कुर्यात् पूज- येदियर्थः। [(६)तथाऽकरणे निष्फलतामाह -शुन्ये इति । मण्यादिभिः शून्ये सति श्रीचक्रे ऽने(६)कशः बहुशः विघ्नाः सपर्यान्तरायाः सम्भवेयुः ॥१०॥ सामान्यायविधानमाह-श्रीचक्रस्येति। श्रीचक्रस्य पूर्वोक्तरीत्या उद्धृतस्य, साधकस्य च मध्ये अयं वक्ष्यमाणरीत्या (७)प्रतिक्षिपेत् [(८)प्रतिष्ठापयेत् )]। अयप्रतिष्ठा(९)प्रकारमाह-चतुरस्त्रान्तरालस्थेति । 'चतुरस्रान्तरालस्थकोणषट्के आदौ चतुरस्रं लिखित्वा तदन्तर्वृत्तं तदन्तः षट्कोणं तन्मध्ये त्रिकोणमिति मण्डलं गोम- (१) सर्वथा' ख०। (२) 'प्रतिष्ठयेत्' ख०। (३) 'सर्वथा एकेनापि प्रकारेण' ख०। (४) 'सर्वथा अशून्यं चक्रं पूजयेदि० ख०। (१) कंसान्तर्गतं नास्ति क०। (६) ऽनेको विघ्ना बहवो विघ्नाः' ख०। (७) 'प्रतिष्ठयेत'ख। (८) 'कंसान्तर्गत नास्ति ख०। (९) 'प्रकार' नास्ति ख०।

·पूजासङ्केत्तनिरूपणम् । चतुरस्रान्तरालस्थकोणषटकं सुरेश्वरि ! ॥ १०१ ॥ षडासनानि सम्पूज्य त्रिकोणस्यान्तरे पुनः॥ - योपलिप्तभूतले मत्स्यमुद्रया विलिखेदिति सामा(१)ल्लभ्यम् । तदुक्तं श्रीपराक्रमे- ततो गोमयसंल्लिप्ते चतुरस्त्रभुवस्थले । प्रवह(२)छ्वासहस्तेन कृतया मत्स्यमुद्रया ।। दिव्यगन्धं तुल्ययुक्तं विलिखेदर्यमण्डलम् । वेदास्रवत्तषकोणं त्रिकोणान्यन्तरेऽन्तरे ।। (३)एवं चतुरस्रवत्तान्तरालकोणषट्के ।।१०१॥ षडासनानीति। षडासनानि(४) सम्पूज्य । अमृतार्णवपोताम्बुज आत्म- चक्रमन्त्रसाध्यसिद्धासनानि सम्पूज्य । षट्कोणान्तरस्थत्रिको. णमध्ये का(५) कामगिरिपीठं, पू (६) पूर्णगिरिपीठं, जा(७) जालन्ध्रपीठं, ओ(८) ओड्याणपीठं (९)क्र. मात् । त्रिचतुरस्त्री(१०)न्या चतुरो वा । त्रिकोणकोणेषु (१) 'सामर्थ्यलभ्यम्' ख०। (२) 'द्वाम' इति क० पु० पाठान्तरमपि । (३) 'इति' ख०। (४) 'षडासनानि सम्पूज्य' क०। (६) 'का' नास्ति ख। (६) 'पू'नास्ति ख०। (७) 'जा' 'नास्ति ख०। (८) 'ओ' नास्ति ख। (९) 'इति' क० । (१०) 'त्रिचतुरस्त्रीन्या चतुरो वा' नास्ति ख०।

·सटीके योगिनीहृदये- पीठा(१)नि चतुरो देवि! कापूजाओ इति क्रमात्।।१०२॥ अर्चयित्वाऽयंपादे तु वहेर्दशकला यजेत् ॥ चतुरस्र (२)तन्मध्ये चार्चयित्वा तत्राधार प्रतिष्ठाप्य अर्घ्यपाद(३)माधारं तस्मिन्मध्ये (४)वह्निविम्बं अभ्य- र्य तत्परितः कलाश्चाभ्यर्चयेत् । तदुक्तं स्वच्छन्दसङ्ग्रहे- षट्कोणान्तत्रिकोण तु वह्निबिम्बं कलायुतम् । आवाह्याधारतो देवि! पूजयेन्मन्त्रवित्तमः ॥ इति (4)। क्रमात् यादिक्षान्तदशवर्णपूर्वास्तस्य (६)वहेर्दश कला धू. म्राचिराद्या यजेत् । तदुक्तं स्वच्छन्दसङ्गाहे- यादिक्षान्ता(७)त्मवर्णानि कला बढेमहेश्वरि । एताः कलाः समभ्यर्च्य स्वस्ववर्णैर्यथाविधि ॥ स्ववीजाद्याश्चतुर्यन्तनाममध्या नमोन्तिकाः (८)। मोक्ता वह्निकला मन्त्रनामानि श्रृणु साम्प्रतम् ।। धूम्रार्चिनौललक्ता च कपिला विस्फुलिङ्गिनी(९) । (१) पीठांत्रिचतुरो' का (२) 'चतुरस्त्रे तन्मध्ये चार्चयित्वा' इत्यत्र 'त्रयं मध्ये कमर्च- यित्वा' ख०। (३) अयंपादे आधारे ख०। (४) 'तन्मध्ये ख०। (५)'इति' नास्ति क०। (६) 'तस्यैव' स्व०॥ (७) 'यादिक्षान्तानि' ख० ! (८) 'नमोऽन्तिमा' ख०। (९) विस्फुलिङ्गिणी' क०।

·२१५ पूजासङ्केतनिरूपणम् । अर्घ्यपात्रं प्रतिष्ठाप्य तत्र सूर्यकला यजेत् ॥१०३॥ पात्रे सूर्यकलाश्चैव कभादिद्वादशार्चयेत् ॥ ज्वालामालिन्यर्चिष्मती तर्ध्वं हव्यवाहिनी । अष्टमी कव्यवाहा च रौद्री संवाहिनी (१)तथा ॥ [धू(२)ब्राचिरूष्टया ज्वलिनी ज्वालिनी विस्फुलिङ्गिनी । सुश्री सुरूपा कपिला हव्यकव्यवहेश्वरी।। इति तन्त्रान्तरे] ॥१०२-१०३।। पात्रे इति । पा(३)त्रे अर्यपात्रमध्ये । सूर्यबिम्बमभ्यय । तदुक्तं स्वच्छ. न्दसङ्ग्रहे अ(४)स्वप्रक्षालितं शङ्ख स्थापयित्वा तथोपरि । हृदयात्सूर्यबिम्बं च समावाह्य स्व(५)मन्त्रतः ।। कादिठान्तं भादिडान्तं वर्णजातं क्रमोऽक्रमात् । द्वयं द्वयं प्र(६)योक्तव्यं कलाश्च तदनन्तरम् ॥ इत्यस्मद्गुरुक्तरीत्या कभादि ककारभकारादि व(७)- युगलं द्वादशादियकलाः । क्रमात्तपिन्याद्याः द्वादशार्चयेत् । त- दुक्तं स्वच्छन्दसङ्घहे- कादिठान्ताक्षरा देवि ! मूर्तिनान्ना समीरिताः । (१) 'संहारिणी ततः' ख०। (२) कंसान्तर्गतो ग्रन्थः ख० पु० नास्ति । (३) 'पात्रमभ्यर्च्य पात्रमध्ये' ख०। (४) 'अथ प्र० ख०। (५) 'च मन्त्रतः' ख०॥ (६)'च वक्तव्यम् खः । (७) वर्णयुग्मयुक्तद्वाद०' खः । .

·सटीके योगिनीहृदये- विधृते तु पुनद्रव्ये षोडशेन्दुकला यजेत् ॥१०४ ॥ । तपिनी तापिनी चैव शोधनी शोषणी तथा।। भ्रा(१)मणी क्लोदिनी चैव वरेण्या कर्षणी तथा । सुषुम्ना (२)ष्टिवाहा च ज्येष्ठा चैव हिरण्यदा ॥ एताः सौरकलाश्चैव व्यु(३)रक्रमाद्भादिडान्तिमाः । कभादिकथनाधकारादयो दश (४)वाहिकलाः । अकारा- दयः षोडश स्व(२)राः सोमकला इति गम्यते । तत्र पा. त्रे लवङ्गादिभिः सुगन्धिकु(६)सुमैश्च वासितं सलिलमापूर्य तस्मिन्निन्दुमण्डलमभ्यर्च्य । तदुक्तं स्वच्छन्दस(७)महे- एलालबङ्गकङ्कोल(८)जातीफलसुसंयुतान् । सुगन्धिकु(९)सुमद्रव्यैः सह तस्मिन् जले क्षिपेत् ॥ इति नवयोनि समालिख्य पूर्ववज्जलमध्यतः । निशुद्धितः समावाह्य चन्द्रमण्डलमर्च(१०)येत् ॥ विधृते इति । तस्मिन्विधृते द्रव्ये द्रवे । द्रवात्मकं द्रव्यं विशेषाध्य मद्यं द्रवमयमेव हि । तदुक्तं स्वच्छन्दसङ्ग्रहे- (१) 'भ्रमणी' ख०। (२) 'तुष्टिवाहा' ख। (३) 'व्युत्क्रमात डादिभान्तिमाः इति' ख०। (४) 'वन्हिकला दश ख०। (4)'खरा' नास्ति ख०। (६) 'कुसुमैर्वा वासितममृतसलिल' ख० । (७) 'स्वच्छन्दे' नास्ति ख० । (८) ककोला' ख०। (९) 'सुगन्धिकुसुमैर्दिव्यमहत्तस्मिन् जलं किरेत् ' ख० । (१०) 'चतुरस्ने समर्चयेत' ख० ।

·। (१०) 'भृगुः संवर्तकश्च यः ख०। पूजासङ्केतनिरूपणम् । अतो हि विशेषायस्य साधनं प्रोच्यतेऽधुना । आधारपात्रयोश्चैव तयोर्वन्यपूजनम् ॥ सामान्यायोक्तमार्गेण कृत्वा(२)पूजेत सूर्यके। पात्रे त्वासवमापूर्य शिरोमन्त्रेण पूर्ववत षोडशेन्दुकला यने(२)दिति । क्रमादकारादिषोडश स्वरा- दिका अमृतादि(३)काः षोडश कला यजेत् । तदुक्तं स्वच्छ- न्दसङ्ग्रहे- आदिकाद्यन्तिकाः सौम्याः कलाः षोडश कीर्तिताः । तासां नामानि वक्ष्यामि शृणु सर्वाङ्गसुन्दरि ! ।। अमृता मानदा पू(४)षा पुष्टिः प्रीतिमहेश्वरि । रेवती ह्रीमती चै(५)व श्रीः कान्तिश्च सुधा ततः ॥ ज्योत्स्ना हैमवती चैव छाया सम्पूरि(६)ता तथा । रामा(७) श्यामा कलानां च नामान्येतानि व(८)ल्लभे !॥ अमृतेशी च तन्मध्ये भावयेच नवात्मना । इति । लकु(९)लेशं समुद्धृत्य भृ(१०)गुं संवर्तकं तथा ॥ पिनाकिनं च खड्गीशं भुज(११) यावनं तथा । (१) 'तपूजितपूज्यके' खः । (२) 'यजेदिति' नास्ति ख०। (३) अमृताद्या:'खा (४) 'पुष्टिस्तुतिः' ख०। 'दर्वि' ख०। (६) 'सम्पूरिणी' ख०। (७) 'वामा रामा' ख०। (८) "वस्तुतः' ख०। (९) 'अमृतेशी' ख०। (११) 'भुजगं पालिनं' ख०। ૨૮ ·२१८ सटीके योगिनीहृदये- अमृतेशी च तन्मध्ये भावयेच्च नवात्मना ॥ नवात्मना ततो देवि ! तर्पयेद्धातुदेवताः ॥ १०५ ॥ आनन्दभैरव(१) वौषडन्तेनैव च तर्पयेयत् ।। । योजयित्वा क्रमेणैव कार्यकारणमस्तकम् ॥ अर्घाशं योजयेदन्ते नवात्मायं समुदधृतः । इति(२) । स्वच्छन्दसङ्गहोद्धृतं नवात्मानम् । तन्मध्ये ते(३)न मन्त्रेण अमृतेशीम् । प्रसूतामृतर(४)इम्यौघसन्तर्पितचराचराम् । भवानी भवशान्त्यै त्वां भावयाम्यमृतेश्वरीम् ॥ इत्यभियुक्त(५)वचनोक्तरीत्यामृतस्राविणीं भावयेत् । नवात्मना ततो देवि(६)-इति । धातुदेवताः डाकिन्याद्याः । अत्रैवोक्तम्- विशुद्धौ हृदये नाभौ स्वाधिष्ठाने तु मूलतः । आज्ञायां धातुनाथाश्चन्यस्तव्या धातुदेवताः।।(यो.हृ.सं.३-३३) इति नवात्मना पूर्वोक्तेन तर्पयेत् ॥ १०४-१०५ ॥ आनन्दभैरवमिति। आनन्दभैरवं चैवका(७)रेण नवात्मनैव आनन्दभैरवं त- (१) 'चैध वौषडन्तेन' ख०। (२) 'इति' नास्ति ख०॥ (३) 'अनेन' ख०॥ (४) 'रश्मौघ' का (५) 'इत्यभियुक्तोक्त्या' ख०। (६) 'गौरि!'ख। (७) 'चैव इत्येवकारात् ' स्व०।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । २१९ तदाज्ञाप्रेरितं तच्च गुरुपङ्क्तौ निवेदयेत् ॥१०६ ॥ तथैवाय विशेषेण साधयेत् साधकोत्तमः॥ पंथेदिति । नवात्मानमुच्चार्य “आनन्दभैरवाय पौषट्" इति तपेयेदित्यर्थः । तदाज्ञेति। तस्य गुरुरूपिणो भैरवस्याज्ञा(१)प्रेरितमनुज्ञातम् । त(२)च्च द्रव्यं पुनश्च गुरुपती निवेदयेत् ॥ १०६ ॥ सामान्यायप्रकार(३) विशेषाध्ये ऽप्यतिदिशति-तथैवेति । इति स्पष्टम् । एवमर्यशुद्धिं कृत्वा तदनन्तरं गुरुन् पूजयेदित्याह-गुरु- पादालिमिति । गुरूणां परमशिवादिस्वगुरुपर्यन्तानां पादाव(४)लिं पा- (५)दुकापरम्परां दिव्यसिद्धौद्य (६)मानपौयत्रयवतीमापू- ज्य स्वशिरस्ययोदकाक्षतकुसुमैरभ्यर्य । शोधितमर्यमाललाट त्रिरु(७)द्धृत्य महापद्मवनान्तस्थशृङ्गाटोदरवासिने गुरुकीपणे पूर्वोक्तनिर्वचनाय भैरवाय ददेव निवेदयेत् । तत्(८)पुनः॥१०७॥ (१) भैरवाज्ञाप्रे० ख०। (२) 'तश्च द्रव्यं पुनश्च' नास्ति ख०। (३) 'सामान्यायप्रकारमेव विशेषायस्यासादनमिति' क० । (४) पादावली' ख०। (६) पादुका नास्ति ख० । (६) 'सिद्धमा० ख०। (७) 'समुद्धृत्य' ख०। (८)'तत् ' नास्ति क०।

·२२० सटीके योगिनीहृदये गुरुपादालिमा(१)पूज्य भैरवाय ददेत् पुनः॥१०७॥ तदीयं शेषमादाय कामाग्नौ विश्वतस्थु(२)षि ॥ । प्रसादग्रहणमाह-तदीयमिति । तदीयं शेषं गुरुदे(३)वतयोनिवेदितं शेष द्रव्यमादाय तत्त्वचतुष्टयशोधनमन्त्रैः । “कामो देवः स काम्यत्वात्" इत्य- स्मद्गुरु(४)क्तरीत्या विश्वघम्मरकी(६)लाले कामेश्वराख्ये सर्वप्राणिवात्मन्यग्नौ। विश्वत(६)स्थुषि विश्वग्रसनशीलं तद्रूपंते- जोमयम् । तत इत्याज्ञावतारोक्तरीत्या विश्वघस्मरकीला(७)ल- जाले । पादुकां स्वगुरुश्री(८)पादुकां मूलविद्यां (९)सौभाग्य- विद्यां च जपन् होमं भेदेन्धनप्रक्षेपलक्षणं समाचरेत् । तदुक्तं श्रीपराक्रमे- निवेद्य (१०)मस्तकस्थाय गुरवेऽयं तदाज्ञया । कल्पान्तहुतभुक्कल्पचिदनौ विश्वयस्मरे ।। trapatIN (१) 'गुरुपादावलि पूज्य क०। (२) 'विश्वतस्त्विषि' खः । (३) 'गुरुदेवतायाः पीतशेषं द्र० ख०॥ (४) 'इत्यस्मदुक्त' ख०॥ (५) 'कलापतौ' खा (६) 'विश्वतस्त्विषि' ख० । (७) 'कलाजाले' ख०। (८) 'श्री' नास्ति खा (९) 'सौभाग्यमूलविद्या' ख० । (१०) 'निवेद्यामस्तकं स्वीयगुरोरयं' ख०।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । २२१ पादुकां मूलविद्यां च जपन् होमं समाचरेत् ॥१०८॥ महाप्रकाशे विश्वस्य संहारवमनोद्यते ॥ मेय(१)राशिमयं हव्यं वासनात्मोपदंशकम् । व्यति(२)षङ्गेण स जुहन जपेदात्मानमामृशन् ॥ इति।।१०८॥ ननु का कामाग्निः, स (३) कुत्र (४) वा निवसति, किं हचिरित्यत आह-महाप्रकाशे इति । कुण्डली(५)मुखे व्यवस्थिते इति शेषः । अत्र श्रुतिः- "तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः" इति । महा- प्रकाशे निरिन्धनदीले निर्वाणरहिते प्रमातरि वह्नौ [विश्व. संहारवमनोधते(६)] विश्वस्य शिवादि(७)भूम्यन्तस्य संहारे निजकारणतावन्मात्राऽव(८)स्थितौ वमने सनने चोद्यते शिव- स्यायै(९)वेच्छा शक्तिः। तदुक्त(१०)माज्ञावतारे]- स्वेच्छयैव जगत्सर्व निगिरत्युद्रित्यपि । मनसा सार्धं मरीचित्तीर्जुहुयात् । आन्तरस्य चित्कलस्य (१) 'शेयरा० ख०। (२) 'एतेषां गणशो जुम्हन्'ख०। (३) 'स' नास्ति ख०। (४) 'वा' नास्ति ख.। (५) 'कुण्डलीमुखें नास्ति ख० । (६) कंसान्तर्गतं नास्ति क० । (७) 'शिवादेर्भू०' ख०। (८) 'मात्रस्थिती' का (९) 'विश्वाचैव शक्तिः' ख। (१०) कंसान्तर्गतं नास्ति ख० ।

·२२२ सटीके योगिनीहृदये- मरीचिवृत्तीर्जुहुयान्मनसा कुण्डलीमुखे ॥१०९॥ मरीचयो(१)ऽक्षाणि(२)बहिरर्थेषु तेषां सञ्चाराः(३) वृत्तयः । तदुक्तं विज्ञानभैरवभहारकैः- तत्र तत्राऽक्षमार्गेण चैतन्यं व्यज्यते प्रभोः । इति । कोऽर्थः ? कुण्डलिन्याः शिखायां महाशुन्ये व्यवस्थिते सर्व- प्राणिष्वात्मनि प्रकाशलक्षणे कामानौ 'आत्मा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रियमर्थेन' इति तन्त्रान्तरोक्तरीत्या बहिरर्थेषु प्रसृतचिन्मरीचिरूपाक्षत्तिलक्षणं हविस्तेनैव मार्गेणान्तर्मुखतया मनसा सह जुहुयात् इत्यर्थः । तदुक्तं (४)श्रीविज्ञान भैरव- भद्वारको महाशून्यालये वह्नौ भूताक्षविषयादिकम् । हूय(५)ते मनसा सार्धं स हो(६)मश्चेतनाचा ॥ इति । अयमेवान्तरो होमः । तदुक्तं पद्धतिषु- धर्माधर्महविर्दीले आत्मानौ मनसा त्रुचा । सुपुन्नावर्मना नित्यमक्षसत्तीर्जुहोम्यहम् ।। आन्तरामेत्र पूर्णाहुतिमाह-अहन्तेदन्तयोरिति । । (१) 'अक्षनिवहः' ख.। (२) 'बहिः' नास्ति ख०। (३) 'सवादिकाः' ख०। (४) 'श्री' नास्ति वा (५) 'वातेन' ख०। (६) 'महामहिमशालिनि' ख०।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । २२३
अहन्तेदन्तयोरक्यमुन्मन्यां (१)स्रचि कल्पितम् ॥
नैदानस्तर्पणैः सम्यग्वि(२)शुदैरमृतात्मभिः ।
मद(३)हन्तां करोमीदं विश्वं हव्यपुरःसरम् ॥ १०९ ।।
इत्यभियुक्तवचनोक्तरीत्या अहन्तेदन्तयारक्यम् । अहन्ता
प्रमाता, इदन्ता प्रमेयं, तयोरैक्यं प्रमाणं तत्रितयसामरस्यात्मकम् ।
विश्वक्षिप्तपद(४)प्रमेयमुभगां ब्राह्मीं महावा(५)ग्भवे
विश्वोत्तीर्णमहाप्रकाश(६)वषु
)वपुषं शक्ति (७) च नैसर्गिकीम् ।।
प्रामाण्य(८)प्रवणत्रिशक्तिख(९)चितां मध्ये तु चातुर्दशी
सञ्चिन्त्याम्ब! समिन्ध(१०)यन्नुभयतो मथ्नामि तन्त्रारणिम्॥
इत्यभियुक्तवचनोक्तरीत्या तन्त्रारणिमधनो(११ देकेण
सम्भूतं तत्रितयसमष्टिरूपं (१२)वस्तुरूपं वस्तुद्रव्यं तदू(१३)पम् ।
तदुक्तं मुख्यानायक्रमे-
(१) 'मुन्मनीनु० ख०।
(२) 'शनैः शनैस्तर्पणैः सं०' क० ।
(३) 'समाहन्ता' ख०।
(४) 'लसत्' ख०॥
(५) 'महावैभवैः' ख०।
(६) 'महाप्रमातृवपुषः' ख०।
(७) 'तु' ख०।-
(८) 'प्रामाण्यप्रणयेन श०' का
(९)-'तामध्युष्टथा०' ख०।
(१०) 'संवित्त्यर्कसमिद्धवस्तुभरितो' ख० ।
(११) 'द्रकसम्भूतं' ख०
(१२) 'रूप' नास्ति ख।
(१३) 'तद्रूपम्' नास्ति ख।

·२२४ सटीके योगिनीहृदये- मथनोद्रेकसम्भूतं वस्तुरूपं महाहविः ॥ ११० ॥ DRA । स्वीकुर्यात्सततं वस्तु यदानन्दसुखं भवेत् । इति । महा(१)हविः । यस्मिन् हुते स्वप्रमेयलक्षणे हवि(२)षि प्रमातृलक्षणं ज्योतिर(३)नवरतं प्रज्वलति तन्महाहविः पूर्णा- हुति(४)होमः। उन्मन्यां नुचि कल्पितम् । उन्मनी नाम(५) समनोर्चे निरस्त कालकलाक्रियादिका पूर्वोक्तलक्षणा सा । नुचि तन्मये(६)नाऽमृतेनापूर्य पूर्णाहुतिं जुहुयात् । एवंरूपं हविर्तुत्वा । आनन्दं ब्रह्मणो रूपं तच्च (७) देहे प्रतिष्ठितम् । तस्याभिव्यअकं द्रव्यं योगिभिस्तेन पायते ।। इति प्रामाणिकवचनोक्तरीत्या याव(८)दानन्दाविर्भावो भव- ति । तदुक्तं विज्ञान भैरवभहारकैः- जग्धिपानकृतोल्लासरसानन्दविजृम्भणात् । भावयेद्भरितावस्था महानन्दस्ततो भवेत् ।। कोऽर्थः ? मन्त्रारणिमथनसम्भूतं इदन्ताहन्तासामरस्य(९)रूपं (१) 'इति' नास्ति क०। (२) 'हवाषि' का (३) 'ज्योतिर्निरन्तरं खा (४) 'होमे' ख० । (५) 'समनोर्खे'-इत्यारभ्य 'लक्षणा-इत्यन्तस्य ग्रन्थस्य स्थाने 'पूर्वोक्तलक्षणा सा नगित्युच्यते तस्यां' इति ख० पु० पाठः । (६) 'तन्मयेन घृतेन' ख (७) 'मोक्ष' खा (८) 'या'दित्यादि भवतीत्यत्र 'यो भावः तमनुभवेन' इति ख० पु० पाठः। (९) 'सामरस्यवस्तुरूपधृतरूपपूर्णाहुती' ख० ।

·पूजासङ्केतनिरूपणम्। २२५ हुत्वा हुस्खा स्वयं चैवं सहजानन्दविग्रहः ।। स्वप्रधा(१)प्रसराकारं श्रीचक्रं पूजयेत सुधीः ॥१११॥ मद्यरूपं घृतपूर्णाहुतिं बहुशो हुत्वा परिस्फुरत्परमानन्दो भवेदि- त्यान्तरपूर्णाहुतिः । अत एव । प्रवि(२)ष्टेऽन्तः सिन्धुरसे भेदनिहरणात्मके । स्थैर्य मे(३)ति चमत्कारं विना विषयसङ्ग(४)तिम् ॥ इति । क्रमोदयोक्तरीत्या मनसि (५)स्थिरीभूते वाह्यचक्रार्चनं कुर्या- दित्याह-स्वप्रधेति । मुधीः सीधुरसपानेन अनन्यविषयासक्तः स्वसंवि(६)-मा- स्थिरमनाः। मनसि स्थिरे सति धारणा स्थिरा, तस्यां स्थिरा. यां तत्र प्रत्ययकतानता ध्यानम्-इति योगपातञ्जलशास्त्रो- तरी(७)त्या प्रत्ययकतानतालक्षणं ध्यानं भवति । विना ध्यान पूजा निष्फला भवति । अथादावमृतीकृतमासवं शिवादि. भ्यो गुरुभ्यः शिवाभ्याञ्च निवेद्य स्वात्मानौ हुत्वा ज्वलन(८) परमानन्दस्थिरधीभूयात् इयर्थः । स्वप्रधाप्रसराकारः स्वप्रधा (१) स्वप्रथा' खः। (२) 'प्रविष्ट उद्यत् श्रीधुम्नि भेदनिहरणात्मक' खः । (३) 'स्थैर्य मतेश्च०' खा (४) 'सङ्गमातू'ख। (५) 'मनःस्थैर्य जायते चेच' ख। (६) 'स्वयं चिन्मा' ख०। (७) 'रीत्या' नास्ति ख०॥ (८) 'प्रज्वलत्प०' खा ૨૨ ·सटीके योगिनीहृदये- गणेशं दुतरी चैव क्षेत्रेशं दूतिकां तथा ॥ बाह्यद्वारे यजेदेवि! देवीश्च स्वस्तिकादिकाः ॥११२॥ स्वसंवित्तस्याः बहिरर्थेषु इन्द्रियद्वारा प्रसरो व्यापारः । तदा(१). स्मना स्फुरणं। ततस्तदाकारं श्रीचक्रं पूजयेत् । श्रीचक्रं ना(२)- म नान्यत्किश्चित् । अपि तु स्वसंविदेवतायाः प्रसररूपान्त:- करणचतुष्टयाव्यक्तमहदहङ्कतितन्मात्रदशेन्द्रियतद्वत्ति(३)तद्विषय- तत्पूर्यष्टकषोडशविकारधातुपपश्च पव(४) श्रीचक्रात्मना स्फुर- ति, एता(५)वत् ॥ ११०-१११ ।। श्रीचक्रपूजामाह-'गणेशम्'इत्यादिना 'चक्रे पूजां वि. धाय' इत्यन्ते नेति । श्रीचक्रद्वारशाखयोगणेशं तच्छक्तिं दुतरी क्षेत्रेशं बटुकाख्यं तच्छक्तिं दूतिकां च यजेत् । तदुक्तं सङ्केतपद्धत्याम्- द्वैताद्वैतमहामोहशर्वरीक्षपणक्षमः । भास्वानिव जयत्येको गणेशो दुतरीयुतः ।। प्रतिभायाः परोल्लासो निशाकर इवाऽपरः। दूतीयुक्तः स जयति बटुकस्ताण्डवान्वितः ।। बाह्यद्वारे इति। (१) 'तत आत्मना' खः । (२) श्रीचक्रं नाम' नास्ति ख०। (३) 'तद्वृत्ति' नास्ति ख०॥ (४) 'एव' नास्ति ख०। (५) 'एतत्' ख०।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । २२७ ततश्चान्तस्त्रिकोणेऽपि गुरुपङ्क्तिं त्रिधा स्थिताम् ॥ तदन्तश्च महादेवी तामाबाह्य यजेत् पुनः ॥ ११३॥ । बाह्यद्वारे श्रीचक्रद्वारवाह्यप्रदेशे। स्वस्तिकादिकाः (१)देवी: सरस्वतीश्रीदुर्गाभद्रकाल्यश्चतस्रः। स्वस्तिका (२)आदिर्यासामिति समासः । स्वाहाशुभङ्करीगौरीलोकपात्रीवागीश्वर्यश्च पञ्च । (३)एतास्ताश्च देवीः। (४)गायका यजेत् । तत्प्रसिद्ध पद्ध- तिषु ॥ ११२ ॥ तत इति । ततः तस्य श्रीचक्रस्य (५) त्रिकोणे त्रिधा स्थितां दिव्य- सिद्धमानवौघत्रयवर्ती गुरुपक्तिं शिवादिस्व(६)गुरुपर्यन्तानां गुरूणां पङ्क्तिः परम्परा तां । अपिशब्दाद्यजेदित्यनुषङ्गः । गुरुप. रम्परा गुरुमुखादेव ज्ञातव्या । न लोकतो न च पुस्तके लि- खि(७)ता अत्यन्तरहस्यत्वात् । तदन्तरिति । तदन्तः श्रीचक्रस्य(८) मध्ये बैन्दवाख्ये चक्रे तां । पहापद्मवनान्तस्थां। (१) 'स्वस्तिकाद्याः देव्यः' खः। (२) 'स्वस्तिकास्ता आ० ख०। (३) 'मञ्चगतास्ताश्च' ख०। (४) 'गायिका' ख०। (६) 'श्रीचक्रस्य अन्तः' इति नास्ति क० । (६) 'स्व' नास्ति क०। (७) 'लिखनीया' क०। (८) 'श्रीचक्रमध्यबैन्दवाख्ये' ख०।

·२२८ सटीके योगिनीहृदये- महापद्मवनान्तस्थां कारणानन्दविग्रहाम् ।। महापझवनान्तस्थे वाग्भवे गुरुपादुकाम् । इत्यत्रोपपादितरूपा (१)अकुलाधोमुखसहस्रदलं कमलं म- हापद्मवनम् । मदकोपाश्रयां अनााश्रितस्य(२) स्वप्रकाशात्मनो ममाऽङ्कस्थां । कारणानन्दविग्रहां कारणं (३)नाम हेतुद्रव्यम् । अत्रैव वक्ष्यति- क्षेत्राणां पतये मह्यं बलिं कुर्वीत हेतुना । इति । द्रव्यपानेन तेन य आनन्दः स एव विग्रहः आकारो यस्यास्ताम् । कोऽर्थः ? शोधितामृतीभूतद्रव्यपानपरिस्फुरत्परमा- नन्दमात्रशरीरामित्यर्थः । भवती अनाश्रितां (४)मम देवीं विमर्शामिकां। इच्छाकामफलप्रदां इच्छया यत्काम्यते तत्फलं तस्य सर्वस्य दात्रीं । महापद्मवनान्तस्थे ! कारणानन्दविग्रहे !। सर्वभूतहिते ! मातरेोहि परमेश्वरि! ॥ इति मन्त्रेणावाद्य यजेत् । ननु महापद्मवनान्तस्थामित्यने. नैव अनाश्रितो देवः, अनाश्रिता देवी चाऽत्र चक्रे समावाद्य कामेश्वरीकामेश्वररूपेण पूज्याविति कथमवसीयत इति चेदुच्य. (१) इत्यत्रोपपादितरूपकुलाधोमुखसहस्रदलकमलमहापद्मवनम- ध्यस्था' ख०। (२) 'ईश्वरस्य' इत्याधिकं ख०। (३) 'नाम' नास्ति ख०॥ (४) 'मम देवीम्' इत्यारभ्य 'सर्वावयवभूषणः' इत्यन्तो अन्धः ख. पु० नास्ति।

·पूजासकतनिरूपणम् । २२९ मदतोपाश्रितां देवीमिच्छाकामफलप्रदाम् ॥ ११४ ॥ ते-महापद्मवनान्तस्थः सकलागमशास्त्राणां वक्ता देवोऽप्यनाश्रि- त एव ,तच्छक्तिरनाश्रिता अत एव । अन्यथा 'महापभवनान्तस्था मदकोपाश्रयाम्' इति वचनं कथं घटते ? सदाशिवादीनां तु यद्यप्यागमशास्त्रवक्तृत्वमास्ति तथाऽपि महापझवनान्तस्थत्वं ना- स्ति । तदुक्तं स्वच्छन्दसङ्ग्रहे- अनाश्रितस्य मध्यस्थं व्योमपद्मं सुविस्तरम् । असङ्ख्ययोजनायामं तत्र सिंहासनाश्रितः ।। सूर्यकोव्यर्बुदप्रख्यः शशाङ्ककृतशेखरः। पञ्चवक्त्रो दशभुजत्रिपञ्चनयनः प्रभुः ।। सर्वावयवसम्पूर्णब्रह्ममूर्तिः सनातनः । सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सर्वानुग्रहणे रतः ॥ सर्वरत्नसमाकीर्णः सर्वावयवभूषणः । अनाश्रितकला देवी तस्यो(१)त्सङ्गे सदा स्थिता ।। पञ्चवक्त्रा त्रिनेत्रा च दशबाहीन्दुशेखरा । व्यापिन्यादिचतुष्कं च तादृशं परिकीर्तितम् ।। पूर्वादुत्तरपर्यन्तं (२)दिग्गतैः सेवकः शिवः । रुद्र(३)कोव्यर्बुदानीकैः स्वसारूप्यैः (४)सशक्तिभिः ॥ (१) तथोत्सङ्गे कथं ख। (२) 'निर्याता सेविका शिवा' स्व० (३) 'सेविका' खा (४) 'च' ख०।

·२३०
सटीके यौगिनीहृदये-
भवती वन्मयैरेव नैवेद्यादिभिरर्चयेत् ॥
-
सेवितो (१)लोकनाथैस्तैः सृष्टयादीनि करोति (२)सः।
अनाश्रितोऽयं भगवान् पञ्चवक्त्रस्त्रिक्तथा ।।
दशबाहुश्चतुर्बाहुर्दिबाइश्चैकवा(३)हुकः ।
लोका(४)गमादिवक्ताऽसौ देवदेवः सदाशिवः ॥
परापरविभागेन प्रोवाचाऽसङ्ख्यमागमम् । इति ।
उत्तरपदेऽप्युक्तम् ।
व्योमाम्बुजे सहस्रारे सितकेसरसङ्कुले ।
तत्रासीनं महादेवमपृच्छत् कुलनायिका ॥ इति ।
भवतीमि(५)त्यत्र वन्मयैरेवेति । भवती स्वसविल्लक्षणां ।
स्वन्मयैरेव ।
पञ्चभूतमयं विश्वं तन्मयी (६)सा सदाऽनघे।
(७)तन्मयी मूलविद्या च तत्तथा (८)कथयामि ते ॥
इति पूर्वोक्तरीत्या [पञ्चभूतानि भवदिच्छाविजृम्भितानि
(९)त्वद्रूपाणि ।
(१) 'संसेविलोकपालांशस्' ख०।
(२)'सा' खा
(३) 'वक्त्रका' का
(४) 'कौलागमादिवक्रांशादेवमेव' ख।
(६) 'भवतीमित्यत्राप्यन्वेति' ख०।
(६) त्व' खः।
(७) 'वन्मयो' ख०
(८) तथा च' ख०।
(९)कसान्तर्गतग्रन्थस्थाने 'पञ्चरूपाणि पञ्चोपचारैरर्चयेत्' इ.
ति
ख० पाठः।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । २३१ त्रिकोणे तत्स्फुरत्तायाः प्रतिबिम्बाकृतीः पुनः ॥११५॥ । पश्चरूपिणमात्मानं दिव्यैः पञ्चोपचारकैः । अर्पयेत्सह गन्धेन पृथिवीं कुसुमेन खम् ।। धूपेन वायु दीपेन तेजोऽनेन रसं पुनः । इति प्रामाणिकवचनोक्तरीत्या[(१)तैरेव नैवेद्यादिभिरर्चये- व । नैवेद्यादिभिरित्यादिपदेन गन्धपुष्पधूपदीपनैवेद्या गृह्यन्ते ।] सुगन्धवत्पदार्थाऽनुभवेन प्रत्यङ्मुखत या प्रमातरि विश्रान्तिर्ग- न्धसमर्पणम् । (२)मुशब्दवत्पदार्थाऽनुभवन प्रत्यङ्मुखतया प्रमा- तरि विश्रान्तिः पुष्पसमर्पणम् । (३)सुस्पर्शवत्पदार्थानुभवेन प्रत्यङ्मुखतया प्रमातरि विश्रान्तिधूपसर्मपणम् । मुरूपवत्पदार्था- ऽनुभवेन प्रत्यङ्मुखतया प्रमातरि विश्रान्तिर्दीपसमर्पणम् । स्वा. दु(४)रसत्पदार्थानुभवेन प्रत्यङ्मुखतया प्रमातीर विश्रान्ति:वे. घसमर्पणमित्यर्थः । तदुक्तं मुख्याम्नायरहस्ये- इन्द्रियग्रामसङ्ग्रीगन्धाद्यैरात्मदेवताम् । स्वाभेदेन(५) समाराध्य ज्ञातुः सोऽयं महामखः ॥ 'बहिरपि गन्धपुष्पधूपदीपनैवेद्यानि (६)पृथिव्याकाशवायुतेजः- । (१) कंसान्तर्गतग्रन्थस्थले 'नैवेद्ययागम् । कोर्थः?' इति ख० पु० पाठः। (२) तत आत्मशब्दानुभवेन' ख०। (३) 'सु' नास्ति स्त्र। (४) 'स्वादूपदंशवत्पदार्थाऽनुभवेन' ख० । (१) 'स्वभावन' खः। (६) 'पृथिवीवाव्याकाशतेजः' ख० ।

·सटीके योगिनीहृदये- तत्तत्तिथिमयीनित्याः काम्पकर्मानुसारिणीः ॥ सलिलभावनया देव्यै समर्पयेत्' इ(१)त्युपचारोपनिषत् । त्रिकोणे इति। त्रिकोणे श्रीचक्रस्य त्रिकोणे रेखात्रये तत्स्फुरत्तायाः प्रतिविम्बाकृतीः। गुणाः पञ्चदश प्रोक्ता भूतानां तन्मयी शिवा । इत्यत्रैव पूर्वोत्तरीत्या भूतगुणात्मिकायाः पञ्चदशाक्षरश. (२)रीरिण्याः श्रीविद्यायाः। (३)तव स्फुरणात् पञ्चदशपति- बिम्वरूपा तत्तत्तिथिमयीः तत्संख्याकप्रतिपदादिति(५)थ्या- त्मिकाः । काम्यकर्मानुसारिणीः । नवचक्रक्रमो (५)योऽसौ महावश्यादिसिद्धिदः । इति सङ्केतपद्धत्युक्तरीत्या वाद्यचक्रार्चनं (३)काम्यकर्म तदनुरूपकरचरणादिमद्रूपधा(७)रिणीः । उत्पत्तिविनाशरूप- (८)रहितत्वान्नि(९)त्यत्वाच नित्याः। ततः कामेश्वरी नित्या नित्या च भगमालिनी। (१) 'उपचारोपनिषत् नास्ति ख० । (२) 'पञ्चदशाक्षरशालिन्याः श्री० ख०। (३) 'तत्र' नास्ति ख०। (४) 'प्रतिपदादितत्तत्तिथ्यात्मिकाः खः। (५) 'चक्रमयो योऽसौ ख०। (६) 'काम्यं कर्म' खा (७) 'धारिण्यः' ख। (८) 'रूप' नास्ति ख०। (९) 'रहितत्वान्नित्याः स.।

·पूजासङ्केत्तनिरूपणम् । तत्र प्रकटयोगिन्यश्चक्रे त्रैलोक्यमोहने ॥ ११६ ॥ मातृकास्थूलरूपत्वात्त्वगादिव्यापकत्वतः ॥ - । नित्या (१)क्लिन्नाऽपि च तथा भेरुण्डा वहिवासिनी ।। महाविद्येश्वरी दूती त्वरिता कुलसुन्दरी। नित्या नीलपताका च विजया सर्वमङ्गला ।। ज्वाला मालिनी चित्रा चेत्येवं नित्यास्तु षोडश । इति चतुःशतीशास्त्रोक्ताः । पुनःशब्दादर्चयेदित्यनुषङ्गः । तत्रति। तत्र श्रीचक्रे । त्रैलोक्यमोहने चक्रे पूर्वोक्तनिर्वचने चतुर- स्त्रयलक्षणे प्रकटयोगिन्यो यष्टव्याः इत्युत्तर(२)रत्र स्थिते. नान्वयः॥ ११३-११६ ॥ प्रकटशब्दनिर्वचनमाह-मातृका इति । मातृकाः (३)परापश्यन्तीमध्यमावैख(४)र्यस्तासु स्थूलम- कारादिक्षकारान्तपश्चाशद्वर्णमयवैखरीरूपम् । तदुक्तं स्वच्छन्द- सझन्हे-'स्थूलपञ्चाशदक्षरम्' इति । तद्रूपत्वात् मातृका(५) स्थूलरूपवैखरीवर्णवर्गाष्टकमयत्वात् सिद्धीनां ब्राम्यादीनां च । तदुक्तं चतुःशत्याम्- (१) 'नित्यक्लिन्ना' ख०। (२) 'इत्युत्तरस्थितेन' ख० । (३) 'मातृकायाः' ख०। (४) 'वैखायाः स्थूल०' ख०। (५) 'स्थूलरूप' नास्ति ख०।

·सटीके योगिनीहृदये- योगिन्यः प्रकटा ज्ञेया स्थूलविश्वप्रधा(१)त्मनि॥११७॥ वर्गानुक्रमयोगेन (२)महासिद्ध्यष्टकं स्थितम् । वन्दे तामष्टवर्गोत्था महासिद्ध्यष्टकेश्वरीम् ।। इति । स्वगादिव्यापकत्वतः स्वगसब्यासमेदोऽस्थिमज्जाशुक्रौजसः आदि ( ३ )शब्देन गृह्यन्ते । तद्यापकत्वावगाधार( ४ )भ्रू- मध्यरक्तनितम्ब()स्तनांसनाभिमे(५)दोहृदयास्थिकण्ठमज्जा स्यशुक्रनासापुटक्रोधललाटचक्रेषु स्थितत्वाहाङ्म्यादीनाम् । स्थूलविश्वप्रधात्मनि स्थूलत्वकथनात् । अत एव विश्वं प्र- कर्षेण (७)पत्ते इति विश्वप्रधा विश्वम्भरा तदात्मनि भूगृह- त्रयात्मके त्रैलोक्यमोहने चक्रे स्थितत्वाञ्च (८)मातृकास्थूल- रूप वाच (९)वैखर्यवयवत्वाच्च त्वगादीनां धातूनां]शरी- रावयवतया व्यापकत्वात् त्रैलोक्यमोहनचक्रस्य स्थूलविश्वम्भ- रात्मकत्वाच (१०) तदन्तर्गताः सिध्दयो ब्राम्याचाच प्रकटा श्रेया इत्यर्थः ॥ ११७॥ (१)'प्रथात्मनि खा (२) 'यस्यां मात्रष्टकं' ख०॥ (३) 'शब्दन' नास्ति ख०। (४) 'भूमध्य' नास्ति ख०॥ (५) 'स्तन' नास्ति ख०॥ (६) स्नायु खा (७) 'दधत' क० (८) 'त्वात् मातृ० ख०। (९) कंसान्तर्गत प्रन्थस्थले 'त्वावगादिधातून' स०। (१०) 'त्वात्तदन्त 'ख ·पूजासतनिरूपणम् । अणिमाद्या महादेवि! सिद्धयोऽष्टौ व्यवस्थिताः । तासु रक्ततरा वर्णैर्वराभयकरास्तथा ॥ ११८ ॥ धृत(१)चिन्तामहारत्ना मनीषितफलप्रदाः॥ ब्राह्मयाद्या अपि तत्रैव यष्टव्याः क्रमतः प्रिये! ॥११९॥ अन्त्यभूगृहनिवासिनीनां नामग्रहणपूर्वकं ध्यानमाह-अ- णिमाद्या इति । अणिमाद्याः (२) आणिमा पश्चिमद्वारे' इत्यादि चतु:- शतीशास्त्रोक्ताः लघिमामहिमेशितावशिता(३)प्राकाम्यभु. क्तीच्छापाप्तिसर्वका(४)माख्याः सिद्धयस्तत्रादिशब्देन पृ. (५)न्ते। अष्टौ व्यवस्थिताः अष्ट(६)सिद्धयो निघण्टुम- सिद्धाः । अत्र तु दशेति तात्पर्यम् । वामजस समारभ्य वामादिक्रमतोऽपि च । सिद्ध्यष्टकं न्यसेत्तेषु द्वयं पादतले न्यसेत् । (यो. ह. सं..) इत्यत्रैवो(७)क्तत्वात् । महा(८)रनं चिन्तामणिः। शेष स्पष्टम् । (१) 'धृताचिन्ता' खा (२) 'अणिमाद्याः' नास्ति खः । (३) 'वशित्व' खा (४) 'कामाख्यसिद्धयो दशादि० ख० । (५) 'गृह्यन्ते' नास्ति ख। (६) 'अष्टौ सिद्धयो' ख०। (७) 'इत्यत्रैवोक्तम्' ख। (८) 'धृतचिन्तामहारत्ना चिन्तामणिः' क ·सटीके योगिनीहृदये- -- ब्रह्माणी पीतवर्णा च चतुर्भिः शोभिता मुखैः ।। वरदाऽभयहस्ता च कुण्डिकाक्ष(१)लसत्करा॥१२०॥ माहेश्वरी श्वेतवर्णा त्रिनेत्रा शूलधारिणी ॥ कपालमेणं परशुं दधाना पाणिभिः प्रिये! ॥ १२१॥ [ऐन्द्री(२)तु श्यामवर्णा च वज्रोत्पललसत्करा] ॥ कौमारी पीतवर्णा च शक्तितोमरधारिणी ॥ १२२ ॥ वरदाभयहस्ता च ध्यातव्या (३)परमेश्वरी ॥ ब्राहयाद्या इति। ब्राइम्याद्याः 'ब्रह्माणी पश्चिमद्वारे' इति चतुःशतीशास्त्रो- कास्तत्रैव मध्यचतुरस्र यष्टव्या: । क्रमतः क्रमेण ॥११८-११९॥ तासां प्र(४)त्येकं ध्यानमाह-ब्रह्माणीति । करैरिति शेषः । शिष्टं (५)स्पष्टम् ] ॥१२०॥ माहेश्वरीति। [एकेन (६)पाणिना शूलधारिणी त्रिभिः कपालमेणं परशुं दधाना] ॥१२१-१२२॥ वरदाभयेति । (१) 'क्षत्रगुज्ज्वला' क०। (२) कंसान्तर्गतं नास्तिक । (३) 'च सुरेश्वरी' ख। (४) 'प्रत्येक' नास्ति नः । (4) कंसान्तर्गतं नस्ति ख०। (६) कंसान्तर्गतं नास्ति खः ।

·पूजासङ्कतनिरूपणम् । २३७ वैष्णवी श्यामवर्णा च शङ्खचक्र(१)वराभयान् ॥१२३॥ हस्तपयै(२)स्तु बिभ्राणा भूषिता दिव्यभूषणैः ॥ वाराही श्यामलच्छायापोत्रि(३)वक्रसमुज्ज्वल।।। १२४॥ हलं च मुसलं खड्गं खेटकं दधती भुजैः ।। [ऐन्द्री (४)श्यामलवर्णा च वज्रद्वयलसत्करा ॥१२५॥ चामुण्डा कृष्णवर्णा च शूलं डमरुकं तथा । खड़ वेतालकं चैव दधाना दक्षिणैः(५)करैः ॥१२६॥ नागखेटकघण्टा(६)ख्यान दधानान्यैः कपालकम् ॥ स्पष्टम्। वैष्णवीति । स्पष्टम् । ऐन्द्री(७)ति। स्पष्टम् ॥१२३-१२५॥ चामुण्डेति। वेताल: पिशाचविशेषः । शुलडमरुखड्गवेतालान् दक्षिणैः (१)'चक्रगदाजकान्'ख०॥ (२) 'हस्तपझैश्च' ख०। (३) 'पोत्र' क०। (४) कंसान्तर्गतं नास्ति ख० किन्तु 'कपालमेणं परशुं इत्यस्या. ऽनन्तरं 'कौमारी पीतवर्णा च' इत्यस्यादौ ख० पु० वर्तते । (५) 'दक्षिणैर्भुजैः' स्त्र। (६) 'मुण्डाख्यं' ख०। (७) 'ऐन्द्री इति' इत्यस्य पूर्व 'करैरित्यर्थः' इत्यधिक ख० ।

·सटीके योगिनीहृदये- महालक्ष्मीस्तु पीतामा पद्म(१)दर्पणमेव च ॥१२७॥ मातु(२)लुङ्गफलं चैव दधाना परमेश्वरी ॥ एवं ध्यात्वा यजेदेताश्चक्रेशी त्रिपुरां ततः ॥ १२८ ॥ कर्मेन्द्रियाणां वैमल्यात् करशुद्धिकरी स्मृता ।। करैः नागखेटकघण्टा(३)पालानि वामकरैर्दधानेत्यर्थः । महालक्ष्मीरिति । स्पष्टम् । ननु मुद्रादशकं किमित्यन्तश्चतुरस्ने पूज्यत्वेन नो- क्तम् ? सत्यम्, चतुःशतीशास्त्रे (४)अनुक्तत्वादत्रापि मा- धान्येन नाख्या(५)ताः। किन्तु श्री(६)श्रीचक्रन्यासे- मूलाधारे न्यसेन्मुद्रादशकं साधकोत्तमः । इति सूचिताः । अतोऽन्तश्चतुरसे मुद्रादशकमपि पूजयेत् । एवमिति । एवमुक्तप्रकारेण । एताः प्रकटयोगिनी: ध्यात्वा, चक्रेशी त्रिपुरां यजेत् ॥१२६-१२८॥ विद्यादेवतयोरभेदविवक्षया(७) त्रैलोक्यमोहनचक्रे (८)श्री- विद्यानिर्वचनमाह-कर्मेन्द्रियाणामिति । (१) 'पनौ' ख०। (२) 'मातुलिङ्ग क०। (३) खेटकमुण्डकपालानि' स्व०। (४) 'शास्त्रेऽप्यनुक्तत्वादत्रैव' खः । (५) 'प्राधान्येनाख्यातव्या ख०। (६) 'श्री' नास्ति ख०। (७) 'च' इत्यधिकं ख०। (2) 'मोहनचक्रेशीविद्या' ख. -1 ·२३९ पूजासङ्केतनिरूपणम्। का(१)र्यशुद्धि भवासिद्धिरणिमा (२)चात्र संस्थिता।१२९॥ आत्मतत्वगतयोरशुद्धयो- रत्र कर्मकरणात्मनोयोः शुद्धतत्वल(३)यभावनामयी शुद्धिरात्मकरयोः परा मता ॥ इत्यस्म(४)दुगुरूक्तरीत्या आत्मतत्वयाऽशुद्धत्वात् कर्मेन्द्रि- याणामात्मतवान्तःपातित्वात् करयोश्च कर्मेन्द्रियत्वाद(५)शुद्धयोः कार्यकरणात्मनो करयोः स्वकारणशुद्धतत्वाशिवाद्वैतभावनाकर- शुद्धिः तस्करीयं । स्मृता निरुक्ता। कार्यशुद्धिभवेति। कारणात्मपरामष्टका(६)र्यरूपेण संस्थिताम् । करोमि चिन्मयीं शुद्धिं करयोः स्पर्श(७)शोधिनीम् ।। इसभियुक्तवचनोक्तरीत्या कार्यस्य शुद्धिर्नाम कारणता- बन्मात्रतया पर्यवसा(८)नम् । 'अणोरणीयान्' इति श्रुत्युक्ताणी. पसि कारणे विद्यमानस्यात्मनोऽणिमा सिध्य(९)तीत्यणिमा. । (१) 'करशुद्धि' ख०। (२)'तत्र' ख०॥ (३) 'गत' ख। (४) 'इत्यस्मदुक्तरीत्या' ख०। (५) 'दशुद्धयोः करयोः कार्ययोः स्वकारणशु' ख! (६) 'कार्यरूपाङ्गुलिस्थिताम्' ख०। (७) 'स्पर्शशोधनम्' ख०। (८) 'पर्यवसाना' क०। (९) 'सिञ्चतीति सिद्धिः' ।

·सटीके योगिनीहृदये-
HIND
षोडशस्पन्दसन्दोहे चमत्कृतिमयीः कलाः ॥
प्राणादिषोडशानां तु वा(१)यूनां प्राणनात्मिकाः।।१३०॥
बीज(२)भूताः स्वरात्मत्वात् कलनाहीजरूपकाः(३)।
सिद्धिः।सा चात्र त्रैलोक्यमो(४)हनचक्रे स्थितेति तात्पर्यम्॥१२९।।
द्वितीयचक्रे पूजा (५)सवासनामाह-षोडशस्पन्देति ।
स्पन्दो नाम परायास्तत्त्वरूपेण प्रसा(६)रः। तदु(७)क्तं
परापञ्चाशिकायाम्-
सिमृक्षोः प्रथमस्पन्दः शिवतत्त्वं प्रभोः स्मृतम् ।
तेन षोडश स्पन्दा: षोडश विकाराः भूतेन्द्रियमनांसि
तेषां सन्दो(८)हः। चमत्कारो नाम (९)तस्मिन् चिदतिशयोदयः।
तदुक्तं क्रमोदये-
स्थैर्य मे(१०)ति चमत्कारो विना विषय(११)सङ्गतिम् ।
(१) 'प्राणानां' ख०।
(२) 'बीजभूतस्व० ख०।
(३) 'रूपगा' ख०।
(४) 'मोहने चक्रे' ख०।
(६) 'चक्रे सवासनां पूजामाह' ख० ।
(६) 'प्रसर' ख०।
(७) कंसान्तर्गतो ग्रन्थो नास्ति ख०।
(८) 'समूहः' इत्यधिकं ख०।
(९) 'नाम कश्चिदति०' क०।
(१०) मेव' ख।
(११) विषयसङ्गतिम्-इति' क०।

·पूजासङ्कतानरूपणम्। २४१ अन्तरङ्गतया गु(१)प्ता योगिन्यः संव्य(२)वस्थिताः १३१ कामाकर्षणरूपाद्याः सृष्टेः (३)प्राधान्यतः प्रिये! ॥ तन्मय्यः भूतेन्द्रियमन:(४)मु चिदनुपविष्टाः कलाः पो. ड(५)श स्फुरन्ति तदात्मिका इत्यर्थः । कलाः षोडशसङ्ख्या- काः (६)कलाभिधानाश्च प्राण आदिर्येषां (७) ते अपानोदान. समाननागकूर्म(८)करदेवदत्तधनञ्जया दश प्रसिद्धाः(९)वाय-- वः,(१०)अन्येष्वागमान्तरेषु मृग्यास्तेषां प्राणनात्मिकाः सर्वे(११) षां प्राणनामिकाः] प्राणादयो ह्येते(१२)तु तेषां प्राणादीनामपि प्राणनात्मिका इत्यर्थः । बीजभूता बिन्दुयुक्तत्वात् स्वराः षोडश अकारादिविसर्गान्ताः। तदात्मकत्वात् कलना(१३)क्रमात् । स. बिन्दुक स्वरप्राप्तत्वात् (१४)कलनाद्वीजरूपकाः [स्वस्त्र(१५)बीज- (१) 'गुप्तयोगि०' ख। (२) योगिन्यः संस्थिता मता' खः । (३) 'सृष्टिमाधा' ख० । (४) 'भूतेन्द्रियमनांसिक (६) षोडशधा' ख०। (६) 'संख्याकलाभि०' ख०। (७) 'येषां प्राणापानव्यानोदा० ख०। (८) 'क्रुकल' का (९) 'प्रसिद्धाः' नास्ति ख०। (१०) 'वायवः तेषु षडागमा० ख०। (११) कंसान्तर्गतं नास्ति ख०। (१२) 'ह्येतत्तु एतेषां' क०। (१३) 'कलनात् प्रक्रमात्' ख०॥ (१४) 'प्राप्तत्वात् बीजरूपग'ख०॥ (१५) कंसान्तर्गतं नास्ति ख० ।

·२४२ सटीके योगिनी हृदये- सर्वाशापूरणाख्येतु चक्रे वामेन पूजयेत् ॥ १३२॥ स्वरूपाः अन्तरङ्गतया षोडशक्किाराणां त्वगादिधातुवत्तत्राप्र- कटत्वात्तन्मय्यः।] तन्मया योगिन्यो गुप्ताः (१)संव्यवस्थि- ताः । अन्तरगतया अन्तरङ्ग अन्तरिन्द्रियं बुद्धिस्तञ्चमत्कारमा यत्वादेता अन्तरङ्गाः । अत एव गुप्ताः सर्वाशापूरणाख्ये तु (२)चक्रे। योगिन्य इत्यत्र छान्दसत्वाहितीयार्थे प्रथमा । का- माकर्षणरूपाद्याः(३) 'कामाकर्षणरूपा च' इसादिचतुःश- (४)शास्त्रोक्ताः । सृष्टेः (५)माधान्यतः सृष्टौ वामचक्रस्यैव प्रधा(६)नत्वादस्यैव चक्रस्य सृष्टिरूपत्वा(७)दतस्ताः योगिनीः वामेन पूजयेत् वामावर्तक्रमेण (८)पूजयेत् । विकाराः षोडश विलासभूताः। प्राणादिषोडशवायूनां जगत्मा(९)णनादिशक्त्या- त्मिकाः सबिन्दु(१०)षोडशस्वरैः आकलिताः। प्रत्येकं तन्मयीर. न्तरङ्गचिदनुपविष्टषोडशविकारतया गुप्ताः कामाकर्षिण्याद्याः कला: सर्वाशापरिपूरके चक्रे वाममार्गेण पूजयेदित्यर्थः॥१३०-१३२॥ (१) 'गुप्ताः संस्थिताः' खः। (२) 'तु' नास्ति ख। (३) 'कामाकर्षणरूपाद्याः नास्ति का। (४) 'चतुःशतिशा०' का (५) 'सृष्टिप्रा० ख०। (६) 'प्राधान्यात् अस्य चक्रस्य' ख०। (७) 'त्वात्ततस्ताः' ख (८) 'क्रमेणार्चयेत्' ख०। (९) 'जगत्प्राणादि' ख। (१०) 'सबिन्दुस्वरैः कलिता' ख०।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । पाशाङ्कु(१)शधरा ह्येता रक्तारक्ताम्बरा (२)वृताः ॥ प्राणशुद्धिमयी सिद्धिर्लघिमा भोक्तुरात्मनः॥१३३॥ एतासां ध्यानमाइ-पाशाङ्कुशेति । स्प(३)ष्टम् । तच्चक्रदेवतार्चने (४)सिद्धिमाह-प्राणशुद्धिमयीति । 'आनन्द(५)वातं सुधया मृतोदकम्' इति श्रुत्युक्त- रीत्या विश्वपा(६)गनरूपया स्व(७)पया सह [ यदे(८)कमपा- रगुणः प्राणिति तस्मिन् ] स्वकारणे लयः। प्राणादीनां वायूनां शुदिन मात्र प्राणशब्दो वायुमात्रोपलक्षणपरः, तेन वायुलय- लक्षणायां (९)शुद्धौ मनोलयलक्षणः(१०) समाधिर्भवति । अ- त(११)स्तदेकरसभुतस्य भोक्तुरात्मनो जीवस्य य(१२)स्तद्गुणो लधिमासिद्धिर्भवति ॥१३३॥ (१) 'पाशाङ्कुशकरा एता' ख०। २) 'इति' क०। (३) 'स्पष्टम' नास्ति ख० । (४) 'देवतार्चनसिद्धि० ख० । (५) 'आनितवातं स्वधया तदेकम्' क० । (६) "विश्वप्रीणन' ख०॥ (७) 'सुधया' ख०। (८) कंसान्तर्गतग्रन्थस्थले 'यदेकरसमयमतः प्राणा एतस्मिन्' इति ख.पु० पाठः। (९) 'तु' इत्यधिकं ख। (१०) 'लक्षणा समा' क०। (११) 'ततस्तदे' ख०। (१२) 'यद्गुणो' ख०।

·२४४ सटीके योगिनीहृदये- त्रिपुरेशी च चक्रेशी पूज्या सर्वोपचारकैः ।। [कौलिका(१)नुभवाविष्टभोगपुर्यष्टकाश्रिताः ॥१३॥ वाग्भवाष्टकसम्बन्धसूक्ष्मा वर्गस्वरूपतः॥ तास्तु गुप्ततराः सर्वाः सर्वसंक्षोभणात्मके ॥ १३५॥ त्रिपुरेशीति। यादृशैरुपचारैः सर्वै(२)र्गन्धादिभिर्मुलदेवी पूजिता, तादृशै- रेवोपचारैः सर्वाशापरि(३)पूरणचक्रे चक्रेशी त्रिपुरेशी पू. ज(४)नीयेत्यर्थः । तृतीयचक्रे पूजां सवासनामाह-कौलिकेति। कुलं (५)षड्विंशत्तत्त्वात्मकशरीरम् , तद्विषयानुभवः कृशो- ऽहं स्थूलोऽहमित्यादि। तेनाविष्टो जीवः । तदाश्रिततया तस्य भोगपुर्यष्टकम् । चिन्तिश्चित्तं च चैतन्य चेतनाद्वयकर्म च । जीवः कला च देवेशि सूक्ष्मपुर्यष्टकं मतम्।। इति स्वच्छन्दसङ्ग्रहोक्तरीत्या सूक्ष्मपुर्यष्टकं तदाश्रिताः (१)कंसान्तर्गतग्रन्थस्थले 'प्रकृत्यष्टकरूपस्थाः कवर्गाद्यष्टवर्गगाः। अनङ्गकुसुमाद्यास्तु सर्वसंक्षोभकारके ॥चक्रे चात्यन्तरङ्गत्वादेता गुप्त- रा मताः। पाशाङ्कुशधनुर्बाणकरा रक्ताः समर्चयत् ॥ इति ख० पु. पाठः। (२) 'सर्वगन्धा' खा (3) परि' नास्ति ख०। (४) 'पूज्येति स्पष्टम्'ख०। (५) 'कुलम्' इत्यारभ्य 'रक्तकञ्चुकेति इत्यन्तं नास्ति ख०।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । २४५ अनङ्गकुसुमाद्यास्तु रक्तकञ्चुकशोभिताः]॥ [वकृित(१)लसत्केशाश्वापबाणधराः शुभाः]॥१३६॥ तत्तदाकारबुद्ध्यात्मभोग्यभोक्तुर्म(२)हेशितुः ।। तन्मयतया वाग्भवानामैकाराणामष्टकेन सम्बद्धाः। सूक्ष्मवर्ग- वैखरीवर्णाष्टकवर्गम् । तदुक्तं स्वच्छन्दसङ्ग्रहे- स्थूलं पञ्चाशदाकारं सूक्ष्ममष्टाष्टकं स्मृतम् । तत्स्वरूपत्वात्तदात्मकत्वाद्गुप्ततरा सूक्ष्मवैखरीवर्णवर्गाष्टक- मयत्वादेता अपि सूक्ष्माः । अतोऽयन्तरणतया गुप्ततरा इत्यर्थः । ताः सर्वा अनङ्गकुसुमाद्याः 'अनङ्गकुसमा पूर्व' इत्यादिचतु:- शतीशास्त्रोक्ताः सर्वसङ्क्षोभणाहये तृतीये चक्रे अष्टदलकमले पूज्या इति योज्यम् । तासां ध्यानमाह-रक्तकञ्चुकेति । स्पष्टम् ॥१३४-१३६॥ तत्तदाकारेति । इन्द्रियद्वारा बहिनिर्गत्य तत्तदाकारा तत्तदिन्द्रियार्था- काराकारिता (३)बुद्धिरन्तःकरणपरिणतिस्तदात्मनो भोग्या: शब्दस्पर्शरूपरसगन्धास्तेषां भोक्ता प्रमाता स एव मही. शिता भूपतिः क्षेत्रज्ञ इति यावत् । तस्य पिण्डादीनां पिण्ड- पदरूपरूपातीतानां स्थानानां विश्रान्ति(४)रूपातीते तुरीयपदे (१) कंसान्तर्गतं नास्ति ख०। (२) 'महीशितुःख०। (३) 'कारिता' नास्ति ख०। (४) 'विश्रान्ती रूपातीतं तुरीयपदं मुक्तिः' ख०।

·२४६ सटीके योगिनीहृदये- पिण्डादिपदविश्रान्तिसौन्दर्यगुणसंयुता ॥ १३७ ।। चक्रेश्वरी बुद्धिशुद्धिरूपा च परमेश्वरी (१) ॥ पदे मुक्ताः मुक्तिः । अत्र (२)प्रामाणिकवचनम्- पिण्डे मुक्ताः रूपे मुक्ताः षडानन!। रूपातीते तु ये मुक्तास्ते मुक्ता नात्र संशयः ॥ सैव सौ( ३.)न्दर्य ( ४ )इत्यनित्याशुचिसंसारलक्षणप- रमदौर्भाग्यवि(५)दारणनित्यशुद्धपरमप्रेमास्पदसर्वस्पृहणीयप- रमशिवरूपप्रकाशनमेव सौन्दर्य तदेव गुणस्तेन संयुना तदेकरसतया चक्रेश्वरी सर्वसङ्कोभणाख्यतृतीयचक्रेश्वरी । कोऽर्थः ? चिन्मयशब्दादिविषयप्रमातुः क्षेत्रज्ञस्य पिण्डपद- रूपरूपातीतविश्रान्तिरूपलक्षणा तत्रितयपुरातनी तदेकरस्य- सौन्दर्यशालिनी त्रिपुरसुन्दरी त्रितयचक्रेश्वरीत्यर्थः बुद्धिशुद्धिरूपा बुद्धिशुद्धिर्नाम विषयसंसर्ग विहाय निर्वि. कल्पचिदात्मलयस्तद्रूपा । अत एव महिमासिद्धिरूपा बुद्धे- रविषयोपरागाच्चिदात्मनो महिमामहिमत्वं (६)सिद्ध्यति । तत्सि- दिरूपा चक्रेश्वरी सर्वोप( ७ )चारैः पूर्वोक्तैर्गन्धादिभिः(८) (१) 'परमेश्वरि' खा (२)'प्रमाणव० ख०। (३) 'सैवायसौ०' क०। (४) सुन्दरत्वं अमि०' खः । (५) 'विहाय तस्य नि० ख०॥ (६) 'महत्त्व' ख०। (७) 'सर्वोपचारकैः' ख०। (८) 'गन्धादिभिरभ्या' ख० ।

·पूजासङ्केतनिरूपणम्। महिमासिद्धिरूपा (१)तु पुज्या सर्वोपचारकैः॥१३८॥ द्वादशग्रन्थिभेदेन समुलसितसंविदः ।। पूज्या ॥१३७-१३८॥ चतुर्थचक्रे (२)सवासनां पूजामाह-द्वादशग्रन्धिभे. देनेति । ग्रन्थिः षट्चक्राणां प्रत्येक अधिोग्रन्थिद्वयमिति द्वादशग्र- न्थयः । अत्रैव वक्ष्यति- द्वादशग्रन्थिभेदेन वर्णानां ह्यन्तरे प्रिये !। य(३)दोल्लसति शृङ्गाटपीठात्कुटिलरूपिणी ॥ इति चतु:शती(४)शास्त्रोक्तरीत्या समुल्लसितायाः उद्ग च्छन्त्याः। संविदः कुण्डलिन्याः। द्वादशग्रन्थिभेदेन विसर्गान्तद- शावेशाद्विसर्गः षोडशस्वरः। तेन विसर्गशब्देन षोडशसंख्या गृ. ह्यते । अतो विसर्गान्तं षोडशान्तम् । यच्छोडशकलाकारं भूतान्तं व्योमगच (६)तत् । षोडशान्तमिति ख्यातं व्योमस्थानेन्दुमण्डलम् ॥ इति स्वच्छन्दसङ्ग्रहोक्तरीत्या तदेव । [दशा(६)वेशश्चिद्दी- पाकारत्वात्तदावेशस्तत्रासक्तिः । (१) 'च' ख०। (२) 'पूजां सवासना'ख.। (३) 'यदुल्लसति' ख०। (४) 'चतुःशति' क०। (६) 'यत्' ख०। (६) सान्तर्गतग्रन्थस्थाने 'दशा चिदाधारत्वात् तदावेशस्तदाप. त्तिः' ख०।

·२४८ सटीके योगिनीहृदये- विसर्गान्तदशावेशाच्छाक्तानुभवपूर्वकम् ॥ १३९॥ उन्मेषशक्तिप्रसरैरिच्छाशक्तिप्रधानकैः॥ तदुक्तमत्रैच- व्योमेन्दुमण्डलासक्ता सुधा(१)स्रोतस्वरूपिणी । शाक्तानुभवपूर्वकं मूले (२)स्थितायाः कुण्डलिन्याः षट्च- ऋग्रन्थिसञ्चय भेदक्रमेण व्योमेन्दुमण्डलासक्ति(३)परिकल्पनमेव शाक्तानुभवः । तत्पूर्वकं भाविवर्णोत्पत्तिरिति क्रियाविशेषणम् त्रैलोक्यमोहनादिचक्रवये वैखरीमयतावासनामुक्त्वा स. सौभाग्यदायकादिचक्रत्रये भूतलिपिमध्यमामय(४)वासना. माह-उन्मेषशक्तीति। अकुल सङ्घट्टरूपैरकुलं (५)ब्रह्मरन्ध्राधोमुखसितसहस्त्रदलक- मलं । तत्रस्थोऽकार:- अकारः सर्ववाग्यः प्रकाशः परमः शिवः ॥ इति सङ्केतपद्धत्युक्तरी(६)त्या अकारः परमशिवात्मको. ऽकुलशब्देन लक्ष्यते । तेन सङ्कटः सम्बन्धः । तद्रू(७)परिच्छा. (१) श्रोत' ख०। (२) 'मूलोत्थितायाः' ख०। (३) 'सक्त' ख०। (४) 'मध्यमामयतां वा क० । (4) 'अकुलं' नास्ति ख०। (६) 'पद्धत्युक्तोऽकार:' ख० । (७) कंसान्तर्गतो ग्रन्थः ख० पु. नास्ति ।

·पूजासङ्केत्तनिरूपणम् । तदेवाऽकुलसङ्घट्टरूपैर्वर्णचतुष्टयैः ।। १४० ॥ .. शक्तिप्रधानकैः । इच्छाशक्तिरिकारः। उन्मेषशक्तिप्रसरैः। उन्मे- पशक्तिरुकारः । तदुक्तं परापश्चाशिकायाम्-- अनुत्तरेच्छा उन्मे(१)ष आनन्दै(२)षणमूलता। क्रियेच्छाज्ञानशक्तीनां सत्ता चोच्छ्र(३)नता च षद् ॥ कोऽर्थः ? मूलोस्थिताया इच्छाशक्तेः कुलकुण्डलिन्याः अकु- लस्थेन अकारेण सङ्घट्टे सति एकारो जायते । त(४)स्यैवोन्मेष- शक्तिसट्टे सति ॐकारो जायते । तयोरेवाऽकुलसङ्घद्दे स. ति ऐकारौकारौ जाये(५)ते इत्यर्थः । तदुक्तं परापश्चाशि- कायाम्- अनुत्तरानन्त(६)शक्तिरिच्छाशक्तौ नियोजिता । त्रिकोण(७)मथ षट्कोणमिच्छायां रूढिमागता.॥ इति । ते एवोन्मेषयोगेन क्रियाशक्ति(८)स्फुटं वपुः । उक्तत्रिशक्तिसङ्घट्टत्रिशुलं द्वैतघस्मरम् ॥ इति च । मिश्रेच्छाभावितैरपि। (१) 'उन्मेषा' क०। (२) 'आनन्दशन ऊनता' क०। (३) 'सत्ताचेच्छूलता वषट् । इति' ख०। (४) 'उन्मेषशक्तिरूपायास्तस्या एवाकुलसङ्घट्टे' खः । (५) 'जायेत' क, 'जायते' ख०। (६) 'अनुत्तरानन्द' क०। (७) 'त्रिकोणमध्यषट्कोणमिच्छायां रूढमागतम् ख०। (८) 'शक्ती' खा ·२५० सटीके योगिनीहृदये- वेद्योष्मरूपसाव(१),मिश्रेच्छाभावितैरपि ॥ इच्छेषणान्तरारूढाः स्फुटास्फुटजगन्मयाः । चत्वारः पर(२)तो वर्णाः षडात्मा(३)न: प्रचोदिताः ॥ इति परा(४)पश्चाशिकोक्तरीत्या अकुलेषणाभ्यां मिश्रेण भाविताः षंढाः स्थूल(५)वर्णाः तैरपि। तत्र इस्वद्वयमेव ग्राह्यम् । अत एवाऽकुलः। एको वर्णः इच्छात्मके। द्वितीयः उन्मेषोऽपरः। परं(६)पंढहस्वयं च एकारैकारौकारौकाराश्चेति नव स्वरा भवन्ति । वेद्योष्मरूपसावणः । सत्तावाचिनि बीजे तु शादिमायान्तिमं जगत् । विलुप्तप्रत्ययाकारमेतत् सपरिशिष्यते ॥ इति परापश्चाशिकोक्तरीत्या वेद्यस्य पत्रिंशत्तत्त्वात्मनः । सङ्कल्परूपा ऊष्माणः 'शषसहा ऊष्माणः' इति तन्त्रान्तर- वचनात् । एवम्भूतः स आदिर्यस्य हकारस्य स एव वेद्योष्म- रूपशादिहकारस्तदाबवणः । अत्रैक आदिशब्दः अध्याहार्यः । कुलशक्तिसमावेशरूपवर्णद्वयान्वितैः । कुलशक्तिः कुण्डलिनी तस्याः समावेशः उदयविश्रान्ति. स्थानद्वयं आधारं ब्रह्मरन्ध्रमयं तद्रूपं वर्णद्वयं लकारवका- रात्मकं। (१) 'शाद्यण' का (२) पुरतो' ख०॥ (३) 'पंढात्मानः' ख। (४) 'परा' नास्ति ख०। (६) 'षडः ऋललवर्णाः' क०। (६) 'परं' नास्ति क० ।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । २५१ कुलशक्तिसमावेशरूपवर्णद्वयान्वितैः ॥ १४१ ॥ शक्तः सारमयत्वेन प्रसृतत्वान्महेश्वरि ।। आधारपङ्कजं पीतं चतुष्पत्रं सुके(१)शरम् । इत्यादि पार्थिवं पङ्कजं ह्येतत्' इसन्तेन स्वच्छन्दसङ्ग- होक्तरीत्या आधारपङ्कजस्य पार्थिवा(२)त्मकतया लकारः। ब्रह्मरन्ध्रे ध्रुवादूबै कुलपमं महेश्वरि । श्वतं सुकेशरोपेतं सहस्रारमधोमुखम् ।। व्यापिनी के(३)वला शक्तिरमृतौघप्रवर्षिणी । इत्यन्तेन स्वच्छन्दसङ्ग्रहोक्तरीत्या अमृतमयो वकारः। एतद्वर्णद्वयान्वितैः । कोऽर्थः ? कुलशक्तेरिच्छात्मिकायाः कुण्ड- लिन्याः उन्मेषात् षट्चक्रपञ्चगगनद्वादशग्रन्थिभेदक्रमेण अकुल. समावेशात् 'अइउलएऐओौहयवरल'-इति वर्णचतुर्दशक- मुत्पद्यते । तदुक्तमागमान्तरे भूतलिप्युद्धार(४)सङ्ग्रहे- पञ्च ह्रस्वाः सन्धिवर्णाः द्यौर्वाच(५)निजलं धरा । इति । तन्मयं चतुर्दशारचक्रमित्यर्थः ॥१४०-१४१॥ सम्प्रदायक्रमायातसौभाग्यदायक शब्दयोर्वासनामाह-श- तेरिति । शक्तरिच्छाशक्तेः कुण्डलिन्याः सारः प्रसारः पूर्वोक्तरीत्या (१)'सकेसरम' ख०। (२) 'पार्थिवतया' ख०। (३) 'ध्यापिनी केवलं शश्वदमृतौघप्रवर्षिणम्' क। (४) 'प्रसङ्गे ख०। (५) 'व्योमेराग्निजलं धरा' खः ।

·२५२ सटीके योगिनीहृदये- सम्प्रदायक्रमायाताश्चके सौभाग्यदायके ॥१-४२॥ निरन्तरप्रधारूपसौभाग्यं बलयोगतः ॥ अकुलम्थानस्थाऽनुत्तरशिवसंसर्गस्तन्मयत्वेन तदुत्पन्नत्वात् । ए. ते(१)षां वर्णानां तैर्वणः प्रसृतत्त्वात् सवसङ्क्षोभिण्यादिशक्ती- नां सम्प्रदायक्रमायातत्वम् । सम्प्रदायो महाबोधरूपो गुरुमुखे स्थितः । इति(२) । पूर्वोक्तरीत्या गुरुमुखादधिगतत्वादेत(३)देव वर्गों- त्पत्तेः । आसां च तन्मयत्वम् । (४)अत एव ताः सम्प्रदाय- क्रमायाता इत्यर्थः । 'अणिमासदृशा(५)स्तास्तु रक्त(६)वर्णैः' इत्यादिपूर्वोक्ता अणि(७)मासिद्धिसदृशरूपाः । सर्वसझो- भि(८)णीपूर्वाः 'सर्व(९)सङ्क्षोभिणी शक्ति'रित्यादिचतुः- शतीशास्त्रोक्ताः । निरन्तरप्रधा शिवाद्वैतभावना सैव सौभाग्य परमसुभगदरमप्रेमास्पदपरशिवाभेदगोचरत्वात्तदेव बलं शक्तिः (१) 'एतेन' ख०। (२) इति' नास्ति का (३) 'त्वाद्वों' ख। (४) 'च' अधिकं का (५) सदृशी' खा (६) 'रक्ततरावर्णैः' ख०। (७) 'पूर्वोक्ताणिमासिद्धिसदृशीःख। (८) 'सर्वससोभिणीपूर्वाः' नास्ति ख। (९) 'सर्वसङ्क्षोभिणी शक्तिः' इत्यत्र 'सर्वज्ञा सर्वशक्तिश्च' इति ख. पु० पाठः।

·पूजासङ्कतनिरूपणम् । अन्वर्थसं(१)ज्ञिके! देवि! अणिमास(२)शा: शुभाः॥१३॥ सर्वसङ्क्षोभिणीपूर्वा देहाक्षादिविशुद्धिदाः ॥ तधोगतः अनित्याशुचिरूपपरमदुर्भगसर्व(३)जुगुप्सिततल्लक्ष- णसंसारपरिपन्थिपरम(४)प्रेमास्पदसर्वस्पृहणीयपरमसुभगपरम. शिवान्तालक्षणसौभाग्यप्रतिपादनशक्तिसंयोगात् । अन्वर्थसं. ज्ञके (५)अनुकूलााक्षरशालिनि (६)संज्ञावति सौभाग्यदा. यके चक्रे सम्पूजयेदित्यनुषङ्गः । देहेति। देहः षट्त्रिंशत्तत्वसमुदायलक्षणः । तच्छब्देन तदहन्ताभि- मानिनीप्रमाता लक्ष्यते । अक्षाणीन्द्रियाणि प्रमाणानि । आदिश. ब्दाद्विषयाः प्रमेयरूपाः गृह्यन्ते । तेषां विशुद्धि(७)श्चिदे कविश्रा- न्तिः। तस्यां (८)विशुद्धौ यष्टुरीश्व(९)रत्वं स्वातन्त्र्यं (१०)सि- ध्यति । सा चाऽत्र मोक्तरूपे प्रमात्मानमेयलक्षणे पुरत्रये (११)चि- (१) 'संज्ञके ख०। (२) 'सदृशीःख। (३) 'जुगुप्साभेदलक्षण' ख०। (४) 'पर' ख०। (५) 'संशिके' का (६) 'शालिसंज्ञा०' ख०। (७) 'शुद्धिः विवेकविश्रान्तिः खः । (८) 'शुद्धौ' ख०। (९) 'ईशित्वं' ख। (१०) 'स्वातन्त्रयं नास्ति क० । (११)'त्रयेऽपि निवा० ख०।

·सटीके योगिनीहृदये- BOARD ईशित्वसिद्धिरपि च प्रोक्तरूपे पुरत्रये ॥ १४ ॥ योगादिक्केशभेदेन सिद्धा त्रिपुरवासिनी॥ निवासस्थानत्वात् । अत्रैव वक्ष्यति- मातृमानप्रमेयाणां पुराणां परिपोषणी । इति ॥१४२-१४४॥ योगादीति। योगादिक्लेशभेदेन(१)। 'आत्मा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रियेणेन्द्रियमर्थेन, इन्द्रियाणां (२)प्राप्यकारित्वनियमात् । ततोऽप्यर्थसनिकृष्टेन्द्रियेण' इति तन्त्रान्तरोक्तरीया मातृमान- मे(३)येषु तद्रूपेण चिन्मरीचीनां प्रसा(४)रः तत्समवाय (६)योगः स एवा(६)दिक्लेशः। असङ्गाद्वयापरिच्छि(७)न- संविदात्मने मानसेन्द्रियविषयात्मना बहिरुपराग एव हि क्लेशः क्लिष्टत्वम् । तद(८)भेदेन प्रत्यङ्मुखतया तदेकरस्येन परममा- तृविश्रान्तिरभेदः । तदुक्तं परापश्चाशिकायाम्-- सर्व(९)सविनदीभेदभिन्नविश्रान्तिभूमये । नमः प्रमातृव(१०)पुषे शिवचैतन्यसिन्ध(११)वे ॥ (१) 'शब्देन' क०। (२) कंसान्तर्गतं नास्ति क०। (३) 'प्रमेये ख०। (४) 'प्रसरः' ख। (५) 'तत्समयो योगः' क०। (६) 'स चादि०' खा (७) 'विच्छिन्न' ख०। (८)'तद्भेदेन' ख०। (९) 'सर्वचित्तादिकाद्भेदाद्भिन्न ख० । (१०) 'विधये' ख। (११) 'सिद्धये' ख०।

·२५५ पूजासङ्केतनिरूपणम् । एताः सम्पूजयेदेवि! सर्वाः सर्वोपचारकैः॥१४५॥ सदातनानां नादानां नवरन्ध्रस्थितात्मनाम् ।। स्तोत्रावल्यामपि- यत्र यत्र मिलिता मरीचयः तत्र तत्र विभुरेव जृम्भते । इति । सिद्धा त्रिपुरवासिनी पूर्वोक्तपुरत्रयविश्रान्तिरूपिणी चतु. थंचक्रेश्वरी। एताः पूज्याः आवरणदेवताः सिद्धिचक्रेश्वरीयुताः सर्वाः सर्वोपचारैर्गन्धादिभिः सम्पूजयेत् ॥१४॥ पञ्चमचक्रे पूजां सवासनामाह-सदातनानामिति । सदातनानां यावच्छरीरभावितानां नादानां अविकृतशु- न्यस्पर्शनादध्वनिबिन्दुशक्तिबीजाक्षराख्यानां । नवरन्ध्रस्थिता. त्मनां नवरन्ध्राणि नवाधाराणि सुषुम्नान्तर्गतगगनभा(१)ग- रूपाणि । [आधार(२)स्वाधिष्ठानमणिपूरानाहतत वज्रपद्य- कण्ठलम्बिकाविशुद्धाज्ञाख्यानि] । तदुक्तं (३)स्वच्छन्द- सङ्घहे- आधारं स्वाधिष्ठानं च मणिपूरमनाहतम् । मध्यमं वज्रकण्ठं च लम्बिकां च विशुद्धिकाम् ।। आज्ञांच (४)नवकं विद्धि पद्धक्राणि (५)विहीनकम् । इति । (१) 'भासरूपत्वात्' ख०। (२) कंसान्तर्गतं नास्ति ख० । (३) 'स्वच्छन्दे' ख०। (४) 'नवके' ख०। (६) 'त्विही०' का ·२५६ सदीके योगिनीहदये- महासामान्यरूपेण व्यावृत्तध्वनिरूपिणी ॥ १४६ ॥ अस्थिरस्थिरवेद्यानां छायारूपैर्दशार्णकः ॥ - तेषु स्थितात्मनां तेषां महासामान्यरूपेण महत् आद्यन्तर- हितं निर्विशेषध्वनिलक्षणं सामान्यं समाष्टिस्तद्रूपेण । व्यावृत्तव. निरूपिणी एवं व्यावृत्तो विभक्तो दशधा ध्वनिः तद्रूपिणी अ- विकृतादिनादमयसूक्ष्ममध्यमारूपिणीत्यर्थः । अस्थिरस्थिरवेद्या- नां अस्थिरवेद्यानि कर्मेन्द्रियगोचरतया क्रियारूपाणि वचना- दानगमनविसर्गानन्दाख्यानि स्थिरवेद्यानि ज्ञानेन्द्रियगोचराः शब्दस्पर्शरूपरस(१)गन्धाः तेषामस्थिरस्थिरवेद्यानां। छायारूपैः (२)बिम्बप्रतिबिम्बरूपैः । दशार्णकैः (३)टतवर्गद्वयदशाणैराविः- कृता इति शेषः । कुल(४)कौलयोगिन्यः। अत एव कुलस्य दे- हस्य अवयवभूतानि दशेन्द्रियाणि कुलशब्देनोच्यन्ते, तत्सबन्धा- (५)त्तद्वाबदशविषयाः कलिका इत्युच्यन्ते, तैर्योगः कार्यकारणभा(६)वलक्षणो यासां ताः कुलकौ(७)लयो. गिन्यः । ननु (८)भूतलिप्युद्धारक्रमे क्रमप्राप्तौ कवर्गच. सम्बन्धः (१) 'रस' नास्ति क०। (२) 'रूपैः प्रतिबिम्बभूतैः दशा' ख० । (३) 'दशार्णकैराविर्भूता' क० । (४) 'कुलकौलिकयोगिन्यः' ख०। (५) 'तत्सम्बन्धात्तत्सङ्ग्राह्या दश०' खः । (६) 'भाव' नास्ति ख० ॥ (७) 'कुलकौलिकयोगिन्य' ख०। (८) 'भूतलिपिक्रमेण' ख० ।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । कुलकौलिकयोगिन्यः सर्वसिद्धिप्रदायिकाः ॥१४७॥ श्वेता(१)म्बरधराः श्वेताः श्वेताभरणभूषिताः ॥ वर्गों [कथं (२)टतवर्गों तस्मिन् दशारे व्युत्क्रमेण कथ्येते ? उ. च्यते] चतुदशारदशारद्वयचक्राणां स्थितिरूपत्वा भूतलिपेमध्यमा- वयवत्वान्मध्यमायाश्च स्थितिरूपत्वास्थितिक्रमोऽयं वर्गव्य(३)- त्ययः । अत एव तत्कारणभूतसूक्ष्ममध्यमात्मना (४)नादम- यत्व(५)संज्ञाकथनमस्य चक्रस्य । सर्वसिद्धिप्रदायिकाः(१) सर्वस्य पूर्वोक्तस्य ज्ञानकर्मेन्द्रियविषयजातस्य सिद्धिः प्रतीतिः प्रमा- विश्रान्ति:,तल्लक्षणायाः (७)सिद्धःप्रदायिकाः॥१४६-१४७॥ तासा(८) ध्यानमाह-श्वेताम्बरधरा इति । स्पष्टम् । सर्वार्थसाधकचक्र(९)व्युत्पतिमाह-मन्त्राणामिति । [सर्व(१०)सिद्धिपदायाः 'सर्वसिद्धिपदा देवी च' इयादि- (१) 'श्वतावराभयकराः' ख. (२) कंसान्तर्गतग्रन्थस्थाने 'अस्मिन् दशारे व्युत्क्रमेणोच्येते' इति क० । (३) 'वर्गन्यासः' खा (४) 'त्मना' नास्ति ख०। (५) 'स्व' नास्ति खा (६)'प्रदायकाः' का (७) 'सिद्धेः नास्ति क०। (८) 'आसा' ख०। (९) 'चकोत्पत्तिमा० ख०। (१०) कंसान्तर्गतं नास्ति ख०। ३३ ·सटीके योगिनीहृदये- Home मन्त्राणां (१)स्वप्रधारूपयोगादन्वर्थसंज्ञके ॥ १४ ॥ सर्वसिद्धिप्रदाद्यास्तु चक्रे सर्वार्थसाधके । लोकत्रयसमृद्धीनां हेतुत्वाच्चक्रनायिका ॥ १४९ ।। चतुःशतीशास्त्रोक्ताः । मन्त्राणां पूर्वोक्तनिर्वचनानां मननत्रा- णवता स्वप्रधारूपयोगात् स्वस्य शिवात्मनः साधकस्य ] । प्रथा(२) शिवाहम्भावभावना (३)तदेव मननत्राणनं तद्यो- गादन्वर्थसंज्ञके सर्वार्थसाधकपदा(४)नुकूलार्थवत्संज्ञाशालिनि शिवाहम्भावभावनालक्षणमननात् सर्वेषां ()स्वस्वसाधकानाम् अयं परमप्रयोजनं मोक्षं साधयतीति विशेषात् (६)सर्वार्थसाधक- चक्रे संस्थिता इति शेषः। स्वनामपदार्थ(७)व्युत्पत्तिपुरःसरमेतच्चक्रे(८)श्वरीमाह-लो- कत्रयसमृद्धीनामिति। [ (९)लोकयतीति लोकः, लोकनं लोकः, लोक्यत इति लोकः] इति व्युत्पच्या लोकत्रयस्य मातृमानमेयलक्षणस्य समृ. (१) 'स्वप्रथामननत्राणयोगा' । (२) 'स्वप्रथा' खा (३) 'तदेवामननत्राण त० ख०। (४) 'पदार्थानुकूला' ख। (६) 'स्वसाध० ख०। (६) 'विशेषात् नास्तिक। (७) 'र्थवत् उत्पत्ति०' खः। (८) 'चक्रेशीमा' ख०। (९) कलान्तर्गतस्थले 'लोकयतीति लोकतेऽनेनेति लोक्यत'ख।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । त्रिपुरा श्रीमहेशानि ! मन्त्रशुद्धिभवा पुनः ॥ वशित्वसिद्धिराख्याता एताः सर्वाः समर्चयेत् ॥१५॥ ऊर्धाधोमुखया देवि ! कुण्डलिन्या प्रकाशिताः ॥ दीनां परिपूर्ण(१)प्रमातृविश्रान्तिलक्षणानां हेतुत्वात्रिपुरा(२) श्रीपञ्चमचक्रेश्वरी पूज्येत्यर्थः । मन्त्रशुद्धीति। मन्त्राणां शुद्धिर्नाम 'अकुले विषुसंज्ञे च' इत्यादिपूर्वोक्त- रीत्या उन्मन्य(३)न्तकाललयलक्षणोच्चारणेन । चिन्मयता(४). भावना तादृशमन्त्रशुद्ध्या स्वसाधकस्य वशित्वं । [सक(५)लज- गत्सर्जन रक्षणे सहारे च] स्वायत्तत्वं (६)सिद्ध्यति ताशपर- शिवप्राप्तिः । सा चाऽस्मिन् चक्रे वशित्वसिद्धिरस्ति । एता: सर्वा आवरणदेवतायक्रे(७)श्वरीसिदिसंयुताः सपर्चयेत ॥१४८-१५०॥ षष्ठचक्रे (८)पूजां सवासनामाह-उधोमुखयेति । 'ऊ धोमुखया पदोलसति' इत्यादिचतुःशतीशा- (१) पूर्णपरप्रमा०' खा (२) त्रिपुरा श्रीः पञ्चम' ख (३) 'उन्मनीपर्यन्तं कलाबीजलक्षणो०' ख०॥ (४) कंसान्तर्गतस्थाने 'चिन्मय्यन्तर्भावनं मातृमन्त्रशुचादौ' इति ख० पु०। (६) कंसान्तर्गतस्थले सर्वजगत्प्रसवे सर्वजगत्संहारे च' खा (६) 'स्वातन्ऽयं सिञ्चतीति ताशी परशिवताप्राप्तिः स्व०। (७) 'चके श्रीसद्धिसंयुताः खः । (८) 'चक्रपूजा' ख।

·सटीके योगिनीहृदये- कुलेच्छया बहिर्भावात कादिवर्णप्रथामयी(१)॥१५१ निगर्भयोगिनी वाच्या (२)स्वरूपा वेशरूपके ॥. खोक्तरीत्या अकुल(३)स्थपरपुरुषप्राप्तये ऊर्ध्वमुखया पुन धोमुखया (४)विश्वसृष्टये मूलाधारं प्रविशन्या कुण्डलिन्य प्रकाशिताः अभिव्यञ्जिताः कारणे सत्त्वात् कुलेच्छया कुलमुक्त- लक्षणं मातृमानमेयरूपं तवेच्छया तन्निर्माणेच्छया बहि- भर्भावात् (१)कादिवर्णप्रधामयी पत्रिंशत्तत्वसङ्कलनरूपतत्त्व- त्रयमयमातृमानमेयलक्षणकुळनिर्माणेच्छया (६)अकुळस्थपरशि- वादहिः प्रसूतया समस्तवर्णगर्भिण्या कुण्डलिन्या ककारादिद. शर्वप्रधारूपा निर्मिता इयर्थः । निगर्भयोगिनीवाच्या निगर्भ- योगिन्य इति (७)वचनाः । निगर्भो (८)हि महादेवि ! शिवगुर्वात्मगोचरा । इति पूर्वोक्तरीया(९)द्वैतप्रधालक्षणद्वैतमधालक्षणपरममातृयोगो यासां ताः]योगिन्यो विषयेन्द्रियसंसर्गलक्षण(१०)दोन्द्रियवृत्तयः (१) 'प्रथामया' ख। (२) 'वाच्या स्व० ख०। (३) 'स्थ'नास्ति खा (४) 'स्वसृष्टये खा (५) 'कचादि' ख०। (६) 'अ' नस्ति ख०। (७) 'इति वचनात्' ख०। (८) 'निगोऽपि' ख। (९) कंसान्तर्गतस्थले 'ऽद्वैतलक्षणपरप्रमातुः योगो आसामि ति' ख०। (१०) 'लक्षणा दश० ख०।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । २६१ सर्वावेशकरे (१)चक्रे सर्वरक्षाकरे पराः ॥ १५२ ॥ सर्वज्ञाद्याः स्थिता (२)एताः सह पुस्ताक्षमालिकाः ॥ : चिन्मरीचयो निगर्भयोगिन्यः। स्वरूपावेशरूपके स्वरूपस्य साधक- स्था(३)त्मनः प्रमातुरावेशः परशिवोऽहमिति मतिः। आवेशो हि लोके ब्रह्मराक्षसोऽहमितिवत् पराहन्ताप्रथा तद्रूपके तनिरू- पके। अत एव सर्वावेशकरे। यत्र यत्र मनो याति-इत्यादि । तत्रतत्राक्षमार्गेण चैतन्यं व्यज्यते प्रभोः । इति विज्ञान भैरवभहारकोक्तरीत्या सर्वत्र (४)तदावेश- तदभेदेन (६)स्फुरणं करोतीति सर्वावेशकरे । चक्रे षष्ठे चक्रे स. वरक्षाकरे 'काकेभ्यो रक्षतामन्नम्' (६)इतिवत् (७)प्रतिकू- लपदार्थादुपहतिपरिहारः । रक्षा नाम सर्वस्मादप्रपञ्चलक्षणा- व परिपन्थिनो रक्षा परशिवाभेदप्रतीतिरूपा तत्करे। पराः परशि- वाद्वैतभतिपादनपरत्वादु(८)त्कृष्टाः। सर्वज्ञायाः 'सर्वज्ञा सर्वश- क्तिः' इत्यादिचतुःशतीशास्त्रोक्ताः स्थिताः। तासां ध्यानमाह-एता इति । (१) 'सर्वरक्षाकरे चक्रे सीवेशकरे पराः ख०। (२) स्थिताश्चैता' ख०। (३) 'लाधकात्मनः' ख०। (४) सर्वत्र तत्पदावेशस्तद० ख०। (६) 'देन स्वस्यैव स्फु० ख०। (६) 'रक्षतामयामिति' स्व०। (७) 'तत्प्रति' क०। (८) 'परत्वात् सर्व० ख०।

·२६२ सटीके योगिनीहृदये- मातृमानप्रमेयानां पुराणां परिपोषिणी ॥ १५३ ॥ त्रिपुरामालिनी ख्याता चक्रेशी त्रिपुरमोहिनी ।। पुस्तं पुस्तकं । शिष्टं स्पष्टम् । नामव्युत्पत्तिपुरःसरं चक्रे(२)श्वरीमाह-मातृमानप्रमे- यानामिति । [पर(२)संवितस्पन्दरूपत्वाम्मातृमानमेयान्येव पुराणि तेषां पुराणां परिपोषिणी प्रधानेन उपबृंहिणी] । अत एव त्रिपुरामालिंद नी ख्याता निरुक्ता । चक्रे (३)षष्ठचक्रे। सर्वमोहिनी (४)रत- स्कृतमोहनशादेव हि मातृमानप्रमेयरूपा प्रथा। तदुक्तं परापश्चा- शिकायामू- स्वांशरूपेषु (५)भानेषु मायासत्त्व विभेदधीः । इति । विद्याशक्तिविशुद्धिं च सिद्धि प्राकाम्पसं(६)शिताम् ॥ एताः सर्वोपचारेण पूजयेदेवताः क्रमाद । इति । मन्त्राः पुंरूपवाच्याधिष्ठिताः विद्याः स्त्रीरूपवाच्याधिष्ठिता।। अत एव विद्याशक्तेः सौभाग्यविद्यावर्णवाच्यायाः षट्त्रिंशत्तत्व मय्या विशुद्धिस्त(७)दतीतपरचिल्लक्षणा तद्रूपाम् । (१) 'चक्रेशीमाह' ख०। (२) कंसान्तर्गतस्थले 'सर्वेषां सर्वप्रथा प्रदानेनोपबृंहिणी' इति स पु० पाठः। (३) चक्रेशी षष्ठचकेशी' ख। (४) 'अत एव कृतमोहिनी'ख। () 'भागेषु' ख०। (६) 'संशिना' का (७) 'विशुद्धिस्त्वतीत' क०।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् ।
निरुद्ध वायुसङ्घट्टस्फुटितग्रन्थिमूलतः ।। १५४ ॥
हृदयान्तरसंबित्तिशून्यपुर्यष्टकात्मना ।
IN
:
प्राकाम्यसंज्ञिका(१)सिद्धि कामना(२)रूपलक्षणाम् ।
तदुक्तं महाकविभिः
द्रवः सङ्घातकठिनः स्थूल सूक्ष्मो लघुर्गुरुः ।
व्यक्तो व्यक्तेतरश्चापि प्राकाम्यन्ते विभूतिषु ॥ इति ।
एता देवता:(३)क्रमात्मथमावरणदेवताः पश्चाचक्रेशी ततः
सिद्धिमिति क्रमात्स(४)वोपचारेण । जातावक(५)वचनं
सर्वो(६)पचारैः पूजयेदित्यर्थः।
सप्तमचक्रे पूजां सवासनामाह-निरुद्धति ।
निरुद्धयोः (७)परिहतस्वैराचारयोः वाययोः माणापानयोः
सट्टात्।
गुदमाकुञ्च्य बहुशः माणापानौ निरुध्य च ।
संयोज्यते-
इत्यभियुक्तवचनोक्तरीया संयोगात् फुटितो ग्रन्थिः सुषु-
नान्तर्गतमूलाधारकमलपर्यन्तं वसन् तादृशं मूलं मूलाधारं। ततो
(१) 'संशिता' ख'
(२) 'कामनाऽनुरूप' ख।
(३) देवताः सर्वशाद्याश्चकेशीसिद्धिमुद्रायुताः क्रमा' ख
(४) 'क्रमात् पूर्वोपचारे' ख० ।
(५) 'जातावकत्वं' ख।
(६) 'सवैरुपचा० ख०।
(७) 'निरुद्धयोः परिहृत' इत्यारभ्य 'दुलक्ष्यत्वाच्छ्न्यमिति च
त्यन्तं नास्ति ख०।

·m २६४ सटीके योगिनीहृदये- बीजरूपस्वरकलास्पृष्टवर्गानुसारतः ॥ १५५ ॥ रहस्ययोगिनीदेवीः (१)संसारदलनोज्वले ॥ : । हृदयान्तरसंवित्तिशुन्यपुर्यष्टकात्मना 'ध्यायन भुजगाव ति हुङ्कारविहलज्योतिः पवनक्षेपमनोभिर्गमयेर्ध्वम्' इत्य- भियुक्तवचनोक्तरीया मूलास्थितायाः कुण्डलिनीरूपायाः । ततो हृदयपद्मान्तः स्फुरन्तीं सांविदी कलाम् । इत्यभियुक्तवचनोक्तरीत्या हृदयान्तरे स्फुरन्त्याः संवित्ते- श्चिदात्मनः। चितिश्चित्तं च चैतन्यं चेतनाद्वयकर्म च । जीवः कला च देवेशि ! सूक्ष्मपुर्यष्टकं मतम् ॥ इति स्वच्छन्दसङ्ग्रहोक्तरीत्या सूक्ष्मपुर्यष्टकानां सूक्ष्मतया दुर्लक्ष्यत्वाच्छ्न्यमिति च। 'हृत्पुण्डरीकं पुरमध्यसंस्थम्' इति (२)श्रुत्युक्तरीत्या पुरं शरीरं चिदष्टकरूपं सूक्ष्मशरीरं शून्यपुर्यष्टकं तदात्मना त- द्रूपेण संस्थि(३)ता इत्यनुषङ्गः । द्विधेयं मातृका देवी(४) बीजयोन्यात्मना स्थिता । इति परापश्चाशिकोक्तरीत्या [बीजरूपाः (५) स्वराः अ. (१) 'देवि!' ख। (२) 'श्रुत्युक्त्या' ख०। (३) 'तदूपेण एता इ० ख०। (४) 'देवि'क' (५) कंसान्तर्गतस्थले 'बीजरूपाः आदिस्वराः अकारादिविसर्गा षोडशस्वरकलाः' इति ख० पु० पा०।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । सर्वरोगहरे चक्रे संस्थिता वीरवन्दिते ! ॥ १९॥ वशिन्याद्या रक्तवर्णा वरदाभयमुद्रिताः ॥ कारादिविसर्गान्ताः कलाः षोडश]ताभिः स्पृष्टाः अवर्णेन सं(१). युताः वर्गाः कचटतपयशाः तेषां अनुस्वारः। अवर्गः प्रथमो देवि! वशिनी तत्र संस्थिता । इत्यादिचतुःशतीशास्त्रोक्त(२)त्वात् । 'उद्धरेत् प्रथम रेफर' इत्यादिचतुःशतीशास्त्रोद्धृताः। स्वस्वबीजानुसारतः क्रमात् स्वस्ववर्गान्ते स्वस्वबीजमुच्चार्य पूजयेदित्यर्थः। ननु चतु- देशकोणादि(३)पूर्वचक्रेषु देवताना भूतलिपिमातृकाब(४)र्ण- स्वरनवकहादिपञ्चकटतकचवर्गमयत्वमुक्तम् , अष्टकोणादि(५)- देवतानां किमिति [शिष्टप(६)वर्गशषसमयत्वोक्तमिति चेत् ससम, अष्टकोणदेवताबीजमनुक्तमप्यवगन्तव्यम् । बीजरूपस्वरकलास्पृष्टवानुसारतः । इति तु वशिन्यादिदेवतापूजामन्त्रकथनम् । रहस्ययोगिन्यः (७)सूक्ष्ममन्त्ररहस्यं पुर्यष्टकं तेन सह योगः सम्बन्ध: कार्यकारणलक्षणो यास ताः वशिन्यायाः योगिन्यः (१) 'अवगैण युताः' ख। (२) 'शास्त्रोक्ताः स्वस्ववर्गान्त उद्धरे०क०। (३) 'पूर्व' नास्ति खा (४) 'वर्ण' नास्ति ख०। (५) 'कोणाधिदेव० ख०। (६) कंसान्तर्गतस्थले 'शिष्टवर्गशषसमयत्वं अष्टकोणादिदेवता. नामनुक्तमप्यवमन्तव्यम्'क० । (७) 'योगिनी' ख०। ३४ ·२६६ सटीके योगिनीहृदये- पुस्तकं जपमालां(१) च दधानाः सिद्धयोगिनीः ॥१५॥ शुद्धविद्याविशुद्धिं च भुक्तिसिद्धिं महेश्वरि ! ॥ [(२)सूक्ष्मतया दुर्लक्ष्यपुर्यष्टकमयत्वाद्गोपनीयाः । संसार- दलनोज्ज्वले अनिसाशुचिक्लेशरूपभेद: संसारस्तस्य दलने हरणे उज्ज्वले परप्रकाशतावन्माने । अत एव सर्वरोगहरे चक्रे सर्व] एवानित्याशुचिक्लेशरूपसंसारो रोगः तस्य हरणे (३)म- भावशालिनि सप्तमचक्रे संस्थिता(४)वशिन्यायाः । अवर्गः प्रथमो देवि ! वशिनी तत्र संस्थिता । इति चतुाशतीशास्त्रोक्ताः पूजयेदियनुषङ्गः । तासां ध्यानमाह-रक्तवर्णा इति । सिद्धः परम(५)शिवः तेन सं(६)योगः सम्बन्धः पुर्यष्टका- स्म(७)कतया तस्य जीवत्वा(८)पादनलक्षणास्तद्वतीः (९)। शिष्ट स्पष्टम् ॥१५१-१५७।। शुद्धविद्येति। अहन्तेदन्तयोरैक्यमिति(१०)विद्या निगद्यते । (१) 'जपमालाच' स्व०। (२) कंसान्तर्गतस्थले ख० पुस्तके 'अत एव सर्व'श्यानेव प्रन्थः। (३) 'हरणे पटु प्र० ख०। (४) 'संस्थितपशिल्याधाः' क०। (५) 'परशिवः'। (६) 'तेन योग' ख०। (७) 'कात्मतया' ख०। (८) 'जीवतापाखा (९) तद्वतीम्' का (१०) 'मति विद्या' क।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । ईश्वरीं त्रिपुरा (१)सिद्धां पूजयेद्विन्दुतर्पणैः ॥१५८॥ इति परापश्चाशिकोक्तरीत्या शिवातप्रथालक्षणायाः शुद्धविद्यायाः विशुद्धिः। ज्ञानेन शे(२)यमालोक्य पश्चाज्ज्ञानं परित्यजेत् । इति (३)मतिपादितरीत्या ज्ञावज्ञान (४)यविभागशून्य. निर्विकल्पोषलक्षणपर(५)मशिवसमावेशस्तदूपिणी, अत एवं भुक्तिसिदि। विश्वं शिवादिभूम्यन्तं चमत्काररसाश्रयम् । इत्यभियु(६)कवचनोक्तरीत्या महाभुक्तिविश्वविषयिणी स्वसाधकस्य सिद्ध्यति । तां चक्रेश्वरी सप्तमचक्रेश्वरी त्रिपुरासि. (७)द्धां मातमानमेयरूपाणां त्रिपुराणां (८)उत्तीर्णपरमशिव- छ(९)क्षणां सिदि विन्दुतर्पणैरनामाङ्गुष्ठयोगलक्षण(१०)शिवश- तिमेलनमुद्रया द्रव्यविन्दुतर्पणैः साक्षतकुसुमैः पूजयेदिति ॥१५८॥ (१) त्रिपुरासिद्धि' ख०। (२) 'शानमा० ख०। (३) 'इति वचनप्रति०' ख०। ४) शेय' नास्ति ख। (4)'परशिव' ख. (६) 'इत्यभियुक्तोक्क्या' ख०। (७) त्रिपुरासिछि' ख०। (८) त्रिपुराणां सिद्धिमुत्ती०' स्व०। (९) 'परम' नास्ति ख० । (१०) 'शिवलयलक्षण खा (११) 'लक्षणया' ख०।

·२६८ सटीके योगिनीहृदये- शक्तित्रयात्मिका देवि ! चिद्धामप्रसराः (१)पराः ॥ संवाग्निकलारूपाः परमातिरहस्यकाः ॥१५९॥ अष्टमचक्रपूजां सवासनामाह-शक्तित्रयात्मिका इति। शाक्तित्रयात्मका: इच्छाज्ञानाक्रियात्मिकाः । (२)चिद्धामम सराः (३)चिदः संविदः अम्बिकाख्या(४)याः धाम्नां किर- णानां अंशानां वामाज्येष्ठाद्यात्मिकानां (५)ोड्डाशषष्ठी- शमि(8)।शाख्यानां प्रसराः स्पन्दभूताः [(७)सर्वावरण- प्रधानभूतत्वात् ] । संवाग्निकलारूपाः संवर्ताग्निः विश्व- घस्मर: (८)परमशिवस्तस्य कला हकारः तद्रूपास्तदा- त्मिकाः वान्ताशत्त्यवयवभूतत्वात् । परमातिरहस्यकाः परमाः सर्वावरणदेवताभ्यो(९)ऽतिरहस्यकाः मनोबुझ्यहवाररूपोपाधि- प्रय(१०)स्फुरत्परचिदाधाररूपत्वादयन्तगोपनीयाः। पूर्णापूर्ण- स्वरूपायाः पूर्णा (११) परशिवसमावेशरूपत्वात, [ पूर्ण- (१) 'प्रसरा शिवा' खा (२) 'विद्धाम' स्व०॥ (३) 'विदः' ख०। (४) 'अम्बिकाख्यादिधाम्ना' ख०।. (4) 'उहीश' ख। (६) 'मित्रीश' ख०। (७) कंसान्तर्गतं नास्ति ख०। (८)'परशिवोऽस्वरस्तस्य ख० । (९) देवताभ्यः सर्वाभरणप्रधानरूपत्वात अतिर० ख० । (१०) 'परिस्फुरत्पं० स०। (११) 'पूर्णपरशिव' खा ·पूजासङ्केतनिरूपणम् । २६९ पूर्णापूर्णस्वरूपाया सिद्धहेतुः (१)सुरेश्वरि! ।। सर्वसिद्धिमयाख्ये तु चके वायुधभूषि(२)ताः॥१०॥ स्वरूपा (३)विश्वविषयत्वात्ताहशायाः सिद्धरुभयात्मिकायाः] सर्वस्य क्षित्यादिशिवान्तस्य (४)परशिवविश्रान्तिलक्षणायाः सिद्धेः जीवन्मुक्ति(५)हेतुतया । सर्वासिद्धिमयाख्ये निरु- तसर्वसिद्धिमय(६)नाम्नि । आयुधभूषिताः (७)कामेश्वरी- कामेश्वरयो(८)रायुधैः। शरचापपाशाङ्कुशरष्टनिर्मिथुनीकृतैः । मश्चिमोत्तरपौरस्त्यदक्षिणाशाक्रमेण तु ॥ इत्यादिचतुःशतीशास्त्रोक्तरीत्याऽलङ्क(९)ताश्च । आ. युधानां [(१०)कामेश्वरकामेश्वर्योश्चरणान्तःपातित्वं सिद्धम् । चक्रेऽष्टमे स्थिताः कामेश्वरीपूर्वाः 'कामेश्वरीमग्रकोणे'इति(११) (१) हेतुमयेश्वरि'! क०। (२) 'भूषिते' ख०। (३) 'कंसान्तर्गतस्थलें' 'पूर्णस्वरूपायाः पूर्णत्वं मनुविश्वविष, यासिद्धिस्तादृश्याः सिद्धहेतुस्तादात्मिकाया' ख०। (४) 'परमशिव' ख०। (५) 'मुक्तहेतु' ख०। (६) 'सर्वसिद्धिमयानन्दे' ख०। (७) 'भूषिने' ख०। (८) 'आयुधैः नास्ति । (९) 'अलङ्कते आ०' स्त्र। (१०) कंसान्तर्गतस्थाने कामेश्चर्यावरणास्त:पातित्वं सिद्धम'ब (११) 'इत्यादि चतु० ख०।

·सटीके योगिनीहृदये-
स्थिताः कामेश्वरीपूर्वाश्चतस्रः पीठदेवताः ॥
आयुधास्त्व(१)तिरक्ताभाः स्वायुधोज्ज्वलमस्तकाः१६१
चतुःशतीशास्त्रो(२)क्तरीत्या चतस्रः पीठदेवताः पीठा-
नि 'कापूजाओ इति क्रमाव ' इति पूर्वोक्तानि मनोबुद्ध्यहङ्का-
रचित्तलक्षणानि तेषु सङ्क्रान्ता देवताः परमकाशावयवभूतना.
माज्येष्ठारौद्यम्बिकामयमित्रे(३)शषष्ठीश(४)ओड्डीशचर्यानाथ
शिवास्थास्तद्वि(५)मर्शशक्तशभूतेच्याज्ञानक्रियाशान्तामयकामे-
श्वरीवजेश्वरीभगमालिनी(६)श्रीमहात्रिपुरसुन्दर्यश्चत इति ।
नवमचक्रदेवत(७)या सह सङ्कलनाद । अष्टमचक्रे तुतिस्र
एव कामेश्वर्याचाः सायुधाः ।
आयुधदेवतानां ध्यानमाइ-आयुधा इति ।
आयुधाः आयुध(८)देवताः छान्दसत्वात्पुल्लिङ्ग(९)प्रयो.
गः । स्वायुधोज्ज्वलमस्तकाः स्वाधिष्ठिताऽऽयुधपरिक(१०)लि.
तमस्तकाः(११)।
(१) 'आयुधा अपि' ख०।
(२) शास्त्रोक्तावतसःख०।
(३) 'मित्रीश' खा
(४) 'वोड्डीश' सा
(६) वाङ्कस्थाः तद्वितयशक्त्यषयवभू
००
(६) 'श्री' नास्ति ख०।
(७) 'देवतायाः' का
(८) 'आयुधाधिदे' खा
(९) 'पुल्लिङ्गाः सा' क०।
(१०) परिकल्पित' ख०।
(११) 'मस्तकाः' इत्यस्यागे 'शिरसः' इत्यधिकं क०।

·२७१ पूजासङ्केतनिरूपणम् । १ वरदाभयहस्ताश्च पूज्या व्र(१)तफलप्रदाः ।। त्वदीयाश्च मदीयाश्च पुंस्त्रीवश्यविधायिनः ॥१२॥ त्वगसृङ्मांसमेदोस्थि(२)शुक्लानां च महेश्वरि ! ॥ महापअवनान्तस्या कारणानन्दविग्रहाम् । मदतोपाश्रयां देवीमिच्छाकामफलप्रदाम् ॥ भवतीम्- इति पूर्वोक्तरीत्या महापभवनान्तस्थानाश्रितेश्वरस्य वि. श्वगुरोममाङ्कस्थायाः अनाश्रितकलायाः तव सम्बन्धिनो बाणधनुःपाशाङ्कुशाः पुंवश्यविधायिनः तादृश(३)स्य सम्बन्धिनो बाणधनु:पाशाङ्कुशाः स्त्रीवश्यविधायिन इत्य- यः । तदुक्तं चतुःश(४)तीशास्त्रे- मादमदनो भूत्वा पाशाङ्कुशधनुःशरैः । क्षोभयेत्स्वर्गभूलोकपातालतलयोषितः । तथैव शाक्तैर्देवेशि ! त्रिपुरीकृतविग्रहः । क्षोभयेदेवगन्धर्वसिद्धविद्याधरानपि ॥ इति । स्प(५)ष्टम् ॥१५९-१६२॥ चतुः(६)शतीशास्खे अनुदूधृतत्वाच्छक्तिवाणात्मवीजान्यु- धरति-त्वगमृगिति। (१) 'ध्यातृफ० ख०। (२) मेदोऽस्थिमजार्णान्ताः सुरेश्वरि' ख०। (३) 'तादृशश्च' ख०॥ (४) 'चतुःशति' क०। (५) 'स्पष्टमन्यत्' ख०। (६) 'पूर्व चतुःशतीशास्त्रेऽनुदाहृतत्वाच्छाक्ति० ख०। - ·२७२ सटीके योगिनीहृदये- द्वितीयस्वरसंयुक्ता एते बाणास्त्वदीयकाः ॥१३॥ वामादीनां पुराणां तु जननी त्रिपुराम्बिका ॥ श्रीकण्ठादिन्यासपरिपाव्याः त्वगादीनां पश्चानां धातूनां ये वर्णाः पञ्च, एते द्वितीयस्वरसंयुक्ताः बाणाः । आकारो द्विती. यः स्वरः सामाद्विन्दुरपि ल(१)भ्यते । त्वदीयकाः [बाणा:(२) त्वत्सम्बन्धिबाणबीजानि] । तत्र यकारस्त्वगात्मका, रेफोऽसगात्मकः, लकारो मांसात्मकः, वकारो मेदस्वरूप: [(३) अस्थिशब्दोपरिस्थितेन शुक्लात्मिकेन स्वकारेणान्वे- ति] । चतुः(४)शत्यामप्यनुधृताना कामेश्वरबाणवीजानां । आदौ पादा(५)वरेण्याख्या संयुजेनलरक्रये । इति स्वच्छन्दसङ्ग्रहोघृतत्वादागमान्तरेषु प्रसिद्धत्वाभात्री- दारः क्रियते ॥१६॥ वामादीनामिति । वामादीनां वामाज्येष्ठारौद्याख्याना मित्रे(६)शादिरूपा- णां इच्छाज्ञानक्रियात्म(७) कविमर्शशक्त्यंशकामेश्वर्यायधिष्ठि- (१) 'लभ्यते' ख०। (२) कंसान्तर्गतस्थले 'तव धनुषि बाणबीजानि' खः । (३) कंसान्तर्गतस्थले 'अस्थिमजार्णान्तशब्दोऽस्थिमजारें- परिस्थितं शुक्रात्मकं लक्षयति' न०। (४) 'चतु:शतीशास्त्रेऽप्यनुक्तानां खः । (५) 'रक्तयोर्नीलरक्तयोरित्यादिना स्वच्छ० ख०। (६) 'मित्रीशा' ख। (७) 'मय' ख०॥

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । २७३ परस्वातन्त्र्यरूपत्वादिच्छासिद्धिमहेश्वरि ॥१६॥ एताः सर्वोपचारेण पूजयेत्तु वरानने ! ॥ त(२)त्वात् पुर(२)शब्दवाच्यत्वं, तेषां त्रिपुराणां जननी समष्टि- रूपत्वादम्बिकाशक्तिरेव(३)त्रिपुराम्बिका निरुक्ता चक्रेश्व(४)- रीति शेषः । स्वेच्छयैव जगत्सर्व निगिरत्युद्रित्यपि । इत्याज्ञावतारोक्तरीत्या पर(५)शिवस्य विश्वसर्जनसं- हारलक्षणस्वातन्त्र्यलक्षणेच्छासि(६)द्धिरेतच्च(७)कार्चकस्य सि- यति । अ(८)त: सेयमिच्छासिद्धिः(९) अस्मिन् चक्रे स्थिते- त्यर्थः । एताः आयुधदेवताः कामेश्वर्याद्याश्चक्रेश्वरीसिद्धियुताः सर्वोपचारैगन्धादिभिरुषचारैः पूजयेत् । नवमचक्रे(१०)पूजां सवासनामाह-सर्वानन्दमये इति । 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्' इति (११) एतस्यैवानन्दस्या- । (१) 'धिष्ठानत्वात्' ख०। (२) 'पुत्र' का (३) 'शक्तरेतत्रिपु० ख०। (४) 'चक्रेशीति' खा (५) 'परस्य शिवस्य ख। (६)'शक्ति' ख। (७) रेतदर्चकस्य' ख०। (८) 'अतः' नास्ति ख०। (९) 'शक्ति' ख०॥ (१०) 'नवमचक्रपूजा' ख०। (११) 'इति' नास्ति क०। ३५ ·२७४ सटीके योगिनीहृदये- HINDI सर्वानन्दमये देवि ! परब्रह्मात्मके परे ॥ १६५ ॥ चक्रे संवित्तिरूपा च महात्रिपुरसुन्दरी ।। स्वैराचारेण सम्पूज्या त्वहन्तेदन्तयोः समा ॥१६६॥ ऽन्यानि भूताति मात्रामुपजीवन्ति' इति श्रुत्युक्त(१)रीत्या सर्वानन्दसमष्टिभूतपरमानन्दमयत्वात् परब्रह्मात्मके। अत एव(२) परे विश्वोत्तीर्णे पर(३)मशिवस्पन्दमयत्त्वाञ्चक्रे नवमे संवि. त्तिरूपा। स्वसंचित्रिपुरा देवी लौहित्यं तद्विपर्शनम् । इति अभियुक्त(४)वचनोक्तरीत्या वेदकवेधयोरह- न्तेदन्तयोः समा मध्यस्था संवित्तिर्महात्रिपुरसुन्दरी पूर्वोक्त(५). निर्वचना। महाकामकलारूपा प्रकाशविमर्श(६)सामरस्यमहा- बिन्दुवयहाधकला महा(७)कामकला तद्रूपा । 'बिन्दु सङ्कल्प्य वक्त्रे (८)च' इत्यादिचतुःशतीशास्त्रोक्तरीत्या निजेच्छारूपैरि. न्द्रियपीणनैव्यैः परिस्फुरत्परमानुसन्धानलक्षणेन स्वैराचारेण संविद्देवता भावनीयेत्यर्थः। (१) 'श्रुन्युत्ता' ख०। (२) 'अत एव' नास्ति क०। (३) 'पराशिवानन्दमय' ख० । (४) 'अभियुक्तोक्त०' खा (५) पूर्वोक्तानिर्वचना' क। (६) 'व्याससमासमयवि०' क०। (७) 'महाकामला' नास्ति क० । (८)'वक्त्रे च' नास्ति क०।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । महाकामकलारूपा पीठविद्यादिसिद्धिदा॥ महामुद्रामयी देवी पूज्या पञ्चदशात्मिका ॥ १६७ ॥ तत्तत्तिथिमयी(१)नित्या नवमी भैरवी पररा ॥ प्राप्तिसिद्धिमाह-पीठविद्येति । 'कापूजाओ इति क्रमाव' इति पूर्वोक्ताः पीठाश्चत्वारः । विद्याः वाग्भवकामराजशक्तितु(२)रीयबीजात्मिकाः आदि- शब्दाद्देवताः कामेश्वर्याद्याश्चतस्तस्तेषां तुरी(३)यातीतपद(४). परशिवविश्रान्तिलक्षणां सिद्धिं ददातीति प्रापयतीति प्राप्तिसि- द्धिः । महामुद्रामयी महामुद्रा सर्वविद्यासमष्टिभूतत्वाद्योनिमुद्रा तन्मयी पूज्येत्यर्थः । पञ्चदशात्मिका पञ्चदशाक्षर्या विद्यायाः वाच्यभूता पञ्चदशभूतगुणात्मिका ॥ १६४-१६७॥ तत्तत्तिथिमयीति । तत्ततिथिमयी प्रतिपदादिपञ्चदशतिथिरूपा । नित्या निजसुखमयनित्यनिरुपमाकारा । नवमी भैरवी परा मूलविद्या तथा ख्याता । इति पूर्वोक्तरीत्या मूलविद्या(५)रूपनवमचक्रे- श्वरी विद्या षोडशकलात्मिका मूलदेवी नवमचक्रेश्वरी पूज्य (६)त्यर्थः। (१) 'सम्पूज्या परमेशानि ! तत्तत्तिथिमयी परा' खः। (२) 'तुर्य' ख०। (३) 'तुर्याता०' ख०। (४) 'पद' नास्ति क०। (६) 'मूलविद्यामुच्चार्य नवमक्रेश्वरी विद्यया षोड' ख०। (६) 'सम्पूज्यत्यर्थः' ख०॥

·२७६ सटीके योगिनीहृदये- प्रतिचक्रं स (१)मुद्रास्तु चक्रसङ्केत(२)चोदिताः१६८॥ नित्यक्लिन्नादिकाश्चैव काम्यकर्मानुसारतः ॥ प्रतिचक्रमिति। प्रतिचक्रं त्रैलोक्यमोहनादिष्वेकस्मिन् चक्रे । चक्रसङ्केते चो(३). दिता योनि(४)मुद्राः तत्तचक्रेषु पूज्या इति योज्यम् ।।१३८॥ नित्यक्लिन्नेति। कामेश्वरीभगमालिन्योरावरणान्तःपातित्वात्तयोमध्ये वि- कोणाग्रामकोणयोः स्थिीतक्ता । शिष्टा:- नित्यक्लिन्ना तथा नित्या भेरुण्डा वहिवासिनी। महाविद्यश्वरी दूती त्वरिता कुलसुन्दरी ।। नित्या नीलपताका च विजया सर्वमङ्गला। ज्वालामालिनि चित्रा च- इति चतुःशतीशास्त्रोक्तास्त्रयोदश नित्यात्रिकोणे वा श्रीचक्रमध्यत्रिकोणे वा चतुरस्त्रान्तराले वा षोडशदलचतुरस्रा- म्तराले वा । काम्यकर्मानुसारतः वश्यादिकाम्यकर्मानुरूपवर्णः ध्यानपुष्पादिभिः । सुधीस्तत्तत्काम्यकर्म(५)विधानविषयज्ञो (१) 'तु'ख। (२) 'कोदिताः' क०। (३) 'सङ्केतकोदिता' क०। (४) 'योनिमुद्राः' इत्यत्र 'योनिप्राचुर्यतः सैषा सर्वसौभिका पुनरित्यादिना चक्रसङ्केते चक्रे विहिताः सर्वमुद्राः। सर्वसंक्षोभिण्या- घाः' इति ख० पु० पाठः । () 'कर्मानुविधान०' ख० ।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । २७७ चतुरनान्तराले वा त्रिकोणे वा यजेत् सुधीः ॥१६९॥ अलिना पिशितैर्गन्धैधूपैराराध्य देवताः ।। चक्रपूजां विधायेत्थं कुलदीपं निवेदयेत् ॥१७॥ यजे(१)त् ॥१६९॥ चक्रपूजामुपसंहरन् कुलदीपनिवेदनमाह-अलिनेति । अलिना हेतुना। पिशितै(२)ीसे गन्धधूपशब्दाः स्पष्टार्थाः । देवताः त्रैलोक्यमोहनादिबैन्दवान्तनवचक्रगताः। अलिपिशि- तगन्धधूपदीपैराराध्य पूर्वोक्तरीत्या चक्रपूजा विधाय कुलदीप कुलं षट्त्रिंशत्तत्त्वसमुदायरूपं शरीरं तत्र भवं(३)दीपं । ततो हृदयपद्मान्तः स्फुरन्ती सांवि(४)दी कलाम् । इत्याभियुक्त(५)वचनोक्तरीत्या हृदयान्तर्भासमान सं- विकलारूपं दी(६) । इन्द्रियद्वारा बहिरर्थेषु तद्रूपेण भा- समा(७)नं । अत एव स्वप्रकाशोज्ज्वलं तत्र प्रमाणनिरपेक्षप- तीतिक निर्वाणरहितं तत्कु(८)लदीयं निवेदयेत् । पुनः प्रत्य- मुखतया तेनैव द्वारेण अन्तः स्वसंविद्विश्रान्तिः तनिवेदनं नाम। (१) 'यजेत् ' नास्ति ख० । (२) 'पिशितगन्ध.' ख०। (३) 'भवं' नास्ति ख०। (४) 'संविदम्' ख०॥ (५) 'अभियुक्तोक्त०' ख०। (६) 'त-वेन्द्रियद्वारा' इति क.पु०पाठः। (७) 'भासमानं नास्ति ख० । (८)'च' ख०।

·सटीके योगिनीहृदये- अन्तर्बहिर्भासमानं स्वप्रकाशोज्ज्वलं प्रिये ! ॥ पुष्पाञ्जलिं ततः कृत्वा जपं कुर्यात्समाहितः ॥१७१॥ कूटत्रये महादेवि ! कुण्डलीत्रितयेऽपि च ।। संयम्यन्द्रिय सञ्चार प्रोचरेनादमान्तरम् । एष एव जपः प्रोक्तो न तु बाह्यजपो जपः ।। इति प्रामाणिकवचनोक्तरीत्या समाहि(१)तो नियतेन्द्रि- यो नादरूपमन्त्रोच्चारणल(२)क्षणं जपं कुर्यात् । शिष्टं स्प. ष्टम् ॥१७०-१७१॥ जपप्रकारमाह-कूटनये इति । कूटत्रये कूटानां वाग्भवकामराजशक्तिबीजाख्यानां ये कुण्डलीत्रितयेऽपि च कुण्डलीनां त्रितयं । आधारं हृदयं बिन्दुस्थानं च परिकीर्तितम् । इति स्वच्छन्दसङ्ग्रहोक्तेषु(३) आधारहृदयघूमध्येषु स्थितानां बीजनयशिखरच(४)रवर्तिकामकलान्तर्गतसपरार्ध- कलारूपाणां वन्हिसूर्यसोमकुण्डलि(५)नीनां त्रये चक्राणां पू. पूर्वाणां(६) 'अकुले विषुसने च' इत्यात्रोकाउकुलादिविन्द्वन्त- स्थानेषु नवसु भावितानां त्रैलोक्यमोहनादिनवचक्राणां एकै- (१) 'समाहितेन्द्रियों ख०। (२) 'लक्षणं' नास्ति ख० । (३) 'स्वच्छन्दसङ्घहोक्तरीत्या' क० । (४) 'चर' नास्ति ख०। (५) 'कुण्डलीनां' ख (६) 'पूर्वपूर्वेषां ख०।

·२७९ पूजासङ्केतनिरूपणम् । चक्राणां पूर्वपूर्वेषां नादरूपेण योजि(१)ताम् ॥१७२।। कस्मिन् बीजे(२)कुण्डलिन्यां च त्रिशस्त्रिंशो विभज्य योजिता- नां नादरूपेण यो(३)जितं त्रैलोक्यमोहनादिच(४)क्रत्रयस्या- घारस्थवाहिकुण्ड(६)लीस्थितवाग्भवशिखरवर्तिकामकलान्तर्गत- हार्धकलारूपवाह्निकुण्डलिन्युत्थानोदितह(६)द्गतकामराजवीजप- र्यन्तव्यापिनादमयताभावनं वाग्भवबीजजपः । सर्वसौभाग्यदाय- कादिचक्रस्य हृदयस्थसूर्यमण्डलस्थितकामराजशिखरवर्तिका- मकलान्तर्गवहार्धकलारूपसूर्य कुण्डलिन्युत्थानोदितबिन्दुस्थानगत- शक्तिबीजपर्यन्तव्यापिनादमयताभावनं कामराजजपः । सर्व- रोगहरादिचक्रत्रयस्य बिन्दुमण्डला(७)न्तर्गतशक्तिबीजशि- खरवर्तिहार्धकलारूपसोमकुण्डलिन्युत्थानोदितब्रह्मरन्ध्रोपरिस्थि- तशिवतत्वातीतसमनासीमपर्यन्तव्यापिनादेन सहोन्मन्यां लक- भावनं शक्तिबीज(८)जप इत्यर्थः । तदुक्तमभियुक्तः पिण्डो वा(९)चकविस्तरस्य महतः संस्कारशेष(१०)स्थितिः नादोऽसौ तव देवि ! मूर्ध्नि समनासीमानमुल्लङ्घयन् । (१) 'योजनम् ' ख०। (२) 'बीजे' नास्ति क०। (३) 'योजन' ख०। (४) 'नवचक्रस्थादित्र' ख० । (५) 'मण्डल' ख०॥ (६) 'हृत्स्थ' ख०। (७) 'बिन्दुस्थानेन्दुमण्डलान्तः' खः । (८) 'शक्तिबीजोञ्चारः' ख० । (९) 'वाक्पद' ख०। (१०) 'संस्कारदोषा स्थितिः' खः । ।

·सटीके योगिनीहृदये- तेषु प्राणाग्निमायाणकलाबिन्द्वर्धचन्द्रिकाः(१)॥ रोधिनीनादनादान्ताः शक्तिव्या(२)पिकलान्विताः१७३॥ समना चोन्मना चेति द्वादशान्ते स्थिता प्रिये ॥ घण्टाकाण इच क्रमेण विरमन्नन्त्यामणीयस्त(३)मा- मा(४)जिघ्रन् परचिद्दशामनुपमा मूर्ति पुराणी(५)मुमे !। इत्यत्रैवोक्तम् ॥१७२॥ दीपाकारोधमात्रश्च ललाटे (६)त्तमिष्यते । इत्यादित्रिष्वपि बीजेषु उन्मनीपर्यन्तमुच्चारा किमिति नो- तः प्राणादीनां उन्मन्यन्तानां द्वाद(७)शांशानां सर्वत्र सा. धारण्येन वक्तुं शक्यत्वादिसत आह-तेष्विति । तेषु विष्वपि बीजेषु प्राणो हकारः, अग्निः रेफर, मायाणः ईकारः, स एव कला। तदुक्तं कामकलाविलासे- बिन्दुरहङ्कारात्मा रविरेतन्मिथुनसमरसाकारः । कामः कमनीयतया कला च दहनेन्दुविग्रहौ विन्दू ॥ इति । बिन्द्रादयः उन्मन्यन्ताः पूर्वोक्तलक्षणाः । एते माणादय: (१) 'शक्तिया॑पिकयान्विताः' ख० । (२) चन्द्रकाः' ख। (३) 'यस्तनी ख०। (४) 'मां' खं। (५) 'पुराणी मम' ख०। (६) 'वृत्त इध्यते' क०। (७) 'द्वादश'इत्याधिकं क०।

·२८१ पूजासङ्केतनिरूपणम्। मूलकुण्डलिनीरूपे मध्यमे च ततः पुनः ॥१७॥ सृष्टयुन्मुखे च विश्वस्य स्थितिरूपे महेश्वरि ! ॥ केवलं नादरूपेण उत्तरोत्तरयोजित(१)म् ॥१७५॥ उन्मन्यताः द्वा(२)दशान्ते स्थिताः । मूलकुण्डलिनीरूपे वा- ग्भवबीजे। या मात्रा पु(३)सीलता तनुलसत्तन्तुस्थितिस्पर्धिनी वाग्बीजे प्रथमे स्थिता तव सदा तां मन्महे ते वयम् । शक्तिः कुण्डलिनीति विश्वजननव्यापारबद्धोद्यमा ज्ञात्वे(४)त्थं न पुनः स्पृशन्ति जननीगर्भेऽर्भकत्वं नराः ।। इति लघुस्तोत्रोक्तरीया विश्वस्य सृष्टयुन्मुखे मध्यमे का. मराजबीजे विश्वस्य स्थितिरूपे संहारसृष्टयोर्मध्यस्थितत्वात् के- वलं नादरूपेण नादायुन्मन्यन्तावयवोच्चारवर्जनादमात्ररूपेणो त्तरोत्तरयो(५)जिते उच्चारक्रियाविशेषणं बाग्भवबीज(६)शि- खरवर्तिनं नादं हृद्तकामराजबीजपर्यन्तमुच्चरेत् । कामराज- शिखरवर्तिनं नादं विन्दुस्थानगतशक्तिबीजपर्यन्तमुच्चरोदियर्थः । शबलाकारके एतद्धीजद्वयनादद्वययोगान्मिश्ररूपे तृतीये श- (१) 'योजनम्' ख। (२) 'बादश' क०। (३) 'त्रपुशीलिता' ख०। (४) एष पादः ख० पुस्तके नास्ति । (१) 'योजनं' ख०। (६) 'बीज' नास्ति क०।

·२८२ सटीके योगिनीहृदये- Road शबलाकारके देवि ! तृतीये द्वादशी कला ॥ शून्यषट्कं तथा (१)देवि! ह्यवस्थापञ्चकं पुनः॥१७६॥ विषु(२)वं सप्तरूपंच भावयन् मनसा जपेत् ॥ क्तिबीजे द्वादशी कलो(३)न्मना स्थितेयनुषङ्गः । तेन प्राणा- दयो द्वादशकला अपि तृतीयबीजशिखरे स्थिता उच्चार्या(४) इति लभ्यते । कोऽर्थः ? यद्यपि [ वाग्भ(५)वकामराजशक्ति- बीजत्रयाणां अप्यन्ते प्राणानिमायाबिन्दर्धचन्द्ररोधिनादनादा- न्तशक्तिव्यापिकाः समनोन्मनाख्या द्वादश कला वक्तुं शक्यन्ते ।] वाग्भवकामराजवीजयोः (६)सृष्टिस्थितिरूपत्वान्न विश्वातीतोन्म- नापर्यन्तमुच्चारः । अतो न विरोध इत्यर्थः । जपकाले भाव्या(७)नाह-शून्यषट्कमिति । एतानि विद्यावयवेषु भाव्यानि । शिखिपिच्छ(८)चित्ररूपैमण्डलैः शून्यपश्चक(९)म् । (१) 'सुरेशानि!' खा (२) 'विषुवत् ख०। (३) 'कलोन्मनी' ख० (४) 'उच्चार्या' इति नास्ति ख० । (६) कंसान्तर्गतं नास्ति ख० । (६) 'प्राणादय उन्मन्यन्तास्तथाऽपि तयोः' इत्यधिक ख०। (७) 'भावनामाह' ख०। (८) 'पक्ष' खा (९) 'षटककम्' ख०।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । २८३ अग्न्यादिहाद(१)शान्तेषु त्रीस्त्रीन् त्यक्त्वा(२)वरानने!|१७७ शून्यत्रयं विजानीयादेकैका(३)न्तरतः प्रिये ! ॥ ध्यायतोऽनुत्तरे शू(४)न्ये रूपं (५) व्योमतनुर्भवेत् ।। इति विज्ञान भैरवभहारकोक्तरीत्या शून्यषट्कस्य रूपं ज्ञेयम् । अवस्थापञ्चकं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुर्यातीतात्मकम् । एषां जाग्रदादीनां स्वरूपं वक्ष्यति [विषु(६)वं सत्यरूपं च वक्ष्यति । शुन्यादी(७)नां स्थानानि स्वरूपाणि च क्रमेणाह- अग्न्यादीति । एकै(८)कश्च द्वयोयोरन्तर इत्यर्थः । अग्न्यादि अग्निः रेफः तदादीन (९)वीन त्रीन षट् त्यक्त्वा शून्यत्रयं षट् शून्या. नि विजानीयात् । कोऽर्थः ? हकारमायाक्षरयोर्मध्ये रेफा(१०)। मायाचन्द्रयोर्मध्ये बिन्दुः(११)। अर्धचन्द्रनादयोमध्ये रोषि(१२). ? (१) 'द्वादशांशेषु'ख। (२) 'त्यक्ताख। (३) 'एकैकान्तरतं' क०। (४) 'शून्य' ख०। (५)'परं' ख०। (६) कंसान्तर्गतं नास्ति ख० । (७) 'शून्यानां' ख०॥ (८) 'एकच एकश्च' ख० । (९) 'श्रींनीन् षट्' ख। (१०) 'रेफंख०। (११) 'बिन्दु' ख.। (१२) 'रोधिनी' खा ·२८४ सटीके योगिनीहृदये- DRONAR प्रबोधकरणस्याऽथ (१)जागरत्वेन भावनम् ॥१७८॥ वन्हौ देवि! महाजाग्रदवस्था त्विन्द्रियहयैः ।। नी । नादशक्त्योर्मध्ये नादा(२)न्तः । शक्तिसमनयोर्मध्ये व्या. पि(३)का। समनोर्चे चोन्म(४)ना इति षट् त्यक्त्वा । तत्र रेफ- विन्दुरोधिनी(५)नादातव्यापिकास्थानेषु पञ्चसु 'शिखिपक्ष- चित्ररूपैः' इत्यादिपूर्वोक्तरीत्या बाईहर्कगतचन्द्रक(६)सह- शरूपाणि पश्चशून्यानि भावनीया(७)नीत्यर्थः । षष्टोन्म- ना(८)याः स्थाने [ 'पञ्च(९)व्योमतनुर्भवेत्' इति विज्ञान- भैरव भट्टारकोक्तरीत्यैव व्योमतनुशून्यं ज्ञेयमित्यन्यश्च विशेषः । शून्यत्रयात्परे स्थाने ] | महाशून्यं निरा(१०)कारं भावये. दि(११)त्यर्थः । इदानीमवस्थापञ्चकभावनां क्रमेण विवक्षन्नादौ (१२)जाग- रितावस्थाभावनामाह-प्रबोधेति । (१) 'करणस्यार्थजाग' ख० । (२) 'नादान्तं' ख०॥ (३) 'ध्यापिका ख०। (४) 'उन्मनी' ख०। (५) 'नाद' इत्यधिकं क०। (६) 'चन्द्रिका'क। (७) भाव्या० ख०। (८) 'षष्ठोन्मनास्थाने तु'ख० । (९) कंसान्तर्गतं क० पुस्तके नास्ति । (१०) 'निराकारं नास्ति ख०। (११) 'विभावयेदिति' ख० । (१२) 'वक्ष्यति आ०' का।

·१ पूजासङ्केतनिरूपणम् । २८५ आन्तरैः करणैरेव स्वप्नमा(१)यावबोधकः ।।१७९॥ गलदेशे, सुषु(२)प्तिस्तु लीनपूर्वस्य वेदनम् ॥ अन्तःकरणवृत्तीनां लयतो, विषयस्य तु ॥१८॥ इन्द्रियद्वयैः ज्ञानकर्मेन्दिय(३)द्रयैः दशेन्द्रियैः । जाग्र- व्यव(४)हारो जागरणं प्रबोधो जागर इत्युच्यते, तत्करणस्य प्रकाशस्य जागरत्वेन भावनम् । अतः प्रकाश(५)वाचके वह्नौ तार्तीयबीजशिख(६)रवर्तिनि रेफे महाजाग्रदवस्था सर्व- कालिकनिद्राक्षयलक्षणा परप्रबोधदशा भावनीयेत्यर्थः स्वप्नभावनामाह-आन्तरैरिति बाह्येन्द्रिय(७)रहितैरान्तरैः करणैमनोबुद्ध्यहङ्कारचित्ता- ख्यैरेव व्यवहारः प्रमातृस्वप्नः समायया ताय(८)बीजस्थेन चतुर्थस्वरेण अवगतबोधनस्तद्वाच्य इत्यर्थः । गलदेशे स्वप्न- स्य(९)स्थानम् । सुषुप्तिभावनामाह-सुषुप्तिस्त्विति । 'स्वप्ने विद्यमानानां अन्तःकरणवृत्तीनां लयतः सर्वेन्द्रि- (१) 'स्वप्नो मायाबबोधनः' खा (२) 'सुषुप्ते तु' का (३) 'ज्ञानकर्मेन्द्रियैर्दशभिः खः । (४) 'प्रमातुर्व्यवहारो' ख० । (५) 'प्रकाशके' ख०। (६) 'शिखर' नास्ति ख० । (७) 'विरतै' ख०। (८)'तार्तीयस्थानच' ख०। (९) 'स्वप्नस्थानम्' ख०।

·२८६ सटीके योगिनीहृदये- पूर्वार्णानां विलोमेन भ्रूमध्ये बिन्दुसंस्थिता ॥ तुर्यरूपं तथा(१)चाऽत्र वृत्ता(देस्तु सङ्ग्रहः॥१८॥ चैतन्यव्यक्तिहेतोस्तु नादरूपस्य वेदनम् ॥ । योपरतिः सुषुप्तिः' इति लक्षणम् । अतो हि (२)लानपूर्वस्य देहाक्षा(३)दिषु क्रोडीकृतस्य लीनस्यैव(४) स्वात्मनो वेदनं प्र- काशनं भवति । 'मुखमहमस्वाप्सम्' इति पश्चात्सुखमयं स्वात्म- रूपं परामृश्यते सेयं (५)मुषुप्तिः। विषयस्य तु विषयं तार्तीय बीजं विश्वव्यापिस्थानत्वात् । तस्य पूर्वार्णानां बिन्दुपूर्वस्थि- तानां वर्णानां विलोमेन नाशेन । मायावीजं महेशानि मादनं शक्रसंयुतम् । इन्द्रबीजं केवलं तु, इत्यादि- संहारक्रमयोगेन शक्तिबीजं समुद्धरेत् । इत्यन्तेन चतुः(६)शतीशास्त्रे संहारक्रमोद्धृतानां शक्तिबी- जवर्णानां विलोमक्रमेण परिपाट्या भ्रूमध्ये बिन्दुसंस्थिता भ्रूमध्य- स्थानस्थितहल्लेखोर्ध्वविन्दौ स्थिता भावनीयेत्यर्थः । तुरीयभावनामाह-तुर्यरूपमिति । चैतन्यस्य संविदः व्यक्तः परामर्शस्य हेतोः। नादरूपस्य पूर्वोक्तलक्षणनादरूपस्य । वेदनमभिव्यक्तिः तुरीयरूपं । तस्य तुरी. (१) 'तस्य' ख०। (२) 'हि' इत्यधिकं ख। (३) 'देहादिषु' ख०। (४) 'लीनस्थितस्यात्मनो' स्त्र । (६) सेयं सुषुप्तिः' नास्ति ख०। (६) 'चतुःशतीशास्त्रोक्तरीत्या' ख०।

·पूजासङ्केतनिरूपणम्। २८७ तुर्यातीत सुखस्थानं नादान्तादिस्थितं प्रिये ! ॥१८१॥ अत्रैव जपकाले तु पश्चावस्थाः स्मरेद् बुधः ॥ यरूपस्य । अत्र(१) तार्तीयबीजे वृत्ताधादेः वृत्ताधैं अर्धचन्द्रः आदि(२)शब्देन रोधिनीनादौ(३)गृह्यते तेषां सङ्ग्रहः । तार्तीय- वाजशिखरबंधचन्द्ररोधिनीनोद षु खात्मचैतन्याभिव्यक्तिकारण- नाद(४)कलनात्मकं तुरीयं तुर्थ भावनीयमित्यर्थः । तुर्यातीतभावनामाह-तुर्यातीतमिति । तुरीयातीतं । 'यतो वाचो निवर्तन्ते अपाप्य मनसा सह । 'आनन्दं ब्रह्मणा विद्वान् । इत्युपनिषदुक्तरी(५)त्या म(६)नोचागतीतपर (७)मानन्द- स्वरूपम् । मुखस्थानं नादान्तादिस्थितं विलो(८)मसुख. स्थाने स्थितं नादान्त शक्तिव्यापिकासमनोन्मनासु स्थितं तुरी- यातीतं भावनीयमियर्थः। अत्रैव शक्तिबीज एवं पञ्चावस्था जागरिताधाः पूर्वोक्ता जपकाले स्मरेद् बुधः । पञ्चावस्था- (१) 'अत्र' नास्ति क०॥ (२) 'शब्दात्' ख। (३) 'गृह्यते' ख०। (४) 'कणन्नादात्मकतुरीयरूपं' क०। (६) 'क्रमेण' ख०। (६) 'मनो' नास्ति ख०। (७) 'परानन्द०' ख। (८) 'विलोमसुखस्थाने स्थितं' नास्ति ख० ।

·२८८ सटीके योगिनीहृदये- योगः प्राणात्ममनसां विषुवं प्राणसजि(१)तम् ॥१८२॥ आधारोत्थितनादे तु लीनं बुद्धया(२)त्मरूपकम् ॥ संयोगेन वियोगेन मन्त्रार्णानां महेश्वरि ! ॥१८३॥ । नुसन्धानपुरःसरं विद्याजपकारणावस्था(३)निपुणः । इदानी सप्तविषुवभावनां विवक्ष(४)नादौ प्राणविषुवभा. वनामाह-योग इति । प्राणस्य हका(५)रात्मनो वाय्वा(६)त्मनो यष्टुर्मनसश्च सं. योगः प्राणविषुवमित्युच्यते । तदुक्तं शैव(७)तन्त्रे- शिष्यात्मप्राणमनसा संयो(८)गं प्राणकं विदुः । इति । ॥ १७३-१८२॥ मन्त्रविषुवभावनामाइ-आधारोत्थितेति । आधारान्मूलाधारादुस्थितेन वायुना सम्भूते[९]नादे वि. घा(१०)शिखरवर्तिन्यात्मरूपकमात्मनो यद्रूपं संविदात्मकं आ• (१)'प्राणसंज्ञकम्' ख०। (२) 'बुद्धा' ख०। (३) 'जपकरणावधाननि० ख०। (४) 'वस्यनादी' क० (५) 'ककारात्मनो' ख० । (६) 'वायोः आत्मनो' स० (७) 'स्वैरतन्त्रे' ख। (८) 'संयोगः' क०। (९) 'सम्भूते' नास्ति क० । (१०) 'विद्याशिखर'-इत्यारभ्य विद्यामन्त्रार्णानां' इत्यन्तस्य ग्रन्थस्य स्थाने 'बिन्द्वादिषु वर्तिन्यात्मनो यष्टुं रूपं संविदात्मकं लीनं नादेनकरसीभृतं बुवा मन्त्राणानां' इति ख० पुस्तके पाठः।

·२८९ पूजासङ्केतनिरूपणम् । अनाहताद्याधारान्तं नादात्मत्वविचिन्तनम् ॥ नादसंस्पर्शनात्तस्य नाडीविषुवमुच्यते ॥१८४ ॥ नन्दैकरसीभूतं विद्यामन्त्रार्णानां वाग्भवकामराजशक्तिवीजाना वियोगेन ध्या(१)नरूपेण संयोगेन सम(२)ष्टिरूपेण तुरी- य(३)बीजेन अनाहताधाधारान्तं अनाहतं हृदयस्थानं आधा- राणां सर्वेषां अन्तस्थानं ब्रह्मरन्ध्र(४)अन्तशब्देनोचरितं अनाहताधाधारान्तान्तमिति यावत् । नादात्मत्वविचिन्तनं ना. दस्य यष्टुरूपत्वविभावनं विषुवं मन्त्रसंज्ञि(६)तमिति शेषः । कोऽर्थः ? मूलाधारस्थितवान्भवशिखरवर्तिनं नादं हृदयपर्य- न्तमुच्चार्य तत्र स्वयं लीनो भूत्वा स्वात्मनस्तन्म(६)यतानुसन्धान मन्त्रविषुवमित्यर्थः । तदुक्तं शैवतन्त्रे- आत्मना नादमध्ये तु लयं सश्चार्य(७) तत्वतः । अकारो(८)कारवर्णादिसंयोगेन वियोगः ॥ हृदयादि(९)बिलान्तं च विषुवं मन्त्रसंज्ञकम् । इति । नाडीविषुवभावनामाह-नादसंस्पर्शति । (१) 'व्यासरूपेण'ख०। (२) 'समष्टिरूपेण'नास्ति ख। (३) 'तुर्यबीजेन च ख०। (8) 'तत्पर्यन्तं । अत्रान्तशब्दः तन्त्रेणोच्चारित'ख। (५) 'संज्ञमिति' खा (६) 'स्वात्ममयस्त०' क। (७) 'सञ्चित्य पञ्चमः' ख०। (८) 'अकाराकारवर्णादि०' स्त्र। (९) 'हृदयादिदिनान्तान्तं' 'हृहयादीरिनान्तान्तं' इति सो पुस्तके पाठौ। NETS ३७ ·३९० सटीके योगिनीहृदये- द्वादशग्रन्थिभेदेन वर्णानामन्तरे प्रिये ॥ नादयोगः प्रशान्तं(१) तु प्रशान्तेन्द्रियगोचरम्॥१८५॥ वह्नि माया (२)कलांचैव चेतनामर्धचन्द्रकम् ॥ वर्णाद् बीजत्रयशिखरवर्तिनो(३) नादस्य कामकलाक्षरात् द्वादवाग्रन्थिभेदेन मूलादिषट्चक्रद्वादशग्रन्थीन् भिवा तेन ना- ज्यन्तरे मुषुम्नामध्यमार्गे(४) नादसंस्पर्शात त्रिबीजशिखरव- तिनो नादस्य मूलादि(५) ब्रह्मरन्ध्रान्तमुच्चारतः संस्पर्शानाडी- विषुवमुच्यते । तदुक्तं शैवतन्त्रे- मूल(६)मन्त्रत्रिशूलेन भित्त्वा ग्रन्थीननुक्रमात् । नादनाडीसमायोगानाडीविषुवभावनम् ॥ इति । प्रशान्तविषुवभावनामाह-नादयोग इति । वहि रेफ मायामीकारं (७)कलां तन्मध्यवर्तिसपराधक- ला(८) रेखारूपां चेतना(९) बिन्दुचैतन्यस्य संस्कारः वेद- नरूपत्वात् । तदुक्तं परापश्चाशिकायाम्- बिन्दुवेद्यस्य संस्कारो विमर्शः(१०) सर्ग इत्यहम् । इति । (१)'प्रशान्तस्तत्प्र० ख० । (२) 'मायां च कालं च' ख०। (३) 'शिखरवर्तिकामकला' ख०। (४) 'मार्गेण' ख। (५) 'मूलातू ब्र' ख०। (६) 'स्थुल' ख०। (७) 'कालं' ख। (८) कलासम्बन्धिरेखारूपं ख०। (९) 'चेतनाबिन्दुः वेद्यस्य ख। (१०) 'विसर्गश्च (स्य) महत्यसौ' ख०।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । रोधिनीनादनादान्तान् शक्तौ लीनान विभावयेत १८६॥ विषुवं शक्तिसंज्ञं तु तदूर्ध्वं नादचिन्तनम् ।। अर्धचन्द्ररोधिनीनादनादा(१)लांश्च पूर्वोक्तलक्षणायाँ(२) शक्ती(३) लीनान विभावयेत् । यतोऽयं नादो(४) यष्टुस्त- दतीतशक्तिलयलक्षणः। अतः प्रशान्तेन्द्रियगोचरं सकलेन्द्रिया- तीतविषये तत्पशान्ते विषुवमित्यनुषङ्गः । तदुक्तं शैवतन्त्रे- अकारोकारवी च मका(५)रो बिन्दुरेव च । नादनादान्त(६)संज्ञे तु त्यक्त्वा ब्रह्मादिभिः क्रमात् ॥ सप्तमे शक्तिमध्ये तु शिष्यात्मानं विचिन्तयेत् । प्रशान्त तद्विजानीयात् प्रशान्तेन्द्रियगोचरम् ॥ इति । ॥१८३-१८६॥ शक्तिकालविषु(७)वभावनामाह-विषुवमिति । तर्ध्व शक्तेरू(८) समनान्तं नादस्य विचिन्तनं शक्ति- विषुवं तदूर्ध्वं समनाया अप्यूर्व । 'नाऽत्र कालकलाभावम्' इति स्वच्छन्दसङ्ग्रहोक्तरीत्या कालाततिोन्मनान्तं नादस्य (१) नादान्ता' खा (२) 'लक्षणाः' ख०। (३) 'शक्ती लीनान् विभावयेत्' इति नास्ति खः । (४) 'प्रशान्तो नादयोगो' ख०। (५) 'मकारं बिन्दुमेव च' ख०। (६) 'शक्ती च' ख। (७) 'विषुवयोर्भा०' क०। (८) 'शक्तरूवं नास्ति ख० ।

·Hos २९२ सटीके योगिनीहृदये- तदूर्ध्व कालविषुवमुन्मनान्तं महेश्वरि !॥ १८७ ॥ भुनिचन्द्राऽष्टदशभिस्त्रुटिभिर्नादवेदनम् ॥ विचिन्तनं कालविषुषम् । तदु(१)क्तं शैवतन्त्रे- शक्तिमध्यगतो नादः समानान्तं सर्पति । तच्छक्तिविषुवं प्रोक्तमुन्मन्यां कालसंज्ञितम् ॥ इति ॥१८७॥ ननु कियता कालेन नादस्तत्वं वेदयतीत्याह-मुनीति । स्वस्थे नरे सुखासीने यावत् स्पन्दति लोचनम् । तस्य त्रिंशत्तमो भागस्तत्परः परिकीर्तितः ॥ तत्परस्य प्रशान्त(२)स्तु त्रुटिरित्यभिधीयते । इति तन्त्रान्तरोक्तरीत्या निमेषस्य त्रिसहस्रतमो भाग- स्त्रुटिः । मुनयः सप्त, चन्द्रः एकः, अष्ट, दश, संख्ये प्रसिद्ध । तेन हकाराद्युन्मन्यन्तानां विद्यावयवानां सप्तदशाधिकाष्टो(३)त्तरद- शसहस्रत्रुटिभिरुच्चारे 'अकुळे विषुसंज्ञे च' इत्युक्तरीत्या कृते सति नादस्यान्ते तत्वस्य वेदनमित्यर्थः । तत्त्वविषुवभावनामाह-चैतन्येति । अनन्तरो(४)क्तरीत्या चैतन्यस्य स्वात्मतत्त्वस्य व्यक्तेः प्र. काशस्य हेतुस्तत्त्वाविषुवम् | कोऽर्थः ? उन्मनोः अनन्तरोक्त- संख्यावत्रुटिभिर्नादलयात् स्वात्मानुसन्धानं तत्त्वविषुवमित्य- थः । तदुक्तं शैवतन्त्रे- (१) 'तदुक्तं' नास्ति क०। (२) 'शतांशस्तु' ख०। (३) 'सप्तदशाधिकाष्टशतोत्तर० ख०। (४) 'अनन्तरोक्तरीत्या'.नास्ति ख० ।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । चैतन्यव्यक्तिहेतुश्च विषुवं तत्वसंज्ञि(१)तम् ॥१८८॥ परं स्थानं महादेवि! निसर्गानन्दसुन्दरम् ॥ एवं चिन्तयमानस्य जप(२)कालेषु पार्वति ! ||१८९॥ पराकारणपरत्वाव स्वाधिकारे परे धान्नि विषुवं तत्वसंज्ञकम् । इति ॥१८॥ परं स्थानमिति । परं शुन्यषट्कावस्थापञ्चकसप्तविषुवकोलाहलातीतं स्थानं विश्वविश्रान्तिभूमित्वात् सर्वविषयानन्दसमष्टिभूतः परमान- न्दो निसर्गानन्दः । अत एवाऽनित्याऽशुचिक्ले(३)शदुर्भगभेदप- दे(४)शपञ्चकपरिपन्थी परमानन्दल- क्षणपरमप्रेमास्पदपरसु(५)न्दरपरमशिवरूपं निसर्गानन्द- मुन्दरम् । पूर्वोक्तभावनायाः फलमाह-एवमिति । एवं पूर्वोक्तप्रकारेण जपका(६)ले तु 'आज्ञान्तं सकलं प्रोक्तम्' इत्यादिपूर्वोक्तरीत्या। सकलसकलनिष्कलकेवल- निष्कलरूपास्त्रविधास्तेषां 'दीपाकारोर्धमात्रश्च इत्यादिना पूर्वोक्तविद्यावयवाना उच्चारणकालास्तेषु । शुन्य- षट्कादिकं चिन्तयमानस्य सकलाः सिद्धयः अणिमाद्याः पूर्वो- कालाः (१) 'संज्ञकम्' ख.। (२) 'जपकाले धु' का (३) 'क्लेश' नास्ति ख०। (४) 'भेदप्रपञ्चपॅरि०' ख। (५) 'सुन्दरपरम' इति नास्ति ख०। (६) 'जपकालेषु जपः' ख० ।

·२९४ सटीके योगिनीहृदये- सिद्धयः सकलास्तूर्ण सिद्धयन्ति त्वत्प्रसादतः ।। एवं कृत्वा जपं देव्या बामहस्ते निवेदयेत् ॥१९॥ अनामाङ्गुष्ठयोगेन तर्पयेच्चक्रदेवताः ॥ ताः त्वत्प्रसादा(१)दात सिद्ध्यन्ति । प्रकाशात्मनो मम विमर्श- शक्तौ त्वयि प्रसन्नायाम् । तत्र तत्राक्षमार्गेण चैतन्य व्यज्यते प्रभोः । इति विज्ञान भैरवभधारकोक्तरीत्या सर्वप्रसयमय(२)ता. मुपगत्तायां तव प्रसादात स्वायत्ता भवन्तीत्यर्थः । एवमिति । एवमुक्तभावनापुरःसरं जपमुक्तलक्षणं कृत्वा प्रकाशवि- मर्शसामरस्यरूपायाः वामहस्ते विश्वकवलीकारपरे विमर्शमये निवेदयेत् ॥१८९-१९०॥ पूजाविधिमुक्त्वा तर्पणविधिमाइ-अनामाङ्गुष्ठति । अनामा शक्तिः अङ्गुष्टः शिवस्तयोर्योगेन मेलनेन शिवश- क्तिमेलनमुद्रयेत्यर्थः । चक्रदेवताश्चतुरस्रादिबैन्दवान्तनवचक्रनि- वासिनीः प्रकाशविमर्शसमरसीभूताः तर्पये(३)दित्यर्थः । प्रदा(४)नैस्तपणैः सम्यग्विशुद्धैरमृतात्मभिः । महाहन्ता करोमीदं विश्वं ह(५)व्यपुरःसरम् ॥ । (१) त्वत्प्रसादतः' ख०। (२) 'मध्यमतामुपगतायाः' क०। (३) तर्पयेदित्यर्थः' नास्ति ख। (४) 'नैदाने' ख०॥ (५) 'हव्यवपुर्द्धरम्' ख०।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । मद्यं मांस तथा मत्स्य देव्या(१)स्तु विनिवेदयेत् ॥१९॥ कौलाचा(२)रसमायुक्तैर्वीरैस्तु सह पूजयेत् ॥ इत्यभियुक्तवचनोक्तरीत्या परस्मिन् लये(३) भावये- दित्यर्थः । तर्पणसाधनानि वस्तुन्याह-मद्यमिति । शिवशक्तिमेलनमुद्रया समस्तपद्यस्य मांसस्य मत्स्य(४)स्य च निवेदनमेव तर्पणमितिभावः ॥ १९१ ।। समय(५)स्थैरेव सह पूजयेदित्याह-कौलाचारोति । कुलमुक्तलक्षणं हेय(६)तया ज्ञेयं ये(७) षां ते कौला: दक्षिणादिस्रोतासु दीक्षितास्तेषां आचारः । गुरुभक्तिश्च शान्तिश्च पूजा श्रद्धा क्षमा धृतिः । इत्यादिस्वच्छन्दसङ्ग्रहादिशा(८)नेषु विहितास्ता. ताः । अहमि प्रलयं कुर्वन्निदमः प्रतियोगिनः । पराक्रमपरो भुङ्क्ते स्वभावमशिवापहम् ॥ (१) 'देव्यै तु'ख०। (२) 'कौलिकाचारसंयुक्तै' ख० । (३) 'लयं खा () मीनस्य' क०। (६) 'समयस्थेनैव' ख०। (६) तथा ख। (७) 'यस्ते कौलिकाः' ख०। (८) 'शास्त्रे ख०।

·IMES सटीके योगिनीहृदये- पुष्पभेन तु(१)वारे च सौरे च परमेश्वरि !॥१९२॥ गुरोदिने स्वनक्षत्रे चतुर्दश्यष्टमीषु च ॥ इति परापश्चाशिकोक्तरीत्या भेदमतीतिसाध(२)नस्य इदन्तारिपोरहमि सम(३)राङ्गणे म(४)लयप्रतिपादनपराः वीराः तैः सह पूजयेत् । तन्त्राचारपरिभ्रष्टः प्रपञ्चतशालिभिः । पशुभिः क्षुद्रकर्मस्थैन कुर्याद् द्रव्यमेल(५)नम् ॥ इत्यादिवचनसिद्धैः सह न पूजयेदित्यर्थः । ननु कस्मिन्नक्षत्रे कस्मिन् वारे कस्मिन् वा दिने पूजा(६) कार्येत्यत आह-पुष्पभेनेति । नित्यं सम्पूजयेद्देवीं सासनां साहति क्रमात् । इति स्वच्छन्द(७)सङ्ग्रहादिशास्त्रेषु यद्य(८)पि प्रति- दिन पूजा विहिता तथाऽपि पुष्प(९)मेन पुष्य नक्षत्रेण सह सौरे वारे गुरो(१०)रुदयव्याप्त्योदिने स्वनक्षत्रे च चतुर्दश्य. (१) 'नित्यं पुष्पदिने वारे' ख०। (२) 'सारस्य' ख०। (३) 'रणाङ्गणे' ख.। (४) 'प्रलयप्रतिपादनपरैः' खः । (१) 'भोजनम्' ख। (६) 'पूजेयं' क०। (७) 'स्वच्छन्द' नास्ति क। (८) 'यद्यपि नास्ति ख०। (१) 'पुष्यदिने' ख। (१०) 'गुरुदयः' ख०।

·पूजासतनिरूपणम् । चक्रपूजां विशेषेण योगिनीनां समाचरेत् ॥ १९३ ॥ चतुःषष्टि(१)युताः कोव्यो योगिनीनां महौजसाम् ॥ चक्रमेतत् समाश्रित्य संस्थिता वीरवन्दिते! ।। १९४॥ हमीषु तिथिषु च(२) चक्रपूजा चतुरस्रादिबैन्दवान्तचक्रगता- नां देवतानां पूजां विशेषेण समाचरेत् । नित्यपूजा(३)वन्न भ- वति, किन्तु नैमित्तिकतया। अष्टाष्टकादि(४)योगिनीगणप्री- गनपुरःसरं पूजयेदित्यर्थः ॥ १९२-१९३ ।। ननु(५) चक्रे अष्टाष्टकपूजनं कथं सङ्गच्छते इति शङ्कामु- पनुदन विशेषपूजामेव विवृणोति-चतुषिष्टीनि । त्रैलोक्यमोहन चक्रनिवासिनीनां ब्राहम्यादीनां अंशभूताः अ. क्षोभ्यायाः चतुःषष्टियोगिन्यः तासां प्रत्येकमंशभूतानां (६)को. टिसङ्ख्याकानां महौजसा महामभावशालिनीनां योगिनीना- मुक्तलक्षणानां मिलि(७)त्वा चतुःषष्ठिकोट्यो यतश्चक्रमेतत् समा. श्रित्य संस्थिताः । मध्ये (८)भूगृहस्ततः मध्यभूगृहोदितचतुःषष्टि- योगिनीनां समष्टिभूतानां अक्षोभ्यादीनां । अष्टा(९)ष्टकं अष्टका- (१) 'चतुःषष्टिर्यतः' ख० । (२) 'च' नास्ति ख०। (३) 'नित्यपूजा तु भवति' ख० । (४), 'अष्टाष्टकादियोगिनीनाम्ख०। (५) 'ननु' इत्यारभ्य 'चतुःषष्टीति' इत्यन्तं नास्ति ख०। (६) 'कोटिकोटिसं० ख०॥ (७) 'इत्युक्तत्वात्' ख०। (८) 'मध्यमभूगृहान्तश्चतुःषष्टिकोटियोगिनीसमष्टिभूतानां खः । (९) 'अष्टाष्टक' नास्ति ख०। ३८ ·२९८ सटीके योगिनीहृदये- अष्टाष्टकं तु कर्तव्यं वित्तशाठ्यविवर्जितम् ॥ त्वमेव तासां रूपेण क्रीडसे विश्वमोहिनी ॥ १९५॥ अज्ञात्वा तु कुलाचारमयष्ट्वा गुरुपादुकाम् ॥ ...hand नामष्टकं । वित्तशाठ्यविवर्जितं स्वस्ववित्त(१)वश्वनाहीनं यथा भवति तथा कर्तव्यम् । अत्र(२)कृति म पूजनक्रियायोगो. ऽभिप्रेतः। ननु तासां पूजने किमायातं ममेत्यत आह-त्वमेवेति । प्रकाशात्मनो विश्वबोधकस्य (३)ममांशभूता विमर्शरूपिणी। त्वमेव बैन्दवचक्रगता विश्वमोहिनी संसारित्वोपपादनकारिणी तासां ब्राइम्यादीनां अक्षोभ्यादीनां च रूपेण क्रीडसे । एका सती भगवती परमार्थतोऽपि सन्दृश्यसे बहुविधा ननु नर्तकीव । इत्यभियुक्तोक्तरीत्या तत्तद्रूपेण परिणमसे । अतस्त्वत्स- दृशभूतयोगिनीयजनेन त्वमेव प्रीणासीत्यर्थः ॥ १९४-१९५ ।। ननु व्युत्पत्तिब(४)लेन वा आगमार्थमवगम्य तत्तत्तन्त्रा(६). न्तरे पूजनादिषु प्रवृत्तिः स्यात् किं गुरूपदेशेनेत्याशङ्क्याह- अज्ञात्वेति । BE (१) 'विभव' ख। (२) 'अत्र कृतिर्नाम' नास्ति ख। (३) 'मम' नास्ति ख०। (४) 'बलादेव' ख। (५) 'तत्तत्तन्त्रान्तरेषु'ख०।

·गुरुमुखादविज्ञाय योऽस्मिन् शास्त्रे प्रवर्तेत । अस्मिन् शास्त्रे पूर्वो- पूजासङ्केतनिरूपणम् । योऽस्मिन् शास्त्रे प्रवर्तेत तं त्वं पीड(१)यसि ध्रुवम् ॥१९६॥ एवं ज्ञात्वा वरारोहे ! कौलाचारपरः सदा ॥ स्वप्रकाशशिवमूर्तिरेकिका वद्विमर्शतनुरेकिका तयोः। सामरस्यवपुरिष्यते परा पादुका परशिवात्मनो गुरोः ।। इत्यस्मदूगुरुक्तरीया (२)गुरोः । अविदित्वा कुलाचारं कुलं कौलिकदर्शनम् । तत्राधारः (३)स्वच्छन्दसङ्ग्रहादिशास्त्रे विहितः । तं तपरमहितपरदेवतायजनपरमार्थसाधकः (४) तदुक्तार्थाचरण- परो भवेत् । तं (५)चुम्बकसाधकं साधकमांसमज्जादिशोषणा- दिरूपेण पीडयसि गृह्णासि, ध्रुवं नात्र शङ्का । अतो गुरुमुखा. देव अखिल(६)मप्यवगम्य अस्मिन् शास्त्रे प्रवर्तिव्यं, अन्यथा निष्फलं स्यादित्यर्थः ॥१९॥ एवं ज्ञात्वति । 'पीडयसे' क०। (२) 'त्रिधामगुरोः' ख०। (३) 'तन्त्राचारं' क०। (8) 'साधके प्रवर्तेत तदुक्तार्चाकरणविचरणपरो भवेत्' ख०। (द) 'चुबकं साधकाधर्म त्वं डाकिनीक्रूरयोगिनीरूपेण'इति क. (६), 'आखिलागमार्थानव० ख० । पु० पाठः।

·३०० सटीके योगिनीहृदये- आवयोः शबलाकारं मद्यं (१)तत्र निवेद्य च ॥१९॥ त्वत्प्रधा(२)प्रसराकारास्त्वामेव परिभावयेत् ॥ वरारोहे ! 'वरारोहा मत्तकाशिन्युत्तमा वरवर्णिनी' इति निघण्टुः । अत (३)एवमुक्तपकारेण ज्ञात्वा गुरुमुखादेव । कौ. लाचारपरः कौलिकाः पूर्वोक्तलक्षणाः तेषां विहिताः स्वच्छ. न्दसङ्ग्रहादिशास्त्रेष्वाचाराः सदा तदनुष्ठानपरः । आवयोः प्रकाशविमर्शात्मनो शबलाकारम् । सुरा शक्तिः शिवो मांसमानन्दो मोक्ष उच्यते । इत्यभियुक्तवचनोक्तरीया सायरस्यापादानरूपं तत्पूर्वो- तरीया शोधितममृतीकृतं मधं(४)मांसं निवेद्याऽऽवयो(५)नि- योज्यम् । त्वत्प्रधा(६)प्रसराकारः। तव विमर्शशक्तेः प्रधा(७) स्पन्दः तत्पसराः तदुद्भ(८)ताः आकाराः यासामावरणदे- वतानां तास्त(९)योक्तास्त्वामेव त्वदन्यतो न पृथ(१०) भूताः परिभावयेत् । (१) रुजं तच्च' ख०॥ (२) त्वत्प्रथाप्र' ख०॥ (३) अतः' नास्ति ख०। (४) 'मद्यं मांसं नास्ति ख० । (५) 'आवयोरित्येव यो० ख०। (६) त्वत्प्रथाप्र० ख०। (७) 'प्रथा' ख। (८) 'तभूताः' ख०। (९) 'तास्तथाविधास्त्वमेव' ख०। (१०) 'पृथग्याता' खा ·पूजासङ्केतनिरूपणम् । त्वामिच्छाविग्रहां देवीं गुरुरूपां विभावयेत् ॥१९॥ त्वन्मय(१)स्य गुरोः शेषं निवेद्याऽऽत्मनियोजयेत्॥ योगिनीनां महादेवि! बटुकायाऽऽत्मरूपिणे ॥१९९॥ मूलोद्भवं शक्तिचक्रं यतस्तन्मयतां गतम् । तस्मिन्नेवाऽ(२)व्यये घाम्नि विलीनं परिभावयेत् ।। इत्यभियुक्त(३)वचनोक्तरीत्या विमर्शशक्तेः विलास- भूताधकाराः यास्ता: आवरणदेवतास्तत्रैव विलीना भावये- दित्यर्थः । स्वामिति । देवी विश्व(४)रूपिणीं विश्वानुजिघृक्ष(५)या गृहीत- लीलाविग्रहां इच्छा(६)विग्रहामित्यर्थः । त्वामेव गुरुरूपां वि. भावयेत् । वन्मय(७)स्य त्वद्रूपस्य गुरोः तद्धेतुं निवेद्य शेषं देवतागुरुनिवेदितशेष(८)मात्मनि योजयेत् यावत्साधकस्ताभ्यां समरसीभवति, तावच्छेषं स्वयमुपभुनीतेत्यर्थः । बलिनिवेदनमाह-योगिनीनामिति । (१) 'शेषं गुरोनिवेद्याऽपि पश्चादात्मनि योजयेत्' ख। (२) तस्मिन् परेऽव्यये' ख०। (३) 'इत्याभियुक्तोक्त्या' ख०। (४) "विमर्शरूपिणी' ख। (५) 'विश्वानुजिघृक्षागृही' ख० । (६) 'इच्छाविग्रहां नास्ति का। (७) त्वन्मयस्य' नास्ति ख०। (८) 'शेष' नास्ति क०।

·सटीके योगिनीहृदये-
क्षेत्राणां पतये मह्यं बलिं कुर्वीत हेतुना ॥
नित्यं पि(१)बनवमन् खादन् स्वेच्छाचारपरः स्वयम् २००॥
अहन्तेदन्तयोरैक्यं भावयन् विहरेत् सुखम् ॥
योगिनीनां पूर्वोक्तरीत्या मातृमानमेयमरीचीनामात्मरूपिणे
परमा(२)नन्दस्पन्दरूपिणे बटुकाय । क्षेत्राणां पतये क्षेत्राणि
शरीराणि तेषां पतिर्जीवात्मा (३)तस्मै । मह्यं मदहन्ताविष्टाय ।
हेतुना मधेन सद्वितीयेन । बलिं कुर्वीत ।
श्वासद्वयनिरोधेन कुण्डलीत्रयमे(४)लनात् ।
यज्जीवशिवयोरैक्यं तेनासावान्तरो बलिः ॥
इत्यस्मद्गुरूक्तरीया सद्वितीयमद्य(५)स्वीकारेण उल्ल.
सिते मनसि। अत (६)एव प्राणापानयोः सञ्चारे शान्ते निरस्ते
त्रि(७)त्वलक्षणे भेदे शिवोऽहमस्मीति स्वान्तरो बलिरियर्थः ।
ततः स्वैराचारपरो भूयादित्याह-नित्यमिति ।
नित्यं प्रत्यहं पिबन देवतागुरुनिवेदितशेषं हेतुं खादन्
तच्छेषं(८) खाद्यं वमन् द्वयमपीति सामर्थ्याल्लभ्यम् । स्वेच्छाचा-
(१) "पिबलत्यन्वमन्खादन्' खः ।
(२) 'परमात्मस्वरूपिणे' ख०।
(३) 'अस्मै' ख।
(४) 'कुण्डलिनीत्र' ख०।
(५) 'रुजस्वीकरणोल्लासिते' ख०।
(६) 'स्वतः' ख०।
(७) 'त्रितत्वलक्षणे' ख०।
(८)'तच्छेषं नास्ति क०।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । एतत्ते कथितं सर्व सङ्केतत्रयमुत्तमम् ॥ २०१ ॥ । यत्र यत्र मनस्तुष्टिर्मनस्तत्रैव धारयेत् । तत्र तत्र परानन्दस्वरूपं सम्प्रकाशते ।। इति विज्ञानभैरवभहारकोक्तरीत्या स्वस्य यत्र यत्रेच्छा जायते (१)तनदेव शास्त्रवि(२)हितं, यत्र यत्रेच्छा न जायते त- चदेव(३) शास्त्रनिषिद्ध(४)मपि(५) वर्तते । अतः स्वेच्छानुकू- लरूप(8)पदार्थाननु(७)भवेत् । प्रतिकूलपदार्थान् परित्यजेदि. त्यर्थः । अहन्तेदन्तयोरैक्यं भावयन अहन्ता ज्ञातृधर्मः इदन्ता नेयधर्मः तपोरक्यम् । यत्र यत्र मिलिता मरीचयः तत्र (८)तत्र विभुरेव जृम्भते । इत्यादिपूर्वप्रतिपादितरीत्या ज्ञातृशेयचैतन्ययोः समरसीक- रणलक्षणं ज्ञानं (९)तदेवाहमिति भावयन् मुखं विहरेत् । परिपूर्णज्ञानानन्दो भवेदित्यर्थः । तदुक्तं विज्ञान भैरवभ- हारकैः- अग्धिपानकृतोल्लासरसानन्दविजृम्भणात् । भावयेद्भरितावस्था महानन्दस्ततो भवेत् ॥ इति । (१) 'तत्र तत्र' क०। (२) 'निषिद्ध' क०। (३) 'तत्र तत्र' का (४) 'विहितम्' का (५) 'अपि वर्तते' नास्ति स्त्र० । (६) 'रूप' नास्ति ख०। (७) 'अनुभावयेत्' खः । (८) एष पादो नास्ति ख०। (९) 'जानन्' क०।

·३०४ सटीके योगिनीहृदये- गोपनीयं प्रयत्नेन स्वगुह्य(१)मिव सुव्रते ! ।। चुम्ब(२)के ज्ञानलुब्धे च(३)न प्रकाश्यं त्वयाऽनघे! २०२ अन्यायेन न दातव्यं नास्तिकानां महेश्वरि ! ॥ परमप्रकृतमुपसंहरति-एतदिति । स्पष्टम् ॥१९७-२०१॥ सर्वज्ञानोत्तमत्वादत्यन्तगोपनीयमित्याह-गोपनीयामिति । यथा स्वगुह्यं योनि परपुरुषेभ्यो गोप(४)यसि प्रय- स्नेन, तथा (५)एतदपि सङ्केतत्रयं अनहेभ्यो गोपनीयमित्यर्थः।। ननु (६)केऽनहीं येभ्यो गोपनीयमित्यत आह-चुम्ब- के इति। भक्तिहीनोऽनेक(७)बाऽऽसक्तः । तत्तत्त(८)न्त्रान्तरेषु विद्यामात्रपाठा(९)च्चुम्बकः । ज्ञानलुब्धो विद्यासाधारण्यात काव्यनाटकादिविद्यावदत्राऽपि ज्ञानं सम्पाद्यमिति मन्वानः तयो- ईयोरपि इदं (१०)रहस्यं त्वया न प्रकटीकरणीयमित्यर्थः।।२०२॥ (१) 'स्वयोनिः' क०। (२) 'चम्बुके' क०। (३) 'वा' ख। (४) 'गोपनीयम्' क०। (५) 'इदमपि' ख०। (६) केनानहेभ्यो' क०। (७) 'भक्तिहीनोऽन्यत्राऽऽसक्तः' ख। (८) 'तत्तत्तन्त्रवरेषु' ख०। (९) 'विद्यामात्रसाधी चम्बुकः' क० । (१०) 'इदं नास्ति क०।

·पूजासङ्केतनिरूपणम् । एवं त्वयाऽहमाज्ञप्तो मदिच्छारूपया प्रभो! ॥२०३॥ विध्यति(१)क्रमादन्यायेन न करणीयमित्याह-अन्या- येनेति । विध्यतिक्रम एवाऽन्यायः । 'नास्ति परलोकः' इति ये (२)मन्यन्ते ते (३)चम्बुका बौद्धादयः ते नास्तिकाः । ननु अत्र को विधिरित्यत आह-एवमिति । प्रभो ! जगत्म(४)त्तिनियमनप्रभावशालिनि । अत एव । शक्त्या (५)हीने शिवे शून्ये (६)नाम धाम न विद्यते । इति चतुःशतीशास्त्रोक्तरीत्या त्वया विनाऽहं किमपि कर्तुं (७)न शक्तः, वक्तुं न समर्थः । तत् मदिच्छारूपया ममा- ऽखिलेश्वरस्याऽखिलागमशास्त्रवक्तुः इच्छारूपया विवक्षा(८)रू- पया अनाश्रितकलया आज्ञप्त: प्रेरितः(९)। ज्ञानमेवमुक्तलक्षणं मोक्तवानस्मि । (१०)ततस्त्वदाज्ञैव विधिरित्यर्थः ॥ २०३ ॥ (१) 'विध्यतिक्रमणादन्यायो न करणीय इत्यत आह'-खा। (२) 'मन्वते' ख०। (३) 'ते चम्बुकाः' नास्ति खः । (४) 'जगत्प्रकृतिविवृत्तिनियमप्र० ख० । (५) 'विना' ख०। (६) 'सूक्ष्मे' ख०। (७) 'न शक्तः' नास्ति ख०। (८) 'विवक्षारूपया' नास्ति ख० । (९) 'प्रोषितः' ख। (१०) 'ततस्त्वदाजैव विधिरित्यर्थः' नास्ति खः ।

·सटीके योगिनीहृदये- अ(१)ज्ञानेन तु यो दद्यात् स परेतो भविष्यति ॥ सङ्केत यो वि(२)जानाति योगिनीनां भवेत्प्रियः॥२०॥ सर्वेप्सितफलावाप्तिः सर्वकामफलाश्रयः ॥ अत(३)स्तदतिक्रमे महदनिष्टं स्यादिसाह -अज्ञाने. नति। । अतस्त्वदाज्ञाविधिमुल्लङ्घ्य चुम्बकादिभ्यो य एतज्ज्ञानं दद्यात् स परेतो भविष्यति । एतत्परिज्ञानफलमाइ-सङ्केतमिति । एतत् सङ्केतत्रयं गुरुमुखादेव यो विजानाति स योगिनीनां योगः परमशिवसमवायः तद्वत्यः परमाचिन्मरीचिभूताः शक्तयः तासां प्रियः परमशिवः तस्याऽनन्तशक्ति(४)मत्त्वात् । तदु- क्तं तन्त्रान्तरे शक्तयोऽस्य जगत्सर्व शक्तिमांस्तु महेश्वरः । इति । परमशिव(५) एव भवदित्यर्थः ॥२०॥ ननु परशिवतादात्म्यवपुषा पुरुषार्थः किमित्यत आह- सर्वेप्सितति। यतः सर्वेषां जनानां काम्यानां (६)काम्यमानानां फला- (१) इदं पद्याध ख० पु० नास्ति । (२) 'योऽभिजा' ख०। (३) 'अत' इत्यारभ्य 'अज्ञानेनेति'इत्यन्तो ग्रन्थः ख००नास्ति । (४) 'शक्तित्वात् ' ख०। (५) 'परमशिव' इत्यारभ्य 'सर्वेप्सितेति' इत्यन्तं ख०पुनास्ति ! (६) 'काभ्यानां नास्ति क।

·पूजासङ्केतनिरूपणम्। ३०७ यतोऽपि दृश्यते देवि! कथं वि(१)हान्न चिन्तयेत॥२०५॥ नामाश्रयः परमशिवः । अतः (२)सर्वेप्सितफलावाप्तिः सर्वेषां यानीप्सितानि स्पृहणायीनि फलानि तेषां प्राप्तिः परमशिवता- दात्म्य(३)परिज्ञानाद्भवति, स एव परमपुरुषार्थ इत्यर्थः । ननु स कुत्र दृश्यत इसत आह-यतोऽपीति । यतोऽपि यत्र कापि बहिरन्तर्वा मनः प्रसरति, तत्र(४) तदनुभवरूपेण स एव दृश्यते तस्य सर्वगतत्वात् । तदुक्तं विज्ञा. नभैरवभट्टारकै:- यत्र यत्र मनो याति बाह्ये (६)वाऽभ्यन्तरे प्रिये!। तत्र तत्र शिवावस्था व्यापक(६)त्वामकाश्यते ॥ इति । तत्र तत्राक्षमार्गेण चैतन्यं व्यज्यते प्रभोः । इति(७)च ।। ननु कथं तथा दृश्यत इत्यत आह-कथं वि(८)द्वानिति । सत्यं दृश्यते तथा न पश्यति 'न मां पश्यति कश्चन' इत्यु- पनिषदुक्तरीत्या- प्रत्यक्षगोचरं देवं लोकं चाधि(९)प्रमाथिनम् । (१) 'कथञ्चिन्न विचिन्तयेत्' ख० । (२) 'सर्वेप्सितफलावाप्तिः' नास्ति ख०। (३) 'तादात्म्य' नास्ति क०। (४) 'एतदनु' का (६) 'चाऽभ्यन्तरेऽपि च' ख० । (६) 'ध्यापक: स्यात् क यास्यसिं' ख०। (७) 'च' नास्ति ख०। (८) 'कथञ्चिन्न विचिन्तयेत् ' खः। (९) 'चातिप्र० ख०।

·सटीके योगिनीहृदये- दृष्ट्वा स्मृति(२)शिरस्सान्द्रमनुक्रोशति दुःखितः ॥ इति तन्त्रान्तरोक्तरीत्या दृश्यमानमप्युपदेशहीनाः न प. श्यन्ति । 'निष्कलत्वं शिवे (२)बुध्वा' इति निष्कल(३)पर- शिवतादात्म्यापरोक्षानुभवशाली गुरुकटाक्षवीक्षणात् त्रुटितस. (४)मस्तपाशजालः परिस्फुरत्परमाशिवान्ताविज्ञानः (५)इदं कथं चिन्तयेत् इति तत्सर्वत्र समभावं कथञ्चिन्न पश्ये. दित्यर्थः ।। २०५॥ शिवेनाऽति(६)रहस्यत्वादविस्पष्टतयोदितम् । त्वद्रूपं नाथवचनात् विवृतं(७)नो क्षमस्व तत् इति श्रीमत्परमयोगीन्द्रपुण्यानन्दनाथ- शिष्याऽमृतानन्दनाथयोगिप्रवरविरचितायों योगिनीहृदयदीपिकायां पूजासङ्केत: समाप्तोऽयं तृतीयः। समाप्तश्चाऽयं ग्रन्थः। (१) 'श्रुति' ख०। (२) 'बुद्धया' का (३) 'निष्कलत्वं परमशि' का (४) 'समस्त' नास्ति ख०। (६) 'कथञ्चिद्विचि.' ख०। (६) शिवेनाऽम्ब ! रह०' क०। (७) 'विवृतं मोक्षमुच्यते' खः ।

·- योगिनीहृदयदीपिकायामुल्लिखितग्रन्थ- ग्रन्थकर्तृणां नामानि । ၉၆ नामानि- पृष्ठाङ्का:- अभियुक्त ४, ६, १३, ५१, ५४, ६२, ९६, १०२, १०४, १०७, १०८, १५७, १६०, २११, २७९. अस्मद्गुरु ६८,७१, १३९, १५२, १५३, १५९, १६१, २१५, २२०, २३९, २९९, ३०२. आगमान्तर १७१, २७८, २९१,२९५, २९६, २९९, ३००. आशावतार ९, ७३, २२१, २७३. ईश्वरप्रत्यभिज्ञा ४१, ५६, ७०. उत्तरपद २३०. उद्धारोवतन्त्र १४. उपचारोपनिषत् २३२. उपनिषत् ९२, ११५, १३३, २१०, २८७, ३०७. कामकलाविलास ११, १५, ८५, ९३.१२७, २८०. क्रमोदय २२५, २४०. प्रन्थान्तर १६४. चतुःशती १३३, १४२, २३३, २३६, २४२, २४५,२४७, २५२, २५९, २६१, २६५,२६६,२६८,२७१, २७२,२७४, २७६,२८६, ३०५. चिद्गगनचन्द्रिका ६, १०, ७३, १०३, ११४, १४३. ज्ञानदीपविमर्शिनी १२७. तत्वविमर्शिनी १९६. तन्त्रान्तर ४२, ७१,७३, १४४२२२७ २९२, ३०६, ३०८. तन्त्रावलोक १५७. नवशतीशास्त्र ४१. निघण्टु ३००. परापञ्चाशिका ५२, ६४, १०३, २४०, २४९, २५०,२५४, २६२, २६४, ·२६७,२९०. प्रामाणिकवचन ४१, ७०, १४४, १५१, २२४, २३१, २४६, २७८. भगवद्गीता ५, ८३. भूतलिप्युद्धार क्रम २५६. महाकवि ६३, २०५, २६३. महास्वच्छन्द ३ महास्वच्छन्दसह १०४. मुख्यानायरहस्यविधि १६२, २३१. लघुस्तोत्र २८१. विज्ञानभैरव भट्टारक ३१, १४७, १४८, १५२, १५६, १५८,१६०, १६१, १६२, २०३,२२२, २२४,२६१,२८३,२८४,२९४, ३०३, ३०७. वेदरहस्य ७. शैवतन्त्र २८८, २८९, २९०, २९१, २९२. श्रीपराक्रम २०४, २१३. श्रीपरात्रिंशिका ७१. श्रुति ३, ९,४१, ८३, ८४, ८५, ८९, ११४, १४१, १४४, १४५, १६०, २४३, २६४, सङ्केतपद्धति ९, १३, ३३, ६०, ६१, ६७, ८७, ८८, ११३, १३०, १३४, १५५, २२६, २४८. सुभगोदय ४६. सौभाग्य सुभगोदय ३८, ७९, ९८, १३५. स्तोत्रावली २५५. स्वच्छन्द भैरव १२० स्वच्छन्दसङ्ग्रह १९, २१, २२, २३, २५, २६, २७, २८, २९, ३०, ३१, ३६, ४२, ४५, ११०, १११, ११३,११५, ११६, १२१, १२४, १२६, १३०, १३२, १४२, १६९, १७९, २०१,२१४, २१५, २१६,२१७, २१८, २१९,२४५, २५१, २५५, २६४, २७२, २७८, २९१, २९५, २९६,२९९,३००. हंसपरमेश्वर १२४.