·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·शब्दशक्तिप्रकाशिका।
-
उ, रक्षितेन तमा
IHICALCUTTI-3401
0050coc
महामहोपाध्याय
श्रीजगदीश तर्कालङ्कार भट्टाचार्येण
विरचिता।
वि, ए उपाधिधारिणा, पण्डितकुलपतिना
श्रीजीवानन्दविद्यासागर भट्टाचार्यण
संस्कृता प्रकाशिता च।
द्वितीयसंस्करणम्।
जा
2017109
कलिकातानगयो'
शुभ चन्द्र घाटय्यर ष्ट्रीटस्थ निउपायेगा गर्व
.
SAITHE OF
LIBRARY
CULTURE

·R.M.I.C.LIBRARY
Acc. No 27451
Class No 11
Date:
St Card
Cass.
Br. Card.hu
Checked.

·ML. MITTER.
73/E, Monolmapukur pande
P. O. Rachhoher Avoinn,
CALCUTTA
Larianda vidyp sayayais 15.4
जीवनविदासागर
7497 from

·No text on this page.

·MISSION NOTEOF तक तन्नश्च विदुषा विदुषां तोषकारिका/ RUHIJun! LIBRARY क्रियते जगदौन शब्दशक्तिप्रकाशिका ॥ शब्दशक्तिप्रकाशिका। HESI .. ग्रन्थारम्भे विघ्नविधाय समुचितां शब्दमयौं देवतां ग्रन्थक्वत् स्परति स्म। अनुभवहेतुः सकल सद्यः समुपासिता मनुजे । साकाहासना च खार्थे योग्या सरखती देवी॥ इतरा तावद्द वता सम्यगुपासिताप्युपासके म साकाङ्गा; साकाङ्गापि वा नासन्नां : आसन्नापि या न खस्योपासितुर- , भिलषितार्थं योग्या; योग्यापि वा न समस्तोपासकेऽनुभवस्य जनिका;जनिकापि वा न सद्यः; किन्तु कालक्रमेणैव। सरस्वती तु देवो सकलमनुजे एव साकाङ्क्षा पासना योग्या चोपासिता सतो सद्य एवानुभवं तनुते प्रतो देवतान्तरमपेक्ष्योत्कर्षवतो- यमवश्यमुपास्येत्यत्र तात्पर्यम् । अथ शब्दो यदि स्वार्थस्यानुभवे भवेद्धतः प्रात्यक्षिक एवो- cha पनयिक।तत्र नाकाहाद्युपयोगस्तद्भिवे चेदानुमानिकएव न च, 200 तत्र सद्यः साकात्विादिधीमात्रेण व्याप्तिबुयादरम्यधिक- स्थापेक्षणादित्यांशसम्पनेतुमन्वयबोधनामकमनुभवान्तर दर्थ- । . यलि। साकामन्दयों बोधस्तदर्यान्वयगोचरः। सोऽयं नियन्त्रितायवान प्रत्यचमचानुमा ।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। ८ अस्ति तावहोरस्ति गामानयेत्यादिसाकाङ्क्षशब्द भ्यः स्वख- वृत्त्या पदार्थानामुपस्थित्युत्तरं गवादावस्तित्वादेरन्वयावगाही विलक्षणो बोधो यत्रान्वयव्यतिरेकाभ्यामाकाजादिमत्तया शस्यावगमोहेतुर्न तु पदार्थानामुपस्थितिमात्र, विशिष्टमते- रानुभविकत्वादन्यथानुमितेरप्यपलापापत्तेः। न चासौ स्म ति: समानाकारसंस्काराप्रभवत्वात्, नापि साक्षात्कारः, साकाच- पदेनेव प्रकारान्तरेणाप्युपस्थितार्थस्योपनयमादयावगाहिता- पत्तेः, न चेष्टापत्तिरनुभवविरोधात् तदुत्तरं तथाविधानुव्यव- सायापत्तेश्च। तत्तदर्थविषयकत्वेन शाब्दमतेरनुव्यवसायं प्रति तत्तदर्थसाकाङ्क्षपदजन्यतद्गोचरशाब्दवेन विषषविधया हेतुत्व- कल्पनायामतिगौरवात् इतरबाधलब्धस्या छिट्रतरत्वादरपदाथ- स्थापि अवगाहित्वेन शाब्दमतेर नुव्यवसीयमानत्वात् । गवादा' वस्तित्वादेग्विास्तित्वादावपि गवादर्भानप्रसङ्गस्य तावताप्य नु- प्रतएवासौ नानुमितिरपि पूर्वपरामृष्ट स्य वस्तुमात्रस्यैवासति बाधके शाब्दधीविषयतापत्तेः। न च तत्तदर्थगोचरशाब्दधियं प्रति साकाङ्क्षपदजन्याया स्तत्तदर्थ- गोचरस्म ने: कारणत्वकल्पनान्नैष दोषः । तावतापि पदा र्धानामन्वयधोदशायामपदार्थानामपि स्वसामग्रोवलेन प्रत्य क्षानुमित्यारन्यतरप्रसङ्ग स्य टुरितापत्तेः । शादधिय प्रत्यक्षेत्वाभ्य पगमे प्रत्यक्षादिसामान्य प्रति शाब्दसामना. प्रतिबन्धकत्वासम्भवात् शाब्दान्यप्रत्यक्षत्वाद्यवछिन प्रति तस्यास्तथात्वमपेक्ष्य शाब्दधियः प्रत्यक्षादिभिन्नत्वंकल्पनायाभव हाराच। लाघवाचा अथ' लिङ्गजन्यत्वेनान्वयबुद्दे रनुमितित्वसिछावनात्या शाब्दान्यानुमित्यां तमामग्रमाः प्रतिबन्धकत्व वाच्यमतो लिङ्ग- अत्वमेव शाब्दधियः खण्डयति ।

·অমসিন্ধামিলা। ३ 2 . - योग्यवार्थगताकासा शग्दनिष्ठानुभाविका । प्रत्येक वा मिलित्वा वा नेते लिहमसिद्धितः ॥ गवादावस्तित्वादेरनुभवार्थं न तावदस्तित्वादेर्वाधविर हिवरूपं योग्यतामात्र लिङ्ग बाधनिश्चयाभावनान्यथासिद्धस्य योग्यतानिश्चयस्यानावश्यकत्वात् । योग्यतामात्रलिङ्गकसंसर्गानु- मानस्यान्वयबुद्धित्वे घटः क मत्वमित्यादिस्थलीयस्यापि तस्य तथात्वापातात् योग्यतायाः संगयस्थ नेऽप्यन्वयबुद्देरानु- भविकत्वाच्च। गवादावस्तित्वादेरन्वयबोधानुकूलानुपूर्वोपर्य- वमिता त्वाकाङ्क्षा स्वयमसिहा कथमस्तित्वादेरन्वयबोधं साधयेत् अतरव अस्तित्वायग्यताविशिष्टमयाकाजगवत्वं न तदा न्ययस्यानुमापकमप्रसिद्धः। अथ गौरस्ति तावान् स्वधर्मि- 'कास्तित्व न्वयबोधानुकूलाकाजाश्रयपटस्मारितत्वात् घटवत् अस्तिपदममभिव्याहतगौः पदस्मारितत्वाद्दा चक्षुर्वेदित्याद्यनु- मानत एवास्त्वन्वयधियोऽन्यथासिद्धिः पदामामेकवाक्यतापवत्व- रूपसमभिव्याहृतत्वनिश्वयं विना न्यायनयेऽप्यन्वयबोधस्यानु- त्यत्त्या पूर्व तस्यावश्यकत्वात्। न च विनष्ट भाविनि वा : घटे चतुरादौ व्यभिचारः स्वार्थानुमाने खरपतस्तस्याकिञ्चि- करत्वात् एकविधव्यभिचारज्ञानसत्त्वेऽप्यन्यविधव्याप्तिनिश्च- सम्भाच्च समानाकारस्यैव व्यभिचारग्रहस्य व्याप्तिधी- पिराधित्वात् इति नव्यवैशेषिका: । तत्र । गवादेः पदस्मारि- तत्वाद्यभावग्रहदशामुत्यवस्य गोरस्तीत्याद्यन्वयबोधस्योक्तहेतु- नाप्यनिष्पत्तः पदजन्या हि पदार्थस्म ति: स्वरूपसत्येवान्वय- बुजावुपयुज्यते न तुंगाता प्रमाणाभावात् पदै रस्मारितस्यापि तत्सारितत्वग्रहदशायामन्वयधीप्रसङ्गमञ्च । एतेन गौ:पदम- स्तित्ववोगोचरजानपूर्वकम् पस्तिपदसाकाहगौःपदत्वात् यत्रयं तवं यथांकाशमित्येवं पदपक्षकमप्यनुमान कणभक्ष- . यस्य ।

·४ शब्दशक्ति प्रकाशिका। पक्षानुसारिणाम. पपास्त गवादिपदानां नानपूष्पकत्वाद्यभाव- निश्चयदशोत्पन्नस्य गवादिमुख्यधर्मिकास्तित्वाद्यन्वयबोधस्य सार्व- जनीनस्योतालिङ्गादप्यनिष्यत्तेः वाक्यार्थस्यापूर्वत्वेन तहभ- साध्यस्य प्रायशः प्रागनुपस्थित्यानुमानायोगाच। वस्तुतो वाक्यार्थ बोधस्यानुमितित्वे सत्येव साकायदत्वादिलिङ्गकत्व कल्पा तदेव वसिद्ध प्रमाणाभावादस्तित्वेन गामनुमिनी- मोत्यादेरनुव्यवसायस्य तत्रामत्त्वात् प्रत्युत गौरस्तीतिवाक्या- दस्तित्वेन गौः श्रुतो नत्वनुमित इत्यनुभवाच । श्रोतव्यो मन्तव्य इत्यादिप्रयोगध्या शाब्दत्वस्यापि शृणोते: शक्यतावच्छेद- कत्वात् । नचासौ भ्रान्तिर्बाधकाभावात्। न चेदेवमनु- मितिमात्रस्य पदजन्यत्वप्रकल्पा अन्वयबोधत्व किमिति न रोचयेः अनुमिताविवान्वयमतावपि समानविषय कप्रत्यक्ष- सामग्रमादेश्च प्रतिबन्धकतया तदभावजन्यत्वेनैकशेषस्य दुष्कर- वात् पटादिपदैरर्थस्य पटादेः स्मरणे सति तदीयव्याप्त रिव दहनाद्यर्थस्तदथकवयादिपदस्य स्मरणोत्तरं तदीयाकासा- द्यवगमस्य सुवचत्वात् वाच्यताववाचकत्वस्यापि सम्बन्धस्य स्मारकतायामविशिष्टत्वात् । नच दे धमाभाव इत्याद्य- प्रसिद्धसाध्यकानुमितिले पूर्व साध्यस्यानुपस्थित्या तेन साध्यवाचकपदस्य स्मरणामम्भव इति वाच्यं तर साध्य ज्ञान- विरहेऽपि उचोधकान्तरात् सांध्यवाचकपदस्मरणसम्भवात् किञ्च घटाद्यन्य इत्यादिवाक्याहटप्रतियोगिताकान्यत्वादिप्रकारणा निरवच्छिन्नविशेष्यताको घटान्यस्य बोधः सर्वजनसिद्धः म चास्माकं तादृशानुपूर्वोकपदजानलेन तथाविधान्वयबोध प्रति हेतुत्वादुपपद्यते परषान्तु भेदो घटप्रतियोगिताकसमा करमान्यादिपदस्मारितत्वादित्यादिरीत्या अनुमित्या न तनि- हिः पञ्चविधयान्यत्वस्य भाने व्यन्यत्वप्रकारचान्धस्य तवाभा- 0 ·. शब्दशक्ति प्रकाशिका। नात् । न च तत्रान्यपदमेव घटान्यत्वप्रकारेण घटान्यस्य लक्षक घटादित्यस्य व्यर्थतापते: अन्यथा घटोऽस्तोबादावपि घटादि- पदस्यैवास्तित्वादिविशिष्ट घटादिलक्ष कत्वमम्भवात् तत्राप्यस्तित्व- घटयोरन्वयबोधापलापापत्तरित्यास्तां विस्तरः । साकारत्वादिधौरिव वाक्यार्थगोदरयथार्थज्ञानवदुताव रूप- स्याप्तोत्तत्वस्यापि निश्चयः शाब्दधौ हेतुरतो नैकपदार्थर्मि को- ऽपरपदार्थ स्यान्वयबोधोऽनुमिति: मिद्धिसत्त्वे विनानुमित्मा सदसम्भवात् परन्त्वनुमितरन्य एव किन्वसौ ग्टहोतग्राहित्वाब प्रमा यजातीयविशिष्ट जानलावच्छेदेन ममानाकारगियो. त्तरत्व तजातोयान्य यथार्थज्ञानस्यैवाट होतग्राहि त्वेन प्रमाल्वात् अतएव धारावाहिकप्रत्यक्षयकोनां समानाकारग्रहोत्तरवत्तिवे- ऽपि न तामा प्रमावहानि: हानिस्तु समानाकारानुभव- समुत्थानां स्मृतीनामिति जरमीमांमकाना ममाधान निरस्थति। नाती कला व वाक्यार्थगर्भा मातीपयज्यते । बामाया ताम अत्वात्संशयऽप्यन्वयोदयात् ॥ यद्येवा पदार्थ पद घरघढाथपर्यवमनस्य वाक्यार्थस्य दुती वरूपाया भक्तासाया निश्यः शाब्दमत: कारणं स्यात् स्यादप ननैव : माध्यनिश्चयेन प्रतिबन्धादकपदार्थपक्षि- काया अयरपटाशी मितेरनुत्पाद) न.चैव शाब्दधियः पूर्व वाक्यार्यस्योपस्थित नियमन तहस्यातालात्वस्यापि मतेरना- वश्यकस्वात् अन्यथा वेदस्याप्यनुवादकतापत्तेः न हि लौकि- केन तत्वेन ज्ञानवायन जनित एवान्वयबोधे तस्य हेतुत्व गौरवात् एकपदार्ग परपदार्थस्य . शब्दे वाक्यार्थज्ञानवदुक्तत्वस्य संगयेऽपि अनुभिहन्यादाच्च । अतएषाप्तोतत्वस्य संशये बतिरकविधये कामयबुडेरनुत्पादादवश्य तन्नियबस्तत्र हेतु- ·६ शब्दशतिप्रकाधिका। रित्यपि प्रत्युक्तम् पसि ।। मनु माभूदाप्लोस्वस्व निचयानु. रोधेन सिसाधनं तात्पर्यस्य तु स्यात् तविण्यस्यान्वयबी. हेतुत्वात् अन्यथा घटकर्मत्वादिपरवाभावस्व घटकर्मवाद्यन्य- मानपरत्वस्य वा निखयेऽपि घटमित्यादिवाक्यात् कर्मत्व घटीयमित्याद्यन्वयबोधापत्तेरिति चेत्र कर्मतार्मिकघटाद्य- न्वयधोपरत्वाभावनिश्चयदशायां प्रमेयत्वादिप्रकारण धटकम: वादिपरत्वस्य निश्चयेऽपि घटोयं कर्मस्वमित्यन्वयमतेरनुत्पत्त्या कमतार्मिकघटान्वयबोधपरत्वप्रकारकनिश्चयत्वेनैव तात्यर्यधि. यस्तस्यां कारणत्वेन वाक्यार्थस्य तत्रानिवेशात्। वस्तुतः समानानुपूर्नीकस्यैव वाक्यान्सरस्य तस्यैव वा कालान्तरमन्तर्भाव्य घटोयकमवादिपरत्वनिश्चयसत्वेऽपि श्रूयमाणवाक्य व्यता । वदानीमन्तर्भावण तत्परत्वस्यानिश्चयेऽभावनिश्चये वा घटीयं कर्मत्वमित्यादन्वयमतेरनुत्पादाहिशिष्यैव तत्तवाक्यव्यक्तिधर्मि- कस्य घटकर्मत्वादिपरत्वनिश्चयस्य तत्तदन्वयबोधहेतुत्वमुपेयं तथाच तस तुभूतानां प्रकरणामाभिधानामेव विज्ञान- व्यतोनां तथात्वमुचितम् अवश्यं क्ल तपूर्ववर्तिताकत्वात्। अतएव सैन्धवमानय इत्यादावपि लवणपरत्वधीनं लव शा- द्यन्नयबुद्धौ हेतुः किन्तु तदर्जकत्वेनाभिमतं भोजनादिप्रक- पस्य प्रतिसन्धानमिति, न्यायसिद्धान्तः। एवञ्च वाक्यार्थ- प्रतीतिमनकतयाभिप्रेतत्वलक्षणस्य तात्पर्य्यस्य चानमवश्यं, शाब्दसामान्ये हेतुस्तस्य संशये व्यतिरेकनिश्चये च तदनुत्पादात् तन्निश्चयस्यैव बुगपदनेकार्थोपस्थितावेकार्थमात्रान्वये विनिगम- कत्वात् लक्षणाकल्पकत्वात् मुख्यार्थबाधस्य, सर्वच लक्षणाया असम्भवात् तथा च तात्पर्य्यावच्छेदकतयैष .सर्वत्र वाक्यार्थ- सिद्धेः प्रत्यक्षानुमितिभ्यां भित्रमनुभवं भावयपि शब्दो गृहीतग्राहित्वेनानुवादक इति प्रभाकरमतमम्यनादेयं यावि- ·মমগিরহ্মামিজ। बायानामधार्थमानपरत्वस्य शुकवाक्यानाच स्वार्थपरत्वाभावस्य निषयेऽपि तत: सामाजिकादेरन्वयानुभावोत्पत्वा व्यभि- चारादित्यास्तां विस्तरः । ननु वार्यान्वयगोचरो बोध: माकाइरपि मार्थकैरेव शब्द: सम्पादनीयो न तु निरथ कैस्तत्र कोऽसौ सार्थकः कतिविधय इत्याकाहायामाह। शादातरमपेक्षाव सार्थकः स्वार्थमाधवत् । प्रतिः प्रत्ययश्च व निपानम् ति म विधा । यादृशः शब्दः शब्दात सहआत्यैव स्वस्य स्वघटक स्य वा वृत्यु प्रस्थाप्ययामार्थावगाहिबोधं प्रत्यनुकूल: म तथाविधार्थे साथ कः पटपाचकाद्याः प्रकृतयः सुपतिकाद्या: प्रत्ययाः चादयो निपाताच खोपस्थाप्यार्थस्य बोधं नियमतः शब्दान्तरं महकृत्य जनयन्ति वाक्यानि पुनरमहत्यापि । शशविषाणादिकः शब्दोऽपि शशीयवाटिना विषाणांटरन्वयबोधमादधानम्तादृश- विषयताकवोधने सार्थक एव परन्व योग्यः। सचायं विविध एव प्रतिः प्रत्ययो निपातच ति शपश्यनादिविकरणी नुमा- द्यागमचान्वयबोधने प्रकल्यादीनां सहायोऽपिन स्वार्थीपस्थिति हारा येन तमादाय चतुरादिविध: सार्थकः स्यात्। पुत्री व: इत्यादावपि युभदादिसम्बन्धी न बसायादेशस्यार्थः किन्तु तदादेशिनो युमाकमित्यादिवास्यस्य · अत: पूर्वपदमपेक्ष्यैव साशसम्बन्धबोधानुकूले तत्र न प्रसङ्गः। सदृशाद्यर्थेषु प्रवत्यादिभ्यो भित्रेषु निभनौकाशादिशब्देषु प्रतिप्रसङ्गास्तु समा- सान्तर्गतत्वनिथतस्वीथबोधकताकान्यत्वेन विशेषणादारणीयः । तत्र प्रथमोद्दिष्टां प्रकति लक्षयति। खतरार्थानवच्छिन्नयत्सार्थस्वावगोधने। यादीमनायो हेतुः प्रकृतिः सा तदर्थिका।

·C ८ शब्दशक्तिप्रकाशिका। खतरशब्दार्थविशेषितस्य यादृशस्वार्थ स्याम्बयबोध प्रति स्वाध्यवहितोत्तरत्वसमगेंगण यादृशशब्दवत्ताया निश्चय एवं हेतुस्तादृशस्तथाविधार्थ प्रकृतिः। पटभूपभृतयोहि शब्दा: स्वोत्तरविभक्त्यादयंशे निश्चिता एव स्वोपस्थाप्यस्य वमनजन- नाटेरन्वयं प्रत्ययार्थ कर्मत्वकर्तवादी बोधयन्ति न त्वन्यथा प्रत्ययान्तु पटान्तरार्थानवच्छिन्नस्य सलाकाले टमाधनत्वादि. स्वार्थस्यान्वयबोधं प्रत्यनिश्विता अप्युपयुज्यन्ते। चैत्र: पचति यजेते त्यादो शब्दालाधर्मिकस्बाटिनिश्वयंस्थामत्त्वेऽपि सद- थस्यैकत्व वर्तमानत्वार्टः चैत्रपाकादावन्धयात् स्वाव्यवहि- तोत्तात्वसंमर्गेगा ताशशब्दवत्ताया निशय एव तटुपस्थाप्य यादृशान्धि बाधं प्रति हेतुस्ताहास्यैव शब्दस्य प्रकृत: तथाविधः स्वार्थः स च पाकेत्यादेः शक्त्यादिविरहऽपि पचनादिरूपः सुबहए। पनमाटेः कर्मवादावमायबोधं प्रत्य- यादिमिकतादृशशब्दवत्ताया निभयस्यैव हेतुल्यात्। वहु- गुओं द्राक्षे त्वादावोबदसमाप्तवाटिरूपस्य खायंस्त्र ट्रहा- दावन्धयबोध प्रति गुड़ादियदधर्मिक: स्वीत्तरत्वसम्बन्धन वहुजादिप्रत्ययस्य । निश्य एक हेतुरपितु न पदान्तारायान- वच्छिन्नस्य साहशस्वार्थस्य द्राक्षादावन्धयबाधकः प्रत्ययानां प्रवत्यर्थावच्छिमस्यैव संख्यादिभिन्नस्वार्थस्य वय॑न्तरेऽन्धय- बोधकत्वव्युत्पत्तेः। पतो (नाम्नः प्राविहित वहुचि न प्रसङ्गः न वा चट्रनिभोऽयं कुम्भकारोऽयमित्यादौ सदृशकर्ता- द्ययंक मिभकारादी पूर्वपदाविच्छिन्नस्येव सदृशाद्यथंस्य बोधकतावास्तत्र व्युत्पनत्वात् । न चैवमिवकारादेर न्ययोः गाद्यर्थे प्रक्चतित्व न स्यात् पाय एव धधर इत्यादौ पार्थादि- पदार्थविशेषितस्यैव तादृशस्त्रार्थस्यान्वयबोध प्रति हेतुत्वादिति वाश्चम् इष्टत्वात् प्रक्षतेः खोत्तरविभक्तिसाकाञ्चसमतीयत्व- .

·शब्दशक्ति प्रकाशिका। नियमात् एवकारादेव सविभक्तिकत्व एव प्रमाणाभावात् । ये त मन्यन्ते पार्थान्ययोगत्वावच्छिनव्यवच्छेदस्यैव तवेव- काराथत्व' तादृशार्थबोधने तात्पर्यग्राहकत्वेन शवादिवटा- काङ्गासम्पादकत्वेनैव वा पार्थादिशब्दस्योपयोगादेवकारादि- निपात: प्रकतिरेव तस्य च लुप्तविभक्ति कत्वेन तादृश- विभय श एव तनिश्चयस्य पार्यान्ययोगत्वाद्यवच्छिन्नध्यवच्छेद- रूपस्वार्थान्वयबोधं प्रति हेतुत्वमिति तेषां पार्थएवेत्यत्र पार्थवकाराथयोर्भे दे नानुभविकस्यान्वयबोधस्यापलापप्रसङ्गः प्रस- ङ्गश्च तयोरभेदेनान्वयस्य तथा व्यवच्छेद एवेत्यादावपि प्राति. पदिकार्थयोरभेदान्वये तन्त्रस्य नाम्रोः समानविभक्तिकत्वस्थान- पायादिति। यत्त उपसर्गाणामिवैवकारादिनिपातानामपि न प्रततित्व निरर्थकत्वात् परन्तु ममभिव्याहतपादिपदानां तदन्ययोगव्यवछिनादिलक्षणायां निरूढत्वसम्पादकत्वमात्र- मिति मतं तच्चिन्त्यम्। लाघवादन्यथा निर्वति। खोपस्थाप्ययदर्यस्य बोधने तस्य निश्चयः । तत्त्व न हेतुरथवा प्रकृतिः सा तदर्थका ॥ . .. । तत्व न.- वनिश्चयत्वेन खोपस्याप्ययाशाथस्यान्वयबोध प्रति स्वाव्यवहितोत्तरत्वसंमर्गेगा यादृशशब्दवत्तानिश्चयत्व म हेतुत्व तादृश एव शब्दस्तथाविधार्थ प्रकृतिरिति तु फम्लि- तार्थः। बहुगुड़ो ट्रानेत्यादी बहुजाद्यर्थ म्यान्वयबोध प्रति नं गुड़ादियधमि कबहुजाढिनिश्चयत्वे न हेतुत्वमपित सुवादिधमि कबहुगुड़ादिपदनिश्चयत्व न अन्यथा केवलादपि बहुगुड़ादिशब्दात् द्राक्षादी बहुजाद्यस्यान्वयबोधापत्तेरिति न तत्र प्रसङ्गः।

·१० शब्दशक्तिप्रकाशिका। . प्रत्ययं लक्षयति विभजते च । यादृशा प्रकत्यन्यो निपातान्यच उत्तिमान् । स तादृशाय शब्दः स्यात् प्रत्ययोऽसौ चतुर्विधः ॥ . यादृशार्थ इति वृत्तावप्यन्वेति तेन यादृशार्थकप्रकृति- निपाताभ्यां भिवो यादृशार्थे शक्तिनिरूढलक्षणान्यतरात्मक प्रशस्तत्तिमान् यादृशः शब्दः स तादृशार्थकप्रत्ययः प्रशं. सायां मतुपो विधानात् शक्त्या निरूढ़लक्षणया च गुण- गुणिनोः स्थितिप्रस्थानयोश्च बोधका प्रपि शक्लस्थाप्रभृतयः प्रकृतिभ्यो न भिवाः तथा शत्या समुच्चयादिप्रतिपादका अपि चादयो न निपातेभ्यः सुवादयस्तु स्वपरतायामेव प्रका- तयो नत्वे कत्वाद्यर्थे । हतीयादौ कर्मवादः सत्यपि लक्षणा न निरूढ़ा प्रायशः प्रयोगविरहात्। अतएव प्रतएव यत्रास्ति प्रयोगस्तव तोयाटितोऽपि कर्मत्वादेरवगम: यथा पशुना रुद्र यजेत इत्यादौ। अतएव चान्वर्थवलादेवकवचनादे- रेकत्वादिबोधकत्वप्राप्तौ हो कयोहि वचनकवचने वहुषु बहु- वचनामति पाणिनिः प्राह तदिदं विवेकवादविव द्विवचनैकवचनाटिनियमार्थमिति फणिभाष्यकृतः तेन हित्वादावप्रि नैकवचनादिः प्रमाणम् । तहिसाख्यातकतोऽ- प्येतेन व्याख्याताः तत्रापि शक्तिवनिरूढ़लसणाया एव प्रत्ययत्वमम्पादकत्वात् सहि भक्षको दाक्षिः पच्यतोत्यादी भक्षणादेलक्षणया देशाद्यवगमः कतादित: कयापि स्वार्थि- कप्रत्ययमात्रस्य च स्वरूपमर्थस्तेन गुप्सते देवतेत्यादो सन् तलादौ नाव्याप्तिः भावविहितानामपि घादीनामुक्तव' गतिः तत्रापि भावपदस्य धात्वयंवरूपपरत्वात्। 'अन्यथा पार्क पश्ये त्वादो धात्वर्थस्य पचनादेः कर्मत्वादावन्वया- पत्तेः सर्वध धात्वर्थ स्यान्वयस्याव्युत्पनत्वात् इत्यमेव च । यत् ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। ११ स्तोक: पाक इत्यादिप्रयोगस्य परिशिष्टाद्यक्तस्य प्रामाण्यम् अन्यथा स्तोकादीनां धात्वर्थे विशेषणत्वे नियमतोहितीया- पत्तेः प्रतएव सच्चारो रतिमन्दिरावधि सखोकर्णावधि व्याहतमित्यादिकं काव्यम् प्रागमोनिष्फलस्वत्र भुक्ति: स्तोकापि यत्र नो इत्यादिस्मृतिश्च सङ्गच्छत इति नव्याः । स्त्रोत्तरप्रत्ययार्थसाकाइस्यैव धातो रथे विशेषणतापन्द्रस्य बोधने तदर्थकनाम्रो हितीयाद्यपेक्षा न तु धातुमात्रस्य तथाच स्तोक: पाक इत्यादिरेव प्रमाणं न तु स्तोकं पाक इत्यादिः अपृथपक्रियाया विशेषणं कर्म त्याद्यनुशिष्ट रपि तत्रैव तात्पर्य्यात्। अतएव' स्तोकं स्थीयते साधु गतं चकितं द्रष्टव्यमित्यादी धात्वर्थस्य तिङाद्ययंकालादिसाकाइत्वान्द्र तविशेषणस्य हितोयाद्यनुपपत्तिरिति तु शाब्दिकसम्प्रदायः । यत्तु वाक्यपदीये भर्तृहरिणोक्त य: स्व तरस्य यस्यार्थ स्वार्थस्यान्वयबोधने। यदर्पक्षस्तयो: पूर्वा प्रकृति: प्रत्यय: परः ॥ इति तहहुजादावव्याप्तिप्रसङ्गादुपेक्षितम् । यदपि खतरानवच्छिनस्वार्थस्यान्वयबोधने । योऽममर्थः शब्दः प्रत्ययोऽयं चतुर्विधः ॥ इत्यु मापत्युक्तं तदप्ययुक्त सुप्- तिङोः पदार्थान्तरावच्छिनस्वार्थ संख्यादिप्रकारकबोधसमर्थ- वेन तयोस्तव्यादौ चाव्याप्त : सैप इत्यत्र सस्य पादपूरणे संष पुनः सन्धिः। लाघवादन्यथा निर्वति। इसरार्थानवच्छिन्न स्वाथ यो पोधनाक्षमः । तिर्थस्यै निगायन्धः स या प्रत्यय उच्यते ॥ :यः शब्दः शब्दान्तरार्थाविशेषिते यादृशस्त्रार्थे धर्मिणि तिर्थस्यान्वयबोधने स्वरूपायोग्यः स वा निभादिशब्देश्यो भिवस्ताहगाथे प्रत्यय इत्यर्थः । चैत्रोऽस्तोत्यादावर्थान्तरा- ·१२ शब्दशतिप्रकाशिका। । नवच्छिन्ने स्वार्थे नाम्नां तिर्थान्वयबोधकत्वम् । एवं यजेत स्थोयतेत्यादौ यजादिधातूनाम् ‘पचतीत्यादौ तिडां पाच- कोऽस्तोत्यादौ कतां काश्यपिरित्यादौ च सहितानाम् प्रक्वत्यर्थावच्छिन्न एव स्वार्थे कृत्यादौ तिर्थस्य वर्तमान- वादेवकत्व न तु तदवच्छिद्र इति न तेषु अप्रसङ्गः । निभनिपातादिकस्तु शब्दान्तरार्थानवच्छिन्ने मदृशसमुच्चयादि- खार्थे तिर्थस्यान्वयं प्रति स्वरूपायोग्योऽपि निभादिरैवेति न तत्र प्रसङ्गः। निपातं लक्ष्यति। स्वार्थ शम्दान्तरार्थस्य तादात्मानान्वयाचमः। मुगधन्धो निपातोऽसी विविधादिभेदतः॥. यः शब्दः केवले यादशस्वार्थे शब्दान्तगर्थस्य तादात्मा- नान्वयबोधं प्रत्यसमर्थ: सुबादिप्रत्ययेभ्यः प्रत्येकं भिन्नः स तादशार्थे निपात: चादयो निपाता: स्वार्थ समुच्चयादौ नामा- द्यर्थ स्थाभेदेनान्वयबोधं प्रत्ययोग्या: नहि स्मृतमनुभूतञ्चेत्यादितः कस्यापि स्मृतः ममञ्चय इत्यादि रनुभवः किन्तु स्मृतानुभूतयोः समुच्चय इत्यादिश्व। स्तोकं पचतोत्यादौ धातुरपि स्वार्थे नामार्थस्य तादात्मा बोधयंस्तत्समर्थ एव प्रत्ययस्तु सुबादि- रेव च शब्द इत्यादौ नामार्थस्याभेदसामान्य कारादिः स्वपरतायान्न निपातः किन्तु नामैव पुरन्दरप्रभृतौ तु नाम्नि निणतव्यपदेश: सूत्रानिष्पाद्यत्वप्रयुत्तो भातः कार्तिक्यादी यन्त्र दानं तदत्यन्तविनिन्दितमित्यादौ न केवले नअर्थ यदर्थस्य तादात्मानान्वयः किन्तु दानाद्यवच्छिन्ने । स्वर्दिवा नक्तमाये व्ययमपि नामेव न तु निपात: शोभनं स्वस्त्यिादौ तदर्थे नामा- थस्य तादात्मा नान्वयात् । प्रादयस्तूपसर्गा न सार्थका: सार्थका- बेत् निपाता अपि जाती सत्ता नास्तीत्या सत्तायां जातिलत्ति- ·"पदयसिमकाशिवा। खस समवेतत्वनिरूपितखरूपसम्बन्धमात्यसाभावो ना प्रत्या- यते न तु सत्वस्वाभावः प्रथमान्त पटानुपस्थाप्यत्वेन नअर्थ तवामित्वादिक्रियान्वयस्यायोगात् जातौ जातो न स्त इत्यत्र मातियत्वावच्छिवाभावस्यकत्वेन तत्र तिङयहित्वस्य पर्याप्ति वान्विधामभवाञ्च। सत्ता समवायेन जातो मास्तोत्यादी तु समवेतत्वाय स्वरूपसम्बधावच्छित्रप्रतियोगिताकत्वे सम- वायशब्दस्य लक्षमा परेषामपि सत्ताभावस्य समवायावच्छिन- वामम्भवेन ममवायावच्छिवप्रतियोगिताकले तल्लक्षणाया पावश्यकत्वात् प्रथमार्थप्रतियोगिले समवायावच्छिनत्वस्य तवान्वय इति तु साहसं प्रथमाया: प्रतियोगितार्थकत्वस्य कचिदप्यकल्पनात् विशिष्ट सत्ता गुणे नास्तीत्यादिकस्तु प्रयोगो यदि प्रमाणं तदाधेयत्वस्याव्याप्यत्तित्वेन द्रव्यत्तित्वावच्छेदेन सस्यां गुणवृत्तित्वाभावसत्त्वात् विशिष्ट स्यातिरिक्तवादित्यपि कश्चित् । न क्रोधोन घ मात्मयं न लोभो नाशभाः मतिः । भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां पुरुषोत्तम प्रत्यादावनेकना- मानर्थक्यप्रसङ्गास्तु न तं विरिञ्चिन भवो न श्री पि धनाधिपः । दातुम हन्ति विभवं विष्णोराराधर्नन य इत्यादाविव प्रकारा- सरवादिनामपि ममान: समानसमाधानश्च । पदात् परस्य युभदादेस्त प्रभृत्यादेशविधौ च पादः साकाहनिपातस्या- प्युपलक्षकस्तेन न ते धनं धर्यमित्यादौ न तस्यानुपपत्तिः सदृशाद्यर्थे निभादेनिपातत्वव्युदासंस्तु प्रागुक्त दिशावसेयः । स चायं निपातश्च तु नत्र पुनरिवैवमास्मादिभेटाहहुविधः । ननु यदि .मकतिः प्रत्ययो तिपातो वा स्वार्थोपस्थिति- हारान्वयवोधं कुर्यात्,' प्रत्येकमात्र निराकम्पशब्दसहवतं का किन कुर्यात् मिलितानामेव तेषां तथात्वन्तु सर्ववासम्भव इत्यतमाह।

·१४ शब्दपसिनायिका पावभावमवाप्तस्य डावसापोलः । सम्पयते शाब्दपोधीन तथावस बोधतः । सार्थकस्य प्रवत्यादेर्वाक्यतामापवस्यैव स्वार्थीपस्थितिकार। न्वयबोधकत्व न तु प्रत्येकस्य निराकासहितस्य वा। वाक्यं यदि शब्दसमूहस्तदा मिथोनिराकाइस्थापि सम्मा- न्वयबोधकत्वापत्तिरतो वाक्यं लक्षयति । मिथः साकाङ्गशब्दस्य व्यु होवाक्य चतुर्विधम् । सुपतिजन्तचयो नवमतिव्याप्तवादिदोषतः ॥ यादृशशब्दानां यादृशार्थविषयिताकबोध प्रत्यनुकूला परस्पराकाइा तादृशशब्दस्तोम एव तथाविधार्थे वाक्यम् । सच्च चतुर्विध चतस्रश्च विधा वक्ष्यन्ते। यङ्गिना सेक इत्या- यपि वाक्यमेव परन्तु बाधितार्थ कत्वादयोग्यम्। शाब्दमते. राहार्यत्वोपगमे निर्वदितिमान् पचन पचतीत्यादिकमपि वाक्यमेव नो चेदपार्थ कमेव यादृशबोधत्वावच्छेटेनाहार्यत्व तादृशबुद्धयर्थं प्रयुक्तपदानामेव तथाविधार्थबोधं प्रत्यपाथक- त्वात् यत्तु सुतिङन्तचयवाक्यमित्यमरसिंहवं तम युक्तं सुबन्तादेः प्रत्येकममुदायविकल्प नातिव्याप्ताविव्याप्तयोः प्रस- कात् न हि घटं पटमित्याकार: पचति गच्छतोत्यानुपूर्वोकोवा शब्दसमूहो वाक्यं न का घटं पचतीत्येतयोः प्रत्येकं न वाक्वं क्रियारहितन्त्र वाक्यमस्तोत्यादिकस्तु प्राचां प्रकदो नियुकि- कत्वादश्रयः। प्रकृति विभजते। निरुक्ता प्रकृतिधा नामधातुप्रभेदतः । यत् प्रादिपदिकं प्रोक्त सन्नाची मातिरिचते। निरुता म तु सांख्यानामिव जगर्नुपानभूता यब पारिनि- प्रभृतिभि: प्रातिपादिकं प्रकृतिरित्युक्तं तदपि नामो नातिरि- यते नातो विभागन्यूनता।

·शतिप्रकाशिका सब प्रथमोद्दिष्ट' नाम लक्ष्यति । येन खौययदर्यस्य मुख्यतः प्रतिपादने। खीरप्रथमापेचा तमाम खात्तदर्थकम् । 'यादशशब्देनं खोपस्थाप्ययदर्थ मुख्य विशेष्य कान्वयबोधार्थ खोसरप्रथमाविभक्तिरपेच्यते तादृशः शब्दः एव तदर्धकं नाम । घटादयो हि शब्दा: प्रथमान्तत्वेन निश्चिता एव स्वार्थमुख्य- विशेष्यकं बोधमुत्यादयन्ति नत्वन्यथा न हि घट इत्यादित इव घटादित्यादितोऽपि घटादिमुख्यविशेष्यकः सुवर्थसंख्यादे- रवगमः । पौतपटेत्यादिकः समामोऽपि स्वोत्तरं प्रथमाप्रति- मन्धानदशायामेव पटादिमुख्यधर्मिताकस्य पोताद्यन्वयबोधस्य जनकः प्रतएव नापदं प्रयुञ्जोतेति वृताः। पदं विभक्त्यन्ती पोतपटरूपमित्याढावपि नावान्तरवाक्यार्थबोधपूर्वको महा- वाक्याथ बोधः, पटादिनाम्नः प्रथमान्तत्वाभावेन तदर्थ पोताद्य- वयधियः पूर्वमसम्भवात् विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहितायाः माणान्तरण पटर्मिकपोतनिश्चयादपि तत्र सम्भवात् । चान्योन्यन्यपरस्परादिनामस्वव्याप्तिरेभ्यः प्रथमा नाभिधीयते इति वृहस्मरणादिति वाच्यं महाभ्यामण्योन्यं हन्यत इत्यादी नयोः परस्य र कर्तक हन नकम वान्वयानुराधेन तेषामपि थमान्तत्वादन्यथा सकर्मकस्य हन्तेभाषाख्यातसाकारत्वानुप- त्रिकर्मकस्यैव धातोस्तथात्वात् । निरुतानाम विभजते । कुठंच लक्षकञ्चव योगवटच यौगिकम् । तचतुर्वा परपढयोगिकं मन्यतेऽधिकम् ॥ तलाम, च वयमवधारणार्थ, तेन किञ्चित्राम क्वचिदर्थे दमक, यथा गोप्रभूतो गवादि गमों दामाभ्यां नुर्धेटर- त्यादरोणादिकप्रत्ययस्य शक्तिविरहेण यौगिकत्वविरहात् + ·शब्दशियाशिवाय किश्चिमक्षकमेव, यथा तोराढो मङ्गादिपायव्युत्पत्त्या पूरेषतौर शक्तिहस्याविशिष्टत्वेऽप्याजानिक प्रयोगायला सदप्रामाण्य- कल्पनात् शक्तः पूर्वपूर्वप्रयोगनियतत्वात्/ किविद्योगकदमेव यथा पङ्कजातपादौ पङ्कजादि| किञ्चित् योगिकमेव यथा पाककर्तादौ पाचकादि। कढ़यौगिकमप्यधिकं नाम यथा मण्डप महारजतादि तद्धि कदाचिदवयववृत्त्या योगार्थमेव कदाचिच्च समुदायश नया हव्यर्थमेयाभिधत्ते इत्यपरेषाम् मतम्। गौर्वाहोक इत्यादौ तु शक्याथमदृशत्वावच्छिन्न- बोधकतया गौणं गवादिपदं गोसदृशादी लक्षकर्मव न तु ततो भिद्यते। रुढं नाम लक्षात विभजते च । कद मातवन्नाम सेव संसति कौर्य ने। नमित्तिको पारिभाषिक्यौपाधिक्यपि तमिदा ॥ यत्राम यादृशाथै मङ्केतितमेव नतु यौगिकमपि तद्द योगाढन्तु प्रजादिकं न तथा रूढ़नामेव च संजापटे. नाभिलप्यते न तु रूढादिवत् संसापि नाम्नोऽवारदः येन विभागव्याधात: स्यात्। संज्ञायाश्च त्रयो टा: नैमित्तिको पारिभाषिको औपाधिको चेति पाचकपाठकादयस्तु न संज्ञा: सतशुन्यत्वादिति वश्यकी। ये तु रूढस्य नाम्नविधत्वमा स्तम्मतमुपन्य स्यति । आतिद्रव्यगुणस्पन्दधमः मतवत्तया। जातिशब्दादिभेदन चातुर्विध्यं पर जगुः । गोगवयादीनां गोत्वादिजान्या . पंखाम्यादीनां लान, लधनादिद्रव्येग ! धन्यपिशुनादीनां पुण्यपादिगुणेन चल. वपन्नादीनाच्च शब्दानां कर्मणावविशक्तिमत्त्वाचासुध्यिमे रूढ़ानामिति। यदुक्तं दण्याचार्थे शब्दैव पीयन्ते जाति- । !

·सदनिकालिया। प्रचार किया। चातुर्विगादमीषान्तु शब्द उसाचतुर्विध प्रति तदेतजड़मूवमूर्खादीनामन्यशून्यादीनाप शब्दानामपरिणा- पवा परिवसामाभिः ।। मैमित्तिकसंधी सधयति। भावमिवसरबती नमितिको मता। जातिमावे हि सतावतोभान सुटुकरम् ॥ यत्राम जात्यवछिनमतवत् सा नैमित्तिको संज्ञा यथा गो चैवादिः सा हि गोत्वचैत्रत्वादिजात्यवच्छिन्नमेव गवादिक. मभिधत्ते न तु गोत्वादिजातिमात्र । गोपदं गोत्वे सतित. मित्याकारकग्रहाहामानयेत्यादौ गोवादिना गवादेरन्वयानुप- पत्तेः एकशतात्वग्रहस्याम्यानुभावकत्वेऽतिप्रमङ्गात् । : ननु गामानयेत्यादी गोवादिकमताको नवानयनादेन्वयधौर्गी- वादिशक्तत्वेन पदमानस्य गोत्वाद्यन्वयबुद्धि प्रत्येव हेतुत्वात् वध कर्मवादी स्वायवत्तित्वसम्बन्ध नेव प्रतत्यर्थस्य गोत्वादेः साकाइत्वात् गवादिकर्मताकत्वेन बोधस्त तरकाल- माक्षेपात् कर्मव गोष्ठत्तिगोखनिष्ठ कर्मसात्वादानयनं गोष्ठत्ति- समताकं गोत्ववृत्तिकमताकत्वादित्याद्यनुमानमाम्राज्यात् । [च वस्तगत्या यहोत्वशक्तत्वं सजज्ञानस्य हेतुरवे गोपदं नातिशतमित्येवं ग्रहादपि शुद्धगोत्वस्यान्वयबोधापत्तिः गोत्व- वाक्लिनशक्तत्वप्रकारज्ञानत्वेन थावे च लाघवाहोत्वाव- छवशक्तताप्रकारकज्ञानत्वेनैव हेतत्व गोत्वत्वाद्यप्रवेशादिति- चिं गोपदं गौत्वशतमित्याकारधानत्वेन हेतुतायां शहस्यैव खस्य विषयितासम्बन्धन शक्तशे विशेषणत्वेन गोत्वत्वादि. वेशगौरवस्यायोगात्। न हि समषायान्यमम्बन्ध न जात: कारसायां धर्मावच्छिनत्यनियमो मानाभावात् पयं गौरि- दिव्यवसायोत्तरमिर्म गोत्वेन जानामोत्याकार सस्य भात- - ·15 * तासिकानुमानेऽनुव्यवसाय वा व्यभिचाराध प्रामनुपसिया • गोखत्वादेस्तखोपनयायोगात्। एतेन जानिरवधिमाकार- स्वस्थ समवाय संसर्गावछिनत्यनियमात् केवल मोत्यारे सत्य विषयतया सुवर्थकर्मत्वांशे च परम्परया प्रकारवायोग इत्यपि प्रत्युक्तम् उक्त स्थल एव व्यभिचारात्। म पर्व कालोगोः पदं गौरित्यादिप्रत्ययोऽपि प्रमा स्यात् कालिकादि. सम्बन्धन गोवादिमति तत्प्रकारकत्वादिप्ति वाचं कालिकादि- सम्बन्धन गोवादेः प्रामास्यस्य गोत्वत्वाधवच्छिनाकारता- गर्भत्वेन तादृशमतेः प्रमात्खयोगात् पन्यथा घटत्वादिजाते; संस्थानसमवेतत्वमते संयोगो घट इत्यादिप्रतीतः समवायेन प्रमात्वस्य दुरितापत्तेः शाब्दस्येव प्रत्यक्षस्यापि कालोगोरि- त्यादिवोधस्य नियमतो गवाद्यभेदावगाहित्वनैवाप्रमात्वसम्भवा- वेति भट्टमतानुवर्तिनः। तन्मन्द विनाम्याक्षेपं गामानये- त्यादितो गवादिकर्मताकत्वेनानयनादेरन्वयवोधस्यानुभविक- त्वात् गोगच्छतोत्यादौ शुगोस्वे मतिमत्त्वाद्यन्वयस्यानुभवेना- स्पर्शनात् गोत्वत्वाचनुपस्थित्या च गोत्वं गच्छतोत्याद्यनुभवस्या- सम्भवात् स्वाश्थयत्तित्वसम्बन्धेन गतिमत्वादिहेतुना गवादौ साक्षासम्बन्धन गतिमखाद्याक्षेपस्य व्यभिचारादिदोषण दुःशक्यलाच । एतेन, कर्मवादी गोवादेः 'खाश्रयत्तित्व- सम्बन्धेनान्वयबोधोत्तरं करत्वस्य गोत्वत्तिन्वं गोठतित्व विनानुपयनमित्यनुपपत्तिधोसहक्षतेन गामित्यादिवाक्येनेव कमल गयीयमित्यौपादानिकोगवादिव्यक्तधोध पति श्रीकर मतभयानादेयं मिथोविरुवाभ्यां शाब्यस्वार्थापत्तित्वाभ्याम: वच्छिन्द्रबोपस्थालौकरवेन शब्दानुपपत्तिभ्यां सम्भूय तथाविधी- पादाभियोधस्य जननायोगाच। यत्त गौर्जायते गौनयति सर्वत्र गोत्वादिजातिशतो नैव गवादिपदेन संजयया गोत्यादि ·शालिमकाधिका। 'लिमिधा अतिर्वोभ्यते व्यक्तीनां बनात्यसभाोन बनाना सकरामात् तात्पर्य्यानुपपत्तेरपि लक्षणांया योजनमान महादुर्मणानाचार्याः जातरस्तित्वनास्तित्व न हि कविहिब- पतिः । नित्यत्वाक्षणीयाया व्यक्त स्ते हि विशेषणे प्रति सदपि तुच्छ व्यक्तिविनाकतायां गोत्वादिजातो गवादिपदस्ख मुख्यप्रोगाभावेन तन्मात्रस्याशक्यत्वे तहति गवादी लक्षणाया बता मशक्यत्वात् शक्य सम्बन्धस्यैव लक्षणात्वात्। न च गोरन्यो महिष इत्यादौ पञ्चम्यर्थेऽवधिले प्रतियागित्वे वा स्वावच्छ- यत्वसम्बन्धेन शुद्धस्य गाबादेग्न्वयात्तथाविधस्थल एव जातो मुख्यप्रयोग: तत्र पञ्चम्या: स्वार्थऽवधित्वादौ स्वनिष्ठगोदाव- छेद्यत्वसंसर्गेण प्रत्यर्थस्य गवादेरन्वयबोधकत्वात् अन्यथा गोगोत्वयोभक्तिशक्तिभ्यां गोपटेन बोधने वृत्तिययोगपद्या- पत्तेः वस्तुतः शुद्धस्य गोत्वादेः शाब्दधोप्रकारतायाः समवा. यावच्छिनत्वनियमात्तस्यावधित्वादौ स्वावच्छेद्यत्वादिसम्बन्धेना- नान्वयोघंट एव द्रश्यं घट इत्यादिप्रतीतः समवायेन प्रमा- स्वानुरोधाइटत्वजातीनालोपगमादिति। प्राभाकरास्तु गोत्वशक्तत्वेन ज्ञातं पदं तादूप्येण गोशाब्द- स्वावच्छिन्न प्रत्येव हेतुरतो गोत्वशक्तिग्रहाव गोत्वेन गवादेः न वा व्यावदिना गोरन्वयधियोऽतिपमङ्गः । न चैवं जातिरिव व्योरपि शक्यत्वमावश्यकं ना हि गवादिपदस्य शक्यत्वं मन्यत्वमपि तु जन्यशाब्दधोविषयत्वं तच्च गोत्वस्येव गोरप्य- विशिष्टमिति वाच्य गवादिपदधर्मिकस्खशक्तताधानत्वावच्छिन्न- माग्दधीजनकतायच्छेदकत्वेन गोत्वादेरेव गवादिपदशक्यत्वात् गोवतासापेक्षया गोशक्तत्वस्य गुरुतया तज्ज्ञानवस्य गोशाग्दै प्रतिः जनकप्तानवच्छेदकत्वात् । . प्रतएवान्वयबुद्धेरामस्वाम- स्वायवाहित्खपि न तेषां पदशक्य त्वम् अस्तु वा गोवादि- ·सदाशिवालिया। मतपेन जातं पदं गोलादिशामत्वापछि प्रत्येक विशेषतया तपशादं प्रति समवायेन गोबस नियाम. कारवाल्सनाप नातिप्रसनः गोस्वादिना गवारिक मवादों स्वादिनान्वयबोधत्वाच्छिक प्रत्यपि विनिगमकाभाविन गोयादि- शनिधानत्वन हेतुत्वमपेठ गोत्वशाब्दरवावच्छिन' प्रसव मोत्वस्व तच्छतात्वज्ञानस्य च इयो: कारणतायामिव लाधवात, वस्तुतो गोत्वशाब्दं प्रति गोत्वशक्तिमानमेव हेतुने तु गोत्वमपि जातिव्यक्तयोस्तुल्यवित्तिवेद्यत्वनियमादेव गोव्यक्तीनां तहिषयत्व- सिडेः प्रमाणविरहादेव गौरवादिना गवयादिविषयत्वस्य सता. यद्यपि जातविषयत्वं तत्समवायियक्तिविषयता- निरूपितमिति न व्याप्तिोत्वाद्यालोचने कालो गोत्ववानि- बादिबोधे च व्यभिचारात नापि आतेर्निरवच्छिनाप्रकारताया- स्तथास्वनियमः गौरयमित्यादिधानस्य प्रत्यक्षे गोत्वेनम जाना. मावाकारे । तथात्वात्तथाप्यन्वयबाधस्य निरवच्छिबगोवादि- प्रकारत्वं गवादिविशष्यतानिरूपितमेवेति व्याप्तिस्तादृश- विशेषताकत्वं विना शुहस्य गोलदिरन्वयबोधेनाशिनात् गुरुगां गोत्वेन गक्यादिबोधस्यालोकत्वात्। प्रतण्व गवाशे गोवादिप्रकारको बोधः समवायेनेव मम्बन्धान्तरेणापि तत्- प्रकारक: स्याहोत्वशक्तिमानस्य तटीयसम्बन्धमान प्रत्युदामोन- स्वादित्यपि प्रत्युक्त शाब्दमते: मंहगोत्वप्रकारातायां गोविशेश्य ताकत्वस्येव समवायावच्छिनत्वस्यापि य्याप्तिवलेन सिहावपि सम्बन्धासरावच्छिनत्वस्य प्रमाणविरहेणासि । गोवादिशक्तिज्ञानत्वेन जनकतायां विषयतयावच्छेदकवार होस्वादिरेव गवादिपदस्यार्थ: गवादो तावहारस्तु ताहणा- छेदकधर्मवस्वप्रयुतो गौणः। . मचैवं मन्यादिधातोरपि गत्यादौ भनिन स्थादगतिस्वादिशक्ति माना আয়ু ·- बादिधातुत बाधमत्रवादिति वा गुरूणां गति त्यहि खानाबावेम आतिवासम्भवात् 'उत्तरसंयोगायक- छिजियावाशुपाधिरूपे च तत्र स्वरूपतः शक्लिपहायोगात् साथ निरवनिप्रकारत्वाभावात निरुतिक्रियात्वत्वाव- शिवशकताज्ञानत्वेन हेतुतामपेक्ष्य लघुतया तादृशक्रियावास छिनशक्तिमत्त्वज्ञानत्वेनैव तथात्वौचित्यात् गुरुत्वादिप्रयाज स्य पतमत्वादेरखण्डत्वे पत्यादिधातूनां तत्र शक्तत्वेऽपि . क्षत्य- भावाञ्च पखादिपदानामपि लोमवल्लाङ्गलादिपर्यवसित पशु- बादिमात्रे न शतिस्तत्र स्तन वृत्तिग्रहोत्तरं तन्मात्रस्यैवानु- भवेन तदाश्रयस्यालाभात् लोमादीनां स्वायतुल्यवित्तिवेद्य- त्वस्य लोमवालाङ्ग लवान् देश इत्याद्यनुभवे व्यभिचारादिति- प्राहः । तत्र ब्रूमः शाब्दमतर्गवादिव्यतावगाहित्वमवश्यक्षा- रणप्रयोज्य जन्यधीविषयतायाम्तत्प्रयोज्यत्वनियमादन्यथा पक्षमिकमाध्यावगाहितीटरपि परामर्शादिप्रयोज्यता न स्याटनुमत्यादि मामान्य प्रलोव ज्ञानत्वादिना हेतुत्वस्य लाधवे- नोवित्यात् पक्षतादि सहमतपरामर्शाद्य तरज्ञानस्य तत्प्रकाश- स्यैव या पने साध्यावगाहित्यनियमादेवानमित्याटेः प्रति- नियनपतावगाहित्वामहः। किञ्च गोत्वशक्तत्वं न गोत्व. समथत्वं यस्य धारन्वयधोहेतु निझनात् नापि तदगोचर- मभिधानामक पदार्थान्तरं तत्र मानाभावात् न वा गोत्वानु- भवजनकत्वं पटादिपटण्यापि गोत्वशक्तत्वायत्तेस्तस्यापि गवादि- पटाकाहादिभाचिव्येन गोत्यानभवजनकत्वात् न च गोत्वानु- भवमामान्यं प्रति हेतत्व तथा गवादिपदेऽप्यमत्वात् नापि गोवानुभवजनकत्व प्रकारकनित्यमक्रेतवत्त्व तादृशसङ्केतवत्त्व मानं वा गोत्वशतत्वमिति माम्प्रतं गोपदं गोत्वेन गवानुभवस्व मनकतवा न संशतिसमित्यादिग्रऽपि तस्य ग्रहादगोविन १ JME RAMAKRISHNA A ISSON IN TIlut. UF CULTURE LIBRARY 27:45/ ·शब्दमाणिका गोरवयधोपमात् किका गोरखा गवानुभवस्य बाकतया सतितस्वं तथा तथा च पदधर्मिक तज्ज्ञानरमः गोयप्रकार रकशाब्द प्रति हेतुतायां गोत्वस्येव साहशिष्टसा गोरपि विषय. विधयावच्छेदकत्वादश्यं गोत्वादिविशिष्टो गवादिर्गवादित पदस्यार्थ:। स्यादेतत् निकलास्यैव सकेतस्य कुल: प्रथमतो प्रह: नोष- मानाब कोषान विवरणात्र प्रमिझार्थशब्दमामामाधिकरण्या- बापि वाक्यशेषादमोषां मलिग्रहमूलकत्वेन पूर्व प्रथुकास कस्यापि तदसत्वादत पाह। सरतसग्रहः पूर्व बस्य व्यवहारतः । पश्चादेवोपमानाब : यक्तिधीपूर्वकरसी ॥ प्रथमं पदेषु सङ्केतग्रहो इस्य व्यत्पत्रस्य शब्दाधीनव्यव- हारादेव वालानां तथा हि गामानयेति केनचित्रिपुणेन नियुक्ताः कचन व्युत्पवस्तहाक्यतोऽथ प्रतीत्य गधानयनं करोति तचो. पलभमानो वाल इदं गवानयनं खगोचरप्रवृत्तिजन्यं चेष्टा- स्वामटीयस्तनपानादिवदित्यनुमाय गवानयन प्रकृतिः खविषयधर्मिककार्यताज्ञानजन्या प्रवृत्तिवा निजप्रवृत्तिवदिति प्रवृत्तेगवानयनर्मिक कार्यताज्ञानजन्यत्वं प्रमाध्य गवानयन गोचरतज्ज्ञानसाधारणहेतूकं कार्यवाहटवदित्येव मनु- मिन्वानः समुपस्थितत्वालाघाश्च श्रुतं वृद्धवाक्यमेव तदमाधा- रणकारणत्वनावधारयति तदनन्तरच गवादिपटानां प्रले क- मावापोडापेन प्रवादिबुद्धौ जनकत्वमवगत्यानतिप्रसकये गादि- सकेतस्य तदनुकूलत्व कल्पयति। पञ्चाशु क्वचिदुपमाना च्छक्तिमहो यांना गवादिग्दनिधीसार्चिव्येन गोसादृश्यातिदेश वाक्यात् गवयपदवाचवबोधीत्तरं गवयलजालच्छिक दृश्यग्रहात् गवयो गत्यपदवाच इत्याकार सचिन व्याकरणात् -- ·सहकार- शब्दवसिप्रकाधि या वर्मणि हितौथा वर्तरि परख पदमित्यायनुशासनात् कर्मस्वादो हितीयादेः कचित् कोषादपि यथा गुणे एकदियः पुंलि गुपिलिजास्तु सहति। शीतं गुणे तदर्थाः सुशौमः विगिरो जड़ः। चूर्णे चोदः समुत्पिनपिचली भगमाकुसे इत्यादि कोषेभ्यः खेत्यादी शक्लादिशब्दस्य । क्वचिहिवरणादपि यथा पचति पाक कोतीति तुल्यार्थ कवाक्यात् इत्यादी तिङादेः। कचित् प्रमिहार्थशब्दमामानाधिकरण्यादवि यथा नोरूपस्पशवान् वायुनिस्पश मूत्तिमम्मन इत्यादौ रूपशून्य- स्पर्शवदादिषु वायादिषदस्य वायुत्वादिजातेरतीन्द्रियत्वेन स्वरूपातस्तदवच्छिन्नस्यानुपस्थित्या तव शक्तिग्रहायोगात् यथा वा सतवत्यालङ्कतां कन्यां दानः कुकुदः स्मृत इत्या- दावुक्तरीत्या कन्यादानादिषु कुकुदादिपदस्य । तरौ मधुरं रीति पिक इत्यादिकन्तु न युक्तामुताक्रमेण शक्षिग्रहस्योदाहरणं तिथे धमिण्यभेदेन नामार्थान्वयस्या- व्युत्पनत्वात् प्रत्यक्षमिद्ध कोकिलवजात्यच्छिन एव साधवेन पिकशब्दस्य शक्तावच्छेदाच । क्वचिदाक्यशेषादपि यथा यव. दिस्य कङ्ग प्रभृतौ न्ने च्छानां दीर्घशूके च शिष्टानां व्यवहारा. देकमावशक्तः परिच्छेत्तुमशक्यत्वात् नानार्थत्वस्य चान्याय्यत्वात् प्रवमयवरुर्भवतीतिश्रुतौ यवपदस्यार्थखन्देहे वसन्ते सर्वश- स्यानां• जायते पत्रशातनम्। मोदमानास्तु . तिष्ठन्ति ववाः कपिणशालिन इति विध्यर्थाकाझ्या प्रवत्तमानाहाक्यथेषाही- पूक एव यवपदस्य शतिग्रहः। यथावा स्वाराज्ये कामोऽम्नि- होनेन यजेतेत्यादिविधिशेषोभूतेभ्यः यब दुःखेन सभिजन च स्तमनन्तरम्। अभिलाषोपनीतं च तत्सुखं खपदासद. मेवादिवायवेभ्यः खरादिपदस्य । मा बहारादमितवाधानयनधर्मिक कार्यतान्वयवान ·२४ शब्दापिकाधिकार पदानां प्रथमत: कारणत्वं साकायदत्वावच्छेदेनेव की मुयस्थितत्वादनम्त दुपपत्तये गाब्दमामानं प्रत्यवश्वं कार्यता. वाचिएदस्य तत्साकाइपदस्य वा हेतुत्वमुपेतव्यं तथाच काचं केवलकोषादित: शक्तिग्रहस्तस्य विध्य नाकारत्वेनाथवादलया शाब्दबोधामर्जकत्वादिति प्राभाकराशङ्कां निरस्यति । कार्यत्वस्यान्वयज्ञाने प्राग्रहीतापि तिता। पदानामर्थवादभ्यः पचाडोधादुपेचाते। साकायदत्वावच्छेदेन कार्यताधौजनकत्व पूर्वग्रहीत- मप्युत्तरकालमथेवादेभ्यः शाब्दबोधानुरोधादुपेक्ष्यते पूर्वग्रही- तस्व अपरिहार्यत्वानियमात् प्रतिविम्बिते वस्तुनि व्यभिचारात् नवोपस्थितधर्मावच्छे देनैव जनकत्वस्य ग्रहनियमः पटजनक देयद्यमित्यादौ तसामानाधिकरण्ये नापि ग्रहात् अन्यथा न्यथाख्यात्यायत्तेस्तवैव दुरितापत्तेः। न च कार्यतासाकार पदान्तर्भावणैव शब्दानामन्वयानुभव हेतुत्वस्य क तत्वादर्थवाद- स्थले न शाब्दधीः परन्वसंसर्गाग्रहमात्रमाकाकान्तरकल्पन गौरवातिदिवाथ कार्यतानिराकाइपदान्तर्भावणेक शाम्दधी हेतुत्वस्य कल्पनया विधिस्थले न शाब्दधीरित्यस्यापि सुवच त्वात् उभयवाप्यन्वयमतेरानुभविकत्वेनैकशेषस्य दुष्परत्वा दिति टिक्। पारिभाषिकोमोपाधिकोच संज्ञां क्रमेण लक्षयति।. उसयात्तिधमण संज्ञा स्यात् परिभाषिकी। • औपाधिको त्वनुगतोपाधिना या प्रवर्तते उभयात्तिधर्मावच्छिवसतवती संज्ञा पारिभाषिक यथाकाश दित्यादिः साहि हितसाहित्तिनैव शब्दादिना, कप तदाश्रयमभिधत्ते नचाकाशादिपदस्य गगनादी मिरवात मक्ति: पटादिपदस्यापि पटादी तादृशशीपत्ते पटे काम ॥

·शब्दशतिप्रकाशिकां। २५ परपन पटवावच्छिनशक्तिमिदित्यादिग्रहोत्तर ततः पंटत्व विशिष्टस्याननुभवादवाय तच्छक्तिरवचित्रेति चेत् शब्दवति शामप्याकाशपदं न गब्दमत्त्वावच्छिनशक्रिमदित्येवं ग्रहदशा- यानाकाशादिपदान शब्दवत्वेन गगनस्य प्रतीतिरतस्तस्यापि शब्दवत्वावच्छिन्न व तत्र शक्तिरिति विभाव्यताम् । एतेन पटत्वाधुपलक्षिते धर्मिण्य व शक्ति ग्रहस्य ताद्रूष्येण पटाद्यनुभवं प्रति हेतुत्वाम्मास्तु पटादिपदस्थापि पटत्वादावच्छिन्ने शक्तिः परन्तु पटत्वाद्युपलक्षितव्यक्तिवे वेति शिरोमण्यु क्तमपि प्रत्युक्त शब्दोपलक्षिते धर्मिणि शक्ति ग्रहादेवाकाशादिपदात्तदंशे निर्वि- कल्पकात्मकम्मरणमन्वयानुभवश्वोत्पद्यत इति तु नानुभविक न वा यौक्ति कम्। या चानगतोपाध्यवच्छिन्नसतवतो संज्ञा मा खोपाधिको यथा भूतदूतादिः सा हि सचेतनावृत्तिविशेष- गुणवत्ववार्ताहारकत्वाद्यनुगतोपाधिपुरस्कारेणैव प्रवर्तते शब्दादिस्तु सखण्डत्वेनोपाधिरपि नानुगतो हितयावृत्तित्वादतः पारिभाषिके गगनादिपटे नातिप्रसङ्गः। घटवादः संस्थान- वृत्तित्वमते यदि घटादिपदं बिलक्षणसंस्थानवत्त्व न शक्तं तदीपाधिकमेव यदि च परम्परया वैलनण्यवत्वेन तदा नैमित्तिकमेव वस्तुतः सामान्य स्य शाब्दबुद्धो स्वरूपतः प्रकारत्वं समवायेनैवेत्यभिहितं प्रागिति । ये तु जात्यवच्छिन्न सङ्गतवत्ामपि चैत्रादिपदानां पारि- भाषिकत्वमाहुस्तेषां मते वैविध्यमन्यथा निर्वक्ति। पहाधुनिकसतशालित्वात् पारिभाषिकम् । आत्या नैमित्तिक शक्तमोपाधिकमुपाधिना । यत्राथें यत्रामाधुनिकसङ्कोतवत्तदेव तन्त्र पारिभाषिकं यथा पिनादिभिः पुवादी सङ्कतितं चैत्रादि यथावा शास्त्रक्वजिः सिधाभावादौ पन्त्रतादि। नात्यवच्छिनशक्तिमबाम नैमित्तिक ·शब्दशक्षिकाधिका। यथा गोगवयादि। यदुपाचवछिनमलिमबाम नदीपाधिक यथाकाशपखादि। पाधुनिवस्तु सहतोन मशिनियर तस्य तथात्वात्। तदुवं भत्तहरिणा। पाानिकयाधुनिक सके तो विविधो मतः। नित्य प्राजानिकस्तत्र या विरिति गीयते। कादाचित्कस्वाधुनिकः शास्त्रकारादिभिः कृत इति। न च पित्रादिना सतिते चैत्रादिपदे नित्यसकत- वत्त्वं मानमस्ति हादशेऽहनि पिता नाम कुर्यादिति श्रुतेः पिटकर्त्तव्यसात विधायकमावत्वात् चैत्रादियदस्य शक्तिमत्त्व पूर्वपूर्वप्रयुक्तत्वापाताच तस्य तन्नियतत्वादियुक्तत्वात् चैत्रादि- पदानामिव पारसीकादिशब्दानां सतवत्वाविशेषेऽपि न तेषां धर्मकर्मण्य पयोग: साधुर्भाषितव्य नापभ्रंशित वै नलेच्छित इति श्रुत्या तत्र तविषेधात् म्लेच्छितवै म्लेच्छमात्रसङ्ग तितः। खरादिशब्दास्तु रामभादौ म्लेच्छरिवारपि सतिताः । ननु गवादिपदं गोत्वादिनेव संस्थान प्रभेदेनापि विशिष्ट एव गवादी शक्तमिति तत्रापि सटोपाधिकं स्यात् न स्याच्छका- त्वाविशेषेऽपि गोत्वाद्यपेक्षया गुरुत्वेन संस्थानस्य गादिपद- शक्यतानवच्छेदकलात्। न च संस्थानमशक्यमेव गवाटि- पदस्थति देशनीय गवादिपदाहोत्वादिजात्या इव साम्रादि- लक्षणविलक्षणातत्यापि' नियमतो गवादेरनुभवेम तस्यापि तच्छक्यत्वात् तथाच न्यायसूत्र जात्याकतिव्यक्तयन्तु पदार्थ इति पदार्थो गवादिपदस्यार्थः 'विष्व कशाभार्थमेकवचनम् अन्यथा विभिन्नशक्ती विशकलितानामेव सासामनुभवस्य गौनित्या गुणो वेत्यादौ लक्षणाद्यभावस्य च प्रसङ्गादिति साम्य- दायिकाः। .नव्यास्तु जातिव्यत्योरेवैकशक्तिप्राय सौव- मेकवचनं प्राकृतिरूपन्तु संस्थानं पृथगेव शा' शाकपदी. पचाप्ययोरप्याकतिष्यत्तयो दान्वयबोधन गवादिनदेन बत्य- -- ·शब्दमक्षिकाषिता। २७ तिवैचिनात् पतएक संस्थानानुपस्थितो बेवसगोलप्रकारेष बारवगम क्लव सम्पद्यते। यो संस्थानव्यत्योरवेक- पलिगोस्खादिवाताव अत्यन्तरं तद्देशियन्तु पदार्थविधया गुमाकमिवास्माकं वाक्यार्थ इत्येव किं न स्यात् न स्यात् समवायन गोत्यादिमदपेक्षया परम्परया संस्थानवत: परमगुरु- स्वनाशक्यत्वात् शक्यतायाः विधिहर्मावच्छिनत्वनियमात् शहगोत्यादौ सदयोगाश्चेत्याहुः । मिथो वैशिध्यविधुराभ्यां चन्द्रखसूर्यत्वाभ्यामच्छिकशक्तिमत: पुष्पवम्तपदस्येव गोत्व- संस्थानप्रभेदाभ्यामववि कशक्तिमतो गवादिपदस्थापि जात्य- छिनशक्तिमत्सया नैमित्तिकसंचात्वेऽपि नौपाधिकसंचाव सखण्डोपाधिमात्रम्वच्छिवशक्तिमत एव नाबस्तधात्वादिति वस्तुगतिः। मौत्रमाक्रतिपदं न संस्थानपरं परन्तु करण- व्युत्पत्त्याकारनिरूपकार्थक जातिव्य तयोः संमर्गपग्मेव अन्यथा समवायादेरपि मम्बन्धविधया गवादिपदशक्यत्वेन तदनुत्त्या मुनन्ध नतापत्तेः। काचित्कस्तु जातिसंस्थानाभ्यां गवातेरवगमो गवादिपदस्य नात्याततिविशिष्ट शक्ति- भमेण लक्षणया वा सम्पाद्य इति पुनायरहस्ये प्रस्मा रु- चरणाः। सक्षकं नाम लक्षयति । याशार्थस्य सम्बन्धवति शतान्तु यहवेत् । तव तवाचकं नाम तइतिविधुर यदि ॥ . यादृशार्थसम्वन्धवति यत्राम सतितं तदेव तादृशार्थे बक्षक यदि तादृशार्थे शक्तिशून्यं भवेत् सैन्धवादयश्च शब्दास्तु- रमादिसम्बन्धिनि लवणादाविव तुग्गादावपि शता एव जदया तोरादासाहतिताः तत्सम्बन्धिनौरादिशवत्वेन महोता एव तीरायणायं बोधयन्तीति तन लक्षका एव शतत्वे ·२८ शब्दमानिसमापिका। पूर्वपूर्वप्रयुतत्वापत्तेः तस्य तायवात् कयतितोगदिसम्ब.. धित्वेन एहोतादपि गङ्गादिपदानोरादरवयाबोधेन तोगद्य- शतावं सति तत्सम्बन्धितामावन्तु न लक्षणा गङ्गागङ्गायां घोष इत्यादावपि गङ्गागतिभागस्य निरुतालक्षणाया: सलेम वैयर्थाभावप्रसङ्गाञ्च । एतेन तौराद्यशक्तत्वे सति तोराटिपरख तोरादिसम्बध्यनुभावकत्वं वा तलक्षकत्वमित्यपि प्रत्युत्ताम् अपभ्रंशस्यापि लक्षकत्वापाताच नचेष्टापत्तिः शशिलनणार. तरवृत्तिमत्त्वे तस्य साधुतापत्तेः पदसाधुतायां वृत्तिमत्वस्यैव तन्वत्वात् । किञ्चानुभाषकत्वं यदानुभवस्थोपधायकत्व तदा घोषादिपदसाकाङ्क्षस्य गङ्गादिपदस्य तौरलक्षकता न स्यात् तेन तोरसम्बन्धिनो नीरस्थानुभवानर्जनात् स्वरूपयोग्यस्वन्तु गङ्गायामिति वाक्यस्य दुर' तस्याप्याधेयताधर्मिकनौरानुभव प्रति मोरार्थकनामोत्तरसप्तमोत्वेन सथात्वात् नौराधियत्वस्य च तौरसम्बन्धित्वानपायात्। ननु वाक्यमपि लक्षकं भवत्येव कथमन्यथा चित्रगुममुदायस्य लक्षगाया चित्रगोखामिमा बोध: कथं वा गभीरायां नद्यां घोष इत्यादौ गभीरमदोतोरस्य न हि तत्र नदोपदं तोरलक्ष गभोरायामित्यस्यान्वयापत्ते नहि तोरं गभोर नापि.गभोरापदं तथा नद्यामित्यस्यायोग्यतापत्ते: न हि तोर नदी तमादाक्यमेव तत्र गभौरनदीतीरलक्षक- मिति मीमांसका: तन्न गनीरायां नद्यामिति विभक्तान्तभाग स्य ताहतौरलक्षकले घाषादोबाधेयत्वेन तदन्वयानुपपत्त: समासादन्यत्र नामार्थयोर्भेटान्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् । एतन सादृशतौरहत्तितायामेव तद्भागस्य लक्षणयापि म निस्तार: तादृशतौरहतेश्च लक्ष्यत्य' घोषादावभेदेन तटस्खयायोग: समासभिवस्थ नामार्थयोरभेदान्वये नामोः समानामा कत्वस्य तन्त्रस्यात् । न प. गोरायां नदातिभाव .

·सन्दशतिप्रकाधिका। ट माहतीग्लनकव तदथें विभतार्थस्थानम्बयापत्तेहि स भागः प्रकनियेन तदर्थे विभन्यर्थ स्थान्वयः स्यात् गभीरायां नदी बजेत्यादितोऽपि गभीरनदौतौरकर्मकत्वादिबोधापत्तेस्तनागस्य वाक्यादन्यत्वाच्च तस्माइभोरापदं नदीपदं वा तत्र गभौरनदी- तोरलक्ष पदान्तरन्तु तत्र तात्पर्य ग्राहकमिति सिद्धान्तविदः । चट्पटाद्यनुकरणस्य हुम्फड़ादिम्तोभस्य च स्वानुभावकत्वमप- शामामिव शक्तिभ्रमादेव गौर्वाहीक इत्यादौ तु शक्यार्थ- सदृशत्वावच्छिवबोधकतया गौणं गवादिपदं गोसदृशादौ लक्षकमेव न ततो भिद्यते । स्थादेतत् मुख' विकमितस्मितमित्यत्र विकसितपदेन विस्त तार्थलक्षणया मुखस्य प्रकटितस्मितवत्तामनुभाव्योत्तर- कानं कुसुमतस्य मौरभादिमत्त्वं तस्य लक्षणामूलकव्यञ्जनया वृत्त्या बोध्यत इति रुढादिवदव्यचकमपि शब्दान्तरमास्थेयं म हि तत्र विकमितादिपदं कुसुममशादौ रूढमसङ्कतिनत्वात् मापि यौगिकं स्वावयववृत्त्या तदप्रापकत्वात् नवा लक्षक उपस्थितार्थान्वयानुपपत्तिधीरूपस्य लक्षगावोजस्य तत्रामत्वा- दियालङ्कारिकाः तत्र वदन्ति अन्वयानुपपत्तेलक्षणावोजत्वन सज्जनकत्व शक्य सम्बन्धाद्यामिकाया लक्षनायास्तदजन्यत्वात् नापि तनापकत्व मुख्यार्थान्वयानुपपत्तिज्ञानमन्तरेणापि प्रमाणान्तरेण-तह सम्भवात् अतएवं 'न लक्ष्यार्थतात्पर्य ग्राह: कत्वमपि प्रकरणादितोऽपि लत्यार्थपरत्वग्रहात् न च लक्षणा बन्यान्वयबोधं प्रति तस्याः कारणत्वमेव लक्षणावोजत्वमिति साम्प्रतं यष्ठोः प्रवेशयेत्यादी व्यभिचारात् ताशहेतुतायां "प्रमाणाभावाच्च। प्रथास्ति नानार्थशब्दैः प्रकरणादिसाचिव्या- देवविधानामनामन्वयबुहेरनम्सरमप्यन्यविधानामन्वयानुभव: मादयस्व यथायं गोरवितो महान् इत्यादी यथा वा वयस्था ·। ३.. शहासिमकाशिका। नांगरासङ्गादाना इन्ति वेदनामित्यादी। संचाय मनुभवी न शनिधीप्रभवः शक्यार्थबुधौ तत्परत्व ग्रहस्य तगाहकप्रक- रणाद्यवगमस्य वा हेतुत्वेन सदसत्त्वात् नापि लक्षणाप्रयुताः शक्याथै तदयोगात् परवभिधामूलव्यच्चनयैव सम्पाद्यः तद्- कम् अनेकार्थस्य शब्दस्य प्रस्तावाद्यनियन्त्रिते। एकसार्थेऽभि- धामूलव्यञ्जनान्यस्य बोधिका । इति चेन्न तात्पर्यधियो हेतुत्वस्य पूर्व परास्तत्वात् प्रतएव प्रकरणादीनामननुगतानां कृचिट- सत्त्वेऽपि क्षत्यभावात् वस्तुत: शत्याद्युपस्थितानामेकविधानां पदार्थानामन्वयमतरनन्तर यद्यन्यविधाना मन्वयबोधः स्यात् स्थादपि तदनुरोधेन व्यञ्जनाखौकारः, नचैवं तत्तदर्थकशाब्द- सामान्यं प्रत्येव तत्तदर्थनिस्तातपर्यकत्वधियः प्रतिबन्धकत्वात् सत्तदर्थानां यथा कश्चिदपनयवशेन मनसैव विशिष्टधीसम्म वात् मानोरथिक सुखप्रदपर्यवसितं चमत्कार प्रत्यपि शाब्दस्येव मानसस्यापि बोधविशेषस्य हेतुताया: सुवचत्वात् व्यञ्जनाख्यपदार्थान्तरस्य स्वरूपमत्तया अन्वयबुहौ तद्दे तुत्वस्य च प्रमाणविरहेणास त्वाञ्चोति संक्षेपः। 27451 लक्षकं नाम विभजते। महत्वार्थाजहत्स्वार्थनिरूदाधनिकादिकाः । लक्षणा विविधताभिलपकं स्यादनेकधा। काचिल्लक्षणा शक्यात्तिरूपेण बोधकतया महत्वाथे- व्युचते यथा तोरत्वादिना गङ्गादिपदस्य। काचिच्छक्यलयो- भयवृत्तिना शक्यवृत्तिनैव वा रूपेणानुभावकत्वादजहत्स्वार्था यथा द्रव्यत्वादिना नोलघटत्यादिना च घटपदस्य। काचि- लक्ष्यसायच्छेटकोभूततत्तद्रूपेण पूर्वपूर्व प्रत्यायकत्वात् निरूढ़ा यथा पारुण्यादिप्रकारेण सदाश्रयद्रव्यानुभावकत्वाददि पदस्य। काचिच्च पूर्वपूर्व तादूयेणाप्रत्यायवालादा किती . .

·शब्दयातिप्रकाशिकी। या घटत्वादिना पटादिषदस्य। प्रादिना शक्य मशाव- प्रकारण बोधकतया गोण्य पद्यते यथा अनिर्माणवक इत्यादाग्निमशावाटिना अग्न्यादिपदम्य। तदेवं विविध- लक्षणावत्वालक्षकं नामापि जहत्वार्थादिभेदादनेकविध- मित्यर्थः । स्याटेतत् यदि तोगदिलसकतया गङ्गादिपटस्य जानं तौराद्यनुभवे भवेद्देतर्भवेदप्युक्त क्रमेण नक्षकाणां विभागः नत्वेतदस्ति तोराद्यन्वयबोधं प्रति तोरादिशक्तत्वेनैव पदज्ञानस्य लाधवेन हेतुतया लक्षकाणामननुभावकत्वात् गुरूणामम्मी शैत्य स्पृगेदित्यादौ शक्ये न दहनादिनेव गङ्गायां घोष इत्यादी लक्षितेन तोरादिना माईमटहोतासंसर्गकस्यैव सप्तम्यर्था- धेयत्वादेरन्वयबोधप्रविष्टत्वादिति चेत्र प्रत्यर्थावच्छिन्नस्यैव प्रत्ययार्थस्य धम्यन्तरेऽन्वयबई थुतपबतया तोराद्यविशेषितम्य सुबांधेयत्वादेवीपाटावन्वयबोधायोगात् । न च शतम्यव पदस्य स्वसाकाझपटान्तरोयम्याप्यान्वितम्बाथर्मिकान्वय- बोधं प्रति हेतुत्वादन्वयचुडो लक्ष्यार्थस्य प्रवेश: कुन्ताः प्रवि. शन्तीत्यादी लक्ष्यस्य कुन्तधगदेरन्वयविशेष्यत्वानुपपत्तेः कुमतिः परित्यादौ लक्ष्यार्थयोमिथोऽन्वयबोधस्याप्यानुभविकत्वाच्च तस्मा छक्तेरिव भक्तरपि ज्ञानमनुभावकं भवत्येव कार्यताव- च्छेदकस्य मोबाचन व्यभिचारः । योगहढ़ नाम लक्षयति। स्वान्तर्निविष्टशबदार्थस्वार्थयोयधिकनियः । योगकढ़न यवं कं विनान्यस्यास्ति शाब्दधीः ॥ यवाम स्वावयववृत्तिलभ्यार्थेन समं स्वार्थस्यान्वयबोधकत् बाम योगरूढ़ यथा प्रजवष्णमोधर्मादि तधि स्वान्स- निविष्टानां पहादिशब्दानां वृत्तिलभ्य न पजनिक दिना सम मकास्य पादेरन्वयानुभावकं पाजमित्यादित: पाज- . .

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। निक पनमित्यनुभवस्य सर्वसिद्धत्वात्। यास्तु विशेषी यहूदमपि मण्डपरथकारादिपदं योगार्थविनाकतस्य कढ़ा- खेव कयर्थविनाशतस्यापि योगार्थस्य बोधकं माये शेते इत्यादौ योगार्थस्य मण्डपानक देरिव मण्डपं भोजयेदित्यादी समुदितार्थस्य गृहादेरयोग्यत्वेनान्वयाबोधात्। योगरूढन्तु पङ्कजादिपदमवयववृत्त्या रूल्यर्थमेव समुदायमा तया चावयव लभ्यार्थमेवानुभावयति नत्वन्य व्युत्पत्तिवैचित्रात्तथैव साकाइत्वात्। अतएव पङ्कज कुमट मित्यत्र पङ्कजनिक खेन भूमौ पङ्कजमुत्पच मित्यादौ च पनवेन पङ्कजपदस्य लक्षणयैव कुमुटस्थलप्रद्मयोर्बोध इति वार्तिकम् । ननु पुष्य पक्ष अत्यादौ पङ्कजादेरन्वयस्याबोधात् बोधाच पजपुष्यमित्यादौ निविभक्तिकेन पङ्कजादिपदेनोपस्थाप्यार्थप्यान्वयधोसामान्यं प्रत्येव तादृशप्रजादिघटोत्तरशब्दोपस्थाप्यत्वं तन्त्रम् एवं पुष्य पकमित्यादौ अन्वयबोधदशनात्तदनुरोधेन मविभक्ति कपा जादिपटोपस्थाप्यार्थान्वयबोध प्रति स्वममानविभक्तिकपदोप स्थाप्यत्वञ्च अतस्तदुपस्थापितस्य पङ्कजातादेः कथं पढ़ान्तरानु पस्थापिते पद्मादावन्वय इति चेदपङ्गाजत्तिः मत्तेत्यादौ स्खल. दक्षरसंशोभि तरुण्या मुखपङ्कजमित्यादौ च व्यभिचारादुक्ता- व्युत्पत्तेः सङ्कोचेनेति गृहाण । न च धेनुपहस्य धानकमत्व विशिष्टायां गवीव पंजादिपदस्थापि पङ्कजतखादिविशिष्ट पनादौ कादिरेवास्तु न तु* योगढिरिति साम्प्रतं अन्यत्र कप्तशक्तिभ्यः पङ्कजन्यादिपदेभ्य एवाकासादिसाचिव्येन पर अनिकत्वादेर्लाभसम्भवे तहिशिष्टस्य पनस्य गुरोः समुदाया शक्यत्वादनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वात्। यद्यपि कट वाचकर्ड प्रत्यये एव पनत्वविशिष्टस्य लक्षणया लाभसम्भवायल भागस्य तत्र शक्तिरुचिता प्रकारान्तरालमास्येक गावात . .

·मन्दशतिप्रकाशिका। मित्यतत्वात् छतिवर्तमानत्वयोरिवैकपदार्थयोरपि कह पान- घोमियाऽवयस्थ सम्भवित्वात् तथाप्यवयवानां शोरबहे पहि ऽपि वा पाटौ तदर्थस्थान्वयधीविरोधिधोदशायां पङ्कजमस्ती. त्याद्वित: पद्ममस्तोत्याद्यनुभवार्थमवश्यं पद्मवादिविशिष्टे पक्ष आदिभागस्य रूढिरुपैया इतरथा प्रत्यर्थावच्छिन्नस्यैव प्रत्यया. यस्य पढार्थान्तरेणान्वयस्य व्युत्पन्नतया खप्रत्ययोपस्थापितस्यापि पास्यास्तित्वादिना महान्वयानपपत्तेः अतएव पनजादिपदा. महोतशक्तिकस्य पुंमः पञ्जजमस्तोत्यादितो जात्वपि कर्ता- तोत्याकारको नान्वयबोध: प्रत्ययमात्रोपस्थाप्यम्य कर्तुरन्य- मान्वये निराकाखादिति वक्ष्यते ।। किञ्चैवमेकाक्षरकोषाब- तशक्तिकानां करवादिप्रत्येकवर्णानामेव निरूढलक्षणया तत्त- र्थानुभावकत्वसम्भवाहकनखाटिममुदायस्यापि तत्तदर्थे शक्ति- वेलायेत कादिप्रत्ये कवर्गस्य शाकि पह विनापि वकादिपव्दा- इकादेरनुभवायं तत्र ममुदाये शक्तिरिति तु प्रकृतिऽपि समान पादिप्रत्ययमावस्य पद्मादो वृत्तिमत्त्वाग्रहेऽपि पङ्कजादिममु- हायात् पनादेरनुभवस्य मसिद्धत्वात्। नचैवं चित्र गुरित्याटा-', पि चित्रगोम्बाम्याटो ममदायस्य शक्तिपमङ्गः, समासत्वस्या- वेशिष्टत्वादिति वाच्यम् अग्रहोतावयववृत्तिकस्य पंमस्ततोऽर्था- धिगमनावयवावां वृत्तेरवण्यापिक्षायां तेषामेव तथाविधार्थ- धिकत्वौचित्वस्य वक्ष्यमाणत्वादिति। पजाम्पिदेभ्यः के इलस्यै घ• योगार्थस्य रूव्यर्थस्य वा धियुदासाय तादृशायोमिथः मा काङ्गत्वनियमो.न कल्पात रन्तु व्यर्थभिवे योगाथस्य बोधं प्रति रूढिधियः प्रतिबन्धकत्वं नरूरपतिमन्धान दशायामवयवशक्ती व पङ्कजं कुमद पजनिकर्ट वादिना कैवाटेरवगमस्तथावयव. जलस्थिती समुदायशतयैव भूमौ पक्ष जमुत्यवमित्यादी

·शब्दशक्षिपयामिका
फरखाकारण खलपादेरत एक तेलपदं योगन तिलामत
या च विनतरवद्रव्यपर्यवसितं बरबोधयेद्योगकदमपि
तेलं पनमित्यादी सर्षपश्य तेलमित्यादी व मत्येव प्रत्येकस्य
बोधकमिति मोमांसकानां मतमुपन्धस्यति ।
व्यर्थभिन्न योगार्थबुद्धी स्टेविरोधिताम् ।
बदन्ति केचिदककवुद्धिस्त : कचिदिष्य ते । ?"
कचिसमुदायावयवयोरेकमावस्य शतिप्रतिसन्धानवर
यद्यपि पनान्यर्मिकपहजासत्वान्वयधौसामान्य प्रति पाजप
पद्मशक्तमित्येवं रूढिज्ञानत्वेन न विरोधित्व तायधीसवर्ड
कर्दमजादिशब्देभ्यस्तादूप्येष करवादेरवगमात् नापि पजपर
बन्यतादृशाबोधं प्रत्येव तथा विरोधित्व रूढ़िजानदशायाा
समुदायस्थ लक्षणया शनिश्चमेस वा पाजपदात् पाजातले
कुमुटबोधस्य मर्वरुपगमात् तथाप्यवयवशत्या पजप्दजन
पनान्यधर्मिकपरजासत्वान्वयबोधं प्रत्येव रूढिज्ञानत्वेन प्रति
बन्धकत्वम्। न च कुमुद एव पनत्वेन रूढिभ्रमदशार
ताद्रूप्येष कुमुदस्य बोधो न स्याहिरोधिन्या रूढिलियः सत्त्व
दिति वाचं. पद्मान्यधर्मिकेत्यनेन पनवानवच्छिवविशेष्यता
कत्वस्योतत्वात्। पनस्येव कुमुदस्यापि समुदायशक्यत्वध
दशायामवयवशक्त पाजातं कुमुदमित्याकारकधीखोकार
कुमुदादिशक्तत्वज्ञानानन्यत्वेनापि प्रतिबध्य 'विशेषणोयम्
म च यत्र 'तात्पर्यादिधीविलम्बादयोग्यताप्रमादिना प्रा
প্রশ্বাৱা করুীবনি অয় যায় অন্ধকালিন্ধৰনলয়
वयव शक्तया पहजासत्वेन कुमुदादिबोधो न स्यात् विगेधि
कदिज्ञानस्य सत्त्वादिति वाच. मीमांमकानामिष्टत्वात्
हिमपं भोजयेत्यादावपि समादौ रूढ़िधोमवं
पदानामवयवमला मल्यानकदिन मन्यते बिमा

·पदयातिप्रकाशिका। जानाम्कन्दितस्येव सम्बयंगोचरतत्तदयोग्यताधानाधभाव- पिटरवेषः दिनानस्य विरोधितायाः सवचत्वाच। यदि समुदाय एव पनत्वेन पहजनिकर्ट वेन च शो: प्रमाब- भ्यां पङ्कजातं पनमित्याकारको बोधः प्रामाणिकस्तदा नीं ‘पङ्घननिकट त्वेन कुमटस्य नान्वयधीः तदावयवशक्तत्य- हाय पाजपदघटकशब्दशोति प्रतिबध्यकुक्षौ निक्षेपणीयं पटकावलेह तद्विषयितायापकविषयिताकत्वमावं तदवयव व नत्राप्यविशिष्टम् ।' यत्तु स्वावयवशताया पहाजपदजन्य कुजकट बेनान्वयबोधं प्रति पद्मत्वं हेतुस्तव कायंग्य शिष्यत्व तदवच्छेदकत्व वा कारणस्य तु ममवायस्तादात्मा । प्रत्यासत्तिरित्ये सावतैव योगार्थमर्यादया कुमुदादेर्योध- दामसम्भवात् उत्ताक्रमेण प्रतिबन्धकतायां मामाभाव: पनत्व जप्रयोगोपाधिरिति प्राचीनप्रवादस्याप्यनाथं एव पर्यवः नादिति तत्तुच्छं पना होतक्तिकस्यापि पुस: पाजनि- त्वेनावयवशतया कुमुदस्य बोधानुदयप्रसङ्गात् न चेष्टा- तिरनुभवविरोधात् न च रूढिनानकालौनमेव. योगार्थव धं प्रत्युत्तरीत्या पनत्वस्य हेतुत्वं तथा मति रूढिधी- शायामपि सदसमानकालीनस्य पङ्गजातत्वेन कुमुदबोधन मान्यसामग्रीमहिमा दुर्वारतायत्तेः रूढिनामासमानकालीन- दृशबोधं प्रति विशेषतो हेत्वन्तरस्याक्लप्तत्वात् तत्कल्पने तिगौरवात् । यदपि पजननकर्टषु पहादिपदानां लिसलेऽपि पाजपदान ताद्रूष्येण बोध: परन्तु पनत्वमावेश गार्थमर्यादया पाजातत्वप्रकारकबोधसामान्य प्रत्येक त्वविशिष्ट रूविज्ञानस्य, साघवेन विरोधित्वात् पनान्ध- मित्यादेगौरवेष ' प्रतिबध्यकोव्यप्रविष्टबादतो योगदढं प्रमेव नास्ति युधिष्ठिरादिशब्दादपि रणस्थिरत्वादिकं योगार्थ ·शब्दशनिवाधिकार परित्यज्येव वजात्यादिप्रकारण कुन्तीमुवाद्यवममात्। यदुत. मभियुक्तोः या हत्तिरलहत्स्वार्था सेयमत्रोपपादिता। महत्- खार्था तु तत्रैव यत्र रूढ़िविरोधिनी॥ पज मनसादेवी पप्रनाभो युधिष्ठिर इति। तदेतद्द याकरणमतं परमस्तोन्या- दितः पङ्कजातं पामस्तोत्याद्यनुभवस्य न्यायमीमांसादिसकल- तन्त्रसिदत्वेन गौरवस्य प्रामाणिकत्वादनादेयमन्यथा अवयव- शक्तोरपि प्रतिबध्यतायामप्रवेशापत्तेर्लाघवेन पङ्कजातत्वप्रकारक- शाब्दसामान्यं प्रत्येव रूढिधियः प्रतिबन्धकत्वस्य सुवचत्वात् । नम्वेवं द्रव्ये सरमिजमस्तोत्यादितो द्रव्यनिष्ठ सरोजमिव ट्रव्याभिन सरमिजातं पद्ममपि प्रतोयेत नामार्थयोरभेदान्वये तन्त्रस्य नानो: ममानविभक्तिकत्वस्यानपायादिति चेत् मत्य मविभक्ति कनामार्थस्य नामान्तरान्वये वृत्तिशब्द कदेशान्येनैब समानविभक्तिकनामान्तरेण स्मारितत्वस्य तन्त्रतायाः खोकाय त्वादिति। यद्यदाकाङ्गित योग्यं मन्निधानं प्रपद्यते। तेन तेनान्वितः स्वार्थः पदेः समधिगम्यत इति रूल्यर्थयोगार्थयो गण्दपस्थिती तयोराकाहादिसाचिव्यादाहत्यान्वयधुद्धिस्थल एव योगार्थस्य रूळ्यर्थस्य वा नान्यत्रान्वयो न तु तयोरेव मिथः साकाङ्गत्वं अन्यत्र गोगार्थस्य बौधने रूढिधियः प्रतिबन्धकत्व वा प्रमाणा- भावात् एवञ्च यत्र योगरूढिलभ्यार्थयोस्तीत्पाद्यग्रहादि- रोधिसमवधानाहा न. प्रथममन्वयधीस्तत्र योगार्थमर्यादया पजातत्वेन, कुमुदादेः समुदायशक्तया च पनवेन स्थल- कमलस्य बोधी भवत्येवेति मणिकमतं दर्शयति । दाऽन्यव वा यत्र यदाकारादिनिमयः । तदेव नव योगार्थस्यान्वयो मविकाग्मत: समुदायशक्त प्रपस्थापिते पदान्तरकृत्युपस्थापित वायव .

·शब्दशतिप्रकाधिका। मिणि अवान्तरवृत्तिलभ्यार्थस्य यदाकाहानिश्चयादिस्तदेव सत्र तस्यान्वयवोध उत्पद्यते सम्भूतसामग्रीकत्वात् रूल्यर्थभित्र योगार्थस्यान्वयबोधव्युदासाय तु एढेोगापहारिताप्रवादी हाथ मात्रे योगार्थस्यान्वयबोधसामग्रोस्थलाभिप्रायक इति चिन्तामणिकतां मतम् । योगरूढं विभजते। सामासिकं तद्धितातमिति तत् हिविधं भवेत् । योगरूढ़ वदन्तस्य समासत्वव्यवस्थितेः ॥ तत् योगरूढं सामासिकं समासात्मकं कृष्णसदि तहि- ताक्त वासुदेवादि। कृदन्तस्य पङ्कजादियोगरूढस्य सामा- सिक एवान्तर्भाव इति नाधिक्यम् । यौगिकं नाम लक्षयति विभजते च । योगलभ्यार्थमावस्य बोधकं नाम यौगिकम् । समासस्तद्धितातच कदन्तञ्चति तत्तिधा । यन्नाम स्वान्तर्निविष्टशब्दानां योगलभ्यस्यैव यादृशार्थ- स्यान्वयबोधं प्रति हेतुस्तबाम तादृशार्थे यौगिकम्। योग- रूढन्तु कृष्णसर्पादिपदं योगनावच्छिद्रस्य लढ्यग्रस्य बोधक न तु तम्मानस्य,। तत्र यौगिकं त्रिविधं समासतष्ठिताक्तं कदन्तञ्चेति • बम्होऽपि समास: वर्घटकशब्दानामाकाझ्या लभ्यस्य धवखदिराद्यर्थस्यान्वयबोधकतया यौगिक एव। सर्वञ्चेदं रूढान्यत्वेन विशेषणीयः नात: कृष्णसादौ वासु, देवादी पङ्कजादौ च योगरूढ़ऽतिप्रसङ्गः। ब्राह्मणी श्वश्रूः देस्यादौ डीवादः स्त्रीत्ववाचित्वे तादृशं नाम यौगिकमेव प्रबधी-तु स्त्रीत्वादिमति तत्तदर्थे रूढ़मेव नातो विभागस्य याचातः ४ ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। यौगिकेषु समासं लक्षयति। यादृशस्य महावाक्यस्यान्नस्वादिनिअार्थक । यादृशार्थस्य धौहतेः स समासस्तदर्थकः ॥ यादृशमहावाक्योत्तरस्त्वतलादिः स्वार्थस्य यादृशावच्छिन- विषयताशालिबोधे हेतुस्तादृशं तहाक्यं तथाविधार्थे ममासः । पाचकादिकन्तु पाककाद्यर्थकं वाक्यमपि स्वघटकानेकनाम- लभ्यतादृशार्थकत्वविरहान महावाक्यं प्रत्यर्थमात्रावच्छिन- प्रत्ययार्थस्यान्वयबोधं प्रत्ययोग्यत्व वा प्रवते वाक्यस्य महवं वाचं तेन उपकुम्भादौ नायाप्तिनवा नौलघटत्वमित्यादी नौलघटत्वादिभागेऽतिप्रसङ्गः। क्षोरपायीत्यादि कस्तु प्रकृत्य. विच्छिन्नवदर्थ स्यान्वयबोधे समर्थोऽपि न प्रवत्यर्थ मानाव- विस्य तत: पानशील सामान्य स्याप्रत्ययात् राजः पुरुषत्व- मित्यादितो राजन्येव पुरुषभाव: प्रतीयत न तु राजपुरुषस्य भाव: तहितानां प्रत्यर्थमात्रान्वितस्वार्थबोधकवादतो गतः पुरुषेत्यादिभागे न प्रसङ्गः। पायं पायमित्यादिणमन्सभागस्तु स्वार्थावच्छिन्नस्य धात्वन्तरार्थस्यैवान्चयबोधको म तु त्वादि- प्रत्ययार्थस्य प्रस्थायेत्यादी समासव्यपदेशो स्यवादिशब्दसंस्कार- प्रयोजनको गौणः। विभड़ते। स चायं षडिया फर्मधारयादिप्रभेदतः । यचोपपदसंजोऽन्यस्त नासी सतथा मतः । स चायं निरुक्तसमासः कर्मधारयहिगुतत्पुरुषाव्ययीभाव- बहुव्रीहिन्दभेदात् परिधः यश्च कुम्भकाराटिरप्युपपटसंकः समासोऽस्ति तन समं समासः सप्तविधः । सानिमनोकाशा दोनामिव कारादीनामपि शब्दानामुपपदार्यान्वितस्येव सस्य बोधकतया तथाविधनामालमेव चैतस्य समासातरादिनः .. . 4 ·शब्दशतिप्रकाशिका। मनु यदि षनिधः सप्तविधी वा समासस्सदास्य पञ्चविध- खोक्लि: प्राचामसङ्गले त्यतस्तामुपपाटयति । पूर्वमध्यान्तसन्धिपदप्राधान्यतः पुनः । प्राच्य : पचविधः प्रोक्त: समामो वाभटादिभिः । कश्चित्समामः पूर्वपदार्थ धर्मिकान्वयबोधजनकतया पूर्व पदप्रधान उच्यते यथा प्राप्तजायाईपिप्पलीपूर्वकायादिकस्तत्- पुरुषः यथा वा उपकुम्भाद्यययोभाव: पुरुषसिंहादि कर्म- धारयश्च । कश्चिमध्यपदार्थधर्मिकधीजनकतयैव मध्यपदप्रधानो यथा पटानधिकरणप्रतियोगितानवच्छेदकेत्यादिकस्तत्पुरुषः पटस्य नाधिकरणमित्यादिविग्रह मध्यपदार्थस्यैव विशेष्यत्वात् बहुपदे बहुव्रीहिरवेत्यस्य तत्पुरुषादेबहुनामगर्भवाभाव तात्पर्यमित्यग्रे व्युत्पाद्यत्वात्। कश्चिदन्त्यपदार्थधर्मि कधी. हेतुत्वादन्त्यपदप्रधानः यथा राजपुरुषादिकस्तत्पुरुषो नोलो. त्पलादिकः कर्मधारयो, दिगााद्यव्ययीभावश्च । कश्चित्सर्व- पदार्थधर्मि कबुद्धिहेतुत्वात् सर्वपदप्रधानः यथेतरेतरहमो इन्दमात वा। कश्चित्स्वघटकान्यपदार्थधर्मिकज्ञानजनकत्वा- दन्यपदार्थप्रधान: यथा बहुव्रीहिः खलेयवाद्यव्ययीभावश्च । तदेवं पञ्चभेदानादायैव पञ्चविधत्व प्राच्य सत्तामतो न विरोधः ।। नित्यानित्यभेदेव समासस्य वैविध्यमप्यस्ति यदुक्त जयादित्येन विभक्ति मात्र प्रक्षेपाविजान्तर्गतनामसु । स्वार्थस्याबोधबोधाभ्यां नित्यानित्यौ समासकाविति । 'स्वान्तर्गतनामसु विभक्तिमात्र- प्रक्षेपेण यल्लभ्यार्थस्याबोधः स नित्यः ममामः यथा कष्णसर्प- निमक्षिकासुरादिः कृष्णः सपो मक्षिकाया नि: न सुर इत्यादि- तस्तसभ्यस्य वैजात्यादरमहात् यल्लभ्यस्य च बोधः सोऽनित्यो यथा - राजपुरुषपूर्वकायादिः तल्लभ्यार्थस्य राज्ञः पुरुषः पूर्व कायस्वेत्यादिवाकवादपि प्रतीतः। स्फरहाणो चलञ्चैत्र इत्या- ।

·- ४. शब्दशशिप्रकाशिका । दिकः कर्मधारयोऽप्यनित्य एव समासः स्फुरन्ती वाणी खादिविग्रहस्य वाण्यादौ स्फुरदादिविधेयकबोधाजनकत्वेऽपि स्फुरदभित्रवाण्यादावेकवादिबोधकत्वमादायैव तदर्थप्रकाश- कत्वात् स्फुरन्तौं वाणीमित्यादिवाक्यस्यैव तत्र विग्रहत्व- सम्भवाच विग्रह एव समासलभ्यार्थस्य बोधकत्व तन्त्र न तु समासे विग्रहार्थस्य, विग्रहलभ्ययोलिङ्गसंख्ययोwञकवैधुयेण प्रायश: समासाबोध्यत्वात्। अतएव यत्र समासे तयोर्व्यञ्जक- सद्भावस्तवावगमोऽपि यथा जरतीचित्रगुर्जनः प्रियतिसा पुरुष इत्यादी स्त्रीत्वस्य स्त्रीप्रत्ययतिस्रादेशयोस्तदभिव्यञ्जकयो: सवात् यथा वा अक्षपरि शलाकापरि प्रिययुवा हस्त्यश्व- मित्यादावेकवादेः अक्षशलाकयोरकत्व एवाव्ययीभावस्थ युमंदस्मदोहि त्व एव युवाद्यादेशस्य सेनाङ्गानां बहुत्व एव समाहारहन्दस्य विधानात्। तदुक्तमभियुक्तः सङ्ख्या तु व्यञ्जकाभावादव्यक्ता प्रातरादिवत् । यत्र तु व्यञ्जकं किञ्चि- तत्र सङ्ख्या प्रकाशते शलकापरि हस्त्यख पूर्वकायोऽईपिप्प- पूर्वादेरईस्य च ङसर्थेकत्वमन्तर्भाव्यैवावयविना सत्पुरुषस्य व्युत्पन्नत्वात् सरसिजादौ कण्ठे कालादौ चालुक समासे सुपः संख्यावगमऽपि न क्षतिः तत्र व्यञ्जकसुपः सत्वं. ऽपि संख्या न बुध्यत इति तु ममासक्तिवादिनः पातञ्जलाः । समासेषु कर्मधारयं लक्षयति। क्रमिकं यन्नामयुगमेकान्यार्थयोधकम् । तादात्मन भवेदेष समास: कर्मधारयः ॥ क्रमिकं यजामहयं तयोरेकस्य नाम्रोऽर्थे धर्मिणि सादा- मेनापरनामोऽर्थस्यान्वयबोधं प्रति समर्थं तादृशनामइय कर्मधारयः नीलोत्पलमित्यादावुत्पलादिपदस्यायें नोलादि- पदार्थस्य तादाम नान्वयः . तथा पुरुषसिंह इत्यादापि लौति।

·शाक्तिग्रवाधिका। गुरुवाटावन्तर पदमक्षास्य सिंहादिमाख पुरुषः सिंह वि- त्यादिविग्रह प्रायेणोपमेयस्योपमानैरिति कर्मधारयानुशास- नात्। कुम्भस्य समोपमित्याद्यर्थक स्तूपकुम्भादिर्न तादा- मोनान्वयबोधकः प्रवलमपट्रष्यमित्यादेः संग्रहाय नामपदमा धातुंभित्रोपलक्षकत्वात् सार्थकसामान्यपरत्वेऽपि क्षत्यभावाच । नीलमुत्पल मित्यादौ त समानविभक्तिक नामहयं स्वार्थयोर- भेदान्वयं बोधयदपि न क्रमिक विभक्तमा व्यवधानात् । यदिच तादात्मन नौलादिनामार्थस्यान्वयबुद्धी नोलाटिनामोत्ता नामोवस्थाप्यत्वं तन्त्रमतो न तत्राभेदसम्बन्ध न नौलादेरन्वयः परन्तु विशेषणविभक्तापस्थापिते तादात्मा एवाधेयत्वेन नील- घटपटावित्यादीच नोल पदाव्यवहितेन घटपटेत्येवं इन्दात्मक नाम्नेवोपस्थापिते पटे नोलस्य तादात्मनान्वयाव व्यभिचारः स्तोकं पचति धान्येन धनं प्रत्या पटुरित्यादावपि स्तोकादेन धात्वाद्यर्थ तादात्मानान्वयः किन्तु द्वितीयाद्यर्थे तादात्मा- एवाधियत्वेनेत्यादिकं विभाज्यते तदा क्रमिकत्वमनुपादेय- मेव। राजपुरुष इत्यादिकम्तु तत्पुरुषो न पुरुषे पूर्वपद- लक्षितगंजसम्बन्धिनम्तादात्मानान्वयबोधकः समासविग्रह- योस्तुल्यायं कवहान्यापत्तेः परन्तु गजसम्बन्धस्यैव अतएव राजपुरुष इत्या दो पूर्वपदे षष्ठाथसम्बन्ध. लक्षणेति मणि- कदुक्तमपि सङ्गच्छते। यथा च नमार्थयोमैदनान्वयेऽपि न पतिस्तथोपरिष्टाहक्ष्यते । किञ्चिहिशिष्ट सुबर्थानवच्छिवस्यैव वा तादात्मा मान्वयबोधकत्वमुक्तनिरुक्ती निवेश्यम्। न चैव- मपि पचपुख्खादिहिगो हिगाग्य गच्छत इत्यादिस्थलीये हित- माधभिबगार्यादिबोधकाव्ययीभाव चातिव्याप्तिस्तदन्यत्वेनापि विशेषणीयत्वात्। अत्र च मानुषब्राह्मणो ब्राह्मणमानुष इत्याचप्रयोगाहिशेषणविशेष्ययोर्यत्र मिथस्तादात्मान व्यभिचार- ·सदैव धर्मधारयः साधुः प्रमेयधूम इत्यादौ तु मास्व जगे राशि स्वादाविव सालासम्बन्धास्वष्टा तत्पुरुष एषेति वृक्षाः। चन्दनतकर्षियगिरिधमतसमय प्रत्याकि- प्रयोगख प्रामाणिकखात् विशेष्यस्वैव विशेषणव्यभिचारिक कर्मधारय तन्त्र न तु विशेषणस्यापि तहाभिचारित्वं पुरूषो. तम इत्यत्र चोत्तमत्वं निवजानादिम स्वं किन्तु भ्रमषिधुर- लम् पतएव तत्र पुरुषस्येव पुरुषेऽपि तस्य व्यभिचारसस्वाद समपुरुष इत्यधि कर्मधारयः साधुरिति तु नव्याः। तदाद्युत्तर- पदकः कर्मधारयः प्रायगो नष्यत नौलतदस्तोत्यादितो जास्वपि नीलोत्पलाटरस्तित्वाद्यप्रतोतः । पक्कायोजनं रभ्यमामत. अनं हथा। नालयट्रम प्रास्वाद्यः कट तपमोच्यते इत्यादि प्रयोगात् क्वचिदियतेऽपि प्रयुक्तच्च जमरनन्दिना परम: म इस्धाद्यर्थे परमसः परमतावित्यादि। तत्पुरुषोऽप्येतन व्याख्यातः। मनु विशेष्यतया नामाथप्रकारकाम्वयबुडिमात्रं प्रत्येव नामोत्तरविभक्तापस्थाप्यत्व तन्त्रं न तु तादात्मामम्ब- श्वानच्छि नत प्रकारताकबुद्धि प्रति गौरवादता नामाथयो- नीलोत्पलयोरन्वयासभवात् कर्मधारयादिकः समासो न यौगिक: किन्तु नोलोत्पलत्वादिविशिष्ट रूढ़ एव । तदुल भर्तृहरिणा अबुधान् प्रत्युपायाच विहिताः प्रतिपत्नये । शब्दा- तरत्वादत्यन्तं भेदो वाक्यममासयो रिति वैयाकरणाः सम्मन्द नीलोत्पलमित्यादी समुदाये रूल्यप्रतिसंन्धानऽपि नीलादि- प्रत्ये कपदीपस्थित्या : तयोस्तादात्मनाम्चयबोधस्यानुभविकत्वेन गौरवस्य प्रामाणिकत्वाद्यन्यथा नामार्थस्यान्वयबोधसामान्य प्रत्येव नामोत्तरनामोपस्थाप्यत्व तन्त्रमुरीत्य मौलमानयत्यादी मामार्थसुवर्थयोनान्वयबोध: परन्तु सुबन्तभागय नीलविषिष्ट जमवादा रूढिरेवेत्यपि किन रोचयेः। न च समासस्या- ..

·शक्तिप्रकाशिका '४२ शतावे जोसोशा घट बस्यादाविव मोलघटो द्रष्यमितादा बपि धटे धर्मिस्य वाक इयमिति न्यायेम मौखद्रव्योमतादा- बोनामयात्तिरिति वाचं नामास्य मुख्य विशेष्यताक रख सादाबावरिछविधेयताकपि बोधे मान्न: प्रथमान्तत्वस्थ तन्त्र सात विधेयत्वन्तु विषयतावच्छेदकतान्यप्रकारत्व प्रकारका प्रभेदा वेत्यन्य छेतत् पटमित्यादौ तु कमवादी पटादिन तादा- बन विधेय इति न सत्र व्यभिचारः। लनु नौलं पासञ्चात् पलं यत्र इत्यर्थ नौलपोनातपल सर इत्यादिको बहुव्रीहिरिव मोसं पोसञ्चोत्पलमित्यर्थ नौलपोतोत्पल' पुष्यमित्यादिक: कर्मधारयोऽप्येकत्र हयमिति न्यायेन नीलपीताभ्यामच्छिनोत्- पलनिष्ठ अमिताकधोजनकः कथं न स्यात् इति चेत्र बहुपटे बहुब्रोहिरव नेतरी इन्हान्य: ममास इत्यनुशिष्टिवलेन बनाई. रेव खनिविष्ट नामहयापस्थाप्यार्थहयावधि छनताहशनामान्त- राथनिष्ठविषयताकबाधं प्रति हेतुत्वेन ममासान्तरस्य तादृश. धियं प्रत्यममर्थत्वात्। 'नोलपोतोत्पले रम्ये पोतनीला ताला- वितमित्यादौ तु नीलोत्पल पोतात्पलच्च रम्यमित्याकारक एव बोधी न तु नोलणेतञ्च यदुतपल तद्रम्यमित्याकारः । अतएव इम्बात् परस्य प्रत्येकाभिसम्बन्धसूचना) नालपोत च ते उत्पले चेत्यादिकमेव तत्र विग्रहं वर्णयन्ति न तु नौल पोतञ्च तदुत्पलञ्चेत्यादिकम्। घटमा नाधिकरणमित्यादि- विग्रहे घटानधिकरणमित्यादिकस्तु मध्यपदप्रधानस्तत्पुरुषो म बहुनामगर्भी नवैकत्र इयमितिन्यायेन स्वार्थस्य बोधक इति सम्प्रदायविदः। स्थादेतत् समासानां समुदायशक्तत्वे वाचस्पतिमिताया: समामे कण्ठ ब्रणः पुमान् इत्यादी वाचि मितायाः कण्डे चम्बामादे भदेनान्वयो वागादः पदार्थकदेशत्वेन तत्र पदान्त- .

·सर्वमिदः। मम्पदा जटया ८ ४४ गदक्षिकाशिका रार्थस्य पथरपशगंगन समवेतमित्यादाविष निगकाइत्वाधि पना हिजातिवाध्यायो जटाभिस्तापमहत्यादौ पनामा भावस्य हिलातौ जटावैगिश्चम्य च तापसे भेटेनापि नान्पयो यथाकाशमभिधासादित्यादौ। यौगिकत्वे तु तत्र तत्र तथा विधाययो दुर्वागे वाक्प्रभृतः पदार्थत्वादिति चेत्र वृत्त्येकांश- पदस्याथै सम्बन्ध स्य कारकस्य वा बोधकान्यविभक्त : स्वार्थान- भावकतायां निराकाइत्वादेव तस्य निरस्तत्वादतएव चैत्र स्य गुरुकुल शरैः शातितपत्रक इत्याटो गर्वाटिपदस्य वृत्त्येकदेश वेऽपि तदर्थ षष्ठ्यर्थमम्बन्धस्य तृतीयार्थकरणत्वादेश्चान्वयः समामस्येव क्य नादिप्रत्ययान्तस्यापि वृत्तित्वात् परिष्क तायाः मततं यन्तु वाचस्पतोयत । वापि पुत्रोयति स पुरुष इत्यादेरपि बागाांशे परिष्क नादेः पुत्राांशे च सम्पदादेः सहभावादिबोधकतायां म. मामथ्य मत- एष प्रतियागिपदादन्य द्यदन्यत् कारकादपि।' वृत्तिशब्दक- देशाथै न तस्यान्वय इष्यत इत्यपि पठन्ति कम चाण्डानयोगात्य कुरु पापक्षयं ममत्यत्र च योगोत्थमित्यस्य योगप्रयोज्यमित्यर्थः स चाभेदेन पापक्षये न्वितः । यस्मिन् राशिगते मूर्य विपत्ति यान्ति मानवाः! तेषां तत्रैव कर्तव्या पिण्डदानाटिका क्रियेति वचनन्तु अमून ममूनत्वे तु यस्मिन् राशो गते सूर्य इत्येव तत्र पाठ इत्यास्तविस्तरः । हिगुलक्षयति। संख्याबदयुतं नाम तदलद्यार्थबोधकम् । अभदैनव यत्स्वार्थ स हिगुस्विविधोमतः । संख्यावच्छिन्नशक्तयत्वदोत्तरत्वविशिष्टं यत्राम स्वार्थ धर्मिकं तदात्मन सदलक्ष्यार्थस्यान्वयबोध प्रति समर्थ तबामोत्तरतापन तबामैव तदलल्यार्थाभिनस्वार्थ हिगुरुच्यते ।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। ४५ 'विकटु त्रिभुवन चतुर्युग चतुर्वर्ग पञ्चगव्य पञ्चामृत षहस षट- पदार्थ सप्तर्षि अष्टनाग अष्टवसु नवरम नवग्रह दशमून एका- दशरुद्र एकादशेन्द्रिय द्वादशादित्यादिकस्तु .कर्मधारयः शुरयादिपर्याप्तत्रित्वावच्छिन्नबोधकतया न पूर्वपदालक्षवार्थस्त्र बोधकस्त्रिकटुप्रभृतिभ्यः कटुवयादिसामान्यस्याप्रतीतेः पञ्च- मूलोत्यादौ तु मूलपञ्चकत्वेनैव मूलविशेषेषु तात्पर्य नतु विशेषरूपेणापि अतएव कण्टकायादिकं स्वल्प गाम्भार्यादि च यन्महत्। पञ्चमूल तदुभयं दशमूलमुदाहृतमित्यादिक- स्ता प्येण बोधस्थलोय: प्रयोग: वर्षाकाले मघःण युक्त्ता चापि यदशोत्यादिवदेकवचनस्य साधुत्वसम्भवात् यो रूप- मित्याद्यर्थे दिरूपादिपदं नाभेदेन हिप्रभृतरनुभावकम् एकत्व- संख्यया विशिष्ट बोधयदपि एकपदं न पर्याप्तिसंसर्गेण तद- वच्छिन्नस्य बोधकं हितयादिपदं पर्याप्ता हित्वावच्छिव प्रतिपादयदपि न तत्र ,शक्त वाक्यत्वादतो नैकघहितयपटे. त्यादिकर्मधारयेऽतिप्रसङ्गः। सप्तशती पठ्यतामित्यादी च यद्यपि शत धर्मिणि सप्तानामभेदन नान्वयो बाधितत्वाब्रापि सप्तपदलक्षितस्य सप्तगुणितस्य हिगुत्वहान्यापत्तेः तथापि शतपदार्थकदेशे शतत्वमंख्यायां तस्याः सप्तत्वमम्भवादिति वदन्ति। दिगभ्यं गच्छत इत्याद्यव्ययीभाववारण न्तु पूर्ववत् । स चायं हिगुस्त्रिविधः तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारभेदात् । तत्र तहितार्थ द्विगु लक्षयति। तद्धितान्वितस्वार्थस्तद्धितार्थहिगुर्मतः । तद्धितार्थ लाक्षणिकखान्त्यनामा त्वसर्वगः ॥ यो हिगुः स्वोत्तरतद्धितान्वितस्वार्थकः स तहितार्थहिगुः । हिमुद्रो वृष इत्यादी हाभ्यां मुद्राभ्यां क्रौतस्य द्विवर्षा गोरि- त्यादौ हाभ्यां वर्षाभ्यामभिववयस्कस्य हिदलं पवित्रमित्यादी .

·४० शब्दशतिप्रकाशिका। हाभ्यां दलाभ्यां निर्मितस्य हिगुञ्ज स्वर्णमित्यादी हान्या गुञ्जाभ्यां तुलितम्य त्रिकाण्ड: पुरुष इत्यादौ विभिः काण्डै: परिमितस्य पञ्चकपालचरित्यादी पञ्चभिः कपाल: संस्कृतस्य बोधने लुप्तस्यैव ठगादितद्वितस्य क्रोताद्यभिधायकत्वात् परि- शिष्टकतां मतेनेदम्। उक्त प्रयोगेषु हिगोरन्तिमनाम्न व क्रीता- दिरूपार्थो लक्ष्यते न तु नुप्तष्ठगादिरप्यपेक्षतेऽतस्तद्धितार्थ- लाक्षणिकखान्य नामको हिगुरेव तद्धितार्थहिगुरिति फणि. भाष्यमतन्तु न युक्तम् असर्वगत्वात् पाञ्चपुरुषिरित्यादी पञ्चानां पुरुषाणामपत्यस्य पञ्चगरूप्यो गौरित्यादौ पञ्चानां गर्गाणां भूतपूर्वस्य बोधने तद्वितनैव स्वार्थ स्यापत्यप्रभृतरुप स्थापनात् विस्वर्णमुद्रः पशुरित्यादावुत्तरपदस्य शक्तिविरहेप क्रोताद्यर्थ लाक्षणिकत्वायोगाच्च । उत्तरपदहिगु लक्षात। खान्तर्निविष्टशब्दाभ्यां शब्दान्तरममामगः । यो हिगुः शाग्दिकरतः स उत्तरपदहिगु: । यो विगुः स्वघटकनामभ्यां सह साकायनामान्तरण समामस्यान्तगत: स उत्तरपदहिगुः यथा पञ्च गावा धनमस्ये. स्यादिविग्रहे पर्चगवधन: पुरुष इत्यादौ बौद्यादिनिविष्टः पञ्चगवादिः । समाहारहिगुलक्षयति । खार्यान्वितसमाहारलकखान्त्यशब्दक। उक्ताभ्यामितरः किं वा ममाहारहिगुहिंगुः । खोपस्थाप्यार्थस्य समाहारलक्षको यदीयान्त्यशब्दः स हिगुः समाहारहिगुः पञ्चपुलोत्यत्र हि योगलभ्यानां पञ्चाभिन्नपुलानां समाहार: परस्थपुलशब्देन लक्षाते न तु तंत्र विगो: शतिरन्य- सभ्य भक्तायोगात् अतएव न लक्षणापि शक्यसम्बन्धस्यैव लक्षण- ·অন্ধিসায়িকা। ४७ एवेन वाक्ये तदसम्भवात् । यदि च पञ्चपुलोत्यत: पञ्चानां पुला- नामेव बोधो न तु तत्समाहारस्यापि प्रतएव पञ्चपुलौं छिनत्ति इत्यादिक: प्रयोगः प्रमाणम् अन्यथा समूहात्मन: समाहारस्य किंदाद्यसम्भवेन तदयोग्यत्वापत्तेः पुलादेहि त्वबहुत्वेऽप्येक- वचन त्वानुशामनिकं दारादेबछुवचनवदुपपद्यते। न च द्रव्य- प्राधान्ये पञ्चग्वटोत्यादौ हुस्खो न स्यात् गोशब्दस्येव स्त्रीप्रत्यय- स्यापि समासान्त्यस्योपसर्जनस्यैव तहिधानादिति वाच्य समा- हार संज्ञकहिगोरप्यन्यस्य स्त्रीप्रत्ययस्य पृथगेव इखविधेर्वताव्य- त्वात् प्रयोगानुसारित्वात् कल्पनाया: पञ्चपाच कोत्यादावव्याप्तिय तत्रोत्तरपदस्य वाक्यत्वेन लक्ष कवायोगादिति सूक्ष्ममोक्षात तदा पूर्वनिरुक्ताभ्यां तद्धितार्थोत्तरपदहिगुभ्यां भिन्नादिगुरव समाहारहिगुर्बोध्यः । एवञ्च हिगोः कर्मधारयाम्तर्गतत्वेऽपि न क्षतिरिति तु विभाधनीयम् । तत्पुरुषं लक्षयति । यदीयेन सुबर्थन युतयत् बोधनक्षमः । यः समासत्तस्य तव तं तत्पुरुष उच्यते । यदर्थगतेन सुबर्थेन विशिष्टस्य यदर्थस्यान्वयबोधं प्रति यः समासः स्वरूपयोग्यः स तदर्थ स्य तदर्थे तत्पुरुष: न तु यत्रामोत्तर यन्नाम यदर्थगतसुबर्यावच्छिन्नस्य यत्स्वार्थस्य बोधकं तदुत्त तवामैव तदर्थयोस्तत्पुरुषः पूर्व कायोऽई पिप्य- लोत्यादावव्याप्तः। स्तोकपक्त त्यादौ क्रियाविशेषणैः कर्म- धारय एव महाकविमहाविज्ञ इत्यादौ कवित्वादाविव प्रकते. ऽप्ये कगासार्थकदेशे पचनादावपरनामार्थस्याभेदान्वयबोधकतया बधात्वसम्भवात् स्तोक पक्ोत्यादौ मस्तादात्मावाचित्वे तु तत्पुरुषः सम्भवत्येव क्रियाविशेषणैः समाम एवाव्युत्पन्न इति सन देण्यं स्तोकनमा स्तनाभ्यामित्यादेः कालिदासादयः ३ ·: शब्दशतिप्रकाशिका। प्रयुक्तात्वात् दिगो कर्मधारये च शाब्दिकानां तत्पुरुषत्वव्यपा देशः पदसंस्कारार्थो गौणः। : विभजते। द्वितीयादिसुबर्थस्य भेदादेष च षडिधः । क्रियान्वयौ हितीयादेरर्थः प्रायोऽत्र योजितः ॥ ग्रामगतः चैत्रनौत: ब्राह्मगादत्तः वृक्षपतित: चैत्रधनं मैत्र- गति: ग्रहस्थित इत्यादौ द्वितीयादिसुवर्थस्य कर्मत्वकर्तृत्वा. देबोधभेदादेत स्य द्वितीयाटतोयादितत्पुरुषत्वेन षड्भेदाः स्वघटकैकपदार्थनिष्ठहितीयार्थावच्छिन्नापरपटार्थ बोधकसमासा- देधर्मषटनास्य सुवचत्वात् । इयांस्तु विशेषो यदेतेषु धात्व र्थान्वय्य व दितीयादेरथ : प्रायो घटकः पोठ परितः पुण्य न सुखं शमाय विद्या दण्डाहटः गवां कृष्णा सम्पन्नक्षोरा तिलेषु तैलमित्मा दिविग्रहे तत्पुरुषस्यामाधुत्वात् वर्षसुखो लोष्टकाण: कुण्डमाहिर घटान्य: कुवेग्वलिः कर्म कुशल इत्यादौ तु तत्तद्विशदितीयादितत्पुरुषः ।। ननु ग्रात इत्यत्र गनौ ग्रामकर्मत्वस्य राजपुरुष इत्यत्र च पुरुष पाजसबन्धस्यावगमो न ग्रामादिपदेभ्यो लुप्तपः स्मरणात् जलोरमजानतोऽप्यन्वयबोधात् समृद्ध ग्रामगत इत्या- दित: मसृखग्रामयोरभेदान्वयधीप्रसङ्गाच्च सम्पन्न दधि पश्ये- ज्यादाविव तत्रापि नामार्थयोरभेदान्वयबोधोगयुक्तास्य नानोः समानविभलिप्रतिमन्धानस्यानिशिष्टत्वात्। नापि ग्रामादिपदस्य ग्रामकर्मत्वादिलक्षकत्वात् अभेदान्यसम्बन्धेन नामार्थस्यान्वय- बोधं प्रत्यनुकूलस्य मामोत्तरविभक्तपस्थाप्यत्वस्य तादृश- प्रत्ययोपस्थाप्यत्वस्य वा गल्यादावसत्वात् ।। न च प्रामादि पदलक्षितस्यं ग्रामकर्मकादेरेव तत्र गत्यादौ सादामपनीन्वय इति साम्प्रदायिकानां मतमेव साम्प्रतं तत्पुरुषास्यापि समस्य- Mar OF Area ·४८ शब्दशक्तिप्रकाशिका। मानपदार्थ योरभेदान्वयबोधकवे कर्मधारयत्वापत्तेः ग्रामं गतः राजः पुरुष इत्यादिविग्रहस्य समासतुल्यार्थकत्वहान्यापत्तेथे ति वेव प्रत्ययान्ततत्तबामर्थस्यैव भेदेनान्वयबोधप्रति तत्तबामो- तरप्रत्ययोपस्थाप्यतायास्तन्वत्वेन ग्रामगत इत्यादौ ग्रामादिपद- लक्षितग्रामकर्मवादेर्गत्यादौ भेदेनान्वये बाधकाभावात् । नचैवं गतो ग्रामत्यत्रापि ग्रामपदलक्षितस्य ग्रामकर्मवादे- त्यादौ भेदेनान्वयबोधप्रसङ्गः प्रत्ययान्तान्यतत्तवामोप- स्थाप्यार्थ स्यान्वयबोधसामान्यं प्रत्येवोत्सर्गतस्ताहशतत्तबामो. तरनामोपस्थाप्यत्वस्य हेतुत्वेन तदसम्भवात् । अत एवाई- विप्पलोच्छेद इत्यादौ पूर्वपदप्रधानत्वेनानुशिष्टस्य तत्पुरुषा- दरम्य पदार्थानां पिप्पलोप्रभृतीनां अर्द्धाद्यर्थे घटपटमठानामि- यादौ च सर्वपदप्रधानत्वेन इन्हस्यानन्त्यपदार्थानां घटादीनां सुबर्थे अन्वय: तथा बहुगुड़द्राक्षेत्यादी गुड़ादीनामपि बहुज) प्रत्यर्थस्येषदसमाप्तौ नामाः प्राग्वहुचो विधानादिति । ननु यदि नामार्थयोरपि भेदेनान्वयो व्युतपत्रस्तहि ग्रामगत इत्यादौ कर्मत्वादिसंसर्गेण ग्रामादेरेव गत्यादावन्वयोऽस्तु कृतं प्रामादिशब्दस्य ग्रामकर्मत्वादिलक्षणयेति चेत्, सत्य विग्रह- क्यानां समाससमानार्थकत्वरक्षणाय तत्र लक्षणास्त्रोकारात् -- पास्तु वा प्रामादिपदस्य तत्कर्मत्वादी लक्षणा कर्मत्वादि- सर्गणैव प्रामादेगत्यादावन्वयसम्भवान्तथापि न क्षति: ग्राम त इत्यादिविग्रहस्यापि कर्मत्वार्थ के द्वितीयाद्यपसन्धानवशादेव मित्वादिसंसर्गेण गत्यादौ ग्रामाद्यन्वयबोधकतया समास- मानार्थकत्वसम्भवात् ग्राममित्यादौ कर्मत्वादिमिका. क्यबोधानुरोधेन द्वितीयादेः कर्मत्वाद्यर्थकत्वात्. अतएवा. ट: पट इत्यादावन्यस्य असुरो दैत्य इत्यादौ विरोधिनः निशुः शा इत्यादी सशस्य अबामणो वाईषिक इत्या: ५ ·तो शब्दशक्षिप्रकाशिका। दावपाष्टस्य पनुदामुदरतण्या इत्यादी स्वल्पस्य वाच केन मनिपातेन खार्थे प्रतियोगित्वादिसम्बन्धेनैव घटादेरनु भावनेऽपि तपस्य तत्पुरुषे नाव्याप्ति:पटस्याभाव प्रत्यर्थ प्रसज्यना पव्ययीभाव एष समासः प्रमाणन्तेनापटं व इत्याद्येव तत्र प्रयोगस्तत्पुरुषस्योत्तरपदलिङ्गकत्वनियमात इति वृताः। प्रसज्यनाप्य पट इत्यादिस्तत्पुरुषएव साधुः व्ययीभावः नञ्तत्पुरुषविधेस्तदपवादकत्वात् अतएव वादिनामविवाद इत्यादिकः किरणावल्यादौ पुसि प्रयोग इति तु पक्षधरमिश्राः । युज्यते चोत्तरः कल्पो नचेदेवं दशैते राजमातङ्गास्तस्यैवामी तुरङ्गमाः । ग्रामगतस्तत्र मैत्र किं कुरुतेऽधुना। इत्यादी राजसम्बन्धादे राजादिपदलक्ष्यत्वे तदेकदेशस्य राजादेस्तदा परामर्श न स्यात् विशेष्यविधया वृत्त्या पूर्वोपस्थापितस्यैवार्थ स्य परामर्श कत्वात् तदादिशब्टाना न हि प्रजावतोयं मे त्वं तस्मै देहि कम्बलम्। नोलो मणि गणः सोऽत्र चावादि:ध्यते तदा । ., नन्वेवमनयैव ऋचा निषाद स्थति याजयेटिति श्रुतो निषा- दानां स्थपतिरिति व्युत्पत्त्या न तत्पुरुषः परन्तु निषादः स्थपति' रित्यर्थे कर्मधारय एवेति सिद्धान्तो व्याहन्थेत तत्पुरुष भक्तिभिय हि तत्र कर्मधारयखोकारस्तम्म लके निषादस्थाधानऽपृर्वविद्या प्रयुक्तिश्च कल्पात कल्पाते च निषादोयतत्तदध्ययनै निषेधविधि बाधात् स्त्रीशूद्रौं नाधौयेतार्मिति श्रुतो तत्तदध्ययनतराध्ययन परत्वं धातोः शूद्रपटस्य वैवर्णिकान्योपलक्षकात्यात्। यदि र कर्मधारय एव तत्पुरुषेऽपि न लक्षणा तहा तत्पुरुष एव तत्री चितस्त्रवर्शिकस्यैव निषादीयस्थपत्तिवेन प्राप्तावपूर्वविद्याप्रयुक्त सन्म लकनिषेधविधिसोचस्य चाकल्पालादिति चेत् सत् पुरुवं लक्षणापोऽपि किमिति कर्मधारयः एव बनान्युपैयाँ '- ·५१ शब्दयातिप्रकाशिका। मैं तु तत्पुरुषः निषादानां स्थपतिरिति व्यत्पत्त्या निबादस- लिपदाबिषादसम्बन्धवत्त्व'न स्थपत्यनुभवसहस्रस्य सर्वसिह- खेन तदनुरोधानक्षणायाः लतत्वेन तत्कल्पनाभयस्यासम्भवात् हिनिषादस्थपत्यादिपदं निषादादिसम्बन्धवत्तया स्थपत्यादि- धने निराकास तथा सति निराकाइलादेव तत्पुरुषत्वा- गम्भवन लक्षणापत्तेस्तटबाधकतयोपन्यामानौचित्यात् । अथ धकं विना मुख्याध एव श्रुतीनां प्रामाण्य न तु प्रमाणान्तर- वषयेऽपि लच्या मुख्य शब्दस्वरम इत्यादिमौमांसया तथैव पम्प्रतिपत्तेरिति चेत्तहि बाधकामवं कर्मधारयविधयेव दानां प्रामाण्य न तु प्रामाणान्तरविषयेऽपि तत्पुरुषविधया. कर्मधारयात् समासान्तरस्य दोबल्यमित्यादिमीमांसया तथैव तिपत्तेरित्यपि किन रोचयः। तत्पुरुषाबहुव्रीहेजघन्यत्व- मत्यत्राप्युक्त व रोतिरनुसतंव्या न हि बहुव्रीही समस्तपदानां ताक्षणिकत्वादेव ततो 'दुर्बलत्वम् एकपदमात्रलक्षणयापि वोहेव्य वस्थाप्यत्वात् इति प्रास्तां विस्तरः । अव्ययीभावं लक्षयति। उत्तरार्यान्वितस्वार्याव्ययपूर्वस्तु यो भवेत् । समासः सोऽव्ययीभावः रखीपुलिङ्गविवर्जितः ॥ यः समास: स्वीत्तरपदोपस्थाप्येन यदर्थेनान्वितस्य यदर्थस्य रोधकाव्ययपूर्वभागकः स तविशिष्टस्य सदस्य बोधनेऽव्ययी- आवः गृहे तिर्मक्षिकम् उपकुम्भमित्यादी हि. मक्षिकाया भावः कुम्भादेच मासोप्याटिमक्षिकादिपदमाग्वर्तिना निराद्य- घयेनानुभाश्यते अईशरीरमित्यादौ उत्तरपदार्थान्वितस्वार्थ- रोधकमप्यचपदं नाव्ययं निर्मक्षिका भूमि: निमंबुष्यो देश त्यादौ तु.मक्षिकादेरभाववन्त बोधयबपि निर्मक्षिकादिक- ·५२ शब्दशक्षियकाशिका। सातारषो न ताथार्थे सीप निवार्यविधुरः इति तत्र नं प्रसङ्गः। नन्धर्वलाक्षस्य शलाकाया वाद्यतेऽन्यथा पातनमित्यर्थेऽक्ष- परि शलाकापरि इति अव्ययीभावेऽव्याप्तिस्तस्याव्ययगर्भवेऽपि तत्पूर्वकत्वाभावात् एवं हौ गाग्र्यों इत्यर्थे हिगाय गच्छत इत्यादी हाभ्यां दण्डाभ्याम् इत्यथें हिदण्ड प्रहरतोत्यादौ तिमृणां यम- नानां ममाहार इत्यर्थे त्रियमुनं नातोत्यादी लोहिता गङ्गा यस्मिवित्यर्थे लोहितगङ्ग देश इत्यादौ दण्डेन मिथः प्रकृत्य वृत्तमित्यर्थ दण्डादण्डि रणमित्यादौ केशेषु मिथः प्रगृह्य वृत्त मित्याद्यर्थे केशाकेशि युद्दमित्यादी खले यवा यदा संहता यवा यदा तिष्ठन्तो गावो यटेत्याद्यर्थे खलेयवं संहतयवं तिष्ठन वा काल इत्यादौ हिगाग्यहिदण्ड्यादिष्वपि तेषु अव्ययगर्भव स्थायभावादत: प्रकारान्तरेण निर्वनि।' अमादेशं विना श्रूयमाणषष्ठी न बोधिका । खार्थे यदर्थस्य यहा सोऽव्ययीभाव इष्यते । प्रमादेशं 'विना श्रयमाणषष्ठो खार्थ यत्समासाथस्यान्वय' बोधं प्रत्यसमर्था स एव वाव्ययीभावः श्रूयमाणैव षष्ठो स्वार्थ समासान्तरार्थस्यान्वयबोधने समर्था न तु 'लुप्तापि कृतयो रक्षपरिव्यर्थत्वमित्यादौ स्वव्ययीभावार्थस्य लुप्तापि, क्तयो रेकाक्षान्यथापातनयोर्निष्फनत्वमित्यन्वये लुप्तषष्ठय व पातमर सम्बन्धप्रत्याबनात्। सिग्धस्योपगङ्ग पाविवामित्यादी स्निग्धस्य गङ्गासमीपस्य पवित्रत्वमित्याद्यन्वये समीपाद सम्बन्धः श्रुतयाप्यमादेशवशादेव षष्ठयानुभाव्यते इति न तवोपं गङ्गाद्यव्ययोभावेऽव्याप्तिः अनुगङ्गेन सञ्चारः, उपगङ्गषु पृसत्व सुपसभादानीतमित्यादावमादेशं विनापि. यूयमाणाभिस्तु ·शब्दशतिप्रकाशिका 'सीयांसप्तम्यादिमुभिरव्ययीभावार्थस्य करणत्वाधिकरणस्वादिक बोध्यत इति षष्ठीपर्यन्सानुमरणम् । बहुव्रीहि लक्ष्यति। बहुप्रीहिः खगर्भार्यसम्बन्धित्वेन बोधकः । निकढ़या लक्षणया खांशज्ञापकशादवान् ॥ समास इति प्रकृतं , तथाच स्वांशस्य निरूढ़लक्षणयां ज्ञापकन शब्देन घटितः स्वगर्भस्य यादृशार्थस्य सम्बन्धित्व- प्रकारणान्वयबोधं प्रति समर्थ : समासः स्वगर्भतादृशाथ- सम्बन्धिबोधने बहुव्रीहिरित्यर्थः। प्रारूढ़वानरो वृक्ष इत्य- वारूढ़ो वानरो यमिति व्यत्पत्त्या स्वकर्म कारोहणकर्तवानर सम्बन्धित्वेन वृक्षपोतपयस्क पात्रमित्यत्र पोतं पयो येन इति रोत्या खकरण काम कर्मजलमम्बन्धित्वेन प्रात्रं पक्वतण्डुलश्चत्र इत्यत्र पक्वस्तगड लो येति दिशा स्वकर्तकपाककम तण्डु ल- सम्बन्धित्वेन चैत्र दत्तदक्षिणो हिज इत्यत्र दत्ता दक्षिणा यस्म इति क्रमेण स्वमम्प्रदानकदानकर्मदक्षिणसम्बन्धित्वेन हिज पतितपत्रस्तररित्यत्र पतितं पत्रं यस्मादिति विग्रहेण स्वापा- दानकपतनाश्रयपत्रमम्बन्धित्वेन तरं चित्रगुरित्यत्र चित्रा गौर्यस्येति वाक्यानुमारेण चित्राभिन्नखगोसम्बन्धित्वेन चैत्रं रक्लपट: काय इत्यत्न रक्तः पटो यत्ति, व्युत्पत्त्या रक्ताभिन्न- खन्तिपटमम्बन्धित्वेन कायम एवं वाणच्छिन्नकरो नर इत्या- दावपि वाणेन छिनः करो येन यस्य वा इत्यादि विग्रह वाण- करणकावकट कच्छिदाकमकरमम्बन्धित्वादिना नैरादिकं बहु- बीहियोधयतीति सर्वत्र खगर्भतत्तदर्थमम्बन्धिान धर्मिणाम दक्षिणपूर्वा ' पूर्वोत्तरेत्यादिविदिग्बहुव्रीहिस्थले दक्षिणया पूर्वा यस्या इत्यादिविग्रहेण स्वपाव स्वदक्षिणसहित- पूर्वसम्बन्धित्वादिनी भाग्ने योप्रभूतोमा विदिशां बोधः । अखि .

·शब्दशक्तिप्रकाधिकार जीरा नास्तिचीग गौरित्याहावयस्ति चौरं यस्या इत्यादि विग्रहणास्तित्ववत्स्वधोरसम्बन्धित्वादिप्रकारण गवादेरवति: इयांस्तु विशेषो यत्तौकेषां मतेऽस्तोत्यादिकं तिहम्तमन्येषां सत्पतिरूपकाव्ययमिति। उप ममोपे दश येषामिति ममोप- गणितत्वार्थकषष्ठा विग्रहादुपदगाः शकुनय इत्यादौ स्वसमीप- गणित दशसम्बन्धित्वेन नवानामेकादशानाञ्च पक्षिणामवगम- स्तन दशशब्दस्य दशत्वलक्षणया स्वपर्याप्तसंख्यासमीपगणित- दशत्वसम्बन्धित्वेनैव नवादेर्बोध इति दुर्गप्रयतयः। अधिका दश येषामिन्याटिविग्रहे अधिक दशा: पुरुषा इत्यादावपि वपर्याप्तसंख्याधिक दशक्षिसंख्यापर्याप्ताधिकरणदशसम्बन्धि- त्वेन नवादिपुंसां प्रत्ययः । हो त्रयो वा येषां इत्यन्यतरार्थक- वाशब्देन विग्रहे हिनाः पवित्राः परमित्यादौ हिान्यतर- प्रयाप्तवपर्याप्तसंख्यासम्बन्धित्वेन इयोस्त्रयाणां वा पवित्राणां बोधः पटे घटे वा घटत्वमित्याद्यनुरोधन वाकारस्यान्यतरार्थ- कताया व्युत्पाद्यत्वात् तस्य च वृत्तौ गतार्थत्वादश्रुति: पत्र षड्वा येषामित्यादिविग्रहात् पञ्चषा: पुरुषा इत्यादावप्युक्तरीत्यै- वान्बयो द्रष्टव्यः । पर तु हो वा वयो वा येषामित्यादिविग्रह वाशब्दस्य संशयकोव्यर्थकतया हिना इत्यादि बहुओई: स्वधर्मिकसंशयकोटितापनदित्रिसम्बन्धित्वेन हिप्रभृतिबोध- कत्वमित्याहुः । खियो येषामिति विग्रहें तु दिशब्दस्य हिगुणितवाचित्वेन हिगुणितविपर्याप्तस्वप्तिसंख्यासम्बन्धित्वेन हिवा इत्यादी षणामवगम: सुजन्तविणेव विश्रास्य व्युत्पनत्वात्र, पञ्चकत्लो दश येषामित्यर्थे पञ्चदशा इत्यादिको न समास: सर्वचोक्लबहुब्रोही राजादित्वादतिचरमस्वरादेर्लोपः । धन- सम्बन्धी चैत्र इत्यादी खधनस्य सम्बन्धीति •क्य त्याच्या । रसा ·शब्दशतिप्रकाशिका। खगर्भाधस्व सम्बन्धित्वेन चैत्रं बोधयपि तत् पुरुषो म खांशस्य निरूढ़लक्षणया प्रत्यायकपदेना घटितः । तथा पाप निकलक्षणया स्वपटबोधन पटपदेन गर्मितः पट. मम्बन्धीत्यादिरपि। मातृभक्त इत्यादि कस्तु तत्पुरुषः स्वमा. वत्वेन निरूढलक्षणया बोधकेन विशेषितोऽपि न सत्म- म्बन्धित्वेन बोधकः। न च हो मुनी त्रयो वा मुनयो यस्येति वकृत्वाथ कषष्ठया विग्रहे स्ववक्त मुनिहयादिसम्बन्धित्वेन बोधक हिमनि विमुनि वा अन्य इत्यादी हिमुन्याद्यञ्चयोभावे स्वमाल- सम्बन्धित्वेन बोधके माढसम्बन्धोत्यादि तत्पुरुषे चातिव्याप्ति- स्तदन्यत्वेनापि विशेषणोयत्वात्। इदमत्रावधातव्यं चित्रगुर- स्तोत्यादौ चित्राभित्रखगोसम्बन्धिप्रभृतोनां प्रतीत्यर्थ न चित्र- गुसमुदायस्य लक्षणा तस्य वाक्यत्वेन लक्षकत्वायोगात् वाक्ये लक्षणाया: प्रार्गव परास्तत्वात्। न च चित्रपदमेव तत्र चित्राभिनखगोसम्बन्धि लक्षकं गोपदन्तु तादृशार्थे तात्पर्य ग्राहकं लक्षणाया निरूढ़त्व सम्पादकं वेति वाच्य चित्रपदस्य प्रथमान्तत्वामविन तदर्थेऽस्तित्वाद्यन्वयस्यानुपपत्तेः प्रथमान्त- पदोपस्थाप्यस्यैव भावनाविशेष्यत्वात् । अन्यथा राजपुरुषो ऽस्तोत्यादावपि राजन्यस्तित्वान्वय प्रसङ्गात्, प्रकृत्यर्थ एव सुपः संख्याबोधकत्वयुत्पत्ते: गोपदोत्तरप्रथमया चित्रपदोपस्थाप्ये चिनाभिवखगोसम्बन्धिन्धेकत्वबोधनायोगाच्च । यत्तु गोपद- मेव तादृशगोसम्बन्धिलक्षकं चित्रपदन्तु तत्र तात्पर्य्यादि ग्राहकमिति मणिकारादुक्त तब युक्त पूर्वपदार्थसाकाइस्यैव साथस्योपसर्जनतायां गोपदस्य स्खविधानात् चित्रपदार्थेन सम, तदर्थस्यानन्वये तदनुपपत्तेरन्यथा गौरस्तोत्यादावपि चिनाभिवस्वगोसम्बन्धित्वेन गोपदस्य लक्षणायामुदन्तत्वापत्तेः न च नामोत्तरवर्तिन एव बोपदस्य स्वार्थोपसर्जनतायां इस्व. - ·মুক্মিামি স্কা। विधियंत्र गोपदेन लक्षणयोपस्थापिते खगोसम्बन्धिन्यभेदेन चित्रपटस्यान्वयः तत्र चित्रगवोऽस्तोत्यादिकर्मधाग्येऽपि गोप- दस्य इस्त्र प्रमात् वस्तुप्तः क्रतपाकश्त्र इत्यादौ स्वकसिविषय- पाकमम्बन्धित्वादिना चैत्राद्यवगमः पूर्वपदस्य परपदस्य वा लक्षणया न सम्भवदुक्तिकस्तयोरशतात्वेन भाक्तत्वायोगात् । न च तत्र कादिवर्णस्य स्वरूपशक्तघञादिप्रत्ययस्य वा स्वाति- विषयपाकसम्बन्धिान लक्षणा तनिरूढत्वमम्पादकच शब्दान्तर- मिति माम्प्रतं कृतादिपटेभ्य: स्वार्थानुपस्थितावपि तदन्वय- बोधप्रसङ्गात घजादिमात्रस्य नामत्वाभाविन तन्मात्रीपस्थाप्यार्थ सुबर्थान्वयायोगात् प्रवत्यांवच्छिन्नस्येव तदर्थस्य पदार्थान्तर ऽन्वयबुद्ध व्युत्पनत्वाच्च तस्माञ्चित्रगुरित्यत्र गोपदं सगोसम्बन्धि- लक्षकं तदेकदेशे च गवि तादात्मन चित्रपट स्यान्वयः। न च गोधमि कान्वयबुछो तदमिकवृत्तिज्ञानत्वेन हेतुत्वात् पदार्थ- कदेशे गवि चित्रस्यान्वयो दुर्घट: चित्रवजोऽस्तोत्यादो गोस्थान- रूपस्य व्रजस्यैकदेशे गवि चित्र स्यानन्वयेन ताशव्यत्पतेरा- वश्यकत्वादिति वाच्यं घटशून्य चत्रनप्त त्यादि तत्पुरुषे भेदेनेव चित्रगुप्रभृतिबहुब्रोहावप्यभेदेन पढाथै क देशर्मिकान्वयबोधस्य व्युत्पत्तिवैचित्रेषण सम्भवात् फलानुरोधित्वात् कल्पनाया: प्रायैरपि सुन्दरराजपुरुष इत्यादावभेटेन सुन्दर देः पदार्थैकर्ट राजन्वन्वयबुद्धः स्वीकाराश। यत्तु गोपदं तत्र स्खकोयगोत्वेन सम्बन्धित्वेन च लक्षकमतशिवस्य गोपदार्थ एव स्वकीये गवि तख च सम्बन्धिनि अब्धयाब पदार्थैकदेशान्वयित्वमेकपदार्थ- योच मियोऽन्वयः कतिवत्तमानत्वयोरिव नाव्युत्पन इति तमन्द, तथा सति निवणुः पुरुषस्तस्याः सवारोऽतिमनोहर प्रसादौ सदादः कोयमवादिपरामर्थकस्वापत्तेः पदापैकदेशस्यैव परा- म कमायाचदाहावा त्पनत्वादिति । 'एवञ्चादवानरो ·शब्दशतिप्रकाशिका। वृक्ष इत्यादावपि नहधातुना स्वकर्मकारोहणक निरपर्टन च वानरसम्बन्धिन उपस्थापनादमौषामाकासादिधीसाचिव्यादेव स्वकर्मकारोहणकर्व भिववानरसम्बन्धित्वादिना वृक्षादेोध इत्यास्तां विस्तरः। न चारूढ़ो वानरो यस्थ वृक्षमित्यादिविग्रहादारूढ़वानर- पदं स्वकोयवक्षारूढवानरमम्बन्धित्वेन ग्रामाटिक बोधयदपि बहुव्रीहि: स्यादत तादृग्वाक्यस्य विग्रहत्व खण्डयन्नाह । प्रस्व के प्रथमान्त सत् सुवन्तेरितरैः सह । यदा भेदमुबन्तेन साकाइ' नाम विग्रहः ॥ अस्य बहुव्रोहे घंटकमेकं नाम प्रथमान्त मत्म बन्तरितर- नामभिः सह भेदार्थक सुबन्तयच्छब्देन माकान विग्रहः कथ्यते नचोक्तवाक्ये तथा सुबन्तस्यापि यदस्तत्र वृक्षपदेनैव साकार- त्वात् आरूढ़ो वानगे य इत्यादी तु यच्छब्दो न भेदार्थक सुबन्त इति न तादृशस्यापि वाक्यस्यार्थे बहुव्रीहिः पतितस्य धनं यस्य दण्डाहटो यमादित्याटिकस्तु समानार्थकसुबडयोमन्तर्भाव्य न विग्रहः सम्प्रदायविरोधात् एवं घटेन पटो यत्रेत्यादिक: महा- द्यर्थमन्तभव्यापि सुबन्तरिति तु मम्भवाभिप्रायं तेनाघटो देश इत्यादिबहुव्रोहेर्न घटो यत्रेत्यादिविग्रहेण नादेः सुबन्तत्वा- भावेऽपि नाव्याप्तिः सपुत्र इत्य दो तु, मह पुत्रो, येनत्याटिरेव विग्रहो न तु पुत्रेण महेत्यादिरम्यपदार्थाप्राप्त : मघटो देश इत्यादौ च मह घटी येनेत्यादिविग्रहे महार्था वैशिध्य न तु सामानाधिकरण्य घटे देशस्य तबाधात् ।। जीवपिळक- इत्यादेस्तु जीवन शिता यस्येति विग्रहो यस्य च पिता जीवमित्येवं जोवुविधेयकान्वये निसकाहाऽपि जौवटभिन्नः पिता यदोय त्यन्वय एव साकारः । इदन्तु वोध्यं यत्र विग्रहवाक्ये सुबन्तयदः क्रिमासाकाश्त्वसमवस्तव तदर्थान्वितक्रियागर्भित ·মন্ত্রিসামিকা। एवार्थे विना बाधक बहुव्रीहिर्युत्पन्नः तेन गन्तव्यो मामी यस्थेसि विग्रह गन्तव्यग्रामक व इत्यादिप्त: स्वकर्तृक गति कर्मग्रामसम्बन्धित्वेनैव चैत्रादेरौत्सगिको बोध: कदाचित तात्- पर्यादिवशामन्तव्याभिनखकोग्राममम्बन्धित्वेन यत्र तु न बद- स्तसाकाइवसभवस्तत्र विशेषविध्यमवं यत्रामार्थ मुख्य विशेष्यको विग्रहवाक्याहोधः सुबन्तयान्वित सनामार्थ गर्भित एवार्थतएव धनी दासा वस्येत्य थे यदायधनवान् दास- स्तस्य धनिदासकोऽयमित्यादितो नावगमः किन्तु धनवत् खदाससम्बन्धिन एव चन्द्रश्च डायां यस्येत्यादिकस्तु विग्रहो न यदीयश्चन्द्रश्च डायामित्यर्थकः किन्तु यदीयचूड़ायां चन्द्र इव्यर्थकस्तादृशार्थ एव सप्तम्यन्तेनेन्दादेविशेषतो बहुब्रोधि. विधानात्तेन चन्द्रचूड़: शिव इत्यादी स्वचूड़ावृत्तिचन्द्रसम्बन्धि- खेनैव शिवस्यावगमो न तु चूड़ावृत्तिस्वकीयचन्द्रसम्बन्धित्वेन तस्य गगनादेर्वा बोधः ससम्बन्धिकपदार्थस्य विशेषणत्वस्थले तु सुबन्तयान्वितन तादृशपदस्यार्थेन गर्भितेऽपि प्रतएव चैत्रः पुत्रवतोत्कर्ष इत्यादी स्वपुत्रकताकर्षवानिव चैत्रादि: प्रतीयते नत्वन्यदीयपुत्रकृतोत्कर्षाश्रयः । बहुव्रीहि विभजते । तदतद्गुणसावज्ञाना हो भदा तदादिमः । विग्रहस्य विशेष्यो यसविशेष्य कयोधकत् ॥ तहणमं विज्ञानोऽतदङ्गणसं विज्ञानश्च बहनोहेही दौ तत्र विग्रहवाक्यस्य विशेष्यविधया प्रत्याय्यो योऽर्थसहिशेयकबोध. काहबोहिः तयोरादिमस्तदगुणविज्ञानस्य स्वार्थगुणो- भूतस्य सम्यग्विशेथविधया विज्ञानं यम्मादिति व्युत्पत्त्या सान्वयसंजाकत्वात् तशिवयातहुणसंविधानसग्म इत्यर्था- इम्यते घटखरूप: पदाथ: इत्यादिता हि घर: स्वरूपं यस्येति ·प्राशक्तिप्रकाशिका। ५८ विग्रहस्थले खखरूपाभिनघटसम्बन्धित्वेन घटाभिन्न स्वखरूप- सम्बन्धित्वन वा विग्रहविशेष्यं कलममेव विशेष्यविधया बोध्यते घटस्य स्वरूपं यस्मादिति विग्रहे च विग्रहस्य यहिशेष्यं ततोऽन्यदेव खजन्य स्वरूपाभिन्नघट सम्बन्धित्वेन कुटादिगण इत्यादिरवि कुट आदियस्यति व्युत्पत्त्या कुटाभिवस्य स्वधमिक व्यवस्थाधर्मिणः सम्बन्धित्वेन धात्वन्तरमिव कुटमपि बोधयं स्तह गाविज्ञान एव बहुव्रीहिः। प्राचां मतेन तद्गुणा संविज्ञानबहुव्रीहिमन्यथा निर्वक्ति । यः स्वार्थघटकार्थस्य स्वार्थान्धयिनि बोधने । अनुकूलो योहः स तथोरथवादिमः ।। यो बहुव्रीहिः स्वार्थस्यान्वयिनि स्वार्थघटकस्याप्यर्थस्या- न्वय बोधने समर्थः स तयोस्तद्गुण संविज्ञानयोगदिम: लम्ब- कर्णमानय हारग्रोवं पश्येत्यादी हि बहुव्रीहिलम्बस्वकर्णसम्ब- धिनः खग्रोवात्ति हारसम्बन्धिनश्च स्वार्थस्यान्वयिनि कर्मवादों स्वार्थघटकोभृतस्य तादृश कर्णहागदरपि व्युत्पत्तिचित्रेव- शान्वयबोधन समर्थ इत्येवं विध एव तद्गुणामविज्ञानस्तशिव एव चार्थादतदगुण संविज्ञान: यथा दृष्टसागरमानय इत्यादा. विति प्राचां मतम् । व्युत्पत्तिवेशद्यार्थमन्यथापि पुनभिजते । खान्तर्निविष्ट विवादिनामभिर्विग्रहात् पुनः । बहुव्रीहिमहुविधी दिपदविदादि.॥ हित्रिचतुरादिभिरेव स्वघटकनामभिर्विग्रहवशात् विपद- विपद चतुष्पदादिको बहुव्रीहिर्बोध्यः चित्रा गोयस्येति विग्रहा. विचारित्यादौ हिपदस्येव जरती चित्रा गोर्यस्य महन्नीलमुत्- पल यत्रेत्यादि विग्रहाजरती चित्रगुवं वो महबीलोत्पला सरिदित्यादी विपदस्यापि बहुबोहेरावश्यकत्वात् जरती चित्र ·है. ময়সিজামিকা। गवो यस्य महनीलोत्पलं यत्रेति हिपदविग्रहे जरतोशब्दे पंवला वस्य महच्छब्दे चाकारस्य प्रसङ्गादुत्तरपदे तयोविधानात् समा. सान्त्वपदस्य चोत्तरपदत्वात् एकत्र हयमिति न्यायेन गवि त्रि. जरतौरभेदानुभवस्योक्तरीत्या सम्पादयितुमशक्यत्वेन तदर्थमेव त्रिपदादिबहुव्रीहेरावश्यकत्वाच । इन्दं लक्षयति। यद्यदर्थकयनामव्यूहो यद्यसप्रकारके । बोधे समर्थः स इन्दः समासस्तावदर्थकः यद्यदर्थोपस्थापकस्य क्रमिकयादृशनामस्तोमस्य निश्चय- स्तत्तदर्थप्रकारकान्वयबोधं प्रति तत्त्वे न. समर्थस्तादृशनामनिवह एव तावदर्थको हन्दममासः। पाणिपादं वादय धवखदिरी किन्धोत्यादौ हि कर्मवाद्यंशे करचरणादिप्रकारकान्वयबोधं प्रत्यमादिधर्मिक: करचरणाद्युपस्थापकस्य पाणिपादादिमिक नामस्तोम स्याव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन निश्चय: कारणम् श्रतः पाणिपादादिसमुदाय: करचरणादितत्तदर्थे हन्दः। यत्तु पाणिपादमित्यादौ समाहारबन्दे सर्वत्रोत्तरपदे पाणिपादादि- साहित्ये लक्षणा प्रतएव नित्यं तत्रैकवचनं समाहारस्यैकत्वात् पदान्तरन्तु तादृशलक्षणाया निरूढत्व सम्पादकं तथाविधसाहित त्यस्य च स्वाश्रयनिष्ठत्वादिसम्बन्ध नैव हितोयाद्यर्थकर्मवादी साकात्विात् पाणिपादं वादयेत्यादे योग्यत्वमिति प्राध्यकत' सन्न युक्त तुल्यवदेकक्रियान्वायत्व बुद्धिविशेषविशेष्यत्व वा पाणिपादयोः साहित्यं तस्य च नानात्वसम्भवन तातहित्यादि. बोधार्थ समाहारहन्वादपि द्विवचनाखापत्ते?रित्वात् । साहित्यस्य हिबहुत्वेऽपि न समाहारहवस्य द्विवचनादिसाका. इत्व तादृशहिगोरिवेति चेत् तर्षि पाणिपादाभृतीनां नाना- स्वेऽपि न तदर्थ कस्य हन्दस्य हिवचनाद्याकाश्वमित्येव वा- ·शब्दशतिप्रकाशिका। १ मुचितं कृतं माहित्यभक्तामा हस्त्यख धनमित्यादरयोग्यताया दुर्वारतापाताच नामार्थयोर्भेदान्वयस्याव्य त्यवत्वेन हस्तिनाम- खानाञ्च साहित्यस्य स्वाश्रयत्वादिमम्बन्धेन धनादावन्वयायोगात तादृशसाहित्ये धनादेरभेदविरहाच्च समाहारपरिभाषा तु कोवलिङ्गवनित्येकवचनत्वादिपदसंस्कारोपयोगितयैवोपपवान इन्दस्वार्थव्यवस्थापिका। एतेस धवखदिरावित्यादावितरतर. इन्वेऽप्युत्तरपदे धवखदिरसाहित्याश्रये लक्षणा अन्यथा हिव- चनादेः प्रकृत्यर्थ तावच्छेदकवत्येव पर्याप्तिसम्बन्धन स्वार्थ हित्वाद्यनुभावकत्वय त्यत्तेधेवग्वदिरावित्यतो धवदयस्य स्वदिर- हयस्य च प्रतात्यापत्तेरिति मीमांसकानां मतमप्यपास्तं तुल्यव- देकक्रियान्वयित्व धवखदिरविशेष्यकधी विशेष्यत्वं वा धवखदि- रयोत्र साहित्यं तदाश्रयश्च धवहयादिकमपीति तादृश- साहित्याश्रयाक्षकत्वपक्षेऽपि धवखदिरावित्यतो धवहयादि- बोधस्य दुरितापत्तेः न च वितया विशेष्यकधवखदिरधर्मिक- धौविशेष्यत्वमेव प्रकृते धवखदिरयो: साहित्यं तच्च न धवहयादे- रिति वाच्चं तादृशमाहित्यान्वयस्यानुभवेनास्पर्शनात् तस्मात् यत्र नानाधर्माण प्रनत्रार्थ तावच्छेदकत्व तत्र तत्तवर्मावच्छिक समुदित एव पर्याप्तिसम्बन्धेन हित्वादिबोधन द्विवचनादिक साकार न तु तादृशैकधर्मावच्छिन्न, परित्यज्य तथाविधा- परधर्मावच्छिन्ने यतो धवखदिरावित्यादितो धवयोः खदिर- योश्च बोधप्रसङ्ग इति तत्त्वम्। घटघटेत्यादिकस्य घटकलसे- यादिकस्य घटतपटेत्यादिकस्य च क्रमिकनामम्तीमस्य निय- प्रत्वेन घटादेरन्वयबरेवं प्रत्यहेतुत्वमतो न तादृग्नामनिवहो वटा बन्दः प्रतएव ममस्वमानपदार्थयोस्तत्त्वाबच्छेदकयोवा मिथो भेदस्तदेव हन्दस्व माधुत्वसूचनाय चार्थे हम इति आमिनि: शाह। अतएव गदगुर्भसमुच्चयार्थकं च शब्दमन्त- ·शब्दशनिप्रकाशिका। र्भाव्य धवश्व खदिरश्च त्यादिकं विग्रहमस्य प्रयुनते हहा:- समुपाददते च तव मिथोभेदप्रात्यर्थञ्चकारहयं पीततत्पट्यो. स्तादामामित्यादी सत्पटादेः पीताद्यभिवत्वेऽपि पीतत्वतत्- पटत्वाद्योः पदार्थतावच्छेदकयोरस्त्येव भेदः सुवर्थस्तु धित्व न तत्र प्रत्यर्थेऽन्वति पर्याप्तिसम्बन्धन पोततत्पटे तस्व बाधात् सुपर्थ हित्वादेस्तादृशसम्बन्धे नव प्रकृत्यर्थसाकासलात् परन्तु प्रत्यर्थतावच्छेदकयोः पीतत्वतत्परत्वयोरेव व्य त्पत्तिवैचि. धात् अतएव घणुकारम्भकसंयोगनाशभ्यः कार्यद्रव्य नश्य- तौति भाष्यस्य योग्यतासम्पत्तये सुबर्थकत्तस्य कायदव्यत्वे- इन्वयमभिधित्म नाचार्येण जात्यभिप्रायकमकवानमिति गुगा- किरणावल्यामभिहितम् । अतएव च श्याला स्युभ्रातर: पत्नयाः स्वामिनो देवदेवरी इत्यत्र च द्विवचनमहिना स्वामिना वातरो देवदेवरोभयपदवाच्या इत्यर्थः सुभृत्यादिसिद्धः मङ्गच्छत । यदि च पटहयासत्त्वेऽपि भूतले पोलपटावित्यादिकः प्रयोग: स्थात् पोतत्वपटत्योभयाश्रयस्य तत्र मत्वादेवं पीतपटयोरमेद इत्यादितः शुद्धपटत्वादेरबोधप्रसङ्गश्च तदंशे सुबधित्वस्य प्रकारवादित्यादिसूक्ष्ममीक्ष्यत तदा गोदी ग्राम इत्यादाविव माधुत्वार्थमेव तत्र द्विवचनमिति वदन्ति । विद्यते विन्दति विन सोनामनिट इत्यंत्र विद्यत इत्याटिशब्दो ज विदधातुत्वे. नोपस्थापक: किन्तु सत्ताअर्थकतादृशधातुत्वेनैव । मृगपाण्ड- रयोः पदार्थया देऽपि • इस्णिहरिणावित्यप्रयोगात् समान- गब्दयोईन्दप्रसक्तावेकशेषो व्युत्पत्तिसिहस्तेन इरिणाविन्यत्र लुप्तऋताभ्यामेव हरिणपटाभ्यामुपस्थितयोगपाण्डरयोर्बोध हरी नमस्यावित्यवाप्युक्तरीत्येव इस्पिदाभ्यां विष्णुचन्द्रयोरय- गतिः अन्यथा हरिहरी नमस्यावित्यपि प्रयोगापः हरो च परयोति विग्रहाखले यव हरय इत्यादितः समस्यमानपदा ·शब्दशतिप्रकाशिका। অনাকালামমম মালিৱালয় सप्तस्य हादिपदस्योत्तरत्वेन प्रतिसंहितमेव हादिपदं तथा- विधवार्थस्य लक्षणया बोधकं तदप्रतिसन्धाने तु श्रुतमेव हरि- पदं विष्णुइयोः सिंहवयस्य चैकया लक्षणया शक्तिधान्य व वा न च विग्रहस्थ सुबर्थस्य हित्वादेः समामाप्रतिपाद्यत्वनियमा- तथाविधहित्वत्रित्वान्तर्भावेण इन्दस्यवासाधुत्वादुताक्रमेणेक- पेषा न युक्तः शलाकापरि इस्त्यश्वमित्यादौ व्यभिचारणों- नियमस्यासत्वात् एकत्वे चैकत्वानि चेति विग्रहे च एकत्वा- नीत्येकशेषस्य गुणकिरणावल्यामाचार्येरभिहितत्वाश्च सय हंसी च इत्यर्थ इंसह स्थावित्यप्रयोगात् तत्रापि पुसा स्त्रियाः सारूप्ये इत्यनुशिष्ट ह सोपदस्य लोपे हंसावित्यत्र लुप्तमेव हमोपदमनुसन्धाय स्त्रीपुंसयोर्बोध: तल्लोपमजानतस्तु हसपदे स्त्रीहंसत्वपुरुषह'सत्वाभ्यां विभिवरूपाभ्यामकस्याः शोलंच. चाया वा ग्रहाव। यत्त तत्र हमपदमेव लक्षणया 'सौत्वेन शक्त्या च ईमत्वेन बोधकं सुवर्थस्तु पुस्वं हस एवान्वेति न तुं स्यामयोग्यत्वात् इति मतं तब, तथा सति स्त्रीहंसत्वहंस- त्वयाः पदार्थतावच्छेदकयोमिथो भेदविरहेण, इन्हाप्रसक्तावक- शेषस्य दुष्करत्वापत्तेः अन्यथा घटतहदावित्यपि हन्दप्रसङ्गात् सौ च इंसामेति विग्रहेऽपि हसी इत्यतो सहयहंस- अययो: प्रागुक्तरोत्यावगम: दुन्दुभी च दुन्दुभियोति विग्रह दुन्दुभो सुन्दरावित्यवाक्षभेर्योोधनस्थले पुंलिङ्गस्यैव दुन्दुभि- शब्दस्य शिष्टतया तविशेषणत्वादेव सुन्दरादेः पुंस्त्वं युवी व युवतिय इत्यर्थे युवानावित्यत्राप्युक्तरीत्यैव युवतीयौवन- बसोबाध: वरटाइसौ. लक्षणासारसावित्यादौ तु सोसयोई. वेऽपि पदसारूप्यविरहावैकशेषः दम्पत्यञ्चनप्रकरणे ब्राह्मणा- पानयेदित्यत्रापि बामणव ब्राह्मणी च इति विग्रह प्रागुत- .

·शब्दविप्रकाशिका। दिशा ब्राह्मणभायापत्योरवगमः । एक का चेत्यत्र को हो चपेत्यत्र हौ उमे चोभौ चेत्यत्र उभे वयव तिसव इत्यत्र च विग्रह वय इत्यादिरेकष ष्यत एव। ग्राम्यानक- सफेचनरुणेषु स्त्रीपुसयोबहुत्वमन्तर्भाव्य सारूप्येण हरखले त पुंस एव लुक् तेन मेष्यच मेषामेत्यर्थे मेष्य इत्यचापि लुप्त बहुमेषाणां लक्ष मेषपदं प्रतिसन्धत एव बहमेषा- सामने कमेषोणाचावगमः। एवं महिषास महिथत्यः महिष इत्यत्रापि महिषपदं वहनां महिषाणां मृगास मुग्यवेत्यर्थे मगा इत्यत्र तु मृगादेरग्राम्यत्वान्न पुंसी लुक परन्तु स्त्रियाः यथा गह भाश्च गह भ्यश्च त्यर्थे गईभा इत्यत्रापि खराणामेकशफत्वात् वर्कराच वय॑श्च इत्यर्थे वर्करा इत्य. बापि तरुणार्थकत्वात् वसा च भाता चेत्यर्थे भ्रातरावित्यत्र पुत्रश्च दुहिता चेत्यर्थे पुत्रावित्यत्र च विरूपैकशेषेऽपि स्वस- पदं दुहिपदश्च लप्त प्रतिसन्धायैव भाटभगिन्योः पुत्रकन्य- योचावगमः। ज्येष्ठपुत्रदुहितीश ज्यैष्ठे मामि न कारयेटि- त्यादिकस्तु प्रयोगः परिचिन्तनीयः स च मैत्रति विग्रह त्यदादिना तदन्यस्य इन्हे लुकि तावित्यत्रापि लुप्त' मैवादि पदमनुसन्दधत एव . मैवावगम: स च त्वचेत्यादिविग्रह किं पदान्यत्यदादिहयगर्भहन्दे तु पूर्वयैवं लक तस्यैव व स्वदादेलुकि युवामित्यत्र त्यादावप्युक्तक्रमणेव तदर्थयुमदर्थयो बोधः स च सचेत्यत्रापि विभिवार्थयोविग्रह स्खपूर्वागवितोऽपि तदादिः स्वोत्तरापठित एव तत्तम्मानुषतुल्योऽसौ यद्यविद्याति निर्मलत्यादौ तु न त्यदादिगणेन इन्ह: परन्तु तदायव्यये। यथा तत्तत्तामसभूतभौतय इत्यादौ यत्तदादिव्यतिरिनामे वाव्ययामां सरूपैकशेषस्य व्युत्पनत्वात् प्रयोगानुगेधिवा कल्पनाया: कश्च याचे त्यादिविग्रहण किमा तादृशाने ।

·पदयातिप्रकाशिवा। तदन्यस्येव त्यदादेलुकि कावित्यादिक एव प्रयोगः चैवस पितरावित्यत्रापि विरूपैकशेषे लुप्तस्य मापदस्य स्मरणाय मातरवगमः तदस्मरतस्तु पिपदे जनकशरीरत्वेन लक्षणया मातापित्रोरवगतिरिति प्राचः। कोमारास्तु माता पितुम्हे मातापिढभ्यां मातरपितराभ्यामिति प्रयोगद्दयौदर्शनाचवस्व पितरावित्यत्र नैकशेषः परन्तु पुष्यवन्तादिपदवत् माटवपिट- स्वाभ्यां विभिश्वरूपाभ्यामकशक्तिमदेव नियतद्विवचनाकार पि. पटं प्रवत्यन्तरम् एवं श्वश्रूश्च श्वशरश्चेत्यर्थे खशुरौ इत्यत्र खशुर- पदमपि तथा श्वशुरस्य हन्दे खवशुरावित्येव प्रयोगादित्याहुः। इन्दं विभजते। हौ भेदावस्य शास्त्रीको समाहारतरतगै। एकान्यवचनाकासाहीनीपादानतश ती॥ अस्य इन्दस्य हौ भेदो ममाहार इतरेतर शास्त्रमिडी नकवचनान्यसुवाकाडाविहीनः समाहार: तथाविधसुवाकाई- तिरेतरः पाणिपादं इस्त्य खमित्यादितो हि करचरणादीनां इनामध्यवर्गतविकचनमेव प्रमाणं धवखदिरावित्यादौ हिवच. पादेः पदिस्कन्दिखिदेर्दादित्यादौ तु पदिस्कन्दिभ्यां महितः खदिरिति विगृह्य मध्यपदलोपी कर्मधारयो यथा अव्यास्यति- याप्तरिति मणिप्रन्यादौ। उपपदंसमांस लक्षयति। यदुत्तरपदं नामानुत्तर यदवोधकम् ।' धातुकज्जमुपपदसमासः स तदन्तकः । धातुको निष्पन्न यस्योत्तरपदं शब्दान्तरानुत्तर सत् हमार्थस्य बोधं प्रत्यसमथै तादृशार्थकान्त्यपदकः समासः पपदसंघकः कुम्भतारः क्षीरपायीत्यादिके तूपपदसमासे धातु: गो, नियनं कर्नाद्यर्थक कारादिपदं पदान्तरानुत्तर सब -- ·অন্ধিসামি। . - कर्वादेरन्धयबोधक्षम चन्द्रनिमित्यादौ तु ततपुरुषे निभादि- पदं मशाद्यर्थे ताशमपि न धातुका निष्पन्न मिति तव्यु दासः। विभजते । कारककोपपदकः षड्विधोऽयमिति धमः । कर्मकर्वाद्य पपदभेदाइहुविधस्वसौ ॥ .. कारकेषु भोत्तानशय: पूर्वसर इत्यादा वृत्तानादिः कर्मा कुम्भ- कारः सौवीरपायोत्यादौ कर्म कच्छप: पार्श्वशय इत्यादी कर- यम् उखापत् वह ट इत्यादावपादानं खुशयः कुरुचरः इत्यादावधिकरणमुपपदं सम्प्रदानन्तु न कुत्रापि दृश्यते दृश्य ने च ब्रह्मभूयमित्यादौ कारकभिन्नेनाप्युपपदेन समास इत्यमाव- नेकविध एव न तु कारकमात्रोपपदकत्वात् षट्विध एवं न्यूनत्वाधिकत्वाभ्यां विभागव्याघातादिति सूर्यम्पश्याप्युक्त- समासः परन्वव्ययपदस्येव नजा समस्तस्यैव तस्य स्वार्थबोधने व्युत्पन्नत्वान्न केवलस्य तस्य प्रयोगः । यौगिकेषु क्रमप्राप्त तद्धिता नाम लक्षयति । यनाम तद्धितं यच्च यत्क्रम मद्यदर्थकम् । यड्वयं यत् क्रम तब तद्धिताक्त निगद्यते । यद्यपि नामोत्तरतद्धितत्व तदितोत्तरनामत्व वा प्रत्येक बहुगुड़ो द्राक्षेत्यादी दीचिरित्यादी चाव्यापकर्मव तडिताने नानि तथापि यादृशं नाम यश्च तहितं यादृशानुपूज्यं वच्छिन्न मद्याशार्थ स्यान्वयबोधे समर्थं तादृशानुपूयं बभिन्न तदइय- मपि सादृशाथै तचिताक्त नमित्यर्थः पतितरामित्यादिकन्तु नामेव न प्रागेव तु तद्धितात तस्यापि लख्यत्वे यः गब्द- स्तहितं यच्चेति पठनीयं टावादेरपि तद्धितत्वोपगमादना- बाह्मणोत्यादेर्मासंग्रह इति बदन्ति ।

·সমন্ধিমায়িকা। वदन्त नाम लक्ष्यति । यवावधान्वितखार्थीकत द्यादृशं भवेत् । तधातूतरगं तत् कृत् वदन्त नाम तादृशम् । यहात्वर्थान्वितस्वार्थान्वयबोधं प्रति यादृशानुयय वच्छिवस्य यत्कृतो निश्चयः कारणं तदातृत्तरगं तत् कदेव तादृशानुपूर्य- वच्छिन्न मत् कृदन्त नाम यथा पाठकपाध्यमानादि तखि धात्वर्थनान्वितस्य स्वाथकवादः कर्मवादान्वयवोधं प्रति हितोयाचं तादृशानपूर्वोकत्वेन निश्चीयमानं हेतुः चेत्रेण ग्रामस्य गन्तव्यमित्यादौ धात्वर्थ स्वामिष्टसाधनवाटिक बोधयदपि तव्यादिकं धात्वनिष्ठविषयतानिरूपितस्वार्थविषय- ताकबोधजनकत्वेन धात्वान्वितखायकमेव मावकतामपि स्वरूपार्थकत्वं व्युत्पादितमेव । तदेवं रूढयागाद्यर्थ भेटेन नाम्नश्चातुर्विध्य मुही म प्रति शब्द संस्कारानुगुणलिङ्गभेदेन, बेविध्यमाह । स्त्रीलिङ्गमपि पुलिङ्ग क्लीवलिङ्गभिति विधा। शब्दसंस्कारसिद्धार्थ भाषया नाम भिद्यत । स्त्रीलिङ्ग लिङ्ग नपुंसकलिङ्गमित्यपि विधा नाम भिद्यते तत्र स्त्रीलिङ्गवादिकं न स्त्रीत्वादि वाचकत्व तट: तटो सटमित्यादौ प्रकृत्यर्थस्य तटादेः स्त्रीत्वाद्यवगतावयोग्यतापत्तेः । परन्तु स्त्रीलिङ्गत्वादिना परिभाषितस्वमात्र परिभाषायाः प्रयोजमच्नेह पदसंस्कारः सोऽपि तट इत्यादौ पुस्त्वेन सुबादि- सद्भाव: तटोत्यादौ स्त्रोत्वेन डीवादि प्रत्ययः तटमित्यादी कोवत्वेन सुबादेलगादिरिति दुन्दुभी सुदणं इत्यादौ तु शब्द- संस्कारस्यैव फलमयविशेषस्य लाभो न धयं दुन्दुभिरिदं सुवर्ण- मित्यादितोऽवस्याशौतिरत्तिकापरिमितस्वर्णादेश्वावगमः। यत्र च सम्पदादिशद्र स्त्रीलिङ्गत्वादिप्रयुक्तो नास्ति संस्कारस्थ ·. অনিকামি। विशेषस्तवाप्यभेदेन तसाका शोभमादिपदे एवास्ति विशे.. षणपदानां विशेष्यपद लिङ्गपाहित्वस्य विना बाधकं नियमात् । यत्तु तटादिक द्रव्यमिव तहतं स्त्रोत्सादिक पदार्थान्तरमपि तटाटिपदस्यार्थः प्रत्ययानान्तु तदव्यञ्जकतामात्रमिति वैथा- करणरुत्वं तन्न युवा, तटादिपदेभ्यस्तटत्वादिनेव धर्मान्तरण स्त्रोत्यादिना तटादेरननुभवेन तादृशपदार्थान्तर प्रमाणाभावाद मविप्रा वेदमुञ्चरैटित्यादौ च टावादिना प्रत्ययेनैव स्वार्थस्य योन्यादिमत्वलक्षणस्त्रीत्वस्य प्रकृत्यर्थेऽनुभावनात् न प्राणि प्राप्त याद्दायं न विप्रोऽध्ययनं त्यजेत् इत्यादावपि लुप्तास्लुप्ताभ्यो सुभ्यामेवोपस्थितं विलक्षणसंस्थानरूपं नपुंसकत्व प्राणिनि स्वच विप्रेऽनुभूयते न चेदेवं दधि मुञ्जोत इत्यादी कर्मत्वा- देरनुभवाथें तस्यापि प्रत्यर्थता किन्न स्यात् स्यादेवेति चेत् मंख्याया अपि स्यादिति विन्न रोचये रोचयेस्तदपि प्रत्ययानां तत्तदर्थव्यञ्जकतामात्रत्वादिति तु रिक्त वच: प्रत्ययानाम: न्वयव्यतिरेकाभ्यां संख्यादिवाचकत्वव्यवस्थिते: अन्यथा प्रत्यया- नामेव तत्तहिशिष्टायबोधकतायां प्रकतीनामभिव्यञ्जकता. मातस्य सुवचत्वात् अस्तु वा न प्राणिप्राप्न याहायमित्यादी प्राण्याटिमात्रबोधवास्य प्राण्यादिपदस्यैव लक्षणया नपुंसक- प्राण्यादिपरतेत्यास्तां बिस्तरः। फणिभाथाद्युत नान्न: यच्चविधत्वमुपपादयति ।' एककेन तथा छाभ्यां वचनस्चिभिरेव च । माकाहत्वप्रयुमन्तु नाम पञ्चविधं स्मा तम् ॥ सुपा मध्ये एकवचनमानमाकाइखेन हिवृचनमानसाकार- बेन बह वचनमानसाकाइत्वेन द्विवचनमावनिराकाहावन वचनत्रयसाकाइत्वेन च नान्नः पञ्चविधत्वव्यपदेशः एकादिक विशत्यादिकं सार्थवभावकदन्तं भूयमानभवितव्यादिकं क्रिया ·शब्दशतिप्रकाशिका। विशेषणार्थक सहाहारहिगुहन्दावन्योन्यपरस्मगदिकञ्च सुपमिव- बचनमात्रेण माका भवितव्यानां भवन्ति हागणीत्यादौ च भवितव्यानामित्यस्य प्राप्तव्यानामित्यर्थः । उपपदं हिपदं पुष्यवन्तपदं स्ववैद्येऽखिनपद भूस्वर्गयो रोदस्यादिपदं ग्राम गोपद व हिवननमात्रेण प्राणप्रभृतिक विचतुरादिकपदं कति. पटश्च बह वचनेनैव उभयपदमेकवचनबह वचनाभ्यामेव घट- पटाटिकंतु विभिरपि वचनैः। यथा चैतत्तथाग्रे प्रतिपाद- यिष्यामः। नामधातभेदात् प्रक्कते हैं विध्यमुक्त तत्र सामान्यतो विशेष- तष नाम निस्थावमरसङ्गत्या धातु निरूपयति । यो यत्सार्थस्योत्तरस्थवजय बोधनचमः । स तादृशार्थकः शब्दो धातुस्त्रिविध ईरितः ॥ यः शब्दः स्वोत्तरच: शोऽथें खोपस्थाप्यस्य यादृशार्थ स्यान्वयबोधं प्रति समर्थ म तादृशार्थे धातुरुच्यते। पच- पिपक्षाढयो हि शम्दा: पक्तपिपक्षित्रादिनामनिविष्टाः स्वोत्तर- अर्थ कादौ स्वोपस्थाप्यानां पचनपाकेच्छादीनामन्धयधियं प्रति प्रभवो नत्वन्ये घटाद्याः। स चायं मूलधातुः सोच: प्रत्ययान्तथेति विविधः । सुबर्थे ऽपि धात्वर्थस्यान्वयवादिनां मतेन धातुं लक्षयति । • यः समर्थ निजार्थस्य वान्ते क्वचिन्तन विना । याहशस्त्रान्वयाहेतुः स वा धातुसदर्थकः । यः शब्दः स्वान्ते वञ्चिन्तनं विना सुवर्थे यादृशस्य निजाथ- स्वान्वयधियं प्रत्यसमर्थः स एव सादशार्थ को धातुः पाकं कुरु सम्पद पश्येत्यादौ हि पचादिको धातुः स्त्रोत्तरस्य भाववत: प्रतिमन्धानदशायामिव सुबर्थ कर्मवादी स्वार्थस्य पचनादेरन्वय- बोधमाधत्ते न त्वन्नथा स्वरूपस्य घनाद्यशक्यत्वेन तत्र. धात्वर्थ मान्वयायोगादिति पाञ्चः ।

·शब्दशतिप्रकाशिका। धातोविधावयं सक्षयति । सबधातुगंधीतोऽसी सीवः सवैकदर्शितः । योगलभ्यार्थको धातुः प्रत्ययान्तः प्रकीर्तितः । गयोक्तो गणपठितः पचभूप्रभृतिः सौवः सूत्रमात्रीपात: स्कन्भुजप्रतिकः योगलभ्यार्थक: स्वावयवलभ्यार्थस्य वोधक: पाचिपिपदादिः तितिक्षादिरपि सनर्थस्वरूपाद्यन्तर्भावण यौमिक एव हिन्दोलान्दोलादेलौकिकस्यापि सत्वाञ्चतुर्विध एव धातुरिति वोपदेवः। सौत्रपदं यौगिकगणोक्ताभ्यामन्यपर- मतो बोकिकस्य नाधिक्यमित्यन्ये । पर पदित्वादिभेदेनापि वैविध्य सम्भवति प्रतस्तदपि निर्वति। यो यत्पदार्थकट त्वे यादृक् स्वार्थस्य बोधकः । स तत्पदौ भवेहातुस्तादृशः सार्थबोधने । यो धातुः स्वोपस्थाप्यस्य यादृशार्थस्य यत्यदोपस्याप्ये काट- त्वेऽन्वयबोधं प्रति समर्थः म धातुम्तत्पढी गमभूप्रमतयः स्वार्थस्य गत्युत्पत्ति प्रमतमु ख्ये गौणे वा परस्म पदार्थ एव कट स्वेऽन्वयं प्रति प्रभवः मत्यपि योग्यताटिग्रहे चैत्रो गच्छति भवति इत्याटित इव गच्छते भवते प्रभृतिभ्यो गतिकर्तृत्वाद्यप्रतोते: सङ्गकृते भवते इत्यादितः सङ्गतिप्राप्तवाटिकतत्वावगमातादृशार्थे पात्मनेपदिन एव ते यजति करोतीत्यादित इव यजते कुरुते इत्यादितोऽपि यागादिकर्तत्वस्यावगते र्यागाद्यथै यजिक्वादि- उभयपदी। तदुक्तामभियुक्त: पदहयेन साकासाः स्वरितमित् खन्तधातवः। सनन्ताः प्रायशो मूलधातुवत् पदिनो मता: । क्वड्यङसाङानुबन्धा रुचाद्याश्चात्मनेपदे। परे परस्म पटिनो नित्यं कप्तरि धातवः ॥ खरितः समाहाररावरानुबन्धा यज. पचाया: जितो आनुबन्धा: वसुादयो यन्सांश्च भाविप्रभतयः ·पदयातिप्रकाशिका बर्तृत्ववाचिना पदयेन समं साकाहाः सनन्तास्तु स्वप्रति. पदभाजस्तन बुभ्रषते विवर्धिषति इत्यादिको न प्रयोगः । स्म दृशोः परस्म पदित्वेऽपि सनन्तयोस्तयोरामनेपदित्वमेव प्रत सत्ता प्रायश इति क्यङन्ता हसायाद्या: यङन्ता बोभूयायाः डानुबन्धाः शौङाद्याः रुचादिगंणश्च कट त्ववाचिनात्मनेपदेनैव साकासा: परे पुनर्धातवः परस्म पदेनैवेत्यर्थः । प्रत्ययोऽसौ चतुर्विध इति यदुन तस्य चतम्रो विधा दर्शयति। विभक्तिश्च व धात्वंशस्तद्धितः कदिति क्रमात् । चतुर्धा प्रत्ययः प्रोत: कादिमिः पञ्चधाथवा । धात्वंश: मन् क्य नादिः। वत्मकोऽश्वक इत्यादौ दया कुत्साद्यर्थकस्य कादेः प्रजा ब्राह्मणी श्वचरित्यादी स्त्रीत्वा- द्यर्थकटावादेश्च तद्वितत्वोपगमे चतुर्विध एव प्रत्ययस्तदनुपगमे तु पञ्चविध एव अतएवाखकभार्य इत्यादौ पुवावस्तद्धित. कृतोरेव कोपधस्य तनिषेधादेवमोपगव इत्यादाविव पटो- त्यादौ नीत्वादिरिति कालापा: । प्रत्ययेषु विभक्ति लक्षयति विभजते च। संहगत्वव्याप्यसामान्ध : शक्तिमान् प्रत्ययस्त यः । सा विभक्तिहि धा प्रोक्ता सुप्तिडौं पनि भेदतः ॥ संख्याखावान्तरजात्यववियक्तिवान् यः विभक्तिः सुटिङ इति भेदतो विविधा एकलवाद्यवच्छिन- शक्तिमानपि तदादिन प्रत्ययः प्रत्ययश्च बनादिन संस्थाशक 'इति तुयोर्युदासः। यद्याख्यातमावस्य तदेकवचनम्र वा न संख्याशतत्वे ममायं तद्वान्यथा निर्वति। प्रत्ययः सा ·शब्दशनिप्रकाशिका। सुपा कर्मव प्रत्यर्थस यः स्वाधे विधयत्वेन वोधने। समर्थः मोऽथवा शब्दो विभवित्वेन गीयते । यः शब्दः स्वार्थे धर्मिणि स्वप्रक्वत्यर्थविधेयकावयबोध प्रति समर्थ: वा विभक्तिरित्युचते घटमित्यादी घटीयमित्यातिरिव पचतीत्यादौ तिडापि कति: पाकोयत्यादि- बहेश्यविधेयभावेन खार्थे प्रकृत्यर्थस्य धोरुत्पाद्यते न तु प्रत्ययान्तरेण तस्य प्रत्यर्थावच्छिन्नस्वार्थ विषयताशानिन्धेव शाब्दे सामर्थ्यात् न हि दाक्षिरित्यादितोऽपत्यं दक्षस्येत्यादि- महेश्यविधयभावेन बोध: कस्यापि किन्तु दक्षापत्यत्वाद्यव- कि धर्मिण्य व सुबकत्वादेः अन्यथा अपत्यं दक्षस्य चैवस्य चेत्यादादिव दानिश्च वस्य चेत्यादावण्यपत्यादिधर्मिकस्य दक्ष- वाद्योर्विधेयभावेन युगपदन्वयस्य दूर्वारतापत्तेः प्रथमाप्य- भेदादी स्वार्थ प्रकृत्यर्थम्य विधेयभावेन धियं जनयत्येव न देव नौलो घट इत्यादौ नौलाद्यभेदरूपस्यावान्तरवाक्यार्थस्य पूर्वमप्रतीतौ महावाक्यार्थबोधस्य तत्पूर्वकत्वहान्यापत्तिरतो न तस्यामव्याप्तिः। विभक्त्योः सुपं लक्षति विभवते च । प्रत्ययं स्वार्थसंख्यान्वयधौहतव: सुपः । प्रथमादिप्रभदन ताप सतविधा मताः । प्रत्यर्थधर्मिकखा संख्यान्वयबोधिका विभतायः मुप उच्च ता: प्रथमाहितीयादिभेदेन सप्तविधा: तिङस्तु स्वार्थ- भावनाद्यन्वयिन्येव खार्थसंख्यामवबोधयन्ति न तु स्वप्रत्यर्थ . इति तासां व्युदासः। । सुपसु प्रथमां लक्षयति। तादात्माभिन्न पाय या प्रत्यर्षय बोधनेम मसमा विमतिः सा प्रथमा परिकीच्यते। या विभकिस्तादामाभिवस्वार्थधर्मिक प्रत्यर्थबोध प्रति न ·शब्दशतिप्रकाशिका। ७ खरूपयोग्या सा प्रश्रमा क्षितीयादयः स्वार्थे कर्मवादौ प्रक्षात्यर्थ- स्वाम्बयबोधं प्रति समर्थाः प्रथमा तु विशेषषपदोत्तरस्था वाइथि तादार तथान्वयं बोधयन्यघि न तादात्माभिवे तथा प्रथमाया द्विवचनम् पो हितोयाया पुनः पौट इति न तवा. ध्याप्तिथापीति वदन्ति। यदि वर्गकामो यजेतेत्यादौ प्रथमोपस्थाप्यस्य नियोज्य- वस्य यागादावाधेयत्वस्य वा विध्यर्थवतिसाध्यत्वादिघटक- कत्यादौ प्रत्यर्थावच्छिन्नस्यान्वयः प्रामाणिक: यदि वा धृतिः वाहेत्यादी चतुर्थ्याः स्थान न प्रथमा परन्तु प्रथमैवोहे ग्यव- बोधिका सदा तस्यामव्याप्तिरसम्भवो वा स्यादतोऽन्यथा निर्वति। । धात्वयन विशिष्टस्य तिर्थस्यान्वयं प्रति । यदतगामणे यावं वन्द सुत माथवा तथा ॥ धात्वा पच्छिन्नतिर्थस्यान्वयबोधं प्रति यदन्तनामोप- स्थाप्यत्व तन्त्र तादृयो सुप् वा प्रथमा यमेतत्यादौ तिडर्थ- स्थेष्टसाधनलादेन प्रवत्यर्थावच्छिन्नस्य यागादावन्वयः किन्तु केवलस्य अतस्तस्य प्रथमान्तनामानुपस्थाप्यत्वेऽपि न क्षतिः चैत्री स्त इत्यादौ च इन्हेनैव प्रथमान्सुनाम्ना चैवस्वोप- स्थापनाव व्यभिचारः। हितीयादिविभक्तिषट्क संक्षेपार्थमकान्ये निर्वक्ति । धातु मेदानुपादाय तदर्थ कर्मतादिकान् । पोषयन्यो दितीयाद्या निर्वकन्या विभक्तयः । धातुभेदाः पचाद्याः तथा च तिबन्तपचधातूपस्थाप्यपाक. धर्मिककर्मत्वानुभवानुकूलसुप्सजातीयत्व' हितोयाया लक्षणं चौरस हिमस्तीत्यय तिबन्धात्वर्थे कमंतादिप्रतिपादिकापि षी न पाके तण्डलस्य पाचक इत्यादौ पावें तादृश्यपि न ·. शब्दशक्ति प्रकाधिका। तिबन्सपच्य| ग्राम गच्छतोत्यादावमादेः पाक दो कर्मवाद्य-. ननुभावकत्वेऽपि तदनुभाषकसजातीयत्वाबाध्याप्तिः वाहन पचतौलन बसोया करणखस्यैव बोधिका न तु कर्मवस्य पटौ स्त इत्यादौ हिवचनस्यौकारस्य प्रथमात्वमिव हितोयावं. न क्षतिकरम् उपधेयसरेऽप्युपाधेरसाकर्थ्यात् प्रवत्यर्थमुख्य- विशेष्यकान्वयबोधानर्जकत्वे सतीति वा वक्तव्यम्। अधिक- मभिषितं प्राक् पच्यर्थधर्मि ककरणत्वान्वयबोधानुकूलसुप्सजा- तीयत्व हतीयावशताय परिकोणातीत्यादौ धात्वर्थे करणत्व. बोधं प्रत्यनुकूलापि चतुर्थी न पर्थे तथा परिक्रीकर ण तायामिव तविधानात् काठात् पचनमित्यादौ तु पञ्चमी न करणत्वस्य बोधिका असामर्थ्यात् किन्तु कारगत्वस्यैव हेत्तायां तदनु- शासनात् । ददात्यर्थधर्मिकसम्प्रदानत्वानुभावकसुप्सजातीयत्व चतुर्थीब दास्या मालां प्रयच्छतोत्यत्र दाने सम्प्रदानत्वस्यानु. भाविकापि टतोया न ददात्यर्थे दानधातोर्योग एव सम्प्रदान- तायां दानोऽनाचार इत्यनेन टतीयानुशासनात् । गैतिकतो व । सम्पदानवशक्ता सुचतुर्थी ति तु न युक्त सम्प्रदानवाद्य पेचया लघुन्ये कत्वादावेव चतुर्थ्याः शक्तिमत्वादनुशिष्ट मंत्- सरादिपद इव निरूढलक्षणाभिप्रायकत्वेनाप्युपपत्तेः पतधात्वर्थ- तावच्छेदकल्पावच्छिन्नधर्मि कविभाग बोधानुकूल सुप्सातोयत्वं पञ्चमोत्व तले पतस्तर त्यजतोत्यादी वस्तुगत्या पत्वर्थे विभा- गस्य बोधिकापि हितोया न पतनवजात्यवच्छिन्ने तस्या एव पत्यर्थतावच्छेदकत्वात् नरकं पतित इत्यादौ भोगावच्छिन्नस्य दुरितस्य पत्यर्थत्वेऽपि हितोयया न तत्र विभागोऽनुभाव्यते परमवाधियत्व' तिबन्तदाधात्वर्थमिकेवार्थान्वयबोधास्वरूण्यो- म्यले सति प्रथमान्य मुप्त्व षष्ठीत्व धनं करेंग विप्राय पात्रात् काभ्यां ददात्यसावित्यत्र द्वितीयादिददात्यर्थे स्वार्था- .

·সহমসিন্ধান্ধা। ७५ बसोवतया ततखरूपयोग्य एव प्रथमा तु तदयोग्यापि प्रथमेव धनस्य दातेत्यत्र दाने स्वार्थबोधिकापि षष्ठी न तिब- तस्य दाधातोरथें येनासम्भवः हिनस्त्यर्थहिसाधर्मिकस्वार्थ- कर्मत्वानुभावकसप्सजातीयत्व' वा चौर' ज्वरयतोत्यादी हिंसायां कर्मत्वबोधिकापि द्वितीया न हिनस्पस्थाप्यायां दण्डेन हिनस्तोत्यादौ तादृश्यामपि हिसायां करणत्वादेबोध- कस्वतोयादिर्न तु कर्मत्वस्य । सम्बन्धसामान्य स्खत्वे वा शक्ता सुम् षष्ठो ग्राम गच्छति पटं ददातोत्यादौ च धात्वर्थतावच्छेद- क्रोभूते सयोगखत्वादौ हितोयया धेयत्वमेव बोध्यत इत्यपि वदन्ति। पचधात्वर्थताच्छेदकरूपावच्छिनधर्मिकस्वार्थाधेयत्व- बोधानुकूलसुसजातीयत्व' सप्तमीत्व शाक सुपयोः पाचक इत्यादी द्विवचनस्य लक्ष्यत्वादि पूर्ववत् पधिकरणतायामाधेयत्वे वा शक्ता सुप् सप्तमो ग्राममध्यास्त इत्यादावधिकरणलं बोधयन्त्यपि हितोयादिन तत्र शक्ता ग्रामाय गच्छतोत्यादी कर्मत्वादिष्वेव चतुर्थ्यादिः। विधर्मिकस्वार्थाधिकरणला. न्वय बाधक मुनमानानु पर्योकत्व वा मप्तमौत्वमित्यपि वदन्ति । खादित्रिकान्यतमत्व प्रथमात्वम् एवममादित्रिकान्यतमत्वा- दिना हितोयात्वादिकं निर्वामित्यप्याहुरिति कृतं विस्तरेण । क्रियाकारकयोरन्वयव्युत्पत्तयेऽन्यप्रापि सुपं विभनते। कारकार्थतरार्था च सप हिधा च विभज्यते। पावशे प्रकारो यः सुवर्थः सोऽव कारणम् ॥ इत्या कारकस्य बोधिका तदन्यस्य चेत्येवं विविधोऽपि सो विभाग: सत्र यहातूपस्थाप्ययादृशार्थेऽन्वयप्रकारोभूय भासके यः सुबर्थः स तदातूपस्थाप्यतादृशक्रियायां कारकम् । हक्षात् पतति व्याजात् बिभेति इत्यादी ब्राह्मणाय ददाति पुवाय क्रुष्य गौत्वादी दाण छिनत्ति घटवेन जानातीत्यादी स्थायां .

·५ शब्दशक्तिमकाधिका। प्रचति-शको भासत इत्यादी ग्रामं गच्छति घट पश्यतीत्यादी नेश प्रथते घटेन भूयत इत्यादौ च पतंप्रतिधावणे पतं- मादौ पञ्चम्याद्युपस्थापितो विभागादिः प्रकारीभूय भासले अनि तत्तवातूपस्थापिततत्ततक्रियायां विभागादिकं प्रक्वते कारकमती धास्त्र] खार्थबोधकतया तत्र पञ्चम्यादिः कारकविभक्तिरचते यादृशेन नामार्थेनावच्छिन्नस्य सुबर्थस्य यादृशधात्वर्थे ऽन्वयः स एव तादृशधात्वर्थे कारकतया व्यपदिश्य ते तेन वृक्षात् पततो- त्यादौ वृक्षादेरपि पतनादिक्रियायामपादानादिकारकव्यव- हारः। स्तोकं पचतीत्यादी क्रियायां प्रकारीभूतोऽपि स्तोका- दिन कारकं सुपानुपस्थापनात् हितोया तु तत्र क्लोवलिङ्गल- वदानुशासनिक्येव स्तोकपाचक इत्यादिकस्तु तत्पुरुषो गिरि- काण इत्यादिवहिशेषविधेरैव षष्ठयर्थस्तु सम्बन्धो न धात्वर्थ प्रकारोभूय भासते तण्डुलस्य पचतीत्याद्यप्रयोगादतः सम्बन्धी न कारकं न वा तार्थकापि षष्ठयादिः कारकविभक्तिः । अतएव क्रियाप्रकारी भूतोऽर्थः कारक तच्च षड़विधम्। कल- कर्मादिभेदेन शेषः सम्बन्ध दृष्यत इति शाब्दिकाः स्मरन्ति । शेषः कारकादवशिष्टः सम्बन्धः कारकादन्य इत्यपि पठन्ति । रजकस्य वस्त्र ददातीत्यादौ च परिष्कार्यत्वादिलक्षण सम्बन्धो वस्त्रादावेव षष्ठयानुभाश्ते तण्डुलस्य पाचक: मैत्रस्य भोक्तव्य मित्यादौ कर्मत्वकट त्वोदिक कारकमेव धावथें पचनादौ कद्योगे कट कर्मणोः षष्ठा शिष्टः गुरुविप्रतपाँखदुर्गसानां प्रति कुर्वीत भिषक् स्वभेषजः पद्मस्यानुकरोत्येष कुमारीमुख- मण्डलः सा लक्ष्मोरुषकुरुते यया. परेवामित्यादावपि मातुः परमि चीरस्य हिनस्ति जलस्योपागते. नवादाविन किया- विशेषयोग कारकाव षष्ठी प्रयोगध्या प्रखानपाः वाहतेः आर्मस्खपि वैकल्पिकस्य षष्ठोविधे बतष्यवाति - हिगुरू .

·सम्पतिप्रकाशिका। 'प्रतिकरोतीस्यादित वोक्तवाक्वेभ्यो गुर्वादिवर्मकत्व प्रति- कारादिक्रियायां नावगम्यते। प्रतएव सामान्यवखे सति बाजारपकप्रत्यक्षखादित्यादावनुशासनासत्वेऽपि सति सप्तम्या: सामानाधिकरण्यमर्थश्चिन्तामणो चिन्तितः । दण्डेन घटः भूतले पट इत्यादी तु तृतीयाद्यर्थ: करणवादिकं न कारक धात्वर्थानन्वितत्वात् अतएव तादृशवाक्यार्थ दण्डघट: भूतलपट इत्यादिन समास: कारकविभक्त्यतर्भावणेव विशेषविधि विना तापुरुषस्य व्युत्पन्नत्वात् मम प्रतिभाति रोचके स्फुरतोत्यादी प्रतिभानादिक्रियायामस्मदादेः सम्बन्धः षष्ठया कथं बोध्यताम् प्रकारक्रविशित्वादिति तु विभावनीयम् । कारक विभजते। अपादानसम्प्रदानकरणाधारकर्मणाम् । कर्तु भेदतः षोढ़ा कारक परिकीर्तितम् ॥ अपादानादीनां भेदो वैधम्यमयादानत्वादि तत्प्रयुक्त: कार- कस्य षड्विधत्वव्यवहारः। सवापादनत्वं लक्षति। क्रियाधर्मिणि यः स्वार्थः पञ्चम्या विग्रहस्थया । । अनुभाव्यः कारकन्नदपादानवसंज्ञकम् ॥ क्रिया पाथर्थः तत्रच यहातूपस्थाप्ययादृशार्थे विग्रह- वाक्यस्य पञ्चम्या यः खार्थोऽनुभावयितुं शक्यः स तदातूप- स्थाप्यतादृशक्रियायामपादानत्वमुच्यतः वृक्षात् पतित इत्यतो चावधिकविभागानुकूल पतनकरेत्यन्वयबुद्धौ धातूपस्थास्य- पतने पञ्चम्य पस्थाम्यो विभागः स्वानुकूलत्वसम्बन्धेन प्रकार इति.ह एव सत्रापादानत्यम्। म च वृक्षादिव खस्मात् पति- तदेव इत्यप्रयोगात् धावान्वितं परसमवेतत्वमपि तत्र पर- म्पर्य प्रति तदम्पादानव स्यात् इष्टत्वात् वस्तुत: परसम:- .

·सान्दनियकाश्रिया। दिलव व परमार्थ तथा सति म्यान्धसमवेतन-प्राणा प्रसिहरा छब्यात् पनति सम इत्वादेरयोग्यतापतेः प्रच खावधिकलसम्बन्धन प्रकल्पावितस्य प्रथम विमानस्य सामानाधिकरखाहकूलबोभयसम्बन्धन धात्व. पतनेऽन्षयस्य व्युत्पनत्वाब तादृशप्रयोगः चैत्रावधिकत्वविशिष्टविभागाषि- करणमिष्ठं यत् चैत्रविभागानुकूलं पतनं तस्य चने बाधात् स्वावधिकत्वविशिष्टविभागस्य स्वस्मिनस स्वादिति युजमुत- पश्यामः । प्रासीदमारु प्रेक्षक इत्याद्यर्थ तु प्रासादात प्रेक्षक इत्यादिवाक्यं न विग्रहस्तादृशार्थ प्रासादप्रेक्षकादि- शब्दानामसमासत्वादतस्तविविष्टपञ्चम्यर्थ पारोहणानन्स- ादौ नातिप्रसङ्गः अपादानशब्दस्तु तत्तत् कर्मानाधिकरणले सति तत्तत्कर्मजन्यविभागाश्रये पता इति न सत्र तव्यवहारः। तरुकर्मकस्त्याम:एव तरुतः पतनमतस्तस्य त्यागे कर्मबद- पादानं तरुभवत्येव धात्वर्यतानवच्छेदकोभूतएव विभाग पञ्चम्या: साधुतया तरोस्त्वजतोत्यादिको न प्रयोगः त्यजेवि- भागावच्छिन्नक्रियावाचित्वात् वृक्षादयतोत्यादावपि लक्षणया पतनमेव धात्वर्थः विभागावच्छिन्न क्रियायास्तथाले वृक्ष त्यजति जहातीत्यादिवत् वक्षमप्रेतोत्यपि प्रमाणमेव पतिस्तु न विभागावच्छिवं स्पन्द्रमभिधत्ते किम्वधासंयोबावच्छिन गुबत्वप्रयोज्यपानवजात्येवच्छिन्न वा वृक्षांचनासीत्यादिवञ्च वृक्षात् स्पन्दते इत्यपि प्रयोगो भवत्येव चलिस्पन्धोई योरप्य- कर्मकधातुत्वेन सत्प्रयोगस्याविशिष्टत्वात्। यत्तु तर त्यज तोत्यस विभामो धात्वर्थः क्रियाजन्यविभासखेनापादामत्वमिव धावर्थरावच्छेदकोभूतफन्तत्वेन कर्मस्वमपीलापादानमकर्ममा योर्विभक्षिपसली. कर्मवस्य परसातय बोधिषा दिलीयेव या ते न स्वपादानबमोधिका पञ्चमी मयेक बाबा बाप ·शब्दमतिप्रकाशिका अपादानाबदामकरणाधारकर्मणाम् । बासुंधोमयसम्प्राप्तो प्ररमिक अवर्तत इत्यनुशासनादिति तश्चिन्त्य', वृक्षादिभजत सम इत्यावधिखमवधिता निरूपकत्व वा धात्वर्थेऽन्वित पया प्रतिपावते तेन हक्षनिष्ठावधिताकविभागवान् खग प्रत्याकारकस्तत्र बोधः खप्रतियोगिक संयोगस्येव खावधिक- विभागस्यापि स्वस्मिनसत्वादेव खस्मादिभजले इत्यादिको न प्रयोग इत्युक्त प्रायम् अवधित्वन्तु स्वरूपसम्बन्धप्रदः पदार्था- तरं वा इत्यन्यदेतत्। व्याघ्रात् बिभेति त्रस्य॑तोत्यादौ हेतुत्वं जन्यत्व वा पञ्चम्यथः तच्च भाविवेन खानिष्टचिन्तनपर्य- वप्सितस्य भयस्यैकदेशनिष्ट चिन्सन एव वान्वितं तथाच व्याघ्र हेतुकास्य स्वानिष्टस्य भावित्वेन चिन्तनवान् व्याघ्र हेतुका त्वेन भाव्यनिष्टधामकचिन्तनवानिति वा तत्र बोधः । पापा- विवसते अधर्माविरमतोत्यादौ पचम्या इषोऽर्थः तत्र प्रक्ष- त्यथस्य विषयत्वेन तस्य च निवृत्तिरूपे धावथें अन्यत्वेनान्वयः तेन प्रापगोचरहषजन्यनित्तिमानित्येवं तत्र बोधः तत्र विषयत्व पञ्चम्यर्थः तथाच पापगोचरनिवृत्तिमानित्यर्थ इत्यन्ये। रणात् पगजयते इत्यत्र युद्धनिवृत्तिः पराजेरथः पञ्चम्यास्तु रेषस्तेम रणगोचरद्दषजन्ययुद्धविकृत्तिमानित्येवं तब बोधः कत्यसाध्यत्वधोपयुक्त प्रवृत्त्यभाववत्व तब पराजेरर्थः पञ्चम्यास्तु विशेषत्व तञ्च धास्वथैकदेशे बुद्धावन्वितं तेन रणर्मिक खबर त्यसायखधोपयुक्ताप्रहत्त्वभाववानित्याकारकस्तत्र बोव इत्यपि वदति। शव पराजयते इत्यादौ त्वभिभवतव्यापारः पसमेर इति धरवतावच्छेदकफलशालितया अनुप्रभृते: कर्मवतक। पापात् जुगुप्सते इत्यत्र गर्वापूर्वकानिवृत्ति मुंपणातीरचसुपो विषयित्व तब गर्दानियोः क्रमेणाबवि तबा याविषयकपर्याप्रयुतपापमोचरनित्तिमानित्याचार .

·शब्दलिप्रकाथिका बोधः। बमोकामात् प्रभवति धनु:खण्डमाखण्डलस्येत्यत्र धातोरर्थः माक्प्रकाशनं तब पञ्चम्या अधिकरसत्वमाधेयत्व वा प्रत्याय्यते यत्र प्रकाशन प्रभुव इति सूत्रेणाधिकरणस्यैवा- पादानवोपदेशात्। एवञ्च वल्मोकाग्रहत्तिप्रथमप्रकाशन- बदाखण्डलस्य धनुःखण्ड मित्याकारकस्तत्र बोधः। वल्मीका सातपो मेघः पाखण्डलः शक्रः। वल्मीकाग्रे प्राविर्भवति इत्यादौ च प्रकाशपर्यवसितोऽप्याविर्भावो न प्रपूर्वस्य भवतेरथ इति सत्बाधिकरणतायां सप्तम्ये व प्रमाणम्। धर्माटुत्पद्यत सुख दण्डात् आयते घट इत्यादी धातुना स्वाधिकरणसम्य घसानधिकरण नप्रयमम्बन्ध रूपस्तत्तत्ममयतिध्वसप्रतिया गिसमयात्तित्वे सति तत्त समयसम्बन्धरूप एव वा उत्पादः प्रत्याय्यते पञ्चम्या तनिष्ठजन्य तथाच धर्मजन्यो यः खाधि- करणसमयवसाधिकरणासमयसम्बन्धस्तहत् मुखम् इत्या- कारस्तव बोधः । वार्त्तिकवतस्तु उत्पद्यते इत्यादौ प्रागभावप्रतियोगिता- रूपमेयोत्पत्तिमत्त्व धात्वर्थस्तत्र च तिर्थस्य वर्तमानादि कालस्यावच्छेद्यता सम्बन्धे नान्वयात् भाविन्युत्पद्यत इत्यादिको न प्रयोगः। किन्तु उत्पत्स्यत इत्यादिस्तत्र भविष्यकालाव- छेद्यस्यैव प्रागभावप्रतियोगित्वस्य सत्त्वेन वर्तमानकालाव- অনলা অনলাম সাম্ৰীনি সাজনীতি प्रतियोगित्वपयवसितार्या प्रोप्तो लड़ादिना वर्तमानादि- कालावच्छेद्यत्वमेवानुभाव्यते न तु वर्तमानत्वादिकं नाशपति- योगित्वस्य व्याप्यत्तित्व भाविनाशं प्रपन्नोति मटोमा प्राप्स्यतोत्यादिप्रयोगस्य दुरितापत्तः। वर्तमान भाषि- कात्ति वा यत् नाथपतियोगित्वं तस्य च भाविनि विडा, समसात् नश्यति संतोत्थादावपि धाय च नायमा प्रति ·शब्दशतिप्रकाशिका ८१ योगित्व खाथै न वर्तमानादिकालेनावच्छिन्न सिडा बोध्यते सेन भावि नश्यति मष्टो नंयतीत्यादिको न प्रयोगः सम्प्रत्यादि. कालावच्छेद्यस्य नाशप्रतियोगित्वस्य भाव्यादावसत्वात्। यस्तुं नयति' नंक्ष्यति मनाशत्यादौ प्रतियोगित्वमिव वर्तमाना भाविन्यतोता घोत्पत्तिरपि यथाक्रमं तिङर्थः तथाच वर्तमानोत्पत्तिकास्य ध्वंसस्य प्रतियोगित्वं न भाष्यादी भाव्युत्पत्तिकस्य न नष्टादौ अतो भावी नश्यतीत्यादिको न प्रयोग इति दोधितिक्कटुता तन्न युक्त्वं कथितक्रमेणैव साम- जखे लड़ादरुत्पत्तावपि वृत्त्वन्तरकल्पने गौरवात् अतएव वंसप्रागभावयोः प्रतियोगितायां पूर्वापरकालावच्छेदद्यस्व- प्रवादोऽपि पजधरमिश्राद्यनुमोदितः सङ्गच्छते । नचैवं प्रामभावादिप्रतियोगित्वस्य धर्माधजन्यत्वात् धर्मादुत्पद्यते सुखमित्यादेश्योग्यतापत्तिः सुखादेराद्यक्षणसम्बन्धरूपा- चामयुत्पत्ती धर्मादिजन्यले प्रमाणाभावनोत्तदोषस्य मतान्तरेऽप्यविशिष्टत्वादाद्यक्षगण मम्बन्धस्य धर्माधजन्योऽपि सदबानत्वोपगमेन पञ्चमीममथने प्रागभावप्रतियागित्व रूपायामप्युत्पत्तौ तस्य सुवचत्वादिति प्राहु: कूपादन वारयति विषाहासं निवारयति इत्यादौ च क्रियाधर्मिक- मिहत्त्यनुकूलव्यापारो वारणं तबिविनिहत्तौ पञ्चम्या कूपा- दिप्रकारकत्वं हितोयया चान्धादिनिष्ठत्व प्रत्याय्यते किया च पतनभोजनादिविशेषतो ग्राह्या तथा चावनिष्ठाया: पतनधर्मिककूपप्रकारकनिवृत्तेर्वालनिष्ठायाश्च भोजनधर्मिक विषप्रकारकनिवृत्तेरनुकूलव्यापारयानित्याकार कस्तव बोधः तथाविमित्वनुकूलव्यापारश्च स्वार्थधोद्दारा कूप मा पत विमा इत्याद्यभिलापरूपः स्मट एव । यत्तु फ्लादितिकूलथापारो वारणं तदेकदेशे च पसनादा- ·মমফিসামির্জা। बन्धादेराधेवत्वेन कूपादे: कर्मत्वेनान्वयादन्धनिष्ठस्य कूप- कर्मकपतनस्य प्रतिकूनव्यापारवानित्यादिरूप: कूपादन्छ वारयतीत्यादितो बोध इति तत्तुच्छ तादृशपत्तनस्याप्रसिद्ध- स्वले तथाविधवाक्यस्यायोग्यतापत्तेः परख भ्यः पाणिं निवा- रयतीत्यवानयनधर्मिकनिहत्त्यनुकूलव्यापारी निवारणं सदः तर्गतनिवृत्तौ च पाण्यादेवच्छेदकत्वेन परस्वादेश्व प्रकार- बनान्वयः तादृशव्यापार: कराकुञ्चनादिरेव। स्वाङ्गाहाणं वारयतौत्यत्र च यद्यपि बाणनिष्ठस्य स्वाङ्गसंयोगस्य विरो. विव्यापारो नाथः तादृशसंयोगस्याप्रसिद्धे तथापि वाण- संयोगाभावनिष्ठायाः स्वाङ्गवत्तिताया: प्रयोजकव्यापारः तथाच संयोगाभावनिष्ठस्य प्रयोजकव्यापारस्तत्र वारणं तविविष्ट च संयोगे हितोयान्तलम्यस्य बाणाप्रतिकि- त्वस्य संयोगाभावनिष्ठ च पक्षम्यन्तलभ्यस्य स्वाङ्गत्तिः स्यान्वयः कार्याभाव व तनिष्ठे अधिकरणविशेषवृत्तिवेऽपि प्रतिबन्धकस्य प्रयोजकत्वात अनाव मणिः काष्ठ दाहा- भावस्य प्रधानक: नतु पाथमोत्यादिकः मान्दौकिकव्यव- हार इति बॉणसंयोगाद्यभावनिष्ठस्य स्वाङ्ग वक्तित्वस्य प्रयो. अकत्वं वाणापमारणादियापारस्य नासिद्धम्। दण्डात् घट इत्यादी पञ्चम्यर्थोऽपि जन्यत्वादिकं में कारकं धाव- र्थानन्वयित्वात् अतएव दण्डघट इत्यादिकस्तत्र न प्रयोग इच प्रायम्। सम्पदानव' लक्षयति। गत्यादिभिन्न धात्व चा बिग्रसश। यः खार्थों पोधनीयसत् सम्प्रदीनत्वमौरिदम्। गत्यादिमिय यहातूपस्थाप्ये यादृशार्थे विग्रहस्य चतुझं यः, स्वार्थो बोधयितुं शक्यते स सहातपस्याप्यताह- ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। ८३ पक्रियायां सम्प्रदानत्वमुच्यते । ब्रामणाय दानं धमस्य- खादौ ददाते: खत्वजनकस्त्यागोऽर्थ स्तनिविष्ट च खत्वे प्राणादेः प्रतियोगित्व निरूपितत्व वा चतुर्थ्या बोध्यत इति तदेव सत्र सम्प्रदानत्वं ब्राह्मणप्रतियोगिकं ब्राधा- निरुपितं वा यवनवृत्ति स्वत्व तज्जनकल्याग इलेवं तत्र पत्ययात् धात्वर्थतावच्छेदकोभूतस्वत्वाख्यफलवत्तया धनाद- दर्शनकर्मत्वात्। नचैवं पशकामनया यागकरणदशायां चैत्रः स्वात्मने पशु ददातीत्यपि प्रयोगापत्तिस्तादृशयागस्य वैवीयं यत् पशुनिष्ठ स्वत्व तज्जनकत्यागत्वादिति वार्थ सत्वध्वंसजनकक्रियापर्यवसनस्थ त्यागस्यैकदेशे सत्वध्व सेपि देतोयाद्यर्थ स्यान्वयेन पशुफलकयागे पशुनिष्ठस्य खत्वध्वं. पण जनकत्वविरहादेव तदाक्यस्याप्रमाणत्वात् । ग्रामाय दत्यादौ विग्रहस्थ चतुर्थ्या धात्वर्थे बोध्यमपि कर्मत्व न यादिभिन्न वृक्षाय सेचक इत्यादौ गत्यादिभिन्न चतुर्यो गोधनीयोऽपि सम्बईयितुमित्यादि तुमर्थो न विग्रहस्थयेति न तत्र प्रसङ्गः। सम्पदानशब्दस्तु खाश्रयगोचरत्यागजन्य- खत्वस्य प्रतियोगिन्य व शक्त इति स्वत्वप्रतियोगित्व सम्प- दानमित्यादिको न प्रयोगः । न च दानस्य स्वत्वहेतुले प्रमाणाभावः सप्त वित्तागमा धा दायो लाभः क्रयो जयः। प्रयोगः कर्मयोगश्च सत्पति प्रह एव चेत्यादि मन्वादिवचनैस्तस्य स्वत्वहेतुत्वाप्रतिपाद- नादिति वाथं ब्राह्मणाय त्यक्तायां गवि गौरियं ब्रा- पस्व नतु ममत्यादिसक्जनौनप्रतीतरैव तत्र प्रमाणत्वात् दानं खाम्य कारणमिति' वचनाच । वहिन त्याने स्वीकारमन्तरेणेव पात्रस्य मरणस्थले पवदायले पुत्रादिभिर्विभज्य रायते, अन्यथा अतएव विदेशस्थ ·८४ शब्दयासिनकाधिका। तैरिव उदासोनेरपि वानस्यारण्यकुशादेरियोपादाने यथे. "नियोगेच प्रत्यवायो न स्यात् । मन्वं दामादेव खव- सिहेर्दत्तवस्तुनि खोकारो व्यर्थ इति चेक लम्बा बागुणं फलमित्यादिस्म तेः प्रतिग्रहोतद्रव्यदानस्य फलविशेष प्रति हतुवेन तादृशफलसम्पत्त्यर्थमेव प्रतिग्रहस्योपयोगात यान- माध्यापनप्रतिग्रहैहिजो धनमज्जयेदित्यादि श्रुत्या. प्रामुक्त स्मृत्या च प्रतिग्रहस्यापि खत्वहेतुत्वबोधनाञ्च स्वत्वजनक- व्यापारस्य वाज मपदार्थत्वात्। दासाय भक्ष्य ददाति भृत- काय वेतनं ददातीत्यादावपि स्वत्वजनकत्यान. प्रतिपाद- यन् ददातिर्मुख्य एव पुण्यजनकन्तु न तादृश दानमवैध- त्वात्। यत्तु स्वीकारजन्यस्य स्वत्वस्य जनकरत्यागो दानं मनसा पात्रमुद्दिश्य धनत्यागस्तु न दानं किन्तत्सर्गमात्र प्रतिग्रहजन्यस्वत्वं प्रति हेतुभूतवैधत्यागस्य व तथात्वात् उपेक्षा तु खत्वध्वसमानजनकस्त्याभो नतु तत्र स्वत्वजनत्व- स्थातर्भाव इति मैथिल रक्त तब युक्तं लाघवेन स्वत्वजनक- त्यागस्यैव ददात्यर्थत्वात्। तिखानस्म प्रतियच्छति तुर गमनै विक्ररेणीत इत्यादौ द्रव्यान्सरग्रहणपूर्वकं दानमेव प्रतिदानं मूल्यग्रहणपूर्वकं दानमेव त्र विक्रय इति तदापि मुख्यमेव सम्प दानत्व चतुर्थ्या वोध्यते तिलादिकञ्चन मूल्य पणपुराणादेरेव शास्त्र तथात्वोपदेशात्। पदृष्टार्थ दत्तचैव च स्वीकारः प्रतिग्रह इति परण. प्रतिदत्तस्य विकौतन वा तिलतुरगादी खोकारो न दोषावहः । मैत्राय रोचते मोदक त्यत्र चतुर्थ्या धाखवितमाधमत्वं धातुना च भक्ष्यत्वप्रकारकेच्छोपस्याप्यते. तिला प्रकाशन इत्यादाविव विषयत्वलक्षणं कर्तस्व तथाच .मगतिया भखप्रकारकब्धया: विषयतावा मोदक रस्याकारकस्तान ·মহমসিফায়িকা। .बोधः। गुरवे गां धारयते इत्यव घडा रहावस्थितिहि तीयया सदन्वितं कव चतुर्था च तबिविष्टयहान्वित मम्बन्धित्वमुपपस्याप्यते तेन गोकर काया गुरुसम्बन्धिमहा. वस्थितरनकूलव्यापारवानित्याकारसत्र बोधः धातूत्तरणिचा व्यापारबोधनादिप्ति कालावा: । पाणिनीयास्तु धारकत्तमण इति सूत्रानुसारेण चैत्राय शतं धारयते इत्यादाविव गुरवे गां धारयते इत्यादापि ऋणग्रहणं धारणं दत्तत्वच चतुर्य र्थः तथाच गुरुदत्तां गां ऋणत्वेन रवातीत्याकारस्तन वाक्वार्थ: पश्चाच्छोध्यत्व नाङ्गोकत्य गृहोतञ्च द्रव्यमृणमित्याहुः। पुवाय राध्यति पनायेक्षत इत्यादौ देवनिरूपणं धात्वर्थस्त विविष्ट च देवे सुवर्थस्य मम्बन्धस्यान्वयस्त न पुत्रस्य दैवं निरूपयतीत्वेवं सत्र बोधः । गुरवे गां प्रतिशृगोति पागोतीत्यादौ देयत्वे. नाभ्य पगमः शृणोतेरथस्तव गोविशेष्यत्वेन तदेकदेशे च दाने गुगेकद्देश्यत्वे नान्धयस्तोन गुरूद्देश्यकदानकमत्वेन गामभ्य पंगतीत्येवं तत्र बोधः। होप्रतियणातीत्यादी हर्षा- नुकूलच्यापारलक्षण प्रोत्माहनं गुणातरर्थस्तदेकदेशे च हर्षे होवादेरम्वयन होटनिष्ठवर्षानुकूलव्यापारवानित्याकारक- नव बोधः। चैत्राय कुप्यति ऋयतोत्यागौ धात्वर्थ उत्कट क्षेषस्तत्र विषमित्वलक्षणं सम्प्रदानत्व चतुर्थ्या. बोध्यते तेन क्षेत्र- विषयकोत्वंटहषवामित्याकारवस्त बोधः । पुवे कोपो न युज्यते इत्यादौ वदन्तस्य कोप्रपटप्य वार्थे पुत्र इत्यस्यान्वयो नतु धावथें। पटाय यतते इत्यादावपि धात्वर्थक्वती सुपा पटा विषयित्व बोध्यते तत्रोह श्यत्वमेव चतुयं यः कथमन्यथा 'पटेच्या सन्तुनिमाणदणायां पटाय यतते इत्यादिक: प्रयोगः इत्यपि वदन्ति । मित्राय दुधतीत्यत्र हिष्टावरणं द्रोहन मिषन, हिष्टांचरतीत्यर्थः । शिष्यायेर्थतीत्यवामिष्टानुपे- ।

·शब्दशनिप्रकाथिका। वषमौर्था तथाच शिष्यानिष्ट नोपेक्षत इत्यर्थः । पुनाया- मृयतोवत्र पसूया गुणद्देषस्त न पुत्रस्य गुणं हेष्टोत्याकारसब बोधः। मित्रं दधति शिष्यमीचति पुत्रमसूयतोत्यपि प्रयोगात् द्रुहादिकमणः सम्प्रदानत्व - वैकल्पिकमित्युनोयते। कोप- पूर्वकस्य द्रोहा? हादिधातुवाच्यत्वे तत्कर्मणः सम्य दानत्वं दोहादिमात्रस्य तथात्वे तु कर्मत्वमैवेति पुन: कौमारा: । सोपसर्गयोस्तु क धट्ठहोः कर्मण: कर्मातैव नतु सम्प दानता अतएव शिष्यस्याभिक्रोडा मित्रस्याभिट्रोढेत्यादौ सद्योग कमणि षष्ठ व प्रमाणम् । करणत्व लक्षयति। योऽर्थों विकरणातस्य धातोरथ हतौयया। वोध्यते करणं नाम कारकं तदिहोच्यते। सविकरगास्य यद्धातोरुपस्थाप्ययादृशाथटतीयया यादृशः खर्थेिऽनुभाव्यते स तहातपस्थाप्यतादृशंक्रियायाः करगसंज्ञक कारकमुच्यते। दात्रेण छिनत्ति घटत्वेन जानातीत्यादी धात्वर्थे छिदायां दात्रस्य व्यापारहारा जन्य त्वादि ज्ञानादी च घटत्वादेः प्रकारित्वादिकं तीयया बोध्यते तदेव सत्र करणत्व चैत्रेण पक्वमित्यादौ धातोरर्थे तृतीयया बोध्यमपि कर्ट वन विकरणातस्य हस्तन रुणहोत्यादौ विकरणान्त- भिन्नोऽपि रुधादिधातुर्विकरणाक्तं एव घृतेनात्ति जुहोतोत्या. दीवपि लुप्तमेव प्रतिसन्धीयमानविकरणमस्तोति मतेनेदं नातस्तवं वृर्तादेः करणत्वव्याहतिः करणशब्दस्तु व्यापार- प्रत्यासत्या जनकस्य वाचकः चाक्षुषादौ चक्षुरादि: संयोगेन, अनुमित्यादी व्याप्तिज्ञानादिः परामर्यादिना म त्वादावनुभधादिः संस्कारादिना स्वथापारेणेव सम्बन्धन हेतुः शरीरामप्रभृतयस्तु जानादौ तादान नव प्रतो न तेषां तत्र 'करणत्वमशाः ·शब्दशक्तिप्रकाशिका श्रावणेऽपि प्रत्यक्षे कर्णावच्छिन्नशब्दामना व्यापारणेव सम्बन्धेन श्रोत्र करणं खव्यवस्थापकगुणं पुरस्क, त्यैव वहिरिन्द्रियाणां प्रवृत्तेः शब्दसामान्याभावस्य श्रावणत्वविरहेऽपि प्रातत्विभावात् श्रोत्रमनसोः संयोग एव वा तत्र व्यापार: ज्ञानस्य धारावहन- स्थले च हतीयादिकं प्रति हितोयादिकं न प्रथमादेः प्रत्या- सत्तिस्तत्सम्बन्धन हेतुत्वे मानाभावात् फलायोगव्यवच्छिन्न फलोपधायकं वा कारण मेव करणं ज्ञानादावात्मादेः कर- पत्वस्य ष्टत्वात् उपधेयसङ्करेऽपि कट त्वकरणत्वाद्युपाधेरसा- Oदेव कारकस्य षविधत्वादत एवात्मानमात्मना वेक्सि सृजस्यात्मानमात्मनेत्यादिकः प्रयोगः अतएव च विवक्षात: कारकविभक्तायो भवन्तीत्यपि प्रवाद इत्यन्ये । पशुना रुद्र यजेत इत्यत्र पश रुद्राय ददातीत्यर्थ: करणं कर्म यजे: कर्म च मम्य दानमित्य नुशासनात् कर्मत्वादावपि युतीयादेः साधुत्वात्। एतदुदाहरणमात्रविषयानुशिष्टिरियमिति बहाः । पायसेन विष्णु यजेत इत्यादिप्रयोगात् सामान्यत एवेत्यपरे । दण्डेन घट इत्यत्रापि तृतीयायः करणत्वं परन्तु तन्न कारक क्रियानन्वयित्वात्। अधिकरणत्वं लक्षयति । यक्रियायां यादृशार्थः सप्तम्या विग्रहस्थया । बोध्यस्तस्यां तदेवाधिकरण नाम कारकम् । क्रिया धात्वर्थस्तथाच यातूपस्थाप्ययादृशाथै विग्रह- स्तया सप्तम्या यः यः स्वार्थोऽनुभाव्यते तदेव तधातूपस्थाप्यता- दृशक्रियायामधिकरणत्वं नाम कारकम्। ग्रामे गन्ते त्यत्र धाव गतौ ग्रामनिष्ठमधिकरणत्वं तबिरूपितमाधेयत्वं वा सप्तम्यानुभाव्यत इति तदेव तहातूपस्थाप्यतादृशक्रियायामधि- कागलकारकम् प्रतएव ग्रामगन्ते त्यादिकस्तत्र समासः ।

·॥ । शब्दशतिप्रकाशिका। यद्यपि चेवादिनिष्ठाया गतः समवायादिना प्रामादिशक्तिस्व बाधितं कालिकादिना तदत्तित्वञ्चातिप्रसव अन्दे गा. तोत्यपि प्रयोगापत्तेस्तथापि ग्राम गच्छत्ययं नतु महादावित्या यानुभवसाक्षिोण स्वरूपसम्बन्धविशेषण तथात्व बोध्यम् । यत्तु संयोगावच्छिबक्रियाया गतित्वात् तबिविष्टसंयोगे सम- वायेनेव पामहत्तित्वसत्त्वाबासङ्गतिरिति तब प्रामादेर्धात्वर्थ- तावच्छेदकोभूतफलान्वयित्वेन कर्मातापत्त्या ग्रामं गच्कृतीत्येव नियमतः प्रयोगापत्तेः। पितित्यच्छितक्रियायाः पाकत्वेन तस्वामिव तविविष्टविक्तिप्तावपि समवायादिना स्थास्यादि- हत्तित्वासम्भवेन स्थाल्यां पचति तण्ड नमित्यादौ तथाप्यप्रती. काराच्च तासाद्यवयवविभागप्रभेदस्य व विवित्तित्वादिति। घटत्व घटे भासत इत्यत्र विषयतापर्यवसवे भासने घनिष्ठं विशेष्यत्वमवच्छेद्यतासम्बन्धन सप्तम्यानुभाव्यत इति सवापि तदेवाधिकरणतानामकं कारकम् । जाने घटत्व भासत इत्यादौ निरूपितत्वमपि। घटे पटत्वं जानातीत्यादौ त विशे. थतारूपः सप्तम्यर्थो न धात्वर्थेऽन्वे ति घटपटयोस्तादूप्येष प्रमा- स्थलेपि तादृशप्रयोगापत्त: परन्तु हितीयार्थे पटत्वप्रकारत्व एवावच्छे द्यात्वसम्बन्धन। क्याच सवर्थयोर्मियोऽन्वयेऽपि न क्षतिस्तथा वक्ष्यते। प्रधिकरवपदस्य शक्यतावच्छ दकन्तु न सम्बन्धमात्र घटाद्यात्मनस्तदधिकरणतापत्ते: वृत्तिनियमाक: सम्बन्धस्तथेत्यपि न कुण्डादी वदेरादेरिव वदरादावपि कुण्डा- देरधिकरणतापत्ततिनियामकत्वस्याधिकरणतावच्छेदकले पर्यवसानाच नाप्याथेयतानिरूपकत्वमधिकरणत्वं तुल्यन्यायेना. धिकरणतानिरूपकत्वस्यैवाधेयतात्वेन परस्परात्रयप्रसाद पर- खाधेयतावत् पदार्थान्तरमवाधिकरणव तृच नकं सर्वस्य सर्वाधिकरणातापतः किन्वाधेयताभेदेन नॉनव प्रतीत्यनु- ·C ". शब्दशतिप्रकाशिका। .गमस्त करवादिना रूपादेरिवाधिकरणताले नेवाखरहेन तस्य मकधमावच्छिवाधिकरणव लावादकमेवोचितं रूपले न नौलस्याधिकरणं स्फटिकमित्यपि प्रयोगापत्तः । अतएव तदू- परसयोः समनियतमप्यधिकरणत्व विभिन्नमेव अन्यथा सद पत्वेन तद्रसस्याधिकरणं घट इत्यादेरपि योग्यतापत्तेरित्यास्तां विस्तरः। । कमावकारक लक्ष्यति । यगम्बधातोरर्थों यस्तिजा खानुभाव्यते । यवासी कर्मता गाम कारकं कर्ड तेतरः ॥ यगन्तस्य यद्धातोरुत्तरस्थतिङा यत्र स्वार्थं तदीयो याह- मोऽर्थोऽनुभावयितुं शक्यते तदातूपस्थाप्यतादृशक्रियायां म तिङर्थः कर्ट ताभित्रः कर्मत्व नाम कारकमित्यर्थः । ग्रामो गम्यते इत्यत्र गमधातूपस्थाप्याया: संयोगावच्छिन्नक्रियायाः वजन्यत्वसम्बन्धन तिरूपदोपस्थाप्ये संयोग एवान्वयो नतु त्यजत इत्यादाविव विभागादौ धात्वर्थतावच्छेदकस्यैव फलस्य बाधने कर्मविहितप्रत्ययानां धातुसाकाइत्वादतः संयोग एव तत्र गतिक्रियायाः कम्मल नतु विभागादिः तेन तरोस्त्यागिनि खगे तरुं गच्छतोत्यादिको न प्रयोगः गम्यते रथः स्वयमेवेत्यादी कर्मत्वमिवानुकूनव्यापारवत्त्वलक्षणं कटत्व धात्वर्थस्य धयपि न तत् कट तार्भिनमिति तदव्युदासः । ननु चैत्रकर्ट कगमन- जन्यसंयोगस्य ग्राम इव चैत्रेऽपि सवाञ्चत्रेण गम्यते चैत्र इत्यपि प्रयोग: स्यात् न स्यात् तिङर्थ संयोगे स्वअन्यत्वस्वाश्रय- प्रतियोगिकत्वोभयसम्बन्धेन धात्वर्थगतेः साकाङ्घत्वेन चैत्र कर्ट- कंगत्याश्रय प्रतियोगिकत्वविशिष्टस्य संयोगस्य चैत्रे वाधितत्वात्। अतएष चैत्रो गाम गच्छतीतिवत् चैव च गच्छतोत्यपि न प्रयोगः नुवापि द्वितीयार्थसंयोगे प्रत्यर्थस्य स्वप्रतियोगिक ·शक्षिकाधिका। . "खसम्बन्ध नैव साकाइतया हिनीयान्तसभ्यस्य वैवीयत्वविशिष्ट संयोगस्य जनकवस्थात्रयस्तित्वामयसम्बन्ध नैव क्रियाया- मन्बयेन, चैत्रप्रतियोगितासंयोगाश्रयत्तिगत ने बाधित- त्वात्। यत्तु फलमिव क्रियायामग्वितं परसमवेतवमपि कर्म- तावाचि प्रत्ययस्यार्थः परत्वञ्च तिला स्वार्थ फलान्वयिप्रति योगिक हितोयादिसुपा तु प्रत्यर्थप्रतियोगिक प्रत्याप्यते तथाच चैवकर कस्य चैनान्यसमवेतगमनस्याप्रसिद्धलेन चैत्रे तज्ज- न्यसंयोगस्थासम्भवात् चैत्रेण गम्यते चैत्र इत्यादिको न प्रयोगः। एवं चैवान्यसमवेतस्य गमनस्य चैत्रे वाधात् चैत्रवेत्रं गच्छतोत्या. दिरपि। चत्रेण गम्यते ग्राम इत्यादौ तु चत्रकर्ट कस्य ग्रामभिन्नसमवेतस्य गमनस्य जन्यो यः संयोग स्तहान आम इत्यन्वयबोधन न किञ्चित् बाधकमिति प्राई कर तन्त्र युक्ता, संख्याकालातिरिक्त स्य तिडथस्य धात्वर्थविशेष्ट त्व नियमेन तिर्थपरसमवेतत्वादर्धाय थंगल्यादावन्यायोगात् प्रथ मान्तोपस्थाप्यग्रामादेरभेदान्यसम्बन्ध नान्यत्वात्य या तिङर्थ वाम्वयस्य दृष्टचरत्वेनाव्युत्पन्नत्वात् चैत्रेण गम्यते द्रव्य द्रव्य गच्छति चैत्र इत्यादी द्रव्यान्यसमवेतस्य गत्यादरप्रति- सिदत्वे नायोग्यतापंतेश्च । नव्यास्तु फलामवृ भेटाऽपि कर्मत्व- वाप्रित्ययस्यार्थस्तथाव चैत्रेण गम्यते ग्राम इत्यत्र तिर्थ- भेदस्य सामानाधिकरस्य सम्बन्धन धात्वर्थ विशेष त्वात् प्रति. योगित्वसम्बन्धन प्रथमान्तार्थे प्रामादौ विशेषणात्तात्र युत्पत्तिविरोधो नवातिप्रसङ्गः, चैत्रकर्ट कममनायवत्तिभेट- प्रतियोगिस्वस्थ चैत्रे विरहात्, घेवं गच्छ नीत्यादावपि प्रति योमित्वसम्बन्धन वैचान्वितस्य हितोयाबदस्या सामानाधि. पारत्वसमावेन पावर्षयतावषयान् तादृभगत ने बाधायेनं ·शब्दशतिप्रकाशिका। . ति चैत्र इत्यादिको न प्रयोगः प्रतियोगित्वच उभयावत्ति- धर्मावछिन धर्मयानवच्छिन वा प्राधमतो द्रव्य गम्छतो- यादौ गतेदव्यभेदसामानाधिकरणविरहऽपि म चतिरिति प्रास्तच्चिन्त्यम्। वृक्ष खगस्त्यजतोत्यादी विभागावच्छिद्रक्रिया त्यजेरर्थः हितीयायास्तु विभागस्त न वृक्षावधिकविभागवतो या विभागाव- छिनक्रिया तहान् खग इत्याकारस्तत्र बोधः वृक्षावधिक- विभागवत्वञ्च जनकत्वस्वाश्रयवृत्तिलोभयसम्बन्ध नेव क्रियायां ग्राह्यमत: खगावधिकविभागस्य खगादावस वात् खगं त्यजति खग प्रत्यादिको न प्रयोगः । खगेन त्यज्यते खग इत्यपि प्रयोगः प्रामुक्तरीत्या निरसनीयः । प्रावस्तु ग्रामं मच्छति त्यजतोत्यादी सर्वत्र क्रियामात्र धात्वर्थस्त्यजिगम्योः पे-यत्वेऽपि न क्षतिः। गत्यर्थक्रियायां संयोगस्यैव त्यज्यर्थक्रियायाञ्च विभागस्यैव बोधकताया: कम प्रत्ययेषु व्युत्पनत्वात् तर त्यजतोत्यादौ संयोगस्य तरं गच्छतो- त्यादौ च विभागस्य हितोयादितो नावगमः परैरपि समभि- व्यावतधात्वर्थतावच्छेदकफलस्यैव हितोयादिबोध्यताव्युत्पत्ते- रम्य पतव्यत्वात् अन्यथानिप्रसङ्गात्। नचैवं स्पन्दो न स्पन्द इत्यादेरिव त्यागो न गतिरित्यादेरपि वाक्यस्य निराकाता- पतिस्तत्र त्यजिगम्योविभागाद्यवच्छिवक्रियालक्षकत्वेनैवान्वय- योग्यतासम्मवात् हितोयासाकाइतुमन्तधातुत्वप्रयुक्त एव च वातूनां सकर्म कत्यव्यवदेशो न तु फलावच्छिन्नक्रियावाधित्व. मुक्तः त्राप्रभृतावव्यासत्वात्। स्म त्यर्थधातूनां कर्मणि षष्ट्या 'स्व हितोयाया अपि साधुत्वात् । एवञ्च ग्रामं गच्छति सरु 'ग्रामसंयोगजनकक्रियावांस्तरविभागजनक- क्रियावानियाकारक एव. बोधो न त प्रामसंयोगजनवासंयोगा- स्वसोत्यादौ , ·८२ সময়িকাামিকা। पच्छिबक्रियावांस्तरुविभागजनकविभागावच्छिन्नक्रियवानिया, कारक: संयोगविभागयोरुभयथाभानस्य नोलघटअनकघंट- जनकदण्डवामित्यादी घटादेरिव निराकाइत्वेनासम्भवादनुभव- बाधितत्वाचेत्याहुः। परे तु संयोगः क्रिया च इयमेव प्रत्येक गमिशक्यं तयोर्जन्य- जनकभावस्तु वाक्यार्थमादया भासते एवार्थयोरन्ययोगव्यव- केदयोरिव गम्यर्थयोः संयोगक्रिययोमिथ एव साकासात्वाञ्च नैकमा गमिप्रयोगः। पुष्पवन्सपदे चन्द्र वसूय॑त्वाभ्यामिव विभिवरुपाभ्यां प्रकृतेऽपि संयोगत्वक्रियात्वाभ्यां गमधातो. रेकशक्तिस्वीकारेऽपि न क्षतिः इयांस्तु विशेषो यस्तत्र सूरशशि- मोमिथो नान्वयः प्रकृते तु संयोगक्रिययोस्तथेति तथाच ग्राम गच्छतौत्यत्र हितोयाया प्राधियत्वं प्रतियोगित्वं वार्थस्त न तद. न्वितस्य संयोगस्य क्रियायामन्वयात् ग्रामहत्तिस्तत्प्रतियोगिको वा यः सयोगस्तहिशिष्टक्रियावानित्याकारकस्तत्र बोध: तर त्यजतीत्यत्राप्याधेयत्वमवधित्वं वा हितोयार्थस्तन तदन्वितस्य धात्वर्थविभागस्य धात्वर्थान्तर क्रियायामन्वयात् तरुत्तिस्तद. वधिको वा यो विभागस्तहिशिष्टक्रियावानित्याकारको बोधः संयोगादिवैशिष्ट्यञ्च जनकत्वस्वाश्रयत्तित्वोभयसम्बन्ध नैव प्रागिव प्रायमतो नातिप्रसङ्गः। सकर्मकत्वमपि धातोः स्वार्थ- फलावच्छिन्नखार्थक्रियान्वयबोधकत्वं नानातीत्यादी सकर्मक- त्वव्यवहारो भाता इत्याहुः। तण्डल' पचतीत्यत्र रूपादिपरावृत्तिफलकतेजःसंयोगा- वच्छिन्नक्रिया पचेरर्थ: तनिविष्टे च निरुतो तेजःसंयोग तण्ड लस्याधेयत्वेनान्वयः परमाणु पचतीत्यपि प्रयुज्यत एव अतएवं स्वतन्या: परमाणवः पश्यन्त इति किरणावल्यामाचार्याः । प्रोदम पचतीत्यादी तुतण्ड लादावोदनादिपदस्य लक्षणी. तत्र ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। क्रियायामन्वितमनुकूलत्वं द्वितीयार्थ इत्यपि कश्चित्। ३० नित्तोत्यादावारम्भकसंयोगविरोधिविभागावच्छिबक्रिया छिदे- रथस्तत्रिविष्टे च संयोग विभाग वा खावयवत्तित्वसम्बन्धन वृणादरन्वयः। पुष्षण विष्णु यजत इत्यच प्रीत्यवच्छिन- समन्त्रकद्रव्यत्यागो यजेरथः प्रीतौ विष्णोराधियखेन द्रव्ये च पुष्पादेरभेदेनान्वयस्तन विष्णुनिष्ठप्रोतिहेर्यो मन्यकरणका पुष्पाभिनयत्यागस्तहानित्याकारस्तव बोध: बत्वध्वसजन- के छापर्यवसनस्य त्यागस्यैकदेशे स्वत्व एव वा पुष्पादेराधेयत्वेन तवान्वयस्त न द्रव्येण विष्णु यजत इत्यादी द्रव्यस्य द्रव्याभिव- त्वेन शाब्दासत्वेऽपि न पतिः। पितरमाराधर्यात पास्त पूजयतोत्यादौ गोरवप्रयुक्त प्रीत्यवच्छिवक्रिया धात्वयंस्तबिविष्ट- योगौरवग्रौत्योः क्रमेण विषयत्वाधेयत्वाभ्यां पिवादरवयस्त न पिटगोचरगौरवप्रयुक्ता या पिट्टनिष्ठप्रोतिहेतक्रिया तहानिये तव बुद्धिः। गौरवं पुनराराध्यत्वावगाही ज्ञानप्रभेदो येयं भक्तिरित्युच्यते। पिचादिसेवायाच मन्त्रकरणकत्वाभावाब तत्र पितरं यजत इत्यादिकः प्रयोगः। परमात्मानमुपास्ते इत्यादो तु गौरवप्रयुक्तक्रियामावे धातुलक्षणा नांत: परमेशितुः प्रीतिविरहादयोग्यत्वापत्तिः। घृतं जुहोतीत्यादौ वडाधि- करणकपतनावच्छिन्नमन्त्रकरणकक्रिया दुधातोरर्थ: प्रोले च पसने तस्याधेियत्वेनान्वयस्त नाग्नाधिकरणकय तत्ति- पतनस्यानुकूलमन्धकरण कक्रियावांनित्येवं तब बोधस्तादृशी च क्रिया पतस्य करादेः प्रमारणन्युनीकरणादिरैव। अतएव उत्पादेः परित्यागित्वविरहाखिगादेन यष्ट त्वं किन्तु होटत्वमेव पड़ो हीतोत्यव सप्तम्यन्तस्यार्थो न धात्वर्थनिविष्ट पतनs- वेति वहित्तित्वविशिष्टपतने तवत्तित्वस्यान्वये निराकार- तापत्ते, परन्तु तदवच्छिद्रक्रियायामिव प्रतिमादौ प्रतादिवपनं ·८४ he অমল্পিতলামির্জা। मन्त्रकरणकमपि नाम्नाधिकरणकं वह्नौ वृतस्य प्रक्षेपमावमना- धिकरषकतत् पतनानुकूलमपि न मन्त्रकरणकमतस्तदुभयं न होमः प्रजापत्येऽपि होमे मानस एव मन्त्रः करसं यहा वडि संयोगावच्छित्रपतनानुकूलमन्त्रकरणकं क्रियैव जुहोत्यर्थस्त न घृतं जुहोतीत्यत्र वह्निसंयोगजनक यतस्य पतनं सदनु- कूलमन्त्रकरणकक्रियाविशेषवानित्याकारको बोधः । नवं हुधात्वर्थतावच्छेदकीभूतसंयोगात्मक फलशालिवेन वहादे- स्तदर्थकर्मतया वहि जुहोतोत्यपि प्रयोगापत्तिः साक्षात् धास्वर्थ- तावच्छेदकोभूतस्यैव फलस्यान्वयिनः कर्म त्वादन्यथा गगने लोष्टमुक्षिपतोत्यादौ गगनादेरुत्क्षेपणादिकर्मताया दुर्वा- रतापत्तेः, अ संयोगफलकक्रियावविव्यापारस्यैवोत्क्षेपण त्वात् नचोत्क्षेपणत्वादि जातिरेव तत्र धात्वर्थतावच्छेदक प्रवेशनत्यादिना सङ्करेगा तस्य जासित्वायोगात् लोष्टादेस्तत्कर्म- त्याप्रसङ्गाच। अतएव परम्परया दुहाद्यर्थतावच्छेदकीभूत- वहिः क्षरणशालिवेन पयःप्रभृतस्तत्कर्मत्वसम्पत्त्यर्थमकथित- श्वेति सूत्रान्तरस्य प्रणयनमपि पाणिनेः सङ्कच्छते । धनं प्रतिरतातोत्यत्र पुण्यार्थकदानजन्यस्वत्वस्य जनकः खोकारः प्रतिग्रह .इति फलीभूतखत्ववत्तया धनस्य कर्मत्व विक्रयादेर्दानविशेषत्वेऽपि न तस्य पुण्यजनकत्वमतस्तनब्धस्य खोकारो न प्रतिग्रहः। ग्रामं क्रोणातीत्यत्र मूख्यदाजनन्य- खत्वस्य जनकः खोकार: स्वत्वजनकं मूखदानमेव वा यस्तत् फले च स्वत्वे ग्रामस्याधेयत्वेनान्वयस्त न ग्रामनिष्ठस्य मूख्यदान- जन्यस्त्रत्वस्थानुकूलनीकारवान् ग्रामनिष्ठ यत्स्वत्व सदनुकूल मूल्यदाता वति सत्र बोधः । ग्राम विक्रोणारीत्यत्र सूचग्रहण जन्यस्य परस्खत्वस्थानुकूलत्यागः परस्वत्वजनकमूल्यप्रायमेव वा विक्रयोन ग्रामनिष्ठस्य सूस्यग्रहणजन्यपरस्वत्वयानुकूलो .

·शब्दचिप्रकाधिका। ८५ यो प्रामख त्यागस्तहान् प्रामनिष्ठ यत्परस्वत्व तदनुकूसमूहब- प्रापवानिति वा तत्र. बोधः। मूल्यच्च पणपुराणादिकमेव राजनिर्दिष्ट नतु द्रव्यमानं तेन तिलादीन् दवा माषादीनां विनिमये विप्राणां तिलविक्रयादिदोषस्यानवकाशः इत्युक्तमेव । भरकं पततीत्वव भोगावच्छिन्नं पातित्यमेव पतेरथस्तन नरक- भोगानुकूलपातित्यवानित्याकारकस्तत्र बोध: नरकपतित प्रति द्वितीयातत्पुरुषोदाहरणमपि वृत्तिकारस्य एतदभिप्रायक- मेव पतनक्रियायास्तथात्वं तु नरके पततीत्यादिरेव युक्तः प्रयोगः स्वर्ग गच्छतोत्यादी स्वर्गादिपदस्थेव प्रकृते नरकपद- स्यापि तद्देशपरत्वात् । धनं लभते प्राप्नोतोत्यादी स्वत्वाव- छिन्त्रो व्यापारो धात्वर्थः तत्रिविष्ट सत्व धनादेराधियत्वे. नान्वयः। दुयत इत्यादी ननु यगन्तधात्वर्थविशेष्यतापन्नस्तिङर्थो यदि कर्मत्व तदा दुहादेर्मुख्यकर्मण्यव्याप्तिः। गोपेन गौः पयो गोपकर्ट कव्यापारजन्य यत् पय,कर्मकमोचनं तहतो गौरियेव- मन्वये मोचनवहिःक्षरणयोह योरेव दुहधात्वर्थतावच्छेदक- फलत्वेऽपि गौणं यत् मोचनरूपं तस्यैव कर्म तिङाद्यर्बोधनात् गौणं कर्म दुहादिभ्यस्तिङाद्यैरभिधीयते इति व्युत्पत्तेरतः प्रकारान्तरेण कमत्व निर्वक्ति । यस्य धातोर्यदय यः प्रकारोभूय भासते । हितीयया मारितोऽर्थ नहा सत्कर्मतीच्यते । यत्धातोर्यादृशाथें हितोयया यादृशः स्वार्थोऽनुभाष्यते तन्हा- व मादृशक्रियायां तकर्मत्व तच गां दोग्धि पय इत्यादिप्रयो- व पवमभृतरप्यक्षतं पाक कुरुते इत्यादो यत्ने प्रकारीभूतमपि विषयव मयतेरथे भवते प्राममित्यादौ भूधात्वर्थे प्राप्तौ तथा- भूतमपि संयोमित्यादिकं न तदर्थोत्पत्तौ प्रकारः। चौर ·८. शब्दलिपकाधिका। पजन् पय: परिष्क विवादावेव समादिधास्वसिदिती शामताय विशेषख सुखमं प्रख्याममानिछादिगपात. गतत्वेन तदन्तधातोः कर्मपि षष्ठ्या: प्रतिषिहत्वात् दिवः कर पख कर्मयोपदेशात् पक्षान् दीव्यतीत्यत्र हितीयार्थ: करपन मपि गौवंशामत्वमेव प्रतएवाचा दोव्यसे छूतादावित्यादी क्रीड़ा- करबतायामिव विहितास्तिकादिकमप्रत्ययाः । दुहादयस्त फलावच्छिबक्रियाहेतुव्यापारवाचित्वादेव हिकर्मकासन गां पयो दोन्धि गोप इत्यत्र दुहेर्मोचनानुकूलव्यापारोऽर्थ इति सवत्यमोचने गोगधेयत्वेन पयसः कर्मत्वेनान्वयात् पयः कर्म- साकं बहोत्तिमोचनं तदनुकलव्यापारवान् इत्याकारकबोध- स्तव वहिःक्षरणावच्छिन्द्रव्यापारो मोचनं तदनुकूलव्यापारी दाहनमतो धात्वर्थतावाछेदकोभूत वहिःक्षरणरूपं फलमादाय पयमो मोचनात्मकच्च तदादाय गोः कर्मवमवसेयम। एवं शिष्यं धर्म वदति वक्ति ब्रूते उपदिशत्याचष्टे इत्यादौ प्रतिपत्त्य वच्छिवव्यापारो वदप्रभृतिधात्वर्थ रति तबिविष्टायां प्रतिपत्ती शिश्वस्याधेयत्वेन धर्मस्य च विषयत्वेनान्वयादमविषविणो या शिष्यनिष्ठा प्रतिपत्तिस्तदनुकूलव्यापारवान् इत्याकारको बोध- तादृशव्यापारो धर्मः सुव्यतामित्यादिको गुर्वाभिलापः । शवं शतानि जयतीत्यत्र ग्रहणावच्छिनपगभयो जयत्यर्थः तथाच शतस्य ग्रहणानुकूलो यः शत्रुकर्मक: पराभवस्तत् कत्येवं तव बोधः । • परामवय तिरस्कारः। प्रजाः शतं दख्यतीत्यत्र ग्रहणाबस्छिवशासनं दण्डायस्तयाच मतमा जानुकूलं यत् प्रजानां शासनं तत्कनेत्येवं तत्र बोधः। शासन नियन्त्रणम्। सुधा समुद्रं मातीच्या उत्थानावच्चियोभन्या धात्वर्चस्तेन सुधोत्यानानुकुलं यममुद्रस्थोम्सम्यनं तत्व तस्यर्थः। उन्मन्बनमामोड़नम्। पान्य पन्यानं पच्छतीसव अभिधाना- ·तत्र शब्दशक्तिप्रकाशिका। छियागारः पच्छा तपाच पान्यनिष्ठं यत्पथोऽभिधानं तदनु- कूलव्यापारवानित्येवं सत्र बोधः । अभिधानमिहाभिलाध- स्तदनुकूलव्यापारश्च केन पथा गन्तव्यमित्यादि प्रश्नः । कृप- मथे प्रार्थयते याचते भिक्षते. इत्यादौ दानाय प्रेरणं धात्वर्थ- स्थाच नृपनिष्ठ यदर्थस्य दानं तत्प्रेरणावानित्यर्थः। प्रेरणा प्रवर्तना सा च दीयतामित्याद्यभिलापरूपा। ग्राममजां यति नयतीत्यादौ गत्यवच्छिन्नव्यापारी वहिप्रभृतेरथस्तन ग्रामकर्मकं यदजादिनिष्ठं गमनं तदनुकूल व्यापारवानित्येवं बोधस्तादृशव्यापारः प्रकृते गलरज्वाकर्षणादिः। पुत्रं धर्म- मनुशास्तोत्यादावनुशासनं देशनया प्रवर्त्तना तथाच पुत्रनिष्ठस्य देशनया प्रवर्तन स्यानुकूलव्यापारवानित्यर्थः । तथाविधी व्यापार: सन्ध्यां विधेहि सभिधमाधे होत्यायुयदेशरूपः शाखां ग्राममाकर्ष- तोत्यत्र गतिहेतुविकर्ष खं धात्वर्थस्तन ग्रामकर्मकं यच्छाखा- गमनं तदनुकूलविकर्षगा यानित्यर्थः । विकर्षणं नम्रीकरणम् । गामवरुणद्धि व्रजमित्यत्र गति:प्रतिरोधहेत्वावरणमवरुधेरर्थस्तेन गोगतिप्रतिरोधस्यानुकूल यवजस्यावरणं तत्क्रतिमानित्य- न्वयः। वृक्ष फलानि अवचिनोति इत्यत्र छिदाहतुर्विवट्टन चिनोतरथस्तथाच फलकर्मकच्छिदानुकूल यत् वृक्षस्य विघटन चालनं तहानिब्बेवं तत्र बोधः। उतू क्षिपत्यादिकस्तु धातुः मफलक्रियाहितव्यापारवाच्यपि न दुहादिः। यदुक्तमभियुक्तः दुहिर्वदत्यर्थजिदण्डिमन्यिपृच्छार्थनाौँ नयनार्थशास्। वषो. रुधिश्चिञ्च तथार्थवृत्ती दिकर्मकोऽयं कथितो दुहादिः । तथार्थ- वृत्तो निरुक्ततत्तदर्थवृत्तौ। • गतिभोजनधीप्राप्तिशब्दार्थध्रौव्यधातुषु। कर्ट त्व' हेतु- विहिसंस्थतेष्व रोषु कर्मततिशाब्दिकस्म तेर्गोपान् गमयति दिनान् भोजयति गुरुननुज्ञापयति थियान् पाठयति सुताम् । ट ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। सापयतीत्यादौ मूलधात्वर्थस्य कटवलक्षणं गौणमेव कर्मत्व'. हितीयार्थः तथा च गोपकर्ट कगत्यनुकूल व्यापारवानित्याकार- स्तन बोधः। पुत्रान् प्रीतिं प्रापयतीत्यादौ च प्राप्तिन गतिः चैत्रो ग्रामं भावयते ग्रामस्य भावक इत्यादौ प्राप्तार्थस्य भवतः खार्थविहितयन्तस्य कर्तुः कर्मतानिरासाय णिचो हेतुविहितत्व- मनुसृतं हिंसायामेव भुज्यर्थभक्षेरेवं वहेरपि। ण्यन्तस्य कर्तः कर्मत्व क्रियया वाहनं यदोतिस्मरणाद्भक्षयति मूषिकान् मार्जार भक्षयति लतां छागमित्यादेरेव भक्षेः कर्तरि कर्मता न तु भक्ष- यत्योदनं भृत्ये नेत्यादौ भक्षयति प्रजा: परिजनैः कुनृप इत्यादी तु न भोजनं भक्षरर्थः । वाहयति रथमखान् सारथिर्वाहात गोणों वृषभान् वाहिक इत्यादाविव वाहयति भार भृत्य न धनिक इत्यादी खचेष्टया वाहको न धनिकादिः। हक्रोस्तु कत्तुः कर्मव ण्यन्तत्वे स्यादिभाषया। अभिवादिदृशोरवमात्मनः पद इथते इत्यनुशिष्ट हारयति कारयति वा पटं कुविन्देन- त्यत्र व कुविन्दमित्यतोऽपि कुविन्दस्य गौणकर्मत्वावगमः तथा अभ्यवहारयत्योदनं तनयं तनयेन वा जननी विकार यति चित्त चित्तेन वा वसन्त इत्यपि प्रमाणम्। परन्तु पूर्व- योरप्राप्तावेतयोस्तु प्राप्तावेव कर्मत्वस्य वैकल्पिको विधिः । गुरुमभिवादयते सुतं सुतेन वा गृहस्थः ध्रुवं दर्शयते भा- भार्यया वा पतिरित्यादौ तु दृशः प्राप्ताभिवादयतस्त्वप्राप्ती सः। पनामनेपदस्थले. तु पन्थानं पथिकं दर्शयति पुत्रेण मित्रमभिवादयतोत्यादौ यथा प्राप्तमेव कर्मत्वादिकम्। छात्र- णाथं निर्णाययति चैत्रेण श्रोदनं खादयति शङ्खन शब्दाययति दारः क्रन्दयति पुत्रेण मित्रमाद्वायव्यतीत्यादौ तु नोप्रभात बुद्ध्यर्थकत्वेन तत्कर्तुः कर्मत्व प्रसक्तमपि न नोखाद्यादि- शब्दायक्रान्दिवयतिषु क्वचित्। हेतुण्यन्तेषु कर्तृत्व कर्मता ·অগন্নিামিকা। । स्यासिकादिष्विति भत्तहरिवचनानिषिध्यते। अत्र च क्वचि- त्तिकादिधितिकथनाच्चैत्रेणार्थं निर्णाय्यमाणस्तिष्ठति मैत्रेण पूगं खाद्यमानो ब्रूते इत्यादौ कर्मविहितस्य शानजादे नुप- पत्तिरिति वदन्ति। सुखं प्राप्नोतीत्यादी प्राप्तिरुत्पत्तिः पर- म्परया तंदाश्रयत्वञ्च तिङर्थः। घटं जानातीत्यत्र विषयत्वं विषयिता वा हितोयार्थः दिवाकरस्तु संस्कारावच्छिन्नमेव ज्ञानं जानात्यर्थ इत्यु क्ल- स्थले मुख्य मेव कर्मत्व घटादेरित्याह तत् मन्द ज्ञानमित्यादितः संस्काराप्रतीतेर्लाघवेन ज्ञानत्वस्यैव जानात्यर्थतावच्छेदकत्वात् घटस्योपक्षात्मकन्ज्ञाने निर्विकल्पक वा घट जानातीतिप्रयोग- स्याप्रसङ्गाच्च। अतएव प्राकव्यावच्छिन्नज्ञानमेव तत्र धात्वर्थ- इति तत्त्वावच्छेदकोभूतज्ञाततावत्त्वादेव घटादे नकर्मति भट्टमतमप्यनादेयं ज्ञानविषयतातिरिक्तायां ज्ञाततायां माना- भावादन्यथा ज्ञातताया इव कृततादरम्यतिरिक्तायाः कल्पना- पत्तेः। वह्निमनुमिनोम्यापादयामोत्यादौ विधेयतानामको विषयताप्रभेद एव हितीयार्थः पर्वतो वह्निमानित्याद्यनु- मितावापत्तौ वा पर्वतमनुमिनोमोत्याद्यप्रयोगात् विष- यतावच्छेदकत्वभिन्नप्रकारत्वमेव तत्र द्वितीयार्थ इत्यपि वदन्ति । घटं पश्यति शब्द शृणोत्यनुभवतीत्यादी दर्शनाद्यर्थकधातुयोग साक्षात्कारत्वनिरूपितमेव विषयत्व कवि घटादेरुपनीत- चाक्षुषादौ, तादृशाप्रयोगात् आकाशं न पश्यतीत्यादौ पुन रन्वयो वक्ष्यते। तण्डुलपाकं करोतीत्यत्र चिकीर्षाजन्यताव- छेदक: क्रियायामुद्दश्यताख्यो विषयताविशेष एव हितोयार्थः कतो भासते तेन तण्ड लपाकत्वप्रकारकक्वतेस्तण्ड लविषयत्वे. ऽपि पाकदशायां तण्डलं करोतीत्यादिको न प्रयोगः पाक- दशायामोदनं करोतीत्यादौ, च द्वितीयायामाकूलत्वलक्षणा ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। तखुलादिक्रयणकृतिस्तु नौदनादिनिका प्रमाणाभावात् । वई- मानस्त तस्थले धातुना उत्पत्त्यनुकूला कतिरुचते इति तत्रौ. दनस्य मुख्यमेव कर्मत्वमतएव यत्र कृतिमानं धात्वर्थस्तत्र न द्वितीया यथा घटाय यतत इत्यादावित्याह तन्न कृत्यादिपदान यनमात्र प्रतीत्या यत्रत्वावच्छिन्नस्यैव करोत्यर्थत्वात् । मामांसामहार्णव तु पाककृतौ तण्डुलादेरुपादानविधवेव फलविधयोदनादेरपि विषयत्वमुक्त यदाह वत्सेश्वर: सिद्ध साध्य फलञ्चेति प्रवृत्ते विषयस्त्रिधा । तत्र सिद्धमुपादानं क्रिया- साध्य फल सुखमिति तथाच तन्मते तण्ड लपक्तत्वदशाया- मोदनं करोतीत्यादिप्रयोग फलत्वेन विषयव हितीयार्थः मासं जीवति क्रोशं स्वपिति गोदोहं तिष्ठति कुरून् क्रीड़ती. यादावधिकस्णत्वं गौणमेव कमल मुपानुभाव्यते काला- नामध्वमानानां क्रियाणां नौतामपि । आधारता ध्रौव्यधातो: कर्मता स्थाहिभाषयेतिम्म तेः। अतएव मामर्थ श्रेण जीव्यत जीवित इत्यादौ कर्मतार्थकतिङादयः तथाच मासाधिकरण- नाकजीवनवांश्च : चैत्रकट कजोवनाधिकरणतावान् मास इत्यादि क्रमेण तव बोधः । सन्ध्यायां पचतोत्यादौ तु न ध्रौव्यस्य धातोरर्थेन योगः कित्तु मकर्मकस्य । दिवसं सुप्यते सुन्दरीभिः क्रोशं तत मेनया स्थिमित्यादौ तु द्वितीयया कालावनोरभिव्याप्तिरेव बोध्यते नवधिकरणत्व शय्यामधिर्शते अध्यास्त अधितिष्ठतीयांदावध्यधिकरणत्वमेव कर्मलहितो. यार्थस्तधैध शय्याधिशय्यतेऽधियितत्यादी कर्मतार्थकयो- राख्यातकतो: सम्भवात् धौव्याणामधिशोङामस्थानां' कमत्व, मेव तदितिस्मरणात् तदाधारत्वम् । अवाधिनाम कुपित्याटो त्यधिष्ठानस्थाधारव' नेतस्य भासते किन्तु अतः सझानस्थले बेतस्याधिष्ठार कुपित्यादिकमेव प्रमाणे काशीमनुवति काश्य- ट . .

·মমরিসামি। १०१ भूथत इत्यादावप्यधिकरणत्वमेव द्वितीयादिभिः प्रत्याय्यते अनूपाध्याडो वसतेराधारस्य कर्मतातिदेशात् । यहऽनुवस्त इत्यादी तु वस्तिन वसतिः। शय्यामुपवसतीत्यादौ तूपवसते- निवासार्थकत्व एव तदाधारस्य कर्मवतव तदनुशासनादन- शनार्थकत्वेऽधिकरणत्वमेव अतएव गृहेऽप्युपवसेट्रङ्गः प्रान्तरे- ऽपि नृपः सुखोत्यादिकः प्रयोगः । कट खकारक लक्षयति । तिडा विकरणाक्तस्य धातोरर्थस्तु यादृशः । स्वार्थ बाशि बोध्यस्ततु की त्व' तदिहोच्यते ॥ सविकरणेन यद्दा नोपस्थाप्यो यादृशार्थस्तदुत्तरतिडा खोप- स्थाप्ययादृशार्थेऽनुभावयितु शक्यस्त हात पस्थाप्यस्य तस्य तदेव कत्व कारकमित्यर्थः । कर्मवादी धातुनोपस्थाप्योऽथ- स्तिङानुभाव्योऽपि न विकरणाक्ते नेति न तत्र प्रसङ्गः। पति आनातीत्यादौ खोपस्थाप्य कृत्याश्यत्वादौ धातूपस्थाप्यस्य पाक बुद्धगदेरन्वयः पचाद्युत्तरतिङा बोध्यत इति पाकस्य यत्नवत्त्व ज्ञानस्याश्रयत्वमेवं नश्यतीत्यत्र नाशस्य प्रतियोगित्वं प्रतिविम्बत इत्यत्र भ्रमात्मनः प्रतिविम्बस्य प्रकारत्वमेव,कर्ट व कर्ट शब्दस्तु अवयववृत्तिलभ्यं कृत्याश्रये यौगिकएन न तु शक्यार्थः प्रकारा- न्तरालभ्यस्यैव शक्यत्वात् निरूढसक्षणया शक्त्यैव वाश्रयस्थ टचा प्रत्यायनात् घटस्य कर्तत्यादी चानुकूलत्व षष्ठयर्थः फलस्य प्रायशः कृत्यविषयत्वात् घटाद्युपभोगानुकूलकृतिश्च न घटाअनुकूला प्रमानाभावात् पतो न घटादिभोक्त स्तत्कट त्व- प्रसनः क्रियाश्रये कई शब्दी रूदस्त न रथादेग त्यादिकट त्वमपि मुखमेवेति तु ने युक्तम् । क्रिया हि नात्र स्पन्दश्चेतना पाककट त्वानुपपत्तः प्रत्युत तण लादेरेव तथाबापत्तेः नामि ·शब्दशक्षिपकाधिकार धात्वर्थमात्रम् अतएव नापि अन्दानुकूलव्यापारः .. चलनानु- कूलो व्यापारवत: कारकमावस्य चलनकर्ट वापत्तः। प्रत्तिनुहोतीत्वादावग्यदादेहत्तर लुप्तस्यैव विकरणस्य प्रतिसन्धाने भोजनकत्वादेरवगम इति तदप्रतिसन्धाने पोति मते वाह। यगन्नभिन्नधात्वर्थवत्तया योऽनुभाव्यते । लटा स्वार्थः स धात्वर्ष: करीता वा निगद्यते । यगन्तभिन्नधातूपस्थाप्ययादृशार्थप्रकारकयदर्थधर्मिका बोधं प्रति लटः सामर्थ्य स एवार्थी धातूपस्थाप्यतदर्थ स्य कर्ट त्वं पच्यत इत्यादौ धातोरर्थवत्तया स्वार्थकमल लटानु भाव्यमपि न यगन्तभिन्नस्य पच्यते तण्डुल इत्यादौ तु तादृशस्य धातोरर्थवत्तया तिडव स्वाथ: कर्मवमनुभाव्यते न तहिशेषण लटेति तव्युदास: अपादानत्वादिभेदेन षड़ विधत्वमिवोक्तानुक्तत्वभेदेन कार कस्य है विध्यमप्यस्तीति तदनुक्त्या न्यूनत्वमत आह । धात्वर्यस्य धर्मितया तिडारिनुभाव्यते । यत्तदुक्त धर्मितया वनुक्त कारकं भवेत् ॥ धात्वर्थस्य विशेष्यतया तिङाद्यनुभाव्यत्वमेव कारक स्योकत्वं सहिशेषणतया तदनुभाव्यत्वमेव चानुक्तख न तु धातुसाका. प्रत्ययस्थाभिधेयत्वमात्र मुतत्व पति इत्यादावपि कर्मत्वादेरुतत्वापत्तेः पचति पच्यत इत्यादौ तिङा पाचकः पञ्चमान इत्यादी च कृता कर्ट व कर्मत्वञ्च धात्वर्थविशेष्यत्वे- नानुभाव्यते तथा पचन काष्ठ दानीयो विज: भौमो गजः शयनं गहमित्यादौ यथाक्रम करणत्वादिव्युत्पत्तिचित्रेण पदार्थक, देशेऽपि कटं त्वादी धात्वर्थस्य पाकादेवमात् सेवित साम्प्रतं विर्गुरुः परुषवागपि विषवृक्षोऽपि सम्बई। स्वयं छत्तुम- साम्प्रतमित्याही निपातन बाधित कर्मत्वकारकस्योक्तम् । तण्डल ·॥ शब्दशक्तिप्रवाधिकार १३ धातुभेदेन कर्मयकारकस्योक्तायां नियममाह। . दहादिभ्यः प्रत्ययेन मुख्यकमत्वमुच्यते । बिजनेभ्यः कर्ट वाख्यां तदसवेऽन्यकर्मता दुहाद्युत्तरप्रत्ययेन मुख्यं साझावात्वर्थतावच्छेदकं यत्कर्मत्वं तदेवोच्यते धात्वर्थविशेष्यत्वे नानुभाव्यते तेन गौः पयो दुखते दुग्धा वेत्यत्र पयःकर्मकमोचनानुकूलव्यापारजन्यमोचनवती गौरियेवं बोधः। तत्र मोचनावच्छिद्रव्यापारस्य धातुवाच्य- तया मोचनस्यैव माचाडात्वर्थतावच्छेदकफलत्वात् वहिप्रभृते- नत्यवच्छिन्नव्यापारः कृषिश्च गत्यं वच्छिन्नविकर्षणं वाच्यमत: साक्षात् तहाच्यतावच्छेदकं गतिमत्वमेव फल न तु तद्घटक संयोगादि। तथाच भारो भवनमुद्यते नीयत इत्यादौ शाखा ग्राम कृष्यतइत्यादी च यथाक्रमं भवनकर्मक गत्यनुकूलव्यापार- जन्यगतिमान् भारः ग्रामकर्मकगत्यवच्छिन्नविकर्षणकर्मता- श्रय: शाखेत्याकारकबोधयोरुत्पत्त्यैव सम्पत्तौ। दुहादेगौणक कर्मनीबहादेः प्रधानकमित्याद्युक्तिभेदेन विधिइयं शाब्दिका- नामनादेयम् । णिजन्तोत्तर कर्मतावाचिप्रत्ययस्थले तु मूल- धातोः कटतायां कर्मतातिदेशसम्भवे तादृशमव कर्मत्व धात्व थस्य विशेष्यतया तिडाद्यैर्बोधते यथा. चैत्रो ग्रामं गम्यते गमिती वेत्यादी ग्रामकर्मकस्य व्यापारजन्यगमनस्य कर्ता चैत्र इत्यादि। यत्र तु न तदतिदेशस्तत्र मूलधातोः कर्मत्वमेव तदर्थविशेष्यतया तैरुच्यते यथा औदनः पाच्यते खाद्यते वा भृत्वेन भत्रेत्यादौ तब भट कट कव्यापारजन्यस्य मृत्यकर्ट क- पाकादेः कर्मतयोदनादिरेव बुध्यते मैत्रेण पूग खाद्यमानश्च वो बजतीत्यादौ कर्मणि शानआदिप्रत्ययः प्राक् परिचिन्तितः। ..: अथ भिद्यते प्रभेदि वा कुशूल: स्खयमित्यादौ भिदाधनु- सूक्षव्यापारवत्वरूपस्य सत्कोत्वस्य कथं कशूलादावन्वयः .

·অমনিসায়িকা। भिदादः परम-पदिखेन तदर्थधर्मितथा कर्ट त्वबोधने पहा तरस्यासामर्थ्यात् यगिचोविंगुणत्वाचे त्यत पाह। एकक्रियाधर्मितया कता कर्मतोभयोः । बोधने कर्मताकाई वापचयोत्सर्गतो भवेत् । कर्मताकाङ्क्षा कर्मत्वान्वयस्यैवानुकूला आत्मनेपदयगादि- समभिव्याहाररूपाकाहा व्युत्पत्तिवैचित्रादपेक्षणीया न तु कर्ट त्वान्वयस्य परस्म पदविकरणादिसन्दशरूपा यद्येवं तण्डु लचैत्रौ पच्येते इत्यपि प्रयोग: स्यात् न स्यात् सामग्रो. मिथो विरोधेन विभिन्नधर्मावच्छिन्ने प्रत्ययानां युगपत्कर्ट ता. कर्मत्वयोरनुभावकत्वस्याव्युत्पन्नत्वात्। अतएव पचेलिको मैत्रतण्डु लावित्यादिको न प्रयोगः। प्रात्मने ध्रौव्यधातूनां सनन्तण्यन्तयोः किरः। श्रन्थिग्रन्थोस्तथा ब्रूज: कट कर्मत्व- बोधने। यगिचौ न दुहेर्नो यमजन्तस्य च तस्य च। इच् वा स्याटुक्तधातूनां नित्य तवात्मनेपदमिति वृइस्म तैः । विकुरुते युवेत्यादौ स्वयं चिकोर्षते कट इत्यादौ स्वयं कटः कारयते गोरुत्पुच्छयते चोरयते इत्यादी स्वयमेव किरते करोत्यादी स्वयं श्रयोते प्रथोते वा मालिकेत्यादौ स्वयं ब्रूते कथेत्यादौ स्वयं दुग्ध गोरित्यादौ धात्वर्थककर्मत्वयोर्युगपद- बये कर्मत्वान्वयानुकूलस्य यको नापेक्षा तथा स्वयं व्यक्त युवा स्वयमचिकीर्षत कट इत्यादो चोऽपि एवं वयमलावि अल- विष्ट वा केदार इत्यादी स्वरान्तस्य धातोः स्वयमदुग्ध अदोहि वा गौरित्यादौ दुहेश्वार्थस्य तदुभयभानार्थमिचोऽनावश्यकत्व- मत उक्तमुत्सर्गत इति। विकारहेतौ सति विक्रियन्ते येषा न चेतांसि त एव धोरा इत्यादौ तु यको गतिश्चित्या। ननु शाकः पृचता पश्यता वा भुज्यते इत्यादितः कुतः ।

·অঅরিগামিকা। पाकादौ शाकादिकर्मत्वावगमः सुवर्थस्यैव कर्मत्वस्य धात्वर्थे धर्मिणि साकाईत्वादत पाह। स्वकर्मधात्वर्थकट कापरकर्मता। यवान्वं त्यस्य कमत्व प्रथमेवानुशिष्यते ॥ खकमताकत्वविशिष्ट कधात्वर्थकट कर्ट कस्यापरस्य धातु नियातयोरन्यतगथस्य कर्मवयत्र धर्मिणि अन्वति तदोयत्वे. नानुभाव्ये कर्मत्वे प्रथमैवानुशिष्यते न तु द्वितीयादिरपेक्ष्यते येन शाक: स्वकर्मताकपाककर्ट कट ताकभोजन कर्मतावानित्याद्य- बयधीस्तत्र न स्यात्। अतएव प्रधानशक्त्यभिधाने गुणशक्ति- रभिहितवत् प्रकाशते इति पठन्ति। शक्ति: कारकमिति शाब्दिकाः। कर्मतामात्रन्तु ज्यायः तेन हस्ते न पचता भुज्यते शाक इत्यादौ नाभिहिताधिकारीयप्रथमा शनिः । ननु यत्र विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहितानिरूपकत्वेन गौण प्रधान- भावापन क्रियाइये प्रकारोभूय एकविधस्यैव कर्मत्वादि- कारकस्य भानं तत्र तन्त्र स्यात् यथा पक्कानस्य भोक्ता पश्य ब- अस्य दाता भोक्तमत्स्य पाचक: पुरस्य गत्वा गन्ता भुक्का चैत्रस्य स्थितिः पक्का सूदस्य गमनमित्यादी लादेनिष्ठादित्वेन तदन्तधात्वर्थे पाठयाः कर्मवाद्यनुभावकत्वस्य निषिदत्वात् एवं यत्र तादृशक्रियाइये नानाविधं कर्मत्वसम्प्रदानत्वादि प्रकार- स्तत्रापि तथा यथा ब्राह्मणायाय ददाति वृक्षात् भारत पततात्याटो कम्मत्वादौ चतुर्थ्यादेरसामर्थ्यादत पाइ । गौणप्रधान क्रिययोः प्रकारोभूतकारके। एकस्मिन् वा विभिन्न वा प्रधानापेचया स्थितिः । , यत्र गौण प्रधानतापवधात्वर्थहये प्रकारोभूयेकविधमनेक- वधं वायदोयत्वेन कारक भासते तत्र प्रधानक्रियामपेच्या व स्थितिः कारकविभक्त व्यवस्थिति: नतु गौषक्रियां तथाच पक्षावस्य भोक्ता त्यादी पदकर्मताकपाकोत्तावकमताक- ·ময়রিWায়িকা। भोजनत्वादिना ब्राह्मणाय प्राध्य ददातीत्यादी च ब्राधण कर्मताकाहानोत्तरब्राह्मवसम्पदामताकदानवादिना बोधने व्युत्पत्तिवैचित्रादेव पचनाहानादिगौणक्रियायां षष्ठीचतुर्थ्या- दिना कर्मत्वादेर्भानमिति भावः । ननु पनवे कुप्यतीत्यत्र शत्रोः प्रयुक्तात्वविषयित्वरूपाभ्याम पादामत्वसम्पदानत्वाभ्यां कोपे पुत्रेण ददातत्यत्र पुत्रस्य सम्पदानवकरणत्वाभ्यां दाने पानयां भुतो भूत्यत्र पाया करणत्वाधिकरणत्वाभ्यां भोजने ग्राम गच्छतोत्यत्र ग्रामस्याधि- करणवकर्मत्वाभ्यो गमने चैत्रस्य चलनमित्यादौ च चैत्रादे- रधिकरणत्वकट त्वादिना चलनादौ युगपत्कथमन्वयधोरपादान- वादिबोधने चतुर्थ्यादेरसामर्थ्यादत आह। एकस्य कक्रियायान्तु कारकइयोधने । यत्परं कारकं तव विहिता सुबपेक्षिता। एकस्मिन् धात्वर्थे यौकनामार्थनिरूपितयोः कारणहयो- युगपदोधस्तत्र लक्षितक्रमेण यत् पर कारकं तत्र विहितानु- शिष्ट व सुप् पाबाङ्गानिर्वाहिका नतु पूर्वत्र व्युत्पत्तिवैचित्रया- दित्यर्थः। ब्राह्मणायाहूय ददातीत्यादावेकनिरूपितमपि नैक- क्रियायां दण्डेन गामम्माजेत्यादावेकक्रियायामपि नैक- निरूपित कारकइयमन् ति। अत्र अपादानसम्पदानव दान करणा- धारकर्मणाम्। कर्तुश्चोभयसम्प्राप्तौ परमेकं प्रवर्तते इति भर्ट हरिवचनात् करणत्वाधारवयोरेकदा अन्वयस्थलेऽधिकरण- खार्थिव विभक्तिरपेक्षितेति प्राञ्चः । करणत्वार्थिका एव तथेति कालापाः । तैराधारत्व निरुयैव करणत्वस्य निर्वचनादिति ध्येयम् । कट त्वकर्मत्वयोरनुक्तविधयान्वयबोधोपयुक्तविभक्तोर्वत मुपक्रमत।

·शब्दशतिप्रकाशिका। क्रियायां धातुलभ्यायां कर बस्थावबोधिका । तृतीया कर्मतायास्त द्वितीयोत्सर्गती भवेत् ॥ धात्वर्थे कर्ट त्वस्यान्वयबुद्धौ नाम्नस्त तीया कर्मत्वस्य च हितीया उत्सर्गतो हेतुः। सत्त्वा अस्ति ग्रहो रयते इत्यादी वस्तुमत्या धात्वर्थेऽपि कर्ट त्वकर्मवाद्यन्वयो न धर्मिणो धातु. जन्यामुपस्थितिमपेक्षते किन्तु नामजन्यामतस्तत्र न व्यभि- चारः। सामान्य विधिरुत्सर्गः सचापवादकं विशेषविधिं विना प्रवर्तते इति कर्मतायां द्वितीयाया वैकल्पिक विशेषविधि दर्शयति। कर्मत्वस्य गती बोधे द्वितीयावचतुर्थ्य ऽपि । पथे दयेशोः संज्ञश्व नाथ्यर्थाशंसने स्मृती म पणिव्यवहृदिव्यक्रियाद्यर्थेषु षष्ठयपि । कृअर्थप्रतियन च हिंसने चाप्यपेचिता ॥ ग्रामं गच्छतोत्यादित इव ग्रामाय गच्छतोत्यादितोऽपि गतौ ग्रामादिकमताकत्वस्यावगर्धात्वर्थगती कर्मवस्य बोधे डितोयावच्चतुर्थ्य पेक्षिता तथा दोनं दयते ईष्टे इत्यादित इव दोनस्य दयते ईष्ट संजानीते चिन्तयति स्मरतीत्यादितोऽपि दयादौ पुत्रस्य नायते इत्यादित आशंसायां शतस्य पणायते व्यवहरतौति दोव्यतीत्यादित: पणत्वोपगमक्रयविक्रयादिव्यव- हारेषुवर्णस्थीपस्कुरुते इत्यादितोऽपि गुणान्तराधानरूपप्रति- यो चौरस्य 'हिनस्तोत्यादितो हिंसायाश्च कर्मवस्यान्वयबोधे षष्ठयपि मैत्रं अनुनाथतोत्यादौ नाथ्यर्थोऽपि प्रार्थनादि शंसनं नृपं पणायति बन्धु व्यवहरति दिवं दोव्यतीत्यादौ पण्यादेरी अपि स्तुतितोषगत्यादयो न क्रयादिरूपाः । धालय कर्ट वकर्मत्खयोधिने हितीया वतीयादेनित्याप- वादमाह) ·शब्दयक्तिप्रकाशिका। निष्ठावदनाथ कई वस्यान्वयं प्रति । कर्मत्वस्य च षष्ठव हेतुधिविधि विमा निष्ठादिभिन्न कमात्रमन्ते यस्य न तु तदुत्तरं प्रत्ययान्तरं सादृशधातोरथें कट त्वस्य कर्मवस्य वान्वये नाम: पहेश्व तन्त्र न तु तोयादिः यथा चैवस्य गति: ग्रामस्य गमन- मित्यादौ। चैत्रेण दृष्टचरस्तण्ड ल पाचकतर इत्यादौ तु धातोरत्तरं न कमानं अतएव निष्ठादिभित्रयोरपि न जिन्नणा- नित्यं सहितान्तत्वात् अङ्गानि व्यत्युक्षी धनानि सांग्राहिण- मित्यादौ कर्मतायां न षष्ठोप्रसङ्गः प्रापकाभावात् ग्रामस्य गन्तमान् देशश्च वस्य गतिमद्गृहमित्यादौ तु गतिश्चिन्त्या तत्र गन्नादारेव षष्ठयथसम्बन्धो भामते न तु धात्वर्थे कर्मवादि रियपि कश्चित्। चैत्रेण भुत्तो मैत्रेण दत्त इत्यादौ सुकरः कटो मया दुष्करः पटस्त्वया इत्यादौ सुपानः सोमो मया टुष्पान: सोम स्त्वयेत्यादौ च कट त्वस्य ग्रामं गतवानित्यादी तण्डुल पचन् पागवणमधीयन् उपनिषदं धारयन्नित्यादौ वटं विद्वान् तण्डुलं पेचिवान् इत्यादी भक्ष्यम् भुञ्जान: इत्यादी सोम पिवमानः कवचमुखहन इत्यादी कटं चक्राण इत्यादौ दधि घटं चक्रि: कटमित्रादौ शत्वं जिष्णु रित्यादौ स्त्रियमलङ्करिष्णुरि- त्यादौ कष्ट सहिणुरित्यादौ धनं ग्रनः शर' क्षिप्त रित्यादी कट चिकीर्षः योगमाशंसः तण्डुल भिक्षु रित्यादौ शतं दायोत्यादौ ग्राम गामो ग्राममागामोत्यादौ कट कारको बजतीत्यादौ तण्डु ल पक्का वर्तते इत्यादी पयः पायं पायं व्रजतोत्यादौ पटं बातुं गच्छतोत्यादौ वदिता जलापवाद मित्यादौ ग्रामं गासुकः सुखमभिलाषुक इत्यादौ च कर्मत्वस्य धालय विनैव षष्ठीमन्वय इत्यत उता' निष्ठादिभिन्न ति।

·शब्दतिमाथिका निहादिकं विहणोति। सम्प्रत्याचारवाणया तालावर शन्छ । पधुराम: मानकाना: कि: पुगिछुक रुक्षपा। प्रखर्चकणिनि विवर्षकन वुल् तुमर्थकम् । सल खलकयुःका पम् तुमौ तणु-कमपि । निष्ठादिः कषितः अनस प्रन्ययानामयं गयः । कमेनका गणे नाखिन् विष: यनुविभाषया । वर्तमानत्वस्याधारत्वस्य च प्रत्यायको या शास्तदन्तवावर्षे कर वमत्वयोरन्वये षष्ठय व प्रमाणम्। यथा भीतं सगावां मतः साधूनाम् इष्टः प्रजानां पूजिती जनामामित्यादी सुप्त- मरण्य पथिकानां गतं नमो नक्षत्राणां पोतं नगरं पयस इत्यादौ भुत्ता पात्री करस्तस्य मित्राणामित्यादौ च प्रत उर सम्प्रत्याधारवाच्थन्य इति। धनस्य ग्राहोत्यादाहत्यर्थ न चिनि: पोदनस्य पाचक इत्यादौ च न तुमर्थे वुण्। स्त्रिया: कामुक इत्यादिदर्शनावात्र गणे कमेरुकञ् प्राधः तथा विषः शन्ता विभाषया चौरहिषत्रितिवञ्चौरस्य विषवित्यपि प्रयोगादिति। बदन्तधात्वर्थे कट त्वस्य कर्मत्वस्य वान्वये षष्ठय व बाधक विना तन्वमिन्युक्तं बाधकमाह। स्वाधिकारोकभावान्यवदन्तस्याथमिक। योबाँध कर्मतायामिव षष्ठी न करि। ख्याधिकारविहिता: ये भावप्रत्ययास्तदन्यवदन्तस्य धातो- रथे कर्ट त्वकर्मत्वयोयुगपत्बोधने कर्मतायामिव षष्ठी तन्त्र न तु कब से यथा भोदनस्य पाव वेण दोहः चौरस्य गवां गोपेन ब्यादौ स्यधिकारोक्तभावान्तस्य धातोर) क कर्मत्व- योर्युगपदन्वये हयौ रपि षष्ठय व यथा भिदा तमसामर्थन बिदा बाणां दास्य इत्यादौ चिकीर्षा पुचाना या १.

·। धमानां दोनोवादों मम भोजिका मानां तव गायिका रावीषामित्यादी यथा वा तीर्थानां गतिरास्तिकस्थ गुरुप परिचा शिवस्य पितृणामुपासना सन्तानस्य रजनौनां जागर्या चौरस्थ पुण्यानामकरणिर्जाल्मस्य जन्तूनां हत्या व्याधस्य हानिरर्थानां विरक्तस्य । हाज्यालाभ्यः तयर्थे निः। उक्ततिन्याद्यन्तस्य धातोरथे कट त्वकर्मत्वयो युगपहोधे कटं वांश हतीयाषष्ठयोवैकल्पिक कारणत्वमिति तु कौमारा:। षष्ठव तन्त्रमिति प्रागुक्त बाधकं विशेषविध्यन्तरमाह। अत्यान्वधातोरथं तु कट त्वस्व गोधने। षष्ठी वा स्यात् इयोर्बोधे न इयोरपि सा भवेत् ॥ : . सत्यप्रत्ययान्तधातोरथै कर्ट खमावस्व बोधने षष्ठीवत् हतीयापि तन्त्र कत्तव्यः करणीयः कृत्यः कार्यः प्रदेयो वा पट तस्यैति वत् चैत्रेणत्यस्यापि साकाइत्वात् । तादृशधा. खथें वट वकर्मत्वयो यो बर्बोधने तु न योरपि षष्ठी यथा मैतव्यः पापणीयो वा ग्राम गौ गोपेनेत्यादौ गन्तव्यं प्राममने- नेत्यादौ च । . तव्यानीयौ क्या च ध्यखौ पञ्चैते छात्रसंघकाः । ननु स्थितं चैवस्येत्यादौ कर्ट त्वस्व गतं ग्रामस्येत्यादौ कर्म- वस्व गतं ग्रामस्य चैत्रस्येत्यादौ च कट त्वकसत्वयोः क्रियायां कथमन्वयः मिष्ठान्य अदन्तस्यैव धातोरर्थे कद खाद्यन्वय प्रति षष्यास्तन्यवादत.माह। वितीययव कमवं कई वा वतीयया। वध्यापि बोध्यते भावनामावावधर्मिथि - 1. भावतान्तधातार) कर्मवस्य कर वस वाम्बये हितो. यादिवत् षष्ठयपि तन्वम् उभयथैव प्रयोगात सर्वत्र कार्यताव दकसेतोपान व्यभिचारी ·भन्दशलिमकाधिका करणत्वादेरनीता प्रयोजका: सुपः संपणाह। वतीयाप चतुर्थी व पत्रमी सप्तमी सका। धात्वयं करणत्वादि धिकोत्सर्गतो मता। शतेन प्रताय वा परिक्रोपोत इत्यादौ, चतुर्थाः सर्पिना सर्पिषो वा पूर्ण: फलेन फलस्व वा सुप्त इत्यादौ च षष्याः करणत्वे दावं दास्या वा सम्प्रयच्छते। माखामित्यादौ च द्वतीयायाः सम्प्रदानत्वे विधानादुक्तमुत्सर्गत इति । कारकार्थी सुपं निरूप्य तदन्याथां निति । यतसपो याहमार्थों न प्रकारोभूय भासते। धात्वच नाहग सा कारकान्यार्थसुब् भवेत् । प्रथमादीनां सप्तानां विमतीनामिकत्वादयोऽर्था न धात्वर्थे प्रकारोभूय भासन्ते परन्तु प्रत्यर्थे पाक रत्वादावपि सुबर्थ- संस्था न धात्वर्थे प्रकार: परन्तु पचनादिसरूपे नामार्थ इत्यु प्रायं समासनिविष्टस्य धातोर) इति वा वसव्यं नहि पाम- मत इत्यादी धात्वर्थे कर्मत्वादिरिवैकत्वादिरपि सुवर्यः प्रकारः प्रतएव प्रासादात् प्रेक्षते इत्यादी स्थवर्थस्य धात्वर्थे प्रकारोऽपि तदर्यकपञ्चम्यां माव्याप्तिः प्रासादप्रेक्षक इत्यादौ समासनिवि- हस्य धातोरर्थे ल्यवर्थस्यारोहणोत्तरत्वादेरप्रकारत्वात् गलाका- परोत्यादौ ममाम्रनिविष्टस्य नामोऽर्थे प्रकारीभूतमप्येकत्वादिकं न धांसोरथे। न च कारकविभक्तरपि तदन्वार्थकत्वादति- प्रसक्ति: उपधेयसरेऽप्युपाधेरसार्यात्। चैत्र व्रजेत्यादी एकत्वादिमख्यावत् सम्बोध्यत्वमपि प्रथमार्थः तच क्रियाकर- गाय ववभिप्रेतत्वं वकृनिष्ठविलक्षणबोधविशेष्यत्वं वा तथाच सादशमुम्बोध्यत्ववांश्च वोऽवुमतव्रजनवानित्याकारस्तव बोध: संख्यातिरितसवर्षस्य' प्रवत्यर्थविशेषत्वानियमात्। इहिन् तुष्टो ब्रजेवादी लुछविण्य व तुष्ट स्याभेदो भासते न त तुष्टे ·। अनियः प्रसव्यर्थमुख्य विषयक एवं सार्थसम्बोध्यत्वस्वान्वये सम्मुविसपः .सामान पन्यथा छवी दण्डोत्यवेव छविन दजिबित्यवापि पिडिनोरभेदबोधापत्तेः सदुपयुत्तास्य नामो: अमानविभकिकत्वस्वाविशिष्टस्यात् छवी तुष्टो बजतु इतिवत् बपिन दडी बजतु इत्यपि प्रयोगापाता। हैवेत्यादी तसदैनान्यतरवेयर्थम्। समिधामात नैतत्ते विचित्र विवयोधिन इत्यादौ सम्बोधत्वमिव प्रशंस्यत्वमपि सम्बुसिया- मर्थः तवेव माकस्य ऋकारादरकारोगात्। तिः साई- बादौ प्रथमादेचतुर्थं मादेथे तस्या एव उद्देश्यत्वमर्थः । दक्षिणेन ग्राममुक्तरेण पन्थानमित्यादौ एनप्रत्ययान्तस्य योगे बामस्वादूरदक्षिणादिशोत्याद्याकारिका धोः दषियो जराभ्यामदूर एनोऽपञ्चम्या इत्यनुशासनात् तवागारम- पतियहादुत्तरेणानदीयमित्यादौ तु क्वचिदपवादविषयेऽप्युः मार्ग अति न्यायात् दिगर्थयोगित्वात् पक्षम्यपि। धमभि प्रति पर्यनु वा बोलते विद्युदित्यादावभ्यादेः कर्मप्रवचनीयस्य समीक्षात्वेत्यर्थः तेन वृक्ष लोकल्याश्रित्य प्रकारात विधु- दिवेब वाक्यार्थ इत्याश्रितत्वान्वयि निरूपितत्वमेव तब रिलीयया बोध्यते। अभ्यादेलक्षणाद्यधे वृक्षादरग्वधियं मोर या तदर्षकपदोत्तर हितीयापक्षिता मा प्रतिभोऽय- मर्थः प्राण प्रतिभाय वर्तते इत्यादौ प्रतिभादस्वरया सुरण- 'मर्थः तु प्रसंधीकरण, उपसर्गत्वातो इस को अपर विधानानुपपत्ते: परन्तु प्रतिभादेोंगे पाव दितीययापि तद बोलभाव्यते वय हितीया वा प्रतिभादेरियन शिलतेन. प्राथन या प्रतिमा झारितिक सितभिषयमा भावमा रोज सब बोधा। वर्षममि परि प्रत्खनु का मायमा प्रति बोधामपि प्रतिवमत्तयो वायसा अर्थः । .

·। लक्षण- शब्दयक्तिमकाधिका। पितरममि परि प्रत्यनु वा चैत्र इत्यत्र इत्यभूतार्थकरस्यादिभिः पितरीत्याभूतचीत्र इत्यन्वयबोधः । यम प्रति परि वा. सहे. होत्यादौ प्रतिपरिभ्यामुपस्थिते भागे मसम्बन्धी हितोयया बोध्यते तेन यो मदीयो भागस्त देहीसेवं तत्र बोधः। कारी- रोमनुष्टिरित्यवानुशब्दस्य हेतुतावाचित्वात्। कारीरीनिष्ठ- हेतुताका दृष्टिरित्यर्थः। कारोरी यन्त्रविशेषः शूरमनुयुध्यते दरिद्रमनुयाचते इत्यादौ च तस्य सहार्थत्वात् शूरण सह युमन्ते इत्यादिरयः । उपार्जुनं क्षत्रियाः अनु देवं दामवा इत्यादावुपानुभ्यां होनबलस्याभिधानात् क्षत्रिया अर्जुनाडीन- बला इत्याकारकस्तंत्र बोधः । तदुक्तमभियुक्तोः । बोपसत्थम्भावेष्वभिर्भागे परिप्रती अनुरेषु सहार्थे च होने उपश्च कथ्यते। नरमधि गुणदोषयो चिन्ता निशाई वा पूजा समय- मधि वा यस्तु पडतोत्यादिप्रयोगात् लक्ष्योकत्यार्थकस्याधि- शब्दस्यापि योगे हितोयामिछन्ति। समया निकषा चाव्ययं सामोप्याथकं तेन तद्यागे समया ग्राममित्यादी ग्रामस्य समीप- मित्यन्वये ग्रामावधिकत्वं तत्प्रतियोगिकत्वं वा हितोयया वोध्यते। विद्यामृतेऽन्तरेणान्तरा विना वा नरः शोच्य इत्यादी ऋर्त प्रभृत्यव्ययानामत्यन्ताभावग्रह शिध्यं'वार्थ इति विद्या- त्यन्ताभाववावर; शोय इत्यन्वयेऽत्यताभावेऽन्वितं प्रतियोगि- त्वम्। गगनमृते द्रव्य न शब्दवदित्यादौ तूताव्ययानां भेदो- ऽप्यर्थ: तेन गगनभिन्न द्रव्यं न शब्दवदित्याकारकस्तव बोधः । हा पुत्रमित्यत्र हाव्ययस्यार्थ कष्ट द्वितीयान्तेन पुत्रसमवेतत्य बोधते, धिक पुत्रमित्यत्र धिगर्थगीयां पुत्रविषयित्वम्। । पितः क्षासि हे सुभु,कोवै विललाप स इत्यादी स्वगतमेवं कष्ट हायब्देन बोध्यते न तु पिनादिगतं पुरस्त्र विकार इत्यादी तु न विगित्यस्याथै पुवाद्यन्वयः, किन्तु धिकाराविपदस्य। एवं .

·शब्दशतिप्रकाशिवा। पुढेष विनाखत इत्यादौ विनस्वस्थार्थे परन्तु विमा- कासपदस्य। विनाव्ययस्य योग द्वितीयामिव हतीयापचन्या- वपीच्छन्ति घटेम विना घटादिना इत्यपि प्रयुक्तः। उप- परि एई पसाकेत्यत्र हितास्योपरि मिपातस्य सविनष्टोऽई- भागार्थकत्वेन रहस्य सविकष्टोऽभागे पताकेत्यर्थः । अधोऽधो मेघमम्भः पध्यधि शिखरं धन इत्यत्राप्युक्तदिशैवान्वयः हिरुपयधोऽधीनां सामीप्यवाचितायां तद्योगे द्वितीयामुशिष्टः। सर्वेषां मद्यमलानामुपर्य परि वर्तते। अत्राता शरणं यातं यात्यधोऽधश्च दुर्गतेरित्यादौ हिरुक्तास्योपयादे ने सामीप्यमर्थः परन्खतिशयः। सहमभितः पुरतरुणा इत्यत्र अभितःशब्दस्य खडयो इत्या सर्वावच्छेदेनेत्यर्थः तदेकदेशे च सर्वमिन् यहा- वयवत्वं हितोययानुभाव्यते। गृहं परितः सर्वत उभयतो वा इत्यत्राप्युक्तरीत्यैवान्वयः। नदी यावन्मम पुर एडं यावदनं सवेत्यत्र यावदित्यव्ययस्य मर्यादा अभिविधिश्च क्रमेणार्थस्तन मदीपर्यन्त मत्पुरं यहाभिव्याप्तत्वधनमित्याकारस्तत्र बोधः तत्पर्यन्तत्वञ्च तदवधिकविप्रकर्षशून्यत्वे सति तत्सन्नि- अष्टवं तदभिव्याप्तत्वमपि प्रकते तदारम्भकायावदवयवावच्छेदेन सत्संयुक्तावम्। मास सुप्यती क्रोशं गम्यते इत्यादी काला- धनारत्याससंयोगे इत्यनुशिष्टेहितीयया अभिव्याप्तिरुच्यते न मासामिष्यांप्तः खापः क्रोशाभिव्याप्तमतः कर्मस्वमित्यादिकस्तत्र बोधः तत्र मासादेरभिव्याप्तिर्मासकृत्यधिकरणतावच्छेदकीभूत- यावखपर्याप्ताधिकरणकालहत्सिव . तथाविधयविधिदया- ववव्यापकल वा क्रोशादेस्तु क्रोशगम्यदेशत्यधिकरवाताव वेदकीभूतयावत्वपऱ्यांताधिकरपदेशहतिव, तथाविषयवि. विदयावखाप वैति मन्तव्यम् । पता करण इत्यवः पशून्यगोल नाले सति सचः ·शब्दशतिप्रकाशिका। मोसावान् कापः प्रसबान्धस्य काणत्वाभावात् गोलकार्थ- कालिपदोत्तरळतोयायास्तु विकृतत्व वृत्तिमत्त्वञ्चार्थः तबाई सम्बोध्यत्वमिव प्रचत्यर्थे विशेषणविधयान्वितं 'काणत्वैकदेशे च चक्षुःशून्यत्वे प्रवत्यर्थे निरूपितं चरमं तथाच विकसगोलक- वृत्तित्वविशिष्ट यश्चक्षुःशून्यत्वं तहगोलकवान् सचक्षुष्क इत्याकारस्तत्र बोधः । पाणिनेरपि येनाङ्गविकार इति सूत्र- स्वोक्तार्थ एव तात्ययात् । विक्कतत्वन्तु निरूपत्वमयथासंस्थान- वत्त्वपर्यवसितं कुत्सितेऽङ्ग इति कलापस्यैकवाक्यत्वात्। यहा स्वाधिष्ठानवृत्तित्वसम्बन्धन चक्षुःशून्यो यचक्षुर्विनाश- स्तहान् सचक्षुष्कः काणपदस्थायस्तादृशे विनाशे प्रक्षिपद- स्यार्थस्य गोलकस्य विकारप्रयुक्तत्व ढतीयया बोष्यते तथाच गोलकविकारप्रयुक्तस्य निरुता सम्बन्धन चक्षुःशून्यस्य चक्षु. शिस्याश्रयः मचक्षुष्क इत्याकारस्तत्र बोध: विकारस्तु कनौ- निकाद्यपगसरूपो ग्राह्यः। पादेन खन इत्यत्न सहजसंस्थान- शून्यचरणवान् खञ्जस्तथाच तत्राप्युक्तरीत्या विकृतपादवृत्तित्व- विशिष्ट यसहजसंस्थानशून्यत्व तहचरणवान् चरणविकार- प्रयुक्तस्य यथोचितसंस्थानवैधुर्यस्याश्योभूत चरणवानिति वा तत्र बोधः। श्रोत्रेण बधिर: कायेन वामन इस्वादावप्युक्लैव राति: पापदस्थ प्रयत्वावच्छेदकोपलक्षकलादिति वदन्ति। मुखेन त्रिलोचनः कायेन दशवक्त्र इत्यादौ तु यदि लोचनत्रयादि- मत्तया मुखादिवैवल्यमवबुध्यते तदा विकार एव तृतीया नो चेमिनमाने जटाभिस्तापस इत्यादितो जटाविशिष्टस्तापस बाबासवन विशेषोऽनुशिष्टतीयायावैशिध्यवाधिताया पर्वरित वैशिबाव माधिकरणत्व सम्बन्धितामाका मेयत्वेन घट इत्यपि प्रयोगापत्तो परन्वतयाहत्तव तयाच पगटबासिमास्वापस हत्याकारस्तव फलिसः। अदन्त .

·टीका कुरुका क्षेत्रमित्यादौ। शब्दशसिमकाधिकार बोर्थ प्रक्षात्यर्थस्य निस्तावैशिष्टय यदि वर्तमानतया प्रत्याय्यते तदेवं विशेषकत्वेन यदि चावर्तमानत्वेन तदोपलक्षवलेन व्यपदिश्यते यथा-शिखया परिव्राजको वर्तते इत्यादौ यथा का गुरुणा पुत्रेण सहागतः सूपेन साई भुक्ताः चक्रेण शाकं दण्डेन अनितः पुत्रेण समं मित्राय दानमित्यादौ स्वान्वयितत्तत्कर्तृत्वा- दिकारकावच्छिनायाः समभिव्यातक्रियायाः समानकालो नत्वरूपं साहित्यं महाद्यव्ययस्यार्थः तदेकदेशे च कर्ट वादि- कारके खप्रकत्यर्थस्याधेयत्व हतीयया बोध्यते तेन पुत्रवृत्ति कटताकगतिकालीनगतिकट तावान् सूपनिष्ठकर्मताकभोजनः कालोनभोजनकर्मतावान् चक्रनिष्ठकरणताकोत्पत्तिकालोन- दण्डनिष्ठकरणताकोत्पत्तिमान् पुत्रसम्पदानताकदानकालीनं मित्रसम्प्रदानतार्क दानमिल्याकारस्तत्र बोधः। तुल्यवदेकक्रिया- वयित्व साहित्यमिति प्रवादम्याप्य ककारकान्वयित्वेन तुल्य योरेकजातीयक्रिययोरबयित्व समानकालीनत्वमित्वत्र तात्य- यात् पुत्रेण सहागत इत्यत्र समभिव्यातापि गतिक्रिया न कर्मवादिनान्वयिनी किन्तु निष्ठार्थकट त्वेनेति पुत्रकर्मकत्वाद्य- वच्छिन्द्रगतिकालीनस्वस्थ ना तनावगमः । पुत्रेण सह गर्त घेणेत्यादावपि हतीयार्थ एव कर्ट त्वं गतिक्रियान्त्रिता। यत्तु पुत्रेण सहागत इत्यव समभिव्याहतगत्यादिक्रियाकाली- नत्वमेव सहाद्यव्ययस्यार्थस्तनिविष्टमतौ पुत्राटिपदोत्तरवतीया- लब्बस्व पुत्रनिष्ठकर्ट त्वस्यान्वयादेव • पुत्रकट कगाभादिति तंब, तसीयार्थकत्वस्य धात्वर्थ एवं साकासत्वेन सहस्यायें तदन्वयस्याव्युत्पनत्वात् । पुत्रेण समं मित्र प्राप्तवत्र त्यादी तु "तात्पर्यवशात् पुनकट वमिवप्राप्तिकालीनमित्रप्राप्ति- कार व कदाचिंच पुत्रकर्मप्रासिकालीनमिनकामकप्राप्ति- ·समान. घन्दयतिप्रकाथिका। बाई व चैत्रस्व बुध्यतेःसमभिव्यातायाः प्राप्तादिक्रियायाः पारख व कर्मत्वेऽप्यन्वयितया तत्प्रत्येकावच्छिनप्रात्यादि- शालीनत्वबोधने महाद्यव्ययस्य सामर्थ्य प्रयवात्। मचान्य- क धनप्राप्तिदशायां ग्रामप्राप्तिमित्यपि मैते धनेन महायं पाम प्राप्त इति प्रयोगापत्तिस्तस्य धनकर्मकप्राप्तिकालीनग्राम. कर्मकप्राप्तिमखानपायादितिवाचं घटत्वेन सह घटमवगाहते बुधिरित्यादी क्वचित् कर्ट त्वावच्छिनायाः समानकर्मकत्वस्येव सर्वत्र कर्मत्वावच्छिवाया: समभिव्याकृतक्रियायाः बालीनत्वस्येव समानकट कत्वस्यापि सहाथै निवेश्य त्वात् । यत्तु खाबयि कर्मवाद्यवच्छिन्ना समभिव्याहतक्रियैव सर्वत्र सहाय- अयध्यार्थस्तस्याच समानकालीनत्वैककर्ट वोमयसम्बन्ध मेव समभिव्याहतक्रियायामन्वयावोक्तदोष इति तत्तुच्छ शाकस्य भोजनं न सुधया सहेत्यादिवाक्यानां समानकतंकवादिसम्बन्धेन मपाकर्मकभोजनाघमावस्य बोधकतायामप्रामाखापत्तेः वृत्त्व नियामकसम्बन्धापच्छेद्यप्रतियोगित्वाप्रसिद्ध । पर: पटत्वेन सह भासते इत्यादौ पटत्वनिष्ठविषयतायाः समानकालीनत्वमिव समानप्रतियोगिकत्वमप्यर्थः विभिन- भानौयविषयतायां तादृशाप्रयोगात् पुत्रेण, सह गतिरित्यादी कई वाद्यन्वबिक्रियासमभिव्याहारविरहेण शक्त्या पुस्कर व मतिकासोनत्वादेबोधयितुमशक्यत्वादनन्यगत्या सहादेस्ताह- पायें निरूढ़लक्षणा पुत्रेण .सह. स्थूल इत्यादावपि सम- भिव्यातनामार्थतावच्छेदकीभूतस्थौल्यादिकालीनत्वे तथाच प्रमाप्तिस्थौल्यकालोनस्थौल्यवानित्याकारस्ता बोधः पना महाशिमादध्यादित्याही पत्नीकर्ट कस्याग्न्याधानस्यालीकरवेन समानकालोमत्वस्य प्रमाप्रयितुमशक्यत्वात् सामानाधिकरण पर्यवसित सहभावमावत समस्यार्थः यथा परेन सह पट- ·१११ शब्दशशिप्रकाशिका। वामित्यादी। एतेन यत्कर्तव्यं तदनया महत्वादिको विधि: रपि व्याख्यातः। पुत्रेणागत इत्यादौ विनापि महादिप्रयोग सदर्यस्य प्रतीतस्टसोयाया एवं सत्र कट कवायवच्छिवगति- कालीनत्वादिकमर्थस्तत्रिविष्ट च कई वादी प्रवत्थर्थस्य पुत्रा. देराधेयत्वेनान्वयः। धनेन कुल दण्डेन घट इत्यादी व्यापारगर्भस्थ करणवस्था- प्रतीतावपि हेतुत्वप्रत्ययादभिघातेन क्रियेत्यादौ करवत्वना बाधाच तव जनकत्वरूपं हेतुत्वमेव हतीयार्थस्तथा च धननिष्ठ हेतुताकं कुलमित्याकारस्तत्र बोधः। न च गोत्वं न धमेनेति वत् कुल न धनेनेत्यपि स्यात् निरूपकत्वादेः सम्बन्ध स्वय- नियामकतया तदवच्छिवाभावस्य प्रत्ये तुमशक्यत्वादिति वा कुले धनस्य हेतृत्व गवि हिजस्थ सम्प्रदानत्वं पतने इचस्थापा- दानव वह्नौ धूमस्य ज्ञापकत्व धने चैवस्थ स्वामित्व घटे भूतलस्थाधिकरणत्वमित्यादिप्रतीत्या निरूपकवस्थापि सम्ब यस्य कचिह त्तिनियामकत्वात् न हि कुलादिनिरूपितं हेतु- खादिकमेव धनादिनिष्ठत्वेन तासु भासते। धनादिनिहतवादेः मम्बन्धविशेषेण कुलादित्तिताया पप्यनुभावकत्वेनेकोषस्य दुष्करत्वात् इत्यनियामकमम्बन्धस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वे पतन मिदं वक्षाबत .गृहात् गमनमिदं ग्रामस्य नत एहस्येत्यादौ पञ्चम्याद्यर्थस्य विभागादेनकुर्सत्वसम्बन्चा- वकिवाभावस्य प्रत्ययायोगान सब पक्षम्यादिनधितास्य विभागाद्यनुकूलत्वस्यैव नआ विरहबोधने गोवं धने- नेसादावपि तृतीयादिलक्ष गालवस्य धनादिनिष्ठतितानि: रूपकात्वादेरभावस्व ना बोधसम्भवात् प्रस्तु वा सवाटि' विहितबतीयादेर्जन्यत्वसम्प्रदेयत्वादिकमेवार्थस्तथाच धनजन्वतावदित्याकार एवास्तु तव बोधः । भूमेन हिरण ·११८ शब्दलिप्रकाशिका। खेन द्रव्वत्वमित्यादों तु वहादेवू माधजन्यत्वेन धूमादि- निष्ठजनकाखानिरूपकत्वादमायत्या ज्ञापकत्वलक्षणं गौरमेव हतत्वं तब हतीयार्थस्तन धमनिष्ठ यज्ञापकत्वं तदा वडि- रित्वाकारस्तव बोधस्तहत्वञ्च स्वप्रतियोगिविषयत्वसम्बन्धन पानम्। न च धूमादेवयादिज्ञानजनकत्व वाधितं लिा- खानुमितावहेतुत्वादिवाचं वयाद्यवगाहिनि खसाक्षात्कार विषयविधया खनिष्ठत्वेनाभावप्रत्यक्षे च सविकर्षघटकतयां धूमादेर्जनकत्व सम्भवात् धूमैनेत्यत्र धूमपदस्य धूमनानेऽधुत्व- नेस्यादौ च त्वादिप्रत्ययस्य स्वार्थनाने लक्षणया सबिष्ठत्वेन चापकत्वमुक्तावले हतीयया बोध्यते इति तु चिन्तामणिकतः । यद्यप्युक्तदिशा व्याप्तिधमेण च वयादेरपि धूमादिज्ञापकत्व- मस्थतो बहिना धूमवानित्यादेरपि प्रामाण्यापत्तिस्तथापि तत्त- दर्थकपदोत्तरवतीयायास्तत्तदर्थव्यापकनिष्ठेनैव स्वप्रतियोगि- विषयवादिसम्बन्धन तत्तदर्थनिष्ठज्ञापकत्वादेरवयवोधं प्रति हेतुत्वात् धूमादेश्व वयाद्यव्यापकत्वात् न तथा न च धूमादें- रपि द्रव्यवादिरूपेण वयादिव्यापकत्वादुक्तदोषतादवस्य धूम- खावच्छिवस्य वहिव्यापकत्वस्य संसर्गत्वे च धूमों न वडिनेत्वादेर- प्रामाण्यापत्तिनिरुतासंसर्गस्याप्रसिधा सेन वहिनिष्ठनापक- वाभावस्य नआ बोधयितुमशक्यत्वादिति वाचं धूमवादि- विशिष्ट हतीयार्थस्य वादिनापकत्वस्य बोधने विशिष्ट- प्रतियोग्यधिकरणवयादिमनिष्ठाभावीयधूमत्वान्यधूमत्तिध- मौनवच्छिवप्रतियोगित्वस्य धूमत्वावच्छिनप्रतियोगित्वस्य च हिखापच्छिवाभावरूपाया एवं बहादिव्यापकताया: संसर्ग- घटादविव तादृशव्यापकताया: सुप्रसिद्धत्वाविरतप्रति योगिताहयौरभावश्च साध्यताघटकसम्बन्धावछिनप्रतियोगिता निपतमेव खरूपसम्बन्धेन, गांधः तेन व्यधिकरणसम्बन्ध ·शब्दापभिप्रकाशिका। चापछिल्यो शिवावशिवप्रतियोगियोर्वी सत्वेऽपि पति मिनेन्वादे योग्यत्वमिति युक्तमुत्पश्यामः । यत वादिः पदोत्तरयोः नृतीया पक्षम्योर्वयादिव्यापकतावच्छेदवरूपाच- विवादिनाप्यत्वमेवार्थस्तस्य च धूमत्वादिविशिष्टे धूम- बाबवकिप्रकारतामिरूपितखरूपसम्बन्धेनैव साकाखात पडिमा धम इत्यादिको न योग्यः किन्तु वहिना न धूम पत्यादिरेव पयादिव्यापकतावच्छेदकीभूतरूपावच्छिवासा कठ्यादिजन्यज्ञानविषयत्वस्य धूमत्वादिविशिष्टे धूमवायव विकारतानिरूपितवरूपसम्बन्ध नासत्त्वात् इति सचिस वहिना न धूम इत्यादी वयादिव्यापकत्वम प्रकारतया भानेऽनुभवविरोधादिति दिक् । धूमादिनिष्ठपञ्चम्यर्थनापकत्वादिविशिष्टस्य च वयादेधू मादिमदनुयोगिकेनैव तयापकताघटकसंयोगादिसम्बन्धन मतुवाद्यर्थे साकासात्वादयःपिण्डं धूमन वहिमदित्यादिको न प्रयोगः । दण्डाइटी धूमाडिरित्यादौ च हेतुतार्थिकायाः पक्षम्या प्रयुक्तदिशैवान्बयो द्रष्टव्यः। घटेन शून्यो विधुरो रहित इत्यादौ घटवाद्यवच्छि प्रतियोमित्वमेव शून्यत्वावयि तृतीयार्थः। प्रखत्या सपणः स्वभावेन सरल इत्यादी प्रक- सादिपदं यावदाश्रयमानिधर्मपर तृतीयार्थवाभेदस्तादान वा प्रत्यादिभ्योति सूत्रेण तवैव तबिधानदेव खात्रया- धिकरणयावत्कालवृत्तिकाण्यवानित्याकारस्तव बोधः । सरयो माम राजेत्या सुरथः सुरथशब्दवाच्यस्तदेकदेशे शब्द तुम तृतीयाकेन संचार्थकनामित्यव्ययेन प्राप्तस्य संजातादाकाया: बबरलेन संबालादाबावत् सस्यशब्दवाचो राजवर्यः । समय- पया स्वायत्वं तब सरयेऽन्विसमिति कंधित। माया जनाबीलाल पनव्ययेनापि नामपदेनेला दिसल्यः ।

·. शब्दशशिप्रकाशिका 'धावेन धनं घटखेन साजात्वं वाजपेयेन यजनमियाडावपि धनासयो धान्यादरभेद एव तृतीयार्थस्तव धूमन वहिरिखादा- विव शापकावं तथेत्यपि वदन्ति। जात्या ब्राह्मण इत्यादौ- बाप. पद यादृष्टविशेषप्रयोज्यधर्मवत्परतया तादृशधर्म एव जात्यः भेदस्यान्वयः स्वरूपत उपस्थिते ब्राह्मख तदन्वयायोगात् । घरखेन जन्यत्वं प्रकारत्वमित्यादौ अवच्छेदकत्वमवच्छेद्यत्व वा हतीयार्थः। चैत्रेण चैत्रस्य वा तुल्य इत्यादी भिन्नत्वे सति धर्मवत्व तुल्यता तन्त्रिविष्टे च भेदे तृतीयाद्यर्थस्य प्रतियोगि- त्वस्य धर्म चाधियत्वस्वान्वयात् चैत्रत्वावच्छिवान्चत्वे सति चैत्रवृत्तिधर्मवानित्यर्थः। चैत्रेण चैत्रस्य वा सादृश्यमित्यादा- वपि तथैवान्वयः । तुलोपमयोोंगे तृतीया नेष्यत इति पाणिनीयाः । तुलामधारेण शरहनेन केनोपमा भवतु तेऽस्य पराक्रमस्थ इत्यादिकस्तु दृश्यते प्रयोगः। गजेन तुस्यगमनो. वृषस्य सदृशेक्षणः इत्यादौ तु गत्वादिकं तृतीयार्थः तेन गज- गतितुल्यगतिमान् वृषेक्षणतुल्य क्षणवानित्याकारस्तव बोधः । भोगेषु प्रसित: उत्सुकः इत्यादौ सप्तम्या इव भोगेः प्रसितः उत्सुकः इत्यादौ तृतीयाया. प्रपि विषयत्वलक्षणं गौणमधि- करणत्वमर्थस्तन भोगेष्वनुरक्त इत्येवं तन बोधः। पुष्चे सायादित्यादौ • पुष्थादितः कालार्थक्रतहितस्य लुकिः ततः सप्तमौवत् पुर्ण मायादित्यादावपि तादृशार्थकतृतीयया अधिकरणल' बोध्यते तथा च . पुष्ययुक्ताकाले मायादिलले बोधः। पुध रूपमित्यादी रूपादेः पुष्यवृत्तिव प्रतीयते न तु . तालमा लत्तिलम् अतः पुथेष रूपमित्यादिको न प्रयोगः । मान्यते कर्मणो .यस्मादयुक्तीवापलष्टता। नबोध्यामात्- हिमोगांवचतुळ माणिवर्जितात् इति भाष्यस्मृतमन्धनरनुसार कर्मणि मानवधिकापक्रष्टल नबा. बोध्य तत्र द्वितीयावत- ·न १२२ शब्दशतिप्रकाशिका। यपि प्रमाणं तेन न वा तृणं मन्ये इत्यादाविव न वा तृणाय मन्ये इत्यादावपि त्वां वृणादपकष्ट मन्ये इत्यर्थः। द्रोषि- मंदिया. होनो ब्राह्मणो नैष दुर्मतिरित्यादावसमस्तस्यापि नोऽप्रकर्षप्रत्यायकत्वात्। न त्वं कोटोमतो मयेत्याधौ मन्यते: कर्मापि त्वदादिकं नानुताम् । जारनं न हिजं मन्ये इत्यादौ जारजादेहि जात्यप कष्टत्व नायुक्तामवाधितत्वात् । न नावं मन्यतः योऽख' न काकं मन्यते शुकम्। नान स मन्यते सर्पिन शृगाल समानुषमित्यादौ तु नावाद्याः प्राणिन एवं नौकाकानशृगालानां प्राणित्व शाब्दिकस्म तेः । ढणाय युवा मन्ये न त्वा तृणाभ्यां मन्ये प्रत्यादिकस्तु न प्रयोगः। भेदस्येवाप्रकर्षस्याप्यसमस्तना बोधने प्रतियोग्यनुयोगिमोः समानवचनस्य तन्त्रत्वात्। सदृशत्व णादीनां मन्यकर्म- रखनुक्तके। द्वितीयावञ्चतुर्थ्यापि बोध्यते बाधितं यदीत्यापिशले- मंतं तेन तणाय वा मन्यते इत्यादेस्त णसदृशं त्वां मन्यते इत्यर्थः । तन्मत एव रणाय मस्खा रघुनन्दनोऽथ बाणेन पक्ष: प्रधनाविराथदिति भट्टिः। प्रधनं युधम् । पुष्पमिदं विष्णवे नम इत्यस्य विशूद्देश्यकमन्त्रकरण- त्यागस्य कर्मेदं पुष्परमभ्यर्थस्तत्र चतुर्था प्रीत्युद्देश्यकत्व तदि- च्छाधीमत्वरूपं नमः पदार्थ मन्त्रकरणकत्यागे बोध्यते प्रकृत्य थस्य च विष्णादिः प्रीतौ तदिच्छायां वान्वयः बामणााई श्य- कस्यं च गवादित्यागस्य मन्त्रकरणत्वे प्रमाणाभावात् गौळन- जाय नम इत्यादिको न प्रयोगः। ब्राह्मणेभ्यो नमो नित्य- मित्यादौ तु नमःपदार्थो नतिरेवेति तत्र विषयख चतुर्णा बोध्यते। पुष्यमिदं परमात्मने नम इत्यादी परमात्मनः प्रोत्यसलेऽपि तत्प्रौतित्वप्रकारकेच्छासम्भवाव तत्प्रीत्यु हे श्य- कत्वाप्रसिधि खखकरणको हविन्यागः स्वधावाइयोरर्थः ट .

·ইমসিন্ধান্ধিা। सेनेदं पिने स्वधा भग्नये स्वाहेत्यादौ पित्रुद्देश्यका वधापद करणकस्य हविस्त्यागस्य कर्मेदमित्याकारक: तत्र पैटो त्यागे खाहाददैविके च स्वधानदेन करणव तहहकप्रमाणाभावादतः पिने स्वाहा पग्नये खधेत्यादिको न प्रयोगः । वषडिन्द्रायेलना- प्युक्तादिशैवान्वयः। स्वस्ति प्रजाभ्य इत्यादेः प्रजानिष्ठ कुशल- मित्यर्थः स्वस्तिशब्दस्य कुशलवाचित्वात् कुशलस्याशंसास्थले तु स्वस्यस्तु प्रजाभ्य इतिवत् खस्वस्तु प्रजानामित्यपि प्रमाणम् पाशास्वैर्धनकुशलायुधाोंगे चतुर्थी वेति भागुरिस्म तेरित्यपि बदन्ति। चैत्रस्य सुखं मैत्रस्य हितमित्यादित इव चैत्राय मुखं मैत्राय हितमित्यादितोऽपि चेत्रादिनिष्ठलेन सुखादे बोधात्तवा- म्याधियत्व चतुर्थ यः । मुखायाल समर्थ योग्यं वा भोजनमि- ज्यादावलमादिपदार्थेकदेशे सामर्थ्य सुखादिनिरूपितत्वं चतुर्ष्या बोध्यते प्रलमनेनेत्यादौ वैफल्यमेवालंपदस्यार्थो न तु साम- थम्। यूपाय दारु रन्धनाय स्थायीत्यादौ तु यूपायनुकूलख- रूपं तादर्य मेव दार्वादौ पाकाय व्रजतोत्यादावधि पाकायु- हेश्यकत्व सदिच्छाधीनत्वरूपं ब्रजनादौ भाववदन्तात् तुमथें चतुर्थ नुशिष्टः। अतएव परपाकार्य गच्छत्यपि पुरुषे वक्तं बजतीत्यादिक इव पाकाय व्रजतीत्यादिको म प्रयोग। समानकर्ट कावस्थापि तुमर्थेऽन्तर्भावात् पटाय ब्रजतोत्यादो च पटादेर्भावदन्तानुपस्थाम्यवान सदिच्छाधीनत्वादे जनादाव- गम: तुम इव तदर्थक चतुर्था अपि धात्वर्थ एव स्वार्थे साकास- स्वाञ्च पाकाय स्थालीत्यादितो न पाकेच्छाधीनत्वादेः स्थाल्यादौ फलेभ्यो ब्रजतीत्यादेः फलान्याहतु व्रजतोत्यादिसमानार्थ- कलावरोधात फलकर्मकाहरणेच्छावधीनत्व' फलाद्युत्तर- पातुर्था ब्रजनादी बोध्यते रीतिरुत्ते व । पूर्वो प्रामादित्यत्रोदयाचलसनिष्टरूपस्य ,पूर्वपदार्थक- ·१३४ সয়মিফামা। देशे तादृशसविकष्टत्वं ग्रामाधवधिकत्व पञ्चम्या बोध्यते प्रामाटुसरो दक्षिण इत्यादावपि कैलाससबिष्टत्वादिपर्य- वसितोपरत्वादी। पीमात् पूर्वो वसन्त: क्वष्णात् पूर्वी हला. युध इत्यादौ तु प्रामभावप्रतिषणोत्पन्नत्वादिपर्यवसवस्य पूर्व- वादेघटके प्रागभावादौ ग्रोमादिनिष्ठप्रतियोगिताकत्वम् । घटा- दन्यो भित्रः पृथगित्यादौ घटत्वाद्यवच्छिन्नमवधित्व प्रतियोगिवं वा निरूपकत्वसंसर्गेण तेन घटनिष्ठघटत्वावच्छिबावधिताकभेद- यानित्याकारकस्तत्र बोधः। एहागङ्गा मम परा काश्या: सैवापरा मम इत्यादी विप्रष्टत्वसनिकृष्टवरूपयोर्देशिकपर- वापरलयोरन्वितं गृहकाश्वादिसापक्षल पञ्चम्यर्थः तच्च स्वरूप- सम्बन्ध पदार्थान्तरं वा तेन गहापेक्षया मदविप्रकर्षवती गङ्गा काश्यपेक्षया मत्सत्रिकर्षवतो गङ्गत्याकारबोधः। परिगहाद- गतः अपग्रहाद्भुक्त इत्यादौ पर्यापयोः परिस्यज्ये त्यर्थः । स च धात्वर्थ एव साकाइस्तेन गृहात्यरि चैत्र इत्यादिको न प्रयोगः । प्रादेहावस्त्र प्रागृहादुद्यानमित्यत्राभिव्याप्तत्वं मयादा वाडो- ऽर्थस्तन देहव्याप्त बासो गृहमर्यादाकमुद्यानमित्याकारस्तत्र बोधस्तदुभयञ्च निरुता प्राक् । वैश्येभ्यः क्षत्रियाः शूराः शूद्रेभ्यो धनिनो विश इत्यज्ञ- वैश्य शौर्यादधिकशौर्यवसः क्षत्रियाः शूद्रधनाधिकधनवन्तो वैश्या इत्यर्थः मजातोयाधिक्यरूपे व्यति- रेकेऽपि पञ्चम्या अनुशिष्ट: शोदिवैश्यशोयाधित्वञ्च वैश्य शौर्यादिमात्रवृत्तिसंख्यासामान्यनिष्ठभेदप्रतियोगिलीवच्छेदको- भूत जातिमत्सख्यापर्याप्ताधिकरणत्वं तच्छौयपर्याप्तसंख्या- सामान्यनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकीभूतजातिमहत्वव त्वन्तु, न तथा यस्यैकमेव गौयं यस्य च शौर्ययमेव ततः स शूर' इत्यादेरयोग्यतापत्तेः तदुभयशीययोः पर्याप्तसंख्याबहुत्वयोर- दन्तु बोध्य निरुतवैश्यादिशौर्यायधिकरवे प्रसिद।

·शिका। মমক্সিস १२५ वैश्यादेः प्रवतिलभ्यत्वादितरभागः खण्डशो हत्या पञ्चम्या प्रतिपाद्यत इति चैवस्य धनं वृक्षस्य शाखा स्फटिकस्य लौहित्यमित्यादी स्वत्वस्य समवेतत्वादिकं प्रातिखिकरूपेणैव षष्ठयर्थः सम्बन्धविन तथावे चैवस्थ परधने नेदं चैत्रस्येत्यादेर- योग्यतापत्तेः सम्बन्धत्वस्थानुगतस्य दुर्वचत्वाच । विशेषस्य खतरसामान्यव्यातधर्मवस्व निर्धारणं तच समु- दित न पठायः सामान्यतनिधर्मयोः खपदोपात्तत्वात् किन्तु विशेषान्यत्वं व्याहत्तं च विशेषस्त समभिव्याहतक्षत्रियादि. विशेष्य प्रायः व्याहत्तत्वञ्च भेदप्रतियोगित्व तथाच नराण क्षत्रियः शूरतम इत्यत्र क्षत्रियस्य नरविशेषतया षष्ठयों न क्षत्रियान्यत्वेन विशिष्टस्य तत् प्रत्यर्थस्य नरस्य तादृशनरत्वाव. च्छिन्नाधेयत्वसंसर्गेण भेदेऽन्वयलब्धस्य क्षत्रियान्यनरत्वाव. च्छित्रवृत्तिकभेदप्रतियोगित्वस्य शूरतमे शूरतमस्य च क्षत्रिये सादात्म धनान्बय इति क्षत्रियान्यनरत्वावच्छिवत्तिकभेदप्रति- योगित्ववच्छूरतमाभिन्नः क्षत्रिय इत्याकारकस्तव बोधः क्षत्रि- मान्य नरस्याधेयतामात्रेण भेदेऽन्वये नराणां क्षत्रियः सुन्दर इत्यपि प्रयोगापत्तेः क्षत्रियान्यकुरूपनरनिष्ठभेदप्रतियोगित्वस्य सुन्दरे सत्वात् एवञ्च नरखावछि बत्तिकभेद प्रतियोगित्वस्य शूरत मे बाधादुक्तवाक्यस्यायोग्यतापत्तिरतः षष्ठ्यर्थे न क्षत्रिया- न्यत्वेन तत्प्रवत्वर्थो नरो विशेषितः । न च घटानां क्षत्रियः शूर इत्यपि स्यात् क्षत्रियान्यघटत्वावच्छेदेन शूरभेदस्य सत्त्वा- दिति बाच्चं राहोः शिर इत्यादाविव प्रकृते, चनियान्वयिनः खप्रक्वत्यर्थतादात्मास्य षष्ठया बोध्यत्वात्। न च संख्यान्य सुब- र्थस्य प्रकृत्यर्थविशेष्यत्वनियमात् क्षत्रियान्यत्वरूपस्दै षष्ठ्यर्थस्य प्रत्यर्थनरे प्रकारत्वायोग इति वार्थ सम्बोध्यत्वादों व्यभिचारेण ताहशव्याप्त: प्रायिकत्वस्य प्रागुतात्वात् । न च ·ময়নিজামিলা मराणां चलियो द्रष्यमित्यपि स्यात् पबियान्यनरत्वाव देन हित्वाचवचिकनद्रव्यप्रतियोगिताकभेदसत्वादिति वाचं द्रव्य त्वादिविशिष्ट धर्मिणि द्रव्यत्वावच्छिवस्यैव भेदप्रतियोगि- वस्थ बोधने निर्धारणषष्ठया: समर्थत्वात् यद्यपि भेदः प्रति- योगित्वश्च स्वयमेव निर्धारणषष्ठार्थः क्षत्रियशब्देनवोपर। पितस्य क्षत्रियस्य षष्ठयर्थभेदे तस्य च नर नरस्य च पुन दे पुनभेदभेदस्य प्रतियोगित्वेऽन्वयादव क्षत्रियान्यनरत्वावच्छिन कृत्तिकभेदप्रतियोगित्वस्य शूरतमेऽन्वयसम्भवात् तथापि क्षत्रियादिनामोपस्थाप्यस्य क्षत्रियादेस्तादृशनामोत्तरविभक्त्यर्थ एव भेदेनान्वयस्य व्युत्पन्नत्वात् नरपदोत्तरषष्ठयथें तदम्बया- सम्भवात् क्षत्रियान्यस्व विशिष्टमेव षष्ठयों नत्वन्यतामात्रं न च नरस्त्र क्षत्रियः शूर इत्यपि स्यात् पाणिपादस्य पाणिः पवित्र इत्यवान्यत्रापि एकवचनस्य निर्धारणार्थकत्वे क्षत्यभावात् अतएव हहः सामासिकस्य चेति गीतापि सङ्गकृते एकवचन भिवयोरेव. षष्ठी सप्तम्योरक्तनिरिणबोधकत्वव्युत्पत्तिस्वीका- राहा। ननु पाथः पृथिव्योल नेहवदित्यादी जलभिवयोः पाथ पृथिव्योरप्रसिया पाथ:पृथिव्युभयवृत्तिभेदप्रतियोगित्वस्य सेहवति बाधेन च जलान्यपाथ:पृथिव्युभयत्वावच्छि बत्तिक भेदप्रतियोगिनः महतो बोधासम्भवः । न च विपर्दहन्हो तरनिरिणषष्ठया पन्यतरवृत्तिभेदप्रयोगित्वमेवार्थः तत्रिविष्टे चान्यतरसिकपदोपात्तत्वेन जलान्यवादेः पयर्थान्तरस्या न्वयः तथाच जलान्यो य: पाथःएथियोरन्यतरस्सविष्ठस्य भेदर प्रतियोगित्वं बेहवति वर्तत एवेति वा तावतापि पाव:पृथि व्युभयतादात्म्यस्य जले बाधादुक्तवाक्यस्यं योग्यतातादवथ्यार पाथः पविण्यातज पुष्णमियाद्ययोगेन मिर्धारणषयास्तादा काग्रीवादिमानियाद :- ·यत्र शब्दशलिप्रकाशिका। घटतनिवान्यतरत्वामसिया तादृशान्यतरत्तिभेदस्व बोध. यितुमशक्यत्वाचेति चेन्द्र बन्दोत्तर निर्धारण षष्ठयाः पर्याप्त संख्याश्रयेपि शक्तत्वेन सस्मिन वैकपदोपात्तत्वेन पठाथस्य जलायन्य त्वरूपनिर्यभेदस्यान्वयेन सर्वसामनस्यात् पाथः पृथिव्योजलं नेहवदिव्यादौ जलभित्रो यः पाथः पृथिवी- पर्याप्तसंख्याश्रयस्तत्त्वावच्छिन्नत्तिकभेदप्रतियोगिसने हाभित्र पाथः पृथिवीपर्याप्तसंख्याश्रयो जलमित्यन्वये बाधकमावात् पटघटमठानां घटः कम्बुग्रोवादिमानियादावम्युक्तरीत्यै- वान्वयधोः इदन्तु बोध्य यत्रोद्देश्य विधेययोस्तादात्र. नान्वयबोधसामग्रोसत्रय निर्धारणषयाभेदप्रतियोगित्वमर्थ: तु सम्बन्धान्तरेम तत्रात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमतो नराणां क्षत्रिये शौर्यमित्यादी क्षत्रियान्यनरत्वावच्छिन्न- वृत्तिकस्यात्यन्ताभावस्यैव प्रतियोगित्वं शौर्यादौ प्रतीयते न तु तादृशभेदस्य नराणां क्षत्रिये रूपमित्यपि प्रयोगा: पत्तेः। नराणां मध्ये क्षत्रियः शूर इत्यादौ तु निर्वा- रणवाचिनो मध्ये इत्यव्ययस्य तदर्थकषष्ठया सह सम्भेदे हे चैत्रेत्यादाविव नान्यतरवैयर्थ म्। नरेषु क्षत्रियः शूर इत्यादी निर्धारणसप्तमोस्थलेऽप्युक्तादिशैवान्बयो द्रष्टव्यः । यक्तु नराणां क्षत्रियः शूरतम इत्यादी राहो: शिर इत्य- वेवामदएका षष्ठ्यर्थस्तादामा वा तथा च नराभिवक्षत्रिय- त्यावच्छेदेन शूरतमस्याभेदस्तत्र वाक्यार्थस्ते न नराणां चत्रियो- अर्जुन इत्यादिको न प्रयोगः नरभिवक्षत्रियत्वापच्छेदेनार्जुना. • भेदस्यासत्वात् न वा नराणां वानरः परित्यादिकः, कोशे पसभेदसत्त्वेऽपि मानुषाभेदस्य विरहादिति तत्तुच्छ नराणां चत्रिया प्राणी वियागाई,नरः शूर इत्यादिवाक्यस्य दुरिता- प। विस्तु नराणां क्षत्रियः शूर इत्यादी क्षत्रियान्चो नरः ·१२८ महशक्तिप्रकाशिका। शूरभित्री नराभिवः क्षत्रियच शूर इत्येवमन्वयितावच्छ दक. धर्मावचछेदेन प्रियमुरीकुर्वन् मैदमभेदश्च निर्धारणवाविषष्ठी- सप्तम्योरर्थमाहुस्तचित्य नामार्थमुख्यविशेषकान्वयबोधे नाम: प्रथमान्तसापेक्षायाः परित्यागायत्तेः खमत्यर्थावच्छिवस्येव संख्याशून्यसुबर्थस्य शब्दान्तरार्थेन सहान्षयस्य व्युत्पनत्वेन षष्ठा! केवबभेदे शूरादेरन्धयायोगाचे त्यास्तां विस्तः। क्षितो घटस्तन्तुषु पटः स्फटिके लौहित्यमित्यादौ दैशिक- सम्बन्धावच्छिन्नमेवायलं कालिकादिसंसर्गवाचिशब्दासमभिः व्यावतसप्तम्या बोध्यते तथैव तस्याः साकाहत्त्वात् अन्यथा क्रियायां मूर्तान्यद्रये वा पटत्वमित्यपि प्रयोगापत्तेः क्रियादावपि कालिकादिसम्बन्धेन पटत्वादेवत्तिमत्वात् घटे कालिकेन दिक्कतेन वा सम्बन्धेन पटत्वमित्यादौ ताशसम्बन्धवाचिश- ब्देन ससभिथाहृतैव सप्तमी। एवञ्च कालवान्तर्भावेन शनि- मजयः शादादिशब्दभ्यः सप्तम्याः कालिकसम्बन्धावच्छिनाधेय- बस्य बोधनाय "कालभावयोः सप्तमी" इति विध्यस्तरमपि सङ्गच्छते अधिकरणसप्तम्या तदनिर्वाहात् तथा च शरदि पुष्यन्ति सप्त छदाइत्यत्र शरत्कालवत्तियः पुष्योत्यादस्तइन्तः सप्तच्छदा इत्यर्थः । पुष्यतेरुत्पादरूपस्यैव कत्वस्य विडोप- स्थापनात् तत्रैव तिङर्थे व्युत्पत्तिवैचित्रेषण सुघर्थ स्याधेयत्वस्या. बयादतएव पलाशादः शरत्कालीनपुष्यस्य वसन्तायवच्छेदेनो. त्यत्तिमत्वेऽपि शरदि पुष्यन्ति पलाशा इत्यादिको न प्रयोगः । शादि पुष्यन्ति पधिन्य इत्यादि कस्विष्थतएव । शरदि सुन्दर- चन्द्रमा इत्यादावपि 'परदादिकालत्तिले बोधिका सप्तमी.. कालसप्तम्येव। शरदि पुप्यन्तीत्यत्र कालसप्तम्या उत्पत्तिरर्थ- स्तिकस्वारम्भकावं तथाच शरदुत्पत्तिकस्यः पुष्पस्मारम्भकाः सप्तच्छदा इत्यांकारस्तव बोध इति त प्रावस्तचित्यम् ।

·शब्दशक्ति प्रकाशिका १२८ गोषु दुधमामासु प्रागत इत्यत्र गवाद्यभेदान्वयसाका कालार्थकदन्तं यवाम तदुत्तरभावसप्तम्यास्तादृश वदन्त नाम: प्रकृत्तिनिमित्तीभूतं वर्तमानकालत्तित्वमर्थः पाचकत्वमित्या- दाविव प्रकृतेऽपि शब्दबोध्यतावच्छेदकत्वेन तस्य भावत्वात तथाच गवाभित्रानां वत्तमानदोहनकर्मयां सम्बन्धिनि वर्त- मानकाले प्रागत इत्याकारस्तव बोध: गवां तत्कालवृत्तिदोह. नकर्मणां सम्बन्धिनि तत्काले प्रागत इति तु फलितार्थ: सर्वसाधारणस्य वर्तमानत्वस्यासत्वात् गोषु दुग्धास्वागत इत्यत्र गवामिन्नानां वर्तमानध्वसप्रतियोगिदोहनकर्मणां सम्बन्धिनि तत्तत्काले, गोषु दोग्धव्यासु प्रागत इत्यत्र गवां विद्यमानप्रागभावप्रतियोगिदोहनकर्मणां सम्बन्धिनि तादृश- काले प्रागत इत्याकारः । नष्टेषु गोषु प्रागत इत्यादौ वर्तमान- कालस्य नष्टाधिकरणत्वाभावेऽपि यथाकथञ्चित् सम्बन्धित्व- मक्षतमेव । “क्षोयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्ट परावर” । "भुक्तवत्स च विप्रषु पिण्डान् दर्भेषु निर्वपेत्” इत्यादावप्युक्तदि- शैव भावसप्तम्यर्थी बोध्यः । पाचकादिकं कृदन्तमपि न काला- र्थकतदन्तं कालार्थकप्रत्ययान्तदृष्टचरादिकं न तदर्थकवदन्त- मतश्च त्रेषु पाचकेषु व्रजति। मैत्रेषु दृष्टच पश्यतीत्यादिको न प्रयोगः । स्वाकं मैत्रस्य गते तिष्ठतोत्यादौ स्तोकाभिन्नस्य मैत्रायातोगत्यादः काले तिष्ठतीत्येवमन्वयस्याबोधे कारक- कदन्त बोध्यतावच्छेदक एव वर्तमानकालो भावपदार्थो वाथः । निरुताचार्य भावसप्तम्यर्थो धात्वर्थ एवान्वेति न तु नामाद्यर्थे तथैव साकाङ्गत्वातू प्रतएव घटाटेचमानगवाधिकरणवर्त- मानकामवृत्तित्वेऽपि गोषु'दुह्यमानासु घट इत्यादिको न प्रयोग: यत्तु गोषु दुयमानाषु प्रागत इत्यादौ पूर्वस्याः सप्तम्याः कर्मत्वं परस्थास्तु कालहत्तिलं,शानजादिक्कताच भावनिहितत्वाइस- ·গমঝিসামি। मानादिकालमात्र तार प्येषार्थस्तन गोकमकवत्तमानदोहन कालबत्त्या गतिमानित्याकारस्तत बोध इति तत्तुच्छं गोदुध मानयोरभेदंबोधस्यापलापापतेः भावतान्तनाम्रो नपुंसकस्व- नियमात् गोषु दुग्धासु इत्यादी स्त्रीलिङ्गानुपपत्तेः गोषु चैत्रेण दुग्धास्वागत इति वदोषु चैत्रस्य दुग्धाषु पागत इत्यपि प्रयोगा- पत्तेर्भावतान्तस्य कत्तरि वतीयावत् षष्ट्या अग्रे व्युत्पाद्यत्वात् सप्तम्या: कर्मादिवाचितायामनुशिष्ट रसत्वेन प्रमाणाभावात् गोषु यान्तीषु गच्छतोत्यादौ कर्तव्य वानुशिष्टस्य शहप्रभृते भर्भाव विधानायोगाचेति दिक्। "इन्तेः कर्मण्यपष्टम्भात् प्राप्त मर्थे तु सप्तमी। चतुर्थीम् बाधिकामाहुश्चर्यि भागुरिवागभटाः” स इति भक्त हरिस्वरसात् धर्मणि होपिनं हन्तीत्यत्र चर्म प्राप्त, दीपिन हन्तीत्यर्थः चर्मणे दीपिनं बघ्नाति हिनस्तीत्यादौ दीपिप्रभृतिक न हन्सेः कर्म, वित्ताय विप्र' इन्तीत्यादौ इन्तेः कर्मणि विप्रादौ संयुक्तमपि वित्तादिकं न तदुपष्टब्धं, दन्त के शवगादिषव प्राणिनामुपष्ट भाख्यसंयोगस्योपममादतएव हस्त प्राप्त मित्यर्थे हस्ते हरिणं इन्तीत्यादिको न प्रयोगः समवायिना समं द्रव्यस्य सदभावात् । "मुक्ताफलाय करणं हरिण पलाय सिंह निहन्ति भुजविक्रम- सूचनाय। का नोतिरोतिरियतो रघुवंशकोर। शाखामृग जरति यस्तव वागमोक्षः” इत्यादौ तु करण्युपष्टधमपि मुक्ताफल प्राप्त मिति नर्थः किन्वाहतुमित्यादि । उपरगे मानं विवाहे श्राहमित्यादौ सानादावुपरागर्भद- जन्थेष्टजनकल्वलक्षणमुपुरागादिनिमित्तकवं सप्तम्या बोध्यते गोबर्धे प्रायवित्तमित्यादौ तु दुरितनाशकत्वेन विक्तित्व रूपस्य प्रायश्चित्तत्वस्यैकदेशे दुरितादौ मोषधादिजन्यत्वलक्ष तबिमितकत्वम्।

·८ 'शब्दशक्ति प्रकाशिका। तदेवं सामान्यतो विशेषतय सुपं निरूप्य क्रमप्राप्तां तिङ अक्षयति विभजते च। खेतरप्रथमान्तस्य नामोऽर्थ बोधनक्षमाः । मत्ययाः स्वार्थसंख्याया स्तिडी दशविधाश्च ताः । खभिवप्रथमान्तस्य नामोऽर्थ खार्थसंख्याबोधं प्रति समर्थाः प्रत्ययास्तिक उयन्ते प्रथमा तु प्रथमान्तस्य नानोऽर्थ संख्या- बोधिकापि न खतरप्रथमान्सस्येति तदव्युदासः चैत्रस्तथेत्यादी "सार्थकत्वबोधकोऽपि तथादिनिपातो न प्रत्ययः । ताव तिको लड्लोइलिङला तुजलिइललागोलिछलइला भेदेन दशविधाः। ननु चैत्रः पञ्चतीत्यादौ प्रथमयैवान्यत्र ल प्रशक्तिकया चैत्रादेरेकत्वाद्यवगमादाख्यातस्य संख्यावाचिवे मानाभाव: चैत्रो मैत्रश्च गच्छत इत्यादावपि चेनैव निपातेनोपस्थितस्य हिवादेच त्रमैनादावनुभवात्। न च तथाधुपस्थाप्यधात्वर्था- वच्छिवक्षस्यादेविशेष्यविधयान्वयबोध प्रत्यवश्यं तमादिसमान- बचनप्रथमान्तनामोपस्थाप्यत्व' तन्त्रमन्यथा पचत: पचन्ति वा चैत्र इत्यादितोऽपि चैत्रादौ पाकक वादेरन्वयबोधापत्तेः तथा चोक्तस्थले तिर्थसंख्याया अवयधीरेकन भावनाविशेष एव तिङा स्वार्थसंख्याबोधकत्वस्य वाच्यत्वादिति वाच्यं हित्वाध. नवच्छिन एव नामार्थे ससादिना धात्वर्थविशिष्ट स्वार्थान्वय. बोधने तत्समानवचनान्तनामोषस्थाप्यत्वस्य तन्त्रत्वात्तदव- छिन्नमामार्थे तु तसादिना तादृशस्वार्थबोधने प्रथमान्त नामो. पस्थाप्पतामात्रस्य तन्त्रवादत एवखच गच्छथः स च त्वचाहच्च गच्छाम इत्यादौ युगपत्रानापुरुषेषु अपि एकक्रिया- न्वयस्थले सुबाख्यातयोन वचनैक्यादरः । अस्तु वाख्यातस्य हिवा चनादेहि खादिवाचकत्व तथापि तदेकवचनस्य नैकत्ववाचिरवं ·शब्दशक्तिप्रवाशिका। मानाभावात् सपामेकत्वाशवत्वग्रहदशायां सिपा चैवादावेक- त्वानुभवस्य सन्दिग्धत्वादन्यथा तिङ: कर्ट त्वाद्यशलावधीदशा- यामपि चैत्रः पचतीत्यादितः पाककट त्वादेच नादावन्वयामु. भवानुरोधनाभिहिताधिकारीयप्रथमायाः शपादेर्वा कर्तृत्वादि- बाचितापत्तेः न चाख्यातेकवचनान्येकत्वशतान्येकवचनत्वादि- त्येवमनुमानं मानमप्रयोजकत्वात् खम्टादिसप्लान्यतमत्वं सुवामत्वादिसप्तानां प्रत्येकं वा धर्ममपेक्षातिगुरोः स्वादिति- बादिसप्तषष्ठान्यतमत्वरूपस्यैकत्वशलतानवच्छेदकत्वात् सत्वादि- प्रत्येकरूपेण मातादुपस्थिताया एवैकत्वादिसंख्यायाः शाब्द- मतावनुप्रवेशाञ्च। यत्तु केवलादपि पचतोत्यत: पक्त कत्ववा- नित्यनुभवादाख्यातेकवचनस्यापि संख्यावाचित्वं शत्या निरूढ़- लक्षणया वा तिपा क रुपस्थापनादिति तत्तुच्छम् प्राख्या- तस्यैकत्वशक्तिवादिनामपि धात्वान्वितस्वार्थान्वयिन्येव स्वार्थ संख्याबोधकत्वव्युत्पत्तेर्वक्तव्यत्वात् अन्यथा चैत्रः पचतोत्यादी सुपा चैत्रादो तिपा च पक्तये कत्वबोधनेऽनुभवबाधितस्य विविधैकत्वमानस्य दुर्वारतापत्तेः । भस्तु वा तत्र यथा तथा, तथापि मत्स्यण्डी फाणितं खण्ड विकारो, देखे शश्च विधावित्यादौ स्वप्रकृत्यर्थभित्रेऽपि मत्स्यण्डीप्रमृतौ सुपो • हित्वादिबोधकत्वात् । तस्यामति- व्याप्तिरवातो निरुत्यन्तरमाह। . खेतरार्थयुतखार्थावच्छिनार्थविशेष्यके । शब्द खरूपायोग्यो * प्रत्ययलिपिति स्मृतः । तिवायाः साशीतिशतं पदार्थान्तर विशिष्टखार्थावच्छिनाव- गाहिता शाब्द प्रति स्वरूपायोग्याः पञ्चमी गच्छतोत्या- दित व पचति चैत्रो मच्छतोत्यादिको मावपि पाहत्वाखवा 5 ·। -- शब्दशशिप्रकाशिकर। छिनर्मिकान्वयमतेरनुत्पादात् धात्वर्थावच्छिनखार्थविधेय. ताके तत्तुख्ययोगक्षेम एव चान्वयबोधे तिङः खरूपयोग्यत्वा. दत एव चैत्र: पचतीत्यत्रेव चैत्रो न पचति पचत्येव पचतीबेत्यादी निपाताई निषेधादौ विधेयतावच्छेदकत्वेन तिर्थस्य कृत्यादे. बोधो न तु सर्वत्र चैत्र: पचति पुरुष इत्यादित नादौ पचत्पुरुषादेरबोधात् सुबाद्यास्तु प्रत्ययाः पीतः पाराशर्थः पाचकः पिपक्षुर्वा पुरुषस्तिष्ठतीत्यादौ प्रकृत्यर्थविशिष्ट स्तादा. मगपत्यादिस्वार्थरबच्छिवपुरुषादिधर्मिताक एव शाब्दे खरूप योम्याचादयस्तु निपाता: पदार्थान्तरविशिष्टस्वार्थावच्छिन्न- विषयताकबोधं प्रति असमर्था अपि न प्रत्ययाः । “यो यः शूद्रस्य पचति हिजोऽत्र सोऽतिनिन्दित" इत्यादी वोसादिसमभिव्याहारात् यदि शूद्रानपक्त हिजत्वोद्यवच्छेदेन निन्दितत्वादन्वयस्तदोक्तनिरुक्तरसम्भवापत्तिरत पाह। धात्वर्थन विशिष्टस्य विधेयत्वेन बोधने। समर्थः स्वार्थयवस्य शब्दो बाख्यातमुच्यते।। धात्वर्यावच्छिवस्वार्थयत्नविधेयताकान्वयबोधसमर्थः शब्दो वाख्यातं तदेव च तिङित्याल्लभ्यते तिडाख्यातयोः पर्याय- त्वात्। पाक त्रस्येत्यादी नामाथेनैव विशिष्टस्य खार्थ- कट त्वस्याभिधायक: षष्ठयादिको न तु धात्वर्थेन विशिष्टस्य । चैत्रः पचतोत्यादी धात्वर्थावच्छिन्नस्य यत्नस्य विधेयतया बोधकावपि नामधातू न स्वार्थस्य । चैत्र: पाचक इत्यादी तु धात्वर्थविशेषितस्य यत्नस्य न विधेयत्व किन्तु कर्तरेव । कृता. धर्मिशक्तत्वादन्यथा पाचको भुङ्क्ते इत्यादिकमयोग्यं स्वात् स्वाञ्च गुणः पाचक इत्यादिकं योग्यमिति प्रातिपदिका र्थयोः पतृत्वचैत्रयो देनान्वयस्याव्युत्पन्नतया क्वदर्थकतेच बादा- वन्धयायोगाच। 'मयं पक्वं काल इत्यादी तुमाश्निा धात्वर्या- ·মন্ত্রিসামিরা . वच्छिनोऽनुकूलत्वादि: इयं चिकीत्यादौ च समादिनेच्छादि- रेव- विधेयरवेनानुभाव्यते इति न तेषु पतिप्रसङ्गः। भवेदं तत्त्वम्।। जीवनयोन्यादिनिखिलयनगतं यत्नत्वमेव तिङः शक्यतावच्छेदकं न तु चेष्टाया जनकत्वस्य चिकीर्षाया वा जन्यत्व स्थावच्छेदकतया सिद्धप्रकृत्तित्वं चैत्रो नि:श्वसितीत्यादितोऽपि खांसाद्यनुकूलप्रयत्नस्य प्रतीते: तिर्थक्षतौ च धात्वर्थम्य तं करोमोति प्रतीतिनियामक: माध्यत्वाख्यविशेष्यताप्रसेदस्त. हिशिष्ट फलोपधायकत्वलक्षणमनुकूलत्व वा संसर्गमर्यादया भासते तथैव साकाइबादतो गत्यादिगोचरनिवृत्तिदशायां गच्छतोत्यादिको न प्रयोगः तत्र निःश्वासवत्वमात्र प्रतीतावपि प्रयत्नत्वमेव तिङः शक्यतावच्दकं न तु प्रहत्तित्व पचतो. त्यसः पाककृतिमानिति प्रतीतः न हि प्रवृत्तित्वमेव कृतित्व पाके निवृत्तोऽस्मोत्यस्येव पाके प्रवृत्तोऽस्मोत्यस्याप्यनुभवस्य पार्क करोमोत्यतो विषयवै लक्षण्यस्य सर्वसिद्धत्वात् । नित्यक्ती रागप्रयोज्यस्य प्रवृत्तित्वस्य बाधादीश्वरः करोतीत्यादिवाक्यस्य योग्यतापाताच निविड़निखातस्थस्तु पुरुषः समुत्थानगोचर- प्रयत्नवानपि न तदुपधायकप्रनवान् अतस्तत्रायमुत्तिष्ठतोत्या. दिको न प्रयोगः। तचैवमीश्वरः पचतीत्यपि स्यात् तस्यापि पाकानुकूलप्रयत्नवत्वादिति वाच्चं तिर्थक्वतेरवछदकत्वेनैव संसर्गेण नामाङ्केऽन्वयस्य व्युत्पन्नत्वादङ्ग लो पचलीत्यादिप्रयोग- स्वेष्टवादम्यावयविनिष्ठावच्छेदकत्वस्यैव तादृशतिर्थक्वतः संस. गत्वे शत्यभावाच । नित्यप्रयत्नव्यावृत्तस्येवानुकूलत्वविशेषस्य तिर्थक्कतौ धात्वर्थस्य संसर्गमित्यम्याहुः ।।ईश्वरो जामाती: छति रथो गच्छतोत्यादौ च ज्ञानादिमत्त्वमानप्रतीतः सम. वायिखे, चैत्रो जानातीत्यादाववच्छेदकत्वे, बहिरवगाहते घटो- भासत इत्यादो दैशिकाश्रयत्वे नश्यतीत्यादौ च प्रतियोगिने, ·शव्दशतिप्रकाशिकी। २१५ तिंडो निकढ़लेक्षणातित्ववदाश्रयतावादेखण्डखे तदवच्छि- बपि तिडः शतिरेव। हस्तादिकस्ववयवः प्रयत्नस्यैवाबच्छेदको में तु अनिच्छादेरपि प्रमाणाभावादतः करी जानातील्यादिको म प्रयोगः। प्रागुप्तवं वा रोतिरबापि। पयः पतति स्यन्दते इत्यादावपि पतनादः समवायित्वमेव तिङानुभाव्यते न तु सदनुकूलगुरुत्वद्रव्यत्वादि येन तितुल्यशरीरेषु तेष्वपि तिङः शशिरापद्यते। पटानां शतं पतंतोत्यादौ च शतपदार्थ- चैकदेश एंव शतत्वसंख्यायां षष्ठ्यर्थपयाप्त रन्षयात् संख्यायाः पतनादिसमवायित्वविरहेऽपि न क्षति: पटानां शतं संख्येत्या. धनुरोधेनैव शतादेर्गुणवाचित्वसम्भवात् । मनु अत्यादिकं नाख्यातस्थार्थः किन्तु कालः संख्या च तयोः प्रकारान्तरालभ्यत्वात् चैत्र: पचति रथो गच्छतोत्यादी धावर्थस्यैव पाकगत्यादेः कृतिमत्त्वाश्रयत्वादिसम्बन्धन चैत्रादौ प्रकारत्वात् मैत्रः पयत इत्यादितो मैत्रादेः कळवादिना तण्डुल: पचतीत्यादौ तण्ड लादेः कर्मवादिना संसर्गेण पाका- दावनन्वयेन धात्वर्थ एव धर्मिणि नामार्थस्य भेदेनान्वयोऽव्युत्पद्रो म त नामार्थेऽपि धात्वस्थ । नचैवं ज्ञानं चैत्र इत्यादितोऽपि बोधरूपस्य धात्वर्थस्थाश्रयत्वसम्बन्धन चैत्रे धर्मिण्यन्वयनसह- स्तत्र ज्ञानारिपुदस्य बुद्धयर्थकनामत्या तदर्थस्य नामान्तरार्थे भेटेनान्वयस्थाव्युत्पन्नत्वादेव तदसम्भवात् इति प्राभाकराः । तदसत् धोत्वर्थान्वयिखार्थक तालमेव लड़ादेः स्खोपस्थाप्य- वर्तमानत्वाद्यनुभावकलव्युत्पत्तेः वत्यादेस्तिङथत्वं विना तदनुपपत्ते: अन्यथातिप्रसङ्गात्। न च प्रकृत्यर्थ एव तिड़ां खार्थवर्तमानत्वाद्यनुभावकत्वनियमः पाकं निष्पाद्य क्रिया- सरव्यासोऽपि पुरुष पचतौति प्रयोगापः तदानीमपि पाक- मानुवर्तमानस्वात् तिवाद्यन्तधात्वर्थस्य प्राकादेवर्तमान- ·. सब्दशक्तिप्रकाशिका। . काव्यादिसम्बन्ध नैव प्रथमान्तस्य नानोऽथ साकाइत्वात नैवमिति चेत् किं कालस्थापि तिचत्वप्रत्याशया संसविधयेव तस्य लब्धत्वात् पचतोत्यादितो वर्तमानत्वादिप्रकारकप्रतीतरानु- भविकत्वास। किञ्च धात्वर्थस्यैव कल्यादिसम्बन्धेन चैत्रादाव- न्वये प्रचत्यषि चैते नायं पचतीति प्रयोगप्रसङ्गः संयोगादि- सम्बन्धन पाकाद्यभावस्य तन्त्र सत्त्वात् कट त्वादेहत्त्वनिया- मकतया तत्सम्बन्धावच्छिनपाकाद्यभावस्थालोकत्वेन प्रत्ये तुम- शक्यत्वात्। एतेन मण्डनमते फलस्य धात्वर्थत्वात् तदनुकूल- क्रियेवाख्यातेन चैवादावनुभाव्यत इति वस्तिर्थत्वाभावा- टुक्तलक्षणमसम्भवोत्यपि प्रत्युक्त फलस्य धात्वयत्वे संयोगी गुरु इतिवत् गनिर्गुणोऽनेकाश्रितेत्यादिप्रयोगापत्तेश्च न कि भाव- असामपि क्रियार्थः प्रमाणाभावात्। ननु यदि स्वार्थकत्व एव लड़ादिना वर्तमानत्वमनुभाव्यते इति नियमः कथं सहि केवलात् पच्यत इत्यादित: पाकादो वर्तमानत्वधी रिति चेत् क एवमाह तवाप्येकपदोपात्तत्वेन कर्माख्यातोपस्थापित कर्तव एव वर्तमानत्वस्यान्वयात् । इयान् पर विशेषो यत् कळ विहितेन सहा धात्वर्थस्य विशेष्यत्वेन, कर्मविहितेन तु तस्य विशेषणत्वेन, स्वार्थकट त्वमनभाव्यते तथैव साकाइत्वात्। एतेन चैत्रेण पकमित्यादाविव चैलेख पच्यते इलावापि टतीययेक कलमनुभाव्यते न त्वाख्यातेन तिर्थक्कतेर्धात्वविशेष्यत्व- नियमादिति दीधितिकमतमम्यनादेयम् एकपंदोपात्तत्वेन स्वार्थएव कळं वे शटशानजादेरिव लड़ादेवर्तमानत्वबोधक- सया सुवर्थकतौ तदन्वयासम्भवात् सुवर्थे मिडग्विय स्यादृष्टः परत्वाञ्चेति शाब्दिकास्तु चैत्रः पचतीत्यादितः पानादिकतिमत्तयेव तस्कर्म भेदेनीपि चैत्रादेरम्बार स्वानुभविकत्वात् । समिरिय ·शब्दशशिप्रकाशिका। कापि तिथः कतित्वमपेक्ष्य कई त्वस्य गुरुत्वान सदास्था- तस्य शक्यतावच्छेदकमिति तु रिक्त वच: लयतावच्छेदके लक्षणाया व शक्यतावच्छेदकेऽपि शक्तरसत्त्वमते बदगुरुत्व- स्थाकिञ्चित्करत्वात् एकैकात्मनिष्ठानामनन्तकृतीनां शक्यत्वे- अपेक्ष्य निखिलात्मनामव कर्ट वेन शक्यतायो विपरीतलाघ- वाच । न च कत्रनुभवजनकतया सङ्केतितत्वरूपं कटं शतावमेव तिडामसिद्ध कर्तन्वयानुभवजनकतासत्त्वं तत्प्रकारकेश्वर- सङ्केतस्य तनावश्यम्भावादीवरच्छाया: सदर्थावगाहित्वंनियमा- दन्यथा कत्रनुभवस्वरूपायोग्यत्वादेव तिडां कर्यशक्तत्वसम्भधे सत्यपेक्षया कर्तरि गुरुत्वोपन्यासस्योन्मत्तप्रपितत्वापत्तेः । प्रथैवं पटपदस्थापि लक्षणादिना घटाद्यन्वयानुभावकत्वात् तस्- प्रकारकनित्यसङ्केतवत्त्वेन तदपि घटशक्त स्यात् न स्यात् 'पटपदं घटे न शक्त मित्यादिव्यवहारस्य प्रामाणिकत्वेन घटादि- पदनिष्ठस्यैव घटानुभावकतया नित्यसङ्केतितत्वस्व घटशक्तिस्वात् प्रत्याख्यातं न कर्ट शक्तमित्येवं व्यवहारस्थामत्त्वात् । प्रत्युत पाणिन्यादिप्रामाणिकैस्तिङः कट शतत्वेन व्यवहतत्वात् । एतेन गुणवचनस्य नौलादेर्गुण्यशक्तत्वमपि व्याख्यातम् । यत्त यस्य नाम्नोऽथ विशेषणत्वेन तिङा स्वार्थः कर्त्तानुभाव्यते तस्थोक्तार्थत्वात् 'प्रथमान्तलमपेक्षितं यस्य च नानोऽर्थे विशेष्य- विश्या तस्यानुक्तार्थत्वात् तृतीयान्तत्वमित्युक्तानुक्त स्थलीय- मुंपो व्यवस्थार्थ मवश्यं कत्तुराख्यातवाच्यता इति तन्न यस्त्र नामोऽर्थे तिडा स्वार्थ : 'कतिरक्तदिशानुभाव्यते तत्रैव प्रथमा- हतीययोरपेक्षे त्येवमभिहिताधिकारीयसुपा व्यवस्थासम्भवादिति माहुरित्यास्तां विस्तरः। तिम सदं वचयवि विभुजते.च । , ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। अयोगाभावतः खार्थातीवत्वानवबोधिका। खड़िय पदभेदन विविधान्या पपीदृशः । यादृशतिः स्मशब्दोपसन्धानाभावप्रयुक्तः खार्थातीतत्व- बोधकत्वाभावस्तादृशो तिङ् लडुच्यते। इयञ्च परस्मैपदा- मनेपदभेदेन द्विविधा। पन्या लोडाद्या पपि तिः ईदृशो. विविधाः इत्यवान्तरभेदः संक्षेपार्थमेकग्रन्येनोक्तः। जानाति जानीते पचति पचते इत्यादौ तिवादीनामष्टादशानामपि स्मशब्दोपसन्धानाभावप्रयुक्तो ज्ञानादिधर्मिकातीतत्वबोधस्योप. धायकत्वाभावस्तदुपसन्धाने जानाति स्मेत्यादितस्तथानुभवात् । जानौयादित्यादौ लिङादेलक्षणादिना स्वीपस्थाप्यस्यातीतत्व- स्थानुभावकत्वाभावो न स्वशब्दसन्दंशाभावप्रयुक्तः सत्यपि तत्सानिध्ये जानीयात् स्मेत्यादितस्तादृशबोधानुत्पत्तेः । विस्तधात्वनाकाङ्गत्वेन प्रकृत्यर्थे परोक्षवनिराकाइत्वेन वा विशेषणीयं नातो बुभुजे बभुजाते इत्यादिस्थलीयर्यालव्यतिप्रसङ्गः। प्राख्यातसामान्यस्य च वर्तमानत्वमर्थः तद्दि पचतीत्यादौ धात्वर्थे तदनुकूल खार्थवत्यादौ वा लड़ादिनानुभाव्यते अपचत् पञ्चतीत्यादौ तु लङ् लुडादिभि: स्वार्थयोरेव ध्वंसम्रागभाव- प्रतियोगित्वयोरकदेथे ध्वंसादौ अन्यथा वर्तमानध्वंसाद्यन्त- विन तास अत्यन्सस्कल्पने महागौरवापत्तेः। सम्पति पचतोत्यादौ सम्प्रतिलटोः सम्भेदान्न कतरवैयर्थम् । पदन्तु बोध्य वर्तमानवमत्र न • कालवृत्तित्वं कृतपाकेऽप्ययं पचतीति प्रयोगापत्तेः परन्तु तत्तत्कालवृत्तित्वमनन्तमेव गौरवस्य प्रामा- शिकवादित्यच प्रागुक्तास्य पश्चादुश्चार्यस्य च पञ्चतोत्वस्य भूतः भावितत्तकालवृत्तित्वेन पाकादेरनुभावकत्वानुरोधान्झटी. तत्र भवरावश्यकत्वादिदानीमुचरितस्यापि पचतीत्वस्थ भूतभावि- तत्तकालतिरवेन पाकाद्यनुभावकत्वापत्तिरतस्तत्तदात्यात- ·शब्दशतिप्रकाशिका जन्यायां तत्तत्कालमृत्तित्वेन क्रियाद्यन्वयबुद्धी तत्तदाख्यातस्य तत्तत्कालोचरितत्व तत्तदाख्यातधर्मिकतत्सत्कालवृत्तित्वज्ञानं पा नियामकं वाच्यम् पतएव श्रूयमाणाख्यातव्यक्ते रेवातीतादि- कालोचरितश्चमदशायामिदानीन्तनादपि प्रचतीति प्रथोगा. हतीतादितत्तत्कालवृत्तित्वेन पाकादेः सर्वजनसिद्धो बोध: सङ्गच्छते। न च पचत्यपि चैत्रे नायं पचतौति प्रयोग: स्याहर्तमानायाः पाककृतेरभावस्य समयान्तरावच्छेदेन चैत्रे सत्वादिति वाच्यं तत्र नजथएव लडथं वर्तमानत्वस्यान्वयन वर्तमानकालावच्छेद्यस्य पाककृत्यभाववत्त्वस्य चैत्रे बाधेन तदसम्भवात् गुरुमते न कलज भक्षयेदित्यादावस्मन्मतेऽप्यति रात्रे षोड़शिनं न गृह्णाति इत्यादौ नञर्थेऽपि तिर्थान्वयस्य व्युत्पनत्वात्। एतेन भाविदिने चैत्रो नापाक्षीदतीतदिने चैत्रो न पक्ष्यतीत्यपि स्याद्भाविदिनादौ चैत्रेऽतीतपाककत्यादेर- भावसत्त्वादित्यपि समाहितं तत्राप्यतीतादिकालस्य नार्थ एवान्वयेनातीतादिकालावच्छेद्यत्वविशिष्टस्य पाककृत्यभावस्य भाव्यादिदिनावच्छेदेन चैत्रादावस वादेव तादृशाप्रयोगात् । अतएव च निष्यन्नन पक्ष्यतीत्यादौ निष्पन्नावकर्मकभावि- कृतेरप्रसिद्धावपि न क्षतिः भविष्ठत्कालावच्छेदेन तादृशाब- कर्मक्रपाककृतरंभावस्यैव तत्र बोध्यत्वादिति युक्तमुत्पश्यामः । क्वचितमानसामीप्यमपि लटोऽर्थः तच्च हिविधं वर्तमान- क्षणोत्तरकालावच्छेद्यत्व 'तादृशक्षणाव्यवहितप्राकालाव- च्छेद्यत्वञ्च सेन चैत्र: कदा गमिष्यतीति जिज्ञासायामेष गच्छ- खोत्युत्तरस्य वसम्मनक्षणोत्तरकालावच्छेद्यगतिमांयत्र इत्यर्थः। कदी समागत इति जिज्ञासायामेष आगच्छतोत्युत्तरस्य वर्तमानक्षणाव्यवहितप्राकालावच्छेद्यागमनवान् इति मनोत्तरमावासङ्गतिः ।

·१४० সহমরিসামি। लडादेः पदर्भदेनोहिष्ट हैविध्य निर्वक्ति । धातोरर्थस्य कई त्वबोधक यज्यङन्तयोः । परवपदमाख्यातमात्मनेपदमेव च । क्यजन्तधातोरर्थस्य स्वाथै कट त्वेऽन्वयबोधनक्षम यादृय- माख्यातं तत्परस्मैपदं पुत्रीयतीत्यादविव पुत्रादीच्छाकर्ट व. माश्रयत्वलक्षणं बोध्यते न तु पुत्रीयते इत्यादौ इच्छार्थस्य क्यचो निवेशात् चित्रीयते इत्यादौ पात्मनेपदेऽतिप्रसङ्गः समपद्यत घातिता धातितारावित्यादावात्मनेपदानां निरुता- ख्यातत्वेऽपि तदन्यत्वेन विशेषाणान्न प्रसङ्गः । यङन्तस्य धातोरर्थस्य स्वार्थकट त्वबोधनक्षममाख्यातमात्मनेपदं चैत्र: पापर्यते इत्यादिकमेव पौनः पुन्यविशिष्टस्य पाकादेः कर्टल बोधयति न तु पापच्यतीत्यादिकं बोभवीतीत्यादी तु यडो लुकि धातोर्न तदन्तत्व श्रुतिगत्वादिहान्तत्वस्य पचतामित्यादी परस्म पदस्य वारणं पूर्ववत्। अनोभयपदिधातूनां यत्र क्रिया- फलं कनिष्ठ तत्रात्मनेपदं यत्र च कर्ट भिन्ननिष्ठ तब परस्मैपदं साधु स्वरिजितः कर्मभिप्राये क्रियाफले इति सूत्रेण कर्तारमभिप्रेति सम्बनातीति व्युत्पत्त्या कट सम्बन्ध क्रियाफल एवात्मनेपदस्य विधानात्। अतएव स्वरिञ्जित् यन्तधातूनां कर्ट निष्ठ क्रियाफले। प्रात्मनेपदमुहिष्टं तद निष्ट पदान्तरमित्यापिशलीयाः पठन्ति । तदनुसृत्यैवदानादि खले स्वगते फले दर्दे इत्येवं परगते तु ददानीत्येववाक्यं प्रयुनते वृहाः। स्वर्गकामो यजेत इत्यादौ च सामान्यतः श्रुतमपि फल कटं निठमेव शास्त्रदेशिवं फलमनुष्ठानरोति मीमांसयोमर्गतस्तया कल्पनादिति प्रायः पितामणि छातस्तु या क्रियाफले कर्तुरभिमाय इच्छा .तत्रैवामपदमिति सूत्रार्थस्तम' याजकार्दविवादिलाभेच्छयतः ग्रागादिकरणे ·ময়নিজামিকা। यजन्ति याजका: पठन्ति पाठकाः इति परस्मैपदं पगतस्थापि यागादिफलस्येच्छया सत्करणे तु यजन्ते याजका इत्यादिकः साधुरेव प्रयोगोऽत एव पिटवर्गकाम: पुष्करिण्या यजेत इत्यादावप्यात्मनेपदं धनकामो गणपति मोक्षकामोऽ येह- रिमित्यादौ च परस्मैपदं सङ्गच्छते इत्याहुः । लोटं लक्षयति। खवतनुमतत्वस्य धात्वयान्वयबोधने । अनुकूला यादृशो तिङ स्य व लोट परिभाष्यते । करोतु कुरुतां कुर्वन्तु इत्यादौ तुप ताम्प्रभृतय वा. द्युक्तत्वधी सहकताः कृत्यादौ प्रकव्यर्थे चैत्रायनुमसत्व बोध- यन्ति न तु तिवाद्याः अर्थापत्तिगुरूणामित्यादौ षड्यानुमतत्वं न धात्वर्थेऽनुभाव्यते किन्तु तदर्थे नवा खवतात्वेन भातस्य । पली पचत्वित्यादौ अनुज्ञैव लोटोऽर्थः सा च कर्तुरिष्टत्वे सति वनानुमतत्व तेन चैत्रवक्त कतादृशवाक्यात् चैत्रानुमत- खष्टस्य पाकस्य की पत्नीत्येवं बोधः। शूल विश विषं मुंवत्यादिराजवाक्यस्थले तु नानुन्ना प्रत्ययार्थः करिष्टत्वाभावात् किन्वाचैव सा च वक्वनुमतत्व सति कर्त- रनिष्टहेतुत्व तथाच राजानुमतखानिष्टहेतुशूलप्रवेशकर्ट ता- वांस्वमित्याकारस्तव बोधः। पर्वतमप्युत्पाटयानि ससुदू- मपि शोषयागोत्यादो लोट: समर्थना पर्थः सा च पराशक्य- धम्किलशक्यत्वाध्यवसायः तथा व खतराशक्यं यत् पर्वतोत्- पाटनं तदमिकखशक्यनाध्यवसायवान् इत्येवं तवान्वय. बोधःन खोयैकार्यविशिष्टप्रत्यर्थान्वयिस्वार्थान्सरबोधकत्वञ्च प्रत्ययस्य नाव्युत्पमिति वक्ष्यते। प्रस्तु वा निपातस्यैवाप- * মালিন অল্পময় নিজ মামলায় अध्यवसायावधारण क्वचिडवाशंसनमपि लोडथत न चैबोला- शूलप्रवेशादौ ·मन्दयतिकाधिका। । जीवतु भवानिति वाक्यात् चैत्राशंसाविषयवर्तमानजीवनवास्व. मिले तत्र बोधः। घटो नीलो भवतु भवान् सुखी भवतु इत्यादौ तु धातुनेव लक्षणयोपस्थापितायां नीलाद्युत्पत्ती तिडा प्राशंसनीयत्वं प्रतीयते नामार्थस्य नौलादेर्धात्वर्थोत्पत्ती भेदेनान्धयस्याव्युत्पन्नत्वात् एवञ्चाशंसाविषयवर्तमाननीलोत्- पत्तिमानौलो घट इत्यादिकस्तत्र बोधः। अस्तु वा नीलादि- पटसन्दंशवशानीलादिविशिष्टस्यैव स्वस्याधिकरणसमयध्वंसा- नधिकरणसमयसम्बन्धरूपोत्पत्तिस्तव धात्वर्थः लिड लक्षयति। लोड लडन्या विधेर्योधसमर्था तिङ लिङ च्यते । प्रवर्तकचिकौ या हेतुधौविषयी विधिः । विध्यन्वयबोध: प्रति समर्थाखटोलोटश्च भिन्ना तिड लिडु शते। विधिस्तु नेह कृत्यात्मकं विधानमाख्यासमात्रस्यात- होधसमर्थत्वात् किन्तु प्रवर्तकचिकीर्षायां यत्प्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वस तथा तादृशश्च कतिसाध्यत्वमिष्टसाधनत्व बलवर्द- निष्टाननुवन्धित्वञ्च प्रत्येकमेव यागवपाकादिधर्मिकतविश्वया- देव यागादिधर्मिकचिकोर्पोत्पत्त्या तत्र प्रवृत्त रेवञ्च यजेत पचेतत्यादौ यागः कातिसाध्य इष्टसाधनं बलवदनिष्टाननुबन्धी च इत्याकारको बोधः पटमानय इत्यादौ सममें पदं मनाती- त्यादौ च विधि बोधयन्त्यावपि लोटलटी न ताभ्यां भिन्ने यष्टव्य देयमित्यादौ तु तथ्यादिकं कार्यत्वादिकं बोधयपि म तिमावित्वाद्यप्रत्यायकत्वेन विशेषणाच पयादित्यादावाशी- सिंडि न प्रसङ्गः। यबपोदानीन्सनस्वरूतिसाध्यताजानस्थैव प्रवर्तकस्वमन्यथा स्वस्यैव कालान्तरीणानाः परस्थ चेदानीन्सन्था अतः साध्यताग्रहादपि प्रवृत्त्यापत्तेः तथाच इदानीम्तनस्वकृत्य- तभावनाधिलिड: शत्यापतिरत:सबसे कमानप्रकारवतला ·कपि। नित्येऽत्यनपायात् शब्दाक्तिप्रकाशिका। प्रयोजक तथापि पङ्गुः समुटून तरेदित्यादौ नजादिना समुद्र सरणादेः पन प्रभृतिकतिसाध्यत्वनिषेधबोधानुरोधादवयं अति- माध्यत्व लिङथः तथा तृप्तिकामो जलन ताइयेदित्यादी तृप्तिकामेष्टसाधनत्वस्थ न कलज भुञ्जीतेत्यादौ च कलमभक्ष- यादेः बलवदनिष्टाजनकत्वस्य निषेधानुपपत्त्या दृष्ट साधनत्वादि- नचाहोरात्रावच्छ द्यभोजननित्तिरूपस्योपवासस्य कृत्वसाध्यत्वादष्ट म्यामुपवसेदिति विधेर्बाधः कृत्यधीनसमय- उम्बन्धरूपस्य चैमिककृतिसाध्यत्वस्य तादृशप्रयोग भोजनादिप्रतिकूलव्यापारस्यैव वा धात्वर्थत्वात् पाकं कुर्यादित्यत्र कतिसाध्यत्वस्य जन्न' ताइयेदित्यवेष्ट- साधनत्वस्य श्येनेन यजेत इत्यादौ च वलवदनिष्टाजनकत्वस्य बाव वाधात्तत्र यथायोगमिष्टसाधनत्वादिकमेव लिल प्रमा. प्यते तदप्रामाण्यव्यवहारस्तु इष्टसाधनत्वादिभ्रमई तुत्व प्रयुक्तः । प्रत्तु कृतिमाध्यत्वबलवदनिष्टाजनकत्वाभ्यां विशिष्टमेवेष्ट- साधनत्व लिङथ इति तहाधकतया जलं ताइयेदित्यादेर- प्रामाण्यमेव तन्त्र कृतिसाध्यत्वादेविशेष्यविशेषणभावव्यत्यासेन गुरुतरशक्तिषटकापत्त: श्येनेनाभिचरन् यजेतेत्यादिश्रुतैरप्रामा- एयपत्तेश्च श्येनस्य वेरिबधकामकर्तव्यत्वेन बलवदनिष्टस्य दुरि. तस्यानुबन्धित्वात् ,न च तवेष्टसाधनवमात्रे लक्षणा सम्मतेऽपि अगम्यां गच्छदित्यादेः प्रामाण्यस्य दुर्वारत्वापत्त: न विधी पर: शब्दार्थ इत्यस्य व्याकोपापत्रेश्च । मनु बलवदनिष्टाजन- कखविशिष्ट पोष्टसाधनत्वे, लिङः शतिग्रहादिष्टसाधनता. मानस्य श्ये नादावनुभावकत्वसम्भवान् न तत्र लिङो लक्षणा पर्दूपेणान्वयधीस्तमात्रप्रकारकशक्ति ज्ञानत्वापेक्षया . लघुत्वेन तत्प्रकारकशक्तिज्ञानत्वेनैव तत्र हेतुत्वादत एव. श्रोतव्यः अतिवाक्येभ्यः इत्यत्र 'स्मृस्यादिभिवप्रमाणशब्दत्व मलमपि ·शब्दश्चलिपकाशिका। अतिपदं प्रमाणशब्दस्वेन श्रुतिस्मृतो बोधयन लाक्षणिकम् अन्यथा अतिपदस्य वेदमानपरत्वे तनन्धशाब्दत्वेन मुक्ति- हेतुस्खे नियमादृष्टकल्पनापत्तेरिति पक्षधरमित्रैरानमिति क्षेत्र पखादिपदस्थापि लाङ्ग लादिमत्तया मूषिकादिबोधन मुख्यत्वा- पत्त।। स्थादेतत् इष्टसाधनत्वं यदि विध्यर्थस्तदा वर्गकामः पञ्चेत्यादेरपि प्रमाणतापत्तः स्वर्गकामवतिसाध्यस्य पाकादे- रोदनादिरूपेष्टसाधनत्वादिति चेन स्वर्गकामादिसमभिव्याहत- विधिप्रत्ययस्य स्वर्गादिरूपेष्टसाधनवान्वयबोधं प्रत्येव साकाचवेनेष्टान्तरसाधनत्वे शक्तिसत्तेऽप्युक्तविधेस्तहोधकत्वा- सम्भवात् इयांस्तु विशेषो यदिष्टस्य स्वर्गवाद्यवान्तररूपेणैव यदि विधिवाक्याडोधस्तदा तादृशावान्तररूपेणैवेष्ट' विधे: शक्यतावच्छेदकं नोचेदिष्टत्वेनैव अतएव विश्वजिता यजेते- त्यादौ इष्ट मामान्यसाधनत्वस्यैव विधिना बोधनात् प्रवर्तक- स्येष्टविशेषसाधनत्वावगाहिज्ञानस्य सम्पत्तये प्राचैः खर्ग: फलं कल्पाते। यत्तु साधनवमात्र विध्यर्थः स्वर्गादिफल- साधनत्वन्तु खगंकामादिपदसमभिव्याहारलभ्यमिति तत्त च्छ पढानुपस्थितस्य स्वर्गादेविध्यर्थसाधनत्वेऽन्वयायोगात् स्वर्ग- कामादिवृत्तिशब्दैकदेशार्थस्य स्वर्गादेस्तत्रान्वये निराकाश्त्वात् फलाव्यवहितनियतपूर्ववत्ति त्वविशेषात्मनः कारणत्वस्य फल- गर्भतया तदनन्तर्भाव्य माधनत्वशक्त रशक्यवचनत्वाच्च । नन्व स्वर्गवावच्छिन्ना यावती व्यक्तिस्तत्प्रत्येकाधिकरणावच्छेदेन सत् प्रत्येकाव्यवहितप्राकाले यधर्मावच्छिन्नस्य यादृशः सम्बन्धो. ऽन्यथा सिद्धानिरूपकस्तधर्म एव तादृशसम्बन्धेन स्वर्गवाह्य- वच्छिवं प्रति साधनत्व चाचं तच्च यागादौ बाधितमप्रसिद्ध वा यागस्वादेनिकलावर्गाव्यवहितपूर्ववति तानवच्छेदकत्वात् दानादितोऽपि खर्गाद्युत्पत्तः सावगुणत्वादेव सा हास्य " ·- शब्दपतिप्रकाधिका। वर्मत्वाधवच्छिन' प्रति अन्धधासियनिरूपकत्वादतः कथमिष्ट- साधनलं विधेः भामिलिं चेत् सत्य' स्वर्गवृत्तियत्किचिव विचित्र प्रति साधनत्वस्यैव विध्यर्थत्वात् तस्य च स्वर्गवत्ति वैजापविशेषावच्छिना यावन्तस्तत्प्रत्येकाम्यवहितप्राकालत्ति- नावच्छेदकोभूतमश्वमेधत्वादिकमादायैव यागादी सत्त्वात् । न चैवं वैध एव बोध स्वर्गगतवैजात्यस्य भानाद कस्पावण्या- कोपः । स्वर्मवृत्ति यत्किञ्चिदर्मत्वेन गृहीतस्यापि वैजात्यस्थ यागविशेषजन्यतावच्छेदकजातिवादिना कल्पनस्योदोच्चत्वात् यदि च जातिलसामान्यलक्षणया निखिलजात्युपस्थित्यनन्तरं जातिमत्त्व प्रत्यासत्या जातित्वेन सकलजातिविशिष्टस्यानुभवे सत्युत्तरकाल शुद्धतत्तई जात्येन विशिष्ट स्व स्वर्गादेः स्मृती बाधकाभावः संस्कारसत्वेऽपि जातिवांशस्योहोधकाभावेना. ग्रहणसम्भवात् समानप्रकारत्वेनैव हि स्मृतावनुभवस्य हेतुत्वं न तु समानप्रकारतावच्छेदकत्वेन गौरवात् यदि वा तत्तजा- ल्यावच्छिन्न स्वर्गादिनिरूपितसमवायेन सुखादिमत्ताज्ञाना- नन्तर तादृशवैजात्यावच्छिन्नसुखस्य उपनौतभानं प्रामाणिक संमगतासाधारणविशेषणविषयलाकमानस्यैव विशिष्टधीहेतु- त्वात इत्यमेव च शुद्धमनस्त्वादिविशिष्टस्योपस्थितौ तन मन:- पदादेः शक्तिपड़ इति विभाव्यते तदा तत्तई जात्यावच्छिन्न- स्यैव खर्गस्य निरुक्त साधनत्वं विधेः शक्यं शक्यग्रहमिति वृदेव यागादौ लिङाधैरनुभाव्यता अनुभाव्यता वा वर्ग- प्रतियोगिकाभावप्रयोजकाभावप्रतियोगित्वलक्षणमेव वर्गसाध- नख वैजात्यावच्छिनप्रतियोगिताकस्यैव स्वर्गा- प्रयोजकीभूतो योऽश्वमेधत्वाधवच्छिवाभावखत्- प्रतियोगित्वेन यागादेः सुघटमेव कारणाभावस्यैव कार्याभाव- प्रयोजकत्वात् । साधतताया; पदार्थान्तरस्वममेऽपि तमावस्य भावर ·१४६ शब्दशतिप्रकाशिका न लिर्थत्व जल न ताडयेदित्यादौ तस्य निषेधविधेरप्रामा. खापत्तः परन्तु खर्गादिनिरूपितस्येति सम्प्रदायविदः । रनकोष कृतस्तु पाकादिक्षतित्वावच्छिनोद्देश्य ताकेच्छाया एव पाकादि- चिकोर्षात्वात् सैव पाकादौ प्रवर्तिकेति तस्यां पाकादिकतित्वा- वच्छिवधर्मिकेष्टसाधनताज्ञानत्वेन हेतुत्वात् कतिगतमेवेष्ट- साधनत्व लिङर्थः तादृशचिकीर्षायां क्रियाधर्मिकायाः कृति- साध्यत्वस्येष्ट साधनत्वस्य वा धियः कारणवाभावेन क्रियागतयो- स्तयोरविध्यर्थत्वात् पाको मत्कत्या साध्यतां इतीच्छाया: प्रवर्तकस्वेऽपि न तस्यां पाकर्मिककृतिसाध्यताज्ञानत्वेन हेतुख मानाभावात् किन्तु मत्कृतिसाध्यपाकत्वावच्छिन्नधर्मि- केष्टसाधनताज्ञानत्वेनैव इष्टस्य ताद्रूप्येण इच्छां प्रति तदव- च्छिनधर्मिकेटसाधनत्वधिय: कारणत्वस्य क्ला तत्वादन्यथा रह- वृत्तित्वादिविशिष्ट पाकवप्रकारकेच्छां प्रति पाकर्मि- कखग्रहवृत्तित्वाद्यनम्तधर्मप्रकारकज्ञानत्वेनाप्यनन्त हेतुतापत्तेः एवञ्च स्वर्गकामो यजेतेत्यादाविष्टसाधनोभूतयागकतिमान वर्गकाम इत्याकार एव बोध इति भावना विशेष एव स्वर्ग- कामादौ लिडादिना स्वार्थ: संख्यानुभाव्यते अन्यथा यागः खर्गकामस्य वतिसाध्य इति अन्वये प्रथमायाः प्रकृत्यर्थमुख्य- विशेषकान्वयबोधकत्वमङ्गप्रसङ्गः खर्गकामौ मतेत्यपि प्रयो- गापतिश्च स्वार्थभावनाविशेष्य एव सिङः सयाभिधायित्वेन खर्गकामस्यातयात्वे तत्र तिर्थसङ्ख्याया उदासीनत्वात् बन्न- वंदनिष्टाजनकत्वन्तु लिङर्थः खार्थकताविव धात्वर्थेऽपि विशे- षणत्वेनान्वे तुमर्हति प्रत्ययानामकस्वार्थान्ववियदान्तरार्थान्वयित त्वेन स्वार्थान्तराबोधकवनियमस्य जानातीत्यादावेक व्यभि- चारादित्यच पङ्ग : समुद्रन तरदित्यादाविष्टसाधनोभूताया: समुद्रतरणतरभाववान् पारिति लसिकामो जलने लाड ·तज्ज्ञानस्याप्रवर्तकतया त्तकतया तस्य . शब्दशतिप्रकाधिका। १४७ येदित्यादावपि इष्ट सानत्वशून्याया जलताडनछतेराश्रयस्त प्ति- काम इति परदाराव गच्छेदास्तिक इत्यादी बलवदनिष्टाजनक- शून्यायाः परदारगमनकृतेराश्रय पास्तिक इत्यर्थः इत्याहुः । इदन्तु बोध्य बलवदनिष्टाजनकत्वमत्र न तोवदुःखाजन- कत्वं बहायाससाध्ययागादौ तस्य बाधात् नापि बलवद्- देषविषयदुःखाजनकत्व दुःखमावस्य विरतानां क्लवद्हेष- विषयत्वेनाव्यावर्तकतापत्तेः विधित्वायोगाच्च यत्र बलवान् होषस्तजनकताज्ञानत्वेन बलबह षविषयत्वेन वा प्रवृत्तिसामान्य प्रति प्रतिबन्धकत्वात् परन्तु नरकाजनकत्वं पापाजनकलवा तहिरहस्यैव कलन- भक्षणादौ नजा बोधनात्। ज्वराततॊ नावमशीयात् इत्यादि लौकिकविधौ तु ज्वरादिप्रयोज्यतत्तद्दिजातीयदुःखाजनकत्वे लिडो लक्षणा। तथा अष्टमचन्द्र न गच्छदित्यादावपि धातो- गतिहेतु दुरिते तेनाष्टमचन्द्रकालीनगतिहेतु दुरितं तत्तदनिष्टा- जनक नेत्येवं तत्र बोधः अन्यथा तथाविधगते:पापजनकत्वे तद्- द्वारा कालान्तरभाविदुःखजनकत्वे वा प्रमाणाभावेनासङ्गत्या- पत्तेः । गोचर वा विलग्ने वा ये ग्रहा रिष्टसूचका इत्यादि- वचनेभ्यो ग्रहाणां शुभाशुभसूचकत्वोपगमात् एतेन सपापस्तुलां नारोहदित्यादिपरीक्षाविधयोऽपि व्याख्याताः तत्रापि धातोरारो- हणंहेबष्टलक्षकत्वादत एव जयेतरनिमित्तस्य वृत्तिलाभाय केवलम् । परोक्ष्यसमवेतस्य परीक्षाविधयो मता इत्याचार प्यु- तामिति वदन्ति । परे तु साध्यताविशिष्टमेव विध्यर्थः तत्राप्येव- कारस्थल इव नियतोत्तरवर्तितावच्छेदकधर्मवत्तालक्षणसाध्यता- घटकप्रत्येकवस्तुन्येव लिङादेः शक्तिः विशिष्टन्तु वाक्यार्थमया- दया लभ्य अंतः सामान्यतो नियतोत्सरवर्तित्वस्थ दुर्वचत्वेऽपि न तिः एवञ्च वर्गकामो यागानुकूलकतिमान् मागसाध्येष्टवांच ·অমসিজামিকা। प्रत्याकारक एव वर्गकामो यजेतेवादी बोधः तेन भावनाया: प्रथमासान्वयित्वनियमः सम्पद्यते सम्पद्यते च शास्त्रदेशित फलमनुष्टातरीत्यादिक: प्रवादः यामादौ स्वर्गादिसाधनम्नस्य विधिबोध्यत्वे तु तदुभयमेव व्याकुलीभवेत् फलं प्रति कत्तुरोदा- सोन्याद्भावनाविरहाच। धात्वर्थावच्छिन्नतिर्थस्यैव तथाला- दिति । नचैवं पितृवर्गकामो गयायां पिण्ड दद्यादित्यादिविधे- धि: तब खाशयपिटकत्वादिपरम्परासम्बन्धेनैव पिण्डदानजन्य- ष्टस्य कर्तय॑न्वयात् इतरगतत्वे प्रमाणास स्वस्थल एव साक्षात्सम्ब- धेन कर्तरि तदन्वयस्य व्युत्पन्नत्वात् यद्यपीष्ट परित्यज्य साध्य मात्र विध्यर्थोऽस्तु वर्गकामादिममभिव्याहारादेव यागसाध्यत्वेन खर्गादेर्भानसम्भवात् विखजिता यजेत राजन्य इत्यत्रापि विश्व- जियागसाध्यवान् क्षत्रियः इत्यन्वयबोधोत्तर साध्यविशेषा- काइयव स्वर्गस्य तथात्वेन कल्पात्वात् तथापि प्तिकामो जल न ताइयेदित्यादौ प्तिकामादेर्जलताड़नसाध्यसामान्याभावस्य बोधने वाधादिष्टत्वेन तदवान्तरस्वर्गवादिना वान्वयबोधस्यानु- भधिकरवाच ताद्रूप्येण शक्तिरन्यथेष्टमान शक्य स्वसाध्यत्वसं- सर्गेण धात्वर्थस्य तलाम्वयात् विशिष्टार्थलाभ इत्येव किं न रोचये अतएव इष्टत्वेन फलस्व शक्यत्वे जेयत्वादिप्रकारेणापि तथात्वापत्तिर्विनिगमकाभावादिन्यषि प्रत्युतमिति प्राहुः । प्राभाकरास्तु स्वर्गकामो बजेतेन्यादौ यागः खर्गकामस्य कृति- साध्यतावान् इत्याकारक: प्रथमं न बोधः सत्कामकार्यब- स्वान्वये प्रयोजकस्य तत्साधनतया मालवस्य तत्साधनत्वस्य वा पूर्व योगेऽगृहीतत्वात् साक्षात् स्वर्मसाधनत्वस्य तवासत्वात खग पर्यन्तस्थायिखव्यापारवत्त्वस्य ताहव्यापारानुपस्थित्या ग्रहासम्भावात् स्वर्ग काम: पचेतत्वादावप्रामाझ्यानुरोधेन उक्त- रोत्या योग्यताधियः कारणत्वस्यावश्यकत्वात् नित्य स्य .

·সমন্ধিসামিহ্মা। १४८ फलाभावेन प्रत्यहं शुचिः सध्यामुपासीतेत्यादिविधेरप्रामाण्य भिया इष्टसाधनत्वस्य विध्यर्थत्वाभावात प्रतएक स्वर्गकाम- नियोज्यताको नियोजतासम्बन्धन स्वर्ग कामीयो वा यागः कार्यतावान् इत्यपि नादिमो बोध: स्वग कामस्य नियोज्यत्व हि न ततक्वतिसाध्यत्वं स्वर्गकामकार्यताविशिष्टे यागे लिङर्थकार्यत्वस्यान्वये निराकाइत्वापत्तेः नापि तदीय- कतिसाध्यवधीविशेष्यत्वं स्वर्ग कामः पचेतेत्यादेः प्रमागतापत्तेः' परन्तु स्वर्ग कानिष्ठस्य स्वग साधनताधौजन्य कार्य्यताज्ञानस्य विशेष्यत्व तदन्वयप्रयोजकच स्वग साधनत्वं साक्षादसाधनस्य यागादेः स्वर्ग पर्यन्तस्थायिव्यापारानुपस्थित्या परम्परासम्बन्ध न साधनत्वाग्रहेगा प्रथमं दुर्ग्रहमेवेति तस्मात् कार्य एव लिङः शक्तिरतस्तवैव धात्वधयागस्य स्वर्ग कामनियोज्यकत्वस्य च यगपदन्वयात् यागस्य कार्य स्वर्ग कामनियोज्यताकं स्वग- कामकतिमाध्यं वेत्याकारक एव प्रथमं बोधः। स्वर्ग काम- नियोज्य ताद्यन्वयंप्रयोजकन्य साक्षातवग साधनत्वस्यैव शची- सम्पर्कादिके कार्य पूर्व ग होतत्वात् उत्तरकालन्तु यागकार्य्यस्य वग कामकृतिसाव्यत्व खग कामनियोज्यताकत्वं वा यागस्य तथात्व विनानुपपन्नमित्यनुपपत्तिधीसहकतादुक्तवाक्यात् यागः स्वर्ग कामस्य कतिसाध्य इत्याकारकः स्वग कामनियोज्यताको यागः कतिसाध्य इत्याकारको वा प्रवृत्त्योपयिक औपादानिको बोधः स्वर्गाव्यवहितप्राक्कालवृत्तिस्वव्यापारस्य पूर्वमुपस्थित्या स्वग कामनियोज्यत्वाद्यन्वय प्रयोजकस्य स्वर्ग साधनत्वस्य याग सुग्रहत्वात् न च तृप्तिकामो भुञ्जीतत्यादि लौकिकस्थले लघुनि कार्यत्वे शतस्य, लिङादेः स्वग कामो यजेतत्वाद्यलौकिक स्थले कार्य वविशिष्टे लेक्षणवास्तु तावतेव स्वर्ग कामनियो- न्यतान्वययोग्यतासम्पत्तेरिति वाच्यं तथा सति अपूर्वस्य दूता- ·१५० शब्दशक्षिप्रकाशिका C . प्येण विध्यनुभाव्यत्वानुपपत्तेः कार्यत्वावविशतात्वेन पद- ज्ञानस्य तदवच्छिन्नानुभावकत्वात्। नचैवं गङ्गायां घोषो दृश्यतामित्यादी लक्ष्यस्य तौरादेवयधो विषयत्वं न स्यादिष्ट- त्वात्। शक्षपदान्तरस्यैव तत्रोपस्थिततोगदिसाकाइस्व- शक्यार्थानुभावकत्वात् पाक करीतात्यादिप्रत्यक्ष पाकादेरिक तत्रापि तौरादेस्तटस्वज्ञानविषयत्वेनैव विशेषणत्वात् अतएव न तावहिशिष्टधीविषयस्यैव विशेषणत्व कचित्तदभिनिवेशस्तु सामग्रीषशादित्याचार्थेरप्युक्तं लौकिकलिङः क्रियायां कार्य- त्वानुभावकत्वे तु तालिवावच्छेदेन कार्यत्वे शक्त्यन्तर वाथ नो चेत्तत्रापि उक्तव गतिः अतएव लोके लिङ लाक्षणि- कोति गुरूणां सिद्धान्तः सङ्गच्छते इत्याहुः सच्चिन्त्य इष्ट- साधनत्वस्य विध्यर्थवादेव स्वर्गकामः पचेतेत्यादरप्रामाण्य- संपत्तावुक्त क्रमेण यागादी स्वर्गकामकतिमाध्यत्वस्य तत्काम- नियोज्यताकत्वस्य वान्वये वर्गसाधनत्वादेः प्रयोजकत्वे माना- भावात् प्रत्यहं सध्यामुपासौतेत्यादिनित्यविधेरपि सन्ध्यामुपा- सते येतु इत्यर्थबादेनोपस्थितब्रह्मलोकप्राप्तवादिसाधनतावाचि- वात् विधिशेषोभूतार्थवादस्य गुरुणापि प्रामाण्योषगमात् न च नित्यकर्मणां काम्यत्वे नित्यत्वविरोधः न हि फलकामना विना क्रियमाणत्वं नित्यत्वमा सिद्ध : प्रवृत्तिसामान्य प्रत्येक काम्यसाधनताधियः कारणत्वात् किन्तु यदकरणात् प्रत्यवाय- स्तत्व तच काम्यत्वेऽप्यविरुद्धं नियोज्यान्वयस्व प्रामाणि- कत्वेऽपि साक्षात्परम्परासाधारणस्वर्गसाधनतामातस्य तद्यी- ग्यसाविधया प्रागव यागादौ सुग्रहत्वाच स्वर्गादिनियत- पूर्ववर्तिस्वावच्छिन्नसम्बन्धवत्ताकान्ययासिनिरूपकधर्मवत्ता रूपस्यातिरिक्तरूपस्य का सामान्यतः स्वर्गसाधनत्वस्य व्यापारत्वाद्य बृटितत्वेन तदद्महे बाधकामावादित्येषा दिक् ।

·शब्दशतिप्रकाशिका। १५१ थाइ भुजोत भवान् इह भुनोथास्वमित्यादौ याचे भोजनाय निमन्त्रितो भवानित्यनुभवात् निमन्त्रितत्वमेव सत्र लिङयः। तञ्च स्व कत्तं यत्व प्रकारकधोजनकवाक्यप्रतिपाद्यत्व तदेकदेश एव च कर्तव्यत्वबोधे धात्वर्थो विशेष्यत्वेनान्वति तथा चं श्राद्ध- भोजनधर्मिकस्खकर्तव्यत्वधोजनकवाक्यप्रतिपाद्यो भवानित्या- कारस्तत्र बोधः तादृशधोजनकस्य भवतात्र भोक्तव्यमित्यादि वाक्यस्य निमन्त्रणरूपतया भवदादेस्तत्प्रतिपाद्यत्वात् स्वपदस्य निरुक्त प्रतिपाद्यत्वाभिमतभवदादिपरत्वात् तत्र च यस्य प्रत्या- ख्याने प्रत्यवायस्तनिमन्त्रणमिति वृद्धस्मरणात् निरुक्तधोजनक- वाक्यमप्रत्याख्येयत्वेन विशेषणीयं तच्च प्रत्यवायजनकप्रत्या- ख्यानकत्वं श्राद्धमुपक्रम्य अनिन्दितेनामन्त्रितो नापगच्छदिति श्रुते: एवञ्च पुत्रोत्सवे भवान् भुञ्जीतेत्यादौ न निमन्त्रितत्व लिङर्थः तत्प्रत्याख्याने प्रत्यवाया श्रुतेः किन्वामन्त्रितत्वमेव तच्च स्वकर्त्तव्यत्वप्रकारकधीजनकप्रत्याख्यानाहवाका प्रतिपाद्यत्वं प्रत्याख्यानाहत्वञ्च प्रत्यवायाजनकप्रत्याख्यानकत्वं यत्प्रत्याख्यान कामचारस्तदामन्वणमिति स्म ते: वाल युद्धात्तारयेस्त्वं जलाविप्र समुहरेरित्यादाबप्युक्तरीत्यैवान्ययो द्रष्टव्यः । धेनु दद्यास्त्वमस्मभ्यमित्यत्र प्रार्थना लिङर्थः तच्च स्वसम्पदानक- दानधर्मिकसम्बोध्यकर्त्तव्यत्वप्रकारकवविच्छाविषयवं মন चैत्रक्तृकतादृशाक्यस्खले धेनुकर्मकचैत्रसम्प्रदानकदानत्वाव- च्छिन्नधर्मिका या युभकर्त्तव्यत्वप्रकारिका चैबेच्छा तविशेष्यो- भूतस्य दातस्यानुकूलकतिमा स्वमित्याकारकस्तत्र बोधः । भिक्षां देहि त्वमर्थिभ्य इत्यादौ क्वचिल्लोटोऽपि निरुलाप्रार्थनार्थः वव च भिक्षा भिक्षणीयं कधिहित इति न्यायात्। दो यदि धूमवान् स्यादित्यादी धातोनिरूढ़लक्षणया भेदोऽर्थस्तदुत्तर- लिङश्चाश्रयत्व यदि मान्दस्तु लक्षणाया निरूढ़त्वसम्पत्तये तेन ·१५२ शब्दशक्तिप्रकाशिका। धूमव दाश्रयतावान् इद इत्यर्थः धूमवाने त्यत्र निपाता इव धात्वर्थेऽपि भेदे प्रतियोगित्वसम्बन्धेन नामार्थस्य धमः वदादेः क्वचित् व्युत्पत्तिवैचित्रेवणान्वये क्षत्यभावात् इटो यदि धूमवानित्यादौ तु यद्यादिनिपातस्यैव भेदादिरर्थः इत्यत्र दो यदि धूमवान् स्यात् वकिमान् स्यात् इत्यत्रापि धूम वभिन्नो हुदो धूमव्यापकवह्निमझें दवानित्याकारकस्तत्र बोध स वडिमान् यो धमवानित्यादौ यो धूमवान् स वह्निमानि त्यादौ च यद्योगप्राथम्यादिवशादिव प्रकृतेऽपि स्याद्योगप्राथ म्यादिवशात् धूमादिव्यापकतया वह्नयादर्भानसम्भवात् अतर हुदो यदि धूमवान् स्यात् घटवान् स्यादित्यादिको प्रयोगः घटादेध माद्यव्यापकत्वात् इदो यदि मवान् स्या यदि घटवान् स्यादित्याद्यर्थे तु तादृशप्रयोगो योग्य एव धा स्थोद्देश्य अक्षावनिक्षेपात्। योगप्राथम्यञ्च प्रत्येकी व्यापकताग्रह तन्न न तु यद्योगस्य प्राथम्यम् । स शूरः स विक्रान्तो यस्त्वया देवि वोक्षित इत्यादी न घट्पदोऽसौ जुगुञ्ज यः कलम् इत्यादौ च विनापि यद्योगप्राथम्य तन बादेव शौर्य्यादी लक्ष्मीवीक्षितत्वादिव्यापकत्वग्रहात् गुणा यदि घटे स्यात् द्रव्ये स्थादित्यादौ तु धातोरत्यन्ताभाव एवा तदुत्तरलिङस्तु पूर्ववदाश्थयन तथा घटत्तित्वाभावक गुणत्वं घटवत्तित्वव्यापकोभूतस्य न राहतावस्याभाववदित तत्र बोध: । पर तु हुदो यदि धनवान् स्यात् वह्निर स्थादित्यादौ तु प्रथमस्य स्थाच्छब्दस्यापादकत्वं हितैकेट चापत्तिरर्थः तेन धमवत्तापादकताकवह्निमत्तापत्तिविशे इद इत्याकारकस्तत्र 'बोधः ।। यदि शब्दस्तु त शार्थतात्पर्य ग्राहकः। यद्ययं धूमवान् वह्निमानपि स्य त्यादौ तु यदि शब्दस्येवापादकत्वमर्थः इत्याहुः । यो न ·शब्दशक्ति प्रकाशिका। १५३ णायावगुरेत् तं शतेन यातयादित्यादौ च हेतुहेतमसोलिङ इत्यनुशासनात् यः शतयातनाहेतुब्राह्मणावगोरणवान् तदीय- शतयातन' ब्राह्मणावगोरगजन्यम् इत्याकारको , बोधः ब्राह्मणावगोरणं हन्तुमुद्यमः पौर्वापर्य मात्र तत्र निङर्थः न हेतुहेतुमद्भावः पश्चात्तस्य कल्पनात् अन्यथा दुरितापूर्वस्य वाध्यत्वापत्तेरिति तु प्राभाकराः। यत्नाना पातयेत् पिण्ड तं नयेद् ब्रह्म शाश्वतमित्यादाक्प्युक्तरीत्याऽन्वयः । ऋतौ स्वदारानुपयादित्यादौ च स्मृतौ न वदारगमना. रिष्टसाधन विधेस्तात्पर्य दारगमनादि लौकिक प्रमाणाव- तिष्टसाधनताकत्वेन विधेयत्वात् प्रमाणान्तराप्राप्तप्रापक- यैव श्रोतविधित्वात् किन्त्वयोगव्यवच्छेदपर्यवसिते नियम 1 च प्रत्यवायजनकोभूताभावप्रतियोगित्वरूपस्तदेकदेश एवा- गावे ऋत्वादिकाल त्यावच्छेदकत्वेनान्वयात् ऋतुकालाव- छेद्यत्वविशिष्टस्य प्रत्यवायजनकोभूताभावस्य प्रतियोगि- बदारगमनमित्याकारकस्तत्र बोधः । यहा प्रत्यवायहेतुत्वम- पावश्च इयं तत्र लिङथस्तन प्रतियोगिविधया धात्वर्थस्याव- से द्यत्वेन च कालस्यान्वयिनि अभावे सिङा प्रत्यवायहेतुत्वस्य धनात् ऋतुकालावच्छेद्यः स्वदारगमनाभाव: प्रत्यवायहेतु- रत्वाकार एव तन बोधः। न च येषां दाराणां गमनमलोकं षामृताक्गमने प्रत्यवायो न स्यात् उक्तवाक्याद लाभादिति वाचं बदारपदस्थ खंदारभित्रो यः स्वसमानकालीनस्तदन्यस्त्रीपरतया 'तारमत्येव तत्र वदारऋतुकालावच्छेद्यस्य स्वदारभिन्न- समानकालोनेतरस्त्रीगमनाभावस्त्र प्रत्यवायहेतुत्वबोधनात् समानकालोन स्त्रीगमन एव तादृशगमनत्वस्य सुप्रसिद्धत्वात् तेन बाइदिने गिटशेषं भुञ्जीतेत्यादिकोऽपि नियमविधिः राख्यातः । पञ्च पंञ्चनखान् भुनीतत्यादि लिडोऽपि मेष्टसाध.

·মহুময়িকাামিয়া नवे तात्पर्य भोजनस्य रागप्राप्तत्वेनाविधेयलात् नापि प्रागुक्ता- नियम पश्चनखानां पञ्चानामभोजनस्य प्रत्यवाय हेतुले माना- भावात् तावुपेयात् स्वां भार्यामन्यथा च महा भवेदित्यादि निन्दार्थवादवलात् ऋतौ स्वदारगमनाद्यभावस्य दुरितहेतुत्व- व्यवस्थित्यैव तहिनियमपरत्वकल्पनात् किन्वन्ययोगव्यवच्छेद- पर्यवसबायां परिसंख्यायां सा च यद्यपि न यादिपञ्चविधान् पञ्चनखानेव भुजीतेत्याकारापञ्च नखभिवस्य पोदनाद जनस्य निषिद्धत्व प्रमाणाभावात्तथापि पवेव पञ्चनखान् भुजीतेत्याकारा तेन शशादिपञ्चभिवानां पञ्चनखानां भोजनं प्रत्यवायहेतुरित्येव तत्र वाक्यार्थ इति तत्रत्यलिडा प्रत्यवायहेतत्वमात्र प्रत्याय्यते प्राथमिकपञ्चपदस्य लक्षणया शशादिपञ्चभिन्नार्थकत्वात्। नन्तलिङः परिसंख्यया पञ्चविधान्यपञ्चनखानां भोजनस्य प्रत्यवाय हेतुत्वबोधने पञ्चपदस्य लक्षणापत्तिरतः शशादिपञ्च- पञ्चनखानां भोजनाभावस्यैव प्रत्यवायहेतुत्व बोधनियम विधिरवायमुचित: भोजनतदभावयोरकस्यापि प्रमाणान्तरण प्रत्यवायहेतुत्वस्याक तत्वादिति चेन प्रोक्तविधनियमपरत्वे पञ्चनखपदस्य व्यर्थत्वापत्तेः शशादिपञ्च भुञ्जीत इत्यत एव पञ्चभोजनाभावस्य प्रत्यवायहेतुत्वस्थावगतेः सम्भवान् । खाविध शल्लकं गोधां खङ्गकूर्मशशांस्तथा। भक्ष्यात पञ्चनखेष्वाहु- रनुष्ट्रांश्च कतो दतः इति मनुवचने पञ्चनखेष्विति निर्धारण सप्तम्या शनकादिपञ्चभिन्नपञ्चनखानां भक्षणस्य प्रत्यवायहेतु ताया: क्लृप्तत्वाञ्च खाविधमित्यस्य शल्लकविशेषणत्वात् एवई याजनाध्यापनप्रतिग्रहहिजो धनमर्जयेदित्यादावपि लिङ्गः परि संख्येवार्थस्तन याजनादिभित्राह्मणस्य धनार्जन प्रत्यवाय हेतुरिति वाक्यार्थः न वष्याबैरनापनो ब्राह्मणो धनमजये दित्यादिवरनरुपायान्तरण विप्राणां धनांजनस्य प्रत्यवायहेतु ·शब्दशतिप्रकाशिका। १५५ वस्त्र स्फुटत्वात् न तु याजनाद्यैः ब्राह्मणो धनमर्जयेदेव इति नियमविधिर्याजनादिना धनानर्जने ब्राह्मणस्य प्रत्यवाया- श्रुतेः। सङ लक्षयति । या प्रयोग विना धावो: शपन्तस्यायधर्मिके। प्रतीतत्वग्रह हेतुस्तादृशौ तिङ लङ च्यते । स्मशब्दस्य योग विना शपन्तस्य धातोरर्थेऽतीतत्वस्यान्वय- धौहेतुर्यायौ तिङ् तादृशी तिङ् लङ् उच्यते शिवादिभ्यस्त्व- व स्यादित्यवेव नङो हिरतोरनित्यत्व लङोयते इति वा पाठः तिवादिश्च स्मशब्दोपसन्धान विना धातोरथै नातीतत्व बोधयति पपाचेत्यादौ लिडादिबोधयवपि न शपन्त स्याषच. दित्यादौ तु विनापि स्मशब्दयोगं लङस्तथात्वम् अदीव्यदि त्यादौ शपन्तस्य धातोरथै स्वार्थमबोधयन्नपि दिवादिस्तत्- सजातीय एव तण्डुलमपचत् इत्यादावमो निरुत्तसजातीयत्वे- पि न तिङत्वमतस्तदव्युदासः प्रकृत्यर्थेऽनुमतत्वाद्यतनत्वाद्य- नाकास्तित्वेन विशेषणाश्च पध्यतां पच्येतां पचतामित्यादाव. पात अपक्षातां आपातमित्यादौ च लोटो सृङ् लुङस्तामाता प्रभृतौ न प्रसङ्गः। अवापचदिव्यादौ लडोऽतीतः काल इव तबिधस्तनत्वमप्यर्थः तच पूर्वदिनवृत्तित्वमिति कौमारा: अस्तनत्व लडो नार्थः किम्वद्यतनभिवत्व अनद्यतने लडिति गणिन्यनुशिष्ट रित्यपरे। तथा च वर्तमानध्वसप्रतियोगि- पूर्विदिनहत्तिपाकवतिमान् तादृशप्रतियोग्यनद्यतनकालवृत्ति- पाककतिमान् इति वा तत्र बोधः ।' प्रायिकञ्चेदं तेन शस्तन- वादिशून्यऽपि काले चिन्नडादेः प्रयोगः। योऽपचदित्यादौ मापदाख्याताभ्यामकमेव निरुत धस्तनत्वबोध्यते सम्भेदन्या- यात् प्रन्यथा पत्ता पचतीत्यवेव निराकाइतापत्तेः।

·१५६ মমক্সিসামি। लुडं लक्षयति। . इन्तेः सतधेर) यातीतत्वस्य पोधिका। सिजन्तस्याथवा धातोलाहशी तिज लुङोचते।', तबधादेशस्य हन्तेरर्थे किंवा सिजनतस्य धातोरथै याती तत्वस्य बोधिका तादृयो तिङ, लुङा लुशब्देनोयसे। जघान हन्तिम इत्यादौ लिङ् लङादिको हन्ते र तीतत्वस्य बोधको ऽपि न कृतबधादेशस्य न वा सिजन्तस्य प्रबधीत् अबधिष्टा अबधिषुरित्यादौ तु लुङ् मात्रं तथा बध्यात् बध्यास्तां बध्यासुरीत्यादौ कृतबधादेशस्य तस्यार्थे स्वार्थानुभाविकापि आशीर्नातीतत्वस्य बोधिका। अत्राप्यनुमतत्व हस्तनत्वाद्यना काहितत्वेन विशेषणात पच्यतां अपचत् अपचतामित्यादी नाड़ातिप्रसङ्गः अत्रापामोदित्यादौ प्रतीत: काल व तविष्ठमद्यतनत्वमपि लुडामथस्तेन वर्तमानध्वंसप्रतियोग्य द्यतनपाककृतिमान् इत्येवं तत्र बोधः। रोतिरुक्तीव । लिटं लक्षयति। विरुक्तभिन्नधात्वर्थ स्वार्थस्वान्वयबोधने । या न योग्या तादृशी तिङ लिट्पदनाभिधीयते अशिथियत् अदुद्रुवदितसादौ हिरुक्तस्यैव अपाक्षीदित्यादी तदन्यस्यापि धातोरर्थे स्वार्थान्वयं लुङादयो बोधयन्ति लिटन जधान जनतरित्यादौ हिरुक्तस्यैव धातोरः पिपक्षति पापच्या इत्यादौ सनादयस्तादृशा अपि न तिङः तत्रापि प्रवत्यर्थे •वत्त मानवाद्यनाकाइवेन विशेषणात् पचे पचावहे पचाव इत्याद न लड़ाद्यतिप्रसङ्गः। काशाञ्चके लोलयामास ईक्षाम्बभूव इत्यादावाम दूर कादरम्यनुप्रयुक्तस्य पदसाधुतामानवादसम्भवापत्तेरन्या निर्वति । ॥

·शब्दशतिप्रकाशिका। १५७ . हिरकस्य यजेरथे चकास्तेराम्युतस्य वा । या स्वार्थस्यान्वये हेतुः सा वा लिट् कथ्यते बुधः । जुहोतोत्यादौ हिरुलस्य धातोरथे स्वार्थबाधकोऽपि लड़ादिन यजेरर्थे । चकास्तोत्यादौ चकासधातोरथै ताहगपि नामन्तस्य मनश्चचाल सुरभिभाग पाजगाम इत्यादावतीत: काल इव धात्वर्थनिष्ठ परोक्षत्वमपि लिटोऽर्थः तच्चातीन्द्रियत्व तेनातीतकालवृत्त्यतोन्द्रियचलनवन्मन इत्याकारकस्तत्र बोधः । चैत्रश्चारु पपाच इत्यादौ तु लिडुपस्थाप्यस्थापि परोक्षवस्य न पाकादावन्वयाऽयोग्यत्वात् । एतेन व्यातेने किरणाबलीमुदयन इत्यादि व्याख्यातम् शेषं पूर्ववत् । लुटं आशीलिङञ्च क्रमेण लक्षयति। धात्वर्थ श्वस्तनत्वस्य पोधिका तिङ लुट च्यते । आशीलिटाशंसनस्व भावित्वस्य च पोधिका । ख: पक्ष्यतोत्यादौ धात्वर्थे श्वस्त नत्वस्य बोधकमपि श्व:पदं न तिङलडादथस्तु धात्वर्थे भावित्वमेव बोधयन्ति न खस्त- नत्वमपि जीवतु भवानित्यादौ तु तुवादिकं प्राशंसनीयत्वस्य बोधकमपि न भावित्वस्य भावित्वस्य बोधकोऽपि टड़ादि नाशंमनोयत्वस्य भूयात् भूयास्तामित्यादौ पुनरष्टादशैवाशी- लिङः प्रकृत्यनस्याशंसा भावित्वञ्चानुभावयन्ति। अथ पाक- गोचरैककतिदशायामपि तबोचरा परकृतेरतीतत्वाद्भविष्यत्वाच्च तदानोमयं पपाच पक्ष्यतीत्यादिप्रयोगप्रसङ्गः पाककृतित्वाव- च्छेदेनातीतत्वादेरन्वयोपगमेन तहारणे तु पपाच पक्ष्यतीत्यादे- रयोग्यत्वापत्तिः एतदवच्छेदैनातीतत्वभविष्यत्वयोर्बाधादिति चेत् 'न पाककृतित्वावच्छिन्नधर्मिकायां तत्तत्याकगोचर क्वतित्वाव- च्छेद्यस्वरूपसम्बन्ध नैवातीतत्वाद्यन्वयबुद्धौ पाकार्थकधातूत्तर लिटत्वादिना हे.सुतंयैव उक्तदोषव्युदासात् चुलोप्याल्यारोपणा- १४ ·१५८ शब्दशतिप्रकाशिका। एव। दिकं हि न प्रत्येक पाकपदार्थ: किन्तु स्थानदारोपणाग्निनिवे- शनतुषप्रक्षेपाचनुप्रस्फोटनपर्यन्तस्तत्ततक्रियाकलाप यदाह दुर्गः क्रियते इति क्रिया सा च पूर्वापरीभूतावयवैवेति तथाच तावक्रियाकलापस्य प्रत्येकगोचरकृतेरतीतत्वभविष्यत्वयो. र्बाधात् अवान्तरतुषप्रक्षेपादिदशायां पपाच पक्ष्यतीत्यादिको न प्रयोगः। नचैवं सूपपाकं निष्पाद्य तण्डुल पचत्यपि पुसि अयं पपाच इति स्यात् निष्यनपाकगोचरयावत्कृतेरतीतत्वात् इति वायमिष्टत्वात् तण्डुल पपाचेत्यादि प्रयोगस्यैव तवायोग्यत्वात् अन्यथा सूपमपाक्षीदित्यादिप्रयोगस्तत्र कथं स्यात्। अतएव सम्पति सूपं पचत्यपि पुरुषे सूपकर्मकनिष्यनपाकगोचर कृति- त्वाबच्छेदेनातीतत्वमुपादाय सूपमपाक्षीदित्यादिकः प्रयोगो भवत्येव परन्त्वद्य सूपमपाक्षोदित्यादिरेव न तत्र प्रयोग: सूप- कर्मकाद्यतनपाकगोचरवतित्वावच्छेदेन अतीतत्वस्य बाधा- दिति युक्तमुत्यश्यामः। लुटं लङञ्च लक्षयति । - क्रियातिपाते कालस्य भाविनः प्राक्तनस्य च । च क्रमादिमे॥ वैशिष्ट्यपोधिका या विड लूट च सृङ या तिङ क्रिवाया धात्वर्थस्यौतिपाते विगमे। भाविकालाव- च्छेद्यत्वस्य बोधिका तादृशी लुट यात्वतीतकालावच्छ द्यत्वस्य तादृशो लुङ् तण्डुलञ्चेत् प्राप्मात्योदनमपि पक्ष्यति चैत्र इत्यादी स्थतिप्रभृतयच वादेर्भाविकालावच्छेदेन तण्डुलप्राप्तवाद्यभाव- वत्वमनुभावयन्ति तथैधश्चेदप्राप्स्यत् ओदनमप्यपश्यत् इत्या- दावतीतकालावच्छेद्यमिन्धनप्रास्यभाववत्व तथाच भाव्यतीत कालाविव क्रियाप्रतियोगिकोऽभावोऽपि तयोरर्थः वस्तुतो भाव्या दिकालावच्छ देन तण्ड लप्रात्यभावप्रयुक्त पोदनपाकाद्यभाव ·অমৰূিজামি। १५८ एव उक्तस्थले लड़ादिना चैत्रादावनुभाव्यः क्रियाविरहप्रयुक्तस्य क्रियान्तरविरहस्यैव क्रियातिपातत्वात् अतएव चैत्रचे दपति- स्थत् ग्राममप्य गमिष्यदित्यादिको न प्रयोगः तीर्थञ्चदैगमिष्यत् सार्थमप्यलपस्यत् इत्यादिकस्तु चिन्त्यः सार्थलाभाद्यभावस्य तीर्थगत्याद्यभावाप्रयुक्तत्वात् इति तण्डु लञ्चेत् पचेदोदनमपि भुजोतत्यादौ तु क्रियातिपतनस्य वर्तमानत्वमेव लिङा प्रत्या- य्यते न तु भावित्वमतीतत्वं वेति तयुदासः । क्रमप्राप्तधात्वंशप्रत्ययं लक्षयति। सुवर्थानन्वितस्वार्थतिङन्यप्रत्ययस्तु यः । स धात्वंशोऽथवा धातोरन्तांशप्रत्ययस्तथा ॥ सुबर्थानन्वितयादृशस्वार्थको यस्तिङन्यः प्रत्ययः स ताट- शार्थे धात्वंशप्रत्ययः पुत्रीयतीत्यादी क्यजाद्यर्थम्य इच्छादेर्न सुवर्थेऽन्वयः किन्तु तिङर्थे पचतीत्यादौ सुवर्थानन्वितकत्यर्थ- कोऽपि तिवादिन तिङन्यः पिपक्षया कुरुतेत्यादौ तु भावलल्ल- भ्यस्य इच्छास्वरूपस्यैव सुबर्थकरणत्वादावन्वयः न त सनन्तार्थ- पाकेच्छामात्रस्य अस्तु वा सान्वयसंज्ञानुरोधेन धात्वन्तावयब- रूप एव प्रत्ययो धात्वंशप्रत्यय: पिपक्षादिधात्वन्तभागत्वात् सनादिप्रत्यस्य । विभजते।' . १ नामप्रकृतिकश्चायं धातुप्रकृतिकस्तथा । तबादिमः क्यच्क्यडादिरपरः सन्यादिकः ॥ अयं धात्वंशप्रत्ययो । नामप्रवतिको धातुप्रतिकश्चति विविधः। तत्रादिमो नामप्रकृतिक: क्यचकाडादिः अपरो धातुप्रतिकः सन्यकादि चैत्रः पुत्रीयति इत्यत्र क्यजर्थेच्छायां तत्प्रवत्यर्थतावच्छुट्कीभूतपुत्रत्वाद्यवच्छिन्नविषयतया प्रकृत्य- यस्थ, पुवादस्तस्याश्च तिय • प्राश्रयत्वे निरूपकत्वेनान्वये ·१८. शब्दशक्तिप्रकाशिका। सामर्थ्य म्। साकाइत्वात् पुत्रत्वेन पुत्रगोचरेच्छाया श्राश्रयत्ववांश्चैव इत्येवमन्वयधोः प्रतएव मनुष्यत्वादिप्रकारेण पुत्रेच्छादशायां पुत्रीयतीत्यादिको न प्रयोग: किन्तु मानुषोयतीत्यादिरेव । प्रतएवात्मनः पुत्रौपतीत्यादेरात्मपुत्रत्वप्रकारकेच्छाबोधन एवा. आत्मपुत्रत्वादेस्तत्र प्रकल्यर्थतानवच्छेदकत्वात् अात्मसम्बधौ यः पुत्रः पुत्रत्वेन तहोचरच्छाया बोधने तु तस्य सामर्थ्य मेव चैत्रस्य गुरुकुलमित्यादाविव वृशिशब्दैकदेशेऽपि पुत्रादावात्मप्रभृतेः प्रतियोगिविधयान्वयस्य व्य त्पनत्वात्। आत्मपुत्रोयतीत्यादौ पुनरात्मपुत्रत्वादेरपि प्रकृत्यर्थतावच्छेदक- त्वात् तदवच्छिन्नपुत्रविषयताकेच्छाबोधने न किमपि बाधक पश्यामः। एतेन पुत्रकाम्यतीदं काम्यतीत्यादौ काम्यस्याप्यर्थी व्याख्यातः। पुत्रीयति माणवकमित्यादौ तु आचारसदृशा- चारः क्यजर्थस्तविशेषणीभूते प्राचारे प्रकत्यर्थस्य विशेष्यीभूते च माणवकादेः कर्मत्वेनान्वयः तेन पुत्रकर्मकाचरणसदृशं यन्माणवककमकाचरणं तदनुकूल कृतिमानित्याकारकस्तत्र बोधः । पुत्रकर्म काचरणञ्चेहाबपानादिना संवई नतोषणादि । सर्पोयति शत्रुमित्यादौ सर्पकर्मकाचरणतल्य यच्छत्रुकर्मका- चरणं तदनुकूलकतिमानित्यर्थः सर्पकर्मकाचरग्णञ्चात्र सर्प- कर्मकताड़नमारणादि ग्राह्यम् । प्रासादे कुटीयतीत्यस्य कुट्य- धिकरणकाचारसदृशो यः प्रासादाधिकरणकाचारस्तदनुकूल- कतिमानित्यर्थः कुव्यधिकरणकाचारचे ह कुट्यधिकरणका । शयनादिरूपो द्रष्टव्यः। कर्माधिकरगायोरैव सदृशारे क्यचो. विधानात् वह्निकण इवाचरति धुलिर्दण्डेगेवाचरति चक्रे थे. त्याद्यर्थे धूलिवङ्गिकणोयति चक्रण दण्डश्यतीत्यादिक: कर्ट करणादेः सदृशाचार अपप्रयोगः। मान्ताव्ययाभ्यां न स्यादि. त्यनुशिष्टे रिदमिच्छति स्वरिच्छति इत्याद्यर्थे इदमिवाचरती- - ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। १६१ त्याद्यर्थे च न क्यच । गव्यति नाव्यतीत्यादावपि गामि- छति गामिवाचरति इत्यादिरर्थः। श्रोदीयां क्यचः खरवद्भावादवाद्यादेश: नमस्तपोवरिवसां कर्ट त्वेऽपि क्यचो विधानात् नमस्यति देवानित्यस्य देवनति तपस्यति शत्रुमित्यस्य शत्रुसन्तापं वरिवस्यति गुरूनित्यस्य च गुरूणां परिचर्या करोतीत्यर्थ: । श्येनायते काक इत्यादी क्यडोऽपि प्राचारसदृशाचारोऽर्थः तत्र व प्रकृत्यर्थस्य श्येनादेः कर्ट वेनैव साकाङ्गत्वात् श्वेनकटकाचारमशाचारवान् काक इत्येव तत्र बोधः। श्येनकट काचारश्च मांसहरणादियः । श्येनी इवाचरतीत्यर्थ श्ये नायते काकोत्वत्र भाषितपुस्कत्वात् क्य डि पुंवद्भावः गाय॑मि छतोत्याद्यर्थे गार्गीयतीत्यत्र क्यचीव गार्य इवाचरतोत्याद्यर्थे गार्गीयत इत्यत्र क्याप्यपला प्रत्ययस्य लोपः । तथा वाजोयतोत्यादौ नस्य। ओजायते अपसरायते पयायते पयस्यते गर्दति अश्यतोत्यादाप्युक्तरीत्यैवान्वयः प्रोजसप्- सम्मोनित्य पयसः सो विभाषया। क्योऽपि लोपी द्रष्टव्यो गद्द भत्यवतीत्यत इति वचनादेषु सादेर्लोप: अत्रीज:पदस्यो. जस्तिपरत्वमिति निबन्धारः । गव्यते नाव्यते इत्यादेरपि गौरिवाचरतीत्यादिरर्थः पूर्ववदवादेश: पूर्वमनुन्मना उन्मनो- वदाचरति इत्यर्थेऽप्युन्मनायते-दुर्मनायते अवेहत् वेहदिवाचर- तीत्यर्थे वेहायतोत्यादौ तस्य लुक् । गोगर्भधातिनी वेहत् । अलो- हितो लोहितो भवतीत्यर्थे लोहितायति लोहितायतै खरितत्वादु भयपदं खमनुभवति इत्यर्थे सुखायते एवं दुःखायते अलीका- यते इत्यादि। शब्दं करोतीत्यर्थ शब्दायते एवं वैरायते कल- हायते। गिलितस्य पुनश्चर्वणं रोमन्यः तं करोतीत्यर्थे रोम- न्यायते गौः । मुण्डादेस्तत् करोत्यर्थे गृह्णात्यर्थ कृतादितः । वक्तीत्यर्थे च सत्या रङ्ग भ्यस्तविरस्यतीति भागुरिस्मृतेः नर ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। तत्र मुख्यतोत्यत्र नरनिष्ठमुण्डनं जल मिश्चयतीत्यत्र जलनिष्ठ- मिश्रणं वास: शिधिलयतीत्यत्र वासोनिष्ठशैथिल्यम् अन्न मधु- रयति इत्यत्राननिष्ठमाधुयं चैनं मित्रयति इत्यत्र चैत्रनिष्ठ मित्रत्व करोतोत्यादिको नामप्रकतिकस्य गोरर्थः । मुण्डादिपदस्य धर्मपरत्वात् मुण्ड्यादिण्यन्तधात्वर्थतावच्छेदको- भूतफलवत्वाच नरादेः कर्मत्वमिति सम्प्रदायविदः। वासः पृथु मृदु भृशं वा करोतीत्यर्थे वास: प्रथयति सदयति भ्रश- यति इत्यादातो रेफादेशः। तथा चैत्रं परिब्रढ़यति इत्य- वापि। कण्डादिभ्यस्तत् करोतीत्यर्थं यजेव न तु णि: तेन गात्रं कण्ड यति कण्ड यते वा इत्यत्र गात्रस्य कण्ड करोतो. त्यर्थः जित्त्वादुभयपदम् एवं स्वर्गलोके महीं वसतिस्थानं करो. तीत्यर्थे स्वर्गलोके महीयते ङानुबन्धषु पाठादात्मनेपदं शब्दा- दिभ्यः करोतीत्यर्थे क्यडेवेत्युक्तम्। कृतयति वर्णयतीत्यादी ग्रजातीत्यादिरर्थः सत्यापयति अर्थापयति वेदापयति इत्यत्र च सत्यं वक्तीत्यादिरर्थः सत्यादित्रिकादावागमश्च प्रियं स्थिर वा वतीत्यर्थ प्रापयति स्थापयति इत्यादौ प्रियस्थिरादेः प्रस्था. द्यादेशोऽपि अखतर वदतीत्यर्थे अवयति इत्यत्र तरप्रत्यय- लोपञ्च गोमन्तमाचष्टे इत्यर्थे गवयति गुणवन्तमाचष्टे इत्यर्थे गुणयति स्रग्विणमाचष्टे इत्यर्थे रजथति इत्यादौ तु मन्तुवन्तु- विनां लुगपि तथा कर्तारमाचष्टे इत्यर्थे कारथतीत्यत्र वचः अन्तिकमाचष्टे इत्यर्थे नेदयति वाढमाचष्टे इत्यर्थे साधयति इत्यत्र चान्तिकवाढ़योर्नेदसाधौ च युवानमल्प वा वृदतीत्यर्थ कनयति युवाल्पयोः कन्वे त्यनुशिष्ट : पक्षे यवयति अल्पयति इत्यपि । स्थूलमाचष्टे दूरमाचष्टे इत्याद्यर्थे स्कू ल दूरयुवक्षिप्र: क्षुद्राणामन्तस्थादिलोपोगुणवेत्यनुशिष्टेः क्रमेण स्थवयति दवयति यवथति चपयति क्षोदयति इत्येव प्रयोगः । बहूनाचष्टे इत्यर्थे ·नियमः। शब्दशक्ति प्रकाशिका। भूययति बहो भूयादेशः। हस्ताद्यङ्ग भ्यस्तनिरस्यतीत्यर्थेऽपि णि: तेन हस्त निरस्यतीत्यााथै हस्तयते पादयते इत्यादि पूर्ववदात्मनेपदम् । तूस्ताविधाते संछादें वस्त्रात्युच्छादितस्तथा । उत्क्षेपादौ कर्मणो णिस्तत्तदव्ययपूर्वत इति भागुरिस्मृतेः तूस्त विनिहन्तीत्यर्थे वितूस्तयति तूस्त केशजटा वस्त्र संच्छादयतीत्यर्थे संवस्त्रथति पुच्छ मुक्षिपतीत्यर्थ उत्युच्छयते गो: एवं परिपुच्छयते भाण्डानि सञ्चिनोतीत्य थे संभाण्डयते भिक्षुः चौवर सम्माजयोत्यर्थे सञ्चीवरयते। कर्मण इत्युक्त स्तू स्तन विनिहन्तीत्याद्यर्थे न णि: तूस्तयति प्रतूस्तयति इत्यादितः कथितार्थानामप्रतोतेस्तत्तदव्ययपूर्वकत्व- वीणात उपगाने स्यादस्तितोऽतिक्रमे तथा । सेनातश्चाभियाने णिः श्लोकादेरप्युपस्तुताविति भागुरिस्म ते- रत्रापि तत्तदव्ययपूर्वत इत्यनुषज्यते ! तथा च वोणया उपगायतीत्यर्थे उपवीणयति यशः हस्तिनातिकामतीत्यर्थे प्रतिहस्तयति गृहं सेनयाभिमुखं यातीत्यर्थे अभिसेनयति समर श्लोकैरुपस्तौतोत्यथे उपश्लोकयति शिवमित्यादिकः प्रयोगः। कर्मप्रत्यये तूपवीण्यते यश इत्यादि वोणादेः करण- तास्थल एवायं विधिरती वोणायामुपगायतोत्याद्यर्थ न णि: साधुः। अशनधनाभ्यासाय उठकान्नाः कलोपश्च तदिच्छतो- त्यथेतन अशनायति धनायति उदन्यतोत्यादावशनमिच्छतो- त्यादिरर्थः। प्रशनायादिकं धात्वन्तरमित्यपि वदन्ति। चैत्र भाक्यति पात्मानं गमयति इत्यादी धातुप्रकृतिकस्य णेरप्यनु- कूलव्यापारी व्यापारमान' वार्थः तत्र धात्वर्थस्यानुकूलतायाः संसर्गविधयापि भामसम्भवातू तेन तेत्र चैत्रोत्यत्त्यनुकूलव्यापार- वान् पात्मगत्यनुकूलव्यापारवानित्यादिरर्थ: । क्वचिज्ञानानु- छलव्यापारोऽपि एयर्थः यथा कथकः कंसं घातयति इत्यादी ·शब्दशक्तिप्रकाशिका । अभिनयादिरूपः। चुरादिभ्यस्तु स्वार्थिकस्य णे: स्वरूपमर्थः तेन चोरयति चिन्तयति इत्यादी स्त यादिस्वरूपस्यानुकूलतति- मानित्यादिरर्थः । गुपधूपविच्छिपणिपनेरायः कमेस्तु णिङ् । ऋते यङ चतुर्लेषु नित्यं स्वार्थे परत्र वेति भागुरिः। स्वार्थ स्वरूपार्थे तेन गोपायतीत्यस्य रक्षणस्वरूपं धूपायति इत्यस्य सन्तापखरूपं विच्छायतोत्यस्य गतिस्वरूप पगायत व्यवहारस्वरूपं स्तुतिस्वरूपं वा करोतीत्यर्थः आकर्णयामास न वेदनादानचोपलेभे बणिजां पणाया इति' व्यवहारार्थ भट्टिः । पणायते इत्यस्य तु स्तुतिस्वरूपं करोतीत्ये. वाथ: स्वरूपार्थकृत्वात् अल्पापि विप्रगोपाया स्वर्गानन्त्यप्रदा भवेदित्यादिकः प्रयोग: अल्पादः क्रियाविशेषण वे लोवत्वापत्ते इत्यु तप्रायं स्वर्ग कामयते इत्यस्य स्वर्गगोचरैच्छास्वरूपवानित्यर्थः ङानुबन्धवादात्मनेपदम् ऋतीयते इत्यस्य घृणास्वरूपं करोती- परत्र वेत्यु क्तवतुल कारादन्यत्र गोप्ता गोपायिता कमिता कामयिया अतिता ऋतोयिता इत्यादिको हिविधः प्रयोगः गुपो बधेश्च निन्दायां क्षमायाञ्च तथा तिजः । प्रतो, काराद्यथकाच्च कित: स्वार्थे सनो विधिरिति भागुरिः । तेन जुगुप्सते वीभत्सत इत्यत्र निन्दास्वरूपस्य कर्ता इत्यथ: अतएव जुगुप्सा खल्पापि क्षपयति राहत्व परिषदीत्यादिकः प्रयोगः तपस्तितिक्षते इत्यस्य तपःकर्मकसहनस्वरूपस्यं कर्त्तत्यर्थः चिकि सत्यातुरमित्यस्यातुरकर्मकप्रतीकारस्वरूपं करोतीत्यर्थः रिप विचिकित्सतीत्यस्य रिपुकमनिग्रहस्वरूपं करोतीत्यर्थ: विर्वीच कित्सति मन्मनः इत्यादौ च मन्मन: सन्देहस्वरूपवदित्यर्थः । एषामर्थान्तरे तिको नाभिधानमिति भागहत्तिः तेन संगोप- निशाननिवासाद्यर्थेषु गोपनं तेजनं केतनमित्खादिकमेव प्रत्युदाहरणं मानदानशान्भ्योऽपि खार्थे सन् तेन मान पूजाया त्यर्थः । ।

·तथाच शब्दशक्तिप्रकाशिका। विचार वा इत्यस्य मोमांमते दान खण्डने इत्यस्य दीदांसते शान तेजने इत्यस्य शीशांसते इत्यत्राप्युक्तदिशैवान्वयः। पार्क चिकोर्षति ओदनं बुभुक्षते इत्यादाविच्छेव सनोऽर्थः तस्याञ्च द्वितीयान्तेन लभ्यस्य पाकादिविशेष्यताकत्वस्य स्वरूपसम्बन्धन धात्वर्थस्य तु कल्यादेः स्वसाध्यत्वादिप्रकारिनिष्ठस्वसमानकर्ट कत्वसम्बन्ध नान्वयात् पाकर्मि का निरुक्त सम्बन्ध न कृतिमती या इच्छा तहानित्यादिरर्थः समानक त्वस्य निवेशात् अन्य- दीय कतिपाकादाविच्छावत्ययं चिकोर्षति पिपक्षति इत्या- दिको न प्रयोगः इति चिन्तामणि कतः । सोन्दडस्तु पाक चिकोर्षतोत्यादौ द्वितीयार्थस्य विषयत्वस्य मूलधात्वर्थ एवा- न्वयः तदर्थस्य तु समानकट कत्वविषयत्वाभ्यां सनर्थेच्छायां पाकविषयताककृतिसमानकर्ट कतहोचरेच्छावान् इत्यादिरेवार्थः कारकविभक्त: क्रियायामिव स्वार्थबोधकत्वादत- एव गृहं तिष्ठासतीत्यादिको न प्रयोग: स्थितहकर्मकत्व. वाधात् अन्यथा गृहधर्मिकां स्थितिप्रकारकेचा बोधयन्वयमेव प्रमाणं स्यात् न तु गृहे तिष्ठासतोत्यादिरिति प्राह । चिको- र्षादेः प्रवृत्त्यादिरूपष्ट साधनत्वेन तद्दोचरेच्छासत्त्वोच्छार्थक- सनन्तात् न सन्प्रत्ययः सनन्तान्न सनिष्यते इत्यनुशिष्ट रत- श्चिकोषिषतात्योदिको न प्रयोगः पापच्यते इत्यादौ यङः पौनःपुन्यमथः तच्च प्रकृतधात्वर्थजातोय क्रियोत्तरतादृशक्रिया- नन्नय्यरूपं प्रकृत्यर्थे विशेषणलेनान्वति तन पाकोत्तरपाका- नन्तर्यवत् पाककर्ता इलेवं तत्र वाक्याथ: हि: पक्तरि पुन: पत्तल्वेऽपि न निरुक्तं पुन: पुन: एतत्वम् अतो न तत्र पाप- यते इति प्रयोग: पाकोत्तरत्वादि कञ्च तत्समानकट त्वगर्भ बोध्यम् अत: पुमन्तरीय पाकाद्युत्तरत्वमादाय नातिप्रसङ्गः । तण्डल थापच्यते' इत्यादो,यङन्तधातूपस्थाप्ये सर्व व पाकादी ·शब्दशतिप्रकाशिका . तण्ड लकर्मत्वस्थान्वयो व्युत्पत्तिवैचित्रमात् ' नात: क्रमण मुगमाषौ पचा तण्ड लस्य पक्तरि तथाविधप्रयोग: तुषेण पाप- यते इत्यादी कारकान्तरमप्येतेन व्याख्यातं जंगम्यते चंक्रम्यते इत्यादौ धात्वर्थगतं पौन:पुन्यमिव कौटिल्यमपि यडोऽर्थः गत्यर्थात् कौटिल्य एव तद्दिधानात् तेन पुन: पुन: कुटिल- गतिमान् इत्येवं तत्र बोधः शेषं पूर्ववत्। लोलुप्यते चंचूयते जंजप्यते दंदश्यते जेगिल्यते इत्यादौ निन्दितत्वमपि तेन पुनः पुनहितं लुम्यति चरतीत्यादिकस्तवार्थः। अत्रोत्सर्गत एव एकाचो हलादेरेव धातोर्यविधानात् पुनः पुनः कथयति जागर्ति दरिद्रातीत्याद्यर्थे कथ्यादेनं यङ् नापि पुनः पुनरेति एजते इत्यादाविन प्रभृतेः ऋप्रभृतिभ्योति विशेषविधस्तु पुन: पुनरियर्ति प्रश्नाति अटतोत्याद्यर्थे अरायंते अशाश्यत पाटाव्यते इत्यादिकः प्रयोग: श्रुभिरुचिभ्यां तु न स्यात् पुनः पुनः शोभते रोचते इत्यर्थे शोशभ्यते इत्यादेनिराकासत्वादिति वदन्ति। तद्धितं लक्षयति। विभक्त्यादिविकादन्यः प्रत्ययस्तद्धितं मतम् । नामप्रकृतिको नवमतिव्याप्तधादिदोषतः ॥ विभक्तिधात्वं शक्तयोऽन्यः प्रत्ययस्तद्धितं वृक्षक इत्यादी इखाद्यर्थकः कादिरपि तचितमेव तदन्यत्वेनापि प्रत्ययं विशेषयन्त्यन्ये नामप्रकृतिकप्रत्ययत्वन्तु न तद्वितस्य लक्षणं विमतौ क्यजादौ चातिव्याप्त: पचतितरामित्यादौ तरामाद्य व्याप्तश्च । विभजते। तस्यापत्य तहिशेषतदृच्चेण युतेन्दुमान् । कालस्तथा तेन रक्त तस्य व्यहोऽथ ऐति तत् ।

·शब्दशतिप्रकाशिका। अधेते वा देवतास्य सेवमादौम् यथायथमा बोधयविधानांतद्धितं स्यादनेकधा । तस्यांपत्यस्य विशेषो गुर्वायत्तत्वप्रथमत्वादिः । अपत्यार्थं व्याकुरुते। अण नानोऽपत्यसामान्ये षष्ठयन्ताहाधकं विना । अदन्तादिण निषदादरल्याचोऽक चेण्यमेक्षितम् ॥ षष्ठान्तावानः साक्षात्परम्परासाधारणापत्यसामान्ये बोध्ये अण् इत्यत्सर्गः स च मरौचेरपत्य मारीचः काश्यपिरित्यादौ अपत्यविशेषभाने तु तहितभेदो वक्ष्यते मरीचिना अपत्यमित्यथे तु न षष्ठयन्तं नाम। अणो बाधकमाह अदन्तादिति अद. न्ताबानो बाधकं विना इणेव दक्षस्थापत्य दाक्षिः अस्या- पत्यमिः इत्यादौ तत्रापि निषादादेरिणा अपत्यबोधने तदन्ति- माचोऽगादेशोऽपेक्षितः यथा नैषादकिः वैयासकिः चाण्डाल- किरित्यादी। दूगोऽपवादमाह। शिवादिभ्यस्वणेव स्यात् ण्योगर्गादेगणात्तथा । कुचादरायनण ण्यश्च तस्मान्न ष स्त्रियामिति ॥ शिववरुणककुत्स्थपुत्रप्रभृतिभ्योऽणेव नत्वदन्तादिण मुनिषु वशिष्ठादिवणिषु वसुदेवादिः कुरुषु नकुलादिश्च शिवादी पाठ्य: तेन वाशिष्ठो, वासुदेव: माहदेव: नाकुल इत्यादिरेव तत्र प्रयोगः शतानीकस्तु नाकुलिरित्यादी क्वचिद- पवादविषयेऽप्युत्सर्गविधिः प्रथमापत्य वा तत्वार्थः। गर्गस्या- पंत्यमित्यर्थे गर्गादिगणात्' ण्यः यथा गार्ग्यः काव्यः वात्स्यः पाराशर्यः कार्तवीर्यः जामदग्न्यः इत्यादौ प्रत्र गणादित्यु त गर्गो नाम कश्चित् तस्यापत्यमित्यर्थे गागिरित्येव श्वमग्रेऽपि ।

·. शब्दशक्तिप्रकाशिका। कुञ्जादेर्गणादपत्यसामान्ये प्रायनण तदुत्तरं यश्चास्त्रियां यथा कौञ्जायन्यः ब्रानायन्यः इत्यादौ स्त्रियान्तु कौञ्जायनीत्येव न तु सतोण्यः सुमङ्गलादित्वात् डो। अत्रास्त्रियामित्यबहुत्व- स्याप्युपलक्षकं तेन कौञ्जायना: पुमांस इत्यत्रापि न ख्यः । गार्गि: कौञ्जिरित्यादौ नापत्यत्वेन बोधः किन्तु प्रथमापत्यत्वे- नति वच्यते। अदन्ताछिल्पिनो ण्योवा सेनान्तालक्षणादपि । नडांदण यिनो नित्यं वाहादस्त्रिण विधीयते ॥ तान्त्रवाय्यस्तान्त्रबायि: कौम्भकार्य: कोम्भकारिरित्यादौ शिल्पिवाचकात् महासैन्यो महानिरित्यादी च सेनान्तात् लाक्षण्यो लाक्षणिरित्यादी लक्षणशब्दादिणि प्राप्त विभाषया ण्यः तथा नडादेर्णायनो नित्य तेन नाड़ायनः चारायण इत्यादी कुञ्जाद्यन्तर्गतो नडादिः बाहाटस्विम् यथा बाहोरपत्य बाहवि: सुमित्राप्रभृतयस्तु बाह्वादिगणे द्रष्टव्याः । अणोऽपवादान्तरमाह। स्त्री प्रत्ययान्तादववादरम्य यण् परिभाषिकात् । न नदीमानुषीनाम्न आदावाहुविवर्जितात् ॥ विनतायाः सौपर्णाः कम राडल्याः युवत्या वाऽपत्यमित्यर्थे वैनतेय: सौपर्णय: कामण्डलेयः यौवतेय इत्यादी स्त्रीप्रत्यया. न्तादेयम व नत्वण अनेरपत्यमित्यर्थे आत्रेयः अत्रिपदम- प्रत्ययेदन्तबिखरमानि 'पारिभाषिकं तेन शौचेयः हायः प्राग्नयः इत्यादिकः प्रयोगः। विध्यादिकं बिखरमपि नाम- त्यये दन्तं मरीच्यादिकमप्रत्ययेदन्तमपि न हिस्वरमतो वैधो मागेच इत्यादौ न प्रसङ्गः स्त्रोप्रत्ययान्तादम्यादीवाइ डि वर्जितात् नदीमानुषीनाम्नीनैयण यथा यामुन: सैनः सारस्वत इत्यादौ यथा वा सौभद्रः कौशल्य इत्यादी आदावा किमतर ·शब्दशक्तिप्रकाशिका। दृशनानो यथा प्राप्तमेयसव यथा जागवेयः द्रौपदेयः कौश- यः इत्यादी। तथा। सुभगादरिनादशोऽप्यन्तस्यैयणि नित्यशः । कुलटाया विकल्प न सती यदि भवत्यसौ ॥ सुभगाप्रभृतेरेयण्यन्तस्वरस्य नित्यमिनादेशो यथा सुभगाया पत्यमित्यर्थे सौभागिनेयः दो गिनेय पारस्त्रैणेय इत्यादौ हार्दवदिहोभयपदस्य वृद्धिः। सुभगा दुर्भगा चैव परस्त्री धको तथा। मध्यमा च कनिष्ठा चेत्यादिकः सुभगागणाः । लटा तु यदि सती तदा तदन्तस्वरस्यैयणि विभाषया इना- गो यथा कौलटिनेयः कौलटेय इत्यादौ यदि त्वसती तदा लटेय इत्येव प्रयोगः। तथा। शोलेनानि वा होनात् स्त्रियामादादितस्तु वा । एरण स्वाञ्चटकायाच नित्यमेरण स्त्रियान्तु लुक् ॥ शोलेन होनानां दास्यादीनाम् अङ्गन होनानां काणादी- व स्लीप्रत्ययान्तानामरगा वा स्यात् यथा दास्या अपत्यं यः दासरः यथावा काणाया अपत्यं काणेयः कारः टाप्यमहोना केतु कौलटेर इति चटकायास्त्वपत्यमित्यर्थे घमेरण् नत्वेयमपि यथा चाटकरः चटकाख्यापत्ये तु तस्य तेन चटकेत्येव तत्र प्रयोगः। तथा। तिकादरायनिण नित्य सदादस्तु विभाषया । ईयः खमुः स च व्यश्च मौतुर्यः श्वशुरावेत् ॥ तिकस्थापत्यमित्यर्थे नित्यमायनिण् यथा तैकायनिः कौश- यनिरित्यादौ कौशस्त्यायनिवल्लभामिति महिः । स च तदादेः १५ N ·शब्दशतिपकाशिका। सर्वनाम्बो वैकल्पिक: यथा सस्थापत्यमित्याबथै तादायनिः सादः यादायनि: याद इत्यादौ स्वसुरपत्यमित्यर्थे स्वस्त्रीयः भातुर. पत्यमित्यर्थे धात्रीयः भाष्यः इष्टरि तु भार्यशब्दो रूढ़ एव तदुक्ता भ्रातृव्यौ भ्राजहिषाविति खशरस्यापत्यमित्यर्थ यः खर्यः । तथा । कुलाद्य एयकमौनसपूवात् केवलादपि । महाकुलादणीनण च दुष्क लादयणो विधिः ॥ कुलस्थापत्यमित्यर्थ यः एयकण च स्यात् यथा कुल्य: कौलेयकः सपूर्बात् केवलाच कुलादीनः : स्यात् यथा श्राव्य- कुलोन: कुलीन इत्यादी महाकुलादण ईनण् च स्यात् यथा माहाकुलो माहाकुलीन: दुष्क लादेयण यथा दौष्क लेयः । केनापि दौष्क लेयेन कुख्यां माहाकुलों प्रियाम्। वृतां महा- कुलीनस्य तस्य लिप्सामहे वयमिति भट्टिः । । कथं महा- कुलोनो दुष्क लोन: सपूर्बादीन् महदादेः कुलीनेनान्वय इत्यन्ये । देशक्षविययो रुढ़ाद्राजापत्य ऽप्यणो विधिः । नादः कुरोः क्रोशलाम यस्तथेदन्ततोऽप्यसो) देश क्षत्रिये च शताबा शालान्नानी राजन्यपत्यार्थ प्रणोविधि: यथा पञ्चालानां राजापत्यं पा इत्यर्थे पाञ्चालः एवं वैदेहः एवं ऐक्षाकः। क्वचिदणादावयुवर्णस्य लोप: नकारादेवक्तारूढात् करुतः कोशलाञ्च तादृशाथे ण्यएव यथा नैषयः कौरव्यः कौशल्यः इत्यादौ। कथं हिरण्मयं हंसमोधि नैषधः परि: रेभिरे कुकुरकौरवस्त्रिय इति यदि तस्येदमित्यण् । 'इदन्ता दप्युक्तरूढ़ात् यः यथा कोन्यः पावत्यः इत्यादी कथ कौन्तेयः करतीभन्दात् स्त्रीप्रत्ययान्तात् एथए। स्विमान्तु " ·অমসিফান্ধিা। कुष्यवन्तिकुरुभ्यो खस्य लुगेव यथा कुन्तीनां ख्यपत्यमित्यर्थे कुन्ती एवमवन्तो कुरुः । कम्बोजादेरपि रूढ़ादपत्थे राजनि च विहितस्थाणो लुगेव यथा कम्बोजानामपत्यं राजा वा इत्यर्थ काम्बोजश्चोलः केरल इत्यादौ। संख्यासंभद्रपूर्वाया कुरणमातुः स्त्रियाञ्च गैप । गोर्यो ण्यस्तु ययादित्यादितिभ्यः स्वाद्दितेरपि ॥ इयोर्मात्रीरपत्यमित्यर्थे हमातुरः त्रैमातुरः पाण्मातुरः शतिधरः कुमार इत्यमरः पाण्मातुरः भाद्रमातुरः स्त्रियान्तु तदन्तात् ङोप है मातुरीत्यादि गोरपत्यमित्यर्थे य एव गव्यो वसः। एवं यमस्यापत्यं याग्यः आदित्यस्यापत्यमादित्यः अदितेरपत्यमित्यर्थ आदित्यः दितेरपत्यं दैत्य इत्यादौ ण्यएव कथमादितयः दैतेयः मादितिदितिभ्यां स्त्रीप्रत्ययान्तत्वादियम् । अपत्यम्। नापत्यप्रत्ययान्तात् स्यादपत्यप्रत्ययः पुनः । गुर्वायत्ते त्वपत्य स्यात् पुमर्य नीति तदिधेः ॥ उपगोरपत्यस्यापत्यमित्यर्थे प्रोपगवादिपदेभ्यो नापत्य. प्रत्ययः प्रतएव एकोगोत्रे इतिपाणिनिरप्याह एकः केवलोऽ- पत्यप्रत्ययं विना कतएव शब्दो गोत्रेऽपत्यसामान्ये विहित- प्रत्ययस्य साकाङ्क्ष इति तदर्थः पुन! नीति विध्यन्तरसत्वादेव चोपंगवस्य गुर्वायत्तापत्यमित्यर्थे प्रोपगवि: गाायण इत्यादी पुनरपत्यप्रत्ययः गुर्वायत्तं यत् प्रशस्त तदपत्यं युवोच्यते इति वृधाः। ण्यान्तणन्तादायनण स्यात् कौञ्चायन्यादिवर्जितात् । गुर्वायत्ते केवलाञ्च द्रोणादेष विभाषया॥ ण्यान्तादिणसाच गुर्वायत्तापत्यस्य बोधने पायनण् स्यात् यथा गर्यस्थ मुायत्तापत्यमित्यर्थ गाायणः, वात्स्यायनः ·१७२ शब्दशक्तिप्रकाशिका। दाक्षायण इत्यादौ। ण्यान्तादपि कुञ्जादिपणाबासो तेन त कौञ्जायन्योऽयमित्यादिरेव प्रयोगः। केवलादपत्यप्रत्ययशून्या द्रोणादायनण यथा द्रोणस्य प्रशस्ताप्रत्यं द्रौपायनोऽश्वस्थाम विभाषयेत्युक्त: पक्षे द्रौणिरित्येव । गर्गादरपि कुनादः प्रथमापत्यगोधने । इणेव स्वान्न तु ण्यः स्यान्नायनण स्यादिति स्थितिः । गर्गस्य प्रथमापत्यमित्यर्थे गानिर्वामिरित्यादौ न ण्य किन्विणेव तथा कुञ्जस्य प्रथमापत्यमित्यर्थे कौञ्जिमौजि रित्यादावपि नायनम् । अपत्यविशेषः । सदृक्षणेन्दुमत्काले तनक्षत्रादणोविधिः । नक्षत्रहन्दतत्त्वो यः कथितार्थ विधीयते ॥ पुष्येण सहेन्दुमदित्यर्थे पौषं दिनं पौषो रात्रि: एवमाश्विन श्रावणं कार्तिकमित्यादौ। तहक्षेणेन्दुमत्काल इत्येव नात पुष्येण सहेन्ट मत् पुरमित्यर्थं पोपं पुरमित्यादिकप्रयोग: नक्षत्र इन्हात् कथितार्थे. अणो बाधक ईय एव यथा पुष्यपुनर्वसुभ्य सहेन्दु महिनं पुष्पपुनर्वसवोयम् एवमश्विनीभरणीया रात्रि रित्यादिप्रयोगः। नक्षत्रेण युतेन्द मत्। तद्रागयुक्तमित्यर्थे जस्मादण स्यादिकण पुनः । लाक्षातो रोचनातच शकलात्कर्दमात् स वा ॥ हरिद्राया रागयुक्तमित्यर्थेऽण् यथा हारिद्र वासः एवं कौसुम्भं लाक्षया रक्तमित्यर्थे नित्यमिकण यथा लाक्षिकं सर्च निकं शकलकर्दमाभ्यां तेन रक्तमित्यर्थे 'विभाषयेकण यथा शाकलिक: भाकल: कार्दमिक: कादमः इत्यादी।

·• शब्दशक्तिप्रकाशिका। १७३ तथा। नौलादः कस्तथा पीतात् विलिङ्गादपि नित्यशः । स्वभावरक्त गौण्या तु वृत्त्या तद्धितमुच्यते ॥ नोलेन नौल्या वा रक्तमित्यर्थे नित्य प्रत्ययो यथा नीलः पट इत्यादौ पोतेन पौतया वा रक्तमित्यर्थे तु नित्यं कप्रत्ययो यथा पोतक: पट इत्यादी हारिद्रः कुक्क टपाद: लाक्षिकमधरं पोतक स्वामत्यादी स्वभावसिद्धपीतादौ गौणवृत्त्या हरिद्राद्यै रक्तसदृशे तद्रितं प्रयुज्यते । तन रक्तम्। तेषां समूह इत्यर्थेऽप्यण पाशादस्तु यः स्त्रियाम् । गर्गादिगोवादक्षादेशाकमीवस्तु वाश्वतः ॥ काकानां मसूहः काकम् एवं शुकानां ममूहः शौक भिक्षाणां समूहः क्ष युवतीनां समूह इत्यर्थे यौवतमिति जयादित्यः । तद्धिता नपत्यम्वर पुंवद्भावात् यौवनमिति तु भागवृत्ति: अतएव यमपास्त पुण्यभाजं कलाकुशलयौवनम्। सरसं नित्यश- स्तन्वि सफलं तस्य यौवन मिति तन्मत प्रयोगः । पाशानां ममूह इत्याद्यर्थे तु तेभ्यो यएव तदन्तथ स्त्रीलिङ्ग एव यथा पाश्या धूल्या वात्या वन्या शल्य ति खल रथावपि पाशादौ पठन्ति यथा खल्या ज्या इति। तथा गर्गादिगोत्रेभ्यः समूहे कण गार्गक दाक्षकमित्यादौ उक्षणां समूह इत्यर्थेऽप्यसौ यथा ओक्षकम् प्रोष्ट्रकमित्यादी। उन्होष्ट्रोरस्त्रवत्साजा राजा राजान्य कस्तथा। राजपुत्री मनुष्यश्च वृक्ष उक्षादिको गण: । अखानां समूहे लोयो विभाषया यथा अखोयमाश्वमिति । धेनोरनञः कण नित्य केदाराद्यमिकझाकण पिष्टात् कैयचिहस्तिभ्याचे कण केशदिकण यणौ। धेनूनां समूही 'धेनुकम् अधेनोस्त्वाधेनवमित्यणेव अस्मा- ।

·१७४
शब्दशक्तिप्रकाशिका।
देवानज इति निषेधात् सामूहिकप्रत्ययेषु तदन्तविधिरेष्टव्यः
सेन सुन्दरगर्गाणां समूह इत्यर्थे सौन्दरमर्गकमित्यादि
साध्विति शाब्दिकाः। केदाराणां समूह इत्यर्थे यणि केदा-
यम् एकणि केदारिकम् प्रकणि केदारकम् इति विधा
प्रयोगः। पिष्टार्थकात् कवचितो हस्तितश्चे कण यथा पूपानां
समूहः पौपिकं शाष्क लिकं तथा कवचिनां समूहः कावचिक
इस्तिनां हस्तिनीनां वा समूहो हास्तिकम्। केशानां समूहे
विकण यण च कैशिकं कैश्यम् ।
इनि: खलोशूकपद्माद्रथात् कड्यः न्त्रियामिमौ ।
गणिकातो ब्राह्मणाच मानवादाडवाच्च यण ॥
खलादित्रिकादिनि: समूहे यथा खलिनी उलू किनी
पद्मिनी। तथा रथात् कद्यः यथा रथको ति इमौ च प्रत्ययौ
स्त्रियामेव। गणिकादिभ्यस्तु समूहे यण यथा गाणिक्य
ब्राह्मण्यमानव्य बाडमिति ।
गजबन्धुजनग्रामसहायेभ्यस्तु त: स्त्रियाम् ।
पृष्टादयत क्लीवलिङ्ग तत् चरणेभ्यस्तु धर्मवत् ।
गजता बन्धुता जनता सहायता इत्यत्र गजादीनां समूहे.
ऽर्थे तप्रत्ययः स च स्त्रीलिङ्ग एव। पृष्ठात् समूहे यत् यथा
पृष्ठं तच्च क्लोवलिङ्गमेव अतएवास्य पाशादिषु अनन्तर्भावः
चरणेभ्यस्तु समूहे धर्म इव प्रत्ययाः स्य: यथा कठानां धर्मः
काठकं तथा समूहोऽपि एवं छान्दोग्यमाथर्वणमित्यादि
तत्समूहः ।
तद्देति तदधौते बेत्ययऽध्यण क्रतुवाचिनः ।
स्वान्तादप्यकल्पादककथादेश्वेकणो विधिः ॥
निमित्तं वेत्तीत्यर्थे नैमित्तः एवमौत्यान, मौहः छन्दो
.

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। १०५ वेत्त्यधीते वेत्यर्थे छान्दमः वैयाकरण: क्रतुवाचिनोऽग्निष्टो. मादेस्त्वि कण यथा अग्निष्टोमं वेत्ति अधोते वा प्राग्निष्टोमिक: प्रकल्पादेः सूत्रान्त शब्दाटप्युक्तार्थे इकण यथा वार्तिक- सूत्रिकः सांख्यसूत्रिक: कल्पादेस्तु सूत्रात् काल्पसूत्र इत्यणेव । उक्थं वेत्त्य होते वा इत्यर्थेऽप्यो कयिक: नैयायिकः पातञ्जलिक: लोकायतं बौद्धशास्त्र तह त्यधोते वा लौकायतिक इत्यादि। विद्यान्तादधर्मविक्षवानुत्तरवर्तिनः । तथैकण, शतषष्टिभ्यां परस्य तु पथष्टिकः ॥ वायमविद्यां वेत्त्य धोते वा वायसविधिकः सर्पविधिकः चारविद्यिकः। अङ्गाद्यमुत्तरवर्तिनः किम् आङ्गविद्यः ज्योति- विद्यः गान्धर्वविद्यः धार्मविद्य: क्षाविद्यः वावयवा विद्या विविद्या तां वेत्ति अधोते वा विद्य इति कर्मधारयादण । वैविद्या मां सोमपाः पूतपापा इति गोता। तिम्रो विद्या वेत्तीत्याद्यर्थे तु दिगुतस्तद्धितस्य लुकि त्रिविद्य इत्येवम् । शतप्रथं षष्ठिपथं वेत्तोत्याद्यर्थे टिक: शतपथिकः षष्टिपथिकः स्त्रियान्तु शतपथिकीत्यादि। क्रमादिभ्यः कएव स्वात् पदात् कः स्वादिकस्तथा । सर्वादरथ साद्यावतीत्याद्यर्थकस्य लुक् ॥ क्रमं वेत्तोल्याद्यर्थे क्रमादिभः कएव यथा क्रमकः सामक: शिक्षक: मौमांसक इत्यादी। पदात्तु क: स्यादिकोऽपि यथा पदकः पदिकः । सर्वादेः साद्यार्दश्च प्राब्दादिहितस्य वेत्यधीते, वेत्यर्थकस्य तद्धितस्य लुगेव यथा मर्व वेदं वेत्तोत्याद्यर्थ विहित- स्याण प्रभृतेः सर्ववेदः सर्वतन्त्र इत्यादी सादिवार्तिक इत्यादी ति। अष्टाध्यायादितः कः स्यादध्यायस्य च लुक तथा। अध्यायमलप्रर्थककाई त्याद्यर्थस्य लुक परे ।

·शब्दशक्तिप्रकाशिका । अष्टावध्याया यस्य तदष्टाध्यायसूत्र तहति अधोते वेत्यर्थ क: अध्याय पदस्य च लुक् यथाष्टका: पाणिनीयाः पञ्चकाः गौतमोग्राः दशका: व्याघ्रपदोया: जैमिनीयाः पर 'पुनरष्टाव- ध्यायसंख्या यस्य इत्यर्थे कप्रत्ययं बात्वा सह त्याद्यर्थकस्य तदि- तस्य लोपमाहुः । तह त्यधीत वा। तवं दमिति सम्बन्धिन्यपि तस्मादगो विधिः । खराजपरदवेभ्यः कादिरोयोजनादपि ॥ तस्येदमित्येवं तत्सम्बन्धिन्यर्थे तदर्थ कादण इत्युत्मर्ग: यथा वृक्षस्येदं वाक्ष एवं दाश दमित्यादि। स्वम्येदमित्याद्यर्थ तु वगजादिभ्यः कादिरोयो यथा स्वकीयं राजकोयं परकायं देवकोयं जनकौयमिति । स्वतः कस्यानित्यवम् अतएव स्वीयं यदन्त्यभिन्न पमिति मणिदीधितिरिति वदन्ति । ईयन्त्य हादभवतस्तत्र तोद इकमापि । परावरादितोऽप्यांत यदिकम्पपि दिकपरात् ॥ त्यस्येदमित्याद्यर्थ त्यदादिगणादोयः यथा त्यदीयं तदीय मदीय इदमायमित्यादि। भवतस्तु त्यदादरीये परतः तस्य दादेशोऽपि यथा भवदीयं नये स्वर तदित इति पदान्तविधे- निवेधादस्य विधिः। शवन्तस्य तु भवतस्तस्बेदमित्यर्थे भाव- तमित्यणेव। पराद्यत्तरवत्तिनोऽपि न केवलाञ्च तस्मात् परावस्येदमित्यर्थे यदेव यथा पराडा अवराध आह्वा आदिपदात् उत्तराय अधमाई दिग्वाचिपूर्वकात् पुनरात यदिकम्पपि यथा पूर्वाद्धय सर्वाधिक दक्षिणा दाक्षिणा किमित्यादि। युष्माकास्माकभावान्ते वाणीनण युष्मदम्मदो। तवत्यस्मान्ममत्यम्मादणीनमपि कादिमः ॥

·। शब्दशक्तिप्रकाशिका। १७७ युवयोयुभाकं वा इटं प्रावयोरस्माकं वा इदमित्यर्थे युभ- दम्मदोर्युमाकास्माकभावोत्तग्मणीनण च वा स्यात् यथा यौमा- कम् यौभाकोणम् प्रास्माकम् प्रास्माकीनम् । प्रास्माकदन्ति- माविध्यवामनोभूतभूरुहः । पक्षे त्यदादित्वादीयो यथा युष्म- दोयमस्मदीयमिति। तवेदं ममेदमित्यर्थ तवममेत्यनयोरणीन- मपि कादिकः स्यात् यथा तावकं तावकीनं स्वरूपनिर्देशाव वटाटेशः। अपिना त्यदादित्वादीयोऽपि यथा त्वदीय मदीयमिति। कमारण्याइस्तिवम विहाराध्यायसानुषे । नित्य वा गोमयेऽन्यत्र णः सदा स्वादिति स्थितिः ॥ अरण्यस्थाय हस्तीत्याद्यर्थे अरण्यानित्यं कण् यथा आरण्यकः करी पन्या विहारो मानुषश्च अध्यायस्त्वरण्यगीत- त्वादारण्यकः। गोमये त्वरण्यस्येदमित्यर्थं आरण्यकमारण्य वा गोमयमिति विधा प्रयोगः। कथितेभ्योऽन्यस्मिन्नथे ऽरण्या- बित्य गा प्रत्यय एवं यथा अरण्यस्येयमित्यर्थे प्रारण्या लता भारण्यः पशुरित्यादि तस्येदम्। अग तव भव इत्यर्थ पदादत्वर्गतो भवेत् । गावात एयण वा तव व अवेयमित्यपि ॥ भव इत्यस्य उत्पत्तिवर्तमानत्वे द्यर्थी यथायथम् । पार्दमध्यानादृशार्थ मोऽवस: सस्य लुक् तथा । डिमोऽयपश्चादसेभ्यः कालार्थात्त पदादिकम् ॥ पादौ भवः शादिमः भवो वर्तमान इति वई मानवृत्तिः। मंणिविराजते तन्वि तवाय हारमध्यमः। अधो भव इत्यर्थे । धस: सलोपादधमः । यटङ्गमधर्म तस्व स्पर्शनं दुरितावहमिति स्मृतः । प्रने भवं इत्यर्थे डिमः अग्रिमः एवं पश्चिमः अन्तिमः , ·१७८ शब्दशतिप्रकाशिका। कालार्थकामासादिशब्दात्तु तब भव इत्यः इकण् यथा मासिकं सांवत्सरिक मौहर्तिकं पौर्वाहिकं पापरालय मित्यादि। शरदः पाईएवायं वा तु रोगे तथातपे। निशातच प्रदोषाच कायं तादिस्तथा श्रसः ॥ प्रयमिकण्प्रत्ययः तथार्थे शरच्छन्दात् थाह एवं साकारः यथा शारदिकं श्राधम्। अन्यत्र शारदश्चन्द्रमाः। रोगातपयोस्त्व. र्थयोरयं वैकल्पिकः यथा शारदः शारदिको ज्वरः पातपय । निशायां प्रदोषे वा भव इत्यर्थे नैशिक नेशं वा प्रादोषिकं प्रादोषं वा तम इत्यादि। श्वसः श्व:पदात्तु तादिरयमिकण्प्रत्ययस्तथा विकल्प नेत्यर्थः तेन खोभवमित्यर्थ शौवस्तिकं धनम् । शौवस्तिकत्वं विभवा न येषां व्रजन्ति तेषां दयसे न कस्मादिति भट्टिः । पक्षे श्वस्य खस्तनमिति त्यतनौ वक्ष्य ते । सध्यादे तुनक्षवप्रभेदाचाण कले पुनः । संवत्सरात् पर्वणि च प्राइषस्वे ण्यमौरितम् ॥ सन्ध्यादिगणात्तत्र भवमित्यर्थे प्रणेव यथा सान्ध्य सन्धि- वेलं आमावस्य त्रयोदशं चातुर्दशं पाञ्चदशं पौर्णमास प्राति- पदं वा तमः इति पत्र ऋतुभेदो ग्रोमादिः तस्मात्तत्र भव- मित्यर्थे प्रेम शैशिर तदन्तविधिना पूर्व अवयवाहतू- नामित्युत्तरस्य वृद्धिः । नक्षत्रभेदात्तु पुष्थे भवं पौषं औषधं तैषं रौहिणमित्यादि। 'संवत्सरात्तु फले पर्वणि च भवायऽ. सेव यथा सांवत्सर फल पर्व वा अन्यत्र तु कालार्थत्वादिका यथा सांवत्सरिकं कर्म प्राकृषि भव इत्यर्थे ,एण्वः यथा प्राष्ट्र घेण्यणम्। प्रावृषण्यं पयोवाहमिति रघुकाव्यम् । वर्षातः स्यादिकण् हेमन्तादध्यव वा तक । 'सायं चिर प्रगे प्रार्ज कालाव्ययतस्तमटं ।'

·शब्दशक्तिप्रकाशिका। १७८
वर्षासु भवं वार्षिक वृणम्। हेमन्ताजवाथै यथेकण
पथा अमपि परम्वणि तकारस्य वा लुक् तेन मन्तिकं हेमनं
हेमन्तमिति त्रिविधप्रयोगः । तदन्तविधिमा पूर्व हमनमित्यादि-
(पि प्रयोग:। सायमादिभ्यस्तु सायन्तनं चिरन्तनं प्रगेतनं
पाहतनं दिवातनं दोषातनमित्यादी भवार्थे तनट टानु-
बन्धत्वात् सायन्तनी तिथिः ।
परुतश्च परारस चिराच वो विभाषया ।
पुराशब्दात्तथा नोवा मध्वान्नादेश वा तनट ॥
परुन परारिन चिरत्न पक्षे परत्तनं परारितनं चिरतनं
पुरा शब्दादपि भवार्थे वा नः तेन पुराण पुरातनमिति ।
तदापड्यान्तु कालात् स्वादिकण डीप वा स्त्रियां ततः ।
मनुष्ये पर्वनादीयसीयोऽम्यव विभाषया ॥
तत्काले भवमित्यर्थे तत्कालशब्दादिकण् तात्कालिको
बोधः एव मापत्कालिकः तदन्तस्य स्त्रियां वा डोप यथा
तात्कालिको तात्कालिका मतिरित्यादौ। पर्वते भवो मनुष्य
इत्यर्थे पर्वताटीयण पार्वतीयो नर; तसोन्यत्र तु पर्वतीयं पार्वतं
। फलमित्यादावस्मपि।
दिगादियो यदेव स्याच्छरीरावयवादपि ।
दृतिवत्यस्थिकुक्षिम्य एयण स्यात् कलसादहः ॥
दिशि भवमित्यर्थे दिश्यम् एवमाद्यम् अन्य' रहस्य दिव्यं
दर्य
यूथ्य वश्यं दण्डामित्यादौ यत्। शरीरावयवादपि यथा
न्ते भवमित्यर्थे दन्यम् एवं कर्ण्यम् ओष्ठा मूईन्य मुख्य
परव्यम् इत्यादौ दृशौ भवमित्यर्थे तु दृत्यादेरेयसव यथा
यं वास्त यं प्रस्थ यं कौक्षयम्। प्रसिं कौफेयमुद्यम्य
काराएनसे मुश्चमिति भष्टिः। कालमेयम् पारयति ।
७

·१८० शब्दशतिप्रकाशिका। । समान- तुर्मासादयो यथव्यवीभावतस्तथा । पन्त' पूर्वादिक समानात्तत्परादपि । पतुर्मासेषु भवमित्यर्थे चातुर्मास्यं व्रतं चतुःपदस्याषाढादि- चतुष्कत्वेन लक्षकत्वाबात्र हिगुरतः पञ्चकपालश्चरित्यत्रेव विगोस्तहितस्य न लुक्। यज्ञे तु चातुर्मासो यागः इत्यमेव अन्त:पूर्वादव्ययोभावाद्भवार्थे इकण् यथा प्रान्तर्दैहिकम् प्रान्त- गणिकम्। अव्ययीभावादित्येव तेनान्तःकरणे भवमान्त:- करणं दुःखमित्य व समानात्तत्पराच्च यथा समाने भवं सामानिकम्। सामानिकोऽयं युवयोः प्रयासः । देशिकम् । काद्यन्तवर्गादीयः स्वाजिह्वामूलाङ्गलादपि । भिवाद्य तरतो वर्गात् यदीनावीय एव च ॥ कवगै भवः कवर्गीयो वर्ण : इतीयः। एवञ्चवर्गीय: टवर्गीयः इत्यादि। जिह्वामूलादमुलाञ्च जिह्वामूलीय: अङ्ग लायः। मित्राद्युत्तरवर्गात् तु प्रत्ययत्तिकं यथा मित्रवर्ग भव इत्यर्थे मित्रवर्यः मित्रवर्गाण: मित्रवर्गीय: इत्यादि। स्त्रीपुभ्यां नणे सणौ तव भवे भावे तु वा तयोः । खरादौ तडिते प्राप्त गोर्यदेव विधीयते ॥ स्त्रियां भवः स्त्रैणः। स्वैगेन नीता विकृति लघिमा इति भट्टिः। पुसि भव: पौंखः। स्त्रियाः पुसश्च भावेऽर्थे तु नण खणो विकल्प न स्याताम्। सेन स्त्रिया भावः स्त्रैण स्त्रीत्वञ्च पुसो भाव: पौन पुस्त्वंञ्च। गोपदात्तु यद्यदर्थे खरादि- तदितं प्रसता तत्तदर्थे तदेव साकारतेन गोरपत्य गौर्देवता यस्य गवा चरति गोः समूह इत्याद्यर्थे गव्यमित्येव प्रयोगः । गोवं गोदित्यादौ तु बादिको न खरादिः । तत्रभवः। - । O ·शब्दन्तिप्रकाशिका। १८१ . ये भवाथै यतः प्रोक्कास्तद्धितप्रत्ययाः पुरा। जातेऽयेऽपि ततस्ते स्य विशेषविधिना विमा । मथुरायां भव: इत्यये इव मथुरायां जात इत्यर्थेऽप्य गो- सिदेशः। एवं स्त्रण: पौंसः ग्राम्यः ग्रामीणः इत्यादी गणादे रपि प्रावृष एण्य प्रासाविक: प्रदोषादेरिकणादिप्राप्तौ च कादि- विशेषविधेर्वच्यते। प्राहपसव जानेऽथ स्यादिक: शरदस्विकण । संजायां विहितः पूर्वाहापणादिस्ति कः ॥ प्राकृषि जातमित्यथै प्राषिकं पत्र प्राषिका वृष्टिः । शरदि जातमित्यर्थे तु संज्ञायामिका यथा शारदिकाः मुग- प्रभेदा: शारदमवम् पूर्वाने जातमित्यर्थे तु पूर्वाहादिभ्यः को यथा पूर्वाहक अपराडकं मध्याहकमित्यादि एवायां मूलाया जातमित्यर्थे पाक मूलक' मे समसस्येति खः । पणकः स्वादमावायाचदात्तविकतादपि । स्थानान्तादथ गोमालखरशालाच नित्ययः ॥ जासार्थकस्य स्लुग्वा तु वतसशालादिवो भवेत् । अमावास्यायो जात इत्यर्थे ऽण पकश्च स्थात् यथा प्रामा- वास्थः पमावास्यको बालकः। तषि तादमावास्याशब्दादपि यथा च धामावास्यः अमावास्याकः । स्थानान्ताहिहितस्य जातार्थकतधिवस्य नित्य लुक् स्यात् यथा गोस्थाने जातमित्यर्थे गोस्थानं पत्रम् एवमखस्थानं शशस्थानमित्यादौ गोशालायां जातमित्यर्थे गोशालं खरंगालम् इत्यत्राप्येवम्। नित्यममीषां क्लीवत् एभ्यो जातीर्थस्य नित्यं लुम्विधानात् प्रविन्यादितो जातार्थकस्य वा लुगिति प्रतीयते। अतएव मधातोऽणो न लुग्भवेत् इत्सम्र निषेधः सङ्गच्छते इति निबन्धकारः। वत्स- भालादितस्तु जातार्थस्य वा लुक् यथा वत्सभालायां जात १६ . 0 ·१८२ शब्दशक्तिप्रकाशिका। इत्यर्थे वत्सशालो वातशालश्च वृक्षः। एवमभिनित् प्राभि- जितो वा बालकः। वत्सशालाभिजिश्चित्रा रेवती रोहिणी तथा। अश्वयुङ् मृगशीर्षश वत्सशालादिको गण: । ' मृग- शिरसि भवं जातं वा इत्यर्थे तु न तद्धितमनभिधानात् । अनुराधा तिष्यपुष्यौ हस्तस्वाती पुनर्वसु । विशाखा बहुलतेभ्यो नित्य' जातार्थकस्य लुक् ॥ लुक् तडितलु कौति अनुराधायां जातोऽनुराधः स्त्रीप्रत्ययस्य लुक् एवं तिष्यः पुष्थ: हस्तः खाति: पुनर्वसुः विशाखो बहुल: कथं बाहुलेयस्तारकजिदिति बहुला कृत्तिका तत्र जात इति संज्ञायामयण । श्रविष्ठाषाढयोरयण उण वा शतभिषक् पदात् । इति महामहोपाध्याय श्रीजगदीश तर्कालङ्कार भट्टाचार्य- विरचिता शब्दशक्तिप्रकाशिका समाप्ता।

·No text on this page.

·No text on this page.

·Thameago पिलures. com मन inwer vam भर न " ww. wwacionaire cosy were mor हो । Karended: PHARI :- Hariraj Faiety arrorannaroon and for more Cadra Present TT Trarhi ग्राse com ghe cories. witmararircary Erner Firstoori ON:- B

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.