·शिवचरित्र कार्यालयाचे शिवचरित्रविषयक ग्रंथ ह्या तीनहि ग्रंथांत इंग्रजी, डच, पोर्तुगीज, फारसी तसेंच संस्कृत, कानडी, हिंदी ह्या भाषांतील श. १३४८ ते श. १६०४ (इ. १६८२ एप्रील) अखरेपर्यंत पत्रांचा राजकीयदृष्ट्या विस्तृतपणे मराठीत काढलेला सारांश दिलेला आहे. अर्थातच मगठी पत्रे ह्यांत घेतलेली आहेत हे सांगणे नको. इ. १९३७ पर्यंत जेवढी ह्या १८ भाषा- मधून इतस्ततः पत्रे म्हणून प्रसिद्ध झाली त्यांचा सारांश कालानुक्रमाने ह्या भागांतून प्रसिद्ध झाला आहे. पत्रे व ती कालानुक्रमाने लावलेली असणे ह्याहून इतिहासअभ्या- सकास दुसरी महत्त्वाची गोष्ट नाही. अशी पत्रे ह्या तिन्ही भागांत अंदाजें तीन सहस्त्र आली आहेत. शिवाय तिस-या भागांत अकबर, जहांगीर, शहाजहान, औरंगजेब ह्या बादशहाच्या कारकीर्दीची जुलूस-वर्षे म्हणजे त्यांच्या कारकीर्दीच्या प्रत्येक वर्षाचा प्रारंभकाल मुसलमानी व इंग्रजी वर्प, महिना, तारीख असा दिला आहे. ह्या सर्वापेक्षा शिवकालीन शकावली -पृष्ठे सुमारे १५० दिली आहे. पृष्ठसंख्या ९७०. किं. भाग १, २, प्रत्येकी रु. ३॥, भाग ३ रु. २॥ शिवचरित्र निबंधावली-ह्या ग्रंथांत श्री. द. वि. आपटे, प्रो. पटवर्धन, प्रो. कुंभारे, प्रो. देशपांडे, प्रो. ओतुरकर, श्री. दि. वि. काळे, श्री. शं. ना. जोशी, श्री. वा. सि. बेंद्रे, रा. सा. ग. के. देशपांडे यांचे मुख्यतः तत्कालीन पत्रांचे आधारें शिवचरित्रांतील प्रसंगावर लिहिलेले निबंध आले आहेत. पृ. ४१२, किं रु. ३॥ शिवाजी निबंधावली भाग १-या ग्रंथांत प्रो. काणे, प्रो. पेंडसे, श्री. रा. राजोपाध्ये, प्रो. सबनीस, श्री. य. सु. देशपांडे, श्री. बा. आ. देशप्रभू पेडणेकर, श्री. ज. स. करंदीकर, म. म मोर प्रो. पुणतांबेकर, श्री. भट, श्री. शि. का. ओक (D) शिवाजीची कौटुंबिक माहिती V2.. मदिननिर्णय, श्रीसमर्थ रामदास, शिवकाला 25405 निजामशाही व आदेलशाही | EFT HASIK SAIK T RAR शिवाजी निबंध नामा, दा. वि. गोखले-शिवकालीन प्रा नि भापा, प्रो. देशपांडे-माडी लिपी, || याया, मराठे व रजपूत; श्री. ग.ह.स कर शिट्टी, श्री. मा. ह. घोरपडे-शिवाज पवार-शिव- कालीन ज्योतिर्गणित समाजन्यति; प्रो. पोतदार-अणाजी ( गोहत्तो)- 'आमामा ऐ साधन 4 1)--शिवाजीची दक्षिणेकरील स्वारीची रणनलि मराठी ततेचा उदय, प्रो राम नवीन साधने, प्रो. वर्मा-महमदनामा। - में गागाभट्ट ६. 15513:2ालीन सिंहस्थ आहेत. पृ. ३००, किं. रु. ३॥ th. Pt 2. -- ·. निवेदन त्रैमानिकाचा प्रस्तुत अंक मंडळांत वेळोवेळी याचल्या गेलेल्या निबंधांचा संह दुसरा म्हणून करण्यात आला आहे. निबंधांचे मराठी व इंग्रजी असे दोन विभाः करण्यात आले असून प्राचीन साधनांना प्रामुख्य दिलेले आढळून येईल. मराठी निबंधांत प्राध्यापक या. वि. मिगशी खांनी सातारा जिल्टात चवथ्य पांचव्या शतकाचे प्रारंभी राष्ट्रकूटांची एक स्वतंत्र शाखा “मानपूरचे राष्ट्रकूट' म्हणून ३-४ शतकांपर्यंत राज्य करीत होती असा नवीनच पुगवा साधार दिल भाहे. तसेच वन्हाडात नांदगाव येथे यादव रुष्ण याचा एक नवीन शिलालेख त्यांन आढळून माला याचेही वाचन दिले आहे.. श्रीमंत आबासाहेब मुजुमदार यांना पेशवाईतील दोन शिलालेख अहमदनगर जवळ हिंगणगाव येथे मिळाले त्यांचेही वाचन येथे प्रथमच प्रसिद्ध करण्यात आले आहे. श्री. चितळे यांचा पुरंदरच्या कोळ्यांवरील निबंध महत्त्वाचा आहे. त्यांनी या प्रकरणाचे समालोचन तर केलेच आहे; परंतु दोन नवीन पत्रे उजेडात आणून या विषयावरील विचारास नवीन चालना दिली आहे. केवळ साहित्य म्हणून नुसती पत्रं छापण्यापेक्षा अशा त-हेचा एकेक प्रकरणवार घेतलेला आढावा वाचकांस अधिक रुचेल असा विश्वास वाटतो. गांवगाडा हे प्रकरण त्यांतील हक्काच्या शावितीच्या दृष्टीने अधिक गुंतागुंतीचे व समाजव्यवस्थेबरोबर बदलणारे आहे. 'चौगुला' वतनांसंबंधींच्या मारल्या विस्तृत लेखांत मंडळांतील संशोधक श्री. शंकरराव जोशी यांनी कागदपत्रांचे आधारे ह्या वतनासंबंधीचे हक कोणते याची चर्चा केली आहे. इंग्रजी लेखांत प्राध्यापक गोडे यांनी " चण्याचा इतिहास" ह्या अभिनव विषया- वर निबंध लिहून इ. स. १५०० ते १८०० ह्या काळांतले अनेक उल्लेख दाखवून दिले आहेत. संयुक्त प्रांतांत सुमारे २५ वर्षांपूर्वी प्रामीण उद्योगधंद्याची पहाणी करण्यांत आली होती त्यावेळी कित्येक ठिकाणी स्फटिकाचे दगडापासुन चपम्याच्या कांचा तयार करणारे देशी कारागीर आढळून आले होते व कमीअधिक प्रमाणात हा धंदा अजूनही तिकडे चालतो. अर्थात् विलायती. कांचांच्या आयातीमुळे व सक्ष्मतेची मोड नसल्यामुळे आता हा धंदा बहुतेक बसून गेल्यासारखाच आहे. श्री. य. रा. गुप्ते यांनी छत्रपतींच्या मुदेविषयींच्या आपल्या लेखांत सभासद बखरीच्या एका प्रतीतील उल्लेखावरून श्रीशिवछत्रपतीच्या राज्यारोहण प्रसंगी कवींद्र ·परमानंद यांनी रचलेला एक श्लोक आपल्या मुद्रेसाठी उपयोजिला होता असा नवीनच मुद्दा उपस्थित केला आहे. तूर्त अशी मुद्रा असलेला एकही कागद संशोध- कांपुढे नाही. परंतु अज्ञात माहिती उजेडात येऊन संशोधकांना त्याचा उपयोग व्हावा. हाच हेतू हा लेख छापण्यांत आहे. अधिक शोध व्हावयास पाहिजे हेच खरें ! इंदूर म्युझियमचे क्यूरेटर श्री. डिसकळकर ह्यांचा, होळकरी नाण्यांवरचा लेख नहत्त्वपूर्ण आहे. जुन्या ज्ञात नाण्यांचा परामर्ष घेऊन त्यांनी एकदोन नवीन नाणीही ह्या लेखांत समाविष्ट केली आहेत. नाण्यांवरील लेखांत त्यांची प्रतिमापत्रे देणे अत्यावश्यक असते परंतु ही प्रतिमापत्रे हाती न आल्यामुळे देण्याचे जमले नाही. कोल्हापूरचे प्रिन्सिपॉल डॉ. अप्पासाहेब पवार यांनी रामचंद्रपंत अमात्यांच्या आयुष्यातील एका प्रसंगावर कागदपत्रांचा फेरविचार करून काही विचार नव्यानेच पुढे मांडले आहेत.' याप्रमाणे विविध विषयांवरील जुनें नवें साहित्य या संडांत मथित केलें माहे., ह्या साहित्याचा उपयोग संशोधकांस खचित होईल असा भरंवसा वाटतो. मंडळाचे संग्रही अजून जी अमोलिक साधनें पडून आहेत त्यांतून अशाच प्रकारचे एकदोन खंड सहज काढता येतील अशी उमेद वाटते. अडचण फक्त आर्थिक परिस्थिती. संबंधी व तव्यांच्या मुद्रणनियंत्रणासंबंधी आहे. - + ·पनिहासिक नंकीण निबंध खंड २ अनुक्रमणिका ऋ. নিম্ন নক্ষ प. 7 - ." २८ मानपुरले सरुवा जि... मिगशा, मगनी २ नांदगांव येथील कायदे वादनांनया काडया ११ का शिलालेख हिंगणगय (जराणगान ) येथील शिलाले श्री. सर. गं. ना. मुजुमदार M घर, दार व शुक्ल श्री. गो. रु. मोडक शावी पुरंदरच्यां कोटी प्रकरणावर नमा प्रकाश श्री. मि.मि. चित तांडय गणपति म. ल. ना. जोशी चौगुला श्री. शं. ना. पासजोशी इंग्रजी 8 Somc Notes on the Invention of Spectacles and the History of Spectacles in India between A. D. 1500 and 1800 P.K. Gode Shivaji the Great's seal bearing the Verse composed by Kavindra Paramanand at the time of his Coronation in which he is said to be an incarnation of Vishnu and promising safety Y. R.Gupte 10 Indore State Coinage D. B. Diskalkar 11 An Episode in the life of Ramachandra Pant Amatya A. G. Pawar Appendix शाहूची सनद 49 64 67 73 78 " 82

·No text on this page.

·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ १ मानपूरचे राष्ट्रकूट [ महामहोपाध्याय प्रिन्सिपाल वा. वि. मिराशी, उमरावती ] बदामीच्या चालुक्यांच्या राजवटीनंतर ज्याचे साम्राज्य महाराष्ट्रांत प्रस्थापित झालें तें राष्ट्रकूट घराणे इतिहासांत मुविख्यात आहे. याचे कोरीव लेख इ. स. च्या आठव्या शतकापासूनचे सापडले आहेत. पण हे घराणे त्या शतकांतच प्रथम उदयास आले किंवा त्याआधीही त्याची पूर्वपीठिका सांपडते हा प्रश्न अद्यापि अनिर्णीतच आहे. अलीकडे सापडलेल्या काही कोरीव लेखांवरून या प्रभावर प्रकाश पाडण्याचा प्रयत्न प्रस्तुत लेखांत केला आहे. आतापर्यंत या पूर्व-राष्ट्रकूटवंशाचे ( Early Rashtrakuta Dynasty) तीन ताम्रपट सापडले आहेत. त्यांपैकी पहिला डॉ. भाऊ दाजी यांच्या संग्रहात होता. तो भगवानलाल इंद्रजी यांनी रॉयल एशियाटिक सोसायटीच्या मुंबई शाखेच्या जर्नलमध्ये (पृ. १६, पु. ८८ इ.) प्रकाशित केला आहे. त्यांत या वंशाला राष्ट्रकूट म्हटले आहे. हा ताम्रपट मूळचा कोठला याविपयी माहिती मिळत नाही. तथापि त्यांत अभिमन्यु नामक राजाने उडिकवाटिका हा गांव, दान दिल्याचे नमूद असल्याने त्याला 'उंडिकवाटिका ताम्रपट ' म्हणतात. दुसरा ताम्रपट कोल्हा- पूरजवळच्या एका खेड्यांत सांपडला; तो कोल्हापूरचे प्रो. कुंदनगार यांचे मार्फन मेचर संस्थानच्या पुराणवस्तु संशोधन खात्याचे प्रमुख डॉ. रुग्ण यांचेकडे गेला व तो त्यांनी आपल्या खात्याच्या सन १९२९ च्या वार्षिक रिपोर्टोत ( पृ. १९७ इ ) त्याच्या छापांसहित प्रकाशित केला आहे. या ताम्रपटांत पांडरंगपल्ली नामक गांव अविधेय नामक राजाने दिल्याया उल्लेख आहे म्हणून त्याला पाण्डरंगपल्ली ताम्रपट नांव मिळाले आहे. तिसरा ताम्रपट पोर्तुगाल गोव्यांतील सिरोदा या गांवीं सांपडला आहे; तो रा. ब. कृष्णमाचार्ले यांनी एपिग्राफिया इंडिका (पु. २४, पृ. १४३ इ.) मध्ये प्रासद्ध केला आहे यांत देवराज नामक राजाने काही गांव दिल्याचा निर्देश आहे. प्राप्तिस्थानावरून यास सिरोदा ताम्रपट म्हणतात. या तीन ताम्रपटांवरून आपणांस या रागाची खालील वंशावळ तयार करता येते- . - * संमेलन ३१ उ. श. १८६६-१९४४.

·२ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ मानाक देवराज (अज्ञात)* अविधेय भविण्य अभिमन्यु उंडिकवाटिका ताम्रपटांत या वंशाला राष्ट्रकूट असें स्पष्ट म्हटले आहे. पांड- रंगपल्ली ताम्रपटांत या वंशाचें नांव आले नाही. सिरोदा ताम्रपटांत 'चंद्रपुराद् गोमिनां देवराजवचनात्' असा आरंभीच निर्देश आला आहे. याचे दोन अर्थ संभवतात. 'गोमिना याचा संबंध 'चंद्रपुरात् ' याशी लावल्यास गोमींच्या चंद्रपुरा- हून असा अर्थ होईल; 'देवराजवचनात् ' याच्याशी ते पद जोडले तर देवराज हां गोमिवंशांत उत्पन्न झाला होता असा अर्थ निघेल. हा सिरोदा ताम्रपट सर्वांत अगो- दरचा असल्याने त्यावेळी या वंशाचें नांव 'गोमिन्' असून पुढे तें राष्ट्रकूट झालें असण्याचाही संभव आहे. राष्ट्रकूटांच्या काही ताम्रपटात त्या वंशाचे 'तुङ्ग' असें नांव आले आहे. 'गोमिन् ' व 'तुङ्ग' या दोन्ही नांवांचा अर्थ 'पूज्य', 'महनीय' असा होतो. ते कसेही असले तरी देवराज नृपतीच्या तीनही ताम्रपटांतील वर्णनांत विशिष्ट साम्य असल्याने तो राष्ट्रकूट वंशांतील होता चांत संशय नाही. या ताम्रपटांत कोणत्याही शकाचा उपयोग केलेला नाही. दोन ताम्रपटांत त्या त्या राजांच्या राज्यारंभापासूनची वर्षे दिली आहेत. तिसन्या ताम्रपटांत तर तसाही निर्देश नाही. त्यामुळे या राजांचा काळ ताम्रपटांच्या अक्षरवटिकेवरून ठरविला पाहिजे. तीनहीं ताम्रपटांच्या संपादकांच्या मते या ताम्रपटांचा काळ चौथे-पांचवें शतक हा असावा. आतां हे राजे कोठे राज्य करीत होते याचा विचार करूं. डॉ. भाऊ दाजींना उडिकवाटिका ताम्रपट नक्की कोठे मिबला तें माहीत नाही; पण तो मुंबई प्रांतांतच कोठेतरी सांपडला असावा. इतर दोन ताम्रपट तर कोल्हापूर संस्थान व गोवे प्रांत यांत मिळाले आहेत. यामुळे हे घराणे दक्षिण महाराष्ट्रांत राज्य करीत होते असे अनुमान करण्यास हरकत नाही. पाण्डरंगपल्ली ताम्रपटात या वंशाचा मूळ पुरुष मानाङ्क याला ' श्रीमत्कुन्तलानां प्रशासिता' असे म्हटले आहे. डॉ. रुष्ण यांनी या ठिकाणी ' सात्कुन्त धरा नः प्र ई सिता' असे काहीतरी वाचून व माकुन्त * देवराजाच्या ह्या आजवर अज्ञात असलेल्या थोरल्या पुत्राचें नांव आतां ज्ञात झाले आहे. ते नांव माणराज-विभुराज हे होय. पहा-डॉ. मो. ग. दीक्षित संपादित 'महाराष्ट्रातील काही प्राचीन ताम्रपट व शिलालेख' भा. इ.सं. मं. स्वी. अं.क्र. ६७ पृ.५-६ * ·१मानपूरचे राष्ट्रकूट महणजे सातपुडा अता शोध लावून हे घराणे व-हाड-मध्यप्रांतात राज्य करीत होते असे म्हटले आहे, ते चूक आहे. वर दिलेल्या शुद्ध वाचनावरून मानाङ्क हा कुन्तल देशावर राज्य करीत होता. यात संशय नाही. कुन्तल देशांत कृष्णा नदीचे खोरें व त्याच्या दक्षिणेचा कर्नाटक प्रदेश याचा समावेश होत असे. 'विख्यातरुण्ण- वर्णे तैलस्नेहोपलब्धसरलवे । कुन्तलविषये नितरां विराजते - मल्लिकामोदः ॥' हा उत्तर चालुक्यांच्या नीलगुंद ताम्रपटांत तैलपाचा नातु जयसिंह ऊर्फ मल्लिकामोद याविषयी आलेला श्लेषपूर्ण सुंदर श्लोक पहा. यांत कुन्तलदेशांत कृष्णवर्णा किंवा कृष्णा ही प्रसिद्ध नदी वाहते, असा स्पष्ट निर्देश आहे. पाण्डरंगपल्ली ताम्रपटांत अने नदीच्या तीरावर काम्यक व जावल या वाड्यांसहित पांडरंगपल्ली गांव दिला असल्याचा निर्देश आहे. डॉ. रुष्ण यांना नदीचें नांव व गांवांची नांवें बरोबर रीतीने वाचता आली नाहीत. यांतील अने नदी ही कण्णा नदीस मिळणारी येण्णा किंवा वेणा नदी असावी. जावल तर जावळीचे प्राचीन रूप दिसते. काम्यक गांव जवळपास सांपडते काय पाहिले पाहिजे. तथापि एवढ्या निर्देशावरून सातारा जिल्हा राष्ट्रकूट नृपति मानाङ्काच्या राज्यांत अन्तर्भूत होता हे दिसून येईल. उंडिकावाटिका ताम्रपटांत मानाङ्काचा पणतू अभिमन्यु हा मानपुरी असतांना त्याने ते दान केले असे म्हटले आहे. हे मानपुर मानाङ्क राजाने आपल्या नांवें स्थापून राजधानी केलेले दिसते व ते कित्येक पिढ्या या वंशाची राजधानी होते. त्यामुळे या राष्ट्रकटांस मानपूरचे राष्ट्रकूट म्हणण्यास हरकत नाही. हे मानपुर सातारा जिल्ह्यांतील माणगंगा नदीच्या तीरावरील गांव असावे. या ताम्रपटांत अभिमन्यु राजाने पेठपंगरकच्या 'दक्षिण शिव' देवास उडिकवाटिका गांव दिल्याचा निर्देश आहे. डॉ. लोटनें हैं दक्षिण शिवाचे देवालय मध्यप्रांताच्या होशंगाबाद जिल्ह्यांतील महादेव-पर्वतराजीवरील प्राचीन देवालय असावे असे म्हटले होते, पण तेही बरोबर दिसत नाही. या ताम्रपटाचें नक्की प्राप्तिस्थान माहीत नसल्याने डॉ. फीटला त्यांत निर्दिष्ट केलेल्या स्थळांचा बरोबर पत्ता लागला नव्हता. महादेवाच्या देवळाकरितां इतकें दूर जावयास नको. सातारा जिल्ह्यात सह्याद्रीच्या शिखरांवर अनेक ठिकाणी प्राचीन काळापासून पवित्र गणलेली शिवालचे आहेत, त्यांपैकीच हे एक असावे. पेठ पंगरकाचा नक्की पत्ता अद्यापि लागला नाही. शिरोदा ताम्रपटांत जी गांवें निर्दिष्ट केली आहेत ती गोवेंसाष्टी या भागांत -सांपडतात असे त्या ताम्रपटाच्या संपादकांचे हणणे आहे. वरील विवेचनावरून हा प्राचीन राष्ट्रकूट वंश इ. स. च्या चौथ्या शतकांत सातारा जिल्ह्यांतील मानपूर या गांवीं राज्य करीत होता. त्याच्या अंमलाखाली दक्षिणकोंकण व कृष्णा नदीच्या दक्षिणेचा महाराष्ट्र व कर्णाटक प्रांत हा .

·४ ऐतिहासिक संकाण निबंध-खंड २ मुलूख होता व त्याला कुन्तलाधिपति ह्मणत मत्तत हे दिसून येईल. आतां या वंशाविषयी आणखी काय माहिती मिळते ते पाहूं. इ. स. च्या चौथ्या पांचव्या शतकांत उत्तर कोंकण, दक्षिण गुजराथ व उत्तर महाराष्ट्र या प्रांतांत प्रथम आभीर व नंतर त्रैकूटक वंशाचें राज्य होते. विदर्भप्रांत वाकाटकांच्या अंमलाखाली होता. वाकाटक ताम्राज्याचा संस्थापक प्रथम प्रवरसेन याच्या अंमलाखाली नर्मदा व तुंगभद्रा या नद्यांमधील दक्षिण हिंदुस्थानांतील मध्यभागचा विस्तृत प्रदेश होता असे दिसते. प्रवरसेनाच्या निधनानंतर त्याच्या चार मुलांमध्ये त्याच्या साम्राज्याची वाटणी झाली अतें पुराणांतील उल्लेखांवरून दिसते. ज्येष्ठ पातीची राजधानी प्रथम नागपूरजवळचें नन्दिवर्धन व नंतर प्रवरपुर होती व. तिच्या अंमलाखाली उत्तरविदर्भ प्रांत होता. त्यानंतर दुसऱ्या मुलाची राजधानी वत्सगुल्म (सम्यांचें अकोला जिल्ह्यां- तील वाशीम) असून त्याचे राज्य दक्षिण विदर्भ प्रांतावर पसरले होते. त्यानंतरच्या दोन मुलांमध्ये गोदावरीच्या दक्षिणेचा मुलुख असावा. पहिल्या दोन मुलांच्या वंशजांचे शिलालेख व तामपट अनुक्रमें उत्तर व दक्षिण विदर्भात (यांत मध्यप्रांताच्या व हैद्राबाद संस्थानच्या मराठी जिल्ह्यांचाही समावेश होतो) सांपडले आहेत. पण बाकीच्या दोन मुलांचे लेस कोठेही अद्यापि तांपडले नाहीत. कदाचित् या दोन मुलांचे राज्य लौकरच नष्ट झालें अता व त्याचें मुख्य कारण या मानपुरच्या राष्ट्रकूट घराण्याचा उदय हे सत्ता अतें अनुमान करण्यास हरकत नाही. पांडुरंगपल्ली तामपटांत मानाइक राजाने अश्मक व विदर्भ प्रांत जिंकले होते, असा उल्लेख आहे. अजंठ्याच्या १६ नं. च्या लेण्यांतील लेखांत प्रवरसेनाचा नात् विन्ध्यसेन चानें कुन्तलाधिपतीचा पराभव केला होता असे वर्णन आले आहे. मानपुरचे राष्ट्रकूट व वत्तगुल्माये वाकाटक यांची राज्य परस्परांत लागून होती तेव्हां त्यांच्यामध्ये असे खटक्याचे प्रसंग वरचेवर उद्भवत असले तर आयर्थ नाही. एतादी लढाई अनिर्णीत राहिली म्हणजे दोन्ही पक्ष विजयावर हा सांगतात ततें याही प्रसंगी झाले असल्यास मानाइक व विन्ध्यसेन हे तमकालीन ठरतील. विन्ध्य- सेनाचा काल अदमासे इ. त. ३६० ते ४०० अता ठरविला आहे तोच माना- ट्काचा मानल्यास हे राष्ट्रकूट घराणे इ. स. च्या चौथ्या शतकाच्या अखेरीत उदयात आले अतें म्हणता येईल. मानाकाचा मुलगा देवराज हा पांचव्या शतकाच्या आरंभी गादीवर आला.त्यावेदों उत्तर हिंदुस्थानांत द्वितीयचंद्रगुप्त-विक्रमादित्य चाचें विशाल साम्राज्य होते. याची मुलगी प्रभावतीगुता वाकाटकांच्या ज्येष्ठ पातीच्या द्वितीय ·१ मानपूरचे राष्ट्रकूट ५ रुद्रसेन नामक राजास दिली होती. लग्न झाल्यावर तो लौकरच कालवश झाल्याने प्रभावतीगुप्ता आपल्या अल्पवयस्क मुलाच्या नावाने राज्यकारभार पहात असे. तिला मदत करण्याकरितां चंद्रगुप्ताने आपले विश्वासू अधिकारी व मुत्सद्दी 'विदर्भात पाठविले होते. या प्रसंगाने कविकुलगुरु कालिदास हाही नन्दिवर्धनगांवीं आला होता व त्याने राजधानीजवळच्या रामगिरीवर आपलें सुंदर मेघदूत काव्य रचलें हे मी इतरत्र दाखविले आहे. या कालिदासाला कुन्तलेशाच्या दरबारी वकील म्हणून पाठविले होते असें भोजाचा शृंगारप्रकाश, राजशेखराची काव्यमीमांसा, क्षेमेन्द्राची औचित्यविचारचर्चा इत्यादि संस्कृत ग्रंथांतील निर्देशावरून दिसते. उज्जैनीस परत गेल्यावर कुन्तलेश काय करतो. असे चन्द्रगुप्ताने विचारतांच कालिदासाने त्याला खालील लोकांत उत्तर दिले असकलहसिततत्वात्क्षालितानीव कास्या मुकुलिननयनत्वायतकोत्पलानि । पिबति मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां त्वयि विनिहितभारः कुन्तलानामवीशः ।। याचा भावार्थ 'कुन्तलेश, तुझ्यावर, म्हणजे विक्रमादित्यावर, राज्यकारभाराचा भार टाकून स्वतः सुंदर स्त्रियांशी रममाण होण्यांत काळ घालवीत आहे' असा आहे. विक्रमादित्यानेही त्याच श्लोकाच्या द्वितीयार्धात थोडा फरक करून 'पिबतु मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां मयि विनिहितभारः कुन्तलानामधीशः ॥ मजवर राज्याचा भार टाकून कुन्तलेश सुखोपभोगांत रममाण होवो' असे उत्तर दिले. हा कुन्तलेश कोण याचा बरोबर पत्ता अद्याप लांगला नव्हता. वाकाटकांच्या दरबारी गुप्तांचे प्रस्थ त्या काळी होते असा स्पष्ट पुरावा असल्याने कित्येक संशोधकांनी वाकाटकांसच कुन्तलेश म्हटले असावे असें अनुमान केले होते व -व त्याचाच अनुवाद प्रस्तुत लेखकाने दहा वर्षांपूर्वी प्रकाशित झालेल्या आपल्या "कालिदास' ग्रंथांत केला होता. पण आतां या मानपूरच्या कुन्तलाधिपति राष्ट्रकूटांचा शोध लागल्यामुळे चन्द्रगुप्ताचा वकील म्हणून कालिदास या राष्ट्रकूटांच्या दरवारी राहिला असावा असे दिसते. हा कुन्तलेश 'राष्टकूटवंशी मानाङ्काचा मुलगा देवराज असावा. वर उल्लखिलेल्या तीनही ताम्रपटांत याला देवराज इंद्राची उपमा दिली आहे कदाचित् इन्द्राप्रमाणे हाही विषयासक्त असावा. गुप्त सम्राट द्वितीय चन्द्रगुप्त-विक्रमादित्य याचा आश्रय वाकाटक व राष्ट्रकूट चा दोघांनाही असल्यामुळे या दोन राजवंशांमध्ये स्नेहसंबंध उत्पन्न झाला तर नवल नाही. चन्द्रगुप्ताची मुलगी प्रमावतीगुप्ता हिचा नातू वाकाटक नृपति नरेन्द्रसेन ·ur ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ वाचा विवाह कुन्तलाधिपतीची कन्या अज्झितभट्टारका हिच्याशी झाल्याचे वाका- टकांच्या ताम्रपटावरून दिसते. तीही मानपूरच्या राष्ट्रकूट वंशांतली असावी. चाप्रमाणे महाराष्ट्राच्या या दोन राजवंशांत प्रेम व संबंध काही काळपर्यंत तरी वाढत गेले असावे. यानंतर वत्सगुल्माधिपति वाकाटकनृपति हरिषेण हा उदयास आला. हा मोठा महत्वाकांक्षी व बलाढ्य राजा होऊन गेला. याने पूर्वेस दक्षिण कोतल, आन्ध्र द कलिंग; उत्तरेत अवन्ति, पश्चिमेस लाट व त्रिकूट या देशांवर ही स्वान्या केल्या होत्या. याने कुन्तल देशावर स्वारी करून त्याच्या राजाचा पराजय केल्याचा उल्लेख अजंठ्याच्या लेखांत आहे. तथापि या पराजयामुळे हे राष्ट्रकूट घराणे नामशेष झालेले दिसत नाही. उलट हरिपेणानंतर वाकाटकवंशाची इतिश्री झाल्यामुळे त्याचे सामर्थ्य वाढले असावे. बेळ- गांव जिल्ह्यांतील गोकाक या गांवीं राष्ट्रकूटनृपति देजमहाराज याच्या काळचा एक तान्त्रपट सांपडला आहे. त्यांतील उल्लेखावरून तो, इ. स. ५३२-३३ या वर्षी दिला अस वा. ( एपिग्राफिया इंडिका पु. २१ पृ. २८९ पहा.) हा देजमहाराज उपरिनिर्दिष्ट अभिमन्यूचा वंशज दिसतो. तसेच काही वर्षांपूर्वी श्री. य. रा. गुप्ते यांस सातारा जिल्ह्यांतील खानापुरास एक अपूर्ण ताम्रपट मिळाला होता. त्यावर त्यांनी मंडळांत वाचलेले टिप्पण मंडळाच्या त्रैमासिकांत (पु. ८, पृ. १६३) छापलें आहे. या ताम्रपटाचा पहिला पत्रा अद्यापि न मिळाल्यामुळे तो कोणत्या राजवंशाचा हे सांगता येत नाही. तथापि अक्षरवटिकेवरून तो इ. स. च्या सहाव्या शतकांतील असावा असें श्री. गुप्ते ताम्रपटांत माधववाने दोन ब्राह्मणांच्या कृष्णवेण्णाच्या आमेय- दक्षिण दिशेतं असलेले रेटूरक गांव दान दिल्याचा उल्लेख आहे. हे रेटूरक रेठरे बुद्रुक असून ते निर्दिष्ट दिशेस आहे हे श्री. गुप्ते यांनी दाखविले आहे. हा माधववर्मन् कोणत्या वंशांतील याचा अद्यापपर्यंत पत्ता लागला नव्हता. पण राष्ट्रकूटांच्या त्याच काळाच्या व सातारा-कोल्हापूर-गोवा या भागांत सांपडलेल्या उपरिनिर्दिष्ट तीन ताम्रपटांवरून तो राष्ट्रकूटच अतावा अतें अनुमान करण्यात हाकत दिसत नाही. माधववानंतरच्या राष्ट्रकूटांचा पत्ता लागला नाही. तथापि मुप्रसिद्ध चालुक्य तत्राट् द्वितीय पुलकेशी याने आपल्या चुलत्याचा पराभव करून बदामीची गादी हस्तगत केली त्या वेळी चालुक्यांच्या राज्यात सर्वत्र बंडाळी माजली होती. त्या आणीबाणीच्या प्रसंगाचा फायदा घेऊन आप्पायिक व गोविंद या दोन राजांनी भीमरथी उर्फ भीमा नदीच्या उत्तरेच्या प्रदेशावर स्वारी केली होती. यांचे मत आहे. या ·१मानपूरचे राष्ट्रकूट त्यांपैकी गोविंदाला आपल्या बाजूला वळवून पुलकेशीनें आप्पाचिकाचा पराभव केला अतें इ. स. ६३४ च्या ऐहोळे ताम्रपटांत. मटले आहे. हा गोविंद राष्ट्रकूट असावा असें डॉ. सर रामकृष्णपंत भांडारकरांनी अनुमान केले होते. कारण राष्ट्रकुटवंशांत गोविंद नांवाचे चार पांच राजे होऊन गेले. महाराष्ट्रात इ. स. च्या चौथ्या ते सहाव्या शतकापर्यंत राष्ट्रकूट राजे राज्य करीत होते याविषयी पुरावा डॉ. भांडारकरांच्या वेळी मुळीच उपलब्ध नव्हता. पण त्यानंतर प्रकाशित झालेल्या लेखांवरून डॉ. भांडारकरांचे अनुमान बरोबर ठरत आहे. ऐहोळे ताम्रपटांत पुढे झटले आहे की या गोविंदाला पुलकेशीवर केलेल्या उपकाराचें फळ लागलीच मिळाले. ते कसें तें रविकीर्ति कवीने त्या लेखात सांगितले नाही. कदाचित् आप्यायिकाचा पराभव करून मिळालेल्या लुटीचा किंवा प्रदेशाचा काही भाग पुलकेशीने गोविंदास दिला असावा. पण त्याच्या वंशजाना पुलकेशीने दक्षिण महाराष्ट्रात राज्य करूं दिलेले दिसत नाही. कारण पुलकेशीच्या विष्णुवर्धन नामक भावाचा सातान्यास एक ताम्रपट मिळाला आहे, त्यांत 'भीमाकांठचें गांव दान दिल्याचा उल्लेख आहे. पुलकेशीनें दक्षिण महाराष्ट्र आपल्या साम्राज्यांत अंतर्भूत केला होता असें स्पष्ट दिसतें. त्यावरून यानंतर राष्ट्रकूट राजे व-हाडांत राज्य करतांना दिसतात. त्यांची राजधानी अचलपूर (व-हाडच्या उमरावती जिल्ह्यांतील एलिचपूर) या नावाने अद्यापि विद्यमान आहे मध्यप्रांताच्या बेतूल जिल्ह्यांत तिवरखेड येथें राष्ट्रकूटवंशी नन्दराजाचा इ. स. ६३१ चा एक ताम्रपट मिळाला आहे; त्यावरून तो इ. स. ६३० ते ६५० पर्यंत राज्य करीत होता असे दिसते. या ताम्रपटांत दुर्गराज गोविंदराज- स्वामिकराज- नन्नराज अशी वंशावळ दिसते. नन्नराजाचा आजा गोविंदराज हा इ.स.५९० ते ६१० पर्यंत राज्य करीत असावा. तेव्हा हा गोविंद- राज पुलकेशीचा समकालीन होता यांत संशय नाही. तो व ऐहोळे लेखांत उल्ले- सिलेला पुलकेशीचा सहाय्यक गोविंद हे एकच असावे. यावरून सहज कल्पना, येते की पुलकेशीने गोविंदास किंवा त्याच्या मुलास विदर्भाचे राज्य दिले. असावे. पुलकेशीच्या कारकीर्दीच्या आरंभी उत्तर कोंकण, विदर्भ व गुजराथ या प्रांतावर कलचूरींचे साम्राज्य होते. कलचूरि नृप बुद्धराज याचा पराभव करून पुलकेशीने हे प्रांत आपल्या राज्यास जोडले. त्यामुळे तो त्या तीन महाराष्टांचा अधिपति झाला; असें ऐहोळे लेखांत म्हटले आहे. आपल्या विस्तृत साम्राज्यांतील. प्रांतांवर त्याने आपले नातेवईक व विश्वासु सरदार प्रांताधिपति म्हणून नेमलेले. दिसतात. तेव्हां आपल्यावर उपकार करणान्या राष्ट्रकूटवंशी गोविंदराजास किंवा त्याच्या । £ ·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ स्वामिराज नामक मुलास विदर्भाचे संपन्न राज्य आपला मांडलिक म्हणून पुलकेशीनें दिले असल्यास त्यांत आश्चर्य नाही. यानंतरचा राष्ट्रकूट वंशाचा सविस्तर इतिहास डॉ. अळतेकर यांनी आपल्या पुस्तकांत दिला आहे. राष्ट्रकूटांच्या पूर्वपीठिकेविषयी माहिती त्यांच्या पुस्तकांत साधनाभावी दिली नव्हती, ती उणीव भरून काढण्याचा प्रयत्न प्रस्तुत लेखांत केला आहे. -- . २ नांदगांव येथील कृष्णदेव यादवाच्या काळचा शक ११७७ चा शिलालेख (महामहोपाध्याय प्रिन्सिपाल वा. वि. मिराशी) हा* शिलालेख प्रथम कै. रायबहादूर हिरालाल यांनी प्रकाशांत आणला. ' मध्यप्रांत व व-हाड यांतील कोरीव लेखांची यादी' या त्यांच्या पुस्तकाच्या द्वितीय आवृत्तीत या लेखाचा अंतर्भाव केला आहे. पण त्याची माहिती त्यांनी अत्यंत संक्षेपाने दिली आहे. काही वर्षांपूर्वी हिंदुस्थान सरकारचे गव्हर्मेट एपिग्राफिस्ट डॉ. छाबरा यांनी या लेखाचा छाप घेऊन मजकडे वाचनार्थ पाठविला. यादव घराण्याविषयी महाराष्ट्रास जिव्हाळा वाटत असल्यामुळे त्यावरील टिप्पण मंडळाच्या वार्षिक संमेलनाच्या प्रसंगी वाचीत आहे. नांदगांव हे खेडें वन्हाडांत अमरावतीच्या ईशान्येस २० मैलांवर वसले आहे. गांवाबाहेर एका टेकडीवर खंडेश्वर, देवी व नरसिंह या तीन देवतांचे मिळून एक समान सभामंडप असलेले देवालय आहे. या देवालयाच्या बाहेरच्या भिंतीवर प्रस्तुत शिलालेख कोरला आहे. उमरावती जिल्हा गॅझेटियरमध्ये या देवळाचे संक्षिप्त वर्णन दिले आहे. हे देऊळ हेमाडपंती आहे असे म्हणतात. म्हणजे रामदेवराव यादव नृपतीचा प्रधान हेमाद्रि किंवा हेमाडपंत याने प्रचलित केलेल्या शिल्पपद्धतीचे ने आहे अशी लोकांची समजूत आहे, पण गॅझेटियरमधील लेखकाच्या मते ते फार तर दोनशे वर्षांचे जुने असावे. या प्रश्नाचा पुढे विचार करूं. प्रस्तुत लेख सहा ओळींचा असून त्याने २ फूट ५ इं. रुंद व ९ ई. उंच इतकी जागा व्यापिली आहे. ज्या दगडावर हा लेख कोरला आहे तो प्रथम गुळगुळीत केला नव्हता. शिवाय आज कित्येक शतकें उन्हापावसांत असल्यामुळे तो बराच सराब * संमेलन ३४ श. १८६९-१९४७.

·२ नांदगांव येथील कृष्णदेव यादवाच्या काळचा शिलालेख ९ 'झाला आहे. काही अक्षरें निश्चितपणे वाचता येत नाहीत. तथापि एकंदरीन लेखा- तील मजकुराविषयी संशय राहत नाही. लेखाच्या आरंभीचा भाग संस्कृतांत असून नंतरचा मराठीत आहे. भाषेच्या बाबतीत लक्षात ठेवावयाची गोष्ट म्हणजे 'ख' बद्दल 'प' चा उपयोग केला आहे. उदाहरणार्थ लापोलीए (लाखोलीए) पहा. ही पद्धत यादवकालीन इतर लेखांतही आढळते. रामटेकचा रामदेवराव यादवाच्या काळचा शिलालेख (सरदेसाई स्मारकग्रंथ, पृ. ११५-१३४) पहा. तसेंच 'वडवा' या शब्दाचा उपयोगही ‘पाहाण्यासारखा आहे. सध्यां बडवा याचा अर्थ देवळांतील पुजारी असा आहे. पण यादवकाली त्याला यापेक्षा व्यापक अर्थ असे. पुरुषोत्तमपुरी येथे सांपडलेल्या रामदेवरावाच्या काळच्या ताम्रपटांत 'फुलंबड्डुए' हा शब्द राजाचा 'पुष्परचनाध्यक्ष' या अर्थी आला आहे. हा शब्द महानुभावांच्या शिशुपालवध या ग्रंथांतहि आढळतो. प्रस्तुत लेख श्रीमत्प्रौढप्रतापचक्रवर्ती श्रीकान्हिरदेव याच्या काळचा आहे. या राजाच्या वंशाचा यात निर्देश नाही. तथापि 'प्रौढ प्रताप चक्रवर्ती' हे बिरुद प्राचीनकाळी यादववंशी राजांनींच धारण केले होते. तेव्हा हा लेख देवगिरीच्या कृष्णदेवराव यादवाच्या काळची आहे यात शंका नाही. कान्हिर हे 'कृष्ण' चा संस्कृत नांवाचे अपभ्रष्ट रूप आहे. या नांवाचे कान्हर, कान्ह, कन्हार, कन्धार असे इतरही अप- भ्रंश कोरीव लेखांत येतात. प्रस्तुत लेख शक ११७७ आनंद संवत्सरी कोरला होता. या -लेखांत महिना, तिथि, वार किंवा नक्षत्र दिले नसल्यामुळे या कालाचा पडनाळा पाहणे शक्य नाही. तथापि वर्तमान शक ११७७ ला आनंद संवत्सर येतो. यावरून या लेखाच्या प्रमाणतविषयी संशय राहत नाही. सामान्यतः कोरीव लेखांत शकवर्ष गत व संवत्सर वर्तमान असतात. प्रस्तुत लेखांत दोन्ही वर्तमान आहेत, हे विशेष आहे. या शकवर्षी ख्रिस्ती शकाचे वर्ष १२५५-५६ हे येते. यावरून हा लेख जवळ जवळ सातशे वर्षांपूर्वीचा आहे हे दिसून येईल. सन १२५५-५६ हे वर्ष कृष्णदेव यादवाच्या कारकीर्दीत पडते. कोरीव लेखांवरून या राजाने इ. स. १२४७ पासून १२६० पर्यंत राज्य केलं, असें आतां निश्चित झाले आहे. या दुसरा एक लेख चौदा जिल्ह्यांतील मार्कडी गांवीं आहे तो डॉ. यशवंत खुशाल देशपांडे यांनी मंडळाच्या त्रैमासिकात छापला आहे. यादव राजे हे मूळचे देवगिरीचे. तथापि त्यांनी रुष्णदेवाचा आजा सिंघण याच्या कारकीर्दीतच व-हाड जिंकून आपल्या राज्याला जोडला होता. बुलढाणा जिल्ह्यांतील अंक्डापूर येथें सिंघणाच्या काळचा एक शिलालेख आहे तो मी एपिमाफिया इंडिका ( पुस्तक राजाचा या व २ ·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ २१, पृ. १२७-२८) मध्ये छापला आहे. सिंघणाचा, सेनापाते. खोलेश्वर हा आपल्या आंबेगावच्या शिलालेखांत वरदा ( वर्धा ) व पयोष्णी (पूर्णा ) या नद्यांच्या तीगवर अग्रहार दिल्याचे व देवळे बांधल्याचे सांगतो. मागें उल्लेखिलेल्या' पुरुषोत्तमपुरी ताम्रपटात रुग्णदेवानें कोसल देशाच्या (म्हणजे सध्यांच्या छत्तीस- गडच्या ) राजास त्रस्त केल्याचे वर्णन आहे. तेव्हा रुग्णाच्या काळचे लेख मध्यप्रांत वहाडच्या उमरावती व चांदा जिल्यात सापडले तर त्यात आश्चर्य नाही. या लेखाचा उद्देश काही लोकांनी खंडेश्वराच्या देवळांत लाखोली किंवा लक्ष फुलें देवाला वाहाण्याकरितां गयाण नामक नाणी दिली हे नमूद करण्याचा आहे. यांत. दहा लोकांची नावें आली आहेत. पैकी पहिल्या नऊ जणांनी एका लाखोलीकरितां व दहाव्याने दोन लाखोलीकरितां व्यवस्था केली होती. गद्याण किंवा गदियाण हे लहानसे सोन्याचे नाणे महाराष्ट्रात प्रचलित होते. शक ९३० च्या खारेपाटणच्या लेखात परदेशाहून येणा-या प्रत्येक जहाजावर एक सुवर्ण गद्याण शुल्क किंवा कस्टम् ड्यूटी म्हणून शिलाहारवंश रह राजाने शैव आचार्यात दान दिल्याचा उल्लेख आहे. किंटेल साहेबास कनार्टकांत बेल्लारी व मैसूर येथें एक फादिंगच्या वजनाची सोन्याची नाणी प्रचलित असलेली दिसली. ती येथे विवक्षित असावी. भास्कराचार्यांच्या लीलापलीत गयानकाचे वजन पुढीलप्रमाणे दिले आहे. तुल्या यवाभ्यां कथितात्र गञ्जा बल्लखिगुजो धरणञ्च तेऽष्टौ । गद्यानकस्तद्वयमिन्द्रतुल्यैचल्लैस्तथैको धटकः प्रदिष्टः ॥ यावरून गयाणक हें ४८ गुंजा वजनाचे किंवा अधेलीच्या वजनाचे सोन्याचे नाणे होते हे दिसून येईल. प्राचीन काळी देवतांच्या पूजेनिमित्त अशी व्यवस्था करण्याची पद्धत होती. पंढरपूरच्या चौन्यायशीच्या लेखात अशा प्रकारे फुलें, तुळशी, वगैरे करितां गद्याण दिल्याचा उल्लेख आहे. हे पैसे कोणा स्थानिक पेढीवर ठेवून त्याच्या व्याजा. तून फुलादिकाची व्यवस्था केली जात असे, असें चौन्यायशीच्या लेखावरून दिसते. प्रस्तुत लेखावरून नांदगांवचे देवालय यादवकालीन आहे हे दिसून येईल. ते हेमाडपंती पद्धतीचे आहे. या शिल्पपद्धतीत मोठमोठ्या दगडांचा उपयोग चुन्याशिवाय केलेला असतो. हेमाद्रिपंडितानें लंकेहून ही शिल्पपद्धती व मोडी लिपी आणिली अशी आख्यायिका आहे. तथापि प्रस्तुत लेखावरून ती शिल्पपद्धती हेमाद्रीने प्रथम प्रचलित केली असें दिसत नाही. कारण तो रुष्णदेवाचा बंधु महादेव याच्या काळी उदयात आला. तो महादेव व रामदेवराव यांचा प्रधानमंत्री होता. त्याच्या अगोदरच ही शिल्प पद्धती प्रचलित होती असे दिसून येईल.

·- ३ हिंगणगांव (जखणगांव ) येथील शिलालेख ११. शिलालेखाचे वाचन ओळ १ ओं स्वस्ति [:*] श्री सकु ११७७ आनंदसंवत्सरे अयेह श्रीमत्प्रौढप्रतापचक्र- वर्ति श्रीका- २ न्हिरदेवविजयराज्ये तत्पादपद्मोपजीवी समस्तभरभारनिरूपित श्रीपांचो- ३ लिनि.....तन्निरूपिवितद्रवीडी वडवो श्रीसोमदेवदत्त लालिए ग वडउ पं १॥ ४ डितें दत्त लापौए ग १ [*] आसुगिनाय दत्त लापौलीए' ग १ [*] ढों ५ दिए दत्त लाषौलिए ग ? [*] भोपतिनायकें दत्त लापौए ग [*] धनैएं दत्त लाषौलिए ग १ [*] ६ [ना ] गैएं [द ] त्त लापोए ग [*] प्रति (१) श्रीठाकुरे दत्त लापौलिएं ग १ [*] ढोढडदाऊ दत्त द्वि लापोए [*] ३ हिंगणगांव ( जखणगांव ) येथील शिलालेख श्री. सर. गं. ना. मुजूमदार, पुणे जिल्हा अहमदनगर, ता. नगर पैकी मौजे हिंगणगांव-जखणगांव हे गांव अह.. मदनगरपासून पश्चिमेस सुमारे सात मैलांवर आहे. येथे सोमेश्वर महादेवाचे एक देवालय व बारव आहे. या दोन्ही जागी शिलालेख आहेत. ते पुढे दिले आहेत. अहमद-- नगरच्या गॅझेटीयरमध्यें या शिलालेखांचा उल्लेख नाही व इतरत्रहि आढळले नाहीत, म्हणून ते आपणापुढे मांडीत आहे. ग्वाल्हेर दरबारी मुळे हे एक सरदार होते. त्यांचे गांव हिंगणगांव हे होते. म्हणून तेथेच त्यांनी आपली स्मारके या देवालय का बारव रूपाने करून ठेवलेली आहेत. या मुळे-घराण्याचा एक मोठा वाडा होता परंतु तो हल्ली अगदी पडीक आहे. शक १६८९ श्रावण शु.५. इ. स. १७६७ जुलै ३१ (१) सोमेश्वर देवालयावरील शिलालेख श्रीसोमेश्वरचरणी तत्पर वि (-) ठल हरि मुळे मौजे हिंगणगांव जखणगांव निरंतर शक १६८९ श्रावणशुद्ध ५ समाप्तमस्त मूळ . सण ११७७ १ लाखोली ( लक्ष फुलां) करित गद्यानक १. याप्रमाणे पुढेही समजावें. -- ।

·१२ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ (२) बारवेवरील शिलालेख (श. १६६४ मार्ग. शु, ७ इ. १७४२ नोव्हें. २३ श्रीसीद्वेश्वर चरणी तप्त र वीठल हरी मुळे मोजे ही गणगांव सके १६६४ नंदन नामसंवत्सरे मार्गेश्वर शुद्ध ७ तद्दीन वापी समाप्त ११५२ ह्या लेखांत आलेल्या कालोलेखाविषयी प्रश्न आहे. १६६४ शकाला दुंदुभि हे नांव येते. पण लेखांत नंदन दिले आहे. दोन्ही संवासरनामांत तीस वर्षांचे अंतर आहे. लेखाच्या शेवटी ११५२. हा आंकडा दिला आहे. तो फसलीचा मानल्यास शक १६६४ हा आंकडा बरोबर जमतो. येथे फसली व शकांक जमेस धरून हा काल दिला आहे. या लेखावरून प्रथम बारव व नंतर सोमेश्वर देवालय ही बांधली हे उघड आहे. बारव ही यांच्या इनाम जमिनीत आहे. . । । ४ घर, दार व खटले [श्री. गोविंद कृष्ण मोडक, पुणे.] वरील तीन शब्द आपण वारंवार योजिनों. यांच्या व्युत्पत्तीचा विचार पुढे केला आहे. घर-हा शब्द संस्कृत गृह-वरून आला आहे. गृह हा शब्द ग्रह-पासून निघाला असावा. ग्रह-'घेणे' यावरून 'अनेक वस्तू आपणांमध्ये घेतें तें' निप्पन्न होतो. गृह-चे रूपांतर घर असेंही संस्कृतांत आढळते. घर हा शब्द अपभ्रंशांत सरहा गृह या अर्थी चोजितात. यावरून संस्कृतात त्याचा प्रवेश प्रारुता- तून झाला असावा. या संबंधात लक्षणीय की संस्कृतांत गृह न. लि. आहे; तर थर हा कोशांत पुल्लिंगी आढळतो (आपटे कोश). गृह असा अर्थ १ संमेलन ३४ वें. श. १८६९ - १९४७. २ वाढदिवस ३२ वा. श. १८६४-१९४२.

·४ घर-दार व खटलें . दार--हा शब्द द्वार-वरून आला आहे. स्वतःद्वार हा द्वि-अरर वरून आलेला दिसतो. अरर-चा अर्थ दाराची फळी असा आहे. अर्थात् द्वार हा शब्द मूलतः 'दोन बाजूस असलेल्या फळ्या मिळून बनलेला एक दरवाजा' अशा अर्थाने प्रवृत्त झालेला दिसता. याचे पूर्ण रूप आरंभी द्वयरर व पुढे द्वार, द्वार, असें झालेले दिसते. यांतील द्वार-मधील व्-चा लोप होऊन दार हा मराठीत आला आहे आणि द्-चा लोप होऊन वार अथवा बार, व त्यापासून बारी हा हिंदी शब्द बनलेला दिसन्गे. मराठी दर-चा मूल अथ (सामान्य) दरवाजा असा होत असून, 'घर-दार' अशा ठिकाणी म्हणजे पूर्वस्थित घर-च्या साहचर्याने, घराचा बाह्यभाग, घराचे परूत, परिसर असा होतो. तेव्हां घर-दार या शब्दांचा अर्थ 'घर व त्याच्या भोवतालचें आवार' असा होतो. दार असा ही संस्कृतांत शब्द आहे. त्याचा अर्थ स्त्री असा आहे. यामुळे येथे पुढील शंकेचा विचार प्राप्त होतो. शंका -घर-च्या पुढे योजिलेला दार हा शब्द स्त्रीवाचक समजावा. उत्तर (क) तुमचे घरदार कोठे आहे ? या प्रश्नांत दार-चा अर्थ स्त्री संभाव्य नाही; कारण घगपेक्षां खीला महत्त्व अधिक असल्यामुळे, चेथील प्रशांत दार हा शब्द स्त्रीवाचक असल्यास तो प्रथम आला पाहिजे. अर्थात् तसा: नसल्याने त्याचा अर्थ स्त्री असा घेता येत नाही. (स) पुढील मुलींच्या ओवीत दार-चा अर्थ परूस असाच होतो, हे उघड आहे. ती ओवी- नवरा पाहूं आले, काय पाहतां घर- दार । नवरा आहे प्रथमवर, दादा राया ॥ म) घरी-दारी कंसाला रुष्णच दिसत होता. यांत दार-चा अर्थ स्त्री असा शक्यच नाही. (घ ) घर-दार विकणे, घरा-दारावर नांगर फिरणे, इत्यादि शब्दयो- गांमध्येही दारचा अर्थ स्त्री संभवत नाही. (ड) हिंदीमध्ये घर-बार असा शब्द योजितात. यांत बार हा अवयव उघड-उघड द्वार-पासूनच आला आहे. अर्थात् घर-त्रे पुढे द्वार या अर्थीच बार-चा उपयोग होत असल्याने, या साम्याने मराठीतही घरदार यांतील उत्तरावयव द्वार-पासूनच आलेला मानणे योग्य आहे. सारांश, घर-शी सहचरित दार हा शब्द स्त्रीवाचक दार-तत्सम नसून, तो द्वार-पासून साधलेला आहे. खटले -हा शब्द मराठीत स्त्री-वाचक असून न. लिं. आहे. अशीच स्थिति , संस्कृतांत कलत्र-ची आहे. म्हणजे लिंग व अर्थ या दोन्हींमध्ये खटलें-चें कलत्र-शी तेव्हां कलत्र हे त्याचे मळ अतेल काय ? अशी शंका मनांत येते. शब्दांच्या रूपांकडे पाहतां हे शब्द जनक जेन्य दिसतात. कलंत्र मधील (१) कं-चा ख होऊन आणि (२) लत्र यांतील अक्षरांचा उलटापालट होऊन आणि (३.) इतर किरकोळ विकार होऊन कलत्र पासून खटलें येणे, व्युत्पत्तिदृष्ट्या नियमा... . साम्य आहे. या. + .

·"१४ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ नुसारीच आहे. अर्थात् अशा रीतीने अर्थ, लिंग आणि घटकाक्षरें यांच्या साम्यानें कलत्र-पासून खटले हा शब्द तद्भव सिद्ध होतो. यांतील रूप-विकारांस पुढील उदाह- - रणांनी सशास्त्रता येते. कूट-खोटें यांत कचा ख झाला आहे. उत्-सृप् पासून आलेल्या -उसप या शब्दाचे उपस हे रूप होण्यांत अक्षर-विपर्यय स्पष्ट आहे. असाच प्रकार प्रस्तुतांतही आहे. सारांश, खटलें हा शब्द कलत्र-वरून साधणे सर्वथा सशास्त्र ठरते. सटलें-ची वरील व्युत्पत्ति सुचविल्याबद्दल प्रा. रामभाऊ केळकर यांचा मी आभारी आहे. ५ पुरंदरच्या कोळीप्रकरणावर नवा प्रकाश श्री.वि. सि. चितळे, एम्. ए., बी. टी., टी. डी., (लंडन), पुणे रा. रुष्णाजीपंत पुरंदरे यांनी आपले 'पुरंदरे दप्तर, भाग ३ ' प्रसिद्ध केल्यापासुन पुरंदरच्या कोळ्यांच्या दंग्यासंबंधी बराच वाद माजला. त्यासंबंधी लिहिताना श्री. पुरंदरे लिहितात, " बाहेरुन शुलक भासणारे, पण ज्याच्या आंत विशिष्ट कारस्थान , खेळत राहिल्याने जे परिणामाच्या दृष्टीने महत्त्वाचें गणले जाते," असे हे प्रकरण आहे.(पु. द. ३ प्रस्तावना पान ४१). “ पुरंदरच्या कोळ्यांचा दंगा यदृच्छेनें घडला नसून, ती गोष्ट पूर्वसंकेतानुरूप, विवक्षित ध्येय पुढे ठेवूनच सिद्ध झाली असल्याने हा प्रसंग एक ऐतिहासिक चर्चेचा विषय होऊन बसला आहे. " सर्वसाधारणपणे अशी टीका त्यांनी केली असती तरी हरकत नव्हती; परंतु त्यांच्या या टीकेचा स्पष्ट रोख रघुनाथराव, आबा पुरंदरे व सखाराम बापू यांना उचलून धरून पेशवा माधवराव व त्याचे साहाय्यक यांच्या माथीं राजकारणाचे सर्व खापर फोडण्याचा आहे. असे म्हणण्याचे कारण त्यांच्याच शब्दांत सांगणे योग्य होईल. ते म्हणतात, " आम्ही आपले प्रतिपादन ज्या विशिष्ट मुद्याला धरून चालविले आहे, त्याशी तर या प्रसं- गाचा अगदी जिव्हाळ्याचा संबंध येऊन पोचतो...... स्वतः पेशवे शपथपूर्वक या रुत्याशी आपला संबंध नाही, असे म्हणत असता आम्ही ती गोष्ट राजकारणी समजून पेशव्याने ही गोष्ट सान्याकरवी जाणून बुजून केली असें म्हणतों (पु. द. ३ प्रस्ता. पान ४४ ). तेव्हां रा. पुरंदरे यांचा खर्व रोख माधवराव पेशव्यावर आहे हे ह्यावरून सिद्ध होत आहे. परंतु ही वस्तुस्थिति खरी नसून या प्रकरणी मुख्य सूत्रधार रघुनाथराव दादाच होता व त्याने आपला 'पुस्तपन्हा कोणास कलो न देता आत येक व बाहेर जाहिराणा एक दर्शविला होता,' असा आमचा दावा आहे. हे कसे ते सांगण्यापूर्वी पुरंदरच्या कोळो प्रकरणाचा उद्भव कसा झाला हे आपण प्रथम थोडक्यात पाहू.

·५ पुरंदरच्या कोळीप्रकरणावर नवा प्रकाश १५ घोडनदीच्या लढाईनंतर माधवराव पेशवा चुलत्याच्या स्वाधीन झाला. तेव्हां आपला पूर्ण विजय झालासें पाहून रघुनाथरावाने आपल्या मदतनिसांस बक्षिसे चाट- याचा अपूर्व सोहाळा उरकून घेतला. त्यावेळी दादाने किल्ले पुरंदर राजश्री आवा पुरंदरे व सखाराम बापू यांचे निसबतीत दिला. परंतु ही नवी नेमणूक लोकांस ‘फारशी प्रिय वाटली नाही. राक्षसभुवनच्या लढाईनंतर 'आम्हां पेक्षा अधिक जहाले असा जाहिराणा करून रघुनाथरावाने सर्व कारभार पुतण्याच्या हवाली केला व तो नाशिकला जाऊन राहिला. त्याच सुमारास माधवराव कर्नाटकच्या स्वारीवर निघून गेला. याच वेळी पुरंदरच्या कोळीप्रकरणास सुरुवात होऊन त्याचे संबंधी सर्वत्र चर्चा होऊ लागली. पुरंदरच्या किल्ल्याचा ताबा आपल्याकडे आल्यावर आवा पुरंदन्याने प्रथम गडावरील जुन्या कोळ्यांस रजा देऊन त्यांच्या जागी नवी माणसें नेमली. जुने कोळी काही गडबड-सडबड करितील म्हणून पुरंदराभोवती चौक्या ठेवून दिल्या, सासवडी ' पाईचे माणूस' दोनचार हजार ठेवून दिले व “पुरंदरभोवते गांव होते तेथें ताकीद करून ते वोस करविले, बाजार मरूं नये अशी ताकीद केली व आपुण सास वाड्याबाहेर जात नाही, वाड्याचा बंदोबस्त करितात. " ( खंड १४, ८० ज्यांनी आपल्या पिढ्यान् पिढ्या पुरंदर किल्ला व त्याच्या आसमंतातील पंचक्रोशी ह्यांच्या संरक्षणार्थ खर्च केल्या, त्या कोळ्यांस ही व्यवस्था आवडणे शक्यच नव्हते. 'कोणे मजकुरावरी आमचेविशींचा संदेह त्यास (आवास) निर्माण होऊन किल्ल्याचे चाकरीवरून आम्हास दूर केलें व आमचे जीवाचें संकट आम्हांस पडलें' (पे. द. १९, ३२) असे त्यांस वाटू लागले, व काही झाले तरी आपले पूर्वापारचे वतन परत मिळावावयाचेंच असा त्यांनी निश्चय केला. याच सुमारास आबा पुरंदरे नाशिकास दादाला भेटण्याकरिता गेला होता. त्या संधीचा फायदा घेऊन ता. ७ मे १७६४ , वैशाख शुद्ध षष्ठीस, 'घर शाकारावयाचे निमित्य करून च्यारसे माणूस गडावर गेले आणि वाघाची पारत निघाली ऐसी बाजी करून कबरबस्ती करून सदरेवर चालून आलें युष्य फार जाले, पुरंधर घेतल्यावर पाचवे रोजी रुद्रमाळ घेतली' (पु. द. ३,३४). अशा रीतीने कोळ्यांनी दंगा करून पुरंदरचा ताबा मिळविला, व आबा पुरं- 'दन्याचा गडावरील अंमल उठवून लावून कोळ्यांनी सर्वत्र आपला अंमल बसविला. ही सर्व घटना नाशिकास आवा पुरंदन्याला कळल्यावर तो टाकोटाक सासवडास आला; त्याच वेळी विसाजी केशव साने या नावाचा गृहस्थ / कोळ्यांच्या बोलावण्यावरून गडावर गेला व गडावरील सर्व व्यवस्था पाहूं लागला. ही सर्व घटना पाहून आबा पुरंदन्यास मात्र वाईट वाटणे शक्य आहे. विसाजी केशव साने हा या बनावाचा मुख्य सूत्रधार होता, असा रा. पुरंदरे यांचा ठाम सिद्धांत आहे; परंतु त्या बाबतीत 'आमचा मतभेद आहे.

·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ विसाजी केशव हा आबा पुरंदन्याचा भाऊ धोंडोपंत पुरंदरे याचा कारकून होता- धोंडोपंत पुरंदन्याने गेले दोनतीन वर्षांपूर्वीच विसाजी केशवाला ' आपल्या नोकरीतून दूर केले होते. आबा व आप्पा पुरंदरे या भावाभावांचें ठीक, नव्हतेच... अशा स्थितीतच आप्पाने आवाचा काटा काढण्याकरितां विसाजी केशवाला अंतस्थरीतीने मध्यस्थी केले व त्याच्या करवी हा कोळ्यांचा दंगा उभा केला, असा कोणाचा दावा असल्यास तो रास्त नाही. सान्याला पुरंदरची खडानखडा माहिती होती, कोळ्यांचाही त्याच्यावर विश्वास होता; परंतु यामुळे नो धोंडोपंत व पेशवा माधवराव यांचा अंतस्थ मदतनीस बनला व त्याने हा वनाव घडवून आणला याला सबळ पुरावा काय ? कोळ्यांनी त्याला दंग्यानंतर वर नेला तो रघुनाथरावाच्या चिथावणीने कशावरून नाही ! आम्हाला तर अशी शंका येते की, आवाच्या ताव्यांत पुरंदर किल्ला दिला ही आपण चूक केली असे वादास एकसारखे वाटत होते व म्हणून त्याने विसाजी केशवाला आपलासा करून त्याच्याकरवी हा दंगा उभा केला. आपा पुरंदन्याने तर असें शफतपूर्वक सांगितले की 'आम्ही जर त्याजला पत्र किंवा जवानी सांगितले आतेल की आवाचा किल्ला घेणे तर आम्हास तुमच्या गल्या (ची) शफत असे:' (पु. द. ३, ३३ ). इतकेच नव्हे तर सान्या- संबंधी धोंडोपंत पुढे लिहितो; 'तुम्ही त्याजकडे वित्वात सहसा न धरणे, तुम्हात हरयेक मोहाचा प्रकार लिहून पाठवितील आगर आ(प)ण कुकर्म केले याला सामील कोणी... असावा यास्तव तुम्हास लिाा तर तुम्ही सहसा ते गोष्टीवर न जाणे." (कित्ता). जुन्या धन्याचें सान्याला हे उत्तम सर्टिफिकिट आहे. असल्या मनुष्याला धोंडोपंत हाती धरील असे वाटत नाही. अशा त-हेचें अन्यायाचें वर्तन तूं का केलेंस अतें सान्यास विचारतां त्या यहाहराने बिनदिक्कत सांगितले की, " श्रीमंताचे आज्ञेवरून घेतला" (पु. द. ३, ३२). यावरून ताने माधवरावाचाच हस्तक होता हे पूर्णीशाने सिद्ध होत नाहीं; कारण श्रीमंत म्हणजे दादासाहेब अतही होऊ शकते. नाना फडणिसाने गोविंद शिवराम ताजगीवाल्यास ता. ८ जूनच्या पत्रांत असे स्पष्टच लिहिले आहे की 'श्रीमंतांची आज्ञा नसतां मध्येच लबाडी करून श्रीमंता ( माधवराव पेशव्याचें ) नांव करून पुरंदर किल्ला घेतला' (खंड १४, ७२). यावरून विसाजी केशव हा दादांचाच हस्तक बनला होता, माधवरावाचा नाही, हाच कयास बरोबर ठरतो. मात्र सान्याच्या या आगळिकीबद्दल विचाया धोंडोपंताला मात्र विनाकारण बात सहन करावा लागला. कारण, पेशव्याने त्याचा सरंजाम जप्त केला (पु. द. ३, ३७ ). याला कारणही बहृधा रघुनाथरावच मतावा, कारण त्याला 'आत एक व बाहेर एक अता जाहिराणा' करावयाचा असल्याने त्याने पुतण्यात तसा हुकूम अंतत्थरीतीने पाठविला असावा. पुरंदरचा किल्ला दंगा करन कोज्यांनी आपल्या ताब्यात घेतला ही गोष्ट .

·५ पुरंदरच्या कोळीप्रकरणावर नवा प्रकाश १७ कनाटकच्या स्वारीत असतां माधवरावाच्या कानी गेली. तेव्हां त्याने चितो विछ- लास ता २० मे १७६४ रोजी पत्र लिहून कळविले की, 'पुरंधरचे जुने लोकांनी आमचे नाव पुढे करून दग्याने किल्ला घेतला म्हणोन परस्परें वर्तमान विदित जालें. त्यास हे गोष्ट आम्हांस किमपि ठाऊक नसतां मधी लबाडी करून कर्म केले. त्याचे पारिपत्याविशी तीर्थरूपांस लिहिले आहे. तुम्हीही विनंति करून लबाडी केली त्यांचे पारिपत्य करविणे. वडिलांच्या चित्तांत संशय न ये ते करणे' (खंड १३, ८२). याव- रूनही या कृत्यांत माधवरावाचा बिलकूल हात नव्हता हेच सिद्ध होते. इतकें असूनही सर्वत्र आवई उठली की पूर्वसंकेताने हे सर्व प्रकरण उद्भवलें. ती गोष्ट पूर्व- संकेतानुरूपच झाली अशी स्वारीत नाना पुरंदन्याकडेहि पत्रे गेली. तेव्हां त्याने एकदा नव्हे दोनदां असें ठासून लिहिले की, 'येथील संकेताने हा प्रकार किमपि न जाहला. कोळीबेरड स्थाई कदीम तिशा वर्षांचे चाकर त्यांस दूर करून अन्नास यजित केलें यासाठी त्यानी दावा पाहून हे कर्म केले. येथील मौत एक मर्जीवरच कायम आहे. वरकड दुष्ट लोक नाना प्रकारे तेथे विकल्प आणून देतील तरी इलाज नाही. परंतु सत्य गोष्ट अशी आहे " (खंड १४, ७४) व (खंड १४, ४८) “ हा प्रकार येथून संकेताने जाहला नाही हे प्रमाण आहे. कोळीवेग्ड बाहेर घातले. कोठें त्वास थारा नाहीशी जाहाली. याजकरितां त्याणी किल्ला घेतला. त्यांचे लक्ष उभयतां श्रीमंताखेरीज दुसरे ठाई नाही, असे आहे. याखेरीज विपरीत भाव आणणार आणतील तर इलाज नाही." नाना पुरंदन्यासारख्या मुरलेल्या मुत्सद्याचा हा पुरावा एकतर्फी आहे असे मानणे फार धोक्याचे ठरेल. मग या कामी माधवरावाचा हात होता असे कसे म्हणावें ? उलट सखारामनापूस ही हकीकत कळल्यावर त्याने उलट नाना पुरंदयावरच सर्व आळ घेतला हेही आश्चर्य करण्यासारखे नाही काय ? (खंड १४, ८०) याच वेळी खुद्द विसाजी केशवाने थोरले श्रीमंत यांस (म्हणजे दादासाहेबांस) विनंतिपत्र व कच्चें वर्तमान लिहून पाठविले होते. त्यावरून “धनी मेहरवान होऊन सेवकांस कौल सादर केला तो ताईतांत घालून हृदयीं धरिला " (खंड १४,३०). यावरून रघुनाथरावाने आवास दूर लोटून सान्यासच कवटाळिलें असे सिद्ध होत नाही काय ? आणि मग थोरल्या श्रीमंतांचा संकेत ठरला, तो त्यांनी सान्यास कळविला व त्याप्रमाणे तो त्याने पार पाडला यांत विशेष काय झाले? मग यांत पूर्वसंकेत दादाचा की माधवरावाचा हे सूज्ञांस सांगण्याची आवश्यकताच राहात नाही. असे असूनही रघुनाथरावाने विसाजी केशवाचा सूड उगविण्यास कमी केले नाही. एकीकडे कौल देऊन 'मागे रानश्री राजाराम गोविंद श्रीमंती आमच्या (सान्याच्या) पारपत्यास रवाना केले. त्यांनी येऊन प्रज्यांस पडिा बहुत केली. गडकरियाचे कबिले कितेक धरिले, बायकापोरे यांस मारहाण करून चोळणे घालविलें, पोरें सराट्यांवर टाकिली. कितेक नागवणा घेऊन सोडविली, गीर्दनवाईचे गांव .

·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ धन्याचा लुटून जाळून उध्वस्त केले, वीसपंचवीस जुझें जुजले. इतकेंही सोसून आजिपर्यंत धण्याच्या पत्रावर खुशाल होते.........सासवडचे फौजेनें होते गांव ते जाळिले आणखीहि जाळितात. पुढे काय करतील तें न कळे. तस्मात् धन्याने कौल. दिल्हा आणि प्रस्तुत अवरुपा दिसती यावरून अपूर्व चाटले; कां को कौल असतां कालादिकांचेही भव नसा आणि धनीच दुसरी गोष्ट बोलतात हेच अपूर्व आहे." ( खंड १४, ३०). ह्या विसाजी केशवाच्या पत्रावरून रघुनाथ- रावाचें वर्तन 'दाखवावयाचे' दांत निराळे व खावयाचे दांत निराळे याच मासल्याचे होतें हेच सिद्ध होते. अर्थात् खरा सूत्रधार माधवराव पेशवा, विसाजी केशव साने की स्वतः रघुनाथराव हे निराळे स्पष्ट शब्दांत सांगितलेच पाहिजे असे नाही. शिवाय, माधवराव देशी आल्यावर पुरंदरच्या कोळ्यांशी जो करार झाला त्यामध्ये 'विसाजी केशव किल्यावर आल्यामुळे सरकार जागा जतन झाली; पुढे साहेबास शरण येऊन जागा हवाली केली. शहाणपणास येकनिष्ठेस अंतर केले नाही. यास्तव किले पुरंदरची सबनिसाकडील फडणिसाची आसामी त्यांचेकडे नेहमी करार करून द्यावी ...... विसाजी केशव साने यांचा खोतांचा गांव मोजे कोतलक ताा वेलहा मुभा दाभोल येथील मनसुची खोतीची आहे. ती त्याच्याकडे करार करावे' अशी दोन कलमें आहेत ( पे. द. १९,३२). ही कलमें कोणी घातली १ विताजी केशव हाच मूळ सूत्रधार अशी जर राघोयाची बालंबाल खात्री होती तर, त्याने या कलमांस हरकत घेऊन, विसाजीस अद्दल घडेल अशी शिक्षा त्याने सात्रीने केली असती. निदान, तशी त्याने निकड लावली असती तर माधवरावाने आपलाच हेका सात्रीने चालविला नसता. चुलत्याच्या सल्ल्याप्रमाणे तो खात्रीने वागला असता. नुसत्या संशयावरून ज्या पेशव्याने धोंडोपंत पुरंदन्याचा सरंजाम जप्त केला, त्याने विसाजी केशवासारख्या माणसाच्या घरादारावरून नांगर फिरवून त्यास देशोधडीस लावण्यास कमी केले नसते. पण या कामी रघुनाथराव गप्प बसला. यावरूनच विसाजी केशव याला सामील करून घेऊन व त्याला पुढे करून रघुनाथरावाने आपला कार्यभाग साधून घेतला व तो स्वतः नामानिराळाराहिला हेच सिद्ध होत नाही काय ? पुरंदरच्या कोळ्यांनी दंगा करून तेथें आपला अंमल त्यांनी सुरू केला. तेव्हां रघुनाथरावाने आक्रसताळेपणा करून रागाचे मोठे अवडंबर माजविलें. मी केलेली व्यवस्था कोळ्यांनी दंगा करून विघडवून टाकिली, तेव्हां त्यांचा पक्का बंदोबस्त केलाच पाहिजे असा त्याने दृढ निश्चय केला असे दिसते. ' श्रीमंत दादासाहेबांचे मनांत कितेक प्रकारे संशय वाढत चालिले. पुढे बसेडा मातवर व्हावा असेंही डौल दिसतात. त्यास तुम्ही तेथे आहा. संशयाची निवृत्ति वरचेवर करून राखीत जावे ' असें नाना फडणिस नाशिकास गोलिंदराव तात्यास लिहितो (खंड १४१७२). यावरून रघुनाथरावाने केवढे अवडंबर माजदिलें असेल याची सहज कल्पना येते. रघुनाथ- ·५ पुरंदरच्या कोळीप्रकरणावर नवा प्रकाश रावाने नाबडतोब पुरंदरच्या दंगलोर कोळ्यांस नाशिकास बोलावून घेऊन सर्व प्रकर णाची शहानिशा करण्याचा आव आणला. त्याप्रमाणे कोळी नाशिकास गेले त्यांनी आपली सर्व बाजू दादासाहेबास पूर्णपणे समजावून सांगितली व आपल्याकडे कांहीं एक गुन्हा नाही हे सर्व त्यांनी त्यांस स्वच्छपणे सिद्ध करून दिले. इतकें झाल्यावर दादासाहेबांचा त्यांच्यावरील राग एकदम नाहीसा झाल्यासारखा दिसतो. कारण न्या सर्व प्रकरणाची छाननी झाल्यावर रघुनाथरावाने कोश्यास त्यांचा गुन्हा पूर्णपणे माफ केला. तो आपल्या पत्रांत लिहितो 'ज्या गोटी न म्हणाव्या तुम्हीं कबूल न कराव्या न्या गोष्टी इमान तुन्हाजवळ राजश्री आना पुरंदरे मागू लागले तुम्ही कबूल न केले म्हणौन तुम्हासी आकस करून खाली घालविलें व दुसरे लोक किल्ल्यावर चढ- . विले. तेव्हां कलेल तसे करून तुम्हास जागा हस्तगत करणे जरूर जाली. म्हणोन तुम्ही केली. त्यामुळे खूनखराव्या जाल्या व वगर हुकूम कितेक वर्तणुका घडल्या त्यात तुम्ही सरकारचे पहिल्यापातून येकनिष्ट इमानी व पुढे आज्ञेप्रमाणे वर्तणूक कर- णार हे जाणोन तुम्हावर रुपा करून सर्व केल्या गोष्टी तुम्हास माफ केल्या आसेत.'. (पु. द. ३, ३९). यावरून दादाचे मनोगत पूर्णपणे कळून येते. कोळ्यांना उखडून टाकण्यास तयार झालेला रघुनाथराव त्यांची बाजू ऐकतांच इतका सूप होतो की त्यात सर्व गुन्ह्यांची माफी करून त्यांस पूर्वीच्या ठिकाणींच स्थापण्यासाठी सिद्ध होतो. त्याने निवाडा करण्याचा सर्व फार्स कोणाकरितां केला! आपल्या प्रेरणेनेंच व इच्छेनुरूपच सर्व गोष्टी घडल्या आहेत तर, त्याबद्दल सान्याला अगर कोळ्यांना शिक्षा कशाकरितां, अशा विचारानेच त्याने या सर्व गोष्टी केल्या नसतील कशावरून? आणि इतके करूनहि दादासाहेब स्वस्थ बसले नाहीत. त्यानी आवा पुरंदन्यातही आपली बाजू समजावून देण्याकरितां नाशिकास बोलाविलें होते; परंतु तो शहाणा, सर्व प्रकार त्याच्या पूर्ण परिचयाचा; आपण नाशिकास गेलो, व आपण आपली बाजू कितीही रंगवून दादासमोर मांडिली तरी कोणताही फायदा होणार नाही, हे त्या मुत्सद्याने पूर्णपणे ओळखिले होते. त्यामुळे तो नाशकास दादाकडे गेलाच नाही. उगाच हात दाखवून अवलक्षण करा कशाला ? त्यापेक्षा जशा गोष्टी घडतील तशा त्या पहाव्या हाच त्याचा कटाक्ष होता असे दिसते. तसे पाहिले तर आबा पुरंदरे हा दादासाहेबांच्या पक्षाचा, दादासाहेब व आबा पुरंदरे यांचा अगदी निकटचा स्नेह, आबावर दादांची बहाल मर्जी, हे सर्व जगाला पूर्णपणे माहीत, असे असताही आबा, दादा बोलावीत असतांही, नाशिकास गेला नाही, यांतील इंगित काय ? तो तेथे गेला असता तर दादाला त्याने आपली बाजू समजाऊन देऊन आपल्यावर कोळ्यांनी व विसाजी केशव साने याने कसा बेअबूचा प्रसंग ओढवून आणला हे त्याला सिद्ध करता आले असते. पण त्या बाबतीत त्याची खात्री नव्हती. दादाचा कल कोणाकडे झुकतो आहे हे त्याने पूर्णपणे ओळखले होते व अशा स्थित मग हा - ·.२० ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ तीत आपण जर नाशिकास गेलो तर आपल्यासोरखा.निकाल दादासाहेब देतीलच अशी त्याला आशा वाटत नव्हती. शिवाय, या सर्व प्रकरणाच्या बुडाशी खुद्द दादा. साहबच आहेत हे ओळखल्याशिवाय तो कसा राहिला असेल ? परंतु आपण बोला- वूनही आपला स्नेही म्हणविणारा आबा पुरंदरे नाशिकास आला नाही यामुळे दादा- लाही राग येणे साहजिक होते. स्नेही झाला तरी आबा काही झाले तरी नोकरच.' यामुळे दादाही त्याच्यावर संतापला, चिडला व त्याच्यावर त्याने शिक्षेचे हत्यार उपसलें. परंतु या कामी बापू आपल्याला मदत करतील अशी आवाचीही बळकट आशा होती. 'पुरंदर गेल्याने आपला दुौकिक होत आहे, नव्हे, झाला आहे. वडिलांनी मिळविले तितके सर्वस्व गेले. त्यांत बाहेरील मोगलाने अथवा दुसऱ्या कोणी किला घेतला असता तरी नाकर्तेपणा आघाकडे आला असता. परंतु घरांतील फितुरीमुळे किला गेला व 'खावंदाचे कृत्रिम त्यांत ' तेव्हां त्याचे धाबेंच दणाणले व त्याच्या मनाने धास्त खाल्ली. दादा आपली बाजू उचलून धरितील, बापूही आपल्याला मदत.. करितील अशी जी त्याची आशा तीही जमिनदोस्त झाली. यामुळे आपले का तोंड दादासाहेबास कशास दाखवावे; चाच एका विचाराने तो गेला नाही असें नसून " दादासाहेबांनी (आपली) ममता सोडून द्रव्याचा लोभ धरून कंसाच्या ( त्रिंबकरावमामा पेठे यांचा.) सांगितल्यावरून प्रथम राजकारण केली, लोका ( कडून ) पैका गोरगरिबाचा घेणार व किल्ला सरकारांत घेणार. तेव्हां तेथें श्रीमंतापाशी तोंड खाले करून जावे येसी कल्पना आवाच्या चित्तांत येऊन जात नाही." हे पत्र चितो अनंतानें, म्हणजे दादाच्या दुसऱ्या एका जीवश्यकंठ स्नेह्याने धारवाडच्या स्वारीतून लिहिले असून ते अप्रसिद्ध असल्याने पुढे दिले आहे. यावरून आवाच्या जीवाची किती कालवाकालव होत होती व दादासा- हेबांनी पुरंदर किल्ला घेण्याचे वाचतीत कसकशी राजकारणे चालविली होती याची माहिती मिळते. एकूण दादासाहेबच मूळ सूत्रचालक होता हेही आवाने ओळखिलें होते व म्हणूनच तो त्याच्या भेटीस गेला नाही हेहि सिद्ध होते. पुरंदर किल्ल्याच्या प्रकरणांत कोणी कोणी काय काय प्रकार केले यांची माहिती दादासाहेबास कळल्यावर त्याने ती माहिती आपल्या पुतण्यास कर्नाटकच्या स्वाति कळविली. पुरंदरचे कोळीहि काही स्वस्थ नव्हते. तेही माधवरावास भेटण्यास गेले. त्यांनीही सर्व वस्तुस्थिति पेशव्यास कळविली. “आम्ही पुरातन वतनदार अस. ल्याने आयाने अम्हास दूर करावयास नको होते. त्यामुळे आम्ही अन्नास मोताद झालो व उपासी मलागलो तेव्हां आम्हांस दुसरा इलाजच नव्हता. त्यांनी आपली भान त्याच्यापुढे मांडिली व आम्हांस माफी करून 'खर्चास पैसे द्यावे, अशीही विनंती ली. माधवरावाने सध्या आम्ही स्वारीत असल्याने या गोष्टींचा निकाल कर येत नाही. परंतु आवास सांगू व तुमची सोय, पुण्यास " अशी ·५ पुरंदरच्या कोळीप्रकरणावर नवा प्रकाश २१. आल्यावर, सर्व चौकशी करून देऊ,' असें त्यांस आश्वासन देऊन व त्यांस कांही खर्चास देऊन पुण्यास पाठवून दिले. या एकंदर प्रकारावरून माधवरावाने खरी वस्तुस्थिति काय आहे ते कळविण्याकरिता चुलत्यास पत्रं लिहिली. दादानींही उत्तरे लिहून पुतण्याची खातरजमा करण्याचा प्रयत्न केला. परंतु त्यावरून पेश- व्याची खात्री पटेना. तेव्हां त्याने या एकंदर प्रकरणात विसाजी केशव साने याचा हान किती, त्याने किल्ला घेतला तो तुमच्या आज्ञेने घेतला किंवा नाही, आज्ञेशिवाय घेतला असला तर त्याचे पारिपत्य करणे किती आगत्याचे व जरूरीचे आहे वगैरे बाबतीत त्याने राघोबास पत्र लिहून उत्तरें मागविली. त्याचे हे पत्र अजून प्रकाशित झालेले नाही. ते नुकतेच आम्हांस रायरीकरांचे दप्तर चाळीत असतो सांपडले. तेव्हां ते जसेच्या तसेच प्रथम पुढे ठेवतो. हे पत्र ता. २४ जन १७६४ चें असून माधवरावाने कोपलहून आपल्या चुलत्यास लिहिलेले आहे. ते पत्र असें- -- cim . श्री श. १६८६ ज्येष्ठ वद्य १ इ. १७६४ जून २४ तीर्थस्वरूप राजश्री दादासाहेब वडिलांचे सेवेसी आपत्ये माधवरायाने चरणांवरी मस्तक ठेवून सा नमस्कार विज्ञापना येथील वर्तमान ता छ २३ जिल्हेज मुकाम नजीक कोपल येथे वडिलांचे आसीवांदेकरून सुखरूप असो विशेष वडिली पत्रे पाठविली ती पावोन लिहिला अर्थ सविस्तर कलों आला धोंडो मल्हार याजकडील कारकुनाने किला घेतला तेव्हां धोंडोबाचे संदर्भाने घेतला यांत संशये नाही ते आपणाजवल आहेत आपणांस पुसून घेतला किंवा न पुसता घेतला हे कलत नाही न पुसतां घेतला म्हणावा तरी आपण त्यास फजित करीत नाही पुसून घेतला म्हणावा तरी आपण शपतपूर्वक लिहिले त्यांस तथ्य वर्तमान काय असेलं ते लिहून पाठ- विणे जर आपले आज्ञेसिवाय किला घेतला असिला तर परिछिन त्यास नजरबंद करून किला आवाचे हवाला करावा जर आपण आज्ञा केली असिली तरी आम्हांसी तरी रुत्रीम करूं नये म्हणून आज्ञा केली ऐसीयांस जाला मजकूर पूर्वी शपथपूर्वक सेवेसी लिहून पाठविलाच आहे कचे वर्तमान वडिलास कलावे त्यांस प्रथमता बेस्ड रुष्णातीरी आले त्याणी कित्येक आपले हालहवाल सांगितले आम्ही पुरातन वतन: दार बहुता दिवसाचे वतनी चाकर असतो आवांनी आम्हांस दूर केले पोटांस पावेनासें जोहाले उपासी मरतो त्यांवरून आम्ही त्यांस सांगितले की आम्ही प्रस्तुत मसलतसीर आहो तूर्त तुम्ही घरास जाणे स्वारीहून आल्यावर आवास सांगून तुमची सोये करून देऊ प्रस्तुत सखारामपंत येथे आहेत. त्यांस सांगता सोये निघाली तरी काढितो त्यास ते बोलिलें की बापूस कलल्यास आवास कलेल ते. आम्हांस मारितील ·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ 1 डोकी मारावयास चुकणार नाहीत याप्रमाणे कितेक हरद्र सांगितले व काही पोटास मागितले त्यावरून त्यास खर्चास च्यारसे रुपये दिल्हे इतका प्रकार मात्र जाहाला याचें कारण हेंच की जुने पुरातन लोक दुसरेकडे जातील याजकरता आशेस लाऊन ठेविले किला घ्यावयाची वार्ता किमपि त्यांची नाही धोंडोबाचें कारकुनाने किला घेतला यामुलें त्यांसहि पुसिलें ते बोलले की आम्ही त्यांस किला घ्याश्यास सांगितला नाही म्हणून शपथ वाहिली आमचा दस्तयैवज निघाल्यात पारपत्त्य करावें कारकुनाने त्यांस काय समजाविलें काय केले हे आपणांस ठाऊक नाहीं दुसरे कारकून आमचा किल्यावर गेला तेव्हां आमचे सांगितले कोणाप्त प्रमाण वाटणार नाहीं आतां चितास येईल ते करावे याप्रो ते बोलतात प्रथमता याचा कारकून किल्यावरी गेला हे वर्तमान आम्हांस कलतांच यांस आम्ही दरबार मना केला व पुढे विसिष्ट काही करावे त्यांस येथे सखारामपन्तांनी सांगितले की, तूर्त आबू घेवू नये आवरु राखोन विचारे. विचारे आपले कार्य करावे व आपलेही आज्ञेचा मार्ग पाहावा आज्ञा येईल तसे करावे खाली पत्रांत नजरबंद करावे म्हणून आज्ञा आली त्यावरून उतमप्रकारे पारपत्य करावे हाच मनसबा केला परंतु सखारामपंत बोलले की किला कोठे जाणार आहे महिना दोन महिने अधिक आगले लागले तरी लागतील परंतु मनसुब्याने काम करावे दरबार मना जालाच आहे तेव्हां नजरबंद दाखल आहेतच. मातबर माणसास यापेक्षा अधिक काय पाहिजे त्यावरून थोरले पारपत्य तुर्त राहिले आहे गरमनरम समजून त्याजपासूनच हे गोष्ट जाली असली तरी विचारावरी येतील लबाडीच करून न आइकत तरी उसीर लागणार नाही याचा कारकून किल्ल्यावरी गेला तेव्हां याजकडे मुदा लागलासा दिसतो त्यास कचा मजकूर वडिलांस कलावा यास्तव लिहिला असे सारांश वडिलांचे मर्जीपेक्षा दुसरे आम्हांस अधिक वाटावें तर रुत्रीम करावे त्यांस वडिलांचे मर्जीसीच मजला दरकार आहे श्रेयस्कर कल्याण माझे त्यांतच आहे हे मजला पुरते समजलें आहे मी स्त्रीम वडिलासी सर्वात्मनी करणार नाही. किला हस्तगत करावयाचे प्रकार केले आहेत व पुढेही रोजवरोज तेच विवंचनेत आहे किला घेवून आवाचे हवाला करावा हाच निश्चय आह वडिलांनी तिकडून पुस्तपना होईल तो करावा किला आम्हीच घेतला देवू न देवू येविसी बहुतांस संदेह आहे त्याचा परिहार सांगितल्याने निशा पडत नाही किला हस्तगत होवन हवाला होईल तेव्हां खरे वाटेल तसा काही वडिलांचा प्रकार नाही वडिलांस जे मी लिहीन ते वडिलांस मात्र लटके वाटणार नाही व मीहि लटके सर्वथा लिहिणार नाही येविसी माझी सातरजमा आहे जाहाले वर्तमान कचे सखारामपंतात सांगितलेंच आहे धोंडोबाचे व बाबा सरनाईक याचे गांव देसी असतील व वतन असेलें से कुल जफ्त करावे *सेवेसी श्रुत होय हे *विज्ञापना * अक्षा भिन्न.

·५ पुरंदरच्या कोळीप्रकरणावर नवा प्रकाश २३ या पत्राला दादासाहेबानी काय उत्तर दिले हे समजावयाला काही मार्ग नाही; परंतु विसाजी केशवाचा हात या प्रकरणाच्या बुडाशी किती होता, आबाची चक काय झाली, सर्व प्रकरणाची चौकशी करून पुरंदरचे कोळी कसे धुतल्या तांदुळासारखे स्वच्छ व शुद्ध होते, त्यास आपण कशी माफी केली व किल्ला सरकारच्या ताब्यात ठेवं, आवाच्या स्वाधीन करणार नाही, वगैरे गोष्टी. त्याने पुतण्यास खात्रीने कळ- विल्या असल्या पाहिजेत. एवढेच नव्हे तर, त्याने आपल्या पुतण्यास असेंही कळविले की, “आम्ही कोलियांस कौल दिल्हा आहे त्याना तुम्ही आपला देणे." यावरून रघुनाथरावाने आपल्या पुतण्यासही आपल्या बाजूस कसे वळवून घेतले हे थावरून सहज सिद्ध होते. शिवाय हे व असल्या त-हेची आलेली पत्रे माधवरावाने आपला कारभारी सखारामबापू बोकील यांसही दाखविली नाहीत किंवा अशीअशी पत्रे दादासाहेबांच्या कडून आली आहेत असेंही त्याने त्यास सांगितले नाही. यावरून माधवरावाने या बाबतीत आपल्या चुलत्यावर किती विश्वास टाकला होता व त्याला तो किती जपत होता हे लक्षांत धरण्यासारखे आहे. वरील अर्थाचे पत्रही अप्रकाशित आहे. तेही जसेच्या तसे पुढे मांडणे जरूर आहे. ते पत्र पुण्याचे सरदार श्री. बाळासाहेब पारसनीस यांच्या संग्रहांत आम्स मापडले. हे पत्र ता. २३ ऑक्टोबर १७६४ चें अनून दादाच्या पक्षांतील एका विश्वास माणसाने-बहुधा चिंतोपंत देवस्थळी याने आपल्या पुण्याच्या त्याला लिहिलेले आहे. हे पत्र पूर्ण सापडलेलें नाही, कारण त्याचा दुसरा बंद गहाळच झालेला आहे; परंतु पुरंदरच्या कोळी- देन्यासंबंधाचा सर्व मजकूर त्यांत पूर्णत्वाने आहे. धारवाडहून लिहिलेले हे पत्र असें:-- श. १६८६, आश्विन व. १२ इ. १७६४ ऑक्टोबर २३ श्रीमंत राजश्री चिंतोपंतदादा स्वामींचे सेवेती साष्टांग नमस्कार विज्ञापना ताा छ २६ रविलाकर भोमवार मा धारवाड स्वा(मी)चे रुपेकरून सेवकाचे वर्तमान येथास्थित अप्ते विशेष स्वामीकडील पत्रे छ ६ शुद्ध ९ रााकर व छ १० रा कर आश्विन शुध १३ व छ १२ कर शुध १५ मा पंचवटी यैसी तिनी पत्रे छ १४ रविलाकर आश्विन वा १ रविवार घटिका रात्रीस पावली सविस्तर अर्थ ध्यानांत आला श्रीमंत राजश्री बापूनी सारी पत्रे वाचून पाहिली. श्रीमंताचे स्वदस्तुरची पत्रे आली त्यापासून थोडासा संतोष जाहला; परंतु राजश्री आबा जाईनात म्हणून श्रीमंतांची मर्जी कर आहे त्यासी आवाचे लेकुरपण आथवा आरवाली सोसणे श्रीमंतावाचून कोण आहे चेक दिवसीच ते रुपा करतील हे बापूही समजले आहे(त) परंतु रागें. मात्र भरावें तथापि पुरंदरामुळे दुलौकिक आबाचा जाहला आहे वडिलांनी जे मिळविले तितके सर्वस्व गेले त्यांत बाहेरील मोगलाने आथवा आणखी कोणी किला घेतल - ·२४ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ -- असता तरी आवाकडे नाकर्तेपणा येते घरांतील फितुरीमुळे किला गेला व खावं. दाचे कृत्रिम त्यांत तेव्हां कांहींच इलाज चालत नाही. म्हणून येक श्रीमंत राजयी दादासाहेवाचा मात्र आश्रय मागून होते तो त्याणीही आबासाहेबाची ममता सोडून द्रव्याचा लोभ धरून कंसाच्या सांगितल्यावरून प्रथम राजकारणे केली लोका (कडुन)... पैका गरीबागुरवाचा घेणार व किला सरकारांत घेणार तेव्हां तेथे श्रीमंतापासी तोंड खाले करून जावे येसी कल्पना आवाच्या चित्तांत येऊन जात नाही त्याहीमध्ये आबासाहेब तेथे जाते तरी श्रीमंतास याचीच ममता लागती, परमारे राजकारण न होती हेही खरें परंतु श्रीमंत राजश्री आवासाहेबावर व श्रीमंत राजश्री बापूर्वरी श्रीमंतांची पूर्व रूपा हे जघन्य, प्रिथिवीवर स्वराज्यांत व परराज्यांत असतां श्रीमंत द्रव्याचा लोभ धरून उभयतांवा टुलौकिक करतात व गरीबगुग्यिाचे द्रव्य घेणार याजमुळे आपली मंडळी गडबडली होती स्वदस्तुरची पत्रे आली त्यापासून थोडीसी स्वस्ता जाहली तथापि कंसानी श्रीमंतांचे पत्र श्रीमंत राजश्री रावसाहेबास आले की आम्ही कोलियास कौल दिल्हा त्याप्रमाणे तुम्ही आपला देणे यैसे वर्तमान येथें ऐकतो श्रीमंतांनी पत्रे काही बांपूस दाखविली नाहीत सांगितली नाहीत सांगितले असते तरी बापू नको अथवा या हे काहीच न म्हणते परंतु खावंदच चाकरासी कृत्रिम करू लागल्यावरी इतबारे इमाने चाकरी केल्याचे काय फल याकरितां बापू व सर्व मंडळी उदास थोडीसी आहे तथापि बाहेर उदासता कोणीही दाखवीत नाहीतं लक्षही टाकीत नाहीत येविसी निशा असो द्यावी सर्व समजले आहेत व चाकरी कोणे प्रकारे करितात परभारें कलेल आथवा श्रीमंत तेथें आलियावरी चकसीही करितील तेव्हां निदर्श- नासही येईल. ... (पुढील मजकूर गहाळ आहे.) या पत्रावरून खालील गोष्टी उघड होतात. पुरंदरच्या कोच्यांचा दंगा माधवराव- निर्मित नसून तो रघुनाथरावनिर्मित होता. रघुनाथरावाने आबा पुरंदन्याकडे दिलेला पुरंदर किल्ला सरकारांत घेण्याचा राजकारणी डाव टाकला व तो यशस्वी करून दाखविला. चा कामी दादाने माधवरावालाही पूर्णपणे आपलासा करून घेऊन आत येक व बाहेर जाहिराणा चेक दर्शविण्यास सांगितले व पेशव्याने त्याप्रमाणे चोख वर्तन केले. विसाजी केशव साने हा रघुनाथरावाच्या शिकवणुकीनेच पुढारला व 'थोरले श्रीमंतांचा' आश्रय मिळाल्यामुळेच तोही या प्रकरणांत फंदफितुरी कर. ण्यास सिद्ध झाला. रघुनाथरावानेच कृत्रिम करण्यास सुरवात केल्याने त्याच्या बाजची सर्व मंडळी गडबडली व त्यास ' अंदरकी बात ' माहीत असूनही त्यांनी नरो वा कुंजरो वा ' असे म्हणून कानावर हात ठेविले. नाहातर सखाराम बापूसा- रखा चाणाक्ष मुत्सद्दी, स्वतःचा स्वार्थ बाजूस सारून, श प्रकरणी इतका मुग्ध गहिलाच नसता; व धोंडोपंत पुरंदन्यावर शिक्षेचे हत्यार उपसण्यास पेशवा तयार असताही त्याने त्याचे निवारण केले नसते.

·५ पुरंदरच्या कोळीप्रकरणावर नवा प्रकाश २५ आतां प्रश्न असा उरतो की, माधवरावाने या प्रकरणांत दादाचाच पाठपुरावा का केला; घोडनदीच्या लढाईनंतर रघुनाथराव सर्वाधिकारी झाला व त्याने त्यावेळी जो बक्षीससमारंभ उरकून घेतला त्यावेळी आबा पुरंदन्याकडे पुरंदरचा किल्ला दिला ही गोष्ट इतरांप्रमाणेच साधवरावालाही पसंत नव्हती. परंतु चुल- त्याशी नुकताच संधि झालेला असल्याने माधवराव त्यावेळी काहीच बोलला नाही. व 'वडिल' जी गोष्ट करितील त्याला तो ' हो हो' म्हणत गेला. पुढे मागे पुरंदर किल्ला सरकारांत घेण्याची कल्पना त्याच्या मनांत त्यावेळी तरी नव्हती हैं खास. परंतु पुढे पुढे माधवरावाच्या कारभाराची घडी जसजशी बसत च लली तसतशी न्याच्या सल्लागारांनो पुरंदर किल्ला सरकारांत घेण्याबद्दलचा सल्ला त्याला दिला असावा. ही गोष्ट माधवरावास जरी पटली असली तरी ती करण्यास तो फारसा उत्सुक नव्हतासे दिसते. कारण ' वडिलास दुसवू नये' असेंच त्याचे सर्व धोरण होते. आणि त्याचे हे धोरण त्याने रघुनाथरावाला लिहिलेल्या पत्रांत अगदी स्पष्ट केले आहे. तो लिहितो, 'मजला आपण वडील असतां दौलतेची व कर्जाची व नांवलवकिकाची किमपि चिंता वाटत नाही. वडील जें करणें तें करितीलच ऐसे मानुन निश्चित आहे. नाही तरी सरदार डोईजड व पत कोठेच राहिली नाही. कोण्हासी चाकरीकरितां नेट धरून बोललियास वडिलास विपरीत प्रदर्शन करून तत्का- लच घरांत पेच पाडुन राहिली तीही दौलत बुडवावयास सिद्धच आहेत....... दौलतीचा बंदोबस्त करणार वडील समर्थ आहेत, काही चिंता नाही. आम्ही आज्ञे- प्रमाणे वर्ता, सेवा करावी यांतच इहलोक-परलोक आहे. पुढे वाडलास जलें कर्तव्य करणे असेल त्याप्रमाणे सूचना लिहावी." (खंड १४, ५६) यावरून पेशवा आपल्या चुलत्यास कसा तळहाताच्या फोडाप्रमाणे जपत होता हेंच सिद्ध होत नाही काय ? केर्नाटकच्या स्वारीत असतां पुरंदरच्या कोळ्यांनी दंगा केला ही गोष्ट माधव- रावास कळल्याबरोबर त्याने चिंतो विलास लिहिले 'हे गोष्ट आम्हास किमपि ठाऊक नसतां मधी लबाडी करून कर्म केले, त्यांचे पारपत्याविशी तीर्थरूपांस लिहिले आहे.' (खंड १३, ८२) असें प्रांजलपणे लिहिणारा माधवराव हे सर्व प्रकरण आपल्या चुलत्याने हाती घेतले आहे व त्याचा न्याय तो निःपक्षपातीपणाने देईल अशी त्याची खात्री होती. हे प्रकरण आपल्यामुळे उत्पन्न झालेले नाहीं; तसा चलता कदाचित् संशय घेईल तर तो विनाकारण होय, असेंही पेशव्याने आपल्या आईस लिहिले होते (खरे ४३४) व तशा प्रकारचा निर्वाळा त्याने आपल्या स्वारीत अस- णान्या चुलत्याच्या पक्षाच्या लोकांस दिलाही होता . व त्यामुळे ते सर्व स्वस्थचित्त होते. (खरे ४३५ व ४४८) अशा त-हेची सर्व वस्तुस्थिति असतां रघुनाथरावाने सर्व कच्चे वर्तमान पेशव्यास कळविले; त्याच्या मनाचा व धोरणाचा थांगपत्ता समजून घेतला व त्याला त्रिंबकरावमामाच्या करवी लिहून कळविलें की, 'आम्हि कोलि- यांस कौल दिल्हा तसा तुम्ही देणे.' हे लिहून येतांच चुलत्याच्या सर्व धोरणाचा ·२६ २ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ मथितार्थ माधवरावासारख्या शाहण्या पेशव्याच्या ध्यानांत येण्यात फारसा अवधि लागला नाही. ही गोष्ट षट्कर्णी झाली तर बरी नव्हे असेंही त्याने हेरलें व इतर अनेक राजकीय गोष्टींची सखाराम बापू वगैरे मुत्सयांशी उघड उघड चर्चा करणारा पेशवा, चुलत्याचा असा इषारा मिळतांच बापूशी पुरंदरच्या बाबतीत एक चकार शब्दही बोलला नाही किंवा त्याने रघुनाथरावाचे वरील पत्र त्याला वाचावयासही दिले नाही. या बाबतीत गुप्तता ठेवणेच इष्ट होय असे त्याने आपल्या मनाशी ठरविलें व सर्व भार चुलत्यावर टाकून तो स्वस्थ बसला. एकदा एकाकडे एक काम सोपवून दिल्यावर व तेही आपल्या चुलत्याकडे सोपवून दिल्यावर, त्यांत ढवळाढवळ करून त्याचा विचका करणारा माधवगव नसल्याने वडिली केलें तेंच चोग्य ' असे समजूनच सर्व गोष्टींची त्याने गुप्तता राखिली व पुढे स्वारीतून परत आल्यावर दादाच्या सल्याप्रमाणेच त्याने त्यांच्याशी करार केला. यांत पेशव्याने दोन गोष्टी साधल्या. एक म्हणजे दादाच्या म्हणण्याला मान तुकवून त्याने असे दाखवून दिले की चुलता व मी एक आहोत. यामुळे राज्याचा आव राहून त्याची प्रतिष्ठा वाढली, एकांस एक व दुसन्यास दुसरे असे सांगून व मध्ये लुडबुड करून स्वतःचा स्वार्थ साधणान्यास धास्त उत्पन्न केली व चलत्याबरोबरच त्याने आपली प्रतिष्ठाही वाढविली. दुसरे असे की, पुरंदर किल्ला स्वतः दादास व आवासहीं न दुखवितां अनायासें सरकारांत स्वाधीन झाला. नाहीतर तो किल्ला.. त्याची कितीही इच्छा असती तरी, वरील दोघांस दुखविल्याखेरीज, सरकारच्या ताब्यांत कधीच आला नसता. या दृष्टीने त्याचा हा एक राजकारणी डाव होता असें एक वेळ म्हटले असतां चालेल; परंतु पुरंदर किल्ला कोळ्यांस . वं विसाजी केशव साने चांस फितूर करून त्याने सरकारांत घेतला तो पेशव्याचा एक राजकारणी डाव होता हे म्हणणे फारसे टिकत नाही. कारण उपलब्ध सर्व पुरावा या सिद्धांताच्या उलट आहे. अशा त-हेनें पेशव्याने दादाचा मान राखण्याकरितां त्याच्या बेतांबद्दल गुप्तता गसन त्याची परिस्फुटता केली नाही. हे ज्यांस समजलं नाही, त्यांनी माधव- रावात या जाळ्यात अडकविण्याचा प्रयत्न करून त्यात थोडाफार दोपही दिलेला दिसतो. त्यांचे म्हणणे असे की, श्रीमंतांनी सर्व चौकशी केल्यावर दोघांसही सर्व गोष्टींचा खुलासा स्वतः पत्र लिहून करणेच इष्ट होते. त्या कामी दिरंगाई झाल्यार्ने संदेहाने संदेह होऊन एवढा लाभ हातचा जातो. पा तशी निशा करून दोन्ही चिच्या मात्र घेऊन पा]" (खंड १४,६८).. आतां ही टकिा करणारात रघुनाथरावाच्या कटांतील ' अंदरकी बात माहिती नव्हती व माधवरावाने गुप्तता का राखिली त्याचे मही अशा टीकाकारास समजणे शक्य नव्हते. अर्थात् ते कारण कोणासही न उमग- ·५ पुरंदरच्या कोळीप्रकरणावर नवा प्रकाश ल्यानेच रघुनाथरावाला नारो कृष्ण दरवे यात पत्री लिहून कळविता आले. की " आमचा पुस्तपन्हा आहेसा कोणासही न कलो देनां जसे चिरंजिवांनी पुरंदरचे आत एक व बाहेर जाहिराणा एक दर्शविला होता तसे करावें." (पे. द. १९, ५२) दादाच्या उपदेशांतील प्रत्येक शब्द महत्त्वाचा व त्याच्या खोल मनाचा ठाव सहज समजेल असा आहे. त्या उपदेशांत त्याने निःसंदिग्धपणे दाखविलें की पुरंदर प्रकरणी (१ ) आमचा पुस्तपन्हा होता ( २) तो आहेसा माधवरावाने कोणासही कळू दिला नाही व (३) मी सांगितल्याप्रमाणेच त्याने आंत एक व बाहेर एक असा जाहिराणा केला. इतका उघड उघड कबुलीजबाव दादानें कचितच दिला असेल ! असा हा निखालस कवलीजबाब असतां दादाला भोळा सांब समजून त्याला पुरंदर. • प्रकरणी निदोपी समजून माधवरावाच्या आंगींच राजकारणाचा डाव होता' असा दोप चिकटविणे म्हणजे चोराला सोडून संन्याशालाच फाशी देण्यासारखें होणार आहे. तात्पर्य; इतकेच की, पुरंदर प्रकरण हा एक राजकारणी डाव होता हे सत्य होय; परंतु त्याचा मुख्य सूत्रधार माधवराव किंवा विसाजी केशव नसून रघुनाथराव हाच होय. रघुनाथरावाने तरी हा गजकारणी डाव, आवा पुरंदन्यासारख्या आपल्या जिवलग मदतनिसास दुखवून, कां टाकला ? या प्रश्नाचे उत्तर वाटते तितके सोपें नाही. प्रथम हे लक्षात ठेविले पाहिजे की, रघुनाथराव पुरंदर किल्ला आवाच्याकडे सोपविण्यास तयार नव्हता. त्याला तो किल्ला आपल्याकडेच ठेवावयाचा होता. पुरंदर किल्ल्याचे महत्त्व तो पुरेपूर ओळखून होता. असे असता त्याने तो किल्ला आवा पुग्दन्याकडे मुखासुखी दिला काय ? याचे उत्तर नाही असेच यावे लागते.. सखारामबापून भीड घातली की, पुरंदर किल्ला आवाकडे सोपवावा आणि त्यावेळी बापूची भीड मोडून स्वतःचेच घोडे पुढे दामटण्याइतका मनाचा खंबीरपणा दादाच्या आंगी नव्हता. पुतण्याच्या हातची सत्ता आपल्या हाती येण्याचे कामी बापूनें रघुनाथरावाला कसकशी मदत केली, त्याने कोणकोणत्या उलाढाली केल्या, कोणते डावपेच त्याने लढविले व शेवटी यश मिळवून त्याने माधवरावास कसे शरण येण्यास लाविलें हे रघुनाथराव ओळखून होता. अशा आपल्या निकटवर्ती साहाय्यकर्त्या मुत्सद्याची भीड मोडणे त्यास मुष्किलीचे झाले व म्हणूनच त्याने बापूच्या सांगण्यावरून पुरंदर किल्ला आय.च्या स्वाधीन केला. परंतु पुतण्याबरोबर बापू कर्नाटकाच्या स्वारीवर निघून गेल्याबरोबर दादाने आपला हेतु साध्य करून घेण्यास सुरुवात केली. त्याने आवास नाशिकास बोलावून घेतले व त्याच्या गैरहजेरीत विसाजी केशव सान्यात पुढे करून सर्व बार भरला व कोळ्यांस दंग्याचे कामी सर्व प्रकारे साहाय्य करून पुरंदर किला काबीज केला. पुढे आवाजी सासवडी गेल्यावर दादान सर्व गोष्टींचा न्याय- निवाडा केल्याचा निव्वळ फार्स केला व विसाजी केशव व कोळी यांस अभयाचा.

·२८ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ कौल दिला व तसे करण्याचे आपल्या पुतण्यास बजावून ठेविलें. असा बनाव केल्याने दादाच या कटाच्या मुळाशी आहे हे कोणासही कळणे शक्य झाले नाही. अशा त-हेनें कट यशस्वी झाला पण त्याचा जो मुख्य हेतु- म्हणजे पुरंदर आपल्या हाती ठेवणे-तो मात्र तितकासा साधला असे दिसत नाही. पुढे मागें पुतण्याशी दोन हात तेळण्याचा प्रसंग आल्यास दादास पुरंदर पाहिजे होता. आवाच्या ताब्यात म्हणजे त्याच्या एका पक्षपाती गृहस्थाच्या ताव्यांत-पुरंदर असणे म्हणजे तो त्याच्याच तान्यांत होता असे सरुद्दर्शनी वाटते. पण वस्तस्थिति थोडी निराळी होती. माधवराव "धूर्त होता हे रघुनाथरावाने ओळखिले होते. तेव्हां तो धून पेशवा आराला वश करून घेऊन सर्वच डाव उलवावयचा! तेव्हां दादानेच तो डाव खेळला व आवाकडचा किल्ला काढून तो सरकारांत ठेवून घेतला. त्याचे चुकलें-किंवा माधरावाने हुकविलें, असे समजा-~~-इतकेंच को पुरंदर किल्ला त्याच्या हाती न गहतो तो पेशव्याच्या "ताव्यांत गेला! या सर्व गोष्टींचा अर्थ इतकाच की पुरंदरप्रकरण यदृच्छेने घडले नसून, तें पूर्व- संकेताने विवक्षित ध्येय पुढे ठेवूनच सिद्ध झाले. मात्र या राजकारणी कटाच्या मुळाशी माधवराव नसून त्याचा चुलंना रघुनाथरावच होता हे निवालस सत्य- नव्या पुराव्याने सिद्ध होत आहे. - ६ तांडव गणपति [ लेखक-कै. ल. ना. जोशी, पुणे. ] जारण, मारण व उच्चाटन या अथर्ववेदीय रुत्या ' शास्त्रापैकीच- 'तांडव- • नृत्य गणपति' हे एक प्रकरण असून, त्याचा संबंध श्रीमंत दादासाहेब रघुनाथराव पेशवे यांच्याशी असल्याने या विषयाची माहिती सांगतो. श्रीमंत राघोबादादा साहेब पेशवे यांची जी जन्मकुंडली मला इतर काही कुंड. ल्यासमवेत मेणवली दप्तरांत उपलब्ध झाली आहे ती अशी:- - श्रीशालिवाहन शक १६५६ (सन १७३४) आनंदनामसंवत्सरे श्रावण शुद्ध १३ गुरुवार सूर्योदयात् गत घ. ४२ प. १० इत्यादि, मकर राशी-जन्मस्थान माहुली.

·तांडव गणपति २२. रघुनाथराव दादासाहेब यांची जन्मकुंडली:- १ रा.श. १२ ११ १० के... गु. ही कुंडली आजपर्यंत कोठेच प्रसिद्ध झालेली नाही. फक्त दादासाहेबांचा जन्म.. शक, तिथि आणि जन्मस्थान एवढ्याच गोष्टी प्रसिद्ध झालेल्या आहेत आणि त्या वरील कुंडलीशी जुळत्या आहेत. मात्र या कुंडलीचे फलित काय आहे ते ज्योति- व्यांनी वर्तवून सांगावे म्हणूनच ही कुंडली मुद्दाम येथे दिली आहे. ज्या स्थळी मला ही कुंडली मिळाली तें स्थळ विश्वसनीय म्हणजे नाना फडणविसांचे मेणवलीचे दप्तर हैं. आहे. शिवाय त्या दप्तरांतल्या आणिक ज्या कांही कुंडल्या आहेत, त्यांच्याशी प्रसिद्ध असलेल्या, किंचित् फरकाने पूर्णपणे जमतहि आहेत. यास्तव कुंडलीविषयी अविश्वसनीयता वाटत नाही. या शिवाय दादासाहेबांचे चरित्र प्रसिद्धच आहे. त्याच्याशी या कुंडलीचा कसा काय मेळ बसतो, एवढेच काम होरागणितज्ञांचे आहे व तें ते करतील अशी मला आशा आहे. रघुनाथराव दादासाहेब पेशवे हे जरी शूर पुरुप होते असे म्हणावयाचे तरी त्यांचा स्वभाव फार मोळा होता. ते अत्यंत द्रव्यनाशक होते. कपटपटु आणि तोंडपुजे स्वार्थी लोक त्यांना भावी थोरपणाचे प्रलोभन दाखवून त्यांच्याकडून पैका उकळीत. दादांचा -स्वभाव स्तुतिप्रिय असल्याने आणि त्यांच्या अंगी दूरदृष्टि नसल्याने त्यांची नेहमी पैशाची तंगी होई. राज्यकर्त्याला आवश्यक असणारा जो पात्रापात्रविचार तो त्यांच्या अंगी बिलकुल नव्हता. राज्य कारभार करणान्याला मनुण्याचा प्ररुति- स्वभाव ओळखण्याची कला व योग्य वेळी योग्य विचाराने वागण्याची त्यांच्या अंगी पात्रता ही नव्हती. त्यामुळेच ते स्ववचननिष्ठ नव्हते. ते राज्याचे पूर्ण अभिमानी होते, पण स्वार्थी लोकांच्या संगतीने ने वागत. त्यांचे सल्लागार घरफोडे आणि स्वार्थसाधु असल्याने त्यांना स्वतःला. विचारपूर्वक वागण्याचा सराव नसल्याने ते अखेरीस दीनावस्थेत जाऊन पोचले. स्वपराक्रमापेक्षा मंत्रतंत्र-जादुटोणे यांतच त्यांचा भार फार असे. मंत्रतंत्रानेच. व ·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ 'आपली महत्त्वाकांक्षा सिद्धीस जाईल असा त्यांचा मानसिक विकास होता. नानासाहेब आणि भाऊसाहेब हयात हे ते तोपर्यंत फाजील महत्वाकांक्षेच्या नादी ते लागले नाहीत. हे दोघे होते तोपर्यंत त्यांचा एकट्याचा अव्यवस्थित असा अफाट सर्च भागविला जात होता. त्यांच्या पश्यात् त्या गोष्टीला बराच आळा पडल्याने, त्यांच्या मनांत वाटणीची कल्पना त्यांच्या सल्लागारांनी भरवून दिली आणि त्या दोघांच्या “पश्यात्, घरांत आपणच काय ते आतां सर्वश्रेष्ठ उरलो आहोत, या अभिमानाने त्यांचे मस्तक त्रस्त झाले. आपली इच्छा व आपली महत्त्वाकांक्षा तृप्त करून घेण्यासाठी ते मंत्रतंत्राचे प्रयोग अधिक तीव्रतेने करूं लागले. ते मूळचे स्वतः सूर्योपासक होते. रोज प्रातःकाळी ते जळजळीत पाण्याचे एकशेआठ अर्ध्य सूर्याला देत असत, त्या मळे त्यांच्या करपल्लवांची आंतील अंगें, दोन्ही तळहात काळे ठिकर पडलेले होते. पण त्यांचे तोंडपुजे लोक तें औदार्याचे, दातृत्वाचे लक्षण असल्याचे त्यांना सांगून त्यांचे समाधान करीत. थोरल्या माधवरावांच्या हयातीत दादासाहेबांची तांत्रिक अनु- "छाने विशेष जोरांत आली नव्हती. पण त्यांच्या पश्यात् नारायणराव पेशवेपदावर आल्यानंतर, ती विशेष जोरांत मुलं झाली. सखारामबापूंना आपण पेशव्यांचे पेशवे व्हावे अशी फारा दिवसांची लालसा होती. ती पूर्ण करून घेण्यास राघोबावांचून इतर कोणी पेशवा असण्याने भागण्याजोगे नव्हते. म्हणून त्यानी राघोवाच्या मनात स्वतः पेशवा होण्याची महत्वाकांक्षा उत्पन्न केली व ती पार पाडण्याप्त राघोबा एखाद्या उत्तम मांत्रिकाचा शोध करूं लागला. मराठेशाहीच्या दुर्दैवाने तशा प्रकारचा एक कोत्रकर या आडनांवाचा म्हैसूर प्रांतांतला ब्राह्मण भेटला व त्याने दादासाहेबाला तांडवनृत्यगणपतीचे अनुष्ठान करण्यास सांगितले व त्या अनुष्ठानाकरिता एक गण- पतीची पञ्चावर कोरलेली प्रतिमा देऊन अनुष्ठानाची माहिती सांगितली. याबद्दल दादासाहेबांनी त्या ब्राह्मणाला मुठानदीच्या काठी शेखसल्याच्या शेजारी पुण्यास एक सुंदर दुमजली हवेली नवी बांधवन राहण्यास दिली. ती होली आता जरी नव्या लाइड पुरांत गडप झाली आहे, तरी तिच्यांत लाकडावर किती सुंदर नक्षीकाम केले होते त्याची साक्ष म्हणून कांहीं उत्कृष्ट नमुने प्रदर्शनगृहात मुद्दाम सरकारने राखून ठेविले आहेत. ते फारच प्रेक्षणीय आहेत. : कोत्रकर मांत्रिकाने दादासाहेबांना जी तांडवनृत्यगणपतीची प्रतिमा, उपासना- पूर्वक अनुष्ठान करण्यास दिली ती दीडदोन विती लांबीरुंदीच्या पंचधातूच्या जाडसर पच्यावर गणपति तांडव करतो आहे अशा स्वरूपाची कोरलेली आहे. नारायणराव पेशव्यांचा सून झारा त्यावेळी दादासाहेब त्याच अनुष्ठानात गुंतलेले होते. स्वतःस पेशवाई मिळावी म्हणून दादासाहेबांना हे अनुष्ठान सुरू केले होते. हे त्यांचे अनुष्ठान चालू असतांच नारायणरावांचा खून झाला; आणि आपण उपासना करीत असलेल्या -तांडवनृत्य गणपतीच्या अनुष्ठानानेच ही जारण नारणोच्चाटनाची सिद्धी प्राप्त झाली ·६ तांडव गणपति ३१ अशी राघोबाची समजूत होऊन गेली. नंतर तो गणपति वाजूला राहून राघोबांनी पेशवेपद धारण केले. सतारामबापूला दादासाहेब आपला शागीर्द म्हणत, पण तेच त्याचे उलटपक्षी शागीर्द बनले. त्यांना आपला कारभारी नेमण्याचे त्यांनी ठरविले. परंतु इतर मुत्सयांचा जो कट झाला होता, त्यांतला वडीलकीचा मान त्यांना मिळाल्याने व दादासाहेबांचे पेशवेपद टिकाऊन धरण्याची धूर्ततेची बुद्धि त्याच्या अंगी असल्याने त्याने ती गोष्ट नाकारल्यासारखीच केली. ह्या भानगडीत सखाराम हरि गुप्ते ह्या नावाचे एक अंगांयकर प्रभु गृहस्थ त्यांचे सल्लागार म्हणून पुढे आले. पण यापुढे त्यानंतर घडलेल्या इतर ऐतिहासिक गोटींची हकीकत -सांगायाची नसून केवळ तांडवनृत्य गणपतीचीच हकीकत पुढे काय झाली ते सांगतो. पेशवाईपद धारण करून दादासाहेब स्वारीवर निघून गेल्यावर त्यांच्या शिष्यवर्गात जो एक शेडाणीकर नांवाचा शिप्य मागे राहिला त्याने ती गणपतीची प्रतिमा लांबिवली व आपल्या शेडाणी गांवांतल्या एका पिंपळाच्या झाडाखाली नेऊन टेविली. पुढे काही दिवसांनी तेथून तो गणपती जो अदृश्य झाला तो साता. न्यास एका ब्राह्मणाच्या घरी असलेला उघडकीस आला. यावरून तो गणपति त्याच ब्राह्मणाने महत्त्वाकांक्षेस वळी पडून साता-यास शेडाणीहून आणला असावा, अशी लोकांची समजूत झाली. पुढे सुमारे चाळीस पन्नास वर्षांपूर्वी साताऱ्याचे प्रसिद्ध गोडबोलेशास्त्री संन्याशी स्वामी यांच्या स्वप्नात तो गणपती गेला. हे गोडबोले स्वामी राजश्री कामत या आडनांवाच्या एका सारस्वत बाह्मण गृहस्थाचे गुरु असल्याने त्यानी त्या गणपतीचा शोध करण्यास सांगितले. राजश्री वामनराव कामत यांनी शोध करून तो गणपति एका जुनाट विहिरीत टाकून दिला असल्याची माहिती मिळविली, तो विहिरीतून बाहेर काढण्याच स्वामींना दोनदां दृष्टांत झाला; त्यामुळे तो बाहेर काढण्याची शिष्य कामत यांना त्यांनी निकड लाविली. परंतु तो जेथे जातो तेथे त्या घराण्याचे निःसंतान करतो अशी बातमी लागल्याची हकीकत कामतांना जरी सांगितली, तरी त्यानी त्यांच्याकडून तो हटाने विहिरीतून बाहेर काढविला व त्याची रोज आपले घरी पूजा करण्यास सांगितले. गुरुची आज्ञा प्रमाण मानून वामनराव कामतांनी तो गणपति विहिरीतून काढवून आपल्या घरी आणिला व त्याची पूजाअर्चा सुरू केली. पूजाअर्चा सुरू झाल्यापासून वामनरावांच्या कुटुंबांतील माणसें एकामागून एक अशी पांच सहा वर्षांत खलात होऊन, शेवटी एकटे वामनराव कामतच शिल्लक राहिले व तेहि चारपांच वर्षांपूर्वी कैलासवासी झाले. त्यांच्या मागे त्यांच्याच घरांत गहात असलेल्या एका वृद्ध सार- स्वत स्त्रीने त्या गणपतीची पूजा करण्याचा क्रम सुरू ठेविला आहे. वामनराव काम- तांचा निवेश झाला., तसा आणखीहि काहींचा झाल्याची वदंता आहे. कामतांचे घर ·३२ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड साता-यास शनिवार पेठेत असून, त्यांच्या घराच्या ओसरीवरील एका भिंतीच्या कोनाड्यांत ही तांडवगणपतीची मूर्ति ठेविलेली आहे.' एकंदरीत काय की, गाणपत्य असून त्यांच्या एका कुभक्ताने गणपतीच्या सेवेचा उपयोग दुष्कार्यासाठी केल्यानेच राघोबादादांच्या आयुष्याचे पर्यवसान तांडवनृत्यां- तच शेवटीं झालें व शूरवीर दुदैवी ठरला. 'ह्या मूर्तीविषयी सातारा येथील ज्ञानवृद्ध व सज्जन श्री. रु. के. कोल्हटकर यांस विचारिता त्यांनी कामत यांचे घराचा पत्तामुवा काढला व कळविले की, ही तांडय. नृत्य गणेशाची मूर्ति पत्र्यावर कोरलेली नसून पितळेची व फूट दीडफूट उंचीची आहे. फुटक्या तळ्याच्या दक्षिणेस माटे-राममंदिरासमोर, कामत यांचे घर होते. कामत ह्यांच्या गुरुभगिनी ताई चिपळूणकर यांनी बाह्मणाकरवी त्या मूर्तीची सांप्रत पूजा चालू ठेविली आहे. ही मूर्ति पुण्याहून पाईत, नंतर साता-यास, नंतर चिंचवड पुनः सातारा अशी ह्या मूर्तीची स्थलांतरे झाली. बाकी मूर्तीचा लौकिक जो वर आला आहे तो बरोबर . आहे. श्री. कोल्हटकर यांचे त्यांनी ही माहिती कळविली ह्याबद्दल अत्यंत आभारी आहों.

·७ चौगुला (श्री. शंकर नारायण वत्सजोशी, वाईकर ) १ पाटिलकी संबंधाने व देशमुखी संबंधाने मागें मी काही विचार मांडले, आज चौगुलर्काविषयी काही माहिती देण्याचे योजिले आहे. आतापर्यंत निरनिराळ्या कोशग्रंथांतून-शब्दकोश, ज्ञानकोश, व्युपत्तिकोश- किंवा इतिहासग्रंथांतून अथवा खेडेगांवासंबंधी माहिती देणा-या ग्रंथांतून चौगुल्या. संबंधी माहिती आली आहे. पण ती केवळ शब्दार्थ सांगण्यापुरती आहे. कचित् कोठे त्याची गत वा चालू परिस्थिति त्रोटकपणे सांगितली आहे म्हणजे केवळ शब्दार्थी- पेक्षा काही ओळीनी अधिक, अशी माहिती आली आहे. पण चौगुल्याच्या वेतनाबद्दल किंवा वतनाबद्दल, गांवकीबद्दल, गांवकीतील त्याच्या स्थानाबद्दल, तसेच त्याच्या कामाबद्दल साधार व त्यांतल्या त्यांन स्वतंत्र तो विषय असे समजून कोणी कोठे सविस्तर अशी चर्चा केलेली मला आढळली नाही. जी थोडी माहिती आली • आहे, तीहि परस्पर विसंगत आहे. 'डफ (१८२६ ), मोल्स्वर्थ कोश ( १८५७), गांवगाडा-अत्रे कृत (१९३५), ज्ञानकोश (१९२४-२५), शब्दकोश (१९३४) इ. ग्रंथांतून जी माहिती । आहे तीत उर्फ व डफचा अनुवाद करणारे आणि गांवगाडा व त्याचा अनुवाद करणारे असे सामान्यतः दोन प्रकार दिसतात. ' चौगुला' ह्या शब्दापुढे ( ज्ञा. को. भा. १३) डफवरून माहिती दिली आहे (च २१८-२१९) आणि अलुती बलुती' ह्या शब्दापुढे (ज्ञा. को. भा. ७ अ ५२७) गांवगाड्यावरून माहिती सागतांना चौगुल्याबद्दलहि काही ओळी दिल्या आहेत. डफचे लिहिणे अपुरे, फार थोडे, त्रोटक आहे, पण इतिहासाला धरून आहे; आणि गांव-गाड्यांतील माहिती चालू वहिवाटीची ओळख चांगली पटवून देणारी असली तरी तीत इतिहास फारच कमी आहे, नाहींच म्हटले तरी चालेल ! आणि जो थोडासा आहे तो चुकीचा आहे. गावगाड्याची भाषा शुद्ध मराठी व अतिशय चटकदार आहे हे खरें; १० वर्ष १३ अं. २. २ ० व २४ अं. २ = ऐ. सं. नि. भा. १ पृ. ५९ ते ७४.

·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ पण तीत ठिकठिकाणी इतिहासविषयक ज्या संज्ञा उलगडुन दाखविल्या आहेत व स्या दृष्टीने में विवेचन केलें आहे तें बहुनेक चक आहे. ह्या संबंधीची काही उदाहरणे पहा. सरंजाम व जहागीर ह्यांतील. फरक सांगतांना अत्रे म्हणतात, "मुसलमानांनी दिलेल्या इनामांना जागीर किंवा जहागीर म्हणन व मराठ्यांनी दिलेल्या इनामांना सरंजाम म्हणत' पृ. ३९. हे दोन्ही चक आहे. विशेष विवेचन नको. पृ. ४३ चर देशाधिकारी संज्ञेची फोड त्यांनी केली आहे. 'जमेदार, दरकदार व प्रांत- चतनदार ह्यांना बहुमानार्थी देशाधिकारी म्हणण्याचा संप्रदाय असे. ' वस्तुतः असा संप्रदाय मुळीच नव्हता. देशाधिकारी हा वतनदार नाही; तो सरकारने नेमलेला सुभ्यावरील अंमलदार आहे व म्हणून त्यास सुभेदार म्हणत. सुभेदार ह्या फारती शब्दाला मराठीन देशाधिकारी ही संज्ञा योजिलेली आहे इनकेंच. ह्यांत वहुमान चगैरेचा काही संबंध नाही. जमीदार व दरकदार हे तर अगदीच भिन्न आहेत च त्यांना देशाधिकारी मुळीच म्हणत नसत. 'बाजे वतनदार ' ह्य' शब्दाबद्दलहि असेच लिहिले आहे पृ. ४५. बाज म्हणजे संपादन केलेला, गुगी, जते तालीम- चाज.' वस्तुतः 'बाजे' म्ह० इतर; मुख्याहून दुसरे ते, अवांतर, वरकड, गौण. चाने लोक, बाजे मरातब, बाजे वतनदार इ. इ. पृ. ४९ वर वेटवेगार ह्यांतील बेगार या शब्दाचा अर्थ दिला आहे. कला किंवा विशेपसे ध्यान नको त्यांना धेगार म्हणतात. सोनार वं पोतदार याविषयी लिहिले आहे. पूर्वी टांकसाठी नव्हत्या. तबच खरे खोटें नाणे ओळखणे कठीण पडे. हे ध्यानात आणन गांवाने सरकारी आ.ण खाजगी देण्यातले नाणे पारखण्याला व जिम्मा घेण्याला सोनार उभा केला व त्याच्या हुद्याला पोतदार नांव ठेविलें पृ. ५२, पोतदार हा सर्वत्र सोनाग्च असे असे नाही. तात्पर्य, अशा पुष्कळच चुका इतिहास दृष्टीने पाहता त्या ग्रंथांत आढळतात. भाषेच्या दृष्टीने चटकदार असलेले लिखाण ऐतिहासिक दृष्टीने तितकें उपयोगी व खरे ठरेलच असे नाही व हे आजहि आढळतेच. असो; चौगुल्याबद्दल लिहितांना असेच चुकीचे व विसंगत लिहिणे गांवगाड्यांत आलेले आहे. पृ. १३-१४ वर कारू नारू म्हण में बलुतेदार व अलुतेदार, यासंबंधी रविवेचन चालू असतां 'चौगुला हा बलुतेदार आहे व सामान्यतः तो तिसन्या बैंकिंवा दुसन्या ओळीचा म्हणजे थोग्ली, मधली व धाकटी ह्यांपैकी तिसन्या म्ह. चाकट्या वा मधल्या रांगेचा बलुतेदार आहे, असे सुचविले आहे आणि पुढे पृ. ५०- ५१ वर गांवमुकादमानी या प्रकरणांत ' गांवगाड्याचा हरकाम्या महार सरा; पण जातिभेदामुळे त्याला चावडी चढता येत नसे. त्यामुळे शिवाशिवीच्या कामांत चौगुला हा पाटीलकुलकर्णाचा तैनाती झाला. त्याची कामें चावडीची झाडलोट, गांवच्या दप्तराची टेवरेव, दिवाणी, मुलकी, फौजदारी वगैरे कामासंबंधाने लोक चावडीपा बेला.

·७ चीगुला ३५ वणे आणि तेथे पाटील कुलकर्णी सांगतील ते सिनमतीचे काम करणे' इत्यादि तपशील दिला आहे. नगर जिल्ह्यातील अकोल्याचा दाखला देऊन, गावी आलेल्या कोण्या मोठ्या माणसासाठी स्वयंपाकाची भांडीकुंडी जमविणे व पुढे ती उटणे म्ह० उजळणे म्हणजे घासणे ही कामें चौगुल्याची होत, असे म्हटले आहे. इतिहातांतील तर नाहीच व चालू वस्तुस्थितीहि केवळ अशी नाही. बहुशः प्रत्येक गांवचावडीन एखादा देव असे व त्यामुळे महार चावडी चढत नसे. पण ज्या चावडींत अतें नाहीं तेथील चापडीत, च वडी भरण्याच्या आधी म्ह. गांवलोक, गांवतना, गाव- बैठक भरण्याच्या आधी, निरगुडीच्या चार फांया घेऊन झाडण्याचे काम आजहि महार करतो. आणि चावडी म्ह. गावगोत जमून समा भरल्यावर मात्र तो चावडीच्या चाहेर किंवा चावडीच्या निमपडवीतच उभा राहतो. जातीभेदामुळे पाटलाने चौगुला हा तैनातीस धरला अतें मुळीच नाही. आता इतिहासताधनाच्या आधारे काय आढळमें तें पाहूं . चौगुला हा अलुत्यांत नाहीच, पण बलुतेदारांतहि नाहीं; बो गांवकामगार व मुख्य वतनदारांतील एक आहे; आणि गांववताहातीच्या वेळे रासूनचा पाटलाचा तो हस्तक आहे. चौगुल्यासंबंधीचे उल्लेख शक १२६० व शक १३७० पासूनचे आढळतात. मात्र हे उल्लेख बखरग्रंथांतील आहेन. आणि पत्रादिसाधन-ग्रंथांतील उल्लेख शक १४०० पासून आढळतात. चौगुला हा शब्द निवळ मराठी, देशी दिसतो. हा फारती शब्द नाही. संस्कृतहि नाही. राजव्यवहार कोशात पुढील श्लोक आला आहे. -- चौगुला ग्रामणी प्रोक्तो ग्रामरक्षस्तु कोतवाल् । कुलकर्णी मामलेखी स्यात् पाटीलो ग्रामगोपकः॥ ३३२ ।। ह्या श्लोकांत कोतवाल आणि पाटील याला ग्रामरक्षक व ग्रामगोपकः हे समा. नार्थीच शब्द सांगितले आहेत. पैकी कोतवाल म्ह. ग्रामरक्षक हे बरोबर आहे. पण कोतवाल ह्या हुद्याचा अंमलदार खेडेगांवाला नाही. शब्द ह्या दृष्टीने कोतवाल. ह्याला ग्रामरक्षक हा प्रतिशब्द दिला आहे तो बरोबर आहे. खेडेगांवासंबंधीचेच तेवढे शब्द ह्या श्लोकांत सांगितले असले पाहिजेत असे नाही. कोतवाल हा निराळा शब्द कोशकांच्या ध्यानी आला व तो त्याने या श्लोकांत सांगितला इतकेच खरें, की, बाकीचे तीन शब्द खेडेगांवासंबंधीचे आहेत व त्य. दृष्टीने कोतवाल हा ही खेडेगांवाचाच वाटण्याचा सभव. ग्रामरक्षक ह्या दृष्टीने ' जागल्या ' हा खेडेगांवाचा कोतवाल होईल. असो. मुख्य गोष्ट की, पाटला ·३६ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ ह्याला जो प्रोमगोपकः शब्द सांगितला तो तितका योग्य नाही. उलट मामणी व मामगोपकः ह्यांन श्रेष्ठ कोण हे पाहिले तर 'ग्रामणी' हाच मामगोपक पेक्षा उच्चार्थाचा वाचक ठरेल. नुसतें गांवाचे रक्षण करणे हेच काम करणारापेक्षा गांवचा पुढाईत गांवचा नेता जो, तो अधिक श्रेष्ठ, व त्याचा वाचक जो ग्रामगी शब्द तो चौगुला ह्या शब्दाचा प्रतिशब्द म्हणून दिला आहे हे लक्ष्यात घेण्याजोगे आहे. आणि सांगण्यासारखी गोष्ट की, एक काल व एक प्रांत विभाग असा होताहि, की, तेव्हां तेथें गैगुला हाच पाटलापेक्षाहि सर्व श्रेष्ठ म्हणून असे. ती हकीकत पुढे देतच आहे. सध्या केवळ शब्दार्थाच्या दृष्टीने पाहाव- याचे आहे. अमरकोशांत पाटील-वाचक शब्द नाही किंवा आहे तो ग्रामणी अथवा ग्रामाधिप हाच आहे. ग्रामणीचा तिसरा एक अर्थ तेथे दिला आहे (नापित) तो प्रस्तुत लक्ष्यात घेण्याचे कारण नाही. चौगुला शब्दाला ग्रामणी हा जो प्रति शब्द रा. व्य. को. त दिला आहे तो बहुवचनयुक्त म्ह. ग्रामण्यः ह्या पदानें बृहदारण्यकोपनिपात चवथ्या अध्यायाच्या तृतीय बाह्मणाच्या परिसमाप्तीत दोन वेळ आला आहे. 'ब्रह्म व आत्मा ह्यावर राजाचे रूपक करून राजाची ये-जा होत असली म्हणजे, भाप्यकार आचार्य म्हणतात, हे ग्रामण्यः हे ग्रामनेतारः असे असे वागतात. असो. प्रस्तुत एवढेच ध्यानात घ्यावयाचें की, चौगुला हा एकवेळ पाटलाहून श्रेष्ठ होता व हे राजव्यवहारकोशाप्रमाणे माण महिकावती बखरीतील पुढे दिलेल्या उल्लेसावरून दिसून येते. । चौगुला शब्दाच्या दोन व्युत्पत्ती संभवतात. चौगुला, चवघला, चौघुला, असाहि हा शब्द वापरतांना आढळतो. ह्याचे पूर्वीचे रूप चौकला असे असावे. आणि ह्या शब्दातील चौ व कुल ह्या दोन पदांपैकी क चा ग होऊन चौगुल, चौगुला असा शब्द झाला. कुल-शब्दाचा अर्थ 'हलद्वयन यावती भूमिर्वाह्यते तस्कुलं इति वंदति ' असा कुल्लूकभट्टांनी म. स्मृ. तील 'दशी कुलं तु भुंजीत विंशी पंच कुलानि च । ग्राम ग्रामशताध्यक्षः सहस्राधिपतिः पुरम्'। ह्या (अ.७श्लोक ११९) श्लोकाची टीका सांगतांना दिला आहे. ह्यावरून प्रथम सहा वैली दोन नांगरांनी जी भूमि वाहिली म्हणजे कसली जात असे त्या पिकाऊ भूमीचा वाचक हा शब्द होता; पुढे तोच कुल-शब्द ती जमीन कसणान्या व्यक्तीला लक्षणेने योजण्यांत आला, आणि मग शेत कसण.री अमक्या गांवांत इतकी कुलें आहेत; कुळभरणा पाहिजे; कुळवार कमी आहे इत्यादि प्रयोग रुढ झाले. कुल- पट, कुलकर्णी ह्यांतील, कुल-पद ह्याच अर्थाने आलेले आहे. इतिहासकालात चौगुल्यासंबंधीचे जे उल्लेख कागदपत्रांतून येतात ते पाहिले तर, चौगुला हा पाटलाचा सहाय्यक आहे असे म्हणावे लागेल. म्हणजे येथे पाटील श्रेष्ट, चौगुला कनिष्ठ असे झालें. गांव पसाहत करतांना म्हणजे गांव- शिवार लागवडीस आणतांना ज्या ह्या सहाय्यकाने वर म्हटल्याप्रमाणे चार कुल यागगिली ·-- ला है ७ चौगुला ३७ म्हणजे तितका भूमि नांगरून वहितीला आणिली, तो चौकुल, चौगुला झाला; अथवा मूळची जी थोडी जमीन होती तीनच इतर पड़ जमीन वहिताला आणून भर घालून ती ज्याने चौगुणित केली तो चौगुला होय. पहिल्या व्युत्पत्तीत क-चा ग झाला आणि दुसऱ्या व्युत्पत्तींत इत चा लोप होऊन ण - चा ल झाला आहे. हे दोन्ही वर्णबदल व्याकरणमान्य आहेत. असो; असा प्रकारे चोगुला संज्ञेची व्युत्पत्ति संभाव्य वाटते. कालदृष्टया आधींचा म्हणून चौगुल्याचा निर्देश जेथे आला आहे, म्हणजे महिकावती बखरीत, तेथे चवघला असे त्याचे रूप आले आहे व ह्याच्याच सारखा दुसरा अधिकारी देसला' म्हणून तेथे दिला आहे. ही यसर बाळबोधीत लिहिलेली आहे. मोडीत नाही. म्हणजे क चाला वाचण्याचा संभव नाही. 'देसक' असाहि शब्द कागदपत्रांतून येतो. पण येथे देसला असाच शब्द आहे. पहिला देसला नंतर चवघला असा क्रम बसरीत आला आहे. शेवटचे अक्षर दोहोंत एकसारखे आले आहे तरी पहिल्यांतील ला हा प्रत्यय होऊ. शकेल, दुसऱ्याची संभाव्य व्युत्पत्ती वर सुचविलीच आहे. चौगुला हा शब्द ऐ. कागदपत्रांतून क्वचित चौ ह्या संक्षेपाने येतो. व हेच संक्षि- तरूप चौधरी ह्याहि शब्दाचे आहे. तेव्हां सामान्यतः पाटील ह्या शब्दाशी जोडून जेव्हां हा संक्षेप लिहिलेला असेल तेव्हा त्याचे वाचन चौगुला असे करावयाचे आणि शेटे महाजने किंवा पेठ बाजार ह्यांशी संबंध म्हणून हा संक्षेप आलेला असेल तेथे तो चौधरी ह्या शब्दाचा दर्शक आहे असे समजावयाचे. देशावर-खानदेश, उत्तर हिंदुस्थान ह्या बाजूस-चौधरी, कानूनगो हे अधिकारी फार मोठे आहेत. त्यांतील चौधरी हे इकडल्याहून वेगळे आहेत. चौगुला हा पाटलाप्रमाणे हुद्दा, अधिकार सांगणारा शब्द आहे. तो बव्हंशाने महाराष्ट्रांत मराठा ज्ञातीतील आहे. तरीहि पाटलाप्रमाणेच इतर ज्ञातीतीलहि घराणी चौगुले असल्याचे आढळते. शिवरे गांवी शिंपी चौगुले आहेत; दाभोळे हर्णेकडे ब्राह्मण चौगुले आहेत. मावळांत एका गावी केळकर घराणे चौगुलकी करणारे अत- ल्याचे आमच्या संशोधक मित्रांनी सांगितले. कोकणात अविध म्हं. मुसलमानहि ह्या हक्काचा अंमल सांगणारे माहेत. माळीहि चौगुले आहेत. असे असले तरी, चौगुला हा महाराष्ट्रांत मुख्यतः मराठा आहे. - 'जथे चौगुले ' असेंहि लिहिलेले आढळते सं.. २० ले. ३०. सुपे येथील, पाटिलकीतील वडीलकी कोणाची ह्याबद्दल तंटा लागला. तेव्हां ज्यांच्या ज्यांच्या सडीसाक्षी म्हणजे जुने दाखलेपुरावे व संमती मागविल्या त्यांचा उल्लेख, समस्त भाऊ, जथे माळी, जथे गोलाड, जथे चौगुले असा केला आहे. जथे चौगुले म्ह० निरनिराळ्या गांवांतील मिळून अनेक चोगुले मंडळी. - ·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ चौगुला ह्या शब्दाचा वर म्हटल्याप्रमाणे जुना उल्लेख महिकावतीत येतो व तेथे तो अमरकोशकारांच्या सांगण्याप्रमाणे किंवा रा. व्य. कोशांत आल्याप्रमाणे ग्रामाधिप, ग्रामश्रेष्ठ ह्या दर्जाने येतो. उत्तर कोंकणच्या बाजूचा माहीम, मरोल, ठाणे इ. हा भाग प्रतापबिचाने जेव्हा शिलाहारांपासून घेतला व त्याची पुनर्वसाहत केली, तेव्हा म्ह. सुमारे श. ११६३ मध्ये, मरोळ येथें, रखमाजरािव सोमवंशी देसला; आणि मालाड येथे गंगाधराव देसला असे अधिकारी योजिले. त्याच वेळी शेषवंशी यांत चौगुलेपद दिले. प्रतापबिंबानंतर महीदेव, त्या नंतर केशवदेव हा सत्ताधीश झाला; आणि तेव्हांचा वृत्तांत अधिक दिला आहे. त्या वृत्तांतांत, मरोळकर देसला यास ९०० फयांची वृत्ति नंतर चौगुल्यास ५०० फयांची वृत्ति आणि म्हातरे, साहाणे त्यांसहि ४०० व ३०० फद्यांची वृत्ति दिली, असा तपशील दिला आहे. असाच तपशील मालाड खापण्याचाहि दिला आहे व तेथेंहि १००० फंद्या देसल्यास, तर लगेच चौगुल्यास ६०० फद्या* दिल्या, असे म्हटले आहे. त्यानंतर काही वर्षांनी कोकणांत सर्वत्र तुर्माण प्रवर्तमान झाले. त्यांशी नागरशा हा लढून काही प्रांत सोडवू लागला. ह्या सर्व घालमेलींत ज्यांना हाताशी घेतले, त्यांचा गौरव केला व देश स्थीरस्थावर राखला. त्यासंबंधाने ह्या बखरीत बरीच विस्तृत हकीकत तिस-या व चवथ्या अध्यायांत दिली आहे. ही सर्व हकीकत शक १४६० पर्यंतची आहे. त्यांत जी ' नावाणिक ' अशी कुले दिली आहेत. त्यांत प्रथमच म्हटले आहे (पृ. ३४) की, 'देशा आलिया कुळांस वृत्ति दीधल्या ' सूर्यवंशी राज्यवामी माहिती स्थापिले। शेषवंशी सिंदे कुळे ९ नव, त्यासी चवघले मुख्य करोन दिधले॥, ह्यापुढे चवघले ४; वे ह्यांची धारपूरकर बाळकोजी पहिला, दुसरा विठोजी गव्हाणकर, तिसरा थेवखंडकर व चवथा पारधन्या, अशी नावे दिली आहेत. येथें बखरलेखकासंबंधाने सांगावयाची गोष्ट अशी की, लेखकास क्रमाने म्हटलें म्हणजे स्माधी देसले म्हणजे देशमुख कोण ते सांगावयाचे होते. पण लिहिण्याच्या भरत न कळत चवघले चौघले हे आधी लिहिले गेले व हे लक्षात येताच चवघल्यानंतर देसल्यांचा मोघम उल्लेख लगेच केला व तेथे म्हटले 'याउपरांत यशवंतराव सोमवंशी रसमाजीराव देसले २७ कुळीचे, व या सालते चौघले' असे सांगून नवापैकी राहिलेले चौगुले पुनः सांगितले. ह्या हकीकतींत पाटेलांचा मुळीच निर्देश नाही असे नाही. पण तो चवघल्यानंतर आहे. देसाये किंवा देसले, नंतर चवघले, नंतर चौधरी नंतर म्हातरे नंतर साहाणे नंतर पाटील, हवालदार इ. म्हणजे चवघलेनंतर चौधे पाटील सांगितले आहेत. व येणेप्रमाणे वृत्ति दिधल्या, सिरपाव जाले, बेसकार मासी दिधला, देसायांसी नुलुस विचारला' इ. इ. वृत्त तेथें आले आहे. फद्या = दोन पेमे.

·७ चौगुला ३१ यावरून उत्तरकोकणांत श. १११० ते १४०० पर्यंत देमाच्या सालोसार चौघुले असत. येथेच एके ठिकाणी म्हटले आहे 'एकेका देमल्याकडे ४ चवले. म्हणने देशमुखानंतर चौगुल्याचा मान आहे. दुसरी एक गोष्ट येथे दिसून येते ती ही की, चोगुल्याप्रमाणे पाटील हेहि शेपवशीच सांगितले आहेन व त्यांस चघल्या- इतकीच ६०० अथवा ५०० फयांची वृत्ति मिळाली आहे. तात्पर्य, प्रथम चौगुले हे पाटलापक्षा श्रेष्ठ, पण पुढे पाटील चौगुले, घसरीत समसमान म्हणून. सांगितले आहेत. आता प्रत्यक्ष कागदपत्रांत चौगुल्यासंबंधीचे ने उल्लेस आढळतान त्यातील काही लक्ष्यात घेऊ. चौगुल्यात चौगुला मृणजे गांवचीगुला, देशवीगुला व जानचोगुला असे तीन प्रकार सांगितले आहेत. पैकी गांवचोगुल्याचे, म्हणजे नुसते चौगुला ह्याचा हुद्याने सांगितलेले उल्लेख फार आहेत. देशचौगुल्याचे उल्लेख त्या मानाने कमी. आहेत. कालदृष्ट्या पाहिले असता मिळालेल्या उल्लेखांत देशचौगुन्याचाच उल्लेख आधीचा सापडतो शि. च. सा. ले. १ हा शक १४९४ मधील महजर आहे, परगणे खटावमधील अथर्ववेदी देशकुलकर्णी गांवकुळकर्णी यांमध्ये कलह लागला असता त्याच्या निर्णयार्थ २१ गांवची देसक-मंडळी बोलाविली होती यात कानी, पेसवे, मुजुमदार, कानोजी राजे इ. राजनागरिक मंडळी अतून देसकांत देसाईण तुकाई म्हणूनः आहे व त्यानंतर लखमनाक देसचौगुला हा आहे. व त्यानंतर मोकदम व बलुने बसले आहेत. ह्या ठिकाणी मोकदम म्हणजे पाटील यांच्या वरचा मान चौगुल्याचा असला तरी हा चौगुली देश-चौगुला आहे हे लक्ष्यात घेतले पाहिजे. यावरून नुसत्या चौगुल्याचे स्थान गावकीत कोणते तें ध्यानी यावयाचे नाही. कन्हाडचे साळोते. डुबल हे देशचौगुले आहेत ( संशोधक-धुळे, ऐ. ले. चचो मा. २ पृ. २०-२१).. वर महिकावतीच्या बखरीतील चौगुल्याविपींच्या उल्लेखांबद्दल सांगितले त्यांत देसल्याच्या खालोखाल जो चौगुल्याचा उल्लेख आला आहे तो नुसता चवघले असा आहे. देश-चौगुला नाही. तो तसा मानणेहि इष्ट नाही. जर मानले तर त्यापु. ढील पाटील, म्हातरे, हवालदार यांचेहि उल्लेख सुटेच आले आहेन तेहि तसे मानावे, लागतील व ते तर शक्य नाही. बखरीत जसे देसले नंतर चवघले सांगितले; तसे पत्रादि कागदांत सांगि- तले नाही. पत्रांतून देसचौगुला असेल तर वरील उल्लेखाप्रमाणे गावपाटला आध त्याची नोंद येईल; पण एरव्ही मोकदमानंतर म्हणजे पाटलानंतरच चौगुलेव्यक्तीचे निर्देश सर्वभर आलेले आहेत.

·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ लोकसभेतील व राजदरबारचे गावकामदार सांगताना चौगुल्याच्या उल्लेखाचा क्रम मोकदम, चौगुले, बलुनेदार असा' सामान्यतः येतो. त्यांतच शेटेमहाजन त्यांचा निर्देश करणे झाला तर तो चौगुल्यानंतर करण्यात येतो. कान्होजी आंगरे याने चाकणची देशमुखी व पाटिलकीहि विकत घेतली. त्याच चाकण परगण्यांतील पिंपरी बुद्रुक या गांवचीहि पाटिलकी कान्होजीने श. १६४८ (इ. १७२६) मध्य खरेदी केली. त्या खरेदीपत्रावर त्या वेळी गांवच्या पाटलांच्या फक्त सह्यासाक्षी झाल्या. पण गांवगनाचे पाटील आणि खुद्द त्या गांवचे चौगुले व बलुनेदार त्यांच्या साक्षी तेव्हा झाल्या नाहीत. त्याकरता तेंच खरेदीखत पुनः लिहून त्यावर राहिले त्यांच्या संमतीदर्शक साक्षी घेतल्या. त्यांत त्याच म्ह० पिंपरी गांवच्याच चौगुल्यांच्या साक्षी- पासून प्रारंभ केला आहे. तेथे त्या गांवच्या पाटलाचा निर्देश नाही. तात्पर्य, चौगु- ल्याच्या साक्षीची अशी अवश्यकता असल्याचे दिसून येते व त्याच्या उल्लेखाचा क्रम गांवकामदारांत पाटलानंतर लगेच आहे. एकदा चौगुल्याचा निर्देश बलुतेदारानंतर केला गेला. पण त्याच पत्रांत पुढे बलुतेदारापूर्वी तो शब्द लिहून त्याचे योग्य स्थान तेथेंच दर्शिन केले आहे. देशचौगुल्याचा उल्लेख मात्र गांवपाटलाच्या आधी येतो व ते सरळच आहे. शिवसा २. ले. २०३. असेंच एकदां छत्रपति शाहू महाराजांनी मसूरची देशमुखी जगदळ्याची अप्रतांना स्वतःकडे ठेवण्याचा मानस धरला होता. पण ती, सेनापति धनाजी जाधवरावांच्या आग्रहामुळे यादवाना दिली तथापि असें करणेंहि केवळ जोरावरीचे; ह्यांत पंचगत म्ह. पंचाईत म्ह. न्याय नाही; हे जाणून सर्व गोतांनी मिळून जगदळ्यांची देशमुखी असल्याचा महजर करून दिला. त्या महजरावर फक्त देशम्स, देशकुलकर्णी, गांवोगांवचे पाटील-कुलकर्णी ह्यांच्यांच नोंदी व साक्षी आहेत. ह्यांत बलुतेदार मुळीच नाहीत. अशांत दोन चौगुल्यांची साक्ष निशाणी नांगर करून आली आहे.* सं. १५ ले. १३ हे पाटिलकीचें क्रयपत्र आहे. त्या पत्रावर चौगुल्यांची दोन नावे दिली असून त्यांची निशाणी नांगर न सांग ना काटी सांगितली आहे. काठी ही निशाणी दोघांची संभवते. एक जमीन मोजण्याची काठी व दुसरी महाराची. पैकी शेतजमीन मोजणीची काठी ही येथे लक्षात घ्यावयाची आहे. म्ह. चौगु. ल्याचे हे एक काम आहे. १ सनदापत्रे पृ. १७ ले. १२, ४९, शि. च. सा. १ ले. ४१, ४९, शक १८३४ ई. वृ. पृ. ५६, शि. च. सा. २ ले. २२५; सं. १५ ले. ३३, ४८, पुरं. द. १ ले. ७६; चंद्र. १ ले. इ. इ. २ पे. द. ३१ ले. ५१, ९२, सं. १३ ले. १०३ मध्ये साके. गावच्या 'अडाण व यलुतेदार' यांची यादी आली आहे त्यांत चौगुला नाही. * संड. १५. ले ५९. - ·७ चौगुला ४२ एकदा तर असे झाले की, पुणे परगण्यातील फपिटे या गावाचा जानोजी येवगे ह्याजकडे चोगुलकीही होती आणि पाटिलकीही होती. पण ह्या दोन्ही वतनाची 'फॉम करणे त्याच्या बापात = कनकोजीस अमळ जड जाऊ लागले. असाय, य म्हणून कनकोजीने आपल्या मोकदमीच्या कामाकरता रामोनी सिपारेका हा जेवणाईन करुन' म्हणजे पदरी सहाय्यक म्हणून ठेवला. चुढे ह्या रामोजीत पाटिलकीचा लोभ उत्पन्न झाला व त्याने ते यतन आपलेच व्हावे हासाठी 'कनकोजीत मारा करून ठार केले. ' आणि पाटीलकीकरता ह्या वेवगे घराण्याने पुनः नांवहि घेऊ नये म्हणून सर्व प्रकारे त्याची दुर्दशा केली, त्याची गुरेनों घेतली, त्याची वस्तभाव लुटली असा छळ आरंभिला. यावेळी जानोजी तर लहान मुल. पुढे जानोजी जेव्हा मोठा झाला व आपली पाटीलकी हस्तगत करण्याचा यत्न करूं लागला. तेव्हा आपल्यात ह्या कामी कोणी पाठीराखे ऐसा असाया; म्हणून त्याने भोतले घराण्यांतील दसोजी विठोजीत आरले निमें चौगुलकीचे वनन हकमान. पानांसह कगर करून दिले. त्या करारपत्रांत भोतल्याला जानोजीने असे लिहून दिले की, गोतात वाद सांगोन मला माती मोकदमी हातात आली म्हणने ती तुला (भोसल्यास) यावी आणि मग मी आपली चौगुलकी समुदी सावी. म्हणजे येथे पाटिलकी पेक्षा चौगुलकी श्रेष्ठ असे व्यवहारदृष्टया ठरते. नाहीतर दोन्ही यतन एकाकडे असतांना गुमास्त्याकरवी पाटिलकीचे काम व स्वतः चौगुलेपण चालवावयाचे व शेवटी देऊन टाकतांनाहि चौगुलपण स्वतःकडे ठेऊन पाटिलकी यावयाची; अतें कले नसते. सं. १५ ले. ३८१ वाल्याचा सोन ठाकूर हा मोठा तोलाचा व पथकदार सरदार व पुढे जहागीरदार झाला. पण तो आपल्या चौगुलकीविषयों आपुलकी दाखवीत असताना वाल्हे यत. विल्या पासूनचा संबंध दर्शित करीत आहे. पु. भा. ३ ले. १९३, श. १६६० च्या आपाढ वद्य ५ ला पुणे गांवाची शांत केली. या गांवशांतीच्या पद्धतीत एक नियम असा की, गांवाच्या बलुनेदार मांगाने डोक्यावर पेढियाची घागर घेऊन गावाभोवती टोणग्यासह फेरा घालावयाचा. ह्यावेळी महार म्हणाले की ही घागर आम्ही फिरवणार. त्या वेळी चिमाजी आपाच्या कानावर हे मांडग घालून पुढे जमीनदार व गांवकरी यांनी तें मिटविलें व मांगाचाच हक्क खरा असा निर्णय झाला. त्या निर्णयपत्रावर पाटलांच्या सह्यात चौगुल्याचा निर्देश आहे. पे. द. २२ ले. ३७९. ur ·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-संडर चौगुले यौी ना पाहिली जनता चौगुला ३ चौधरी काही विज्ञान कर हेत, असे त्य नांवरून न्हगता येईल. कोदिन रानतेत्रो गुठाया चौगुला, न इ- की दिन तेत्याजी कामिरे गुला, निनाजी शिन एताजी जनाने चोगुला, हो ना यालगंतील व पेठकरी नंडीतील वाटतात. पहिलें नांव निब ( पर. वाई) चेधील सदानंद नवाड़े जा चाहुर जमिनीला भाग इतर हरू दिले त्या वृतित्रांत जालें जहन, त्या मला जे इतर हक दिले आहेत त्यात जागंतनिर्गत न्हाजे बाजार- पेठेतील गाया जाणान्या मालावरील कर दिला आहे. अर्याद पाटलान या जळ- सेटी रानतेतीचे नाव चौगुले जानाद तावून जा. तरी ते शेतोडी अधिकारी न्हान जाले उत्तें न्हयाला व्यापारी अधिकारी म्हनुन आतें हमने अधिक सयुक्तिक होईल. दुत्ताह नाव कोल्हापूरचे भानोगये जोग म्हणून चाललेल्या मंड. पाच्या निर्णयप्रती जी ब्रझननाद नहानतमा साली त्यांतील नस्पी न्हान जा आहे. जांच देहि शेलहाजनाबरोबर म्हणजे हरी अधिकारी म्हणून आहे. पंज एक नांव अतें गती आले आहे चौं, चौगुला द चोथरी हे दोन्ह कच, दहेंच नन्हे तर पाटीलहि लोच समजादा न्हाजे हे तिन्ही एकत्र होत, हे सांगणारे ते नांव आहे. चाकमा वेदर ना ऋझे उसने यांना, दर गांवास का शाही सवार मग एक, जो इनान, यार्नी जनन केले व भाजत पत्ता न्हान दिले आहे. हे नानन्त्र सर्व बान पणन्याच्या देशमुख देशपांडे पाटील इत्यादि लोकाधिकारी नंहीनों दिलं पाहिजे ६ रहें ने लाहे त्यांत पिंगांचे 'नोदान' हा शाज्ञाकार्ती 'संतसा का रामाजी चौधरी' असे नाव दिले नहे. म्हणजे उद्दिष्ट यीचें नांव संगठनात्यला पाटील ' म्हणून म्हटले आणि ते नंद पूर्ण. करन्याला त्याच्या बापाचा नांगका निर्देश केला तो 'बौधरी म्हणून केला द हा चोवर्ग पुत्र पाटील, नोजलन हा मधल्यासाली नद्ध केला. हाजे थे. पहील हाच मोच्छन द बोदरहि आहे ते म्हणता येईल. दत्तुनः गुता, चौधरी द पानीत हे गदकामगार तिन्ही देगवेगळे साहेत. त्यांतील दरी हा फेशी संबद्ध जाहे. गद जर लहान जल ना पाटील चौगुला, चोधरी व मानहि असेल. त्किार में नी पेठ वकियात्या नहजादर अदजी दिन सम्पनी सासदा चंगुला व जपत्री, ते नांव जाले आहे. येथें जाना-माने, दजने वगल- कान बगुल्याकडेच मान्य दिन. व्हा २.३.३ले. १७८. पर कामर के जर मोती जल, हनने साजार नियाद मोटा मान जाया करता ·७ चौगुला १२ भरत असेल तर चौघर्ग, मोकीम, शेटे महाजन, अपनी, बारबार, विडयो, भोगी इत्यादि पेठेचे अधिकारी स्वतंत्र असणे अश्य ५ रहन आहे. पण मंत्र पेट जेथें नाहीं तेथें पाटीलच चोगुन्दा, चौधरीय अवटी अन संभवनीय आहे. नरें शिक्रापूरचे असेल. चोगला हा मुख्यतः पाटलाप्रमाणे गाव लायणी करणे, गार-मुली य.रणे व वसुली दिवाणात भरणा करणे असा शेतशिवागकडील यानी गाय अधिकारी आहे. याला दुसरा पुरावा हा की तो 'प्रज' म्हणजे शेन कसणाग आहे, शेतात प्रत्यक्ष काम करणारें कुल आहे. सुपे देशपांडे यांचे कागदात (श. १५५८ इ. १६३६) आंत्री रखुर्द येथील रुद्रभट बिन रघुनाथभट चावरे यांच्या एक चाहर जमिनीचा कर्या म्हणजे प्रज असर पाटील चोगुला हा आहे. शिग्यतच्या देशकुलकप्यांची जमीन गोमाजी ढमाल चौगुले हा कीर्दी करीत असे (शि. च. सा. १ ले. ६ व ले. ११). एकदा जुझारराव मरदेशमूस याचे देशमुलीबद्दल मारण नुरु. झाले व ह्या भांडणापाई पुरंधरगडावर निर्णयासाठी माहितगार अशी नियहरु सहा मंडळी पाठवावी असे ठरले. त्यात ४ मोकदम, १ चोगुला, १ तुरनंदान ही मंडळी नियोजित केली आहेत ( मरळ दास पृ. ११. व शि. च. सा. ७). परगणे शिराळ्याचे निकम देशमुख, छत्र. संभाजीराजे यांचे राजवटीत मुलूरा जेव्हां बैंगण जाला, व भूमी यवनाक्रांत झाली तेव्हा मोगलाईत गेले. पुढे पेशवाई सुरू होताच म्ह. इ. १७१६ मध्ये ह्या देशमुखाचा मूल गावी आला. पण इनामाचा 'पेंडोळा' त्यास ठावका नव्हता. इतर कोणी एक पटी इनामाची दाखविली. पण चलुने योजबरोबर चौगुल्यास बोलावून विचारिले. त्यांनी इनामाच्या दोन पठ्या दाखविल्या. अर्थात् त्या दिल्या व दिल्याबद्दल जो राजीनामा म्ह. संमतिपत्र दिले ते फक्त चवगुल्यानींच दिले आहे व इनाम चालवू असेंहि त्यांत म्हटले आहे (सं. सा. ५ ले. ३७ ). शि. च. सा. सं १ ले. २१ मध्ये पटवर्धन जोशी व म्हसवडे जोशी ह्यांमध्ये भांडण होऊन शेवटी रवादिव्य झाले. त्यांत रवा काढणा-याचा' हात भाजला की नाही, व दियी कोण उतरला हे पाहून सांगावयाचे काम चौगुल्याने केले आहे. चौगुल्याचा मान गावकीत कोठे व कसा होता आणखी कळून येण्यासाठी चौगुल्याची निशाणी · कोणती, त्याचे उल्लेख कोठे येतात ह्या माहिनी प्रमाणे सरकारदरबारी त्याची भलावण कशी होते व केव्हा आवश्यकता ·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ . असते, हीहि माहिती घेतली पाहिजे. गांवच्या जमाबंदीची खंडणी जेन्हा ठरते तेव्हां पाटलाबरोबर चौगुला व कुलकर्णी गेला आहे व त्यांत चौगुले व पाटील दोघे व कुलकर्णी एक जण आहे. अशा वेळी ह्या सर्वांना खंडणीची चखें मिळत असत रा. सं. ६ पृ. ४५. पुण्याचे झांबरे पाटील दोधे, राजर्षी कुलकर्णी व शेळका व विधवा हे दाघे चौगुले दिवाणांत गेले असून त्यांस वखें मिळाली आहेत. अशाच एका प्रसंगाने चौगुल्याचा शिरपाव वरवंडकर पाटलाने चौगुल्याकरता म्हणून आणला पण त्याला न देता आपल्याच घरी ठेवला. तेव्हां त्या पाटलास गुन्हेगारी १२०० रु. द्यावी लागली आहे. सोनवडकर पवार पाटलास अशीच गुन्हेगारी पडली आहे. चौगुल्याचे उत्पन्न व काम हे प्रसंगी इतके असे की, त्याच्या पदरी त्याला गुमास्ता ठेवावा लागे. पण असा चौगला क्वचित असे. सं. ६ पृ. ५४ वर संडो रघुनाथ हा चौगुल्याचा गुमास्ता म्हणून उल्लिखित आहे. पाटलाप्रमाणे चौगुल्याचा स्वतंत्र शिराळ शेट निघे सं. ६ पृ. ९२-९३. दौंडचे चवगुले जठार असून त्यांच्यात काही मांडण होऊन ती फिर्याद पेशव्यांकडे आली. पेशव्यांनी निर्णयप्रसंगी दोन चौगुले केले व त्या उभयत'स गांवखंडणीची वखें दिली, असे तेथेच म्ह. सं. ६ 'पृ. ३३ वर आले आहे. ह्यावरून चौगुल्याच्या गांवकीतील मानमान्यतेविपयीं व कामाविषयी काही कल्पना येईल. रा. सं. २० ले. ७ मध्ये पाटील व चौगुला एकच व्यक्ति असल्याचे आले आहे. ह्या उल्लेखाचा शक १५५८ म्ह. १६३६ हा आहे. महजर प्रसंगी चौगुल्याचे उल्लेख येतात ते मोकदमाच्या नांवाला लागूनच येतात. काही काही महजरांत तर पाटील व चौगुला ह्या दोन व्यक्तींचा एकत्र उल्लेख करून नांगर ही निशाणी केली आहे. पे. द. मा. ३१ ले. १७ पहा. पारनेर येथील नाईकवाडी- बद्दलचा हा महजर आहे. ह्यावर ८०-८५ नांवें आली त्यांत सेऊजी पा व नरत पाा भोकदम मो टाकली वाजी व काउजी चौगुला असे एका ओळीत लिहून पुढे नांगर चिन्ह दर्शविले आहे. वतनपत्रे निवाइपत्रे ह्यामध्ये पृ. ६६ वर पंढपूरकर बडवे बेणारे ह्यांचे भांडण व त्याचा निर्णय आला आहे. त्यांत आणि खंड २० ले. ४४ वरील मुपे-महजरावर ४, ५ चौगुल्यांची नावे आली आहेत व त्यापुढे नांगर काढला आहे. काहीं महजरांत राजमुद्रा, देसक, बलुते, सेटेमहाजनानी अशी शीर्षके देऊन त्याखाली तशी नांवें दिलेली असतान, त्या नांवांत म्हणजे शीर्षकाच्या नावात पाटील व चवघुले असेंच तेवढे स्वतंत्र वेगळे शीर्पक, आणि नंतर यलुते असे शीर्षक दिलेले असते. काही महजरांत नुसते चवघले कोण कोण ते सांगण्या- ·७ चौगुला साठी 'चौगुले' एवढेच मधोमध लिहुन त्याखाली नुसनी चौगुल्याची नावे दिलेली असतात म्हणजे पाटलाप्रमाणे व बरोबर ह्या चोगुल्याला मान आहे, हे दिसून येते. बलुतेदारांपैकी किंवा नाइकवडी इत्यादी वेगवेगळ्या मंडळींना त्यांच्या वेगवेगळ्या निशाण्या आहेत, तशांपैकी चौगुला हा बलुतेदार नाही म्हणून तसली काही निशाणी चौगुल्यास नाही व पाटलाप्रमाणे नांगर ही निशाणी चोगुल्याची आहे. गांवासाठी म्हणून काही लिहून द्यावयाचे असेल तर ते पाटील व चोगुला ह्या दोघा व्यक्तींनी लिहून दिले आहे. श. १.६०९ मध्ये परगणे असेर येथील फोजदा- राला पुढीलप्रमाणे पत्र लिहून दिले आहे. आमची गुरे ढोरें जंगलोत चळं यावी. त्या बाा रु. २५ आम्ही देऊ, ऐतिहासिक संकीर्ण साहित्य खंड ५ ले. ३८. देसकुलकर्णी तिमाजी रुद्र हा आपले कामावर रुजू झाला. कामावर रुजू झाल्यामुळे त्याचा मुशाहिरा त्यास मिळावा, त्याची जमीन व राहण्याची जागा तसेंच त्याचे दप्तर त्यास मिळावे, अशाबद्दल त्याने देशमुखांना एक अदास लिहून पाठविली आहे. त्या अदासेवर, साहेबाची चाकरी जैसी काही आपल्या वडिली केली तेच रवेसीने करण्यास रुजू जालों, असें लिहून आपल्या रहात्या म्ह. जागोली मा गांवच्या मोकदम व हेजीब यांचेप्रमाणे मनोजी चौगुला ह्याचीहि संमतीची सही आहे. चौगुल्याचे उत्पन्न किती ह्याबद्दल मी पाहिले त्या ग्रंथातून काही सांगता येण्या- जोगें आढळले नाही. पण वेळोवेळी ज्या पट्या आकारल्या जात त्यांत चौगुल्याच्या नांवावर इतरांच्या मानाने कितवा हिस्सा आकारला जाई, हे एकदोन प्रकारच्या जाविता-सीस्त यादीवरून कळून येते आणि मग त्यावरून उत्पन्नाची काही कल्पना करता येईल. शिवाजीराजे ज्या वर्षी राज्यासनी आरूढ झाले त्या वर्षी आपल्या मुल- खांतील रयतेवर त्यांनी मिरासीपट्टी म्हणून आकारली होती. त्यांत शिरवळ परगण्यांवर एक सहस्र होन आकारले होते. त्यांत देशमुख देशकुलकर्णी यांजवर ५०० होन (दोस ३६६ व दोकर्णी १३४ ), पाटील मंडळी २५० ( गांवें ३९), गांवकुलकर्णी २००, सेटे महाजन यांजवर ३४ होन आणि चौगुल्याकडून अवघे १४ होन घेतले आहेत. (शि. च. सा. १ ले. ५५ ). म्हणजे कुलकण्याला ५ होन तर चौगुल्याला ...' होन पडतो. असाच एक कानुजाबता पे.. द. ३१ ले. मध्ये इ. स. १७०८ मधील प्रसिद्ध झाला आहे. त्यांत सरदेशमुख, साहोत्रा, १०४ -- ·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ घारा देशमूख, देशरांडे, नाडगौडा व देशचौगुला व माहाल मजकूर ही सात सदरे देऊन तपशाल सांगितला आहे. तेथें देशमुसाला ५ होन व देशपांडे यास २॥ होन, नाडगौडाला व देशचौगुल्याला ११ होन आकार धरला आहे. हा भाकार कदीम करार इनामदार बाजे' म्हणून दिलेला आहे. एकदा ९० विघे जमीन पटोलकुलकर्णी सोडून इतर वतनदार व बलुतेदार यांमध्ये त्यांच्या त्यांच्या दर्जाप्रमाणे विभागून द्यावयाची होती. त्यात सर्वात ज्यास्त वाटणी १५ विध्यांची होती व असे तीन वाटे चौगुला, सुतार आणि महार या तिघांना दिले आहेत. नंतर सोत ४१० चिये, न्हावी ८५, सेटे चौधरी परीट नि तराळ यांत प्रत्येकी ८५ विघे; चांभार व ठाकूर यांस ०३०३ व कुंभार ०२; एकूण पाऊण चाहूर जमिनीची ही विभागणी केली आहे ( सं. १५ ले ४४.). ह्यान सर्वात मोठा वाटा चौगुल्यात आहे. व लोतापेक्ष ४५ विघे जमीन चौगुल्यास अधिक दिली आहे. त्यावरून चौगुल्याचा दर्जा व स्थान लक्ष्यांत येण्यास मदत होईल. गांवातील धान्याची पेवें वगैरे चौरीस गेली तर त्या चोरीचा ठिकाण लावून देणे हे काम प्रसंगों चौगुल्यावर पडे. सं. १५ ले. २४१ मध्धे चौगुला म्हणतो 'मापण चोर लावून देतो.' चौगुल्यासंबंधी आणखी एक प्रकार असा आढळतो की त्यावरून चौगुला म्हणजे त्या त्या जातीतील प्रमुख व्यक्ति. धनगर ज्ञातीत. म्हसके, मेंढके, व खुटे धनगर म्ह म्हशी व मेंढ्या पाळणारे आणि घोंगड्या विणणारे, असे तीन पोटमकार आहेत त्यांपैकी म्हसके धनगरावर म्हैसवण म्हणून जो कर आकारावयाचा, त्यात त्या धनगरां तील गावडा व चौगुला यांच्या पालक व ज्या बादीच्या म्हसी न्ह. जरठ, वांझ म्हशी स्या सोडून या, असे सांगितले माहे. (श. १८३५ इ. पू. पृ. ३३२). असाच कोळी चौगुल्याचा उल्लेख ऐ. सं. सा. सं. ५ ले. ६४ मध्ये आला आहे. ह्या चौगुल्पांनाच जातचौगला असें म्हणावयाचे. चौगुल्याच्या कामासंबंधानें, व गांवांतील त्याच्या स्थानासंबंधाने संतवाङ्मय व धनगरी गागों यांमधूनहि उल्लेख आले आहेन व ते लक्ष्यात घेण्याजोगे आहेत. महिपती आपल्या भक्तविजय संयोत माणकोजी बोधला या संताचें चरित्रगान करतांना सांगतो.- 'जोहार मायबार, ऐका यवन । मागकोजी पाटलाने पाठविले होन ।

·७ चौगुला मग चौगुल्यापासी देऊन । जगजीवन परतले ४ ॥ चौगुले काय बोलती वचन । तुम्ही महाराहाते पाठविले होन । ते आम्ही सत्वरी घेऊन । पोते पाठविले रानद्वारीं ॥७॥ ह्यावरून गांवचे वसूल-पोते दिवाणांत पोचावण्याचे काम चौगुल्याचे आहे हे निदर्शनास येते. धनगरी ओव्यात म्हटले आहे- 'गांवामंदी गेलाया र । यालोयाली फीरला । गांव आंधळा झालायार र ॥ तिघ जण डोळस । लिंगुशा बा पाटील । जगतापा चौगुला । दत्तो मग कुलकर्णी गा तिघ जण डोळस गा ॥ श. १८३६ इ. वृ. पृ. १३५. जरा खोंच लावन दुस-या एका गाण्यांत आले आहे.- - चौगुल्याच्या लेकी नको बोलुन चढईरु । कागदाचा भारा तुझ्या बापाच्या डोईवरु ।' येणेरमाणे चौगुज्यासंबंधीचे काही उल्लेख एकत्र करून येथे मांडले आहेत. वर पृ. ४०, ४५ मध्ये चौगुल्याचा उल्लेखक्रम व त्याची निशाणी ह्या आधाराने चौगुला हा बलुतेदार नाही हे सांगितले. पण त्याचसाठी आणखी एक तशीच खूण सामान्यतः अशी सांगितल्यास चालेल की, बलुतेदार हे एका गांवापुरते असतात व अधिक गांवाला अनुलक्षून असले तरी त्याच्या जातीपुरतेच ओळखले जाण्याची त्यांची संज्ञा असते. न्हावी, न्हावी-मेहेतर; माळी, माळी-मेहेतर, तेली, तेली-मेहेतर इ. इ. मेहेतर म्ह० त्या ज्ञातीतील प्रमुख परंतु, कुलकर्णी, चौगुला, पांडे इ. ह्या नावामागे देश हैं पद जोडून देशकुळकर्णी, देश चौगुला, देशपांडे ह्या जशा प्रांत किंवा देशकारभारांच्या दृष्टीने वरच्या संज्ञा बनतात तशी गोष्ट बलुतेदारांची नाही. बलुतेदारांतील एखा- यास देश हे उपपद प्रसंगी लागले तरी त्याचा अर्थ तत्त्रांतस्थ रण जातीपुरतांच तो प्रमुख असा ध्यावयाचा. त्याच्या गावाप्रमाणे त्याला प्रतिकारभारांत प्रांतीय स्थान नाही. शेवटी एक गोष्ट सांगणे अवश्य वाटते की, वर चौगुल्यासंबंधीचेच तेवढे उल्लेख येथे एकत्र करून मांडावयाचे असल्यामुळे हे उल्लेख ज्या पत्रप्रकारांतील होते तो पत्रप्रकाहि येथे संख्याबाहुल्याने दर्शित झाला; व यावरून अमें वाटणे साहजिक ·.४८ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड आहे की, ज्या अर्थी इतकी पत्रे हा उल्लेख अतलेली येथे दिली आहेत त्या अर्थी ततल्या प्रत्येक पत्रांत चौगुल्याचा निर्देश हा असावयाचाच, पण असे नाही. हा पत्रप्रकार न्हणजे महजर, तमापत्र, गोतपत्र. इ. अशा पत्रांतून उपस्थित जनातद म्हणून वा गोहीदार म्हणून जे गांवकरी व गावकामगार निर्दि असतात त्यांत चौगुला असतोच असे नाही. शि. च. ता. १ ले. ३१ या महजरांत १७५ नावे असल्याचे तांगितले आहे. पण ह्यांतील १८ प्रकारच्या नांवांत चौगुला नाही, अतेंच सं. २० ले. ५४; पे. द. ३१ ले. १११ इ. इ. मग काही महजर-पत्रांत चौगुला निर्दिष्ट नाहीं, तो कां! तर त्याविषयी अते तुचविल्यास चालेल की, काही गांवांत चौगुल्याची गतकुळी झाली किंवा अन्य कारणाने चौगुल्याचे काम पाटीलच क लागला म्हणून चौगुल्याचा स्वतंत्र उल्टेन्स कमी आढळू लागला. गांवांत राज्यसत्ता जेन्हां अधिकाधिक प्रमाणांत आपला हात शिरकवू लागली, देशकारभाराची जागा जेव्हां राज्यकारभार आग्न लागला; लेडे.. गांवांतील ग्रामसत्ता जेन्हां इतर शेजारच्या मोठ्या नगराशी अधिक प्रभागांत संबंधित होऊ लागली म्हणजेच देशांतील त्या सत्तेचें केंद्रीकरण विकासकनें कन्न जेव्हां होऊ लागले तेव्हां गांवांतील अशा काही कामगार मतान्या लोप पाडूं लागल्या. अथवा टुतन्या कामगारांत अंतर्भूत होऊ लागल्या किंवा त्याहून हलके कान करून पोटगुजारा कर लागल्या. त्याचा परिणाम एक अत्ता की, काही चांगुले- घराणी तोचरंतंबंधाच्या वेळी आपला चोगुला हुवा सांगत नाहींन द गांवगाड्यांतील उल्लेख अशा पडत्य काळांतील आहे. पण मूलतः बोगुला हा पेशा पाटला बरोबरीचा, खजिनदार, वा जमीन मोजणी करणाग, दिव्य पहाणारा, अता प्रतिष्टित आहे.

·8 Some Notes on the Invention of Spectacles and tho History of Spectacles in India between A. D. 1500 and 1800. BY P. K. GODE, M. A. Curator, Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona 4. Recently a friend of mine, who is interested in the cultural history of India, pressed me to write an article on the introduction of spectacles into India. I promised him to study this problem with a view to clearing up -some wild notions about this problem which prevail even among learned men in this country, some of whom believe that our ancestors used some sort of spectacles to get over the deficiencies of eye-sight. In my search for facts bearing on the history of spectacles in India I began to study their history in foreign sources to enable me to give the proper historical perspective to the subject of my study as the use of spectacles is now current in all civilized nations of today. The reading habit of the average educated man in these nations has received added benefit from the use of spectacles, and last but not least the use of spectacles has enriched the eyespecialists, no less than their brothers viz, the manufacturers of spectacles and the sellers of spectacles. In spite of the acknowledged benefit from the use of spectacles, a poor man in this country tries to postpone his visit to the eye-specialist and the optician as long as possible, as he cannot afford to pay their heavy charges. This is a sorry spectacle indeed ! Let me now begin my narration about the history of spectacles in general and of their history in India in particular: 1 7 ·ऐतिहासिक Frantoi parale-hs (1) In the Shorter Oxford English Dictionary (p. 1962) the word " Spectacle" is explained to mean " A device for assisting defective eye-sight or for protecting the eyes from dust, light, etc. consisting of two glass lenses set in a frame which is supported on the nose and frequently kept in place by 'legs 'passing over the ears." The usages of this word and its derivations as recorded. in this Dictionary are as follows: A. D. 1640_"Reading much, yet never used spectacles or other help. I this evening did buy me a pair of green spectacles."-Pepys 1. A. D. 1607~" Spectacled"--Provided with or wearing Spectacles. It would appear from the above references that the use of spectacles had become current in England some time before A.D. 1600. (2) In the Supplementary Calendar of Documents in the India Office (A. D. 1600-1640) by Sir William Foster, London, 1928, we find many documents which specify the goods imported by the East India Company into India since the grant of the charter to the Company by Queen Elizabeth on 31st December 1600. From Document No. 259 dated 1 In the Reader's Hand-book by E, C. Brewer, London, 1:11.. P. 824, we get the following pote on Pepys's Dinery :- “Pepys died in 1703, but his Diary was not published till 1825. It is in short-hand, and is a record of bis personal doings and sayinga from January 1600 to May 1670." Brewer in his Dictionary of Phras and Fable ( London, 101") tofers to a derice oi Thackeray in drawings made by him (p. 111.5 s. In Punch, Vol. XX. Xo. 495, p. 8 is a batcher's boy chalking tips No l'opers" and the tray forms a pair of Spectacles, showing it trilo designed by Thackeray.

·8 History of Spectacles in India 51 23rd February 1616 we learn that William Biddulph was appointed by the Company to be the Chief of their factories at Agra and Ajmer. Ajmere was seat of the court at this time. In Document No. 330 dated 22nd September 1616 addressed to Biddulph by Kerridge, Barker and Mittford at Surat, Biddulph is advised to consult Asaf Khan as to the goods most likely to be in demand at the court, because Biddulph had reported in three earlier letters "the slow sale of their glass-ware, strong waters, Spectacles, prospective glasses etc. and depricated any further supply by reason of a Venetians Store sold to Alsoph Chan (Asaf Khan)." It is clear from the above document that Spectacles were introduced by the agents of the East India Company into Rajaputana as early as A.D. 1616 within 16 years since the grant of the charter to this Company by Queen Elizabeth on 31st December 1600. It is for Hindi scholars to record any references to spectacles in Hindi literature in Jehangir's time. Some references to spectacles are likely to be found in Persian sources of this period and I trust that scholars conversant with these sources will record them, if they feel interested in the subject of the present study. (3) Before I record references to the use of Spectacles in Sanskrit and Marathi sources both before and after A. D. 1600, I would like to invite the attention of my readers to the following remarks of Dr. Albert Neuburger on pp. 163–164 of his " Technical Arts and Sciences of the Ancients" (Eng. Trans. by H. L. Brose, Methuen & Co., London, 1929):- In his account of the Glass-work of the Romans Neuburger observes :- ""Spectacles were not known in antiquity ; indeed, the effects of concave and convex glass lenses had not ap. parently been observed or they were not made use of. The only report derived from antiquity concerning the use

·No text on this page.

·53 8 History of Spectacles in India " - properties resembled those of a glass lens, which instru. ment may possibly have been known to the Hindus at the time when this play was written. The following parallel sentiment is from Bhartrhari ii, 30:- " यदचेतनोऽपि पादैः स्पृष्टः प्रज्वलति सवितुरिनकान्तः ! तत्तेजस्वी पुरुषः पररुत-निरुतं कथं सहते ।। ('Translation :-"Since even the lifeless (stone) beloved of the sun, when touched by its rays, burns; how then can the man of spirit put up with an injury inflicted by another ?") We may compare the use of the sunstone1 for concentrating sun's rays (to a burning heat ) to the use of "glass globes filled with water" used by Roman and Greek shoe-makers for concentrating the lamp-light. - In the Astangahrdaya of Vagbhata II ( 8th or 9th centuſy A. D.) verse 42 of Chapter 30 of sūtrasthāna refers to सूर्यकांत: " त्वन्दाहोवर्तिगोदन्तसूर्यकान्तशरादिभिः।' - Here elesin is mentioned as a means for for producing fare or heating of the skin for therapeutic purposes. Hemadri explains सूर्यकांत as स्फटिक.? 1. I may note here the following verses about the Sürynkāntaand Somakanta stones recorded in सुभाषितरत्नभान्डागार (N: S. Press, Bombay, 1911, page 228 ) compiled by K. P. Parab :--- " सोमकान्तो माणः स्वच्छः सूर्यकान्तस्तथा न किम् । उद्गारे तु विशेषों *स्ति तयोरमृतवह्नयः ।। ६६ ।। सुधाकरकरस्पर्शाहिद्भवति सर्वतः। चंद्रकान्तमणेस्तेन मृदुत्वं लोकविश्रुतम् ॥ ६७ ।।" सूर्यकांत is called “आग्नेयग्रावा" (Fire-stone ) in the following lines on p. 82:-- " मयूखैरान्तं तपति यदि देवो दिनकरः । किमानेयग्रावा निकृत इव तेजांसि बमनि ॥ २०॥" 2. Hemacandra in his Abhidhana-Cintamani refers to सूर्यकांत in the भूमिकाण्ड (Verse 133-"सूर्यकान्तः सूर्यमाणः सूयाईमा दहनोपलः) He mentions the following classification of स्फटिकs according to वाचस्पति :-. . २ .

·होतेहातिर निश-संह 22 HRT Tradir, SE TEENE कान्त ::- SEAR:- गुजल्लियो निमोन- फोनसोन । सहरू सल्यान करने का CENT....::- कार लपनलगिर झाला को खान ग्दर बनना गुमा-नालोनय दर सह ने जननिः ।। ESS - c. e. EF'S STR-2iz... Seric ---re is, 2 2873* इस thes : 23Estars, - RS SHassacre are: 2- ares go 12 de 35:22 Side 2 - raries - 1.5-reso R-ST-Eare rest s:- ETATE. TE RSS - Res:06-3--06:- Sce 32:15 arars sites.. A utte - ·8 History of Spectacles in India 55 strongly hope that some scholar will undertake a quest for the Sürya-kanta with a view to correlating the literary evidence about it with the archæological evidence, if any, based on an examination of the ancient crystal beads spherical or otherwise, (5) I have already recorded evidence to prove the importation and sale of foreign spectacles at Ajmer in Rajputana in A. D. 1616, by the agents of the East India Company. Let us now see if Spectacles were introduced into India prior to A. D. 1616. In this connection I record the following evidence which clearly proves the use of spectacles at Vijayanagar 100 years earlier than A. D. 1616, when foreign spectacles were sold at Ajmer :- Somanātha Kavi was a contemporary of Vyasarāya the great Madliva pontiff (A. D. 1446-1539 ). Somanātha composed a biography of Vyāsarāya called the Vyāsayogi- Carita (edited by B. Venkoba - Rao, M. A. Bangalore, 1926). In his very learned and critical Introduction, (p. CXX) Mr, Venkoba Rao refers to the use of " 9981qarida" by Vyāsarāya for reading a manuscript about A. D. 1520 :- “When at the time of the abhişeka in about 1520 A. will be shown later, Śrī Vyāsarāya entered Śrī Krsəadevarāya's court he was an old man. He must have been 74 then. Somanātha describes that Śrī Vyāsarāya then was looking at the lines of a book and wore spectacles, from which great age could be inferred, meaning that otherwise he was strong for his age :-- करकमलमधुपधारणिकायामिव पुस्तकविभागरखायां निभृतनिक्षिप्तचक्षुपं नासिकानालभागप्रतिफलितेनेव नयनयुगलेन स्वच्छतरोपलोचनगोलकेन अनुमितवाधकदशातिशयं ।। (See p. 72 of Vyāsayogicarita ) 1. 1. I am very much indebted to my friend and neighbour Mr, S. T. Papu, B. A. for drawing my attention to the reference to the muse of Jai by Vyāsarāya and take this opportunity of thanking him for his great interest in this problem. D., as ·५६ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ In the above Sanskrit passage we have the earliest mention of the use of Spectacles at Vijayanagar Court about A. D. 1520. The term 396729 SE is a very happy coinage to describe “Spectacles” with conves eye-glasses. There is no word for “ Spectacles" in Sanskrit as spectacles as such were unknown in India, prior to the Portuguese contact. We can postulate this tentative conclusion till some scholar points out a reference to the use of "Spectacles" prior to say A. D. 1400. As regards the question about the source of the spectacles ( 348127-13# ) used by Vyāsarāya about A. D. 1520 I may suggest that they were perhaps presented to this influential pontiff by the Portuguese along with numerous other presents which are referred to by Somanātha in the following extract on p. 65 of the 691971liaia (See p. LXVI of Venkoba Rao's Introduction): 659. The Portuguese knew Šri Vyāsarāya very well. Their ambassadors and principal men appeared before Śrī Vyāsarāya with presents many times." समयमाणानि बहुावधोपहारपूजना-. " द्वीपांतरभूपालसंप्रेषितप्रधानपुरुपैरसरुत् î” (p. 65.) In view of the above direct contact of Vyāsarāya with the Portuguese, we may be justified in presuming that the spectacles used by Vyāsarāya were imported into India by the Portuguese about A, D. 1520, if not a few years earlier. (6) We are now in a position to consider the origin und history of spectacles in Europe as recorded in thc Encyclopædia Britannica (14th Edition, Vol. 13, p. 920 ) The following points from this account are notc-worthy : (i) Pliny and others refer to glass spheres filled with water, used as burning glasses. $ ·8 History of Spectacles in India 57 (ii) E. Wilde ( Geschichte der Optik, 1838-43). denies all knowledge of spectacle lenses to: the ancients. (iii) The first authentic mention of lenses is that by Meissner (A. D. 1266-80) who expressly states that old people derive advantage from spectacles. (iv) Nicolas Bullet, a priest, in A. D. 1282 used. spectacles in signing an agreement. (v) The first picture in which spectacles are shown is of A. D, 1360 in Church of San Nicolo in Treviso. (vi) In a Sermon on 23rd February, 1305 Giordino da Rivalto stated that "it was only twenty years since the art of making spectacles was disa. covered. (vii) The use of spectacles dates from a little prior, to A. D. 1280. (viii) Processes of making lenses were in use about- A. D. 1585. If spectacles originated about A. D. 1250 in Europe and were in use there since this time, we can easily account for the use of spectacles by Vyāsarāya at Vijayanagar about A. D. 1520 as he was in contact with the Portuguese, who must have presented these spectacles to this guru of Kțsņadevarāya as a novelty from Europe. (7) I have already recorded evidence to prove the sale of foreign “spectacles " at Ajmer in A. D. 1616 and. the use of " Upalocana-golaka ( spectacles ) at Vijayanagar · about A. D. 1520. I shall now record some evidence from the Marathi literature to prove the use of spectacles in the Deccan in the 17th Century. At present the name Frashi is current for "spectacles” in the Marathi language. In the Marathi Dictionary viz.. + ·f 1 ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ Śabdakośa (by Date and Karve, p: 1180) this word is explained as follows:- almsft-rii, affezit-fi-(1) Weakness of eyesight developed at the age of forty. (2) Age of 40 years. (3) CAT or spectacles. Usage :--Saint Rāmadāsa (A. D. 1608–1682) refers 1 ..to ziaat in his Dasabodha, Dašaka 3, Samāsa 6 as follows :- “ नेत्रीं होति रांजणवाडिया। चाळसी लागे प्राणिया। या नांव आध्यात्मिक ।। ४९ ॥" We have no means of knowing what kinds of spectacles (or FOH ) were known to Saint Rāmadāsa in the 17th Century. Elsewhere in the Dasabodha i. e. in his section on लेखनक्रियानिरूपण (Daśaka 19, Samāsa 1)? he instructs us to write manuscripts in middle-sized characters because "manuscripts written in very small characters in one's youth will be of no use to one, in oldage ( owing to weak eyesight developed with the advance of years).' If spectacles were available in Rāmadāsa's time, why should he ask us to write in middle-sized characters ? Perhaps the spectacles of his age were not of the perfect variety to suit all kinds of short sight. (8) Corresponding to the expression " 5901975" ( spectacles ) used by Somanātha Kavi about A. D. 1520 we have the term "gear" now current in the Deccan. This term for "spectacles" was also current in the 17th and 18th Centuries as will be seen from the following quotations Tecorded in the Sabdakośa ( p. 392):- 1 See 49 of THEIA #4984, Poona, 1906. 2 Ibid, p. 291.- बहु बारीक तरुणपणीं। कामा नये म्हातारपणीं। मध्यम लिहिण्याची करणी। केली पाहिजे ॥ १० ॥ P.

·& History of Spectacles in India 59 The Marathi poet l'amonaparţita (A. D. 1636–1695) states that " the spectacles can see what the eyes cannot see " जे न देराती नेत्र । तें देतती उपनेत्र" --( 921421197 r.282) Another Marathi poct Moro pant ( A. D. 1729-1794 ) refers to a (spcctaclcs) in the following line:-- होय भला इटार्थयह उपनेत्रंथि की भला बुरळे । उद्योगपर्व ३, १३. M . In our search for the history of spectacles in India we have recorded refcrences between A. D. 1500 and 1800. Any scholar con supplement these references by rccording more references from the sources studied by lim. (9) In a recent book in Fcathers and Stoncs" by Pattabhi Sitaramayya (Padma Publications, Bombay, 1946) the following remarks: about spectacles are recorded :- " Rolled-gold spectacles and multi-coloured vulcanite or ebonite frames are the modern reminders of Presbyopia - and also niyo pia, and not seldom of modern artistic taste claimed by thc eyes and the nose and through them the face. But Presbyopia is as ancient as man. Our elders had excellent pebbles cut into double convex lenses to serve the long sight that people generally suffer from after forty. In Maharashtra it is known as Chalocsi (40) and the Uria Chalesa (40). In Gujarati it is known as · Betalan' (42) and in Andhra Chatwar (4th decade)." Though Presbyopia2 or Myopia3 may be as ancient as man it is doubtful whether in the history of any country of I am thankful to Jr. S. N. Sayadi, B.A. (Hons.), my Senior Cataloguing Assistant at the B. 0. R. Institute, for drawing my attention to these remarks. 2 Presbyopia : Long-sightedness due to old age. 3 Myopia : Short-sightedness. 1 1 ·६० एतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ the world the use of spectacles in any form was known prior to their discovery in Europe about A. D. 1250. I would be extremely glad if any scholar brings to light any conclusive evidence to prove the use of spectacles in India. prior to about A. D. 1400. (9) In the Imperial Gazetteer of India, Vol. XIII, p. 462. the manufacture of spectacles from quartz crystals is referred to as follows:- "Vallam Vadåkusetti, Town in Tanjore Taluk, 7 miles from Tanjore,–Captured by the British under Joseph Smith. in 1771-—" The quartz crystals (pebbles) found here are made into spectacles of which the natives think highly." This is really an indigenous manufacture of spectacles in India current about A. D. 1886 when the Imperial Gazetteer was published but what is the history of this manufacture? I hope some South Indian scholar will enlighten ine on this point. (10) In the India Office Document of A. D.r6r6 men-- tioned by me at the beginning of this paper reference is made to“ prospective glasses" sold at Ajmer by the agents of the East India Company. In the Peshwa Daftar selection No. 34, Letter No. rro, dated about Ā. D. 1738 there is a reference to "gain 7e91' or telescope used for naval reconnoitring. In P. D. selection No. 32 there are references to telescopes, watches, cups and saucers and other fancy articles imported from Europe. P. D. 32 (Letter 106) refers to a crude photographic camera bought from the English (« Fra 916+ anzic #1812913$TAIETIES '). Letter No. 105 dated 5-4-1773 refers to "gamla" or telescope. Letter No. 74 of 19-12-1766 refers to the use of a small telescope ( gaia gan) by the Peshwa. All these references prove the importation of European articles in which lenseswere used, from A. D. 1600 onwards. These references ·8 llistory of Spectacles in India 61 together with the reference to spectacles about A. D. 1520 by Somaņātha at Vijayanagar leads me to conclude that spectacles were unknown in India before the Portuguese advent in the 15th century. (11) In the History of Nicdicine by Douglas Guthrie (Thomas Nelson and Sons, London etc. 1946) we get the Following information about “ spectacles" :- Page 114_Bernard de Gordon (C. 1285), another student or teacher or Montpellier, contributed to the garden of medicine by writing the Lilium Mcdicinac, which still exists in rarc manuscript form. It contains the first description of a truss and the first mention of spectacles. Some historians have presumed, on account of his name, that Bernard was a Scot, but it is now generally believed that hc was a native of the French Town of Gourdon" (See L. Thorndike, A Historg' of Magic and Experimental Science, 6 Vols. New York, 1923–1941, Vol. ij, p. +88). „Page 121--Roger Bacon (1214_94). “ Being a man of means he was able to spend large sums of money on experiments, and he has been credited, rightly or wrongly, with the invention of the tclescope, the microscope, the diving bell, spectacles and gunpowder, and with the foretelling of aviation and mechanical transport.” (See R. Steele, Roger Bacon and the state of Science in the Thirteenth century in Singer's studies in History and and Method of Science” 1921, Vol. ii, p. 73). Pages .188–189 — " The Early Microscopists – The microscope, which enabled Malpighi to complete the work of Harvey, (xas probably known to the ancients, although the evidence is inoonclusive. 1 ·६२ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ Was In its earliest form it consisted of a simple bi-convex lens. Roger Bacon first suggested the use of lenses as speciacles, and a simple lens was. used by Malpighi and also by Loeuwenhock. It Zacharins Jansen i spectacle-makcr of Middelburg in Holland, who, about the year 1609 accidentally discorered the principle of the telescope and microscope by placing two lenses together in a tube. Galileo turned this invention to practical use, but the instrument remains. ed merely a toy for some years." (12) In November 1946 I had some correspondence about the history of spectacles with my friend Mr. A. N... Gulati, 1. sc. of the Technological Laboratory (Matunga, Bombay).. I record here gratefully the following notes. from Mr. Gulati's letters:- (I) Dr. G. 17. Findlay has published an article on: & the Debt of Micdicine to Alicroscopy” in the Journal of the Royal Microscopical Sociсty,. March and June 1940, pp. 36-40. Dr. Findlay's observations are as follows: « Lenses were first used even if they were not. primarily invented, for a purely medical pur-. pose-to overcome myopii. (b) Roger Bacon (A. D. 1214-04) suggested the use of such glasses for aiding defective vision. His. suggestion was quickly put into effect for Bernard de Gordon during his residence, as ilphysician at Montpellier from 1285-] 507 refers: to Spectacles as oculus verellinus. Findlay refers to magnifying segments of glass spheres which were known to Arabian Physicist Alhasan of Basra (965-1035. A. D.) II) In an article entitled "Our Racial Superiority by Ethel J. Alpenfel published in the Readers 1 1 ·8 History of Spectacles in India 63 1 Digest (September 1946) the author quotes T. T.. Waterman (Essays on Anthropology, University of California Press, 1936) as having pointed out that ile are indebted to the Chinese for spectacles too among thing like porcclain, yun-powder, . printing press, mariner's compass and paper money. (III) Seneca, the tutor of Nero, the Roman Emperor knew the magnifying power of hollow glasssphere filled with water. (IV) The earliest lens found so far is from the ruins. of the Palace of Nimrod of the City of Babel. 7 (13) Another friend Dr. H. Goetz, Curator, Baroda Museum and Picture Gallery reported to me on 10-11-1946 that in the Jahangir Album published by Dr. Goetz and Dr. Kuhnel, an artist af Akbar's later reign is reproduced wearing spectacles. Subsequently on 23-11-1946 Dr. Goetz sent to me a photo of the picture of Akbar's painter wearing spectacles. I have great pleasure in recording here my best thanks to Dr. Goetz not only for the trouble taken by him in this matter but also for his appreciation many of my research papers bearing on the history. of Indian culture and allied subjects. of ·9 Shivaji the Great's seal bearing the verse composed by Kavindra Paramanand at the time of his coronation in which he säs said to be an incarnation of Vishnu and promising safety. By Y.R. GUPTE, B, A., M. R. A. S., POONA. At the instance of Sir Jadunath Sarkar and Rao Baha dur Sardesai, I have been editing the Sabhasad Bakhar, it being the only connected and almost contemporary record . of Shivaji's time. The Bakhar, as we all know, was written at Tanjore as directed by his son Rajaram Chatrapati. The extant copies of the Bakhar can hardly be called · copies from the registration point of view. We have only to judge the method in vogue from the time of Rajaram down to the time of the great Mutiny. Apparently officers at important places such as Pratāpgad, Kathad, Satara and Mabad had in their possession one or to copies of the original Sabhasad Bakhar. One man apparently read them out and two, three or more scribes wrote the contents. This accounts for the minor differences, inacuracies and slight variations though the substantial information was the same. Occasionally the scribes were interested in omitting a few words or even lines derogatory to their employer's ancestors or were enthusiastic in adding words or a few lines eulogising them. Moreover as the time passed on the names and places in distant provinces were forgotten and similar or equivalent names or names replacing possible reading were substituted. When Modi letters were difficult to be read j for na, ba for da and so freely written without making serious enquiries. The copy before us of the Sabhasad Bakhar vas pre- -sented to me at Karhad in 1928 by my friend the late OD Tere 64 ·9 Shivuji the Great's Seal 65 iamented Jir. Dildasalch Dubal, Honourary Magistr:itc, whose ancestors werc rclatcd to Sakwarbai, Shahu Chhatrapati's wiſc. The fort of Miraj was in thcir possession till it was wrested from them in the time of Madhavrilo 1: Two copies of this Baklar could be traced in the records of thcsc Dubnls, onc being too fragmentary but containing the important account of the strugglc with Afzal Khan. Another which I showed to the members of the B. I. S: M., some years ago and which I put before them now is almost complete, onc or two pages at the beginning, one in the middic and thc last two or three being missing. Regarding the present Mss. and the scribcs a few observations must be made. The copy is made apparently by Vithu Pātil Lāņde ns his namc is found at thic top of page 34 and in 1857 as that year is given at thc top of page 35. Another interpretation would be that it belonged to him in that year. The original or its first copy must be of absorbing interest. But it is not forthcoming. Most of the copies of the Sabhāsad Baklar arc the 4th or the 5th copies. The strong point of the prescut Mss. is that the scribes are very particular in copying the words in Moại as they appeared to them and not to have used thcir brains in correcting the mistakes in the original, Perhnps they were incilpable of doing so. Be that as it may, their ignorance in a way has assisted us in correcting Rao Bahadur Sane's text and other copies. My friend the late Mr. D. V. Apte had opined that this Karhad copy would be most useful at the time of editing the Sabhasad Bakhar again. But owing to pressure of work, my long illness and the sudden death of Mi. Apte, the editing could not proceed. But some extracts were quoted to prove that several mistakes in Rao Bahadur Sane's and other editions could be corrected from the text of this Mss. The other day Rao Bahadur Sardesai examined my copy and tried to read out the verse 9.

·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ composed by Parmanand Kavishvar at the time of the coronation of Shivaji for which he was amply rewarded. From Jaipur letters we know that Parmanand was detained at Dausa when carrying two elephants, two camels, one horse, and pack bullocks. He expressed his desire to go to Delhi. No further news was avilable about the poet. (New History of India p. 179). But now we lave evidence to prove that he was alive at any rate till the great coronation of Shivaji. The verse composed by him was intended for the legend on the seal to be used on the occasion. It is in the Giti metre. The seal is describe ed as promising safety safety and Vishnu is said to be born on earth in the form of Shiva. This description is in keeping with the idea permeating through the Anupurana or the Shiva-Bharata composed by Kavishyar Permanand of Newasa. The verse runs :- श्रीशिवरूपेणोमिवतीर्णोऽयं स्वयं प्रभुर्विष्णुः ! एषा तदीयमुद्रा भूवलयस्वाऽभयप्रदा जयति ॥ १॥ 1 Renders it, to Mr. Desai (R. D.) who translated Shiva-bhārat. “ This God Vishộu has himself taken birth on this earth in the form of Shiva. This his seal frightful to the whole earth, shines in all its brightness." I would translate the latter part as follows :-"This his seal, promising safety to the terrestrial globe triumphs." The text of this verse, as inaccarately copied in the Karbad copy of Bhe Sabhasad Bakhar, reads as follows : श्री सिवरुपणे । बीमवताय ।। स्वय प्रभु विष्णु ॥ तदीय मु।। द्रा भुवलय ॥ श्व स्य भयप्रदा जयति ।।१।।

·10 Indore State Coinage By D. B. DISKALKAR, Indore This coinage is fairly' well described by John Allan in his Catalogue of the coins in the Indian museum, Calcutta, Vol. IV pp 315 ff. Even after an examination of the large 'number of Indore State coins preserved in the Huzur Jawahirkhana Indore, I have not been able to add much to what Allan has said. I could however see that the Huzur Jawahirkhana possesses a complete coinage of the State and that each type and variety of the coinage is represented by a large number of coins, preserved there. The State seems to have minted the coins continuously for about 137 years without the break of a single year from 1766 to 1903 when the State coinage was stopped under orders of the British Government. The Indore state coinage, which was generally issued in silver, though sometimes in copper and very rarely in gold, can be easily distinguished from the coinage of other Indian States, generally by its symbol of the sun. Why this symbol was selected by the Holkar family is not definitely known. The Holkar family was probably the first among the several Indian States who began to issue their own coinage during the waning days of the Mughal Emperors though their coinage was adopted from that of thie Mughal emperors, specially Shah Alam II. The Gwalior State under Mahadji Sindhia seems to have followed the Indore State. Another interesting fact with the Holkar Ştate coinage is as it shows quite a large number of types and varieties, not generally found in the coinage of other Indian States, I described them here in chronological order. 1 Malharrao 1-No coins seem to have been issued by Malharrao. Holkar ( died 1766 A. D.), the founder of the State as the earliest date. so far found on the Indore State coinage is not earlier than A. H.: 1181 of the the 12th > 67 ·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ + regnal year of the Mughal Emperor Shah Alam II. · It thus seems that Ahilyabai soon after her accession began to issue the coinage. 2 Ahilyabai (1766-1795 )--Two types of silver coins were regularly issued every year by Ahilyabai from above 1761 A. D. (1181 A.H.) to the end of her reign in 1795. These coins are adopted from the type of coins of the Mughal Emperor Shah Alam II. They do not bear the name of Ahilyabai. That these coins are of the Holkar family is to be seen from the mention of the mint as Malharnagar or Indore. (i) On one type of the coins (size 85, wt. 172 to 178 grains) (1) On the obverse the legend of Shah Alam II and the Hizri date all in Persian, (2) On the reverse-The face of the sun, Julus date of the Emperor, the mint name Malharnagar all in Persian and marks of poppy plants or of an ear of corn of wheat. The earlier date found on this type is A. H. 1181. This type introduced by Ahilyabai continued to be issued by the Holkar rulers regularly without the break of a single year upto 1298 A. H. or to the end of Tukojirao II's, reign. : A few copper coins of the type assignable to Ahilyabai's reign are found. (ii) On the other type (size 85, wt.-172 to 174 grains) (1) On the obverse-the legend of Shah Alami 11 and 'the Hizri date. (2) On the reverse the Sivalinga and bilvapatra, the Julus year of the Emperor, and the mint name Malharnagar, all in Persian. The earliest date of this type found is 11 [ 8+ ] AH. Julus 14. - + 1 ·10 Indore State Coinage 69 These coins, which are popularly called Maheshvar coius do not seem to have been issucd by Al ilyabai for currency but for religious purposes. Her successors also who continucd to issue them might have this object in view. 3 Tukojirno I (1795-1797)-Hc continued to mint every year both the above-mentioned types upto the end of his reign without mentioning his own name on the coins 4 Yeshrantrao I (1797 to 1811 ).- (i) Yeshvantrao continued to issue cvery year both the above mentioned typcs upto the cnd of his reign without mentioning his own name. (ii) He also issued two quite new types of silver coins of a large sizc. He gives his name on these coins for the first tinic. (1) On one type-(size 1•03, wt. 174) on the obverse is a poetical Sanskrit legend श्रीइन्द्रप्रस्थस्थितो राजा चक्रवर्ती भूमंडले तत्मसादात्रुता मुद्रा लोकरिमन्यै विराजते, शके १७२८ On the reverse another poetic Sanskrit legend श्री लक्ष्मी- कन्तपदांभोजभ्रमरायनचेसः यशवंतस्य विख्याता मुद्रपा पृथिवीतले. The expression of श्रीलक्ष्मीकांत सहाय परमाद सरकार महाराजाधिराज आलजा जसवंतराव होलकर सुबेदार 78 9996 used by the ruler on the gains cash by him at Bhanpura in A. H. 1218. There is only one coin preserved in the Huzur Jawahirkhana which shows another variety of the type. It is of the same size and weight and has on the obverse the same Sanskrit. legend as the reverse of the above mentioned variety viz. malatareining etc. But the date given here is the Hizri year 1221 given in Devanagari characters. The the reverse is altogether different. It is श्री श्रीमानकबरपाहबादशाह प्रताप ( वतलदनुज्ञावृताया ! ) भूयात्मंगलकारिणी T 7. This coin is not noted in Allan's catalogue. (2). On the other type-on the obverse is the Persian legend of Mahammad Akbar II and the Hizri year 1222. Sanskrit legend on 8 ·vo ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ On the reverse is the Persian legend contain. ing the name of Yeshvantrao and the Julus year 2 of the Emperor. Yeshvantrao bad issued the coins with the Persian legend rather in a larger number than he did the coins with the Sanskrit legend. Malharrao II (1811-1833), 6 Martandrao (1834) and 7 Harirao (1834-1843) who succeeded Yeshvantrao continued only the type with the Sun iace begun by Ahilyabai. No coin of the type of the Sivalinga and bilvapatra is found containing a date falling in the reigns of these rulers. It seems, therefore, that the type was discontinued after the end of the reign of Yeshyantrao I. - 5 18 Tukojirao II (1844-1886) (i) The standard type with the face of the Sun begun by Abilyabai was continued to be minted every year through out his reign, upto 1880 A.D. though Tukojirao even does not give his name on the coin. Coins of the standard type of the denominations of half rupee, quarter rupee and one-eighth rupee seem to have been issued by Tukojirao II. Similarly copper pieces of the denomination of half anna were also issued by him. (ii) Silver coins of five quite new types were issued by Tukojirao, two of which bear his own name. (1) On the obverse cross-swords, Hizri date or Shaka date and name of the ruler in Devanagari. . On : the reverse a round Sunface, Devanagari legend 'श्री सांवमल्लाहल्या'. (2) On the obverse Persian legend of Shah Alam II and Hizri date 1296. On the reverse Sunface, sword and sceptre; Samvat date 1941 and Devanagari legend. श्रीमंत महाराज.

·10 Indore Statc Coinage 71 (3) On the obversc wreath of leaves and flowers with the word er in the centre ; Devanagari legend PASSAT segrariefist' and the date Šaka 1780 on tlic reverse sunface and Devanagari. On the TCVcrsc around the Sunſacc in the centre Deranagari legend 'श्रीशंकरानु पर्यहल्या जयति. ' In another varicty of the same type issued in the same year the Devanagari legend is 'होलकराविलरका शक पुराजि १७८०' (4) On the obversc thc word om in the centre of a wreath made of six leaves and six flowers; around legend in Devanagari - होलकर श्रीतुकोजीद्रस्य 971'; Samvat date 1923 in Devanagari. On the reverse the Sunrace with rays in the centro; around the legend in Devanagari, ' श्रीसांवमल्लाहल्य THIETA' and Śaka date 1788 in Devanagari. (5) On the obverse the word मुद्रा in the centre around Devanagari legend 'प्रांतेंदुराधीश तुकोजी होलकर, Hizri date 1287 in Devanagari characters. On the reverse Sunrace in the centre; above sword and lance crossed and mingled with two sprays; around Devanagari legend 'श्रीमहाराजशैवमल्लारीस्नुपाहल्या संवत १९३४.' 9 Shivajirao Holkar (1886–1903) The old standard type with the Sunface begun by Ahilyabai and continued by all her successors upto Tukoji- Tao II, was stopped and two new types were issued. (1) On one type-on the obverse two branches forming a wreath; the name of Shah Alam II in Persian. On the 'Teverse Sunface in the centre; around Devanagari legend HEMIG 1191119 ETCFT'Samyat dates 1952, 1953, 1954.

·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ इंदूर'; > (2) On the other type on the obverse-bust of Shivajirao; around Devanagari legend iša Raisilta HETTI होलकर Samvat date 1956 in Devanagari. On the reverse-Coat of Arms of the Holkar State which were newly introduced in this reign and are still current and the denomination in Devanagari. प्राहोमेशो लभ्या श्रीः कर्तुः प्रारब्धान् एक रुपया Quite - a large number of brand new coins of this type are preserved in the Huzur Jawahirkhana. It seems that they were not put in circulation after they were minted. The Administration Report of the Holkar State for the year 1898-99 contains the following statement which may be found useful in this connection-the silver mint has been practically closed during the year although only Rs. 57843 worn out coins had been melted and reissued. Copper pieces of this type, of the denomination of half anna and quarter anna and dhela are found which bear the V. S. years 1943-1945 and 1956. 10 Tukojirao III-(1903 As the Indore State coinage was discontinued in 1903 no coins were issued by H. H. Maharaja Tukojirao III during his reign upto 1926. 11 Yeshvantrao II (1926 :) Although Indore State coinage no longer exists a few copper pieces of the value of half anna and quarter anna are known to have been minted by H, H. Maharaja Yeshrant- Tao II, the present ruler in V. S. 1992, 1935 A. D. The legend on the obverse round the bust of the Maharaja in Devanagari charaters is श्रीमंत महाराज यशवंतराव होळकर बहादुर, इंदूर and on the reverse the date इ. स. १९३५ and संवत् १९९२ These coins were not put in circulation and are rarely to be seen. 1 ·11 Ann Episode in the Life of Ramachandra Panta Amatya:'. By Dr. A. G. PAWAR, M.A., LL. B. (Bom.), Ph. D., (London), Bar-at-Law, Kolhapur. One episode in the life of Ramachandra Pant:i Amatya is practically still unknown. What was his attitude towards Shahu when the latter came down into the Deccan and started a war with Tarabai? Was he wavering or steadfast. in his services to Shivaji II ? Did he have any share in. the revolution which occurred in Kolhapur in 1714 and on account of which Tarabai and her son were deposed and. Sambhaji was seated on the throne ? These are rather big, questions and they cannot be satisfactorily answered till. adequate material is made available. Merely an attempt is. made here and tentative answers are suggested mainly in. the light of some new evidence. Rao Bahadur Sardesai takes the view that Ramachandra Panta maintained a neutral attitude during the 'suicidal" warst between Shahu and Tarabai. As regards the revolu-- tion in Kolhapur, no one has so far suggested that Ramachandra Panta had had anything to do with it. Let us, discuss these two questions mainly in the light of some new material which I have been able to collect. Rao Bahadur Sardesai believes that though Ramachandra Panta sympathised with the cause of Shahu ne still. stuck to the party of Tarabai.? That Ramachandra Panta remained on the side of Tarabai, is quite true. But was he: all loyal ? It is surprising that Rao Bahadur Sardesai has: १. “सारांश ताराबाई घ शाह योजमध्ये उघड युद्ध जुंपलें नेव्हां त्या आत्मघातकी उद्योगांत आपण भाग न घेणे बरे असा शहाणपणाचा निश्चय पंताने मनाशी ठरविला आणि तोच.. अखेर पावेतों चालविला Darathi Riyasat, New ed., Rajaram p. 156. Idcm P. 154. 73 -- 10 .

·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ "not fully utilised the document to which be has alluded in his book3. It is a singularly important document because it contains the terms offered by Ramachandra Panta and Shahu's reply to them. Ramachandra Panta asks for several -things on his own behalf and on behalf of some others, and --Shahu accepts all those terms if Ramachandra Panta would go over to him. As this document is not known to many, I have reproduced it in Appendix No. 1 to this article. Why was this document ever drawn ? Can any one who reads it take the view that Ramachandra Panta either kept himself aloof in the wars between Shahu and Tarabai - or steadfastly and loyally stuck to the side of Tarabai ? Ramachandra Panta, obviously with a view to desert Tarabai and join Shahu makes certain demands which are accepted by Shahu. "Everything", writes Shahu in his own hand, "shall be done as is mentioned in this paper. There : shall be no default. We shall act our part when you join We take an oath that we shall do what we have promised". 4 A document containing such solemn declarations cannot be lightly treated. It shows that the negotiations between Shahu and Ramachandra Pandita had arrived at a decisive stage and that Ramachandra Panta was expected to go over to Shahu. The first step in the betrayal was taken by Ramachandra Pandita ; but, then, why did he not actually desert Tarabai ? In the absence of some conclusive evidence it is not possible to give a complete answer to this question. Yet another equally important document, which is reproduced in Appendix No. 2 to this article, will provide an accepta able answer. This is a grant by Shivaji II to Ramachandra Panta Amatya. A comparison between what Ramachandra Panta had asked from Shahu and what he got from Shivaji 3 Idem pp. 155-56. 4 See Appendir No. 1; last few sentences are all in Shabu's own handwriting.

·No text on this page.

·7 Arquico Portugues Oriental, Tomo I, Volume III, Parle II, 15€ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड : Panta are of an earlier period, and since the contents of the two documents are strikingly identical, one can draw the conclusion that, because Ramachandra Panta got from Shivaji what he asked for, from Shahu he did not have any occasion to change sides. One even suspects that the fear of Ramachandra Panta's desertion may have goaded Shivaji IT to make the grant of Aug. 1, 1714. But did Ramachandra Panta remain perfectly loyal at least after this grant ? A political revolution occurred in Kolhapur about the end of August or beginning of September, 1714, that is, soon after the date of the above mentioned grant. Tarabai and her son were deposed from power and Sambhaji was seated on the throne. This event in the history of the Marathas is still shrouded in a complete mystery. What were the causes of this revolution ? Who were mainly responsible for it? These and many other questions still remain unanswered. What we are concerned with here, is the part which Ramachandra Panta may have played on this occasion. It is difficult to assume that & person of his position and importance did, or could, remain a mere spectator of the events. Many things suggest that he might have played such a part by which be won’the favour of the new king. For one thing, the revolution did not disturb his official position. He continued to function as Amatya Hukumatpanah even under Sambhaji. Some grants; too, were made to him and to his relatives. But more important than this circụmstantial evidence is an indirect reference to what Ramachandra Panta must have done at the time of the revolution. It is a Portuguese letter written by the Viceroy of Goa to "Ramchandra Pandit Amatya, subject of Sambhaji", on Dec. 11,. 1714. The Viceroy says that 6 See Bavada Daftar. Vol. 1. P. 166. Seq., and Vol. 21 ། P, 219, Seq. Letter No. 89. 3

·No text on this page.

·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ ७८ ३ १ प्रसीधगड APPENDIX No. I शाहूची सनद 'श्री यादी दस्त तुम्ही लिहून पाठविल्याप्रमाणे मान्य केली असे- सबनिश्या किलांच्या लण्करच्या मजमा आमचें नितब-- तीच्या कगर कराव्या-- १पनाला १ मांच पद्ममावली (ती) शेनापती १ सर लष्कर १ हिंदूराक १ प्रचंडगड घोरपडे १ संताजी पांडरा कुसो मलहार १ भदरगड १ वंदनगड १ बाळाजी विश्वनाथ १ विज्यापूर १ विजयदुर्ग १ सजनगड प्रांतीची सरदारीचा सरंजाम राा मोरे- १ सिंधटुर्ग १व्याघ्रगड श्वर राऊ यांच्या नांवे चालत आहे तो वतनी १ वसंतगड द फुटगांव त्याच्या सरंजामाचें आहेत १ रत्नागिरी १ प्रचीतगड ते चालवावे. या खेरीज बाबतीचे सुभे रामगड १ महीमतगड जमावाकडे दिल्हे आहेत ते चालवावे 7 ६ कारखानिश्या किलांच्या सुभा खाटाव १ सुभा माण १ सुभ मिरज १ फुटगांव कोकण प्रांते १ कुलावा १ पावनगड १ करवुडे ताा हातखंबे १ सिंधेदुर्ग १ वर्धनगड १ निवडे ताा सैतवडे - किलांच्या सरदान्या द्याव्या वसन्तगड-मोगे ऊद्धव १ प्रतापगडी ठेवणे तो आम्ही ठेऊ वर्धनगड १ भुदरगड १ सारंगगड १ पांडवगड १ मुलकी सुभेदार आम्ही आपले निसबतीचे ज्यास देऊ ते चालवावे . २ ईनाम गांव आहेत ते चालवावे राशीवडे गांव संताजी चव्हाण यांति घरांत साडी वाइगणी ताा पांवस १, चोळीस १ मौजे वेतोसी ता शेलोली चिरंजीव हातखांबे रामराऊ- बाजीरावास १ बाबानी बाबाजी नरगुदे कर १ यासी संगमावरचा एक गांव दोनी हजार लारी कनाल दस्ताचा घ्यावा १

·No text on this page.

·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ । १ नाटु २ १ विज्यापूर १ आजीरे १ पलीकडे तहद तुंगभद्र -१ खटाऊ १माण- १ प्रांत परांडे .१ प्राा बालाघाट १ बेदर प्रांत १८ गांव मुकासे चालत होते ते करार करून चालवावे किा गाव सासा कि गाव सासा किया कोकण प्रांत कि कोकण प्रांत १ वामोरी ता राहुरी १ सावगांव का हुकेरी ६ सुमा दाभोल, ४ ताा सौंदल १ का नारायणगांव २ धणगर १ नादगाव १ डोगर १ सांडाळे ता १ पांचगणी १ नीवली १ कन्हेरी कडेवलीत १ पालवण १ आंगले १ कलबुसी १ मोरोसी १ तादली ता। १ आडरे गजणगाऊ वतन ६ प्रांत पनाला १ गोवल २ ता खारापाटण १ तीथवली '१ बेदेगाव ता १ दीगस कन्हेदणर १ आईतकडे लोकचे ६ ताा संगमेस्वर १ वडथ ताा कन्हेदणर १ हातकणगले १ मुरबांड (बुरवाड ) -१ दाबुरडी ताा नगर १आळप २ का प्रभावली १ कुलादावी ता १ दरेली ताा बोरगाव १ कडवई ३ ता नेवर दहीगाव १ कोताली ता १ किसवा ११ कुसुबी ताा भेसे बारगाव १ सारद १ पुसाले १ का मेसे ६ १ कलवस्त १ कोतवडे १ का केडये ६ प्रांत मलकापूर १ कुरघोड़े १ का वाई ६ २ ताा देवरुख १ पावसाल प्रांत वाई १ सीराळे १ का देवरुख ४ ताा लांजे १ का मलकापूर १ हर्चे इनाम आहे . १ पेट ६ १ तुरर १ आंबर्डे . १ मुरादपुर २ २ १ भडे ·रामचंद्र पंत अमात्य यांचे जीवन चरित्र ५ ३ प्रांत कन्हाड २ ता वारुण. १ टुसावडी १ चादोली १ तांबवे १. हे १ नाणे घोल २ ताा हरचीरी १ सोमेस्वर १ का दोपरी १ तावडी १ गाव्हाणे १४ سد ४ बंदर २६ तेरीज - । १ केले तेरीज ४प्रांत तारले १ बावती करसे गांवीच्या २ ता पावस ५१ वरघाट १ हिरवडे ६ १ गोलय ४. कोकणात १ कुरकुली १ त्रिपुडी ताा पावचा १ कोलचे दो। ९१ १ धामणवाडी १ कोकीसरे ताा मरली शा सरदेसाई १ संगरुल ४ मा बालाघाट ४ ताा हातखांचे १ मोहु १ ऐसाडे १ सायसवाडी १ नीवसा १दामोल ताा आजीरे १ हेटकर ४ मुमा कोल्हापुर १ तलब १ माजगारू १ कोगे १ नंदगाऊ १ सीरदवाड प्रा हुकेरी १ नागाव १ हेरवाड प्रा हुकेरी १ ईसफुर्ली १ पाली ताा कापसी १ आडिवरे २ शेलोली ताा खानापूर १ नावे राा नारो नीलकंठ १ गोटणे हरनीवडे २६ तेरीज २६ १ वेगाल १ कलसोली २६ किा गाव कारकुनाचे व लोकाचे' आहेत ते चालवावे तेजि ९१खासा ४२ कोकण प्रांते ६५ कारकुन व लोक २३ वरघाट प्रांते १५६ ४ ताा राजापूर ४. | १ मेघोली २ ६५ ·ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध खंड २ येणेप्रमाणे मान्य करून हे पत्र सादर केले आहे याप्रमाणे बिलाकुसूर तुमचे चालवू यास अंतर सर्वधी नाहीं * लिहल्या प्रमान वर्तनूक केली जाईल यात जात- राय न होय तुमी आलीया चालऊ यात आतर करू तर आम्हा सपत अस. मर्यादेयं वरािजते येथन " अक्षर शाहूचें. APPENDIS No. धाकट्या शिवाजीची सनद श. १६३६ श्रावण शु. २ इ. १७१४ भागष्ट १ स्वस्ति श्रीराज्याभिषेक शके ४९ जयनाम संवत्सरे श्रावण शुद्ध द्वितीया इंदुवातरे क्षत्री कुलावतंस श्रीराजा शिव छत्रपती स्वामी यानी समस्त राजकीय धुरंधर विश्वासनिधी राजमान्य राजश्री रामचंद्र पंडित हुकुमत पन्हा पाती आज्ञा केली ऐशी जे तुम्ही किले प्रसिद्धगडचे मुकाी एकनिष्ठपणे स्वामीचे आज्ञेप्रमाणे सेवा करून राज्याभिवृद्धी केली ते समई साहेबाजवळ तुम्ही अर्ज केला त्या प्रमाणे तुमचें चालवणे हे स्वामीप्त अवश्यक जाणून शरुतपूर्वक वचन देऊन तुमचा हुदा व जिल्हा मामला वतनें गांव व मुकासे वरघांट व तळघाट कोकण करार केले असे वि तपशील जिल्हा बायती सुभेहाय वायतीचे सुभे कर्याती विजापूरचा सरंजाम राजश्री माधवराव १ सुभा पन्हाळा त्रिंबक याजकडे होता.तो दूर करून तुम्ही १सुभा कन्हाड अर्ज केला त्यावरून तुमच्या पुत्राचें १ सुभा मिरज नांवें करार केला असे देतील मुकाशे १ सुभा कोल्हापूर तारले किल्ले नरगुंद व नवलगुंद व किल्ले रामदुर्ग येथील सरंजाम व गांव मुकाते...पथके १ सुभा हुकेरी पेसजी पासून तुन्हांकडे आहेत त्याप्रमाणे १ सुभा बेळगांव देखील किले तुम्हाकडे करार केले असत १ सुभा कुडाळ गांव कलम १ १ सुमा १ सुभा आजरे कलम १ * सरे जंत्रीत रविवार आहे.

·रामचंद्र पंत अमात्य यांचे जीवन चरित्र ८३ .. इनाम गांच २ सदरहूपैकी कदीम सासगीची सानशी माहालाचा दाहिजा पेसजी खेडी आहेत ती वजा करून पासून तुम्हांकडे चालत माहे त्याप्रमाणे बायतीचा ऐवज घेत जाणे करार कलम १ जिल्हे निसवत जकातीचे भारतीत व सर जकातीचा ऐवज घेत जाणे कलम १ सरदेशमुसी ताा सारापाटण यासी सरदेशमुसी ता साळशी याी इनामगांव १ मौजे पोयुले १ मोजे चिंदर १ मौजे कोकीसरे १ मोजे त्रिपक २ देशकुलकर्णी ता आजरे यासी नाडगॉडी तर्फ तारळे व कोल्हापूर याती इनाम गांव इनाम गांव १ मोजे यसरे १ मोजे धामणवाडी तर्फ तारले १ मोजे मुरुडे १ मोजे गोकूळ शिरगांव तर्फ कोल्हापूर २ तर्फ सोनवळे प्रांत कल्याण भिवंडी येथील मोजे तांदळी प्रांत करडे रांजणगाव देशमुत्तीचे वतन पुरातन तुमचे आहे. येथील कुलकर्ण व जोतीप पुरातन हक लवाजिमा व शेते व बागाइत अस- तुमचे त्यास साहेबो रुपाळू होऊन मोजे तील ती करार माहेत याति वतनात मजकूर तुम्हास इनाम करून दिला असे पुत्रपौत्रों अनभऊन असणे १ मोजे सोनव १ मौजे भादाणे २ गांव इनाम २ 'कसबा क-हाड येथील कुलकर्ण हरी दामाजीवदल तुमचे आहे ते तुम्ही आपलें अनमीत जाणे हक व शेते 'पुरातन तुमची असतील ती घेणे 'करार असं इनाम गांव व मुकासे मुकासे गांव १ मौजे राशिवडे आरळे १ मौजे दाभोल ता आजरे १ मौजे सावगांव कर्यात सांवगांव १ मौजे भडगांव प्रांत कागल इनाम गांव ।

·८8 ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध-खंड २ १ मौजे हातकलंगडे ताा आळते १ मौजे पाल ता कापशी १ मौजे दिगवले तर्फ साळसी १ मौजे मुरादपूर ताा देवरुख १ मौजे शेळोली ताा खानापूर २ ता संगमेश्वर १ मौजे कडवे १ मौजे बुरंबाड १ मौजे सिरदवाड प्रांत कागल १ मोजे वंटेगांव प्रांत शिरोळ १ मौजे कुंभोज १ मौजे अकलखोप १ मौजे नंदगांव ताा हवेली ४. तर्फ साळसी १ मौजे फोंडे १ मौजे हरकूल खुर्द २ मौजे आसिये १ मौजे मठ १ कसबा नेवरें ४ ३ ताा संगमेश्वर १ मौजे तुरट १ १ मौजे कोतवडे १ मौजे जरगीता असंडोली नाडगोंडीस इनाम १. मौजे तिथवली ता खारेपाटण १ मौजे बागवडे १ मौजे उपळें रामनाथाचे ता रातांजन प्रांत परंडे सौ द्वारकाबाई यांस मौजे सरद १ मौजे तुरघोडे سد २ ताा हरचिरी १कसबा १ सोमेश्वर १५ २ १ मौजे तेरणी ११ निसबत बारगाव २ रा संताजी चव्हाण १'मांढरे तर्फ आरळे १ मौजे वाईगणी इनाम १ मौजे साकरी तर्फ असंडोली धनाजी नाईक घाटगे मुकासा खानवलकर यांचा सरंजाम व इनाम गांव व 'मुकातेबदल सनद प्राा करार कलम १ तुमचे निसबत कारकन व भट ब्राह्मण यांस गांव व इनामवृत्ती दिल्या आहेत बद्दल सनद त्याप्रमाणे १ मौजे पाल ता निा कानो पाध्ये इनाम २ राजश्री हरि सावंत यास इनाम करार कलम १ ·रामचंद्र पंत अमात्य यांचे जीवन चरित्र . - कलम १ १ मौजे उपळे १ मौजे तारल २ गजश्री यादवराव काटे यास इनाम तुमचे निसबतीचे हुद्दे व मामले १ भौजे बसंरंगे व सर्बनिशा व कारखानिशा १ मौजे हदवडे गडोगडच्या दिल्या आहेत १ मेघोली तर्फ खानापूर बदल सनद त्या प्रमाणे करार राजश्री यशवंतराव गणेश १ मौजे पडसाळ ता तारळे तुम्ही राजपंत श्रमसाहस करून १ हशमाकडे करार गडकिले मुलुख सोडवला तो तुमचे निसवतीने करार करून सदरहूखेरीज साळसी तर्फेस बाजे स्वामी चालवितील अंतर होणार हशमाचे मुकासे व गांव इनाम नाही तुमचे निसवतदार साटम व मिरवडे. कर व तेरदळेकर राणे व बाजे हशम यांस चालत आहेत. त्याच- दल सनद प्रमाणे करार कलम १ येणे प्रमाणे जिल्हा मामला वतने गांव व इनाम गांव मुकासे व जकाती सर- जकाती तुम्हांकडे करार केलें असत तर तुम्ही या प्रमाणे अनभऊन स्वामीची सेवा एकनिष्ठेने करून आपला मजुरा करून घेणे स्वामी तुमचे दिवसे दिवस उजीत करून चालवितील जाणिजे * बहुत लिहिणे तरी तुम्ही सुज्ञ असा (शिक्का:) ११ ·किं.रु.- २ शिवचरित्र साहित्य खंड संड १ स्वी. मं मा. क्र. ३० पुरंदरे व द. वि. आपटे पृ. १५४ (श. १८४८) १॥ ३३ मंडळाचिटणीस पृ. ४२६ (श. १८५१)४ ३ पुरस्कृत ग्रं. मा. क्र. २४ शं. ना. जोशी व ग.ह.खरे पृ. २७८ (श. १८५२) ३ ४ स्वीय ग्रं. मा. क्र., ३८ मंडळचिटणीस पृ. १२६ (श. १८५६) १॥ ५५ शं. ना. जोशी पृ. ३६३ (श. १८६४) ३॥ ४७ ग. ह. खरे पृ. १५० (श. १८५९) १॥ ५० रु.वा.पुरंदरे व ब.द.आपटे पृ. १६४.(श. १८६०) १॥ ५५ शं. ना. जोशी पृ. १३२ (श. १८६४) १॥ ६२ शां. वि. अवळसकर पृ. ११८ (श. १८६६) १॥ ८ ६ M ९ ऐतिहासिक संकीर्ण साहित्य खंड ३ किं.रु. पृ. २०२ (श. १८५३)२ पृ. १०० (श. १८५६) १० (श. १८६३)३ पृ. १८६ (श. १८६४) १॥ पृ. ९५ (शं. १८६५) १॥ पृ. १०६ (श. १८६७)२ मंडळ चिटणीस मंडळ चिटणीस शं. ना. जोशी मंडळ चिटणीस मंडळ चिटणीस शं. ना. जोशी संड १ स्वीय ग्रं. क्र. ३५ २ • क्र. ४२ क्र. ५४ क. ५६ क्र.६१ क. ६४ P ४ " ५ ६ ." किं. रु. १॥ किं. रु. २ ऐतिहासिक संकीर्ण निबंध खंड १ (श. १८६५) पृ. ११२ खंड ३ (श. १८६८) पृ. ७७ " पुणे नगर संशोधन वृत्त खंड १ (श. १८६४) पृ. ८६ किं. रु. १ खंड २ (श. १८६५) पृ. ७५-१७६ किं. रु. १५ खंड ३ (श. १८६८) पृ. १८७-२६९ किं. रु. २ [तीनहि खंड एकदम ४ रु.] " । किं. रु. ३. दंडनीति-वा. सि. बेंद्रे, प्र. ७६ ग्रंथ पृ. ६४ ट. हं. वेगळे अॅवट (महाराष्ट्र संतकवि ) ग्रंथमाला १ भानुदात डॉ. अॅबटरुत ७ तुकाराम २ एकनाथ रु. १॥ ८ रामदास ३ भिक्षुगीत रु.१॥ ९ भक्तविजय भाग १ ला १० भक्तविजय भाग २ रा ५ बहिणाबाई रु.१ ११ भक्तिलीलामृत ६ स्तोत्रमाला १२ ज्ञानेश्वर कापडी बांधणीस ८ आणे जादा. रु.३ रु.३ ४ दासोपंत " " " .

·१:४ २. ..१४८ ४८ " १ भारत-इतिहास-संशोधक-मंडळ स्वीय-ग्रंथमाला हा ग्रंथ मुंबई सरकाराच्या प्राथमिक व टुट्यम शाळांच्या पुस्तकालयासाठी नं. 1 हा शैक्षणिक ( training) संस्था व शिक्षक मेथालये यांताठी मंजूर. । अहवाले (शके १८३२). ३५ ऐतिहासिक संकीर्ण साहित्य खं. (शके १८३३) ३६ राजाराम-चरितम् मुचंन विचार(के.वि.का.राजवाडे)१ ७ मंडळांतील नाणी वार्षिक इतिवृत्त (शके १८३४) ५ । ३८ शिवचरित्रसाहित्य खंड मगत्यांच्या इतिहासाची साधनं. ३९ गोवळकोंड्याची कुत्वशाही खंड १२ (कै.वि.का.राजवाडे)१४८1 ऐतिहासिक फारसी साहित्य रु.१४८ प्रथम संमेलन वृत्त (शके १८३५) १२ १ द० मध्ययुगीन इ.. सा. खंड. २ वार्षिक इतिवृत्त (शके १८३५:). ६४२ ऐतिहासिक संकीर्ण सा.संडर १०८ द्वितीय संमेलन वृत्तं (शके १८३६.) ४ मंडळ चित्र ग्रंथ चित्रे वार्षिक इतिवृत्त (शके १८३६.) शिवकालीन पत्रसारसंग्रह खं.३२॥ .. मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने ५ विजयनगर स्मारक ग्रंथ संड २० (शिवकालीन घराणी.) ऐतिहासिक फारसी सा.संड२ १४८ वार्षिक इतिवृत्त (शके १८३७).६७ शिवचरित्र साहित्य सं. ६. १०८ १२ तृतीय संमेलन-वृत्त(शके १८३७) मराठी सत्तेचा उत्तर विस्तार०१२ 93 मुकुंद-महाभाष्य (संस्कृत) ८९ शिवचरित्रवृत्तसंग्रह कानडा थराज (दासोपंत.) ५० शिवचरित्रसाहित्य संड ७.१०८ १५ स्फुट प्रकरणे भागः १ ला ४१२ १५१ ऐतिहासिक फार्सी साहित्य : १४८ १६. स्फुट प्रकरणे भाग २ रा. ५२) शिवचरित्रवृत्तसंग्रह २ व ३ "मंडळ-त्रैमासिक प्रत्येक पुस्तक ५. खंड: फार्सी विभाग प्रत्येकी १० १७ वार्षिक इतिवृत्त (शके १८३८)३ ३. ५४ पुणे नगर संशोधन-वृत्तसंड १ रु.१ १८ चतुर्थ-संमेलन-वृत्त (शके १८.३८) ५४ आऐ. सं. सा. खः३ १९ राजवाडे-खंड-स्थलसूची ५५ शिवचरित्रसाहित्य खंड *२० पंचम संमेलन-वृत्त (शके १८३ ....५५ अशिः च: सा. खः ५ २२ चंद्रचूड-दप्तर-कला : ५६ ऐ. संकीर्ण साहित्य खंड, २३ महाराष्ट्र-सारस्वत (संपलें) १०५७ ऐ.संकीर्ण वाड्मय साहि.सं.१ कि.१४८ २४. पष्ठ संमेलन-वृत्त (१८४० ५८ शिवकालीन दंडनीति-किं. ३ २५ सप्तम संमेलन वृत्त (१८४.) ५९ पुणे नगरसंशोधन वृत्त सं.२ कि.१०८ २६ मंशोधकाची छोटी जंत्री ६० ऐ. संकीर्ण निबंध खंड १ किं. १४८ २७ प्रदर्शन परिचय ६१. ऐ. संकीर्ण साहित्य खंड ५ १२८ फारसी पत्रव्यवहार ६२ शिवचरित्र साहित्य खंड ९ २९ फार्सी-मराठी कोशः ६.३. हिंगणे दफ्तर १ ला खड़ 3 शिवचरित्रसाहित्य खंड १ ला १४८६४ ऐ. सं. सा. सं. ६ 1. Historical Miscellany." ऐ. सं. निबंध ३ ३२ पुरंदर-दमर भाग ६६ पुणे नगरसंशोधनवृत्तसं. ३ किं. १०८ शिवचरित्रताहित्य सं. २. रा ६७महाराष्ट्रांतील ताम्र-शिलालेख कि द. मध्ययु. उ. नाधन सं.. २.६८ सं. साहित्य सं. ७ रु. टीप- इ. द अंगी, व्ही. पी. वगैरे खर्च निराळा पडेल. हा ग्रंथ त्रै १४.८.