·|| श्रीः ॥
॥ सङ्गमेश्वरकोडम् ॥
(जगदीशतर्कालङ्कारविरचितम्य
सिद्धान्तलक्षणस्य क्रोडपत्रम)
विजयनगरमहाराजसंस्कृतकलाशालाय
न्यायशास्त्रप्रधानाध्यापकेन
गुम्मलू[पनामक-सङ्गमेश्वरशास्त्रिणा
विरचितम् ।
१९३३
आन्ध्रविश्वकलापरिषदा
कुम्भघोणस्थश्रीविद्यामुद्राक्षरशालायां
मदापयित्वा पकालिाता।

·No text on this page.

·प्रशस्तिः॥ विदितचरमेवाद्यत्वे नव्यन्याये सत्स्वपि भवानन्दीयप्रभृतिषु प्राचीन ग्रन्थेषु जगदीशतर्कालङ्कारगदाधरभट्टाचार्याभ्यां विरचितयोदक्षि. तिव्याख्यानयोरतिसारवत्तया पण्डितगोट्यां प्राचुर्येण प्रचारः प्रवर्तते येन भवानन्दीयादिप्राचीनग्रन्थप्रचारो नष्टप्रायतामुपैति । तत्र जगदीश- व्याख्यानस्य व्युत्पादकमिति गदाधरव्याख्यानस्य मोहकमिनि च व्यवहारः पण्डितगोष्ट्याम् । युक्तं चैतत् । जगदीशव्याख्याने सत्यपि विषयवाहुल्ये तेषां विषयाणां सूत्ररूपेण विन्यासन सङ्ग्रहरूपतया तदध्येतृणामध्यापकानां चाल्पाक्षरतोऽधिकार्थावगमनानुकूला व्युत्पत्तिरुपजायते। गदाधरव्या- ख्याने तु यावन्तो विषया निर्देश्यन्ते तावतां विषयाणामतिविस्तृततया व्यामरूपेणोपपादनादध्येतृणामध्यापकानां चापूर्वतया ग्रन्थाक्षरतस्समालो- चनीयविषयाणां वैरल्यान्न तादृशं व्युत्पत्तिजनकत्वं परिदृश्यते । किन्तु प्रायस्सर्वेषामपि ग्रन्थविस्तरेणोपपादनात्सम्मोह उत्पद्यते । अत एव न्याय- शास्त्रस्य प्रचुरप्रचारवति वङ्गदेशे यावान् जगदीशग्रन्थेष्वादरविशेष. परि- दृश्यते न तावानुपलभ्यते गदाधरग्रन्थेषु । तादृशप्रौढतरस्य जगदीशव्या- ख्यानस्य कश्चन भागस्सिद्धान्तलक्षणमिति यदधिकृत्य ब्रह्मश्रीयुत- गुम्मलूयुपनामकमङ्गमेश्वरशास्त्रिप्रवरैरपूर्व क्रोडपत्रं सङ्गमेश्वरीयामिति संज्ञितं व्यरचि। इदं तु क्रोडपत्रं सत्स्वपि बहुषु कोडपत्रेषु सर्वेषामग्रस्थानं लभत इति न रिक्तं वच इति गोचरीभवति तद्भन्थपरिशीलकानाम् । अत्र क्रोडपत्रे- ऽपूर्वाणां विषयाणां बहूनां सत्त्वेन तेषामाविष्करणं ग्रन्थविस्तरमातनोतीत्ये- कांशस्य स्वरूपकीर्तनमात्रेण विरम्यते । असिन्क्रोडपत्रे पूर्वैरनुद्घाटितपूर्वोऽ- पूर्वोऽयं विषयः यासौ सत्यामपि पत्रिकान्तरसरणिमनुसृत्य सम्बन्धवि- धयाऽनुगमसरण्यामपूर्वतया प्रकारविधयाऽनुगमसरणिः। इयं च सरणिरु- पलभ्यमानपत्रेषु गोलोकभट्टाचार्यविरचितसामान्यनिरुक्तिविवेचिन्याप- ·- लभ्यत ! सिद्धान्तलक्षणक्रोडपत्रेषु तु नयं रीतिरुपलभ्यत इत्य परिगणनामर्हति । अनया दिशा अन्येऽप्यपूर्वा विषयाः स्वयमुन्नेया स्थपरिशीलकः एतद्न्थकर्ता विशाखपट्टणमण्डलान्तर्गतबोब्बिलिपुरस्य न वर्तिनि गङ्गन्नपाडुनामके कसिंश्चिदग्रहारे गुम्मलूयुंपनामकलक्ष्मीना पण्डितात धर्मपत्न्यां वेङ्कमाम्बानाम्न्यां ऐसीयचतुःपञ्चाशदुत्तराष्ट। ततमे वर्षे उदपद्यत । अयं च पण्डितप्रवरो बाल्ये बोब्बिलिनगरराज पण्डितानां मुसुर्लोपनामकसीतारामशास्त्रिप्रवराणां निकटे प्रकरण नधीत्य समनन्तरं कृष्णामण्डलान्तर्गतगुम्मलूरिग्रामवास्तव्यानां ) रामशास्त्रिाणां सविधे नवीनन्याये पञ्चवादग्रन्थानधीत्य स्वयं निष् पि तावताऽमन्तुष्टो विजयनगरमहाराजसंस्थानपण्डितानां महिमूरूपा भीमाचार्यवर्याणां सकाशं पठितपूर्वेभ्योऽतिरिक्तान् सर्वानपि ग भट्टाचार्यकृतानुमानखण्डग्रन्थानधीत्यानुमानदीधितिव्याख्यानग्रन्था कल्येनाध्यगीष्टेत्यपूर्वा प्रतिष्ठामध्यगच्छत् । सति च वादप्रसङ्गेऽ पण्डितप्रवरः प्रतिपक्षिभूतं वाक्पतिमपि मूकीकर्तुं प्रभवतीति वचन वोक्तिन मापद्यते । अस्य पण्डितप्रवरस्याध्यापनरीतिरसाधारणा रे न्वेऽन्ध्रदेशवास्तव्यानां न्यायशास्त्रपण्डितानां शतेऽशीतिरेतत्पण्डिर शिष्यपरम्परायामन्तर्भूता एव दृश्यन्ते । अयं तु पण्डितप्रवर एवमध रीतिमाश्रित्य सप्तगोदावरतीरे काकरपनामके ग्रामे कंचन कालम वहूनां छात्राणां विद्याप्रदानमकरोत् । तत्र स्थितिसमय एव मधुरान पञ्चलक्षण्यामपूर्व क्रोडपत्रं सङ्गमेश्वरीयाभिधानं विरचय्य प्रकटयामास च क्रोड पत्रस्यायं महान्विशेषः यसिन्वादे विजिगीषणामत्यन्तोपकार विषयमाघेकृत्य जल्पक्रमेण शतकोट्युपक्षिप्तम् । एवं सप्तगोदावरतीर व्यानां बहुधोपकुर्वति पण्डितप्रवरे तदाकलय्य विजयनगरसंस्थाना ·स्वकीयसंस्कृतपाठगालायामतादृशपण्डितप्रकाण्डस्य स्थितिमहते उपकार कल्यत इति समालोच्यामुं स्वस्सां पाठशालायां न्यायप्रधानाध्यापकपदन नियोजयामासुरैसवीयचतुर्नवत्युत्तराष्टादशशततमे वर्षे (1694)। समनन च प्रकृतं गङ्गमेश्वरीयाख्यं जगदीशसिद्धान्तलक्षणक्रोडपत्रं विरचय्य म दुपाकगेत्पण्डितलोकस्य । एवं त्रयोदशोत्तरेकोनविंशतिवर्षपर्यन्तं तत्रैव पा शालायामुपित्वा विपुलीकृत्य चान्ध्रदेशे न्यायशास्त्र प्रचारं स्त्रोत न्यायशास्त्रप्रचारे शिष्यपरम्परां प्रतिभूत्वेन नियोज्य विद्याप्रदाउप्रवर म्यानुत्तमाँल्लोकानलमकार्षीत् । एतत्पण्डितावरस्य विजयनगरसमागमा न्तरमहमपि न्यायशास्त्रविषये तदीयशिष्यकोटि प्रविश्य स्थितोऽसि तदानीं न्यायशास्त्रविषयेऽदृष्टपूर्वः कश्चन पाण्डित्यविशेषोऽस्मिन्नस्तीत्यव त्यैतावद्वक्तुमुन्सहते मदीयं चेतः। एवं तद्विरचितस्यास्य ग्रन्थस्य कंचित्क बहिरप्रकाशनं मनोवैकल्यमातनोत्पण्डितलोकस्य । इदानीं तदन्थप्रकाशने बद्धादरा आन्धविश्वकलापरिषदमु ग्र प्रकटय्य तन्मनोवैकल्यमपनोदयामासेति महदिदं प्रमोदस्थानं पण्डितलोकर एवं बहुधोपकुर्वाणा आन्ध्रविश्वकलापरिषत्पण्डितलोकस्य कृतज्ञताप भूयादित्याशास्यते ॥ एवं निवेदयिता विजयनगरम महामहोपाध्याय-ताता-सुब्बारायशास्त्री ६-४-१९३३. संस्कृतकलाशालायां प्रधानाध्यापक ६. विजयनगरइ.

·श्रीसङ्गमेश्वरशास्त्रिकृतं सिद्धान्तलक्षणकोडम् ॥ नत्वा सुन्दरमिन्दिरापतिमुमाकान्तं सदाराधितं ध्यात्वा तार्किकमत्तवारणहरिश्रीरामभीमार्ययोः। सद्युक्तीजगदीशपण्डितकृते सद्वयाप्तिसिद्धान्तके पत्रं प्रारभते बुधोनममुदे सत्सङ्गमेशःसुधीः ।। 'वह्नित्वावच्छिन्नस्येत्यारभ्य अव्याप्ति'रित्यंतग्रन्धेन तत्तद्व्यक्तित्वाव- च्छिन्नाभावमादाय वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिरनवच्छेदकत्वानुसरण- बीजतया प्रतिपादिता जगदीशेन । अत्रेयमाशङ्कयते । विषयितया रूपत्ववि- शिष्टाभावमादाय रूपवान् पृथिवीत्वादित्यादावव्याप्तिवारणाय प्रतियोगिता- वच्छेदकतायां साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसंवन्धावच्छिन्नत्वस्याऽवश्य नि वेशनीयतया तत एव स्वरूपसंबन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिताकस्य तत्तद्वयक्तित्वावच्छिन्नाभावस वारणात्तमादायाव्याप्त्यभिधानमसङ्गतमिति चेत् । अत्रोच्यते । उक्तग्रन्धस्य वह्नित्वेन वह्निसाध्यकस्थलेऽव्याप्तिपरत्वे स्यादेवेयमनुपपत्तिः, न तथा, किंतु वह्नित्वाधिकरणत्वेन वह्निसाध्यकस्थल एवाऽव्याप्तिपरत्वम् , तत्र स्वरूपसंबन्धस्यैव साध्यतावच्छेदकताघटकसंव- न्धत्वेन तसंवन्धावच्छिन्नतद्व्यक्तित्वादिनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकताका- भावस्थाऽपि लक्षणघटकत्वेन नाऽव्याप्त्यसंगतिरिति । अत एव 'वह्नित्वा- वच्छिन्नस्ये 'त्यत्र अवच्छिन्नपदोपादानमपि साधु सङ्गच्छते ।' वह्नित्वस्य साध्यतावच्छेदकत्वेतु वढेरित्यस्यैव वक्तुमुचितत्वेन तद्वैयर्थ्यापातात् । वस्तुतस्तु कालिकेन महानसानुयोगिकसंयोगविशिष्टस्य समवायेन वह्नित्व- विशिष्टस्य साध्यतायां धूमादिहेतौ समवायेन महानसीय संयोगविशिष्ट- कालिकन वह्नित्वविशिष्टस्याऽभावमादायाच्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेद- कतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नत्वस्थाने स्वानवच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्व, स्वसा. - ·२ संगमेश्वरक्रांडम् । मानाधिकरण्योभयसंबन्धेन साध्यतावच्छेदकताविशिष्टान्यत्वस्यावश्यं प्रति- योगितावच्छेदकतायां निवेशनीयतया तव्यक्तित्वनिष्ठावच्छेदकताया वह्नित्वनिष्ठसाध्यतावच्छेदकतासामानाधिकरण्यविरहेण साध्यतावच्छेदक- ताविशिष्टान्यतया तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नाऽभावमादाय वह्नित्वेन वह्निसाध्यकऽ- प्यव्याप्तिस्संभवतीति ध्येयम् ॥१॥ 'न च तादृशावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणत्वं न वह्नित्वस्येत्यदोप' इति जागदीशी अयं भावः। पर्याप्तिसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकतानि- ष्ठाऽवच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदः साध्यतावच्छेदके विशेषणम् । तथा च वह्नित्वस्य महानसीयवह्नयभाव प्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि तदवच्छेदकताना व्यासज्यांततया तत्पर्याप्त्यनवच्छेदकैकत्वावच्छिन्ने वह्नित्वे पर्याप्तिसं- बंधेन तादृशावच्छेदकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदः घटपटोभयत्वपर्याप्त्य- नवच्छेदकीभूतैकत्वावच्छिन्ने घटे पर्याप्तिसंबंधेन तादृशोभयत्वावच्छिन्नभेद- वत् दुरपह्नव इति न वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिरिति । न च महानसीय- वह्निभिन्नवह्निमान् धूमादित्यादावतिव्याप्तिः। धूमाधिकरणे महानसीयवाह्नि- भिन्नसामान्याभावस्य वह्निसामान्याभावस्य चासत्वेन महानसीयवह्निसामा- न्याभावस्य सत्वेऽपि तत्प्रतियोगितावच्छेदकताया महानसीयवह्निभिन्नत्व- वह्नित्वगतद्वित्वावच्छिन्न एव पर्याप्ततया तत्पर्याप्त्यनवच्छेदकैकत्वावच्छिन्ने महानसीयवह्निभिन्नत्वे वह्नित्वे च तादृशावच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदसत्वादिति वाच्यम् । अनुमितिविधेयतावच्छेदकता यादृशरूपावच्छिन्ने पर्याप्ता तादृश- रूपावच्छेदेनैव तादृशप्रतियोगितावच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदस्य निवेशात् । उक्तस्थलेऽनुमितिविधेयतावच्छेदकताया महानसीयवाहिभिन्नत्ववतित्वद्वि- त्वावच्छिन्न एव पर्याप्ततया तादृशरूपावच्छिन्ने धूमसमानाधिकरणमहान- सीयवह्निभिन्नवहयभावप्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्तमिति तादृशावच्छेदक- त्वावच्छिन्नभेदविरहेणाऽतिथ्याप्त्यभावादिति । अनुमितिविधेयतावच्छेद- कता यादृशधर्मावच्छिन्ने पर्याप्तत्यादेः हेतुमन्निष्टाभावीयप्रतियोगितावच्छे- ·संगमेश्वरकोडम् । ३ दकत्वत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदानुयोगितावच्छेदकं यत्साध्यतावच्छे- दकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकं तदवच्छिन्नावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं व्या- प्तिरित्यर्थः । तेन व्याप्तेः न विशिष्टैकार्थतानुपपत्तिः ॥२॥ 'प्रत्येक पर्याप्तिसंबंधेताऽसतोऽवच्छेदकत्वस्योभयत्र पर्याप्तिसंबंधेन सत्वायोगा'दिति जागदीशी । अस्यायमर्थः। प्रत्येकवृत्तिधर्मावच्छेदेनोभयत्र विद्यमानाभावप्रतियोगिनोऽवच्छेदकत्वस्योभयत्वावच्छिऽपि पर्याप्तिसंबं- धेन वृत्तित्वासंभवादिति। प्रतियोगितावच्छेदकतायाः पर्याप्तिसंबंधेनाऽपि व्याप्यवृतित्वादिति हृदयम् । नच व्यासज्यवृत्तेरवच्छेदकत्वस्य द्वित्वा- दिवदव्याप्यवृत्तित्वं युक्तम् । अन्यथा द्वित्वादीनामपि व्याप्यवृत्तित्वापत्ते- रिति वाच्यम् । द्वित्वादीनामप्यव्याप्यवृत्तित्वासिद्धया दृष्टान्तवैषम्यात् । न च द्वित्वादेरपि व्याप्यवृत्तित्वे नायं द्वावित्याकारिका द्वित्वाधिकरण एव इदंत्वावच्छेदेन पर्याप्तिसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकद्वित्वाभावमवगाहमाना प्रतीतिः कथमुपपद्यत इति वाच्यम् । तादृशप्रतीतौ इदंत्वावच्छिन्नपर्याप्ति- संबंधेन द्वित्वाभावस्यैव द्वित्वाधिकरणे भानोपगमात् । द्वित्वादेः शुद्धाया द्वित्वावच्छिन्नत्वविशेषिताया वा पर्याप्तेरेव संबंधतया इदंत्वावच्छिन्नपर्या- प्तिरूपव्यधिकरणसंबंधेन द्वित्वाभावस्य केवलान्वयितया तादृशप्रतीत्युपपत्तेः। न च द्वित्वाधिकरणे इदंत्वावच्छेदेन पर्याप्तिसंबंधेन द्वित्वाभावानभ्युपगमे पर्याप्तिसंबंधेन द्वित्वप्रकारिकायाः अयं द्वावित्याकारकप्रतीतेः प्रकारतावच्छे- दकसंधन प्रकाराभावघटितं भ्रमत्वं कथमुपपद्यत इति वाच्यम् । तादृश- प्रीती धर्मितावच्छेदकीभूतदंत्वावच्छिन्नपर्याप्तेरेव द्वित्वस्य संबंधतया भा- नात् । प्रकारतावच्छेदकीभूतेदंत्वावच्छिन्नपर्याप्तिरूपव्यधिकरणसंबंधेन प्र- कारीभूतद्वित्वाभावस्य केवलान्वयितया तादृशप्रतीतेर्धमत्वोपपत्तेः। द्वित्वा धिकरणे शुद्धपर्याप्तिसंबंधेन द्वित्वाभावानभ्युपगमेऽपि क्षतिविरहात् । न चेदंत्वावच्छेद्यपर्याप्त्यप्रसिद्धिः । इदं द्रव्यमित्याकारिकाया इदंत्वावच्छे-- द्यपर्याप्तिसंबंधेन द्रव्यत्वप्रकारिकायाः प्रतीतेस्तत्सिद्धेरिति । न च तत्र सम ·संगमेश्वरक्रोडम् । वाय एव संसर्गोऽस्त्विति वाच्यम् । इदं द्रव्यं, इदं द्रव्यत्ववत्, इति प्रतीत्याव- लक्षण्यनिर्वाहाय प्राथीमकप्रतीतो पर्याप्तः द्वितीयप्रतीतो समवायस्य च संसर्ग- ताया अवश्याभ्युपेयत्वात् । इदमत्रावधेयं । अव्यासज्यवृत्तिद्रव्यत्वादीनामपि पर्याप्त्यभ्युपगन्तप्राचीनमताभिप्रायेणैतदूषणम् । वस्तुतस्तु द्रव्यं, द्रव्यत्व- वदिति प्रतीत्योः समवायसंसर्गकत्वतत्प्रकारकत्वाभ्यामेव लक्षण्योपपत्तेः अव्यासज्यवृत्तिद्रव्यात्वादीनां पर्याप्तो मानाभावात् इदंत्यावच्छेद्यपर्याप्त्य- प्रसिद्धथा अयं न द्वावित्याकारकप्रतीतो अभावप्रतियोगितावच्छेदकतयाऽयं द्वाविति प्रतीतौ द्वित्वसंसर्गतया च तद्भानाऽसंभवेन शुद्धपर्याप्तिसंबंधस्य प्रथमप्रतीतौ अभावप्रतियोगितावच्छेदकतया द्वितीयप्रतीतौ द्वित्वादिसंबंध- तया च भानस्य अवश्याऽभ्युपेयत्वात् । प्रथमप्रतीतेः प्रमात्वानुरोधेन द्वितीय- प्रतीतेर्धमत्वानुरोधेन च द्वित्वाधिकरणेऽपि इदंत्वावच्छेदेन पर्याप्तिसंबंधेन द्वित्वाभावोऽवश्यमभ्युपगन्तव्यः। तथा च व्यासज्यवृत्तिद्वित्वादीनां अव्या- प्यवृत्तित्वे व्यासज्यवृत्तित्वाऽविशेषेण प्रतियोगितावच्छेदकताया अपि अव्याप्यवृत्तित्वसिद्धेनिष्प्रत्यृहत्वाव द्वित्वावच्छेदेन महानसीयवहयभावप्रति- योगितावच्छेदकताबति तत्पर्याप्त्यनवच्छेदकीभूतैकत्वावच्छेदेन तादृशा- वच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदसत्वे बाधकाऽभावात् । साध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्य- वच्छेदकल्पावच्छेदेन तादृशावच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदविवक्षणे न वह्नित्वस्य धूमव्यापकतावच्छेदकत्वानुपपत्तिः। अत एव दीधितिकाराणां 'अवच्छेदकत्वं देह तत्पर्याप्त्यधिकरणत्वमित्यादिना पर्याप्तिनिवेशेन वद्वित्वस्य धूमव्याप- कतावच्छेदकत्वोपपादनमपि साधु संगच्छत इति ॥३॥ 'तथापि साध्यतावच्छेदकतदितरोभयावच्छेद्यभिन्नाया एव प्रति- योगिताया अनवच्छेदकत्वस्य विवक्षितत्वाददोष' इति जागीशी। अथ किमिदं साध्यतावच्छेदकतदितरोभयानवच्छिन्नत्वम् । न तावत्तादृशोभय- निष्ठावच्छेदकत्वानिरूपकत्वं, महानसीयत्ववाहित्वनिष्ठयोरभावप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वयोः सावच्छिन्नत्वनिरवच्छिन्नत्वाभ्यां स्वस्यावच्छेदकसंबंध- ·संगमेश्वरक्रोडम् । ५ भेदेन च भिन्नत्वात् तयोर्मध्ये कस्यापि साध्यतावच्छेदकतदितरोभयनिष्ट- त्वाभावेन तादृशी या जातित्वाधवाच्छिन्न जातिमदभावीयप्रतियोगिता- वच्छेदकता तदनिरूपकत्वस्थ महानायवधभावप्रतियोगितायामपि सत्वेन तदवारणात्। नापि साध्यतावच्छेद कनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वाभान- तदितरनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वाभावोभयवत्वमपि तत् । घटाघभावय- प्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकेतरघटत्वादिनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्व- सत्वेन तादृशाभावयवत्प्रतियोगित्वाऽप्रसिद्ध्या असंभवापातात् । नापि साध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वतदितरनिष्ठावच्छेदकतानिरूप- कत्वोभयाभावस्साध्यतावच्छेदकतदितरेत्यादरर्थः। घटाभावप्रतियोगि- तायां साध्यतावच्छेदकवह्नित्वावच्छिन्नत्वाभावेन निरुक्तोभयाभावसत्वात् न तादृशप्रतियोगित्वाप्रसिद्धिः । महानसीयवदयभावप्रतियोगितायां निरुक्तोभयसत्वेन तद्वारणं चेति युक्तम् । नृसिंहकारावच्छेदकत्वाभ्युपग- न्तुमते महानसीयवहयभावप्रतियोगितावच्छेदकताया एकतया प्रतियोगि- तायां तनिरूपकत्वस्याप्यभेदेन महानसीयवह्नयभावप्रतियोगिताया अपि निरुक्तोभयाभाववत्तया तामादायाव्याप्नेर्दुरितापत्तेरिति चेत् ; मैवम् । साध्य- तावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वाभाव, तदतिरिक्तनिष्ठावच्छेदकतानि- रूपकत्वाभाव, एतदुभयान्यतरवत्वस्यैव साध्यतावच्छेदकतदितरेत्यादेरर्थ- त्वात्। घटाभावप्रतियोगितायां निरूक्तान्यतरान्तर्गतसाध्यतावच्छेदक- निष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वाभावसत्वेन न तादृशप्रतियोगित्वाप्रसिद्धिः । महानसीयवन्यभावप्रतियोगितायां निरुक्तान्यतरमध्ये कस्याप्यभावेन न तमादायाऽव्याप्तिर्वा । वस्तुतस्तु सामानाधिकरण्यसंबंधेन साध्यतावच्छेदक- निष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वविशिष्टं यत्तदितरनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वं तदभावः प्रतियोगिताविशेषणतयाऽभिप्रेत इति सारम् ॥४॥ 'तदितरपदेन स्वानवच्छिन्नयकारतावच्छेदकस्य विवक्षितत्वा 'दिति जागदीशी । अत्र स्वपदं साध्यतावच्छेदकपरं, तथाच साध्यतावच्छेदक-

·No text on this page.

·संगमेश्वरकोडम् । ७ जातित्वावच्छिन्नावच्छेदकताकत्वाभावेन निरुक्तोभयाभाववत्तया तन्नि- रूपितनिरवच्छिन्नावच्छेदकत्वं साध्यतावच्छेदकीभूतनिखिलजातीनामस्ती- ति नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । एवमपि दण्डिमान् प्रमेयत्वादित्यादी सखण्डसाध्यतावच्छेदकके व्यभिचारिण दण्डिसामान्याभावीयप्रतियोगि- तायाः दण्डत्वेन दण्डानवच्छिन्नप्रमेयवत्वानिति ज्ञानीयप्रकारतायां प्रमेय- त्वेनावच्छेदकीभूतदण्डावच्छि नत्वदण्डत्वावः उन्नावच्छेदकताकत्वयोस्स - त्वेन निरुक्तोभयाभावविरहेण तस्या लक्षणाघटकत्वात् तादृशघटायवीच्छन्न- प्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्वादतिव्याप्तिः । यदि च तत्वमात्रेण तद्दण्डावच्छिन्न प्रतियोगितायाः साध्यतावच्छेदकतावच्छेद- कदण्डत्वावच्छेदकताकत्वविरहेण निरुक्तोभयाभावशालितया लक्षणघटक- त्वेन साध्यतावच्छेदकीभूतसकलदण्डव्यक्तीनां तदवच्छेदकत्वेन नाति- व्याप्तिरित्युच्यते तदा घटसमवेतत्ववैशिष्टयमात्रेण जात्यवच्छिन्नप्रति- योगितायाः साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकजातित्वावच्छिन्नावच्छेदकताकत्व- विरहेण लक्षणघटकतया तन्निरूपितावच्छेदकतायाः साध्यतावच्छेदकता- वच्छेदक जातित्वावच्छिन्नत्वविरहेण यद्रूपेण साध्यतावच्छेदकत्वं तत्तदितरो- भयानवच्छिन्नत्वेन तामादाय जातिमद्वान् घटत्वादित्यादावव्याप्तिवारणाय यद्रूपेणेत्यादेः साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकेतरानवच्छिन्नत्वस्थ प्रतियोगिता- वच्छेदकताविशेषणत्वाभिप्रायवर्णनस्यावश्यकतया तत्वमात्रेण दण्डावच्छिन्न- प्रतियोगिताया अपि साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकेतरतत्वावच्छिन्नत्वेन लक्ष- णाघटकतया तामादायातिव्याप्तिवारणासंभवात् । न च घटाद्यभावप्रतियोगि- तावन्छेदकतायाःसाध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसंयोगसंबंधावच्छिन्नत्वाभावेन घटवदभावीयप्रतियोगितावच्छेदकतायाः साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकेतर- घटत्वावच्छिन्नत्वेन लक्षणघटकतया तथाविधावच्छेदकत्वाप्रसिद्ध्यैव नोक्त- स्थलेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । दण्डिमान् तदण्डिसंयोगादित्यादिसद्धेतौ दण्डिसामान्याभावीय प्रतियोगितायाः हेतुमनिष्ठाभावीयत्वाभावेन घटतद्ध- ·संगमेश्वरक्रोडम् । दभावयोः प्रतियोगितयोः भवदुक्तरीत्या लक्षणघटकतया तथाविधप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वाप्रसिद्ध्याऽव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकताघटकसंबंधाव- च्छिन्नत्वपदेन साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसंबंधातिरिक्तसंबंधावच्छिन्नसा- ध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकताभिन्नत्वस्यैव विवक्षणीयत्वेन घटाघभाव- प्रतियोगितावच्छेदकतायास्साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वा- भावेपि निरुक्तावच्छेदकताभिन्नत्वस्य सत्वात् निरवच्छिन्नत्वेन साध्यतावच्छे- दकतावच्छेदकेतरानवच्छिन्नत्वाच्च तस्याः प्रसिद्धतया तदप्रसिद्ध्याऽतिव्याप्ति- वारणासंभवात् इति, मैवम् । साध्यतावच्छेदकतावच्छेदक रूपावच्छिन्नावच्छे- दकतानिरूपकत्व साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नावच्छेदकत्वानि- रूपकप्रकारतावच्छेदकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकत्वोभया- भावस्यैव प्रतियोगिताविशेषणतया साध्यतावच्छेदकतदितरेत्यादिना विव- क्षितत्वात् । तथा च दण्डिमान् प्रमेयत्वादित्यादौ दण्डिसामान्याभावीय- प्रतियोगितायाःदण्डत्वावच्छिन्नावच्छेदकत्वानिरूपक प्रमेयवद्वानिति ज्ञानी- यप्रकारतायां प्रमेयत्वेनावच्छेदकीभूतदण्डावच्छिन्नत्वेपि तादृशप्रकारता- वच्छेदकतावच्छेदकप्रमेयत्वावच्छिन्नावच्छेदकताकत्वाभावेन निरुक्तोभया- भावशालितया तामादायैव नातिव्याप्तिः, न चैवं जातिमद्वान् घटत्वादित्यादा- वव्याप्तिः, हेत्वधिकरणे घटे वर्तमानो यो जातिमत्पटाभावः तदीयप्रतियो- गितायां जातित्वावच्छिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकप्रकारतावच्छेदकतावच्छे- दकधर्मावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकत्वविरहेण निरुक्तोभयाभाववत्तया सा- भ्यतावच्छेदकजातेस्तदवच्छेदकत्वादिति वाच्यम् । साध्यतावच्छेदकता- वच्छेदकरूपावच्छिन्नावच्छिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकप्रकारतावच्छेदकतावच्छे- दकरूपावच्छिन्नावच्छेदकतास्थाने ताशरूपविशिष्टावच्छेदकताया विवक्षि- तत्वात्। रूपवैशिष्यं चावच्छेदकता स्वावच्छिन्नत्व निरवच्छिन्न- त्वसहितस्वसामानाधिकरण्यान्यतरसंबंधेन । तथा च जातित्वविशिष्टानव- च्छिन्नपटत्वविशिष्टवानितिज्ञानीयप्रकारतावच्छेदकतावच्छेदकं यन्पटल्वत्वं ·2 सङ्गमेश्वरकोडम् । .. निरवच्छिन्नत्वसहितस्त्र सामानाधिकरण्यात्मनिरुक्तान्यतरसंबंधेन तद्विषि- टुं यत्पटत्वनिष्ठनिरवच्छिन्दावच्दकत्वं तन्निरूपकत्वजातित्वावच्छिन्ना- बच्छेदकानिरूपंकत्वयोद्वयोरपि सत्वेन निरुतोभयाभावासत्वाचामादाय मातिसाध्यतावच्छेदकघटत्वहेतावव्याप्त्यनवकाशात् । ननु महानसीय- बहिमान् धूमादित्यादावतिव्याधि, महानसीयवहयाद्यभानीयप्रतियोगिता- या साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकमहानतीयत्वत्वाधवच्छिन्नावच्छदकत्वानि- रूपकत्वस्य तद्रूपावच्छिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकवतित्वविशिष्टवानिति मा. नीयप्रकारतावच्छेदकतावच्छेदकं चह्नित्वत्वं निरवच्छिन्नत्वसहितस्वसामा- नाधिकरण्यसंबंधन तद्विशिष्टा या वह्नित्वनिष्ठनिरवच्छिन्नावच्छेदकता तनिरूपकत्वस्य च सत्वेन निरुक्तोभयाभावसत्वात् तस्या लक्षणपट- कत्वादितिचेत् । अत्र केचित् ; साध्यतावच्छेदकताप्रतियोगिकपर्याप्त्यनु- योगितावच्छेदकरूपविशिष्टरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपतिकावच्छेदकत्वा- निरूपकत्वं साध्यतावच्छेदकतदितरेत्यादेरर्थः, रूपे रूपवैशिष्ट्यं च खसा- मानाधिकरण्यस्खाभाववद्वृत्तित्वोभयसंबंधेन , इत्थं च साध्यतावच्छेदकता- प्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकं यह्नित्वगतैकत्वं निरुक्तोमयसं- बंधेन तद्विशिष्टं यन्महानसीयत्ववाहित्वोभयगतद्वित्वं, तदवच्छिमानु. योगिताकपर्याप्तिप्रतियोग्यवच्छेदकताकत्वेन महानसीयवहयभावीयपति- योगितायाः वह्निमान् धूमादित्यादौ लक्षणाघटकत्वं महनसीयवद्विमान् धूमादित्यादौ च तादृशावच्छेदकत्वानिरूपकत्वेन तस्याः लक्षणघटत्वं व संभवतीति वदन्ति ॥ तदविचारितरमणीयम् । प्रमेयसाध्यतावच्छे दककस्थले साध्यतावच्छेदकतायाः केवलान्वयितया तत्मतियोगिकपर्या- प्त्यवच्छेदकं यत्केवलान्वयिसमुदायत्वं तदभावापसिद्ध्या स्वाभावववृश्चि- त्वटितनिरुक्तोभयसंबंधेन तद्विशिष्टरूपामसिद्धेः। जातिमत्वान् घट- वादित्यादौ निरुक्तपर्याप्त्यवच्छेदकं यन्निखिलजातिगतसमुदायत्वं निरुक्तो. भयसंबंधेन तद्विशिष्टं यजातितदितरगतसमुदायत्वं तदवच्छिन्नपतिका " ·१० संगमेश्वरकोडस् । तथा , बच्छेदकताकत्वस्य जातितदितरावच्छिन्नप्रतियोगितायां प्रसिद्धस्य जाति- मात्रावच्छिन्नजातिमत्पटायभावप्रतियोगिता अभावसत्वेन तामादाया- व्याहे दुर्यारत्वाच्च । यत्तु अवच्छेदकताविशिष्टान्यत्वं साध्यतावच्छेदक- तदितरोभयानवच्छिन्नत्वं, वैशिष्ट्यं च स्वनिरूपकत्व, खभिन्ना या साध्यतावच्छेदकताप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपावच्छिन्नानु. योगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकता, तनिरूपकत्वोभयसंबंधेन 3B महानसीयवदयभावप्रतियोगितायां महानसीयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपक- स्वस्य तद्भिन्ना या साध्यतावच्छेदकताप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगिताव- छछेदकवतित्वगतैकत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकता तबिर: कत्वस्य च सत्वेन तद्वारणं , प्रमेयसाध्यतावच्छेदककस्थले च अवच्छेदकता. विशिष्टा अमेयवघटाभावीयप्रतियोगिता तदन्या च केवलघटाभावीय- पतियोगितेति नाव्यातिरिति ; तदपि नृसिंहाकारावच्छेदकत्वानभ्युप- गम एव शोभनम् । तदभ्युपगमे महानसीयवहथभावीयप्रतियोगितावच्छे- दकतायाः महानसीयत्ववह्नित्वैतदुभयनिष्ठाया अभेदेन तत्पतियोगिता महानसीयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वेपि तद्भिननिरुक्तावच्छेदकताकत्व- विरहेण तद्वैशिष्टयासंभवात् अवच्छेदकताविशिष्टापसिद्ध्या असंभवपसंगात्।। नव्यास्तु साध्यतावच्छेदकताविशिष्टान्यावच्छेदकतानिरूपिका या साध्य- तावच्छेदकावच्छिनप्रतियोगिता तदन्यत्वं साध्यतावच्छेदकतदितरानव- च्छिन्नत्वपदार्थः । साध्यतावच्छेदकतावैशिष्ट्यं च खव्याप्यत्वम्वनिष्ठनिरव- च्छिन्नत्वसावच्छिन्नत्वान्यतराधारताविशिष्टान्या या निरवच्छिन्नत्वसाव- च्छिन्नत्वान्यतराधारता तदनाश्रयत्वोभयसंबंधेन , आधारतावैशिष्ट्यं च, देशविधया खावच्छेदकतापर्याप्त्यनधिकरणानवच्छिन्नत्वसंबंधेन; इत्थं च नृसिंहाकारावच्छेदकतापगन्तृमतेऽपि महानसीयवह्वयभावप्रतियोगित्वा- दिवारणसंभवः, तथाहि । महानसीयवह्वयभावप्रतियोगितावच्छेदकताया वहित्वगतनिरवच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकत्वाच्याप्यतया तनिष्ठाया निरुक्ता- " ·संगमेश्वरकोडम् पतरांतर्गतनिरवच्छिन्नत्वाधारता देशविधया तदवच्दकतापर्याप्त्य- धिकरणं यन्महानसीयत्वत्वविशिष्टं तदनवच्छेद्यत्वविरहेण निरुक्तान्यतरा- धकरणताविशिष्टान्या या सावच्छिन्नत्वाधिकरणता तदनाश्रयत्वरूपद्विती-. संबंधविरहेण च साध्यतावच्छेदकताविशिष्टान्यतया तादृशावरदकता- नेरुपकत्वस्य साध्यतावच्छेदकीभूतवाहित्वावच्छिन्नत्वस्य च सत्वेन महा- सीयवहयभावप्रतियोगितायाः निरुक्तप्रतियोगिताभिनत्वाभावात् । प्रमे- साध्यतावच्छेदककस्थले प्रमेयवटाभावप्रतियोगितावच्छेदकता साध्यता- छेदकताविशिष्टान्याप्रसिद्ध्या तस्यां केवलान्वयिप्रमेयत्वावच्छिन्नसाध्य- बावच्छेदकतायाः व्याप्यत्वसत्वेपि तनिष्ठा या सावच्छिन्नत्वाधारता तदय- छेदकतापर्याप्त्यनाधिकरणं यच्छुद्धघटत्वं देशविधया तदनवच्छे द्यत्वविरहेण निरुक्तान्यतराधिकरणताविशिष्टान्यनिरवच्छिमत्वाधिकरणत्वाश्रयतया द्वि- तीयसंबंधाभावात् । अत्र प्रथमसंबंधनिवेशेन वह्निमान् धूमादित्यादौ तार्ण- बहथभावप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकतानिष्ठा या निरवमित्वाधि- करणता आंशिकत्वाभावेन निरवच्छिन्नतया तदनवच्छेदकानवसिना या. निरवच्छिन्नत्वाधिकरणता तन्मात्राधिकरणतया निरुक्तान्यतराधारतानाश्रय- त्वरूपद्वितीयसंबंधमात्रेण साध्यतावच्छेदकताविशिष्टतार्णत्ववाहित्वोमय- निष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकताकत्वविरहेण निरुक्तप्रतियोगिताभिन्नत्व- सत्वात् वह्नित्वस्य तदवच्छेदकत्वमादाय नाव्याप्तिः। द्वितीयसंबंधनिवेशात् प्रमेयसाध्यतावच्छेदककस्थले व्याप्यत्वसंबंधेन साध्यतावच्छेदकताविशिष्टा- न्यावच्छेदकत्वापसिळ्या न दोषः। अथैवमपि विषयितासंरंधन ज्ञानत्वत्वा- वच्छिन्नविशिष्टं यत्समवायेन स्वरूपतो ज्ञानत्वविशिष्टं तस्य तादात्म्येन साध्यतायां तज्ज्ञानत्वहेतौ विषयितासंबंधेन खरूपतो ज्ञानत्वविशिष्टसम- वायेन ज्ञानत्वत्वावच्छिन्नविशिष्टभेदीयप्रतियोगितामादायाव्याप्तिः । तादृशः प्रतियोगितावडेदकताया साध्यतावच्छेदकतावद्धज्ञानत्वावच्छेदेन निरवच्छिचत्वाधारतया ज्ञानत्वत्वावच्छिन्नावच्छेदेन सावच्छिन्नत्वाधारतयाँ ·१२ संगमेश्वरकोडम। खानवच्छेदकानवच्छिन्नत्वसंबंधेन साध्यतावच्छेदकतानिष्ठान्यतराधारता विशिष्टनिरूक्तान्यतराधारतामात्राश्रयत्वेन द्वितीयसंबंधस्य ज्ञानत्वमात्रनि छत्वेन ज्ञानत्वगतसाध्यतावच्छेदकताव्याप्यत्वरूपप्रथमसंबंधस्य च सत्वेन निरुतोभयसंबंधेन साध्यताव छेदकलानिधिहत्वात ! मैवम् ! साध्यता पच्छेदकतावशिवनियामकाटिदायसंबंधघटकाधारतावैशिष्वनियामकसंधम के खावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणावच्छिना या खाभयनिष्ठावच्छेधत सदनिरूपकसंबंधावच्छिन्नत्वविशिष्टान्यत्वखापि निवेशनीयत्वात् । एतत्सं पंचषटकावन्छिनत्ववैशिष्ट्यं च खसामानाधिकरण्य स्वावच्छेदकतापर्याप्त्व पिकरणावच्छिन्नत्वोभयसंबंधेन, तथा च साध्यतावच्छेदकतायाः ज्ञानत्व त्वावच्छिन्नरूपकावच्छेदकावच्छेदेन विपयितासंबंधावच्छिन्नत्वसावच्छिन वाधिकरणतया शुद्धज्ञानत्वावच्छेदेन समवायसंबंधावच्छिन्नत्वनिरवच्छि बत्वाधारतया उक्तप्रतियोगितावच्छेदकताया ज्ञानत्वत्वावच्छिन्नावच्छेदेन समवायसंबंधावच्छिन्नत्वसावच्छिन्नत्वाधारतया शुद्धज्ञानत्वावच्छेदेन विष- पितासंबंधावच्छिन्नत्वानिरवच्छिन्नत्वाधारतया च तत्प्रतियोगितावच्छेदक- तागतनिरवच्छिन्नत्वाधारतायाः साध्यतावच्छेदकतागतनिरवच्छिन्नत्वा- भारत्वावच्छेदकशुद्धज्ञानत्वावच्छिन्नावच्छेद्यत्वानिरूपकविषयितासंबंधाव छिन्नत्वावच्छेदकशुद्धज्ञानत्वानवच्छिन्नत्वविरहेण साध्यतावच्छेदकता. मतसावच्छिन्नत्वाधारतानवच्छेदकशुद्धज्ञानत्वानवच्छिन्नत्वविरहेण निक- कोभयसंबंधेन साध्यतावच्छेदकतागतनिरुक्तान्यतराधिकरणताविशिष्टत्वा- संभवात् , तदवच्छेदकतायास्साध्यतावच्छेदकताविशिष्टान्यतया साभ्यता- बच्छेदकावच्छिमनिरुक्तप्रतियोगितायास्तन्निरूपकत्वेन भिन्नांतेन तद्वारणात्। कर तथापि विषयितासंबंधन स्वरूपतो ज्ञानत्वविशिष्टसमवायेन खरूपतो झानत्वविशिष्टमेदीयप्रतियोगितामादायोक्तस्थले अव्याप्तितादयस्थ्यम् । ह. स्पतियोमितावच्छंदकतायां निरवच्छिन्नत्त्वस्यांशिकत्वाभावेन सदधिकरण माया निरवच्छिनाया साध्यतावच्छेदकतागतनिरुतान्यतराभारताया .

·संगमेश्वरकोडमा निरुक्तसंबंधद्वयसत्वेन बत्प्रतियोगितावच्छेदकतायां साध्यतावच्छेदक- तायाः द्वितीयसंबंधस्य ज्ञानवमात्रानिष्ठतया व्याप्यत्वरूपप्रथमसंबंधस सत्वेन साध्यतावादकताविशिष्टत्वादिति वाच्यम् । साध्यतावच्छे- दकनावैशिष्मनियामकसपंधमध्ये स्ववृत्तिसावरिछन त्यनिरवच्छिमत्वांतर्ग- तयारदाश्रयत्वस्यापि निवेशनीयत्वात् । तथाचोक्तस्थले उक्तप्रति- योगितावच्छेदकतायाः केवलनिरवच्छिनायाः माध्यतावच्छेदकवावृत्ति- निरुतान्यतरान्तर्गत निरवच्छिनत्वसावच्छिन्नत्योभयानाधारतया उक्ततित- यसंबंधेन साध्यतावच्छेदकताविशिष्टत्वायोगाद तादृशप्रतियोगितामादा- याव्याप्त्यनवकाशात् । अत्र साध्यतावच्छेदकतावैशिष्ट्य नियामकसंबंधघट- कद्वितीयसंबंध अधिकरणतावैशिष्ट्यनियामकाथमद्वितीयसंबंधशरीरे खा- नवच्छेदकरवस्वावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणावच्छिनावच्छेद्यत्वानिरूपकत्व , अवच्छेदकतासंबंधेन स्वाभाव अवच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणावच्छिमा- वच्छेद्यत्वनिरूपकत्वसंबंधेन स्वाभावरूपे, नातो पहिमान् धूमादित्यादौ साध्यतावच्छेदकतागतनिरवच्छिन्नत्वाधारतायाः निरवच्छिन्नत्वेपि क्षतिः। तथा च प्रतियोग्यसमानाधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावीया या साध्यता- वच्छेदकताविशिष्टशन्यावच्छेदकतानिरूपकसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियो- गिताभिन्नातियोगिता तदनवाछेदकसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधि- करण्यं व्याप्तिः। साध्यतावच्छेदकतावैशिष्ट्यं च स्वव्याप्यत्वस्वनिष्ठसाव- च्छिन्नत्वनिरवच्छिमत्वान्यतराधारताविशिष्टान्यनिरवच्छिन्नत्वसावच्छिन- त्वान्यतराधारतानाश्रयत्वस्ववृत्तिसावच्छिन्नत्वनिरवच्छिन्नत्वांतर्गतयावद्धर्म वत्वैतत्रितयसंबंधेन । अधिकरणतावैशिष्टच अवच्छेदकतासंबन्धावच्छिन- स्वनिष्ठप्रतियोगिताकाभाववद्धर्मानवच्छिन्नत्वस्वावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकर- पधर्मावच्छिन्नस्वाश्रयनिष्ठावच्छेद्यतानिरूपकत्वसंबंधेन स्वाभाववत्संबंधाव- च्छेद्यवाविशिष्टान्यत्वोभय बंधन। अवच्छेद्यतावैशिष्टथं च स्वसामानाधि. फरण्यस्वावच्छेदकावच्छेद्यत्वोमयसंबंधनेति निष्कर्षों बोध्य इति पाए ।

·are এমু । मा P 11 फचित्तु साध्यतावच्छेदकाता छातियोगिताकपर्याप्त्यवच्छेदकरूपा- वृचिया माध्यताइव धर्मवछिन्नतियोगिता तदन्यः त्वमेव साधना इच्छिन्नत्वं, तादृशरूपवृत्चित्वं छ म्बार बदल कात्यानुयोगितावच्छेदकत्वसंबं- बेन । जथा च मोदक बदहित्वगतैकत्वं तत्र महा- नसीयबहयात्री धेन तदवृत्तितया साध्यता- बच्छेदकलायात्रा मनाच्छन्नता च निरुक्तप्रतियोगिता- भिन्नत्वाविरहण गातार । जानिदान घटत्वादि त्यादौ निरुक्तपर्या- प्रत्यवच्छेदकं यजामा जतिबद्धटाभावप्रतियोगिताव- च्छेदकनात्वावनिक अपर्याप्त्यदछेदकं अपितु घटत्वाव- अिविशेषणतापा का सानिधीगावच्छेदकतापन्न घटत्वमेक- मित्याकारकीविज्ञपति कटवानेच अन्यथा जातिमत्सा- मान्याभाव जातिमटार बसपा तथा चोक्तसंबंधेन तार- शरूपावृत्तित्वस्याधिक मादल्यायन्ट साध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिक- रणावच्छिन्नत्वस्य च विरत शिशोषिताभिन्नत्वासत्वेन जाति- पद्धटाभावप्रतियोगिवारणम् । अमेयसाध्यताब छेदकके निरुक्तपर्या- पत्यवच्छेदकं यत्केवल मारिसमुदायत दचितया साध्यतावच्छेदकप्रमेयां- तर्गतघटत्वाद्यवछिया च घटनामा निधोगिताया निरुक्त प्रतियोगिता- भिन्नत्वासं भवान् दाइश तियामिनी प्रीतयोगित्वाप्रसिद्ध्या अव्या- प्तिवारणाय साध्यसाच्या धारणधर्मावच्छिन्नत्वदले पर्याप्त्यु- पादानं । तथा च माध्यतावच्छेदकतावावन्नितियोगिताकपर्याप्त्य- नुयोगितावच्छेदकरुषाबाच्छ मायागेसाकपर्याप्तिकावच्छेदकताकत्वं ता- इंशदलार्थः । यद्यपि साध्यापदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदने ता- इशपतियोगितावच्छेदकतान्यावधिमा तियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितानव- खेदकत्वविवक्षणेनापि महानतीयवह्वयमावादितियोगितावारणं संभन्न- * सर ·संगमेवाकोड १५ - तीति साध्यतावच्छेदकताइनरव दि इ. नथापि यथासन्निवेश न वैयर्थ्यमित्याहुः ।। एकातिर दवावचिन्नविशिष्ट यत्समवायेन स्वरूपतो झालनमा र दात्म्येन साध्यतायां तद्ज्ञानत्वहेतौ विषयितया स्वरूप सामान्य दिई मरुभवायन ज्ञानत्व- त्वावच्छिन्नविशिष्टं तद्भेदीपमाला का माध्यतावच्छेद- कताप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोनि जिला रस उनका ज्ञानत्वावच्छिन्न विशेषणतापन्नं ज्ञानत्वत्वविशिष्ट मान सन्नधर्मितायां स्वरूपतो बच्छेदकीभूतं जानतमेशावर र, सवच्छिन्नानुयो- गिताकपर्याप्तिकावच्छेदक या नित दतियागिताभिन्न त्वात् । साध्यतावच्छेदकता लियोनियतादृशप्रतियोगिता बच्छेदकतापर्याप्त्य नवच्छ कन्या .. असे मलाबछेदकतादेतरो- भयानवच्छिन्नत्वेन प्रतियोगिता काहामिवारणं निरुक्ति कुशलैरनुचिन्तनीयामेत्यन्तमधिलादेशल : 'साध्यतावच्छेदकारियो साटोशुर, दनरच्छेद्या तु प्रति- योगिता न प्रवेश्ये ति जगदीश साध्यवृत्तित्यं योगिताबन्छ- दकताघटकसंबंधेन न तु साध्यतापच्छदायिटकसंबंधैन, तथा सति महानसवृत्तित्वादेः साध्यतावच्छेदकावर गवायन साध्यावृत्तितया महानसवृत्तिययभावप्रतियोगितामा वारणायप, नापि स्वरूपेण, तद्वद्विगततद्रूपादेः स्वरूपेण साध्यावृत्तिस्याः तद्रूपनद्ववढ्यभावप्रतियोगि- ताया अवारणप्रसङ्गात् । न च सर्वस्यापि संबंधस्य यत्किंचिदभावप्रतियोगि- तावच्छेदकतावच्छेदकसंबंधत्वात् प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसंबंधत्वस्या- व्यावर्तकतया संबंधसामान्येन साध्यत्तित्वलाभेन घटत्यादपि कालिकसं- बंधेन साध्यवृत्तितया तदनवच्छेद्यत्वविरहण बटामावप्रतियोगिताया लक्षण- घटकत्वासंभवेन तादृशप्रतियोगितामासिदित वाच्या स्वावन्छेदकता- घटकसंबंधेन साध्यवृत्तिसाध्यतावच्छेदतातिधर्मानच्छिला हेतुमन्नि.

·१६ संगमेश्वरकोडम् । हाभावीया या स्वात्मिका प्रतियोगिता तस्या विवक्षणात् । तथा च घटा- भावप्रतियोगितायाः स्वपदेनोपादाने स्वावच्छेदकताघटकसमवायन साध्य- चुचित्वं न घटत्वे अपि तु द्रव्यत्वादौ तदनवच्छेद्या स्वात्मिका घटाभावीय- प्रतियोगिता प्रसिद्धेति । न च स्वत्वाननुगमेन दोपशंकीयः। प्रतियोगि- साविशिष्टत्वस्य हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगिताविशेषणत्वे तात्पर्यात् । प्रतियो- गितावैशिष्ट्यं च स्वतादात्म्य, स्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगितामभेदवत्वो- अयसंबंधेन , स्वनिष्ठावच्छेदकता च, स्वावच्छेदकतावच्छेदकसंबंधावच्छि- न्नसाध्यनिरूपितवृत्तितावत्साध्यतावच्छेदकधर्मभिन्नधावच्छिन्नत्वसंबंधे- ना घटाभावप्रतियोगितां स्वात्मकप्रतियोगितां चादाय महानसधृत्ति- बहयभावप्रतियोगितायां प्रतियोगितावैशिष्ट्यवारणाय प्रथमद्वितीयसंबंधयो निवेशः ॥६॥ अत्र कल्पे वह्निमान् धूमादित्यादौ घटायभावप्रतियोगितायास्सा- ध्यतावच्छेदकातिरिक्तघटत्वावच्छिन्नतया लक्षणघटक्षत्वानुपपत्तिरिति सा- भ्यतावच्छेदकातिरिक्तधर्म साध्यनिष्ठत्वनिवेशः । अथात्र घटाभावप्रतियो- गिताया लक्षणघटकत्वासंभवेपि विषयिनया चह्वित्वविशिष्टाभावीयातियो- गिताया लक्षणघटकत्वसंभवाद्यर्थमेव तद्विशषणम् । न चाग्रिमप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वनिवेशात्संयोगसंबंधावच्छिन्नतियोगि- वाकस्यैव विषयितया वह्नित्वविशिष्टाभावस्य धर्तव्यतया तस्य प्रतिायेगिता- बच्छेदकसंबंधेन ज्ञानाद्यात्मकप्रतियोग्यधिकरणाप्रसिद्ध्या प्रतियोगिवैयधि- करण्यासंभवेन तदीयप्रतियोगितायांसाध्यतावच्छेदकेतरानवच्छिन्नत्वमार्कि- चित्करमिति वाच्यम्। घटानुयोगिककालिकसंबंधेन वतित्वविशिष्टामावस्य स्वप्रतियोगितावच्छेदकसंयोगेन प्रतियोग्यधिकरणप्रसिद्ध्या तदीयप्रतियो- गितामादायैव वह्निमान् धूमादित्यादौ लक्षणसमन्वयसंभवात् । न च कालाति- रिक्तविश्ववृत्तिसंयोगेन घटादेस्साध्यतायां महाकालत्वादिहेतावव्याप्तिः । पटाधनुयोगिककालिकसंबंधन घटत्वविशिष्टस्योक्तसंबंधेन हेत्वधिकरण- ·सङ्गमश्वरकोडम् । 3 हाकाले सत्वात् । गुणाधनुयाोगककालिकसंबंधन पटन्यविशिष्टस्य उक्त- योगन अधिकरणाप्रसिद्ध्या महादिगनुयोगिकदिकृतविशेषणतया घटन्बा विशिष्टस्य केवलसंयोगेन घटादौ संबंधित्वेपि उक्तसंबंधन संबंधिवासंभवन त्तदभावानां लक्षणाघटकत्वादिति वाच्यम् । साध्यवृत्तित्वानिवशपि उक्त- यले कालिकेन घटादिसाध्यकमहाकालत्वादिहेताविव अव्याप्तेढुवारनया बाध्यतावच्छेदकसंबंधसामान्ये स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगि- त्व, हेत्वधिकरणीभूतयत्किचिट्यक्त्यनुयोगिकत्व, उभयाभावघटितक- स्पस्य आदरणीयतया विषयतया घटत्वविशिष्टाभावमादायैव लक्षणसमन्व- पात् । न च तथापि तत्प्रतियोगितावच्छेदकतायां साध्यतावच्छेदकताव- च्छेदकसमवायसंबंधावच्छिन्नत्वाभावान्न तस्य लक्षणघटकत्वमिति वाच्यम्। वह्नित्वप्रतियोगिकसमवायेन वह्नित्वादेस्साध्यतावच्छेदकतायां धूमादिहती साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नहेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगिताब- च्छेदकत्वाप्रसिद्ध्या अव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकताघटकसंबंधा- वच्छिन्नावच्छेदकताप्रतियोगिकस्वरूपेण निरुक्तप्रतियोगितावच्छेदकन्या- भावस्यैव साध्यतावच्छेदके त्वया निवेशनीयतया अस्मन्मत तथा- निवेशे विषयतया घटत्वादिविशिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकतायाः निरु- क्तस्वरूपात्मकव्यधिकरणसंबंधेन अभावस्य साध्यतावच्छेदके सत्वेन अव्या- प्त्यभावात् । मैवम् ॥ तद्बह्वयनुयोगिकसमवायेन बहित्वबहिनास्तीति- प्रतीतिसिद्धाभावीयप्रतियोगितायाः साध्यतावच्छेदकेतरानवच्छिन्नतया तदवच्छेदकत्वस्य शुद्धसमवायसंबंधावच्छिन्नस्य निरुक्तावच्छेदकताप्रति- योगिकस्वरूपेण वह्नित्वे सत्वाद्वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्न साध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदक- ताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकत्वस्यैव साध्यतावच्छेदकेतरानवच्छिन्नत्य- पदेन विवक्षणीयतया विषयितया वह्नित्वविशिष्टाभावप्रतियोगितायाः तथा- विधावच्छेदकताभिन्नविषयितासंबंधावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकत्वेन लक्ष ·१८ संगमश्वरक्रांडम् । गावटकतया असंभववारणाय साध्यवृत्तिधर्मनिष्ठन्वस्य निरुतावच्छेदकता- भिन्नावच्छेदकतायां निवेशनीयतया तल्लाभायैव साध्यनिष्ठत्वस्य सार्थ- कत्वादित्यलम् ॥६॥ 'द्रव्यत्वादिरूपेणेत्यादिनिर्दिशती'त्यंत जागदीशी; द्रव्यत्वादिरूपे- णेतितृतीयार्थः अवच्छिन्नत्वं, अन्वयश्चास्य व्याप्यत्वपदार्थाभूतानुमिति- जनकतावच्छेदकप्रकारतानिरूपितप्रकारत्वाश्रयस्यैकदेशप्रथमप्रकारतायां । तत्रैव धूम इति सप्तम्यंतार्थधूमनिष्ठत्वस्यान्वयः । तथा च द्रव्यत्वादिरू पेण धूमे वह्विव्याप्यत्वस्येत्यस्य वह्यनुमितिजनकतावच्छेदकधूमनिष्ठद्रव्य त्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितप्रकारताश्रयस्येत्यर्थः। धूमसामान्य इति धूमत्वरूपसामान्यधर्मावच्छिन्न इत्यर्थः । अत्रापि सप्तम्यर्थो निष्ठत्वं ; तस्य पूर्वोक्तव्याप्यत्वपदार्थैकदेशप्रथमप्रकारतायामन्वयः। धूमविशेषणतापन्न धूमत्वस्यापि धर्मिपारतन्त्र्येण उक्तप्रकारतायामन्वयः । न च धूमानन्वयि प्रकारतायां कथं तद्विशेषणधूमत्वान्वयः । स्वविशेष्यान्वयिनि स्वान्वयस्ये धर्मिपारतंत्र्येण अन्वयरूपत्वादिति वाच्यम् । एतदनुरोधेन प्रकृत्यर्थधूम स्यापि सप्तम्यर्थनिष्ठत्वपारतंत्र्येण प्रकारतायामन्वयस्वीकारेण तत्पारतंत्र्येच धूमत्वस्यापि तत्रान्वयसंभवात्। तथा च धूमसामान्ये वा तत्तद्वह्निव्याप्यत्वस्ये त्यस्य तत्तद्वदित्वावच्छिन्नविधेयकानुमितिजनकतावच्छेदकधूमनिष्ठधूमत्वा वच्छिन्नप्रकारतानिरूपितप्रकारत्वाश्रयस्येत्यर्थः। तादृशप्रकारताश्रयं ६ द्रव्यव्यापकवह्निसामानाधिकरण्यं धूमव्यापकतत्तद्वह्निसामानाधिकरण बोध्यम् । वारणार्थ--सामानाधिकरण्यांतार्थोद्देश्यतावच्छेदकाभावसंपाद नार्थम् । विशिष्य-तत्तद्वह्नित्वाद्यवच्छिन्ननिरूपितव्याप्त्याद्यवृत्तिधर्म पुरस्कारेण । लक्ष्यं-सामानाधिकरण्यांतार्थोद्देश्यं । निर्दिशति- मूलस्य तस्य व्याप्तिरिति उद्देश्यपदार्थतया प्रतिपादयतीत्यर्थः। तद्धर्माच च्छिन्नलिंगकतादृशधर्मावच्छिन्नविधेयताकानुमितिजनकतायां विषयविध याअवच्छेदिकेति तदर्थ इति । धूमत्वादितत्तद्धर्मावच्छिन्नप्रकारताशा - ·संगमेश्वरक्रोडम् । १९ लिनिश्चयोत्तरवह्नित्वादितादृशधर्मावच्छिन्नविधेयताशाल्यनुमिनिवाब- च्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकीभूतहेतुप्रकारतानिरूपितनकारनाथ- येति तद्रूपविशिष्टस्येत्यादिव्याप्तिरित्यंतदीधितेरर्थ इत्यर्थः । अयं भावः। प्रतियोग्यसामानाधिकरण्येत्यादिमणिग्रंधेन निरुक्तप्रकारवावच्छिन्नादृश्य- ताकः प्रतियोग्यसमानाधिकरणधूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानयन, दकवहिंत्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्यत्वावच्छिन्नविधेयताको शेधा विवक्षितः। तत्र उद्देश्यतावच्छेदेन विधेयभानमप्यभिप्रेतम् । असति बाधके उद्देश्य विधय- भासकसामग्य एव विधेये उद्वेश्यतावच्छेदकावच्छेछन्वभासकन्वान । नन धूमत्वावच्छिन्नहेतुकवह्नित्वावच्छिन्नसाध्यकानुमिती द्रव्यच्यापकवहिमामा- नाधिकरण्यस्य धूमव्यापकमहानसीयवह्निसामानाधिकरण्यस्य च औपयिक- त्वव्यवच्छेदः । उद्देश्यतावच्छेदके धूमत्वावच्छिन्नलिंगकत्वानिवेशाव्यन्या- वच्छिन्नहेतुकवह्नित्वावच्छिन्नसाध्यकानुमितिजनकतावच्छेदकप्रकारतानिस पितप्रकारताश्रये द्रव्यव्यापकवह्निसामानाधिकरण्ये वह्नित्वावच्छिन्नविधय ताकत्वनिवेशात् धूमत्वावच्छिन्नलिंगकमहानसीयवहित्वावच्छिन्नविधेयकानु मितिजनकतावच्छेदकप्रकारतानिरूपितप्रकारत्वाश्रये धूमव्यापकमहानमीय- वह्निसामानाधिकरण्ये च प्रकृतविधेयस्य न व्यभिचार इति । न च वहीं द्रव्यव्यापकत्वविरहान्महानसीयबह्नौ धूमव्यापकत्वविरहाच उक्तविशिष्टयो- रप्रसिद्ध्या कथं तत्र व्यभिचार इति वाच्यम् । संयोगेन वह व्यत्वावच्छिन्ना- व्यापकत्वेपि तत्संबंधेन महानसीयवह्वेधूंमत्वावच्छिन्नाव्यापकन्वेपि च कालिकेन द्रव्यवह्नयोः धूममहानसीयवयोश्च व्याप्यव्यापकभावसन्बात तत्रैव व्यभिचारसंभवात् । न चान्यसंबंधेन धूमहेतुकानुमित्योपयिकव्यानो अन्यसंबंधेन वह्विसाध्यकानुमित्यौपयिकव्याप्तौ च संयोगसंबंधघटितप्रकृत- विधेयस्य व्यभिचारवारणाय उद्देश्यतावच्छेदकनिरुक्तधर्मविशिष्टहेतुप्रकार- तायां विधेयतायां च संयोगसंबंधावच्छिन्नत्वस्यावश्यं निवेशनीयतया नत एक कालिकसंबंधघटितनिरुक्तब्धा त्योः व्यभिचारवारणान् कृतं तत्र धृमन्नाव- ·२० संगमेश्वरकोडम् । च्छिन्नत्ववदित्वावच्छिन्नत्वयोनिवेशेनेति वाच्यम् । कालिकसंबंधधदि व्यापकवह्निसामानाधिकरण्यस्य विधेयतया तत्संबंधावच्छिन्नत्वेन प्रकार धेयताघटितनिरुक्तरूपस्य उद्देश्यतावच्छेदकतया चाभिप्रेतत्वेन उक्त योर्व्यभिचारस्य धूमत्ववह्नित्वावच्छिन्नत्वयोनिवेशमंतरा वारयितुमशव दिति । एवमेवान्यसंबंधेन अन्यधर्मावच्छिन्नसाध्यहेतुकानुमितिजनक तोद्देश्यतावच्छेदकधर्मे तत्तद्धर्मावच्छिन्नहेतुसाध्यकत्वयोः प्रयोजनमवसे दिक् ॥७॥ महानसीयवह्निवृत्तित्वविशिष्टजातिमान्नास्तीत्यभावं पटसमवेत शिष्टजातिमदभावं चादाय वह्निमान् धूमात् जातिमत्वान् घटत्वादित्य व्याप्तिवारणाय शुद्धविशिष्टसाध्यतावच्छेदकस्थलीयलक्षणप्रविष्टावच्छे योनिरवच्छिन्नत्वसाध्यतावच्छेदकतावच्छेदकतदितरोभयानवच्छिन्नत्वे षणे निवेशिते जगदीशेन ॥ अत्रेयमाशंका । महानसीयवह्निवृत्ति क्षितजात्यवच्छिन्नाभावस्य धूमाधिकरणपर्वतादावसत्वान्महानसीयवहि स्वविशिष्टजात्यवच्छिन्नाभावमादाय दोषो वक्तव्यः। तच्च न संभ तत्प्रतियोगितावच्छेदकतायाः महानसीयवाहिवृत्तित्वविशिष्ट जातिप्रति कसमवायसंबंधावच्छिन्नायास्साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकशुद्धसमवायर वच्छिन्नत्वाभावेन दोपाभावात् पटसमवेतत्वविशिष्टजातिमदभावस्या रीत्यैव वारणात् । न च तत्प्रतियोगितावच्छेदकतायां शुद्धसमवाय बच्छेदकोऽस्त्विति वाच्यम् । तथा सति महानसीयवह्निवृत्तित्वजात्य नाभावतदुपलक्षितजात्यवच्छिन्नाभावयाविशेषप्रसङ्गात् । न च विवि च्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकतायामवच्छेदकविशेषणम् अवच्छे उपलक्षितावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकतायां तन्न तथेति। अनेनैव विशेषोपपत्तेस्तदर्थ विशिष्टावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकतायां वि। प्रतियोगिकसंबंधावच्छिन्नत्वस्वीकारोऽनुचित इति वाच्यम् । प्रतियो संसर्गकबुद्धौ अवच्छेदकांशे प्रकारतया भासमानस्य प्रतियोगितावच्छेद ·संगमेश्वरक्रोडम् । २१ बच्छेदकत्वभाननियमात् । कथमन्यथा घटादिशून्ये भूतले जातित्वे प्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकत्वानवगाही प्रतियोगितावच्छेदकतया भासमानघटत्वादौ प्रकारतया तदवगाही अन जातिमानास्तीत्या- कारकप्रत्ययो न भवेत्। न च विशिष्टप्रतियोगिकसमवायसंबंधावच्छिन्नायां विशिष्टावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकतायां अधिकत्वित्यादिन्यायन साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वसंभवादितिवाच्यम्। महानसी- यवह्नयनुयोगिकसमवायेन वह्नित्वविशिष्टाभावमादाय वह्निमान् धृमादित्या- दावव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकतापर्या- प्त्यवच्छेदकरूपवृत्तिसंसर्गताकत्वात्मकस्य साध्यतावच्छेदकवाघटकसंबंधा- वच्छिन्नत्वस्य वक्तव्यतया तस्य तत्रासत्वात् । वृत्तित्वं च स्वावच्छेदकतात्वा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यवच्छेदकत्वसंबंधेनेति । अत्रोच्यते । यथा विशिष्टाभावप्रतियोगित्वं प्रतियोगितद्विशेषणोभयपर्याप्त उपलक्षिताभावप्र- तियोगित्वं च केवलविशेष्ये पर्याप्तमिति विशिष्टाभावोपलक्षिताभावयोर्वि- शेषः, तथा विशिष्टावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं अवच्छेदकतद्वि- शेषणोभयपर्याप्त उपलक्षितावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं केवलवि- शेष्ये पर्याप्तमिति विशिष्टावच्छिन्नाभावोपलक्षितावच्छिन्नाभावयोरपि विशेष इत्येतन्मते महानसीयवह्निवृत्तित्वविशिष्टजातिमदभावप्रतियोगिता- वच्छेदकतायाः महानसीयवह्निवृत्तित्ववैशिष्ट्य, जाति, उभयपर्याप्तायाः सा- ध्यतावच्छेदकताघटकशुद्धसमवायसंबंधावच्छिन्नत्वेन तामादायाव्याप्तिवार- णाय निरवच्छिन्नत्वस्य पटसमवेतत्वविशिष्टजातिमदभावप्रतियोगितावच्छेद- कताया अपि उक्तरीत्या लक्षणघटकतया तामादायाव्याप्तिवारणाय साध्यता- वच्छेदकतावच्छेदकतदितरोभयानवच्छिन्नत्वस्यापि सार्थक्यसंभवात् । न च प्रतियोगितायाः विशिष्टप्रतियोगिकसंबंधावच्छिन्नत्वतदभावाभ्यामेव विशि- ष्ठाभवोपलक्षिताभावयोरपि विशेषोपपत्या प्रतियोगितायाः प्रतियोगि-- तद्विशेषणोभयपर्याहत्वापर्याप्तत्त्वाभ्यां तद्विशेषादरो नियुक्तिक इति दृ ष्ठांता ·२२ संगमेश्वरक्रोडम् । संगत्या एतन्मतं नियुक्तिकमिति वाच्यम् । एकत्वमागभावविशिष्टघटत्वाव च्छिन्नप्रतियोगिकसंयोगाप्रसिद्ध्या प्रतियोगितायां तदवच्छिन्नत्वासंभवात् एकत्वनागभावविशिष्टघटागावतदुपलक्षितघटाभावयोः प्रतियोगिताय विशिष्ट प्रतियोगिकसंबंधावच्छिन्नत्वतदभावाभ्यां विशेषस्य दुरुपपादतया प्र तियोगितायाः उभयपर्याप्तत्वतदभावाभ्यामेव विशेषस्य अकामेनाप्यवश्योप पादनीयत्वात्।। अथैतन्मतावलंबने घटवृत्तित्वोपलक्षितजात्यवच्छिन्नसाध्यवे घटत्वादिहेतौ घटसमवेतत्वविशिष्टजात्यवच्छिन्नाभावमादायाव्याप्तिप्रसङ्गः न च नासौ प्रतियोगिव्यधिकरणः । हेत्वधिकरणे घटे घटसमवेतत्वोपल क्षितजातिमत्वानिति प्रतीत्या तादृप्रतीतिसिद्धधटसमवेतत्वोपलक्षितजात्य वच्छिन्नाधेयतायाः उक्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्याधिकरणघटस मवेतत्वविशिष्टघटे सत्वादिति वाच्यम् । घटसमवेतत्वविशिष्टजातिमत्सा ध्यकघटत्वादिहेतौ व्यभिचारिणि घटसमवेतत्वविशिष्टजातिमदभावस्य हेत्व धिकरणे घटे उक्तदिशा प्रतियोगिसामानाधिकरण्यापत्या प्रतियोग्यसमाना धिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावत्यंतेन प्रतियोगितावच्छेदकताविशिष्टान्या वच्छेदकत्वानिरूपकआधेयतानिरूपितअधिकरणत्वावच्छिन्नभेदवद्धत्वधि: करणवृत्यभावो विवक्षीयः। प्रतियोगितावच्छेदकतावैशिष्ट्यं च स्वावच्छे. दकसंबंधावच्छिन्नत्व, स्वसामानाधिकरण्य, स्वसंबंधित्व, एतत्रितयसंबंधेन; खसंबंधित्वं च स्वविशिष्टधर्मविशिष्टत्व , स्वनिष्ठं यद्धर्मविशिष्टान्यत्वं तद्वत्व , अन्यतरसंबंधेन; एतदन्यतरघटकप्रथमसंबंधशरीरे धर्मे स्ववैशिष्ट्यं च खावच्छे- दकत्व , स्वाश्रयत्व , उभयसंबंधेन । अत्र सर्वत्रापि स्वपदं प्रतियोगितावच्छे- दकतापरम् । धर्मविशिष्टत्वं च स्वावच्छिन्नत्व, स्ववृत्तित्व, उभयसंबंधेन । एत- दन्यतरघटकद्वितीयसंबंधे धर्मविशिष्टत्वमपि उक्तधर्मविशिष्टत्वनियामकोभय- संबंधेन। तथा च घटसमवेतत्वविशिष्टजात्यवच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताया घटसमवेतत्ववैशिष्ट्य, जाति, उभयपर्याशायाः घटसमवेतत्वोपलक्षितजात्यव- छिन्नाधेयतावच्छेदकतायां केवलजातिपर्याप्तायां प्रथमद्वितीयसंबंधयोस्सत्वे- - ·संगमेश्वरकोडम् । २३ ऽपि उक्तोभयसंबंधन स्वविशिष्टं यद्धटसमवतत्ववैशिष्ट्यं तद्वृत्तिन्वाभावन स्ववृत्तित्वघटितोक्तोभयसंबंधेन स्वविशिष्टधर्मविशिष्टत्याभावात् स्वसिन् घटसमवेतत्वविशिष्टत्वरूपधर्मविशिष्टे धर्मविशिष्टान्यत्वासंभवेन स्ववृत्तिधर्म- विशिष्टान्यत्वस्य स्वसंबंधत्वाभावाच मितान्यतरसंबंधेन स्वसंबंधित्वात्म- कतृतीयसंबंधाभावात् तस्याः प्रतियोगितावच्छेदकताविशिष्टान्यतया तादृशा- वच्छेदकत्वानिरूपिका या घटसमवेतत्वविशिष्टजात्यवच्छिन्नाधेयता तनिरू- पिताधिकरणत्वावच्छिन्नभेदस्य हेत्वधिकरणे घटे सत्वेन उक्तविशिष्टावच्छि- नाभावस्य उक्तव्यभिचारिणि लक्षणषटकत्वम् । तथा च घटसमवेतत्वापल- क्षितजात्यवच्छिन्नसाध्यकघटत्वादिसद्धेतावप्युक्तरीत्या उक्तविशिष्टावच्छि- नाभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यासंभवेनाव्याप्तिभिया उक्तमतावलंबनमयु- तमिति। मैवम् । स्वसामानाधिकरण्य, स्वसंबंधित्वोभयसंबंधेन साध्यतावच्छे- दकताविशिष्टान्यत्वस्य साध्यतावच्छेदकताघटकसंबंधावच्छिन्नत्वपदेन विव- क्षणात् एतन्मतावलंबनेऽपि दोषाभावादिति । वसंबंधित्वं च स्वानवच्छंद- कसंबंधावच्छिन्नत्व स्वासंबंधित्व अन्यतरसंबंधेन । स्वासंबंधित्वं च स्वविशि- ष्टधर्मविशिष्टत्व स्वनिष्ठधर्मविशिष्टान्यत्ववत्वैतदन्यतरसंबंधेन तथा च घटस- मवेतत्वोपलक्षितजातिमत्वान् घटत्वादित्यादौ विशिष्टावच्छिन्नाभावप्रतियो- गितावच्छेदकतायां साध्यतावच्छेदकतायाः उक्तोभयसंबंधेन स्वविशिष्टधर्मा- प्रसिद्ध्या तद्विशिष्टत्वसंबंधासंभवात् स्ववृत्तित्व, स्वावच्छिन्नत्व, उभयसंघ- धेन घटसमवेतत्वात्मकधर्मविशिष्टतया स्ववृत्तियद्धर्मविशिष्टान्यत्वं तद्वत्ता- रूपसंबंधाभावाच उक्तान्यतरसंबंधेन स्वासंबंधित्वस्य स्वसामानाधिकरण्यस्य च सत्वेन उक्तोभयसंबंधेन साध्यतावच्छेदकताविशिष्टतया तामादायाव्या- प्तिवारणसंभवात् । यद्यपि जातिमद्वान् घटत्वादित्यादौ पटसमवेतत्वविशिष्ट- जातिमदभावप्रतियोगितावच्छेदकतायाः जातिमात्रपर्याप्ता या साध्यतावच्छे- दकता पूर्वोक्तान्यतरसंबंधेन तदसंबंधित्वस्य तत्सामानाधिकरण्यस्य सत्वेन साध्यतावच्छेदकताविशिष्टतया तामादायाव्याप्हिर्न प्रसज्यते । न च जाति- ·संगमेश्वरकोटम्। खोपलक्षितजातेस्साध्यतावच्छेदकत्वे अव्याप्तेरसंभवेपि जातित्वविशिष्टजात- स्साध्यतावच्छेदकतायां पटसमवेतत्वविशिष्टजातित्वविशिष्टावच्छिन्नाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकतामादायाव्याप्तिः प्रसज्यते। तस्याः पटसमवेतत्व, जा- तित्वतद्विशेष्यीभूतजातिएतत्रितयपर्याप्तायाः जातित्वतद्विशेष्यीभूतजाति, एतदुभयपर्याप्ता या साध्यतावच्छेदकता स्वावच्छेदकत्व स्वाश्रयत्वोभयसंव- धेन तद्विशिष्टं यजातित्वं अधिकत्वित्यादिन्यायेन तदवच्छिन्नतया तवृत्तित- या च उक्तान्यतरसंबंधेन तदसंबंधित्वविरहेण साध्यतावच्छेदकताविशिष्टा- न्यत्वादिति तामादायाव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकतदि- तरेत्यादिविशेषणमावश्यकमिति वाच्यम् । अवच्छेदकतायां तद्विशेषणोपा- दानेपि घटसमवेतत्वोपलक्षितजातित्वविशिष्टजातेस्साध्यतावच्छेदकत्वे घट- समवेतत्वविशिष्टजातित्वविशिष्टावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकतामादा- याव्याप्तिवारणाय स्वविशिष्टधर्मविशिष्टत्वशरीरनिविष्टधर्मवैशिष्ट्य नियामक- संबंधघटकस्वावच्छिन्नत्वस्य स्वेतरानवच्छिन्नत्वरूपस्य विवक्षणीयत्वेन तत एव जातित्वविशिष्टमद्वान् घटत्वादित्यादौ घटसमवेतत्वविशिष्टजातिविशि- ष्टाभावप्रतियोगितावच्छेदकतावारणेन तद्वैयर्यं दुर्वारम् । तथापि जातिम- द्वीन घटत्वादित्यादौ जातिघटत्वोभयविशिष्टाभावप्रतियोगितावच्छेदकता- पादायाव्याप्तिवारणाय तद्विशेषणसार्थक्यमवसेयमिति दिक् ॥८॥ विशिष्ठाविशिष्टसाध्यकस्थलीयलक्षणनिरुक्त्यो भेदमवलंब्य विशिष्ट- साध्यतावच्छेदकस्थलीयलक्षणे प्रतियोगितावच्छेदकतायां साध्यतावच्छेदक- तावच्छेदकेतरानवच्छिन्नत्वं अविशिष्टसाध्यतावच्छेदककस्थलीयलक्षणे प्रति- योगितावच्छेदकतायां निरवच्छिन्नत्वं निवेशितं जगदीशेन । अत्रेयमाशङ्का । अवच्छेदकतासंबंधावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगिताकाभावव- धर्मानवच्छिन्नत्वस्य अवच्छेदकताविशेषणत्वेनैव वह्निमान् धूमादित्यादौ महा नसीयवह्निवृत्तित्वविशिष्टजातिमदभावमादाय अव्याप्तेः जातिमत्वान् घटत्वा- दित्यादौ पटसमवेतत्वविशिष्टजातिमदभावमादाय अव्याप्तेश्च वारणसंभवात् ·समामेश्वरकोडम् । २५ तदर्थ लक्षणनिरुक्तिभेदावलंबोऽनुचित इति । तथा हि । वह्निमान् धूमादि- त्यादौ निरवच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकतायाः अवच्छेदकतासंबंधस्य व्यधिकर- णतया तत्संबंधावच्छिन्मतदभावस्य केवलान्वयितया तद्वान्यो महानसीय- वविवृत्तित्वादिविशिष्टरूपो धर्मः तदवच्छिन्नत्वेन महानसीयवहिवृत्तित्व- विशिष्टजातिमदभावप्रतियोगितावच्छेदकतावारणं जातिमत्वान् घटत्वादि- त्यादाववच्छेदकतासंबंधेन साध्यतावच्छेदकत्वाभाववत्पटसमवेतत्ववैशिष्ट्या- वच्छिन्नत्वेन पटसमवेतत्वविशिष्ठजातिमदभावप्रतियोगितावच्छेदकतावारणं चेति। न च वृत्यनियामकसंबंधस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमते अवच्छे- दकतासंबंधस्य वृत्यनियामकत्वेन तत्संबंधावच्छिन्नप्रतियोगित्वाप्रसिद्ध्या साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्वाभाववद्धर्मानवच्छिन्नत्वस्यैव निवेशनीयतया शुद्धसाध्यतावच्छेदककस्थले साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्वाप्रसिद्ध्या तद्ध टितलक्षणायोगेन अवच्छेदकतायां निरवच्छिन्नत्वघटितलक्षणांतरानुसरणमा- वश्यकमिति वाच्यम् । साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्वाभावस्थाने साध्यता- वच्छेदकत्वनिष्ठनिरूपितत्वसंबंधावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितावच्छेदकतात्वा- वच्छिन्नस्वरूपसंबंधावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतायाः प्रमीयविशेष्य- तानिरूपितस्वरूपसंबंधनाभावस्य निवेशनीयत्वात्। तथा च तादृशा- भाववद्धर्मानवच्छिन्नत्वं विशेषणं फलितं। एवं च वह्विमान् धूमा- दित्यादौ अविशिष्टसाध्यतावच्छेदककस्थले साध्यतावच्छेदकतावच्छेदक- त्वाप्रसिद्धावपि साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्ववत् इत्याकारकावच्छे- दकतायां निरूपितत्वसंबंधेन साध्यतावच्छेदकताप्रकारकभ्रमे प्रसिद्धस्य निरुक्तविशेष्यत्वस्य प्रमीयविशेष्यताप्रतियोगिकस्वरूपसंबंधात्मकव्यधिक- रणसंबंधेनाभावस्य प्रसिद्ध्या नाव्याप्त्यवकाश इति । न हि विशेषरूपेण संसर्गत्वं साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नाधिकरणतानिरूपितस्वरूपसंबं. धेन प्रतियोगितावच्छेदकतावच्छिन्ननिरूपिताधिकरणत्वाभावं निवेशयतो जगदीशस्याननुमतं । यद्वा स्वनिष्ठत्वप्रमीयत्वउभयाभाववत् साध्यताव- ·२६ संगमवरक्राडम् । च्छदकतानिष्ठप्रकारतानिरूपितअवच्छेदकतानिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यता सामान्यकधर्मानवच्छिन्नत्वमेव साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकेतरानवच्छिन्न त्वम् । तथा च अविशिष्टसाध्यतावच्छेदककस्थले महानसीयवह्निवृत्तित्ववे शिष्ट्यादिस्सर्वोऽपि धर्मः प्रमीयत्वाभावेन निरुक्तोभयाभाववनिरुक्तविशेष्य तासामान्यकः प्रसिद्धः। तदनवच्छेद्यघटाद्यभावप्रतियोगितावच्छेदकता शून्यत्वं साध्यतावच्छेदके निराबाधमिति व्याप्तिनिरुक्तिभेदावलंबोनुचित इति चेन्मैवम् । साध्यसाधनभेदेन व्याप्त भेदस्यावश्यकतया यथाकथंचि निरुक्तथैक्यसंभवेऽपि तस्याकिंचित्करतया विशिष्टसाध्यतावच्छेदककानुमि- तो गत्यंतरविरहेण साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकेतरानवच्छिन्नत्वरूपगुरुविशे- पणघटितव्याप्तरूपयोगित्वेपि अविशिष्टसाध्यतावच्छेदककानुमितौ लघुतर- निरवच्छिन्नत्वघटितव्याप्तेरेवोपयोगित्वं बाधकाभावात् , न तु गुरुतरनिरु- क्तविशेषणघटिताया इत्याशयेन निरुक्तिभेदावलंबात् ; न तु कथंचिदपि निर्वचनैक्यासंभव इत्याशयेन ॥९॥ 'यद्यप्यवश्यक्लप्ताभिः पर्वतत्वचत्वरत्वादिविशिष्ठतत्तद्दमत्वावन्छि- नाधिकरणताव्यक्तिभिरेव धूमवानिति प्रतीत्युपपत्तौ धूमत्वावच्छिन्नाधिकर- णतायां मानाभावात् वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्ति'रिति जागदीशी । अथ पर्वतत्वविशिष्टधूमवानिति प्रतीतौ पर्वतत्ववैशिष्ट्यमात्रस्यैव अवच्छेदकत्वं भासते न तु धूमत्वस्यापि प्रयोजनाभावात् इति पर्वतीयत्वविशिष्टधूमत्वाव- च्छिन्नाधिकरणत्वाप्रसिद्धथा तया धूमवानिति प्रतीत्युपपादनं जगदीशस्या- नुचितमितिचेत् अत्र केचित् । एकधर्मावच्छिन्नाधेयताया ऐक्यमते घटान्य- त्वविशिष्टद्रव्यवानिति प्रतीतिसिद्धघटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नघटान्य- त्वविशिष्टयावद्रव्यनिष्ठाधेयताया एकतया धूमनिष्ठतादृशाधेयतानिरूपिता- धिकरणताया हृदादौ सत्वेन धूमनिष्ठाधेयतात्वेन तदवगाहिहदो धूमवा. निति प्रत्ययस्य प्रमात्ववारणाय धूमवानिति प्रतीतौ धूमत्वावच्छिन्नाधेयता- वेन आधेयत्ताभानस्यावश्यकतया पर्वतत्वविशिष्टधूमवानिति प्रतीतिसिद्धा- ·संगमेश्वरक्रोडम् । २७ धेयतायां धृमत्वावच्छिन्नत्वानुपगमे तेन रूपेण तदवगाहिपर्वतो धूमवानिति प्रत्ययोपि प्रमा न स्यादिति तत्र धूमत्वावच्छिन्नत्वस्यावश्यकत्वादित्याहुः विवदंते चात्र बहवो विद्वांसः। घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नायाः घटा- न्यत्वविशिष्टयावद्रव्यनिष्ठाया आधेयताया ऐक्योपगमे हेतुतावच्छेदके धूमत्त्वे घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नस्वाश्रयनिष्ठाधेयतानिरूपिताधिकरणताव- द्रदनिष्ठाधिकरण नानिरूपकतानवच्छेदकत्वसत्वेपि आधेयतावच्छेदकत्वाभा- वेन निरूक्तोभयाभावशालितया स्वाश्रयाधिकरणयत्पदेन हृदादिकमादाय वलिमान् धूमादित्यादावव्याप्तेः हेतुतावच्छेदकधर्मेस्वाश्रयाधिकरणीभूतयन्नि- ष्ठेत्यादिपरिष्कारपि दुर्वारतापत्तेः। किंच घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यवानिति प्रती- तेरपि तत्तद्वयक्तिवृत्तित्ववैशिष्ट्यावच्छिन्नाधिकरणताविषयकत्वेनैवोपपत्तौ घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नाधेयतायां मानाभावेन तामादाय हृदादौ धृमवत्ताप्रतीत्यापादनस्य असंभवात् । धूमवानिति प्रतीतो धूमत्वावच्छिन्न- त्वनाधेयताभानं निष्प्रयोजनमिति । अथ घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यवानिति प्रतीतो घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यनिष्ठत्वेन तत्तद्व्यक्तिवृत्तित्ववैशिष्ट्यावच्छिन्ना- धेयताया भानोपगमे घटतदतिरिक्तवृत्तिदण्डात्मकघटान्यत्वविशिष्टद्रव्य- निष्ठघटव्यक्तिवृत्तित्ववैशिष्ट्यावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणताया घटे सत्वेन घटो घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यवानिति प्रतीत्यापत्या तत्तव्यक्तिवृत्तित्व- वैशिष्ट्यावच्छिन्नाधेयतात्वेनाधेयताभानोपगमे तत्तद्व्यक्तिवृत्तित्वादिशि- ण्यानुपस्थितिदशायां पटादावपि तादृशप्रतीत्यनुपपत्या च घटान्यत्वविशिष्ट- द्रव्यत्वावच्छिन्नत्वेन आधेयताभानमावश्यकमिति घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वा- वच्छिन्नाधेयताप्रसिद्धिरिति चेत्तर्हि धूमवानिति प्रतीतावपि धूमनिष्ठत्वेनाधे- यताभानस्य घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नधूमनिष्ठाधेयतामादाय ह्रदादौ धूमवानिति प्रतीत्यापत्या तत्तव्यक्तिवृत्तित्ववैशिष्ट्यावच्छिन्नत्वेन आधेय- ताभानस्यापि तदनुपस्थितिदशायां धूमवानिति प्रतीत्यनुपपत्या अयोगेन धूमत्वावच्छिन्नत्वेनाधयताभानमावश्यकमिति धूमत्वादिरूपसामान्यधर्मा- ·२८ संगमेश्वरक्नोडम् । वच्छिन्नाधिकरणताया अप्रामाणिकत्वाभिधानमनुचितमापयेत । यदि च पर्व- तत्वविशिष्टधूमवानितिप्रतीतिसिद्धपर्वतत्वादिवैशिष्ट्य धृमत्वधर्मद्वयावच्छिन्ना धेयतायाः धूमवानिति प्रतीतौ धूमत्वावच्छिन्नत्वेन भानोपगमेनैव निर्वाहे धृमत्वावच्छिन्नातिरिक्ताधेयतायां मानाभावेन तस्या एवाप्रसिद्धत्वं ग्रन्धकाराभिप्रेतं ; न च धूमत्वावच्छिन्नातिरिक्ताधेयताया अप्रसिद्धावपि पर्वतत्वविशिष्टधूमत्वावच्छिन्नाधेयताया अधिकंत्वित्यादिन्यायेन हेतुताब- च्छेदकावच्छिन्नायाः प्रसिद्ध्या वह्निमान् धृमादित्यादावव्याप्त्ययोगात् अति- रिक्ताधेयताया अप्रामाणिकत्वाभिधानस्य प्रकृतानुपयोग इति वाच्यम् । चह्विसामान्याभावो वढेरित्यादौ प्रतियोगितासंबंधेन हेतौ प्रतियोगितासंबं- धावच्छिन्नमहानसीयवह्नित्वावचिनाधेयताया अपि अधिकंत्वित्यादि- न्यायेन हेतुतावच्छेदकीभूतवह्नित्वावच्छिन्नतया तन्निरूपिताधिकरणतावन्म- हानसीयवहयभावे वह्निसामान्याभावत्वरूपसाध्याभावेनाव्याप्तिवारणाय इतरवारकघटितहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्य वक्तव्यतया पर्वतत्वविशिष्टधूम- त्वावच्छिन्नाधेयतायां तादृशस्य हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्यासत्वेन धूमत्व- मात्रावच्छिन्नातिरिक्ताधेयतामादायैव धूमादिहेती लक्षणसमन्वयस्य वक्तव्य- तथा तदप्रामाणिकत्वाभिधानस्य प्रकृतोपयोगादित्युच्यते । तदा तुल्ययु. तथा तद्वयक्तिवृत्तित्वविशिष्टघटान्यत्वविशिष्टद्रव्यवानिति प्रतीतिसिद्धत- द्वयक्तिवृत्तित्वविशिष्टघटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नाधेयतायाः घटान्य- त्वविशिष्टद्रव्यवानितिप्रतीतो घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नत्वेन भानो- पगमेनैव निर्वाहात् । घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नातिरिक्ताधेयताया असिद्ध्या तामादायातिप्रसंगासंभवेन धूमवानिति प्रतीतौ धूमत्वाव- च्छिन्नत्वविशिष्टाधेयताभानमफलमेव । तव्यक्तिवृत्तित्वविशिष्टगुणकर्मान्य- त्वविशिष्टसत्तावानितिप्रतीतिसिद्धाधेयतायाः गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्ता- वानिति प्रतीतौ विशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नत्वेन मानोपंगपेनैव निर्वाहात्। विशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नाधेयताया अप्रसिद्ध्या हेतुतावच्छेदके विशिष्ट- ·संगमेश्वरक्रोडम् । २९ सत्तात्व आधेयतावच्छेदकत्वाभावेन खाश्रयाधिकरणगुणनिष्ठाधिकरणतानि- रूपिताधेयतानवच्छेदकत्वाधेयतावच्छेदकत्वोभयाभावसत्वेन स्वाश्रयाधिक रणयत्पदेन गुणमादाय द्रव्यं गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्वादित्यादी अव्याप्ति- वारणमपि अशक्यमेव, अथ तत्तव्यक्तिवृत्तित्ववशिष्ट्यावच्छिन्नानन्ताधेयतासु घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नत्वकल्पनामपेक्ष्य लाघवादतिरिक्ताधेयतायां तत्कल्पनस्यैवोचिततया तामादायातिप्रसंगवारणाय धूमवानितिप्रतीतौ धूम त्वावच्छिन्नत्वविशिष्टाधेयताभानमावश्यकमिति चेत्तर्हि पर्वतत्ववैशिष्ट्याव- च्छिन्नानंताधारतासु धूमत्वावच्छिन्नत्वकल्पनापेक्षया लाघवेनातिरिक्ताधेय- तायां धूमत्वावच्छिन्नत्वकल्पनस्यैवोचितत्वात् । धूमन्वावच्छिन्नातिरिक्ता- धिकरणत्वाप्रसिद्ध्यभिधानं उन्मत्तप्रलापतां भजेदित्येतत्समाधानं सुधीभि- विभावनीयम् ॥१०॥ 'तथापि हेतुतावच्छेदकधर्मे स्वाश्रयाधिकरणीभूतयनिष्ठाधिकरणता- नवच्छेदकत्वस्य अधिकरणतावच्छेदकत्वस्य च द्वयोर्व्यतिरेकः तथाविधहेतु- तावच्छेदकाश्रयस्साधिकरणमेव हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणेत्यनेन विव- क्षित'मिति जागदीशी ॥ अथात्र गुणत्ववान् नित्यज्ञानानुयोगिकविषयता- संबंधेन घटादित्यादावव्याप्तिः। नित्यज्ञानस्य विषयतासंबंधेन सर्वाधार- त्वात् तनिष्ठनित्यज्ञानानुयोगिकविषयतासंबंधावच्छिन्नाधिकरणतानिरूपक- तानवच्छेदकत्वस्याप्रसिद्ध्या स्वाश्रयाधिकरणयत्पदार्थाप्रसिद्धः । न च वृत्ति- मति सर्वत्र नित्यज्ञाननिष्ठाधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकत्वस्य सत्वेऽपि अवृत्तौ तस्यासत्वात् न नित्यज्ञाननिष्ठाधिकरणतानिरूपकतानवच्छेदक- त्वाप्रसिद्धया यत्पदार्थाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । तादात्म्येन गगनविशिष्टस्य नित्यज्ञाने सत्वात् नित्यज्ञाननिष्ठा या विषयतासंबंधावच्छिन्ना तादात्मयसंव- धावच्छिन्नगगनादिनिष्टावच्छेदकताकानिरूपकताकाधिकरणता तनिरूपक- तावच्छेदकत्वस्य गगनादावपि सत्वेन तत्रापि निरुक्तानवच्छेदकत्वप्रसिद्य- संभवात् । न च यन्निष्टाधिकरणतानिरूपकताननच्छेदकत्वस्येत्यत्र अवच्छेद- ·३० संगमेश्वरक्रोडम् । कत्वंहेतुतावच्छेदकतावच्छेदकसंरंधावच्छिन्नं ग्राह्यम् । अन्यथा अयमात्म मनोन्यत्वविशिष्टात्मनस्संयोगादित्यादौ मनसः कालिकसंबंधेन मनोन्यत्व विशिष्टात्ममनस्संयोगत्वविशिष्टं यत्स्पंदादि समवायेन तदधिकरणतया मनो निष्ठतादृशाधिकरणतानिरूपकतानवच्छेदकत्वविरहेण निरुक्तोभयाभावस विशिष्टात्म मनःसंयोगत्वे सत्वेन स्वाश्रयाधिकरणयत्पदेन मनसापि धारणसं भवेन तन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वादात्मत्वत्वस्येत्यव्याप्तिप्रसंगात तथाच गुणत्ववान् घटादित्यादौ स्वाश्रयाधिकरणं यन्नित्यज्ञानं तन्निष्ठाधि करणतानिरूपकतावच्छेदकत्वसामान्याभावस्य अप्रसिद्धावपि हेतुतावच्छेद कतावच्छेदकसमवायसंबंधावच्छिन्नं यत्तन्निष्ठाधिकरणतानिरूपकतावच्छेद- कत्वं समवेतमात्रे प्रसिद्धस्य तस्याभावः असमवेत सर्वत्र सुलभ इति नाव्या- प्तिशंकेति वाच्यम् । एवमपि गुणत्ववान् नित्यज्ञानानुयोगिकविपयितासंबं- धेन घटविशिष्टादित्यादौ तादात्म्यसंबंधेन हेतुतावच्छेदकतास्थले अव्याप्ते- टुरित्वात् । नित्यज्ञानस्य तादात्म्यसंबंधन यत्प्रमेयविशिष्टं स्वानुयोगिक- विषयितासंबंधेन तदाधारतया नित्यज्ञाननिष्ठतादृशाधिकरणतानिरूपकता- वच्छेदकत्वस्य हेतुतावच्छेदकतावच्छेदकतादात्म्यसंबंधावाच्छिन्नस्य केव- लान्वायतया तदभावाप्रसिद्धथा स्वाश्रयाधिकरणयत्पदार्थस्याप्रसिद्धेः, एवं नित्यज्ञानभिन्नं घटाश्रयादित्यादौ विषयितासंबंधेन हेतौ नित्यज्ञान- निष्ठाधिकरणतानिरूपकतानवच्छेदकत्वस्य उक्तदिशा प्रसिद्धथा तस्य खाश्रयाधिकरणीभूतयत्पदेनोपादानासंभवात् , तादात्म्येन घटादि किचिदवच्छिन्नविषयकजन्यज्ञानस्यैव तत्पदोपादेयतया तन्निष्ठाभावन- तियोगितानवच्छदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्वात् अतिव्याप्तेरपीति चेदत्राहुः। हेतुतावच्छेदकधर्मे स्वाश्रयाधिकरणीभूतयनिष्ठाधिकरणतानव- च्छेदकत्वस्य अधिकरणतावच्छेदकत्वस्य च द्वयोर्व्यतिरेका तथावि- धाधिकरणमित्यनेन हेतुतावच्छेदकविशिष्टाधिकरणं विवक्षितं , वैशिष्ट्यं च स्वाश्रयाधिकरणत्वस्वाभाववत्वोभयसंबंधेन। स्वाभावप्रतियोगितावच्छे- ·सगमश्वरकोड ! दकसंबंधश्च स्वावच्छिन्नाधयतानिरूपिताधिकरणत्वाभावरूपः। तथाच धूम- त्वादिसामान्यधर्मस्य स्वावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणत्वाभावस्य व्य- धिकरणसंबंधतया तत्संबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्वाभावस्य म्वाश्रयाधि- करणत्वस्य च पर्वतादौ सत्वात् निरुक्तोभयसंबंधेन हेतुतावच्छेदकविशिष्टा- धिकरणं धूमाधिकरणमात्रं प्रसिद्धमिति वह्निमान् धूमादित्यादौ लक्षणस- मन्वयः। गुणांदो विशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणत्वाभा- वसत्वेन उक्तसंबंधावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्वाभावरूपद्वितीयसंबंधाभावेन उक्ताभयसंबंधेन हेतुतावच्छेदकविशिष्टसत्तात्ववन्नगुणादीति द्रव्यत्वत्वस्य तनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेपि द्रव्यं गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्वादि त्यादौ नाव्याप्तिः । इत्थं च गुणत्ववान् घटाश्रयादित्यादी नित्यज्ञानस्य घटावच्छिन्नाधेयतानिरूपितविपयतासंबंधावच्छिन्नाधारतावत्तया स्वावच्छि- नाधेयतानिरूपिताधारत्वाभावात्मकनिरुक्तसंबंधावच्छिन्नस्वाभाववत्वस्य खाश्रयाधिकरणत्वस्य च तत्र सत्वेन निरुक्तोभयसंबंधेन हेतुतावच्छेदकध- टादिविशिष्टं नित्यज्ञानं प्रसिद्धमेवेति नाव्याप्तिः। एवमेव उक्तव्यभिचा- रिणि अतिव्याप्तिवारणं च । वृत्यनियामकसंबंधस्य अभावप्रतियोगितानव- च्छेदकत्वे तु स्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितावच्छिन्नत्वप्रकारतानिरूपिताधैयत्व- प्रकारतानिरूपिताधिकरणत्वप्रकारतानिरूपिताभावप्रकारतानिरूपितविशेष्य तायाः प्रमीयविशेष्यताप्रतियोगिकस्वरूपसंबंधेन अभाववत्वं तादृशविशेष्य- तावृत्तिभेदप्रतियोगितानवच्छेदकः यः प्रमीयत्वकिंचिनिष्टत्वोभयं नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावः तन्निरूपितप्रमानिरूपितत्वत्वआधेयतात्वउभयत्वधर्मत्र- यावच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपितनिरूपितत्वसंबंधावच्छिन्नावच्छेदकतावत्वं वा हेतुतावच्छेदकवैशिष्ट्यनियामकद्वितीयसंबंधो बोध्यः। न तु स्वाभावव- त्वमिति समासः॥११॥ 'यद्वा यो यदीययावद्विशेषाभाववानित्यस्य यो यदीयानां यद्धर्मा- वच्छिन्नप्रतियोगित्वानां यावतां विशेषाभाववान् प्रत्येकावच्छिन्नाभावकूट- ·३२ सगमेश्वरक्राहम्। वान् स तद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववानित्यर्थः। तथा च संयोगत्वा- वच्छिन्नप्रतियोगिताव्यक्तीनां प्रत्येकावच्छिन्नाभावकूटवत्वस्य पक्षे सत्वा- नासिद्धिर्नवा व्यर्थविशेषणत्वमितिध्येय 'मिति जागदीशी ॥ अथात्र तत्प त्येकावच्छिन्नत्वं तत्प्रत्येकनिष्ठोभयावृत्तिधर्मावच्छेदकताकत्वं अन्यथा संयोगाभावनिरूपितप्रतियोगितात्वअभावनिरूपितप्रतियोगितात्वकेवलप्र- तियोगितात्वप्रमेयत्वावच्छिन्नतत्प्रतियोगित्वावच्छिन्नाभावानां निरुक्तक- टांतर्गतानां पक्षेऽसत्वात्स्वरूपासिद्धेः। एवं तत्प्रत्येकनिष्ठावच्छेदकतायां स्वरूपसंबंधावच्छिन्नत्वमपि विशेषणं । अन्यथा कालिकसंबंधेन तत्प्रतियो- गित्वावच्छिन्नाभावस्यापि कूटांतर्गतत्वेन तस्य वृक्षे सत्वेन असिद्धिप्र- संगात् । इत्थं च पूर्वकल्पवदत्रापि कल्पे असिद्धिवारकयोरुभयावृत्तिधर्माव- च्छिन्नत्वस्वरूपसंबंधावच्छिन्नत्वयोः प्रवेशात् व्यर्थविशेषणत्वं दुर्वारमिति न वा व्यर्थविशेषणत्वमित्यसंगतमिति । न च यद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगि- स्वानि यावंति प्रत्येकं तत्तदवच्छिन्नैकामावघटितकूटस्य हेतुत्वमभिमतं ; न तु तत्प्रत्येकावच्छिन्नाभावस्तोमघटितकूटस्य । तथा च संयोगत्वाव- च्छिन्नप्रतियोगित्वानि यावन्ति प्रमेयत्वाद्यनुगतरूपावच्छिन्नतत्तदवच्छि- न्नाभावस्य असत्वेपि तत्तव्यक्तित्वावच्छिन्नतत्तत्प्रतियोगित्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकैकाभावघटितस्तोमस्य वृक्षे निराबाधतया कालिकसंबंधा- वच्छिन्नतत्तत्प्रतियोगित्वावच्छिन्नाभावासत्वेपि स्वरूपसंबंधावच्छिन्नतत्त- प्रतियोगित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावघटितस्तोमस्य निराबावतया च उक्तासिद्धयनवकाशेन नोक्तविशेषणद्वयावश्यकत्वामिति नासंगतिरिति वाच्यम् ॥ तथापि संयोगत्वाधवच्छिन्नयावदंतर्गतसंयोगत्वेन सत्वावगा- हिज्ञानीयसत्तानिष्ठविषयत्वावच्छिन्नाभावस्य वृक्षे असत्वेन असिद्धिवारक- प्रतियोगितात्वस्य व्यभिचारावारकत्वेन व्यर्थविशेषणत्वस्य दुर्वारत्वात् । यदि च विषयत्वप्रतियोगित्वादिगतावच्छेद्यत्वानां एकावच्छेद्यतात्वे माना- भावेन अवच्छेद्यतात्वेन प्रतियोगितागतावच्छेद्यताया एव निवेशः।

·5 सङ्गमेश्वरक्रोडम् । इति स्फूर्तये प्रतियोगितापदं , न तु प्रतियोगितात्वेन प्रतियोगितानिवे- शलाभायेति न व्यर्थविशेषणत्व मिति विभाव्यते ; तदा यद्धर्मावच्छिन्नया . वत्प्रतियोगित्वांतर्गता या कालिकसंबंधावच्छिन्नसंयोगत्वादिनिष्ठावच्छे- दकताकव्याप्यवृत्तिरूपादिनिष्ठा प्रतियोगिता तदवच्छिन्नाभावस्य वृक्षेऽस- त्वेन असिद्धिवारकतया यद्धर्मावच्छिन्नत्वघटकयद्धर्मनिष्ठावच्छेदकतायां अवश्यं निवेशनीयस्य समवायसंबंधावच्छिन्नत्वस्य व्यभिचारावारकत्वेन व्यर्थविशेषणत्वं दुर्वारमिति । मैवम् । यद्रूपनिष्ठसमवायसंबंधावच्छिन्नावच्छे- दकताकप्रतियोगितात्वव्यापकसमुदायत्वावच्छिन्नं हेतुः । समुदायत्वे व्याप- कत्वं च स्वाश्रयीभूताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसंबंधेन । तथा च यदूपा- वच्छिन्नवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वपर्याप्तावच्छेदकताकप्रतियोगता- काभाववत्कूटत्वस्य निरुक्तप्रतियोगितावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्व- पर्याशावच्छेदकताकप्रतियोगिताकाभाववत्कूटत्वे अप्रवेशेन वैयर्थ्याभावा- दिति । वस्तुतस्तु तादृशप्रतियोगितात्वव्यापकत्वमेव हेतुः। व्यापकता च स्व- वृत्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसंबंधेन । तथा च यद्धर्मावच्छिन्नवृत्तिभेद- प्रतियोगितावच्छदकत्वत्वपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताकाभावसमवायसंबं- धावच्छिन्नयद्धर्मनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगितावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेद- कत्वत्वपर्याप्तावच्छेदकताकप्रतियोगिताकाभावयोधर्मिणो प्रतियोगितावच्छे- दकभेदेन भेदात् न वैयर्थ्यमिति । न च संयोगत्वावच्छिन्नतत्तत्प्रतियोगित्वा- वच्छिन्नाभावानां केवलान्वयित्वात् तादृशप्रतियोगित्वानां स्ववृत्यभावप्र- तियोगितावच्छेदकत्वसंबंधेन जगदाधारतया तद्वृत्तिभेदप्रतियोगितानिरू- पितोक्तसंबंधावच्छिन्नावच्छेदकत्वाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । तादृशप्रतियोगि- तात्वव्यापकत्वं हि स्ववृत्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसंबंधावच्छिन्नाव- च्छेदकताप्रतियोगिकस्वरूपसंबंधेन तादृशप्रतियोगितावच्छेदकत्वसामान्या- भावः, न तु तादृशसंबंधावच्छिन्नत्वविशेषितताशावच्छेदकत्वसामान्या- भावः। तथाच तादृशप्रतियोगितावृत्तिः यस्समवायेन घटत्वाधवच्छि- ·संगमेश्वरकोडम् । न्नभेदः तदीयप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य घटत्वादौ प्रसिद्धस्य स्ववृत्य भाव- प्रतियोगितावच्छेदकत्वसंबंधावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितस्वरूपात्मकव्य धिकरणसंबंधेनाभावस्य केवलान्वयितया नोक्तव्यापकत्वाप्रसिद्धिरिति दिक् ॥१२॥ 'अतिप्रसंगभङ्गाय शाखादितत्तदवयवावच्छिन्नावृत्तिकसंयोगं प्रति तत्तदवयवत्वेन हेतुत्वस्यावश्यकतया वृक्षे व्याप्यवृत्तिगगनसंयोगस्यासंभवा- दितिभाव' इति जागदीशी ॥ अत्रातिप्रसंगः। मूलावच्छिन्नमूर्तातरसंयो- गस्य शाखादौ एतवृक्षवृत्तिगगनादिसंयोगस्य वृक्षांतरावयवे अवच्छेदकता- संबंधेन उत्पत्तिप्रसंगरूपो बोध्यः। यद्यपि वृक्षादौ गगनादिसंयोगस्य शाखामूलाधवच्छेदकभेदेन भेदेपि शाखावच्छिन्नवृत्तिको यः कपिसंयोग- स्तस्य कपिचरणादिना दिग्विशेषणाप्यवच्छिन्नतया तत्र शाखादेर्व्यभिचा- रवारणाय शाखादिनिष्ठावच्छेदकत्वमेव शाखादिजन्यतावच्छेदकसंबंधतया वाच्यम् । तथा च तत एव शाखामूलादिसर्वावयवावच्छिन्नस्य गगनादि- संयोगस्याभेदेपि अवयवांतरे व्यभिचाराप्रसक्तया अवच्छेदकभेदेन गगना- दिसंयोगभेदस्य नियुक्तिकतया यावद्विशेषाभाववत्वं स्वरूपासिद्धं ; तथापि गगनवृक्षसंयोगाद्यभावस्यापि वृक्षानधिकरणदेशावच्छेदेन गगनादौ सत्वात् गगनादौ यावद्विशेषाभावसत्वेन तत्रैव यावद्विशेषाभावेन संयोगसामान्या- भावसाधने तात्पर्यम् । तावतापि संयोगी द्रव्यत्वादित्यादौ अव्याप्तिसंभ- वादिति ॥१३॥ 'गुणविभाजकजातेरेव हेतुसाध्ययोः प्रवेशा 'दिति जागदीशी॥ न चोपाधिदोषदानार्थ यो यजातिसमानाधिकरणेत्यादिव्याप्तिघटकसाध्यहेतु- शरीरे जातौ गुणविभाजकत्वविशेषणदानमनुचितमिति वाच्यम् । न हि प्रकृतव्याप्तौ तादृशविशेषणं निवेश्य उपाधिदाने तात्पर्यम् । अपि तु यो गुण- विभाजकयजातिसमानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकयावद- भाववान् स तज्जात्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववानिति व्याप्त्यंतर एव ·संमगेश्वरक्रोडम् । ३५ उपाधिदानेन च तादृशव्याप्तेस्संयोगाभावसिद्धयंगतया दीधितिकृतानभि. हितत्वात् । तादृशव्याप्ती उपाधिदोषदानं न यजातिसमानाधिकरणेत्यादि- सामान्यव्याप्त्यवष्टभ्यसंयोगसामान्याभावसिद्धौ बाधकमिति वाच्यम् । पक्षावृत्तिनिरवच्छिन्नयावद्विशेषाभावाधिकरणत्वे गुणविभाजकजात्यवच्छि- नाभावव्यापकत्वे गृह्यमाणे गुणविभाजकजात्यवच्छिन्नाभावे तद्व्याप्यत्वन- हात् ततश्च गुणविभाजकजात्यवच्छिन्नाभावः पक्षावृत्तिः पक्षावृत्तिनिरव- च्छिन्नयावद्विशेषाभावाधिकरणताव्याप्यत्वादित्याकारकस्य पक्षे गुणविभा- जकजात्यवच्छिन्नाभावसाध्यकानुमितिविरोध्यनुमानस्यावतारात् तस्य गुण- विभाजकजात्यवच्छिन्नाभावात्मकसंयोगत्वावच्छिन्नाभावसाध्यकवृक्षादिपक्ष- कानुमितौ यो यजातिसमानाधिकरणेत्यादिव्याप्त्युपष्टभ्यायामपि विरोधि- तया गुणविभाजकजातिघटितानुमाने उपाधिदानस्यापि संयोगाभावसिद्धौ बाधकत्वात् । न च गुणविभाजकजात्यवच्छिन्नाभावघटितव्याप्तावपि निरव- च्छिन्नयावद्विशेषाभावाधिकरणत्वस्य उपाधित्वं न संभवति । ज्ञानत्वादिगुण- विभाजकजात्यवच्छिन्नाभाववत्यात्मनि तदीययावद्विशेषाभावाधिकरणत्वस्य ज्ञानानवच्छेदकघटाद्यवच्छिन्नतया निरवच्छिन्नयावद्विशेषाभावाधिकरणता- यास्तत्रासत्वादिति वाच्यम् । निरवच्छिन्नत्वं न देशविधया अवच्छेदकत्वा- निरूपकत्वे सति कालविधया अवच्छेदकत्वानिरूपकत्वं । कालविधया अव- च्छेदकत्वानिरूपकत्वनिवेशे प्रयोजनाभावात् । किंतु देशविधया अवच्छेद- कत्वानिरूपकत्वं । तथाचात्मनि सुषुप्तिकालावच्छिन्नज्ञानविशेषाभावकूटा- धिकरणत्वस्य देशविधया अवच्छेदकत्वानिरूपकस्य सत्वेन व्यापकत्वाक्षतेः। न च संयोगयावद्विशेषाभावाधिकरणत्वस्य उत्पत्तिकालावच्छिन्नस्य देशानव- च्छिन्नतया तस्य वृक्षे सत्वात् देशानवच्छिन्नमात्रेण उपाधेस्साधनाव्यापक- त्वं नोपपद्यत इति कालानवच्छिन्नत्वघटितरूपेणैव उपाधित्वस्य वाच्यतया कालानवच्छिन्नस्य ज्ञानविशेषाभावकूटाधिकरणत्वस्य आत्मन्यसत्वात्साध्या- व्यापकत्वतादवस्थ्यमिति वाच्यम् । खवृत्तिसंयोगानां प्रागभाववति उत्पत्ति- ·३६ ३ ६ संगेमश्वरकोडम् । कालावच्छिन्ने वृक्षे तत्कालावच्छेदेन तदभावासंभवात् । तत्र देशानवच्छि- नयावद्विशेषाभावाधिकरणत्वासत्वेन देशानवमि नत्वमात्रेण यावद्विशेषा- भाववत्वस्योपाधित्वसंभवात् । ध्वंसप्रागभावयोरत्यंताभावविरोधित्वात् । अन्यथा संयोगसामान्याभावस्यापि तत्रोत्पत्तिकालावच्छेदेन सुवचतया तत्र तत्साधनायासोऽयमफलस्स्यात् । न च द्वितीयादिकालावच्छेदेनापि वृक्षे न संयोगयावद्विशेषाभाववत्वम् । वृक्षवृत्तिसंयोगानां ध्वंसपागभावयास्तत्र सत्वादिति स्वरूपासिद्धरेव संभवेन तामुपेक्ष्य उपाधिदोषप्रतिपादनमयुक्तम् । तस्यासंभवात् । गुणस्यैव साधनाधिकरणतया तत्र निरवच्छिन्नयावद्विशेषाभा- वाधिकरणत्वसत्वेन साधनाव्यापकत्वासंभवादिति वाच्यम् । ध्वंसायधि- करणे ध्वंसादिकालावच्छेदेनैव अत्यंताभावो न तिष्ठतीति ध्वंसायधिकरणे नात्यंताभाव इति वदतामाशयः। न तु तत्र कदापि न तिष्ठतीति । तथा च वृक्षनिष्ठो यः कपिसंयोगादिः तदशायां तदनवच्छेदकमूलाधवच्छेदेन तदभाववृत्तौ बाधकाभावेन न स्वरूपासिद्धिः। न वा उपाधेः साधनव्या- पकत्वं । वस्तुतस्तु सर्वदा यत्किचिद्ज्ञानप्रागभावस्य यत्किचिज्ञानध्वंसस्य च अधिकरणे आत्मनि कदापि न ज्ञानसामान्याभावसंभवः तेन सुषुप्त्यादि काले जनिष्यमाणज्ञानप्रागभावस्य सत्वेन तदत्यंताभावस्य अतीतज्ञानध्वंसस्य च सत्वेन तदत्यंताभावस्य चासत्वात् आत्मनस्तत्कालावच्छेदेन न ज्ञान- विशेषाभावकूटवत्वम् । ज्ञानविशेषाभावकूटवानित्यादिप्रतीत्यन्यथानुपपत्या देशभेदावच्छेदेन तादृशविशेषाभावकूटाधिकरणतायाः आत्मनि सत्वेपि न तद्देशभेदानवच्छिन्नं इति उपाधेस्साध्याव्यापकत्वम् गुणविभाजकजात्यव- च्छिन्नाभावस्य उक्तव्याप्तौ साध्यविधया प्रवेशेपि दुर्वारमिति शंकाया नाव- काशः। इदमुपलक्षणम् । गुणविभाजकजात्यवच्छिवाभावसाध्यकोक्तव्या- सावुपाधिदोषस्य. उक्तरीत्या यो यजातिसमानाधिकरणेत्यादिसामान्यव्या- प्तिज्ञानाधीनसंयोगसामान्याभावसाध्यकानुमितिबिरोध्यनुमानोत्थापकत्व- -बत् वृक्षस्संयोगसामान्याभाववान् संयोगीययावद्विशेषाभाववत्वादिति-विशे- ·संगमेश्वरक्रोडम् । ३७ पानुमाने निरवच्छिन्नसंयोगविशेषाभावकूटाधिकरणत्वात्मको पाधेरपि निरू- क्तसामान्यव्याप्तिज्ञानाधीनसंयोगसामान्याभावानुमितिविरोधिसंयोगाभावो वृक्षावृत्तिः वृक्षावृत्युपाधिव्याप्यत्वादित्याकारकानुमानोत्थापकत्वं बोध्य- मितिसंक्षेपः ॥१४॥ यत्तु एकावच्छेदेनेत्यस्य परस्परानवच्छेदकानवच्छिन्नवृत्तिकत्ववि- शिष्टेत्यर्थ' इति जागदीशी ॥ अथ किमिदं परस्परानवच्छेदकानवच्छिन्नत्वं । न तावत्तादृशाभावकूटांतर्गतयावदभावानवच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावः । विभि नावच्छिन्नानां तावदभावानां एकावच्छेदकाप्रसिद्ध्या उक्तरूपेणोपाधित्वा- नुपपत्तेः । अत एव तादृशाभावकूटानवच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावः तदिति प्रत्युक्तम् । तादृशकूटावच्छेदकाप्रसिद्धेः । नापि तादृशाभावकूटांतर्गतो यो यो अभावः प्रत्येकं तत्तदवच्छेदकत्वाभावकूटवदवच्छिन्नत्वाभावः । शाखामूलादीनां मध्ये कस्यापि तादृशावच्छेदकत्वाभावकूटविरहेण तादृश- कूटवान् यो गुणत्वादिः तदवच्छेद्यत्वाभावविशिष्टसंयोगविशेषाभावकूटाधि- करणत्वस्य वृक्षेपि सत्वेन तेन रूपेण साधनाव्यापकत्वानुपपत्तेः; एतेन तादृशकूटांतर्गताभावानां प्रत्येकावच्छेदकत्वाभावकूटस्थाने तादृशकूटांतर्ग- ताभावावच्छेदकत्वसामान्याभावनिवेशोपि प्रत्युक्तः। मैवम् ॥ तावदभा- वांतर्गतो यो यो अभावः प्रत्येकं तत्तदवच्छेदकावच्छेद्यत्वाभावकूटस्यैव परस्परानवच्छेदकानवच्छिन्नत्वपदार्थत्वात् । इत्थं च वृक्षनिष्ठतादृशाभाव- कूटाधिकरणतायां अन्यतमत्वादियत्किचिदनुगतरूपावच्छिन्नशाखामूलाद्य- वच्छिन्नायां निरुक्तावच्छिन्नत्वाभावकूटमध्ये कस्याप्यभावेन तादृशावच्छि- नत्वाभावकूटविशिष्टविशेषाभावकूटत्वावच्छिन्नाधिकरणतायाः साधनाव्या- पकत्वनिर्वाहः । वस्तुतस्तु तादृशाभावकूटांतर्गतयत्किचिदभावानवच्छेद- कानवच्छिन्नत्वमेव परस्परानवच्छेदकानवच्छिन्नत्वपदार्थः। तावतापि मूल- स्य शाखावच्छिन्नवृत्तिकताशकूटांतर्गतयत्किचिदभावानवच्छेदकत्वात् शा- खायाः मूलावच्छिन्नवृत्तिकतादृशाभावानवच्छेदकत्वात् तदनवच्छिन्न- ·३८ संगमेश्वरक्रोडम् । विशेषाभावकूटाधिकरणत्वस्य वृक्षे असत्वेन साधनाव्यापकत्वस्य तस्य गुणे सत्वेन साध्यव्यापकत्वस्य चोपपत्तेः। तादृशयत्किचिदभावानवच्छेद- कत्वं च खानवच्छेदकत्वसंबंधेन तादृशाभावविशिष्टत्वम् । न च विशेषा- भावकूटाधिकरणत्वं विशेषाभाववृत्तिकूटत्वावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकर- णत्वम् । तथा च विशेषाभाववृत्तिकूटत्वपदेन वृक्षावृत्तिसंयोगानां ये अभावाः तन्मात्रगतकूटत्वोपादाने तदवच्छिन्नाधिकरणत्वस्य निरवच्छिन्नतया निरुक्त- यत्किचिदभावानवच्छेदकानवच्छिन्नस्य वृक्षे सत्वात्कथं साधनाव्यापकत्व- मिति वाच्यम् । यावद्विशेषाभाववत्वपदेन तद्धर्मसमानाधिकरणोभयावृत्ति- धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वव्यापककूटत्वावच्छिन्नाधेयतानिरूपिता- धिकरणतायाः विवक्षितत्वात् । तथा च कतिपयविशेषाभावमात्रकूटत्वस्य निरूक्ताभावत्वाव्यापकत्वेन दोषाभावात् । तादृशकूटत्वस्य द्विधा निवेशा- पेक्षया लाघवात् तादृशकूटत्वविशिष्टाधिकरणत्वमुपाधिः । वैशिष्ट्यं च खा- वच्छिन्ननिरूपकताकत्व स्वाश्रयविशिष्टानवच्छिन्नत्वोभयसंबंधेन , स्वं कूट- त्वं । खाश्रयवैशिष्ट्यं च स्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकमेदवत्वसंबंधेन, खंअभावः अवच्छेदकता च अवच्छेदकत्वसंबंधावच्छिन्नेति संक्षेपः ॥१५॥ 'व्याप्यवृत्तिरूपार्दानां विशेषाभावस्यावच्छेदकाप्रसिद्ध्या तदनवच्छे- दकस्याप्यसंभवेन तत्रैव साध्याव्यापकत्वतादवस्थ्यादिति भाव' इति जाग- दीशी ॥ यद्यपि निरुक्तयत्किचिदभावानवच्छेदकत्वस्थाने तादृशाभावांतर्ग- तयत्किचिदभावनिष्ठनिरूपितत्वसंबंधावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितअवच्छेदक- त्वनिष्ठस्वरूपसंबंधावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वस्य प्रमीयविशेष्यत्व- प्रतियोगिकस्वरूपेणाभावनिवेशे व्याप्यवृत्तिरूपविशेषाभावकूटांतर्गतयत्कि- चिदभावावच्छेदकत्वाप्रसिद्धावपि तादृशाभावनिष्ठप्रकारतानिरूपितअव- च्छेदकत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वस्य तदभावावच्छेदकमित्याकारक- भ्रमे प्रसिद्धस्य प्रमीयविशेष्यत्वप्रतियोगिकस्वरूपात्मकव्यधिकरणसंबंधेना- भावस्य सर्वत्र सुलभतया नोपाधेः साध्यव्यापकत्वानुपपत्तिः। तथापि निर- ·संगमेश्वरकोडम् । ३९ " वच्छिन्नतादृशाधिकरणतात्वापेक्षया तादृशाभावांतर्गतयत्किचिदभावनिष्ठ- निरूपिनत्वसंबंधावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितअवच्छेदकत्वनिष्ठस्वरूपसंबंधाव- च्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वनिष्ठप्रायविशेष्यत्वप्रतियोगिकस्वरूपसंव- धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववदनवच्छिन्नत्वविशिष्टाधिकरणतात्वस्य गुरु- शरीरतया गौरवमेवैतन्मते दूषणं बोध्यम् ॥१६॥ 'तथा सति द्रव्यत्वशून्यं सत्वादित्यादावतिव्याप्तिः। द्रव्यत्वरूप- साध्याभावस्य विशेषणतया वृत्तित्वविरहात् । द्रव्यभिन्नत्वप्रकारकप्रमावि- शेष्यत्वाभावस्यापि द्रव्यत्वानतिरेका 'दिति जागदीशी । न च द्रव्याभिन्न- त्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावस्यातिरिक्तत्वेपि तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्व- स्य द्रव्यत्वाभावत्वे असत्वेनातिव्याप्त्यवारणात् तस्य द्रव्यत्वस्वरूपत्वा- भिधानमफलमिति वाच्यम् । तस्यातिरिक्तत्वे द्रव्यत्वप्रकारकप्रमाविशेष्य- स्वाभावादीनामपि तथात्वापत्या द्रव्यत्वाभामाभावत्वस्य विनिगमनाविर- हेण तावद्धर्मिषु कल्पनामपेक्ष्य लाघवादतिरिक्तव्यक्तावेव कल्पनाप्रसंगण न स्वरूपेण वर्तमानतत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वमादायातिव्याप्त्यलग्नकतापत्तेः उक्ताभावानां द्रव्यत्वात्मकत्वे कल्पना धर्मिनानात्वाभावेन द्रव्यत्व एव तदभावाभावत्वस्य कल्पनीयतया तस्य स्वरूपेण वर्तमानतया भवत्यतिव्या- प्तिः। केचित्तु द्रव्यभिन्नत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावस्यातिरिक्तत्वे द्रव्यत्व इव तत्रापि विनिगमनाविरहेण द्रव्यत्वाभावाभावत्वस्य कल्पनीयतया द्रव्य- त्वरूपस्य साध्याभावस्य स्वरूपेण वृत्तित्वेपि द्रव्यभिन्नत्वप्रकारकप्रमाविशे- प्यत्वाभावरूपस्य साध्याभावस्य तेन संबंधेन वर्तमानतया नातिव्याप्ति- रिति तस्य द्रव्यत्वरूपत्वाभिधानमित्याहुः ॥१७॥ 'अत एव साध्यतावच्छेदकसंबंधेन साध्यवत्वबुद्धेविषयतया प्रतिव- धकतावच्छेदको यस्संबंधस्तेन संबंधेन हेतुसामानाधिकरण्यमभावस्य ग्राह्य- मित्युक्तावपि न निस्तारः। तथाविधसंबंधेन हेतुसामानाधिकरण्याप्रसिद्ध्या निरुक्तगगनत्वादिहेतौ द्रव्यत्वाभाववजातित्वादित्यादौ च अव्याप्ति'रिति - ·संगमेश्वरकोडम्। जागदीशी ॥ अथ साध्यवत्ताग्रहविरोधिघटकसंबंधातिरिक्तसंबंधावच्छि- नत्वं साध्यवत्ताग्रहविरोधिताघटकसंबंधातिरिक्तसंबंधावच्छिन्नत्वसाध्या- भावानिष्ठत्वोभयाभाववत्वरूपं विवक्षितं। तथा च द्रव्यत्वाभाववजातित्वा- दित्यादौ हेत्वधिकरणजात्यादिनिरूपितजातित्वमेयत्वादिनिष्ठवृत्तितायां साध्याभावनिष्ठत्वाभावात् निरुक्तोभयाभावसत्वेन न तादृशत्तित्वाप्रसिद्धिः। न च संबंधसामान्यावच्छिन्नगगनत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्य स्वरूपेण साध्यतायां घटत्वादिहेतावव्याप्तिः। संबंधसामान्येन गगनवत्तानिश्चयस्य साध्यवत्तावुद्धिप्रतिबंधकतया सकलसंबंधानामपि तादृशप्रतिबंधकतावच्छेद- कप्रकारतावच्छेदकतया तदतिरिक्तसंबंधाप्रसिद्धेरिति वाच्यम् । तादृशविरो- धिताघटकसंबंधातिरिक्तसंबंधावच्छिन्नत्वस्य तादृशप्रतिबंधकतावच्छेदकप्र- कास्तावच्छेदकसंसर्गतावच्छेदकभिन्नधर्मावच्छिन्नसंसर्गताकत्वरूपस्य निरु- तोभयाभावप्रतियोगिविधया विवक्षितत्वात् । तथाचोक्तस्थले संबंधसामा- न्येन गगनवत्ताज्ञाननिष्टा या उक्तसाध्यवत्ताज्ञाननिष्ठप्रतिवध्यतानिरूपित- प्रतिबंधकता तदवच्छेदकप्रकारतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकसंबंधत्वातिरिक्त- संयोमत्वाद्यवच्छिन्नसंसर्गताकत्वस्य घटादिनिष्ठत्तितायां प्रसिद्ध्या ना- व्याप्तिः। न च तथापि समवायसंबंधावच्छिन्नप्रमेयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता- कामावस्य स्वरूपेण साध्यतायां जातित्वादिहेतावव्याप्तिः। हेत्वधिकरणजा- त्यादिनिरूपितजातित्वादिनिष्ठस्वरूपसंबंधावच्छिन्नत्तितायामपि जगत एव साध्याभावतया जातित्वरूपसाध्याभावनिष्ठत्व निरुक्तसंबंधातिरिक्तस्वरूपसं- बंधावच्छिन्नत्वयोस्सत्वेन निरुक्तोभयाभावासत्वात् तामादायापि निरुक्त- तित्वप्रसिद्ध्ययोगादिति वाच्यम् । समवायेन प्रमेयाभावाभावत्वस्य समवेत- मात्रे निखिलसमवाय्यनुगतसत्तायामेववा स्वीकारेणैवोपपत्तौ प्रमेयमात्रे तत्क- ल्पनायां मानाभावेन जातित्वादिनिष्ठत्तितायां साध्याभावनिष्टत्वाभावेन निरुतोभयाभावसत्वादुक्तस्थलेप्यव्याप्त्यनवकाशादिति । यद्वा साध्यवत्तान- इंविरोधिताघटकसंबंधेन वृत्तिमत्साध्याभावनिष्ठत्वस्य निरुक्तोभथाभाव- ·6 सङ्गमेश्वरक्रोडम् । ४१ प्रतियोगिकाटो निवंशनातापत्तिवारणं बोध्यम् । अथैवमपि विषयितासंबंधा- बच्छिन्नप्रमेयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य स्वरूपेण साध्यतायां घटत्वा- दिहेतावन्याप्तिः। समवायेन प्रमेयाभावाभावत्वस्य सत्तामात्रे कल्पनेनैवो- पपत्तावपि विषयितया प्रमेवाभावाभावत्वस्य सकलसविषयकासंग्राहकयत्किं चित्प्रमेयमात्रे कल्पयितुमशक्यत्वेन प्रमेयमात्रस्यैव साध्याभावतया निरुक्त- विरोधिताघटकविषयितासंबंधन वृत्तिमद्धटत्वादिरूपसाध्याभावनिष्टत्व निरु- तविरोधिताघटकविषायतासंबंधातीरक्तसमवायसंबंधावच्छिन्नत्वयोः हेत्व- भिकरणघटादिनिरूपितघटत्वादिनिष्ठत्तितायां सत्वेन निरुक्तोभयाभावव- द्वेत्वधिकरणत्तित्वाप्रसिद्धेरिति चेन्न । विषयितासंबंधावच्छिन्नप्रमेयत्वाव- च्छिन्प्रतियोगिताकाभावो नास्तीति प्रतीतौ तादृशाभावत्वेन प्रमेयस्यैव विषयितासंबंधेन भानोपगमे प्रमेयमिति ज्ञाने तादृशप्रतीत्यनुपपत्तिः तद्- ज्ञानविषयितानवच्छेदकविषयितया प्रमेयाभावाभावत्वावच्छिन्नस्य विषयि- तासंबंधेन तद्ज्ञाने असत्वात् । तद्ज्ञानीयविषयतावच्छेदकावच्छिन्नस्यैव विषयितासंबंधेन तद्ज्ञानवृत्तित्वनियमादिति तादृशप्रीतावतिरिक्तस्यैव प्रमेयाभावाभावस्य विषयत्वं सर्वानुमतं तथा च घटत्वादिनिष्ठत्तितायां साध्याभावनिष्ठत्वाभावेन निरुक्तोभयाभावसत्वात् नाव्याप्तिः। यदि च नित्यज्ञानानुयोगिकविषयितासंबंधेन प्रमेयाभावस्य स्वरूपेण साध्यतायां घटत्वादिहेतावव्याप्तिः। साध्याभावस्य सर्वधर्मावच्छिन्नविषयकनित्यज्ञान- मात्रे प्रतीयमानस्य उक्तबाधकविरहेण विनिगमनाविरहेण निखिलप्रमेयात्मक- तया हेत्वधिकरणघटादिनिरूपितवृत्तितायां निरुक्तविरोधिताघटकनित्यज्ञा- नानुयोगिकविषयितासंबंधेन वृत्तिमद्धटत्वादिस्वरूपसाध्याभावानिष्ठत्वनिरु- क्तसंबंधातिरिक्तसमवायसंबंधावच्छिन्नत्वयास्सत्वान्निरुक्तत्तित्वाप्रसिद्धेः। एवं कालिकसंबंधावच्छिन्नप्रमेयाभावस्य स्वरूपेण साध्यतायां जातित्वा- दिहेतावव्याप्तिरिति विभाव्यते । तदा साध्याभावनिष्ठत्वमपहाय साध्या- भावत्वावच्छिन्नत्वस्यैव उभयाभावप्रतियोगिविषया निवेशः कार्यः।

·संगमश्वस्नोडम् । भयवान् जाति- तथा च त्वधिकरणघटजात्यादिनिरूपितप्रमेयत्वाद्यवच्छिन्नवृत्तितायां सा- ध्याभावत्वावच्छिन्नत्वाभावात् । निरुक्तोभयानावसत्वेन नोक्तस्थलद्वया- व्याप्तिः। न चैवं हेत्वधिकरणमहाकालनिरूपितकालिकसंबंधावच्छिन्नतव्य- क्तित्वाधवच्छिन्नसत्ताभावनिष्ठधरितायास्साध्याभावत्वावच्छिन्नत्वविरहेण निरुक्तोभयाभाववत्तया तामादाय सत्तावान जातेरित्यादौ अव्याप्तिरिति वाच्यम् । निरुक्तोभयाभावक्ती या हेत्वधिकरणकृत्तिता तदवच्छेदकानु- योगितानिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके निवेशात् । इत्थं च सत्ताभावनिष्ठा तव्यक्तित्वावच्छिना या वृत्तिता तदवच्छेदकानुयो- गित्वाप्रसिद्ध्या न तामादायान्याप्तिः। द्रव्यत्वाभावप्रमेयोभ त्वादित्यादावव्याप्तिः। हेत्वधिकरणजातिनिरूपितजातित्वाभावाभावत्वा- वच्छिन्नवृत्तिायां जातित्वाभावस्वरूपसाध्यनिष्ठप्रतियोगिताकाभावत्वाव- छिन्नत्वनिरुक्तविरोधिताघटकसंबंधातिरिक्तस्वरूपसंबंधावच्छिन्नत्वयोस्स- त्वेन तस्याः लक्षणाघटकत्वात् । जातित्वत्वादि अपरधर्मावच्छिन्नवृत्तित्व- धारणासंभवस्य त्वयैवोक्तत्वादिति । न च द्रव्यत्वाभावप्रमेयोभयवत्ताबुद्धिं प्रति प्रमेयाभाववत्तानिश्चयस्य स्वरूपसंबंधावगाहिनः प्रतिबंधकतया स्वरूप- संबंधो न तादृशसंबंधातिरिक्तः। अपि तु संयोगादिः। तदवच्छिन्नत्वाभा- चात् निरुक्तोभयाभाववत्वं जातित्वाभावाभावत्वावच्छिन्नवृत्तितायां सुलभ- मिति वाच्यम् । प्रमेयाभावस्य अप्रसिद्ध्या तन्निश्चयस्य प्रतिबंधकत्वासंभ- वेन स्वरूपस्य तत्प्रतिबंधकतावच्छेदकप्रकारतावच्छेदकत्वायोगात् । न 'चाभावांशे स्वरूपसंबंधावच्छिन्न प्रतियोगितासंसर्गेण प्रमेयप्रकारकः घटः प्रमेयामाववानिति भ्रमः प्रसिद्ध इति स्वरूपस्य तन्निष्ठसाध्यवत्ताज्ञानप्रति- बंधनताघटकत्वं संभवतीति शंक्यम् । अभावांशे प्रतियोगितासंसर्गकभ्रमस्य पूर्णमवलक्षणे गदाधरुभट्टाचार्यैर्निराकृतत्वादितिदूषणं साध्याभावत्वपदेन मान्यतापच्छेदकतावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वविवक्षया निरसनीयम् । न के केक्लान्वयिनि तादृशसाध्याभावत्वामसिद्धिरिति शंक्यं । प्रतिमा ·संमगेश्वरक्राडम् । तायां साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वप्रवेशे प्रयोजनाभावेन संबंधांतराव- च्छिन्नसाध्याभाव एव तत्प्रसिद्धेः। इति रीत्या साध्यवत्ताग्रहविरोधिता- घटकसंबंधावच्छिन्नत्वकल्पस्यापि परिष्कर्तुं शक्यतया तथापीत्यादिना कल्पां- तरानुसरणमफलमिति मैवम् । साध्यवत्ताग्रहविरोधिताघटकसंबंधावच्छिन्न- त्वस्य कथं चिदुक्तरीत्या परिष्कारसंभवेपि तस्य तथापीत्यादिना वक्ष्यमाण- कल्पापेक्षया गुरुशरीरतया तदुपेक्षा न तु कथंचिदपि परिष्कारासंभव इत्याशयेनेत्यलमनल्पजल्पनेन ॥१८॥ 'तथापि साध्यतावच्छेदकसंबंधन स्वप्रतियोगिमन्वबुद्धर्विषयिनया प्रतिबंधकतावच्छेदको यस्संबंधस्तेन त्वधिकरणवृत्तिन्वमभावस्य विवक्षित- मित्यदोष' इति जागदीशी। घटत्वाभावस्य यः कालिकसंबंधावञ्चिन्नाभावः कालिकेन तदात्मकस्वप्रतियोगिमत्तावुद्धि प्रति कालिकसंबंधावच्छिन्नतदभा- वनिश्चयस्य स्वरूपसंबंधावगाहिना प्रतिबंधकनया तहटकस्वरूपसंबंधन हेन्व- धिकरणगगनादो वर्तमानघटत्वाभावात्मक साध्याभावमादाय घटत्वाभावस्य कालिकसंबंधेनाभावस्य स्वरूपेण साध्यतायां गगनत्वादिहताचव्यामिवारणाय साध्यतावच्छेदकसंबंधनिवेशः। गगनवृत्तित्वविशिष्टोक्तसाध्यवत्ताबुद्धि प्रति तदभाववत्तानिश्चयस्य स्वरूपसंसगावगाहिनः प्रतिबंधकतया नद्धटकस्वरूप- मादाय घटत्वाभावात्मकसाध्याभावस्य स्वपदाथत्ववारणाय स्वप्रतियोगिम- ताज्ञानं स्वप्रतियोगितावच्छेदकपर्याप्त प्रकारतावच्छेदकं ग्राह्यम् । भृतलादौ घटादिसमूहालंबनात्मकोक्तसाध्यवत्ताज्ञानमादाय स्वरूपस्य उक्तस्थले साध्याभावप्रतियोगिमत्ताज्ञानविरोधिताघटकत्ववारणाय स्वप्रतियोगिता- वच्छेदकावच्छिन्नमकारतावच्छिन्नत्वेन प्रतिबध्यता निवेश्या। अथ कालि- कसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकघटत्वाभावाभाववान् घट इति बुद्धिं प्रत्यभाव- वद्भिन्नो घट इत्यादिनिश्चयस्यापि सामान्यवद्भेदनिश्चयविधया प्रतिबंधकत- या अभावत्वावच्छिन्नप्रकारतात्वेन उक्तज्ञानीयस्वप्रतियोगितावच्छेदकाव- च्छिन्नप्रकारत्वावच्छिमप्रतिबध्यतानिरूपिततत्प्रतिबंधकताघटकत्वं स्वरूपस्य ·४४ संगमेश्वरकोडम् । दुर्वारमिति स्वपदेन साध्याभावमादायोक्तस्थले दोषो दुर्वारः। मैवम् ॥ प्रतियो- गितावच्छेदकतावच्छिन्नप्रकारताशालिग्रहत्वावच्छिन्नत्वस्य तादृशग्रहत्वव्या- प्यत्वरूपस्य प्रतिबध्यतायां निवेशनीयत्वात् । तथाचाभाववतेंदवत्तानिश्चय- प्रतिबध्यताया घटत्वाभावात्मकनिरुक्तसाध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकघट- त्वभावाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताशून्ये अभाववान् घट इति ज्ञाने सत्वेन न तामादाय स्वरूपस्य उक्तविरोधिताघटकत्वमिति न साध्याभावमादायोक्तस्थले ऽव्याप्तिः। न च घटत्वाभावाभावतत्कालीनो घटो अभाववानिति बुद्धौ या तादृशघटे अभाववढ़ेदवत्तानिश्चयप्रतिबध्यता तस्यां प्रतियोगितावच्छे- दकघटत्वाभावाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताव्याप्यत्वमक्षतं। तत्प्रतिवध्यता- वदानस्य धर्मितावच्छेदकघटकतया घटत्वाभावाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताक- त्वनियमादिति तन्निरूपितविरोधिताघटकत्वं स्वरूपस्य दुर्वारं धर्मितावच्छे- दकविषयत्वानंतर्गत स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताव्याप्यत्वनिवेशे च सर्वत्र तादृशप्रतिवध्यत्वाप्रसिद्धिः। भूतले घटाद्यभाववत्तानिश्चयप्रति- वध्यताया अपि धर्मितावच्छेदकविषयत्वानंतर्गतघटाभावप्रतियोगितावच्छे- दकघटत्वाधवच्छिन्नप्रकारताशून्ये घटादिविशेषितभूतलादौ प्रमेयत्वादिप्र- कारकघटवद्धृतलं प्रमेयमितिज्ञाने सत्वादिति वाच्यम् । तादृशप्रकारताव्या- प्यत्वघटकवृत्तित्वस्य स्वावच्छेदकीभूतधर्मितावच्छेदकविषयत्वानंतःपाति- प्रकारतानिरूपकत्वसंबंधेन विवक्षणात् । निरुक्तविषयत्वानंतर्गतस्त्रप्रतियो- गितावच्छेदकघटत्वावच्छिन्नप्रकारताशून्ये घटवद्भूतलं प्रमेयमिति ज्ञाने प्रति- बध्यतायाः स्वरूपेण वृत्तित्वेपि उक्तसंबंधेनावृत्तित्वान्नतादृशप्रतिबध्यत्वा- प्रसिद्धिः। न च तथापि घटत्वाभावस्य कालिकसंबंधन अभावे स्वरूपेण साध्ये प्रमेयत्वादिहेतावतिव्याप्तिः। तादृशसाध्याभाववत्तानिश्चयप्रतिब- ध्यतायाः घटत्वाभावत्वेन पटत्वाद्यभावावगाहिं घटत्वाभावाभाववान् घट इति ज्ञाने तत्प्रतियोगितावच्छेदकवास्तवघटत्वाभावाभावत्वावच्छिमप्रकार- ताशून्ये सत्वेन तस्याः तादृशप्रकारत्वान्याप्यतया तादृशप्रतिबध्यत्वाप्रसिध्या ·संगमेश्वरक्रोडम् । खपदेन साध्याभावस्य धर्तुमशक्यत्वादिति वाच्यम् । निरुक्तप्रकारताव्या- प्यत्वस्य तादृशमकारताशून्यभ्रमान्यज्ञानावृत्तित्वरूपस्य प्रतिवध्यतायां निवेशात्तथा च साध्याभावनिश्चयप्रतिबध्यतायास्तत्प्रतियोगितावच्छेदक- धर्मावच्छिन्नप्रकारताशून्य उक्तज्ञाने सत्वेपि तस्य भ्रमान्यत्वाविरहेण भ्रमान्य- तादृशज्ञानावृत्तित्वस्याक्षतत्वात् । स्वपदेन साध्याभावस्थापि धारणसंभ- वेनोक्तस्थले अतिव्याप्त्यभावात् । अथैवं तादृशप्रकारताशून्यज्ञाने भ्रमान्य- त्वनिवेशे कालिकावच्छिन्नघटत्वाभावाभाववान् गगनत्वादित्यादावव्यामिः तरवस्थैव । तादृशसाध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशून्य- भ्रमान्यज्ञानावृत्तिर्या हदे बसिप्रकारकवुद्धित्वावच्छिन्नभ्रमत्वनियतप्रतिवध्य- ता तन्निरूपितप्रतिबंधकतावच्छेदकप्रकारतावच्छेदकस्वरूपसंबंधेन हतुमहग- नवृत्तित्वस्य साध्याभावे सत्वेन तस्यापि स्वपदेन धतुं शक्यत्वादिति । स्त्र- प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानिष्ठस्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकतानिरू- पकत्वमपि प्रतिबध्यतायां निवेश्य तत्प्रतिबध्यतावारणेपि काञ्चनमयपर्वतो अभाववानिति बुद्धिनिष्ठा या तादृशपर्वते अभाववज्दवत्तानिश्चयप्रतिवध्य- ता तस्यां भ्रमत्वनियततया निरुक्तसाध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छि- नप्रकारताव्याप्यत्वस्य अभावत्वावच्छिन्नप्रकारतात्वेन तादृशप्रकारवाव- च्छिन्नत्वस्य च सत्वेन तनिरूपितप्रतिबंधकताघटकस्वरूपसंबंधमादाय साध्याभावस्य लक्षणघटकत्वं दुर्वारमेव । न च स्वप्रतियोगितावच्छेदकांशे भ्रमान्यत्वमेव निरुक्तप्रकारताव्याप्यत्वघटकज्ञाने निवेशनीयं । न तु भ्रमसा- मान्यभेदः। तथा च कांचनमयपर्वतो अभाववानिति ज्ञानस्योक्तसाध्याभाव- प्रतियोगितावच्छेदकांशे भ्रमभिन्नत्वेन तद्वृत्तित्वाभावस्य तादृशपर्वते अभाव- पढ़ेदवत्तानिश्चयप्रतिबध्यतायामभावान्न तामादाय साध्याभावस्य लक्षणघ- टकत्वं । इत्थं च प्रतिबध्यतायां तादृशप्रकारत्वावच्छिन्नत्वं न देयमेव। हृदो वह्निमानिति ज्ञानस्यापि उक्तसाध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकांशे भ्रमभिन्नत- या तद्वृत्तिप्रतिवध्यतामादायाप्त्युक्तस्थले अव्याप्त्यनवकाशात् । प्रतियोगि- ·४६ संगमेश्वरक्रोडम् । तावच्छेदकांश भ्रमत्वं च प्रतियोगितावच्छेदकनिष्ठप्रकारताविशिष्टविशेष्यता- निरूपकत्वं । प्रकारतावैशिष्ट्यं च विशेष्यतायां, स्वनिरूपितत्व , स्वावच्छे- दकसंबंधावच्छिन्नस्वाश्रयनिष्ठप्रतियोगिताकाभावसामानाधिकरण्योभयसंबं- धेनेति वाच्यम् । स्वप्रतियोगितावच्छेदकघटकघटत्वांशे भ्रमात्मकघटत्ववान् घटो अभाववानिति ज्ञाननिष्ठायास्तादृशघटे अभाववतेंदवत्तानिश्चयप्र- तिबध्यतायाः निरुक्तसाध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशून्य- प्रतियोगितावच्छेदकांशे भ्रमभिन्नोदासीनज्ञानावृत्तितया तनिरूपितप्रतिबं- धकताघटकस्वरूपसंबंधमादाय साध्याभावस्योक्तस्थले लक्षणघटकत्वस्य दुर्वारत्वात् । न चावच्छेदकताद्वयानिरूपकविशेष्यत्वावच्छिन्नत्वं प्रतिबध्य- ताविशेषणं तेन घटत्वपटत्वधर्मद्वयावच्छिन्नविशेष्यतावच्छिन्नोक्तप्रतिवध्य- ताव्युदास इति वाच्यम् । एवमषि व्यधिकरणसंयोगाधिसंबंधेन घटत्वादि- धर्मितावच्छेदककाभाववत्ताबुद्धिनिष्ठप्रतिबध्यतायाः प्रतियोगितावच्छेदक- घटत्वांशे भ्रममात्रनिष्ठतया निरुक्तव्याप्यत्वस्य घटत्वमात्रावच्छिन्नविशेष्य- त्वावच्छिन्नतया निरुक्तविशेष्यत्वावच्छिन्नत्वस्य च सत्वेन तन्निरूपितप्रति- बंधकतावच्छेदकप्रकारतावच्छेदकस्वरूपसंबंधमादायोक्तदोषतादवस्थ्यात् । मैवम् ॥ अवच्छेदकताद्वयानिरूपकविशेष्यतायां विरवच्छिन्नावच्छेदकताक- त्वमपि निवेश्य संयोगादिसंबंधावच्छिन्नघटत्वत्वावच्छिन्नावच्छेदकताकवि- शेष्यत्वावच्छिन्नोक्तप्रतिबध्यतामादायोक्तस्थले दोषाभावात् । न हि घटत्वा- दीनां संयोगेनापि स्वरूपतोमानं । तथाच स्वप्रतियोगितावच्छेदकतापर्या- प्त्यधिकरणधर्मपर्याप्तावच्छेदकताकधर्मितावच्छेदकविषयत्वानंतःपातिप्रकार- स्वाभाववत्प्रतियोगितावच्छेदकांशे भ्रमभिन्नज्ञाननिरूपितधर्मितावच्छेदक- विषयत्वानंतःपातिस्वावच्छेदकाकारतानिरूपकत्वसंबंधावच्छिन्नवृत्तित्वाभा- वक्ती या अवच्छेदकताद्वयानिरूपक निस्वच्छिन्नावच्छेदकताकविशेष्यत्वा- वच्छिमप्रतिवध्यता तन्निरूपितप्रतिबंधकतावच्छेदकप्रकारतावच्छेदकसंबंधा- वच्छिन्नहेत्वधिकरणनिरूपितवृत्तिताक्त्स्वात्मकाभावप्रतियोगितावच्छेदक- ·संगमेश्वरकोडम् । साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति निष्कर्षः। वस्तुतस्तु संबंधघटकप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारत्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतायां स्व- प्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मानवच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकधर्म- पर्याप्तावच्छेदकताकप्रकारत्वानवच्छिन्नत्वं निवेशनायं । तथा चोक्तस्थले अभाववन्दवत्तानिश्चयप्रतिबध्यतायास्साध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकका- लिकेन घटत्वाभावाभावत्वानवच्छिन्नाया अभाववान् घट इति ज्ञान- निष्ठा प्रकारता तदवच्छेदकाभावत्वावच्छिन्नतद्ज्ञानीयप्रकारत्वावच्छिन्नतया न तामादाय दोषः। अत्र पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टसाध्याभावस्य स्वरूपेण योऽभावः तदभावस्य विशिष्टसाध्याभावस्वरूपतया साध्याभावप्रतियो- गितावच्छेदकं यत्पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावत्वं तदवच्छिन्नप्रकार- ताशालिग्रहविरोधिताघटकस्वरूपसंबंधेन हेत्वधिकरणे वर्तमानसाध्या भावीयघटत्वाभावाभावत्यावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकत्वं साध्यतावच्छे. दके वर्तत इत्येवं प्रतियोगिताभेदनिबंधनो दोषः संबंधघटकप्रतियो- गित्वहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वयोरैक्यविवक्षया निरसनीयः। तथा च प्रतियोगिताविशिष्टा या प्रतियोगिता तदनवच्छेदकसाध्यता- वच्छेकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं व्याप्तिः। प्रतियोगितावैशिष्ट्यं च प्रतियोगितायां, स्वतादात्म्य , स्वावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मविशि- ष्टप्रतिबध्यतानिरूपितमतिबंधकतावच्छेदकपकारतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्न- हेत्वधिकरणवृत्तितावदभायित्वोभयसंबंधेन। धर्मवैशिष्ट्यं च प्रतिबध्य- तायां स्वावच्छिन्नप्रकारत्वावच्छिन्नत्व, स्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगि- ताक्रभेदवत्वोभयसंबंधेन । स्वनिष्ठावच्छेदकता च स्वविशिष्टप्रकारता- वच्छेदकधर्मपर्याप्तावच्छेदकताकप्रकारत्वावच्छिन्नत्वसंबंधेन । मकारतायां स्ववैशिष्ट्यं च स्वनिष्ठावच्छेदकताक प्रतियोगिताकभेदमन्वसंबंधेन। स्व- निष्ठावच्छदकता च 'अवच्छिन्नत्वसंबंधेन, संबंध इत्तिः स्वयमूह- नीयेत्यलमतिवाचालतया ॥१९॥ .

·संगमश्वरकोडम्। ४८ 'स्वप्रतियोगित्वं यादृशसंबंधावच्छिन्नं तादृशसंबंधेन यत्प्रतियोगिसं बंधितवृत्तित्वाभावस्योक्तत्वादिति जागदीशी ॥ स्वपतियोगितानिरूपित संसर्गतावच्छेदकयत्किंचिद्रूपावच्छिन्नसंसर्गताकप्रतियोगितावच्छेदकताव- च्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणतावदृत्तित्वाभावस्येति तदर्थः। संसर्गताव च्छेदके यत्किचित्वनिवेशात् जातिमान् जातित्वादित्यादौ जात्यभाव स्वप्रतियोगितानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकतादात्म्यत्वमादाय प्रतियोग्यसामा नाधिकरण्यानुपपत्तिरिति शंकाया नावकाशः। अथैवमपि कपिसंयोग्येतवृक्ष त्वादित्यादावव्याप्तिः । वृक्षत्तित्वविशिष्टस्य स्वरूपेण योऽभावः स्वमतियो गिकस्वरूपेण तदभावस्य वृक्षवृत्तिसामान्यस्वरूपस्य वृक्षत्तिकपिसंयोगा भावात्मकत्वे अविवादात्कपिसंयोगाभावनिरूपिता या वृक्षवृत्तित्वविशिष्टत्वा वच्छिन्नाभावनिष्ठा तादृशाभावप्रतियोगिकस्वरूपसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगित तन्निरूपितसंसर्गतावच्छेदकं यदृक्षवृत्तित्वविशिष्टाभावमतियोगिकस्वरूप तद्रूपावच्छिन्नसंसर्गताकस्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधेयतानिरूपिता या वृक्षभिन्ने प्रसिद्धाधिकरणता तद्वद्धृत्तित्वाभावस्य हेत्वधिकरणैतवृक्षत्व वच्छेदेन कपिसंयोगाभावे सत्वात् । न च स्वेतरानिरूपितस्वनिरूपित प्रति योगितानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकयत्किचिद्रूपघटितमेव प्रतियोग्यसामान धिकरण्यं निवेशनीयं । इत्थं च वृक्षवृत्तित्वावच्छिन्नाभावनिष्ठप्रतियोगि तायाः कपिसंयोगाभावनिरूपितत्वेपि तदितरगगनाद्यभावनिरूपितत्ववि हेण न तामादाय दोष इति वाच्यम् । तथा सति घटादिनिष्ठतदभावीया तियोगिताया अपि स्वेतरानुयोगितानिरूपितत्वेन तादृशप्रतियोगित्वा सिद्ध्या असंभवप्रसंगात् । न च स्वभिन्नं यदनुयोगिताभिन्नं तदनिरूपी तत्वमेव प्रतियोगिताविशेषणमिति स्वेतरानुयोगितानिरूपितत्वमादाय तादृशंप्रतियोगित्वाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । एवमपि वृक्षत्तित्वविशिष्टं यत्व पिसंयोगाभाववृक्षाभावाभावत्वरूपअनुयोगित्वान्यतरत्तदभावस्य स्वप्रतिय गिकस्वरूपसंबंधेन यो अभावस्तस्य निरूक्तान्यतरस्वरूपस्य कपिसंयोगाभ ·सङ्गमेश्वरकांडस् । बात्मकता नदीपनिरुक्तान्यतराभावनिष्ठपतियोगितावच्छेदकसंमगता वछदकनिरूक्तान्यतराभावमतियोगिकस्वरूपत्वावच्छिन्नसंबंधन प्रतियो- ग्यसामानाधिकरण्यस्य एतवृक्षावच्छेदेन कपिसंयोगाभाव अक्षतत्वादण्या- सितादवस्थ्यात् । न च स्वनिष्ठानुयोगिताभिन्नत्वं स्वामिन्नावशेषणं न तु सामान्यता अनुयोगिताभेदः । इत्थं च निरुक्तान्यतराभावनिष्ठप्रतियो- गितायाः कपिसंयोगाभावभिन्ना तन्निष्ठानुयोगिताभिन्ना च या वृक्षाभा- वाभाषन्धरूपानुयोगिता तन्निरूपितत्वेन न तामादायापि कपिसंयोगाभावस्य प्रतियोग्यसायानाधिकरण्यप्रसंग इनि वाच्यम् । वृक्षवृत्तित्वविशिष्टं यत्क- पिसंयोगाभावमयाभावाभाववाल्यनरत् नदभावस्य स्वप्रतियोगिकस्वरू- पेण योऽभावः तम्य निरुक्तान्यतरम्वरूपस्य कपिसंयोगाभावस्वरूपत्वेन तदीयनिरुक्तान्यतराभावनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकनिरुक्ता- न्यतराभावप्रतियोगिकस्वरूपत्वावच्छिन्नसंबंधेन प्रतियोग्यसामानाधिकर- ण्यस्य कपिसंयोगाभाये दुर्वारस्यात् । मैवम् ।। स्वीययत्प्रतियोगितानिरू- पितसंसर्गताबदकधर्मावश् िअसंसर्गताकप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधे- यतानिरूपिताधिकरणतावत्तित्वाभात्रवान्यो हेत्वधिकरणकृत्यभावः तदीया या सन्प्रतियोगितासमानाधिकरणा प्रतियोगिता नदनवच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके निवशात् । एवं च कपिसंयोगाभावीयकपिसंयोगनिष्ठप्र- तियोगितानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकसमवायत्वावच्छिन्नसंसर्गताकप्रतियोगि- सामानाधिकरण्यस्यैव संयोगाभावे सत्वेन संयोगनिष्ठप्रतियोगितायाः भार- जासंभवात् । निरुक्तान्यतराभावनिष्ठमातियोगिताया धारणसंभवेपि संयोग- निष्ठप्रतियोगितायाः तत्सामानाधिकरण्याभावात् कपिसंयोगी एतदृक्षत्वा- दित्यादौ नान्याप्तिप्रसंगः। यदिच वृक्षवृत्तित्वविशिष्टत्वावच्छिन्नाभावप्रति- योगिकस्वरूपसंबंधेन वृक्षवृत्तित्वविशिष्टत्वावच्छिन्नाभावप्रमेयउभयाभावस्था- पि वृक्षवृत्तिसामान्यवरूपस्य तवृत्तिकपिसंयोगाभावस्वरूपतया निरुतोभय- सावच्छिन्नप्रतियोगिनापि कपिसंयोगाभावनिरूपिता हनिपितृसंसर्गता- ·संगमेश्वरक्रोडम् । वच्छेदकवृक्षवृत्तित्वविशिष्टत्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगिकखरूपत्वावच्छिन्नसंस- र्गताकप्रतियोग्यसामानाधिकरण्यस्य कपिसंयोगाभावे सत्वात्तदीयकपिसं- योगनिष्ठप्रतियोगितायास्तत्प्रतियोगितासमानाधिकरणत्वात्पुनरव्याप्तिताद तस्थ्यमिति भाव्यते, तदावत्प्रतियोगितासामानाधिकरण्यस्थाने तत्प्रतियो- गिताव्यापकत्वं निवेशनीयम् । तथा च निरुक्तोभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगि- तायाः तव्याप्यत्वाभावेन नान्याप्तिः। अथैवमपि संयोगेन प्रमेयसाध्यक- धूमादिहेतावव्याप्तिः। पर्वतवृत्तित्वविशिष्टत्वावच्छिन्नाभावस्य स्वप्रतियोगि- कस्वरूपेण योऽभावः तस्य पर्वतवृत्तिसामान्यस्वरूपस्योत्पत्तिकालावच्छेदेन पर्वतवृत्तिसंयोगेन प्रमेयसामान्याभावस्वरूपतया प्रमेयाभावनिरूपितपर्वतव- त्तित्वविशिष्टाभावनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकस्वरूपसंबंधेन प्रतियोग्यसामाना- धिकरण्यस्य संयोगेन प्रमेयाभावे सत्वेन तस्य लक्षणघटकत्वात् । तदीयप्रमेय- त्वावच्छिन्नप्रतियोगितायाः प्रमेयमात्रनिष्ठाया उक्तविशिष्टाभावनिष्ठप्रतियो- गिताव्यापकतया तदवच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्वात् । तत्प्रतियो- गिताव्याप्यत्वमपि प्रतियोग्यसमानाधिकरणहेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितायां निवेश्य उक्तविशिष्टाभावप्रतियोगितामादाय दोषवारणेऽपि उक्तविशिष्टा- भावप्रतियोगिकस्वरूपेण तादृशविशिष्टाभावग्रमेयोभयाभावस्स पर्वतवृत्तिख- रूपस्य पर्वतवृत्तिसंयोगेन प्रमेयाभावस्वरूपनया तदीयोभयत्वावच्छिन्नप्रति- योगितामादायाव्याप्तिवारणमशक्यमेव । प्रमेयत्वावच्छिन्नप्रतियोगितायां प्रमेयमात्रनिष्ठोभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताव्याप्यवस्थाप्यक्षतत्वात् । न छ तत्प्रतियोगिताव्याप्यत्वं तत्प्रतियोगिताशून्यावृत्तित्वं निरुक्तोभयत्वाव- छिन्नप्रतियोगिताशून्याप्रसिद्ध्या अप्रसिद्धमिति न तत्प्रतियोगित्वं यत्प- दोपादेयमिति नाव्याप्तिरिति वाच्यम् । संयोगेन प्रमेयसाध्यकव्यभिचारिण साध्याभावीयप्रमेयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताया निरुक्तव्याप्यत्वाप्रसिख्या धारणासंभवेनप्रतियोगित्वांतरसमनियतप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य साध्यता- बच्छेदके सत्वेनातिव्याप्तिवारणाय खाभावववृत्तित्वसंबंधावच्छिन्नतत्प्रति- ·संगमेश्वरक्रोडम् । योगित्वाभावरूपस्य तत्प्रतियोगितानिष्ठप्रकारतानिरूपिताभावनिष्ठप्रकारता- निरूपिताधिकरणनिष्ठप्रकारतानिरूपितवृत्तित्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यता- या प्रमीयविशेष्यताप्रतियोगिताकखरूपेणाभावस्वरूपस्य खन्यापकत्वसंबं- भावच्छिन्नतत्प्रतियोगितावृत्तित्वरूपस्य वा तत्प्रतियोगिताव्याप्यत्वस्य वक्त- व्यतया निरुक्तोभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगितायाः केवलान्वयित्वेप्युक्ततन्या- प्यत्वस्थ प्रसिद्ध्या तामादायाव्याप्ने(रित्वात् । मैवम् । स्त्रीययत्प्रतियोगि- तावच्छेदकसंबंधेन प्रतियोग्यसमानाधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावीयतत्प्र- तियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं साध्यतावच्छेदके निवेश्यम् । न तु तत्प्रतियोगितासमनैयत्यमग्रिमप्रतियोगि- तायां । इत्थं च निरुक्तोभयत्वावच्छिन्ना या प्रमेयाभावनिरूपितप्रतियोगिता तत्समनियतप्रतियोगितावच्छेदकन्यस्य प्रमेयत्वे सत्वेपि तदवच्छेदकतापर्या- प्त्यधिकरणं यनिरुक्तोधयत्वं तदवच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य तत्रास- त्वात् न प्रमेयवान् धूमादित्यादावव्याप्तिः। न चैवमपि पर्वतवृत्तित्वविशिष्ट- स्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगिकस्वरूपेण प्रमेयसामान्याभावस्य उक्तरीत्या संयो- गेन प्रमेयाभावखरूपस्य या उक्तविशिष्टाभावप्रतियोगिकस्वरूपसंबंधावच्छि- अप्रमेयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता तदवच्छेदकसंबंधेन प्रतियोग्यसमानाधिक- रणाभावीया तदवच्छेदकप्रमेयत्वावच्छिन्ना च या संयोगेन प्रमेयाभावीयप्र- तियोगिता तदवच्छेदकत्वमादायाव्याप्तितादवस्थ्यमिति वाच्यम् । तत्प्रति- योगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्थाने तत्प्रतियोगितावच्छेदकसंबंधावच्छिम- वख निवेशात् । उक्तविशिष्टाभावत्व उभयत्व प्रमेयत्वाधवच्छिन्नप्रतियोगि- वायाः उक्तविशिष्टाभावप्रतियोगिस्वरूपसंबंधावच्छिन्नतया प्रमेयाभावीयसं- योगसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगितायास्तदवच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वाभावेन ता- रशप्रतियोगितामादाय दोषाप्रसक्तः । उक्तविशेषसंबंधावच्छिन्ना या प्रमे- स्त्वावच्छिना प्रतियोगिता तदवच्छेदकसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगितापदेनापि पुनखामेवोपादाय दोषोऽपि समवायेन वहयभावप्रतियोगितामादाय जहिलाम्।

·संगधारकोड । धूमादित्यादावब्यामिवारकेण अग्रिमप्रतियोगितायां माध्यतावच्छेद कसंबंधा वच्छिन्नत्याविशेषणेनैव वारणीयः । अस्यायमनुगमः । प्रतियोगिताविशिष्टसा- ध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिमप्रतियोगितानवच्छेदकसाध्यतावच्छेदकावच्छि असामानाधिकरण्यं व्याप्तिः। प्रतियोगितावैशिष्टयं च बाबछेदकसंबंधान- च्छिन्नत्व स्वविशिष्टाधेयतानिरूपिताधिकरणतावचिन्वाभावबद्धत्वाधिकर-- णवृत्यभावनिरूपितत्वोभयसंबंधेन । स्ववैशियं चाध्यतायां स्वनिरूपित्त- संसर्गतावच्छेदकधर्मावच्छन्नसंसर्गताकन्व स्वनिरूपकामावनिरूपितप्रतियो- गितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्योभयसंबंधेनेत्यलमस्थानसंरंभेण ॥२०॥ 'प्रतियोगितावच्छेदकसंबंधेन ये ये प्रतियोगिसंबंधिना तसव्यक्तित्वा- अच्छिमभेदकूटविशिष्टहेतुमवृत्तित्वस्यैव तत्र तत्र वक्तव्यत्वात्' इति जाग- दीशी ॥ अथ प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशष्यत्वा- बच्छिन्नप्रतियोगिताकैकभेदस्य हेत्वधिकरणे निवेशेनैव कपिसंयोग्येतट्ट- क्षत्वादित्यादौ कपिसंयोगत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतायाः अंततः ईश्वरज्ञानीयायाः वृक्षेव्याप्यवृत्तितया तदवच्छिमभेदासत्वेन कपिसंयोग्ये- तवृक्षत्वादित्यादौ कपिसंयोगाभावस्य लक्षणाघटकत्वनिर्वाहे कृतं भेदकूट- गर्भनिरुक्त्यादरेण । न च धूमाभावप्रतियोगितावच्छेदकधूमत्वावच्छिनन- कारकभ्रमीयविशेष्यतायाः अयोगोलके सत्वात् धूमाभावोऽपि धूमवान् वहेरित्यादौ प्रतियोगिव्यधिकरणो न स्यात् । घटत्वाधवच्छिन्नप्रकारक भ्रमीयविशेष्यतामादाय घटाघमावस्यापि प्रतियोगिसमानाधिकरणतया प्रतियोगिव्यधिकरणाभावाप्रसिक्यैव तत्रातिव्यामिवारणे तुल्ययुक्त्या सदे- तावसंमव इति वाच्यम् । भ्रमीयविषयतायाः भ्रमसत्तानियतसप्ताकतया अयोगोलकादौ धूमप्रकारकत्रमशून्यतादशायां धूमत्वावच्छिमप्रकारतानिरू- पितविशेष्यत्वावच्छिमभेदस्य वृक्षादौ कपिसंयोगानधिकरणमूलावच्छेदेन तादृशाधिकरणत्वावच्छिममेदवत् निराबाधतया धूमाघभावस्थापि प्रतियो- मिवैवधिकरण्योपपचेः । न चैवं गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसचावान् नातेरित्या- ·मंगनेश्वरको वारणात दाचतिच्यामिः। विशिष्टगनाभावप्रतियोगिताचल्छदकावचिन्नप्रकारता निरूपितविशेष्यतायाः गुणकर्मान्यन्याफ्लक्षितमनावान गुण इति प्रमी- पायाः गुणादी सर्वदा मन्बन विशिष्टसनाभायम्य प्रतियोगियधिकरण्या- मंभवेन घटाधभावस्येव नथावन नदीय प्रतियोगितानवच्छदकत्वम्म माध्यतावच्छद के मवाद कालिकादिसंबंधन हमादिप्रकारकाप्रमीयविशेष तामादाय धूमाभावस्थ प्रतियोगिभिकरण्यानुपपत्या धूममाम्भक तावतिव्यामिवारणाय प्रकारवायां अवश्यं निवेशनीचप्रतियोगिताबदा- मंबंधावच्छिमावविशेषणन गुणकमान्यत्वोपलक्षितमत्तावान् गुम इति प्रमीयप्रकारतायाः शुद्धसमवायसंबंधात्रच्छिन्नायाः विशिष्टाभाव प्रतियोगिता- बच्छेदकविशिष्ट प्रतियोगिकममायसंबंधावच्छिन्नत्वाभाबेन तनिरूपितविशेष्यतामादाय न विशिष्टमत्तामारम्प प्रतियोगिवेयधिकरण्या- नुपपत्तिः। विशिष्टामावस्यापि शुद्धसमवायसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताको उपलक्षितविशिष्टाभावयोरवैलक्षण्यप्रसंगात् , इति न युक्तम् । एकत्वप्राम- भावविशिष्टघटत्वावच्छिनप्रतियोगिकसंयोगाप्रसिद्ध्या एकन्त्रप्रागमाववि- शिष्टघटाभावतदुपलक्षितघटाभावयोः तादृशविशिष्टप्रतियोगिकसंयोगसंव- धावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वशुद्धसंयोगमंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वाम्मां वैलक्षण्यस्य दुरुपपादतया विशिष्टाभावप्रतियोगित्व उपलचिताभावप्रतियो- गित्वयोः विशेषणविशेष्योभयपर्याप्तत्त्वविशेष्यमात्रपर्याप्तत्वाभ्यामेच तयो- लक्षण्यस्य वक्तव्यतया शुद्धसमवायस्यैव विशिष्टाभावप्रतियोगितावदक- संबंधत्वेन तदवच्छिन्नोपलक्षितसत्तानिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतायाः गुणादौ सार्वदिकत्वेन विशिष्टसत्तामावस्थ प्रतियोगिवैयधिकरण्यानुपपीर- नादवस्थ्यात् । अन्यथा प्रतियोगितावच्छेदकनिवेशोपि नष्फल्यं भजेन् । विशिष्टशमावस्य विशिष्ट प्रतियोगिकसमवायेन सहजत एवं प्रतियोगिव्यषिक- रगत्वादिति वाच्यम् । प्रतियोगितावच्छेदकनिष्ठा या स्वप्रतियोगितावच्छेद- कसंधनिष्ठकिंचिद्रपानच्छिमप्रतियोगिताकत्नाभिसंसर्गताकमकारखा ·मंगमेश्वरकोडम् । ननिरूपितविशेष्यत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदस्य विशिष्टसाध्यकानुमित्यौ. पयिकव्याप्तिशरीरे हेत्वधिकरणविशेषणतया निवेशात् । तथा च विशिष्ट- मत्तावान् गुण इति ज्ञानस्य स्वावच्छिन्नप्रतियोगिकसमवायेन विशिष्टसत्ता- पारतंत्र्येण विशिष्टसत्ताप्रकारकस्य भ्रमतया तच्छून्यकालावच्छेदेन स्वप्रति- योगितावच्छेदकविशिष्टसत्तात्वनिष्ठनिरुक्तसंसर्गताकप्रकारतानिरूपितविशे- प्यत्वावच्छिन्नभेदस्य हेत्वधिकरणे गुणे सत्वेन विशिष्टसत्ताभावस्य प्रतियो- गियधिकरण्यनिर्वाहः । न चोपलक्षितसत्तासाध्यकजात्यादिहेतावव्याप्तिः। विशिष्टाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यद्विशिष्टसत्तात्वं तनिष्ठोक्तसंसर्गताकम- कारतानिरूपितविशेष्यतायाः गुणो विशिष्टसत्तावानिति भ्रमीयायाः सत्वेपि तच्छून्यकालावच्छेदेन तदवच्छिन्नभेदस्य गुणादौ सत्वेन विशिष्टसत्ताभा- वस्थ प्रतियोगिव्यधिकरणत्वादिति वाच्यम्। उपलक्षितसाध्यकानुमित्यौपयि- कव्याप्तिशरीरे प्रतियोगितावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नमतियोगिनिष्ठप्रकारतानि- संपितविशेष्यत्वावच्छिन्नभेदस्यैव हेत्वधिकरणे निवेशेन अनुपपत्यभावात् । तादृशव्याप्तेः विशिष्टसाध्यकजात्यादिहेतौ सत्वेपि न क्षतिः। तद्ज्ञानस्य उपलक्षितवैशिष्ट्यावगाह्यनुमितावेव हेतुतया ततः जात्यादिहेतुना अभ्रान्तस्य गुणे विशिष्टवैशिष्ट्यावगायनुमितेरापादयितुमशक्यत्वात् । न चैवं शन्दा- ननुगमः । क्षत्यभावात् । पूर्वे जगदीशेनैव विशिष्टाविशिष्टसाध्यकस्थली- यलक्षणशरीरे साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकतदितरानवच्छिन्नत्वनिरवच्छिम- त्वादिविशेषणनिवेशकृता शब्दानुगमस्य परित्यक्तत्वादिति । भेदकूटनिवे- शंकृन्मवेपि प्रतियोगितावच्छेदकसंबंधेन प्रतियोगिसंबंधिनो ये ये तत्तद- इंटषटितव्याप्तिरेव उपलक्षितसाध्यकानुमित्यौपयिकी वाच्या। अन्यथा विशिष्टसत्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टससात्वावच्छिन्नसंपंधितागाः गुणेऽसत्वेन तथाविधसंबंधितावद्रव्यभेदकूटस्य तत्र सत्येन विशिष्टसत्तामा- वस्य मंतियोगिव्यधिकरणतया अभ्रान्तस्य जातिलिंगकोपलक्षितसतासाला- कानुमिलनुपपत्तेः । तथाच सन्मरेकि .. शब्दानासुगमस्य दुरिलाई ।

·संगमेश्वरकोडम् । मैवम् । अव्याप्यवृत्तिमद्भेदस्य व्याप्यवृत्तितानये उक्तरीत्या परिष्कार न्यभिचारिण्यतिध्याप्तिवारणेपि तस्य व्याप्यवृत्तितानये साध्यमकारकभ्रमी- यविशेष्यतायाः व्यभिचारनिरूपकाधिकरणे सत्वन तदवच्छिन्नमदम्य कालभेदावच्छेदेनापि यत्राधिकरणे व्यभिचारः तत्रासत्वात् साध्याभावस्य लक्षणघटकत्वानुपपत्या व्यभिचारिण्यतिन्याप्तिः तस्याव्याप्यवृत्तिनामपि साध्यशून्ये त्रिचतुरादिकतिपयक्षणमात्रस्थायिनि यद्धर्मिणि स्वसनासमकालं साध्यस्य भ्रमः तदंतर्भावेणैव व्यभिचारिणि हतो साध्याभावस्थ क्यापि हेत्वधिकरणे निरुक्तमतियोगिवैयधिकरण्यासंभवेनातिव्यामिः। अतः मनद्वय एव लक्षणकरणे तद्वारणाय प्रमीयत्वं प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नपका- रतानिरूपितविशेष्यतायां देयं , आंशिकप्रमात्वमादाय प्रमक्तदोषवारणाय स्वव्यधिकरणप्रकारावच्छिन्ना या या विषयता नत्तनिरूपकत्वाभावकूटब- स्वरूपं प्रमात्वं तत्र निवेशनीयं ; तथा च कूटनिवेशनाभयत्र समानमेव प्रमात्वघटकेतरांशनिवेशेन गौरवं पुनरतिरिच्यतएव । न च प्रमात्वं न भेदगर्भ किंतु प्रकारताविशिष्टविशेष्यतानिरूपकत्वसामान्याभावः वैशिष्ट्यं च स्वनिरूपितत्वस्वविशिष्टप्रतियोगिताकाभावववृत्तित्वोभयसंबंधेन । प्रति- योगितायां स्ववैशिष्ट्यं च स्वावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वस्वावच्छेदकाव- च्छिमत्वोभयसंबंधेनेति भेदकूटनिवेशेन लाधवमिति वाच्यम् । अम्मन्मताप प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसंबंधिनिष्ठोभयावृत्तिधसत्वेन तादृशमंबंधि- निष्ठतत्तळ्यक्तित्वान्यनुगमय्य तादृशधर्मन्यावच्छिन्नावच्छेदकताकमतियो- गिताकैकभेदस्यैव निवेशसंभवन गौरवाभावात् । परंतु प्रमात्वावनिवेशेन लापवमेवेति सर्वमनवयम् ॥२१॥ 'यत्किचित्पतियोगित्वं वाससंबंधावच्छिन्नं नाशसंबंधेन स्वति- योगितावच्छेदकावच्छिन्नसामान्यानधिकरणं यत्साधनाधिकरणं तनिष्ठाभा- वस्य साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमेव लाने निवेशनीय 'मिति जागदीशी ॥ न च कपिसंयोगाभावविशिष्टपटाभावस्थ ·8 सङ्गमेश्वरक्रोडम् । निरुतप्रतियोगिवैयधिकरण्येपि तदीयसाध्यनिष्ठप्रतियोगितायाः तदन्या- पकतया नाव्याप्तिरिति वाच्यम् । एवमपि कपिसंयोगाभावविशिष्टघटाभावस्म स्वरूपेण योऽभावः तादृशाभावप्रमेयोभयस्य स्वरूपेण साध्यतायां एतदृक्ष- न्वादिहेतावव्याप्तेर्दुर्वारत्वात् । उक्तोभयत्वावच्छिन्नाभावस्यापि विशिष्ट घटा मावस्वरूपस्य स्वीया या घटनिष्ठा प्रतियोगिता तदवच्छेदकसंयोगसंबंधन स्वप्रतियोग्यनधिकरणहेत्वधिकरणवृत्तितया तदीयोक्तोभयत्वावच्छिन्नति- योगितायाः घटनिष्टप्रतियोगिताव्यापकत्वस्यापि सत्वात् । न च तन्मति- योगिताव्याप्यत्वस्यापि अग्रिमप्रतियोगितायां निवेशात् उक्तस्थले साध्या- भावीयनिरुक्तोभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगितायां तदीयघटत्वावच्छिन्नप्रतियो- गिताव्याप्यत्वविरहेण न साध्याभावमादायाव्यामिरिति वाच्यम् । तथापि कर्मत्वप्रकारकज्ञानविषयत्वविशिष्टस्य संयोगेन प्रमेयाभावस्याभावप्रमया- भयस्य स्वरूपेण साध्यतायामव्याप्तदुरुद्धरत्वात् । उक्तोभयाभावस्य विश्चि- ष्टप्रमेयाभावस्वरूपस्य स्वीया या प्रमेयनिष्ठा प्रतियोगिता तदवच्छेदकसंयो- गेन प्रतियोग्यनधिकरणहेत्वधिकरणवृत्तितया तदीयनिरुक्तोभयत्वावच्छिन्न- प्रतियोगितायास्तत्प्रतियोगितासमनयत्यस्याप्यक्षतत्वात् । मैवम् ।। स्वीयय- प्रतियोगित्वं यादृशसंबंधावच्छिन्नं तादृशसंबंधेन स्वप्रतियोगितावच्छेदका- वच्छिन्नसामान्यानधिकरणहेत्वधिकरणत्तिसाध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्न- प्रतियोगिताकाभावीयतत्प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगितानपच्छे- दकत्वस्य साध्यतावच्छेदके निवेशात् । तथा च कपिसंयोगाभाव- विशिष्टघटाभावाभावत्वावच्छिन्नस्य तादृशाभावप्रमेयोभयत्वावच्छिन्नस्य वा साध्यतायां घटप्रतियोगितामादाय प्रतियोगिवैयधिकरण्येपि तदीयसाध्यनि- प्रतियोगितायाः तदयच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वविरहेण नाव्याप्तिः। एवमेव कर्मत्वपकारकज्ञानावेशेष्यत्वविशिष्टप्रमेयाभावाभावत्वावच्छिन्नस्य तादृशा- भावप्रमेयोभयत्वावच्छिन्नस्य वा साध्यतायां निरुक्तसद्धेतावव्याप्तिवारण- मपि बोध्यम् ॥ यदि च कर्मत्वप्रकारकज्ञानविषयत्वविशिष्टप्रमेयाभावाभाव- ·५८ संगमेश्वरक्रोडम् । प्रतियोगिकस्वरूपेण प्रमेयस्य साध्यतायां गुणत्वहेतावव्याप्तिः। उक्तसंबंधेन प्रमेयाभावस्थापि विशिष्टसंयोगेन प्रमेयाभावरूपस्य स्वीया या संयोगसंबं- धावच्छिन्नप्रमेयत्वावच्छिन्ना प्रतियोगिता तामादाय हेत्वधिकरणे प्रतियो- गिव्यधिकरणतया तदीयोक्तसाध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नप्रमेयत्वावच्छि नप्रतियोगितायां तद च्छेदकावच्छिन्नत्वस्यापि सत्वात् । तत्प्रतियोगिता- वच्छेदकावच्छिन्नत्वमपहाय तत्पतियोगितावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वस्य अग्रिमप्रतियोगितायां निवेशेन साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नप्रमेयनिष्ठप्र- तियोगिताया वारणेपि तत्प्रतियोगितावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिता- पदेनापि तामेवोपादायाव्याप्तिर्दुरिव । एवं यत्र घटाभावस्य स्वरूपेण साध्यतायामात्मत्वतावव्याप्तिः कालिकेन साध्याभावस्य स्वीयघटामाव- निष्ठकालिकसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगितामादाय हेत्वधिकरणे आत्मनि प्रतियोगिव्यधिकरणतया पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावनिष्टसाध्यतावच्छे- दकस्वरूपसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकतया च तदीयकालिकसंबंधावच्छि- न्नसाध्यनिष्ठप्रतियोगितायास्तत्मतियोगितावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वात् । पूर्वोक्तयुक्तया अग्रिमपतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वस्थ निवेशासंभवादिति विभाव्यते; तदा प्रतियोगितयोरेकसंबंधावच्छिन्नत्वा- दिकं अभावे साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं चापहाय स्वीययत्मतियोगित्वं याशसंबंधावच्छिन्नमित्यत्र प्रतियोगित्वे साध्यता- वच्छेदकसंबंधातिरिक्तसंबंधावच्छिन्नत्व साध्यतावच्छेदकसंबंधेन वृत्तिमत्सा- ध्यनिष्ठत्वोभयाभाववत्वं अग्रिमपतियोगितायां तत्प्रतियोगिताव्याप्यत्वं च निवेश्य लक्षणं परिष्करणीयं । तथा च साध्यतावच्छेदकसंबंधातिरिक्तसं- बंधावच्छिन्नत्वनिरुक्तसाध्यनिष्ठत्वोभयाभाववत्स्वीययत्प्रतियोगितावच्छे- दसंबंधेन स्वातियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामान्यानधिकरणहत्वाधिक रण ज्यभावीयतत्प्रतियोगिताव्याप्यप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं साध्यताव- छेदक विशेषणं फलितं। तथा च घटाभाववानात्मत्वादित्यादौ कालिकेन ONAL ·संगमेश्वरक्रोडम् । साध्याभावस्य या कालिकसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिता तस्यां निरुतोभय- सत्वेन न तामादायाव्याप्तिः। विशिष्टप्रमेयाभावाभावादिसाध्यकोक्तसद्धेतौ साध्याभावीयप्रमेयनिष्ठप्रतियोगितावारणमपि एवमेव बोध्यम् । साध्ये साध्य- तावच्छेदकसंबंधेन वृत्तिमत्वविशेषणात् कपिसंयोगाभावप्रमेयोभयस्य स्वरू- पेण साध्यतायां सद्धेतौ निरुक्तप्रतियोगित्वाप्रसिद्धथा पुनर्नाव्याप्तिः। संबं- धसामान्येन तदुभयस्य व्याप्यवृत्तितया तत्संबंधेन तत्साध्यके प्रतियोगिवै- यधिकरण्यनिवेशेन निरुक्तोभयाभाववत्प्रतियोगित्वाप्रसिद्धावपि न क्षतिः। तत्प्रतियोगिताव्याप्यत्वनिवेशात् कपिसंयोगाभावविशिष्टघटाभावाभावप्रमे- योभयस्य स्वरूपेण साध्यतायां साध्याभावीयघटनिष्ठप्रतियोगितामादाय नाव्याप्तिरिति ध्येयम् ॥२२॥ स्वप्रतियोगितावच्छेदकं यत्किचित्तदवच्छिन्नानधिकरणत्वस्य हेत्व- भिकरणे निवेशकल्पे कपिसंयोगाभाववानात्मत्वादित्यादौ गुणसःमान्याभाव- स्वरूपस्वप्रतियोगितावच्छेदकयाकिंचिद्धर्मावच्छिन्नानधिकरणत्वमादाय सा. ध्याभावस्य लक्षणषटकत्वमुपपाद्य अव्याप्तिरभिहिता दीधितिकृता। अत्रेय माशंका ।। वहिमान् धूमादित्यादावपि पर्वतत्तित्वविशिष्टस्य यः स्वरूपे- भाभावः तदभावस्य पर्वतवृत्तिसामान्यस्वरूपस्य अव्याप्यत्तितया तद्वृत्ति- वडयभावस्वरूपतायामविवादात् स्वप्रतियोगितावच्छेदकं यत्पर्वतवृत्तित्व- विशिष्टत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वं स्वप्रतियोगितावच्छेदकस्वरूपेण तदवच्छिन्नानधिकरणत्वस्य हेत्वधिकरणपर्वतादौ सत्वेन वह्वयमावस्यापि लक्षणघटकत्वात् अव्याप्तिसंभवे तादृशप्रसिद्धस्थलं परित्यज्य स्थलांतरानु- सरणे किं बीजं?। न च संयोगेन द्रव्यस्याच्याप्यवृत्तित्वमते वहथभावस्य पर्वतादिवृत्तित्वेपि तस्य अतथात्वमते पर्वतत्तिमध्याप्रवेशेन पर्वतत्तित्व- विशिष्टत्वावच्छिन्नाभावत्वं न वहथभावप्रतियोगितावच्छेदकमिति न साह. शधर्ममादाय तस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यामिति सर्वमतसाधारण्येन दोषदानाय प्रसिद्धथलोपेक्षेति वाच्यम् । तन्मते वक्ष्यमावस्य स्वरूपेण पर्वतावृत्तित्वेपि ·संगमेश्वरक्रोडम् । मालिकसंबंधेन तदृत्तितया कालिकसंबंधावच्छिन्नपर्वतनिरूपितवृत्तिताबि- विष्यत्वावच्छिन्नाभावत्वं वहयभावप्रतियोगितावच्छेदकमेवेति तदवच्छिन्ना- नाधिकरणत्वस्य पर्वतादौ सत्वेन बढयभावस्य लक्षणवटकताया दूर्वारत्वात् । न च प्रतियोगितावच्छेदकसंबंधेन प्रतियोग्यनधिकरणत्वकल्पे प्रसिद्धस्थले अव्याप्तिसंभवेपि साध्यतावच्छेदकसंबंधेन तन्निवेशकल्पे पर्वतीयवृत्तित्व- विशिष्टत्वावच्छिन्नाभावत्वावच्छिन्नस्य साध्यतावच्छेदकसंयोगेन संबंध्य- प्रसिझ्या न तादृशधर्ममादाय वधभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यमिति वाच्यम् । एवमपि स्वरूपेण स्वाधिकरणे स्वरूपसंयोगान्यतरसंबंधेन वृत्ति- स्वात्मकस्वसामानाधिकरण्यसंबंधेन पर्वतवृत्तित्वविशिष्टत्वावच्छिन्नाभाव- विशिष्टं यत् स्वरूपेण तदभावस्यापि पर्वतत्तिसामान्यस्वरूपतया स्वप्रति- योगितावच्छेदकं यनिरुक्तसामानाधिकरण्यसंबंधेन पर्वतहत्तित्वविशिष्त्वाव- च्छिन्नामावविशिष्टत्वं तदवच्छिन्नस्य महानसीयवह्नथादेः संयोगेनाधि- करणत्वप्रसिद्ध्या वयभावस्य लक्षणघटकतया दुरात् । न च जन्ममा- त्रस्य कालोपाधित्वानुपगमे पर्वतनिरूपितकालिकसंबंधावच्छिन्नवृत्तित्वा- प्रसिद्ध्या न तद्विशिष्टत्वावच्छिन्नाभावत्वमादाय वह्नयभावस्य प्रतियोगि- वैयधिकरण्यसंभव इति तन्मतसाधारण्येनापि दोषदानायायमुद्यम इति वाच्यम् । एवमपि पर्वतहृदएतदन्यतरनिरूपितस्वरूपसंबंधावच्छिन्नवृत्ति- ताविशिष्टत्वावच्छिन्नाभावत्वमादाय तस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यात् । न च स्वभिन्नानिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकमेव स्वप्रतियोगितावच्छेदकय- किचिद्धर्मपदेन विवक्षीयं । इत्थं च पर्वतवृत्तित्वविशिष्टत्वाधवच्छिन्ना- भावनिष्ठप्रतियोगितायाः पर्वतवृत्तिसामान्यनिरूपितायास्स्वाभिन्नपर्वतवृत्ति- घटायभावनिरूपिततया न तदवच्छेदकधर्ममादाय वलयभावस्य प्रतियोगि- वैयभिकरण्यमिति वाच्यम् । तथा सति गुणसामान्याभावत्वस्यापि कपिसंयो- मभिन्नरूपादिगुमानिरूपितप्रतियोगितांयामेवावच्छेदकत्वेन ताशधर्ममा- दाग दीधितिकतां कपिसंयोमात्मकसाध्याभावस्य प्रतियोगियभिकरण्योप- ·संगमेश्वरनाडम् । पादनस्य संदर्भविरोधापत्तेः । जात्यभाववान् प्रमेयत्वादित्यादौ स्वत्वस्या- ननुगतत्वेन निखिलजार्तानां स्वपदेनोपादानासंभवात् । यत्किचिजातेरुपा- दाने स्वभिन्नजात्यंतरानिरूपितत्वस्य जात्यभावनिष्ठप्रतियोगितायामसत्वेन तादृशप्रतियोगित्वाप्रसिद्ध्या जात्यभावाभावस्य लक्षणाघटकत्वेन अतिव्या शिप्रसंगाश्च । न च स्वपदेन घटत्वस्योपादाने जात्यभावनिष्ठप्रतियोगिताया- स्वभिमानिरूपितत्वविरहेपि घटत्वाभावनिष्ठप्रतियोगितायां तत्सत्वेन तद- वच्छेदकघटत्वाभावत्वावच्छिन्नानाधिकरणत्वस्य हेत्वधिकरणघटे सत्वेन जा- त्यात्मकाभावस्य लक्षणषटकत्वेन नोक्तस्थलेतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । एवमषि द्रव्ये संयोगसामान्याभावानभ्युपगंतप्राचीनमते संयोगसामान्यामावसाध्य- कव्यभिचारिव्यतिव्याप्तिः। संयोगसामान्याभावनिष्ठप्रतियोगितायाः तत्तत्सं- योगभिन्नानिरूपितत्वविरहात् । तत्तत्संयोगाभावनिष्ठप्रतियोगितायाः तथा- त्वेपि तदवच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणत्वस्याप्रसिद्ध्या साध्याभावस्य लक्षणा- षटकत्वात् । न च स्वावृत्तिपदार्थविभाजकोपाध्यधिकरणानिरूपितप्रतियो- गितावच्छेदकयत्किंचिद्धर्मावच्छिन्नानाधिकरणत्वं हेत्वधिकरणे विवक्षितं । इत्थं च जात्यभावनिष्ठप्रतियोगितायाः यत्किचिजात्यवृत्तिपदार्थविभाजको- पाध्यधिकरणानिरूपिततया तदवच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणत्वमादाय जा- त्यात्मकाभावस्योक्तस्थले लक्षणधटकत्वनिर्वाहः । वद्धिमान् धूमादित्यादौ वह्नयभावावृसिपदार्थविभाजकोपाध्यधिकरणप्रतियोगित्वाधिकरणत्वादिनि- रूपितत्वेन पर्वतवृत्तित्त्वविशिष्टत्वावच्छिन्नाभावनिष्ठप्रतियोगितायाः लक्ष- याघटकतया न तामादाय वह्नयभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यं । एवं कपि- संयोगावृत्तिपदार्थविभाजकोपाधिर्न गुणत्वं अपितु द्रव्यत्वादिकं तदाश्रय- निरूपितप्रतियोगितावच्छेदकं गुणसामान्याभावत्वं भवतीति तादृशधर्ममा- हाय दीभितिकृतां कपिसंयोगात्मकाभावस्थ प्रतियोगिवैयधिकरण्योपपादनसं- गतिश्चेति वाच्यम् । एवमपि पर्वतहृदएतदन्यतरनिरूपितवृत्तिताविशिष्ट- अभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावनिष्ठप्रतियोगितायाः निरकान्यतर- ·संगमेश्वरक्रोडम् । वृत्तिअभावमात्रनिरूपितायाः वयभावावृत्तिपदार्थविभाजकोपाध्यधिकरण- प्रतियोगित्वाधनिरूपितत्वेन तदवच्छेदकधर्मावच्छिन्नानधिकरणत्वस्य पर्व- तादौ सत्त्वेन वदयभावस्य लक्षणघटकत्वापत्तेर्दुारत्वात् । प्राचां मते संयो- गाभावस्व संयोगकर्मएतदन्यतरत्वावच्छिन्नाभावस्यापि द्रव्ये असत्वात् । वत्साध्यकमेयत्वादावतिव्याप्तिश्च । साध्यनिष्ठप्रतियोगितायाः संयोगाव- त्तिकर्मत्वरूपनिरुक्तोपाधिमत्कर्मनिरूपितत्वेन कर्मावृत्तिगुणत्वरूपनिरुक्तो- पाधिमत्संयोगनिरूपितत्वेन लक्षणाघटकतया तत्संयोगामावनिष्ठप्रतियोगि- तायाः तथात्वेपि तदवच्छेदकावच्छिमानधिकरणाप्रसिद्ध्या साध्याभावस्य लक्षणाघटकत्वात् । इति चेदत्रोच्यते। पर्वतहदएतदन्यतरवृत्तित्ववैशिष्ट्या- भावत्वधर्मद्वयावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावाभावो न निरुक्तान्यतरवृत्यभाव- रूपः । तेषामनंतत्वेन गौरवात् । किंतु निरुक्तान्यतरत्वस्वरूप इति निरु- तान्यतरकृतित्वविशिष्टाभावाभावत्वस्य वहथभावनिरूपितप्रतियोगिताव- च्छेदकत्वासंभवेन न तादृशधर्ममादाय वलयभावस्य प्रतियोगि-वैयधिकरण्य- मिति प्रसिद्धथलोपेक्षा ॥२३॥ 'अत्र वदंति; प्रतियोगिस्वरूपं अवच्छेदकस्वरूपं वा यत्प्रतियोगित्वं तदपि कस्यचिदभावस्य केनचिदेव धर्मेण संबंधेन चावच्छिन्नं व्यवहारब- लात् न तु सर्वेण धर्मेण संबंधेन वा समवायावच्छिमवश्वभावप्रतियोगित्वं संयोगसंबंधावच्छिममिति व्यवहाराभावादिति जागदीशी॥ अत्र च कस्य- चिदभावस्येत्यत्र षष्ठयों निरूपितत्वं तस्य तच्छब्दार्थप्रतियोगितायामन्त्रयः तथा च यत्किचिदभावनिरूपितत्वविशिष्टप्रतियोगित्वं यत्किचिद्धर्मनिष्ठा- क्च्छेदकतानिरूपकं यत्किचित्संबंधनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकमेव न तु अब- च्छेदकस्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकीभूतयावत्संबंधनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकं । प्रतियोगिस्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकयावद्धर्मनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकं चे. त्यर्थः। वद्धित्वस्वरूपप्रतियोगितानिष्ठं समवायेन ववभावनिरूपितत्वं तमि- समवायनिष्ठसंसर्गतानिरूपकतायामेवावच्छेदकं न तु नाशप्रतियोगिता- ·संगमेश्वरक्रोडम् । ६३ यामवाधितायामपि संबंधांतरनिष्ठसंसर्गतानिरूपकतायां धर्मातरनिष्ठावच्छ- दकतानिरूपकतायां वेति यावत् । अन्यथा, समवायेन वायभावप्रतियो- गितायाः संयोगसंबंधावच्छिन्नवहित्वस्वरूपप्रतियोगितातोऽभिमतया यथा- श्रुते असंगत्यापत्तेः। समवायेन वन्यभावप्रतियोगितावादेः संयोगादिनि- संसर्गतानिरूपकतानवच्छेदकत्वे युक्तिमाह । समवायावच्छिन्नवहथभावप्र- तियोगित्वं संयोगसंबंधावच्छिन्नमित्यादिव्यवहाराभावादिति । समवायेन वहयभावीयत्वादेः संयोगादिनिष्ठसंसर्गतानिरूपकतावच्छेदकत्वे समवायेन वह्वथभावप्रतियोगित्वं संयोगसंबंधावच्छिन्नमित्यादिव्यवहारः प्रमाणं स्या- दित्यर्थः । न च समवायेन वह्नयभावीयत्वादेस्संयोगावच्छेद्यतानवच्छेदक- त्वेपि तत्र तदनवगाहिप्रतियोगितायां संयोगसंबंधावच्छिन्नत्वावगाहिबो- धस्य उक्तवाक्यजन्यस्य प्रमात्वेन उक्तव्यवहारस्य प्रामाण्यापत्तिारैवेति वाच्यम् । धर्मितावच्छेदकसमवायेन वह्वयभावीयत्वविधेयीभूतसंयोगावच्छि- नत्वयोः अवच्छेद्यावच्छेदकभावानवगाहिबोधस्योक्तवाक्याइनभ्युपगमेन प्रामाण्यापत्तेरयोगात् ॥ इति ॥२४॥ 'तथा च यदभावीययत्प्रतियोगितावच्छेदकसंबंधेन यदभावीयत्प्रति- योगितानिरूपितावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नासंबंधित्वं हेतुमतः तदभावीय- तत्प्रतियोगितानिरूपितावच्छेदकताशून्यत्वं साध्यतावच्छेदके विवक्षितमि- त्यदोष' इति जागदीशी॥ यदभावीयत्वावच्छिन्नयत्प्रतियोगितानिष्ठनिरू- पकताकसंसर्गतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नसंसर्गताका यदभावीयत्वावच्छिन्नय- प्रतियोगितानिष्ठनिरूपकताकावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिन्ना च या आधेयता तन्निरूपिताधिकरणतावद्भिन्नं हेत्वधिकरणं तत्प्रतियोगितानिष्ठसाध्यताव- च्छेदकसंबंधनिष्ठसंसर्गतानिरूपकतावच्छेदकं यत्तदभावीयत्वं तदवच्छिन्न- तत्प्रतियोगितानिष्टनिरूपकताकावच्छेदकताशून्यं यत्साध्यतावच्छेदकं तद- वच्छिन्नसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति तदर्थः। संसर्गतानिरूपकतायां यत्प्र- तियोगित्वनिष्ठत्वनिवेशात् कालिकेन वाच्यत्वाभावस्य पूर्वक्षणवृत्तित्ववि- ·मंगमश्वरकोडम् । शिष्टस्वाभावनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकस्वरूपसंबंधन वाच्यत्वरूपप्रतियोगि- समानाधिकरणत्वेपि कालिकेन वाच्यत्वसाध्यकव्यभिचारिणि नातिन्याप्तिः धर्मत्वाख्यावच्छेदकतानिरूपकतायां यत्प्रतियोगितानिष्ठत्वनिवेशात् घटा- धिकरणताद्यभावस्य पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावनिष्ठप्रतियोगितावच्छेद- कधर्मावच्छिन्नसमानाधिकरणत्वेपि स्वरूपेण किंचित्साध्यकसद्धेतौ न प्रति- योगिव्यधिकरणाभावाप्रसिद्धिः । प्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसंपंधाव- च्छिन्नत्वमपहाय तदभावीयत्वे साध्यतावच्छेदकसंबंधनिष्ठसंसर्गतानिरूपक- तावच्छेदकत्वनिवेशात् । समवायेन वढ्यभावप्रतियोगितायां वह्नित्वरूपायां संयोगावच्छिन्नवाह्नत्वरूपप्रतियोगित्वाभेदेन संयोगसंबंधावच्छिन्नत्वेपि समवायेन वह्नयभावमादाय वह्निमान् धूमादित्यादौ नाव्याप्तिः। तत्प्रति- योगितानिष्ठत्वस्य संसर्गतानिरूपकतायां निवेशात् स्वरूपेण शब्दाधिकरण- स्वसाध्यकगगनत्वहेतौ कालिकेन साध्याभावस्य पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वा- भावनियस्वरूपसंबंधनिष्ठसंसर्गतानिरूपकतावच्छेदकस्वनिरूप्यत्वकत्वेपि ना व्याप्तिः। अवच्छेदकतायां तदभावीयत्वावच्छिन्ननिरूपकताकत्वनिवेशात्त- द्वह्नित्वावच्छिन्नाभावस्य निरुक्तप्रतियोगिव्यधिकरणस्य या तद्वह्निस्वरूप- प्रतियोगिता तस्याः वह्निसामान्याभावीयतत्तद्वाह्विस्वरूप वह्नित्वावच्छिन- प्रतियोगित्वाभेदेन वह्नित्वस्य तदवच्छेदकत्वेपि न क्षतिः। तदभावीयत्वा- वच्छिन्ननिरूपकतायां तत्प्रतियोगितानिष्ठत्वनिवेशात् कपिसंयोगाभाववा- नात्मत्वादित्यादौ गुणसामान्याभावनिष्ठप्रतियोगितामादाय प्रतियोगिव्य- धिकरणो यः कपिसंयोगात्मकसाध्याभावः तदीयत्वावच्छिन्नकपिसंयोगा- भावस्वरूपप्रतियोगितानिष्ठनिरूपकताकावच्छेदकताश्रयत्वेपि कपिसंयोगा- भावत्वस्य न क्षतिः। अस्यायमनुगमः। निरूपकताविशिष्टनिरूपकताकावच्छे- दकताशून्यसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं व्याप्तिः। निरूपक- तावैशिष्ट्यं च निरूपकलायां स्वतादात्म्य , स्वविशिष्टहेत्वधिकरणकाली नत्व , स्वनिरूपितनिरूप्यत्वनिष्ठ अवच्छेदकानिरूपित अवच्छेदकतावदभा- ·मङ्गमश्वरक्रांडम् । वीयत्वावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकसंबंधनिष्ठसंसर्गतानिरूपकत्वसामानाधिक- रण्य , त्रितयसंबंधेन। स्वपदं निरूपकतापरं। हेत्वधिकरणे स्ववैशिष्ट्यं च स्वनिष्ठअवच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवत्वसंबंधेन ॥ अवच्छेदकता च स्वविशिष्टआधेयतानिरूपिताधिकरणत्वसंबंधावच्छिन्ना; आधेयतायां स्ववै- शिष्यं च खनिरूपकधर्मावच्छिन्नत्व , स्वनिरूपितनिरूप्यत्वनिप्रअवच्छेदक- तानिरूपितावच्छेदकतावदभावीयत्वावच्छिन्ननिरूपकताकसंसर्गतावच्छेद- कधर्मावच्छिन्नसंसर्गताकत्व , उभयसंबंधेनेति दिक् २५॥ 'संबंधांतरावच्छिन्नतत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकभेदकूटघटितत्वेन यद्वे- त्यादिकल्पम्यैव गुरुत्वा 'दिति जागदीशी ।। ननु प्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वकल्पेपि तद्वद्धि- प्रतियोगिकसंयोगेन वह्निसाध्यकसद्धेतौ प्रतियोगितावच्छेदकसंबंधेन प्रति- योग्यनधिकरणहेतुमन्निष्ठाभावीयमतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसंबंधाव- च्छिन्नत्वाप्रसिद्ध्या अव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नप्रतियो- गितावच्छेदकत्वीयस्वरूपसंबंधेन साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वाविशेषि- ततत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावकूट एव साध्यतावच्छेदके निवेशनीयः। तथा चपूर्वकल्पेपि संबंधांतरावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावकूटघटनात् यद्वेत्यादिकल्पे गौरवप्रदर्शनमनुचितमिति चेन्न । तादृशदोषवारणार्थं प्रति- योगितावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणतानिरूपितस्वरूपसं- बंधेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणत्वाभावस्य स्खय- मग्रे निवेशनीयत्वेन उक्तविवक्षाया अनावश्यकत्वेन पूर्वकल्पे संबंधांतरा- वच्छिन्नप्रतियोगिताया लक्षणघटकत्वादिति ध्येयम् ॥२६॥ एतद्वटवान कालांतरीयतद्धटत्वादित्यारभ्य निरुक्तपतियोगिताकत्व- विशिष्टयत्किचिद्धत्वधिकरणानुयोगिकत्वसामान्याभावमपहाय तदुभयसा- मान्याभावउक्त इत्यंतजागदीशी।। अथात्रोभयाभावापेक्षया विशिष्टाभावस्य ·मंगमेश्वर क्रोडम् । लघुशरीवाभावात् कथं तदाशंकन , एतद्धटवान् कालांतरीयतद्धटत्वादि- त्यादौ अतिव्याप्तिदोषेण कथं वा तत्खण्डनं। न चोभयाभावप्रतियोगित्वा- बच्छेदककोटौ उभयत्वस्याधिकस्य निवेशात् तस्य गुरुशरीरत्वमिति वाच्यम् । विशिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदककोटौ यादृशप्रतियोगितावच्छेदकधर्मावच्छि- अप्रतियोगेिकत्वरूपविशेषणप्रवेशेन साम्यात् । न चोभयाभावप्रतियोगिवि धया यादृशप्रतियोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वस्य भवन्मतेपि निवेशात् तदंशे उभयमतेपि साम्यमेव , उभयत्वनिवेशेन गौरवं पुनरुभया- भावनिवेशकुन्मते अतिरिच्यत इति वाच्यम् । उभयाभावनिवेशकुन्मते तदीयप्रतियोगितायाः यादृशप्रतियोगितावच्छेदकधर्मावच्छेद्यप्रतियोगिताक- त्वत्वहेत्वधिकरणीभूतयत्किंचिठ्यक्तयनुयोगिकत्वत्व उभ्यत्वावच्छिन्नत्वे- नैव निवेशः न तु तदुभयनिष्ठत्वेनापि प्रयोजनाभावादिति । थादशप्रतियो- गितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वनिवेशस्योभयमत पाधारण्याभावात् । न च विशिष्टाभावनिवेशकृन्मतेपि न विशपणस्य या प्रतियोगितावच्छे- दकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वादः निवेशः, अपितु प्रतियोगितावछेदकताया एव यादृशप्रतियोगितावच्छेदकधर्मावछंद्यप्रतियोगिताकत्यत्वावच्छिनत्वेन निवेश इति उभयाभावनिवेशकुन्मते उभयत्वनिवेशाधिक्येन गौरवं दुष्परि- हारमेवेति वाच्यम् । एवमपि विशिष्टामावतियोगितावच्छे दकतावच्छेदक- संबंधतया स्वरूपस्वरूपोभयघटितसामानाधिकरण्यस्य निवेशन तन्निवेशकल्पे लाघवानवाकाशात् । मैवम् । निरुक्तोभयत्वं न संख्यारूपं द्रव्यातिरिक्त संख्यात्मकद्वित्वानंगीकारात् । किंत्वपक्षावुद्धिविशेषविषयत्वमेव तद्वाच्यं । तथा च यादृशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वाविषयकहेत्वधि- करणीभूतयत्किचिव्यक्तयनुयोगिकत्वविषयकबुद्धीयविशेष्यतात्वावच्छिन्नप- याप्तिसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताकाभावः निरुक्तो याभावपदेन विवक्षणीयः। स एकविशिष्टापराभावापेक्षया गुरुरेवेति तन्निवेशाशंकाद्यु- पपत्तेः। न च निरुक्तप्रतियोगिताकत्ववृत्तिहेत्वधिकरणीभूतयत्किंचिद्व्यक्तय- ·मंगमेश्वरक्रोडम् । नुयोगिकत्ववृत्तिविषयत्वावच्छिभाभावएव निरुक्तोभयाभावः न तु तदुभ- यविषयकधीविशेष्यत्वावच्छिन्नाभावः तत्र च विशिष्टाभावापेक्षया न गौर- वमिति वाच्यम् । तत्रापि विषयत्वस्य अधिकस्य निवेशेन गौरवात् । विशि- टाभावनिवेशकुन्मते निरुक्तसामानाधिकरण्यसंबंधावच्छिन्नावच्छेदकतायाः प्रवेशेपि तस्य निरुक्तोभयत्वावच्छिन्नाभावशरीरनिविष्टस्वरूपसंबंधावच्छि- बाधेयतासंबंधावच्छिमनिरुक्तप्रतियोगिकत्वादिनिष्ठावच्छेदकताद्वयाधिकश- रीरत्वाभावा । वस्तुतस्तु विषयभेदेन विषयतायाः नानात्वे तदुभयवृत्ति- एकविषयत्वाप्रसिद्ध्या तत्तद्विषयकत्वविशेषितवुद्धीयविशेष्यत्वावच्छिन्नाभा- वएव निवेशनीय इति तत्र स्फुटनरमेव गौग्वमित्यवधेयम् ॥२७|| प्रमेयत्वावच्छेद्यत्वविशिष्टस्वरूपसंबंधावच्छेद्यत्वाप्रसिद्धया प्रमेयवान् वाच्यत्वादित्यादावव्यामिरतो विशिष्टाभावमपहाय तादृशोभयाभाव उक्त इति जागदीशी ॥ न च स्वरूपेण प्रमेयस्य व्याप्यवृत्तित्वात तत्साध्यकस्थले निरुक्तोभयाभावाघटितं हेतुमन्निष्टाभावीयसाध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नम- तियोगितानवच्छेदकसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यमेव व्याप्तिः। तञ्च तत्राक्षतमेवेति तत्र यत्संबंधावच्छिन्नत्व यद्धर्मावछिन्नत्व उभयाभावसा- र्थक्याभिधानं न युज्यत इति वाच्यम् । दण्डिमान् दण्डिसंयोगादित्यादौ दण्डित्वादिप्रकारेण दण्ड्यादेव्यापकत्वनिवाँहार्थं हेतुमन्निष्ठाभावीयप्रतियो- गितासामान्ये यादृशधर्मावच्छि नत्व , यादृशसंबंधावच्छिन्नत्वोमयाभावस्ता- दृशसंबंधेन तादृशधर्मावच्छिन्नसामानाधिकरण्यस्यैव व्याप्यतिमाध्यकानु- मित्यौपयिकताया वक्ष्यमाणतया तादृशव्याप्तावकविशिष्टापराभावनिवेशे खरूपेण प्रमेयसाध्यकसद्धेतो तदप्रसिद्धयाऽव्याप्तिरत उभयाभावपर्यतानुधा वनमित्यत्रैव तद्वंधतात्पर्यात्। यद्यपि व्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थलीयनिरुक्तो उमयाभावघटनस्य प्रकृते अप्रक्रांततया तस्येदानीं सार्थक्याभिधानमनुचितं, प्रकांताच्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थलीयनिरुक्तो उभयाभावस्य तदनभिधानं च तथा । तथापि व्याप्यवृत्ति प्रमेयादेव्याप्यवृत्तित्वभ्रमदशायां प्रतियोगिवैय- ·मंगरक्राडम् धिकरण्यापटितनिरुक्तव्याप्तेढुंग्रहतया प्रतियोगिवैयाधिकरण्यघटितनिरुक्तो- भयाभावघटितापि व्याप्तिरनुमित्युपयोगिनी वाच्या। तथा च स्वरूपेण प्रमेयसाध्यकस्थले प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितनिरुक्तावुभयाभावसार्थक्या- भिधानं संगतमेवेति। न च नोपादेयमित्यादिग्रंधेन व्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थले प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितव्याप्तेरेवानुमित्यौपयिकत्वाभिधानमसंगतामिति वाच्यम् । व्याप्यत्तिसाध्यकपदस्य अव्याप्यवृत्तित्वग्रहाविषयसाध्यकपर- त्वेन अव्याप्यवृत्तित्वभ्रमविषयव्याप्यवृत्तिसाध्यकसद्धेतो प्रतियोगिवैयधि- करण्यघटितव्याप्तेरनुमित्युपयोगित्वेपि क्षत्यभावादिति ॥२८॥ श्लो॥ जगदीशकृते व्यामिसिद्धान्त रचिता छुदा । पत्रिका सङ्गमेशेन सुब्रह्मण्यमहायतः॥ दुर्मुखिवत्सरे आषाढामायां स्थिरवासरे असदैवगुरुप्रसादेन विद्वदाशीर्वादेन च ममानिमगमत् ॥ || श्रीकृष्णार्पणमस्तु ।।