·काश्यपशिल्पसबन्धि निवेदनम् । -T-Ley. । अयि भो गीर्वाणवाणीप्तिका प्राचीन विद्यारहम्यामिक्षा अत एव तत्र र बदादरा माच्याळचीनविद्याविशारदा आनन्दाश्रमसस्कृनमन्यावली प्रकाशितन न्यग्राहक महाशया शृणुतेदानी निवेदनायमस्ति किंचित् । अतोऽनावधान दीय यमानमाशासे । काश्यपशिल्पनामा शिल्पशास्त्रीया-योऽद्यावधि देवनागर्या लिपे काप्य द्वितोऽत्र मुद्रणालये मुद्रणायोपकान्त ( उपक्रान्तस्य च तम्य दश द्वादश वा मासा संपत्ता । सपति पारेसमाप्तमुद्रगोऽय ग्रन्थो विदुपा दृष्टिपथमवतरतीति प्रमोदावहमेतत् । काश्यकशिल्पेति नान्नैवास्य ग्रन्थ स्य विपय कर्ता चावगतो भवति । क्लाौशल्यादिक धर्म शिल्पमित्युच्यते । तदुक्तममरसिंहेनामरसोशे द्वितीयकाण्डे शूद्रवर्ग-शिल्प कर्म क्लादिकमिति । आदिशळेन सुवर्णगरगृहकारादीना कर्म ग्राह्यमिति तट्टीकायामुक्तम् । तादृशं शिल्पमधिकृत्य प्रणीत शास्त्रमपि लक्षणया शिल्पशब्देमोच्यते । यथा वासव- दत्तामधिकृत्य कृताऽऽरयायिकाऽप्यभेदोपचारद्वासवदत्तेत्युच्यते तद्वत् । तच शिल्प तक्षण वास्तुविज्ञानमस्कार मन तन्तूना क्यन माल्यग्रन्थन काचवल्यादि करणमालेल्यवरण ताम्रपट्टन गीत नृत्त चेत्यायनेरुभेदभिन्नम् । तथा तत्मति पादक शास्त्रमप्यनेको भिन्नम् । तत्र शिवविष्णुबमस्कन्दगणेशपार्वतीक्ष्मांसर स्वत्यादिमूर्तिनिर्माणसहिततत्तद्देवतालयप्रासादहगृहशालाद्यनेकप्रकारक्यारतुनि मणिप्रसारमतिपादरसिद्ध शास्त्रम् । अर्याद्वास्तुशास्त्रमिति विशेपसमास्य फलति । वसन्ति प्राणिनोऽत्रेति वास्तुशब्दव्युत्पत्ति | प्राप्तादहादिक गृह तदर्थ । गृह च सर्वसुखोपभोगम्य मुख्य साधनम् । तदुक्तम्- स्त्रीपुत्रादिकभोगसौस्यननक धर्मार्थकामपदम् । जन्तूना लयन सुखास्पदमिद शीताम्वुवर्मापहम् ।। धापीदेवगृहादिपुण्यमखिल गेहात्समुत्पद्यते । गेह पूर्वमुशन्ति तेन विवुधा श्रीविश्वकर्मादय ॥ इति । अस्य च कर्ता क्या कापि । तत्र काश्यपेति विशेषगात् । कश्यपेन प्रोक्त काश्यप तथ तच्छिल्प चेति । अय चर्पिविष्णोनाभिमलात्ममुनस्य ·[] ब्रह्मणो नप्ता यज्ञे सोमरसपानावश्यपेत्यभिधान प्राधगन । तदुरा मारण्य. पुराणे- ब्रह्मणम्तनयो योऽभूमरीनिरिति विश्रुत । कश्यपस्तम्य पुनोऽभूत्कश्यपानात्म श्यप ॥ इति । कश्य सोमादिरम पिरतीति कश्यप इति तद्युत्पत्ति । पर्ना च य खलु य कचिदर्थविशेष प्रतिपादयितु स्यात येण पदयात्यमदर्भपारचयति स उच्यते लोके । एव च व्याप्तेन प्रोक्त वैयासिर भारतमित्यादी भारतम्य ल्यारक इवास्य शिल्पशास्त्रस्य कश्यपेन प्रोक्तत्वावश्यप कर्ता सियति । नन्यय शिल्पशास्त्रार्थ कि क्श्यास्य तप प्रभावादिना स्वयभात रिमुत फेनाचिदुपदिष्ट स्यात् । स्वयभातश्वेयुज्यते कश्यपस्यैतच्छिल्पशास्त्रार्तृत्वम् । अन्येन केनापि उपदिष्टश्चेद्य एवोपदेष्टा स एवास्य शास्त्रस्य कर्ता भवेन्न कश्यप । यतो याह- शानुपूर्वीवटितवाक्यप्तदोऽन्येनोचारितस्त तवैवाहमुच्चारयामीति मनसि कृत्वा विलोचारयति नासौ र्ता लोके प्रोच्यते, कि त्वनुवादक स भवति । तत्र स्वयभात इत्येतद्विषये न किंचित्प्रमाणमुपलभ्यते'। उपलभ्यते वन्येनोपदिष्ट इत्यर्थे प्रमाणम् । यत रिल ग्रन्योपक्रम एव श्रूयते-- प्रणम्य देवचरणमेव ब्रूयान्स कश्यप । महार्थमरूपमन्य च वर्षणाद्यर्चनान्तकम् ॥ अशुमन्तमहातन्वायत्त्वयोक्त पुरार्थकम् । तन्त्र तद्वद देवाना रुद्राणामधिकारिणाम् ॥ अल्पायुप्यादिधर्माणा नराणा त्वधिकारिणाम् । अनुग्रहार्थं त्येतेषा सक्षेपावट मे प्रभो ॥ इति । एव च सर्वप्राणिसुखसाधनमेतद्वास्तुशास्त्र कश्यपेन महर्षिणा लोको- पकाराय देवाधिदेवाय श्रीशवराय पृष्ट ततश्च चराचरगुरणा परमे- श्वरेण पार्वतीरमणेन सर्वविद्यानामीशानेन निज्ञासवे कश्यपनाम्ने मह पय उपदिष्टमिति गम्यते । ततश्च महे धर एवास्य पम्तु केवल प्राशा इति पथ कश्यपम्यतद्वास्तुशास्त्रार्तृत्व सायात इति चेदुच्यते । यद्भगवता श्रीकृष्णेन शिष्योत्तमाय पार्याय गीताशस्त्रमुप. य वर्ता श्य- ·दिष्टमपि न तावता गीताया वर्ता श्रीकृष्ण उच्यते वितु वेदव्यास एवं तत्कर्ता स्मयते लोके । अत एवोक्त भगवद्गीताशाकरभाप्य आचार्यचरण - धर्म भगवता यथोपदिष्ट वेदव्यास सर्वज्ञो भगवान्गीतात्यै सप्तभि होक्शत रुपनिवन्धेति । तदेतच्छिल्पशास्त्रार्थो भगवता महेश्वरेणोदीरितोऽपि न ताव ताऽम्य शिल्पशास्त्रम्य महेश्वर यर्ता भवितुमर्हति किंतु लोकप्रसिद्धया कश्यप एव कर्तेत्युच्यते । प्रतिपटल्समाप्तौ च काश्यपशिल्पे, इत्युल्लेखदर्शनेनापि तय वानुमीयते । अत एवाम्य शास्त्रस्य काश्यपसहिता काश्यपशिल्पमिति च व्यव- हरन्ति तज्ज्ञा । विच योऽय शिल्पशास्त्रार्थों महेश्वरेण कश्यपायादीरित सो तिसक्षिप्तयैव गीर्वाणवाप्योपदिष्ट इति मन्ये । सक्षितत्व च बहुलार्यवत्त्ववि शिष्टसकुचितपटवाक्यघटितत्वम् । वचनार्थक्शन्दसमभिव्याहारे सक्षेपशब्दस्य तादृशार्थकत्वस्यैव बहुशो इष्टत्वात् । तादृशी च वाणी सूत्ररूपा । तथाच श्रूयते- अल्पाक्षरमसदिग्ध सारवद्विश्वतोमुखम् । अम्तोभमनवद्य च सूत्र सूत्रविदो विदुः ॥ इति । एव च सूत्रीभूतभापया शिल्पशास्त्रार्थो महेश्वरेणोदीरित । युज्यते पा कल्पना । यत -महार्थमल्पग्रन्थ न सक्षेपावद मे प्रभो, इति अन्यारम्भ ग्रन्थका रेण स्वयमेवोक्तत्वात् । ततश्च सक्षिप्तपदवाक्यघटितात्सूत्रौषात्कुशाअधिषणानर यो । यद्यपि नि सदिग्धतया सुलभतया च यथावदर्थावबोध सनायेत स्थापि भन्दमतीमा रेषा तन्मासयार्थच्योय न स्थादित्यमुत्याय सेवा तये कश्यपमहर्षिणा तादृशानुमाहता सुबोधपदवाक्यघटिता सुविस्तृतानुष्टु पूछन्दोमयी गीर्वाणयाणी व्यरचीत्यमुप्य शिल्पशास्त्रम्य कर्तृत्व कश्यपे स्थिरी भवति । अथेदमिदानी चिन्त्यते क्वारस्य शिल्पशास्त्रस्यास्मिलगति प्रवृत्तिरभूदिति । तत्र अल्पायुप्यादिधर्माणा नराणामित्युक्त्वान्मुख्यतो मनुष्यप्राणिना सुखसाधन मिद शास्त्रम् । अनुभवश्चात्र मातीति न कश्चिद्विवाट । यद्यप्येतच्छास्त्रप्रतिपायो वास्तुरूपोऽर्थ पशुपक्ष्यादीना तिरश्चामपि सुसमाघन भवितुमर्हति तथाऽपि न तेपा सुखसाधनत्वेन नियत । यतन्तेऽयत्नसिद्धतगुल्मवृक्षमालगिरिकन्दर्यादि ·४ संश्रय नापि वर्षातपा निवाग्यन्ति । न चते शाखा वगमक्षममुद्धय । नैव वा ताहशशिल्पकरणे कटाऽपि शता । तम्मान्मनुप्यप्राणिसृष्ट्यत्तरकालमम्य शास्त्र म्य जगति प्रवृत्ति सि यति । अथ मनुष्यप्राणिसष्टि सृष्टिम्मेण स्टाऽभूत्व तिर्थवप्राणिसृष्ट्युत्तरं मनुष्य प्रापि सष्टिरथवा मनुष्यप्राणि सप्ट्युत्तर तिर्यप्राणि सष्टिरिति विचार्यते । तर कार्यकरणाघातम्य देहम्य भौतिस्त्वान्महाभूतोत्पत्त्यान्तर प्राणिसृष्टिारति ताव निर्विवादम् । यद्यपि सप्टिप्रतिपादाश्रुतिषु पञ्चमहाभूनोत्पत्तिविषये आत्मन आकाश सभूत । आकाशाद्वायु । यायोरशि, इत्यादिना गम श्रूयते तथाऽपि भौतिक्सष्टिविषये विशेषत प्राणिसृष्टिविपये न श्रुतौ कम म्पष्ट प्रतीयत इति ब्रुवाणास्तूप्णीमामने । नवीनाम्तु युक्तिमालम्व्य तिर्यवसृष्ट्युत्तर तत्रापि वानरसृष्ट्युत्तर मनुप्यसृष्टिं प्रतिपादयन्ति । तदित्यम्-प्राणिपु गण्डूपढ मारभ्योत्तरोत्तर रमेण महत्सु अधिकाधिक बुद्धितारतम्यमनुभूयते । तारतम्यस्य परा काष्ठा च मनुप्येषु । यद्यपि केचित्पशव सिंहन्याघ्रगनादयो मनुष्यापेक्ष याऽपि स्थूला सलक्ष्यन्ते तथाऽपि तदपेक्षया मनुप्या एव महान्त । यतम्ते सिंहव्याघ्रादीन्पराक्रमशालिनोऽपि युक्तिप्रयुक्त्यादिमि म्यवशमानयन्तीति लोके दृश्यते । एव स्थिते यदा भगवत परमेश्वरम्य बहु स्या प्रजायेयेति सिमक्षा समजनि तदा म्वनाभिकमलास्रष्टारमुद्भान्य तमाज्ञापितवान्प्रभु प्रजा सूनेति । स च विधाता सर्वाम्वपि दिक्षु दृष्टिं दत्त्वा सर्जनोपायमविप्यमाणो गिरिनटीसमुद्राटिका सुविशारा पचमहाभूतमूटिं विलोक्य वनाम । यदा तु न लेभे सर्जनोपायमथ शोकाकुलो भूत्वा भगवन्त शरणमुपगम्य सर्वथा मूढोऽह वारस्ते वायम्व मा भ्रान्तमिति प्रणिपत्य व्यभिज्ञपटनोह न जाने सर्जन- मार्ग का प्रना सृनेय तत्मप्सीदतु मह्य भगवानिति । सतुष्ट परमेश्वरस्तम्मै मानोपान वेदराशि समर्पितवान् । ततम्नदर्थमनुमधाय सृष्टिं विरचयितु प्रथमत एव प्रवृत्त स्रष्टा न माघीयसी मुष्टिं निर्मातु शशार । लोऽपि पटा निर्मातु प्रवृत्तः कुपिन्टाटिरभ्यामपावाभावान प्रथमत साधीयम पगनुत्पाढायतु शनो तीति दृश्यते । प्रमेण नाभ्यामपाटयातिदायवशात्तत्तत्वार्यविशेपारणसम- नियन्महानिनिमीते । नयाऽयमपि विधातोत्तरोत्तरमभ्यामपा वातिशयवशा- हेदशावतिहासार्यानुमपानन तत्प्रतिपाद्याभूनशिल्पाद्यनुष्ठानसमयी मनुष्यसृष्टिं ·चकारेत्यवगम्यते । तत्राम्यासापाटवावस्थाया या प्राणिसृष्टि सृष्टा सान समीचीना। यत प्रथमत एवानुष्ठित विचिदसमीचीनमिव भवति । सा च सृष्टि गण्डूपदादि वानरपर्यन्ता शिल्पशास्त्रार्थज्ञानानुष्ठानाक्षमेति मे मति । क्यमन्यथा ता सृष्टि तिर्यगिति व्यवहरेयुलोका विचारशीला । एव रमेणेय सष्टिरकान्ता । तदुत्तर च तत्तच्छिल्पविशेषप्रयोगपटीयसी मनुष्यप्राणिसृष्टिरित्यर्थाद्वानरसृष्टयुत्तरभावित्व मनुष्यसृष्टेर्वदन्ति । अत एव वानरजातीयेषु नरसादृश्य दरीदृश्यमानमुपपद्यते । वानरशब्दोऽपि अमुमेवार्थमभिधत्ते । तत्र नरशब्दो मनुष्याची । वाशब्दश्च सादृश्यार्थक । नर इव वानर । तथा च मनुष्येपु यादृशो हस्तपादाधवयव रचनाकारो दृश्यते तादृश आकारो यत्र स वानरशब्दभाक् । स च वानसे मनुष्यत्वावस्थाया पूर्वावस्थेति च वदन्ति । अत्र युक्तायुक्त त एव जानन्ति । मनुष्यप्राणिजातिपु मुख्यतश्चत्वारो भेदा श्रूयन्ते वाहाणक्षत्रियवैश्यशूद्रा इति । तत्र भ्राक्षणाख्यवर्णेन वेदशास्त्राध्यापनादिकोपजीविकानिर्वाहकत्वेनोररी शौर्यादिना दुष्टनिग्रहसष्टनुग्रहरूपपृथ्वीपरिपालनादि । वश्य क्यविकयादि कर्म । शुदै पूर्वोत्त वर्णत्रयशुश्रूषा कारकर्म च जीविका- साधनत्वेनाङ्गीकृतम् । तदुक्त भगवद्गीतायाम्- चातुर्वर्ण्य मया सृष्ट गुणर्मविभागश , इति । तत्र य कारकर्मोपजीविकासाधनत्वेन परिगृहीत ते शिल्लिन इत्युच्यन्ते । ते च शिल्पानामनेकविधत्वाटनेकविधा । तत्र केचित्तत्तच्छिल्पविशेषस्य निय तमङ्गीकरणात्म्थपतिसुवर्णकारकुलालकुपिन्दादितत्तज्जातीयत्वेन व्यवहियन्ते । तेपा केपानिलक्षणमुत्पत्तिश्च यथा श्रूयते- वास्तुविद्याविधानको लघुहस्तो जितश्रम । दीर्घटी च शूरश्च स्थपति परिकीर्तित ॥ इति । स्थपतिर्मुख्यतक्षा । तथा-- विश्वकर्मा च शूद्राया वीर्याधान चार स । ततो वभूवु पुत्राश्च नवैते शिल्पकारण ॥ मालाकार मकार शङ्खकार कुविन्टक । कृतम् । क्षत्रिय ·कुम्भकार ३सकार पडेते शिल्पिना परा ॥ सूत्रधारश्चित्रकर स्वर्णकारस्तथैव च । इति । स्थपतिकुवि दकसकारादिनाम्ना प्रसिद्धस्तैस्तै शिल्पिभिस्तत्तच्छिल्पविशेषस्य जीविका निर्वाहकत्वेनाङ्गीकरणात प्रतिपादकेषु शिल्पशास्त्रीयग्रन्थेषु ब्राह्मणैरुदा. सितम् । अत कारणाबाह्मणनातीयेपु शिल्पशास्त्राध्ययनाध्यापनप्रचारो टुप्त- प्रायोऽभूदिति शिल्पग्रन्था अपि शिल्पिहस्त्गता अभवन् । स्थपत्यादयस्ते च शिपिन विस्वशिल्पानुष्ठाने यद्यपि कुशला सक्ष्यते तथाऽपि प्रायन्ते गीर्वा गावाणीपराङ्मुखा । नैतावदेव किंतु स्वनामोल्लेखनपर्याप्ताक्षराणामप्यनभिज्ञा । प्रयत्नेन कतिपयाक्षराणि ग्राहितास्तदपि स्वयमपि लिखित स्वय न वाचयती त्याभाणक्स्योटाहरणभूता भवन्ति । तत्र तादृशाक्षराक्लिनस्य बैव वार्ता । न च ग्रन्थार्थज्ञानेन तेषा किंचित्प्रयोजनम् । तदन्तरेणैव शिल्पप्रयोगकरणे समर्था स्ते । स समय एव तादृश आसीत् । यत्र शिल्पग्रन्थाना पठनपरम्परा तज्जा- तीयेप्वप विलय गताऽभूत् । परतु एतावति कालेऽद्ययावत्तद्धस्तगताना शिल्प ग्रन्थाना दृशी दुरवस्था सज्ञाता स्यादिति तत्रभवद्भिर्भवद्भिरेन कल्पनीयम् । सप्रत्युपलब्धस्य काश्यपशिल्पग्रन्थस्यैकमपि प्रत्यतर महाराष्ट्रदेशे नोपलभ्यते । सौराष्ट्रादिटेशे स्थपतिनामझाना शिल्पिना समीपे क्वचिदस्तीति श्रयते । तद्देशा देव एक वा द्वे वा प्रत्यन्तरे वझेकुलोत्पन्ने शिल्पकलानिधिकृष्णराये सपाद्य नागरलिप्या विलेख्य मुद्रणार्थमेतन्मुद्रणालये समर्पितम् । तचाशुद्धिप्रचुर स्थले स्थले जुटित वर्णनिपर्यासस्य तु परा काठामापन्नम् । तत्रापि विदेशीयल्पिा येन केनापि अक्षरस्याप्यनभिज्ञेन हातेन लिखितम् । मि वक्तव्य प्रभाते नक्ष प्रसततिरिव लिङ्गवचनसगतिरपि दुर्दर्शा । अन सर्वत्र सलीकरणे लेखापर- परयाऽपि प्रभूत साहाय्यमाचरित दृश्यते। सशये ताशो लेखर शैशवे शाला प्रविश्य म्यूलाक्षराणि शिक्षितो वा न वेति । मन्ये तादृशम्य बहुलाशुद्धि म्थल सीर्णम्य सर्वात्मना विपर्यास गतम्याम्य सशोधन वर्पारागनात्यन्तस्लु पपय पूरपतिनार्थम्येव दुप्परम् । तयामि य कोऽपि ग्रन्थ सहायभूतानि निचतुराणि प्रत्यन्तराण्यन्तरा नाईति सशोधन यथा तथाऽयमपि सहायभूता विनतुराम्तन्नान्सशोधन्विना न क्षम पारशोधितुमिति । एव च मुद्रणपथा- द्विगठितोऽपि याय मुद्रणाय नोपप्रम्येन चेदुत्तरोत्तर ऐपपरम्परयाऽविरा- ·[७) धिकमेव विपार्यासमावं गतः स्यात् । तथा च महर्षिकश्यपप्रणीतस्यास्य लोका- पयुक्तम्य शिल्पग्रन्थस्य विलय एव जायेत । इत्यालोच्य प्राचीनसंस्कृत- अन्योद्धारबद्धपारकरैरेतत्संस्थाध्यक्षैस्तदुद्धरार्थोऽयं प्रयत्नोऽङ्गीकृतः । स्थपति- संज्ञकैश्च कर्मकरैरप्युपकृतं मन्ये यैर्यादृशतादृशाक्षरैरुल्लिख्यायं मनोरञ्जक शिल्प- शास्त्रीयग्रन्थः संगृहीतः । ये तादृग्दुरवस्थो ग्रन्यो विदुषामग्रे संस्थाधिपतिमिः प्रस्थापितोऽभूत् । तदेनं ग्रन्थमुद्दिधीर्षवः प्राच्यार्वाचीनशिल्पशास्त्रविशारदाः पण्डिताः सादरं विलोक्य त्रिचतुराद्यशुद्धिस्थलपरिमार्जनसंसूचनेनाशंतोऽप्येत. ग्रन्थोद्धारजनितश्रेयोभागिनो भवन्त्विति प्रार्थयते श्रीसचिदानन्दचरणकमलयो:-- आनन्दाश्रमस्थमधानसंस्कृतग्रन्थावलीसंशोधनकर्ता- मारूलकरोपाहः शंकरशास्त्री ।

·उपोद्धातः। -xtx- अस्ति मानवजातरु पत्तिक्षणादेव शिल्पस्य जन्म । विविधपरिस्थितिषु नानाविध- योजनाभिर्दुःखपारहारपूर्वकं सुखोत्पादन प्रयत्न एव मनुष्यत्वपशुत्वयोर्विशेषः । न केवलं जगतो भिन्नभागेपु परमेकस्मिन्भागेऽपि विभिन्नकालेषु, तथा चैकस्मिन्कालेऽपि पारिस्थितिभेदेषु मनुष्येषु यथा भोगवैविध्यं दृश्यते न तथा पशुपु । पूर्वकाले काकवृका- दयो यथाऽवर्तन्त तथैव सद्यःकालेऽपि वर्तन्ते । आग्लदेशस्थिताः काकवृका भरतभूमि- स्थितेभ्यः काकवृकेभ्योऽसदृशवेषभोगः । भरतभूमावपि पट्सु अतुपु काकवृकानामेका स्थितिः । तथा कृतयुगका नमनुष्याणा स्थिति कलियुगकालीनमनुष्याणां स्थितेर्मिना । आच्छेदशस्थितानां मनुष्याणां भोगवेषादयो भरतमूमिस्थिताना मनुष्याणां भोगवेषेभ्यो विसदृशाः । भरतभूमावपि ग्रीष्मशरद्धेमन्तऋतुपु मनुष्याणां भोगवेपा भिन्नाः । एक. स्थाने निवसत्सु चैककालीनेषु मनुष्येषु संपन्नविपन्नाना भोगवेगा नैकरूपाः । एष सर्वः शिल्पस्य प्रभाषः । अत एव पराशरादयो महर्षयो मनुष्यमुष्टिं पशुसृष्टेभिन्नरूपा मन्यन्ते । स्मर्यते च भृगुसंहितायाम्--- आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । अप्रतर्यमविज्ञेयं प्रसुसमिव सर्वतः ॥ तस्मिन्विकारः संभूतरत्वधोगमननामकः । यस्मात्सर्वच संजातं घराचरमिदं जगत् ॥ इति । पराशरीयकृती- कालद्रव्यगुणम्तम्मात्रिविधः प्रतिमंत्रमः । आद्यन्तु महतः सर्गो गुणवपम्यमात्मनः ॥ द्वितीयस्त्वहमः सर्गो ज्ञानद्रव्यक्रियात्मकः । भूतमर्गन्तृतीयश्च तन्मात्रो द्वन्यशक्तिमान् ॥ चतुर्थ ऐन्द्रियः मगों यस्तु ज्ञामक्रियात्मकः । वशारिको देवमर्गः पञ्चमो मन्मयं मनः || पठन्तु तममः सर्गो यन्तवुद्धिकृतः सदा । ऊर्चयोनः सहमन्तु पविधानथुपां चयः ॥ निरमामष्टमः सर्गा योऽष्टाविंशविधा म्मृतः । अर्वाश्योनन्तु नवमः केन्द्रविधो नृणाम् ॥ इति । - ·[२] अस्य जगत उत्पते प्रागिद विध तम प्रायमप्रज्ञारामलक्षण सर्वत प्रसुप्तमिव शान्तमासीत् । तम्मिन्विकार सभूत । अम्य विकारम्य चाधौगमन (गुरुत्व) नाम । अस्याऽऽअर्पणात्सर्व वस्तुजातमधो गच्छति तन्मात्सोऽधोगमननाम्ना ज्ञायते । पदार्थानामध पतनकारणत्वात्स गुरुत्वमित्यप्यभिधीयते । अस्य विकारम्य प्रादुर्भावक्षणादेव कालो गण्यते । विष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्याद्य ब्रह्मण इति । दिगपि तदनुसारेण ज्ञायते । श्रूयते न- दश प्राचार्टश दक्षिणा दश प्रतीनीर्दशोटीचीर्दशो, इति । एव सर्वा दिशोपदि शम्त्ववोविन्दुसापेक्षतयेव ज्ञायन्ते । महढल्पादिगुणा अपि तम्याऽऽर्पणाद्धनीभूतस्य तत्त्वम्याधिकन्यूनपरिमाणतया मीयन्ते । तारतम्येनानुभूयन्ते च । द्र यज्ञानक्रियासु के काधिक्तया पञ्च महाभूतानि, पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्चगुणग्रहणसमर्थ मनश्च प्रादुर्भूतम् । भूतानि द्रव्यविशपात् , इन्द्रिगाणि रियाविशेषात् , मनश्च ज्ञानविशेषात् , इति । भूता दीना समिश्रणेन साशनानशना सृष्टि ता । तथा च श्रूयते पुरुषसूक्ते- तम्माद्विश्व व्य(तो विप्वब्य)नामत्साशनानशने अभि, इति । तयो साशनपदार्था स्रोतोभेटतस्विविवा । ऊ खोतसस्तियवस्रोतसश्चाक्स्रिोतस इति । ऊस्रोतसा वनस्पत्योपधिलतादय पत्प्रशारा भवन्ति । तिर्यस्रोतसा च पशुप क्षमत्म्यादयोऽष्टाविं शतिप्रकारा । अक्स्रिोतसस्तु केवल एक एव प्रकारो नृसज्ञक । अक्स्रिोतप्त एव क्वचिदू मूला इत्यपि कगन्ते । इत्थ विकारप्रादुर्भवात्परम्परया त्मिाऽखिला सष्टिरुत्वान्ता । मनुष्याणामुत्कान्तेरनुसारेण शिल्पस्याप्युत्क्रान्तिरिति । मनुष्याने मनस — विचारशचे ---उप्य—वसतियोग्य स्थानमिति निरुच्यते । शिल्पशब्टस्तु पुन शील समाधी, इति धातार्मनस समाधानकारक वस्तुमातमिति उत्पद्यते । मर्यते न भृगुसहितायाम्--- नानाविधाना यम्तूना यन्त्राणा परपसपदाम् । गातूना साधनाना न वास्तुना शिल्पसजिनम् , इति । शिल्पे नानाविधानपानानिग्रामगृहाच्या नानिम्य वस्तुजातम्य सग्रहो भवतीति भ्रामहितायाम् । श्रूयने च- यत्ते शिप दया रोचनावद् । इन्द्रियान पुष्य त्रिभानु ॥ यम्मिन्गर्या अर्पिता सप्त सारम् । तम्मिन्रानानमविवि नयनम् ॥ चराचरा ·[३] इति तैत्तिरीयसहितायां कश्यपस्य प्राकारे राज्ञ आश्रयो याचितः । एवं शिल्प जगतः प्रारम्भत उत्पन्नं दृश्यते । विद्यमानग्रन्थास्तु कादा केन वा प्रथिता इति स्पष्टं न ज्ञायते । कश्यपसंहिता तु भगवता कश्यपेन स्वपुत्राय नेब्रुवय उप- दिष्टा भवति । भारतवर्षीयाणां धर्मादयः सर्वे पुरुषार्थाः श्रुतिस्मृतिपुराणोक्ताः । श्रुतिषु सर्वेषां शास्त्राणां मूलम् । स्मृतिषु तस्य विस्तारः । पुराणेषु कथोपकथादृष्टान्तैस्तम्य विशदीक- रणं भवति । उक्तं च-- इतिहासपुराणाभ्यो वेदं समुपबृहयेत् ' इति । वैदिकमेकं सूक्तं स्मृतिषु प्रकरणरूपमेति । तच्च पुराणेषु ग्रन्थतामायाति । नद्याः प्रवाह इव शाखें घिरतरमुपैति ज्ञानसागरे चालीयते । शिल्पसंहितायां दश शास्त्राणि द्वात्रिंशद्विधाश्चतुष्पष्टिश्च कला भवन्ति । तेषां शास्त्राणा श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तत्वं स्वल्पेन स्पष्टी क्रियते । तद्यथा सौरसूक्ते- १ कृषिशास्त्रम्---शुकेषु में हारिमाणं रोपणाकासु दध्मसि । अतो(यो) हारिद्रवेषु मे हारिमाणं निदध्मसि ॥ इति । हे सूर्य मम निः श्वासतो निःसृत हारिमाणसंज्ञकं वायु त्वं शुकेषु (वृक्षेषु ) च रोप- णाकासु (लतासु ) च दमासे (निदधासि ) । इत्यं मम हारिमाणेन त्वं वनस्पतीन हारितद्रवयुक्तान्करोपि । वनस्पतिषु यद्धारितं द्रव्यं दृश्यते तत्सूर्यप्रकाशेन हारिमाणवा- युतः संभवति । हारितद्रन्यस्योत्पत्तिसामर्थ्यात्स वायुर्हारिमाण( हरितीकुर्वाणः ) इति उच्यते- (२) शुनं नः फाला विकृपन्तु भूमिम् । शुनं किनाशा अभियन्तु वाहः ॥ शुनं पर्जन्यो मधुना पयोभिः । शुनासीराः शुनमामासु धत्तम् ॥ (ऋ० ४ । ५७।८)। यजुर्वेदे चापर्ववेदे च समानार्थको मन्त्रो लभ्यते । फाला अस्माकं भूमि सुकर्षन्तु, कृपावला बलीपर्दाननुयान्तु, मेघा मधुराणि पयासि वर्षन्तु, अमासु धनधान्यप्तमृद्धिर्भ -- वतु। (३) अग्निधियो मरुतो विश्वकृष्टयः । आ खेपमुत्र अव ईमहे वयम् ॥

·દર
રાક.
કરી

·[४]
ते स्वानिनो रुद्रिया वर्षनिर्णिज ।
सिंहा न हेपकतव सुदानव ॥ ( ऋ० ३ । २६ । ५)।
ग्रीष्मे सूर्यस्य प्रखरकिरणैम्तप्ता वायव सर्व लघुवस्तु हिमाल्यादिशीत प्रदेश नयन्ति।
ते मेघा -यार गर्नन्तो भीपणा जलवर्षावसमर्था वायुभिरन्सिप्यन्ते । वय च तन्मे
धवृष्टित पुष्पफल्जर समृद्धि प्राप्नुवाम । इत्यादिषु श्रुतिवाक्येषु कृपिाख्याता भवति।
एवमन्येपामपि शास्त्राणा ज्ञातव्यम् ।
२ जलशास्त्रम्-वातत्विषो मरतो वर्षानिर्णिको यमा इव सुसदृश सुपेशस ।
पिशाचा अरणा-या अरेपस प्रत्वक्षसो महिना द्यौरिवारव ॥
(R० ५। ५७।४।
जलवर्षणसमर्था कृष्णवर्णा वायुना नीयमाना वेचन पिशङ्करना बेचन रुणरना
अधारूढा इव द्योरिव दानशूरा भवन्ति । यथा यो सर्वत्र प्रकाश ददाति तथा भेषा
सर्वत्र जलामिति ।
(२) या आपो दिव्या उत वा सवन्ती खनितिमा उत वा या स्वयना ।
समुद्रार्था या शुचय पावास्ता आपो देवीरिह मामवन्तु ।।
( न. ७ ४९१२)
या आप रिन्या दिवश्च्युता वा या भूमौ स्वत स्रवत्यो या खनिपु रब्धा या भू
पृष्ठे नि सरन्त्यम्ता सर्वा समुद्रमेव गच्छन्ति । ता आप स्वयशुद्धा अन्यपढार्यान्शु.
द्वान्कुर्वन्ति । ता मा म्तोतार रशन्तु ।
(३) श न आपो धन्वन्या गमु सन्त्वनूप्या ।
शन खनिनिमा आप शमु या कुम्भ आभृता ॥
शिवा न सन्तु वार्पिणी ॥ अथर्व ( १।६।४)।
मरददाम्थिना बहन शस्था वा यूपपु स्थिता या कुम्भेषु गृहमानीता वा पृष्टिषु
नमान पतिता वा सर्या आपो न परयाणाय मान्तु ।
पनिशायम्-अगस्त्य मनमान सनिय प्रनामपत्य वमिच्छपान |
उभावपिरन पुपोप सत्या देवाशिष आजगाम ॥
(२०१।१७९।१)
धनधान्यपुत्रापि मिच्छनिगम्यो सगुधा स्वनिधनान हारिन्दगान्वनम्पतीनत
द्रपानशुपक्ष्यातीय पुपोष । नेन मा नियनि म माप । ननिभ्यो विविध वस्तु-
मान पनि मानिनानिनि।

·داد و
او را
فرماتا
دان
افراد
او من
وما اهت
با ما
میمیج ها
زوجته

·(२) मद्य त्वष्टा वज़मतक्षदायसम् । (ऋ० १०१ ४८।३) इन्द्र क्ययति-मद त्वष्टाऽयोलोहम्य बन चकारति । 'पहार' इति रयातमृज- लोहित वन भवेत् । तेनेन्द्रेण गिरयो विदीर्णान्तेपामुदरे स्थिता आप स्रोतोरूपेण मुक्ताश्च । ४ नौकाशास्त्रम् यमेन तत परिधि क्यन्तोऽप्सरस उपसेदुर्वासिष्ठा (२०७३।३।९) कर्णधारम्य वशे स्थिता अप्सु सचरन्त्यो नौका धीवरेण म्यापित भारमाजग्मु । मत्स्यान्भपयन्त्य इतस्ततो भ्रमन्त्यो नौका जालमुपससई (सपु)। (१) सुत्रामाण पृथिवी द्यामनेहस सुशर्माणमदितिं सुप्रणीतिम् । दैवी नाव स्वारनामनागसमस्रवन्तीमारहेमा स्वस्तये ॥ २०१०। ६३ । १० घातापी (शिड इति महाराष्ट्रीयभाषाया स्यात ) युक्तामाकाशमिव मनोहरा, विस्तारवती, रिने ( वल्हे इति महाराष्ट्रभाषाया रयात ) प्रचोदिता, जलमलवन्ती नौका वय स्वक्ल्याणार्थमारोहाम । ५ रयशास्त्रम्-( १ ) स्थिरा व सन्तु नेमयो रथा अचास एपाम् । सुसस्कृता अमीशव || ० १॥ ३८ ॥ १२ ॥ युप्माक रयानामश्वास्थकाणा नेमयच स्थिरा सन्तु । अभीशवो वानिरश्मयश्चोत्तमा सस्कारयुक्ता भवन्तु। ( २ ) रथ ये घजु सुवृत सुचेतसो वितरन्त मनसस्पारंध्यया ।। म०३ | ७ | २ | २८ यावश्विनीकुमारी म्वबुद्धिसामर्थ्यान्सुन्दर यथेष्टगमनसमर्थ रथ चातु । तम्म स्थाय वस्याकृतीनि चक्राणि युयुनतु । ६ विमानशास्त्रम्-मित्र हुवे पूत दक्ष वरण च रिपादनम् । पिच घृताची साधन्ताम् । (ग्वेद) घृताच्या घृतसग्रहणयो ये कुम्भे मिषश्च वरुणश्च द्वौ देवी जोयुत्तौ पार्यो जायते । तयोमित्र पूतो दक्षश्च भवति वरणन्तु रिपाटा नीचधातुभक्षणकर्ता भवति । विद्युतो धनझणमज्ञको द्वौ प्रकारी । तयोर्धनसज्ञको मित्र इति मणसज्ञको वरण इति प्रकार्यते । मित्रावस्णाम्या नरम्य प्राणोदानवायुपु पृथक्करण भवति ।

·(२) आविद्युन्मझिमरुतः स्वकरथेभिर्यात वृष्टिमद्भिरग्धपणैः ॥ ऋ० विद्युता संपादितेन 'उदान' नाम्ना वायुना परितर फलाकृतिभिर्भाजनैः कृतेषु रयेषु स्थित्वा यूयं पर्णरूपरश्वैरधऊर्वगामिभिरायात | ७ वास्तु शास्त्रम्-इहैव ध्रुवां निमिनोमि शालाम् । क्षेमे तिष्ठतु घृतमुक्षमाणा । अश्वावती गोमती सूनृतावती । उच्छ्यस्य महते सौभगाय । अस्मिन्मथले म्बीयां शालां करोमि । सा मम कल्याणं ददातु । तम्यामश्वा गावो बालकाश्च महदेश्वर्याय भवन्तु । ८ प्राकार शास्त्रम्-यत्ते शिल्पे कश्यप रोचनावद । इन्द्रियावसुष्कलं चित्रभानु ॥ यस्मिन्त्सूर्या अर्पिताः सप्त साकम् | तम्मिनराजानमधिविश्रयनम् ॥ तत्तिरीयसंहिता । हे कश्यप यत्त्वया निर्मित सुन्दरं बलिष्ठं विस्तृतं तेनोयुक्तं च शिल्पं प्राकारः स्तस्मिन्न, रानानमाश्रयं यच्छेति । कश्यपेन निर्मिते दुर्ग कवचे वा रामाऽऽनयमिच्छति । तस्य मन्त्रिण इयं प्रार्थना । ९ नगररचनाशास्त्रम्-ये पन्थानो वयो देवयाना अन्तरा द्यावापृथिवीं संचरन्ति । ते मा नुपन्ता पयमा घृतेन यथा फ्रीत्वा धनमाहराणि ॥ अथर्व ३।११।२ पृथ्वीनटवायुपु त्रिषु भुवनेषु ये स्थगमनयोग्याः पन्धानः सन्ति ते मां तर्पयन्तु । यविक्रययोग्यावृतपयआदिपदार्थान्धीत्वाऽहं धनं संपादयामि । (२) समानीय आनिः समाना हृदयानि पः । ममानमग्नु वो मनो यथा व: मुमहासति ।। गुप्मा हृदयानि, सर्गगणि, मनामि पररूपाणि मन्तु । तेन यूयं परम्परं भाव- पन्तः क्षेममवाप्प । आचारविनारस्यवहारेषु ये ममाः मन्ति तेषां संगतिः मुरपाय भवन नि । १. यन्त्रशास्त्रम्-तमन्येनं कामदुपार । भद. शिपना गरि नतामायितुं पायी धेनुं निर्ममः । अनेन यामधेनुनारा বিলায় মাসানি সবাণ । বিহীনযাশী দুধপুলি एन।

·(२) पुनर्ये चकु पिलरो युवाना सनायूपेव जरणा शयाना । ये शिल्पनो जरया नरीकृतान्म्वपितृन्पुनर्योवनसपन्नाश्च । विकलस्थिनि प्राक्षा मीन्द्रियाणि कृत्रिममा नै पुन कर्मक्षमाणि कृनानीत्यर्थ । (३) त्वष्टा दुहित्रे वहतु कृणोति । इतीद विध भुवन समेति । त्वष्टा स्वदुहितर ताप दटान सूर्य लक्षित्वा स्वीयासमारोत् । तथाऽपि सूर्य सक्ल विश्व विवश वर्तयति । श्रुतिषु त्वष्टा, ममु, नासत्यादीना तत्पूर्वकालीनाना शिल्पिना कर्माणि तु अनद्य- तनप्रयोगेण वर्णितानि भवन्ति । क्रसप, अगम्त्य, वसिष्टप्रभृतयतत्कालीन शिल्पज्ञाना कार्याणि वर्तमानप्रयोगेण वर्णितानि सन्ति । यया धर्मशास्त्रे मनुयाज्ञवल्क्यादयो धर्म- स्मृतिकारा सन्ति तथा शिल्पशास्ने भृग्वादयोऽष्टादश शिल्पम्मृतिकारा भवन्ति । उफ च-- भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च विश्वकर्मा मयन्तथा । नारढो नमनिश्चैव विशालाक्ष पुरवर ॥ ब्रह्मा कुमारो नन्दीश शौनको भर्ग एव च । वासुदेवोऽनिरुद्धश्च तथा शुरवृहम्पती ॥ अष्टादशैते विख्याता शिल्पशास्त्रोपदेशका ॥ (मत्म्यपुराण अ० २५२) भरतवासीयानामध्ययनपद्धतिषु रण्टज्ञानम्य प्राधान्यम् । तैपामनेका ग्रन्था मुखो हृता भवन्ति । अध्ययनकाले रिमपि ज्ञानम्यापूर्वं मनोहारि वाक्यादि शिप्य सूत्ररूपेण सगृहीतम् । तैश्च पुनरभ्यापनप्रसङ्गेन म्बसूत्राणा भाप्यरूपेण शिष्याणा ग्रहणसामन्यानु रूपो विस्तार कृत । एव प्रायशोऽखिल शास्त्रनात सूत्रभ प्यरूपेण साप्रत लम्यते । तत्तहे नान्धनवान्यधातुपापाणाटिपढार्थानुष जाना शिल्पज्ञा स्वप्रच रानष्टादशमि सहिताभि सकुलीकृतवन्त । भरतखण्डम्याष्टादशभागाना परिस्थिति शिल्पग्रन्थानुप्ता- रेणात्र कोठे सगृहीता मिजासूना परिचयार्थं विद्यते । अष्टादशसु मयाऽद्यतापत्तित्र सहिता उपरव्या | ताम्तु कश्यपभृगुमयविरचिता एतच्छिल्पमहितात्रयानुसारेण वदाना नाशिकक्षेत्रम्याना त्रयाणा टेवाल्याना अयाचित्राणि सनिहितानि सन्ति । कश्यपमहिता हिमाद्रिविन् ययोरन्तर उपयुज्यते। भृगुमहिता विन्याइक्षिणत कृष्णातु- अभद्रापर्यन्तम् । तुगभद्रादक्षिणत आसेतु मयसहिताया प्रचार । भरतखण्डम्यैते त्यो मुख्या विभागा एतान्तिन्त्र प्रमुसा महिताश्च । इनगसा सहितानामपि एतादृश एव ·मिन्नत्वानुसारेण ग्रन्थाः । तेषां नाम्ना सूत्रधारेण इनितो . वास्तु रानं अन्य लिरि- मण्डनाख्यः सूत्र- ग्डनादीग्रन्थान्प्र- परत्नायो ग्रन्थः खिता ज्ञायन्ते । गा समीपे सर्वन उनपरम्पगलेोपाच बन्धनादपि केचि- पते नन्दशब्दस्य भगवतः कश्य- मतिः। भगवतः श्यपस्य श्रुतिप्वपि यामि। मौराष्ट्र, मालपदे पां सर्वेषामुपयोगः कालस्थलनिर्णयो मयसंहितामनुसत्यास्थित ·[८] संबन्ध म्याद् । एते त्रयो भागा सारिवारानसतामसनाभभि प्रसिद्धा । शिल्परत्न पाराणामपि समतये तत् । यथा च- हिमाद्रिकन्ययोरन्तरतो देशम्तु भारत । सोऽपि देशस्त्रिधा मिनम्तत्तद्देशमवर्गुण ॥ यर्थव देहिना देहो वातपित्तकफात्मक । तपदेट जगत्सर्वं विज्ञेय निगुणात्मकम् ॥ जियुग तत्रिवर्ण च त्रिचा च क्रमास्मृतम् । हिमवद्विन्ययोर्म य सात्तिा भूतल स्मृतम् ।। विन्यशलादिकृष्णान्त रानस परिवर्तितम् । पुन कृष्णादिकन्यान्त तामस भूतर भवेत् ।। नागर सात्विको देशो दाविटो रानमो भवेत् । वेसरम्तामसो देश मेण परिकीर्तिता ॥ (शिल्पर-न अ० १६) रलि शयानो भवति सनहानस्तु द्वापर । उत्तिष्ठवेता भवति कृत सपद्यते चरन् । (ऐतरेयनाह्मणम्) भरतवर्ष कृतोताद्वापरेषु विषु गुगेपु समुत्पनम् । कृतयुगे तु प्रथम कृष्णाया दाक्षि मागो धराम्यम्पता गत । नूतनो पनीभूतोऽप भूमागोऽतीव बञ्चर आसीत् । प्रथम मेव घनीभूतत्वाच्यायायुत्तोऽय भूभाग । तम्मात्म 'वेसर । सरणशील । तम मपन इति कथ्यते । त्रेतायुगे च बहुम्यो जालामुखिम्यो नि मृताद्वरूपपापा. णादिरसाद्विन्यात्ष्ण पर्यन्तो भूमाग सनात । अम्मिन्मागे रनोरूपद्रव्यम्य च समृदि । तम्माटेप भूभागो टीभूतत्वाद्राविड इति रनोधारणादानम इति च मर्यते। अनन्तर द्वापरयुगे पिन् यहिमालययोर्म यगतो भूप्रदेश समुद्रतलादस्थित । अस्मिन्प्रदेश दिगम सत्यानामवशेष रम्यन्ने । सत्त्वावशेपाट्य भाग माविर, नगरम्यापनायो भ्यरवानागर , गुटोत्पादापिसभवागांड इति प पायो । अनन्तर कटी युगे भरतभूमि मुसा भवति । एतेषा चतुणी गाना पुनरपि प्रीणि श्रीणि चप्राणि भवन्ति । Pा भूमागाना सामान्यवर्णा अपि भिन्ना मन्नि । सात्त्विाप्रदेश चतप्राय , रानमो गलिया , तामाग्नु पानवेतो भनि । एतयो गनना, धातुनक, पाषाणचक्र निप्रीति पागि प्रेय मा मरिकत्र, नीशन मृटपत्र निधीगि पाणि । वामत ·भिन्नत्वानुसारेण ग्रिन्या. । तेषा नाम्ना सूत्रधारेण रचितो वास्तु गानं ग्रन्थ लिखि मण्डनात्य. सूत्र- ग्डनादीन्ग्रन्थान्य- परत्नाल्यो ग्रन्थ: देखिता ज्ञायन्ते । पा समीपे सर्वत्र उनपरम्पगलोपाच बन्भनादपि केचि- ते नन्दशब्दस्य भगवत कश्य- मति । भगवत श्यपम्य श्रुतिप्वपि यामि सौराष्ट्र, मालवंदे सर्वेपासुपयोगः कालस्थलनिर्णयो मयसंहितामनुसृत्यास्शिन ·तस्मात्तत्तद्देशयोग्या शिल्परचनाऽपि भिन्ना भवितुमर्हति । परिस्थितिभिन्नत्वानुसारेण भारतीयतस्कृते सर्वेषा भागानामष्टादशधा विभाग । सहितीकरणादनन्तर शिल्पविषये ये ग्रन्था जालास्ते शिल्पस्य पुराणग्रन्या । तेषा मुख्याना नामान्यो लिखितानि सन्ति । १ विस्ताहम्यैकादशे शतके भोजनृपते सनिधी वसता समरगणनाम्ना सूत्रधारेण रचित ' समरङ्गणसूत्रधार । २ खिम्ताद्वस्य द्वादशे शतके पैठणस्थितेन सुखानन्दयतिव्येण विरनितो । वास्तु शास्त्र' नामा अन्य । ३ निस्ताहम्य द्वादशे शतके कोऽपि । सूत्रधार ' शिल्पदीपक नामान ग्रन्थ लिखि तवान् । ४ विस्ताद्वस्य पञ्चदशे शतके मेवाडदेशे कुम्भे राज्य शासितार मण्डनाख्य सूत्र- धार · रानवलम, प्रासाटम डन, वास्तुमण्टन, रूपमण्डन, कोदण्डमण्डनादीन्ग्रन्थान्य पिरवान् । ५ निम्तादम्ब पोडशे शतरे : कुमार ' नामयेन शिल्पज्ञेन शिल्परत्नारयो ग्रन्थ कृत । ६ अन्येऽपि वह्वश्चतु शतसरूपादेशीया ग्रन्या अम्मिन्विषये लिखिता ज्ञायन्ते । इमे ग्रन्था शिल्पि, सूत्रधार, गजधर म्पतिमामधारिणा कर्मकाराणा समीपे सर्वत्र विकीर्णा लम्यन्ते । मकाराणा गीर्वाणभाषानैपुण्याभावात्पठनपाठनपरम्पगलोपाच विद्यमानेषु शिल्पग्रन्थेषु वहयोऽशुद्धप्रचारा दृश्यन्ते । पद्यरचनानियमबन्धनादपि क्षेत्रि दोपा जाता । केत्रित्तु पुनर्लेखकप्रमादादपि समवन्ति । अय श्यपसहिताग्रन्थो नन्दभूपतीना कालादनन्तर जातो दृश्यते नन्दशब्दस्य नववाचक्प्रयोगेण ' भृगुसहिताया नन्दानामुल्डेबो नास्ति तथाऽपि तस्या भगक्त कश्य पस्य सन्मानपुर सरेणोलेखेन भृगुसहिता कश्यपादनन्तर जातेति मे मति । भगवत कश्यपम्य शिल्पप्रभावेणेय वसुधा ' काश्यपी ' इति मर्यते । कश्यपम्य श्रुतिप्वपि शिल्पज्ञ इति ख्याति । तस्मात्पश्यप प्राचीनतम शिल्पज्ञ इति तयामि । कश्यपसहिताया ग्रन्थो मद्रासप्तस्कृतपुस्तकालये लम्यते । गुजेर, सौराष्ट्र, मालवदे शेवपि कर्मशराणा समीपेऽस्य खण्डा ल्या । अस्मिन्मुद्रणे तेषा सवेपाभुपयोग कृत् । तस्मात्कचिद्विरुक्तिरवि मनाता { भारतवासीयाना ग्रन्थाना कालम्पलनिर्णयो .

·1] तस्मात्तत्तद्देशयोग्या शिल्परचनाऽपि भिन्ना भवितुमर्हति । परिस्थितिभिन्नत्वानुसारेण भारतीयस कृते मर्वेपा भागानामष्टादशधा विभाग । माहितीकरणाटनन्तर शिल्पविपये ये ग्रन्था जातास्ते शिल्पस्य पुराणग्रन्या । नेपा मुख्याना नामान्यधो लिखितानि सन्ति । १ खिस्ताहयकारशे शतके भोजनृपते सनिधी वसता समरगणनाम्ना सूत्रधारेण रचित 'समरगणसूत्रधार । २ सिम्ताद्वस्य द्वादशे शतके पैठणस्थिनेन सुखानन्दयतिव्येण विरचितो । वास्तु शास्त्र' नामा ग्रन्थ । ३ खिस्ताहम्य द्वादशे शतके कोऽपि । सूनधार · शिल्पदीपकनामान ग्रन्थ लिखि तवान् । ४ खिम्ताहम्य पञ्चदशे शतके मेवाडदेशे कुम्भे राज्य शासिता मण्डनाख्य सूत्र- धार · राजवल्लभ, प्रासादय डन, वास्तुमण्डन, रूपमण्डन, कोदण्डमण्डनाटीअन्यान्य यितवान् । ५ खिम्ताहम्द पोटशे शतके · कुमार ' नामकेन शिल्पोन शिल्परत्नारयो ग्रन्थ ६ अन्येऽपि ववश्चतु शतसल्यादेशीया ग्रन्या अम्मिविषये लिखिता ज्ञायन्ते । इमे ग्रन्या शिल्पि, सूत्रमार, गजधर स्थपतिनामधारणा कर्मकाराणा समीपे सर्वत्र विकीर्णा लम्यन्ते । कर्मकाराणा गीर्वाणभापानैपुण्याभावात्पठनपाठनपरम्पगलोपाच्च विद्यमानेषु शिल्पग्रन्थेषु बहवोऽशुद्धप्रचारा दृश्यन्ते । पद्यरचनानियमबन्धनादपि केचि होपा जाता । चित्तु पुनवरप्रमादादाप सभवन्ति । अय कश्यपसहिताग्रन्थो नन्ठभूपतीना कालादनन्तर नातो दृश्यते नन्दशब्दस्य नववाचक्प्रयोगेण ' भृगुसहिताया नन्दानामुल्लेखो नास्ति तथाऽपि तस्या भगवत कश्य पस्य सन्मानपुर सरेणोलेवन भृगुसहिता कश्यपाटनन्तर जातेति मे मति । भगवत कश्यपम्य शिल्पप्रभावेणेय वसुधा 'काश्यपी । इति म्मयते । श्यपम्य श्रुतिप्वपि शिल्पज्ञ इति ख्याति । तम्मावश्यप प्राचीनतम शिल्पज्ञ इति तर्पयामि । कश्यपसहिताया ग्रन्यो मद्राससस्कृतपुस्तकालये लभ्यते । गुर्जर, सौराष्ट्र, मालवदे शेवपि राणा समीपेऽस्य खण्डा लख्या | अम्मिन्मुद्रणे तेषा सर्वेषामुपयोग छन् । तस्मात्वचिद्विशक्तिपि सजाता । भारतवासीयाना मन्याना कालम्पनिर्णयो ·दुष्करः । स्वविषयं यद्यदुपलब्ध तत्ममका मगृह्य लिस्यने कर्मसाकार्थम् । काली- न्तरेण पुनर्लेम्वनप्रमहे नन्म तम्मिन्प्रन्ये ममाविष्ट भविष्यति । एवं बहुशोऽनेकमत- मतान्नराणा संग्रह एकम्मिन्यन्ये लम्यने । कचित्म्थले जीर्णो मूलग्रन्थः पुनलिखिता द्वितीयावृत्तिः . सद्यो दिग्विना तृतीयावृत्तिरपि वा अन्यम्मानन्थाद्धृतं पत्रस्यैकपाधैं लिखितं तद्वितीयलेग्वने ग्रन्ये समाविष्ट. तृतीयलेग्वने त्वन्यदपि नूतनं मिश्रितं दृष्टम् । इतरेषामपि ग्रन्गानामेवं म्याद्वा न वा । इति कालम्थलनिर्णये दुम्तापत्तिः ।। आनन्दाश्रममन्यायाश्चालकानामाश्रयमन्तरेणायं ग्रन्यो मुद्रित दुष्करः । मुद्रणं तु केवलं व्यसान्यम् । श्रीमरस्वत्योः मयोगा दुर्लभः । भगवतो महेश्वरम्य कृपाप्रसादा- दयमाश्रयो लय इति । अन्येऽपि शिल्पग्रन्या एवमेव मुद्रिता. सन्तु भारतवासीयाना शिल्परचनावानं प्रकटी कुर्वन्तु इनि प्रार्थये । नागीक बलात्पनी विनायकसनुः माघ व ॥ १४ गुस्वामरे मालिमाननफादा; १८४७ । कृष्णमर्मा शिल्पकलानिधिः।

·भारतवर्षम्
व
स मु
(मडसा
गजमीदवा
गजात (भृगुण
भाविगेरा
सोसायपत्ती
प धि म
ट्र:

·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः।
काश्यपशिल्पम् ।
wor-
प्रथमः पटलः ।
.
महादेवं शशिधरं सर्वलोकनायकम् ।
माहेन्दमध्यगं शान्तं पार्वतीसहितं परम् ॥ १॥
देवदानवसिद्धायैः सेवितं सुरपूजितम् ।
प्रणभ्य देवचरणमेवं ब्रूयात्स काश्यपः ॥२॥
शुचेत्परमसद्धार्य मसम्मा( ङ्गा )त्सृष्टिकारणम् ।
जगतामभिवृद्धयर्थं योगिनामुपकारकम् ॥ ३ ॥
देवानां च हितार्थाय शिवज्ञानं पर पहम् ।
महार्थमल्पग्रन्थं च कर्षणावर्चनान्तकम् ॥ ४ ॥
अंशुमन्तमहातन्त्रात्ययोक्तं हि पुरार्थकम् ।
तन्त्रं तद्वच(द ) देवानां गद्राणामधिकारिगाम् ॥ ५ ॥
अस्पायुष्यादिधर्माणां नराणां त्वधिकारिणाम् ।
अनुग्रहार्थं त्येतेषां संक्षेपाइद में प्रभो ॥ ६ ॥
साधु साधु महाविप यत्त्वया परिचोदितम् ।
दुर्लभं तदहं वक्ष्ये शृणु चैकाग्रमानसः ॥ ७ ॥
पुष्पपासादियमासा नापमासोत्रे लुपा।
दक्षिणे चावयुड्मासः श्रावणः कार्तिकस्तथा ॥ ८॥
पूजिताः कर्षणादीनां शेपमासा विधर्मिताः ।
पोष्णादित्यमधास्थातीसावित्रत्वाष्टमैत्रकम् । ॥ ९ ॥
श्रयणेनाप्रनाशस्तशस्तिप्याधि च कर्तृयुक् ।
(स)दने पूजिताः सतापं (तास्ताराः) प्रतिपत्पष्ठि सप्तमी ॥१०॥
तृतीपा पञ्चमी चैव द्वितीया च त्रयोदशी !
दशमी तिथयः शस्ताः शुलपक्षे विशेपतः ॥ ११ ॥
प्रतिपत्पौर्णमाप्ती च द्वितीया पञ्चमी तथा ।
द्वितीया मध्यमा ख्याता कृष्णपक्षे विशेषतः ॥ १२ ॥

·काश्यपशिल्पे प्रथमः पटलः । पठी च दशमी कृष्ण कनिष्ठाऽऽया निगृहाते । सितसौम्या शशी जीयः परं श्रेष्ठतमाः स्मृताः ॥ १३ ॥ तोपामंशोदयो होरा देताणश्चैव दर्शिताः। शुभदा इति विज्ञेयास्तन्न सश्युदयं विना ॥ १४ ॥ मेषकर्कटकं तौलि पकरं धनुपीति( च धनुर्वि )ना । शेषराभ्युदयाः शस्तार सर्वसंपत्समृद्धिदाः ।। १५ ।। उच्चस्थानगतश्चन्द्रः सौख्यो वित्तगतस्तथा । शत्रुक्षेत्रगतश्चन्द्रो नीचस्थाऽपि धनक्षयम् ॥ १६ ॥ भौमादित्याविन्दुराहू शौरिखा लग्नसंस्थिताः। आयुष्यं धनधान्यं च कर्तुनश्पन्न संशयः ।। १७ ।। धनस्थानगताः क्रूरा धनधान्यविनाशनाः । तत्रैव चन्द्रसंयुक्ता धनधान्यविवर्धनाः ॥ १८ ॥ भ्रातृस्थानगताः स सर्वसंपत्समृद्धिदाः । वन्धस्थानगताः पापाः सर्वदुःखभयावहाः ॥ १९ ।। पुत्रस्थानगताः शूरा मृत्युपीडा भविष्यति । शत्रुस्थानगताः सर्वे सर्वदुःखभयावहाः ॥ २० ॥ भार्यास्थानगतो जीवश्चन्द्रभावयुतस्तथा । आयुष्यं धनधान्यं च सर्ववृद्धिप्रदः सदा ॥ २१ ॥ निधनस्थानगाः सर्वे कर्तुनिधनमादिशेत् । शुभग्रहा न्बम (नवास्थाने सर्वसौख्यधनावहाः ॥ २२ ॥ फर्मस्थानगताः क्रूराः सविचायुःक्षयावहाः । शुभग्रहस्तु कर्मस्थः सर्ववितीय वर्धनः ॥ २३ । अनुभश्च शुभश्रव लाभस्थानगताः शुभाः । द्वादशस्यो धो जीवो विजवृद्धि समारभेत् ॥ २४ ॥ नक्षत्रान्ते च मासान्ते पक्षान्ते चेति दक्षिणे । ध्यतीपाते घ गुले च घृती वा काल झण्टफे ॥ २५ ॥ प(ग) के च तथा स्तूण(सूर्य) परिचपे च दुर्दिने । रस्कापाते प्रवे च विष्ण(ध्या) च विपनाहि ॥ २६ ॥ परशीतिमुरखे चंय मामान्ये तयंत्र च । फर्पणादिमनिष्टान्तं सर्वफर्म वि(दि)नाऽऽचरेत् ।। २७ ॥

·(काश्यपशिल्पे प्रथमः पटलः ।
३
मायानामायुपं कर्तुं कृष्णपक्षे सुचन्द्रचन् ।
तस्माद्यर्यत्नतः शीघ्नं कर्तव्यो धर्मसंग्रहः ॥ २८ ॥
अल्पदोपं गुणाधिक्यं दिनं लग्नं च संग्रहेत् ।
अनेफकोटिदोपाढयं दिनं वा लग्नमेव वा ।। २९ ।।
दोपहीनतभं याति जीवाचा द्विजोत्तम ।
अनेककोटिदीपस्तु जीवन विनातथा(विनश्यति)॥ ३० ॥
तमोऽपरिमितं रात्रौ रविणेकेन नश्यति ।
तथैव जीवदृष्टया तु सर्वदोपसमुद्गमाः ॥ ३१ ॥
एवं परीक्ष्य बहुधा कर्पणादि समाचरेत् ।
तवं सदनं कुर्यात्तदेवा(गे) कर्पणं कुरु ।। ३२ ॥
अष्टदिक्ष च कर्तव्यं ग्रामादिपु शिवालयम् ।
पैशाचिकपदे कुर्यादालयं तु पराङ्मुखम् ॥ ३३ ॥
परिवास्तु त्रिदण्ड्यादि पावता त्रिंशता(द)न्तकम् ।
तावद्वेष्ट्यादिदिशि(देशे)पु कर्तव्यं शिवमन्दिरम् ॥ ३४ ॥
परिखाऽस्यान्तरे वाऽपि पैशाचिकपदे कुरु ।
मानुषे तु पदे वाऽथ कर्तव्यं शिवमन्दिरम् ॥ ३५ ॥
विप्रक्षप्रियविछूद्राश्चानुलोमस्तथैव च ।
समासान्मजि(न)कारः सर्वमाणिहिताय वै ॥३६ ॥
इस्तमा ततः खात्वा खात्वा तद्भूमिमध्यमे ।
पूरिते तु मृदा ख्या(खा)ते हाधिका चोप्तमादिभिः(मही) ||३७]]
सपा ता(सा) मध्यमा ख्याता हीना सा कन्यका स्तु(स्मृोता ।
'अग्रताच्छो(तश्चा)त्तमा मध्या मार्गहीनाऽन्यसमनि ॥३८॥
वतरक्ता च पीता च कृष्णा पादथा(च कपिशा)कमात् ।
चतुर्विधमपि रुयाता तत्तजात्या इता शुभा ॥ ३९ ॥
परेपामपरा शस्ताश्वपरेपु परा विना ।
तत्तदोभ्यामभिग्राह्या मानामालयं कुरु ॥ ४० ॥
सर्वामभिप्रशस्ते तु देवानां तु विशेषतः ।
भूतमेतपिशाचेभ्यो दनलं वा बलिं ददेत् ॥ ४१ ॥
अस्त्रेणोच्चाटनादेतत्पश्चात्करणमाचीत् ।
श्वेतरक्ता च पीता च कृष्णा जान्युहको क्रमात् ॥ ४२ ॥

·काश्यपशिल्पे प्रथमः पटलः । पछी च दशमी कृष्ण कनिष्ठाऽऽद्या निगृह्यते । सितसौम्यौ शशी जीवः परं श्रेष्ठतमाः स्मृताः ॥ १३ ॥ तोषामंशोदयो होरा कागचैव दर्शिताः । शुभदा इति विज्ञयास्तत्र राश्युदयं विना ॥ १४ ॥ मेपकर्कटक तौलि मकरं धनुषीति( च धनुर्वि )ना । शेपराभ्युदयाः शस्ताः सर्वसंपत्समृद्धिदाः ॥ १५ ॥ उच्चस्थानगतश्चन्द्रः सौख्यो वित्तगतस्तथा । शत्रुक्षेत्रगतश्चन्द्रो नीचस्थोऽपि धनक्षयम् ॥ १६ ॥ भौमादित्याविन्दुराहू शोरिया लग्नसंस्थिताः । आयुष्यं धनधान्यं च कर्तुन येन संशयः ॥ १७ ॥ धनस्थानगताः क्रूरा धनधान्यविनाशनाः । तत्रैव चन्द्रसंयुक्ता धनधान्यविवर्धनाः ॥ १८ ॥ भ्रातृस्थानगताः सर्वे सर्वसंपत्समृद्धिदाः । वन्धस्थानगताः पापाः सर्वदुःखभयावहाः ।। १९ ॥ पुत्रस्थानगताः क्रूरा मृत्युपीडा भविष्यति । शत्रुस्थानगताः सर्वे सर्वदुःखभयावहाः ॥ २० ॥ भार्यास्थानगतो जीवश्चन्द्रभावयुतस्तथा । आयुष्यं धनधान्यं च सर्यवृद्धिप्रदः सदा ॥ २१ ॥ निधनस्थानगाः सर्वे कर्तुनिधनमादिशेत् । शुभग्रहा न्यम (नव)स्थाने सर्वसौख्यधनावहाः ॥ २२ ॥ फर्मस्थानगताः क्रूराः सवित्तायुःक्षयावहाः । शुभग्रहस्तु फर्मस्थः सर्ववित्तविवर्धनः ॥ २३ ॥ अशुभश्च शुभश्चैव लाभस्थानगताः शुभाः। द्वादशस्थो बुधो जीयो वित्तवृद्धि समारभेत् ॥ २४ ॥ नक्षत्रान्ते च मासान्ते पक्षान्ते चेति दक्षिणे । ध्यतीपाने च शूले च धृतो वा काल कण्टके ॥ २५ ॥ प(ग)ट के च तथा स्तूणे(सू) परिवपे च दृर्दिने । उत्सापाते प्रवेग चविष्य(हवा) च विपनादि के ॥ २६ ॥ परमीनिमुखे चव मामन्य तथैव च । फर्पणादिमनिष्ठान्नं सर्वकर्म वि(दि)नाऽऽयरेत् ॥ २७ ।।

·फाश्यपशिल्पे प्रथमः पटलः ।
मनामायुपं कर्तुं कृष्णपक्षे सुचन्द्रवत् ।
तस्माद्यैर्यत्नतः शीघ्नं कर्तव्यो धर्मसंग्रहः ॥ २८ ॥
अल्पदोपं गुणाधिक्यं दिनं लग्नं च संग्रहेत् ।
अनेककोटिदोषाढचं दिन वा लग्नमेव वा ॥ २९ ॥
दोपहीनतमं याति जीवसृष्टया द्विजोत्तम ।
अनेफकोटिदोपस्तु जोफेन घिनातथा(विनश्यति)॥ ३० ॥
तमोऽपरिपितं रामौ रविणेकन नश्यति ।
तथैव जीवदृष्टया तु सर्वदोपसमुद्रमाः ॥ ३१ ॥
एवं परीक्ष्य बहुधा कर्पणादि समाचरेत् ।
तवं सदनं कुर्यात्तदेया(शे) कर्षणं कुरु ।। ३२ ।।
अष्टदिक्ष च कर्तव्यं ग्रामादिषु शिवालयम् ।
पैशाचिकपद कुर्यादालयं तु पराङ्मुखम् ॥ ३३ ॥
परिवास्तु त्रिदण्ड्यादि यावता त्रिंशता(द)न्तकम् ।
तावद्वेष्टयादिदिशि(देशे)पु कर्तव्यं शिवमन्दिरम् ॥ ३४ ॥
परिखाऽस्यान्तरे वाऽपि पैशाचिकपदे कुरु ।
मानुपे तु पदे वाऽथ कर्तव्यं शिवमन्दिरम् ॥ ३५ ॥
विपक्षत्रियविद्रावानुलोमस्तथैव च ।
समासान्मजि(नु)कर्तास सर्वप्राणिहिताय वै ॥ ३६ ॥
हस्तपात्रं ततः खात्वा खात्वा तद्भूमिमध्यमे ।
पूरिते तु मृदा ख्या(खा)ते ह्यधिका चोत्तमादिभिः(मही) ।।३७॥
समा ता(सा) मध्यमा ख्याता होना सा कन्यका स्त(स्मृोता ।
अग्रताच्छो(तश्वोत्तमा मध्या मार्गहीनाऽन्यसमनि ॥ ३८ ॥
तरक्ता च पीता च कृष्णा पादथा(च कपिशा)क्रमात् ।
चतुर्विधमपि ख्याता तत्तजात्या
शुभा ॥ ३९ ॥
परेपामपरा शस्ताचपरेपु परा विना ।
तत्तदोभ्यामभिग्राहा मानामालयं कुरु ॥ ४० ॥
सर्वामभिप्रशस्ते तु देवानां तु विशेषतः ।
भूतमेतपिशावेभ्यो दनलं वा वलिं ददेद ॥४१॥
अस्त्रेणोच्चाटनादेतत्पश्चात्करणमाचरेत् ।
तरक्ता च पीता च कृष्णा जान्युहको क्रमात् ॥ ४२ ॥

·काश्यपशिल्पे प्रथमः पटल।। - एकरा द्विरान वा पत्रं तर पूजयेत् । गोतन्त्रगेत्रभेनेश्वात् गोमये प्रश्नवैरपि ।। ५८ ॥ मस्तरं भूतलं पश्चान्मध्यमेऽस्मृ(म)तलं कुरु । गोमयालेपनं कृत्वा दिवपरिच्छेदनं कुरु ।। ५९ ॥ दिवपरिच्छेदनम् -- शहू कलानुलायाम नाहं तत्समुच्यते । मूलताराप्रभागकं हीनमग्नं ति(वि)शालकम् ॥ ६० ।। सुवृत्तमर्जयेश(छोड्दु सारवृक्षं विशेषतः । शबुद्विगुणमानेन तन्मध्ये मण्डलं लिखेत् ॥ ६१ ॥ तन्मध्ये स्थापयेच्छ चतुर्दिा विशेषतः । पूर्वापरालयोश्छाय यदि ती मण्डलान्तको ।। ६२ ॥ छायानमध्यं संलक्ष्यं तथैव स्वपराहके। बिन्दुद्वयान्तरं सूत्र पूर्वापारदिगिष्यते ॥ ६३ ॥ तयोविद्वान्तरग्राह्याचपराननपुच्छकम् । दक्षिणोत्तरगं सूत्रं तन्मध्ये तु प्रसारयेत् ।। ६४ ॥ पे मध्यमध्यमाधींतु अपच्छायागुलं व्रजेत् । मण्डल कुजतालेन अङ्गुलं तु विभाजयेत् ।। ६५ ॥ भानुर्मानाष्टविंशांशं सप्तर्षिांशयोचरे । गते स्वर्जवनत्युक्ता कन्यायां च तथैव हि ॥ ६६ ॥ भीनेऽष्टाविंशदे हि भाग मत्यर्धमातृकम् । वर्धयन्मिथने सप्तविंशदेशावसानके ।। ६७ ।। ततोत्रि(ति)मात्र क्षीण स्याझागं प्रति विशेषतः । कन्यायां छान्दविंशाशं तद्धाराशं विवर्धनात् ।। ६८ ॥ छापोऽष्टचिंशदं शान्तं ततो ह्रासं तयैव हि । छायावृद्धि भयं चैव कृत्तिकाशं खु(कु)मध्यमम् ।। ६९ ।। छायापानं ब्रजेन्मध्ये ब्रह्मसूत्रं प्रसारयेत् । चूर्वापराहयोच्छाया मध्ये मानं च वर्जयेत् ।। ७० ॥ मागादिपरिदं सूत्रमिष्टमाने तु विन्यसेत् । पुण्याहं वाचयेत्पश्चात्खात्वा मासादमानतम् ॥ ७॥ स्थात्मासाद सविस्तारं एकाशीतिपदं कुरु । तत्पदे वास्तुदेवांश्च पूजयित्वा समानतः ।। ७२ ॥

·काश्यपशिल्पे प्रथमः पटलः । पौव(युवा)नो कपणापूर्वो गङ्गाहीनों बलाम्बितौ । हेमशृङ्गक(सु)ोपेतफन्टान्तरन(भरण)संस्पृशौ | ४३ ॥ संपूज्य पिगायत्रीगन्धषुप्पाक्षर्बुधैः । पूर्व निवेदनं कृत्वा प्राङ्मुखौ संस्थितौ वृषौ ॥ ४४ ॥ याज्ञामीमैस्पारक्षे लक्षणेन युगं इलम् । सीतायापतिहस्ताट्यां नाई सप्ताङ्गुलं भवेत् ॥ ४५ ॥ वृत्तकुन्दमशेपे तु मूले वंशाश्रमश्रकम् । मेखलोचत्रितालं स्याधिमा तत्खनं भवेत् ॥ ४६॥ मूलादग्रान्क्षमाक्षीणं किंचित्क्षीणं न मध्यमम् । मेखलावस्तुमूले तु तुम्वेशनवागुलम् ॥ ४७ ॥ देवांच्य(शं द)शागुलायामं घनमन्त्यार्धमातृकम् । चतुर्षिशाइगुलायाम घ्राणदीर्घ तु काश्यपः ॥ ४८ ॥ सीसोधं घ्राणतुझं तु पञ्चाङ्गुलमुदाहृतम् । घ्राणाद्गुष्ठमुरखं कुर्यान्मनुमानं तदायतम् || ४९ ॥ शेष चन्द्रमिति ख्यातं सीसमेखलसंधितौ। पना घ्राणविस्तारं चनदेवागुलं भवेत् ॥ ५० ॥ अनसूचिमियाफारं मनुपूर्व कृशं भवेत् । त्रिपञ्चमानमित्युक्तं सीसघ्राणानयोस्वरम् ॥ ५१॥ अपसा हलजिवा तु घ्राणाने योजयबुधः । सीसायामसपानं च युगं चन्द्रयुगान्वितम् ॥ ५२ ॥ पनिष्ठागुलिपरी(सं)नाई गोचर्माद्विफरान्वितम् । हृदयं मन्नमुच्चार्य युग युगश्रियाँ कृपा ॥ ५३ ॥ युगमध्ये इलं यद्ध्वा किंचिदक्षिणमाश्रितम् । शिवमानं समचार्य माइमुखो घारपुदमुखः ॥ ५४ ॥ पयेन्मतिमान्विमत्ती(सी)ण्यादीनि व्यपोह्य च । तिलसर्पपमुद्रधि नेत्रमन्त्रेण वापत् ॥ ५५ ।। आचार्यान्पूनपेत्तस्य विदिमाइलोपधौ। पिरामिपदारश्रेष्ठं वेदरानं तु म गाम् ॥ ५६ ॥ अधमं भूतरा तु अपमं परिवर्जयेत् । अफलफनागाश्या गोधनानि निोदमेत् ।। ५७ ॥

·'फाश्यपशिल्पे प्रथमः पटलः । एकरात्रं द्विरानं वा पलं तत्रैव पूजयेत् । गोतन्त्रोत्रभेनेश्वात् गोमये प्रश्नवैरपि ॥ ५८ ॥ मस्तरं भूतलं पश्चान्मध्यमेऽस्मृ(इम)वलं फुरु। गोमयालेपनं कृत्वा दिवपरिच्छेदनं कुरु ।। ५९ ॥ दिपरिच्छेदनम्- शहूं कलानुग्लायामं नाहं तत्समुच्यते । मूलताराष्ट्रभागैकं हीनमग्नं ति(वि)शालकम् ॥ ६॥ सुवृत्तमर्जयेश(छ)सारवृक्ष विशेषतः । शद्विगुणमानेन तन्मध्ये मण्डलं लिखेत् ॥ ६१ ॥ तन्मध्ये स्थापयेच्छडं चतुर्दिा विशेषतः । पूर्वापराह्नयोछाय यदि ती मण्डलान्तको ।। ६२ ।। छायानमध्यं संलक्ष्य तथैव त्वपराहके। पिन्दुहृयान्तरं सूत्रं पूर्वापारदिगिष्यते ।। ६३ ॥ तयोविद्वान्तरग्राह्याच्चपराननपुच्छकम् । दक्षिणोत्सरगं सूत्रं तन्मध्ये तु मसारयेत् ॥ ६४ ॥ ये मध्यमध्यमाघींतु अपच्छायागुग्लं व्रजेत् । मण्डलं फुन्जतालेन अङ्गुलं तु विभाजयेत् ।। ६५ ।। भानुर्मानाधिशांशं सप्तविंशांशयोत्तरे । गते स्वर्जवनत्युक्ता फन्यायां च तयैव हि ॥६६॥ मीनेऽष्टविंशदेशं हि भाग मत्यर्धपातृकम् । वर्धयन्मिथुने सप्तविंशदेशावसानके ।। ६७ ॥ ततोषि(तिमात्रं क्षीणं स्याद्भागं प्रति विशेपतः । फन्यायां छान्दविंशाशं वद्धारांशं विवर्धनात् ॥ ६८ ॥ छायोऽपिंशदं शान्तं ततो हास तथैव हि । • छायावृद्धि क्षयं चैव कृत्तिकांशं खु(कु)मध्यमम् ।। ६९ ॥ छायामानं व्रजेन्मध्ये ब्रह्मसूत्रं मसारयेत् । पूर्वापरालयोच्छाया मध्ये मानं च वर्जयेत् ।। ७० ।। प्रागादिपरिदं सूत्रपिष्टमाने तु विन्यसेत् । वुण्याहं वाचयेत्पश्चात्खात्या प्रासादमानतम् ॥ ७१॥ स्पात्यासादं सविस्तारं एकाशीतिपदं कुरु । तत्पदे वास्तुदेवांश्च पूजयित्वा समानता ।। ७२ ॥ .

·फाश्यपशिल्पे द्वितीय, पटल।।
मध्वाज्यगुडसंमिश्रं देवानां तु वलिं ददेव ।
प्रणवादीस्तु मध्ये तु स्वाहान्तं वलिमाचरेत् ।। ७३ ॥
धातुहोमं वथा कृत्वा मध्ये रा(वा) चोत्तरेऽपि वा ।
घास्तुहोमं विना कृत्वा तद्वा स तु विनश्यति ।। ७४ ॥
पर्यनिकरणं कृत्वा मोक्षयेत्पञ्चगव्यकैः ।
कर्षण छवमाख्यातं शृणु चाष्टकवास्तुकम् ।। ७५ ॥
इति काश्यपशिल्पे प्रथमः फर्पणपटलः ।
अथ द्वितीय पटलः।
अथ पत्ये विशेषेण मासादं तु विलक्षणम् ।
प्रासादस्य विशालं तु (लव) नवभागविभाजिते(तम्) ॥१॥
मागग्रादेशसूत्रं स्यादुदगग्नं तथैव हि ।
एतन्नषनर्वाशे तु ब्रह्ममध्ये नाशयु ॥ २ ॥
समरी पूर्वभागे तु विवस्वान्दक्षिणे तथा ।
मिमा पश्चिमभागे तु ह्युत्तरे पृथिवीधरः ॥ ३ ॥
प्रमाणं तु निरीक्षेतास्थितपट्पदभागिनः ।
आश्रयापयन्साश्च (ईश ईशादयश्चैव वै)शान्यां दिशिसैस्थितौ ॥४॥
सावित्रश्चैव सावित्रायाग्नेय्यां दिसह(श्यच)स्थितौ ।
इन्द्र इन्द्रादयश्चैव नैर्ऋत्यां दिशिव(श्यवास्थितौ ॥ ५॥
रुद्रो रुद्राज(द) यथैव वायव्यां दिशि संस्थिती ।
। एते दिदिभात्तारो वंशपर्धद्वयं तया ॥ ६ ॥
ऐशाम्पा चप पर्जन्यो जयन्तय महेन्द्रका ।
आदित्यः सत्यकच्चीचा भ्रमश्चैवान्तरिक्षकाः ॥ ७ ॥
अमिः पूपा च विधतो (निर्गती) राक्षप्तथ यमस्तथा ।
गन्धर्षी भृङ्गराजय पृपयेव तु दक्षिणे ॥ ८ ॥
निर्प्रतिवारिकर मुग्रीवः पुष्पदन्तकः ।
वरुणोनीपरोगाथ पापक्षयविपश्चिम ॥९॥
बापू गास्नया मुख्यो भल्लारः सोम एव च ।
गादीत्यदितिवन यापस्यकांगभोगिनः ॥१०॥

·काश्यपशिल्पे द्वितीयः पटलः । चक(क)बीदा(रा) विदारी च पूतना पापराक्षसी । ईशानादिषु फोणेषु वाहास्यपदवर्जिताः ॥ ११ ॥ एताश्चैकोनपञ्चाशदेवताः परिकीर्तिताः । विशत्सूत्रेण ते सर्वे बद्ध्वा वै वास्तमूर्तिनाम् ॥ १२ ॥ "अधोमुखं शयित्वा तु नासामपिसितस्थिता । धास्तुमात त्वया देव बनान्तं शाययेत्कयम् ॥ १३ ॥ देवासुरमहायुद्धं वर्जयन्तु यथा तथा । आपुराणां हि तत्कार्या उनः कुर्यात्मतत्तः ॥ १४ ॥ ततस्तु संभृताकारं भूताकारं महाजलः । 'भप्रवीच तु संभूता देवैयुद्धं प्रवर्तयेत् ।। १५ ।। सर्वदेवायुधैर्देवैर्वर्धनं तु न शक्यते । सर्वदेवाश्च तद्भूतं शाययेयुरधोमुखम् ॥ १६ ॥ दिशसूत्रैश्च वदूतं वद्ध्वा संस्तभ्य संस्थितः । स एव वास्तुपुरुषो वास्तुमूर्तिस्तदुच्यते ॥ १७॥ तद्न्यधोमुखो हीनः सर्वेषां दुःखमावहे । थन वास्तुनि विन(न्य)स्यात्तत्सर्व वास्तुमूर्तिषत् ॥ १८ ॥ तदृदृस्य निवृत्त्यर्थं सर्वदुःखनिवारणम् । सर्वसिद्धिकरं तं तु वास्तुदोमं बलि फुरु ।। १९ ।। ब्रह्मादिदेवतानां तु तृप्तिहोमवाल द्विज । ... वासा तृप्तिकृतं वास्तु पुरुषो रा(वाs)थ नश्यति ॥ २० ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्ने दद्याद्वह्मादिनां वलिः। पास्तुशेमस्तु कर्तव्यो ब्रह्मादीनां स्वनामतः ॥२१॥ ऐशान्यां तु शिरो न स्याद्वरदोनिरुचिगोचिरे। आमेयं घायुदिग्भागे कूपरौ जानुशायिनौ । मूर्तिदेवस्थिता देवारवीशाने शिरसि स्थिताः- नेत्रस्थानादिपर्जन्यो जयन्तादितिकर्णको ॥ २३ ॥ भाप फाटिकामे तु आपवस्तथैव च । नाभिसूत्रे परौ ब्रह्माबीमाघिन्द्रनयन्तिनी ॥२७॥ लिङ्ग इन्द्रजयश्चैव पादयोनितिस्थितिः । का समरी पृथिवी चैच स्तनमूत्रोपरि स्थितौ ।। १५ ।। - ·८ काश्यपशिल्पे तृतीयः पटलः। विवस्वास्व(न्स)तु मित्रश्च कुक्षिपाश्चपिरि स्थितौ । उरुहस्ते तलं चंब सावित्रे तु प्रकल्पयेत् ।। २६ ॥ उरुप्रकोष्ठमध्ये च सावित्रं तु निधापयेत् । रुद्रो रुद्रजयथैव वामपार्वे तु पूर्ववत् ।। २७ ।। माहेन्द्रस्यान्तरिक्षान्ताः सव्यश्चा(स्था)भुवि संस्थिताः । तजानुकूपरे विमा अग्निमूर्ती निधापयेत् ॥ २८ ॥ पूर्वाणि नृपपर्यन्तं जङ्घायां दक्षिणे न्यसेत् । दोषारीबापयक्ष्मान्ता जचार्या दक्षिणेतरे ॥ २९ ।। वामरिजानुधे (नू ) वायुमूर्ती निघापयेत् । नागादिगजपर्यन्तं वामभागे विसंस्थिता ॥ ३० ॥ घरद्विद्याश्चतुष्कर्णे कर्ण्यसूत्राग्रको स्थिती । श्वेते न्वधोमुखं वास्तु मूर्तिरेव द्विजोचमाः ॥ ३१ ॥ मागीपै(गि)व पलि दत्त्या वास्तु संकल्पयेद्विजाः । मासादवारतुरेवं हि वास्तुहोमं सतः परम् ॥ ३२ ।। इति काश्यपशिल्पे द्वितीयः मासादवास्तु पटल।। अथ तृतीयः पटलः । हर्ये वाघटकाकाले लिङ्ग संस्थापयेत्तदा । सकलं स्थापने चैव संप्रोक्षं तु तथैव च ॥१॥ पाणलिङ्गप्रविष्ठायां मण्डपे नृत्तरङ्ग के । सभायां यागशालायां वास्नुहोम समाचरेत् ॥ २॥ आचार्यों लक्षणोपेतं स्वाचार्यो होममाचरेत् । समरीमायादेवेशा(शे वा )सौम्ये वा ब्राह्मकीपदे ॥३॥ स्थण्डिलं सिकतेः कुर्याद्धस्तमात्रं प्रविस्तरम् । उत्से व्यगुलं झेयं चतुरथं समं कुरु ॥ ४ ॥ भेलारत्तस्य(जलरन्त न्य)सेदेन्द्र शालिमध्ये दिनोलमाः । ' गम्भतोयेन संपूज्य हेमतन्त्रे च निक्षिपेत् ।। ५ ।। पालाशपत्रपर्वा च तन्जलेषु निधापयेत् । गन्धपुष्पादिना पूग्या तजले द्वारदेवता ॥ ६ ॥ -

·.
काश्यपशिल्पे चतुर्थः पटलः ।
अमि(ग्न्या )धानादिकं सर्वममिकार्योक्तमाचरेत् ।
ब्रह्मादिवास्तुदेवांथ अग्निमध्ये तु मा( आ )वहेत् ॥ ७ ॥
गन्धैः पुष्पैश्च धूपैश्च पूजयेत्स्वस्वनामतः ।
मणवादीनां (दिस्वनान्ना) तु स्वाहान्त होममाचरेत् ॥ ८॥
स्याद्ब्रह्मपसमीहेतुः प्रत्येकं होममाचरेत् ।
शतमधं तदध वा होमयेगोघृतेन तु ॥ ९॥
पायसेनैव चरुणा प्रत्येकं तु शताहुती ।
जयादिरभ्यातानं च राष्ट्रभ्यश्च क्रमायु(द्भुते ॥ १० ॥
मिन्दाहुतिं च कुश्माण्ड प्रायश्चित्ताहुतिं चरेत् ।
हव्यवाहति मन्त्रेण विमति होमयेत् ॥ ११ ॥
यदस्येति च मन्त्रेण होमयेत्त घृतेन तु ।
परिपेचनं (क) ततः कृत्वा मासादे ननु मन्त्रतः ॥ १२ ॥
परिस्तरणं विधाय आज्येतोचपधे (ज्यस्योत्पवने) कपात् ।
प्रामणं तु परे दद्यादर्शनौ सूर्यमण्डले ॥ १३ ॥
मणीतायेन (द्भिश्च ) संप्रोक्ष्य आत्मार्थ पायमानकैः ।
एवं समाप्य होमं तु मणिपत्य क्षमापयेत् ॥ १४ ॥
दर्भः पालाशपत्रैश्च शोपितेवन्ययेत्क्रमात् ।
तदमा दीपयित्वा तु तथा मासादमण्डपे ॥ १५ ॥
माकारे गोपुरस्थाने पर्यनिकरणं कुरु ।
प्रामे तदमिमुद्दास्य स्थापिते तु जले युधः ॥ १६ ॥
सर्वत्र मोक्षयेद्विद्वान्चापि( शुची) वो हब्यमन्त्रतः ।
घासुदेयोनतार्थ तु पर्यग्निकरणं कुरु ॥ १७ ॥
धारतुहीमा समाख्यातः प्रयो(तोऽथे)टकाया विधि शृणु ॥१८॥
इति काश्यपशिल्पे वास्तुहोमस्तृतीयः पटलः ।
अथ चतुर्थः पटलः ।
मयमेष्टकाविधानम्-
अथ वक्ष्ये विशेषेण शृणु [ स्वं] मथयेष्टकाम् ।
मासादे मण्डपे साले गोपुरे च तथैव च ॥ १ ॥

·०
काश्यपशिल्पे चतुर्थः पटलः
सदने परिवाराणां विन्यसेत्पथपेष्टकाम् ।
स्निग्धं चैव तथाऽस्निग्धं द्विविधं भूमिलक्षणम् ।। २ ॥
चिक्कणं शर्कराढ्यं च अशक्यं (यय) घ(ख)ननं(न) क्रिया(यम्)।
मुस्निग्धमिति विख्यातं तनुवालुकसंयुतम् ॥ ३ ।।
पुरुपाञ्जलिमानं तु दृष्ट्वा तोयसमन्वितम् ।
अशेष(शक्य) खननं यत्नत(द) स्निग्धाख्यात(ख्य)महीतथा(लम्)
मासादस्य तु विस्तारो द्विद्विहस्तोऽय विस्तृतः ।
इस्तमा खनेद्विम सुस्निग्धं तु महीतलम् ॥ ५ ॥
यावत्र जलं दृष्टं खनेत्तावत्तु भूतले ।
अवटं वालुफैः स्थूलैः पूरयित्वा जलान्वितम् ॥ ६ ॥
पूरयित्वा जलं पश्वा जलेन समतां कुरु ।
वसलेहस्तिपादश्व स्निग्धं कृत्वा धृहच्छिरैः ।. ७ ॥
एवमाधारमानं तु अधिर्फ म(त्व)वठ(ट) कुरु ।
मानसूत्रादिसून तु पात येतन देशिकः ॥ ८ ॥
प्रथमं मानसूत्रं तु विन्यसेतु द्वितीयकम् ।
तृतीय (यम)धिष्ठानसीमा(ना)न्तं वोपपीठ सीमकम् ।। ९ ॥
पञ्चमं होमसूत्रं तु पष्ठं तु प्रतिसूत्रकम् ।
एवं क्रमेण कर्तव्यं सूत्रपटू द्विजोत्तमाः ॥ १० ॥
तस्योत्तरे मपां कृत्वा नवहस्तप्रमाणतः ।
पोडशस्तम्भसंयुक्तं विधान(य) द्विजभूषितम् ॥ ११ ॥
तोरणैर्दर्भमालैश्च मुक्तादामैरलंकृतम् ।
मण्डपस्य विभाग वेदिकापास्तु विस्तरम् ॥ १२ ॥
इस्तमात्रसमुत्सेधं दर्पणोदरसंनिभम् ।
परितस्त्वग्निकुण्डानि महाशाल प्रकल्पयेत् ।। १३ ।।
येदार्थ च सवत्तं च भन्जमिन्द्रादितः कपास् ।
इस्तमा च विस्तार खात पवातिमेखलम् ॥ १४ ॥
गोमयालेपनं कृत्वा प्रोक्षयेत्पञ्चगव्यः ।
पिटपूर्णरलंकृत्य ततो पै.पिमभोजनम् ॥ १५ ॥
कृत्वोच्छिष्टं समुदाय वास्तुहोयं ततः कुरु ।
पर्यमिकरणं कृत्वा मासपेदा कुशान्यरोत् ॥ १६ ॥

·काश्यपशिल्पे चतुर्थः पटलः। स्थण्डिलं वेदिकायां तु अष्टद्रोणैश्च शालिभिः । तदई स्तण्डुलैश्चैव तदधैश्च तिलपि ॥ १७ ॥ स्थण्डिलं कल्पयेद्धीमान्दर्भः पुष्प परिस्तरः । शिलाभिस्ते(तो) शिलाभिस्तु तहभिस्तरुइय॑के ॥ १८ ॥ आएकान्तं कर्तव्यं विपरीत विनाऽऽचरन् । पुंलिङ्गाभिः शिलाभिस्तु कारयेस्सयमेष्टकैः (का) ॥ १९ ॥ द्वारबन्धस्तु कर्तव्यः श्रीकलाभिर्विशेषतः । नपुंसकोपलैनैव मूर्ने पीकद्विजोत्तम ॥ २० ॥ पयालामशिलाभिर्वा भिनिस्तम्भोदयो भवेत् । नवाशुलं समारभ्य द्विद्वयङ्गुलविवर्धनात् ॥ २१ ॥ एकोनचत्वारिंशान्तं वेदवाणुलेन तु । विस्तारं च धनं माम्यत्तत्संख्या व पोडश ॥ २२ ॥ एकादिपोदशान्तं भूभिनामक्रम उच्यते । मृतेष्टि(दिष्ट)कादिपुंसादि रेखाभिस्तु परीक्षयेत् ॥ २३ ॥ अयुग्मजरेखा च पुंलिङ्गा संमकीर्तिता । युग्मरेखा च युग्मत्वान(क)ण्ठाभा सा नपुंसका ॥ २४ ॥ भिन्नाविन्दुकलादीनि लोकपालसमन्वितम् । पर्जितानि प्रयत्नेन दोपहीनांस्तु संग्रहेत् ॥ २५ ॥ ईपदुनतम स्यानतमग्रमुदाहृतम् । ऊर्श्वभागमुखं ख्यातमपरं भूतदांशकम् ।। २६ ।। अग्रानामग्रतां चाना ऊर्यकं ह्यापरमुच्यते । मागुदस्तं तु वैश्यानां शीर्याणां परिकीर्तितम् ।। २७ ।। मूलान्तादिवरख्यातं प्रमाणमिष्टया परम् । गम्पैर्गन्धोदकैः स्था(मा)य पूर्वराऽधिवासयेत् ।। २८ ।। शिवद्विजकुलोद्भूतं शियदीक्षासमन्वितम् । सर्वलक्षणसंपन्नो वेदाध्यायवृ(र)तः शुचिः ॥ २९ ॥ आपोचगाइनं स्नानं भस्मस्नानं समाचरेत् । नवाम्बरधरोपणीप सासोक्तिर्या, सनिर्यग)नुलेपनम् ॥ ३०॥ गण्य(घ)माल्यैरलंकृत्य सकलीकृतविग्रहम् । पचाङ्गभूपणभूण्य क्षालयेदर्मनेष्टकाः ।। ३१ ॥

·फाश्यपशिल्प चतुर्थः पटलः ।
हमे कार्पासपूर्वा प्रतिसंबन्धयेत्सदा ।
स्थण्टिले फर्णिकाघाये महासामुधि(नि)धापयेत् ।। ३२ ॥
लफारं पनि भागे तु लफारं याम्यगोचरेत् ।
लफार वारुणवतु यकारं सौम्यगोचर ३३ ॥
शालिपिष्टेन संलिख्य प्रत्येक वस्त्रवेष्टितम् ।
पूर्वाग्रं सौम्ययाम्ये तु शेषों द्वौ चोत्तरानको ॥ ३४ ॥
रापयेत्सममभ्यर्य पृथिव्याघा नका(व) क्रमात् ।
नवसंख्यानवान्पुम्भान्सूत्रवस्त्राविभूषितान् ।। ३५ ।।
सफूस(चर्चान्स)विधातानास्ला(नानांश्च स्ना)नान्धसुपूजितान् ।
हेमकम्प(पङ्कनसा(सं)युक्तामध्यमान्क्रमशोज (प)सेत् ११३६||
मध्यकुम्भे तु सादाख्यं परितो लोकपाल कान् ।
तत्तन्मन्नन्सत्कुम्भं ध्यात्वा गन्धादि पूजयेत् ।। ३७ ॥
नैवेद्यान्नपयो धीमास्ततो होम समाचरेत् ।
अग्निध्यानादिकं सर्वमग्निकार्योक्तमाचरेत् ॥ ३८ ॥
पालाशोदुम्बरैश्चैव अश्वत्थवटमिन्दुपु ।
समिधः सम्यमन्त्रेण मूलेनाम्यत्तु होमयेत् ॥ ३ ॥
चरुहोममघोरेण नेणेव तिलांम्तथा ।
सर्पपं फवनय प्रत्येकाप्टगताहुनीः ॥ ४० ॥
द्रव्यं प्रति विशेषेण व्याहत्याऽ हुरिमाचरेत् ।
एवं जागरणं यातो ( रात्री ) प्रभाते देशिकोनमः ॥ ४१ ।।
आपोवगाहनादीनि प्राणिनव समाचरेत् ।
इष्टकाफलमाग्निं च पूर येत्त विशेषतः ॥ ४२ ॥
जलादिरम्पदानश्च राष्ट्रं चैव तु होमयेत् ।
शिष्टमयति मन्त्रेण पूर्णाहुनि समाचरेत् ।। ४१ ॥
स्थापका स्थपतिः पूज्यो यस्रईपाइगुलीयकः ।
मुहूत समनुमाप्त द्वारं निधि य नेसभा ॥४४॥
द्वारस्य दक्षिणे या पूले भात्यन्तराधिके ।
एका वा शिलायां तु स्थापयेत्स्थपतिः क्रमात् ॥ १५॥

·३
काश्यपशिल्पे पञ्चमः पटलः ।
मासादमण्डपानां च निर्गमस्य प्रदक्षिणम् ।
'सालानां गोपुराणां च प्रवेशस्याप्रदक्षिणे ॥ ४६॥
अभ्यन्तरे तु भित्तेस्तु गोपुराणां निधापयेत् ।
अग्रमग्नं तयैशान्यां मूले मूले तथाऽगुले ॥ ४७ ॥
अमौ मूले समायुक्त्या अग्नौ च वायुगोचरे ।
पञ्च ब्रह्म ममुधार्य पूर्वादिक्रमशो न्यसेत् ॥ ४८ ॥
तन्मध्ये विन्यसेत्प्रीतां हेमपङ्कजसंयुताम् ।
पञ्चमृद्भिः समालिख्य कुम्भस्थाद्भिस्तु पूरयेत् ॥ ४९ ॥
शोभनं दक्षिणावर्त वामावर्तमयोभनम् ।
वामावतं भवेत्सम्यक्शान्तिहोमं तु कारयेत् ।। १० ।।
यागोपकरणं सर्जामध्याटिपी प्रकारयेत् ॥ ५१ ॥
इति काश्यपशिल्पे प्रथमेष्टकायधिश्चतुर्थः पटलः ।
अथ पञ्चमः पटल, ।
उपपीठपमाणम् -
अथ वक्ष्ये विशेपेण उपपदविधि परम् ।
स्वाधिष्ठानसमोच्च वा त्रिपादं सार्धमेव वा ॥ १॥
पञ्चभागमभाग वा सपा सार्धमेव या।
पादोनादिगुणं वाऽथ द्विगुणं वा विशेषतः ॥ २ ॥
एवमष्टविधः ख्यात उपपीठोदयो द्विज ।
दशधा भज्याधिष्ठानमेकद्वित्रिचतुष्टयम् ॥ ३ ॥
पञ्चांशं वाऽथ निष्क्रान्तमधिष्ठानस्य पादुकम् ।
उपपीठस्य नी तु पञ्चस्स्थं (ञ्चांश) परिकीर्तितम् ॥ ४ ॥
तनि(न्नी)वमुपपीठं तु पाद्वाो परिकल्पगेत ।
अथ वाग्नी(यानि) पाद सदृशं द्विगुणं त्रिगुणं तु चा ॥ ५ ॥
जगती नीचतुल्यं चा उपानसदृशं तु वा ।
एवं हि पञ्चभेदं स्यादुपपीठस्य निर्गमः ॥ ६ ॥

·काश्यपशिल्पे पाठः पटलः।
१५
कण्ठमंशेन कर्तव्यं पद्ममंशेन कारयेत् ।
महापदि द्विभागेन पद्ममंशेन कारयेत् ।। २१ ॥
कम्पमंशेन' कर्तव्य कण्टोचवसुधारया ।
भागेनाङ्काप(न कम्प)मन्यन पनं कम्पोऽथ कर्तृभिः ॥ २२ ॥
कम्पयंशेन कर्वश्यमेतत्सौभद्रमुच्यते ।
उपानाद्विगमन्यांशः, अम्बुजांगेन कंधरम् ॥ २३ ॥
द्विभागेनानं कर्तव्यं पट्टिका तत्सम(पा) भवेत् ।
वत तु (तुलं) सब(१)भागेन कम्पमंशेन कारयेत् ॥ २४ ॥
ससमा गलोत्सेधं कम्पशन कारयेत् ।
अम्बुज समभागानां महापट्टी द्विभागया ॥२५॥
अन्नमयांशभागेन कम्पमंशेन कारयेत् ।
पपञ्चोपपीठश्च समभागविभाजिते ॥ २६ ॥
कल्याणिका निकद्वन्ना सर्वधाम्नस्तु पूजिता ।
एवं विधिः समारख्यात उपपीटे द्विजोत्तम ॥ २७ ॥
अङ्गनिष्क्रान्तवेशं च अधिष्टानविधानयत् ।
भूतेश्व व्यालसिंहथ मकरः पनजातिभिः ॥ २८ ॥
उपपीठं गलोमि(मि)भूपयन्तु सलक्षणम् ।
मत्यङ्ग मकरस्थान्त(न) मवाद(नाढ)रुद्धमस्तकम् ॥ २९ ॥
अम्बले(म्बुजे नैव कर्तव्यमधिष्ठानोक्तमाचरेत् ।
उपपी समाख्यातमधिष्ठानविधि शृणु ॥ ३० ॥
इति काश्यपशिल्प उपपीठविधान पञ्चमः पटलः ।
अथ पठः पटलः ।
अधिष्ठानम्--
----
अध वक्ष्ये विशेषेण अधिष्ठानविधि शृणु।
घरातलमधिष्ठानमाधारं धरणी तथा ॥१॥

·काश्यपशिल्पे पश्चमः पटलः ।
उपपीठस्य निष्क्रान्त समादीनामयोच्यते ।
सभादीनां सु पातानं निष्क्रान्तं दण्डमुण्ड उच्यते ॥ ७ ॥
समं तु दण्डमारभ्य नवदण्डावसानकम् ।
उपानं तव (च त) यानी प्रथमादित्रयायम् ॥ ८॥
तदुचैदिशांशे तु उपानोपद्विभागया।
पद्ममंशेन कर्तध्यं मध्यांशं कम्पमुच्यते ॥ ९ ॥
भूतांशं फण्ठतुङ्गं तु कम्पमन्नं तु पूर्ववत् ।
एकेन धाजनं कुर्यात् कम्पमेकेन फारयेत् ॥ १० ॥
अष्टाङ्गन्मेवमाख्यातं पडङ्ग तहिनाऽम्युनम् ।
फम्पेनाम्बुजमानं तु योग्यं भद्रोपपीठकम् ॥ ११ ॥
ऊर्च कम विना वाऽपि पञ्चाङ्गमुपपीठकम् ।
उपपीठस्य चोत्सेधं सप्तविंशतिभाजिते ॥ १२ ॥
द्विभागं पादुकोत्सेधं पङ्कजं तत्समं भवेत् ।
फम्पमेकांशमित्युक्तं द्वादशांशं गलोदयम् ॥ १३ ।।
उत्तरं चैफभाग्यं स्यात् तत्समं चोर्ध्वमम्युजम् ।
अमिभागं कपोतोचं क(क)शमालिङ्गमुच्यते ।। १४ ॥
पथमेकमागेन प्रतिमानविभागया।
पानं चकविभागेन नानं तत्मतिभद्रकम् ॥ १५ ॥
द्विभार्ग पादुकोत्सेधं द्विभाग पाक(पङ्कजोद दोयम् ।
कम्पमेफेन फर्तध्यमेफेनान्तरितं भवेत् ॥ १६ ॥
विभागं प्रतिसुझं तु एकेनैव तु घाजनम् ।
अष्टांशं गलमानं तु कम्पमेफेन कारयेत् ॥ १७ ॥
अन्जमेफेन कर्तव्यं कपोतोच्चं गुणांशकम् ।
एफेन लिङ्गमेकेनान्तरितं तु मकल्पयेत् ॥ १८॥
प्रतितुङ्ग द्विभागेन वाजनं चैकभागया ।
साविंशतिभागे तु नान्मतःप्र( नं तत्मोतिगुन्दरम् ॥ १९ ॥
उपपीठस्प चोरसेधमेकारिंशतिभाजिते ।
उपानं तु दिभागेन तत्समं त्वम्युमोदयम् ॥ २० ॥

·१५
काश्यपशिल्पे पछः पटलः ।
फण्ठ मंशेन कर्तव्यं पद्ममंशेन कारयेत् ।
। महापदि द्विभागेन पद्ममंशेन कारयेत् ॥ २१ ॥
कम्पमंशेन कर्तव्यं कण्ठोचवसुधारया ।
भागेनाङ्कप(न कम्प)मन्यन पद्म कम्पोऽथ कर्तृभिः ॥ २२ ॥
कम्पमंशेन कर्तव्यमेतत्सौभद्रमुच्यते ।
उपानाद्विगमन्यांशा, अम्बुजांशेन कंधरम् ॥ २३ ॥
द्विभागेनानं कर्तव्यं पट्टिका तत्सम(मा) भवेत् ।
वर्त तु (तुलं) सब(4)भागेन कम्पमंशेन कारयेत् ।। २४ ।।
सप्तमागं गलोत्सेधं कम्पमंशेन कारयेत् ।
अम्बुजं समभागानां महापट्टी द्विभागया ॥२५॥
अजमयांशभागेन कम्पमंशेन फारयेत् ।
पचपश्वोपपीठश्च समभागविभाजिते ॥ २६ ॥
पत्याणिका निकद्वन्ना सर्वधाम्नस्तु पूजिता ।
एवं विधिः समाख्यात उपपीठे द्विजोत्तम ॥ २७ ॥
अङ्गनिष्क्रान्तवेशं च अधिष्ठान विधानयत् ।
भूतैश्च व्यालसिंहश्च मकरैः पत्रजातिभिः ॥ २८ ॥
उपपीठं गलोमि(मि)| भूपयन्तु सलक्षणम् ।
मस्या मकरस्थान्त(न) मवाद(नाढयारुदमरतकम् ॥ २९ ॥
अम्बले(म्युजे)नैव कर्तव्यमधिष्ठानोक्तमाचरेत् ।
उपपी समाख्यातमधिष्ठानविधि शृणु ॥ ३० ॥
इति काश्यपशिल्प उपपीठविधानं पञ्चमः पटलः ।
अथ पठः पटलः ।
अमिष्ठानम्-~-
अथ वक्ष्ये विशेषेण अधिष्ठान विधि शृणु ।
घरातलमधिष्ठानमाधारं धरणी बधा ॥१॥

·काश्यपशिल्प पष्ठः पटलः ।
एकटण्डं समारभ्य अर्धदण्डविवर्धनात् ।
या(स)पादा पञ्चसङ्ख्या तु अग्निदण्डावसानकम् (का)॥ १६ ॥
पदाझे पादनिष्क्रान्तं तत्रिमागविभाजिते ।
उपानं व्यासमेकांशं शेपं जाति विस्म(स्तोरम् ॥ १७ ॥
आमुदावंशमेकांश तभीत्र जगतीसमम् ।
कुमुदे पट्टमंशेन तत्समं कर्णवेशनम् ॥ १८ ॥
सर्वेपामम्वुजानां तु नीनं तुङ्ग समं भवेत् ।
कम्पानामपिका(पि वा)शेपं चतुर्भागकनिर्गमम् ।। १९ ।।
महाबाजननि क्रान्तं तुङ्ग तुल्याक्षि एवं वा ।
त्रिपादं वाऽथ निष्क्रान्तं यथावलवशान्यसेत् ।। २० ॥
जन्मादिपञ्चवर्गेषु तत्तदङ्गनवसानके।
द्वारा) वा स्थलाय वा चोदयेत्तद्धरातले ॥ २१ ॥
पानं जगतीकूप खण्डं चा(च)पट्टिका तथा ।
पश्चवर्गमिति ख्यातं जयादद्ध(4)तदा घुधः ॥ २२ ॥
द्वारं च जलधारं च स्थलं चाप्रतिबन्धकः ।
मेत(प्रतेक)अर्धे तु कर्तव्यपङ्ग चैतन्न कारयेत् ॥ २३ ॥
मत्यं चेतु धनं चेतु पिपा(विप)दाम(मा)पदं सदा ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्रत्यङ्गमछेदनं विना ॥ २४ ॥
अधिष्ठानं द्विधा ज्ञेयं प्रतिबद्धाधिवन्धनम् ।
प्रत्येकानां तु भेदेन मोच्यते दिनसत्तमः ॥२५॥
सपा मतिपन्या(बन्धा)नां कुमुदं वृत्तमुच्यते ।
पादपन्य(चन्य)नलानां तु वम्बशृङ्ग(धे कु)मदं भवेत् ॥ २६ ॥
तथो(यो:)शंकरमेतस्मिन्भवेत्तस्कर्तृनाशनम् ।
प्रासादं प्रतिवद्धं चेत्तदानेफशंकरम् ॥ २७ ॥
फूटकोष्ठादिकानां तु कर्तव्यं तच्छुभावहम् ।
तदेवाधिप्रसंधे(बन्धे)न करत)
स्मिशंकरमुत्तमम् ॥ २८ ॥
अशुभं विपरीतं च वास्तु राष्ट्रनृपस्य च ।
तस्मात्सर्वमयरमेन वर्गोंण शंकरम् ॥ २९ ॥

·काश्यपशिल्पे पष्टः पटलः। अधिष्ठानस्य चोत्सेधमेकोनविंशदशिते । उपान चेतुभागेन सप्ताशे जगती भवेत् ॥ ३० ॥ पडश कुमुदोत्सेधमालिङ्ग वेकभागया । त्रिपट लेकभागेन प्रत्युत्सेध द्विभागया ।। ३१ ।। वाजिन चैव भागेन प्रतिवन्धमिद जगत् । उपानरहित शेप पूर्ववन्नधाऽपि वा ॥ ३२ ॥ अधिष्ठानस्य चोत्सेध पश्चविंशतिभाजिते । शिवांश पादुकोत्संध जगती वसुभागया ॥ ३३ ॥ घावश कुमुदोत्सेध व्योमाश कम्पमानम् । अतराश गलोतु(त)ङ्ग शस्त्रा(श्य)श चोर्चकम्परम् ॥ ३४ ॥ महापटिगणाश तु ताशेन पम्पम् । पादपन्य(वन्ध)मिति रयतमुपानरहित तथा ।। ३५ ।। एनञ्च पादप-५(पन्ध) च नाना दैश्व कीर्तितम् । त्रिसप्ताशे वात्सेधे कृतशिनेकपादुसरा ॥ ३६ ।। अधुन सार्धभागेन कम्पमर्धाशमुच्यते । सप्तांश जगतीपूर्ण रसाश फुमुदोदयम् ॥ ३७ ॥ आरिङ्गमेकमागेन विपट तेश्भागया । विभाग प्रतितुङ्ग स्यानागमेन बाजनम् ॥ ३८ ॥ प्रतिवक्त्रमिद नाम मतिपढे तु भेदिनम् । सदैव पक्षमागे नु उपान परिकीर्तिनम् ॥३९ ।। आदिन प दिमागेन शेप पूर्णवदेव हि । उपानोपरि पन व पम्प चा परित्यजेत् ॥ ४० ॥ सय मनिमम म्यानं सर्दिवार पा(ये) दिस(म)म् । पदिशदिन(भान (i)समु(4) वा घरमागया ॥ ११ ॥ दिमागेन दा पुर्याद पम्पमेन पारपत् । पण जगमीरपतांश दम्यानरम् ॥ १२ ॥ उपमेन पर्नप्पमनाज तु भारपन् । माय गुणगिन पान कारंगेन् । ४३ ॥

·काश्यपशिल्पे पटः पटलः ।
१९
कम्पमैकेन कर्तव्यं कटोच्चं तु विभागया ।
एकांशं कण्ठतुङ्ग तु तत्सम तु दलोदयम् ।। ४४ ॥
महापट्टी विभागेन दलमेकांशमानतः ।
कम्पयेफेन कर्तव्यमष्टार्थ कुयुदं कुरु ॥ ४५ ॥
अम्भोजकेसरं ख्यातं पादपूऽयं तु भेदिनम् ।
एकोनविंशदशं तु तलोत्से विभाजिते ।। ४६ ॥
उपानमेकभागेन अन्जोच्चमनलांशकम् ।
फम्पोच्चं मध्यभागेन जगत्युच्चं युगांशकम् ॥ ४७ ॥
अम्बुजं स्वर्धभागेन दलमर्घाशमानतः ।
अर्भाशं पयतुङ्गं तु ग(गुणांश पट्टमानतः ॥ १८ ॥
पमं मध्यां(प्रमा) शमानेन तत्समं कम्पमुत्पते ।
अत्याशं तु खण्डोच्चं कम्पमन्येन कारयेत् ।। ४९ ॥
एममन्पेन कर्तव्यं पट्टिकासार्धभागया(तः)।
अन्धु सार्धभागेन कम्पमध्येन कारयेत् ॥ ५० ॥
पुष्पपुष्कलमाख्यात पादयन्धे तु भेदिनम् ।
द्वात्रिंशदिभजेदायमुपोपानद्विभागया(नः) ॥ ५१ ॥
उपानं त्वति (क) मागं स्यात्सप्तांश कमलोदयम् ।
फण्ठमेकेन फर्तव्यं पद्ममेकेन कारयेत् ॥ ५२ ।।
चुमदोच्चं चतुर्भागमेकांश दलमुच्यते ।
कम्पमेफेन कर्तव्ये गुणांश गलमानतः ।। ५३ ॥
फम्पमेकन कर्तव्यमूर्ध्वकम्यं प्रकल्पयेत् ।
कपोतोचं युगादान आलिङ्ग लेकमागिना(गवा) ॥ ५४॥
एकनान्तरितं कुर्यात्मनितुझं द्विभागया (नः)।
धर्मवाज)नं तु विभागेन कल्पयेत्तु क्रमेण तु ॥ ५५ ॥
प्रतिवन्धे न भेदं स्यात् श्रीयद्धान्तमुद्दाहनम् ।
आपका(ग)नस्य चौरमधमष्टाविमतिमानिने ॥ ५६ ॥
स्पानं वेकभान जगत्युच्च रसांशयम् ।
कुमुदं पञ्चभांगेन कममकन कारयेत् ॥ ५७ ॥

·२० पाश्पपशिल्पे पष्टः पटलः । गुणांश गलमानं तु यम्पस्न कल्पयेत् । पायन पर्तव्य कपोतांच्च गुणांगयम् ॥ ५८ ॥ आलिङ्ग वफभागेन त्वरित तु प्रारूपयेत् । प्रतीत य(प.द्विभागेन शतांश वाजनोदयम् ॥ ५९ ।। प्रतिवन्धस्य वर्ग स्यान्मश्चमन्यमुदाहृतम् । सदेवाऽऽलिङ्ग कार्य विज्यया(विभज्योविंशदशः ॥ ६० ॥ कल्प्य श्रीकान्तवनम(नाम्ना) तु पादयन्धेऽविभेदितम् । तुङ्गे पछिंशदेश तु एकाश पादुक भवत् ॥ ६१ ॥ विभाग दलमान तु कम्पोच्च शशिभागिता(गतः)। पण्डा(ड)श तु जगत्युच्च चतुभाग घटोदयम् ॥ १२ ॥ कम्पमेफेन कर्तव्य पदोच्च तु द्विभागया(त:)। ऊर्ध्वपम्पमर्थकाश गरमान द्विभागया ॥६३ ॥ बाजन त्वेकभागेन साशि कमलोदयम् । कम्पमैफेन कर्तव्य श्रेणीवद्धमिद भवेत् ॥ ६४॥ पादवन्धे तु भेद स्यात्सिहभाविभूषितम् । त्रिपडशतलोत्से । कृत्वा सार्धाशपादुकम् ॥ ६॥ फम्पमर्धाशमित्युक्त भूताश पड्नजोदयम् । गलमन्येन पर्तव्य पद्ममेकेन कारयेत् ।। ६६ ॥ फुमुदोच्च बिभागक दलमेकेन कारयेत् । आलिङ्गमभागेन त्वरित तत्समं भवेत् ।। ६७ ।। वृत्ते(मते)रुच्च विभागेन वाजन त्वेकभागया। अन्जवन्धमिद नाम्ना भेदे तत्यतिबन्धके । ८ ।। तल द्वाविशदशे तु द्विभाग पादुमोन्नतम् । अजमेफेन पम्मं तु एमांशेन पाल्पयेत् ॥ ६९ ।। जगतीपभागे तु यमदं चतुरशषम् । पद्ममेफेन पर्तव्य पम्पमेन कारयेत् ॥ ७० ॥ काटतुङ्गदिमागन कम्पन कारयेत् । शिरी(वा)श दस्तुग तु महापट्टी विभागया(ता)॥७१।।

·काश्यपशिल्प पष्ठः पटलः ।
२१
फरममेकेन कर्तव्यं वप्रबन्धामिति स्मृतम् ।
पादवन्यस्य वर्ग स्यात्सर्वधामसु पूजयेत् ॥ ७२ ॥
तन्महापट्टिकामानं कपोनं बो(वा)तबन्धकम् ।
फपोतोपरि कम्पो विपी स्वेकभागया ।। ७३ ।।
मत्युत्सेधं हिभागेन वाजनं त्वेकभागया ।
तुङ्गे पशिदेगे तु फल्पयेत्यतिमुन्दरम् ।। ७४ ॥
अधीनस्यादि(धिष्ठानस्य) चोत्सेधं त्रयोविंशतिभाजिते ।
उपानमेकभागेन पद्ममेफेन कम्पकम् ।। ७५ ।।
र(शेन पट्टिको विद्यान् कम्पमेकेन कल्पयेत् ।
पम मेकेन कण्ठान्तमेकांशेनव कल्पयेत् ।। ७६ ।।
एकांगेनाम्बु नं कुर्याद्गुणांश कुमुदोदयम् ।
पद्ममेकेन कर्तव्यपालिङ्ग वैकभागया(तः) ॥ ७ ॥
त्रिपद शिवभागं तु द्विभागं प्रतिमानकम् ।
बाजनं वैकमागेन कल्पयेत्तु यथाक्रमम् ।। ७८ ॥
प्रतिवन्धे तु भेदं स्याच्छीकण्ठान्तमुदाहृतम् ।
उपानमेकभागेन पद्ममेकेन कम्पकम् ।। ७९
दूध शेन पट्टिकाकम्पमेकांशेन प्रकल्पयेत् ।
गलमेकेन कर्तव्य पममेकेन कारयेत् ॥ ८० ॥
कुमुद तु प्रयागेन पममेकांशमानतः ।
आलिई वेकपागेन त्वरितं शशिभागया ॥८१॥
अधिष्ठानस्य चोत्से द्वारिंशतिविभाजिते ।
एतस्करीरबन्धं स्यात्मतिबन्धे तु भेदिनम् ॥ ८२ ॥
पादुकं चकभागेन भागेनानं तु कम्पकम् ।
फम्पमेफेन कर्नव्यं कण्ठमानं द्विभागया ।। ८३ ॥
कम्पमेकेन भागेन पष्टिकांगेन सम्पकम् ।
द्विभागं दल मागन्तु(नं तुगलमेकांगमाननः ॥ ८४ ॥
अम्वु वेकभागेन कुम्भपानं गुणांगकम् ।
एकांश दलमानं स्पाइभेनानिन्दमुच्यते ॥ ८५ ॥

·काश्यपशिल्पे पष्टः पटलः । निपटुं त्वेकभागेन प्रतिमानं द्विभागया । पाजनं त्येकभागेन भानद्विगुणितांश ॥ ८६ ॥ एतच्च प्रतिवन्ध स्यानेदं फलशवन्धनम् । अधिष्ठानस्य चोत्सैध चतुर्विंशतिभाजित ।। ८७ ॥ पादुकं तु विभागेन तत्सम पङ्कजोदयम् । आर(अन्ज)मेफेन फर्तव्यं जग(न्यू)च रसोशल(क)म् ॥ ८८ ॥ पछमेकेन भागेन फण्ठपमं तु भागया। ये(ई)शशि फलशोत्सेधं कमल स्वकभागया ॥ ८९ ॥ प्रतियन्धे तु भेदं स्यान्छीकारं नाम म्यु(तू)न्यते । भानुदयशे तलोत्सेध द्विभागं पादुकोदयम् ॥ १० ॥ उपचा(पा)न शिवारा(श) स्यात्पटश दलमानकम् । फण्ठमंशेन कर्तव्यमशेनाजि(ब्ज) प्रकल्पयेत् ॥ ९१ ॥ गुणांव खण्डमानं तु दलमेकेन वृत्तकम् । कम्पमेन कण्ठ तु गुणांश दलपानकम् ॥ ९२ ॥ व्योगांश दलमान तु द्विभाग पट्टिका भवेत् । एकांशं दलमान तु कम्पकैन कारयेत् ॥ ३ ॥ सुन्दराणां चु(त्यम्बु)जानां पादचन्ये तु भेदितम् । चतुःसप्तद्विभाग तु तलमानविभाजिते ।। ९४ ॥ द्विभाग पादुकं ख्यातं दलमान युगांशकम् । गलमेफेन कर्तध्यमम्बुजं तु विभागया ॥ ९५ ॥ द्विभागं पट्टिकामानमर्श पादुम्मुच्यते । जगतीचतुरथं तु पद्ममश द्विजोत्तम ॥ ९६ ॥ फण्ठम शेन पनं तु शस्य(इय)श प्रविधीयते । गुणाशं कुमुदोत्सेधं पद्ममंशेन फ्ल्पपेद ॥९७ ॥ पम्पशन पर्तव्यं विपन ववभाग या। प्रतिमानं भवेद(वय)श बाजनं तु शिवायकम् ।।९।। एवं नलिनकान्तं स्यात्सर्वदेवमियावहम् । त्रयोविंशतिभागे तु तु(नोलोचं नु विभाजित ॥ ९९ ।।

·३
काश्यपशिल्पे पाठः पटलः ।
साशिं पादुकोत्सेधमुपोपानं शताशकम् ।
अथो (धः) पद्म विभागं स्यादेकाशं कण्ठमुच्यते ॥ १० ॥
तदुद्वेषनयेकाशं कुमुदोच्च गुणाशकम् ।
तदूर्य पद्ममेकाशमेकाशमपमानकम् ॥ १०१ ।।
कण्ठ दर्षशेन तव्यमेकाशं चाय पट्टिका ।
एकाशं पद्मतुझं (तु आ)लिङ्ग त्वेकविभागया ।। १०२॥
त्रिपट तु यथाशं तु प्रतिमान विभागया ।
एकानापू (कोन वा) जनं कुर्यात्तच्छ्रीसौन्दर्यमुच्यते ॥ १०३ ॥
प्रतिबद्धस्य भेदं स्यादत(न्त) चापुनराश्रया।
चतुर्विशतिभागं तु तलोच्चं तु विभाजिते ॥ १०४ ॥
उपानं स्वेकभागेन द्विभागं तु दलोदयम् ।
तदूई कम्पमेकाशं जगत्युच्चं रसाशकम् ।। १०५ ।।
वेदाश कुमुदात्मेध पामशेन कल्पयेत् ।
कण्ठमेकांशमित्युक्तमू पद्म शिवाशकम् ।। १०६ ॥
पाजनोच्च द्विभागेन एकाश पातुङ्गकम् ।
आलिङ्ग खेकभागेन त्रिपट्ट तत्सम भवेत् ।। १०७ ॥
मतिमान विभाग स्यादाजनं त्वेकभागया ।
स्कन्दस्कन्दमिद नाना मतिरन्यस्य भेदकम् ॥ १०८ ॥
घरातलोच्च विभजनयोविंशतिभागया।
उपानोदयमेकांश पडश पम्युनोदयम् ।। १०९ ।।
एकाश कण्ठमान तु ऊर्षे पद्म शिवांशकम् ।
युगांश तु घटोत्सेधमेकाश पम कम्पकम् ।। ११० ॥
फम्पमेफेन कर्नव्य दिमाग कंपरोदयम् ।
एफाश कम्पमान तु जर्षे पय तु तत्समम् ॥ ११ ॥
फपोतोच गुणाग तु आलिन्द्र लेकभागया ।
एतवाम्युजकान्त स्यादपादान्ये तु भेदितम् ॥ ११२ ।।
एव स्पनेमभेदेन मोच्यते तु धरातलम् ।
तलोत्सेधमिधाम स्यादीनाधिवयान(वय न) दोपभाक् ॥११३॥

·२४ काश्यपशिल्पे सप्तमः पटलः । अंशं यात्रिपादं वा बलाङ्गावबलान्वितम् । विपदृस्य विशालं तु द्विविधं प्रविधीयते ॥ ११४ ॥ मूलपादसमं व्यासं पादमूले त्रिपट्टकम् । पादान्तरे त्रिपटानां व्यासं श्री(त्रिपाददण्डकम् ॥ ११५॥ पादवाद्ये समावेशं निर्थ चैव समं भवेत् । अयुग्म युग्मसंख्या वा पादान्तरे प्रकल्पयेत् ॥ ११६ ।। हमे वा(हमा, मकरैया (वा)लिभूतहसविभूपितम् । मत्यग्रमकालैर्विद्याधरविनिर्मितम् ।। ११७ ॥ त्रिपटाचे प्रतिज्ञेयं सर्वत्र परिकल्पयेत् । ऊर्ध्वाधस्त्वम्वुजोपेतं कुमुदं वृत्तमाचरेत् ॥ १८ ॥ अन्ये वै कुमदं सर्वे प्रतिबन्धाङ्ग्रिवन्धयोः । पृचं च वसुकोणं च क्रमेणैव तु कल्पयेत् ।। ११९ ॥ इति काश्यपशिल्पेऽधिष्ठान विधिः पाठः पटलः । अर्थ सप्तमः पटलः । नालमतिष्ठा . अथ पक्ष्ये विशेषेण निर्माल्यद्वारलक्षणम् । प्रतिपन्य(वन्ये) प्रतेरन्ते दनन्ये(लान्ते) पट्टिकान्त के ॥१॥ गलान्ते कुमुदं चैव वि(घ)मान्ते पादुकान्त के । छिदं कुर्यात्तथा चोधे गलं तस्मात्सुयोजयेत् ॥ २॥ भान्वड्गुलं समारभ्य गुणाालविवन्ध(वर्धनात् । चतुर्विशाइगुलं यावत्तावत्पञ्चविधा(ध)तथा ॥३॥ भित्तिवाागत र तस्याध गर्भगेहके। घेशयित्वाऽध वा भित्तभ्यन्तरसमं तु घा ॥४॥ घस्यगुग्लं समारभ्य विद्वय लचिवर्धनात् । फलाइगुलावसानं तु विस्तारं पश्चधाममम् ॥ ५ ॥ - ·काश्यपशिल्पे अम्मः पटलः । २५ तन्मूलं नारपश्चशिं त्रयांश त्वग्रविस्तृतम् । तद्विस्तारसमं पाया(दा)त्रिपादं वाऽथ तद्धनम् ॥ ६ ॥ विस्तारस्य त्रिभागे छिद्रतारोन तथा । नालमध्ये तु कर्तव्य निन्नोन्नताविवर्जितम् ॥ ७ ॥ मृलादग्रोन्नत किंचिन्मूलं हंसस्प चान्वितम् । गोष्ट्र(ठ)सहमालम्ब्य(म्बी) यथासुन्दरमाचरेत् ॥ ८ ॥ व्यालो वा सिंहभूतो वा नालं धृत्वा तु संस्थितः । नालमेवं प्रकर्तव्यं सौम्यं प्रासादमध्यगम् ।। ९ ।। स्थापयित्वा विशेपेण अनेन विधिना तथा । नालं गन्धोदकैदिव्यः स्थापयित्वा ह(मोदा वुधः ॥ १० ॥ शान्तिहोमं तु कुर्वीत वारुणं सूक्तमुच्चरन् । स्थापकः सुमसन्मात्मा सुमुहूर्ते सुलग्नके ।। ११ ॥ नालंतु स्थापयेद्धीमानस्थपतिः स्थापकावितः । सर्वालंकारसंयुक्तं सर्वतोयसमन्वितम् ।। १२ ।। मुधया गुडतोयश्व बन्धयेत्सुदृढं यथा । पुशिलायां तु कर्तव्यं नालं तु दिदलान्वितम् ॥ १३ ॥ नालस्थापनमेवं तु स्तम्भलक्षणमुच्यते ।। १४ ।। इति काश्यपशिल्पे नाललक्षणं सप्तमः पटलः । अथाष्टमः पटलः । पदवर्गः। अथ वक्ष्ये विशेषण चरणायामविन्तरम् । आकारं भूपणं चैव संक्षेपाचट्टणु सुव्रत ॥ १ ॥ स्तम्भ च तलिपं चंच चरं जङ्गममेव वा । स्थाणुः स्थूणय पादच पर्यायवचनानि च ॥२॥ उत्तोरसेधांशमानेन पादापामो विधीयते । काधिष्टानगरप द्विगुणं राऽानेतुङ्गरम् ॥ ३ ॥ ४

·२६
काश्यपशिल्पे अष्टमः पटलः ।
तस्मात्तारन(त)लोचं तु पष्ठांशं त्यधिकं तु गा।
पदोच्चं पकिनन्दाट भागेकं वाऽधिविस्तरम् ॥ ४ ॥
दारुपादतलं ह्येतत्कुडयपादमयोच्यते ।
तद वा त्रिभागैर्फ चतुर्भागोनमेव वा ॥ ५ ॥
आव्यस्तम्भविशालं स्यादेतत्सर्वं सुधर्मसु ।
प्रतेरुत्तरसीमान्ते विशालस्तम्भ उच्यते ॥ ६॥
उपानाद्युत्तरान्तस्थो निखातानिस्तदुच्यते ।
तुझं सप्तांशमथवा नवधर्माश एव वा ॥ ७ ॥
रुद्रमान्वंशकं वाऽय कृत्वैथा(का)शाद्धिविस्तरम् ।
तन्मूलतारमाख्यातं तत्तारं तु तथा भजेत् ॥ ८॥
एकभागविहीनं तु शेपमाविशालफम् ।।
एकादिपोडशान्तं च तलं प्रत्येवमाचरेत् ॥ ९ ॥
मूलादन पुगात्रं तु कुम्भमन्यादिसंयुतम् ।
ब्रह्मकान्तमिति ख्यातं वस्वस्वं विष्णुकान्तकम् ॥ १० ॥
रसास्वमिन्द्रकान्तं स्याचन्द्रकान्तं वलासकम् ।
कण्ठमानेन तन्मूलं सथैवानं तु मकल्पयेत् ।। ११ ।।
स्तम्भाग्ने चैव सन्माने चतुरनं समन्वितम् ।
तयोर्मध्येऽपि वस्वश्रं पोडशाश्रमथापि वा ॥ १२ ॥
वृत्ताकारं तु वा वि(व)में कुम्भमण्डादिसंयुतम् ।
कुम्भमण्डालिहीनं यत्तदाहू रुद्रकान्तकम् ॥ १३ ॥
मूलादप्रविशालं तु मध्येऽष्टानं दिमण्डकम् ।
रुद्रका समिति ख्यातं मूलादग्रं तु वर्तुलम् ॥ १४ ॥
कुम्भमण्टादि तन्मध्ये अष्टानं तावदुच्यते ।
चतुरममधोभागे अष्टानं मध्यमं तथा १५॥
तदुदै (दू)वृत्तमेव स्यानिमागं तुङ्गसदृशम् ।
शिव,दमिति ख्यातं शिवहम्य प्रसंस्थितम् ॥ १६॥
दणं सादिदण्डं वा मूलपमासनोदयम् ।
द्विगुणं पत्रविस्तारं पयाकारं तु कारयेत् ।। १७॥
सन्मध्ये कार्णिकायां तु चरणस्थापनं कुरु ।
याकविसंयुक्तं कुम्भमन्दादिसंपुनम् ॥ १८ ॥

·२७
काश्यपशिल्पे नवमः पटलः ।
पक्रवाफतले मध्ये भूपितं पद्मपादुकम् ।
पप्रमूलादिमध्ये तु पालन व्यालपादुकम् ।। १९ ।।
मूलेभपादमानेन गजपादमुदात्तम् ।
मूले विम्यादिभिः कुर्याद्यथेष्टाकृतिसंयुतम् ॥ २० ॥
फुम्भमण्डादिसंयुक्तं तत्तन्नाम्ना प्रकीर्तितम् ।
पृत्ताफारे तदायामे शूण्डुभेदैः समन्वितम् ॥ २१ ॥
कुम्भमण्डादिसंयुक्तं शूण्डुपादमुदाहृतम् ।
मुक्तादामरलंकृत्य पिण्डिपादमुदाहृतम् ॥ २२ ॥
विष्फम्भकर्णमानेन स्तम्भाने चतुरश्रशम् ।
वदधस्वर्घदण्डानामजपाश्रसंयुतम् ॥ २३ ॥
मण्डमानेन वस्पाघो चस्व परिकल्पग्द ।
तदधः पूर्ववत्पद्म तस्याधो दण्डमानतः ॥ २४ ॥
चतुरश्रसमायुक्तं तस्य छत्रं तु पूर्ववत् ।
मूले पा वेदशेपाथ छत्रखण्डं तदुच्यते ॥ २५ ॥
मध्यप तु वस्वधं श्रीकण्ठं तदुदाहृतम् ।
मध्ये पट्ट कलात्रं चेच्छीवनं स्तम्भमुच्यते ॥ २६ ॥
मूल रदगं युगाग्रं स्याधियटै क्षेपणान्वितम् ।
क्षेपणास्तम्भमाख्यातं पट्टपत्रादिशोभिवम् ।। २७ ॥
सम्भाकारत्रिभागेकचतुोमैकमेव वा ।
स्तम्भमध्ये शिखां कुर्यादेतत्स्तम्भविशेषतः ॥ २८॥
स्तम्भमूले तु पानि स्तम्भमाने तु(न) फल्पयेत् ।
स्थ(स्त)म्भलक्षणमाख्यातं वोधिफालक्षणं शृणु ॥ २९ ॥
इति काश्यपशिल्ये स्तम्भलक्षणेऽएमः पटलः ।
अथ नवमः पटलः ।
घोधिका
अथ वक्ष्ये विशेषण चोधिकालक्षणं परम् ।
मूलपादस्य पादेन श्रेष्टे(६) मध्ये तु मध्यमम् ॥ १॥

·२८
.
काश्यपशिल्पे नवमः पटलः ।
अन्नपादविशालं स्यात्सम कन्यासाधिका।
विस्तारसदृशोत्सेध पञ्चदण्डायतान्वितम् ।। २॥
उत्तमा घोधिका ख्याता तारद्वियंशमुम्नना ।
चमुर्दहायतोपेता मध्यमा सा प्रकीर्तिता ॥ ३ ॥
विस्तारस्याधंतुझं तु गुणदण्डायुतान्वितम् ।।
फन्यासोधिकाख्यातं त्वघ्योधिकान्वितम् ॥ ४॥
योधिकाच त्रि(यात्रि)भागे तु एकांशेनापट्टिकम् ।
मध्यांशेन तरङ्ग स्याप्ठताधैर्भूपितं तु वा ॥ ५ ॥
तदधस्त्वेकभागेन मुष्टिवन्धं च कारयेत् ।
दण्डत्रिपादमर्थ चा छायामानं तदंशकं ॥ ६ ॥
अवधि: पष्टिकाधस्ताच्छायाकारं प्रकल्पयेत् ।
अधस्ताद्वाधिकाकारमलंकारं वदाम्यहम् ॥ ७ ॥
मध्ये पट्टत्रिभागैर्फ विस्तारार्धमथापि वा ।
पार्श्वयोरुभयोः शेपं तरङ्गस्थानमुच्यते ॥ ८ ॥
सक्षुद्रक्षेपणं मध्यापटपनाचलंकृतम् ।
पायोस्तु तरङ्गं स्यारसमाचान्योन्यहानकम् ॥ ९॥
पोधिविस्ताररन्ध्र वा त्रिपादं वाऽग्रनीलकम् ।
तन्मूलसदृशं व्यासं वोधिकायाः प्रकल्पयेत् ॥ १०॥
अन्यन्दो(द) पदंशांशं कृत्वोर्ष पष्टिकान्वितम् ।
उपमधासे(यांश)न फण्डमध्येन कारयेत् ॥ ११ ॥
अधापन विभागेन चोध पटांशमुच्यते ।
अधरसम्ममध्यांशं फ्ल्सयेत्तु ममेण तु ॥ १२ ॥
पप्रस्य मुलाकारमप्रादधो गतं कुरु ।
अग्रनिनामयुक्तं वा छापाकारमथापि वा ॥ १३ ॥
पायोष्टिषन्धाग्रं व्याल आप.(गा)दिकल्पितम् ।
भुने पा मपराटः पट्टयाविभूषितम् ॥ १४ ॥
रत्नपापनियालिपिप्रधाप्रश्नपटिया ।
पोधिया गा इन(A)रहारपा तन्मध्ये दमानतः ॥ १५॥
युगानं पट्टयनं नारोसायं नु वृतरम् ।
नानानिगरप योपिशाचियोधिपा ॥१६॥

·फाश्पपशिल्पे नवमः पटलः ।
--
पत्रविचित्रिता पत्रचोधिका तु प्रकीर्तिता।
महार्णवतरङ्गाभस्तरङ्गस्तु प्रकल्पयेत्ल्यताम् ) ।। १७ ॥
पादमत्रिशद वा भित्त्य स्तम्भस्य निर्गतम् ।
चतुरष्टाश्रवृत्तानां कमात्साधारणं तु वा ॥१८॥
बोधिकायास्तथाग्रं तु वीरकण्ठयुगायकम् ।
अग्रपादसमं तच्च त्रिपादं तुङ्गमुच्यते ॥ १९ ॥
सर्वेषामपि पादानां वीरकण्ठयुगाश्रकम् ।
अघस्तारकण्ठं स्यात्फलिकालक्षणं शृणु ॥ २० ॥
फलिका।
अप वक्ष्ये विशेषेण फलिकानां तु लक्षणम् ।
त्रिदण्डं फलिकाम्यासं फन्यासार्याधिक समम् ।। २१ ॥
चतुर्दण्डविशालं तु उत्तमा लम्भका भवेत् ।
अथवा फलकाव्यासं फुर्भकर्ण समं भवेत् ।। २२ ॥
सपा फलकानां तु तुङ्ग पादोनदण्डकम् ।
तदुत्सेधं त्रिधा भज्य ऊर्च सो(नस)न्धिरुच्यते ॥ २३ ॥
तपायो(धों)पेतमेकांशं तस्याधस्त्वम्वनांशकम् ।
नागपत्रसमाकारमपेतोपादरूपकम् ॥ २४ ॥
सपा फलकानां तु उत्संधाधु युगशिकम् ।
फलकमेव कर्तव्यं तस्याधस्तारखट(पट) कुरु ॥ २५ ॥
द्विदण्डं पादहीनं वा सार्धदण्डमथापि वा।
सपाददण्ड तुङ्ग वा पटोच्चं तु चतुर्विधम् ॥ २६ ॥
प्रियदर्शनं सौम्यं च चन्द्रकान्तं च श्रीकरम् ।
यया क्रमेण नामानि कलशानां क्रमादितः ॥ २७॥
घोचं पविनाशन हुदागे परिकल्पयेत् ।
वेदांश कलशोत्सेधं कण्ठमेकांशमानतः ॥ २८ ॥
आस्पोच्चमेकभागेन पद्ममेकन कारयेत् ।
अघोऽनावृत्तमन्धेन हानी संकल्पयेधः ।। २९ ।।
उर्वोदयगतं कुर्यादनेन विधिना ऋयात् ।
एनमच्चं समाख्यातं विष्कम्भमधुना गृणु ॥३०॥

·३०
फाश्यपशिल्पे दशमः पटलः ।
विष्कम्भः।
पादपाससमौ होनौ तस्कण्ठस्यास्य विस्मृ(स्तृतम् ।
अस्य कण्ठविशेषेण कुम्भस्योपरि विस्मृ(स्तृतम् ॥ ३१ ॥
स्तम्भे व्याससमं मोक्तं विस्तारे तच्च फर्णयोः ।
वस्याधो लश्नुनं मूलात्कल्पयेत्कल्पचित्तमः ।। ३२ ।।
अथवा घोधिकादीनापुदयं तु वदाम्यहम् ।
जणा(नशिशरणोत्सेधं कृत्वाऽधो व्यंशकं प्रजेत् ।। ३३ ।।
ऊर्वभागं तु संग्राह्यं द्वाविंशत्यंशकं व्रजेत् ।
युगांश बोधिकोत्सेधं वीरकण्ठं च तत्समम् ॥ ३४ ॥
भूतांश फलकोत्सध मध्यमूलं शिशिकम् ।
सोभे(समो)त्सेधं तु वेदांशं शिवाशं कण्ठमानकम् ॥ ३५ ॥
तदास्योदयमेकांशं पद्ममेकैन कारयेत् ।
वृनमन्धे(धै)न कर्तव्यं हीनं तत्सममुच्यते ॥ ३६ ॥
लनुनाऽजलतामुक्तं मालामानादि पूर्ववत् ।
स्तम्भभूपणमेवं स्याद्वेदिफालक्षणं ततः ।। ३७ ।।
इति काश्यपशिल्पे फलकलक्षणविधानो नवमः पटलः ।
अथ दशमः पटलः।
बेदिकालक्षणम् ।
अथ वक्ष्ये विशेषेण वेदिकालक्षणं परम् ।
अधिष्ठानोपरिष्टातु स्तम्भमूल घ फल्पयेत् ॥ १॥
प्रस्तारं सौ(रस्यो)परिष्टात्तु कर्तव्या वेदिका दिन ।
अध्यर्धदण्डमानं तु फन्पसा वैदिफा मता ॥ २ ॥
दिदण्डोदयमध्यं स्पारष्टं तुङ्ग त्रिदण्डकम् ।
अथवान्पप्रकारेण वेदियोत्सेधमुच्यते ॥ ३॥
चरणोदपं तु पल्ममरमुभागविभाजते ।
एषांश वेदिकापानं फार्य श्रेष्ठमधोऽयमम् ॥ ४ ॥

·काश्यपशिल्पे दशमः पटलः । एवं हि चरणाना तु मूले तु वैदिकोदयम् । ऊर्वमभ्यधितुङ्गे तु सप्तभागविभाजिते ॥ ५ ॥ एकाशखण्डहाणा वैदिकोदमिप्यते । त्रिचतुष्पश्चभागं तु गलोत्सेध द्विभाजिते ॥ ६॥ गलमुच्चतमेकाश श्रेष्ठमध्यापमं तथा । अर्थोत्सेधाशमानं वा दण्डमूले तु वेदिका ॥ ७ ॥ पहंश वैदिकोत्सेध गुणाशं गलमानकम् । गलोर्चे कम्पमेकांशमे नाव मकल्पयेत् ।। ८१ तदूर्व फम्पमेकाशं कर्तव्य द्विजसत्तम । समाधाशे तु वेद्युच्चदभूतं क्रमाद्गलम् ॥ ९ ॥ पवण्ठ) पयं च कम्मं च मागिव प्रकल्पयेत् । कण्ठमानेन तन्मूले कम्पमेफेन कल्प शेषं फण्ठोदयं प्रोक्त तत्य स्परहितं तथा । अत्यशिं तु चा पद्म तुङ्ग चशमयापि वा ॥ ११ ॥ पाशैलसुपत्राभा चित्राशा वेदिकाऽयवा । सर्वेषां वेदिकाना तु गलमधिषिभूपितम् ॥ १२ ॥ फुच्यस्तम्भसमव्यासान्नीन पा वेदिकाधिका । परोपरित स्तरोपरि)वदीना वेशन शृणु सुव्रत ॥ १३ ॥ गर्भभिचित्रिभागेकमध्रियेयधिवेशनम् । चतुर्भागमभाग वा पश्चभागफरा(पा)भजेत् ।। १४ ॥ एकांश रहित शेपं वेदिकायास्तु विस्तृतम् । युगाशं वेदिकाकार नागरे प्रस्तरोपरि ॥१५॥ द्राविटे वैसरहस्यवस्वन वेदिफाकृति । अथवा पेसराहर्यवेदिय एवं वा।।१६॥ भनेकाश्रयताघ गरानं वेदिशश्रया । वेदिकालक्षणं प्रोकं ततो जालफलक्षणम् ॥ १७ ॥ इति श्रीकाश्यपशिल्पे वैदिकालक्षणो दशमः पटला ।

·१२ काश्यपशिल्प एकादशः पटलः । अकादशः पटलः । जालकलक्षणम् । अथ वक्ष्ये विशेषेण शृणु जालकलक्षणम् । पादवर्गगले चैव जालकस्थानमुच्यते ॥ १ ॥ प्रासादेपु महावास्तु अन्तरालैब मध्यमम् । पादात्पदं न कर्तव्यमनेन विधिना बुधः ॥ २ ॥ योजयेद्वेदिकोषे तु जालकं तु द्विजोत्तमाः । वैदिका जालकार्य न च्छेचा सर्पविनाशनम् ॥ ३ ॥ तद्यथा वेदिका जालं कार्यं न च्छेदयेत्तथा । द्विदण्डं कन्यसं व्यासं त्रिदण्डं मध्यमं भवेत् ॥ ४ ॥ चतुर्दण्डविशालं तु ह्युत्तमं परिकीर्तितम् । विस्तारसदृशोत्सेधमेकदण्डादिवर्धनात् ॥ ५॥ विस्तारद्विगुणं वाऽय साबद्वैजालकोत्तमम् । येपु तुङ्गविशाले तु यदिष्टं तु परिग्रहे ॥ ६ ॥ स्तम्भव्यासार्धमानं तु घनं व्यासादिकम्पयोः । विस्तारा(र्धा)यन(त)रावा)तशिचतुर्थाशमेव वा ॥ ७ ॥ मध्यस्थं चार] रन्धं च वर्प जालकमाचरेत् । युग्मपाइसमायुक्तमयुग्म कम्पमुच्यते ॥ ८॥ गोने हस्तिने घ नन्यावर्त ऋजुक्रियम् । पुष्पकर्ण सकर्ण च जालफं पड़ियं भवेत् ॥ ३॥ दीर्घाभं कण्ठकच्छिद्रं गोनेमिति संहितम् । युगांश फर्णकचिद्रं हरितनेप्रमुदाहतम् ॥ १० ॥ पनमूनं तु यछिद्रं मदक्षिणपशात्कृति । . मन्यातस्य पुष्पा नन्यावर्तमिति स्मृतम् ॥ ११ ॥ मार्जुकाली स्तम्भकम्पो दी जालं तदृजुक्रियम् । पुष्पकण्ठं सक नन्यायसमिया कति ॥ १२ ॥ .

·'३३ काश्यपशिल्प द्वादशः पटलः । स्तम्भयोग कराटं च मित्तिमध्यवहि:स्थितम् । दुग्मायुग्मं फवाट(ट)वा चाटनोद्घाटनक्षमम् ॥ १३ ॥ जालकं तु सभादीनां पदतोय(5)न कल्पयेत् । लोहगुमफलर्दिव्यैष्टकाभितिजालकम् ॥ १४ ॥ योचितं तु यद्रव्यं तेन तध योजगत् । जालक होवमारुपातं तसस्तोरणलक्षणम् ।। १५ ।। : इसि काश्पपशिल्पे जालकविधानमेकादशः पटलः । अथद्वादशः पटलः । तोरणलक्षणम् । अथ वक्ष्ये विशेषेण तोरणानां च लक्षणम् । पादोदये दशांशे तु सप्तांशं चरणोदयम् ॥ १॥ शेपं वनलभागं तु झपमा युदाइतम् । नताशे पादतुझंतु पडशं चरणोदयम् ॥ २॥ शेर्प सपोदयं रुयातमष्टांशे चानितुङ्गके। पशि चरणोत्सेधं गुणांशं कम्पनुङ्गकम् ॥ ३ ॥ बङ्गचा विपुलं पाऽपि देवभूतरसायकम् । तोरणस्य तु पादासो समेवं चतुर्विधम् ॥ ४ ॥ मासादमण्डपादीनां मध्यभागे तु तोरणम् । अनेन विधिना विम फर्तध्यं फुटपायके ।। ५ ॥ पत्राप तोरणमे द्वितीयं फरतोरणम् । खनीयं विश्सां तु धिविधा सोरणाकृतिः ॥ ६ ॥ अर्धचन्द्रामिवाऽऽकारं पप्रराजिपिरामितम् । परनोरणपाएपात सतो मकरमुच्यते ॥ ७ ॥ पचासमायुक्तं पापोमेराम्याम् । मध्ये पूर्णपग्रनं नानाफलमतानिनम् ॥ ८ ॥ ។

·४
काश्यपशिल्पे त्रयोदशः पटलः ।
नानालंकारसंयुक्तं वृत्तं मकरतोरणम् ।
तदेव पार्वयोमध्ये पुरीमस्य योरपि ॥९॥
नक्रतुण्डं प्रकर्तव्यं भूतविद्याधरास्तथा ।
सिहव्यालकईसार्वलाग्रन्मुक्तमादकैः ॥ १० ॥
अन्यैश्च विविधैश्छन्नै रत्नसंधैश्व भूपयेत् ।
चित्रतोरणमेवं स्यात्मोच्यते तोरणत्रयम् ।। ११ ॥
तोरणं चा(णान्य)न्तराऽधस्तात्मयोज्यानि विचक्षणः ।
पार्श्वयोर्विफरण्डसमन्वितम् ।। १२ ।।
वोधिकारहितं यत्चत् स्तम्भं तु गलता स्मृता ।
स्तम्भतोरणबन्मूनि कर्तव्यं तोरणदयम् ।
एवं तविविध नीत्वा द्विज कुम्भलतोच्यते ॥ १३ ॥
इति काश्यपशिल्पे तोरणकुम्भलता (लक्षण) द्वादशा पटलः ।
....
अथ प्रयोदश. पटलः ।
वृत्तस्फाटितलक्षणम् ।
अय वक्ष्ये विशेषेण वृत्तस्फाटितलक्षणम् ।
पंडगुलं समारभ्य द्विवधगुलविवर्धनाव ॥१॥
फलागु(ख)लावधिर्या(धि यावत् तावयासं तु पहिधम् ।
विस्ताराचे तु तन्नी द्वात्रिंशदित्रिभागकम् ॥२॥
वृत्ताकारसमं तच तोरणाधितु(च)दापु(प)तम् ।
सकंधरं तदृर्वे तु शुफनासान्वितं तु वा ॥ ३ ॥
कर्णफूटाकृति वाऽथ वृत्ताकारं मफल्पयेत् ।
सम्भौत्सेधयुगांशे सु विभागं चरणोदयम् ॥ ४ ॥
मस्तरोदयमेश गुफनास्युदयांशकम् ।
संदेय फूटमानं तु तत्तदुक्तवशालयेत् ॥ ५ ॥
अथवा तरमंच स्प प्रोक्तमार्गेण वा कुरु ।
चरफाटिनमे हिलनापरलमगिदम् ॥ ६॥

·काश्यपशिल्पे चतुर्दशः पटलः।
स्तम्भाय तोरणं नैव तथा कुम्भलता दिन ।
वृत्ताख्यं स्फाटितं चैव हारं तारेषु फल्पयेत् ॥ ७ ॥
स्तम्भान्तरेव कर्तव्यं हादीनां विशेषतः ॥८॥
इति काश्यपशिल्पे वृत्तस्फाटिसलक्षणं त्रयोदशः पटलः ।
अथ चतुर्दशः पटलः ।
स्तंभतोरणम् ।
अय पक्ष्ये विशेपेण स्तंभतोरणलक्षणम् ।
पावोर दयरा(शुधा)मय शुद्धद्वारं नवांशकम् ॥ १ ॥
घरणं नवधा मध्य अष्टांशं द्वारमानकम् ।
भयवाऽविस्तु सुझं तु बसुभागविभाजिते ।। २ ॥
सप्तमं द्वारमानं तु रसभागविभाजिते ।
सार्थपञ्चाशमूचे तु भवंगस्योग(द)यं भवेत् ॥ ३ ॥
पदं गच्छ(तुङ्गनेचा)मन(५)स्तात्तु सार्धविभागमुच्यते।
शुद्वारे ताराशं शुद्धद्वारस्य विस्तृतम् ॥ ४ ॥
एकदित्रिचतुष्पञ्चपदसताटनयाइगुलम् ।
तुग दधिकं हीनं तारमेकोनविंशतिः ॥ ५ ॥
भेदमे समाख्यातं दारतुङ्गप्रयं भवेत् ।
सर्वेषामपि हाणा द्वार मध्ये तु योजयेत् ।। ६ ।।
पादविष्कम्भमान वा सपाई सार्धमेव वा ।
द्वारयोगस्य विस्तारं तस्याध खपि)नमुच्यते ॥ ७ ॥
सासारख(घ) बाऽय त्रिपादं वाऽप तधनम् ।
योगतुङ्गं तु वेदांशमेफाप्रांशमयोचमम् ॥ ८॥
गुणांशमूर्धगं ख्यातं बाबाजरेपणानितम् ।
पायेऽनक्षेपणोपेतं भूतारं तदधो भवेत् ॥ ९॥
पतगातारयोगस्य तुल्पपजविहीनकम् ।
मुरनं च पतङ्गं च मध्यस्थवलयान्वितम् ॥१०॥

·२७
काश्यपशिल्प पञ्चदशः पटलः ।
फुड यत्तोरणमाख्यात द्वारतोरणंमुते ॥ २५ ॥
द्वारतुल्योन्नतव्यासं तोरणाशीतरं समम् ।
उत्तरं वाजनं वाऽजक्षेपणं चाष्टमङ्गलम् ॥ २६ ॥
'फलकं पञ्चवक्त्रादयं प्रागुक्तविधिना कुरु ।
पत्राख्यं मकराख्यं वा चित्रतोरणमेव वा ॥ २७॥
मध्योः शूलसंयुक्तं पायोश्च समन्विनम् ।
दर्पणं पूर्णकुम्भं च पभ युग्मचामरम् ॥ २८ ॥
श्रीवत्स स्वस्तिक शङ्ख दीपं देवाष्टमङ्गलम् ।
श्रीवत्सं मध्यमे कुर्यात्शेषांशं वस्य पायोः ॥ २९ ॥
लोहेर्दारुशिलान्तर्वा कर्तव्यं द्वारतोरणम् ।
द्वारतोरणमेचं हि स्तम्भतोरणामुच्यते ॥ ३०॥
पादोच्चं तु त्रिधा भज्य विभागं चरणोदयम् ।
पादं सर्वाङ्गसंयुक्त पोतिकारहितं कुरु ॥ ३१ ॥
' उत्तरं वाजनाजं च क्षेपणं निम्नवाजनम् ।
तदूल च(झोपकर्ण तु नानापविचित्रितम् ॥ ३२ ॥
तोरणं मकरास्य(ख्य)तु मृणाल्यादि(ऽन्वितकंधरम् ।
सर्वालंकारसंयुक्तमेतत्स्यास्तम्भतोरणम् ॥ ३३ ॥
पादान्तरे हरायो वा कर्णासादमध्यमे ।
शालामध्यान्नराले वा कर्तव्यं सर्वधामसु ॥ ३४ ॥
स्तम्भतारणमाख्यातं शृणु कुम्भलताविधिम् ॥ ३५॥
उर्ति काश्यपशिल्पे स्तम्भदोरणविधिश्चतुर्दशः पटलः ।
+
अप पश्चदशः पटलः ।
कुम्भस्थललक्षणम् ।
स्तम्भमूले तु धर्भ पद्मासनं प्रकल्पपेत् ।
पादच्यापि समं तुङ्ग सपादं पविस्तृतम् ॥ १ ॥

·३८
.
काश्यपशिल्पे पोहशः पटलः ।
पमोच्च बसुधा भव्य फम्पमेफाशमेव वा ।
अथो पनं गुणांशं तु एकांशं गलमुच्यते ।। २॥
ऊर्ध्वमन्त्र विभागे तु कम्पमेकेन कारयेत् ।
तदूर्षे कुम्भतुझं तु पनस्योच्चं समन्वियात् ॥ ३ ॥
सुतुझंद्विगुणं कुम्भव्यासमित्यभिधीयते ।
कुम्भास्ये, स्तम्भनिहं बलिमण्डलसंयुतम् ॥ ४ ॥
कुम्भमण्डादिसंयुक्तं वीरकाण्डविहीनकम् ।
फलकोपरि पनं तु कुम्भमानेन कल्पयेत् ॥ ५ ॥
कुम्भकुम्भलता वेसा ह्यन्यथा वक्ष्यते पुनः ।
तदेवोत्संधिकोचे तु वीरकाण्डसमन्वितम् ॥ ६ ॥
पोतिकारहितं यत्नारस्तम्भकुम्भलता स्मृता ।
स्तम्भतोरणयमूनि कर्तव्यं तोरणालयम् ॥ ७॥
एवं त्रिविधं चित्वा तूच्यते लुम्भलता द्विज ॥ ८॥
इति काश्यपशिल्पे कुम्भस्थललक्षणं पञ्चदमः पटलः ।
अथ पोडशः पटलः।
वृत्तस्फुटितम् ।
अय पक्ष्ये विशेपण वृत्तस्फुटितलक्षणम् ।
पगुलं समारभ्य द्विवयगुलविवर्धनात् ॥ १ ॥
कलाालविधिर्या(धिं या )वत्तावद्वयासं तु पविधम् ।
विस्तारा) तु तन्नी द्वित्रयांशं च भागिकम् ॥२॥
वृत्ताकारसमं पान्तस्तोरणाशिवदायनम् ।
फन्धरं तु तदूर्षे तु (यू)करास्यान्वितं तु वा ॥३॥
कर्णफूटाकातेर्वाऽय वृत्ताकारं प्रकल्पयेत् ।
स्तम्भोत्सेधयुगांचे तु द्विभागं चरणोदयम् ॥ ४ ॥
मस्वरोदयमेका गुफनास्युदयोशकम् ।
संदेष फूटमानं नु नवदुतावशाग्नयेत् ॥ ५ ॥

·काश्यपशिल्पे सप्तदशः पटलः ।
अथवा तरमञ्चस्य मोक्तमार्गेण वा कुरु ।
वृत्तम्फुटितमेवं हि लतामण्डलमण्डितम् ॥ ६ ॥
स्तम्भाख्यतोरणं चैव तथा कुम्भलता द्विज।
वृत्ताख्यं स्फुटितं चैव हारं तारेषु फल्पयेत् ॥ ७ ॥
स्तम्भान्तरेव कर्तव्यं हम्यादीमा विशेषता॥ ८॥
इति काश्यपशिल्पे वृत्तस्फुटितलक्षणं पोडशः पटलः ।
अथ सप्तदशः पटलः।
द्वारविन्यासः ।
.
+
".
अथ वक्ष्ये विशेषेण द्वारविन्यासलक्षणम् ।
पादोचं दशधा भज्य शुद्धद्वारनवांशकम् ।। '१.ir
चरणांशनावाने तु तुङ्ग तु वसुभाजिते ।
सप्तांशं द्वारमानं तु रसभागविभाषिते ॥.२
.।
सार्थहन्यांशदू( मू) तु भवङ्गस्पोच्छ्पं भवेत् ।
स्तम्भोगश्च(ल)मधस्तात्तु सार्धविभागमुच्यते ।। ३ ।।
शुद्धद्वारे तुतिगार्थ शुद्धद्वारस्य विस्तृतम् ।
एकदित्रिचतुष्पश्चपदसत्पादन वागुलम् ॥ ४ ॥
शुगर्धादधिकं हीन तारमेकोनविंशतिः ।
मेदमेव समाख्यातं दारतुङ्ग त्रिधा भवेत् ॥ ५॥
सर्वेपामपि होगां द्वारमध्ये तु योजयेत् ।
पादविष्कम्भमानं पा सपादं साधमेव वा ॥ ६॥
द्वारयोगस्य विस्तार तस्यार्य घनमुच्यते) Pit
सायसाधनं चाऽथ त्रिपादं वाऽयं तद्धनम् ॥७॥
योगढङ्गतु वेदांश स्वकांशानपयोगतः । ....
गुणांशदूर्व ख्यातं बाह्यान्जक्षेपणान्वितम् ॥ ८!!
पाहाजक्षेपणोपेतं भवहातंचयो भवेत् ।
पतङ्गतारयोगस्य तुल्याप विह नकम् ॥ ९ ॥

·काश्यपशिल्पे विशः पटलः । प्रत्यग्रमफरीवन्धमतिसिंहादिभूपितम् । • एवं मस्तरवर्ग तु प्रोच्यते सद्विजोत्तम ॥ १६ ॥ इति काश्यपशिल्पे प्रस्तरलक्षणमैकोनविंशः पटल: 1 अथ विंश पटल. - गलभूपणम् । अथ वक्ष्ये विशेषेण गलभूपणलक्षणम् । ऊर्धभामोश्व(गौच्चोतुङ्ग तु गलपानमुदाहृतम् ॥ १ ॥ भाता(अर्थो) सेधाशमानं वा गलपानमुदाहृतम् । बहुचत्रिचतुष्पा शेषं चा पेदिकोदयम् ॥२॥ शेपं गलोदयं रूपात समशेष गलोदयम् । रेदिकायास्तु विस्तारं चतुष्पञ्चपदंशके ॥३॥ त्रिचतुष्पञ्चभागं तु गलच्यासं यथाक्रमम् । अर्वेध्यमिवेशं स्याचद्वेध्यं गलवेशनम् ॥ ४ ॥ निपादं वा तदर्थ वा वैग्र(भ्य)ड्प्रेलवेशनम् । एवं स्पनेकभेदेषु फर्तुरिच्छावशान्तयेत् ॥ ५ ॥ वेदाभं नागरे कण्ठं वस्वथं द्राविहे गलम् । वृचं तु घेसरे इम्पै गलमानकुलं नयेत् ॥ ६॥ दिशि भद्रसमायुक्तं नासिकानकुलाधिकम् ।

·फाश्यपशिल्पे पोडशः पटलः ।
पसोई वसुधा भज्य कम्पमेकांशमेव वा ।
अयो पर्व गुणांशं तु एकांशं गलमुच्यते ॥ २॥
ऊर्ध्वमन्त्रदिमागे तु कम्पमेफेन कारयेत् ।
तदू कुम्भतुङ्ग तु पद्मस्योचं समन्वियात् ॥ ३ ॥
तुत्तुइंद्विगुणं कुम्भन्यासमित्यभिधीयते ।
फुम्भास्ये स्तम्भनिह वलिमण्डलसंयुतम् ॥ ४ ॥
फुम्भपण्डादिसंयुक्तं वीरकाण्डविहीनकम् ।
फलफोपरि पमं तु कुम्भमानेन कल्पयेत् ॥ ५ ॥
कुम्भकुम्भलता येवा बन्यथा वक्ष्यते पुनः ।
तदेवोत्संधिकोचे तु वीरकाण्डसमन्वितम् ।। ६ ॥
पोतिकारहितं यत्नात्स्तम्भकुम्भलता स्मृता ।
स्तम्भतोरणवन्मूनि कर्तव्यं तोरणालयम् ॥ ७॥
एवं त्रिविधं चित्वा तुच्यते लुम्भलता द्विज ॥ ८॥
इति काश्यपशिल्पे कुम्भस्थललक्षणं पञ्चदशः पटलः ।
अथ पोडशः पटलः।
वृत्तस्फुटितम् ।
• अय पक्ष्ये विशेपेण वृत्तस्फुटितलक्षणय
पगुलं समारभ्य द्वियलपि
फलामुलविधियो(धि पा )वत्तावह
विस्तारा तु तनी द्विवयांशं च भा।
वृत्ताकारसमं चान्तस्तोरणाघिवदायता
फन्परं तु तदूध तु (पू)करास्यान्वितं तु .
फर्णफूटाहानेर्षाऽय वृत्ताकारं प्रकल्पयेत् ।
स्तम्भोत्सेपयुगां तु विभाग चरणोदयम् ।।४।।
मातरोदयमेकाशं शुकनास्पदयोशकम् ।
तदेव पूढमानं नु तत्तदुतावानयेत् ॥ ५ ॥

·काश्यपशिल्पे सप्तदशः पटलः । अथवा तरमञ्चस्य प्रोक्तमार्गेण वा कुरु । वृत्तम्फुटितमेवं हि लतामण्डलमण्डितम् ॥ ६ ॥ स्तम्भाख्यतारण चैव तथा कुम्भलता दिन। वृत्ताख्यं स्फुटित चैव हारं तारेषु कल्पयेत् ॥ ७॥ स्तम्भान्तरेव वर्तव्य हम्यादीमा विशेषतः ॥ ८॥ इति काश्यपशिल्पे वृत्तस्फुटितलक्षणं पोडशः पटलः । अथ सप्तदश पटल। द्वारविन्यासः। . अथ वक्ष्ये विशेषेण द्वारविन्यासलक्षणम् । पादोचं दशधा भज्य शुद्धद्वारनवाशकम् ।। १ ।। चरणाशनावाइये तु तुङ्ग तु वसुभाजिते।। सप्ताशं द्वारमानं तु रसभागविभाजिते ॥ २ ॥ सार्थहन्याशदू(मू) तु भागस्पोच्छ्यं भवेत् । स्तम्भोगश्च(ल)मधस्तात्तु सार्धविभागमुच्यते ॥ ३ ॥ शुद्धद्वारे तिगार्थ गुदद्वारस्य विस्तृतम् । एकद्वित्रिचतुष्पञ्चपट्सत्पाटन वाङ्गलम् ॥ ४i. उङ्गाषिकं हीन कारकोनविंशतिः । भेदभेष समारपातं द्वारतुङ्ग त्रिधा भवेत् ॥ ५ ॥ सर्वेषामपि हाणां द्वारमध्ये तु योजयेत् ।' पादविष्कम्भमान वा सपादं सामेव वा ॥ ६॥ द्वारयोगस्य विस्तारं तस्यार्थ धनमुच्यते । । सासार्धधनं वाय त्रिपादं वाश्य तद्धनम् ॥ ७॥ योगतृङ्गं तू वेदाशे स्वकाशाश्रमयोगतः । गुणाशादूर्ध्वग ख्यातं बाह्यानक्षेपणान्वितम् ॥ ८॥ पादजोपगोपेत भुवहातंचयो भवेत् । पतङ्गतारयोगस्य तुल्यानं च चिई नरम् ॥ ९॥ .

·- फाश्यपशिल्पे पोहशः पदल! पोई वसुधा भज्य कम्पमेकांशमेव था। अयो पमं गुणा तु एकशिंगलमुच्यते ॥ २ ॥ ऊर्ध्वमन्त्राहि मागे तु कम्पमेफेन कारयेत् । तदूधे कुम्भतुङ्ग तु पदस्योच्चं समन्वियात् ।। ३ ॥ वृत्तद्विगुणं कुम्भन्यासमित्यभिधीयते । फुम्भास्ये, स्तम्भनिर्युई चलिमण्डलसंयुतम् ।। ४ ।। कुम्भपण्डादिसंयुक्तं वीरकाण्डविहीनकम् । फलकोपरि पमं तु कुम्भमानेन कल्पयेत् ॥ ५॥ कुम्भकुम्भलता देता ह्यन्यथा वक्ष्यते पुनः । तदेवोत्संधिकोचे तु वीरकाण्डसमन्वितम् ॥ ६॥ पोतिकारहितं यत्नात्स्तम्भकुम्भलता स्मृता । स्तम्भतोरणयन्मूनि कर्तव्यं वोरणालयम् ।। ७॥ एवं त्रिविधं चित्वा तूच्यते लुम्भलता द्विज ॥ ८॥ इति काश्यपशिल्पे कुम्भस्थललक्षणं पञ्चदशः पटलः । --- अथ पोडशः पटलः । वृत्तस्फुटितम् । । अय वक्ष्ये विशेषेण वृत्तस्फुटितलक्षणम् । पहङ्गुलं समारभ्य द्विवयहुम्लविवर्धनात् ॥ १ ॥ फलाहालविधिर्या(धिं या )वत्तावयासं तु पद्विधम् । विस्तारार्थं तु तन्नी द्विवयांशं च भागिकम् ।। २ ॥ वृत्ताकारसमं चान्त स्तोरणाशिवदायतम् । फन्धरं तु तदूर्य तु ()करास्यान्वित तु पा ॥३॥ फर्णफूलाकातेोऽथ वृत्ताकारं प्रकल्पयेत् । स्नम्मोत्सेधयुगाशे तु द्विभाग चरणोदयम् ॥ ४॥ प्रस्तरोदयपेका शुकनास्युदयाशाम् । तदेव पूटमानं तु नन्तदुक्तवशास्त्रयेत् ॥ ५॥ PM-

·काश्यपशिल्प एकोनविंशः पटलः ।
है।
अयाटादशः पटलः ।
कम्पद्वारलक्षणम् ।
अथ वक्ष्ये विशेषेण कम्पद्वारविधि परम् ।
..मासादमण्डपादीनां चतुर्दिक्षु विदिक्षु वा ॥ १॥
तयोर्मध्यान्तराले वा व्योमाभीष्टं तु यत्र ।
तत्रैव कल्पयेत्सम्यकम्पद्वारं द्विजोनम ॥ २ ॥
चवीतकृतं पत्तिव्यासयुक्त विशालकम् ।
स्थलादुत्तरसीमान्त कम्पहारोदयं मवेद ॥ ३ ॥
भुवनं च एनङ्गं च योग मागुत्त (क्तक)एनम् ।
कृत्वा दृढीकृतं बद्ध्वा योजयेदन्तरा पुरा ॥ ४॥
योगव्यासघनं दीर्घ य(र्घमायामाशिस्त(धि तथा कुरु ।
मूलाग्रयोनिकोपेतं तरङ्गानि प्रकल्पयेत् ॥ ५ ॥
मुबङ्गध पतङ्ग च छिदे युञ्जादृढीकृतम् ।
चतुष्पडपसंख्यं वा दश द्वादश एर वा ॥ ६ ॥
मनुपोडशसंख्या वा कल्पपेदन्तराधि या ।
अन्तराय॑न्तरा प्रत्पगपागमाक्षम विना ॥७॥
अन्तरावीन्ययुञ्जीयात्स्थापयेद्वारयोगवत् ।
योजेगेत्तु वाटादि गोमा(व्योमे)रत्येकमेव तु ॥ ८ ॥
फराटे द्विस्योयनासत्रियोमग्रास एव वा।
फल्पयेत्सुदृढ़ द्वार त्वचलं हस्सिनापि या ॥ ९ ॥
कम्पदारं सपाख्यानं प्रस्तरं तु सतः शृणु ॥ १० ॥
इति काश्यपशिल्पे कम्पदारलक्षणमादशः पटलः ।
अकोनविंशः पटलः ।
मस्तरलक्षणम् ।
भय वक्ष्ये विशेषेण मस्तरस्थ तु लक्षणम् ।
मामानं तु आत(अर्था)रमेयांशमैच का ॥१॥

·काश्यपशिल्पे सप्तदशः पटलः । भुवईच पतङ्ग च मध्यस्थवल यान्वितम् । ताम्रजी वाऽऽयसौ वाऽय वलयों कीलवन्धितौ ।। १० ।। तद्विस्तारविभागकं शिखायोगप्रवेशिको । शैलज चे वङ्गादि योगाभूये शिखान्वितो ॥ ११ ॥ भुवनपतपोरी छिद्रयोर्वेशनान्वितौ । एवं दृढीकृतौ पश्चायोगावस्थानमाचरेत् ॥ १२ ॥ सुनक्षत्रे शुभे वारे शुभहोरामुहुर्त के । योगे संस्थापयेदिन शान्तिहोमपुरःसरम् ।। १३ ।। भित्तिव्यासे तु भान्वंशे वाह्यालयं चा(त्पश्चा)चसानकम् । अभ्यन्तरं तु सप्तांशं सीपायोगस्य मध्यमम् ॥ १४ ॥ वि(त)वाहोऽभ्यन्तरं चैव योगध्यासोभयाश्रितम् । सलिंफारसंयुक्तं योगसाप्य(मीमा)दृढीकृतम् ॥ १५ ॥ दक्षिणे तु कबाटे तु योजयेद्वारयटिकाम् । त्रिचतुःपञ्चमा वा द्वारपटिकविस्तृतम् ॥ १६ ॥ साविभागकभागं तु सस्य नीव गुदाहृतम् । सीवादिगुणं ख्यातं नीव वैतत्कवाटयोः ॥ १७ ॥ मीनभायां च मध्ये तु द्वारपट्टिकपायोः । लोहज वलयोपेतं एतानिकोलबन्धनम् ॥ १८ ॥ लोहज दाज वाऽध बाह्याभ्यन्तरगं तथा । तास मिमङ्गलं ताब(नी)तारार्धधनसंयुतम् ॥ १९ ॥ पद्मा फवाटे योगामा दारुलोदीकृतम् । अर्गलादिसमोपेतं घटनोद्घाटनक्षमम् ॥ २०॥ परेपा घटयन्तनमप्यसत्त विमाचरेत् । पासादे मण्डपे चैव गोपुरे चैवमाचरेत् ॥ २१ ॥ हारमे सपाख्यातं फम्पदारमय(त)शृगु ॥ २२ ॥ इति काश्यपशिल्पे द्वारयित्यासलक्षण सप्तदशः पटलः || - ·काश्यपशिल्प एकोनविंशः पटलः । अयाष्टादशः पटलः। कम्पदारलक्षणम् । 1 अथ वक्ष्ये विशेषेण कम्पद्वारविधि परम् । प्रासादमण्डषादीनां चतुर्दिक्षु विदिक्षु वा ॥१॥ तयोर्मध्यान्तराले वा व्योपाभीष्टं तु यत्र सत्रैव कल्पयेत्सम्यकम्पद्वारं द्विजोत्तम ॥२॥ वस्त्रहीतकृतं पत्तिव्यासयुक्तं विशालकम् । स्थलादुत्वरसीमान्तं कम्पद्वारोदयं भवेत् ॥ ३ ॥ भुषङ्ग च पतङ्ग च योग प्रागुत्त (क्तक)धनम् । कृत्वा हृढीकृतं बवा योजयेदन्तरा पुरा ।। ४ ॥ योगण्यासघनं दीर्घ य(मा)यामायिस्त(धि तथा कुरु । मूलाग्रयोजिकोपेतं तरङ्गाधि प्रकल्पयेत् ॥ ५ ॥ मुङ्ग च पत च छिद्रे युद्धादृढीकृतम् । चतुष्पदृष्टसंख्यं वा दश द्वादश एन वा ॥ ६॥ मनुपोशसंख्या या कल्पदन्तराधिया । अन्तरायन्तरा सत्यग्गमागमाक्षम विना ॥७॥ अन्तरार्धीमयुञ्जीयात्स्थापयेवार योगवत् । योजयेत्तु कवाटादि योमाध्योमे)प्रत्येकमेव तु ॥ ८ ॥ कराटे दिव्योमग्रासप्रिव्योमग्रास एव वा : फल्पयेत्सर द्वार खचलं हस्तिनाप या ॥९॥ फम्पद्वारं समाख्यानं मस्तरं तु सता शृणु ॥ १० ॥ इति फायपशिल्पे काम्पटारलक्षणमष्टादशः पटलः । . अयकोनविंशः पटलः । मस्तरलक्षणम् । अथ वक्ष्ये विशेषण प्रसस्य तु लक्षणम् । माममान तु माना(अघों) मेघांशमेव का ॥१॥ ।

·फाश्यपशिल्प एकोनविंशः पटलः । तदुचक्येव(स्यैक)विंशाशे कृत्वा गुणांशमुत्तमम् । धाजनक्ये (स्यै)भागेन भूतमालोन्नतं त्रिभिः ॥ २ ॥ भूतमालोपरिष्टात्तु वाजनक्ये(स्य)कभागया ॥ सप्तांशं तु कपोतोच्चमालिङ्गस्यैकमागया ॥ ३ ।। अंशेनान्तरितं कुर्यात्मत्युत्सेधं गुणांशकम् । वाननत्येक(स्य)कभागेन कुर्यादै चान्यभेदतः ।। ४ !! तुङ्गमेकोनविंशशि कृत्यो चारश्रि(त्रि)भागया । भागेन वाजनं कुर्यादभ्यंशे वलभी भवेत् ।। ५ ॥ धाजनत्ये(स्य कभागेन कपोतोच्चं रसांशकम् । भालिङ्गमंशमशेनान्तरितं तु प्रकल्पयेत् । ६॥ प्रत्युत्सेधद्विभागेन बाजनत्ये(स्य)कमागिना । उरसेपश्चैवमाख्यातरत्वङ्गजातमयोच्यते ॥ ७ ॥ स्तम्भात्तु पोतिकानी चोधिकादुत्तरं तथा । भाजनस्य तु निष्क्रान्तमुत्तरं द्वा(वा)जनोननम् ॥ ८ ॥ धाजना उभीनी बलभीतङ्गसहशम् । त्रिपादं वा तदर्घ या प्राग्वाजनातिविस्तृतम्॥ ९ ॥ पाजनानां कपोतस्य नीवं हो(यो)मसमानकम् । उपामसीवसानं या जगदन्तमथापि वा ॥ १० ॥ पाननादर्धदण्ड वा दण्डं साद्विदण्डकम् । सामना कपोतस्प नीचें चालापन समम् ॥ ११ ॥ फपोत गोपानसहितं गोपानरहितं तु वा । पादयाह्यसमं प्रोक्तं कुलिङ्गपतिरुच्यते ।। १२॥ मालिङ्गान्तरिसं वेशं नीनं चोत्सेघसरशम् । पाननश्चि(च)समं प्रोक्तं वाजनस्य तु निर्गमम् ॥ १३ प्रिपादम वा चौत्तराग्रस्य नीत्रकम् । उत्तरगनुकूलं तु वाजने नीप्रवेशनम् ॥ १४ ॥ बलभीकृतसं(सापयेत्तरोपरि । मानापप्रप्ट सास्तु कपोतो(सं)कर्णपालिकम् ।। १५ ।।

·काश्यपशिल्पे विंशः पटलः । ३ मत्यग्रमफरीधन्यप्रतिसिंहादिभूषितम् । एवं प्रस्तरवर्ग तु पोच्यते तद्विजोत्तम ॥ १६ ॥ इति काश्यपशिल्पे प्रस्तरलक्षणमेकोनविंशः पटलः 1 अप विंशः पटलः । गलभूषणम् । भय वक्ष्ये विशेषण गलभूषणलझणम् । ऊर्बभामोथ(गौच्चतुङ्गं तु गलमानमुदाहृतम् ॥ १ ॥ भातों(अर्थो) सेघांशमानं वा गलमानमुदाहृतम् । सदुरुचत्रिचतुष्पश्च शेपं या पेदिकोदयम् ॥२॥ शेष गलोदर्य ख्यातं तमशेपं गलोदयम् । वैदिकायास्तु विस्तारं चतुष्पश्चपदंशके ॥ ३ ॥ त्रिचतुष्पञ्चभागं तु गलव्यासं यथाक्रमम् । अध्यड्नवेशं स्यात्तद्देश्यं गलवेशनम् ॥ ४॥ त्रिपादं वा तदर्थ वा वेध(प) मंगलवेशनम् । एवं स्यनेकभेदेषु फर्तरिच्छावशामयेत् ॥ ५ ॥ वेदाध नागरे कण्ठं चस्वथं दावि गलम् । वृत्तं तु वेसरे इम्पै गलमानकुलं नपेत् ॥ ६ ॥ दिशि भद्रसमायुक्तं नासिकानकुलाधिकम् । भानुद्रशे गलोत्सेधः कलांशं तु गलोदयम् ॥ ७ ॥ उत्तरोच्वं गुणां तु वाजनं गलभागया । मास बहुभिर्मान व्योमाग वराननोदयम् ॥ ८ ॥ उत्तरार्धगलागीय बाजनादीनि पूर्ववत् । - अथवा भानुभागे तु गलोदयमुदाहृतम् ॥ ९॥ उत्तरोच्च गुणांय तु शिवांग बामनोदयम् । तदर्थे मुष्टियन्धांध मध्यध्यांशपुदानम् ।। १० ॥

·फाश्यपशिल्पे द्वाविंशः पटलः ।
४५
शिखरस्य तु मानान्तं पातुङ्गमुदाहृतम् ।
पानारत्रिमार्गक कुम्भस्यायोऽवलमकम् ॥ १०॥
घलास्य त्रिभाग कुम्भस्योपरि कन्धरम् ।
कन्धरं त्रिगुणं पालि तत्रिभागे तु कूकमलम् ॥ ११ ॥
पालिनालविशालं तु कंधरादिपु वृदितम् ।
पलिकान्त शिरोमध्यादानुपूष कृशं कुरु ॥ १२ ॥
मध्यावामनतुल्यान्त क्रमेण कृशतां कुरु ।
तस्यास्कपोतनीबान्तं क्रयेणैव वृहद्धनम् ॥ १३ ॥
शिखरस्य तु तुङ्गाध पद्मा स्तूपि तुङ्गन्कम् ।
द्वाविंशति भवेदुचं पद्ममन्यन्ध(ममध्य)भाया ॥ १४ ॥
कम्पम(शमित्युक्तं गलयर्थाशमाननः ।
तत्समं चोर्ध्वकम्पं तु पद्मयशेन कल्पयेत् ॥ १५ ॥
भूतभाग पटोत्सेधं कम्पम(शमानतः ।
पप्रमशेन कर्तव्य कम्पमध्यांशमानतः ॥ १६ ॥
पञ्चौर्श पालिकानां तु वंशं कम्पं तु मु(ह्य)च्यते ।
पद्मपंशेन कर्तव्यं पालिकोचं तु भागया ।। १७ ।।
अर्धन' पद्ममन पद्मशेष तु कुश्मा(ल)म् ।
शिखगकृतिय कुम्भ फलिकाकूश्मलं तथा ॥ १८ ॥
नागरे चतुरनं तद्वस्वयं द्राविडे भिरः ।
वृत्तं वेसरहम्य तु शिरसो वर्तनं कमात् ॥ १९ ॥
नानाए(त्रि)लताभिस्तु शिखरं तु मुभूपयेत् ।
लक्षणं शिखरस्यैवं नासिकालक्षणं शृणु ॥ २० ॥
इति कश्यपशिल्प शिखरलक्षणकर्षिशः पटलः ।
अथ द्वाविंशः पटलः।
नासिकालक्षणम् ।
अय रक्ष्ये विशेषेण नापिकालक्षणं परम् ।
ललाटनासिकाख्यानं मिसरे तारमशम् ॥ १॥

·पाश्पपशिल्प एकाविंशः पटलः ।
मृणाल्युच्च गुणां तु एकांशं पष्टिका भवेत् ।
साशि दण्डिकोच्चं तु व्योमाशं वर्णपट्टिका ॥ ११ ॥
गोपानं कल्पये दूर्व उपारोहणमेव था।
बाजनादीनि निष्क्रान्तं तत्तदुच्चसमं भवेत् ॥ १२ ॥
एवं गलोन्नतव्यासम(सं सा)लंकारं च कीर्तितम् ॥ १३ ॥
इति काश्यपशिल्पे गलविधानं विंशः पटलः ।
अवैकविंशः पटलः ।
शिखरलक्षणम् ।
:
भय वक्ष्ये विशेषेण शिखरस्य तु लक्षणम् ।
अर्श्वभूस्तम्भतुङ्गस्य सदृशं शिखरोदयम् ॥ १॥
आता(अर्थो) सेधांशमानं वा तुङ्ग शिखरस्य तु ।
यदि विस्तारतुल्यं वा शिखरे प्लो(वो)तनीयकम् ॥ २ ॥
घलभीयाजनानी दण्ई बाध्याध्य(ध्यर्ध)एन वो ।
दिदण्डंय....नीनं चाऽऽलम्बनं समम् ॥ ३ ॥.
सत्रीप्रसाशं तुङ्ग कपोतं बलभीजनात् ।
शिरस्तारं कपोतो बलभीयाजनैः समम् ॥ ४ ॥
शिखरे मध्यविस्तारं कम्प(म्पोनिष्क्रान्तवा(
मम् ।
सम प्रिपादमधैं या तारमैयं चतुर्विपम् ॥ ५ ॥
सप्र तारं च पश्चांगे (य) फलिफविस्तृगम् ।
शिखर पलिकस्पानं भूनाशपु शिरोदपम् ॥ ६ ॥
घेदभागायसाने तु फरिकामण्डलाकृतिम् ।
प्रिचतुप्पामा वा परि मण्डलं नपा ॥ ७ ॥
तगारे तु चतुर्याने त(शेतमालपनं भवेत् ।
पुग्म पा पुग्मसंग्ख्या पा परिता फल्पपेत्समम् ॥ ८॥
पनि फानामरोर नासापानमः।
पनि कयामभूताने युमाशं पविस्तृतम् ॥ ९ ॥

·काश्यपशिल्प द्वाविंशः पटलः ।
शिखरस्य तु मानान्तं पातुङ्गमुदाहृतम् ।
पमनारत्रिमाग कुम्भस्याधोऽरलमकम् ॥ १०॥
घलास्य त्रिभागकं फुम्भस्योपरि कन्धरम् ।
कन्धरं त्रिगुणं पालि तत्रिभागे तु कूपलम् ॥ ११ ॥
पालिनालविशालं तु कंधरादिपु हितम् ।
घलिकान्तं शिरोमध्यादानुपूर्दी कृशं कुरु ॥ १२ ॥
मध्याद्वाननतुल्यान्तं क्रमेण कृशतां कुरु ।
तस्मात्कपोतनीयान्तं क्रमेणैव वृद्धनम् ॥ १३ ॥
शिरवरस्य तु तुङ्गा पद्मा स्तूपि तुङ्गकम् ।
द्वाविंशति भवेदुधं पञमन्यन्ध(अमध्यर्ष)माया ॥ १४ ॥
कम्पम(शमित्युक्तं गलम शमाननः ।
तत्सम चोर्वकम्पं तु पनमदोन कल्पयेत् ॥ १५ ॥
भूतभागं घटोत्सेधं कम्पमशमानतः ।
पद्म शेन कर्तव्यं फम्पमध्यांशमानसः ॥ १६ ॥
पञ्चाशं पालिकानां तु यंग कम्मं तु मु(घ)च्यते ।
पनमंशेन कर्तव्यं पालिकोचं तु भागया ॥ १७ ॥
अर्धन पद्ममर्धेन पद्मशेष तु कुश्मा(ल)म् ।
शिखराकृतियाकम्भ फलिकाकूश्मलं तथा ॥ १८॥
नागरे चतुरश्रं तद्वस्वभं द्राविडे भिरः ।
वृत्तं वैसरहम् तु शिरसो वर्तनं कमात् ।। १९ ॥
नानाप(वि)लताभिस्तु शिखरं तु मुभूपयेत् ।
लक्षणं शिसरस्यैवं नासिकालक्षणं शृणु ।। २०॥
इति कश्यपशिल्पे शिखरलक्षणमेकविंशः पटलः ।
अथ द्वाविंशः पटलः।
नासिकालक्षणम् ।
अय वक्ष्ये विशेषेण नामिकालक्षणं परम् ।
ललाटनामिसाल्यातं पिरसरे तारसदृशम् ॥ १॥

·काश्यपशिल्पे द्वाविंशः पटलः ।
शिखरस्य सु विरतारं त्रिचतुप्पञ्चभागया ।
कमानासाविशालांशमुत्तमाधममध्यया ॥२॥
महानासी तु विख्याता त्रिविधा क्य(सा)प्रकीर्तिता ।
"सम निषादमधु वा शिखरे नासिनीयकम् ॥ ३॥
तत्तारनिचतुर्थांशहीनं शेपोदयं भवेत् ।
"नासिकातुङ्गमारुपात तत्त्व(द)योश्चमथापि वा ॥ ४ ॥
शक्तिध्वजतदून असितुङ्गार्ध एव वा।
त्रिपादं वा त्रिभागेकं भागं वाऽय तहुम्नाम् ॥ ५ ॥
तन्छक्तिध्वजसुङ्गं तु गुणभागविभाजिते ।
विभागं किंनरीवृत्तं तच्छेपं गलमानकम् ॥ ६ ॥
दण्डं तद्गलसारं स्यादिगुणं किंनरीमुखम् ।
शक्तिध्वनीपरिष्ठं तु पत्रं वाधससूफलम् ॥ ७ ॥
किनरीवातुङ्ग स्यात्सम शूलोदयं भवेत् ।
यं चक्तेिन मानेन तथा सौन्दर्यमाचरेत् ॥ ८॥
विस्तार मुग्वपट्टयस्तु दण्डं वाक्पर्य (नास्यर्थ) एवं वा ।
'वष्टिमण्डलस्त्रायभूपयेमुन्ख राष्टिकाम् ॥ ९ ॥
मुखपट्टधवशेपान्तं तदा गाहमुदाहृतम् ।
शतस्थित तपट्टया(ट्टी)भ्यां प्रिनाल्पमतिभूषितम् ॥ १० ॥
धूलाभ या स्थलाभ वा सत्यालं चा सनारकम् ।
मालिफायूटकोष्ठादिमण्डितं चा विमानयेत् ॥ ११ ॥
चित्रचित्राख्यमकरस्तोरणाख्यपयापि या ।
तोरणाभ्यन्तरे लक्ष्मी: साभिषेकाम्बुनासिफा ।। १२ ।।
नानाविधस्तथाऽन्ये नासिफार्थ तु मण्डयेत् ।
मभद्रं नु महान्गसिपादं सर्वाङ्गसंयुक्तम् ॥ १३ ॥
उचर बाजनानं च शेपणं नासिका था।
पलपिला विशेषण फण्ठो ना(ना)रादिमानतः ।। १४ ।।
जननामपिताम् पारिशा पार्थ एव या ।
नामियानामविस्तार पाँध तु नदननम् ।। १५॥
सभं माप यूज़ पा गानं या मदामि ।
मामिपापा विमारं दिई या पिदारपम् ॥१६॥

·काश्यपशिल्प त्रयोविंशः पटलः ।
a
.
.
हितं शेपविशाल स्यानास्पाधि वाासीमकम् ।
नासिकाधिद्वये मध्ये तन्मूर्तिस्थापनं कुरु ॥ १७ ॥
महानासमिदं मौत पदनासविधि शुषु ।
सार्थदण्डं द्विदण्डं वा त्रिदण्डं वाऽथ विस्तृतम् ॥ १८॥
तत्तारत्रिचतुर्थाशं हीनं शेपोदयं भवेत् ।
कपोतालम्बनाक्षुद्रनागोचं तु स फल्पपेत् ।। १५ ।।
प्रतिवाजनसीमान्त तस्य शक्तिध्वजोनतम् ।
तदुचं तु त्रिधा भज्य एकांशं षण्ठमानकम् ॥ २० ॥
शेपं किनरीवका तारं युक्तिवशान्वयेत् ।
• नासितारार्धगाढं स्याद्गाढार्धमुखपटिका ।। २१ ।।
व्यासं तालादिभिर्भूप्य नानालंकारसंयुतम् ।
पाद मनिकपोतेषु कल्पयेत्स्वस्तिकाकृतिम् ॥ २२ ॥
मध्ये च फूटशालानां पश्चरोचाल्पनासिकम् ।
कल्पगेतु विशेपेण शिखरै भद्रनासिकम् ॥ २३ ॥
शालाग्रयोस्तु कर्तव्या ललाटास्पा तु नासिका ॥ २४ ॥
नासिकालक्षणं प्रोक्तं ततः मासादमानकम् ॥ २५॥
इति काश्यपशिल्प नासिकालक्षणं द्वाविंशः पटलः ।
अथ प्रयोतिशः पटलः ।
मासादमानम् ।
अथ वक्ष्ये रिशेपेण मासाहदे)शनलक्षणम् ।
भासाटः सदनं सम हH(मर्मवान्पा(म) निकेतनम् ॥ १ ॥
पन्दिरं भवनं वासो गेहं दिव्यविमानकम् ।
भाप्रपं चाऽऽस्पदं चैव आधारं च क्रयेण तु ॥२॥
भाधारमनिमि(धि)ग्यं व हमेपर्शयवारकाः ।
तस्मादप्र परी नास्नि परिमार्ग समुच्यते ॥ ३ ॥

·काश्यपशिल्पे त्रयोविंशः पटलः।
यवाप्पो सघरेण स्याद्धरेवेष्टकपिपि च ।
पिशुनामष्टकं प्रोक्तं केशानायं तु संशिका ।। ४ ||
बालानां मूर्टिन केशः स्यादग्रं तस्योपमानकम् ।
तस्केशाग्रं च सायं यल्लक्षमाणमुदाहुनम् ॥ ५॥
सप्तसंख्यय तारं मध्यमहुलमुच्यते ।
काराग्रानान्धमाख्यातं पसंख्यं यत्रविस्तरम् ॥ ६ ॥
शाल्या वामचतुष्कं तु उत्तमाद्गुलिसंज्ञकम् ।
शाल्यायत्रिगुणं मानमधर्म तदुदाहनम् ।। ७ ।।
तशाली महाशाली रक्तशाली तथैव च ।
सौगन्धी हेमशाली च शाली पञ्चविधा स्मृता ॥८॥
रक्तशाल्यायतं तेषु अगुलार्धं तु संग्रहे ।
एवं तु पहिधं प्रोक्तं मानाद्गुलं द्विजोत्तम ॥ ९ ॥
चन्द्रजीवशिवांशं च व्योममेकाङ्गुलाख्यकम् ।
वृक्षपक्षाश्विनी चैव द्वितीयाझुल मंझकम् ॥ १० ॥
फालं चानलरुद्राक्षशूलं चालेखनं गुणकम् ।
तृतीयं गुणसंज्ञाकं वेदान्धी युगकोलसम् ॥ ११ ॥
चत्वा(तृ)रालसंज्ञस्से वाणभूनेन्द्रियास्नृनम् ।
पश्चाहालस्यसंवीका........ ॥१२॥
सारं चारमकं चैवर्तुकोशिकपडगुन्लम् ।
पातालं ऋषियातं वा..................
माने लेक स्मरं चैत्र सप्ताहालविधानतः ।
हस्तिपर्वतमानं च वसवो मूतै यस्तया ॥ १४॥
भष्टालस्प संज्ञाः स्युः शक्तिद्वारगृहस्य का।
सूमानन्तपनं तापं विनायव नवराजाला ॥ १५॥
नाहिकायायुतं धर्म दश झुलस्य संज्ञिता ।
कंशात चरोमेकादशाहलारुपया ।। १६ ।।
भन्दं भास्म[]भानुध (नूर )द्वादशाल संक्षितम् ।
चन्द्रादित्यशिवांश च प्रयोदशाला स्तृ(स्म)ना ॥ १७ ॥
पक्ष्याश्य सिधि(तच तिथय)या पम्चदशाङ्गुलास्तृ(म्मना ।
फसामूर्निग चैत्र पौइशाद्गल सजिनम् ॥ १८ ॥

·काश्यपशिल्ये त्रयोविंशः पटलः । पञ्चविंशतिस्त्रिंशय चत्वारिंशत्येव च । पञ्चाशत्पष्टिसप्तत्या अशीतिर्नवतिः शतम् ॥ १९ ॥ प्रत्ययस्वीपु पश्चागजगतीसुगतिस्तथा । सत्त्वरिश्च समनश्च तुष्टिः पुष्टि तिस्तथा ॥२०॥ सुधि-थ दनाधादि शतानामभिधानकम् । एकादशं शतं चैव सहस्रमयुतं तथा ॥ २१ ॥ नियुतं प्रयुतं कोटिरवू चूत खर्चटम् । निखर्व शव पद्मं च समुद्र मध्यमन्तरम् ॥ २२ ।। आयं परं परार्धे च देशद्धया प्रकीर्तिताः । श्रेष्ठं मात्रान्तरः(1) स्तम्भ(म्मानां) द्वादशाअलं भवेत् ।। २३ ।। भानुयाङ्गलं कृष्णं हस्तमित्युच्यते बुधैः । भेष्टमध्यान्तरमैत्रिः फरम्यहस्तं तयोदितम् ॥ २४ ॥ तच्चतुष्कं भवेदण्डं तेन वस्त्राणि मापयेत् । पञ्चविंशतिपात्रं स्यात्प्राजापत्यं करं बुधः ॥२५॥ पदिशतिर्धनुर्मष्टिः सप्तविंशद्ध नुम्रहम् । अशारिशाइगुलं प्राच्यं वेदेई नवविंशतिः ॥ २६ ॥ स्या(पुल्यं त्रिशदगुल्यमेकशिलकीर्णम् । एवमष्टविध हस्तं प्रत्येकं द्विजसनम् ॥ २७ ॥ अधर्म मध्यमोत्कृष्टं भेदेनैव रविदयम् । धनुदं प्रकीर्णाव्यं द्विजाना गृहमारभेत् ॥ २८ ॥ पुस्यं धनमहिन्यां क्षत्रियाणां म(मोहे कुरु । मानापत्यं परं चैव भूदनारया गृहे भवेत् ।। २९ ।। अधिक जात्पर्क हस्तं दीनानां तु विवर्जयेत् । होनाधिकारविमाणामधिकं च शुभावाम् ॥३०॥ सर्वेपामुदिनं हस्तमेवं समनि पूजितम् । अन्यं च सर्वदेवानां योग्यं सम विभाजयेत् ॥ ३१ ॥ भधि कृष्णहस्तं तु सर्वजात्पई भवेत् । पानादिशयनान्नं च कृष्णहस्तेन पापयेत् ॥ ३२ ॥ आरापोद्यानकाटीनि मानापस्यकोण तु । भनुर्मुष्टिरुपा व प्रामादि यो(या)स्तु मापयेत् ॥ ३३ ॥ .

·५०
काश्यपशिल्पे चतुर्विशः पटलः ।
धनुग्रहेण वाप्यादि नद्यवायुया)नं च मापयेत् ।
अथवा कृष्णहरतेन सर्ववास्तुनि वा द्विज ॥ ३४ ॥
इति काश्यपे प्रासादमानलक्षणं प्रयोविंशः पटलः ।
अग चतुर्विशः पटलः ।
मानमुत्रादय ।
अथ वक्ष्ये विशेपेण मान सूत्रस्य लक्षणम् ।
त्रिचतुर्हस्तमारभ्य द्विद्विहस्तविवर्धनात् ॥ १ ॥
नवपति करान्तं तु आस्तेनरुत्व (हस्तेनार्ककार भवेत् ।
एवमष्टविध मान युग्मायुग्मं चतुश्चतुः ॥ २॥
पञ्चपड्ढस्तमारभ्य द्विद्विहस्तविवर्धनात् ।
तिथितिरस्कारान्तमाभासं त्रितलस्थ तु ॥ ३ ॥
गृहपकिरायावरसमाष्टाधिकतः क्रय करा) !
चतुष्पश्चतलं वाऽथ युग्मायुग्मं च से दश ॥ ४ ॥
विस्तारं समषट् ञ्चभागं कृत्वा द्विजोत्तम ।
रसभूत गाशं तु विस्तारादोपयेकपात् ॥ ५ ॥
विस्ताराद्विगुणं धैव तस्मादप्टीशमाधिकम् ।
पचायाधर्दित तुङ्गमाभासे सदने द्विज ॥ ६ ॥
शान्तिकं पाष्टिकं चैव जयतं पाछुत तथा।
सर्वकामिकमित्येते अभिधानं यथाक्रमम् ॥ ७ ॥
हस्तधमत्यादया)य व्यासारसंपूर्णमाचरेत् ।
भाभासदमाख्यातं विकल्पमधुना अणु । ८॥
नवपशिफास्पायपद्मनाशकरांसकम् ।
द्विदिहस्तयिवृद्धा तु चतुर्विशतिसंख्यया ॥९॥
पञ्चभूमि गमारभ्य यावतलान्नकम् ।
भधर्म मध्यमोन विकल्प च यथारमम् ॥ १० ॥

·फाश्यपशिल्पे चतुर्विशः पटलः ।
पत्रिंशद्धस्तविस्तार सप्तपञ्चाशदुन्थ्ये ।
प्रयोदशतलं कुर्यान्मम मीतिकरं भवेत् ॥ ११ ॥
विस्तारे सप्तपश्चांशं नवभिहस्तमञ्चत(कम् ।
तलं पोशभियुक्तं शिवहये शिवप्रियम् ।। १२ ॥
एवं विकल्पमाख्यातं छि(छन्दमार्गमयो शृणु ।
निचतुर्दशहस्तादि द्विद्विहस्तविवर्धनात् ।। १३ ॥
पञ्चपट्पष्टिहस्तान्तं व्यासे पै सप्तविंशतिः ।
बैटभूमि समारभ्य मानुभूमि(म्य)वसानतु(क)म् ॥ १४ ॥
अधर्म मध्यमोत्कृष्ट मानं वेदतलं प्रति ।
सप्ताष्टादशहस्तादि त्रिनिदस्तविवर्धनात् । १५ ॥
पञ्चपण्णावतिर्यावदुच मागिव संख्यया ।
अधर्म मध्यमोत्कृष्टं तुङ्गभेदतलं प्रति ॥ १६ ॥
छिन्दमेवंतलाख्यातं जातिहHधर्म(पथौ) शृणु ।
सप्ताष्टादशहस्तादि द्विद्विहस्तविवर्धनात् ॥ १७ ।।
समाशीतीति हस्तान्तं सप्तविंशतिसंख्यया ।
चतुर्भूमि समारभ्य यावदर्फतलं प्रति ॥ १८ ॥
तावद्विस्तारमाख्यातमुत्सेधं शृणु संयुना(सुनन)।
त्रिसप्तर्विद्धनादित्रित्रिहस्तविवर्धनात् ॥ १९ ॥
यावदाशनहस्तान्तमुच्च प्रागिव संख्यया ।
अधपं मध्यमोत्कृष्एं व्यासोचं च नामोदितम् ।। २० ॥
एवं जातिविमान तु समविशतिधोदितम् ।
जाति छन्दविकल्पं च आभासास्ते द्विजोत्तम ॥ २१ ॥
महतीद्वयन्तराल्पं च क्षुद्रनानामचोदितम् ।
युगाने भूतमाने तु मानसूत्रं च विन्यसेत् ॥ २२ ॥
तदन्याकृतिहाणां वेदं शृङ्गान्तपूरणम् ।
यत्रैव भव्यते तत्र मानमूत्रं विधीयते ॥ २३ ॥
भासादानां तु विस्तारं भित्तिपाद्वायमेव वा ।
तत्पादाभ्यन्तरं वाऽथ तत्पादमध्यमं तु वा ॥ २४ ॥
उत्सेधं नद्रुपानादि स्तुप्यन्तं वा शिगेन्ननम् ।
सभामण्डपशालानां भित्रिमध्यायसानकम् ॥ ५॥

·५२
काश्यपशिप पत्राविंशः पटल।।
भितिमध्येऽधिपाहो वा मध्ये वाऽप्यन्तरेऽपि वा।
भित्तिपाहगतं सौतु याये वाऽभ्यन्तरेऽपि वा ॥ २६ ॥
तदधिमध्यावसानं मानसूर्य द्विजोत्तम ।
भित्तिमध्येऽनिविस्तारं चाहनिस्थानेषु चोच्यते ॥ २७ ॥
भितिवायगतं पादं मागेव मोच्यते तदा।
सालानां भित्तिमध्ये वा बाह्ये वाऽभ्यन्तरेऽपि वा ॥ २८ ॥
यानानां शयनानां च स्यान्मध्ये मानसूत्रकम् ।
मानसूत्र समाख्यातं सर्वेषां सदनादिनाम् ।। २९ ।।
मानसूर्य तु वा स्यात्कूटशालादिनीत्रकम् ।
फूटाग्रात्तवि(वद्वि)शालं वा त्रिपादं वाऽर्धमेव वा ॥ ३० ॥
पादं साधं सपादं वा मानसूत्राच्च होग(निर्ग)तिम् ।
अथवा दण्डमानेन तुङ्गमदीना तु निर्गतिम् ॥ ३१ ॥
दण्डं वा ह्यपदण्डं वा द्विदण्डं सार्धदण्डकम् ।
त्रिदण्डं वाऽथ निष्क्रान्तं मानसूत्रात्तु पाह्यतः ॥ ३२ ॥
मानस्याभ्यन्तरे वेशं पिपा(विपदामास्पदं सदा ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मानसूत्राद्वहिर्गतम् ॥ ३३ ॥
एतद्विन्याससूत्रं स्यात्समसूत्रात्समं तु वा ।
होमावागतसूत्रं वा अवसानमुदाहृतम् ।। ३४ ॥
मानविन्याससूत्रं च अवसानं च ते त्रयम ।
ख्यानं संक्षेपतो विप्र शृणुष्वाऽऽयादिलक्षणम् ॥ ३५ ॥
इति काश्यपशिल्पे मानसूत्रादिलक्षणं चतुर्विंशः पटलः ।
अथ पश्चरिंशः पटलः ।
आयादिरक्षणम् ।
अथ वक्ष्ये विकोण आयादिलक्षणं परम् ।
हर्म्यपदभागमानं तु गुणाढयं वमुभिहरेत् ॥ १ ॥

·काश्यपशिल्पे पञ्चविंशः पटलः ।
यं द्विजातियोनिः स्यात्तमसंधफरं घुधः।
घर्जयेद्वसुभिश्चैव ऋक्षे भूतं हयादिकम् ॥ २ ॥
नवथा परित्तो इस्तं पातहासयेहुधः ।
शेषमर्यादिपारं स्याव्यासायामकरं गुणैः ॥ ३ ॥
निशद्भिर्चयेभित्ति शेष प्रतिपदादयः ।
तिथयरतु समाख्यातं तुझं हस्ताष्टवृद्धिदम् ॥ ४ ॥
नाभिस्तु निविशेपपायामिन्युच्यते बुधैः ।
तुङ्ग नवं तु मध्यात्तु प्राम(कमा) नाडिभिर्हरेत् ॥ ५ ॥
शेष दपयामिति ख्यातं आयाधिकारक्य) व्ययक्षयम् ।
फेतुः सिंदो वृपो हस्ती गुरुः शुक्नो बुधः शशी ।। ६ ।।
यजमानस्य जन्मदिविरोधे दिनं तथा ।
चातुजन्मविरोधं च प्रसा(सथा) ह्यात्मकुले शुभम् ॥ ७ ॥
एवं परीक्ष्य बहुधा शुभमानं तु संग्रदेन् ।
अथवा विस्तृतायामहस्तमष्टगुणीकृते ।। ८ ।।
भानुव्यये विशेषं तु आयमित्युच्यते बुधैः ।
नवादशमिहासः शेपं व्ययमुदाहृतम् ॥ ९॥
वसुभिर्गुणिते ऋक्षे हृते शेषादिकं दिनम् ।
गुणवृद्धयाऽभिहाँसे शेपं ध्वजादियानरः(यः) ॥१०॥
नवऋद्धयापरीतोऽस्तं सप्तसंख्या त हासयेत् ।
शेपमफोदिवारः स्याधिगद्रासे तिधिर्भवेत् ।। ११ ।।
पाबमाशुभं वक्ष्ये शुभमानं तु संग्रहेन् ।
त्रिपञ्चयुलं वेदपइष्टनव भाति वै ॥
सदेष्टसिद्धिदाः मोक्ताः शेपास्तुः परिवर्जिताः ।
नृपकर्तच जन्मदिनमावसानकम् ॥ १३ ॥
गणपेन्मतिमान्त्रिमः शुभमानं तु गृहाताम् ।
लमाटमविनाशं च दुष्टयोगं च वर्जयेत् ॥ १४ ॥
शूपा(ला)दियोगदोपाइये दुष्टयोग उदाहनः ।
आयादिश्वमाख्यातं नागरादिविधि शृणु ॥ १५ ॥

·काश्यपशिल्प पश्चविंशः पटलः। नागरादिषिमानम् । नागरादिविमानानां लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना। हिमाद्रिकन्ययोरन्तर्गतो देश उदाहनः ।। १६ ।। सोऽपि देशास्त्रधा भिन्नस्तत्तद्देशोद्भयगुणः । ययव देहिनां देहो वातपित्तकफात्मकः ॥ १७ ॥ तथा खेतजगत्सर्व विज्ञपं त्रिगुणात्मकम् । साक्षि(वि) तामसं चैव राजसं च विधा स्मृतम् ।। १८ ।। हिमाद्विविध्ययोरन्तर्गता सत्वा वसुंधरा । विन्यादिकृष्णदेण्यन्ता राजसाख्या मही मता ॥ १९ ॥ कृष्णवेण्यादिकन्यान्तं तामसं भूनलं भवेत् । नागरं सात्विकै देशे तामसे पे(वे)सरं भवेत् ॥ २० ॥ राजसं द्राविडे देशे कामदेवं हि भावहे(ये)त् । सात्त्विके नागरे हयं तामसे चेसरालयौ ॥२१॥ राजसैविईऱ्या कपात्पुण्डशियोपितः । विष्णुपंहेश्वरो धाता क्रमादादिदेवताः ॥ २२ ॥ नागरं भूमुरं विद्यायैसरं वैश्यमुच्यते । द्राविडं तन्नृपं ज्ञेयं मात्र ती(नतः)शृणु सुव्रत ।। २३ ॥ फूरकोष्ठादिनिष्क्रान्तं मानसूत्रे तु सुस्थितम् । उन्नतावनतोपेतो कूटकोष्टी यथाक्रमम् ।। २४ ॥ एकाकारतलस्तम्भपत्रतोरणसंयुतम् । क्षुद्रकोष्ठसमायुक्तं महानास्यपरे द्विज ॥ २५ ॥ वेदिकानालकोपेतं कटवेदाश्रशीर्षकम् । एकानेकतलं वापि सालीन्द्रं वाऽपि हीनकम् ।। २६ ॥ बेटाथ शीर्प कण्ठं स्यात्सालाकारमथापि वा। नागरं भवनं म्यातं तत्तद्देशे प्रकलितम् ॥ २७ ॥ भाग्यरस्टविनिष्क्रान्न कोष्टकूटोद्गतं तु वा । मानसूत्राइटिप्पटं नीत्रकूटं तु कोष्टयम् ।। २८ ।।

·काश्यपशिल्पे पञ्चविंगः पटलः ।
मध्यकोष्टं सभद्रं वा द्विमद्रं वा द्विोत्तम ।
पजरं मानसूत्रेण कूटनिष्क्रान्तसागरम् ॥ २९ ॥
उन्नतावनतो वेला साँठोकोपयथाक्रमम् ।
उन्नतं सान्तरं मनं नं नं प्रस्तरहीनकम् ॥ ३० ॥
चतुराष्टवृत्ताभं कूट क्रमात्तले तले ।
नानामसूरकस्तम्भवेदिकालकतोरणः ॥ ३१ ॥
वृत्तास्यस्फाटिईस्तितुण्डः कुम्भलतादिभिः ।
हारान्तरेषु मञ्चोचे क्षुद्रकोटयुतं तु वा ॥ ३२॥
तत्रैव हस्तितुण्डं वा भद्रनास्यल्पपेव वा ।
सापार वा निराधारमेकानेकातलं तु वा ।। ३३ ।।
शिरसो यर्तनं कण्ठं वृत्तं वाटाश्रमेव वा ।
युगानं या शिदीई विमानं दाविहं भवेत् ॥ ३४ ॥
तदेव चरणाधारकाकारं तु कल्पयेत् ।
आ(हा)रान्तरे विशेपेण कल्पयत्तस्फुटोदयम् ।। ३५ ॥
समं तु फूटकोष्ठावौ सान्तरमस्तरान्वितो ।
हीनोवान्तरमन्ताचे निष्पञ्चसमसूत्रकम् ॥ ३६॥
हारान्तरे तु कर्तव्यं भद्रं वा भद्रपञ्जरम् ।
कपोतपञ्जरात्यं वा साम्वरमस्तरान्वितम् ।। ३७ ।।
सर्वेषां क.पठफूटानामाशी तु युगाप्रकम् ।
वस्त्रश्रं वैदिकोपेतं मण्डलं शीपकं गलम् ॥ ३८॥
घस्वयं पा शिरः कष्टं युगानं वा प्रापयेत् ।
एतच्च द्राविहं स्यात दोमायाकुमलान्तरम् ।। ३९ ।।
स्वयं का पहनं वा तच्च द्राविडमुच्यते ।
एवं निषिध नित्यं तु मोच्यते दाविदालयम् ॥ ४०॥
बेसराफूटकोठादिनीनाः स्युः सममूत्रणाः ।
वृत्ताकारगिरोपेनान्कष्टकूटापर हरयेत् ॥ ४१ ॥
वृत्तगर्भपडाफार चाप्रवृत्ताभमेव था।
वृत्तीवशिरोपेतं यथेष्ट शिखरेण वा ॥ ४२ ॥
सालिन्दं वा सभ्रदं वाऽध्येकानेरुनलं तु वा।
समानं वाऽऽयता रावृतं वृत्तागनं तु वा ॥ ४३ ॥

·काश्यपशिल्पे पड्विंगः पटलः ।
यत्ताथवा(यत)हयं कूटकोप्टाटिभियुतम् ।
उन्नतावननोपेतो कूटकोठा यथाक्रमम् ।। ४४ ॥
समौ चा कूटकोष्ठौ द्वौ याहू भूम्येकमेव वा ।
वेसरं भवन ख्यातमयाऽन्यप्रकारतः ॥ ४५ ॥
जन्मादिस्तूपिपर्यन्तं युगानं नागरं भवेत् ।
घस्वयं शीर्ष कण्ठं वा द्राविडं भवनं भवेत् ॥ ४६॥
वृत्तग्रीवशिरोपेतं वेसरं हमेमोरितम् ।
कूटकोष्ठविहीनानां हर्म्यकं कथितास्तिमे( तं त्विदम् ) ॥ ४७ ॥
नानाधिष्ठानसंयुक्तं गलं प्रत्यनि भेदितम् ।
सर्वत्र वृत्तपादं वा वेसरे भवने कुरु ॥ ४८ ॥
लिङ्ग च पिण्डिका चैघ मासादं चैव जातिकाम् ।
सर्वसंपत्समृद्धिः स्यान्नृपतेर्यास्तु मज्जनम् ॥ ४९ ।।
परिते विपरीते वा राजराष्ट्रभयंकरम् ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन एकजात्यैवमाचरेत् ।। ५० ।।
नागरे सकलं शान्तं वेसरे यानपत्तिनम् ।
भोगं वीरं च नृत्तं च दायि भवने भवेत् ।। ५१ ॥
अन्यथा चेद्विपत्यै च कर्तुभेश्य देहिनाम् ।
नागरादिविधिः प्रोक्तो गर्भन्यासविधि शृणु ॥ ५२ ॥
इति काश्यपशिल्पे नागरादिविधिः पञ्चविंशः पटलः ।
अय पशिः पटलः ।
गर्भविन्यासः।
अथ वक्ष्ये विशेषेण गर्भन्यासविधि परम् ।
मासाददे (ग)हमि युक्तं तस्य प्रकारा पास्तुगर्भकम् ॥१॥
गुरुद्दीने गृहे विष सत्कालं नयास्यकम् ।
अहमन्यत्र घेदाश्च न यसेयन (गर्भकम् ॥ २ ॥

·५७ काश्यपशिखे पड्विंशः पटलः । तम्मात्सर्वप्रयत्नेन गर्भन्यासं तु कारयेत् । श्रीप्रण(द) भा(माणिनां गर्भमितरे श्रीकरं भवेत् ॥ ३ ॥ अधिष्ठानमतेरुर्वे भूसुराणां हिताय वै । चुमु नृपाणां तु जात्यूः विशां वरम् ॥ ४ ॥ होमोर्ष गर्भविन्यासं शूद्राणाममिद्धिदम् । सर्वजात्यन्तं हं(सं)मोक्तं भूमौ त्वायेष्टकोपरि ॥ ५ ॥ प्रासादमण्डपे व माग्द्वारे गोपुरे तया । परिवारालये चैव गर्भन्यासं तु कारयेत् ॥ ६ ॥ यत्रैवायेष्टकान्यासं तत्र गर्भ निधापपेन् । सौवर्ण राजतं तानं श्रेष्ठमध्याधर्म क्रमात् ।। ७ ।। फांस्यनयाथवा विम कर्तव्यं गर्भभाजनम् । पञ्चागुलं समारभ्य याबद्वै विशदगुगलम् ॥ ८ ॥ एकैकागुलवृद्ध या तु कलासंख्या तु भाजनम् । एकादिपोदशान्तानां भूपीनां तु यथाक्रमम् ॥ ९ ॥ गर्भभाजनतारास्ते त्वद्धिमूलतरं तु या । गर्भभाजनविस्तारं विस्तारसागोन्नतम् ॥ १० ॥ भाननोचस्य भागकं विधानस्योच्छ्यं भवेत् । भानने द्वित्रिभागान्तं विधामालम्बनं द्विम ॥ ११ ॥ यवेकच्यासमारभ्य यवा कोष्ठविस्तृतम् । फलोचं त्रिचतुर्भागं कोहमित्युदयं भवेत् ।। १२ ॥ मध्यकोठे न्यसेस्कूटमिन्द्रनामसमन्वितम् । तत्पूर्व ह्यष्टकोठेपु परितो द्विजसत्तम ।। १३ ॥ ३.नम्तादिशिखायान्तं मूलमन्त्रं निधापयेत् । तबाहो पावशे कोठे पूर्वादिकमयोगतः ॥ १४ ॥ अकारादिविसर्गान्तस्प(स्व)राल्पस्वार(पात्क)न(ण)तु । रत्नलोभा(ईमा)नि धामा(या)नि फलाम्य(न्योन्तवय (रकोन्यसेत् ।।१५।। मृत्कन्दधान्यपत्राणि गर्भगर्ते तु विन्यसेत् । फलमुदि नतः कृत्वा गध्यहखेत्युदाइरन ॥ १६ ॥ माणिवयं विन्यसेत्कुटे फूटाक्षरमुदाहरन् । भनन्ने विन्यसहज सूक्ष्मे सौ(मा) क्तिविन्यसेत् ।। १७ ।। ८ ·काश्यपशिल्पे पर्दिशः पटलः । शिलोत्तमैरिन्द्रनीलं स्यात्स्फाटियरनेके । एमरुद्रे तु शव स्यात्रिमूर्ते पुपरागकम् ॥ १८ ॥ श्रीकण्ठे सूर्यकान्तं स्याच्छिम्यण्टौ तु विसूरकम् । स्वर्गेनैव जगत्कृत्वा अगरे विन्यसेन्दुधः ॥ १९ ॥ पालं रजतेनैव इशारे तु निधापयेत् । तन्त्रेणैव तु त कुम्भममारे द्विजसत्तम ॥ २० ॥ आरकूटेन तद्वार गारे तु निधापयेत् । कासे(स्ये नव वि(प)नाकं तु अगरे विन्यसेतुपा ॥ २१ ॥ सीसेन परशु क बा एकारे तु निधापयेत् । पुणा हरण कृत्वा औकारे तु निधापयेत् ॥ २२ ॥ त्रिशूलमायसेनैव अंकारे तु निधापोत् । स्वर्णेन वृपम कृत्वा फूटाक्षरे निधापयेत् ।। २३ ।। आकारे विन्यसेन्उम्यामीकारे तु मतशि(नाशि)लाम् । उमारे जातिलिङ्ग तु करारे गैरिका न्यसेत् ॥ २४ ॥ सौराष्ट्र चैत्र लकार एकारे त्वज- न्यसेत् । गोरोचने तथाकारे रिसज्य नीलधारकम् ॥ २५ ॥ तहीजं समनुस्मृत्य विन्यसेत्तत्क्रमेण तु । यया नीवारशाली च भियगुतिलसर्पपम् ॥ २६ ॥ मुद्गानि सप्त पीजानि पूरयेद्गर्भभाजने । विधाय च विधानेन सुस्निग्ध सुदृढ कुरु । २७ प्रामादस्पोत्तरे चाग्ने पञ्चपट्सप्तहस्तकाम् । पांडशस्तम्भसंयुक्त प्रपा कृाऽतिसुन्दराम् ॥ २८ ॥ विधानेनोमाछाप रङ्गैः स्तम्भवेष्टनः । द्वारतोरणसयुक्तं दर्भगाला िभूपि म् ॥ २९ ॥ मण्डपस्य विभागक मध्ये वेदि प्रकल्पयेत् । हस्तमानसमुत्सेध तालमापयापि वा ॥ ३०॥ परितस्त्वनिमण्टानि महाकाल द्विजोत्तम । चतुरनं धनं पच मागादिषु ममात् ॥ ३१ ॥ निमेसलसपायुक्तं नाभिगोनिममन्धिनम् । दर्पणादरसंकाश अण्डवेदिस्य पुर। ३२ ।।

·फाश्यपशिल्प पड्विंशः पटलः ।
सरिछल्पिवत्त मुद्वास्य गोमयालेपनं कुरु ।
पिटयूगैरकृत्य पृषयाहं प्रोक्षयेत्तुरणं कु)रु ॥ ३३ ॥
वेदी द्वे स्थगिडले कुर्याश्चतुद्रणिस्तु शालिभिः ।
निललण्दुललानध दर्भ पुप्पः परिस्तोत् ॥ ३४ ॥
गन्धपुष्पादिभिः पूज्या दिग्देवा नाममन्त्रकः ।
गव्याभिच्य फलं तु स्नापयेद्गन्धतोयकः ॥ ३५ ॥
तन्तुना कौतुक वझा नववखेण वेटयेत् ।
स्थपिहले तु नियातव्यं फटाक्षरमुदाहृतम् ॥ ३६ ।।
परितोऽपा घटान्यस्त्वा(य) समूत्रान्सविधानकान ।
सफूर्चान्यस्वयंछान्स(मगन्धानपरितः क्रमात् ॥ ३७ ।।
विश्ववि] रादिकुम्भस्ये स्तोत्राभ्यर्च स्वमन्त्रतः ।
कुण्डानां पञ्चसंस्कारं कृत्वा होम ममाचरेत् ।। ३८ ॥
आन्याधानादिकं सर्वमग्निकार्योत्तमाचरेत् ।
समि[दापचरुल्लाजतिलतण्डुलसर्पपान् ॥ ३९ ॥
हृदयादिपु सङ्गन्ध ईशानेन क्रमेण तु ।
होमं कृत्वा विशेषेण प्रत्येकाप्टगताहुतीः ॥ ४० ॥
द्रव्यान्ते व्याहती त्वा मूलेनैव मताहुनीः ।
जयादिरभ्याताना राष्ट्र[भृच्च दापयेत् ।। ४१ ॥
एवं जागरणं रात्री प्रभाते गुमुहूर्तक ।
मुनक्षत्रे सुलग्ने तु मुत्तिया च गुबारक ॥ ४२ ॥
शिवधिकले नातः स्नाचार्यः शिवदीक्षितः ।
स्मानद्वयसमायुक्तः सरुलमा सविग्रहः ।। ४३ ॥
मितवस्रोतरीय सितमारपानुलेपितः ।
आनार्यान्पूजयेत्तत्र बस्वदेमाहुलीयकः ॥ ४ ॥
शिल्पिनः पूजयेचत्र वर्मराभरणादिभिः ।
गर्भस्यानं प्रविश्याय कर्ता कूर्या(चाऽऽया)शिल्पि च ॥ ४५ ॥
अष्टपा विभन्निधिं वाचनश्चतुरस्रजेन् ।
श्रीणि चाभ्यन्तरे वर्ण रोपांगे भाजनं एमेन् । ४६ ॥
हनदीसस्थानीकं हलस्तेऽङ्गुलरानटे ।
नागावृपभशृङ्गे र अष्टमुद्रा(मृद्ग्रा)र देविका ॥ १७ ॥

·काश्यपशिल्पे सप्तविंशः पटलः ।
गर्भगर्ते नमोचा कान्दान्यसेत्तनोपरि ।
मध्यम त्वम्युज न्यस्यात्पूर्व कुमुदकन्दकम् ॥ १८ ॥
दक्षिणे चोत्पलं पन्दं सौगन्धिं पश्चिमे न्यसेत् ।
सौम्य उशीरकन्दः स्याद्रीजं तदुपरि न्यसेत् ॥ ४९ ॥
पूर्वे तु विन्यसेच्छालिं व्रीहि वै दक्षिणे न्यसेत् ।
पश्चिपे गो(को)द्रव विद्यान्मापमुत्तरतो न्यसेत् ॥ ५० ॥
पाफे विन्यसेन्मापानन्यां कुरु पूजकैः ।
प्रियंगु वायुदिग्भाग ऐशान्ये स्म(तु)कुलस्थ(लित्य)कम् ॥ ५१ ।।
एवं न्यस्य हृदं मन्त्रांस्तथा चै गर्भभाजनम् ।
सर्ववाद्यसमायुक्तं नृत्तगेयसमन्वितम् ॥ ५२ ॥
जयशब्दसमायुक्त ब्रह्मघोषसमन्वितम् ।
प्रासादवीजमुच्चार्य स्थापयेद्गर्भमाजनम् ।। ५३ ।।
शैलेना इष्टिकाभिर्चा मुधया सुदृढं कुरु ।
गन्धपूष्पादिभिः पूज्य प्रसाद
गर्भन्यासविधिः ख्यातस्तस्त्वेकविधि शृणु ॥ १४ ॥
इति काश्यपशिल्पे गर्भन्यासविधिः पड्विंशः पटलः ।
.
-
अथ सप्तविंश पटल ।
एकतलम।
शृणु।
अथ वक्ष्ये विशेषेण दर्नामेकतलं
नस्य विस्तारतुङ्ग च मोनं प्रासादमानके ॥ १ ॥
युगासं वृत्तमाया(त) वस्वभं च पडश्रफम् ।
अष्टाधमाकानरत्वेषां शिखरेऽपि तथंव च ॥२॥
हर्यतारार्धमानं तु कन्यमं मुखपण्डपम् ।
हर्यनारसमं श्रेष्ठ तयाम यस्भाजिने ।। ३ ।।
पुग्यमण्डपटीप (4) तु नवधा फाधित मया ।
मागादमदृशं व्यासमुनमयमण्डपम् ॥ ४ ॥

·फाश्यपशिल्प समाविंशः पटलः ।
मासादावेशनं श्लेपा(श्रेष्ठ) दण्डं वाऽपिदण्डकम ।
द्विदण्डं वा प्रवेशं तु मानसूत्रं द्विजोत्तम ॥ ५॥
अन्तगलसमायुक्तं युक्तसर्वाङ्गसंयुतम् ।
सावकाशान्तरालं च दीर्य द्वित्रिचतुष्टयम् ॥ ६ ॥
सोपानं पायोः कुर्याद्गजहस्तविभूषितम् ।
प्रासादभित्तिविस्तारतुल्यं वाऽत्रिपादकम् ॥ ७ ॥
अन्तरालस्य मितेश्च व्यासा: स्युमण्डपे तया ।
फूटकोष्ठादियुक्तं वा हाँनं वा मुखमण्डपम् ॥ ८॥
त्रिवर्गसंहित वाऽपि तोरणा विनित्रितम् ।
एकानेकतलं वाऽय कर्तव्य मुखमण्डपम् ॥ ९ ॥
धर्म्यताराग्निभागेकं गर्भहस्य विस्तरम् ।
पञ्चभागेऽग्निभागं च वेदांशं सप्तभागिकम् ॥ १० ॥
द्वारांशे भूतभागं तु अर्काशं रुद्रभागिके ।
प्रयोदशांशे वस्त्रंशं दशं वस्त्रांशभागिके ।। ११ ॥
सपादं च नवां च व्यासोद्धं त्रि(हि) द्विजोत्तम ।
गर्भगेहस्य विस्तारो नवधा परिकीर्तितः ॥ १२ ॥
शेपभित्तिविशालं स्यात्परिनः कल्पयेद्वधः ।
एकद्वित्रिचतुष्पश्च पङ्किः स्पाटेकभागिके ॥ ३ ॥
होचं वसुधा भज्य एकांशं हि तलोनतम् ।
द्विभागं चरणायाम प्रस्तरस्यफभागता ।। १४ ।।
गलो त्वेकभागेन विभागं शिखरोदयम् ।
एकांगं स्तृपितङ्गतु कल्यैवं शान्तिकं भवत् ॥ १५ ॥
एकांशरहित शेष पञ्चं वा पार्षदेवता।
एवं गान्तिकमाख्यातं पौष्टिक चाधुनोच्यते ॥ १६ ॥
सदनोचे नयां तु शियाशं तु तलोदयम् ।
अन्धे()नांशसमायुक्तं द्वयांशं चरणायतम् ॥ १७ ॥
पञ्चपान तथा साध्यं पादायकं गलम् ।
सत्रिभागं विभागं तु शिसरोदयमीरितम् ॥ १८॥
(प)पोत्सेधं नकाशं पाष्टिकं सदनान्वितम् ।
सदंतच्छेदनाच) दार्शिकपधिष्ठानोदयं भवेत् ॥ १९॥

·१२ काश्यपशिल्पे सप्तविंशः पटलः । सार्थद्वयंशं तु पादोधं मस्तरोनं शिवशिकम् । सार्धाशं गलमानं तु गुणांशं शिखरोदयम् ॥ २०॥ एकांश स्थूपिमानं तु जपताना(यस्थान) मुदाहृतम् । रुद्राशं हर्म्य तुङ्ग तु सपादशं धरातलम् ।। २१ ॥ सायंशं तु पादोघं मस्तरोच्चं शतांशकम् । अत्यशि तु कन्ट्रोचं सार्धस्यांशं तु शीर्षकम् ॥ २२ ॥ शेष स्थू(स्तू)प्युदयं ख्यातं बद्भूतं सदनं भवेत् । उत्तङ्ग सप्तभागे तु व्योमांशं तु धरातलम् ।। २३ ।। पक्षांश पादतुङ्ग तु शिखरोचं गुणांशकम् । स्तूप्यो(प्यु)त्सेधं तथैकांशमेतत्स्यात्सर्वकामिकम् ॥ २४ ॥ शान्तिकाद्युदयोपेतं हमैं (म्य)गुण्यं क्रमोदयम् । विच(प)रीते त्रिपादी(दानां) विपणि(यैपरी)त्यं समावदेव ॥२१॥ तस्माद्भित्यादिगुण्यं च उदयं चैकमाचरेत् । रुद्रोशं सदनोत्सेधं तलमेकांशमानतः ॥ २६ ॥ दूधशं च चरणायाम प्रस्तरं च शिवांशकम् । उपग्रीवं तु सार्धाशं त्रिपादं मस्तरोदयम् ॥ २७ ॥ सपादशिं गलोत्सेधं सार्धव्यंशं तु शीर्षकम् । एकांशं स्थू(स्तू)पिमानं तु एवं चैवाद्भुतं स्मृतम् ॥ २८ ॥ अथवाऽप्पो दिरष्टौ च धात्वष्टाभूतथा कृतम् । पक्षराधारमानं च मञ्चोपग्रीवपञ्चकम् ॥ २९ ॥ गलमूनि शिसामानं पामे चाटनवांशकम् । सोपनीवसमं चैतदेकभूरेशविन्यसेत् ॥ ३०॥ ऊय मन्त्रीपरिष्टं तु चतुष्कोणः ससुबन । अपरा(वा)प्टनवांशे तु ससप्तांशं सविस्तरम् ॥ ३१ ॥ विविध स्यात्समायुक्तं कर्णकूटमुदाहृनम् । कर्णकूटसमायुक्त हीन वा तद्विशेषतः ॥ ३२ ॥ प्रविधानादिसर्वाङ्गं प्रग्रीयं च प्रकाष्ठयेत् । वृत्तपोवसंमायुक्तं तथा शिखरं धनम् ।। ३३ ।। शिसरे तु महानासी चतुरमा महानि(दिशि । दिशि भद्रा पर्न वाऽऽस्ते मश्वेऽस्पा नासिका कला ।। ३४ ।।

·काश्यपशिल्प सप्तविशः पटलः!
मस्तरेऽष्टाल्पनासी वा नयहंदमुद्राहनम् ।
तदेव कर्णफूटाभ्या षट्पश्चाो शिवी(वे)तया ॥ ३५ ॥
नामरेऽत्युचित कण्ठस्टाकारं प्रकल्पयेत् ।
कण्ठकुटसमा मध्या भद्र तद्भद्रनासिका ॥ ३६॥
अन्तराल च तत्तुल्यं क्षद्रं पञ्चाशसंयुतम् ।
अभद्रं वाऽथ भद्र वा फूटं वा भद्रनासिका ।। ३७ ।।
भद्रा नासी विशाल वा मध्ये भद्र विशालकम् ।
त्रिचतुपाचपट्सप्तभागं वा सदनस्त(ना)कम् ।। ३८ ॥
कृस्वकाशं विभाग या मध्ये मद्रविशालाम् ।
निमागं च विशाल तु मध्ये भद्रय(ब)शालयाः ॥ ३९ ।।
दण्डं वापदण्डं वा द्विदण्ड वाऽय निर्मतिः ।
यथेष्टं शिखरं कण्ठश्रीभोगान्तमुदाहतम् ॥ ४०॥
वस्वर्ण पदृसंयुक्त स्वतारे फुड्यपादयोः ।
स्वतारे कुड्यपादाव्यान्निप्यान्तराहित तु वा ॥४१॥
श्रीमन्तदि(मिति वि)रुया सर्वदेवात्मक परम् ।
सदेव सदने वाो मध्ये भद्रयुतं तु वा ॥ ४ ॥
तोरण मादयं तच्छीविशालमन्वितम् ।
तदेव देविकाकण्ठं शिखरं च घटं तया ॥ ४३ ॥
वसङ्ग पारसयुक्तं चनुर्दिभागनामिकम् ।
घन्वारो रचतव)नासिकामा(श्वाल्पाच्छ(ल्या शिखरे तु विटिविस्थता
पादं प्रत्यल्पनामानुचं स्वस्तिवाय तदुचाने ।
तदेव मध्यभद्र च कर्णकूटविहीनकम् ॥ ४५ ॥
सुशोभनायई स्यात सर्वदेवप्रियावहम् ।
शिखरे तु कृता नासि नस्ताराष्ट्र रिया ॥४६॥
युगानं शिखरं कई दिक चेव श्रीरम् ।
सदेव शिखरे वाटावल्पनासिसमन्वितम् ।। ४७॥
महानास्यपरे कोष्ठसंयुत शीर्षग(क)भवेत् ।
नासिकाविस्तृत दण्डवयं चापि विण्डकम् ॥ १८ ॥
फोठीपसमारयाताम्मे नाप्तिकासम्म् ।
विदिनु भनासाद मिग्वां परियल्प पन् ॥ ४९ ॥

·काश्यपशिल्पे सप्तविंशः पटलः ।
वृत्तमस्तककण्ठाढयं वस्वग्रं वा गलं शिरः ।
वृत्तकेशि(स)रयाख्यातं वस्वयं राजकेसरम् ।। ५० ॥
प्रासादस्य तु विस्तारः पञ्च सप्ताष्ट वा भवेत् ।
त्रिभागं वा विभागं वा प्राग्या मध्यभद्रकम् ॥ ५१ ।।
दण्डं वाऽभ्यर्थदण्डं पा द्विदण्डं वा त्रिदण्डकम् ।
मध्यभद्रस्य निष्क्रान्तं भद्रापेक्षितहम्बके ।। ५२ ।।
यन(यन्महानासिकोपेतं शिरः स्वायक(न)वृत्तकम् ।
पादं प्रत्यल्पनासाढयं कप्ठं वै शीर्पमा(का)कृति ॥ ५३ ॥
कल्याणसुन्दरं ख्यातं सर्वदेवाईक परम् |
तदेव भद्रनासाड्यं पूर्वापरं द्विजोत्तम ॥ ५४ ॥
ललाटनासिकोपेतं पाश्वयो िजसत्तम ।
समं वा सायतं वाऽथ कल्पितं कोशलं भवेत् ॥ ५५ ॥
सलं मतिविमानादि दु(उ)नतं म(त्व)य वक्ष्यते ।
स्कन्दं वे पूर्वदिग्भागे दक्षिणामूर्तिदक्षिणे ॥ ५६ ।।
पथिमे विष्णुमूर्ति या लिङ्गोद्भवमथापि वा।
धातारमचरे यिम भारस्थाने तु वर्जयेत् ।। ५७ ॥
मण्डपे दक्षिणे भद्रे स्थापयेद्वि(दि)विधा(ना)यफम् ।
पूर्व वा पश्चिमे तस्य नृत्तमूर्ति प्रकल्पयेत् ॥ ५८ ॥
दुर्गामुत्तरदिग्भागे क्षेत्रपालं तु चा द्विज ।
स्थानं या सदनं वाऽय दिशि मूर्ति प्रकल्पयेत् ॥ ५९ ।।
एवं धरातलो तु ...
समन्दं वे पूर्वदिमा) शमा वा सितरोहि म् ।। ६० ।।
दस्तिर्विधीनजसीन एक एव समन्वितम् ।
क्षतिणे दाक्षणामूर्ति चीरभद्रययापि वा ।। ६१ ॥
पमिमे नारसिंह स सौम्य मूनिमयापि था।
उत्तरे तु विधाताय()अन्नं वा दिनसत्तम ॥ ६२ ।।
मस्तरोपरि फर्मध्यमे फदिनितले नधा ।
पतुर्भूयादिभूमागु मद्देशस्तु ययेष्टगः ॥ ६३ ॥
रमाएफन्दादिसहितो महसः परियोतिनः ।
भायदेवाश्च गन्धर्वा सिदा देत्या परगाः ॥ ६ ॥

·काश्यपशिल्पेऽष्टाविंशः पटलः ।
कलान्तयुगभूम्यादिनाचे च प्रस्तरान्तक ।
दृष्टमूतिमाथि(रि)यांशे कल्पयेत्यल्पवित्तमः ॥ १५ ॥
गलस्यादिस्थमञ्चोर्ये कोणेपु कृपमं कुरु ।
कोणं प्रति इयं वैकं वृपमं शयनं कुरु ॥ ६६ ।।
भूतं वानचतुष्कोणे हृदयाञ्जलिसंयुतम् ।
कल्पयेत्प्रमपीटे ट्रे आसीनं तु वृहत्तनुम् ।। ६७ ॥
आमोदं चाग्निकोणे तु प्रमोद नेने भवेत् ।
प्रमुखं वायुकोण तु दुर्मुखांशानकोण ॥ ६८ ॥
श्वेतं रक्त तथा पीतं कृष्णमरन्यादिपु अमात् ।
यमो घे देवता ह्येपा(ता)तासामावाहनं कुरु ॥ ६९ ॥
फरासमुद्गगुल्मासु कपि कणलेपनम् ।
नानालंकारसंयुक्तं नानालीलासमायुतम् ।। ७० ।।
मानाक्रीडसमायुक्तं सुधया धातुभिस्तथा ।
यथोचितं कल्पयेत्तु शूलादाविष्टका भवेत् ।। ७१ ॥
एवं तलपिदं ख्यातं दितलं तु ततो विदः ।। ७२ ॥
इति काश्यपशिल्प एकालविमानलक्षणं सप्तविंशः पटलः ।
अयाटाविंशः पटलः ।
द्वितलम् ।
.
अध वक्ष्ये विशेषेण द्वितलस्य तु लक्षणम् ।
.मासादमानवकुर्यादिस्वारोच्चं च निर्गमः ॥१॥
विन्याससूत्रयोरन्तास सप्तु वा भवेत् ।
एकांशं कूटविस्तारं कोष्टं तु हिगुणायतम् ॥ २ ॥
फुटव्याससमं को विस्तारं द्विजसत्तम ।
शेपं हारान्तरं कोष्ठं पायोस्तु सपञ्जरम् ॥ ३ ॥
हारान्तरमशेपं वा त्रिपादं वार्थ पत्र वा ।
पञ्जरप्पासमाएया फूटयाएसमोगनिम् ॥ ४ ॥

·६६ काश्यपशिल्पेऽष्टाविंशः पटलः । अन्तःप्रवेशं वा मानसूत्राणि प्रयुतं तु वा । पञ्जरं कर्णफूटाभ नासिकाकारमेव वा ॥ ५ ॥ प्रासादोच्चं तु विभजेटष्टाविंशतिभागया । गुणांश(व्यंशं)धरातलोत्सेधं रसाशं चरणोदयम् ॥ ६ ॥ प्रस्तरोचं गुणांश स्याद्भूतांशं चरणोदयम् । द्विभाग प्रस्तरोत्सेधमेकांशं यदिकोदयम् ॥ ७ ॥ द्विभागांशं गलोत्सेधं सावेदं शिरोदयम् । अत्य(शं शिखामानं कल्पितं शाक्ति(न्ति)कं भवेत् ॥ ८॥ चतुस्त्रिंशतिभागं तु कृत्वा च सदनौदयम् । सार्धा(शमविष्ठानं तद्विधं चरणोदयम् ॥ ९ ॥ मस्तरोच्च गुणांशं स्यात्तलिपं सार्घपड् भवेत् । गुणांशं मश्चमानं तु व्योमाशं वैदिकोदयम् ॥१०॥ साग्न्यिशं गलोत्सेधे भूतांशं शिखरोदयम् । अशिं शिखरमानं पोट्रिकं सदनं भवेत् ।। ११ ॥ तदेव गलमानं तु सार्धघंशन फल्पयेत् । शेपं पूर्वदेवं तु प्रयविंशोदये कृते ।। १२ ।। जपदं सदनं होतत्सर्वदेवप्रियापहम् । पनिशद्विभजेत्य(सा) धप्यं तु गन्ध(घटतुङ्ग धोरातलम्।।१३।। वम्पादमानं तु साग्न्यिंशं तु प्रस्तरम् । समाशं चरणांचं तु गुणांश च गलोदयम् ॥ १४ ॥ भूताशं मिलरोच्चं तु स्थास्तू) पुच्चं सार्धभागया। अर्थभूतं सदनं तस्यात्यसपनिमः ॥ १५ ॥ चत्वारिंशतिभागं तु कर्तव्यं सदनोदयम् । अपिष्टानोच्चदानं स्तम्भं तद्विगु गायतम् ॥ १६ ॥ पगाशं मश्चमानं च स्तम्भलिप्साधेसप्तकम् । विभाग मस्तरोत्सेधं विभाग वैदिकोदयम् १७॥ प्रिभाग ग्रीक्मानं नु शिग्य सप्तभागया । शेष शिरोदयं ख्यानं विपानं सर्वदा निखा ॥१८॥ होमादिपिपर्ण युगा परिषरयेन् । अनुष्कर्ट चतुःशाम पम्म राष्ट्र संयुनम् ॥ ९॥

·काश्यपशिल्पयाविंशः पटल
पष्टवाल्पनासिं च पादं प्रति प्रकल्पयेत् ।
कल्पितं वैदिकायैस्तु नानाचित्रावाचत्रितम् ॥ २०॥
एतास्वस्तिकमाख्यातं सर्वदेवपियावहम् |
तदेव शीर्षकाग्रेपु पार्श्वयोः स्वल्पनासिका ॥ २१ ॥
स्वस्तिभद्रमिति ख्यातं मय मीतिकरं भवेत् ।
तदेव नतकूटं च कोष्ठं नासिकमञ्चकम् ॥ २२ ॥
नतपञरसंयुक्तं यथेष्ट क्रमर्पितः ।
स्तूपिर्घटं गलंतं च श्रीकरं समुदाहृतम् ।। २३ ।।
तदेव कूटकाष्ठाः स्युः फूटशालोन्नताः समाः ।
निपजरवन्तो सौ यत्तकैलासमुच्यते ।। २४ ॥
तदेव कूटकोठी हा निन्नोन्नतविवर्जिती ।
अन्तरमस्तरांपता समसूत्रतत्नी नतो ॥ २५ ॥
हारान्तरे विशेषेण युगं वा युगपजरम् ।
चतुष्कूटं चतुःशालं पडष्टवाल्पनासिका ॥ २६ ॥
वस्व वैदिकोपेतं वर्तुल शीर्षकं गलम् ।
शिखरं वसुनासाढ्यं भदाभद्रं चतुचतुः ॥ २७ ॥
वेदिकानोरणादयं तु रुद्रकान्तमिदं परम् ।
फूटात्कोष्ठकनिष्ठान्तं दण्डं वाऽध्यर्धदण्डकम् ॥ २८ ॥
द्विदण्डं वा त्रिदण्डं वा कूटास्कोष्ठस्य निर्गतिः ।
नानापिठानसंयुक्त नानास्तम्भविमानितम् ॥ २९ ॥
मागुक्तानां तु सर्वेपा काल्पतं वाताप हानकम्।
सदेव शिखरे चार्धकोप्टकं तु चतुष्टयम् ।। ३० ।।
चतुग्धे शिरोपेतं चतुष्कूटममन्वितम् ।
पडष्टनासिकोपेतं स्वस्तिसं(ब)-धमिति स्मृतम् ॥ ३१॥
तदेव कूटकोप्टो द्वा चान्तरमस्तरान्वित ।
हारपद्धरसंयुक्तं षण्मृ(ड)ष्टी वाल्पनामिकम् ॥ ३२ ॥
सालंकार संयुक्तमतत्तल्याणमुन्दरम् !
तदेव निखरे बाध्य(ध)कोष्टकं तु विवर्जयेत् ॥ ३३ ।।
चत्वारिनामिकपनं शिखरं परिकल्पयन् ।
नानालंकारमयुक्तमेन पाश्चान मुचने ॥ ३४ ॥

·काश्यपशिल्पेऽष्टाविंगः पटलः ।
अन्तामवेशं वा मानसूत्राणि प्रयुतं तु वा ।
पञ्जरं कर्णकुटाभं नासिकाकारमेव वा ॥ ५॥
प्रासादोच्चं तु विभनेदानिशतिभागया।
गुणांश(त्र्यंशीधरातलोत्सेधे रसांशं चरणोदयम् ॥६॥
मस्नरोचं गुणांचं स्याभूतांशं चरणोदयम् ।
दिमाग प्रस्तरोत्सेधमेकांश वैदिकोदयम् ॥ ७ ॥
द्विभागांशं गलोत्सेधं सार्धवेदं शिरोदयम् ।
अत्यानं गिखामानं कल्पितं शाक्ति(न्ति) भवेत् ।। ८ ॥
चतुर्विशतिभागं तु कृत्वा च सदनोदयम् ।
साधि शमधिष्ठानं तद्विधं चरणोदयम् ॥ ९॥
मस्तरोच्च गुणा स्यातलिपं सार्थपद् भवेत् ।
गुणांश मञ्चपानं तु व्योमांश वेदियोदयम् ॥ १० ॥
सार्यान्य गलोत्से, भूतांशं शिखरोदयम् ।
अशि शिखरमानं पौष्टिक सदनं भवेत् ॥ ११ ॥
तर गलमानं नु सार्धवशेन कल्पयेत् ।
शे पूर्वपदेय मु प्रपषियोदये कृते ।। १२ ।।
जयदं सदनं घेतासर्वदेवमियापहम् ।
पलिदिभनेरय(सा)ी पापं तु गन्ध(पटनुप)रातलम्।।१३।।
यमंत्रपादमानं तु सार्धान्यं तु प्रस्तरम् ।
मांध परणाचं तु गुणा र गोदयम् ।। १४ ॥
भना शिवरारचं नु स्थून) पुरचं माभागया।
अर्थपून मटन ऐनपत्ययम्पपविरामः ॥ १५ ॥
पत्याग्जिनिभागं तु पनपं सदनादपम् ।
भषियानोपण सम्म मदिगु गायनम् ।। १६ ।।
पाशमान र गम्भारमाधेगा।
प्रिभाग सानो विभाग पटिपोदयम् १७॥
विभाग ग्रीषमा भिमसभागा।
पशिद पनि विमान शिया १८ ॥
या गाय पापियो ।
तुम यमुना परमानम् ॥ १९॥

·$9
काश्यपशिल्पेऽष्टाविंशः पटलः ।
पष्टवाल्पनासिं च पादं प्रति पयल्पयेत् ।
कल्पितं वैदिकायैस्तु नानाचित्रविचिनितम् ॥ २० ॥
पतास्वस्तिकमाख्यातं सर्वदेवर्षियावहम् ।
तदेव शीर्षकानेषु पार्श्वयोः स्वल्पनासिका ॥ २१ ॥
स्वस्तिभद्रमिति ख्यातं मम प्रीतिकरं भवेत् ।
तदेव नतकूटं च कोठं नासिकमञ्चकम् ।। २२ ।।
नतपञ्जरसंयुक्तं यथेष्टं मशीपतः ।
स्तूपिर्पटं गलंतं च श्रीकरं समुदाहृतम् ॥ २३ ॥
तदेव कूटकोष्ठाः स्युः फूटशालोनताः समाः ।
निम्नपजरवन्तो सा यत्तत्केलासमुच्यते ॥ २४ ॥
सदेव फूटकोष्ठौ हौ निनोन्नतविवर्जिती ।
अन्तरमस्तरोपेतो समसूत्रततो नती ॥ २५ ॥
हारान्तरे विशेषेण युगं या युगपञ्जरम् ।
चतुष्कूटं चतुःपालं पवाल्पनासिका ॥ २६ ॥
वस्वग्रं वैदिकोपेतं चर्तुलं शीर्षक गलम् ।
शिखरं वसुनासान्यं भद्राभद्रं चतुश्चतुः ॥ २७ ॥
वैदिकातोरणाढचं तु रुद्रकान्तमिदं परम् ।
फूटारकोष्ठकनिष्टान्तं दण्डं वाऽभ्यर्थदण्डकम् ।। २८ ।।
द्विदण्डं वा निदण्डं या फूटारकोष्ठस्य निर्गतिः ।
नानाधिष्ठानसंयुक्तं नानास्तम्भावमानितम् ॥ २९ ॥
मागुक्तानां तु सर्वेषां कल्पितं वाऽपि होनकम्।
तदेव शिखरे चार्धकोष्टकं तु चतुष्टयम् ॥ ३० ॥
चतुरथं शिरोपेतं चतुकूदममन्वितम् ।
पटनासिकोपेतं स्वस्तिसं(योन्यमिति स्मृतम् ॥ ३१ ॥
तदेव कूटकोप्टो दो चान्तरमस्तरान्वितौ ।
हारपञ्जरसंयुक्तं पामृ(ड)टो वाऽल्पनामिकम् ॥ ३२ ॥
सालंकारसंयुक्तमतत्सल्याणसुन्दरम् ।
तदेव शिखरे चाध्य(ई) कोष्टकं तु विवयेत् ॥ ३३ ॥
चत्वारिनामिकोपेने मिसरं परिकल्पयेत् ।
नानालंकारसंयुन मेनपाञ्चार मुच्यते ॥ ३४ ॥

·काश्यपशिल्पेऽष्टाविंशः पदलः । देवाष्टाश्रमदीयकंधरं शिखरं धनम् । शिरोग [च ] महानासियुक्त तद्विष्णुकान्तकम् ॥ ३५ ॥ सान्तरं पस्तरोपेतं फूटकोष्ठौ चतुश्चतुः । लम्बपञ्जर संयुक्तं वृत्तशीर्पककंधरम् ।। ३६ ॥ दण्ई वाऽध्यर्थदण्डं वा द्विदण्डं वा त्रिदण्डकम् । फर्णफूटं तु कोष्ठानि निष्क्रान्तं परिकल्पयेत् ।। ३७ ॥ पडनासिफोपेतं चत्वारि शिखरे वर । एतद्विश्वकरान्यस्यादीवरस्य भियावहम् ॥ ३८ ॥ तदेव त्रिचतुर्भागे भागाधिक्यं यथाश्रकम् । तथाऽशी मकण्ठं चावेदिक तत्मकल्पयेत् ॥ १९ ॥ स्तूपित्रय समायुक्तमेतन्मङ्गलमुच्यते । तदेवायतवृत्ताभं गान्धारपिति विद्यते ॥ ४० ॥ तारादधिकादर्थमायताधं समारंपा। घनत्तमुपानादिकलितं वा तदेव हि ॥४१॥ समाश्रमायताओं वा बाह्य तः परिकल्पयेत् । वृत्तगर्भगृहोपेतं फूटफोप्ठम(क)संयुतम् ॥ ४२ ॥ वृत्ताभं फर्णकूटानां शीर्ष स्यात्परिकल्पयेत् । फूटकोष्ठाल्पनीडाश्च सपसूत्रैश्य कल्पयेत् ।। ४३ ॥ नाम्ना मनोहरं रम्यं सर्स(ब)देवाईक परम् । उपानादिस्तूपिपर्यंत वृत्तं चेत्तु बहिवहिः ॥ ४ ॥ शेपं मागिव कर्तव्यं शिवकान्तामिदं परम् । चतुरश्रमधिष्ठानं गर्भगई तथैव च ।। भविष्ठानोपरिधातु स्तूप्पन्न वर्तुलाकृति । फूठकोष्ठादिसर्वाङ्गयुक्तं गर्भई भवेत् ।। चतुरश्रमधिष्ट नमायताश्रमथापि वा ॥४५॥ रमाअं शिखरं कण्ठं फूटकोष्टादिसंयुक्तम् । यथोचितं तु संफरम्प नाम्ना फूधरकान्नकम् ॥ ४६ ॥ एवं नु दिनलो(लं)योग्यं भेदमष्ट दश स्मृतम् । शामिः शिलामिया होगादिग्पकान्तकम् ॥ १७ ॥ MP4

·काश्यपशिल्पे नवविंशः पटलः।
कल्पितं सश्चित्तं हयं पुमानिव घनीकृतम् ।
दृष्टदेष्टकाभि(पहिरिष्टकाभिः) संमिश्रहयं तदेव हि ॥४८॥
अतिवादौ दि पक(हयात्कार्य तदूषिवष्टका क्रिया ।
इएकादारूहि (सं)मिश्रं पण्डमेतदुदाहुनम् ॥ ४२ ॥
तदेवोपचित ख्यातं घनाधनमुदाहृतम् ।
अशेषतरुभिः कार्य संचितं स्त्रीति विद्यते ॥ ५० ॥
अपनं चेति तत्कार्य एवं पंपण्ड गोपिताम् ।
वक्त्रमण्टपमानं च गर्भगृहविशालकम् ।। ५१ ॥
भित्तिव्यासं चतुः सर्वे (शाल)वाग्वदेव तलोक्तवत् ।
द्वारस्योभयपाचे तु पादयोरन्तरे द्विज ॥ ५२ ॥
द्वारपालगुहां कुर्यात्तलादुत्तरसिंहकम् ।
विम्बादितं द्विशालं च दण्डमात्रं तु वेशनम् ।। ५३ ।।
सर्वधामनि कर्तव्यं तवेशा(प्रवेश)रदितं तु वा ।
एवं द्वितःलमाख्यातं नितलं तु ततो विदुः ।। ५४ ।।
इति काश्यपशिल्प द्वितलविधानोनामाष्टाविंशः पटलः ।
अथ नवविंशः पटलः।
नितलम् ।
अथ वक्ष्ये विशेषण मितलं शृणु सुव्रत ।
मरूप विस्तारमानं च पुरोक्तं हर्यमान कम् ॥ १॥
विन्याससूत्रोरन्तरार्षिशे तु मानिने ।
एकांशं कूटविस्तारं शालायामं च तइयम् ॥ २ ॥
अंशं त्रिपादमध वा पञ्च(अ)च्याद(रण्यास) मुच्यते ।
शेष हारान्तरख्यातं निष्कान्वादीनि पूर्वकम् ॥ ३ ॥
अर्मभूमिरस ,शेपं फूटव्यासमुदाहृतम् ।
शालासादिमागं तु शेष हारान्तरं भवेत् ॥ ४ ॥

·फाश्पपशिल्प तयाविंशः पटलः ।
हारान्तरं तु संपाय त्रिपादं याऽथ पजरम् ।
ऊनभूमित्रिभागकं मध्यम विधीयते ॥ ५ ॥
दण्डं साहिदण्ड वा मध्यमद्रस्य नीयकम् ।
प्रासादस्पोच्छुपं भानु द्विगुणांशं विभाजिते ॥ ६ ॥
विभागं भूनलोत्सेधं वेदांश चरणोदयम् ।
मञ्चमामद्विभागेन पादोनं चतुरंशका ॥ ७ ॥
पादाया(ना)वलिसायाशं मस्तरोचमुदाहृतम् ।
पादोच्च सावलयंशं सपादशिं तु मञ्चकम् ॥ ८ ॥
अशि वेदिकामानं गलपानं शिवांश कम् ।
सार्धायशं तु शिखरं स्तूप्यच्च वेभाजया ॥९॥
एवं हि कल्पितं गेई शान्तिकक्षि(कं वि)ति विद्यते ।
चतुर्विशति चायामे तलोच्चं तु द्विभागया ॥ १०॥
वेदांशं चरणायाम पक्षांशं मञ्चमानकम् ।
पादोनचतुरंश तु पादायाममितीध्यते ॥ ११ ॥
सार्घाशं प्रस्तरोत्सेधं साध्य हृदयं भवेत् ।
अर्थाशिं तु मञ्चोचमध्याशं वेदिकोदयम् ॥ १२ ॥
शिवांश ग्रीवमानं तु गुणांशं शिखरोदयम् ।
सपाद शिखामानं पौष्टिक तदुदाहृतम् ॥ १३ ॥
सानिशतिभागं तु कृत्वा च सदनोदयम् ।
द्विभागं घरातलोत्सेधं युगांशं चरणोदयम् ॥ १४ ॥
मञ्चमानं द्विभागेन वेदांशं चरणायतम् ।
पादोनद्वयंशमञ्चोय तलिपोचं तु तवयम् ॥ १५ ॥
साशिं प्रस्तरोत्सेधमेकांशं वेदिकोदयम् ।
दिमागं ग्रीवमानं तु घेदभागं तु शीर्षकम् ॥ १६ ॥
शेपं स्तूप्युदयं ख्यातं जयदं तदुदाहृतम् ।
चत्वारिंशयाधिवयं भागं कृत्वा गृहोनतम् ॥ १७ ॥
अधिष्ठाननिभा[गसप्तशिं चरणोदयम्।।
तलोचसद म तलिप सार्थपरकम् ॥ १८ ॥
गुणां प्रस्तरोत्सेधभूभाग व पशफम् ।
सादियं तु पश्चोचमेकांश वैदिकोदयम् ॥ १९ ॥

·काश्यपशिल्पे नवविंशः पटलः । ७५ गलमानं द्विभागं स्याद् भूनाशं शिखरोदयम् । द्विभागं स्तूपितुङ्ग तु प्रोक्तमुद्भुतहय॑कम् ॥ २० ॥ प्रासादस्य तु तुङ्गन पहटांशविभाजिते । अधिष्ठानयुगांशं तु वस्वंशं चरणायतम् ॥ २१ ॥ पञ्चमानं तु वेदांशं तली(लि) सार्थसप्तकम् । सात्रिभागमञ्चो सत्पांशं चरणायतम् ॥ २२ ॥ प्रस्तरोचं गुणशिं तु शिवांशं वैदिकोदयम् । विभागं गलमान तु रसाशं शिखरोदयम् ।। २३ । विभागं तु शिखामानमेवं स्यात्सर्वदेशिकम् । अष्टकूटराष्टशालाभिः कलापञ्जरसंयुतम् ॥ २४ ॥ दूर्णवत्यल्पनासाढचं जन्मादाग्रं युगांशकम् । नानाधिष्ठानसक्तानां नानापादेरलंकृतम् ॥ २५ ॥ शिखरे भानुनासादचं महानं चतुरष्टकम् । फूटकोठोलतादीनि गारादाधुचितं भवेत् ॥ २६ ॥ वस्तिकं भवनं ख्यातं तदेव शिखरे द्विज | चतुर्म (म)हानासिकोपेत(नासिकादय)मल्पाएकविवर्जितम् ।। २७ ।। स्वस्तिभद्रामिदं ख्यातं सर्वदेवभियावहम् । सदेव वृत्तशिखरं गलं वे वेदिका तथा ॥२८॥ रुद्रकान्तमितिनदि नाना यम प्रीतिकरं परम् । सदेव शीर्पकोणेषु अल्पनासीद्वयावयम् ।। २९ ।। फस्पितं शिवकान्त स्याच्छिवप्रीतिकरं गृहम् । तदेय वैदिकां कण्ठं शीप र घटं तथा ॥ ३०॥ घस्वमं (अं)कल्पितं यत्तद्विष्णुकान्तमिदं परम् । विन्याससूत्रयोरन्तं नवभागविभाजिते ॥ ३१ ॥ एकांशं फूटविस्तारं विभाग कोष्ठदीर्घकम् । कोष्ठं प्रति द्विकोष्टं स्याद(श पञ्जरं ततः ॥३२ ।। शेपहारान्तरं ख्यात कल्पयेत्कल्पचित्तमः। चतुकूटापशालांशं भानुपञ्जरसंयुतम् ॥ ३३ ॥ सं चा(ता)पनासिकोपेतं वस्त्र शीर्षकं गलम् । महानारपष्टकोपेतं शिखरं तद्विजोत्तम ॥ ३४ ।।

·काश्यपशिल्पे नवविंशः पटलः ।
नाना शुद्धमिमानं तु धर्मप्रीतिकरं भवेत् ।
तदेवाष्टाश्रवेदी तु वि(१)त्ताभं शिखरं गलम् । ३५ ॥
विमानाकृतिनानात सर्वदेवाईकं भवेत् ।
देव शिखरं कण्ठं युगाअं ब्रह्मकान्तकम् ।। ३६ ।।
तदेव सायताग्रं तु सपाई सत्रिभागिकम् ।
वसुभागं तु विस्तारमाया दशधा भजेत् ॥ ३७॥
एकांशं कूटविस्तारं शालाया द्विगुणायतम् ।
शेष हारान्तरं ख्यातं प्रागिवैव प्रकल्पयेत् ॥ ६८ ॥
पडष्टभागविस्तारमायामं चोर्धभूमिके।
एकांश फूटविस्तार कोठदार्थ त्रियंशकम् ॥ ३९ ॥
अर्धाशं पञ्जरं व्यासं शेष हारान्तरं भवेत् ।
अर्धभूमीविस्तृत च मी(चामि)भाकैकं ध्प(गैःकण्ठ)भद्रकम् ॥४०॥
इयंशवृत्तं च वेदी च कठ(प्ठं वे शीपफ तथा ।
चतुष्कूटाष्टशाला(ल) च भानुपञ्जरसंयुतम् ॥ ११ ॥
हारान्तरं चतुर्विशकल्पयेदादिभूतले ।
चतुम्फूट चतुःशालं पञ्जराष्ट्रकसंयुतम् ॥ ४२ ॥
पोरशान्तरसंयुक्तं शवसंख्याल्पनासिका(कम्) ।
ललाट नासिकायुक्त पायोर्भवनासिका ॥ १३ ॥
तथैव नासिका पृष्ठे पृष्ठे शिवोपमाघरेन् ।
नानाधिष्ठानसंयुक्तं नानाचाघिसमायुतम् ॥ ४४ ॥
सर्यालंकार संयुक्त हस्तिपृष्टमिदं भवेत् ।
मानान्तरं व्यास नवभागविभाजिते ॥ ४५ ॥
गुणांश गर्भगेहे तु शिशशं फुडघविस्तृतम् ।
परितोऽलीगु(लिन्द्र)मेकाशं हारं व्यासं शिवशिफम् ॥ ४९ ।।
एवं हि कल्पतेत येते,पु फण्ठकूटं शियांगफम् ।
मध्ये फोटं गुणांश स्थादेशिः परस्तता ॥ १७ ॥
हारान्तरं तदा करप्येवं मयमे भुवि ।
भयका पजराणा तु अर्थानं या विधीयते ॥ ४८ ॥
प हारान्तरं स्थान परितरत्वेवमाचरेत् ।
फोटमध्य विदण्देन महानासिमिनितम् ॥ ४९ ॥

·103
काश्यपशिल्प एकोनत्रिंशः पटलः ।
ऊर्यभूमी पडशेपं (पृ) फूटकोष्टायतद्वयम् ।
अशिं पञ्जव्यासं शेष हारान्तरं भवेत् ॥ ५० ॥
अर्श्वभूमीविस्तृतार्थतु ( त्वदण्डेन निस्थितः(गतम्)।
चतुरश्रमधिष्ठान वस्त्रों शीर्षकं गलम् ॥ ५१ ।।
आदौ तले चतुष्कर्णे कूटो वेदाशीर्षकः ।
अष्टानं शीर्षकं कुटयोर्श्वभूमौ मफल्पयेत् ।। ५२ ॥
अष्टकूटाएकोष्ठं च कलापञ्जरसंयुतम् ।
शतालपनासिकोपेतं शिखरेन्दं महान्तरम् ॥ ५३ ॥
भद्रकोष्ठमिदं नाम्ना सर्वदेवाईक परम् ।
तदेव कर्ण कूटानां शीर्षकं वर्तुलाकृति ॥ ५४ ।।
मासादशीर्षक कण्ठं वृत्ताकारं माल्पयेत् ।
शिखरे तु चतुर्दिक्षु भद्रनासीसमन्वितम् ॥ ५५ ॥
तथा विश्वल्पनासाढ्यं वृत्त फूटमिदं परम् ।
तदेव शिरवरे कोणे क्षुदेनासाष्टकान्वितम् ॥ ५६ ॥
गंगा कर्णफूटानां शीर्षक परिकल्पयेत् ।
शेपं प्रामिव कर्तव्यं श्रीकण्ठं तदुदाहृतम् ॥ ५७ ॥
तदेवाशमाधिययमायामं चतुरश्रकम् ।
शालामध्ये महानासि भद्रं हीनं सफरपयेत् ।। ५८ ।।
शाला मन कळ वृत्तायतमयापि ।
पू(स्तू)पित्रेयसमायुक्तमतन्नाम्ना सुपङ्गलम् ।। ५९ ॥
मानमूत्रान्तरं धर्म भागं कृत्वा हिजोतम ।
गर्भगेहं तु वेदांशं गृहं पिण्डयंशपावृतम् ॥ ६ ॥
परितोऽलिंगुलिन्द्र)काशं हारभागेन कररयेत् ।
सदकं फूटविस्तारं मध्ये तो(फोष्ठाय)नदयम् ॥ ६१ ।।
तयोर्मध्यभागेन पसरव्यासमुच्यते ।
हारान्तरं तथाऽन पझरस्य तु पायोः ॥ ६२ ।।
भष्टाश चोर्वभूमि तुं कृत्वाऽयं यूटविस्तृतम् ।
शालापा द्विगुणायाम नपामध्ये तु पक्षाम् ॥ ६३ ॥
मानव पर्तनपं शेपं हारान्तरं भवेन् ।
भूमि चतुर्भाग विभाग मध्यभइरम् ॥ २४॥

·काश्यपशिल्पे विशः पटलः ।
दण्डं वा विदण्डं वा त्रिदण्डं वाऽय निर्गतिः ।
वेदायं तदधिष्ठानं तद्वत्कण्ठं च शीर्षकम् ॥ ६५॥
अपशालाष्टकूटं च पञ्जरं पोडशान्वितम् ।
नानाधिष्ठानसंयुक्तं नानापादरलंकृतम् ॥ ६६ ॥
उन्नती कूटकोष्ठौ च भान्तरसस्वरात्विती ।
गान्धारमिति विख्यातमष्टानं वा गलं शिरः॥६७॥
श्रीविशालमिति ख्यात वर्तुला वेदिका गलम् ।
शीर्ष चैव च कर्तव्यं शेष पूर्वपदाचरेत् ।। ६८ ॥
श्रीभागादमिति ख्यातं सर्वदेवाईफ परन् ।
वृत्ते वृत्तापते द्वधभत्ते चैव पडके ॥ ६९ ॥
फूटकोष्ठादिसर्वाङ्ग मागिवैव प्रकल्पयेत् ।
यस्त(सास्थ)लं मण्डलं च त्यजेत्कणे च शीर्षकम् ॥ ७० ॥
पक्षास्थलविहीनानां क(नाम)कर्ण शीर्षसंयुतम् ।
फूटकोठादिसर्वाङ्गमुचितं नागरादिकम् ।। ७१ ॥
नानालंकारसंयुक्तं नानाचित्रविचित्रिवम् ।
गर्भगेहं विशालं च ग्रहं पिण्ड्यग्रमण्डपम् ॥ ७२ ॥
एफभूमिविधानोक्तमनुक्तानां विशेषतः ।
नितलं घेवमाख्यातं चतुर्भममयोच्यते ॥ ७३ ॥
इति काश्यपशिल्पे त्रिसविधान नामकोनात्रिंशः पटलः ।
भय निशः पटलः ।
चतुर्भूमिः।
अथ पक्ष्ये विशेषण चतुर्पयादिलमणम् ।
विस्तारोत्सेधमानं तु प्रोक्तं प्रासादमानके ॥१॥
रपंशमानसून या कृते गर्भगृहशिकम् ।
गृपिणपमिन्द्राहारं पश्यक कभागतः ॥ २ ॥

·काश्पपशिल्पे त्रिंशः पटलः ।
विन्याससूत्रयोरन्तर्वसुधामभजेवह(ब)म् ।
कर्णकूटशतांच तु कोष्ठं तद्विगुणायतम् ॥ ३ ॥
पञ्च(ज)रव्यासमंशेन शेषं सा(हा)रान्तरं भवेत् ।
पुनरप्यू_भूमिं च वसुभागविभाजिते ॥ ४ ॥
कर्णकूनं च कोष्ठं च पजरं पूर्ववद्भवेत् ।
विदूर्वभूमौ पदमागे शिवांश फूटविस्तृतम् ॥ ५ ॥
कोष्ठायामश्वरी(धरा)यागमर्याशं पञ्जरस्य तु ।
शेष हारान्तरं प्रोक्तं होनाधीकां(क्य) तु नाऽऽश्रयेत् ॥ ६ ॥
उर्ध्वभूमानि(मिति)भागेन शोमान्ना)मर्धमभद्रकम् ।
दण्डं वाऽध्यर्पदण्डं वा दिदण्डं वाऽथ निर्गमम् ॥ ७॥
मासादोई तु विभजेत्संग्रहत्रिंशदशकम् ।
सार्धाष्टांशमपिष्टानं भूतांशं चरणोदयम् ॥ ८॥
अधिष्ठानसमं मश्वं पादं पादौनप(म)श्चकम् ।
दा(पलाश कर्ममञ्चोच्च कल्पपेदिजसत्तम ॥९॥
सार्धं घेदोशमपरं पक्षां प्रस्तरोदयम् ।
सपादवेदमागं च चरणोदयामिप्यते ॥ १०॥
पादोनशमञ्चोच्चं शिवांश वेदिकोदयम् ।
कण्ठोरचं तु द्विभागं स्यात्साधू वेदांशशीर्षकम् ॥ ११ ॥
स्तूप्युच्च तु विभागं स्याच्छान्तिकं भवनं भवेत् ।
पत्वारिंशयाधिका(क्य) भागं कृत्वा गृहोन्नतम् ॥ १२ ॥
गुणांशं तलमानं तु रसायं चरणोदयम् ।
प्रस्तर त्वनिमागेन भूत्ताशं तलिपोदयम् ॥ १३ ॥
गुणांशं मस्तरोत्सेधं पादं पादार्धपञ्चकम् ।
पादविभागमश्वोच्च सार्धचेदाधिणोदयम् ॥ १४ ॥
द्विभागं मश्चमानं तु शिवांश वेदिकोदयम् ।
अस्पोशं गलोत्सेघ युगाशं शिखरोदयम् ॥ १५ ॥
दिभागं तु शिखामानं पौष्टिक तदुदाहृतम् ।
पत्राशं दि(वि)मजेद्धम्य तुङ्ग स्तू यक्सानकम् ॥ १६ ॥
सार्यान्वंशयिष्ठानं सोशं चरणोदयम् ।
गुणा प्रस्तरोत्सघं रसाशं पादयकम् ॥ १७ ॥

·. पादयपशिल्पे निंशः पदला। गुणांश मञ्चमानं तु अपाद तु तव्यम् ।। विभागं मस्तरोत्सेधं पादोच्चं सार्धपश्चकम् ।। १८ ।। मस्तरोच्चं त्रिभागेकं शिवशं देदिकोदयम् ।। विभागं गलमानं तु भूताशं शिखरोदयम् ॥२९॥ सार्धाशं स्तूपिमानं तु जयदं तदुदाहृतम् --- उपानादिस्तूपिपर्यन्तं पञ्चाशं विभजेद्वधः ॥ २० ॥ तथाचं सार्धाश्न्यगन्यशं) स्यात्सप्तांशं चरणोदयम् । तलोच्चसदृशं मञ्चं तस्प(लि) सार्थपदकम् ॥ २१ ॥ पादाधिपत्रिभागेन मञ्चमानमुदाहनम् । : पादोरचं रसभागेन गुणशि प्रस्तरोदयम् ।। २२ ।। सार्धपञ्चाशमभ्युच्च मञ्च सार्धविभागया'! एपशि घेदिकामान विभागं स्याद्गलोदयम् ॥ २३ ॥ पञ्चाशं शिखरोत पादयंशे शिरी(खो)दयम् । तद्भूतं सदन हो कल्पयेत्कल्पवित्तमः ॥ २४ ॥ आरामोच्चं तु पञ्चांशं मागं कृत्वा विशेषतः ।। साधीशांशमधिष्ठानं धात्वंशं चरणोदयम् ।। २५ ।। मस्तरोरुवं विभागैक चरणं सार्धरड्भवेत् । । सपादाग्न्यंशमञ्चं स्यात्तली(लि)पं सार्थ पटककम् ॥ २६ ॥ विभाग प्रस्तरोत्सेधं पादोश्चं साधपश्चकम् । ... पादोनाग्न्यंदामश्वोच्च शिवांशं वैदिकोदयम् ॥ २७ ॥ विभागं गलमानं तु पञ्चाशं शिखरोदयम् । ध्योमाशं तु शिखामानं विमानं सार्वदेशिकम् ॥ २८ ॥ होमादिरसूपिपर्यन्तं वेदाथ परिकल्पयेत् । भानुफूट तथा फोष्ठं भानुद्विगुणपञ्जरम् ॥ .२९ ।। शिखरे तु चतुर्दिन भद्रनासींचतुष्टयम् । । पादं प्रत्यल्पनासाढचं शिग्यरेऽष्टालामासिकम् ॥ ३० ॥ पूटकोप्यादिसङ्गि नागराशुचितं कुरु । एकाकारतलस्तम्भं मुभद्रपिति विद्यते ॥ ३१ ॥ तदेव शिसरंश्याल्पनासिकारहितं भवेत् । । - सहासमिति विरुपातं मर्यवेट (देवोमिपायहम् ॥ ३२॥ *

·७७
काश्यपशिल्प त्रिंशः पटलः ।
तदेव शिखरे कण्ठकृतं श्रीकान मुच्यते ।
चस्पथ शीर्पकण्ठं वै श्रीमण्डनमुदाहृतम् ॥ ३३ ॥
सदेव शिवरं चाप्टौं ()महानासिसमन्वितम् ।
श्रीभवन्तं च व्याख्यातं शालाभद्रयुतं तु वा ॥ ३४ ॥
पिभद्रं वाऽय भक्तव्यं सर्वेषां समनामपि ।
श्रीकान्तं शिखरेऽटाल्पनापा(सा)क्ष्यं श्रीविशालफम् ।। ३५ ।।
मानाऽशितलयुक्तास्ते तत्तन्नाम्ना प्रकीर्तिताः ।
विस्तारादय....मंसं भास्करं तु विशीपत्रम ॥ ३६॥
सर्वदालयमित्युक्त सर्वदेवाईकं परम् ।
मानमूत्रान्तमानन्दभागं कृत्वा विशेषतः ।। ३७ ।।
गर्भगेहं गुणांशं स्यात् भागेन गृहपिण्डिका ।
अलिन्द्रोशे तु वर्तन्य भा(हा)भागेन फल्पयेत् ॥ ३८ ॥
ततो विन्यासपत्र.न्तं व्यासं नन्दविभाजिते ।
एकांशं कूटविस्तारं गुणोश कोष्ठदीर्घकम् ॥ ३९ ॥
एकाशं पञ्जरभ्यासपर्धाशं हरयाऽन्तरम् ।
शालामध्ये महानासि नवृत्तं त्वर्धभागया ।। ४० ।।
अर्श्वभूमा(नन्दभागे तु फूटभंशेन क्ल्पयेत् ।
शालाया(तद्) द्विगुणायाम(मा)शिवांशं पञ्जरं भवेत् ॥ ४१ ॥
शेपं हारान्तरं चो भूतारं रसभाजिते ।
फूटमेफेन कर्तव्यं कोष्ठं तद्विगुणायतम् ॥ ४२ ॥
अशिं पारव्यासं शेष हारान्तरं भवेत् ।
कुर्बभूमि तथार्धे तु पध्यदण्डेन निर्गतिम् ॥ ४३ ॥
चतुरष्ट श्रवृत्नाभं फूटानां शीर्षक कमात् ।
फर्फरीदण्डवत्कोष्ठं स्वयं म्यांदिशीर्षकम् ॥ ४४ ॥
महानास्य ट(ए)कोपेतं शीर्ष परिकल्पयेत् ।
रविकोष्ठं च कूट च रविद्विगुणपञ्जरम् ।। ४५॥
मागियोच्चाशमानं तु ततः कोठमिदं परम् ।
गेहन्यासं तु वर्माशं कृत्वा नीचगृहच्छतुः (होचकम्) ।। ४६ ॥
गृहपिण्डाशमानेन आलिन्द्रं त्वकभागया ।
हाराप्या(रव्या)सं शिवांशेन परितः परिकल्पयेत् ॥ ४७ ॥

·7 काश्यपशिल्पे त्रिंगः पटलः । विन्याससूत्रयोरन्तव्यासधर्मविभाजित । फर्णकूटं तदेफाशं कोष्ठायामं तु तवयम् ॥ ४८ ॥ अर्धाशं पज्जरव्यासं शेपं हारान्तरं भवेत् । चतुष्फूटाएकोष्ठं च पञ्चारम्भं तु संरुपया ॥ ४९ ।। हारान्तरं चतुर्विशक पयेत्प्रथम तलम् । आलिन्द्रं जलपादं स्यात्मस्तारं तु धनीकृतम् ॥ ५० ॥ ऊर्श्वभूनवभागं स्याच्छिवांशं फूटविस्तरम् । कोष्ठं द्विगुणायाम पञ्जरं शममानतः ।। ५१ ॥ शेष हारान्तरं ख्यातं क्षुद्रपञ्जरसंयुतम् । ऊर्श्वभूमिप्रिभागैकं मध्ये दण्डेन निर्गमम् ॥ ५२ ॥ चतुरश्रमधिष्ठानमष्टाधे मस्तकं गलम् । शिखरे ष्ठा महानासि स्यः) पाद प्रत्यल्पनासिका ॥ ५३ ।। कर्णकूटं तु भागं स्यात्कोष्ठं पोडशभिर्युतम् । नतकटोन्नत कोष्ठमन्तरप्रस्तरान्वितम् ।। ५४ ॥ क्षुद्रनीड प्रविशं स्यान्नानासं सूकरावचा(कृति)। नानाचित्रविचित्रं तु तुझं भागं तु पूर्वकम् ॥ ५५ ॥ जयावहमिदं ख्यातं सर्वदेवाईक परम् । तदेच वर्तुलं कर्ण शीर्यान्तं सर्वमामि(नि)कम् ॥ ५६ ।। तदेव सान्तरं मश्वं कूटकोष्ठं च पञ्जरम् । फूटानां शीर्षफस्तूपिकुम्भं फर्ण च वर्तुलम् ॥ ५७ ।। एवं स्यान्मूलभूमौ तु वस्व_ मध्यमै वले । युगानं मध्यभूमौ तु कर्णकूटं प्रकल्पयेत् ॥ ५८ ॥ सुखावहमिदं ख्यातं सर्वदेवाईक परम् । तदेव कूटकोष्ठं च अन्तरं परतरं विना ।। ५९ ॥ व्यासोच्च समसूत्रं तु सदस्स(दाज)पगृदं भवेत् । तदेव शिखरं कण्ठं यगानं धारकान्तकम् ।। ६० ।। इति फायपशिल्पे चतुर्भूतिविधानो नाम प्रिंशः पटलः । .

·फाश्यपशिल्प एकत्रिंशः पटलः । अथकत्रिंशः पटलः । पक्ष्येऽहं कूटकोष्ठानां पञ्जराणा तु लक्षणम् । द्वितलादितलान्तानां सममेव प्रकीर्तितम् ॥ १ ॥ तलं प्रत्युदितं च्यासं समा कर्णफूटकम् । सातारं तु कोष्ठं स्याच्चतुष्पादैकपादुकौ ॥ २ ॥ अधस्तात्स्तम्भवर्ग च प्रस्तरः कर्णशीर्षकम् । स्तूपिघर्गसमायुक्तो कूटकोष्ठौ विशेषतः ॥ ३ ॥ एवं चाऽऽदिवले कुर्याद्धारातालं विनोतः कूटशालौ च कर्तव्यों पसराय तथैव च ॥ ४ ॥ अर्धपादोदयं सप्तभागं कुर्याद्विशेपत्तः । एकांश वैदिकोत्सेधं सार्याशं गलमुन्नतम् ।। ५॥ शीर्थ तु विगुणशिन शेष स्तूप्युदयं भवेत् । एवं तु कूटकोष्ठौ द्रौ कल्पपेत्तु तलं प्रति ॥ ६ ॥ अथवा कूटकोष्ठानामुदयं तु वदाम्यहम् । उत्तरस्योसीमान्तं इसमालोयसंम(सिंह)कम् ॥ ७ ॥ फपोतं बावसानं वा भाग पूर्ववदेव तु । सान्तरमस्तरं चेतु प्रस्तरस्पोऽवसोमकम् ।। ८ ।। बेदिको समा(म)राऽथ सान्तरमस्तरान्दिनः(तम्)। सदुक रुधा भज्य एकाशं वेदिकादम् ॥ ९॥ गुणांशं चरणोरचं तु पादोनशमञ्चकम् । स्तूप्युत्सेघ सपादाशं क्रमशः परिकल्पयेत् ॥ १० ॥ एवं हि कूटकोष्ठो द्वौ कल्पपेकिछल्पवित्तमः । फूटस्यास्य त्रिभागक स्वनासीविस्तृतं भवेत् ॥ ११ ॥ तव्यासत्रिचतुःपञ्चसामागेन नीव कम् । कर्णफूठे कपो तु नासिकानिर्गमें भवेत् ।। १२ ।। चतुर्दिक्षु चतुर्णासि(नांसी:)कूटाना परिकल्पयेत् । एकस्सपिसमायुक्त नीयोशविमानवत् ।। १३ ।।

·८. काश्यपशिल्प एकत्रिंशः पटलः । तदेवाश्र वसुकोणं चा वृत्ताभ या ग; शिरः । नागराधुचितं कल्प्यं कर्णकूट (ट)विशेषतः ॥ १४ ॥ शालानां पार्थयोर्विम ललाटाख्यं(ख्या)तु नासिका। शाला व्यासविशाला तु उन्नता मुखपट्टिका ॥१५॥ स्वस्तूप्पग्रसमं मोतं शालानास्यश्रशी(सी)मकम् । शालादेयं त्रिभागेकं मुखनासिविशालकम् ॥१६॥ कूटानां नासिकानीनं महानासिवदाचरेत् । स(स्तू)पित्र यसमायुक्तं नागरे भवने द्विज ॥ १७ ॥ का(शा)लानां द्राविडानां तु स्तूपिस्याक्खित्तिसंज्ञ(द्वित्रिसंरूप)या । शालानां वैसराणां तु स्तूप्येकं वा चतुष्टयम् ॥ १८॥ गलांशे फूटकोष्ठानां देवताधास्तु फल्पयेत् । एवं हि फूटकोष्ठस्तु पञ्जरस्त्वधुनोच्यते ।। १९ ॥ उपानाधुत्तरान्तं तु नवभागविभाजिते । उपपीउमाशेन पक्षाशेन धरातलम् ।। २० ॥ बदाशं घरणायाम मञ्चमध्यर्धभागया। अपाशं वेदिफामानं कपोना गलोदयम् ।। २१ ॥ प्रतिवामन सीयान्तं पक्षरोचमुदाहनम् । मासादस्य फपोतं तु यथाशोभाशनिर्गतिः ॥ २२ ॥ पक्षसे नासिफाफारस फूटकोठाकृतिस्तु वा । हस्तिपृष्टविमानं स्पाचिछरवरान्तमयापि वा ॥ २३ ॥ एवं वनेफभेदेन पराकृतिरुच्यते । चपेट तेषु फान्य दर्पकोष्ठेषु हर्थकम् ॥ २४ ॥ एकेन भूमिहम्पु एयमादिस (ल)मर्यादन्नरमस्नरान्वितम् ।। २५ ।। मानम न निकालं युक्त पेय पदाचरेत् । परं नीमदिन मरतरोने विशेषतः ॥ २ ॥ फर्णफूट मर्म वाऽथ त्रिपाद पाऽपिरतरम् । मापामभन (पं.). पुनाया पसरपायरे ॥ २७ ॥ .... .. ॥

·८१ काश्यपशिल्पे द्वात्रिशः पटलः । तरं प्रत्यूर्ध्वपादोचं पामियैव नाशकम् । गुणांशं वा चना भित्तिछत्र शीर्षसमं युतम् ।। २८ ।। पादायामं चतुर्भागमत्यर्धाश तु प्रस्तरम् । अशिं वैदिकामानं कपोतान्नं गलोदयम् ॥ २९ ॥ पतिवाजनसीमान्तं पञ्जरोदयमीरितम् । शेष प्रागिव कर्तव्यमेव निष्क्रान्त पञ्जरम् ॥ ३० ॥ निष्क्रान्तरहित चेत्तु प्रस्तरोज़ तु वागिव(जनम्) । पञ्जरे कूटकोष्ठौ च पादे पादान्तरेऽपि वा ॥ ३१ ।। गौपानाधारिताकल्पमहाशालपराक्रमात् । हस्तौ पादौ द्वयोपेता दृष्टकीर्णजटान्विताम् ॥ ३२ ॥ रोद्रदृष्टिसमायुक्ता नृत्तवाञ्जनसंनिभाम् । गोपान येत्नतो धृत्वा पादौ हस्तौ तदन्विती ।। ३३ ।। एव वा गजहंसाभ सिंहन्यालोह(लाभ) व वा । गोपानं शिरसावाच्य हस्तपादों यथेष्टगौ ॥ ३४ ॥ नादिलक्षण प्रोक्तं पसभूमिविधि तत ॥ ३५ ॥ इति काश्यपशिरपे कूलादिलक्षणयकत्रिंशः पटलः । अथ द्वात्रिंश पटल । पश्चभूमिः ४ अथ वक्ष्ये विशेषेण पञ्चभू पास्तु लक्षणम् । विस्तारोत्सेधमान तु प्रोक्त प्रासादमानके ॥ १॥ विस्तारं रुद्र या भज्य गुणांशं गर्भगेहकम् । द्विभाग गृहपिण्डी स्यादलिन्द्र सेकभाग या ॥ २॥ "हाराभा(मा)नेव(न) कर्नव्यमलिन्द्रयनमित्तिकम् । वर्षस्थलसम युक्तं क्ल्पयेत्मस्तरोपरि ॥ ३ ॥ घसरले बरच)मञ्चो द्वितीये का निभूमिके । देवतास्थापनं कुर्यात्तावदेव घनीकृतम् ॥ ४

·• ८२
काश्यपशिल्पे द्वात्रिंशः पटलः ।
विन्याससूत्रगोरन्तः, रुद्रभागविभाजिते ।,
शिवांश कर्णफूटं तु मध्यकोष्ठं गुणांशुकम् ॥ ५॥
तयोर्मध्ये कभागेन पन्त(अ)ख्यासमुच्यते ।
हारान्तरमयांशेन कल्पयेत्कल्पविनमः ॥ ६ ॥
तदूर्वभूमिविस्तृत नन्दभाग. कृत्वांश(तु ठिकम् ।
मध्ये कोष्ठांग्निभागं तु पञ्जरं त्वंशमानतः ।,७॥,
हारान्तरमथा(शं कल्पयेत्तु द्वितीयके ।
तदूर्धभुवनं चाटभागांशं कर्णफूटकम् ॥ ८ ॥
द्विभाग कोष्ठकं कुर्याद्भागं (गः)स्यात्पञ्जरस्तथा।
हारान्तरयथार्धाशं कृत्वा लक्षणसंयुतम् ॥ ९ ॥
ऊर्ध्वभूपिरसशि तु कूटव्यासपशकम् ।
शालादीर्घविभागं स्यादुग्धा(द) पञ्चरस्तरम् ॥ १० ॥
शेप हारान्तरं ख्या बलकुञ्जरमेव वा ।
तदूर्वे भूमिनिश्न्यात्यं (विन्यास) मध्ये दण्डेन निर्गतिः ॥११॥
गृहोच्चं तु पडटाशे पादोनांशं धरातलम् ।
सार्थपञ्चाशमयुच्चं सार्धचंशं तु मश्चकम् ॥ २ ॥
सपादं पश्चभागं तु चरणोदयपीरितम् ।
पश्चीच्चं दयमीशं पश्चाशे चरणायतम् ॥ १३ ॥
सपाद्विभागावं स्यात्पा(पदामन पञ्चकम् ।
विभाग प्रस्तरोत्से सायेदाधितुङ्गम् ॥ १४ ॥
पादोनशमञ्चः स्पारिछवांश वेदिकोदयम् ।
६.ण्ठं का तेन पक्षाशं मार्धवेदं शिरोदयम् ॥ १५॥
दिमागं स्नूपिमानं तु शान्तिकं भवनं भवेत्।
संवेदचत्वारिंशं तु भागं करवा गृहोन्नतम् ॥ १६ ॥
गुणांशं तलतुझं तु भूतांश चरणोदयम् ।
मस्तरं चामिभाग तु पादं सार्धयुगं भवेत् ॥ १७॥
सपाहिभागमञ्चं स्यातलिप म्यादी(स्पादधो युगम् ।
मस्तरोच्च विभागेन वेदशि घरणादयम् ॥ १८ ॥
पक्षाश मञ्चमानं स्यात्पादं सार्थगुणांशकम् ।
भध्यर्धमञ्चमानं तु व्योपभि वैदिकोदयम् ॥ १९ ॥

·काश्यपशिल्प द्वात्रिंशः पटलः । द्विभागं गर्लमानं तु सा वेदांशशीर्षकम् । अस्पन्धं (घ) तु शिखामानं पौष्टिकं सदनं त्विदम् !! २० ॥ सदनोच्च तु पत्रिंशद्भागं कृत्वा द्विजोत्तम । अधिष्ठान विभागेन वेदांश चरणायतम् ॥ २१ ॥ समिपादशिर्वाशन मश्वमानं प्रकल्पयेत् । सार्धाग्यशं तु नलिप तदर्ध मञ्चमानकम् ॥ २२ ॥ संपादानलपेदि स्यान्मश्चमेत्यर्धभागया । गुणांश पादपीठे तु संपादशि [तु] प्रस्तरम् ॥ २३ ॥ एकाशं वेदिकापानं पादोनद्वयंशकं गलम् । संपादान्यशशिरोपे(के शीर्प शे)पं स्तूप्युदयं भवेत् ॥ २४ ॥ जयदे भवन हवं कल्पयत्वल्पवित्तयः । विमानोत्से विभत्रयस्त्रिंशद्विभागया ॥ २५ ॥ द्विभाग रमणीमान वेदाशं चरणोदयम् । प्रस्तरीच द्विभागेन सात्रिंशानिणोदयम् ॥ २६ ॥ मस्तारं पादरहितं विभागेन विधीयते । त्रिभाग चरणायाम तदर्ध मञ्चमानकम् ॥ २७ ॥ साविभागपादोच्च सपादाशैन मञ्चकम् । स्तम्भ पादार्षिकद्वयंशं मञ्चमानं संपादकम् ।। २८ ॥ व्योमाशं वैदिकामानमत्यर्धाङ्गुलमानकम् । सार्वत्रिमार्ग शिखरं विभाग स्तूपिमानकम् ॥ २९ ॥ अद्भुतं भवति यत्र फल्पयेदेवताईकम् । चतुर्विशतिभाग तु कृत्वा च सदनोदयम् ॥ ३० ॥ अत्यशितलोत्सेध गुणांशं पादमानकम् । तदर्थ मञ्चमानं तु पादोदकीय)गुणांशकम् ॥ ३१ ॥ तपाई प्रस्तरोत्सेधं व्यर्धमयुदयं भवेत् । प्रस्तर तु संपादशिं स्तम्भं पादाधिकट्टयम् ।। ३२ ॥ तधैं मञ्चमानं तुं साष्टांशवयंशमद्धिकम् । एकांश प्रस्तरोत्सेधम(शं वैदिकोदयम् ।। ३३ ।। त्रिपादं गलमानं तु पादोनद्वयंशकं शिरः । अष्टांशरहितव्योमभागं स्तूप्युदयं भवेत् ।। ३४ ॥ .

·८४ + फाश्यपशिल्पे विशः पटलः । सर्वशामिफमेवं तु कर्तव्यं सदन जि | होमादिस्तूपिपर्यन्तं युगानं परिकल्पयेत् ।। ३५ ।। फलाशालाकलासौष्ठी पजरं चतुरष्टकम् । पादाः प्रत्यल्पनासाहय (दया)हारान्त नासिकाद्वयम् ॥ ३६॥ भद्रनासीचतुष्कं तु शिखरे च प्रकल्पयेत् । क्षुद्रनासीद्वयं कोणे कल्पितं ब्रह्मकान्तकम् ॥ ३७॥ कूटास्य(टेप्व)नन्तरं चाहय (रादधं चमाजापत्यमुदाहृतम् । तदेवोन्नत फूटं तु कोप्टेऽनन्ताः स्वमञ्चकाः ॥ ३८ ॥ स्वायंभुरमिदं गेहं सर्वदेवाहक परम् । तदेव वेदिकाकोष्ठं शीर्षक बसुशेणकम् ॥ ३९ ॥ शालामध्येऽशमानेऽन्तनिर्गतिः कोष्ठ एव पा। भद्रकान्तमिति ख्यातं कूट कोठे परिस्समम् ॥१०॥ समञ्च वाऽपि प्य)मश्वं वा जनार्दनमुदाहृतम् । तदेव कोष्ठमध्ये तु भद्रहीनमथापि वा ॥ ४१ ॥ मध्यभद्रयुतं वाऽपि मण्डलं शीर्षकं गलम् । अतिभद्रमिति ख्यातं सर्वदेवाईक परम् ।। १२ । तदेव कुटकोप्टं च पञ्जरं च समञ्चकम् । सोन्नत सर्वतोभद्रं धर्मनीतिकरं भवेत् ॥ ४३ ।। विमल फूटफोष्ठ च पञ्चरं समसूरकम् । नानाधिष्टानसंयुक्तं नानापादरलंकृतम् ॥ ४४ ।। नानालंकारसंयुक्तं युग्मपञ्जरसंयुतम् । शिखरेऽयापनासाहवं महानासचिनुष्टयम् ॥ १५ ॥ वीरभद्रमिति स्पानं सर्वदेवर्षियावहम् । नदेवाट कशाट्यादिमादिभूमौ द्विभागया 11 ४६ ॥ भानुपअरसंयुक्तं शेष प्रागिन कल्पयेत् । मागुक्तनाग मा(चाऽऽ)ख्यातं ना(ता)स्विष्टं परिकल्पयेत् ॥ ४७॥ पञ्चभूमिसमाख्यातं पटनलं च युगं गृणु ॥ ४८ ।। इनि पाश्यपशिल्पे पाविधानो नाम द्वात्रिंशः पटलः ।

·काश्यपशिल्पे त्रयविंशः पटलः ।
y
अथ त्रयस्त्रिंशः पटलः ।
पभूमिः।
अप वक्ष्ये विशेषेण पड्भूमिकविधि परम् ।
नस्य विस्तारलुङ्गतु प्रासादमानवगनेत् ॥१॥
विरसार रुद्रपा भव्य गुणाशं गर्भगेहकम् ।
विभागं गृहरिण्ड स्यादलिन्द्र शिवभागया ॥ २ ॥
हार शिवांशमानेन अलिन्द्रं वा स्थलं भवेत् ।
धरातले द्विनिभूमी
वापादे तास्था(तस्था)पनं यत्र तायदै सुदृढ़ धनम् ।
वायोचितमलंकारं घनाभ्यन्तरबद् भवेत् ॥ ४ ॥
रच्यंशं विभत्तारं विन्यासं सूत्रयोत्त(स्त)रम् ।
भार सौष्टिकविस्तारं कोष्ठं तद्विगुणायतम् ॥ ५॥
भागेन पञ्जरल्यासं शेपं हारान्तरं भवेत् ।
चतुफूटाएकोष्टं च भानुपञ्जरसंयुतम् ॥ ६ ॥
हारान्तरं चतुर्विशरकल्पयेदतिभूतले ।
पश्चारं हमेमध्ये तु कण्ठेषु सौष्ठिकं भवेत् ॥ ७ ॥
पार्ययोः कर्णफूटस्य पञ्जरं परिकल्पयेत् ।
कोठपारयोर्मध्ये कल्पयेत्तु विशेषतः ॥८॥
तदूर्वभूदशांशेपु व्योमांश कर्णकूटकम् ।
मध्ये पञ्जरमेकांश कन्ठकूदमिवाऽऽकृतिः ॥ ९॥
विभाग कोष्ठदीर्घ स्यादर्धाशं पञ्जरस्य तु ।
शेषं हारान्तरं ख्यात्मेषां संख्याऽऽदिभूमिवत् ॥ १० ॥
तस्योर्श्वभूविशालं तु नवभागविभाजिवे ।
कण्ठकूटमांशेन मध्यशाला गुणांशकम् ॥ १ ॥
पञ्जरन्यासमेकांशमर्धामं हरयोऽन्तरम् ।
तवं वमुभाग तु शिवांशं यूठविस्तृतम् ॥ १२ ॥

·८६ काश्यपशिल्पे जयसिंशः पटलः । मध्ये कोष्ठविभागेन एकांशं पचरस्ततम् । हारान्तरमथाशिं कल्पयेत्कल्पवित्तमः ॥ १३ ।। तस्यार्श्वभूमिविस्तारं पड्भान विभजेत्समम् । फूटमेकांशमानेन कोष्ठायामं तु तवयम् ॥ १४ ॥ अर्घाशं पञ्जरव्यासं शेपं हारान्तरं भवेत् । तदुर्श्वभूमिविस्तारम(शं मध्यभद्रकम् ॥ १५ ॥ दण्डं वाऽध्यर्थदण्डं वा द्विदण्डं भद्रनीयकम् । तत्तुङ्ग सप्तपञ्चाशदंशं कृत्वा तु देशिकः ॥ १६ ।। अधिष्ठानोचपश्चाग्निपभागं चरणोदयम् । पादहीनानिमागं तु प(म)श्चमानमुदाहृतम् ।। १७ ।। पादोश्च सार्धपञ्चाशं मञ्च साविभागया । पादाधिकं तु पश्चाशं पादायामपिति स्मृतम् ॥ १८ ॥ सादिभागमञ्चोकं पञ्चाशं चरणोदयम् । पादोदयं विभागं तु प्रस्तरोदयमीरितम् ॥ ९ ॥ पादहीनं तु पञ्चाशं तलिपस्योदयं भवेत् । द्विभाग प्रस्तरं ख्यातमर्धाधिक्यं युगांशकम् ॥ २० ॥ पादायाममिदं ख्यातं पादोनद्ववंशमञ्चकम् । व्योमाशं वेदिकामानं पादोनद्वयंशकं गलम् ॥ २१॥ सार्धवेदाशमानेन शीर्षकं परिकल्पयेत् । पक्षां तु विमानं च पड्भूमिकमेव हि ॥ २२ ॥ साष्टाविंशत्ति(त)लानि स्युनिशस्कूटसमन्वितम् । पष्टपञ्जरोपेतं पादं प्रत्यल्पनासिकम् ।। २३ ।। होमादिस्तूपिपर्यन्तं चतुरनं प्रकल्पयेत् । शिखरे तु महानासिचत्वारि(सीश्वतसःपरिकल्पयेत् ।। २४ ।। अम्पुनासनमाख्यातं सर्वदेवप्रियावदम् । तदेव शिखरं कण्ठं यस्तथ परिकल्पयेत् ॥ २५ ॥ अशेपसौष्ठिकान्तं तु शीर्पकं चतुरश्रयम् । उसातावनतोपेतं भद्रं पाऽभद्रकोष्ठकम् ।। २६ ।। सान्तरणस्तरोपेता होना वाऽपि समुन्नती । सुशाकरपिदं ख्यानं तदेवं सौष्ठिशीर्षकम् ।। २७ ।।

·८७
काश्यपशिल्पे चतुस्त्रिंशः पटलः ।
चाकार प्रकर्नव्यं नाना तद्भद्रलीनकम् ।
तदेव शिखरे चाप्टौं कल्पि(टस्वल्पोनासियुतं महत् ।। २८ ॥
शिवभद्रामिति ख्यातं शिवप्रीतिकरं परम् ।
तदेव द्वयत्ताभं शीर्षक गलसंयुतम् ।। २९ ॥
मुखे ललाटनासाढ्यं नागेन्द्रमिनि संज्ञितम् ।
पड्भूमिरेवमाख्याता सप्तभूमिमथोपरि ॥ ३ ॥
इति काश्यपशिल्पे पड्भूमिविधानं प्रयस्त्रिंशः पटलः ।
अथ चतुस्त्रिंश पटलः ।
सप्तभूमिः ।
अथ वक्ष्ये विशेषेण सप्तभूमेस्तु लक्षणम् ।
प्रासादमानविधिना व्यासोदयं प्रकल्पयेत् ।। १ ।।
रव्यं विभनेत्तारं वेदांश गर्भगेदकम् ।
पक्षशि भित्तिविष्कम्भमेकेनालिन्द्रमिष्यते ॥ २ ॥
हारान्तक(र)पथाशेन परितः कल्पयुद्धयः ।
विन्याससूत्रयोरन्तं भान्वशेन समं भवेत् ॥ ३॥
एफाशं कूटविस्तारं कोष्ठं तद्विगुणायतम् ।
पञ्जरव्यासमेकांशं शेपं हारान्तरं भवेत् ॥ ४ ॥
चतुष्कूटराष्टशाला च भानुपजरसंख्यया ।
तस्योभूमिविस्तारं धर्मभागविभाजिले ॥ ५॥
फर्णकूटं च कोष्ठ च पूर्वव परिकल्पयेत् ।
पञ्जरल्यासमर्थाशं शेषं तारान्तर भवेत् ॥ ६ ॥
तस्योर्श्वभू.मविस्तार धर्मभागविभाजिते ।
पञ्जरं कूट पोष्टं च पूर्ववत्परिकल्पयेत् ।। ७ ।।
अर्वभूमौ नवांशे तु मध्ये शालाऽग्निभाजिते ।
'व्योमाशं कणफूटं स्यादेकांश पञ्जरस्ततम् ॥ ८ ॥

·८४
काश्यपशिल्पे चस्तिशः पटलः ।
हारान्तरमथाधा तस्योर्य वसुभाजिते ।
मध्ये शाला द्विभागेन शेष पूर्ववदाचरेत् ॥ ९॥
तदूर्वभूमिविस्तार रसभागविभाजिते ।।
कूटमेकांशमित्युक्तं शाला तद्विगुणायता ।॥ १० ॥
अधाशं पञ्जरव्यासं शेपं हारान्तरं भवेत् ।
तदू भूम्य(भव)निभागेकं मध्ये दण्डेन निर्गतम् ॥ ११ ॥
सप्तपष्ठी(टा)तिभागं तु कर्तव्यं सदनोदयम् ।
सपादाग्निरधिष्ठानं सार्धपदाधितुङ्गकम् ॥ १२ ॥
तदर्थ मञ्चमानं तु पड्भागं चरणोदयम् ।
स्त्रीपादवविभागं तु मञ्चमानमुदाहृतम् ॥ १३ ॥
सार्वभूताशमट्युच्चं सार्धधंशं तु प्रस्तरम् ।
सपादपञ्चभागं तु स्तम्भमानमुदाहृतम् ।। १४ ।।
मस्तरं सापञ्चाशं भूताशं चरणोदयम् ।
सपाद्विभाग मञ्च स्थात्वीपाद [तयुगांशकम् ॥ १५ ॥
चरणोदयमित्युक्तं प्रस्तरोचं द्विभागया ।
पादो सार्धवेदांश पादोनद्यशमश्चकम् ।। १६॥
म्योमर्शि वेदियोत्सेधं पादोनचंशकै गलम् ।
अर्धाधिक्ययुगांश तु शिखरोदयमिप्यते ॥ १७ ॥
पक्षाशं स्तपिपानं तु गन्ध (य) सप्लतल विदुः ।
पञ्जर कूटकोष्ठ च समसूत्र तु कल्पितम् ॥ १८ ॥
होमादानयुगाग्रं तु शिखरे वेदनासिका।
सालापविशविर्युक्तं भानुद्विगुणधरम् ॥ १९ ॥
पष्टिपञ्जरसंयुक्तं पादं प्रत्यल्पनासिका।
नानाधिष्ठ नसयुक्तकामारमथापि वा ॥ २० ॥
एनातिरछी तु समुजघर मृदाहतम् ।
देवान्तग्यूटाः स्यु. सान्तरमस्तरान्वितम् ॥ २१ ॥
श्रीच्छन्दमिनि विरुपात सर्वदेवाईक परम् ।
सदेव नतयूराव पोष्ठोनाम्नाः (शानन्ताः कोष्टाः) ममनका ॥२२॥
श्रीविशालमिती र पात सदरप्रियावहम् ।
सटेर गीपरण्ठ च भष्टा दिया नया ॥ २३ ॥

·काश्यपशिल्पे पञ्चत्रिंगः पटलः ।
श्रीकान्तमिति विख्यातं कूटकोष्ठसमं तु वा।
समं च नतकूटं स्याच्छीप्रियं तदुदाहृतम् ।। २४ ॥
तदेव वृत्तशिखरं स्तूपिं चैव गलं तथा ।
रुद्रकान्तमिति ख्यातं रुद्रनीतिकरं परम् ।। २५ ॥
तदेव कर्णकूटं तु वेदानाष्टाश्रमण्डलम् ।
क्रमेणाऽऽदितलाकलप्यं वृत्तभद्रमिदं परम् ॥ २६ ॥
तदेवोन्नतकूटं च नतशालासमन्वितम् ।
कूटपरतकटतं च सुवि(द)त्तमिति विद्यते ॥ २७ ॥
सोन्नतं कूटकोष्ठं च पञ्जरोन्ननमश्चकम् ।
ययेष्टं शिखराकारं कण्ठं स्तूपिघट तथा ॥ २८ ॥
युगानं शीर्षकोपेतं कण्ठकूटं प्रकल्पयेत् ।
शिवभद्रमिति ख्यातं शिवप्रीतिकरं परम् ।। २९ ।।
तदेव कूटकोठं तु दण्डं वाऽभ्यर्धदण्डकम् ।
द्विदण्डं वाऽथ निकान्तं भद्रं वा भद्रपारम् ।। ३० ।।
नानाधिष्ठानसंपनी नानापादरलंकृतम् ।
मानाचित्रविचित्रं तु शिवसौख्यमुदाहृतम् ॥ ३१ ॥
तदेव गर्भगेहं तु वृत्तं वाध्य युगांशकम् ।
वृत्तमेवं हि बाटे तु वृत्ताभं सौष्ठिकान्वितम् ॥ ३२ ।।
शेष पूर्वयबुदिष्टं नानासर्वाङ्गमण्डलम् ।
पञ्जरं कूटकोठं च अन्तरप्रस्तरं विना ।। ३३ ।।
यथेष्टं शिखराफार शिवभीतिफमिष्यते |
एवं सप्त तम(ल) ख्यातं वसुभूमिमयोपरि ॥ ३४ ॥
इति काभ्यपशिल्पे सप्तमूमिविधानं नाम चतुस्त्रिंशः पटलः ।
अथ पञ्चत्रिंशः पटलः ।
घमभूमिः ।
अथ वक्ष्ये विशेषण समिविधि परम् ।
मासादमानविधिना संग्रांद्य विस्तुनोदयम् ॥ १॥

·९०
काश्यपशिल्पे पञ्चनिशः पटलः ।
प्रयोदशतिभागं तु कृत्वा प्रासादविस्तृतम् ।
भूतांशं गर्भगेहं तु द्विभाग गृहपिण्डिया ॥ २ ॥
अलिन्द्रं चैमागेन हार भागेन कल्पयेत् ।
अथवाऽनलमागेन गर्भगेह विधीयते ॥ ३॥
भागेन ग्रहपिण्डः स्यादलिन्द्र सेफ्भागया ।
कुडयमे केन क्तव्यमलिन्द्र तु विनाऽशकम् ॥ ४ ॥
तदर्थ पञ्जरव्यास भद्र वाऽभव वा।
भानुकोष्ठ चतुप्पटं वापञ्जरसयतम् ॥ ५ ॥
हारान्तर च द्वात्रिंशत्कल्पयंदादिभूतले ।
वर्षस्तलमलिन्द्र स्यात्मस्तरान्तयनीकृतम् ॥६॥
तदू भूमिविस्तृवं त्रयोदशविभाजिते ।
फूटकोठादिसर्वाङ्गमादिभूभिमिव तु ॥ ७ ॥
तस्योर्वभूविशालं तु भानुभागविभाजिते ।
कर्णपूट तदेकांशं शालाभागविभागया ॥ ८ ॥
अर्घाश पञ्जरण्यासं शेष हारान्तर भवेत् ।
पद्धर कूटगोष्टं च संख्या स्वादितलोक्तवत् ।। ९ ॥
हारान्तरमथार्थाश लम्बपञ्जरसंयुतम् ।
तद्भमिविभाग तु वसुभागविभाजिते ॥ १० ॥
कर्णफूट तदेकाशं म ये शाला द्विभागया ।
पञ्जरख्यासमेकाशमर्धाश हारयो(या)न्तरम् ॥ ११ ॥
चत फूट चतुःशूल वमुपजरसंयुतम् ।
हारान्तर तथा मोक्त क्लव पट्तल भवेत् ॥ १२ ॥
तदूर्धभूमिभाग तु पड्भागं विभत्समम् ।
कूटव्यास () शमित्य मध्ये कोप्ठ विभागया ॥ १३
अर्थाशं पक्षरण्यास शेप हारान्तर भवेत् ।
तदर्भ पञ्जरण्यास मद्राभद्र तु एव वा ॥ १४ ॥
भानुसौष्ठं चतपट कपालं जालान)(सयुतम् ।
हारान्तर च द्वात्रिंशतत्पपेदादिभूतल ॥ १५ ॥
वत्तलपलिन्द्रं स्पालस्तर चपनीकतम् ।
ANSLATAIT प्रयोगविभाजिते ॥ १६ ॥

·काश्यपशिल्पे पञ्चत्रिंशः पटलः ।
फूटकोठादिसर्वाङ्गमादिभूमिमिवच नु ।
तस्पोर्श्वभूविशालं तु भा भागविभाजित ॥ १७॥
कूटकोप्टादिसर्वाङ्ग मानसंख्यादि पूर्ववत् ।
तदूर्वभूदशांशे तु फूटकोष्ठं च पूर्ववत् ॥ १८ ॥
हारान्तरमार्थाशं लम्बपञ्जरसंयुतम् ।
जदूर्धभूविशालं तु घमुभागविभाजिते ॥ १९ ॥
कर्णफूटं तदेकांश मध्ये शाला द्विभागया।
पञ्जरव्यासमेकांशम(शं हारयोत्तरम् ॥ २०॥
चतुष्कूटं चतुःशालं वसुपञ्जरसंयुतम् ।
हारान्तरं तथा प्रोक्तं कल्प्यैवं पतरं भवेत् ॥ २१ ॥
तदूर्धभूविशालं तु पड्भाग विभजेत्समम् ।
फूटपेकांशमित्युक्तं मध्ये काष्ठं द्विभागया ॥ २२ ॥
अर्धीश पञ्जरव्यासं शेपं हारान्तरं भवेत् ।
सदू_भूविशालाढ्ये मध्ये दण्डन नीयकम् ।। ३ ।।
फूटारकोष्ठं तु नीव्र वा मध्य शाला त्वनीत्रका ।
फूट कोष्ठमशेपं तु समसूत्रग(प्रैण) एव वा ।। २४ ॥
ससप्तसप्ततिभागं कृत्वा हेमसमुच्चयम् ।
सार्वत्रिशमधिष्ठान सप्तांशं चरणोदयम् ।। २५ ॥
प्रस्तरं तु सपादाग्नि सार्धषट्काशितुङ्गकम् ।
साविभागमञ्चोच्चं कल्पयेत्तु विशेषतः ॥ २६॥
सपादपञ्चभागं तु चरणोदयपीरितम् ।
प्रस्तरं साध्यपक्षांशं भूतांशं चरणोदयम् ॥ २७ ॥
सपादभागमञ्चं स्यात्पादं पादोनपञ्चकम् ।
मञ्चमानं द्विभागं तु सार्धं पादयुगांशकम् ।। २८ ॥
सत्रिपादांशमञ्चोचं व्योमांशं वेदिकोदयम् ।
कण्ठपादेन पक्षांशं सार्धवेदांशशीर्पकम् ॥ २९ ॥
फण्ठमानं समं स्तूपितुङ्गमित्यत्र कथ्यते ।
स्तूप्यन्तं तदुपानादि वेदार्थ परिकल्पयेत् ॥ ३० ॥
श्रौष्ठ(अष्टा)अं च युगांशं स्यात्स्तम्भं प्रत्यल्पनासिकम् ।
शिखरे तु चतुर्नासियुक्तास्ते स्युर्महान्तराः ॥ ३१ ॥

·९२
काश्यपशिल्पे पत्रिंशः पटलः।
एकाकारतर्ष स्तम्भ शिवछन्दमु हाहतम् ।
सदेव नत शाखाः स्युर्मश्चमा:(का) सॉष्ठिकोनतम् ॥ १२ ॥
पागीशमिति विख्यातं सर्वदेवप्रियावहम् ।
चतुरवाष्टटत्तामं सोष्ठिको वा पुनः पुनः ॥ ३३ ॥
विमानशिखरं कण्ठपटानं परिकल्पयेत् ।
सदष्टभागं विख्यातं धर्मप्रीतिकरं परम् ॥ ३४ ॥
तदेव कूटकोप्टं च सवाविमव(मञ्चं वा विम)ञ्चकम् ।
समोन्नतं तथा फूट नानाहस्तानताधिकम् ॥ ३५॥
नानाचित्रविचित्रं तु तत्पर्वतमिति स्मृतम् ।
तदेव शिखरं कण्ठं वृत्ताभं परिकल्पयेत् ॥ ३६॥
नाम्ना कैलासमित्युक्तं मम प्रीतिकरं परम् ।
एवमएतलं ख्यानं नवभूमिमथोपरि ॥ ३७॥
इति काश्यपशिल्पे सुभूमिवियानं पञ्चत्रिंशः पटलः ।
अथ पत्रिंश पटल।
नवभूमिः।
अथ वक्ष्ये विशेपेण नवभूमिविधि परम् ।
मासादमानवस्कार्य गेहस्य सदनं तरम् ॥ १ ॥
पक्षाशं विभजेत्तार गुणांशं गर्भगेहकम् ।
द्विभागा गृहपिण्डी स्यादलिन्दं लेकभागया ॥ २ ॥
व्योमाशं कुडवनिस्तारमलिन्द्रं तत्सम भवेत् ।
एव्याने शियाशेन वल्पयेत्कल्पचित्तपः ॥ ३ ॥
अथवा पोडशांशं तु मामादं विभनेत्समम् ।
युगांशं गर्भगहं तु दिमागा गृहपिण्डिका ॥ ४॥
अलिन्द्र तु शिवाशेन व्योमोशे फुड्यविस्तृतम् ।
अलिन्द्र व्योमभागेन हारावं तु तत्समम् ॥ ५ ॥
विन्यास सूत्रयोरन्तः कालो विभत्समम् ।
एकांग माष्ट्रिक पासं योष्टं तद्विगुणायतम् ॥ ६ ॥

·काश्यपशिल्पे पत्रिंशः पटलः ।
पअरच्यासमेकांशमेकांशं फूटमानकम् ।
भारान्तरं च द्वात्रिंशत्कल्पयेदादिभूतले ॥ ७ ॥
एवमेव प्रकर्तव्यं द्वितीयं च महीतलम् ।
तृतीमहीमलस्या(यभूतलाया)मं मनुभागविभाजिते ॥ ८ ॥
अधाशं पञ्जरव्यास शेषं पूर्ववदाचरेत् ।
साच्चतुस्तलं चैव कल्पय देशिकोत्तमः ॥१॥
पश्वभूमिविभागं तु भानुभागविभाजिते ।
एकांश फूटविस्तार-शाला तद्विगुणायता ॥१०॥
अर्धाशं पजरव्यासं तस्या) हारयोत्तरम् ।
भानुशाला च फूटाभं पञ्जरं पोडशैव तु ।। ११ ॥
नदूर्ध्वभूविशालं तु बसुभागविभाजिते ।
एकांशं सीष्ठिकव्यासं मध्ये भागद्विशाल या ॥ १२ ॥
पञ्जरव्यासमेकाशयाशं हारयोत्तरम् ।
तदृर्श्वभूविशालं तु रसमागविभाजिते ॥ १३ ॥
एकाशं फूटविस्तारं कोष्ठ तद्विगु गायतम् ।
पारच्यासम(शं शेष हारान्तरं भवेत् ॥ १४ ॥
दूर्ध्व भूविशालं तु गुणभागविभाजिते ।
मध्यांशं दण्डमानेन निर्गमं परिकल्पयेत् ॥ १५ ॥
साविंशतिभागं तु कृत्वा देहा(गेहो दयं बुधः ।
पादोनचतुरंशं तु धरातलमिति स्मृतम् ॥ १६ ॥
पाच सार्थसप्ताशं साग्न्यिशं तु प्रस्तरम् ।
सप्तां चरणोच्चं तु सपादाग्न्यं शमया(मश्च)कम् ॥ १७ ॥
सार्धपदकाधितुङ्ग तु गुणांया मञ्चमानकम् ।
षड्भागं पादमानं तु पादोनान्यंशमञ्चकम् ॥ १८ ॥
पादोच्च सार्वभूतांशं सार्थपक्षांशमञ्चकम् ।
सपादपश्चभागं तु पादोत्सेधं समुच्यते ।। १९॥
प्रस्तरं सार्धपक्षांश भूतांशं चरणोदयम् ।
पादाधिक्यं विभागं तु प्रस्तरस्योदयं भवेत् ॥ २० ॥
पादोनपञ्चक पादं प्रस्तरोचं द्विभागया।
साचैदशिक पादं पादौनचंशमञ्चकम् ॥ २१ ॥

·काश्यपशिल्प सप्तत्रिंगः पटलः ।
शिवांश वेदिकात्सेधं कण्ठं चाप्पर्धभागया।
शीर्प सपादवेदांश पादोनदयंशद(स)शिखम् ॥ २२ ॥
पादं प्रत्यल्पनासाढयं शिखरं वदनासिकम् ।
समं च नतकूटाढायं फूटाढवं चतुरश्रकम् ॥ २३ ॥
होमादिस्तूपिपर्यन्तं युगानं परिकल्पयेत् ।
अशेष मध्यशालं तु पार्यकाठं तु निर्गतिः ॥ २४ ॥
दण्डं वाऽध्यर्धदण्डं बा नाम्ना ललितभद्रकम् ।
तदेषोन्नतकोष्ठाः स्युः समं च नतभद्रकम् ॥ २५ ॥
ब्रह्माकान्तमिदं नाम्ना सर्वदेवप्रियावहम् ।
समनं वाऽपि(प्य)मञ्च या यूटकोष्ठसमन्धितौ(तम्) ॥ २६ ॥
मादेशमिति विख्यातं सर्वदेवप्रियावहम् ।
तदेव शिखरं कण्ठं वस्त्रभ्रं (श्र) चाटनासिकम् ।। २७ ॥
युगानं वसुकोणं वा वृत्तं वा सौष्ठिकं पुनः ।
सौम्यशेषं युगानं स्याच्ट्रीघर्धनमिदं परम् ॥ २८ ॥
समञ्चौ कूटकोष्ठौ द्वौ विमुचौसाध(मञ्चौ वाऽथ)सदृशौ ।
वृत्ताश्रव(य)शिरीपेतं चतुर्दिग्भद्रनासिकम् ॥ २९ ॥
विदिक्षु युग्मनासादयं युग्मसा(ग्मंबाऽयुग्ममेव वा ।
युग्मं पञ्जरसंयुक्तं सुपद्ममिति विद्यते ॥ ३०॥
तदेव वृत्तसौष्ठ्यग्रं कृतवर्धनमुच्यते ।
तदेव गर्भगेहं तु वृत्तं वृत्तगृहं भवेत् ।। ३१ ॥
एवं नवतन्तु(लं) ख्यातं दशभूमिमथोपरि ॥ ३२ ।।
इति काश्यपशिल्पं नवभूमिविधानं पन्निशः पटलः ।
अथ सहशि. पटलः ।
दशभूमिलक्षणम् ।
अथ वक्ष्ये विशेषेण दशभूपेस्तु लक्षणम् ।
पार्थप्रासादयानोक्तप्रमाणोदयं ननम् ॥ १॥

·काश्यपशिल्प सात्रिंशः पटलः ।
कल्पयित्वा तु तत्तारं मनुभागविभाजिते ।
वेदांशं गर्भगेहं तु गृहपिण्डी त्रिमागया ॥ २ ॥
अलिन्द्रं त्वेषभागेन हारान्तरं शिवांशकम् ।
विन्याससूत्रयोरन्तर्मनुभागविभाजिते ॥३॥
तेष्ठ(प्वे) कूटविस्तारं पा(शा)लादीर्घ तु तद्वयम् ।
एकांशं पञ्जरं व्यासं पादं हारान्तरं भवेत् ॥ ४ ॥
चतुफूट चतुःशालं पञ्जरं पोडशान्वितम् ।
हारान्तरं च द्वात्रिंशत्कल्पयेदादिभूनले ॥५॥
तदूर्धभूमिविस्तारं प्रयोदशविभाजिते ।
एकोशं कण्टकूटं तु शाला तद्विगुणायता ॥ ६ ॥
एकांशं पअरन्यासं शेपं हारान्तरं भवेत् ।
ऊर्बभूविस्तृत भानुभागं कृत्वांऽशसौष्टिकम् ॥ ७ ॥
द्विगुणं कोटदीर्घ तु अर्धाशं पञ्जरस्ततम् ।
पादं हारान्तरं ख्यातं तेषां संख्यादिपूर्ववत् ।। ८ ॥
तस्योर्चतलविस्तारं रुद्रभागविमाजिते ।
पादपञ्जाविस्तार शेपं पूर्ववदेव हि ॥ ९ ॥
तदूर्श्वभूदशांशे तु ब्योमाशं कूटविस्तृतम् ।
कोष्ठं तद्विगुणायाम शेष हारान्तरं भवेत् ॥ १० ॥
हारान्तरं त्रिभागकं पञ्जध्यासमुच्यते ।
तपोभूननाश तु शिवाशं सौछि भवेत् ११॥
हारान्तरं दिमाग पञ्जरब्यासमुच्यते ।
तस्योबभूनवाशे तु शिवशं सौष्ठिकं भवेत् ॥ १२ ॥
अत्यशिं तु कोष्टं स्याच्छेपं हारान्तरं समम् ।
हारान्तरं द्विमा पञ्जरच्यासमुच्यते ॥ १३ ॥
मावसंख्यासरुद्रांश सभूमिरेचपेन हि ।
भाशं विभजेसमतल विस्तारमेव हि ॥ १४ ॥
कूटमेकाशमानेन मध्ये शाला विभागया ।
पञ्चव्यासमेकाश हारान्तरं तदर्धकम् ॥ १५॥
चतुष्कूटं चतासालं जराष्ट्रकसंयुतम् ।
हारन्त कलासंख्यां कल्येवं सप्तकं बलम् ॥ १६ ॥

·काश्यपशिल्पे सप्तत्रिंशः पटलः। सप्तांशं विभजेटष्टमत(घ)धन तु विस्तरम् । माग्वस्कूटं च कोष्टं च गैप हारान्तरं तथा ॥ १७ ॥ ...मग्निभागेकविस्तृतम् । नवभूमिविशालं तु पड्भागं विभजेत्तमम् ।। १८ ॥ माग्वत्फूटं च कोष्ठं च पश्चा(अ)रं च प्रकल्पयेत् । तदूधै भूपिविस्तारमनलांशविभाजिते ॥ १९॥ मध्ये भद्रं तदेकांशं दण्डमास्यति(नेन) निर्गतिः । प्रासादस्य तु चोत्सेधं गनभागविभाजिते ॥२०॥ युगांशं तदधिष्ठानमष्टांशं चरणायतम् । पादोनवेदभागं तु मनमानमुदाहृतम् ॥ २१ ॥ पादोचं सार्घसप्नांश प्रस्तरं सार्धवलिकम् । पात्वंशं चरणोमं तु सपादाग्न्यंशमश्चकम् ॥ २२ ॥ सार्धपटकाधितुङ्ग तु मस्तरं चाग्निभागया । रसाशं पाददी तु पादोनान्यंशमञ्चकम् ॥ २३ ॥ पादोच्चं सार्धपञ्चाशं सार्घपक्षाशमञ्चकम् । पादाधिकं तु पञ्चाशं पादस्योत्सेधमुच्यते ॥ २४ ॥ सार्धपक्षाशमञ्चौञ्च पञ्चाशं पाददेयकम् । पादाधिकं तु पक्षांशं मनमानमुदाहृतम् ॥ २५॥ सप्रिपाद युगांशं तु पाददेय मुदाहृतम् । प्रस्तरोचं द्विभागं तु सावेदांशम(म)द्धिकम् ॥ २६ ॥ पादोनदयशमञ्चः स्यात्पञ्च भागं वितर्दिका । तदेवोन्नतकूटादि नरकान्नमिति स्मृनम् ॥ २७ ॥ फण्ठमपर्धभागेन शीर्षकं सावध(द)कम् । पादहीनद्विभागं तु स्तूप्यत्सेधमुदाहृतम् ॥ २८ ॥ अग्राकारं युगानं तु शिखरे युगनासिका । पादं प्रत्यल्पनासाव्यं नानापादधरातलम् ॥ २१ ॥ अत्यन्तकान्तमित्युक्तं सर्वदेवपियावहम् । तदेवोभतकोष्ठं च नतं योग्मतसीष्टिकम् ॥ ३० ॥ पसशाला तु मध्यस्थं शालादण्डेन नीयकम् । अष्टाश्री शिखरं कण्ठं शिवरं पाएनासिकम् ॥ ३१ ।।

·काश्यपशिल्पेऽष्टानिशः पटलः ।
९७
नानालंकारसंयुक्तं चतुष्कूटमिदं परम् ।
तदेव फूटकोष्ठं च नान्तरणस्तरं परम् ॥ ३२ ॥
कूटकोष्ठादिसर्वाङ्ग समसूत्रमधापिया ।
मन्त्रपूतमिति ख्यातं विमानं सर्वकामिकम् ॥ ३३ ॥
तदेव शिखरं कण्ठवृत्ताभं परिकल्पयेत् ।
नात्र(ना) कान्तमिति ख्यातं सर्वदेवाहकं गृहम् ॥ ३४ ॥
तदेव कर्णकण्ठानां शीर्षकं च गलं तथा ।
वृत्ताकारं प्रकर्तव्यं यत्तदीघरकान्तकम् ॥ ३५ ॥
दशभूभागमाख्यातं ततस्त्वेकादशातलम् ॥ ३६ ॥
इति काश्यपशिल्पे दशभूमिविधानं समत्रिंशः पटलः ।
अथाप्यात्रिंशः पटलः।
रुद्रभूमिः ।
अथ वक्ष्ये विशेषण रुद्रभूमिविधानकम् ।
भासादमानविधिना संग्रहत्त ततोदयम् ।। १ ।।
तिथ्य विभजेत्तारं गुणांशं गर्भगेहकम् ।
पक्षांशा गृहपिण्डी स्यादलिन्दं त्वेकभागया ॥२॥
एकांशं कुड्यविस्तारमलिन्द्रं तु शिवांशकम् ।
हारान्तरमशिन कल्पयेत्तु यथाक्रमम् ॥ ३ ॥
अलिन्द्रं चा घना भित्तिस्थापि वा । (?)
प्रस्तरान्तं धनं चाऽपि तदूर्वेऽलिन्द्रमच या ॥ ४ ॥
विन्यासमूत्रयोरन्तासः पक्षांशभाजिते ।
शिवांश कर्णकूट स्यात्पक्षशाला द्विभागया ॥ ५ ॥
मध्यशालाऽमिभागा स्यादर्धाशं म(प)ञ्जरं भवेत् ।
हारान्तरं च तत्तुल्यं कल्प्यैवं धादिभूतले ॥६॥
तदूर्धभूविशालं तु मनुभागविभाजिते ?
शिवांशं कूटविस्तार को तदिगुणायतम् ॥ ७ ॥

·९४
काश्यपशिल्पेऽष्टारिश पटर।।
शेप हारान्तरं ख्यात विमागपपञ्जरम् ।
पचर कूटकोष्ट च सख्या मागिवर तु ॥ ८ ॥
तदूर्घभूमिविस्तार रद्राश न द्विभाजिते ।
पञ्जर कूटकोष्ठ च प्रागिर मयल्पयेत् ॥ ९ ॥
तस्यो भूमिविस्तार दशभागविभाजिते ।
कट चैव तु कोष्ठं च सरयामान च पूर्वपम् ॥ १० ॥
तदूभूनवाशे तु कूटव्यास शिशिरम् ।
अत्यर्षांश तु कोष्ठाया(ना) शेपं हारान्तर भवेत् । ११ ॥
हारान्तर निभानक पारव्यासमुन्यते ।
मागवत्कृटाघसख्याः स्युः रपयेवल्पवित्तमः ॥ १० ॥
अष्टाश विभजेदिष्टभूमेश्थे। तु पिस्तम्म् ।
यूटविस्तारमेकाश म । शाला द्विभागया ॥ १३ ॥
पञ्जर व्यासमेश हारान्त च तदर्यकम् ।
चतुष्कूट चतु शाल पञ्जराष्ट्र सयुनम् ।। १४ ।।
हारान्तर कला संख्या प्रोच्यते लान्यतो (ते)।
नबभूमिविशाल तु सप्तधा विभजत्समम् ॥ १५ ॥
कृट यासपथाशेन पोष्ठी द्विभागया।
रोग हारान्तर र पात तत्रिभागेन पञ्जरम् ।। १६ ।।
दशभृमिविशाल तु रसभागविभाजिते ।
मानवट च शेप्ट च पञ्जर च पाल्पयेत् ॥ १७ ॥
मथमा(एमा)दिपश्चभूम्यन्त भद्रपचरसयुतम्
पञ्जर भूपरिष्टात्तु भद्र वा भद्रपक्षरम् ॥ १८ ॥
उर्वभूमिविशाल तु गुणभागविभाजिते ।
मध्यभद्र तमाशं दण्डपानन निर्गतिः ।। १९ ।।
प्रासादस्य तु चोत्सेध शतांशं च योदश ।
हा सार्ध युगाग तु धरातर मुढाहनम् ॥ २० ॥
पादोच सावस्वशं मनपान पुगाशम् ।
स्वंग चरणायाम पादोन यंयु(च युगागम्) ।। २१ ।
चरण सार्धसतांश प्रस्नर साहिमाम् ।
संतांश पाददी तु मादाममनाम् ॥ २० ॥

·काम्यपशिल्पेऽपात्रिभः पटलः । अधिक पदंशं तु पादोबानिस्तु मञ्चकम् । पईशं पादतुङ्ग तु पादोनत्रिंगमञ्चकम् ॥ २३ ॥ सत्रिपादं तु भूश पाइदीर्घमुदाहृतम् । अर्धाधिकद्विभाग तु प्रस्तरस्योदयं भवेत् ।। २४ ।। सपादपञ्चभागं तु पादोदयमुदाह तम् । सार्धपक्षाशमन्च भूतांशं चरणोदयम् ॥ २५ ॥ सपादपक्षमागं तु मञ्चपानमुदीरितम् । पादोनपञ्च मागं तु चरणोदयमीरितम् ॥ २६ ॥ मश्चमानं द्विभागं स्यात्साघवेदांशमधिकम् । सत्रिपादशिवांश तु मस्तरस्य र मुञ्चकम् ॥ २७ ॥ कस्वां वेदिकामानं कण्ठोचं सार्वभागया। अर्धाधिकं तु वेदांश शिखरोदयविप्यते ॥ २८ ॥ पादोन तु द्विभागं स्यात्स्तूपेरुदयमिप्यते । होमादिस्तूपिपर्यन्तं युगानं परिकल्पयेत् ।। २१ ॥ शिखरे तु चतुर्दिक्षु महानासीसमन्वितम् । प.दं प्रत्यल्पनासादयं ब्रह्मकान्तं तदुच्यते ॥ ३० ॥ सौष्टिक सान्तरं मञ्चं विजयं तदुदाहृतम् । नदेव नतकूटं च कोप्टानमा(चान ताः कोष्ठाः)समञ्चकाः ॥३१॥ सकिमिदं रूपानं सर्वदेवाईक परम् । तदेव शिखरं कण्ठं चमांशवेदिका ॥ ३२॥ इन्द्रकान्तमिति ख्यातं सर्वदेवाई परम् । तदेव मध्यभद्राद्वयं कूटकोष्ठा समा ततः ।। ३३ ॥ ममनं । विमयं का कूटगाला च पञ्जरम् । गणिकागालकं मोक्तं नमविष्णुशिवाईकम् ॥ ३४ ॥ तदेव शिखर क वृत्तमष्टाक्षिवेदिकम् । इन्द्रकान्तमिति ख्यातं विमान सर्वदेवियम् ॥ ३५ ॥ तदेव कर्णकूटं तु भद्रयुक्तर्गफूटकम् । तदेव सोष्ठिकानां तु नाक मण्डलानि ॥ ३६ ॥ .

·काश्यपशिल्प एकोनचत्वारिंशः पटलः ।
नाम्ना कर्णविशालं तु सर्वदेवप्रियं गृहम् |
एवमेकादशभूमिलक्षण परिकीर्तितम् ॥ ३६ ॥
इति काश्यपशिल्पे रुद्रभूमिविधानमात्रिंशः पटलः ।
अथकोनचत्वारिंशः पटलः ।
भानुभूमिः ।
अथ वक्ष्ये विशेषेण भानुभूमिविधि परम् ।
Hविस्तारतुङ्गं च प्रोक्तं प्रासादमानकम् ॥ १ ॥
ससप्तधर्मभागं तु कृत्वा प्रासादविस्तरम् ।
तदेव सौष्टिकानां तु शीर्षकं कुण्डलाकृति ॥२॥
भूताङ्ग गृ(गर्भ)गेहं तु पक्षांशं गृहपिण्डिका ।
अलिन्द्रं वेकभागेन कुडयमत्रा(घ)शमानतः ॥३॥
अलिन्द्रं तु शिवांशं स्थावारभागेन कल्पयेत् ।
अथवा गर्भगेहं तु गुणांशेनैव कारयेत् ॥ ४ ॥
गर्भगेहस्य तुल्यं स्याद्गृह पिण्डयास्तु विस्मृ(स्तृतम् ।
शेपं प्रागिव कर्तव्यमलिन्द्रं कुडयद्वारया ।। ५ ।।
विन्यासमूत्रयोरन्तः सप्तदशविभाजिते ।
गुणांशं मध्यशाला स्यात्वर्णशूट शिवशकम् ॥ ६ ॥
तयोर्मध्ये तु पक्षांश शालादिव्यमुदाहृतम् ।
फूटफोटान्तरे चैत्र फोष्ठपोरन्तरेऽपि च ॥ ७ ॥
शिवांशं पञ्जरव्यासं कर्णफूटमिवाकृतिम् ।
हारान्तरं तदूर्वाशं क्षुद्रपञ्चरसंयुतम् ॥ ८ ॥
एरमादिनलं फुर्यादुर्थ रुद्रनलोक्तवत् ।
सप्तविंश च तं भागं कृत्वा हयदियं दिन ॥ ९॥
पा(घ)रातलोग भूतांग नवांगं चरणोदयम् ।
सार्थदेयो(वेद) मनोथं पं मनमोक्तवत् ॥१०॥

·काश्यपशिल्पे चत्वारिंशः पटलः। एवं भानुतलं प्रोक्तं त्रयोदशतलं शृणु ॥ ११ ॥ इति काश्यपशिल्पे भानुभूमिविधानमैकोनचत्वारिंशः पटलः । अथ चत्वारिंशः पटन्ट। areAMA 20364 Statni त्रयोदशभूमिः । LIBRE L.RY. अथ वक्ष्ये विशेषेण त्रयोदशतलं परम् । स्य विस्तारमानं स्य(त) प्रासादमानवद्भवेत् ॥ १॥ एकोनविंशद[शं तु कर्तव्यं सदनं स्त(त)7म । गुगांशं गर्भगेहं तु पक्षांशं गृहपिण्डकम् ।। २ ।। अलिन्दं च शिवांश स्यादित्तिः स्यादुन्नतं समम् । अलिन्द्रं वेकभागेन भित्तिव्यासं शिवांशकम् ॥ ३ ॥ ध्योमभागमलिन्द्रं स्याद्धराव्यामं च तत्समम् । विन्याससूत्रयोरन्तरेकोनविशदंशके ॥ ४ ॥ शिवांश कर्णकूटं स्यान्मध्ये शालाऽग्निभागया । पक्षशाला च तत्तुल्यमेकांशं पञ्जरस्य तु ॥५॥ हातरमशाशं क्षुद्रपजसंयुतम् । पञ्जरं कर्णकूराम तस्या(दा)भक्षुद्रपचरम् ॥ ६॥ एवमादिनलं प्रोक्तमूर्य भानुतलोक्तयन् । चत्वारिंशवयाधिको शताशे सदनोत्सुके ।। ७ ।। पञ्चांशं तदधिष्ठानं दशांश चरणोदयम् । भूतांश पञ्चमानं स्याच्छेपं द्वादशभूमिवत् ॥ ८॥ त्रयोदशतलं ह्येवं कलाभूमिमथोपरि ॥ ९॥ इति काश्यशिल्पे त्रयोदशभूमिविधानं नाम चत्वारिंशः पटलः ।

·कासशिल्प एकत्याधिः श्टयः।
मनत्याशि पर ।
पोडशभमिः ।
अथ पोडमभूमिस्तु वक्षपने दाग कोचम ।
एवं क्रमेण संकल्प्य पश्चालिन्द्र समन्धिम् । १ ॥
पञ्चहारसमायुक्तं गृहपिण्डे सगान कम् ।
गर्भगेई र मांश च वेदाश गृहपिण्टिा । २ ॥
शेणं पूर्व बुद्दिष्ट्रमलिन्द्रादि विमोचन ।
एर द्विनिचतुरपञ्च भूमी याऽय धरातले ॥ ३ ॥
देवतास्थापन कर्यापोडशस्थलहम्के ।
• देवतास्थापनं शूमिर्यावत्ताबद्ध नं कुरु ॥ ४ ॥
यायोऽन्द्र रियालिन्द्रे अ)*कार बनमत्यन्तर कुरु ।
अलिन्द्रजलतरणदान्छादिन वा तुलादिभिः ॥ ५॥
प्रस्तरान्तन वाऽय मान्तं वानात्तु ते दनम् । .
व्यासे सवेदत्रिंगाशे कर्णकूट शिवांशाम् ॥ ६॥
दर्यमध्ये तु वेदार्श शालायाममुदाहृतम्
तयोमध्ये तु पक्षाशे यातु २ (शेऽवतुझं) परिकल्पयेत् ।। ७ ॥
तयोर्मध्ये शिवाशेन पञ्जर कर्णकूटवत् ।
हारान्तरं तयोमे-येटरव्ये अ) पशिनै। कल्पयेत् ॥ ८ ॥
एव हि कल्पवेदादिम्पों शालाविंशतिः ।
कर्णपष्टं तु वेदासु (दांश) द्वात्रिंशं पजर भवेत् ॥ ९ ॥
सोदपष्टियरुयाः स्युह (ग्यं स्याद्वा)रान्तर द्विजोत्तम ।
पवमादितले ख्यात तद्धि द्वात्रिंशदनके ॥ १० ॥
द्विभाग मध्यशाला स्यान्छेषं पूर्ववदाचरेस् ।
द्वितीयं ह्ये समास्यान तृतीयमधुनोन्यते ॥ ११ ॥
त्रिंग द्विगागं तु कृत्या गामन्त्रि(नं त्रि) भूमिकम् ।
कर्णशूटम्य पावम्थं पर व्यागया ।। १२ ।।
हारान्तरं नदर्थ स्यान्छप त्रिनयभूपिन् ।
चतुर्भूपिविशानं तु साष्टानियतिमागता ॥ १३ ॥

·१०३ काश्यपशिल्प एकत्वारिंशः पटलः । वर्णकूटममीपस्थं शालायास्तु द्विपाईयो । एकशिं पान्यासं शेष भागिव काल्पितम् ॥ १४ ॥ पञ्चमे तलविस्तारे पद्विशत्यंशभाजिते । मध्ये शाला तु वेदांश व्योमाशं कर्णफूटकम् ॥ १५॥ तयोर्मध्यस्त(स्थ)शाला च सयोर्मध्ये व कोष्टकम् । प्रत्येक व विभागेन कल्पयेत ल्पावेत्तमः ॥ १६ ॥ तयोर्मध्येऽभागेन पञ्जरं कर्णकूटकम् । हारान्तरं तदर्धेन तेषां संन्याऽऽविभूमिवत् ॥ १७ ।। पष्ठं च भूमिविरतारं चतुर्विधतिभाजिते । मध्ये कोष्ठं द्विभागेन श५ पूर्ववदेव हि ॥ १८ ॥ २८५भूमि(मे)स्तु विस्तार वापिंशत्यशकं भवेत् । शिवांश कर्णकूट तु मध्यगाला द्विभागया ॥ १२ ॥ तयोर्मध्ये शिवाशन क्षुद्रकोष्ठं प्रकल्पयेत् । तयोर्मध्ये विभागेन कोष्ठायाममुदाहतम् ।। २० ।। अर्वा पञ्जरगासं तदधैं हारयोसरम् । पञ्जरं कूट काष्ठं च संख्या चे प्रागिवैध तु ॥ २१ ॥ अष्टगं भूमिविस्तारं विशयशद(वि)भाजिते । गोमाशं कर्णकूर स्यामध्ये को, द्विभागया ॥ २२ ॥ तयोर्मध्ये विभागेन काठायाममुदाहतम् । अर्को पञ्जरव्यामं तार्ध हार योत्तरम् ॥ २३ ॥ पञ्जर कूटकोठं च संस्था म्यात्मागिर तु । अष्टम भूमिविस्तारं विशत्यंशहि(वि)गाजिते ॥ २४ ॥ व्योमार्श करकूट रयान्मध्ये कोठं द्विभागया । यो ये द्विभागेन कोष्ठायाममुदाहृतम् ॥ २५ ॥ तयोर्मध्ये शिवाशेन क्षुद्रीष्ठं प्रवल्पयेत् । अपं मागिर रतव्यं तेषां संम्यादि पूर्ववत् ।। २६ ।। नभूमिविशाल तु निःएडंशविभाजिते । शिवांगं कर्णकूट स्यान्म० शाला विभाजिता । २७ ।। तयोर्मयेऽर्थ भागन पञ्जरं परिक पयेत् । .." तरयानेय नपाचे नयेहा(योही)रानरं भवत् ॥ २८ ॥ .

·पाश्यपशिल्प एक्चत्वारिंशः पटलः । तत्पार्धयोदिमागं स्यालोष्ठ कुर्याद्विशेषतः । घटकोप्टान्तर चैव कोप्टपोरन्तरेऽपि च ॥ २९ ॥ पञ्जर सयेद्धीमान शेिने सुत्रत । हारान्तर तदशि कल्पयेवल्पवित्तमः ॥ ३०॥ विश कोष्ट चतुप्फूट पजरं भानुभियम् । अ(क)लयचं नवभूमो तु दशभूमिम(र)योच्यते ॥ ३१ ।। दशभूपेातु विस्तारं पोडशाशविभाजिते । कणकूट शिवाशं स्यत्तत्सम पञ्जरस्तरम् ॥ ३२ ॥ शालायाम द्विभाग स्यादर्धाशं हारयोत्तरम् । भानुशालाचतुषटं कापञ्जरसंयुतम् ।। ३३ ।। हारान्तर तु द्वारिंशत्कल्पयेद्दश तले । एकादशतलव्यासं मनुभागविभाजिते ॥ ३४ ॥ शिवाश कर्णः तु मध्ये शाला द्विभागया । तयोर्मध्यस्थशालाना गुणाश परिकल्पपेत् ॥ ३५ ॥ अर्थाश पञ्जरव्याम तस्या हारगोत्तरम् । चतुप्यूटार्यशाला च पञ्जर पोडशान्वितम् ॥ ३६ ॥ हारान्तर च द्वानिशक्लप्यं रद्रतलेऽपि च । भानुभू मिविशालं तु भानुभागविभाजिते ॥ २७ ॥ पञ्जरं झूटकोठं च संरया रद्रतले तु यत्(वा)। सर्वपामपि कोठाना पक्षाशं प्रविधीयते ॥ ३८ ॥ त्रयोदशतलन्यासं दशभागविभाजिते । कर्णकट शिवाशेन म ये शाला द्विभागया ॥ ३९ ॥ तयोम येऽभागेन पञ्जर कर्णकटवत् । हारान्तर च तस्यार्थ संख्या द्वादशभूमिवत् ॥ ४० ॥ चर्तुदशतच्यासो मुभागविभाभिने । शिवाम कर्णफूट स्थानम ५ भाग द्विभागया। ४१ ।। अर्धा पञ्जरव्यासं तस्यो दास्योत्तरम् । चतुपूर्ट चतुगालं पजर पंदशान्चितम् ॥ ४२॥ हागन्तर चतुगिन्यस्यैवं तु ग(घ)नुत्तमम् । पिपञ्चभूपिणभाग पितर ति(विभिने समम् ॥ ४३ ।

·१०५
काश्यपशिल्प एकचत्वारिंशः पटलः ।
कर्णकर तु व्योमांश मध्ये शाला द्विभागया ।
हारान्तरं तु शश्यंशं युमिपञ्जरसंयुतम् ॥ ४४ ॥
अशेपोचतलव्यासो वेदभागविभाजिते ।
द्विभागविस्तृतं दण्डमानं नीवं तु मध्यमे ॥ ४५ ॥
कृत्वा पासादतुङ्गं तु द्विभागेन शतद्वयम् ।
धगतलं तु सप्तांशं चरणं च त्रयोदश ।। ४६ ॥
सार्थपञ्च तु मञ्चोचं पादोचं भानुसंख्यया ।
प्रस्तरोच्चं तु पड्भागं रुद्रांश चरणोदयम् ॥४७॥
सर्विभूतांशमञ्चं स्यादशांशं चरणोदयम् ।
भूताशं मञ्चमानं तु नवांशं चरणोदयम् ॥ ४८ ॥
सार्धवेदाशयचाच कल्पयेत्कल्पवित्तमः ।
दो सार्यवरवंशं मञ्चमानं युगांशकम् ॥ ४२ ॥
वस्यशं चरणोच्चं तु मरव(च)मानोदित युत(ग)म् ।
चरणं सार्थसप्ताशं प्रस्तरं सार्धवन्ति(हि)कम् ।। ५० ॥
सप्ताग्निपाददीर्घ तु पादाधिक्याग्निमञ्चकम् ।
अर्धाधिकं पडशं तु पादोद्यानिस्तु मञ्चकम् ॥ ५१ ॥
पदंशं पादमार्न त पादोनाम्न्यशमञ्चकम् ।
अर्याधिकं तु भूतांशं पाददैमुदाहृतम् ॥ ५२ ॥
भर्वाधिक विभागं तु प्रस्तरस्योदयं भवेत् ।
रुपादपश्चभागं तु पाददीमुदाहृतम् ।। ५३ ॥
सार्यपक्षांशपञ्चाचं भूतांगं चरणायतम् ।
सपादपक्षमागं तु मनमानमुदीरितम् ॥ ५४ ॥
पादोनपञ्चभागं तु चरणोदयमीरितम् ।
पञ्चमागं दिमागं स्यात्सार्धवेदांशमविकम् ।। ५५ ॥
सम्रिपानशिवांगं तु प्रस्तरस्य समुच्छयम् ।
शम्य(श्योग वेदिकामानं कण्ठोच्चं तद्विभागया ।। ५६ ।।
अधिकयुगांशं तु शिखरोदयमीरितम् ।
सपादांग शिखामानं यल्पयेत्तु क्रमेण च ॥ ५७ ॥
होमादि स्तूपिपर्यन्तं युगानं परिकल्पयेत् ।
शिखरे तु चतुर्ति मदानासीसमन्वितम् ॥ ५८ ॥

·काश्यपशिल्प एक चत्वारिशः पालः। पाद प्रत्यल्पनासाढध नामका मुदाहृतम् । तदेव सोन्नत मञ्च सौष्टिकोन कोष्ठरम् ॥ ५९ ॥ सारस्वतमिद रयास शिवमियर गृहम् । तदेव नतयूटं च कोठे नतसमञ्चकम् ॥ ६ ॥ प्रादेवामिति विरयात सर्वेपु(स)मद्धिकारणम् । तदेव शिखर कण्ठ घस्वधे परिकल्पयत् ।। ६१ ॥ शिखरे टो(ट)महानासीयुक्त तच्छीर भवेत् । तदेव मायभद्राढ्य तूटकाष्टौ समोन्नती ॥ १२ ॥ समञ्चो वा यमची वा बूटशालो द्विजोत्तम । पार्वतीकमिद च्यान मम प्रीतिकर भवेत् ।। ६३ ।। तदेव शिखर कपद वृत्तमष्टाश्रवदिपम् । वदिकाश्चैन वृत्ता वा वृत्ताकारपटाऽपि वा ।। ६४ ॥ सुशाभवमिद ख्यात शकरस्य प्रियावहम् । पञ्जर कूटकोष्ठ च शिखर च घट तथा ॥६५॥ एबमादीनि सर्वाणि नागराधुनित युरु | अनेनैवाथवा कुर्यादेकानेयक(कादि)भूमया(य.) ॥ ६६ ।। यत्नर(जस्त)म्भेषु कर्तव्य तल तस्मादि(द)मञ्चकम् । तर स्योचितव्यास तुगबुड्य च गर्भम् ॥ ६७ ॥ पर्तव्य विधिना तेन गण्डा(चपटा)लकारसयुतम् । सालिन्द्र सदनार्थ तु सोपान रोहणाय 3 ।। ६८।। तत्र तत्रोचित्त कुर्याच्छ लाभिष्वक्ताद्रुपे । तस्याग्ने मण्डप कुर्यादानेकतल तु वा ॥ ६९ 1. प्रायु(गु)क्तपिपिना कृर्यात्सोलारसयुतम् । परालमुद्भिद्गुल्मासकल्पचित्तमश्विनावपणापत् ।। ७०॥ नानाचित्रविचित्र तु पनप विषिचादितम् | एर यः पुरते हर्म स्वशक्तपा पक्तिय तु(पन)वा ।। ७१ ॥ हेच धनवान्धीमापु-पानसर । दागीनामादिभिका-य संन्छाशा मदाऽसि-वह ।। .२॥

·काश्यपशिल्पे द्विचत्वारिंशः पटलः । सोनेककुल जानं च या(पा) रयेत्तु मुदा च मा(ना) ॥ ७३ ॥ इति काश्यपे घोडशभूमिविधानमेकचत्वारिंगः पटलः । अय द्विनत्वारिंशः पटलः । मूर्धटकाविधानम् । अथ वक्ष्ये विशेष मूर्धधकाविधि परम् । शिखरस्योदयार्धान्ते महानास्यवसानके ॥ १ ॥ शालि(शक्ति) वजावसाने वा मूर्धेटकां तु विन्यसे।। यावत्य(य)वासमासं तु तदा मूर्धे द्विजोऽष्टम (एका द्विज) ॥२॥ एकायनेक भूमानां हाणां तु विपनः । इष्टकाव्यासमायामं धनं चाग्रेष्टकामित्र ॥३॥ प्रासादस्याग्रतो देशे सौम्ये वायौ च गोपुरे । नघाटसप्तपट्प३हस्तं वा मण्डपं ततम् ॥ ४॥ तद्विस्तारसपायाम चतुरश्रं सपं कुरु । मण्डपं वा मषा वाऽय षोडशस्तम्मसंयुतम् ॥ ५॥ चतुरसमायुक्तं चतुस्लोरणसंयुतम् । पडडं च नवं चत्र विनानध्वजसंयुतम् ॥ ६ ॥ मुकासन्दर्भमालरविरलंकृत्य विशेषतः । मण्डल(पोस्य त्रिभागको मध्ये कृत्वा तु वेदिकाम् ।। ७ ।। वेदाद्गुन्लोबता देशमुपवेदियगत्रयम् । शेष घेदिविशालं तु भानुमात्रं तदुन्नतम् ॥ ८ ॥ भानुदयालोचं तु दर्पणादरसंनिभम् । द६ चागि(स्याण्डिलानि चतुरश्राणि कल्पयेत् ॥ ९॥ अथवा बालके स्तूल स्थण्डिलं कारणर्दयाद(कारयेदर्धाय)ोणय गालिमिः॥१०॥ तदस्त डुलस्तुभ्यं (लास्तूय) तदश्च निलपि । लाव परिस्तीर्य वाम् परिकल्पयेत् ॥ ११ ॥ । ....

·काश्यपशिल्प द्विचत्वारिंशः एटेल। नानापुप्पैः कुशदर्भः परिस्तीर्य पिचक्षणः । मनोन्मनीकर्णिकाया तुदलेषु व्या[दगया]मादि शक्तितः||१२ ।। गन्धपुष्पादिभिर्यष्ट्वा सस्यमाविशेषतः । लोहन दारुज वाऽध स्तूपिदण्टु च कारयेत् ॥ १३ ॥ आसन खादिर वाऽथ तिन्तिणीसारमेव वा। मयूर पद्माण्डूर भवेतदारवत्ततम् ।। १४ ॥ हेममुदित ताम्र वा नयरांमिश्र एत्र वा। अर्श्वभूम्यनितुङ्ग तु स्तूपिदण्डायतं भवेत् ॥ १५ ॥ मूनि शैलोपरिष्टात्तु स्तृप्यन्त वा तदायतम् । ऊर्वभूम्यत्र(मेश्व) विस्तार स्तूपिमूल विशाल कम् ॥ १६ ॥ तस्याग्रमनुलव्यासे मूलादारुक्रमात्क(क)शम् । तुङ्गाणात्सम(यामा समा)श तु मूले वदाश्रमाचरेत् ।। १७ ।। चंशं म यसम स्वग्रे वृत्ताकार प्रल्पयेत् । चतुरश्रीपरिष्टात्तु सर्व वृत्तमथापि वा ।। १८ ॥ क्तव्य तस्य मूले तु भिखापा-तु(मान तु) योजयेत् । दण्डमूल समच्यासं दण्ड दण्डाग्रयोरपि ॥ १९ ॥ योजयेल्लोहज युधः। प्रक्षाल्य पश्चगव्यस्तु दन्ड चैवेष्टराऽपि च ॥ २० ॥ रणिसायान्य सेदण्ड कुमादीकु(क्रमादीश)प्रदादिशि । चधारस्त्वेपटा(चतसस्त्यिष्टाः)स्थाप्या:शिलादिष्टम्भालैः ॥२१॥ पृथिव्यादिपरीनानी दण्डं तु विलिखेदुधः। माग्दिश्यष्टक्रमाद्दर्भगन्धपुष्पादिभिर्यजेत् ।। २२ ॥ स्वर्णरजतताम्रा सूनैः कार्पासबैस्तु वा । यौतुरं वन्धयेद्विम स्वस्ववीजमनुस्मन् ॥ २३ ॥ ब्राह्म विष्णु च रद्र व ईश्वर च सदाशिवम् । (शैरे)टमादिदण्डान्तमधिदेवान्त्रमान्यसेत् ।। २४ ।। नये व दापपेटेपां तामूर च निवेदयेत् । भरयां नयवस्रणा अदयेपूर्चसंयुनम् ॥ २५ ॥ अभितः परारधा(लमानष्ट सर्चान्सापिपानकान् । गण्डा(घा)युपूरिक (नान्) यमपुष्पसमनितान् ।। ०६॥

·काश्यपशिल्पे द्विचत्वारिंशः पटलः ।
फलपल्टयसंयुक्तानष्टौ विद्येश्वराधिपान् ।
संस्थाप्य स्वस्वमन्त्रेण नैवेद्यान्न समर्चयेत् ॥ २७ ॥
ततो होगः कर्तव्यो ह्यम्पाधानादिकं कुरु ।
समिधाज्यचम्लीयरान्सयदिपियु(चर्वाज्यलाजैश्च यः सद्ध-
विषा यु)धः ॥ २८॥ .
शतं वा शतमध वा प्रत्येक जुहुयारक्रमात् ।
परब्रह्मपडङ्गन परिकाधीजमुख्यदे(कै.) ॥ २९ ।।
आज्येन जुहुयाद्रीमान्प्रत्येक पञ्चविंशत्तिम् ।
जयादिराष्ट्रवा(नाऽभ्याता)नैश्च राष्ट्रभिश्चर(भृशिय) होमयेत् ॥
ब्रह्मादिवीजमन्त्रैस्तु प्वाभ्या(हुत्याऽऽज्या)नि तथाऽऽहुति(तीः) ।
एवं जागरणं रानी नभाते विपुले शुभे ॥ ३१ ॥
आचार्य(या)मूर्ति वै(भिः)सार्धं स्नानं कृत्वा विधाननः ।
नख खधरोष्णीपा(यवखोप्णीपधरो) भस्मरुद्राक्षधारकः ॥ ३२॥
एवं यज्ञोपवीतादयः सितमाल्यानुलेपना-1
हेमाङ्गुलीयंकटमकुण्डलायैरलंकृतः ।। १३ ॥
यज्ञसूत्रादिसंयुक्त भूपणभूषि(ष्य)शिल्पिनम् ।
आचार्यों मण्डपं गत्वा दण्डेनाप्रपनानलान् ।। ३४ ॥
गन्धपुष्पादिभिर्यणा होमं कृत्वा जयादिभिः ।
स्विष्टममेतिमन्त्रेण पूर्णाहुति समाचरेत् ॥ ३५ ॥
स्थित(राभ्यु(श्योदये विप्रोभयराश्युदयेऽपि वा ।
'मीयो(ने)वा शुक्रसंयुक्त तलोद्रि(तथा )ऽथवा पुनः ।। ३६ ॥
आचार्यशिल्पिभिश्चैव ने ह्यन्तौनुग्रहोपरि (१)
पुण्याहवाचनं यक्ष्य मूर्नेष्टमा निधापयेत् ।। ३७ ।।
इष्टकास्तूपिकल्पश्च बाह्मधामप्रदक्षिणे ।
नानालंकारसंयुक्ताः कृत्वा हऽनलेपयेत् ।। ३८॥
उत्तराभिमुखो भूत्वा आचार्यों मन्त्र(र्योऽनन्य)चेतसा ।
ब्रह्म विष्णु च रुद्रं च ईश्वरं च सदाशिवम् ।। ३९ ।।
निचिन्त्य स्वस्वमन्त्रैस्तु चतस्रो हीष्टाफा न्यसेत् ।
पृथिव्यात्मक कर्म तु सौम्याग्नं शांफरपु च ॥ ४० ॥

·काश्यपगिल्प त्रिचत्वाग्गिः पटलः । सुपे स्थाने मया(त्यानेयमा,श्रित्य प्रागग्रं रख(धम्मसात्मकम् । सुपे नैर्ऋत्यमाश्रित्य सौम्पाग्रं सलिलात्मकम् ।। ४१ ॥ सुपे वि(वा)यच्यमाश्रित्य मागग्रं मरुतात्मकम् । एवं क्रमान्यसैद(श्मा व सुनिन्छिदं समाचरेत् ॥ ४२ ॥ माणिक्यमरतयं (त)चैव वैडूर्य विन्द्रनीलकम् । मौक्तिक स्फटकं चंच पराग प्रवालकम् ॥ ४३ ।। वनं मध्ये दिपु(शि)स्याप्यं शक्तिबीजमनुस्मरन् । तदूर्वे स्थापयेत्स्तूपिदण्डमीशानमन्त्रतः ।। ४४ ॥ कलशस्थोदकः प्रोक्ष्य दण्डं चाश्म(पापाण)पञ्चकम् । तत्तामूर्तीः समभ्पर्य गन्यैः पुष्पैश्च धूपः ॥ ४५ ॥ गलाम्भसा च सुदृढ़ स्थापयेवास्तुनिश्चलम् । ततोऽघशेषशिखरं कर्तव्यं स्यो(चो)दिता तथा ।। ४६ ॥ शिखरोपरिष्टाच स्तूपि मागुक्तविधिना कुरु । फरालादीस्ततः कुर्याग्निश्चलं सुदृढं यथा ॥ ४७ ॥ स्वर्णी रजतर्वाऽय ताम्रर्वाऽऽच्छादम् । काञ्च(गां च) तलकृतार्थे च मा(अ)चार्याय प्रदापयेत् ।। ४८ ॥ दक्षिणां दापयेत्तस्मै दानिकं हिरण्मयम् । यागोपारणं सर्वमाचार्याय च दापयेत् ॥ ४९ ॥ शिल्पिनो भो(नः पृ)जयेत्पश्चाद् गोभूमिकाञ्चनादिभिः । एवं यः कुरुते मर्त्यः सोऽयामि(सयाति)शुमदं फलम् ॥१०॥ गत श्रीकाश्यपशिल्पे मूर्धेष्टकाविधानं द्विचत्वारिंशः पटलः । अथ घिनत्वारिंशः पटलः । प्राकार। अथ वक्ष्ये विशेषण प्राकाराणां च लक्षणम् । रक्षार्थ शोभनार्थ च शालास्तु(या)सदनस्य च । १ ।।

·काश्यपशिल्पे त्रिचत्वारिंशः पटलः ।
प्रासादस्य विशालार्थ(ध)गुणभागैग(क)मेव वा ।
चतुर्भागकभाग चा अन्तमण्डलविस्तृतम् ॥ २॥
अन्तहार विशालं तु तद्वाो द्विगुणं हि तत् ।
मध्यहारविशालास्तु(लं तु याह्यान्तं मण्डलत्रयम् ।।३।।
मध्यादेस्तु विशालं च बाहो त्वादिचतुर्गुणम् ।
महामर्यादिविस्तार आद्रः पञ्चगुणो भवेत् ॥ ४ ॥
मासादचरणाद्विप दोवा(होमा)द्वा पथमस्य तु ।
मथमाद्वितीयनीनं तु द्वितीयात्तृतीयनीवकम् ॥ ५॥
तृतीशचतुर्थ निष्क्रान्तं तस्मानीत्रं च पञ्चमम् ।
माकारं प्रतिनिष्क्रान्तं तस्मात्रीनं तु पञ्चम(तन्नी कुड्यसीमकम्॥६॥
चुड्यमध्यमाथ्याव)सानं वा कुडघवाह्यं तथापि या ।
अथवा शेपत्रिमाणां नीवं होमाद्विधीयते ।। ७॥
प्रथमं प्रकृतेस्तुल्यं तस्माद्गुणाकुलं नतम् ।
द्वितीया तु पञ्चान्तं तदेव नतं क्रमात् ॥ ८ ॥
कल्प(लप्यं चेहर्पमानेन हस्तमानमयोच्यते ।
त्रिपञ्चसप्तहस्तेन प्रथमं त्रिविधं भवेत् ॥ ९ ॥
भबैंकादशहस्तं च त्रयोदशं द्वितीयकम् ।
त्रिपञ्चसप्तदशहन मै(तथे)कोनविंशतिः ॥ १० ॥
मध्यहार विधा प्रोक्तं मर्यादास्तु ततः शृणु
एकविंशनियोविंशपञ्चविंशकरं भवेत् ।। ११ ।।
सप्तविंश नवशिमेकत्रिंशत्करेण तु ।
महामर्यादिविस्तार एवं त्रिविधमुच्यते ॥ १२ ॥
५वमाभासहाणां विकल्पानां च कल्पयेत् ।
सप्तहस्सं समारभ्य पञ्चत्रिंशावसानकम् ॥ १३ ॥
प्रत्येकं प्रथमादीनां सालानां त्रिविमानकम् ।
त्रिपञ्चसंख्यया मोक्तं हाणां चन्द्रसंख्यया ॥१३॥
नवहस्तं समारम्य हस्तविंशावसानकम् ।
मानै सालसमाख्या तु हाणां जातिसंज्ञका ॥ १ ॥
मागुक्तहर्म्यमानेश्च शालायन्त्यं च संमत्तम् ।
पञ्चपाकारमेवं हि विमाकारमधोगते ॥१६॥

·काश्यपशिल्प त्रिचत्वारिंशः पटलः ।
द्वितीयं तृतीयशालं च चतुर्थं च प्रगृह्यताम् ।
यत्र यद्विहितं सालं हयंकृत्तं तु लक्षयेत् ॥ १७ ॥
तस्यामुखे मुखायाम वल्पयेत्कल्पवित्तमः ।
धीजात्यादवीज व त्रिपादं च समं तु वा ॥१८॥
द्विगुणं त्रिगुणं वाऽय चतुःपञ्चगुणं तु या ।
कल्पतु मुखायाम वीजमूर्ध द्विजोत्तम || १९ ॥
अन्तर्मण्डलभित्तेस्तु विस्तारो व्योमहरतका ।
तस्मानिमात्रया वा पात्रं वाऽथ वर्धयेत् ॥ २० ॥
साघहस्तद्विहस्तं तु महामध्यायसानकम् ।
भित्तिव्यासं सयाख्यातमुत्सेधं शृणु सुव्रत ॥ २१ ॥
तद्वयासात्रिचतुप्पश्चगुणं वा सालतुङ्गकम् ।
अथवोत्तरसीमान्तं नीबान्तं वाजनान्तकम् ॥ २२ ॥
प्रस्तरेषु गलो चाऽथ सालतुङ्ग मुदाहृतम् ।
ऋजुवीजतलोपेतं वाह्ये त्वभ्यन्तरार्जवम् ।। २३ ॥
कुडयमूलस्य विस्तारवस्त्र (स्व)शोनापत्रिस्तरम् ।
मूलादग्रं क्रमाक्षीणं वस्त्रंशोश द्विजोत्तम ॥ २४ ॥
अथवा हस्तमानेन सालोत्संध बदाम्यहम् ।
प्रथमं कल शान्तं तु द्वितीयं फल कान्वितम् ॥ २५ ॥
घोध्यंत स्यानितीयं तु चतुर्थ मञ्चमा(का)न्तकम् ।
पभमं तु पपीतान्तं पश्चचा(सा)लोदयं मामात् ॥ २६ ॥
एताद्ध पश्चशा(सा)नेषु तामामुक्तो ह्ययं विधिः ।
आरतं मालिका वा स्यात्सहकारमथापिका ॥ २७ ॥
मण्डपाकृतिक वाऽय बाजुमाध्यमथापिया।
भूतवेदगुणं पक्षव्योमभूममधोयने ॥ २८ ॥
बुद्धयस्योपरि पुइचं स्यात्पादं पादोपरि न्यसेत् ।
तलं मी (4)त तलं कुर्यात् पादं प्रत्यल्पनासिका ॥ २९ ॥
वक्ष्येऽ पादमानं च पकिमानं द्विजोत्तम ।
मूलदम्ये तु होयादि उत्तगन्तं यदुन्नतम् ॥ ३० ॥
तन्मानं सप्तधा भज्य पक्षांश श(म)परातलम् ।
पशम (निपावदीयं नु पाद सच्याङ्गगंगुत्तम् ॥ ३१ ॥

·११३ काश्यपशिल्पे त्रिचत्वारिंशः पटलः । घरातलं तदुक्तं या बुर्जपे वा प्रकल्पयेत् । मूलहस्य तु है।मादि उत्तरांशं न शके ॥ ३२ ॥ धरातलं द्विभागं स्यात्सप्तशिं चरणोदयम् । उत्तरान्तं तु होमादि रुद्रभागविभाजिते ।। ३३ ।। अधिष्ठानं गुणांश स्याच्छेपं यादोदयं भवेत् । मूलप्रासादतुल्यं वा चरणं च धरातलम् ॥ ३४ ॥ पादोत्सेधांशमानं तु पट्समाप्टौ तु वा भजेत् । एकांश पादविष्कम्भं दार(२)वाश्ममयं तु वा ।। ३५॥ तत्रिभागं विभाग वा त्रियाद वार्ध एव वा । कुट्यपादस्य विस्तारं सर्वत्र परिकल्पयेत् ।। ३६ ॥ निचतुप्पश्चहस्तं वा परितो मालिकाकृति । हस्तदर्थ समारभ्य पञ्चहस्तायसानकम् ।। ३७ ॥ . गुणाकुलमस्या च पश्यायां पञ्चविंशतिः। भेदेन कथितं विप्र सर्वत्र समपङ्कायः ॥ ३८ ॥ युग्मायुम्भं तु वा पङ्किः सर्वत्र परिकल्पयेत् । मूलभागविशालं तु धर्मनन्दाष्टभानिते ॥ ३१ ॥ एकांशरहितानं स्यान्मूलादग्रं क्रमाकृशम् । अनादविशालं तु दण्ड इत्यभिधीयते ॥ ४० ॥ दण्डं त्रिपादमधु च क्रमाच्छेठान्तराधमम् । उत्तरोत्सेधमाख्यातं विस्तार मूलपादवत् ॥ ४१ ।। मध्यपादसमं वाऽथ अग्रपादसमं तु वा। उत्ताच्यासमाख्यान श्रेष्ठान्तराधम क्रमात् ।। ४२ ॥ उत्तरोपत्रिभागेका)जनोत्सेघनि(धं तु)नीवकम् । उत्तरोत्सेधतुल्यं तु तुलानीत्रमुदाहृतम् ।। ४३ ।। तदर्थं वा त्रिपाद या तस्य विस्तारमेव हि । वाजने व(गुल्मको वा तुलास्थापनमाचरेत् ॥ ४४ ॥ सुलापनीविस्तारं जयन्तस्य तुलोपरि । जयन्यन्तिाधविशालोच्चमनुमार्गमुदाहृतम् ॥ ४५ ॥ सुलान्तरं तुलोच्चं तु जयात्याय तदन्तरम् । मनुमार्ग तथा कल्प्य दण्डमानेएकान्तरम् ।। ४६ ॥

·११४
काश्यपशिल्पे त्रिचत्वारिश: पटना
.
कपोतादीनि नीबाङ्गप्रस्तारोक्तपदाचरेत् ।
अधा तुलोपरिष्टात्तु इयुकास्तरण कुरु ॥ ४७ ।।
सुधया गुडतोयश्च टमास्तरण भवेत् ।
फरालमुद्गुल्माः सपरक चिकणमाचरेत् ॥ ४८ ।।
इष्टमास्तरण ह्येतचिउला चेन्दुतलोपरि ।
बोलनोत्फलकाभिश्व च्छादयतु विशेषतः ॥ ४९ ।।
वामनो वे तु वाऽऽसाय सुधार्म समाचरेत् ।
एवमादितलं मोत्तमभूमि बदाम्यहम् ॥ ५० ॥
मूलाग्रस्तम्भतुङ्ग तु मन्दमूलाभाजिते ।
एकाशरहिताधिच तो वो भूमयः ॥ ५१ ॥
मस्तरं च तथाविमेकानेकतलोऽपि च ।
मस्तरोपरि कर्तव्य मितिमेव परोदयम् ॥ ५२ ।।
छत्राकार शिरोपेत सदाकारमयापि वा।
गोपानपथवा वाज सदा कल्प्यान्तरे द्विज । ५३ ॥
मृन्मयोप्टफैवाऽय सारदात्मयस्तथा ।
गोपान छादन कुर्याल्लुपक्रियाशिरोन्धितम् ॥ ५४ ।।
सभाकारमिदं रूपात यथतेषु कल्पयेत् ।। ५५ ।।
जातिपश्चतल ख्यात छन्दवेदतलं भवेत् ।। ५६ ॥
विकल्प तत्तल विपादामासत्वेष भूमिके ।
नात्यादीनां तु हाणां योग्य सालतलं कुरु ॥ ५
मर्यादिसालमाश्रित्य पात(ब)क पचनालयम् ।
नत्य आयुधस्थान वायव्यं शयनाईकम् । ५८ ॥
शाङ्कर गोगशाला स्याभृशभागेऽथवा पुनः ।
भानिथ(मेय)याम्ययोर्मध्ये कर्तव्यं जननाल पम् ॥ ५५ ॥
समा(शत्र)शाकरयामा मञ्च(ज)नालयमेव हि ।
धान्यस्थानं च तपाई भङ्गराज (प)येऽपि वा ॥ ६० ।
नि:तिवारुणीमध्ये पुस्तकारक्षता(न/ महा,लयम् ।
तत्पार्धयोः प्रतिव्यं व्यञ्जनालयमुत्तमम् ॥ ६१ ।
सोमवायव्ययोर्मध्ये वस्त्राणामालयं कुरु ।
सोमशाग्यांमध मार्गावाम प्रकल्प त् ॥ ६ ॥

·काश्यपशिल्प विचलारिंशा पटलः । . दपा शयनस्थान पर्यन्न समन्वितम् । पुष्पदन्तपदे याऽय महेन्द्र(माहेन्द्रोपुष्पमण्डप ।। ६३ । गृहक्षपपदे कुर्याद्धान्यालयं द्विजोत्तम । पचि(रि)को मालिकानां च एवमेव प्रपलायेत् ॥ ६४ ॥ मालिकास्वरेपि(न्ते तु सो)माशे कूपस्थानमुदाहृतम् । अपवाऽपप्रकारेण वक्ष्ये संदेशनिर्णयम् ।। ६५ ।। शक(शककरयोर्मध्ये विद्यास्थानमुदाहृतम् । शंकरस्यांश(श्रीद)योर्मध्ये धनव्यास(स्थान)मुदाहृतम् ॥ ६६ ॥ याम्यपावकयामध्ये पुष्पमण्डए उच्यते । याम्यतैरुभ(नईतयोमध्ये स्नानाम्बुकोष्ठमुच्यते ।। ६७ ॥ निर्गतिवारुणीमध्ये धर्मश्रवणमण्डपम् । वायव्यवारुणीमध्ये आयुधस्थानमुच्यते ॥ ६८ ॥ वायव्यसाम्ययामध्ये शयनस्थानमुच्यते । ईशानसाम्ययोमध्ये यागार्य मण्डपं कुरु ॥ ६९ ॥ जयन्ते मज्जनशाला(नागार)स्यादा(मा)मेये पवनाद(ल)यम् । परितो मालिकायां तु सकलस्थानमुच्यते ॥ ७० ॥ शांकरे नृत्तमूर्तिस्तु आग्नेय वृपवाहनम् । उमा स्कन्दं च सहितं नैर्ऋत्य परिकल्पयेत् ॥ ७१ ॥ कङ्कालं वायुदिग्मागे भिक्षाटनं जयन्तक । मुखास तु सत्यांश वितथे त्रिपुरान्तकम् ।। ७२ ॥ सुग्रीवे हरिऋदं स्याद् गन्धर्षे चन्द्रशेखरम् । शेषांशे कामदहनं मुरुपे कालारिमूर्तिकम् ॥ ७३ ।। उदितेऽर्धनारिमूर्तिस्नु महेन्द्र कल्याणसुन्दरम् । क्षेत्रपालं तु पर्नन्ये याम्ये वै दक्षिणेश्वरम् ॥ ७४ ।। वारुणे लिङ्गमद्भूतं सौम्ये तु गजहारिणम् । इत्यर्धधर्म (हर्थ )शांश्च अन्तरालेषु फल्पयेत् ।। ७५ ।। मूलदम्य समीक्ष्यत्र सकलस्थापनं कुरु । प्राकारेषु चतुईक्षु द्वाद(५)शोभादि कल्पयेत् ॥ ७६ ) प्राकारतत्तिमध्ये तु दीर्घमध्येतिवेचनम् । श्या मूलहम्यस्य मध्यपश्रितं भवेत् ।। ७७ ।।

·काश्यपशिल्पे त्रिचत्वारिंशः पटलः । प्रधानद्वारषेक का द्वयं पाऽन्यत्तु जाटकम् । माकारमेचमाख्यातं बाह्ये विधिविधीयते ॥ ७ ॥ एकद्विविचतुष्पश्चदण्डवाहादिविस्तृतम् । तन्दाही तु प्रयश्रेणिमनेन विधिना कुरु ॥ ७९ ॥ शैवानां परिवाराणा प्राच्यमावासमुच्यते । भाच्यां चा सौम्पदेशे वा देशिकावासमुच्यते ॥ ८ ॥ देवज्ञाम्बष्ठभिषां वासस्थानं च याम्यके। निधन्धाहारजावानां पश्चिमे वासमुच्यते ॥ ८१ ॥ सर्वेपामपि भक्तानां वासमुत्तरपावके । भनौ महाव्रतस्थानं याम्ये पाशुपतालयम् ॥ ८२॥ कलामुखं तु नैऋत्ये चोवीलयं तु वाहणे । वायौ तु आईवस्थाने सौम्ये भूसुरसत्रकम् ।। ८३ ॥ झानाभ्यासादधः कुर्याद्वैश्यानां तु विशेषतः । सद्भाय स्त्रीशदिग्भागे कार्य महाजलाशयम् ।। ८४ ।। याम्यपावकयोर्मध्ये गोशालांशं प्रकल्पयेत् । वारुणीनतीमध्ये सूतिकावासमुच्यते ॥ ८५॥ घारुणानिलयोर्मध्ये रोगातीनां निवासकम् । सौम्यवानिल(यन्य)योर्मध्ये वालशिक्षार्थमण्डपम् ॥ ८६ ॥ सोमशंकरयोर्मध्ये धान्यमञ्जलिका भवेत् । तद्वाह्ये पलिते विष दापीनां गणिकादिनाम् ।। ८७ ।। नृत्तोयाभ्यसानां (सतां) तु क्रयविक्रयजीविनाम् । चकिनां (चक्रिणां) वापकानांच कुलालानां तथैव च ॥ ८ ॥ मरस्यमांसोपजीवाना न तु (नृत)कारकयोष्ठना(पिता) । पितामशूद्रकानां तु गोपालानां च कारुणाम् ।। ८९ ।। करणानां गृहश्रेणीचापस्थानपरिग्रहम् । परितः यल्पयेद्रीमान्पूर्वाद्याशावसानकम् ।। ९० ॥ सदाय स्वीशनिम्भागे श्मशानं परिकल्पयेत् । दक्षिणे चोचरे वाऽपि स्थापत्यादिनिवासकम् ॥ ९१ ।। तामों पाये तु कर्तव्य रजकानां निवासकम् । नहाय (मोगमा तु चण्डालश्रेणिरुच्यते ॥ २ ॥ .

·काश्यपशिल्पे चतुश्चत्वारिंशः पटलः । माकारलक्षणं ह्येवं प्रोच्यते द्विजसत्तम । ९३ ।। इति काश्यपशिल्पे प्राकारलक्षणं निचत्वारिंशः पटलः । अथ चतुश्चत्वारिंशः पटलः। - मण्डपः। अथ वक्ष्ये विशेषेण मण्डपानां तु लक्षणम् । मासादत्त्वे (स्य) भूमौ तु मोच्यते मुखमण्डः ॥ १ ॥ जातिव(च)न्द्रविकल्पानामाभासानां तथैव हि । प्रासादादिमुखे चैव दिशासु विदिशासु वा ॥२॥ ग्रामादीनां तु मध्ये वा दिशास विदिशासु च । उद्याने वा नदीतीरे तटाके वाऽयचा पुनः॥३॥ देवार्थ मण्डपं कर्यादादिमखमण्डपम् । प्रासादस्याग्रतः कुयोन्मदपं तु (पानी) चतुष्टयम् ॥ ४॥ मुखमण्डपपादौ तु प्रतिमामण्डपं ततः । सापनाथ तृतीयं तु नृत्तार्थ च चतुष्टर(र्थक)म् ।। ५ ॥ तेषु चै प्रथम प्रायद्वितीयादीनि चो(दिरयों)च्यते । अन्तमाराणि चैतानि(हारांश्च तानेतान् )मध्यहारादि(राय) वा फुरु ॥ मण्डपं (पान्म)ग्डपं तन्न शालाद्वा मण्डपान्तरम् । अन्तरालमिति ख्यातमादौ तल्लसणं शृणु ॥ ७ ॥ एकदित्रिश्चतुप्पञ्चषट्समाप्टकरं तु था। नवधर्ममय(यो)वाऽपि रुद्रहस्तमथापि वा ॥ ८ ॥ अन्तरालविशालं तु(लस्य) रुद्रसंख्या प्रकीर्तिता । यत्र यन्मण्डपं कुर्यात्तम्मिन्पङ्क या विशेषतः ॥ ९॥ पदित्रिचतुःपञ्चभत्या व ऽगन्नालफम् ) सावकाशान्तरालं वा भित्तिमध्यमथापि वा ॥१०॥ भित्तिमध्यान्तरालं चेत्पाशेशसयुतम् । एकदिनि अध्य)प्रपादं वा केशं (वेशभक्त्येकमेव वा ॥ ११ ॥ * i .

·काश्यपशिल्पे चतुश्चत्वारिंशः पटलः ।
द्वयोर्म-यमे ये च द्वार पा जाए या पाल्पयेत् ।
उत्तरे जलधाराध स्नानार्थ परिकल्पयेत् ॥ १२ ॥
युग्मायुग्मं तु पक्तिर्वाऽभ्यन्तरालं द्विजोत्तम ।
अधिष्टानादिसर्वाङ्ग मण्डपस्य सम भवेत् ॥ १३ ॥
अन्तराल समाख्यात शृणु मण्डपलक्षणम् ।
निहस्तं तु ममारभ्य विधिहस्तविधनात् ।। १४ ।।
एवमेकोनविंश तु नवधा मण्डपं भवेत् ।
आभाससदनाना तु आभासं मण्डप भवेत् ।। १५ ।।
एकविंशतिहस्तादिद्विदिहस्तविवर्धनात् ।
सप्तत्रिशनिहस्ता(करा)न्त च विक प नवधा भवेत् ॥१६॥
आभासानां च योग(ग्य)स्वस्मयोग्यमयापि वा।
नवनिंशतिरा(तमा)रभ्य द्वद्विहस्तवियनात् ॥ १७ ॥
पश्चाधिकं तु पश्चाशःराश छन्दमुच्यते ।
सप्तपञ्चदशाऽऽरम्प द्विद्विहस्तविवर्धनात् ।। १८ ॥
सानिसप्ततिहस्तान्त पमृता जातिहन्यते ।
तद्विस्तारसम दीर्घ समाश्र मण्डपं भवेत् ॥ १९ ॥
अ यर्धहस्तमारभ्य पाडगुलवर्धनात् ।
पञ्चहस्तविधियो(स्तावधि यावत् पङ्क्तिव्यास तु कल्पयेत्।।२०।।
अर्थदस्त समारभ्य पावापन करावधि ।
गुणाकुरविवर्य (वृद्धा,तु पङ्किव्यास प्रकल्परेत् ।। २१ ।।
सार्धद्विहस्तपाय पडङ्गुल धिवर्धनात् ।
स्तम्भानामदय होव स्तम्भच्यासमयोच्यते ॥ २२॥
रम्पद्गुल समारभ्य अर्थाहरुविवर्धनात् ।
एकोनविंशमानं तु प्रयोनिशानिविस्तृतम् ।' २३ ॥
पादोच्च भानरद्राशे दश चाट का भजेत् ।
मूलाकार तदेवाश द धूतूनमग्रम् ॥ २४ ॥
तालवा(पा) तिलोनङ्ग सापापं समण्डये।
ची(नलि)पोन्चे तु भूनागे द्विभाग च तलोदयम् ॥ २५ ॥
अमितङ्गामिदैभाग वाऽपि मयूरपम् ।
उपपीटमपिष्टान पर या मसूरकम् ॥ १६ ॥

·काश्यपशिल्पे चतुश्चत्वारिंशः पटलः ।
धरातलसमं मोक्तं द्विगुणं त्रिगुणं तु वा ।
उपपीठोदयं ख्यातमुपपीठार्थम(र्धव)त्त वा ॥ २७ ।।
उपपीठमधिष्ठानं चरणं मस्तरं तथा ।
नीप्रवेशमलंकारं गुण्यं प्रागिव विद्यते ॥ २८ ॥
पङ्क्तित्रयसमायुक्तं पादशस्तम्भसंयुतम् ।
व लाल्पनासिकोपेतं मध्ये कूटं तु एव वा ॥२९॥
मण्डितं वाऽथ सर्वत्र चतुर इरि(युत)तु वा ।
अष्टिदिग्या(दिग्द्वा)रमेकं वा द्वय वा जालकोष्ठदिक् ॥ ३० ॥
या सोपानसंयुक्तं चित्रितं तोरणादिभिः ।
तोरणादिविहीनं वा कल्पवं प्रथमं भवेत् ॥ ३१ ।।
चतुर्भक्त्या विशालं तु अष्टदिग्दारसंयुतम् ।
पूर्वेऽपरे(वीपर)द्विपत्ये(मत्ये)कभक्त्या विस्तारनीत्रकम् ॥ ३२॥
मध्यस्थानि परित्यज्य अर्वे कूटं द्विभक्तिकम् ।
वसुपञ्जरसंयुक्तं द्वितीयं मण्डपं भवेत् ॥ ३३ ॥
पञ्चभक्त्या विभा(शाल)तु मध्ये कूटं द्विभागया।
मण्डपं परितोऽशोनद्वात्रिंशुमचरणान्वितम् ॥ ३४ ।।
भानुद्विगुणसंराष्ट्र पञ्जराष्ट्रकसंयुतम् ।
इष्टदिग्दारसंयुक्तं द्वारन्य(मोककुड्यकम् ॥ ३५ ॥
द्वारस्याने तु सोपानं सर्वालकारसंयुतम् ।
कुडकुम्भलतायैस्तु भूपितं तु तृतीयकम् ॥ ३६ ॥
चतुरथं तु पड्भक्त्या मध्ये कूटं विभागया ।
तत्फूटमष्टपादादयं मध्ये रङ्गन्समायुतम् ।। ३७ ।।
चतुरसमायुक्तमिष्टदिग्द्वारमेव वा ।
द्विमत्यापि हृतं चैव भत्यादिप्रथमायुगम् ।। ३८ ॥
अदिग्भद्रसंयुक्तं चतुर्दिम्भद्रमेव वा ।
चत्वारिंशतिचाष्ट्राधियुक्तं वा नत्र यादितम् ॥ ३९ ॥
चतुर्विशाल्पनासाढ्यं कुड्याकुम्भलतादिक(वित्त) ।
तोरणाटकसंयुक्तं तृतीयं मण्डपं विदम् ।। ४० ॥
चतुरनं तु सप्ताशं पष्टय कसमायुतम् ।
नयभागेन तन्मध्ये कूटं वा मण्डिनाङ्गणम् ॥ ४१ ॥

·१२० फाश्यपशिल्प चतुभयारिंगः पटलः । द्वारिंशदव(स)नासादयं चतुर्दिभद्रसंयुतम् । त्रिभागफशिविस्तारं निर्गम मुखभद्रकम् ॥ १२ ॥ मध्यराइसमोपेतं द्विष्ट(तमिष्टागडय संयुत(ममन्वितम् । सर्वालंकारसंयुक्तं पञ्चम परिकीर्तितम् ॥ ४३ ।। युगाश्रममवत्या तु अशीतिचरणान्वितम् । चतुर्मागेन तन्मध्ये ऊ कूटं प्रकल्पयेत् ।। ४४ ॥ चदिग्द्वारसंयुक्तमिष्टदिक्चा(न्दा)रमेय वा। मुखसोपा(पा)नमग्न्यशसिनीव समान्चित्तम् ॥ ४५ ॥ मध्यरङ्गन्समायुक्तं पडष्टनासिकान्वितम् । सर्वालंकारसंयुक्तं सप्तम मण्डपं भवेत् ॥ १६ ॥ चतुरश्रं दशांशं तु भावादि(वधि) शादिकम् । मध्ये चैवाष्टदिग्भागनक्कूटसमायुतम् ।। ४७ ।। कुटोपरि नीवनांशे तु अ(स्व)न्तरालं प्रकल्पयेत् । पाचोन्मुखेन सोपानं दिशि भद्रसमन्वितम् ॥ ४८ ॥ मालंकारसंयुक्तमष्टम मण्डपं भवेत् । रुद्रभक्त्या युगानं तु मध्ये द्वयंशेन कूटकम् ॥ १९ ॥ मुखे सोपानसंयुक्तमिष्टदिग्भद्रसंयुतम् । द्वारन्य(म)त्रैन कुड्यांशमिष्टभागावसानकम् ॥ १० ॥ सर्यालंकारसंयुक्तं नवमं मण्डपं भवेत् । द्वादशांशे युगानं तु मध्ये इयंशेन कूटकम् ॥ ५१ ॥ मण्डपस्य तु बाह्ये तु अंशेनालिन्द्रमिष्यते । तदिशेन तु विस्तारनिष्क्रान्तः स्थाचतुर्दशी ।। ५२ ।। साहपष्टिसमं पादमायने तु प्रकल्पयेत् । सर्थालंकारसंयुक्त दशमं मण्डपं भवेत् ॥ ५३ ॥ पेतमण्डपस्य तदायतम् । सस्योचित विभागं तु कृत्वा वा मण्डलं कुरु .. ५४.॥ पवित्रयविशालं तु पश्चपङ्क्तया विशालकम् । एक्वार्थे पुरे वाऽथ पा(दा)रमंसेन कल्पयेत् ॥ ५५ ॥ पाचे पा(द्वारयुतं द्वे तु त्रिंशदयिसमन्वितम् । तदेव परितोऽशेन मण्डपाभ्यन्तरे रसः ।। ५६ ।

·काश्यपशिल्पे चतुश्चत्वारिंशः पटलः । लुपादोज़ इन कुर्यादष्टाविंशाधिसंयुतम् । पुरे पारयुतं चेत्तु चरणं चाटविंशतिः ।। ५७ ॥ अथवा पारहीनं तु निरष्टचरणान्वितम् । पादं प्रत्यल्पनासाढचं वेदिजालकतोरणम् ॥ ५८॥ नानाकुम्भलतायैस्तु करिपतं प्रथम भवेत् । चतुर्भित्तिविशालं तु आयामे तु पडंशफम् ।। ५९ ॥ मण्डपं परितोऽशेन कूटपभ्यन्तरेतरम् । द्विभक्तिविसृ(स्तृोतं चैकमवत्या तु मुखभद्रकम् ॥ ६० ॥ दारिद्वात्रिंशचरणोपेतं मण्डपस्य द्वितीयकम् । विशालं पञ्चभक्तया स्पादायामे सक्तभग(प्तभक्त)यः ॥ ६१ ।। त्रिपश्चपत्ति(ङ्क्ति)विस्तारं दीर्घा मध्ये सभा भवेत् । मण्डपं परितोऽशे तु इष्टदिम्भद्रसंयुतम् ॥ ६२ ॥ चत्वारिंशतिपादान्यं सर्वालंकारसंघुतम् । पदिकायः समायुक्तं तृतीयं मण्डपं भवेत् ।। ६३ ।। रसभाक्तिविशालं तु वसुभक्तचायतं भवेत् । दिचतुर्भक्तिविस्तारं दीर्घमध्ये महोदयम् ॥ ६४ ॥ मण्डपं परितोऽष्टांशमिष्टदीर्घकभद्रकम् । पष्टिसंख्याधिसंयुक्तं चतुर्थ मण्डपं भवेत् ।। ६५ ॥ तारे सप्तविभागे तु नवभक्तयायु(य)वान्वितम् । त्रिभक्तिविस्तृतं पञ्चभत्त्यायामसमं करम् ॥ ६६ ॥ तारत्रयोदशांशेन मध्यंश(ध्यांशा)शेन कूटकम् । इष्टदिक्कुडयसंयुक्तं चतुर्दिन्भद्रसंयुतम् ।। ६७ ॥ ममुखे नन्दभागेन मुखभद्र प्रकल्पयेत् । नवतीभक्तया भक्तयाऽनिव(क)समन्वितम् ।। ६८ ॥ सर्वालंकारसंयुक्तं द्वादशं मण्डपं भवेत् । त्रिपश्चपतिविस्तारमायामं चतुरश्रकम् ॥ ६९ ॥ मध्ये फूटं गुणांशेन श्वेने ऊर्ध्वसमन्वितम् । गुणांशं विस्तृतायामं मुखभद्रसमन्वितम् ॥ ७० ।। इष्टदिक्कुत्यसंयुक्त अन्य(माय)ताधिसमन्वितम् । पञ्चाशं त्रियाविध्या दिशनं चरणायतम् ।। ७१ ।।

·१३३३ काश्यपशिल्प चतुश्रत्त्वारिंशः पटलः । सलिंकारं संयुक्तं मण्डपं तु प्रयोदशम् । पोटशांश युगाणं तु मध्ये कूट विभागया ।। ७२ ॥ साष्टातिायेसपायुक्तं द्विशतं पादमुच्यते । मुखभंद्रमशिन तदय (घ)नेतरे दिशि ।। ७३ ।। सर्यालंकारसंयुक्तो मण्डपस्याचतुर्दशः । एवं हि मनुभेदेन युगानं मण्डपं विदुः ॥ ७४ ॥ उत्त ऊर्य चतुर्विंशदंशं सीमावसानकम् । * चतुरश्री मण्डपः स्यात्सर्यालंकारसंयुतः । ७५ ॥ भितिस्तम्भ च परितः कर्तुरिच्छायशान्नयेन् । 'समाश्रमण्डपं त्वेतदायामाश्रमयोच्यते ।। ७६ ।। विस्तारं पडितल्येव सा(ल्यं स्यात्साय वाऽय पङ्क्तयः। विस्तारं पङ्क्तिमानं तु गुणाकुलविवर्धनात् ॥ ७७ ॥ सप्तविंशाअग्लं यावत्तावदायनवोदितम् । वर्धाक्षीणं तथा वाऽय मण्डपे न(म)फरोदितम् ।। ७८ ।। नाश्रयेत्तु करें पूर्य(4)पण्डपं तु समाचरेत् । अशेपघटसंख्या तु माग्वदायासि(म)माचरेत् ।। ७९ ।। मण्डप परितोऽष्टांशे ट(इ)दिग्भद्रसंयतम् । त्रिभक्तिविस्तृत व भक्त्या तन्मुखभद्रकम् ।। ८० ॥ सप्ताधिक्यद्वयाधिक्यं पादमित्यभिधीयते । सर्वालंकारसंयक्तं पश्चमं मण्डपं भवेत् ॥ ८॥ वसुभक्तिविशालं च दशभक्त्या तथाऽन्वितम् । द्विचतुर्मागविस्तारदीर्घमध्यस(प)होदयम् ॥ ८२ ॥ परितो मण्डपो वंशं मध्यस्तम्भाविवर्जितम् । इन्द्रदिन्द्रमुखाभद्रा(ड्मुखभद्रं चोचतुर्धशेन प्रत्त ।। ८३ ॥ पणत्पनि संयुक्त सालंकारसंयुतम् । षष्ठमं मण्डप होय प्रोन्यते तु शिवाईकम् ॥ ८ ॥ नवभतया तयानं तु रुद्रसत्या तयान्वितम् । एकत्रिभक्तिविस्तारं दीर्घमध्ये सभा भवेत् ॥ ८५ ॥ परितो देवभाग तु मण्डपं परिकल्पगेन । त्रिचतर्भागविस्तार दीवस्यामुग्मभदकम् ॥ ८६ ।। -- ·काश्यपशिल्पे पञ्चचत्वारिंशः पटलः । सर्वालंकारसंयुक्तमष्टमं मण्डपं भवेत् । इष्टदिवचारुरङ्कु स्याकल्पयेत्परितो भवेत् ॥८७॥ एवं हि मनुभेदं च सायतं मण्डपं विदुः । त्रिचतुष्पश्चषट्सप्तअङ्कणस्य तु एव या ॥ ८८ ।। सर्वेपो मण्डपानां व भित्तिव्यामं तु पञ्चधा। पादायामविशालेन दारुपादेन का व्यय(सम)म् ।। ८९ ॥ सर्वेषां मुखभद्राणां करणं मण्डपाकृति । पार्थे सोपानसंयुक्तं हस्तिहस्तविभूषितम् ॥ २० ॥ पञ्चषट्सप्तनबाटदण्डं वा तस्य विस्तृतम् । सपादं सार्धदण्डं वा इस्तिहस्तोदयान्वितम् ॥ ९१ ।। यष्टिनानूर्ध्वकल्पं वा स्वरं हस्तिकहस्ति (स्त)कम् । सन्नीनं किपुररस्य अग्रं ककुन्ताकृति ॥ ९२ ॥ मूलादष्टांशरहितमग्रवा(म)स्तु क्रमाकृशम् । इस्तिहस्त्यन्तरं विप्र युग्मं वाऽयुग्मद(य)ष्टयः ।। ९३ ॥ दण्डं सपाददण्डं वा सार्थ ग द्वित्रिमात्रकम् । द्विदण्डं चाऽय धीपुश्च विस्तारं स्यात्तदेव हि ॥ ९४ ॥ नेन द्विगुणीव तु अभयस्थानमण्डपे । यष्टेरचाग्निभागैकं भागं स्यादामलोदयम् ॥ ९५ ॥ आदी समतले स्थित्वा सव्यपादपुरःसरम् । सोपानारोहणं विद्यान्माना तु विधीयते ।। १६ ॥ । मण्डपं होषमाख्यातं गोपुरं शृणु सुव्रत ।। ९७ ॥ इनि काश्यपशिलो मण्डपलक्षणं चतुश्रुत्वारिंशः पटलः । - अथ पञ्चचत्वारिंश. पटलः । गोपुरलक्षणम् । अथ वक्ष्ये विशेषेण गोपुराणां तु लक्षणम् । अन्तर्मण्डलसालोदिप्यसुन(विपुलं)पोच्यते क्रमात् ।। १ ॥

·१२४
फाश्यपशिल्पे पञ्चचत्वारिंशः पटलः ।
द्वारशोभा द्वारशाला द्वारपासादइर्माकम् ।
द्वारगोपुरमित्येते क्रमानाना प्रकीर्तिताः ।। २ ॥
एकद्विधितला चाऽपि द्वारशोभा प्रकल्पयेत् ।
द्विभूमि त्रिभूमि, चतुर्भूमिरयापि वा ॥ ३ ॥
द्वारशाला तु कर्तव्या साले स्यात्तु द्वितीयके ।
त्रिचतुष्पञ्चभूमिर्या द्वारपासादमारभेत् ॥ ४ ॥
चतुष्पञ्चतल वाऽय पतलं वाऽथ दर्परुम् ।
पञ्चपट्सप्तभूपिर्वा द्वारगीपुरामिष्यते ॥ ५॥
अथवा सर्वसालेषु एकद्वितितल तु वा !
सोपपीठमधिष्ठानं.. चिनावान्नोपपीठकम् ॥ ६॥
तयोरुच्चयता सर्वे नवपन्न वदाम्यहम् ।
मूलप्रासादविस्तारं सप्ताटनवभाजिते ॥ ७ ॥
दशैकादशभागे च एकाशरहित क्रमात् ।
शोभादिगोपुरान्तानां विपुलं कीर्तित कमात् ।। ८॥
विकल्पाहारमा)सहाणा गोपुराणा तस्त्विमे ।
मूलालयविशालं तु चतुप्पश्चपदंशके ।। ९ ॥
समाष्टांशेन हीन तु च्छन्दशोभादयं भवेत् ।
मूलगेधिमार्गक भागयर्धाशमेव च ॥ १० ॥
त्रिधशं चतुरशं तु गुणांशं च तथैव च ।
पक्षमागे तु वेदाश सालपु प्रथमादिपु ॥ ११ ॥
शोमादिगोपुरान्तानां पतिर्जात्यायमा(जात्यायत्ता)लयम् ।
परूप्येव हर्गमान स्यादथ मानवशात्ततः ॥ १२ ॥
विस्तादिविरष्टान्तमेक इस्तविवर्धनान् ।
पोभादिगोपुरान्ताना प्रत्येक त्रिविमानकम् ॥ १३ ॥
विषल्पाभासयोरेव चन्द्रदम्य च रक्ष्यते ।
गुणस्त समारभ्य सप्तदशारावधि ॥ १४ ॥
एकहस्तद्रिवि) या तु शोभादीनां प्रय प्रयम् ।
चतुर्हस्तं समारभ्य यादवष्टादश परम् ॥ १५ ॥
चोभादीनां प्रमाद्यासं नानिहर्षे विधीयते ।
मत्येक प्रिनिराकारनन्दपावधिरित् ॥ १६ ॥

·काश्यपशिल्पे पञ्चचत्वारिंशः पटलः । १२५ 1, रतमानेन विस्तार क्षुद्राणामई क्रमात् । स्वस्वोदितं विकर्तव्यं विपरीतं विपत्करम् ॥ १७ ॥ अथवा त्रिचतुष्पञ्चषट्सप्ताटनवं करम् । दशैकादशहस्तं तु अधमादित्रयं त्रयम् ॥ १८॥ सर्वहम्य तथा शा(सा)ले यथेष्टं परिकल्पयेत् । महत्तरे तु श्रेष्ठानित्यन्तरे मध्यमत्रयम् ॥ १९ ॥ क्षुद्राल्पयोः प्रशस्हा(स्ता,नि कन्यासचमुच्यते । सर्वसालेषु कर्तव्यं कर्तव्यं सर्वदेशिक ॥ २० ॥ अथवाऽन्यप्रकारेण शोभादीनां च विस्तरम् । पश्चहस्तं समारभ्य द्विद्विहस्तविवर्धनात् ।। २१ ।। प्रयोदशकारान्तं तु शोभाव्यासं तु कल्पय । पञ्चविंशत्कारारभ्य (म)त्रयस्त्रिंशत्कारान्तकम् ।। २२ ।। द्वारप्रासादविस्तारं पञ्चधा परिकीर्तितम् । पञ्चत्रिंशत्कारारभ्यं चत्वारिंशत्रयाधिकम् ॥ २३ ॥ पश्चधा द्वारहस्य विस्तारः परिकीर्तितः । सपञ्चचत्वारिंशत्पञ्चात्रिच(श्चाशद्गो)पुरान्तकम् ॥ २४ ॥ द्विद्विहस्तविद्धया तु पश्चया गोपुरान्तकम् । द्वारामधनसाधाय(रसाधनपाख्यातं)ततेना(त आ)यतनं शृणु ॥ २५ ॥ सपादं सार्यपादोनद्विगुणं द्विगुणं तु का। सत्रिभागेकभागं तु द्विभागं चाऽऽयतं भवेत् ॥ २६ ॥ सो(शौ)मादिगोपुरान्तानामिष्टायाम प्रगृह्यताम् । लघु फिञ्चिद्विशेषोऽस्ति तं विशेष ण(न) शृण | वि(वि)इस्तमानविस्तारं गृहीत्वैव विशेषतः । आयामं स(पूर्ववत्वरप्यमने कोषिष्टमायतम् ।। २८ ॥ हस्तच्छन्दं प्रवृत्त्या वामन्यद्वा पूर्वमाचरेत् । आयादिशोभनोपेतं हस्तपानेन कल्पयेत् ॥ २९ ॥ तं धिना हम्यंमूलस्य वंशे द्वे कल्पितस्य तु । व्यासायामः समाख्यातस्तेषां तुङ्गमयोच्यते ॥ ३०॥ ॥

·फाश्यपशिल्पे पश्चचत्वारिंशः पटलः । विस्तार सप्तधा भज्य शोभच्छं (भो) रुद्रभागया। तारायादिकाधिक)तुझं तु द्वारशालोच्छ्वं भवेत् ।। ३१ ॥ सप्तभागे तु रुद्रांशं मान्यर्श वा तृतीयके । विस्तारे तु नवांशे तु मध्यमं शो(स्या)ञ्चतुर्थके ॥ ३२ ॥ विस्तारजीवनोत्सेधे महागोपुरमुच्यते । .होमादिस्तूपिपर्यन्तं मातो(नौ)चं तु यकीर्तितम् ॥ ३३ ॥ विस्तारायामयोनि सूत्र माग्वाह्यमुच्यते । तद्धाा फूटकोठादिनीनं प्रासादच(व)द्भवेत् ॥ ३४ ॥ विस्तारस्य निभागेकं चतुर्भागकमेव वा । पञ्चभागे त्रिभागे वा माम्बाह्ये तु निसर्गतः ॥ ३५ ॥ सार्धहस्तं समारभ्य पल्प ढङ्गुलवर्धनात् । पञ्चदस्तावधिर्यावरक्षुद्राणां द्वारविस्तृतम् ।। ३६ ॥ आल्पानां च तथा मोक्त संनराणां ततः शृणु । निहस्तं तु समारभ्य यावत्सप्तकरावधि ।। ६७ ।। पडलाधिवृध्या तु द्वारव्यासं प्रकीर्तितम् । चतुर्हस्तं समारभ्य पञ्चदश याकरान्तकम् ।। ३ ॥ रसमात्रीचटद्धया तु महते द्वारविस्तृतम् । तारे सहाशविंशांश सहाशे तु दशांशकम् ।। ३९ ।। अत्यर्थ () पादहीनं तु द्विगुणं द्विगुणोन्नतम् । । । सार्धपादं तु पादं वा द्वारोत्सेधं तु सप्तथा ॥ ४० ॥ लिङ्गस्य मध्यमद्वारं मध्यमं तु वदाम्यहम् । शक्तेश्च भूतयोर्मध्ये नयांशमविशेषतः ॥ ४१ ॥ लिङ्गमध्यं तु रापे तु द्वारमध्य प्रयोजयेत् । शोमादिगोपुरान्तानां द्वारमध्यं क्रमोदितम् ।। ४२ ।। तन्मध्ये गोपरायाम स्तम्भयोः पार्थयोः समम् । द्वारयोगफवार च द्वारलक्षणयत्फुरु ॥ ४३ ।। गुणपति समारभ्य यादेकोनविंशतिः। तावत्पत्ति त विस्तापवमेव प्रकल्पयेत् ॥ ३४ ॥ याचदिन्द्रकृतिपरतास्तापदेयाथ पहनायः । विनारे परभागे तु गुणांशं गभगेहाम् ॥ ४॥ ....

·काश्यपशिल्पे पञ्चचत्वारिंशः पटलः । १२७ . । शेष कुड्यविशालं स्यादेकभूमौ द्विजोत्तम । परितः कुड्यविस्तारं मानव प्रकल्पयेत् ॥४६॥ एवमेकतलं ख्यातं द्वितलं तु तथोच्यते । :विस्तारे पञ्चभागं स्थादायामेऽपि तथैव च ॥ ४७ ।। दशांशं गर्भगेहं तु सार्धाशं कुडयविस्तृतम् । कर्णकूटं तु मे(मी)नांश शालादीर्घ विशालकम् ॥ ४८ ॥ हारान्तरं तदंशेन विस्तारे त्येवमेव च । शालादी तु पक्षांशमायामे तु प्रकल्पयेत् ॥ ४१॥ हारान्तरं तु कूटं च एकैकांशेन कल्पयेत् । कूटान्तरसमायाम शेषं हारान्तरेऽ(रा)न्विनम् ॥ ५० ।। हारान्तरार्धमानेन भद्रं वा भद्रपञ्जरम् । द्वितले शेवमाख्यातं प्रितलं त्यधुनोच्यते ॥ ५१॥ नवांश विभजेद्वा(याम)मायामं च तलं भवेत् । गर्भगेहं गुणांशं स्वादशेन ग्रहपिण्डिका ॥ ५२ ॥ अलिन्द्रं त्वेकभागेन हारव्यासं शिवांशकम् । कर्णकूटं शिशेन शालादीर्घ गुणांशकम् ।। ५३ ।। एकांश पञ्जरं ख्यातमाशं हारयोत्तरम् । कर्खेवा(यव)मादिभूमि च द्वितलं पूर्ववद्भवेत् ॥ ५४ ॥ অনান্যাল মিল্ট হান্ত মুম্ । 'द्वारभागं तु विस्तारं रुद्रांशं तु तदायतम् ॥ ५५ ॥ गुणांशं गर्भगेहं तु गृहपिण्ड्यंशमुच्यते । त्रितलं तत्समाख्यात हारभागेन कल्पयेत् ॥ ५६ ।। अलिन्द्रांग तु कुड्यं वा गर्भगेहान्वितं तु वा । आयामे पञ्चभागेन कोष्ठदीर्घ प्रकल्पयेत् ।। ५७ ।। शेष पूर्ववद्दिष्टं द्वितीयं द्वितलोक्तवत् । घितलं चैवमाख्यातं चतुर्भूमि(स्तल)पयोच्यते ॥ ५८ ॥ विस्तारे तु दशांश तु तद्वदायायपङ्करः । गर्भगेहत्रिभागं हि सार्याशं कुडयविस्तृतम् ॥ ५९ ।। F :

·१२८ काश्यपशिल्पे पञ्चचत्वारिंशः पटलः। मलिन्द्रं शिवभागेन हारच्यासं तथैव च । पञ्जरं कर्ण फूटं च एकैकांशेन कल्पयेत् ॥ ६ ॥ कूटतारसमायामं शेपं हारान्तरेऽन्वितम् । शालापामै तु वेदाशे अाशं हारयोचम(र)म् ।। ६१ ।। आदिभूम्येवमाख्यातमूर्ध्वं पूर्वपदाचरेत् । विस्तारे तु दशांशे तु भान्वंशं तु तदालयम् ।। ६२ ॥ पूर्वेऽपरे च शालायां पञ्चभागेन कल्पयेत् । शेषं पूर्ववदुदिष्टं चतुर्भूमि(स्तल)मिदं परम् ॥ ६३ ॥ तारमै कादशोशं तु आरामं च तथैव हि । पूर्वेऽपरे च पार्थे च शालापश्चांशमायतम् ।। ६४ ॥ एकांशं पअरन्यासं कूटव्यासं शिवांशकम् । हारान्तरं तयाऽ(शं कल्प्यव(कल्यं ) प्रथम तलम् ॥ ६५॥ तस्यो (भू)मयः सर्वे(वा:)पूर्ववत्परिकल्पयेत् । तारकादशांशे तु तदीर्घ तु त्रयोदशे ।। ६६ ।। गुणांशं गर्भगेहं च द्विभागं भक्तिविस्तृतम् । अलिन्द्र भागया (ता) कल्प्यं हारभागेन कल्पयेत् ।। ६७ ।। पार्थे शाला तु वेदांशं पडशं मुखपृष्ठयोः । हारान्तरं शिवांशं स्याद्व्योमपजरकूटयोः ॥ ६८ ॥ शेपं पूर्वचदुद्दिष्टं रसभूम्येयमेव तु । प्रयोदशीशविष्फम्मे आयामे च तथैव हि ॥ ६९ ॥ भूताशं गई त गृहाण्डी दिमागया। आलिन्दं तु शिशिन खण्डहर्प शिवशिकम् ॥ ७० ॥ कोठायामं तु भूतांश रसशिन च पञ्जरम् । फूटमंशेन कर्तव्यं हारान्तरं तथैव च ।। ७१ ॥ भयका नम्र दशान्तरपागामं तु विपश्चकम् । मुखे मुखे महाशया सप्तांशेन प्रकल्पयेत् ॥ ७२ ॥ पमभामेन कर्नव्यं पायोः पोटदीर्घकम् । शेपं पूर्ववदिष्ट साटफारसंयुतम् ॥ ७३ ॥ समभूमिसमागपागं महागापुर भषेन् ।

·काश्यपशिल्पे पश्चचत्वारिंशः पटलः । अलिन्द्रं वा चिनालिन्द्रं कल्पयेत्कल्पवित्तमः ॥ ७ ॥ विनाऽलिन्द्रकृतं चेत्तु कुख्यगर्भगृई तु चा । आलिन्द्रांशं तु संयोज्य कारयेत्तु द्विजोत्तमः ॥ ७५ ।। आदिभूम्येवमाख्यातमूर्ध्व पट्तलबद्भवेत् । सप्तभूमि समाख्यातं तेषां गण्यमयोच्यते ॥ ७६ ।। पादाधिष्ठानयोस्तुङ्ग मूलमासादमूलकम् । चतुप्पञ्चपदंश वा सप्ताष्टनव एव वा ॥ ७७ ।। दशैकादशभागं वा कृत्वैकांशोपपीठकम् । अथवा हस्तमानेन द्वारं मानारमानं) यथोचितम् ।। ५८ ॥ तदुच्चं तु चतुष्पञ्चपट्सप्ताष्टौ तु वा भवेत् । नबरुद्रांशभागं वा कृत्बकाशं विशेषतः ॥ ७९ ॥ उपपीठोन्नतं ख्यातं शेपं तु गुणभाजिते । अधिष्ठानं तदेकांशं विभागं चरणापतम् ॥ ८०॥ होमादुत्तरसीमान्तं द्वारमानं विधीयते । पादबन्धमधिष्ठान द्वारशोभादिना कुरु ।। ८१ ॥ स्तूप्यन्तमुचरान्तं च रसभागविभाजिते । मस्तरोचं सपादांशं शश्यंशं गलमानकम् ।। ८२ ॥ पादोनगुणमागं तु शिरःशेपं शिखोदयम् । एवमेकतलं मोक्तं द्वितलं शृणु सुबत ॥ ८३ ।। उत्तरादि शिखान्तं च नवभागविभाजिते । प्रस्तरं तु सपादांशं द्विभागं चरणोदयम् ।। ८४ ।। मञ्चमानं शिवांशं स्यात्तत्सम कंपरोदयम् । शिखरं सार्थपञ्चांशं सपादांशं शिसोदयम् ॥ ८५ ॥ द्वितलं होवमाख्यातं त्रितलं चाधुना शृणु । उत्तरस्तूपिपर्यन्तं भानुभागविभाजिते ॥ ८६ ॥ संपादं प्रस्तरोत्सेधं सार्धदयंशाधिकोदयम् । मस्तरं शशिभागेन द्विभागं चरणोदयम् ॥ ८७ ।। मञ्चमानं शिवांश स्यादशं ग्रीवोदयं भवेत् । पक्षांश शिखरं ज्ञेयमेकांशं स्तूपिपानकम् ।। ८८ ।।

·काश्यपशिल्पे पञ्चचत्वारिंशः पटलः ।
नितलं होवमाख्यातं चतुर्भूममयोच्यते ।
उत्तरादिशिखामा(न्त) तु द्विनवांशविभाजिते ॥ ८९ ॥
पादोनदयंशं मचीचं गुणांश चरणोदयम् ।
तदर्थ प्रस्तरीसंघ सार्घहर्यशाधिकोदयम् ॥ ९॥
तदर्धे प्रस्तरोत्सधं युग्मांशाधितुङ्गकम् ।
तद मनमानं स्यात्साशिं गल मानकम् ॥ ९ ॥
सार्धद्वयंश शिरोत्सेधं शिखामानं शिवांशकम् ।
चतुर्भूमि(i)समारुपातं पन्नभूमि(म)मयो शृणु ॥ १२ ॥
शिखाग्रादुत्तरानं तु योविंशतिभाजिते ।
विभाग प्रस्तरोत्सेध सार्थवशानितुङ्गकम् ॥ ०.३ ।।
तदर्थ मञ्चमानं स्यात्पादायाम गुणांशकम् ।
तस्यार्थ प्रस्तरोत्सेधं सार्धद्वयंशाधितुङ्गकम् ॥ ९४ ॥
तदर्ध मञ्चमानं तु द्विभागं चरणोदयम् ।
मस्तरोच शिवाशेन कंघरोचं तौर च ॥९५ ।।
साशं शिरोत्तङ्गमेकांश स्तूपिमानकम् ।
पञ्चभूमि(म) समाख्यातं पड्भूमि(म) त्वधुना शृणु ॥ ९६ ।।
• उत्तरादिशिखान्तं च एकोनत्रिंशदंशके ।
विभाग प्रस्तरोत्सेधं पादोचं चतुरंशकम् ॥ ९७ ॥
सत्रिपादशियांशं तु भूपि(भूमिहामारूप(न्य)ीरितम् ।
सार्धाग्न्यंशाधितुङ्ग तु तदर्धे प्रस्तरोदयम् ॥ ९८ ॥
शिवांशं तु शिखामानं पट्तलं त्यधुनो(सप्तभूमपयो)च्यते ।
उत्तरादिशिखांश(क) तु मानं पत्रिंशदंशके ॥ ९९ ॥
पादद्विभागं मञ्चोचं सावेदांशमनिकम् ।
विभाग प्रस्तरोत्सेधं वेदांशं चरणोदयम् ॥ १०० ।।
पादोनशं मनं स्यात्सायंशाधिमानकम् ।
पादोनट्यंशं मञ्चोचं गुणांशं पादपानकम् ॥ १०१॥
सद प्रस्तरोत्सेधं साधेपक्षाधितुङ्गमम् ।
तदर्थ मनमानं तु विभागं चरिता(रणागतम् ॥ १०२॥
मस्तरं शशिभागेन शिवाशं गलमानकम् !
पादहीनाविभागं तु शिरोपं शिखोदयम् ॥ १०३ ॥

·काश्यपशिल्पे पश्चचत्वारिंशः पटलः । एवं सतनलं स्यातमलंकारम(स्त्व)योच्यते । मण्डपाभा यथा द्वारशोभा कुर्यादद्विजोत्तमः ।। १०४ ।। मण्ई वा द्वारशाला स्यात्मासादं सदनाकति । मालिका कृति कर्तव्यं द्वारहर्म्य द्विजोत्तम ॥ १०५॥ शालाकार प्रकर्तव्यं द्वारं गोपुरमेव वा । सर्वं तु गोपुरान्त वा वल्पयेत्कल्पवित्तमः ॥ १०६ ॥ तेप्यादौ द्वारशोभा तु वक्ष्येऽहं द्विजसत्तम । एकद्विनितलं वाऽपि सर्वालं फारसंयुतम् ॥ १०७ ॥ मुखे मुखे महानन्दपार्श्वयोवेशनासिका। स्वस्त्याकृत्यल्पनासाढय मागुक्तविधिना द्विज ॥१०८॥ युक्तस्तूपिसमायुक्तं लुपरोहशिरस्तु वा । मण्डपाकृतिक वाऽपि श्रीकान्तं सदुदाहृतम् ॥ १०९ ॥ शालाकारशिरस्तस्मिन्पप्णामि(ण्णास्यो)मुखपृष्ठयोः । पार्श्वयोवंशनासान्य युक्तस्तूपीव संयुतम् । ११० ।। अन्तः पादोत्तरयुक्तमिति कान्तमिदं परम् । मुखे मुखे च पण्णासि पायोविंश(व)शनासिका ।। १११ ।। सहा(मा)कारं शिरस्कन्धं कान्तं विजयमेव हि । एवं विविधनित्यां तु द्वारशोभा प्रकल्पयेत् ।। ११२ ।। मुखे मुखे महानासी पार्श्वयोश्च तथैव च । अर्धकोटिचतस्रावधं पञ्जर च तदाकृति ॥ ११३ ॥ शालाकारं शिरोपेतमयुगस्तूपिसंयुपम् । विशयं विशालमेतद्धि विशालालयमुच्यते ॥ ११४ ।। अर्धकोटिसहसाङ्गं पायोगेंद्रनासिका। पार्श्वयोवंशनास्यङ्गमयुग्मस्तूपिकान्चितम् ॥ ११५ ॥ पादं प्रत्यल्पनासाठ्यं सर्वावयवसंयुतम् । विपत्तीकान्त(न्ता)लकारं वक्ष्यते तु विशेषतः ।। ११६ ॥ पूर्ववद्भूमिभागं च चतुदीम(दिग्भ)संयुतम् । महानासीचतसा(तुष्का)व्य शिरोभद्रसमन्वितम् ।। २१७ ।। अन्तः पादोत्तरैर्युक्तमयुग्मस्तूपिकान्वितम् । निविधा द्वाद(र)शाला स्याद्वारमासामुच्यते ॥ ११८ ।।

·मत पादापरयुग मन्धाप्याप(मपटपांगरलंकनम् ।
धार द्वारा संयुक्तं हार नद्रामधुनम् ॥ ११ ॥
पूर्वऽपरे प शालायाः सभद्रं भद्रनासिका।
नानामगरफ. सम्भवदियानासोरणम् ॥ १२० ॥
अन्तः पादोचरनं मध्यवा(मो)रणसंपुनम् ।
पार्षपोर्दण्डवमा(क ) क्षुरनास्य(स)भूपितम् ।। १२१ ॥
शालाकार शिरोपेतं जालफादिविभूषितम् ।
फेशापिशालालंकारं भूमिभागे च पूर्वचन् ॥ १२२ ।।
पार्थयोय मुखे पृष्ठ महानासीचतुष्टयम् ।
अयुग्मस्तूपित्युक्तं द्वारमासाद फुट्यकम् ॥ १२३ ।।
वक्ष्येऽहं तार(द्वार)हर्यस्य लक्षणं द्विजसत्तम ।
मागुक्तवत्मकर्तव्यं भूमिभाग दिनीराम ॥ १२ ॥
सभाशिरस्यसंयुक्तं स्वस्तिकाकृतिनासिकम् ।
पादोत्तरैर्युतं युग्मं.........स्तूपिनाऽन्वितम् ॥ १२५ ॥
फूटं शिखरनासाट्यमयुग्मस्तूपिनासिकम् ।
कूटादिभूमिभागं च मागिव प्रकल्पयेत् ।। १२६ ।।
अपरे(रे च)परे नासि(स्यौ) सतारे व्यंशनीयकम् ।
शालाकार्य () शिरः कार्य यव(वस्त्र)स्तूपिकान्वितम् ॥१२७॥
शालानिष्क्रान्तसंयुक्तं नानालंकारसंयुतम् ।
नानाधिष्ठानचरणैर्युक्तं तत्सोपपीठकम् ॥ १२८ ।।
द्वारहयं त्रिधा प्रोक्तं शृणु गोपुरलक्षणम् ।
चतुर्दिग्भद्रसंयुक्तमन्तः पादोत्तरैर्युतम् ॥ १२९ ॥
शालाकारशिरोयुक्तं भगनासी मुखे मुखे ।
पार्थयोश्च महानासि(स्यौपादं प्रत्यल्पनासिका ॥ १३० ॥

·.
"
काश्यपशिखे पदचत्वारिंशः पटलः):
शशिभद्रसमायुक्तं मध्ये बारणसंयुतम् । .
नानाममूरफस्तम्भवेदिकाद्यैरलंकृतम् ॥ १३४ ॥
सभाकारं शिरो. वाऽपि शालाकारमथापि वा
मुखे मुखे.महानासी पार्थयादिविनासिका (क) ॥ १३५॥
अन्तः पादोत्तरयुक्तं प्रस्तरे तु तले प्रति ।
अन्तःस्यो(सो)पानसंयुक्त मध्ये वारणसंयुतम् ॥ १३६ ॥
एवं प्रिया समुदिष्टं द्वारगोपुरमध्यमम् ।
अलिन्द्रशिं च कुडयं वा उपभस्त (स्थोलमेघ, बा ॥ १३७ ।।
तुल्यायः प्रस्तरं पाऽय अलिन्द्राङ्ग यथोचितम् ।
शालाकार सभाकारं मालिफाफारमेयं चः॥ १३८॥
यद्यदिष्टं तु यहारे तत्तत्रैव प्रकल्पयेत् ।
बालो वारेऽधि या(पादाभ्यां मध्यकुड्ययुतं तु वा ।। १३९ ॥
गृहपिण्डी गर्भगई भागिव प्रकल्पयेत् । -: "
मलिन्द्रं हारयोर्माने विस्ताधिकमेव वा ॥.१४० ।।
मस्तरेदिष्टभूम्यन्त मोपानादिसमन्वितम् ।
फूटकोष्ठापलंकारपूर्वरसमत्म(स्भान्प्र)कल्पयेत् ॥ १४१ ॥
भूमिभागयलंकारं गलान्तं परिकल्पयेत् ।
शीर्ष दण्डाशं शालाभं शालाकारं तदुच्यते ।। १४२ ॥
लुपारोप्य तमाय सभाकारकमुच्यते । :
प्रस्तर प्रतिसंछाध मण्डपं यत्रिविष्टिना 1.१४३ ॥
मालिकाकृतिकं ख्यातं मण्डपे तु परस्परम् ।
गोपुर शेवमाख्यातं परिवारविधि शृणु ॥ १४४ ॥
इसिकाश्यपशिल्पे गोपुरलसणं पञ्चचत्वारिंशः पटलः समासः ।
.
अथ पट्चत्वारिंशः पटलः ।
॥ परिवारः॥
-
.अप वक्ष्ये विशेषेण परिवारविधि परम् ।
:: अष्टौ च षोडशं चे(श त्य) द्वात्रिंशष यथाक्रमम् ॥ १॥

·7
है
काश्यपशिल्पे पट्चत्वारिंशः पटलः ।
अन्तर्मण्डलगः सर्वैः परिवार न कल्पयेत् । ..
संकल्पान्तं चारधारा परिवाराष्ट्रमं द्विज,.२॥
कलाऽस्य परिवाशरतु ममाहारे प्रकल्पयेत् ।
प्राकारे तु चतुर्थी तु द्वात्रिंशत्परिवारफम् ॥ ३.....
तत्तत्याफारमध्ये वा सालकुड्याश्रितं तु बा ।'
मुखायामं बिना वीज चतुरने कृते सति ॥ ४ ॥
नाशं विभजेडीजमधीशे मूलहय॑कम् .
तथा दृष्टार्घभागेषुः पूर्वादिक्रमयोगतः ॥ ५॥ -
भाच्यां वै उपमं स्थाप्य अतलं त्यनिगोचरे ।
अमिदुग्धा[तु] वायव्ये सप्तमातरमातृणाम् ॥ ६॥
दाक्षिणे धीरभद्रं वा चामेऽ(विघ्न विनायक तथा ।
१५(कु)वेरं तु वायव्ये नैत्यां विघ्नविनायकम् ॥ ७ ॥
कुमारं वारुणे देशै ज्येष्ठे वैचायुगोचरे ।
सौम्ये तु केशवस्यानं तन्न कात्यायनी तु'चा ॥४॥
भास्कर स्मकरे देशे ते पाठ प्रतिम तुवा। -
प्रतिमा त्वालयोपतापीठ घेदालयं बिना।। ९ ।।
ईन्द्रानलशिवांशस्थाः पश्चिमात्रि(दि)मुखस्थिता-
धृतिर्वारुणवायुश्च सर्वाश्च प्राइमुखस्थिताः॥२०॥
विष्णुश्चेत्प्रमुखः सौम्ये दुर्गा'चेदक्षिणानता (ना)।
मातरः सौम्यवक्त्रास्तु विदेशः पश्चिमाननः ॥ ११ ॥
मातृवामस्यविनेशः भाच्यामाननमुच्यते ।।
आदी वी द्वित्रिसाले पा अंश चण्डेश्वरालयम् 11,१२ ।।
त्रिदण्डे बलिपीठाग्ने पस्थानं परं भवेत् ।
अपरनजदण्डेन तयोर्मध्येऽप्रभाजिते ॥ १३ ॥
नवधा स्यात्पुरस्थानं गोपुरद्वारनिर्गतिः ।
मण्डपाद्वाऽथ तन्त्रीघ्र वृत्तपीठान्तरं भवेत् ॥ १४ ॥
परिवाराष्ट्रम(क)यवं पोडशं त्वधुना शृणु ।
वीजे तु पश्चपञ्चाशे शक्रेभागादिपु ममात् ।। १५ ।।
"इन्द्रयावासरोहिश्च पितरश्चाधमस्तथा 1, .i,
रोहिणी निर्गतिवेव असरोगण एव च ॥ १६ ॥

·काश्यपशिल्पे पट्चतुश्चत्वारिंशः पटलः ।
वरुणद्विषयश्चैव वायुरुद्रस्तथैव च ।
सोमश्च क्षे पालश्च ईशद्वारसभास्करः ॥ १७॥
मूलगेहं समीक्ष्यास्ते स्थापयेत्तु प्रदक्षिणम् ।
कर्णकाशगतान्देवान्भाग्देशे पश्चिमाननान् ॥ १८॥
पश्चिपासौम्यप्रागना पल्पयेत्कल्पवित्तपः ।
पोडश होवमाख्या द्वात्रिंशदधुनोच्यते ॥ १९ ॥
चतुर्थ सालवीज तु नन्दनन्नविभाजिते ।
घाये तु चतुरष्टाशे पूर्वादिक्रमयोगतः ॥ २० ॥
अनकार्यभवश्चैव मोटिसूक्ष्मं तथैव च ।
गौरीशसर्वस्तथाभासाह्याशिरोचमाभृत्तथा ॥ २१ ॥
ईशानः कौशिक्थैव एकाक्षोऽविन एव च ।
सरस्वती तथा लक्ष्मीरेकरुद्रस्थैव च ॥२२॥
पशुपतिर्वसुच महादेवस्त्रिमूर्ति च ।
धनदो,रुद्रकालामी श्रीषष्ठो नागदेवता ॥ २३ ॥
हिमं च पृथिवी चैव शिखण्डि मरुतस्तथा ।
अत्रिः शनैश्वरथैव द्वात्रिंशत्परिवारकाः । २४ ॥
अपाऽऽस पृथिवीस्थाने गौरीस्थापनमाचरेत् ।
गौरीस्थाने न्यसे पृथ्वी शेपं पूर्ववदाचरेत् ॥ २५ ॥
अभ्यन्तरानना सर्वान्स्थापयेत्तु विशेपत्तः ।
गोर्यास्तु धनमालाऽथ विमान दाऽथ कल्पयेत् ॥ २६ ॥
अन्येपामपि देवाना विमानं वाऽय मण्डपम् ।
मूलहर्म्यत्रिपाद वा अर्ध वा पादमेव वा ।। २७ ।।
गर्भगेहसम वाऽपि गर्भाध वा त्रिपादकम् ।
त्रिचतुष्पञ्चहस्त वा परिवारालयं भवेत् ।। २८ ।।
आभाससदने तेन मानेनैक सपाचरेत् ।
शक्तिकादिषु यन्मूलं गेहमेचं तथैव हि ॥ २९ ।।
फारतेयनितत्र ( येत्सदनं र) म्यं विपरीत विपत्करम् ।
त्रिवर्गमण्डपाकार चतुरसमन्वितम् ॥ ३० ॥
उक्षावास प्रकर्तव्यं शेषाणां तु यथोचितम् ।
* परिवारालयं प्रोक्तं प्रतिमालक्षणं शृण ॥ ३१ ॥

·१३२
काश्यपशिल्पे पट्चत्वारिंशः पटले।।
परिवारालंये द्वारगर्भमानं नयेद्धः ।
सालानां तु यन्मानं तन्मानं तत्र गृपताम् ॥ ३२ ॥
सर्वस्यः स्यानकं वासनं तु वा (1)
'द्वात्रिंशत्परिवारं तु जातिहम् प्रफरपपेत् ॥ ३३ ॥
छन्दं तुपोडशं ख्यातं शेषेषु त्वरकं भवेत् ।
अथवा सर्वहम्र्येषु सर्व वा परिकल्पयेत् ॥ ३४ ॥
ना(जा)यायशिकभाती(माना)नि प्रतिमालक्षणोक्तवत् ।
आदौ तु परिवाराणां वक्ष्ये उपभलक्षणम् ॥ ३५ ॥
तुङ्गे पञ्चदशांशे तु एकाशं चागुलं भवेत् ।
चत्वारिंशाङ्गुलायाम गलात्पृष्ठावसानकम् ॥ ३६॥
मूर्धादिगलपर्यन्तं वर्णमात्रमुदाहृतम् ।
तस्मांडीवोच्चमष्टाशं पूर्वोक्तं पोडशाङ्गुलम् ॥ ३७॥
उरुदीर्घ चतुःस्थानः षण्मात्रं परिकीर्तितम् ।
जानुपानं द्विमानं स्याज्जङ्घामानं पडलम् ॥ ३८ ।।
खुरमानं द्विमानं स्यातुङ्गन्मेवं प्रकल्पयेत् ।
शृङ्गान्तरं तु वस्वंशं शृङ्गोचं चतुरंशकम् ॥ ३९ ॥
शृङ्गमूलविशालं तु चतुरङ्गुलमुच्यते ।
। अर्घागलं तदर्या व्यासमूलास्कृशं क्रमात् ॥ ४० ॥
किंचिकसमायुक्तौ शृङ्गमभ्यन्सरे बुधः ।
'लालाटवाव्या)सनन्दाशं मुखध्यासं शराङ्गुलम् ॥४१॥
पनं च तत्समाख्यातं नेत्रमेकामुलं भवेत् ।
नेत्रमध्यललाटीचं वेदमात्रमुहूतम् ।। ४२
नेतात्कर्णान्तपर्यन्तंपञ्चाशं फर्णदीपकम् ।
फर्ण'लाविशालं तु द्विमात्रमिति विद्यते ॥ १३ ॥
मध्यवा(व्यासं)चतुर्मात्रमग्रमालविस्तृतम् ।
घनम(गुलं रूपातं घाणं सार्धालायतम् ॥ ४४ ॥
ध्यासमेफाइगुलं स्यातं गाई तत्सममुच्यते ।
भालं नासिफादूर्भ तुमित्यभिधीयते ॥ १५ ॥
भास्पं पनाहग्लायाममधरोष्ठं दयाशलम् ।
त्रिमा चोत्तरीष्टं च युक्तितः करमपेकमात् ॥ ४६ ॥

·काश्यपशिल्पे पदचत्वारिंशः पटलः । जिह्वायामविशालोच्चं निद्वयकाङ्गुलमुच्यते । ग्रीवाव्यासो दशांशः स्यात्तन्मूलं द्वादशाङ्गुलम् ।। ४७ ॥ पृष्ठग्नीवस्य मूलस्य व्यासमष्टाङ्गुलं भवेत् । पृष्टमीवानविस्तारं पडङ्गुलमुदाहृतम् ॥ १८ ॥ ककुदुच्चं चतुर्मानं तस्य व्यासं पडङ्गुलम् । ग्रीवस्याग्रधनं चापि अत्यर्धाङ्गुलमुच्यते ॥ ४९ ॥ शरीरे मध्यमे चा(च्या)सं चतुर्विशाङ्गुलं भवेत् । अपरे व्यासभान्वंशं शक्तियुक्त्या समाचरेत् ।। ५० ॥ पूर्वपादोरुमूलस्य व्यासं पञ्चाङ्गुलं भवेत् । तदूर्वाग्र चतुर्मानं जवामूलं च तत्समम् ॥ ५१ ॥ जङ्घाग्रं गुणमात्रं स्यात्साग्न्यिंशं सुरास्तृतम् । अपरे चोरुमूलं स्याद्वधासवेदं क्रमात्कृतम् ॥ ५२ ।। अग्रमष्टाङ्गलं व्यासं मा(च्या)समूलं पडड्नालम् । नवाग्रं चतुरमुल्यं खुरस्या(न्या)सं युगशिकम् ॥ ५३॥ ऊरुपञ्चाङ्शलायाम जानुदीर्घ द्विमात्रकम् । जयापञ्चाङ्गुलं दीर्घ त्रिमात्र खुरमानकम् || ५४ ॥ पुच्छव्यासं त्रिमात्रं वा मूलाग्रे सार्धमात्रकम् । पुच्छं जमायसीमान्तं वालयेत्तु विशेषतः ॥ ५५ ॥ पुच्छाने केशसहितच्यासं वेदाङ्गुलं भवेत् । . मूलाग्रं चैकमात्रं स्यास्केशदीर्घ युगाङ्गुलम् ॥ ५६॥ बीजायामविशालं तु सर्व बन्धझालं कमात् । द्विमात्रं पनमिन्युक्तं शेषायाम युगाङ्गुलम् ॥ ५७ ॥ उदयादगुलवत्मघनमित्यभिधीयते । स्थित वा शयित वाऽपि पद्म वा भद्रपीठ के ।। ५८॥ बुधस्पष्टकागशिलालोहाक्तमेव वा । (१) स्वर्ण ताम्रज चाऽपि लोइन पभं कुरु ॥ ५९।। किंचिद्धीन न कर्तव्यं मानोन्मानप्रमाणके। तदा कर्तुस्तु कर्तृलं तस्मालक्षणपन्वितम् ॥ ६० ॥ कर्तव्यं विपरीतं चेद्विपरीतफलपदम् । पभे लक्षणं ख्यातं शृणु वर्तेस्तु लक्षणम् ॥ ६१ ।। १८ ·काश्यपशिल्पे पनत्वारिंशः पटलः । अनलेश्वरलक्षणम्-- उत्तम दशतालेन कन्यमनलेश्वरम् । द्विपक्वं त्वकहृदयं द्विनासी च पकुक्षि तु ॥ ६२ ॥ त्रिमेखलं त्रिपादं च साजिद्वाभिरावृतम् । दक्षयको [चतुर्जिता वामनक्ने त्रिजिह्वया ॥ ६३ ॥ मेपारूद चतुःशृङ्ग जटामुकुटमण्डितम् । दक्षिणे तु चतुर्हस्तं वामपा निहस्तकम् ॥ ६४ ॥ उपाशक्तिरग्निस्तथा सुक्खुवं वै दक्षिणोत्तरे । ( शक्तिमान चुक्चुकौ च विन, दक्षिणेकरे ) तोपरं व्यजनं वामे घृतपानं विशेषतः ।। ६५ ।। वपुः स्वर्णमिदं ख्यातं नेत्रपिङ्गलसंनिभम् । प्रभामण्डलसंयुक्तं पद्मपीठोपरि स्थितम् ।। ६६ ।। दुफूलबसनोपेतं कल्पयेदनलेश्वरम् । सप्तमातृकालक्षणम्- ब्राह्मी पाहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा ॥ ६७ .। बाराही च तयेदाणी चामुण्डा सप्त मातरम्। दक्षिणेऽदक्षिणे चैच वीरभद्रविनायकौ ॥ ६८ ॥ चतुर्भुजौ त्रिनेत्रों च जटामुकुटमण्डितौ । सर्वाभर- संयुक्तौ श्वेतवर्णवृषध्वनौ ।। ६९ ॥ सशूलाभयहस्तौ च दक्षिणे तु करद्वयम् । गदावरदहस्ती च वामपार्थे करद्वयम् ॥ ७० ॥ श्वेतपद्मासनासीनी बससमाश्रिता । चतुर्वक्त्रचतुर्याहमयुक्तां हेमसंनिभी ।। ७१ ॥ दक्षिणाभय मूलं च वरदं चाक्षमालिकाम् । शनपद्मासनानीत(मीना) इंसवाहनकोतुका ॥ ७२ ॥ जामुस्टमंयुना पीताम्बरधरा वंश । मासणीत्येवमालगाता ब्रह्मवृक्षसमन्विता ॥ ७३ ।। .

·. काश्यपशिल्पे पट्यत्वारिंशः पटलः । चतुर्भुना त्रिणे(न)का च अतिरक्तसम्ममा । शूलाभयकराऽसणे) वामे वरद हस्तका !! ७४ ।। जपमालासमायुक्ता जटामुकुटसंयुता । ईश्वरेण समा ह्येपा ईश्वरीति प्रकीर्तिता ॥ ७५॥ चतुर्भुजा त्रिनेत्रा च रक्तवस्त्रनिभान्विता । सर्वाभरणसंयुक्ता वाचिकाबद्धकट्टियः ।। ७६ ॥ शक्तिकुक्कुटहस्ता च वरदाभयपाणिका । मयूरध्वजवाही(हा) च उदुम्बरसमाश्रित्ता ।। ७७ ॥ शङ्खचक्रधरा देवी वरदाभयपाणिका। सुस्तना चारुवदना श्राम्या(श्यामा)मा च सुलोचना ॥ ७८ ॥ पीताम्बरधरा देवी किरीटमुकुटान्विता । राजवृक्षं समाश्रित्य गरुड़ वनवाहिनी ।। ७९ ॥ वैष्णवीं कारयेदेवी विष्णुभूपणभूपिताम् । करञ्जद्रुमसंयुक्ता महिप-घजवाहिनीम् ।। ८०॥ चतुर्भुजां त्रिनेत्रां च सर्वाभरणभूपिताम् । किरीटमकुटोपेतां विट्ठमस्य निभाननाम् ॥ ८१ ॥ अनुशं चाभयं सव्येऽवामे वरदशक्ति नी । कल्पद्रुमं समाश्रित्य गजध्वजाऽजवाहिनी ॥ ८२ ।। चतुर्भुजा त्रिनेत्राच रक्तवर्षा(गो) व शिनी । कपालशूलहस्ता च वरदाभयपाणिनी ।। ८३ ॥ शिरोमालापरता च पद्मपीठोपरिस्थिता। व्याघ्रचर्माम्बरधरा नागेन्द्राच्छादितस्तनी ॥ ८४ ॥ दंष्ट्राकरालवदना वटवृक्षसमाश्रिता । चामुण्डालक्षणं ह्येव मेकवेरं च तद्भवेत् ।। ८५ ॥ दक्षपादस्थिताः सर्वा वामपादं तु लम्वित्तम् । एवं वै सप्तमातृणां लक्षणं कथितं मया ॥ ८६ ॥ इति काश्यपशिल्पे सप्तमातृकालक्षणं पट्चत्वारिंशः पटलः ।

·काश्यपाशल्प सप्तचत्वारिंशः पदलः । अथ साचत्वारिंशः पटल।। १ विनायकलक्षणम्- अथ वक्ष्ये विशेपेण विनायकस्य लक्षणम् । पादांगुष्णीपसीमान्तं चतु:पष्टयंशकं भवेत् ॥ १॥ मूर्धमस्तकसीमान्तमङ्गुलद्यमुच्यते । तस्मद्वितन सूत्रान्तं चतुर्मात्रमुदाहृतम् ॥ २ ॥ ऊरू पडर्धमात्र स्याज्जानुदीर्घ गुणाकुलम् । जङ्घा चोरुसमं दीर्घ गुणांशं पादत(पत्त)लोदयम् ॥३॥ सप्ताहुलं तथायाममहुन्छाग्रावसानकम् । पादाअछायतं द्वधा सार्धाशं तु कनिष्ठिका ॥ ४ ॥ तर्जन्यादिकनिष्ठान्वं प्रत्येकं तु करोन्नतम् । त्रयोदशाङ्गुलं वाहू प्रकोष्ठाया(वा)नवाजुग्लम् ॥ ५॥ चतुर्मानं तलायामपन्शं मध्यमाङ्गलम् । तर्जन्यनामिके द्वे च एकविंशत्यवायतम् ॥ ६ ॥ फनिष्ठाङ्गुष्ठयोश्चैव दीर्घ सप्तदशायतम् । द्वादशाप्ट नवाष्टौ च सप्तसंख्यायवं(त)क्रमात् ।। ७॥ अगुष्ठादिकनिष्ठान्तं व्यासमित्यभिधीयते । तचद्वयास त्रिपादं स्यान्नखव्यासमुदाहृतम् ।। ८ । नखव्यासत्रिपादं स्यान्नवदीर्घागवृत्तयत् । खेदं करतलव्यासं मणिमन्नोदकं भवेत् ।। ९ ।। प्रकोष्टकं युगान्त्यं वाहुन्यासं विडयकम् । बाहुमूलं तु यरवंशं हस्तकोष्ठामुग्लान्तकम् ॥ १० ॥ समागलं तु तन्निन्यो(न) मुखमध्ये दशाङ्गुलम् । हस्तमूलं पडझुल्यं द्वाविंशत्यस्पदीर्घकम् ॥ ११ ॥ तदहलाप्रविस्तारं सार्थमात्रं द्विजोतम । क्रमेण कराना हस्ते तन्मध्ये सुपिरद्वयम् ॥ १२ ॥ चामदन्तायतं वेदमात्रमित्यभिधीयते । दक्षिण दन्तमूलं स्याद्वामारख्यमतलं भवेत् ।। १३ ॥

·काश्यपशिल्पे सप्तचत्वारिंशः पटल।। . । अधरस्य तु निष्क्रान्तं लम्बनद्वयममुग्लम् 1 : नेत्रायाम विशालं च पडयवं परिकीर्तितम् ॥ १४ ॥ कण्ठं भूतानुग्लव्यासमुत्सेधं चैव तद्भवेत् । अर्धाडलं घनं तस्य कर्णमूलं द्वयागु लम् ॥ १५ ॥ पद्धगजाननं तद्वत्कर्तव्यं तु मुखं द्विज । बाहा(हु)पर्यन्तविस्तारं द्वात्रिंशदगुलं भवेत् ॥ १६ ॥ एकोनविंशदगुल्यं कक्षान्तरमुदाहृतम् । स्था(स्त)नान्तरं दशाङ्गुल्यं हिक्कायाश्च द्विजो बहिः ॥ १७ ॥ स्या(स्त)नाभं द्वय (दि)यवव्यास द्वयङ्गुलिं स्तनमण्डलम् । स्था(स्त)नाधास्थविशालं तु त्रिपञ्चाङ्गुलमुच्यते ॥ १८ ॥ द्वाविंशदडलं ख्यातं मध्योदरविशालकम् । नामिनिम्नविशालं तु अत्यर्था(र्धा)अन्लमुच्यते ॥ ११ ॥ लिङ्गायाम गुणानुल्यं तस्यार्धं तस्य विस्तृतम् । मुकायामविशालं तु गुणालमुदाहृतम् ॥ २० ॥ ऊरुच्यासं तु भान्वंश जानुव्यासं नवाझुग्लम् । जवामूलविशालं तु सप्तमात्रमुदाहृतम् ।। २१ ।। नखविस्तृतकं चापि सार्धं द्वयनुलमुच्यते । तदनं स्यात्तदासार्धं पण्मात्रमिति विद्यते ॥ २२ ॥ पोण्यायामविशालं तु गुणाकुलमुदाहृतम् । द्वादशाओं पडष्टौ च पञ्च पटकय क्रमात् ।। २३ ।। अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं पादाङ्गुलविशालकम् । सत्रिपादनवव्यासं तदर्धायतमण्डलम् ॥ २४ ॥ स्थानक बाऽऽसनं वाजप पद्मपीठे विशेषतः । स्वदन्तं दक्षिणे वा(ह)स्ते वामहस्ते कपिण्डके ॥ २५॥ मोदकं गजहस्ते तु अड्कुशं दक्षिणे करे। वामहस्ते तु पार्श वा नाग चैवाक्षमालिफा ॥२६॥ त्रिनेत्रं हेमसंकाशं दुकूलवसनान्वितम् । - अभङ्ग समभङ्ग वा स्थानके तु प्रकल्पयेत् ॥ २७ ॥ आसनं स्वासनं चेत्तु वामपादं तु वायतम् । मानान्तरे मूनि पादे पादौ तु कुटिका विना ॥ २८ ॥ .

·फाश्यपशिल्पेऽष्टचत्वारिंशः पटलः ।
ईपद्धकतनु मे कर्तव्यं तु विशेषतः ।
व्यालयज्ञोपवीतं तु फिरीटमुकुटान्वितम् ॥ २९ ॥
कर मुकुटफूटं वा जटामौलिकमेव चा ।
सर्वाभरणसंयुक्तं महाकायं महोदरम् ॥ ३० ॥
एवं विनायकं ख्यातं शृणु पन्मुखलक्षणम् ।। ३१ ।।
इति काश्यपे विनायकलक्षणं सप्तचत्वारिंशा पटलः ।
अथाष्टचत्वारिंशः पटलः-
पण्मुखलक्षणम् ।
पञ्चतात्रोक्तमेनत्र (मानेम) स्कन्दं कुर्याद्विलक्षणम् ।
मानोन्मानादगा(दिक) सर्व प्रोक्तं वै स्कन्दलक्षणे ॥ १॥
विभुजं वा चतुर्हस्तं पड्भुज भानुहस्तकम् ।
शक्ति पाणं च खग च चक्रं मासमसारितम् ॥ २॥
सव्ये वामे तु पिच्छं तु खड्गकाकूटकं तथा ।
धनुर्दण्डं हलं चैव भानुहस्तान्विते स्थितम् ॥ ३॥
षड्भुजस्य दयं खङ्ग शक्तिर्दक्षिणपार्थके।
खेटकं चाक्षमाला च कुक्कुट वामहस्तके ॥४॥
चतुर्भजेऽभयं शक्तिं दक्षिणे तु करद्वयम् ।
कुक्कुर चाक्षमाला च वामहस्ते धृते गुहः ॥ ५॥
द्विभुज कुक्कुटं वाम शक्तिर्दक्षिणहस्तके ।
अनुक्तं तु यत्सर्व उमास्कन्दसहोक्तवत् ॥ ६॥
स्कन्दलमणमाख्यातं जेष्ठाविधिपतः परम् ।
अध जेष्टादेवीलक्षणम्-
द्विभुनाऽनलसंकाशा लम्पोष्ठा तुङ्गनासिका ॥ ७ ॥

·काश्यपशिल्पेऽष्टचत्वारिंशः पटले।। लम्बमानस्तना कुक्षिनीला वा रक्तवाससी । उत्सलं दक्षिणे हस्ते वामे तु करकं न्यसेत् ॥ ८॥ भदपीठे सुखासीना द्विपादं चैव लम्बिता । सर्वाभरणसंपन्ना वाचिकारन्धकूटिका ॥९॥ काकध्वजसमायुक्ता सानुगा तिलकान्विता । तस्या दक्षिणपार्वे तु पो चै पधाहनः ॥१०॥ द्विभुजे दक्षिणे हस्ते दण्ड वामेन सूचिकृत् । लम्बितं दक्षिणं पादं वाममुत्कुटिकासनम् ॥ ११ ॥ श्वेतवर्णों महाकाय: सर्वाभरणभूषितः । करण्डमुकुटोपेतो दुफूलयसनान्वितः ॥ १२ ॥ पं व दक्षिणे त्वेवं वामे त्वग्निमयोच्यते । सुस्तना यौवनाङ्गा च सर्वाभरणभूपिता ॥ १३ ॥ कृष्णाञ्जननिभा रक्ता वस्त्रेणैव विभूपिता । ' एवं ज्येष्ठा समास्याय दुर्गालक्षणमुच्यते ॥ १४ ॥ चतुर्भुजा द्विनेत्रा च सा तु स्यामनिभापरा । सौम्या पीताम्बरोपेता पीनोरुजयनस्तना ॥ १५॥ फरपडमुफुटोपैता सर्वाभरणभूपिता । अभयं दक्षिणे हस्ते कटक वामहस्तके ॥१६॥ पाहस्ते तु सर्वेषां चक्र वामे तु शयघन । समपादस्तना कुर्यात्पद्यपीठोपरिस्थिताम् ॥ १७ ॥ नागेन्द्रेण स्तनं बद्ध्वा रक्तकञ्चुकधारिणी । एवं दुर्गा सपाख्याता विष्णुलक्षणमुच्यते ।। १८ ।। विष्णुलक्षणम् - विष्णु विपरीटमुकुटकटिम्सादिमण्डितम् ।। पीताम्बरधरं सौम्यं चतुर्भुजसमन्वितम् ॥ १९ ॥ अभयं दक्षिणे हस्ते काटकं वामहस्तके। गदाप च कामे तु शङ्मयचक्रं तु दक्षिणे ॥ २० ॥ - ।

·१४४ काश्यपशिल्पेऽएचत्वारिंशः पटलः । पद्मपीठोपरिस्थं तु सस्पया(या)निभाकृतिम् । आसीनं वा स्थित वाऽपि सव्यसव्ये श्रियान्वितम् ॥ २१ ॥ संयुक्तां या फेवला वा विष्णुमति प्रचक्षते । एकवक्त्रां द्विहस्ता च जातिलिङ्गसमप्रभाम् ॥ २२ ॥ ईपद्विजृम्भपद्मो द्वौ स्कन्देनैव करोधृतौ । करण्डमुकुटोपेतं सर्वाभरणभूपितम् ।। २३ ॥ शक्ति दक्षिणहस्ते तु वामहस्ते कुशान्वितम् । । विशालोदरं तथा(लजउर)ग्रीवं वामे शशिसमन्वितम् ॥२४॥ द्विनेत्रं सौम्यवदनं सिंहासनोपरि स्थितम् । आसीनं वा मकर्तव्यं गजारूढमथापि वा ॥ २५ ॥ इन्द्रमेव समाख्यातमश्विनावय वक्ष्यते(म्यहम्) । अश्विनोलक्षणम्- ., भद्रसिंहासनासीनावश्विनौ विश्वरूपिणी ॥ २६ ॥ दाडिमीपुष्पसंकाशावमयों सोपपीनता(ठको)। फुल्लरक्तोत्पलासौ च कमण्डलु सुधारिणौ ॥ २७ ॥ नासत्यौ दसनामानौ चूडामुकुटधारिणौ । करद्वयसमायुक्तौ सम्भूपणविभूषितौ ॥ २८ ।। अभयं दक्षिणे हस्ते पुस्तकं वामहस्तके । लम्बितौ दक्षिणी पादौ वाममुत्कुटिकासनौ ॥ २१॥ देवानां भिषनावेतो द्वौ चिकित्साविधायको । जयोः पाद्वये विप्र ...वामे च.... दक्षिणक्रमात् ॥ ३० ॥ धृतिः संजीवनीचैव संस्थितौ चामरौ धृतो। पृष्ठे विशल्यकरणी द्वे स्त्रियो पीतपिङ्गलौ ॥ ३१ ॥ बामे धन्वन्तरिमेव वामात्रेयस्तथैव च । । पीतरतनिभावेतो संगती कृष्णवाससौ ॥ ३२ ।। खड्गखेटक संयुक्तां सर्वाभरणभूपितौ । भचिनौ तु समाख्याता वहिः पूर्ववदेव हि ॥ ३३ ॥ .

·काश्यपशिल्पेऽटचत्वारिंशः पटलः । अथ पित पितरः पीतवर्णाभा वृद्धास्ते केशवुधनताः । यज्ञसूत्रसमायुक्ता द्विभुजाः श्वेतवाससः ॥३४॥ नागाभरणसंयुक्ताः शशितुल्यनिभाननाः ॥ ३५ ।। फलकाभद्रपीठस्थाः पितरस्तु महासनाः । वामनानूपरिन्यस्तवामहस्तसमन्विताः ॥ ३६॥ सूचिदक्षिणहस्तास्तु पितरस्तुय(तृणां रूप)मुच्यते । पितरस्तु समाख्याताः शृणु वैवस्वतं ततः ।। ३७ ॥ अथ वैवस्वतः। द्विभुजं कृष्णवर्ण तु खङ्गखेटकधारिणम् । करालदंष्ट्रवदनं रक्तमात्यानुलेपनम् ॥ ३८ ॥ रक्तवस्त्रधरं चोग्रं किरीटमुकुटाश्चित्तम् । दीमानिसदृशाक्षं घ महामहिपवाहनम् ।। ३९ ।। वैवस्वतस्य पार्थस्थी समीपस्थौ ग्रहोयको । चित्रगुप्तः किंनरथ द्वारपार्थे तु संस्थिती !! ४० ॥ कृष्णश्यामनिभौ तौ च रक्तवस्त्रधरावुभौ । पीठपार्श्वे स्थिती मृत्युसहितौ व्य(तावु गतेजसौ ।. ४१ ।। नीललोहितसंकाशी द्वौ चामरघृतास्त्रियो । पुरतः संस्थितौ विप्र शर्मधर्मसमावयौ ॥ ४॥ यमः सिंहासनासीनो महिपोरोहितस्तथा । यमलमणमाख्यातं रोहिणीलक्षणं शृणु। ४३ ।। अथ रोहिणीलक्षणम् -- द्विभुजा करण्डमुकुटा रक्तवर्णा सुशोभना । सर्वाभरणसंयुक्ता नागहस्ता सिताम्बरा ॥ ४४ ॥ आसीना वा स्थिता वापि सप्तसंख्या हि रोहिणी । रोहिण्येवं समाख्याता नैतलक्षणं ततः ॥ ४५ ॥ अथ नितिलक्षणम्--- नितिनीलवर्णस्तु द्विभुजश्चपहावनः । खड्ग दक्षिणहस्ते तु वामहस्ते च खेटकम् ।। ६६ ।।

·काश्यपशिल्पेऽटचत्वारिंशः पटलः । पीतवस्त्रधर रौद्रं करालमुखदंष्टकम् । सर्वाभरणसंयुक्तं शवारूड जगत्पतिम् ॥ ४५ रक्तकेशसमायुक्तं स्थित वासितमेव वा । निर्गतिस्त्वेवमाख्यातस्ततस्त्वप्सरसः शृणु ॥ ४८ ॥ अथाप्सरोलक्षणम्- अतिकान्तियुता रक्ताः केशभारालसान्विताः । नानावन्धनसंयुक्ता नानापुष्पैरलंकृताः ॥ ४९ ॥ दुकूलबसनाः सर्वाः पीनोरुजघनस्तनाः । मध्यसूक्ष्माश्व सौम्याच किंचित्महसिताननाः ॥ ५० ॥ नानागन्धानुलिप्ताङ्गा भद्रपीठोपरि स्थिताः । समभङ्ग युनाः सप्तमंख्या अप्सरसा गणः ।। ५१ ।। अप्सर स्त्वेवमाख्याता वरुणस्त्वय वक्ष्यते । अथ वरुणलक्षणम्- वरुणः श्वेतवर्णस्तु द्विभुन पाशहस्तकः । सर्वाभरणसंयुक्तः करण्डमुकुटान्धितः । पीतवस्त्रधरः शान्तो महावलसमन्वितः ॥ ५३ ॥ यज्ञसूत्रसमायुत्तो मकरस्तो(स्था)नकासिन(स)नः । झपय पीतवर्णास्तु नानापर्णावरान्विताः ॥ ५४ ॥ वृद्धाश्च द्विभुनाः शान्ता जटाचूढासमन्विताः । चुलुकादयान्ताश्च यज्ञोपवीतसंयुताः ॥ ५५॥ भस्मनैव त्रिपुण्ट्रः स्यात्स्थानकायसनं तथा । दण्डं दक्षिणहस्ते तु च्छत्र वामरोद्धृतम् ॥ ५६ ॥ छत्रदण्डो विना वाऽय सव्ये तु ज्ञानमुद्रिका । घामजानूपरिन्यस्तवामहस्तसमन्विताः ॥ ५७ ॥ भृगुरगस्त्य वासिष्टगोतमाङ्गिरसस्तथा । विश्वामिनो भरद्वाज पयः सप्त पीर्तिताः ।। ५८ ।। अथ मरलक्षणम्- द्विभुजन्तु महावीयां धूम्राक्षो धूम्नसंनिभः । धनं व दक्षिणे इम्ने वापइस्ने च दण्डधृक् ।। ५९ ॥

·काश्यपशिल्पेऽचत्वारिंशः पटलः ।
कुश्चितभुज(भुग्नवाहु)युतो वायुः शवलाम्बरभूषितः ।
नानाभरणमंयुक्तः फेशैस्तु मुविकर्णकः ॥ ६०॥
सिंहासनोपरिष्यात्तु शीघ्रयात्रोत्सुकः स्थितः ।
वायुरेवं समाख्यातो रुदलक्षणमुच्यते ॥ ६१ ॥
अथ रुद्रलक्षणम्-
चतुर्भुजास्त्रिनेत्राश्च जटामुकुटमण्डिताः ।
श्यामवखधराः सर्व शक्लवर्णाः प्रकीर्तिताः ॥ ६२ ॥
समपादस्थानकाच पद्मपीठोपरि स्थिताः ।
सर्वाभरणसंयुक्ताः मईपुष्पैरलंकृताः ॥ ६३ ॥
अभयं परशुं सच्ये कृष्णं वरदवामके ।
महादेवः शिरो रुद्रः शंकरों नीललोहितः ॥ ६४॥
ईशानो विजयश्वेशो देवदेवो भवोद्भवः ।
कपालीशस्त्विति ज्ञेया रुद्रास्त्वेकादश स्मृताः ।। ६५ ।।
सोमसिंहासनासीनं कुन्दशङ्खनिभयु(यु)तिम् ।
प्रभामण्डलसंयुक्तं द्विभुजं सौम्यचक्र(क्न)कम् ॥६६॥
आसीनं वा स्थितं वाऽपि कुमुदोत्पलहस्तकम् ।
हेमयज्ञोपवीताङ्ग सर्वाभरणभूषितम् ।। ६७ ।।
शुक्लवस्वधरं शान्तं सर्वपुष्पैरलंकृतम् ।
विविध क्षेत्रपालं त सात्त्विक राजसं तमः ।। ६८ ।।
श्वेत रक्तं तथा कृष्णं सात्त्विकादिगुणं भवेत् ।
द्विभुज चतुर्भुजं शान्तं राजसं षड्भुजान्वितम् ॥ ६९ ।।
नामसं चाप्टदोर्दण्डं त्रिनेत्रं समपादुकम् ।
स्थानक पद्मपीठे तु भद्रपीठे तु का यथा
शूलं दक्षिणहस्ते तु कपालं पितरे धृतम् ।
द्विभुज होवमाख्यातं चतुर्हस्तमथोच्यते ॥ ७१ ॥
परहस्तं तु सव्ये च खट्वाङ्ग खड्मन्यके ।
अथवा पूर्वहस्ते तु अभयं वरदाचितम् ।। ७२ ।।
पूर्ववत्परहस्तों द्वौ घण्टिके वामहस्तके ।
सात्त्विकं ह्येवमाख्यातं राजनं शृण सुव्रत ॥ ७३ ॥

·१४८ फाश्यपशिल्पेऽष्टचत्वारिशः पटलः । मूल खङ्ग च घण्टा च दक्षिणे तु करतये । खेटकं च कपाल च नाम पाश तु दक्षिणे ॥ ७४ ।। तामसे तु धनुर्माण दक्षिणे तु करे वृतम् । शेपं राजसवत्रन्यात रक्तकेशोर्ध्वमण्डलम् ॥ ७५ ॥ उग्रदृष्टिसमायुक्तं नानानागविभूषितम् । त्रिनेत्रमग्निरूप च क्षेत्रपाल पाल्पयेत् ॥ ७६ ॥ ईशो वै द्विभुजः शान्तः सर्वाभरणभूपितः । जटामुकुट संयुक्तः शुक्लयसानिः स्थितः ॥ ७७ ॥ शुक्लयज्ञोपवीतश्च शुक्लपद्मोपरि स्थितः । शूल दक्षिणहस्ते तु कपालं वामहस्तके ।। ७८ ॥ ईश एव समाख्यातस्ततो वै भास्करः क्रमात् । अथ भास्करलक्षणम् । द्विभुजाः पद्महस्ताश्च रक्तपद्मासने स्थिताः ॥ ७९ ॥ रक्तमण्डलसंयुक्ताः करण्डमुकुटान्विताः। रक्ताम्बरधराः सर्वे सर्वाभरणभूपिताः ॥ ८ ॥ छन्नवीरसमायुक्ता भास्करा द्वादशस्मृताः । विकर्तनो विवस्वाश मार्तण्डो भास्करो रविः।। ८१ ॥ लोकपालः प्रकाशश्व लोकसाक्षी त्रिविक्रमः । आदित्यश्च तथा सूर्यः अशुमाली दिवाकरः ।। ८२ ॥ एते वै द्वादशाऽऽदित्या उत्तरादिक्रमात्स्थिताः । एव पोडश सख्याता द्वात्रिंशदथ वक्ष्यते ।। ८३ ।। सौम्यश्रतुर्भुजोऽनन्तः सर्वाभरणभूषितः । जपापुष्पनिभाषारः करण्डमुकुटान्वितः ॥ ८४ ॥ सितवस्नधरः शान्तस्विनेनः पनसस्थितः । अभयं वरदोपेत पटक शूलपृच्छचिः ॥ ८५॥ अश्वतर्भुनः शान्तः सर्वाभरणभूषितः । हिरण्यसदृशमख्यः, दुकलयसनान्वितः ॥ ८६॥ अभयो घरदोपत्त खड्गखेटधारकः । मुस्थितः पत्रपीठे तु आर्यमेवं प्रकल्पयेत् ॥ ८७ ।।

·काश्यपशिल्पेऽटचत्वारिंशः पटलः ।
अभय चतुर्भुजः शान्तो जटामुकुटमण्डितः ।
अतिरक्तः समपख्यः सर्वाभरणभूषितः ॥ ८८ ।।
हिरण्यसदृशमख्यो टुकूलवसनान्वितः ।
अभयो वरदोपतः शूलपाशधरो भवः ॥ ८९॥
भोगिहस्तइयोपेतः सौम्यात्मा च द्विनेत्रकः ।
अत्यन्त सुन्दरी शान्ता सर्वाभरणभूषिता ।। ९० ॥
नानागन्धानुलिप्ता वा वा(पी)तपुष्पोपशोभिता ।
करण्ड(कुरण्ट)मकुटोपेता पद्मपीठोपार स्थिता ॥ २१ ॥
किंश्चिद्विलक्षकुक्षी च दी(पी)नोरुजघनस्तना ।
दुकूलपट्टदेघाङ्गन नावस्वधरा वरा ॥ ९२ ॥
सस्यश्यामनिभाकारा रक्तोत्पल धृक्करा (घरा करे)।
आजानुलम्यहस्ता च सर्वत्रं समभङ्गिका ॥ ९३ ॥
सूक्ष्मानिलनिभा शान्ता हेमवस्त्रधरा वरा।
चतुर्भुजा त्रिनेत्रा च सर्वाभरणभूपिता ॥ ९४ ॥
अभया वरदोपेता टङ्कशूलधरा तथा ।
गौरीलक्षणमाख्यातं यथासकललक्षणे ॥ ९५॥
तथैव कारयेद्धीमान् स्थापयेत्केवलात्मिकाम् ।
शर्वश्चतुर्भुजः शान्तः सर्वाभरणभूपितः ॥ ९६ ॥
जटामुकुटसंयुक्तः शकुन्देन्दुसंनिमः ।
अभयो वरदोपेतः खड्गखेटकधारकः ।। ९७ ।।
पापीठोपरिष्टात्तु स्थानकः शर्व एव हि ।
चतुर्वक्रश्चतुर्वा ईरितास्थ(ल)सममभः ।। ९८ ॥
जटा पुकुटसंयुक्तः पिङ्गाक्षा सर्पभूपणः ।
कृष्णाजिनोत्तरीयश्च यज्ञसूत्रसम्
शुक्लवस्त्रधरः शान्तः कटिसूत्रः समेखलः ।
शुक्लमाल्यानुलेपश्च कर्णो कुण्डलमण्डिता ॥ १०..।
दक्षिणे चाक्षमालां च कुर्च चैव तु धारयेत् ।
कमण्डलु कुशं वामे दक्षिणे सुक्षौ तथा ॥ १०१॥
आज्यस्थाली कुशार वामहस्ते तु धारयेत् ।
अभयं वरदी पू(बरदाभययुक्)हस्तौ चाऽय द्विजोचम ॥१०२॥

·१५०
काश्यपशिल्पेऽष्टचत्वारिंशः पटलः ।
भासने तूमयागानि(यो वाशी)रोधयेत्तु परस्परम् ।
मैदमूलोपरिटात्तु वामहस्तोवराकम् ।। १०३ ॥
सव्यहस्तं च तस्योध्वं तत्र न्यस्त्वा समस्थितम् ।
दक्षिणे चाक्षमाला च वामहस्ते करण्इलुम् ।। १०४॥
सरस्वती दक्षिण(दक्ष) भागे सावित्री वामपार्थो ।
आसीना वा स्थिता वाऽपि पमपीठोपरि द्विज ॥ १०५ ।।
शिवोऽसमश्वेतवर्णश्वतुर्दोभिः समन्वितः ।
'सर्वाभरणसंयुक्तः शुक्लवस्रोपवीतफः ॥ १०६ ॥
नेत्रद्वपसमायुक्तः करण्डमुकुटान्वितः ।
अभयो यरदोपेतः शूलपाशभृतः शुचिः ॥ १०७ ॥
पद्मपीठोपरिष्टातु स्थानकं समपादकम् ।
भृगुः शुरुनिभः शान्तः शुक्लवस्त्रधरस्तथा ॥ १८ ॥
फरण्डमकुटोपेतो हस्तद्वयसमन्वितः ।
अभयौ वरदोपेतः सर्वाभरणभूषितः ॥ १०९ ॥
स्थानकं घाऽऽसनं वाऽपि पद्मपीठो भृगुः शुभः ।
पूर्वमेवोदितस्वीशस्तशरस्त्यं कल्पयेत् ॥ ११ ॥
अगस्त्यचत्कौशिकं च स्थापयेत्स्थापकोत्तमः ।
एकनेत्रश्चतुहुनेत्रत्रयसमन्वितः ॥ १११ ।।
सोमवस्त्रधरः शान्तो वन्यूककुसुमप्रभः ।
जटामुकुटसंयुक्तः सर्वाभरणभूषितः ॥ ११२ ।।
अभयो वरदोपेतो टङ्कशूलसमन्वितः ।
विभेशं पूर्ववत्कृत्वा स्थापयेदेशिकोत्तमः ॥११३ ॥
अथ सरस्वती
सरस्वती चतुईस्ता श्वेतपद्मासनान्विता ।
जटामुफुटसंयुक्ता शुलवर्णा सिताम्बरा ॥ ११४ ॥
यज्ञोपवीतसंयुक्ता रक्तकुण्डलमण्डिता ।
सर्वाभरणसंयुक्ता मुक्ताहारा सुलोचना ॥ ११५ ॥
पाल्पानं चाक्षाग्रं च दक्षिणे तु फारद्वये ।
पुलक कुण्डिका चापि त्रिनेत्रा चारुरूपिणी ।
पःसामभिस्तेन मुनिभिः सविता वरा ॥ ११६ ॥

·काश्यपशिल्पेश्चत्वारिंशः पटलः ।
एवं लक्षणसंयुक्ता वाग्देवी परिकीर्तिता।
अथ लक्ष्मीः-
लक्ष्मीः पद्मासनासीना द्विभुजा काञ्चनप्रभा ॥ ११७ ।।
हेमरत्नोज्ज्यलं तत्र कुण्डलं कर्णमण्डितम् ।
सुयौवना सुरम्याङ्गा कुञ्चितभूः सविभ्रपा ॥ ११८ ॥
रक्तानी पीनगण्डा च कञ्चचूद(काढय)स्तनद्वयी ।
शिरसो मण्डनं शवचक्रसीमन्तपङ्कजम् ॥ ११९ ॥
अम्बुजं दक्षिणे हस्ते वामे श्रीफलमिष्यते ।
भुमध्या विपुलश्रोणी शोभनाम्बरवेष्टिता ॥ १२० ॥
मेखलाकटिसूत्रा च सर्वाभरणभूषिता ।
एकाक्षसदृशस्त्वेकरुद्रं कुर्याद्विशेषतः ।। १२१ ॥
पशुपतिं पूर्ववच्च स्थापयेदेशिकोत्तमः ।
धरो ध्रुवश्च सोमश्च आपस्त्वनल एव च ।। १२२ ॥
अनिलः प्रत्युपाश्चैव प्रभावश्च तथैव च ।
बसपश्चाएकारते वै रक्तवर्णा द्विदोद्भिकाः ॥ १२३ ॥
पीताम्बरधराः सर्वे आसीना वा स्थिताश्च वा ।
खड़खेटकहस्तास्ते सर्वाभरणभूपिताः ॥ १२४ ॥
करण्डमुकुटोपेता रौद्राः सर्व प्रकीर्तिताः ।
फर्तव्यः पशुपतिवन् महादेवो द्विजोत्तम ।। १२५ ॥
एकरुद्रवत्कर्तव्यविमूर्तिजिसत्तम ।
सत्त(धन)दः सर्वयक्षेशः सर्वाभरणभूषितः ॥ १२६ ॥
तमकाञ्चनसंकाशहस्तद्वयसमन्वित्तः ।
वरदाभयहस्तश्च गदां वा वामहस्तके ॥ १७ ॥
पद्मपीठोपरिष्टातु द्विनेत्रो मेघवाहनः ।
रक्ताम्बरधरः सौम्यः शङ्खपद्मनिधीयुतः ॥ १२८ ।।
शङ्खपमनिधी द्वौ च भूताकारमहावल (लौं)।
आसीनो पापीठे तु पद्महस्तौ द्विजोत्तम ॥ १२॥
करण्डमुकटोपेता सितवासोत्तरीयको।
दक्षिणेऽदक्षिणे शङ्कनिषि पद्मनिधि क्रमात् ॥ १३० ॥

·*"
काश्यपशिल्पेऽटचत्वारिंशः पटलः ।
धनदस्य तु वामे च देवी कुर्यात्सलक्षणाम् ।
धनदा होवमाख्यातः माग्वादिन्दान्मकल्पयेत् ॥ १३१ ।।
कालाग्निरुद्रमूर्तेस्तु लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
चतुर्भुज त्रिनेत्रं च ज्वालामालोपशोभितम् ॥ १३२ ॥
खडखेटकसंयुक्तं शशाङ्कगर्घधृतं परम् ।
रक्तवस्त्रधरं रौद्रं सर्वाभरणभूपितम् ॥ १३३ ॥
रक्तोफेशसंयुक्तं सिंहासनोपरि स्थितम् ।
चतुर्भुज त्रिनेत्रं च नीलोत्पलसमप्रभम् ॥ १३४ ॥
करण्डमुकुटोपे सर्वाभरणभूपितम् ।
अभयं वरदोपेतं टङ्कशूलधृतं परम् ॥ १३५ ।।
रक्तवस्रसमायुक्तं पापीठोपरि स्थितम् ।
श्रीकण्ठो ह्येवमाख्यातो नगदेवस्त्वयोच्यते ।। १३६ ।।
त्रिनेत्रं चतुर्भुजं सौम्यं रक्काम सितवाससम् ।।
अभयं वरदोपेतं परहस्ते तु नागधृत् ॥ १३७ ॥
फरण्डमुकुटोपेतं नाग पञ्चफणान्वितम् ।
सर्वाभरणसंयुक्तं पद्मपीठोपरि स्थितम् ।। १३८ ॥
भीमश्चतुर्भुजो रौद्रः सर्वाभरणभूषितः ।
अभयं वरदं चैव शूलं पाशं च धारयेत् ॥ १३९ ।।
सितवस्त्रधरचैव उग्रदृष्टिः सदंष्ट्र कः ।
सस्याङ्गुरनिभाभूभीनीलालकसमन्वितः ।। १४० !
फरण्डमुकुटोपेतः सर्वाभरणभूषितः ।
पीताम्बरपरश्चैव प्रसन्नवदनान्विता ॥ १४१ ।।
पझं वाऽप्युत्पलं वाऽपि उभयोईस्तयोर्धतः ।
पमपीठोपरिष्टानु आसीनो चा स्थितस्तुचा ।। १४२ ॥
शिखण्डः कजनाभस्तु चतुर्भुजसमन्वितः ।
खड्गखेटकसंयुक्तः पापीठोपरि स्थितः ॥ १३ ॥
मसाणा धूम्रर्णा द्विभुजायसमुद्राः ।
फेशभारसमायुक्ताः सर्वाभरणभूपिताः ॥ १४४ ।।
फूलवसनाः सर्वे नानापुप्परलंकनाः ।
दृष्ट्यूलसमायुक्ताः पीनोरुभयनस्तना: ॥१४५ ॥

·. काश्यपशिल्पेऽचत्वारिंशः पटलः । पादपीठोपरिष्टात्तु अष्टाचेतान्मरुद्राणान् । उग्रश्चतुर्भुजो रोद्रो रक्तवस्वसमन्वितः ।। १४६ ॥ करण्डमुकुटोपेतः सर्वाभरणभूषितः । अभएं वरदोपेतं टङ्कशूलधृतः परः ॥ १४७ ॥ स्थानकं पद्मपीठे तु शुक्लबस्नधरः शुचिः। शनैयरः कृष्णवर्णो द्विभुजः सितवा(क्त्र)कः ॥ १४८ ।। करण्डमुकुटोपेतः सर्वाभरणभूषितः । दण्डं दक्षिणहस्ते तु वरदं वाम उच्यते ॥ १४९ ॥ स्थानकं पनपीठे तु आसीनं वा विशेषतः। ईपत्कुचितमिवस्थान ईपद्भस्थतनुः स्मृतः ॥ १५ ॥ मयमं ह्येवमाख्यातं पीठं तल्लक्षणं शृणु । मासादस्य तु विस्तारं यत्तद्दण्डमिहोच्यते || १५१ ।। भानुद्वयागुग्लं तारमुत्सेधं भानुमात्रकम् । गुणाकुलं समुत्सेधं पोत्सितगुणालयम् ॥ १५२ ॥ पडङ्गुलं पद्मविस्तार शेपोज़ कम्पनीप्रकम् । शिलाभिरिष्टकामिर्वा सुधया वा प्रकल्पयेत् ।। १५३ ।। परिवारविष्टरो झेचं महापीठविधि शृणु । भासादस्य तु विस्तारं पत्तइण्डमिहोच्यते ॥ १५४॥ मूलहम्यं समालभ्य पडष्टमण्डलान्वितम् । दश द्वादशदण्डो वा मनुदण्डावसानकम् ॥ १५५ ॥ पोडशेऽदशे वापि महापीठं प्रकल्पयेत् । अथवाऽन्यप्रकारेण पीठस्थान विधीयते ॥ १५६ ।। तृतीये या चतुष्पञ्च साले प्रायाममध्यमे । महापीठं कर्तव्यं वस्य लक्षणमुच्यते ॥ १५७ ॥ मूलधामस्य द्वारोचमुत्तमं पीठविस्तृतम् । त्रिपादं मध्यमं मोक्तं द्वारतुङ्गार्यकन्यसम् ।। १५८ ।। शुद्धद्वारस्प विस्तार मध्यम पीचमुच्यते । द्विगुणं मध्यमं शोक त्रिगुणं श्रेष्ठमुच्यते ।। १५९ ॥ अथवा शेमइस्तं तु अपमं पीठविस्तृतम् । विहस्तं पश्यमं मोक्त निहस्तं वृत्तमात्मकम् ॥ १६०!!

·१५४
काश्यपशिल्पेऽष्टचत्वारिंशः पटलः ।
दुर्मुखं सौम्यदिग्भागे वायुभूतं तदेव हि ।
अविघ्नं कर्णिको तु व्योमात्मामुदाहृतम् ॥ १६१ ॥
तामसं त्वनले पझे वा स्यान्नक्रते दले ।
सात्विकं वायुदिग्भागे विनकर्तारपीशकं ॥ १६२ ॥
विघ्नकर्तारमित्युक्तमात्मनत्वमुदाहृतम् ॥
भूम्यन्तरिक्ष स्वर्ग च सर्वभूतगुणात्मकम् ॥ १६३ ॥
तत्सर्वमात्ममित्युक्तं महापीठं द्विजोत्तम ।
सामसाद्धि निवृत्त्यर्थं नित्यं बल्यन्तमर्चयेत् ।। १६४ ॥
तासामात्मापहाराय नित्योत्सः मदक्षिणम् ।
भूमिप्रदक्षिणं स्वादौ द्वितीयं हान्तरिक्षकम् ।। १६५ ।।
स्वर्गमदक्षिणं पश्चात्कृततद्वातिनां हितम् ।
जगदातिविनाशार्थ कल्प्यैवं साधकोचमः ।। १६६ ।।
पश्चिमाभिमुखे हम्य किंचिद्भेदं वदाम्यहम् ।
वृषस्थाने कुमारं तु कौमारे वर्ष विन्यसेत् ॥ १६७ ।।
पारुणं तु महापीठं शेषं पूर्ववदाचरेत् ।।
परिवारविधिः प्रोक्तः पश्चालिङ्गस्य लक्षणम् । ॥ १६८॥
इति काश्यपशिल्पे परिवारविधिरष्टचत्वारिंशः पटलः ।
अर्थकोनपञ्चाशत्तमः पटलः ।
लिङ्गालक्षणम् ।
अथ वक्ष्ये विशेगेण शिवलिङ्गस्य लक्षणम् ।
संसारविपये भूता लयं गच्छन्त्यशेषतः ॥ १ ॥
यया मृष्टिस्तथा तस्मात्सृष्टित्वालिङ्गमुच्यते ।
संसारे निष्फलं शान्तं वामनोतीतगोचरम् ॥ २ ॥
मुक्तिदं सर्वभूतानां स्वात्मनः परमं बिना।
सर्वाभिव्यापिन गुलं सर्वलोकैकनायकम् ॥ ३ ॥
तस्माद सृष्टिकालेषु शान्तितत्व समुद्भगः ।
तछान्तः शक्तिः संभूना तस्या नादस्प संभवः ॥ ४ ॥

·, काश्यपशिल्प एकोनपञ्चाशत्तमः पटलः । तस्मापिन्दुसमुत्पन्नं नादं सादाख्यमुच्यते । बिन्दुमानेन विख्याना तस्मादीश्वरसंभवः ॥ ५ ॥ ईश्वरान्मइश्वरस्य सृष्टिस्तस्मात्तु वैष्णवम् । तस्मात्मासादसद्भावः प्रादेशात्तु विशेषतः ।। ६॥ त्रीणि चैव त्व(तु )त्रिंशच त्रिशतं त्रिसहस्रकम् । देवता ऋपयश्चैव दानवा रसयोनयः ॥ ७ ॥ संभवो ह्यादितो विम तेष्वादौ त्रीणि निष्फलम् । शिवं तं सकलं ख्यातं मिश्रनादं च विन्दुकम् ॥ ८ ॥ नादं लिङ्गाकृति सेयं विन्दुपीठाभपुच्यते । लिङ्ग शिवमयं ख्यातं पीउँ तस्यात्मकामयम् ।। ९ ॥ तस्माच्छिवात्मिका चैव अमिन्नेवानलोषणवत् । जगदार्तिविनाशार्थ सर्वमाणिहिताप वै ॥ १० ॥ देवादीनां हितार्थाय ध्यानपूजानिमित्तकम् । लिङ्ग योनिप्रकारेण सादाख्यं तत्त्वमुद्भवम् ॥ ११ ॥ सर्वेपामुद्भवाध प्रोच्यते लिङ्गलक्षणम् । तल्लिङ्गं त्रिविधं ख्यातं चलं चैयारलं तया ॥ १२ ॥ चलाचलं च विख्यातं क्रमेणव विशेषतः । रत्नज लोहजं वाऽथ लिङ्गं कृत्वा सयोनिकम् ।। १३ ।। लिङ्गद्रव्यतरं ख्यातं योनि कृत्वा सलक्षणम् । शिरसौ वर्तनोपेतं लक्षणोद्धास्वर्जितम् ॥ १४ ॥ वृत्ताकारमशेषं तु कृते लिङ्गोदयार्थकम् । उदयन लोकभागं पा वेदांशेन तथापि वा ॥ १५॥ पीठे निवेशयेच्छेषं टय(श्य)मानसमन्वितम् । चेष्टदेशेऽन्यम्यो दृतक्षयम् ॥ १६ ॥ यत्तल्लिङ्गं चलं वेशं दृश्य चलाचलाचलम् । अश्मन सूत्रसंयुक्तं वाणलिङ्गं तु तदिना ।।१७।। तेष्वादौ वचलं लिङ्गलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना । सुमासतिथिनक्षत्रलग्नबारे शिलां ग्रहेत् ।। १८ ॥ आचार्यः शिल्पिसंयुक्तः शिलाग्रहणमाचरेत् । दिव्यान्तरिक्षमामानि निमित्तान्युपलक्षयेत् ॥ १९ ॥ गमागम ·१५६ काश्यपशिल्प एकोनपञ्चाशत्तमः पटलः । वायसं दक्षिणे वामादागतं च तथैव च । श्येनं वै दक्षिणे बामे गृध्र मांसेन संयुतम् ।। २०॥ कन्यागोदर्शनं चैव गावस्त्वाचाहनं तथा । दधिना पूर्णकुम्भं च क्षीरकुम्भ तथैवच ॥ २१ ॥ पुष्पं पुष्पधृतं वाऽपि सुतवतीयु(यु)वतिस्त्रियः । अन्नं च मांसहास्व(हारं च )शिवभक्तिपरायणम् ।। २२ ॥ ज्वालानलं च दीपं च जलैः पूर्ण घटावृत्तम् । त(ब)राहं च गजं चैव वेण्या चात्यन्तसुन्दरी || २३ ।। शुभान्येतानि भौमानि अशुभं विपरीतकम् । उल्कापातं दिशा दाई महावातप्रवर्तनम् ॥ २४ ॥ अशुभान्यन्तरिक्षाणि भीमाशोभनमुच्यते । मुक्तकेशनराश्चैव कीर्णकशास्तथैव च ।। २५ ।। तैलाभ्यक्ताश्व ननाश्च कापायसनान्विताः । दर्शनेनैव मृद्भाण्ड तेलपात्रं तयैव च ॥ २६ ॥ छिन्ननासिकन्या(साकर्णक)श्च हीनाङ्गश्वाधिकाङ्गवान् । पुत्रहींना तु नारी च विधवा च तथैवच ॥ २७ ॥ वहुभक्ष्याश्च भौमान्येतानि[व]वर्जयेच्छुभे । शुभं चेद्गमनं कुर्यादशुभं चेद्विवर्जयेत् ॥ २८ ॥ अशुभे स्वग्निमास्तार्य शिवनैव शताहुतीः । सामिदाज्योदनैः कुर्यान्त्रागानं नागभूपणम् ॥ २९ ॥ दवा शिवं नमस्कृत्य गच्छेदाचार्यशिलिप च । पर्वते सागरे तीर्थे क्षेने चैव बने पुनः ॥ ३० ॥ क्षीरवृक्षसमीपे च देवहर्यसमीपके । नदीतटाकतीरे वा शिलां सगृह्य शिल्पकः ।। ३१॥ अन्यस्थाने न गृहीयादादितस्यानुनाशनम् । श्वेता रक्ता च पीता च कृष्णा चैव चतुविधा ॥ ३२ ॥ गोक्षीरशलकुन्देन्दुमुक्तास्फटिकसंनिमा । मल्लिकायमुपप्रख्या श्वेता सप्तविधा स्मृता ॥ ३३ ॥ गपाकिंशुमपुप्पामा इन्द्रको(गोपसमप्रभा । जातिलिङ्गनिमारा अशरक्तसपसमा ॥ ३४ ॥ ॥

·काश्यपशिल्प एकोनपञ्चाशत्तमः पटलः । १५७
दाडिमीपुष्पसंकाशा बन्धूककुसुषमभा।
कोरण्ड(कुरष्टकसुममख्या पीता शैला च सप्तथा ॥ ३५ ॥
महिपाक्षाञ्जनाभासा नीलोत्पलसमप्रभा ।
भृङ्गमायूरकण्या(ण्ठा)भा मपीपत्रसमा तथा ॥ ३६॥
राजावर्तनिभाकारा कृष्णमुद्समप्रभा ।
हस्वमुद्समाकारा कृशैशला(ष्णशैल)दशा स्मृता ॥ ३७॥
श्वेता रक्ता च पीता विप्रादीनां क्रमाद्भवेत् ।
धर्मकामार्थमोसांश्च दाः सततमेव च ।। ३८ ॥
परेषां वाचकं श्रेष्ठं परेपामपरं विना ।
प्रतिलोमानुलोमाभ्यां भिन्नयोगं न गृह्यताम् ॥ ३९ ॥
भाचार्यशिल्पिनों चैव सितवस्त्रधरावुभौ ।
शुक्लपात्यानुलिप्ताङ्गो पञ्चाङ्ग भूपणान्वितौ ॥ ४० ॥
कुठारादीनि संगृह्य शिलां गच्छेत्समाहितौ ।
यस्मिन्देशे शिला शेते तो कृत्वा तु प्रदक्षिणम् ॥ ४१ ॥
दोपवर्जी शिलां दृष्ट्वा परिच्छेद्य विशेषतः ।
वना(प)तपाग्निगन्यां च सुकीणां क्षारवारिणा ॥ ४२ ॥
दुर्देशस्था तटस्यां च कर्मान्तरे तु योजिताम् ।
शर्कराढयां च एकां च जर्जरां रूक्षसंयुनाम् ॥ ४३ ॥
रेवाविन्दुकलकादिसंयुक्ता परिवर्जयेत् ।
सूत्रबद्वातदाकारा रविरश्मिसमायुता ॥१४॥
वर्षपातवदाकारा रेखा चै त्रिविधा स्मृता ।
जम्बूफलसमाकारा वा द्राक्षासदृशोपमा ॥ २५ ॥
अन्यद्वा वृत्तसंकाशा विविधा विन्दुरेव हि ।
कृष्णलोहनिभाकारा कृष्णभ्रमरसंनिभा ॥४६॥
शिरित्रपिच्छसमाकारा कलङ्कन च चतुर्विधा ।
खरिपत्रसंकाशा दूर्वास्तम्बनिभा तथा ।। ४७ ॥
वैणवाकुरसंकाशा लूतापादवदायता।
अन्याश्मसु सितारेखा सर्वसम्पत्समृद्धिदा ।। ४८ ॥
कृष्णकृष्णा पिनाशाय श्वेतकृष्णात्तथैव हि ।
यस्मात्सर्वमयत्नेन इतर परिगृह्यताम् ॥ ४९ ॥

·१५८
काश्यपशिल्प एकोनपञ्चाशत्तमः पटलः ।
हरिता कृष्णा शिला ग्राह्या सितवर्णा विशेषतः ।
खजूरपत्रसदृशा दुर्वास्तम्वाकृतिः शुभा ॥ ५० ॥
अन्यकृत्वा (णासुमा ख्याता गोधान्यधननाशनम् ।
सफलं रोगदं ने राजराष्ट्रविनाशनम् ॥ ५१॥
विन्दुः पुत्रविनाशः स्याद्दारिद्रयं श्रीविनाशनम् ।
एवं पर्यक्षि(रीक्ष्य)बहुधा कारयेल्लक्षणान्वितम् ॥ ५२ ॥
पाला युवत्तिवृंदा च पुंस्त्रीनपुंसकं तथा ।
स्वरकाकृति भेदेश्य परिच्छेदविधिं शृणु ॥ ५३॥
खनकंसध्वनिहता शिला वाला इति स्मृता ।
घण्टाध्वनिसमा दीर्घा युवतिः सा प्रकीर्तिता ।। ५४ ॥
वि(ततध्वनिसंयुक्ता या सा वृद्धार्च कीर्तिता।
घण्टाध्वनिसमोनादा दीर्घा सा पुशिला इव ॥ ५५॥
सालगुब्दसमाफारा दीर्घा या सा शिला लिया।
अस्निपनेहा) झझरी (रू)मा स्वरहीना नपुंसका ॥ ५६ ॥
स्वरैरेव समाख्याता आकृत्या भेद उच्यते ।
चतुरश्रा च वस्वश्रा सीमिलेति प्रकीर्तिता ॥ ५७ ।।
मापताधा घ वृत्ता च दशद्वादशकोणका ।
टिङ्गा सा मिला गाता सुवृता सा नघुरामा । ५८ ॥
दयानद्वादशानां च पालवृद्धा र वर्षयेत् ।
पुशिलाभिः कन लिङ्ग माफिलाभिन्तु पिण्टिका ॥ ५९ ।।
नपुरावामिलामिस्नु पादाशार समाचरन् ।
कृतं प पिपरी पन् नत्मदा पनुनाशनम् ।। ६० ॥
मागायोदगा पा शिला संग्राख देशियः ।
मागग्रे पवियं मूल मुदगग्रं तु दक्षिणे ।। ६१ ।।
सहमपात पहिला रानिमम् ।
अधोभागं मार पान मधगतं भवेत् ।। ६२ ।।
एवं परीक्षण प्राय गण: प.हदा पुषः।
गरपाण पाप गायपादिभिषमेत् ॥ ६ ॥

·काश्यपशिल्प एकोनपञ्चाशत्तमः पटले । तस्यास्तु शाङ्कले देशे शान्तिहोमं तु कारयेत् । अग्न्याधानादिकं सर्वमग्निकार्योक्तमाचरेत् ॥ ६४ ॥ समिघो हृदयेनैव मूलेनाऽऽज्यं तु होमयेत् । चरहोममघोरेण पुरुपेणैव तण्डुलम् ॥ ६५ ।। तिलपीशानमन्त्रेण सर्पपं कवचन तु । शतमधं तदर्थ वा प्रत्येकं जुहुयात्क्रमात् ॥ ६६ ॥ स्विकृतिमग्नेति(द)मन्त्रेण पूर्णाहुतिमथाऽऽचरेत् । ततो वह्नि समुदास्य पूजापर्युपितं त्यजेत् ॥ ६७ ।। शिलाच्छेत्ताहक(दकर) श(खमख)मन्त्रेण पूजयेत् । अपसर्पणमुच्चार्य शिलाच्छेदनमाचरेत् ॥ ६८ ॥ गर्भगेई तु पश्चाशं गुणांशं श्रेष्ठ पुच्यते । गर्भगेहमाणं च द्वारमानं तथैव च ॥ ६९ ॥ स्तम्ब च कालमानं च हस्ततालाअन्लं तथा । लिङ्गन्मानं ध्रुवं सप्त भेदास्ते प्रत्यनेकया ॥ ७० ॥ गर्भगेई तु पञ्चांशं गुणांशं श्रेष्ठमुच्यते । गर्भाध मध्यमाख्यातं तयोर्मध्येऽटभाजिते ॥ ७१ ॥ श्रेष्ठमध्याधम लिङ्ग प्रत्येकं त्रिविधा भवेत् । अथवा गर्भगेई तु नवभागविभाजिते ॥ ७२ ।। गर्भगेहसमासार्धानुत्तमादि प्रयत्रयम् । शुद्धद्वारसमं श्रेष्ठं त्रिद्वयंशं तु फनीम(य)सम् ।। ७३॥ तयोर्मध्येऽटभागे तु नन्दभेदं द्विजोत्तम । स्तम्भायामसमासं तु नवभागविभाजिते ।। ७४ ।। श्रेष्ठान्त(ध)मानि नवधा प्रोच्यते द्विजसत्तम । मासादे त्वादिभूमौ तु स्तम्भमागसमं हि तत् ।। ७५ ।। तन्मध्यमिति विख्यातं तस्यार्धमधमं भवेत् । तयोर्मध्येऽभागेन नन्दभेदे द्विजोत्तम ॥ ७६ ॥ स्तम्भायामे तु तत्रैव नघभागविभाजिते । नवधा लिङ्गमानं तु स्तम्भमानं द्विजोत्तम ।। ७७ ॥ अधिष्ठानोदयं विम स्तम्भमानयदाचरेत् । एकहस्तं समारभ्य स्वाष्टांशांशत्रिवर्धनात् ।। ७८ ॥

·काश्यपशिल्प एकोनपञ्चाशत्तमः पटलः ।
नवहविधिर्या(स्तायाधं यावत् संख्या पष्टिः सपञ्चका ।
पञ्चस्तद्विमानासि(नि)हम् हस्तवशानियेत् ॥ ७९ ॥
पञ्चहस्तादतो हम्य लिङ्गस्तम्भवशं पिना ।
इस्तादि गुणहस्तान्त विकल्पाभासदर्ययोः ॥ ८॥
त्रिहस्तं पट्करान्तं तु लिंङ्गच्छन्दविमानके ।
पटकरादि नवान्तं तु लिङ्ग जातिगृहोचितम् ।। ८१ ॥
एवं इस्तवशाख्यातं तालमानमयोच्यते ।
तालादि नवतालान्तमेकतालविवर्धनात् ।। ८२ ॥
लिङ्गे हि नव संख्या: स्युः कल्पं जातीतरालये ।
त्रयोदशाङ्गुलारभ्य यावन्नद(व)शतागुलम् ॥ ८३ ॥
तावदेकोनपश्चशिल्लिङ्ग मानाअग्लेन तु ।
त्रिभागसहित लिङ्ग हस्तक्षीणं न कारयेत् ।। ८४ ॥
हस्तमानाक्षयं लिङ्गं वृत्ताकारमशेषकम् ।
वेदानवोल एशिपष्टि(विहारे योजयेद्बुधः ॥ ८५ ॥
शेपं तु दृश्यमानं स्याद्विकल्पाभाससंय(हम्य)योः ।
विधरे ये(ई)शलिङ्ग तु विकल्पापगृहे विना ॥ ८६ ॥
एकानुग्लं समारभ्य यावदाता(त्ससा)ङ्गुलावधि ।
लोहज रत्नजं तावदूः शैलजमुच्यते ॥ ८७ ॥
प्रयोदशाहलं लिंग शैलजं तु न कारयेत् ।
एवं वनेकभेदेन प्रोच्यते लिङ्गमानकम् ।। ८८ ॥
नागरं द्राविडं लिङ्ग वैसरं च बदाम्यहम् ।
लिङ्गीदये तु वेदांशे एफशि कन्यसस्तमम् ॥ ८९ ॥
तुङ्गायशे शिवशिं तु विस्तारं श्रेष्ठपच्यते ।
तयोर्मध्येऽरमाणे तु नवधा तारमुच्यते ॥ ९०।।
अयोदये कलाशे तु पञ्चांशं शान्तिकं भवेत् ।
वेदांशं पौष्टिक ख्यातं गुणांशं जयदं भवेत् ।। ९१ ॥
अविचाराद्विभागः स्यादासमेवं चतुर्विधम् ।
एवं प्रयोदशच्यासं नागरे तु विधीयते ।। ९२ ।।
लिङ्गनेवे दिनवांश तु रसभूतयुगांश ।
गुणांव शान्तिकादिः पादाविहे घ चतुर्विधम् ॥ ९३ ॥

·फाश्यपशिल्प एकोनपञ्चाशत्तमः पटलः । वेसरे लिङ्गतुङ्गे तु विंशत्यंशविभाजिते । अष्टवा सप्तपट्पञ्चभागास प्रकल्पितम् ॥ ९४ ।। शान्तिक पौष्टिकं चैव जयदं च क्रमेण तु । वेसरं च चतुर्भेदं हम्मेलिङ्ग च पिण्डिका ॥१५॥ पादाधाराशिलाश्चैव एकजातिस्वशङ्करम् । पादधारशिलाश्चैव एकजातिध्वसंङ्करम् ।। ९६ ।। यत्रैवं कल्पितं लिङ्ग वृद्धिदेतुरुदाहृतम् । अन्योन्यसंकरश्चेत्तु राज्ञो दुःखभयावह ॥ ९७॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संकरं न समाचरेत् । लिङ्गानां नागरायेवं ख्यातमायादिकं शृणु ॥ ९८ ॥ लिङ्गस्योत्सेधमानं तु मानामुग्लेन भाजयेत् । मात्रच्छेदं मवृद्धया वा हन्याद्वा परिकल्पयेत् ।। ९९ ॥ श्रेष्ठान्तरायाममात्रैर्मानपूर्ण परिग्रहेन । उत्सेघमात्रमहाभियंधितं ऋक्षसंख्यया ॥ १० ॥ त्वष्टां शे नन्दिनं ख्यातमश्विन्यादि द्विजोत्तम । नवभिर्गुणिते सप्तद्वित्य(हृते)त्वेकादिवारके ।। १०१ ।। अनले गुणिते चाटहद(ते)योनिमु(रु)दाहृतम्(ता) । अभिर्वर्धिते भानु (ह)ने त्वायमुदाहृतम् ।। १०२ ।। नबमिर्गुणिते नाडीहते शेपमृणं भवेत् । युगवृद्धया नये हासे त्वशंकं तस्करादयः ॥ १०३ ॥ आयाधिक्यं व्यपंक्षीणं संपदामास्पदं सदा । ध्वजसिंहपाहस्तिशुभयोनिरुदाहृता ॥ १०४ ॥ नृपकर्तुश्च जन्मक्षल(आल्लिोङ्गऋक्षावसानकम् । तथैर(व)वास्तुऋक्षादि गणयेत्तु शुभाय(श)या(वहम्) | १०५ ।। जन्मत्रयं च युग्मं च वेदाटऋतुनन्दकाः । शुभावहपिना(य विहिता) ह्येते शेषकारस्वशुभावहाः ॥ १०६ ॥ लग्नाटकं च बै नराक्षसम् । वर्जितास्त्वशुभा होवे यत्नतः परिवर्जयेत् ।। १०७॥ भानुवारादिसंयुक्ता शूर्पक्षा(सूर्या)दिचतुश्चतुः । रिपुत्वं मरणं नाशममृतं च यथाक्रमात् ॥ १०८ ।।

·१६२ काश्यपशिल्प एकोनपञ्चाशत्तमः पटलः । तस्करं चमाणि(मिण)पण्ड(पढ)पशक परिवर्जयेत् । शेषाङ्कक परिग्राह्यं शुभमानं तु संग्रहे ॥ १०९ ।। समलिङ्ग वर्धमानं शैवाधिकं तु स्वस्तिकम् । सर्वत्रो(तो)भद्रलिन च सार्वदेशिकमेव च ॥ ११० ॥ धारालिङ्ग मुखलिङ्ग लिङ्गमष्टविधं भवेत् । समलिङ्गं तु विभागां नृपाणां वर्धमानकम् ।। १११ ॥ चाधिकं तु वैश्यानां शूद्राणां स्वस्तिकं भवेत् । सपामितरलिङ्गं सर्वकामफलमदम् ।। ११२ ॥ एक एव महादेवो लिङ्गदानृणां हितः । इष्टायामपिशालेन चतुरनीकृतं पुरा॥ ११३ ॥ पवादागतयं कल्पमनेन विधिना युतः । चतुरश्रमधोभाग ब्रह्म भागं समुच्यते ॥ ११४ ॥ मध्ये तु बसुकोणं स्याद्विवंश तत्कीर्तितम् । s] तु वृत्त स्यात्तच्छिवाशेति विद्यते ॥ ११५ ॥ अंशं प्रत्यभिधानास्ते अशेपं तु शिवात्मकम् । शिवानीन ...

·काश्यपशिल्प एकोनपञ्चाशत्तमः पटलः । विष्कम्भमष्टया कृत्वा मूले मध्ये तथाऽनके । भागहीनं तु संकल्प्य स्थूलमूलमुदाहृतम् ।। १२४ ॥ हासयेच्छिच भागादि शिसस्थूलमुदाहृतं । एतदार्पमिति ख्या:मृपिभिः पूजितं वरम् ॥ १२५ ॥ गुणानं पञ्चकोणं च पट्सप्तद्वादशाश्रकम् । दशधा वाऽथकं चापि अग्रेतरमनोहरम् ।। १२६ ।। फलफादर्पणाकारमेकरेखमरेखकम् । शिरसो वर्तनाहीनं मानोन्मानरनन्धितम् ॥ १२७ }] सेव्यं स्वायंभुवं चेति ख्यातं देवैः सुपूजितम् । याणेन पूजिताभोगि (ग) वाणलिङ्गमुदाहृतम् ॥ १२८ ।। स्थूलं सूक्ष्मं शिरोमूलं क्रमेण परिपश्यते । उत्तमं तु मुखं ख्यातं मधुवणं सुम(न)न्दनम् ॥ १२९ ॥ विष्रे तु प्रवेशांशं सार्वदेशिकलिङ्गवत् । लोहज रत्नजं चैव सार्वदेशिफलिङ्गवत् ॥ १३० ।। लिङ्गभेदः समाख्यातः शिरसो घर्तनं शृणु । लिङ्गमूर्धादिकेशान्तं शिरसो वर्तनं भवेत् ॥ १३१ ॥ तस्माल्लिङ्गोदये कुर्याच्छिरसो वर्तनं द्विज । छनाकारं भवेत्पूर्व कुक्कुटाण्डं द्वितीयकम् ॥१३२ ॥ तृतीयं त्रिपुराकारमर्धचन्द्र तु मूर्धकम् । यस्य लिङ्गस्य विष्कम्भमष्टाया(टधा)विभजे द्रुधः ॥ १३३ ।। ऊ/दशिमालम्य प्रथमं च त्रिशर्पिकम् । द्वात्रिंशद्विभजेत्तारमर्धाद्भूतांशलम्वितम् ॥ १३४ ॥ छत्राभं तद्वितीयं स्यात्सप्तांशं तत्तृतीयकम् । चतुर्थं तु नवांशं तु छत्राभं च चतुर्विधम् ॥ १३५॥ द्विजानां च नृपाणां च नाभं सर्वकामदम् । सर्वेषामपि लिङ्गाना छत्राभं तु प्रशस्तकम् ।। १३६ ।। वा(हा)से द्वात्रिंशदंशे तु गनुपक्षकलांशकैः । समादशांशकं चैव कुक्कुटाण्डं चतुर्विधम् ॥ १३७ ॥ वर्धमानं च लिङ्ग तु प्रशस्त क्षत्रियाकम् । द्वात्रिंशांश शिरस्तार धर्मस्ट्रांशकः सदा ।। १३८ ।

·१६४ काश्यपशिल्प एकोनपञ्चाशत्तमः पटलः । भानुत्रयोदशशिस्त प्रिपुराभं चतुर्विधम् । शिवाधिकं च लिङ्गं तु शस्तं वैश्याईक मतम् । १३९ ।। त्रिंशत्रिंशे शिरस्तारे द्वाविंशत्येकविंशतिः । विंशदेकोनविंशशिरर्थचन्द्रं चतुर्विधम् ।। १४०॥ स्वस्तिकाख्य च लिङ्ग तु प्रशस्तं शूद्रवृद्धिदम् । सार्वदेशिकलिङ्गानामन्येषां च विशेषतः ॥ १४१ ।। छत्राद्विशीर्षकारे वत् कर्ततिवाशयं ननेत् । दैविकार्यप(ज)लिङ्गानां विष्ट शीर्षकं भवेत् ॥ १४२ ॥ शिरसो वर्शनोत्सेघौ गुणभागविभावयः(गतः)। स्थपतिश्च शुचिर्भूत्वा यज्ञसूत्रेत्तत्रान्त)रान्वितः ॥ १४३ ॥ प्राग्वदामि समभ्यर्थ्य स्विष्टपूर्णाहुति चरेत् । मतिसर यन्धयत्ता लिङ्गपीठे द्विजोत्तम || १४४ ॥ स्वर्णारचित्तकापाससूत्रैर्वाहमयेन तु । प्रभाते सुपुहूर्ते तु लक्षणोद्धारमाचरेत् ॥ १४५ ।। पायसं धृतसंयुक्त शिरःस्थाने बलिं हरेत् | रक्तशिङ्गी परित्यज्य गन्धाधैरर्चयेद्धृदा ।। १४६ ॥ रक्तेन यातुना लिङ्गमध्ये सूत्र तु पातयेत् । पुखभागस्य मध्ये तु नालं कुर्यात्सलक्षणम् ॥ १४७ ॥ लिङ्गमानेन पतिमान्सूत्रविस्तारमुच्यते । रुद्रभागोक्ष्य गृह्य शिरसो वर्तनान्वितम् ॥ १४८ ॥ सवेदविशदं भागं कृत्वैकां तु विस्तृतम् । अझुलं वसुधा भज्य एकांशं यवमुच्यते ॥ १४९ ।। उत्तमोत्तमलिङ्गाना सूत्र पञ्चायत ततिः । सर्वपापपि लियाना यवार्ध प्रतिहासयेत् ॥ १५० ।। अधमाधमलिङ्गस्य सूत्रतारं यवं भवेत् । सूविस्तारमेवं स्यारयातं चैव तु तत्समम् ॥ १५१ ॥ एकाशमूर्ध्वतो वयं स्तनादुर्ध तदंशके । ततस्तदंशयोविन लक्षणोद्धारमाचरेत् ॥ १५२॥ लक्षणं शिरसि पाटिललाटे मरणं भवेत् । ने कृते स्वपरमारं आस्ये धान्यविनाशनम् ॥ १५३ ।।

·काश्यपशिल्प एकोनपञ्चाशत्तमः पटलः ।
चुबुके वन्धुनाशः स्यात्कण्ठे स्कन्धविनाशनम् ।
स्तनदेशे सुतं हन्ति तस्मादेतानि वर्जयेत् ॥ १५४ ॥
शिरसा व्यह(व्यास) रुद्रांशं गुणांश विभजेत्समम् ।
पद्मस्य मुफुलाकारं लिङ्गाकारं यथाकृति ।। १५५ ।।
द्विजानामतिद्धयर्थं नृपाणां च जयावहम् ।
खड्डौ प्रत्यत्विकाकार कुञ्जराक्षमिवाकृतिः ॥ १५६ ।।
शालाभं छत्रयोर्भेदानृपाणामपि वृद्धये ।
कराञ्जलिसमाकारं गोकर्णाकृतिबद्भवेत् ॥ १५७ ।।
वैश्यानां तत्रिकोण च शूलवृत्तायतं तथा ।
शूद्रवृद्धिकरत्रीणि सूत्रं गृह्य तु लक्षणम् ॥ १५८ ॥
लक्षणोद्धारणोक्तांश रुद्रभागविभाजिते ।
मुकुलोदय मेकशिं तदा(या)सं वापि तत्समम् ॥ १५९ ॥
तन्मूलानां तु दीर्घत्वं नवभागमुदाहृतम् ।
तन्मालमेफसूत्रं वा सूत्रद्वित्रियुतं तु वा ॥ १६०॥
सूत्रमाययुतं चेत्तु सूत्रान्तरयधत्रयम् ।
य[व] यान्तरं वाध्य नालतारं द्विजोत्तम ॥ १६१ ॥
नालपूर्वे च तस्याग्ने सीमासूत्रं समालिखेत् ।
तन्नालं त्वेकसूत्रं चल्लिङ्गमध्ये विशेषतः ।। १६२ ॥
सूत्रोक्तव्यासखातं च नालायामे तु फल्पयेत् ।
नालाघस्तात्तु व्योमाशं त्यजेद्विवंशकोपरि ॥ १६३ ॥
मणिरेखा सतः कार्या मुकुलं स्पुल्लिङ्गमन्तगौ ।
मणिरेखयोन्तर्विप्र पद्ममूलं समं तु वा ॥ १६४ ॥
पद्मतारं त्रिधकं वा वेदांशे ऽयंश एव का।
पञ्चाशे तु युगांश वा पद्मतारार्ध एव वा ॥ १६५ ।।
मुकुलमूलेऽन्तरं ह्येवं नालमूलेऽन्तरं शृणु ।
नालायामसमं वार्धपादं पादयुगांशी ॥ १६६ ।।
त्रिभागं पञ्चमागं तु वेदभागमथापि वा।
नालमूलसमं स्वेव मणिरेखायोत्तरम् ॥ १६७ ।।
मूलादन क्रमाक्षीण मणिरेखान्तरं कुरु ।
धातुमूले समे तिर्यगत्वा पृष्ठे तु संधयेत् ॥ १६८ ॥

·काश्यपशिल्प एकोनपञ्चाशत्तमः पटलः । मणिरेखाव्यासघात लिङ्गस्याच्छ्रितं सूत्रयेत् । मणिरेखालम्बनं नालादिसाईसममेव वा ॥ १६९ ॥ तस्मादामूलपर्यन्तं वसुभागविभाजिते । मणिरेखालम्बनं वाऽपि प्रण(न)वधा परिकीर्तितम् ।। १७० ।। सर्वेषु लक्षणोद्धारेष्षष्टमं मणिरेखिके । प्रथमं लक्षणं मोक्तं द्वितीयं लक्षणं शृणु ॥ १७१ ॥ लक्षणोद्धरणोवाशं दशभागविभाजिते । मुकुलोदयमेकांय वस्वशं नालदीर्घकम् ॥ १७२ ।। नालापस्तात्तु व्योमाशं नीत्वा शेपं तु पूर्ववत् । द्वितीयं लक्षणं ख्यातं तृतीयं लक्षणं शृणु ॥ १७३ ।। लक्षणोद्धारभागं तु धर्मभागविभाजिते । एकांश मुकुलोचं तु नाशं नालदीर्घकम् ॥ १७४ ॥ शेष पूर्ववदुद्दिष्टं चतुर्य लक्षणं शृणु । लक्षणांशं तु नवधा भज्पैकांशं तु कुड्मलम् ॥ १७५ ।। सप्तांची नालदीर्घ तु शेषं पूर्वपदाचरेत् । चतुर्य लक्षणं प्रोक्तं पञ्चमं शृणु सुव्रत ।। १७६ ।। लक्षांश वसुधा भज्य व्योगांशं मुकुलोदयम् । पशं नालदीर्घ तु नालाधस्तारिछनाशकम् ।। १७७ ॥ तदेव सप्तभागं तु नालदीर्घमुदाहृतम् । शेष प्रागिव कर्तव्यं सप्तमं लक्षणं शृणु ॥ १७८ ॥ लसार्धाचे तु सप्तांश वक्त्यशं मुकुलोदयम् । भूतांश नालदीर्घ तु शेपं पूर्वदेव हि ॥ १७९ ।। पडं चाऽर्धतनालदीर्घशेपं तु पागिव । एवमाविधं ब्यानं नालायागं दिनोचम ॥ १८ ॥ अग्राफारेजुमुकुलं भानुसग्न्या तु मुत्रत । यघटनालं फर्नय्यं नव संम्पान देशिफः १८१॥ हरमूषं कर्नव्यं लिङ्गक्तप्रमाणनः । स्थापनु ननो लिङ्ग प्रागग्रं दारविष्टरे ।। १८२ ॥ काटोपनि निङ्ग सौम्पे निधापयेत् । ग्यापिन: पाटी गारप लिङ्गपीट हुदा युधः ।। १८३ ।।

·काश्यपशिल्प एकोनपञ्चाशत्तमः पटलः ।
गई(व्यगन्धोदकैः स्थाप्य गन्धपुप्पादिभिर्यजेत् ।
लम्बकूर्चसमायुक्तं सालंकाररांयुतम् ॥ १८४ ॥
रये तु शिविकायां या ग्रामं कृत्वा प्रदक्षिणम् ।
ततो जलाशयं प्राप्य जलाधिवासनं कुरु ॥ १८५॥
लक्षणोद्धारमाख्यातं प्रतिमालक्षणं शृणु ।
इति काश्यपशिल्पे लिङ्गलक्षणोद्धार एकोनपञ्चाशत्तमः पटलः ।
॥ अथ पञ्चाशत्तमः पटलः ।।
प्रतिमालक्षणम् ।
प्रतिमालक्षणं वक्ष्ये शृणुष्वैकाग्रमानसः ।
अचलं च चलं चैव चलाचलमिति त्रयम् ॥ १ ॥
मृन्मयं शार्करं चैव सौयजं च चलि(वर्ण चाचलं)स्मृतम् ।
शैलज दारुज चैव धातुजं रत्नजं तया ॥२॥
चलाचलमिति ख्यातं चलमेवं तु लोहनम् ।
अर्धचित्रं च चित्रं च चित्राभासमित्ति त्रिधा ॥३॥
अर्धाङ्गादर्धदं बिम्बमचित्रमिति स्मृतम् ।
सर्वावयवसंदृष्टं यत्र चित्रमितीप्यते ।। ४ ।।
निन्नोन्नते पटे भित्तौ घिम्बं त्वाभासमुच्यते ।
अर्धचित्रं तु सुधया अन्यचित्रवशाधकम् ॥ ५ ॥
आभासं धातुभिः कुर्याचित्रं चित्रार्धमेव वा।
चित्राभासं तु देवानां फलं श्रेष्ठान्तराधमम् ॥ ६ ॥
इष्टिकाभिः परं पीटं पीठादाभासकं परम् ।
आभासार्धं तु तस्मा मृन्मयं परमं परम् ॥ ७॥
मृन्मयं दा(यादाज श्रेष्ठं दारुजाच्छस वरम् ।
मैलजाल्लोहन श्रेष्ठं कर्तृणां तु फलं तया ॥८॥

·१६८ काश्यपशिल्पे पञ्चाशचमः पटलः । लोहनादुत्तमं स्वर्ण मध्यम राजतं भवेत् । ताम्रजं कन्यसं रूपात तेपु तेषु फलं तथा ॥ ९ ॥ विम्बमानं च द्रव्यं च श्रेष्ठमध्याधर्म भवेत् । सर्वद्रव्येषु देवत्वं सममेवं तु विद्यते ॥ १०॥ समं चेति दि(दि)व्यं देवेश फलं श्रेष्ठादया( दिकं) कथम् । स्थलभेदैन वृक्ष च (क्षाणां) भेदः क्षेत्रेषु विद्यते ॥११ ।। तथा दिव्ये फले तुल्यं दिव्यभेदफलप्रदम् । तस्मादेतु(पु)यथालाभं द्रव्येण सकलं कुरु ॥ १२ ॥ यो न कृतवान्भूमौ पुत्रमित्रकलत्रयुक् । यथेविपयोपेतश(मि)ष्टादिविषयं मुखम् ॥ १३ ॥ भुजितेकृत(झे च क्रम )तो विष सालोक्यादिफलाश्रितम् । मनसा कर्मणा वाचा यो नरः स्तम्भकारिणा(रका) ॥ १४ ॥ सोऽपि कर्मानुसारेण सक्तकृत्स्नफलानुभाक् । तस्मादात्ते(ये) न कर्तव्यं सकलं तु शिवात्मकम् ।। १५ ।। सुखासनस्थितं विम्ब उमास्कन्दसमं द्विज । तृतीयं चन्द्रमूर्तीनां चतुर्थं पवाहनम् ॥ १६ ।। पञ्चमं नृत्तमूर्ति तु गङ्गाधरनंतरम् । सप्तमं त्रिपुरारि थाष्टमं कल्याणसुन्दरं तथा ॥ १७ ॥ नवमं साधनारी तु दशमं गजहारिणम् । तथा पाशुपत विद्यात्कङ्कगलं द्वादशं स्मृतम् ।। १८ ॥ प्रयोदशं हरि विद्याभिक्षाटनं चतुर्दशम् । चण्डेश्वरमसादं तु पश्चदशमुदाहृतम् ॥ १९ ॥ पोडशं दक्षिणामूर्ति ततः कालारुणं भवेत् । सपा प्रतिमानां तु मानमादी वदाम्यहम् ॥ २० ॥ सर्वेषामपि लिङ्गनानां शिरोमानं विनोदयम् । गृहीतो विद्यमाने तु शिरसावर्तन तथा ॥ २१ ॥ स्थूलदेशे परीणादविस्तारं चैव तत्र थे। पूनां द्विगुणं ग्राह्य द्वात्रिंशद्विभनेत्समम् ।। २२ ॥ तेषु वै सप्तविंशांशं पथदिशांशमेव चा 1 विभागाधिकाशिांश एकविंशतिरेय वा ।। २३ ।।

·काश्यपशिल्पे पञ्चाशत्तमः पटलः ।
एकोनविंशदशं वा पोडशं वा त्रयोदशम् ।
रुद्रांशं नन्दभागं वा सप्तांशं पञ्च एव वा ॥२४॥
अथवा रुदभागोऽन्त्यं नवभागविभाजिते ।
तेष्वेकशि समारभ्य एफै कांशविवर्धनात् ॥ २५ ।।
यावती(च)स्तविंशांश तह च (ताव)सप्तविंशतिः ।
पूजा(जना)शे तु विम्वोच्चं साष्टत्रिंशत्रिभेदकम् ॥ २६ ॥
तथैव लिङ्गतारे वा लिङ्गानां (ङ्गना) हे च कल्पयेत् ।
लिङ्गाद्विम्वोच्चभेदं तु तत्त्वाधिक्यशतं भवेत् ॥ २७ ।।
गर्भगेहं तथा नन्दभागं नन्दविदं भवेत् ।
अथवा गर्भगेहं तु त्रिनवांशविभाजिते ॥ २८ ॥
सप्तविंशतिमानं स्थादेतदेकांशवर्धनात् ।
पञ्चांशमुत्तमोत्सेधं मध्यमं चतुरंशकम् ।। २९ ॥
अधमं तु गुणांशं स्यात् त्रिविधं द्वारमानकम् ।
अघमोत्तमयोर्मध्ये वसुभागविभाजिते ॥ ३० ॥
नवधा सफलोत्तुङ्ग द्वारमानं विधीयते ।
अथवा द्वारतुङ्ग तु सप्तविंशतिभाजित ।। ३१ ।।
एकै कांशविहीनेन विम्बाचं सप्तविंशतिः ।
एवं हि द्वारमाने तु पत्रिंशं कौतुकोदयम् ।। ३२ ॥
तयाऽधिष्ठानमानेन स्तम्भमान च कल्पयेत् ।
समवद्धाह्यविस्तारे अथवेवे प्रकल्पयेत् ॥ ३३ ॥
एकादिनवहस्तान्तं नवधा हस्तमानकम् ।
तालादिनयतालान्तं तथा नवविधं भवेत् ।। ३४ ॥
फर्तुचोद यतुल्यं वा यजमानवशादि दे(म्) ।
अथवा कन्तु(कर्तृ)तुझं तु नवभागविभाजिते ॥ ३५ ॥
एफैकांशपिटीनेन यावत्वं (त)सफलोदयम् ।
चतुर्विंशचतुर्भागं पूजांशोचं तु भानिने ॥ ३६॥
एका मङ्गलं रुपातं मूलं लिङ्गाटुलं विदुः ।
मानामुलं तु वा प्रोक्तं परमासादमानकम् ॥ ३७॥
फ्य(नोदक्षिणहस्ते तु मध्यमालमध्यमे ।
पर्वदीय नु नारं वा मानामुग्लं दिया स्मृतम् ॥ ३८॥

·पाश्यपशिल्पे पश्चाशनमः पटलः । सप्ताङ्गुरं समारभ्य द्विवचगुलविवर्धनात् । प्रयोविंशाधि यायच्छतान्त निभिर लैः ।। ३९ ।। विन्धमान तु वर्तव्यमादी द्वाभ्यां परार्थरम् । गृहे वाऽऽत्मार्थविग्माना मानमात्राद्गुलेन तु ॥ ४० ॥ कर्तव्यमन्यया श्च(च)त्तु नव्ये फ्र्तृनाशनम् । अड्डले निर्मित पिम्म सर्वजात्पर्डर परम् ॥ ४१ ॥ अमुलागु लविध्याभिः आ(दया निरा)यादिपटशुभेक्षणम् । त्रिपडङ्गुल कमेणक्षुजात्यायाश न रोपयेत् ॥ ४२ ॥ अङ्गलादन्यय(द्य)-मान स(स)वेदाशि(शी)ति या भवेत् । एकाश रोपयेत्तस्माज्जास्यश तद्विजाईम् ॥ ४३ ।। द्विभागाधिकपष्टयश भागेकाशसमन्वितम् । नृपजात्यशर शेय नृपाणा वृद्धिकारणम् ॥ ४४ ॥ चतुर्विंशतिभाग तु कृत्वा भागसमन्वितम् । वैश्य जात्यहवं ख्यात चैश्यानामपि वृद्धिदम् ॥ ४५ ॥ पोडशाशे समाराप्य शूद्रवृद्धिक राशयम् । एव जात्यशसयुक्तमशमष्टगुणीकृते ॥ ४६ ।। सप्तविंशनिसख्या तु हने शेपादिन भवेत् । तदिन जातिमक्ष स्यात्तदिन सुख सपदे ।। ४७ ।। सुशोभन तु युक्त चेत्कर्तुर्यास्तु नृपादिताम् । निशच्छतान्तभागात विम्याच तु विभाजित ।। ४८॥ शवर रोपये द्यावच्छुभयानि निसभाम् । तन्मान कौतुमोच तु पादादुष्णिक(प्णीप)सीमकम् ।। ४९ ।। कर्तुशिामिद रयातमशैरायादि कल्पयेत् । अष्टाभिवृद्धिदशाशभानुभिस्तु रहते द्विज ॥ ५० ॥ शेषमायमिति ख्यातमशमष्टगुणीकृते । सप्तविंशतिहच्छेपमश्चि-पादिक समवेत् ।। ५१ ॥ नयमिर्गणिते त्वंशराशिमिहासयेत्तत । शेप ध्ययमिनि ख्यातमशशेपानलेन तु ।। १२ ।। पर्धयाभि. प्रोक्त शेष घजादियोन या । नाभिर्गुणिते सप्तहने सौरपारादिकम् ।। ५३ ।।

·...
फाश्यपशिल्पे पञ्चाशत्तमः पटलः ।
संभवं वर्धयेद्वेदसंख्या तु हसयेचेदसंज्ञया ।
शेषमंशकमित्युक्तमेवमादि च पड्भवेत् ।। ५४ ।।
आयाधिश्यं व्ययं क्षीणं पुपलाभं च शोभनम् ।
वधूमं च सिंहं च वानवृक्षादहस्ति च ।। ५५ ।।
काकश्ययोनयवाष्टी तेपु हारिवृपगज ।
योनयः शुभदाज्ञेया इराविपरीतकाः ॥ ५६ ।।
विधुरं चैव ये वेनागिस्तथा
पठाष्टम भव्यशेपरिपुक्षयावहम् ।। ५७ ।।
कर्तुथ जन्मनक्षत्रं नृपवास्तुविभिन्नया ।
गणयविम्बमक्षान्तं शोभनं च परिग्रहेत् ॥ ५८ ॥
वारं सार्यादि शुभ भौमवारश्च वर्जयेत् ।
मूर्य वारं च सौरस्य मध्यं शेपोत्तमाः स्मृताः ॥ ५५ ॥
भानुवारादिसंयुक्तं विशासादिचतुश्चतुः ।
वियोग मरणं नाशममृतं च यथाक्रमम् ॥ ६० ॥
तस्कर भक्ति शक्तिय वनं राजं च पण्डकम् ।
अभयं धनमृणं चव नांगर मुदाहृतम् ॥ ६१ ॥
तेषु तम्मरपण्डं च ऋणं चव तु वर्जयेत् ।
गणेव्यस्मरमानुपं योगमात्रं विवर्षयेत् ॥ १२ ॥
एवं परीक्ष्य शोभाढ्यं माधुर्य तु मुगोभयेत् ।
चतुर्णामभिवृद्धश्चर्य जात्यंशकं पयोजयेत् ।। ६३ ॥
तस्मादुगायभागी च प्रशस्नप्रवेगकाश्यपम् ।
उत्तम दातालादिलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।। ६४ ॥
मुन्मयं चेतु विम्यं वै शूलस्थापनमाचरेत् ।
दालनं मनिमं चेनि शिलाग्रहणलिङ्गन्यत् ॥ ६५ ॥
लोहनं समलं यतु मधूनिटेन निर्मितम् ।
स्थण्डिलं शालिभिः कर्यास्कल याने तु मण्डपे ।। ६६ ॥
कुशेमयं तु संस्न्य दर्भः पुष: परिस्तरेत् ।
वर्षे फलकायादि दारनं प्रागुवाहनम् ।। ६७ ॥
भाचार्य: विपी रन व शुभमानं परिग्रहन् ।
तन्मान योन्यिनाङ्गानि मिानन कारयेत् ॥ ६॥

·काश्यपशिल्पे पश्चाशत्तमः पटलः ।
माक्छिरश्वोर्चवक्त्रं तु फलकायां निधापयेत् ।
गन्धपुष्पैथ धूपैच दीपैरप्पैश्व पूजयेत् ॥ ६१ ॥
तस्य दक्षिणपाचे तु शिवानि तु प्रकल्पयेत् ।
समिदाज्यचरुद्रव्यं हुत्वा चाष्टशताहुतीः ॥ ७० ॥
ट्रव्यान्तेऽप्याहुति हुत्वा पूर्णाहुति समाचरेत् ।
ध्यास्वा विम्वाकृति त्वनि मध्यमूलमुदाहृतम् ।। ७१ ॥
आत्मनि यथा धूपं आघ्राणं तु समर्चयेत् ।
आग्रात्ममात्संधानमाचरेत्
॥७२॥
शिरःसंधानमीशेन मुकुट कवचेन तु ।
अखेण अखसंधान पादौ सद्यः समर्चयेत् ॥ ७३ ॥
आदौ पश्चात्तु संघानं क्रमासंपूर्णमाचरेत् ।
उपाङ्गं तु ततः कुर्यात्मत्यङ्गं तु ततः कुरु ।। ७४ ॥
अष्टविंशत्कलान्यासं तत्चदङ्गानि विन्यसेत् ।
वस्त्रमाभरणं चैत्र सूत्रं चौपाङ्गमिष्यते ॥ ७५ ॥
हस्तभृतिरितिच्छिन्नं प्रत्यङ्गमिति विद्यते ।
धर्मतालत्रितालान्तं श्रेष्ठान्तराधर्म त्रयम् ॥ ७६ ॥
उत्तम दशलाख्यं चतुर्विशच्छताङ्गुलम् ।
मध्यमं शतालं स्याद्भानुपन्तपाङ्गुलं भवेत् ॥ ७७ ॥
फलाधिकशताद्गुल्यमधमं दशतालकम् ।
सद्वादशशतं भागं भवतालोत्तमं भवेत् ॥ ७८ ॥
अष्टोत्तरशतांशं तु मध्यमं नवतालकम् ।
पन्यसं नवतालं स्यात् देवाधिकशतं भवेत् ।। ७९ ।।
तालंप्रत्येवमेवं तु क्रमादागुल हरम् ।
उनमं दशतालेन वाहाविष्णुमहेश्वरम् ॥ ८॥
मध्यम दगुतालेन उमा सरम्बनी तथा ।
उषा भूमिव दुर्गा च लक्ष्मीच मातरस्तथा ।। ८१ ।
उमेष्टा पर प्रफानच्या नवाङ्गानि समन्विता ।
चन्द्राटिश्याम्धिनी चंय ऋपयन्तु ग्रहास्तथा ।। ८२ ॥
अपर पामु चव चण्डेशप्रपालकाम् ।
पन्य दशावान कारदिनसमयः ॥ ८३॥

·काश्यपशिल्पे पश्चाशत्तमः पटलः ।
वसुवर्गाष्टमूर्तिश्च विद्येशाल्लोकपाल कान् ।
अन्याश्च देवताश्चैव नवतालोत्तमेन तु ।। ८४ ।।
यक्षाप्सरोगणाथैव अस्वमूर्तिमरुदणान् ।
मध्यम नवतालेन विद्यापरगणस्तथा ।। ८५॥
असुरान् सिद्धगन्धर्वान् पितरश्च तथैव च ।
कन्यस नत्रतालेन कारयंत्तु विचक्षणः ॥ ८६ ॥
अष्टतालेन म(सा) यास्तु पिशाच(चा )सप्तमेन तु ।
रसतालेन बुजास्तु कारयेदेशिमोत्तमः ॥ ८७ ॥
पश्चतालोक्तमानेन विन्द्ये(ते)श कारयेद्वधः ।
तन्मध्यमाघमेनैव सर्वभूतगणान्कुरु ॥ ८८ ॥
घालस्तु वेदतालेन त्रितालेनैव धारयेत् ।
द्विताल निरश्चैव एकतालं तु कूर्मकम् ।। ८९ ॥
एव तालक्रम मोक्तं वेराणामनुकूलपम् ।
सवेदविंशदशं च शत विम्मोदय कुरु ॥ ९ ॥
तेष्वेव तालपात्रं स्यात्तन्मात्र वसुभाजिते ।
पकाशं तु यवं मोक्त यवैरप्यङ्गुलरपि ।। ९१ ॥
उष्णीपात्पादपर्यन्तमङ्गमान ममीयते ।
त्रियवाधिकचन्द्राशा उष्णीपोक्त(च)मुदाहृतम् ॥ १२ ॥
तस्मादापूर्वकेशान्तमङ्गभागमुदाहृतम् ।
केशान्तादक्षिसूत्रान्त युग्माश नियवाधिकम् ।। ९३ ।।
अक्षिसूत्रात्पुटान्तं च पुटादन्नन्तमानाम् ।
प्रत्येक जियवाधिक्य युगागोद यमिप्यते ॥ ९४ ।।
हन्वादिगरमानं तु चतुर्यचमुदाहतम् ।
यकोनमुदाश तु कण्ठोच्चमिति वियते ॥ ९५ ॥
केशमूरानुसूत्र हिक्कानूनमुदाहृतम् ।
हिवादाहृदयान्त च हृदयं नामिमीपरम् । ९६ ॥
नास्तुमे(अ)ग्रमूलं तु समं गुणयवाधिरम् ।
प्रयोदशांशमुत्सेध प्रत्येक दिनमत्तम ॥ ९७॥
अग्रपूलात्सूत्रमन्य मागमूर तदन्यते ।
अर्थसूत्रादधयोरुदीय नक्ष(ब)भागमायनम् ॥९८ ॥

·१७४ काश्यपशिल्पे पञ्चाशतमः पटलः । तस्माद्वेदाङ्गुल जानु जड्यातुङ्गोरुसदृशम् । युग पादतलोत्सेधमेयमुत्सेधमुच्यते ॥ ९९ ॥ अङ्गुष्ठाग्र तु भाज्य तु तल सप्तदशाङ्गुलम् । विकासूत्रादधाभाग दीर्घमक्षाङ्गुल भवेत् ।। १०० ॥ फूर्वरोध द्विभाग स्यादेवविंशत्यकोष्ठकम् । सार्घत्रयोदशानुल्य मध्यमाङ्गुलिसीमकम् ॥ १०१ ॥ अग्रतो मुखविस्तार सार्थभाराष्ट्नु ल भवेत् । मुखाकातविस्तृत त्रयोदशाङ्गुलं मतम् ॥ १०२ ॥ ग्रीवाय सार्धनन्दाश ग्रीवामूल दशाङ्गुलम् । हृदयावाहुसीमान्त हु(च)त्वारिंशच वाऽर्धकम् ।। १०३ ।। सार्धाविशदगुल्य कक्षयोरत्नन्त)रस्तनम् । नवावं चतुर्यवापेत वाहमूलविशालकम् ॥ १०४ ॥ एकविंशतिवाहुः स्यात्स्तनदेशस्य विस्तरम् । हृदयावरिविस्तारमे कोननिशदगुलम् ॥ १०५ ॥ फलाश चतुर्यवोपेत म यव्यासमुदाहृतम् । एकोनविशदश तु श्रोणीतारमुदाहनम् ॥ १०६ ।। पटि(दगो)स्ने विशाल तु द्विनपाङ्गुल मुच्यते । तदधः कटिपाचन्ति विस्तारः सायविंशतिः ॥ १०७॥ पादोनमनुभाग तु उरुगूनविशाल कम् । सपाटद्वादशाश तु उरपये विशारकम् ।। १०८ ॥ पादोन वर्मभाग तु जानुव्यासमुढाहनम् । सपादयसुभाग तु नलिभारिस्म(स्तू) न भवेत् ।। १०९॥ योपेतवयाग तु तस्य विस्तारमुच्यते । अक्षदातरतुङ्ग तु तस्य विस्तारमन्यते ॥ ११० ॥ तारार्धनखविस्तार पाटोनायता लम् । नियवोपेनदाश तनयायाममुस्पते ।। १११ ॥ पाटोनवेदभाग तु मध्याद्गल्यायत भोन्। यवोपेनामिभाग वनामिनायाममियत ॥ १२ ॥ सार्धपक्षांत्रमान तु पनिष्ठाद्गग्दीर्घषम् । प्रदशियादितनय गप्नाधि ॥११३ ॥ में

·१७५
काश्यपशिल्पे पञ्चाशत्तमः पटलः ।
नवतारं स्वतारार्धं नखं पूर्वोक्तवद्विदुः ।
तत्तदगुलविस्तारं वेदांशं विभजेद्बुधः ॥ ११४!!
त्रिभाग मङ्गलायोचं शेपं स्यात्तु नखान्तरम् ।
त्रियवाधिक विस्तारं वादुमाध्यविशालकम् ॥ ११५ ॥
सभागसप्तभागं तु कूपरव्यासमुच्यते ।
पादोनरसमागं तु प्रकोष्ठमा यविस्तरम् ।। ११६ ॥
पादोन तुरंशं तु मणिबद्ध(ध)विशालकम् ।
सप्तांशं तु तलायाम सार्धपमध्यमाङ्गुलम् ॥ ११७ ॥
सपादभूतभागं स्यात् अ(त्व)नामिकायमुच्यते ।
यवाधिक तु पञ्चाशं तर्जन्यायाममुच्यते ॥ ११८ ।।
सपादवेग(द)भागं तु दैङ्गुिष्ठकनिष्ठयोः ।
भड्गुष्ठमूलविस्तारं सपादशिमुदाहृतम् ॥ ११९ ॥
तर्जन्यष्टयवा ख्याता नवसंख्या तु मध्यमा ।
अनामिकाटयवा ख्याता सप्तसंख्या कनीयसी ॥ १२०॥
अड्ठायगुलान्तं तु मूलबिस्तारमेव हि ।
तचन्मूल कलाशाहीनमाविशालकम् ।। १२१ ॥
अग्रतारं रसाशे तु पञ्चाशं नखविस्मृ(स्तृतम् ।
पायोमासलं शेपं वृत्तायतन,ताकृति ॥ १२२ ।।
सपादं मखतारं तु नरवायाममुदाहृतम् ।
नखायामं द्वयं चापः पर्वदीर्घ प्रशस्यते ॥ १२३ ।।
अष्टमूलपर्वस्य दीर्य सप्तदशयवाः ।
तर्जनीमूलप तु अनामिकास्याङ्गुलम् ।। १२४ ।।
मध्यमामूलपर्वस्य देय॑मष्टादश यवाः ।
पनिष्ठामूलपर्वस्य त्रयोदश यवाः स्मृताः ॥ १२५ ।।
मूलाग्रपर्वयोर्मध्ये दीर्घमध्यस्थपर्वसु ।
अङ्गुष्ठं तु द्विपर्धि शेपास्त्रिपर्वसंयुताः ॥ १२६ ।।
सिद्धं तलागुलं विम तलायं विपुलं भवेत् ।
रसांश मध्यविस्तारं इस्तस्यैव वलस्य तु ॥ १२७ ।।
तलमूलविशालं तु साधपटकाप्रमुच्यते ।
अङ्गुष्ठमूलमारभ्य वर्जनीमूलमन्त कम् ॥ १२८ ॥

·१७६ पाश्यपशिल्पे पश्चाशत्तमः पटलः। सार्धद्वयद्गुल प्रोक्तं शूकोदरपिहोच्यते । अङ्गुष्ठमूलमारभ्य मणिरन्यावसानरम् ।। १२९ ।। दीर्घवेदाहुल प्रोक्त द्वयर्धाश तु धन भवेत् । पाणिहस्तधनान्यंशमग्रमगुष्टय(प)क्षयम् ॥ १३०॥ अड्गुलीनामधस्तात्तु (शस्यासलान्तरम् । विभागपाणिहस्तस्य (शुकोदरविशाल कम् ॥ १३१ ॥ शेपमध्यतर निम्न भृतो वेदाग्निवायवम् । सूक्ष्मरेसा लिखेनस्मिञ्शत वा चक्रशूलवत् ।। १३२ ।। पयाभ वा कुशाभ वा तलरेखा प्रकल्पयेत् । यवाहशतनिम्न स्याटेखाणा तु द्विजोत्तम ॥ १३३ ॥ वृत्चामेऽपेक्षित(ताट्)गेषु व्यासं पञ्चविभाजिते । एका तु परिग्राह्य विस्तार निगुणान्वितम् ।। १३४ ॥ यत्तनाहमिति ख्यात नाहतो तार कल्पितम् । पोर्चे शिरसा नाह सात्रिंशागल भवेत् ॥ १३५ ॥ कर्णोध तु शिरस्तात यवोनद्वादशाङ्गुलम् । कर्णयोः पूर्वनालं तु द्वाविंशदड्गुल भवेत् ।। १३६ ॥ कर्णयोः पूर्वनाह तु भान्वद्गुलमुदाहृतम् । तयोर्मध्यस्थमागं तु वर्णस्थितिरुदाहृतम् ॥ १३७ ॥ शिरसो म यमामूर्तिमण्डल चतुरङ्गुलम् । तस्मादादग्रशान्त नवागुलमुदाहृतम् ।। १३८ ।। ततो वै मण्डलावर्णरेशान्तं च नवाड्गुलम् । मण्डलात्पृष्ठकशान्त सार्धमध्याइगुल भवेत् ॥ १३९ ।। लराटे तिर्यगानन्तु नवागुल मुदाहृतम् । केशान्तादक्षिसूत्रस्य दूयोर्म ये भ्रवोः स्थिते ॥ १४० ।। भ्रवाश्री तु नवागुल्य चापागार यया कर । दयन्तर तु भ्रवौषिम सार्धवेदयत्र भवेत् ॥ १४१ ॥ पञ्चागुल ध्रुवायाम मध्यतार यवद्वयम् । बालचन्द्रायवरक्षीण भ्रुवायौ तस्य पध्पमात् ॥ १४२ ।। पणियायामविस्तार यामानमुदाहृतम् । कृष्णमण्डनविस्तार चोत्सेध गवं भवेत् ।। १४३ ।।

·काश्यपशिल्पे पश्चाशत्तमः पटलः । १७७ तां तत्सम व्यासं (१) कृष्णमण्डलपायोः । शफलाकृतिक स्या(वाs)पि धनुपा(राकृतिरेव वा ॥ १४४ ।। अर्धचन्द्राकृतिर्वाऽथ नेत्राकारं प्रकल्पयेत् । तदाफारानुकोल(फूलो,चसितमण्डल योजि ॥ १४५॥ नेत्रान्ते त्व(न्तेऽधयवं रतमण्डलं तु सितांशकम् । कृष्णमण्डलमध्ये तु ज्योतिर्मण्डलकं यवम् ॥ १४६ ।। सदष्टांशकभागं तु तन्मध्ये दृष्टिमण्डलम् । तत्साधं ययमानं तु ऊर्वधर्मततं भवेत् ॥ १४७ ॥ अधोचर्म च तत्तुल्यं दीर्घमष्टादशं यवम् । नेत्रयोरन्तरं विभ मपाद घडलं भवेत् ॥ १४८ ।। ऊर्ध्वधर्म भ्रुवोरन्त(न्तः )सार्धपटकयवं भवेत् । अयोधर्मस्थितिः शिमं तत्र सूत्रे विधीयते ।। १४९ ।। कर्तृनाशयथा(धो)दृष्टिश्चोर्ध्वनिविपत्करम् । बहुनाशं भवेत्पादृष्टिश्वेद्भावमासनम् ॥ १५० ] तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सममेव निरीक्षणम् । मैत्रमेव समाख्यातं नासिकालक्षणं पुनः॥१५१ ।। नासिकापुटवायं तु तारमष्टादशा यवाः । तदर्धे मध्यविस्तारं तस्यार्धं मूलविस्तृम् ॥ १५२ ।। गोजिमूलं तु नास्ययात्तत्तुङ्ग व्यगुग्लं भवेत् । पुटयोर्मध्यभित्तिरतु पुष्करं स्विति विद्यते ।। १५३ ॥ अत्यर्थ(4)ययमालम्न्य नासाग्रपुटसूत्रकम् । साध्य(ध)वेदयज्ञा(वा)ङ्गोचदीर्घ वस्याविस्तृतम् ॥ १५४ ॥ ऊर्घटस्योर्ध्वनिम्नं तु गोजिनाम्ना प्रशंसिता । यवानं तु (वोपनता) गोजी तु ततै नासिका दिन ॥ १५५ ।। सपादं चतुरंशं तु आस्पदीर्घ तिर्यग्विदुः । उत्तरोष्ठायतं चाऽऽस्यदीर्घतुल्यमुदाहृतम् ॥ १५६ ॥ उत्तरोष्ठस्य मध्ये तु तारं सार्धत्रयं यत्रम् । अपूर्वकृतशान्तारमास्यसीमायसानकम् ।। १५७ ।। यत्रमानधनं पालि उत्तरोष्ठस्य चोपरि । त्रियवोपनता पालि ततोऽ(तोटोसदृशायता ॥ १५८ ।।

·काश्यपशिल्पे पश्चाशत्तमः पटलः । अष्टादश यवाः प्रोक्ता अबरोठस्य दीर्घकम् । यवाधिकाझुलं तस्य विस्तारं द्विजसत्तम । १५९ ॥ अधरं पालिकासाथै यवतारमधोगतम् । चिबुकादधरोचं तु सार्धपविधमुच्यते ।। १६० ॥ किंचित्महसिताकारमाध्ययुक्त्या तु कारयेत् । अधराशि(चि)वुकालम्ब सार्धपक्षाङ्गुलं भवेत् ॥ १६१ ॥ चिचुकात्तुङ्गशर्वेशं सार्धाष्टियत्रमुच्यते । सार्थद्दयाङ्गुलं तस्य तारपायतवृत्तवत् ।। १६२ ॥ भानोः संधी कर्णधान्तरं तु द्वादशाङ्गुलम् । भानोबाह्य समारभ्य पादोन गुणमात्रकम ॥ १६३ ।। कण्ठवेशमिति ख्यातं तनेतन्यं (तो नेत्र) वदामि ते चैत्र तत्कर्णवन्धान्तं द्वयन्तरं सप्तमात्रकम् ॥ १६४ ॥ कर्णस्य तु विशालं तु अष्टादशयघाः स्मृताः । अक्षिसूत्रोत: कर्ण तुङ्ग चाटयवं स्मृतम् ।। १६५ ।। तदू चोधन्धं तु शेष वृत्त तु पूर्धतः । নগৰা नेत्र नादधः कर्णबन्धं सप्तदर्श पवम् । सार्थवेदाहुल तस्मातस्य नालं मलम्पयेत् ।। १६७ ॥ पूर्वनालायतं व्योमभावं सार्धाङ्ग र परम् । नालयोाप्तमाख्यातं गलमधोमुग्लं नतम् ॥ १६८ ॥ ता(ना)लाकारी त्रिपादं च वेदांशं विस्तृतायतम् । फणेतङ्गपशेष तु यवेकोननवाइगुलम् ।। १६९ ।। पिपलीनमा हि द्विगुण हि तदायतम् । उत्सेधं चार्थमा स्यान्मूलादाप्रक्षयानुगम् ॥ १७० ॥ द्विभागं पिशु(नक्ष)पादीर्घ द्विपवा(शतप्ततिः । अधिमूत्रादयः कर्णदारमर्याइगुलं भवेत् ॥ १४१ ।। वर्णदारं नतं निम्नं मम्मेव हि वक्षलम् । फर्णपानियन सार्धयनीयं चतुर्ययम् ॥ १७२ ॥ पृष्ट कर्णस्थ रिस्तारमाध्याशिमुदाहृतम् । व()मानास्पृष्टपणे तु इयन्तराई(धीश)मात्रकम् ॥ १७३ ।।

·१७९ काश्यपशिल्पे पञ्चाशत्तम पदलः । पृष्ठकशावसाने तु नाड्यांशक (शं तु तच)तम् । तस्थाधः पृष्ठग्रीवोच्चं युगांशं त्रियवाधिकम् ॥ १७४ ।। कृकाटिकाधः पृष्ठाननी]वाग्नं तु नवाङ्गुलम् ! पृष्ठग्रीवस्य मूलस्य तारं सार्धदशाङ्गुलम् ॥ १७५ ॥ आमूलाग्नं क्रमाक नावावृत्ताङ्गमुच्यते । विकासूत्रोपरि स्वन्धतुङ्गं तु चतुग्गुलम् ॥ १७६ ॥ तस्मादाकटिसीमान्तं वैशिऋ(शम)क्षाशमायतम् । तदशनात विस्तारं सार्धपोडशकं यवम् ॥ १७७ ।। वंशमानादधस्तानु वंशमूलं गुणाङ्गलम् । परे तु तुङ्गमेवं स्यात्तस्मिन्व्यासं वदामि ते ॥ १७८ ।। सार्धऋक्षाङ्गुल प्रोक्तं कक्षयोरन्तरं द्विज | पक्षयोः स्वसफकतुङ्ग सप्ताहुम्लान्तरं भवेत् ॥ १७९ ॥ को बाहुसीमान्तं सप्ताङ्गलमुदाहृतम् । साधेपोडशमात्रं तु मध्यव्यासमुदाहृतम् ॥ १८० ।। कक्षस्याग्रविशालं तु सममात्रमुदाहृतम् । नाभिसूत्रे तु विस्तारं सार्थवर्धागुलं भवेत् ।। १८१ ।। कटिवन्धौ तु विस्तारं त्रिपडशमुदाहृतम् । पादौनकर्मभागं तु रिफपिण्डं प्रनिविस्तृतम् ॥ १८२ ॥ सवित्तौ तौ समाख्याती तयोर्मध्यं चतुर्यवम् । अपरेतरविम्वोक्त पार्श्वव्यासमुदाहृतम् ।। १८३ ॥ फक्षस्याग्रविशालं तु सप्तमात्रमुदाहम् । सपादपोडशमात्रं स्यात्स्तनसूत्रेण विस्तृतम् ॥ १८४ ॥ सपादद्वादशांशं तु मध्ये पार्षे घनं भवेत् । श्रोणिमध्ये घनं पार्थे सप्तदशाालं भवेत् || १८५।। ततः श्रोण्युदयं विप्र सममात्रमुदाहृतम् । नाभिमूत्रादयश्चो चतुर्विशाडलं भवेत् ।। १८६ ॥ श्रोण्यधरतात्कटेरुचं सामूतागुलं भवेत् । तत्कटेस्तु धनं धीमन्सामान्वगुलं भवेत् ॥ १८७ ॥ प(स्फिक्)पिण्डे चोरुमूलात्तु नीनं सार्धयुगाड्गुलम् | तत्पिण्डलं घनं वर्धसूत्राद(गुलं भवेत् ।। १८८ ॥

·काश्यपशिल्पे पञ्चाशत्तमः पटलः । फक्षाप्रपरनिन्न तु सार्धद्वघड्गुलक भवेत् । ग्रीवं सुदृत्तनं नाभी ग्रीवाष्टो परिवेष्टितौ ॥ १८९ ॥ कण्ठमूलेन त ता(तत्ता)र तुङ्ग चैव चतुर्यवम् । हिकायास्त्वक्षमा च ज(त)न सत्रमुदाहृतम् ॥ १९० ॥ हिकामध्यात्तु पक्षान्त स्तनान्तर सम भवेत् । दृदयं स्तनयोर्मध्ये निम्नमध्यर्धमानसम् । १९१ ॥ नी(ना)लं चै कण्ठमूले च यवत्रयप्रमाणतः । अत्यायामसयुक्त कल्पयेन्मन्बद्भवेत् ॥ १९२ ॥ कण्ठमूले नत हिकासूत्राधस्तात्याल्पयेत् । विकासूनोपरिष्टात्तु नीलवर्ण प्रकल्पयेत् ॥ १९३ ।। हृदयस्तनपीठोचं दयाङ्गुल मुदाहृतम् । सप्तदशय ख्यात स्तनमानीलविस्तृतम् ॥ १९४ ।। तन्मध्ये चूचूकोच्च तु व्यास चैव बद्वयम् । नाभे स्तनस्य विस्तार व्योमावश द्वयाधिकम् ॥ १९५ ॥ नाभिप्रदक्षिणावृत्त मूलतार यवद्वयम् । तन्नाभ्य(मि)वृत्तमभ्यस्थनाभिमून द्विजोत्तम ॥ १९६ ॥ नाभेरध स्थपादोनस्तोच्यय पञ्चमात्रकम् | तत्तत्स्थानात्कटिथोणी सायड्गुलमुच्यते ॥ १९७॥ तस्मादामेदमूला-त मेदूपीठं युगाड्गुलम् । पादत-मात्र च लिङ्गदीर्घमुदाहृतम् ॥ १८ ॥ लिङ्गमूलविशाल तु सप्तदश यवाः स्तृतम् । लिझायाम विभागैकपग्रयायत भवेत् ॥ १९९ ॥ तत्र आगण्डमूले तु यवमानं द्रुह(गुदा)न्तरम् । कोत्पर मुलायाममग्रगण्याप्रमुच्यते ॥२०० ॥ मुपायामविशाल तु सार्धवेदाङ्गुल भवेत् । धन सार्धगुणाशं तु तामूलोद्धोरूवर्धनम् ॥ २०१॥ मेढपीठस्य मूलस्य व्यासं समार्धमारकम् । मैदपीठस्य पूरा-तमूस्यूरस्य मांसलम् ॥ २०२॥ जानमण्ड विस्तार सपाद चतुरद्गुलम् । सार्धयद्गुरुयं मोक्न नानुमण्डरनीतकम् ।। २०३ ॥

·काश्यपशिल्प एकपञ्चाशत्तमः पटलः ।
सार्घदयगुपृष्ठजान्योता विदुः । (१)
मध्ये तु पायोः शेषं यथासौन्दर्यमाचरेत् ।। २०४ ।।
इत्यं शुमद्भदे काश्यपशिल्प उत्तमदशतालपुरुषमानं नाम-
पञ्चाशत्तमः पटलः ।
॥ अथकपञ्चाशत्तमः पटलः ॥
मध्यमं दशतालेन स्त्रीमानमथ वक्ष्यते ।
सरस्वती च दुर्गाच उमा भूमिश्च मातरः ॥ १॥
लक्ष्मीथैव तु ज्येष्ठा च अनेन विधिना कुरु ।
ईशो ब्रह्मा रथे विष्णुः शक्तिरित्यभिधीयते ॥ २ ॥
तेषामनुगुणं मानं तन्मध्ये तेऽस्तु मानकम् ।
शंभु नासाग्रसीमान्तं शक्त(क्त्यु)चं हु( )त्तको(मो)त्तमम् ॥ ३ ॥
शंभो स्तनसीमान्तमधमाधममुच्यते ।
तयोर्मध्येऽहभागेन नवधा शक्तिमानकम् ॥ ४ ॥
शंभोहि ख्यातमुद्दिष्टं स्तनान्तमधमाधमम् ।
तयोर्मध्येऽष्टभागैकं नवधा शक्तिमानकम् ॥ ५ ॥
एवं द्विवयोत्तुङ्ग पादादुष्णीपसीमकम् ।
तस्या जात्यंशमायाम योजयेस्ति(सिद्धरुच्यताम् ।। ६ ।।
श्रीभङ्गासननृत्तानां चान्यमानयमूर्तिनाम् ।
देव्युच्च समपादस्य स्थानक होव युक्तितः ॥ ७॥
दुर्गा ज्येष्ठा च लक्ष्मीश्च मातरश्च विशेषतः ।
मानकम्प्येतु लिङ्गाद्या माने संकल्ल्य देशिकः ॥ ८ ॥
मूललिङ्गस्य गौरी तु लिङ्गमानेन कल्पयेत् ।
सदयंशतीशतं भागं स्त्रीमाने तु विभाजिते ॥ ९ ॥
एकशिमगुलं ख्यातं तदष्टांशयवं भवेत् ।
तदङ्गुलैर्यवेथैव अङ्गमानं प्रयीयते ॥१०॥
उमादीनां तु देवीनामेतदेवाझालायतम् ।
उणीपोदयमेकांश केशान्तं तु गुणामुग्लम् ॥ ११ ॥

·१८२
फाश्यपशिल्प एकपञ्चाशत्तमः पद।
फेशान्तादक्षिसूत्रान्तं सत्रिपादयुगांशक्रम ।
अक्षिसूत्रात्पुटान्तं तु सावेदांशामिप्यते ॥१२॥
नासापुटात्तु हत्व(न्व)न्वं सत्रिपादगुणांशकम् ।
तस्याथ ग्रीवामानं तु चतुर्भामुदाहृतम् ॥ १३ ॥
दि(विख्यातंरह)इयान्तं च हृदयानाभिसीमाम् ।
नाम्यादियोनिपर्यन्तं समं त्रयोदशाङ्गुलम् ॥ १४ ॥
ऊरुदीर्घ समंजड्या दीर्घपात(द)तलं युगम् ।
तलपादतलायागं पाणपङ्गुल्यग्रसीमकम् ॥ १५ ॥
तर्जन्यादिषु ये दीर्घ चतुर्भागमुदाहृतम् ।
सार्धत्रिपादमधु स्यात्रिमाग तदनामिका ॥ १६ ॥
सार्धद्विभागमानं तु कनिष्ठालिदीर्घकम् ।
द्विरष्टासार्धपातालपातालरसभिर्ययः ।। १७ ।।
अगष्ठादिकनिष्टान्तं चरणागुलिविस्तृतम् ।
निशं तु नखव्यासं पादौन्त(ना)यतवर्तुलम् ॥ १८ ॥
अङ्गुलीना मुखौचं तु नखव्याससमं भवेत् ।
मध्यं रसाङ्गुलं जान्योयसिं तु मिति विद्यते ॥ १९ ॥
मध्ये पश्चाङ्गुलं पाणिविस्तारं चतुग्गुलम् ।
कुक्षिगुल्फान्तविस्तारं पञ्चभागं विधीयते ॥ २० ॥
नलिका त्रिवेदांशं जड्यामध्यं रसाङ्गुलम् ।
जानोव्यासं तु सप्ताशं भान्वंशमूरमूलतः ॥ २१ ॥
भानुहिगुणभागं तु विस्तारं कादि(कटि)बन्धके ।
योनिपीठविशालं तु सप्ताङ्गुलमुदाहतम् ॥ २२ ।।
योनिभागं चतुर्भागमयोगाश्चत्यपप्रवत् ।
विस्तारसदृशोत्सेधं योनि कुर्यात्समालयम् ।। २३ ॥
श्रोणिस्थाने तु विस्तारं सपनं किंगदङ्गुलम् ।
नामस्तु नतविस्तार सय परिकीर्तितम् ॥ २४ ॥
मध्यप्रसविशाल नु रुद्राद्गुरुमुदाहनम् ।
स्तनपस्तन्तु(योस्सत्त)विस्तारं सार्धत्रयोदशाङ्गुलम् ॥ २५ ॥
स्तनान्तरं नवांशं स्पादिगुणं स्तनचूचकम् ।
स्ननोचं सार्यवेदांशमसाधिों)नागुलोम्नतम् ॥ २६ ॥

·काश्यपशिल्प एकपञ्चाशचमः पटलः ।
स्तनाक्षं च स्तनं चैव वृतं कृत्यादिसुन्दरम् ।
रतनान्तरं यवाटांशं चिन्तविरंचतत्र वै ॥ २७ ॥
अक्ष योरन्तरं विप्र सप्तदशाङ्गुलं स्मृतम् ।
वाहुपर्यन्तविस्तारमेकत्रिंशाङ्गुलं भवेत् ॥ २८ ॥
हिक्कासूत्रादधो याहुदीर्घ पड़िशदङ्गुलम् ।
कोप(कूप)रोच्चं द्विभागं स्यात्मकोष्टार्निवाङ्गुलम् ॥ २९ ॥
मणिबन्धान्तलायाम सप्तामालमुदाहृतम् ।
तस्मान्मध्यमाझुल्यं पद्भिः पश्चात्तर्जनी भवेत् ।। ३. ॥
अनामिकातर्जनीगुल्यं युगाङ्गुष्ठकनिष्टयोः ।
अलीनां तु दीधै हस्तयोरुभयोरपि ॥ ३१ ॥
नवसप्ताष्ट सप्त तु यचाङ्गुष्ठादि विस्तृतम् ।
तत्पशं च भागं च नखतारामिहोच्यते ॥ ३२॥
यबद्वाराधिक तारं नखायामं तु तीक्ष्णबत् ।
इस्तस्य तलविस्तारं पञ्चाङ्गुलं विधीयते ॥ ३३ ॥
मणिबन्ध विशालोऽग्निभूतांशं कोपरोस(कूपरस्य) तु ।
पडंशं बाह्रविस्तारं सप्तांशं वाहुमूलके ॥ ३४ ॥
तस्मादामणिवन्धान्तं तरुणं वेणुवत्कृशम् ।
हस्तविस्तारमेवं स्यात् सप्तांशं ग्रीवविस्तृतम् ॥ ३५ ॥
अग्रमूले तु विस्तारं वस्वंशं सा(स्या)यवाधिकम् ।
रुद्रांशं मुखविस्तारं कुक्कुटाण्डसमाकृति ।। ३६ ।
भ्रवः केशान्तयोमध्यं साधृतिद्वयङ्गुलं भवेत् ।
भ्रूमध्यनेत्रसूत्रान्तं सपादयगुलं भवेत् ।। ३७ ॥
...सपर्वकाङ्गुलं भवेत् ।
तद(ध) कोज(न)दी तु तस्याः तस्य विस्तृतम् ॥ ३८॥
हस्तिह्स्तोपमं पादं हस्तं गोपञ्चवत्कृतम् ।
शेपमुक्तं तु तालोत्त.मार्गेणैव समाचरेत् ॥ ३९ ॥
स्त्रीणां सामान्यमेतद्धि विशेषमधुना शृणु ।
गोर्येवं द्विभुजा शान्ता हिनेत्रः पदमसारिता ।। ४० ॥
करण्इ मुकुटा वाऽय किरीटमुकुटा तया ।
मुकुट केशवन्धं स्यात्तेषु वै सुन्दरं कुरु ॥ ४ ॥

·काश्यपशिल्प एकपत्राशत्तमः पटलः ।
योशान्तमुक्टोत्सेधमष्टादशागुलाधमम् ।
एकविसागुलं मध्य श्रेष्ठं भानुद्वपाश्गुलम् ४२॥
शिरोनाहायवाधिषयं मुकुटं मूलविशालय (स्तृन) ।
मूलं सप्ताधा भाज्य भागीनाग्रविशालयम् ।। ४३ ॥
किरीटमुकुटं चैव फेदायन्धयमाचरेत् ।
मूलादग्रं नमाक्षीण करण्डमुकुटस्य तु ॥ ४४ ॥
पास्य मुकुलाकार मुकुटाग्रं मकरायेत् ।
त्रिपञ्चसप्तनन्दैर्वा करण्डस्तु विराजितम् ॥ ४५ ॥
चतुप्यूर(री)मसंयुक्त नानापुप्पैविराजितम् ।
हारोपग्रीवसंयुक्त मुक्ताटामेरलंकृतम् ।। ४६ ।।
की कुण्डलसंयुक्तौ चतुर्मात्री तता(याऽs)यतो ।
मुझुटं कुण्डलं वाऽय वृत्तं कुण्डलमेव वा !! ४७ ॥
कटकैः कटिसूत्रं च सारोपग्रीवसंयुतम् ।
पाहुपूरिमतंयुक्तं छिन्नवीरसमन्वितम् ॥ ४८ ॥
यज्ञोपवीतसंयुक्ता केयूराढया सुशोभना ।
फूलबसना देवी श्यामवर्णा च सुस्तनी ॥ ४९ ।।
उत्पलं दक्षिण हस्ते वामहस्तं प्रलम्बितम् ।
अपाङ्गासमभङ्ग वा फल्पयेदतिसुन्दराम् ॥ ५० ॥
दक्षिणं सुस्थितं पादं वामपादं तु कुञ्चितम् ।
आभङ्गे तु गुणांशे तु पदांशं समभङ्गाके ।। ५१ ॥
नत्तमानं समाख्यातं सूत्रं वक्ष्ये यथाक्रमम् ।
ललाटमध्यावामे तु नेत्रापश्य पुटात्मके ।। ५२ ॥
हरेारे समालम्ब्य स्तनयोरन्तरे तपा(ता)म् ।
नाभेर्दक्षिणपाचे तु चामोरुदक्षिणं वृतम् ॥ ५३॥
भवामश्चरणो पाणि वामपाचे तु लम्बयेत् ।
पादादगुष्टयोथैव यन्तरं पोड शाङ्गुलम् ।। ५४ ॥
त्रि भागमभागं तु पान्तरमुदाहृतम् ।
एवमाभङ्गमाख्यातं समभङ्गमय शृणु ॥ ५५ ॥
इलाटमध्य नातामात् पादपाण्यश्च मध्यमे ।
मसार्य ब्रझसूत्रं तु द्वरन्तरं तु ममीयते ॥५६॥

·काश्यपशिल्पे द्विपश्चाशत्तमः पटलः । १८५ तत्सूत्रं स्तनयोर्मध्यं दक्षिणे तु गुला(णाङ्गुलम् । तत्सूत्राहाम (दक्षिण)नामिनीवं द्वयगुलकं भवेत् ॥ ५७ ॥ तत्सूत्राद्वापतो योनिमूलं मध्यं युगागुलम् । तत्सूत्रादक्षिणे जानुनीनं गुणाङ्गुलं भवेत् ॥ ५० ॥ शेष पूर्ववदुद्दिष्टं गौरी लक्षणमेव हि । सरस्वत्यादिशक्तीनां मागेव प्राध्यते न वा ॥ ५९॥ इत्यंशुमद्देदे काश्यपशिल्पे मध्यमदशतालविधानं नामक- पश्चाशतमः पटलः। I ॥ द्विपञ्चाशत्तमः पटल. ॥ कन्यसं दाशतालन शृणु वक्ष्ये द्विजोत्तम । चन्द्रादित्याश्विनी चैव ऋषयश्च गुहस्तथा ॥१॥ आर्यः शतमुखश्चैव श(च)ण्डेशः क्षेत्रपालकः। कन्यसं दशतालेन कारयेत्तु विचक्षणः ।। २.॥ फलाधिकशतांशः स्यादथमं दशतालकम् । उष्णीशमगुलं मोक्तं केशमानं गुणागुलम् ।। ३ ॥ केशात्तु हनुपर्यन्तं सो(साध) भान्वड्गुलं भवेत् । यगाड्गुलं समाख्यातं कण्ठपानं द्विजोत्तम ॥ ४ ॥ हिक्यानरकादि)स्तनमूलान्तं साख्यि(दयोझुलकं भवेत् । स्तनादानाभिपर्यन्तं तत्समं चेति कीर्तितम् ॥ ५ ॥ नाभेस्तु मेमूलान्तं सार्घद्वादशमात्रकम् । तन्मेमूलं जान्वग्रात्पञ्चविंशतिमात्रकम् ॥ ६ ॥ घेदभागं तु जानूथ जड्या चोरुसमा भवेत् । वेदांशं चरणोत्सेधं तुङ्गमेवं विधीयते ॥ ७ ॥ उष्णीपात्पृष्ठकेशान्तं सार्थभान्यङ्गुलं भवेत् । उष्णीपपार्धात्वेशान्तं पञ्चाङ्गुलमुदाहृतम् ॥८॥ केशान्ता दनुपर्यन्तं मानं तु गुणभाजिते । केशान्तादाक्षसूत्रान्तं पुयाध जान्वकं तथा ।। ९ ।।

·काश्यपशिल्प विपञ्चाशत्तमः पटला ।
यवोपेतद्विमानं तु नेनयोरन्तरं दिन ।
तत्समं नयता(ना)यामं भूतमात्रं तु वाऽऽयतम् ॥ १०॥
नृ(भू)मध्यादूकेशान्तं समदश यवाः स्मृताः ।
'यवं भ्रूमध्यविस्तारमानुपूर्व्यात्तदनकौ ॥ ११ ॥
पड्या नेत्रविस्तारम-वर्म यथार्थकम् ।
अघोर्म तु तत्तुल्यं करवीरयवं भवेत् ॥ १२॥
नेत्रायायं त्रिधा कृत्वा एकांशं कृष्णमण्डलम् ।
कृष्णमण्डलमध्ये तु ज्योतिर्यवमयाणकम् ॥ १३ ॥
यक(व)मानेन दृष्टिः स्याज्योतिर्मण्डलमध्यमे ।
अधोवर्म सिन्ततिनेत्रं सूर्मसु तनेत्रसूत्रं कुर्याद्विशेषतः ।। १४ ।।
तस्य केशान्तयोर्मध्ये भूस्थितिलचन्द्रवत् ।
कर्णस्थानं च कर्ण च उत्तमं दशतालमत् ।। १५ ।।
प्राणमूलस्य विस्तारं यवमात्रमुदाहृतम् ।
नासिकायविशालं तु व्योमाङ्गुलमुदाहृतम् ॥ १६ ॥
अधरोष्टरय चाऽऽयामं पक्षाइगुलमुदाहृतम् ।
तदर्ध तस्य विस्तारं चिनुकं च याइगुलम् ॥ १७ ॥
विस्तार तस्सम विद्यानिन्नमर्षय भवेत् ।
तस्मादधरनिष्क्रान्त यवोनव्योमपात्रकम् ॥ १८ ॥
ग्रीवामूलविशालं तु वस्वइगुलमुदाहृतम् ।
ग्रीवाग्रस्य तु विस्तारं सार्धसताइगुलं भवेत् ।। १९ ।।
वमास्थलस्य विस्तारं साविंशतिमात्रकम् ।
पञ्चविंशत्तिमा तु बाहुदीर्घमुदाहृतम् ।। २० ॥
आयामं तु प्रकोष्टस्य एकोनविंशदद्गुलम् ।
तस्मादामध्यमानान्तं सार्थवादममारकम् ॥ २१ ॥
नदध तु तलाया शेपं मन्या(पपर्या)दगुलायतम् ।
अद्गुष्ठस्तस्य टीर्य तु अष्टादश यवाः स्मृताः ॥ २२ ॥
सार्धवदाहगुलं मोक्तमनामिया तु(नामापातुटीसम् ।
महापौर नर्जनीटीए पनिष्ठाया युगातकम् ॥ २३ ॥

·८७ काश्यपशिल्पे दिपश्चाशनमः पटलः । धर्माधिवसुभूतं च यवाशुष्ठादिविस्तृतम् । तन्मूलेऽष्टांशर्शनं तु शेपमग्रविशालम् ॥ २४ ॥ अग्रन्यासेन भूतांशे वेदांश नखविस्तृतम् । विस्तारात्पादमाधिक्यं नखयाममुदाहृतम् ॥ २५ ॥ अङ्गुष्ठे तु द्विपादं स्यादन्येषां तु त्रिपादकम् । तलमध्यमरेखाभिः शलाभं पार्थवत्तले ॥ २६ ॥ मूलप्रदेशस्य धनं..... ...कोलकमुच्यते । अष्टांशहीनमग्रं तु घनमित्यभिधीयते ॥ २७ ॥. तलायामसमं नेयं तलस्यैव तु विस्तृतम् । मणिवन्धस्य विस्तारं त्रिमात्रं द्वियवाधिकम् ॥ २८ ॥ प्रकोष्ठमूलविस्तारं सार्थभूतांशमुच्यते । बाहुरह)ग्रस्य तु विस्तारं सार्धषण्मात्रमुच्यते ।। २९ ।। बाह्वोर्मध्यविशालं तु सप्ताङ्गुलमुदाहृतम् । हिवासूत्रं तु कक्ष्यान्तं वस्वङ्गुलमुदाहृतम् ॥ ३० ॥ द्वाविंशद[शं सं]प्रोक्तं....कक्षयोरन्तरा युगम् । हृदयाविध(वधि)विस्तारमष्टादशाङ्गुलं भवेत् ॥ ३१ ॥ उदरस्य विशालं तु सप्तादशाङ्गुलं भवेत् । श्रोणिप्रदेशविस्तारं दशाङ्गुलमुदाहृतम् ॥ ३२ ॥ पड्यय नामिविस्तारं निम्नमर्धयवं भवेत् । स्तनमण्डलविस्तारमर्याङ्गुलमुदाहृतम् ॥ ३३ ॥ चुचुकायस्य विस्तार मुसंधं तत्सम भवेत् । जानुमध्यविशालं तु सार्धपण्मात्रमुच्यते ॥ ३४ ॥ नलिकायास्तु विस्तारं सार्थ वेदाङ्गुलं भवेत् । अघितलाग्रविस्तारं कनका(विनवा)गुलमुच्यते ।। ३५ ॥ तलमध्यविशालं तु भूतागुलमुदाहृतम् । पादाङ्गुष्ठसमायाम चतुर्मात्रमुदाहृतम् ॥ ३६ ॥ तरयाग्राद्गुल्कमण्यन्तं सार्धद्वादशमात्रकम् । अनामिकास्तु(या)दीयं तु त्रयविंशय भवेत् ॥ ३७ ॥ .

·काश्यपशिल्पे त्रिपञ्चाशत्तमः पटलः ।
मध्यागुलं तु तत्तुल्यं पेटानं तु तठाननम् ।
कनिष्ठायास्तु दीर्य तु साधनं घड्गुलं भवेत् ॥ ३८ ॥
सप्ताष्टनवर्धम(धाम)न्वत्रयोदशयवं क्रमात् ।
कनिष्ठाघ गुलानां तु विरतारः प्रविधीयते ॥ ३९ ॥
अनमूलसमं प्रोक्तं विस्तारं तु त्रिभाजिते ।
या(द्वि)भाग नखविस्तारं ततुल्यायतवर्तुलम् ॥४०॥
तलागाइगुष्ठमूले तु द्विमात्र तु धनं यवेत् ।
कनिष्ठायास्तु मूले तु धनं नवयवं भवेत् ॥ ४१ ॥
अक्षात्याय॑न्तरं भागं पाय॒त्सेधं च तत्समम् ।
प्रकोष्ठमण्डल विस्तारं पाढोनं नवमात्रकम् ॥ ४२ ॥
वक्षःस्थले परे व्यासं पञ्चविंशतियात्रकम् ।
अक्षयोरन्तरं प्रोक्तं चतुर्विंशतिमात्रकम् ।। ४३ ।।
अत्रानुक्तं तु यत्सर्वमुत्तमं दशतालवत् ।
येपां लक्षणमाख्यातं तेषामाकृतिः पूर्ववत् ।। ४४ ।।
इति काश्यपशिल्पे दशतालं नाम द्विपञ्चाशत्तमः पटलः ।
॥ रथ निपञ्चाशत्तम पटर ॥
नवता दातालोक्तं (अयोक्तं नवतालं तु) शृणुष्वैकाग्रमानसः ।
वसववाटमूतीय विद्य(ते)गालोरपालयान् ॥ १ ॥
अन्याय देवतायैत्र नपतालोत्तमं कुरु ।
सद्वादशगत भाग वेरमाने विभाजिते ॥२॥
उणीप चकभागेन दे(क)मान्तं नु गुणाद्गुलम् ।
फेशान्तादसिसूनान्तं वेटमा विधीयते ॥ ३॥
तस्मादापुटमीयान्तं यदामं तु प्रार्थयम् ।
यण्टमानं तु बदांय मान्य हदयारधि ॥४॥
हृदयानाभिभीयान्तं नया द्वादगपात्रयम् ।
नाम्यादिपेदमूगन्नं भानुमा विधीयते ॥५॥

·पर
काश्यपश्चिल्पे चतुःपञ्चाशत्तमः पटलः ।
ऊरुदीर्घ चतुर्विशदशं ता(जा)नुयुगांशकम् ।
जवादि चोरुतुल्यं स्याद्वेदांशं च रसोदयम् ॥६॥
हिकायो शगुदीर्घ श्याच्चतुर्विंशतिभागया(ता)। . . .
भि(त)नया(वां)स्यश(शं)प्रकोष्ठं स्याश्शांशं तु तलायतम् ॥७॥
तस्मान्मध्याङ्गुलायाम पडङ्गुलमुदाहृतम् ।
फन्यस दशतालोक्तं मार्गेण शेषमाचरेत् ॥ ८ ॥
तस्मादवयवार्य च प्रत्येकमेवमाचरेत् ।
मानमेवं समारख्यातं लक्षणं कथितं पुरा ॥९॥
इवि काश्यपशिल्प उत्तम नवतालं नाम त्रिपश्चाशत्तमः पटलः ।
॥ अथ चतुःपञ्चाशत्तमः पटलः ।।
.
.
मध्यमं नवतालं तु वक्ष्ये संक्षेपतः क्रमात् ।
यक्षाप्सरोगणाश्चैव अवमूर्तिर्मरुद्गणाः ॥ १॥
मध्यमं नवतालेन कर्तव्यं द्विजसत्तम ।
अटोत्तरशतांशं तु प्रतिमोचं विभाजिते ॥ २ ॥
उष्णीपं ज्योमभागेन केशं पादोनतालकम् ।
'केशान्तान्नेत्रसून्तान्त चतुर्भागयत्रोनितम् ॥ ३ ॥
पुटान्तं चैव तत्तुल्यमाननं च तथा भवेत् ।
पादोनचतुरेशं तु ग्रीवामानमुदाहृतम् ॥ ४॥
भान्वंशानियवानं तु हिक्कादाहृदयावधि ।
नाभ्यन्तं चैव तत्तुल्यं मेमूलान्तकं तया ॥ ५ ॥
पादापिफगुणोपेतं विशांशं चोरुदीर्घकम् ।
जानुग्रीवसमं तुङ्ग जया चोरुसमा भवेत् ।। ६॥
जानुतुल्यतलोपेतं बाहुयोरुसमो भवेत् ।
समदशाङ्गुलं मोक्तं प्रकोष्ठरय तु दीर्यकम् ॥ ७ ॥

·काश्यपशिल्पे पटपञ्चाशत्तमः पटलः ।
पशं च यवोनं तु तु(त)लायाम करस्य तु ।
तत्समं मध्यमायाम शेपं युक्त्या समाचरेत् ॥८॥
इति काश्यपशिल्पे मध्यमनवतालकं नाम चतुःपञ्चाशत्तमपटलः ।
॥
॥ अथ पञ्चपञ्चाशत्तमः पटलः ॥
TOET
7
अधमं नवतालस्य लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
विद्याधरगणश्चैव असुराश्च तथैव च ॥ १॥
पितरः सिद्धगन्धर्वा नवतालोन्नतेन तु ।
सवेदशतभागं तु कौतुकोचं विभाजिते ॥ २ ॥
उष्णीपोच्च त्रिपादं स्याच्छेपं सार्वत्रिभागया(तः) ।
केशान्तान्नेत्रसूत्रान्तं पादोनचतुरंशकम् ।। ३ ॥
तस्मान्नेत्राद्विहन्वन्तमाननं स्यात्तयोदितम् ।
भवेद्वेदाइगुलं ग्रीवामानमित्यभिधीयते ।। ४ ।।
ग्रीवापादतलं जानुतुल्यं जयोरुसदृशम् ।
पाहु(हो)योरुसमं देय प्रकोप्टं पोडशाङ्गुलम् ।। ५ ।।
तलदीर्घ तु भूतांशं तत्समं मध्यमाद्गुलम् ।
शेपं युज्यं (क्त्या) तु कर्तव्यं सर्वमङ्ग विधीयते ॥ ६ ॥
इति काश्यपशिल्पेऽधमनवतालं नाम पञ्चपश्चाशनमः पटलः ।
H
.
॥ अथ पपश्चाशत्तमः पटलः ॥115"
अथ वक्ष्ये विशेपेण अष्टता विधीयते ।
शतांश मध्यविम्याचमुष्णीपं नु शिवांशकम्॥१॥
मापदपं नु फेशान्तं केशान्नास्वमीमकम् । ...
पाटानाभागं स्पातत्रिभागविभाजिने ॥२॥

·काश्यपशिल्प सप्तपञ्चाशत्तमः पटलः । शिवांश त्वक्षिसूत्रान्तं पुटान्तं चैव तरसमम् ।' स्टार्च त्वन्तकोशेपं सार्थव्यंशं गलोदयम् ॥ ३॥ दिवादिहत्यान्तं तु रुद्रांशं द्वितयोमतम् । माभ्यन्तं चैव तुल्यांश मेमूलान्तकं तथा ॥ ४ ॥ सात्रिसप्तभागं तु ऊरुदीर्घमुदाहृतम् । जानुकण्ठसमं तुझं जया चौरसमा भवेत् ॥ ५ ॥ जानुतुल्यं तलोत्सेधं वाहुशोरुसमो यतः । प्रकोष्ठं तु कलांशं स्यात्साघु भूताड्गुल नया ॥६॥ तत्सम मध्यमाड्गुल्यं शेपं पागपरोदितम् । अत्रानुक्तं तु यत्सर्वं कन्यसं दशतालवत् ॥७॥ इति काश्यपशिल्पेऽमृतालं नाम पदपश्चाशत्तमः पटलः । ॥ अथ सप्तपञ्चाशत्तम पटल ।। 7 . . अथ वक्ष्ये विशेषेण सप्ततालविधि परम् । पिशाचप्रतिमोत्सधं साष्टाशिकां(शीत्यं)शकं भजेत् ॥ १ ॥ उप्पीपभापोर ज्ञापन शिक्षिकाल)। सार्धद्वयंशं तु नेत्रान्तं सार्याग्न्यंणं पुदान्तकम् ॥ २ ॥ चिबुकान्तं च तत्तुल्यं वेदांशं च गलोढयम् । स्तनान्तं सप्तभागं तु रुद्रांशं नाभिसीयकम् ॥३॥ तथा वै योनिमूलान्तं विंशांशं चोरुटीर्घरम् । जानुमानं द्विभागेन जया चोरुसमा भवेत् ॥ ४ ॥ चरणोच्चं विभागेन मन्वंशं तु तलोन्नतम् ।... ऊरुटीर्यसमं बाहुप्रकोष्ठान्तं त्रिपञ्चकम् ॥ ५॥ तलायामं तु भूतांगं वेदांशं तस्य विस्तरम् । तत्तलायामसदृशं मध्यमाङ्गुलिटीर्यम् ॥६॥ + ·फाश्यपशिल्पेऽएपश्चाशत्तमः पटलः । शेपं प्रागुदिते देशे हासं कुर्यादतीन्द्रियम् । सातालं समाख्यातं शेषं प्रागपरोदितम् ॥ ७॥ इति काश्यपशिल्पे सप्ततालं नाम सप्तपञ्चाशत्तमः पटलः । ।। अथाष्टपञ्चाशत्तमः पटलः ।। . अथातो नागरादीनां लिङ्गानां प(पी)ठलक्षणम् । आदौ तु वक्ष्यते विप्र सकलान्तं ततो विदुः ॥१॥ शैलजे शिलया पीठं सुधयेष्टकयाऽपि वा । दारुजे दारुजना(जं वाऽ)य इति(ट)कामयमेव वा ॥२॥ रत्नलोहजलिङ्गानां सयोनिर्लाहजं तु वा । लिङ्गोदयसमं पीठं विस्तारेणोत्तमोत्तमम् ॥ ३ ॥ पूजांशोच्चसमं पीठं तारं कन्यसमुच्यते । तयोर्मध्येऽष्टभागं तु उत्तमान(दि) अयत्रयम् ॥ ४॥ पीठव्यासं त्रिधा भज्य विभाग चोरूमो(जो मतम् । व्यासार्धमधमोत्सेधं तयोर्मध्येऽभाजिते ।। ५ ।। नवधा पीठतुङ्गं च उत्तमादि जयत्रयम् । क्रमेण कथितं विम नागरस्त्वेवमुच्यते ॥६॥ लिङ्गस्योचसमं व्यासं श्रेष्ठमध्यकनिष्ठकम् । तयोर्मध्येऽटभागे तु नवधा पीठविस्तृतम् ॥ ७ ॥ नवधा विस्तृतं ख्यातं ब्रह्मविष्ण्वंशयोरपि । उदयं वसुधा भज्य विभागं वा यसा(थां)शकम् ॥८॥ एकांश वा विशेषेण स्थलांशे तु निवेशेयत् । शेपं पीठोदयं ख्यातमेवं द्राविडमुच्यते ॥९॥ पूजांगव परीणाहसमं श्रेष्ठं विशालकम् । परीणाहे फलोगे तु भान्वंगमपम विति ।।१०।। तयोमध्येऽभागे तु नवधा पीउविस्तृतम् । अथवा लिङ्गाविष्कम्भ चतुरस्रकृते सति ॥ ११ ॥ ।

·काश्यपशिल्पेटपञ्चाशत्तमः पटलः ।
तत्कर्णद्विगुणं वाऽथ सार्धद्विगुणमेव वा ।
त्रिगुणं च विशालं तु पीठानां तु विशेषतः ॥ १२॥
गर्भगेहं त्रिभागैकं चतुर्भागैकमेव वा ।
पीठव्यासं समास्यातं विष्णुभागसमोन्नतम् ॥ १३ ॥
सामान्य नागरादीनां लिङ्गानां पीटिकासमे ।
'उपानबाह्यविस्तारं सर्वेषां तु विधीयते ॥ १४ ॥
तदष्टनवदशांशहीनं वाऽनविशालकम् ।
विष्णुभागसमोलुङ्ग सपाटं सार्धमेव वा ॥ १५ ॥
सामान्यपीटिकानां तु नागराव्यासमुन्नतम् ।
लिङ्गानां सकलानां तु सामान्यं पीठलक्षणम् ॥ १६ ॥
कलोढये नवांशे तु व्योमांशं कन्यसोदयम् ।
गुणांगं श्रेष्ठमानं तु तयोर्मध्येऽपभाजिते ॥ १७ ॥
नवधा पीठतुङ्गतु तस्य विस्तारमुच्यते ।
- पीउतुङ्गसमं व्यासमधमं पीठमुच्यते ॥ १८ ॥
द्विगुणं चोत्तम व्यासात्तयोर्मध्येऽष्टभाजिते ।
नवधा विस्तृतं ख्यातं सकलानां विशेषतः ॥ १९ ।।
पिण्डिका गोमुखोपेता लिङ्गानां तु विधीयते ।
गोमुखाकृति पीठं स्यात्सकलानां विशेपतः ।। २० ।।
सपा समतं का लिङ्गानां तु विधीयते ।
सायताग्राय(प)हत्तं वा मी(मोतिमानं सगं तु वा ।। २१ ॥
पद्मपीठं भद्रपीठं बेटिकोपरि मण्डलम् ।
पीठं चतुर्विध ख्यातमलंकारं द्विजोत्तम ॥ २२ ॥
कलांगं विभजेत्तुङ्गमुपानोचं विभागया(तः)।
भूतांगोचमथो पद्म कण्ठं पादुकसदृशम् ॥ २३ ॥
ऊर्ध्वपमं तु वेदांशं विभागं पष्टिकोदयम् ।
शिवांश प्रीतवायुश्च(प्रतिभागं चोपोडगदलसंयुतम् ॥ २४ ।
क्षुद्रं दलं तयोर्मध्ये अष्टी वाऽथ महादलम् ।
अर्धाङ्गुलं दलानौचं मानाङ्गुलसमावृतम् ॥२५ ॥

·१९४ फाश्यपशिल्पेऽएपश्चाशचमः पटलः । लिङ्गदेहाङ्गुलो वा दालाग्राणां समुन्छयम् । पीठतारत्रिभागेकं गोमुखं दीर्घमुन्यते ॥ २६ ॥ नधीर्घसा ख्यातं मृलव्यासमुद्राहतम् । मृलतारत्रिभागेकं तरयाग्रे विस्तृतं भवेत् ॥ २७ ॥ मृलादग्नं कमामीणं तद्घनं व्याससहगम् । त्रिपादं वार्धपाटोनं वृत्तिभागांश एव का ॥ २८ ॥ च्यासत्रिभागथागं तु शिलामार्गविशालकम् । पट्टिकोसमं निम्नं तस्माद्धीनं तु कन्यसम् ॥ २९ ॥ उपानाबग वेशं च नीवं सौन्दर्यमाचरेत् । अधिष्ठानं भवेद्वेशनी या परिकल्पयेत् ॥ ३० ॥ पद्मपीठं सगाख्यातं भदपीठमयोच्यते । कृत्वा तु पोडशोत्सेधं भागेनोपानमुन्यते ॥ ३१ ॥ जगत्युचं तु वेदांशं गुणांनं कुरुतोश्र(च्यम् । शिवांश पट्टिकामानं कण्ठमानं गुणांशकम् ॥ ३२ ॥ तदूर्ध्व पट्टमेकांशं विभागं पटिका भवेत् । शश्यशं धृतवारि रयान्द्रपीठमिदं परम् ।। ३३ ।। पटोचं तु कलांगे तु द्विभागं पादुकोटयम् । गुणांशं जगतीमानं त्रुमुदोचं तु तत्समम् ।। ३४ ।। व्योमाशं पट्टमानं तु कण्ठमानं द्विभागया(त:)। तस्यो– कम्पमेकांशं गुणांशं पट्टिका भवेत् ।। ३५ ।। एकांश धृतवारि स्याद्वेदीभद्रं तयोच्यते । भद्रमेवं समाख्यातं वेदप ॥ ३६॥ त्रयोदशांशं पीठो विभागं पादुकोद यम् । तवं पद्मकं तुल्यं कम्पमंशेन कारयेत् ।। ३७ ।। द्विभागं कम्पमानं तु ऊर्ध्वकम्पं शिवांगसम् । तदुर्यपद्म पक्षांशं पट्टकं चैव तत्समम् ।। ३८ ।। घृतवायुदयं व्योमभागेन परिकल्पयेत् । अयोदये तु वरवंशे उपानाचं शिवांशका ।। ३९ ।।

·काश्यपशिल्प एकोनपष्टितमः पटलः ।
एकांशं धृतवारि स्याच्छेपं वेदियुगाश्रक(योम् ।
वेदिकापीटमाख्यातं तदेवाक्षांशपट्टिका ॥ ४० ॥
कर्तव्यं तु त्रिधैवाह्नि वेदिकापीठमुच्यते ।
पद्म वा भद्रपीठं वा वृत्तं तु परिमण्डलम् ॥ ४१ ॥
'अधिष्ठान तु यावदा पीठाङ्ग परिकल्पयेत् ।
उपपीठाङ्गबन्धात्तत्तनाना प्रकीर्तितम् ॥ ४२ ॥
जयदं चतुरश्रान्त योन्याकारं प्रजाकरम् ।
शान्तिः स्याद्धनुराकारे गुणाथ रिपुनाशनम् ॥ ४३ ॥
वर्धमानं तु वृत्तं रयात्पञ्चानं पुष्टितुष्टिदम् ।
पट्कोणं रोगनाशं रया (टे)वदे(मे)व क्रमाद्विदुः ॥ ४४ ।।
एप्याकारेषु पीचयात्मागुक्तविधिना कुरु ।
द्रव्ये तुष्टेऽपीठे तु जीणे धारे द्विजोत्तम ॥ ४५ ॥
पूर्वाऽऽकृतियथा कार्य तथा कुर्यात्पुनः पुनः ।
पश्चादन्याकृतातीतकर्तव्यं कर्तृनाशनम् ॥ ४६॥
तरमात्सर्वप्रयत्नेन पूर्वाकारं प्रकल्पयेत् ।
सापेक्षं यत्तु तत्तारान्सपादं सार्ध एव वा ॥ ४७ ॥
आजयं मुखभद्रं वा भद्रं चोपसभगवत् ।
लिङ्गानां सायतं पीठं न कुर्यात्तु कदाचन ॥ ४८ ।।
समानं समवृत्तं च सायनं वा तदन्यकम् ।
सर्वं च सक्रमोपेतं कर्तव्य संपदां पदम् ।। ४९ ॥
पिण्डिकालक्षणं प्रोक्तं पादशैलोदयं शृणु ॥ ५० ॥
इंति काश्यपशिल्पे पिण्डिकालक्षणं नामाष्टपञ्चाशत्तमः पटलः ।
॥ अथैकोनपष्टितमः पटलः ॥
अथ वक्ष्ये विशेषेण पादशैलादिलक्षणम् ।
लिङ्गतारत्रयं व्यासं तत्र पादसमोन्नतम् ॥ १ ॥
श्रेष्ठमध्यकनिष्ठो तयोर्मध्येऽटभाजिते ।
तुङ्ग तु नवधा प्रोक्तं पादांशं (वे)सरोदितम् ॥ २॥

·+
+
काश्यपशिल्प एफोनपष्टितमः पटलः ।
लिङ्गव्यासद्वयाधिवयं च्याम तसुभाजिते ।
क(ए)कोशमवटे निम्नं लिङ्गमूलबढाकृति ॥३॥
नवरत्नप्रमाणेन नवकोप्टं प्रकल्पयेत् ।
अन्यतः समतां कुर्यादाधाराख्यशिलासह ॥४॥
तदस्मारपीठ सीमान्तं नन्यावर्तशिलोदयम् ।
लिङ्गपीठसमानं वा एकद्विव्यङ्गुलाधिकम् ।। ५॥
नान्यवृत्तशिलान्यास नागरेपु विधीयते ।
पाठव्यासान्यके चाऽथ द्राविडाक्षाग्निकायिकम् ॥ ६॥
लिङ्गव्यासेन पादाशे पीठादेफेकवर्धनात् ।
नन्द्यावर्तगिलाव्यासं नवधा वेसरोदितम् ॥७॥
लिङ्गरयोपरितः कल्यं चत्वारथ(त्वरं चातुरश्रकम् ।
चतुरश्रोच्चतायामं तेपां मानमुदाहृतम् ॥ ८॥
उत्तराग्रं तु प्राम्भागे प्रामग्रं दक्षिणे न्यसेत् ।
पश्चिमे चोत्तराग्रं चेत् प्रागग्रं चोत्तरे न्यसेत् ।। ९ ।।
शांफरे प्रथमस्याग्रमनलाग्रे द्वितीयकम् ।
तृतीयं मरुतो वायुमूलं च चतुरर्थकम् ।। १० ।।
नन्द्यावर्तशिलास्त्वेवं योज्यं कल्पदलोटके ।
तदूर्वेऽएवन्धनं कुर्यात्स्थापयेत्पिण्डिका युधः ॥ ११ ॥
सुधया बजवन्धं वाऽऽलिप्य पीठं प्रयोजयेत् ।
एकांशं चोत्तम पीई द्वाभ्यां वै मध्यविष्टरम् ॥ १२॥
त्रिचतुप्पञ्चभिर्वाऽथ कन्यसं पीठमुच्यते ।
पीगनां तु तदर्थे तु भश्म(ध्ये)कैन समाचरेत् ॥ १३ ॥
वहुवस्तुदलाधस्तापीठसंधैर्गलेर्गुरुः ।
गलाधस्तावृपो द्वधी तत्पूर्वे वाऽपरे न्यसेत् ॥ १४ ॥
त्रयश्वेटाश्रयं त्वम् वामेऽचामे परे द्वयम् ।
चत्वारं चेद्रोणयुगं चतुर_-प्रकल्पयेत् ।। १५ ।।
पञ्चपट् चैव कर्तव्यं पिण्डिकालक्षणान्वितम् ।
सुधयाऽएवन्धनाद्वा निश्छिदं सुदृढं कुरु ॥ १६-11
इष्टकाभिः शिलाभिर्वा इदं रयात्सुधयान्वितम् ।
लोहज राजतं चैव यधावहता भवेद ॥ १७॥

·१९७ काश्यपाशैल्प एकोनपष्टितमः पटलः । सर्वपां बन्धनं चाटवन्यमित्यभिधीयते । विष्णुभागो-सीमं च पिण्डिको समुन्नपेत् ॥ १८ ॥ नतोन्नतं न कर्तव्यं कृतं चेत्कर्तृनाशनम् । लिङ्गस्य मुखनिर्माणं लक्षणोद्धारमुच्यते ॥ १९ ॥ मासादरयाग्रतो वाऽपि चांशके दक्षिणेऽपि वा। हस्तमानं समुत्सेधं दर्पणोढरसंनिभम् ॥ २० ।। गोमयालेपनं कृत्वा पिण्डी चूर्गरलंकृताम् । नानाधूपैच दीपैश्च नानापुप्पैरलंकृताम् ॥ २१॥ शालिभिः स्थण्डिलं कुर्याद्वटिकायां विशेषतः । तण्डुलैश्च तिले भैाजः पुप्पैरलंकृतैः ॥ २२ ॥ अधमत्रयलिङ्गानामेवं मण्डपमाचरेत् । शेपाणां लिङ्गटीधैं स्याद्ययावेटिकविस्तृतम् ॥ २३ ॥ तेनैव त्रिगुणव्यासं मण्डपस्य विशालकम् । अन्यत्सर्वमलंकारं प्रागिवेव समाचरेत् ।। २४ ।। विध्यू श्वयते(स्थपति)लिङ्ग माक्छिरचोप्रवक्त्रकम् । परिवेष्टय घटानष्टौ सकूर्चान्सावधानवान् ॥ २५ ॥ - ससूत्रान्नववरत्राढ्यान् गन्धतोयेन पूरयेत् । सावधानान्सभो(शोभाया(ढयान्)लोकपालादिदैवतान् ॥२६ ।। गन्धैः पुप्पैश्च धूपाद्यैरयत्स्वस्वनामतः । लिङ्गमूलस्य वामे तु पिण्डिकाश्म निधापयेत् ॥ २७ ॥ रक्तवस्त्रादिनाऽऽवेष्टय लिङ्गपीठे समर्चयेत् । वेदिकायां सत्वयेन्द्र कुण्डं वा स्थण्डिलं कुरु ॥ २८ ॥ अग्न्याधानादिकं सर्वमग्निकार्योक्तमाचरेत् । ब्रह्मवृक्षसमिद्भिश्व होमं कृत्वा विधानत. ।। २९ ॥ आपोहिष्ठादिमन्त्रेण इदं विष्णुश्च मन्चतः। ब्रह्म जनानमन्त्रेण आज्य[तन्त्रं समाचरेत् ।। ३० ।। चरुहोममधोरेण प्रत्यगष्टादशाहुतीः । तथा जागरणं राम्रो प्रभाते सुमुहूर्त के ॥ ३१ ।। देशिकस्तु शुचिर्भूत्वा सकलीकृनविग्रहः । सितवस्त्रोत्तरीयादयः सितमाल्यानुलेपनः ।। ३२ ।।

·काश्यपशिला एकोनपष्टितमः पटलः ।
सितयज्ञोपवीतच शिवद्विजकुलोद्भवः ।
स्थपतिथ शुचिर्भूत्या यन सूत्रोत्तरान्वितः ॥ ३३ ॥
माग्वदनि समभ्यर्च्य स्विष्टपूर्णाहुतिं यनेन् ।
प्रतिसरं वन्धयेन्मानं लिङ्गपीठे द्विजोत्तम ॥ ३ ॥
स्वर्णरजतकार्पाससूत्रैर्वा हृदयेन तु ।
प्रभाते सुमुहूर्ते तु लक्षणोद्धारमाचरेत् ॥ ३५ ॥
पायसं घृत्तसंयुक्तं शिरस्थाने वलिं हरेत् ।
रत्नशान्ति परित्यज्य गन्धाधैरर्चयेदृतम् ॥३६॥
रत्नेन धातुना लिङ्गमध्ये सूत्रं तु पातयेत् ।
मुखभागस्य मध्ये तु नालं कुर्यात्सलक्षणम् ॥ ३७॥
लिङ्गमानेन मतिमान् स्तूपिविस्तारमाचरेद् ।
रुद्रभागोदयं गृह्य शिरसो वर्तनान्वितम् ॥ ३८॥
सवेदविंशति ईस्तं] कृत्वैकांशं तु विस्तृतम् ।
अङ्गुलं वसुधा भज्य एफाश यवमुच्यते ॥ ३९ ॥
उत्तमोत्तमलिङ्गानां सूत्रं पश्चयब ततः।
शेपाणामपि लिङ्गानो यथार्थ प्रतिहासयेत् ॥ ४ ॥
अधमाधमालिङ्ग तु सूत्रतारं यवं भवेत् ।
सूत्रविस्तारमेवं रयात्रख्या(खा)तं चैव तु तत्समम् ।। ४१ ।।
लक्षणं शिरसि व्याधिललाटे मरणं भवेत् ।
नेत्रे कृते त्वपस्मारमारये ध्यात्वा विनाशनम् ।। ४२ ।।
चिचुके धन्धुनाशः रयात्कण्ठे स्कन्धविनाशनम् ।
स्तनदेशे सुतं हन्ति तस्मादेतानि वर्जयेत् ।। ४३ ॥
शिरसा सह रुद्रांशं गुणांशं विभजेत्समम् ।
एकांश मूर्धतो वय॑स्त] नादूधै तदंशके ।। ४४ ॥
तदसतांशयोर्विम लक्षणोद्धारमाचरेत् ।
-पर्व वा मुकुलाकारं लिङ्गाकारं यथोचितम् ॥ ४५ ॥
विनानामतिद्धयर्थ नृपाणां च जयावहम् ।
खड्गप्रत्यश्चिकाकारं कुंजराक्षामिवाकृति ॥ ४६ ।।
शद्वाभश्व चतुर्भेदं नृपाणामपि वृद्धये।
फराज्ञलिसमाकारं गोकर्णाकृति या भवेत् ॥ १७ ॥

·काश्यपशिल्प एकोनपष्टितमः पटलः ।
वैश्यानां च त्रिकोणं च शूलवृत्तायतं तथा।
शूद्रवृद्धिकरं नीणि सूत्रं गृह्य तु लक्षणम् ॥ ४८ ॥
लक्षणोद्धरणोत्यांशं रुद्रभागविभाजिते ।
मुकुलोदयमेकांशं तद्व्यासं चापि तत्समम् ।। ४९ ॥
तन्मूलानां तु दीर्घत्वं नवभागगुदाहृतम् ।
तन्नालमेकसूत्र स्यात्सूत्राद्वित्रियुगं तु वा ॥ ५० ॥
सूत्रत(ब)ययुतं वोक्तं सूत्रान्तरयवत्रयम् ।
यवद्वयान्तरं वाऽथ नालातरं द्विजोत्तम ।। ५१ ॥
नालमूलेन तस्याने सीमास्त्रे तथा लिखेत् ।
तन्नालं चैकसूत्रं स्याल्लिङ्गमध्ये विशेषतः ।। ५२ ॥
सूत्रोक्तव्यासखातं च नालायामं च कल्पयेत् ।
नालाधस्तात्तु व्योमाशं त्यजेद्विष्णंवशकोपार ।। ५३ ॥
मणिरेखा ततः कार्या मुकुलस्फुगरफुल्ल)नाकृति ।
रेखात्रय तथा चिम पद्ममूलं समं तु वा ॥ ५४ ।।
पद्मतारत्रयैकांशं वेदांशेऽन्यंश एव वा ।
पञ्चाशवा] युगांशं वा पद्मनालार्धमेव वा ॥ ५५ ॥
मुकुलमूलेऽन्तरं ह्येवं नालमूलेऽतरं शृणु ।
नालायामसमं पश्याद्वित्रिपादयुगांशके ।। ५६ ॥
विभागं पञ्चभागं तु वेध(ट)भागमधापि वा ।
नालमूल समस्ये वा मणिरेखाद्वयोत्तरम् ।। ५७ ॥
मूलादग्रं क्रमाक्षीणं पणिरेरवान्तरं भवेत् ।
तन्तुमूले समे तिर्यग्गत्वा पृष्टे तु संघयेत् ॥ ५८ ॥
मणिरेखाव्यासखातं चालिङ्गरयात्रि लिङ्गवत् ।
मणिरेखालम्बि नालं दीर्घासं सममेव वा ॥ ५९॥
तस्माटामूलपर्यन्तं वसुभागविभाजिते ।
मणि(णे)रालम्बनं विम नवधा परिकीर्तितम् ।। ६० ।।.
सर्वेषु लक्षणोद्धारे श्रीहिरयान्मणिरेखिका ।
प्रथमं लक्षणं प्रोक्तं द्वितीयं लक्षणं शृणु ॥ ६१ ॥

·२०६ फाश्पपशिल्प एकोनपष्टितमः पटलः। लक्षणोद्धरणा(ग दशभागविभाजित । 'एकाशं मुकुलो तु नवांग नालदीर्घकम् ।। ६२ ।। शेपं पूर्ववदुषिष्ट चतुर्थ लक्षण शृणु । लक्षणांशं तु नवधा भाज्यकांगं तु कुण्टकम् ॥.६३ ।। सप्ताशं नालदीय तु शेपं पूर्ववदेव हि । चतुर्थ लक्षणं मोक्तं पश्चगं लक्षणं शृणु ॥ ६४ ॥ लक्षांशं वसुधा भज्य व्योमांशं मुकलोदयम् । पदंश नालदीर्घ तु नालापस्तान्छिवांगकम् ।। ६५ ॥ तदेव सप्तभार्ग तु नालदीर्घमुदाहृतम् । शेपं मागिव कर्तव्यं सप्तमं लक्षणं शृणु ॥ ६६ ॥ लक्षार्थीशे तु सप्तांशे शश्यंशं मुकुलोदयम् । ।, भूतांचं नालदीर्घ तु शेपं पूर्ववदेव हि ॥ ६७ ।। पडंशं वाऽथ तन्नालदीर्घ शेपं तु मागिव । एवमष्टविधं ख्यातं नालायामं द्विजोत्तम ।। ६८ ॥ अग्राकारेऽन्जमुकुलाद्भानुसंख्या तु मुव्रत । यथेष्टनालं कर्तव्यं वसुसंख्या तु देशिकः ।। ६९ ।। दृढसूत्रं मकर्तव्यं लिङ्गक्तममाणतः । स्थापयेत्तु ततो लिङ्ग प्रागग्रं दारुविष्टरे ।। ७० ॥ लक्षयेत्पिण्डिकावक्त्रं लिङ्गं सौम्ये निधापयेत् । स्थापितः कलशेः स्थाप्य लिङ्गपीठे हृदा घुधः ॥ ७१ ॥ गन्धोदकैः {स्तु सं]स्नाप्य गन्धषुप्पादिभिर्यजेत् । लम्बकूर्चसमायुक्तं सोलंकारसंयुतम् ।। ७२ ॥ र(थे वा शि)विकायां वा ग्रामं कृत्वा प्रदक्षिणम् । ततो जलाशयं प्राप्य जलाधिवासनं कुरु ।। ७३ ।। लक्षणोद्धारमाख्यातं प्रतिमालक्षणं शृणु ॥ ७४ ॥ इति काश्यपशिल्पे पीठलक्षणोद्धारो नामकोनपष्टितमः पटलः ।

·काश्यपशिल्पे पष्टितमः पटलः । ॥ अथ षष्टितमः पटलः ॥ 20364 अय शैवादनन्तरं स्याद]विष्णुस्थापन विधिः नगरे पश्चिमे वापि मध्ये वा उत्तमोत्तमम् ।। १ ।। मध्यादिकलिकान्तं वा अवतारं तु शिञ्जितम् । तत्पदे वास्तुदेवांश्च स्थापयेच्छिल्पिकोत्तमः ॥ २ ॥ खगं तु विष्णुपुरतो विष्णुकुञ्जमथापि वा। अञ्जलिं हस्तसंयुक्तं पूर्वे वा अग्रतस्तथा ॥३॥ आलयेऽर[ण्यके] वापि तटाके पुण्यतीर्थके । ग्रामे वा वास्तुमध्ये वा भवेत्पूर्व उदङ्मुखे ॥४॥ वरुणे वैश्यभूमि च यममिन्द्रं तु स्थापयेत् । पिशाना(चा)मौ पदे स्थाप्य नैतिं वायुमर्चयेत् ॥ ५ ॥ अथ वक्ष्ये विशेषेण सकलस्थानमुत्तमम् । शांकरे नृत्तमूर्तिस्तु आग्नेय्यां वृपवाहनम् ।। ६ ॥ उमास्कन्द[युत विभ नैर्ऋत्यां परिकल्पयेत् । कङ्कालं वायुदिग्भागे मिक्षाटनं जयान्तिके ॥ ७ ॥ सुखासनं तु सत्पांशे विध्यंशे त्रिपुरान्तकम् । सुग्रीधे हरिरर्धं स्याद्गन्धर्वे चन्द्रशेखरम् ।। ८॥ शेषांश....... मुख्य कालारिमूर्तिकम् । (2) उदिते वर्धनारी स्यादैन्द्रे कल्याणसंयुतम् ।। ९॥ क्षेत्रपालस्तु पर्जन्ये याम्ये वा दक्षिणेश्वरम् । चारुण्ये लिङ्गमुद्भूतं सौम्ये तु गजहारिणम् ।। १० ॥ इत्यूर्ध्वमालयं मोक्तमन्तरालरय कल्पयेत् । मूलमध्ये तु संवीक्ष्य सकलं रथापनं कुरु ॥ ११ ॥ प्राकारेऽष्टचतुर्दिक्षु द्वारशोभादि कल्पयेत् । प्राकारान्ताति(नि) मध्ये च दीमध्ये च वेशनम् ॥ १२ ॥ अथवा हर्म्यस्य मध्येन व्यकर्मशकम् ।(?) मधानमारमेकं वा वग्ने वाचालकं द्विज ॥ १३ ॥ इति काश्यपशिल्पे सकलस्थापनविधिर्नाम पष्टितमः पटलः ।

·२३. काश्यपशिल्प एकपष्टितमः पटलः । ॥ अथैकपष्टितमः पटलः । अथ ये विशेषेण सुखासनविधि परम् । आसनं राजसं भावं भद्रपीट [सुखासनम् ॥ १ ॥ वामाघ्रिश्छादयेत्पीठे दक्षिणानिस्तु लम्बयेत् । ऊवभागोपरिष्टात्तु सार्धवेदाङ्गुलाधिकम् ॥ २॥ स्फिविपण्डमानमेतदि आसीनो विशेषतः । आसने पूर्वकेशान्तं जान्चो ह्यावसानकम् ॥ ३ ॥ जानूध पूर्वकेशान्तं जानोर्षा(नुवा)हुग्रीवास्यकम् । परहस्तमणिवन्वं मध्यमं च समं भवेत् ॥ ४ ॥ आसीनेन स्वसूत्रेऽरित पूर्वसूत्रेऽधुना शृणु । 'मौलिमध्यं तु नासाग्रात्स्तनाभं नाभिमध्यमम् ॥ ५ ॥ वामा घिगुल्फमध्ये तु ब्रह्मसूत्रं मलम्बयेत् । सूत्रादक्षिणजान्वन्तमेकत्रिंशाङ्गुलं भवेत् ॥ ६ ॥ मिथवा त्रिंशदगुल्य एकोनविंशतोऽपि वा। सूत्रात्तवाघिनलफाद्वाऽन्तरं द्वादशाङ्गुलम् ॥७॥ प्रयोदशाशुलं वाऽथ दशाङ्गुलमथापि वा।। पीठं नादं मपायोस्तु नीवं द्वियगुलं तु वा ॥८॥ तत्सूत्रानमधये(ध्यमे)हस्ते मध्यरेखावसानकम् ।। चतुर्दशाङ्गुलं प्रोक्तमन्तरं तु द्विजोत्तम । । ऊरोई मणिक्यान्तं नीनं द्विव्यङ्गुलं तु वा ॥ ९ ॥ कटक सिंहकर्ण वा तत्रस्थ प्रविधीयते । तर्जन्यादिकनिष्टान्तं तत्रागुल्यस्तु वनगाः॥ १० ॥ ईपदकं तदङ्गुष्ठमेवं स्यात्कटकाकृति । मध्यामध्यतलान्तं तु अर्धम त्वनामिका ॥११॥ वर्क पाइगुलं माग्वस्सिहार्णमिदं परम् । शास्त्र समं कुर्यात्कर्नव्यानी करे परे ।। १२ ॥ चक्रावनामिकादगुष्टी तलमध्यायसानको। विनिमा कनिष्ठाशी नपा द्वा तु अशुक्रिया ।। १३ ।

·. - . काश्यपशिल्प एकपष्टितमः पटलः । कर्तव्याऽऽकृतिरवं स्यालक्षणाञ्चितसुन्दरम् ।। फूपरं श्रोणिपार्श्वे तु पश्चपदसप्तमाकृतिम् ।।-१४ ।। कुक्षिमध्ये च नासाग्रे पूर्वसूत्रं तु संस्पृशेत् । मेमूलं तु वामाघि गुल्फमध्यं रसाइगुलम् ॥ १५ ॥ अथवा सप्तमात्रं तु पञ्चमात्रमथापि वा। नाभिमध्यं तु यामाज्रिनलिकाग्रं चतुर्दश,॥ १६ ॥ प्रयोदशाङ्गुलं वाऽथ भान्वङ्गुलमथापि वा । मौल्यग्रमध्यमात्सूत्र द्वयन्तरं मनुमातृ(त्र)कम् ॥ १७ ॥ सार्धत्रयोदर्श वा [त्रयोदशाङ्गुलमेव का । - ऋजो(जु)गतं सुखासीनं वालसदृशमभम् ॥ १८ ॥ 'त्रिनेत्रं सुष्टुवदनं संपन्नं राजसं गुणम् ! व्याघ्नाजिनाम्बरोपेतं दुकूलवसनान्वितम् ॥ १९ ॥ कर्तरीपरहरतौ द्वौ वाद्ये वाऽभ्यन्तरासनम् । . दक्षिणे परशुं वामे कृष्णं चान्यवरद्वयम् ॥ २० ॥ अभयं दक्षिणं वामं कटक सिंहकर्णवत् । : बामे कर्णविशेषेण शङ्कपात्रमधापयेत् ।। २१ ॥ त्रिचतुष्पश्चमानं वा पञ्चमण्डलविरतृतम् । फर्णनालघनं चैव त्रिगुणं पत्रविस्तृतम् ॥ २२ ॥ य(ए)वं पत्रघनं प्रोक्तं श्वेतभान्वादिमार्दवम् । दक्षिणे कर्णमेवं तु कुण्डल सिंह एव वा ॥ २३ ।। जुण्डलं व्यासतुङ्गं तु विचम्पकमामाम् । युक्त्या तत्कुण्डलं कृत्वा कर्णस्कन्धोपरि न्यसेत् ।। २४ ।। अथवा कर्णयोर्विन वृत्तकुण्डलकं न्यसेत् । ।, वृत्तकुण्डलविस्तारमष्टादशयवं भवेत् ॥ २५ ॥ वेदाङ्गुलं तु तत्तुङ्ग कुम्भान्ज मुकुलोदयम् । क(अन्यद्वा सुन्दरोपेतं कल्पयेत्नकुण्डलम् ॥ २६ ॥ जटामुकुटसंयुक्त युग्मसंख्याजटान्वितम् । मुकुटरयोदयं विप्र चतुर्विंशाङ्गुलं भवेत् ।। २७ ।। त्रिसप्ताङ्गुलतुङ्गं वा द्विर्नवाड्गुलमेव वा । केशांश्च मुकुटं चतु(चापि) ललाटे पसंयुतम् ॥ २८ ॥ 11 . - . :

·२०४
फाश्यपशिल्प एकपष्टितमः पटलः ।
A
मुखान्तसदृशं विष मुकुटमूलविशालकम् ।
तत्सप्ताटनांशेन हानमनविशालकम् ॥ २९ ॥
चतुष्परिमसंयुक्तं भान्वंशं पूरिमोदयम् ।
सव्ये नागार्कपुष्पैश्च वामे त्वर्धशशिं न्यसेत् ॥ ३०॥
दक्षिणोत्यं शिवाध वा वामे नागापप्पत् ।
कटिसूत्रत्रिसंख्यादि सूत्रं प्रति यवं स्वनम् ॥ ३१ ॥
कटिसार्थोपरिष्टात्तु कटिसूत्रं तु बन्धयेत् ।
पश्चपट्सप्तमात्रं वा कीर्तिमाननविस्तृतम् ।। ३२ ।।
तद्विस्तारसमौतुझं मेट्रो परिकल्पयेत् ।
कटिसूत्रादूरुदाममृत्रयावसानकम् ॥ ३३ ॥
मुक्तादापोख्दाम स्यादन्तरे रत्नसंयुतम् ।
कटिसूत्रं समाख्यातं कटकं वलयान्वितम् ॥ ३४ ॥
फटफ वलयोपत प्रकोष्ठं द्विजसत्तम ।
कनिष्ठागुलिपरीणाहं वलयं मार्दवं हितम् ॥ ३५ ॥
अथवा बलयस्यैव घनं द्वित्रियवं तु वा ।
पराजितं तु वलयं युग्मं प्रफे(कोष्ठे) निधापयेत् ।। ३६ ।।
मार्दवं रत्नबन्ध वा कृत्वा तु वलये दिन ।
केयूरं कूपरे न्यस्य मुकुटं च धनान्वितम् ॥ ३७॥
एकाकारं तु फेयूरं वाऽपत्राब्जसंयुतम् ।
नानारत्नसमायुक्त शैलवाहमयापि वा ॥ ३८ ॥
पत्रपूरिमसंयुक्तं वाहुमध्ये द्विजोत्तम ।
पत्रपूरिमनालं तु केयूरसदृशं धनम् ॥ ३९ ॥
तत्पूरिमादधोनालं बाहृद्वित्रिपरं तु चा ।
त्रिचतुप्पञ्चमा वा पत्रपूरिमविस्तृतम् ॥ ४० ॥
तथासार्थ मात्र तुङ्ग पादोनं द्विगुणं तु वा ।
द्विगुणं वापि तुङ्गः तु तवाहुवलयं भवेत् ।। ४१ ।।
मध्याहगुल्या विना शेपाः स्वाइगुलीमुद्रिकान्विताः।
मुद्रिकामूलपवस्था वृत्ताया पसनान्वितम् ॥ ४२ ॥
उदरं सरप)न्धं विशालं चैकद्विप्रियुगं तु या ।
य वा द्वियवं चाऽथ उदरं वन्यनं भवेत् ॥ ४३ ॥

·.
काश्यपशिल्प एकपष्टितमः पटलः ।
नानालंकारसंयुक्त नानारत्नविचित्रितम् ।
नाभेरूचे गुणांशं तु नीत्वा वा दारु वर्धयेत् ॥ ४४॥
पादयोर्मध्यमादन्याः स्वङ्गुल्यो वलयान्विताः ।
का(जा)लयवद्वयघन स्वगुलानां तु मध्यगम् ॥ ४५ ॥
पादौ जालकयुक्तौ[हि]गुल्फजस्थौ द्विजोत्तम ।
जालकावन्धसूत्रं तु यवद्वयघनान्वितम् ॥ ४६॥
तत्सूत्रजालनालं स्यानिपश्चयवमानकम् ।
त्रियवं जालकानालं शेपं वै जालकोटयम् ॥ ४७ ॥
तदुन्नतसमं व्यासं यवमानं च तत्समम् ।
शेपं हीनं घनं गाढं यस्य यच्च यथोचितम् ।। ४८ ॥
गाढावृतं तु युक्तं स्यादन्तःपापाणसंयुतम् ।
धनं पापाणहीनं तु गाढनीनं तदोच्यते ॥ १९ ॥
परशोहरिणीदीर्घ भान्वगुलमुदाहृतम् ।
परशुं हरिणी चैव युक्त्या वा द्वयमाचरेत् ॥ ५० ॥
यज्ञोपवीतसंयुक्त यवाष्टांशं धनं भवेत् ।
उपवीतद्विसूत्रं स्यादुपवीतसमं धनम् ॥ ५१ ।।
वासः स्कन्धोपरि न्यस्य नाभ्यधस्ताङ्गुलं भवेत् ।
यज्ञोपवीतसूत्रं स्यानाभेर्दक्षिणपाके ॥ ५२ ॥
अपरे वाममाश्रित्य यज्ञसूत्रं निघापयेत् ।
अरुसूत्रं समालम्व्य स्तनादष्टाङ्गुलोत्तरम् ॥ ५३ ॥
यज्ञोपवीतमेवं स्याच्छन्नवीरमथ शृणु ।
यज्ञोपवीतं रयाद्विप स्कन्द(न्ध)योरुभयोरपि ॥ ५४ ॥
पाश्वयोश्चैव श्रोण्यर्धे न्यस्य स्थानान्तरैकवत् ।
ग्रीवा हारं विजानीयाद्धिकाधस्तात्पडद्गुलम् ॥ ५५ ॥
लम्व्ये वेदाङ्गुलं तारं यवत्रयघनान्वितम् ।
नानारत्नैर्हिरण्यैश्च हारं कृत्वा तु सुन्दरम् ।। ५६ ॥
हिवासूत्रोपरिष्टातु उपग्रीवं च वन्धयेत् ।
रुद्राक्षं वाध्य रत्नं वा हेमसूत्रमथापि वा ॥ ५७ ॥

·फाश्यपशिल्प द्विपष्टितमः पटलः ।
उपग्रीवं समाख्यातं नानापुप्पविराजितम् ।
सर्वाङ्गसुन्दरं देवं शेपं युक्त्या समाचरेत् ।। ५८ ।।
एवं सुखासनं प्रोक्तमुमास्कन्दयुतं तथा ।। ५९ ।।
शत काश्यपशिल्पे सुखासनं नामेकपष्टितमः पटलः ।
॥
॥ अथ द्विषष्टितम पटल |
"
.
अथ वक्ष्ये विशेषेण सोमकन्देश्वरं द्विज ।
! सुखासनं यथा मोक्तं तथेदं च विधीयते ।। १ ।।
देवस्य वामपार्धे तु पार्वती च सुखासनाम् ।
चय(रच)येदक्षिणे पादे वामपादं प्रलम्बयेत् ॥२॥
आसनस्योपरिष्टात्तु स्विष्टीनां चतुरङ्गुलम् ।
। ऊर्ध्वकायसमायुक्तं मानसोपरि कल्पयेत् ॥ ३॥
किंचिद्देव्याश्रितं वक्त्रं लक्षणं भागसंयुत्तम् ।
वरदं वामहस्ते तु उत्पलं दक्षिणे करे ॥४॥
किंचिद्वको यथापूर्वी वामहस्ती तोके ।
घरदं चामिति(भयं) स्यातं पृथविसहस्य कर्णवत् ।। ५ ।।
वामांक स्थापयेथेवी सर्वाभरणभूषिताम् ।
11 , रक्ताम्बरधरा देवी छमवीरसमन्विताम् ॥ ६ ॥
अथवाऽन्यमयारेण देवीभङ्गं वदामि दम(ते) ।
।' वामोर(री)रायपीठे तु वामहस्ततलं न्यसेत् ॥७॥
पथादुत्पलसंयुक्तं टाक्षिणं इस्तमुन्यते ।
,' पीरं तु दक्षिणे जानें किंचिन्हितसंयुतम् ॥ ८॥
निचतुष्पश्नमा या पीटनान्वन्तरं भवेत् ।
। पदमताहारगुलं वाऽय पीठ नान्वन्तरं भोत् ।। ९ ।।
एवं द्विरिपमित्याहुभिन्न विधीयते ।
!! श्रीमानेनु(मना नोक्तमार्गण देवीमानं तु गृगताम् ॥१०॥

·T काश्यपशिल्प द्विपष्टितमः पटलः । स्थानकानां तु देवेश देवि चास्थानकं भवेत् । आसने त्वासनं ख्यातं विपरीतं विपत्करम् ।। ११ ।। देवीलक्षणमेवं वा स्कन्दलक्षणमुच्यते । देवीदेवेशयोर्मध्ये स्थापयेत्स्कन्दमूर्तिकाम् ॥ १२ ॥ देव्या हिक्कावसानं तु स्कन्दमानं तदुत्तरम् । स्तनाक्षान्तं कनिष्ट स्यात्तयोर्मध्येऽष्टभाजिते ॥ १३ ॥ नवधा स्कन्दमानं तु उक्तमानं त्रयं त्रयम् ॥ जात्या व्यासयुतं वाऽपि हीनं वाऽपि प्रकल्पयेत् ॥ १४ ॥ संवेदरसधर्माशं तन्मानं तु विभाजिते । एकांशमगुलं ख्यातं सदष्टांशं यवं भवेत् ॥ १५॥ एकागुलं शिरोमानं केशान्तं चैव तत्समम् । त्रिभागं नेत्रसूत्रान्तं पुटान्तं चैव तत्समम् ।। १६ ।। गुणांश हनुसीमान्तं ग्रीवोच्चं तु द्वयागुलम् । . हिकासूत्रस्तता(ना)न्तं तु नवभागमुदाहृतम् ।। १७ ।। तस्मानिन्मि(नाभ्य)वसानं तु वस्वगुलमुदाहृतम् । नाभेस्तु मेमूलान्तं सप्तमात्रमिति स्मृतम् ॥ १८॥ भान्वंशमूदी रयाज्जानु द्वयङ्गुलकं भवेत् । जल्या चोरुसमं तुल्यं द्वयंश पादतलोनतम् ॥ १९ ॥ दशांशांघीतलायाम बाहुदीर्घ चतुर्दश । प्रकोष्ठायाम दशांशं तलं वेदाङ्गुलं भवेत् ।। २० । युगाशं मध्यमामुल्यं सार्धाग्न्पंशमनामिका । तत्सम तर्जनीदी कनिष्ठायां गुणाङ्गुलम् ।। २१॥ 'अङ्गुष्ठायाममग्न्यंशं युगांशं तलविस्तृतम् ।। पकोष्ठाग्रं गुणांशं तु तन्मूलं चतुरड्गुलम् ॥ २२ !! भूतांश वाहुमूलं स्याद्विस्तारं द्विजसत्तम । सार्धाष्टांश मुखन्यास सप्तांशं कर्णविस्तृतम् ॥ २३ ॥ कायोरन्तरल्यास प्रयोदयाङ्गुलं भवेत् । पञ्चांस हृदयविस्तारं स्ट्रांग मध्यविस्तृतम् ।। २४ ॥

·काश्यपशिल्पे द्विपष्टितमः पटलः । श्रोणिस्थाने तु भान्वंशं फटिस्थाने त्रयोदश । करमूलविशालं तु वस्वइगुलमुदाहृतम् ।। २५ ॥ पढड्गुलं जानुविस्तार(वृत्त) जड्यामूलं युगाइगुलम् । गुणांशं नलकं तारं पदंश तलविस्तृतम् ।। २६ ।। पाणिव्यासं युगांशं वा शेपं युक्त्या तु कल्पयेत् । केशान्ते नासिकोपेतं करण्डमुकुटान्वितम् ॥ २७ ॥ उभयोर्हस्तयोः पुष्पं वामो वरद एव वा । कटकं वाऽथ तद्धस्तं सिंहकण्ठमथापि वा ॥ २८ ॥ दक्षिणे पुष्पहस्तं वा कपिण्डमुभयं तु वा । कटिसूत्रघृतं नग्न छन्नवीरसमन्वितम् ॥ २९ ॥ मृदुकचं उपग्रीवं बालभूपणभूपितम् । आसीनं वा स्थितं वाऽय नृत्तं वा स्कन्दमाचरेत् ॥ ३० ॥ आसीनौ चरणौ द्वौ द्वौ विष्टरोपरि गाययेत् । स्थिती पादतलौ द्वौ तु स्थलभङ्गमिति स्थितौ ॥ ३१ ॥ चरणो कुश्चितोभौ तु युक्त्या जानु(न्वो)व नीयकम् । द्विपादौ कुश्चिती किंचित किंचद्गमन एव वा ॥ नृतं चेत्स्वस्तिका सव्यपादं वनसमन्वितम् । उद्धृत्य वायपादं तु पीठोत्सेधं कलावधि ।। ३३ ।। पण्मानपश्चमानान्तं पादमुद्धारतो द्विज । 'फलेनावरदं वामं हस्तमन्यं तु सूचितम् ।। ३४ ।। अथवा वामहस्तं तु फलं न्यस्था(स्योपसाधयेत् । हिकासूत्रे समे धृत्वा पर्णपन्योर्धसीमकम् ।। ३५ ।। यन्तरं लम्पसूत्रं तु नृत्तमतिबदाचरेन । उमास्यन्दयुतं प्रोक्तं शृणु चन्दधरादियन् ।। ३६ ।। इनि पाट्यपशिल्प विषाष्टितमः पटलः ।

·काश्यपशिल्पे विपष्टितमः पटलः ।
॥ अथ त्रिपष्टितमः पटलः ।।
अथ वक्ष्ये विशेषेण चन्द्रशेखरमूर्तिना(काम्) ।
केवलं गौरिसहितमालिङ्गं च त्रिधा भवेत् ।। १ ॥
केवलं गौरिसहित सहज गौरिसंयुतम् ।
आलिङ्ग्य चैकहस्तेन देविदेवौ परस्परम् ।। २ ।। .
कृतमालिङ्गमाख्यातमेवं त्रिविधमूह्यताम् ।
केवलं समपादं तु स्थानकं सहितं भवेत् ॥ ३ ॥
समभङ्गं त्रिभङ्ग स्यादभङ्ग चन्द्रशेखरम् ।
केवल मूर्तिदं ख्यातं सहितमभयमदम् ॥ ४ ॥
तेष्वादौ समपादं तु स्थानकं सहितं तथा।
विम्वमानोदयं सर्व प्रागेव परिकीर्तितम् ॥ ५॥
लम्बमानोपमानं च हाधुना वक्ष्यते क्रमात् ।
प्रलम्बफलकायामं चत्वारि चाटमात्रकम् ॥ ६ ॥
अष्टादशाङ्गुलं तारं साद्विद्वयङ्गुलं घनम् ।
चतुष्पादसमायुक्तं पादोचं प्रतिमोदयम् ॥ ७ ॥
रि(ऋक्षागुलसमायुक्तं स्थापयेत्समभूतले ।
समसूत्रं विनिश्चित्य प्रलम्बफलकोपरि ॥ ८ ॥
पूर्वेऽपरे च पार्थे च मानसूत्रं प्रलम्बयेत् ।
अन्तरे सुपिरं कल्प्यं सूत्रान्त्यं लम्बयेत्तदा ॥ ९ ॥
रुत्सूत्रं तु गुर्ण विन्य कारयेदिमसराम
पूर्वे च पातयेत्पृष्ठे कायमध्ये च लम्बयेत् ॥१०॥
एतानि पञ्च सूत्राणि ब्रह्मसूत्रमुदाहृतम् ।
कक्षान्तरे मुखान्ते च द्वे द्वे सूत्रे प्रलम्बयेत् ॥ ११ ॥
एवं हि नवसूत्राढथं स्थानकं चाऽऽसनं तथा ।
मुकुटं मध्यमं चैव ललाटस्य तु मध्यमे ॥ १२ ॥
नासाग्रमध्यमं चैव हनोर्मध्यं तथैव च ।
विकामध्यं च हृदयं मध्ये नाभिश्च मध्यमे ॥ १३॥
लिङ्गमध्ये च मध्ये तु पादयोश्च तलान्तरे ।
‘लम्बयेत्पूर्वसूत्रं रयादपररतमथोच्यते ॥ १४ ॥

·+ . काश्यपशिल्पे त्रिपष्टितमः पटलः । मुकुटस्य मध्यमाहिम कृकाटिकारतु मध्यमे । ककुन्मध्यत्वमध्ये तु रिफविपण्डान्तरके तथा ॥१५॥ अजयो()वंशङ्का(जवा)यां पार्योथ इयन्तरे तथा । एवं स्याल्लम्बयेत्सूत्रमपरस्यात्रमेव हि ॥ १६ ॥ पार्श्वयोः कर्णवल्यन्तं ग्रीवामध्ये तथैव च । वाहा च मध्यमालम्ब्य गुल्फमध्ये तु लम्ब्येत् ॥ १७ ॥ देहमध्ये गतेनैव पञ्चसूत्रं प्रकल्पयेत् । श्रोत्राभ्यन्तर्गतं सूत्रं रतनचुचुकमध्यमे ॥ १८ ॥ पाटोरुमध्यदेशेऽन्त्ये मध्यमे तु प्रलम्बयेत् । पूर्वसूत्रं तु मौल्यग्नं निम्नं द्वादशमातृ(त्र)कम् ॥ १९ ॥ पूर्वसूत्रं मौत्यमगं पण्मात्रं तु प्रमुच्यते । पूर्वसूत्र ललाटान्तं ह्यन्तरं व्यङ्गुलं भवेत् ॥ २० ॥ अपरसूत्रं शिरःपृष्ठे पादोनान्तं युगागुलम् । पूर्वसूत्र तु मन्म(न्च)न्तं सयवं द्ववंशमिप्यते ॥ २१ ॥ कुकाटिकापरं सूत्र यवोनं द्वयन्तरान्तरे। पूर्वसूर्य तु हिक्कान्तं यन्तर तु रसागुलम् ।। २२ ।। ककुटोऽपरपृष्ठे तु पोडशं तु यवान्तरम् । उरसः पूर्वसूत्रं तु जयन्तरं तु द्विमातृ(त्र)कम् ।। २३ ॥ ककुन्मध्यात्परं सूत्रं यन्तरं त्वणुमात्रकम् । मध्योदरे न्यसेत्पूर्व सूत्रं वै तत्सम परे ॥ २४ ॥ वशं निम्नपरं सूत्रं पादोनाष्टाईफ परम् । मायमूत्रान्नाभिमध्ये नु दयन्तरं सार्धमातृ(प्र)कम् ॥ २५ ॥ नाभिसूत्रात्परे पृष्ठे सार्धपक्षादगुलं मवेत् । मामूत्रान्येमूलान्तं गुणागुलमुदाहृतम् ॥ २६ ॥ तत्समं तु परे सूत्रे यन्तरं तु हिमानकम् । उरुमध्ये तु पुरतो जटामध्यं तथैव च ।। २७ ।। जड्यामध्ये च नलिकामध्ये चैव पुरोगतम् । निर्यरस तु मंकल्प्य धन्तरं तु प्रमीयते ॥ २८ ॥ वनस्याने पुरे र तिर्यबसून प्रकल्पयेत् । उरगध्यागपत्रं तु मित्रं तु यहगुलम् ॥ २९ ॥ . है है .

·काश्यपशिल्पे विपष्टितमः पटलः ।
२११
तत्रैवापरसूत्रं तु पइविंशतियवं भवेत् ।
जानुमध्याङ्गसूत्रान्तं पूर्वसूत्रं रसागुलम् ॥ ३० ॥
तत्रैवापरसूत्रं नु पादौनं पञ्चमात्रकम् ।।
जङ्घामध्यं तु प्रावसूत्रं वस्व गुलमुदाहृतम् ॥.३१ ।।
तत्रैवापरसूत्रान्तं पविंशतिय भवेत् । ,
प्राक्सूत्रान्नालकामध्यं साधू वरवड्गुलं भवेत् ।। ३२ ॥
नालकापरसूत्रान्तं पादानं पञ्चमात्रकम् । . , ..
. द्वधर्धपङ्गुष्ठयोरग्नं पूर्वसूत्रं विशेषतः ॥ ३३ ॥
तत्सूत्रपाणिपर्यन्तं सार्धमन्विष्यमिप्यते ।,
माक्सूत्रकायमध्यरथं सूत्रं साधं नवागुलम् ॥ ३४ ॥
कायमध्यरथसूत्रं तु शिरः पृष्ठयुगान्तकम् । ....
तत्कायमध्यसूत्रं तु ककुत्पश्चाङ्गुलार्धकम् ॥ ३५ ॥
उरोमध्यप्रदेशे तु पृष्ठं सापडङ्गुलम् । . : ...
सूत्रमध्योदरे पृष्टे सार्धवेदाङ्गुलं भवेत् ।। ३६ ॥
नाभिप्रदेशपृष्ठे तु सार्धभूताङ्गुलं भवेत् ।
फरि(टि)नीवं पडश स्यात्साष्टिांशं स्थि(स्फि)कारकम् ।। ३७ ॥
अरुमध्योत्पलं वेदो जानुपृष्ठं तथैव च ।- :-
जङ्यामध्ये गुणांशं तु नलिका द्वयाला भवेत् ॥ ३८ ॥
गुल्फो हि(ल्पयोहि) युगागुल्यं परसूत्रे बहिर्यनम् ।
पार्थसूत्रमधस्त(स्तात्त) समसूत्रं तु संस्थितम् ॥ ३९ ॥
पार्षसूत्रात्पुरो बाहुपर्यन्तं चतुरङ्गुलम् ।
तत्सूत्राटपरे वायपर्यन्ताव(व)समातृ(त्र)कम्-१२४० ॥
पूर्वाकारौ तु मध्ये च कूपरं तु वलयको। :- -
..तत्करे वाह्यविमादौ चतुरगुलमिप्यते ।। ४१ ।।
फर्तरीपरहस्तायौ हिकासूत्रं समं भवेत् ।
मध्यान्गुलाग्रमुभयोः स्तनचुकसंभवेत् ॥ ४२ ॥
अभयं दक्षिणे हस्ते वरदं वामहस्तकम् ।
भावसूबाभये हस्ते मध्यं पञ्चदशाङ्गुलम् ॥ ४३ ॥

·२१२
काश्यपशिल्पे विपष्टितमः पटलः ।
वरदं वामहस्तं तु अधोमुखं प्रकल्पयेत् ।
तलमूलं फटीपृष्ठे मेदाग्रं तु तत्क(तः पार ॥ १४ ॥
मध्यागुल्यं [स]मालम्व्य ऊरुनीयं युगाइगुलम् ।
ऊरुययनं तु घरद पृष्ठं नाभिसमोघृतम् ।। १५ ।।
वरदं हस्ततलमध्ये पूर्वसूत्रं तलागुलम् ।
फर्तरीमणिबन्धं तु बाहुबाह्यमुखं भवेत् ।। ४६ ॥
अथवा रुद्रभागं तु दशाङ्गुलमथापि वा।
को(फू)पर पूर्वसूत्रान्तं नी सप्तदशाङ्गुलम् ।। ४७ ॥
जङ्घयोरेकोनविंशदं (म्)रुमूलं द्वयोन्नतम् ।
गुल्फयोरन्तरं चैव एकाङ्लमुदाहृत्तम ॥ ४८ ॥
अरोर्मध्यान्तरद्गुल्यं विंशाचं वा उदाहतम् ।
जान्वन्तरं चतुर्मा जङ्घयोः पञ्चमातृ(त्र)कम् ॥ ४९ ।।
तलोरुहरू) तु रसाशं तु वेदांशं गुल्फयोर्भवेद् ।
पादाङ्गुष्ठद्वयोरन्तं द्वयन्तरं वसुमात्रकम् ॥ ५० ॥
आर्जवं राजसं भावं कल्पयेद्वा द्विजोत्तम ।
कर्तरीपरहस्तो द्वौ टकं वै दक्षिणे करे ।। ५१ ॥
हरिणी यामहस्ते तु टङ्क कृत्वा वहिर्मुखम् ।
हरिणीवाह्यमूलं वा द्वयन्तराननमेव च ॥ ५२ ।।
जटामुकुटसंयुक्तं दक्षिणे चन्द्रशेखरम् ।
वामेन्दुशेखरं वाऽथ बालसदृशमभम् ।। ५३ ।।
त्रिनेत्रं सौम्यवदनं सर्वाभरणभूपितम् ।
पीताम्बरधरं देवं वखानी नलकान्तकौ ॥ ५४ ।।
उभयोः पार्थयोरेवमम्बरं चोरुमध्यमम् ।
केवलं चैवमाख्यातं वाम गौरीसमायुतम् ॥ ५५ ॥
भिन्नपीटकपीठं या भवेद्वा भङ्गसंयुतम् ।
नगौरीसंयुतं चोरुभिन्नपीठेकमेव वा ।। ५६ ॥
तदेव भङ्गन्संयुक्तं देवदेच्या पररपरम् ।
देवो वरदहरतेन देवीं वै त्वपराश्रिताम् ॥ ५७ ॥

·फाश्यपशिल्पे चतुःषष्टितमः पटलः ।
स्थानमध्यान्तरे वामपार्चमालिङ्गनं कुरु । । .
-पार्थसूत्रात्परो वाऽथ बाहुमालिङ्गनं तु ३ ॥ ५८ ॥
दोष(वी)दक्षिणहस्तेन शंभोर्दक्षिणपार्वतः ।,
कटिसूत्रोपरिप्वाथ(शत्तु) पुष्पं वामकरे धृतः ॥ ५९॥
अथवा पार्श्वदेवेशो व्योम्नस्तु दक्षिणे करे।
करोत्पलं (बहन्त्याश्थ-वामहस्तं प्रलम्बयेत् ॥ ६० ॥
एवमालिङ्गमूर्तिश्च त्रिधामान्ये(नेन)कल्पयेत् ।
सर्वाभरणसंयुक्तं ममामण्डलसंयुतम् ॥ ६१ ॥..
चन्द्रशेखरमाख्यातं हपारूढमथ शृणु ॥ ६२ ॥
इति काश्यपशिल्पे चन्द्रखरमृतिलक्षणं नाम त्रिपष्टितमः पटलः ।
अथ चतु.पष्टितमः पटलः ।
पवाहनमूर्तेस्तु लक्षणं यक्ष्यतेऽधुना ।
समभङ्ग त्रिभङ्ग या कल्पयेत्कल्पवित्तमः ॥१॥
दक्षिणं स्वस्तिकं पार्ट वामपादं तु कुश्चितम् ।
उप्णीपान्मध्यमाद्वामे ललाटं मध्यवामके ॥२॥
वामनेत्रावसाने तु वामनासापुटान्तके ।
दक्षिणे स्तनपीटं रयावामनाभिश्व मध्यमे ॥३॥
वामोरुमध्यपायोश्च मध्यसूत्रं प्रलम्वयेत् ।
एवं तु समभङ्ग स्यात् नतमान युगागुलम् ॥ ४ ॥
मुखे पूर्ववदुद्दिष्टं दक्षिणे तु स्तने तथा ।
नाभेर्वामे गुणांशं तु वामोरुमध्यमे तथा ।। ५ ।।
स्वसिस्थि)ताङ्घ्रिस्तु गुल्फ स्यात्मध्ये सूत्र मलम्बयेत् ।
अतिभङ्गमिति ख्यातं नतं पश्चागुलं भवेत् ॥ ६ ॥
म(पोस्य मस्तकोर्षे तु न्यसेचै(च)वामको(कूर्परम् ।
हिकासूत्र तथा विम कलांशं वा नवागुलम् ॥ ७॥

·. U । काश्यपशिल्पे चतुःपष्टितमा पटणः । वामको(फ)परं लम्यं स्यानरमादास्तनसीमकम् । । पभस्योचयं ख्यातं पादस्थानाहितागुलम् ॥ ८ ॥ पभोदयमाव्यातं वृपं लक्षणवत्कुरु । {! "" पनि तु हरते तु मध्यागुल्यग्रसीमकम् ॥ ९ ॥ नाभिसूत्रं समं कुर्यादड्गुलं वा नताद्गुलम् । (अघ)स्तानलमध्ये तु पूर्वसूत्रं यघद्वयम् ॥ १० ॥ अधोमुख मकर्तव्यं तद तु प्रसारयेत् । दक्षिण पूर्वहस्ते तु पाणि नाभैरधो युधः ॥ ११ ॥ पक्षे पोडशमात्रं चा नत तत्सिहकर्णवत् । | धनदण्डोत्यितं तस्मिन्कल्पयेत्तु चलाचलम् ॥ १२ ॥ स्थिताइनिजानुरूर्वासु हिकासूत्रं तु(स)मुन्नतम् । कनिष्ठागुलिपरीणाहमग्रं यत्नत्रयान्वितम् ॥ १३ ॥ लोहर्ज दारज वाऽथ वनदण्डैवमाचरेत् । अधस्तान्मणिबन्धस्तु ऊरूमूलं तदुत्तरम् ॥ १४ ॥ पञ्चपदसप्तमात्र वा वसुनन्दाङ्गुलं तु वा । जटामुकुटसंयुक्तं जटामारस्तु लम्वितः ॥ १४ ॥ जयवन्धशिरा वाऽपि फर्तुरिच्छावशान्नयेत् । सर्वाभरणसंयुक्तं रक्ताभं रक्तवद्धत(पत्रक)म् ॥ १६ ॥ वामपार्थे उमादेवी दक्षिणे वा विशेषतः । रवरितकं दक्षिणं पादं वामपाद तु कुञ्चितम् ॥ १७ ॥ उत्पलं दक्षिणे हस्ते वामहस्ते प्रसारितम् । श्रीमानेन विधानेन उमादेवी च कारयेत् ।। १८ ।। वृषवाहनमाख्यातं नृत्तमूर्तिरथोपरि ।। १९ ।। इत्यंशुम दे काश्यपशिल्पे वृषवाहनमृर्तिलक्षणं नाम चतुःपष्टितमः पटलः । . L ·काश्यपशिल्पे पञ्चषष्टितमः पटलः । ॥ अथ पञ्चपष्टितमः पटलः ।। " ३ अथ वक्ष्ये विशेपेण नृत्तमूर्तेस्तु लक्षणम् । उत्साहवर्धनार्थाय उद्धृता चर्ममुण्डिका ॥१॥ रुरुण्डावदनं कृत्वा स्पिक्यात्पणनितं तथा । हिंसोत्सुकासना देवी तत्सुखासनवृद्धये ॥२॥- तथा नृत्तं करिप्यति सर्वलोकहिताय वै । देवानां मूर्तिनाथाय राजराष्ट्रविवर्धनात् ॥३॥ मृत्तमष्टादश ह्येव तेप्वादौ नवमुच्यते । प्रकृतौ विधिना ग्राह्यं विम्बमानं द्विजोत्तम ॥ ४ ॥ उत्तम दशतालेन सर्वाङ्ग परिकल्पयेत् । भानुरुद्रदशं चैव तुङ्ग नृचोन(न)तं भवेत् ॥ ५॥ उष्णीपान्मध्यमात्सव्ये ललाटं मध्यदक्षिणे । नीत्वा शिवामुलं सव्ये नेत्रान्ते च पुटान्तके ॥६॥ ।। इनोः सर्वं तु हिक्कायां मध्ये नाभिं च मध्यमे । वामोर्वभ्यन्तरे लम्ब्य स्थिताधी गुल्फमध्यमे ॥ ७ ॥ । प्रभामण्डलमध्ये तु पूर्वसूत्रं तु लभ्वयेत् । ललाटसूचनीनं तु युगााद्गुलमन्तरम् ॥८॥ 1 गुल्फसूत्रान्तरे चैव द्वादशांश विधीयते । हिक्कामध्यं तु सूत्रं तु सार्थसप्तनवाङ्गुलम् ॥ ५॥ मुकुटोव्य(दथे)कपक्षाग्रं सूत्रान्तरं तथैव च । ऊर्ध्वकुक्षि स्पृशेत्पूर्व सूत्रमेवं मलम्बयेत् ॥ १० ॥ । तत्सूत्राडोल(पर)वावा(ह)य मर्धाधिककलाद्गुलम् । तस्मादपरवाहग्रं युगाङ्गुलमुदाहृतम् ॥ ११॥ तस्मादग्निकराग्रान्तं साएत्रिंशाइगुलं तु वा । चत्वारिंशतिमा वा तस्मादधिगुणाङ्गुलम् ।। १२ ।। हिकासूनं समोद्धृत्य मध्यमे मध्यमाग्रकम् । तथास्ता(स्तोतलमध्ये वा मध्यामुल्यग्रपूर्वके । १३ ।। रा . -

·२
काश्यपशिल्प पश्चपष्टितमः पटलः ।
मध्यप ययाधिक्यं त्वनलं पात्रसंयुतम् ।
पानं विनाऽध(थ)वाऽऽधिक्यं पञ्चाङ्गुलं विशालकम् ॥ १४ ॥
तुङ्ग सप्ताइगुलं वाऽटनवगावमथापि वा ।
त्रिपञ्चसप्तजिह्वायां कल्प्यमेवमथोन्यते ॥ १५॥
उक्तासु मध्यजिह्य(ह्वा)यां चन्यं दक्षिणाननं कुरु ।
दक्षिणे पूर्वसूत्रं तु वायं विशद कुरु ॥ १६ ॥
तस्माडमरुके हरते मणिबन्धस्य बाह्यके ।
अष्टत्रिंशतिमात्रं यां चत्वारिंशतिरेव वा ॥ १७ ॥
चत्वारिंशतिमात्रं वा वामहस्तरय सव्ययोः ।
तथ(दोस्ते मणिबन्धोय हिक्कासूत्रं समं भवेत् ॥ १८ ॥
डमरु मध्यमं पिण्डयं सूचीकर्ण तु उद्धृतम् ।
तर्जन्यग्रं तु सूच्यग्रं तर्जनी रजनी भवेत् ॥ १९ ॥
अथवा चर्मसूत्रं तु पिण्डी मध्यागुलोपरि ।
अनामिकोपरिष्टात्त डमरु परिकल्पयेत् ॥ २० ।।
1 : डमरोर्दीर्घविस्तार वसुपञ्चाङ्गुलं क्रमात् ।
मध्यं गुणागुलव्यासं पद्माकारं प्रकल्पयेत् ॥ २१॥
वलयद्वयसंयुक्तं चर्मसूत्रेण वन्धितम् ।
गव्येनाकृतविम्यं तं तद्रव्येण तु कारयेत् ॥ २२ ॥
सूच्यनारकर्णसीमान्तं चत्वारिंशतिमात्रकम् ।
सपश्चचत्वारिंशद्वा पञ्चाशन्मातृ(त्र)कं तु वा ॥ २३ ॥
पार्थसूत्रं समं सूच्या वन्यारती मध्यागुलम् ।
दक्षिणे पूर्वहरतं तु अभयं परिकल्पयेत् ॥ २४ ॥
पाकसूत्रादुभये हरते मध्य भानुदयाद्गुलम् ।
तन्मध्यमाङ्गुलान्तं तु हिकासूत्रसमं भवेत् ॥ २५ ॥
"सूत्राकूर्परनी च चत्वारिंशदद्विमात्रकम् ।
अभयं प्रकोष्ठमध्ये तु भुज[ग]वलयं न्यसेत् ॥ २६ ।।
भकोष्ठमध्यनाई स्यात् सपादं तस्य दीर्यकम् ।
। सन्मादुपरि ग्यातं फणं भान्वइगुलं भवत ॥ २७ ॥
सप्ताहगुलं विशालं तु यनमेकाडगुलं भवेत् ।'
पुर:स्थिवान्ममीक्षेन जिह्वानीनं समन्वितम् ॥२८॥

·काश्यपशिल्पे पश्चपष्टितमः पटलः । भुजंगवलयं के कल्पयेत्कल्पवित्तमः । सूत्रात्कक्षान्तरं सव्ये पार्थे द्वादशमात्रकम् ।। २९ ॥ सूत्रान्मध्योदरं वामे नवागुलमुदाहृतम् । नवमापिण्डसूत्रं तु सूत्रादष्टादशाङ्गुलम् ।। ३०॥ सूत्रात्कुञ्चितजान्दोस्तु अन्तरं तु दशाङ्गुलम् । नवागुलं चाटमात्र जानुनीवं यथाक्रमम् ॥ ३१ ॥ भानुरुद्रदशाङ्गुल्यं नतमानं तु कल्पयेत् । स्थिताघ्रिजानु चोर्वामं जानुनीत्रं तदाकुलम् ॥ ३२ ॥ त्रिपञ्चमनुमात्र वा जानुद्वयन्तं तथैव च । स्थितानिनलकामध्यावामपाान्तरं घुधः ॥ ३३ ॥ सवेदचत्वारिंगच साङ्गुलं प्रविधीयते | समाप्टपञ्चचत्वारिंशत्व(दोगुलं नतं भवेत् ।। ३४ ॥ स्थितजान्यो(नू )घृतं पार्ष्या चतुस्विंशतिमात्रेकम् । । त्रयस्त्रिंशतिमा वा जानुपायॆन्तरं द्विज ॥ ३५॥ उद्धृताघिस्तु जान्चो(न्) नाभिसूत्रं समं भवेत् । कूपरं डोलहस्तं स्यान्नालसूत्रं दशाङ्गुलम् ।। ३६ ।। एकादशाङ्गुलं वाऽथ कल्पे वा(लप्यैवं)कूर्परान्तकम् । तद्धस्ते मणिवन्धस्तु वामजानु तु यन्तरम् ।। ३७ ।। दशाङ्गुलं वा कर्तव्यं नवागुलमुदाहृतम् । डोलहस्तं विविन्ध्यस्तदङ्गुलाग्रं विशेषतः ॥ ३८॥ वामपादे तु जयादि यन्तरं त्वङ्गुलं भवेत् । नवाङ्गुलान्तरं वापि स्ट्राइगुलमयापि वा ॥ ३९ ॥ डोलहस्ताद्यान्तं तु यन्तरं तु दशाङ्गुलम् । अन्योन्ययुक्तनीवाणि यथासौन्दर्यमाचरेत् ।। ४० ॥ केशान्ताद्धकपक्ष रयाजङ्गमष्टादगालम् । सप्तदशाङ्गुलं वाऽथ पोडगाङ्गुलमेव वा ॥ ४१ ॥ तदर्घ चा त्रिपादं वा तस्य विस्तारमेव हि । सुविर्णिजटाभारं पञ्च पद सप्त नन्द वा ।। ४२॥ रुद्रसंख्या तु वा विप्र उभयोः पार्थयोस्तथा । द्वात्रिंशाङ्गुलमारभ्य चैकपष्टयशलान्तकम् ।। ४३ ॥ .

·२१८ काश्यपशिल्ये पञ्चपष्टितमः पटलः। अगुलाङ्गुलवृद्धश्या तु जटाढीर्घमुदाहृतम् । अघोजटादीमेवं तस्मादय तु मूर्धके ॥ ४४ ॥ कनिष्ठागुलिपरीणाहं जटानामुदाहृतम् । जटान्तयुष्पमालाभिरलंकृत्य विशेपतः ॥ ४५ ॥ नागं चैवार्कपुप्पं च यत्तुरकुसुमं तथा । हस्तिशिरीषकं चैव करोटिरलवन्धनम् ॥ ४६॥ ऋषि धृत्वा तु मुकुटे दक्षिण चन्द्रशेखरम् । सिन्राकृतितोलस्तु अष्टमालाविलम्बितम् ।। ४७॥ भस्मोद्धूलितसर्वाङ्ग किंचित्महसिताननम् । यज्ञोपवीतसंयुक्तं हरसूत्रसमन्वितम् ॥४८॥ देवाङ्गनोरुढे मध्ये बाहुधामेऽप्रमिर्गतिः । प्रभामण्डलमाश्रित्योटरवन्धानको द्विज ॥ ४९ ॥ च्याघ्रचर्माम्बरोपेत ऊर्च गनिवप्सानकम् । डोलावाहोर्धतो बन्धं व्याघ्रचर्म द्विजोनम ॥ ५० ॥ लम्बनं बाहुमूले तु भानुत्रयोदशाङ्गुलम् । तदर्थ वा त्रिपादं वा विस्तारं त(च)क्रमण्डलम् ।। ५१ ॥ पाठी नृपुरसंयुक्तौ सर्वाभरणभूषिती । हस्तपादाद्गुलं सर्व रत्न मागुलीयुतम् ॥ ५२ ॥ मध्याहगुलिविघ्या तु गे वे मुद्रियान्वितम् । दक्षिणं वृनित पाटमपस्मारोपरि स्मृतम् ।। ५३ ।। तिर्ययपादत्तलन्यासान्तृत्तं चन्मिहेश्वरः। थायपादं नतोद्धृत्य सनियंदाक्षिणान्वितम् ।। ५४ ॥ डोलहस्तमधात्यन्तमपस्मारगिद्दोच्यते । त्रिचतुष्पक्षणार्य या अपस्मारग्य दार्परम् ।। ५५ ।। अष्टयावाग्निांनं तु अपम्पादयं पुर। डाणीपं धाभागेन शान दिया भयेन ॥ ५६ ॥ हदयं नाभिपर्यन्त नत्ममं परियोनितम् । नाभिप्रदाय मृलान्न मानं पम्मान(प्रा. भवेत् ॥ ५७ ।। ममारगुरु नान्दीप जानु गाहपुरम् । नागार्टि घा(नारनुल्यं पादच्यानोर चम्णोदयण ।। ५८ ।

·फाश्यपशिल्प पश्चपष्टितमः पटलः । मन्वंशं तु कर हिका मध्यमाङ्गुलिसीमकम् ।। शेपं युक्त्या तु कर्तव्यं गायत्तु अधोमुखम् ।। ५९ ॥ शंभोः सव्यशरीरस्थावुभौ पाठी तु कीर्तितम् ।। अपस्मारोदरोचं तु धर्मनन्दाष्टमात्रकम् ॥ ६ ॥ तन्मुखं तु समुद्धृत्य बाललीलासमन्वितम् । व्यालं वै वामहस्तेन दक्षिणे तरय चेन्द्रियम् ॥ ६१ ॥ सस्यश्यामनिभाकारमपरमार द्विजोत्तम । कलांशं पद्मपीगेचं विरतारं च चतुर्गुणम् ।। ६२ ॥ सपादं सार्धपादोनं द्विगुणं वा तदायतम् | ऊर्यपद्ममधोपद्म पिण्डिको नो(चो)क्तवद्भवेत् ॥ ६३ ॥ प्रभामण्डलसंयुक्तमनेन विधिना कुरु । गुणागुल समारभ्य शतमात्रायसानकम् ॥ ६४ ॥ तावदेवाड्गुलाख्या तु कालकोनगतोदयम् । एकाङ्गुलं समारभ्यैकैकावयववर्धनम् ।। ६५ ॥ पश्चात्सस्यासनं ख्याते दण्डः स्यात्प्रयमस्य हुँ। तत्तदष्टांशहीनं तु ऊर्बोय तु क्रंमात्कुशम् ।। ६६ ॥ एकदिनिचतुष्पञ्चपट्सपसुमात्रकम् । पुनः पुनरतथा संर यमुपकुर्यात्मकल्पयेत् ॥ ६७॥ कर्तुरिच्छावशात्तेपु दण्टसंस्यं तु तत्कुरु । नानाताद(ल)ल ताभिश्च नानापूप्पैश्च शोभितम् ॥ ६८ ॥ तस्योपरिष्टादलिनं हरतं वै शिखरं बुधः । कर्तव्यं परितो विप्र तालस्याभ्यन्तरान्वितम् ।। ६९ ।। भानुमण्डलं वा धीमान्प्रभामण्डलवर्तनम् । तस्य वामे उमा देवी पागुक्तविधिना कुरु ॥ ७० ॥ एतस्य प्रथमं पका सर्वलोकहितावहम् । तदेव दक्षिणे पार्थे जटाग्रे च विभाजिते ॥ ७१ ।। शम्भोहान्तरं चैव पोडशाङ्गुल(समि)तम् । खीमानोक्ताङ्ग[संयुक्तं हृदयं चालिसंयुतम् ।। ७२ ।। एवं मानविधिं युक्तं नृत्तं युक्त्या द्वितीयकम् । तदेव वापपादं तु अपस्मारोपरि रिथतम् ।। ७३ ॥

·काश्यपशिल्पे पञ्चषष्टितमः पटलः ।
उद्धृतं दक्षिणं पादं वामपादं प्रसारितम् ।
ललाटमध्यचामे तु वामनासापुटान्तकं ।। ७४ ॥
लम्बयेड्रह्मसूत्रं तु स्थितपादरय गुल्फकै ।
शेष प्रागिव कर्तव्यं यथान्त्ततृतीयकम् ॥ ७५ ॥
अवकीर्णजटाभारजाप्नुकुटसंयुतम् ।
जटामण्डलसंयुक्तं विशेषमयवृत्तवत् ।। ७६ ।।
चतुर्थ नृत्तमेतद्धि सर्वपाणिहितावहम् ।
कर्णान्तमुद्धृतं सव्यपादं वामं तु कुञ्चित्तम् ।। ७७ ।।
भूका(ता)टकसमायुक्तमेतत्पञ्चकनृत्तकम् ।
अभयं शूलपाशं च डमरु दक्षिणे करे ।। ७८ ॥
कपाल चाग्निपाशं च गण्डं हस्तिकरोपपम् ।
गजहस्तोपमं हस्तं प्रसार्य दक्षिणानुकम् ॥ ७९ ॥
यत्ययमवृत्तं स्यात्सर्वसूत्रं प्रसारयेत् ।
चित्तपञ्चमतृत्तं स्यादेवमेवेति नृत्यते ॥८॥
दोभिः पोडवासंयुक्त वामे गौरीसमायुतम् ।
हस्ताभ्यामुद्धृतं स्कन्धं स्तनं तस्य प्रसारितम् ॥ ८१ ॥
अभयं शूलपाशं च खड्गं डमरुकध्वजम् ।
वेतालं सूचिहस्तं च दक्षपष्टकरं भवेत् ।। ८२ ।।
अनलं गजहस्ताभं खेटक विस्मयं तथा ।
घण्टां चैव कपालं च छुरिकां सूचिमेव च ।। ८३ ॥
बामे त्वएभुजाख्यातं शेपं पञ्चमवृत्तवत् ।
एवं पटाष्टम स्यातं राजराष्ट्रसुखावहम् ॥ ८४ ॥
निनेत्रमष्टहस्तं च मुविकीर्णजटाधरम् ।
कुभितं वामपादं तु अपस्मारोपरि रिथतम् ।। ८५ ।।
घामपा शिरस्थरय विकीर्णाख्रिश्च दक्षिणे।
उद्धृतं दक्षिणाद्गुष्पग्रं संहितसङ्गमम् ॥ ८६ ॥
पूर्वमूर्य तथाऽगुष्टनी भान्वद्गुलं भवेत् ।
अभयं शूलपायं च उमर दक्षिणे करे ॥ ८७ ॥
फपालमनिपानं च तथा विरमपहरनकम् ।
गनहस्तोपमं वामे चतुर्थे चैरमेव हि ॥१८॥

·काश्यपशिल्पे पदष्टितमः पटलः ।
२२१
गजहस्तोपमं सव्यं वार्म च्यालसमं तु वा।
ललाटस्य तु मध्ये तु वामे तु स्थानमध्यमे ॥ ९॥
वामाथ्रिनलिकामध्ये लम्बासूत्रकम् ।
तत्सूत्राद्वामजान्वे(न्वन्त) नीत्रं चैव नवाड्गुलम् ॥ ९० ॥
नतमान दशांशं स्याद्वामे गौरीसमायुतम् ।
सप्तमं नृत्तमाख्यातं जगदुःखविनाशकम् ॥ ९१ ॥
तमेव पइस भेदमभयं डमरूं तथा ।
शूलं दक्षिणपार्वे तु कपालं विस्मयं तथा ।। ९२ ।।
गजहस्तोपमं वामे सूत्रं पाय(प)यष्टकम् ।
चतुर्भुज त्रिनेत्रं वा जटामुकुटमण्डनम् ॥ ९३-1॥
अभयं डमरु सव्ये वामेऽग्निर्गनहस्तवत् ।
अपस्मारं विना पीछे यामाघ्रिकुश्चितं स्थितम् ।। ९४ ॥
तत्तत्पुरस्थितं पीठे सव्यपादकनिष्ठके ।
तपादं कुञ्चितं युक्त्या सूत्रं युक्त्या तु लम्बयेत् ।। ९५॥
नवमं नृत्तमाख्यातं गङ्गाधरमत्तः परम् ।। ९६ ॥
इत्यशुभझेदे काश्यपशिल्पे नृतमूर्तिलक्षणं नाम पश्चपष्टितमः पटलः ।
॥ अप पट्पष्टितमः पटलः ।।
1
गङ्गाधरमहं वक्ष्ये संक्षेपेणाधुना शृणु ।
स्वस्तिकं दक्षिणं पादं वामपादं तु कुञ्चितम् ॥ १॥
ललाटमध्यमारसर्व नीत्वा नवयवान्तकम्
दक्षिणे चाक्षिसीमन्ते सव्यनासाष्टान्तरे ॥ २ ॥
हिकामध्यमनाभिस्तु सव्ये द्वयङ्गुलकं भवेत् ।
दक्षिणे मेद्रमूलं स्यान्मध्ये वेदाङ्गुलान्तरे ॥ ३ ॥
पार्योश्च मध्यमे चैव हिकासूत्र प्रलम्बयेत् ।
युगाशं नतमानं तु पाढाड्गुष्ठव्यान्तरे ॥ ४ ॥
अष्टादशाङ्गुलं प्रोक्तं त्रयांशं पार्णिकान्तरम् ।
वसिष्ठस्य जटायन्धं वामे स्वीपन्नताननम् ।। ५॥
दक्षिणे पूर्वहस्तं तु कुरु देवीस्तनाश्रितम् ।
वामेन पूर्वहस्तेन देवीमालिङ्गनं कुरु ॥ ६॥

·काश्यपशिल्पे सप्तष्टितमः पटलः ।
J
दक्षिणे परहस्ते तु ज(टाजाह्नवि)संयुतम् ।
उप्णीपान्तं समुद्धृत्य वामे कृष्णयुगं घुवम् ॥ ७ ॥
देवस्य वामपार्षे तु देवीवहितकाननम् ।
स्वस्तिकं वामपादं तु दक्षिणं कुन्नितं भवेत् ॥ ८॥
समजङ्ग(योनतं सूत्रं क्ल्पयेत्कल्लवित्तमः ।
प्रसार्य दक्षिणं हस्तं वामहस्तं तु पुष्पकम् ॥ ९ ॥
अथवा दक्षिणे हस्ते प्रकोष्ठस्य त्रिवर्गकम् ।
श्रोणिहस्ततलं लम्ब्य स्वमस्थिविमित्र क्रमात् ॥ १० ॥
सर्वाहंकारसंयुक्तं सर्वालंफारसंयुतम् ।
भागीरथीदक्षिणे पार्थे मुनिभिः पथ्यतेश्वरः ॥ ११ ॥
गङ्गाधरं हरामिति ततो वै विपरान्तकम् ॥१२॥
इत्यंशुमनेदे काश्यपशिल्पे गङ्गाधरमूर्तिलक्षण नाम पदपष्टितमः पटलः ।
7
...
॥ अथ सप्तपटितम पटर ॥
त्रिपुरान्तकमास्तु लक्षणं वक्ष्यते क्रमात् ।
निचतुष्पञ्चमानं स्यात्रतपानं यथाप्रमम् ॥ १ ॥
अमङ्ग समभङ्ग च अतिमङ्गमिति विधा।
प्रतिमोचनतं भागं मानमेवं हि कल्पयेत् ॥ २ ॥
पादाद्गुष्ठद्वपोचव घन्तरं पोरगागुलम् ।
अभई नदिजानीयाष्टादमागुल समम् ॥ ३॥
विशत्यद्गुबमारण्यात[मतिभङ्गमिति स्मृतम् ।
तपिभागफमागं तु पापोस्तु पन्तरं भवेत् ॥ ४॥
उष्णीपादामपा नु नपान्ने नत्एटान्तः ।
हनीचामे सपालम्म्य दक्षिणग्ननयाम॥५॥
नामर्दसिनपा तु चामोरममा फे।
दक्षिणादमेतु पाण्यात पापा लम्पयेत् ॥ ६॥
अमर राप्रपार पानं ममपङ्गमपो मृणु ।
समयमध्यनागा पाढयाः पाणिमध्यमे ॥७॥

·काश्यपशिल्पे सप्तपष्टितमः पटलः ।
लम्बयेत्यूर्वसूत्रं तु यन्तरं त्वेवमूह्यताम् ।
तत्सूत्राद्वामपार्षे तु हिकासूत्र शिवाङ्गुलम् ॥ ८॥
अर्घागुलं तु तत्सूत्रं वा येन्द्रथ मे मे तु मध्यमे ।
तत्सूत्राधक्षिणे नाभिमेटमध्य युगाड्गुलम् ॥ ९॥
त]त्सूत्राद्वामजान्वन्तमर्धमात्रं विधीयते ।
समभङ्गमिति ख्यातमतिभङ्गमथो शृणु ॥ १०॥
उप्णीपादामपार्थे तु नेत्रान्ते च पुटान्तके।
दक्षिणे स्तनमध्यान्तं तत्सूत्रं तु गुणाङ्गुलम् ॥ ११ ॥
नाभिमध्ये तु चामे तु सूत्रनीत्रं गुणाकुलम् ।
तत्सूत्रं वामजान्वन्तमर्धमा विधीयते ॥ १२ ॥
वामाज्रिपाणिसव्ये तु पार्थसूत्र प्रलम्बयेत् ।
स्पर्शनं वेशनं नीनं स्म(स)पादरथानकोर्त(क्त)वत् ॥ १३ ॥
एवं त्रिभङ्गसूत्रेषु संमिश्रं तु न कारयेत् ।
उत्तमं चातिभङ्गं स्यात्समभङ्गतु मध्यमम् ॥ १४ ॥
अमङ्गन्मघमं ख्यातं त्रिपुरान्तकमूर्तितः ।
दक्षिणं स्वस्तिकं पादं वामपादं तु कुश्चितम् ॥ १५॥
दक्षिण पूर्वहस्ते तु द्वे नाभी सूत्रसन्तक(त)म् ।
सिंहकर्ण तु तद्धस्तं पाणमध्यं तु पिण्डितम् ।। १६ ।।
वाणा[या में तु तत्सप्तव्यङ्गग्लं तु विधीयते ।
कनिष्ठाड्डुलिपरीणाहं देवेशस्य करौ स्थितौ ॥ १७ ॥
आस्यं पञ्चाङ्गुलच्यासमास्योचं व्याससदृशम् ।
आस्यतुङ्ग समं पूज्यं तुङ्गमन्याहुन्लीततम् ।। १८ ॥
वामहस्ते धनुर्धत्वा कक्षान्तात्तत्करोच॑कम् ।
एकदिव्यङ्गुलं वाऽपि तस्मादृत्यानतं तु वा ॥ १९ ॥
शतागुम्ली (लं) तु तुझं वा पञ्चसप्तनवाङ्गुलम् ।
हीनं वाऽप्यधिकं वाऽपि नयथा धनुपान्वितम् ।। २० ।।
पूर्णमुष्टि तु नाहं रयान्मध्यमाग्री कृशौ कुरु ।
अनं मध्याहुन्लव्यासं वृत्तवर्णे विचित्रकम् ॥२१॥
वाणनाहं विभागैकं रज्जुनाहं तु तन्तुना ।
धनुोष्टभागे तु सप्तांशं रज्जुदीर्घकम् ॥ २२ ॥

·२२४ + काश्यपशिल्पे सप्तपष्टितमः पटलः । तदीर्घस्पानुकूलं तु धनुर्वक्रमुदाहृतम् । त्रिवकं सहित वाऽथ चालचन्दो भवेत्तथा ॥ २३॥ अनुपा(राकृतिरेवं स्याल्लोद्दजं दारुज या। कर्तरीपरहस्तो द्वौ टकं कृष्णमृगान्वितम् ।। २४ ।। टङ्क दक्षिणहस्ते तु वामहस्ते मृगो धृतः । जटामुकुटसंयुक्तं सर्वाभरणभूपितम् ॥ २५॥ प्रवालसदृशाख्यं कामे गौरीसमायुतम् । त्रिपुरान्तकमूर्तिस्तु प्रथमं लक्षणाश्चितम् ॥ २६ ॥ देवस्य वामपादं तु अपस्मारोपरि स्थितम् । शेष माविग कर्तव्यं द्वितीयं लक्षणं भवेत् ।। २७॥ स्वस्तिकं वामपादं तु दक्षिणं कुश्चितं भवेत् । शेपं मागिव कर्तव्य सूत्रादितरपार्थकम् ॥ २८ ॥ तृतीयं लक्षणं प्रोक्तं चतुर्थ लक्षणं शृणु । तदेव वामपादं तु अपस्मारशिर स्थितः ॥ २९ ॥ मागिवैवावशेपं तु चतुर्य लक्षणं हितम् । कटौ बाणधरे हस्ते मध्यरेखाकलाङ्गुलम् ॥ ३० ॥ तुर्याशं मनुमात्रं वा त्रयोदशाङ्गुलं तु वा । 'भानुरुद्रागुलं वाऽथ व्यन्तरं पविध भवेद ॥ ३१ ॥ तत्परं कृपरं नीवं श्रोणिपार्थ तथा भवेत् । कक्षाद्धंनुर्धनुई स्ते मणिवन्धान्तरं ततः ॥ ३२ ॥ तत्करे कूपरोद्धारं हृदयान्तमुदाहृतम् । एकद्वित्रिचतुप्पश्चयात्रं तन्मानकं तु वा ।। ३३ ॥ सर्वेपामाप सामान्यं द्वघन्तरं कथितं मतम् । तदेव पूर्वहस्तौ द्वौ कटकौ हृदयस्थितौ ॥ ३४॥ वामे दक्षिणहस्तं तु क्रमाद्रद्वयोर्मुदा । वाणम्लं धृतं सव्यं यामं वाणाग्रकं धृतम् ॥ ३५ ॥ परहस्ते दक्षिणे टकं धपि यामहातफे। सव्ये पार्षे भूगर्वाऽथ यागे गौरीसमायुतम् ॥ ३६ ॥ अपस्मारं दिना पादं नतसूत्रं च पार्थयोः । एवं चतुर्भुनापेता मृतिः पश्वविधा भवेत् ।। ३७ ॥

·काश्यपशिल्पेऽपष्टितमः पटलः ।
२२५
अतिमङ्ग नतो भेटमष्टहस्तसमन्वितम् ।
वाणं च परशुं खड्गं यहं वै दक्षिणे करे! ३८॥
धनुपी विस्मयं खेटं मगहस्तपथापि या ।
वामहस्तमिदं रयातं पूर्वहस्तात्करान्तकम् ॥ ३९ ॥
यथाशोभे तथा तुझं कल्पयेद्वौरिसंघुतम् ।
पष्टमप्येवमास्यात सप्तमं च अयोन्यते ॥ ४०॥
घाणं चक्रं तथा शूलं टई वज्रं च दक्षिणे ।
धनुः गझं, तथा सूचिं विस्मयं खेटक तथा ।। ४१ ।।
घामे पञ्चकर रयातमतिभङ्गस्तोपरि ।
तथैवादक्षिणं जानु बामोपरि निधापयेत् ॥ ४२ ।।
तत्पूर्वे या(वा)मपादं तु तले न्य[स्य स्योपरि ।
रयं तु मुकुलोपेतं मुकुल रज्जुनाऽऽकृतम् ॥ ४३ ॥
मुकुलाभ्यन्तरे ब्रह्म चतुर्वक्त्रं चतुर्भुजम् ।
तस्य दिक्षिणहस्तौ द्वौ वेणुदण्डक्मण्डलुम् ।। ४४ ।।
कुण्ठिका पद्मपाशं च वामहस्तद्वयोधृतम् ।
रथस्य मुकुन्टाचस्तापभं चातिवर्णकम् ॥ ४५ ॥
रयं याप(पूर्व)णमार्गेण कल्पयेवल्पवित्तमः ।
त्रिपुरान्तस्मारयातमष्टभेदं द्विजोत्तम ॥ ४६॥
प्रवालसदृशं प्रणा(रय) सत्त्वराजसमुश्रु(संयुतम् ।
सर्वाभरणसंयुक्त मेधवक्तं त्रिनेत्रम् ।। ४७ ॥
तस्य वामे स्थिता देवी प्रागुक्तविधिना कुरु ।
सामान्यलक्षणं कार्य त्रिपुरान्तकमूर्तिनः ॥ ४८॥
इत्यंशुम दे श्यपशिल्पे त्रिपुरान्तकमूर्तिलक्षणं नाम
सप्तपष्टितमः पटलः ।
॥ अथाष्टपष्टितम पटल ॥
अय कल्याणमूर्तस्तु लसणं वक्ष्यतेऽधुना ।
। लपटमध्यवामे तु बामनेनावसानके ॥१॥

·२२६ 1 काश्यपशिल्पेऽपष्टितमः पटलः । वामनासापुटान्ते च हिकामध्ये चलं भवेत् । दक्षिण नाभिमध्ये तु देवहत्वा(स्ता)गुलं भवेत् ॥ २॥ नीत्वा स्थिताधिगुल्फः स्यान्मध्ये सूत्रं प्रलम्बयेत् । द्वयन्तरं नतमानं च समभङ्गं यथाक्रमम् ॥३॥ स्वस्तिकं वामपादं तु दक्षिणं कुम्चितं भवेत् ।। दक्षिण पूर्वहस्तं तु गौरीदक्षिणहस्तकृत् ॥ ४ ॥ वरदं वामहस्तं तु परहस्तद्वयोस्त(वरम् । दक्षिणे परशुं वाऽथ चामे कृष्णभृगं तथा ॥ ५॥ जटापुकुटसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् । देवं प्रवालवर्णाभं पार्थे तस्य विशेपतः ॥ ६॥ सस्यश्यामनिभा देवी प्राग्वन्मानादिसंमताम् ।। उत्पलं वामहस्ते तु धृतदक्षिणहस्तकम् ।।७।। शंभोर्दक्षिणसंग्राहालज्जालम्बसमन्वितम् । पूर्वस्यानुगुणं शीघ्रं सर्वाभरणभूषितम् ॥ ८ ॥ हस्ताभ्यां संस्पृशेवढौ सौ(गौर्याधस्तु फटिं द्विजः।। देवाग्रे कारयेत्कुण्डं होमकर्म मजापतिः ।।.९ ॥: शंभो रतनसीमान्त प्रजेशरयोदयं भवेत् । चतुर्भुज चतुर्वक्नं सर्वाभरणभूषितम् ।। १० ॥ अजिनं चाक्षमाला च वामहस्तेऽधरे पु(प)रे। . दक्षिणं पूर्वहरतं तु धृतवामकरः क्रमात् ॥ ११ ॥ उत्तराभिमुखासीनः पद्मपीठे प्रजापतिः। प्रभारी देवीदेवेशी देवी देवस्य दक्षिणे ॥ १२॥ दक्षिणाभिमुखो विष्णुहोमरयोत्तरदिकरिथतः। अभी नासीसीमान्त श्रेष्ठायाम रतनान्तकम् ।। १३ ।। सयोर्मध्येऽट वा भज्य नवधा फेशवोदयम् । श्यामवर्ण रामं भाग शवचनं परे करे ॥ १४ ॥ हिरण्यपरकोणापा पूर्वहस्तद्वयोपरि । संग्राय वन्दे हस्ते मुतीयोदकपूर्वकम् ॥१५॥ अनादिगोत्र संभूतं श्री परमेश्वरम् । आदिगोत्रा उपा गौरी नचाम्मिन्ददाम्यहम् ॥ १६ ॥ T .

·२०७
काश्यपशिल्पे सप्ततितमः पटलः ।
इत्युक्त्वा वरदे हरते दद्यातीर्थीदकं हरिः ।।
अष्ट लोफेशविद्येशसिद्धप(य)श्च गणादयः ॥ १७ ॥
ऋषयश्चैव गन्धर्वा अप्सराश्च सदैवताः ॥ १८ ॥
त्यंशुमद्भेदे काश्यपशिल्पे कल्याणमूर्तिलक्षणं नामा-
ट्रपष्टितमः पटलः ।
।। अथैकोनसप्ततितम् पटल ॥
--
6
.
अर्धनारीशमूर्तेस्तु लक्षणं वक्ष्यते शृणु ।
चतुर्भुज पड्भुजं च द्विभुजं परिकीर्तितम् ।। १ ।।
सभङ्ग स्थानकस्योक्तमार्गणैवानतादयः ।
स्वस्तिक दक्षिणं पादमितरं कुञ्चित भवेत् ।। ॥
वामार्धं पार्वतीरूपं दक्षिणा महेश्वरम् ।'
अभयं परशुं सग्ये हस्ते वह्नि शिवांशके ॥ ३ ॥
वृषभं मूर्तिकन्यस्तकर्परं वामहस्तके ।'
तदन्यद्वामहरतं तु फटकं पुप्पसंयुतम् ॥ ४॥'
द्विभुजे वरदं सव्ये वामहस्ते तु पुष्पधृत् ।।।
शिवारय(वरयाऽऽ)मरणं सध्ये वामे श्रीभूषणाञ्चितम् ॥ ५॥
पुस्तकं दक्षिणे पार्षे वामे स्त्रीणां पयोधरम्'।
अथवा कुञ्चितं सव्यं पादं वामं तु स्वस्तिकम् ॥ ६॥
. सव्यं शूलधर हस्तं वामे पुष्करकं धतम् ।।
बरदं दक्षिणं हस्तमन्योक्षिशिरपूर्वकम् ॥ ७॥
कपालं दक्षिणे हस्ते वामहस्तं प्रसारितम् ।
दक्षिणे रौद्रदृष्टिः स्याद्वामे पार्थे, तु शीतलम् ॥ ८ ॥
दुकूलं चोरुमध्यान्तं सव्यं गुल्फान्तमन्यकम् ।
एवं विस्तारतः प्रोक्तमर्धनारीश्वरं परम् ॥ ९॥
इत्यंशुम दे काश्यपशिल्पेऽर्धनारीश्वरलक्षणं नामैकोनसप्ततितमः पटलः ।
.
॥ अथ सप्ततितम पटल ॥
अथ वक्ष्ये विशेषेण गजहामूर्तिलक्षणम् ।
ललाटमध्यनासाग्रं वामे तु स्तनमध्यमात् ॥ १॥

·२२८ . काश्यपशिल्पे सप्ततितमः पटलः । धामद्विपिण्डमव्यान पूर्वसूत्र प्रसारयेत् । "तत्सूत्राइक्षिणे वामे पादपाय॑न्तरं द्विज ॥२॥ "साएनिशतिमानं वा पनिशत्यङ्गुलं तु वा। तत्सृत्राद्वामनो(नः) सव्यपादाङ्गुष्टान्तरं दिन ॥३॥ एकविंशतिमा वा एकोनविंशदेव चा । चतुर्हस्ताष्टहस्तं वा सर्वाभरणसंयुतम् ॥ ४ ॥ चतुर्भुज चेपांशं च भे(गोजचर्म च दक्षिणे। गजास्यं गजचर्य स्याद्वामपार्श्वकरद्वयम् ।। ५ ।। चतुधिमाख्यातमष्टहस्तमयोच्यते । गजस्य मस्तकं पाशं गजचर्म च दक्षिणे ॥६॥ गजशृङ्ग कपालं च गर्नचर्म च विस्मयम् । चामपार्धे तु चत्वारो हस्तमे(स्ता हो)वं मकीर्तितम् ।। ७॥ शंभो माध्यधस्तात्तु-गनस्येव तु मस्तकम् । मुकुटस्योपरिष्टात्तु गजपुच्छं प्रकाशयन् ॥ ८॥ पार्श्वयोगे जयायां तु यथा युक्त्या तु कारयेत् । प्रभामण्डलवच्छेपं गजचर्म-प्रकल्पयेत् ॥ ९॥ "शूलखद्गघरं चर्म गजशृङ्गं च दक्षिणे । कपालं रखेटक खड्ग गजचर्म च घामके ॥१०॥ ललाटमध्यनासाग्रं दक्षिणम्तनमध्यमात् । सध्यपीठस्य मध्यं तु लम्बयेद्रह्मसूत्रकम् ॥११॥ स्वस्तिकं वामपादं तु गजस्य मस्तकोपरि । उद्धृतं दक्षिणं पाई वाममुत्कुटिकं भवेत् ॥१२ ।। 'तदध्रिपाण्योः स्फिपिण्डावयन्तरं चतुरङ्गुलम् । तज्जानुवामकक्षस्य असिसूत्र समं नयेत् ॥ १३ ॥ एवं द्विविधनीत्वा तु गजहामृतिरुच्यते । दक्षसूमादुमा देवी शंयोर्वापोभयान्वितम् ॥१४॥ एवं हि कल्पितं विम्बम(म्ब रानाधिनयमाप्नुयात् ॥ १५ ॥ इत्यंशुपन्द्रेदे काश्यपशिल्प गनहामूर्तिलक्षणं नाम सप्ततितमः पटलः।

·। काश्यपशिल्पे द्विसप्ततितमः पटलः ।
१२२९
1
॥ अथकसप्ततितम पटल ॥
अथ वक्ष्ये विशेषेण पाशुपत[स्य] लक्षणम् ।
समपत्स्थानकं प्रोक्तं चन्द्रशेखरमृतिवत् ॥ १॥
त्रिनेत्रं च चतुर्याहुं मूर्यकेशं महाधनम् ।
अभयं शूलहस्तं च दक्षिणे तु करद्वये ॥ २॥
वरदं चाक्षमाला च घामपार्श्वकरद्वये ।
प्रवालसदृशपल्यं सौम्यनेत्रं तु शीतलम् ॥ ३ ॥
सर्वाभरणसंयुक्तं किंचित्महसिताननम् ।
नित्योत्सवस्थविम्वार्थ स्थानकं वासनं तु वा ।। ४ ।।
तदेवाग्निसमं वर्ण रक्ताक्षं कुटिलद्र(भ्र)वम् ।
"तीक्ष्णनेत्रस्य(वैश्व) संयुक्त व्यालयज्ञोपवीतिनम् ॥ ५ ॥
ज्वालानलशिखाकारमतिरत्ननिवासधृक् ।
"शूलं तथो(त्वधो मुखं धृत्वा कपालं घरदोद्धृतम् ॥ ६ ॥
अथवाऽभयं विना शूलं मूलं धृत्वा तु तत्करे ।
'शूलाग्रं वरदेनैव गव्यतिर्यगते ध्रुवम् ॥ ७॥
दक्षिणे वरदे हस्ते टड्कं खङ्गं तु वामके ।
कौतुकं पाशुपतनं बलिलिङ्ग तु पूज्यते ॥८॥
ध्यानपूजानिमित्तायामेतन्मूर्ति वदाम्यहम् ।
एतनपति, मद्ध्यायेत्सर्वशविनाशनम् ॥ ९ ॥
एवं तु रौद्रमूत्यै(ति) तु प्रतिमां नैव कारयेत् ॥ १० ॥
इत्यंशुमद्भदै काश्यपशिल्पे पाशुपतमूर्तिलक्षणं नामैकसप्ततितमः पटल ।
--
॥जय द्विसप्ततितम पटल ।।
अथ फंफालमूर्तेस्तु लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना।
य पादौ तु पादुकोपेतौ भिक्षुकंकाललक्षणम् ॥ १॥
रक्षार्थ: परिचारार्थ मोक्षार्थ तु विधीयते ।।
"स्यानकागमनं ग्रायं द्वाविंशं तु प्रवक्ष्यते ॥२॥

·काश्यपशिल्पे द्विसप्ततितमः पटलः ।
..
स्थानकं मूलयेरं च गमनं चीत्सद भवेत् ।
दारुजा लोहजा वाऽय सुधामृन्मयगरा ॥३॥
शिला च चित्रं या कुर्यात्मतिमां वा यथाविधि ।
एवं च प्रतिमां कुर्यान्मानोन्मानप्रमाणचित् ।। ४ ।।
प्रमाणमग कृत्वा गानं संग्राह्य बुद्धिमान ।
अङ्गुलेर्यचसंयुक्तईस्ततालवितस्तिभिः ॥ ५॥
आयादि शुभं संग्राा मानं शुद्धधर्थकं भवेत् ।
पादावधिष्ठानमानं द्वारतुङ्गसमेअप या ॥ ६॥
मूललिङ्गसमोत्तुङ्ग साध द्वित्रियवं तु वा।
तयोर्मध्याप्टभागं तु नवधा तुङ्गमानकम् ।। ७ ।।
उत्सवोहममानेन समरतविधिरुभ्यते ।
वामपाढस्थितं चैव दक्षिणं गम्य वक्ष्यते ||८||
पादी पादधृतौ चैव भवेदक्षिणकुश्चितम् ।
पाय॒र्ध्वदृग्भवेत्पूर्व ब्रह्मसूत्रं प्रलम्पयेत् ॥ ९ ॥
पूर्वहस्तं कृतं वाऽपि दक्षिणे कर्पके धृतम् ।
हिरण्यस्य कृतं वाऽपि तर्जन्यङ्गुष्टस्पृक्पया॥ १० ॥
योनिसीमावसानेन दुर्वाकार ए(इ)वापि वा। .
अथ वामकरे पात्री(त्र) नाभिसीमावसानकम् ॥ ११ ॥
डमरु पू(बा)हमस्ते तु हनुसीमावसानकम् ।
वामे शूलस्य हस्तं वा गिरिखपिरखण्डसंयुतम् ।। १२ ।।
कङ्कालं च तदये तु बन्धयेदृढयोपार ।
बाहुसीमावसानेन तत्कन्यान्यधिकं भवेत् ।। १३ ।।
• NEPएकद्वित्रिचतुर्मा नताधिक्यादिमेव हि । ।।...
स्थानके पूर्वसूत्रं वा भङ्गमानमर्थो शृणु ॥ १४ ॥
ललाट्यामपाय तु नेत्रान्ते च पुटान्तके ।
हनोामे तु हिक्कायां हृदये कालकोलकम् ॥१५॥
नाभेश्च दक्षिणे सूत्र पक्षागुलमिति त्रयम् ।
योनिनीनं तु सूत्रं वा दक्षिणे युगमारकम् ॥ १६ ।।
वामपादम्थित वापि द्विपादान्तरमध्यमे ।। ,
( स्थानकं होचमात्यातं गमनेषु विधीयते ॥ १७॥

·काश्यपशिल्पे द्विसप्ततितमः पटलः । २३१ गमनेषु तु सूांचा ललाटे वामपार्थ । वामाशिगुल्फम ये तु द्विपा के सूत्रकं भवेत् ॥ १८ ॥ सूनं ललाटम ये च दक्षिणे तु द्वयाङ्गुल्म् । " वामे च पुटपार्थे तु हिशाहृदयमध्यमे ॥ १९ ॥ नाभिवामे ट्याङ्गुल्यं योनिनामे युगाड्गुलम्।।' वामानिगुल्फस्पृशं स्याद्गमनस्य तु सूत्रकम् ॥ २० ॥ अभङ्गस्योक्तमार्गेण नतमानं च बुद्धिमान । । गमने सूत्रकं वाऽपि हरतयो तमेव वा ।। २१।। सव्यहस्ततृणं कुर्यात्सूत्राद्वयन्तरमंशकम् । द्वाविंशतिद्यड्गुलं वाऽपि त्रयोविंशतिरेव च ॥ २२ ॥ मणिवन्धे म यमा तु वाह्ये चेव तथैव हि । नीनं तचिविधं चैव पाने वामकरेऽपि वा।। २३ ।। कलासप्तदशं चाष्टमानानो चा(नतथापि नीबकम् । नाभिसीमावसाने तु कूपरं तस्य नीत्रकम् ।। २४ ।। म(प)ञ्चाङ्गुलमथो याऽपि तिथिपोडशमेव या। 11 दक्षिणं तृणकं हस्ते योनिसीमावसानके ॥ २५ ॥ एकद्वित्रिचतुर्मानं मृगसरय(सूत्र) प्रलम्वयेत् । ज्ञानमुद्रासिंहकर्णी यथासौन्दर्यमाचरेत् ॥ २६ ॥ वामहस्ते परे शूलयाहुसीमावसानके । पूर्वसूत्रं तथैव स्याद् शिखावद्धस्य नीत्रकम् ।। २७ ।। चत्वारिंशतिमात्र का शूरं तु खमु(ग)तोपरि(मरे)। शूलाग्नो धातुको पीचा कड्कालं बन्धयेत्सुधीः।।। २८॥ दक्षिणे परहस्तेन डमरु कटिकेऽपि वा। तु(कोटिदीर्घस्य विस्तारं नवाशेरितिकेऽपि वा ॥ २९ ।। मण्डं क्षीण गुणाडगुल्यं पद्माकारं द्विपार्धके । बल्यद्वयसंयुक्तं तर्जनी ऋजुतो भवेत् ॥ ३० ॥1॥ तर्जन्या गृह्यमेयं हि हनुसीमावसानकम् । । मणिवन्धम्य नीनं तु पूर्वसूत्र तथैव च ॥ ३१ ॥ चत्वारिशतिघाह्यमंशाधिकमयापि च । यामे कपारपानं वा भान्वशं रसनीनकम् ॥ ३२ ॥ * ·' ६ काश्यपशिल्पे द्विसप्ततितमः पटल।। धन मेघाइगुलं वाऽपि सुटतंनिनणं भवन् । मकरकुण्डलमेयं हि शवपत्रं तु वामके ॥ ३३ ॥१॥ जामण्डलमेवोक्तं चिकीर्ण केशमण्डलं। दक्षिणे तु शेखरं वा पानन्विर्चामकेऽपि या ॥ ३४॥ करोटिमन्दबन्धं च धृत्तूरकुसुमावृत्ती । घकयक्षं तथैवोक्तमपुप्पैश्च दूर्वकैः ।। ३५४1-710 पिका(ना)फिजगवन्धं च कटौ रुद्राक्षमालिका ! ना कङ्कणं कोठेपु नानारत्नविभूषितम्-।। ३६।। व्याघ्रचर्माम्बरधरं रुद्रवक्त्रप्रकाशितम् । भस्मोद्धूलितदिव्या किंचित्यहसिताननम् ।। ३७ ।। एतत्ककालनामास्ति वामस्कन्धोपारे त्यजेत् ।। अनेकभूतैर्जायाभिः सेवितं वन्दितं च नः ॥ ३८॥ वलिपानधृत भूतमग्रे गे(हे)मसमन्वितम् । दत्त्वा स्वनं तु तत्पाने निधायाकृतिजायया ॥३९॥ किंनित्यकाशितं योनिसंयुक्तं नत(व)वाससा। . संभूता मनसोपेता जायाः सर्वतेने नै)कशः ॥४०॥ दक्षिणे कटिपार्थे तु सुरिकाथैव बन्धयेत्।। 1 ।।" क्षुरिकाहेमसंकाशामुपवन्धसमाञ्चिता ॥ ४१ उभयोः पार्श्वयोईस्ते नानानागैर्विभूपिताम् । ऋपिभिर्देवगन्धः सिद्धविद्याधरादिभिः ॥ ४२ ॥ हृदयं कलिसंयुक्त संभ्रान्तमनसाञ्चितैः । सर्वानित्यसदानन्दं सेवितायैः सुपूजितम् ।।१४३ ।। चीथी संमार्जयेद्वायुः पर्जन्यो जलसेचनम् । । पुप्पष्टिकृतो देवा ऋषयः स्तोत्रपाउकाः ॥४४॥ ऋग्यजुःसामाथर्वाण स्तुतिं कुर्युः परे परे।। चर्मर-धं च क्रांस च वीणा सुपिरमेवाच ॥४५॥ सहध्वनिसमायुक्तं पशवायं महा(समा)रभेत् । - तुम्पुरुनारदाधेश्च जयवाधं सलक्षणम् ।। ४६ ।। चन्द्रादित्यादिचिटोजाचारवानचा परा दिन्ययोषितः । सर्वलोकोपकारार्थमिन्द्रस्य सपनादिषु ॥ १७ ॥ T

·T
।
काश्यपशिल्पे द्विसप्ततितमः पटलः । २३३ :
वाभूतागमनादेवा योन्येवा(निसीमा)वसानकम् ।। (१)
पञ्चतालेन भूतं च मानोन्मानममाणकम् ॥ ४८॥
भूते तु शिरसो(स.)पात्रं द्विहस्तं स्पर्श एव वा ।
पात्रह(वि)स्तारके वाऽपि विंशतिरङ्गुलं तु वा ॥ ४९ । ।
निम्नमान दशाङ्गुल्यं खनमेकामुलं भवेत् ।।
हिरण्यं दक्षदिग्भागे जानुसीमावसानकम् ॥ ५० ॥
मूर्धन्यादिपदान्ते च हरिणी तुङ्गमेव च ।
देवस्य पूर्वसूत्रे.तु स्पर्शमानं तथैव हि ॥ ५१ ।।
नासाग्रे लम्बयेत्सूनं कामागुष्ठस्य मूलके ।
जटाग्ने विशदगुल्यं त्रयोविंशदथाङ्गुलम् ।। ५२ ।।
स्पर्शनं कुक्षिनासाग्रमङ्गुष्ठमूल लम्बयेत् ।
सूत्रवामे तु नीबान्तमष्टाङ्गुल्पशराङ्गुलम् ॥ ५३ 11771
तत्सूत्राक्षिणागुष्ठे नीवकं तु नवाङ्गुलम् ।
'दशरुद्राङ्गुलं वाऽथ द्वादशाङ्गुलमेव च ।। ५४ ॥
सूत्रस्थानं तु निम्नं वा सव्यपार्ण्यन्तरेऽपि वा । .
द्वाविंशदगुलं वाऽपि प्रयोविंशतिमेव वा ॥ ५५ ॥
सूत्रात्पाचे तु सीमान्तं दक्षिणाङ्गुष्ठनिम्नकम् ।
एकद्वित्रिचतुम्पनरसामुग्ल्यं तु नीत्रकम् ॥ ५६ ।।
पीठे दक्षिणपार्थे(श्वे) तु वेदपनरसागुन्लम् ।
पादुकायामकं वापि पादतालायसीम(वसान)कम् ॥ ५७ ।।
उत्सधैन गुणामुल्यमूर्ध्वमानं तु पद्मकम् |
1: तर्जन्यमुष्टयोर्मध्ये मुकुलाकृति बन्धयेत् ।। ५८ ॥
बगुलं कुमुदोत्सेधं सुवृत्तं सुन्दरं भवेत् ।
कैलासशिखरे रम्ये श्रीगन्धे देवनायकम् ।। ५९ ।। ।
ऋषीणां संगमे मीत्या भगवान्परमेश्वरः ।
-दण्डकारण्यलीलायां मुनीनां सर्वशान्तये ॥ ६ ॥
तेषां श्रीणां च पौरन्ध्रा(ध्ये) विधाताय च लीलया।
भिनास्वरूप नगेन कटिसूत्रविवर्जितः ॥ ६१ ॥ ,
इत्ययं परमेशानः कैलास त्रैविनीयतम् ।
भिक्षा करोम्यहं विप्र कड्कालस्य तु मोक्षणम् ॥ १२ ॥

·काश्यपशिल्प त्रिसप्ततितमः पटलः ।
-
काश्यप उवाच-
त्वया वै वर्षितं चास्य कङ्कालस्यो(स्य) फलं कयम् ।
शिव उवाच-
इदानी पुरतो विप्र कथ्यते तत्सविस्तरम् ।। ६३ ।।
तदहं भुवनाटीनि याचेऽभयपुरस्करः ।
कम्पितस्तु समस्तानि भुवनान्यधिवासितः ॥ ६४ ॥
मार्थयेट्यन्तु मां भिक्षा मासं भयनिवृत्तये ।
अण्डानां सुस्थितार्थं च सर्वलोकोपकारकम् ॥ ६५.॥
ककालमोचनान्तं तु तद्भुनैवमह दिन ।
भिक्षान्ते मोचयेदेतत्ककालमभयं भवेत् ॥ ६६॥
काश्यप उवाच--
एवं ककालमाख्यातं करिरर्थ(हरमर्धहरि),शृणु ॥ ६७ ॥
इत्यंशुमद्भेदे काश्यपशिल्पे कङ्कालमर्तिलक्षणं नाम ।
द्विसप्ततितमः पटलः।
.
.
। अब त्रिसप्ततितमः पटलः ॥
।
अथ वक्ष्ये विशेपेण हरिर(म)हरं परम् ।
आर्जवं स्वरिय(स्ति)क स्थान स्थान सम्पादकम् ॥१॥
दक्षिणं चाभयं चाम(प) कटकं पूर्षिमाश्रितम् ।'
परशुं दक्षिणे वामे (भागे) शहायुधधरं परम् ॥ २ ॥
सव्ये वामे च युकुटे जटाकिरीटमण्डितम् ।
प्रयाले श्यामरूपं तु तस्यो(न्छो)माभरणान्वितम् ॥ ३॥
दक्षिणे तूनदृष्टिः स्याद्वामे दृष्टिः स(मुशीतलम् (लो)।
किंचित्प्रकाशितार्थ च दृष्टया तु तहलाटक ॥ ४॥
सर्वाभरणयुक्तं दिगम्यग्ममन्वितम् ।
निंग्यक्रममायुक्तं तम्य लक्षणगुन्यते ॥ ५॥

·२३५ काश्यपशिल्पे चतुःसप्ततितमः पटलः । रुलांगकविशालं तु तद्भागांशेन वर्धितम् । घनं सुटत्तचक्रं च पद्माकृतिम(अ)यापि वा ॥६॥ शिरचक्रविशालं तु सप्तभागेकभागिकम् । शिरसश्चक्रनालस्य विस्तारं द्विजसत्तम ।।७।। चक्रवामत्रिभागैकं चक्रदं शिरसोन्नतम् । अग्रे ललाटपट्टस्य शिरश्चक्रस्य नालसम् ॥ ८॥ 'चक्रं तर्जनीपालन्थ्य पुष्पमालां च मध्यमाम् । सर्वेपां देवदेवीनामेवमेव समाचरेत् ॥९॥ इत्यंशुमद्धेटे काश्यपशिल्पे इर्यर्धहरलक्षणं नामत्रि- सप्ततितमः पटलः । --- । ॥ अथ चतु सप्ततितम पटल ।। T अथ वक्ष्ये विशेषेण भिक्षाटनमहेश्वरम् । पादौ पादुकसंयुक्तौ वामपादं तु स्वस्तिषम् ॥१॥ ईपदुद्धृत्य सव्यं तु पादं तुझं नवौत्सवम् । सलाटमध्यमासव्ये नपाष्टौ वा यवान्तरे ॥ २ ॥ नासाग्रेद(ख)परे वा हिवामध्यं तु वामके। हुन्मध्यनाभिसव्ये तु पोडनं तु यवान्तरम् ।। ३ ।। स्वस्त्याध्रिगुल्फमध्ये तु पूर्वस्नं मलम्बयेत् । अभङ्ग सनतं कार्य समभङ्गमयापि वा ॥ ४ ॥ पाठौ पादुकसंयुक्तो पादुकारहितौ तु वा । मुविकीर्णजटामारो जटामण्डल एव वा ॥ ५॥ प्रणमं च जटाभारं नमस्पं नताननम् । ... ललाटपट्टसंयुक्तं करोटा तु पोखरम् ॥ ६ ॥ सर्वाभरणसंयुक्तं कटिसूत्रविवर्जितम् । शुद्धश्वेतनिभं मोक्तं मानं नागविभूषितम् ॥ ७॥ दक्षिणे पूर्वहस्तं तु मृगस्याऽऽसन्न भवेत् । वामे तु पूर्वहस्तं तु वरदं स्याकपालगृ ।। ८ ।। ,

·काश्यपशिल्पे पदसप्ततितमः पटलः ।
दक्षिणे परहस्ते तु डमरं च धरेद्विज ।
घामे तु शिखिपिञ्छं च कर्तव्यं शीतलं धृतम् ॥ ९॥
सितवस्त्रोत्तरीयं तु नागेन कटिचेष्टितम् ।
श्वेतयज्ञोपवीतं तु नीलवर्णत्रिपुण्ड्रकृत् ॥१०॥
पद्मपीठोपरिष्टात्तु पं कइकालमृर्तिवत् ॥ ११ ॥
इत्यंशुमद्भदै काश्यपशिल्पे भिक्षाटनपूर्तिलक्षणं नाम
चतु:सप्ततितमः पटल.।
-
॥ अय पञ्चसप्ततितमः पटलः ।।
अथ वक्ष्ये वियोपेण चण्डेशानुग्रहं परम् ।
उमासहितवत्सर्वं वामे किंचिन्नताननम् ॥ १ ॥
दक्षिणे त्वभर्य पय॑ तथा त्वाभरणं भवेत् ।
मवा(तद्वा)मे कटकं न्यस्य अघस्ताचण्डमूर्तिनाम् ॥ २ ॥
। हृदयाञ्जलिसंयुक्ती हस्तौ तदभिसंयुतम् ।
आसनादिसुखासीनं चण्डेशं वर्णसंनिभम् ॥ ३ ॥
देवीदेवेश्वरी मध्ये स्कन्दमूर्ति विना बुधः।
चण्डेशानुग्नई ख्यातं दक्षिणं कीर्तितं परम् ॥ ४॥
इत्यंशुगतेंदे काश्यपशिल्पे चण्डेशानुग्रहो नाम
पासप्ततितमः पटलः ।
1) अथ पट्सएतितमः पटलः ।।
.
अध वक्ष्ये विशेपेण दक्षिणामूर्तिलक्षणम् ।
लम्बयदक्षिणं पादं घामाइनिनन काग्रकम् ।। १ ।।
सय्योर्वग्रं निधातव्यं वामपादं तु शाययेत् ।
! लवादक्षिणे सव्ये नेत्रान्तं तत्पदान्तफे ॥ २ ॥
यबरयान्तरं नीत्या लम्य नामेस्तु मध्यमे ।।
। पदमृलं नु मध्ये स्थान्पूर्वगनं प्रलमयेत् ॥ ३ ॥

·१
: काश्यपशिल्पे पट्सप्ततितमः पटलः ।
२२३७
नतमत्यर्थमात्रं रयाचतुर्भुजसमन्वितम् ।
दक्षिणे पूर्वहस्ते तु अक्षमालापरं परम् ॥ ४॥
वरदं पूर्वहस्त स्यादप्टहस्तमथापि वा।
'घामजानूपरिष्टाच वरटे तलपृष्ठकम् ।। ५ ॥
वामजानूषारष्टात्तु दण्डके कृपरान्यसेत् ।
वामे चापरहरतं तु वह्निर्वा व्यालमेव वा ॥६॥
अर्धेन्दुधक्त्रं सर्वाङ्ग मय दास्यति कोपकम् । (१)
विकीर्णमर्थजं वाऽपि जटामण्डलमेव पा ॥ ७ ॥
चामे धत्तूरनागौ च दक्षिणं चन्द्रशेखरम् ।
हसितं वक्त्रसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् ॥ ८॥
सितवसोत्तरीयं च सितयत्रोपवीतिनम् ।
विनेनं धवलं यामे सव्ये मारकुण्डलम् ॥ ९ ॥
कर्णी नु पत्रशवं स्यात्कुण्डलेाऽयमपिडतम् ।
रुद्राक्षे(ः) कण्ठमालाभा ह(भिर्ह न्यानां च .
विम(लाभिश्च भोपितम् ॥ १० ॥
व्याघ्रचर्माम्बरोपेतं सर्वले विवर्जितम् ।
नारदो जमदग्निश्च वसिष्ठो भृगु दक्षिणे ।। ११ ।।
भरद्वाजश्व शुनकवागस्त्यो वामपार्धके ।
वन्दितं किनराधा(ोस्तु वक्षसमाश्रिताः(:) ॥ १२ ॥
अपस्मारोपरिष्टातु लम्बपादतलं न्यसेत् ।
सूत्रं तत्पादपाये नु वैदं स्पान्मनुमानकम् ॥ १३ ॥
सूत्रं तत्पादनान्वोस्तु यन्तरं भानुमारकम् ।
श्यामवर्णमपस्मारं नागलीलासमन्वितम् ॥ १४ ॥
धर्मव्याख्यानमित्येवं फल्ययेकल्पवित्तमः।
तदेव वामपादेन टिविटा सनसंयुतम् ॥ १५ ॥
पूर्वहस्तद्वयोर्षीणाधृतं युक्त्या द्विनोनम ।
ने प्रागिव कर्तव्यमेतद्वीणापरं परम् ।। १६ ॥
नटेव वीणाहीनं तु ज्ञानमुद्राभयान्वितम् ।
वाम मसारिन हम्नं वामनान्वाकां(क)वरम् ॥ १७ ॥
दसिणे तु पर चाममार्ला बामेऽजमुत्पलम् ।
शुदीनानभं वर्णोपं पूर्वपदानम् ॥ १८॥

·२२३८
फाश्यपशिल्प सासचिनमः पटलः ।
शानमृतिरिति ग्यातं सालंफारसंयुतम् ।
अन्योन्याघितलं विम रिपरिपण्डाय () प्रकल्पयेत् ॥ १
ज्ञानमुद्रा दि(होदिस्थार ने) न्यभ्यन्तरघृतं फरम् ।
वरदं वामहस्ते तु मेदूपीठोपरि न्यसेत् ॥ २० ॥
दक्षिणे चाल्जयाला(वा) मालाऽन्नं वामहस्तके ।
नासाग्रं तु समीक्ष्यालाचार्जवं सूत्रभेदकाः ॥ २१ ॥
अपरे तु जटालम्पपिभिः सेवितं परम् ।
योगमृतिरिति स्यातं ध्याने दुःखनिवृत्तिदम् ।। २२ ।।
लम्बयेदक्षिणं पार्ट वाममुत्कुटिमासनम् ।
योगपट्ट तथा यध्या देहं चोत्कुटिकाधिके ।। २३ ॥
प्रसार्य वामहस्तं तु वामजानूपरि द्विज |
पागिवैव कृतं शेष तदपि योगमति (वत् ) ॥ २४ ॥
ऊरू मूनि समायुक्तौ अन्योन्यं पादपाणिकौ ।
योगपटिकयोपेतं जड्यामध्यं द्विजोत्तम ॥ २५ ॥
प्रसार्य पूर्वहस्तौ तु जानृपरि निधापिती ।
अपर दक्षिणे चाक्षौ वामदा(क्षमाला वा)मे कमण्डप:(लु:)॥२
जटामण्डलसंयुक्तं करोध्या(टया) चन्द्रशेखरम् ।
नीलग्रीवासमायुक्तं गड्खकुन्देन्दुसंनिभम् ।। २७ ।।
अपरे चार्पयेक्षः नानासर्पविभूपितः ।
।। हन्मालाकर्णमालाघादूर्वावक्षोविरोजितम् ॥ २८ ॥
बदरक्षं समाश्रित्य इपिभिः सेवितं पदम् ।
योगमूर्तिरिति स्यातं सर्वपापहरं परम् ॥ २९ ॥
एवं [चा नैक देन दक्षिणामूर्तिलक्षणम् ॥ ३०
इत्यंशुमनेटे काश्यपशिल्पे दक्षिणामूर्तिलक्षण
नाम पदमप्ततितमः पटलः।
॥ अथ सहसप्ततितम. पटल ॥
r
अथ वक्ष्ये विशेषेण कालहामुर्तिलक्षणम् ।,
यमुनलंतु देशांसवान(भाग)मानं द्विजोत्तम ॥१॥

·२३९. . - - काश्यपशिल्पे सप्तसप्ततितमः पटलः । सूत्रं भान्वड्गुलं वाऽथ नेत्रसूत्रं मयोच्यते । ललाटदक्षिणे सव्ये तन्त्रमध्ये तथैव च ॥ २॥ हिक्कासूत्रं च वामे तु वामरतनाक्षं दक्षिणे । नाभिमध्ये तुवामे तु सूत्रान्तरं यवाष्टकम् ॥३॥ मेमूलस्य मध्ये तु चामे पडगुलं न्यसेत् । स्थिताद्मिगुल्फमध्ये तु पूर्वसूत्रं प्रलम्वयेत् ॥ ४ ॥ देवस्य दक्षिणं पादं पद्मपद्मोपरि स्थितम् । प्रथमं नृत्तमूर्तिस्तु दक्षिणे स्थितपादवत् ।। ५॥ समपाई तोहत्य मुक्षितं जलमुद्दृतम् । अड्गुष्ठमुद्धृतं चाग्ने कालस्य हृदयं न्यसेत् ॥६॥ सुदृष्टिः स्पात्रिनेत्रं च जटामुकुटमण्डितम् ।। चतुर्भुजसमायुक्तमष्टहस्तमथापि वा ।। ७ ॥ दक्षिणे पूर्वहरतं तु शूलं खट्वाङ्गमुद्धृतम् ।। दक्षिणे परहस्तं तु परशुं वरदं तथा ॥८॥ चामे पूर्वकरं नाभिसीमान्तं सूच्यतो(धो गतम् । सूच्यग्रं पूर्वसूनान्तं कलाम(प)ञ्चागुलं तु वा ॥ ९ ।। कर्णशूलधरे हरते मणिपन्धान्तरं बुधः । वामे तु परहस्तं तु विस्मयं परिकल्पयेत् ॥ १० ॥ हिकासूत्रं समं टङ्काकरद्वयान्तरं सुखम् । उष्णीपान्तं समुद्धृत्य विस्मयोऽनामिकाधकम् ॥११॥ कण्ठान्तं मणिबन्यान्तं शूलहस्ते समान्तरम् ।। चतुर्देवे(हस्ता)रख्यमारयातमष्टहस्तमथ शृणु ॥ १२ ॥ शूलं परशुवत्रं च खड्गं दक्षिणहस्तके । द्विभुजं वा द्विपादं वा सुदंष्ट्रं पादपाणिकम् ॥ १३ ॥ करण्डमुकुटोपेतं मसूर्यारास्यनिर्गमम् । महाभव्यसमायुक्तं सपाशं हृदयं चलम् ॥ १४ ॥ विकीर्णकेशकं दृष्ट्वा शाययेदृर्चवक्त्रकम् । । कालहामूतिमेवं हि प्रोक्त लिङ्गोद्भवे तथा ॥ १५ ॥ इत्यंशुमद्भेदे काश्यपशिल्ये कालहामूर्तिलक्षण नाम सप्ततितमः पटलः।

·काश्यपशिल्पे एकोनाशीतितमः पटलः ।
॥ अथाटसतितमः पटलः ॥
--
.
अथ वक्ष्ये विशेषेण लिङ्गोद्भवमिदं शृणु ।
लिङ्गाकारस्य मध्ये तु चन्द्रशेखरमूर्तिवत् ॥ १॥ .
नलका पाद(काऽधि)तलाविप्र लिङ्गगढसमन्वितम् ।
पितामहसरूपेण ऊर्लाङ्ग वामपाके ॥ २ ॥
विष्णुवाहनरुपेण दक्षिणांशं तथागतम् ।
विष्णुर्दक्षिणपार्थे तु वामपा पितामहः ॥३॥ .
हृदयाञ्जलिसंयुक्तौ स्थिती तु लिङ्गमुच्यते ।
रक्तश्यामहिरण्यामं लिङ्गविष्णुपितामहम् ॥ ४ ॥
एवं लिङ्गोद्भवं ख्यातं वृक्षसंग्रहणं शृणु ॥ ५ ॥
इत्यंशुमद्भेदे काश्यपशिल्पे लिङ्गोद्भवलक्षणं नाया.
टससतितमः पटलः।
+4
॥ अथकोनाशीतितमः पटलः ।
२
अथ वक्ष्ये विशेपेण धृक्षसंग्रहणं परम् ।
। देवानां चैव देवीनां शूलार्थ वृक्षमुच्यते ॥ १॥
खी'नपुंसकं चेति वृक्षभेदं त्रिधा भवेत् ।
'मुपि मिश्रू नाऽऽरदीय दं रखनालोम ॥२॥
अल्पगन्धसमायुक्तं फलं पुप्पं दृढ़ धनम् ।
शीतलोणं च संमिश्रं ल(म)नोहरसमन्वितम् ॥ ३॥
एतल्लिङ्गमाख्यातं देवानां तदिशेच्यते ।
स्निग्धे स्निग्धं च भूमौ वा वार्जयित्वातिमालम्॥ ४ ॥
मूलाग्रारक्रमाक्षीणं पुष्पं चैव प्रलम्बनम् ।'
अतिमार्दवसंयुक्तमतिगीतलसंयुतम् ॥ ५ ॥
अतिनेहसमायुक्तं रसव समारभेद ।
एतत्वीवृक्षमाख्या देवीनां शूलयोग्यकम् ॥ ६ ॥

·काश्यपशिल्प एकोनाशीतितमः पटलः । २४१
क्षीणमूलं समारयातं फलपुष्पं तथैव च ।
अतिदुर्वलमारयातं यत्तत्पण्ड(ण्ड)मुदाहृतम् ॥ ७॥
चन्दनं चम्पकं चैव रक्तचन्दनमेव च ।
चालं च खादिरं चैव सोमशीप॑दिदुक्तकम् ।। ८ ॥
अर्धनारीशिवं चेव राजातं च मयूरकम् ।
पमकं कुटज चेव सप्तपर्ण च सत्वकम् ॥ ९॥
शूलयोग्यं क्रमाख्यातं तेवन्तस्थदृढं ग्रहेन ।
जीर्णपर्णान्तश्रित्यावाऽगिरशून्यात्रिशिखिना ॥ १० ॥
स्वयं पतितवृक्षं च स्वयमेव तु शोपितम् ।
कटकाठरसंयुक्त व्यालपक्ष(क्षि)समाश्रितम् ॥ ११ ॥
नृपमन्दिरमाश्रित्य कर्मकारालयान्वितम् ।
अग्निदग्धाश्च वृक्षाश्च कर्मान्तरनियोजिताः ।। १२ ।।
वर्जयेत्तु प्रयत्नेन गृहीते कर्मनाशनम् ।
तस्मात्सर्वमयत्नेन दोपाढ्यान्परिवर्जयेत् ॥ १३ ॥
शस्तपक्षासंवारेपु शस्तक्षाश्च संग्रहेत् ।
आचार्यः शिल्पफर्ता च वृक्षस्थानं तु संत्रजेत् ॥ १४ ॥
वृक्षादधस्तार(त्तृ णादि व्यपोह्य लेपनं कुरु ।
एतन्मन्त्रं समुच्चार्य अष्टदिक्षु वलिं क्षिपेत् ॥ १५ ॥
एतक्षाश्रिता देवा दानवाश्च पिशाचकाः।
नागा गरुडगन्धर्चाः सिद्धविद्याधराश्च ये ॥ १६ ॥
अयं विम्वाक्षरतु गच्छवं र(खोहिताय वै ।
इत्युक्त्वा) च बलि दद्याद्दध्यति(ध्योदनं) सपुष्पकम् ॥१७॥
रक्तचन्दनसंयुक्तं ग-धतोयसमन्वितम् ।
वृक्षस्पैशानदिग्भागे पिता(कर्ता) होम समाचरेत् ॥ १८ ॥
स्थण्डिलं सैकतं कुर्याद्धस्तमात्रप्रमाणकम् ।
अग्न्याधानादिकं सर्वमग्निमार्योक्तमाचरेत् ।। १९ ।।
समिदाज्यचरुभिस्तु होमं कृत्वा शिवं द्विजः ।
समिधो हृदयेनैव मूलेनाज्यं च होमयेत् ॥ २० ॥

·माश्यपशिल्प एकोनाशीतितमः पटलः । अघोरेण चरु हुत्या प्रत्यगएशताहुतीः । जयादिरभ्यातानेश्व राष्ट्रभ्यश्चैव(भृद्भिय) होमयेत् ॥ २१ ॥ ततस्त्वग्नि समुद्वारय वृक्ष प्रोक्ष्य शिराम्भसा । शिवात्मरतिमन्नं तु जपार(पन्द्र)सं रपृशेयुधः ॥ २२ ॥ वृक्षरय पूर्वभागे तु मुखं पृष्ठं तु पश्चिमे । दक्षिणं सव्यपा स्याद्वामपार्थ तथोत्तरम् ।। २३ ।। ज्ञात्वैवाऽऽलक्षयित्वा तु तरय च्छेदनमाचरेत् । अस्त्रमन्त्र जपेयुग्मं मूल त्रिश्छेवलक्षयेत् ॥ २४ ॥ क्षीरतोयद्रुप(म)थेष्टसुक्नुवार्थे तु शोभनम् । अत्रवेण मन्त्रेण शक्तिहोम समाचरेत् ।। २५ ॥ वृतमूलं तु शेपं तु स्थपति पयेत्क्रमात् । पूर्वे चोत्तरदेशे तु वृक्षस्यातप(स्य पत)नं शुभम् ॥ २६ ॥ अन्पदिक्पतितं वृक्ष वर्जयेत्तु प्रयत्नतः । स्कन्द(न्य)च्छेदं ततः कुर्यादजवनान्तरं कुरु ।। २७ ।। गन्यैर्गन्धोदकैः स्नाप्य गन्धमाल्यैरलंकतम् । नववस्त्रेण संछाद्य दर्भाभि (णा) सूक्ष्मरज्जुना ॥ २८ ॥ स्यन्दने शिपिका रोप्य स्कन्धे धृत्वाऽथवा बुधौ(धः) । धृत्वा शशन्नदं दत्त्वा कर्ममण्डपमादिशेत् ॥ २९ ॥ (2) मण्डपमार्जनं कृत्वा गोमयालेपनं कुरु । गव्यर्गन्धोदके प्रा(म्ना)प्यगन्धमाल्यैरलंकृतम् ॥ ३० ॥ द्विप(पिष्ट)चूर्णेरलंकृत्वा तन्मध्ये पूर्णवा बुधः । स्थण्डिलं कारयेद्विद्वान्शूलदीर्घसमायतम् ॥ ३१ ॥ विस्तारार्ध वधु वा चतुरद्गुलमुत्तमम् । प्रागः शा( स्या)मयेत्तस्मिन्स्थाशू)वृक्षस्य(मधोमुखम् ३२ आशुफे रक्षयविद्वान् समं पक्षमथापि वा। पश्चदुक्तं तु कर्तव्यं त्वरितं तु न कारयेत् ॥ ३३ ॥ इन्यंशुम दे पाश्यपगिल्प वृक्षसंग्रहणं नाम- कोनाशीतितमः पटलः।

·काश्यपशिल्पेऽशीतितमः पटलः । ॥ अथाशीतितम पटल ॥ 1- 1 -- - T अथ वक्ष्ये विशेषेण शुललक्षणमुचमम् । शुद्धकायश(स)में वेश्म दण्डवीर्यमुढाहतम् ॥ १॥ मन्योदरं विशालं स्याचतुर्भागाविस्तरम् । मूलादष्टांगहीने तु तस्याग्रस्य समं भवेत् ॥ २ ॥ नाभ्यन्तं चतुरश्रं तु हिकान्तं वसुकोणकम् । तदूर्वे वृत्तमार यातं शेपं वृत्तं तथैव च ॥ ३॥" द्वात्रिंशदड्गुलायामं वैकदण्डायतं भवेत् । ४५, विस्तारं सार्थपण्मानं सार्थसप्ताङ्गुलं तु वा ॥४॥ । विस्तरार्धं धनं रयातं पक्षदण्डान्तमुच्यते । अग्रं युगाड्गुलं रयातं मध्यादग्रं मात्कृशम् ।। ५ ॥ पक्षदण्डस्य मये तु च्छिद्रं वाऽध गुणाड्गुलम् । हिक्कासूत्रोदयस्यार्धे यावद्वद्य(द)दशाङ्गुलम् ॥ ६ ॥ पक्षदण्डो सीमा स्याद्वयंशदण्डे तु योजयेत् ।' पोडशाङ्गुलमायामं कटिदण्डस्य देशिकः ॥ ७ ॥ वस्वङ्गुल तु तत्तारं धनं वेढाडगुलं भवेत् । मध्ये युगाड्गुलं छिद्रं तारं पञ्चाङ्गुलोढयः ॥८॥ फटिवण्डोज़सीमावा. यंशवण्डै तु योजयेत् । पक्षदण्डाद(श्रोयो विम कटिदण्डाश्रयोऽपि वा ॥ ९॥ ययावत्काशकं कुर्यादनेन विधिना कुरु । एकद्वित्रिचतुप्पञ्चपट्सप्ताष्टकरं तु वा ॥ १० ॥ द्विमुखोऽपि तु करि यन्तु संर या वकिशिरान्चितम् । (३) व्यङ्गुलं तु शिखायाममस्तं संरयोचितस्तु तम् ॥ ११ ॥ पक्षदण्डे विशालं तु हस्तसंरया तु भाजिते । शिलान्यासं तदेवाशं मालगने तु ममात्कृशम् ।। १२॥ कटिदण्डाश्रयं द्यकं शिखायामं गुणागुलम् । सार्धाइगुलं तु तत्तारं वृत्तं तत्समतयनम् ।। १३ ॥

·फाश्यपशिल्पेशतितमः पटलः । स्थानकं सकलं चेत्तु मा(ऊ)रुदीर्घपरिद्विज । अष्टाङ्गुलं समारोप्य ऊरुभूलायतं भवेद ।। १४ ॥ सुशीतं सकले चोरु दीर्याोष्टमातृ(त्र)कम् । अरुशूलसुपिं कृत्वा कटिदण्डाग्रयोर्बुधः ॥ १५ ॥ शिखायां तु समायोज्य यावद्धल(ना)न्तरं यथा । जानुमात्रं द्विधा कृत्वा करुजड्यान(न्त)योरपि ॥१६॥ आरोहयेन्डिखामानं तस्मादारोपयेबुधः । गुणागुल शिखामानं जयादीघोंपर्युतम् ॥ १७ ॥ मध्यविन्दुसमायुक्तपूर्वाग्रं तु शिखान्वितम् । जड्यानागफताभ्यास उदाहृतम् ॥ १८ ॥ ऊर्धाश्रयोजस्निग्धासाग्रहस्थ(स्त)शिखरं बुधः। गुणाङ्गुलं शिखामानं जानुसंघिड्रिनावधा(ध्युच्छूितावधि ॥१९॥ संधिभिन्नाश्रशूलं तु एक एव विधीयते । जहादीर्थोपरिष्टात्तु तले मानं तु रोपयेत् ॥ २० ॥ ऊरमध्ये त्रिभागेकसूरुदण्डस्य विस्तृतम् । तस्याग्रं तु त्रिपादं स्याउजधामूलं च तत्समम् ॥ २१ ॥ घामूलविभाग द्दीनं जयानविस्तृतम् । फियापादतलायामं कृत्वा भागं च वाऽऽयतम् ॥ २२ ॥ तलानविस्तृतं द्विविदय (न) विस्तृतान्वितम् । एतत्पादतलव्यास उद्ध्यायतापरेस्थितम् ॥ २३ ॥ फर्तव्यं सुपिरं तन जाग्रारथ(रस्तू पिकायुतम् । योग्य निम्धं दं कृत्वा यद्विशूलमधोन्पते ।। २४ ।। पाहुमूलीशालं तु गुणागुलमुदाहृतम् । प्रदयाद्गुलं व्यासं पोपमूलं च तत्समम् ॥ २५ ॥ गार्पदपारगुलं याय माष्टमुलरियालपम् । तन्मूलविस्तृतार्थ(प) म्पात्मपोष्टाग्रनिगारयम् ॥ २६ ॥ पापोष्ठपोव पर जानुपदोन् । परगुल नु पियामानं गोनयेचददं यगा ।। २७ ।। पाययोरपन पर पांगरे नु योजयेत् । अनिपसान्नर दीर्य नदल्यानं न गुणादगुलम् ।। २८ ।।

·काश्यपशिल्पेऽशीतितमः पटलः ।
11
वंशदण्डसमानम्र अर्बकायस्तवान्वितम् ।
अग्रे तु पक्षदण्डे तु मृलदण्डे तु योजयेत् ॥ २९ ॥
स्वाग्रमूले तदा तस्य पार्धवंशे द्वयोपरि ।
हस्तपादतलाग्रेऽत्र ताम्रपात्रेण योजयेत् ॥ ३० ॥
आर्जयेद्वस्त्रविम्बे वा शूलश्चैवावदं कुरु ।
देवानां शूलमैवं स्यादम्वराणां तु वक्ष्यते ॥ ३१ ॥
मध्योदरं निभाज्यैव एकांशं वंशविस्तरम् ।
अष्टांशं हीनमग्रं स्याद्विशालं तस्य सूत्रकम् ॥ ३२॥
वाहुपर्यन्तविस्तारं वा तन्य(रया)थमिवार्जितम् ।
पक्षदण्डायतं शेपं तस्यार्ध विस्तृतं भवेत् ॥ ३३ ॥
तदर्घ वाहुदं स्यातं कटिटण्डमयोच्यते ।
कटितारेण भूतांशं युगांशेनान्तदीर्घफम् ॥ ३४ ।।
शेपं मागिचकर्तव्यं कश्चद्वेषमथ शृणु ।
आसने वंशदण्डं तु वस्वड्गुलं तु रेखयेत् ॥ ३५ ॥
युगांशं पृष्ठमानं तु शेपं कर्तशुपोशनम् ।
जड्यादण्डान्त वि(प)मात्र देवयेत्स्थानके वुधः ॥ ३६॥
गर्भाग्रं तु भवेधं तु ततोऽधस्यं तु तद्भवेत् ।
शूलमेवं समाख्यातमुपशूलमथोच्यते ॥ ३७॥
भित्तिमध्यं समारभ्य पक्षदण्डकरान्तकम् ।
उपशूलायतं प्रोक्तमपाड्मुलं नतं भवेत् ॥ ३८ ॥
वेदाङ्गुलं तु तन्नीनं शूलयोग्यं समे बुधः ।
शूलव्याससमं वध्याच्छिद्रं तद्रिशदान्वितम् ॥ ३९ ॥
भित्तिमध्यं तु मूलं स्यान्मूलं वध्वा दृढं बुधः ।
पक्षदण्डं कटीदण्डं धृत्वा शूलाख्यशूलकम् ।। ४० ॥
छिद्रे दृढतरं वद्ध्वा तत्परे कीलवन्धित्तम् ।
उपशूलविधानं च पक्षदण्डपुरं समम् ॥ ४१ ॥
उपशूलशिखायां तु वंशाने सुपिरं कुरु ।
। लोहनं दारुजं वाऽथ कीलकं योजयेदृढम् ॥ ४२ ॥

·काश्यपशिल्प एकाशीतितमः पटलः। विम्वार्य शूलमाख्यातं तस्माद्भुक्तं समाचरेत् । - शूललक्षणमाख्यातं शूलस्थापनमुच्यते ॥ १३ ॥ इत्यंशुमन्तेंदे काश्यपशिल्पे शूललक्षणं नामा- शीतितमः पटलः । ॥ अकाशीतितमः पटलः ॥ । अय वक्ष्ये विशेषेण शूलस्थापनमुत्तमम् । फर्पणादिति पास रि(ऋ)ो चार मुलमके ।। १॥ निश्चित्य स्थापन तस्य पुरः कृत्वाऽकुरार्पणम् । प्रासादस्याग्रतो देशे मण्डपं चतुरश्रफम् ॥२॥ पश्चसप्तकरं वाऽय पदयसमायुतम् । पोडशस्तम्भ[संयुक्तं दादशस्तम्भसंयुतम् ।। ३ ।। तलमष्टाङ्गुलोत्सेधं प(भित्तिच्यासचितुङ्गकम् । यथालाभ परीणाई वामक नीत्रणं दृढम् ॥ ४ ॥ वलयं वंशनासाढयं नालिफेरफलादिभिः । मा(स्था)पयेत्तु विधानेन मुक्ताय दर्भमालिका ॥५॥ तरङ्गवेटनोपेतं घरवोरणसंयुतम् ।. चतुरसमायुक्तं स्तम्भवेष्टनसंयुतम् ॥ ६ ॥ चतुर्दार विनाऽन्यत्र निश्छिद्र जालकं तु धा । मण्डपस्प विभाग: चैटिकोद यमुच्यते ॥ ७ ॥ गुणारगुलं विशालोम(च) सध्यायोद्धनपेटिका । दर्पणोदरमंपानं कृत्वा रूपं दृदं लिखेत् ॥ ८॥ परितवाभिमुण्डानि अनेन विधिना पुर। पतुरआं धनुन परपूानिदिक्षु च ॥ ९ ॥ न(मोका कम्योर्मध्ये नष्ट पाल्पयेत् । श्रम ममाम्यानं फयलानां पिंधेपनः ॥१०॥ गार्गगहिनयिमं नाणेपपपपरन् । पानि परापं भागिर प्रकन्यन् ।। ११ ॥

·काश्यपशिल्प एकाशीतितमः पटलः । २४७ कुण्डलक्षणवत्कुर्यात्सर्यकुण्डाने देशिकः । गोमयालेपनं कृत्वा पिष्टचूरलंकृतम् ॥ १२ ॥ ब्राह्मणान्भोजयेत्तस्मिन्पुण्याहं वाचयेत्ततः। महेन्द्रस्तु पदं यावद्धोमं कृत्वा विधानतः ॥ १३ ॥ वेदिका (चा)याग्निकुण्डं च पर्यग्निकरणं कुरु ।। निर्दिष्टादिवसापूर्व रात्री (त)दधिवासनम् ॥ १४ ॥ स्थण्डिलं वेदिकाया तु अष्टद्रो(ग)व शालिभिः । कर्तव्यं नालिकेरस्य साष्टपत्रं सकीर्ण(कर्णि)कम् ॥ १५ ॥ तण्डुलैस्तिलदर्भश्च रा(ला)जपुष्पैरलंकृतम् । शयनं चाहतेनैव वस्त्रेणैव प्रकल्पयेत् ॥ १६ ॥ धूपदीपैः समायुक्तं पुप्पगन्यैः समर्चयेत् । मण्डपं यो(स्यो)त्तरे पार्षे स्नानशुध्र प्रकल्पयेत् ॥ १७॥ तन्मध्ये दारुपीठं तु न्यरया(स्येस)स्योपरि दिन. । प्राइमुखं स्थापयेच्छूलं पञ्चगव्याभिषेचितम् ॥ १८ ॥ --शुचि हव्यति मन्त्रेण कृत्वा गन्धोदकै (ई)दः। • स्थापयेद्देवं देवी च गन्धपुष्पैः समयेत् ॥ १९ ॥ कौतुकं बन्धयेदेवास्ततो दक्षिणहस्तयोः । स्वर्णकार्पाससूत्रैर्वा कवचैरेव बन्धयेत् ॥ २० ॥ लम्बकूर्चसमायुक्तं वायध्वनिसमायुतम् । शयनं शा(स्था)पयेच्छूलं प्राक्छिरवोर्चवक्त्रकम् ॥२१॥ तस्य वामे ह्युमादेवी गलं वै शाययेत्सुधीः । तयोः शिरोऽग्निके देशे स्थापयेत्तु पटद्वयम् ॥ २२ ॥ सूत्र सर्वाभिधानं च सकूर्च पत्रवेष्टनम् । द्रोणकुम्भाम्बुसंपूर्ण शिवकुम्भं तदुच्यते ।। २३ ॥ तस्या तोयसपूर्ण प्राग्वत्सूत्रादिभिर्युतम् । गौरीवीजसमायुक्तं गोत्र(गौरी)कुम्भमिदं परम् ॥ २४ ॥ तन्मूलमयमे कुम्भं न्यस्य कुम्भा(गन्या)दिभिर्यजेत् । गौरीकुम्भे तु तस्यारतु मन्त्रं न्यस्य विशेपतः ।। २५ ।। परितोऽघटान्न्यस्य सूनाथैश्वः समन्वितान् । विद्येशान्मूलमन्त्रैश्च स्थाप्य गन्धादिभिर्यजेत् ।। २६ ॥

·काश्यपशिल्प एकाशीतितमः पटलः । वास्तुहोमादिकुण्हे तु अनि संस्थाप्य दशिकः अग्न्याधानादिकं सर्वपग्निकार्योक्तमाचरेत् ॥२७॥ अग्न्यथै पूर्वकुण्डे तु वह्निमाग्नेयगोचरे । याम्ये चौदुम्बरं ख्यातं खदिरं नै(क्रोति द्विज ॥२८॥ विम्वं पश्चिमभागे तु मयूरं वायुगोचरे । पटं वै सौम्यशुण्डे तु खदिरं वास्तु देशिकः ॥ २९ ।। प्रघाने ब्रह्मक्षः स्यात्समिद्वौरि(गौरी)समन्वितम् । विद्याकुण्डेषु कुण्डानि गौरीहीनानि कारयेत् ॥ ३० ॥ समिदो हृदयेनैव पुरुपेण घृताऽऽहुतीः । अघोरेण चरुं हुत्वा दा(स्वा)यां वामे तु होमयेत् ॥ ३१ ॥ चरुस्मिन्शाण(पीशान मन्त्रेण तिलं वै शिरसाहुतिः । सर्प कवचेनैव शिखामङ्गलमुच्यते ॥ ३२ ॥ गलमखेण मन्त्रेण प्रत्यहं जुहुयारछतम् । उच्यते व्याहृति हुत्वा देवदेव्युचितं समम् ॥ ३३ ॥ जयादिमि(धै)रभ्याताने राष्ट्रभृचैव(द्रिव) होमयेत् । दिशास्वध्यायतं वेदास्तोत्रैस्ताहि]शिखामुखैः ॥ ३४ ॥ अध्यानं कृततोदनमुपांधु होमपाचरेत् । देवदेवीशयोर्मूलमन्त्रैरष्टादशाऽऽहुतीः ॥ ३५॥ घृताहुँतीस्तु कर्तव्यं भस्मस्नानपतः परम् । शुक्लवसोत्तरीयं च शुक्लयज्ञोपवीतधृत् ।। ३६ ।। शुक्लमालानुलेपाबैत्रिषु पञ्चाङ्गभूपणः ।। पवित्रपाणिनोपेतः सफलीकृतविग्रहः ।। ३७ ।। आचार्यः सुप्रसन्नाशुः (स्य:) शिवद्विजकुलोत्तमः । प्रविश्य गर्भगई त एफाशीतिपदं कुरु ।। ३८ ॥ मण्डफास्यपटं घाऽथ सप्तसप्तांश एव या । गर्भगद्दे तु कर्तव्यं नात्या ब्रह्मोदयं परम् ॥ ३९ ॥ म्यानक देविसांगे नु आसनं मानुपे पढे । गर्भगेहपर मार्ग स्थापयेदेशिकोत्तमः ||४|| आरान भटपीटेन स्थानम् द्विकोपरि । मागुनविधिना पीटव्यासायागो(गोदयादयः ॥ ४१।।

·काश्यपशिल्प एकाशीतितमः पटलः । २४९ कर्तव्यं सुन्दर तस्मिन्नाधाराख्याशलां न्यसेत् । पीटग्राह्यत्रिपादं तु आसा(धा)राख्यशिलातलम् ॥ ४२ ॥ समग्रमायतं वाऽपि तदर्घ तद्धनं भवेद । स्थानकं सकलं चेत्तु पादाधस्ताद्विजोत्तम ।। ४३ ।। आधाराख्याशिलायां तु रत्नामुल्यं प्रकल्पयेत् । निम्नं पडडलं ख्यातं कर्तव्यं सगुणाकुलम् ।। ४४ ॥ मूले तु नवरत्नं वा होमपात्रं विनिक्षिपेत् । शूलपादतलाधस्तात् पण्मानं वाऽऽयतान्वितम् ॥ ४५॥ प्रागेव कल्पयेद्धीमानस्थापनार्थ वलान्वितम् । प्रवेशेग(विशेगर्भगेहे (६) तु मूलमन्त्रं समुचरन् ॥ ४६॥ स्थापयेत्तु पदे शुलं मूलमन्वं दृढं तथा । अष्टयन्धं दृढं कृत्वा सुधया च विशेपतः ॥ ४७॥ तरय वामे तथा स्थाप्यं गौरीशूलं विशेषतः । आधाराख्याशिलायां च गर्भभाजनमाग(य)तम् ॥ ४८ ॥ पञ्चपट्सप्तमात्रं वा गर्तव्यासं तथा तस(सम)म् । गर्भन्यासं तु तत्रैव गर्भभाजनसंयुतम् ॥ ४९ ।। मागुक्तविधिना सम्यक्गन्धपुष्पादिभिर्यजेत् । स्थापयेत्पूर्ववच्छूलं मूलं वै द(ग) भाजनम् ॥ ५० ॥ अथाशेपं तु यत्कर्म शिल्पिभिस्तु विशेषतः । कर्तव्यं लक्षणोपेतं स्थपतिः शिल्पिरुच्यते ।। ५१ ।। स्थपतिः शिल्पकर्मा च योग्या त्व(ग्यस्त्व)न्यस्तु कारयेत् । कृतं चेदन्यथा विम कर्तुरिच्छा भविष्यति ।। ५२ ।। आचार्यः पूजयेत्तत्र पश्चनिप्पं हिरण्मयम् । शूलस्थापनमाख्यातं रजुवन्धमथ शृणु ॥ ५३ ॥ इत्यंशुमद्भेदे काश्यपशिल्प शूलपाणिलक्षणं नामै- काशीतितमः पटलः ।

·काश्यपशिल्पेहाशीतितमः पटलः । । अब यशीतितम पर। अथ वक्ष्ये विशेषेण रज्जुपन्य सविस्तरम् । सर्वश्रय वन्धस्तु ताम्रपत्रेः सुवेष्टयेत् ॥ १ ॥ शूलेऽष्टवन्धमालिप्य रज्जुपचं ततः कुरु । श्रीवेटकं दुरुष्क च गुग्गुलं च गुडं तथा ॥ २ ॥ सर्जर गरिक चैव घृततेलेऽवयनम् । श्रीवेष्टकं चतुर्भागं कुन्दुरुप्पं गुणाशाम् ॥ ३ ॥ गुग्गुलं पञ्चभाग रयादेकाशं गुलमुच्यते । सर्जरः स तु वरवशं गेरिर तु गुणाइलम् ॥ ४ ॥ पडेते सूक्ष्मचूर्णं तु क्रत्वाऽऽज्यतलमिश्रताः । मृत्पाने तु विनिक्षिप्य पक्षोद्रादिकं वरम् ।। ५ ॥ तथैव शुलमारिय रज्जुबन्ध ततः कुरु । रज्जुवन्धरतु नाहे तु मन्यं रयादृर्ध्वगं विधा ॥ ६ ॥ सुपुन्ना मध्यमा रयाता पिङ्गला तरय दक्षिणा । इडा ये तरय वामस्था प्रधानेनार्ययास्तिमे(नोगास्त्विम)॥ द्ववर तु परीणाई युक्तास्ता वे त्रिवर्तिकाः । लेपा नाडीरयाणा तु मूल मेढावसानकम् ।। ८ ॥ तेनारिथमूलवद्भिन्ना राडीयो(नाडयो)ऽटाटशस्तथा । विमला धोपिणी मायसचाहहसितेजसा ॥ ९ ॥ (?) वायविर्गतती चेव पर्दिनी घोषिणी तथा । रसवर्ती मृदङ्गी च स्तिसनी च तथैव च ॥ १० ॥ शटस्पादिपूर्णा च सुसिंही वारिधारिणी । वाहिनीति समार पाता विपदसरया विधानतः ॥ ११ ॥ मत्या पियवव्यासा नित्रिवतिईिवर्तिमा । तेवाटो रसनाडी तु सर्वपाढोरुमूल्यम् ॥ १२ ॥ उस्मृले मात्त्या परितो नलिशान्ताम् । रमितास्ते समान याताः सा वै पिङ्गलमूलाम् ॥१३॥ गदादीनि [४] पदसंग या इडामूले समुन्द्रवा। एपारसनाडीना वामपाटे तु सन्त्यवत् ॥ १४ ॥ नयायमाल्या पण्णामावतिता। सुपुम्ना मृगाः शेपा रगपाचोरोहिताः ।।१५।'

·काश्यपशिल्पे ज्यशीतितमः पटलः ।
२५१
परदण्डोपरिष्टं तु(ष्टात्तु) तिर्यग्वाहुगतारित्वमे ।
गगनी मर्दनी चैव रोहिणी दक्षिणे करे ॥१६॥
रसावादि(वर्ती)मृदङ्गी च सृक्सिना(सिंसनी) वामबाहुका ।
वाहुमूले समात्य त्रिवग्रं चैव(क)बद्भवेत् ॥ १७ ॥
तरयाग्रे द(अ)टशाखासु दक्षिणे दक्षिणे तथा ।
बाहुमूलं तथान्तं तु नाडयोऽष्टौ प्रसारिते ॥ १८ ॥
तेपामग्रैकविप्राणिवन्धैकप्रणवावृतम् ।
एवं वामे तु दृष्टं त्याद्धस्तं प्रणवमाचरेत् ॥ १९ ।।
एवं हि प्रतिमानं तु नाडीनामष्टविंशतिः ।
प्रधाना नाडयस्त्वेवं कल्पयेत्तन्त्रवित्तमः ।। २० ॥
तेपु भिन्नास्तथा विप्र अष्टाष्टौ नाडयरतथा ।
तस्मात्तदेकनं नाडी सर्वाङ्ग तु समावृतम् ॥ २१ ।।
चतुःसप्तसहस्राणि नाडयः परिकीर्तिताः ।
नादिहस्तान्ताः शूला जीर्णकः शूलपात्रवत् ॥ २२ ॥
नालिकेलफलैः पक्कैः घृतकल्पल यान्वितम् ।
चर्मासारं गृहीत्वा तु सारादन्यारवाहता ॥ २३ ॥
नाडयः वा हि संकल्प्य पश्चादातनाडिकाः ।
पडयवं तु परीणाई रज्जुमापातयेदृढम् ।। २४ ॥
पश्चात्तु रज्जुरज्जुभ्यां वन्धयेदक्षिणावृतम् ।
हृत्पद्मसाष्टपत्रं तु रज्जुना बन्धयेयुधः ॥ २५ ।।
तस्य नालं तु नाभ्यन्तं सुपुम्णा(ना) सह साधितम् ।
त्यस्यानं तु सरपधमिरयुक्त हि मयाऽयुमा । २६६।
मूलमन्त्रमनुस्मृत्य रज्जुबन्धं ततः कुरु ।
रज्जुबन्धमिति ख्यातं मृत्संस्कारमतः परम् ॥ २७ ॥
इत्यंशुमतेंदे काश्यपशिल्पे रज्जुवन्धलक्षणं
नाम यशीतितमः पटलः।
॥ अथ न्यशीतितमः पटलः ।।
मृत्संस्कारमहं वध्ये संक्षेप्याशू(प्य शृणु सुव्रत |
“जाङ्गलं जानुरूपं च समिश्रं मृत्रिघा भवेत् ॥१॥

·२५२ काश्यपशिल्पे यशीतितमः पटलः । अंशत्वेन वनेत्याकं सुनीडिजाङ्गलं भवेत् । तनुवालुकसंयुक्त तनुतेगात्वनक्षमम् ॥ २ ॥ त्रिहस्तं मनोरमं सन्तु(तु) दृष्टं वत्सानुरूपकम् । तयोमिश्रविमा(मिया)कार मिश्रलं तदुदाहृतम् ॥ ३॥ तेपु शेप्या जवोपेता शुद्धभूमी मनोरमे। नदीतीरे तटाके या श्वेतासकपीतकृष्ण चा(ला) ॥ ४ ॥ पङ्घ संग्राद्य पात्रेषु जलमात्राचयेनु वा । पात्रस्थं शोपयेत्पडू यावदल्पद्वान्वितम् ॥ ५॥ . तावद्रक्ष्या च बालाक्षिताम्भसं विभ मर्दयेत् । ईपद्र्वसमायुक्त पिण्डं कृत्वा तु तन्मृदा ॥ ६ ॥ पिण्ड हस्ते नले रेखा दृशे पिष्ठं तथा कुरु । यवताराष्टकेगताः कल्प्यमानं तलेन तु ॥७॥ रुद्रागुन्लीपरीणाहं प्रस्त(रथ) मुक्तसुदाहृतम् । सिकतं च शिलापूर्ण सदृशं कल्पयेवुधः ॥ ८॥ भृतं चैकं तु(त)देकांशं योजयेत्तु मुढा स हि । फल भोगिसमं दयादशाहे वाऽसिसके ॥९॥ यवगोश्ममाक्षं च तत्वसीचूर्णसंयुतम् । मृदेऽष्टांशं समायोज्यं नालिफैलफलोटकैः ॥ १० ॥ पात्रे वा मर्दयेद्भस्म देशदातृकमे तनः । श्र(श्री)वेष्टे गुग्गुलं चैव कुन्दुरुप्फ तथैव च ॥ ११ ॥ तथा सर्जरसाचूर्ण मृत्कालांश शिवांशकम् । पाने मृदा समायोज्यं दधिना मर्दयेत्सुधीः ।। १२ ।। चूर्णी च पिप्पली चैव मरीची रसनी तया। समचूर्ण तु कर्तव्यं उद्देशांशः सुसंयुतम् ॥ १३ ॥ मधुशारघृतेनैव मृदं पानेण मर्दयेत् । कपित्यविल्यनिर्यासचों द्वी समता कुरु ॥१४॥ मृटे पदाने या तैलचूर्णसमायुतम् । मईयेत्क्रमसाम्याध) कुष्टगरिकानालकम् ।। १५ ।।

·काश्यपशिल्पे चतुरशीतितमः पटलः । चन्दनागरुकर्पूरगोषु गोरोचनं समम् । ग्राह्यं चूर्ण तु कर्तव्यं मुत्ता(ता)शांशसमन्वितम् ॥ १६ ॥ अतसीस्नेहसंयुक्तं मर्दयक्षेशिकोत्तमः । सुपर्णराजिताचूर्ण चापल्ये गुलिकावहे ॥ १७ ॥ दिदिगन्नादि सस्यादि सागरे च हलस्तले । मजदन्ते तृपशृङ्गे गोमगध विशेषतः ॥ १८ ॥ यथालाभं तु कर्तव्यं नानागन्धसमन्वितम् । कपित्थं चैव निर्यासं मधु वा मर्दयेवुधः ॥ १९ ।। पञ्चरात्रमितीकृत्य नारिकेलफलं तथा । त्वक्सारं तु परीगृह्य एकसारं याङ्गुलम् ॥२०॥ सार्धद्वयाद्गुलं वाऽथ मानेन च्छेदयेवुधः । मृञ्चतुर्थसमायुक्तं मन्यमे घा त(स)मारभेत् ॥ २१ ॥ राज्यं धेनुमदं लिप्य ततोऽपि ऋजुबेष्टनम् । तदुरुज्जुं नरं विम एकद्विव्यड्गुलं तु वा ॥ २२ ।। ततो वै मृत्समालिप्य यावच्छोपणकं दिन । तावन्निरक्ष्यि कर्तव्यं मृल्लेपं तु शनैः शनैः ॥ २३ ॥ शूलबाह्यागतच्यासचतुर्भङ्गविभाजिते । एकांशावधिकं लिप्य अनुरूपमुदाहृतम् ॥ २४ ॥ द्वधंशावशतमिश्र स्याभागेन त्वनलावधि । तत्तक्षेशमृनैव तत्तयोग्यं समालिपेत् ।। २५ ॥ शेपं कालेन संपूर्य वेदं शेपं सवल्कलम् । शेष कार्पासतन्त्वाटि युक्तं कल्के तु क्ल्पयेत् ॥ २६ ॥ मृत्संस्कारमिदं स्यातं कल्कसंस्कारमुच्यते ॥ २७ ॥ इत्यंशुमद्भटे काश्यपशिल्पे मृत्सकारलक्षणं नाम व्यतितमः पटलः।

·१२५४
काश्यपशिल्पे चतुरशीतितमः पटलः ।
॥ अप चतुरशीतितमः पटलः ॥
अथ कल्कविधानं तु वक्ष्ये संक्षेपतः क्रमात् ।
नद्या वाऽपि तटाफे वा दीर्घिकायामथापि वा ।। १ ।।
सस्यक्षेत्रऽथवा विष प्राणिरूपे जले भवेत् ।
सुदृढा शुद्धजलजा स्थूलबालुफमुद्रिता ॥२॥
संग्राह्या शर्करा ोपा तरयाः प्रक्षालनं कुरु ।
शर्कराशोपणं कृत्या सूक्ष्मचूर्ण तु तत्कुरु ॥ ३ ॥
तिलोदकसमं पिण्डं कृत्वा तच्छोपयेत्क्रमात् ।
अवन्धनिर्यासजलं त्रिविधं प्रोक्ष्यते द्विज ॥४॥
पञ्चगुणं तु निर्यास सपद्वैतु पड्गुणम् ।
स्वश्रुतं वाचलं चैव सैकतं च प्रमोदितम् ॥ ५ ॥
रवश्च सेकजले पिण्डं वेष्टयेत्तु यथाक्रमात् ।
कार्पासतन्तवशापि मृदं कृत्वा सुपीपयेत् ॥ ६॥
त्रियवं फल्कभित्ते तु कदलीभिस्तदर्थवत् ।
एतत्कल्कं यथायोग्यं कल्य एव हि निर्यसा |॥ ७॥
निगुणं मध्यम चांत्र कन्यस तु चतुर्गुणम् ।
बन्धबद्धं जलं ह्येवं त्रिविधं परिपठ्यते ॥८॥
तेप्वादौ गुडजलेन पर्दयेत्तु पुनः पुनः ।
क्रमेण लेपयत्कल्क व्यचक्रिया यवं धनम् ॥९॥
शनैः शनैर्लेपनं कृत्वा भिन्नच्छिद्रविवर्जितम् ।
पभमासं त्रिसमासं का मासं वा शोपयेत्पुनः ॥१०॥
पृश्चनव्यानको विम पेपितो येक्रमात् ।
ततः स्वच्छ जलेकं च प्रमाणं तं तु लेपयेत् ।। ११ ।।
याहुकूर्चप्रगाणं तु गोध्यमानसमं नयेत् ।
अङ्गोपाङ्गं च प्रत्यङ्गं कल्पयेक्षणान्वितम् ॥ १२ ।।
फरचरणोदयादनि अङ्गमित्यभिधीयते ।
उपाई भूपणं ग्यात प्रत्यङ्ग चाह नाईणा ॥ १३ ॥
फपित्यनिर्यासरसं सात्रिगुणांशकम् ।
वनन्छाई चतुर्भार्ग फल्कमालेपयत्ततः ॥ १४ ॥
ततत्फल्यं नु पष्ठवंशाहलादपरस्ततम् ।
योरस(यः सोन्ननो च(नभ) कुन घोक्ष्यं तु पोषयेत् ॥ १५ ॥

·काश्यपशिल्पे पश्चाशीतितमः पटलः । २५५ मस्तानान्त्रितमिन्द्रं यवस्थयेलक्षण . ॥१६॥ इत्येते कल्कसंस्काराः प्रोन्यते(क्ताच) सकलस्य तु ॥ १७ ॥ इत्यंशुमन्तेंदे काश्यपशिल्पे कल्कसंस्कारलक्षणं नाम चतुरशीतितमः पटलः । ... ।। अथ पञ्चाशीतितमः पटल ॥ अथ वक्ष्ये विशेपेण वर्णसंस्कारलक्षणम् | शिवात्परमसद्भावं द्रव्यफाच्छशिसंभवम् ॥ १॥ शिवाच्छक्तिः समुत्पन्ना तस्या नादः समुत्थितः । तस्मात्सर्वं समुत्पन्नं तस्मादनिलसंभवः ॥ २ ॥ अनिलादापः संभूतं तस्मादै क्षिति संभवम् । श्वेत रक्तं तथा पीतं कृष्णं चेतिचतुर्विधम् ॥ ३॥ जले सच्छ्वेतमग्नौ च रक्तं निभवेद्भवम् । (१) भुवने पीतवर्णश्च नीले कृष्णस(स्य) संभवः । विष्णुमहेश्वरी गौरी रुद्रो वर्णाधिपाः क्रमात् । विपक्षत्रियविद्गाः सितवर्णादयः क्रमात् ॥ ५ ॥ श्वेतं रक्तं च पीतं च कृष्णं चैव चतुर्विधम् । श्वेतं चैव तु शुक् च घवलं च विनात्तकम् ।। ६ ॥ मुक्ता चेपुवर्णा श्वेतवर्णमिदं सितम् । शतवर्णसमं शुक्ल प(व)र्णमित्युतमा(त्तम)मया(तम्)॥७॥ रजताभं च गोक्षीरसदृशं धवलं भवेत् । तारकासमवर्ण तु अतारकमुदाग्रतः ॥ ८ ॥ अरुणं रक्तशोणं च अग्निएदं(रेवं) चतुर्विधम् । अरुणं शोकनाभं तु पद्मपुप्पाभरत्नकम् ॥९॥ शोणकं शुकपुप्पाभं राक्षसानां तु पाटलम् | स्वर्णपिङ्गं च पीतं च हरितालं चतुर्विधम् ॥ १०॥ स्वर्णवर्णव' पुण्डं विसङ्ग जनिसारवत् । हरितालं च पीतरय हरितं रज्जुमन्नवत् ॥ ११ ॥ .

·काश्यपशिल्पे पश्चाशीतितमः पटलः ।
नीलं श्यामं च कालं च कृष्णं चैव चतुर्विधम् ।
मेघवर्णसमं नीलं श्याम नलया समम् ॥ १२॥
शिखिवर्णसमं कालं कृष्णं च भृगुपत्रवत् ।
एवं पोडशभेदं तु वर्णमेवं स्वजन्त्रकम् ॥ १३ ॥
धरणीजसमुच्छिष्टं रक्तं नासाग्रसंभवम् ।
अथवा जातिलिङ्गं तु रक्तभासं द्विधा स्मृतम् ॥ १४ ॥
गोदावर्या तु संस्कृतं हलालवमुदाहृतम् ।
अतसीपुष्पसंकाशं रजायत्ता चपुच्यते ॥ १५ ॥
श्यामरापाणसारं तु श्याममित्यभिधीयते ।
दिवेतत्तरजोत्पू(टीपोत्पन्नरजोवोर्ण कृष्णवर्णमुदाहृतम् ॥ १६ ॥
एवमादिकलावर्णास्तस्मिस्तस्मिन्ननेकधा ।
मिन्छेत लक्षसारं च दिवोद्भूतरजस्तथा ।। १७॥
ऊरुं चापिमिनीलाघयां तुरन्याभिधीयते ।
एवं स्वतः प्रयाणं तु वर्णविम्बान कामतम् ॥ १८ ॥
इति काश्यपे वर्णसंस्कारलक्षणम् ।
यंलाकामाहर्फ वर्णा वक्ष्ये संक्षेपतः क्रपाद ।
पीताभ्यास तु पीतं स्यात्तादृशं पूर्णवत्कृतम् ॥ १९ ॥
नारिकेलोदकैमिश्रं टहेरक्तनिभं भवेत् ।
तत्सुधाकर्मरक्तस्य शचे दीर्घसिता भवेत् ॥ २० ॥
रामावर्त च श्यामं च पापाणी द्वौ च पूनिती ।
जनासनं वशरताः स्युः सुधाकर्मसु सुव्रत ॥ २१ ॥
अयासंस्कारवण तु वक्ष्यते द्विजसत्तम ।
सितं रक्त समं मिथं गौरं च विरुदाहुतम् ॥ २२ ॥
सितं पीनं समं मिदं यत्तत्पूरकं भवेत् ।
सितवत्वं कृष्णसंमिश्र सपावर्णनिभं भवेत् ।। २३ ।।
घेतं कृष्णं च पीतं च संमभागं नु मिश्रितम् ।
धारं च निरिद रयातं वर्णकर्मम चोकटोकतम् ॥ २४ ॥

·काश्यपशिल्पे पडगीतितमः पटलः ।
२५७
श्वेत रक्तं च पीतं च संमिश्रकमुदाहृतम् ।
रक्तं पीतं समं मिश्रं बकुलस्य फलाकृति ॥ २५ ॥
ज्वलनच्छविरि(नाभाम)दं ख्यातमग्निवर्णमिदं परम् ।
पीतस्य द्विगुणं रक्तं मिश्रं तत्त्वतिरक्तकम् ।। २६ ॥
उभयात्सममन्येन वर्णमित्युच्यते तु बामया।
रक्तस्य द्विगुणं विपमिश्रितं गुल(वर्णकम् ॥ २७ ॥
पीतस्य च तदर्धं तु मिश्रितं कपिलं भवेत् ।
सितवेदांगरक्ताढग्यं सर्परस्य समं भवेत् ।। २८ ॥
तदेवानिलमाधिक्यधान्याङ्कुरमुदाहृतम् ।
श्यामस्यारितलाढयं च कुङ्कुटा(मा)रितलार्धकम् ॥ २९ ॥
मिश्रितं स्यात्सस्यमस्याः कृष्णालाक्षं च संमितम् ।
जम्बूफलसमं त्वेतवर्णमित्युच्यतेऽथया ॥ ३० ॥
जातीफलं समं लाक्षासारं लोहितमुच्यते ।
कृष्णं नीलं समं मिथ केशवर्णमुदाहृतम् ॥ ३१ ॥
सरयश्यामं च रक्तं च मिनं मञ्जिष्ठवर्णकम् ।
कृष्णं पीतं समं मिश्रं मधुवर्णमुदाहृतम् ॥ ३२ ॥
कृष्णस्य द्विगुणं पीतं मानुपं वर्णमुच्यते ।
मानुपं रक्तमाधिक्यं हरितं ममताभशाम् ॥ ३३ ॥
निहोपेतदातृवर्णमुदाहृतम्
तेपु यन्नस्यमल्पेन वाहुमानसमन्वितम् ॥ ३४ ॥
बाहुसामेति तरख्यातं द्रव्याल्पादिच मानितम् ।
अल्पसारमिदं ख्यातं सलेपाकल्पितं विदुः ।। ३५॥
वर्णानामानुकूलस्य सममेव समाश्रितम् ।। ३६ ॥
इत्यंशुमतेंदे काश्यपशिल्पे वर्णसंस्कारलक्षणं
नाम पञ्चाशीतितमः पटलः।
....।
....
|| अथ पडशीतितमः पटलः ।
अथ वक्ष्ये विशेपेण वर्णलेपनमुत्तमम् ।
शैलकासपिष्टकाही नि(त्रि)या चै वर्णलेपनम् ॥ १॥

·२५८
काश्यपशिल्पे पडशीतितमः पटलः ।
शलजे वर्णक्षा दङ्गोपाङ्गखिलापधि ।
उपरिष्टाचाद्यतः रयात्मणकला पावयेत् ॥ २॥
घेतववस्तु तदुई चित्यणं लिप्यश्वेतश्वेतवर्णाटमस्तु (१) ।
विमोचिरलिप्रतिष्ठासम्यगागाचरेत् ॥ ३ ॥१)
अथवा शैलजे विम्मे पठान्छ विनोर्वतः ।
यरमानं तु लिप्याचित
...नमः॥४॥
वेतं च विम्बवर्ण च क्रमेणोचितं लिपेन ।
शिलागर्भमिदं ख्यात पर्णहीनाममेव वा ॥ ५ ॥
शूलस्थापनकर्माटि दारगर्भ तु पूर्ववत् ।
चित्रं वाऽप्यचित्रं वा पोष्टकस्मयान्वितः ॥६॥
अङ्गं समं कर्णकं कृत्वा पठमं छादयेचतः ।
चर्वाष्टानि च सर्वाणि शैल्दजे तु यथा तथा ॥ ७ ॥
कर्तव्यमिष्टगर्भ तु दारमि तु तन्तु वा ।
एवं त्रिविधनित्य तु वर्णलेपमुदाहृतम् ॥ ८ ॥
आढो श्वेतनि लिप्य सवास्यस्यजमेव वा।
उपेण श्वेतवर्ण तु त्रिभक्त्या वा तु लेपयेत् ॥ ९॥
तदुर्चे पानवर्ण तु लेपयेदिनसत्तमः ।
सितनिम्रनिभं चैव सम मिश्र तु वाक्य(स्तु)बत् ॥१०॥
सितं वर्णेन विम्बानां मधुवर्णनिभं भवेत् ।
रक्ष्यादीनिभायानां पाण्डुवर्ण प्रकल्पयेत् ॥ ११ ॥
पद्धसंचं च मे च एवं तन] त्रिधा भवेत् ।
पापित्यनियाँ सेनेव रिसंध्यं तु मक्ल्पयेत् ॥ १२॥
स्वच्छतो लेपमार यात मध्यमं मधुसदृशम् ।
तरणं दधिसादृश्य लिधं द्रोणढरं भवेद ॥ १३ ॥
मेदुरेण भवेन्टिष्टं विवं] संधानमाचरेत् ।
यल्पमर्दनाय तु पारयेन्द्र-यसारिणा ॥ १४ ॥
पसात्स्यरटमलने पण तु समानरेन् ।
सुधार्मिजलोपने महापेमेषवर्मयाः ॥ १५ ॥

·काश्यपशिल्पे पडशीतितमः पटलः । २५९ पर्यासारं तु वद्धं स्याज्जलपाईका भवेत् । जलपत्तिविना यत्र तत्र कापित्थन द्विजः ॥ १६ ॥ निर्यासजलसंवन्धमुक्तमन्यन्न कारयेत् । फल्कं पोडशधा भज्य पट्पञ्चचतुरं तु वा ॥ १७ ॥ कपित्थनिर्यासेनैव स्वच्छ नैव जलं भवेत् । सकृचिकणलेप तु कारयेद्विजसत्तमः ।। १८ ।। चिक्कणं कल्कसारं च द्विविधं चिकणं भवेत् । जलपात्रं सुधाकुम्भे चिक्कणं शर्करद्रवम् ।। १९ ।। चिक्कणं द्विविधं चैव कल्पयेत्तु यथोचितम् । चिकणं कल्कवन्धं तु दशभागविभाजिते ॥ २०॥ एकांशरहितं यद्धं गिलोपयनं तु (लालेपन)योग्यकम् । चिकणे वन्धतुल्यं वा सितलेपनकर्माण ॥ २१ ॥ सितबन्धसमें वाऽथ तदशांशं विहीनकम् । पास्थावर्णस्य बद्धस्य स्वी(त्रिः)कृत्वा पांमु(सु)लेपनम् ।। २२ ।। पड्वर्ण तु ततो लेप्यं यथाक्रमेण देशिकः । बिम्बसर्वतवर्ण तु पट्कृत्वः सालिपेत्तथा ॥ २३ ॥ पामुवार्ण तु विशां त्वंसहीनं तु वर्जयेत् । पट्पपादिकवर्णस्य वन्धमित्युच्यते मया ॥ २४ ॥ तदानीं वर्णवन्धं तु विंशांशेऽशविहीनकम् । द्वितीयं वर्णवन्धं स्यात्तन्वत()द्वन्धनं ततः॥२५॥ पण्णामपि सवर्णाद्या वन्धमेवं ब्रमोन्नतम् । प्रथमेत्युच्यते बन्धे षड्डिधं च लिपेत्क्रमात् ।। २६ ।। पत्रं चन्धं च मन्वन्तं न तथा प्रवर्तय पडेतानि वर्णलेपक्रम विदुः ॥ २७ ॥ दीर्घपत्रमिति ख्यातं ततोऽन्यच्च द्विभाजितम् । स्वर्णचूर्णसमायुक्तं वर्णलेपप्रवर्तकम् ॥ २८ ॥ पड्वर्णक्रममेवं हि लेपयेत्तु परस्परम् ॥ २९ ॥ इत्यंशुमतेंदे काश्यपशिल्पे वर्णलेपनं नाम पडशीतितमः पटलः। -

·काश्यपशिल्पे सप्ताशीतितमः पटलः ।
॥ अथ सप्ताशीतितमः पटलः ।
अथ वक्ष्ये विशेपेण भक्तानां लक्षणे परम् ।
सर्वेषामपि भक्तानां पदं चतुर्विधं भवेत् ॥ १॥
सालोक्यं चैव सामीप्यं सायुज्यं च तथैव च ।
सारूप्यं च वि(पोदं विष चतुर्भेदमुदाहृतम् ॥ २॥
पुरुषो वा स्त्रियो वाऽथ तेषु यत्यादयाश्रितम् ।
तत्तत्पादानुकल्यं वा सालोक्यपदमाश्रितम् ॥ ३ ॥
तदा सामीप्यदेशश्च मम(रु)चिराकृतिस्तु वा।
ममचिरादिभिः कुर्याच्छेपाढे पादमाश्रिताः ॥ ४ ॥
चालश्च यौवना वृद्धस्त्रिविधस्य पिया ता(था) ।
त्रिविपादाकलाशब्दं तपसाचालसज्जिता ॥५॥
तस्मात्सप्ततिवर्ग वा या सा यौवनान्विता ।
तर्ववयसोपेतं वृद्धा तु निन्द्रवन्धनम् ॥ ६ ॥
वालास्तु पञ्चतालेन शेषा वसुमयेन वै ।
स्थानक चासनं चैव यानमृत्तन एव च ॥७॥
चतुर्भेटेन कर्तव्यं भक्तानां मानुपायुधः ।
अभङ्ग समभङ्ग वा अतिभङ्गमथापि वा ॥८॥
सव्यं वापस्य पादं तु कुचितं वितरस्थितम् ।
द्रौ स्वजानुचितां धृत्वा हृदयेऽन्जलिखेऽथ वा ॥९॥
लम्ब्यं दक्षिणपादं तु हस्तं पूर्ववदेव हि ।
आसनं पञ्चस वा नवमं तु शिवोपरि ॥१०॥
प्रयोदशपरिवाथ प्रकीर्णकं तु ततो भवेत् ।
महेन्द्रगृहरक्षेते पुष्पदन्ते तथैव च ॥११॥
मल्लाटक्यां गवे वाधामवेशं परिकल्पयेत् ।
प्राङ्मुखानामपीन्द्रः स्यादुदगग्रं तथैव च ॥ १२ ॥
मनुपक्षका वाऽथ सत्पादशपथं तु था।
नन्द्यावर्तमिदं पक्षभेद मात्र विधीयते ॥ १३ ॥

·काश्यपशिल्पे सप्ताशीतितमः पटलः । महेन्द्रदिग्वंशकेष्वेव प्रवेशस्तु प्रकीर्णवत् । पाङ्मुखं रसर्वाथी स्यादुदग्वक्व विंशतिः ॥ १४ ॥ अष्टाविंशतिकाया वा तावदेव विवर्धनात् । एघमष्टाविधं ख्यातं श्रीपतिं तललक्षितम् ॥ १५॥ एतद्द्वाराष्ट्रकोपेतमुपद्वाराष्टकं भवेत् । अथवा वेदवेदांशं वारईशं तु पार्गिव ॥ १६ ॥ दण्डकं न्यस्तवस्तूनां भेदमैकमनेकधा । ग्रामादीनां तु विस्तारं भानुजन्माष्टसप्तथा ॥ १७ ॥ भूतवेदांशकं भूत्वा नन्दसप्तगुणांशकम् । भूतवेदाग्निभागं तु ग्रामे वापि (पी)यी भवेत् ॥ १८ ॥ मानसूत्राबहिर्वपादन्तरं पविधं भवेत् । एकद्वित्रिचतुप्पञ्चहस्तं वा वसविस्तरम् ॥ १९ ॥ निपञ्चसप्तहरतं वा नवरुद्रकरं तु वा । त्रयोदशकरं वाऽथ वप्रतुङ्गमुदाहृतम् ॥२०॥ त्रिचतुष्पञ्चपट्सप्तवस्वंशं वा विशेपतः । वममूलतलं कृत्वा एकाशनानविस्तरम् ॥ २१ ॥ शिलाभिष्टकाभिर्वा मृदा वा परिकल्पयेत् । छत्रदण्डाम्युदाम वा कृकलासपराकृतिः ॥ २२ ॥ इहास्यपरिवद्वाऽथ वप्रविषपमाचरेत् । फरालमुद्गगुल्मासकल्पचिक्कणकर्मवाम् ।। २३ ॥ लाक्षां समालिपे पिष्टकाश्ममयूरपि । मनुयो दारभिः पत्रैश्छादयेत तृणादिभिः ॥२४॥ तद्धाह्येऽभ्यन्तरे चैव खलु रेचेष्ट मानतः । वासार्थ स(श)कटादीनां तक्षकाणां विशेषतः ॥ २५ ॥ तबाह्यऽभ्यष्टमानेन पञ्चभूम्याः परं भवेत् । तबाह्येऽभ्यष्टमानेन परिखां परिकल्पयेत् ॥ २६ ॥ चप्रस्याभ्यन्तरे विम देवतास्थापनं भवेत् । शिवहये च मातृणां समवाद्ये तु वा भवेत् ॥ २७ ॥ परिखस्य तु बाह्ये वा तौ संकल्प्य द्विजोत्तमः । आदित्यांशे तु भानोश्व आग्नेय्यां कालिकोष्ठकम् ॥ २८ ॥ .

·काश्यपशिल्पे सप्ताशीतितमः पटलः ।
भृशांश विष्णुगृहं रयाद्याम्ये पण्पुरखमन्दिरम् ।
शास्तुहं अगाशे तु नैत्यां केशवालयम् ॥ २९ ॥
सुग्रीयांश गणाध्यक्ष पुष्पदन्तपढेऽथवा ।
वारुण्यां विष्णुगेहं स्यात्सुग्रीवांशे हलालयम् ॥ ३०॥
भृङ्गराजांशके पाशयमे चैव विनाशकौ ।
मदिरालयं तु वायव्ये मुख्य तु यमभूयकम् ॥ ३१॥
मातृणामालयं सौम्ये वायव्यां करणेऽपि वा।
ईशाने शिवहयं स्यादीशानानन्तरेपु वा ॥ ३२ ॥
पर्जन्यांशे जयांशे वा हेन्द्रावाम्भोगमे वा।
मारुतं केतुना विप्र कर्तव्यं तु शिवालयम् ॥ ३३॥
शिवालयं मातृकोई कर्तव्यं तु वहिर्मुखम् ।
अभ्यन्तरमुखं विष्णु विवस्वान्पश्चिमाननम् ।। ३४ ।।
शेपाः पूर्वमुखाः सर्वे कारयेद्विधिपूर्वकम् ।
सूत्रसंन्धौ चतुके तु शूले चैवाष्टकेऽपि वा ॥ ३५ ॥
पदके चैव तु वीथ्यग्ने देवालयं द(हि)कारयेत् ।
वापीकूपतटाकाटीन्सर्वत्र परिकल्पयेत् ॥ ३६ ।।
ब्रह्मांशे शेपमस्थानं वारुणे हरिमन्दिरम् ।
पाये चैव कुलालानां नापितानां तु संकरे ॥ ३७ ॥
दक्षिणे भेदसीनां तु कारणां चैव तन थे।
मत्स्योवहिर्हतानां तु पश्चिमे वासमुच्यते ॥ ३८ ।।
उत्तरे चैव किनाणां अपरे तत्समीपके।
तहा स्ववाहो चा कर्मकारा तयानले ॥ ३९ ॥
चाये त्यल्पद्रे तु रजकानां गृहं भवेत् ।
तहाये फोगमारे च चण्डालावासमुच्यते ॥ ४० ॥
शंकर परिग्या सग्रहमतदण्ई उपचानकम् ।
वायव्यां च मधानं नु मागुत्तेन विपतः ॥ ४१ ।।
अपरं मानसूत्रं तु बाय सालान्तरे भवेत् ।
महेन्द्रल्यान्टाटोरिभागाने भोजनं च रिधीयते ॥४२॥
टण्टदक्षिणपार्थ नु पनि पुपियालयम् ।
वर्षणापि फरीदण्डटण्डमान्यपंपटम् ॥ १३ ॥

·काश्यपशिल्पेऽटाशीतितमः पटलः । उत्तरे लवणं चैव तैलगन्धं तु पुष्पकम् । होमं रक्तादयश्चैव सर्वत्रैकाहकं भवेत् ॥ ४४ ॥ ग्रामादिलक्षणं मोक्तं गृहविन्यासलक्षणम् ॥ ४५ ॥ इत्यंशुमद्भेदे काश्यपशिल्पे ग्रामादिलक्षणं नाम सप्ताशीतितमः पटलः। ." ॥ अथाष्टाशीतितमः पटलः ।। अथ वक्ष्ये विशेषेण गृहविन्यासलक्षणम् । शूले सूत्रे च सत्ये च चतुपके चाटफे तथा ।। १ ॥ आलयाग्रे सभाग्रे च चैत्यक्षसमीपके | श्मशाने पर्वताये च क्षारभूमी तथैव च ॥ २॥ भुजङ्गानिलये चैवरुमन्यावाक्षं न कारयेत् । वास्तुमध्ये स्तवं मन्तु पुरीपस्य हृदिर्भघेत् ॥ ३ ॥ चतुष्कर्णगताः सूत्राः सिरा इत्यभिधीयते । मातर्मुखस्य सूत्राणि स्थानसंज्ञा प्रकीर्तिता ॥४॥ गुणस्य सूत्रयोगं तु संधिरित्यभिधीयते । तदेव सूत्रयोग यत्तचतुप्फमुदाहृतम् ॥ ५॥ रससूत्रप्रयोगं यत्तदष्टकमुदाहृतम् । चतुष्को सिरयोगश्च चुलमित्यभिधीयते ॥ ६ ॥ केवलं सहज चैव जगृहक्ष्मविधिर्भवेत् । समन्त्रं केवल ख्यातं वाह्ये त्वातवीथिकम् ॥ ७॥ तद्वाह्ये त्वाद्धीमान्दासीदासनिवासका । विधिनावेशनी सतिकासारवद्भवेत् ॥ ८॥ आस्यात्तग्रहादीनि ग्रामवास्तुवदाचरेत् । आलयातवीथ्यादि हीनाझीलवलं गृहम् ।। ९ ॥ यत्तद्गृह्ववास्तु स्यात्कूकरिष्टयानुकूलकम् । कैचलं तु गृहक्षेत्रे वाऽऽरामादिपु या कृते ।। १० ।।

·२६४ काश्यपशिल्पऽयाशीतितमः पटलः । नन्दांशं वर्जयेत्क्षेत्रे सिरसूबसमन्वितम् । अजांशमध्यमे वज्य पुष्पादिऋक्षमागतः ॥ ११ ॥ राशयस्त्विति विख्याताः प्राग्वद्याक्षिण्यमेव च । तेषु कर्कधनुर्मीनं मिथुन चैत्र वर्जयेत् ॥ १२ ॥ शेषेविष्टं गृह कर्म भानुकूलान्वितं गृहम् । ग्रामादिगृहश्रेणीपु राजा च सहज भवेत् ।। १३ ॥ भूपरीक्षामायसर्व मागिवैव समाचरेद । कर्पणे ह्या(ह्मोदितं ऋतं तिथिवारस्तदुक्तकम् ॥ १४ ॥ दर्शनं चोभयं सर्व शुभयुक्तं परिग्रहेत् । गृहारम्भं तु कर्तव्यं गर्भन्यासपुरःसरम् ॥ १५ ॥ गर्भन्यासं प्रकर्तव्यं प्रागुक्तविधिना बुधैः । भल्लाटांशे महेन्द्रांश गृहक्षतपदे तथा ॥ १६ ॥ पुष्पदन्तपदे चैव पूपादिषु चतुर्ग्रहे । द्वारस्य दक्षिणे वाशियोगमूले तथा बुधः ॥ १७ ॥ गर्भन्यास प्रकर्तव्यं तस्योर्चे पथमेष्टका । गृहदेवमिति ख्यातं देहगर्ममिति स्मृतम् ॥ १८ ॥ सगर्भ सर्वसंपत्स्यादगर्भ सर्वनाशनम् । पदकौशिके जीवयुक्ता विधेया गर्भिणी भवेत् ॥ १९ ।। गृहिणी गर्भिणी चेत्तु गर्भनाशं न कारयेत् । गर्भस्योपरि गर्भः रयात्कर्तव्यांशं विनश्यति ॥ २० ॥ जीर्णे गृहे पुनर्वाऽपि गर्भ पूर्वपदाचरेत् । चिजयं त्वि(स्व)तिकान्तं च मुफान्तं वर्धमानकम् ।। २१॥ (श्री)कांतं वसुकान्तं वा वर्धमानावधा(सा)नकम् । श्रीकरं चातिभद्रं च गृहभेदं तु पविधम् ॥ २२ ॥ विपन्चे(विनयं त्व)व(गा)ला स्यादिशाला वितिकान्तः विशाला यमुकारया(न्त) वा अथवा(वर्धमा)नं चतुःस्स्यततु श्रीमर सप्तगाला रयादशशालाऽतिभद्रकम् । विचतुर्दम्तमारभ्य द्विद्विहस्तविवर्धनात ॥ २४ ॥ नन्दकर्मकरान्तं तु युग्मयुग्मं चतुथतुः। अष्टा नियमाग्म(यं मोरा) द्विगाला विक्षिालतिवान्तव

·.
काश्यपशिल्पऽष्टातितमः पटलः ।
वितिकान्तमथोच्येत द्विद्विहस्तविवर्धनात् ।
नन्दकर्मकरारभ्य द्विद्विइस्तविवर्धनात् ॥ २६ ॥
सप्तसप्ताष्टपष्टयन्तं वर्धमानं तु पड्विधम् ।
तेवादी मनुभेदौ तौ सपताकणकं ग्रहम् ॥ २७ ॥
दशपड्वात्रिंशद्भेदाववृत्तकणकान्वितम् ।
वर्षमानत्तम व्यासायामयुक्तं सपत्तिकम् ।। २८ ।।
दक्षिणे दक्षिणे चापि वर्धमानस्य पार्थके।
सुकान्तसहितं यत्तच्छीकरं त्विति विद्यते ॥ २९ ॥
पार्श्वयोर्वर्घमानस्य शुकान्ती तो विराजितौ ।
अतिभद्राविति ख्याती मूलगेहान्तरक्षितौ ॥ ३० ॥
विस्तारसदृशः कायः सद्विहस्तं च भाति(जि)तौ ।
विस्तारसदृशादिहस्तं चौन्ववतं भवेत् ॥ ३१ ॥
मकल्पं पट्कराधिक्यं माशाभासाष्टकारधीः ।
कुञ्जादीन्हस्तमानाख्यं पङ्क्तिमानमय शृणु ॥ ३२ ।।
विस्तारसदृशं याति छन्दं भागद्वयाधिकम् ।
चतुर्भागाधिकायश्च चिदमेवं द्विधा भयेत् ।। ३३ ॥
देवद्विजमहीनाथो जि(चित)त्म्यात्यायमायतम् ।
राजारसनयुक्तं नाभिंचतुर्जातिगृहं शुभम् ॥ ३४ ।।
शेपाणामपि सर्वेषां चित्तादीनि सुखावहम् ।
सर्व पूर्वोदितानां तु योग्यमृद्धिकरं भवेत् ॥ ३५ ॥
विजयादिगृहाणां तु जाद्या(त्या)यामं समं भवेत् ।
हस्तमानेन या(जा)त्यादिभागं चैव समाचरेत् ॥ ३६ ॥
न कुर्यात्संकरं तेषु संकरं तत्तु नाशनम् ।
आच्यविहस्तमानं तु व्यासपङ्क्तिसमं तु या ॥ ३७॥
पदत्रयं स्वस्तिकं तु व्यसदायतुनहि श्वेत् । (१)
पट्टीनं न कर्तव्यं सर्वसंपविनाशनम् ।। ३८ ॥
एकवन्ध निवन्धं वा अथवाऽनेक्रवन्धनम् ।
कल्पिते मानसूत्रात्तु नीनं पारात्त वा भवेत् ॥ ३९ ॥
सर्वेपा विजयादीनां विन्यासं तु वदामि ते ।
देवभागं तु विस्तारे आयामे तु रसांशकम् ॥ ४० ॥

·काश्यपशिल्पेऽएानीतितमः पटलः । पक्षांनं ग्रीवविस्तार मेखलेन्द्रं च तत्समम् । गुणांश नटी तु सुरदीर्घ तु तत्समम् ।। ४१ ।। परितः कुडयसंयुक्तं द्वारनेत्रादिके दिन । कल्पितं तु ग्रहं स्यातं रङ्ग पाटोत्तरान्वितम् ॥ ४२ ॥ दक्षिणे तु ग्रहं नन्छीरङ्गमायुष्करं भवेत् । सौख्यं तु दक्षिणे गेहं रजपुत्रविवर्धनम् ॥ ४३ ।। ग्रहं व्यास गुणांशे तु अंगणं एकभागया। द्विभागं ग्रहविस्तार आयाम पूर्ववद्भवेत् ॥ ४४ ।। ग्रहायामे तु नन्दीशे इन्द्रो दक्षिणे त्यजेत् । गुणांशं वामपार्वं च विद्वेश्म तदन्तरे ॥ ४५ ॥ पडशे च विणाले तु आयामे दशभाजिते । विभागं ग्रहविस्तारं च क्रमेण द्विभागया ॥ ४६॥ मुखद्वारविभागेन कल्पयेत्त यथाक्रमम् । पायोस्तु गुणांशेन गृहायामं विधीयते ।। ४७॥ तयोर्मध्ये गृशंशे तु गमपादोत्तरान्वितम् । हरेग्रहारग्रंशे तु नवांशेऽशयं तिभिः ।। ४८ ।। युगांशैः पुरतोऽलिन्दे क्रमेणैव प्रकल्पयेत् । आयामार्ध ग्रहाराम कृतं मध्येकात्तिकम् ॥ ४९ ॥ भूतादि नन्दरुद्रांश चरणव्यासभाजिते । अनलादितिमध्ये तु सव्येनैव क्रमान्वितम् ॥ ५० ॥ पधारमेण नित्यां तु स्थापयेन्मध्यमद्धिमान् । हाइधिमध्यमिनेस्तु चतुर्फ गृहमध्यगम् ।। ५१ ।। हस्तरामन्यगुपेतवरक्रपादुकः एव वा। विदुवातिप्रहाणां तु सामान्य कुडथविस्तृतम् ॥ ५२॥ अथवाऽहविविधालेन विचतुप्पच एव या । एवं मध्यविशालं तु पदिध परिकीर्तितम् ॥ ५३॥ अधिष्ठानादिवगतः प्रासादयटलक्षितम् । विजयाग्न्याय मेरे हे उभयोः पार्षयोः युरु ।। ५४ ॥ मानामिमियारा नेत्रदयं माल्पपेन् । पुरे चाल्यगाट पिवयगन्वितम् ।। ५५ ।।

·२६७ काश्यपशिल्पेऽष्टाशीतितमः पटलः । कल्प्यैव गोपुराकारं विजयाख्यगृहं भवेत् । सभारशिरोवापि लुनिराहागिपं भवेत् ॥ ५६ ॥ पायश्चिकभागेन मालिनं च समातम् । पुरतो भद्रयुक्तं वा चतुर्वगायतरततम् ।। ५७ ॥ विजयं त्वेवमात्यातमतिकान्तमयोच्यते । नेत्रत्रयसमायुक्तमितिकान्तं प्रकल्पयेत् ।। ५८ ॥ देवभूसुरभूपानां योग्यं नैवान्यवर्मिणाम् । कतिधाकृतिवंशाग्रं चतुर्नत्रयुतं तु वा ।। ५९ ।। एकानेकतलं वाऽथ प्रासादवदलंकृतम् । कर्तुरिच्छानुसारेण स्थानविन्यासमाचरेत् ॥ ६॥ विस्तारं धर्मभागं च धर्मभागविवर्जिते । वाये वारं शिखांशेन पक्षांशग्रहविस्मृ(स्तृतम् ॥ ६१ ॥ गृहाग्ने वारमेकांशं कर्णतुङ्ग युगांशकम् । शेपमागं खलरिः रयात्परितः कुडयसंयुत ॥ ६२॥ एतदेवाकणं विप्र मण्डपं परिवाच्यते । तदाताशयाय रयात्पक्षांशेन खलरिका ।। ६३ ।। शेपं पूर्ववदुद्दिष्टं साङ्गोपाङ्ग द्विजोत्तम । अथवा मण्डपं वयं प्रागिवैव प्रकल्पयेत् ॥ ६४ ॥ मध्यरङ्गन्समायुक्तं मुख्यलोहं द्विवासकम् । शाररापिहिनापते. कुपार परपेल पेल ।। ६५ ।। जात्यादाभासपर्यन्तमेवमेवाणादाहिः । शेषांशमङ्गणं ख्यातं वाह्यालिन्द्र विना तु वा ॥ ६६ ।। महेन्द्र ग्रहलते चैव पुष्पदन्ते तथैव च । भल्लाटभ्यां शके चैव सर्वेषां द्विद्वा)रमुच्यते ॥ ६७ ॥ द्वारं चैवोपदारं च तेप्येकांशेपु कल्पयेत् । जयन्ते जलनिष्टान्तं मुख्यांशे वा विशेषतः ॥ ६८ ॥ द्वारस्य वामयोगरय जलनिसं च दक्षिणे । पश्चिमे उत्तरे चैव जलमार्ग न कारयेत् ॥ ६९ ॥ यदि होमेन कर्तव्यं कर्तुमरणमादिशेत् । प्रागुदम्पागवत्प्रत्यगुदग्बाहन्तिकान्तिके ॥ ७० ॥ , ·. काश्यपशिल्पेऽष्टाशीतितमः पटलः । अधि(ति)कान्तमिति स्यातं इतरं सौम्यमुच्यते । अतिकान्तमिति म्यातं सुकान्तमथ वक्ष्यते ॥ ७१।। गृयामे पडशे तु विभाग ग्रहविस्तृतम् । वेदांशे माङ्कणं विद्यातद्वयंशेनैव खलरिका ।। ७२ ।। चतुर्णेत्रसमायुक्तं वाद्ये वारयुतं तु वा । पटष्टांशे तदायामे विभागं ग्रहविस्तृतम् ॥ ७३ ।। मुख्यगेहरय चाग्रे तु अलिन्द्रं च शिवांशकम् । पडंग चाङ्गणं ख्यातं वंशाग्रे तु खलुरिका ।। ७४ ।। रसधर्मीशके तारे चायामे च प्रकल्पयेत् । विभाग ग्रहविस्तारं मुखालिन्द्र द्विभागया ११ ७५ ॥ अष्टांग नाङ्गणं ख्यातं शेषां तु खरिका । रसभागे कृते व्यासे भान्यो वा तदायमे ।। ७६ ॥ विभाग ग्रहविस्तारं द्विवयंशं चाङ्गणं भवेत् । अलिन्द्रं तु शिवधिन दशांश स्वङ्कणं भवेत् ॥ ७७ ॥ प्रागिव खलरिः स्यात्सर्वेषां याचारकम् । मानसूत्रादहिस्त्वेवं गृहमानं सदा भवेत् ।। ७८ ।। वस्यगे तु तदायामे पक्षांशं ग्रहविस्म(स्तृतम् । गेहानामग्रतोऽलिन्द्रं एकांगेन विधीयते ॥ ७९ ॥ वेदांशेनाङ्गणं कुर्याद्वरवंशेन खलारिका । परितोऽवहित काल पंचांगणं भवेत् ।। ८०॥ यमुधर्मततायाये विभाग ग्रहविस्मरस्तृ)तम् । अक्षणं च भिवांगेन मुश्याऽशं नु कारयाम् ॥ ८१ ॥ पार्थयोस्तु नयापार वस्यंशं त्यङ्गणं भवेत् । चंगेनेव पदारः स्यात्या ग्रं द्वारहीनकम् ।। ८२ ॥ अङ्कणं किंगटशन पल्पयेत्यल्पचिनमः । परवशां नहापापे अष्टाविंशनिमङ्गणम् ॥ ८३ ॥ मेरे पूर्ववरिष्ट पलार र पूर्ववत । यामपन्यंगनागये द्विभागं ग्रीविस्तृतम् ॥ १४ ॥ भजणं दिमागेन द्वार नन्गमुन्यने । पुरण्यानम्य पार पामणं भवन् ।। ८५॥

·२६९
कास्यपशिल्पेऽष्टाशीतितमः पटलः ।
चतुर्विंशतिभागेन अङ्गणं परिकल्पयेत् ।
दृश्यंशेनैव खलारः स्यादायामे तु कलांशके ॥८६॥
मुख्यगेहाग्रतो वारं गुणांशेनैव कल्पयेत् ।
अष्टाविंशतिभागेन अङ्कणं तु प्रकल्पयेत् ॥ ८७ ॥
शेष पूर्ववदुटिं युक्त्या सर्वांशसंयुतम् ।
कर्मभिः पार्धयोः कलप्यं द्वारं कुर्याममुच्यते ॥ ८८ ॥
परितः कुड्यसंयुक्तं भागुवाराजलोद्गमम् ।
रसभागे तु विस्तारे दशभागे तदायते ॥ ८९ ॥
वस्त्रंशेनाङ्कणं विद्यात्तदापामों द्वयांगुलम् ।
अनालयस्य चाग्रे तु द्वारं येनांशकेन तु ॥ ९॥
शेपं पूर्ववदुषिष्टं वाह्यधारं च मागिव ।
गेहस्य सेतुवस्त्रंशे छायामे तु तदंशके ॥ ९१॥
ब्रह्माङ्कणं युगांशेन वारं तस्य वृतांशकम् ।
द्विभागं ग्रहविस्तारं मुख्यं चेदंशभित्तिकम् ॥ ९२ ॥
कुड्याभदारसंयुक्त परितः कुड्यसंयुतम् ।
विस्तरे बसुभागे तु दशभागे तदायते ॥ ९३ ।।
चक्राणां तु विभागेन शेपं पूर्ववदाचरेत् ।
अथवा चर्कणं वयं वस्वंशेनाकणं भवेत् ॥ ९४ ॥
गृहव्यासे तु वस्वंशे भान्वंशे तु तदायते ।
पूर्व वा ग्रहचक्रे च द्वधंशं चंक्रमणं भवेत् ॥ ९५ ॥
पुरस्तान्मुख्यगेहरय द्वारं व्योमांशमुच्यते ।
अकणं चाटत्रिंशांश कल्पयेत्कल्पवित्तमः ॥ ९६ ॥
मुख्यमेहरय मध्ये तु रङ्ग योः पार्थयोर्गृहम् ।
नेत्रं कुड्यसमीपे तु गेहे वेशदुदायतम् ॥ १७ ॥
वसुमन्वंशके व्यासे चाऽऽयामे च कर्मकृते ।
अकणं वेदयस्वंग पुरा चेग्रे तु वारकम् ॥ १८ ॥
अथवा पार्धवासाने वारं चङ्जांशमानतः।
द्विभक्तिविस्ताष्ट्रशिदीर्घ चैवाङ्कणं भवेत् ।। ९९ ॥
अथवा वापराष्टशिं पक्षधारांशवांशकम् ।
अकणं भानुभागेन विस्तारं यद्वयं रसम् ॥ १० ॥

·२७०
काश्यपशिल्पेऽएामीतितमः पटलः ।
पोडशांशे गृहायाम विस्तरे वसुभागके।
द्विभागं गृहविस्तारं कलां चाकणं भवेत् ॥ १०१॥
अकणातकार तु शून्यांशेन प्रकल्पयन् ।
पुरे पुरेऽप्रहारे तु निवांशं चाइफणं भवेत् ॥ १०२ ॥
इतराध्वग्रहाणां तु शय वासरकारकम् ।
नरांगे विस्तृतायामे युगांशं त्वङ्कणं भवेत् ॥ १०३ ॥
परितोऽलिन्द्रमेकांशं विभागं ग्रहविस्तृतम् ।
वाोऽलिन् शिवांशेन चतुर्दिभद्रसंयुतम् ।। १०४ ।।
चतुर्विभक्तिविस्तारं नीग्रस्य भद्रमस्तकम् ।
मुखभद्रं कणं लिप्य सोपानं भद्रपार्थयोः ॥ १०५॥
पुरतो भद्रपोपेतं मण्डपोपेतविनतः ।
सर्वेषामपि सामान्यं मध्यभद्रं च मण्डपम् ।। १०६ ॥
मन्त्र शे तु तदायामे वंशं त्वचाकणं भवेत् ।
शेषं पूर्ववदुदिष्टं पोडमान्ते तदायते ।। १०७ ॥
चकमाणं द्विभागेन कल्यंश तु प्रागिया ।
अपभागे तटायामे प्रमुख वारकद्वयम् ॥ १०८ ॥
शेपं पूर्ववष्टिमेकानेकतलान्वितम् ।
भानुभागे च मन्वंशे कलांशेऽष्टादशांश ॥ १०९ ॥
विशे द्वाविंशशे च गृहव्यासविभाजिते ।
जात्याचा भासप यस्ता यामेप्वष्टा यामनम् ॥ ११०॥
धावनमंकणादीनि परितः कापोरिकल्पयेत् ।
गएफ का द्वितिभागं वा वाहवार प्रकल्पयेत् ॥ १११॥
गृहव्यामं विभागेन नया च चकणाटतम् ।
परमहकणं ग्यानं लिदिदं वायुपाननम् ।। ११२ ॥
इटीयंदरङ्ग र पन्य पुष्य नया भवन् ।
पकानेषनलं वाऽश प्रामादपटलंगानम् ।। ११३ ।।
उत्तरं याननं मानक्षेपणं क्षुद्रयाननम् ।
म्यानमार भय पन्यास्नाणं नया ॥ ११४ ।।
मृतगुल्मामपन्यं च मग्नंग मपले पनि।
नहानन नु गांपानं फारध्वनमेव या॥ ११५ ॥

·२७१ काश्यपशिल्पेष्टाशीतितमः पटलः। विजयादिग्रहाणां तु अङ्गयुक्त्या त्वनेन वै । विस्तारसदृशं तुङ्गमैकभूमौ विधीयते ॥ ११६ ।। तस्माद्विभज्यदी तु रोहितोन्नतम् । त्रितलस्थं तु भागं तु पञ्चभूमौ रसांशकम् ॥ ११७ ॥ अष्टभागांशकं व्यासात्पञ्चभूमोदयं भवेत् । दशांशे नवभूमौ च मन्वंशं सप्तभृमिके ॥११८ ॥ सप्तभूमोपरिटान मानामालय नहि । एकाद्वीत्र च भूमौ वा शूद्राणां तु विधीयते ॥ ११९ ॥ वैश्यानां पञ्चभूम्यन्तं चतुर्भूम्यन्तमेव वा । भूपानां च सुराणां च सप्तभ्यूम्यन्तरं परम् ॥ १२० ।। एकभूमोदयं चाष्टभागांचं तु धरातलम् । द्विभागं चरणोचं तु प्ररतरोचं शिवांशकम् ॥ १२१ ॥ सार्धाशं तु गलोत्सेधं शिखरोच्चं द्विभागया । आर्भाशं तु शिखामानं क्रमेणैव तु योजयेत् ॥ १२२ ॥ शिखाविमानं चरणे परतरे शिखरे तु वा। गलवर्गे तु वा योज्यं त्रिप्वङ्गेषु समं तु वा ॥ १२३ ॥ रुद्रांशे द्वितलो तु ब्योमाशं तु धरातलम् । पक्षांसं चरणायाम शेपं पूर्ववदाचरेत् ॥ १२४ ॥ म-वंशे त्रितलोचं तु अधिष्ठानं शिवांशकम् । अक्षांशमवितुङ्गंतु शेपं पूर्ववदाचरेत् ॥ १२५ ॥ सप्ताधिकं शिवशिं तु चतुर्भूमोदये कुते । पक्षजन्यशके स्तम्भतलं शेपं तु पूर्ववत् ।। १२६ ॥ पञ्चभूमौ तु विशांशे शिवांशं तलमानकम् । अश्चिन्यंशं तु पादोचं शेपं प्रागिव कल्पयेत् ॥ १२७ ॥ त्रयोविंशांशके वंशतलं पादन्तु तद्व्यम् । शेष पूर्ववदुदिष्टं सप्तभूमोदयं ततः ।। १२८ ॥ पइविंशांशे विपक्षाशे धरायां चरणं क्रमात् । सप्तभूमं समाख्यातं अथवा विस्तमानसः ।। १२९ ।। सप्तहरतं तु स्तूप्युचं तवयं शिखरोदयम् । द्विहस्ताइगुलमानं च मञ्चं स्थूपिसगं भवेत् ॥ १३० ।।

·.... शी च समपादरथं स्थल पञ्चसमं भवेत् । उपानोचं तु पण्मात्रमेयमेव तलं विदुः ॥ १३१ ।। एतद बाहुभूमौ तु ऊर्ध्वं भूमिरुदाहृता । ऊर्श्वभूचरणाचं तु अधर्म नष्टवा भवेत् ।। १३२ ।। एकांशाधिकमानं तु द्वितीयस्थलपादकम् । अथ विभूमिभागं तु कृत्वैकाधिकं तु तत् ।। १३३ ॥ तृतीयभूमिपादौ च तथा कुर्यात्तलं प्रति । एकभूमौ स्थलोचं तु मञ्चोनं द्वितलस्य तु ।। १३४ ॥ स्तम्भवामे हितांशं तु मञ्चमानतिलं प्रति । भवभूम्येऽसितुङ्गार्धश्वरातालोदयं भवेत् ॥ १३५ ।। सर्वेपामपि सामान्य मागुक्तपादुकोनतम् । सप्ताप्टनन्दधर्मांशरुद्रांशं वानिकोदयम् ।। १३६ ॥ कृते मूलपादस्य तक स्तम्भानां भूपणं विम मागुक्तविधिना कुरु ॥ १३७ ।। पादवन्धतलं तेषां अङ्ग तेषु तलं भवेत् । अनपेक्षमनङ्गेपु सापेक्षाङ्गेपु योजयेत् ।। १३८ । गृहोच्छेदकच्छेदध्यहा वा भवेत् । संपूज्य जगरग्राह्ययुग्महस्त सद्महेत् ॥ १३९॥ औजार्थपूरणार्थं च यन्मानं योनितं मतम् । अधिष्ठानादिवर्गेपु संमिश्रकर्पयत्कृते ॥ १४० ।। पुरोक्तमानेनैव भवेत्मानं नान्यं विभावयेत् । वायतो जालकं कुर्यान्ततिपादुकम् ।। १४१ ।। जालकं च कवाटं च इष्टस्थाने प्रकल्पयेत् । पाटोपरि भवेत्पादं कुड्यं कुड्योपरि स्मृतम् ।। १४२ ॥ विपरीतविषयेव तस्मादुक्तं समाचरेत् । अफरीवंशमालाग्र अष्टांग वा चतुर्मुखम् ॥ १४३ ॥ पुण्डं नाभीपक विम मण्डपं मण्डपाकृतिः । यथारुचि यथागोमं नशा कुर्याद्गृहं युधः ।। १४४ ॥ दक्षिण मूलगेहार्य मण्डमत्युनतोन्नतम् । एवानाचार्म नु वा विधादिष्टभूमा त चासकम् ।। १४५ ॥ ....

·... . काश्यपशिल्पेऽष्टाशीतितमः पटलः । २७३ तस्योत्तरे विधावासं नैर्ऋत्यां सृतिकालयम् । उत्तरे भोजनस्थानं शांकरे पाचनालयम् ॥ १४६ ॥ किंचिलक्षणयाऽऽवासा परे। जलद्रोणिघटं चैव पर्जन्ये वा जयन्तके ॥ १४७ ।। ऐन्द्रे या भोजनस्थान पश्चिमे वा विशेषतः ।। श्रीकर प्राङ्मुखं भित्तिरायुष्य दक्षिणाननम् ।। १४८ ॥ पश्चिमाभिमुखं ऋद्धिरुत्तरानं क्षयं भवेत् पाक्पुरःशयनं संपदक्षिणादायुवर्धनम् ।। १४९ ।। पश्चिमे शक्तिसंतापमुतरे व्याधिपीडनम् । वंशस्यानुगतदारं शयनं चाग्रमृत्युटम् || १५० ॥ तस्माच्छिवायामे चैव शनासत्यातौ हितौ । पापयक्ष्मांशके व्याधिः कर्तव्यं पचनालयम् ॥ १५१ ।। गृहाज्जेष्ठकनिष्टान्तं दक्षिणादुत्तरान्तकम् । पत्योस्तुन्निपूर्वं तेषां हि सदनानि वै ॥ १५२ ।। श्रेर्णीष्वेव सयाख्यातं शेपाणां परितो वाऽपि कर्तव्यं येन युक्तितः ॥ १५३ ।। अग्रे वाह्ये पुरस्तात्तु गोशाले दक्षिणेऽपि वा । हयेनावासतद्वत्स्यादुटरङ्ग तथैव च ॥ १५४ ॥ वापीकृपतटाफादि सर्वत्रैवाविरोधितम् । पश्चिमे वै स्त्रियाश्चाय पुत्राणामुत्तरे गृहम् ।। १५५ ।। अनुजानां च तत्रैवं मानां पुरतो हितम् । क रिच्छानुसारेण अनुक्तं तु समाचरेत् ।। १५६ ॥ हस्तस्तम्भं छुपादीनि उममेव परिग्रहेत् । व्यासहस्तगुणप्राप्यनागहारे तु योनिकम् ॥ १५७ ।। कुटिनस्त्वायहस्तवस्तुब्रह्मपक्षयन्तने । जक्षामात्रं तु यथार्दा नागं नवगुणैः ॥१५८ ॥ दशभृतनमृणमिदं नाहं दतबजान नेत्रगन्धे तु इरिणं पक्षणमिदं गृह ॥ १५९ ।। ग्रमणापुदिशं वादशादयादि कल्पितम् । ग्रहाणां पुरे पुरे वाऽपि दक्षिणे दक्षिणेऽप था ॥ १६० ।। .... । .... .. १ ·२७४ काश्यपशिल्पेष्टाशीतितमः पटलः । शंकर वा विधानेन कुटं कुर्यात्सुसुन्दरम् । गृहव्यसान्तरा नित्यं द्विगुणं त्रिगुणं तु वा ।। १६१ ।। चतुष्पञ्चगुणव्यासं ह्यन्तरं गृहस्टयोः । वायोरेवमेवं तु परे वाह्यं च तन्मृणु ॥ १६२ ।। गृहायामसमं वाऽथ द्विगुणं त्रिगुणं तु वा । चतुप्पञ्च वाऽथ ग्रहकूटान्तरं भवेद ॥१६३ ॥ ग्रहस्य सकशदीयं च गृहं वा पार्श्वयोः पुरे । पुरे कल्पं च कूटं चेदिष्टदीर्यायतनं आहेत् ॥ १६४ ॥ ग्रहव्यासानुगुणं कूटं कल्पयेतियुग्मना । पञ्चहस्तं समारभ्य विद्विहस्तविवर्धनात् ।। १६५ ।। एकविंशतिहस्तान्तं नवधा कृषिस्तृतम् । विस्तारसदृशोत्सेधहस्तं वाऽष्टकारकम् ॥ १६६ ।। अष्टहस्तं तु वाऽधिवयकूटायाम प्रकल्पयेत् । विस्तारद्विगुणं मध्ये कूटायाम प्रकल्पयेत् ॥ १६७ ।। कूटानां भागमानेन जात्यादिनियमं कुरु । हस्तपानेन कृटानां जात्यादिनियम विना ॥ १६८ ।। चतुर्भित्तिविशालं तु यथामञ्चं तथा भवेत् ॥ १६९ ॥ इत्यंशुमनेदे काश्यपशिल्पे ग्रामलक्षणं नामाटाशीतितमः पटलः ।