·T .. -- प्रस्तावना. .. इदानीन्तनाः पाश्चात्यशिक्षणदीक्षिवमानसा बहयो जनाः प्रवदन्ति यत् साम्प्र. तिक पश्चिमाशाधिष्ठितर्विद्वद्वरिष्ठैः प्रतिदिनमवर्णनीयं परिश्रमं विधाय खगोलस- म्बन्धिज्ञानं यथा समासादितम्, तत्प्रकाशनार्थ च महता शेनार्थग्ययेन च भानाविधानि यंत्राणि ध्यररचन् विनिधैश्च तैर्यन्त्रैरनायासेन फरामलकवरसर्व भारकरादीनां गगनेचराणामधिनीमतीनां नक्षत्राणां मेषादीनां राशीनाश यथा सूक्ष्ममार्गेणावलोकनं, सूर्याचन्द्रमसोरुपरागं च विलोकयामस्वादशं यांत्रिक साधनं पुरा नासीत् साशविविधयंत्रनिर्माणसामयस्य तु दूरे वातेति, सान सूर्यसिद्धान्त, शिग्यधीवृद्धिद, सिद्धान्तशिरोमणिप्रभृतिग्रंथाध्ययनकरणां चतुरचेतसा चेतसि क्षण- मप्यधितिष्ठति ॥ खूपसिद्धान्ते पोतिपोपनिषदम्माये (१३) "तुंगवीजसमायुक्तं गोलयंत्रं प्रसाधयेत् ॥ गोप्यमेतत्प्रकाशोतं सर्वगम्यं भवेदिह ॥ १७ ॥ तस्माद्गुरूपदेशेन रचयेद् गोलमुत्तमम् ॥ युगे युगे समुच्छिन्ना रचनेयं विवस्वतः ॥ १८ ॥ प्रसादारकस्यचिद्भूयः प्रादुर्भवति कामतः ।। कालसंसाधनार्थाय तथा यंत्राणि साधयेत् ॥ १९॥ एकाकी योजयेदी यंत्रे विस्मयकारिणि ॥ शंकुयष्टिधनुश्चश्छायायनरनेकधा ॥ २० ॥ गुरूपदेशाद्विज्ञेयं कालज्ञानमतन्द्रितः॥ तोययंत्रकपालाद्यैर्मयूरनरवानरैः॥ २१ ॥ ससूत्ररेणुगर्भश सम्यकारी प्रसाधयेत्" इति ।

·. (४) श्रीमठाचार्यविरचिते शिपधीवृद्धिदे यनाध्याये- "गोलो भगणश्चकं धनुर्घटीशंकुशकटकर्तर्यः ।। पीठकपालशलाका द्वादश यंत्राणि सह यट्या" ५३ इति भगवता भास्कराचार्येण विरचिते गोलाध्यापान्तर्गतयनाध्याये- "दिनगतकालावयवा ज्ञातुमशक्या यतो विना यंत्रैः ॥ वक्ष्ये यंत्राणि ततः स्फुटानि सक्षेपतः कतिचित् ॥ १॥ गोलो नाडीवलयं यष्टिः शंकुर्घटी चक्रम् ॥ चाप तुर्य फलक धीरेक पारमार्थिक यंत्रम् ॥२॥ इति ।। सिद्धान्तोसरे पोडशे यताध्याये धीपति "गोलश्चक कार्मुकं कर्तरी च कालज्ञाने यंत्रमन्यत्कपालम् ।। पीठं शंकुः स्याद् घटी यष्टिसझं गंत्रीयत्राण्यत्र दिक्समितानि" ॥ २॥इति ॥ इत्यादीना प्राचीनप्रथकारणा वचनपर्यालोचनया स्पट प्रतीयते भारतीया ख. गोरघेत्तारोऽपि नानाविधयानिमाणपरायणा यत्रकोविदाति, न केवळ पाताला किन्तु विविधय निर्माणकारप्रदर्शकान् बहून् अन्याश्च समगुम्फन् । समतावत्-१ (नलिकायनाध्याय ) "नत्वा गणाधिपतिपादयुगं प्रसन्न श्रीब्रह्मतुल्यकरणोदितमौर्षिकाद्यैः ।। वक्ष्ये स्फुटं हि नलिकाभिधयंत्रराज श्रीपद्मनाभपरमेश्वरकौतुकाय ।।" इत्याग्रष्टादशमि श्लोकै पण्डिताखण्डल श्रीपद्मनाभो नलिकायनाघ्यायमरच यत् । अस नलिकायनाध्यायस रमावलीनानी टीका देवज्ञवर्येण श्रीरामच देण प्रणीता। टीकासमाप्ती नैन कुलग्रामादिकमपि स्वय प्रदर्शयति- "आसीदुमतदुर्गनाम्नि नगरे साक्षाच्छियाधिष्ठिते श्रौतस्मातविचारसारचतुर श्रीवोबनाल्यो गुरुः ॥ ज्योतिर्वित्तिलकैः सुवंदितपदः शिष्टः सुगीतस्तुतिः साधूनामाधिः शिवार्चनरतस्तल्लन्धविद्यानिधिः॥१॥ पपरा - ·१ . तत्पुत्री भवतस्तयोदिनकरो ज्येष्ठः कुलोद्योतकृत ज्योतिर्विकमलाववोधनरयिः शौर्येण तिग्मद्युतिः ॥ सौजन्येन हिमद्युतिश्चतुरया वाचा च वाचस्पतिः गाम्भीर्येण नदीपतिः करुणया श्रीराघवः सत्कविः ॥२॥ तस्यानुजो दैवविदां वरिटः ख्यातोऽभिरामः किल रामचंद्रः॥ काश्यां गतोऽसौ जनकेन साकं चकार मार्गे नलकस्य टीकाम् ३ वृत्तानि रतानि सुवर्णयुक्तान्यादाय वद्धा शिशुबोधनार्थम् ॥ रत्नावलिः कण्ठगता च येषां रत्नारलिहस्तगतास्तु तेषाम् ॥ ४ ॥ शाकेऽक्षाघ्राक्षचंद्राब्दे १५०५ शीकरीनगरे कृता । शासत्यकपरे राजन्युव्यां राज्यं सुधार्मिकम्" ॥ ५॥ इति ॥ २ यत्रचिन्तामणि सटीक "आसीदग्रजराजवन्दितपदः श्रीवामनो विश्रुतो ज्योतिःशास्त्रमहार्णवामृतकरः सत्सूक्तिरलाकरः॥ तत्सूनुः क्षितिपालमौलिविलसद्रनं ग्रहज्ञाग्रणी- श्चके चक्रधरः कृती सविवृति सयंत्रचिन्तामणिम्" ॥२६॥ इति मन्थान्तिमलोकत प्रतीयते यद्वामनदैवज्ञतनुजेन श्रीचक्रधरदैवज्ञवर्यण सटीकोऽय यन्नचिन्तामणिनिरमायीति । ३ प्रतोदयन्त्रम्- "विष्पपर्क मुख्यत्रिदिवेशमूर्तेः स्मृत्या गुरोः सचरणारविन्दम् ॥ प्रतोदयंत्रं गणकाग्रतुष्य वक्ष्ये चमत्कारकरं नृपाणाम् ॥१॥ समाप्तौ च-- "नन्दिग्रामनिवास्यभूद्विजवरो दैवज्ञचूडामणिः नानाशास्त्रकलाकलापचतुरः श्रीकेशवस्तत्सुतः॥ तत्परदाम्बुजसेवनायनिगमज्ञानो गणेशः कृती चने यंत्रमिदं चमत्कृतिकरं भूपादिकानां स्फुटम्" ॥१३॥ इत्यनेन प्रहलाघवकारेण गणकचक्रचूडामणिना श्रीगणेशदेवशेन विरचित मतो. दपत्रमिति स्फुटीभषति ॥ * ·नलिकावन्ध:--- अस्य रचयिता श्रीपूर्णानन्दसरस्वतीति अन्धारम्भलोकतः "पूर्णानन्दसरस्वती निजगुरुं भक्त्या प्रणम्यादरा- च्छिष्याणां ग्रहलाघवीयनलिकावन्धक्रम पम्यहम्" ॥ स्पष्टतया प्रतिभातीति, ५ यंप्रकिरणावलिः सटीका- मस्या निर्माता श्रीनामदारमजो दैवज्ञ कुलालंकारः श्रीपद्मनाभा । टीकाऽपि च अंथको विरचितेति तदवलोकनेन स्पष्टं प्रतीयते ।। ६ यंत्रराजः- . अन्थोऽयं तत्रभवत्ता महेन्द्रसूरिणा विरचितः । "लोकानां हितकाम्यया प्रकुरुते सयंत्रराजागर्म नानाभेदयुतं चमत्कृतिकरं सूरिमहेन्द्राभिधा"। इति मंगलाचरणश्लोकतः प्रतीयते । मन्थसमासावपि- "अभूद्धगुपुरे वरे गणकचक्रचूडामणिः कृती नृपतिसंस्तुतो मदनसूरिनामा गुरुः ।। तदीयपदशालिना विरचिते सुयंत्रागमे महेन्द्रगुरुणोद्धृताजनि विचारणा यंत्रजा" । इत्यनेन स्वगुरुनामनिर्देशं गुरुवर्यस्य निवासस्थानं चादर्शयत् । ग्रन्थकारस्तु शालिवाहनशाके १२९२ यंत्रराजं चकारेति "द्विनंदसू. १२९२ रहिताः शकान्दा." श्लो०४० इति प्रथादिनक्षत्रध्रुवकेभ्योऽभीष्टव नक्षत्रभुवकानयनप्रकारतो ज्ञायते पट्टीकायां "अयं ग्रंथः शाके १२९२ वर्षे निष्पन्नः" इति, भस्स यंग्रराज टीका विद्वद्वर्येण श्रीमलयेन्दुसूरिणा विरचिता । "श्रीपीरोजशकेंद्रसर्वगणकैः पृष्टो महेंद्रप्रभु- जर्जातः सूरिवरतदीयचरणांभोजैक गधुता ॥ सूरिश्रीमलयेन्दुना विरचितेऽस्मिन् यंत्रराजागम- व्याख्याने प्रविचारणादिकथनाध्यायोऽगमपंचमः" ।। इत्यनेन मंधान्तश्लोकैन प्रस्थकर्तुः श्रीपीरोजराजस्य समानकालिकत्वं सरसदसि धर्वमानानो संख्यावतां वरिष्ठ वं स्वस्य च तरिछप्यत्वं टीकाकृद् पोवयति ।

·. ७ यंत्रशिरोमणिः- "ग्रूते यंत्रशिरोमणि सुविशदं विश्नामसंज्ञः स्फुटम्" इति मंगलाचरणलोक- तोऽस्य रचयिता श्रीविश्रामनामा पण्डितः । स च कुत्रत्य इति शंको खयमेड मंधांते दूरीकरोति- "श्रीमद्गुर्जरमण्डले क्षितितलालङ्कारभूते पुरं श्रीजम्बूसरसंज्ञकं द्विजकुलानंदैकदं तत्र वै ॥ श्रीकौण्डिन्यकयाज्ञवंशजकुले घासीदनंतो द्विजः श्रौतस्मातविचारसारचतुरो दैवज्ञचूडामणिः ॥१॥ तत्पुत्रो हि जनार्दनो निजगुणैः ख्यातो धरामण्डले तज्जः श्रीपुरुषोत्तमो गुणनिधिः स्वाचारवान् तत्सुतः ।। विश्रामो गणनाथपादनिरतस्त्रिस्कंधपारंगत: श्रीमद्यंत्रशिरोमणिं सुविशदं चक्रेऽगयंत्रात्मकम् ॥२॥ दृष्ट्वा यंत्रशिरोमणिं सुविशदं सुज्ञा गुणज्ञाः सदा नानानन्दभरैर्युताः सुगणकास्तृप्यन्तु वान्ये जडाः ॥ नानाक्रोधभरैर्युताः कुमतयः क्रुध्यन्तु येषां भवेद् दिव्यं ज्ञानमभीप्सितं सुमतयस्ते वै पठन्तु ध्रुवम् ॥२॥ शाके सप्तत्रिपंचेंदु १५३७ प्रमिते रचितो मया ग्रंथो यंत्रागमानां हि वृत्त देंदुदनकैः २१९" ॥४॥ इत्यनेनायं ग्रंथो ग्रंथकृता शालिवाहनशाके १५३७ विरचित इति प्रतीयते। भथ प्रसंगवशात्पाश्चात्यदेशीयानां विदुपामप्येतस्मिन् विपये कीटक्षः प्रयासः सोऽपि निरीक्ष्यते । तन्न तावत्- । तुर्कस्थाने टाईग्रीस-युफ्रेटीस्-नयोर्मुसाने बायीलोनीया नामको जनपदी वेर्तते, तन्न युफ्रेटी नद्यास्तीरे "बाबोलीन" इति नाम्ना प्रसिद्ध नगरे क्स्यचिन्म न्दिरस्य शिखरामं प्रायोऽष्टादशशत १४०० फुटपरिमितमुचं तत्रैका वैधशालाऽऽण्या- सीत् । तत्रत्यराजगुरवोऽपि खाल्डीयना ज्योति शास्त्रे महयेधादिके चातिमवी. णा भासमिति श्रूयते ॥ १ यंत्रशिरोमणिकृता पण्डितवर्येण श्री विश्रामेण विरचिता "जातक पद्धति." उप- लभ्यते, तस्याः घडव्यायाः सन्ति । सा च “शाके नंदद्विपंचेंदु १५२९ प्रमिते च नमः स्यके । वृत्तः सतान्धि ४७ तुल्यैश्च कृता जातकपद्धति रिसादि समाप्तिश्लोकेभ्यो ज्ञायत ·(८) २ इजिप्टप्रदेशेऽपि यहूनि मन्दिराणि वर्तन्ते तेवेकं विशदक्षवृत्ते निर्मितं तस्यो. तरदिग्विमागे ध्रुवतारकवेधार्थ विरचित छिद्रं वर्तते, तस्साच वनला 'ध्रुववे, कृर्षन्तो ज्योतिर्विद्यायामतिकुशला इत्याचा बहयो लेखा अपलम्यन्ते ॥ ३ चीन देशीया बहवो ज्योतिःशास्त्रसम्बन्धिनो लेखाः 1-धीनदेशीयानांच वैधयंत्राणि, वैधपद्धतिश्च प्रशस्या युरोपदेशीयानां वैधपद्धत्या न न्यूना च, चीन- देशीयानां विदुषां सन्निधौ याम्योत्तरलंघनयंग्नं, जलयंत्रं च वर्तते स, पां मते चतुर्विशतिनक्षमाणां, उन प्रथमं कृत्तिकानक्षत्रं, प्रति नक्षत्रमेकका चारा । तदन- न्तरं कैश्चित्तद्देशीयस्तारकचतुष्टयं संयोज्याटाविंशतिसंख्याकानि तारकाणि निश्चितानि । एतरसवं सीस्तादात्पूर्वमेकादशशत मिते समये लोके भसिद्धिमागतम् । तदनंतरं सीताब्दारपूर्वमष्टमे शतके पदनिशरसंख्यापरिमितानि प्रहणानि विलिखितानि तानि चिनायो यथायोग्यानि । ततश्च सीस्ताब्दस्य १६४ परिमितं समयमारभ्य चीन देशीयैः कृतं किमपि नोपलभ्यते । ५ ग्रीकदेशे पीथागोरास इति नामकः सुप्रसिद्धो ज्योतिर्षिदभवत् । तस्याभि. प्रायेण भगवान् सूर्यः पृथिव्याः परितो भ्रमति, सूर्यमण्टलं जगतो मध्यविन्दुः एवं सीस्तान्दारपूर्व तृतीये शतके वर्तमानानां ग्रीककोविदानां मंतम्यमिति । '५ पंचाशदधिकशतमिते १५० स्ताब्दे श्रीमान् टालमी महोदयोऽभवत् । तेन निर्मितो " सीटेक्स " ग्रंथोऽधायुपलभ्यते । अस्यैव नामान्तरं “आमा- ज्येः " वर्तते । पाश्चात्यरारबदेशीयैश्च " आल्माज्येष्टः " ईश्वरप्रणीत इव पूज्यते, टालमीमहोदयमतेन धरगिला, निराधारा, गतिरन्या, जगतो मध्यविन्दुरूपा, विराजते, परितश्च तस्या वर्तुलाकारेण सर्वाणि ज्योतीपि भ्रमन्ति । रविचन्दाद- यस्तु पश्चिमतः पूर्व गच्छति, सयापि पृथिव्याः स्वल्पांतरे चंद्रस्ततो बुधशुभसूर्य- भौमगुरुशनयोऽनुक्रमेण वर्तन्ते । तेषां गतिरपि न समानेत्यादि । ६ पंचाशदधिकशमिते १५० खैस्तान्दे हिपार्स इति सुप्रसिद्धयशोराशिः खगोलविधानिपुणो युरोपदेशमलकरोति स, (प्रायःसमकालीनी दालमी-हिपा. पर्समहोदयौ) ताभ्यामयनसंशोधन-चन्द्रसूर्यग्रहणज्ञानप्रकार:, ग्रहणयोश्च कारणं, पृथ्वीचन्द्रमसोरन्तरं, ग्रहाणामतरम्-- इत्यादि सूक्ष्मरीत्या संशोध्य निश्चितम् । - ७ मुस्लीमास्तु प्राय: सस्ताब्दस सप्तमे शतके एलेक्झान्द्रीयास्थं सुप्रसिद पुखकालयं विना कारणमदहन् । तास्थानं ध तदनन्तरं बगदाद नगरे प्रतिष्टाण्या- हमशतके भारतीयानां ज्योतिपशास्त्रीयाण मन्यानां गणित विभागस्य चानुवादमा. रवीयमापायां मोहम्मदीया विद्वांसोऽर्षन् । श्रीवादादनगरस्थस्य श्रीखलीफस्य राजसमायां विसप्तत्यधिकसप्तशतपरिमिते ७७३ सस्तान्देऽज्ञावनामधेयः कशि: झारतीयो ज्योतिपिको विद्वदरिएपदवी विभूषयन् विराजति स्म, मुस्लीमपपिद्धता । १ ·माहे महोदयमान्यतानुसारी । तदनंतरं घजस नाना विख्यातः कश्चन संशोध. (९) अपि ग्रहवेधादिष्यतिनैपुण्यं पदमलद्धर्यते सापां वेधयंत्राणि चतुरचेतसो चेतासु चमरकृति जनयन्ति स, ज्योतिःशास्त्रं च तैरतिकौशल्येनाचिरेण समधि । तदनन्तरं तैमुरलंगस्य नप्ता उल्लुगधेग इति नाना प्रख्यातोऽभवत् । तदभिधानं च बहुषु संस्कृतपुस्तकेपूपलभ्यते । श्रीमानुल्लुगबेगस्तु समरकन्दे महती घेधशाला संस्था. प्योकृष्टप्रकारेण ग्रहवेधान् चकारेत्यादि सर्व तनभवता गोग्राह्मणप्रतिपालकेन वि. विधविद्याविद्योतितमानसेन राजराजेन श्रीजयसिंहेन सूर्यादीनां वेधार्थ सर्वोकृष्ट वेधशाला संस्थाप्म स्वकीये " सिद्धान्तसम्राइ " नाम्नि पुस्तके वर्णितं समुपल- म्यते । युरोपसण्डेऽपि ज्योतिःशास्त्रप्रचारश्वारबीयैर्विद्वद्धिः समकारि । जैताग्दस्य नवमे दशमे च शतके फ्रान्सदेशीयैरपि विद्याविलासिभिः सजनैः स्पेनदेशीयेभ्यो मोहमदीयेभ्यो ज्योतिषशास्त्रीय ज्ञानं गुरुणा प्रयत्नेन समपादि, जैस्ताब्दस्य त्रयोदशे शतके " माल्माजेष्टस्य " भारधीयभापांतरतो लेटीनभाषायामनुवादोऽपि विरचित तः । तदनंत्तरं " कास्टील " स नृपवरः श्रीमान् " ओल्फोस" महानुभावो नवीनं ज्योतिषग्रंथमकारयत् । तेन प्रतिदिनं ज्योतिपशास्त्राभ्ययनं सन्न सर्वत्र सम- वर्धत । पंचदशे शतके जर्मनप्रदेशेऽपि ज्योतिषशास्त्रे कृतभूरिपरिश्रमा, संपावन्तो अहवेधप्रभृतिकार्यकलापकुशलाः केचन समभवन् । ८ निसप्तत्यधिकचतुर्दशशतमिते १४७३ बैस्ताब्दे प्रशियाप्रदेशे सूर्यादीनां वास्तु- विकस तापज्ञानस्य कारयिता श्रीमान् “ कोप क्स" इति नामकः समजनि । शनैः शनैः स च भगनेचराणां स्थिति, वेधं, गणितं च करवा सत्यासत्यं मनसि निश्वित्य त्रिचत्वारिंशदधिकपंचदशशते १५४३ नेस्ताब्दे स्वकीयं ग्रंथ प्रसिद्धि समनयत् । तस्याभिप्रायेणान्तरिक्षगानां ज्योतिषां दैनदिना गतिः पृथिव्या अक्ष- भ्रमणेन भासते । पृथ्वी चैको ग्रहस्तेन साकमन्येऽपि ग्रहाः (बुध, शुक्र, पृथ्वी, भौम, गुरु, शनयः) अनुक्रमेण सूर्यस्य परितो भ्रमन्ति । भगवान्भानुस्तु जगतो मध्यबिन्दुरित्यादि। ९ अथ विरयातकीर्तिः कश्चित् "टायकोग्राहे" इत्यभिधानो ज्योतिषशास्त्र विशारदोऽभवत् । षट्सप्तर्त्यधिकपंचदशे सैस्ताब्दे श्रीमान् डेन्मार्फ भूपतिरति- मनोज्ञामेका वेधशाला स्थापयामास । स च टायकोबाहे. नामकला वि. वर्षपर्यन्तमाधिपत्यमंगीकृत्य ग्रहवेधादिषु कुशलवादहून्युपयोगिपुस्तकानि विलिरय प्राचीनपुस्तकेषु वृद्धि चकार । श्रीयुतकोपींक्समहोदयविरद्धा चास्य मान्यता कः प्रादुर्बभूव । यंत्र प्र. २ ·(१०) : १२ • अयं चाष्टाशीत्यधिकपोडशशतमिते १६८० सैस्तान्दै परमसंशोधकबुद्धिः न्यूटन इति नामा विख्यातः स्वसिद्धान्तविभूषितं " प्रीन्सीपीया " इति नामक पुस्तकं व्यलिखत् । भन्येऽपि कतिपये विद्वांसः स्वस्वप्रज्ञानुसारतः संशोधनं कृत्वा न्यूटनकृतामेव पद्धति मुक्तकण्टेन प्राशंसन् । तसिलवसरे युरेन्स (प्रजापति) गति- निधिता परंच सा सान्तरा समदृश्यत । तेन चान्तरेण 'युरेन्स' समाकर्पकः कश्चिद् महोऽमुकांतरेऽमुकस्थानेऽमुकदिने दृष्टिपथमागमिष्यतीति प्रथमतो निर्णीय तदनु- सारेण पहचरवारिंशदधिकाष्टादश १८४६ परिमिते सस्ताब्दे दूरवीक्षण (दुनि) यंत्रद्वारा नेप्चून (वरुण) नामको ग्रहः समलभ्यत ॥ १३ मेस्ताब्दस्य पोडशे शतके होलाण्डप्रदेशे "गेलीलीयो " इति नाम्ना वि. ख्यातः कश्चित् खगोलविद् दूरवीक्षण 'दुनि' यंत्रद्वारा बृहस्पतेरुपमहान् मालो. कितवान् । वकार-परावर्तन-इति नाना दूरवीक्षणयंत्रस्य द्वैविध्यम् । अद्यावधि वक्राकारवीक्षणयंत्रद्वारैवानेकविध नवीनं संशोधन विधाना बहवो विद्वांसोजा. यन्त । महदेकं सर्वोत्कृतं चक्राकारनामकं दूरवीक्षणयन्त्रं (दुर्वीन) अमेरिकाप्रदेशे केलिफोनीयाप्रान्ते माउन्टहेमील्टन नाम्नो महोदयस्य वेधशालायां वर्तते । तस्य व्यासस्तु प्रायो हस्तद्वयपरिमितोऽस्ति । अपरं परावर्तनामकं दूरवीक्षणयंत्रं दुर्बीन' आयर्लेण्डप्रदेशे लोडसेन्स नानो विदुषो वर्तते । तस्य ध्यासश्च चतुर्हस्वपरिमि- तोऽस्ति । अस्मिन्नेव शतके वर्णलेखनामकमद्वितीयं द्वितीयं यंत्र केनचिन्महोदयेन निष्पादितं धूयते । इदं यनं दाक्षिण्यदेशे पुण्यपत्तने सायन्सकालेजेटनिीत्यधिका- टादशशतमिते जैस्तादे प्रतिष्टापितं दृश्यते । तन्मूल्यं तु पंचदशसहस्ररूप्यकमितं वर्तते । तस्य व्यासोऽपि द्वाविंशत्यंगुलपरिमितस्तद्द्वारा यः कोऽपि पदार्थों निज. स्वरूपतो द्वादशशतगुणो विलोक्यते ।। एवमिदानीमप्यनेके चन्द्रसूर्यग्रहण, उपग्रह, युरेन्स, (प्रजापति) नेपच्यून (वरुण) हर्शल, उल्का, (भशनिनिपात) धूमकेतु, तारकादिविषयेषु पाश्चात्य. शिक्षणविभूषितमानसाः पाश्चात्यदेशीया मनीषिणो लोकोपकारार्थ विविधं ज्ञानं सम्पाद्य बहून् ग्रंथान नूतनं संशोधनं च कुर्वन्तः समीक्ष्यते । परंचास्माकं भारती- यानां देवचिदा दुर्दैववशात्ताग्विधविविधसाधनसम्पत्तिप्रभृतेरभाषाकिंचिदपि कर्तु। मशक्यत्वारकस्य सहृदयस्य मनीपिणो हृदयं न वेभिद्यते ॥ अथ प्रकृतमनुसरामि। पूर्वप्रदर्शितेषु नलिकाध्यायप्रभृतिषु प्रथेषु सटीको यंत्रराजो यंत्रराज एवेति निश्चित्य मत्संगृहीतपुस्तकेषु च यंत्रराजपुस्तकं सूर्य पुरं विभूषयता देय संवर्याप्रगण्येन श्रीमता विश्वनाथात्मजेन राघवजिता मवत्यधिकपंचदेशशते शालिवाहनशाके स्वहस्तेन लिखितं तदुपयोगि चैकनवत्यधिकपंचदशशत १५९, परिमिते शाककाले यंत्रराजस्य तत्वज्ञानसम्पादनाथ पैत्तल निर्मित यंत्रं महता परि- ·- (११) श्रमेण संरक्षित निरीक्ष्य प्रसंगवशारसूर्यपुरे मिलितायां पंचम्यां साहित्यपरिषदि प्राचीन ग्रंथप्रदर्शनविभागे सपुस्तकं धंधं समुपन्यस्त देशान्तरतः समागतानां नाना. विधविद्यापारावारपारीणानां विदुषां प्रमोदाय । तदवसरे तदवलोक्यानेकैर्विद्वत्प्रका. ण्डैस्तत्प्रकाशार्थ चाहमत्यंत प्रोत्साहितः । परञ्च तस्कायं . धनाधीनमिति संचिन्त्य यथावकाशं केषांचिच्छेष्ठिवर्याणां सदनं गत्वा सयंत्रं यंत्रराजपुस्तकं समदर्शयम् । अतिप्राचीनं सुरक्षितमिदं यदि प्राकट्य नीयेत, तर्हि महानुपकारोऽधावधि संरक्ष- कस्य रचयितुश्च सफलो भविष्यति परिश्रम इलि श्रेष्टिवयः प्रत्युत्तरे प्रदत्ते, भवाशां विद्याविलासिनो साहाय्यमन्तरा न शक्यते इग्विधं कार्य विधातुमिति मवचन- श्रुतिमात्रेण निष्प्रभाणि मुखारविन्दानि विलोक्य किमपि प्रत्युत्तरमपदतां तेषां सदनतो निःसरन् । स्मारं स्मारं मलिनविषयान्मानसं मेऽवसन्नं चार चार प्रतिखलगृहं जातखेदौ च पादौ ॥ कारं कारं कुजनविनुति क्लेशिता हन्त ! जिला वारं वारं वरजलनिधे ! किन्तु विज्ञापयेयम् । इति श्री लक्ष्मीसहस्रस्थनिर्वेदस्तबकीयं वाक्यं विचिन्तयन् पुराऽप्यस मुद्रणार्थ द्वित्रिवारमसिद्धमनोरथोऽपि मोहमय्या प्रसंगवशादगच्छम् । तत्रैकदा निर्णयसागर- यंत्रालयाधिपतये प्राचीनावाचीन पुस्तकाशितो लोकोपकाराणि पुस्तकानि सहमंक- यिने विविधविद्याविद्योतितमानसाय श्रेष्टिवर्य रा. रा. पाण्डुरङ्ग जायजी महोद- याय सयंत्रं यंभराज यंत्रशिरोमणि (यंत्रशिरोमणी चापयंत्रमणा, श्रीयंत्रराजोक्तवदे- व चिंत्यं, श्रीयंत्रराजेन समं, तुरियंत्रमणी श्रीयंत्रराजोक्तवदेव शेपं इत्यादिना यंत्र- राजेन सहास सम्बन्धः प्रतीयतेऽतोऽस्य यंत्रराजेन सह मुद्रणं भवेत्तर्हि महानुप- कारो भविष्यतीति विचार्य) च मुद्रणार्थ मायच्छम् । तदवलोक्यातिप्रफुल्लमानसः सोऽववीत् । यद्यसाकं पण्डितवर्याणां श्रीमता पणशीकरोपाहवासुदेवशास्मिणा- मनुज्ञामृतेऽनत्यं नवीनपुस्तकमुद्रापणादिकं किंचिदपि कार्य न भवत्यतस्तदाज्ञाऽस्य मुद्रणे प्रथमतः संपाद्यताम् । तदर्थ च तस्मेपितेन भृत्येन सह महानुभावानां श्री. मतां धासुदेवशाक्षिणां गृहे गत्या तरसन्निधौ सवं प्रदर्शितं,. तद्दृष्ट्वा सहर्षमेतास यंत्र पुस्तकद्वयं दिनत्रयं समीक्ष्य मुद्रणपथमहतीति निश्चित्य रा. रा. पाण्डुरत जायजी महोदयसमीपं मया सह पण्डितामण्डला: पणशीकरोपाहा वासुदेवशा. त्रिणः समागत्यावश्यमिदं पुस्तकद्वयं मुद्रणाई मिति प्रोचुस्तदा तदुक्किं निशम्य मुद. काय सानन्दं च निर्णयसागरयंयाधिपतिनोररीकृतम् । (प्रभादौ च पैत्तलनिर्मित यंत्रराजीययंत्रस्यापि प्रतिकृतयः सोकर्याय निवेशिताः) ·(१२) भय च मुमणसमये मदीयं पुस्तकं माके १५५० लिखितं प्राय: शुद्धम, द्वितीय च धैक्रमाग्दे १७३१ लिखितं केवलं रीकामानम्, तृतीयं च श्रीजनआनन्दपुल- कालयस्थं सरीक फुलचिपू. १३ श्रुटितं वैक्रमादे १९५७ लिखितम् . यंत्रशिरोमणिपुस्तकं चैकमेव वर्षे १५४१ लिखितं इत्येवं पुस्तकत्रयमेफीकृत्य यथामति संशोधनं कुर्वतो मम "गच्छतः स्खलनं कापि " इतिन्यायमनुसृत्य मनसचंचलवाद्ययनाशुद्धिदृष्टिपथमागच्छेत्तर्हि क्षीरमीरन्यायेन दोषगणमपहाय गुण. लवमेव चाहीकृत्य सहृदयैर्महानुभावैरशुद्धिपरिमार्जनायावश्यं प्रबोधनीयोऽयं विदुपामनुचर इति ॥ विक्रम संवत् १९९२ ज्योतिषी कृष्णशंकर केशवराम रैकः. श्रीकृष्णजयन्ती ·विषयानुक्रमणिका। कमः १ २ २ ७ ९ ... . ... ... ... विषयाः पृष्ठं.। क्रमः विषयाः पृष्ठ. मथमोऽध्यायः १८ प्रकारान्तरेण क्रांतरानयनम्... ३१ १ मंगलाचरणम् १९ नक्षत्राणां कानयनम् २ मंधकरणे कारणम् २० प्रकारान्तरेण कर्मानयनम्... ३३ ३ यनराजमहिमा २१ नक्षत्राणां स्वस्वापमवशेन सौ. ५ प्रमोरक्रमग्यानयनम् ग्ययाम्यस्वाहोरामानयनम् ... ३३ ५ भुजग्याकोटिज्ययोग्यापसाधनम् . २२ इष्टाक्षारोम्योऽभीष्टनक्षत्राणामु. ६ राशिययस्य परमप्रतिकोष्टकाः नताशानयनम् ३४ कास्थानयनम् २३ मकरादिवृत्तत्रयस्य संख्याप्रमा- ८ प्रत्यं राशिषट्कस्य स्वाहोरात्र णम् ... प्रमोणोरपादनम् .. २४ मेपतुलावृत्तद्वयोरपादनम् ९ नवतैरधिकांशपु पुज्यारंडोपा. २५ ध्यासार्धस्य भचक्रपेंद्रस्य घो- दनम् स्पादनम् ...४५ १० धुज्याफलानामुपयोगः २६ आनीमचकाव्यासाधयोः "घुज्याफलानयनम् प्रमाणम् १२ सौम्पयंने इटाक्षांशानामुन- २७ भमंडलाय लंको दयममाणानां तपल्यफेंद्रप्यासाधप्रमाणा- प्रत्यंशं भागादियुक्तिः नयनम् २८ इष्टसंकोश्छायाकर्णलाधनम् . १३भक्षांदोग्य उपशानामा- द्वितीयोऽध्यायः। २९ यंग्रघटनाप्रकार: "याययंगे इष्टाक्षांशानामुसतय. लय दम्यासानयनम् १५ यंगे भमंटसाथ अंधनिप्पसिय. ३. यंयरचना-यंत्रमेदाः पोपप्रसायननाशिपक्षप्रमुप. ३. दिनीयत्तस्स रोमः काः माग्यपाग्यविक्षेपमहिनाः २५ ३२ को मोटापारस्य पूर्व धादिनक्षमधुकेम्पोऽभीय मक्षपशुपकानपनम् ... २०२३ साम्ययन इष्टाचार १. नक्षमा सम्पमारनक्षप्रेम्पः सीपसायमांम्पानपनम् तने पुतिः एतीयोऽध्यायः॥ धनम् ... रयानां साधनम् ... ... २९ | १४ मॉम्पयंत्रे होगा ·(१४) ... ... ... ५८ . J ... ' ... ... ... ... ... ... ... विषयाः पृष्ठं. | क्रमः विपयाः पृष्टं. ३५ सौम्ययंत्रे भचक्रपने फोदि ५५ दिवाहोरानयनम् ... वृत्तमयसाधनम् .. ५६ दिनगतशेपघटिकाभ्यो रग्युत. ३६ मेपादीनामंशादिमानम् तांशानयनम् २७ भचके प्रागुक्तडकर्मसंस्कृतनक्ष ५७ राम्रो विद्धनक्षोलताशेग्यो रा. ग्रस्थापनम् विगतदोपघटिकानयनम् ६५ ३८ याम्ययनेऽक्षांशपमेपूसतांशव. ५८ रात्री लाहोरानयनम् लयसाधनम् ५९ राग्निगतेष्टघटीभ्यो नक्षमाझा- ३९ याम्ययंत्रे भचक्रसाधनम् ५९ तोन्नतांशानयनम्... १० मिश्रभेदेषु फणींद्रयंत्रेऽक्षांशपत्रे ६० दिनरात्रिगतघटीम्यो लग्नान- उन्नतवलयसाधनम् थनम् ... ४१ फणींद्यंत्रेऽक्षांशपने उन्नतयल- ६. भावचतुष्टयसाधनम् ६२ पुनर्भावचतुष्टयोत्पादनम् यसाधनम् ६० ६३ शेपंभावचतुष्टयोपादनम् ६७ ४२ फणींद्रयंने ममंडलसाधनम्... ६० ६५ भावफलम् ४३ ममंडलाशैनक्षत्रस्थापनम् ६५ विशोपकायं फलानयनम् ४४ भचक्रपन्नस्य घटनाशिक्षा ६६ यंग्रेण पशिभक्तांशरेखोपरिगत- १५ अक्षांशेभ्यः परमदिनानयनम् ६३ मध्यस्थरव्यंशज्ञानम् ४६ परमदिनाद्विपुरच्छायानयनम् ६२ ६७ पशिभकोन्नतवृत्तमध्यगतोन्नता- चतुर्थोऽध्यायः। शस्थानज्ञानम् ४७ यंत्रशोधनप्रकारः ... ६८ रानेयांमचतुष्टयलमनक्षत्रोता. ४८ कुजादिवृत्तानो पोधनम् शानयनम् ४९ द्वादशलग्नानां शोधनम् ६९ रविस्पष्टीकरणम् ५०, नक्षनचंचुशोधनम् ७० धिष्ण्योपग्रहाणां स्फुटीकरणम् ६९ ५१ भुजाशोधनं पादद्वयशोधनम् ६४ ७१ प्रकारांतरेणेष्टकाले नक्षत्रोन्नतां- शेभ्यो भौमादिपंचस्पष्टीकरणम् ७० पंचमोऽध्यायः । ७२ प्रहभुक्त्यानयनम् ७९ ५२ यंत्रविचारणा ७३ इष्टांशे परमचरदलानयनम् .. ५३ ग्रहाणां नक्षत्राणां चोलताशा- ७५ दिनरात्रिमानानयनम् 2. नयनम् ७५ अयनांशानयनम्... ५४ रविसंबद्धपूर्वीपरोन्नतांशेम्यो ७६ ग्रहयुत्यानयनम् ... "दिनगतशेषघटिकानयनं लग्ना ७७ वर्वमानवपलमादागामिवर्पल- नयनं च मानयनम् ... ... ... ... ... ... ... , ·... ... (१५) क्रमः विषयाः पृष्ठं.क्रमः विषयाः पृष्ठं. ७८ देशांतरसंस्कारेण स्फुटल मान ८५ सप्तांगुलशंकुतो द्वादशांगुलश- यनम् कुलायानयनम् ७९ नक्षत्राणां सौम्ययाम्यक्रांति- ८६ इटोलताशेभ्यो द्वादशांगुलस- ज्ञानम्... सांगुलशंकुच्छायानयनम् ८० यंत्रस्थिताक्षांशेभ्य इष्टाक्षांशा. ८७ यंग्रेण पर्वतप्राकारदेवतालय- नां लग्नानयनम् । तोरणस्तंभवृक्षादीनां दूरदर्शना- ८. सदोदितनक्षम्योऽभीष्टदेश- स्वाक्षांशानयनम् ... दुचताज्ञानम् ८२ कर्मसंस्कृतनक्षयानयनम् ८८ यंत्रेण भौमादिपंचकस्योदयज्ञा- ८३ यंग्रेण तिथिनक्षत्रपोगानयनम् ७५ नम् ...७९ ८४ द्वादशांगुलशंकुतः सप्तांगुलश । ८९ यंग्रेण भौमादीनामस्तज्ञानम् ... ८० कुष्छायानयनम् ९० प्रथसमाति: ७४ ... ...८० अथ यन्त्रशिरोमणेपियानुक्रमणिका । ... ९३ ज्योत्पत्तिः ९० विषयाः पृष्ठ क्रमः विषया. पृष्ठं. (नयंत्रमणि) १०. परमांतरानयनम्-मांति. ९. मंगलाचरणम् ८३ भागाः सांतराः ९२ शंकुपंचम् ८३.० इष्टदिने मध्याठायातो न. तांशमांस्यंशयोरानयनम् ... ९३ ९५ सांतराप्रमग्या ८५१०२ चंद्रादीनां परमप्रांतिमानम् ९५ ९५ ज्यानयनम् १०३ अक्षांशमानेऽक्षममानयनम् ९४ ९९ ज्यातो धनु साधनम् १०४ मप्यध्यायोगवारयुरपत. ९० पंग्रेण विरश्मिमहनक्षमादीना भुगारस्पष्टसूर्यानयनम् छायाहानम् १०५ रघेमंदोषनितानम् २५ ९८ मध्पनांवज्ञानं, नतादाद- १०६ फेंदतो मग्दफारानयनम्. १.७ अपनाशयर्जगनिः ९९ परमोतभागनः परमोन. १.८ रम्यादीना मंत्रमियमयुपरि तोचानयनम् ... स्वाहोरामानयनम् ... २. ... ... ...

·... ... ... ... १०१ ... .. १११ (१६) विषयाः पृष्ठं, क्रमः विषयाः पृष्ठं. १०९ दिनार्धराव्यर्धयोरानयनं च ९६ (१२७ इष्टघटिकोपरि उन्नतभाग- ११० इष्टच्छायातो गतेष्टनात्यान- ज्ञानं, कालालमज्ञानं, लगा. यनम् कालज्ञानम् 1११ चंदस्पष्ट ताज्ञानम् १२८ नक्षत्रोन्नतांशेभ्यो रात्री का. ११२ निजनिजगतेप्यघटिकातो लादिज्ञानम् लग्नान १२९ गतरात्रितो नक्षत्रोतांश ११३ लनोपरि सूर्योदयकालज्ञानम् १०० ज्ञानम् ११४ धनलमसाधनम् १३० अभीष्टांशोत्पन्नरेखांतराले ११५ भावसाधनम् रव्यंशयोगज्ञानम् (जलयंत्रमणिः २) १३१ अर्कनक्षनस्पष्टज्ञानम् ११६ अंबुयंत्रसाधनम् . १०२ / १३२ भौमादिस्पष्टीकरणम् (यंत्रराजमणिः ३) १३३ घरज्ञानं, दिनरात्रिज्ञानम् ११२ ११७ यंत्रघटनाप्रकार १३४ अयनांशादि, तथा युत्या. ११८ यंत्रागारांकना... नयनम् ११९ अक्षपने भचक्रे च कार्कादि १३५ उदयास्तसाधनम् १७२ वृत्तत्रयांकनम् १३६ संभादिकोचज्ञानम् १२. भक्षपत्रांकना १०४ (चापयंत्रमणिः ४) १२१ भचक्रपत्रांकना १३७ चापयंत्रप्रकार: १२२ धुज्यानयनम् ... (तुरीयंत्रमणिः ५) १२३ केंद्रव्यासानयनम् १२७ नक्षत्रस्वाहोरात्रानयनम् . १३८ तुरीयंत्रप्रकार:... १२५ धेधोन्नतांशज्ञानम् (नलिकायंत्रमणिः ६) १२६ अर्कोन्नतांशेभ्यो गतेप्यकाल १३९ नलिकायंत्रप्रकारः स्य, लगादिमावानां, होरा- (वंशवर्णनमणिः ) याच ज्ञानम् १४० ग्रंथदशवर्णनम् ११२ ... ... १०४ ...११४ १०५ १०९ ११० . ...

·यंत्र नं.१ ARH अगु भगत नतानि मामात राजितोपपत्रराजः GRA पनुः १५ उस प्रमा क- सद न H M ASRAM मकरसान मनोगत मकामा RIES ATM मनाश माम 19 ·कतो माया यंत्र नं. २ मार सूरत/भरले व 110 अंदन सोम ११० तर ० m/ १०० 94 विमानने . १२ ब्रिाग२१ hi ० १ 10 ८८ O एU ५. ११/११२, मापन ३१ म १०८ वर

·.३
यंत्र नं. ३
प
W
3
सतहोरा
२७
P
+
4
h
a

·यंत्र नं.४
x
अदा
३२४

·यंत्र नं.५
Eरान
चतगणपनी

·यंत्र नं. ६
E
3.
RO
R
M
म
भ
.
Pr

·यंत्र नं.७
प
करणारा
२७R

·यंत्र नं.८
७॥
(19
१
3.1
MEतेर
२५/apy
PARAN
1

·यंत्र नं.९
SE
W
"
२४
116
१२
NdII
ARO
RTE-हरा
२२ १३

·২০
यंत्र नं. १०
মজল
২• |||

·यंत्र नं. ११
५06
1C

·१२
१
यंत्र नं. १२
MUSAL
mu
ताश
.
तेरा
13/1
.
CA
- ..

·यंत्र नं.१३
प्रताशर
कर

·14/१०/पारमा3034
M०/पाहणधावपालमाल
१४
यंत्र नं. १४

·ॐ
महेन्द्रसूरिविरचितः-सटीकः
यंत्रराजः।
-
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसूर्याय नमः॥
प्रणम्य सर्वज्ञपदारविंदं, सूरेमहेंद्रस्य पदांबुजं च ॥
तनोति तद्वंफितयंत्रराज-ग्रंथस्य टीकां मलयेदुसूरिः॥१॥
भय प्रथमतः प्रतिचिकीर्पितस्य सकलगणितसारभूतस्य यंत्रराजग्रंथस्य नितरामंत-
रायनिर्गपणाय शिष्टाचारपरिपालनाय शिष्यमशिष्यपरंपरासुप्रचयगमनाय च भक्त-
जनमनःसंवरूपकरुपगुमायमाणस्वाभीष्टदेवतागुरनमस्कारपूर्व प्रयोजनसहितं ग्रंथा-
मिधेयमभिधत्ते पंथकार:-
श्रीसर्वज्ञपदांबुजं हृदि परामृश्य प्रभावप्रद
श्रीमंत मदनाख्यसूरिसुगुरुं कल्याणकल्पद्रुमम् ॥
लोकानां हितकाम्यया प्रकुरुते सयंत्रराजागमं
नानाभेदयुतं चमत्कृतिकरं सूरिर्महेंद्राभिधः ॥१॥
सार्धमेतत् । भन्न सर्यशपदारविंद गमनं युक्तमेति तेनय सर्वसामेषु सर्व-
वायाः संभवात् ॥1॥
अथ प्रेयदेतद्वंयकरणे कारणमाह-
अपार संसारे कतिकति धभूवुर्न चतुराः
परं तैर्दुर्योधं गणितमरचि प्रौढमतिभिः॥
ततः स्वल्पं सारं विशदमिदमत्यंतसुगमं
वितन्वेऽहं शास्त्रं सुहृदयहदानंदकृतये ॥२॥

·। कृप्तास्तथा वहुविधा यवनैः स्ववाण्या यंत्रागमा निजनिजप्रतिभाविशेपात् ॥ तान्वारिधीनिव विलोड्य मया सुधावत् तत्सारभूतमखिलं प्रणिगद्यतेऽत्र ॥३॥ स्पष्टौ श्लोकौ ॥३ अथ सूत्रकृदेव यंत्रराजमहिमानमाचष्टे--- यथाभटः प्रौढरणोत्कटोऽपि शस्त्रैर्विमुक्तः परिभूतिमेति ॥ तद्वन्महाज्योतिपनिस्तुपोऽपि यंत्रेण हीनो गणकस्तथैव ॥४॥ इदमपि स्पष्टम् ॥ ४॥ अथ क्रमोदकमज्यानयनम्- लवादधस्तात्कलिकादिकं स्यादतीतभोग्यांतरखंडनिघ्नम् ॥ पट्या ६० हुतं लब्धफलेन युक्तं क्रमोत्क्रमात्स्याटुजकोटिमौवीं ५ अस्य व्याख्या ॥ भुजज्याकोटिज्यानयने भुजभागानां कोटिभागानां चाधस्ताद्यदि कलिकादिकं भवति तदा तदतीतभोग्यांतरखंडकेन गुणितं पट्यापहृतं लब्धफले क्षिप्तं प्रत्येक झमे उरक्रमे च भुजमौर्वी कोटिमौर्वी. च स्याताम् । ज्याखंडानि अधस्तादंतराणि ॥ . . २ धनुरंशाः ३ ८ २५१ क्रमज्या ६२ ५० १२५१८८ २५ ५०१५६३ १ ७ ४५ ४४ ६२ ६२ ૬૨ जीवांतर ६२ ४२ ४८ १७ ९ १२ १५ १७ १८ धनुरंशाः १० ८७० ६२५६८६७४८ क्रमज्या द ५५ २९ ९९२ /०५२१११२ ३२ ४९. १५ २८ ५९ .५९ जीवांत ६१ ७३ ६० १३ २० ६ ५० ·(३) धनुरंशाः २१ २२ २३ १९७२,१२३१/१२९०११३५८१४०६/१४६४१५२१ १५७८१६६४ कमज्या १५ २२ ८ ८ ५९ ५७ जीवांतरं ५९ १३ १८ ५६ ४२ ३ १४ धनुरंशाः) २८ २९ ३१ १६९०३७४५/१८०० १८५४१९०७११९६० २०१३/२०६४/२०१६ क्रममा ६ १९ ८ ४२ ५२ १ . ५४ ५४ ५२ ५२ जीवांतर द ३५ ४६ पिनुरंशाः ३० ३८ ४० ५३ ४४ ४५ २०६६/२२१६२२६५२३१७२३६.२४०८२५५५/२५००/२५४५ किमया ३२ २३ ५२ ४८ ५५ ४४ जीवांतर ५१ ५७ . २ पिनुरंशः ४६ ४८ ५० २५८९२१२२,२१७५२७११/२०५७ २०१७, २८३६२८७५२९१३ પ૨ २९ ५७ ४५ ५३ ५० ४. २८ बीयांतर ४२ २७ ३८ ४८ ५८ . ५८ धनुरंशाः ५५ २९४८२९८१३०९३०५२.२.४५,३11०1८1VER/ ३१ 1३ ३८ ५८ ५८ १२ ५. ३. जीयोस . ५३ . ३ ·धनुरंशाः ६४ ७. ७१ ७२ ३२३५३२६२३२८८३३३३३३७३३६०३३८२३४०३३१२३/ ऋमज्या ४. १२ ५३ ५४ ४८ जीवांतरं २७ २ २५ ३ २२ १९ ५६ १ ५८ ८. धनुरंशाः, ७३ ७४ ७९ कमज्पा ३४४२/३४६०३४७७/३४९३/३५००/३५२१३५३३/३५४५३५५५ ४२ २० ४ १९ जीवांतर १६ १३ १. २२ २८ धनुरंशाः ८२ ८६ ८७ ८८ ८९ ९० फमज्या ३५६४३५७३३५८०३५८६/३५९१ ३५९५३५९०३५९२३६०० १९ १४ ४ . . ८ . ३ जीवांतर २ ४४ १२ . ५६ धनुराग २ ३ ४ ८ ९ २ जीदा २५ २ १६ ५० १९ 1 ८ भंवर कोटका १९ ५० " . १२ धनुरसा. १५ १२ ११२ 12.]५१०९ उरम-1५५ ४२ ता. अष्टाः २. १ ३. १. ४२ ·(५) धनुरंशाः १९ २१ २३ २४ २७ उरक्रम- १९५, २१६२३८ २६१ २८६ ३३७३६४ ३९२ १८ २१ २३ २४ अंतर. २० कोएका: ५८ २९ ૨૫ ३ १ १ २ १ धनुरंशाः २८ ३० ३३ ३१ ५४७ ५८० उरक्रम-४२११५१४८२ जीवा २३ ६१५६५१ | ६८७ १२ ३२ ३३ ३५ अंतर- ३० | कोष्टका २ धनुरंशाः ३७ ९२५ | उरम-७२४|७६३८०२ जीवा ८८३ ३ ९६७१०१०१०५४ 4 २३ १४ ३९ १२ ४४ अंतर- ३८ कोष्टकाः १५ ४९ ३८ २ धनुरशाः ४६ ४७ ४८ ४९ ५३ रक्रम-२०१९११५५११९११२३०१२८५१३३५ १३८३/१४३३१४८३॥ जीवा २७ २८ ८ ५८ ४५ अंतर. कोटका ५९ १० ५० ३ ५१ ९ ५८ धनुरंसाः ५५ कम-१५५५५८६१९५९ १६९२१७४५,१८००/४५.९०९१९६५ जीना ५४ १७ ५२ ५२ tar- ५१ एका... ४१ 12 ·(६) धनुरंशाः ६५ ६५ ७० ७२ उस्क्रम-२०२१२०७२१३५२१९३/२२५१ २३०९/२३८८२३२७२४८७ जीवा ५२ २१ २५ ५३ ५७ ५९ अंतर -५६ कोष्टकाः | ४२ ३६ ४ १३ ५८ धनुरंशाः ७३ ७४ ७८ ८० उस्क्रम-२५४७२६०७/२६६८२७२९२७९०२८५१२९१२२९७४३०३६ जीवा ૨ ११ ५ अंतर. कोटका १४ ६० ५० ६ २० ९ ८५ ८७ ९० धनुरंशाः ८२ ८५ उस्क्रम-३०९८३१६१३२२३.३२८६३३४८३११३४७४३५३७२६०० जीवा ५३ ३५ २२ १० . अंतर ६२ कोटकाः ७ ६२ ४८ ३२ ४२ . इत्युत्क्रमस्याः सांतराः ॥ अनोदाहरणम् । रयः परमफोतिमागा:२३॥३५एषां भुन- ज्यानयना मेते एर भुजांशाः कापते । राशिनयस्य भुज इनि संज्ञा । तंग्रेको राशि- विशाः। एतेषांक्रमेण मुजज्यानपनम् । यथा कमज्याकोष्टकेषु प्रयोविंशत्यंशानाम- धस्तार फलं कलाः १४०६।३९ तदंतरं ५७१३६ भनेनांतरेण भुजभागानामघश्या फला ३५ गुणिता जाता १९९५१२६० अधः पटा भक्ते लग्धं २उपरि शिप्यते जाता शिकला २०१६ भासा पटा भागे एरधाः फला। ३३ विकलाः ३६ पूर्शने १५०६॥३९ एवं रूपं योग्यते । जाता 'परममोनिभागानां ममेण भुनन्याकलादिका भय प्रमेण कोटिज्यानमनं पया रयः पामोतिभागा एवं मुनमागाः २०३५ । नवतेः गोप्यते दो AT: ६६२५ एने कोठिमागा जामा । ततः समन्याको. केषु पदपष्टिमागानामधा प्राप्त करें फना ३२८८४ सार २५२३ भनेना- तरण मोटिभागानामधः स्थिता कलाः २५ ताटाने जाणाः १२५/०५ मधः पटना मागे सम्पमे दुपरि शिसं नानाविकालाः १२६ मास परवा (• भागेसामाः ·कलाः १. विकलाः २६ एता उपरितनांके क्रमेण क्षिप्यंते जाताः कला परमझाते कोटिभागानां फलादिका ज्या ३२९९।१२।। भयोरमेण भुजज्यानयनम्॥ यथा पूर्णता एव भुजभाग: २३३३५ पत उरणाम- ज्याकोष्टकेषु प्रयोविंशतिभागानां अधः प्राप्तकला: २८६ विकलाः ११ सधस्थमंतरं २५.३ भनेनांकेन भुजभागानामधस्थाः कला ३५ हन्यते जाता ८७५१०५ अधों. कस्य पश्या ६० भागे लब्धं । उपरितने क्षिप्त जाता विकला: ८७६मासो पटि-६० भागे लब्धाः कलाः १४ विकलाः ३६ एताः पूर्वोक्त फलोफे २८६ योज्यंते जाता: परमाकांतएकमज्याकलादिका ३००1४७ । अयोस्क्रमेण कोटिज्यानयनम् ॥ यथा पूर्वोत्ता एच कोटिभागाः ६६।२५ तत उत्क्रम. ज्याकोष्टकेपु पट्पष्टिभागानामधस्तात् फलं •कला २१३५ विकलाः ४५ तोऽतरं ५३६ अनेन कोटिभागानामधस्याः कलाः २५ गुणिता जाता. १४२५१९०० अध. स्थांकस्य पथ्या ६० भागे लब्धाः कलाः १५ पूर्वराशी क्षिप्ता जाता विकला: १५४० भासां पटि- ६० भागे धाः कला: २५ एते पूर्वोतफलांके २१३५१४५ न्यस्यते जाताः परमप्रांतः कोटिभागानां कलादिका उत्क्रमज्या २१५९।१५ एवं सर्वन क्रमोरक्रमाभ्यां भुनकोटिज्यासाधनम् ॥५॥ भथ भुजज्याकोटिन्ययोश्वापसाधनम्-- ऊने फलांके भुजकोटिमौर्यास्तदूर्ध्वगाश्चापलयाः स्थितांकाः॥ पश्या हताश्चांतरकोप्टभक्ताः क्रमोक्रमाभ्यां तदधः कलादि ।।६।। पूर्व भुजज्या कोटिग्या च साधिता तस्याः प्रत्यंशफलज्यांदो पातिते तदूर्वकोष्टका अंका धनुरंशा भवंति । शेपं च पट्या ६. गुणितं तरकोटकाधा स्थितांतराकेन विभक्त धनुरंशानामधस्तास्य कलादिकं भवति । (एवमंशाधं धनुर्भवति) अन्नोदाहरणम्--पूर्व क्रमानीता भुजज्या १५४०।१५ अस्या मध्यानयोविंशति- तमकोटकाधः स्थितकमज्याकोष्टकांका: १४०६।३९ पात्यंते । शेपं ३३॥३६ परिम जातं २०१६ एतदधः कोष्टकांतरांकेन ५७६३६ भक्ते लब्धं कलाः ३५ एवं भुजज्यातो धनुरंशाः २३३३५ संपलाः । एवं भुजज्मातः कोटिज्यातश्च क्रमोत्क्रमाभ्यां पाप- साधनं कार्यम् ॥ अथ राशिवयस्य परमक्रांतिकोष्टकाः सोतरा लिख्यन्ते- अशाः ३ ४ ५ ८ ९५ ११९ क्रातयः १४३१६७ १० १९१२१५ . . २३ २३ अंतरम् २३ ५८ . १८ ·(८) अंशाः १२ १७ २८६ क्रांतयः २३९२६२ २ ४२ ३०९।३३३ ३५६३७९/४०३४२६ २ २३ २३ अंतरम् २३ १६ २३ ९ १३ २२ ५७ ३५ २८ अंशाः १९ २० २२ २३ २४ २७ ४९४ ५१७ ५३९ क्रांतयः ४४९/४७१ २ ५८४६०६/६२७ ४ ३ २२ अंतरम् २२ ४३ २२ २५ ९ अंशाः २९ ३३ ३४ ६९२ ७५५ क्रांतयः। ७१३ ७३५ २८ ७७५२७९५८१६ ५९ ४ २१ २० अंतरम् ४४ ३१ ५ ५२ अंशाः ३७ ३९ ४० ४३ ४४ ८७४ ८३५/८५५ फ्रांसयः ५५ ३९ ९१३ १ ९५०९६८/९८६ २ ९ १८ अंतरम् ४१ ५२ शाः ४६ ४७ ...३.२०१०३७/०५५१०७०/०८१.१.२/111411३३ ऋतियः ५० २ | अंतरम् १४ 1Y १ २१ है ४५ ४ ·अंशः ६१ '६३ क्रांतयः १४७१६२१११७६११९०/१२०३/१२१६१२२८१२१११२५३ १९ २० १ ० अंतरम् १२ १४ २५ २० ३७ २८ अंशाः ६७ ७० ७२ फ्रांतयः १२६५१२७५१२८६ १२९६/१३०६१३१५१३२४१३३३११३५ २९ १० २७ ५४ ५९ १० अंतरम् ९ २७ ६ २४ ३८ अंशाः ७३ ७४ ७६ ७९ ८१ तयः१३४९१३५७/१३६४ | १३७०४१३७६/१३८२१३८७१३९२१३९६| ४२ १ २७ ७ ६ ६ ४ ४ अंवरम् ५ १३ ३९ ४७ ५ संशाः ८२ ८३ ८४ ८६ ८७ ८८ फ्रांतयः १४००१४०३, १४०६ १४०९ १४१११११२ १४१४१४३४१४१५ २५ २२ १७ प २ १ ३ २ २ अंतरम् २५ ३२ भय क्रांत्यानयनम्- ४ ७ ४२ १३ . लवादयश्चेत्कलिकादिकं स्यादतीतभोग्यांतरताडितं तत् । पश्या हतं भुक्तफले नियुक्त यंत्रे स्फुटाः क्रांतिकला भवंति ॥७॥ व्याख्या ॥ लवानां भुजांशानामधस्ताद्याद कलिकादिक फलं. भवति तदा तदतीतभोग्यांतरांकताडितं पट्या ६० भक्तं भुक्तफले विसं च यंत्रे स्फुटाः क्रांति अन्नोदाहरणम्-भुजांशाः १०१३० ततः कातिफलज्याकोटकेषु दशानामधाप्राप्त फलं फलादि २३९५२ उधोऽतरं २३।४० भनेनांतरेण पूर्वोक्तास्त्रिंशद्वगिता जाता यंत्र०२ कला भवंति ॥

·(१०) ६९०1१२०० अधः पष्टिभक्त लब्धं २० उपरि क्षि जातं ७१०१२०० आसां पष्टयाभागे लब्धं ११५० एतद्भुक्तफलेन युक्तं जाता विक्लाः २५०।५२ एवं सर्वत्र । यदि लवानामधः कलिकादिकं न भवति तत्रैवं प्रक्रिया। यथा भुजांशाः १० तेषामधः कलिकादिकं नास्ति । ततः क्रांतिफलज्याकोटकेपु नवत्यंशानामधः प्राप्त फलं कलादि १४१५ एता एव नवतिभागारमकस्य राशिनयस्य परमप्रांतिकला भवंति आसामेव कलानां पष्टि ६० भागे लब्धाः परमोत्यंशाः २३१३५ एव. मन्यत्रापि क्रांतिसाधनं कार्यम् ॥ अथ प्रत्यशं राशिपट्कस्य स्वाहोरात्रप्रमाणोत्पादनम्- भुजांशकानां विपरीतमौवीं मेषप्रमाणेन हता हृता च । भुजज्यया तुक्रमया ततो यल्लब्धं फलं तच्छकलं दिनस्य ॥ ८॥ च्यास्या ॥ भुजभागानां या विपरीतमौर्वी उपक्रमज्या सा मेषप्रमाणेन गुणिता भुज- कमज्यया भक्का ततस्तस्माधरफलं तद्दिनस्य शकलं खंड भवति । अत्रोदाहरणम्-यया प्रथमांशभुजलवाः १०० एषामुरझमज्या ०३३ इयं मेषतुलाप्रमाण १९३८ रूपेण गुणिता जाता ०६२७॥२५४ अधः पटिमागे लब्धं २०शेपं ५५ लब्धांका २० उपरितनांके ६२७ रूपे योजिताः । ६४७ एतेषामपि पष्टि ६० भागे लब्धं १० उपरितनशून्यस्थाने स्थाप्यते जाता: क्रमेण क्लादयः १०४१५४ मतः अस्याः मुजफमज्यया ६२१५० भाजनाथ (१०) पष्टिगुणिते तन्मध्ये ४७ क्षिप्तं ६४७।५४ एवं भुजक्रमज्योकेऽपि (६२) पटिगुणिते पंचाशम्मिलिते जाताः ३७७० एभिः पूर्वाकस्य भागे लब्धं भागाद्यं १० एतामथमांशस्य पुज्याफलं पाक- लमुच्यते । एवं नवत्यंशान् यावत् घुग्याखंडान्युत्पाद्यानि ॥ भय नपतेरधिकांशेष पुग्यासंडोत्पादनम्-- प्रवर्द्धमाने नवतेरथांदो कोटिकमयांतिमया युता सा। तुलाजमानेन हता विभका क्रमज्यया बाहुजया लवादि ॥९॥ ध्यारया ॥ नवतेरपरि अतीत्यधिकशतपयंत यशदिभवति तदाकोटिक- मज्या 'अतिमग्यासहिता मेपतुलामानेन गुणिता भुनमायामका यलर फलं स्वादि नवत्यधिकांशानां पुज्यासंहानि मपंति ॥ भनोदाहरणम्-राश्यादिदं 111०1० दाद मुनानयनं यथा- मात्रितयादविकल्प्यं व्यधिक केंद्रं विशोधयेत् पड़भ्यः । पडधिकमूनं पद्भिर्नवाधिकं शोधयेच्चक्रात् ॥ १० ॥ मंतिमज्यमा पहिता" इति रा. ग. पुस्तक। २ "भुजफमग्मया गा" इति स. ग. पुसके।

·व्याख्या ॥ राशिनयस्य केंद्रमिति संज्ञा । तच्च फेंद्रं आत्रितयादविकल्प्यम् । तस्सामकिंचित्पात्यमित्यर्थः । तत्र केंद्रमेव भुजः । तत् ध्यधिकं सत्यभ्यः शोधयेत् । पडधिकं पभिरूनं कार्यम् । नवाधिक केंद्र चनाद्वादशकाद्विशोधयेत् । सर्वत्र विशे. पांको भुजः । अत्र व्यधिक केंद्रमस्तीति इभ्यः पूर्वोक्तः केंद्रांक:३।१०० शोध्यते शेपः केंद्रस भुजः २१२९।०१० अतः कोटिरानीयते । राशिनयादस्मिन् भुजे पातिते कोटि: 2010 अस्याः क्रमज्या ६।५० अंत्याज्या (३६००) सहिता ३६६२०५० मेपतुलामानेनानेन १९६३८ गोमूनिकया गुणिता जातो राशिः ६९५७८१९५०॥ १३९१५६११९०० अधःस्थांस्य १९०० पष्टि ६० भक्ते लब्धं ३१ एतेषां ९५० मध्ये क्षिप्त जाताः ९८१ एते १३९:५६ एतन्मध्ये शिक्षा जाता: १४०१३७१४० एपामपि पष्टिभागे लब्धाः २३३५ दो ३७॥४. लब्धा उपयके ६९५७८ क्षिप्ता जाता: ७१९१२३७१४. एपा भुजभागानां ८९ ममग्या ३५९९.२७ भागे लब्धं एकनवयंशानो धुज्याखंडफलं लवाद्यं २०१०१५ ॥ एषां घुज्याफलानामुपयोगमाह- इदं भवकार्यभवांशकानां युज्याफलं स्पष्टतरं यदुक्तम् । अक्षांशकेभ्यः सुधिया तदर्ध केंद्रे तथा व्यासविधा विधेयम् ११ व्याख्या ॥ भचकार्धवानामशीत्यधिकशतभागानां स्पष्टतरं घुज्याफलमुक्तम् । अक्षांशकेभ्यः केंद्रव्यासोत्पादनार्थ सुधिया धुज्याफलस्याधं करणीयम् । एतद्दा- गाय धुज्याफलं सौम्यधुवादेकांशतः प्रत्यंशं याम्यध्रुवाभिमुखं अशीत्यधिकशतमाग- पयंतं ज्ञातव्यम् । एतदुसतवलयोत्पादने दर्शयिष्यते ।। अथ प्रत्यंशं राशिषट्कस्य धुज्याफलकोटका: सांतरा लिख्यते- अंशाः १ ३ १ ६ ८ ९ घुज्या- ८ . १ १ १ १ २० પર २ . . . . फलांतरं . १० १० अंशाः १२ ११ १७ १८ थुज्या- १ २ २ २ ४ २ १५ २ ५३ २ १६ ३ ७ . . . फलांतर D . १० १० १० ·(१२) संशाः २२ २१ धुज्पा- ३ ४ ३ २८ ३ ३८ १९ . १० ४३ . . . . . . फलांतरं ११ ११ ११ ११ ૨૮ ३२ ३५ ३६ घुज्या- ३ ६ ६ ५ १६ २७ ३८ ४९ . . . . फलांतरं ११ ११ अंशाः ३८ ४२ ४३ ६ |घुज्या- ७ ७ ७ ८ २१ ४४ . फलांसर १२ १ १३ १२ अंश: ४. ५० ८ ८ ८ ९ ९ ९ १० ९ २२ २० ४४ १८ १ . 4 . . . ब . फलांतरं १२ १२ ३ 14 १२ 14 भगा। ५५ ५७ . पुरया. ४. ५३ २ पीता १३ ·अंशाः ६४ ६८ ६९ ७१ घुज्या. १२ १२ १३ १३ ४६ . . क . ० 4 . फलांतर १५ १५ १५ १५ अंशाः ७८ ८० ८१ घुज्या- ४ ३८ १६ . ० . . . फलांतर . १७ १८ अशा: ८२ ८७ ९० १८ १८ १९ 0 १९ o . . 9 फलांतरं . . १९ १९ २० २० अंशाः ९३ ९५ ९६ ९७ ९८ धुज्या- २० o ५२ ४ २१ १९ २५ १२ २२ ३५ . . . . फलांतरं 0 २१ . . २३ २१ २५ अंशाः १.११०२ १०५/०६/1001 धुज्या- २३ फलं २५ ५० २५ १३ २५ ७ D फलांतरं . २५ २६ . २७ . १९ ·(१४) अंशाः १०९।११० ११३ २९ धुज्या- फलं ३२ २८ ३ ३० २७ ४ . . . . . C . फलांतरं ३० ३१ ३३ ३४ ३८ अंशाः ११८११९ १२० १२४ धुज्या ३२ ३६ ३४ २. ३६ ५७. ३७ ४५ ४२ ३४ . . फलांतरं ४० ४२ ४८ अंशाः १२७१२८११२९ १३१ धुज्या- ३९ ४० ४२ ३ ४५ १२ १७ ८ ८ .. . १ -- - - फलांतरं ५२ ५४ ५७ ३ ४ ६ ८ १२ अंशाः [१३६१३७११३८ ५१ धुज्या- ५८ ६० ५५ २८ ३८ ५३ ५९ २ १ १ श १ १ १ फलांवर १ १८ १५ २२ २६ २९ ३४ अशाः १४५ १४६१४७ ११८ १५० १५२ १५३ ७० ७३ धुज्या- ६२ १९ ६८ ३२ २० ५१ ४९ २ २ २ ३ फलांतरं ३ २ ३ २ १२ . २ २९ ५८ ·१५४ १५५ १५६ १५७ १५९ ८८ १०१ ६ १०५ ५७ फलं ११७१२४ २६ ४ 1३५ ३ ४ ४ ५ ५ ८ ३१ ५१ २५ १६७ १६८ १६९ २०४ ३ २२४२४९ ४० ४२ २ ८ १० २० २५ २ १७२११७३।१७४ १७८ १०९ १८० २८१ ४५० ५६२ . पलैविहीना गगनाष्टचंद्राः १८० शेपास्तथाक्षाः पृथगेव धायो। शेपाक्षयोर्वासरखंडकेभ्यो धुज्याफलं वै परिसाधनीयम् ॥१३॥ अर्ध विधेयं च ततःक्रमेण केंद्र भवेद् व्यासयुतं कुजारये ॥१५॥ अंशाः धुज्या- फलांतरं ३ अंशाः | १६३ | १६४|१६५] १६६ धुज्या- १३३१३९ १४९ फल फलांतरं अंशाः धुज्या- फलांतरं २८ ३३ अथ धुज्याफलानयनम्- भवेल्लवाधः कलिकादिकं यत्तत् खंडयोरंतरसंगुणं स्यात् । पट्या हृतं भुक्तफले निविष्टं भवंत्यहाशकलानि सम्यक् ॥१२॥ व्याख्या ॥ लवानामधस्ताद्यदि कलिकादिकं भवति तदा भुक्तभोग्यखंडयोयोद्वंयो रंतरकेन कृतगुणं पट्या हृतं लब्धं फलं भुक्तफले निक्षिसं घुज्याशकलानि भवति । अनोदाहरणम् । कल्पनया लवः १ तद्धः कलात्रिंशत् ३० ततोपुग्याकोष्टकेषु प्रथमांशाधः प्राप्तं फलं घुज्याफलं ०१० तोंऽतरं ... अनेनांतरेणाधारया: कलाः ३० गुणिताजाताः ३०० भासां पष्टिभागे लब्धं ५ उपरि शून्यस्थाने शित लब्धाः पंचैवकलाः स्थितास्ताः भुक्तफल १० मध्ये क्षिताजाताः पंचदश १५ एवरसा- धांशस्य घुज्याफलं १५ एवमन्यनापि कार्यम् ॥ अथ सौम्ययंत्रे इष्टाक्षांशानामुलतवळयकेंद्रन्यासार्धप्रमाणानयनम् - तदक्षसंज्ञेन फलेन हीनं युक्तं च शेषाक्षफलं विधाय ।। ३२५१३७२ २९ ર ७५०११२५२२५० १ ३७४१०२४ . . २९ ५८ १ .

·(१६) शेपे तथाक्षे च ययेप्सितांशाः शोध्यास्ततः पूर्ववदुक्तरीत्या । कार्याणि केंद्राणि सविस्तराणि कुजाख्यवृत्तात्पुरतः स्फुटानि १५ एषां व्याख्या ॥ पलशब्देनाक्षांशा उच्यते ॥ पलैः स्वस्वदेशाक्षांशगंगनाष्टरूपा अशीत्यधिकशतांशा १८० हीनाः कर्तव्याः । शेपांशाः अक्षांशाश्च पृथग्धार्याः । ततोऽक्षशेषाक्षांशयोपुंज्याखंडकेभ्यः पूर्ववद्युज्याफलमानीयाक्षांशादागतफलेनाक्ष- शेषफलं द्विःस्थमेकत्र हीनमपरत्र युतं च कृत्वा द्वयमप्यर्धितं सत् क्रमेण केंद्रप्यासी भुजवृत्तस्य भवतः । तत्राक्षशेपे याक्षे एकादिषट्पर्यतेषु दृष्टोवतांशेषु पातितेषु अक्षशेषादक्षाच पूर्वोत्तरीत्यैव तावतामुन्नतांशानां भुजाग्रस्थितानां केंद्रन्यासानयनं कार्यम् ॥ अत्रोदाहरणम्--- यथा श्रीमद्योगिनीपुरे याम्याक्षांशाः २८१३९ पुते अशीत्यधिकशत १८० मध्यात्पात्रते शेषांशाः १५१२१ एभ्यो घुज्याफलमानीयते । यथा राशिषटस स्वाहोरात्रप्रमाणफलज्याकोप्टकेषु एकपंचाशदधिकशताधः प्राप्तं घुज्याफलं ७५६५९ सदर्भोऽतरं २१५. अनेनांतरेणांशाधःस्थिताः कला २१ गुण्यंते जाता: १२१०५० । अधस्तनांकस्य पष्टि ६० भागे लब्धाः १७ एते उपरितनांक ४२ योज्यंते जाता: ५९ एते धुज्याफलांक ७५/५९ मध्ये योज्यंते जासमक्षशेषफलं भागाधं ७६।५८ भनयैव रीत्या अक्षांशेभ्यः २८.३९ घुज्याफलं प्रसाध्यम् । तदिदमक्षाशफलं भागा. छ ५१ सदनु पूर्वानीतं शेषांशफलं स्थानद्वये संस्थाप्याक्षांशफलमेकत्र पातयित्वा. न्यत्र योजयित्वा चावशिष्टादोऽर्धाकृते क्रमेण भुजवृत्तस्य केंदं ३५॥५०॥३० व्यास. श्व ४०/५९।३० स्याताम् ॥ अथ भुजवृत्तादनेतनानामुतांशानां फेदव्यासानयनम् । पूर्वोक्तादक्षशेषात् । १५२१ पदुन्नतांशाः पात्यंते जाताः शेषांशाः १४५२१ तथाक्षांशेभ्योऽपि २८३९ पट् पात्यते जाता अक्षांशाः २२१३९ ततः पूर्वोकरीत्या पहुक्षतांशानां फेई २९३२ व्यासः ३३।२८ एवं क्रियमाणे चतुर्विशयुनतांशानां पातनाछेपांशाः १२४॥२॥ अक्षांशाः १३९ एम्यः पूर्वसाधितरीत्या साधितं के १९३५ व्यासः २०१२४ ॥ यनारपस्वादक्षांशेम्प उग्रतांशा न पतंति तन युक्तिमाह- स्युरक्षतश्चेदधिकोन्नतांशास्तेभ्योऽक्षपाते विहिते तथैव । धुज्याफलेन द्वयतः प्रसिद्ध युक्तोनितं शेषभवेक्षजातम् ॥ १६ ॥ अर्धाकृतं केंद्रमिहेति तयासोऽपि तस्मात्पुरतोऽशकानाम् । शेपे तथाक्षे च वियोगयोगात्तथैव केंद्राणि सविस्तराणि ॥ १७॥ अनयोव्याख्या यमाक्षांदोग्य उसतांसा न पतंति तन शेयरोम्य उमतांशान पातयिषा उन्नदारोम्योऽक्षांश: पास्याः । ततः प्राग्मयोपुंग्याफले समामीम ते दिप, रोपांशपुग्याफ्ले मांशधुग्यापले, च क्रमायुके अनिते व पार्षीकृत, ·अक्षांशकात् प्राप्तफलेन युक्तं हीनं तद भवति द्वयं तत् ।। अतोऽक्षशेपे पतिते भचक्राच्छेपे तथाक्षे च यथेष्टभागान् ॥२०॥ निष्काश्य दत्त्वा च कृते तथैव सर्वाणि केंद्राणि सविस्तराणि । सौम्यानि याम्यानि च मिश्रयंत्रे निवेशनीयानि यथोदितानि २१ याम्ययंग्रे सौम्पयंत्रोमायव प्रक्रियया भुजवृत्तस्य फेदध्यासी साथी अतः केंद्र- व्यापया ॥ सौम्ये याम्ये च यंत्रेऽशशिभ्यो भुजवृत्तानयनं मुल्यमेव । ततोऽग्राषि प्यासानयने सौम्पयंपादयं विदोपः । कोऽयमित्याह । शेषांशेऽशांश च एकादिपद्र. पर्यन्ता सोसतशा भयाधमशीत्यधिकशतांशान् यावश्मेण योजनीयाः । तठो घुज्यापालापानयनं मोम्पयंग्रवत् ॥ भचमादूद्ध पुनः शून्परसानग्यः ३६० अक्ष- शेपे शिोधिते प्राग्यत् पुज्याफले साधिते दि.म्ये शेषरेक्षफलेन युक्त वियुः रोकते च तायतामुमतांवानों केंद्रप्यासी याताम् सदनु शून्यरमानलेभ्यः राष हने नवयंशरयत सय पदण्यासा भययुः । एतानि सान्यानि याम्यानि २१० माह घोधितेऽसोपे इष्टोपतवान् पावयित्वाऽक्षांश तान् भोजयिरवा चशेपे सम्मासानि केंद्रागि सौरपयाम्यामके नियरे दुसयापनि / अयोदादगम् 'भक्षामाः २८१३९ एम्प: भावमाधिन मुजवृत्तस्य केंद्र अत्र ग.पुगके "शेपांशभ्यः १२११रनटांना पासते जाता: (१७) वातामुन्नतांशानां क्रमेण केंदव्यासी भवतः ॥ अर्ध्वमीप्सितांशानां शेषांशेभ्या पाते अक्षांशेषु योगे घुज्याफलादिप्रक्रियायां कृतायां क्रमेण नवत्युचतांशानां केंद्राणि व्यासाश्च भयंति ॥ अत्रोदाहरणम् ॥ यथा पूर्वोक्ताःशेषांशाः १२१२१ अक्षांशाश्च ॥३९* ष(६)दुभ- तांशानां बहुत्वादक्षांशेभ्यो न पत्तीत्यक्षाशास्तेभ्य एवं पायते शेपा ॥२ एतेप्य- क्षा एवातो घुज्याफलं यथा । शेषानां घुज्याफलं ३४१५९ अक्षांशपुज्याफलं ३ वतो द्विस्थ शेषधुज्याफलेऽक्षघुज्याफलेन युक्ते वियुक्ते अर्धाकृते च त्रिंशदुभता- शानां केंदं १४॥३६ व्यासः १७।२३ तत: परीप्सितांशान् शेपोशेभ्यो विशोध्य अक्षा शेषु शिवा प पूर्वोक्ताज्याफलादिप्रक्रियया नवायुन्नतांशपर्यंत केंव्यासा साध्यते । अथ याम्पयंग्रे इष्टाक्षांशानामुतवलयद्रव्यासानयनम्-- यंत्रेऽपि सौम्ये यमदिग्गतेऽपि कुजाख्यवृत्तं भवतीह तुल्यम् ।' अत्रापि सौम्योदितयैव रीत्या कार्य विशेषः पुनरेव शेषः ॥१८॥ शेपे तथाक्षे च समीहितांशाः क्षेप्याभचक्रामुपैति यावत् । भा धिकं यत्र हि चाक्षशेष तच्छोधितं शून्यरसानलेभ्यः १९ १. इलपिकम् । यंप्र०३ .

·- (१८) ३५.५८३० प्यांसः ४०५९।३० ततोऽक्षशेपेऽझे च १५३२२८१३९ पडु- तांशा योज्यंते । जाता:शेषांशाः, १५७१२१ अक्षांशाः ३४४३९ एम्यः प्राग्वत् पडुनवांशानां केंदं ४३१ व्यासः ५२।९ एवं भचक्राद्धं यावाकेंद्रव्यासा: साध्याः । एवं क्रियमाणे च भचक्रादूचं शेषांशाः १८१॥२१ अक्षांशाः ५८१३९ अन्न भाा- धिकत्वात् शेषांशाः १८१२१ भचक्रमध्यात् ३६० शोध्यंते जाताः १७८१३९ एते शेषांशाः ॥ उभयोः प्राग्वत् घुज्याफले साधिते शेषफले द्विःस्थानस्थेऽक्षफ. . लेन एकत्र युक्तेऽन्यत्र वियुक्ते चार्दीकृते जातं त्रिंशदुनतांशाना केंद्र ९३३।४० व्यासः ९२२१३९ ।। अथाक्षशेपेऽसे च पडन्नतांशाः कृप्यते क्षिप्यंते च.जाताः शेषांशाः १७२।३९ मक्षांश ६३९ उभयोः प्राग्वत् पत्रिंश ३६ दुतांशानां केंद्र १५९१५ व्यासः १४७।२७ अनयव रीत्या नववंशपर्यंत केंदण्यासा: संपादनीयाः ।। अथ निरक्षालंकाप्रदेशात् मेरुपर्वतपयंत पूर्वापरदिग्व्यापिनः सप्त ७ विभागाः तदंततिनां नगराणां अक्षांशज्ञानार्थमायैः कल्पिताः संति । तेषां यवनभाषया इकलेमेति संज्ञा कृता । शनिगुरुभौमरविशुक्रबुधसोमाः कमात्स्वामिनश्च । एवं निर- क्षलंकाप्रदेशापतिभागमक्षाशास्त्रयोदशनवलिप्ताभिन्यूना: १२।५ । मध्यरेखातः पूर्वापरभागस्था भवंति । एवं यंत्रांशास्त्रयोदश १३, पड्विंशतिः २६, एकोनचावा. रिंशत् ३९, दिपंचाशत् ५२, पंचपष्टिः ६५, अष्टमसतिः ७८, नवति ९०, पयंताः। अनेनैव क्रमेण सप्तभागाः स्युः । परं द्विपंचाशदक्षांशान यावन्मनुष्याणां निवासः । तदग्रतः पदपथ्यंशपर्यतं शीतवाहुल्यादंधकाराच्च मनुष्याणामल्प एवं संचारः। तत्परतः किंनरगंधर्वविद्याधरसिद्धानां प्रचारा देवभूमयः । अथ चतुर्विभागांतर्वतिना नगराणां सुखाववोधार्थमक्षांशाः प्रदश्यते ॥ तद्यथा ॥ लंकायामक्षांशाः ००, आदने ११, तिलंगे १८, अनागूंचा १८1०, गंगासागरे १८४२०, सहापासे १८१३०, देवगिरी २०३४, त्र्यंबके संजानदमनन्यसारि- कार्या २१, मका २११२० श्रीभृगुकच्छ, नंदभगव, वटपत्र, संभतीर्थ, धवलके २२, अंशावल्या २३, सोमनाथपत्तने मांगल्यपुरे २२।१५, रैवतकाचले (धार कायां, नवपत्तने) २२॥३१, उजयिन्यां २३।३०, धारायां २३।३०, अणहिल. पुरपत्तने २४, नलपुरे २५, अजमेरौ २६, नागपुरे २६, वाराणस्यां २६१५, लक्षणावत्या २६ा२०, कहानगरे २६२९ कान्यकुब्जे २६॥३५ माणिकपुरे २६१४९, तीर (वीर) मुक्ती २७, जाजनगरे २७, उद्दीसास्थाने २०१५, अयोध्यार्या २०१२२ गोपाल गिरी २७१२९ मुद्यां २७१३२, गोपीमंडले २१४५, कोलजलाल्यां २८४, कपिलायां २८11०, शिवस्याने २०१५, उपनगरे २८१२०, पहनगरे २८॥२८, दिलयों योगिनीपुरे २८३९ रोहितके २८४५, मेहार (मारहटे) २९।२०, मूलताने २९१४०, हास्या २९४५, श्रीपीरोजनृपवासितहिंसारपि- ·(१९) रोजावादे२९।४८, सरस्वतीपत्तने २९।५०, बाणे (स्थाने )श्वरकुरुक्षेत्रे ३०1०, कपिस्थले, जालंधरे, पुनामासीमाणिके ३०३०, नेपालपुरे ३१, लाहोलवोधौरे २०५०, बदपसान ३६।२२, दाभंगा ३६३०, पोसंज ३६४०, बलप ३६४०, नयसापुर ३७१०, काश्मीर ३७१२०,तिरमिदि ३७३५, वावरद ३७१४०, चीगानि ३७.५०, फलुआर ३९, समरकंद ४०, खुआरमाम (खुराशान) ५२।२०, कासगर ४४, मुलगार ३९, (बुजगार) ४९, एतावस्पर्यतं निवासभूमिः । तथा कार्य सति एम्पोऽक्षा विलोक्याः। अथ गणकानां हिताय कियवामप्यक्षांशाना सौम्ययाम्याः फेंद्रव्यासाः सांवराः । परमदिनविपुवच्छायातकर्णसहिताः प्रदश्यते । (यथा नवीनयाम्पसौम्यमिश्रयंत्र- करणरवं मायाति) तिलंगे उसलाअाशाः शेषांशाः सौ. के.सी, व्या. अंतरम् अक्षांश १६२/६०॥२९६३१३६ ३७ परमदिन ३।४ ३२।४४ ३६९/३७॥२॥ विपुवती ३१६ १५४३०1४३०1१४ कर्णः १३८ २६७ २५.५ १८1३८ ३० १३२ २३॥६. २११२ म प --- १२ १५/१२/४०1१७ १२ ६ १५० १२ 010 १॥२ १४ १८ १२६ २०५१/१०/४५११ ४२ १२० १९६६ १५ अ५४ ५८ १७१४६/१२।३० ५.१६ १०८ १६४३/१०/२०२३ ४२ १५.५५८२२ ९६ १५1१०६३ 4.४५ १४१५०४१४९ ०८ १२. ०८ १४२११५६२१ 13.1. १२६ ·२] उग्रता-भक्षांता:ोपांसा: पा.के.या.च्या. अंतरम् उनता० अक्षांशाः शेषांशा सी. के. सौ.व्या. अंतरम् | २१ १५९ ५।२५४१५४३१४२ . १८ ६०१२९६३।३६] ३७ १६८1९॥२४९५६३४४०१० ६ १५४ ३९।३८४२१४,२०३६ १७५ १८॥२२१८८१३९१५.१६ १२ ९ ३२२२४३३१५७, ११३३ १८ १८. 010 ३. १४२ २७१२१/२८/० ૫૨ १८९४७,१८१४७०३२ ३ १३५२३३५९/२३।२९ ०३५ १८ १८ ९७,५८९७ दा४४ १२९।२१११२१९४९०३३ १९।२४/१६४८।३६ त्र्यंबकादिषु अक्षांशाः २६ दिन ३३ ॥ ३४ विपुष ३६ कर्णः (२०) ४२ ४२ १७१५१/११२३३१३८ ४८ १६०३२/१५.५६४१४३ १६२ ६३ ५७१२ १५६५1५४४०।३४२० ५३॥३] ३०/५४) १२।१६ १५४३७१२२, २३१६ १३८/३२२३/ ७।३० १५५५ १३२ ३०१५४/१॥३.१७॥ ai ५४ १०५ | १५४३/९/५४ ५४९ पद ३९ ९९ १४१५८ दा२ ६५७ १४॥२५६१९ 414 ९० ९०२८ १९१३८ १४१ ४॥३९ ९/२२ १८ २०५६, ६७ २११४९ ७८ १३१४३/३११७ १०१४० १२१५ १४.२७११६, ३० २११६ ८५ ९. १३१३३ १३१ १३१२ 10 ग

·उपना अतिदोषांसा:या. कया.व्या., अतरम
५ उसतां अक्षांशाः शेषांशाः सौ. के. सी.व्या. अंतरम् |
२४
४१५९ १८५१०४११०
.
५४१५०३।३८
१५९ । ५२२२
.
१६५५२११६७६५९, ११४३
ur
१५०
१८
२७
३५७ ३८११४ ३७
२९।१२३१६ २।४
१२
१२
२
१२॥५७] २२७४६ ५।५९
१७७३७१४३७८१४३ ६५७
११२
१३८ । २५/५ | २७१७
14
६
२२१४
१३२ | २४
10
३८०।१९] ३७
८८
६
१२९३३२१२०१० २।२२
१९/४/१८४८१०२
rani
१
९९५ ९1१८०४०
१२
१२०
२८३
४२
१५५९ २॥
परदि० ३३४८ विषुवती ५।२० कर्णः ।
॥ भणहिलपत्तनेऽक्षांशाः २४ ॥
(२१)
४८
१८
१६.४५/१३१३४ ३७
११४
७५
४८
२४
१५.४७/११२७१०
1५३ ॥२.१३३
1४२११३ १५४
५४
१०२
१४।४७१३
६॥२३
३२
८
९०
१३३३६, ६६३
७२
८
८
१३.१३/१२९
८४४
.
५४
11. २८
२८१३४
F३|
११५८२१५७
१२॥४८॥२८
११॥२०
१२॥४६॥

·उग्रताशेषांश या. फ. या. प्या. अतरम् उसतो. अक्षांशा शेपोशाः सौ.के. सौ.व्या. अतरम् . ४४१५ ४८.१९/४१० . १५३ । ३८८३४१४३.१७॥४३ ५९।२४ ६४१४१,५१६ २१ १४७ ३११२३४५९३४३८ ९०11८ ९६१५१६१२३ १२ १५ २७.१३.२९.१९/२।२६ १८ ४२ १८२१४२८९४७७१३३ ९ २२।५७ २४०३०१॥३३ २५ ५८ 01. ८1५४ ८.४४ २४ ३ १२९ २०/२० २०५१०1३१ १८111010 १२३ १८२१,१७१५० ०.३१ ९९.९ ८७३५९,१११२० ९ १६४९/१५1१६, ११३३ ४२ १८१२५ ५५३९ १२१४६ ४२ १५ १५।१५/१२।५९/ २।२६ n तीरभुक्ते अक्षांशाः २७ परमदि० ३४।१०।५४ विषुव. ५।५ कर्णः १शर (२२) ४८ ५३१२२/३९१६ ११६ १५४३११10 ३१३८ ४४१३०२८।४३१५५५ २७ १३०५२ ९.९ ४|४३ ८४ २॥२४, १७१४६] १३।१६/७१२७ ९० ३५/२५१५४३ १९१३९ १२१८/५/५१ १५२ ३२१५९ 11111०२१४१ ७२ १२।२७४।१९ ८८ ५८ १२९ ३१॥२५ ७.९ २०१६ ७८ ७५ १२/१३.१५ ९/२२ ६४ १२० २०१३५ १३० ३०11५ 010 ८४ ६९ ३०१५ ९० १२।६ १२१२ ६३ १॥२६ 010 १०१४ १२/२ ६३ ·1.उग्र भाशपांशाः या.. या. न्या. अंतरम् | उन्नतां अक्षांशेपांशाः सी.के. सी.व्या. अंतरम् :२८१३९ १५१॥२॥ ३५१५९ ४११० . ३९ ३२।४२३८१९ ५.२७ ६ २४॥३९ १५१२१ ५२।९ ६.८ ६ २५ २७१२३११३३, ३१ ५०।३९ १६३२१ ६३।३४ ७.१७ १२ १३७ २३.१८२६।२५३११७ १८४१३९ ११९॥२॥ १०१।२४ १०९/५२ ८२८ १८ १३ २०१५६/२२१४०/२।१४ २००1३८ २१०111 १/४३ २४ ७ १८१७१९।२९/ २२ ९३३१४० ९२२।३९ १ १६।३६, १६.४६, 010 २५ । ५२१३९१७५२१ ३. ५८३९' १७८०२१ (१३९ १७३२१ ४२ ७०1३९. १६६२३ १२।२६] ५ १५1१७१४२५ ०.५२ ९१२ ७७६ ४२ १४४|१२।२० ११५४ नेपालपुरेऽक्षांशाः ३१ प. दि. ३५/६ विपु. ११२ कर्णः १४१० (२४) ४८ ७३।३१६०२१ ४९१५४ १५.३६ ४८ १५१२३ १०॥२७२१५६ ५२।२० ३९/४ ५४ २३ ९५ १२१४३८४३ १० ५४ ५४॥२१ ६० 1441३९ १९८२ ९४.३९ १४२०२१ ४४१२० २५/२५ १९॥१२॥ २९ १२।१२७७ ५१ ९९।२४ दा२६ २१1८] ११.४७५३५ ६।१२ १००1९९ १३६२१ ३६।३९ ११५८ ४१ १११३० ४१८ ७/२० १.९॥१२, १३०२१ ८१ ४७ ११.१७२।१५ दा३२ ८४ १११११ १२४१२१ १९८1१1 11८२, ४१० २९।२९ ८४ ५३ ११11००१२२ ९५८ ३३०८ १० ९. ०1० ·(२५) २ उमत अक्षांशाः शेपोशाः या. . १४९ ३२१४२ मा. न्या. भवरम् ३६९ पा२७ ५७१५६ ६ १६१ ५४१५१ ६२।३५ ७.४४ ५९ १६७ ८.५% १५५/३८ १६५५२ १०१४ ३६ १९/१५ १३०/११/११३४ २३११३० २१८१३० १६५ /१०९/१८ ९४१६ १४१३२ ७३।५१ ५७।३९ १५७ ५७/५८ ३९१८ १८10 ६० १५१ ४८1० २८/० २०/० ४२११६ २०१४० ३२।१२ १०३ १३५५ २४१४३ ३८१३८ ३२१२२ ५० २७१३२ ८४ १२७ ३५५९ ३११३८ ३०१५०० ३४०५५ 010 अथान यंत्रे भमंडलार्थ प्रथनिष्पत्तिवोत्पन्नसायनद्वात्रिंशलक्षन्नध्रुवकाः सौम्य- याम्यविक्षेपसहिताः प्रोच्यते ॥ धिष्ण्ये क्रियेशा ऋतयोऽग्निवेदाः ०६४३ सौम्यः शरो भानि २७ लवास्तथास्मिन् । नचंतकं नंदधरास्त्रिवेदा ०।१९।४३ वाणोऽस्य याम्योऽग्निशराश्च सा : ५३।३० ॥२२॥ तत्रैव नेत्रद्वयमग्निवेदा ॥२२॥४३ सौम्यः शरस्तर्कभुजा नखाश्च २६॥२०॥ यंत्र०४ ·(२६) तत्राधिभं वाणकराः कुदोपौ ०२५।२१ वोऽस्य सौम्यो मुनयो नखाः ७२० स्युः ॥ २३ ॥ अजे भमंगद्वितयं त्रिवेदाः १२६१४३ सौम्यः शरश्चंद्रशराःखदनाः ५११२० ॥ मनुष्यशीपं धृतयः सुराः स्युः ११८०३३ सौम्योऽस्य पत्री त्रिकराः समेव २३१०॥२४॥ वृपे परं रामहशोऽग्निवेदाः श२३।४३ सौम्येपुरस्याभ्रगुणा वियच्च ३०१० ॥ ब्राह्म मे भूत्रिदिवौकसोऽस्य श३३ वाणस्तु याम्यो विशिखो दिशश्च ५।१० ॥२५॥ नृयुग्मपादे करिणस्त्रिवेदा २१८१४३ याम्यः शरोऽस्यदुगुणाश्च सार्द्धाः ३१॥३०॥ स्कंधोऽस्य वामो रवयोऽग्निबाणाः २।१२।५३ शरोऽस्य याम्योऽद्रिधराः खरामाः १७॥३०॥ २६॥ तस्मिन् पडास्येऽग्निधरास्त्रिवाणा २०१३।५३ वाणोऽस्य सौम्योऽक्षिकराश्च सार्द्धाः २२॥३०॥ तद्धस्त शून्यभुजास्त्रिवाणा २।२०५३ याम्पोऽस्य पत्री नगभूमयः खम् १७० ॥ २७ ॥ कर्के च धिष्ण्यं भगनानगस्तिः पडब्धयो ३।६।४ याम्यशरोऽक्षशैलाः ७५ ॥ तत्रैव चा ऋतयः सुराः स्यु- ३।६।३३ र्वाणोऽस्य याम्योऽकगुणा दिशश्च ३९/१० ॥ २८ ॥ तस्मिस्तृतीये रवयो गुणक्ष्मा ३३१०१३ सौम्यः शरो नंदलाः सवेदाः ९१४०॥ व्याधानुजोऽस्मिन् धृतयोऽग्निदा ३३१८१४३ याम्यः शरोभूपतयो दिशश्च १६१० ॥ २९ ।।

·(२७) सिंह मघाभूमिकरास्त्रिवाणाः ४२११२३ सौम्यः :पतन्यस्य नभः खचन्द्राः ॥१०॥ कन्यास्थितं भं विधराखिदोपः ५।१।२३ सौम्योऽस्य चाणो गिरिशाः खवाणाः १११५० ॥३०॥ भं तत्र ऋक्षाणि सुराः ५।२७।१३ शरोऽस्य थाम्यः पयोराशिभुवोऽभ्रवाता १.५० चित्रातुलायां तिथयोऽग्निरामाः ६१५३३३ स्यादक्षिणस्यां विशिखो द्वयं १० खम् ॥ ३१ ॥ स्वातिश्च तस्यां तिथयोऽग्निवाणा ६३१५१५३ सौम्यः शरो भूमिगुणाः खरामाः ३१॥३०॥ कीटे विशाखादहनास्त्रिरामाः ७३३ सौम्यः शरोऽन्धिश्रुतयोऽभ्ररामाः ४४॥३०॥ ३२ ॥ ज्येष्ठाऽथ चापे धरणीसुराश्च ८१३३ स्थाद्दक्षिणस्यां विशिखोऽब्धयः खम् ४० ॥ तस्मिन् धनु:कोटिभमग्निभूमि- व्यंभोधयः ८१२४३ पदकृतिरुत्तरे ३६ पुः ॥ ३ ॥ मूलं च तत्रैव नखा गुणाः ८।२०।३ स्युः याम्योऽस्य वाणोऽग्निधराः खचंद्राः १३३१० ॥ भं तत्र तत्त्वानि पयोधिरामाः ८२५॥३४ सौम्यः पतन्यस्य कराः खवाताः२।५० ॥ ३४ ॥ मृगेऽभिजिङ्गं पडुपqधक्ष्मा ११६१३ सौम्यः दारो वाहुरसा नभश्च ६२२० । श्रुतिम॒गे वाहुकरात्रिवेदाः ९।२२।४३ सौम्यः शरो नंदकरा दिशोऽपि २९।१० ॥ ३५ ॥ १ याम्यः परः सारितयं गाः सम् २१ । ति राठःग, पुसके।

·(२८) कुंभेऽय भं वाणकरास्त्रिवाता १०।२५।५३ याम्यः शरो रामकरा वियच्च २२० । तत्रैव भं नागभुजास्त्रयोऽपि १०॥२८॥३ सौम्यः • शरः शून्यरसाः खमेव ६०० ॥ ३६॥ मीने हयांशं? कुकरास्त्रयोऽथ १२१३ सौम्यः शरो भूमिगुणा नभो भूः ३१११० ॥ तत्रैव भं वह्नियमानिधान्यो १।२३।१३ याम्यः शरो नंदलचाः सवेदाः ९।४० ॥ ३७॥ इमानि भान्यायनकर्मशुद्धा- -न्येषु द्विवाणी विकला अपि स्युः ।। यंत्रोपयोगीनि मयोदितानि नक्षत्रगोले बहुलानि तानि ॥ ३८ ॥ नक्षत्रगोले त्वनयैव रीत्या रहस्यमेतद् यवनागमस्य । दृकर्मशुद्धानि विधाय भानि यंत्रे निवेश्यानि गुरूपदेशात् ॥३९॥ एपा व्यारया ॥ शकमते नक्षनगोले नक्षमाणा द्वाविंशत्यधिक सहेस तमस्ति । वन्मध्यात् प्रथकारेण यावशक्षगोल सविस्तर सम्यगवबुध्यान यनोपयोगीनि द्वानिशनक्षत्राणि गृहीतानि । दन मेरे ५, वृपे २, मिथुने ५, कर्क ४, सिंह १, कन्यायां २, तुलाया २, वृश्चिके , धनुपि ४, मृगे २, कुभे २, मीने २, एषा प्रयादिधुवका सायना सविक्षेपा स्पृष्टार्या एव ॥ यथा मेपे प्रयमनक्षत्रस्य राझ्या. दिध्रुव ०६५३।५२ उत्तरो विक्षेप २७० (उत्तरशर ) अय नक्षत्राणा मेपादिराश्यशाचा क्रमेण नक्षत्रभुवका । मेपादिराशिम्यो याम्यसौम्यविभागेन नक्षत्राणामतर विक्षेप । तथा सर्वेषु नक्षत्रधुवकेषु द्विपचारा- द्विकला विक्षेपा । नक्षननामादिन्यासो नक्षत्रकोष्टकम्योऽवधार्य । एतानि नक्ष- प्राणि कर्मशुद्धानि कृपवागुरूपदेशाद्यने स्थाप्यानि । इधर्मकरण पुरस्तावक्ष्ये, नक्षत्र. गोले पुन एकमरहितानि स्याप्यानीति शेप. ॥ सशराणि स्थाप्यानीति विशेष ॥ .. २"नक्षनाणा मेपादित स्पष्टयंशेन १"सहस्रद्वयमुक २०२२ मस्ति" इ पाठ । पूर्वत क्रमण नक्षनधुवक "इ पाठ ।

·(२९)
अथ ग्रंथादिनक्षत्रध्रुवकेभ्योऽभीष्टव नक्षत्रध्रुवकानयनमाह-
द्विनंदसूय १२९२ रहिताः शकाब्दा
नभोऽश्विशैलै ७२० गुणिताः खखाप्टैः ८०० ।।
आप्तं कलायेन युतं भमिष्टे
व भवेत्सायननामकं तत् ॥ ४०॥
अस्य व्याख्या । इष्टवर्पस्य शकाठदान् द्विनंदसू- १२९२ रूनयित्वा, शेष
नमोऽश्विशैले ७२० गुणयित्वा खखाप्टैः ८०० भाज्यास्तभ्यो यलब्ध कलादिकं फलं
तघुताः सायनग्रंथादिनक्षत्रध्रुवका इष्टवर्पस्य ध्रुवका भवंति ॥
अनोदाहरणम्-
अयं ग्रंथः शाके १२९२ वर्षे निप्पन्न पपु पातितेपु शाके किंचित तिपति ।
वतः कल्पनया शाके १३०४ वर्षे नक्षत्रध्रुवकोदाहरणं प्रदश्यते । स्थापना शाके
१३०४ वर्षे एभ्यो द्विनंदसूर्य १२९२ पातिते शेपं १२ नमोऽधिशैलेः ७२० संगु-
णिते जातं ८६४० खखाष्टभागे ८.० लब्धं कला, १०४८ यवनमते मेपादिरा-
श्य वर्षे ६६ मांसः ८ नक्षत्रमतिकामति । प्रतिवर्ष चतुःपंचाशत् ५४ विकलाः ॥
लब्धाः कला १०।४८ एताः पूर्वोक्त सायने मेषाद्यनक्षत्रध्रुवके १६४३३५२ क्षिप्यते
जातोऽभीष्टशाकवर्पस्य नक्षत्रध्रुवकोऽयं ०६५४४० एवं शेषा अपि प्रयादिनक्ष.
प्रभुषकाः स्वयमूह्माः ॥
अथ नक्षत्राणां स्वस्वशरनक्षम्यः स्वीयस्वीयफात्यानयनम् ।।
मेपादावुत्तरो गोलस्तुलादी दक्षिणः स्मृतः।।
त्रिराशियुग्मवाहुज्या घाणकोटिज्यया हता ॥४१॥
भाज्यांत्यया ततश्चापे नवतेः शोधिते पुनः ॥
गुणेन भक्ता घाणज्या प्राप्तं भागादिकं ततः
४२॥
स्यादतरं पराक्रांतिस्तेन युक्ता तथोनिता ।।
गोले भवाणयोरैक्ये भेदै साध्यस्ततो गुणः ॥ ४३ ॥
हतः पूर्वधनुमौंा भक्तश्चांत्यज्यया ततः ।।
लब्धाच्चापं युतं हीनं कर्तव्यं च शरेण तत् ॥४४॥
गोले भपत्रिणोरक्ये भेदे स्यादपमः स्फुटः ।।
याम्यसौम्यविभागेन मध्यरेखासमाश्रितः ॥१५॥

·(३०) एषां म्याण्या ॥ अंधादिनक्षत्रभुयके मेपादिराशिषट्स्ये उत्तरगोलः । तुला. दिरासिपहस्ये दक्षिणगोलः ॥ रातो नक्षमधुवकं पट्टके मंस्थाप्य तन राशि रथाने राशिनयं दपा पूर्ववजीया समानीयते । सा भज्या। सा त्रिज्या ध्रुवकज्या च फष्यसे । सा यागमोटिज्यपाहता यांतश्यया ३६०० भाज्या प्राप्ताचाप. मानीय नवते-- ९० विंशोध्य तरछेपादुत्पन्चन गुणेन नक्षग्रसरज्यायां भक्तायां ततो लब्धं भागादिकमंत्रमुच्यते । ततः पूक्ति ग्रंपादिनक्षत्रभुवके तदधारित्र- तयाणेन सह एकदिकस्थितायादेक्ये, भियदि स्थितत्वात् तयो दे च मागानी. तेनांतरेण पामक्रांतिमागाः २३१३५१० क्रमेण युक्ता हीनाश्च क्रियते । ततस्तेषां जीवामानीय पूर्वानीतचापस्थानीतया जीवया सा संगुण्यांत्यज्यया ३६०० विभ. ज्यते। सतो यलब्धं सा अपक्रमज्या ॥ ततो लब्धाचापमानीय प्राग्वद्गोलेनये गोलभेदे च नक्षमशरेण युक्तहीनं घ कृतं तचापमेव सातः सौम्ययाम्यवि. भागेन नक्षत्राणां स्फुटाः प्रत्यंशा भवनि । अगोदाहरणम्-संवत् १४२७ वर्षे मेपादिस्थितस्यादुत्तरगोले सायनो रोहि- पोनक्षत्रधुवक: २०१३३३५२ शरोयाग्य: ५.१० धुवके च २।१।३३।५२ राशिवय. ३ क्षेपे जातः ५३३१५२ असादावितयादनिरपेत्यादिना भुजग्या आनीयते । भुजो यथा ॥२२६८ ततः कमज्याकोप्टकेपु भुजभागानां २८ अधः पातं फलं १६९०६ तदातरं ५५४१३ भनेनांतरेण भुजभागानामयःस्से कलाविकले २६८ गुणिते पाट्या ६० भक्ते लब्धे फले २१४३ पूर्वफले १६९० नियुक्त जाता भुजज्या १७११९ एवं सर्वग्रापि ॥ अथ वाणस्य कोटिज्या तन्न याम्यो रोहिणीशरः ५।१० अयं नवतेः ९० शुद्धो जातः ८५१५. अतः प्राग्वदानीता जीवा ३५८५।२५ भनया प्रागानीता भुजग्या १७१४९ गुरणेता जाताः ६१४५९४११५८ अस्या अंत्यज्यया ३६०० मागे लब्धाः १७०७११२ भन्न कपनया इयमेव मौर्वी ॥ अतश्चापसाधनम् ॥ यथा श्रमजीवा कोटकानामष्टाविंशतिभागानामधास्थं फलं १६९०१६ पूर्वानीताया- कलादिमौन्योः १७१२ पालते शेपाः १७१६ वैन चापांशाः २८०० प्राप्ता अष्टाविंशतिः २८० शूम्पलक्षणाः । दोषाः ४७१६ पक्ष्या संगुण्याधाविशत्यधः स्थितेनांतरेण ५११३ विभज्यंते लब्धं कलादिफलं १८३५ जातं जीवातवापमिदं २०१३९३५ एवं सर्वत्र चापं साध्यं, अस्सिश्यापे नवतेः ९० शोधिते शेष भागादि ६४२६ मतः प्राग्व- जीपा ३१६९।२० अनया प्राग्यदानीतायां नक्षत्र शरस 12 ज्यायां ३३१० भक्तायां लब्धं भागादिकमंतर ०६८ ततस्विराशिक्षेपरहितस्य रोहिणीनक्षत्रस तच्छ. रस्य भिन्नदिक्रवात् गोलभेदोऽसीति तेनांतरेण ०६।८ परमक्रांतिमागाः २३.३५/० वियोज्यते जातं २३२२८५२ भतः प्राग्वत् ज्या ११३०२३ एपा चापकोटिज्यया ·(३१) ३१६९।२० गुण्यते जाता ५५४५९८६१५ अंत्यज्यया ३६०० भज्यते लम्याप- क्रमज्या १२६२१४५ अस्याः प्राग्वचापं साधितं २०१३३११ एतावक्रांतिभागा ज्ञेयाः । अत्र राशिवयवर्जितस्य रोहिणीनक्षत्रस्य तराणस्य च भिन्नदिक्त्वेन चापमध्याच्छरे ५११० शोधितेऽवशिष्टरोहिणीनक्षनस सौम्या: मोतिभागा: सिद्धाः ३५।२२११ एता- बता रोहिणी नक्षत्रं मध्यरेखात उत्तरस्यां एतावद्भिभौगस्तिष्ठति । अनयैव युस्या सर्वेषां नक्षत्राणां क्रांतिसाधनं कार्यम् । अथ प्रकारांतरेण क्रांतरानयनम् ॥ अथवानीय भनाति नक्षत्रभुवकात्ततः॥ तथा शरस्य संयोगो वियोगोऽत्रैक्यभेदतः॥४६॥ तस्माजीचाहतोत्कृष्टक्रांतिकोटिज्यया तथा ॥ --- उक्तभक्रांतिकोटिज्या भक्ता प्राप्ताद्धनुर्भवेत् ॥ ४५ ॥ एतावक्रांतिभागाः स्युः सौम्या याम्या यथाविधि,॥ क्रांतिसायकयोोंगे वियोगे शेपतश्च दिक् ॥ ४० ॥ एषां व्याख्या- भवेति प्रकारांतरे प्राग्वद्गोल विचार्य नक्षत्रधुवकाद्भुजमानीय तस्मात्क्रांतिरानीयते । तया क्रांत्या सह शरस्य दिगैक्ये योगो दिग्भेदे वियोगश्च क्रियते तस्मात् युक्ताद्वियुक्ताचांशकात् प्राग्वजयामानीय परमक्रांतिकोटिज्यया तां संगुपय मागानीतक्रांते. कोटिज्यामुत्पाद्य तया सा भज्यते । ततो यल्लब्धं तमाचापः प्राग्वत् साध्यः । तचाप एवं प्रस्तुतनक्षग्रस्य सौम्या याम्याश्च क्रांतिभागा भवति। एषां सौम्यत्वं याम्यरवं च कथमित्युच्यते । दिगैक्ये क्रांतिवाणयोर्योगानक्षत्रांति- दिक् ज्ञेया शरकांत्योदिग्भेदेऽधिकात् न्यूने पातिते शेपात् प्रस्तुतनक्षत्रस्य क्रांति- दिक् स्यात् ॥ अनोदाहरणम्-मेपाश्रितत्वादुत्तरगोले सायनो रोहिणी नक्षत्रस्य ध्रुवक: २१॥ ३३१५२ शरो याम्य: ५।१. अन पात्याभावादयमेव ध्रुवको भुजः भुजांशाः ६॥ ३३॥५२ एपां क्रांतिरानीयते यथा फ्रांतिफल्ज्याकोप्टकेषु भुजभागानां ६१ अधः- स्तारप्राप्तं फलं १२२८५७ तदधोऽतर १२।३४ अनेनांतरेण भुजभागानामधास्थिते कलाविकले ३३।५२ गुणिते पट्या ६० विभक्त लब्धं कलादिफलं ६५४ पूर्वफले १२९८१५७ क्षिसे जाता शांतिः कात्मिका १२३५/५६ एवं सत्रैव शांतिः साध्या । अस्याः पश्या ६० भागे रव्या भागादिकांतिरत्तरा २०॥३५॥५१ समास्य रोहिणी नक्षत्रस्य शरोऽशादिर्याम्यः ५।३० भत्र भिन्नदिवाधादनयोर्वियोगेऽधिकत्यात प्रातः शरे पातिते फौतिशेपमुत्तरं ११२५/५१ असात् भागवत् साधिता जीवा ·९५७१५० इयं परमातः २३॥३५ कोटि ६६।२५ जीवया ३२९९।१२ गोमूत्रि- का कुरवा · गुण्यते ३१६००८३।४४ तदागतक्रांति २०१३५५, कोटिज्यया २३५९५४ भक्त लब्धं द्विःस्थं ९३७।४२ असामाग्वच्चापः १५1५1५. एष पाप एक क्रांत्यंशाः एते एव प्रागानीतक्रांतिशेषस्य सौम्यरवारसौम्या चोद्धव्याः ॥ क्रांत्या. नयने पूर्वोकायाः संप्रयुक्तम्याश्च युक्तः कलासु बिकलासु किंचिदंतरमति अल्पस्वानदोपः॥ अथ नक्षत्राणां स्वस्वध्रुवकेभ्यः स्वस्वटफर्मानयनम् ॥ हकर्मण्ययनं मत्वा मृगाधमथ कर्कजम् ।। संत्रिभज्यां परक्रांतिमा हत्या विभाजितः ॥ ४९ ॥ उक्तोडुक्रांतिकोव्याख्यमौया प्राप्तं कलादि यत् ।। तेन हत्वेपुकोटिज्यां विभाज्यांत्यज्यया ततः ॥ ५० ॥ लब्धारकोदंडकोटिज्यामुत्पाद्य भशराद्गुणः ।। संताज्योकलेनोवधनुः कोटिज्ययोद्धृतः ।। ५१ ॥ प्रासाचापं नु दृकर्मफलं पूर्वोकयुक्तिः॥ नक्षत्रवाणयोरैक्ये ऋणं भेदे धनं भवेत् ॥ ५२॥ एषां व्याख्या कमानयने मृगाचं काय सौम्य याम्य चानयनं विचार्य नक्षत्र- ध्रुवकस्य निराशिक्षेपात् माग्बगुजज्यामानीय परमझांति-२३६३५ मौव्या १४४०१५ -संताब्य च प्रागानीतकांतिकोटिज्यया विभज्य ततः प्रातफलेन इघुकोटिग्यां हरवा अंत्यज्यया ३६०० भज्यते । ततो लब्धादकादागार्थ कोदंडस्तरकोटिग्यां समा. नीय । तदनुशरज्यामानीयोक्तफलकेन हत्वा च मागानीतधनुःकोटिज्ययाऽम. हियते । ततो लब्धाचापं साध्यते, तदेव दृकर्मफलं । (पूर्ववत् ) एकदिवस्वाद नसायनवाणयोरक्ये रणं, मित्रदिकवेन तयो)दे धनं भवति ॥ तत्फलमिष्ट- वर्षस्य ग्रंपादिनक्षत्रभुवके यथोचितं ऋणे धने च कृते तनक्षत्रं कर्म शुद्धं भवति॥ भनोदाहरणम्-यथा मकरादिस्वादुत्तरायणे सायनो रोहिणीधुवकः ॥३३२५२ शरो याम्पः ५.१० रोहिणीध्रुवकादाशिवययुक्तात् प्राग्वदानीवाभुजज्या १७११९ इयं परमशांति- २३६३५ मा १४४०।१५ गुणिता जाता २४१८८०१३२ भस्या पूर्वानीवरोहिणीएफुटापक्रमः १५२१० कोटि- १३७.५९ ज्यया ३४.11 भागेन लब्धं 111५ भनेन रोहिणीदारः ५.१.कोटि-८४१५. ज्यया ३५०५/२५ गुस्मिता जावा २५५०० ६१३६ भस्या अंत्यन्मया ३६०० मत ल ..॥२२ ·अस्मादागादिकं शाम्वद्धनुः १२५ कोरिः ७८।३८ अतः प्राग्वत् ज्या ३५२९॥ २५ इयं धनुः कोटिज्यानभागा पृथक् स्थाप्यते । भय शरः ५।१० अतः प्राग्व- ज्या ३२४१० इयं पूर्यफलेन ७११।१५ गुप्यते जाता २३०५६३१३२ अस्याः प्रागानीतधनुः कोटिश्यया ३५२९।२० भागे लब्धं ३५१२८ एभ्यः प्राग्वचाप: पा२।२१ इदमेव कर्मफलं रोहिणी नक्षतस्य सौम्यायनवालदाणस्य याम्यवादु- भयोर्भदे धनं कृत्वा रोहिणीध्रुवके क्षिप्यते जातो दृकर्मशुद्धो रोहिण्या ध्रुवकोऽयम् । २२२२३२३ एवं सर्वेषां नक्षत्राणां धर्म साध्यम् ।। अथ प्रकारांतरेण इशमानयनम्- पूर्ववत्सत्रिराशिज्या तच्छरेण हता हृता ॥ कृताननंदवसुभि ८९०४ लब्धं भागादिकं ततः ॥ ५३ ॥ हतं निरक्षलग्नेन तद्धिष्ण्यस्थितराशिना ।। हतं खखाग्निभि ३०० र्भागादिकं कर्म पूर्ववत् ।। ५४ ।। भनयोाख्या ॥ पूर्वपदयनं विचार्य नक्षनभुषकोषमा सनिराशिया सध्छ. रेण हता कृताभनंदवसुभि ८९०४ विभाrया तो लब्धं भागादिकं तसितिरक्ष. लो मेपादिकोदयविनायो वसुभानि २७८, छिद्रनवयमा २९९ घिरदा ३२३ इत्यादिना प्रस्तुतनक्षयसंबद्धलंकोदितमेपादिलग्नप्रमाणेन हते ससाग्निभि ३०० भोक लन्धं भागादिकमेव दफम्र्मफलं भवति । तमाग्यदभीरघुवके ऋण धनं घ कार्यम् भत्रोदाहरणम् यथा मझराघुत्तरायणे सायनो रोहिणीधुवक: २१॥३३॥५२ शरो याम्य: ५/१० असारमाम्यग्निराशिभुजग्या ११९ इयं शरेण ५.० इता जाता ८८५६ार६ इयं कृताभनंदपसुभि ८९०४ भंशा लन्धमंशादि ०५९१५. पतदोहिणी नक्षयस मिथुनराशिस्थिताबाई कोदपमिथुनप्रमाणेन ३२३ गुग्गत जातं ३२२१२० एतत् गावाग्निनि ३०० भंयते सन्मादि । एतदेव सम्मफळ प्रायनयो दे रोहिणी नक्षत्रे धनवशात् क्षेप्ये जात हर्म शुर रोहिणी नक्षयं श२३ ६ भय मागानौतरवमशुदस्स तपास घांतरं मला विकला: लोवरस्थान दोपः। भय नाणी स्यम्पापमपदोन साम्ययाम्पसहोरामानपनम्-- स्वाहोरात्रानये साम्ययंत्रे हीनापिका क्रमात् ।। साम्ययाम्यापमाशः स्वासयतिर्व्यत्ययः परम् ॥ ५५ ॥ तयोईयोरुपतयोर्युसंग्ग्यासमागता ॥ यंत्रदयेऽपि नक्षत्रमुसं सतरं भवेत् ।। ५६ ॥

·(३४) यंत्रः सौम्यो याम्यो द्विधा भवति । अत्र सौम्ययंत्रे स्वाहोरामानयने नवति ९० नक्षत्राणां सौम्यक्रांतिभागेहींना याम्यफ्रांतिमागैर्युका स्यात् । परं याम्ययंने तु ग्य. स्वयः। कोऽर्थः । सैव नवतिः ५० तैः सौम्ययाम्यक्रांत्यंशकैर्युक्ता होना च स्यात् । तयोर्द्वयोरप्यंकयोनवति ९० युक्तरोपयोपुंज्यास्त्रंउकेन्य भागतं घुज्याफलं नक्षत्राणां सौम्यं याम्य च स्वाहोरात्रसंज्ञ स्पष्टतरं मुखं भवेत् । सौम्यवाहोरामानयनस्योदा- हरणम् ॥ यथा रोहिण्या उत्तराकोतिः १५/२२१ एषा सौम्यतया नवतेः ९. शो- ध्यते शेपं ७४३७५९ एभ्यः प्राग्वत् घुग्याकोप्टकम्य आनीतं धुज्याफलं १५७ एतदेव रोहिण्याः सौम्यं सौम्ययंत्रे वाहोरानम् ॥ अथ याम्यवाहोरानानयनोदाहरणम्- रोहिण्याः सौम्यक्रांति: १५२१ एषा सौम्यरंबालवती १० योज्यते जाता ७०५/२२।३ अस्य धुज्यासंडेभ्यः प्राग्वदानीतं घुज्याफलं २५/४७ एतद्रोहिण्या याम्यं याम्ययने स्वाहोरात्रम् ॥ भयानीतांशस्थापनम् ॥ स्वाहोराबविचारपूर्व नक्षत्रस्वरूपं किंचिदुच्यते । ख्या. दयो प्रहा: सनक्षत्राः स्पष्टाः पूर्व क्षितिजे उदयं यांति । यावता कालेनासक्षिति- जेऽस्तमयंते सकालस्तेपामहः । अतएवास्तक्षितिज्ञाद्यावाकालेन पूर्वक्षितिजं प्रयांति सकालस्तेषां रात्रिः। अतएव घुग्यासंडेभ्यः स्वाहोरात्राण्युपाद्यते। अथ कानिचिन्न- क्षत्राणि सौम्ययंत्रे कानिचिद्याम्ययंत्र कानिचिन्मिने भवंति तेषां लक्षणमुच्यते । नत्र यसक्षमस्य सौम्यं स्वाहोरानं त्रिंशदशमध्यगतं, याम्ययंत्रोद्भवं च त्रिंशदूर्य. गतं तसत्र सौम्ययंने चोपयुज्यते । यस्य तु याम्यं स्वाहोरानं निशन्मध्यगं सौम्य त्रिंशदूयगतं तनमनं याययंत्रे चोपयुज्यते । यस घ स्वाहोरात्रद्वयमपि "सौम्ययाम्ययंत्रोद्भवमपि" शिन्मध्यगवं वनक्षन्नं मिनयंत्रे स्वाप्यते । यथाऽभि- जिवक्षयस सौम्य स्वाहोरात्र ९१२५ याम्यं ४०४८ एतासर्पदा सौम्ययन एव । आस्त्यस्य सौम्य स्वाहोरानं ५६।२५ याम्यं ॥२ पुतनक्षत्रं सर्वदा याम्ययंत्र एव । भय प्रस्तुताया रोहिण्या सौम्यं स्वाहोरानं १४१५४ याग्यं २५१५७ एत. अक्षत्रं सौम्ययाम्यमियोपयुज्यते । सौम्पयाम्यायं दिसोलंकातः सौम्या पाय- भुवं अभिलक्षीकृत्योभयतोगेयम् । एवमन्येरामपि नक्षत्राणां साहोरानसाधनं फार्यम् ।। अपेष्टाशाशेम्पोडमीटनाग्राणामुखतांशानयनम् -- अक्षस्पष्टक्रांतिभागांतरोत्याः सौम्या याम्यास्त नतांशाः समध्यात् ।। खांका ९० दीनाः खेचरक्षोन्नतांशा मध्याहोत्याः स्वस्वदेशे भवंति ॥ ५७ ।।

·(३५)
यत्रैकाझायोगतचोन्नतांशाः
खांकां ९० शेभ्यो वृद्धिभाजस्तदानीम् ।।
हीनाः कार्या व्योमनागक्षितिभ्यः १८०
शेपास्ते स्युः स्वांशगाश्चोन्नतांशाः॥५८॥
व्याख्या ।। अक्षाशाना नक्षत्रस्य स्पष्टकात्यशाना च यदतरम् । कोऽर्थ । अघि
काकाद्धीनाके पातिते यच्छेप तदेव सौम्ययाम्यदिग्गतायेन नक्षत्राणा खमध्यारसौम्या
याम्याश्च मतांशा भवति । तेषु च नताशेपु नवते पातितेषु शेपस्तेषां नक्षत्राणां
महीतो भूभागात ये से देशे मभ्योन्नताशा भवति । यत्र तु अक्षांशाना काति
भागाना चैकदित्यायोगे क्रियमाणे सति नवते ९० राधिषय भवति तनाशीत्य-
धिकशतात् १८० तेषु पातितेपु दोष नक्षत्राणा मध्याह्रोन्नता जायते । एते नक्ष.
प्रोन्नताशा यो मध्यावृत्ते दृश्यते । ते चाक्षवशास्त्रीयस्त्रीयदेशे मिला भवति ।
सोदाहरणम्-यथा प्रस्तुलाया रोहिण्या. स्वीयमातिरत्तरा
दिहपा याम्याक्षाशा २८१३९० अल्पस्वास्कात्यशा अक्षारोम्य पात्यते शेपा
२३११६०५९ एते याम्याकशेपस्वेन याम्या नताशा बोद्धव्या । एते नताशा.
नवते ९० पातिते शेषा ७६।४३.१ । एते रोहिण्या परमोन्नताशा. कथ्यते।
एतावतोऽशान रोहिणी अक्षदिशि भूभागात् खमध्यमाक्रामतीति भाव । अनया
युत्तया सर्वेषां नक्षत्राणा नतोलताशसाधन कार्यम् ॥
भय प्रतीत्सथमुदाहरणम् । सयत् १४२७ धपे चैनसुदि १५ दिनादागामि
वर्षे १४९४ प्रथादिद्वात्रिंश ३२ क्षत्राणा मातिहमसौम्पयाम्यस्वाहोरान-
परमोन्नवाशान् संष्टीकृत्य न्यासेन श्यते । " यथा तहिने आरबीतेरीप ७७१
सायाणचद्र २१३ भभूत्" १ ॥
१ "सभुवान् श्रीमदासेरगिरी साधितालिखाम । अथ दानिशनक्षनाणा सस्कृत.
फारसीनामानि लिख्यते" इत्यधिस्मेस्मिन् पुस्तके।
१५॥२२॥

·दिलयां डकर्म ७५३२० धर्मशुद्धरा- सीम्यस्था याम्यवा- परमोल होरात्रं तांशाः पारसी- हिंदुनाम ग्रंथाविधुवकाः विक्षेपः दिक फ्रांवयः दिक संख्या श्यादिकम् । होरात्रं २७॥२॥ ११॥२६॥ मुलतर- अश्वनामा०६४३१५२ १२७१० १२१२ ३२१५ ८८०२३ 01१४॥३३॥ २१ १३।४२ ८/२६ २०१९ २ ८६.१८ उ. आपस- नयंतक ११॥२॥५० ०.१९६४३५२/५३।३० द. द. (४१।३०) यनल- ३।२०१२१ मत्स्योदर १२२१४३१५२/२६।२० उ. नहत सुरत- अश्विनी येन ०॥२५॥२१॥५२७१२० १६॥४०॥३७) उ. 01१३॥४१ १०॥४८ ३५.४२ (२६।१८) ०१२२१२२ १८ ४ ७८२ १४॥३७२६२३ माके १२९२ व्य. ग्रंथादी ध्रुवकादयो लिस्यते । (३६) कफल- कर्तित- ०॥२६॥४३३५२५॥२० उ. ५५५५ (५५।२१) उ. ०९।२६।१५ ९।२८ ६३.१ ६३२७ वजीज कर रासुल- प्रेसशि १११२॥२४॥ ६ ११८३३१५२/२३.10 उ. ३८१३३१४३/ उ. ७.४६ ४०१४२ गोल ८०19 फिरस्स मनुष्य पाव रयिया) ७ १॥१६॥३ ११२३१४३१५२३०१० उ. ४६४८ २३ उ. १४१५७] ७११५३ ४८ द दवरा | रोहिणी २११३३५२ ५।.. द. १५।२२।१ उ. २२२२२६।२३/२६६ २५६४७ ७६/५३ ·२११३।९।२३/२६।५६/ ५२१४ ९।१६.४७ ९ नउजी दक्षि. रियल | मिथुन २१८१४३५२ ३ ॥३० द. मकरवि मिथुन २।१२।५३१५२१०१३० द. दपमरा वामकं. २।१४१५३ २१॥२८ ६६।२८ ५६.५१ १. २11१1101 दा१२ ४७१३ ७३।५९ ४४१३९।४५ उ. "अक २११३३५३३५२/२२।३० उ. कार्तिके. इश्वर मिथुन श२०१५३१५२ १७४० द. २०२३111 १७१३५२११५७ ६३१३९ ६11८1१८ १२ मुहिल ९।५३ ३।२।१८।१४/५६।१२ ६०५२ ५॥२८॥२४ द. अगस्त्य ३१६५२ ७५/०द. (३७) ४५१३९ १५१४२११०] द. ३॥१५०५०२५।५५ १४५३ सोरा-भादोलु मानी धक ३१६३३१५२ ३९/१० द. ८६।३८ ३११३१७११५१०५३ १५:२७ रामुलयाप्रथमवा सलमुलशीर्ष ३४२॥३१५२ ९१४० 3. कइम पुनर्पसु! ३२।१० १५ सारा नुस्यक ३।१६।३९ ३१८३१५२ १६० द. ६।१४।३६ उ . २२।३ सामी यंधु १३।३१।१९ उ. ४॥२॥२३१५२/०11० ७५/१ २५.३ मघा ४।२५।११।२८ १५/२३ (४२१११।२८) नं. १७ कलवल भसउंद ।

·संख्या पारसी हिंदुनाम ग्रंथादिधुवकाः विक्षेपः | दिक फ्रांतयः परमोन. तांशाः हकर्मशुद्धरा- सौम्यस्वा याम्यस्वा. श्यादिकम् । होरात्र होरात्रं ५॥१७॥३॥ १४॥३३॥ २६३ ५० उ. ७८१६ १८ १९ उत्तरा ५.१३॥२३॥ सरफमा फागुनी १११५० उ.१६॥१५॥३७ जनाहि काकस्कं ५।२७॥३३॥ १४१५० द. १२११९३१७ लगुरार पक्ष सिमाफ चित्रा ६.१५/३३ २१० द. द. /५/२२/०1४५/२४॥२४॥ १५.१० ४८४० ६।१४॥४३॥ २१ २२।१० ५३।२१ सिमा रामे स्वाती ६०१५/५३॥ ६॥२९॥२२॥ ३१।३० उ. |२२१४०१५ उ. १३१५ २९।२९ स्युजहा | विशाखा फार हा मातृमं../७१३।३३।५२/५४॥३० कल पुल (३८) ७/१८1104 उ. |२९१३६।१७ ११।२५ ३३१४५ ८९/३ अफरब ज्येष्टा ५३५२ ११० द. २४१३०३५ द. ८1०1४२१४०३१२३ १९३८ (१२।३८) २४ धनु:८1१३/७३। कोटि ५२ ६या उ. ८1१७१३८1 १३३१०१४४ १५३४ २०३६ ७४३२ २५ / शउला मूलं ८॥२०॥३३॥ ८1१८५७) ५२ १३.१० द. ३६१९१३७ द. ३८५० ११५७ २५१ नं. १८ जहरल असद, नं. १९ करफजुमा ।

·રદાર १२५/३९ ५६ निशाबर धनुदा२५/३४॥ પર ४०१४० १३।३५ २०१४०३० द. १५० उ. ९।३।१८३०९।२७ ४०1४८ ८.१४ मस्तव अभिजित १।६।१३।५२) ६२१० ३८६३३५ उ. १७११४) २२१२३ ६८.५० नखना १1१८॥२॥ २८ ९॥२२॥४३॥ ५२ श्रवण २९।१० उ. ७१८1१३ ११॥५॥३१॥ कलमल, मत्स्य 901२॥५३॥ २३१० ३७११३ २६५९ ३१२२।२१ द. १०१२१ २८ २९ ३० दुवउ । मुर्ग करद१२६॥३॥ ५२ ७५/११ ४५.५० १०१७॥२६॥ २७ ५३१२७१३७ उ. ६०1१० उ. (३९) रफाज पूर्वाभा १११२१॥३॥ कनुस पक्षी ४२ ३१ । नबदु २४॥४५॥२४ उ. ११७/५/३२।१२।२४ ३०४१ द्रपदा जाल जनपई। समुद्रः १॥२३॥१३॥ १२७१६। ११।१९।५४ द, २४१४ १६ ४९५२ ५२ (शाके १५५९ व्य. ध्रुवमध्येऽश ४ घृद्धिः) * (संवत् १४९४ वर्षे शाके १३५९ चैनमुदि १५ दिने द्वाशिलक्षनाणां गणितमानीय प्रदर्यते ॥ भन वर्ष ६६ मा ८ संक्रांतमास । एतैः सायनांशश्च दिने अन्यानि नक्षत्राणि सति)? (नसुरवाक्या) (नमुरताया) रिदक जतनहूज, मुरदम फरस, जांबुल कांतिक * अयं धनुचिन्हान्तर्गतो ४० पृष्ठम्यकोष्ठकोपरिस्थो ज्ञेयः। न. ३२ नं. २७ नं. २८ ·संख्या पारसी हिंदुनाम प्रथादिधुवकाः विक्षेपः दिक् | क्रांतयः दिक दृकर्मशुद्धाः होरानं सौम्यंस्वा याग्यम्वा होरानं परमोन तांशाः नाम सुरतलर- फरत अश्वनाभ ०७/३१५२/ २७१० २७/२२।१२/उ. ११२७११२। 111५६ ८८.४१ २ आउन हर नचंतक ०/२०१४३] ५२ ४०१२३१४३ द. 01१५/१५.६, ४२१४२ ९० २०१३८ वतनल मत्स्योदर 01१४॥४॥ ६ ॥२३॥४३॥ ५२ २६/२०/3. ३२५॥३४ उ. १०४३, ३६३५ ८५१५४ ७२० १६.२०५८ उ. ०१२३।२४०१४१४७, ७५/२४ ४ सुरतेन अश्विनी ॥२६॥२१॥ ५२ कफलप कर्तित ॥२७॥४३॥ ५ जीय रासुल प्रेतशिरा,१४४३) (08) ५११२० उ. ५५.३९/४० उ. १३५१५४.० ६३ ६२१५९ ६ २३० गोल मनुष्य ३८१४२१२० उ. ३॥१३॥३३॥ १३ ७९/५७ छ मनुष्य २०१३॥ सांसद ४७।१५/२०[उ. १११७१५४ ७.४३ ७५/५९ ७११३४ ६ दवरा रोहिणी १२॥२॥३२॥५२ ५।१० १५१४ ४१३ | 3. | २१३३३३३५४ १४.५२ २६।३ তাও ·२॥१३॥५६॥ કરાર ९/८/२७ २३॥३, १६४३ २०१५/५० २११३२ १७५६ ५११३।१६ / उ. ६६॥३॥ यंत्र०६ रिजलरिक मिथुनपा १९१४३१५२/३॥३० द. जलाउजी ददक्षिण पंदि मिथुन २११३३५३१५२, १७।३० द. लियसरावामरकं. पण्मुख "आअफ कार्तिके २१११५३३५२३२२३० उ. इदुवाट मिथुन १२ २२॥५३॥५२ १७१० द. शा॥२०॥ ४८ ४१५०१२२ उ. 21१० ४७५१५ ७४।४३ श२२॥५॥ २० १७१३५२०५७ ६।२१।४५ / उ. ६७१४३ बाजी हस्त ५२९९ द. ३२१४१२०५५।४४ ६५२ ९१५२ मुहिक इस्मानी अगस्त्य दा५२ सेराइ- आदोल ३७३३३५२ | ३९/११ द. (४१) १५.४४१४३ द. (३६५६३५११८२५१५७ १८५२ ४५/३६ मानी | धक मेमुत यमल खशीर्ष सुक ३।१४॥११॥ ३।१३।।३३५२/ ९।५० उ. ३२२१५ उ . १०११८ ३५.४४ ३११७॥३२॥ ગિરઢ लुब्धक बंधु सामी ६।६।५१ ३।१९।४३१५२/१६१० द. उ. मघा २२२३३५२/ ३० २०८ ४५ उ. १५/२५] २५/१६ लभसदा ७५.३८ ·संख्या पारसी हिंदुनाम ग्रंथादिध्रुवकाः विक्षेपः | विक| क्रांतयः दिक्. परमोब. तांशाः कर्मशुद्धरा- सौम्यस्वा याम्यस्त्रा- श्यादिकम् । होरात्रं होरा ५१९॥३९॥ १४१३१ २६१२३ २३ ७८२२ १९ द. ५२३1०1३३/२४१३२ ४८०२३ 14 | सरफ उत्तरा ५१३॥२३॥ ११.५० उ. १७।२२ फाल्गुनी जनाहि काफरकं ५।२८।२३। लगुराव धपक्ष १४.५० द.१२१४८३१७ ५२ सीमाक ६।१६।३३। चित्रा २० अजल २० ५२ दा२३६३९ सीमाका स्वाती ६.१६/५३ ५२ ૨૨ ૨૮૨ विशाखा २२ मातृमंड .३३३५२/३४॥३०] उ, २९।२०१२१ ६॥१५॥३८॥ द. २२।४५ ५२/५७ रामे उ. ७०1१५३५१०१५ २९१५७ ७/१९/१०॥ उ. ११११९ ३२।३७ ८९/१५ २३ अकरव ज्येष्ठा ८३३।५२ ५. द .२४/५३।१७ द.111५३३५९३०1३१ १२।३५ ३६.२८ २४ वारासुल धनुः | ८|१७४३॥ हवा कोटि 41१८॥२३॥ २६० १५/३६ २१४३ ७१।२६ २५ मूलं ||२१३१५२/१३।१० द. ३६१८४० द. ८1१८०५७ ५९ ३८५०/ २५/२ ·1८२६।३८ २८/५०१३३४ ४०।३ २०१७/द. | निशाच | धनुशा२६॥३॥ ५२ २५० २४ २६ | उसमे ४०२९ ९।३।४९।२४/९/३२ ८०/२६ ३८.१७/१९ उ. अभिजित् ११७१३२५२/६१० 3. ९॥२३॥५३॥ ६८०२८ ९।१९।९। २० १७२७१ २०१९ नस्तना २९/१० उ. ७/१७/१५ उ. प्रवण २७ २८ २ ९ ३० १११६।४२१९३६३५६] १०१२६ २७१२९ २३.० ६. ३००२ द कलम मरस्य १०/२६१५३ दुत मुस ५२ रिदफन ककुद १०२९॥३॥ नयापुच्छ પર १०1८1१९॥ ८.१७ ४६।३२ उ . ७४१२६ ६०१० ४४।१३।३ (18) मकपिल पूर्यामा 9२१३॥ ५२ उ. २५॥२२॥४२ उ. १११८३३॥ श२५ ३११४० ३11० ८६.४५ ११॥२३॥ ११७४६ द. २३१५३ जखईक समुद्र सीजन पक्षी १॥२८॥६॥ २५ १६६६ ५०१४ ९.४० + ·(४४) अघ मकरादिवृत्तन्नयस्य संख्याप्रमाणमाह- मृगस्य वृत्तमितिः खरामा ३० स्तुलाजयोर्नदभुवोऽदरामाः १९१३८ ॥ कर्कस्य सूर्याक्षितिवायवः स्यु १२२५१ यत्केंद्रमध्यादियमूहनीया ।। ५९ ॥ मस न्यायर ॥ यंत्रे वृत्तत्रयं भवति, तर वहिर्मकरवृत्तं तन्मानमंशास्त्रिंशत् ३० सरखामिजासिद्धं । द्वितीय मेषतुल्योस्तुप्रमाणमंशा. १९३८ । तृतीयं किस तरप्र. माणं भागाः १२५], इयं विविधापि वृत्तप्रमितियंत्रमध्यकेंद्रादूहनीया विचार- शीया मत्रा (निष्कर्ष नायोऽयम् । यो सुबुध्या वृत्तं विधाय मध्यावर्दिा निश. भिशदंशपरिकल्पनया बहिस्य मकरवृत्तं मवति । तदुक्कप्रमाणेन मध्ये वृत्तद्वय साध्यम् । अथ परमापमांशानां क्रमज्या कोटिभागानामुक्रमज्यां चोत्पाद्य मेपतुला वृत्तद्वयोत्पादनमाह- परापमांशास्त्रिकराः कलाश्च शरानय २३२३५ स्तनमजा च मौरी ॥ शून्याधिशकास्तिथयो १४४०।१५ ऽथ कोटि- भागाः पडंगानि शरेक्षणानि ६६२५ ॥६॥ तळ्यांकनंदाक्षिगुणा द्विचंद्रा ३२९९।१२ कोव्युत्क्रमज्यांकशरेंदुवाहाः २१५९॥ चाणाधयः ४५ कोटिलवोत्क्रमज्या त्रिंशद्गुणापक्रमकोटिमौया ।। ६ ।। हता च यल्लन्धमिहांशकादि तत्स्यात्स्फुटं मेपतुलाप्रमाणम् ॥ तुलाजमानस्य कृतिः खरामै ३० हताप्तमंशादि कुलीरमानम् ॥२॥ एषां व्याख्या ॥ परमापमांशानां २३।३५ प्राग्वक्रमज्या यया १४४० तेयामेव भाग्षत कोटिभागाः ६६।२५ एपां क्रमज्या २२९९।१२ कोटिभागानामुकमज्या २०५९।४५ मतो मेपतरावृत्तमानीयते । इयं परमापमांशानां फोयुकमाया M ·(४५) २१५९५५ मकरवृतमानेन त्रिंशता ३० गुण्यते जावा ६५७७०11३५. अधा स्थानांके पथ्याभागे लब्धं २२ तदुपरियोजितं जाता ६४७१२।३० अस्याः परमा. पक्रमकोटिज्यया ३२९९।१२ भागे लब्धांशाः १९ कलाः ३८.२०११ अस्य कृतिः ३८५।२८ एपा खरामै ३० भक्ता रब्धा भागाः १२५१२२ एतस्कर्कवृत्तभमा- णम् । एतन्मेपतुलयोवृत्तप्रमाणं मकरवृत्तप्रमाणं त्रिंशदंशाः सिद्धा एव ॥ : अथ ध्यासार्धस्य तथा भचक्रकेंद्रस्योपादनमाह- परापमानांतरमौर्विका या हतांतरस्योत्क्रमजीवया सा॥ ततो विभक्ता परमापमाख्यामौा त्रिभज्यायुतया यदासम् ६३ कोटिज्यया मिश्रितमर्धितं त- त्रिंश ३० द्गुणं कोटिगुणेन भक्कम् ॥ लब्धं च तद् व्यासदलं ततश्च पूर्वे दले कोटिगुणोनिते च ॥ ६४ ॥ शेपं खरामै ३० गुणितं विभक्त कोटिज्यया प्राप्तमितो लवादि । केंद्र भचक्रस्य भवत्यवश्यं तदेततो व्यासदलभ्रमः स्यात् ॥६५॥ एषां व्याख्या । परापमांशानां (२३॥३५) यांतरमकोटिग्या तस्यैवांतरस्य कोटेक्रमज्यया संगुण्यात्यज्यया ३६०० युतया परमापमन्यया भज्यते ततो सधं लवादिकं फोरिज्यामिश्रितमकृतं श्रिा ता ३० संगुपय पुनः पूर्वोक्तया कोटि- ज्यया भज्यते । ततो लयादिकं व्यासवृतं भयकै भवति । ततश्रोते पूर्षदले कोटिज्यात पातिते शेष 'निशता हत्या पूर्वोक्तकोटिज्यया भव्यते। ततो धं लवादिकं अचक्रस्य केंद्रं भवति । अनेन भचकेंद्राशप्रमाणेन यंत्रमण्यासौम्ये पाये था पक्षे चिदं कृत्वा तदुपरि ग्यासार्धवृत्तं भ्राम्पम् ॥ अनोदाहरणम्-परमापमांशाः १३३५ एते नपते ९० ध्युताः कोरिभागाः एयुः ६६।२५ अतः प्राग्वत् कमज्या ३२९९।१२ तथा कोटिमागानां उफमन्या २१५९४५ अनया कोटिक्रममा ३२९९११२ गुण्यते साता १२५४४७११२ एमा परापमया :४४०१५ अत्यज्यया सहित या ३६०० १५०४०1१५ मन्यते या १४१३१६ एते फोटिग्यायो ३२९९।१२ क्षिप्यते जाता ४७१३१५८ एतेऽ/- कृत्य द्विधा स्याप्यते । २३५६।२९ भनपोरेक दल २५५६३२९ त्रिंशता ३. गण्यते मा०६९।३० इदं कोटिज्यया ३२९९९।१२ भज्यते साधं व्यासदलस मा. दिवस २१॥२६ भयोवृतं पूर्वदलं २३५६१२९ फोटिज्यातः ३१९९।१२ पा ·। - (४६) शेष ९४३४ प्रिंशता ताब्यते जात २८२८॥३० एतस्कोटिज्यया ३२९९।११ भक्त लाधं भचक्रफेंद्र भागा भागाः ८ कलाः ३४ ॥ मथानीतंभमन्यासार्धयोः प्रमाणमाह- भागा भचक्रकेंद्रस्याप्टौ लिप्ता वेदवयः ८३४॥ व्यासार्धस्य धरादोपोरसनेत्राणि २०२६ च क्रमात् ॥ ६६ ॥ स्पष्टार्थः । अब भमंदलार्थ लंकोदयप्रमाणानां प्रत्यंश भागादियुक्तिरुप्यते-- निरक्षलंकोदयलगमानास्पष्टं फलं यत्प्रतिभागमेति ॥ यथोचितं तद्गणकेन योज्यं भमंडले पटूपमितेऽपि यंत्रे ॥६७ ॥ भय व्याख्या ॥ यंत्रे तावदानवते (९०) रेकवि नि ३ पंच ५ षट् । दशा प्रमाणोनतांशवलये कल्पनया पोढा भवंति ॥ ततो यंत्राणामुन्नववल. यानी भनके स्थापनाथं निरक्षलंकास्थानां द्वादशानामपि मेपादिलमानां प्रमाण दशभिर्भरवा प्रत्येक तेषामंशकादिकमानीय निशद्धि ३. भक्त्वा तमादपि अत्यंश भागादिकमुत्पाद्य ' च पुकैकलमस विशदशपर्यवं सर्वेष्वपि यंत्रेषु भमंडले गणकेन यथोचित स्थाप्यम् ॥ : अत्रोदाहरणम्-लंकायां मेषस्य प्रमाणं २७८।२० वृषस २९९ मिथुनस्य "३२२१३० एषां दशमि गे लब्धं भागादिकं यथा । मेष भागा: २०१५. घृषस २९५४ मिथुनस्स ३२॥१६ एते न्युत्क्रमात् कसिंहकन्यानां भवेयुः । तथा एते पडपि व्युरक्रमातुलादीनामंशाः स्युः । मेषप्रसाणं २७१५० त्रिंशदक लघं. भागाः शेष २७ षष्ट्या संगुण्य अघस्तनाई ५० संयोग्य जातं १६७० त्रिंशद्भक्त लब्धं कला: ५५ एतन्मेषस्य प्रयमांशफलम् । एवमेव शेषेष्वपि लोवंशफलं साध्यम् । दशमि१० पलभीगो जायते ॥ अप दशकस्योत्पत्तिः । सगोले कालचक्रभचक्रयोः परिधिद्वयमस्ति । समयः फालचक्रपरिधिः स विंशत्रिशदंशपरिमितेः समांशभक्तः। पंचघटीतुल्यैकलमः स्यात् । एषमहोरात्रस्य पष्टीघरी मिर्वादशलमारमको भगणः संपूर्णः स्यात् । तत्राहोरामपष्टी- घटीना पलानि ३६०० भगपार्मिक्तानि दश रब्धाः । अतो कंकोदयानां दशभि- भोगदानात् प्रत्येकमंशाः प्रातः । एवं स्वदेशोदयानामप्यंशाः साध्याः । . न्य । कालचके परिचमांशानां प्रत्येकं लंकोदयांशभिजना क्रियते ॥ मनाप्य- 'होराग भचक्रपरिधिन्यूनाधिकर्पचघटीभिर्मेपलमे त्रिंशदंशारमके निरक्षमेपलमेशा. 1 ·" (४५) दि २७१४८ परिमितो जायते । अनया युक्त्या फालचक्रभचकयोः परिधी सम. विषमभागैर्भगणं पूरयतः ॥ अथ मेपादिलमत्रयाणां प्रत्यंशस्थापनार्थ नववंशपर्यंत प्रदश्यते । यथा भचक्र- स्थापनार्थ सुगमरवात्कायें समायाति ॥ २ ९ ६ ४ २ ५ क ६ ३ ४० १५ १९ ३४ . . ० . . . ५५ ५६ ५५ ५५ ५५ ५५ ५४ . १७ १० १२ १४ १२ १३ १५ ११ ९ ३३ ५० . . . . ५७ ५५ ५६ ५५ ५५ २३ २६ २४ २० २१ २२ २१ २० १७ १७ २२ ९ २३ ६ २४ ५९ २५ . . . ५ ५६ ३४ २८ २९ ३० २९ २२ २५ २६ २८ ४६ ४. 9 . ५ પુ ·(४८) ३८ ५० ५२ 88 ४५ ३५ G. २७ . . . . . . १ १ १ ५८ ५९ ५९ . . . ४६ ५९ ५२ ५४ 1 ४५ ४९ ५० ५१ ३२ २७ २९ ३१ १ १ ܩܢ ܘ -- १ ६ 6 ० १ १ १ १ ५५ ५७ ५८ ६० ६२ ६३ ५५ ५९ ५४ ३८ ५६ ४२ ३६ ४० ४३ - . १ १ ३ ३ २ २ ३ ३ ६४ ६५ ६६ ६७ ६८ ७० ७१ ७२ ६५ ६२ ५९ ६८ १८ ७२ ७० १० २२ १ - १ . १ ४ १ ५ ३ ३ ४ ७६ ७८ ८. ७६ ७८ ७९ २२ ४० ४५ ५० १ १ . . . १ ५ h ५ ५ ६ ५ ·(४९) ८२ ८५ ८८ ८४ ८६ ८७ ८८ ८२ २२ १६ २७ १ १ १ १ ६ ५ ५ ६ अथेटशंको छायाकर्णसाधनम्-- कमानतोन्नतांशानां जीवा साध्या कलादिका । नतज्यास्वस्वशंकुनी विभाज्या चोन्नतज्यया ॥६॥ अंगुलाधं फलं यत्स्यात् तज्ज्ञेयं स्वस्वशंकुजम् । त्रिजीवा स्वस्वशंकुनी छेदेनाधा फलं श्रुतिः ।। ६९ ।। व्याश्योदाहरणेनैव ॥ नतांशाः ८९ उपतीशः १ नतज्या ३५९९।२७ उस. तज्या ६२५. नवज्यों द्वादशभिः संगुपपोसतम्यया विमस्य लब्धं द्वादशांगुल- शंको छायाफलमंगुलाई १८७२६ ॥ कणोनयनम् ॥ निज्यो ३६०० द्वादशभिः संगुण्योगतज्या विभज्य लब्धगुलादिकण: ६८७।३४ पुनरपि नतम्यां समभिः। संगुण्योलतज्यया विभज्य लब्धं सप्तांगुलशंकोचायापालनंगुला ४०114 निग्यां सक्षमिः ७ संगुण्योगतज्ययाप्तमंगुलादिकर्णः ४०॥४ एवं नवांगुलशंकोरपि धाया- की प्रसाध्यो । तिग्मांशु १२ सतां ७ गुलशंकुजाता छाया भवत्युन्नतभागकानाम् ।। चिरंतनाचार्यवरैः प्रदिष्टा प्रदयते सद्गणकोपयुक्ता ॥ ७० ॥ सष्टार्थमेवत् ।। पापाकोटकाना न्यासो यथा । उसनशाना सापांगुलानि दादश १२ सहा. गुलगंको रमतो. it९८७२५१/२२८/201 १ २ ३ ५ ६ ८ Arm- ६ 12 २२ ३९ ४३ पु.1२०.१५ २८५ य०७ + ५८ १२ ·(५०) उन्नत. १० १२ १३ १४ १६ १८ ६८ १८ शंकु: १२ ४४ २७ ८ ४६ १५ ५४ शंकु २८ ७ १९ ७ २५ उन्नत. २० २३ २३ २५ २७ शंकुः २९ २८ ३५ २४ ४८ २२ शंकु: २० १८ १५ १९ २३ १३ ४४ ७ २० २९ १ २१ उन्नतां. २८ १८ १७ १६ शंकु: १२ २२ ३४ २० ३४ ३० ३२ ८ शंकु: १२ ११ १० ९ १० २२ ७ १० ३८ ४७ . उन्नता. ३८ ३९ ४० ४२ ४४ १५ १५ १२ शंकु: १२ १५ २१ १४ ३८ १३ ४८ १२ ५२ १२ २६ ४८ . शंकु ९ ८ ७ ७ ७ ७ ३९ ४२ ३० D उजता. शंकु: १ १० ९ ८ ४३ ४८ २४ २३ शंकुः ६ ५ ५ ६ १८ ६ ५ ४० २८ ·उन्नतां. ५६ ५७ ५९ ६१ ६२ संकुः ८ ८ ७ ६ ६ ५६ ६ ૨૨ ६ ६ ६ ४६ ३० १३ शंकु ४ ३ ४ २२ ३ ४३ ७ ४४ ३३ ३४ उसतो. १७ शकु. ४ ४ ४ gi ३ ५४ ६ २२ शंकु ३ ३ ३ २ २ २ २ ५९ २ ४१ उपता. ७४ ८० शंकु ३ २ ४० . ७ ५४ शंकु २ १ १ १ १ ७ ८ . ३७ २९ २२ उसतो. ८२ ८५ ८५ ८८ ८९ ९० शंकु १ . 0 . . १२ ५३ , ३८ १६ ३८ २५ ३ . शंकु: . . २२ अभूगुपुरे परे गणकचकचूडामणिः कृती नृपतिसंस्तुतो मदनसूरिनामा गुरुः ।। तदीयपदशालिना विरचिते सुयंत्रागमे महेंद्रगुरुणा स्फुटं गणितकर्म पूर्तीकृतम् ॥ ७१॥ स्पष्टायः॥ यंत्रोन्नतांशाः शिवनेत्र ३ गुण्या- दिनार्धभक्ता घटिकादिकं यत् ।। १हतोऽम्पायसमाप्तिपर्यत रा. ग. पुस्तके नास्ति।

·(५२) मध्याह्नतः पूर्वगताश्च नाड्यः परे च शेपाः कथिता मुनींद्रैः॥१॥ तिग्मांशुसप्तांगुलशंकुतर्काच्छाया नवत्युन्नभागकानाम् ॥ चिरंतनाचार्यवरैः प्रदिष्टा प्रदर्यते सद्गणकोपयुत्यै ॥२॥ भय यंत्रे उन्नतांशेभ्यो द्वादशांगुलशंकुच्छाया तस्य तले सप्तांगुलशंकुच्याया ॥ यंत्रांशाः १ २ ३ ४ ६ ७ द्वादशांगुल ८८७|३४३/२२८१७११३७ ११४ शंकुच्छाया | २६ २९ १० १० ८५ ४३ ५४ ८० ५७ सप्तांगुल ४०१/२००] १३ १०५ शंकुच्छाया १० २८ ३० . ४८ १२ यंत्रांशाः १० ११ १३ १४ १६ १८ ४८ ४४ ३९ द्वादशांगुल ६८ शंकुच्छाया ६१ ४४ २८ सप्तांगुल | ३९ शंकुच्छाया| ४० ३२ ४८ १ ५ ७ यन्नांशाः २३ २५ २७ २८ द्वादशांगुल ३४ शंकुच्छाया ५५ ३२ १८ ४२ १८ १५ सप्तांगुल शंकुच्छाया २१ २३ २० १ २१ १४ यत्रांशाः २९ ३० ३१ ३२ ३३३ ३४ १९ २० ४४ १९ ३२ १८ २९ ८ ३१ द्वादशांगुल २२ शंकुच्छाया सप्तांगुल १३ शंकुच्चाया १० १२ ३६ १० ૨૨ ९ १७ ५३ ३९ १२ .

·यंत्रांशाः ३८ ४४ १३ द्वादशांगुल १५ शंकुच्छाया) ५९ १४ ४८ १८ ४८ પર . ७ ७ ७ सप्तांगुल शंकुच्छाया ३९ २१ ३ ૪૨ . यनांशाः ५३ १० ९ ९ ९ द्वादशांगुल | शंकुच्छाया ३६ २६ ४ ४३ ६ ६ ५ सप्तांगुल शंकुच्छाया ४५ ५ यांशाः ५७ ६० ६१ ६२ । ६३ ७ ७ , ७ ६ ६ ४ १३ ३९ २२ द्वादशांगुल शंकुरछाया २३ सप्तांगुल शंकुच्छाया| ५४ १ ४ ४ ४ ४ ३ ५४ ३ याज्ञान ६४ ६८ ५ ४ ४ । द्वादशांगुल ५ शंकुराया ५१ ३ ६ ५ २२ २ सप्तांगुल ३ संपुरछाया २९ २ ५८ २ २ ४१ १७ पन्नाशा: । ०३ ७८ ०९ ८० ३ ३ ३ द्वादशांगुल ३ संयुप्माया ३ . ५१ - . सतोगुरु मनाया १ .

·(५४) यत्राशा ८३ ८४ ८७ ८८ ९० १ १ 0 . द्वादशांगुर १ शकुन्छाया| ५३ १ ३८ ० ० १३ . . क क . . . . सप्तागुर शकुच्छाया। ५९ श्रीपीरोजशकेंद्रसवंगणकै पृष्टो महाप्रभु जोत सूरिवरतदीयचरणाभोजैकभृगधुता ॥ सूरिश्रीमलयेदुना विरचितेऽस्मिन्यत्रराजागमे व्यारयाने गणिताभिध प्रथमकोऽध्याय समातिं गर । इति श्रीयनरानागमे गणिताध्याय प्रथम ॥ ॥ द्वितीयोऽध्याय । अथ पनघटनाध्यायो व्यारयायते-- आदौ यंत्रं मृन्मयं धातुजं वा विस्तीर्ण च स्वेच्छया कारयित्वा । दैर्घ्यव्यासौ पालिवृत्तस्य तस्मिन्नाय कार्यों यंत्रचक्रानुमानात् १ व्यारया ॥ मृत्प्रसिद्धा । धातव पित्तराद्या । मृन्मय धातुमय वा यन स्वेच्छया विस्तीर्ण विस्ताराद्य च कारयिया यरमुखानुमानात्तस्मिन् यो पारिवृत्तस्य दीर्घच्यासो आयामविस्तारौ आय काय । विस्तीर्णमिति पद म्वेच्छयेत्यन योग्यम् ॥ याम्ये भागेऽस्य त्रिकोणं किरीटमीहर यंत्रं कोप्टकागारयुक्तम् ॥ मध्ये तस्य स्वेच्छयाक्षाशकानां पत्राण्यन्यान्युन्नतांशाश्रितानि॥२॥ अस्य व्याया। कार्यमित्यनुवर्तते । अस्य यत्रस्य याम्ये दक्षिणे भागे त्रिकोण किरीट शिर स्थितस्वान्मुकुरसदृश कार्यम् । इंडक् तद् यन कोष्टकागारमिति प्रोक्तम्। तस्य कोप्टकागारस्य मध्ये अन्यान्युन्नताशवर येराश्रितान्यक्षाशाना पाणि स्वेच्छया कार्याणि । स्वेच्छयेत्यस्य कोऽर्थ । यावता देशामा पनाणि कर्तुमिष्टानि सावति कार्याणि । पने पन्ने च उपरि भिन्नभिनदेशोत्पन्नोन्नतवलयानि कार्याणि ॥ एक पत्रं चोन्नतांशस्य पत्राद् द्विघ्नं पिंडे साधनीयं ततोऽन्यत् ।। लंकोत्पन्ना राशयो मेपमुख्याः संस्थाप्यते यत्र धिष्ण्यैः समेताः३ अस्य ध्यारया ॥ उसताशस्य पत्रादेक पनमन्यपिडे द्विगुण साधनीयम् ॥ यत्पने लकोत्पन्ना मेपाद्या द्वादशरायो धिप्पय सहिता स्थाप्यते ॥ इद च पत्र भचक्राधिष्ठितत्वात् भचपनमित्युच्यते ॥

·(५५) पत्राण्येवं कोष्टकागारमध्ये मुक्त्वा साध्यास्तेषु पूर्वादिकोप्टाः ॥ पृष्ठे यंत्रस्यायते । भुजाने सूक्ष्मे कृत्वा छिद्रमंतर्भुजं च ॥४॥ अग्रे पश्चात्तस्य चांतेऽन्धिकोणे कृत्वा छिद्रे यंत्रनेत्रे निवेश्ये ॥ छिद्रे क्लस्वा मेरुकीलं दलालिं तेन क्षिप्त्वा घोटिका सन्निवेश्या ५ युग्मम् ॥ भनयोख्यिा एवं पूर्वोक्तप्रकारेण पत्राणि कोष्टकागारमध्ये मुमत्या प्राच्यप्र. तीच्यसौम्ययाम्यया च रेखया पूर्वादयश्चतस्रो दिशः साध्याः । ततो यंत्रस पृष्ठदेशे भायतां भुजां कृत्वा तदने द्वे सूक्ष्मे च तथास्या भुजाया मध्ये छिद्रं च कृत्वा तस्य छिदस्याने पश्चाञ्च सच्छिद्रचतुष्कोणे यंत्रनेने निवेश्य । छिद्रे भुजामध्यवियरे च मेरुसंझं कोलकं च क्षित्वा तेन मेरुकीलेन कोप्टकागारसहितां पत्रावली च विध्यान मेरुकीले घोटिकावझाकारा कीलिका क्षेप्या ॥ कृत्वा छिद्रं सूक्ष्ममस्य त्रिकोणे तत्र क्षिप्त्वा कंटकं वृश्चिकाभम् ॥ तस्य प्रांते मुद्रिकां लंविकाख्यं सूत्रं देयं यंत्रनिष्पत्तिरेवम् ॥६॥ अस्य व्याख्या ॥ भस्य यंत्रस्य त्रिकोणे किरीटसंज्ञे सूक्ष्म छिदं कृत्वा तत्र वृश्चिक- मुखामं कंटकं विस्वा तस्माते मुद्रां च दत्त्वा मुद्दाप्रांते लंबिकाख्यं सूर्य देयम् । एष यंग्रनिप्पति या ॥ अभूभृगुपुरे वरे गणकचक्रचूडामणिः कृती नृपतिसंस्तुतो मदनसूरिनामा गुरुः ।। तदीयपदशालिना विरचिते सुयंत्रागमे महेन्द्रगुरुणोदितं घटनकर्म यंत्रस्य तु ॥ ७ ॥ स्पष्टोऽर्थः ।। श्रीपीरोजशकेन्दसर्यगणकः पृष्टो महेन्द्रमभुः जात: सूरिवरसदीय चरणांभोजक गधुता ॥ सूरिधीमलयेन्दुना विरचितेऽस्मिन् यनराजागमे स्थापाने विशदे मुर्यघटनाप्यायो द्वितीयो गतः॥४॥ इति श्रीयंग्रराजागमे यंग्रघटनाभ्यायो द्वितीयः ॥२॥ तृतीयोऽध्यायः ॥ अथ पंचरपनाम्यायोग्यारयायते---- यंत्रं प्रोक्तं पछि ह्यानवत्या एक १ द्वि२त्री ३ ५ ५ ग ६ पंत्यंश २० कृत्या।।

·(५६) द्वेधाप्येतत्सौम्ययाम्यप्रभेदात् तन्मिभत्वे मिश्रसंशं परं च ॥१॥ व्याख्या ॥ भानवते ९० रेक १२ त्रि३ पंच ५ षट् ६ दशो १० मतां- शपरिकल्पनया यंत्रं पविधं प्रोकम् ॥ चतुभिरंशर्भजनानवतेजनं न भवतीति नोक्तम् ॥ एतदेव सौम्ययाम्यममेदाद् द्वेधा सात् । एतन्मिनत्ये मिश्रसंतं परं च यंनं प्रोक्तम् ।। वृत्तद्वयं कर्कटकेन पृष्टे यंत्रस्य निर्माय चतुर्दिशोऽक्याः ॥ प्राग्याम्यगा: कोटगतास्ततश्च स्थायाः खनंद९० प्रमितोन्नतांशाः२ व्याख्या | पूर्वोक्तयुक्तया घटितयंनस्य कोष्टकागारस्य पाश्चात्यविभागे कर्कर- कास्येन लोहयंत्रण वृत्तद्वयमुपरितनं महदधस्तनं च लघु विधाय पूर्वाद्याश्चतस्रोऽपि दिशो रेखाद्वयेनाक्याः । तत्र पूर्व सिन् वृत्ते पूर्वदक्षिणदिमध्य गताः केन्द्राभिमुखाः कोटगता नवतिप्रमिता उन्नतांशाः इप्सितैरेकायकः स्थाप्याः ॥ अथ द्वितीयवृत्तस लेखमाह-- वृत्ते द्वितीये लिखितोन्नतांशा रेखा विलेख्या प्रतिभागजाताः ।। पक्षत्रयेऽपक्रमजाविभागाः शंकुप्रभामाग्गदिता तथा ज्या ॥३॥ व्यारया ॥ अधस्तनवृत्ते उपरितनलिखितानामुतांशानामंकानुसारेण प्रतिभा. गजाता रेसा विलेख्याः। ततो दक्षिणपश्रिमांतराले अपक्रमभागा लेख्याः । तथा पश्चिमसाम्यांतराले वृत्तमध्ये सप्तांगुलच्छायां लिखित्वा तदधस्तादुमयतः पश्चि मसौग्यरेखालग्नान् द्वादाकोटकान् कृत्वा पश्चिमोत्तररेखातो मध्यं यावदेकादि द्वादशपयंतान द्वादश द्वादशांकान् विलिख्य तेषामधस्तात् प्रतिमागजाता ध्यगुलाया रेखा विलेख्याः ॥ तत उत्तरपूर्वतराले कोष्टकेपु जीवांका विलेख्याः ॥ चतुर्णा भागानां रेखा केंद्रसन्मुखा एव कार्याः ॥ कदाचियंत्रे शंकुदयस्यापि छाया विलि- खिता न भवति तदा टीकायां प्रष्टच्याः॥ एवं यंत्रस्य पृष्ठभागसाधनं संपूर्ण जातम्॥ अथ यंग्रे कोप्टकागारस्य पूर्वपक्षसाधनमाह- वृत्तत्रये पालिगते कृते प्रा- ग्वृत्तेकिरीटांतरतो घटीश्च ॥ अंशानभीटान खरसानि ३६० संख्यान् रेखास्तदीयास्तदधो विलेख्याः॥४॥ व्याया ।। यंत्रकोष्टकागारस्य पूर्वभागे पाल्या ककंटाग्रेण वृत्ताये कृते सति ·मानो पिपुषाय परम दिन उपदिनमान पदेशनाममहानशांना (५७) प्रथमे नाड्यास्यवृत्ते किरीटमध्यात् सृष्ट्या घटिका मिलेख्याः ॥ उदधिकोर्पित एकाधुन्नवांशानुसारेण कोएकान् विधाय चतुर्दिा नवति ९० नपतिरंशा ईप्सिता. शकस्याः । उपरितनस्य वृत्तस्य नाहीरूपत्वात् तदधःस्थितद्वितीये वृत्त पलरूपा रेखाः प्रतिकोष्ट यथोचितं लेख्याः ॥ अथ सौम्ययंग्रे इष्टाक्षांशपनेपूलतवलयानां साधनमाह- यंत्रे च सौम्ये विरचय्य कंबां पत्रानुमानेन विलिख्य तत्र । भागान् खरामान् ३० रचयेत्तदशैः कर्कादिवृत्तत्रितयं दलेपु ५ अस्य व्यारया ॥ सौम्ये यंत्रेऽक्षांशपयाणि काष्ठमयफलके लाक्षया दृढं संनि. येश्य पत्रानुमानेनैका कंयां विधाय तत्र त्रिंशदेशान् परिकल्प्य कंघास्थिवरंशः कर्क- प्रमाणेन १२१५१ मेपतुलाप्रमाणेन १९३८ मकरप्रमाणेन च ३० यंत्रमध्यात् कर्कटयंत्रेण वृत्तमयमालिसेत् ।। दिगंकितेप्वेषु च मध्यकेंद्रादयाच्यरेखोपरि केंद्रमानैः॥ चिहे कृते तच्छिरसः पृथुत्वमानेन वृत्तानि लिखेत्रफुटानि ६ अस्स प्यारया ॥ सतः पूर्वादिदिगंकितेषु पत्रेषु याम्यरेसोपरि दहेतवे च. त्रिंशदधिकांशस्थापना ताम्रमयी पदिको विन्यस्य मध्यकेंद्रादयाध्योपरि दक्षिणो. परि एकस्यादीनामंशानां प्रत्येक फेंदमानः कर्कटकेन चिक्षे ते राष्टिरसस्तन्मूद्धांत: पधुरवस्थ प्यासस्य मानेन रफुटानि वृत्तानि लिरोत् ॥ भूजाख्यमाचं भयतीह वृत्तं ततः परं चोनतमंडलानि ॥ तेपां लिखेदानवतेर्षिभागाम् शुमानिनाद्युन्नतताऽयगत्यै ॥७॥ म्याग्या ॥ एतेषु प्रथम पृत भूजाइयं शेराग्युसरा गाना वृत्तानि मयंतीनि क्षेपः । पपु रो पोकामनया आनयतेर्विभागामासान लिरोग् । किम इनसा सूर्यसादिरादापागा महागा धियानामुन्नतवायगलं एपायुप्रतापशानायेत्यर्थः । मध्याहरेखामभितोऽस्य कर्कवृत्तस्थिते प्रागपरे विभागे । प्रमाशिसभां परमं दिनं तद्देशाभिधानेन तथाक्षभागान् ॥ ८॥ पारया मापारेगामभित उदयतः पदमायलिने प्रागारे दिमागे दिसे स्थारदिशः पंद्र०८

·(५८)
अथ सौम्ययंग्रे होरास्थापनमाह-
कुजादधो द्वादशधा विभज्य मृगादिकहियमंडलेपु ॥
विधाय वृत्तान्यभितः प्रतीच्या अंकैर्निवेश्या द्विदशापि होराः ९
अस्य ज्याख्या ॥ कुजादपरक्षितिज्ञात् पूर्वक्षितिजाचालानमकरमेपकाद्धयमंद-
लेपु द्वादशधा निमज्य स्पयुट्या कर्कटेन वृतमयस्पर्शपूर्व अभितः पूर्वापरविमागे
वृत्तानि विधाय प्रतीच्या पश्चिमाहिरिवभागादेकादिभिर्दादशपर्यतैरकै दिनराभ्योहा-
दशा भपि होराः स्थायाः । एवं सौम्पयंग्रेऽशांशपसाधना ॥
भय सौम्ययंने भचक्रपत्रे कर्कादिवृत्तत्रयसाधनम् । भचक्रकेंद्रप्रमाणेन भमंडल-
साधनं यय निरक्षमेपादिलमानामिष्टभागानां स्थापनमाह--
भचक्रपत्रेऽपि पुरैव पृष्ठे वृत्तत्रयेऽभ्यंतरतोऽटभागान् ।।
हित्वा कलाश्चाविधगुणानवाच्ये व्यासार्धमानेन विधाय वृत्ते १०
निरक्षमेपादिपिलग्नमानात् पूर्वोदितारमाचि निवेश्य चैद्याः ।।
वृत्ते द्वितीये तदधो निवेश्यास्तदंकसंख्यागणकैनिजेप्टाः ॥ ११ ॥
• अनयोग्यारयाण कोष्टकागारपत्रसोपरि इढतया स्थापित भचक्रपन्नेऽपि. पूर्ववहि-
क्साधना । पूर्व कर्कमेपमकरप्रमाणेन वृत्तत्रये रचिते सति अभ्यंवरतो यंत्रमध्यात्
याम्पमागे रेखोपरि मचायेंद्रममार्ण ८३४ मुक्त्या तदेयतो न्यासार्थमानेन
२॥२६ वृत्तं विधाय वदो लमशरेखास्थापनार्थ द्वितीयं वृत्तं विधाय. पूर्व-
स्मिन् वृत्ते पूर्वोदिवान् निरक्षमेपादिलग्नमानानंश २७१५० कला इत्यादिरूपानेद्याः
पूर्वमागालिवेश्य तदधःस्थिते द्वितीयवृते निजेष्टाः पूर्वोक्तयुक्त्या पशिधयंशोचिवा
एकाद्यास्तदंशरेखाः क्रमानिवेश्याः ॥
मेषादीनामंशादिमानं यथा-
मेये भागा कलाश्चापि धिण्यानि गगनेपयः २७॥५०॥
वृषे नंददृशोऽध्यक्षा २९।५४ युग्मे दंताः पडिंदवः३२।१६ ॥१२॥
व्युनमादेत एव स्युः कर्कसिंहकनीप्वपि ॥
कन्यादिपवमानं स्यात्तुलादौ वैपरीत्यतः ॥ १३ ॥
अथ भचक्रे प्रागुतकर्मसंकृतनक्षत्रस्थापनमाह-
व्यासाख्यवृत्तेऽजमुखानि संति लग्नानि लंकोदयजानि यत्र ॥ ..
रेखा झुडूनां प्रतिभागजातास्तत्रैव केंद्राभिमुखा विलेख्याः॥१४॥

·मानि मनग्रागि प पुरेय सौम्यपंग स, पाम्यवाहाराबागल भचक्रपत्रेऽपि च याम्ययुक्त्या कृतेषु वृत्तेवपि केंद्रचिट्ठात् ।।. विहितेषु दिरसाधनापूर्व पग्रमध्यादुसरविभागे भपादनानेन सिंह हत्या तपरिष्यामाधो २२६ विहित पूर्वतो निशाना (५९) केंद्रात्प्रतीपं विरचय्य चिहं धुज्याप्रमाणेन च कर्कटेन । तत्रैव धिप्पयस्य यथोदितस्य निवेश्यमस्याममतीच सूक्ष्मम् ॥१५॥ अनयोव्यारया ॥ यंत्रव्यासवृत्ते पूर्वत उत्तरस्यां दिशि निरक्षाणि सेपादिलमानि सांशानि लिखितानि संति । तत्र पूर्वरेखामनुलक्षीकृत्य नक्षत्राणामंशममाणेन केंद्रा. भिमुंखा रेखा विलिस्य केंद्रात्प्रतीपं सौम्यवाहोरानप्रमाणेन कर्कटकाग्रेण चिहं विर. चय्य तत्रैव चिह्वोपरि यथोद्दिष्टस्य धिष्ण्यस्य नामसहितस्यातिसूक्ष्मानं मुखं स्थाप्यम्।। धनुर्मंगांतर्निशितं विधेयं चिह्न प्रसिद्धं मकरास्यनान्ना ।। यशाम्यमाणं गणकेन विष्व हुर्मुहुर्भुवति नाडिवृत्तम् ॥ १६ ॥ सष्टम् ॥ एवं सौम्ययंत्रे भवफसाधनं संपूर्णम् ॥ अथ केवलयाग्ययंत्रेऽक्षांशपत्रेपूसतांशपलयसाधनमाह- यान्येऽपि यंत्रे विधिरुक एव व्यत्यस्य वृत्ते मृगकर्कसंज्ञे ॥ दिक्साधनापूर्वकमुन्नतांशान याम्ये च भागे विनिवेदायेत ॥१७॥ मध्याञ्च सौम्ये विरचय्य केंद्र व्यासार्धमानेन कुजं विदध्यात् ॥ आभार्धक दक्षिणतस्ततश्च केंद्राणि विस्तारयुतानि कुर्यात् ॥१८॥ व्याख्या ॥ याम्येऽपि यंत्रे विधिवृत्तसाधनादिः प्रागुक्त एव । अयं विशेषः । मा. फर्कवृते व्यत्यस गृगवृत्तस्थाने कर्कवृत्तमिति नाम, कर्कवृत्तस्थाने मृगवृत्तनाम कृरवा, दिवसाधनापूर्णमुशतांशान् दक्षिणयां दिशि निवेशयेत् स्थापयेदित्यर्थः । तथा यंत्रमध्यादुतरस्यां दिशि प्रोक्तयाग्यकेंद्रमानेन कर्कटन चिनं कृया, उक्त याम्य- ग्यासार्धमानेन कुजवृत्तं विधीयते । एवं भाधं यावत् मन्यासम्ममागे केंद्राण दया तत: फेंदच्यासयोरप्रववृतानि संसाध्य, ततो भााधिकरवादक्षिणखां सवि. माणि केंद्राणि कुर्यात् । फेंद्रमानयासमानधोग्नतवलयानि संसाधयेदिति भादा एवं केपलयाम्ययंने अक्षांशपनसाधना संपूर्णा जाता ॥ अथ केयलयाम्ययंसे भचप्रसाधना-- व्यासाख्यवृत्ते विहिते कुवेरभागे निवेश्यानि पुरेव भानि ॥

·- (६०) स्थाप्यानि । सौम्ययंत्रे सौग्यवाहोरात्रयुक्तानि लिरयंते । अत्र तु याम्यवाहोराम्रयु- फानीति भावः ॥ भय मिश्रभेदेषु फणींदयंत्रेऽक्षांशपने उन्नतवलयसाधनमाह- तन्मिश्रभेदेषु फणींद्रयंत्रे वृत्तनयं सौम्यपदव कार्यम् ।। कर्यततः खाग्निलचर्विभज्य वृत्तद्वयं याम्यवदेव शेपम् ॥ २०॥ व्याख्या ॥ तन्मिधमेदेषु सौम्ययाम्यारमकयंत्र मेदेषु फणीयंत्रे उन्नतांशपत्रे सौम्ययंत्र इयं वृत्तत्रयं मकरमेपकार कार्यम् । ततः कर्कवृत्तमेव १२१५१ बुद्ध्या निंदादंशैविभज्य याम्ययंत्र इव शेपं वृत्तद्वयं मेषमकरारयं आमध्यं कार्यम् । एतायता मध्याकमेण वृत्तपंचकं मकरमेपकर्कमेपमकरास्यं समुत्पतम् । को भावः सौम्यध्रुवात् कर्क आसलः, मध्ये मेपः, यहिर्मकरः । ततः सौम्ययंत्रे कर्कवृत्त- मादौ, तथा याम्यधुवान्मकरो निकटः । मेपो मध्ये । कर्कटो यहिः । ततो याम्य- यंत्रे मकरवृत्तमादी इदं तद् द्वयात्मकमिति तथैव वृत्तरचनोक्ता ॥ मथ फणींद्यंग्रे अक्षांशपत्रे उसत्तवलयसाधनमाह--- कर्कस्य वृत्तादुपरि प्रसाध्य सौम्योक्तयुक्त्योन्नतमंडलानि । याम्यानि कुर्यात्तदधः स्थितानि संजातशुद्धीनि हि याम्यभागे२१ व्याख्या ॥ अक्षांशपत्रे पूर्ववक्सिाधनं कृत्वा याम्यदिग्भागे कर्कवृत्तादुपरि मकरवृत्तपर्यतं सौग्यइवीनतमंडलानि प्रसाध्य कांदधो याम्ययंत्र इच मिलिता- न्युनतमंडलानि कार्याणि । एषां केंद्रच्यासादिप्रक्रिया प्राग्वत् ॥ एवं फर्णीद्रयंत्रेड- क्षांशपत्रसाधना संपूर्णा जाता ।। अथ फणीयंत्रे भमंडलसाधनम्- प्राग्वद्भचक्रेऽस्य सपंचवृत्ते मेपादिपटू विनिवेश्य सौम्ये ।। याम्येऽल्पभागैर्विनिवेशनीयं प्राक्पश्चिमांते च तुलादिषट्कम् २२ व्याल्या ॥ अस्य फणींद्राख्यमिभयंत्रस्य भपत्रे भचक्रपत्रे माग्यदक्षांशपत्रवत् सपंचवृत्ते रचितपंचवृत्तके सौम्ययंत्रवन्मध्याद्याग्यरेखोपरि बृहत्केंद्रांशः । १३४ सौम्यदिग्विभागे प्रारूपश्चिमलारेपालमं व्यासवृत्तं विरचय्य मेपादिराशिपद्धं नि- वेश्य, ततो याम्ययग्रवन्मध्यात् सौम्यरेखोपरि लघुकेंद्रोशः ८३४ याम्यदिग्भागे पश्चिमपूर्वरेखालग्नं व्यासवृत्तं विरचय तुलादिपकं निवेशगीयम् ॥ अथास्मिन्नेव पत्रे भमंडलाशैनक्षग्रस्थापनमाह- सौम्यानि भानीह कुलीरवाह्ये लेख्यानि सौम्यधुगणोदितानि ।' याम्यानि चैतानि कुलीरमध्ये शेपाणि याम्यधुगणोदितानि २३

·(६१)
प्याख्या ॥ इह पूर्वोदिते फणीन्द्रयं भचक्रपये सौग्यानि मानि सौम्यधुगणोदि-
सानि प्रोकसौम्यस्वाहोरातान्यितानि कर्कवृत्ताद्वाले आमकरं सौम्ययंत्रवाहण्यानि ।
अथ भचक्रपन्नस्य घटनाशिक्षामाह-
आधारवृत्तं परिरक्षणीयं पत्रे भचक्रार्यमपास्य शेषम् ॥
फणींद्रयंत्रं गदितं मयैतत् ज्ञेयानि यंत्राण्यखिलान्यपीत्थम् २४
व्याख्या ॥ भचक्रपने शेपं पन्नमपास हिरवा राशिनक्षत्रस्थितिहेतोराधारवृत्तं परि-
रक्षणीयम् । शेषं स्पष्टम् । एवं फर्णीद्रयंने भचफसाधना संपूर्णा जाता ॥
भय किमपि प्रस्तुतं सविशेपमाह-
फेंद्रव्यासेभ्यो यानि उद्धतवलयानि संपादितानि संति तानि केवलसौम्ये केवल-
याम्ये मिश्रे च सर्वदा याम्यभागे एप भवंति । तथा केवलयाम्ययंत्रादपि सौम्य-
यंग्रवटिकादिकालनियमोऽक्षोहिएभूभागस्थानेषु सर्वदा सौम्यदिग्भागे तुल्यमेवा.
याति । परं यंत्रविहिलंकाभिधनिरक्षस्थानादुत्तरभुवाभिमुसं हस्व केंद्रन्यासेभ्यः सा.
धितसौम्योचतपल्यैः सौम्यनक्षत्रसहितः सौम्ययंत्रसाधनाचके याम्ययंत्रसाधना
तथाभिधा न कारिता । तन को हेतुः । यतो याम्यकेंद्रन्यासीतरैयाग्योजतमंड-
लानि भृशं दुर्घटानि पृथुलप्रमाणवाद्वहुविस्तराणि । अतएव साधितुमशक्यानि ।
सक्सिंधीनि नक्षपाण्यापि स्तोकांतराणि निरुपयोगीनि च । अतस्तैस्तमांगीचके।
अतस्तयाम्ययंत्रं विहाय सौम्पयंत्रांगीकारः कृतः । लंकात उत्तरभुवामिमुसं परमक्रां.
तिपयंतं अस्मादेव सौम्ययंत्राद्घटिकादिकालनिर्णयः सुखोपलभ्यः सुखावबोधश्च.
प्रमाणीकृतः । तथा तैरेव गणकाचायवरैगणितज्ञानकौतुकार्य सौम्ययाम्योगवेन गणि-
तागमैन उभयोः सौम्ययाम्यगणितयोर्युतयाऽनेकानि मिश्रयंत्राणि तथा चकिरे
यथायथानयोः सौम्ययाम्पयंत्रयोः सौम्ययाम्यविभागे स्वस्वाक्षस्थाने घटि.
कादिसमयज्ञानमेभ्यो मिश्रयंत्रेभ्य एव सर्वदा सत्वरमायाति । विशेषवायम् । यतः
फणींद्राभिधे मिश्रयंत्रे वृत्तपंचकरवात्सौम्ययाम्योदयेन गणितागतेन उन्नतमंडलेवंतः
संपाते शुद्धिः स्यात् । परमन्येषु वृत्तत्रयत्वात्तेनैव गणितागतेन उसतमंडलानि
पृथक् पृथग्जायते । अतस्तेषु संपातशुद्धिनसंजाघटीति ॥
अथाक्षांशेभ्यः परमदिनामयनम् -
द्विष्टाक्षांशा जिनर्भता लब्धमक्षाद्विशोधितम् ।।
शेषमध हतं दिग्भिः पट्याप्तं द्विगुणीकृतम् ।। २५ ।।
तन्नाडिका विनाड्यादि ऊद्धाकं त्रिंशतायुतम् ।।
नृयुग्मांते रचौ प्रोकं पलेभ्यः परमं दिनम् ॥ २६ ॥

·(६२)
प्यारयोदाहरणमेव-
तयया ॥ दिल्यामक्षांशाः २८.३९ द्विस्था: २८१३९ चतुर्विशत्या भक्का लब्धं
11३८ अक्षांशापात्यते । शेषं २०२०२२ अर्धितं श४३१४१ दागुणं
३११७ पट्याप्त २०१७३७ द्विगुणं ४।३।३४ उपरि निशद्धि ३० युतं जातं
दिटयां परमदिनं ३५।३४४३५ एपमनया रीत्या शिदक्षांशपर्वतमायाति । अग्रेऽतरं
करोति । एवं सर्वत्र।
अय परमदिनाद्विपुवरछायानयनम्-
हीनं खरामैः परमं दिनं च
शेपं नगनं गुणितं च षष्ट्या ६०॥
भकं त्रिगोचाहुभि २९३ रंगुलादि-
च्छाया स्फुटा स्वाद्विपुवद्वयस्य ।। २७ ।।
अनोदाहरणमेव व्याख्या ॥ अथान परमदिनं ३४॥३४॥३४ विषुवदिनमानेन ३०
हीनं ४॥३४॥३४ सप्तगुणं ३२११५८ कलापिंटः १९२१।५८ कल्पित २९३ भाग-
हारात विपुवच्छाया ६३३ कलापिडोपं १६६ अनया युक्त्या छायानयन कार्यम् ।।
अभूभृगुपुरे चरे गणकचक्रचूडामणिः
कृती नृपतिसंस्तुतो मदनसूरिनामा गुरुः ।।
तदीयपदशालिना विरचिते सुयंत्रागमे
महेन्द्रगुरुणोद्धृते रचनकर्मजात स्फुटम् ॥ २८ ॥
स्पष्टार्थः ॥
श्रीपीरोजमहेन्द्रसपंगणकैः पृष्टो महेन्द्रप्रभु.
जर्जातः सूरिवरस्तदीयचरणांभोजैकभृगधुता ।।
सूरिश्रीमलयेन्दुना विरचिते श्रीयत्रराजागमे
व्याख्याने रचनाभिधेऽतिविशदोऽध्यायतृतीयोगतः ॥ ३ ॥
इति श्रीयन्त्र राजायमे यन्नरचनाध्यायस्तृतीय ॥ ३ ॥
चतुर्थोऽध्यायः।
अथ यंत्रशोधनाध्यायो व्याख्यायते-
निष्पन्नयंत्रमुलंब्य रंधे कीलं प्रवेशयेत् ।।
तदने लंचयेत्सूत्रं सूक्ष्मं भारेण संयुतम् ॥ १॥
मध्यरेखा स्पृशेत्तचेत् ज्ञेयं शुद्धं तथाहि तत् ।।
अन्यथाधिकमस्यांगं घर्पित्वा शोधयेत्ततः ॥२॥

·(६३) अनयोाख्या ॥ निष्पन्नयंत्रमुलंध्य तल्किरीटच्छिद्र लोहमयं कीलं प्रवेशयेत् । सदरोधोभारेण युतं सूत्रं सूक्ष्मं लंबयेत् । सूक्ष्मं लंबमानं कुर्यादित्यर्थः । तलबमानं सूत्रं धनस मध्ये रेखामात स्टशेरदा तjग्नं शुद्ध, समं ततो भारशुद्धं शेयमित्यर्थः । अन्यथा अशुद्धं यदि स्यात्तदाऽस यंत्रस्य वाम दक्षिणं चाधिकमंग घर्षयित्वा पुनः शोधयेत् । सूत्रस्पर्शनेति शेषः ।। भथ कुजादिवृत्तानां शोधनमाह- मेपधुजीवापायेखायोगस्पर्शात्कुजे स्फुटे ॥ केंद्रन्यासांतरैः शुद्धैः शोधयेदुन्नतांशकान् ॥ ३ ॥ व्याख्या ॥ मेपघुजीवामानेखयोोंगे सन्निपात उभयतस्तयोः स्पर्शात् उद्भुत- कुजाख्यवृत्ते स्फुटे भवतः । तथा पूर्वोक्तः केंद्रव्यासांतरैरुसतांशान अर्थादुन्नतांश- वृत्तानि शोधयेत् ॥ शुद्धानि कुर्यादित्यर्थः ॥ उदाहरणम्-तद्यथा । मध्यात् पडुनताशाना केंद्रप्रमाणेन २९१३२ चिह्न करवा तदुपरि व्यासमानेन ३३।२८ वृत्ते कृते पडुनतांशानां वलयं निष्पन्नं । ततो यंत्र- मध्यात् मध्याहरेखोपरि उन्नतवलयं यावत् केंद्रव्यासांतरं ३७ कंयाभागैः ममीयमानं यदि स्थानदा तलयं शुद्धम् । एवं शेषाण्युजतवलयानि शोयानि ॥ अथ सांशानां द्वादशलग्नानां शोधनमाह- उदयास्तोदीच्ययाम्यरेखाग्रे सदृशांशता ॥ प्राक् समतुर्यदिक्संख्यलग्नानां स्याद्विशुद्धता ॥ ४ ॥ ग्याख्या ॥ उदये पूर्वक्षितिजे अस्ते परे क्षितिजे उदीव्यरेखामे याम्यरेखाने च प्रथमसप्तमचतुर्थदशमानां मेपतुलाकर्कमकराणां सदशांशता तुल्यांशता यदि स्यात्तदा तेषां चतुर्णा लग्नानां शुद्धता ज्ञेया । तद्वैपरीत्येऽशुद्धता च । एवं शेषाण्यपि लमानि भरीशोधनीयानि ।। । भय कर्मशुद्धस्थापितनक्षत्रांशान् परमोलताशेर्नक्षत्रचंचुशोधनमाह- मध्यरेखास्थिते स्वस्वराश्यंशे संस्पृशेद्य दि ।। भास्यं स्वान्परमानंशान् तदा तचंचुशुद्धता ॥ ५ ॥ व्याख्या ॥ यद्यनक्षत्रं यस्य यस्य राशेर्यस्मिन्यस्मिनंशेऽस्ति तसिन् तस्मिन् भागे मध्यरेखोपरि स्थिते सति तस्य तस्य नक्षत्रस्यास्यं चंचुस्थानं स्वान्परमोलता.. शान् यदि स्टशति तदा तस्य नक्षत्रस्याऽऽसशुद्धिः स्यात् । उदमाचे चंचोहानिर्व- दिर्वा कार्येति शेषः । यथा सुद्धं रोहिणीनक्षत्रं मिथुनस्य तृतीयांशे प्रवर्तते । पसिनशे मध्यरेखोपरि स्थापिते यदि रोहिण्यासं स्वीयान्परमोन्नताशान् ७० स्थ. शति तदा रोहिण्या आस्यशुद्धिर्भवति । एवं पाण्यपि नक्षत्रास्यानि शोधनीयानि .

·(६४) श्रय यंग्रएपस्थितभुज्ञाशोधनं पादद्वयशोधनं चाह- भुजामयुग्मं शुद्धं स्याद्रेखास्थं परपूर्वयोः। तन्मध्यरेसोपरिगं शुद्ध पादद्वयं तथा ॥६॥ ध्याख्या ॥ यंत्रपठे भुजाप्रयुग्मं पूर्वापररेसोपरिगं यदा स्यात्तदा भुजा शुदम् । तया पादद्वयं तस्याभुजाया मध्यरेसोपरिस्थितं शुद्धं भवति ॥ अभूद्धगुपुरे वरे गणकचकचूडामणिः कृती नृपतिसंस्तुतो मदनसूरिनामा गुरुः ॥ तदीयपदशालिना विरचिते सुयंत्रागमे महेंद्रगुरुणोद्धृतेऽजनि सुशोधनं यंत्रजम् ॥ ७ ॥ स्पष्टार्थः॥ श्रीपीरोजशद्रसर्मगणकः पृशे महेंद्रप्रभु- जातः सूरिवरसदीयचरणांभोजैक गधुता ॥ रिश्रीमलयेंदुना विरचितेश्रीयंत्रराजागमे ध्यारयाने स्फुटशोधनादिकथनाध्यायश्चतुर्थोऽगमत् ॥ ५ ॥ इति श्रीयंत्रराजागमे यंत्रशोधनाऽध्यायश्चतुर्थः ॥ ४ ॥ पंचमोऽध्यायः । अथ यंगविचारणाध्यायो ब्याक्रियते- अथ रवः शेपमहाणां नक्षत्राणां चोनतांशानयनमाह- करेऽपसव्ये विनिवेश्य यंत्रं ज्योतिर्विदा भास्करसन्मुखेन । तथा भुजाग्रं परिचालनीयं यथा विशेच्छिद्रयुगेऽर्कतेजः ॥१॥ अस्य व्याख्या ॥ अपसम्ये दक्षिणे तयाच्छिद्रयुगे इति भुजः पादसंबंधः । शेपं सष्टम् ॥ पूर्वेऽहनि प्राधाकुभो भुजामं स्पृष्टा रवेरुन्नतभागकाः स्युः ।। त एव मध्यंदिनतोऽपरांशा रात्रौ ग्रहोडुष्यपि चैवमेव ॥२॥ व्याख्या ॥ पूर्वेऽहनि पूर्वाले प्राककुभः पूर्वस्या दिशो भुजानं स्पृष्टा एकाद्या नपतिपयंता रवेल्लतभागाः स्यु भवेयुः । एवं मध्यंदिनतो मध्याहादूमपरो. तांशाः स्युः । तथा रामौ गणकेन दक्षिणनेत्रं निमील्प वामनेत्रोपरिस्थेन यंत्रेण इष्टस्य इष्टमहस्य विष्णस्य वा घेधे भुनामस्पृष्टा अंशाः पूर्वापरदिग्गतत्वेन पूर्वोत्र- तांशा अपरोखताशा ज्ञेयाः ॥

·(६५) भय रविसंघवपूर्वापरोसतांशेभ्यो दिनगतशेषघटिकानयनं लमानयनं चाद- रव्यंशकं प्रागपरे च भूजे धृत्वोन्नतांशोपरिगे कृतेऽस्मिन् ॥ द्विस्थानसंलग्नमृगास्यमध्ये कालांशका पंक्ति १० पलप्रमाणः ॥३॥ पनि ६ विभक्तैर्दिवसस्य यातं शेषं च घटयादि परिस्फुटं स्यात् ।। तथोन्नतांशस्पृशि भास्करांशे प्राग्भूजगः सायनलग्नभागः॥४॥ अनयोग्यास्या । इष्टदिने सायनमेपादिराशिस्थितसूर्याशं पूर्वाले माचि भूजे अपराहे भवभूजे च करवाऽसिमेव सूयादो क्रमाद्विद्ध च पूर्वापरोसतांसोपरिगे कृते सति कमाहि स्थानसंलममगासमभ्यस्थितैः कालांशकैर्दशपलप्रमाणैः पनि ६ . फैदिनस्यातीत पक्ष्यादि परिस्फुटं सात् । तथा पूर्वोक्त एव भास्करांशे विद्धपूर्वाप. रोखतांपास्तृशि पूर्व क्षितिजगतः सायनमेपादिलग्नांशः स्पष्टः स्यात् ।। अथ दिवाहोरानयनम्- एवं रवेः सप्तमराशिभागो यत्रैय होरावलयेऽस्ति सैव ॥ होराघुनाथाच ततः स्वपष्ठपष्ठस्य गण्यापरभूजवृत्तात् ॥५॥ एचमिति कोऽर्थः । पूर्ववडास्करोदो इटोसतांसोपरि स्थापिते सति तस्मात्र सप्तमराश्यशो यस्मिन् होरावलयेऽस्ति सैव तहिने आचादिनवारादिहोरा । ततो दिनवारहोरातः पष्टस्य द्वितीयाचा द्वादशपयंता होरा ज्ञेया । आद्या दिनयारतो वारो. पलक्षितमहस्य थपष्टस्य द्वितीया । परमियमामायहोरापरभूजवृत्ताद् गया। अथ दिनगतशेपघटीम्यो रब्युनतांशानयनम्- रव्यंशकं प्राक् क्षितिजे निवेश्य चिह्नं मृगास्ये विदधीत पश्चात् ॥ अभीष्टकाले घटिकोपरिस्थं तदेव कृत्वा परिचिंतनीयम् ॥६॥ रव्यंशको यत्र हि तुंगवृत्ते तदंकसंख्यास्तपनोन्नतांशाः ॥ मध्याह्नतोऽस्तक्षितिजात्तथैव ते बोधनीयाः सुधियाऽवशिष्टाः ७ अनयोयाख्या । पंशक प्राक्षितिजे निवेश्य मृगासे चिहं विरच्य पश्चाद. भीष्टकाले घटिकोपरिस्थं तदेवमृगावं कृत्वा गणकेन विलोकनीयस् । यस्मिन् तुंगवृत्ते रमेश स्थितोऽस्ति ताबदकममाणाः पूर्वतः सूर्यास्तांशास्तायतीपु घटी जाता इति शेषः । तथा मध्याहृतोऽम्नक्षितिजात्तथैव पूर्वोत्तरीत्या मुशिया विदुपा अवशिष्टाविष्टघटीपु अवशिष्टा उखतांशा बोधनीयाः॥ मय रात्री विद्धनक्षनोलतांदोम्यो रात्रिगतशेपघटिकानयनमाह--- विद्धोन्नतांशोपगते च भास्य रव्यंशकेऽस्तेंद्रकुजस्थिते च ॥ चिहदयांतर्गतशेषनाडीपलानि पूर्वापररात्रिभागे॥८॥ यंत्र०९ ·राशी भुजाणेष्टनक्षत्रे विद्ध प्राच्या प्रतीच्या वा ये उन्नतांशाः प्राप्यते । तेपू. प्रतवलयस्थितेषु विद्धोखतांदोषु विद्धे नक्षत्रमुसे ते, सूर्याशे अस्तकुजस्थे ऐंद्रकु- जस्थे वा पूर्वीपररात्रिभाग क्रमान्मकरमुखचिहृदयांतर्गत शेषं नाडीपलादि- रसुटं स्यात् ।। भथ रात्री लग्नहोरानयनमाह- तनैव नक्षत्रमुखे निविष्टे प्राग्भूजगं सायनमेति लग्नम् ॥ सूयांशकाधिष्ठितवृत्तसंस्था तदान होरापि निशि स्फुटा स्यात् ९ व्याख्या ॥ तत्रैव विद्धोन्नतांशेष्वेव विद्धनक्षमुरौ निविष्टै पूर्वरात्रौ अपररात्री भाग्भूजर्ग सायनं लममेति । तदा तसिन् काले सूर्याशकाधिष्ठितवृत्तसंस्था होरा निशि रात्रौ स्फुटा स्यात् । लमकाले यसिन् वलयेकः स्थितोऽसि तदलये सद्ग- वहोरा भवतीत्यर्थः॥ अथ रानिगतेप्टघटीभ्यो नशवाकांतोशतांशानयनम् --- सूर्याशकेऽस्तक्षितिजस्थितेंऽकं कृत्वा मृगास्ये गतनाडिकासु ॥ निवेशितेऽत्रोन्नतवृत्तगाः स्वाः प्राच्यप्रतीच्योडुभवोन्नतांशाः १० च्याया ॥ सूर्याशकेऽस्तक्षितिजस्थिते सति मृगास्ये अंकं कृत्वा पश्चाहतेष्टना- डिकासु मृगास्यै निवेशिते सति उन्नतांशवृत्तस्थिताः स्वकीयाः प्राच्यप्रतीच्योडुभवाः पूर्वापरकपालस्थितनक्षत्रामाता उन्नतांशाः स्फुटा भवतीति शेपः ।। अथ दिनरात्रिगतघटीम्यो लग्नानयनमाह- प्रागस्तभूजोपगतेऽर्कभागेंड- क्रिते मृगास्ये गतनाडिकासु ॥ स्थिते च तस्मिन् धुनिशोः क्रमात्स्या- माग्भूजगः सायनलग्नभागः ।। ११ ।। घ्याख्या ॥ दिने सूर्याशे पाक्षितिजोपगै मृगस्थे चिह्निते ततो गतनाहि. कासु तस्सिन्मृगास्य स्थिते सति प्राकृक्षितिजस्थः सायनो लमभागः स्यात् ॥ एवं रानावस्तक्षितिजस्थे सूर्याशे मृगास्यं चियित्वा ततो रानिगतधटीपु मृगास्त्र भारो- पिते प्राकृक्षितिजगतः सायनो लग्नभागो भवति ।। अथ द्वादशभावसाधने भावचतुष्टयसाधनम् - पूर्वास्तभूजोत्तरदक्षिणासु प्राक् सप्त ७ तुर्या ४ वर १० लग्नभागाः ॥

·(६७)
लग्ने भवेत्केंद्रचतुष्कमिटे
यत्र स्थिताः स्युर्वलिनो ग्रहेंद्राः ॥ १२ ॥
व्याख्या । इष्टे तात्कालिके लग्ने पूर्वभूजास्तभूजोत्तरदक्षिणासु समकालं संभवत:
माक्सप्ततुर्याबरलमभागाः प्रथमसप्तमचतुर्थदशमलग्नांशाः केंद्रचतुकं भवेत् । यत्र
केंद्रचतुप्के स्थिता ग्रहेंद्रा बलिनो भवेयुरिति ॥
पुनर्भावचतुष्टयोत्पादनमाह'---
अंकेशहोरादिगते तु लग्ने खमध्यगौ नैधनधर्मभावी ॥
द्वितुर्यहोरास्पृशि सप्तमांशे खमध्यगावेव शिवार्कसंख्यौ ॥१३॥
व्यास्या ॥ लमभागे तात्कालिकलमांशे, अंके ९श : होरायुजि, नवमैका-
दशहोरावलयाघभागस्थे सति समध्यगी याम्यरेखोपरि गतौ क्रमाधनधर्मभावी
स्तः । तथा सप्तमांशेऽस्तस्थिते सप्तमलमांशे द्वितीयचतुर्थहोराप्रांतरेखास्पृशि पूर्ववत्
खमध्यगायेव एकादशद्वादशभावौ भवतः ॥
अथैभ्यः शेपभावचतुष्टयोत्पादनमाह--
वस्वादिभावा रसराशियुक्तान्निजानिजात्सप्तमसप्तमाः स्युः ।।
संयोज्य भावद्वितयं समीपस्थितं तदध विहितं च संधिः ॥१४॥
व्याख्या ॥ अष्टमनयमैकादशद्वादशभावानां राशिपङ्कयोजनाद् द्वादशकपात.
नाच शेषा द्वितीयपंचमषष्ठभावा भवेयुः ॥ अथ संधेरानयनम् ॥ भावयोगदलं
संधिरिति च वचनात् । द्वादशप्रथमयोयोग एकनमेलनं पश्चाद्दलमर्धं प्रथम-
संधिः । एवं प्रथमद्वितीयभावयोमेलनार्धकरणेन द्वितीयसंधिः । एवं द्वादशापि
संधयः स्युः ॥
अथ भायफलम्-
पूर्ण च मिनं च फलं ग्रहेंद्रः समांशको यच्छति भावसंध्योः ।।
हीनाधिको वा कथितः स संधेरतीतगम्यात्मफलप्रदायी ॥१५॥
व्याख्या भावसंध्योः समांशको ग्रहेंद्रः पूर्ण च मिश्रं च फलं प्रयच्छति । कोऽर्थः ।
भावसमांशको यो ग्रहः स संपूर्ण फलं संधिसमांशकश्च मिश्रफलं ददाति । तथा
स एव महेंदः संधेहीनांशकः सन्नतीतभावस्य फलदायी । संघरधिकांशकचेद्वतंत
आगामिभावस्य फलदायी भवति ।
अथ खेटस्य संधेः सकाशान्यूनाधिकस्य विंशोपकाद्य फलानयनमाह-
न्यूनाधिकत्वे विधिरेप कार्यः खेटांशसंध्यंतरयातशेपे ॥
हत्वा नखैर्भावजसंधिजांशांतरेण भक्त परिलभ्यते यत् ॥१६॥

·(६८) तस्माद् द्विधा भावफलं ग्रहस्य प्रहीयमानं परिवर्धमानम् ॥ इदं तदा यच्छति च ग्रहशो यदा भवेत्काललवृत्तगश्च ॥ १७ ॥ अनयोर्यास्योदाहरणमेव । संधेः सकाशादहस्य न्यूनाधिकरय एप विधिः कार्मः। कोऽर्थः । रोटांशसंध्यंतरयोः पाते कृते पच्पं समसः २० विशत्या २० संगुण्य भावजसंधिज्ञांशांतरेण भक्तेः यत्फलं लभ्यते तद्रास द्विपा हीपमानबईमा- भभावभेदालावफलं भवेत् । इदं फलं प्रदेशसदा प्रयच्छति यदा कालवृत्तगो भवति ॥ अय यंत्रण पनिर्भक्तांशरेयोपरिगतमध्यस्थरयंशज्ञानमाह-- आचंतरेखे रसभागजाते धृत्वा कुजे प्राचि मृगेंकितेद्विः ।। अंशान्दिचिह्नांतरजान्विभज्य पद्धिपिलब्धाश्च पडशनीयाः॥१८॥ ततोऽकतः प्राक्तनतोऽशकेपु स्पृष्ट्वा मृगास्ये निहितेऽनुधवम् ॥ पाच्ये कुजे सूर्यलयः स्फुटं स्याच्छेपेषु खेटेप्यपि चेत्यमेव ॥१९॥ अनयोग्यारया यंत्रस्य अमंडले रसमाजाते पाशममित आपतरेख प्राचि फुजे 'पा, मुगास्य स्थानद्वय विद्वयं हवा, तदंतरमाांगान पनिर्षिभज्य ब्धांशाः पदंशनीयाः। मृगासचिहाइपमध्ये पदत्याने स्थापनीयाः । परगुणाः कार्याः । स मापृतात् मृगासचिहारदरिषु मृगाननेऽनुपर्ष निमित सानि पारने सारो रूपः स्फुटो भवति । इयमन्येपपि सैटेपु चिंतनीयम् ॥ १५ पछिमसोरतवृत्तमा पगसोसतांशस्थानमानापमाह- पडुन्नतांशेषु मुख तथाऽते रव्यंशमध्यास्य मृगेंऽकित दिः ।। पझिद्धि चिहस्थलवान्विभज्य लब्धेषु भागेषु कृतेपु पोढा ॥२०॥ पूर्वोत्तरीत्यांशधृते मृगास्ये प्रत्युन्नताशं रविभागयोग्यम् ।। स्थानं भवत्युनतभागकानामेवं विधेयं निशि चान्यभानाम् २१ भयोटपा मांगपतु पशुपनशिपाहार्यते च स्पॉर्म निरप :- ध्यास्य, मृगाम्ये म्यानयोपरि चिदिने मनि सदंवस्थानमा पनि ६ मित्र सांदीपु पोरा स्थापित मागुणरीत्या गुगामा म्याषिते मयुबat . शमोग्पमुमतमान स्थान पनि । पुसमन्येपाम भानामुमता- गमा. मेया कोपः । प्रथा . उसामुत सा नसgeskt. कामम् ॥

·वलये तत्प्रमिताशेपु मध्यरेखोपरि चिहितेषु मचके नामित नाना स्थापित । नापराश्यंशे च स्थापिते ग्रहांशाः सुटा मति । पोदार टीका रविवाद - (६९) अथ रायामवंतुष्टयलमनक्षत्रोतांशानयनमाह- तृतीयहोरांतगतेऽर्कभागे यामोऽग्रिमः भानुजगं विलनम् ॥ रात्रीभवेदुन्नतवृत्तमध्ये धिपण्याग्रतश्चोन्नतभागकाः स्युः ॥२२॥ एवं पहुंकांतिमहोरिकासु प्रांतेऽर्कभागे परिशेपयामाः॥ लग्नानिधिष्ण्योन्नतभागकाश्च विवेचनीया गणकैः स्वबुद्ध्या ॥२३॥ अनयोग्यारया ॥ अथ रामावस्तकुजेऽभागं निवेश्य मकरमुसे चिह्न कृत्वा अक्ष- पत्रस्यहोरावलयानां मध्ये तृतीयहोरामांतेऽभागे स्थापिते पुनम गासे चिह्निते चिहद्वयांतराले कालवृत्ते घटीपलात्मकः प्रथमो यामो भवति । तथैव समकालं प्रादुजे लमं भागाचं स्यात् ॥ उततवलयमध्ये घिण्यचंच्वास्थगता उन्नतभागा अपि स्युः । एवं पटनवमहादशहाराप्रति व्यंशे क्रमेण स्थापित शेषयामत्र लमानि नक्षमागामुलतभागाश्च गणकैः स्वधिया विचार्याः । अथ रविस्पष्टीकरणमाह-- मध्यंदिनांशास्तपनस्य विध्वा ते मध्यरेखोपरि चिहनीयाः॥ सम्यक्तदूर्धस्थितभांशको यः स सायनार्कस्य सदा स्फुटः स्यात् २५ व्याख्या ॥ रवेमध्याहसंबंधिन उन्नतांशान् योग विध्वा मध्याहरेखोपर तत्पमितोलताशेषु चिढे कृते भचके भ्राम्यमाणे यो राशिमागस्ता निविशति वलिन् दिने तदंशः सायनार्कस स्फुटो भवति ॥ भनोदाहरणम्-इष्टदिने मध्या- ससमये यंत्रेण मध्याहृयोलताशा. प्राप्ताः ६. तन मध्याह्यरेखोपरि चिई कृते तदनु चक्रे भ्राम्यमाणे तदुपरि मेपरा शिद्वादशांशः सायनो लाम । मनो ज्ञातमिष्टदिने रविपद्वादशभागे सायनो वर्तते । अयनांशेविहीनो निसनी भय धिष्ण्यशेपग्रहाणां स्फुटीकरणमाह- त्रौ खमध्यस्थितभग्रहाणां परोन्नतांशव्यधचिह्नितानाम् । मध्यस्थरेखोपरि भांशका ये तत्र स्थितास्ते निखिलाः स्फुटाः स्युः ॥ २५ ॥ शनिसमये आकाशमध्यस्थितनक्षत्रमहाणां परमोडतांशान् यंत्र विधान. भवति ॥ शेयम् ॥

·(७०) अथ प्रकारांतरेणेष्टकाले नक्षत्रोन्नतांशेभ्यो भौमादिपंचस्पष्टीकरणम्- रात्रायभीष्टग्रहनक्षयोश्च ज्ञात्वोन्नतांशान्निजभागसंस्थे ।। भास्ये ग्रहाप्तोन्नतभागभांशः स्फुटो भवेत्तस्य तदा खगस्य ॥२६॥ व्याख्या ॥ रजन्यामिष्टग्रहस्पेष्टनक्षस्योलताशान् ज्ञात्वा भमुखे निजोन्नताशेपु स्थापिते सति, लब्धेषु पूर्यापरकपालस्थितग्रहोसताशेपु यो राशिभाग उपविशति तत्र प्रहः सायनः स्फुटो भवति । अत्रोदाहरणम्-संवत् १४३५ प्रथमज्येष्ठशुक्कुपंचदशी १५ गुरौ रात्रिगतधव्यः ६ पलानि १० समये चित्रानक्षत्रस्य परोन्नतांशाः ५५ तत्काले परकपाले भीमोल- तांशाः ३० एवं चिन्नानक्षनचंचौ लब्धोन्नतांशानामुपरि न्यस्ते निशदुसतांशाना- मुपरि सिंहलग्नस्य दशमोऽशो लमः । अतो ज्ञातं भौमः सिंहराशेर्दशमे भागे सा. यनो वर्तते १०० । अयनर्यिहीनः ३।२६४. कर्कटे भवति । एवं सर्वेऽपि महाः समानीयते ॥ अथ ग्रह त्यानयनम्- प्रसाध्यते कालयुगे मते चेत्स्पष्टो ग्रहस्तर्हि तदंतरं यत् ॥ पनिहतं तद्युदलोद्धृताप्तं दिक्संगुणं तस्य गतिः कलाधा ॥२७॥ व्याख्या ॥ मते अभीष्ट कालयुगे पूर्वप्रहरांत चतुर्यमहरादी च यदि प्रहर टतानीयते, तदा तदंतरं यदस्ति, तत् पङ्गिवा धुदलेनोभृत्य तदाप्तं दशगुणं कु- योद, एवं कृते सति तस्य ग्रहस्य कलाद्या गतिः स्यात् ॥ अगोदाहरणम्- संवत् १४३५ ज्येष्टसुदि १५ गुरी मायोमतांशाः रचः १२ । दिनगतपटी ८ २६ समये स्फुटोऽक: सायनः २१०१३०५१ तृतीय. प्रहराते दिनगतघटी २५ पल १८ समये स्फुटोऽर्फः सायनः २०४६।९। इष्ट. कालार्कयोरंतर 111८ रसगुणिते नातं ८५।४८ दिनाधेन १६०५२ भर्फ हम्धं कलादिफलं ५।५१ दशगुणं कुर्यात् । एवं कृरो जाता रवः स्फुटा गतिकला ५८२० एवं समानेतध्यम् ॥ भय इष्टशि परमचरदलानयनम्- निरक्षभूजेऽथ कुजेऽभाग दत्त्वा मृगे चिलमिह द्वयं स्यात् ॥ चरं हि तन्मध्यगतं च सौम्य याम्यं भवेन्मेपतुलादितः स्यात् ॥ २८॥ पल ·(७१) निरक्षभूजात्पुरतोऽथ साक्षभूजांतमध्यस्थगतं चरार्धम् ।। मार्ग स्पृशेद्यन्न च.कालवृत्ते ते स्युर्लवाः पहिताश्वनाड्यः॥२९॥ यथा यथा साक्षकुजं निरक्षात्पुरो ब्रजेत्तत्र चरार्धवृद्धिः॥ एवं कुजं याम्यदिशोऽतगं स्यान्मृगादितस्तत्र परं चरार्धम् ॥३०॥ चरे परे पंचदशात्र नाड्यश्चैकं दिनं पष्टिघटीप्रमाणम् ॥ निशापि तावत्पमितैव भूयः सौम्यं त्वजादेर्वणिजाच्च याम्यम्३१ एषां व्याख्या सुगमा ॥ अथ दिनसनिमानानयनम्---- सूर्याशकं प्राक्षितिजेऽपरे च मुक्त्वा ततो मार्गमुखे कृते द्विः॥ आधंतचिह्नांतगतं दिनं स्याच्छेपास्तमिस्रा घटिकाः समस्ताः ३२ व्यारया ॥ सूर्याशं प्राक्षितिजेऽपरे क्षितिजे च मुक्त्वा ततो मार्गमुखे स्थान- द्वयं प्रापिते चितवये च विहिते पूर्वापरचिल्हांतर्गतं कालवृत्ते दिनप्रमाणं घटिकात्मक भवति । तथवाधःस्थितं शेपं रानिमानस्य घटिकादिकं स्यात् ।। अथायनांशानयनम्- यंत्रंद्रमध्योन्नतभागकेभ्यो देशे निजे योऽस्ति परिस्फुटोऽर्कः ॥ सिद्धांतयुक्त्यापि च साधितो यस्खद्विप्रयोगादयनांशकाः स्युः ३३ प्यारपर । इष्टदिने यंत्रेण मध्याहोलताशेभ्योऽके स्फुटीकृते सिद्धांतयुक्त्यापि रफुटीकृते उभयोर्यदंतरं भागावं तदेव तन देदो अयनांशकर मवेति ॥ अथ प्रहयुत्यानयनम्- शीघ्रस्य मंदस्य च खेचरस्य लब्धोन्नतांशांतरमेकगत्योः ।। गत्यंतरेणापहरेत्तयोश्च विभिन्नगत्योर्गतियोगकेन ॥ ३४ ॥ लब्धं फलं वासरनाडिकाद्यं मंदाद्गतं स्यादधिकांशकस्य । शीघस्य हीनांशजुपश्च गम्यं युतिक्षणः स्यादनयोः स एव ॥३५॥ अनयोग्यारया सीमाइस्य मंदाहस चोग्रतासान् गृहीबातरं निघाय एक- गत्योयफ्रायफ्रयोगोरेग सदंतरं विभजेन् । मिन गत्योध गतियोगेन हरेत् ॥ इत्यं एब्धं फलं दिनायं भवति । इदमेर मंदमहाडीघ्रप्रहेऽधिक सनि गतं, शीघ- प्रदे दीनाशः सनि गम्यं च फलं पेदितव्यम् । अनयो मंदसीप्रयोयुतिकालः स एव ।। भयोदाहरणम्-संवत् ११३. पोपमुदि १५ भौमे सायनः स्फुन्टो गुरुः २० ·(७२) ५४४५४ भुक्तिः ११17 शुक्रः ७।१७१० भुक्तिः ६५० एतस्मिन् दिने विशेष घट्यः ३ पलानि ३० समये शुक्रशीप्रमहस्योन्नतांशाः प्राच्याः २५ एतस्मिन्काले मंदो जीवस्तदुद्धांशाः प्राच्याः २२ उभयोरेंतरं ३ सवयं १८० द्वयोमारवाडक्यंत- रेण ५४ भागे लब्धो दिनादिकालः ३२. अन मंदाग्छीप्रत्य हीनाशकस्वादेष्य. कालः । एतावता तृतीयदिवसे शुक्रवासरे दिनगतपयः २० पलं. समये शुक. गुर्वायुतिकालः ॥ अथ वर्तमानवपलमादामामिवर्षलमानयनम्- पूर्ये कुजेऽमीप्सितपर्पलग्नं निवेश्य मार्गाननमंकयित्वा । ततोऽशकेऽयंक ९३ मिते घृतेऽस्मिन् भाव्यब्द स्फुटमैद्रभूजे ।। ३६ ॥ ध्याच्या ॥ पूर्व कुनेऽभीप्सितवपलमं निवेश्य मार्गाननमायित्या सगमुखं चिह्नयिस्वा भाकामते शिनवति ९३ प्रमितेऽशके अम्मिन् मकरानने एते सति भावि वर्पलग्नमैंद्रभुजे स्फुटं भवति । अग्रोदाहरणम्-संवत् १४३४ सायनमेषसंशातिदिने मध्याहे सायनोऽकः ॥ २९।४७ एवमुदयात् घव्यः २७ पलेषु ३० संक्रमणकालस्तदा यस्सायनं ला तद्वर्ष लमं समुच्यते ५।२१।२१९ असालमादप्रिमवर्षे १४३५ सायनमेषसंक्रातिदिने सायनलामानीयते । समांटे ५.२३ माजे निहिते मकराननेऽष्टमयधिकशत १६८ कोटकांते ने पिच कृते सप्रे चहिनंद ९३ प्रमितेरफेषु गुणिनेषु २६१ प्रमितानामुपरि मकरमुखे समानीते माकुनेऽभीष्टवस्य सायनं धनुलेममु. पविष्टम् ॥ 1.1५५.५२ सदागामिवलमयम् । एवं सर्वाण्यपि समा. नेयानि ॥ मय देशांतरसरकारेण स्फुदलशानयनम् -- मध्यस्थरेखात ऋणं धनं स्यात्पलादिपूर्वापरदिग्निभागे । तत्र स्थिते प्रागपरे च भागे कुति चिहं मकराननाने ॥३७॥ पश्चात्सुरश्चास्य ऋणे धने च तदंशमानेन घृते मृगास्ये ॥ प्रारभूजभागे स्वपुरे विलमं तदा हि देशांतरसंस्कृतं स्यात् ॥३८॥ "युग्मम्" अनयोधगया मिरांशरशोरविधिना पदम्मादीनां प्रदरणी देशानरं पलाम. १"सनः स्थित माहितिने सभागे", पाठः ।

·3 ३ (७३) कमुक्तं सहंकालो मेरुपयतं, मध्यरेखातोऽभीष्टस्थानस्य प्रागपरदेशेन ऋण धनं भ- वति । अत्र पदवेदेशांतरं पलाघारमकमागतं तल्लमस्यापि तदेव ज्ञेयम् । ततः प्राकुजे भभागे लग्नांशे स्थिते सति मकरमुखं चिह्ननीयम् । ततो यदि देशांतरम। णगतं भवति तदा रविदेशांतरमानेन पश्चाचिहं कार्यम् । धनगतं चेपुरस्ताचिह्न कार्यम् । एवमुभयोर्मध्ये एकत्र मृगानने ते सति प्राक्कुजे देशांतरसंस्कृतमिष्ट- पुरस्य लग्नं भवति । अथ नक्षत्राणां सौम्ययाम्यक्रांतिज्ञानम्- मध्याह्नरेखोपरि भस्य वर्फ कुलीरमेपांतगतं यदि स्यात् ।। सौम्या तदा क्रांतिरिदं च मेपमृगांतरस्थं यदि दक्षिणा स्यात् ३९ व्याख्या ॥ यंत्रस्य मध्याहरेखोपरि भचक्रं नक्षप्रचंचुं धृत्वा विलोकनीयम् । यदि तस्कर्कमेपांतरस्थं स्यात् तदा तस्य नक्षत्रस्य सौम्योत्तरा क्रांतिः । इदमेय नक्ष- प्रमुखं यदि भेषमकरांतरगं स्यात् तदा तस्य नक्षत्रस्य दक्षिणा क्रांतिः स्यादिति ३९ अथ यंन्नस्थिताक्षांशेभ्य इष्टाक्षांशानां लग्नानयनम् - यंत्रस्थिताक्षांशगणादभीष्टाक्षाशैर्विलग्नस्य विधिं ब्रवीमि ॥ लग्नं च तत्रोन्नतभागकेभ्यः प्राग्वत्ततः क्रांतिरियं च गुण्या ४० अक्षांशयोरंतरकेन भक्ता परापमेनाप्तमितं लवादि । मृगाननात्प्राक्पुरतः प्रदेयं सौम्यापमे यंत्रभवाक्षभागात् ॥४१॥ न्यूनाधिकेऽभीष्टपलांशके तदिष्टाक्ष प्राकुजगं विलग्नम् ।। याम्यापमे व्यत्ययतः समस्तमिदं विचार्य गणकोत्तमेन ॥४२॥ एषां व्याख्या ॥ विभिर्विशेषकम् । यंत्रस्थिताक्षांशगणायथा इष्टाक्षाशैलनमायाति तथा प्रवीमि कथयामि । तन लनं प्राग्वदुसताशेभ्यः समानीय मृगानने चिई कृत्या स्थाप्यम् । सतो लमारसौम्ययाम्यक्रांत्यानयनम् । इयं क्रांतिरक्षाशयोरंसरकेन गुण्या । कोऽर्थः । यंत्रस्थिताक्षांशाना तथेष्टाक्षांशानामंतरेण हन्यात् । ततः परमाप. मेन परमोत्या भाज्या । ततः प्राप्तमंशादिफलं मृगाननाप्राक् पुरतश्च देयम् । कोऽपः । यंत्रभागानीतलनसमये मृगावं ला भवति । सच्चिदात् पृष्टतोऽप्रतश्च देयमित्यर्थः । सौम्यापमे सीम्यक्रांती यंत्रामाशायूनाधिके इष्टाक्षारो मृगाननारमा पुरतन चिटं कार्यम् । एवं कृते सति प्राने याममुपविशति सदिष्टाक्षांश समं भपसीति । इदं समसं पूर्वोक्त. याम्यापमे विपरीतम् । कोऽर्थः । याम्यापमे यंत्राक्षारोग्य इष्टोि न्यूनाधिके सनि पूर्ववमृगास्यचिद्वाद पुरतः प्राक् प्रदेयमिति गणकोसमेन ज्योतिर्षियमेन विधायम् ॥ यंत्र०१० ·(७४) असोदाहरणम् - : यंगस्थिताक्षांशाः २०१३ ० इष्टाक्षांशाः २१०० अन सूर्योजसांशाः ६६ प्राच्याः । एम्यो लमं साधितं वृपादौ सूर्ये सति १००० कर्कलमं च ३०२ माकुजे निविष्टमकरमुख चिह्न कार्यम् । असारक्रांतिकारा १२१५/५४ अंशात्मिका २०॥ १५१५५ एपा यंत्राक्षेप्टाक्षांशयोर्वियोगेन ३० हता जाता ९१ परापमेन २३६३५ मत्ता लन्धमंशादिफलं ३।३८१३९ यन प्राग्लनाननसमये मकराननमुप- विष्टमस्ति तसाचिह्नादिदं फलं यन्नस्थिताक्षात् २८१३९ इष्टाक्षे न्यूने २५० प्राक पूर्वतश्विले मकरमुसे ते माजे कर्कलन सायनं ३०० एवमन्यत्रापि समा. नेयम् ॥ अथ सदोदितनक्षत्रेभ्योऽभीष्टदेशस्याक्षांशानयनम् -- सदोदितक्ष तलगोगं सद्विचा द्विवारातदुन्नतांशान् ॥ ज्ञात्वाथ संयोज्य च तैः पलांशा अधीकृतैरिष्टपुरे भवति ॥४३॥ व्याख्या । इष्टपुरे अक्षांश भवति । कया रीत्या । सदोदिता तलगोगं च या भवति । कोऽर्थः । यदा ध्रुवमंदलं भ्रममाणमधः समायाति सदा सदोदितनक्षत्र परमोशतांशज्ञानाथं मुहुर्मुहुर्बुध्वा पुनस्वदेव ध्रुवमंडल भ्रममाणं यदा अचं गच्छनि तदा पुनरपि परमोशतांशज्ञानार्य मुहुस्तदेव सदोदितं विघ्ना पुनस्तदेव सदोदितक्ष विध्वा स्थानद्वयातानुशतांशानेकीकृत्या(करणे इष्टदेशाक्षांशा भवति । विशेष वायम् । भक्षांशज्ञानं भुवाद भुवस्थानं तु फेंद्रभूतमतिसूक्ष्मत्वेन दुधमतस्तास्था नज्ञानार्थ सदोदिवनक्षमतारकैककल्पनया याद्वययोधनाच केंद्राभिधमक्षज्ञानमा नीतमिति तात्पर्यायः॥ उदाहरणम्-इटस्थाने ध्रुवमंडले अयंगे यंनेण सदोदितनक्षप्रवेधनारप्रासा उन्नतांसाः ३१ तथैव तसिग्वाधोगते पुनरपि सदोदितक्षवेधनायासा उमतांश २५ उमयोोंगे ५६ अर्धाकृते २८ भतो ज्ञातं योगिनीपुरे भक्षा २८ विद्यते । एवं सत्र ज्ञेयम् ॥ भय इकर्मसंस्कृतनक्षत्रानयनम्- मध्याहरेखोपरि भास्यभागे न्यस्तेऽत्र योऽशोऽस्ति भमंडलस्य ।। सुसंस्कृतं तत्र हि राशिभागे स्फुटं भवेत्सायनकं तहक्षम् ॥४४॥ भूजदयस्योपरि भास्यदेशे धृते भवेद्यः खलु राशिभागः ॥ तहक्षसंबंधवशेन तस्य स्यातां क्रमेणाभ्युदयास्सलने ॥ ४५ ॥ भनयोग्यास्या अंग्रे मध्याहरेसायो भास्यभागे नक्षत्रपदेशे एते सति ·(७५) भमंडलस्य योऽशोऽस्ति तत्र राशिभागे तदक्षं नक्षत्रं सुसंस्कृतं सायनं कर्मशुद्धं भवति । तथैव तस्मिन् नक्षत्रवक्ने पूर्वापररेखोपरि हते सरयुभयत्रापि यो राशिभागो लगति.तदृक्षसंबंधवदोन भस्य नक्षत्रस्योदयास्खलने क्रमेण स्वाताम् ॥ अथ यंत्रेण तिथिनक्षनयोगानयनम्- कुजे निरक्षे रविचंद्रभागान्यस्येन्मृगास्यद्वितयस्य चिह्ने । कृते धुमध्यात्परतोऽरुणोने चंद्रेक १२ भक्के तिथयो विलब्धाः४६ धुमध्यरेखांकशशांकचिह्नांतरे त्रिनिने खचतुर्विभक्के । यदाप्यते तद्भगणो मृगामात्फलं गतं स्यात्किल कालवृत्ते ॥४७॥ रव्यंकपीयूपकरांकयोगे रामाहते खाधिभिरुद्धृते च ।। आसाद्गतं स्यात्किल योगदे शोध्यं भचक्राभ्यधिके तुचक्रम्४८ गतं विशुद्धं निजभागहारादेप्यं भवेत्तन्निहतं च पट्या ॥ चंद्रार्कभुक्त्यंतरभकमेव लब्धं दिनाद्यं सकलं तिथेस्तु ॥४९॥ एप्यत्यतीतेऽथ भजे खपनि ६० हते त्रिनि-दुविभुक्तिभक्ते ॥ दिनादिकं स्यात्किल योगजे च षष्ट्या हते सूर्यशशांकभुक्त: ५० योगेन रामापहतेन भक्ते लब्धं दिनाचं फलमेवमेव ॥ ग्रहे भवेदौदयिफेऽर्धरात्रे भवेच्च मित्रेण सुसंस्कृतं तत् ॥५१॥ एपो व्यारया ॥ निरक्षे कुजे प्रागपररेखायो स्पष्टरध्यश चंद्राशं च कालवृते नि- पेश्य स्थानद्वयाते मृगास्स चिह्न कार्यम् । गणना तुघुमध्यात् मध्याह्नरेखायाः परतः पवादशादिक्रमेण कार्या ॥ "चंदेऽरणोने" कोऽर्थः सूर्याशे निरक्षभूजोपरि ते सति मकराननं या लगति तदंकप्रमिताः सूर्याशाः कश्यते ॥ एवं चंद्राशे निरक्ष. भूजस्थे यन मृगास्सं सात् ते चंद्रांशानंदाशकेभ्यो रम्यंशकाः पात्यंते यदि न पतंति रादा सपद्मिशत् ३६० संयोज्य पात्यंते द्वादशानिर्भयंते लब्धाः शुलप्रतिपदादि. तिथयो भवंति । " भय नक्षमानयनम् "। "धुमध्यरेखांककिचितांतरे" कोऽर्थः। फालयो मध्याह्नरेखातो यत्र मृगाननं समं तावंतश्चंद्रांशा लब्धाः संनि, तेषु प्रिोपु धावारिंशता ४० मफेषु यरफलमाप्यते यदेवाश्चिन्यादिगत. क्षाणि भवति । F इति पायंतरम्। "सियेश्य मार्गतियस्य चिहे" पिपलं " इति पायंतरम् । २ " सद्भगणोऽधि- ·" । एष्यति गम्ये (७६) अथ योगानयनम् " कालवृते मकराननामात्यांकचंद्रांकयोयोगे साधिते, त्रिहते चत्वारिंशद्विमतो, यहन्धं तदेव योगदे विकुंभादयो योगा गता भवंति। यदि योगे कृते सति भचक्राम्यधिकं भवति पट्यधिकशतत्रयाधिकं जायंते, बदा चक्रमप्यवशेष्यम् पट्यधिकत्रिशती पात्येत्यर्थः । "श्रय तिथ्यादिघाटकानयनम् " गवं विशुदं निजभागहारात्" कोऽर्थः । तिथिनक्षत्रयोगादीनामानयनसमये तिथ्यादिपु लब्धेषु यरछेपं ताक्रमेण तेषां गत. मभिधीयते । तलिजनिजभागहाराद्विशोधित भागामितिध्यादीनां कमात् गम्यं भवति तद्वं गम्यं च पट्याहा रविचंद्रभुत्यंतरेण भग्यते एतसिन् लब्धं तिथे. दिना दिनघटीपलारमकं भवतीति तिथयः ॥ ॥ अथ नक्षत्रम् भतीते गते भजे नक्षबजे सपद्भिः पट्या ६० गुणिते विवाद्वितया चंद्रमुस्पा भक्त सति लब्धं नक्षत्रदिनादिकं भवति ।। " अथ योगः " योगस गते गम्ये च पश्याहवे सूर्यशशांकरातियोगेन रामा- पहतेन मक्ते लब्ध दिनाधं योगस्य भवति । एतदिनायं फलमोदयिके ग्रहे एव. मेवार्धरात्रिके तुमहे मिश्रेण संस्कृतं कार्यम् । गतं विशोषयेन्मिधादम्य मिधे नियोजये"दित्यादिना संस्कृतं कार्यमित्यर्थः ।। "अथ तिध्यानयने उदाहरणम् "॥सं. ११३३ वर्षे चैत्रयदि ३० भौमे पंग्रेण स्फुटी रविचंद्वी अर्धरानसमये साधितो । वत्र निरयनोऽक: N३ मुक्तिः ५९।२१ चंद्रः ११२०२६ मुक्तिः ८३६ रायो निरक्षभूजोपरि एते सति मक- राननं कालवृत्ते मध्यरेखातः सध्या चतुश्चत्वारिंशदधिकशतग्रयांशेपुरा एपं चंदारी निरक्षमूने न्यस्त्रे मरमुखं कालवृत्ते पंचारादधिकशतप्रयांशेषु ३५.२६ लमं । एवं रम्पंसाः ३५४४४३ चंद्रशेभ्यः ३५०२६ पातिवा जावं वरं ५५ एतद्वादशभिः १२ मई एब्धं तिथिस्थाने शून्यं एतायसामावास्या तिषिः । शेष ५.४५ मप्र गतेन प्रयोजनं " गठं पापा १. संगुष्य जातं ३४३ रविचंदमु. पायंवरेण ०७१1१५ भर दिनादिफलं ०२६५० । एततदिनयतातदि. ममियात् ४१५८ पिशोपते जावं पेयमावासाप्रमाणं भव्यादि 11 एवं सर्वनाप्यातम्पम् ॥ "मय नक्षयानपनोदाहरणम् । निष्पानपने ये चंद्रोशः ३५०३६ भानीय संति ते निगुणा जावा. १०५१11८ पते पापारिनता १० भत्ता मधिन्पादिगवनक्षत्राणि २६ शेष असर गर्ग ८ वरमणिनं जातं . एतमिगुणेमुगया २४९५ निमज्य एवं दिनाचं फट ९ एवजयात दिनमिधात् ५५०५८ दिगोभ्य मार्ग पेशामायाम्यापो उत्तरामादपदन घटी २८ पहानि ३९प्रमाणं प्राप्त एवं समापि, - - ·भपास (७७) • अप योगांनयनोदाहरणम्-पूर्वानीश-२५५१५५चंद्रशाः २५०१२६ उभयोर्योगः ६९५।९ भन्न पक्राधिकरयात् पातानपास शेषांशाः ३३५९ एते निगुणिता आवाः १०५:२७ चरवारिंशता मला मासा विकुंमादयो गवयोगाः २५ भस्म गतं पा२७ एवरसयनितं जातं १२७ एप्रिगुणद्वभुतियोगेन २६७) वि. भन्योते एग्धं दिनाचं ७२० एतद्वतवशासदिनमिश्नात् ५४५८ जातं धनाभापास्यायों मझा माम योगो घ. ३७१३८ एवं सर्वत्र । अप गरिने सूर्यसिखाते धैयमावास्या पटी १७ पलानि ३५ उत्तराभाद्रपद- मक्ष घ.२७१३७ ग्रहा घ. ३६१४० प्रमाणं यते, तिथ्यतरं पलानि ५५ "नक्षzi खरं पदानि ५८" प्रमाणमनि, पर प्रतियान दोपः ॥ एवं सर्पयापि शेयम् । भप द्वादशांगुलशंकुतः ससांगुलशंकुरछायानयनं राशिकेन- शंकुप्रभा मुनि ७ हता रविभि १२ विभका- प्राप्तं यदन सकलं फलमंगुलाधम् ॥ द्विःस्थं घ तभवति सप्त ७ मितस्य शंको. छायाफलं स्फुटतरं गणकर्नियद्धम् ॥ ५२ ।। प्यारमा द्वादगालोसपा फलज्याकोटकाम् या प्राप्ता m. सा सहमिर्गुण्या मावा ०९९. दारामिर्षिमज्यते च यतः मातम गुलादिपर्स सप्ता. गुरुको मापा भवति ॥ उहादरगम् । सदगुरुको माया पसन्याकोटासा सा 11011. स. मिगिने जाता ०९९. मामिभि सम्धमंगुलापा सप्तांगुको माया ५११३६ एवं सर्पग्रापि शेयम् ।

·(७८) ग्यास्या । इष्टोन्नतांशाजवते ९० विशोज्य पातयिवा सष्ठायो फलज्यायाः कोप्टरद्रयाद् गृहीत्वा सया निज निजं शंकुभयं घर्ग विमजेत् । एवं शंकुद्धये कृते इष्टोमांशानां शंकृदयस व्यंगुलाचा डाया भपति । अयोदाहरणम् ॥ इष्टोमांशा १२ एतेषां द्वादशांगुरको छाया कियनी म. यति । उग्रतांशाः १२ एते नवतेः ९० प्युता ७८ एतेषां छाया पुनके लिरितफ. एज्यातः प्राप्तांगुलाया २१३३ अनया द्वादशांगुलशंकुरगं १४४ निमजेलम्मा द्वा. दशोमतांशानो द्वादशांगुलपयोग्गयांगुलाचा ५६।२८ ॥ नयतेः ९० युवा ४८ एतेषां पापा पुस्तके लिपितफलज्यातः प्राप्तांगुलाघा १२९ मनया सप्तांगुलशंकु- वर्ग ४९ भजेलम्यं द्वादशोसाशानां सप्तांगुलदाकोगमायांगुलामा ३३०२ एम. म्यन शंकुपोऽपि समानेयम् ॥ भय यंग्रेण पर्यवप्राकारदेयसालयतोरणम्भवृक्षादीनां दूरदर्शनादुपवाज्ञानमाह- स्तंभादिकानामनुविध्य चामं यंत्रेण नक्षत्रयदुचतायाः ।। शाय स्वपादाप्रभुवं भुजाग्रमोऽकचित्वा च तदुग्नतांशान् ॥५५|| ज्ञात्वा च कोष्टद्वितयाञ्च शंको छायां गृहीत्यान्यतरस्य चकम् ।। क्षिपन्विकपंन्स्वधियात्र भूयो भुजायभागेन तदेव विध्या [[५६॥ समंकयेमिमथापि चिहदयांतरं सप्तसमादतं च ।। सूर्याहतं या निजमानयुक्तं कृत्या वदे दीहिततुंगतां ज्ञः ॥ ५७ ।। एष ध्यागया । मंमादीनाममं यग्रेग नक्षप्रारद्विमा मुंगगाया शानाय, स्वादामभूमि गुमाम चरिद्धविरवा, पदुमतान् मंमादीनामुपयांना तिाप, सायतानानुसतभागानो पदपम्य मम्पादग्यासकम्प पारोटेम्पो गुदी या समस्या एक रिपप्रपा यो विकर्षमपरि गानुनका जापा भूपानुपरि मुनाप्रमारोप्प भूमिम्मपिटादम TTAR ममागमादय मंमाईना. ममं शुमावस्यमिदेम विलारियांका दमवितरम्पंगुला परिमाल पा. पपेर । पदि मप्तागुमनाया गृहीता भयेन् गरे मारमियों पपन्या सदा दायराभिः । एपं ने गनि पमितमान तन पोग::तिमि रपान गंगा पदर मम्मेदारगा-मोरनामगि माप्रावि पापा suitment दम पापERIT पिहिने कसम्म पटिमा gimaige er , Kirit A man पर पटkrit cा रिमोrtainm ·(७९) घर्तते ततोऽत्र पण्णासंगुलानामुपरि मासा उन्नतांशाः ६२ एधूनताशेषु भुजग्ममा- रोप्य पूर्वस्थानादप्रतः पश्चाद्वा तथाक्रम्यते यथा भूयोऽप्युच्चस्थानस्य शिरो नक्षत्र वद्विध्यते पुनः स्वपादाने चिह्निते पूर्वापरचिह्नयोरंतरं प्राप्तं "गज:"६ एतस्मिन् द्वादशभिः १२ हते ७२ स्ववपुर्मानं गंज ३ युकं संजाता- ७५ एतदीहितस्थानस्सा. मोचतामानमागतम् । एवं सर्वत्र करणीयम् ॥ , अथ यंग्रेण भौमादिपंचकस्योदयज्ञानमाह- सौरं लवं प्राक् क्षितिजे निधाय चिह्नं मृगाग्रादथ कालवृत्ते ॥ कुर्यादभीष्टस्य खगस्य कालांशकेपु वामं मकराननं च ।। ५८ ॥ कृत्वांऽकयेत्पूर्वकुजे भवेद्यत्तल्लग्नमक्षोदयगं ग्रहस्य ॥ ग्रहेऽथ चक्रे विभजेद्भखेटांतरं खगोष्णांशुविभुक्तियुक्त्या ॥ ५९॥ मार्गस्थिते तीक्ष्णगभस्तिखेटभुक्त्यंतरेणाप्तमिदं च कुर्यात् ।। लब्धो दिनादिस्तु फलं ग्रहस्य कालः स च स्यादुदयाभिधानः६० च्याख्या ॥ निभिर्विशेषकं 1 सौरं लवं सूर्याशं प्राक् क्षितिजे उदयरेखायो निधाय कालवृत्ते यत्र मृगानं ल भवति तत्र चिह्नं कुर्यात् । तदनु तस्माञ्चिता. दभीष्टप्रहस्य कालाशेपु वामं भप्रदक्षिणं चिदं कृत्वा मकराननं स्थापयेत् । एवं कृते प्राक् कुनगलनं सायनांशं लगति । तलभ तस्य ग्रहस्साक्षोदयगं सायनांसं म- यति । तत्र कालांशज्ञानमिदं । शुक्रगुरुक्षार्किकुजाः कालांशैर्युत्तरोनरैनवभिः शु. ९ गु.चु. १३ श. १५ मं. १७ एते उदयकालांशा शेयरः॥ "अथ गतगम्यघटीपलानयनम् ॥ ततो लाग्रहयोरंवरं चक्रायस्थिते ग्रहे रोटरविभुक्तियोगेनांतरेण वा विभज्यते । तन लब्धोऽभीष्टप्रहस्योदयो गम्यमानो दिनादिकालः सात् । लगादूने महे गवकालः । अधिके पुप्यकाल इति भावार्थः । इदमने यक्ष्यते ॥ भनोदाहरणम् --सं. १४३४ ध आधिन सुदि १५ गुरौ अर्धरानसमये सायनी रविशुको साधिती । रविः ६।।२९।१० । मुक्तिः५९।२८ शुक्रः । तिकिता २४४४२ रग्यो प्राय शितिजोपरिएते मकराननं चतुःसप्तत्यधिकशते १५४ ला भग्न चिहे कृते शुक्रोदयवशान्मानमहावं मानमहरवेटी कालांशा- स्नान् पूर्वचिदाणाक् पृष्ठभागे गगयिरमा मकराननं स्थाप्यम् । तत्र जावा: १६६ भाग एवं कृते माजे फन्याला सायनं ५।२४ उपविष्टं एसत् गुफस्याक्षसं. पंप्युदयालय लममुप्यते । लमजुयोरंतरं ५५० भागादिकं च सपर्णित ३०० परादविशुभुक्तियोगेन ८४ भक्त सतो लापो दिनादिकालः ३६३५१७ यदि "सवपुर्मानं दरामययुक" इति पायंतरम् रा. ग. पुस्तके।

·। (७९) वर्तते ततोऽत्र पण्णामंगुलानामुपरि प्राप्ता उन्नतांशाः ६२ एपूनताशेषु भुजाममा. रोप्य पूर्वस्थानादग्रतः पश्चाद्वा तथाकम्यते यथा भूयोऽप्युश्चस्थानस्य शिरो नक्षत्र- वद्विध्यते पुनः स्वपादाने चिह्निते पूर्वापरचिह्नयोरंतर प्रासं "गजः" ६ एतस्मिन् द्वादशभिः १२ हते ७२ स्ववपुर्मानं गंज ३ युक्तं संजाता ७५ एतदीहितस्थानस्या. प्रोचतामानमागतम् । एवं सर्वत्र करणीयम् ॥ । अय यंत्रेण भौमादिपंचकस्योदयज्ञानमाह- सौरं लवं प्राक् क्षितिजे निधाय चिह्नं मृगाग्रादथ कालवृत्ते ।। कुर्यादभीष्टस्य खगस्य कालांशकेपु वामं मकराननं च ।। ५८ ॥ कृत्वांऽकयेत्पूर्वकुजे भवेद्यत्तल्लग्नमक्षोदयगं ग्रहस्य ॥ ग्रहेऽथ चक्रे विभजेदखेटांतरं खगोष्णांशुविभुक्तियुक्त्या ।। ५९ ॥ मार्गस्थिते तीक्ष्णगभस्तिखेटभुक्त्यंतरेणाप्तमिदं च कुर्यात् ।। लब्धो दिनादिस्तु फलं ग्रहस्य कालः स च स्यादुदयाभिधानः६० व्याख्या ॥ तिभिर्विशेषकं । सौरं लवं सूर्याशं प्राक् क्षितिजे उदयरेखायां निधाय कालवृत्ते यत्र गृगामं लग्नं भवति तन्न चिहं कुर्यात् । तदनु तस्माचिहा. दभीष्टमहस्य काराशेपु वामं अप्रदक्षिण चिहं कृत्वा मकराननं स्थापयेत् । एवं कृते मार कुजगलनं सायनांश लगति । तल्लनं तस्य ग्रहस्वाक्षोदयगं सायनांश भ. यति । तन्न कालांशज्ञानमिदं । शुक्रगुरुजार्किकुजाः कालांशैर्युत्तरोत्तरनवभिः शु. ९ गु. ११ बु. १३ श. १५ मं. १७ एते उदयकालांशा शेयाः॥ " अथ गतगग्यघटीपलानयनम् " ॥ ततो लमग्रहयोरंतर चक्रावरस्थिते आहे पेटरविमुक्तियोगेनांतरेण वा विभज्यते । तन्न लब्धोऽभीष्टग्रहस्योदयो गम्यमानो दिनादिकालः स्यात् । रमादूने ग्रहे गतकालः । अधिके एप्यकाळ इति भावार्थः । इदमने वक्ष्यते ॥ अनोदाहरणम्-सं. १४३४ वर्षे आश्विन सुदि १५ गुरौ अर्धरानसमये सायनी रविशुको साधिती । रविः धारा२९।१० । मुक्तिः५९।२८ शुकः ५।१८३३० । भु- तिक्रिता २४१४२ रव्यदो प्राक् क्षितिजोपरिश्ते मकराननं चतु सप्तत्यधिकशते १७४ एनं तन चिह्वे कृते सुक्रोदयवशान्मानमहत्वं मानमहत्येऽष्टौ कालांशा- स्तान् पूर्वचितामाक् पृष्ठभागे गणयित्वा मकराननं स्थाप्यम् । तत्र जाता: १६६ भागा एवं कृते प्राकुजे कन्यालमं सायनं ५५२४ उपविष्टं एतत् शुभस्याक्षसं- पंज्युदयारयं हममुच्यते । समक्रयोरंतरं ५० भागादिकं च सवर्णितं ३०० वक्र पदावविशुममुक्तियोगेन ८५ भक्तं सतो लब्धो दिनादिकार: ३३३७ यदि १"सवपुर्मानं हस्खत्रययुक्तं" इदि पायंतरम् ख. ग. पुस्तके ।

·"
अथ
(८०)
•लमादूनो प्रहादा गतकाला यदि लग्नाधिकरतदप्य इति गते ३१३४ मिनांत
.४५/५ एवं रूपाद्विशोधिते तत्राश्विन सु०१ सोमे उदयात् घटी १० प. ४८
समये शुक्रोदयो जात इति सिद्धम् ॥
यंत्रेण भौमादीनामस्तज्ञानम् ""
इप्टेऽहनीप्टस्य खगस्य चास्तकाले गृहीत्वोडुभवोन्नताशान् ॥
धिष्ण्याननं तेषु निवेश्य विद्याभूजे परेऽभीष्टखगास्तलग्नम् ६१
ततोऽकयित्वा मकरास्यमंशो गं निधायापरभूजभागे ।
पुनर्मगाने प्रविधाय चिह्न चिहृदयस्यांतरगान विभागान् ॥२॥
कालांशकैरिटखगस्य हीनान् कृत्वाथ शेपं विभजेत्पुरावत् ॥
रवेः खगश्चेदधिकस्तदैष्यकालो भवेद्धीनतरे गतोऽस्मिन् ॥६॥
एषां प्यारया ॥ इटदिने इष्टमहस्यास्तसमये इष्टनक्षपोषतांशान् ज्ञावा तस्य
नक्षत्रस्य चंचु तेषु उन्नतांशेषु निवेश्यापरक्षितिजस्थं इध्महस्यास्तलमं विधात् जा.
नीयात् । ततो मकराननमंकायस्वांशोः सूर्यस्य भागमंशमपरभुजे निवेश्य पुनर्मूगा.
नने चिह्नं कृत्वा चिययोः पूर्वापरचितयोरंतरोगवानशानिएग्रहण कालांशकैर्वि
होनाकरवाय शेषं पुरावद्विभजेत् । रपेशेदधिको ग्रहो भवति तदा एप्यकालः |
अथ घेद्धीनो भवति तदा गतकालः ॥
अनोदाहरणम्-संवत् ११३५ वर्षे आधिन धरि ३० गुरौ अर्धरानसमये स्फुदी
रविशुफी यंत्रेण साधितो रविः सायना । 41८1५५ । मुक्तिः ५८.. शुकः
५।२६१४५ मुखियणरूपा २१३५ तरकालगुकानसमये श्रवणननोमांशाः
६. प्राच्याः । सम्र नक्षग्रानने समानीते अपरकुने शुभस्याममं सायनं ५।२७
वतंसे मकराननं तु ३५७ उपरि लमं घर्तते उन चिदं पुरवा ग्यशमप.
रकने निधाय मकरास्यं ३५५ उपरि हमे सति चिंदर्याउरे १३२ शुक्रस्प का.
Mः ९ पात्यते पहरयास पतति तद्वशारयमेवातरं सवर्य पक्रापार मुखियो
गेन ८५ विमस्य इन्धो दिनादिकासः ॥२४४३ यदि श्यरधि प्रहनाप-
फालः हीनद्वतकालः । अंग्रेप्यकालः २२ एण्यग्यामिशः १५ मध्ये यो.
ज्यते । जारा 1100 एतावता भाधिन मुदि २ शनिदिने पटि • पलानि ।
समये प्रशतः पधिमे भविष्यति ।
पर शतं संतु कवीश्वराणां स्वार्थोपपत्त्य गणितप्रधाः ॥
अस्माकमेतरिकल फेवलाय परोपकाराय विधानमत्र ॥ ६४ ॥

·ग्रंथेऽस्मिन् यंत्रराजस्य गंभीरेंऽभोनिधाविव ।। दुर्बुद्धयो निमजति कुग्राहपरिपीडिताः ॥ ६५ ॥ गुरूपदेशं प्रबलं पानपात्र मिवाश्रिताः ।। सदुद्धयस्तरत्येव वितत्य गणितं पदम् ॥ ६६ ॥ अभूदगुपुरे वरे गणकचक्रचूडामणिः कृती नृपतिसंस्तुतो मदनमूरिनामा गुरुः ॥ तदीयपदशालिना विरचिते सुयंत्रागमे महेन्द्रगुरुणोद्धताजनि विचारणा यंत्रजा ॥ ६७ ॥ स्पष्टार्थः॥ श्रीपीरोजशकेंद्रसर्वगणकैः पृष्टो महेंद्रप्रभु- जर्जातः सूरिवरस्तदीयचरणांमोजैक,गधुता ॥ सूरिश्रीमलयेंदुना विरचितेऽसिन्यवराजागमा ध्याख्याने प्रविचारणादिकथनाध्यायोऽगमपंचमः ॥५॥ इति श्रीयंत्रराजागमे विचारणाध्यायः पंचमः ॥५॥ विद्येयं महती प्रोक्ता गहने गणितागमे । कुशिष्याय कृतनाय दुष्टायच न दीयते ॥ १॥ श्रीयंत्रराजोपनिपनिषण्णा केठे सतां मौक्तिकमालिकेव । तनोति शोभा परमां गुणाढ्यान् परीक्षकान्स्योन्मुखवा नयंती ॥२॥ सूर्याचंद्रमसौ यावद्दीपायेते जगद्गृहे। मंथोऽयं यंत्रराजस्य तायद्याद् गुरूदितः ॥ ३॥ यंत्र०११

·यन्त्रशिरोमणिः।
१
श्रीविघ्नेशपदारविन्दयुगलं नत्वा सुसिद्धिप्रदं
विनाद्योघविमर्दनकचतुरं सत्यं परं दैवतम् ॥
वागीशां च पृथक् खगान रविमुखान् ब्रह्मेशलक्ष्मीधरान्
ब्रूते यन्त्रशिरोमणि सुविशदं विनामसंज्ञः स्फुटम् ॥१॥
यन्त्रात्सर्व ज्ञायते भूमिखस्थं स्पष्टाचं वै भग्रहाणां तथैव
नानायंत्रैरन्वितं ये वदन्ति तेषां दिव्यं ज्ञानभाण्डं करस्थम् ॥२॥
ते ते ग्रन्थभरा न सन्ति किमहो ये खर्वगर्वोद्धतैः
सम्बद्धा गणकोत्तमैः प्रतिगृहं कालस्य विज्ञप्तये ॥
किन्तु कापि हि कालमोधनकर कुत्रापि लग्नादिकं
नो स्पष्टादि दिवौकसां स्फुटतरं ज्ञानं तदत्रोच्यते ॥३॥
चलन्ति खेटा हि पितामहाद्यैः मोक्ताश्च कालेन हि किंचिदेव ॥
तज्ज्ञापनार्थ हि पितामहेन वेधाय यंत्रा विविधाः कृता
वै
॥४॥
ये यन्त्रसिद्धाः खचराः स्फुटास्ते फलप्रदा भूस्थितमानवानाम् ।।
वेधोत्थसिद्धान्तजयोर्वियोगं तदेव बीजं परिकल्पनीयम् ॥५॥
वेधोत्थखेटाः खलु पथस्थाः शुभाशुभव्यक्तिकराः सवादौ ॥
पुंसां हि तज्ज्ञानकरं सुबोध यन्त्रेश्वरं सम्पति कीर्तयामः ॥ ६ ॥
अथ शधुयन्त्रमाह-
शब्डः शिवो भा प्रकृतिस्वरूपा ताभ्यां समुत्यं भखगोदय यत् ॥
ज्ञानं समग्रं हि तदेव चिन्त्यं पुनः पुनः प्रौढधियादरेण ॥७॥

·.. (८४) शङ्खर्धातुभवः सुदारुजनितो वा दन्तिदन्तौद्भवः सूच्ययः सरलः सुवृत्तसहितो मूले पृथुस्तुंगकः ।। पण्नंदां ९६ गुलसंमितैरविलवैः क्लुप्तो विधेयो बुधै- स्तुंगस्यांगलबेन विस्तृततलस्तत्केन्द्रचिह्नान्वितः ॥ ८ ॥ पट्टी धातुमयीं. विधाय सरला शंकंगुलैरङ्कितां तुल्यौदशभिस्तदादिवलयं कार्य चतुर्द्धान्तिम् ।। तस्याप्यादिलवं शरेंदुलवकर्युक्त्या समं चांकयेत् छायाग्रावधि चांगुलादिकमिति सैकां नराधा वदेत् ॥९॥ समीकृतेऽम्ब्चादिभिरुत्तमस्थले सुधाम्रलिप्ते सुदृढ़ विधेयम् ॥ शङ्कोस्तलव्यासदलेन वृत्तं तन्मध्यग शङ्कतलं यथा स्यात् ॥१०॥ स्थाप्यस्तथा शंकुवरस्तथान्यतिपादशङ्कप्रमितं हि वृत्तम् ॥ तहिग्भवावाच नराग्रयातैः सपादशड्डममितैश्चतुर्भिः ॥ ११ ॥ यथ्यादिकैः शङ्कसमत्वमादौ विलोकनीय विविधैः प्रकारः ॥ तस्मिन् दिने भाकृशतां प्रपद्य वृद्धोन्मुखी यत्र तदनचिहात् १२ केन्द्रोपरिस्थं हि यदत्र सूत्रं याम्योत्तरं तद्भवमत्स्यतः स्यात् ॥ पूर्वापरां दिक्मभयां विदध्यादेखो दृढां शङ्कजकेन्द्रमध्यात् १३ दीर्घा सूक्ष्मतरां मुहुः सुगणकैदिक्साधनं प्रस्फुटं ..कार्य भास्करतोऽपि वा हिमकराद्वान्यः प्रकारान्तरैः ।। छायाग्रं हि यमोत्तराख्यदिशिजो रेखां यदा संविशेत् मध्यस्थं हि तदा तदेव खचरं छायापि सा मध्यजा ॥१४॥ अथ ज्योत्पत्ति:- त्रिज्यामानं शंकुमाने प्रकल्प्य यावत्तावच्छंकुमानेन वृत्तम् ॥ केन्द्रे फूत्वा भांशकरकायित्वा प्रत्यंशज्या सूत्रपाताद्विधेया॥१५॥ त्रिज्यातुल्यश्चांशकर्युक्तपट्या मित्या प्रत्यंशज्यका स्थापनीया । तद्वत्स्थाप्या खांकभागाद्विलोमप्रत्यंशज्या चक्रतुर्याशकानाम् १६ ·(८५) अथात्र विंशत्यधिकशतप्रमिता ग्रिज्या प्रकल्प्य प्रसंशनवति- भागानां क्रमज्या तथोक्रमज्याः समानीय स्थापिताः। ऋमज्येयं सान्तरा--- . . १ २ A ५ ६ ७ ८ २ ६ १८ D २७ ३२ . ३ २ २ २ ३ २ ५ ५ ४ २ ३ ५६ ०६ २४ ६ 1 १२ 1८ २२ २४ २६ २९ ३ ४ 8 ५० ५८ ३८ ५. ३६ २ २ २ ३ ८ २ ३ ३ १ . ५९ ५९ ४० ६ २० २१ २२ २३ २४ २५ २६ ३९ ५३ ४५ ५२ ४८ ४८ . ४२ ૫૨ ६ ३० ४४ . १ ५४ ५५ १२ ५२ १८ २६ ५५ ६ २८ २९ ३२ ३५ ५८ ७. २० ३२ ६ १२ २९ ४१ . . ! १७ १२ १. १२ ·(८६) १७ १० ४१ ४२ ४४ ७३ ७७ ७८ ७२ १३ १ ८ ४३ १७ i/ ५० २२ 2 ४ R8 4 १ १ ३ १ ३८ २० Oy २९ •३९ .४२ M ५८ १० २६ ६ १६ ४८ ४९ ५२ ८९ ९० ९४ १५ 8 .१४ ३८ ३० ४० ५४ १ 1 १ ।२१ १ १४ २६ ३० २४ ५४ २३ 1१६ १ १२ ५८ १४ ३० ५५ ५९ ६० १०३ ९९ २९ ५५ ५६ ५५ १४ ५२ २२ १४ - १ १ . १ ४० . ६ .. ७२ १०९ १ ३२ . . . . . . . પર ६ २ २ ·७४ ७५ ७६ ७७ ८० ८१ १५ ११४ १५ २० ५५ ८ २८ ४० ३८ . . . . . . . १८ २९ २० २५ २ ३४ ८२ ८४ ८५ ८७ ८८ ११९ ११९ ६ २० ५५. ५८ ५६ ८ . . . २१ A उफमज्या सान्तरा-- १ २ ५ ४ ५ ६ ७ ८ . . . . . . . 9. १ २८ ९ २७ ४० ४ . . . . ३ ५ . १२ २० २८ ५० ३७ २ २ ३ १ 10 ५ ५२ ४२ ३२ ५२ ५९ . . . . . . २. २२ ५६ ३५ २ १५ ११ ५२ ·(८८) २० २२ २५ २६ ८ ६ ३२ १३ . •88 १४ ८ १४ १२ ५८ १४ २२ . . . . . ५० ४४ २ १८ ६ २ ६ 2 ४ . २९ ३५ १९ २० २ १ २ १४ १४ ४ ३८ २४ ३४ ५६ ८ ६ . १ or १ १ १ ५९ ५ ७ ३ ४६ ५४ ६० २२ ४१ | १० ३२ ५५ २५ २८ २४ ९ ३५ ८ ५२ २० ३४ ४. ६ . १ १ १८ २० १९ २३ २६ ३० ५५ ६ ३६ १७ ४८ ४९ ५० ५१ ३९ ४२ १ १६ ३२ २८ . २० ५८ २८ ५६ . 1 1 १ ३२ ३८ 1 ३८ ३४ ५८ ५२ २ १८ ·(८९) ५५ ५८ १५ ३८ ४८ १५ ४८ 1 . . 1 . 1 ॥ AA " २८ १७ १८ ०२ ०५ . ६ ८० ५५ ५५ ८ "P १ . . , १ ५९ ५५ १२ ५९ ५ ६ 10 ha ७६ ७७ ७८ ८० ८८ २३ hh १९ ९ २२ २ . ५ २ २ २ २ २ २ १२ . १ २ ४. ३ १ । ८ ३४ ५९ ८२ ८३ ८५ ८१ ८७ ८८ ... १२० १७ ५८ २२ ३२ ३० ४६ AA २० २ २ २ २ ५ २ ५ ૨૪ २ ५ ३५ ३ ५ પ૨ यंत्र०१२

·(९०)
अथज्यानयनम्-
कलादिकं चेल्लबकादधः स्या-
त्तदन्तरनं खरसर्विभक्तम् ॥
लब्धेन युक्ता हि तदूर्ध्वगा ज्या
तथा विलोमापि हि सिंजिनी स्यात् ॥ १७ ॥
अथ ज्यातः धनु साधनम्-
संशोध्य जीवा ह्यवशेषकं यत् पट्याहतं तद्विवरेण भक्तम् ।।
लब्धैः कलाद्यैः सहितास्तदूर्घलवाःस्फुटाश्चापलया भवन्ति ॥१८॥
अथ यत्रेण विरश्मिग्रहनक्षत्रादीनां छायाज्ञान तथा मध्यनतांशज्ञान तथा
नताहावज्ञानमाह-
पात्रं धातुभवं च नातिविततं वृत्त समंबुनकैः ।
कार्य वेदयवोच्चकं हि परिधौ द्वारं यवा|न्नतम् ॥ ।
मूलावेदयवोदरैश्च विततं सत्तोयपूर्ण बुधैः
तद्वाराग्रगतं विरश्मिखचराद्यं प्रस्फुटं दृश्यते ॥ १९॥
दृश्या नग्रगया यथा विरचयेन्ना सौम्ययाम्याह्वये
सूत्रे मध्यभवे सदा जलमुखारकेन्द्रावधिर्भा भवेत् ॥
अस्तात्तोयभवाहता ध्रुवभवा भा त्रिज्यया १२० चोद्धता
भाकर्णेन हि तद्धनुःस्फुटतरा लंबांशकारखांकतः ॥ २० ॥
शोध्यास्तेऽक्षलवा भवन्ति हि निजास्त्रिज्याघातादुतात्
कर्णः स्वाक्षगुणेन नृश्रुतिभवाद्वर्गातराद्यपदम् ।।
साझेया भुवभा सदोदयभतोऽप्येवं नतांशाश्च ये
यूर्वाधःप्रभवास्तदंतरदलाढ्या अर्धनयांदशकाः॥२१॥
सांकच्युताः स्वाक्षलवा भवन्ति या यक्ष्यमाणेन हि तुर्यकेग ।
सदोदयझेन्नतभागकाश्च मध्योभवाश्चोर्ध्वगतास्तथाधः ॥ २२ ॥
तदंतरान युवास्त्वधःस्था स्वाक्षांशकाः स्पष्टतरा भवन्ति ।।
भय परमोधरामागतः परमोमांशानयनम्-
मध्योद्भया भा तरणेविलोक्या यावत्क्षयले परमं प्रजेद्वै ॥२३॥

·(९२) २२ २३ २४ २५ ९ १. ७ ५१ ९ २१ १४ २९ ३ ५९ १६ ४ ३ . . . . . . . . . २२ २२ २१ २२ ५१ २२ ३५ २१ ५९ ४३ ९ ३९ २८ २९ .. ३१ १२ ११ ३२ २२ ५५ ४० ३ २८ ५९ ४ . 0 D . . . . . . २१ २० १५ . ६ १४ ५० ५२ १५ १३ ३४ १३ २ ९ ॥ . . . . . . १९ २० ५५ ५३ . ५८ ५९ ५० ५२ ५४ 14 ५. २३ २८ २४ ५८ २९ २ . . . . ४ 1 १ १

·(९१)
५७
६०
२०
२०
१९
७
५०
२८
३१
३
२०
५७
.
.
.
.
.
.
.
१४
१४
१२
.
१४
५०
३८
६६
६८
६९
७१
७२
२२
४
२२
२.
४
२९
१३
४६
२७
३४
५९
.
.
.
.
.
९
८
८
७
९
५३
२४
३८
७३
८१
२२
२२
२२
२३
२३
२
२६
१२
७
१
३२
३२
.
.
.
.
५६
३
३९
१३
४७
१८
८२
८३
८५
८६
44
८९
२३
२३
२६
२३
२३
५०
३२
२५
१८
२२
.
.
.
.
प
.
.
२
२
१
++
.
५३
अपेष्टदिने मापायातो नताशोत्यंगपोरानयनम्---
एवं खमध्यस्थनतांशकाश्च तापमांशाः सुधिया प्रसाध्याः॥
दिने दिने घेष्टदिने यथेष्टं मत्यंशजाःक्रांतिलवाः प्रसाध्याः॥२८॥

·---- : (९४) प्रत्यंशजा ज्या परमापमांशज्यया हुता चान्त्यगुणेन भक्ता॥ लब्धस्य चापप्रतिभागकस्य कान्तेलवा वा परिसाधनीयाः ॥२९॥ अथ चन्दादीनां परमक्रांतिज्ञानमाह- एवं हि चंद्रादिकखेचराणां खमध्यभातोऽपि परापमांशाः ॥ तथैव भानां परमोनवृद्धभाभूतननांशकजाः स्फुटास्ते ॥ ३०॥ अथाक्षांशज्ञानेऽक्षमभानयनम् - त्रिज्यार्कघातो निजलंयभागगुणेन भक्तः पलकर्णकः स्यात् ॥ - तद्वंर्गनुर्वर्गवियोगमूलं पलंप्रभा स्याद्विपुपद्दिनाढें ॥३१॥ अक्षप्रभातोऽपि नतांशका ये तेऽक्षांशकास्ते विपये भवन्ति । देयाक्षभा शंकुजकेन्द्रतश्च सौम्ये विभागे हि तदग्रचिहम् ॥३२॥ अक्षाह्वयैवं परिचिंतनीयं तस्मात्प्रपुष्टा यदि मध्यभा स्यात् ।। गोलस्तु याम्यस्त्वपरोऽन्यथा वै तुल्ये तदादिस्तरणे सदैवम् ३३ अथ मध्यच्छायोगवक्रान्स्युत्पन्न मुजारस्पष्टसूर्यानयनम् -- मध्यप्रभोत्थापमजीवया नी त्रिज्या परक्रान्तिगुणेन भक्ता ।। तच्चापजांशाःखगुणैविभका माध्योभुजोऽस्य परिस्फुटः स्यात्३४ एवं द्वितीये दिवसे प्रसाध्यो भुजो यदा पूर्वभुजाधिकः स्यात् ।। भुजेतिसूर्यः खलु सौम्यगोले याम्ये रसान्योऽन्यभुजोनकश्चेत् ३५ भुजोनपझं तरणिः स्फुटः स्यात्सौम्येऽथ याम्येऽर्कभतश्श्युतः सः॥ भुजान्तरं स्पष्टतरा गतिःस्यादेवं प्रसाध्या प्रतिवारजाता॥३६॥ यावद्भचक्रधमणं करोति तदन्तरालमभवादिना ये ॥ सौराब्दमानं सकलं पुनश्च मध्याब्दमानं खलु मध्यगत्या ॥३७॥ पराधिकोनयोर्गत्योर्योगार्ध मध्यमा गतिः । ततोऽनुपाततो ज्ञेया भगणाः कल्पनाः स्फुटाः ॥ ३८ ॥ परमोनगतिर्यत्र तत्र मध्यसमः स्फुटः ।। ::. उदकसदृशं ज्ञेयं मन्दोचं राशिपूर्वकम् ॥३९॥ .

·. छायोदयेऽपिकोने स्यान्मध्यो स्वर्णसंज्ञकम् ॥ ४९ ॥ (९५) यदा मध्यसमा भुक्तिस्तदा मध्यस्फुटार्कयोः॥ अन्तरांशकजा जीवा ज्ञेया सान्त्यफलज्यका ॥ ४० ॥ चके खेटा स्पष्टगत्या ब्रजन्ति तस्मात्स्पष्टा यंत्र सिद्धाः खगेंद्राः।। दुःसाध्यास्ते सर्वथा मानवानां पूर्वंयंत्रान्मध्यतुंगादिकाश्च ॥४॥ युक्त्या कृत्स्नाः स्थापिता भास्करायैः स्वे स्वे तंत्रे स्पष्टताज्ञाप्रनार्थम् ।। तस्मात् यंत्रान्मध्यतुंगादिकानां स्पष्टं ज्ञानं किंचिदुक्तं मयात्र ॥ ४२ ॥ भथरवेमन्दोच्चगतिज्ञानमाह- मध्यस्पष्टसमे भानौ मध्यभुक्ति नियोजयेत् ॥ तस्यानिमदिनस्पष्टसूर्ययोरन्तरं फलम् ॥ ४३ ।। तज्या त्रिज्याहता भक्ता फलं प्रांतज्यया ततः॥ तच्चापलवका ज्ञेया बुधैः केन्द्रभवा गतिः॥४४॥ मध्यगत्याधिकोने चै युतोना मध्यमागतिः॥ भवेदुच्चगतिश्चैवं चन्द्रादीनां प्रसाधयेत् ॥ ४५ ॥ भय केन्द्रतो मन्दपलानयनम्- उच्चोनसचर केन्द्रं तद्दोज्यांत्यफलज्यया ॥ हता चान्त्यज्यया भका लब्धं चापफलांशकाः ॥४६॥ धटमेपादिके स्वर्ण कार्य मन्दस्फुटो भवेत् ॥ भधापनासय गति स्पष्टे मध्यसमो भानुर्यस्मिन् मध्यंदिने भवेत् ॥ ४७ ॥ तदादिदिवसादने खपइराम ३६० मिते दिने ॥ मध्यगत्यानुपातोत्यमध्यास्पष्टं प्रसाधयेत् ॥ ४८ ॥ अन्य छायोदयं कृत्या तयोर्यचांतरं भवेत् ॥ ,

·--
(९६)
मध्यगत्या हृताच्चक्रकला वासरादिकम् ॥
तद्धर्जमानं विहितं विवरनं विभाजितम् ॥५०॥
खपामै ३६० श्वलांशस्य गतिवर्षोझवा भवेत् ।।
वा स्पष्टमध्ययोर्वर्षमानयोर्विवराद् गतिः॥५१॥
मध्यमाब्दानुपातेन कल्पाब्दाः कल्पवासराः॥
कल्पादिवारतः सिद्धा मध्यादिष्टदिने स्फुटम् ॥ ५२ ॥
कृत्वान्ययंत्रतः सष्टं तयोर्यद्विवरं भवेत् ।।
अयनांशाः स्फुटास्ते च धनर्णाश्चाधिकोनके ।। ५३ ॥
कल्पसिद्धाहुधैरवं प्रतिवर्ष प्रसाधयेत् ॥
पूर्ववर्षाद्यदा न्यूनास्तदा पूर्वोद्भवायनाः ॥ ५४ ॥
परमास्ते विज्ञेयाः कल्पे कल्पानुपाततः ॥
परायनभवं ज्ञानं बहुभिर्वत्सरैर्भवेत् ॥ ५५ ॥
इदं दिव्यभवं ज्ञानं योगिनां दीर्घजीविनाम् ।।
अतींद्रियाणां साध्यं यत्तदेव प्रकटीकृतम् ।। ५६ ॥
अथ रव्यादीनां यंत्रसिदकारयुपरि स्वाहोरागानयनं तथा
दिनार्धराव्यर्द्धयोरानयनम्-
कान्त्यूनशून्यांक ९० मितस्य या ज्या
घुग्यापमज्याक्षगुणेन निनी ।।
लंबज्ययाहा क्षितिसंज्ञिता सा
त्रिज्याहता धुज्यकया विभक्ता ॥ ५७ ॥
तच्चांपजांशाश्व खचन्द्रनिघ्नाः
पलात्मकं क्रांतिजदिक चरं स्यात् ।।
निजोदयांना खखसर्पचंदै १८००-
र्भका गतिस्तच्चरणेन युका ॥ ५८ ।।
पंचेंदुनाट्यश्वरनाडिकाभिर्युका विहीना दिनरात्रिखंडे ॥
याम्ये विलोमं हि निजोदयाय च्योदयस्यानयनं वेऽहम ॥१९॥

·पार्कास्तकालाद्यदि मध्यगानां यानाडिकास्ताभिरिनाः सरदात् ।। धनाहयं यद्धि निजोदयः स्याहनं च तेनैव समं सुखं ॥१९॥ (९७) एकद्विरामाख्यभजाः पृथकस्थास्त्रिभधुमौाहता विभकाः ॥ स्वधुज्यया तत्पभवाणि यानि चापानि तानीह दशाहतानि ६० क्रमादधोधः परिशोधितानि मेपान्निरक्षे ह्युदया भवन्ति ।। सध्यंशयुक्का गजसप्तदनाः २७८३० सपलवा गोनवदलकाश्च २९९।१० ॥ ६१ ॥ सार्धा द्विदंताश्च ३२२॥३० पथोत्पथस्थाः स्वदेशजैहीनयुताश्चराख्यैः॥ क्रमोत्क्रमस्थैः शकलैर्निजाः स्यु- मेंपादिपण्णां च तुलाद्विलोमम् ॥ ६२॥ भयेष्टकायातो गवेष्टनाड्यानयनम् -- अमीटभा कर्णहता निभज्या सूर्या १२ हता शंकुगुणोहतासः॥ त्रिभज्यया लंवगुणेन भक्तश्छेदः सनिमोऽत्यगुणेन भकः॥६॥ स्वाज्यया तद्धनुरुन्नतांशाः पद्भिविभका गतगम्यनान्यः॥ प्रापश्चिमाऽर्कमुखादिकानामघोन्नतादानयनं ब्रवीमि ॥४॥ रसाहताः स्वेष्टगतेप्टनाड्यस्तज्योन्नतज्यानिहता घुमौा ।। त्रिभज्ययाता भवतीह हारो लंचज्यया भत्रिगुणेन भकः ॥६५॥ स्याच्छंकुजीवा हि तया विभका त्रिज्यार्कघाताभवतीष्टकर्णः ।। तद्वर्गशंकु (१) कृतिजांतरालात्पदं प्रभेष्टा परिवेदितव्या ॥६६॥ इष्टे दिने या तमसि शशांक खमध्यगं मध्यभया विचिन्त्यम् ॥ तत्कालतो वालुकतोयनाडीयंत्रेण शुद्धेन च नाडिकायाः ॥१७॥ इनोऽनिनोदयमति यायद्विलोमलग्नं घटिकाभिराभिः ॥ तात्कालिकार्काच निजोदयर्यचत्तुल्यकं च हिमगोः सुखं स्यात् ६० यत्र०१३ अथ परमस्पष्टताज्ञानमाह- ·। (९८) 5. :- सुखाद् व्य॑क्षोदयैर्व्यस्तं लग्नं स्वादलोन्मितः॥ नाडिकाभिर्भवेद्यद्वै तत्तुल्यो हिमगुः स्फुटः ॥ ७० ॥ अन्येऽपि खेटाः शशिवत्प्रसाध्यास्तथैव नक्षत्रभवाध्रुवाश्च ।। मध्यप्रभोत्थापमभागकास्ते भुवोद्भवः क्रांतिपलैयुतोनाः ॥ ७१॥ भिन्नैकदिक्के सति वाणभागविभाब्यखेटापमजीवया नाः॥ खांकच्युतापक्रमजीवयाता लवा धनर्णाः खचरे विधेयाः॥७२॥ एकान्यदिक्केऽपमवाणयोस्तु तस्मात्पुनः क्रांतिशरादिकं वै ।। मुहुर्मुहुः सद्गुणकेन कार्य यावस्थिरत्वं खबरादिके स्यात् ॥७३॥ एवं विदध्युर्भखगास्तथान्ये दिने दिने वै परिसाधनीयाः ॥ खेटास्तथा क्रांतिलवाः शरांशा एवं भचक्रक्रमणांतकॉश्च ।।७४॥ यस्मिन् दिने यस्य खगस्य वाणः शून्यस्तदातवाहतुल्यपातः ॥ विलोमकश्चेत्परवासरो वा ग्रहोद्भवा भाप्रभवाः परांशाः ॥७५ ।। न्यूनाधिकाश्चातकसौम्यजातास्तद्वैपरीत्ये रसभाधिकः सः॥ शून्याच्छरादग्रदिने शरज्यात्रिज्याहता प्रांत्यशरज्ययाताः ॥७६॥ तचापमंशादिगतिः सपाता खगस्य चैवं हिमगोविशेषात् ।। यन्मध्यगत्यादि समयकं तदर्कोक्तवद्वै परिचिंतनीयम् ॥ ७७ ॥ चंद्रोचपातप्रभवाश्च कल्पेऽनुपाततो वै भगणा भवंति ।। भौमादिकानां बहुमिश्चयमध्यादिबोधो भवतीह पुंसाम् ॥७८ ॥ यदा रविर्मपमुखं प्रपन्नस्तद्वासरे भीममुखाः प्रभोत्थाः ।। साध्याः स्फुटास्तच्छकनामपूर्वाः पन्ने विलेख्याः खलु मूलसंज्ञाः७९ एवं प्रसाध्याः प्रतिवर्षजाता गच्छंति यावद्धि समत्वमत्र ॥ मूलोझवैतद्विवरेऽनुपाताभमंडलास्ते विहता गतान्दैः ॥ ८ ॥ मूलांकजैर्वपगतैर्महाणां मध्या चलांशः सहिता विचिंत्याः ॥ सा संस्कृता चायनपंगत्या विलोमया वपंगतिस्ततश्च ॥ ८१ ॥ कल्पेऽनुपातागणामसाध्यास्ततोऽपि मध्यागतवर्षजाताः ॥ मध्यान्दवनादिगतास्ततश्च मध्या विधेयाः प्रतिवारजाताः ॥८॥ , -- ·(९९) यदा हि मध्यार्कसमाः कुजेज्यमंदाश्चलांशैः सहितास्तदा ये ।। छायोद्भवास्तद्विवरे फलांशाः पुनः पुनस्ते प्रविलोकनीयाः ॥८॥ यावरफलांशाः परमा भयंति भज्यांत्यसंज्ञाः स्वफले विचिंत्याः ॥ त्रिभाधिकोनेन हि मध्यमेन तुल्यं तदोचं खलु मध्यखेटात् ॥४॥ न्यूनाधिके वै सकले ग्रहेंद्रे या मध्यतुल्यं स्फुटखेचरश्च ।। मध्येन तुल्यं हि तदा तदुचं फलांशकारपूर्ववदेव भुक्तिः ॥ ८५ ॥ यदा शरः शून्यसमस्तदा यो मन्दस्फुटस्तत्सदृशो हि पातः॥ मंदस्फुटाः स्वांत्यफलज्यकाभिः साध्या बुधैस्तेऽनुदिनं विदग्धैः८६ मंदस्फुटास्पष्टखगोऽतिवृद्धस्तदा तयोर्यद्विवरं पलांशाः ।।...' तंज्यांत्यसंज्ञाः फलपूर्वकारते ततोऽनुपाताखलु केंद्रभुक्तिः ।।८।। विइत्येग्यो मध्यमा नैव दृश्यौ सूर्यासन्नत्याद्दिया सर्वदेव ॥ सूर्यस्यास्ते योगमे यातगम्यास्तच्छायातो नाडिकाःपूर्वपदै १८ell धनर्णकं तद् घटिकाभिरंगं निजोदयैर्भास्करतो विधेयम् ।। तत्तुल्यकस्तत्खचरः स्फुटः स्यादेवं विधेयौ भृगुचंद्रपुत्री ।। ८९ ततश्च पूर्वोदितभौमयुक्त्या चर्पादिभुक्तिः परिचिन्तनीया ॥ . भौमादिकानां प्रविलोकनीयं वर्षे च वर्षे घुदयास्तकं हि ॥९॥ मूलस्फुटत्वे समतां प्रजन्ति तायञ्च यावत्ममिता भवन्ति । तापन्मितास्तद्धगणाश्च ध्यास्ततोऽनुपाताचलजा तु भुक्तिः ९१ भामोडकसष्ठ ७९ प्रमितच चर्प. सब्धि ४६ तुल्यः माशिसंभवश्व ।। गुरुर्गुणेभ ८३ /गुजो गजेश्च ८ नंदेपु ५९ मख्य रविनन्दनश्च ॥ ९२॥ स्पष्टकतां याति तय पर्ययाः? पुजादिकानां समयोऽभिधास्ये ।। दयान्धयोंऽ ४२ गान्धि ४६ मिता नगाश्च ७ गाश दया र स्वनुमानसिनाः ॥ ९३ ॥ . -- .

·(१०२)
अथांबुर्यत्रं प्रवदामि सम्यकालावबोधाय सतां हिताय ॥
पलैस्तु शुल्वैर्दशभिर्विधेयं पात्रं हि गोलार्धसमं सुवृत्तम् ॥ १॥
अर्कागुलव्यासयुतं यथास्यात्तथा च पट्यंबुपलैः प्रपूर्णम् ॥
सव्यंशमापत्रयनिर्मिता या वृत्ता समुद्रांगुलमानदीर्घा ॥२॥
शलाकया मध्यविभागकेपु छिद्रं विधेयं सुधिया विमृश्य ॥
हेमांवुलिप्तं सकलं विधेयं ततश्च कुंडे सजले निधेयम् ॥३॥
तन्मजनैका घटिका विचिंत्या पुनः पुनश्चैव तथा पुनश्च ॥
सूर्योदयादन्यदिनोदयांतं चेत् पष्टितुल्या हि तदातिशुद्धम् ॥४॥
न्यूनाधिके संस्कृतरंध्रकेण शुद्धं विधेयं सुधिया सुयुक्त्या ॥
निर्वातदेशे विमले जले वै या नाडिका सातिपरिस्फुटा स्यात् ५
अथांबुयन्त्रस्य निमज्जनानि यावन्मितानीह दिनांतरे स्यात् ॥
तेनैव भक्ता खखपड्गुणाश्च लब्धांकचिहं हि तदेव यंत्रम् ॥ ६॥
तावत्पलाख्यं हि ततोऽनुपातात्सर्वत्र नान्यः परिचिंतनीयाः।।
तथैव युक्त्या खलु वालुकाख्यं यंत्रं विधेयं सुधियाऽऽदरेण ॥७॥
इति यंत्रशिरोमणी शुभे परमज्ञानकरे विपश्चिताम् ॥
रचिते पुरुषोत्तमात्मना जलयंत्राख्यमणिद्धितीयकः ॥८॥
इति श्रीगणकचरचूडामणिपुरुषोत्तमात्मजेन श्रीविनामेण विरचिते
याशिरोमणी जलयंत्रारयो मणिद्विचीयः ।।
श्रीविघ्नराजं मनसा विचिंत्य श्रीयंत्रराज रचयामि रम्यम् ॥
स्वल्पं सुबोधं च सतां हिताय सिद्धांतसारं जनमोहनाय ॥१॥
मात्सर्यमुत्सार्य हि यंत्रजातं दैवज्ञकैगभरामियुक्तः ।
ज्ञानं मनस्तुष्टिकरं सुदिव्यं कार्य च कार्य पुनरेव कार्यम् ॥२॥
तथा सुयंत्रेण विना न भांति ज्योतिर्विदो ज्योतिपपारगावै॥
नृपांगणे प्रौढरणोत्कटोऽपि शस्त्रविहीनः सुभटो यधैव ॥३॥
भय यमघटनामकार:-
सुदारुजं धातुमयं च यंत्रगृहं सुवृत्तं शुभपालिकाख्यम् ॥
याम्ये विभागे शिखरं त्रिकोणं सरंध्रक कंटकमुद्रिकाख्यम् ॥४॥

·(१०३) स्वदेशदेशांतरजाक्षभागसंभूतपत्रस्य गृहं तदेव ।। कालावयोधाय च धारणाय शोभार्थमेवं रचयेत्सुयंत्रम् ॥५॥ चेत्सूक्ष्मकालाद्यववोधनेच्छा तदैकपत्रं रचयाशु रम्यम् ।। अत्यंत विस्तारविराजमानं याम्ये किरीटादियुतं दृढं हि ॥ ६॥ तथा विधेयानि सुपत्रकाणि सुखेन यंत्रोदरमाविशेयुः ॥ पत्रेऽपि कार्य खलु याम्यभागे मुखं यथा यंत्रमुख विशेच्च ॥७॥ पत्राणि तावत्प्रमितानि यावन्मितैश्च यंत्रोदरपूरणं स्यात् ।। भचक्रपत्रं सुदृढं तथैव पत्रोपरिस्थं सुधिया विधेयम् ॥ ८॥ भय यंग्रागारांकना- यंत्रागारे पालिवृत्ते सुवृत्तं कृत्वा चांक्याः पष्टिनाच्योऽस्य चक्रात् ।। तस्याधो वै चक्रभागाः समाना- स्तत्पृष्ठे वै त्रीणि वृत्तानि कुर्यात् ॥ ९॥ तस्मिन् दिगंकाः खलु याम्यभागमध्याद्भवेयुश्चतुरंशका वै ॥ तत्पश्चिमांकात् खनवोन्नतांशाः सांकाः समा याम्यदिशांतमेव । तथैव जीवा द्वितये विभागे फ्रांतिस्तृतीये नरभा चतुर्थे ।। मत्यंशजातश्च भुजो विधेयो ह्यधस्यवृत्तश्रुतिसंमितश्च ॥११॥ तथा विधेयो हि यथा दिशांके समानतामेति च सूचिकामः॥ तत्मांतयोर्नेत्रयुगं समांदो समांशरंप्रेण युतं विधेयम् ॥ १२ ॥ भुजाचकांतककेंद्रविष्टो मेख्यिकीलोपरि रंध्रयुक्तः । तद्भ्रफेऽन्योऽपि तथा विधेयो यथा भच दृढतां भवेद ॥१३॥ पने भचक्रेऽपि तथा दिशोऽक्या- स्ततस्तु तद्वयासममां च माम् ॥ विधाय तस्यां हि सपविभागान् युफ्त्या समानाथ समांफर्नीयाः ॥ १४ ॥ --- ·(१०५) अपाच्यरेखा मृगवृत्तयोगे तीक्ष्णं विधेयं मृगवाचिह्नम् ॥ यद् भ्राम्यमाणं गणफेन सम्यक् नोझेत्तु नाड्याहयमंडलं चै २६ भचक्रवृत्ते खलु राशिवृत्ते नक्षत्रचंच्वादिकधारकॉश्च । वृत्तान्विहायाथ परे वपास्यं युक्त्या सुतीक्ष्णेन हि लोहकेन ॥२७॥ एतच्च सौम्याययंत्रभेदमार्गेण सिद्धिः सकलाऽत्ररम्या ॥ भवेन्नराणां नियतं च यस्माद्याम्याख्यमिश्राह्वययंत्रभेदः ॥ २८॥ ग्रंथस्य भूयस्त्वभयान्मयान नोकाश्च नावश्यककारणाद्वै ।। यंत्रस्य निर्माणमिदं यदुक्तं संक्षेपतोऽन्यद्गुरुसंप्रदायात् ॥ २९ ॥ अथ पुग्यानयनम्- मेपममाणेन हतोक्रमज्या भुजांशकानां क्रमजीवयाता ।। धुज्याभवेदानवतेलवानां ततोऽधिकांशक्रमजीवयाच्या ॥ ३० ॥ त्रिज्याजमानेन हता विभका तदूनखांककमजीवया वै॥ एवं हि चक्रार्धकभागकानां धुज्याफलं स्पष्टतरं विधेयम् ॥ ३१॥ प्रत्यंशजातं च लवादधश्चेत्कलादिकं तद्विवरेण निघ्नम् ॥ पष्टयाधयुकं शकलं दिनस्य स्पष्टं भवेद् व्यासककेंद्रसिद्धये ॥३२॥ शाः . १ २ ६ . ८ पुग्या- . . . . - ५२ १२ ३१ . . . . . तरम् १. १ १. ७ २ ५ २ २५ २ २ ३ ५ . । अतरम् ܢܪܕ . " . .;7 -ܪܐ ܘܕ ܢܐ ܪܙ यंत्र०१४ ·अंशा: १९ २० २१ २२ २५ २६ २७ खुज्या- ६ ३ ३ ४ ५ ४ २८ ४३ ० . . . . | अंतरम् १५ ११ २८ २९ ३० पुज्या- ४ ५ ६ ६ ५ १६ ४५ . १२ . . 6 . . . . | अंतरम् ११ १२ अंशाः ३९ ४. ४२ ४३ ४५ ७ ७ ७ ६ घुज्या. फलं ८ ८ ९ . . . . . . अंतरम् १२ १२ १२ १२ .. अशा ४९ ५१ ५२ १ द ८ ९ ९ ८ २ ८ ५५ २० ३२ ५७ 10 ३५ अवरग] . १२ १२ १२ १३ 14 अंश: ५. ६२६५ पुग्या. " .. तरम् R 1011 ·(१०७) अंशाः ६४ ६७ ६९ ७२ घुज्या- १२ १३ १३ १३ १६ १४ १ . . का . . अंतरम . 0 O ३५ अंशाः ७४ ७५ ७७ ८० घुज्या- ३२ ४८ ४ २१ . . क . . . .. अंतरम् १७ १७ १७ अशाः ८३ ८६ ८७ ८८ पुण्या- २२ . ३९ ५९ 9 . . . . . . अंतरम २० २० अंगा। ९२ ९५ ९६ २१ २१ ૨૨ १२ २२ ३५ . . . . . 9 . अंतरम् . ३५ २१ २२ २३ १.२ १.८ पुम्पा- ४३ . . . . अनम १५ २१ ·अशाः १०२/११३/१३५११५ घुज्या- २८ ३२ ३ १५ ५० २७ A . . . . . . | अंतरम् ३४ ३४ ३५ ३७ ३७ अंशाः १९/१२०/१२/१२२ | १२३ १२४ घुश्या- २२ २७ ४५ . . . अवरम् ४० ४२ ४६ ५८ ५1 अंशाः १२८/१२/२०१३,१३२/१३३ धुण्या- २९ ४२ २५ ८ १८ (अंतरम् | १ ट ५३ ३ द अशाः 11011३८.१३९/१४. &AS ५५ पुग्या. फल ४८ १८ ५९ २ ४४ - 1 . ३ . अतरम् | Gane १५...11१८१९९१५.१५१ घग्या 20 ३२ १ २ १ अंतरम्। २

·(११०)
अथ नक्षत्रस्याहोरबानयनम्-
स्वमध्यवेधोद्भवभापमाशैर्याम्योत्तरः खांकलवा युतोनाः ॥
युज्याफलं तल्लवतो हि यत्स्यात्तदेव नक्षत्रमुखं विचिंत्यम् ॥३८॥
नक्षत्रमध्योन्नतभागकाश्च नरप्रभा चोन्नतभागकानाम् ।।
यंत्रेश्वरात्सर्वमिदं विचिंत्यं भानां ध्रुवांशानयनं तथात्र ॥ ३९ ॥
दनस्य पूर्वो व्यधतारकश्च ब्रह्माजपादादितिजा हि याम्याः॥
पित्र्येऽनिजि त्यपरीच सौम्योऽहिर्बुभ्यमे मध्यभवश्रुतेश्च॥४०॥
आर्द्रामृगव्याधकलुब्धकानां चित्रानिलस्यापि शुभैकतारा ॥
मूलानुराधाव्यधतारकास्तु स्थूलाश्च यंत्रे विनिवेशनीयाः॥४१॥
अथ धोलतांशज्ञानमाह---
धृत्वा करे यंत्रवरं हि याम्ये ज्योतिर्विदाप्रमुखेन युक्त्या ।। ।
यथार्करश्मिः प्रविशेच्च रंध्रयुग्मे भुजामं हि तथैव कार्यम् ॥४२॥
ते [न्नतांशास्तरणे जाग्रयाताश्च पूर्वापरसंभवाश्च ।।
रात्रौ हि भानां च खगस्य विंबं नेत्रेण रंध्रद्वित्तये प्रपश्येत् ॥४॥
तथा भुजा परिचालयित्वा तदनगाश्चोन्नतसंज्ञभागाः ॥
खमध्यभागात्परपूर्वभागस्थिते ग्रहे भे परपूर्वकाः स्युः ॥ ४४ ॥
अधार्कोलताशेभ्यो गतप्यकालय तथा समादिभावानां सथा होराया भानमाह-
सूर्याशं क्षितिजे हि पूर्वपरके धृत्वोन्नतांशेषु च
द्विःस्थाने मृगवलग्नविवरे नाड्यो गतेप्या रवः ।।
वेधांशोपरिगे रवी निजकुजे पूर्वे विलग्नं स्फुट
लग्नं चास्तविलग्नगं परकुजे याम्योत्तरे खांबुभम् ॥४५॥
लग्नांदो विधृतेऽकरुद्रयलये होराभिधे मध्यगी
भागौ धनधर्मको रसयुती तो द्वित्रिसंख्या क्रमात् ॥
होराद्रयन्धियुते हि सप्तमलये मध्याश्रिती भावको
रुद्रांत्यो रससंयुती शाररसी चैवं स्फुटा द्वादश ॥ ४६ ॥

·सत्राचे भलय रयिर्मयलयः संभ्राम्यमाणात्स्फुटः।। (१११) संधियोगदलात्तयोपिरचयेच्छेषं हि यंत्रेश्वरात ज्ञेयं भावभवं स्फुटं रविलचे वेधोन्नतांशोपगे ॥ अर्कात्सप्तमभांशकेन सहिता होरा तदेवापरात् होरेशास्तदधीश्वराद्विगणयेत्पष्ठस्य पष्ठस्य वै ॥४७॥ अयेष्टपटिकोपरि उसवभागज्ञान तथा कालालमज्ञानं लग्नारकालज्ञानमाह- धृत्वा प्राक् क्षितिजे रविं मृगमुखस्यांकाच नायकके- ऽभीष्टे नक्रमुख विधाय रचियुग्वृत्तोन्नतांशा रवेः॥ एवं स्वेष्टपटीयुते मृगमुखे लग्नादि पूर्वोक्तयत् भावाश्चेष्टघटीभवाः स्फुटतरा वाकांगयोरंतरे ॥ ४८ ॥ .मथ नक्षत्रोमांशेभ्यो रात्री कासाविज्ञानमाह- भास्यं चोन्नतवेधभागसहितं कृत्वार्कभागं कुजे धृत्वा प्रागपरे च नवदनद्विःस्थानलग्नांतरे ॥ नाड्यः शेषगताः स्युरत्र निशिजा लगादिपूर्वोक्तवत् भावाः सूर्यलवे युते हि वलये होरा तु होराभिधे ॥ ४९ ॥ अथ गतरादितो नक्षमोहतांशज्ञानमाह- अर्काशेऽस्तफुजे स्थिते मृगमुखास्वाभीष्टनाडीगतं कृत्वा नक्रमुखं तदा भवदने लमारतु तुंगांराकाः ।। अधाभीष्टांशोल्पपरेसांतराले रायंयोगानमाह-- याभीष्टांदाभवा हि राशियलये रेखा हि पूर्वापरा धृत्येप्टे क्षितिजे तयोर्मंगमुखत्यांतर्गता ये लवाः ॥ ५० ॥ मामेसाप्तल्याधिकेन गुणिताः स्वामीप्टभागर्हता एन्धारी सहितं हि नवदनस्याचं हि चिहं बुधः ॥ तस्मिनमुरी धृते रविदयाः स्वे स्टे फुजे प्रस्फुटा: वं स्योमतभागऽपि रविभस्याटे स्फुटत्वं भवेत् ॥५१॥ अपारंक्षानम्- ये मायोमतमागका रविभवालमध्यरेखांकिता .

·. (११२) रात्रौ भोद्भवकैः खमध्यलयकैमध्योपरि त्यांकित स्तनाढ्ये भमुखे हि खाट्यभलवाः सप्टा उडोस्तेऽत्र वै ॥५२॥ भय भौमादिस्पष्टीकरणमाह-- रात्रावुन्नतभागकान् भखगयोख़त्वेष्टयोः प्रस्फुटान् --भास्ये स्वोन्नतभागकेषु सहित खेटोन्नतांशत्यकः॥ . भांशः स्पष्टतरः खगस्य च गतिः कालद्वयोत्पन्नका ज्ज्ञेया तद्विवरेण कालविवरात्स्पष्टानुपातेन वै ॥५॥ भय चरज्ञान दिनरात्रिज्ञानं चाह- प्राच्याढ्यलंकाक्षितिजे निधाय ततोऽर्कभागे क्षितिजे धृते खे॥ द्विस्थाननकास्यविशेपभागा दिग्ना पलाद्यं हि चराधकं स्यात् ५४ कुजे हि पूर्वापर केऽभागे धृते मृगास्ये विवरस्य चिह्नम् ॥ तत्पूर्व चिहात्परचिहकांत दिन तमिस्रा घटिका पराच ॥५५॥ अथायमांशादि तथा युत्यानयनज्ञानमाह- यंत्रेश्वरे तत्सकलं विचिंत्यं यच्चायनांशानयनादिकं वै वेधोन्नतांशांतरकं विधाय चराचरस्यैव भजेत् खगस्यं ।। ५६ ॥ गत्योर्वियोगेन तदेकगत्यो दे जवैक्येन दिनादिलब्धैः ।। तयोर्युतिः स्यात्खगयोश्च गम्यैyने चरे चक्रगतौ विलोमम् ॥५७॥ भयोदयास्तसाधनम् -- इप्टेऽहीएखगस्य वास्तसमये विध्वेष्टमोच्चांशकान् धिष्ण्यास्यं विनिवेश्य तेषु च परे लग्नं खगास्तांगकम् ॥ तन्नानपराप्तकांशमृगवनांतर्गतांशान्निज- होनान्काललवैर्भजेक्रमगतौ गत्यंतरेणान्यथा ॥ ५८ ॥ भुक्त्यैक्येन च लब्धवासरमितैर्गम्येत ? कैश्चास्तका खेटोऽर्कादधिकोनके नवलवाः कालांशकाद्युत्तराः ।। शुक्रेज्यज्ञयमारजाश्च कुटिले रूपोनितास्ते स्फुटाः धृत्वा प्राक् क्षितिजे रवि मृगमुखे चिह्न प्रकुर्यात्ततः॥५९॥ १ मेपायभार्ग इति पादः ।

·। (११३) तस्मात्स्वेष्टखगत्यै काललवकामं हि नकाननम् कृत्वा प्राकृक्षितिजे ग्रहोदयभवं लग्नं विलग्नं भवेत् ।। तखेटांतरभागकैश्च विहतः पूर्वोक्तवद्वासरः खेटेंऽगादधिकोनकेप्यगतकै खेटोदयः स्यात्स्फुटः ॥ ६०॥ “अथ स्तुभादिकोचज्ञानमाह- यंत्रेद्रेण हि पर्वतादिशिखरं विध्वा स्वपादांकतो. ग्रे गत्वा च पुनस्तदंतरगता भूर्भास्करश्चाहता ॥ भक्का चोन्नतभांतरेण हि तदौच्चं स्वात्ममानान्वितं ज्ञेयं सद्गुरुसंप्रदायवशतो नोक्तं मया यत्तु वै ॥ ६१ ॥ इति यंत्रशिरोमणौ शुभे परमज्ञानकरे विपश्चिताम् ।। रचिते पुरुषोत्तमात्मना नितयो यंत्रकराट्र मणिः स्फुटः॥१२॥ इति श्रीगणकचक्रचूडामणिपुरपोत्तमात्मजेन ज्योतिर्विदा विश्रामेण विरचिते यत्रशिरोमणा यतराजाभिधानो मणिस्तृतीय * अथ राजकौतुकार्य रक्षादेरुच्छ्रायज्ञानोपाय अति विततमतिर्महीपतिक्षेद् गणकवरं परिपूज्य हेमरने ॥ यदि किल परिपृच्छतीह मानान् गणक ! विचार्य वदाश तालदैर्यम् ॥१॥ तुरीययनादुत चाकुशाच वेध प्रफुर्वति निमीत्य नैनम् ॥ नेत्रदये सत्यपि नेननाश प्रश्न किलैतन्नहि युक्तियुक्तम् ॥ २ ॥ प्रभे दिमागल्यविधी यतो हि अघ च पशु परिवर्जयति ॥ पलाखकीय च निमीत्य नेम वेध प्रकुर्वति नमोऽस्तु तेभ्य ॥३॥ तुरीययन प्रविहाय हस्वादन्यात्करादकुशक विहाय ॥ तसुदर नेनयुग प्रकाश्य प्रवाच्यमसारखल तालवेधम् ॥ ४ ॥ तत्प्रकाश्य खल दुर्जनेषु यतो हि यग्राम किया वेध ॥ एतत्प्रधुवा युलगाविदेशान् गुणान्वितस्यापि जितेंद्रियस्य ॥५॥ वृक्षमा रविता च शपुमामाजिता भवति तालमिति ।। देववित किल च पृष्णसाक मानतस्त्विदमुवाच हि दैर्घ्यमिति ॥ ६॥ यंत्र०१५ ·. (११४) मुहुर्मुहुर्विघ्नहरं प्रणम्य चापाख्ययंत्र रचयामि. रम्यम् ।। दिननियामासमयादिबोधप्रदं ततः कालविदा हिताय ॥१॥ सौदारवं धातुमयं च कृत्वा बापाकृति वृत्तदलाधिकं वै ।। तस्योर्ध्वके नेत्रयुगे सरंध्रे युक्त्या निवेश्ये गुरुसम्प्रदायात् ॥२॥ समानवृत्ताधकतो विधेया रेखा च पूर्वापरसंज्ञका तु ॥ तन्मध्यकेंद्राच्छरवच्च याम्याद्वृत्तवयं कर्कमुखं च केंद्रात् ॥३॥ मृगाख्यवृत्तोपरि वृत्तयुग्मं कृत्वा तु पूर्वापरयोस्तु मध्ये ॥ नाख्यः समाः खाग्निमितास्तथान्या यंत्रांतकं ज्योतिपिकविधेयाः४ तदंशरेखास्तदधः समानास्तथोक्तवत्स्वाक्षकसंभवैश्च ॥ केंद्रादिकैश्चोन्नतमंडलानि कुजादिकानीह लिखेत्स्फुटानि ॥ ५ ॥ भचक्रपत्रं मृगवृत्तकात दिगंकित कर्कटकादिवृत्त। पूर्वाजयो कर्कटयाम्ययोश्च तथा तुलापश्चिमयोर्युति वै ॥६॥ यथा स्पृशेद्वृत्तदलं तथाहि शुक्त्या विधेयं सुधिया स्फुटं वै ॥ अपाच्यनक्राह्वयमंडलस्य योगात्तुलाजापरपूर्वयोगम् ॥७॥ यावद्विधेयं खलु वृत्तयुग्ममक्षाजमुख्या निजकालभागैः ॥ पूर्वाजयोगाश्रमशोऽकनीयाः स्वनामयुक्ता निजभागकान्याः॥८॥ नक्षत्रवाणि च पूर्वरीत्या युक्त्यांकयित्वा ह्यवशेपकं च ॥ श्रीयंत्रराजोक्तवदेव कृत्वा केंद्रे निवेश्यं सुदृढ़ संकीलम् ॥९॥ तद्यन्नपृष्ठेऽपि च तुर्ययंत्रं विधाय पूर्वोक्तवदेव तस्मिन् ॥ याम्यायचिहात्खनवोन्नतांशाः सांकाः समाः पश्चिमकायकांतम्१० तुर्ये परे ज्या तदधोऽपमांशास्तस्मादधः शकुजभा विलेख्याः ।। तत्केंद्रकीले हि विलंबसूत्र भारेण युक्तं सुधिया विधेयम् ॥११॥ अर्क खल वेधरंध्रे दृष्ट्वा स्थिते लंवयुतोन्नतांशाः ॥ शेपे तु कालानयनादिकं वै श्रीयंत्रराजोक्तवदेव चिंत्यम् ॥१२॥ तधा में ·वेधादिकं पूर्ववदेव कृत्वा कालादि सर्व खल्लु पूर्ववद्वै ॥९॥ (११५) अत्रास्तलमं च समं स्फुटं स्यात् पूर्वोन्नतांदो परे बिलगम् ।। स्था.खमं स्वायनभांगयुक्तं श्रीयंत्रराजेन समं परं पै ।। १३ ॥ इति यंत्रशिरोमणी शुमे विशदज्ञानकरे विपश्चिताम् ।। रचिते पुरुषोचमात्मनाऽन्धिमितोऽगाद्धि मणिः सुचापकः॥१४॥ इनि श्रीगणकपामनिपुरगतमाममेन स्पोनिविभाग विरचिते पंत्रशिरोमणी पापयंग्रामपो मनिमः ॥ मुहुश्च विनेशपदारविंदं नत्वा ह्यहं तुर्यकनामधेयम् ।। तनोमि सद्धातुभवं विधेयं तुर्य सुमृतार्धदलाधिक 2 ॥१॥ समानतुर्ये विरचय्य रेखां पूर्वामिर्धा याम्यभयां तथैव ।। तत्तुर्यकेंद्राद्विनिवेशनीयं कर्कादिवृत्तत्रितयं च युक्त्या ॥२॥ मृगोर्ध्वगे वै परिधी विधाय कालाख्यवृत्ते यमपूर्वयोश्च ।। मध्ये शरेंदुप्रमितास्तयांक्या नात्यः स्वमानेन युतास्तथान्ये ॥३॥ स्वाक्षोद्भवासककेंद्रकैश्च कुजादिकान्युनतमंडलानि ।। घुफ्त्या निवेश्यानि ध पूर्वरीत्या तत्तुल्यचक्रेऽपि च नाडिकाख्यम् ॥ ४॥ घव्यंफित पूर्वयमांतराछे फर्कादिचत्रितयांकितं वै॥ यमाढ्यकर्कादजयुक्तपूर्यातकं तु तस्माद् यमयुस्मृगांतम् ॥५॥ वृत्तद्वयं कर्कटकेन कृत्या लंकोदयाः काललवैस्तथांक्याः॥ कादिकाः कर्कयमाख्ययोगात् सर्पाकृती याम्यमृगास्यकांतम् ६ पड्राशयोऽन्येऽपि तथा विलोमान्नक्रादयः स्वांशककैर्युताश्च॥ नक्षत्रवाणि च पूर्ववतै निवेश्य शेपं खलु पूर्ववढे ॥७॥ भचक्रपत्रं खलुं तुर्य केंद्रे दृढं निवेश्यं गुरुसंप्रदायात् ।। तयाम्यरेखोपरि यंत्रनेत्रे प्रांते सरंधे विनिवेशनीये ॥८॥ तयंत्रपृष्ठेऽपि च वैधतुर्य पूर्वोक्तवद्वै सुधिया विधेयम् ॥ . '।

·(११६)
वेधोन्नतांशोपरिगे खयुक्तं खर्भ स्फुट तन्नतनाडिकाप्ते ।
मृगानने चै क्षितिजे विलग्नं पूर्वोन्नतांशे त्वरे तथास्ते ॥ १० ॥
श्रीयंत्रराजोतवदेव शेपं युक्त्या विचिंत्य स्वधिया विमृश्य ॥
ग्रंथस्य भूयस्तभयाद् यदत्र नोक्तं मया ततु सुसम्प्रदायात् ॥११॥
इति यंत्रशिरोमणी शुभे विशदज्ञानकरे विपश्चिताम् ।।
रचिते पुरुषोत्तमात्मना तुरियंत्राख्यमणिस्तु पंचमः ॥ १२॥
इति श्रीगणकचक्रचूडामणिपुरषोत्तमात्मना ज्योतिर्विदा विश्रामेण
विरचिते यंत्रशिरोमणौ तुरियनाण्यमणि पचमः ।।
नत्वा विघ्नहरं ब्रवीमि नलिकाख्यं यंत्रमत्यादरात्
सम्यग्वै नृपतेः सुरंजनकर ज्योतिर्विदा प्रीतये ॥
हकर्माढ्यखगानिजेष्टसमयाद् यातैष्यका प्रोक्तवद्
भा साध्या गणकेन तच्छुतिहता पदापमज्या हृता ॥१॥
लंवांशोद्भवजीवयापमदिशं यत्त्वंगुलाचं फलं
याम्याक्षप्रभया सुसंस्कृतमिह स्पष्टो भुजो जायते ॥
दोर्वर्गश्रुतिवर्गजांतरपदं कोटिस्तु केंद्रान्न्यसेत्
सम्यक् पूर्वमुखी परस्थखचरे प्राक्स्थे च प्रत्यमुखी ॥२॥
कोट्यग्राद्विभुजोऽन्यथा स रहितः कार्यों भुजायात्प्रभा
केंद्रं तं हि यथा स्पृशेत्सुगणकैख्यन्नं तथा साधयेत् ॥
भाग्रात्केंद्रगशंकुमस्तकगते सूत्रे हि सूच्यग्रक
दीर्घ सन्नलकं सुधातुजनितं त्वाधारवंशस्थितम् ॥३॥
कृत्वा तन्नलके निजेष्टसमये खेटं हि संदर्शयेत्
भानाच्छंकुशिखामसूत्रगहशा भूपस्य संतुष्टये ।।
केंद्राद्भानगशंकुशेखरगते सूत्रे स्थितं वा नलं
वध्या तन्नलकामसूत्रगद्दशा केंद्रस्थतोये खगम् ॥४॥

·(११७) इति यंत्रशिरोमणी शुमे परमज्ञानको विपश्चिताम् ॥ रचिते पुरुषोत्तमात्मना नलिकायंत्रमणिः पडुन्मितः ॥ ५ ॥ इनि श्रीगणकचकचूडामणिपुरसोत्तमात्मजेन ज्योतिर्विदा विश्रामेग विरचित यंत्रशिरोमणी नलिकारययंत्रमणिः पष्टः ।। श्रीमद्गुर्जरमंडळे क्षितितलालंकारभूते पुरं श्रीजंयूसरसंज्ञकं द्विजकुलानंदैकदं तत्र वै॥ श्रीकाडिन्यकयाज्ञवंशजकुले ह्यासीदनंतो द्विजः श्रौतस्मातविचारसार चतुरो दैवज्ञचूडामणिः ॥१॥ तत्पुत्रो हि जनार्दनो निजगुणैः ख्यातो धरामंडले तज्जः श्रीपुरुषोत्तमो गुणनिधिः स्वाचारवान् तत्सुतः॥ विश्रामो गणनाथपादनिरतस्त्रिस्कंधपारंगतः श्रीमद्यंत्रशिरोमणिं सुविशदं चक्रेऽगयंत्रात्मकम् ॥२॥ दृष्ट्वा यंत्रशिरोमणि सुविशदं सुज्ञा गुणज्ञाः सदा नानानंदभरैर्युताः सुगणकास्तुप्यन्तु धान्ये जडाः ॥ नानाक्रोधभरैर्युताः कुमतयः क्रुध्यंतु येषां भवेद् दिव्यं ज्ञानमभीप्सितं सुमतयस्ते वै पठन्तु ध्रुवम् ॥३॥ शाके सप्तत्रिपंचेंदु १५३७ प्रमिते रचितो मया ।। ग्रंथो यंत्रागमानां हि वृत्त देंदुदस्रकैः २१९ ॥ ४ ॥ इति श्रीगणकचक्रच्ढामणिपुरुषोत्तमात्मना ज्योतिर्विदा विश्रामेण विरचिते यंत्रशिरोमणी यंशवर्णनो नाम ससमो मणिः ॥

·श्री॥
यन्त्रराजः।
...
ग..::गनिर्गमनः
नसा
.
जमार्गमा धावित्रागा निर्गतः
यशिरोमणिः ।
-NA
.::...:.
कृष्णशंकर केशवराम रैक इत्येतैः सम्पाद्य
सशोधितः।
सनाब्द १९३६.
278
१॥ सार्धेकरमाकम् ।