·TRATTY BHA S N............ FOREWORD. LIER ART payment Krishnakarnamrita is one of the most charnaing Poems in the Sanskrit language describiog in exquisite staozas the ravishing beauties and graces of the physical form of Him who, among the Hindus, is the favourite beau-ideal of men, as well as of women, the ideal of children as well as of grown-up men, and whom the writer of the Bhagavata was not content to call merely au incarnation but says-एते चाशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवानस्वयम् । “The other incarnations were but parts of the Lord. He, Krishna, was the Lord Himself." No wonder he did so when we look at the manysidedaess of his character. But Lílasuka, the author of this enchanting Poem, has nothing to do with Krishda, the Preacher of the Gits, the einbodiment of that Sooy Celestial, or the great example of non-attachment. He cares not for Krishna the King or for Krishan the Lord of creation. He takes up as his hero the simple Krishna, the Krishna who played with the Gopis, the Krisboa whose marvellous play at Brindavane none can understand unless he has become perfectly chaste and pure, unless he has ·become mad with and drunk deep of the cup of love. As Swami Vivekananda exclaims in his inimitable style-"Who can understand the throes of the love of the Gopis-the very ideal of love, the love that wants nothing, the love that does not care even for heaven, the love that does not care for anythiug in this world or the world to come?" The Gopis simply pray to be born again and agaia provided they have love for Him always and that for love's sake, What a grand ideal of selfless love and what marvellous significance attaches to it. So long as there is selfishness and impurity in the heart so long is it impossible to love God or to comprehend the mad throes of the Gopis' lore. We must first forget our love for gold and name and fame and for this little world of ours. It is only then that we can appreciate the love of the Gopis, recorded in noble and immortal language by the eternally pure Suka Deva. Even in the Gita the disciple is taught slowly to walk towards the goal but here, to qaote again Swami Vivekananda, is the madness of enjo, medt, the drankerness of love, where disciples and teachers and teachings and books and all these things bare become one, even the idea of fear and God and

·beaved. Everything has been thrown arras. That
remains is the madness of love. The lover sees
nothing in this world except that Krishna and
krisboa alone, then the face of erery being becomes
# Krishnu, when huus on face looks like Krishna,
when his own soul hus become tingell with Krishna
rober." That was the divine Krishna whom the
Icet Lilazdka has been prisileged to realise in his
vision and to portray so very graphically in this
charming Poem. The author himself wooders by
what grace of the Lord he was enabled to obtain a
vision of His wonderful form--the form ich he
calls as agitatarvitan, the heaven of sweetness,
FraserHargah, the one wonderful ideal beauty
of the world and gaaaaargaig the one who held
lo his band the liberation for those who worshipped
the Supreme. The form that is anapproachable
eren by tbe Vedas and the minds of great coule,
that form appears for loog before the eyes of this
L'aet Lilastika.
नाद्यापि पश्यति कदाचन दर्शनेन
चित्तन बोपनिषदा सुदृशा सहस्रम् ।
स त्वं चिरं नयनयोरनयोः पदव्यां
स्वामिन्कया नु कृपया मम संनिघत्से ।
What yopder then Ibat our Poet was enabled
by tbis divine sision to sing in soch raptorous and

·is stirring strains the bewitching form of the Sablime and the Beautiful which he beheld standing before his very eyes. That is the secret of the inefable joy and sweetness experienced when reading this delightful gem of a Poom. One should read it to enjoy it. It never satiates. We are very grateful to Brahinasri K. Sundararama Aisar M. A. for his splendid introduction whereio he has beautifully developed the idea of the Sublime and the Beautiful conveyed by Madhusudana Sarasvati in his couplet quoted therein. In his own characteristic and convincing style he points out that Krishna being the Sapreme Being Himself was the final desire and goal of the entire world and therefore also of the Gopis. We would commend to our readers s careful study of this thoughtful Introductiva. We are greatly indebted to Pandit S. Subrahmany& Sastrigal of Tanjore who, with his keen zest for the spread of Sanskrit Literature, not only sent us the copy of both the text and this hitherto unpublished commentary bat has also gone through the proofs and has otherwise rendered us invaluable help in the publi. cation of this precious book. T. K. B.

·INTRODUCTION.
The KRISASA-KARNANRITA is, as the dawe itself
denotes, a book of living and passionſal songs in
praise of the beauties and glories of Sri Krisboa's
physical forn and its limbs which fill the ear with
the rapture of their melody. The Hiudas have
always delighted to fill their hearts and ears with
the ineffable joy and sweetness of listening to the
musician who can catch and convey to theta the
perfection of perfecrid emotion and passionate love
whick filled the soal of the poet who, becoming
immersed in the fathomless depths and drunk with
the delicions nectat of his faith in the Lord, poured
forth these rearvellous and stirring strains so as to
enablo those who came' after him to realise, as he
hisuself bad done, the wondrous and bewitching
charm of the Lord's perfect form and person.
Thero is only one other Indian "Soog of Songs,".
Jayalaya's Gita-Govinda, also devoted to Sri
Krishaamwhich has equally too the heart and
captured the imagination of every part of this land
of Bharatavaroha nd every section of its people.
The Hindos bare always claimed that their Vedio
faith is so unique that they alone 19 commnnity
h. K. O

·2 cap truly appreciate its offers and profit by its values;--they hold that its inethods of practice and the resulting inner spiritual cxperiences can carry their appeal only to those who, after having been unsatisfied and unenlightened rovers amidst maas lands and communities, have, . through the Lord's saving grace, gained the privilege of birth in this Holy Land of Bharatavarsha so that they might be enabled to end their weary round of pilgrimage and find its goal in the blessed feet of Sri Krishna and in his own world of Heaven. The purity and perfection of the Supreme Love which is the Lord's own Personality (Svarupa), comprehending within its sweep and embrace the entire universe of existence, was manifested here alone in human form, but also as the soul of all embodied souls in that universe The Bhagavata-Parada states this latter lact as follows:--एते. चांशकलाः पुंमः कृष्णस्तु 777977 FT. "These incarnations (previously: mentioned) are either. merely aparks (fractions) of the Supreme Being, .or striking manifestations of his might and majesty: buti Krishna is verily, the Lord Himself." This is the most important and: central fact to be remembered in connectiog with Sri Krishna. That He is the Supreme Ljord and Creator is made clear, not only in the Bhagavata which claims to bo specially in·negg. tended to proclaim to the world iba natnre of his personality and the import of his incarnation on carth, but is also explained in the Bhagavad-Gitar which purports to be a revelatiou by himself of his owa nature and appearance and a proclamation of the leading principles of eternal trath and righteous. He tbere explains not only his, aim iu his Incarnation on earth as "thc protection of the good, the destruction of the doers of wickedness, and the establishment of Dharma" (IV. 7, 8), but nilso that his birth and deeds on earth are divya z.e. that they have not, like those of ordinary wen, in material origin and significance, but are spiritual and divine (IV. 9). Ho further tells us in this same coppection about those who truly comprehen ded and realised the divine quality of his person and deeds on earth, that "alter Icaving the body they would have no further birth, but reach Hirnsell" (IV. 9). Vidura too, when asking Maitreya to narrate to him the story of Sri Krishna, speaks as follows (Bhagavata, Third Skandha,, Chap. V. 15, 16):- Narrate to us, even as the bee gathers lionoy from flowers, for our ſeverlasting) happiness, the story--the most excellent of all of the life of tbis Hari of spotless glory, of Him wlio bestowe the joy (of salvation) on all and who is the friend vfall who are distressed in heart. Yarrate to me ·91 the deeds, surpassing all human capacity for achievement (apogia ghara), which He-the Supreme Lord--performed, (He) who, having already invested bimself with his sripreme might for the purpose of creating, preserving and destroying the universe, has (now) made his incarnation on earth." Furthermore, Sri Krishna says, in the Bhagavad- Gita (Chap. IX, 11), that "because he was working with wbat appeared a human form, those fools who did not know that he was the Supreme Being Himself treated him with disdain." The meaning is that, though he seemed to others to have a human form owing to the spell of his magic power of Maya over their minds, he did not cease, even on earth, to be the Supreide Lord, too, of the universe, antouched by matter and free from all egotistic attachment to the deeds he wronght or the resultiug fruits as they affected the lives and destinies of all beings. Hence, also, he could not have any of the emotions of ordinary human beings, though le seemed to have such to superficial observers, even as he seemed to them to havo only a humsu form or engage in various activities like one of themselves. The impression ordinarily made on bis contem. poraries by the sight of Sri Krisbpa's person and ·form is described by Uddbaya in the Bhagavatn, Skandha II (Verbes 10-11) as follows:-"That form, assumed, in the exercise of his power of Maya, as fit for his position as Supreme Lord while performing bis functions on earth ;~ form, too, which was such as to provoke astonishment oren from the superaal, Sempitorpal Self (in the Vaikuntha-Heaven) and which reached the maxiwum limit of the charm of beauty and in wich the limbs were so beautiful as to set off the most shiningly-hrilliant of ornaments;--that form filling the eyes with intense delight bich, when at the Rajasuya Sacrifice of Dharmaputra the visitors from the three worlds beheld it, made them feel that even the genius of Bråbmau, in fashioning this lower world of med, could not reach such a height of creative imagination as to produce a forma superior to it in Beauty;-(that form) whose smile, full of tender love and whose sportive pranks and cheerful glances made the women of Vraja proud of the privilege of joining him in his diversions and following him in all his activities with hearts bent in harmonious response to their eyes." Thus Sri Krishna, both in his outer human form and inner divine essence, reached a combination of sublinity wind beauty so subsolutely unique that the impression of it has never since faded from India. It is this ·unique and harmonious combination of the two perfections of Sri Krishna's divinity and humanity that the great Indian philosopher, Sri Madhusudana Sarasvati, has in view when he says in his comventary on the Bhagavad-Gita: Dit gerganadi se na tererà सौन्दर्यसारसर्वस्वं वन्दे नन्दात्मजं महः ।। "I offer my adoration to the shining form of the son of Nanda, the Absolute Reality appearing in human form, the consummation of what constitutes the essence of all the elements of Beauty, which confers redemption from (Samfarir) bondage on all who offer him their (heart's)homage." What Madhusudana Sarasvati suggests in the expression etazůntakte in the verse just quoted is that the marvellous, beruty of Sri Krishna's person and form was not what we regard as beauty in our aesthetic experieuce of life. Truly aesthetic beaaty in any act or object within our experience is based on a careful constructive effort of the imagination in which the conclasion is reached after considering and rejecting, at every stage of the process, various imagined alternatives Tho renowned Italian philosopher of today, Benedetto Groce, whose thought has beon descrilsed as "potent in its influence upon criticiem, upon philo·sophy and life, and famous throughout Europe," $158"Art 'represents only desires, and is therefore all fancy and never perception, all possible reality sod Dever effectual reality. But, since, 'to -art is wanting the distinctive criterion between desires and actions, it in truth represents actions as desired and desires as actions, the real 186 possille end the possible as real; and hence it would be more correct to say that art is on the near side of the possible and the real, it is pure of these distinctions, and is therefore pure magination or pure intuition. Desires and actions are, we know, of the same stuff, and act assumes that stuff just as it is, careless of the new elaboration that it will receive in an ulterior grade of the £pirit, which is indeed impossible without that brat and fantastic elaboration." Imagination is the process of artifcially "cutting up and combining "Che fantastic represen. tations of volitional facts so that it ceases to accord with reality, even though there is continuity introduced into it through the constructivo etfort of the artist. As Ur. Collingwood says in his recent manual on "The Philosophy of Art":"Nothing can go into it or- come out of it; whatever is in it must have arisen from the creative act which constitutes it." And again:The were act of imagination, by being itself, by being this act and ·R not a different act, generates in its object that unity which is beauty." Beoedetto Croco furtbor says:- "We do not ask the artist for a philosophical systein nor for a relation of facts (it all this is to bo found in his work it is per acciilens) but for a dream of his own, for nothing but the expression of a world desired or robhorrod, or partly desired or partly abhorred. If he make us live again in this dresin, tho rapturs of joy or the incubus of terror, in solemnity ur humility, in tragedy or in laughter, that enſiccs. Tacts and concepts, and the question as to the metaphysical construction of reality are all things that we shall ask of others." "Art affirms itself as a manifestation of feeling, and does not possess value savo from its lyrical character And from the imprint of the artist's personality." Collingwood gives a further luminous erplanation of the difference between imagination and thought as followg.--"To imagine is to isolate the object; to think is to place it in a world of abjects with kabich it is contiguous. The coherence of imagi. nation is merely internal coherence; the coherence of thought is an exteraal coherence, self-transcending as the other is self-contained." In the case of Sri Krishna, his person and activities in the world, as already pointed out, are ·9 lirya,--they transcend the plane of matter, the blended totality of a world whose parts are divorse, yat related to one another. Therefore his person and activities conld not be classed among the things of beauty, through which an artist's constructive imagination makes its appeal to those who have kindred tastes and cmotions. His form of beauty was not an image created by an individual's uncommon powers of "combining or cutting op facts of experience. Nor had it its genesis merely in human emotion and imagination--,p, in en individual's offectual desira or aspiration, and the illuminative action and reaction to which it gives rise. Hence wo see how appropriately Sri Sankara, in his Gita-Bhashya, asks as to understand how Sri Krishna "uppeared as if he was born" (1737), "as if he had a body" (@anaa). Tho combination in Sri Krishna of the sublimity of power and the fascination of beauty was so unique that to all bebolders--and to the Gopis, too, on whom it exercised that witchery which, oni ginally recorded in the Bbagavats, is now worked out in all the abundance of enrapturing detail in this wonderful Song of Sooga, the brishna Karnamrita,--he alone was, as it were, the begiading and the end, tha ne plus ultre, of the cssence of beauty, power, prosperity, virtae, kdowledge and good

·"There are such instances, 38 we shall show
reputo.--.c., in ono word, of what wo Ilindos call
fué, the Supremo Lordslip or Colheal. None
who kocw or beheld him could discover any similar
object in their world of esporionce or imagination.
All were impressed and overwhelmed by the
absolute novelty of their experience, omotion, and
impression, -ana tho resulting soul-cnjoyments
were over so fall and fresh, and so eastained, that
the relation in which Sri Krishna was understood
and felt to stand towarıls onc and all was only to
ho likened to, but nerer i lentioal witlı, that of a lover
to the object loved.
In Narada's Bhakti Sutras, the following pro.
positions are put forth regarding the emotion of
Bhakti
तदर्पिताखिलावारता तद्विस्मरणे परगव्याकुलतेति ।-Sutra 19..
"Dedicatiog all purificatory rites and obser*
vinces whatsoever to Him, and feeling of
treme misery in forgettin, Uim.'
1999-Satra 20.
below"
301 ATBAR! -Sutra 21.
"As in the case of the cow-maids of Vraja."
तत्रापि न माहात्म्यज्ञानविस्मृत्यपवादम्-Sutra 22

·“Even in their caso no imputation can ho made that the knowledge of (Sci Krishna being) the Supremo Seit was forgotten." agara antaa Sutra 23. "If that (knowledge) had been wanting, it would have been like the illicit relation between porazaoure." Area MHL ATTgiga-Sutra 21. "In it (the latter) there is not the happiness arising from partaking of the Infinite Blies which is His (the Lord's)." The explanation given in the above Sutrag is exactly what is given in the Bhagavata by Sri Snba, the narrator of the story of Sri Krishna's sports in Brindavana. The Gopis were fully awure that Krishna was the Creator and Lord of the Universe who was 21A, the Being who was thesummit and perfection of all joy and so could win nothiog more by the company of, and lose nothing by separation from, the Gopis. Sri Krishna, as the Suproine Being Himself, was the final desire aud goal of the entire world, nod, therefore, also of the Gopis. Arjuna, addressing Sri Krishna (Bhagavad-Gita, Chap. XI), speaks of three relations between the Supreme Being and the living roul of mai ·12 faa gara eta deg: 194: Ingr4, "Liko # father towards his son's (inistakes), a friend towards his friend's, a lover towards his beloved's" (sl. 14). l'urther, Sri Krisboa says (Gita, XIV. 3, 1,) -"The undifforontiated Prakrili (Nature or Matter) is the receptaclo (womb) in 'which I deposit my 80ed. From it, o descendant of Bharata, proceeds the birth of all objects. Of the bodies, O Son of Kuntil which are born in all the different kinds of wombs, Prakriti is the great womb (source) and I atu the giver of seed, the father (for them)." Furtherniore, we bave the following famous sloka: स एव वासुदेवोऽसौ साक्षात्पुरुष उच्यते । स्त्रीप्रायमितरत्सवै जगत् मह्मपुरस्सरम् ॥ "He--this Vasudevais alone spoken of directly as the male principle; the rest-the ontire universe, from Bralima downwards--is related to him as the female principle." The conception is somewhat similar to the Christian conception of the Church ag the Bride of Obrist According to the Bhagavata (and all other Hindu authorities), all living souls nuet finally reach the Lord in Heaven The Gopis, having their place among those souls and knowing, too, that Sri Krishox was the Creator and the all- ·18 &re peryading sustainer of life and individuality, npp. roached bim - but in the relation (to use the words of Arjuna already referred to) of "99: fra," "of one who loves towards his beloved." An American lady. lecturer,--Annie C. Vacqueon--speaking to a Westcro audience about the love of the Gopis toward the blessed Bhagavan, said:-"Is it any more scandalous to look upon God as the Husband of all than as the Father of all? Love is one kind in Essence-the earthly forms only varying embodiments of the same essence: and when we realise this and hold fast to the life, not the form, wliat does it sigaily what term we apply to the one we lovo? God is to the loving soul, whatever it wills, for God is Love in Essence." This is clearly the meaning of the three verses in the Gita (IX. 16-18) which entmerate the various relations in which Isvara's worshippers regard him as standing towards them, and includes the relation of Husband (mai) among them (IX, 18). For, in the verse 15 in the same context he has said: "Others. Again, offering the sacrifice of knowledge,' rcorship me as one (with them), 18 separate (from them), and as all-pervading in numerous forms,"-- and thua tbe inquiry arises, 'what are the various forms of worship and the relations between the Deity and the worshipper which those fortas 1 ·14 imply ---dir. Sakes, too, & Roipan Catholic Vie. hionary who has written & work namud "Christ nod Krishna" has avojvod.--"The love of Krishna by and for the Gopis is a puro and boly love." We Ree also that in the Bhagayata itsell, Sri Krishna, after he had left Gokala, sent Uddhava with a message to tho Gopis:-"Never can there Ise any separation for you from me,--for I am the all-pervading cause (of the cffected material universe). Even as the five elements exist. in all things (moving or stationary), so I am the basal support of all effected things such as tlie perceiving mind, the life-breath, the reasoning faculty, the senses, and the properties (or coostituents) of matter (the three Gunas) from which they origivate." Krishng goes on to iuform them that he was staying far away from them so that they might be constantly meditatiog on his form and he might reveal himself in their minds when they did so and thus enable. them ultimately to attain his abode in Heaven, even as, during the night of the Raga-dance in the forest of Vraja, some Gopis, who had been shut out and remained within their homes absorbed in deep meditation on his sweet and beautiful form, had been for the time being enabled to gain his highest self, leaving (all' conscionsness of) their bodies behind. This fact is more ·16 tioned in the Bhagavata account of what happeneil during the night of the Rasa-dance. The anthor explsins why the Supreme Being can be approached without the feeling of guilt, compunction, or hesitation, rion with the einotion of sexual love, "INITTET. Some Gopis, who were inside their homes and had not been able to get out in time and who previously tised to be constantly thinking of Krishna now closed their eyes in deep and devout meditation of hit. They got rid of (the bondage) of all their (previous) sios by the sensation of burning caused in the heart by the upendurable excess of their passion of love (567x) for theirbeloved (Lord); and the baddage, too, of their (previous) meritorious acts was similarly destroyed by the sensation of pleasurable enjoyment (anys) arising from the experien ces due to their mentally imagined contact with his body. As Sri Kbishna Was the' परमात्मा Supreme Sell (of all beings), erco by their feels ing and passion for him as (if he was their)' paramour, they were immediitely enabled to get liberated from the bondage of sio and cast of their hody composed of material qualities and substanise,, they gaiol, withont dğiog, a perfectly sinless and spiritual body. Sridbarassani here makes the following illuminating comment:- ·न हि वस्तुशाफिर्युद्धिमपेक्षते । अन्यथा मत्वापि पीतामृतवदिति भावः, "The nature of an object inust operate on 119, even though we may not have an intellectual understanding of of what it is,-- per as the effect follows when we drink the nectar of iromortality, thinking that it is some other kind of drink." From the Bhagavata passage just quoted which asserts that the material body changed into the spiritnal in the case of the Gopis who were sliut out of the lasa-dance, wo can infer that the bodies of those wlio liall gone out in time from their homes and joined it had got similarly transformed and their souls too had become liberated thereby from Saragara. Thus we see that the sweetly teniler passiou (maulhurya) of the Gopis for Sri Krislina's sublimely beautiful Forin and Person combined with their conscious realisation of the all-pervading immanence of His divinity as the Supreme Being could not but soon become freed from all impurities attaching to nny similar passion of sex between merely human beiogs, and thus lead to the attainment of the ultimate airu of life, the everlasting bliss of the imınortal and divine sages in Heaven (the Diryasuris). KS ·II The reasoned portraiture, abore attonipted, of the supreme majesty and the ineffable sweetaess uniquely combined in Sri Krishna's marvellous personality cannot be closed without dwelling for a moment upon one feature, phenomenon, or accompaniment inseparably associated with it,--viz., his flute and its raptore of divine song. We have dwelt upon the sorpassing beauty which attracted men and women to him as a baviour come down from Heaven to carry solace and liberation to all who were weighed down and felt crushed wder the load of the world's woes and sorely needed the consolation, comfort, and joy of redemption which his personality by itself,- not to speak of the wondrous and ecstatic music of his flute and the spreading fragrance of the eteroal wisdom of the spirit which fell from his lips and tlowed all round in a vast food and bas for all time helped to quench the thirst in all human hearts---conveyed to all to whom was granted the priceless boon and privilege of merely beholding it or touching it at close quarters as during the night of the Rasadance or elsewhere. Women claspel his heart ·18 and hand, or kissed his lips and cheeks in wholehearted ecstasy. Chịldren, and even cows, and birds, and the entire animal kingdom at large regarded him and his form and voice as the supremest wonders or miracles of their time on earth and followed him wherever he went with the transports of the inexpressible jov of sustajoed and bubbling emotion in their aching hearts. It may be asked, could such a being and person bave possibly lived, and moved, and had his being at any time and epoch in this work-a-day world ?--anywhere except in the other worldly social atmosphere prevailing in a land peopled by superstitious, credulous, and gullible men and women whose judgments have been warped, and whose copsciences have been perverted, by their belief in the legends of miracle and marvel taught in our Itibacas abd Puranas? In reply, we shall refer to the contemporary British work of romance in which is portrayed-88 is done, or expected to be done, in all modern works of fiction at least, some aspect of life or personality as it actually is, or understood to be, in the moving and changing environment which we call society, however coloured the presentation and portraituro of the same might be under the inflaence and working of the literary artist's imagination. A character ·19 4 in that work is described in the following terms in two passages which we shall quote here in full, Was that an angel's voice he heard ? What was that byeet bound that rang through the fors like some heavenly ecstass? "He drew up his horse the better to listen, Bod always more rapturous camo the sound; a sweet wave of joy it suddenly seemned, wrapping him round, so that closing his eyes, sell-forgotten he listened...... "Was it & heavenly host passing by? Was it a pilgrim's chorus threading its way to some holy site? Was it echoes of some spirit world circling through the thickets where unforgettable memory chained its sound to earth ? "No! It was a human voice! There was & wild joyous cing of reality about the wonderful notes that floated like onclianted birds towards the spot where he stood ; what magic did it contain that stilled all suffering, cleared his eye and deadened his soul's great anguish ?

·20
"Ah! it was the ring of a glorious gladness
which
gave it wiogs, and made it soar,
higher and higher, till the very air thrilled
with exquisite, unspeakable bappidess.
Light and colour seemed to flow together
and become one with the sound, as though
each sense were exalted to the highest
pitch of pleasure, melted into one, blended
into andreamed of perfection.
"Even the great charger seemed to feel
the spell; he stood with ears pricked,
postrils wide open, whilst a curious tremor
ran like little shivers all over his skin."
"And then another great wonder is his--&
voice does he possess 60 overpoweriogly
sweet that any sword raised to do him a
harm, sipks to the ground before notes so
rapturous, to which one and all harken
with beating palse, for verily his songs are
but a ringing call of love, and before we
can regain oar seoses, he is gonel as
though melting into the air ; bat the echo
of his song remains in our hearts as
though all our most shadowy fantastic
deains bad for a moment taken shape.

·21 "And thus, like a ray of light, ho passes from place to place, from forest to forest from field to field, and where'r bo goes he crises away onr herds, felis our trees, frightens our wrenches, and out of sheer spirit of deviltry bas he set fire to the roofs over our heads." Cappot we conceive the idea or idea) jost port. rayed by a western mind raised in our Sri Krishna, -in Him who verily was, and is today, the Supreme Lord Himself, and moved about everywhere amidst his loving, adoring, devoted contemporaries and companions of all reabs, classes, and conditions of being-to the power of infinity and realised to the fullest extent of his surpassing and perfect beauty, attraction, and loveliness through the super-abundant flow of his illumionting grace flooding the entire land, and entering all hearts, and stirring to the inmost depths the emotions of the entire mass of humanity on earth for all time? What, we ask too, was that strange and wonder-working tool in his hands--that divine flute (Venn) of his, marvellous, mysterious--which, touching his lovely lips, drew all creation to him as by an irresistible and inexorable law of fate ? It is not alone the ridging, ravisbiog, enchanting, ·22 intoxicating melody which, issuing from it at his inspiring and enrapturing and imperative call of all-embracing love, gave form and shape to these longing aspirations of the human spirit which hitherto had remained mere dreams or shadows, but it produced, by its magic power and its weird enchantment, the liberation from bondage and the extinction of those transformations of the mind which the Vedantin who practices the methods of meditation known as Nadanuvandhuinn attains as the immediate precursor of the highest knowledge of the Sell, absolutely free from all the tainting contacts of the life of sense-perception in any part of the world of matter. These methods are taught in the Hamsa, Mandala-Brahmana, and other Upanishads; but they cannot be understood or practised without the gracious help of practical yogins. When, with their help, we experieace the delights of listening to the Pranaradhvanı (the sound of Omkara) which becomes Manifested in the cerebro-spinal system in the human body, the mind gets finally dissolved iuto the Venu-nadathe sweet and ringing and coursing melody of Aute-like sound-hitherto lying silent, unknown, uncared-for in the interior depths of our being and personality. Sri Krishna's flute and its divine melody represented to such of his contemporaries

·Ag were able to understand him truly-the Rishis,
Monis, Yogis of his time,--and represents to all
others who, since his tine, have known bow to
scale the heights and fathoin the depths of spiritual
realisation, one at least of the highest paths to what
is known as Jiranmukti, the liberation of the soat
even while still living. Sri Krishna himself is the
supremo and all.pervading sell of the universe
realised as the lonermost Light and Bliss, of Divina
Love dwelling in the illuminated bearts of the
highest and most perfected of the Jaanis and
Bhaktas of all times and climes,
आत्मागमाविहितरतयो निर्विकल्पे समाधी
mala Fifaaimaan: Apagi: 1
यं वीक्षन्ते कमपि तमसा ज्योतिश या परस्तात्
त मोहान्धः कथमयममुं वेतुं देवं पुराणम् ॥
"How is this fellow (Duryodhada), who is
blinded to the truth through delusion, to recognise
this Primeval Effulgence of Divinity, whom great
sages realise as pure Existence lying beyond all
regions of darkness (in mere sepse-perception) and
all regions of light (in mere intellectual cognition),
--the sages who experience the joys arising from
their knowledge of their own inner sell, and have
made it their one absorbing occupation to practise

·24
that higher kind of mental abstraction which is
entirely beyond the sphere of the experiences of
relativity and who have dissolved the knots of
ignorance by the plenitude of their knowledge and
become firmly established in the equilibrium and
equanimity which is above all the ups and downs
characteristic of the sensations and emotions of our
ordinary life-experieuce ? (Venisamhara, Act 1,
Sloka 23).
K. Sundararaman.

·VIDYA
SN.
BHAVAN
LIBRARY
***

·24
that higher kind of mental abstraction which i
entirely beyond the sphere of the experiences of
relativity and who have dissolved the knoty of
igaorance by the pleaitude of their knowledge ani"
become firmly established in the equilibrium ani
equanimity which is above all the ups and dowo
characteristic of the sensations and emotions of ou
ordinary life-experience ? (Veniramharn, Act 3
Sloka 23).
K. Sundararaman,

·॥ श्रीः॥
॥ श्रीकृष्णकर्णामृतम् ॥
यन्नामीमामीरहान्तरपुटे मृनायमाणो विधि-
यद्वक्षः कमलाविजाममदन यश्चनुपी चेन्दिनी ।
यत्पादानविनिःसना सुग्नदी शंभोः शिरोभूषणं
यन्नामस्मरणं धुनोति दुरितं पायात्म नः फेशवः ।।
(चिन्तामाणपति मोगार्गुरुमें
शिक्षागुंरुष भगवाम्शिखिपिछपीलिः।
यत्पादकलरतरुपल्लर खरेषु
लीलास्वयंवररसं लमने जयश्रीः ।।१।।
चिन्तामणिरिति । चिन्तामणिनांम मनविशेषो पपिन्तनासा.
स्कृतार्थोऽभूकविः । स जयति गोवर्षे वनंत इलपः । ननु 'गुहे
प्रकायेदीमान तु म प्रकाशयेन्' इत्यादिना मन्त्रो न प्रकाश्यत इनि
चेन, सचिन्तामनिमन्त्रचिन्तनले' इत्यादिना श्रीहर्षेण प्रशाशिदवाद ।
स्मृतिनु माध्यमन्त्रविया, न तु मिद्रमन्तपिपयेति इंपन् । या चि.
नामभिरिनि धियोनी यानियाने करिना रोगान्यास :! यम

·२ श्रीकृष्णकर्णामृतम। चिन्तामणिरिति श्रीकाकुलेश्वरानुग्रहवशानिर्मलान्तरमा काचिद्वारयनिता। यद्वा चिन्तामणिरिति सोमगिरेविशेषणम् । अस्मिन्पक्षे चिन्तामणिवद. भीर्थप्रदा सोमगिरिनाम काचिद्वारयनिता। यदा उक्तविशेषणविशिष्टः सोमगिरि म महावास्योपदेश गुरु. संप्रदायप्रवर्तकः, मे मम गुरुर्ज- यति । शिक्षागुरु अन्तर्यामितया शिक्षकः शिखिनो मयूरस्य पिञ्छ पहे मौलौ शिरसि यस स तथोकः भगवान् पट्गुणैशयसंपन्नः श्रीकृष्ण इत्यर्थः । सोऽपि जयति । येषां पादा एव कल्पतरुपालवशेखराणि कल्प- गृक्षकिसलयोष्टानि, तेषु विषये, जयश्रीः लीलाः विलासाः, ताभिर्युते स्वयंयरे रसमनुराग लभते । 'लीला विलासकिययोः' 'गुणे रागे द्रवे रसः' इत्युभयसाप्यमरः । कृष्णादिपादावेषयकस्वयंवरानुरागं प्राप्तवती जयीरित्यर्थः । रूपकालंकारः॥१॥ एवं मालं कृत्वा तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते' इत्यादिना कर्मजन्यफलस्यानित्यत्वप्रतिपादना- त्कर्मानुपास्वं ब्रह्मैवोपास्यमिति मनसि निधाय ब्रह्मसद्भावे प्रमाणाभावा- दनन्यगत्या कमवोपास्यमिति वदन्तं पूर्वमीमांसके प्रति सत्यं विज्ञान- मानन्दं ब्रह्म' 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्यादिश्रुतिवाक्यान्येव ब्रह्मणि प्रमाणमिति मनसि निधायाह- अस्ति स्वस्तरुणीफराप्रविगळत्कल्पप्रसूनाप्लुतं वस्तु प्रस्तुनवेणुनादळहरीनिर्वाणनिर्णाकुलम् । सस्त पस्तनिरुद्धनीविविळसद्गोपीसहस्रावृतं इस्तन्यस्तनतापवर्गमखिलोदार किशोराकृति ॥२॥ प्रस्तुतस्य प्रकृतस्य श्रेष्ठस्य वा वेणुनादस्य लहयों उत्सेकेन जायमान ·प्रथम आश्वासः। ३ ग्रनिर्वाणं सुखं तेन निर्व्याल निश्चलचितम् , वेणुगानजनितमुखमनुभ- बद्विधमानमित्यवः । अनेन ज्ञानानन्दस्वरूपवमुक्तम् । स्वस्तरुणीनां नाकत्रीणा कराग्रेभ्यो हस्ताभ्यः विंगलरकल्पप्रसूनः पतत्पारिजातकु. सुमैः माहुतं पूजितम् । सस्तसम्ता. सस्तसहदयः ताय ता निरुद्धाश्चेति विशेषणसमासः। सस्तवतेत्यत्र 'प्रकारे गुणववनय' इति साश्यार्थे द्विर्मावः । यद्वा अमीरूप्ये या द्विरुक्तम् । तथा च अत्यन्त सस्ता इत्यर्थः । 'कर्मधारयवदुत्तरेषु' इति कर्मधारयवद्भावात् 'पुंवत्कर्मधारय-' इति पुंवद्भावः। सन्तसदृशीमिरलन्तं वा स्रस्तामिः करनिरुद्धाभिः नीविभि- वनग्रान्थविशेषैः विलसन्तीनां विशेषण चारुतामापनानां गोपीनां सहरैः आगृतम् । अनेकगोपिकातेर्गोपालकावृत्यविनाभूतत्वाद्गोपालतदन्यसत्त्वा- नामप्यावतिरुता । गोगोपगोपीजनायत इत्यर्थः । हले न्यस्तो दतः नतानां नम्राणामपवर्गो मोक्षो येन तत्तयोक्तम् । अखिलेषु सर्वाशेष, बघभूपणवनमालावयवसौष्ठवाशेष्वित्यर्थः । उदारमधिकम् । अनेन दिव्यपीताम्बरधरत्वपूर्णचन्द्रनिभाननत्वकानुभोरस्कत्वादिकं चौक्तम् । 'उदारो दातृमहतोः' इत्यमरः। किशोरस्य षोडशवर्षरूपवयोविशेषयु- कस्य, 'वय आ पोडशाद्वाल्यम्' इति बाहडोक्तेः । आकृतिरवयवसं. म्यानविशेष., तद्वदाकृतिर्यस्य तत्तयोक्तम् । एतादृशं वस्तु ब्रह्मास्ति । वस्तुशब्देन सत्यत्वमुक्तम् । वस्तुनिर्वाणनिर्याकुलशन्दैः सत्यज्ञानानन्ता- दिश्रुतिवाक्यानि प्रमाणमित्युक्तम् । सस्तसस्तरयुपमा, किशोराकृतीति निदर्शना, तयोः संमृष्टिः ॥२॥ एवं सप्रमाणकं ब्रह्म प्रतिपाय तदाराधयामीत्याह--- चातुर्य कनिधानमीमचपलापाच्छटामन्यरं लावण्यातवीचिलालितदृशं लक्ष्मीकटाक्षासम् ।

·२ मे मम गुरु- . श्रीकृष्णकर्णामृतम । चिन्तामणिरिति श्रीकाकुलधरानुप्रयशामिमलान्तरमा काचिद्वारवनिता । यदा चिन्तामणिरिति सोमगिरेविशेषणम् । अस्मिन्या चिन्तामणियद- भीटार्थप्रदा सोमगिरिनाम काचिद्वारवनिता। यदा उक्तविशेषणविशियः मोमगिरिनाम महायापयोपदेश गुरु. संप्रदायप्रयत का, यति । शिक्षागुरुः अन्तर्यामित या शिक्षकः शिसिनो मयूरस्य पिछ पद मौलौ शिरसि यस्य स तथोकः भगवान् पनुभयमंपन्नः श्रीकृष्ण इत्यधः । मोऽपि जयति । येषां पादा एव कल्पतरूपालशेखराणि कल्प. गृक्षफिसलयश्रेष्ठानि, तेषु विषये, जयश्रीः लीला. विलासाः, तामियुते स्वयंवरे रसमनुरागं लभते । “लीला विलासकिययोः' 'गुणे रागे द्रव रसः' इत्युभयसाप्यमरः । कृष्णादिपादावेषयकस्वयंवरानुरागं प्राप्तवती जमश्रीरित्यर्थः । रूपकालंकारः ॥ १॥ एवं ममलं कृत्वा तह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते' इत्यादिना कर्मजन्यफलस्यानित्यत्वप्रतिपादना- कर्मानुपाखं ग्रीवोपास्यामिति मनसि निधाय ग्रासद्भावे प्रमाणाभावा- दनन्यगला कमवोपास्यमिति वदन्तं पूर्वमीमांसकं प्रति सत्यं विज्ञान- मानन्दं ब्रह्म' 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्यादिश्रुतिवाक्यान्येव ब्रह्मणि प्रमाणमिति मनसि निधायाह-- अस्ति स्वस्तरुणीकरामविगळत्कल्पप्रसूनाप्लुतं वस्तु मस्तुनवेणुनादळहरीनिर्वाणनिाकुलम् । सस्त प्रस्तनिरुदनीविविकसदोषीसहस्रावृतं इस्तन्यस्तनतापवर्गमखिलोदारं किशोराकृति ॥२॥ प्रस्तुतस्य प्रकृतस्य श्रेष्ठस्य वा वेणुनादस्य लहर्या उत्सेकेन जायमान .

·प्रथम आश्वासः। ५ बोत्तंसेन पिञ्चमोत्तमेन विलासी कान्तिमान्कुन्तलभरः कचप्रचयो यस्य तत्, माधुर्यमानं सौन्दर्ययुक्तमाननं मुखं यस्य तत् , प्रोन्मीलरप्रक घेणोद्यत् नवयौवनं यस्य तत्, अविलमस्वरभेदयुफतया प्रकाशमानः वेणुप्रणादः अमृतमिवेत्युपमितसमासः । उक्तविशेषणविशिष्टो वेशप्रणादो यस्य तत्, आपीनी समन्ताद्वर्तुलौ, पनावित्ययः । कुटमलतुल्यौ स्तनी यासा ताभिर्गोपीभिगोपपनाभिः। 'पुयोगादास्यायाम्' इति डीए । अभितः समन्तात् आराधितं प्रार्थ्यमानम् , जगतां सर्वेषां जनानाम् एकाभिरामं केवलसुन्दरम् । लोके सर्व वस्तुसौन्दोत्सौन्दर्ययुकम् । इदं चेत्सुन्दरमेवेत्यर्थः । अत एवाद्भुतं विस्मयजनकम् , राकलजनमनःसंतो- पकरमित्यर्थः । एतादृशं ज्योतिः श्रीकृष्णास्यं महः नः अस्माकं चेतसि बकान्ति प्रकाशते । वेणुप्रणादामृतं स्तनकटमलेति चोपमा ॥४॥ मधुरतरस्मितामृतविमुग्धमुखाम्बुरुह मदशिखिंपिछलाञ्छितमनोज्ञकचरचयम् । विषयविषामिपग्रसनगृनुनि चेतसि मे विपुलविलोचनं किमपि धाम चकास्ति चिरम् ॥ मधुरतरण मनोहरतरेण स्मितममृतमिव तेन विमुग्धे विशेषण मुन्दरं मुखमम्बुरुहं कमलमिव यस्य तत्, मदशिसिपिछलाञ्चितः मद- प्रधानमयूरवहाँलंकृतः मनोज्ञो मनोहरः कचप्रचयः केशसमूहो यस्य तत् । 'अनेकमन्यपदार्थे' इत्यमानेको नामपि समासः । विपुले विस्तृते विलोचने नेले यस्य तत्तयोकम् , किमपि इत्यमिति वश्तुम- शक्यं धाम तेजः, विषया रूपादयः। रूम शब्दो गन्धरसा स्पर्शव विषया अमी' इत्यमरः । त एवं विषामिपं विषयुतमासम्, तर ·श्रीकृष्णकर्णामृतम् । प्रसनमदनम, तन मुनि आकाक्षावति में मम चेतसि चिरं चिर- फालं कास्ति प्रकाशते । स्मितामृतस्यादिनोपमालंकारः ॥ ५॥ मुलायमाननयनाम्बुजं विभो. मरलीनिनादमकरन्दनिर्भरम । मुकुरायमाणमृदुगण्डमण्डलं मुग्वपाजं पनाम मे निजृम्भताय ॥ ६ ॥ मुकुलायमाने कुपले इवाचरन्ती अम्युजे इव नयने यस्य तत् । मुकुलायमानत्यत्र मुकुलशब्दादुपमानाकर्नुराचारार्थे क्यड् । अकृत्सा- धातुकयो:-' इति दीपः। 'लटः शतृशानची-' इति शानच् । 'आने मुक्' इति मुगागमः । मुरायमाणो दर्पणवदाचरन्ती मृदुगण्ड- मण्डली मार्दवयुक्तकपोलप्रदेशो यस्य तत् । अत प्रक्रिया पूर्वपदुग्नेया । मुरलीनिनाद एंव मकरन्दः पुष्परसः तेन निर्भरं पूर्णम्, विभीथिस्य कृष्णस्येत्यर्थः । मुखमेव पकज मे मनसि विजृम्भता प्रकाशतामित्यर्थः । मुरलीनिनादो मकरन्द इव मुखं परजमिवेति वा योजनीयम् । उपमा- रूपकयोः संसृष्टिः ॥६॥ कमनीयकिशोरमुग्धमर्ने कलवेणुकणिताहताननेन्दो। मप वाचि विजृम्भता मुरारे- मधुरिम्णः कणिकापि कापि कापि ॥ ७ ॥ कमनीया सकलजनप्रार्थनीया लोभनीया किशोरो बाल्यमापनस्तस्य मुग्धमूर्तिः मुन्दरतनुः यस्य स तथोक्तस्तस्य, सकलजनदिदृक्षाविषय.

·प्रथम आश्वासः। - मुन्दरबारीरस्येत्यर्थः । कलवणुकणितेन अध्यकमधुरवेणुगानेन आइतः बहुमन्यमानः । कर्मणि कः । यद्वा कलवेणुकणिते आइतः आदरण- युक्त इति कर्तरि को वा। उक्तविशेषणविशिष्टः माननेन्दुः मुखचन्द्रः यस्य तस्य मुरारेः श्रीकृष्णस्य मधुरिम्णः सौन्दर्यस्य कापि कापि इत्यामिति वक्तुमशक्या, अतिसूक्ष्मेत्यर्थः । कणिकापि लेशो चा मम वापि विजुम्मनो वाग्विषयो भववित्यर्थः ॥ ७ ॥ मदशिखण्डिशिवण्डविभूषणं मदनपन्थरमुग्धमुखाम्बुजम । वजवधूनयनाशकवाचित विजयतां मम वानपजीवितम् ॥ ८॥ मदनेन मन्धरं मन्दीभूतम्, मन्मथाविष्टमित्यर्थः । मुग्धमुखाम्बुर्ज मुन्दरमुखकमलं यत्य तत् । 'अनेकमन्यपदार्थे ' इति सूने अनेकोक्तव- हुनामपि समासः । ब्रजवधूनां नन्दवजयोषितां नयनाञ्चलै: कटाक्षः वचितं प्रतारितम् । यद्वा ब्रजवधू' नयनाञ्चलैः स्वीयकटाक्षैः धितं वश्वना यस्य तत् । शितमित्यत्र भावे क्तः। मदशिस्खण्डिशिखण्डवि. भूषणं मत्तमयूरपिञ्छविभूषणं श्रीकृष्णाख्यं वस्त्वित्यर्थः । मम वाङ्मयस्य. कविताया जीवितं प्राणभूतं सत् विजयतां सर्वोत्कर्षेण वर्तताम् । यदा 'योऽन्तः प्रविश्य मम वाचमिमा प्रमुप्तां संजीवयति-' इत्यादिना वा- ब्धयमाग्रजीवनत्वेनाधिनस्वाद्वाझयमानजोषितं सद्विजयनामिति योजनी- यम् । कृष्ण विषयीकृत्य मम वाद्ययं प्रवर्ततामित्यर्थः ॥ ८॥ पल्लवारुणपाणिपङ्कन पशिवेणुरवाकुलं फुलपाटलपाटळीपरिवादिगदरोरुहम् ।

·८ श्रीकृष्णकर्णामृतम् । उल्लसन्मधुराघरघुतिपञ्जरीसरमाननं बल्ली कुचकुम्भमपहिलं पभुपाश्रय ॥९॥ पाशववदरुणाभ्यां किसलयवदारक्तवर्गाभ्यां पाणिपङ्कजाभ्यां सहिनः संवन्धिनः वेणोः रवेण नादेन आकुलम् ; रवे नादे आकुलमिति वा, तत्रासकमित्यर्थः । फुलानां विकसिताना पाटलानां फलेरुहाकुसुमानाम् । 'पाटलि: पाटला मोघा काचस्थाली फलेकहा' इत्यमरः । पटलमेव पा- टली समूहः । पटलशब्दात्स्वार्थेऽणि 'टिड्ढाणम्-' इत्यादिना डीप । तां परिवदितुं तिरस्कर्तुं शीलमनयोरस्तीति परिवादिनी, एतादृशे पादस- रोरुहे यस्य तम्, उनसन्नीनां मधुराधरद्युतीनां मनाज्ञाधरकान्तीनां मार्यः समूहाः, यद्वा द्युतय. मजयः स्तबका इवेत्युपमितसमासः । द्युति- मरीमि: सरसं रसयुक्तमाननं यस्य तम्, वल्लवीनां गोपत्रीणां कुम्भस. दशकुचयोः कुङ्कुमेन हरिदाविशेषचूर्णेन पक्किलं कर्दमवन्तम् । पिञ्चा- दित्वात्पशब्दान्मत्वर्थे इलच् । प्रभवत्यस्माजदिति प्रभुः, तं जगत्का रणभूतं कृष्णमाश्रये सेवे ॥ ९ ॥ अपाङ्गग्वाभिरभङ्गुगभिः रनरंखारमरञ्जितामिः । अनुक्षण नल्लव सुन्दरीभि- रभ्यय॑मानं विभुमाश्रयामः ॥१०॥ वलवसुन्दरीभिः गोपस्त्रीभिः अनजरेखाया मन्मथप्रयुक्तपत्रिकाया रसेन सामध्येन रजिताभिः, मन्मथपत्रिकासामर्थ्ययुकाभिरित्यर्थः । ममहुराभिः अतिदीर्घाभिः अपाङ्गरेखाभिः कटाक्षसंततिभिरित्यर्थः । ।

·प्रथम आश्वासः। एतादृशकरणः क्षणे क्षणे अनुक्षणम् । वीप्सायऽव्ययीभावः । प्रतिक्षण- मित्यर्थः। अभ्यर्यमानं पुज्यमानं विभु कृष्णमायामः । 'मम्मदो द्वयोध' इत्येकवचने बहुवचनप्रयोगः ॥१०॥ हृदये पम हरविभ्रषाणां हृदयं दर्पविशाललोसनेप्रम। तरुणं वन्नवाल सुन्दरीणां नरलं किंचन धाम संनिधत्ताय ॥११॥ तरुणं यौवनयुक्तम् , तरलं चापल्ययुक्तम् , अत एव हर्षेण संतोषेण विशाले विस्तृते लोले चश्चले लोचने यस्य तत, हृद्या मनोज्ञा वित्रमा विलासा यास तामा व्रजवालसुन्दरीणां नन्दब्रजबालयोषितां हृदयं हृदये वर्तमानम् । कृय्यस्य सर्वदा तदृदयाविनाभूतत्वातदृदयमित्रभेदेन प्रयोग उपचारात् । किंचन इत्यमिति वेत्तमशक्यं धाम नेजः, श्रीकृष्ण इत्यर्थः । मम हृदये संनिधत्तां तितु ॥११॥ निखिलभुवनलक्ष्मीनियलीलाम्पदाभ्यां कपलविपिनबी गमकाभ्याम् । पणपदभयदानप्रौदिगाई'द्रनाभ्या किपपि वस्तु चेतः कृष्णपादाम्बुजाभ्याम ॥ निखिलभुवनेषु समस्तलोकेषु लक्ष्म्याः कान्त्यधिदेवताया नित्यं मर्वदा लीलास्पदाभ्यां विहारस्थानभूताभ्याम् , सकलजगत्कान्त्यधिदेव- ताननशालाभूताभ्यामित्यर्थः । अनेनातिसौन्दर्यमुक्तम् । कमलविधि- ·श्रीकृष्णकणामृतम् । नानां वाभ्याः समूहस्य गर्योऽहंकारः अहमेव कान्तिममान्यदित्यहंकारः तस्य सर्वेकपाभ्यां निर्मूलतया नाशकाभ्याम् । 'सर्वकूलान-' इति खच् । 'अरुद्धिषदजन्तस्य-' इति मुम् । प्रणमतां नमस्कुर्वताममयं भयाभावः तस्य दानेन प्रौढिराधिक्यम् , तया गाढमत्यन्तमुद्धताभ्या- मविनीताभ्यां कृष्णपादाम्बुजाभ्यां हेतुभ्यां चेतः मम चित्त किमपि इत्यमिति वक्तुमशक्यं संतोषं वहतु । कृष्णपादस्मरणेन मम वित्तं संतु- एं भवन्विति प्रार्थयते कविः । यद्वा । संप्रदानभूताभ्यां पादपद्मभ्यां मम चित्तं किमपि पूजादव्यं वहत्विति वा मचित्त कृष्णपादपद्मप्रवणमेव भव- विति भावः॥१२॥ प्रणयपरिणताभ्यां पाभवालम्बनाभ्यां प्रतिपदळचिताभ्यां प्रत्यहं नूननाभ्याम् । प्रतिमुहुरयिकाभ्यां प्रस्तृवल्लोचनाभ्यां प्रभवतु हृदये नः प्राणनाथः किशोरः ॥ १३ ॥ । - प्रणयः स्नेहः, तस्य परिणते विकारभूने, ताभ्याम् स्नेहप्रकृतिकाभ्या- मित्यर्थः । प्रामवं प्रभुभावः, तस्य आलम्बनाभ्यामाधाराभ्याम् , सक- लैश्वर्यकारणाभ्यामित्यर्थः । प्रतिपदललिताभ्याम् उपाधि विना स्वत एव ललिताभ्याम् , अहन्यहनि प्रत्यहम् , प्रातदिनमित्यर्थः । 'राजाह: सखिभ्यः-' इति टच् । 'अष्टखोरेव' इति ठिलोपः । नूतनाभ्यां नवीनाभ्याम् , मुहुर्मुहुः प्रतिमुहु, प्रतिक्षणमित्यर्थः । अधिकाभ्या विस्तृताभ्याम् , प्रस्नुवती आध्रितानां सकलंश्वयांणि प्रवन्ती, ते च ते लोचने च । 'स्नु प्रसवणे' इति धानोर्लटः कर्तरि नुः । अत एव न गुणः । 'अचि नुधातु-' इत्युव । 'लटः शतृशानचौ-' इति ·प्रथम आश्वासः। . शतरि नपुंसकरूपं प्रस्नुयदिति। ताभ्यामुपलक्षितः किशोरः बालभाव- मापन्नः प्राणनाथः श्रीकृष्णः नः अस्माकं हृदय भवतु प्रतीयात् ॥ १३ ॥ माधुर्यवानिधिपदान्धतरङ्गभङ्गी- शृङ्गारसंकलितशी किशोरवेषम् । आमन्दहामललिनाननचन्द्रबिम्ब मानन्दमप्लवपनुप्लवना पनो मे ॥१४ ।। भामन्दहासेन ईसन्मन्दहासेन, मन्दहासळेशेनेत्यर्थः । यद्वा पूर्व कविना मनसि यादशमन्दहासविशिष्टः सन्कृष्णो दृष्टस्तादृशमन्दहासस्मर- णार्थक आकारो न स्वीपदर्थक इति धा। ललितमाननचन्द्रबिम्नं यस्य तम्, अत एव माधुर्यवारिधः सौन्दर्यसमुद्रस्य मदान्धतराणां कलो- लानां भजीभिः संततिभिः कृतारेण संकलितः संबद्धः, अलंकृत इति यावत् । शीतः प्रेक्षकजनचक्षुषामतिमुखकरः किशोरवेषः शिशुभावो यस्य तम् , आनन्दसप्लवं निरतिशयानन्दस्वरूपम् । यद्वा मानन्दसंप्लवमित्यत्र लवशब्दस्य गत्यर्थधातूत्पन्नत्वाझानस्वरूपत्वमुच्यते, एवं च सति ज्ञाना- नन्दस्वरूपमिति वा । एतादृश श्रीकृष्ण मे मनः अनुभवतामनुसरतु ।। अन्यानयक्षुलमुग्वाम्बुजमुग्धमावे- रास्वाद्यमान निजणुनि मोदनादर। आक्रीतारुणपादसोरुहाभ्या मार्दै पदीयहृदये भुवनामोजः ॥ १५ ॥ अव्याजमझुलं निरुपाधिकमुन्दरम् , तच तन्मुखाम्युजं च, तस्य मुग्घभावः सुन्दरपेयभिः साधनैः भावायमानो रसवत्तया प्राह्यमाणो ·१० श्रीकृष्णकणामृतमा नानां वाध्याः समूहस्य गर्वोऽहंकारः अहमेव कान्तिममान्यदित्यकार: तस्य सर्वकषाभ्यां निर्मूलतया नाशकाभ्याम् । 'सर्वकूला--' इति खच् । 'अरुषिदजन्तस्य-' इति मुम् । प्रणमतां नमस्कुर्वताममयं भयाभावः तस्य दानेन प्रौढेिराधिक्यम् , तया गाढमत्यन्तमुद्धताभ्या- मविनीताभ्यां कृष्णपादाम्बुजाभ्यां हेतुभ्यां चेतः मम चित्त किमपि इत्यमिति वक्तुमशक्यं संतोपं बहतु । कृष्णपादस्मरणेन मम वित्तं संतु- टं भवत्विति प्रार्थयते कविः । यद्वा । संप्रदानभूताभ्यां पादपद्मभ्या मम वितं किमपि पूजादव्यं वहत्विति वा मचित्त कृष्णपादपद्मप्रवणमेव भव- विति भावः ॥१२॥ प्रणयपरिणताभ्यां पाभवाळम्बनाभ्यां प्रतिपदळडिताभ्यां प्रत्यहं नूननाभ्याम् । प्रतिमुहुरपिकाभ्यां प्रस्नुवल्लोचनाभ्यां मभवतु हृदये ना पाणनाथः किशोरः ॥ १३ ॥ प्रणयः स्नेहः, तस्य परिणते विकारभूते, ताभ्याम नेहप्रकृतिकाभ्या. मित्यर्थः । ग्राभवं प्रभुभावः, तस्य आलम्बनाभ्यामाधाराभ्याम् , सक- लैश्वर्यकारणाभ्यामित्यर्थः । प्रतिपदललिताभ्याम् उपाधं विना स्वत एव लालताभ्याम् , अहन्यहनि प्रत्यहम् , प्रतिदिनमित्यर्थः । सखिभ्यः-' इति टच् । 'अष्टखोरेव' इति टिलोपः । नूतनाभ्यां नवीनाभ्याम् , मुहुर्मुहुः प्रतिमुहुः, प्रतिक्षणमित्यर्थः । अधिकाभ्यां विस्तृताभ्याम् , प्रस्नुवती आश्रितानां सकलंश्वयांणि प्रवर्षन्ती, ते च ते लोचने च । 'स्नु प्रतवणे' इति धातोर्लट कर्तरि शुः । अत एवं न गुणः । अचि नुधातु-' इत्युवङ् । ' लटः शनृशानचौ-' इति 'राजाह ·प्रथम आश्वास:। मुग्धभावः मुन्दरचटाभि. साधनैः मास्वायमानो रसवत्तया प्रायमाणो ११ 'शतरि नपुंसकरूपं प्रस्नुवदिति । ताभ्यामुपलक्षितः किशोरः यालभाव- मापनः प्राणनाथः श्रीकृष्णः नः अस्माकं हृदये भवतु प्रतीयात् ॥ १३॥ पाधुर्यवाधिपदान्धन रङ्गभङ्गी- शृङ्गारमंकलितशी किशोरवेपम् । आमन्दहामललिताननचन्द्र विम्ब. मानन्दमंप्लवपनुप्लवना मनो मे ॥१४॥ भामन्दहासेन ईषन्मन्दहापेन, मन्दहासळेशेनेत्यर्थः । यद्वा पूर्व कविना मनसि यादृशमन्दहासविशिष्टः सनकृष्णो दृष्टस्तादृशमन्दहासस्मर. णार्थक आकारो न त्वीपदर्थक इति वा । ललितमाननचन्द्रबिम्बं यस्य तम्, अत एव माधुर्यवारिधेः सौन्दर्यसमुद्रस्य मदान्धतरमाणां को लानां भीभिः संततिभिः कृतशकारेण संकलितः संबद्धः, अलंकृत इति यावत् । शीतः प्रेक्षकजनचक्षुषामतिमुखकरः किशोरवेपः शिशुमावो यस तम् , आनन्दसप्लवं निरतिशयानन्दस्वरूपम् । यद्वा आनन्दसलवमित्यत्र प्लवशब्दस्य गत्यर्थधातूत्पनत्वाज्ञानस्वरूपत्वमुच्यते, एवं च सति ज्ञाना- नन्दस्वरूपमिति वा। एतादृश श्रीकृष्णं मे मनः अनुप्लवतामनुसरतु ॥ अव्याजमञ्जलमग्वाम्बुजमुग्धभाव- रास्वाद्यपाननिजणुविनोदनादम् । आक्रीडतापरुणपादसगेकहाभ्या मा मदीयहृदये भुवाईमोजः ॥ १५ ॥ अव्याजमजुलं निरुपाधिकसुन्दरम् , तच्च तन्मुखाम्युब च, तस्व - ·श्रीकृष्णकर्णामृतम् । मौनिमनोन्तरं वा मुनीनामन्तःकरणविशेषं वा, वृन्दावने पादपा वृक्षाः, तेषु आसितुमुपवेष्टुं योग्यमालाम् , वृक्षच्छायासु रचितवेदिकामित्यर्थः । एतत्तयमपास्य त्यकरवा उपास्य कृष्णस्य स्थातुमर्हमन्यत्पदार्थान्तरं न विलोकयामः । कृष्णदर्शनार्थमेतत्त्रयमेवान्वेष्टव्यं नान्यदिति भावः ॥ एवं मनसि कृष्णे प्रतीयमाने चाक्षुषता प्रार्थयते साध्यं समृद्धे- रिस्यादिना- साध्यं समृद्धरमृतायमान- राध्पायमानैर्मुरलीनिनादैः। मूर्धाभिषिक्तं मधुराकृर्तीनां वालं कदा नाम विलोकयिष्ये ।। २३ ॥ आध्मायमानैः स्वमुखवायुना संपाद्यमानः, समृद्धः वेणुनादस्य याव- दुणाः सन्ति तावद्गुणसंपत्तेः सकाशादित्यर्थः। 'समृद्धैः' इति पाठे तावद्गुणसंपन्नैरिति मुरलीनिनादैरिस्यस्य विशेषणम्। अत एव अमृतायमानैः अमृतवदाचरद्भिः । अमृतशब्दादुपमानास्कर्तुराचारार्थे क्यद् । शतृशानचौ' इति शान। 'आने मुक्' इति मुक्। मुरलीनिनादैर्वेणुनादैः सार्ध मधुराकृतीनां सुन्दरीजनैः। 'कस्य च वर्तमाने' इति षष्ठी। मूर्धाभिषिक्तम् अस्मदाजा भवेत्यभिषेककर्मणा मूर्धाभिषिकमित्यर्थः । यद्वा मधुराकृतीनां सुन्दरजनानामिति निर्धारणे षष्ठी। मूर्धाभिषिधम्, अतिमुन्दरमित्यर्थः । तादृशं बालं कदा नाम कस्मिन्समये विलोकयिध्ये द्रक्ष्यामि ॥ २३ ॥ शिशिरीकुरुते कदा नु नः शिखिपिञ्छाभरणः शिशुशोः । .

·प्रथम आश्वासः। युगलं विगळन्मधुद्रव- स्मितमुद्रामृदुना मुखेन्दुना ।। २४ ॥ शिखिपिञ्चाभरणो मयूरप्रभूषणः शिशुः पालकृष्णः विगलन्सयन् मधुद्रवः क्षौद्रप्रवाहो यस्मात्तच तस्मित च, तस्य मुद्रा संस्थानविशेषः, तया मृदुना कोमलेन मुसेन्दुना नः मम । 'अस्मदो द्वयोध' इत्येक- वचने बहुवचनम् । दशोनयनयोः युगलं कदा नु कस्मिन्वा समये शिशि. रांकुरते । श्रीकृष्णः स्वमुखदर्शनेनास्मचक्षुषोः साफल्यं कदा कुर्यादित्य- भिप्रायः ।। २४ ॥ कारुण्यकर्बुर कटाक्षनिरीक्षणेन तारुण्पसंचलितशैशववैमवेन। आपुष्णता भुवनमतविभ्रषण श्रीकृष्णचन्द्र शिशिरीकुरु लोचनं मे ॥ २५ ॥ अद्भुता गोवर्धनोदरणादिनाश्चर्यभूता विभ्रमा दिलासा यस्य तेन, अत एय भुवनं जगत् आपुष्णता पोषणं कुर्वता। मुक्नमित्यत्र 'न लोक-' इत्यादिना पष्ठीप्रतिषेधः । कारुण्येन दयया कपुरं शबलवर्णम् , दयायुकमित्यर्थः । कटाक्षनिरीक्षणम् अपारदर्शनं यस्य तेन, तारण्येन यावनेन संवलितं संत शैशववैभवं वाल्यसंपास तेन शरीरेण हे श्री. कृष्णचन्द्र, में मम लोचन शिशिरीकुछ शीतलं कुरु । त्वमस्माकं प्रत्यक्षा भवेति भावः॥२५॥ कदा वा काकिन्दीकुदलयदलश्यामकतराः कटाक्षा लक्ष्यन्ते किमपि करुणावीविनिचिताः ।.. B.K.2 ·श्रीकृष्णकर्णामृतम् । । दयादृष्टिं प्रसारयेत्यर्थः। त्वयि सर्वेश्वरे प्रसन्ने सति इह अस्मिल्लोक अपरैः प्रायजातैः नः मम किं प्रयोजनम् । किमपि प्रयोजनं नास्ता- त्यर्थः । त्वय्यप्रसने सत्यपि इहापरः किं नः । निगदव्याख्यानमेतत् ।। निबद्धमुग्धाञ्जळिरेप याचे नीरन्ध्रदैन्योन्नतमुग्धकण्ठम् । दयाम्बुधे देव भवत्कटाक्ष- दाक्षिण्यलेशेन सकृन्नेिषिश्च ।। ३० ।। एपः अयं जनः, अहमित्यर्थः । निवद्धो मुग्धो मूढः वेपथुमान् अज- लियस्य तादृशः सन् , नीरन्ध्रदैन्येन संतन्यमानदन्येन उनत उत्तानः मुग्धः गद्गदीकृतः कण्ठः ध्वनिविशेपो यस्मिन्कर्मणि तद्यथा तथा था प्रार्यये, त्वत्कटाक्षमिति शेषः । हे देव दयाम्बुधे, भवत्कटाक्षदाक्षिण्यं भवदीयकटाक्षवदान्यता, तस्य लेशो लवः, तेन सकृदेकवारं निषिध भाद्रं कुरु, मामेकवारं पश्येत्यर्थः । भवत्कटाक्षदर्शनमात्रेण शरभन्नादि- बत्कृतार्थों भवेयमिति भावः ॥ ३० ॥ पिछावतंसरचनोचित केशपाशे पीनस्तनीनयनपङ्कजपूजनीये । चन्द्रारविन्दविजयोधतवक्यबिम्ब चापल्यमोति नयनं तव शैशवे नः ॥ ३१ ॥ पिञ्छावतंसो बहभूषणम् , तस्य रचना अलंक्रिया, तस्या उचितः केशपाशः शिखा यस्य तस्मिन्, पीनी पीवरौ स्तनौ यासाम् । 'स्वाहाचो. पसर्जनादसयोगोपधात्' इति डीप । तासां नयनान्येव पजानि, तेः ·प्रथम आश्वासः। २१ पूजनीये पूजाहे, चन्द्रवारविन्दं च, तयोर्विजयः, तद्विषयकविजय इत्यर्थः। तर उद्यतमुद्युक्तं यऋविम्बं मुसमपद्धलं यस तस्मिन् तव शैशवे पाल्ये नः मम नयनं चापत्यमेति प्राप्नोति । 'इश् गती' इत्यय लटः प्रथमैकवचनम् ॥ ३॥ बच्छेशवं त्रिभुवनागुतमित्यवैमि यच्चापदं च मम वागविवादगम्यम् । वकि करोमि विरणमुरलीविलाम- मुग्धं मुखाम्बुजमुदीक्षितुपीक्षणाभ्याम् ॥ ३२ ॥ स्वच्छशवं तव वाल्यं त्रिभुवनस्य अद्भुतमाचर्यसंपादकमिति अवैमि मनमा जानामि । वारलं विषयादावासक्तिनां यदस्ति तयाद्भुतमित्यदै- मीति पूर्वेण संवन्धः । मम वाग्भिः अविवाद विवादाभावो यथा तथा, निर्विनिकित्समित्यर्थः । गम्यं प्राप्तम् । स्वच्छ शवादिकं मम धाग्यापार- विषमभूतमित्यवमीत्यर्थः । विरगन्ती विशेषेण प्वनन्ती, . सा चासी मुरली च, तस्या विलासैनविशेषैः मुग्धं सुन्दरं मुखाम्बुजम् ईक्षणाभ्यां नेत्राभ्यां सम्यग्द्रष्टुं किं करोमि किं कर्तव्यम् ! तद्वदेति शेषः॥ पर्याषितामृतरमानि पदार्थभङ्गी. फल्गनि बलिगनविशालावेलोचनानि । बाल्याधिकानि मदल्लभभापितानि भावे लुठन्ति सुदृश तव जल्पितानि ॥ ३३ ॥ पर्याचितः सवन् अमृतस्य सुधाया रस इब रसो येषु तानि, पदधिभन्यो मणिमुवादिराशयः फल्गु असारं येषु तानि, माणिमुर- ·२४ श्रीकृष्णकर्णामृतम् । विशेषो यस्मिन्कर्मणि तद्यथा तथा यावन्कालं नौदेति नोत्पद्यते तावत्ततः पूर्वमेव मम चित्तधारा चक्षुारा निर्गतान्तःकरणवृत्तिपरम्परा: तावकव. कचन्द्रः त्वदीयमुसचन्द्रः। 'तपकममकावेकवचने' इति तावकादेशः । तस्य चन्द्रातपेन ज्योल्नया द्विगुणीकृता शृद्धि प्राप्ता भवतु । अवश्यं त्वद्द- मैनेन भाष्यम् , अन्यथा ममानिर्वाह इति भावः ॥३०॥ यावन मे नरदशा दर्शमी शोऽपि रन्ध्रादुदति तिमिरीकृत सर्वभावा । . लावण्यकेलिसदनं तवं तावदेतु • लक्ष्म्या समुत्कणितवेणु मुखेन्दुविम्बम् ।। अतिमिराणि तिमिराणि तमांसि मपद्यमानाः कृतास्तिमिरीकृताः। अभूततद्भावे चिः । अस्य च्ची' इतीकारः । सर्वभावाः समस्तपदार्था या सा दशमी दशसंख्यापूरिका । मटटिस्वात् 'टिड्ढाणम्--- इत्यादिना डीप् । नराणां दशा नरंदशा, अन्त्यावस्थेत्यर्थः । दृशो नयनस्य रन्ध्राच्छनात्, नयनकहरादित्यर्थः । यावत्कालं नोदेति नोत्पद्यते, तावत्तदानीमेव लक्ष्म्या सौन्दर्येण लावण्यस्य कान्तिविशेषस्य केलिसदनं लीलाग्रहम । यद्वा लक्ष्म्या वेणुप्रणादादिसंपत्त्या सम्यगुत्पन- मुक्वणितमुत्तानध्वनिविशेषो यस्य स तथोक्तो वेणुर्यस्य तत् तव मुसेन्दुविम्बम् एतु प्राप्नोतु । चित्तधारेति पूर्वश्लोकादनुषग्यते । मम चित्तधारा मुखेन्दुविम्बं प्राप्नोत्वित्यर्थः । अन्यथा निर्वाहाभावादवश्यं प्रत्यक्षेण भाव्यमिति भावः ॥ ३८॥ आलोळलोचनविलोकित कलिधारा. नीराजिताग्रप्सरणे: करुणाम्बुराशेः । .

·प्रथम आश्वामः। आणि बेशुनिनदैः प्रतिनादपूरै- राकर्णयामि पणिनूपुरशिञ्जितानि ।। ३९ ।। . आलोले चञ्चले लोचने यासां तासां विलोकितानि दृष्टयः, तेषां केलि- घारा विलाससंततयः, तामिनाराजिता अग्रसरणिः पुरोभागो यस्य तस्य। प्रजनीणां सदा तन्मुखदिक्षुत्वादिति भावः । करुणाम्बुराशेः कृपासम- दस्य कृष्णस्य प्रतिनादस्य प्रतिध्वनेः पूरा. प्रवाहा येषां तैः । यदा प्रतिनादः शिक्षितं तेन पूरैः पूर्ण वेणुनिनादैः साकम् । 'वृद्धो यूना-' इति निर्देशात्महादिप्रयोगाभावेऽपि तदर्थो लभ्यत इति भावः आणि रमपन्ति मणिनूपुरशिजितानि मणिनूपुरध्वनिविशेषान् आक- जयामि श्रोष्यामि । तथा कुर्विति भावः ॥ ३९ ॥ हे देव हे दयित हे जगर्दकंवन्धों हे कृष्ण हे चपर हे करुणकतिन्धो । हे नाथ हे रमण हे नयनाभिराम हा हा कदा नु भवितापि पदं शोर्मे ॥४०॥ हे कृष्ण, मम दृशोर्नयनयोः पदं विषयभूतः कदा न भवितासि भवि. व्यसि । लुण्मध्यमपुरुषकवचनम् । हा हेति खेदे । ननप्रकाशमानखमा- वत्वादेव न प्रत्यक्षो भवामीत्याशयाह- हे देवेति । दीव्यति प्रकाशत इति व्युत्पत्त्या प्रकाशमानयव देवत्वादिति भावः । ननु प्रकाशमानस्व- मावत्वेऽपि मयि तव प्रीतेरमावान प्रत्यक्षोऽहमित्याशझ्याह- हे दयि- तति । प्रीतिविषयस्यैव दयितत्वादिति भावः तव मयि प्रीतो सत्यामपि न्वयि मम प्रीतेरभावान प्रत्यक्षोऽहमित्याशयाह-हे जगदेकबन्यो

·भीकृष्णकर्णामृतम् ।
-
--
इति। तव जगदेकवन्धुस्वाददमपि जगदेकदेश इति कृत्वा मय्यपि
मेहसद्भावात्प्रत्यक्षेण भाव्यमिति भावः । मयि त्वदान्धवे सत्यपि यस्य
कस्यचिरप्रत्यक्षो भवामि न तवेत्यासत्य तर्हि तव चापल्यं स्यादित्याह-।
है चपलेति । चापल्यं दुःस्वभावः । ननु चापल्यादेव न प्रत्यक्षो.
ऽहमित्याशमाह-- हे फष्णकसिन्धो इति। चापल्यस्य स्वल्पत्वा.'
इयाया आधिक्यात्प्रत्यक्षेण भाव्यमिति भावः । ननु दयाधिक्येऽपि
बान्धवेऽपि विशेषयान्धवाभावाप्न प्रत्यक्षोऽहमित्याशस्याह-हे ना
थेति । स्वस्वामिभावरूपविशेषसंबन्धस्य विद्यमानत्वात्प्रत्यक्षेण भाव्य
मिति भावः । ननु बहुत्रीकस्य स्वस्वामिसंबन्धेऽपि कस्यांचित्प्रसाद
नेतरस्याम् , तद्वय त्वयि न प्रसाद इत्याशझ्याह-हे रमणेति
तव निष्पाधिकमैत्रस्वमापादेव मत्संतोषजनकप्रत्यक्षेण भाव्यर्माि
भावः। ननु निरुपाधिकमेनस्वभावत्वेऽपि तव मनसो रमणमेवार
न तु नयनयोरित्याशझ्याह-नयनाभिरामेति । नयनयोरतिप्रीतिक
त्वादेव त्वत्प्रत्यक्षेण भाव्यमिति भावः ॥ ४० ॥
अमून्यधन्यानि दिनान्तराणि
हरे सदालोकनमन्तरेण ।
अनाथबन्धो करुणकमिन्यो
हा इन्त हा हन्त कयं नयामि ॥४१॥
हे करुणैकसिन्धो दयासमुद्र, अनाथवन्धो हे कृष्ण, त्वदार
त्वद्विषयकदर्शनमन्तरेण विहाय 'अन्तरान्तरेण- इति द्वितीय
अधन्यानि अकृतार्थानि अमूनि दिनान्तराणि कृष्णप्रत्यक्षरहितदि
कथं केन प्रकारेण नयामि नेच्यामीत्यर्थः । हा हन्तेति खेदे । भार
द्विर्भावः ॥ ४ ॥

·प्रथम आश्वासः। २७ - किमिह शृणुमः कस्य मा कयं कृतमाशया कथपत कयं धन्या पन्यामहे हृदयेशयम् । मधुरमधुरस्मेराकारे पनोनयनोत्पवे कृपणकपणा तृष्णा कृष्णे चिरं रत लम्बते ॥ १२ ॥ मधुरमधुरः अत्यन्तसुन्दरः । आभीक्ष्ण्ये द्विरुतिः । कर्मधारयत्वा- सुब्लोपः । मेरः कान्तिमांश प्राकारः अवयव संस्थानविशेषः यस्य तस्मिन् , मनश्च नयने च तेषामुत्सवः संतोषः । तत्कारणे तत्त्वमुप. चारात् । तस्मिन् । मनोनयनसंतोषसंपादके इत्यर्थः । कृष्णे, कृपणकपणा! प्रक्रिया पूर्ववत् । तृष्णा भाशा चिरं चिरकालमारभ्य सम्यते अवल- म्बनं कुरुते । भाशया कयं कृतम् । आशा मा पौडयतीत्यर्थः । हे धन्याः कृतार्याः, हृदयेशयं मनसि वर्तमान श्रीकृष्णं कथं मन्यामहे पश्याम.? इह एतद्दर्शनार्थ कस्य कस्योपाध्यायस्य चूमः विज्ञापनं कुर्मः? किं शुमः कस्य वेदान्तस्य श्रवणं कुर्मः? ब्रह्मसाक्षात्कारस्य सदुपाध्याया- ध्यापितसद्वेदान्तश्रवणस्यासिद्धत्वादिति भाव. । कभयत वदत। बतेति खेदे। पाठान्तरमसमीचीनम् ॥ ४२ ॥ आभ्या चिळोचनाभ्या- पम्बुजदलललितलोचनं बाळम् । द्वाभ्यामपि परिरन्धु दूरे मम हन्त देवप्तापग्री ॥ ४३ ॥ भाभ्यो पर्वतादिमहद्वस्तुदर्शनशकाभ्यां द्वाभ्यां द्रित्वसंख्यायुक्ताभ्यां विलोचनाभ्यां विशेषेण द्रष्टुं समर्थाभ्याम् । दोषशून्याभ्यामिति भावः।

·। श्रीकृष्णकर्णामृतम्। अम्युजदलललितलोचनं पनपतवत्सुन्दरनयनम् । अनेन विश्यदोषोऽपि नास्तीत्युक्तम् । वालम् अर्भकमपि । इदमुपलक्षणम् । एकत्वाकान्तमि- स्यपि योध्यम् । परिरम्भुमालिङ्गितुम्द्रष्टुमित्यर्थः । मम देवसामग्री अदृष्टोद्बोधः दूरे। दृष्टोद्बोधो दूरे नास्तीत्यर्थः । हन्तेति सेदे। द्वाभ्यां समर्थाभ्यो स्वच्छैफवस्तुप्रहणाभावः अदृष्टोद्वीधाभावप्रयुफः, न तु E- सामम्यभावप्रयुक्त इति भावः ॥४३॥ अश्रान्तस्पितमरुणारुणाधरोष्ट हर्षाद्विगुणमनोज्ञवेणुगीतम् । विभ्राम्यद्विपुलविलोचनार्घमुग्धं वीक्षिध्ये तब वदनाम्बुजं कदा नु ॥ ४४ ॥ अभ्रान्तस्मित निरन्तरस्सितयुक्तमित्यर्थः । अरुणारुणः रकवस्तु सदृशः। 'प्रकारे गुणवचनस्य' इति सादृश्यार्थे द्विर्भावः । 'कर्म- धारयवदुत्तरेषु' इति कर्मधारयवद्भावात्सुलोपः । अधरोष्ठो यस्य तत् । हद संतोपयुक्तम् , तच्च तत् द्विगुणमनोज्ञ अत्यर्थश्राव्यं वेणुगीतं यस्य तत् । विधाम्यता चवलेन विपुलविलोचनयोरर्धेन । अत्रार्धशब्द एक- देशवाची, न तु समांशवाची । अत एवोत्तरनिपातः । मुग्धं सुन्दरम् । ईषनिमीलितनयनाभ्यामतिसुन्दरमित्यर्थः । तव वदनाम्बुजं कदा नु वीषिध्ये द्रक्ष्यामि ॥ ४४ ॥ लीलापत्ताभ्यां रप्तशीतळाभ्यां नीलारुणाभ्यां नयनाम्बुनाभ्याम् । आलोकयेदद्भुतविभ्रमाणे काले कदा कारुणिक किशोरः ॥ ४५ ।।

·प्रथम आश्वासः ।
२९
कारुणिको दयाप्रधानः किशोरः चालकृष्णः लीलाभिः विलासः
आयताभ्यां दीर्घाभ्याम् , विलासयुक्ताभ्यामित्यर्थः । रसः कारः
अनुरागो वा तेन शीतलाभ्यां हृद्याभ्याम् , नीले च ते अरुणे च ।
कनीनिकाप्रदेशे नेल्यम् अपाकप्रदेशे रक्तिमेति विभागः। ताभ्याम् ,
भद्भुता भाधर्यसंपादका वित्रमा विलामा 'ययोस्ताभ्यां नयनाम्बुजाभ्यां
कदा काले । कदेयत्र किंशब्दार्थो विवक्षितः, न तु प्रत्ययार्थः । यद्वा
काले कदा कस्मिन्क्षण आलोकयेत् पश्येत् । मामिति शेषः ॥ ४५ ॥
बहुळचिकरभारं चपिञ्छावतंसं
चपलचपलनेनं चारुबिम्बाधरोष्ठम् ।
पधुरमृदुलहासं मन्दरोदारलालं
मृगयति नयनं मे मुग्धवेषं मुरारे । ४६ ॥
यहुल: अधिकः चिकुरभारः केशंभारो यस्य तम् , यक्षः पिञ्छावतंसो
येन तम् , चपलचपले इति आभीक्ष्ण्ये द्विर्भावः। कर्मधारयत्वात्सुब्लोपः ।
नेत्रे यस्य तम्, मधुरो हृद्यः मृदुलः कोमलच हासो यख तम्, मन्द.
रस्य पर्वतविशेषस्येव उदारलीला गम्भीरविलासाः यस्य तम्, भतिध-
येयुक्तमित्यर्थः । मुरारेः कृष्णस्य मुग्धवेष मे नयनं मृगयति अन्वेषणं
करोति ॥ ४६॥
बहुलजलदच्छायाचौरं बिलासभराळस
पदशिखिनिवासी सोचंसं मनोहमुखाम्पुजम् ।
कमपि कमलापागोदामसमजगजड
मधुरिमपरीपाकोदेकं वयं मृगयामहे ॥४७॥

·श्रीकृष्णकर्णामृतम् । अम्युजदलललितलोचनं पद्मपतवत्सुन्दरनयनम् । अनेन विषयदोषोऽपि नास्तीत्युक्तम् । बालम् अर्भकमपि । इदमुपलक्षणम् । एकत्वात्कान्तमि. स्यपि योध्यम् । परिरम्धुमालिङ्गितुम् ; द्रष्टुमित्यर्थः । मम देवसामग्री अदृष्टोद्बोधः दूरे। दृष्टोदोघो दूरे नास्तीत्यर्थः । हन्तेति सेदे। द्वाभ्यां . ममर्याभ्यां खच्छेकवस्तुग्रहणाभायः अदृष्टोद्वोधाभावप्रयुक्तः, न तु दृष्ट- सामम्यभावप्रयुफ इति भावः ॥४३॥ अथान्तस्पितमरुणारुणाघरोष्ठं हर्षाद्विगुणमनोझवेणुगीतम् । विभ्राम्पद्विपुलविलोचनार्घमुग्धं वीक्षिध्ये तब बदनाम्बुज कदा नु ॥ ४४ ॥ अश्रान्तस्मित निरन्तरस्मितयुक्तमित्यर्थः । अरुणारुणः रक्तवस्तु सदृशः। 'प्रकारे गुणवचनस्य' इति सादृश्यार्थे द्विर्भावः । 'कर्म- धारयवदुत्तरेषु' इति कर्मधारययद्भावात्मुलोपः । अधरोष्ठो यस्य तत् । हर्षा, संतोपयुक्तम् , तच्च तत् द्विगुणमनोज्ञ अत्यर्थधाव्यं वेणुगीतं यस्य तत् । विभ्राम्यता चञ्चलेन विपुलविलोचनयोरर्धेन । अवार्धशब्द एक. देशवाची, न तु समांशवाची । अत एवोत्तरनिपातः । मुग्धं सुन्दरम् । ईषनिमीलितनयनाभ्यामतिसुन्दरमित्यर्थः । तब वदनाम्बुजं कदा नु पीक्षिध्ये द्रक्ष्यामि ॥४४॥ लीलापताभ्यां रसशीतलाभ्यां नीलारुणाभ्यां नयनाम्बुजाभ्याम् । आलोकयेदद्भुतविभ्रमाभ्यां काले कदा कारुणिकः किशोरः ॥ ४५ ।।

·श्रीकृष्णकर्णामृतम् । यहुलं जलं ददातीति बहुलजलदः तस्य छाया कान्तिः नलिवाहु. त्यादतिनीलरूपिणीत्यर्थः । तस्याप्योर स्खेनम् , नीलमेघसशमित्यर्थः । पिलाया लीला एव भराः तः अलसं मन्दीभूतम् , मद्युतशिखी मदशिस्ती तस्य शिक्षा सेव लीलोत्तमः शेखरः कर्णपूरो या यस्य तम् । 'पुंस्युतं- सापतंसी द्वौ फर्णपूरे च शेवरे' इत्यमरः । मनोज्ञ मजुलं मुखाम्बुजे यस्य तम्, कमलयदपाङ्गयोरुदप्रेण शूकेन । कटाक्षमावेगेत्यर्थः । प्रसमा कृतार्थीमूतः जगत्सु अडः तुच्छपदार्थों यस्य तम्, कमपि इत्यमिति वामशक्यम् , मधुरिम्मा सौन्दर्याणां परीपाकः । “उपसर्गस्य धन्य. मनुष्ये बहुलम्' इति धमन्ते परे दीर्घः । तस्य उद्रेक: औत्कटयम् । . तं वयं मृगयामहे अन्वेषणं कुर्महे ॥ ४ ॥ परामृग्यं द्रं परिपदि मुनीनां व्रजवधू- दृशां दृश्यं शश्वत्रिभुवनमनोहारिवपुषम् । अनामुग्यं वाचापनिदमुदयानामपि कदा दरीदृश्ये देवं दरदलितनीलोत्पलरुचिम् ॥ ४८ ॥ अयम् एतद्देशकालविशिz: उदयः उत्पति: यास ताः न भवन्तीति अनिदमुदयाः, श्वाहानादय इत्यर्थः । तास वाचामपि, वेदान्तवाभि- रपीत्यर्थः । कृत्यान्तयोगात्कर्तरि तृतीयार्थे षष्ठी। अनामृग्यं पापा हिकया प्रतिपादयितुमशक्यम् । तथा च श्रुतिः यतो वाचो निवर्तन्ते, अप्राप्य मनसा सह ' इति । अत एव परिपदि नैमिशारण्यस्थलविशेषे, मुनीनाम् अधातवेदान्तवाक्येषु ब्रह्मप्रतिपादकत्वं निधित्य तत्र युक्ति- भिरनुचिन्तकानाम् । परामृग्यमित्यत्र अनिदमुदयानामपीसत्रत्यापि- शब्दोऽनुषजनीयः । तथा च परामृग्यमपि दूरे भवतीत्यर्थः । नन्वे- ·प्रथम आश्वास:। तादृशः कयं तव दृश्यो भवेदित्याशय परीयस्यापि संभवादविरोध इत्साह-प्रजेत्यादिना। प्रजे गोष्ठे। 'गोठाध्वनिवहा प्रजाः मरः । वधूनां वेदान्तवाक्याध्ययनतत्तापर्यनिश्यतदुपपत्तिचिन्तनर- चितगोपनीजनानामित्यर्थः। दृशो नयनैः। पूर्ववत्यष्ठी। दृश्यं द्रष्ट योग्यम् , शश्वत् सदा त्रिभुवनस्य सकललोकजनस्य । भुवनशब्देन तनत्यजना लक्ष्यन्ते इति भावः । मनोहारि हृद्यं वपुः शरीरं यस्य तम् , दरदलितम् ईपद्विकसितं तच तत् नीलोत्पलं च तस्येव रुचिर्यस्य तं तत्संनिभं देवं कदा कस्मिन्समये दरीदृश्ये सम्यग्रक्ष्यामि 'विभाषा कदाकोः' इति भविष्यति लट् । यद्दप्रयोग आदरातिशयद्योतनार्थः । दरदलितेति कान्तिसौष्ठवद्योतनार्थम् । शश्वस्निभुवनेति सर्वातिशायि- सौन्दर्यद्योतनार्थम् । व्रजेत्यादिः सौलभ्यद्योतनार्थः । वाचामनामृग्य- मिति मुनीना दूरे परामृग्यमिति च तद्विरोधद्योतनार्थम् । अदृष्टवशेन शायमानत्याज्ञायमानत्वयोः संभवान विरोध इति ज्ञेयम् ॥ ४८ ॥ - लीळाननाम्बुजपधारमुदीक्षमाणं नर्माणि वेणुविवरेषु निवेशयन्तम् । डोलायमाननयनं नयनाभिरामं. वन्दे कदा नु दषितं व्यतिळोकयिष्य ॥१९॥ लीलायुतं विलासयुतम् अम्बुजवदाननं यस्य तम् , अधीरं चचर्स क्या तथा उदीक्षमाणं पश्यन्तम् , वेणुविवरेषु मुधिरजन्यनादेषु नागि गोपीभिः साकं कृतसंकेतान् निवेशयन्तम् , डोलायमाने ईपचधले नयने यस्य तम्, नपने अभिरमेते संतुष्यतः यस्मिन् वयोकम् , तनयना- हादजनकमित्यर्थः । दयितं प्रियं कंदा न व्यतिलोकयिष्ये मतिपयक- - ·श्रीकृष्णकर्णामृतम् । . । . कुष्णदर्शनपूर्वकं कृष्णं वक्ष्यामि । कदा नु वन्दे नमक ॥ ४९ ॥ लग्नं मुहुर्मनसि लम्पटसंपदापि लेखावळेखिनि रसज्ञमनोज्ञवेषम् । कनन्मृदुस्मितमधुस्नपिताधरांशु राकेन्दुलालितमुखेन्दु मुकुन्दवाल्यम् ॥ ५० ॥ रसमः सारमाही मनोनः मुन्दरो वेषोऽलकारो यस्य तत् , लन्त यांना भावयत्, न तु वस्तुतः । 'रबत्' इति पाठे समस्तपदम् । रज्जता अलंकीता मृदुना कोमलेन मधुवस्मितेन क्षौदवन्मन्दहासेन स्लपिताः सिकाः अधरस्य मंशवः ,कान्तयो यस्य, तत् , राका पूर्णिमाविशेषः ततेन्दुः परिपूर्णचन्द्र इत्यर्थः । तेन ललितः संमानितः मुखमेवेन्दुर्यस्य तत् , नुकुन्दबाल्यं श्रीकृष्णबालभावः लेखावलेखिनि सर्वदा कृष्णभ्यान. वशात्तदाकाराचिन्तावशातदाकारचित्तवति मनासे । ममेति शेषः । मुहुः पुनःपुनः लग्नं प्रतीयमानं सत , लम्पट आयासः तं संप्रदातुं शीलम. स्यास्तीति तत् । भवतीति शेषः। प्रत्यक्षमजनार्यत्वा आयासजन भवतीत्यर्थः ॥५०॥ अहिमकरकरनिकरमृदुमुदितलक्ष्मी- सरसतरसरसिरुहसरसहशि देवे। वजयुवतिरतिकलहविजयनिजलीला- मदमुदितवदनशभिमधुरिमाण लीये ॥५१॥ महिमकरः सूर्यः कराः किरणाः तेषां निकरः समूहः तस्म सूदुमुदितम् ईषत्स्पर्शमुदितम् । अत्र भावे कः । तेन लक्म्या कान्त्या ·प्रथम आश्वासः। योः सरसोरतिशयेन सरसं सरसंतरम् । 'द्विवचनविभज्य-' इति तरप । तब तत् सरसिरह पद्म च। 'तत्पुरुष कृति-' इति सप्तम्या अलुक् । तस्य सदृश्यो दृशौ नेले यस्य तस्मिन् देवे श्रीकृष्णे प्रजयु- वतीनां नन्दप्रजनीणां रतिरव कलहः तत्र विजयः तेन निजः स्वायः लीलामदः पिलासयुतमदः तेन मुदितस्य संतुष्टस्य वदनं शशीय तस्य मधुरिमाणे सौन्दर्य लीये तिरोभवामि । देवे इति मधुरिमणि इति च सप्तम्या वैयधिकरण्यं ज्ञेयम् । अवश्यं कृष्णमुख सौन्दर्यदर्शनेन भान्य- मिति भावः ॥१॥ करकमलदलदलितलालनतरवंशी. कलनिनदगदमृतधनसरामि देवे । सहजरसपरभरिनदरहसितबीयी. सततकादधरमणिमधुरिमणि लीये ॥५२॥ करकमलयादिलानि अगुलयः सैः दलितः भिन्नः। स्वरभेदं प्राप्त दयर्थः । रा चासो ललिततरः प्राध्यतरः स चासो वंशीफलनिनदः वेणारख्यकमधुरम्यनिः तेन गलर, अन्यतमधुरध्वनीनामाधिस्येनात्र स्थातुमशक्यम् इतो यस पुत्रचिगन्तव्यमिति नि.सरत् अमृतस्य सुधायाः घनसरः महादरे यस्य तस्मिन् , राहजः स्वाभाविकः रस ए भरः तेन । स्वत.सिद्रामरूपमरेणखयः। भरितानि भारवन्ति । तभावतो रसयुक्तानीत्यर्थः । तथोकानि दरहसितानि, मन्दस्मितानी- पर्थः । तेपो वाभ्यः पतयः ताः सततं वहन् अवरमशः मधुरिमा यस्य तस्मिन् देवे लीये लीनो भवामि । आर्य कृष्णदर्शनेन भाग्य - मिति भावः॥५२॥ K.K.3 ·२४ श्रीकृष्णकर्णामृतम् । कुसुमशरशरसमरकुपितमदगोपी. कुचकळशघुरुणरसळ मदुरसि देवे मदल्ललितमृदुइसितमुषित शशिशोभा मुहुरधिफमुखकमळमधुरिमाण लीये। ५३ ॥ फुमुमशरो मन्मथः तस्य शराः पुष्पाणि से: समरः युद्धम्, पुपवि. धार इत्यर्थः । तस कुपिताना कोपयुकानां मदगोपीनां मत्तगोपनीणां कुची कलशाविव तयोः धुमृणम् अनरागविशेषः तस्य रसो' द्रवः तेन लसत् प्रकाशमानम् उरो पक्षो, 'यस्य तस्मिन्, मदेन ललितं विलुछन् । कर्तरि कः । तच तत् मृदुहसितं मन्दस्मितं च तेन मुपितया चौर्येण ग्रहोतया शशिगः चन्द्रस्य शोभया । ज्योल्नातुल्यमन्दहसितेनेत्यर्थः । मुहुरधिकः अत्यधमधिक मुसकमलस्य मधुरिमा सौन्दर्य यस्य दस्मिन् देखें श्रीकृष्ण लीये लीनो भयामि ॥ ५३॥ आनम्रामसितध्रुवोपचितामक्षीणपक्ष्याकुरे- वालोलायनुरागिणोनयनयोगी मृदो जल्पिते । आताम्रामधरामृते पदकलामम्लानवंशीस्वने. प्वाशास्ते मम लोचन बजाशशोभूति जगन्मोहनीम् ॥ असिते कृष्णवर्णे ते च ते ध्रुवौ च तयोः मानम्राम् । वकयुक्ता- मित्यर्थः । पक्षीणेषु पश्माहुरेगु उपचिता वृद्धिमतीम् । वृद्धिमदविरल- पक्ष्मयुकामियर्थः । अनुरागिणोर्दयावतोनयनयोः आलोलो चञ्चलाम् । चञ्चलनयनयुकामित्यर्थः। मृदा भाव्ये । 'तृतीयादिषु भापितपुंस्कम्-' इति पुवत्त्वान नुम् । जल्पिते वचसि आ रसवतीम् । रसवद्वाग्विशेष- ·प्रथम आश्वास: गुतामित्यर्थः । अधरामृते आताम्रामार काम् । आरजाधरयुकामिलर्थः । अम्लानवंशीस्वनेगु उचस्तरवेणुगानेषु मदेन कलामव्यफमधुराम् । भव्यतमधुरवणुगानयुत्तामित्यर्थः । ब्रजशिशोः कृष्णस्य जगन्मोहयतीति जगन्मोहनी ताम् । जगन्मोहसंपादिकामिलर्थः । मूर्ति शरीर मम लोचनमाशाते प्रार्थयते ॥ ५४॥ नन्वितरेषां ब्रह्मरुद्रादीना विद्यमानत्यात्तदर्शनं परित्यज्य कृष्णदर्शन- मेव किमिति प्रार्थयस इसाराश्याह-~~ कैशोरं तच्च वक्त्रारविन्द तत्कारुण्यं ते च कोलाकटाक्षा: वत्सौन्दर्य सा च मन्दस्पितश्रीः सत्यं सत्यं दुर्लभं देवतेपु . ५५ ॥ तत् मम मनसि प्रतीयमानं किशोरस्य भावः कशोर बाल्यम्, तत् मधेतसि प्रतीयमानं वक्त्रारविन्द मुखकमलं च । एवमेवानस्यतच्छब्दाः सर्वे मनसि प्रतीयमानार्थका वेदितव्याः । तत्कारुण्यं दया च, ते च लीलाकटाक्षाः लालासंयुनाः कटाक्षा थ्यथ, तत्सौन्दर्य च, सा मन्द. सितश्रीश्च दैवतेषु प्रास्तादिपु दुर्लभम् , नास्तीत्यर्थः। तदेव द्रढयति- सलं सत्यमिति । कृष्णस्य पाल्यादिकं यद्यदस्ति तत्तब्रह्मादिपु नास्ति । ब्रह्मणश्चतुर्मुसत्वाद्रस्य विरूपाक्षलाकुमारस्य च ,पण्मुरात्वादिति भावः॥५५॥ ननु कृष्णस्य सौन्दर्यवत्वेऽपि अनुपकारित्यात्तदर्शनमफलमित्याशय तदुपकारित्वमपि दृष्टमिलाह- ·३६ श्रीकृष्णकर्णामृतम। विश्वोपचपनैकवददीक्षं विश्वासस्तफिवचनसा जनानाम् । पश्यामः प्रतिनवकान्तिकन्दलाई पश्यामा पयि पयि शैशवं मुरारेः ॥ ५६ ।। अस्मिन्पये अपिशब्दोऽध्याहार्यः। एवं च मुरारेः कृष्णस्य शेवं चात्य प्रतिनयः प्रतिक्षणं नूतनः कान्तिकन्दलेः कान्त्यरः भाई सरस पश्यामः मनमा जानीमः । विश्वासेन स्वयकितानि गुच्छयन्ति । विश्वास- गुफानीत्यर्थः । चेतासि नितानि येपो सेपो जनानां गोपालादिजनाना पपि पधि तत्र तस देशेषु। 'नित्यवीप्सयोः' इति वीप्साथै द्विर्भावः । विश्वोपल्लवाः सर्वोपश्याः वकषमासुरादिभि.फियमाणा अग्निदाहादयधे- त्यर्थः । तेषा शमनं शान्तिः तत्र एकम् । अत्र एकान्दः केवलार्थकः । विश्वापदवशमन एवेत्यर्थः। 'एके मुख्यान्यकवला:' इत्यमरः । या विश्वोपलवशमनम् एकं मुख्य यथा तथेति मुक्ष्यार्थको वा एकराब्दः । श्रद्धा दीक्षा येन तदपि पश्यामः मनसा जानीमः । सौन्दर्य मकानोर- कारकत्वं च कृष्णस्यैवेति तदर्शनमपेक्षणीयमेवेति भावः ॥ ५६ ॥ ननु तव मनसि परिश्तमानः श्रीकृष्ण उपकमसमर्यः बालकावा. दियारा बाल्यमारोपितं न स्वाभाविकमित्याह- पादौ पादविनिनिवाम्बुजवनौ पद्यालयालंकृती पाणी येणुविनोदनप्रणयिनी पर्याप्तशिल्पभियो। बाहू दोहदभाननं मृगाशां माधुर्यधारा गिरो वक्तं नाविषयातिलहनमहो वालं कितन्महः ।।

·प्रथम आभासः। - अस्मिन्पये यस्येलध्यादतव्यम् । एवं च पादेन अंशेन विनिजितानि अम्युजवनानि याभ्यां तो यस्य श्रीकृष्णस्य पादौ पद्मालयया लक्ष्म्या अलंकृतो गन्धपुष्पादिभिरभ्यच्यमानी । 'पमालयालम्बितौ' इति पाठे क्या मृदितावित्यर्थः । णुपिनांदनं वेणुगानकरणं तत्र प्रणयिनी प्रेमवन्ती यस्य कृष्णस्य पाणी हस्ती पर्याप्ता शिल्पाय वेणुनादप्रभेद- करणसामर्थ्यस्य श्री. संपपयोस्तौ। यस्य कृष्णस्य बाह भुजौ मृगदशा स्त्रीणां दोहदस्य सत्तालेऽप्यातवरांपादक्रयस्तुविशेषस्य भाजनं पात्रम् । बालिकानामपि स्पर्शमाण प्रादिमसंपादकावित्यर्थः । गिरः वाच. माधु- यस्य रसविशेषस्य धारा प्रवद्विन्दवो यासो ताः। यस्य कृष्णस्य वक्त वाग्विषयान् वक्तुं शक्यपदार्थान् अतितितिक्रम्य वर्तमान । वाचा वक्तुमाक्यमुन्दरामत्यर्थः । अस्मिन्पक्षं हो इति खेदे । अति- लक्षित महस्तेजो यहोति बहुप्रोहियो । एतन्महः एतादृशं तेजः मालं किम् । चालं न भवतीत्यर्थः ।। ५७ ॥ पुनस्तत्सौन्दर्यमेच स्त्रीति- वई नाय विभूषणं बहुपनं देवाय शेपग्लं वक्वं द्विवविशेपकान्निलहरीविन्यामधन्याधरम । वीरल्पधियानगम्पविभः शृङ्गारमाङ्गीमयं वक्त्रं चित्रमहो विचित्रितमहो चित्र विचित्रं पदः ।। वैपाय अलंकाराय शेपः इतरभूपणानि अलं तिष्ठन्तु । वारणार्धकालें- शन्दयोगाद्वारणायोगे तृतीया । वाय बहूँ नाम पिञ्छमिति प्रसिद्ध विभपणं बहुमतम् मन्नीकृतम् । अनेन भूषणानि परिवग्याभूषणं भूषणत्वेन स्वीकृतमिति कृता स्वतःसिद्धं सौन्दर्यमिति प्रतीयते। वक्त्रं

·श्रीकृष्णकर्णामृतम् ।
मुसंडी का प्रयो वा द्विनाः। 'संख्ययाव्यय-' इलादिगा समासः ।
बहुमीही संख्येये उजबहुगणात्' इति दय् । टिलोपः। ते च ते विशेषाः
चन्दनकस्तूर्यादिना रचिततिलकविशेषाः तेषां कान्तयः तासो लहरी
आधिक्यं तस्य विन्यासः स्थितियस्य तत् तप तत् धन्यो हृयः अधरः
अधरोटो यस्य तय । दिनविशेषकान्तिलहरीविन्यासत्यनेन स्वल्पतिलके-
नंब युक्तं मुखमित्युकत्वात्स्वतःसिद्धं मुखसौन्दर्यमित्युक्तम् । अल्पधियां
स्थूलयुद्धिभिः । कुलान्तयोगात्कर्तरि षष्टी । अगम्यविभवः अप्राप्तश्चयः
शालः स्वभावः मारमतीमयं राशीकृतबाररसपद्विद्यमानमित्यर्थः ।
मदः तेज: अहो चित्रमाश्चर्यम् । तदेवातिशयेनाह-विचिभितमिला-
दिना ॥५८॥
अग्रे सपनयति कामपि फेलिलक्ष्मी
पन्यासु दिनपि विलोचन मेव साक्षी।
हा इन्त हस्तपयदरपही कियेत-
दासीरिकशारमयसम्म जगत्रयं मे ॥ ५९ ॥
हस्तस्य पन्थाः हस्तमथः । हस्तप्रसारणमिति यावत् । 'कक्पूरन्धः-'
इत्प्रत्ययः । टिलोपः । तस्य दूरम् । यथा हस्तेन प्रहीतुमशक्यं
तथेत्यर्थः । अप्रेमापुरतः कामपि इत्थमिति वक्तुमशक्याम् कलिविहारः
तस्य लक्ष्मी संपत्ति समग्रयति समग्रं करोति । तत्करोतिण्यन्तालद् ।
अन्यासु दिदवपि केलिलक्ष्मी समप्रयतीत्यनुपरः । अत्र किं प्रमाणमि-
स्याशक्य चक्षुरेव प्रमाणमित्याह-विलोचन मिति । विलोचनमेव नयन-
मेव साक्षी प्रमाणमित्यर्थः । हा हन्तति हर्षे । 'हन्त हर्षानुकम्पयोः'
इत्यमरः । हे अम्ब, जगत्त्रयं मे मम किशोरमयमासीत् । किम्
एतज्जगत्त्रयस्य किशोरमयत्वम् । अहो आश्चर्यम् ॥ ५९ ॥

·प्रधम आश्वास ३९ चिकुरं बहुलं विरलं भ्रमरं मृदुलं वचनं विपुलं नयनम् । अधरं मधुरं ललितं वदनं चपलं चरितं च कदानुभो । ६० ।। असिन् श्लोक 'कदानुभवे' इति पाटे कृष्गवत्यध्याहार्यम् । 'कदा नु विभोः' इति पाठ पश्यामीति । एवं च कृष्णस्य पहुलमविरलान् भि- र कुन्तलानित्यर्थः । जातावेकवचनम् । विरलं सान्द्रतारहितान भ्रमर चूर्गकुन्तलान् । अत्रापि जातावकवचनम् । मृदुलं कोमलानि वचन वचनानि । अनापि पूर्ववंदेकवचनम् । मधुरमधुरम्, ललितं वदनम् । नपलं चरितं च वर्तमान कदा कस्सिन्काले अनुभवे अनुभविष्यामि, द्रक्ष्यामीत्यर्थः । उपरार्गवशादकर्मका अपि सकर्मका भवन्ति । 'भू प्राप्ती आत्मनेपदे च' इति रामचन्द्राचार्यकलात्सकर्मकत्वमात्मनेपदत्वं च। मन प्राप्तिर्विवक्षितेति न कोऽपि विरोधः । 'विमापा कदाकोः' इति भविष्यति लट् ॥ ६॥ परिपालय ना कपालगे. त्य मजल्पितपात्मवान्धवः । मुरलीमृदुलस्वनान्तरे विसुराकर्णपिता कदा नु नः ॥ ६१ हे कृपालय दयावन्, नः अस्मान् परिपालय रक्ष इस्वरूपं नः अस्माकम् अयमतिपतं यहुवारमुफ वचनविशेषं विभुः श्रीकृष्णः, मात्मबान्धवः मम पन्धुभूतः सन् । 'भातवान्धवः' इति पाठे, .

·11 श्रीकृष्णकर्णामृतम्। भाताना पीडितानां वान्धवः समित्यर्थः । मुरलीमृदुलस्वनान्तरे वेगुको. मलगानमृदुलखनान्तरे तन्मध्ये कदा नु आकर्णयिता श्रोष्यति ॥ ६॥ कदा नु कस्यां तु विषदशायर्या केशोरगन्धिः करुणाम्बुधिनः। विलोचनाभ्यां विपुलायताभ्यां ज्यालोकयिष्यन्विषयीकरोति ।। ६२ ।। कस्यां विपद्दशायां तु । नुः प्रश्नार्थकः । कैशोरं बाल्यमस्ति स्वल्प. मस्मिनिति कैशोरगन्धिः । 'अल्पाख्यायाम्' इति गन्धस्येदादेशः । फरुणाम्बुधिः दयासमुद्र, श्रीकृष्ण' इत्यर्थः । विपुले विस्तृते च ते आयते च दीर्घ च. ताभ्यां लोचनाभ्यां व्यालोकयिष्यन् कदा मुं विष: यीकरोति अविषया विषयाः संपद्यन्ते तान्करोति । अभूततावे चिः । अस्य च्यौ' इत्यकारस्यकारः ॥ १२ ॥ 'मधुरमधरविम्ब शुळ मन्दहासे शिशिरममृतनाद शीतलं दृष्टिपाते। विपुलमरुणनेत्र विश्रुतं वेणुनादे मरकतमणिनीळं बाळमाळोकये नु ॥ ६३ ॥ अधरविम्बे मधुरम्, मधुराधरयुक्तमित्यर्थः । मन्दहा मजुलम् , मुन्दरमन्दहासयुक्तमित्यर्थः । अमृतनादे अमृतपद्विद्यमाने यचसि शिशिर शीतलम् , अमृतल्यशीतलयचोयुक्तमित्यर्थः । दृष्टिपाते इक्षणे शीतलम्, शीतलटिगुफमित्यर्थः । अरुणनेने विपुलं विस्तृतम् , विस्तृतापपनयन. मित्यर्थः । वेणुनादे विश्रुतं विशेषेण श्रूयमाणम्, प्रसिगानयुपमि. : . .

·प्रथम आश्वासः। . सर्थः । मरकतमणियत् नीलं पालम् आलोकये नु । 'नः प्रश्ने पृच्छायां विकल्पे च' इत्यमरः ॥ ६ ॥ नन्यदृष्टपरिपाको यदा तदा कृष्णसाक्षात्कारो भवेत, किमिदानी वृयायारोनेलाराम मम तावत्पर्यन्तं किं कर्तव्यमिलाद--- माधुर्यादपि मधुरं : मन्मथतातम्य किमपि कैशोरम् । चापल्यादाप चपळ चतो मम हरति किं कुर्मः ॥ ६४ ॥ माधुर्यादपि सकलजनसिद्धसौन्दर्यादपि किमपि इत्यमिति वक्तु- मराक्यं मधुरं सुन्दरम्, चापल्यादपि लोकसिद्धचापल्यादपि । अनापि किमपीत्यनुपानायम् । किमपि निर्वस्तुमशक्यं चपलं चचलम्, मन्मथतातस्य प्रानजनकस्य श्रीकृष्णस्थेत्यर्थः । कैशोर पाल्यं मम चेती हरति किं कुर्मः ! हन्तेति खेदे ।। ६४ ॥ वक्षःस्थले च विपुलं नयनोत्पलेच पन्दस्मिते च मृदुलं मदजाल्पिते । बिम्बाधरे च मधुरं मुरलीरवे च वाझं बिलासनिधिमाकलये कदा च ॥६५।। वक्षःस्थले उर प्रदेशे च नयनमुत्पलामिव तमिव विपुलं विस्तृतम् , विशालवक्षोनयन मिलर्थः । बिम्बाधर च मुरलीरथे च वेगाने व मधुरम् , हरापिम्याधरवेगानमित्यर्थः । बिलासनिधि समापनादाल- इम्, बाल कदा आलोकये न । प्रदनाधको नुशन्दः ·३२ श्रीकृष्ण कर्णामृतम् । चक्षुपि दूरती बालभावेन कृष्णे प्रतीयमाने विकल्पयति मारः स्वयं नु मधुर द्युतिमण्डलं नु माधुर्यमेव नु मनोनयनामृतं नु । पाणीजा नु मम जीवितवल्लभो तु वालोऽयमभ्युदयते मम लोचनाय " ६६ ॥ मम लोचनाय वालः अभ्युदयने आविर्भवति । अयं बालः म स्वयं नु मन्मथ एव वा । मधुराणां सौन्दर्याणां युतयः तासां मण्डल नु समूहो वा । यद्वा मधुरा हृद्याः द्युतयो यस्य स तथोकः चन्द्र इत्यर्थः । तस्य मण्डलं नु विम्ब नु । माधुर्यमेव नु सौन्दर्यमेव वा। मनश्च नयने च तेषाममृतं नु सुधा वा । ममशब्दो मध्यमाणिन्यायेन योजनीयः । एवं च मम वाणामृजा नु वा परिशुद्धियो । 'पेणी- मृजा नु' इति पाठे तु वेणीनां जटानां मजा न शुद्धिर्नु, मम जटामो. चकदीक्षान्तो वेलर्थः । वेणीमुधा नु' इति पाठे तु प्रवाहभूतामृत वेणी वेत्यर्थः । मम जीवितवाभा न प्राणनाथो धा । मन निधारण नास्तीत्यर्थः ॥ ६॥ आवलोकितधरापरिणदनेत्र माविष्कृनस्पिनसुधापधुराधरोष्ठम् । आयं पुषसपतमितचिई- पालोकयन्नि कृतिनः कृतपुण्यपुजाः ॥६७॥ भाद्राणि सरसानि अवलोकितानि दर्शनानि ययोस्त धरायो भुवि परिणद्धे प्रविष्टे प्रविशाले नेने यस्य तम्, आविष्कृत प्रमाशि तय तब .

·४३
प्रथम आश्वामः।
लितं च तदेव सुधा तया मधुरः अधरोष्ठो यस्य तम्, अवतसितं -
खरी:तम् । अवसशब्दात्तस्करोतिण्यन्तात्कर्मणि कः । 'निष्ठा सेटि'
इति णेर्लोपः । बर्दिवह पिञ्छं येन तम्, आयं जगत्कारणभूतं पुमांस
श्रीकृष्णमित्यर्थः । कृतः पुण्यपुत्रः पुण्यसमूहो यस्ते कृतिनः विद्वांसः
आलोकयन्ति पश्यन्ति ।। ६७ ॥
पुनर्विमृशमाह-
वालोऽयमालालविलोचनेन
वफ्रेण चित्रीकृतदिङ्मुखेन ।
पेण चौपावित भूपणेन
मुग्धेन दुग्धे नयनोत्सवं नः ॥ ६ ॥
घोषस्य व्रजस्य उचितानि भूषणानि यस्य तेन वेषेण अलंकारेण हेतुना
मुग्धेन मुन्दरेण, आलोले ईपचचले विलोचने यस्य तन, आचित्राणि
चित्राणि संपद्यमानानि कृतानि चित्रीकृतानि, चित्रयुक्तानि तानीत्यर्थः ।
दिशा मुसानि येन तेन । दिमुसंपु चित्रद्वियमानेनेलयः । फेण
गुसन अयं वालः नः अस्माकं नयनोत्सवं चक्षुपाः संतापं दुग्धे संपाद-
यति॥१८॥
आन्दोलिनाग्रभुजपाकुळनेत्रलील-
माईस्पिनं न बदनाम्युजचन्द्रबिम्बम् ।
शिक्षानभूषणश शिखिपिञ्चपोलि
शीतं विलोकनरसायनमभ्युपैति ॥ ६९ ॥

·श्रीकृष्णकर्णामृतम् । - आन्दोलितः ईपकम्पितः अप्रभुजः भुजापं मैन तत् , आकुला संतन्यमानाः नेमलीला नयनविलासाः यस्य तत् , आलितं सरस. सितम्, 'आपि.सितम्' इति पाठे आविर्भूतस्मितमित्यर्थः । पदनमेष अम्बुजं तचन्द्रविम्वमिव यस्य तत् , शिशान ध्वनियुकं भूषणशतं यस्य तत्, शिसिपिञ्छ मौलौ यस्य तत्, शीतं प्रेक्षकजनचक्षुःशीतलम् , वि. लोचनरसायनं नेत्रलेलं श्रीकृष्णाख्यमित्यर्थः । मभ्युपैति आभिमुख्येन एति । मामिति शेपः ॥१९॥ शिशुपालबाळपरिषद्विभूषण शिशुरेष शीतलविलोललोचनम् । मृदुलस्मितावदनेन्दुसंपदा मदयन्मदीयहृदयं विगाहने। ७०॥ शिशुपालयाला यत्सपालका बालाः तेपो परिपत्समूहः तस्या विभूष- णमलंकारभूतम् । 'वेदाः प्रमाणम्' इतिवन्नित्यनपुंसकत्वान्न दोषः।- विभूषणः' इति पाठे विभूषणानीव विभूपणानि यस्येति नहुचीहिः । शी- तले जनरक्षके विलोले चचले लोचन यस्य, एप शिशुः मृदुलस्मित कोमलहासः तेन आईया सरसया बदनमिन्दुरिव तस्य सपदा समृज्या ममेदं मदीयम्, तश्च तत् हृदयं च मदयन्मदवत्कुर्वन् । मनुषन्तान्मदश- दात्तत्करोतिणेरिष्टवद्भावान्मतुल्लोप मति णेर्गुणावादेशयोः शतरि मदय. निति रूपसिद्धिः। विगाहते आयाति ॥.॥ इदं पुरोवर्ति वस्तु किं येति सदिस्य निधिनोति- किमिदमधरवीथीक्लुप्तवंशीनिनाद किरति नयनयोनः कामपि प्रेमधाराम् ! ।

·प्रथम भाश्वासः दिदपपुरचीपीदुर्लभ वल्लभं न. त्रिभुवनभननीयं देवतं जीवितं च ।। ७१॥ इदं पुरोति वस्तु, अधरवीथी अधरप्रदेशातत्र क्लमाया या येणो- निनादो यस्य तन,नः अस्माकं नयनयोः कामगि इत्यमिति चातुमशक्या प्रेमधारी स्नेहप्रवाह किरति विक्षिपाते, मम नयनयोरत्यन्तप्रीति संपाद- यत्तीयः । इदं किमिति संशयः । निश्मिनोति--तदित्यादिना । इदं नः असाकं वाइभ प्रियं जीवितं प्राणभूतम् , अमरवाची वर्गवीपी पत्र दर्लभं दुःसन प्राप्त शक्यम् । 'ईबहुमुपु-' इत्यादिमा खल् । ख प्राप्नुमशक्यमित्यर्थः । त्रिभुवनभजनीयं सकललोकसव्यं देरतं तदिति निययः॥ तदिदमुपननं तपालनीलं तरळविलोचनमारकापिरामम् । मुदितादिवत्रचन्द्रविम्ब मुखरितरेणुविलासनीवितं मे ॥ ७२ ॥ तमालवापिः वृक्षविशेषः। 'कालसन्यस्तमाल: स्यात्तापिन्गेपि इत्यमरः । तद्वनीलम् । 'उपमानानि सामान्यवचनैः' इति समास: तरलाभ्यां पञ्चलाभ्यां पिलायनतारकाभ्यां कनीनिकाभ्यामभिरामं सुन्द- रम्, मुदितमदिनम् अत्यन्तसंन्ष्टम् । 'प्राभाइण्ये च' इति वफन्या- रतिशया द्विभावः । फर्मधारयस्थासुन्लोपः। वयं चन्द्रविम्बमिर यस तन, मुखरितो वेणुः तस्य विलासाः स्वरविशेषाः तेषां जोक्तिं प्रापभूतम्, गानविशेषाणां स्वारस्यसंशामित्यर्थः । तदिदं गा- मे मम उपनतम् भाभिमुहानागत प्रसवमादित्यर्थः। ध्यपतु ·श्रीकृष्णकर्णामृतम् । चापरपसीम चपलानुभवैकसीम चातुर्यतीम चतुगननशिल्पसीप । सौरभ्यसीम सकलागुतकेलिसीम सौभाग्य सीम तदिदं जनभाग्यसीम ॥ ७ ॥ चापल्यानां दौजन्यांनां सीम उत्तरावधिः । अब दीजन्य नान्यत्र- त्यर्थः। चपलानुभवस्य लक्ष्मीभोगस्य एकं मुख्यं तत्र तत्सीम च । अत्रैव लक्ष्मीभगो नान्यत्रेत्यर्थः । थातुर्याणां चमत्काराणां सीम। सकल चमत्कारा अत्रैव नान्यत्रेयर्थः । चतुराननस्य ब्रह्मणः शिल्प चातुर्य तस्य सीम। कमलासनहस्तकौशलमव 'पर्याप्त नान्यत्रेत्यर्थः । सौ. रम्य परिमलविशेषः तस्य सीम ! परिमलमलेव नान्यत्रेत्यर्थः । सकला: समस्ताः ताश्च ताः अद्वतकेलयः आचर्यविहाराश्च तासां सीम | अत्रैवात्सद्भुतविहारा नान्यत्र कुवापीत्यर्थः । सौभाग्यस्य सौन्दर्यस्य सोम । धनत्यं सौन्दर्य न कुनापीत्यर्थः । ब्रजभाग्यस्य प्रजजनादृष्टः फलस्य गोम, उत्तरावधिः 1. प्रजजनभाग्यमिदमेव नान्यदिति भावः । एतादृशं वस्तु यदस्ति तत्प्रसिद्ध कृष्णाख्यं वस्तु इदं प्राप्तम् , मित्यर्थः । सीमशब्दस्य नपुसकप्रयोगो निघण्टन्तरेषु मृग्यः । 'दुर्गमे मार्गसीनि' इत्यादिस्थलेषु नपुंसकलादा साधुत्वं विज्ञेयम् ॥ ३ ॥ माधुर्येण द्विगुणशिशिरं वक्त्रचन्द्रं वदन्ती बंशीवीथीविगलदमृनस्रोतसा संचयन्ती। .'मद्वाणीनां विहरणपई मस्तसौभाग्यभाजां मत्पुष्पानां परिणविरहो नेत्रयोः संनिधचे ।। आगत- 1 ·प्रथम आश्वासः माणीनां मद्वाक्यानां विहरण विहारः । भावे ल्युट् । तस्य पदं विषयभूतम् , मस्तसौभाग्यम् अधिकौन्दर्य गजन्त इति भाजः तेषाम् । 'मजो दिः' इति विप्रलयः । श्रेष्ठानामि- सर्थः । मत्पुण्याना मददृष्टानां परिणतिः परिपारभूतः कृष्णः माधु- यंग सौन्दर्येण द्विगुणशिशिरम् भसाहादरांपादकं वक्त्रं चन्दमिव वकमेव चन्द्रगिति वा वहन्ती । 'म लोक-' दलादिना पष्टीप्रतिषेधः । वंश एवं वंशी । “जातेरस्त्री-' इत्यादिना नात्वविवक्षायां दी। वेणु', तस्या वीथी मुपिरपतिः तस्या विगलता अमृतम्रोतसा, अमृततुल्य- गानप्रवाहणेलर्थः । यद्वा गानरूपामृतप्रवाहणेयर्थः । सेचयन्ती, श्रोत्रयोः मुखं संपादयन्तीत्यर्थः । एवभूता यती। ममेति शेषः । संनिधत्ते, प्रलक्षाभूदित्यर्थः । अहो इसाश्चर्ययुक्तसंतोषे । अत्र विहरणपदमित्यस्य परिणतिविशेषणत्यपक्षे 'वेदाः प्रमाणम्' इतिवन्नपुंसकनिर्देशस्योपपतिः। चपत्रचन्द्रविशेषणत्वपक्षे शक्य नास्ति ॥ ४॥ एवं कृष्णसाक्षात्कारे जाते कृष्णं नमस्करोति-.. तेजसेऽस्तु नपो धनुपाळिने लोकपालिने । राधापयोधरोत्मशापिने शेषशायिने ।। ७५ ।। शेपेशयितुं शीलमस्यासीति शेषशायो तस्सै. राधाया गोपिकाविशे- यभूनायाः पयोधरी स्वनी नयोदत्ता परिप्रदेशः तत्र शयितुं शीलं. मस्यास्तीति तथोकः तस्मै, लोकान्पालयितुं शीलमस्यास्तीति लोकपाली वसै, धेनुपालिने गोपालकाय, तेजसे, श्रीकृष्णायेत्यर्थः । नमोऽस्तु । 'नमःखस्ति-' इत्यादिना चतुर्धा, ०५ ॥ . -- ·४८ श्रीकृष्णकर्णामृतम् । धेनुपालदयितास्तनस्थली धन्यकुष्पसनायकान्तये। बेणुगीतगतिमूलवेधसे तेजसे तदिदमो नमो नमः ॥ ७६ ॥ धेनुपालानां गोपालानो दथिताः स्त्रियः तासां वनस्थली कुवप्रदेश तत्र धन्यः कृतार्थः कुलमः हरिद्रादिचूर्णवेशेषः तेन इनाया सका कान्त- यस्य तरी, येणुगीतानां गतयः स्वरविशेषाः तासां मूलवेध मूलप्रांग, गानप्रभेदसंपादनसमर्थायेत्यर्थः । तेजसे श्रीकृष्णाय, तदिदमिति नमो- विशेषणम् । भों नमो नमः । सधमेण द्विरुतिः । 'नमःस्वस्ति--'' इत्यादिना चतुर्थी ॥५६॥ एवं नमस्कृत्य येन प्रकारेण स्वाभिमुख्येन कृष्ण आयाति तं प्रकारमाह- पदुकणपुरमन्धरण पान पादाम्बुजपल्लषेन। अनुकणन्मगुग्वेणुगीत. मायादि में जीवितमानि ७७॥ माता केलयो विहारा रेन वत् मे मम जीवितं शाणभूतं श्रीकृष्णा- ख्यं तेनः, मृदु यथा तथा कणत् ध्वनत् नूपुरं मीरा यस्य तेन मन्यरेण मन्दीभूतेन, वालेन सूक्ष्मण कोमलेन या पादः भभुजपळा इस तेन । अम्बुजदलतुल्यपादाम्यामित्यर्थः । अनुकणत नपुरमाणित- गनुएत्य जायमानं मलं भाव्य वेणोगीतं यस्मिन्कमणि तया भरति ·प्रधान आश्वासः। तया आयाति आगरति, वेणुगानसहितपित्रवत्तविशिष्ट प्रदामाती- स्वयः॥ ॥ सोऽयं विलासमुरलीनिनदामृतेन सिञ्चनुदाञ्चतमिदंगा कणयुग्मन् । आयाति में नयनवन्धुरनन्यवन्धुः रानन्दकन्दडितकोळिकटाक्षकक्षा ७८ ॥ आनन्दकन्दलानमुखाकरान्कुर्वन्तीति आनन्दकन्दलिताः। मानन्दाः न्दलशदात्तत्करोतिग्यन्ताकर्तरि कः । निधाना सेटि' इति गिलोपः। प्रेक्षकजनानन्दसंपादक इत्यर्थः । त एवं केलिकटाक्षा विकासापासायः तेः, लक्ष्यत इति लक्षः। 'अतर च कारके-' इति कर्मणि पम् । यक्षा आनन्दकन्दलितानि केलिकटाक्षाणां लक्षाणि लक्षसंख्याकाः कटाक्षा मन सः, अत एव नयनबन्धुः सोऽयं प्रसिद्धोऽयम् , अन्वस्यापि कस्यचित् बन्धुन भवतीत्यनन्यबन्धुः श्रीकृष्ण इलर्थः । उदधितं वेणुगानाकर्णनाय उन्मुखं इदं मम कर्णयुगं प्रोत्रयुगं विलायेन श्रान्येण मुरत्या स्या निनदः स एवामृतं तेन सिञ्चन् भाई कुर्वन् । वेणुनादामृतेन प्रोत्रयोः मुख कुर्वनित्ययः । आयाति ॥ ९ ॥ दूरादिलोकयति वारणखेळगामी घाराकटाक्षमारतेन विजोचनेन । भारादुपति हृदयंगमवेणुनाद- वेणीदुधेन दवनापरणेन देवः ॥ ७९ ॥ वारणखेलगामी गजलीलागमनः, हृदयंगमो इयः। 'गम' इति R.K.4 ·श्रीकृष्णकर्णामृतम् । . खच् । 'अरुषिदजन्तस्य मुम्' इति मुम् । स चासो वेणुनादव स एव वेणी प्रवाहः । 'प्रवाहो वेणी वा' इति हलायुधः । संतन्यमानो वेणुनाद इति यावत् । तो दोग्धीति तेन । 'दुहः कम्पच' इति कप्रत्ययो पकारश्च । दशनावरणेन ओवेन उपलक्षितो, देवः श्रीकृष्ण, धाराकटाक्षाः प्रवाहभूत कटाक्षाः तेषां भरोऽस्य संजात इति तेन विलोचनेन, लोचनयेनेत्यर्थः। दूराद्विलोकयति । भारात् 'भारापूर समीपयोः' इत्यमरः । उपैति समीपमागच्छति च ॥९॥ त्रिभुवनसरमाभ्यां दीप्तभूषापराभ्यां हशि रशि शिशिराभ्यां दिम्पतीलाकुमाभ्याम् । अशरणशरणाभ्यापताभ्यां पदाभ्या- मयमयमनुजद्वेणुरापाति देवः ।। ८० ॥ 'जीकृष्णः अनुकूजन रणन् वेणुर्यस्य स तथोकः मन्, त्रिभुवनस्य सरखाभ्यो रसवन्याम् । सर्वेषामतिमनोहरायामित्यर्थः । दीप्तभूषा भमू: स्याभरणानि अपरा निकृष्टा याभ्यां ताभ्याम् । यहा दीप्तभूपायों सकाशात्पराभ्यामुत्कष्टाभ्याम् , भत एवाढताभ्याम् भावर्यसंपाद- काभ्याम् , दिवि भवा दिव्याः, अन्यदुतमा इत्यर्थः । तामिठीलाभि- दिलाबराइलाभ्याम् , बिलासयुकाभ्यामित्यर्थः । दाश दृशि प्रति. दर्शनम् । 'निसवीडयोः' इति वीप्सा विभावः । शिशिराभ्यां शीतलाभ्याम् । प्रेक्षकजनामाहादसंपादाभ्यामित्यर्थः। भरणा भगतिकाः तेषां शरणा-या रविवभो । पदाभ्याम् भयमयमायाति समीपं यथा वथा आगच्छतीसर्थः ॥ ४०॥. आगच्छन्तं पुरुष निखिसाह- ·प्रथम आवासः। सोऽयं मुनीन्द्रजनमानसवापहारी सोऽयं मदवजयध्वसनापहारी । . सोऽयं तृतीयभुवनेश्वरदर्पहारी । सोऽयं यदीयहृदयाम्नुजतापहारी ।।.. यो मुनीन्दागां तपस्विष्टानां मानसतापं मनस्तापं ह सालमस्या- स्तीति स तथोकः सोऽयम् । यो मश्वजवधूनां मत्तजनोगां बसनान्य- पहर्ने शीलमस्यास्तीति म तपोक्तः सोऽमन् । यः तृतीयभुवनेवरस्य दर्ष हत गोलमखास्तीति तथोक्तः। गोवर्धनोद्धारणादिनेति भावः। खोऽयम् । यो ममेदं मदीयम् । शैषिकरप्रययः । तब तदृदयं च तदेवाम्बुजमम्मु- रुहं तस्य तापं हत शीलमप्यास्तीति तोकः सोऽयम् । मदृदये सदा चिन्यमानः कम एवायमित्यर्थः । तापहारीयादी सर्वत्र भूना वा णिनिः॥८॥ मम नयनयोः साफत्यमित्याह-~- सर्वज्ञत्वे च मोरध्ये च सार्वभौममिदं महः । निशियन हन्त निर्वाण पश्नुते ॥ ८२ ॥ सशस्वे च मुग्पस मुन्दरस्य वापतेति यतलिश्च सार्वभौम ई. भूमेरीश्वरम् । इदमेव सानातिमुन्दर चेसः । इदं पुरोवति महः तेरः कर्म निर्विशत् प्रविशत् नयनं कई निर्माण मुफियम् अश्नुते मनु. भवतीत्यर्थः ॥ ८ ॥ पुष्मानमेक्सनकोभ- पुगेवरांओरुदयं मुखेन्दोः।

·श्रीकृष्णकर्णामृतम् । तृष्णाम्बुराशिं त्रिगुणीकरोति कृष्णाइयं किंचन जीवित मे ॥ ८३ ॥ मे मम जीवितं जीविका, किंचन इत्यमिति वक्तुमशक्यम्, निरति- शयसुन्दरमित्यर्थः । कृष्णायं श्रीकृष्णनामकम् एतत्पुरोवर्ति, मुखेन्दोः सकाशात् उष्णेतरांशोः शीवकिरणस्य, चन्द्रस्येत्यर्थः। उदयम् आविर्भाव पुनएका शोभा यस्य तं तथोक्तं पुष्णानं कुर्वदित्यर्थः । चन्द्रोदयं व्यर्थ फुर्वदिति भावः । तृणाम्बुराशिम् आशासमुद्रम् । मयोत्सनुषः । त्रिगुणीकरोति प्रवर्तयतीत्यर्थः ॥ ८३॥ मम मनसि यन्मुखं द्योतितं तदेवेदं मुसामित्याह- तदेतदाताम्रविलोचनश्री: संभाषिताशेषविनम्रवर्गम् । मुहुर्मुरारेमधुराघरोष्ठ मुखाम्बुजं चुम्बति मानसं मे। ८४ ॥ भाताने, ईपदरुणे ते चाते, विलोचने च तयोः श्रोः कान्तिः तया संभावितो बहुमन्यमानः अशेपविनम्रवर्गः समस्तप्रणतजनसमूहो येन तत् , मधुरः अवरोधो यस्य तत्तथोकं मुरारेः श्रीकृष्णस्य, यन्मुखा- म्युझं कर्म मे मम मानसं कर्तृ मुहुः पुनः पुनः चुम्बति सदा ध्यायति तत्प्रसिद्ध मुखम् एतत्पुरोवर्ति परिदृश्यमानं मुखम् । तस्मादयं कृष्ण 'एवेत्यर्थःn ८४॥ करौ शरदुदश्चिवाम्मुजविकासशिक्षागुरू. पदौ विधपादपप्रथमपल्लमोल्लकिनौ ।

·- प्रथम आश्वासः। ह दिशौ दलितदुर्मदत्रिभुवनोपमानधियो विलोकय विकोचनामृतमहो महजैशम् ।। हे विलोचन हे नयन, 'एड्हस्वात्-' इति मकारलोपः। अमृतम् अमृतवद्वियमानम् । अतिमुन्दरमित्यर्थः । महस्तेजो यस्य तत् महत आदिपुरुषस्य कृष्णस्येलधः। शैशवं बाल्यं विलोकय पश्य । किमर्थ अन्यमित्याशझ्याह- करावित्यादिना। करौ हस्ती शरदि शरत्काले उदधितानि उत्पन्नानीलर्थः। तान्यम्बुजानि तेषां विलासाः कान्त्यादयः विकासविलासा इत्यर्थः। तेषां शिक्षायो गुरू। ततोऽप्यधिकशोभावहा- वित्यर्थः । पदी पादौ । पच्छन्दः । द्विवचनम् । विवुधपादपानां कल्प- क्षाणां प्रथमपल्लया नूतनकिमलयानि तान्युछिइयितुं शीलमनयोरस्तीति तथोकी। दृशी नेत्रे दालता विदारिता दुर्मदानां गर्विष्ठानां त्रिभुवनोप- मानानां त्रिभुवनविद्यमान साभ्यवस्तूनां श्रीः शोभा याभ्यां ते तथोफे । तसिन्कृष्णे शैशवमवश्यं द्रष्टव्यमिति भावः ।। ८५॥ भाचिन्वानमहन्यहन्यहनि पाकाराविहारक्रमा. नारन्धानमरुन्धतीहृदयपप्पाईभिवास्यश्रिया। मातन्वानमनन्यजन्मनयनलाध्यामनी दशा- मामन्दं ब्रजसुन्दरीस्तनतटीसाम्राज्यमुबृम्भते ।' अदन्यहन्यहनि प्रत्यहम् । वीप्सार्थे द्विभावे कर्तव्ये संभ्रमेण त्रिरुतिः। म्राकारानाकारसहितान् विहारक्रमान्विहारविधान् । 'कमसु पदविन्यास वंदपाठान्तरे विधौ' इति शब्दार्णदे। आचिन्वानं संपादयत् । आर्दै सरस सितं यस्य तत्तथोकं तच तत् आसं मुखं च तस्य श्रिया कान्या । 'आलितादनिया' इति पाठे आदस्मितं सरसलितं तस्य भाद्रप्रिया ·। श्रीकृष्णकर्णामृतम्। सरससंपत्या अतिलिटमसन्धती हृदयमपि वसिष्टमार्याचित्तमपि कर्म भा- रुन्धानम् इंपरस्वाभिमुसं कुर्वाणम् । पत्यो मुखत्यागपूर्वकमीपस्वोन्मुख कुर्वदित्यर्थः । अनन्यजन्मनो मन्मथस्य । मुमुमेपुरनन्यजः' इलमरः । नयनाम्यां श्लाघ्यो स्तुस्यामनों श्रेष्ठ दशामवस्थामातन्वानं समन्ताद्वि- स्वरत् । मन्मयनयन योरप्यायसंपादयमित्यर्थः । प्रजमुन्दरीस्तनतटी' सामाज्यं निःशक्तया प्रवर्तमानमाधिपत्यमित्यर्थः । गोपत्रीकुचकुम्भेषु नि. प्रवर्तमानं कृष्णाख्यं मह इलयः । आमन्दीपन्मन्दं स्फुटं यया तसर्थः । उज्जृम्भते प्रकाशते। मम नयनयोरिति शेषः ॥ ८६ ॥ वमुच्छसितयौवनं वरळचैत्रवालंकृतं मदच्छुरितकोचनं मदविमुम्बहासामृतम् । प्रतिक्षणविलोभनं प्रणयपीतवंशीमुखं जगत्रयमनोहरं जयति मामकं जीवितम् ॥ ८७ ।। ममेदं मामकम् । 'युष्मदस्मदोरन्यतरस्याम्-' इलणि 'तवकममका- बेकवचने' इति ममकादेशः। जीवितं जीवनहेतुभूतं वस्तु श्रीकृष्णाख्य- मित्यर्थः । समुच्वसितं सम्यगुदुद्धं यौवनं यस्य तत् । समुच्छ्वसितमि- लव वर्तमाने कः । अत एव तरलशैशयेन नश्यच्छेशवेनालंकृतम्, म- देन छुरिते विकसिते, मेदेन सम्यगुजृम्भमाणे इत्यर्थः । लोचने यस्य तत् । मदेन विमुग्ध सुन्दरं हासामृतं यस्य तत् । क्षणे क्षणे प्रतिक्षणम् । 'अव्ययं विभक्ति-' इत्यादिना अव्ययीभावः । विलोभनं प्रेक्षकजनस्य मोहसंपादकमित्यर्थः । प्रणयेन प्रेम्णा पीतं चुम्बितं वंशीमुखं वेणुविवर- प्रदेशो येन तत् । जगत्रयमनोहरं त्रिभुवनमुन्दरं सत् जयति सर्वोत्कर्पण वर्तते ॥ ८७॥ .

·प्रथम आश्वासः। चित्रं तदेवचरणारविन्दं चित्रं तदेवनयनारविन्दम् । चित्रं वदेतद्दनारचिन्द चित्रं तदेतत्पनरम्प चित्रम् ॥ ८८ ॥ तत्तत्प्रसिद्धम् एतत्पुरोदेशे मया परिदृश्यमानं चरणारविन्दमिति तस्य कृष्णस्य एतपरिदृश्यमानं चरणारविन्दं चित्रमिति वा योजना। एवमितरत् दयं योजनीयम् । हे अम्ब, पुनः पुन:पुनरित्यर्थः । देतचितवरणारविन्दादिविशिष्टं कृष्णाख्यं वस्तु चित्रं चित्रमिलादरेण द्विरुकिः । अत्यद्भुतमित्यर्थः ।। ८८॥ अखिळभुवनकभूपण. मधिभूपितजळधिदुहिरकुचकुम्भम् । वजयुवतिहारवल्ली- मरकतनायकमहामणि वन्दे ॥ ८९ । भखिलभुवनानां समस्तजगताम् एकभूपणं मुख्यभूषणम्, भधि- भूषिती अलंकृती जलधिदुहितुर्लक्ष्म्याः । रुक्मिण्या इत्यर्थः । कुच- कुम्भौ येन तम्, मजयुपत्यो हारवल्ल्य इव तासां मरकत इन्द्रनील: स एव नायकमहामणिः हारमध्यविद्यमानस्थूलमणिः तम् , कृष्णमि. त्यर्थः । बन्दे ।। ८९॥ मधुरं मधुरं वपुरस्य विभो मधुर मधुरं वदनं मधुरम् । t ·५१ श्रीकृष्णकर्णामृतम् । मधुगन्धिमृदुस्मितमेतदहो मधुरं मधुरं मधुरं मधुरम् ॥ ९ ॥ अस्य पुरः परिदृश्यमानस्य विभोः कृष्णस्य वपुः शरीरं मधुरं मधुरम्। अतिगुन्दरमिलः । संभ्रमेण द्विफिः । मधुनः पुष्परसस्येव गन्धो यस्येति मधुगन्धि । उपमानाच' इति गन्धसन्दस्येकारोऽन्ता. देशः। मृदु मन्दस्मिवं यस्य वत् अस्य विभोर्मधुरं मुन्दरं वदनं मधुर मधुरम् भतिसुन्दरमिलर्थः। संभ्रनेण द्विरुतिः। पुनः संभ्रमेणाह- एतत्पुरोवर्ति कृष्णाक्ष्यं तेजः मधुर मधुरं मधुरं मधुरम् । भत्र संभ्रमेण पहाफः । अहो इति हर्षे ॥ ९.॥ भृङ्गाररससर्वस्वं शिखिपिञ्छविभूपणम् । अङ्गीकृतनराकारमाश्रये भुवनाश्रयम् ॥ ९१ ॥ झाररतस्य सर्वस्वं सर्वार्थभूतम् , राशीकृताररूपमित्यर्थः । शिसिपिञ्छं विभूषणं यस्य तत्, अतीकृतः स्वीकृतः नराकारो मनुष्य- देहः येन तम्, भुवनाश्रयं प्रपन्नाधारभूतम् । उपादानकारणत्वादिति भावः। आश्रये सेवn नायापि पश्पति कदाचन दर्शनेन चिचेन बोपनिषदा सुदृशां सहस्रम् । स त्वं चिरं नयनयोरनयोः पदव्यां स्वामिन्कया तु कृपया मम संनिधत्से ।। हक् झानं येषा तेषां मुदृशाम् , विदुपामित्यर्थः । सहर मुशोभनं ·प्रथम आवाः। ७ महान संख्या, समूह इत्यर्थः। अद्यापि अस्मिन्दिने वा कदाचन यदा कदाचिद्वा दर्शनेन चक्षुषा वा चित्तेन मनसा वा उपनियावा न पश्यति । त्वामिति शेपः। हे स्वामिन् , स त्वं तादृशस्वं मम मन- योनयनयोः पदव्यां मार्ग कया कृपया नु चिरं चिरकालं संनिधत्से संनिधानं कुरुप प्रत्यक्षा भवसोत्यर्थः । नुः प्रश्ने॥१२॥ - कैयं कान्तिः केशव त्वन्मुखेन्दो . कोऽयं वेषः कापि वाचामभूमिः । सेयं सेयं स्वादुता मञ्जुश्री-. . भूयो भूयो भूयसस्तनमामि ॥ ९३ . हे केशव हे कृष्ण, त्वन्मुखेन्दोः इयं परिदृश्यमाना कान्तिः का कापि इत्यमिति वक्तुमशक्या। एवमेवात किंशन्दो योग्यः। अयं परिदृश्यमानो वेपः कः । सा प्रसिद्धा इयं परिदृश्यमाना। संध्रमेण मेयं सेयमिति द्वितिः । स्वादुता लावण्यं वाचामभूमिः वागविपयः मञ्जुलश्री: सौन्दर्यधीरपि का । तत् तस्मात्कारणात् भूयो भूयः पुनः पुनः भूयसो बहुधा नमामि । हे स्वामिमिति शेषः ।। ९३ ॥ बदनेन्दुविनिर्जिता शशी दषा देव पदं प्रपद्य ते अधिकां श्रियमश्नुतेतरां तब तारुण्यविजृम्भितं फियद ।। ९४ ।। हे देव, शशी चन्दः ते तव पदनेन्दुविनिर्जितः मुखेन्दुना पराभूत ,

·श्रीकृष्णकर्णामृतम् ।
सन् दशधा दशप्रकारेण । दश नसा भूत्वेत्यर्थः । दशवारमिति च
गम्यते । पदं पादयुगलं प्रपद्य प्राप्य अधिको श्रियं स्वाभाविककान्य.
पेक्षया अधिककान्तिम् अश्नुतेतराम् मतिशयेन प्राप्नोति । 'द्विवचन-
इसादिना तरप्। 'किमेत्तिहव्ययघादाम्बद्रव्यप्रकर्षे' इत्यामुप्रत्ययः ।
तन कारुण्यस्य दयाया विजृम्भितं तिः क्रियत्, अधिकमित्यर्थः ।
अनेन मुखपदयोधन्दाधिकसौन्दर्यमुकम् ॥ ४॥
तचन्मुखं कमिवान्जसमानकक्ष्यं
वामाधुरीबहुलपर्वकळासमृद्धम् ।
सरिक ब्रुवे किंमपरं भुवनैककान्तं
यस्य त्वदाननसमा सुषमा सदा स्यात् ॥
वायाधुयं एव बहुला अधिकाः पर्वकला:, यद्वा वामाधुर्यो बहुलपर्व-
कला इव इत्युपमितसमासो ना। ताभिः समृद्धं तत्प्रसिद्ध त्वन्मुखम्
अन्जं च अजय अम्जी तयोश्चन्दतामरसयोरित्येकशेषः। समानकक्ष्य
अमानकोटि कथमिव केन प्रकारेण, भवेदिति शेषः। केनापि प्रकारेण न
भवतीत्यर्थः । यदा कथमिव केन प्रकारेण हुवे । केनापि प्रकारेण वक्तुं
समर्थो न भवामीत्यर्थः । अस्मिन्पक्षे समानकक्ष्यमित्यतेवशब्दोऽध्याह-
तैव्यः । यस्य वस्तुनः सदा त्वदाननसमा त्वामुससमा मुपमा उत्कृष्टशोभा
स्यात्, अपरं त्वन्मुखादन्यत् यद्वस्तु भुवनेपु एकमेव कान्तम्, अभिराम•
खादित्यनुपाः । तदस्तु किं कीदृशवस्तु इति ब्रुवे । इद वस्तु त्वदानन-
सममिति वक्तुं न समर्थो भवामीत्यर्थः । तस्मात्त्वत्समो लोके नास्तीति
भावः । अम्बुजतुल्यकश्यम्' इति पाटेऽप्येकशेषादिकं कृत्वा पूर्ववदेव
मोजनीयम् । अर्थभेदस्तु नास्त्येव ॥१५॥

·प्रथम आश्वासः भखण्टनिर्वाणरतप्रवाह विखण्डिताशेपरसान्तराणि । 'अपन्त्रितोदान्तमुधार्णवानि जयन्ति शीतानि तब सिवानि ॥ ९६ ॥ असमः परिपूर्णः निर्वाण नियंतिः, मुखमित्यर्थः । तदेव रसः तस्य भवाहेण विखण्डितमशेषरसान्तर येषां तानि, तथा अन्वितमप्रतिबद्ध स्था तथा उद्वान्ता बहिः प्रवर्तमानाः सुधार्णवा अमृतसमुद्रा येभ्यस्तानि। मुधावदत्यन्तमुसकरागीलर्थः । शीतानि प्रेक्षकजनानामतिमनोहराणि तक मितानि जयन्ति सर्वोत्कर्षण वर्तन्त इत्यर्थः ॥६॥ कामं सन्तु सहस्रशः कतिपय सारस्यधोरेयका: काम वा कमनीयतापरिणतिस्वाराज्यपद्धव्रताः । नैवतैर्षिवदामहे न च वयं देव प्रियं चूमहे यत्सत्यं रमणीयतापरिणतिस्त्वय्येव पारं गता। कतिपये केवलविरला इत्यर्थः । 'प्रथमचरम-' इत्यादिना जसः शी. भावः। रसेन शारादिना महित्तः सरसः तस्य भावः सारस्वं तदूपा पुरं भार वहन्तीति धौरेयकाः । 'धुरो यको' इति ढक् । खार्थे कः । रसिका इलयः । कामं यथेच्छे सन्तु तिष्ठन्तु । कमनीयतायाः तत्सौन्द- यस्य परिणतिराधिक्यं सैव स्वाराज्यं खगराज्यं तदर्थ बद्धं कृतं व्रत पु- पावशेषो यस्ते सहस्रशः। संख्यैकवचनाच वाप्सायाम् इति शस्प्रलयः। कामं यथेच्छ सन्तु तिष्ठन्तु । हे देव, वयम् एतैः रसिकमुन्दरजनैः नैव विवदामहे कलई कुर्महे । 'मासनोपसभापा-' इत्यादिना विमतावात्मने- ·... श्रीकृष्णकर्णामृतम्। पदम् । प्रियं च न ब्रूमहे । ययमाद्धेतोः रमणीयतायाः सौन्दर्यस्य परि- पतिः परिपाकः त्वय्येव पारं गता तीरं प्राप्ता । पूर्णत्यर्थः । सत्यम् इदं वचो यथार्थमित्यर्थः । अतिशयेन मुन्दरजनस्स लोकेऽभावात्त्वय्येव सौ. न्दर्य विभ्रान्त नान्यतेति कृत्वा वैः साकं कलह वा स्नेह वा न कुर्म इति भावः ॥ १७॥ त्वत्संबन्धमानेण सर्व वस्तु रमणीयम्, तव तु रमणीयता किन वकन्येलाह- गळदीला कोका मदनवनिता गोपवनिता मधुस्फीतं गीतं किमपि मधुरा चापलधुरा । समुज्जृम्भो गुम्भो मधुरिमकिरा मादृशगिरी बंयि स्थाने जाते दधति चपलं जन्म सफलम् ।। गजद्दीला निर्लज्जाः गोपनिताः पशुपालकस्त्रियः। सदा गोसं. भारक्शादसिकतानभिज्ञा इति यावत् । लोलाः खयि तृष्णायुक्ताः सत्यः मदनवनिता रतितुल्याः । परत्र परशन्दप्रयोगादेव तुल्यार्थलाभः । जाता इति शेषः। एवमुत्तरत्रापि तत्तलिमवचनपरिणामेन जातशब्दो योजनीयः । गीतं त्वत्संबन्धि गीतं मधुस्फोतं मधुस्फूर्तिमत् मधुवन्म- धुरमित्यर्थः । यद्वा त्वत्वंबन्धि गीतं स्कोतमपि तारमपि मधु क्षौरतुल्यं जातम् । चापलधुरा सत्संबन्धि चापल्यं किमपि मधुरा इत्यमिति वक्तुमशक्या मजुला जाता । मादृशस्य अपरिज्ञस्य गिरा वाचा गुम्भः त्वत्संबन्धिवाक्संदर्भ इत्यर्थः । मधुरिमाण हृद्यता किरन्ति क्षिपन्तीति तथोक्ताः तासा वाल्मीक्याचतिश्राव्यवाचामित्यर्थः। सम्यगुज्जृम्भ इव उजम्भः पूर्तिर्यस्य स तथोक्तो जातः । मदीयस्त्वरवद्धवारसद • ·प्रथम आश्वासः। uy ऽपि वाल्मीक्यादिरमणीयवासंद नुल्यो जात , इत्यर्थः, गोपवनिता- गीतचापलधुरागुम्भरूपपदार्थानां त्वयि विषये जाते सति, गोपयनि- तादयः चपलं जन्म सफलं फलसहितं यया तथा दधति पहन्ति । 'अदभ्यस्तात् ', इलदादेशे दधातबहुवचनम् । स्थाने युक्तम् । त्वसंपन्धवशादेव सर्वेषां रमणीयतायां तव किम वजव्यमिति . भाचः॥९८॥ । मेमदं च मे कामदं च मे वेदन च मे वैभवं च मे। जीवनं च मे जीवितं च मे दैवतं च मे देव नापरम् ॥ ९९ ॥ हे देव, मम प्रेम ददाताति प्रेमदम् । 'मातोऽनुपसर्ग कः' इति कः। तच मे। कामद वान्छितार्थदातृ च मे । वेदनं ज्ञानं च मे वैभवम् ऐश्वर्य च मे । जीवनं प्राणाश्च मे । जीवितं जीवनहेतुभूतवस्त्वपि च मे । दैवतं च मे । अपरं त्वदन्यत् न नास्तालयः । एतत्सर्वं त्वमेव, लद्वधतिरिकमेतादृशं मम नास्तीति भावः ॥ १९॥ मम वामपनसयोस्त्वद्विपयत्वमेवास्तु नान्यविषयतेति प्रार्थयते-- माधुर्येण विजृम्भता वाचो नस्वध वैभवे । चापल्येन विवर्धन्तां चिन्ता नस्तव शैशवे ॥१०॥ नः अस्माकं वाचा तय वैभवे गोवर्धनोदरशादो माधुर्येण भाव्यतया विजृम्भता विशेपेण जृम्भणं कुर्वन्तु । न:-अस्माकं -चिन्ता मनो- व्यापाररूपाः तव शैशव बाल्ये चापल्येन लोभेन विवर्धन्तां विशेषण वृद्धि प्राप्नुवन्तु । १०० ॥ . . , ।

·श्रीकृष्णकर्णामृतम् ।
यानि त्वचरितामृतानि रसनाळेद्यानि धन्यात्मनां
ये वा शैशवचापलब्पतिकरा राधापराधोन्मुखा।
या वा भावितवेणुगीतगतयो लीलामुखाम्भोरुहे
धारावाहिकया वहन्तु हृदये तान्येव तान्येव मे ।।
धन्यात्मनां कृतार्थचित्तानां रसनालेह्यानि अयादरण जिहापा-
वाणि । सर्वदा अत्यादरेणोच्यमानानीति यावत् । खचरितामृतानि
स्वया क्रियमाणानि व्यापारान्तराणि यानि सन्ति,, राधापराधो राधा-
विषयकचुम्बनादिः स उन्मुखः प्रथमो येषां ते शैशवे थाल्ये चापल्येन
व्यतिकरा उद्तयः, यता चापलव्यतिकराश्चपल चेष्टासमूहाः ये वा
सन्ति । अत्र वाशब्दः समुचये लीलामुखाम्भोरुहे विलासयुतवदनाम्यु
भाविता उत्पाद्यमाना वेणुगीतस्य गतयः प्रभेदाः या वा सन्ति । अत्रापि
वाशब्दः समुपये। तान्येव पूर्वोत्तकृष्णचरितादीन्येव । नपुंसकमन-
पुंसकेनैकवचास्यान्यतरस्याम् ' इति नपुंसकशेषः। विकल्पनैकवद्भावा-
बहुवचनम् । संभ्रमेण विरुतिः। मे मम हृदये धारावाहिकया वहन्तु ।
मम चित्तं सदा त्वद्वयापारप्रवणमेव भूयादिति भावः ॥ 1.1 ॥
ननु मदृदये सदा प्रवर्ततामिति प्रार्थितम् ; ताव तब किं प्रयोजन
मित्याशझ्याह-
भक्तिस्त्वयि स्थिरतया भगवन्यदि स्या-
देवेन नः फळितदिव्यकिशोरवेषे ।
मुक्तिः स्वयं मुकुळिताञ्जळि सेवतेऽममा.
न्धर्मार्थकामगतय: समयपतीक्षा ॥ १०२॥

·प्रथम आगवानः। हे भगवन् , नः अस्माकं दैवेन अधविशेषण फलितः खस फलनेन ग्रंपादितः दिव्य इतरासाभारणः किशोरवेषो यस तस्मिन् । अस्मदहष्ट- फाभावे सद्दशनमतिदुर्लभमिति भावः । धर्मार्थकामानां पतयः सना- चाराः सपतीक्षा आव रिकामपूर्वका 1 धर्मार्थकामा आवसरि व आगन्तार इलयः । त्वद्भक्तिस्ति चन्मम कि दुभमिति कृत्वा तामेव प्रार्थय इति भावः ॥ १०२ ॥ जय जय जय देव देव देव श्रवणमनोनयनामृतावतार । जय जय जय देव देव देव त्रिभुवनमालदिव्यनामधेय । १.३॥ प्रणमनोनयनानामावतार भाविमीको यस. तस संबुद्धिः। विभुवनस्य मालानि भोमनरूपाणि दिव्यानि इतरासाधारणानि नाम- यानि यथ तय सत्रुद्धिः। देर देव देवे यादिवहूक्तिः संत्रण । अन्य. हास्यातप्रायम् ॥१.३॥ तुभ्यं निर्भरहर्षवर्प विवशवेशस्फुटाविर्भव- यश्चापळभूपितेपु मुकवां भावेषु निभातवे । श्रीमहोकुळमण्डनाप महत्ते पाच विदापले माधुकरसार्णवाय महसे कमचिदमै नमः ।। निमोण अतिमाग वर्षेग संतोश्या विवशावेशः नायव्यापार- विसापता तेन स्कुरं यथा तया आविर्भता प्रकाशमानेन भूपचापलने ·श्रीकृष्ण कर्णामृतम्। माधिकचापल्येन भूषितेषु मुस्ता पुण्यकृतां भावेषु मनोव्यापारेषु निर्भा- सते निरन्तरं प्रकाशमानाय, श्रीमहोकुलमण्डनाय श्रीयुतगोकुलालंकाराय, मदते व्यापकाय, वाचामुपनिषदां विदूरायते भविरोऽपि विदुरभिवा- चरते । उपनिषत्प्रतिपाद्यत्वेऽपि शुभप्राहिकया, अप्रतिपाद्यमानायेत्यर्थः । विदरशन्दात्कर्तुभवत्यर्थे लोहितादित्वात्ययप् । 'अकृत्सार्वधातुकयोदधिः' इति दीर्घः। लटः शान्तं रूपम् । माधुर्यमेकः केवलो रसो यस्य स चासौ अर्णवः समुद्रश्च तस्मै, कस्मैचित् इत्यमिति वक्तुमशक्याय, अस्मै पुरो वर्तमानाय महसे तुभ्यं नमः । “नमःस्वस्ति-' इत्यादिना चतुर्थी । स्वीयं विज्ञापनमयादरेण श्रोतव्यमिति कृष्णं प्रार्थयते- ईशानदेवचरणाभरणेन नीवी- दामोदरस्थिरयशास्तवकोद्गमेन । कीळाशुकेन रचितं तव देव कृष्ण कर्णामृतं वहतु कल्पशतान्तरेऽपि ॥ १०५ ॥ है कृष्ण देव, ईशानदेवो महादेवः तस्य चरणी पादी आभरणे यस वैन । भाभरणं यया,अत्यादरेण ध्रियते तद्वदल्यादरेण ध्रियमाणशिवपा. दारविन्देनेत्यर्थः । अनेन शिवद्वेषप्रयुकदोषो मयि मास्त्विति सूनितम् । नीवीभूतं मूलधनभूतम् । नीवीपरिपणेऽपि च', इत्यमरः । 'मूलधनम्' इति मुकुटः । दामोदरम कृष्णस्य स्थिरयशः निश्चलकीर्तिः तदेव स्ववकः गुच्छका वृक्षस्थितसंवृतपुष्पसमूह इति यावत् । तत्र उद्गमेन उन्मुखेन अलादरयुक्वेनेत्यर्थः । लीलाशुकेन त्वया विलासार्थ पोष्यकरिवदयहान विनापि शब्दानरचयता मयेत्यर्थः । रचितं भक्तिस्त्वयि मम दृढास्त्विति प्रार्थनारूपं वचनजातम् । यद्वा पचेन्तामणिः-' इत्यादिश्लोकजातं कल्प- ·प्रथम आश्वासः। मतान्तरेऽपि तक कर्णयोरमृतं सत् वस्तु प्राप्नोतु । मया रचितमिदं वि. ज्ञापनरूपरलोकातं येन येन गदा यदा पठ्यते तदा तदा अमृतवत्या प्राधमिति भावः॥१.५॥ नन्यस्मकर्णधोरमृतवदपणेऽपीतरजनकोमृतलाभावादास्मवाक्य- माते कथं तेषामादर इत्याशय वावरणमेव साधरणतुरिल्लाह- धन्यानां सरसानुलापसरणीसौभाग्यमभ्यस्या कर्णानां विवरेषु कामपि 'सुधावृष्टिं दुहानं मुहुः । वश्याना सुदृशां मनोनयनयोर्यग्रस्य देवस्य न: कर्णानां वचसा विजृम्भितमहो कृष्णस्य कर्णामृतम् । 4 नः अस्माकं मनोनयनयर्मिनस्य सदा मनचक्षुषोविषयभूतस्य देवस्य कृष्णस्य कर्णामृतम्, परसा रसयुकारते व ते अनुलापा वाग्विशेषाः तंषां सरणी रीतिः तस्याः सौभाग्यं माधुर्यादिकमभ्यस्यताम्, तत्र परि- शोलनं कुर्वतामित्यर्थः । अभिपूर्वात् 'भस क्षेपगे' इत्यस्मालद् श्यन् । लटः शश्रादेशः। धन्यानां कृतार्थानाम् । यदा, सरमा भनुलापा येषां ते तयोका वाल्मीश्यादयः तेषां सरणी काव्येषु सन्दरबारीतिः तस्याः सौभाग्यं माधुर्यादिकं तदभ्यस्यतां पुनः पुचरनुभवतां धन्यानामिति का योजना। काव्यगुणज्ञानामित्यर्थः । गीत विवरण विलेषु. कामाप क- कदमशक्यां सुधाष्टिम् अमृतवर्षे मुहुः पौन-पुन्येन दुहान कर्वाण सत् वश्यानां जितेन्द्रियाणा सुत्रु सहान येषां तेषाम्, विदुशमिल। कानां ववसां च विम्भित विशेषेण प्रकाशमानम्, भवतीति शेषः। K.K.5 ·श्रीकृष्णकर्णामृतम् । अहो इत्याश्चयें। त्वदनीकारमात्रेण काव्यगुणानां जीवन्मुक्तानां च वचः कर्णयोरतिशयेन प्रकाशमानं भवेदिति कृत्वा प्रचयं प्राप्स्यतीत्यमि- प्रायः ॥१.६॥ एवं मद्वचनानि त्वद्विषयाग्येव भवन्तु, तान्यपि भवता भस्यादरेणा- मृतवच्छोतव्यानीति संप्रार्थ्य, इदानी मम ज्ञानकारणं चक्षुरादि यत्र यत्र प्रवर्तते तत्र तत्र वद्विषया एव विषया भवन्विति कृष्ण प्रार्थयते-- अनुग्रहद्विगुणविशाळलोचनै- रनुस्वनद्वेणुगलद्रवामतः ।। यतो. यतः प्रसरति मे विलोचनं वतस्ततः स्फुरतु तवैव वैभवम् ॥ १०७ ॥ इति श्रीलीलाशुकविरचिते. श्रीकृष्ण कर्णामृते. प्रथम आश्वासः ॥ . 'अनुग्रहेण द्विगुणविशाले भत्यर्थविस्तृते लोचने येषां तैः । यद्वा अनु. प्रहेण द्विगुणविशालानि अतिदीर्घाणि तानि च तानि लोचनानि दृश्यो यस्तैः । संतन्यमानदृशिभिरित्यर्थः। अस्मिन्पो चकारोऽध्याइर्तव्यः । एवं च विशाललोचनैः वेणुगलद्रवामृतश्च इति योजना । अनुखनन् अनु- ध्वनन् म'चासौ वेणुश्च तस्माद्वलन्त उत्पन्नाः तेच ते वाथ ते अमृता. नीव तैरुपलक्षितं तव वैभवमेव विलास एव यतो यतो यत्र यत मम

·प्रथम आश्वासः ।
लोचनम् , जानकारणं चक्षुरादीत्यर्थः । प्रसरति प्रवर्तते ततखतः तत्र
स्फुरनु प्रकाशताम् ॥ १.७॥ . ..
इति श्रीपदवाश्यप्रमाणपारावारपारीगपशुपतिरुमल.
भोपाध्यायपुत्रेण कोदण्डमाम्बाग शक्तिमुका.
मगिना पापयालयसूरिणा विरचितायां
श्रीकृष्णकर्णामृतव्याख्यायां
भवर्णवर्षकसमास्यायां
प्रथमोऽध्यायः
.
R
HAINIK
H

·द्वितीय आश्वासः॥
पूर्वशतकान्ते त्वद्वैभवमेव. मदीयं ज्ञानकरणं गोचरयत्वित्युक्तम् ।
तद्वैभवं येन येन प्रकारेण प्रतीतं तेन तेन प्रकारेणाह-
अभिनवनवनीतस्निग्धपापीवदुर
दधिकणपरिदिर मुग्नम मुरारे।
दिशतु भुवनकृच्छ्रच्छेदि वापिञ्छगुच्छ-
च्छवि नवशिखिपिञ्छालाञ्छितं वाञ्छितं नः ।
भभिनवनवनीतेन नवननवनीतेन निग्धं स्वच्छम् , भापीतमीप-
पीतवणे दुग्धं क्षीरविन्दवो यस्य तत्, ईषत्पीतवर्णक्षौरकगैम्याप्तमि-
त्यर्थः । यद्वा, आपीतं पीयमानं दुग्धं येन तत्तथो कमिति वा । दधि-
कणैः परिदिग्धं समन्तादूषितम्, तापिञ्छस वमालय क्षविशेषस्य,
'कालस्कन्धस्वमाल: स्यातापिञ्छोऽपि' इत्यमरः । गुच्छाना स्तरकानां
छविः कान्तिरिव कान्तिर्यस्य तत्, नवमा नूतनया शिखिपिञ्छया मयूर
रबहेण लाञ्छितमलंकृतम् । पिञ्चाशन्दस्याकारान्तस्य प्रयोगो निध-
ण्टुन्तरेषु मृग्यः । यदा, चम्परामायणेऽपि 'इन्द्रजालविधिसाधकापछि
केव' इति भोजराजप्रयोगाद्वा साधुतं शेयम् । भुवनानो समस्त जनाना
कृच्छ्रमुपद्रवः तच्छेत्तुं शीलमस्यास्तीति तथोकम् , मुरारे कृष्णस्व
मुग्धं सुन्दरम्, 'मुग्धः मुन्दरमूढयोः' इत्यमरः। अशरीरं नः
भस्माकं वाञ्छितमभीर्य दिशतु ददातु ॥1॥

·द्वितीय माश्वास या दृष्टा यमुनां पिपासुरनिशं व्यूहों गवां गाइते विद्युत्वानिति नीलकण्ठनिकहो या द्रष्टमुत्कण्ठते । उत्साय तमाळपल्लवामिति च्छिन्दन्ति या गोपिकार कान्तिा कालियशासनस्य वपुषा सा पावनी पातु न: पानुमिच्छुः पिपासुः, जलपानार्थमित्यर्थः । गो व्यूहः समूहः यो कान्ति यमुनां दृष्ट्वा यमुनेति भ्रमित्वा अनिशं. सदा गाहते प्रविशति ; नीलकण्ठनिवहः मयूरसमूहः यो कान्ति विद्युत्वानिति विद्युतस्तडितोऽस्स सन्तीति तथोक्तः । अयः' इति मतुपों मकारस्य वत्वम् । इतिना निपातेनोकत्वाद्विद्युत्वानित्यत्र न द्वितीयां। अत एव मापे 'चिराद नारद हत्यबोधि' इत्युक्तम् । द्रष्टमुत्कण्ठतेऽन्वीहां करोति । गोपिकाः 'यो कान्ति तमालपल्लवमिति तापिन्छाकसलयामिति दृष्ट्वा भ्रमित्या उत्तंसाय उत्तंसा छिन्दन्ति च्छेमुशुञ्जसे; कालियशासनस्य कालियो नाम सर्पविशेषः तच्छासनस्य तशिक्षकस्य कृष्णस्येस्त्रयः । सा प्रसिक्षा पावनी पवित्रामा कान्तिः ना अस्मान् पातु रक्षेठ॥२॥ देवा पायास्पयसि विमळे यामुने मञ्जतीनां याचन्तीनापनुनयपदैर्वहितान्यंशुकानि । लजालोलेरलसविलसरुमिपत्पशवाणे. गोपत्रीणां नयनकुसुमैरचिंतः केशवो ना ॥३॥ विमले निर्मले यमुनाया इदं यामुनम्, 'तस्येदम्' इत्यम् । तस्मिन्पयाँस जले मबतीनां स्नान कुर्वतानां वञ्चितानि प्रतारितानि ·श्रीकृष्णकर्णामृतम् अंशुकानि वस्त्राणि अनुनयपदैः प्रियोतिभिः याचन्तीनां गोपनीमा मालसानि मलसः सौम्यमन्दयोः' इति शन्दार्णवे। तानि च तानि पिलयानि प्रकाशमानानि त । यता, अलसानिः कृष्णरूपविषयप्राप्तानि चिलसानि पुननितानि, कृष्णं प्राप्य पुननितानीत्यर्थः । तैः श्रत एव उजालोलेः लम्बारूपोपाधिवशायलेः, उन्मिषन् पञ्चचाणो मन्मयो येभ्यो नयनान्येव कुसुमानि रतिः पूजितः, दृष्ट इत्यर्थः । केशवः धीकरण: नोऽस्मान्पायाद्रक्षतु ॥ ३ ॥ मातर्माता परमनुचितं यत्खलानां परस्ता दस्ताशकं जठरपिठरीपूर्वये नर्तिवासि । तत्सन्तव्यं सहजसरळे वत्सले वाणि कुर्या पापविचं गुणगणनपा गोपवेषस्य विष्णोः । हे सहजसरले स्वभावतः ऋजुहृदये। अत एव प्रार्थये, अन्यथा मत्प्रार्थनं विफलमेव स्यादिति भावः । मदृदयस्य सारल्ये सत्यपि दयाया अभावात्वत्प्राधनं व्यर्धमेवेत्याशयाह-हे मातरिति । मातुः पुते दयाया:स्वतःसिद्धत्वादिति भावः। अत एव हे वरसले हे दया- वति, हे वाणि सरस्वति । महाग्रूपेण परिणममाने इत्यर्थः । जठरमुदरं तदेव पिठरी घटः । 'जातेरस्त्रीविषयात्-' इति डीप् ! 'स्त्री स्यात्का- चिन्मृणाल्यादिविवक्षापचये यदि' इत्यमरसिंहोकेरत्पत्वविवक्षायां स्त्री- त्वम् । तथा च स्वल्पपिठर इलः । तस्याः पूर्तये पूरणाय । अस्म- क्षिकुण्डपूरणायेत्यर्थः । सलानां दुर्जनानाम् , दोपैकदृशामित्यर्थः। पुर• स्वादप्रतः नतितासीति यत् नर्तनं प्रापितासीति यत् । मयेति शेषः । अतः एतस्मानर्तनकारयितृत्वात् परम् अन्यत् अनुचितं नास्तीत्यर्थः ।

·द्वितीय आश्वास : तत नर्तनकारयितृवं क्षन्तव्यं सोढव्यम् । कुन इत्याशझ्याह--कु चोमित्यादिना । गोपवेषस्य विष्णोः श्रीकृष्णस्येत्यर्थः । गुणगणनया गुण- कीर्तनया प्रायथितं कुयों करिष्यामि ॥४॥ अहल्यौररुणकिरणैर्मुक्तसंरुद्धरन्धं वारं वारं वदनमरुता वेणुपापूरयन्तम् । व्यत्यस्ताहिं विकवकमलच्छायविस्तारनेत्रं वन्दे वृन्दावनसुचरितं नन्दगोपाळसूतुम्.५॥ अरुणा रकवर्णाः किरणा येषां तैः अगुल्यप्रैः मुजानि विवृतानि संरुद्धानि च रन्ध्राणि वेणुविवराणि यस्मिन्कमणि तद्यथा तथा वेj वदनमस्ता मुखवायुना वारं वारं पुनः पुनः आपूरयन्तम्, व्यत्यस्तो वामदक्षिणयोर्विधमानदक्षिणवामी अङ्खी पादौ यस्य तम्, विकचकम- लानां विकसितपमानां 'डायेव च्छाया कान्तियोस्त । कमलसदृशे इत्यर्थः । विस्तारे विस्तृते । विस्तारे इत्यत्र 'अकर्तरि च'- इति घन् । विस्तारीति पाठे तु विस्तारिणी विस्तृते, नेत्रे यस्य तं वृन्दावने सुचरितं शोभनानि चरितानि संचरणानि यख तं नन्दगोपालसूनुं वन्दे ॥ ५ ॥ मन्द मन्दं मधुरनिनदैर्वेशुमापूरयन्तं वृन्दं वृन्दावनभुवि गवां चारयन्वं चत्वम् । उन्दोमागे शतमखमुखध्वंसिनां दानवानां हन्तारं तं कथयं रसने गोपकन्याभुजङ्गम् ॥ ६॥ मधुरानेनदैः प्राव्यनि नदेः मन्द मन्दं यया तथा वेणुमाप्रयन्तम् । .

·७२
श्रीकृष्णपर्णामृतम् ।
श्राव्यं यथा तथा वेणुगानं यन्तमित्यर्थः । वृन्दावनभुवि पृन्दा.
वनप्रदेशे गां पानो, वृन्दं समूहं धारयन्त संचारमन्तं तृभानि
भक्षयन्तमिति वा । छनरसा दाना भाग एदेशः तस्मिन्
वेदान्ते इत्यर्थः । चरन्तं वर्तमानम् , प्रतिपाद्यमित्यर्थः । यद्वा
चरन्तं गोपैः सह चरन्तमिति वा । छन्दोभिवेदैः प्रतिपाद्यभाग;
यहभागनिमित्तमित्यर्थः । निमित्ताकर्मयोगे' इति निमित्तसप्तमी ।
शतमख इन्द्रः मुखमादियषो से तोकाः वान् सितुं शीलमेषामस्तीति
तयोकाः तेषां दानवानाम्, राक्षसानामित्यर्थः । 'कर्तृकर्मणोः कृति'
इति योगाकमणि पाठी। हन्तारं नाशकं ते प्रसिद्धं गोपकन्याभुजा
गोपस्त्रीपिगम्, विटमिलयः । 'भुजङ्गः सर्पपियोः' इति विश्वः । हे
रसने, कथय कीर्तय ॥ ६॥,
।' वेणीमूळे विरचितघनश्यामपिञ्छावचूडो .
विद्युल्लेखावलयित इव स्निग्धपीताम्बरेण ।
मामालिन्मरकतपणिस्वम्भगम्भीरबाहुः
समे स्वरुणतुलसीभूषणो नीलमेघः ॥ ७ ॥
वेण्या फेशबन्धस्य मूले विरचितं न्यस्त घनश्याम मेघवानीलं पिञ्छं
बहम् अवचूडा शिरोभूषणं यस्य सः । निग्धपीताम्बरेण विद्युल्लेखया
तडित्पवत्या लेखा. लिपिराजिकयोः' इति,विश्वः । वलमितः वेष्टितः
नीलमेघ इव स्थितः। मरकतमणिस्तम्भाविव गम्भीरौ वाहू यस सः ।
तरुणतुलसीभूपणः मा रुक्मिणीम् मालिङ्गन् आश्लिष्यन् । इदमुपलक्ष-
णम्, तयाप्यालिक्षित इत्यपि बोध्यम् । रुक्मिणीसमेतः सन्नित्यर्थः ।
स्वमे दृशः । मयेति शेषः ॥७॥

·द्वितीय आश्वासः। कृष्णे हत्या सिचयनिचर्य कूलवाधिदे मुग्धा काचिन्मुहुरनुनयः किं विवि व्याहरन्ती। सभ्रूभझं सदरहसितं सत्र सानुरागं छायाशौरे करतळगतान्यंशुकान्याचकर्ष ॥ ८ ॥ सिचयनिवयः वाणां समूहः । 'वसनं चेलं सिचयः एसि' इति शब्दार्णवे । हृत्वा गृहीत्वा कृष्णे कुलकुलाधिरूढे सति तीरवृक्षाधिरूढे सति, काचिन्मुग्धा उदयौवना काचिद्गोपकन्यकेत्यर्थः। मुहुरनुनयैः पुनः पुनः प्रीतिवचने कि नु कि श्योमनम् ? प्रियवरनं न वक्तव्याम- त्यर्थः । तद्विनापि बत्रलाभादिति भावः । इत्यनेन प्रकारेण व्याहरन्ती वदन्ती भ्रूभनेण सहितं यथा तथा, दरहसितं मन्दस्मितं तेन सहित यथा तथा, पालना तया सहितं यथा तथा, अनुरागः प्रेमविशेषः तेन सहित यथा तथा, छायाशौरेः अनातपरूपकृष्णस्य । कृष्णच्छायाया इति यावत् । करतलगतान्यम्बराणि आचकर्ष आकृष्टवती ।। कस्याविद्रोपिका मनोरथं कविराह-- अपि जनुपि परास्पिन्नाचपुण्यो भवेयं तटभुवि यमुनायास्तारो वंशनालः। अनुभवति यदेष श्रीमदाभीरस्नो. रघरमणिसमीपन्यासधन्यामवस्थाम् ॥ ९ ॥ परस्मिन् परिदृश्यमानजन्मनोऽन्यस्मिन् जनुपि जन्मनि आत प्राप्त पुग्यं येन स तथोक्तः सन् यमुनायास्तटभुषि तारप्रदेशे तादृशकृष्णाधर- ८ . .

·७४ श्रीकृष्णकर्णामृतम् । प्राप्सियोग्यः वंशनालो वेणुः भवेयमपि स्यामपि । अपिशन्दः संभावना- याम् । 'गहासमुबयप्रश्नशकासंभावनास्वपि' इत्यमरः । भवतेविधिलि- हन्तमेकवचनम् । वेणुजन्मप्राप्तेः फलमाह- अनुभवतीलादिना । यः यमुनातीरजः वेणुः कृष्णेन मायमाना घेणुः श्रीमतः कान्तिमतः लक्ष्मीवतो पा आभारसूनोः नन्दमुतस्य कृष्णस्येत्यर्थः । अधरो मणिरिय तस्य समापे प्रान्ते न्यायः स्थापनं तेन धन्यां कृतार्थामवस्था दसामनुभवति ।su अयि परिचिनु चेतः मातरम्भोजनेत्र कवरकळितचश्वत्पिञ्छदामाभिरामम् । वळभिदुपळनील बल्लवीभागधे निखिलनिगमवल्लीमूलकन्दं मुकुन्दम् ॥ १० ॥ अयि घेतः हे मनः, प्रातरम्भोजे प्रातःकालीनकमले ते इव नेत्रे यस्य तम् , कमरे केशपाशे कलितेन वेष्टितेन चञ्चत्पिञ्छदाना स्फुर. द्वहमालया अभिरामं मुन्दरं वलभिदुपलनील वलभिदुपल इन्द्रनीलमणिः तद्वनीलं कृष्णवर्णम् , वाल्लवीनां गोपीनां भागधेयं भाग्यम् । भागकार्ये भाग्यत्वमुपचारात् । 'भाग्य स्त्री नियतिर्विधिः' इत्यमरः । निखिल- निगमाः समस्तवेदाः त एव वल्ल्यः लताः तासां मूलकन्दं मूलकारणम् । 'यस्य निःश्वसित वेदाः' 'धाता यथापूर्वमकल्पयत्' इत्यादिश्रुतेः । मुकुन्दं कृष्णं परिचिनु परिचयं कुरु । सदा स्मरेत्यर्थः ॥ १० ॥ कस्याबिगोपिकायाः प्रार्थनां कविराह- अपि मुरति मुकुन्दस्मेरवकारविन्द- श्वसनमधुरसज्ञे त्वां प्रणम्याय याचे ।

·द्वितीय आश्वाधा। ७५ . अधरमणिसमीपं प्राप्तवत्यां यवत्यां कथय रहसि कर्णे मद्दशा नन्दसूनोः ॥११ ।। मुकुन्दस्य कृष्णस्य स्मेरवक मन्दहासयुतवनं तदेवारविन्द तस्स श्वसनो निःश्वासः स एव मधु मकरन्दः । 'स्वाक्षौद्रमकरन्दयोर्मधु' इति शब्दार्णवे। तस्य रसं जानातीति रखज्ञा तस्याः संवृद्धिः। 'गुपध- शाप्रीकिरः कः' इति कः । अयि मुरलि हे वेणो, त्वां प्रणम्य याचे । 'नमस्कृत्य' इति पा पाठः । उभयथापि नार्थान्तरम् । भवत्यां त्वयि अधरो मणिरिव तस्य समीपं प्रासवत्यां प्राप्सायो सत्याम् । तनाघरसमी. पप्राप्तिवेलायामिति यावत् । नन्दसूनोः कृष्णस्य कणे रहसि मद्दशा मदवस्थाम् ; मदनवाधामिति यावत् । कथय वद । कामार्तानां चेत. नाचेतनविवेको नास्तीति नानौचित्यम् ॥ १॥ सजलजळदनीळं बल्लवीकेलिलोलं श्रितसुरतरुमूळ विद्युदुल्लासि चेलम् । नतमुरमुनिजालं सन्मनोविम्बलीले सुररिपुकुलकाळं नौमि गोपालबाळम् ॥ १२ ॥ जलेन सह वर्तत इति सजलः । 'पोपसजनस्य' इति सहस्य सभावः। स चासो जलदो मेघश्च तद्वन्नीलम् , बालवीकलिलोलं वालवीकेलिपु गोपिकासंलापादिपु लोले सतृष्णम् । 'लोलश्चलसतृष्णयोः' इत्यमरः । श्रितमाश्रितं मुरतरुमूलं कल्पवृक्षमूलं येन तम् , विद्युदिव तडिदिव उल्लासि प्रकाशमान चेलं वनं यस्य तम्, सुराम मुनयध तेषां जाल समूहः नत ननं मुरमुनिजालं यस्य तम् , सतां सत्पुरुषाणां मनासु पिम्बाः साकाराः ·श्रीकृष्णकर्णामृतम् । डीलाः विलासाः यस्य तम् । सापुरुषैः सदा यायमानविलासमित्यर्थः । 'तीला बिलासमिययोः' इत्यमरः । मुररिपुः वनुजः तस्म कुलं वंशः तस्य कालम, यमवद्वापकमित्यर्थः । गोपालयालं नौमि स्तुति करो- माल। ॥ १३॥ अधरविम्बविटाम्बितविठुम मधुरवेणुनिनादविनोदिनम् । कमळकोमळकम्रमुखाम्बुज कमपि गोपकुमारग्नुपास्महे ॥ १३ ॥ भधरी विम्यमिव सेन विम्वितः अपहासतः विद्रुमः प्रवाल: येन ठम् , मधुरः भाव्यः स चासो वेनिनादध तेन तत्र वा विनोदिनम् , कमलवत्कोमलं कर्म कान्तं मुखाम्बुन यस्य तम् , कमपि इत्यामिति वक्तुमशक्य गोपकुमारं कृष्णम् उपास्महे ॥ ३ ॥ अधरे विनिवेश्य वंशनालं विवराण्यस्य सळीलमडलीभिः । मुहुरन्तरयन्मुहुर्विवृण्व- मधुरं गायति पाधवो वनान्ते ॥ १४ ॥ माधवः श्रीकृष्णः अधर वंशनालं वैj विनिवेश्य संस्थाप्य । 'समान- कर्तृकयोः पूर्वकाले ' इति क्त्वा ! 'समासेऽनपूर्व क्त्वा ल्यः' इति क्वो ल्यवादेशः । अस्य वंशनालस्य विवराणि सुषिराणि लीलया बिलासेन सहित यथा तथा अङ्गुलमिः मुहुः पुनः पुनः अन्तरयन् . .

·द्वितीय आश्वासः। विदितानि कुर्वन, मुहुः पुनः पुनः विश्वन विवृतानि कुईन् बनान्ते वृन्दावनमध्ये मधुर भाष्यं यथा तथा गायति ॥१४॥ वदने नवनीत्तगन्धवाई वचने तस्करचातुरीधुरीणम् । नयनेकुहनाधुमाश्रयेया- शरणेकोमलताण्डवं कुपारम् ॥ १५ ॥ पदने मुखे नवनीतगन्धं वहतीति नवनीतगन्धवाद तम् । 'यहर इति विष्प्रत्ययः । वचने तस्करचातुरीभिः धुरीणं भारवन्तम् । तस्करचमत्कारयोयुकमित्यर्थः । नमने नयनयोः कुदनाथु कपटरोदनं वस्य तम् । अमूमन्त्र कात्स्वानादकामे' इति सप्तम्या बलक। वरोग पादयोः कोमलं मन्दं मनोहरं वा ताकन वटने यस्म तम् । पूर्ववत्सप्तम्या अनुक् । एवंविध मारम् आध्येयाः- सेवेथाः सिन्पो.हे. मनः इत्यध्याहार्यम् । तथा च हे मनः सदा स्मरेत्यर्थः ॥ १५५.. अमुना किल गोपगोपनार्य - यमुनारोपति नन्दनन्दनेन... दमुना वनसंभवः पपे नः .... किम नासौ शरणार्थिनां शरण्या ॥ १६ ॥ अमृता परिदृश्यमानेन नन्दनन्दनेन कृष्णेन यमुनारोधसि यमुनातीरे गोपानां गोपालवालकाता गोपनार्थ रक्षणार्थ, पने संभव उत्पत्तिर्यस मतयोमा दमुना बाहः। 'ससादिमुगः शुकः' इत्यमरः । पो बिल .

·. .. श्रीकृष्णकर्णामृतम् । मतिः किल। भनौ श्रीकृष्णः शरणार्थिनां रक्षण प्रार्थयमानानामस्माकं शरण्यः रक्षकः न किाम्वति काकुः। रक्षको भवेदेवेत्यर्थः । साम्यबुद्ध्या विहरमाणानां रक्षकः दासबुधा वर्तमानानस्सान्किमिति न,रक्षेत्? रक्षे. देवेति भावः॥ १६॥ जगदादरणीयजारभावं । ज़लज़ापत्यवचाविचारगम्पम् । तनुतां तनुतां शिवेतराणां मुरनायोपलमुन्दरं महो ना ॥ १७ ॥ • जगद्भिः समस्तलोकजनैः आदरणीयः सम्यगमीकरणीयः जारभावः विटलं यस्य तम्, जलजापत्यं चतुर्मुखः तस्य वांसि वेदान्ताः तेषा विचारः उत्तरमीमांसा तेन गम्य ज्ञेयम् , सुरनायोपलमुन्दरम् इन्द्रनीलव- दतिसुन्दरम् , महः तेजः नः अस्माकं शिवानि शुभानि तानीतराणि येषां तेपामशुभानां तनोभावस्तनुता कायमित्यर्थः । वा तनुतां करोतु ।। सा कापि सर्वजगतामभिरामसीमा कामाय नो भवतु गोपकिशोरमूर्तिः । या शेखरे श्रुतिगिरां हृदि योगभानां पादाम्बुजे च सुळभा वजसुन्दरीणाम् ॥१८॥ कापि इत्यमिति यत्तुमशक्या, सर्वजगता समस्खजनानाम् अभिरामस्प सौन्दर्यस्य बीमा उत्तरावधिरित्यर्थः। गोपकिशोरमूर्तिः बालकृष्णमूर्तिः भमाकं कामाय प्रेयसे भवतु । तो मति विशिनधि-या शेखरे - ·द्वितीय आश्वासः। इलादिना। या मूर्तिः श्रुतिगिरा वेदवाक्याना शेखरे अन्ते, वेदान्त इत्यर्थः। योगभानां ब्रह्मनिष्टानां हृदि मनसि, ब्रजसुन्दरीणां नन्दवज. घाणा पादाम्बुजे च मुलभा सौलभ्येन वर्तमाना, सा नः कामाय भव- विति योजना ॥१०॥ अत्यन्ववालमतसीकुसुममकाशं दिग्वाससं कनकभूपणभूषिताङ्गम् । विसस्तकेशमरुणाघरपायताक्ष कृष्णं नमामि शिरसा वसुदेवसूनम् ।। १९ । अत्यन्तमालम् अतिबालम् , अत एव दिग्वाससे दिगम्बरम् विसस्ताः अप्रथिताः केशाः यस्य तम्, अतसी चमेति' सस्यविशेषः । 'अतसी स्यादुमा शुमा' इत्यमरः । तस्याः कुसुमानां प्रकार इव प्रकाशो यख तम्, कनकभूषणभूषितानि अलंकृतानि अङ्गानि भवयवाः यस्य तम्, अरुणः रफवर्णः अधर यस्य तम् । आयते दाईं अक्षिणी यस्य तम् । 'बहुवीही सक्थ्यक्ष्णोः स्वाहात्यच्' इति यच् । वसुदेवसून कृष्णं शिरसा नमामि । 'मनसा नमामि' इति पाठे मत्तस्वमुत्कृष्टः त्वतोऽहमपकृष्ट इति सदा स्मरामीत्यर्थः ॥ १९ ॥ हस्ताङ्गिनिकणितकङ्कणकिङ्किणीक मध्येनितम्बमवम्बितहेममूत्रम् । मुक्ताकलापमुकुलीकृतकापक्ष वन्दामहे जचरं वसुदेवभाग्यम् ।। २० ॥

·- श्रीकृष्णफणांमृतम् । इसी च मी पादौ च तस निमिता पनियुका: कामकि रिपोरयः करभूषणामधारभुमिकाः यस्य तम् । हसयोनिकणित- शं पादयोनिरूपितमधीरनिरिणीकमित्यर्थः । नितम्यस्य करें। पथा. झागरस्य मध्ये मध्येनितम्बम् । 'पारमध्ये-' इति प्रथमानिश्स्विान्म. ध्येशन्दस्य पूर्वनिपातः । 'पारे मध्ये पष्टया या' इत्यव्ययीभावसमासः । अवलम्बितमाश्रितं हेमसूसम् सर्यकानी यस्य तम् । इमुपलक्षणम् । पो मुक्तावलिः उजचरं नन्द को चरन्तम् । 'चरेष्टः' इति टप्रलयः । वसुदेवभाग्यं श्रीकृष्णम् । कार्थे कारणत्वयुपचारात् । वन्दामहे नमामः। वदि अभिवादनस्तुत्योः । वृन्दावनपवळेपु गर्ग गणेषु वेदावसान समयेषु च दृश्यते यत् । तवणुवादनपरं शिस्विपिञ्छचूई बम स्मरामि कपमणमधनीलए ॥ २१ ॥ यन्दावनमतलेषु यन्दत्वनरुच्छायोखिमय: । गो गणेषु गोसनू- हेपु, वेदावसानानि वेदान्ताः तेषां समयाः मिद्धान्ताः तेषु । समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तमंविदः' इत्यमरः । यद्ब्रह्म दृश्यते तत्प्रसिद्ध वेणु. वादने परमासकम् , शिखिपिञ्छ मयूबई चूडा शिरोभूषणं यस्य तत्, कमलवदीक्षणे यस्य तत्, अभ्रान्मेघवन् नौलं ब्रह्म श्रीकृष्णं स्मरामि ।। व्यत्यस्तपादमवतंसितहिबई । साचीकृतानननिवेशितवेणुरन्ध्रम् ।

·द्वितीय आश्वासः। तेजा परं परमकारुणिपुरस्ता- माणप्रयाणसमये मम संनिधत्ताम् ॥ २२ ॥ वामदक्षिणयाविद्यमानदक्षिणवामौ पादौ यस्य तत्, अवतसितं शेस- रीकृतम् । 'पुस्युक्तंसावतंसी द्वी कर्णपूरेऽपि शेखरे' इत्यमरः । अवतंस- शब्दात्तत्करोतिष्यन्तास्कमणि का निष्ठायां सेटि' इति लोपः। यहि- नई मयूरबई येन तत्., याचीकृतं तिर्यकृतं च तत् आननं च तलिनि वैशितं प्राप्तं वेणुरन्धं येन तत्, परमकारुणिक परमदयाल, परमुत्कृष्टं तेजः मम प्राणप्रयाणं मरणं तस्य समये काले पुरस्तादप्रे संनिधत्ता मंनिहितं भवतु ॥ २२॥ पोषप्रधोपशमनाय मथो गुणेन मध्ये बबन्ध जननी नवनीतचोरम् । वन्धनं त्रिजगतामदराश्रयाणा- माकोशकारणमहो नितरां वभूव ।। २३ ।। घोषस्य आभीरपल्ल्याः प्रकृष्टो घोषः प्रघोष आक्रोशः तस्य शमनाय शान्तये, कृष्णेन क्रियमाणचीयादिरफोरकनन्दवजयोषिदाकोपनियतये इति यावत् । जननी माता, यशोदेत्यर्थः । नवनीतवारं कृष्णं मध्ये भव- लमे मयः मन्यानस्य, दधिमयनदण्डस्येति यावत् । वैशाखमन्यमन्था- नमन्शनी मन्यदण्डके' इत्यमरः ममः इति मथिन्शब्दस्य पथकाच- नम् । गुणेन रज्ज्वा बबन्ध बन्धनं कृतवती। तत् बन्धन कृष्णमध्ये कृत बन्धनम् , उदराश्रयाणां इक्षिस्थानाम्, कृष्णस्येति शेपः। त्रिज- गत लोकत्रयस्य भागस्य वेदनामसहमानैः क्रियमाणस्म घोषस्य ·श्रीकृष्णकर्णामृतम् । . कारणं नितरामत्यपै बभूव । एकजनपदस्योपदयनियती प्रसकायो सक- लजगदुपदयो जाव इति भावः ॥ १३ ॥ शेवा वयं न खलु तत्र विचारणीयं पञ्चाक्षरीनपपरा नितरां तथापि ।' चेतो मदीयमतसीकुसुमावभासं मेराननं स्परति गोपनधूकिशोरम् ॥ २४ ॥ वयं पधानामक्षराणां समाहारः पद्याक्षरी। दिगोः' इति डोर । तस्या जपः मन्त्रः तत्र परा. आसकाः। तस्दीयमानुवारे प्रतिपा- यमानमन्त्रविशेषजपपरा इत्यर्थः । शिवसंगन्धिनः शिवाः । तत्र शिवसं. बोन्यत्वे न विचारणीयं सल, विचारो न कर्तव्यः खलु । तथापि शिव. सन्धित्व सत्यपि ममेदं मदीयम् । प्रत्ययोसरपदयोध' इति मादेशः। चेतः चित्तम् , अनसी उमेति सस्यविशेषः। 'अतसी स्यादुमा पुमा' इत्यमरः। तस्याः कुमुमं तस्यावभासः कान्तिरिक कान्तिर्यस्य तम्, लरं मन्दहासयुफमाननं यस्य तं गोपवधूकिशोरं यशोदाशिशु नितराम- त्यर्थ स्मरति ॥ २ ॥ राधा पुनातु जगदच्युतदत्तचित्ता मन्थानमाकलयती दतिरिक्तपाने । तस्याः स्वनस्तरकलळोलहष्टि- देवोऽपि दोहनधिया वृषभं निरुन्धन् ॥ २५ ।। अच्युतदत्तं चित्तं यया सा । सदा कृष्णं चिन्तयन्तीत्यर्थः । अव एवं दना रिकं शून्य तच तत्पात्रं च तस्मिन मन्यानं मन्धनदण्डम । 'वैशा- ·द्वितीय आश्वास समन्थमन्धानमन्धानो मन्थदण्डके' इत्यमरः । आकलपती 'भ्रमयन्ती राधा राधा नाम गोरकन्या जगन् भुवनं पुनातु पवित्रं करोतु । तस्या राधायाः खनौ सवकाविध गुच्छाविव तयोः चचला पुनः पुनः प्रति- माना लोला सध्या । 'लंलालध्ययोः' इत्यमरः । दृष्टिदर्शने यस्य सः, अत एव दोहनधिया दोहनं करोमीति वुधा वृषभं निरुवन् सम- पादयन्यनं कुर्वन् देवोऽपि कृष्गोऽपि जगत्पुनालिति पूर्वेग संपन्धः । गोधूलिधूसरितकोमळकुन्तला गोवर्धनोद्धरणकोलेकनपयासम् । गोपीजनस्य कुचकुङ्कुममुद्रिना गोविन्दमिन्दुवदनं शरणं भजामः ॥ २६ ॥ . गवा धूलयः गोधूलयः, गोखुरसंमदनशानायमानरे गव इत्यधः । ताभि. धूसरितानि कधुरीकृतानि । धूमरशम्दातकरोतियन्ताकाणे का। 'निष्ठायां सेटि' इति गेलेापः । कोमलानि मृदुलानि कुन्तलाग्रागि यस्य तम्, गोवर्धनः पर्वतविशेष: तस्योद्धरणं वाहुना च्छवदुदरणम् । भावे त्युत् । तदेव केलिविहारः तत्र कृतः प्रयासो येन तम्, गोपीजन- स्य कुषयोः कुलममरागविशेषः तेन मुदितानि चिखितानि शानि उदरप्रभृत्यवयवा यस्य तम्, इन्दुवदन यस्य तम्, शरणं रक्षकं गोवि- न्द भजामः सेवामहे ।। २६ ॥ यद्रोमरन्ध्रपरिपूर्विविधाबदक्षा वाराह जन्मनि बभूवरसी समुदा।

·८४ श्रीकृष्णकर्णामृतम् । वं नाम नाथमरविन्ददृशं यशोदा पाणिद्वपान्तरजले स्लपयांवभूव ।। २७ ॥ वरावस्येदं वाराहम् । 'तस्येदम् 'दत्य । तम तनन्म च तस्मिन्, वराक्षायतारे इत्यर्थः । अमी इदानी विद्यमानाः समुदाः यस्य कृष्णस्य रोम्णः रन्धं मुपिरं तस्य पूति: पूरणं तस्य विधिविधानं करणं तत्र अदक्षा असम वयुः तं प्रशिद्धम् भरविन्दवदृशौ यस्य त नाथं यदा का पाणिपान्तरनलैः अभलिमध्यस्थजलैः नपयांबभूव स्नानं कारित. चती ॥२७॥ परमिममुपदेशमाद्रियध्वं निगमवनेषु नितान्तचारखिन्नाः । विचिनुत भवनेषु वल्लवीना- मुपनिपदर्थमुलूखले निवद्धम् ॥ २८ ॥ निगमा वेदान्ता बनानीव, दुष्प्रवेशत्वादिति भावः । तेषु नितान्त- चारः अधिकपरिशीलनं श्वणादिभिरित्यर्थः । तेन खिमाः श्रान्ता: तेषां संबोधनम् । परमुत्कृष्टम् इमम् उपदेशं मदुच्यमानं पचः आदि. यध्वम् आहतं कुरुथ्वम् । तमुपदेशमेवाह-विचिनुतेति । बलवीनो गोपिकानां भवनेषु गृहेषु अलखले तण्डुलायवहननार्थ संपादितदादि- विशेषे निवद्धम्, नवनीतर्यादिति भावः। उपनिषदो वेदान्तानाम- र्थम्, लक्ष्यमित्यर्थः । कृष्णमिति यावत् । विचिनुत अन्वेषणं कुरुत । वेदान्तावचारे प्रयास विना झटिति ज्ञातुं न शक्यते, बलवीगृहेषुचेच्छी प्रयासं विनैन ज्ञातुं शक्यत इति उपदेशस्योत्कृष्टत्नमित्ति भावः ॥ २८॥ .

·द्वितीय भाश्वासः ८५ देवकीतनयपूजनपू: पृतनारिचरणोदकौतः। यह स्मृतधनंजयमत: किं करिष्यति स मे यमदूतः ॥ २९ ॥ 1 अहं देवकीतनयस्य कृष्णस्य पूजनं पूजा तेन पूतः, पूतनारेः श्रीक- स्णस्य चरणोदकं पादनिर्णेजकजलं गोदकं वा तेन धौतः विमलीकृतः, स्मृतः धनंजय अर्जुनस्य सूतः सारथिः कृष्णो येन स तथोकः यदि, उक्तविशेषणविशिष्ट यदि स्यामित्यर्थः । मे मम स प्रसिद्धः यमदूतः किं करिष्यति, किमपि न करिष्यतीत्यर्थः । कृष्णभक्कस्य किमपि दुरितं नास्तीति भावः ॥ २९ ॥ भासतां भवभयकर्भपज भानसे मम मुहुमुहुर्मुहुः । गोपरेपमुपसेदुषः स्वयं यापि कापि रमणीयता विभोः॥३०॥ भवभयस्य संसारभयस्य एक मुख्यम् । 'एके एके मुख्यान्यकेवला इत्यमरः । तच्च तद्पत्रमौषधम् , स्वयं स्वयमेव गोपवेषं गोपालभावम् उपसदुपः प्राप्तस्य । सदेलंट: वसुन् । द्विभावः । 'अत एकदलमध्ये-' इत्येत्वाभ्यामलोपौ। संप्रसारणनिमित्तस्य वकारस्याभावानौमित्तिकस्येटो निवृतिः । इतरेषां गोपभावः अष्टाधीनः, कृष्णस्य तु स्वाधीन इति भावः । विभाः कृष्णस्य यापि कापि निर्वस्वमशक्या रमणीयता सौन्दर्य मम मानसे मुहुर्महुमुहुः । संभ्रमेण वहक्तिः । भासतां प्रकाशताम् ।

·श्रीकृष्णकर्णामृतम् । कर्णलम्बितकदम्यमअरी- केसरारुणकपोलमण्डलम् । निर्मक निगमवागगोचर नीलिमानमवलोकयामहे ।। ३१ ।। कर्णयोः लम्बिताः सम्यमानाः कदम्बस्य नीपस्य मर्यः स्वबकाः 'मयः स्तियो गुलु उगु सरकाः' इति शन्दार्णवे । तासां केसराः किनरकाः । 'किरकः के.सरोऽस्त्रियाम् ' इलमरः । तेररुणं रकवणे कपालयोः गच्योः मण्डलं प्रदेशो यस्य तम्, निर्मलं स्वच्छम् , निगमवाची वेदान्तानाम् भगोचरम् अविषयम, प्राहिकया प्रतिपाद- यितुमशक्यमित्यर्थः । तथा च श्रुतिः- 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह' इति। नीलिमान नैत्यम् । 'वर्णदृढादिभ्यः प्यच' इति भावे इमानिन् । श्रीकृष्णमित्यर्थः । अवलोकयामहे पदयाम इत्यधः ।। साचिसंचलितलोचनान्तर सामिकुमलितकोमकाधरम् । वेगल्पितकराङ्गुलीमुखं वेणुनादरसिकं मनामहे ॥ ३२ ॥ साचिसंचालिते तिर्यक् चचलिते लोचने उत्पल इव नयने येन तम्, सामिकुमलितः अर्धमुकुलितः। 'सामि स्वधे जुगुप्सिते' इत्यमरः । अमलशब्दात्कर्मणि ः। 'निष्टायां सेटि' इति णिलोपः । सामीति कान्तेन समासः । कोमल: मृदुलः अधरः येन तम्, वेगं यथा तथा वगितानि पुनः पुनरुत्पत्य पतितानि करयोरगुलीनां मुखानि अप्राणि ·द्वितीय आश्वासन मस्य तम्, वेणुनादरसिक वेणुनादस्य सारग्राहिणं मनामहे सेवामहे ।। स्थन्दने गरुडमण्डितध्वजे कुण्डिनेशतनयाधिरोपिता। केनचिन्नवतमालपल्लव- श्यामलेन पुरुषेण नीयते ।। ३३ । कुग्डिनं पत्तनविशेषः तस्य ईशः अधिपतिः तस्य तनया पुत्रिका शक्मिणीत्यर्थः। गरुडेन मण्डितः अलकृतः ध्वजः चिहं यस्य तस्मिन् । 'पालिः केतु जो लिङ्ग निमित्त व्यानं पदम्' इत्यमरः । स्यन्दने रये, नया नूतन: तमालस्य तापिञ्छस्य वृक्षविशेषस्य पालवः किसलयः तद्वत् स्यामलेन नीलवर्णेन केनचित्पुरुषेण, कृष्णेनेत्यर्थः । अधिरोपिता प्रती नीयते प्राप्यते ॥ ३३॥ पा यति पान्या: पथि भीमरथ्या दिगम्बरः कोऽपि तमालनीला । विन्यस्तइतोऽपि नितम्वविवे धूर्तः समाकपति चित्तविचम् ॥ ३४ ॥ है पान्धाः पधिकाः, भीमरथ्याः नदीविशेपस्य पथि मार्गे मा यात मा गच्छत । तत्र किमर्थ न गन्तव्यमित्याशय बाधकमाइ-दिगम्बर इति । पीताम्बर इत्लपि पाटान्तरम् । तमाल: तापिञ्छः तद्वन्नीलः दिग- म्वरः अवामाः कोऽपि यः कश्चित् धूर्तः दुर्जनः नितम्बविम्ये कटि- प्रदेशाविशेषे विन्यस्तहस्तोऽपि दत्तहस्तः सन्नपि अनेन व्यापारलेशविनति ·८८ श्रीकृष्णकर्णामृतम् । सूच्यते । चित्तवित्त मनोरूपद्रव्यं समाकपति सम्यक् गृहति ॥ ३४ ॥ अनामनामन्तरे पाधवो १) माधवं माधवं चान्तरेणाङ्गना । इत्यमाकल्पिते मण्डले मध्यगा संजगी वेणुना देवकीनन्दनः ॥ ३५ ॥ अनामनाम् अनाया अङ्गनायाः। वीप्लाथै द्विर्भावः। द्वयोरज- नयोरित्यर्थः । 'अन्तरान्तरेण युक्त' इति द्वितीया। अन्तरे मध्ये माधवः कृष्णः । माधवं माधवम् । अत्रापि वीप्सार्थे द्विर्भावः । भन्तरेग विना च अङ्गना च । अयमर्थः-एकानमा तदनन्तरं कृष्णः तदनन्तर- माना तदनन्तरं कृष्णः तदनन्तरमनेति । इत्यम् अनेन पूर्वोत्ताप्रकारेण भकल्पिते रचिते मण्डले समूहमध्ये विद्यमानगोपिकापाणीन् गृहीत्वा वलयाकारेण विद्यमान इत्यर्थः । देवकीनन्दन:मध्यग सन् मध्यप्रदेशं गतः सन् मध्यनाम ध्वनिविशेष प्राप्य वेणुना संजगा सम्यग्गानं कृतवान् ।। कैकिकारतानेकपडूरुहा- लोनसावर्गहृयताहयता। कसशाटवीदादाचानक संजगी वेणुना देवकीनन्दनः ॥ ३६ ॥ केका एषु सन्तीति केकिनः मयूराः। ब्रीह्यादित्वादिनिः । केका वाणी मयूरस्य' इत्यमरः । तेषां केकाः तासामाहतमादरणम् , श्रवणमिति यवात् । भावे निष्टा । तेन अनेकानि विविधानि पछेहाणि कमलादीनि

·द्विवीय आश्वासः।
येषां तेभ्यः सरोम्यः अलीना उहीनाः तेच ते इंसाधतेपामावलय:
परयः तामां हुयता संतोपः तामाहरति संपादयतीलाहत् वेणुनाद
इत्यर्थः । इरतेः 'किम् २' इति किम् । तम् एति प्राप्नोतीति यन् ।
'इण गती' इत्यस्मालटः शादेशः । तेन येणुना । कृष्णं दृष्ट्या मेप-
सुधा मयूरफेकारपेषु सत्म . तच्छूपणहेतुककृष्णदर्शने सति व बुधा
परासि विहाय गताना हंसावलाना नायं मेघः किं तु कृष्ण इति संतोप
संपादकध्वनियुकवणुना इत्यर्थः । कसर्वशः सान्वयः । एवाटवी तस्या
दाहो दहनं तत्कदावानतः वनसंभववाहिः देवकीनन्दनः संजगी ॥ ३॥
कापि वीणाभिराराविणा कम्पितः
कापि वीणाभिराकिङ्किणीनर्तितः ।
कापि वीणाभिरामान्तर गापिता.
संजगी वेणुना देवकीनन्दनः ।। ३७
देवकीनन्दनः कापि कुलचित्प्रदेशे वीणाभिर्वष्ठकोभिः आराविणा
गानवता ज्ञानेन कम्मितः नाम्यं पित्तः सन् चेणुना धनगी । कापि
कुचिप्रदेश वीणा अभिरान्ति आददत इति वीणामिरा:। रा आदाने
इत्यस्माविप । वीणानुगुण्येन ध्वनि कुर्वन्त्य इति यावत् । ताथ ताः
किरिण्यक्ष ताकि सह नर्तन प्रापितः नर्तितः सन् जगी । कापे
कुत्रचित्प्रदेशे वीणाभिरामाणि अन्तराणि गानाव?षा यस्मिन्कमणि
तद्यथा तथा गापितः गानविशेष प्रापितः। कृदन्तत्वात् 'अर्तिही-
इत्यादिना पुगागमः । संजगी । नृत्यत इति पाठे नर्तनं कुर्वतो ज्ञानात,
गायत्त इति पाठ गानं कुर्वतो ज्ञानातोरिति संयम् ॥३॥

·. ९० श्रीकृष्ण कर्णामृतम् चारुचन्द्रावलीलोचनैश्चुम्बितो गोपगोवृन्दगोपालिकावल्लभः ।। ५ वल्लवीवृन्दवृन्दारकः कामुक संजगा वेणुना देवकीनन्दनः ॥ ३८॥ देवकीनन्दनः चारूणि चन्द्राणि हेमविभूषणविशेषा यासां तास्तथो. काः । 'चन्द्रः शशिनि कपूरे तरौ हेनि नपुंसकम्' इति शब्दार्णवे । समीचीनविभूषणयुफा इत्यर्थः । तासामावल्यः पतयः तासां लोचनै- धुम्वितः अत्यादरेण दृष्टः, गोपाच गावश्च तासां बृन्दानि समूहाः गोपालिकाश्च । 'प्रत्ययाथात् - ' इत्यादिना इकारादेशः । 'परवलि. मम्-' इति नीलिङ्गता । तासां वरलभः प्रियः । वल्लवीवृन्दाना गोपस्नीसमूहानां वृन्दारकः दैवतम् , कामुकः गोपस्त्रियः कामयमानः सन् वेणुना संजगी गानं कृतवान् ॥ ३८ ॥ मौलिमालारसन्मत्तभृङ्गीकता. भीतभीतप्रियाविभ्रमालिङ्गितः । सस्तगोपीकुचाभोगसमेलितः संजगी वेणुना देवकीनन्दनः ॥ ३९ ॥ देवकीनन्दनः मौलि: चूडा। 'चूडा किरीट केशाच सयता मौलग- स्त्रयः' इत्यमरः । तत्र माला: तामु लसम्त्यः संगताः, ताथ ता. मत्तभृजयश्च लता इव, ताभ्यो भीतभीता अत्यन्तं, भीताः । आभीण्या- विरुतिः। कर्मधारयत्वा धारय-' प्रियाभिः विभ्रम विलास यथा तथा आलिङ्गितः, सस्ताः गलदंशुकाः । . वद्भावः। ताभि ·द्वितीय आश्वासः साविकोदयादिति भावः । ताश्च ता गोप्य ताभिः कुचाभोगेन कुच- मण्डलेन संमेलितः संश्लेषितः सन् वेणुना सन् वेणुना मंजगौ ॥ ३९ ॥ चारुचामीकरामासभामाविभु- वैजयन्तीळताभासितोस्थिळः । नन्दवृन्दावन वासितामध्यगः संजगी वेणुना देवकीनन्दनः ॥ ४०॥ चारचामाकरं शुद्धसुवर्णम् , तस्याभासः कान्तिरिव कान्तिर्यस्याः सा तथोक्ता, सा चासी भामा च, तस्या विभुः, लक्ष्मीपतिरित्यर्थः। वैज- यन्ती मालिकाविशेषः, सा लतेव, तया भासितं प्रकाशितम् । 'वासित' इति पाठे वासितं परिमलितमित्यर्थः । नन्दवृन्दावने वासिताना मध्यगः सन् वेणुना संजगी ॥४०॥ वालिकातालिकाताललीलालया- सङ्गसंदर्शितभ्रूळताविभ्रमः। गोपिकागीतदत्वावधानः स्वयं संजगी वेणुना देवकीनन्दनः ॥ ४१ ॥ बालिका गोपालिकाः, ता एव तालिकाः, भरतशास्त्रप्रतिपायतालयु. काः । 'अत इनि ठनौ' इति टन् । तासां ताललीला, तस्या लयः न्यूना- धिकराहिलं तस्य आसरः संबन्धः, तस्य संदर्शितः भ्रूलताया विभ्रमा विलासो येन सः । स्वस्य नर्तनवेलायां तालस्य परिपूर्णतायां सयां सम्यगिति भ्रूविक्षेपं कृतवानित्यर्थः । देवकीनन्दन स्वयं गोपिकानां ·श्रीकृष्ण कर्णामृतम् गीते गाने दत्तमवधानं तत्परत्वं येन स तथोक्तः सन् वेणुना संजगी ॥ - A पारिजातं समुद्धृत्य राधावयो। रूपया मासभासा गुणैरङ्गणे । शीतशीते वटे यामुनीये वटे संजगौ घेणुना देवकीनन्दनः ॥ ४१ ॥ पधाया गोपिकाविशेषस्य, यद्वा राध्यत इति राधा स्वेनाराध्यमाना लक्ष्मीरित्यर्थः । विष्णुना आराध्यमानाया लक्ष्मीत्वादिति भावः । तस्या क्यः रूपमवयवसौष्ठवं च तद्वयोरूपे यस्याः सा तथोका तया, लक्ष्मी- वयोरूपतुल्यवयोरूपयुक्तयेत्यर्थः । गुणैः सौन्दर्यादिगुणैः माया लक्ष्म्याः समाना भाः कान्तिर्यस्याः सा मासभाः तया, निमित्तभूतया कयाचि- लियेत्यर्थः । अङ्गणे चत्वरे। गृहपुरोमाग इत्यर्थः । पारिजातं समु. नृत्य सम्यक्संस्थाप्य यमुनायाः संबन्धिनि यामुनीये तटे शीतशीते अतिशीतले। आभीक्ष्ण्ये द्विरुक्तिः । कर्मधारयत्वात्सुब्लोपः । बटे न्यग्रोधे । यमुनातीरविद्यमानभाण्डीरवटच्छायायामित्यर्थः । वेणुना संजगौ ॥ ४२ ॥ अग्रे दीर्घतरोऽयमर्जुनतरुस्तस्याग्रतो वर्तनी सा घोषं समुपैति तत्परिसरे देशे कलिन्दात्मना । तस्यास्तीरतमालकाननतळे चक्र गवां चारय. गोपा क्रीडति दर्शयिष्यति सखे पन्धानमव्याहतम् हे सखे, अप्रै पुरः अयं परिदृश्यमानः दीर्घतरः अतिशयेन दीर्घः । ॥

·द्वितीय आश्वासः। ९३ 'द्विवन-' इत्यादिना तरप । अर्जुनतरुः ककुम इति वृक्षविशेषः । 'ककुभोऽर्जुनः' इत्यमरः । तस्य अर्जुनक्षस्य अग्रतः पुरतः वर्तनी एकपदी मागविशेषः । सा वर्तनी घोप नन्दननं समुपैति प्राप्नोति । तस्य घोपस्य परिसरे देशे कालिन्दात्मजा यमुना । तस्या यमुनायाः तीरतमालकाननानि तेषां तले प्रदेशे गया पशूनां चक्रं समूहं चारयन् कर्दयनिति का। गोपः गोपवेषः कृष्णः क्रीडति विहरति सः अव्याहनः मक्षत पन्थानं मार्ग दर्शयिध्यत्ति दर्शनं करिष्यति । त्वमिति शेपः । एवमक्षरार्थः । तात्पर्यविषयीभूतार्थस्तु- संसारगहनं प्रविश्य पुण्यपापाभ्यो संपादितमार्गविदोएंगत्वा परिन्नममागः पुनः पुनः ससारगहनमेव प्रवि- श्वातिदुःखितं जीवं प्रतिनिवस्य मार्गोपदेष्टारमुपादेशति- अप इति । हे ससे, अग्रे रयाने दीर्घतरः महानतः अयं प्रसिद्धः अर्जुनः तरिय स तथोकः । बन्धुवधानितदोपो मम भवेदिति भयात्तरिय विद्यमान इत्यर्थः । तस्य अर्जुनस्याप्रतः पुरोभागे वर्तनी उक्तिः उपदेश इति यावत् । मार्गप्रदर्शिकाया उक्तमगिरवन व्यपदेशः । सा उतिः घोष शन्दम् । उपनिषदमित्यर्थः। घोषशब्दन घोषवच्छन्दव्यपदेशः । समु- पति प्राप्नोति । भर्जुनक्रमकवेदान्तोपदेश इति प्रघद्यार्थः । तत्परिसरे देशे चंदान्तापदेशसंनिधिदेशे कलिन्दात्मजा । तस्यास्वीरतमालकाननतल इति नीलकान्तिस्तोमप्रदेश उक्तः । तसिंन्गवामुपनिषद्वाक्यानां चक्रं समूह चारयन् गोपः श्रीकृष्ण कीडति विहरति । सः अव्याहतमनिवर्तक पन्यानं मार्ग दर्शयिष्यति दर्शनं कारयिष्यति, तदेव मोक्षमार्गभूतं ज्ञानं संपादयतीत्यर्थः । एवप्रकारध्यानेन तत्त्वज्ञानापरपर्यायं सर्वज्ञत्वं भवती- यभिप्रायः॥४३॥ गोधूलिधूसरित कोमळगोपवे गोपालवाळकशतैरनुगम्यमानम् ।

·९५ श्रीकृष्णकर्णामृतम् । . । सायन्नने पतिगृहं पशुबन्धनार्य गच्छन्तमच्युतशिशुं प्रणतोऽमि नित्यम् ।। गवां धूलयः गोखुरसमदजन्यरेणव इत्यर्थः । ताभिधूमरितः कर्तुरी- कृतः । धूसरशब्दात्तत्करोतिण्यन्तात्कमणि क्तः । 'निष्ठायां सेटि इति णिलोपः । कोमलो मृदुलः गोपवेषो गोपाला तिर्यस्य तम्, गोपालाश्च ते बालकाच तेषां शतरनुगम्यमानमनुसृतम् , सायन्सने सायंकाले पशुपन्धनार्थ गवा बन्धनाथै गृहं गृहं प्रति प्रतिगृहम् । वीप्सार्थे ऽव्ययीभावः । गच्छन्तम्, अच्युतश्चासौ शिशुष तं प्रति निस्से सदा प्रणतः प्रकर्येण नयोऽस्मि भवामि । तं नमस्करोमत्यिर्थः ॥४४॥ निधि लावण्यानां निखिलजगदाचर्पनिलयं निजावासं भासा निरवधिकनिःश्रेयसरसम् । सुषाधारासारं सुकृतपरिपाकं मृगदर्श प्रपद्ये माझल्पं प्रथममधिदैवं कतधियाम् ॥ ४५ ॥ लावण्याना मुक्ताफलेषु प्रतीयमानच्छायानारल्यमिव प्रतीयमानाव. यवनिष्ठच्छायातारल्यानां कान्तिविशेषाणामित्यर्थः । निधिमाकरम् , नि. खिलजगा समस्तलोकानामाश्रयाणि मद्धतानि तेषां निलंप गृहम् । भासां प्रभाविशेषाणां निजावास स्वगृहम्, निर्गतः भवधिस्मारस निरवधिकः स चासो निःश्रेयसरसथ तम्, निरतिशयानन्मस्वरूामि त्यर्थः । मुधाधारासारं सुधायाः संततपतन वरूपम्, मृगागो शाविर दृशौ नेते यास तासां सुकृतस्य परिपाकं फलपलाम्, नपिर्श विदुषाम्, श्रवणादिमतामिति यावत् । मालमेर मारल्यम् । सार्थे ·द्वितीय आश्वासः। - . प्यङ् । शुभस्वरूपम् अधिदैवं अधिपति प्रथमं जगदमिन्ननिमितोपादा- नकारणभूतं कृष्णमित्यर्थः । प्रपद्ये सेवे ॥ ४५ ॥ आवाम्रपाणिकमळपणयपतोद- माळीळहारमणिकुण्डलदेपसूत्रम् । आविःश्रमाम्बुकणमम्बुदनीलमव्या. दाचं धनंजयरयाभरणं महों नः ॥ ४६ ॥ आतानं समन्तात्तानं पाशिः कमलमिव तन प्रणयः प्रेम यस्य सु तथोकः। प्रतोदः अधप्रेरककशाविशेषो यस्य तत् , आलोलानि हाराच मणिकुण्डले च हेमसूत्रं च तानि यस्य तत्, भाविः प्रकाशमाना श्रमाम्बुकणा: स्वेदबिन्दवो यस्य तत्, अम्बुदनीलम् , धनंजयरथस्स अर्जुनस्थस्य भाभरणम् , आर्य भारतयुद्धस्य प्रथमं कारणम् । अनेनाजुनं प्रति तत्वमुपदिष्टमुक्तम् । महः तेजः नः अस्मान् अन्यात् रक्षतु ॥ नखनियमितकण्हम्पाण्डवस्यन्दनाचा. ननुदिनमभिपिश्चमनिस्यैः पयोभिः । अवतु विवतगात्रस्तोत्रसंस्यूनपौछि- देशनविधृतरश्मिदेवकीपुण्यराशिः॥४७॥ ददानैदन्तः विश्ता नियमाणाः, दसा इत्यर्थः । रश्मयः प्राहा येन सः। 'किरणप्रमही रदमी' इत्यमरः । तोत्रेण कशया संत्यूनः समुद्र- थितः मौलि: शिखा येन सः। एवंभूतः सन् नः नियमिता उत्सारिता कण्डूः कण्डूतिर्येषां तान् पाण्डवस्य अर्जुनस्य स्पन्दनाश्वान् रचतुरगान् ·९६ श्रीकृष्णकर्णामृतम् । अनलिस्थैः पयोभिः जलैः दिने दिने अनुदिनम् । वीप्साऽव्यय भावः । अभिषिचन क्षालयन् , विततं विस्तृत गात्रं शरीरं यस्य सः, देवको पुण्यानां राशिः, श्रीकृष्ण इत्यथ । कार्ये कारणत्वमुपचारात् । अवतु रक्षतु । अस्मानिति शेपः ॥ ४७ ॥ वजयुवतिसहाये यौवनोल्लासिकाये सकलशुभविलासे कुन्दमन्दारहा। निवसतु मम चित्तं तत्पदायत्तवृत्तं मुनिसरसिजमानौ नन्दगोपस्य सुनौ ।। ४८ ॥ अजयुवतीना सहाये, यौवने उल्लसितुं प्रकाशितुं शीलमस्यास्तीत्यु- मासी । ताच्छीत्ये णिनिः । 'सुपीत्यनुवृत्तौ पुनः मुग्रहणमुपसर्गनि. वृत्त्यर्थम् ' इत्यस्य केवलोपसर्गनिवृत्तौ तात्पर्यम् , न तु सोपदस्पैति । जयमालायाम् । अत एव भट्टिकाव्ये अकर्मसुतानुयन्धीति । कायो देहो यस्य तस्मिन् , सकलाः समस्ताः शुभानां विलासा यस्य तस्मिन् , कुन्दानि च मन्दाराणि च कुन्दमन्दारकुसुमानी. त्यर्थः । 'अवयवे च प्राण्यायधिवृक्षम्यः' इत्सवयवेऽण् । मूलेषु बहुलम्' इति लुक् । तानीव हासो यस्य तस्मिन् , मुनय एवं सरमिजानि कमलानि तेषां भानुः सूर्यः । इत्यमरः । तस्मिन् नन्दगोपत्र सूनौ, तस्य कृष्णस्य पदयोः आयत्त मधानं वृत्तं वर्तन यस्य तत् मम चित्तं निवसनु तिष्ठतु ॥४८॥ अरण्यानीमास्मितमधुरबिम्बाधरमधा. सरण्या संक्रान्तः सपदि मदयन्वेणुनिनदैः । . पुष्पफल- भानू रश्मिदिवाकरौ' .

·द्वितीय आश्वाचः। । धरण्या सानन्दोत्पुलकमुपगूढाधिकमल: शरण्यानामाया त जयतु शरीरी मधुरिमा ॥४९॥ आद्रे सरसं तच तस्मित च तेन मधुरो हृयो विम्बाधरः तस्य सुधासरण्या माधुर्यप्रवाहेण संक्रान्तैः संसकैः, यद्वा विम्याधरसुधायां बिम्बाधरमाधुर्ये सरनिर्मार्ग: तया संक्रान्तैः सम्यगागतैः । मधुराधर- प्रदेशत उत्सरित्यर्थः । वेणुनिनदैः भरण्यानी महारण्यम् । वृन्दावनस्थ- प्राणिन इत्यर्थः। इन्द्रवरुण इत्यादिना आनुगागमः दीप् । सपदि तदानीमेव । वेणुनादजनन एवेत्यर्थः । मदयन् मदवर्ती कुर्वन् । तस्करोतिण्यन्तालटः शनादेशः । इटवद्भावान्मनुब्लोपः । धरण्या भूम्या भानन्दप उत्फुलको रोमाघश्व ताभ्यो सहितं यथा तथा उपगूढे आ. लिहिते अद्धी कमले इव यस्य सः, शरणे रक्षणे साधवः शरण्या सेपामाद्यः प्रथमः । शरीरमस्यास्तीति शरीरी, सः प्रसिद्धः मधुरिमा माधुर्यम् । दृढादित्वागावे ध्यन् । 'दृढादिभ्यः' इतीमनिन् । जयति सर्वोत्कर्षण वर्तते ॥ ४९ ॥ मुग्धं स्निग्धं मधुरमुरलीमाधुरीधीरनादैः कारं कारं करणविवशं गोकुलं व्याकुलत्वम् । श्याम काम युवजनमनोमोहन मोइनत्वं चिचे नित्यं निवसतु महो बल्लीवल्लभं ना ५.५०॥ मुग्धं सुन्दरम् , स्निग्य स्वयम् , श्याम नीलवर्णम् , मधुरैः प्रायः मुरल्या वेणोः माधुर्या सौष्ठवेन धीरनादेः गम्भीरनिनदै विविधमाकुलत्वं यस्य तत, भक्षणार्धं स्वरया तत्र तत्र संचरादेयर्थः । गोकुलं गोसमूह T" T ·९८ श्रीकृष्णकर्णामृतम् । फरणेध्विन्द्रिग्रेषु विवशं परतन्वं कार कारं कृत्वा कृता । 'आभी ये णमुल्च' इति णमुल् । 'नित्यवीप्सयोः' इति विर्भावः । काममल युवतय एव जनाः । 'पुंवत्कर्मधारय-' इत्यादिना पुंवत्वात्स्त्रीप्रत्यय. लोपः। तेषां मनासि तेषां मोहनं मोहसंपादकम् , वेणुनादेन गोपीज. नमोहसंपादकम् , वलचीनां वाली प्रियं महः नः अस्माकं विते मोहनत्वं स्वविषयानुरागविशेषं कार कार कृत्वा कृत्वा । कारं कारमिति पदमत्रानुषजनीयम् । नियमविरत वसतु ॥ ५० ॥ विदग्धगोपाळविळासिनीना संभोगचिवाहितसर्वगात्रम् । पवित्रपाम्नायगिरामगम्यं ब्रह्म प्रपद्ये नवनीतचोरम् । ५१ ॥ विदग्धानां प्रौढानां गोपालविलासिनीनां गोपत्रीणां संभोगचिह्नानि सभोगसूचकानि कुलमादीनीति यावत् । तैरहितं चिहितम् । तत्करोति- ज्यन्तादकशब्दाकर्मणि क्तः । सर्वगानं समस्त शरीरं यस्य तत्, पवित्रम्, नवनीतचौरम् , अथापि वेदान्तगिरां वेदान्तवाक्यानाम् । कृत्याना कर्तरि वा' इति पटी। अगम्यम् अभिषया अप्रतिपायं ब्रह्म । श्रीकृष्णमित्यर्थः । प्रपद्ये आश्रये ॥ ५१ ।। आनन्देन यशोदया समदन गोपाङ्गनामिविरं साशकं वळविदिषा सकुसुमैः सिद्धः पथि व्याकुम् । सेय गोपकुमारकै: सकरुणं पौरेन सस्मित यो । स पुनातु नो मुररिपुः प्रोशिमगोवर्धनः ।। अपि .

·द्वितीय आश्वास यशोदया आनन्देन संतोपेण, गोपागनाभिः मदेन सहितं यथा तथा वविद्विषा इन्द्रेण आशया महितं यथा तथा, कुसुमैः सहितः सिदैः पधि स्वमार्गे, अन्तरिक्ष इति यावत् । विशेषेणाकुलं यथा तथा, गोप- कुमारकै ईयया सहितं यथा तथा, परिः पत्तनस्थैर्जनः करुणया दयया सहितं यथा तथा, एतैः सर्वैः सस्मितं यथा तथा, चिरं यो मुररिपुः प्रोक्षिप्तगोवर्धनः सन् दृष्टः, सः नः अस्मान् पातु अन्तरे कृष्ण पक्ष्य चोरं वध्वा काट जननी गतका । उलूखळे दामनिवद्धपेन तत्रापि दृष्ट्वा स्तिमिता बभूव ।। ५३ ॥ एका गोपिका अन्तर्गदे स्वगृहमध्ये चारं नवनीतादिचाय कुर्वन्तं कृष्णमवेक्ष्य दृष्ट्वा भयमत्रैव तिष्ठस्विति कवाट बड्दा जननी यशोदा गता प्राप्ता । आक्रोशं करिष्यामांति भावः। तत्रापि जननीसंनिधानेऽपि उलूखले दाम्ना रज्ज्या नितरां बद्धं निवद्धम् एनम् । 'द्वितीयाटौरस्वनः' इत्यन्वादेशवशादेनादेशः । दृष्ट्वा स्तिमिता, किमपि वक्तुमसमत्यर्थः । अभूब जाता॥ ५३॥ रत्नस्थळे जानुचरा कुमार संकान्तमात्मीयमुखारविन्दम् । आदातकामस्तदळामखेदा. विलोक्य धातीवदनं सरोद ॥ ५५ ॥ . .

·श्रीकृष्णकर्णामृतम् । + जानुभ्यो चरतीति जानुचरः कुमारः बालकृष्णः रनस्थले संक्रान्त प्रतिविम्यितं आत्मन इदमात्मीयं मुसारविन्दम् भादातुकामः प्रहीतु.. कामः सन् । 'तुं काममनसोरपि' इति तुमुनो मकारस्य लोपः। तस्य मुसस्यालाभः अप्राप्तिः, तेन खेदान् धाग्या उपमातुः वदनं विलोक्य रुरोद रोदनं कृतवान् , रोदनं भावितवानित्यर्थः ॥ ५४ ॥ उपासतामात्मविदः पुराणा परं परस्वान्निहितं गुहायाम् । वयं यशोदाशिवाळलीला. कथासुधासिन्धुपु लीलयामः ॥ ५५ ॥ भात्मविदः ब्रह्मविदः पुराणाः वृद्धाः सनकादयः परस्तात् ज्ञातुमश- क्यायाम्। 'विभाषा परावराभ्याम्' इति सप्तम्यन्तात्परशन्दात्स्वार्थे अस्तातिः । गुहायो बुद्धौ निहितं प्रतिबिम्बितं परं ब्रह्म उपासतां चिन्त. यन्तु । वयं यशोदाशिशोः बालकृष्णस्य बाललीलाः बाल्ये क्रियमाणा लालाः तासां कथाः ता एव मुधासिन्धवः तेषु लीलयामः विलासान कुर्मः॥ ५५॥ विक्रेतुकामा किल गोपकन्या मुरारिपादार्पितचिचत्तिा। दध्यादिकं मोहवाशादवोच- गोविन्द दामोदर माधचेति ॥५६॥ दध्यादिकं विक्रेतकामा.। 'तुं काममनमोरपि' इति तुमुनो मकारस ·762- द्विनीय आश्वान लोपः । गोस्कन्या मुरारिपाहता पितत्तियया मा तयोका सती मोहवशात् अनवरतकृष्णचिन्तनाशात् गोविन्द दामोदर माधवेत्सवोच. फिल । दवि दषि क्षरं क्षीरामेति वकथे तदनुरागवशातयोकाताति भावः ॥५६॥ उलूखलं वा यमिनां मनो वा गोपाङ्गनानां कुचकुम वा। मुरारिनान्नः कलभात्य नून: माळानमासीत्त्रयपेव भूमौ ॥ ५७ ॥ मुरारिनानः कलमस्य गजविशेषस्य उलूबल वा यमिनां मुनीनां मनो वा गोपाहनानां कुचकुमलं वा भूमौ अयमेव भालानं बन्धन- स्तम्भ आसीत् नूनम् । रूपकोपमोत्प्रेक्षागां संसोधः ॥ ५७ ॥ करारविन्देन पदारविन्द मुखारविन्दे विनिवेशयन्नम् । वटस्य पत्रस्य पुटे शयानं पार्क मुकुन्दं मनसा स्मरामि ।। ५८५ निगदव्याख्यातमेतत् ॥ ५८ ॥ शंभो स्वागतपास्तापित इतो वामेन पद्मासन 'कोबारे कुश मुखं सुरपते विवेश नो दृश्यसे । इत्यं स्वमानस्य फैटभजितः श्रुखा यशोदा गिरः किं कि बाळक जलाप्तीति रचितं धूधकृतं पातु नः ।

·श्रीकृष्णकर्णामृतम् स्वागतस निदामनुभवतः कैटभं जयतीति कैटभजित् तस्य कृष्णस्ये- त्यर्थः । गिरः याचः हे शंभो स्वागत मुखेनावगतं, इतः इतः अत्रात । सार्वनिभतिकस्तसि; । अत्यादरे द्विरुक्तिः । आयताम् उपविश्यताम् । पद्मासन चतुर्मुख, वामेन वामपार्श्वन मार्गेण आगच्छेति , शेषः । यद्वा वामशब्दस्य दिग्वाचकत्वमझीकृत्य 'दिक्शन्दमात्रादेनम् ' इत्यनेन एनष्प्रत्ययः । तथा च वामेनेत्यस्य संनिहितवामभागे इत्य) परिकल्प्य मानतामिति वानपजनीयम् । हे क्रौधारे परमुख, कुशलं क्षममिति । काः । भनेन ईशचतुर्मुखयोरेव सव्यवामपार्श्वयोरुपवेशनं न पण्मुखा. दीनामिति लेयम् । हे मुरपते इन्द्र, मुखमिति काकुः । हे वितेश कुमेर, नो दृश्यसे कदाचिदपि न दृष्टोऽसि । इत्मम् अनेन प्रकारेण यशोदा श्रुत्वा हे बाल किं किं जल्पसि इति इस्थमुक्त्वा रचितं कृतम् । यशोदयेति भावः। धूधकृतं धूधू इत्यनुकरणशब्दः तस्य कृतं करणम् । भावे कः । नः अस्मान् पातु रक्षतु ।। ५५ ॥ कृष्णयशोदयोरुतिप्रत्युकिमालिकां कविराह- मातः किं यदुनाथ देहि चपकं किं तेन पातुं पय. स्तनास्त्यच कदास्ति वा निशिं निशा को वान्धकारोदये। आमील्याक्षियुगं निशाप्युपगता देहीति मातुर्मुहु- बोजाम्बरकर्षणोधतकर कृष्णः स पुष्णातु नः ॥ हे मातः इति कृष्णवचनम् । हे 'यदुनाथ किमिति यशोदा.। चषकं पानपात्रं देहीति · कृष्णः। तेन पात्रेण किं किं प्रयोजनमिति यशोदा। पयः क्षीरं पातुमिति कृष्णः । तत्पयः अद्य इदानी नास्तीति. यशोदा । 'तनास्त्यध' इति पाठः समीचीनः । 'तन्नास्तीह' इति पाठो न साधुः, ·द्वितीय आश्वासः। काले इहस्य विधानाभावात् । कदा का करिसन्काले वा अस्तीति कृष्णः । निशि रात्रौ इति यशोदा । निशा का वा निशाशब्दार्थः क इति कृष्णः अन्धकारस्य अन्धतमस्म उदय आविर्भावे इति यशोदा। भक्षियुगं नयनद्वयमामील्य संकोच्य निशप्युपगता रात्रिः समागता पयो देहि इति इत्यमुस्ता मातुः यशोदाया वक्षोजौ, खनौ तयोरम्बरम, उत्तरीयामिति यावत् । तस्य कर्षणमाकर्षण तत्र उद्यतः उग्रुफ: करो यस्य स तथोकः स प्रसिद्धः कृष्णः नः अस्मान् पुष्णातु ॥६॥ कादिन्दीपुलिनोदरेषु मुसली यावद्गतः खेलितुं तावकर्बुरिकापया पिव हरे वर्षियते ते शिखा । इत्यं पालतया प्रसारणपराः भुत्वा यशेदागिर पायाभः स्वशिखा स्पृशन्प्रमुदितः क्षीरगीते हरिः। हे हरे कृष्ण, मुसली बलभदः, कालिन्दी यमुना तस्सा: पुलिनानां मैकतानामुदरेपु मध्यप्रदेशेषु सेलितुं विहर्तु यावद्यदा गतो गतवान् तदानीमेव क रिकायाः शबलवर्णायाः । गोविशेषस्येलधः । पयः क्षोरं पिर । अन्यथा तय क्षीरं नास्तीति भावः । पाने फलमा:-- तव शिखा वर्षिष्यते वृद्धि प्राप्स्यति । इत्थम् भनेन प्रकारेण प्रतारणं वचनं तत्र परा भासकाः यशोदागिरः यशोदावचनानि श्रुत्वा क्षीरे भर्धपीते सति । अर्धे नपुंसकम्' इति अर्धशन्दस्य पूर्वनिपातः । समानश । सस्य शिखा स्पृशन् बालतया प्रमुदितः संतुष्टः हरिः नः अस्मान पायात 11 ६१॥ कैलासे नवनीतति क्षितितके प्राग्नग्धमूलोएति क्षारोदेऽपि निपीतदुग्धति लसत्स्मेरमफुल्ल मुखे ।

·१०४ श्रीकृष्णकर्णामृतम् । मात्राजीधिया दृढं चकितया नष्टास्मि दृष्टा कया धूधू वत्सक जीव जीव चिरमित्युक्तोऽवताद्वो हरिः॥ लसन् प्रकाशमानं तच तत्स्मेरे हासविशेषयुकं तच तत्प्रफुलं व्यातं च तस्मिन्मुसे, कैलासे पर्वतविशेषे नवनीतति नवनीतवदाचरति सति । उपमानानवनीतशब्दात् 'सनप्रातिपदिकेभ्यः' इत्याचारार्थे किम् । किपः सर्वापहारिलोपः । 'सनादन्ता धातवः' इति धातुत्वालडादयः । उटः शत्रादेशे सप्तम्येकवचनम् । क्षितितले माग्जग्धं पूर्वभक्षितं तच तत् मृालोष्टं च तद्वदाचरति सति, क्षीरोदे क्षीरसमुद्रे निपीतदुग्धति पातक्षीरवदाचरति सति । प्रपञ्चस्य कृष्णकुक्षिस्थत्वादिति भावः । अजी- गंधिया अजीर्णमस्य जातमिति वुझ्या दृढमत्यर्थ चकितया भीतया मात्रा यशोदया कया दृष्टः नष्टास्मि हे वत्स वालक धूवू इति दुरितपरिहारार्थ प्रयुज्यमानानुकरणशब्दः । चिरकालं जीव जीव । आदरेण द्विरुक्तिः । इति पूर्वोकप्रकारेण उको हरिः कृष्ण. वः युष्मान् अयतात् रक्षतु ॥ किंचित्कुश्चितळोचनस्य पिवतः पर्यायपीतं स्तन सद्यः प्रस्तुत दुग्धविन्दुमपरं इस्तेन संपार्जतः। मात्रैकालिलाहितस्य चुयुके स्पेरानमस्याधरे शौरेः क्षीरकणान्विता निपतिता दन्तद्युतिः पातु नः।। पर्यायेण क्रमेण पीतं यथा तथा स्वनं पिवतः, अत एव स्तन्यपान- जन्यसुखेन किंचित्कुश्चिते ईपन्मुकुलिते लोचने यस्य तस्य, सद्यस्त दानी प्रस्तुताः प्रकर्षण स्नुताः दुग्धविन्दवः यस्य तम् अपरं द्वितीयस्तन हस्तेन संमार्जतः स्पृशतः, माता यशोदया चुबुके ओष्टाधरप्रदेशे एकया .

·द्वितीय आश्वासः। बहुल्या लालितस्य, स्मेर हासविशेषयुक्तम् आननं यस्य तस्य शौरेः कृष्णस्य अधरे निपतिता प्रविष्टा क्षीरकगान्विता पयाकणसंघका दन्तानां द्युतिः नः अस्मान् पातु रक्षतु ॥६॥ उत्तुगस्तनमण्डलोपरिकसत्मालम्बमुक्तामणे- रन्तबिम्बितमिन्द्रनीलनिकरच्छायानुकारि द्युति । लज्जाव्याजमुपेत्य नम्रवदना स्पष्टं मुरारपुः पश्यन्ती मुदिता मुदेऽस्तु भवतां लक्ष्मीविवाहोत्सवे ॥ विवाहोत्सवे लजाल्याजमुपेल लन्नमुपाधीकृत्य ननं वदन यस्याः सा तथोक्ता सती, उत्तुङ्गस्तनयोः उन्नतकुचयोः मण्डलं प्रदेशः तस्योपरि लसत् प्रकाशमान तब तसालम्ब च। कण्ठात्प्रलम्बमानो हारविशेषः पालम्बशब्दार्थः । कण्ठमालिकति यावत् । तस्य मुक्तामणे: अन्तमध्ये विम्बितम् , इन्दनीलानां निकरः समूहः तत्त्य च्छाया कान्तिः । 'कायनातपयोश्छाया' इति शब्दावे । तामनुकतुं शीलमस्यास्तीति च्छायानुकारिणी । समानेसर्थः । ताच्छोल्ये गिनिः । सुपीत्यनुरत्तो पुनः मुग्रहणमुपसर्गनित्यर्थमित्यस्य केवलोपसर्गनिवृत्ती तात्पर्य न तु सोपपदस्थति जयमङ्गलाकारः। 'कर्म सुतानुवन्धि' इति महिकाव्यप्रयोग समर्थितवान् । युतिः कान्तिर्यस्य तत् मुरारेः कृष्णस्य वपुः शरीरं स्पष्टं स्वच्छं यथा तथा पश्यन्ती मुदिता संतुष्य लक्ष्मीः रुक्मिणी भवतां मुदे संतापाय अस्तु ॥ ६४ ॥ वलरामकृष्णयशोदानामुक्तिप्रत्युक्तिप्रकार कविराह- कुष्णेनाम्ब गवेन रन्तुमधुना मृदक्षिता स्वच्छया तथा कृष्ण क एवमाह मुसळी मिथ्याम्म पश्याननम् ।

·श्रीकृष्णकर्णामृतम् ।
व्यादेहीति विदारिते च वदने दृष्टा समस्तं जग-
न्माता यस्य जगाम विस्मयपदं पायात्स नः केशवः ।।
.
हे सम्म मातः, 'अम्बार्यनयोः' इति इस्वः । रन्तुं कोडितुं गतेन
कृष्णेन अधुना इदानी स्वेच्छया यथेच्छं मृन्मृत्तिका भक्षिता इति बल-
रामः । हे कृष्ण तभ्यं सत्यं तदिति काकुः इति यशोदा । क एवमा-
हेति कृष्णः । मुसलीति यशोदा । मिथ्याम्ब पश्याननमिति कृष्णः ।
व्यादेहीति यशोदा । विदारित च वदने । कृष्णवदन इत्यर्थः। समस्तं
जगत् दृष्टा यस्य कृष्णस्य माता यशोदा विस्मयपदमार्यस्थानं जगाम,
स प्रसिद्धः केशवः नः पायात् ॥ ६५॥
स्वाती सपनी किल तारकाणां
मुक्ताफलानां जननीति रोपात् ।
सा रोहिणी नीलममूत रनं
कृतास्पदं गोपवधूकुचेषु ॥ ६६ ॥
तारकाणामश्विन्यादिनक्षत्राणां समानः पतिर्यस्याः सा सपनी ।
*नित्यं सपत्न्यादिषु' इति नित्यं नकारादेशः । स्वाती स्वातीति नक्षलं
मुकाफलाना जननीति रोपात् किल । स्वातीसमये मुक्ताफलानामुत्पत्ति-
रिति प्रसिद्धिः । सा प्रसिद्धा रोहिणी नक्षत्रं गोपवधूकुचेषु तमास्पदं
येन तं नीलं रनमसूत उत्पादयामास । रोहिणीनक्षनजातत्वात्कृष्णस्येति
भावः । मुतारनयोर्मध्ये रनस्य श्रेष्ठत्वाकृष्णरमजननेन वात्सपेक्षया
उत्कृष्टा जातेति तात्पर्यम् ॥६६॥

·द्वितीय आस्वासः नृत्यन्तमत्यन्तविकोकनीयं कृष्णं मणिस्तम्भगतं मृगासी । निरीक्ष्य साक्षादिव कृष्णमये द्विधा वितेने नवनीतमेकम् । ६७ ॥ नृत्यन्त नर्तनं कुर्वन्तम् , अत्यन्तविलोकनीयम् अत्यादरेण द्रष्टुं योग्यम्, मणिस्तम्भगतं मणिस्तम्भे प्रतिविम्बितं कृष्णं दृष्ट्वा भृगाक्षी यशोदा भप्रे पुरः साक्षात्कृष्णमिव बिम्भभूतकृष्णमिव निरीक्ष्य एकं नवनीतं द्विधा वितेने अकरोत् । एक नवनीतखण्द खण्डद्वयं कृतवतीत्यर्थः ॥ ६॥ वत्स जागृहि विभ गतं जीव कृष्ण शरदो शतं शतम् । इत्युदीर्य सुचिरं यशोदया दृश्यमानवदनं भजामहे ॥ ६८ ॥ हे वत्स हे पुस्तक, 'वत्सतर्णके वर्षे पुत्रादी' इति गन्दावे । विभातं प्रभातम् । रावेरवसानमिलर्थः। आगतं जातमिलर्थः । जागृहि निद्रा त्यज । हे कृष्ण, शरदा शर्त शतम् । आदरेण द्विरुतिः। जीव प्राणान्धारय इति अनेन प्रकारेण उदीर्य उक्त्वा यशोदा मुचिरं बहु- कालम् । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । दृश्यमानं प्रेक्ष्यमाणं वदनं यस्य तं कृष्णं भजामहे । भजे महः' इति पाठान्तरम् । महः कृष्णमित्यर्थः ॥ ओठं जिप्रशिशुरित्ति घिया चुम्वितो वल्लवीभिः कण्ठं गृहन्नणितपदं गाढमालिशिताङ्गः ।

·श्रीकृष्णकर्णामृतम् । दोष्णा लज्जापदमभिमृशनमारोपितात्मा धूर्तस्वामी हरतु दुरितं दुरतो बाळकृष्णः ॥ ६९ ।। वल्लवीभिः शिशुरिति धिया अयं वाल इति युद्ध्या चुम्बितः सन् अरुणितं रक्तीकृतं पदं प्रदेशो यस्मिन्कर्मगि तयथा तथा ओठमधर जिघन्, सीत्कारपुरःसरं गृहन् , वल्लवीभिः शिशुरिति धिया गाढं यथा भवति तथा आलिहितान्यज्ञानि यस्य तीहशः सन् कण्ठं गृहनालिान्, वल्लवीभिः शिशरिति धिया अष्टमुत्साम् । 'उत्सङ्गविहयोरकः' इल. मरः । आरोपितः आत्मा देही यस्य सः। भरे उपवेश्यमानः सन् इत्यर्थः । दोष्णा हस्तेन लजापदं मदनसदनं स्पृशन्, धूर्नानां दुर्जनानां स्वामी श्रेष्ठः । अतिधूर्त इत्यर्थः । बालकृष्णः दूरतः दूर एव दुरितमुप. द्रवम् । ममेति शेषः। हरतु ॥१९॥ एते लक्ष्मण जानकीविरहिनं मां खेदयन्त्यम्बुदा मर्माणीव च घहयन्त्यलममी कराः कदम्बानिलाः । इत्थं व्याहतपूर्वजन्मचरितो यो राधया वीक्षिता सेयं शङ्कितया स नः सुखयतु स्वप्नायमानो हरिः ॥ हे लक्ष्मण, जानक्या विरहितम् । जानकी विना वर्तमानमिलः । माम् एते परिदृश्यमाना अम्बुदा मेघा. सेदयन्ति खेदवन्तं फुर्वन्ति । “गाविष्टवत्प्रतिपदिकस्य' इति इष्टवस्वान्मतुल्लोपः । अमी करा निलाः नीपपुष्पगन्धवाययः क्रूराः सन्तः मर्माणेि नर्मप्रदेशान् अाज घश्यन्ति ताडयन्तीव । इत्य अनेन पूजित हारेण पाहतानि पूजन्म- चरितानि येन वाशः, ईयया सहितं यया तपा पशिसया ए11 ·द्वितीय आश्वासः । १०९ ख्यन्तरे अधिकातिरिति संजातशया राधया स्वप्नायमानः निद्रामनु- भवनिव स्थितः यो हरिः कृष्णः दृष्टः स नः अस्माकं सुखयतु सुखं करोतु । यद्वा अम्मान् सुसिनः करोतु इति वा । सुखिन्शब्दस्य रिष्ठ. वद्गावाहिलोपः॥ ७॥ ओष्ठं मुश्च हरे विभेमि भवता पानेहता पूतना कण्ठालेपममुं जहीहि दलितावालिङ्गनेनार्जुनौ । पा देहि च्छुरितं हिरण्यकशिपुर्नीतो नखैः पञ्चता. मित्यं वारितरात्रिकेलिरवतालक्ष्म्यापहासादति ॥ है हरे कृष्ण, ओठम् अधरं मुन्ध त्यज, विभेमि, भवता पानः पूतना पूतना नाम राक्षसी हता। अमुं परिदृश्यमानं कण्ठाले जहीहि लज, 'ई हल्योः' इतीत्वम् । विभमीति सर्वत्र संवध्यते । आलिङ्गनेन अर्जुनौ ककुभी वृक्षविशेषी दलिता भिन्नी । छुरितं नखवणं मा देहि, हिरण्यकशिपुः नखैः पशता नीतः मरणं प्रापितः। इत्थम् अनेन प्रका- रेण लक्ष्म्या पिमण्या अपहासाखेतोः परिहासरशात् वारिता राधिकेलि- यस्य सः हरिः कृष्णः अवतात् रक्षतु, अस्मानिति शेषः ॥ ७॥ रामो नाम बभूव हुं तदवला सीतेति हुँ तो पितु. वाचा पश्चवटीवने विहरतस्वामाहरद्रावणः । निद्राथै जननीकथामिति हरेहुंकारतः शृण्वतः सौमित्रे क धनुर्धनुर्धनुरिति व्यग्रा गिरः पान्तु नः ]] अस्मिन्पये हे कृष्णेत्यध्याहर्तव्यम् । हे कृष्ण, रामो नाम राम इति ·श्रीकृष्णकर्णामृतम् । प्रसिद्धः बभूव ; पूर्व राम इति कश्चिदाजा आसीदित्यर्थः। इति यशोदा कथामाह । तो कयामतीकरोति हुमिति कृष्मः । तस्य अबला भायां सीतति ; बभवेत्यानुषः । इति यशोदा। हुमिति पुनरप्यशीकरोति कृष्णः । पितुः दशरथस्म वाचा वचनेन, पञ्चाना वटानां समाहारः पञ्च- वटी । 'द्विगोः' इति डीप् । तस्या वने विहरतः विहारं कर्वतः तस्य रामस्य तां सीता रावणः आहरत् हृतवान्, इत्यनेन प्रकारेण निद्रायै निद्रार्थ जननीकथां यशोदाकथा यशोदयोच्यमानां कथा हुंकारतः हुंका- रपुर.सरं शृण्वतः हरेः कृष्णस्य हे सौमित्र व धनुः धनुः केति वशन्द- बात्तिः। संभ्रमेण यहूक्तिः । इत्यनेन धनुः केति प्रकारेण व्यग्रा उचा- रिता गिरः वाचः अस्मान्पान्तु ।। ७२ ॥ चाळोऽपि शेळोदरणाराणि- नीलोऽपि नीरन्ध्रतमः प्रदीपः । धीरोऽपि राधानयनावबद्धो जारोऽपि संसारहरः कुतस्त्वम् ॥ ७ ॥ बालोऽपि बालः सम्नपि शैलस्या पर्वतस्य; गोवर्धनगिरेरित्यर्थः । उद्ध-. रणमुन्नमनम् अग्रे पाणी पाण्यग्रे यस्य सः, नीलोऽपि नीलवर्गः सनपि नीरन्ध्र गाढं तच तत्तमश्च । अन्धतमसमिति यावत् । तस्य प्रदीपः । प्रदीपो यथा तमो निवर्तयति तद्वनिवर्तक इत्यर्थः। धीरोऽपि धोरः. सनपि राधानयनाभ्यामवबद्धः; राधाकटाक्षपातमात्रेण तदशगो भव. सीत्यर्थः । जारोऽपि उपपतिः सन्नपि संसारहरः सं कुतः केत्यर्थः । एवं विरोधः । परिहारस्तु-विष्ण्ववतारस्वात्पर्वतोद्धारणत्वमाविरुदम् । महानतमोनिवर्तकत्वेन गाढतमोनिवर्तकत्वमविरुद्धम् । खस्स कामनाया ।

·द्वितीय आश्वासः । अभावानाधानयनावबहत्वमविरुद्धम् । एवमेव गोपिकाकामनावशादेव खस्य गोपिकादिसंबन्धः न तु खकामनावशादिति कृष्णेनैवोकमिति कृष्णाष्टोत्तरशतदिव्यनाममाध्यकवचोऽपि । यदा, शैलोद्धरणाप्रपाणिः बालोऽपि अपिशब्दो गर्थिकः । बालो न भवसीत्यर्थः। नारन्ध्रतमः प्रदीपः नीलोऽपि नीलो न भवसीत्यर्थः । धारः अनादिग्रनचारी राधा- नयनावबद्धोऽपि । राधानयनावबद्धो न भवसीत्यर्थः । संसारहरः अजा. मिलादीनां सरस्मरणमात्रेण संसारनिवर्तकः जारोऽपि अतिन भवसीत्यर्थः । त्व कुतः । सप्तम्यर्धे तसिः । केयर्थः । त्वदर्मा इत्थमपि वक्तुमशक्या इति भावः । गहासमुच्चयनशहासंभावनासपि' इत्य- मरः ॥ ३॥ वालाय नीलवपुषे नव किरिणीक जालाभिरामजघनाय दिगम्बरांय । शार्दळदिव्यनख भूपणभूषिताय नन्दात्मजाय नवनीतमुपे नमस्ते ॥ ७४ ॥ नीले वपुर्यस्य तस्मै, नवाथ ते वितिणीका: घण्टिकाय तेषणं नालं समूहः तेनाभिरामं मुन्दरं जघनं कटिपुरोभागो यस्य तस्मै, दिग. म्बराय, शार्दूलस्य न्याघ्रत्य दिव्यमख कनिष्ठिकास्थनखमित्यर्थः । तदेव भूषणं तेन भूषिताय अलंकृताय, नवनीतं मुष्णाति चौर्येण गृहातीति तधोक्तः तस्मै, नन्दात्मजाय नन्दकमाराय, बालाय बालकृष्णाय तेनुभ्यं नमः । नमास्वस्ति-'इत्यादिना चतुर्थी ॥४॥ सव्ये पायसमक्तमाहितरसं विभ्रन्मुदा दक्षिणे पाणी शारदचन्द्रपण्डलनिभं हेयंगवीनं वहन् ।

·११२ श्रीकृष्णकर्णामृतम् । कण्ठे कल्पितपुण्डरीकनखमप्युदामदीप्तं दध. देवो दिव्यदिगम्बरो दिशतु नः सौख्यं यशोदाशिशुः॥ सव्ये वामे पाणी आहितः न्यस्तः रसः यस्मिन् तत् पायसं परमानं तदेव भकमन्नं मुदा संतोषेण विभ्रत् वहन् । 'नाभ्यस्वाच्छतुः' इति नुमभावः । दक्षिणे पाणौ शरत्कालसंवन्धि शारदं तब तबन्त्रमण्डतं च तस्य निभं सदृशं हैयंगवीनं घनीभूतसद्योवृतम् । 'तत्तु हैयंगवीनं यद्यो- गोदोहोद्भवं घृतम्' इत्यमरः । 'हैयंगवीनं संज्ञायाम्' इति निपातः । वहन् । कण्ठे उद्दामं दीप्तं प्रत्रकान्तियुक्त कल्पितं स्वर्णादिना चित पुण्डरीकनखम् , 'व्याघ्रोऽपि पुण्डरीको ना' इत्यमरः । पुण्डरीकनसमा पीत्यत्र भपिशब्दोऽनुकसमुच्चयार्थः । तेन स्वोचितप्रदेशे किक्षिणीजाला. दिकमपीलों लभ्यते । दधत् । पूर्ववनुमभावः। दिन्यदिगम्बरः यशो- दाशिशुः देवः अस्माकं सौख्य दिशतु ददातु ॥ ५ ॥ किङ्किणिकिणिकिणिरभसै. रङ्गणमुवि रिङ्गणैः सदान्तम् । कुडणुकणुपदपुगलं कङ्कणकरभूषणं हरिं वन्दे ।। ७६ ॥ किक्षिणयः क्षुद्रघण्टिका तासां किमिकिणिः किणिकिणोत्सनुकरणसन्दा तस्य रभसो वेगः येषां तैः रिजणैः स्सलनैः अणभुवि चल(प्रदेशे सदा भटन्तं संचरन्तम् । कटिप्रदेश विद्यमानकाचीघटितकिंकिणीध्वनियुकार- अणः सह नन्दराजगृहाणेपु सदा चरन्तमित्यर्थः । अणुकुशु इसनुकर- गशब्दः । तेन युतं पदयुगलं यस्य तम् । मन्त्रीरध्वनियुतादद्वययुफमि- ·द्वितीय आश्वासः । , लः। कपणेलनुकरणशब्दः । तेन युकं करभूषणं करणं यस्य तं हरि कृष्णं वन्दे ॥६॥ संवाधे सुरभीणा. मम्बामायासयन्तमनुपान्ती । कम्बालकमवलम्बे तं वालं तनुविलमजम्बालम् ।। ७७ ॥ मुरभीणां गवां सबाधे संकटे अनुयान्ती पश्चादागच्छन्तीम् अन्ना मातरम्'आयासयन्तं परिश्रमवती कुर्वन्तम् । मायावतीशब्दात्तत्क- रोतिण्यन्तालटः शतरि रिष्ठबद्भावान्मतुल्लोपे रूपम् । लम्बा लम्ब- माना : अल काथूर्गकुन्तला यस्य तम्, तनी शरीरे विशेपेण लमो जम्बालः पो यस्य तम्, नं प्रसिद्ध वालं बालकृष्णम् अवलम्बे आधये ॥ ॥ अश्चितपिञ्छाचूड़ संचितसौजन्यवल्लवीवळयम् । भधरमणिनिहितवे' याळं गोपालमनिशमवलम्बे ॥ ७॥ अश्चिता बहुमन्यमाना पिञ्छायुता चूडा शिखा यस्य तम्, संचित संगृहीतं सौजन्यं सुजनभाव. सौन्दर्यादिकं यस्य स तथोक्त. बहानां वलयः समूहो यस्य तम् , अधरो मणिरिव तत्र निहितो न्यस्तो वेणुयेन तं वालं गोपालकृष्णम् अनिश संततम् अवलम्बे आश्रये । अव पिन्छ- TT ·श्रीकृष्णकर्णामृतम् । लाकारान्तप्रयोगो निघण्टन्तरेषु मृग्यः । चम्पूरामायणे भोजप्रयोगात्सा. धुता ज्ञेया ॥ ७८॥ प्रहादमागधेयं निगमान्तमहागुहान्तराधेयम् । नरहरिपदाभिधेयं विबुधविधेयं ममानुसंधेयम् ॥ ७९ ॥ प्रहादस्य प्रहादनामकविष्णुभकस्य भागधेयं भाग्यभूतम् । कार्ये कारणत्वमुपचारात् । निगमान्ता वेदान्ता त एव महती चासौ गुहा च । 'पुंवत्कर्मधारय-' इत्यादिना पुंवद्भावास्त्रीप्रत्ययलोपः। 'आन्महतः-' इति महन आकारोऽन्तादेशः । तस्या अन्तर्मध्ये श्राधेयं प्रतिपाद्यम् , नरहरिरिति पदं नरहरिपदं तेनाभिधातुं वक्तु योग्यमभिधयम्, विबुधा देवा विधेया भृत्या यस्य तम्, यद्वा विबुधानां विदुषां विधेयम्, भक्तवत्सलवादिति भावः । मम मया । 'कृत्यानां कर्तरि वा' इति पष्ठी । अनुसंधेयम् अनुसंधातुं निदिध्यासितुं योग्यम् । एतादृशं वतु विचारयामीत्यर्थः । अयं श्लोकः प्रक्षिप्त इव भाति ॥ १ ॥ संसृतवतः पदार्थ प्रश्नपूर्वकं निश्चिनोति कवि:- संसारे किं सारं कंसारेधरणयुगळपरिवसनम् । ज्योतिः किमन्धकारे यदन्धकारेरनुस्मरणम् ॥ ८ ॥ ससारे सारं श्रेष्ठमित्यर्थः । 'पले स्थिराणे सारो ना पने नधी परे- ·द्वितीय आश्वासः । अर्थवत्' इति शब्दार्णवे । किमिति प्रश्नः । उत्तरमाइ- सारेः कृष्णस्य चरणयुगलं पदद्वयं तस्य परिवसनं शुश्रूषा ध्यानं वा। परिव. सनमेव श्रेष्ठं नान्यदित्यर्थः। अन्धकारे पापे अज्ञाने सति वा ज्योतिः निवर्तकं किमिति प्रश्नः । उत्तरमाह-यदन्धकोरेरिति । अन्धको नाम राक्षसः तस्य अरिः शत्रुः महादेव इति यावत् । तस्यानुस्मरणं स्मरण- संपत्तिः यत्तज्योतिरित्ययः । ‘स्मरणादरुणाचल' इति, 'यह पक्षर नाम गिरेरितं नृगां सत्प्रसादधमाशु हन्ति तत् । पवित्र कीर्ति तम- लक्ष्यशासनं भवादिनो द्वेष्टि शिवं शिवेतरः' इत्लादिवचनादिति भावः ।। कळशनवनीतचोरे कमळायकुमुदचन्द्रिकापूरे। विहरत नन्दकुमारे चेतो मम गोपसुन्दरीनारे ॥ ८१॥ कलशेपु नवनीतस्य चोरे, कमला रुक्मिणी तस्या दृशावेव कुमुदे कैरवे तयोः चन्द्रिकापूरे ज्योत्स्नाप्रवाहे, गोपमुन्दरीणां जारे उपपती, मन्दसुमारे कृष्णे मम चेतः विहरतु विहारं करोतु । सदा कृष्णस्मरण. मेव करोत्वित्यर्थः ॥ ८॥ नवनीतं मुष्णतः कृष्णस्य गोपिकायायोफिप्रत्युक्तिमालिकां कविराह- कस्त्वं बाळ बलानुनः किमिह रे मन्मन्दिराशङ्कपा युक्तं तन्नवनीतवात्रवियरे इस्तं किमर्थं न्यसे।। माता कंचन वत्स मृगयितुं मा गा विपादं क्षणा- दित्येवं परवल्लवोपविवा कृष्णस्य पुष्णातु नः ।।

·११६ श्रीकृष्णकर्णामृतम् । . हे बाल वं क इति गोपी। बलस्य बलरामस्यानुज इति कृष्णः । ते तव इह मगृहे किं किं प्रयोजनमिति गोपी। मम मन्दिरं तस्या- शश्या संदेहेनेति कृष्णः । मयागतमिति शेपः। अस्तु गृहं यस्थ फस्यचित् नवनीतपात्रविवरे नवनीतकलशविले हस्तं किमर्थं कस्मै प्रयोजनाय न्यसेः न्यस्तवान् एतदिदं प्रयोजनं हि वद इति गोपी । हे मातः, कंचन वत्सकं तर्णकम् । अल्पाईं कप्रत्ययः। 'वन्सोऽथ तके वर्ष पुवादी' इति शब्दार्णवे। मृगयितुम् अन्वेषुम् । क्षणात क्षगमा विषादं खेदं मा गाः न प्राप्नुहि । 'म माइयोगे' इति अइभावः । इत्येवमेतादृशं कृष्णस्य वरवलव्याः प्रतिवचनः प्रतिवचनम् । कृष्णेन वरवाली प्रति उच्यमानं वाक्यमित्यर्थः । अस्मान् पुष्पानु ॥ गोपाळाभिरकर्दमे विहरसे विषाध्वरे जप्ते पे गोधनहुँकतैः स्तुतिशतैमीन विधस्से विदाम् । दास्य गोकुळपुंश्चलीपु कुरुपे साम्यं न दानात्मसु ज्ञातं कृष्ण तवाङ्ग्रिपङ्कजयुग मेपाचलं मञ्जुलम् ॥ हे कृष्ण, गोपालानामजिराणि गृहाणानि वेषु कर्दमः पङ्कः तस्मि। विहरसे विहारं कुरुषे । विप्राध्वरे ब्राह्मणयज्ञे लजसे तपामनुभवति । वृन्दावनपशुपालनवेलायां यागशाला प्रति स्वयमगया गोपप्रेपमादिति भावः । गोधनानां पशूना हुंकृतैः हुंकारैः हुमिति ध्वनिभितुभिः ब्रूष वदसि । अव्यक्तावाक्येनाप्युत्तर ददासीयर्थः। विदा विदुषाम्। 'विद ज्ञने" इत्यस्माकर्तरि क्विप्। स्तुतिशतैः मौनं मूकता विधत्से विदधामि । तूष्णी तिटसीत्यर्थः । गोकुले जे पुंचल्यः असत्यः । स्वैरिण्य इति यावत् । तासु दास्यं दासभावं कुरुषे गोपीना पुष्पाद्याहरणवशादिति

·द्वितीय आश्वासः
-
भावः । दान्तः विषयेयु निवृत्तः आत्मा अन्तःकरणं येषां तेषु विषमे
स्त्राम्यं स्वामित्वं न कुरपे । अयं मदीय इति न गृहासीत्यर्थः । अतः
मञ्जुलं सुन्दरं तवाद्भिपहजयुगं प्रेम्णा अचलं स्थिरम् । ज्ञातं मयेति
शेषः । येयों न भफिस्वतन गच्छसीति न विरोध इति भावः ॥ ८३॥
नमस्तस्मै यचोदाया दायादायास्तु तेजसे ।
यद्धि राधामुखाम्भोज भोज भोज व्यवर्धत ८४||
यत्तेजः राधाया मुसमेवाम्बुजं पद्म भोज भोज भुक्त्वा भुक्त्वा ।
आप्रायाघायेत्यर्थः । 'भाभीक्ष्ष्ये णमुल्ब' इति गमुल् । 'निलवी-
प्सयोः' इति द्विर्भावः । ब्यवर्धत वृद्धि प्रापोत , तस्मै यशोदायाः
दायादाय पुत्राय । दायादी सुतवान्धवी' इत्यमरः । तेजसे नमोऽस्तु
'नमः स्वस्ति-' इत्यादिना चतुर्थी ॥ ८४ ॥
अवतारा: सन्तन्ये
सरामजनयनस्य सर्वतोभद्राः।
कृष्णादन्यः को वा
प्रभवति गोगोपगोपिकामुक्त्यै ॥ ८५।।
सरसिजे पुण्डरीके इस नयने यस्य तस्य । विष्णोरियर्थः । सर्वतः
सर्वच भई मालं येपो ते अन्ये केचन अवताराः आविर्भावाः सन्तु.
तिष्ठन्तु । कृष्णात् कृष्णावतारात् अन्यो भिनः को वा अवतार: गावच
गोपाच गोषिकाच तासां मुक्त्यै प्रभवति समर्थो भवेन् । कृष्णावतार एवं
पत्यादीनामपि मुक्तिसंपादको नान्योऽवतार इति कृत्वा स एव सेन्य
इति भावः ॥ ८५॥

·११८ श्रीकृष्णकर्णामृतम्। . मध्येगोकुलमण्डलं प्रतिदिनं चाम्भारवेजृम्भिते प्रातर्दोइमहोत्सवें नवघनश्यामं रणभूपुरम् । फाळेबारविभूषणं कटिरणसत्किारिणीमेखलं कण्ठेव्याघ्रनखं च शैशवकळाकल्याणकान्य भने । प्रातहः प्रातःकालदोहनं तस्य महोत्सवः तस्मिन् । प्रातदोहनवे- लायामित्यर्थः । दिशि दिशि प्रतिदिशं च । वीप्सार्थेऽव्ययीभावसमासः । समस्तदिक्ष इत्यर्थः । भम्भा इति रवा ध्वनयः तैर्विजम्भिते अत्य) २. काशमाने गोकुलमण्डलं पशुविशेषाणा समूहः । नन्दाज इत्यर्थः । तस्य मध्ये मध्येगोकुलमण्डलम् । 'पारे मध्ये पष्ठया वा' इत्यव्ययीभावस- मासः । नन्दबजमध्ये इत्यर्थः । नवघनश्याम नूतनपनवप्नीलम् , रण- न्ती शिजितवन्तौ नूपुरी मीरी यस्य तत्, फाले ललाटे चालविभू. पणं भवत्यदलसदृशवालविभूपणं यस्य तत्, कण्टेव्याघ्रनखं चेत्या - शब्दोऽनुक्तसमुधयार्थः । कर्णयोः रनकुण्डलमपीत्यर्थः । ' अमूर्धमस्तका- त्खानादकामे' इति सप्तम्या अळुक् । कटिर्जपनप्रदेशः तत्र रटन्या ध्वनियुकाः सत्किण्यिः समीचीनाः क्षुद्रप्टिकाः यस्याः सा तथाका मेखला काची यस्य तत्, शिशुसंघन्धिन्यः शैशव्यः ताथ ताः कलाथ तासां कल्याणानि शुभानि तेपी कास्न्य सामस्त्यम् । श्रीकृष्णमित्यर्थः । भजे सेवे ॥८६॥ सजलजळदनीलं दर्शिवोदारलीळं करतळधृतशैलं वेणुवाथै रसाळम् । 'वजननकुळपालं कामिनीकेलिलोळं फलितकलितमालं नौमि गोपाळबाळम् ।।

·द्वितीय आश्वासः। जलेन सहितः सजल: स चासो जलदो मेपः तद्वन्नीलम् , दर्शिता उदारा लीला पूतनावधायद्भुतलीला येन तम् , करतलेन धृतो गोवर्धनो चेन तम् , वेणुना वायः वेणुगानविशेषैः रसालं रसवन्तम् । वेणुनाद- जननाहायुफमित्यर्थः । प्रजजनकुलानि नन्दबजे विद्यमानजनसमूहाः तेषां पालं रक्षकम् , कामिनीकलियु लोलं सतृष्णम्, कलिता धृता ललिता कोमला माला वनमालिका येन तम् । 'वियाः पुंवर-' इत्या- दिना पुंपत्त्वात्स्त्रीप्रत्ययलोपः । गोनिरुपसर्जनख' इत्युत्तरपदस्य, हखः । गोपालवालं कृष्णं नौमि । 'पु स्तुती' इत्युत्तमैकवचनम् ।। . स्मितललितकपोकं स्निग्धसंगीतकोळं ललितचिकुरजाळं चौपचातुर्यलीकम् । शतपखरिपुकाळ शरतकुम्भासचेलं कुवलयदलनीलं नौषि गोपाळवाळम् ॥८॥ सितेन हेतुना ललितौ इप्सिती कपोली गण्डप्रदेशौ अस्य तम् , स्निग्धाः स्वच्छहृदया नारदादयः तेषां संगीतेषु लोलं सतृष्णम्, ललित स्निग्धं चिकुराणां केशानां जाल समूहो यस्य शम्, चौर्षे नवनीतादिचौर्य चातुर्य सामथ्यमेव लीला यस्य तम्, शतमखरिपव: कंसादयः तेषां कालं यमम्, शातकुम्भस्य खर्णस्य आभा कान्तिरित आभा यस्य तत्तथोकं चेलं वनं यस्य तम् । पीताम्बरमित्यर्थः । कव- लयदलनील कुवलयदळवन्नीलं गोपालचालकृष्णं नौमि ॥ ८॥ मुरलिनिनदकोलं मुग्धमायूरवार्क दलितदनुजजालं धन्यसौजन्पनीलम् ।

·१२० श्रीकृष्णकर्णामृतम् । परहितनवहेलं पद्मसमानुकूळ नवजळधरनीलं नौमि गोपाळबाळम् । ८९॥ मुरलेनिनदः तत्र लोलं सतृष्णम्, मुग्धं सुन्दरं मायूवालं मयूरस्य पिञ्छ यस्य तम् , दलितानि भिन्नानि दनुजजालानि राक्षससमूहा येन तम् , धन्याः कृतात्मानः तेषु सौजन्ययुक्ता लीला यस्स तम्, परेषा- मन्येषां हिता हितकरा: नवा हेला नूतनलीलाः यस्य तम् । यद्वा परेषां शत्रूणो हिता हितकरा लीला वशिक्षणादिक्रियाविशेषा यस्य तम् । कृष्णेन क्रियमाणवघादीनामपि मुक्तिसंपादकत्वादिति भावः । पमं सन गृहं यस्य तस्य पतुर्मुखस्य अनुकूलम् । यद्वा पद्ममनो लक्ष्म्या अनुकूलमिति वा । नवजलधरनीलं नवजलधरवन्नीलं गोपालबालं नौमि ॥ ८॥ - सरसगुणनिकायं सच्चिदानन्दकार्य शमितसकलमायं सत्यलक्ष्मीसहायम् । चमदमसमुदाय शान्तसन्तिरायं मुहृदयजनदायं नौमि गोपाळरायम् ॥ ९०॥ सरसा रसयुका गुणानां सौन्दर्यादीनां निकायाः समूहा यस्य तम् , सत् परमार्थः स चासो चित् ज्ञानं सा चासावानन्दच मुखं यस्य तथोक्त: कायो देहो यस्य तम् । सत्यज्ञानानन्दस्वरूपामत्यर्थः । शमिता नाशिताः सकलाः समस्ता मायाः पूतनादिरचिता येन तम् , सत्या याः सत्यभामारूपाया लक्ष्म्याः सहायम्, शमो वहिििन्द्रयनिवृत्तिः दमो अन्तरिन्द्रियनिवृत्तिः तयो समुदायम् । शमदमस्वरूपमित्यर्थः । शान्ता नटाः सर्वान्तरायाः समस्तविना यस्य तम्। 'निष्ठा' इति ·द्वितीय आरवासः शान्तशब्दस्य पूर्वनिपातः । मु शोभनानि हृदयानि येषां ते तथोकाः। निमलान्तरमा इत्ययः । त एवं जनाः तेषां दायो भागः तम् । सजनपो. पकमित्यर्थः । गोपालानां रायं धनं नौमि स्तौमि । 'गु स्तुती' ॥९॥ लक्ष्पीकरवं ललिताजनेत्र पूर्णेन्दुवक्त्रं पुरुहूतमित्रम् । कारुण्यपात्रं कमनीयगात्रं चन्द पवित्रं वसुदेवपुत्रम् ॥ ९१ ।। लक्ष्मीः रुक्मिणी कलत्रं भामी यस्य तम्, ललिते अजवनेने यस्य तम् , पूर्णेन्दुवद्वक्त्रं मुखं यस्य तम् , पुरुहूतस्य इन्द्रस्य मित्रम् , कारुण्यस्य दयायाः पावमाधारभूतम् । दयासमुद्रमित्यर्थः । कमनीयं काम्यमानं गात्र यस्य तम्, पवित्रं शुचिखरूपं वमुदेवपुत्र वन्दे ॥१॥ मदमयपदमयदुरगं यमुनामवतीर्य वीर्यशाळी यः । मम रविपपरतिरस्कात शुमनपस क्रियाकष्णः ॥ ९२ यः कृष्णः वीर्येण शलितुं शीलमस्यास्तीति वीर्यशाली सन् यमुना. मवतीय अवगाव मदमयं मदअनुरम् उरग सर्पम् । कालीयमित्यर्थः । अदमयत, अमराणां गोगोपालानाम् । कृष्णपक्षीयाणा सर्वेषां देव- स्वरूपत्वादिति भावः । तिरस्कृतिस्तिरस्कारः। हृदस्थकालीविषयुक- ·११२ श्रीकृष्ण कर्णामृतम् जलपानवशाजायमानमूच्छेति यावत् । तस्याः शमनं शान्तिः तत्र पर आसकः, सष्णः मम रतिं सुस क्रियात् करोतु ॥ १२॥ मौलौ मायूरवई मृगमदतिलकं चारुलालाटपट्टे कर्णद्वन्द्वे च तालीदलमतिमृदुलं मौक्तिकं नासिकायाम् । हारो मन्दारमालापरिमलभरिते कौस्तुभस्योपकण्ठे पाणी वेणुच यस्य वजयुवतियुतः पातु पीताम्बरो नः।। यस्य कृष्णस्य मौली चूडायाम् । 'चूटा किरीटं केशाश्च संयता मौलयस्त्रयः' इत्यमरः । मयूरस्येदं मायूरं तब तहै पिच्छं च, चारु- लालाटपट्टे सुन्दरललाटप्रदेशे मृगमदतिलकं कस्तूरीचित्रकम्, कर्णद्वन्द्वे अतिमृदुलमत्यन्तकोमल तालीदलं तालपतं च, नासिकायां मौकिकम् , मन्दारमालानां कल्पवृक्षपुष्पमालिकाना परिमल. तस्य भरः अतिमयः अस्य संजातः भरितः तस्मिन् कौस्तुभस्य वक्षःस्थले विद्यमानमणि- विशेषस्य उपकण्ठे समीपे। वक्षःप्रदेशे इत्यर्थः । हारो मुक्तावलिः, पाणी वेणुश्च वर्तते, ब्रजयुवतियुतः नन्दप्रजनीपरितः पाताम्वरः नः पातु रक्षतु ॥१३॥ मुरारिणा वारिविहारकाले मृगक्षणानां मुषितांशुकानाम् । करद्वयं या कचसंहतिवा प्रमीलनं वा परिधानमासीत् ।। ९४ ॥ वारिविहारकाल जलक्रीडासमये मुरारिणा कृष्णन मुपितानि चौर्येण गृहीतानि अंशुकानि वस्त्राणि यास तासां मृगस्य ईक्षणमिव ईक्षणं ·आश्वासः। १२३ ॥ यासां तासाम् । मुग्धा ठान्तरमस्ति । करद्वयं पा । पत्र वाशब्दः समुच्चये, इचसंहतिर्वा केशसमूहोऽपि, प्रमीलनं वा नयनयोर्मुक सीत बरं जावम् । कयाचिकाद्वयेन मदनसद साचिकेशपावेन, कयाचि- मयनयोमालीभाव एव कृत. यासां गोपागनाना लप्स ..सतरा लोळलीलाकटाक्षा पन्नासाचारुमुक्कामणिरुचिनिकरव्योमगङ्गाप्रवाहे । मीनायन्तेऽपि तासामतिरभसचलच्चारुळीळालकान्ता भृङ्गायन्ते यदङ्गिद्वयसरसिरुई पातु पीताम्बरो नः ॥ या गोपालनाना लसन्तः असिततराः अतिशयेन अशुरूवीः । प्रान्तयोः कृष्णवर्णाः लोखलीलाफटाक्षाः यस्य कृष्णस्य नासा नासिका तस्यां वारुः मुन्दरः मुक्तामणिः तस्य रुचयः कान्तयः तासां निकरः समूहः स एव व्योमगाप्रवाहः तस्मिन् मीनायन्ते मरस्या इवाचरन्ति, यासां गोपाइनानाम् अतिरभसः अत्यन्तवेगः तेन चलन्तः अत एव चारवः लीलालकान्ताः विलासयुतधम्मिल्लाः यस कृष्णस्य अद्विद्वयं तदेव सरसीव्ह कमलं तस्मिन्नपि भुजायन्ते भ्रमरा इवाचरन्ति तामा संवन्धी पताम्बरः कृष्णः नः असान्पातु ॥ ९५॥ यदेणुयेणिरूपस्थित सुपरमुखोद्गीर्णनाइपभिन्ना एणाक्ष्यस्तत्क्षणेन श्रुटितनिजपतिमेमपन्या वमूवु। अस्तव्यस्तालकान्ताः स्फुरदधरकुचद्वन्दनाभिप्रदेशाः कामावेशमफलप्यप्रकटितपुलकाः पातु पीवाम्बरो नः ।।

·श्रीकृष्णकणामृतम् । यस्य कृष्णस्य येणोः श्रेणिरूपेण पतिरूपेण स्थितानि सुपिरमु- सानि विवरवदनानि तेभ्यः उद्गीर्णेन उद्भिमेन नादेन प्रभिन्नाः प्रकर्पण युकाः । कृष्णवेणुगानं श्रुतवत्स इलः। एणानां मृगाणामक्षिणी इव भक्षिणी यासा तयोफाः तरक्षणेन तदानी कामावेशेन प्रकल्प्यः प्रकग सान्द्रतया संपादितः प्रकटितः बहिः प्रवर्तमानः पुलको रोमाछो यायां ताः स्फुरन् अधरच कुचयोर्द्वन्दं च नाभिश्च तासां समाहारः तस्य प्रदेशा यासो ताः, अस्ता विशीणी व्यस्ताः प्रदेश प्रथिताः अलकान्ता धम्मिलाः यासा ताः, ग्रुटितः स्वतः निजपथिा खीवभर्तृषु प्रेम- यन्धः प्रेमसंबन्धी याभिस्ताः तथोकाः बभूवुः स पीताम्बरः न: अ. स्मान्पातु ॥१६॥ देवक्या जठराकरे समुदितः क्रीतो गवा पालिना नन्देनानकदुन्दुभर्निजसुतापण्पेन पुण्यात्मना । गोपाळावळिमुग्धदारतरलो गोपीजनालंकृतिः स्थेपारो हृदि संततं स मधुरा कोऽपीन्द्रनीलो मणिः । देवक्या जठरमुदरं तदेवाकरः खनिः तत्र समुदितः उत्पन्नः, पुण्यात्मना अदृश्यता गा पालिना गोपालकेन नन्देन निजमुता खीयपुत्रिका सैव पण्यं मूत्यं तेन आनकदुन्दुभैः वसुदेवास्क्रीतः, गोपालनामावलिः सेव मुग्धहारः समीचीनमुक्ताकलापः तस्य तरलः नायकमणिः, गोपीजना- नामलंकृतिः स प्रसिद्धः कोऽपि इस्थमिति वस्तुमशक्यः मधुरो हृया इन्द्रनीलमणिः वः युष्माकं हृदि संततं स्थयात् तिष्ठतु ॥ १७ ॥ पीठे पीठनिषण्णवालकगळे तिष्ठन्स गोपालको .. यत्रान्तः स्थितदुग्धभाण्डमवभिद्याच्छाद्य घण्टारवम् ।

·द्वितीय आश्वास १२२ वक्रोपान्तकृताञ्जलिः कृतशिरः कम्म पिचन्यः यः पायादागतगोपिकानयनयोर्गण्डूपफूत्कारकत् ॥ ८ ॥ पीठे उपवेष्टुं दाणा रचितवस्तुविशेषे पोठे निषगः स्थितः स चासौ यालकच तस्य गले । अंसयोरित्यर्थः । तिष्ठन् । अयं भाव:- पाठं भुवि दवा तदुपरि पाठान्तरं दत्वा तत्र बालकं संस्थाप्य तदं. खयोः पदद्वयं विन्यस्य तिष्ठनिति । यन्नं शिस्य तस्यान्तमध्ये स्थित दुग्धमाण्डं क्षीरघटम् भवभिद्य विवर कृत्वा घण्टारवं घण्टाध्वनिम् आच्छाद्य पिवाय वास्योपान्ते प्रान्ते कृताञ्जलिः सन् । एकेन हस्तेन घण्टो गृहीत्वा एकेन हस्तेनाजलिवत्संपावर्षः । कृतशिरः कम् यथा तथा पयः क्षीरं पिबन् , एतादृशावेलायामागतगोपिकानयनयोः गण्ड्षेण बदनस्थक्षीरेण फूत्कारं निःष्ठीवनं करोतीति फूत्कारकृत् यो गोपालकः स पायात् रक्षतु । अस्मानिति शेषः ॥९॥ तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाश- केन' इत्यादिवाक्याथों मया जन्मान्तरऽनुष्टितं इत्यनुमीयत इत्याह-- यौरी जिमहे धनं ददिमहे पात्रेषु नूनं वयं वृद्धाभोजिमहे तपश्महे जन्मान्तरे दुश्वरम् । येनास्माकमभूदनन्यसुलभा भक्तिर्भवषिणी चाणद्विपि भक्तकल्मपमुपि श्रेयापि श्रीजुपि । क्यं जन्मान्तरे पूर्वजन्मनि योः ईनिमहे इन्द्रादीन्पूजितवन्तः । यजलिदुत्तमबहुवचनम् । पात्रेषु निजपात्रेषु धनं ददिमहे दत्तवन्तः । वृद्धान् तपोवद्धान भेनिमहे सेवितवन्तः । दुःखेन चरितुं सस्यं दुश्वरम् ।

·- १२६ श्रीकृष्णकर्णामृतम् । अत्युग्रमित्यर्थः । तपः कृच्छ्चान्द्रायणादि चम्महे कृतवन्तः, नूनं निश्चितम् । कुतो निश्चितमित्याशयाह-येनेति । येन कारणेन अस्मार्क अन्यमुलभा न भवतीत्यनन्यमुलभा भवं संसार द्वेष्टुं शीलम. स्यास्तीति भवद्वेषिणी भकिः चाणूरस्य चाणूरनामकमलस्य द्विद- शत्रुः तस्मिन् ,, भककल्मपम् आश्रितदुरितं मुष्णाति हरतीति तथोकस्तस्मिन् श्रेयांसि धर्मार्थादिपुरुषार्थान् पुष्णातीति तथोकः तस्मिन् श्रियं रुक्मिणी सेवत इति तस्मिन् अभूजातम् । श्रीकृष्णे भक्तिः कारणं. विना न भवतीति तत्कारणं जन्मान्तरे कृतं पूर्वोक्तमेवेसनुमीयत इति ॥ ९९ ॥ त्वयि प्रसन्ने मम किं गुणेन स्वस्थप्रसन्ने मम किं गुणेन । रक्ते विरक्तं च वरे वधूनां निरर्थका कुखमपप्रभङ्गः ॥ १०० ।। अस्मिन्पद्ये हे'कृष्णेत्यध्याहार्यम् । हे कृष्ण त्वयि प्रसन्ने सति मयि दयां कुर्वति सति मम गुणेन किं किं प्रयोजनम् । किंचिदपि प्रयोजनं नास्तीत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तमाह-रक इति । वरे प्रिये रक्त अनुराग वति सति वधूनां कुखमपत्राणां फुकमरचितमकरिकापन्नाणां भरः रचना निरर्थकः व्यर्थः । विरक्त च सति स निरर्थकः । विपयेषु विरकस्यालं- कारशतेऽन्यप्रवृत्तिरिति भावः ॥ १..॥ 'गायन्ति क्षणदावसानसमये सानन्दमिन्दुमभा सन्धत्यो निजदन्तकान्तिनिवर्गोपाङ्गना गोकुळे । , ·द्वितीय आश्वासः। .१२७ मात्यो दधि पाणिकङ्कणझणकारानुकारं जवा- ब्यावलाद्वसनाचला यमनिशं पीनाबरोऽन्यास नः ॥ निजानां स्वीयानां दन्तानां कान्तयः तासां निवहाः समूहाः इन्दोः चन्द्रस्य प्रभाः कान्तीः सन्धयः प्रतिहताः कुर्वत्यः, जवात् वेगात् व्यावलान्ति विशेष चलितानि वसनाचलानि वनप्रान्तानि यासों ताः, पाण्योः हस्तयोः कङ्कणानां अणकारः। झणदित्यनुकरणशब्दः तत्कारः तत्करणं तस्यानुकारः अनुकरणमनुगुणं यस्मिन्कर्मणि तद्यथा तथा दपि मनत्यः गोपाशनाः गोकुले नन्दबजे क्षणदावधानसमये उपः काले आनन्देन सहितं यथा तथा व कृष्णं गायन्ति स पीताम्बरः कृष्णः नः अस्मान् अनिशं संततं अव्यात् रक्षतु ॥११॥ अंसालम्बितवामकुण्डळमरं मन्दोनतभ्रूळतं किंचित्कुश्चितकोमलाधरपुटं साचिम सारेक्षणम् । मालोलाडोलपल्लवैर्मुरलिकामापूरयन्त मुदा मूले कल्पतरोखिमणिकलितं जाने जगन्मोहनम् ॥ अंखे भुजशिरसि आलम्वितमालम्बमानम् । वेष्टमानमित्यर्थः । वाम वामकणे विद्यमानं तच तत्कुण्डलं च तदेव भरो यस्य तम् । वामपा. श्वस्थकुण्डलस्यांसप्राप्तिनान्यस्येति भावः । मन्दा निम्नस्था च उन्नता उत्तानस्था च तादृश्यो ध्रुवी लते इस यस तम् । वेणुगानवेलायां मुखे वामभागस्य नम्रत्वात्कुण्डलस्याप्यसंप्राप्तिः ध्रुवोऽपि नम्रतेति भावः। किंचित्कञ्चितः ईपन्मुकलितः कोमलो मूदुलः अधरपुटो येन तम् , साचि तियप्रसारः दर्शनं ययोस्ते तथोके ईक्षणे नेले यश तम् । वेणुगान- ·१२८ श्रीकृष्ण कर्णामृतम् बेलायो तिर्यग्दृष्टिः स्वभावासद्धति भावः । आसोलाश्चञ्चला: ताथ ता अगुलयः पालवा इव तः मुरलिकां वेणुं मुदा संतोषेण आपूरयन्तम् , तिसश्च ता भायो नतयः ताभिललितम् इंसितम्, जगन्मोहनं जग. देकसुन्दरं कल्पतरोर्मूले जाने ॥ १० ॥ मल्लैः शैलेन्द्रकल्पः शिशुरितरजनैः पुष्पचापोऽगनाभि- !पैस्तु माकृतात्मा दिवि कुलिशभृता विश्वकायोऽप्रमेयः। कुद्धः कंसेन कालो भयचकितदृशा योगिभिध्येयमूर्ति- ईष्टो रङ्गावतारे हरिरमरगणानन्दकृत्पातु युष्मान् । रमे कसं प्रति विनोदनप्रदर्शनभूप्रदेशविशेषे अवतार आगमनं तस्मिन् । कंसपुरोभागं प्रत्यागमनवेलायामित्यर्थः । यो हरिः कृष्णः मल्लैश्चाणूरादिभिः शैलेन्द्रकल्पः हिमवत्स दृशः । ईपदसमाप्ती कल्पप्र. त्ययः । तादृशः सन् दृष्टः, इतरजनैः माहव्यातरिक्तजनैः शिशुः सन् , दृष्ट इत्यनुपज्यते । अनाभिः पुष्पचापो मन्मथः सन् 22, गोपैस्तु प्राकृतात्मा अयमपि ईदृशः पृथग्जन इति दृधः, दिपि अन्तरिक्षे कुलिशं वन विभीति कुलिशभृत् तेन इन्द्रेण विश्व समस्तं कायो देहो यस्य सः प्रमाविषयः प्रमेयः स न भवतीत्यप्रमेयः तादृशः संदृष्टः, भयेन चकिते चञ्चले दृशौ नेत्रे यस्य तेन कसेन क्रुद्धः कालः यमः सन् दृष्टः, योगिभिः ध्यातुं योग्या मूर्तिः कायो यस्य तादशः सन् दृष्टः, सः अमराणो आनन्दं करोतीत्यानन्दकृत हरिः युष्मान् पातु रक्षतु ॥१३॥ संविष्टो मणिविष्टरेऽङ्कतळमध्यासीनलक्ष्मीमुखे, कस्तूरीतिलक मुदा विरचयन्दर्षात्कचौ संस्पृशन् ।

·द्वितीय आश्वास . अन्योन्यसितचन्द्रिकाकिसळयैराराधयन्मन्म गोपीगोपपरीवृतो यदुपतिः पायानगन्योदनः ॥१०४॥ मणिविष्टरे गारुत्मतमणिरूपपाठविशेषे संविधः आसीनः प्रकृतलमु. समप्रदेशम् । 'अधिशीङ्स्थासां कर्म ' इति कर्मवत्वम् । अध्यासीनाया लक्ष्म्या रुक्मिण्याः मुसे कस्तूरीतिलक मुदा संतोषेण विश्वयन् विशेषण रचयन् । अनेन खस्याप्यनुलेपधारित्वमुकम् । हर्षात् कुचौ संस्पृशन् गृहन्, अन्यः अन्यः अन्योन्यम् । 'कर्मव्यतिहारे सर्वनानो द्वे स्तः समासवञ्च बहुलम् ' इति प्रभव्यतिहारे द्विर्भावः । अन्यशब्दयोरस- मासयत्वाप्रथमैकवचनं पूर्वपदस्य, द्वितीयायेकवचनान्तस्व परपदस्थति प्रक्रिया झेया । तस्य स्मितमेव चन्द्रिका तस्याः किसलयैः पल्लवैः । ज्योस्लावाद्विद्यमानमन्दहासावररित्यर्थः । मन्मथमाराधयन् । अनेन परस्परालिम सकलभूएगवर्य चोक्तम् । गोपीगोपपरीतः। सुरदानव- गन्धर्वाणामेव कृष्णपरिवारत्वात् तत्कन्याभिरात इत्यर्थः । मोहयतीति मोहनः जगन्मोहनो यदुपतिः कृष्णः पायात् रक्षतु । अंसा- निति शेषः १.४॥ आकरें वसनाचले कुवलयश्यामा अपाधाकृता दृष्टिः संवलिता रुचा कुचयुगे स्वर्णमझे श्रीमति । बाळा कश्चन चूतपल्लव इति प्रान्तस्मितास्यश्रियं दिलव्यंस्तामय रुक्मिणी नतमुखी कृष्णास पुष्णातु ना यस्या सनाथले बत्रैकदेशे । उत्तरीये इत्यर्थः । आकृष्टे अपहृते सति अथ अनन्तरं प्रपया लनया अधःकृता अधोभागे प्रवर्तिता कुवलय. K5.9 ·, । १५. : श्रीकृष्णकर्णामृतम् । श्यामा उसलवानीलवर्णा दृष्टिः रुचा कान्त्या स्वर्णस्य प्रभव प्रभा यस्य तस्मिन् श्रीमति सौन्दर्यवति कुचयुगे स्तनयुगे संवलिता लग्ना, ताम् उत्तरीयापहरणे पति लजया युक्ताम् अत एव नतमुखी बालः कश्चन चूतपल्लव इति यकृचयुगे कश्चन चतपल्लवो वर्तत इति हेतोः । अयं भावः- कुचकान्तिनयनकान्योर्मेलने चूतपालको वर्तत इति श्रमित्वति । चोरवालभ इत्यसंगतः पाठः । प्रान्ते समीप स्मितं यस्याः सा तथोक्ता आस्यस्य मुखस्य धीः कान्तिः यस्यास्तां रुक्मिणी श्लिष्यन् आलिङ्गन् सः उत्तरीयापहर्तृत्वादिविशेषणविशिष्टः कृष्णः अस्मान् पुष्णातु ॥ । रुक्मिणीकृष्णसंवादं कविराह- जाः कोऽपि महीधरो लघुवरो दोभ्यां धृतो लीलया तेन त्वं दिगि भूतले च सततं गोवर्धनो गीयसे । । त्वां त्रैलोक्यधुरं वहामि कुचयोरग्रे न तद्गण्यते किं वा केशव भाषणेन बहुना पुण्पैर्यशो कम्पते ।। उया लोकत्रयमध्ये कस्यांचिद्भुवि कोऽपि यः कश्चन अतिशयेन लघुः लघुतरः । दृढतर इति पाठे अदृढतर इति पदच्छेदः । तूलपिण्डवत्प्रशि- थिलावयवो योऽगो वर्तत इत्यर्थः । अत एव लघुः । उभयथापि नार्थ: भेदः । महीधरः गोवर्धनपर्वतः दोभ्यो हस्ताभ्यां लीलया विलासेन । अनायासेनेत्यर्थः'।'धृतः उद्धृतः । तेन पर्वतधारणेन, त्वं दिवि स्वर्ग भूतकेच सततं सदा गोवर्धनः गोवर्धननामकपर्वतमुदृतवानिति गीयले उच्यसे । त्रयाणां लोकानां समाहारत्रिलोकी सैव त्रैलोक्यम् । स्वा प्यम् । तस्य धरतीति धरः । पचायच्प्रत्ययः । वो कुचयोरने वहामि, तद्वहनं न गण्यते । गणना न प्राप्नोति । बहुना भाषणेन किं वा !

·द्वितीय आश्वासः . । किमपि प्रयोजनं नास्तीत्यर्थः । पुण्यैः अष्टविशेपैः यशः कीर्तिः लभ्यते प्राप्यते । जनैरिति शेषः । अयं भावः- उा लघुतरः कोऽपात्यनेन नियमाणपदार्थस्यातिलघुत्वमुक्तम् । दोभ्यो धृत इत्यनेन क्रियासौलभ्यं प्रतिपादितम् , हस्तेन कार्यस्य कर्तुं सुलभत्वात् । त्वां त्रैलोक्यधर मित्यनेन ध्रियमाणपदार्थस्यापि गौरवं प्रतिपादितम् । कुचयोरमे वहामी- खनेन वहनक्रियाया अतिदुप्करत्वं प्रतिपादितम् , हस्तेनाप्यन्येन धनु- मशक्यतादिति । तव पर्वतवहनमतिमुलभ मम 'तु त्वद्वहनमतिदुर्लभ मिति परिकरालंकारः, विशेषणानांमभिप्रायगर्भत्वात् । पुण्यैर्यशों लभ्यत इत्यतं विशेषोफिरलंकारः, कृष्णभरणरूपसामथ्या सत्यामपि तत्कार्यकीत्ते-- रसंभवात् । तः संसृष्टिः ॥१०॥ संध्यावन्दन भद्रमस्तु भवते भोः स्नान तुभ्यं नमो भो देवाः पितरश्च तर्पणविधौ नाहं क्षमा क्षम्पताम् । यत्र कापि निपद्य यादवकुलोचसस्य कंसदिपः स्मारं स्मारमपं हरामि तदळं मन्ये किमन्येन मे ।। हे,संध्यावन्दन प्रातमध्यावसायंकालेषु क्रियमाणक्रियाविशेष । ब्रह्मा- दित्ययोरभेदस्मरणरूपेत्यर्थः । भवते तुभ्यं भदं मङ्गलमस्तु । 'चतुर्थी याशिघ्यायुध्यमदभद्र-' इत्यादिना चतुर्थी । भोः स्नानं तुभ्यं नमः । 'नमःखस्ति-' इत्यादिना चतुर्थी । भो देवाः पितराय, तर्पणं तृप्तिः तस्य विधिः करण तस्मिन् । युष्माकमिति शेषः । अहं न क्षमः अशकः क्षम्यताम् क्षमा क्रियताम् । यत्र कापि यत्र कुत्रचित्प्रदेशे निषध उपविश्य यादवानां कुलस्य वंशस्य उत्तवः शेखरः तस्य कंमें देष्टाति कंसद्विद् तस्य । कृष्णमित्यर्थः । 'अधोगर्थ-' इत्यादिना कमणि षष्ठी । स्मारं स्मार ·श्रीकृष्णकर्णामृतम्। स्मृत्वा स्मृत्वा । कंसमथनोऽहं कसमधनोऽहमिति ध्यात्वा घ्यालेलधः ।। आभीक्ष्ण्ये णमुल् । 'नित्यवीप्सयोः' इति द्विर्भावः । अहं पापं हरामि । तत् कंसमथनस्मरणम् अलं पापनिवर्तने पर्याप्तं क्षममिलयः । मन्ये । अन्येन संध्यावन्दनादिना मे मम किं किं प्रयोजनम् । किमपि प्रयोजनं नास्तीत्यर्थः ॥ १९॥ .. गोपाळकरे कृपाजळनिधे हे सिन्धुकन्यापते है कंसान्तक. हे गजेन्द्रकरुणापारीण है माधन । हे रामानुज हे जगत्त्रयगुरो पुण्डरीकाक्ष मां हे गोपीजननाथ पालय परं जानामि न खां विना । हे गोपालक, हे कृपा दया सैव जलं तस्य निधिः समुद्रः तस्य संबुद्धिः। हे सिन्धोः कन्या लक्ष्मीः तस्याः पतिः तस्य संयुद्धिः। हे गजेन्द्र करुणा दया तस्याः पारः परतीरम् । अन्त इति यावत् । तत्पारीणः । गजेन्दनिमिसमत्यन्तदयां कृतवानिलः । तस्य संबुद्धिः। हे रामानुज, हे जगत्त्रयगुरो, हे पुण्डरीकाक्ष, हे गोपीजननाय, मां पालय रक्ष । त्वां विना परमन्यम् । देवतान्तरमिलयः । न जानामि । न मरामि । त्वयतिरिक्त देवतान्तर न स्मरामि । स्वमेप मां पालयेति भावः ॥८॥ कस्तूरीतिळकं कलाटफळके वक्षस्थळे कौस्तुभं नासाग्रे नवमौक्तिकं करवळे घेणुं करे कङ्कणम् । सर्वाङ्गे हरिचन्दनं च कळयन्कण्ठे च मुकावकि गोपस्त्रीपरिवेष्टिवो विनयते गोपालचूडामाणिः ॥१०९।।

·द्वितीय आश्वासः। ११३३ ललाटफलके ललाटप्रदेश कस्तूरीतिलकम्, वक्षःस्थले उरप्रदेश कौस्तुभम् , नासाने नवमौकिम् , करतले वेणुम्, करे करयोई- न्तयोः करणं करभूषणम् , कण्ठे मुकावलिम् , सर्वाने शरीरमा इरि- चन्दनं च कलयन् यथायोग्यं वहन् गोपत्रापरिवेष्टितः स प्रसिदो गोपालचूडामणिः गोपालश्रेष्ठः । श्रीकृष्ण इत्यर्थः । विजयते सर्वोत्कर्षण वर्तते । विपराभ्यां जेः'. इत्यात्मनेपदम् ॥ १०९॥ कालिन्दीबहुलप्रवाहरभस संस्तम्भयस्तंरक्षणा- छैलान्विद्वयन्मृगाविवशयगोवृन्दमानन्दयन् । गोपान्संभ्रमयन्मुनीन्मुकुळपासप्त स्वराजृम्भय- नोकारार्थमुदीरयविजयते वंशीनिनादः शिश। इति श्रीलीलाशुकविरचिते श्रीकृष्णकांमृत द्वितीय आश्वासः । कालिन्या यमुनामा रहुलप्रवाहः तस्य रमसं वेगं संखम्भयन प्रति- रांधनं कुर्वन् । संस्तम्भवच्छब्दात् तत्करोतिणिवि रिष्ठबदायान्मतुल्लो- पे सति संस्तम्भयनिति रूपासिद्धिः । एवमुत्तरत्र शत्रन्तशब्दानां प्रक्रिया झेया । तरक्षणात् तदानीमेव शैलान् पर्वतान् विद्रावयन् विद- वतः कुर्वन् , मृगान् विवशयन् परवशान्कुर्वन् , गोवृन्दै गोवत्सत- कानां समूहम् भानन्दयन् आनन्दवत्कुर्वन् गोपान संभ्रमयन् संभ्रमवतः कुर्वन् , मुनीन् नारदादिमुनीन् मुकुलयन् मुकुलवतः कुर्वन् । अञ. लिवन्धवतः कुर्वनिलयः । सप्त स्वरान् निपादादिसप्तस्वरभेदान् जम्भ- ·· श्रीकृष्णकर्णामृतम् वन् प्रकाशक्तः कर्वन्, ओंकारार्थं ब्रह्म उदीरयन् प्रतिपादयन् । अखण्डानन्दाविर्भावसंपादकः सनियर्थः । शिशोः कृष्णस्य वंशीनिनादः वेणुरवः विजयते सर्वोत्कर्षेण वर्तते । 'विपराभ्यां जेः' इत्यात्मनेपदम् ।। '' इति श्रीपदवाक्यप्रमाणपारावारपारीगपशुपतिरुमल- মষ্টায় স্কাহাম্মাকিমুক্তা- मणिना पापयालयसूरिणा विरचितायो श्रीकृष्णकर्णामृतव्याख्यायां स्वर्णचषकसमाख्यायो द्वितीयोऽध्यायः॥ . .

·तृतीय आश्वासः ॥ अस्ति स्वस्त्ययनं समस्तजगतामभ्यस्तलक्ष्मीस्वनं रस्तु ध्वस्तरजस्तपोभिरनिश्च न्पस्तं पुरस्तादिव । हस्तोदस्तगिरीन्दमस्तकतरुप्रस्तारविस्तारित. सस्तस्वस्तकसूनसंस्तरळसत्प्रस्ताविराधास्तुवम् । समस्तजगता सकललोकजन्तूनां स्वस्त्पयनं क्षेमकारणम् । वर्ष- वाताशनिभ्यो रक्षकमित्यर्थः । 'स्वस्त्याशी:क्षेमपुण्याहौ' इत्यमरः । अभ्यस्तो बहुवार संवद्धौ लक्ष्म्याः स्वनी येन तत् , ध्वस्ते भ्रष्टे रज- . स्तमसी राजसतामसगुणो यस्तैः। नष्टराजसतामसगुणत्वेन शुद्धयत्व. प्रधानचित्तानामित्यर्थः । अनिशं सदा पुरस्तात् अग्रे न्यस्तमिव । करततामलकवस्थितमित्यर्थः । हस्तेन करेण उदस्तः उद्धृतः स चासो गिरीन्द्रश्च तस्य मस्तकेषु शिखरेषु तरवो वृक्षाः तेषां प्रस्ताराः समूहाः तेषु विस्तारितानि । विकसितानीति यावत् । तानि च सानि सस्तानि भुवं प्रविष्टानि तानि च तानि स्वस्तरूणां कल्पवृक्षाणां सूनानि कुमुमानि च तेषां संस्तराः समूहाः तेलसत् प्रकाशमानम् । यद्वा संस्तरास्तल्पाः तेषु लसत प्रकाशमानम् , प्रस्ताविनी स्तुतिमती सा चासो राधा च । 'पुंवत्कर्मधारय-' इत्यादिना पुंवत्त्वात्स्त्रीप्रत्ययलोपः सया स्तुतं वतु कृष्णाख्यमस्ति । गोवर्धनोदरणवेलायां कृष्णोपास- नाय गोवर्धनपर्वतोत्सवकल्पवृक्षमुमैः मुमतल्पेषु वा प्रकाशमान राधास्तुतं श्रीकृष्णास्यं वस्तु इत्यर्थः ॥ १ ॥ - .

·श्रीकृष्णकर्णामृतम् । राधाराधितविभ्रमाद्भुतरसं लालित्यरत्नाकर साधारण्यपदव्यतीतसहजमेराननाम्भोरुहम् । भाळम्बे इरिनीळगर्वगरवा सर्वस्वनिर्वापणं बाल वैणविकं विमुग्धमधुरं मूर्धाभिषिक्तं महः । राधाया गोपिकाविशेषस्य आराधिता बहुमन्यमानाः ते च ते विनमा विलासाद तैः अद्धता आश्चर्यसंपादका रसाः महारादयो यस्य तत् । लालित्यं सौन्दर्य तदेव रनं तस्य आकरं सनिम् । सौन्दर्योत्पत्तिस्थान. मित्यर्थः । साधारण्यं साम्यं तस्य पदमधिकरणं तव्यतीतमतिकान्तम् । यद्वा साधारण्यपदवी साम्यमार्गः तामतीतमतिकान्तम् । निकममि. त्यर्थः । सहजस्मेरं स्वभावतो मन्दहासयुफमाननाम्भोरहं मुसाम्भोज हरिनील इन्द्रनील: तय गर्वगतामहाराधराणां सर्वखस्य समस्तपदार्थस्य निर्वापणं नाशकम् । 'हरिनीलगगुरुता' इति समी- चीन. पाठः । तदानीमयमर्थः-गर्वगुरुता गर्वगौरवं तस्याः सर्वस्वनाश. कमिति । वैणविक येणुनादनपरम् , विशेषेण मुग्धाना सुन्दराणामपि मधुर सुन्दरम् । अतिमुन्दरमित्यर्थः । मूर्धाभिपिकं घेष्ठ यालकृष्णरूपं महस्तेज: आलम्ने आश्रये ॥ २ ॥ । करिणामलङ्गयगतिवैभवं भने करुणावलम्बितकिशोरविग्रहम् । यमिनामनारतविहारि मानसे यमुनावनान्तरसिकं परं महा।। ३ ॥ फरिणाम, गरिसर्थः। 'सानो परिवा' इति बार पष्टी। यस्य तत्, ·तृतीय आश्वास अलङ्घषं लयितुमशक्यं तिरस्कर्तुमशक्यमित्यर्थः । गतिवैभवं गमन संपत् यस्य तत्., करुणया वसुदेवादिषु दयया भवलम्यितः किशोरवि- प्रहो वालदेहो येन तत् , यमिनां योगिनां मानसे चित्ते भनारतविहारि, संततनिहारि यमुनावनं यमुनाजलम् । 'जीवनं भुवनं वनम् ' इत्यमरः । तस्य अन्ते मध्ये रसिकम् । यमुनाजलकौडानिध्यातमित्यर्थः । परमुत्कृष्ट महस्तेजः । श्रीकृष्णाख्यमित्यर्थः । भजे सेवे ॥ ३ ॥ अतन्त्रिवत्रिजगदपि बजाना. नियन्त्रितं विपुलविलोचनाज्ञया। समन्ततः सरसवरं विजृम्भता निरन्तरं मम हृदये परं महः ॥ ४ ॥ ... 1 अतन्त्रितमप्रयोजकम् , अप्रेरकमिति यावत् । विजगत् जगरतयं यस्य तत् । न कस्यापि प्रेयमित्यर्थः । तथापि विपुलविलोचनयोराज्ञया प्रजास- नाभिः नन्दराजनीभिः नियन्त्रितं नियुज्यमानम् । प्रेर्यमित्यर्थः। समन्ततः सर्वत्र । सावविभतिकस्तसिल । भतिशयेन सरस सरसतरम् । 'द्विव- चनविभज्य--' इत्यादिना तरए । सवावयवेपु मुन्दरमित्यर्थः । पर- मुस्कृष्टं महस्तेजः । परब्रह्मेलयः । मम हृदये निरन्तरं सर्वदा विजृम्भ- तो प्रकाशताम् । त्रिजगदर्यमपि प्रजानाकटाक्षप्रेयमिति विरोधः । प्रजानाभिः सुकृतं कृतं न कस्यापीति न विरोधः। प्रथमशतके मनसि प्रतीतिमात्रम् , अत्र तु नैरन्तयण प्रतीतिप्रार्थनेति न विरोधः ॥४॥ कन्दर्पमतिमल्लकान्तिविभवं कादम्बिनीबान्धवं वृन्दारण्यविलासिनीव्यसनिनं वेषेण भूपामयम् ।

·११८ श्रीकृष्णकर्णामृतम् । मन्दस्मेरमुखाम्बुज मधुरिमन्यामृष्टविम्बाधर वन्दे कंदलितायौवनवन कैशोरकं शाणिः ॥ 'प्राण- कन्दर्पत्य प्रतिमल्लः प्रतिभटः । समान इत्यर्थः । कान्तीनां विभवो यस्य तत् , कादम्बिनी मेधपशिः । 'कादम्बिनी मेघमाला' इलमरः । तस्या वान्धवं सुहृतम् । मेघपश्वित्कृष्णवर्णमित्यर्थः । पृन्दारण्यविला. सिन्यः गोपाशनाः तासु व्यसनिनं जारचेयायुफम् , वेषेण अलंकारेण भूषामयं भूषणप्रचुरम् । सकलभूषणभूपितमिलर्थः । मन्दस्मरं मन्द हास्युकं मुसमम्बुजमिव यस्य तत् , मधुरिमा माधुर्यम् । पृथ्वादि- वादणाद्यभावे इमनिच् । तेन ज्यामृष्टो व्याप्तः विम्बवदधरो यस्य तद , कंदलितं पावितम् आद्र नूतनं यौवनमेव वनं यस्य तद , शा धनुर्वि- शेषः तद्वान शाम तस्य कृष्णस्येलर्थः । कैशोरकं पाल्यम् । भृजातिवयोवचनोगात्रादिभ्योऽम्' इति किशोरशन्दाइयोबननादावे अन् । स्वार्थे कप्रत्ययः । यन्दे अभिवादये ॥ ५॥ आमुक्तपानुपममुक्तनि जानुभाव- माख्दविग्रहमगूढविदग्धलीलम् । आमृष्टयौवनममृएकिशोरभाव- माचं महः किमपि मापति मानसे मे ॥६॥ भामुफमीपस्य मान्य मनुष्यबन्धि चरित्रं येन तत् । मातरः शन्दात् तस्येदम्' इत्यम् । अत एवं अमुक भलफः निशानुभावः स्वीयमहिमा पूतनापपादिको येन तत् । 'निजमारमीसनिलोड विधः। भास्दा सकतः विप्रो देदो येन तन, मन बना

·तृतीय आवासः ।
दिताः । प्रकाशमाना इत्यर्थः । विदग्धलीला: प्रोडक्रियाः गोपनारसना.
दिका येन तद, आमृष्टमीपद्व्याप्तं यौवनं यस्य तत्, अमृष्ट ईपद्लन्
किशोरभावो पाल्यं यस्य तत् किमपि वाचामगोचरम् आद्यं जगत्कारण
महस्तेजः कृष्णास्यमित्यर्थः। मम मानसे मायति प्रकाशते । 'शमाम-
धनां दीर्घः सनि' इनि दीर्घः ॥६॥
ते ते भावा सकलजगतीलोभनीयममाना
नानावपणामुहदि हदि मे काममाविर्भवन्तु ।
लीलावणुकणितकसितस्मेरवक्त्रारविन्दा-
भाई जाने मधुरमपरं नन्दपुण्याम्पुपूरात् ।।
सकलाश्च ता जगत्यो भुवनानि । 'जगती भुवने भूमी' इति
शाब्दार्णवे। ताभिः लोभनीयः प्रभावः सामर्थ्य येषां ते तयाका ते
ते प्रसिद्धा भावाः पदार्थाः नानातृभ्णाः पुत्रवित्तादिविषयकवहुविधाशाः
तासा सुहृदि मित्रे । नानाविधाशायुक्त इत्यर्थः। मे मम हृदि काममसर्थ
आविर्भवन्तु प्रकाशन्ताम् । लीलावेणोः कणितं नादः तेन लखित
प्रकाशित स्मेरवस्त्रारविन्दं मन्दहासयुक्तमुखारविन्द यस्य सत्तस्मात् ।
कार्य कारणत्वमुपचारात् । अपरमन्यत् मधुरं हृद्यं वस्तु अई न जानामि
न पश्यामि । कृष्णादन्यः स्पृहणीयपदार्थो मम नास्तीति भावः ॥ ७॥
मुकृतिभिराहते सरसवेणुनिनादसुधा-
रसलहरीविहारनिरवग्रहकर्णपुटे ।
प्रजवरसुन्दरीमुखसरोरुहसारसिके
महसि कदा नु मन्नति पदीयमिद हृदयम् ॥ ८॥

·१४० श्रीकृष्णकर्णामृतम्। , r - . सुकृतं पुण्यमेषामस्तीति मुकृतिन: तैराहते · उपलालिते, सरसो रस- युक्तः स चासो वेणुनिनादव स एव सुधारसः तस्य लहरी उत्सेकः तत्र विहारः क्रीडा तत्र निरवप्रहः प्रतिवन्धरहितः कर्णयोः पुटः प्रदेशः यस तस्मिन् , बजे वरमुन्दर्यः श्रेष्ठरमण्यः तासां मुखान्येव सरोरुहाणि तेषु सारसिके हंसे । सदा गोपस्यधरपानलोलुपे इत्यर्थः । महसि तेजसि । श्रीकृष्णे इत्यर्थः । ममेदं मदीयम् । 'प्रत्ययोतरपदयोश्च' इति मादे- शः । इद चञ्चलशीलं हृदयं चित्तं कदा कस्मिन्काले मज्जति नु मज्जनं करिष्यति नु, अत्र नुः प्रश्नार्थः । 'नुः पृच्छायां विकल्पे च' इत्यमरः । विभाषा कदाकोः' इति भविष्यति लट् ॥ ८ ॥ तृष्णातुरे चेतसि जृम्भमाणे मुष्णन्मुहुर्मोहमहान्धकारम् । पुष्णातु नः पुण्यदयैकसिन्यो। कृष्णस्य कारुण्यकटाक्षकलिः ॥ ९॥ पुण्ये सति दयैकसिन्धोः दयेकसमुद्रस्य कृष्णस्य कारुण्य कटाक्षः दया- प्रधानापाप्रदृष्टिः तस्य केलिविहारः, तृष्णा भाशा तया भातुरे पीडिते चेतसि । नः इति शेषः । इतरत्र विद्यमानस्यापत्तिवी । मुहुः पुनः पुनः जृम्भमाणं वर्धमानं मोह एव महान्धकारस्त्रं मुष्णन् हरन् नः अस्मान पुष्णातु रक्षतु ॥3॥ निखिलनिगममौलिलालितं पदकमलं परमस्य तेजप्तः । वनभुवि बहुमन्महेतरां सरसकरीपविशेषरूपिवम् । १०. ।

·- तृतीय आश्वासः। निखिलाः समस्ताः ते च ते निगमानां वेदानां मौलयय । समस्तवे. दान्ता इत्यर्थः । तैलालितं प्रतिपादितम् , प्रजभुवि नन्दबजप्रदेशे सरसो रपयुक्तः । आई इत्यर्थः । स चासौ करीपविशेषः । वत्सशकदित्यर्थः । तेन रूपितम् , परमस्य अतिदुर्जेयस्य तेजसः । कृष्णस्येत्यर्थः । पदकमलं पादप बहुमन्महेतराम् अतिशयेन बहुमानं कुर्महे । 'द्विवचन-' इत्या- दिना तर । 'किमेतिडव्ययपादाम्बदव्यप्रकर्षे' इत्यामुप्रत्ययः ॥१०॥ छदारसूदुकस्मितव्यतिकराभिरामाननं मुदा मुहुरुदीर्णया मुनिमनोम्बुजानेडितम् । मदालसविलोचनवजवधूमुखास्वादितं कदा तु कमळेक्षणं कमपि वाळमाळोकये ॥ ११ ॥ उदाराणि गम्भीराणि तानि च'तानि मृदुलस्मितानि च मन्दहमि- तानि च तेषा व्यतिकरः समूहः तेन अभिरामं सुन्दरमाननं मुखं यस्य तम्, मुहुः उदीया पुनः पुनरुत्पनया मुदा हर्षेण मुनीनां मनासि अम्बुजानीव तैरामेडित पुनः पुनर्विचारितम् । मुनिभिरतिसंतोषेण स- वंदा ध्यातमित्यर्थः । मदेन अलसे मन्दे विलोचने यासा ता; ताथ ता व्रजवध्वः नन्दाजयोपित्तथ तासां मुखैराखादितम् अनुभूतम् । अम्बितमित्यर्थः । कमले इस अक्षिणी नयने यस तम्, कमपि वाचा- मगोचरं पालं कदा कस्सिन्काले आलोकये नु द्रक्ष्यामि । 'विभाषा कदायोः' इति भविष्यति लट् । अत्र नुः प्रश्नार्थः । 'नु पृच्छायां विकल्यै च' इत्यमरः ॥1॥ ब्रजजनमदयोपिल्लोचनोरिउपशेपी- कृतमाप चपलाभ्यां लोचनाभ्यामुभाभ्याम् ।

·१४२ श्रीकृष्णकर्णामृतम्। । सकृदपि परिपातुं ते वयं पारयामः कुवलयदनीलं कान्तिपूरं कदा नु ॥ १२ ॥ प्रजजना गोपालाः तेषां मदयोषितः मदयुक्तात्रयः तायो विलोच- नाभ्यो नेसाभ्याम् उच्छिष्टशेषीकृतम् । अभूततद्भावे स्विः। 'मस्य चौ" इतीकारान्तत्वम् । अनुभूतशेषीकृतमपि। गोपनीनयनाभ्यां सम्यग्दर- मपीति यावत् । वलयं नीलोत्पलं तस्य दलवनीलम् , कान्तीनां पूर प्रवाहम् । श्रीकृष्णमित्यर्थः । चपलाभ्यां चचलाभ्यामुभाभ्यां लोचनाभ्यां कदा न कस्मिन्काले नु परिपातुं पारयामः समर्था भविष्यामः । कदाचि- दपि कृष्णस्वरूप नितमस्माकं सामथ्र्य नास्तीत्यर्थः ॥ १२॥' घोपयोषिदनुगीवयौवनं कोमकस्तनितवेणुनिस्वनम् । सारभूतमभिरामसंपदा धाम तामरसलोचनं भजे ॥ १३॥ घोप आभीरपल्ली । नन्दनज इति यावत् । तत्र योषितः त्रियः ता- भिरनुगीतम् भानुगुण्येन गीयमान यौवनं यस्य तत्, कोमलं मन्दं स्तनितं गर्जित तद्वदेणुनिस्वनो यस्य तत्, अभिरामसंपदा सौन्दर्यसं- पदी सारभूत श्रेष्ठभूतम् , तामरसे कमले इव लोचने यस्य तत्, धाम तेजः भजे सेवे॥१३॥ लीलया ललितयावलम्बितं. मुलगेहमिव मूर्तिसंपदार।

·तृतीय आश्वासः। १४३ नील नीरदविकासविभ्रम वाळमेव वयपाद्रियामहे ।। १४ ॥ ललितया ईप्सितया लीलया दिलासेन अवलम्बितमानितम् । समी- चीनलीलायुकमित्यर्थः । मूर्तिः शरीरं तस्याः संपदा अवयवसौष्टवसौन्द. यादीनां मूलगेहमिव प्रधानगृहमिव स्थितम् । भाकरमिति यावत् । नील- नीरदो नीलमेघः तस्य विकास विभ्रमाः प्रकाशविलासा इव यस्य तम् , बालमेव वयम् भाद्रियामहं चिन्तयामः ॥१४॥ वन्दे मुरारेश्वरणारविन्द- द्वन्दं दयादर्शितशेशवस्य । वन्दास्वृन्दारकवृन्दमौलि. मन्दारमाळाविनिमर्दभीच ॥१५॥ दयया दर्शितं स्वीकृतं शैशवं बाल्यं येन तस्य । वसुदेवादिषु दयया शैशवं प्राप्तस्येत्यर्थः । मुरारेः श्रीकृष्णस्य वन्दारवः प्रणमनशीलाः ते च ते वृन्दारका देवाः तेषां वृन्दानि समूहाः तेषा मौलयः शिखाः तामु मन्दारमालाः कल्पप्रसूनमालिकाः तामा विनिमर्दः संमर्दः तस्माद्रीय भयशीलम् । देवेषु प्रणतेषु सत्सु तच्छिरोमन्दारमालामिः संमर्दित- मित्यर्थः । चरणारविन्दद्वन्दं पादपजयुगं वन्दे अभिवादये। 'यदि अभिवादनस्तुत्योः ॥१५॥ यस्मिन्नृत्यति यस्य शेखरभरे कौश्चद्विपश्चन्द्रकी यस्मिन्प्यति यस्प घोपसुरभिं जिप्रन्टषो धूर्जटेः । - ·श्रीकृष्णकर्णामृतम् यस्मिन्सजति यस्प विभ्रमगति वाञ्छम्हरे सिन्धुर. स्तदृन्दावन कल्पद्रुमवनं तं वा किशेरं भजे ॥ कौयद्विपः पमुसस्य चन्द्रकाः पिच्छानि अस्य सन्तीति चन्द्रको । मयूर इत्यर्थः । यस्य कृष्णस्य शेखराः शिसापद्धमालाः त एव भराः तः शिखारदमयूरपिच्छयुक्तमालाभरैः हेतुभिः यस्मिन्वने नृत्यति नर्तन करोति । कृष्णशिरसि विद्यमानपिच्छस्तोमं दृष्ट्वा मयूरान्तरवुद्ध्या नृत्य तालः । धूर्जटेः शिवस्य वृपः पमः यस्य कृष्णस्य घोषे मजे सुरभि धेनुं जिघ्रन् योनिप्रदेशे आघ्राण कुर्वन् यस्मिन्वने दृप्यति मायति, हरेः इन्द्रस्य सिन्धुरो गजः । ऐरावत इति यावत् । यस्य कृष्णस्य विभ्र- मगति लीलागमनं वाञ्छन् इच्छन् यस्मिन्वने सजति आसको भवति, तत् पण्मुखमयूरायधिकरणभूतं वृन्दावनमेय कल्पक[माणां वनं तं वा यस्य शेखरेत्यादिविशेषणविशिष्टं बालकृष्णं वा भने सेवे। बृन्दावनस्यापि कृष्णविहारभूमित्वात्तत्सेवाप्यदृष्टसंपादिकेति भावः । वृन्दावने पशुपालन- वेलायां कृष्णदर्शनार्थं सर्वेषु देवेष्वागतेषु सत्सु तद्वाहनानामपि समागमनं तप्रेति न विरोधः॥१६॥' अरुणाधरामृतविशेषितस्मितं वरुणाळयानुगतवर्णवैभवम् । तरुणारविन्ददलदीर्घलोचनं 'करुणामयं कमपि वालमाश्रये ॥ १७॥ अरुणासावधरश्च यः अमृतमिव तेन विशेषितम् अतिशयितं सितं यस्य तम् , वरुणालयः समुद्रः तेनानुगतमनुस्तं वर्णस्य कान्तेः वैभवं संपत् यस्य तम्। समुद्रवन्त्रीलवर्णमित्यर्थः। तरुणं नूतनं तच तत् ·সূরা আমা: अरविन्द च तस्य दलवत् स्थिते लोचने यश तम्, करुणामय दयाव. रूपं कमपि वाचामगोचरं वालं बालकृष्णम् आध्ये सेवै ॥१७॥ लावण्यवीचीरचिताङ्गभूषा भूषापदारोपित पुण्यवहाँम् । कारुण्यधारालकटाक्षमालां वाला भजे वल्लववंशलक्ष्मी ॥ १८ ॥ लावण्यम् कान्तिविशेषः तस्य वीच्यः तरजाः । कृदिकारादक्तिनः' इति हो । ताभिः रचिता अङ्गभूषाः तसदवयवभूषणानि यस्यास्ताम् । भूषणानामपि भूषणभूतकान्तिविशेषयुकामित्यर्थः । भूषापदम् अलंकारप्र- देशः तत्र भारोपितं न्यस्तं पुण्यवहैं पवित्रपिच्छं यस्यास्ताम्। कारुण्य दया ককে গা মা পা মজীবি থাকা দুধ माला अपाजटिसंततयः यस्यास्ताम् , पालाम् , वालववंशो यादवान्वयः तस्य लक्ष्मीम् । सकलसौभाग्यसंपादिको श्रीकृष्णरूपमित्यर्थः । भने मेरे ॥१८॥ . मधुरैकरसं वपुर्विमोस्त- मिथुराचीथिचरं भजामहे । नगरीमृगशावलोचनानां. नयनेन्दीवरवर्षवर्षितम् ।। १९ ॥ मथुरावीयिषु चराति तबोकम् । 'चरेष्ट.' इति टप्रत्ययः । मधु. रेकरसं घनीभूतसौन्दर्यम्, भत एव नगरी पत्तनम् । मथुरेति यावत् । तत्र मगशारस्य मृगशिशोः लोचने इव लोचने यासा तासा नयनायव KK.10 ·१४६ श्रीकृष्णकर्णामृतम् - इन्दीवराणि कुवलयानि तेषां वर्षे. पृष्टिः तेन वर्षितं दृष्टम् । युवतिभिर• त्यादरेण बहुधा दृष्टमित्यर्थः । विभोः कृष्णस्य तत् प्रसिद्ध वपुः शरीर भजामहे सेवामहे ॥१९॥ पर्याकुळेन नयनान्तविजृम्भितेन वक्त्रेण कोमलमदम्मितविभ्रमेण । मन्द्रेण मजुळतरेण च जल्लितेन नन्दस्य हन्त तनयो हृदयं धिनोति ॥ २० ॥ पर्याकुलेन चञ्चलेन, नयनान्तयोः नेत्राचलयोः विजृम्भितेन वीक्षणेन, कोमलः मृदुल: मदस्मितस्य विभ्रमो विलासो यस्य तेन वक्त्रेण मुखेन च, मन्द्रेण गम्भीरेण मनुलतरेण अतिशयेन हृद्येन जल्पितेन वचसा, नन्दस्य तनयः श्रीकृष्णः हृदय चित्तम् । ममेति शेषः । धिनोति प्रीप. यति । विवि प्रीणने' इत्यस्मालट् । हन्तति हर्षे । 'हन्त हर्षेऽनुकम्पा- याम्' इति शन्दार्णवे ॥२०॥ कंदर्पकण्डूलकटाक्षपदी. रिन्दीवराक्षीरभिळष्यमाणान् । मन्दस्मितापारमुखारविन्दाः म्वन्दामो वल्लवधूर्तपादान् ॥ २१ ॥ कंदर्पस्य कण्डूला । कण्डशन्दान्मत्वर्थे लः । अतिदुःसहा इत्यर्थः । च ते कटाक्षाश्च तैर्बन्दीः बद्धाः । मन्मथस्यातिदुःसहकटाक्षपातैर्मदा इत्यर्थः । यता, मन्मयप्रधानातिदुःसहकृष्मकटाक्षपातैद्धा इति वार्थः । यदा, कंदर्पण हेतुना कण्ड्ला अतिविलासयुक्ताः फटाक्षा एवं बन्यः ते

·तृतीय आश्वासः।
पुरुषवन्धका यासां तथोक्ताः। मन्मथप्रयुक्तासन्तविकारयुक्त कटाक्षरू-
पपुरुपवन्धका इत्यर्थः । इन्दीवरे कुवलये इव अक्षिणी नयने यासा ताः
अभिलध्यमाणान् कामयमानान् , मन्दस्मितस्य आधारभूतं मुखारविन्द
येषां तान्, वालवा यादवाः ते च ते धूर्तपादाः धूर्तश्रेष्ठाः तान् । पूजाया
बहुवचनम् । वन्दामहे अभिवादयामहे। 'अस्मदो द्वयोश्च' इति बहु-
वचनम् ॥२१॥
कीलाटोपकटाक्षनिर्भरपरिवङ्गमसङ्गाधिक-
पीते रीतिविभागसंगरलसवणुपणादामृते ।
राधालोचनलालितस्प ललितस्मेरे मुरारेसुदा
माधुकरसे मुखेन्दुकमळे पनं मदीयं मनः ॥ २२ ॥
लोलाः विलासाः ताभिराटोपाः गम्भीराः ते च ते कटाक्षाय तेषां
निर्भरपरिष्वनः अत्यन्तसंवन्धः तस्य प्रसरः सद्भावः तत्र अधिकप्रीतम्
अतिशयेनासकं तस्मिन् । सदा कटाक्षलीलायामासके इत्यर्थः । यद्वा,
लोलाटोपकटातुभिः निर्भरपरिष्वङ्गो गोपिकाकर्तृकगाढालिजनं तस्य
प्रम प्रसक्तिः तस्याधिकप्रीते अत्यन्तसंतुष्टे इति वा । स्वीयकटाक्ष-
मात्रेण गोपिकासु खयमेवागत्यालिञ्जनं कुर्वतीषु सतीमु तेन, संतुष्टे इति
भावः । रीतयो गानभेदाः तासां विभागा रचनाः तेषां संगरः स्वस्वसी.
छवप्रयुक्तकलहः तेन लसत् मनोनं घेणुप्रणादः अमृतमिव यस्य तस्मिन् ।
यता, ललितं तत् च स्मेरं मन्दहासयुकं च तस्मिमिति वा । माधुर्य-
मेकः केवलो रयो यस्य तस्मिन् । घनीभूतमधुररसद्विद्यमाने इत्यर्थः ।
राधालोचनाभ्यां लालितस्य बहुमन्यमानख । सदा दृष्टस्खेत्यर्थः । मुरारे..
श्रीकृष्णस्य मुखमेवेन्दुः स कमलमिव तस्मिन् ममेदं मदीयं मनः मुदा
सतोपेण मन मन्जनं कृतवत् । अतिशयेन लममित्यर्थः ॥ २२ ॥

·१४८ श्रीकृष्णकर्णामृतम् । शरणागतवज्रपञ्जरे शरणे शाईपरस्य वैभवे । कृपया धृतगोपविग्रहे कियदन्पन्मृगयामहे वयम् ॥ २३ ॥ शरणं रक्षणं तदर्यमागताः । अस्मारक्षेति रक्षणार्थमागता इत्यर्थः। तेषां वनपरे अभेद्यशिलाविशेषनिर्मिते यन्त्रविशेषे । शरणागतरक्षके इत्यर्थः । मत एप कृपया दयया धृतो गोपालशरीरं येन तस्मिन् , शायविकारो धनुर्विशेषः तस्य धरतीति धरः तस्य । विष्पोरित्यर्थः । वैभवे कृष्णरूपावतारे शरणे रक्षके विद्यमाने सति अन्यत् तद्वयतिरिक कियत् के पदार्थ वयं मृगयामहे इति काकुः । अन्वेपणं न कुर्महे इत्यर्थः । स्वसंरक्षणार्थं कृष्णं विना अन्य न भजामहे इति भावः ॥२३॥ जगत्त्रयैकान्तमनोजभूमि- तस्यजस्रं मम संनिधत्ताम् । रामासमास्वादिवसौकुमार्य राधास्तनाभोगरसज्ञमोजः ॥ २४ ॥ जगतां प्रयं जगत्प्रयं तत्र एकान्तमनो नितान्तसौन्दर्यम् । तीनै- कान्तनितान्तानि' इत्यमरः । तस्य भूमिः भाधारप्रदेशः। जगदेकनु न्दरमियर्थः । भूमिशब्दस्य नित्यत्रीलिङ्गत्वात् 'वेदाः प्रमाणम्' इतिवव न सामानाधिकरण्यविरोधः। रामाभिः गोपस्तीभिः समास्वादितं चौ. मायै सौन्दर्य यस्य वत् राधायाः स्तनाभोगः कुचपरिपूर्णता । वैपुल्य. मिति यावत् । तस्य रसं जानातीति रसज्ञम्, ओजः तेजः मम चेतसि अजस्रं सदा संनिधत्ता संनिधानं कुरुतात् । तिष्ठवित्यर्थः ॥ २४ ।। - ·तृतीय आश्वास १ वयमेत विश्वसिमः करुणाकरकीचिकिंवदन्त्याने। अपि च विभो तव ललिते चपळसरा मतिरियं बाल्ये ॥ २५ ॥ विभो ब्यापोभून कृष्ण, अग्ने व्यापके त्वयि करुणाकरः कृष्णो दवास्वनिरिति कीर्तिः यशः तस्याः किंवदन्ती लोकप्रवादः तया एते वयं मंधारे अतिदुःखिता वयं विश्वसिमः विश्वासं कुर्मः । रुदादित्वात्सार्वधा- नुकत्यापीडागमः । अपि च त्वयि विश्वासमात्रमेव न, किं तु तय ललिते। ' इप्सिते ललितेऽपि च' इति विश्वः। बाल्ये इयं मतिः मन बुद्धिः चपलतरा अतिशयेन धपला । सदा मम बुद्धिः तव बाल्योन्मु. त्यर्थः । अतो मयि कृपा कर्तव्येति भावः ॥ २५ ॥ मधुरिमभरिते मनोभिरामे मृदुलतरस्मितमुद्रिताननेन्दौ । त्रिभुवननयनककोभनीये महसि वयं व्रमभाजि लाळसाः स्मः ॥२६॥ मधुरिम्णो सौन्दयादीनां भरः अतिशयः । अधातिशयो भरः" इत्यमरः । सोऽस्य संजात इति तथोक्तः । तदस्य संजासम्'- इति इतन् । तस्मिन, मनोभिरामे हृये, मृदुलतरमतिशयेन कोमलम् । 'द्विवचनविभज्य-' इत्यादिना तरप् । तच्च तस्मितं च तेन मुद्रितः चिद्वितः माननमिन्दुरिव यस्य तस्मिन् , त्रयाणां भुक्नानां समादार- त्रिभुवनम् । 'पामादित्वान्न डी । तस्य नयनाभ्याम् एकमेव लोभ- ·१५० श्रीकृष्णकर्णामृतम् । नीय स्पृहणीयम् । सकललोकस्थजननयनप्रार्थनीयमित्यर्थः । तस्मिन् , व्र नन्दबज भजत इति तथोक्तः तस्मिन् , महसि तेजोविशेषे । कृष्णे इत्यर्थः । वयं लालसाः भासकाः सः भवामः । अस्तेरुत्तमबहुवचनम् ॥ मुखारविन्दे मकरन्दविन्दु- निष्यन्दळीलामुरलीनिनादे। वजाङ्गनापाङ्गतरङ्गभङ्ग संग्रामभूमौ तव कालसा मः ॥ २७ ॥ मकरन्दः पुष्परसः तस्य विन्दवः तेषां निष्यन्दः प्रवाह इव लीलार्थ मुरल्या निनादो यस्य तस्मिन् , प्रजाजनाः नन्दवजयोपितः तासाम- पामा कटाक्षाः तेषां तरक्षा चियः । संतन्यमानकटाक्षा इत्यर्थः । त एव भृशा भ्रमराः तेषां संग्रामः कलहः तस्य भूमौ अधिकरणप्रदेशे । गोपीकटाक्षविषयभूते इत्यर्थः 1 नित्यस्त्रीलिङ्गत्वान सामानाधिकरण्य- विरोधः। तव मुखारविन्दे लालसा आसक्ताः स्मः भवामः । अस्मिन्पो अद्य हे कृष्ण इत्यध्याहर्तव्यः ॥ २७ ॥ आताम्रायतलोचनाशुलहरीलीलासुधाप्यायित. 'गीता खितदिब्यकेलिभरिता स्फरतं व्रजस्त्रीजनः । स्वेदाम्भाकणभूपिनेन किमपि स्पेरेण वक्त्रेन्दुना '' पादाम्भोजमृदुपचारसुभगं पश्यापि दृश्यं महः ।। भाताने ईपक्के ते च ते आयते दीपेच ते लोचने च तयोरशरः किरणाः। दृष्टय इति यावत् । तेषां लहरी उत्सेकः तस्या लीला विलासाः ता एव मुधा ममृतं तया आप्यापितैः परितैः। अमृतायमा .

·।
तृतीय आश्वास
१५१
नकटाक्षविलासपूरिसर्थः । गीतानि मानानि तः आडिताः पुनरुकाः
अभिनयात्मकमानसहिता इयर्थः । ताच ता दिव्य केलयः अतिरमणीय.
नर्तनविशेषाः तासां भरः एपामस्तीति तथोक्ताः तैः । तदस्य संजा-
तम् -' इति भरशब्दान्मत्वर्षे इतन् । व्रजनीजनैः स्फतिं सह विद्यमा.
नमित्यर्थः । पादावम्भोजे इव तयोर्मुदुप्रचारः मन्दरामनं तत्र मुभगम् ।
मन्दगमनविशेषयुक्तमित्यर्थः । अभिनयप्रतिपादकगानसहितनर्तनविशेष-
युगोपनीजनः सह विद्यमानमित्यर्थः । खेदाम्भःकणः निदाघजलवि.
न्दुभि, भूपितेन अलकृतेन स्मेरेण हासयुक्तेन वन्दुना मुखचन्द्रेश
स्फीतं हृद्यमित्यर्थः । योग्यं दृश्यं किमपि वाचामगोचरं महः तेजः।
कृप्पास्यमित्यर्थः । पश्यामि ॥ २८॥
पाणी वेणुः प्रकृतिसुकुमाराकृत्ती बाल्यलक्ष्मी
पार्षे चालाः प्रणयसरसाळोकितापामलीला।
मौली यई मधुरवदनाम्भोरुहे माध्यमुद्रे-
त्याकारं किमपि फितवं ज्योतिरन्वेषयामः ।।
पाणी वेणुः, प्रकृया स्वभावेन सुकुमारा सुन्दरा चासावाकृतिः भव-
यवसंस्थानविशेष: तस्यां वाल्यलक्ष्मीः बालभावातिशयः, पार्थे प्रान्तप्र-
देशे प्रणयेन प्रेममा सरसानि रसयुक्तानि भालोकितानि दृष्टयः यासो ताः
अपायोलीला विलासाः येषां ते तयोका बालाः, मौलो शिखायो यह
पिच्छम् , मधुरवदनाम्भोरुहे हयमुखाम्बुजे मोग्भ्यमुद्रा सौन्दर्यरूपचिम्
इति अनेन प्रकारेण हेतुना वा। 'इति हेतुप्रकरणप्रकारादिसमाप्ति'
इति शब्दार्णवे। आईः सरस: आकार: अवयवसंस्थानविशेषो यस्य तत् ,
किमपि वाचामगोचर कितवं पञ्चकम् । नवनीतादिचौरमित्यर्थः । ज्योतिः
श्रीकृष्णास्यम् अन्वेषयामः मृगयामहे ॥ ११ ॥

·,
१५२
श्रीकृष्णकर्णामृतम् ।
भारूदवेणुतरुणाधरविभ्रमेण
माधुर्यशालिबदनाम्बुजमुद्वान्ती।
कैघोरके वयसि कापि च कान्तियष्टि.
रालोक्यतां किमनया वनदेवता वः ॥ ३० ॥
हे वनदेवताः पृन्दावनदेवताः, युष्माकम् अनया परिदृश्यमानन्यर्थ.
क्रियया कि कि प्रयोजनम् । किमपि प्रयोजनं नास्तीत्यर्थः। केशारक
पाल्ये वयसि आरूढः वेणः यस्मिन्सः तथोकः स चासौ तरुणाघरा
कोमलाधरय तस्य विभ्रमेण विलासैन, माधुर्येण अवयव संस्थानविशेषण
सौष्ठवेन शालि मुन्दरं तच वदनमम्बुजमिव उदइन्वी प्राप्ता मुमुखी
इसपः । काचन इत्थमिति पयतुमशपया कान्तिरेव यधिः सा तथोक्का
आलोक्यतो दृश्यताम् । कृष्णदर्शने सति सकलमप्यस्ति, तद्वपतिरिफ.
क्रियया किमपि नास्तीति भावः ॥ ३०॥
अनन्यसाधारणकान्तिकान्त-
माकान्तगोपीनयनारविन्दम् ।
पुंसः पुराणस्य नवं विलास
पुण्येन पूर्णेन विलोकयिष्ये ॥ ३१ ॥
भन्यसाधारणी न भवतीत्यनन्यसाधारणी । निरूपमेयर्थः । सा चासो
कान्तिध तया कान्तं मनोज्ञम्, आकान्त वशीकृते गोपीनयने अरविन्दे
इव येन तम् । कृष्णसौन्दर्येण गोपीनयनयोः कृष्ण एव प्रवेशः नान्यति
भावः । पुराणस्य पुंसः आदिपुरुषस्य । परब्रह्मण इत्यर्थः । नवं मत्स्या-
वक्तारापेक्षया नूतनं विलासं श्रीकृष्णमित्यर्थः । पूर्णेन अन्यूनेन पुण्येन
मुक्तेन विलोकयिष्ये द्रक्ष्यामि ॥ ३१॥

·तृतीय आश्वासः साष्टाङ्गपातमभिवन्धः समस्तभावः सर्वान्सुरेन्द्रनिकरानिदमेव याचे। .., मन्दस्मिताईपधुराननचन्द्रविम्बे नन्दस्य पुण्यनिचये मम भक्तिरस्तु ॥ ३२ ॥ सर्वान् सुरेन्द्रनिकरान् देवश्रेष्ठसमूहान् अष्टानामतानां पातेन सह वर्तत इति सागपातं यस्मिन्कर्मणि तद्यथा भवति तथा अभिवन्ध प्रणम्य समस्तभावैः समस्ताभिप्रायैः । 'भावः सत्तास्वभावाभिप्राय- चेष्टात्मजन्मसु ' इत्यमरः । सर्वप्रकाररित्यर्थः । इदमेव वक्ष्यमाणमेव याचे प्रार्थये । प्रार्थनाविषयभूतमाह- मन्दस्मितेत्यादिना । मन्दस्मिते. नाद सरसम् अत एव मधुरं मुन्दरमू आननं चन्द्रविम्यमिव तस्मिन् , नन्दस्य नन्दगोपस्य पुण्यनिचये पुण्य समूहे । कृष्णे इत्यर्थः । कारण कार्यत्वमुपचारान् । मम भफिरस्तु ॥ ३२ ॥ एषु प्रवाहेषु स एव मन्ये क्षणोऽपि गण्या पुरुषायुपेपु। आस्वायते यत्र कयापि त्या नीलस्प वाळस्प निजं चरित्रम् ॥ ३३ ॥ एषु परिदृश्यमानेषु प्रवाहेषु प्रवाहवदच्छत्सु पुरुषा गामायुःषु पुरषा- युषेषु पुरती वनकालेगु । पुरुषायुरते 'अचनुर-' इलादिना निपातनात्साधुः । क्षणोऽपि स्वल्पत्वेन गयोऽपि । अत्रापिशब्दो गहीये। उ एव क्षण एव गण्यः श्रेष्ठत्वेन गणनीय इति मन्ये, यत्र यस्मिन्क्षणे क्यापि त्या । येन केनचित्प्रकारेणेत्यर्थः । नीलस्य नीलवर्णस्य बालस्य बालकृष्णस्य निज स्वीयं चरित्रम् । पूननावधादिमित्यर्थः । आस्था- ·मीकृष्णकर्णामृतम् यते अनुचिन्यते । स एव गग्यो भवतीति पूर्वेगान्वयः ॥ ३३ ॥ निसर्गसरसाधरं निजदपाईदिव्येक्षणं मनोशमुखपङ्कनं मधुरसाईपन्दस्मितम् । रसाहृदयास्पदं रमितवल्लवीलोचनं पुनः पुनरुपास्महे सुक्नोभनीयं महः ।। निसर्गण स्वभावेन सरसो रसयुक्तः अधरः यस्य तत्, निजा नित्सा । 'निजमारमीयनित्ययोः' इति विश्वः। सा चासो दया च तया आत्रे दिव्ये श्रेष्ठ ईक्षणे नेत्रे यस्य तत्, मनोरं मुन्दरं सुखं पहजभिव यस्य तन, मधुरसेन भाई सरसं मन्दस्मितं मन्दहासो यस्य तत्, रसज्ञाः ब्रह्मज्ञाः । अत्र रसशब्दो ब्रह्मपरः । तथा च श्रुतिः- 'रसो वै स:-' इलादिः। तपा हृदयान्येय आस्पदम् अवस्थान यस्य तत् , रमिते सतो. पिते वावीनी लोचने येन तत् , भुवनैः लोभनीयं महः पुनः पुनः मुहुर्मुहः उपास्महे ॥ ३४॥ स कोऽपि वाल: सरसीरुहाक्षा सा च बनस्त्रीजनपादधूलिः । मुहुस्तदेतद्युगळं मदीये मोमुह्यमानेऽपि मनस्युदेतु ॥ ३५ ॥ व प्रसिद्धः, कोऽपि वाचामगोचरः, सरसोरहे काले इव अक्षिणी यस्य स तथोक्तः । 'बहुवीही सक्थ्यक्ष्णा. स्वानात्पन्' इति पच् । बालः बालकृष्णः, सा प्रसिद्धा प्रजनी जनानां नन्दवजयोषिजनानां पाद- धूलिच, तदेतद्युगलं बालकृष्णः पादधूलिवेत्येतद्वयं ममेदं मदीयम् ।

·तृवीय आश्वासः। 'प्रत्ययोत्तरपदयोथ' इति मादेशः । तस्मिन् मनसि चित्ते, मोमुखः मानेऽपि असन्तवैचिलं प्राप्त सत्सपि 1 अतिमोहवेलायामित्यर्थः । मुहुः पुनः पुनः उदेतु प्रतीयात् । स्फुरतु इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ मयि प्रयाणाभिमुखे च बल्लवी- स्तनद्वयीदुर्ललितः स वालः । शनैः शनैः श्रावितवेणुनिस्वनो विळासवेपेण पुरा प्रतीयताम् ॥ ३६ ॥ मायि प्रयाणाभिमुखे च लोकान्तरप्रयाणोन्मुखे सति । अत्र च शब्दः पूर्वश्लोकोकमू समुच्चार्थः । एवं च मूच्छीवेलायां मरगवेलायामयी- त्यर्थः । यादवीनां गोपीनां स्तमयोः द्वयी युगलम् । 'टिड्डाणद्वयसञ्-- इत्यादिना हो । स्तनादीना द्विता विशिष्ट जात्यभिप्रायेण' इति वामनः । तया दुर्ललितः श्रान्तः स प्रसिद्धः पालः बालकृष्णः शनैः शनः मन्द मन्दं श्रावितः श्रवणपथं गमितः वेणुनिस्वनो वेणुनिनादी येन स तथोकः सन् विलासवेषण लीलार्थे परिकल्पितवाद्याभरणेन उपल- क्षितः पुरः अग्रे । ममेति शेषः । प्रतीयता स्फुरतु ॥ ३६॥ अतिभूमिमभूमिमेव वा वचमा वासितवल्लवीस्तनम् । पनामपरं रसायनं मधुराद्वैतमुपास्महे महः ॥ ३७॥ मनसा वचसा वा । अत्र वाशब्दस्य समुञ्चयोऽर्थः । 'विकल्पोपमान- बोरेवार्थे च समुच्चये' इत्यमरः। मनसामपीलर्थः । अतिभूमिम् अति- ·श्रीकृष्णकर्णामृतम । सयेन विषयं वा अभूमिम् भविषय वा। सगुणत्वेन विषयत्व निर्गुण- त्वेनाविषयत्वमिति न विरोधः । अपरं प्रसिद्धरसायनादन्यत् मधुराद्वैतं मधुरैकरसं रसायनं लेखविशेषः । सर्वावयवसुन्दरमित्यर्थः। पासिनी आवासीकृतौ वालवीनी स्तनौ येन तत् । गोपनीकुचमण्डले सदा विद्य- मानमित्यर्थः । महः तेज एव । श्रीकृष्णमेवेत्यर्थः । उपास्महे । भूमिः शब्दस्य नित्यत्रीलिहत्वान सामानाधिकरण्यविरोधः॥३०॥ जननान्तरेऽपि जगदेकमण्डने कमनीयधान्नि कमळायतेक्षणे । ब्रजमुन्दरीजनविलोचनामृते चपलानि सन्तु सकळेन्द्रियाणि मे ॥ ३८ ॥ जगतामेकं मुख्यं तच तत् मण्डनमलंकारः तस्मिन् , कमनीयं स्पृहणीयं धाम तेजो यस्य तस्मिन् , कमलवत् आयते दीपे इक्षणे नेते यस्य तस्मिन्, जसुन्दरीजनाः पोषयोपिबनाः तेषा विलोचनानाम् अमृते सुधारूपे । श्रीकृष्णे इत्यर्थः । जननान्तरेऽपि । अपिशब्दोऽतुक्त- समुन्थयार्थे । अस्मिजन्मनि जन्मान्तरेऽपीत्यर्थः । मे मम सकलेन्द्रियाणि चपलानि आसकानि सन्तु भवन्तु ॥ ३८॥ मुनिश्रेणीवन्धं मदभरबसल्लववधू स्तनश्रोणीविम्बस्तिमितनयनाम्भोजमुभगम् । पुनःश्लाघाभूमि पुलकितागेरा नैगमगिरी धनश्याम वन्दे किमपि महनीयाकृति महः ।। मुनीनां श्रेण्यः पश्यः ताभिर्वन्धं नमस्कार्यम् , मदभरो मदातिशयः ·१५७ तृतीय आश्वासः। तेन लसन्त्यः प्रकाशमानाः वल्लवानो वध्वः त्रियः तासां स्तनश्रेणी- विम्वपु कुचनितम्बप्रदेशेषु विषयेषु स्तिमिते निचले ते च ते नयने अम्भोजे इव ताभ्यां सुभगं सुन्दरम् । मत्तगोपनीकुवजघनप्रदेशाननि- मिषदृष्ट्या पश्यन्तमित्यर्थः । पुनः अथापि पुलका आसां सन्तीति पुलाकेताः । अहमहमिकया ब्रह्मप्रतिपादकत्वेन संजातपुलका इव स्थिता इत्यर्थः । गिरः भवान्तरवाक्यानि यासां तासां निगमा वेदाः तेषां सन्धिन्यः नैगम्य: ताप्य ता गिरः वाचथ तासाम् । उपनिषदामि. सर्थः । श्लाघाभूमि प्रतिपादनविषयम् । भूमिशब्दस्य नित्यत्रीलिङ्गत्वात 'वेदाः प्रमाणं इतिवन्न सामानाधिकरण्यविरोधः । धनवत् मेघवत् श्यामम् , कमनीया स्पृहणीया भाकृतिः अवयवसंस्थानविशेपो यस तत्तथोक्तम्, किमपि वाचामगोचर महः तेजः । श्रीकृष्णाख्यमित्यर्थः । वन्दे अभिवादये ॥ ३९ ॥ अनुचुम्बवामपि चलेन चेतसा मनुजाकतेर्मधुरिमश्रियं विभोः। अयि देव कृष्ण दयितेति जल्पता मपि नो भवेयुरपि नाम तादृशः ॥ ४०॥ चलेनापि चेतसा अस्थिरेणापि चेतसा मनुजस्य मनुष्यस्य आकृतिरि- वाकृतिः अवयवसंस्थानविशेषो यस्य तस्य विभोः कृष्णस्य मधुरिम्णः सौन्दर्यादेः श्रियं शोभाम् अनुचुम्बा घ्यायताम् । सकृत्सकृत्कृष्णध्यानं कुर्वतामित्यर्थः । यादृशा दिवसाः पुरुषार्था वा अभूवन, अयि देव है देव हे कृष्ण हे दयित प्रिय इत्यनेन प्रकारेण जल्पता वदतां नः अपि अस्माकमपि तादृशाः दिवसा. पुरुपार्था वा भवेयुः अपि नाम संभवि- ।

·१५८
श्रीकृष्णकर्णामृतम् ।
प्यन्ति किम् । कृष्णविपरकध्यानं परं मम तादृशध्यानेन भाव्यमिति
भावः॥४० ।।
किशोरवेषेण कृशोदरीही
विशेषश्येन विशललोचनम् ।
यशोदया लब्धयशोनवाम्बुधे.
निशामय नीलनिशाकरं कदा ॥४१॥
कृशं सूक्ष्मभुदर जठरं यासां तास्तथोकाः कृशोदर्यः। 'नासिको.
दरौठ-' इत्यादिना डीप् । तासां दृशः लोचनानि तासाम् । ताभि-
रित्यर्थः । ' कृत्यानां कर्तरि वा' इति पष्टी । विशेषमत्यर्थं यथा तथा
दष्टुं योग्यो दृश्यः तेन किशोरवेषेण उपलक्षितम् , विशाले लोचने यस्य
तम्, यशोदया लन्धं प्राप्तं तच तत् यशः तदेव नवाम्बुधिः नूतनस-
मुद्रः । तस्य कीर्तिसमुद्रस्य नूतनस्य प्रसिद्धसमुद्रापेक्षया लक्षण्यम् ।
तब शुक्लवर्णत्वात् । कीर्तेः शौक्लथं कविसमयसिद्धम् । अत एव निया-
करे वैलक्षण्यमुच्यते । नीलनिशाकर. कृष्णवर्णचन्द्रम् । यशोदाकीर्तिस-
मुद्रवृद्धिसंपादकत्वानिशाकरत्वनिरूपणं युज्यते । कदा निशामये द्रक्ष्या-
मि । 'विभाषा कदाकोः' इति भविष्यति लट् । शमेर्दर्शनार्थत्वान
मित्संज्ञा । अत एव निशामये इति प्रयोगः । प्रत्यक्षकाइक्षितत्वान
प्रथमशतकविरोधः ॥४१॥
प्रकृतिरवतु नो विलासलक्ष्म्या
प्रकृतिजलं प्रणतापराधवीथ्पाम् ।
सुकृतिकृतपदं किशोरभाने
सुकृतिकृतप्रणिधानपात्रमोजः ॥ ४२ ॥

·तृतीय आश्वासः॥ १५९ किशोरभाव बाल्ये विलासलदम्याः विलासपत्तेः प्रकृतिः मूलकारणम्, प्रणता नम्राः । भक्का इति यावत् । तेषामपराभवीभ्याम् अपराधपरम्प- रायां विषये प्रकृतिजडम् । भक्तेष्वपराधं कुर्वत्खपि तेपु तमपराधमजा- नदिव विद्यमानमित्यर्थः । सुकृतमदृष्टमेपामस्तीति मुकृतिनः तेषु कृतं पदं स्थानं येन तत् । पुण्य कृत्सु कृतसंनिधानमित्यर्थः । सुकृतिभिः विद्भिः कृतं प्रणिधानमैकाम्यम् । 'मनःप्रणिधानम्' इति पाठे मुकृतिम- ने इत्यत्र षष्टीतत्पुरुषः । तस्य पात्र विषयः, ओजः तेजः । श्रीकृष्णाख्य. मित्यर्थः । नः अस्मान् अवतु रक्षतु । 'वेदाः प्रमाणमितिवत् प्रकृति- भन्दस्य नित्यस्त्रीलिङ्गत्वान्न सामानाधिकरण्याविरोधः ।। ४२ ॥ अपहसितमुधामदावळेपै. रधिकमनोहरमाईपन्दहास।। वजयुवतिविलोचनावळेचं रमयतु धाम रमावरोधनं नः ॥४३॥ अपहसितः परिहसितः मुथाया अमृतस्य मदः तद्धेतुका अवलेपः अहंकारः यस आदमन्दहारः अधिकमनोहरमत्यन्तहृद्यम् , जयुक्तयों न्दवजनियः तास विलोचनाभ्याम् अवलेह्यम् अत्यादरेण दृश्यम्, माया लक्ष्म्या अवरोधनमन्तःपुरम् । लक्ष्म्याः कृष्णवक्षःस्थले मदा वेद्यमानत्वादिति भावः । धाम तेजः 1 श्रीकृष्णाट्यमित्यर्थः । नः अस्मान् रमयतु संतोपयतु ॥ ४३ ॥ अरितस्मेरदशाविशेषै- रान्तामृतवर्पमक्ष्णाम् ।

·. श्रीकृष्ण फर्णामृतम्। संक्रीडा चेतसि गोपकन्या- भन्यसनस्वस्त्ययनं महोना ॥४४॥ अहरिताः संजातानुराः ते च ते सरस्य मन्दहासत्य दशाविशेषाः भवस्थाविशेषत: अश्या नयनानाम् अमान्तहस्य निरन्तरसंतोषस्य अमृतवर्षे सुधाष्टिरूपम् । प्रेक्षम्जनचक्षुषा निरन्तरसंतोषसंपादकमि- त्ययः । गोपन्यानां धन्यो कृता । समीचीनावित्यर्थः । तीच ती स्तनी च तयोः स्वस्त्ययनं मालायतनम् । 'स्वस्ति मालनिष्पापक्षेमे- वाशीवचःस्वपि' इति शब्दामधे । महः तेजः। कृष्णाख्यामित्यर्थः । अस्माकं चतसि चित्त संकीडतां सम्यग्विहरतु ॥ ४४ ॥ मृगमदपङ्कमकरविशेषितवन्यमहा- गिरिवटगण्डगैरिकपनद्रवविद्यमिवर । अजितभुनान्तरं भनत गोपवधूपृथुल- स्तनकन शस्थलीघुटणमर्दनकर्दपिवम् ॥४५|| मृगमदस्य कस्तूर्या: १: कर्दमः तस्य संबन्धः तेन विशेषितमति- शयितं तब तत् वने भवं वन्यं महावासी गिरिष । आम्महतः समानाधिकरणजातीययोः' इति महच्छन्दस्य आकारः । तस्य तटे प्रदेशे गण्डः गण्डल: । मिरेः सकाशादधःपतितस्थूलोपल इत्यर्थः । गण्यशैल इति नामकदेशे नामग्रहणम् । तत्र मैरिकं धातविशेषः तस्य धनद्रवः तेन विद्वमितं प्रवालीकृतम् । रफीकृतमिलर्थः । अजितस्य कृष्णस्य भुनान्तरं वक्षः, यद्वा, अजितं केनापि जेतुमशक्यं भुजान्तर वक्षो यस्य तमिति वा । गोपवधूनां पृधुली स्तनौ कलशाविव तयोः स्थली तत घुसूणमङ्गरागविशेषः तस्य मर्दनेन गाडालिअनजातसंघर्षण .

·१ तृतीय भाषामा कमितं पदिलं भवत । हे इन्द्रियाणीति मेषः ॥ ४५ ॥ आमूलपल्लवितलीलपपाङ्गनाले रासिञ्चती भुवनमादृतगोपवेपा। वास्याकतिपदलमुग्धमुखेन्दुविम्बा माधुर्यसिद्धिविनामधुविदिपो नः ॥ ४६॥ अपार जालैः कटाक्षसमूहः मूलपर्यन्तमामूलं पल्लवा आसां सजाता इति पल्लविताः लीला यस्मिन्कर्मणि तद्यथा तथा भुवनं जगत् आसि- प्रती । सम्यक् त्रिभुवनं सकलसंतोपयुक्तं यथा तथा कटाक्षैः पश्य- न्तीत्यर्थः । भादृतः अङ्गीकृतः गोपवेषः गोपालाकारः यया सा, मृदुलं कोपलं मुग्धं सुन्दरं मुखमिन्दुबिम्वमिव यस्याः सा तथोका, मधुर- मेव माधुर्यम् । साथै प्यम् । तस्य सिद्धिः प्राप्तिः। मधुरैकरपेत्यर्थः । मधुधिषः कृष्णस्य बाल्याकृतिः बालभावे अययसंस्थानविशेषः नः अस्मान् भवतात् रक्षतु ॥ ४६ ।। विरणमणिन्पुरं बजे चरणाम्भोजमुपास्स्व शाङ्गिणः । सरसे सरसि श्रियाश्रित कमळ वा कलहंसनादितम् ॥ ४७ ॥ बोनन्दनजे विशेषेण रणन्ती वनन्तौ मणिपुरौ माणसचितम- भारी यस्य तत्, अत एव सरसे अलसहिते सरसि कामारे प्रिया कान्सा नितम् । आश्रितकान्तिमदिसधः। कलहंसानां नादः मस 781 ·श्रीकृष्णकणांमुवम् । संगावः तत्तयो] कमलं वा, पनव्यवस्थितम् । 'उपमायो विकल्से वा" इसमः । धारिणः कृष्णस्य चरणाम्भोज पादकमलद्वयम् उपास्स्य भजस्वीहेमनुज इति दोपः॥४७॥ शरणमशरणानां शारदाम्भोजनेत्र निरवधिमधुरिम्गा नीळवेपेण रम्पम् । स्मरशरपरतन्त्रस्मेरनेत्राम्बुजाभि- जयुवतिभिरव्याद्रम संवेष्टितं नः ॥ ४८ ॥ नचियते शरणं रक्षकं येषां ते तधोकाः तेषां शरणं रक्षकम् , दारस्कालरंपविधनी पारदे अम्भोजे व नेरे यस्य तर, निर्गतः भवधिः यस्मात्रा चाखी मधुरिमा च तेन । असन्तहृद्येनेत्यर्थः ।। नीलयेपेण नीलवर्णन रम्यम् , स्मरसरा मन्मथयाणाः तः परतन्त्र पराधीने स्मेरे विकसिते ने अम्युझे इव यासा ताभिः मजयुवतिभिः घोषयोविदिः संघटितमारतं ब्रह्म श्रीकृष्णः नः अस्मान् अव्यात, रक्षतु ॥४८॥ मुव्यक्तकान्तिभरसौरभदिव्यगात्र., मन्यक्तयौवनपरीतकिशोरभावम् । गव्यानुपालन विधावनुशिष्टमव्या. दव्याजरम्यमखिलेश्वरवैभवं ना। ४९।। मुख्यका प्रकाशमानः कान्तीनां भरः अविश्यः यस्य तथोक सौरभं परिमलयुक, दिव्यगात्र सुन्दरदेहोः यस्य तद, অসম तच तयौवनं च,तेन, परीतः संबद्धः किशोरभावो यस्य तत, यदा ·तृतीय आधासः । अव्यफमस्फुट यौवनं यस्य तत्ताक तश्च सरीतो व्यास: किशोरभावो वाल्यं यस्य तत् , गव्या गोसमूहाः 'खलगारथात.' इति समूहाः यत्र- लघः ! गव्या गोत्रा गवाम्' इत्यमरः । तायामनुपालन रक्षणम् । पाठ• भेदे तु गव्यस्य नवनीतादेरनुपारणं भक्षणमित्यर्थः । तस्य विधिविधानम् । करणामिति यावत् । तत अनुशिष्ट शिक्षितम् , अव्याजरम्यं भूपणाापा. विभिविना रम्यम्, आखिलेश्वरस्या विष्णोः वैभवम् ।। कृष्ण. इत्यर्थः।। नः अस्मान् अध्यात् रक्षतु ॥ ४९ ॥ अनुगतममरीणामम्बरालम्विनीनां नयनमधुरिमानमनिणसीनाम्। वजयुवनिविलासच्यापुनापाङ्गमव्या- त्रिभुवनसुकृपारं देवकशोरकं ना ॥:५० ॥ . - अम्बरमाकाशमालम्बन्त इत्यम्बरालम्बिन्या तासां नयनयोः मधुरि- ममीः सौन्दर्यातिशयः तया नर्मनिर्माणः तस्य सीमभूतानाम् । संकेतसू. चकचेटाप्रभेदयुक्तानामित्यर्थः । अमरीणाम् । देवघोभिरित्यर्थः ।। अनु. गतमनुसृतम् । अन्तरिक्षगतदेवत्रीभिरनुगम्यमानमिलधः । मजयुवतीनां दिलासेयु,न्यापूताः प्रवर्तमानाः अपान कटाक्षाः यस्य तत्, त्रयाणां भुवनानां समाहारा त्रिभुवनम् । पानादिवान डोप । तत्र सुकुमारं सुन्दरं देवस्य कृष्णस्य केशोरकं शैशवं नः अस्मान् अव्यात् रक्षतुः॥५॥ आपादमाचूडपतिमसक्कै रापीयमाना यमिना मनोभिः ।

·श्रीकृष्णकर्णामृतम् । गोपीजनज्ञातरसावतावो गोपालभूपालकुमारमूर्तिः ।। ५१ ॥ पादारभिव्याप्य आपादं चूडामभिध्याप्य आचूडम् । भन्न अभिषि- भावा । आपादमस्तकमित्यर्थः । अतिप्रसतः अत्यादरेण प्रवर्तमानैः यमिना मुनीनो मनोभिः आपीयमाना। निदिध्यासितेपर्धः । गोपाजनैः माता रमा रादिर्यस्याः सा, गोपालभूपालो नन्दः तस्य कुमारः कृष्णः तस्य मूर्तिः शरीरं यः युप्मान अवतात् रक्षतु ॥५॥ दिष्टया वृन्दावनमृगशी वियोगाकुलाना प्रत्यासन मणयचपलापाझ्वीच तर है। लक्ष्मीलीलाकुवळयदळश्याम धापकामा. पुष्णीयाः पुळक मुकुळाभोगभूपाविशेषम् ।। विप्रयोगेण विरहेण आकुलानो मन्मथपीडितानां कृन्दावनमृगद्दा गोपत्रीणां प्रणयेन प्रेम्णा चपलाश्चञ्चलाते च ते अपाहाच तेषां वाच्यः कटाक्षाः ताम्रा : पंततिभिः दिष्टया हठात् पुलका रोमानः त एष मुकुलाः कुमलाः, यद्वा पुलका मुकुला इव तेषामाभोग- परिपूर्णता स एव भूषाविशेषः अलंकारविशेषो यस्मिन्कमणि तयथा भवति तथा प्रत्यासनं प्रत्यक्षम् । व्यवहितमपि निदि- ध्यासनक्शात्प्रत्यक्षमिव भातीति विरोधः। कृष्णविरहातुराणां गोप- श्रीणां स्वशरीरेषु पुलकोद्गमं यथा तथा निदिध्यासनवेलायां हठा- त्प्रत्यक्षमिव स्थितमित्यर्थः । लक्ष्म्याः लीलाकुवलयदलवत् श्याम नीलवणे धाम तेजः । कृष्णाख्यामित्यर्थः । वः युष्माकं कामान् मनो- ·: । तृतीग आ वाय स्थान पुष्णीयात् । संपादयत्वित्यर्थः । कृष्णे अरेण साकं मधुरो प्रति गते सति तद्विरहण सदा तद्तचित्तानां गोपत्रीणी प्रत्यक्षमिव भातं धाम पुष्णातु इत्यर्थः ।। ५२ ॥ जयति गुहशिखीन्द्रपिञ्छमौकिक सुरगिरिगरिककल्पिताइरागः।। सरयुवतिविकीर्णसूनवर्ष नपितविभूपित कुन्तलः कुपारः ॥ ५३ ॥ गुहस्य यण्मुखस शिखिनो मयूराः तेपामिन्दः अधिपतिः। श्रेष्ट इन्यर्थः । तस्य पिञ्छ मौली यस्य सः, सुरगिरिमेहः तस्य गैरिक धातु- विशेषः तेन कल्पितः संपादितः अङ्गरागः विलेपनाविशेषः यस्य स तथोकः, मुरयुक्तयो देवत्रियः ताभिः विकीर्णाने विक्षिप्तानि तानि च तानि सूनानि पुष्पाणि तेषां वर्षे तेन स्लपितं स्नानम् भावे कः । तेन विभूपिताः अलंकृताः कुन्तलाः केशा यस्य सः कुमारः कृष्णः जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते ॥ ५३॥ मधुरपन्दशुचिस्मितमञ्जलं वदनमजमाजवेलितम् । विजया बनवाळवधूजन स्तनतटीविलुठन्नयनं विभो ॥ ५४।। मधुरं हृद्यं च तत् शुचि शुधं तच तत् स्मित हासः तेन मञ्जल मुन्दरम्, अङ्गजेन मन्मयेन वेलितं चञ्चलीकृतम् । मन्मधाविष्टमित्यर्थः । अत एवं प्रजपालवध्व नन्दमजवालत्रियः ता एवं जनः तस खनतटी ·श्रीकृष्णकर्णामृतम् । स्तनप्रदेशः ता विलुटन्ती परिवर्तमाने नयने यस्य तत्, विभोः कृष्णस्य पदनपर मुखकमल विजयता सयोकण वर्तताम् । 'चिपराभ्यां जेः' इत्यात्मनेपदम् ॥ ५॥ अळ सविक मन्मुग्धस्निग्धारमतं वासुन्दरी मदनकदनस्विनं धन्यं पहट्दनाम्बुजम् । तरुणमरुणज्योत्स्नाकान्य स्मितस्नपिताधर जयति विजय श्रेणीमणीशं मदयन्महः । असं मन्दं विलसत्प्रकाशमानं ।मुग्ध मुन्दर स्निग्धं स्वच्छं स्मित हासो यस्य तत् , प्रसुन्दरीणां मदनकदनं रतिः तेन स्विम स्वेदयु- कम् , तरुणं नूननम् । कोमलमित्यर्थः । अरुणज्योत्स्नाया रफकान्त्याः कान्य सर्वस्वम् । अत्यन्तरतवर्गमित्यर्थः । तेन स्लपितः व्यासः अधरो यस्य सत्, धन्यं कृतार्थम् । निरुपाधिमुन्दरमिति यावत् । महः तेजोरूपं महत् श्रेष्ठ पदनाम्बुजम् एणीना हरिणांना दशाविय दशौ नेने यासा तास विजयश्रेणी प्रौढिपति मदयत् मदवती कुवत् । मदवतीश. दासत्करोतिष्यातालटः शतरि पुंवद्भावनीप्रत्ययलोपमतम्लोपेषु मदय- दिति रूपसिद्धिया। जयति सर्वोत्कर्षण वर्तते । यद्वा मह इत्येव विशे- प्यम् । तस्मिन्पक्षे महद्वदनाम्बुज' यस्य तत्तथोकमिति बहुव्रीहिः ॥५५॥ राधाकळिकटाक्षवीक्षितमहावक्षःस्थलीमण्डना जीयासुः पुलकाङ्कुरात्रिभुवनस्दीयतस्तेजसः । क्रीडान्तपतिसुप्तदुग्धतनयामुग्शवयोधक्षण- त्रासारूदादीपगृहगइना साम्राज्यप्तान्द्रथियः॥ .

·तृतीय आश्वia - राधाया गोपिकाविशेषस्य केलिकटाक्षाः विहारप्रधामकटाक्षाः ती. क्षिता धा सा चासो महती वक्षस्थली च । आन्महतः समानाधि- करणजातीययोः' इति महच्छब्दस्यात्वम् । विशालवक्षःस्थलीत्यर्थः । तो मण्डयन्ति भलं कुर्वन्तीति तयोकाः, कोडान्ते रमन्ते प्रतिमुप्ता पुनः व प्राता सा चासौ दुग्यतनया क्षाराधिजा। रुक्मिणीति यावत् । 'राघवत्वेऽभवत्सीता रुक्मिणी कृष्णजन्मनि' इति विष्णुपुराणोः । तस्याः मुग्धः सुन्दरः अवयोधक्षणः निद्रावसानक्षणः तस्मात सापः भयं तस्मादारूढमुत्पन्नम् । कृतमिति यावत् । दृढोपगूहो गाढालिन तेन गहनाः स्थूलाः । “दृढोपगूढगहनाः' इति 'पाटेऽपि नार्थभेदः । साम्राज्यं निरतिशयैश्वर्य सान्दश्रीः अविरतातिशयः यो ते तथोकाः त्रिभुवने अतिशयन खादु स्वादीयः वस्य लोकत्रयेऽपि निरतिशयप्रीति- विषयस्येत्यर्थः । 'द्विवचनविभज्य- ' इत्यादिना ईयन्सुन्प्रत्ययः । ते. जसः तेजोरूपस्य कृष्णस्य पुलकाराः रोमायाराः जीयासुः सर्वोत्क- घण वर्तन्ताम् ॥५६॥ स्मितस्तुतसुधापरा मदशिखण्डिवह कित्ता विशालनयनाम्भुना बनविलासिनीवाप्तिता। मनोजमुखपङ्कजा मधुरवेणुनाददंश जयन्ति मम चेतसविरमुपासिता वाप्सनाः । स्मितेन मन्दहासन स्तुना मुता मा चासो सुधा अमृतम् । अत्यन्त मधुरिमेत्यर्थः । तस्या परन्तीति धराः, यद्वा स्मितं स्नोति सवतीति स्तुतः। करितः। मन्दहासयुक इत्यर्थः । मुधावदमृतमिवाधरो यासो ताः, मशिसण्डिनो मत्तमयूरस्य बईगाहिताः पिहिताः, विशाले ·१९८ श्रीकृष्णकर्णामृतम्। । नयनाम्बुजे यायो ताः, मजविलासिन्यो घोषयोषितः ताभिर्वासिता तन्मध्यगा इसः । मनोहं मुन्दरं मुसपानं यास ताः मधुरो वेणु नादस्य द्रवो यास तार, मम चेतसः। चितेनेसर्थः। 'जस्य व वर्तमाने' इति षष्ठी । चिरं बहुकालम् उपासिताः सेविताः वासनाः संस्काराः श्रीकृष्णः। संस्कारकृष्णयो देऽप्यभेद उपचारात् । जयति सर्वोत्कण वर्तते । सदा मषितेन ध्यायमानः कृष्णः जयतीत्यर्थः । पूजायो बहुवचनम् ॥ जीयादसौ शिखिशिखण्डकतावतंसा सांसिद्धि की सरसकान्तिसुपासमृदिः। यदिन्दुलेशकणिकापरिणामभाग्या- सौभाग्पसीमपदमश्चति पश्चवाणा ॥ ५८ ॥ पचवाणो मनमः यस्याः समृद्धः विन्दुः पृषतः तस्य लेशो लवः तस्य कणिका सूक्ष्मावयवः तस्याः परिणामः पाकः स एव भाग्य तस्मात् सौभाग्य सौन्दर्यम् । 'हृद्भग-' इत्यादिना उभयपदद्धिः । तस्य सीमा उत्तरावधिः तस्याः पदम् अधिष्ठानताम् अञ्चति प्राप्नोति । कृष्णसौन्दर्य- लेशवशादेव मन्मथस्यापि सौन्दर्य तत्सुत्रत्वादेव नान्यथेति भावः । असो शिसिशिखण्डेन मयूरपिच्छेन कृतः अवतंसः शेखरो यस्याः सा, सौसि. द्विकी स्वाभाविकी सरसकान्तिः रसयुक्तकान्तिरेव सुधा तस्याः समृद्धि: जीयात् सर्वोत्कःण वर्तताम् ॥ ५८ ॥ . । आयामेन दृशोविशालतरयोरक्षय्यमाईस्मित. च्छायाधर्षितशारदेन्दु ललितं चापल्पमात्रं शिशोः।

·तृतीय आश्वासः। - आपासानपराविध्य रसिकैरास्वाद्यमानं मुहु- जीपादुम्मदवडवीकुचमराधार किशोरं महः । अतिशयेन विशालयोविशालतरयोः दृशोर्नेत्रयोः आयामेन देयंग भनयं न्यूनतारहितम् । दीर्घविशालनयनाभ्यामतिसुन्दरमित्यर्थः । आई सरसं च तत् सितंच तस्य च्छाया कान्तिः तया धर्षितः तिर. स्कृतः शरत्काल संबन्धी स चासाविन्दुयन्द्रो येन तद, ललितमीसितम् । 'ललितं हारभेदे स्यादीप्सिते नयनेऽपि य' इति शब्दार्णवे। शिशोर्चा लस्य चापल्यमानं चापत्यसर्वस्वभूतम् । राशीकृतथालचापल्यकामि. सर्थः । उद् अधिकः मदो यास ताच ता वालव्यय ताst कुचभरः स्तनातिशयः आधारो यस्य तत्, किशोर पालं महः तेजः जीयान सर्वोत्कर्षण वर्तताम् ॥ ५९ ॥ स्कन्धावारपदं वनः कतिपये गोपाः महापादयः स्कन्धालम्बिनि वत्सान्निधनदा गोपाङ्गनाः स्वागनाः । मृहारा गिरिगैरिक शिव शिव श्रीपनि यौणि वा ऋग्राहिकया तथापि तदिदं पाहुनिलोकेश्वरम् ॥६०॥ अस्मिनाये यद्यपीति पदमध्याहार्यम् । 'स्कन्धावारपदं स्वावास भूमिः प्रजः गोष्ठरधानम् । 'स्कन्धावारसदी ब्रज.' इति पाठान्तरम् । अत्र तु स्कन्धावार नाम स्वात्तनं विहाय अन्यत्र गताना राज्ञो निवेश- स्थानं तदेव सभास्थानमण्डपः । अनेन समीचीनग्रहमान नास्तीति सूचितम् । गोपासनाः गोपनियः स्वाहनाः स्वस्य भार्याः । अनेन गृहिण्यपि नास्तीति सूचितम् । धनदाः करदाः प्रजा. कतिपये केरन ·श्रीकृष्णकर्णामृतम् । जनाः । न तु सर्व इति भावः । अनेन धनसंपत्तिनास्तीति सूचितम् । वत्रादानि वत्सबन्धनरजुविशेष स्कन्धालाम्वनि सति गोपाः पशुपालकाः सह अयन्ते गच्छन्तीति सहाया। भटा इत्यर्थः । ते धादिर्येषां ते तधोकाः, आदिशब्देनः मन्यादय उच्यन्ते ।। लोके आयुधधारिणो बुद्धिमन्तश्च भटादयः । वत्सदामधारिणो गोपा आयुधधारिणो न भवन्ति न तु युद्धिमन्तवेति भावः । अनेन परिवारसपत्तिनास्तीति सूचितम् । झारा . अलंकाराः गिरिगरिक. पर्वतजन्यधातुविशेषो वा श्रीमन्ति कान्तिमन्ति बाँणि वा । अनेन भूषणसंपत्तिर्नास्तीति सूचि- तम् । तथापि समीचीन गृहायभावेऽपि प्राहिकया इदं कृष्णाख्य वस्तु तत्प्रसिद्ध प्राप्त त्रिलोकेश्वरं विष्णु प्राहुः वदन्ति । वृद्धा इति शेषः। शिव शिवेस्याश्चर्ये ॥ ६॥ श्रीमतहिशिखण्डपण्डनजुपे पामाभिरामविपे लावण्पैकरसावसिक्तवपुषे लक्ष्मीसरा मावृषे । ' कीलाष्टरसजधर्ममनस लीलामृनसानसे के वा न स्पृश्यन्ति हन्त महसे गोपीजनप्रेयसे ॥ श्रीमान् कान्तिमान् बर्हिगो मयूरस्य शिखण्डः पिञ्छ स एव मण्ड नमलंकारा तज्जुरते भजत इति तथोकः तस्मै। मयूरपिञ्छयुता. येत्यर्थः । शामा नीला अभिरामा मनोहरा लिट् कान्तिर्यस्य तस्मै, लावण्यं कान्तिविशेषः तदेकरसः । अत्र एकशब्दः केवलार्थकः । लावण्यमात्ररस इत्यर्थः । तेनावसिकमाकृतं वपुर्यस्य तस्मै, लक्ष्मी- रेव सरः तस्य प्रारे वर्तुकालाय । लक्ष्मीवाहितार्थप्रदायेत्यर्थः । लीलाभिर्विलासैः आकृयानि रसज्ञान विदुषां 'धर्मप्रधानमनानि येग । ।

·। तृतीय आश्वासः तस्मै, लोलेच अमृतस्य स्रोतः प्रवाहः तस्म, गोपाजनानां प्रेयसे प्रियतमाय । 'द्विवचन-' इत्यादिना ईयमुन् । 'प्रियस्थिर-' इत्या. दिना प्रियशब्दस्य प्रादेशः। महसे तेज़से । श्रीकृष्णायेत्यर्थः । के वा न स्पृहयन्ति नेच्छां कुर्वन्ति । सर्वे जना इच्छां कुर्वन्तीत्यर्थः । 'स्पृद्देरीप्सितः' इति चतुर्थी ॥६॥ भापाटलाधरणधीरविलोळनेत्र- मापोदनिर्भरतपद्भुतकान्तिपूरम् । आविःस्पितामृतमनुस्मृतिलोभनीय मामुदिनाननमहो मधुरं मुरारेः ॥ ६२ ॥ आ समन्तात्पाटलः पाटलवर्णः अधरो यस्य तत्, अधारे चचले. विशेषेण लोले तृष्णायुक्त नेत्रे यस्य तत् , आविः प्रकाशमान स्मितम- मृतमिव यस्य तत् , मुरारेः कृष्णस्य मधुरं सुन्दरं यथा तथा भामु दितमीषन्मुकुलितनयनमाननं मुखम् , अनुस्मृत्या निरन्तरस्मरणेन, लोभनीयम्। सदा ध्यातव्यमित्यर्थः । अहो इत्यश्चर्य । यद्वा अहो इति संयो- धने। तथा च है जनाः, उक्तविशेषणविशिष्टं कृष्णमुसं सदा ध्यातव्यमिति . योजनीयम् ॥ ६२॥ नाहि जागृहि चेतो न चिराय कृतार्थता भवतः । अनुभूयतामिदमिदं पुरः स्थितं पूर्णनिर्वाणम् ॥ ६३ ॥ हे चेतः हे हृदय, भवतः कृतार्थता धन्यता न चिराय । जातेति शेषः । जागृहि जागृहि निद्रा लज । मौट्य त्यजेत्यर्थः । संभ्रमेण द्विरु- फिः । इदमिदं पूर्ववद्विरुक्तिः । पुरसस्थितम् अग्रे स्थितं पूर्णनिर्वाण निरति- ·श्रीकृष्णकर्णामृतम् । शयसुखम् । श्रीकृष्ण इत्यर्थः । अनुभ्यताम् ॥ ६३ ॥ चरणयोररुणं करुणाईयो कचभरे बहुकं विपुलं शो। वपुषि मजुळमजनमेव के बयसि बालपहो मधुरं महः ।। ६४ ॥ भहो इति संयोधने । तथा च हे जनाः, चरणयोः पादयोः अरुणं रकवर्णम् , कच भरे शिखायो बहुलमधिकम् , करुणा दया तया भाईयोः सरसयोः दृशोः नयनयोः विपुलं विशालम्, अजनं कजलं तद्वत् मेवके नीले वपुषि शरीरे मजुलं सुन्दरम् , वयसि बालं महः तेजः । श्रीकृष्णात्यमित्यर्थः । मधुरं हृद्यम् । उकविशेषणविशिष्ट कृष्णाख्यं वस्त्वेव हृद्यं नान्यदिति भावः ॥ ६४ ॥ माळावईमनोज्ञकुन्तकभरा वन्यप्रमूनोक्षितां शैकेयद्राक्लूपचित्रातलका शश्चन्मनोहारिणीम् । कोलावेणुवामृतकरसिका लावण्यलक्ष्मीपपी वाला बाळतमाळ नीलवपुर्ष वन्दे पर देवताम् ॥ माला च बह च ताभ्यां मनोज्ञः सुन्दरः कुन्तलाना केशाना भरः भतिशयो यस्यास्ताम् , बने भवानि बन्यानि तानि च तानि प्रसूनानि पुष्पाणि तैक्षितां सिकाम् । वन्यपुष्पैरल कृतामि सर्धः। शि- लायाः संवन्धी शैलयः धातुविशेषः स चासो द्रवः तेन क्लसं रचितं चित्रतिलक विचित्र विशेषकं यस्यास्ताम् , शवन्मनाहारिणी सदा ·तृतीय आश्वासः ।। १७३ मनोहरणशीलाम् । निखसौन्दर्यामिलधः । लोलार्थे वेणुरवः स एवं अमृतं तत एकरसिकाम् । वेणुगानरसमियमेव जानाति नान्येत्यर्थः । लावण्यलक्ष्मीमयी बालतमालवनीलं वपुर्यस्यास्तो वालो परो देवता श्रीकृष्णं वन्दे ॥६५॥ गुरु मृदुपदे गूढं गुल्फे घनं जघनस्थले नलिनमुदरे वीरं वाहोर्विशालमुरस्थिळे । पधुरपधेरे मुग्धं वो विशाळविलोचने बहु कवभरे वापं वेपे मनोज्ञमहो महः ॥ ६६ ॥ मृदु कोमलं तच तत् पदम् अधिः तस्मिन् गुरु दुर्भरम् , गुल्फे गृहं संतम् । गुहकप्रदेशे अनुन्नतमिसर्थः । जघनप्रदेशे धनमाधिकम , उदेर कुक्षौ नलिन तामरसम् , बाहोः वीर शूरम् , उरःस्थले विशालं विपुलम् , अपरे मधुरममृतस्वरूपम् , विशालविलोचने वक्त्रे मुग्धं गुन्दरम् , कपभरे शिखायो बहु अधिकम् , षे अलंकारे वन्यं बनजस्य पुष्परूपम् , महः तेज कृष्णाख्यं मनो मुन्दरम् । अहो आचर्यम् ॥ जिहानं जिहानं न जानेन मौनध्य दुहानं दुहान सुधा वेणुनादैः। लिहान लहानं सुदीर्घरपाड़- महानन्दसर्वस्वमेकं नमेचम् ॥ ६७॥ जनसंवन्धि जानम् । यौवनमित्यर्थः । तेन मौग्ध्यं सौन्दर्य जिहान बिहानं नु अतिशयेन प्राप्तवन्तं वा, वेणुनादैः मुवाममृतं दुहानं दुहान ·१७४ श्रीकृष्णकर्णामृतम् अतिशयेन वर्षन्तं वा, मुदीधैः अपाङ्गः कटाक्षः लिहानं लिहानं सम्यक्पश्यन्तं वा । सर्वत्र 'नित्यवीप्सयोः' इतिः द्विर्भातः । महांथा. सावानन्दश्वातत्र सर्वखा निरतिशयानन्दखरूपम् ; एकम् उक्तविशेषण- विशिष्टवन्यतमं तं प्रसिद्ध कृष्णं नमत् नमस्कारं कुर्यात् ॥, लसतहपीडं ललितळालतस्मेरवदनं ।' भ्रमक्रीडापाङ्ग प्रणतजनतानिवृतिपदम् । नवाम्भोदश्याम निनमधुरिमाभोगभरित परं देवं वन्दे परिमिलितकैशोरकरसम् ॥ ६८ ॥ लसत् प्रकाशमानं वईमेव आपोडः शिरोमालिका यस्य तम्,. ललि- तललितं मुन्दरसदृशम् । अतिसुन्दरमित्यर्थः । 'प्रकारे गुणवचनस्य' इति सादृश्यार्थे आभीक्ष्ण्ये वा द्विरुक्तिः । कर्मधारयस्वात्मुलोपः । स्मेरं मन्दहासयुकं वदनं यस्य तम्, भ्रमन्तवलन्तः क्रीडापाता: विला- सप्रथानकंटाक्षाः यस्य तम्, प्रणता नम्रा सा चासौ जनता जनसमूहः तस्या निर्वृतिः मुखं तस्याः पदं कारणम्, नवाम्भोदः वर्षाकालीनमेषः तद्वत् श्यामं नीलम् , निजः आत्मीया.स.चासौ मधुरिमा सौन्दर्य तस्य आभोगः परिपूर्णता तस्य भरः अतिशयः सोऽस्य संजात' इति. तथोकः तम् , परिमिलिता व्याप्ताः किशोरसंबन्धिनो रसा. गुणाः यस्य तम्, परमुत्कृष्टं देवं कृष्णं वन्दै ॥ ६॥ सारस्यसामग्यमिवाननेन माधुर्य चातुर्यमिव स्मितेन । - ·तृवीय आश्वास तारुण्यकारुण्पमिवेक्षणेना .... चापल्यप्ताफल्यमिदं शो ॥६९ ।। आननेन, मुखेन सरसस्य भावः सारस्यम् । सौन्दर्यमित्यर्थः । तस्य सामध्यमिव समप्रतेवं । सौन्दर्यपरितिरिवेत्यर्थः । सितेन हासेन मधु- रस्थभायो:माधुर्य, तस्य नातुर्यमिक, चमत्कार इवा). असन्तहृद्यतावि- शेप,इवेयर्थः। ईक्षणेन, चक्षुषा तारुण्य, परिपूर्ण तच कापण्याच तदिव । परिपूर्णदयेव, स्थितमिलर्थः । इदं परिदृश्यमान, कृष्णाक्ष्य वस्तु में मम शोनयनयोः चापल्यं चायल्यं तस्य साफल्यं फलसंबन्धः। भनेत्रचापलस्य कृष्णास्य वस्त्वेव फलमित्यर्थः । मत्रव्यापाराणां मध्ये कृष्णविषयव्यापार एवं फलवान् नान्य इति भावः ।। ६९ ॥ रागान्धगोपीजनवन्दिताभ्यां योगीन्द्रभृतेन्द्रनिपविताभ्याम् । आताम्रपकेरुहविभ्रमाभ्यां स्वामिन्पदाभ्याम्पमालिस्ते ॥ ७० ॥ हे स्वामिन् , रागोऽनुरागः तेन अन्धाः अन्यत व्यापारहीना ते च ते गोपीजनाथ तन्दिताभ्यो नमस्कृताभ्याम्, योगीन्द्रा। मुनि. श्रेष्ठाः त एव भृन्दा धमरधाः निषेविताभ्यां नितरामास्वादिता. भ्याम् । ध्याताभ्यामित्यर्थः । आतात्रे समन्तात्ताने ते च ते परहे तयोः विभ्रमा विलासा इव. ययोस्वाभ्याम् , ते पदाभ्याम् अयमालि- नमस्कारः। मया क्रियते इति शेषः ।....

·श्रीकृष्णकर्णामृतम् अर्धाजुलापात्रजमुन्दरीणा. मत्रिमाणां च सरस्वनीनाम् । आशयेन श्रवणाचलन संभावयन्तं तरुणं गृणीमः ॥ ७१।। । प्रजमुन्दरीको घोरयुक्तीनाम् अकृत्रिमाणो कपटरहितानां सरस्व- तीनो वाचाम् अर्धस्य एकदेशस्य अनुलापान पुनः पुनरुचारणानि धव. योरचलेन प्रान्तन आशियेन च सरसहृदयेन च संभावयन्तं यहु. मन्वानं तरुणं युवानम् । कृष्णमित्यर्थः । गृणीमः उच्चारयामः । ' शब्दे इस्मालट ॥ ७१ मनसि मम संनिधचा पधुरमुखा मन्धरापाहाः । करकलितललितवंशा कापि किशोरी कृपालहरी॥७२॥ ॥ . मधुर मुन्दरं मुखं यस्याः सा तथोका, मन्थरा अपार कटाक्षा यस्याः सा, कराभ्यां कलितो गृहीतः ललितः मुन्दरः वंशो वेणुर्यस्याः मा, कापि वाचामगोचरा किशोरी वाला पालहरी दयोसेकः, सा मम मनसि संनिधता सम्यक्तिष्ठतु इत्यर्थः ॥ १॥ रक्षन्तु नः शिक्षिवपाशुपाल्या बाळावृता की शिखावतंसाः।

·तृतीय आश्वासः पाणमियप्रस्तुतवेणुगीताः शीता दृशो शीतलगोपकन्याः ॥ ७३ ॥ शिक्षितमभ्यस्तं पाशुपाल्यं गोरक्षणं यामिताः, गलैराकृताः, वहिगो मयूरस्य शिखैव अवतंसः शिरोभूषणं यास ताः, प्राणवर प्रियं प्रस्तुतवेणुगीतं साध्यवेणुगानं यास ताः । गीतशीता इति पाठे गोतेन शीता दृशोनयनयोः शीता अत्यादरेण प्रायाः, शीतला समीचीना गोपकन्या यासां ताः, यद्वा आलिशानादौ औषण्यं विहाय शिशिरा गोपकन्या यासां ताः इति था, नामसान् रक्षन्तु ॥ ३॥ स्मिनस्तवकिताधर शिशिरवेणुनादामृतं मुहुस्तरळलोचनं पदफटाक्षमालाकुळम् । उरस्वटविलीनया कमळया समानिङ्गितं भुवःस्थलमुपागतं भुवनदैवतं पातु नः ॥ मितेन स्लवक गुच्छमस्य वंजातमिति इलच् ।' तयोकः अधरः यस्य तत्, शिशिरं शीतलम् वेणुनाद एव अमृतं यस्य तत, मुहुः अत्यन्तं तरले चचले लोचने यस्य तल, मदप्रधाना: कटाक्षा: पां मालया भाकुलम् । संतन्यमानकटाक्षयुकामिलयः । उरसटे विलीनया विद्यमानया कमलया लक्ष्म्या ममालिक्षितम्, भुवः भूमः स्थलं प्रदेश. मुपागतं प्राप्तम् , भुवनानां देवतं कर्तु । श्रीकृगरूपमित्यर्थः । नः असान् पातु रक्षतु ॥ ५४॥ नयनाम्बुजे भजत कामदुर्घ हृदयाम्बुजे किमपि कारुणिकम् ।' F.K.13

·श्रीकृष्णकर्णामृतम् ।
चरणाम्बुजे मुनिकुलैकधनं
वदनाम्बुजे बजवधूविभवम् ।। ७५ ॥
नयनमम्युजमिव तस्मिन् कामान् वाञ्छितार्थान् दोग्धीति काम-
बुभम् । 'दुहः , कन्यश्च' इति घः। कारणस्वकर्तृकदर्शनमात्रेण
भजानां सकलसंपत्समृद्धिप्रदमित्यर्थः। हृदयं मनः अम्युजमिव तस्मिन्
किमपि कारुणिकं परमदयाळुम् । सदा द्वेषराहित्येन दयावन्तमित्यर्थः ।
चरणमेम्बुजमिव ' तस्मिन् मुनिकुलानाम् ऋपिसमूहानाम् एकधनं
मुख्यधनम् । सदा मुनिभ्यातमित्यर्थः । वदनमम्बुजमिव तस्मिन् व्रजव.
धूनां विभवमैश्वर्यभूतं भजत सेवध्वम् । हे इन्द्रियाणीति शेषः ॥ ७५ ॥
निर्वासनं हन्त रसान्तराणां
निर्वाणसाम्राज्यमिवावतीर्णम् । ...
अव्याजमाधुर्यमहानिधान-
मव्याजानामधिदैवतं नः । ७६ * .
रसान्तराणां ' रसविशेषाणाम् । माधुर्यादिरसविशेषाणामित्यर्थः ।
निर्वासनं तिरस्कारकम् । ब्रह्मरूपरसापेक्षया इतररसानां तुच्छत्वादिति
भावः । तर्हि माधुर्यादिरसतिरस्कारकत्वे कृष्णस्यानुपादेयता स्पादिया.
शश्याह-निर्वाणेति । निर्वाणसाम्राज्यमिव मुक्किसर्वस्वमिव अवतीर्ण-
मवस्थितम् , अव्याज निरुपाधिकं तच 'तत् माधुर्य सौन्दर्यम् । भूपणा.
धनपेक्षसौन्दर्यमित्यर्थः । तस्य महानिधानम् अधिकनिक्षेपः, तत् बना.
नामधिदैवतं नियन्त। श्रीकृष्णाक्ष्यमित्यर्थः । नः अस्मान् अव्यात् ।
इन्तेति वाक्यारम्भे हर्षे वा ॥ ६ ॥

·मेघेन साकं कलहमुद्हतीति तथोक्तम् । नीलमेघवद्विद्यमानमित्यर्थः । तृतीय आश्वासः । न खेळतां मनसि खेचराङ्गना- माननीयमृदुवेणुनिास्वनैः। काळमेघकळहोदई महः । कानने किमपि नः कृपास्पादम् ॥ ७७ ५ खेचराणामन्तरिक्षस्थितर्किनरकिंपुरुषाणाम् अनाभिः माननीया बहुमन्यमानाः ते च ते मृदुवेणुनिःखनाश्च । खेचराङ्गनामाननीयेत्यनेन वेणुनादस्यातीव माधुर्य सूच्यते । तैः कानने वृन्दावने कालमेघेन नील- कृपास्पदं दयाधारम् , किमपि याचामगोचरं महः तेजः । श्रीकृष्ण इत्य. थः । नः अस्माकं मनसि खेलता संचरतु । खेल चलने । ७७ ॥ गोपीनापभिमतगीतवेपहा- दापीनस्तनपरनिर्भरोपगूढम् । केळीनामवतु रसैरुपास्यमान कालिन्दीपुलिनचरं परं पहो नः ॥ ७८ ॥ अभिमती अङ्गीकरणीयौ च ती गांतवेषौ गानालंकारौ ताभ्यो ज. नितो हर्पः संतोषः तस्माद्धेतोः, गोपीनाम् । गोपनीभिरित्यर्थः । 'कस्य च वर्तमाने' इति पष्ठी,। आपीनी स्थूलो. तौ च ती खना च तयोः भरः अतिशयः तेन निर्भर गाढं यथा तथा उपगूढमालिङ्गितम् , “केलीना रसैविशेषैः उपास्यमानम् । सकलविलासविशेषयुक्तमित्यर्थः । यद्वा चतु- रशीतिविधबन्धविशेष:तुभिः गोपत्रीभिरुपास्यमानमिति वा । कालिन्दी यमुना; तस्याः पुलिनानि सैकतानि तेपु चरतीति तोफम्, परमुत्कृष्ट ·श्रीकृष्णकर्णामृतम् । महः तेजः। श्रीकृष्णाख्यमित्यर्थः । नः अस्मान अवतु रक्षतु ॥ ८ ॥ एणीशावविलोचनाभिरळसाणीमरमौदिभिः वेणीभूतरसक्रमाभिरभितः श्रेणीकताभिर्वताः। पाणी नाम विनोदयनरतिपतेस्तूणीशयैः सायकै. वाणीनामपदं परं ब्रजजनक्षोणीपतिः पातु ना, अलसः मन्दगमनसंपादकः श्रोण्या नितम्बस्य भरः अतिशयः तस्य प्रौढिर्यासी ताभिः नन्दबजयुवतिभिरित्यर्थः । वेणीभूतः प्रवाहीभूनः रखाना क्रमः संचारो यासा ताभिः। संतन्यमानरसविशेषयुक्ताभिरित्यर्थः । श्रेणीकृताभिः पङ्कितया स्थिताभिः एण्या हरिण्याः शावः 'शिशुः तस्य विलोचने इव विलोचने यास ताभिः । नन्दप्रजयुवतिभिरित्यर्थः । अभितः सर्वत: वृत आवृतः, रविपतेः मन्मथस्य पाणी इस्तौ तूण्या निषले सेरत इति तथोकाः तैः सायकैः बाणैः विनोदयन् विनोदवन्तौ कुर्वन् । मन्मथतूणीस्थयाणानामवसरं संपादयग्नित्यर्थः । वाणीनां वेदान्तवा- क्यानां .परमत्यर्थमपदमविषयम् । अभिधया कदाचिदप्यप्रतिपाद्यमान मित्यर्थः । पदशब्दस्य नित्यनपुंसकत्वान्न क्षोणीपतिसामानाधिकरण्य- विरोधः । प्रजजनानां गोपीगोपालकानां क्षोणीपतिः राजा नः अमान् पातु नाम । नामेति संभवे ॥ ७९ ॥ कालिन्दीपुलिने तमालनिविडच्छाये पुरः संचर- 'तोये तोयजपत्रपात्रनिहितं दध्यनपश्नाति यः । बामे पाणितले निधाय मधुरं वेंगुं विषाणं कटि- मान्ते गाश्च विलोकयन्पविकलं तं वालमालोकये , ·तृतीय आश्वासः । यो वाल: कटिप्रान्ते कटिवामपार्श्वे स्थाप्यमाने वामे पाणितले । वा. ममुष्टावित्यर्थः । मधुरं मधुरगानसंपादकं वेणुं मुरली विषाणं चा रागभूत • मुखवायविशेषं च निधाय स्थापयित्वा । कुक्कुटासनया स्थित्वा वेणु- विषाणयुकवाममुष्टिं कटिवामपार्श्वे स्थापयित्वेत्यर्थः । यदा वाम पाणितले वेणुं निधाय कटिप्रान्ते विषाणं निधायेति या योजनीयम् । प्रतिकलं प्रतिक्षण गाय पशूख विलोकयन् पश्यन् , तमालानां तापिञ्छानो नि. बिडा सान्द्रा च्छाया यस्य तस्मिन् पुरः अग्रे संचरत् प्रवहत् तोयं जलं यस्य तस्मिन् कालिन्दीपुलिने यमुनासैकते तोयजपत्रं तामरसदलं तदेव पात्रं तत्र निहितं न्यस्तं मधुरं दध्यनम् अनाति भुते तं घालं बालकृष्णम् आलोकये पश्यामि ॥८॥ . पगोपीवदनेन्दुपण्डनमभूत्कस्तूरिकापत्रक यल्लक्ष्मीकुचशातकुम्भकलशे व्याकोचमिन्दीवरम् । यनिर्वाणनिधानसाधन विधौ सिद्धाञ्जनं योगिनां तन्नः श्यामळमाविरस्तु हृदये कृष्णाभिधानं महः ।। यत् कृष्णाभिधानं महः गोपीनां वदनानि इन्दव इव तेपो मण्डनम- लंकारभूत कस्तूरिकापत्रमेव कस्तूरिकापत्रकं मृगमदतिलकमभूत् , यन्महः लम्या रक्मिण्याः कुचावेव शातकुम्भकलशौ स्वर्णघटी तयोः ब्याकोचम् इन्दीवरम् । भभूदिति संवन्धः । यन्महः योगिनां निर्वाणं मुक्तिः तस्य निधानं निक्षेपः तस्य साधनविधौ कारणकलाप सिद्धाजनं नि- क्षेपप्रदर्शककजलविशेषः । यथा चक्षुसंबद्धमननं निक्षेपं साधयति तथा कृष्णाख्यं महोऽपि चक्षुःसंबद्धं सत् निर्वाणसाधकमिति भावः । तत् उक्तविशेषणविशिष्टं श्यामलवणे कृष्णाभिधानं कृष्णनामकं महः ·१८२ श्रीकृष्णकर्णामृतम् । तेजना अस्माकं हृदये आविरस्तु प्रकाशताम् । नैरन्तर्येण प्रायता- मित्यर्थः ॥ ८॥ फुल्लेन्दीवरकान्तमिन्दुवदनं ववित्सपियं श्रीवस्सामुदारकौस्तुभधरं पीताम्बरं सुन्दरम् । गोपीनां नयनोपळाचिततन गोगोपसंघात .गोविन्दं फळवेणुनादनिरतं दिव्याभूपं भजे ॥ फुल्लेन्दीवरवत् विकसितोपलवत् कान्तं मनोहरम्, इन्दुवदनम्, वहांव- तंसप्रियम्, श्रीवरसाकम् , उदार उत्कृष्टः स चासौ कौस्तुभो मणिविशेषः तस्य परतीति धरम् , पीतमम्बर वस्त्रं यस्य तम् ,, सुन्दरम् , अत एव गोपीना नयनान्येक उत्पलानि तैरविता पूजिता । दृष्टेति यावत् । तनुः शरीरं यस्य तम् , माय गोपाश्च तेषां संघैः समूहैः आवृतम् , कल- वेणुनादः भन्यक्तमधुरः अव्यकमधुरवेणुगानं तत्र निरतमासक्तम् , दि- व्याः श्रेष्ठा अंगभूषा अवयवालंकारा हारकेयूरादयो यस्य तं गोविन्दं भजे सेधे । श्रीगोपालकृष्णमन्त्रराजस्य पुरुषार्थचतुष्टयोपयोगि ध्यानमेतत् । तदुक्तं सनत्कुमारसंहितायाम्- 'एवं विन्यस्तदेवः सन्ध्यायेत्कृष्ण हृद- म्बुजे। कलायकुसुमश्याममम्भारहनिभेक्षणम् ॥ वेणुगानरतं देवं बर्हि- पहावतंसकम् । 'दिव्यपीताम्बरधरं पूर्णचन्द्रनिभाननम् ॥ वन्यैस्तमालपु. पैध शोभितं वनमालया। नेत्रोत्पलैश्च नारीणामर्थित सुन्दराकृतिम् ॥ हारकेयूरमकरकुण्डलोदारभूषणैः । विराजमान श्रीवत्सकौस्तुभोद्भासितो. दरम् ।। गोपाङ्गनापरिवृत मूले कल्पतरोः स्थितम् । हेमपीठे मुविमले सरनोपशोभिते ॥ रुक्मिणीसत्यभामाभ्यां पार्श्वगाभ्यां विराजिते गोपालैगोसमूहम धन्यसाक्षरमत्सरैः॥ आवृतं देवतान्दैः पुष्पष्टिकरे- .

·1 तृतीय आश्वास दिपि । वेणुनादसमाकृटचित्तरतिभिरर्चितम् ॥ दिव्येन वेणुनादेन नयन्तं स्वशं जगत् । एवं गोपातनानाथं ध्यात्वा हृदयपहजे । समाहितमना भूत्वा जपेन्मन्त्रमनुत्तमम् ' इति । रक्षन्तु त्वामसितजळजरञ्जलिः पादमूळे मीना नाभीसरसि हृदय मारवाणा मुरारे । हाराः कण्ठे हरिमणिमया वक्रपद्मे द्विरेफार पिञ्छाचूडाचिकुरनिचये घोपयोपित्कटाक्षाः ।। अस्मिन्पये यत्तच्छन्दावध्याहर्तव्यो । एवमेव 'धनुः पौष्पं मौ:--' इति शोके लक्ष्मणभोपाध्यायरध्याहती। ये कटाक्षाः मुयरेः कृष्णस्य पादमूले मसितजलजैः उत्पलैः अमलिः, नाभ्यय सर; तस्मिन् मीनाः शहराः, हृदये वक्षसि मारवाणा मन्मथवाणाः, कण्ठे हरिमशिमया. इन्द्र- नीलमयाः हाराः कण्ठमालिकाः, वक्वमेव पन तस्मिन् द्विरेफाः भ्रमराः, चिकुरनिचये सिखायां पिञ्छावजूढाः वहरूपशेखराः भभूवन् , हे घोष- योपित्कटाक्षाः ब्रजनीजनकटाक्षाः खो रक्षन्तु ॥ ८३ ॥ दधिमथननिनादैस्त्यक्तनिद्रप्रभाते . निभृतपदमगारं बल्लवीनां प्रविष्टः । मुखकमळसमीरैराशु निर्वाप्य दीपा. कलितनवनीतः पातु गोपालबाळा ॥ प्रभाते अपररावेदनो मथनमालोडनं तस्य निनादा प्यनयः तैः सका निद्रा येन स तमोफः सन् , वक्षवीन गोपीनामगारं गृहं निमू- ·१८१ श्रीकृष्णकर्णामृतम्। . वानि मन्दं मन्दं न्यस्वानि पदानि यस्मिन्कर्मणि तद्यथा तथा प्रविष्ट सन् , मुसं कमलमिव तस्य समीरैः । उच्छारीरित्यर्पः । दीपान् भाशु शीघ्र निर्वाप्य बसयित्वा कवलितं गिलितं नवनीतं येन स तथोकः गोपालवालः श्रीकृष्णः पातु रक्षतु । अस्मानिति शेषः ॥ ४ ॥ मातः स्मरामि दधिघोषविधूतनिद्रं निद्रावसानरमणीयमुखारविन्दम् । दृधानवद्यापुपं नयनाभिराम. मुभिद्रपधनयनं नवनीतचीरम् ॥ ८५ ॥ दो पोषः दधिमधनस्य उर्ध्वनिः तेन विधूता विसर्जिता निद्रा येन तम्, निद्राया अवसाने अन्ते रमणीय मुखारविन्दं यस्य तम् , “हवं मनोहरमनवयं दोषरहितं वपुः शरीरं यस्य तम् , नयनयोरभि. रामम् । यद्वा नयने अभिरमते यस्सिन्स तथोक्तस्तमिति वा । उनिदे •विकसिते ते च ते पद्म च ते इव नयने यस्य तम् , नवनीतस्य चोर मालकृष्णं प्रातःप्रभातकाले स्मरामि ॥५॥ फुल्लहल्लकववंसकोज्ज्वल- दल्लमागमगीगवेषितम् । वछपीचिकुरवासिताकुली- पल्लवं कमपि वल्लवं भजे ॥८६॥ , फुले विकसित हलके रक्तमध्यके ते एव अवतंसौ कर्णपूरी ताभ्याम अरवलन्ती प्रकाशमानौ गल्ली हनुप्रदेशौ यस्य तम् । गल्लोऽस्त्री, तत्परा ·१८५ तृतीय आश्वासः। हनुः' इति शब्दार्णवे। आगमा वेदान्ताः तेयो गावो वाचः। 'स्वर्ग पशु वाग्वघड्नेत्रप्रणिभूजले । लक्ष्यदृष्ट्या स्त्रिया पुसि गौः' इत्यमरः । गो. रतद्धितलाक' इति गोन्तात्तत्पुरुषान् । 'टिहाणद्वयसन्-' इत्यादिना ही । ताभिः गवेषितम् । विचारितमित्यर्थः । वल्लवीनो गोपीनां चिकुराः कुन्तलाः तैः वासिताः परिमलिताः अङ्गुल्यः पल्लवा इव यख तम् । सदा गोपिकाकेशपाशालंकारष्णुमित्यर्थः ।। कमपि वाचामगोचरं वल्लव कृष्णं भजे सेवे॥८६॥ - स्तेयं हरेईरति यन्नवनीतचौर्य जारत्वमस्य गुरुतल्पकतापराधम् । हत्यां दशाननहतिमधुपानगोष्ठी यत्पूतनास्तनपयः स पुनातु कृष्णा॥८७६ हेरेः कृष्णस्य नवनीतचौर्य यदस्ति तत् । यत्तदोनित्यसंबन्धात्तदिति लभ्यते । वर्णित सदिति यथालिङ्ग सर्वत्रास्मिन् श्लोके अध्याहार्यम् । स्तेयं चौर्यम् । 'स्तेनाद्यनलोपश्च' इति भावार्धे यत् नलोपश्च । हरति नाशयति । कृष्णनवनीतचौर्य येन पुरुषेण वनितं तस्य चौर्यदोपं तवर्णनं हरतीत्यर्थः । अस्य कृष्णस्य जारत्वमुपपतित्वं वर्णितं सत् गुरुः पिता तस्य तल्पं जाया । 'तल्पं शयनजाययोः' इति शब्दार्णवे । तत्र कृतापराधं फियमाणसंसर्गादिकं हरतीति सर्वत्रानुपाः । कृष्ण- भारत्वं वर्णित सत् मातृगमनदोपं हरतीत्यर्थः । हरेः हरिककेत्यर्थः । दशाननस्य रावणस्य हतिः वधः वर्णिता सती हत्या ब्रह्महत्या हरति, यस्य कृष्णस्य पूतनायाः स्तनयोः पयः। पयःशब्देन पयःपानं लक्ष्यते । कृष्णकर्तृकपूतनास्तनपय पानं वर्णित सत् मधुपानगोष्टी मद्यपानदोषं ·+ १८८ श्रीकृष्णकर्णामृतम् । विहाय कोदण्डशरी मुहूर्त पृहाण पाणौ मणिचारुवेणुस । मयूरवई च निजोत्तमाओं सीतापते राघव रामचन्द्र ॥ ९२।। हे सीतापते राघव रामचन्द्र, कोदण्ड शरौ धनुर्वाणो विहाय सका पाणौ हस्ते मणिभिः चाहं वेणुम् , निजमात्मीयम् । निजमात्मीय- नित्ययोः' इत्यमरः । तच तत् उत्तमाझं शिरः तस्मिन् मयुरपई च मुहूर्त क्षणमात्रं गृहाण धारय । तदनन्तरं नमस्करोगीति शेषः । 'सीतापते त्वां प्रणमामि पश्चात्' इति समीचीनः पाठः । शेषादाना. भावात् ॥ १२॥ अयं क्षीराम्बोधेः पतिरिति गवा पाळक इति श्रितोऽस्माभिः क्षीरोपनयनधिया गोपतनयः। अनेन मत्यूहो व्यरचि सततं येन जननी- स्तनादप्यस्माकं सकृदपि पयो दुर्लभमभूत् ।। अयं गोपतनयः कृष्णः क्षाराम्भोधेः क्षीरसमुद्रस्य पतिरिति हेतोः गवा पशूनां पालक इति हेतोः। इति हेतुप्रकरणप्रकारादिसमाप्तिषु' इति शब्दार्णवे । एतद्विशेषणद्वयेन क्षीराधिक्यं सूच्यते । धीरोपनयनं क्षीरप्राप्तिः तस्य धिया । मम क्षीरं दास्वतीति बुद्धा इत्यर्थः । अस्माभिः श्रितः आश्रितः । अनेन कृष्णेन सततं सदा प्रत्यूहः क्षीरप्राप्तर्विन व्यरचि कृतः । कर्मणि लुङ् । येन कारणने अस्माकं जननीस्तनादपि पयःपानं सदपि एकवारमपि दुर्लभं दुःखेनापि प्राप्नुमशक्यमभूत,

·तृतीय आश्वासः।
तेन कारणेन प्रत्यूहः कृत इत्यर्थः । कृष्णभक्ता मुक्कत्येन पुनर्जनना.
भावान्मातृस्तन्यपानाप्रसक्तिरिति भावः ॥ १३ ॥
ध्यानेन पुरः प्रसने कृष्णे इस्तेन गृहीते सति हस्तं तिरस्कृत्य गतव.
न्तं कृष्णं प्रत्याह-
इस्तमाक्षिप्य यातोऽसि वळाकृष्ण किमद्भुतम् ।
हृदयाघदि निर्याप्ति पौरूपं गणयामि ते ॥ ९४ ।।
कृष्ण, बलात् हस्तमाक्षिप्य तिरस्कृत्य यातोऽसि गतोऽसि । इद.
मद्भुतं किम् आश्चर्य किम् ? नाश्चर्यमित्यर्थः । हृदयात् नियासि निर्ग.
च्छसि यदि तदा ते तव पौरुपं पुंस्त्वं गणयामि संख्याविषयं करोमि ।
मम हृदयं सदा त्वां विहाय न प्रवर्तते । अतोऽन्यत्र गन्तुं न शक्यते
स्वयेति भावः ॥ १४ ॥
३
तपसि रविरिवोद्यन्पज्जतासम्पुराशी
प्लव इव पितानां स्वादुवर्षीय मेघः ।
निषिरिव निधनानां दीर्घतीवामपाना :
भिषगिव कुशलं नो दातुमापाति शौरिः ।,
तमसि अन्धकारे मजतां स्थितानाम् उद्यन् आविर्भवन् रविरिष
सूर्य इव अम्बुराशी समुद्रे जलाशये मज्जतो 'लव इव उडुप इव ।
मजनस्यात्या योजना । तृषिताना पिपासूनो स्वादुवर्षी समीचीनवर्षी
मघे इव, निर्धनानो दरिद्राणां निधिरिव निक्षेप इव, दीर्घः बहुकालव्यापी
तीवः कार्यण पीडाकरः भामयः व्याधिः येषां तेषां भिपागव वैद्य इव नः
अस्माकं कुशलं क्षेम दातुं शौरिः श्रीकृष्णः भायातु आगच्छतु ॥ १५ ॥

·१९० श्रीकृष्णकर्णामृतम् । कोदण्डं मरणं सुगन्धि विशिखं चक्रानपाशाकुशं हेमी वेणुलना करेध दधतं सिन्दूरपुजारुणम् । कंदर्यापिफसुन्दरं सितमुखं गोपागनावेष्टि गोपालं मदनाधिपं तमभनं त्रैलोक्यरक्षामणिम् ।। मरणं रचिमत् । ऐक्षवमित्यर्थः । कोदण्डं चापम् , शोभनो गन्धोऽस मुगन्धि। 'गन्धोत्-' इत्यादिना गन्धशन्दस्य इदादेशः । पुष्पमित्यर्थः । तदेव विशिसं पाणम्, चकं मुदर्शनं च भन्दः शङ्खच पाराव भराथ तत्तयोकम् । सेनाङ्गत्यादेकवद्भावः।इनः इमं हैमी ताम् । मुवर्णमयीमियर्थः । अनुदात्तादेव' इत्यनन्तत्वेन अणन्तरवाभावान प्रकृतिभावः । टिड्ढाणग--' इत्यादिना, दी । वेणुलतेव । सुवर्णमयवेणु चेत्यर्थः । अत्रत्ववकारोऽनुकसमुचयार्थः । तथा च पन- गदे अपि समुचिनोति । करेस्तैः दधतं गृहन्तम् । 'नाभ्यस्ताच्छतुः' इति न नुम् । सिन्दुरो रकवर्णद्रव्यविशेषः तस्य पुत्रवत् समूहवत् अक्षणं रक्तवर्णम, केदन्मिन्मथात् अविकसुन्दर अतिौन्दर्ययुतम् । अनेन सकलभूषणमूपितत्वं पीताम्बर चोकम् । लित मुखे यस्य तम् , गोपाङ्गनाभिः वेष्टितं तं प्रसिदं गोपालम् । इदमुपलक्षणम् । लक्ष्म्या भालिहित सुरदानवनागकन्यामिरप्यासमिति बोध्यम् । त्रिलोका एव त्रैलोक्यम् । खार्थे प्यत् । तस्य रक्षा रक्षणं तस्यां मणिम् ।, अतिशयेन रक्षकमित्यर्थः । मदनाधिपम् । सुन्दरजनश्रेष्ठमित्यर्थः । तं गोपालकृष्णम् अभजम सेवामकरवम् । भज सेवायाम् ' इत्याल । उत्तमैकवचनम् । श्रीगोपालकृष्ण त्रैलोक्यमोहनमन्धस्य ध्यानमेतत् । तदुकं सनत्कुमार हितायाम्-दुग्धाब्धिमध्यगमणिदीपदेदीप्यकानने । मण्डपे यं दिव्या तरोमणिपीठे गरुत्मतः ॥ आसीनमरविन्दाक्षमण रुचिराकृतिम् । अरु- ·- तृवीय आश्वास शालेपच्याम्यमापीतवसनोज्ज्वलम् । किरीटकुण्डलमणिप्रैवेयानदहारि• गम् । श्रीवरसकौस्तुभधरं काबीकङ्कणमुद्रितम् ॥ इक्षुधापं पद्मगते चाद- दान कराम्बुजैः । रमया रमणीयाभ्यो स्मरविहलगात्रया ॥ आश्लिट- मिक्षुचापामा बाहुनाश्लिष्टयेष्टया । सुरदानवगन्धर्वनागकन्यागतम् ॥ वरवेषाम्बरालेपभूपणेः सरविलः । नानापायनसंयुक्नीनालेपनगु- ज्ज्वलैः । एवं ध्यात्वा मधलक्षं मन्त्रद्वितयमभ्यसेत् ॥' इति ॥ ९६ ॥ दशाक्षरीमन्त्राजाभ्यां मक्षिणो वैकल्पिकारानपूजाविषयं कृष्ण माह-- सायंकाळे बनान्ते कुसुमित पपये सकते चन्द्रिकायां । त्रैलोक्याकर्षणाङ्ग सुरनरगणिकामोहनापात्रमूर्तिम् । सेव्यं भृकारभानवरसभरितोपकन्यासह. वन्देऽहं रासकेलीरतिमतिमुभगं वध्यगोपालकृष्णम् ॥ - कुमुमान्यस्य सन्तोति कुसुमितः स चासो समयश्च ।। वसन्तकाल. इत्यर्थः । तस्मिन् वनान्ते वनमध्ये सायंकाले रातो चन्दिकायो सलाम, सैम्ते पुलिने त्रयाणा लोकाना समाहारस्त्रिलोकी सैव त्रैलोक्यम् । खा भ्यम् । तदाकृष्यते यैराकर्षणानि । करणे ल्युट् । 'तादृशान्यानि यस्थ तम्, मुराध नराश्च तेपो गतिका बारवनिता तासां मोहनी मोहर्सपा- दिका अपारमूर्तिः कटाक्षविक्षेपः यस तम्, नवरसाना नवत्वसंख्याक रसानाम् । शारादीनामित्यर्थः । यद्वा क्षणे क्षणे नूतनरसाना भरः अ. तिशयः येषां संजातः तै: गोपकन्यासह शृङ्गारभावः शक्षारचेष्टाभिः मेन्यं मननीयम्, रासकेली रससंबन्धी विलासः तस्यां रतमायकम् , अतिगमगमतिमुन्दरम् , पश्य इप्यमाण: । सर्वजनकामनाविषय इत्यर्थः ।

·श्रीकृष्णकर्णामृतम्।
नीलग्रीवाप्रथपिन्छाफलनसुविलसत्कुन्तलं भानुमन्तं
देवं पीताम्बराढ्यं यज या दिनशस्त रमाय मुकुन्दर ।।
देवैरिन्द्रादिभिः धन्यं नमस्कार्य स्तवनीयं वा, विकसितकुरुविन्दानां
देदीप्यमानपारामाणामाभेवामा यस्य तम्, इन्दीवरे उत्पले इव अक्षि.
णी यस्य तम् । 'बहुधीही सक्यक्ष्णोः' इति षक् । गोपीना गर्वा च
बृन्दैः समूहैः वीतमावृतम् , जिता रिपुनिवहाः शत्रुसमूहा येन तम् ,
कुन्दानि च मन्दाराणि च तानाव हासा यस्य तम्, नोलप्रीवाणी
मयूराणाम् अभ्यपिञ्चस्य श्रेष्ठकलापस्य आकलनं प्रथनं तेन सुवि-
लखन्तः अतिशयेन प्रकाशमानाः कुन्तलाथिकुरा यस्य तम्, 'भानु-
मन्तं नूपुरादिसकलभूषणरुज्वलाङ्गम् , पीताम्बरेणाव्यम् , देवं प्रका.
शमानं धनिकं वा । पीताम्बरावटितमित्यर्थः । मुकुन्द श्रीकृष्ण
दिने दिने दिनशः । 'संख्यकवचनाच वाप्सायाम्' इति .B8-
म्येकवचनान्तदिनशब्दाद्वीप्सायां शस् । प्रतिदिनमित्यर्थः । मध्या
मध्याहकाले रमाय संपत्त्यै यज यज पूजय । संभ्रमेण द्विशक्तिः ।
हे साधकेति शेषः । तदुक्तं क्रमदीपिकायाम्-'मध्यदिने व प्रविधान •
विशिष्टरूपं वन्यं सुरर्पियतिखेचरमुख्यवृन्दैः । गोगोपगोपवानितानिकरैः
परीतं सान्द्राम्युदच्छविसुजातमनोहरामम् ॥ मायूरपिञ्छपरिक्लप्तवतंस.
रम्यधम्मिलमुल्लसितवालगतमम्बुजाक्षम् । पूर्णन्दुमिम्बवदनं मणिकुण्डल-
श्रीगण्डं सुनासमतिसुन्दरमन्दहायम् ॥ पीताम्बरं रुचिरनपुरहारकाधि-
केयूरकोमिकटकादिभिरुज्ज्वलापम् । दिव्यानुलेपितापेशहितमंसराज.
दम्लानचित्रवनमालमनादीप्तम् ॥ वेणु पन्तमय वामकरे दधानं
राज्यतरे पशुपयष्टिमुदारवेणुम् । दक्षे मणिप्रवरमीप्सितदानदक्षं ध्यावा
समर्पयतु नन्दजामिन्दिराप्यै॥२९॥

·तृतीय आश्वासः। १९५ दशाक्षरीमन्त्रराजाभ्यां मन्त्रिण. सायंकालपूजाविषयं कृष्णमाह-- चक्रान्तध्वस्तवैरिव्रजजितमपास्तावनीभारमायै- रावीनं नारदायैर्मुनिभिरभिनुतं तत्त्वनिर्णीतिहेतोः । मन्त्री तं निर्मला निरुपमरुचिरं चिन्तयेनीलभासं सायं विश्वोदयस्थित्यपहरणपदं मुक्तिदं वासुदेवम् ॥ मन्त्री गोपालमन्त्रजपशीलः सायं सायंकाले चक्रान्तेन मुदर्शना- प्रेण ध्वस्ताः छिन्नाः वैरिवजाः शत्रुसमूहाः येन तम् । 'बजा गोधाव- निवहाः' इत्यमरः । अत एव अजित जेतुमशक्यम् , अपास्तः उत्सा- रितः अवनीभारः भूभारो येन तम् , आद्यः ब्रह्मादिभिः आवीतमार. तम् , नारदा_मुनिभिः तत्त्वनिणीतिहेतोः तत्वनिर्णयार्थम् । केचि. जीवब्रह्मणो दः पारमार्थिक इति केचिदोपाधिक इति वदन्ति किं वा तत्त्वमिति तस्वनिर्णयार्थमित्यर्थः । अभिनुतं स्तूयमानम्, निर्मलानि परिशुद्धान्यज्ञानि यस्य तम्, निरुपमरुचिर युवानम् , नीलभापं नील. वर्णम्, विश्वस जगतः उदयस्थित्यपहरणपदम् उत्पत्तिस्थितिलयकारणम् । पदशन्देनाभिन्ननिमित्तोपादानकारणमिति सूच्यते । मुर्ति ददातीति मुक्तिदः तम् । 'आतोनुपसर्ग कः' इति कः । वसुदेवस्यापत्यं पुमान्ना- सुदेवः तम् । श्रीकृष्णमित्यर्थः । चिन्तयेत् पूजयित्वा ध्यायेदित्यर्थः । तदुक्तं क्रमदीपिकायाम्- 'तृतीयकालपूजायामस्ति कालविकल्पिका । थापाहे निशि वेत्यत्र वदन्त्येके विपश्चितः ॥ दशाक्षरेण चेद्रात्री साया- हेऽयादशार्णतः । उभयोरुभयेनैव कुर्यादित्यपरे जगुः ॥ सायादे दारवत्यां तु विचित्रोयानशोभिते । हंससारससंकीर्णः कमलाकरक्षा- लिभिः ॥ सरोभिरमलाम्भोभिः परीते भवनोत्तमे । उद्यत्प्रद्योतनोद्भूतस- ।

·१९६ श्रीकृष्णकर्णामृतम् । द्युतौ मणिमण्डपे । मृद्वारस्तरे समासीनं हेमाम्भोजासने हरिम् । नार• दायैः परिवृतमात्मतत्वविनिर्णये ॥ तेभ्यो मुनिभ्यः सद्धाम दिशन्तं परमाक्षरम् । इन्दीवरनिभं सौम्यं पनपतायतेक्षणम् ।' चारप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् । श्रीवत्सवक्षःसंभ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ काश्मीरकपिशोरस्क पीतकौशेयवाससम् । हारकेयूरमकररशनाख्यैः प. रिस्कृतम् ॥ हृतविश्वभराभूरिभारं मुदितमानसम् । शचभगदापारा- जडजवतुष्टयम् ॥ एवं ध्यात्वायन्मन्त्री स्वाद्वः प्रथमावृतिः।। इसादि ।। 1..॥ त्रैलोक्यसंमोहनमन्त्रदयस्य ध्यानविशेषमाह- कोदण्डमैक्षवमखण्टामिपुं च पौर्ण चक्राजपाशमणिकाश्चनवंचनाळम् । विभ्राणामविधयाहुभिरकवर्ण ध्यायेरि मदनगोपविलासवेषम् १५१०१॥ रक्षसंबन्धि ऐक्षवम् , अखण्ड दृदं कोदण्डं चापम्, पुम्पपन्धि- नमिषु पाणं,च, च, सुदर्शनम् अन्जः शल्यः पाशो रजः मणिरासः काश्चनवंशनालं स्वर्णवेणु.चा 'सों द्वन्दो विमापैकवद्भपति' इत्येक वझावः । अविधवाहुभिः । अयाभिवाहुभिरित्यर्थः । विभ्राणं दधतम् । मित्वाद्विवक्षाभेदे आत्मनेपदम् । अर्कवर्षे सूर्यवर्णम् , मदनगोपत्य विलासविशेषो यस्य तम् , हरि ध्यायेत् । द्वाभ्यो बाहुभ्यो वे : द्वाभ्यां धनुर्वाणौ दाभ्यो शबचके द्वाभ्यो, मणिपाशी इलयनामुपयोग इति ध्येयम् ।...॥ १ ·तृतीय आश्वासः 1 या प्रीतिर्विदुरार्पिते मुररिपो कुन्त्यर्पिते याशी या गोवर्धनमनिं या च पृथुके स्तन्ये यशोदार्पिते । भारद्वाजसपिते शचारिकादत्तेऽधरे योषितां या भीति निपविभक्तिरचितेऽन्यत्रापि तां तां कुरु । इति श्रीलीलाशुकविरचिते श्रीकृष्णकर्णामृते तृतीय आभासः । हे मुररिपो हे कृष्ण, विदुरार्पिते । दौल्यार्थमागतवेलायां विदुरार्पित इत्यर्थः । भने या प्रीतिः संतोपः, कुन्त्या पाण्डुपल्या अर्पिते समर्पिते यादशी प्रीतिः, गोवर्धनभि । गोपालार्पिताने इति शेषः । या श्रीतिः, पृथुके कुचेलार्पितचिपिटे या प्रीतिः संतोषः, यशोदयार्पिते दप्ते स्तन्ये या प्रीतिः, भारद्वाजसर्पिते रामवनवासवेलायां प्रयागे भारद्वाजदीयमा. नफलादावित्यर्थः । या प्रीतिः, शवरिकादत्ते मतमाश्रमे शबरिकया दो कन्दमूलफलादावित्यर्थः । या प्रीतिः, मुनिपानिमिः भक्त्या रविते या प्रीतिः । पृन्दावने यसपनीभिरानीयमानामे इत्यर्थः। अन मत्प्रणीत. कर्णामृतप्रन्धेऽपि तो ताम् । संभ्रमेण द्विभावः । कुरु ॥ १.१॥ इति श्रीपदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणपशुपतिरुमल- भपाध्यायपुत्रेण कोदण्डमाम्बागर्भशक्तिमुक्का- मणिना पापयल्लयसूरिणा विरचित्तायां श्रीकृष्णकणोंमृतव्याख्यायां स्वर्णचषकसमाख्यायां तृतीय आश्वासः॥ - ·॥ श्रीः॥ ।। श्लोकानुक्रमणिका ॥ पृष्ठम् 1८ १५२ अ अखण्डनिर्वाणरस अखिलभुवनैक अमे दीर्घतरो अग्रे समप्रयति अररितस्मेरदशा अनामनामन्तरे अगुल्यप्रेररुण अश्चितपिञ्छाचूई अतन्त्रितत्रिजगदपि अतिभूमिमभूमिमेव अत्यन्तपालम. अधरविम्बविडम्बत अपरे विनिवेभ्य अधीररिम्बाधर पृष्ठम् अधीरमालोकित ५९ अनन्यसाधारण ५५ अनुगममरीणा. ९२ अनुग्रहाद्विगुण ३८ अनुचुम्वतामपि १५९ अन्तर्गहे ८८ अपहसितसुधा अपाररेखामिल ११३ अपि जनुपि परमि. १३७ अभिनवनवनीत १५५ अमुना किल ७९ अमून्यधन्यानि ७६ अयं शीराम्बोधे ७६ अपि परिचनु २३ अपि मुरलि मुकुन्द ८ २६ १८८ ·२०० श्रीकृष्णकर्णामृते । पृष्ठम् पृष्ठम् अरण्यानीमा अरुणाधरामृत अधीनुलापान्मज अलसविलसन्मुग्ध अवताराः सन्त्वन्ये २७ १३८ १४ १६८ १५२ ४२ आपाटलाधर १४४ आपादमाचूडमति आभ्यां विलोचनाभ्यां १६६ आमुक्तमानुष ११७ आमुग्धमनियन ११ आमूलपल्लवित २८ आयामेन दृशोपिशाल २ आरूढवेणु १३५ आवलाकित १९ आलोललोचन ३२ १२७ शानदेवनरपए 3 १८६ उतुमस्तनमण्डलोपरि १२९ उदारमृदुलस्मित ५३ उपासतामात्मविदः ९५ उयों कोऽपि १५. उलूखलं वा २४ अध्याजमङ्गुल अधान्तस्मितमरुण अस्ति स्वस्तकणि अस्ति वस्त्ययन अस्तोकसित अहिमकरकर अंसालीपतबाम आ སཱུ་རཱུ་ཨ་འུ आकष्टे वसनावले आचियानमा आताम्रपाणिकमल आतामायतलोचन आनन्देन यशोदया आनघ्रामखित आन्दोलिताम ई ८. ३४ एणीशाबविलोचन ४३ एवे लक्ष्मण ·श्लोकानुक्रमणिका । २०१ पृष्ठम् १८. पृष्ठम् १५३ कालिन्दीपुलिने कालिन्दीपुलिनोदरेषु १०७ कालिन्दीबहुलप्रवाह १०९ किमिदमघरवीथी ११३ किमिह शृणुमः ११५८ एषु प्रवाई ओ ओष्ठं जिप्रन्शिशुरिति ओष्ठं मुख हरे क कदा नु कस्यां कदा का कालिन्दी फन्दपंकण्ट्रल फन्दपप्रतिमल्स करकमलदलदलित कमनीयकिशोर करारविन्देन ঋতিমন্তখার को शरदुदच्चिन कर्णलम्बितकदम करमाणितकणं फलशनवनीतचौरे कस्तुरीतिलक कसबाल बलानुजः काम सन्तु महतधा पाण्यधुरकटाक्ष ८८ ४. किशोरवेषण १७ किकिणिफिणि १४६ मिचि कुञ्चित १३७ कुमुमशरशरसमर ३३ कृष्णेनाम्ब गतेन ६ कृष्णे हवा सिचय १.१ केफिकेकाहत १३६ केयं कान्ति: केशव ५२ कोदण्ड मसणं ८६ कोदण्ड १४ कैलासे नवनीतति ११५ कापि वाणाभिराराविणा १३२ ७५ खेलतां मनाम ८९ . १७९ ग १७ गलहीला लोला ·२०२ श्रीकृष्णकांमृते । पृष्ठम् १४८ ७८ पृष्ठम् गायन्ति क्षणदावसानसमये १२६ गुरु मूदुपदे १७३ जगत्त्रयकान्त गोधूलिधूसरितकोमल. जगदादरणीयजारभावं বক্তা ८३ जननान्तरेऽपि गोलिधूसरितकोमल जय जय जय देव गोपवे ९३ जयति गुहशिखीन्द्र गोपालाजिरकर्दमे ११६ जागहि जागृहि गोपीनामभिमत १७९ जानुभ्यामभिधावन्तं जिहानं जिहानं नु घोषप्रघोषशमनाय ८१ जीयादसौ शिखि. घोषयोषिद. १४२ १८७ घ १७३ १६८ च तकैशोरं तच्च चक्रान्त वस्त . १८९ १९५ तत्त्वन्मुख १७२ तदिदमुपनतं ३ तदेतदाताम्र ४६ तमसि रविरिवोद्यन्म. ९. वमुसितयौवनं तरुणारुणकरुणा ३९ तुभ्यं निर्भयहर्ष ५५ तृष्णातुरे चेतसि , १ तेजसेऽस्तु नमो चरणयोररुणं चातुर्यकनिधान चापत्स्यसीम चारुचन्द्रावली चारुचामीकराभास चिकुरं बहुलं चित्रं तदेतञ्च चिन्तामणिर्जयति . १३ १४० ·लोकानुक्रमणिका ते ते भाषा: त्रिभुवनसरसाम्यां वशव स्वयि प्रसग्ने दधिमथननिनाद दिष्टया वृन्दावन पृष्ठम् पृष्ठमू १३९ निधि लावण्यानां ५. निषवमुग्धाञ्जलि .२० २१ निवासनं हन्त १७८ १२६ निसर्गसरसापर. नृत्यन्तमत्यन्तविलोकनीयं १०७ १८३ प १६४ परमिममुपदेश ४९ परामृग्य दूरे ८५ परिपालय न: १२४ पर्याकुलेन १४६ ६९ पांचितामृतरसानि पलवारणपाणि ६५ पाणी वेणुः ४८ पादौ पादविनिर्जित दूरादिलोकयति देवकीतनयपूजनपूत: देवस्या जठराकरे देव: पायापयसि ध धन्यानां धेनुपालदयिता पारिजातं समुत्य २२ नसनियमितकद. नमस्तस्मै यशोदाया नयनाम्बुजे भजत नाद्यापि पश्यति निखिलभुषनलक्ष्मी निखिलनिगममोलि १५ पिञ्चावतंस ११७ पीठे पीठनिषण्ण १७ पुन: प्रसन ५६ पुष्णानमेतत् १ प्रतिरक्षत १४. प्रणयपरिणताभ्यां १५८ ·श्रीकृष्णकर्णामृते । पृष्ठम् पृष्ठम् म प्रहादभागधेयं प्रातः स्मरामि प्रेमदं च मे १२ १२१ ४० १६५ १४९ फुलहलकवतंस फुलेन्दीवरकान्त व योत्सविलासि बई नाम विभूषणं बहुलचिकुरभारं बहुलजलदच्छाया थालं नीलाम्बुदाम बालाय नीलवपुषे बालिकातालिका बालोऽपि शैलोद्धरणाय बालोऽयमालोल वृन्दावनदुमलतेषु भ भकिस्त्वयि भावेन मुग्धचपलेन भासता भवभयैक १८४ मणिन्पुरवाचालं मदमयमदमय मदशिखण्डि १८४ मधुरधरस्मित : १८२ मधुरमघरविम्बे मधुरमन्दसूचि . ४ मधुरिमभरिते ३७ मधुरैकरसं २९ मधुरं मधुरं २९ मध्येगोकुलमण्डलं. १९२ मनसि मम संनिधत्तां १११ मन्दं मन्दं मधुर ९१ मन्दारमूले मम चेतसि स्फुरतु ४३ मयि प्रयाणाभिमुखे मयि प्रसाद मलेः शैलेन्द्रकल्पः मात: किं यदुनाथ २२ मातनोंत: परमनुचित ८५ माधुर्यवारिधि १८७ १२ १५५ ८. १२८ १०२ ७० ·श्लोकानुक्रमणिका २०५ पृष्ठम् १२३ माधुर्यादपि मधुरं माधुण दिगुणशिशिरं माधुर्येण विजृम्भन्ता मा यात पन्थाः २३ १२६ मार मारम मार; स्वयं नु मालाबईमनोश मुकलायमान मुखारविन्द मुग्ध विग्धं मुनिश्रेणीवन्ट्र मुरलिमिनदलोल मुयरिणा ឮគ 'যুদ্ধ मौलिमालाल. मौलो मायूरपाई पृष्ठम् ४१ यद्वेणुधणि ४६ परिमन्नृत्यति ६१ यानि त्वचरितामृनानि ८५ या प्रीतिर्विदुरार्पिते १८९ यां हवा यमुना ४२ यावन मे नरदशा १७२ यावन्न मे निखिल ६ यासां गोपाजनाना र ९७ रक्षस्थले जानुचरः १५६ रक्षन्तु त्वामसित १९ रक्षन्तु नः १२२ रागान्धगोपी १६. राधाकलिकटाक्ष ४८ राधा युनात ९. राधागधितविभ्रम १२२ रामो नाम बभूव १८३ ८२ ३२ राजिम दोषीपंदनेन्दु 'यद्रोमरम्परिपूर्ति १२५ लम मुहुर्मनस १८. लसदहापा ८३ लक्ष्मीकल

·Vlowing
YARATIVAS
S. N
LUDBRANE
RILADI;