·धर्मशास्त्रग्रन्थमाला (ग्रन्थाङ्क: २३ )
॥ श्री. ॥
भट्टनीलकण्ठकृतमगवन्तमांस्करे
प्रायश्चित्तमयूखः
(दशमः)
जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे, बी. ए., एलएल. बी.,
हायकोर्ट वकील, मुंबई,
पुण्यपत्तनस्थव्यवहाराश्रमे मुख्याध्यापक
इत्यनेन संशोधित प्रकाशितश्च ।
प्रथमावृत्तिः
शकान्दाः १८४८, विस्ताब्दाः १९२७
अस्य ग्रन्थस्य सर्वेऽधिकार राजशासनेन स्वायत्तीकृताः।)

·मोहमथ्या 'मुंबईवैभव' मुद्रणालये 'चिंतामण सखाराम देवळे' इत्यनेन मुद्रितः, जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे, हायकोर्ट-वकील' इत्यनेन प्रकाशितश्च ।

·उपोद्धातः। धर्मशास्त्रमन्थमालाया अय त्रयोविंशतितमो ग्रन्थोऽधुना प्रकाश नीयते । मट्टनीलकठावघृत- भगवन्तभास्करात्यधर्मशास्त्र प्रबन्धे द्वादश मयूखा 'सस्काराचारकाला' इत्यादि श्लोके दार्शता । तेषा दशमोऽय प्रायश्चित्तमयूखो नाम । तत्राय सस्कारमयूखो नीलकउमट्टपुत्र शकरमट्टो रचितवान् । आचागद्यकादशमयसास्त भट्टनीलकठेन स्वयमेव रचिता इत्यत्र विशेष । भावशविस्तारस्तथा भट्टनीलकण्ठस्य कालदेशादिविचारोऽस्मद्विरचितव्यवहारमयूखस्यांग्ल- भाषान्तरेऽस्या एवमालायाश्चतुर्दशमे विस्तात सावकाशश्च कृत । सैव सक्षेपतो नीतिव्यव हाराचारोत्सर्गप्रतिष्टदिकेषुचिन्मयखेषु दार्शतो भावंशवृक्षश्च दचस्तत्चस्थलेप्वालोचनीय इति नात्र उद्धापित। " 2 " " " " . " ध- " अत्र यानि पुस्तकानि यैश्च सुमनस्कतया प्रेषितानि तेषा नामादीनि सज्ञाश्च प्रकाश्यन्ते । तद्यथा अ- डेक्कनकॉलेजसग्रहात्प्राप्त १८८१-८२१७८ इत्यनुक्रमाकेन चिह्नितम् । १८८६-९२२२४८ १८८१-८२२८८ १८८२-८३१०४ १८९६-१९०२।१४२ इ-आनन्दाश्रमसग्रहादानीतम् । ३७०७ न-सत्यपुरवासिश्रीबालाचार्यगजेन्द्रगडकर इत्यते प्रेषित । फ-फर्ग्युसनकालेनमहलीकविभागात्माप्तम् । य-श्रीमत्सरदारबिवलकर इत्यतेषा सग्रहात्प्राप्तम् । महेंदले ल-कलिकाता रॉयल एशिआर्टिकसोसाइटीत प्राप्तम् । ख-राजापुरस्थपाठशालात प्राप्तम् । इ-श्री वाराणस्या शिलामुद्रित । परमुपकृत नो येम्य सकाशादेतानि प्राप्तानाति शम् । " जगन्नाथ रघुनाय घारपुरे.

·प्रायश्चित्तमयूखस्य विषयानुक्रमणिका । पृष्ठम्. ११ . १ . २ विषयः मङ्गलाचरणम् ... पापविशुद्धिहेतुः प्रारब्धपापनाशाथै कर्म प्रायश्चित्तपदं रूढियोगे त्रैवर्णिकाना अधिकारः शद्रस्य २ २ ११ ... २ ... १२ २ " ... तत्र विशेषः २ ... १३ ३ ३ ३ १३ १४ .. . ३ ३ ३ ३ " " १५ ४ १६ १६ ५ विषयः पर्षलक्षणम् तस्य उपस्थानम् तस्य लक्षणम् पर्पत्प्रदक्षिणापद्धतिः पर्पदुपदेशः इतिकर्तव्यता .. वैष्णवधाद्धम् स्त्रीशदादीनां शुद्धि वपने विशेष सधवाना विशेपः वपने निषेधाः श्मश्री ौरे निषेधाः भस्मस्नानम् मृत्तिकास्नानम् गोमयस्नानम् वारिस्नानम् पंचगव्यस्नानगृहणमंत्राः प्रम्हकूर्चप्रकारः साधारणप्रयोगः केशवपनम् तत्र भस्मस्नानम् ततो मृत्तिकास्नानम् तस्य विधिः.... कृच्छ्रादिस्वरूपम् प्राससंख्या कृन्ड्रातिकृच्छ्रः पराकः यावककृच्छ्र.... तप्तकृच्छ्रम् ... मासोपवासकृच्छ्रः प्रम्हकूधम् तत्रयोषवाक्यानि सातफ्नम् ५ ... तत्र प्रायश्चित्तम् स्त्रीणा व्यभिचारजानो अविकारः तत्र प्रायश्चित्तम् प्रतिलोमापवादः आश्रमिणों विशेषः शोचवन्दिगुणादि अवधितारतम्यम् स्त्रीबालादीनाम् प्रयोजकपित्रादीनां फलम... औषधदाने विशेषः पुत्रादीनां शासनम् आततायिवधविषये सत्र दोषाः ... तत्र प्रायश्चित्तम कामाकामकृतप्रायश्चित्तव्यवस्था नैष्ठिकब्रह्मचारी बालनः नीहिसकः तंत्रप्रसंगी परदारमात्रागमने श्रोत्रियपस्नीगमने प्रायश्चित्तातिदेशः ताप्यातिदेशे साम्यातिदेशे वाचनिकातिदेशे कर्मविपाकः तत्र दृषका: ... विविधप्रकृतीनो नरः ६ ६ ६ १९ ... ७ ... U ... ... ७ २१ ... ७ ... ८ ८ १२ २२ २२ ८ ८ ८ ... .. २३ १. - ·विषयानुक्रमणिका। पृपम् पृतम् विषयः द्वादश मद्यानि ... ... २४ .. .. मुरापाने प्रायश्चितम् कामतः रात्पुरापानम् मानतः अभयभक्षणम् अपेयपानम् । मासमागम् .... ... ... .. १७ तत्र फलदोषी . २८ ... ३१ भूप ५७. ... .. .. ३४ २५ ५८ .. विपयः तुलापुश्यक बांदायमा पासपरिमाणम् चोदायानतप्रयोगः ৗমাফা प्राजापत्यादिप्रत्यानायाः निष्कपरिभाषा... मूल्यातरम ... मूल्याण्याये নম্বমাঃ प्रकी प्रत्याम्नायाः तार्थप्रत्याम्नाया: पावित्यहेतवः साधारणप्रायश्चित्तानि त्याभ्यक्रियः মাথাব্যথাগ্রাধিনি पापभेदाः महापापानि माहत्या मनुष्यदत्यास आत्रेयीवधे क्षणम् विप्रदेहे दोयमे वा प्रतिलोमापवादे मिथ्यानिशस्तस्य प्रावधे गोवधे विशिशयां यदि प्रहारेण गौवधे भतिदोहातिदाहान्यो रणे गोवाटर इतमाणिवये यात्मपात अनुगमनाभितो भामघातिप्रताकिया अपमृत्यु पयुपितशवदाहे घरापानम् .. मम्यारिणो मांसभक्षणे प्राणिहेतारः... शारीरमलभक्षणम् तन प्रायश्चित्तम् क्रियादुष्टभक्षणम् मोटिभोजने प्राम्हणोरियशने अयोटिभोजने पौतोच्छिष्टपाने श्रीणामुहिरभोजने सहमोजने भापदि शमयइभोजने दीपोच्छिलभक्षणे थाद्धभोजने क्षनियादीनां श्राद्धभोजनम् सहकारान्यभोजने हस्तमोजने वृथापाकः भनाहितामि क्षत्रियादिपक्कि भोजनम्.. ... ... ... ... ३५ ३७ २८ ५८ ५८ ... ... ... ५८ ० .. ६. . ६. ४१ ... ४३ ४४ अभोण्यामाः ... ... " ... .. ६२ ४६ ... ... ... ५. লোহ पालिकाने चांडाला आशौय्याने अत्यंजनोजले मोदकपाने तापवाद..... अपादिजलपाने संसर्गदुरे . ... । ...

·विषयानुक्रमणिका। प्रष्टम. ... ८० ८० . ८१ ८२ ८३ ८३ .८४ ८४ विषयः रजस्वलादिसंस्पर्श श्वादिस्टमोजने पाकोत्तर केशकीटादियाते चंडालादिष्ट क्लीवादिदुष्टे काकादिस्टे... तत्र प्रायश्चित्तम् भस्थ्यादिदूषितानाशने शवपित स्नानमात्र गुणदुष्टाशने अहुतान्नमोजने कालदुष्टाशने भूयो प्रासाशने अकृतस्नाने भोजने वाग्दुष्टभावदुष्टाशने सुवर्णस्तेये स्तेयमदतो व्यवस्था सुवर्णस्तयखमेषु मणिमुलाप्रशलादीनां ये तत्र प्रायश्चित्तम् कन्याहरणे राक्षसविवादपरे अगम्यागमनप्रायश्चित्तानि ... 4. ६७ ८ ... शूद्रादिकले गर्भ ... ... ... .. ... पृष्ठम् विएयः ६४ प्रतिलोमागमवे ६४ रजस्वलागमने ६४ विधवागमने अंत्यजागमने तेषु प्रायश्चित्तम् स्त्रीणां व्यभिचारे गर्मोत्पत्तो गर्भपाते चांडालादिव्यवाये मानसिकवाचिकव्यभिचारयोः रजोदर्शने ६७ अत्यंत्राव्यिवाये वैराग्यजननार्थ वासनम् शिष्यगादीनां गर्भविषये त्यागः ६८ ६८ पशुगमने गोगमने पशुकल्पे भवकोणी स्वप्रे रेतम उत्सगे वानप्रस्थयत्योरेंतःस्कंदने अम्हचर्यातिदेशे स्त्रीसंभोगात्कामादा रेतोसमें वानप्रस्थयतिनैष्टिकादिधु परिवेदनम् देशांतरस्थे विशेषम् प्रायश्चित्तम् संसर्गप्रायश्चित्तम् आदिमध्यान्तसंसो तेपा भेदाः पातक्युत्पन्नयोःत्रीपुमरत्ययो प्रायश्चित्तम् विविधप्रायश्चितानि सद्य.पतननुसंसर्गविपये तत्र प्रायवित्तम् पनिनस्वामिकाप्रमोजरे पतितोचिरमाणे चालानमंडरे निपिापा ८५ ८६ ८६ ... ... ... ८७ ८७ ... ८७ ७४ ८८ ... शूरस्य विभागमे ८८१८९ .... ७४ ८% ... ... ... ... ... ... ... ... ९२ ... भगिन्यादिगमने चंडाल्यादीना सकृद्मने भ्रातृभार्यागमने पितृव्यदारगमने' आचार्यगमने मातृदिनादिगमने अनुलोमादिगमचे प्यभिचरितक्षत्रियागमने व्यभिचरितवैश्यागमने ध्यमिचरितम्राम्हणीविषये स्वरिष्या प्रायश्चितम् वैधकीगमने तेषा लक्षणम् ... सत्र प्रायश्चित्तम् ७८ ७८ १३ १४ ... ७८ +..

·१० विषयानुक्रमणिका। पृधम्. . पृष्ठम्. १०८ १०९ ... चिपयः वादीना स्पर्श तन कामासमतो व्यवस्था रजस्वलाश तर शिशोविशेषः रात्री स्नाने विशेषः ... .. ... ... " पंडालसंस्पर्श ... ११० १११ ... ... " ९९ विषयः व्रतस्यास्त्रीविषये शुनाघ्रातादिषु दो पयशोणितसंभवे उपपातरे प्रायश्चित्तानि व्रात्यतायाः ऋणनापारणे प्रायश्चित्तम् आहिताः तत्र विशेषः अविक्रयविकेयप्रायाचित्तानि स्कलवणविक्रये अविकेयाणि गोविक्रये निंदार्थवादम् कन्यापुत्रयोर्विक्रये पितृमातृसुताचार्यभार्यात्यागे कन्यादुषणे अग्नित्यागे तत्र काल: ११२ ११२ ... ... " १०० ११३ ... ११४ ... ११५ ... ... ... .. ... चाडालसकरे स्वपकालसंकरे अतिचिरकालसंकरे मासादधिककिंचित्कालसंकरे उच्छियादिस्पर्श ધોશિરે द्रव्यहस्तोरिटस्पर्श स्नातकातलोपे उस्टिाटस्य पलाडादिस्पर्श... अनुछिटस्य नीलीयनपरिवाने द्रनिर्माल्यस्परों रजस्वलायाभस्पृश्यस्पर्श पतितोडालादिस्पर्श प्रथमदिनविपये लादिस्पर्श विशेषः भोजनकाले श्वात्मजादिस्पर्श उच्छिद्विजसंस्पर्श मोजनकाले रजस्वलातरं दृष्टा रजस्वलायाः श्वादिदर्शने रजस्वलाया माशीचिस्पर्श... ... ११५ ११६ ... १०२ १०२ १०२ १.३ १०३ १०३ १०४ १०४ १०४ १०५ दुमदे ... ... ११७ ... ११८ ... ... १०५ १०५ १०६ ... ... ... ... स्मष्ठा भोजनादौ ... १०६ कौमारदारत्यागे व्यसनेषु असरप्रतिगृहे दुष्टप्रतिग्रहनिषेधाः तत्र ( दुष्टप्रतिप्रहे ) प्रायश्चित्तम् उत्सर्गप्रकारः विष्णुद्विषु जातिभ्रंशकराणि मलिनीकरणानि प्रकोपप्रायश्चित्तानि नित्याकरणे प्रायषितम् नित्ययज्ञायवरणे पंचमहायाकरणे ऋतुमातमार्यायो अगमने विविधकुकर्म मंडपोधानादिदेवतागारादिभेदने पर्वणि मेथुने ... धमने भाषादिवमने थ-युदितादिस्वरूपम् १२१ १२२ १२२ १२३ १२॥ १२३ १२३ १२४ ... ... " ... आशौचिस्पऽप्रजोदर्शने रजरबलायाबानकाल: ... यधुमरणश्रवणे परंपरास्पर्श मशुचिलशुनादिस्पर्श स्पर्शप्रायश्चित्तापदादः ग्राम्हणस्य चैत्यवृक्षादिस्पर्श श्वादिदश नामेही दशे गाढवणेच... दरस्य व्रतस्थस्य विशेष.... दश्योः नीरजलेलयाविषः ... " ... १४ १२५ १२५ ... ... ... --- १०८ १२५ ·पृष्ठम् .. १३१ १३१ १३१ १३१ १३१ १३१ १३१ १३१ १३१ १३२ १३२ १३३ १३४ १३४ ... विषयानुक्रमणिका। विषयः पृष्ठम् विपय. सस्कारातिपत्ती बस्तिकमणि गर्भाधानकरणे १२६ व्रतोपत्रतानि क्षुतादौ १२६ प्रतिविंददर्शनादौ सवत्सरं कियातिपाते १२६ प्रतिश्रुत्यानृतोत्तो असत्यभाषणे प्रायश्चित्तम १२७ अर्धे भुक्त्वाऽनपात्रेण जलपाने कर्मनासाजलस्पर्शादी, १२७ पशुवमुखेन जलपाने तीर्थयात्रा विना असपिहे. सह रोदने खरयानादिखरोष्ट्राचारोहणे २१७ प्रेतालंकरणे दिवमिथुने १२७ समानोत्कृष्टजातिप्रेतानुगमने नमस्नान १२७ कन्याया विवाहात्पूर्व रजोदर्शने अनुदकमूत्रपुरीषकरणे १२७ पतितत्यागविधि नखकेशरुधिरप्राशने १२७ निनयविधि यज्ञोपवीतेन विना मूनोत्सर्गादिकरणे .. १२८ स्त्रीत्यागे स्वपुरीषदर्शनादी १२८ रहस्यप्रायश्चित्तम पलाशशयनाद्यारोहणे १२८ तत्र साधारणप्रायश्चित्तानि निषिद्धकाष्ठेन दतधावने १२८ अभ्यासे सत्रिपाते वाऽघमर्षणे नातकमताधिकारे १२५ रहस्ये विशेषप्रायश्चित्तानि... ब्रह्मचारिधर्मलोपे १२९ सुरापाने बाहुल्ये प्रायश्चित्तविशेष १२९ कामत सुरापाने क्षत्रियस्य रणे पृठदर्शने १२९ सुवर्णस्तेये गृहीतव्रतभगे गुरुतल्पगमने शपथान्तरस्योपलक्षकम् १२९ उपपापादिषु शवृत्त्यार्जने १९. कामतोऽभक्ष्यभक्षणे गोयुक्तयानस्थस्य मैथुने सर्वपापे तत्र प्रायश्चित्तम् १३. उपसहार ॥ इति श्रीमीमांसकशकरमहात्मजभट्टनीलकटकृते भगवंतभास्करे प्रायश्चित्तमयूखस्य विषयानुक्रमणिका समाप्ता। जगत्राथसूनुना विश्वनाथेन कृतेयम् ॥ .. अतरा गमने १२८ .. . १३७ १२९ ... १४.

·श्री॥ भट्टनीलकंटकृतभगवंतभास्करे ॥ अथ प्रायश्चित्तमयूखः प्रारभ्यते ॥ थ्रीगणेशायनमः । नमामि भास्वत्पदपकजं तन्मौलौ विधायाजलिमादरेण। क्षीराधिजावासनिकेतन यद्विष्णोश्चरात्मप्रभवस्वरूपं ॥१॥ जरे पितामहतनो सल कश्यपो यस्तस्माद नायत मुनिस्तु विमाडकास्य । तं पुत्रिणा धुरमरोपयदृष्यगस्तस्याऽन्वयेऽयजनि गिवराभिधान ॥ ॥ तस्मिन्वशे महनि वितते सेंगरा.ये नृपाणां राजा कर्ण समजनि यथा मागरे शीतरश्मि ॥ की| यस्य प्रथिततरया श्रोनजातेऽभिपूर्णे कर्णस्यापि प्रविततक्या नावकाशं लभते ॥ ३ ॥ विशोकारयदेवस्ततस्तत्सुतोऽभूद्विशोकाकृता येन सर्वा धरित्री। ततोऽप्यास राजाऽस्तगतस्ततोभूदयाख्यो रमेणैर साहितन ॥ ४ ॥ बभूवाय वैराटराजस्ततोभून्नृपो मेदिनीवल्लभो वीढराज ॥ नरब्रह्मदेवस्तनो मन्युदेवस्ततोऽभून्नृपश्चद्रपालाभिवान ॥ ५ ॥ शिवगणाख्यनृप समजन्यथो शिवगणारयपुर प्रचकार य ॥ शिवगणेन सम मार्गुणे शिवशिवप्रथमो गणनामु य ॥६॥ रोलिचन्द्र इति तत्तनयोऽभूत्वमसेननृपतिस्तमरानु । लोक्पो नरहरिनूपराजो रामचन्द्र इति तत्तनुतात ॥७॥ यशोदेवस्ततो जातस्ताराचदनृपस्तत । चक्रमेनस्ततो राजा राजसिंहपो यतः॥८॥ ततोऽप्यद्भूपतिसाहिदेव स्वीर्तिभिर्निर्मितदुग्धसिंधु । अभूतत श्रीभगवतदेव सदैवभाग्योदयवान् क्षितीश ॥ ९॥ यद्दानदविणादिनिर्मितवपू रत्नाचलो लनया । दूरे स्तब्ध इलावृते निविशते नो यत्र पुसां गति ॥ किं च त्रस्यदरातिवामनयनानेत्रावुभिर्वर्द्धितस्तेजोग्निवेडबामुखोत्यदुतभुतुल्य क्थं नो भवेत् ॥ १० ॥ आज्ञप्तस्तेन राता विथुधकुलमणिर्दाक्षिणात्यावतमो भान्धीनालकठ स्मृतिषु दृढमतिजैमिनीयेऽद्वितीय ॥ आज्ञामादाय मूनी सविनयममुना तस्यसर्वानिवधान् । दृष्ट्वा सम्यक् विविच्य प्रवितरिरणो भास्करस्तन्यतेऽय ११ प्रैतारकैराहतमन किंचिन्मया तु निर्मूलनया तदुझिंत ॥ ऊनोक्तितातो न हि तेन का काचित्खपुष्पहीनापचितिर्न हीयते ॥ १२ ॥ सस्ताराचारकाला समुचितरचना श्राद्धनीतीविवादो दानोत्सर्गप्रतिष्ठा जगति जयवरा रुगतार्थावद्धा । प्रायश्चित्त विशुद्धिस्तदनु निगदिता शांतिवक्रमेण ख्याता प्रथेन शुद्धे बुधजनमुखा द्वादशते मयूखा ॥ १३ ॥ भगवतभास्कराख्ये ग्रथेऽस्मिन् शिष्टसमते च तत 1 प्रायश्रित्तमयूखः प्रतन्यते नीलकंठेन ॥१४॥ १ अई-प्रारविर्जयति, क-सूर्याय नम । यर-श्रीनारयो जति, व-शु धागुरुचरणकमलेभ्यो नम । २ अबकयईरनफ-नमामिभाम्वत्पदपकज तद श्रीनीलमगेऽश्मय प्रवे । रभृत्वोपदेशान् गुरुशकरस्य, विनिर्णय प्राप विशुद्धिहेतु । ३ ज्ञ पाठ इमे चतुर्दशश्लोमा ज्ञ-पुस्तके एव दृश्य ते 18-घ, लघ पाम, कअयईकई-त, न-उरु । ४ ब-व्रतारके, य प्रचारकै ।

·प्रायश्चित्तहेतवः । तदक्षणम् । [प्रायश्चित- पापविशुद्धिहेतुत्वं प्रायश्चित्तस्याह याज्ञवल्क्यः (प्रा. २१९-२०) "निहितस्याननुष्ठानानिदितस्य च सेवनान् । अनिमहाद्रियाणां नरः पतनमृच्छति ।। " तस्मातेनेह कर्तव्यं प्रायश्चित्तं विशुद्धय " ॥ इति । अनिग्रहादिति पर्युदाससंग्रहार्थ । विहिताननुष्ठाननिषिद्धसेवननिमित्ते विहितं कर्म प्रायश्चित्तं । प्रारब्धपापनाशायें तु ५ तत्पदं गौणं । माधवविज्ञानेश्वरावप्येवं । यत्तु शूलपाणीयटोडरानंदयोः पापनाशक कर्म प्रायश्चित्तमिति तत्र तुलापुरुषादावतिन्याप्ते. क्रत्वंगभ्रेपप्रायश्चित्तेऽन्याप्तेश्च । एवं प्रायश्चित्तपदस्य रूढत्वे योगमप्याहांगिराः "प्रायो नाम तपः प्रोक्तं चित्तं निश्चय उच्यते। तपोनिश्चयसंयुक्तं प्रायश्चित्तमिति स्मृतमिति"। यत्तु पक्षधरमित्रभक्तूपाध्यायटोडरानंदकृतः “प्राय. पापं विनानीयाचित्तं तस्य १० विशोधनमिति " च पेठुः तनाकरथित्यः । इदं च प्रायश्चित्तं निमित्ते विधानान्नैमित्तिकं पापनाशक्तया काम्यं च । अत एव वृहस्पतिः " प्रायश्चित्तं यत्क्रियते तन्नमित्तिकमुच्यते " इति । जावाला " अतः काम्यं नैमित्तिकं च प्रायश्चित्तमिति स्थितिरिति । एवं च सांगोपसंहारासामथ्र्य- प्यधिकारे विरुद्धः । अत्राधिकारस्रवर्णिकाना तावद्विद्वत्वादप्रतिबद्ध एव । १५ शूद्रस्याप्याहतुः शंखलिखितौ " कृच्छ्राणि द्विजातीनामेव नावरस्य कामं धर्मेप्सोरमति- पिद्धः । साधारणो हि धर्मो नियमश्चेति"। कृच्छाणि काम्यानि । धर्मेप्सोः प्रायश्चित्ता- यिन. याज्ञवल्क्योऽपि (प्रा. २६२) “शूद्रोऽधिकारहीनोऽपि कालेनानेन शुध्यतीति । अधिकारहीनो अपहोमाधिकारहीनो नपहोमाधिकारशून्यः । काल. प्रायश्चित्ताधिकरणं । तस्य विशेषमाहांगिराः २० "तस्माच्छ्द्रं समासाद्य सदा धर्मपथे स्थितं । प्रायश्चित्तं प्रदातव्यं जहोमविजिनमिति "! स एवं "शूद्रः कालेन शुध्येत गोब्राह्मणहिते रतः । दानैर्वाऽप्युपवासर्वा द्विनशुश्रूपया तयेति" ।। यत्त मिताक्षरायां स्मृत्यंतरे (पृ. २७५ पं. ३०) "कृच्छाण्येतानि कार्याणि सदावर्णनयेण तु।कृच्छेप्वेतेषु शद्रस्य नाधिकारो विधीयत"। इति २५ तत्काम्यकृच्छ्परं । यत्तु मनुः ( १०११२६) " न शूद्रे पातकं किंचिन्न च संस्कारमर्हति। नास्याधिकारो धर्मेऽस्ति न धर्मात्प्रतिषेधनमिति"। तदर्थमाह मेधातिथिः । द्विमाधिकारिकं भक्ष्यामध्यप्रकरणाशुनादिभक्षणे पाप नाऽस्ति विहितविवाहायतिरिकसंस्कारं च नाहति । उपवासादावतस्य न नित्योधिकारः तदकरणान्न प्रत्यवैति । तस्मादेव धर्मादस्य प्रतिषेधनमपि नास्ति । करणेऽम्युदयोऽस्त्येवेति अई प्रारल्यपापनाशक कर्म प्रायश्चित्तमिति । २ घ-पिद ३ घ-तप । ४ यरध-आयति । - ·मयूख ] वर्णत शक्तितश्च प्रायश्चित्ततारतम्यम् । ६ बदति केचिद्विद्वास “ स्त्रीणा शूद्रसमानतामिति ॥ मूतसंहितायुक्ते । " शूदाणा तु सधर्माणा सवेऽमध्वसना स्मृता" इति स्मृतेश्च ( मनुस्म. १०४१)। स्त्रीणा व्यभिचारनाना चाधिकार । अत एव प्रायश्चित्तमपि शूद्रवदेव । विष्णुः " विप्रे तु सक्ल देय पादोन क्षत्रिये स्मृत । वैश्येऽर्द्ध पादशेष तु शूद्रनातिपु शम्यत" ॥इति । यत्तु कश्यपः " विप्राद्धं क्षत्रियस्योक्त तदर्द वैश्यजातिषु । तदर्द्धमेव शूद्राणा प्रायश्चित्त विदुर्बुधा" ॥ इति । तदकामकृतविषयमिति माधवः । यत्त्वंगिराः " पर्पद्या ब्राह्मणानान्तु सा राज्ञा द्विगुणा मता।वैश्याना त्रिगुणाप्रोक्ता पर्पद्वच्च प्रतं स्मृतमिति"। भविप्ये चतुर्गुण तु शूद्राणा पर्पदुक्ता महात्मभि । पर्षद्वच्च व्रत प्रोक्त शुद्धये पापकर्मणामिति"। १० एतच्च प्रतिलोमापवादेषु " द्विगुणस्त्रिगुणो देय" इति याज्ञवल्क्योक्तेदंडाधिक्यानुमितदोप- गौरवात्प्रातिलोम्यकृतचतुर्विधंसारूप्यपर " द्विगुण त्रिगुण चैव चतुर्गुणमथापि वा । क्षत्रविशुद्रनातीना ब्राह्मणस्य वधे व्रतमिति " प्रजापत्युक्तेविप्रवधपर च । आश्रमिणा विशेषमाहागिराः " गृहस्थोक्तानि पापानि कुर्वत्याश्रमिणो यदि । शौचवच्छोधन प्रोक्तमग्निमनिदर्शनादिति ॥ १५ शोची दगुणादि । तथा च मनुः ( ५।१३६ ) " एतच्छौच गृहम्थस्य द्विगुण ब्रह्मचारिण । त्रिगुण तु वनस्थाना यतीना तु चतुर्गुणमिति। गृहस्थोक्ति स्नातकोपलक्षिका । अन्यथा विधुरादे प्रायश्चित्तमेव न स्यात् । ब्रह्मनिदर्शन तत्वज्ञान । ज्ञानोत्पत्यतर तत्पन्नैपाप ज्ञानेनैव नाश्यते । “ ज्ञानाग्नि सर्वकर्माणि भस्मसा- कुस्तेर्नुनेति " भगवद्गीतोक्तेः ( अ ४।३७) । ब्रह्मचारिणो द्वैगुण्योक्ति पोडश- २० वर्षोर्ध्व । पोडशवर्षसमाप्तिपर्यंत त्वाहांगिरीः " अशीतिर्यस्य वर्षाणि बालो वाऽप्यनपोडश । प्रायश्चित्तार्द्धमहंति स्त्रियो रोगिण एव चेति"। आदिपर्वणि आचतुर्दशकाद्वर्पान भविष्यति पातक । परत कुर्वतामेव दोप एव भविष्यतीति" ॥ अंगिरा: अर्शन्तु द्वादशाद्वर्षदोलेरूवमेव वा ५ अर्द्धमेव भवेत्युमा तुरीय तर येषितामिति ॥ २५ अत्रोच्चावचावधितारतम्य शक्तितो ज्ञेय । यत्तु विष्णुः 'स्त्रीणामद्धं प्रदातव्य वृद्धाना रोगिणा तथा। पादो बालेषु दातव्य सर्वपापेप्वय विधिरिति"। तदुपनयनादात् क्षेय । शंखः १ यरय-प्रायश्चित्त । २ यरघ-तथा च विष्णु । ३ घर-शेषस्तु । ४ इज्ञ-दिति । ५घ- पापे । ६व-अशेपाच रचावधि ।

·४ स्त्रीबालादीनाम् । [प्रायश्चित्त- ५ " उनैकादशवर्षस्य पत्रवर्षात्परम्य च । प्रायश्चित्त चरेद्राता पिता वाऽन्य सुहृज्जन ॥ "अतो बान्तरम्यास्य नापराधो न पातर । राजदडो न तस्यास्ति प्रायश्चित्त न विद्यत ।। इति । कुमारः "भयनपुरीपाणा भक्षणे नास्ति कश्चन । दोपस्त्या पचमाद्वर्षाद्ध्वं पिनो सुहृद्गुरोरिति ।। गौतमः (२१) "प्रागुपनयनात्यामचारकामवाढकाममक्षा" इति " सुरापाननिषेधस्तु जात्याश्रय इति स्थितिरिति " कुमारवाश्यात् " अनुपेतस्तु या वाले मद्य मोहापियदि । कुनय गुरु कुर्यान्माता भ्राता तथा पितेति" स्मृतेधानुपेतस्य टोपोऽस्त्येवेति विज्ञानेश्वरः । एतद्वचनद्वयस्य पचमवर्षप्रत्युत्तरपरतया ऽप्युपपत्तेस्तगानुपेतम्य दोष । वर्षचतुष्टयपर्यंत न टोप इति तु युक्त । यत्तु स्मृत्यंतरे "जातमान शिशुम्तावद्यावटष्टौ समा वैय । स हि गर्भसमो ज्ञेयो व्यक्तिमानप्रदर्शित " ॥ १० ॥ भक्ष्याभक्ष्ये तथा पेये याच्यावाच्ये तथानृते । तम्मिन्याले न दोष स्यात्स यावनोपनीयते' इति तन्मयेतरमर । ड्ढे चार्द्धपादादिपरिमाणमुपदिष्टमौलिकद्वादशाब्दिकायेवापेक्ष्य प्रार्तते । न तु क्षत्रियादिनिमित्तकद्वेगुण्याद्यपेक्षया। ब्रह्मचारित्वादिनिमित्तक द्वैगुण्या यप्येव । अर्द्धपादद्वैगुण्यनैगुण्यादिविधीनामुपजीव्योपजीवभावाभावेन परस्परानालोचनया मौलिरविधिमात्राोचनेनैव प्रमृते । प्रयोनरपिनादीना फरमाहापरतंकः ( २।२९।१) १५ " प्रयोनयिताऽनुमता पr वेति स्वर्गनरक फलेप कर्मसु भागिन" इति । पैनसिः हता मतोपदेष्टा च तथा संप्रतिपादक । प्रोत्साहक सहायश्च तथा मार्गानुदेशक ॥ " आश्रय शस्त्रदाता च भक्तदाता विपर्मिणा । उपेक्षा शक्तिमाश्चेद्दोपवत्ताऽनुमोदक ॥ " अकार्यकारिणस्तेपा प्रायश्चित्त प्रारूपयेत् " । हता साक्षाद्धता । मन्ताऽनुमता । प्रनृत्तप्रवर्तक । उपदेष्टा मार्गोन्द्वानादिकृत् । सप्रतिपादक' पायमानममित्रमुपरु वत्परेभ्यो २० हतार यो रसति । प्रोत्साहक स्तारक । सहाय सहगता । अनुमोदको हतुहर्पमनु पोद्देष्यति । भक्तपदमौपधादेरप्युपलक्षकं । एते न निषिद्धकियोद्देशे सत्येव दोषभानो नान्यथा । तथा च याज्ञवल्क्यः " ओपध स्नेहमाहार ददत् गोब्राह्मणे द्विन । दीयमाने विपत्ति स्थान स पापेन लिप्यते। तथा "टाहछेटशिराभेदप्रयोगैस्पकुर्वता । द्विजाना गोहितार्थ तु प्रायश्चित्त न विद्यते। २५ "पखाते च धर्मार्थे गृहदाहे च या मृता | ग्रामदाहे तथा बोरे प्रायश्चित्त न विद्यते ॥ इति । औषधदाने विशेषमाहगिराः "औषधेतु नोपोऽस्ति स्वेच्छया तु पिवेदि। अन्यथा दीयमाने तु प्रायश्चित्त न सशय इति । १ अबकयइरनदघ-न दातव्य । -पयेत् । ३ नपयल-ये, घइयो, क-ससे ।। ४ अवकयरनल यई-हृष्यति । ५ कघलयई-विद्यते। " । "पराशरः , ·मयूख ] ५ " अनुमन्त्रादीनाम् । उद्देष्टुभरणाफलेक्मन्यूत्पादने तु विष्णुः "आक्रुष्टम्नाडितो वाऽपि धनैर्वाऽपि वियोनित । यमुद्दिश्य त्योत्प्राणास्तमाहुम्हघातकमिति" तथा “ ज्ञातिमित्रक्लनाथ सुहृत्क्षेत्रार्थमेव च " । उत्तराद्धं तदेव । अय चाकोशकादि- निमित्तीत्युच्यत इति निबंधकृतः । तेन " निमित्ती पाढमाध्यादिति " पादप्रायश्चित्तमेतस्य भवति । या तु “ सबन्येन विवादे च शुष्पवादन कोरित" इति वार्षिक प्रायश्चित्त प्ररम्य भविप्योक्तिः सा परिहासकृताक्रोशपरा । भविप्ये पुन शिप्यस्तथा भार्या शासतश्चेत्प्रणश्यति । न शास्ता तत्र दोषेण लिप्यते राजसत्तम । इद च पुत्रादीनुपरम्य " प्राप्तापराधास्ताड्या स्य रज्वा वेणुदलेन वा । पृष्ठतस्तु शरीरस्य नोत्तमागेन वक्षति ।। " अतोऽन्यथा तु प्रहरन् घोरस्याप्नोति किल्विषमिति" मनूक्तायां ( ८१२०१ ) शास्तौ १० ज्ञेय । अधिक्शासने तु दोष एव । निमित्तिदोषमपवदति विष्णुः " उद्दिश्य कुपितो विप्रस्तोषित श्रावयेत्पुन । तम्मिन्मृते न दोषोऽस्ति द्वयोरच्छ्रावणे कृते"। तोपितो निमित्तिना द्वयोरच्छावणे कृते न ढोप इति सबध । द्वयोरित्यनेकोपलक्षणम् । मदनस्तु " यम्य कम्यचिदुच्छ्रावणे कृते द्वयोराकोशात्मपातयोटोपो नास्तीत्याह विष्णः • असबधेन य कश्चिदिन प्राणान्तमुत्सृजेत् । तस्यैव तद्भवेत्पाप न तु य परिकीर्तयेत् "॥ १५ बृहस्पतिः "आक्रुष्टस्तु यदाकोशम्ताडित प्रतिताडयन् । हत्वाऽततायिन चैव नाततायी भवेन्नर "॥ याज्ञवल्क्य (प्रा २८३ ) " कृच्छ्रनय गुरु कुर्यान्प्रियते प्रहितो यदीति "। अत्र सप्रतिपादकाख्यानुग्राहकस्य व्यापारबाहुल्यान्मौलिकमेव पादोन ! आज्ञाप्रार्थनादिनाप्रयोजक- स्याद्धं । प्रवृत्तप्रवर्त्तरस्यानुमतु सार्द्धपाट । “ प्रयोजयिताऽनुमता का वेति स्वर्गनरक- २० फलेषु कर्मसु भागिनो यो भूय आरभते तस्मिन्फलविशेष " इत्यापस्तंवोक्त (२।२९।१-२)। एतेषा प्रायश्चित्तेयत्ताया तु प्राकारा एव प्रमाण । सुमंतु तिरस्कृतो यदा विप्रो हत्वाऽऽत्मान मृतो यदि । निगुर्ण सहसा बोधाद्गृहक्षेत्रादिकारणात् ॥ " त्रैवार्षिक व्रत कुर्यात्प्रतिलोमा सरस्वती । गच्छेद्वाऽपि विशुद्धयर्थ तत्पापस्येति निश्चित "॥ बृहस्पतिः "नाततायिवधेहता किल्विष प्राप्नुयात्वचित् ।विनाशार्थिनमायात घातयन्नापराधुयान्" २९ वसिष्ठः ( परि) . १ घन्यनक २ न-दया । ३ ब-शस्तौ । अबकनलघयईर-पाठ । ४ ज्ञ-स्तीत्याह सुमनु ।

·आततायिवधे। [प्रायश्चित्त- " अग्निदो गरश्चैव शत्रपाणिर्द्धनापह । क्षेत्रदारापहारी न पढेते ह्याततायिन "॥ अपरा व्यास: " उद्यतासि पिपाग्निं च शापोयतकर तथा । आथर्वणेन हतार पिशुन चेव राजसु ॥ "भार्यातिक्रमणचा विद्यात्सप्ताततायिन यशोवित्तहरानन्यानाहुर्द्धर्मार्थहारकान्"मात्यायनः " अनाक्षारितपूर्वो यस्त्वपराधे प्रवर्तते । प्राणद्रयापहारे च प्रवृत्तस्याततायिन " ॥ अनाक्षारितोऽनपकृत । तेन पूर्वकृतापरावस्य मारणाद्युद्यतस्य नाततायितेति तद्वधे दोप एव । आततायिवधे दोपाभावश्च गोविप्राततायिभिन्नविषय इति मिताक्षराऽपरादिौ । " नातातायिवधे दोपोऽन्यत्र गोब्राह्मणादिति" सुमंतूक्तेःशकल्पतरौ तु "अततागिन्यदोषो- ज़्यत्र गोत्राह्मणात् " । यदा हन्यात्प्रायश्चित्त न स्यादिति पाठ । अन युगातरे युद्धे १० विप्रवधे प्रायश्चित्ताभाव । युद्धं विना हनने तु प्रायश्चित्तम्। "आततायिद्विजाग्र्याणा धर्मयुद्धेन हिंसनमिति" कलिनिषिद्धेषु पाठात् ।प्रपचित तत्भ्रातृचरण कलिवयंनिर्णयेऽम्माभिश्च व्यवहारमयूखे । आततायिवधे प्रायश्चित्त भविप्ये हत्वा तु प्रहरत वै ब्राह्मण वेदपारग । कामतश्चेञ्चरेद्वीर द्वादशाब्दास्थ्यमुत्तम ॥ ॥ अथ कामानामकतप्रायश्चित्तव्यवस्था । बृहस्पति कामाकामकृत त्वेव पातर द्विविध म्मृत । पुरुषापेक्षया चैव निप्कृतिद्विविधा स्मृतेति "।' यत्तु याज्ञवल्लयवाक्ये (प्रा २२६ ) " प्रायश्चित्तैरपैत्येनो यदज्ञानकृत भवेत् । कामतो व्यपहार्यन्तु वचनादिह जायते " ॥ इत्यज्ञानपद तदप्यकामपर । अत एव तत्प्रतियोगिरूप कामत पद सगच्छते । एवं वाक्यातरीयाणि बुद्धिज्ञानाभिसधिपदानि कामपराणि । अध्यज्ञानाभिसधिपदानि २० वा कामपराणि । तेन बलात्कारित पापे सत्यपि ज्ञाने न द्विगुण प्रायश्चित्तं । तत्प्रयोजक- कामाभावात् । अनाकामकृतपापस्य व्यवहारनिरोधित नरकनिका चेति शक्तिद्वयमपि नश्यति प्रायश्चित्तेन । कामकृतस्य तु व्यवहारनिरोधिदैव नश्यति । न तु नरकानुलेति विज्ञानेश्वरादयो (पृ २३६।२३७) निवधकृत । एतच्च यैश्चाहत्य व्यवहारो निषिद्धम्त त्पर । तानि चाह गौतमः (२१॥१॥२) " ब्रह्मसुरापगुरुतल्पगमातृपितृयोनिसवधाग २५ म्तैननास्तिकनिदितकर्मास्यासिपतितात्याग्यपतितात्यागिन पतिता । पातस्सयोनमाथेति "। एतेष्वेव व्यवहारो निषिद्धो नान्यत्र । “ एनम्विभिरनिर्णिक्तेनार्थ चित्समाचरेदिति " ( १९६१८९ ) मानवीयमेनस्विपटमपि ब्रह्महादिपरमेव । इतरपापेषु तु नरकानुकुलो- नामपत्ते । सर्वरहस्यपापेषु ब्रह्महत्यादिप्रकाशेपु मरणातिकमायश्चित्ते चेव । व्यवहारनिरोधना- ९ बल-बलाकारिते । २ अवदनलघयरई-येप्वाहय । ३ श-मान । ४ अवडनड्याई-नरका मुकूलापि नाश्यते ।

·मयुख ] ७ ६ कामाकामकृतेषु) भावेन तदनुक्लशक्त्यभावात् । श्रीशंकराचार्यास्स्तु " कामतो व्यवहार्या- स्त्वित्यकारप्रश्लेपेणेद याज्ञवल्क्यवचो " बहिस्तभयथापि स्मृतेराचाराच्चेति " सूत्र कृतप्रायश्चित्तनैष्ठिकब्रह्मचार्यादिपर । "आरूढो नैष्ठिके धर्म यस्तु प्रच्यवते पुन । प्रायश्चित्त न पश्यामि येन शुध्येत्स आत्महेति"। " आरूढपतितं विप्रं मडलाच विनि सृत । उर्बुद्धकृमिदष्ट च स्पृष्ट्वा चान्द्रायण चरेदिति " च स्मृतरिति । येन शुद्धयेन्यवहारयोग्यो भवेत्तत्प्रायश्चित्त न पश्यामांति कृतप्रायश्चित्तमप्यारूढपतितादिक स्पृष्ट्वा चान्द्रायण कुर्यादिति वाक्यद्वयार्थमित्याहु । तत्सूत्रे वाचस्पतिमिश्रास्तु पालघ्नादिपरमप्याहु "बालन श्च कृतघ्राश्च विशुद्धानपि धर्मत । शरणागतहतृश्च स्त्रीहतृश्च न सपिदिति " ॥ स्मृते । न सपिवेन्न व्यवहरेत् । अत एव याज्ञवल्क्य (प्रा. २९९) " शरणागतबालस्त्रीहिंसकान्सविशेन्न तु । चर्णित्रतानपि सत कृतमसहितानिमान् ।। ।। तेनाचार्यमतेऽवकीर्णनैष्ठिकादिभिर्खालघ्नादिभिश्च कृते प्रायश्चित्ते नरकानुक्ला शक्ति श्यते। व्यवहारनिरोधिका त्वस्त्येव । इतरपापेषु कामकृतेप्वपि शक्तिद्वयमपि नाश्यते द्विगुणप्रायश्चित्तेन । तदाहांगिरा “ विहित यदकामाना कामात्तद्विगुण भवेत् " । महा पापे तु कामकृते मरणमेव । तया चसएव " य कामतो महापाप नर कुर्यात्कथचन । न तस्य निप्कृतिर्दृष्टा भृग्वग्निपतनाहते " ॥ तथा " प्राणातिक तु यत्प्रोक्त प्रायश्चित्तं मनीषिभि । तत्कामकारविषय विज्ञेय नात्र संशय "|| " कामतो ब्राह्मणवधे निप्कृतिर्नास्ति जीविन । "यस्तु सर्व परित्यज्य यावज्जीव चरेद्रत । स विशुद्ध शुभान् लोकान् विप्रो गच्छेन्नसशय ) अथ तंत्रप्रसंगी । तत्रानेकनिमित्तेषु प्राजापत्यादीना सनातीयाना प्रायश्चित्ताना २० देशकालकत्रैक्ये तत्र । तर चैकस्मिन्निमिते प्राजापत्यद्वयमेककमिति विशेषण ग्रहणे द्वयमेव कार्य । तेनैवैकप्राजापत्यकार्यमपि सिद्ध्यतीति यथा गौतमः । (२१११।३० 'द्वे परदारे त्रीणि श्रोत्रियस्येति " सामान्यत परदारमानगमने श्रोत्रियपत्नीगमने च श्रोत्रियपत्नीगमननिमित्तक त्रैवार्षिकमेव केवल कार्य* तेनैव नेवार्षिकमेव केवल कार्य* । तेनैव देवार्षिकसिद्धि । शंखलिखितौ २५ "गुप्ताया वैश्यायामवकीर्ण सवत्सर त्रिषवणमनुतिष्ठेत् क्षत्रियायाद्वे वर्षे ब्राह्मण्या त्रीणि वर्षाणीति" अत्र तिसृष्वप्यवकीर्णिपु ब्राह्मणीनिमित्तत्रैवार्षिकमेव कार्यमिति निमित्ताना च्याप्यन्यापकभावेऽपि व्याप्यनिमित्तेन व्यापकनिमित्तस्य प्रसगत सिद्धि । यथा व्यास प्रसग १ इअ-उध नलघबयर उद्बद्ध । २ बक-शुद्धो। *-ज्ञपाठ ।

·प्रायश्चित्तातिदेवः। [प्रायश्चिच- “ पातक. "अवर्यचेरत्कृच्छूमतिकृच्छू निपातने ।कृच्छातिकृच्छोऽनुपाते कृच्होम्यंतरशोणित"।।इतिा अनासपातने सत्यवगूरणनिपातनयोर्न सत्यवपूरणनिपातनयोर्न पृथक्स्पनिमित्तप्रायश्चित्तप्रयोजकतेति । ब्रह्महत्याप्रायश्चित्ते तु तत्प्रकरणे तंत्रावापौ वक्ष्यते । अथ मायश्चित्तातिदेशः । स त्रिविधः । वाचनिकातिदेशस्ताप्यातिदेशः साम्यातिदेशश्चेति । तत्र वाचनिकतावन् ।तमाह याज्ञवलयः(प्रा.२५७) यागस्वक्षनविट्याती चरेब्रह्महणिवतो" ताप्यातिदेशमप्याह स एव (प्रा. २३२) पितुःस्वसारं मातुश्च मातुलानी स्नुपामपि । मातुः सपत्नी भगिनीमाचार्यतनयां तथा ॥ "आचार्यपत्नी स्वसुतां गच्छस्तुं गुरुतल्पग" इति। साम्यातिदेशमप्याह स एव (प्रा. २२८) " गुरूणामध्यधिक्षेपो वेदनिंदा सुहृद्धधः । ब्रह्महत्यासमं ज्ञेयमीतम्य च नाशनर्मिति " || १० 'अन्न साम्यातिदेशेऽद्ध, ताप्यं वाचनिकयोस्तु पादानं । राजसमो मंत्रीत्यादी किंचिद्धीन एव समपदप्रयोगात् । महापातकातिदेशविपयाणां च संतत्वान्महापातकतुल्यानि पापान्युक्तानि यानि तु तानि पातकसंज्ञानि तन्यूनमुपपातकमिति पापकानां महापापान्न्यूनत्वप्रतिपादनाचेति विज्ञानेश्वरादयः । अत्र केचित् । इपावेकाहे समानमितरेप्यनेनेति वाचनिकातिदेशे न्यूनत्वाप्रतीतेरिहापि न न्यूनतेति । १५ राजसमो मंत्रीत्यादौ तु न्यूनता प्रत्यक्षगम्या । अन्तु या समशब्देन न्यूनताप्रतीतिकलहः । पादोना दीयता तु निष्प्रमाणिकेति । अत्रास्मज्ज्येष्ठभ्रातृचरणाः । महापापतुल्येषु पातकसंक्षेपु विशेषतः प्रायश्चित्तानुक्तेस्तदाकांक्षायामर्थवादे महापापगन्यनरका वगतेः प्रायश्चित्तेऽप्यर्द्धताकल्पने तमेवार्थवादमाहांगिराः "पातकेतु सहस्र स्यान्महत्सु द्विगुणं तथा।उपपापे तुरीयं स्यानरकं वर्षसंख्ययेति गायत्तु विष्णुः " अतिपातंकिनः पर्यायेण पच्यते कल्पं । मन्वंतरे महापातकिनः । अनुपातकिनश्योपपातकिन- श्चतुर्युगमिति " तदम्यासारं । अनुपातकं महापातकतुल्यं पातकसंझं । ताप्यवाचनिकाति- देशे तु पादोनमेव । ब्राह्मणीपुत्रस्य क्षत्रियायां मातरि गमने पादहान्या द्वादशवार्पिक- मेवमन्यवर्णास्विति मिताक्षरोक्तस्मृत्या द्वादशाब्दमुक्तं । तच्च न केवलं हीनवर्णामातृगमन एवं किंतु मातुः सपत्नी मित्याद्युक्तसर्वताप्यवाचनिकातिदेशविषयं । सर्वेषां समानधर्मत्वात् । २५ यथाहोशनाः " बहूनामेकधर्माणामेकस्यापि यदुच्यते । सर्वेषां तद्भवेत्कार्यमेकरूपा हि ते स्मृता ।। इति । अत एव मिताक्षरार्या रजक्यादीनां पंचानां गमने चांद्रायणद्वयं प्रायश्चित्तमापस्तंयोक्तमुक्त्वा " रनकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च । कैवर्तमेदभिल्लाश्च सप्तैते अंत्यगाः स्मृता"॥ इति सप्तांत्यनस्त्रीगमनेऽपि तदेव प्रायश्चित्तमुशनोवाक्यबलादुक्तमिति युक्तमुत्पश्यति । १ज्ञ-रथ्ये। २० " ·मयूख ] प्रायश्चितातिदेशः। ५ एतेनातिदेशे पूर्णप्रायश्चित्त वदन्तो शूलपाणिभवदेवावपास्तो । किंच सर्वन द्वादशाब्दविधित्साया स्मृतिषु तदुपदेश एव स्यात् । न तु क्वचिदुपदेश वचिच्चाति देश इति नि प्रयोजन द्वैविध्य । न चानान्यूनतातिरिक्त सौर्यादिष्विव दर्शपूर्णमासिकाति- देशस्योहादिप्रयोजनमस्ति । यच्च भवदेव । साम्योक्तिरर्थवाद । अन्यथा ब्रह्महत्यासुरा पानसभेपु मिथ्योत्पत्तिवेदनिंदादिप्वपि द्वादशाब्द स्यात् । क्वचित्तद्विशेषे मनुष्यहरणे मनुना चाद्रायणादिस्वल्पप्रायश्चित्तातराम्नानाचेति । तदपि न मिथ्योत्वपोंक्तिवेदनिंदादिषु द्वादशाव्दा द्यपेक्षयार्द्धस्येष्टत्वान्मनूकाल्पप्रायश्चित्तस्य नीचमनुष्यापहारपरत्वाच्च । इत्यतिदेशः ॥ अय पापिनामनुतापार्य कर्मविपाक उच्यते । यमः " पतितै सप्रयुक्तश्च कृतघ्नो गुरुतल्पग । एते पतति सर्वेषु नरकेप्वनुपूर्वश ॥ महापातकसयुक्ता युग तिष्ठत्यधोमुखा । रौरवे क्टसाक्षी च यश्च मिथ्याभिशसक ॥ कुलग्राहे पक्षवादी स चाप्यत्र पतेन्नर " ॥ कुलग्राहे कुल सदेहे । स एव " न्यासापहर्ता कुमतिर्विषमो यश्च वृत्तिषु । ततसुभे स्वसृगामी गोनो राजभटाश्च ये"। राजभट्टा राजबलेनोपद्रावका । " महाजाले दुहितर स्नुषा गत्वा च मातर । अनाविक शौकरिकस्तेनश्च वोधनो नर । " रगोपजीवी पशुहा शकुनी ग्रामयानक || " अभक्षभक्षो वाताशी विप्रो धर्मपुरस्कृत । अगम्यागामी गरदो नारक शवल अनेन् " ॥ शकुनी पक्षिपोषक । वाताश्युक्तो हेमाद्री विष्णुना " देश गोर कुल विद्या मात्रार्थ यो निवेदयेत् । वैवस्वतेपु धर्मेपु वाताशी स प्रकीर्तित ।। " सर्वज्ञा वयमित्येवमभिमानरता नरा । वाताशिन परित्याज्या श्राद्धे दाने च लपटा ॥ वेदविक्रायणो ये च केशविक्रयिणस्तथा । वेदाना दूपका ये च समयाना च दूषका ॥ २० दूपका धर्मशास्त्राणा हेतुवाट कुतहला । एते विहगमे घोरे पच्यते पापफारिण " || समयाना दूषका । सभ्य व्यवस्थापितार्थ यतिक्रमकारिण । " सर्वविक्रयकर्त्तारो मिनाणा भेदकारका । निर्मर्यादा क्रोधनाश्च कढयें श्वर्यसयुता ॥ "कोटरे विनिपात्यते बधुमक्षाश्च वाणिजा " ॥ बधुभक्षा बधुपीडका । विमुखे पतिते घोरे मर्यादा यश्च लयति । शाखामृगघ्नो गोप्नश्च कृमिभक्ष्य बनति ते "॥ २६ विमुख युद्धादिषु पराङ्मुख । पतिते युद्ध एवेति शेष । " एकाकी मिष्टमश्नाति वचयित्वा सुहृत्सुतान् । दारान् भृत्यातिथींश्चैव तथा सत्रधिवाधवान् । उत्सन्नपितृदेवेष्ट पशुघाती च यो वृथा । लालके नरके घोरे दुर्गधे पात्यते नर । १ब-तन्मूल। घ-क्ष्यो। ३ वलघव-अनार्थ इकअ-मनाथ । - " मा २ ·कर्मविपाका । [प्रायश्चित्त- । ६ " ॥ " मानका कुलालश्च स्वर्णकारचिकित्सक । पतति नरके घोरे कफर्ता विशेषत ॥ " देवत्राह्मणविद्वेष्टा गुरु यश्चावगन्यते । अवाशिर प्रपद्यते रत्न दूपयते च य ।। "मात मद्य सुरा लाक्षा गन्धावस्त्र घृत पय । विनीणाति य एतानि स तु पूर्व व्रजेत् ॥ " अगारारामदाही च दुष्ट पापकृढेव च । पतति रुधिरादे तु कृतम्रा दामिका नरा ॥ शूद्रहत्या तु य कुर्यात्तथा यो गुरुदपक 1 सीधुकृन्मधुझडी कर्मकारी निराकृति " दही निपिद्धदडग्राही । कर्मकार कर्मकराधिष्ठाता । निराकृतिरस्वाध्याय । अतितीक्ष्णश्चडवृत्तिरुपघातपर शठ । श्येनजीवी कालहिक पुत्रोपाध्याय एव च ॥ यूतसन्यवहारी न प्राणिहिंसारताश्च ये । वैतरण्या निपात्यते ये नरा बधुपातका अतितीक्ष्ण अत्युम । चवृत्ति ववधादिवृत्ति । उपधातपर परोपहतिप्रवण । शठो १० मायावी । कालहिक कलही । पुत्रोपाध्याय पुन उपाध्यायो यस्य स । तथा " असत्प्रतिगृहीतारस्तथैवायाग्ययाजिन | नक्षत्रैजविते यश्च सोऽधकार प्रपद्यते ॥ " अप्राप्तदमको यश्च ब्राहाणो वृपलीपति । गोचीष्ट्रहस्तिदमको मिनधुक् सूचस्तथा ॥ " असिपनवने घोरे पतत्यौरभ्रिका नरा "अप्राप्तदमकोऽयोग्यदमक । गोधोष्ट्रहस्तिदमक । साऽस्य रतिर्यस्य स तथोक्त । औरनिका मेगाजानीविन । वृथापनजितो यश्च सेतुभेत्ता च सूचक । आश्रमात्पतितो यश्च सोऽग्निज्वार प्रपद्यते ॥ “ कृत्याक्रानिकृत्य ते नरा अनृतवादिन । राजा च श्रुतिलोपी च सदशनरक ब्रजेत् ॥ मृगन्याधस्तमो घोर क्रूरकर्मा च वार्द्धपि । भक्ष्यते श्यामशवलेस्तीक्ष्णतुडैश्च वायसै ॥ " ब्रह्मविक्रयिणो ये च ब्रह्मा वा क्रीयते च यै । क्रयविक्रयकर्ता च वार्द्धपि सोमषियी॥ ५" गुरुश्च येऽवमन्यते वाकरैस्त यति च । विकर्माण पापरता शोचाचारविवर्जिता ॥ २० "अगोप्तार कुलद्रव्या परस्वाना व नाशका । बन्याना पवाश्चैव समयाना च दूपका ॥ "भोधना पापशीलाश्च लुब्धा ये कृष्णगामिन । स्वतन्ते च दिवा स्वप्ने प्रतिनो ब्रह्मचारिण । सर्वे ते नरके घोरे पात्यते पापमरिण "। अगोप्तारोऽअश्यरक्षणायानामिति शेष । कुलद्रव्या । छलेनाजितधना । कृष्णगामिन शूदरतास्त्रेवर्णिका । मनु (१२।९४ ) "बहूवर्षगणान्योरान्नरकान्प्राप्य तद्देणान् । सप्तारान्प्रतिपद्यते महापातकिनास्त्विह" याज्ञवल्क्य २५ “ मृगश्वशकरोष्ट्राणा ब्रह्महा योनिमृच्छति । खरपुल्कशवेनाना मुरापो नात्र संशय पुलशवेनों चडालविशेषौ । " कृमिकीटपतगत्व स्वर्णहारी समाप्नुयात् । तृणगुरुमलतात्वच क्रमशो गुरुतल्पग "|स एव " ब्रह्महा क्षयरोगी स्यात्सुराप श्यावदतक । हेमहारी तु कुनखी दुश्चर्मा गुरुतल्पग ॥ ई मेधा । ३ क्षणात् । ३ मा १०४ ·मयुख ] पर्षलक्षण प्रमाण च । १ " ॥ " यो येन सधिं यात्येपास तहिंगोऽभिजायते (२०७-९)"फलविशेपा प्रथातरतोऽवसेया । अथ पर्पत् । लघुपराशर " चत्वारो वा त्रयो वाऽपि वेदवतोऽग्निहोत्रिण । ब्राह्मणाना समर्था ये पर्पत्सा हि विधीयते ॥ " अनाहिताग्नयो येऽन्ये वेदवेदागपारगा । पच नयो वा धर्मज्ञा परिपत्सप्रकीर्तिता ॥ वेढवतेषु स्नातानामेकोऽपि परिपद्भवेत् " । यमः " एको द्वौ वा त्रयो वाऽपि यद्व्युर्धर्मपाठका । स धर्म इति विज्ञेयो नेतरेपा सहस्रश' ॥ मनुः (१२।१११) " विद्यो हैतुम्ती नैरुक्तो धर्मपाठक । त्रयश्वाश्रमिण पूर्वे पर्पदेपा दशावरा हैतुको मीमासक । गिराः "एकविंशतिसख्यातैर्मीमासान्यायपारगै ।वेदागकुशलैरेव पर्पत्व तु प्रकल्पयेत् "माधर्मविवृतौ १० " पातकेषु शत पर्पत्सहस्रं महदादिषु । उपपापेषु पनाशत्स्वल्पे स्वल्पा तथा भवेत् " ॥ पराशर अज्ञात्वा धर्मशास्त्राणि प्रायश्चित्त ददाति य । प्रायश्चित्ती भवेत्पत किल्लिप परिपद्रजेत् ॥ पर्षदुपस्थानमाहांगिरा " सचैल वाग्यत स्नात्वा क्लिन्नवासा समाहित ।क्षत्रियो वाऽपि वैश्ये वा पर्पद द्युपतिष्ठति ॥ १९ अधिकारिमानापलक्षणमिद । उपस्थाय तत शीघ्रमातिमान्धरणीं गत । गात्रैश्च शिरसा चेव न च किंचिदुदाहरेत्" । पराशरः " पाप विख्यापयेल्पापी दत्वा धेनु तथा वृष" । इदमुपपातकविषय | महापापादि प्वधिर कल्प्यमिति मिताक्षरायो । अल्पपापेप्वपि तत्रव तस्माविन प्राप्तपाप सकृदाप्लुत्य वारिणीविरल्याप्य पाप वक्तृभ्य किंचिद्दत्वा व्रत चरेत्"।। किंचिद्दत्वा पाप विख्याप्य व्रत चरेदित्यन्वय । विष्णुः " पाढवते वस्त्रदान कृच्छा तैलकाचन । पादहीने तु गामेका कृच्छ्रे गोमिथुन स्मृत "॥ अत्र ' सर्वे धर्मविवक्तार ' इत्यादिप्रार्थना पत्प्रदक्षिणा च वक्ष्यते पद्धतौ । देवल. 'पापकृत्स्वकृत पाप कृत्स्नमाख्याय ससदि। तत्र स्नानेन याचेत निष्कृति तस्य मण "|| अगिराः " कृत्वा पाप न भुनीत निरामयहरेव वा । कुर्याद्राह्मणशुश्रूषामाप्रदानाद्रतस्य तुगा एतच्च पर्पदुपस्थान प्रकाशप्रायश्चित्त एव न रहस्ये " विख्यातदोप कुर्वात पर्पदोऽनुमत व्रत । अनभिख्यातदोषस्तु रहस्य व्रतमाचरेत् " ॥ (प्रा ३० ) इति याज्ञवल्क्योक्तेः । प्रकाशेऽपि पर्पदप्तभवे स्वयमेव कुर्यात् । मनुः १ अइ-पर्पदि । व-किंच। - " ·१२ पर्षदुपस्थानम् । [प्रायश्चित्त ६ . (११।१४६ ) " मतिपूर्वमनिद्देश्य प्राणातिकमिति स्थिति " । मतिमय मरणार्थ पृच्तीति ज्ञात्वा । अगिरा ' ततस्ते प्रणिपातेन दृष्ट्वा त समुपस्थित । वृद्धा पृच्छति किं कार्यमुपविश्याग्रत स्थितम् ॥ "ff ते कार्य वटास्माभि किं वा मृगयसे द्विन। तत्पतो ब्रूहि तत्सर्व सत्य हि गतिरात्मन ॥ ."यदि चेटक्षसे नित्य नियत प्राप्स्यमे शुभ । यद्यागतोऽस्यसत्येन न त्व शुद्धयसि कर्हिचित् ।। " एवं ते समनुज्ञात सर्व यादशेषत " ॥ विश्वामित्र जातिशक्ति गुणापेक्ष सद्बुद्धिकृत तथा । अनुवधाटि विज्ञाय प्रायश्चित्त प्रकल्पयेत् " । उपदेशश्च पर्षदनतर्गतेन पर्पटनुमत्या केनचित्कार्य । तथा चागिरा " आय श्रावयेदेक पर्पदा यो नियोजित "।' उपदेशश्च नि कार्य ' इति मदन पितामहचरणाश्च । स एवं १० "बामणो ब्राह्मणाना तु क्षत्रियाणा पुरोहित ।वैश्याना यानकीव प्रायश्चित समादिशेत् ॥ अगुरु क्षनियाणा यो वैश्याना काप्ययानक प्रायश्चित्त समादिश्य तप्तकृच्छ्चत चरेत्" । स एव " तथा शूद्र समासाद्य सदा धर्मपुरस्सर । प्रायश्चित्त प्रदातव्य जपहोमविवर्जित " || जपहोमौ चागधानरूपावविशेषात् । पपंढतर्गतस्योपदेशरत्ये प्रायश्चित्तमाह हारीत १५ " प्रायश्चित्त तु निर्दिश्य कथ पापात्प्रमुच्यते । यत्पनिन विजानीयाजपेद्वा वेदमातर ॥॥ अंगिराः " यच पूर्वमुदाहार्य यथोक्त धर्मरभि । पश्चात्यार्यानुसारेण शक्त्या कुर्युरनुग्रह " ।। वच प्रायश्चित्तविधायक । अनुग्रहै प्रायश्चित्तन्यूनता । पराशरः दुर्बलेऽनुग्रह कार्य्यस्तथैव शिशुवृद्धयो । अतोऽन्यथा भवेदोपस्तस्मानानुग्रही भवेत् ॥ देवल "प्रायश्चित्त यथोद्दिष्टमशक्त्या तद्वशात्पुन । इप्यतेऽनुग्रहश्चापि पूनानुग्रहदारणान्॥ " एरो नार्हति तत्त्वमिन्चानोऽप्यनुग्रह । धर्मक्षा बहवो विप्रा व महत्यनुग्रहं ।। "म्नेहाता यदि वा रोभाद्भयादज्ञानतोऽपि वा । कुवैत्यनुग्रह ग तु तत्पाप तेषु गच्छतिग्गा पूजानुबाह्यस्य पूज्यत्व । अनुग्रहो व्या । अनुग्रहरूपन्यूनतावधिमाह हारीतः १५ "तस्मात्कृच्छ्मयाप्यढे पाट वाऽपि विधानत । ज्ञात्वा चलावल कार्य प्रायश्चित्त पाल्पयेत् ॥ किंचिदशको पृच्छ प्राजापत्य । अधिकाया पार । अधिकतरायामर्द्धमनुग्रह कृत्वा प्रकल्पयेदित्यनुग्रह कृत्वेत्य याहारेण योज्य । अथेतिकर्तव्यता । विष्णुः १ घ-ते ! २ वई-कर्मभि । ३ नल्यज्ञ-अनुग्रह । “ धन त।

·मयूख ] इतिकर्तव्यता। " ५ । सर्वपापेषु सर्वेषा व्रताना विधिपूर्वक । ग्रहण सप्रवक्ष्यामि प्रायश्चित्ते चिकीर्षिते ॥ दिनाते नखरोमादीन् प्रवाप्य स्नानमाचरेत् । भम्मगोमयमृद्वारिपचगव्यादिकल्पिते ॥ " मलापकर्षण कार्य ब्राह्मशौचप्रसिद्धये । दतधावनपूर्वेण पचगव्येन सयुत ॥ व्रत निशामुखे ग्राह्य बहिस्तारकदर्शने । आचम्यात पर मौनी ध्यायन् दुष्कृतमात्मन । मन सतापनात्तीमुद्वहेच्छोकमतत " ॥ इति । रोम श्मश्रु । आदिना केशग्रहण । ब्रह्मशौच पापनिहरण । पचगव्येनेति भस्मादिसमस्तस्यैव पचगव्यादेरनुवाटागम्मादिस्नाना पेसयाऽपि दतधावनम्य पूर्वत्वसिद्धि । आचारोऽप्येव । पितामहचरणाथ । व्रतहोमावशिष्ट पचग यप्राशनमिति महार्णवादौ । प्रायश्चित्तसकरूप इति माधवशूलपाणी । घृतप्राशनमिति कल्पतरु । 'न्युप्य फेशनखान् पूर्व घृत प्राश्य विशुध्यतीति ' शंखलिखि तोक्ते । नद्या स्नात्वा विशुद्धयतीति वा पाठ । तदा न घृतप्राशन बहिर्गामात् । जाबालिः १० " आरभे सर्वकृच्छाणा समाप्तौ च विशेषत । आज्येनैव तु शालाग्नौ जुहुयाद् वाऽहुती पृथक्॥ श्राद्ध कुर्याद् व्रताते च गोहिरण्यादिदक्षिणा स्त्रीणा होमो न दातव्य पचगव्य तथैव च ॥ श्राद्ध वैष्णव । " विधाय वेष्णव श्राद्ध साकल्प निजाम्यया। धेनु दद्याविनेभ्योऽथ दक्षिणा च स्वशक्तित" इति शातातपोक्ते । व्रताते प्रायश्चित्ताते । गोहिरण्यादिदक्षिणा देयेति सबन्ध । १५ अत्र विष्णुदेवतया पित्रादिदेवताबाध । साक्रूपत्वाच्चाघ्यावाहन ग्नाकरणावनेननपिंडस्वधा वाचनाना बाध इत्युक्तमस्मत्कृते श्राद्धमयूखे । अरभे च समाप्तौ चेति श्राद्धे कुर्यादित्य जाप्यन्वेति । शूलपाणिस्तु गोहिरण्यादिदक्षिणामिति पपाठ । तदा प्रायश्चित्तात एव गोहिरण्यादिदक्षिण श्राद्ध कार्य नानावित्यर्थ । स्त्रीणा शाराग्निहोम एव न भवति । तस्यैव प्रकृत्यात् । लौकिकेऽग्नौ तु भवत्येव । स च विप्रद्वारेति केचित् । 'उपवासो व्रत होमस्तीर्थस्नानजपादिक । विप्रै सपादित यस्य सपन्न तम्य तत्फ्लमिति । पराशरोक्तः । तन्न । अस्य प्राप्तेषु अशक्तौ विरूपप्रतिनिधिनियममात्रार्थत्वात् । प्रायश्चितागनपहोमयोस्तु निषेधादेवाप्राप्तस्तत्र तस्याप्रवृत्ति । यद पे वाराहे अमनम्य तु शूद्रस्य विप्रो मत्रेण गृह्यत " इति तम्यापि परिभाषात्वेऽपि प्राप्तयोरेव जपहोमयो प्रवृति । एतेन यन्महार्णवमदनरत्नयो स्त्रीशूद्रानेविप्रद्वारा समनको २५ अपहोमौ भवत इति तत्परास्त । पराशरः "स्त्रीशद्रस्य तु शुद्धययं प्राभापत्य समाचरेत्। पचगव्य च कुर्वीत स्नात्वा पीत्वा शुचिर्भवेत्"। स्त्रीणा पचगव्यस्य विहितप्रतिषिद्धत्वाद्रिकल्प । शूदाणा तु नित्य भवत्येव । शूद्रस्यापि १ लघयर-पायाश्चत्त चिकीर्घत । २ यरघ पर पचगन्यविरल्पिते । २० ।

·१४ [प्रायश्चित्त वीशूद्रादीनाम् । विकल्प इति महार्णवे । तत्र तस्य स्त्रीपदगर्मनिपेधाप्रवृत्तेः । यत्तु "वीशूद्रास्तु सधर्माण" इति तद्विशेषाभावे स्त्रीशूद्रयोः समानधर्मत्वप्रतिपादनार्थ । अस्ति चान शूद्रे पंचगव्यस्य विशेषविधिः । यत्तु . "पनगन्यं पिवेच्छूद्रो ब्राह्मणस्तु सुरां पिवेत् । उमौतौ तुल्यकर्माणौ यूपाख्ये नरके वसेदि" त्यत्र ५ वचस्तद्रागप्राप्तप्राशननिषेधपरं । वपने विशेषमाह वसिष्ठः (२४।४-५)" कृच्छ्राणां अतरूपाणां श्मश्रुकेशादि वापयेत् " अशिरोमशिखाव मिति । काम्यकृच्छ्रादौ वपनं नेतिमदनपारिजावे । गोवधे तु पराशरः "प्राजापत्यं चरेशच्छू गोवाती नतमुत्तमं । सशिखं वपनं कार्य त्रिसंध्यमवगाहनामिति" ॥ विशेषमाह संवतः १० " पादेऽगरोमवपनं द्विपादे श्मश्रुणोऽपि च । त्रिपादे तु शिखावन सशिखंतु निपातनमिति । सधवानां विशेपमाह वसिष्ठः " केशानां नास्ति नारीणां वपनं प्रतयक्षयोः । गोपधादिपुः सर्वेषु छेदयेदंगुलद्वयं ।। "सधवानां तु नारीणामलंकाराय सर्वदा । केशसंधारणं प्रोकं प्रायश्चित्ते द्विजोत्तमैरिति । अंगुलत्रयमपि कचित्पाठः । अत्र सधवापदाद्विधवानां सर्ववपनं । अत्र विशेपमाह २५ पराशरः " वपनं नैव नारीणां नानुत्रज्या जपादिक । न मोठे शयनं तासां न वसीरन् गवाजिन ।। सर्वान्केशान्समृद्धृत्य छेदयेदंगुलद्वयं । सर्वत्रै हि नारीणां शिरसा मुंडनं स्मृतं " ॥ वासिष्ठे आदिपदं प्रायश्चित्तांतरपरं । तेन प्रयागादौ “ मुंडनं चोपवासश्च सर्वतीर्थप्वयं विधिरिति " देवलायुक्तेः सर्वमुंडनमेव । वेण्यां वेणीप्रदानेनेति लिंगादाचाराच्च । तीर्थातरे २० न भवतीत्यन्यदेतत् । अपराके "उदङ्मुखः प्राइमुसो वा वपनं कारयेत्सुधीः । केशश्मनुलोमनखान्युदरसंस्थानि वापयेत् ।। " दक्षिणं कर्णमारभ्य कर्मार्थ पापसंचये । शिखायं नवसंस्कारे शिखायंत शिरो वपेत् ॥ पापसंचये तन्निमित्ते प्रायश्चित्ते शिखामादौ कृत्याधस्तात्सर्वतो वपन्नोदवसस्य । नवसंस्कारे चूडाकरणे दक्षिणकर्णाच्छिखांतं शिखामारभ्य वामकीत चवपेदित्युत्तरपद्यार्थः । २५ तैत्तिरीयके आसुरं वपनं निंदित्वा दैवक्रम उक्त: 1 " देवान्प्रक्रम्यत उपपक्षावने वपंत अथ श्मश्रूण्यथ केशानिति " । मानुपेपि तत्रैव मर्नु प्रक्रम्य "सश्मण्येवाग्रे वपंत अयोपपक्षावय केशानिति "। अत्राधानेष्टिसोमेषुदै। तत्र ईश-सर्वश्रेप। .

·मयूख ] वपनम् । निषेधा। तस्य विधानात् । प्रायश्चित्ते तु देवमानुपे विकल्पेन । तनाप्युक्सस्थितायै दक्षिणश्मश्रुप- पक्षौ वप्त्वाचामाविति । इद च वपन निषिद्धकालेऽपि कार्य । "क्षौर नैमित्तिक कार्य निषेधे सत्यपि ध्रुवा पित्रादिमृतियानासुप्रायश्चित्तेच तीर्थक"।।इति स्मृते । निषेधाश्च । वृद्धगाये "रत्यारसौरवारेषु रात्रौ पाते व्रतहिनि । श्राद्धाहप्रतिपद्रिक्ता भद्रा क्षौरेषु वर्जयेत् ॥" भद्रा द्वितीयाद्या । न करण तिथिसाहचर्यात् । व्यासः " नक्षत्रे तु न कुर्वीत यस्मिन्जातो भवेन्नर । न प्रौष्ठपदयो कार्य नैवानेये तु भारत ॥ दारणेपु तु सर्वेषु दुष्टतारा तु वर्जयेत् ॥ ॥ बादरायणः " सिंहे धनुपि मीने च स्थिते सप्ततुरगमे । यात्रोद्वाहगृहारमोरकार्याणि वर्जयेत् ॥ व्यासः "विवाहमौजीचूडासु वर्षमर्द्ध तदर्द्धक। अतर्वन्या च जायाया नेप्यते केशवापनमित्या १० धनेकनिषेधा समयमयूखे उक्ता । तथा जीवपितृकेणापि कार्य । "मुंडन पिंडदान च प्रेतकर्म च सर्वश । न जीवपितृक कुर्याद्गुर्विणीपतिरेव चेति" दक्षीय- निषेधस्य रागप्राप्तविषयत्वाद्विधिस्पृष्टेऽनवाशात् । वस्तुतस्त्विद दक्षस्मृतौ निवन्धे चानुपलभा- निर्मूल । शंख 'राजा वा राजपुनो वा ब्राह्मणो वा बहुश्रुत । केशाना वपन कृत्वा प्रायश्चित्त समाचरेत् ॥ १५ "केशाना रक्षणार्थ तु द्विगुण व्रतमाचरेत् । द्विगुणे व्रत आचीर्णे दक्षिणा द्विगुणा भवेत् || यत्तु । विद्वद्विप्रनृपस्त्रीणा नेप्यते देशवापन । मते महापातकिनो गोहतुश्चावकीर्णिन ' ।। इति तत्र विज्ञानेश्वरः " महापातसादिव्यतिरिक्ते राजादीना वपन नास्त्येव । महापातकादौ तु तेषा वपनानिच्छाया द्विगुणदक्षिणासहित व्रतं द्वैगुण्यमिति " । अन्ये तु महा पातकादौ नित्य रानादेरपि वपनमेवान्यन तु वपनानिच्छाया व्रतद्वैगुण्यविधिरित्याहु । २० इय च वपनायेतिकर्त्तव्यता प्राजापत्यप्रभृतिप्वेव भवति न ततोऽल्पेषु । तथा च पैठीनसिः " द्वादशाहे सणे वपनमिति " । वपनग्रहण चेतिकर्त्तव्यतातरस्याप्युलक्षण । तथा च याज्ञवल्क्य (प्रा. ३२६) "कुर्यात्रिपवणस्नायी कृच्छ्र चाद्रायण तथा। पवित्राणिजपेपिंडान् गायत्र्या वाऽभिमत्रणमिति"। निवर्तमानवपनसाहचर्याच्च पचगव्यादेरपि निवृत्ति । अत एव न्यूनपादबते वस्त्रदानमिति २५ वैष्णवे वस्त्रादिमात्रदानोक्रपीठमवगम्यते । अथ पूर्वोक्तभस्मादिस्नानप्रकार । लैंगे “ ईशानेन शिरोदेशे मुख तत्पुरपेण तु । हृदो देशमघोरेण गुह्य वामेन सुव्रत ।। १हब-मनुष्ये । २ घब-यई-वामा ३ -ई-निषेधाध्याह, यर-निषधश्च । ४ अदइयरनध- प्रतहनि ईल क्षयनि । २ यरध-च ।

·भस्मादिस्नानप्रकारः। [प्रायश्चित्त ६ " सन्येन पादौ सांगं प्रणवेन तु शोधयेत् ॥ । अवेशानादिपदेनेशानः सर्वविद्याना- मित्यादयो मंत्रा उच्यते । चतुर्यतानि नमातानीशानादिपदान्येव मंत्रा इत्यन्ये । अग्निरिति भस्म । जलमिति भस्म । स्थलमिति भस्म । व्योमेति भस्म । सर्व ह वा इदं भस्मेति पंच मंत्रा ईशानादिमंत्रस्थान इत्यपरे । विष्णु " अग्रमग्रमिति स्मृत्वा मानस्तोकेन वा पुनः । गोमयैर्लेपयेत्प्रातः सोदकैर्भानुदर्शितैः ।। योगयाज्ञवल्लयः "विधा कृत्वा मृदं तां तु गोमयं च विशेषतः । अधमोत्तममध्यानामंगानां क्षालनं चतैः"। कोर्मे " गोमयस्य प्रमाणं तु येनांग लेपयेत्तत" । इति । अथ मृत्तिकास्नानं । जमदग्निः १० "अश्वक्रांतेति वै शुद्धां मृत्तिकामाहरेच्छनैः । नमोमित्रस्येत्यादित्याय दर्शयेत्समृदौ करौ।। " गंधद्वारामिति जप्त्वा स्वान्यगान्यनुलेपयेत्" ॥ शिवपुराणे " अश्वक्रांत इति स्मृत्वा मंत्रेणामंत्र्य मृत्तिकां । उद्धरेदुद्धृतासीति मंत्रेण सुसमाहितः।। "नमो मित्रस्येति वाचा दर्शयित्वा च भानवे । आरोति च गात्राणि समालभ्य द्विराचमेन् । अनुपलेपने मन्त्रातरमाह योगी "आलभेत मृदांगानि इदं विष्णुरिति त्यूचा" । मृत्परिमाणं कॉमें १५ "मृत्तिका च समुद्दिष्टा त्या मलकमात्रिकेति " । क्रम उक्तो नारदेन "आयुकामः शिरोलेपं मृदा कुर्याद् द्विनः पुरा । श्रीकामः पादयोः शौचं मृदा पूर्व समानरेत्" पारस्करः "एकया तु शिरः क्षाल्यं द्वाभ्यां नाभेस्तथोपरि।मृद्भिश्चतिसृभिः कार्य पङ्गिः पायु तथैव च ॥ "कटियस्त्यूरुगंयाश्च पादौ च तिसृभिस्ततः । तथा हस्तौ परिक्षाल्य द्विराचामेत्समाहितः ।। २० योगी " मृद्भिरद्भिश्व गात्राणि क्रमशस्त्वानेजयेत् । शीर्षा_नाभिमणि स्मरन्विष्णुमनामयं ॥ पटियत्पूर्णवे च चरगो च त्रिभस्त्रिभिः । रुष हस्तात्पत्पन्य नमस्कृत्य गलं रत्तः । " यत्किंचेदमिति मंत्रेण नमस्येत्प्रयतांजलिः " । अत्र विरुद्धानां मृत्संख्यादीनां यथाशाख व्यवस्थेति हेमाद्रिः । इति मृत्स्नानविधिः । २५ अनंतरं चतुर्थ वारिसानमुक्तं । तत्र मंत्रो ब्रह्मांडपुराणे "आपो अस्मानिति त्युक्त्वा भास्कराभिमुखः स्थितः। इदं विष्णुर्नपित्वा च प्रतिस्रोतो निमजति।। महार्णवे ' तु वैकल्पियो द्वौ मंत्रावुक्तौ । इदमाएः प्रातेति " ऋक् । + चाभिमप्रयेदिति याज्ञवल्क्य १२-तः। उनलघयईर बक-योगा। ३ ज-पा । ४ क्षल- विचक्षणः।५नयरय-नया-अभि। " ·मयूख ] प्रायश्चित्तहेतव । तल्लक्षणम् । १७ आपोहिष्ठेति ऋचो वेति । तत्र मूल मृग्य । अनतर पंचगव्यस्नानान्युक्तानि । तर तद्गृहणमत्रा मात्स्ये ६ "सावित्र्यादाय गोमूत्र गंधद्वारेति वैशकृत् । आप्यायस्वेति च क्षीर दधिक्रान्णेति वै दधि ।। "तेजोऽसीति घृत तद्वद्देवस्यत्वेति चोदक । कुशमिश्र अपेद्विद्वान्पचगव्य भवेत्तत " ॥ इति । पाराशर्ये ( ११॥३२ ) तु " तेजोऽसि शुक्रमित्याज्य देवस्य त्वा कुशोदक । पचगव्यमृचा प्त स्थापयेदग्निसन्निधाविति" ॥ द्वितीय श्लोक उक्त । देवम्य त्वेत्यनतरमभिषिचामीति वाक्यशेष पूरणीय इति निबंधकृतः । यद्यपि मात्स्ये देवप्रतिष्ठाया देवस्नानाथपंचगव्यग्रहणे एते मत्रा उत्ता पराशरेण च ब्रह्मकूर्चप्रकरणे तथाप्युभयत्रापि कुशोदकसहिताना पण्णा गोमूत्रादीना पचगय भवेत्तत' इति ' पचगव्या समिति ' च पचगव्यमिति परिभाषति गम्यते । १० तस्याश्च प्रकरणेन नियमाभावाद्यन पचगव्यविनियोगस्तत्रैतदेव मनाद्यवगतव्य । अन्यथा गव्यमिति तद्धितस्य गव्यशृगतकादिसाधारण्येन तेनापि स्नान स्यात् । केचित्तु " मलाप कर्षण कार्य बाह्यशौचोपसिद्धय" इति बाह्यशरीरमलशोधनमात्रार्थत्वादमनकाण्येव तानीत्याहु । जमदगिः "हिरण्यशृग वरणमित्यापोऽभिप्रपद्यते । सुमिच्या इत्यप स्पृष्ट्वा दुर्मित्र्यास्तु बहि क्षिपेत् ॥ १५ यदपारमित्यापस्त्रिरालोड्य तु पाणिना" । प्रायश्चित्तवरणापर्यंत धर्मानाह शख " प्रायश्चित्तमुपासीनो वाग्यतस्विरुपस्पृशेत् । एक्वासावासा पा लव्वाशी स्थडिलेशय ॥ " स्थानवीरासनी मौनी मौंनी दडक्मडलु । भैक्षचग्निकार्य च कूप्माडैर्नुहुयाद्धत" ।। उपस्पर्श स्नानमित्यपराः । दिवास्थिती' रानौ चोपवेशन वीरासनमिति विज्ञानेश्वर । कुड्याद्यनाश्रयेणाहोरात्रमुपवेशनमिति शूलपाणि । मनु (११।२२४ ) "स्थानासनाभ्या २० विहरेदशक्तोऽध शयीत वा "। कुप्माडैर्यद्देवादेवहेडनमित्यायै । वसिष्ठ " महाव्याहृतिमिर्होम सावित्र्या वाऽन्वह स्वय । कर्त्तव्य पावन सम्यक् सर्पिणा च तिलैस्तथा"। द्रव्याणा व्याहृतिगायत्र्योश्च विकल्प इत्यपरार्के। तत्रैव पुराणे " आपोहिष्ठेति सूक्त तु शुद्धवत्योपमर्पण । शक्त्य स्वस्तिमत्यश्च पावमान्योऽधमर्पण" ॥ 'सर्वत्रैव प्रयुजीत कृच्छ्रादिवतमाचरन " । वैशंपायनः मपम विरन चैव शुद्धवत्योऽघमर्षण। गायत्री वा जपेद्देवीं पविना देवमातर ॥ शतमष्टशत वाऽपि सहस्रमथवाऽपर " ॥ स एव " स्नात्वोपतिष्ठेदादित्य सौरीभिन्तु कृताजलि "। गौतमः ( २६।९)" रौरवयोधानपे नित्य प्रयुंजीत "। रौरवयोधानपे सामनी । १ नल-ब्रह्मकूर्चे । २ घ-प्रकारेण । ३ ब-ना।४ क-स्थित । ५ बंधकई-स्थित, न-ते ६ घलइबई-सौरिभि । २५ ।

·प्रायश्चित्तविवेकः । साधारणप्रयोगः। [प्रायश्चित्त- ६ - पदिशन्मते जपहोमादि यत्किंचित्कृच्छ्रोक्तं संभवेन्न चेत् । सर्वच्यातिभिः कुर्याद्गायत्र्या प्रणवेन या हारीतः " सूर्याय देवताभ्यो वै निवेद्य व्रतमाचरेदिति " । निवेदनमग्रे मतपते- प्रतमित्यदिमंत्रणेत्यपराकें । पराशरः प्रायश्चित्तेषु सर्वेषु कुर्याद्राह्मणभोजनं । शक्त्या वित्ताऽनुमोरण प्रायश्चित्तानुरूपतः ॥ "आ सहवादा शताद्वा दशांतमय वा जपेत् । ॐकाराचं तथान्यद्वा गायत्रीमय वाऽयुतं"। अशक्तौ प्रायश्चित्तमन्यद्वाराऽपि कार्यमिति प्रायश्चित्तविवेके ब्राझे रोगी वृद्धस्तु पौगंडः कुर्यादन्यैर्वत सदेति" । कुर्यात् कारयेत् । पराशरः ( ६।५०) " व्याधिन्यसनिनि श्रांते दुर्भिसे डामरे तथा । उपवासो प्रतं होमो द्विजसंपादितानि वै"। १० शुद्धिकराणीति शेपः । डामरं परचक्रादि । व्रतांते कर्त्तव्यमाह पराशरः ( १११३) "पंचगव्यं पिवेच्छूद्रो ब्रह्मकचं पिवेद्दिनः । एकद्वित्रिचतुर्गावो दयादिप्राद्यनुक्रमात् " ॥ ब्रह्मपूर्वप्रकारो यक्ष्यते । शिष्टास्तु पूर्वमेय ब्रसकून्धं कुर्वति । यमः ( १२) " प्रायश्चित्ते व्यवसिते कर्ता यदि विपद्यते । शुद्धस्तदहरेवाऽसाविह लोके परत्र चेति " ॥ अंगिरा अपि २५ "यो यदर्थे चरेद्धर्ममप्राप्य म्रियते व्रतं । स तत्पुण्यफलं प्रेत्य प्राप्नुयान्मनुरवीत् ॥ छागलेयः पूर्व प्रतं गृहीत्वा तु नाचरेत्काममोहितः । जीवन्भवति चंडालो मृतः श्वा चाभिनायते" । चायवीय लोभान्मोहात्प्रमादाद्वा प्रतभंगो भवेद्यदि । उपवासत्रयं कुर्यात् कुर्याद्वी केशमुंडन ।। २० " प्रायश्चित्तमिदं कृत्या पुनरेव व्रती भवेत् " ! वाशब्दः समुच्चये ॥ अथ साधारणप्रयोगः । तत्र प्रायश्चितं तावत्स्त्रीरोगिवृद्धबालादिष्वद्ध । पंप- वर्षात्पूर्वपाः । पोडशवर्षाधिकन्नमचारिण द्विगुणं ! यतौ चतुर्गुणं । क्षत्रविदादाणां पादपोंदहानिः । ब्रह्मवधे नतुर्विधप्ताहसे च तेषां द्वित्रिचतुर्गुणं । सर्वपापेष्वनु- ग्राहकप्रयोजकानुमंतृनिमित्ताना कमात्पादपादहानिः । निमित्तिनः पादः । अनु- २५ लोमाना मातृतुल्यं प्रतिलोमाना शूदतुल्या स्त्रीशूद्रयोरंगप्रधाननपहोममंत्ररहितं प्रत्याम्नायाय प्राजापत्ये धेनुरेका देया । तन्मल्यं वा । तच्च चत्वारिंशन्मापास्तद वा हेमरूप्यं चैता- यत् त्रिपुराणं या रूप्यं । द्वात्रिंशद्मः पुराणः । द्वादशविप्रमोननं । अयुतं गायत्रनिपः । गायत्र्या सहस्रतिलाहुतयः । संहितापारायणं । पद्भगं तीर्थसंबंधि योजनगमनं । शुष्क्वेशस्य १५-वर्गाय । २ ई-यदय च; यरध-यो यमर्थ । ३ ई-द्वादये। । -पालः1 ५ ५-पादानिः । यरध-पाद।

·मयूख ] देशवपनं । भस्मस्नानम् । ५ . तत यब्द द्वादशस्नानानि प्राणायामशतद्वय पावकेष्टि पावनी वेति । एकम्मिन् चौद्रायणे प्राजापत्यप्रत्याम्नायास्त्रिगुणा । अतिकृच्छ्रे द्विगुणा । 'त्रिंशत्प्राजापत्यसममन्दमित्यादि । प्रायश्चित्तसदाचाराद्रिक्ताया तिथो दिनातेऽपराण्हेऽपि वा द्वौ त्रीश्चतुर पच सप्त दश वा विप्रानाहिताग्नीनन्यान्वा एकमेवाध्यात्मविद पर्पत्वेनापवेश्य तेभ्यो गोवषौ तन्निप्य वा दत्वा साष्टाग भूमी प्रदक्षिणीकृत्य सर्वे धर्मविवेत्तारो गोप्तार सक्ला द्विजा । मम देहस्य सशुद्धिं कुर्वतु द्विनसत्तमा ॥ " मया कृत महाघोर ज्ञातमज्ञातकिल्विप । प्रसाद क्रियता मह्य शुभानुज्ञा प्रयच्छथ ॥ " पूज्यै कृत पवित्रोऽह भवेय द्विजसत्तमैरिति " मत्राम्या तान्प्रार्थयेदाचारात् । सभ्यास्तच्छक्तिं विचार्य समत्या तत्तत्प्रायश्चित्तविधिवाक्यमुक्त्वा शतस्त्री बालवृद्धरोग्यादिष्वनुग्रह , कृत्वा सभ्यान्यानुवादकविप्रद्वारामुक्कर्मजन्यपापनाशार्थमिद १० प्रायश्चित्तमशक्तावमुम्पत्याम्नायेन त्वया कार्य तेन त्व शुद्धो भविष्यसीति । सर्वप्रायश्चित्ते तु सव जन्मप्रभृति अद्य यावत् ज्ञानाज्ञानकामाकामसकृदसकृत्- कृतकायिकवाचिकमानसिरसासर्गिकातिपातक्लघुपातक्सकरीकरणमलिनीकरणापात्रीकरणजाति- भ्रशकरप्रकीर्णक्पापाना मध्ये संभाविताना नाशार्थ पडन्टमशक्ती सार्द्राब्द वा प्रायश्चित्त त्व कुर्विति । अय चोपदेशो व्रत; पुस्तक्पूजने सम्येभ्यश्च तदु- १५ द्देशेन गोदाने च कृते वारत्रय कार्य इति सप्रदाय । तत ती मासपक्षादि म्मृत्वा मम जन्मप्रभृत्यद्य यावदित्यादि प्रायश्चित्तमित्यत पूर्वो- तमुक्त्वा अह करिष्य ' इति सकल्प्य "यानि कानिचपापानि ब्रह्महत्यासमानि च । क्शानाश्रित्य तिष्ठतितस्मात्देशान्वपाम्यहमिति" मनमुक्त्वा कक्षोपस्थशिखावजं क्रमेण श्मश्रूपपक्षरेशानुदसस्थान्वापयेत् । यतिविधवादीना २० सशिग्वं चपन । ब्रह्महत्यादिप्वपि सशिख सर्वागलोना च । सधवाना न्यगुलफेशाग्रटन । राजतत्पुत्रत्रहुश्रुतविप्राणामिच्छया वपनाभाव । तदा च द्विगुण व्रत । दक्षिणा च द्विगुणा। इत्थ वापयित्वाऽऽयुर्चलमित्यादिना च दतधावन कृत्वा दश स्नानानि पुर्यात् । तत्र भस्मम्नानं । 'ईशान सर्वविद्यानामिति' शिरसि । 'तत्पुरुषायति' मुखे । 'अोरेभ्योऽय योरेग्य' इति हृदि । कपादेवायेति ' मुझे । 'सको भारतमिति' पादयो । प्रणदेन सनारे । १५ यद्वा · ईशानाय नम ' शिरसि । तत्पुरुषायेति नमो ' मुखे । ' अोराय नमो । हृदि । 'वामदेवाय नमो' गुह्ये । 'सद्यो जाताय नम' पादयो । प्रणवेन मवोगे। 'अग्निरिति भम्म । चायुरिति भम्म जलमिति भम्म । म्धलमिति भस्म । व्योमेति भस्म सर्व ह वा इद भस्मेति मनै क्रमामुग्वादिषु । ततो गोमयमादाय त्रिधा कृत्वा सूर्याय प्रदर्श्य 'अग्रमग्र चरतीनामोषधीना वनेवने । तामामृपभपत्नीना पवित्र कायशोधन । तन्मे रोगाश्च शोकाश्च नुद गोमय सर्वदेति' ·२० ततो मृत्तिकाम्नान । तम्य विधि । [प्रायश्चित्त- मणैवेन नामेरघ परेण नाभेरुद्धमारठमन्येन च शिर क्षारयेत् । मानन्तोकेति वा मत्र । ततोऽश्चमाते रथकाते विष्णुकाते वसुधरे । मृत्तिके हर मे पाप यन्मया दुष्कृत कृतमिति' मृत्तिशमभिमत्र्य "उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतवाहुना । मृत्तिके ब्रह्मदत्तासि काश्यपेनाभि मनिता। मृत्तिके हर तत्सर्वं यन्मया दुष्कृत कृतम् । मृत्तिके देहि मे पुष्टिं त्वयि सबै प्रतिष्ठितम् । त्वया हतेन पापेन जीवामि शरदा शतमिति "ब्रह्माडीयमरेण खनित्वा । नमो मिनस्येति । सूर्य प्रदर्य विधा कृत्वैस्माद्भागात्पश्चतस्रो वा मृट । पादयो नघोरकटि वम्तिषु प्रत्येक चतत्र । गुह्ये पट् । उदरकुक्षिपृष्ठवलोहस्तकठेपु द्वे द्वे । शिरम्येका ।। मृत्परिमाणमाद्रीमलयमात्र । तत — आपो अस्मान्मातर ।। 'इट विष्णुरिश्त्येताभ्या 'देवस्य त्वे'त्यनेन वा स्नात्वा गायत्र्या गोमूत्रेण । ' गधद्वारेति' गोमयेन । 'आप्यायस्वेति' १. दुग्धेन । 'टपिकाण' इति दशा । 'तेजोऽसि शुक्रपस्यमृत धाम नामासि । प्रिय देवानामनाधृष्य देवयजनमित्याज्येन । ' देवम्यत्वेति कुशोदरेन सायात् । यद्वैतानि दशापि स्नानान्यमन्त्रयाण्येव कार्याणि । ततो " हिरण्यशृग वरण प्रपद्ये तीर्य मे देहि याचित । यन्मया भुक्तमसाधना पापेभ्यश्च प्रतिग्रह । यन्मया मनसा वाचा कर्मणा वा दुष्कृत कृत । तन्न इन्द्रो वरुणो वृहस्पति सविता च पुनतु १५ पुन पुन " इत्येताम्या तीर्थ प्रार्घ्य । 'ॐ नमो नारायणाय ' इत्यष्टाक्षरेण तार्थ प्रकल्प्य “ॐ भूर्भुव स्वरिति ' त्रिराचम्य मकृतिमज्य ' या प्रवत' इत्येतया व्याहृतिभिर्गायच्या जलमभिम यापामार्गर्वानुशै 'काडादिति' द्वाम्या चेति द्वाभ्या प्रणव यातिगायनी । आपोहिष्ठाभि ' मजियित्वाऽतनले । तृच जप्त्वा निर्निमज्य देवर्षिपितॄन्मतर्य शुष्क वासो धृत्वा भ्यधिदैविप्रैराबाहनामाकरण स्वधावाचनरहितपार्वणविधिना श्राद्ध कुर्यात् । तत्र सर्वेष्वपि विप्रेषु विष्णोरेवावाहन । तत एका गा च हिरण्य च दत्वा न्याहृतिभि शालाग्नौ अष्टाविंशत्यादिसख्ययाऽऽज्यक्रमादग्नि वायुसूर्यप्रजापतिदेवत्य हुत्वा ब्रह्मवर्चहोममपि कुर्यादाचारात् । तर ताने पालाशे पाझे वा पानेऽरणाया कृष्णाया वा गोमन पलमितमष्टमापमित वा गाय याऽऽदाय श्वेताया अगुष्ठाईमित पोडशमापमित वा गोमय 'गधद्वारामिति ' ताम्राया हेमवर्णाया वा पय २५ सप्तपल द्वादशमापमित गोमयाष्टगुण गोमूत्र त्रिगुण वाऽऽध्यायस्वेति' रताया कृष्णाया वा दधि विपल दशमापमित गोमयात्पचगुणमष्टगुण गोमनद्विगण वा 'दधिप्राव्य ' इति कपिलाया नीलया वा घृतमेवपलमष्टमापमित गोमयाचतुर्गुण वा 'तेनोऽसि शुभमिति' कुशोदक च पलमितं चतुर्मापमित वा ' ठेवस्य त्वेति' गृहीयात् । गोम्नादि कापिर का ग्राह्य । अलाभे गव्यमान । एतन्मनाने गृहामीति वाक्यशेष । तत आपो हि ठेति' १ई-गो दुग्धन । --'यान' इत्यपि पारध्यत। . या शतेन मत चेति' २० - ·मयूख ] कृच्छ्रादिम्वरूप । ५ हस्तेनालोड्य ' मा न स्तोक'इति यज्ञियकाष्ठेन निर्मग्य सप्ताव कुशै निमि पलाशपत्रैर्वा जुहुयात् । मत्रास्तु । "ॐ इरावती धेनुमाहि भूत "। पृथिव्या इद न ममेति त्याग । 'इट विष्णु ' । विष्णवे इद । 'मानस्तोके' । रुद्राय । 'शन्नोदेवी ' अम्द्य सोमाय स्वाहा । इद्रवते स्वाहा । गायच्या । सवित्रे । 'प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो' प्रजापतये। स्वाहा । प्रजापतयेद० । अय च ब्रह्मर्चहोमोऽऽन्ते प्रमाणवान् । तत स्विष्टकृदादि होमशेष समाप्य तारकोढये होमावशिष्ट पचगन्य प्रणवेनालोड्य प्रणवेन निर्मथ्य प्रणवेन पीत्वा सम्योपदिष्ट सकल्पित प्रायश्चित्त साक्षाद्ययाप्तंभव प्रत्याम्नायेन वा कृत्वा पूर्ववद्याहृतिभिराज्यहोम ब्रह्मर्चहोम विष्णुश्राद्ध च कृत्वा गोहिरण्यादिदक्षिणा च दत्वा शिरसा तृणभारमानीय गोम्यो दत्वा ताभिर्भक्षिते शुद्धयेत् । ॥ इति श्रीमीमासकशंकरभट्टात्मजनीलकंठकृते भगवंतभास्करे प्रायश्चित्तममूखे साधारणः प्रायश्चित्तप्रयोगः ॥ अथ कृन्छ्रादिस्वरूपं । याज्ञवल्क्यः (प्रा ३१९-३२०) " एकभक्तेन नक्तेन तथैवाऽयाचितेन वा । उपवासेन चेन लघुकृच्छ्र उदाहृत ॥ ययाक्यचित्रिगुण प्राजापत्योऽयमुच्यते। एप एवातिकृच्छू स्यात्पाणिपूरानभोजन" ॥इति । रघुकृच्छ्रस्यैव शिशुकृच्छ् इति नामान्तर । अनुलोम प्रतिलोमो दडकलित- १५ वदावृत्त स्वस्थानविवृद्धो वा । एताश्चत्वारोऽपि पक्षान्मृत्यन्तरसिद्धान्यथाकथचित्पदेनैव सजग्राह योगी। ग्राससख्यामाहापस्तवः " साय द्वाविंशतिसा प्रात पडिंशति स्मृता । चतुर्विशतिरायाच्या पर निरशन स्मृत ॥ कुक्कुटाइप्रमाणा स्युर्यथा वाऽस्य विशेत्सुख " ॥ पाराशर्ये तु साय तु द्वादश ग्रासा प्रात पचदश स्मृता " इति पूर्वार्द्ध । चतुर्विशतिमते तु २. "प्रातस्तु द्वादश ग्रासा साय पचदशैवतु । आयात्रिते तु द्वावष्टौ पर वै मारताशन" ॥ इति । सख्याना । अतिकृच्छ्रे उपवासमिन्ननदिने भोजनेषु पाणिपरान्नविधि । पाणिपूरमेकमासमित । " एवैक ग्रासमश्नीयान्यहाणि त्रीणि पूर्ववत् । यह चोपवसेदत्यमतिकृच्छू चरन् द्विन" इति मनूक्तेः ( ११।२१३)। साग प्राभापत्यमाह गौतमः ( २६११-१६ )" इविष्यान्प्रातराशान् भुक्त्वा २५ तिस्रो रात्री श्नीयाद्दशापर यह नक्त भुनीताथापर त्र्यहं न कचन याचेताथापर यह मुपवतेत्तिष्ठेदहनि रात्रावासीत क्षिप्रकाम सत्य वदेदनार्थंने सभाषेत रोरवयौधाजपे नित्य १ घई-माते । * * इरावती धेनुमती लिभूत सूयवसिनामनवेदशस्या । व्यस्कन्ना सदसी विष्णवेते दार्थ पृथिवामभितो मयूखे । इति ब-पाठ । २ पादकृच्छ प्रकीर्तित इति मुद्रितयाज्ञवल्कीये पाठ । आसा च शक्त्या विकल्प xज्ञ स्वसाधारण ·२२ कृच्छातिकृच्छुः पराकः। मासोपवासकृच्छ्रः । [प्रायश्चित्त- , . प्रयुजीतानुसबनमुदकोपस्पर्शन मापो हि छेति तिसृभिः पवित्रवतीभिर्जियीत हिरण्यवर्णाः": शुनयः पावका ' इत्यष्टाभिरथोदकतर्पणं न मोहमाय मोहमाय मंहमाय महमाय धुन्वते तापसाय पूनर्वसने नमो मौंज्यायौप्य सुविविदाय वसुविद सर्वविद्राय नमः । परावसुविहे. सर्वविदाय नमः पराय सुपाराय पारदाय पारयिष्णवे नमो रुद्राय १ पशुपतये महते देवाय त्र्यंबकायैकचरायाधिपतये हरये शर्वायशानायोग्राय वज्रिणे' घृणिने कपर्दिने नमः । सूर्यायादित्याय नमो नीलग्रीवाय शितिकंठाय नमः । - कृष्णाय पिंगलाय नमो ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय वृद्धायेंद्राय हरिकेशायोर्ध्वरेतसे नमः । सत्याय पावकाय पावकवर्णाय कामाय कामरूपिणे नमो दीप्ताय दीपरूपिणे नमः सौम्याय पुरुषाय महापुरुषाय मध्यमपुरुपाय ब्रह्मचारिणे नमश्चन्द्रललाटाय कृत्तिवाससे नम इति । एत १० एवादित्योपस्थान एता एवाज्याहुतयो द्वादशरात्रस्यांते चर्स अपयित्वैताभ्यो नुहुयादग्नये स्वाहा मोमाय स्वाहानीपोमाभ्यामिंद्राय विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्रह्मणे प्रजापतये स्विष्टकृत इत्यते ब्राह्मणभोजनमेतेनातिकृच्छे व्याख्यात " इति । नमोऽहमाये-.. त्यादयस्त्रयोदशमंत्रा नमः पूर्वानोताश्चेति हरदत्तः । कौथुमब्राह्मणे तु तथैव पाठः ! अथ कृच्छ्रातिकन्छुः । याज्ञवल्ल्या (प्रा. ३२१) १५ " कृच्छ्रातिकृच्छ्रः पयसा दिवसानेकविंशति" । इति । पयो जलं। " नरेत्कृच्छा- तिकृच्छं तु पिवेत्तोयं तु शीतलमिति " ब्रह्मांडपुराणात् । अथ पराक: । स एव (प्रा. १२१ ) "द्वादशाहोपवासेन पराकः परिकीर्तित" इति । मासोपवासकृच्छ्रमाह जावाला 'अनश्नन्मासमेकं तु महापातकनाशनमिति । याक्ककृच्छमाह शखः गोपुरीपायवानश्नन्मासमेकं समाहितः । व्रतं तु यावकं कुर्यात्सर्वपापापनुत्तये ॥ तप्तकृच्छ्रेमाह मनुः (१९१२१४ ) " तलवार, परन्थियो जलक्षीरलानिलान् । प्रतिव्यहं पिदुष्णात्सल्य समाहितः" ५. २० पराशर षट्पलं तु पित्रेभत्रिपलं तु पयः पिबेत् । पलमेकं पिबेत्सर्पिस्तप्तकृच्छो विधीयते " : २५ सप्तकच्छमुक्त्वा शंखलिखितौ " एष एव शीतैः" शीतकृच्छ् ॥ इति । ब्रह्मकमाह जावाल: " अहोरात्रोपितो भूत्वा पौर्णमाम्यां विशेषतः । पंचगव्यं पिबेत्प्रातर्ब्रह्मविधिः स्मृतः" ||• ; मजापतिः १अतः परस पुम्न प्रारभ्यते।

·मयूख ] " ब्रह्मचम । सातपनानि । २३ "पालाश पद्मपन वा ताम्र वाऽय हिरण्मय। गृहीत्वाऽऽसादयित्वा तु तथा कर्म समाचरेत् ॥ पराशरः (१११२९-३०) गोमूत्र कृष्णवर्णाया श्वेतायाश्चैव गोमय । पयश्च ताम्रवर्णाया रक्ताया गृह्यते दधि" ।। " कपिलाया घृत ग्राहा सर्व कापिलमेव वेति " ॥ स एव ( ११।३०-३१) मूनमेकपल दद्याद्गुष्ठाद्धं तु गोमय । क्षीर सप्तपल दद्यादधि त्रिपलमुच्यते ॥ “घृतमेपल दद्यात्पलमेक कुशोदकम् " । गवा वर्णातरस्य पचगव्यपरिमाणातरस्य च बोधवाक्यानि प्रथातरे द्रष्टव्यानि । तदर्थस्तु प्रयोगेऽस्मामि सगृहीत ।पराशरः(११३३३) " आपो हि छेति चारोड्य मानम्तोकेति मथयेत् ॥ स एव ( २१॥३४ ) सप्तावरास्तु ये दर्भा अठिन्नामा शुकैत्विष । तैरुद्धृत्य तु होतव्य पचगव्य यथाविधीति"। प्रजापतिस्तु १० " स्थापयित्वाऽथ दर्भेषु पालाशै पत्रकैरय । तत्समुद्धृत्य होतव्य देवताभ्यो यथाक्रम "॥ पराशरः (११॥३५-३६) "इरावती इद विष्णुर्मानस्तोके च शवती। एताभिश्चैव होतव्य हुतशेष पिबेन्दिन प्रजापतिः " अग्नये चैव मोमाय सावित्र्या च तथैव च । प्रणवेन तथा हुत्वा स्विष्टकृञ्च तथैव च। मरीचिः “ अग्नयेम्वाहा । सोमाय स्वाहा । इद्रवते । इद विष्णु । मानस्तोके । १५ गायत्र्या । प्रनापते न त्वदेतानी त्याज्याहुतीरग्नौ जुहुयात् " ॥ पराशरः ( १११३५ ) "आलोज्य प्रणवेनैव निर्मथ्य प्रणवेन तु । उद्धृत्य प्रणवेनैव पिबेच्च प्रणवेन तुगा मरीचिः " पालाशेन च पत्रेण बिल्वपत्रेण वा पिवेत् । तृतीय ताम्रपात्र वा ब्रह्मपात्राणि तानि वै॥ दृद्धपराशर " यत्त्वगस्थिगत पाप देहे तिष्ठति माम । ब्रह्म) दहेत्सर्व शुष्कमाग्निरिवंधनमिति" । २० पानदिने चोपकास । " ब्रह्मचर्कोपवासस्तु दहत्यग्निरिवंधनमिति" (६।२९)पराशरोक्तेः अथ सांतपनं । शंखः (१) गोमूत्र गोमय क्षीर दधि सर्पि कुशोदक । एकरात्रोपवासश्च कृच्छू सातपन स्मृत ॥ " एतदेव त्र्यहाम्यस्त यतिसातपन म्मृतम् " || महासातपनमाह याज्ञवल्लयः (प्रा. ३१६) पृथक् सातपनद्रव्यै पडह सोपवासक । सप्ताहेन तु कृच्छोऽय महासातपन स्मृत"। यमः २९ " एतान्येव च पेयानि एकैक च व्यह यह । अतिसातपन नाम श्वपाकमपि शोधयेत् ॥ द्वादशाहोऽय। यह पिवेत्तु गोमूत्रत्र्यह वै गोमय पिवेत्। व्यह दधित्र्यह क्षीर व्यहं सर्पिस्तत शुचि "॥ पचदशाहोऽय । १ घर-पय। २ घय-शुभत्विष । ३ अवखघयरईज्ञ-मानव ४ घयर-न स्मृत।५ ज्ञ-दशाहोऽय " ·२४ तुलापुरुषकृच्छ् । चाद्रायणम् । [प्रायश्चित्त-- जाचाल: ५ " एकेकमेतदेव हि निरात्रमुपयोजयेत् । व्यह चोपवसेदत्य महासातपन विदुरिति " ॥ एकविंशतिरानोऽय । अथ तुलापुरुपकृच्छुः । शंखः ( १८९) पिण्यावाचामतकात्रुसक्तूना प्रतिवासर । उपवासातराभ्यासात्तुलापुरुष उच्यते ॥ अथ चांद्रायणं । यमः " वर्द्धयेत्पिण्डमेकर शुक्ले कृष्णे च हाप्तयेत् । एतच्चान्द्रायण नाम यवमध्य प्रकीर्तित ॥ " एकैक हासयेपिड कृष्णे शुके च वर्द्धयेत् । एतत्पिपीलिकामध्य चाद्रायणमुदाहृत ॥ " नीत्रीपिंडान्समश्नीयान्नियतात्मा दृढवत । हविप्यान्नस्य वै मासमृपिचारायण स्मृतम् ॥ चतुर प्रातरश्नीयाच्चतुर सायमेव च । पिंडानेतद्धि वालाना शिशुचान्द्रायण स्मृतम् ।। १०॥ पिंडानप्टो समश्नीयान्मास मध्यदिने खौ । यतिचान्द्रायण होतत्सर्वकल्मपनाशन | यतिचाद्रायणमिति सज्ञामात्र । तेन न यतिमात्रस्यैवात्राधिकार किंतु सर्वेपा । एव शिशुचान्द्रायणेऽपि यवपिपीलिकामध्ययोस्तिथिन्हासे वृद्धौ वा ग्रासानामपि हासवृद्धी । तथा च विष्णुः “ग्रासानास्याविकारमनीयात्ताश्चद्रकला भिवृद्धौ क्रमेण वर्द्धयेद्धानौ च हासयेटमावास्याया च नाश्नीयादिति"। एतेन यत्कल्पतरुकृच्छूलपाणी आहतु "कृष्ण- १५ प्रतिपदि पचदश ग्रासा । तत एवैकहानावमावास्यामेको प्राप्त । शुप्तप्रतिपदादिषु व्यादि वृद्धिरिति तपास्त। अमावास्या न भुनीत एष चान्द्रायणो विधिरिति । पराशरोक्तथ । सामान्यचान्द्रायणमाह स एव " यथाक्थनिसिंडाग तिस्त्रोऽशीतीरभीयात्स सामान्यचा-द्रायण " इति । प्रतिदिन सख्यानियमानाटरेण मासेन चत्वारिंशदुत्तर शतद्वय ग्रासाननीयादित्यर्थ । पिपीलिमायवमध्यभिन्नचान्द्रायणेषु दिनातरेऽप्यारभो न २० प्रतिपद्येन । ग्रासपरिमाणमाह याज्ञवल्क्यः (प्रा ३२४ ) तिथिवृद्ध्या चरेपिण्डान शुरू शिख्यडसमितान् "। शिखी मयूर | चाद्रायणप्रकरणे पराशरस्तु (१०।३) 'कुक्कुराडप्रमाण तु ग्राम वै परिकल्पयेत् " ॥ शंखस्तु " आमिल्फमात्राम्तु ग्रासा इदुनते स्मृता" इति । एतेपा च परिमाणाना शरया विकल्प । एकादश्यादौ नित्यप्राप्त उपवासस्तावचारायण २५ विधिना वाध्यते । एतम्य ॥ धर्माय च नरेटेतच्चद्रस्येति सलोकतामिति " काम्यत्वालशुनमक्षणादिनिमित्ते विहितत्वेन नैमित्तिक्त्वाच । काम्यस्त्वेकादश्याद्युपवासोज्य द्वारा कारणीय 1 प्रतिनिधिना कृतेऽपि फलप्राप्ते पात्यायनादिमिरुतत्वात् । वचनानि “पादद्वय तथा स्यश्वा दायूनों परिवासनात्' इति मुद्रितपुस्तके पाट । २ अयं पार यमपि ध्यते (यम १.)३ घर-प्रारमी। 4 ·मय्स ] २५ द । चाद्रायणवतप्रयोग । त्वम्मत्कृते समयमयूखे द्रष्टव्यानि । अय चेकादश्याप्युपवासबाध सामान्यचान्द्रायण भिन्नेष्वेव । तन प्रतिटिनग्रासग्रहणनियमाभावात् । गौतम (२७११-१२) अथातश्चान्द्रायण। तस्योक्तो विधि कृच्छ्रे । वपन व्रत चरेच्छोभूता पौर्णमासीमुपवसेदाप्यायस्व स ते पयासि नवो नव इति चैताभिस्तर्पणमाज्यहोमो हविपश्चानुमत्रणमुपस्थान चन्द्रमसो 'यदेवा देवहेडनमिति' चतसृभिराज्य जुहुया देवकृतस्येति'चाते समिद्धि । ॐम् । ॐभुव । स्व । तप । सत्य । यश । श्री । अब । इट् । ओन । तेन । पुरुष । धर्म । शिव । इत्येतेासानुमत्रण । मनसा । नम स्वाहेति प्रमाणमास्याविकारेण चरुभैक्षसत्तुषणयावक्शाक्पयोदधिकृत- मूलफलोदकान्युत्तरोत्तरप्रशस्तानि । पौर्णमास्या पचदश प्रासान् भुक्त्वा एकैकापचयेन पूर्वपक्षमिति" । बौधायनः (३।८।१-३) “ अथातश्चाद्रायणकल्प व्याख्यास्याम । शुक्ल- चतुर्दशीमुपवसेत् कृष्णचतुर्दशी वा केशश्मनुनखलोमानि वापयित्वा श्मश्रूण्येव वेत्यादि" ॥ १० यम आयस तैजस पान चकोत्पन्न विवजयेत् । असुराणा हि तत्पान देवपात्रमचक्रक " || चकोत्पन्न घशरावादि । स एवं ' अगुल्यग्रस्थित ग्रास साविया चाभि मनयेत् "। अब ग्रासैरेव प्राणाग्निहोत्रमाह वौधायनः (३।८।१०) “ अश्नीयात्प्राणायेति प्रथमं । अपानायेति द्वितीयम् । व्यानायेति तृतीयम् । उदानायेति चतुर्थ । समानायेति १५ पचम । यदा चत्वारम्तदा द्वाभ्या पूर्व । यदा त्रयस्तदा द्वाभ्या पूर्वी । ग्रामद्वयपक्षे प्रथम माद्यैस्त्रिभिरत्य द्वाभ्यामेकपक्षे सरेकमित्यर्थ " अथ प्रयोगः । चतुर्दश्या कृतनित्यक्रिय पूर्वाण्हे प्राणानायम्य मासपक्षायु हिख्यामुक्पापक्षयकाम श्रीकामो देवताप्रीतिकामो रसायनादिसिद्धिकामो वाऽमुक्नाद्रायण करिप्य इति सकल्प्य अग्ने तपते व्रत चरिप्यामीत्यतिमतमादित्याय निवेद्य २० केशश्मश्रुलोमनखानि श्मश्रूण्येव वा वापयित्वा तद्दिन उपोप्य परदिनेऽमा चेत्तत्राप्युपोप्य पौर्णिमा चेत्पचरश ग्रासान्भुनीत । तत अमोत्तरपक्षे उपचय पौर्णिमोत्तरपक्षेऽपचयो ग्रासाना | प्रतिदिनमुदिते चद्रे “आप्यायस्व सोम तर्पयामि । स ते पयासि नद्र तर्पयामि । नवो नवो चद्रमस तर्पयामीति " तर्पयित्वाऽऽज्येनैतैरेव मत्रैलौकिकेऽनौ हुत्वैतेरे वपारस्थ हविरनुमत्र्यैतैरेव चन्द्रमुषस्थाय यदेका देवहेडन्तमिति ' क्तसृषिश्च मन्यमान्य जुहुवात् । सर्वत्रानो न मफेदि २५ त्याग । ततो देवकृतस्यति' त्रिभि समित्रयं हुत्वा । ॐ भू । ॐ भुव । स्व । तप । सत्य । यश । श्री । उ । ईट् । ओन । तेन । पुरुष । धर्म । शिव ' । इत्येतै पचत्शभि रेकैककमेण पानस्थ ग्रासमनुमत्र्य मनसा नम स्वाहेत्युक्त्वा सर्वाननुमत्र्यैकैक्मगुल्यत्रैर्गृहीत्वा सावित्र्याऽनुमन्य भक्षयेत् । तर प्रथमदिन एकनासमक्षणे प्राणाय म्वाहेत्यान्य पचापि १बई-का -- ·२६ सोमायनम् । [प्रायश्चित- “ मना । द्वगासियोरायेविभिविभिमत्रैरक । द्वाभ्यामपर । निपु ग्रासेपु द्वाम्या द्वाभ्या हो एक्नात्य । चतुर्प द्वाभ्या पूर्व एकेकेनान्यान् पचम्योऽपिका ग्रासास्तूप्णीमेव भक्षणीया । समाप्तो यवरान् विप्रान् भोजयित्वा गा दक्षिणा दद्यात् । असमाप्तिप्रत्यह त्रिपवणस्नान सौरम कृतानलिरादित्योपम्यान गायत्र्या यातिभि कुप्पाडैर्वाऽऽज्यहोम । टिवा स्थिति । ५ रात्रावुपवंशन । अशक्ती शयन । यथाशक्ति । 'आपो हि ठेति' सूक्त । एतोविन्द्र' । कत चेति तृच ' शन्न इदानी' 'म्वस्तिनो मिमीता' । ' पुन तु मा देवनना । पभ विरज रोरवयौधाजपे सामनी च पठेत् । एतेषामसमवे गायत्री व्याहती प्रणव वा जपेत् । एतच विप्रभोजनदक्षिणादानादिगपात मप्वपि प्राजापत्यादिनतेषु तुल्य । ।। इति चाद्रायणनतप्रयोग ॥ १० अथ सोमायन । मार्कडेयः " गोक्षीर सप्तरात्र तु पिबेत्स्तनचतुष्टयात् । स्तनत्रयात्सप्तरात्र सप्तरान स्तनद्वयात् ।। स्तनेनैकेन पट्टान त्रिरात्र वायुभग्भवेत् " । एतत्रिंशद्दिनसाध्य । चतुर्विशतिदिन- साध्यमाह । चतुर्थीप्रभृति चतुम्तनेन त्रिरात्र । त्रिम्तनेन निरात्र । द्विस्तनेन त्रिरान । एक- स्तनेन प्रमृति पुनश्चत स्तनात ! 'या ते सोम चतुर्थी तन् तम्ये स्वाहा' । एव पचमीपष्ठीत्येव १५ यथास्तिथिहोमा । एकमायो एनोम्य पूतश्चदमस समानता सामान्यता समानलोकता सायुज्यागच्छति । समाप्ते ब्राह्मणतर्पण दक्षिणादान च । चतुर्थी कृष्णा। समानता तुल्यत्व । सामान्यताऽपरचद्रत्व सायुज्य चाभेदं । सर्वेपा कृष्ठाणा फलार्थत्वमप्याह व्यासः " श्रीकाम पुष्टिकामश्च स्वर्गकामम्तथैव च । देवताराधनपरस्तथा कृच्छ्र समाचरेत् ।। "रसायणानि मन्त्राश्च तथा नैवोपधानि न । तस्य सर्वाणि मिध्यति यो नर कृच्छूद्भवेत् ॥ २० वदिकानि च सर्वाणि यानि का यानि कानिचित्।सिध्यति सर्वातोनि कृफर्तुर्न सशय "इति अथमाजापत्यदिनत्यान्नार्यांः । तत्र तावञ्चाद्रायणद्वादशाळादिवतविपयेष्वपि पापेषु प्राजापत्यकल्पनामाहतुर्यमोशनसा "यरोक्त यत्र वा नोच मिह पातकनाशन । प्रामापत्येन कृष्द्रेण शोधयेन्नात्र संशय "। प्रानापत्यश्च व्रतातरानुरोधेनावृतो वा । प्रानापत्यप्रत्याम्नायवतुर्विशतिमते २५ " कृच्छो देव्ययुत चैव प्राणायामशतद्वयम । तिलहोमसहवं तु वेदपारायण तथा ॥ "विप्रा द्वादश वा भोज्या पावकेष्टिम्तथैव च । अन्या या पावमानेष्टि समान्याहुर्मनीपिण"। अपराई यहरनलय-माया। • च-गाभ्यता । १५ अपर । ४ व-रसायनादि । ५ घर- दानानि । ६ अघयईरज्ञ-य । ७ घन्य ।

·मयूस ] प्राजापत्यादिप्रत्याम्नाया । ० "समिद्धृतहविर्धा-यतिलान्वा मारुताशन ! हुत्वा द्वादशसाहस्र गायत्र्या कृच्छ्रमाप्नुयादिति" द्वादशभिरधिक महस्र द्वादशसहस्त्र । याज्ञवल्लयोऽपि (प्रा ३१०) यत्र यत्र च सकीर्णमात्मान मन्यते जन । तत्र तत्र तिलैहोमो गायन्या वाचन तथा" ।। सकीर्ण पापयुक्त | वाचन दान तिलैरित्यत्रापि सबध्यते तिलदानमित्यर्थ । वेद पारायण महितापारायण । अयुतगायत्रीभिररुपातरितत्वात् । सहिताध्ययन यावत्त काल माविती जपदिति अपगः प्रचेतःस्मृतेश्च । पगशरः कृच्छ्ाऽयुत तु गाय या उदवासस्तथैव च । धेनुप्रदान विप्राय सममेतच्चतुष्टयमिति " ॥ उदवासोऽहारानमिति महार्णवे । मार्कडेयः "प्राजापत्यक्रियाशक्ती धेनु दद्यात्पयम्विनीं । धेनोरभावे दातव्य मूल्य तुल्य न सशय" ॥ इति । सवतः " गवामभावे दातव्य तुल्य मूल्य न सशय " इति । मूल्यमुक्त माधवीये ब्रह्मपुराणे “ गवामभावे निष्क म्यात्तदर्द्ध पाद एव वा । रूप्यपरिमाणे निष्कपरिभाषामाह याज्ञवल्क्यः (आ ३६५) “ निष्क सुवर्णाश्चत्वार" इति । सुवर्ण चतुष्टय समतोलित रूप्य निष्कमित्यर्थ । लीलावत्यां “वराटकाना दशकद्धय यत्मा काविणी ताश्च पणश्चतन्त्र । " ते षोडश द्रम्म इवावगम्यो दम्भेस्तथा पोडशभिश्च निष्क इति" ॥ मूल्यातरमपि प्रायश्चित्तविवेके पत्रिशन्मते "धेनु पचभिराढ्याना मध्याना त्रिपुराणिका । कार्पापणैक्मूल्या हि पवित्राणा प्रकीर्तिता" ।। दरिद्राणामिति क्वचित्पाठ । पुराण द्वाविंशत्कृष्णलमित रजत । " द्वे कृष्णले समधृते विज्ञेयो रूप्यभाषक । ते षोडश स्याद्धरण पुराणश्चैव राजता इति मिताक्षराया स्मृतेः । कार्यापणस्तु x "कार्षापण स विज्ञेय कार्षिकस्तानिक पण" १. इति मनूक्तेः ( ८।१३७)। नारदोक्तोऽपि " कार्षापणो दक्षिणस्या दिशि रौप्य प्रवर्तते । पौर्निबद्ध पूर्वस्या पोडशैव पण स तु " ॥ मूल्याध्याये कात्यायनः " द्वात्रिंशत्पणिका गावश्चतुष्कार्षापणोवर । वृषे पटवार्षापणका अष्टानवाहि स्मृता ॥ " दशकापिणा धेनो अश्वे पचदशैव विति" । एतेषा च गोमूल्यपक्षाणा शताशक्त- भेदेन व्यवस्था यत्तु अपरा कापापण म्नु विज्ञेयस्लाम्रिक कायिक पण इति मुद्रितमनुस्मृतिपुस्तके पाठ । ॥ १घय-चतु |x ·कृच्छ्प्रत्याम्नाया । [प्रायश्चित्त- स्वयमाहत्य । " द्वादशैव सहस्राणि जपेद्देवीमुपोषित । नाते विधिनन्गौनी प्राजापत्योऽयमुच्यते ॥” इति। जलते जलसमीपे । तथा तत्रैव चतुर्विंशतिमतमुक्त " अतिकृच्छे पराके च प्राजापत्यत्रय कुर्यात्कृच्छ्रे गोमिथुनमिति " । अन द्वादशमहन्त्रगायत्रीनपो गोमिथुन व गौतमायुक्त प्रामापत्यविपय । शकविषय वा । तब 'अनदानहिरण्येन द्वादश ब्राह्मणान् शचीन् । तर्पयेन्मारताशी च श्रोत्रियान्वृच्छ्र उच्यते । " उपोप्य श्रद्धया युक्तम्तिलपात्राणि धर्मत । द्वादश ब्रह्मवादिम्य प्राजापत्येन तत्सम ॥ यो मुर्द्धा तृणभारानुपोषित । दद्यालोमडले कृच्छ्रे द्वादशैव न संशय ॥ प्राणायामशत कृत्वा द्वात्रिंशोत्तरमार्तिपु । अहोरायोपितस्तिष्ठेत्प्राड्मुखे कृच्छ्र उच्यते ।। " नमस्कारसहस्राणि द्वादशैव दृढनत । गोविप्रपितृदेवेषु कुर्यात्कृच्छ्वय भवेत् " ॥ १० तिल्पावराण्युक्तानि यौमें "तिल्पान निधा प्रोक्त कनिष्ठोत्तममध्यम । ताम्रपात्र दशपल जघन्य परिनीर्तितम् ॥ द्विगुण म यम प्रोक्त त्रिगुण चोत्तम स्मृत । वसिष्ठः " अपि चेत्त्वरते क्तु दिवम मास्ताशन । रातो स्थित्वा मले विष्ट प्राजापत्येन तत्सम || गोमूत्रेण समायुक्त यावर चोपयोजयेत् । कृच्छमेकाहिर प्रोक्त दृष्टमगिरमा स्वय ॥ १५ "निश्याशीनो दिवा तिष्ठेत्रिराव मारुताशन । प्रानापत्यविजानीयात्प्माडैजुहुयाद् घतमिति । पराशरः (१२।५६) " कृच्छो टेन्ययुत चेव प्राणायामशतद्वय । पुण्यतीथे नाशिर स्नान द्वा-शसख्यया माधवीये स्मृत्यतरे "प्राजापत्य चरन्विप्नो यद्यशक्त क्थचन । अहानि पन विप्राग्यान् भोजयेत्सम्यगीप्सितान्" ।। १० अन कपिंजलाधिकरणन्यायेन पचम्वप्यहम्मु यत्रयो विप्रा । कण्वः एवमध्ययन कुर्यात्प्राजापत्यमथापि वा । दद्याद्वादशसाहन गवा मुष्टिं विचक्षण "॥ एक्मध्ययन सकृत्सहिताभ्ययनम् । तथा पडुपवासरपि प्राजापत्य इति निवधकृतः । चतुर्विशतिमते "प्राजापत्ये तु गामेका दद्यात्सातपने द्वय । परास्तप्तातिकृच्छ्रे तिलम्तिन्वस्तु गाम्तयेति " । २५ सातपनमन महत् । इतरन सार्द्धप्रानापत्योत्ते । च पड़िनगन्मते " पराक्तप्तातिएच्चम्पाने कृच्छत्रय चरेत् । सातपनन्य वा न्यर्द्धमशनी मतमाचरेदिति ॥ मृत्यर्थसारे तु “ पराके पच तप्तकृच्छे पडिति । अपरामें मार्कडेयः " प्राजापत्यसमा धेनुस्तद्द्य कृच्छ्रततके । पराने तु सुवर्ण म्यामिशृगी तथैव न" ॥ इति १ज्ञ वो । २ व-वृष्या भयर-विन्यासन । ' बहर-पुष्टिं । " ॥ तथा - ·मयूख.] प्रकोणप्रत्याम्नाया । २९ पराके सुवर्णधेनुद्वयमूल्यसम । हेमशृगीग्रहणेन सफल्कास्यदोहाद्युपस्कारवतीं धेनु लक्षयति । गोरनुवृत्तो । “ एका कृच्छ्रे तिस्रश्चाद्रायणे स्मृता " इति । मदनरत्ने स्मृती "प्राजापत्ये तु गामेकामतिकृच्छ्रे द्वय म्मृत। चान्द्रायणे पराके च तिस्रो गा दक्षिणास्तथेति"। द्विष्णुः " चान्द्रायणमकुर्वाणा कुर्य कृच्छ्चतुष्टय" । एतद्यतिचान्द्रायणविषय । स एव "चाद्रायणपराकाम्या निष्कृति यो न शक्नुयात् ।स करोत्यात्मशुद्धयर्थप्रानापत्यस्य पचकमिति" इटमृषिचाद्रायणपर। पिपीलिकायवमध्ययोरष्टधेनूक्ते । शिशुचाद्रायणादौ च धेनु त्रयोक्ते । यत्तु चतुर्विंशतिपते “ अष्टौ चान्द्रायणे टेया प्रत्याम्नायविधौ सदेति " तत्पिपीलिकायवमभ्यविषयमिति धनिन । धर्मविवृत्तौ चतुर्विंशतिमते च " चाद्रायण मृगारेष्टि पवित्रेष्टिस्तथैव च । मित्रविंदापशुश्चैव कृच्छ्त्रयमथापि वा ।। तिलहोमायुत चैव पराक्द्वयमेव च । गायत्र्या लक्षमे तु सामान्याहुर्मनीषिण ॥ " नित्यनैमित्तिकाना च काम्याना चैव कर्मणा । इष्टीना पशुत्रधानामभावे चरव स्मृता॥"इति। कृच्छ्रातिकृच्छ्रे तु धेनुनय । अत्र "विप्रदडोद्यमे कृम्त्वतिकृढ़े निपातने । कृच्छ्रातिकृच्छ्रोऽसपाते कृलोभ्यंतरशोणित" || इत्यतिकृच्छे धेनुद्वयोक्तेस्तद्विषयनिपातनादधिकेऽसृक्पाते विहितस्य कृच्छातिकृच्छ्रस्याति १५ कृच्छ्राढाधिक्यावगमाद्धेनुत्रय प्रत्याम्नायो गम्यते । यदा त्वतिकृच्छे तिनस्तदा तु कृच्छातिकृच्छे ततोऽधिके चतस्र । तथा चोत्तरोत्तराधिक्येनाह हारीतः " अनामी सवत्सर प्राजापत्य चरित्वाऽऽश्रममुपेयात् । द्वितीयेऽतिकृच्छ् । तृतीये कृच्छ्रमत ऊध्वं चाद्रायणमिति " । चतुर्विंशतिमते कृढ़े पचाऽतिकृच्छ्रे त्रिगुणमहरहस्त्रिंशदेव तृतीये २० चत्वारिंशच्च तप्ते निगुणनगुणिता विंशति स्यात्पराके । कृच्छ्रे सातापनाख्ये भवति पडधिका विंशति सैव हीना द्वाभ्या चान्द्रायणे स्यात्तपसि कृशतनुर्भोजयेद्विप्रमुख्यान् " ॥ अन सख्यान्वितमहरह पढ भोजनान्वाय । तेन कृच्छ्रे प्रत्यह पचदश । एवमुत्तरनेति कोचत्।युक्त तु। सख्यावीप्सयो परम्परानन्वितयोरेव क्रियान्वय । तेन कृच्छ्रे पचमु दिने २५ प्वेकैको भोज्य । अतिकृच्छे पचम्बकैास्त्रि द्वौ द्वाविति पचदशैव । तृतीये कृच्छातिकृच्छे निंशद्वादशदिने विभज्य भोज्या । सातपने चान्द्रायणे च विंशतौ नैगुण्यमन्वेति । सौम्य कृच्छ्रे एका धेनु । ब्रह्मकुञ्चे द्वे पराके तिस्र । मासोपवासे सार्द्धसमेति निबंधकृतः। शूल १ रय-पाशु।

·वीर्यप्रत्याम्नाया । [प्रायश्चित्त- पाणिस्तु । पराके पच । चाद्रायणे सार्द्धसप्त । शिशुनाद्रायणे तप्तकृच्छ्रे च पादोनचतुष्टय । कृच्छ्रातिकृच्छे सातपने च षट् । मासोपवासे पचदृशेत्यूचे । अध तीथमत्याम्नायाः । ब्रह्महत्यारतमुपक्रम्य भविष्यत्पुराणे विन्ध्यादुत्तरतो यस्य निवास परिकीर्तित । पराशरमत तस्य सेतुवधाय दर्शन " ॥ ५ विध्योत्तरवर्तिनमुक्त्वा तत्रैव चातुर्विधोपपन्नरत विधिवह्मपातके । समुद्रसेतुगमन प्रायश्चित्त विनिर्दिशेत् " ॥ स्मृतिसंग्रहे स्मृत्यर्थसारे च " भागीर या स्नान पष्ठियोननागतस्य पडन्दसम अन यात्रायोजनमृद्धावर्द्धकृमृद्धि । एक्योजनागतस्य मध्ये पर्वतादिभिर्यवधाने कृच्छूनय । तृतीयाशाधिककोशादागतस्य भागीरथ्या विध्युक्तस्नानमेव च । १० अशक्तस्य त्वर्द्धयोमनागतस्य । शक्तस्यापि मार्गस्य दुर्गमत्ये भागीरथीस्नान- मर्द्धयोननागतस्यैक कृच्छू इत्यादि कल्पयति । प्रयागस्नानपष्ठियोजनागतस्य द्वादशाब्दसमं गगाद्वारे गगासागरसगमे चैव । यमुनास्नान विंशतियोजनागतस्य द्वादशाब्दसम | मथुराया द्विगुण सरस्वत्या चतुरळकृच्छ्रसम चत्वारिंशद्योजनागतस्य । प्रभासे द्वारवत्या च द्विगुण । अनयो द्योयोननदो पाटकृच्छ्वृद्धि । इपद्वतीशतविपाशावितम्ताशरावतीमरवादिषु १५ सान निशत्कृच्छ्सम पनदशयोजनागतस्य । चद्रभागावनक्तीशरयूर्गोमतीदेविकाकोशिकी- गडक्यादिदेवनदीषु स्नान पोडशकृच्छ्सम । द्वादशयोजनागतस्य एतासु महानदीपु परस्परसगमे त्रिनदीफल । अन्यासु महानदीषु पटकसम । महानदेषु महानद्यई । शोणमहानदे गगार्द्धफल । नटेषु नद्यर्द्ध वैरोचननटे महानयर्द्ध नर्मदाया चतुर्विशतियोननागतम्य नतुर्तिशतिकृच्छ्रसम । कुन्निकासगमे द्विगुण । शुरुतीर्थे ।तुर्गुण। २० ताप्या दशकसम दशयोजनागतस्य । पयोष्ण्यामष्टयोजनागतस्याष्टकृच्रसम । तर तर सगमे द्विगुण । गोदावया पष्ठियोजनागतस्य त्र्यब्दसम । त्रिंशद्योजनागतस्येकाळ सुतीर्थेषु प्रतिलोमानुलोमस्नान पछिकृच्छ्रसम । वनरासगमे प्रयागे तट्विगुण । तप्तगोदावरी मामश्वरे निगुण। कुशतर्पणे वनराया द्वादशयोजनागतस्य द्वादशकृच्दूसम गोदावयाँ विश्लेपे समुद्रात षड्गुण प्रणीताया चतुर्योजने । पूर्णाया तदद्ध योजने । कृष्णवेणाया २५ पचदशयानने पचदशकृच्छ्सम । तुगभद्राया विंशतियोजनागतम्य विंशतिकच सम । मलापहारिण्यामधकृच्छ्सममष्टयोजनागतस्य । निवृत्या पट्च्तम पच्चोजनागतस्य गोदायी यातायोननवृद्धौ योजने पादकृच्छ्र । सिंहम्ये गुरौ सर्वत्र जान्हवीसम । कन्यास्य गुरौ कृष्णवेण्या सर्वग्न जान्हव्यद्रं तुगभद्राया तुलारधे गुरी रवी वा जान्य+ ग्राह्य को खो चाकृष्णवेणाया भलापहारिणीभगमे प्रकाशियोजनमतस्य - १घ-शि।

·मयूख ] पातिन्यहतव । ६ त्रिंशत्कृच्छ्सम 1 भीमरग्या सगमे प्रयागे द्विगुण । तुगभद्रामगमे त्रिगुण* निवृत्तिसगमे चतुर्गुणं । ब्रह्मेश्वरे पचगुण । पातालगगाया मल्लिकार्जुने पड्गुण । तत पूर्व पष्टिकृच्छ्रसम। लिंगालये द्विगुण । समुद्रसगमे चैव । कावेयी महानद्या पचदशकृच्छ्रसम दशयोजन- गतस्य । ताम्रपर्णीकृतमालापयस्विनीषु द्वादशयोजने द्वादशकृच्छ्सम । मापादोद्भूता वेदाद्रिपाढोद्भूताश्च नद्य म्वदैानुसारेण एकद्वित्रिकृच्छफ्लदा । वियशैलाद्भवा द्विगुणा । हिमोद्भूतास्त्रिगुणा । स्मृतो पुराणे च यथाक्यचिदनुक्ती कुल्या निरात्रफला । अल्पनद्य कृच्छूश । नद्यो द्विकृच्छ्रश । महानद्यविच्छश । मवत्र यानानुत्ती कृच्छ् सख्या योननसख्यया स्यात् । एकयोजनगादिप योजनगाता यवत्य कुत्या । ततो द्वादशयोननगाता अल्पनद्य । चतुर्विंशतियोजनगाता नद्य । चतुर्विशतियोजनाधिग्गा महानद्य । समुद्रगाश्च महानद्य । यन महानदीसमाम्न्यास्ति ताश्व महानद्य । १० उपवाससहित नदीस्नान कृच्छ्रसम । योजनादगिपि । शुनीगर्दभीचाडालीशुद्री कष्टगादि नद्य पापनद्यश्च वा । सर्वत्र समुद्रस्नान दर्शे कार्य । देवतासमीपे सर सरि नदीसगमेषु सर्वदा कार्य । समुद्रस्नान पचदशयोननंगतस्य प्रख्यातदेवतासमीपे द्विगुण । तत्र स्नात्वा तद्देवतादर्शने विगुण । सेतोर्गमन विंशत्कृच्छ्रसम । विंशयोजनंगतस्य । स्नात्वा रामेश्वरदर्शने पष्ठिकसम । विंध्यदेशीयाना सेतुरामेश्वरे जान्हव्या च त्रिगुण फ्लम् । १५ जान्हवीकेदारयोश्च तथैव । दक्षिणदेशीयाना नान्हव्या षड्गुण । गगादेशीयाना सेतुरामे- श्वरे पटगुण । म्बददर्शने शिकृच्छ्रमम विंशद्योननगतस्य । यत्र गगासनाऽस्ति तर नैव ! श्रीरगपद्मनाभपुरषोत्तमचक्रकोटमहालक्ष्मीदर्शनलोणारम्याने त्रिंशद्योन गतम्य विंशत्- सम । वेदारे त्रिगुण । सर्ववैष्णामाहेश्वरमौरेशात्तादिपटिषु दर्शने पनदशच्मम । प्रख्याते विगुण । अहोवलेपि तथौ । श्रीशैलप्रदक्षिण पष्ठि मम । श्रीशैले एकैकशृंग २० दर्शन द्वादशसम । अन्येषु प्रख्याततीर्थदेवदर्शनेषु पकृच्छफल सिद्धक्षेत्रेऽन्यक्षेत्रे स्वयभूदर्शनं त्रिंश कृच्छसम विंशयोजनागतस्य । सर्वत्र कृच्छ्सख्या योननमग्न्यया नेया । इति तीर्थप्रत्याम्नाया ॥ अथ पातित्यहेतवः । गौतमः (१२।१२) " नमयासुरापगुस्तल्पगमातृ पितृयोनिमा काम्तेनमात्तिानिंदितााम्यासिपलितात्याग्यपतिलत्यागिन पतिता पालक- २५ मयोनाश्च ।। मातापितृयोनिमबद्धा गोमातृप्वसृपितृवात्ममगिर्न गामी । स्तेयी सुवर्ण- तत्समयो । नास्तिमो वेदाप्रामाण्यवादी । अपतितत्यागी गुरुमभिशप्य तत्त्यत्ता पातरस योनका स्वससर्गेण दोपहेतव इति भावः! अपरातु पानक्मयोनक' प्रयोनकादय म्तेऽपि पतिता इति । एव फ्ल्पतरांवपि । यमः * पनिपाट । -ना।।ततप । काश- ।

·साधारणप्रायश्चित्तानि । [प्रायश्चित्त- ५ 'मातृप्वसामातृमखी दुहिता न पितृवसा ।मातुलानी स्वसा श्वगत्वा सद्यः पतेन्नर" ।। इति । मनुः (१०९२)" सद्यः पतति मांसेन लाक्षया लवणेन च "। स एव ( १।१९) " छत्राकं विडाहं च लशुनं ग्रामकुस्कुटं । पलांडं गूंजनं चैव मत्या नग्ध्वा पतेन्नरः" ।। यमः ( २१३) " जलाम्न्युहूंधनभ्रष्टाः प्रत्रज्यानाशकच्युताः । विषप्रतपनप्रायशस्त्रघातहताश्च ये ।। "नवैते प्रत्यवसिताः सर्वलोकबहिष्कृता" इति । उपनयनमुख्यगौणकालातिक्रमेण प्रात्यानां पातित्यमाह याज्ञवल्क्यः (आचारे ३८.) " अत ऊध्वं पतंत्येते सर्वधर्मबहिष्कृताः । सावित्रीपतिता प्रात्या व्रात्यस्तोमाहते तो: "। आपलायनोऽपि ( १।१९।६-७ ) "अत ऊर्ध्वं पतितसावित्रीका भवति । नैतानुप- १० नयनेन्नाध्यापयेन याजयेन्नैभिर्व्यवहरेयुरिति " ।। अत्रिः " आरूढपतितं विप्रं मंडलाच विनिःस्सृतं । उद्धं कृमिदष्टं च स्पृष्ट्वा चांद्रायणं चरेत्" ।। आरूढो गृहस्थव्यतिरिक्त आश्रमी ब्रह्मचर्यस्खलनाविजातिकनिधिकारी । मंडलात्स्व- सजातीयेभ्यो विनिःस्मृतो बहिर्भूतः । उद्दद्ध उबंधनात् च्युत आत्महंता । १५ कृमिदष्टः श्वादिदंशक्षते उत्पन्न कृमिः॥ मनुः (११।१७५) "चांडालान्त्यस्त्रियोगत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य चा पतत्यज्ञानतो विप्रो ज्ञानात्साम्यं तु गच्छति ।। गौतमः (२१॥६-९) "न स्त्रीपु गुरुतल्पं पतंतीत्येके भ्रूणहनने हीनवर्णसेवायां स्त्रीपततीति" मातृपितृयोनिसंबंधागः पततीत्यस्यापवादः । तासु गुवैगनाव्यतिरिक्तासु गच्छन्नपि न पततीत्येके मन्यते । किंतु प्रायश्चित्तीयते । गौतमस्तु पततीति मन्यते । 'सोऽयं बुद्धयबुद्धि- २० पूर्वापेक्षोभ्यासानन्याप्सापेक्षो वा व्यवस्थितो विकल्प ' इति भर्तृयज्ञः । भ्रूणहनने गर्भवधे । होनसेवायां स्वापेक्षया हीनवर्णपुरुषगमने प्रतिलोमगमने च । याज्ञवल्लयः (प्रा. १९८) " नीनाभिगमनं गर्मपातनं भर्तृहिंसनं । विशेषपतनीयानि स्त्रीणामेतान्यपि ध्रुवं " || अपिशब्दाह्महत्यादीन्यूपपातकान्यप्यम्यस्तानि । नीचो हीनवर्णः शूद्रः । तद्गमनं च गर्भोत्पत्यंत । अत एव २५ " न्यभित्राराहतो शुद्धिनमें त्यागो विधीयते । गर्भभर्तृवधादौ च तथा महति पातके" इति याज्ञवल्यवाक्ये ( आ. ७२ ) शूदते गर्भ इति प्राचां व्याल्यानं । "ब्राह्मणक्षत्रियविशा भार्याः शूद्रेण संगताः । अप्रनाता विशुद्धयंति प्रायश्चित्तेन नेतरा"। इति वासिष्ठाद (२१।१२) । यत्तु शौनकः " पुरुषस्य यानि पतननिमित्तानि वीणामपि तान्येव । ब्राह्मणी हीनवर्णसेवायामधिकं पततीति । तत्र हीनवर्णसेवा गीतं शूदगमर्न ३० प्रतिलोमगमनमानं च । वसिष्ठः (२८१७) + द्विजेऽति मुदित मनुस्मृति पुस्तके पा1१ घ-मृता ।

·मयूख ] त्याज्यस्त्रिय । " " त्रीणि स्त्रिया पातकानि लोके धर्मविदो विदु । भर्विधो भ्रूणहत्या स्वस्य गर्भस्य पातन "॥ भ्रूणहत्योक्तिदृष्टातार्या । स एव ( वासिष्ठे २१॥१०) ' चततस्तु परित्याज्या शिप्यगा गुरुगा च या। पतिघ्नी च विशेषेण जुगितोपगता च या "। नुगित प्रतिलोमन । शिप्यगमनादीनामपि पातित्यहेतुपतिवघसाहचर्यात्पातित्यहेतुत्व । त्यागश्च वस्नानगृहवासादिनीवनहेत्वावच्छेदेन। नीचाभिगमनादावपीढगेव त्याग । प्रायश्चित्त चिकीर्पतीना त्वत्यागमाह याज्ञवल्क्यः (प्रा २९७) " पतितानामेप एव विधि स्वीपर प्रीर्तित । वासो गृहातिके देयमन वास सरक्षण मनुः *"पतत्यर्द्धशरीरस्य यस्य भार्या सुरा पिवेत् । पतितार्द्धशरीरस्य निप्कृतिर्न विधीयत ॥ इति । द्विजातिभार्याया शूद्राया सुरापाननिषेधार्थमितमिति ' विज्ञानेश्वरः (पृ २६२ प १८) १० माधवस्तु ब्रामण्यादीनामप्यय निषेध । स्त्रिया भर्तुरसप्सर्गेऽपि दोपामुत्तराद्धं । सहा धिकारस्त्रिया अर्द्धशरीरत्व । पतितमर्द्धशरीर यस्येति बहुव्रीहिरित्यूचे । तन्न । ब्राह्मण्यादी प्रति प्रतिषेधे वचोवैयापत्ते । बहुवीही लक्षणापत्तेश्च । अतो विज्ञानेश्वर एव सम्यग्चे। अथ साधारणप्रायश्चित्तानि | गौतमः ( १९।१७-२०) सवत्सर षण्मास श्चत्वारस्त्रयो द्वावेमश्चतुर्विशत्यहो द्वादशाह पडहस्त्र्यहोऽहोरात्र इति काला । एतान्यनारेशे १५ विकल्पेन क्रियेरन्नेनसि गुरुणि गुरुणि लगुनि लवनि । कृच्छातिकृच्छो चाद्रायणमिति प्रायश्चित्तमिति"। विष्णुधर्मोत्तरे सायप्रातस्तया कृत्वा वासुदेवस्य कीर्तन । सर्वपापविनिर्मुक्त स्वर्गलेके महीयते ॥ प्रभासखंटे श्रीभगवद्वाक्यं "नाम्ना मुख्यतर नाम कृष्णाख्येय परतप ।प्रायश्चित्तमशेषाणा पापाना मोचक पर "| वाराहे २० वासुदेवस्य सकी| सुरापो व्याधितोऽपि वा । मुक्तो जायेत नियत महाविष्णु प्रसीदति ॥ " गोविंदेति तथा प्रोक्ते मक्त्या वा भक्तिवनितै ।दहते सर्व पापानि युगातेऽग्निरिवोत्थित" ॥ विश्वामित्रः " कृच्छ्चान्द्रायणादीनि शुद्धयम्युदयकारण । प्रकाशे च रहस्यैव अनुक्ते सशये स्फुटे ॥ "प्राजापत्य सातपन शिशुकृच्छू पराकक । अतिकृच्छू पर्णकृच्छ्र सौम्यकृच्छोऽतिकृच्छुक ॥ २९ महासातपनः शुध्यै तप्तस्तु पावन । नपोपवाप्तकृच्छ्रस्तु ब्रह्मर्चस्तु शोषक ॥ "एते व्यस्ता समस्ता वा प्रत्येक द्वयेक्शोऽपि वा । पातकादिषु सर्वेषु उपवासेपु यत्नत || कार्याश्चाद्रायणैर्युका केवला वा विशुद्धये । शिशुचान्द्रायण प्रोक्त यतिचाद्रायणं तथा ॥ लोको न रभ्यते पराशरसहिताया तु अयमेव पाठो दृश्यते (पराशर १०१२७)। वासिष्ठे २१११५। ज्ञ तु। " " मनुस्मृतावय मा ५-६ ·प्रायश्चित्तानि। [प्रायश्चित्त- ६ " यवमध्य तथा प्रोक्त तथा पिपीलिकाकृति । उपवासस्त्रिरान वा मास पक्षस्तवर्द्धक ॥ " पडहो द्वादशाहादि कार्य शुद्धिफलार्थिना । उपपातकयुक्तानामनादिष्टेषु चैव हि ॥ "प्राशे वाऽप्रमाशे वा अभिसधाप्रपेक्षया । जातिशक्तिगुणान्दृष्टा सद्बुद्धिकृत तथा ।। अनुत्रधादिक दृष्ट्वा सर्व काय्यं यथाक्रम ॥ "प्रकाश उत्त यत्किनिदिशद्भागो रहस्यके । त्रिंशदाग पष्ठिभाग क्सो नात्यायपेक्षया "" याज्ञवल्लयः (प्र' ३२७) अनादिष्टगु पापेपु शुद्धिश्चाद्रायणेन च । धर्मार्थे च चरेदेतचठस्यति सोक्ताम " ॥ पदिशन्मते जयाणा समुच्चय प्रतिपादित " यानि कानि न पापानि गुरोर्गुरतराणि च । च्यातिकृच्छ्रचारैस्तु शोध्यते मनुरब्रवीत् "।। यस्य तु नरपेक्ष्य चतुर्विंशतिमतेऽभिहित " रघुदोघे त्वनादिष्ट प्राजापत्य समाचरेदिति " । उशनसा तु द्वयो समुच्चय उक्त " दुरिताना दुरिष्टाना पापाना महतामपि । कृच्छ्र चाद्रायण चैव सर्वपापप्रणाशनमिति "॥ दुरितमुपपातक । मनुना तु परास्य नैरपेक्ष्यमुक्त ( १११२१५) "पराको नाम कृच्छो-य सर्वपापापनोदन" इति । गौतमोऽपि ( २६२१-२३ ) " प्रथम चरित्वा १५ शुचि पूत कर्मण्यो भवति। द्वितीय चरित्या यवन्यन्महापातकेम्य पाप कुरुते तस्मात्पापा- त्प्रमुच्यते । तृतीय चरित्वा सर्वम्मादेनसो मुच्यत" इति । प्रथमादिपदै कृच्छोऽति कृच्छ कृच्छातिकृच्छृश्योच्यते । हारीतः " नाद्रायण पराम च तुलापुरुष एव च । गवा चैवानुगमन सर्वपापप्रणाशममिति । तथा "गोमूत्र गोमय क्षीर दधि सर्पि कुशोदक । एकरात्रौपवासश्च श्वपाकमपि शोधयेदिति" ॥ २० एतेषा व्यवस्था विष्णुपुराणे " पापे गुरणि गुरूगि स्वसानल्पे च तद्विद । प्रायश्चित्तानि मैत्रेय नगु स्वायभुवादय " ॥ भविष्यरपुराणेपि एव विषयभेदेन व्यवस्थाप्यानि पुत्रक ! प्रायश्चित्तानि मर्वाणि गुरूणि च रनि च ॥ " अन्यया हि महाबाहो रघुनामुपदेशत । गुरूणामुपदेशो हि नि:प्रयोगरता बजेरितिया २५ गौतमेनाप्युक्त ( १९।१९) "एनप्ति गुरणि गुरुणि लघुनि रयूनीति " । एवमन्या- न्यपि द्रष्टव्यानि । अथ महापापसाधारणप्रायश्चित्तानि । शंख: " नित्य निपवणनायी कृत्वा पर्णपुटी वने । अघ शायी जटाधारी पर्णमूल्फलाशन ।। " ग्राम विशेद्वा भिक्षार्थी स्वर्म परिकीर्तयेत् । एक्काल समभानो वर्षे द्वादशमे गते ।। १ वध-निरपक्षोऽपि प्राजातत्यानुर्विशतिम । २२-पाट ।

·मयूख ] पापभेदाः । ६ एव । 4 मस्तेयी सुरापश्च ब्रह्महा गुस्तल्पग । व्रतेनैतेन शुद्धयति महापातक्निम्त्विमे " ॥ शिववास्यं आराध्यमान मा राम पश्येयुरिह सागरे । महापातकयुक्ता ये तेपा पाप विनश्यति "॥ विष्णुः ( ३५-६) " अश्वमेधेन शुद्धयेयुर्महापातक्निस्त्विमे । पृथिव्या सर्वतीर्थाना तथाऽनुसरणेन च महापापानुवृत्तौ च्यवन " एतेपा प्रायश्चित्त भवति पृथिवीप्रदक्षिणामावर्तेत " । स 'उभयशिरम वा प्रदाय ब्राह्मणेभ्य " इति । उभयशिरसमुभयतोमुखीं । आपस्तंवः ( १।९।२९।१०-११ ) " अथाप्युदाहरति । स्तेय कृत्वा मुरा पीत्वा गुस्दारान् गत्वा ब्रह्महत्या च कृत्वा चतुर्थकालमितभोजिन स्युरपोभ्युपेयु । सवनानु कल्पस्थानाप्सनाभ्या विरहत एते त्रिभिर्वरैपपाप नुदति " । महापापानुवृत्तौ विश्वामित्र १० कश्यपी -" वत्सरत्रितय कुर्यान्नर कृच्छ् विशुद्धये । आत्मतुल्य सुवर्ण वा दद्याद्वा विप्रतुष्टिकृत् ॥ " हिरण्यदान गोदान भूमिदान तथैव च । नाशयत्याशु पापानि महापातक्जान्यपीति "॥ इति सर्वपातक्साधारणप्रायश्चित्तानि ॥ अय पापभेदाः १५ विष्णुः " अतिपातकमहापातकानुपपातकोपपातरेपु प्रवर्तते । जातिभ्रशारेषु सरीकरणे प्वपात्रीकरणेषु मलावहेषु प्रकीर्णकेषु च " । तत्र महापापा-याह मनुः ( ११।५४ ) ब्रह्महत्यामुरापान स्तेय गुर्वगनागम । महानि पातकान्याहु सयोग चैव ते मह "॥ ब्रह्महत्या साक्षाद्विप्रमारण।अकामकृते तस्मिन् प्रायश्चित्तमाह । याज्ञवल्क्यः ' (प्रा २४२) 'शिर पारी ध्वनवान् भिक्षाशी कर्म वेदयन् ।ब्रह्महा द्वादशाब्दानि मितभुक् शुद्धिमाप्नुयात् ॥ २० शिर पाली स्वहतविप्रशिरोस्थिधृक् । ध्वन आरोपितशवशिरादड । यत्तु मध्यमांगिराः 'गवा सहस्र विधिवत्पारेभ्य प्रतिपादयेत् । ब्रह्महा विप्रमुच्येत सर्वपापेभ्य एव चेति" ॥ तत् " द्विगुण सवनम्थे तु ब्राह्मणे व्रतमादिशेत् " इ येतद्वाक्यविहितद्विगुण व्रतचरणाशक्तविषय । यच्च शंख ' प्रमाप्य द्वादश सवत्सरान् पट जीन् सार्द्ध सवत्सर व्रतान्यादिशेत्तेपामते गोसहस्र तदर्ध तस्यार्द्धमद्धं च दद्यात्मर्वेषा वर्णानामानुपूर्येणेति ॥ २५ तन्मातापितृभ्रातृगुर्वादिविषयम् । आनुपूर्वेणेति तु द्वादशाब्दपडव्दयष्टसार्धाप्टाना गोसहस्र तदर्धतर्धाना सर्वेषा वर्णाना शक्ताशक बोधयति न तु द्वादशाळादिवतचतुष्टय गोमहस्र चतुष्टयसहितबामणादिवर्णचतुष्टयस्य । तथा च " पर्पद्या ब्राह्मणाना तु सा राज्ञा द्विगुणा मता । वैश्याना त्रिगुणा प्रोक्ता तढर्द्ध च व्रत म्मृत"मित्यगिरमा “ शूद्रो वा ब्राह्मण १ ब्रम्हह यामहत्वा चतुर्थकालामित कप इयापस्ताम्बीयपाठ ।

·मनुष्यमारणे। [प्रायश्चित्त- हत्या प्रायश्चित्तचतुष्टयमिति " भविष्यवचनेन च ब्रामणापेक्षयेतरवर्णानामधिकमायश्चित्त विधानात् । इट च व्रत यावज्जीवनताचरणाशक्तस्य । शक्तस्य तु भविष्यपुराणे मातर पितर हत्वा सोदर भ्रातर तथा । गुरु हत्वा श्रोतिय च आहिताग्निमथापि वा । "यारजीव चीयां प्रतिहन्ता विशुद्धयतीति"। एवं च यदापस्तम्बेन चोक्त "विप्रहारण्ये ५ कुटीं कृत्वा वाग्यत शवशिरोवन । शाणीयतन्त्र्यामात्मन्युपरि भान्वाऽऽच्छादयेदि " त्युपमम्प " एतदेव व्रतं योत्तमादुच्छ्वासाचरेत् । तास्मिलो प्रत्यापत्तिर्विद्यत इति " ॥ तेन मातापितृगुटियधविषय । मनुः ( ११७४-७७) "यजेत वाऽश्वमेधेन स्वर्जिता गोसवेन वा। अभिनिद्विश्वजिद्भया वा निमृताऽग्निष्टुताऽपि वा ।। " अपवाऽ यतम वेद योजनाना शत व्रजेत् । ब्रह्महत्त्यापनोदाय मितभुड्भियतेंद्रिय ॥ १० "सर्वस्व वा वेदविदे ब्राह्मणायोपपादयेत् । धन वा जीवनायाल गृह वा सपरिच्छद ॥ " हविष्यभुन्वाऽनुसरेत्प्रतिरोत सरस्वतीं । जपेदारियुताहारखि कृत्वो वेदसहितामिति ॥ 'सर्वम्व वा धन वा गृह वेति प्रायश्चित्तत्रयमिति विज्ञानेश्वरः (पृ२५४)। उत्तरार्द्ध पूर्वार्द्धम्येव शेष । न स्वतन्त्रप्रायश्चित्तद्वयविधानार्थमिति मेधातिथि ।युक्त चैतत्।कियत्सर्वस्वमित्याकाक्षा- पूर्णात् । अन्यथा पणादिसर्वस्वढानेऽपि शुद्धि स्यात् । काश्यपः आत्मतुल्य १५ सुवर्ण वा उद्याद्वा विप्रतुष्टिकृदिति " । एतेपा च प्रायश्चित्ताना व्यवस्पोत्ता भविष्य " जातिमात्र यदा विप्र हन्यादमतिपूर्वक । वेदविच्नाग्निहोत्री च तदा तम्य भवेदिद ॥ 'जपन्याऽन्यतम वेद योजनाना शत जनेदिति । तत्रै " जातिमान यदा हन्याब्राह्मण ब्राह्मणो गुह । वेदाभ्यासविहीनो वै धनवानग्निवनित ॥ "प्रायश्चित्त तदा कुर्यादिति पापविशुद्धये। धन या जीवनायालं गृह वा सपरिच्छ-मिति" ॥ २० एतम्मिन्नेन विपये पराशर आह (१२१५८-६१) चातुर्विद्योपपन्नस्तु विधिवद्ब्रह्मपातके । समुद्रसेतुगमन प्रायश्चित्त विनिर्दिशेत् ॥ सेतुबंधपये भिक्षा चातुर्वर्ध्यात्समाहरेत् । वर्जयित्वा विकर्मस्थान् छनोपानीद्वनित ॥ " अहं दुष्कृतकर्मा व महापातम्मारक | गोकुलेषु च गोष्टेषु ग्रामे नरकेषु च ।। " *तपोवनेषु तीर्थ' नदीप्रनवणेषु च । एतेषु स्न्यापयेदेन पुण्यं गत्वा च सागर ।। ब्रह्महा विप्रमुच्येत स्नात्वा तस्मिन्महोदधौ ।। तत पतो गृह प्राप्य कृत्वा ब्राह्मणभोजनम् । दत्वा वत्र पवित्राणि पूतात्मा प्रविशेद्गृह ॥ "गवा वाऽपि शत दत्वा चातुर्विद्याय दक्षिणा । एव शुद्धिमवाप्नोति चातुर्षियानुमोदित "। अन विशेष उत्तो भविप्ये “ । तथा १ब गुह । २ ज्ञ-प्राप्तम्।

·मयूखः] ब्राम्हणवधे । 6. विध्यादुत्तरतो यम्य निवासः परिकीर्तितः । पराशरमतं तस्य सेतुबंधनदर्शनामिति"॥ तत्रैव " तिरस्कृतो यदा विप्रो ह्रियमाणो मृतो यदि। निर्गुणः सहसा क्रोधाद्गृहक्षेत्रादिकारणात् ॥ 'त्रैवार्षिकं व्रतं कुर्यात्प्रतिलोमां सरस्वती । गच्छेऽद्वापि विशद्धयर्थं तत्यापस्येति निश्चितम् ।। तत्रैव "अत्यर्थं निर्गुणो विप्रो ह्यत्यर्थ निर्गुणोपरि। क्रोधाद्वै म्रियते यस्तु निर्निमित्तं तु भत्सितः॥ " वत्सरत्रितयं कुर्यान्नरः कृच्छ्रे विशुद्धय " इति । एतस्मिन्नेव विषये निमित्तिनो निर्गुणत्वे ५ तत्रैव 'केशश्मश्रुनखादीना कृत्वा तु वपन वैने । ब्रह्मचर्य चरन्त्रिप्रो वर्षेणैकेन शुद्धयतीति । पत्रिशन्मते " पंढे वा ब्राह्मणं हत्वा शूद्रहत्याव्रतं चरेत् । चांद्रायणं वा कुर्वीत पराकद्वयमेव वेति "॥ विप्रवधे व्यास: ब्रह्महाऽब्दवय विप्र गायत्रीमन्यसेत्सदा । प्राणायामशतं कुर्यात्प्रत्यहं नियतः शुचिः ॥ "भिक्षाशी निवसेन्नित्यमरण्ये संयतेंद्रियः । पोडश ब्राह्मणान्विप्रो भोजयित्वा समाहितः ॥ "प्रयच्छेद्वस्त्रयुग्मानि हिरण्यं वाऽपि शक्तित" इति । एतानि च प्रायश्चित्तान्यनु- पेतब्राह्मणवधेऽपि ज्ञेयानि । ब्राह्मण्याविशेषात् । तत्ते पडब्दं निर्गुणविप्रवधे पडब्दस्य वक्ष्यमाणत्वात् । एतम्याप्युपनयनाभावेन निर्गुणत्वात् । कामतो विप्रवधे मनुः "प्राणातिकं तु यत्प्रोक्तं प्रायश्चित्त मनीषिभि । तच्च कामकृतंप्राप्य विज्ञेयं नात्र संशयः"। कालिकापुराणे " इयं विशुद्धिरुदिता प्रमाप्याकामतो द्विन। कामतो ब्राह्मणवधे जीवतो नास्ति निष्कृतिः"। कामानुवृत्तावंगिराः “शरीरं न दहेद्यावब्रह्महा पापकृत्तमः । तावत्तस्य न शुद्धिः स्याद्भगवान् मनुरब्रवीत् " ॥ २० मरणेऽशक्तस्यापवाद उक्तस्तेनैव " स्यात्त्वकामकृते यत्तद्विगुणं बुद्धिपूर्वक " इति । मध्यमांगिराः “ विहित यदकामाना कामात्तद्विगुणं भवेदिति " | क्वचित्तदपवादो भविष्ये "ब्राह्मणं जातिमात्रं तु कामतो विनिपात्य वै। चरेद्दादशवर्षाणि गुणी निर्गुणमव हीति " । तत्रैव हत्वा तु प्रहरंतं वै ब्राह्मण वेदपारगं । कामतोऽपि चरेद्वार द्वादशाब्दास्यमुत्तमम् " ॥ अकामतस्त्वर्द्ध । क्षत्रियादीना विशेपो भविष्ये हत्वा तु क्षत्रियो विप्रं गुणाढ्यमिह कामतः । प्रायश्चित्तं चरेद्वार विधिवत्कायशुद्धये ॥ "लक्ष्यः शस्त्रभृतां वा स्याद्विदुषामिच्छयाऽऽत्मनः।प्रास्येदात्मानमग्नौ वा समिद्धे त्रिरवाशिरा" ॥ इति । पतिताग्निषु विशेषमाह कात्यायन: " महापातकसंयुक्तो दैवात्स्यादग्निमान्यदि । पुत्रादि पालयेदग्नीन्युक्त आ दोपसंक्षयात् ॥ १ज्ञ-स्य । २ घय-यदि। ३ यरष-तथा । ५ अई-यनु। ई-प्रमाण्या;- ज्ञ-प्रामाण्य, यरय-प्रथमाकामता। " ४ज्ञ-थ्य।

·आत्रेयीवधे । तहक्षणम् । [प्रायश्चित्त- ५ । " प्रायचित्त न कुर्याद्य कुर्वन्वा नियते यदि | गृह्य निर्वापयेच्छौतमम्वन्येत्सपरिच्छदमिति"।। पालनविधानात्पुत्रोऽग्निहोनहोममपि कुर्यात् । उशनाः "अहिताग्निन्तु यो विप्रो महापातक्वान् भवेत् । प्रायश्चित्तेर्न शुद्धयेत तटग्नीना तु का गति ॥ "वैतान प्रक्षिपेत्तोये शालाग्निं शमयेदुध " | पतितेनापि प्रायश्चित्तागत्वेन सध्यावटन कार्य "सन्याहीनोऽशुचिनित्यमनह सर्वकर्मसु । यत्किंनित्कुरते कर्म न तस्य फ्रभाग्भवेदिति " दक्षोक्ते (२।१९)। आरब्धप्रायश्चित्तमहापातस्निमुपक्रम्य " सम्यक्सध्यामुपासीत निकालं स्नानमाचरेदिति " स्मृतेश्व। ब्रह्मवधयतमन्यत्राप्यतिदिशति याज्ञवल्क्यः (प्रा २५१) "यागम्यक्षत्रविट्याती चरेट्रह्महणि व्रत । गर्भहाच यथावणं तथात्रेयीनिषदक" इति । व्रतपदात्त देवातिदिश्यते न मरण । गर्भश्च विन्नाया सभूत । नारजे तु ब्राह्मण्यामावान्न तद्वध इद १० प्रायश्चित्त किन्तु गोलकादिवधनिमित्तरूपनिमित्तमिति निबंधकृतः । यद्यप्याचार्यमते कुडगोलकादिषु ब्राह्मण्यमस्त्येव तथापि कुण्डगोल कादिवधप्रायश्चित्तमेव । अन्यथा तद्विधि यर्थं स्यात् । स्त्रीपुन्नपुसकविशेषत्वेनाज्ञातधेत् स्त्रीत्वेन ज्ञाते उपपातकप्रायश्चित्त जामण्यादिखीमात्रवधस्योपपातकत्वमिति विज्ञानेश्वरादयः (पृ २५६ ) । नपुसकत्वेन ज्ञाते पदवधप्रायश्चित्त पूर्वमुक्तम् । आत्रेयीमाह वसिष्ठः ( २००३१-३६ ) रजस्वलामृतुस्नातामात्रेयीमाहु । योदशदिनानि अत्र होप्यटपत्य भवतीति । रजस्वला निदिन। तवं त्रयोदशेति पोडश । अत्र येप्यदिति हेतुना वध्यान्युदास । यमस्तु "जन्मप्रभृतिसस्तारै सस्कृता मत्रवच्च याागर्भिणी त्वय वा या म्यात्तामानेयीं विदुर्बुधा "इति।। विष्णुः (५०६-६ ) " एतन्महावत ब्राह्मण हत्वा द्वादशवत्सर कुर्यात् । यागम्म क्षनिय वैश्य गर्भिणी रजम्बला वाऽनिगोत्रा वेति ॥यत्वगिराः २. " आहिताग्नेर्द्धिनातेस्तु हत्वा पत्नीमनिंदिता । ब्रह्महत्याव्रत कुर्यादात्रेयीनस्तथैव चेति "॥ तथागस्थपत्नीपर । सवनम्था खिय हत्वा चरेद्ब्रह्मणि नतमिति" पराशरोक्तेः (१२।६६)। ब्रह्मवधव्रत प्रवभ्य मनुः (१९८८) "उक्त्वा नैवानृत साक्ष्ये प्रतिरम्य गुरु तथा । अपहत्य च निक्षेप कृत्वा च म्नीसुहृद्धधमिनि"। विप्रवधफलिवेव साक्ष्यनृतोत्ति । खी सवनस्या । यथावर्णमित्यनुवृत्तौ । याज्ञवल्क्यः २५२ ) " चरेद्रतमहत्वाऽपि घातार्थ चेत्समाहित " । अनातिदेशित त्वात्पादानेमिति मदनादयः । अथ सपनस्थक्षत्रियादिवधे मनुः (११।१२५-१२८) अामतस्तु राजन्य पिनिपात्य द्विनोत्तम । मपभैक्सहस्रा गा दद्याच्छुभ्यर्थमात्मन । १ यर-चार घ-नार। वा गुर्विणीं-मुद्रित विष्णुपाठ । घ-श्रीने हाने। ई-नीचेत ज्ञान । ४ इ-अनाति । %3D " २नज्ञ-प्रा.

·मयूख ] विप्रटडे ढडोद्यम वा। ३९ व्यब्द चरेद्वा नियतो नटी ब्रह्मणो व्रत " || गोसहस्र सवनस्थवधेति धनाट्यस्य तपस्यशक्तम्येति मेधातिथिः। " वैश्यहाऽब्द चरेदेतद्दद्याद्वैक्शत गवा । पण्मासान् शूद्रहाऽप्येतद्धेन्र्दद्यादशाथ वेति " ।। कामतत्तु हारीत: " " ब्राह्मण क्षत्रिय हत्वा षड्डणि व्रतं चरेत् । वैश्य हत्वा चरेदेव नत त्रैवार्षिक द्विन ॥ शूद्र हत्वा चरेद्वप मपभैकादशाश्च गा इति ॥ ॥ श्रोत्रियवधे तु स एव "तुरीयोन क्षत्रियस्य वधे ब्रह्महणि व्रत । अर्द्ध वैश्यवधे कुर्यात्तुरीय वृषरस्य तु "॥ यमः कृच्छ्रातिकृच्छ् कुर्वीत चाद्रायणमथावरेत्। दशसख्याश्च गा दद्यादगच्छेदो यदा भवेत्"। अगच्छेद एतेषा समुश्चय इति शूलपाणिः । योगीश्वरः (प्रा. २९३ ) "विप्रदडोद्यमे कृच्छ्रस्त्वतिकृच्छो निपातने। कृच्छ्रातिकृच्छोऽमृत्पाते कृच्छोऽभ्यतरशोणिते"॥ १० दड शस्त्रस्याप्युपलक्षक | वृहस्पतिः "काष्ठादिना ताडयित्वा त्वम्भेदे कृच्छ्रमाचरेत् । अस्थिभेदेऽतिकृच्छ्तु पराक वाऽगकर्तने" । याज्ञवल्क्यः (प्रा. २९२) " गुरु त्वकृत्य हुकृत्य विप्रं निनित्य वादत । बध्वा तु वाससा क्षिप्र प्रसाद्योपवसेद्दिन" ॥ सुमंतुः “ देवर्षिब्राह्मणाचार्यमातापितॄनरेंद्राणा प्रतिषेधने आक्रोशने निन्हा दहेत्सहिरण्य १५ दद्यादिति " । एतदभ्यामविषय । यमः " आबस्य ब्राह्मण कण्ठे प्रायश्चित्त विधीयते । निरानोपोषित स्नात्वा प्रणिपत्य प्रमादयेत्"। मिथ्याभिशमने याज्ञवल्क्यः (प्रा २८५) " मिश्याभिशसने दोपो द्वि समो भूतवादिन । मिथ्याभिशस्तदोप च समादत्ते मृपा वदन् " ।। प्रायश्चित्तमाह वसिष्ठः ( २३।३९) " ब्राह्मणमनृतेनाभिशप्य पतनीयेनापतनीयेन वा मासमभक्ष शुद्धवतीरावर्तयेत्"। शुद्धवती 'एतोन्विन्द्रमि'त्याद्या । याज्ञवल्क्यः (प्रा २८६ ) " महापापोपपाषाभ्या योऽभिशसेन्मृपा पर । अध्यक्षो मासमासीत स नापी नियतेद्रिय" । इद च उपपापाभिशापे । आवृत्ते सकृच्च महापापाभिशसने गुरविषये कामत सदावृत्ती तु शंखलिखिता " नास्तिर यवहारी ब्राह्मणवृत्तिनो मिग्या २५ भिशसी चेत्येते पडर्षाणि ब्राम्हणगृहेषु भैक्ष चरेयु । सवत्सरघातभक्ष्यमश्नीयु पप्मामान्या गा अनुगच्छेयुरिति” । एतत्सनातीयेन सनातीयेऽभिशस्ते । विनातीये तु " प्रतिलोमापवादे तु द्विगुणस्निगुणो दम । वर्णानामानुलोम्ये तु तम्मादभर्द्धहानित इति " (व्य. २०७ ) याज्ञवल्लयोक्त दण्डानुरूप बोय । अथ प्रमगामिग्याभिशम्तम्य यानवल्दयः। प्रा. २८७) २० कृतन्न ·प्रतिलोमापवादे । मिय्याभिशस्तस्य । [प्रायश्चित्त- " तु । " " अभिशस्तो मृपा कृच्छ् चरेदाग्नेयमेव वा । निर्वपेतु पुरोडाश वायव्य पशुमेव च एतदुपपातकविषय । अतिपातके " एतेनाभिशस्तो व्याख्यात इति " वासिष्ठं (२२३७ ) । माममन्मक्षणं । अतिपापे महापापे च पैठीनसिः ५ अनृतेनाभि- शस्यमान कृच्छ्र मास चरेत् । पातकेषु द्विमास कृच्छमिति " | जातिमानक्षनियादिवधे ५ तु मनुः ( ११।१२६ ) "तुरीयोब्रम्हहत्याया क्षत्रियम्य वधे स्मृत ।वैश्येऽष्टमाशो वृत्तस्ये शूद्रे शेयस्तु षोडश"।इति । "क्षत्रियस्य वध कृत्वा चरेचान्द्रायणनय । वैश्यस्य तु द्वय कुर्याचदस्यैदवमेव तु" || अस्मिनेव विषये मनुक्तानि त्रैमासिद्वैमासिकमासिकान्युपातकसामान्यप्रायश्चित्तानि नेयानि । आमतस्तु याज्ञवल्क्यीयं निरागोपवाससहितमृपभैकादशगोदान । मास २० पचगन्याशन । “कृच्छातिकृच्छी चेति" क्रमात् ज्ञेय । न चैषा सामान्यविहितत्याद्विशेष- विहितै प्रायश्चित्तै ध । नीशूद्रपिटक्षत्रवध इति क्षत्रियादिवधस्योपपातकत्वोत्तेरानर्थक्या पातात् । एव संवेष्वप्युपपातकेषु सामान्यविशेषविहिताना व्यवस्था ज्ञेया । पराशरः(१।१७) वैश्य शूद्रक्रियासक्त विकर्मस्य द्विजोत्तमम् । हत्वा चारायण तस्य विशद्गाश्चैव दक्षिणा" ।। इति। विनोत्तम पतितो विप्र क्षत्रियश्चेति माधवः। अथ धनहर्तृप्रेतक्रियाया अकरणे शंखः २५ “प्रेतम्य प्रेतकार्याणि अकृत्वा धनहारक । वर्णाना यद्वधे प्रोक्त तद्गत प्रयतश्चोत्" ।। अज्ञानाहुत्तक्षनियाढिवधे तु सवतः “निहत्य क्षत्रिय मोहात्रिभि कृच्छविशुध्यति"। तथा कृच्छातिकृच्छौ कुर्वीत स नरो वैश्यघातक | कुर्याद्रव विप्र कृष्ट सातपन तथेति" ।। पराशरः (६।१५) " शिल्पन कारुर शूद्र स्त्रिय वा यस्तु घातयेत्।मानापत्यद्वय कृत्वा वृपैकादश दक्षिणेति" । २० एतानि तु प्रायश्चित्तानि क्षत्रियादिहन्तुर्विप्रस्यैव । क्षत्रियादे सजातीयवधे तु पादपादन्यून । वैश्यस्य क्षत्रियवधे द्विगुण । दम्य विक्षत्रिययोर्वधे द्विगुण निगुण वेत्युक्त प्राक् । व्यभिचारोत्पन्नवधे तु याज्ञवल्क्यः (प्रा २६२ ) " चाद्रायण चरेत्सर्वानवसृष्टानिहत्य तु" । अवकृष्टा व्यमिनारजा । हारीतः चहालपघसप्राप्तिाम्हणस्य भोद्यदि। कारयेन्दादश कृच्छ् तप्तकृच्छ्र भवेदिति" अगिराः २५ "सर्वात्यजाना गमने भोनने च प्रापणे। पराकेण विशुद्धि स्यादित्यागिरसभापितम्।। इति । एतदज्ञानतो वधे । ज्ञानतस्तु चाद्रायणमिति विज्ञानेश्वर । विपरीतमिति तु मात्रयः । तदाह लौगाक्षि " हनने प्रतिलोमाना शूद्रनाना क्थ भवेत् । ज्ञानपूर्यो पराक स्यादज्ञानार्दैव तयेति ॥ चाद्रायण द्विविधमष्टधेनुर विधेनुव च । पराकोऽपि पचधेनुवन्निधेनुकन्धेति द्विविध । तत्र १ई-प्रभापणे । २ घयर-ना ·मयस ] स्त्रीवधे। ४१ "स्त्रीजाती ज्ञाने महतोश्चाद्रायणपराकयोनिर्देश । अज्ञानतस्तु अल्पयोरिति ग्रथयारोवरोध । यत्तु मासा इत्यनुवृत्तौ ब्रह्मगर्भः 'अतरप्रभवाणा तु सूतादीना चतुर्द्विपडिति" तत्कामतोऽभ्यास विषयम् । तत्र सूतस्य वधाभ्यासे पध्मासा । वैदेहक्म्य चत्वार । चडालम्य द्वौ मागधस्य चत्वार । क्षत्तुरायोगवस्य च द्वौ इति । श्वपाक्चडाल्योधारयोर्वघे तु । देवल "चौर श्वपाकश्चडालो विप्रेणाभिहतो यदि । अहोरात्रोपितो भूत्वा घृत प्राश्य विशुद्धयतीति"॥ ५ अथस्त्रीवधे हारीत " पड्डपाणि राजन्ये त्रीणि वैश्ये अध्यर्द्ध शूद्रे क्षत्रियवद्राह्मणांपु वैश्यवत क्षत्रियासु शूद्रवद्वैश्यासु शूद्रार्द्धमितरासु" । शूद्राद्धं नवमासिक । इतरासु शूद्रासु । एतच्च श्रोत्रियपत्न्या गुणवत्या कामतो वधविषय । सपत्नमातृभगिनीदुहितृस्नुपात्मपत्न्या द्यतिप्रत्यासन्नावधविषय च । सपत्नभगिनीपितृप्वसमातृप्वसमातुलानीपितृव्यपत्नीभ्रातृ भार्याश्वश्रूणा वधेऽप्येतान्येव पाढोनानि । सपिंडासगोनाणा वधे नि । आमामेव श्रोत्रिय १० पत्नीत्वादिगुणविशेषे तत्तत्प्रायश्चित्त द्विगुण कल्प्यमिति निबंधकृतः । आसामेवामामतो वधे स्वेतवार्द्ध कल्प्य । यतु गौतम (२२।१५-१७) “शूद्रे सवत्सर वृषभैकादशाश्व गा दद्यादनानेय्या चैवमिति" तद्गुण वप्रमारपत्नीवैधविषय । यत्त शातातप कृच्छ्र पण्मासमिति " तदवैवाकामतो द्रष्टय । प्रतिलोमात्प्रसूताना ब्राह्मण्यातीनामकौमतो यधे योगीश्वरः (२६) " दुर्वृत्तब्रह्मविट्क्षत्रशूद्रयोषा प्रमाप्य तु । हतिं धनुर्वम्तमविं क्रमाद्दद्याद्विशुद्धये " ॥ दृतिश्चर्भकोश । बस्त छाग । अविमेष । व्याघ्रस्तु चतुर्णामपि वर्णाना नारीहत्वाऽनवस्थित । शखशुक्त्यनमेपाश्च क्रमाद्याद्विशुद्धय" ।। इति । अत्र शखशुक्ती अनापेक्षयाऽधिरमल्ये आये । इत्यादिदाने सुवर्णमपि दक्षिणा देयेत्यपराये। कामतस्त्वाह ब्रह्मगर्भ प्रतिलोमप्रसूताना स्त्रीणा मासावधि स्मृता । अतरप्रभवाणा व मूताना तु चतुर्दिष्ट" ॥ ब्राह्मणीक्षत्रियावैश्याना वधे क्रमेण पचतुर्द्विमग्न्या मामा इत्यर्थ । शूद्राया त्वेक् । अतरप्रभावाणामिति व्याख्यातम् । वैश्यावधे किंचिद्देय । · वैशिरेन किंचिदिति' गौतमोक्तः ( २।२७) । " किंचित् जल । शूद्रायामविक वैश्या हत्वा दद्याजर नर " इत्यांगिर उत्ते । अपराः तु गातमीये वैश्ये किंचिन्न देयमित्यर्थ २५ कृत्वा आंगिरसे वैश्या हत्वा नल म्पृशेदिति पठित । सद्यभिचारितविप्रादिवधे प्रचेताः अनृतुमती ब्राह्मणी हत्वा कृष्यल पण्मासान्वेति । क्षत्रिया हत्वा षण्मामान्मास अयं वेति । वैश्या हत्वा मामय सार्द्धमाम वेति । शूद्रा हत्वा सार्द्धमास विंशत्यहानि वेति " । योगीश्वरोऽपि (प्रा २६९) " अप्रदुष्टा स्त्रिय हत्वा शूद्रहत्त्यानत चरेत्" । घई-पाट, ज्ञ-दिनुस् आत्मपल्या-इत्रपु वनद्वाश्यमय न म्न ३क्ष-मतोवधे। " २ घयरमध.

·४२ गोवधे। [प्रायश्चित्त- ५ “ . शुहत्यानत योगीश्वरोक्तं पाण्मासिक । दशधेनुदान वा । अअ पाण्मासिकमज्ञानाद्राह्मणी- वधै च ज्ञानाद्वैश्यावधे दशधेनुदानमिति विज्ञानेश्वरः । कचित्तु स्त्रीवघे प्रयोजक्स्य प्राय श्चित्ताभावमम्युदय चाहापरा. व्यासः " आमत स्त्रिय हत्वा ब्राम्हणी वैश्यवञ्चरेत् । कामतो द्विगुण प्रोक्त प्रदुष्टाया न किंचन।। पुण्यान् लोकानवाप्ने ति शूदगा यस्तथा नयेत् । पतिनीमय भर्तृनी ता हि संकरकारिणीम् । अथ गोवधे मनुः ( १११०८-११६ ) उपपातकसयुक्तो गोनो मास यवान्पिवेत् । कृतवापो वसेद्गोष्ठे वर्मणा तेन सवृत ।। चतुर्थकालमन्नीयादक्षारलवण मित । गोमूत्रेणाचरेत्स्नान गौ मासौ नियतेंद्रिय ॥ दिवानुगच्छेत्ता गास्तु तिष्ठन्नवं रज पिवेत् । शुश्रूपित्वा नमस्कृत्वा रानौ वीरासन वसेत् ॥ १० " तिष्ठतीप्पनुतिष्ठेत्तु व्रजतीप्वप्यनुप्रजेत् । आप्तीनासु तयासीनो नियतो वीतमत्सर ॥ आतुरामभिषिक्ता या चौरल्याघ्रादिभिर्भयै । पतिता पंक्लग्ना वा सर्वप्राणैर्विमोचयेत् ॥ " उप्णे वर्षति शीते वा मारुते काति वा भृश । न कुर्वातात्मनस्खाण गोरकृत्वा तु शक्तित ।। " आत्मनो यदि वाऽन्येषा गृहे क्षेत्रेऽथ वा खले । भक्षयती न थियेत्पित्रत चैव वत्सर ।। " अनेन विधिना यन्तु गोनो गा अनुगच्छति । स गोहत्याकृत पाप त्रिभिर्मासळपोहति ॥ " वृषभादशा गास्तु दद्यात्सुचरितनती। अविद्यमाने सर्वस्व वेदविद्भयो निवेदयेदिति" ॥ यवान् गोमूत्रपक्वान् ‘गोमूत्रेण यवाग् कृतामिति' व्यासोक्तेः । ऋतकाप सशिख कृतवपन । ' सशिस्त्र वपन कृत्वेति । पराशरोक्तः । अनायेन श्लोकेनैक जतमुक्त । द्वितीयेनापर । अवशिष्ट श्लोस्तृतीयमिति व्रतत्रय क्माच्छूद्रक्षनिय विप्रस्वामिक्गोवधेषु व्यवस्थाप्य । विप्रस्वामिगोवध एवानुमत्रग्राहकसाक्षात्कर्तृषु वेति २० विज्ञानेश्वरादय । उक्तावयवत्रयमेश्मव पाण्मासिक व्रतमिति कोचत् । युक्त चेट । "एतदेव नत कुर्युत्पपातक्निो द्विजा" इति (११६११७) मनुनेकत्वेन परामर्शात् । तच कामतो गणवद्विपस्वामि-गोवधविषय । याज्ञवल्क्य (प्रा २६३-२६४) " पचगन्य पिनन् गोनो मासमासीत संयत । गोष्ठेशयो गोऽनुगामी गोप्रदानेन शुध्यति ।। "कृच्छू नैपातिकृच्छ्रच नरेद्वाऽपि समाहित | उद्यानिरान कोपोप्य वृषभैरादशास्तु गामा इति। २५ एतच्च मनूक्तविषय एवारामतो ज्ञेय । व्याघ्र "गा चेद्धन्यानर कामात्पणसप्तशत तथा 1श्रोत्रियाय दरिद्राय दद्याच्छुभ्यर्थमात्मन" इति । यत्तु शरवः " पाद तु भद्रहत्यायामुटक्यागमने तथा । गोवधे च तथा कुर्यादगम्यागमने तथेति । तच्योरियमुटपिवित्रस्वामिक कपिलपर्मानभूतगोवयपर । अत एव गृहस्पति १ज्ञ-गा।बई-गा अफ-ता । शस्ता गाम व पित ज्ञ-मेव ।

·मयूख ] विशष्टाया गवि । "गर्भिणी कपिला दोग्धी होमधेनु च सुत्रता । खड्गादिना घातयत्वा द्विगुण व्रतमाचरेदिति ॥ विशिष्टाया गवि प्रायश्चित्तविशेषमाह । अत एव प्रचेतसा "स्त्रीगर्भिणीगोगर्भिणीबालवृद्धवधेषु भ्रूणहा भवतीति" ब्रह्महत्याव्रतमतिदिष्ट । अस्मिन्नेव विषये यम " गोसहन शत वापि दद्यात्सुचरितव्रत । अविद्यमाने सर्वम्व वेदविद्भ्यो निवेदयदिति " । गोगर्भवधे तु पष्ट्रिशन्मते विशेष उक्त " पाद उत्पन्नमात्रे तु द्वौ पादौ दृढता गते ! पादोन व्रतमुद्दिष्टं हत्वा गर्भमचेतनम् ॥ "अगप्रत्यंगसम्पूर्णे गर्भे चेत समन्विते। द्विगुण गोबत कुर्यानेपा गोघ्नस्य निष्कृति "॥ इति । वृहत्मचेता " एक्व हले वत्से कृच्छ्पादो विधीयते । 'अबुद्धिपूर्व पुस स्याद्दिपादस्तु द्विहायने | निहायने त्रिपाट स्यात्प्राजापत्यमत परामेति " | एतञ्च प्रायश्चित्तमल्पत्वाद्बुद्धिपूर्वकाधमप्सबधिगोवधविषय । यमः १० "काष्ठलोष्टादिभिर्गाव शस्त्रैवा निहता यदि । प्रायश्चित्त क्य तत्र शम्ने शस्त्रे विधीयते ।। " काष्ठे सातपन कुर्यात्प्रानापत्य तु लोप्टके । तप्त तु पापाणे शस्त्रे वाऽप्यतिकृच्छक ।। "प्रायश्चित्ते ततश्चीर्णे कुर्याद्राह्मणभोजन । त्रिंशद्गा वृषभ चैक दद्यात्तेभ्यश्च दक्षिणामिति" संवतः "एका चेद्बहुभि काचिदैवाद्वयापादिता यदि । पादं पाढ तु हत्यायाश्चरेयुम्ते पृथक्पृथगिति "॥ १५ यादृविधगोहत्याया यद्तमुपदिष्ट तस्य पादमित्यर्थ । आपस्तंबः "पापाणेलबुटैर्वाऽपि शस्त्रेणान्येन वा बलात् । निपातयति ये गास्तु कृत्स्न कुर्युर्बत हि ते ॥ " तथैव बाहुनोस्पार्धग्रीवादिमोटनैरिति ” । रकुर दड ! स एवं 'अगुष्ठमात्रम्थूलम्तु बाहुमात्रप्रमाणत । आईस्तु सपलाशश्च ढड इत्यभिधीयते " ॥ इति पराशरोक्ताधिक्प्रमाणेऽम्यापि स्थलविशेषे दोपे विशेषहेतुत्वमस्त्येव । पराशरः (९।४) २० दगर्ध्व यदन्येन प्रहाराद्यदि घातयेत् । प्रायश्चित्त तता प्रोक्त द्विगुण गोवधे चरेदिति" ॥ स एव (९।११।१२) 'मूर्छित पतितो वाऽपि दडेनाभिहत स तु । उत्थितस्तु यदा गच्छेत्पच सप्त दशैव वा ॥ "प्रास वायढि गृहीयात्तोय वाऽपि पिवेद्यदि। पूर्व व्याध्युपसृष्टश्चेत्प्रायश्चित्त न विद्यत"। इति । पराशरः( ९१४) " रोधवधनयोत्राणि घातश्चेति चतुर्विधमिति " । स एव (९९-१०) २५ " गोवाटे वा गृहे वाऽपि दुर्गेप्वय समन्थले । नदीप्वय समुद्रेषु अन्येषु च नदीमुखे ।। "दग्धदेशे मृता गावस्तभनाद्रोध उच्यते । योजदामकदारैश्च कण्ठाभरणभूषणे ।। 'गृहे वाऽपि वने वाऽपि बद्ध स्यागौमृतो यदि । तदेव वधन विद्यात्यामाकामकृन च यत् ।। "हले वा शो पक्तौ पृष्ठे वा पीडितो नरै । गोपतिर्मूय॒माप्नोति थोत्रो भवति तद्वय ।। १ यदर अवघ-विशेषप्रायभित्ता २ प्रचेतसा इनि ज्ञ-पाठ 11 यरनध-ततर्तव्यमित्यर्थ । " " । 1 ·. प्रहाराहोमरणे। [प्रायश्चित्त- ॥ मत्त. प्रमत्त उन्मत्तश्चेतनो चाऽप्यनेतन । कामाकामकृते बोधो ढान्यादथोपलै ॥ " प्रदेता वा मृता वापि तद्धि हेतुर्निपातन ” इति । आपस्तंबः "दमने दामने चैव रोधे सघातयोजने । नस्त सकल्पाशैर्वा मृते पाटोनमाचरेत् " ॥ दामन मेटिबंधनम् । संवर्च ५ "व्यापन्नाना बहूना तु रोधने वधनेऽपि वा। भिषड्मिथ्योपचारे च द्विगुण गोत्रत चरेदिति ॥ च्यासः " औषध लवणे चैव पुण्यार्थमपि भोजनम् । अतिरिक्त न दातत्य काले स्वल्प तु दापयेत् ॥ " अतिरिक्त विपत्तिश्चेत्कृच्छ्पादो विधीयत" इति । अपवादमाह स एव "औषधे तु न दोपोऽस्ति म्वेच्छया पिवतो यदि । अन्यथा दीयमाने तु प्रायश्चित्तं न सशय" इति। एतत्त्वनभिज्ञस्य | अभिज्ञस्य तु न दोय । यथाह संवतः " यरणे गोचिकित्साथ गद्गर्भविमोचने । यत्ने कृते विपत्ति म्यान्न स पापेन लिप्यते" यत्रण व्याध्यादिनिर्यातनाय सदशादिप्रवेशन । तथा " ढाट्च्छेदशिराच्छेदभेदनरुपकुर्वता । द्विजाना गोहितार्थ तु प्रायश्चित्त न विद्यत" ॥इति पराशरोऽपि (९।४३) १५ "प्रामघाले शरोघेण वेश्मभगोनपातने । अतिवृष्टिहताना चप्रायश्चित्त न विद्यत" ॥ इति । तथा "पखाते च धर्मार्थ गृहटाहे च या मृता । ग्रामटाहे तथा घोरे प्रायश्चित्त न वियत" इति । एतच्च वधनादिरहितस्यैव क्थविदहनादिविषयम् । इतरन त्यापस्तं: " कातारेप्वथ दुर्गेषु गृहदाहे खरेपुच। यदि तत्र विपत्ति स्यात्पाढ एको विधीयत" ।।इति । २. पराशरः (९।३०) दहनात्तु विपद्येत अनड्डान् योनयनित । उक्त पराशरेणेव होरपाट यथाविधीति । वललादिनाऽन्येन चारित रोधाटौ त्वापस्तंगः " पाटमेक चरेद्रोधे द्वौपादो बधने चरेत् । योजने पादहीन म्याचरेत्सर्वे निपातन" ।। इति । पराशर: (१) २५ ॥ गवा धनयोस्तु भवेन्मृत्युरकामत । अकामकृतपापस्य प्राजापत्य विनिर्दिशेन् ॥ " प्रायश्चित्ते ततश्वीर्ण कुर्याद्राम्हणभोजनमाअनडुत्सहिता गा न दद्याद्विप्राय दक्षिणामिति । व्यासः (1४५) " कटोभरणटोपेण विपत्तिाऽ गोर्भवेत्। गोरोऽर्द्ध तु नरेत्तन भषणार्थहि तत्स्मृतमिति" ।। १ज्ञ-प्राक्ष । • अई-निपातित इति, ज्ञ-निपातनमिति । ३ अवसघल-नै न-ले। ४ घ-माम । ५ ज्ञ-घटा-श-दि।

·मयूग्व अतिदोहातिदाहाभ्या मरणे । ६ आपस्तंबेनातिदाहादौ विशेष उच " अतिदाहातिवाहाम्या नासिकाछेदने तथा । नमीपर्वतसरोधे मृते पादोनमाचरेत् " ॥ अनापवाद पराशरः(९।२७) "अन्यत्रानिलक्षाभ्या वाहने मोचनेऽपि वा । साय सगोपनार्थं च न दुप्येद्रोधवधन " ॥ शत स एव (९/२९) " अतिदाहे चरेत्पाद द्वो पादौ वाहने चरेत् । नासिक्ये पादहीन तु चरेत्सर्वं निपातन" इति । तपा" नासाभेदनदाहेषु वर्णच्छेदनवधने। अतिदोहातिदाहाभ्या कृच्छू चाद्रायण चरेदिति "॥ तत्कपिलत्वाचनेकगुणवद्विपयमिति । स्वामिनो गोरपेक्षणे प्रायश्चित्तमाह व्यास: " जलौघपल्वले मग्ना मेघविद्युद्धताऽपि वा | श्वभ्रे वा पतितारम्माच्छापदेनापि भक्षिता ॥ प्राजापत्य चरेत्कृच्छू गोस्वामी व्रतमुत्तमम् । १० " शीता तहता वा स्यादुद्वधनमृताऽपि वा । शन्यागार उपेक्षाया प्रानापत्य विनिर्दिशेदिति" ॥ स्वामीति पालम्याप्युपललण । सत्कार्यान्तरवैय्यग्रादुपेक्षाया त्वद्ध । अत एव विष्णुः " पल्वलौघमृगयाघ्रश्वापदादिनिपातने । वभ्रप्रपातसाद्यैर्मृते कृच्छार्द्धमाचरेदिति" ॥ अत एव " अपालनात्तु कृच्छ्र भ्याच्छ्न्यागार उपलवे " इत्यनेनैवोपेक्षाया प्राजापत्य उक्त । आपस्तम्ब: १५ " अस्थिभग गवा कृत्वा लागलरेटन तथा। पाटन दन्तशृगाभ्या मामाद्ध तु यान्पिवेदिति"॥ एतत्कामत । अामतस्तु अगिराः शृगभगेऽस्थिभगे वा चर्मनिर्मोचनेऽपि वा । दशरान पित्रेद्वज म्वम्यापि यदि गोर्भवेदिति ॥ पराशरः (९।१७११९) " पापाणेनैव टडेन गावो येनाभिघातिता । शृगभगे परेत्पाद द्वौ पादो नेवगतने ॥ "लागले पादकृच्छू तु द्वौ पादावस्थिभनने। त्रिपाट चैव कर्णे तु चरेत्सर्व निपातन" इति। स एव "शृगभगेऽस्थिभगे च कटिभगे तथैव च । यदि जीवति षण्मासात्प्रायश्चित्त न विद्यत" ।। इति । व्यासः चोपहर्त्तय यावद्रोहेत तद्रण । सम्पूर्णे दक्षिणा दद्यात्तत पापात्प्रमुच्यते" । पराशरः (९।२२) यद्यसम्पूर्णमांगो हीनदेहो भोत्तदा । गोवातकम्य तम्याद प्रायश्चित्त विनिर्दिशेत् " ॥ स एव ( ९।२६) "प्रेरयन् वापीषु वृभद्देषु पातयेत् । गाशनेषु विक्रेता तत प्राप्नोति सिल्विपमिति"। १श-। पयर-ग गते । २० यास ·प्रेक्षकाः पातकिनः । [प्रायश्चित्त- ॥ । कृपयाप्यादिनिमेषु पानार्थं वृक्षछेदनादिदुर्गमेषु भक्षणार्थ प्रेरणे गोमांसाशनहस्ते गोविक्रये च गोवधपापमित्यर्थः । स एव (१।४७) गोवृषाणां विपत्तौ च यावंतः प्रेक्षका जनाः । अनिवारयतां तेषां सर्वेषां पातकं भवेत् "॥ संभावितगोपतनदेशे स्वोपभोगार्थकूपादिखनने दोषमाह स एव ( ९।४१) " वेरमद्वारनिवासेषु यो नरः खातुमिच्छति । स्वकार्यगृहखातेपु प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् " ॥ म्वकार्यपदाद्धार्थ न दोपः । तथा स एव ( ९।४०) कूपखाते तटाखाते दीर्घखाते तथैव च । अन्येषु धर्मखातेषु प्रायश्चित्तं न विद्यत" ॥इति । दीर्घखातं वाप्यादि । अत्र स्वयमेव जलार्थ गते मृते च न दोप इत्याह । स एव (९।३९) " कपखाते तटोबंधे नदीबंधे प्रपातु । पानीयेषु विपन्नानां प्रायश्चित्तं न विद्यते " || १० स एव ( ९।४२) निशि बंधनिरुद्धेषु सर्पव्याघहतेषु च । अग्निविद्युद्विपन्नानां प्रायश्चित्तं न विद्यते " ! एतच्च हितार्थे विहितरज्जवघे ज्ञेयम् । अपरा व्यासः " अथान चेद्भवेच्छंकां सायं गोपिने मृते। गोमूत्रेण तु संमिश्नं त्रिरात्रं यावकं पिवेदिति" ॥ एतनिषिद्धरज्जुबंधनपरम् । रज्जुविधिनिषेधौ प्रामुक्तौ । १५ न नारिकेलैर्न च शाणवालैन याऽपि मौजेन न वज्रश्रृंखलैः । एतैस्तु गावो न निबंधनीया बध्वा तु तिष्ठत्परेशु गृहीत्वा' ॥ अन्यगोवधे विशेषमाह मनुः "यो यस्य हिंस्याहव्याणि ज्ञानताऽज्ञानतोऽपि वा। स तम्योत्पादयेत्तुष्टिं राज्ञो दद्याच तत्समम ।। पराशरः (९।२६) "प्रमापणे प्राणभृतां दद्यात्त प्रतिरूपकम् । तस्यानुरूपं मूल्यं वा दद्यादित्यववीधरः" || २० ब्राह्मे " आदौ गोपतये दत्वा गोमूल्यं साधु कल्पितमिति " । एतानि च सर्वाणि प्रायश्चित्तानि वृषवघेऽपि भवन्ति । निमित्तवाक्ये गवामनुवादेन तद्गतस्त्रीलिंगस्याविवक्षितत्वात् । दानं तु श्रीगवीनामेव । तद्वाक्ये गवां विधेयत्वेन तद्गतस्त्रीत्वस्य विवक्षितत्वात् । गोसहस्रं शतं वापी'त्यादौ लिंगविशेषनिर्देशाभावेऽपि स्त्रीगवीनामेव । तासां दुग्धादिद्वारा यहूपकारक- त्वात् । अत एव गौश्वाश्वश्याश्वतरश्चेत्यत्र लिंगविशेषानिर्देशेऽपि तस्य द्वादशशतं दक्षिणेति २५ तच्छब्देनाऽश्वादस्तिरस्कृत्य गोपरामर्श इव स्त्रिया एवास्याग्रहणे वारकत्वमेव निदान- मिति भाति । अन्यथा तत्र वृपाणामपि दानमापयेतेति दिक् । याज्ञवल्क्यः (प्रा. २७१) " गने नीलवृषाः पंच शुके वत्सो द्विहायनः । स्वराजमेपेषु वृपो देयः कौंचे विहायनः" ।। मनुः(१।१३६) " वामो दद्याद्वयं हत्वा पंच नीलान् वृपान् गजं । अजमेपावनडाहं ग्वरं हत्वैकहायनमिति "] १ घयर स्टाघाते। १ घ गोपिने, इ-गोपिने।

·मयूख ] म्वामिन प्रति तुष्टिदाने । " । ६ 8 " ॥ एतानि प्रायश्चितानि धनिकविषयाणि । निर्द्धनस्य तु जाबालिः " हस्तिन तुरग हत्वा महिप गा तथैव च । कृच्छ् सातपन कुर्याद्रगोभूकन्याऽनृतेषु च विष्णुः " हस्तिन तुरग हत्वा महिपोष्ट्रौ कपि तथा । एषु सर्वेषु कुर्वति मत्रिरात्रमभोजन " || इदमभ्यासविषयम् । अस्मिन्नेव विषये सिंहव्याधतुरगाश्च मृगखड्गरुर द्विपान् । हत्त्वा सातपन कुर्याद्गोभूक्न्यानृतेषु च सुमंतुः " वानरसिंहमा रमाश्ववधे प्राजापत्यमिति " ॥ पराशरः (६९) हत्वा म्पकमार्जारसजिगरनकुलडुडभान् । कृशर भोनयेद्विमान् लोहदड च दक्षिणेति"। विष्णुः । हत्वा मूपकमा रनकुलमड्कडुडुमागगराणामन्यतम कृसरान भोजयित्वा लोहदडदक्षिणा दद्यात्" । यत्तु शंखः " हत्वा द्विजस्तथा सो बिलेशयनलेशयौ । सप्तरान तथा कुर्याद्वत ब्रम्हवघे तु यदिति" तत्कामकृते । यच्चोशनाः " खरमारिमडूकसानगरम्पकान् । हत्वा कृच्छू द्वादशरात चरेकिंचिद्दद्यादिति” तदकामाम्यासे । विष्णुः ( ५०-३०) " श्वानं हत्वा त्रिरान मुपवसेदिति । यत्तु माधवीये पैठीनसिः ५ काकोला कृपलासर्वखरवृक्शृगाल- भाप्तबहिणम्पकचक्रवाक्हसप्लवनकुलमकाविडालश्ववध एतेपामेकैकस्मिन् शूद्रवधवद्विहित- १५ मिति । तत्कामतोऽत्यताभ्यासविषयम् । मनुः (११।१३५,१३७) हत्वा हस बलाका च वक बर्हिणमेव च । वानर श्येनभासौ च स्पर्शयेद्राम्हणाय गा ॥ न्यादास्तु मृगान्हत्वा धेनुं दद्यात्पयस्विनीम् । अव्यादो वत्सतरीमुष्ट हत्वा तु कृष्णल"। स एव (११।१३३) " अभिं कार्णायसीं दद्यात्स हत्वा द्विजोत्तम । पलारभारक खण्डे सैसक चैव मापक ॥ २० " तित्तिरी तु तिलद्रोण गादीनामशक्नुवन् । दान दातु चरेत्कृच्छ्रमकैकम्य विशुद्धये " ।। प्रत्येक प्राजापत्य कुर्यादिति केचित् । विज्ञानेश्वरस्तु कृच्छ्रपदं तपोमात्रपर । तपास सवत्सर पण्मासाश्चत्वारस्त्रयो द्वावेकश्चतुर्विशत्यहोद्वादशाह पडहव्यहोहोराना इति झाला । एतान्येवानादेशे विकल्पेनं क्रियेरन्नेनसि गुरुणि गुरूणि लघुनि लघुनीति " गौत मोक्तानि (१८३१९) तानि दानतारतम्येन व्यवस्थाप्यानीत्याह। याज्ञवलयः (प्रा २७३) २५ 'उरगेष्वायमो दड पडके पुसीसक्म । कोले घृतघटो देय उष्ट्र गुजा हर्येऽशुक्म्" ॥ कोल शूकर । पडकश्च मृगपतिसमभिव्याहारान्स एव । न तु गोविप्रादि । तत्र तु तद्वध निमित्तमेव लघुप्रायश्चित्तमिति विज्ञानेश्वरः । मम तु प्रतिभाति । यथा गोत्राणवघनिषेधम्य जात्यवच्छेटेनैव प्रवृत्तेर्न तज्जातीयषडवधे इद प्रायश्चित्त तथा मृगादिपेशेपजाति १ घय व्रनेषु च र-तषु। २ ज्ञ-भा। ज्ञ-जा । ४ ज्ञ-थे।

·स्तरमाणिवधे। [प्रायश्चित्त- ६ " । व्यास . पुरस्कारेणापि प्रायश्चित्तस्योकत्वात्तत्रापि न प्रवर्तते । अतो यत्र जातिविशेषपुरस्कारण प्रायश्चित्त नोत तज्जातीयपडकवध एवैतत्प्रायश्चित्तमिति माधवीये कश्यपः । " मृगमहिपवराहपुनरगडशशरभतरसुवानरसिंहत्याप्रवृपयत्सशल्यकादीनामन्येषा च वधेऽ- होरात्रोपितश्चिीते घृत दद्यात् " । व्यासः " सर्वांश्च प्राणिन स्थूलान्मकनकुले प्वहरिति" । इदमज्ञानत सकृद्धधे । ज्ञानतस्तु याज्ञवल्क्यः (प्रा २७०) मार्जारगोधानफुलमड्काश्च पतत्रिण । हत्वा व्यहं पिवेत्सीर कृच्छ्र वा पादिक चरेत् " ।। विष्णुः ( ५०-३२ ) " गोधोलाचापकारवये निरानमुपवसेत् शरोष्ट्रखरान्हत्वा व्यहमेतहत चरेत् ” । यत्तु वसिष्ठः ( २१।२४ ) " श्वमार्जार- मकनालसर्पदहरमणमान् हत्या कृच्छ् द्वादशराम चरेत् । इति तदकामतोऽभ्यासविषय । १० दहरोऽल्पमूषक । यतु मनुः ( १९१३१) मारिनकुलो हत्वा चाप मड्क्मेव च । बगोधोलककाकाश्च शूद्रहत्यानत चरेत् " || शूद्रहत्यानत पाण्मासिक । "पय पिवेधिरानवा योजन वाऽध्वनो बभेत् । उपस्पृशेत्स्रवत्या वा सूक्त वाऽब्देवत जपेत्"। पराशरः (१३२) १५ “वृक्काक्रुपोताना सारीतितिरघातक । अतर्जले उभे सध्ये प्राणायामेन शुष्यति" । वृक पक्षिविशेष । संध्ये इत्यन्तसयोगे द्वितीया । अतो यावद्धि प्राणायाम सध्याद्धय समाप्यते तारत कुर्यात् । “ प्राणायामेनेत्येक्वानमविपक्षित ” इति माधवः । इदमकामत सकद्ध स एवं " कारडनचकोराणा पिंगलापुरम्य च । भारद्वानातिक हत्वा शिव पृज्य विशुध्यति" !! पराशरः (६८) भारुडचापभासाश्च पारावतकजिन । पाक्षिणा चैत्र सवेपामहोरात्रमभोजनम् " 1 ॥ यत्तु सवतः " बनवार तथा श्रीच तित्तिरि शुक्रसारिके । गृध्र श्येनमुल्य च तथा पारावतानपि ।। " टिद्विभ जालपाद च मद्गु कुफुटमेव च । एव पक्षिषु सर्वेषु निमेषममोगनम् "। यपि पराशरः (६२) २५ "ौंचसारसहसाश्च चम्याक च कुम । जल्पा च शरममहोराण श्रुध्यति " || यपि स एव (६५) "गध्रश्येनशशादीनामुल्कस्य च घातर । अपचाशी नि तिष्ठेनिशल मारताशन" ॥ इति तत्यामकृतपर । यत्तु संवतः "हप्त वा अारा चश्वाविध वाहिण तथा। सारस वापभास नहत्वा जीन्टिवमान् क्षिपेनिति"! ३. तभ्यासपरामिति माधवः । यत्वागिरा:

·मयूख ] अकामतो बधाम्यासे । " " " काके भासे च गृध्रे च टिट्टिभे खजरीटके। यथा गवि तथा हत्या भगवानगिराऽब्रवीदिति" ।। तत्कामतोऽत्यताभ्यासविषय । अतिधनिकस्य तित्तिर्यादौ विशेषमाह मनुः (११३१) "घृतकुभ वराहं तु तिलद्रोण तु तित्तिर । शुक् द्विहायन वत्स क्रौच हत्वा निहायनम् ॥ धनिकम्य कामतो बाकादिवघे माधवीये कश्यपः बकवलाकाहससारसकारडव चक्रवाक्कुररगृध्रश्येनखनरीटिट्टिभोलक्शुकसारिकातित्तिरमयरम्पकामेननक्कलविंककपोत पारावतादीना वधे प्रायश्चित्तमहोरात्रोपित सर्वत्रीनानि च दद्यादिति ।। धनिकस्यकामतो वधाम्यासे तु याज्ञवलयः (प्रा २७२) " हसश्येनकपिक्रव्यानलम्थलशिखडिन । भास हत्वा तु दद्याद्गामक्रव्यादस्तु वसिका" ॥ जलशब्देन बकादय ।स्थलशब्देन बलाकादय इति मिताक्षरायां । याज्ञवल्क्य (प्रा २७५) किंचित्सास्थिवधे देय प्राणायामस्त्वनस्थिक " इति । किंचिदष्टमुष्टिधान्य । १० मनुः (१११४०) अस्थन्वता तु सत्वाना सहस्रम्य प्रमापणे। पूर्णो वा नस्यनस्ना तु शूद्रहत्यानत चरेदिति"। शूदहत्यात पाण्मामिक्स। अथात्मघात यमः (२) जाम्न्युद्वधनभ्रष्ट प्रव्रज्याऽनाशकच्युता । विपप्रपतनप्राय शस्त्रातहताश्च ये ॥ १५ “न वैते प्रत्यवसिता सर्वलोकनहिप्कृता । चाद्रायणेन शुभ्यन्ति तप्तकृच्छूद्वयेन चेति ॥ आत्मघातिपुत्रादिभृतजातीयवधप्रायश्चित्तसमुचितमेतत्कुर्यात् । मरणमध्यवस्य निवृत्ते तु वसिष्ठः ( २३६१८-१९ ) " आत्महननाध्यवसाये रिरात्र जीवनात्मत्यागी कृच्छ्र द्वादशरात्र चरेत्रिरात्र चोपवसेदिति" । एतदपाध्यवसाये । अतिपातादिवव्हध्यवसाये तु पराशरः (१२१५-६) "जलाग्निपतने चैव प्रवज्यानाशनेषु च । प्रत्यावसितवर्णाना क्थ शुद्धिर्विधीयते ।। प्राजापत्यद्वयेनैव तीर्थाभिगमनेन च । वृपैकादशदानेन वर्णा शुध्यति ते त्रय ॥ " ब्राह्मणस्य प्रवक्ष्यामि वन गत्वा चतुप्पथे । सशिख वपन कृत्वा प्राजापत्यद्वय चरेत् ।। " गोद्वय दक्षिणा दद्याच्छुद्धिं पाराशरोऽब्रवीत् । मुच्यते तेन पापेन ब्राह्मणत्व च गच्छतीति"॥ अध्यवसायावृत्तौ त्वगिराः “य प्रत्यवसितो विप्र प्रबन्याग्निनलादिमि । अनाशरूनिवृत्तस्तु गृहस्थत्व चिकीर्पति ।। चारयेत्रीणि कृच्छ्राणि त्रीणि चाद्रायणानितु । नातकर्मादिभि प्रोक्तै पुन सस्कारमहति"। वैध मरणमध्यवसाय त्यनता तु पराशरः " जलाग्निपतने चैव प्रवज्यानशने तथा । अत्यवस्य निवृत्ताना प्रायश्चित्त क्थं भवेत् ॥ " ब्राह्मणाना प्रसादेन तीर्थानुसरणेन च । गवा च शतदानेन वर्णा शुद्धयति ते त्रय ॥ 41 मा ७.८ ·अनुगमनानिवृत्तौ। [प्रायश्चित्त- ॥ । आत्मघातक- बामणस्य प्रपक्ष्यामि गत्वाऽरण्य चतुष्पथं । सशिखं वपनं कृत्वा निसंध्यमवगाहनं ॥ गायत्यष्टसहस्रं तु जपेञ्चैव दिनदिने । मुच्यते सर्वपापेभ्यो ब्राह्मणत्वं च गच्छति ।। "मिक्षार्थी प्रविशेहामं गृहान्सप्त वने वसन् । चौतभिक्षा समश्नीयादन्नान विशुध्यतीति" ॥ अनुगमनान्निवृत्ती त्यापस्तंवः "चितिभ्रष्टा तु या नारी मोहात्प्रचलिता तत । प्राजापत्येन शुभ्येत तस्माद्वै पापर्मण "॥इति । आत्मघातिप्रेतक्रियायां तु वसिष्ठ ( २३।१६) " य आत्मघातिन कुर्यात्स्नेहात्तक्रिया नर । स तप्तकृच्छ्रसहितं नरेच्चान्द्रायणवतम् " || उशनाः " प्रायोऽनाशकशस्त्राग्निविषोद्वंधतृणोदकै । काष्ठायैश्चात्मनो हंतुर्नुपब्रह्मसरीसृपै ।। "शृगिदष्ट्रिश्वचाडालविद्युताऽभिहतस्य च । तथा सकरजातस्य नाशौचोटकवस्य ।। १. “तत्स्पर्शे यदि वाऽकोशे दिन भोजनम् । अज्ञानाद्दहनाटो तु कृच्छू सांतपन. स्मृत ॥ "बुद्धिपूर्व पुनस्तस्य कृच्छो गोमूत्रयावकः । तप्तकृच्छोऽपि वाऽशकौ म्गसभिक्षाशनोऽपि वा। " कृत्वा च वहनादीनि प्रायश्चित्तमकुर्वता । तप्तकृच्छ्रदयाच्युद्भिरेक एवानुयायिना " ॥ आत्मघातनिमित्तं प्रायश्चित्तमकुर्वतामात्मघातिपुत्रादीनामित्यर्थ । च्यवनः स्पर्शनवहनदहने तप्तकृच्छू चरेविंशतिगावो दाक्षिणा ब्राह्मणेप्विति"। पराशरः (१।१०) १५ " चाडालेन वपाकेन गोभिर्विप्रैर्हतो यदि । आहिताग्निहतो विप्रो विपेणापि हतोऽपि वा । " लोकिकाग्निना स दग्धव्यो मनसस्कारवर्जित स्प्रष्टा द्रष्टा च वोद्वा च सपिंडेषु च तस्य य.॥ " प्राजापत्यं चरेत्पश्चाद्विपाणामनुशासनम् । " दग्वाऽस्थीनि पुनर्गृह्य क्षीरे प्रक्षालयेदुध. । साग्निभिश्च पुनाह स्वमत्रेण पृथक् पृथक् ॥ एतच्च बुद्धिपूर्वक आत्महनने “प्रायोऽनाशक्शनामिविपोर्टधनप्रपतनैश्वेच्छतामिति " २० गौतमोक्तः (१४।११)। अथापमृत्यौ तु भविष्यपुराणे चहालगोब्राह्मणाग्निपशुदंष्ट्रिसरीसृपे. । प्रमादान्मरणे चांद्रं तप्तकृच्छ्रमथापि वा स्मृत्यर्थसारे तु तप्तकच्छूद्वय पंचपचदशकच्यूणि चा कृत्वा दाहादि कार्यमिति "॥ अंगिराः " अथ कश्चित्प्रमादेन म्रियेताम्युदकादिभिः । तस्याशौचं प्रकर्तव्य कर्त्तव्या चोटकनियेति ॥ २५ " उोच्छिष्टे ह्यधोच्छिष्टोमयोच्छिष्टे तथैव च", अस्पृश्यस्पर्शने खट्याटिमरणे। परागरगिरसी " उच्छिष्टे ह्यधोच्छिष्ट अतरिक्ष मृतिर्यदि। करछायं प्रति आशौचिमरणेऽपि च " " ॥ तथा " उच्छिष्टे ह्योछिटोमयोच्चिष्टे तथा च ! अस्पृश्यस्पर्शमरणे खटादी मरणे तशा ॥

·303 मयूस ] पर्युषितशवढाहे । सुरापाने । सहस्त्र जपाति" " श्वानकव्यादसंस्पर्श कृमिकीरोद्भवेऽपि च । एतद्दोपानुसारेण प्रायश्चित्त समाचरेत् ॥ " कृच्छ्रास्त्रिपटपंचदशान् चाद्रायणमथापि वेति " । शक्त्या कृच्छादिव्यवस्था । अथ पर्युपितशवदाहे गालवः " दिवा वा यदि वा रात्रौ शवम्तिष्ठति कर्हिचित् । तत्पर्युपितमित्याहुईहने तस्य का गति ।। " पचगव्येन सस्नाप्य प्रानपत्यत्रय चरेत्" । द्विजस्य शूद्रप्रेतानुगमने विष्णुः (२२।६२) ५ द्विन शूद्रप्रेतानुगमन कृत्वा स्रवतीमासाद्य तन्निमग्नस्त्रिरघमर्षण कृत्वोत्तीर्य गायव्यष्ट- ॥ अथ सुरापाने । सुरा पैप्ट्येव । "मुरा वै मलमन्नाना पाप्मा च मलमुच्यते। तस्माद्राह्मणराजन्यौ वैश्यश्च न सुरा पिवेदिति" मनूक्तेः (१९९३)। " गौडी माध्वी च पैष्टी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा । यथैवैका तयैवान्या न पात या द्विजोत्तमैरिति" नु तदुक्तिः ( ११॥९४ ) । समदोषतयेतरनिंदार्था । अत एव भविष्यत्पुराणे सुरा तु पैष्ठी विज्ञेया न तस्यास्त्वितरे समे" इति । पुलस्त्योऽपि " पानस द्राक्षमाधूक खार्जर तालमेक्षव । मधूत्थं सैरमारिष्ट मैरेय नारिकेरजम् ।। " समानानि विजानीयान्मद्यान्येकादशैव तु । द्वादश तु सुरामद्य सर्वेषामधम स्मृतमिति" ॥ द्वादशापि मद्यानि विप्रस्य निषिद्धानि । " नित्यं मद्य ब्राह्मणो वर्जयेदिति " १५ स्मृतेः । सुरा तु क्षत्रियविशोरपि । पूर्वोत्तमनूक्तेः । तत्र सुरापाने प्रायश्चित्तमाह याज्ञ- वल्क्यः (प्रा. २५४ ) बालवासा जटी वाऽपि ब्रह्महत्याव्रत चरेदिति" । तच द्वादशान्द । प्रायश्चित्तातरमाह स एव (प्रा २५४) "पिण्याक वा कणान् वाऽपि भक्षयेत्तु समा निशि" | समामब्द । “ क्णान्या भक्षयेदब्डे पिण्याक वा सकृन्निशीति" मनूक्तेः ( १११९२ )। यवहारार्थमेव तन्न तु परलोकायेति चापरा । केचित्तु २० भक्षयनि समा” इति पेठु । मानव तु व्रतातरमेवेत्याहु । परे 'समा निशीति बहुवचनात पेठ । तत्र कपिलन्यायेनाऽब्दत्रय भवति । मानवीये एक्वचन तु जात्यभिप्रायेणेत्याहु । इट तु छईने सति ज्ञेय । " एतदेव व्रत कुर्या-मद्यपरदने कृत । पचगव्य तु तस्योक पवित्र कायशोधनमिति" व्यासोक्तेः । गौडीमाभ्यो सकृत्पानेऽप्येतदवेति विज्ञानेश्वरः । यत्त पचमहापापिन २५ उक्त्वा आपस्तंबः (११२७११) " चतुर्थकालमितभोजनो योऽम्युपेयात्स्थाना- सनाभ्या विहरानभिवर्षे पापमपनुदतीति " | यच्च यमः "बृहस्पतिसवेनेष्वा सुरापो ब्राह्मण पुन । समत्वं ब्राह्मणैर्गच्छेदित्येषा वैदिकी श्रुति ।। "भूमिप्रदानय कुर्यात्मुरा पीत्वा द्विजोत्तम ।पुनर्न च पिवेत्ता तु सस्कृत स पिशुध्यतीति "॥ तानि याज्ञवल्कीयत्रैवापिक्समानविषयाणीति विज्ञानेश्वरः । यत्तु भविप्ये १घन-अपरा। अधिकरण । - ·कामत ससुरापाने । [प्रायश्चित्त- । ६ " कृच्छ्रश्चान सुरश्रेष्ठ तप्तश्चव उदाहृत " "अकामत सुरा पीत्वा पैष्ठी सत्कुलनदन । कृच्छातिकृच्छो कृत्वा वै पुन सस्कारत शुचि ॥ "कणान्या भक्षयेदब्द पिण्याक वा सहनिशीति" तत्सुरामानापनेयरोगार्थपानविषय । तथा च तत्रैव "तयाऽस्मिन्नेवविषये वासिष्ठ परिकीर्तितम् । यदि रोगर्भवेद्दुष्टो नेतरस्य कदाचन ॥ । यत्तु मनुः ( १९११४६) * अज्ञानाद्वारणी पीत्वा सम्कारेणैव शुध्यति ।मतिपूर्वमनिर्देश्य प्राणातिकमिति स्थितिरिति" तत्र वारुणीपट पैप्टोपरम् । उत्तरार्द्ध प्राणातिकनिर्देशात् । पूर्वार्द्ध तु रोगिपरमेव । अत्र सम्बार- मानमेव प्रायश्चित्तमिति केचित् । तन्न "अज्ञानाद्वारणी पीत्वा सम्कारेणैव शुद्धयति । तप्तकृच्ट्रान्वितेनेह विलेन विशुद्धयतीति" ॥ १० भविष्योक्ते । अज्ञानाटॉपचार्थमत एव वृहस्पतिः 'गौडी माध्वी तया पैष्ठीं पीत्वा विप्र समाचरेत् । तप्तकृच्छ्र पराक च चादायणमनुक्रमादिति। ज्ञानादज्ञानतश्च पानसादिमद्यपानाभ्यासे क्रमान्दयोर्चतयोरावृत्तिमाह यमः गोमवद्विहित कल्पश्चान्द्रायणमयापि वा । अनम्यासे तयोर्भयन्तस्त शुद्धिमवाप्नुयात्" ॥ कामत सकृत्पाने पराशर (१६६७ ) "मद्यपश्च द्विज कुर्यान्नदीं गत्वा समुद्रगा । १५ "चाद्रायणे ततश्चीणे कुर्याद्राम्हणभोजनम् । अनडुत्सहिता गा च दद्याद्विप्रेषु दक्षिणाम" ॥ इद च गपाधिक्य शक्त प्रति । अज्ञानत सकृत्पाने तु विष्णुवृहस्पती " पत्विा प्रमादतो मद्यमतिकृच्छ्चरेव्हिन । कारयेत्तम्य सस्कार भक्त्या मिाश्च भोजयेत् । पानसाढीन्येबादशमद्यान्युक्त्वा अपयुपि तत्तत्पाने प्रायश्चित्तमाह पराशरः "द्राक्षेाटक खजूर पानमाढेश्च यो रस । सद्यो मातस्तु त पीत्या त्यहाच्छुयेन्दिनोत्तम । २० इट तु निराम द्राक्षादिरसाना माढक्त्व एव दृष्टव्यम । अन्यथा सद्यो जातेक्षुरसादावपि स्यात् । सुरासम्पृष्टदन्यम्याज्ञानतो भक्षणे आह मनुः । अज्ञानात्याश्यविधिरुक्त सरकार- मयूखे । यत्तु सुमंतु " वाम्हणम्य सुरापस्य षण्मासानुसृतसमुद्रोटकस्नान सावित्र्यष्ट सहस्र जुहुयात्प्रत्यह निराजमुपवासस्तप्तकृच्छ्रण पतो भवतीति तत्रैवार्षिपविषयम। कामत सकृत्सुरापाने याज्ञवल्क्यः (प्रा २५३) २५ “ सुराधुधृतगोमत्रपयसामनिमनिमम् । मुरापोऽन्यतमं पीत्वा मरणाच्छद्धिमृच्छत्तीति " ॥ यत्तु वसिष्ठः (२०१२२) "अम्यासे तु मुराया अग्निवर्णा मुरा पिवेदिति " तामामपर । गोडीमाध्यमित्याऽभ्यासऽमत्या वाऽत्यताभासे तु माधवीये व्यासः "मत्या मद्यममत्या वा पुन पीला द्विजोत्तम ततोऽगिवणांता पीत्वा मृत शुद्धेस पिचिपात् ।। १घ-रांगे। २ यर-प्रमया ।

·मयूख ] अभक्ष्यभक्षणे । अभ्यासे तु बृहस्पतिः अथाभक्ष्यभक्षणे विष्णुः " अभोज्यानामपेयानामभक्ष्याणा च भक्षणे । कृच्छ्रपाद विशुद्ध्यर्थ चरेयु क्षिप्रशोधनम्र" ॥ इद त्वज्ञानात्सद्भक्षणे । ज्ञानतस्तु सवतः " अभोज्यभोजन कृत्वा ब्रह्मक्षत्रविशा गणा । गोमूत्रयाबाहार सप्तरात्रेण शुध्यति " | " अलेह्यानामपेयानामभक्ष्याणा च भक्षणे। रेतोमत्रपुरीपाणा शुद्ध्यै चाद्रायण चरेदिति” । शिष्टविगीतमात्रे तमाखूभगादिद्रव्यविशेपे तु अपरोकें भरद्वाजः "शिष्टा नाश्नति यत्विचिदन्नमूल्फलादिक । न तद्भोज्य द्विनातीना भुत्वा चोपवसेदहरिति"॥ अथ विशेषत तत्र जातितो दुष्टे पाड्वादौ अज्ञानात्सकृद्भुचे बृहस्पतिः "लशुन कर्वक चैव पलाडु गृजन तथा । चत्वार्यज्ञानतो जग्थ्वा तप्तकृच्छ्र चरेदिन" इति ॥ १० ज्ञानतस्तु याज्ञवल्क्यः (आ. १७६) " पलाडु विडुराह च छत्राक ग्रामकुक्कुट । लशुन गृजन चेव जर वा चान्द्रायण चरेत् " ॥ गृजन लशुनतुल्य कन्द इति विज्ञानेश्वरः। यतीय चूर्ण गायका कटशुद्धये विटाश्च मंदार्थमश्नति । स पत्रविशेष इति माधवः । • विपरिग्धेन शल्येन यो मृग परिहन्यते । अभक्ष्य तस्य तन्मास तद्धि गृजनमिप्यते "॥ १५ इत्यपरामः। यत्तु हेमाद्रिमाधवौ गाजराख्य मूलमिति तन्न। हेमाद्रावेव “ गृनन चुनिका नुन गानर पोतिका तयेति ' ब्राह्मे पृथनिदेशात् । शातातपः लशुन गृजन जग्ध्वा पलाडु च तथा शुनौमि 'त्युक्त्वा " उपायन पुन कुर्यात्तप्तकृच्छ चरेन्मुहुरिति” । चाद्रायणानु- वृत्तौ विष्णुः ( ५१॥३-४ ) लशुनपलाडुगृजनविडाहग्रामकुक्कुटनरगोमास २० भक्षणे सर्वेष्वेतेपु द्विनातीना प्रायश्चित्ताते पुन सकार कुर्यादिति"। यत्तु मनु :(१।१९) " छत्राक विदुराह च लशुन ग्रामकुक्कुट । पलाडु गृजन चैव मत्या जम्वा पतेन्नर ॥ " अमत्यैतानि षट् नग्ध्वा कृच्छ् सातपन चरेत् । यतिचाद्रायण वाऽपि शेपेपवसेदहरिति" ।। अत्र कामतोऽम्यासे पतन । अज्ञानत औपधार्थ सद्भक्षणे सातपन । औषधार्थमेव ज्ञानत सकृदज्ञानतोऽभ्यासे च चाद्र । पलाडायेकनाश्यरोगे तु नैव दोष । तथा २५ चतुर्विशतिमते। दायणव्रतामिति" तृणराजम्ताल । ऊली पलाडु । पराशरः ( १९६१०) " पीयप श्वेतलशुन वृत्ताक फल्यगृजन । पलाडु वृक्षनिर्यास देवस्व क्वानि च ॥ उष्ट्रीक्षीरमविक्षीरमज्ञानाद्भुमते द्विन । स विरानोपवासेन पचगव्येन शुद्धयति " ॥ सुमतुः लशुनपलाडुगृननभभणे । सावित्र्यष्टसहस्रेण मर्द्धिसपातान्नयेदिति ज्ञ-घम । २ यर-कच क्ष-कवच । " + - ·उष्ट्रयादिक्षीरपाने । [प्रायश्चित्त- एतन्मुसप्रदेशमात्रपरं । गृहस्पतिः " अलेयानामपेयानामभक्ष्याणां च भक्षणे । रेतोमूत्रपूरीपाणां शुध्यै चांद्रायणं चरेदिति " ।। मिताक्षरायां स्मृतिः " नालिकाशशवाककुसुमालावुविड्भवान् । कुंभीककेषु वृताककोविदारांध वर्जयेत् ॥ " तथा कालप्ररूढानि पुष्पाणि न फलानि च। विकारवच्च यत्किचित्प्रयत्नेन विवर्जयेदिति" ॥ तथा “ वटशाश्वत्थदधिन्छनीपकदंबमातुलिंगफलानि वर्जयेत् " । यमः " तंडुलीयककुंभीकत्रश्चनप्रभवांस्तथा । एतेषां भक्षणं कृत्वा प्रानापत्यव्रतं चरेदिति " || कामतोऽम्यासे तु वृहद्यमः " नालिकां नालिफेरी च श्लेष्मातकफलानि च । खट्या वार्ताककुंभीकत्रश्चनप्रभवांस्तथा ॥ १० " भतृणं शिकं चैव कुसुंभं कवकानि च । एतेषां भक्षणं कृत्वा चरेच्चांद्रायणं द्विनः " ।। द्विजपदाच्छूद्रादेरनिषेध । आपस्तंबः " भक्षयेयदि नीली तु प्रमादाबामणः क्वचित्। चांद्रायणेन शुद्धिः स्यादापस्तंबोब्रवीन्सुनिरिति" ॥ पत्रिंशन्मते शणपुष्पं शाल्लं च करनिर्मथितं दधि । बहिर्वेदिपुरोडाशं जग्ध्वा नाद्यादहर्निशं "कौमें १५ " अलावू शिकं चैव नग्ध्वाऽप्येतद्वतं चरेत् । औदुंबरंच कामेन तप्तकृच्छ्रेण शुरुयतीति " ॥ खः "माहिषं गव्यमानं च भक्ष्यं क्षीरेषु निद्देशेत् । मुक्त्वा परस्य च क्षीरं मासं कुर्याहृतं बुधः ।। " अनिर्दशाहं गोक्षीरं माहिर्ष वाऽजमेव च । गोश्च क्षीरं विवत्सायाः संधिन्याश्च तथा पयः ।। “ संधिन्यमेध्यभक्षाया भुक्त्वा पक्षं व्रतं चरेत् ॥ "क्षीराणि यान्यभक्ष्याणि तद्विकाराशने बुधः । सप्तरात्रव्रतं कुर्याद्यतेस्तत्परिकीर्तितमिति "॥ २. अनभ्यासे तु संवर्गः " अवत्सैकशफा स्त्रीणां क्षीरं प्राश्य द्विनोत्तमः।अनिर्दशाया गोश्चैव त्रिराय यावकं पिवेदिति"। अकामतोऽनम्यासेतु 'शेपेधूपक्सेदहरिति' (१।२०)मनूक्त उपवास.।उष्ट्यादिक्षी तु शातातपः "उष्ट्रीशीरसाने मानुषक्षिरिषाने पुनरुनयनं सप्तकळू च । आममांसपसंपन्यनिर्दशा गोः क्षीरप्राशने वृथामांसभक्षणेण च प्राजापत्यं " । कपिलाक्षीरपाने विशेषमाहापस्तंकः २५ "क्षत्रियश्चैव वृत्तस्यो वैश्यः शूद्रोऽथ वा पुनः । यः पित्रेत्कापिलक्षीरं न ततोऽन्योस्त्यऽपुण्यकृत् ।। भविष्यपुराणे " कापिलं यः पिबेच्छूद्रो नरके स विपच्यते । हुतशेष पिवेद्विषो विप्र स्यादन्यथा पशुः" । अन्यथा हुतशेषापाने तत्र शूद्रस्य कपिलाक्षीरसाने च्यवनेन अनहेति ताप्या- तिदेशः कृतस्तेन तस्य तत्र नवाद इतरयोश्चांद्रायणमनादिष्टत्वात् । ब्रह्मपुराणे २० “घृतात्फेनं घृतान्माड पोयूपमथचागोः । दधिक्षीरमयाज्यं च दुष्टायाश्चैव गोः पयः ।। १क्ष-स्थ. २ई-वधि व धयर दुग्ध ।

·" ६ मयख ] मासभक्षणे। " अनिर्दशायाश्च तथा सधिन्याश्च तथैव च । सगुड मरिचाक्त च तथा पर्युपित दधि ॥ जीर्णतक्रमपेय तु नष्टस्वाद च फेनवत् । प्रमादाद्भसितैरेभिर्वने पक्षव्रत चरेदिति " आर्द्रगो सद्यप्रसूताया । दुष्टाया व्याध्यादिना । अथ मासभक्षणे मनुः (१।४८ ) नाकृत्वा प्राणिना हिंसा मासमुत्पाद्यते क्वचित्। न च प्राणिवध स्वय॑स्तस्मान्मास न भक्षयेत् ॥ तत्र विशेषानुक्तावकामत सकृद्भक्षणे “ शेपेपवसेटहरिति " मनूक्तं ( ५।२०)। कामतस्तु अनुपाकृतमासानीत्याग्रुपरम्य ' मत्स्याश्च कामतो जग्ध्वा सोपवासस्त्र्यह वसेदिति'। अकामाभ्यासे मनुः " भुक्त्वा मासमभक्ष्य च सप्तरात्र यवान्पिदिति " । कामतोऽम्यासे विष्णुः" अनञ्चित वृथामास भुक्त्वा मास पयसा वर्तेतेति "। नरमासादिभक्षणे उशनाः " नरमास श्वमास च गोमास चाश्वमेव च । भुक्त्वा पचनखाना च महासातपन चरेत् " ॥ स्मृत्यंतरे " माध्वा मास नराणा च विदुराह खर तथा । गावकुनरोष्ट्राणा सर्व पाचनख तथा ॥ "कल्यान कुक्कुट ग्राम्य कुर्यात्सवत्सर व्रतम् "। यमः मासमूत्रपुरीपाणि प्राश्य गोमासमेव च । श्वगोमायुक्पीना च तप्तकृच्छ्र विधीयते ।। " उपोप्य वा द्वादशाह वक्ष्माडैर्जुहुयाद् घृतमिति " ॥ अन्नाद्यमकामत । कामतोऽपर । पृहयमः " शुष्कमासाशने विप्रो व्रत चान्द्रायण चोटिति " । पत्रिंशन्मते " अनात्रि १५ महिपमृगाणामाममासभक्षणे केशनखरधिरप्राशने मतिपूर्व त्रिरानमज्ञानादुपवास " इति । क्वचिन्मासभक्षणमनुनानाति याज्ञवल्क्यः ( आ १७९) " प्राणात्यये तथा श्राद्धे प्रोक्षिन द्विनकाम्ययादेवान्पितॄन्समभ्यर्च्यखादन्मास नदोषभागिनि"। यत्तु मनु: ( ५/५६) “ न मासमक्षणे दोषो न मये न च मैथुने । प्रवृत्तिरेपा भूताना निवृत्तिम्तु महाफलेति " ॥ २० तदनुज्ञातपर । नतु निषिद्धपर । निषिद्धाचरणम्य पुण्याननम्त्वादिति शूलपाणिः । तन्न । ' सत्यपि पुरुषार्थे नानृत वदेदिति ' निषेधे दार्शपूर्णमामिकेन तेन निषिद्धाचरणस्यैव ऋतूपकाराख्यपुण्यमनकलदर्शनात् । तत्वतस्तु नान निषिद्धानाचरण पुण्यननक किंतु प्रनापतित्रत इस मासनिवृत्तिसकल्प । यथैकान्श्या न भुतिति निषेधसत्वेऽपि व्रतविधिना मोजनाभावसालस फलाय विधीयते । एतेन " गृहेऽपि निवमन्विप्रो मुनिमौसविवर्ननादिति ॥ २५ ( आ १८१) याज्ञवल्कीयमपि व्याख्यात । एतच्च पल सावत्सरिकमकल्पम्य । " वर्षे वर्षेऽश्वमेधेन यो यनेत शत समा ।मासानि व न खाद्यस्तयो पुण्यफल सममिति"।। मनक्के (५५३)। योगीश्वर (आ १८०) " धमेन्स नरके घोरे दिनानि पशुरोमभि । ममितानि दुराचारो यो हत्यऽविधिना पशुन् । हतृनाह मनुः ( ५।६१) ·हतार । [प्रायश्चित्त- " अनुमता विशसिता विहता नगविक्यो । सस्कर्ता चोपहर्ता च खादयश्चेति धातका अन च देवान्पितृनिति सामान्यतोऽनुज्ञातमप्यजाटिमास विप्रेण न मश्य । तया च मनुः (१९९५) 'यक्षरक्ष पिशानाना मद्य मास सुरासवं । तद्राह्मणेन नात्तय देवानामश्नता हवि " यतु मेधातिथिः । निषिद्धमासपरमेतदि'त्याह । तन्न विशेषनिषेधरैया- पत्ते । न चायं दोपातिशयार्थ । यस्य हि निषेधस्य निपिद्धविषयत्वमेव नियत तन निपिद्धविषयालाभादगल्या दोपविशेष कल्भ्यते । यथा नासु अभ्यगनिषेधे सति पुन पष्टया निषधो दोपातिशयार्य । केचित्तु मातरसलोलुपा अपकमासविषयत्वमस्याहु । उपक्रमे यक्षरक्ष पिचाचानामित्युत्ते । यक्षादीना च क्रव्यात्वादपक्वमेव मासमन्न । १० तथोपसहारेऽपि "देवानामश्नता हवि रित्युक्ते (म ११॥९५)।देवाना च हवि पक्कमेव विप्रेक्ष्य नापकमिति । ततुच्छ । न हि यक्षाढय पक्क नाश्नति । कयात्त्व तु तेपा पकालाभेऽपका- मप्यनतीत्यभिप्रायेण । देवाना हविश्वाममपि विहित यथाऽग्निहोत्रे तरै होतीति' 'चिनाया न दधिमधुघृत धाना उदर तहलास्तत्ससृष्टप्राजापत्यमिति'। तथा पर्यग्निकृतानारण्यानुत्सृनती त्यन पशुरूपाममासम्यैव देवतासवध उक्त | तस्मादुपक्रमे मासमात्रनितार्थ एव । उप- १९ सहारोऽपि ब्राह्मणस्तुत्यर्थ एव । अत्र विशेष श्रीपितृकृते द्वैतनिर्णये द्रष्टव्य । अथ अमचारिणो मधुमाप्तभक्षणे प्रायश्चित्त देवलः मृतान्न मधुमास च यद्यनाति व्रती क्वचित् । निराम्रोपोषित सम्यक् रानिमेशाजले वसेत् ॥ इदमज्ञानत सकृद्भक्षणे । ज्ञाने सवतः "ब्रह्मचारी तु योऽश्नीयान्मधुमास कथचन । प्रानापत्य च कृत्वाऽसौ मौजीहोमेन शुध्दति ॥ मौनीहोम पुनरुपयन । वसिष्ठः ( २३६११-१२ ) " ब्रह्मचारी चेन्मधुमास मनीयाच्छिष्टभोननीय द्वादशरात्र चरित्या प्रतशेप समापयेत् । स्तकभोजनेषु चैवमिति"। शिष्टभोननीय शिष्टभोजनयोग्य विहितमित्यर्थ । अभक्ष्यमासादिमक्षणे प्रातिस्विर तदापि कार्यम् । अपवादमाह देवल! " अकामापन वाजसनेयेन दुप्यतीति " । अकामापन अमाम भक्षित । तथा ब्रह्मचार्यधिशारे चौघायनः ( २११।२५-२७) “स चेयाधीयीत २५ काम गुरोरुच्छिष्ट भैपज्यार्थे सर्व प्राश्नीयायेनेरेत्तेन चिकित्सेत्स याऽगढ दित्यमुपतिष्ठेद्धस शुनिषदिति " । लघुहारीतः " आमिषस्य तु यो भाडे पक्कमश्नाति सन्नत । कुशमूलविपक्केन व्यह क्षीरेण वर्तयेदिति " ॥ अथ शरीरमलभक्षणमायश्चित्तं । तर मलानाह मनुः ( ५।१३४) पसाशुक्रमसमजामनविकर्णविट्नखा । हेमादूपियस्वेदो द्वादशैते मला नणाम"। ३० प्रायश्चित्तमाह योगीश्वरः (प्रा २५५) . न्यात्ता " १घयर- तांघ ध्या।

·मयूख.] शारीरमलभक्षणे। ५७ " . ५ अज्ञानात्तु सुरा पीत्वा रेतोविण्मत्रमेव च । पुन संस्कारमर्हति त्रयो वर्णा द्विजातय पुन सस्कार पुनरुपनयनम् । इद च प्रातिस्विौ शारीरमलभक्षण प्रायश्चित्तै समुच्चीयत इति शूलपाणिः । स्वतत्रमेव प्रायश्चित्तमित्यन्ये । अज्ञानत सद्भक्षणे तु संवर्तः " विण्मृनभक्षणे विप्र प्रानापत्य समाचरेत् " । ज्ञानत सद्भक्षणे अंगिराः प्राजापत्य चरेद्वैश्योऽतिकृच्छ्क्षत्रियश्चरेत् । कृच्छ्रातिकृच्छो कुवति विप्रो विप्नभक्षण "॥ इति । यत्तु वसिष्ठः (२०१९-२०) “मत्या मद्यपाने सुरायाश्चाज्ञाने च्यातिकृच्छौ घृनप्राशन पुन सस्यारो मूत्रकृच्छुक्राम्यवहारेषु चैवमिति । तदपि विप्रम्य ज्ञानत सकृद्भक्षणे । अस्मिन्नेव विषये गौतमः (२३।२-३) अमत्या मद्यपाने पयोवृत मुदकं वायु प्रतिव्यह तप्तानि स तप्तकृच्छ् । तत सस्कारो मूत्रपुरीपोतसा प्राशने चैवमिति"। यत्तु गृहस्पतिः " रेतोमनपुरीपाणा शुद्धयै चाद्रायण नरेदिति ” तदनतिपूर्वाभ्यासविषय । १० केशाढिमक्षणे पत्रिंशन्मते " केशनखरुधिरप्राशने मतिपूर्व निराधमज्ञानादुपवास " यत्त स्मृत्यंतरं "केशकीटनख प्राश्य मत्स्यपटकमेव च । हेमतप्त घृत पीत्वा तत्क्षणादेव शुभ्यति " ।। तन्मुखमात्रप्रवेशविषय । प्रचेताः " अन्ने भोजनकाले तु मक्षिकाकेशदपिते । अनतर स्पृशेदापम्तच्चान्न भम्मना स्पृशेत् " ॥ १५ अथ क्रियादुष्टभक्षणे । तत्रोच्छिष्टभक्षणे मनुः ( ११११५९) बिडालकाकाखूच्छिष्ट नग्ध्वा श्वनकुलस्य च । केशकीटावपन्न च पिवद्राह्मी सुवर्चला" । पान त्वेकस्मिन्नेव दिने । एतच्चाकामत सद्भक्षणे । कामतस्तु विष्णुः " पक्षिश्वापदनग्धस्य रसस्यान्नस्य भ्यस । सस्काररहितस्यापि भोजने कृच्छ्पादक अकामतोऽभ्यासे शातातपः श्वकावलीढशद्रोच्छेपेण भोजने त्वनिच्छू इति " । २० कामतोऽम्यासे यावक व्रत प्रकृत्य शख: " शुनामुच्छिष्टक मुक्त्वा माप्तमेक व्रती भोन् । काकोच्छिष्ट गवाघात भुक्त्वा पक्ष नती भवेत्" ।। वृद्धविष्णुः " ब्राह्मण शूद्रोच्छिष्टाशने सप्तरात्र पचगव्य पिवेत् । वैश्योच्छिष्टाशने पचरात्र राजन्योच्छिष्टाशने त्रिरात्र ब्राह्मणोच्छिष्टाशने त्वेाहमिति" । "अकामतो विप्रस्य विप्राधुच्छिष्ट- भोजने निरातोपोषितो ब्राझी सुवर्चला पिवेत् । शूछिष्टभोजने पड़ावमभोजनमिति” । अकामतोऽभ्यासे तु यमः 'भुक्त्वा सह ब्राह्मणेन प्राजापत्येन शुद्धयति । भूभुभासह भुक्त्वाऽन्न तप्तकृच्छ्रेण शुष्यति ॥ "वैश्येन सह भुक्त्वाऽन्नमतिकृच्छेण शुद्धचति। शदेण सह भुक्त्वाऽन्न चाद्रायणमथाचरेदिति"। इद कामाभ्यासाविषयमिति विज्ञानेश्वरः। कामतोऽम्यासे त्वेनटेव द्विगुण कल्प्यम् । विज्ञानेश्वरमते त्वकामतोऽभ्यासेऽद्धं कल्प्य । अत्योन्टिभोजने तु आपस्तंवः ३० " " - ·उच्छिएभक्षणे। [प्रायश्चित्त- अत्याना भुक्तशेष तु भक्षयित्वा द्विनातय ।चाद्र कृच्छ्तदद्धं च ब्रह्मक्षत्रविशा विधिरिति " चाद नादायण | अंगिराः " चडाल्पतितादीनामुच्छिष्टान्नम्य भक्षणे । चाद्रायण नरेद्विप्र क्षत्र सातपन चरेत् ।। पड़ान न निरात च वर्णयोरनुपूर्वश" इति । " द्विन शुद्धयेत्पराकेण शव कृच्छ्रेण ५ शुध्यतीति " तूत्तरार्द्ध पपाठ शूलपाणिः । सातपन महत् । इदमज्ञानत सकृद्भक्षणे । ज्ञानतस्तु द्वैगुण्य । पीतोच्छिष्टपाने वृद्धशातातपः " पीतोच्छिष्ट तु पानीय पीत्वा तु ब्राह्मण कनिता निरात्रंतु व्रत कुर्याद्वामहस्तेन वा पुनरिति” । इद चाकामतोऽभ्यासे । कामतश्च सकृत्पाने । कामतोऽभ्यासे तु वृद्धशातातपः " पीतशेष तु यत्किंचिद्भोमने मुनिभि स्मृत।अभोज्य तद्विनातीना भुक्त्वा चादायण चरेत्" ।। १. स्त्रीणामुच्छिष्टभोनने वापरत " शूद्रोच्छिष्टभोननसप्तरात्रमभोगन स्त्रीणा चेति" । इट न कामत सकृद्भक्षणे च । अनामत पदार । एतत्सहचारिशूद्रोच्छिष्टभोनने दर्शनादिति केनिन् । परेऽमेवाहु । सहभोगने तु गृहमासः " माता वा भगिनी वाऽपि भार्या वाज्याश्च योपित । न ताभि सह भोक्तन्य भुत्का चान्द्रायण नरेदिति " १५ यत्त्वगिराः ब्राह्मण्या सह योऽश्नीयादृच्छिष्ट वा कदाचन। तत्र दोप न मन्यते सर्व एव मनीषिण" इति। तदापद्विषय विवाहविषय वा । उच्छिष्टापवादमाहापस्तंरः "पितुर्येष्ठस्य न भ्रातुरुच्छिए- भोज्य " | आपदि शूद्रगृहभोनने तु पराशरः ( १२।१९) " आपत्याले तु विप्रेण भुत्त शुदगृहे यदि । मनस्तोपन शुद्धयेत्तु द्रुपदाना शत नपेत् " ॥ २० टीपोच्छिष्टमक्षणे पत्रिंशन्मते " दीपोच्छिष्ट तु यत्तेल रात्रौ रथ्याहत च यत् । अभ्यगाच्चेव यच्छिष्ट भुक्त्वा नक्तेन शुध्यति"॥ तैलग्रहणावृते न दोष । अब श्राद्धभोजने शंख: मान्द्रायण नवश्राद्धे पराग मासिके मत । पक्षत्रयेऽतिकृच्छ स्यात्पण्मासे कृच्छमेव च ।। "आनिय कृच्छ्पाट स्याटेकाह पुनरालिके। अत उर्व न टोप न्याच्यम्वस्य वचन यथेति"।। २५ मासिके आये द्वितीयान्पुि तु प्रायश्चित्ततारतम्य कल्प्य । पण्मासिशन उन पाण्मासिस्मपि गृह्यते । एवमाब्दिकपदेन उनादिकमपि दोष पूर्वदिति शेष । तृतीया- याब्दिवेऽपि । “त्रिरात्र वाऽन्यमासेषु प्रत्यन्द नेटह स्मृतमिति" पत्रिंशन्मते प्रायश्चित्तोके। यत्तु भरद्वाजः भुक चेत्पावर्णश्राद्धे प्राणायामान्पढाचरेत् । उपवासस्निमासादि वत्सरात प्रीर्तित ।। प्राणायामाय वृद्धावहोरात्र सपिंडने । अमरूपे स्मृत नक मतमारणके तथा ॥ १६-भुक्ति ज्ञ-भुक्त। - . " ।

·मयम्ब श्राद्धभोजने । ६९ ॥ " द्विगुण क्षत्रियस्यैतत्रिगुण वैश्यभोजने । साक्षाच्चतुर्गुण ह्येतस्मृत शूद्रस्य भोजने "॥ इति । तर त्रिमासाटीत्यापद्विषय । यत्तु हारीतः चाद्रायण नवश्राद्धे प्राजापत्य तु मिश्रो । एकाहस्तु पुराणेषु प्रायश्चित्त विधीयत"॥इति । तच्छंखवाक्यसमानविषयम् । मिश्रक सवत्सरातर्गतमित्यपरार्के । एकादशाहिकमित्यन्ये । चाद्रायण नवश्राद्धे ' इत्येतदाद्यनवश्राद्धविषय । 'प्राजापत्य तु मिश्रक' इत्याद्यमासिक- ५ विषयम् । द्वितीयनवश्राद्धादिषु पट्रिशन्मतोक्तं "प्रानापत्य नवश्राद्धे पादोन चाद्यमासिके । त्रैपक्षिके तदद्धं स्यादौ पादौ मासिके तथा॥ " पादोन कृच्छमुद्दिष्ट पण्मासे च तथाब्दिके। विरात्र चात्यमासेषु प्रत्यब्द तदह स्मृतमिति" ॥ क्षत्रियादिश्राद्धभोजने तु तव चाद्रायण नवश्राद्धे पराको मासिके स्मृत । नैपक्षिके सातपन कृच्छ्रे मासद्धये स्मृतम् ॥ १० "क्षत्रियस्य नवश्राद्धे व्रतमेतदुदाहृत । वैश्यस्याओँदिक प्रोक्त क्षत्रियात्तु मनीषिण ॥ " शूद्रस्य तु नवश्राद्धे चरेच्चाद्रायणद्वय । सार्द्धचान्द्रायण मासि त्रिपक्षे त्वैदव स्मृत ।। " मासद्वये पराक स्याङ्ख सातपन स्मृतमिति " ॥ यत्तु हारीतः " एकादशाहे तु यह भुक्त्वा सचयने तथा । उपोप्य विधिकमुक्त्वा कूप्माडैर्नुहुयाद्घृत" ॥ यदपि विष्णुः १५ “प्राजापत्य नवश्राद्धे पादोन त्वाद्यमासिके । पक्षिो तदर्द्ध तु पंचगव्य द्विमासिकमाइति। तदुभयमापद्विषयम् । भारद्वाजः " अपाक्तेयान्यदुद्दिश्य श्राद्धमेकादशेऽहनि । ब्राह्मणस्तत्र भुक्त्वाऽन्न शिशु चादायण चरेत् ।। "आमश्राद्धे तथा मुक्त्वा तप्तकृच्छ्रेण शुद्धयति सकल्पिते तथा मुक्त्वा त्रिरात्र क्षपण भवेदिति"।। आमश्राद्ध इति नवश्राद्धविषय । यत्तु तत्रैव विष्णुः “ आमश्राद्धासने त्रिरात्रमिति " २० तदापद्विपया यत्तु शंख: " आमश्राद्धासने विद्वान्मासमेक व्रत चरेदिति" तदभ्यासविषय । सफल्पित इति पाण्मासिकादिविषय । मनुः (१९९५७) " मासिकान्न तु योऽश्नीयादसमावर्तिको द्विन । स त्रीण्यहान्युपवसेदेकाहमुदके वसेदिति। यत्त सवतः " मृतकान्न नवश्राद्ध मासिकान्न तथैव च । ब्रह्मचारी तु योऽश्नीयान्मधुमास कथचन ।। ३५ "प्रानापत्य तु कृत्वाऽसौ मौनीहोमेन शुद्धयतीति " । तद्बुद्धिपूर्वविषय । अनुक्तप्रायश्चिते तु सर्वत्र उशनाः "दशकृत्व पिबेदापो गायत्र्या श्राद्धभुम्विन |तत सध्यामुपासीत शुद्धेयेत्तु तदनंतरमिति"। आमश्राद्धे तु सर्वत्राद्धं । तथा च पत्रिंशन्मते "आमश्राद्धे भवेदद्धं प्राजापत्यादि सर्वदेति ॥

·संस्कारान्नभोजने । [ प्रायश्चित्त- " ॥ " अथ संस्कारान्नभोजने प्रायश्चित्तविवेक गिराः जन्मप्रभृतिसंस्कारे वालस्यानत्य भोजने । असपिडैने भोक्तव्यं स्मशानांते विशेषतः" । व्यासः निवृत्ते व्रतहोमे तु प्राङ्नामकरणात्तथा । चरेत्सांतपनं मुक्त्वा जातकर्मणि चैव हि अतोऽन्येषु तु भुक्त्वाऽन्नं संस्कारे तु द्विजोत्तमः । नियोगादुपवासेन शुद्धयते निंद्यभोजने"। धौम्यः "नौदने च सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा । जातश्राद्धे नवश्राद्धे द्विजश्चांद्रायण चरेत् ॥ आपस्तंवः " यानकानं नवश्राद्धं संग्रहे चैव भोजनम् । स्त्रीणां प्रथमगर्भ च द्विनश्यांद्रायणं चरेदिति"। २. स्त्रीणां संग्रही विवाहः । अथ हस्तदत्तादिभक्षणे प्रायश्चित्तमाह यमः " माक्षिकं फाणितं शाकं गोरस लवणं घृतं । हस्तदत्तानि भुक्त्वा तु भोक्ता मांतपनं चरेत् ॥ एतत्कामतः सांतपनं दिनत्रयसाध्यं । अकामतस्त्वाह पराशरः " माक्षिकं फाणितं शाकंगोरसं लवणं घृतम् । हस्तदत्तानि मुक्त्वा तु दिनमेकमभोजनमिति " ।। फाणितं इक्षुरसविकारविशेषः । पर्यायदत्तानभोगने वृद्धयाज्ञवल्क्यः २५ "ब्राह्मणान्नं ददच्छूद्रः शूद्रान्नं ब्राह्मणो ददन् ।द्रयमेतदभोज्यं स्याद्भुक्त्वा तूपवसेदहरिति"। शूद्रहस्तभोजनादौ तु ऋतुः दहस्तेन यो भुक्ते पानीयं वाऽपि पिबेत्क्वचित् । अहोरात्रोपितो भूत्वा पंचगव्येन शुद्धयति ।। एवं याज्ञवल्क्योक्तेपु ( आ. १६८) " गोवातं शकुनोच्छिष्टं पैदा स्पृष्टं च कामत " इत्यादिप्वपि कल्प्यं प्रायश्चित्तं । मनुः २० "घृतहीनं तु यो भुक्ते नरस्त्याहुतिपंचकं । पश्चाद् घृतेन यो मुंक्ते मुक्का चान्द्रायणं चरेत्" । वृथापाकान्नभक्षणे तु शातातपः " यत्र नाभंति देवाश्च पितरश्च यथाविधि । वृथापाकः स विज्ञेयस्तस्य नाद्यात्कयंचन ।। 'वृथापाकस्य भुनानः प्रायश्चित्तं चरेब्दिनः । प्राणायाम निरभ्यम्य घृतं प्राश्य विशुध्यति ।। लिखितोऽपि २५ ॥ यस्य चाग्नौ न क्रियते यस्य चायं न दीयते । न तद्भोज्यं द्विनातीनां भुत्वा तूपवसेदहः ।। " वृथाकृशरसंयावपायसापूपशप्कुलीः । आहिताग्निर्द्विनो भुत्वा प्राजापत्यं चरेदिति " ॥ अनाहिताग्नेस्तूपवासः । पराशरः ( ११३८ ) * एकत्तयुपविष्टानां विप्राणां सहभोजने । ययेकोऽपि त्यजेत्यानं शेपमन्नं न मोजयेत् ॥ २. " मोहाझुंजीत यस्तत्र पंक्तावच्छिष्टभोजन. । प्रायश्चित्तं चरेडिप्रः कृच्छ्रमांतपनं तथा "|| घव-पादा.

·मयूख ] अभोज्यान्ना । १ “ एतच्च कामत । यत्तु माधवीये स्मृत्यंतरं यस्तु भुक्तेः द्विज पंत्यामुछिष्टाया कदाचन । अहोरात्रोपितो भूत्वा पचगव्येन शुद्धयतीति"॥ तत् कामत ! निंदितपक्तिभोजनेऽगिराः यस्तु पक्तिषु भुनीत कुत्सिताना विशेषत । अहोरात्रोषित स्नात पचगव्येन शुद्धयति"। क्षत्रियादिपक्तिषु विष्णुः " ब्राह्मण क्षत्रियपत्तावुपविश्यासस्पृशन् यदा भुक्ते तदा नक्तमाचरेद्वैश्यपत्त्यामेकरात्र शूद्रपत्त्या व्यहमाचरेदिति" ।। इतिक्रियादुष्टाशनप्रायश्चित्त ।। अथाभोज्यान्नाः। व्यासः गृधो द्वादश जन्मानि दश जन्मानि शंकर । श्वा चैव मप्तजन्मानीत्येव मनुरुवाच ह ।। शूद्रान्नेनोदरस्थेन य कश्चिम्रियते द्विज । स भवेच्छूकरो ग्राम्यस्तस्य वा जायते कुले" ॥ आपस्तंव: " आहितामिस्तु यो विप्र शूद्रान्नेन प्रवर्तते । पच तस्य विनश्यति आत्मा ब्रह्म प्रयोऽग्नय " किंचिठपवदति हारीतः कदुपक्क स्नेहपक्कं पायस दधिसक्तव । एतान्यशूद्रान्नभुनो मोज्यानि मनुरब्रवीत् " ॥ कदुर्भ्राष्ट्र | " कीऽवरीप भ्राप्ट्रोना कदुर्ना स्वेदनी स्त्रियामिति " कोशात् । याज्ञवल्क्यः ( आ १६६) शूद्वेषु दासगोपालकुलमित्रार्द्धसीरिण । भोज्यान्ना नापितश्चैव यश्चात्मान निवेदयेत् " । एतेपा चान्न सप्रोक्ष्य प्राह्य । " संप्रोक्षयित्वा गृह्णीयाच्छूद्रान्न गृहमागतमिति ” विष्णु- पुराणात् । आपस्तंव: आममन्न मधु घृत धाना क्षीर तथैव च । गुडमासरसा ग्राह्या निवृत्तेनापि शूद्रत " ॥ सुमंतुः गोरसश्चैव सक्तु च तैल पिण्यामेव च । अपूपान् भयक्षेच्छ्दाद्यच्चान्यत्पयसा कृतं" ॥ पराशरः ( ११३१४) घृत तैल तथा क्षीर गुड तैलेन पाचित । गत्वा नदीतटे विनो भुनीयाच्द्रभोजित ॥ आरनाल तथा क्षीर काजिक दधिसक्तव । स्नेहपक्व तथा चान्न शूदम्यापि न दुष्यति" ॥ लिखितः ' भुक्त्वा वाटुंपिकस्यान्नमव्रतस्यासुतस्य च । शूद्रस्य च तथा भुक्त्वा त्रिरान स्याटभोजन"। इदमकामत ! कामतस्तु शूद्रादीनुक्त्वा सुमंतुः " भुनानोऽन्यतमस्यान्नममत्याक्षपण व्यह । मत्या भुक्त्वा चरेत्कृच्छ्र रेतोविण्मूत्रमेव चेति । आवृत्तावधिक कल्प्य । याज्ञवल्क्यः १५ " " ·रजकाधने। [प्रायश्चित्त- D " यतिश्च नत्मचारी च पक्षानस्वामिनावुभौ । तयोरन न भोक्तव्य भुक्त्वा चान्द्रायण चरेत्।। अथ रजकाद्यन्ने आपस्तवः रनकन्याधशेल्पवेणुनर्मोपनीविना । यो भुक्ते ब्राहाणश्वान्न शद्धिश्चाद्रायणेन तु " ॥ एतत्कामत । अपामतोऽद्धं । यत्तु रजकादीनभिधायाह यमः ५ "मुक्त्वा चेपा त्रियो गत्वा पीत्वा य प्रतिगृह्य च। कृच्छ्राब्दमाचरेज्ज्ञानादज्ञानार्दैवद्वयमिति"।। एतद यामे । यत्तु संवतः " अत्यमान यया भुत्ते शूद्रो मोहात्कथचन । एक्रानोपितो भूत्वा दान दत्वा विशु यति' । तदापदि । अथ कापालिकान्ने । आपस्तवः " पारियानभोक्तणा ततारीगामिना तथा । ज्ञानात्कृाळमुद्दिष्टमज्ञानापद्वय " ॥ कृच्छयूळमभ्यामविषयम् । अथ चाहालाने " अत्यावसायिनामन्नम नीयाद्यस्तु कामत । स तु चाद्रायण कुर्यात्तप्तकृच्ट्रमथापि वा अत्र कामतश्चाद्रायणमकामतस्तप्तकृच्छ्। यत्तु कृच्छ्रपादानुवृत्तो वसिष्ठः(२०१७) " एतदेव नडालानभोनने तत पुनरुपनयन"। तदपि नाद्रायणसमानविषय । विष्णुः (५१५७ ) " चटालान मुक्त्वा निरानमुपवसेत् सिद्ध भुक्त्या पराक इति " । तहलाझोजितविषय । १५ यत्तु मनुसुमतू "चहालात्यन्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च। पतत्यज्ञानतो विनोज्ञानात्साम्य तु गच्छत्तीति ।। तत्र मानतोऽत्यताम्यासे तु पातित्योक्तेदशान्ट । वामतस्तु चतुर्विशत्यन । ऐच्छादि भिलामोनितम्य पारिताशुभर्मणप्रायश्चित्तमाहापस्तयः " बगदासीकृता ये तु मरेच्छचाडालदम्युभि । अशुभ कारिता कर्म गयादिप्राणिहिंसन ॥ २० " उच्छिष्टमार्जन चैत्र तथा तम्यैव भोजन । खरोष्टविड्राहाणामामिषस्य च भक्षण । " तत्स्त्रीणा च तथा सग ताभिश्व सह भोजन । मासोपिते द्विजातौ तु प्राजापत्य विशोधन ।। " चाढायण स्वाहिता पराकम्त्यय वा भवेत् । चाद्रायण परा व चरेत्सवत्सरोपित ॥ " सवत्सरोपित दो मासाई यावर पिवेत् । मासमानोपित शूद्र च्पादेन शुद्धयति ॥ "ऊर्ध्व सवत्सराक्रप्य प्रायश्चित्त द्विनोतमै 1 सवत्सरेनिमिश्चैव तद्भाव सनिगच्छति"। २५ शूलपाणिस्तु सवत्सरैश्चतुर्भिश्च तद्भाव सोऽधिगच्छति । हासो न विद्यते तस्य प्रायश्चित्तर्दुरात्मन ! इत्यते पपाठ । प्रानापत्यचाद्रायणादि मास पासमाने गवानिहिंसाया तु प्रातिस्विक तत्तत्प्रायश्चित्तमेवानामतो विहित ज्ञेय । आशीच्यन्ने छागलेयः " प्राणायामशत कृत्या शुद्धयते शूद्रस्तके । वैश्ये पष्ठिभवेद्राज्ञि विंशति ह्मणे दश ।। एकाह च व्यह पत्र सप्तरामभोगन " ॥ इमरामत । यत माडेयः H .

·मयूख ] अत्यनभाडजले। " " ६ " 44 भुत्क्वा तु ब्राह्मणाशौचे चरेत्सातपन द्विज." । यत्तु शंखः । ब्राह्मणस्य तथा भुक्त्वा शौचे मास व्रती भवेदिति” । तदम्यासविषय । अत्र सर्वत्र सूतकग्रहण मृतम्याप्युपलक्षण । अंगिराः सूतके तु यदा विप्रो ब्रह्मचारी विशेषत । पिवेत्पानीयमज्ञानात्समश्नीयात्पृशेद्यति ॥ " पानीयपाने कुर्वीत पचगव्यम्य भक्षण । त्रिरात्र भोजने प्रोक्त स्पृष्ट्वा म्नान विधीयते " ।। ब्राह्मे योगो मघात्रयोदश्या कुजरच्छायसज्ञक । भवेन्मघाया मम्मेदो हमश्चैव करे स्थित ॥ 'सूतके मृतके वाऽथ ग्रम्तयो शशिसूर्ययो । छायाया कुनरस्याथ भुक्त्वा तु नरम ननेन् ॥ " भुक्त्वा प्रमादाद्विप्रस्तु सकृच्चाद्रायण चरेत् " ॥ एतच्च प्रायश्चित्त यज्जातीयस्या- शौचिनोऽन्नं भुक्त तज्नात्युचितमाशौच कृत्वा तदते कार्य । तथा च (२२१७-८) १० " ब्राह्मणादीनामाशीचे य सकृदन्नमभाति तस्य तावदाशौच यावत्तेपा आशौचापगमे प्राय- श्चित्त कुर्यादिति” । ब्राह्मे “ मत्तोन्मत्तातुराणा च मुखैर्वा कदाचन " । तथा तद्गृहे नान्नमश्नीयात्प्रवसत्यग्निहोत्रिणि । एतेपा तु गृहे भुक्त्वा द्विजश्चाद्रायण चरेरिति "। आपस्तंबी " म्ले छादीना पय पीत्वा पुष्करिण्या हृदेऽपि वा । जानुध्न शुचि ज्ञेयमधस्तादशुचि स्मृत॥ १५ " तत्तोय य पिबेद्विप्र कामतोऽकामतोऽपि वा । अकामानक्तभोजी म्यादहोरान तु कामत"। इति । तत् जानुनोन । अत एव शातातपः "अत्येरपि कृते पे सेतौ वाप्याढिकेऽपि वा। तत्र स्नात्वा च पीत्या च प्रायश्चित्त न विद्यते।। अथात्यजभांडजले । पराशरः ( ६।२८) " भाडस्थमत्यजाना तु जल दधि पय पिवेत् । ब्राह्मण क्षत्रियो वेश्य शूद्रश्चैव प्रमादत ॥ २० "ब्रह्मपिवासेन द्विजातीना तु निस्कृति । शूद्रस्य चोपवासेन तथा दानेन शत्तित' ॥इति । इदमकामत । कामतस्त्वापस्तंवः " मदाधम्लेछभाडेभ्यो यस्त्वाप पित्रते द्विज । कृच्छ्पादेन शु-येत पुन सस्कारमर्हति ॥ शूद्रोदक्पाने शातातपः " यदि विघ्र प्रमादेन शूदतोय पिबेत्स्वयमि"त्युपत्रम्य 'उपोप्य बिल्वपत्राना पलाशस्य कुशम्य च । एतेषामुदर पीत्वा तेन शुद्धिमवाप्नुयात् "॥ २५ अपवादमाह जागाल: " नवभाडे तु पानीय शृद्रक्टिक्षेत्रमन्मना। पेय तदपि विप्राणा पयो देधि तथैव च। शंखः " घृतदधिपयस्तमाणामाकरभाडस्थितानामदोष" इति । शातातपः घृत तैल दधि क्षीर तथैवेक्षुरसो गुड । शुभाडस्थित तक तथा मधु न दुप्यति " ॥ प्रपादिजलपाने लघुहारीतः ॥ " ·१४ अपादिनलपाने । संसर्गदुष्टे । [ प्रायश्चित्त- । ६ 61 "प्रपाजलं सीरयटस्य चैव द्रोणीजलं कोशविनिर्गतं च । " पीत्याऽवगाहेत जलं सवासो उपोषितः शुद्धिमवाप्नुते च " । सीरघटः सीरवृक्षनियाससाधार- भूतं पात्रं । द्रोणी नौकाजलनिःसारणपात्रं । कोशविनिर्गतं पादेश्चर्यपुटकनिःसरितं । एतल्कामतः । सन् आपदि तु न दोष इत्याह स एव द्रोण्यामायसयुक्तायां छन्ने प्रावर्तके तया । ग्रामप्रपाजलं चैव पोत्वाऽऽपत्सु न दुप्यति ।। उन्ने प्रावर्तके सेवके ज्ञात इति शूलपाणिः । यमः "प्रपामरण्ये घटके च कूपे द्रोणीजले कोशगतास्तथापः । " ऋतेऽपि शूद्रात्तदपेयमाहुरापद्तो भूमिगताः विच" ! आपदि तदेव जलं भूमिष्टं कृत्वा पात्रांतरेणोद्धृत पेयमित्यर्थः । अथ संसर्गदुष्टे विष्णुः १० " मृद्वारिकुमुमादीश्च फलकंदेक्षुम्लकान् । विमूत्रपितान्प्राश्य वरेत्कृच्छं च पादतः ॥ " सनिकृष्टेऽर्द्धमेव स्यात्कृच्छ्रेऽप्यशुचिमोजने" । सनिकृष्टत्वं महान्संमर्गः । इदं चाज्ञानतः सकृपक्षणे रसानुपलब्धौ च । ज्ञानतस्तु द्विगुणं । अभ्यासे त्वावृत्तिः । रसोपलब्धौ तु कामतो व्यासः संगर्गदुष्टं यच्चान्यक्रियादुष्टं च कामतः । भुक्त्वा स्वभावदुष्टं च ततकृच्छ्रे समाचरेत्"। १५ अज्ञानतो रसोपलंभे त्वर्द्ध । संवतः " केशकीटावपन्नं च नीलीलाक्षोपघातितं ! स्नाय्वस्थिचर्मसंसृष्टं भत्का तूपवसेदहरिति " ॥ शातातपोऽपि " केशकीटावपन्नरधिरमांसाः स्पृश्यस्पृष्टभणन्यवेक्षितपतंत्र्यवलीद्वन्धशूकर- गवाघातशुक्तपर्युपितवृथापकदेवानहविपां भोजने उपवासः पंचगव्याशनं चेति " । एतदुभय- मापद्यकामतः । यत्तु शंख दूषितं केशकोटेश्च मा रैपकैस्तथा । मक्षिकामशंकश्चैव चिरात्रं तु बतं चरोदिति " ॥ तदनापदि कामतः । रजस्वलादिसंम्पर्श तु बाखः। ॥ अमेध्यपतितचांडालपुष्कसरजस्वला- वधूतकणिकुनखिसंस्पृष्टानि भुत्क्वाऽतिकृच्छ्रे चरेदिति " । कुणिर्हस्तविकलः । एतत्कामतः । अकोमतोऽ । शादिम्पृष्टभोजने तु लघुविष्णु: " शूद्रदृष्टं शुना वाऽपि संस्पृष्टं प्राश्य भोजनं । तप्तकृच्छ्रेण शुध्येत प्राजापत्येन वा पुनः ।। शत्या पराको दातव्य इति धर्मस्य निश्चयः ।। " क्षत्रवैश्यादिकैर्दुष्यं गझै शुकरैस्तथा । पादहीनं चरेत्कृच्छं शत्या सर्व नरेहिनः " । पाकोत्तर केशकीटादिपाते तु प्रचेताः अन्नं भोजनकाले तु मक्षिकाकेशदूषितम् । अनंतरं स्पृशेदापम्तच्चान्नं भम्मना म्पृशेतु "} तेन सह पक्कं तु त्याज्यं । '" विशुद्धमपि चाहारं मक्षिकाकृमि तुभिः । केशरोमनर्वाऽपि दृषितं परिवनयेन् " २० " १वइल-दयो । २-या। ३ घ-तत।४ घई-नि ।

·मयूख ] " " - चडालादिदुष्टे। इति हारीतोक्तेः । चडालादिदृष्टे तु ब्रह्मपुराणे " चडालपतितामध्यै कुनखै कुष्टिना तथा । रामप्रसूतिकोदक्याकौलेयक्कुटविभि ।। दुष्ट वा केशकीटाक्त मृद्भम्मकनकाभि । शुद्धमद्यात्सहलेख प्रदुष्ट न्युष्टमेव चेति कोलेयक श्वा । कुवी प्राणिविशेष । सहल्लेख विष्ठाटिम्मारक । व्युष्ट पर्युपित । एतत्पृष्टभक्षणे तु ब्रह्मपुराणे "चडाल्पतितामध्यै कुनखै कुष्टिना तथा । उदक्यासूतिकास्पृष्ट भुत्वा मास वने वसेदिति" ।। कीबादिदुष्टे तु शातातपः कीवाभिशस्तपतितै सूतिकोदक्यनास्तिके । दृष्ट नाद्यात्तदन्न तु तस्य निप्कृतिरुच्यते ॥ तद्भुत्कोपवसेदानि तत्पृष्टे तु चतुर्गुण । उच्छिष्टे पड्गुण प्रोक्तमभ्यासेऽष्टगुण भवेदिति"। काकादिस्पृष्टमपवदति प्रायश्चित्तविवेके यमः " देवद्रोण्या विवाहेषु यज्ञेषु प्राकृतेषु च । कायै श्वभिश्च सस्पृष्टमन्न तन विवर्जयेत् ॥ " अन्न तन्मात्रमुद्धृत्य शेष सस्कारमर्हति । घृताना प्रोक्षणाच्छुद्धिवाणामभिपातनात् ॥ " सस्पर्शाच्च भवेच्छुद्धिरपामग्नेर्तृतस्य च । छागेन मुखसस्पृष्ट शुचि चैव हि तद्भवेत् " ॥ यमः " गुडादिद्रव्यसयुक्त वयं पर्युपित दधि। तथैव यावकादीनि मथादिरचितान्यपि "॥ अब प्रायश्चित्त ब्रह्मपुराणे १५ 'सगुड न विशुद्ध च तथा पर्युपित दधि । दीर्णतक्रमपेय च नष्टस्वाद च फेणवत् ॥ " प्रमादाद्भक्षितैरेभिर्वने पक्षवत चरेत् । भुत्वा तु क्षारलवण त्रिरात्र तु वने वसेत् " ।। सगुड मरिचाक्त च वयं पर्युषित दधीति " मदनः पपाठ । अस्थ्यादिपितान्नाशने ब्रह्मपुराणे "अम्न्या तु दूषित चान्न भुनानस्तु यदा भवेत्।म्नात्वाऽर्कमर्चयित्वा तु घृतप्राश्य विशुद्धयतीति ॥ २० शवदूषितनलपाने पराशरः ( ११॥३८) पे च पतित दृष्ट्वा श्वशृगारी च मर्कट । अस्थिवर्मादिपतित पीत्वाऽमेध्या अपो द्विज ।। " नार तु कुणप काक विडुराह खरोष्ट्रक । गावय सौप्रतीक च मायूर खाड्गन तथा ॥ वैयाघ्रमाक्षसैह वा पे यदि निमज्जति । तडागस्याथ दुष्टस्य पीत स्यादुदक यदि ।। " प्रायश्चित्त भवेत्पुमा क्रमेणतेन सर्वश ।। " विप्र शुध्योत्रिरानेण क्षत्रियस्तु दिनद्वयात् । एकाहेन तु वैश्यस्तु शूद्रो नक्तेन शुध्यति"। सुप्रतीको गज । खागो मृगविशेष । हारीतः " हिन्ने भिने शवे चैव तत्रस्य यदि तत्पिबेत् । शुद्धथै चाद्रायण कुर्यात्तप्तकृच्छ्रमथापि वेति"॥ तत्कामतोऽत्यताभासे । कामतो मानुपशवोपहतजल्पानाम्यासे चाद्रायणततकृच्छ्यो शत्तया व्यवस्था । शवदूषिते स्नानमानेऽपि हारीतः ·गुणदुष्टाशन। [प्रायश्चित्त- . । "यदि कश्चित्ततः स्नायात्प्रमादेन द्विजोत्तमः । जपं स्त्रिपवणस्नानांदहोरात्रेण शुद्धयति " || कामतो द्वैगुण्यादि कल्प्यं । वृहद्विष्णुः " जलाशयेष्वयात्पेषु म्यावरेपु महीतले । कुपवत्कथिता शुद्धिर्महत्सु न तु दूपणं ॥ " वापीपतडागेषु पितेषु विशोधनं । घटानां शतमुद्धृत्य पंचगव्यं ततः क्षिपेदिति " ॥ ५ अंगिराः क्षे विष्मूत्रसंसृष्टे पीत्वा तोयं द्विजोत्तमः । विरात्रेण विशुद्धयेत्तु कुंभे सातपनं स्मृतः" । अथ गुणदुष्टाशने । तत्र मनुः ( ११११५३) "शुक्तानि च कपायांश्च पीत्या मेध्यानपि द्विनः । तावद्भवत्यप्रयतो यावत्तन बजत्यधः" ।। शुक्तः । कालं परिवासमात्रेण द्रन्यांतरसंसर्गकालपरिवासाम्यां वा अम्लीभवति । अत्राकामतः १० " शेपेपवसेदहरिति " ( १।२०) मनूक्त उपवासः । विष्णुरपि (२११३५ ) " यव- गोधूमनं पयोविकारं स्नेहाक्तं चुक्रुपानवं वर्जयित्वा पर्युषितं प्राश्योपवसेत् " । चुक्रुपानवं । स्पशास्त्रोक्तो व्यंजनविशेषः। कामतस्तु शंख: " लोहितान्वृक्षनिर्याप्तान ब्रश्चनप्रभवांस्तथा । "केवलानि च शुक्तानि तथा पर्युषितं तु यत्। ऋनीषपकं मुक्त्वा च त्रिरात्रं तु बती भवेदिति" ।। एतच्चामलकादिफलयुक्तकांजिकादि व्यतिरेकेण । २५ " कुंडिका सफला येषु गृहेषु स्थापिता भवेत् । तस्यास्तु कंजिका ग्राह्या नेतरस्याः कदाचनेति ॥ मिताक्षराया स्मरणात् । मनुः (१।१०) " दधि भक्ष्यं तु शुक्ते तु सर्वं च दधिसंभवं । यानि चैवामिप्यते पुप्पमूलफलैः शुभैरिति"। उद्धृतस्नेहादिषु तु गौतमः (९।५८) "उद्धृतस्नेहपिण्याकमथितप्रभृतीनि चाऽऽत्तवीर्याणि नाभीयात् । इत्युक्त्वा “प्राक्पंचनखेभ्यश्लईनं घृतप्राशनं चेति" (२०२६) । २० पर्युपितापवादमाह याज्ञवल्क्यः (आ. १६९) " अन्नं पर्युषितं भोज्यं स्नेहाक्तं चिरसंभृतं । अम्नेहा अपि गोघमयवगोरसविक्रिया " ॥ अहुतान्नभोजने तु लिखित आह " यस्य चाग्नौ न क्रियतेयस्य चाग्रं न दीयते। न तद्भोज्यं द्विजातीनां मुक्त्या तूपपसेदहः" "॥ संवतः शूद्राणा मानने भुक्त्वा भुक्त्वा वा मिनमानने। अहोरात्रोपितो भूत्वा पंचगव्येन शुद्धचतिगा भिन्नापवादमाह देवल: " तान्नरनतसुवर्णाश्मशंसशक्तिस्फटिकानां भिन्नमभिन्नमिति " ॥ भिलमाननं कास्य । " ·मयूख ] कालदुष्टाशने । 'मिन्नास्ये तु योऽश्नीयान्नपा स्नात्वा नपेविज गाय यष्टसहस्र तु एकभक्तम्तदा शुचिरिति ।। बौरायनोक्तः । एतच्च ज्ञानत । अज्ञानतस्तु पराशरः "भिन्नभाडे तु भुनानो ह्यज्ञानेन द्विजोत्तम । सुवर्णोटकसस्पृष्टघृत प्राश्य विशुद्धयति" ॥ मिताक्षरायां स्मृत्यंतरे " वा श्वत्थपत्रेषु कुभीतिदुक्परयो । कोविदारकटनेषु भुक्त्वा चाद्रायण चरेत्" । तथा । " पलाशपद्मपत्रेषु गृही भुक्त्वैदव चरेत् । वानप्रस्थो यतिश्चैव लभते चाद्रक फलं"। पलाशो वल्लीपलाश इति स्मृत्यर्थसारे हेमादौ च । अथ कालंदुष्टाशने । ब्रह्मपुराणे सूतके मृतके वाऽपि ग्रम्तयोश्चन्द्रसूर्ययो । छायाया कुनरम्याथ भुक्त्वा तु नरक व्रजेत् ।। "भुक्त्वा प्रमाताद्विप्रस्तु सम्यक् चाद्रायण चरेत् " । पटत्रिंशन्मते। " चद्रसूर्यग्रहे भुक्त्वा प्राजापत्येन शुद्धयतीति " । तदकामत । वृहन्नारदीये १० " अद्विपर्वरात्रौ च चतुर्दश्यष्टमी दिवा । एकादश्यामहोरात्र भुक्त्वा चाद्रायण चरेत् ॥ ॥ ग्रहणसन्निहितनिषिद्धकाले अज्ञानतो भोजने तुचद्रसूर्यग्रह प्रकृत्य पटत्रिंशन्मते " तरिम- नेव दिने भुक्त्वा त्रिरात्रेणैव शुद्धयतीति " । प्रायश्चित्तविवेके संवतः " अपोशानमकृत्वा तु यो भुक्ते नापदि द्विन । भुनानस्तु यदा ब्रूयाद्गायत्र्यष्टशत जपेत् ॥ अष्टशतमष्टोत्तरशत । स एव अनाचात पिबेद्यस्तु भक्षयेद्वाऽपि चिन ।गायत्र्यष्टसहस्र तु जप्य कृत्वा विशुद्धयति । लघुहारीतः " विना यज्ञोपवीतेन भुक्ते च ब्राह्मणो यदि।स्नानं कृत्वा जप चैव उपवासे विशुद्धयति" ।। ब्रह्मपुराणे " रेतोमूत्रपुरीपाषाणामुत्सर्गश्चेत्प्रमादत । तदादौ तु प्रफर्तव्या तेन शुद्धिर्मबुमि ॥ २० “पश्चाटाचम्य तु जले जप्त यमघमर्षण "। एतदनगीर्णग्रासेन । सकृन्निगीर्णग्रासे तु आपस्तव भुनानम्य तु विग्रस्य कदाचिस्रवते गुद । उच्छिष्टमशुचित्व च प्रायश्चित्तं क्य भवेत् ॥ " आदौ कृत्वा तुवै शौच तत पश्चादुपस्पृशेत् । अहोरात्रोपितो भूत्वा पचगन्येन शुद्ध यति ॥ यत्तु शातातपः "मूत्रोच्चारसमुत्सर्गे मोहात् भुक्तेऽथ वा पिवेत् । त्रिरात्र तत्र कुर्वीत इति शातातपोऽब्रवीदिति ॥ २५ तद्भूयो ग्रासाशने । आपस्तवः 'मत्रोच्चार सकृत्कृत्वा अकृत्वा शौचमात्मन मोहाद्भुक्त्वा त्रिरात्र तु यवान्पीत्वा विशुद्धयतीतिगा मत्रपट पुरीपादेरपलक्षण । शातातपः "अब भोजनकाले चेदशुचिर्भवात द्विन । भूमौ निक्षिप्य त प्राप्त स्नात्वा विप्रो विशुद्धयति १ नखईयर-टुटाशन " ·१८ नान्दुष्टभावदुष्टाशने । [प्रायश्चित्त- ५ " भक्षयित्वा तुतं प्रासमहोरात्रेण शुद्धयति । अशित्या सर्वमन्नं तु निरात्रेण विशुध्यतीति" | तैलाभ्यंगादिनान्नाननिमित्ते अकृतस्नानस्य संवतः " समुत्पन्ने द्विनः स्नाने भुंजीताथ पिवेत्तथा । गायत्र्यप्टसहस्रं तु जपेत्स्नात्वा समाहितः ।। अष्टसहस्रमष्टाधिकसहस्र । एतच सकृदभ्यासे शंखः " नीलं वनं परीधाय मुक्त्वा स्नानाहको भवेत् ।त्रिरात्रंतु व्रतं कुर्याच्छित्वा गुल्मलता तथेतिगा क्रतुः "आसनारूढपादो वा वस्त्रार्द्धप्रावृतोऽपिवा। मुखेन धमितं भुक्त्वा कृच्छ्रे सांतपनं चरेदिति ॥ एवमेव स्थितप्रन्हगच्छच्छयानैरन्नभोजने एकाहत्र्यहादीन्यभक्षमक्षणप्रायश्चित्तानि योजनीयानि पराशरः (६६३) १० " मानश्चैव यो विप्रः पादं हस्तेन संस्पृशेत् । स्वमुच्छिष्टमसौ भुक्ते यो भुक्ते भुक्तभानने) "पादुकास्था न भुनीत पर्यकस्थः स्थितोऽपि वावानचंडालहक्चैव भोजनं परिवर्जयेत् ॥ इति । इति कर्तृदुष्टाशने प्रायश्चित्तं । अथ वाग्दुष्टभावदुष्टाशने । ब्रह्मपुराणे "भक्ष्यं त्वभक्ष्यवाक्येन यो ट्याद्रोषधर्मतः । गुरोरपि न भोत्तव्यं वाग्दुष्टं तन्महापदिति " ॥ यत्र वर्गाकारादिनाऽभक्ष्यबुद्धिविपादिशंका वा जायते तद्भावदुष्टं । तत्राकामतः समक्षणे १५ भावदुष्टादि प्रकृत्य गौतमः ( २३।२६) " छईनं घृतप्राशन चेति । कामतस्तु शंख: " वाग्दुष्टं भावदुष्टं च भानने भावनिते। युक्त्वाऽन्नं बाह्मणः पश्वाचिरात्रं तु व्रती भवेदिति"। हारीतः शंकितं प्रतिषिद्धान्नं विद्विष्टान्नमयापि वा । यदि मुंजीत विप्रो यः प्रायश्चित्तं क्थं मोत् ।। " एकरात्रोपवासश्च गायन्यष्टशतं जपेत् । प्राशये पंचभिर्भत्रैः पंचगव्यं पृथक्पृथगिति " ।। इति सुरापानप्रसचानप्रसवप्रायश्चित्तं । अथ सुवर्णस्तये । आपस्तंबः ॥ ब्राह्मणसुवर्णापहरणं महापातकामिति । "ते सुवर्णस्तु पोडशेति " याज्ञवल्क्योक्तेः ( आ. ३६३)। सुवर्णशब्दः पोडशमापो- मितहेमवचनः । एवं नेतोन्यनहरणे न महापातकं । प्रायश्चित्तमाह याज्ञवल्लय: (प्रा. २५८) " अनिवेद्य नृपे शुद्धयेत्सुरापनतमाचरन्निति । सुरापयत द्वादशादं । " सुवर्णस्तयानुवृत्तौ महावतं वा द्वादशाम्दानि कुर्यादिति " कल्पतरी विष्णुक्तः । " द्वादशभिर्महापातकिनः पूर्यते " इति हारीनोक्तेश्च । युगपदनेकमुराणहरणेऽप्येकमेव प्रायश्चित्तं नावृत्तिः । हरणक्रियाया एकत्वात् । ब्रह्मवधादौ तु हननक्रियाभेदादावृत्तमेव प्रायश्चित्तं । प्रायश्चित्तांतरे आह स एव " आत्मतुल्यं सुवणं वा दयाहा विप्रतुष्टिन "। २० । २५ ।

·मयूख ] ६ सुवर्णस्तये । अत्रात्मसमस्वर्णदान धनवद्विषय तत्रशक्तस्तु विप्रतुष्टिकृत्सुवर्ण दद्यात् । यत्तु व्यासः " एतदेव व्रत स्तेन पादन्यून समाचरेदिति " तनिर्गुणम्वामिक्सुवर्णापहारविषयमिति निवधकृतः । वय तु पाटोनसुवर्णापहारविषयमिति प्रतीम । यदप्यपरार्के "त्रि पडब्द वा चरेत्कृच्छ्र यनेद्वाक्रतुना द्विज । तीर्थानि वा भ्रमन् विप्रस्तत स्तेयाद्विमुच्यत"। इति तत् क्षुत्क्षामकुटचभरणाय निर्गुणस्वामिरसुवर्णापहारविषयमिति केचित् । युक्त तु पूर्वरीत्याऽर्द्धसुवर्णापहारविषयत्व साम्यातिदेशविषयीभूताश्वरत्नाद्यपहारविषयत्व वा ऋतुरत्र स्वर्निदादि । तीर्थभ्रमण चाशीत्यधिकशतयोननगमन द्रष्टव्य । यत्त्वापस्तंव: " स्तेय कृत्वा सुरा पीत्वा गुरुतल्प च गत्वा चतुर्थकालमितभोजना अपोऽम्युपेयु सवनानु क्ल्प स्थानासनाभ्या विहरत एते त्रिमिवर्षे पाप नुदतीति " । यदप्यंगिराः महापातकसयुक्ता वर्षे शुद्धयति ते त्रिमिरिति" तदुभय यदापहारोत्तरमेवानुतापेन १० स्वामिने प्रत्यर्पयति तद्विषयमिति प्राञ्चः । अन्ये तु सुवर्णचतुर्थीशापहारविषयत्वमाह । वस्तुत सगुणविप्रम्य निर्गुणविप्रस्वामिक्सुवर्णापहारविषयत्व युक्त । तथा च भविष्ये " विप्रम्य गुणवान्विप्रो निर्गुणम्यापहृत्य च । चतुर्थकाले भुजानन्त्रिभिवयंपोहतीति " ॥ विपयातरमप्युक्त तत्रैव " यदा च निर्गुण म्वामी क्षत्रियो वैश्य एव च। हत्वा च ब्राह्मणो वीर तदापस्तबभाषित" तत्रैव " क्षत्रियम्य गुणाढ्यस्य हृत्वा विप्रातु निर्गुण ।चतुर्थकाले भुनानस्त्रिाभिर्वपळपोहनीति"। इद च वाक्यद्वय न्यूनाधिकपरिमाणविषयत्वादविरुद्ध । यत्तु सुमतुः सुवर्णम्तेयी माससावियाऽप्टसहस्रमाज्याहुती हुयात्प्रत्यह त्रिरात्रमुपवासस्तप्तकृच्छ्रे च पतो भवतीति "। यचापस्तवः " स्तेय कृत्वा सुरा पीत्वा सवत्सर चरेदिति " तत्सुवर्ण द्वादशभागापहारविषय । यत्तु सुमतु सुवर्णस्तेयो द्वादशरात्र वायुभक्ष पतो भवतीति " २० तन्मानसापहारविषयमिति प्राचः । निफ्लामिक प्रवृत्तिविषयत्व तु सम्यक् । मिताक्षरायां इद मनसि पाप ध्यात्वा प्रणवपूर्वा व्याहृतर्मिनसा जपेत् । व्याहृत्य प्राणायाम त्रिरात्र चरेत् । प्रवृत्ता कृच्छू द्वादशरानं चरेदिति । व्याहृत्यामिप्य । पत्रिंशन्मते " यवमाने सुवर्णस्य प्रायश्चित्त दिनद्वय ।। सुवर्णकृष्णल ह्येकमपहृत्य द्विजोत्तम । कुर्यात्सातपन कृच्छू तत्पापस्थापनुत्तये ॥ " अपहृत्य सुवर्णस्य माषमात्र द्विनाधम । गोमूत्रयावकाहारस्त्रिभिर्मासै→पोहतीति " ॥ सुवर्णस्यापहरणे वत्सर यावकी भवेत् । ऊर्व प्राणातिक ज्ञेयमथवा ब्रह्महत वत्सरमिति सुवर्णपरिमाणद्वादशाशमाषाधिकहेमविषय । प्राणातिक तु ज्ञानपूर्वकापहारविषय । अज्ञानतम्तु द्वादशाल विप्रम्य । यत्तु भवदेवः १ घनयइर-शक्त। २ ईक्ष प्य। २५ ॥

·७० स्तेयभेदतो व्यवस्था । [प्रायश्चित्त-- दडभयम्त्वात्तथा "विप्रे तु सम्ल देय पादोनं क्षत्रिये स्मृतम् । वैश्येऽद्धं पादशेषस्तु शूद्रजातिपु शस्यत" इति। विष्णूते"क्षत्रियादे पादपादहानिरिति " । तदयुक्त । द्विविध हि स्तेय बलायष्टभेन क्रिय माण साहसाल्यमेकमपर च चौयं । तनाद्ये पादोनादिवाधकेन चतुर्विधसाहसविषयेण ' पर्पया ब्रह्मणानामि'त्यगिरोवचसोक्तस्य द्वैगुण्यम्येव न्याय्यत्वात् द्वितीयेऽपि विनस्वामिक- ५ मुवर्णस्य 'देवनामणराना तु विज्ञेय नृत्यमुत्तममिति ' नारदेनोत्तमदन्यतोत्तेस्तत्र च गोपु ब्राह्मणसस्थासु इत्यनेन विप्रस्वामिकगोवधे दडगौरवात् विदुपोतिक्रमे दडभूयस्त्वमिति " वचनाच्चानापि क्षत्रियादीना प्रायश्चित्ताधिक्य मेवोचित न तु पादन्यूनामिति । कामत मुवर्णस्तेये तु याज्ञवल्क्यः (प्रा ३०४ ) "ब्राह्मणस्वर्णहारी तु राज्ञे मुसलमर्पयेत् । म्वकर्म ख्यापयस्तेन हतो मुक्तोऽथ वा शुचि "॥ १० मुक प्रत्हतोऽपि जीवन्न त्वाहत एवेत्यर्थ । अनन्नेनस्वी राजेति' गौतमेनाप्रहारे राज्ञो दोषोक्ते (१२।४२)। " ततो मुसलमादाय सकृद्धन्यात्तु त म्वय । यदि जीवति स स्तेनस्तत न्तेयाद्विमुच्यत"। इति सविाच्च । एतेन 'स्तेनपोप्याणा बहूना मृतिसभावनायामपहृतोऽपि जीवन् शुद्ध' इति माधबोक्तिरपाम्ता । मानाभावाच्च । भविष्ये १५ “महत्यपहृते पुत्र तथाल्पेव हृते गुह । हतद्रव्यविशेषाद्वै स्वामिनस्तस्करस्य च ।। " प्रयोजनविशेपाच विशेषाद्देशकाल्यो । अनुवधविशेपाच प्रायश्चित्त प्रकल्पयेत् " ।। तत्रैव यद्यस्यापहृत द्रव्य तत्तस्यैव विनिर्दिशेत् । प्रायश्चित्त तत कुर्यादेव शुद्धिमताप्नुयात् " । विष्णुः ( ५२।१४) दत्वैवापहृत द्रव्य धनिकस्याम्गुपायत । प्रायश्चित्त तत कुर्यात्वस्मपस्यापनुत्तये ॥ अर विशेषमाह मनुः (११।१६४)" चरेत्सातपन कृच्छ्र तन्निर्यात्यात्मशुद्धये ॥ इति । तत् द्रय निर्यात्य स्वामिने दत्वा शुद्धये प्रायश्चित्तयोग्यत्वार्थमित्यर्थ । अत एव भविष्ये " तन्निात्येति वाक्य तु प्रवदति मनीपिण । तत्पूर्व चैव योग्यम्य सूचक नात्र संशय" ।। तत्पूर्व प्रातिस्विकप्रायश्चित्तात् पूर्व योग्यस्येति भाषप्रधानो निर्देश । योग्यत्यस्येत्यर्थ । २५ केचित्तु सुवर्णपरिमाणादून चोरित धन स्वामिने दत्वाऽस्य शुद्धये सातपनच्यू कुर्यादिति मानवीयस्यार्थ । तच्छन्देन सुवर्णमित पूर्व ततो न्यून योग्यम्य शुद्ध वारक- मिति तु भविष्यस्थार्थ इत्याहु । सुवर्णम्नेये तु एकादशाशाधिक चोरित धन स्वामिने देय । तथा च मिताक्षरायां " म्तेये ब्रह्मस्वभूतम्य सुवर्णादे कृते पुन । स्वामिनेऽपहत देय हा लेकादशाधिक"। १ज्ञ-है। २ ज्ञ-ने। " २०॥

·मयूग्व] सुवर्णस्तेयसमेषु । लघुविष्णुः " स्तेये ब्रह्मस्वभूते तु सुवर्णहरणे कृते । पश्चात्तेनैव दातव्य तस्मै ह्येशदशाधिक । " गुणसशुद्धिभावाय ततश्चाद्रायणाय । सवत्सरेण दातव्य निपुणा शुद्धिमिच्छता ॥ " अभावे काचनस्य स्याद्रतमेतच्चतुर्गुण । चरेयतात्मा नि सग पूर्ण वर्षचतुष्टय ॥ " समाप्ते काचन गाश्च रजत चापि शक्तित देयमन्न द्विनाम्येभ्य शुभ पापोपशातयणगाइति। ५ गुणसशुद्धिरात्मशुद्धि । चाद्रायणत्रयमिति । यवमध्यादीनि श्रीणि चाद्रायणवत्सर- मभ्यसेदित्यर्थ । इद च दोषप्रायश्चित्तादिक रसवेघायापादितमुवर्णसादृश्ये ताम्रादौ न भवति । सुवर्णत्वनातिसमवायाभावात् । अथ सुवर्णस्तेयसमेषु मनुः ( ११३५७) "निक्षेपम्यापहरण नराश्वरजतस्य च । भूमिवज्रमणीना च रुक्मस्तेयसमम्मृत" ॥ स्मृत्यतरे १० पुरुषाणा कुलीनाना नारीणा च विशेषत । मुख्याना चैव रत्नाना हरणे वधमर्हति ॥ याज्ञवल्लयः (प्रा २३०) " अश्वरत्नमनुष्यत्रीमधेनुहरण तया । निक्षेपस्य च सर्वम्य सुवर्णन्तेय समितम् " ॥ मनुष्यग्रहणेनैव सिद्धे स्त्रीपद पढव्यावृत्य । विष्णुः "ब्राह्मणभूहरण सुवर्णम्तेयसममिति ॥ अत्र पडब्दमित्युक्त परिभाषायां । अल्पमूल्यरत्नादौ तु चतुर्विंशतिमते " रत्नाना हरणे १५ विप्रश्चरेच्चाद्रायणनयमिति " । मनुरपि ( १९।१६७ ) " मणिमुक्ताप्रवालाना ताम्रस्य रजतस्य च । अय कास्योपलाना च द्वादशाह कणान्नता"। स एव (१९१६) 'मनुष्याणा तु हरणे स्त्रीणा क्षेत्रगृहस्य च ।वापीपतडागाना शुद्धिश्चाद्रायण स्मृतमिति"॥ मनुष्यो दास । स्त्री दासी । स्मृत्यतरे " रूप्य हृत्वा द्विनो मोहाचरेच्चाद्रायणात । गद्याणदशकाद्धमाशताद्दिगुण चरेत् " ॥ "आमहत्वाच्च विगुणमूवं हेमविधि स्मृत" इति । गद्याणो गुर्जरदेशे प्रसिद्ध । रत्नताम्राय काम्यमनुप्यापहारेप्वपि प्रायधित्तेयतौमियमेव मूल्येयत्ता ज्ञेया ।मनुः ( १९३१६२ ) धान्यानधनचौर्याणि कृत्वा कामादिनोत्तम ।सनातीयगृहादेवकृच्छाब्देन विशुद्धचतांति "। स्मृत्यंतरे " अष्टापय स्तेयरिलि शूद्रम्य द्विगुणोत्तराणीतरेषामिति " । विलिप २५ दड । स शूद्रस्यापहियमाणद्रव्यादष्टगुण । विक्षनविप्राणा तु पोडशद्वाविंशवतु षष्ठिगुण इत्यर्थ । अत एव मनु (८१३३८ ) " अष्टापद्य हि दम्य स्तेये भवति किल्विपापोडशैव तु वैश्यम्य द्वात्रिंशत्क्षत्रियम्य तु ।। " ब्राह्मणम्य चतु पष्ठि पूर्ण वाऽपि शत मोन् । शंख: शकतंत्र्य । २ व-पाइमादि ईअ-माशतान् । १ ख-यशाय यर-यलाय ।

·७२ मणिमुकामवालादीना। [प्रायश्चित्त- " . तथा धनस्यापहारे मणीना रजतस्य च । धान्यापहरणे चैव कुर्यात्सवत्सर व्रतमिति" ॥ इद च दशकुभधान्ये तन्मूल्ये च धनादावपटते ज्ञेय । " धान्य दशम्य कुभेम्यो हरतोऽम्ग- धिके वध " इति मनूक्तेः ( (३२१ । कुममाह कात्यायनः "शद्रोणा भवेत्वारी फुमोऽपि द्रोणविंशतिरिति " । द्रोणस्तु " पल च कुडव प्रस्य आहको द्रोण एव चाधान्यमानेषु विज्ञेया क्रमशोऽमी चतुर्गणा"|| इत्येव कमाक्षेय । यत्तु जापाल: " पचानमौपथ तैल शय्यावास उपानहो । कास्यायम्ताम्रसीप्त या अद्वै कृच्छार्द्धमेव च ॥ " उदके फलमूल्पु पुष्पपर्णसुगधिषु । मृद्भाडमधुमासेषु सतोप्य स्वामिन तत ॥ 'पाप निवेद्य विप्रेन्य प्रायश्चित्तेन युज्यत" इति । कृच्ट्राखं पाटमित्यर्थ । तदधिकपरिमाण १० गुडादिविषय । जायाल: "मणिमुकामवालाना ताम्रम्य रजतम्य च । अय साम्योपराना च द्वादशाह कणान्नतेति" ॥ द्वादशगुणप्रायश्चित्तदशनात्तन्मूल्याद्वादशगुणमूल्यमणिमुत्ताद्यपहार इद । यत्तु विष्णुः रजताश्चगोभूमिमन्याना सकृद्धरणे चाद्रायणमिति " तत्किंनिदधिकविषय । मनुः ( १९६१६८) १५ " कार्पासकीटनोर्णाना द्विशफैक्शफ्स्यच । पक्षिगधौषधीनाच रज्वाश्चैव यह पय" ।।इति । कीटना पट्टादय । देवटल्यापहारे सुमंतुः “ देवद्विजद्रव्यहर्ताऽप्सु निमग्नोऽधमर्पण मावर्तयेदितिअब सवत्सरप्रक्रमात्तावत्कालीना वृत्तिया। स्तेयप्रसगात्दृत्युच्छेदे प्रायश्चित्तमाह शखः " यस्य यस्य तु वर्णम्य वृत्युच्छेद समाचरेत् । तम्य तस्य पधे प्रोक्त प्रायश्चित्त समाचरेत् ।। अप्रत्हत्य तु वर्णाना विप्रो भर्मि प्रमोदत । प्रायश्चित्त वधे प्रोक्त ब्राह्मणानुमते घरेरिति"। एतच्च वृत्यर्हभूम्यपहारे ज्ञेय । अत्र चापहारशब्दम्य वारज्ञानपूर्व परम्यादानवाचित्वात्प्र मादत इति शास्त्रार्यपरिज्ञानपर । अोभयनवनिमित्तिकमायश्चित्तातिदेशात्पादोन । तच्च कामे कामोत्तत्य अकामे त्वकामस्योवेति । म्तेयापवाढमाह शंख: " अम्तेयमग्नये काष्ठमस्तेय च तृण गवे । कन्याहरणमन्तेय यो हरत्यनलयतामिति " ॥ २५ कन्याहरण राक्षसविवाहपर । मनुरपि ( ८३४२) द्विनोऽधग क्षीणवृत्तिविष द्वे च मूल्के | आददान परक्षेत्रान दड दातुमर्हति " ॥ " " तथा चणवीहिगोधूनयाना मुद्गमापयो । अनिषिदैर्ग्रहीतन्यो मुष्टिरेक पाय स्थिते ।। स्यपरय-प्रसादत ।

·मयूखः] अगम्यागमनप्रायश्चित्तानि । गुरुतल्पे । ७३ . " " तथैव सप्तमे भक्ते भक्कानि षडनश्नता । अचस्तनविधानेन हतय हनिर्मण"॥ इति ( ११३१६) । इति भट्टनीलकंठकृते प्रायचित्तमयूखे स्तेयप्रायश्चित्तानि'। अथागम्यागमनप्रायश्चित्तानि । तत्र गुस्तल्पे शंख: " अध शायी जटाधारी पर्णमूलफलाशन । एक्काल समश्नन्वै वर्षे तु द्वादशे गते । “ रुक्मस्तेयी सुरापश्च ब्रह्महा गुरुतल्पग । व्रतेनैतेन शुद्धयन्ति महापातविनास्त्विम" इति। गुरुतल्पगो गुरुभार्यागामी । गुरु पिता । अत एव संवतः " पितृदारान्समारुह्य मातृवज नराधम । भगिनीं च निना गत्वा निष्कृतिर्न विधीयत"॥इति । निप्कृतिव्रतरूपः । मरणरूपा त्वस्त्येव पितृभायौ तु विज्ञाय मातृवर्ज नराधम |जननी वाऽथ विज्ञाय नामृत शुद्धिमाप्नुयादिति"। पत्रिंशन्मतात् । अत्र जननीगमन न महापातक कित्वतिपाता । " मातृगमन दुहितृगमन १० म्नुपागमनम्" इत्यतिपातकानीति विष्णूक्तेः (३४।१)। " मातृदहितृभगिनीस्नुपागमना- न्यतिपातानीति" भवदेवीये वृद्धहारीतोक्तेथ । एतेन गुरुश्यासावगनेति कर्मधारयेण "जननीगमन महापापमिति " भवदेवोक्तिरपास्ता । यत्तु शूलपाणिः आचार्यस्तु पिता ज्येष्ठो माता चैव महीपतिः । मातुल श्वशुरवाता मातामहपितामहो ॥ " वर्णश्रेष्ठ पितृव्यश्च पुग्येते गुरवो मता" इति देवलोक्तः । “ आचार्य श्रेष्ठो १५ गुरुणामिति " गौतमोक्तेः (२०१६) । “प्रय पुरुषम्य गुरखो भवति माता पिता आचार्यश्चेति " ( ३ १६१-२) विष्णुक्तेश्चाचार्याटिपत्नीगमनमपि महापापमित्याह तन्न । " आचार्यपनी म्वसुता गच्छन्तु गुरुतल्पग" इत्याचार्यादिपत्नीपु गुरुतल्पाति देशविरोधात् । न चातिदेशो हीनवर्णपत्नीपरो मानाभावात् । देवलादिवचासि त्वाचार्यादीना पूज्यत्वपराणि । क्थ च " गुरोश्वालीफनिबंध " ( १११५३ ) इत्यत्र गुरुपद केवल- २० पितृपरमन त्वाचार्यादिपरमिति विरुद्ध शूलपाणेर्वच श्रद्धेय । प्रायश्चित्तातरमाहांगिरा: " महाव्रत चरेद्वाऽपि दद्यात्सर्वम्वमेव चेति "व्यभिनरिताया सवर्णाया मातरि सहदमने तु योगी (प्रा. २६० ) "चाद्रायण वा श्रीमामानभ्यमन्वेढमहितामिति गर्मोन्पत्ती तु एतान्येव प्रायश्चित्तानि द्विगुणानि “गमने यहत प्रोक्त गर्भ तद्विगुण भवेत् " इत्युशनोवाक्यात् । गमनावृत्तावपि प्रायश्चित्तागृत्ति । कामतो जनन्यतिरिक्तगुरभार्यागमने २५ तु याक्षवल्लयः (प्रा २५९ ) “ तप्तेऽय शयने सार्द्धमायम्या योपिना म्वरेत् । तप्ते शरीरटाहक्षमे । मनुरपि (११११०४) अबकारनमध-पाठ ।

·शुदम्य विभागाने। [प्रायश्चित्त- ६ । । स्वय वा शिश्नवृषणावत्कृत्याधाय चानलौ । नैरती दिशमातिष्ठेदानिपातादजिमग" ॥ इति आतिष्ठेद्गच्छेत् । निपातो मरण । अयमेव न दड आसामन्यतमा गच्छन् गुरुतल्पग उच्यते । शिश्नस्योत्कर्तनात्तत्र नान्यो ढडो विधीयत"|| इति नारेदोक्तेः ( ११७५ ) । जनन्यामकामतोऽपि गमने एतदेव मरणात प्रायश्चित्तद्वग बोध्यम् । अनन्या कामतस्तु वसिष्ठः ( २०१४ ) " निकालको घृताको गोमयाग्निना पादप्रभृत्यात्मानमवद्महयेदिति " अम्यासे गर्मो- त्पत्तौ चेदमेवान्यानुक्ते । एतानि च प्रायश्चित्तान्यौरसपुत्रस्यैव । दत्तकादीना न्यून करप्य मिति निबंधकृतः । “जनन्या कामत प्रवृत्तस्य रेत सेकाढानिवृत्तौ द्वादशाब्द । अकामत पडब्द तत्सपल्या कामत पडन्द अकामतस्तदमित्यादि कल्प्य । शूद्रस्य १० विप्रागमने तु प्रचेताः “शूद्रस्य ब्राह्मणी मोहाद्गच्छत शुद्धिमिच्छत ।पूर्णमेव व्रत टेय माता यस्माद्धि तस्य सेति"। गुरूपभुक्ताम्वपि साधारणस्त्रीपु गमने गुरुतल्पदोपे नास्तीत्याह व्याप्रपादः जात्युक्त पारदार्या च कन्यादपणमेव च। साधारणस्त्रीयो नास्ति गुरुतल्पत्वमेव चेति" साधारणत्री वेश्या । अथ भगिन्यादिगमने मनुः (११११८ ) १५ " रेतःसेफ कुमारीपु स्वयोनिष्वत्यनासु च । सख्यु पुत्रस्य च स्त्रीपु गुस्तल्पसम विदुरिति " ॥ म्वयोनिर्भगिनी । कुमारी उत्तमनातीया कन्या । सकामाम्यनुलोमातु न दोपम्त्वन्यथा दम । दपणे तु करछेद उत्तमाया वधम्तयेति "॥ तत्रेव दडविशेषोक्ते । याज्ञवल्लयः (प्रा २३१) " सखिभार्याकुमारीपु स्वयोनिष्वत्य नासु च । सगोतासु सुतम्नीपु गुरुतल्पसमं स्मृतमिति"। २. अत्यावसायिन आह मध्यमांगिराः " चडाल श्वपच क्षत्ता स्नो वैदेहक्म्तथा। मगधायोगवौ चेव सप्तैतेऽत्यावसायिन" ।।इति । चडारादीनाह याज्ञवल्यः (आ ९३-९४) ब्राह्मण्या क्षत्रियात्सूतो वैश्याद्वैदेहक्स्तथा । शूद्राज्जातस्तु चाडाल मर्वधर्मवहिष्कृत ॥ "क्षत्रिया मागध वैश्या शूद्रात्सत्तारमेव च। शूद्रादायोगव वैश्या जनयामास वै सुत "॥इति । २५ विष्णुः (३६।४-६) "पितृत्यमातामहमातुल्पत्न्यभिगमन गुस्टारगमनसम पितृप्यमुर्गमन श्रोनियमत्विगुपाध्यायमित्रपन्यभिगमन चेति । अत्र साम्यातिदेशादद्वै प्रायश्चितमित्युक्त परिभाषाया । याज्ञवल्यः (प्रा २३२-२३३ ) "पितु म्पसार मातुश्च मातुलानी स्नुपामपि । मातु सपत्नी भगिनीमाचार्यतनया तथा ॥ देवलोक्ते इति ज्ञायत्तरपुस्तकेषु पाट । । t ·मयम ] चडाल्यादीना गमने। ७५ " आचार्यपत्नी स्वसुता गच्छन्तु गुरुतल्पग " इति । मातु सपत्नी हीनवर्णा । समोत्तमवर्णा गमनम्य गुरुतल्पत्वो । नारदः ( १२२७३-७५) " माता मातृ वसा श्वश्रूर्मातुरानी पितृप्वसा । पितृन्यसखिशिप्यन्नी भगिनी तत्सखी स्नुषा। "दुहिताऽऽचार्यभार्या च सगोत्रा शरणागता । रानी प्रनिता साध्वी धात्री वर्णोत्तमा च या। आसामन्यतमा गच्छन्गुरुतल्पग उच्यते " इति । रानी अभिषिक्तक्षरियपत्नी । क्षनिया तरपत्न्या र प्रायश्चित्तम्य वक्ष्यमाणत्वात् । मातृगृहण दृष्टातार्थ । अत्र च ताप्यातिदेशेऽति दिश्यमान प्रायश्चित्त पादोन भवतीति व्युदपादि परिभापायामेव । तच्चाकामत एकराना दूर्ध्व अत्यताम्यासविषय । अत्रैव करमतोऽत्यताम्यासे तु वृहद्यमः "रेत सिक्त्वा कुमारीपु स्वयोनिष्वत्यनासु च । सपिंडापत्यदारेषु प्राणत्यागो विधीयते ।। इति। चडाल्यादीना कामाकामयो सकृद्गमने यमः चडालपुकसानां तु मुक्त्वा गत्वा तु योषिता । कृच्छाब्दमाचरेज्ज्ञानादज्ञानादैदवद्वयमिति ॥ इदमेव च कुमार्यादिगमनेऽपि ज्ञेय । वृहद्यमयाज्ञवल्ल्याउनेकवचनोपातत्वेन तुल्यधर्मत्वात्। बहूनामेकधर्माणामेक्स्यापि यदुच्यते । सर्वपा तद्भवेत्कार्यमेकम्पा हि ते म्मृता " ॥ इति विज्ञानेश्वरादयः। अकामत एकरात्राम्यासे तु नैवार्षिक । तथा च मनुः (१९३१७८) " यत्करोत्येकरानेण वृषलीसेवनाहिन । तसभुग्नपन्नित्य निभिर्व्यपोहतीति " ॥ ११ वृपली चार चडाली। अपरामिताक्षराकल्पतरुभवदेवीयादिषु । तथा च मिताक्षरायां स्मृत्यतर "चडाली बधनी वेश्या रनम्था या च कन्यका।उदा या च सगोना या वृषल्य पच कीर्तिता। इति । शूद्रीति शूलपाणिः । स्मृत्यतरवाक्य त्वनावरमिति मेने । अप्रैकरानेणे त्यत्यतसयोगवाचिन्या तृतीययाऽभ्यासोऽवगम्यते । कामत एकरानाम्यामे तु द्विगुण । २० माधवीये व्याघ्रः " आश्रितम्यापि विदुप आहिताग्नेश्च योषित । आचार्यम्य च राक्षश्च मायौ प्रवनिता तया॥ " धात्री पुत्री व पौत्री च सखी मातुस्तथैव च ।पितु सम्वी तथा गत्वा गुस्तल्पनत चरेत्" ।। एकरात्राचं कामतोऽत्यताम्यासपरमिद । अम्मिन्नेत्र विषये मनुः ( २१।१७५ ) "नडालात्यस्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य चापतन्यज्ञानतो विप्रो ज्ञानात्साम्य तुगच्छतीनि" ॥ २५ अनाज्ञानानवाब्द । ज्ञानतो मरण । " ननन्या न भगिन्या च स्वमुताया तथैव च । म्नुपाया गमन चैव विज्ञेयमतिपातर ॥ "अतिपातकिनम्त्वेने प्रविशेयुर्हताशन । न ह्यन्या नि तिम्तेपा विद्यते हि क्यचनेति' ।। १ज्ञ-बामगोगाम्या । १ यज्ञयरी-स्स । , ·। यत्तु संवतः । " । आदि- ७६ मातृदाहनादिगमने । [प्रायश्चित्त- कात्यायनोक्ते । वृद्धहारीऽतोपि " मातृदुहितृभगिनीस्नुपागमनान्यतिपातकानि स्योग्नि- प्रवेशोऽतिपातरिनामिति" मातर यदि गच्छेत्तु म्बस्नुपा पुरुषाधम । न तम्य निस्कृति विद्यात्स्वका दुहितर तथेति ॥ भ्रातृमार्यागमने संवर्गः " पितृ यदारगमने भ्रातृभार्यागमे तथा । गुस्तल्पवतं कुर्यान्नान्या निष्कृतिरुच्यत" ।। इति । एतच्नाकामतो बहुकामाभ्यासविषय | कामतस्तु मरणातिक्मेव । यत्तु याज्ञवल्क्यः (प्रा २२८) " अनियुक्तो भ्रातृजाया गच्छन् चाद्रायण चरेटिति । तदसवर्णन्यभिनस्ति- भ्रातृजायाविषयमिति । कनिष्ठभ्रातुर्भार्यागमने चतुर्विंशतिमते भ्रातुश्चैव कनिष्ठस्य मायो गत्वा तु कामत ।कृच्छूद्वय सातपन प्रकुर्वीताथवाऽपि वैति ।। १० आचार्यगमने जातूकयेः " आचार्याटेस्तु भार्यासु गुरुतल्पव्रत नरेदिति पदादुपाभ्यायादीना ग्रहण । यत्तु चतुर्विंशतिमते " चरेच्चाद्रायण विप्रो गन्वोपा-याययोपित । आचार्यम्य परार तु बौधायनवनो यथेति "॥ तमभिनरितोपाध्यायादिपत्नीगमनपर । यत्तु वृहद्यमः ' चाडाली पुपसी ग्लेठी स्नुपा न भगिनी सरनी। मातापित्रो म्वसार च निक्षिप्ता शरणागता।। मातुलानी प्रवनिता सगोत्रा नृपयोपिता शिष्यभार्या गुरोर्भायर्या गत्वा चारायण चरेदिति यत्तु सुमंतुः " मातृप्वसृम्नुपाभागिनेगीगोचाटालीगमनेषु तप्तकृच्छ्रप्रय सातपन चेति " ॥ यांगिराः " पतितोऽत्यस्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च । मासोपवास कुति चाद्रायणमथापि वेति "॥ यच्च संवतः २० " चाडाली पुष्कसी नेत्री श्वपाकी पतिता तथा । एता गत्या द्विजो मोहाच्चरेच्चाद्रायणवत"।। यच्च हारीतः " गुरुतल्पगो मृन्मयीं स्त्रीप्रतिकृतिमग्निवर्णा कृत्वा तामालिंग्य मृत्युना तो भवेत् । एवमेव पितृ यत्रीगमने स्वस्मातृपितृप्वसृगमने कन्यासगोत्रास्वस्त्रीयाभगिनीगमन चादायण चेति " । तत्र चाद्रायण रेत सेकाटर्वाङ्किवृत्तौ ज्ञेय । यदपि संवतः " भगिनी मातुराप्ता च स्वप्तार चान्यमातृजा । एता गत्वा स्त्रियो मोहात्तप्तकृच्छ समाचरेत् ॥ २५ " कुमारीगमने चैव नतमेतद्विनिर्दिशेत् । । तथा गुरोर्दुहितर गत्वा स्वसार पितुरेव च । तम्या दुहितर नैव चरेन्नाद्रायणनत ।। "मातुलम्य सुता गत्वा मातुलानी सनाभिनी। एता गत्वा स्त्रियो मोहात्परावण पिशुद्धयतीति" ता मगिन्यादिगमनविषय । यत्तु विष्णुः ( ५२५ ) " चाडालीगमने तत्साम्यमाप्नुयात् । अज्ञानाचाद्रायण । यच्च गौतमः " पागलीगमने कृपयानो १ज्ञ-सगर्भिणी। " ·मयूख.] अनुरोमादिगमने। अमत्या द्वादशरान" इति । तत्र साम्यकृच्छाळयोर्विषय उक्त । चाद्रायणस्यापि । अज्ञानत सदारोहणमाने तु द्वादशरार । बौधायनः " मातृप्वसापितृप्वप्ताभागिनेयी म्नुषामातुलानीत्यगम्यागमने कृच्छातिकृच्छौ चाद्रायणमिति "। संवतः " सविभार्या समारुह्य वधू चेव हि मानव । अहोरात्रोपितो भूत्वा तप्तकृच्छ्रद्वय चरेत् ॥ चतुर्विंशतिमते मातुश्च स्वनिया गत्वा पितृव्यतनया तथा । तप्तकृच्छ्र प्रफुति पट्टान तत्सुतासु च ॥ " गुरोर्दुहितर गत्वा पराक च समाचरेत् । भागिनेयीं द्विजो गत्वा चरेच्चाद्रायणव्रत ॥ मातुलम्य सुता गत्वा पितुश्च स्वस्त्रिया तथा । प्राजापत्य प्रति हारीतवचन यया ।। मातुश्च स्वम्रिया गत्वा भार्या गत्वा तु कामत । पितृव्यतनया चैव सपाद कृच्छ्रमाचरेत् ॥ " दौहिनी पुरतनया चरेच्चाद्रायणनत । तत्सुता तत्स्नुपा गत्वा पराक तु समाचरेत् ।। १० “ सबधिन स्त्रिय गत्वा पाढकृच्छ्र समाचरेत् । विधवागमने कृच्छ्रमहोरात्रममन्वित ।। " आचार्यस्य पराक तु बौधायनवचो यथा ॥ " सखिभार्या समारह्य जातिम्वननयोपित । स कृत्वा प्राकृत कृच्छ्रपाद कुर्यात्तत पुन । कुमारीगमने विप्रश्वरेच्चाद्रायणरत । पतिता तट्विनो गत्वा तदेव नतमाचगेदिति ॥ ॥ वृहन्मनुः " मातुर्मातृगमने पितृमातृगमे तथा । एताम्त्वकामतो गत्वा विनश्चाद्रायण चरेत् " ॥ संवतः " अपती मातुलानी च म्बसार नान्यमातृजाएता द्विन स्त्रियो गत्वा तप्तच्छ समाचरेत् । इत्याद्यनेक्स्मृतिवचनानि सत्रधसन्निविप्रापेक्षया योजनीयानि । गौतमः (२२।२९ ३२) "द्वे परदारे । त्रीणि श्रोत्रियस्य । द्रव्यलाभे वोत्सर्गो गमयेदिति " 1 तथा यद्दत्त धन तदुत्स्रष्टय । तदीय तवाप्रत्यर्पणमित्यर्थ । वार्षिक प्राकृतनतमुत्त्वा स एव “ उपपातकेषु चैवमिति "(३४)। यमः " द्वे वर्षे परभार्यास त्रीणि श्रोनियपत्नीविति" । तत्रेय व्यवस्था । स्तुकाले कामतो नातिमानब्राह्मणीगमने वार्षिक । तरेव गुणविशेषशालिन्या द्वे वर्षे । तादृश्या एव श्रोत्रियभार्याया गमने प्रीणि वर्षाणोति । अथवा श्रोत्रियगुणवद्राह्मणक्षत्रियादिभार्याविषयत्वेनैतानि व्यवम्यापनीयानि । अत एव ३० शंखः “ वैश्यायामरमणि सक्त्मर ब्रह्मचर्य विपण वाऽनुतिष्ठेत् । क्षत्रियाया वे वर्ष त्रीणि ग्रामण्या वैश्यापच्च शूद्रायामिति "। वैश्यावञ्चेति ब्रामणपरिणीताया। शूद्रपरिणीताया यथास्थान वा २० १-गमन इत्यपरकार ।

·७८ व्यभिचरितक्षत्रियावैश्यागमने। [प्रायश्चित्त- " तु पण्मासिकमेव । शूलपाणिस्तु सच्यां वैश्यवत् । असच्यां पाण्मासिकमित्याह । तेन क्षत्रियागमने द्विवार्षिकमेव । तदाह प्रजापतिः "विनो नृपस्य भार्यायां यत्करोति समागमे । तदेव क्षत्रियस्यापि कुर्यादत्रैव संगम" ।। इति । एवं क्षत्रियस्य वैश्यादिखीषु क्रमेण वार्षिकं पाप्मासिकं च । एवं वैश्यस्यापि वैश्याशूद्यो- ५ पिपाण्मासिके । शूद्रस्य शयां पाप्मासिकमेव । अनुपभुक्तागमन आपस्तंकः सवर्णायामनन्यपूर्वायां सत्सन्निपाते पादः पतत्येवमम्यासे पादः पादश्चतुयें सर्वमिति " ॥ अनुपभुक्तायां एकम्या श्रोत्रियपल्यां द्वादशाब्दं । अनन्यपूर्वायामित्युक्तरेकस्यामेव चतुरम्यासे नेदं प्रायश्चित्तं किंतु पादपादन्यूनं कल्प्यमिति शूलपाणिविज्ञानेश्वरी । व्यभिचरितक्षत्रियावश्यागमने संवतः १. “ क्षत्रियां वाऽथ वैश्यां वा गच्छेद्यः काममोहितः । तस्य सांतपनं कृच्छ् भवेत्तत्पापमोचक"। तत्सवर्णानुलोमविषयं । यत्तु स एव “ विप्रामस्वनना गत्वा प्राजापत्यं समाचरेदिति "। तव्यभिचरितबामणीविषये ब्राह्मणम्य । यत्तु वसिष्ठः (२१॥१६) " ब्राह्मगश्चेदप्रेक्षापूर्वक ब्राह्मणदारानभिगच्छेन्निवृत्तधर्मकर्मण कृच्छो निवृत्तधर्मकर्मणोऽतिकृच्छ्" इति।अप्रेक्षा अनानी निवृत्तधर्मकर्मणो दारानित्यन्वयः । ब्राह्मणम्य म्वैरिण्यां प्रायश्चित्तमाह यमः १५ “ ब्रात्मणो ब्रामणीं गत्वा द्विने दद्यान्मृगानिनं । क्षत्रियायां धनुर्दद्याद्वैश्यायामायसी शिलां ।। शूद्रां गत्वा तथा विप्र उकुंभ द्विगातये । त्रिरात्रोपोपितः स्नात्वा दद्यात्सम्माननी तथेति"। " अत्र त्रिरात्रोपोपितः स्नात्वेति ” प्रत्येक संवध्यते । एतच्च बंधकीविषयमित्यन्ये । स्वैरिण्यां प्रायश्चित्तांतरमाहतुः शंखलिखितौ " स्वैरिण्यां वृपल्यामवकीर्णः सचैलग्नात उकुंमं ब्राह्मणाय दद्याद्वैश्शायां चतुर्थकालाहारो ब्राह्मणान् भोजयेत् । क्षत्रियायां २० त्रिरात्रोपोषितो यवाहक दद्याद्ब्राह्मण्यां त्र्यहमुपोपितो घृतपात्रं दद्यादिति " । कल्पतरु- कारस्तु 'प्रकीर्णास्वेवमस्वतंत्रास्विति वाक्यशेष पपाठ । प्रकीर्णा केनचिनवरुद्धा । अम्वतंत्रा त्ववरुद्धा । तदेवं द्विविधस्वैरिणीगमनेऽप्येतदेव प्रायश्चित्तमित्यर्थः । शूलपाणिस्तु " स्वरिण्यां धृपल्यामवकीर्ण " इत्यत्र प्रसूत इति पठित्वा प्रसूत इत्यनेन परिण्यामपत्यो- त्पादनेऽप्येतदेव प्रायश्चित्तमित्याह । तन्न । तादृशपाठम्य कल्पतरुप्रभृतिष्वदृष्टत्वात् । २५ गर्भोत्पादने द्विगुणप्रायश्चित्तस्य वक्ष्यमाणत्वाच्च । वंधकीगमने तु पत्रिंगन्मते :" ब्रामणी बंधकीं गत्वा किंचिद्दद्याब्दिनातये । रानन्यां च धनुर्दद्याद्वैश्यां गत्वा तु कैतकं ।। शूद्रां गत्वा तु वै विप्र उकुंभं द्विजातये । दिवसोपोषितो वा स्याद्दद्याद्विप्राय भाननमिति"। किंचिदष्टमुष्टयात्मकं धान्य " अष्टमुष्टि भवेत्किचिदिति" स्मृतेः । प्रायश्चित्तांतरमाह प्रचेताः "बंधकीगमने उपम्पृश्य प्राणायाम कुर्यात् । ब्राह्मणबंधकी गला कमंडलं दद्याक्षत्रिय की १ई-द।

·मयूख ] म्वैरिणीवधक्योर्लक्षणम् । ५ मायुध वैश्यवधी प्रतोदमिति " । अत्र त्रिषु वर्णनयोपादानात्प्रथम शूद्रबधकीपर । स्वैरिणी बधक्योर्लक्षणमुक्त स्मृत्यंतरे " चतुर्थे स्वैरिणी प्रोता पंचमे बधकी मतेति"।महाभारतेऽपि अत पर स्वैरिणी स्यात्पचमे बधरी तथेति " । यत्तु मनुः ( २०१७ ) शूद्रा शयनमारोप्य ब्राह्मणो यात्यधोगति। जनयित्वा सुत तम्या ब्राह्मण्यादेव हीयत" ॥ इति तत्पापगौरवपर । एतानि च प्रायश्चित्तानि गर्भानुत्पत्तिविषयाणि । तदुत्पत्ती तु यद्विशेपे यत्प्रायश्चित्तमुक्त तदेव तत्र द्विगुण कर्त' य । तथा चोशनाः “ गमने तु व्रत यत्स्यादगर्भे तु द्विगुण भवेदिति " । आपस्तंवः - चाडालमेदश्वपचक्पालव्रतधारिणा । अकामत स्त्रिय गत्वा पराकव्रतमाचरेत् ॥ "कामतस्तु प्रसूतो वा तत्समो नात्र संशय । स एव पुरुषस्तस्या गर्भो भूत्वा भिनायत" ॥इति । कामत प्रस्तो वेति यथा कामतो द्विगुणमुक्त तथा गर्भेऽपीत्यर्थ । चतुर्विंशतिमते १० तु जातिभेदेन गर्भप्रायश्चित्तविशेष उक्त " ब्राह्मणीगमने कृच्छू गर्ने सातपन स्मृत । राज्ञीगर्भे पराक स्याद्विगर्भे तु व्यहाधिक ।। “शूद्रगर्भे द्विन कुर्यात्तद्वच्चान्द्रायण स्मृत । चाडाल्या गर्भमारोप्य गुरुतल्पव्रत चरेदिति" ॥ तत्रैव " वृपल्यामभिनातस्तु त्रीणि वर्षाणि चतुर्थकारसमये नक्त भुजीतेति " । एतच्च कामतोऽत्यताम्यासेन गर्भोत्पत्तौ । अभिनात । उत्पादितगर्भ । यत्तु हारीतः १५ "ब्राह्मणो वृषली गत्वा व्यह भवति स्तकी । अथास्या गर्भमाधत्ते ब्राह्मण्यादवकीर्दीत " ।। इति। तथा "ब्राह्मणो वृपलीं गत्वा सद्यो गच्छेदधोगति । अथाम्या गर्भमाधत्ते पतत्याशु न सशया इति । तदेतानि पापगौरवर यापनपराणि । कण्वः "प्रसूतो यस्तु वेश्याया भैक्षभुड्भियतेन्द्रिय । शत सहस्रमम्यम्य सावित्रीमेति शुद्धतामिति" ।। अत्र कैवर्ती रजकीं चापि वेश्या चापि गतो नर ।प्रानापत्यविधानेन कृच्छ्रेणैकेन शुद्धयतीति"॥ २० शातातपवाक्ये वेश्यासमभिव्याहृतवैवादिपु गर्भोत्पादेऽपीदमेव प्रायश्चित्तमिति । प्राति लोम्यव्यवाये तु शख “प्रातिलोम्ये वध पुसो नार्या वर्णादिवर्तनमिति "1वध प्रायश्चित्त दडश्च । नार्या वर्णादिवर्त्तनं तु ययोक्तप्रायश्चित्तमनिच्छत्या । वधे प्रकारविशेषमाह वसिष्टः (२१।१५) “शूद्रश्चेब्राह्मणीमभिगच्छेद्वारिणैर्वेष्टयित्वा शूद्रमग्नौ प्राम्यद्राह्मण्या शिरसि वपन कारयित्वा सर्पिपाऽभ्यज्य नग्ना खरमारोप्य महापथमनुसबानयेत्प्ता भवनीति विज्ञायते। वैश्यश्चे २५ ब्राह्मणीमभिगच्छेहोहितदर्वेष्टयित्वा वैश्यमग्नी प्राम्येद्राह्मण्या शिरसि वपन कारयित्वा मर्पिपाऽम्यज्य नग्ना गौरखरमारोप्य महापयमनुसबानयेत्पता भवतीति विनायते । रामाय १ पसनसयईर-व्याख्यान ।

·८० प्रतिलोमागमने । रजस्वलागमने । [प्रायश्चित्त- C 6 श्चेब्राह्मणीमभिगच्छरसर्वेष्टयित्वा क्षनियमग्नौ प्राम्यद्राह्मण्या शिरसि वपन कारयित्वा सर्पिपाऽभ्यज्य नग्ना खरमारोप्य महापथमनुसनाजयेत्पता भवतीति विज्ञायते । एव वैश्यो रानन्याया शूद्रश्च रानन्यवेश्ययोरिति " । महापयनाजन दड प्रायश्चित्त च । पूतत्वोक्ते रिति मिताक्षराया अपरा तु प्रायश्चित्तयोग्यति व्यारयात । एतच कामतोऽशाम ५ तस्तु रुद्रस्य मरणवैकल्पिक्चतुर्विशत्यव्दाद्धं द्वादशाब्द। शूद्रस्यैव क्षत्रियावैश्ययोर्नववार्षिक- पड्डार्षिके या । यत्तु वृद्धप्रचेताः शूद्रम्य नात्मणी मोहाद्रत शुद्धिमिच्छत । पूर्णमेतद्न्त देय म ता यम्माद्धि तम्य सा॥ पाढहान्यान्यवर्णामु गत सार्ववणिक । प्रायश्चित्तमिद देयमगम्यागमने क्रमात् " || एतदिशा वैश्य याज्ञानतो विप्रागमने नवाब्द । क्षत्रियस्य तु पडद । एवमेव शूलपाणिरपि । १० यत्तु माधवीये संवर्गः " क्यचिट्टाह्मणी गच्छेत् क्षत्रियो वैश्य एव वा । गोमत्रयावकाहारो मासेनकेन शुद्धयति । इति । तदत्यतयभिचारितायामकामतो गमने ज्ञेय । मिताक्षरायां त्याद्यश्लोरोत्तरार्द्धमेव । कृच्छू सातपन वा म्यात्प्रायश्चित्त विशुद्धये ॥ इति । रजस्वलागमने प्रायश्चित्तमाह योगी " निराताते पृत प्राश्य गत्वोढक्या विशुद्धयति " । निराजोपयासात इत्यर्थ । १५ इदमकामत सकृद्तौ । अत्रैव कल्पतरौ शंखलिखितो " रजस्वलावधूताभिगमने विरा- त्रोपवाप्तो गुडप्राशन "। कामत सकृद्गमने शातातपः "रनम्बलगमने सप्तरात्रमिति"। यत्तु वसिष्ठः ॥ रजस्वलायनाये शुस्मृगम दयाकृष्णपिंगलमिति " । यदप्यापस्तवः "उदक्या यदि गच्छेत्त ब्राह्मणो मदमोहित । प्राजापत्येन शुद्धयेच्च ब्राह्मणाना च भोजनादिति" ।। तदकामतोऽम्यासे कामत सकृद्गती न । कामतोऽत्यतानपन्छिनाभ्यासे कामत सकती २० च । कामतोऽन्यतानच्छिताम्यासे तु शंखः " पाद तु शूद्रहत्यायामुदक्यागमने तथेति" । कामतोऽभ्यासमात्रे तु संवतः रजस्वग तु यो गच्छेदार्भिणी पतिता तथा। तस्य पापम्य शुद्धयर्थमतिकृच्छ्विशोधनमिति दिनभेदात्प्रायश्चित्तविशेषचतुर्विशतिमते रजम्बग तु यो गच्रेत्पराक तु ममाचरेत् । सातापन द्वितीयेऽन्हि प्रानापत्य परेऽहनीति"। २५ 'सातापनो महासातपन' इति मदनपारिजाते । यत्त माधवीये शातातपः" अनुदरम्न पुरीपररणे श्वपारम्पर्श सवैग्नान महायातिहोमश्च रनम्वनगमने चैतडेवेति । तद कामत प्रवृत्तम्य रेत सेर्वानिवृत्ती बोध्यम् । कामतरत्वेनद्वेष द्विगुण । यत्तु विष्णुना ( ३६१७) - ·मयूख ] अत्यनागमनप्रायश्चित्त । । ३६७) "स्वसु सख्या सगोनाया उत्तमवर्णाया रजस्वलाया शरणगताया प्रव्रजिताया निक्षिप्ता- याश्च गमनमित्येतान्यनुपातकानी" त्यनेन रजस्वला गमने अनुपातकप्रायश्चित्तमुक्त तच्छोनिय- पल्या कामतोऽत्यतानवृच्छिन्नाम्यासविषय । एतानि च रजस्वलान्तर्वन्यादिगमनप्रायश्चित्तानि स्वपल्यामेव । परपल्या तु तादृश्या पारदा-प्रायश्चित्तैर्विजातीय समुच्चीयते । सानात्ये तु अधिरेन न्यूनस्य प्रसगसिद्धि । साम्ये तु तनमिति । एव विधवादिगमनेऽपि योज्य । तत्र प्रायश्चित्त चतुर्विशतिमते " विधवागमने कृच्छ्रमहोरात्रसमन्वित । व्रतस्थागमने कृच्छ्र सपाट तु समाचरेत् " ॥ अर्थात्यजागमनप्रायश्चित्तं । आपस्तंवः " रजक्श्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च । केवर्तमेदभिल्लाश्च सप्तैते त्वत्यना स्मृता ॥ बृहत्संवतः "रजम्याधशैल्पवेणुचर्मोपनीविनी |एताम्तु ब्राह्मणो गत्वा चरेच्चाद्रायणद्वयमिति"।१० आपस्तंवः "ग्लेच्छी नटी चर्मकारी रजकी बुरडी तथा । एतामु गमन कृत्वा चरेचाद्रायणद्वयमिति"। इद च विप्रस्य कामत सकृद्मने । क्षत्रियादेस्तु पादपादहीन कल्प्य । संवतः " रनव्याधशैल्पवेणुचर्मोपनीविना । स्त्रियो विप्रो यदा गच्छेत्कृच्छू चाद्रायण चरेदिति'। तदकामत । अग्रवाहापस्तंकः "बडालमेदश्वपचकपाल स्तचारिणा। अकामत स्त्रियो गत्वा पराकव्रतमाचरेदिति ।। यत्तूशनाः "कापालिकान्नभोक्तणा तन्नारीगामिना तथा। ज्ञानात्कृच्छ्ाब्दमुद्दिष्टमज्ञानादेदवद्वय"॥ तत्कामतोऽम्यासे । यत्तु शातातपः " कैवर्ती रजकी चैव वेणुचर्मोपनीविनी । प्रानापत्यविधानेन कृच्छ्रेणकेन शुद्धयतीति"॥ तच्छ्द्रपर ! अस्मिन्नेव विषये द्वित्रिगमनाम्यासे हारीतः "वैवी ध्वनिनी चैव याश्चान्या अत्यसभवा । कामतस्तु वासन्विन एतानेव समाचरेत् ।। " द्वौ मासौ भैक्ष्यभक्षेण द्वौ मासौ यक्यावकै । द्वौ मासौ पचगव्येन पम्मासाश्चरितनन । एव शुद्धिमवाप्नोति प्रायश्चित्तानुरोधत" इति ॥ये त्वत्यावसायिनश्वाडालादयस्तेषा स्त्रीगमने गुरुपाश्चित्तमुक्त गुरतल्पातिदेशे । एतासा च रनमायंत्यनखीणा मध्ये यदेवम्या व्यवाये प्रायश्चित्तमभिहित तत्सदृशत्वात्सर्वासु भवति । तया चोशनाः "बहूनामेधर्माणामेरस्यापि यदुच्यते । सर्वेमा तद्भवेत्कार्यमेरूपा हि ते स्मृता" ॥ इति । एतामु गर्मोत्पत्तौ तु विशेष उक्त उशनसा " चाडाल्या गर्भमारोप्य गुरुतल्पमत परेदिति" । एतच्च घनातिदेशान्नवाब्द । तच्चाकामत पुनरापस्तंकः अत्यनाया प्रमतम्य निष्कृति विधीयते । निर्वासन कृतावस्यतम्य कार्यममशय" इति । अय स्त्रीणां व्यभिचारे मायश्चित्तं । मनुः (१११७१) " यत्पुम परदारेषु १० १वअई-विना, न-जीविनी ।

·स्त्रीणां व्यभिचारे। [प्रायश्चित्त- " तच्चैनां चारयेद्रतमिति" । एतच्च याचनिकातिदेशात्पादोनमिति केचित् । पूर्णमेव तु युफै। तथा च गृहस्पतिः " यत्पुंसः परदारेषु समानेषु विधीयते । व्यभिचारेऽपि भर्तुः स्त्री तशेष समापयेदिति"। समानेप्वित्यनुलोमानामप्युपलक्षणार्थ । तच्च प्रातिलोम्यव्यवायव्यावृत्यर्थ । तत्र गुरुपाय- श्चित्तोक्तेः । भर्तुः पुंसः । अव्यवस्थितकल्पना त्वन्याय्यैवेति । अतश्च सवर्णानुलोमव्यवाये स्त्रीपुंसयोरौत्सर्गिक तुल्यं प्रायश्चित्तं । तस्य क्वचिदपवादस्तथा च संवतः बलात्प्रमथ्य भुक्ता चेद्दयमानेन चेतसा । प्राजापत्येन शुद्धिः स्यात्तत्तस्याः पावनं परमिति" । पराशरोऽपि (१०२६) सद्भुता तु या नारी नेच्छेती पापकर्मभिः । प्राजापत्येन शुद्धयेत ऋतुप्रस्रवणेन वेति"। १. वृहस्पतिरपि " अनिच्छंती तु या भुक्ता गुप्तां तां कारयेद्गृहे । मलिनांगीमधःशय्यां पिंडमात्रोपजीविनीम् ॥ "कारयेन्निप्कृति कृच्छ्रे पराकं वा समं गतां । हीनवर्णोपभुक्ता यात्याच्या पध्याऽपि वा भवेदिति"। समं समाननातीयं । अत्र सदुपगमे कृच्छः द्विरम्यासे पराकः । अम्यासे तु चांद्रायणं । तदाहोशनाः " व्यभिचारिणी भार्या कुवैलपिंडगुप्तां निवृताधिकारी चांद्रायणं पराकं १५ प्रानापत्यं चारयेदिति " । मनुः ( १९६१७७ ) "सा चेत्पुनः प्रदुष्येत्तु सदृशेनोपयंत्रिता। कृच्छ्रे चांद्रायणं चैव तदाऽस्याः पापशोधनमिति"। इदं चाकामतः । कामतस्तु द्विगुणं । यत्तु ऋष्यशृंग: "बलेन कामिता नारी सवर्णेन कथंचन । प्रायश्चित्तं त्रिरात्रं वै तस्याः शुद्धचर्थमदिशेदितिगा तदेतासेकात्प्रानिवृत्तौ द्रष्टव्यं । पराशरोऽपि ( १०।२५) २० बंदिग्राहेण या भुक्ता हत्वा वध्वा बलाद्भयात् । कृत्वासांतपनं कृच्छं शुद्धयेत्पाराशरोऽब्रवीत् ॥ इच्छया प्रवृत्तौ तु तस्याः पुतुल्यमेव प्रायश्चित्तं। तदाहतुः शंखलिखिती "इच्छया न्यभिचारिणी परदारेषु पुंसो विहितमेनां चारयेदिति" अंगिराः "व्रतं यच्चोदितं पुंसां पतितस्त्रीनिषेवणात् । तथापि कारयेन्मूदां पतिताऽऽसेवनास्त्रियमिति "n आसेवनादिति छेदः । एतच कामतः । अकामतत्त्वाह संवतः २६ " ब्रामण्यकामाद्गच्छेच्चेक्षत्रियं वैश्यमेव च । गोमूत्रयावकर्मासातदर्भाच विशुद्धचति ॥ "ब्राह्मण्याः शूद्रसंपर्के कथंचित्समुपागते । चांद्रायणेन शुद्धिः स्यात्तत्तस्याः पावनं स्मृतमिति ।। शूलपाणिस्त्वनिच्छतीविषयमेतदिति मासादिति वैश्ये क्षत्रिये त्वमिति । पत्रिंश- न्मतेऽपि " ब्राह्मणी क्षत्रियवैश्यसेवायामतिकृच्छू कृच्छातिकच्छौ चरेत् । क्षत्रिययोपितो ३०. ब्राह्मणरानन्यवैश्यसेवायां कृच्छ्राद्ध प्रानापत्यमतिकृच्छं च वैश्ययोषितो ब्रामणरानन्यवैश्य- - घ-कारयेत् । ३घ-पापा ।

·मयूख ] . ६ प्रतिलोमासु गमने । गर्भोत्पनौ। सेवाया कृच्छ्रपाद कृच्छार्द्ध प्रानापत्य च । शूद्राया शूद्रसेवने प्राजापत्य ब्राह्मणराजन्य- वैश्यसेवाया त्वहोरात्र कृच्छ्रार्द्धमिति " । वृहत्मचेताः " विप्रा शूद्रेण सयुक्ता न चेत्तस्मात्प्रसूयते । प्रायश्चित्त स्मृत तम्या कृच्छ्र चाद्रायणाय ॥ " चाद्रायणे द्वे कृच्छ्रश्च विप्राया वैश्यसगमे। कृच्छ्चाद्रायणे स्याता तस्या क्षनियसगमे ।। क्षत्रियाशूद्रसपर्के कृच्छ्र चाद्रायणद्वय । चाद्रायण सकृच्छ्तु चरेद्वैश्येन सगता ॥ शूद्र गत्वा चरेद्वैश्या कृच्छू चाद्रायणोत्तर। आनुरोम्यैन कुर्वीत कृच्छ्पादावरोपितमिति"॥ 'न चेत्तस्मात्प्रसूयत' इति सर्वत्र सबध्यते । "ब्राह्मणक्षत्रियविशा भार्या शूद्रेण सगता । अप्रनाता विशुद्धयाते प्रायश्चित्तेन नेतरा "॥ इति वसिष्ठोक्तेः ( २१।१२ )। पादाऽवोपत पादहान्या । श्या शूद्रगमने यत्प्रायश्चित्त तद्विदक्षत्रियवैश्यगमनपादार्द्धत्रिपादोन भवति । एव वैश्याया यद्वेश्यगमन उक्त तत्क्षत्रिय- १० विप्रगमने पादोनमद्धं च भवति । क्षत्रियाया यत्सात्रियगमने तद्विप्रगमने पादोनमित्यर्थ । गर्मोत्सत्तौ तु चतुर्विशतिमते " विप्रगर्भे पराक स्यात् क्षत्रियस्य तथैदव । ऐदव च पराक चवैश्यस्याकामकारत ॥ 'शूद्रगर्भे भवेत् त्यागश्चाडालो जायते यत । गर्भश्रावे धातुदोषैश्चरेच्चाद्रायणत्रय” ॥ एतच्च कामकारत इति विशेषणादकामत । कामत पुन पराकादिद्विगुण कुर्यात् । गर्भस्राव इति १५ शूद्रगर्भस्रावे । यदा तु सपूर्णशूद्रगर्भस्य प्रसवस्तदा प्रायश्चित्ताभाव । अप्रजाता विशुद्धयति प्रायश्चित्तेन नेतरा " इति वसिष्ठोक्तेः । यदा स्वाहितगभ॑व व्यभिचरति तदा गर्भपातशकया प्रसवोत्तरकालमेव प्रायश्चित्त कार्य । तदुक्त मिताक्षरायां स्मृत्यंतरे । अतर्वनी तु या नारी समेनोक्रम्य कामिता । प्रायश्चित्त न कुर्यात्सा यावद्गर्भो न निरसृत । "जाते गर्भे व्रत कुर्यात्पश्चान्मास तु यावक । न गर्भढोपस्तत्रास्ति सम्कार्य स यथाविधिरिति॥ १० अत्यनगमनेऽपि स्त्रीणा प्रायश्चित्तमुक्तं स्मृत्यंतरे । " चाडाल पुल्कस म्लेछ श्वपाक पतित तथा । ब्रह्मण्यकामतो गत्वा चाद्रायणचतुष्टय "। तथा "रजकन्याधशैल्पवेणुचर्मोपजीविन । ब्राह्मण्येतान्यदा गछेदकामानैदवद्वयमिति " ।। (१०।१९।१०)"घडालेन तु सपर्फ यदि गच्छेत्कयचनासशिख वपन कुर्याद्भुनीयाद्यावकोदन॥ "निरानमुपवास स्यादेवरान जले वसेत् । आत्मना समिते कूपे गोमयोदक्कदमे ॥ २५ "तन स्थित्वा निराहारा सा निरान तत क्षिपेत्। शखपुप्पीरखामूलं पत्र वा कुमुम फल ॥ "क्षीर सुवर्णसमिश्र क्वाथयित्वा तत पिबेत्। एकभक्त चरेत्पश्चाद्यावत्पुष्पवती भवेत् ।। " बहिस्तावच्च निवसेद्यावच्च इति तद्त । प्रायश्चित्ते ततश्वीर्ण कुर्याद्राह्मणभोनन ॥ "गोद्वय दक्षिणा दद्याच्छुद्धयै स्वायभुवोऽब्रवीदिति" एतच्चाज्ञानविषय । कामत सकृनमने तु ऋष्यशृंगः “ सप्टक्ता स्यादयात्यैर्या सा कृच्छ्ाब्द समाचरेदिति " । कामतोऽन्यतसपर्षे ३० ·अंत्यनादिन्यवाये। [ प्रायश्चित्त- ५. । तूशनाः "अंत्यनेन तु संपर्के भोनने मैथुने कृते । प्रविशेत्संप्रदीप्ताग्नौ मृत्युना सा विशुद्धयतीति ".। यत्तु शातातपः " म्लेछेनाधिगता शूद्रा अकामा या कथंचन । कृच्छ्त्रयं प्रकुर्वति ज्ञाने तु द्विगुणं भवेदिति ॥ अत्र च म्लेकग्रहणमेकवाक्योपात्तानां चांडालादीनामप्युपलक्षणं । ' बहूनामेकधर्माणामि त्युशनसो वाक्यात् । यत्तु संवतः "चांडालं पुष्कसं म्लेछंश्वपाकंपतितं तथा । एतान् गत्वा स्त्रियः श्रेष्ठाः कुर्युश्चांद्रायणं परमिति"। तदकामतोऽप्रवृत्तस्य रेतःसेकात्प्रानिवृत्तौ द्रष्टव्यं । आहितगर्भायाश्यांडालादिव्यवाये तु ऋष्यशृंगः १०. ॥ अंतर्वनी तु युवतिः संपृक्ता चांत्ययोनिना। प्रायश्चित्तं न सा कुर्याद्यावद्गर्भो न निस्सृतः।। "न प्रचारं गृहे कुर्यान्न चांगेषु प्रसाधनं । न शयीत समं भर्चा न वा भुंजीत बांधवैः ॥ "प्रायश्चित्तं गते गर्ने विधि कृत्वाऽऽब्दिकं चरेत् । हिरण्यमथवा धेनुं दद्याद्विप्राय दक्षिणामिति"। मानसिकवाचिकव्यभिचारयोः प्रायश्चित्तमाह वसिष्ठः (२११६-८) " मनसा भर्तुरतिचारे त्रिरात्रं यावकं क्षीरोदनं वा भुंजाना अध.शयीत ऊर्द्ध बिरानादप्सु १९; निमनायाः सावित्र्या चतुर्भिरष्टशतैः शिरोभिर्नुहुयात् पता भवतीति विज्ञायते । वासंबंधे एतदेव मासं चरित्या ऊ मासादम्सु निमगायाः साविच्या चतुर्भिरष्टशतैः शिरोभिर्नुहुयादिति। अष्टाधिक शतमष्टशतं । तै धतुर्भिः शिरसीत्यर्थः । इदं च मानसिकन्यभिचारे प्रायश्चित्तं रजोदर्शनादर्वान्यवहार्यत्वसिद्धये।रजोदर्शने तु सति तेनैव शुद्धिः। तथा च मनुः (१।१०७) मृत्तौयैः शुध्यते शोध्यं नदी वेगेन शुद्धचति। रजसा स्त्री मनोदुष्टा सन्यासेन द्विजोत्तम" ॥ २०. इति । अंत्यनादिव्यवाये तु पराशरः होनवोपभुक्ता या सांऽक्या वध्याऽपि वा भनेदिति " । अंकनपक्षे त्याग एव चतवस्तु परित्याज्याः शिष्यगा गुरुगाच या । पतिनी च विशेषेण मुंगितोपगता च येति"। वसिष्ठोक्तेः ( २१३१०)। जुगितः प्रतिलोमनः । अत्र च विशेषविधानात् परित्यागी गृहानिर्वासनमेव । अन्यत्र तु " विप्रदुष्टां श्रियं भर्ती निरुध्यादेकवेश्सनीति "(२।१७६) २५ मनूक्तो विरोधः । याज्ञवल्क्योऽपि ( आ. ७०) " हृताधिकारां मलिनां पिंडमानोपनीविनी। परिमतामयःशय्यां वासयेद्वयभिचारिणीमिति "। अत्र च वासनं वैराग्यनननार्थमेव । यत्तु चतुर्विशतिमते " स्त्रीणां नास्ति परित्यागो ब्रह्महत्यादिभिविना । तत्रापि गृहमध्ये तुप्रायश्चित्तानि कारयेत् ॥ " परित्यक्ता चरेत्पापंवव्हल्से वाऽपि किंचन । तत्पापं शतधा भूत्वा बांधवाननुगच्छतीति"॥ ३० तद्गर्भानुत्पत्तिपरं । तयुकायास्तु परित्यागमाह पराशरः (१०३०) " । * १व-मि।२३-मि।

·मयूखः] पशुगमने। .. - " जारेण जनयेद्भ मृते व्यक्त गते पतौ । ता त्यनेदपरे राष्ट्रे पतितां पोपकारिणीमिति"॥ अपरे राष्ट्र इत्युक्ते गृहानिष्काशनं गम्यते । अत एव चतुर्विंशतिमते " चतस्त्र एव संत्याज्याः पतने सत्यपि स्त्रियः । श्वपाकोपहता या तु भर्तृभी पतिपुत्रगोति ।। अत्र च शिष्यगादीनां त्यागो गर्भविषय एव " व्यभिचारादृतौ शुद्धिर्गर्भे त्यागो विधीयते । गर्भभर्तृवधादौ च तथा महति पातक " ॥ इति याज्ञवल्याक्तेः ( आ. ७२ )। गर्भ शूद्रादिकृतः । "ब्राह्मणक्षत्रियविशां भार्या शूद्रेण संगता । अप्रनाता विशुद्धयंति प्रायश्चित्तेन नेतरा" इति वसिष्ठस्मरणात् ( २१।१२) । शूद्रग्रहणं प्रतिलोमनोपलक्षणार्थ तत्रैवर्णिकव्यावृत्यर्थ । तेन शिष्यगागुरुगयोरपि त्रैवर्णिकयो प्रसवेन त्यागः । अयं च त्यागो न गर्भमात्रे किंतु प्रसवमात्र इति प्राठ्याख्यातं । अयमेवाभिप्रायो माधवाचार्या । मिताक्षरायां १० तु व्यवहारनिरोध एव त्यागशब्देनोक्तो न तु गृहान्निर्वासनमाति । इति स्त्रीप्रायश्चित्तं ॥ अथ पशुगमने शंखलिखितो “ तिर्यग्योनिषु गोवर्ज सचैलस्नातो यवमभारं दद्यात् । इदमकामतः | कामतस्तु जावाल: " इतरेषां पश्नां तु कृच्छ्पादो विशोधनमिति "। कामतोऽभ्यासे सवतः “ पशुवेश्याभिगमने प्राजापत्यं विधीयते " । शुनीगमने विशेष- १५ श्चतुर्विंशन्मते "शुनी चैव द्विजो गत्वा अतिकृच्छ्रे समाचरेदिति " । यत्तु गौतमः ( २२।३६ ) "अमानुषीषु गोवजंत्रीषु गमने कप्मांडैघृतहोम " इति तत्कामाकामसकृ- दम्यासेप्वष्टाविंशत्यष्टोत्तरशताष्टोत्तरसहस्रादिसंख्यया योज्यं । अथ गोगमने । पराशरः (१०।१६) । " गोगामी च त्रिरात्रेण गामेकां ब्राह्मणे ददत् । इदमकामतः सकृद्मने । कामतो विष्णुः (५१३) "गोवतं गोगमने च"। कामतोऽभ्यासे २० तु शंखलिखितो " गोप्ववकीर्ण संवत्सर प्रानापत्यं चरेदिति" । यत्तु गौतमः "गवि गुरुतल्पसम" इति तज्ज्ञानादाजन्माम्यासे। अथ व्रतलोपे। योगीश्वरः (आ.२८०) " अवकीर्णी भवेद्गत्वा ब्रह्मचारी तु योषितं । गर्दभं पशुमालम्य नैर्ऋतं स विशुद्धयति" | मनुः ( १११११८-११९) " अवकीर्णी तु काणेन गईभेन चतुप्पथे । पाकयज्ञविधानेन यनेत निति निशि ॥ हुत्वाऽसौ विधिवद्धोमानंततश्च समित्यूचा । वाविद्गुस्वन्हीना जुहुयात्सर्पिषाऽऽहुतीः । " एतस्मिन्ननसि प्राप्ते वसित्वा गर्दभानिनं । सप्तागारं चरेद्भक्ष स्वकर्म परिकीर्तयन् (१२२)। "तेभ्यो लब्धेन भैक्षेण वर्तयन्नेककालिकं । उपस्पृश्यंत्रिषवणमब्देन स विशुद्धयति" (११)॥ पाकयज्ञविधानं । अथ पशुकल्प इत्याश्वलायनायुक्तं । अनाहुतीरिति बहुवचना- १ घयईर-श्रीगमने .

·अवकीर्णी। [प्रायश्चित्त- स्कपिनलन्यायेनाहुतित्रयमेव ज्ञेयं । वसिष्ठोऽपि । (२३।१-३) "ब्रह्मचारी चेस्त्रिय- मुपेयादरण्ये चतुप्पये लौकिक सौ रक्षौदैवतं गईभं पशुमालभेत् । नैर्ऋतं वा चरुं निपेत् । तत्र तस्य जुहुयात् । कामाय स्वाहा । कामकामाय स्वाहा । रक्षौदेवताभ्यः स्वाहेति । अत्र गईमयागात्पूर्व वायवे स्वाहेत्यादिचतुर्भिराज्यहोमः । गर्दभयागोतरं समासिंचत्वित्यूचा ५ होम इत्यपराः । अत्र पशोरसंभवे घरुरिति विज्ञानेश्वरः । श्रोत्रियस्य पशु श्रोत्रि- यस्य चरुरिति । माधवः । अयं चामावास्यायां कार्यः । तथा च तैत्तिरीयश्रुतिः ५.यो ब्रह्मचार्यवकिरेदमावास्यायां राज्यामग्निं प्रणीयोपसमाधायेत्यादि " । एतच्च कामत एव । कामतो रेतसः सेकमिति ' निमित्तवाक्ये मनूक्तेः ( १९।१२०)। अत्राशक्तस्य तया प्रोत्साहितस्य वा योगीश्वरोक्तो गर्दभयाग एव । शक्तस्य तु मनूक्तयागाब्दिकतपसोः १० समुचयः। समुयच्चमेवाह गौतमः (२३३१७) " गईभेनावकीर्णी नितिं चतुप्पथे यनेत् । तत्याजिनमूलवालं परिधाय लोहितपात्रः सप्त गृहान् भैक्षं चरेत् कर्माचक्षाणः संवत्सरेण शुद्धयेदिति ।। इदं च वार्षिकं व्रतमश्रोत्रियविप्रपत्न्यां श्रोत्रियवैश्यपत्न्यां च । यत्तु शंखलिखितौ " गुप्तायां वैश्यायामक्कीर्णः संवत्सरं त्रिषवणमनुतिष्ठेत् क्षत्रियायां दे वर्षे ब्राह्मण्यां त्रीणि वर्षाणीति " तद्ब्राह्मणीक्षत्रिययोः श्रोत्रियभार्ययोरविकरणे ज्ञेयं । यत्तु १५ पैठीनसिः ॥ अवकीर्णी गर्दभागिनं वसेत्संवत्सरं प्राजापत्यं चरेदिति ॥ तन्मान्य- शूद्रमार्याविषयं । स्वैरिण्यादिमिरवकिरणे त्वाहतुः शंखलिखितौ " स्वैरिण्यां वृपल्या. मवकीर्णः सचैलनात उदकुम्भं दद्यात् । ब्राह्मण्यां वैश्यायां चतुर्थकालाहारो ब्राह्मणान् भोग- येत् ।यवसमारं च गोभ्यो दद्यात् । क्षत्रियायां त्रिरात्रमुपोषितो घृतपात्रं दद्यात् । ब्राह्मण्यां पात्रमुपोषितो गां दद्यात् गोप्ववकीर्णः प्राजापत्यं चरेत् । पण्डायामक्कीर्णः पलालभारं २० सीसकमाष च दद्यादिति" । कल्पतरी हारीतः " तस्मात्स्त्रीप्ववकीर्णः निळत्या एव चतुप्पथे गद्देभं पशुमालभेत् । भूमौ पशुपुरोडाशपणमवदानः प्रचर्य प्राक् स्विष्टकृत आज्यस्य नुहोति । कामावकीर्णोऽस्मि कामकामाय स्वाहा कामावश्नोऽस्म्यवपन्नोस्मि कामकामाय स्वाहा । कामाभिवृद्धोऽस्म्पभिवृद्धोऽस्मि कामकामाय स्वाहा । कामाभिदुग्धोऽस्म्यभिदुग्धोऽस्मि कामकामाय स्वाहा । २५ “ समासिंचंतु मरुतः सर्मिद्रः सबृहस्पतिः । समायमग्निः सिंचतु यशसा ब्रह्मवर्चसेनेति " तां छवीमूर्धवाला परिधाय मृन्मयं पात्रमादाय सप्तागारं भैक्षं चरेत् । वर्म परिकर्तियन प्रयोदशे मासे पूतो भवतीतिगाछवी चर्म | विशेषमाह बौधायनः (२२२९-३१) "यो ग्रह्मचारी स्त्रियमुपेयात्सोऽवकीणी गईभपशुमालभेत्। नैऋतः पशुपुरोडाशो रक्षोदेवतो यम- दैवतो वा मिश्रात्प्राशिवमप्ववदानैश्चरतीति विज्ञायते । अयापकीर्ण्यमावास्यायामग्निमुप- ३० समाधाय सम्यक् परिस्तीर्य दाविहीमकी परिवेष्टां कृत्वा द्वे आहुती नुहोति कामावकीर्णोs- १ज्ञ-बाय २ घयर-श्रवणम् । ३ इक्ष-वर्ष । ४ यरघ-ताउता । ५ ज्ञ-या। • ज्ञस। ८ यरप-बेश। । . - ·मयूखः ] स्वप्ने रेतस उत्सर्गे। स्म्यवकीर्णोऽस्मि कामकामाय स्वाहा कामायाभिदुग्योऽस्म्यभिदुग्धोऽस्मि कामकामाय स्वाहा इति हुत्वा करौ तिर्यगभिमंत्रयेत् समासिंचत्विति " । परिवेष्टेतिकर्तव्यता स एव "अथ ब्रह्मचर्यव्रतमवकिरेन्मांसं वाऽश्नीयास्त्रियं चोपेयात्सर्वास्वातिप्वंतरागारेऽग्निमुपसमाधाय संपरिस्तीर्य प्रायश्चित्ताज्याहुतीर्नुहोति । कामेन कृतं कामः करोति कामायैवेदं सर्वान् योगान् कारयति तस्मै स्वाहा । मनसा कृतं मन्युत एवेदं सर्वोऽयं कारयति तस्मै स्वाहा । जयाप्रभृति- सिद्धमाधेनुवरप्रदानात् । अपरेणाग्निं कृष्णाजिनेन प्राचीनग्रीवेणोत्तरलोनामावृत्य वसति व्युष्टायां मघनादात्मानमपकृप्य तीरं गत्वा स्नात्वा आचम्याभिमंत्र्यौब्लिंगाभिर्वारुणीभिर्हिरण्य- वर्णाभिः पावमानीभिरिति माजयित्वांत लगतोऽघमर्षणेन पोडश प्राणायामान धारयित्वो- त्तीर्य वास.पीडयित्वाऽन्यद्धौतं वासः परिधायाचम्य प्रसिद्धमादित्योपस्थानं कृत्वा आचार्यस्य गृहानेति । जयापदेन जयाहोमाः प्रभृति नाग्निर्भूतानामधिपतिरित्यादिसाध्याः होमाः । १० अतो जयाहोमाद्धेनुवरप्रदानांतमत्र कुर्यादित्यर्थः । अपरेणाग्निमग्निपश्चिमभागे वसतीत्यस्याने रात्राविति शेषः । न्युष्टायामिति उषःकाले जघनात्कृष्णाजिननघनप्रदेशादात्मानमपकृप्य निःसार्येत्यर्थः । शंखलिखितौ " सप्तरात्रेणावकीर्ये क्षाग्निकार्ये कुर्वन्सद्यः कामादुत्सर्गे रेतसोऽन्यत्र स्वप्नात्तत्र प्रायश्चित्तं महाव्याहृतिभिर्नुहुयादोपूर्विकाभिः संवत्सरं वा नक्तं भैक्ष चरेत् । चतुर्थकाले मितभुक् गायत्री वा सवनानुगा नपेदिति" । महाव्याहृतिहोमोऽत्र लघुत्वा- १५ मैक्षाग्निकार्याकरणे। संवत्सरं वेत्यादिना च प्रायश्चित्तद्वयमुक्तं तत्पूर्वोक्तसंवत्सरव्रतसमानविषयं । वत्सरानुगां वत्सरपर्यंतमित्यर्थः । स्वप्ने रेतस उत्सर्गे मनुविष्णू (वि.२८।११ म.२।१८१) " स्वप्ने सित्त्वा ब्रह्मचारी द्विनः शुक्रमकामत ।स्नात्वाऽर्कमर्चयित्वा त्रिः पुनम मित्मृचं अपेत् ।। दिवा स्वप्ने उत्सर्गे बलादुत्सर्गे च नैतियागमात्रं "एतदेव रेतस उत्सर्गे दिवा स्वप्ने वेति " वसिष्ठेन यागमात्रातिदेशात् ।कृच्छ्रचांद्रायणादिवतांतरेप्वतिदिष्टब्रह्मचर्येषु रेत स्कंदनेऽपीदमेव। २० 'व्रतांतरेषु चैवमिति । तेनैवातिदिष्टत्वात् । इदमेव च दीक्षितस्यापि । वानप्रस्थयत्योरपि रेतःस्कंदने आह शाण्डिल्य: "वानप्रस्थो यतिश्चैव खंडने सति कामतः । पराकत्रयसंयुक्तमवकीर्णिवतं चरेत् " ॥ इदं च ब्रह्मचर्यातिदेशेऽवकीर्णिव्रतं गुरुत्वात् परस्त्रीगमन एव । कश्यपः सूर्यस्य त्रिनमस्कारं स्वप्ने सित्वा गृही चरेत् । वानप्रस्थो यतिश्चैव त्रिः कुर्यादघमर्षण" || २९ स्त्रीसंभोगमंतरेण कामादुत्सर्गे तुकण्वः " यत्रोत्सर्ग गृही कृत्वा वारुणीभिरुपस्पृशेत् । वानप्रस्थो यतिश्चैव चरेचांद्रायणत्रयं "। १ ईनघ गनिम । १ धईयर-अमात्य । ३ स-सज्या । ४ ज्ञ-सराण ५ पयर-कार्यधरणे ६श-दामात्र।

·वानप्रस्थयतिनैष्टिकादिषु । [ प्रायश्चित्त सप्तरानं संध्यादि । त्यागेनावकीर्णत्वे तु गृहस्पतिः " संध्योपासनमुद्दिष्टं प्रथमं ब्रह्मचारिणः । अग्नीधनं भैक्षचयां चैतत्कुर्वीत प्रत्यहं । अस्य त्रयस्य करणाहुती रोगविवर्जितः । अकीणिवतं कुर्यात्सप्तरात्रं न संशयः याज्ञवल्पयोऽपि ( प्रा. २८१) " भैक्षाग्निकार्ये त्यत्वा तु सप्तरात्रमनातुरः । कामावकीर्ण इत्याभ्यां हुत्वा चाज्याहुतिद्वयं ॥ " उपस्थानं ततः कुर्यात्समासिंचंत्वनेन तु " ॥ कामावकीर्ण इत्येतो पूर्वमुक्ती समार्सिचंत्विति च । इदं च कार्यव्यासंगादिनाऽम्न्यादित्यागे । तदभावे तु अकृत्वा भैक्षचरणमसमिध्य च पावकं । अनातुरः सप्तरात्रमवक्रीणिवतं चरेदिति " ॥ मनूक्तं ( २।१८७) बोध्यं । नैष्ठिके विशेषमाह हारीतः १० "उपकुर्वाणस्तु यत्कुर्यात्कामतोऽकामतोऽपि वा । तदेव द्विगुणं कुर्याद्ब्रह्मचारी तु नैष्ठिक"।इति । एतानि चावकीर्णिप्रायश्चित्तानि त्रैवर्णिकस्यापि ब्रह्मचारिणः समानानि । "अवकीर्णा द्विजो राना वैश्यश्चापि खरेण तु।इष्ट्वा भैज्ञाशिनो नित्यं शुद्धयंत्यब्दात्समाहिताः "।। इति शांडिल्योक्तेः । द्विजो विप्र । अत्र यदगम्यागमनप्रायश्चित्तमेतत्प्रायश्चित्तात्सम न्यूनं या तदनेनैव सिद्धिः । यत्त्वधिकं तेनैव तस्य सिद्धिः । गभयागस्तु पृथगेय कार्य १५ इति । ब्रह्मचारिणो वेदवतान्यानातानि । तेषा लोपे प्रायश्चित्तमाहानिः "पिता भ्राताऽपरो वाऽपि प्राजापत्यत्रयं चरेत्। महाएगास्तु सम्नाप्य पाहि नो अग्न आहुतीः ।। "पंचम्भिरिदमाहातव्रतलोपे कृते सतीति" । संवत्सरमध्य एव मतलोप एतत्प्रायश्चित्तमिति केचित् । महानाम्न्यादिमतलोपे प्रायश्चित्तपूर्वक तानि समावर्त्तनदिन एव कार्याणीति भयोगपारिजाते । व्यासोऽपि २० " वेदप्रतानि कृत्त्वैवं तथैवारण्यकवतं । स्वशाखाविहितं सर्वं कृत्वा वेदमुपक्रमेत् ॥ " अकृत्वमानि सर्वाणि वेदो वाऽभ्यस्यते यदि। प्रायश्चित्तानि कृत्व मतान्यपि तथा क्रमात् ।। " गोदानिक ततः कृत्वा समावर्तनमारभेदिति " । तत्र प्रायश्चित्तमाह शौनकः " व्रतानि विधिवत्कृत्वा स्वशाखाध्ययनं चरेत् । अकृत्वाऽम्यस्यते येन स पापी विधिघातकः ।। "केल्या द्वादश रात्रं तु चारित्वाऽऽज्याहुतीः शताहुत्वा चैव तु गायत्र्या स्नायादित्याह शौनकः"। २५ देवलोऽपि बतानुपक्रम्य "कालातिक्रमणे कुर्यात्मायश्चित्तं विधानतः । कृच्छ द्वादशरात्रं तु हुत्वा चाज्याहुतीः शतं । " अष्टाविंशतिमष्टौ वा क्रमात्कुर्याद्वतानिहि ।व्यत्यये यावदभ्यस्त वेदं तावत्पुनः पठदिति" ॥ एतच्च कामतः । रागादावबुद्धिपर्व त्यागे तु मनुः ( २१।२०३) "वेदोदितानां नित्यानां कर्मणां समतिक्रमे । स्नातकनतलोपे च प्रायश्चित्तममोजनमिति" इति व्रतलोपप्रायश्चित्तं । अप परिवेदनं मनुः (१९७१)---- १५-कमतः ॥२ ई-पसते यत्र म पापी विधिपातकः ३ घवल-प्रत्यकं कृछमेकैकं । 11 - ·६ मयूखः ] परिवेदनं । " दाराग्निहोत्रसंयोगं कुरुते योऽग्रने स्थिते । परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वनः " ॥ गार्योऽपि "सोदयें तिष्ठति ज्येष्ठे न कुर्यादारसंग्रहं । आवसथ्यं तथाऽऽधानं पतितस्त्वन्यथा भवेदिति"। सोदर्यग्रहणादसोदय्ये न दोषः । तदाह शातातपः " पितृव्यपुत्रसापत्नपरनारीसुतेषु च । ज्येष्ठेप्वपि च तिष्ठत्सु भ्रातृणां तु कनीयसां ॥ " दाराग्निहोत्रसंयोगे न दोपः परिवंदने" । परनारीसुताः क्षेत्रनदत्तकाद्याः । पुत्रदानेन प्रतिगृहीतृकुले पितृत्वपुत्रत्वादिप्रयुक्तकार्यप्रवृत्तिर्मनककुले च तन्निवृत्तिः सप्रमाणमुक्ता व्यवहारमयूखे । तेन दत्तकसोदरस्यापि कनिष्ठस्य दत्तकमुक्रम्योद्वाहे न दोपः । शातातपः "क्लीवे देशांतरस्थे च पतिते भिक्षुकेऽपि वा । योगशास्त्राभियुक्ते च न दोपः परिवेदने" ॥ १० भिक्षुको यतिः । योगशास्त्राभियुक्तो विरक्तः । कात्यायनोऽपि " देशांतरस्थक्लीकवृषणानसहोदरान् । वैश्यातिसक्तपतितशूद्रतुल्यातिरोगिणः ।। "जडमूकांधवधिरकुब्जवामनपोर्डकान् । अतिवृद्धानभार्याश्च कृापसक्तान्नृपस्य च ॥ " धनवृद्धिप्रसक्तांश्च कामतोऽकारिणस्तथा । कुहकांस्तस्कराश्चापि परिविंदन्न दुप्यति " पोडको भग्नचरणद्वयः । अभार्यो मृतभार्यः । कामतोऽकारिणः स्वेच्छयैव नित्यविवाहमकुर्वाणाः। १५ अत्र ये सर्वात्मना विवाहानधिकारिणः क्लीबादयस्तेषु सत्सु कालविशेषमन्तरेणापि परिवेदने न दोषः । ये तु कालांतरेऽपि संभावितविवाहाधिकारा विरक्तवेश्यातिसक्तशूदतुल्य- कृषिसक्तराजपरतंत्रधनवृद्धिप्रसक्तकामतोकारिकुहकतस्करास्तेषु तत्स्वभावत्वावधारणे न दोपः । देशांतरस्थे विशेपमाहं वसिष्ठः "अष्टौ दशद्वादशवर्षाणि ज्येष्ठं भ्रातरमनिविष्टम- प्रतीक्षमाणः प्रायश्चित्तीभवतीति । धर्मार्थमर्थाथै विद्यार्थ वा देशांतरस्थे द्वादशवर्ष २० प्रतीक्षा कार्यातरार्थ त्वष्टौ दश वेति " । तथा च स एव "द्वादशैव तु वर्षाणि ज्यायान्धर्मार्थयोगतः।न्याय्यः प्रतीक्षितुं भ्राताश्रूयमाणः पुनःपुनरिति"। हेमाद्रिः । शूलपाणिस्तु " द्वादशवर्षाणि ब्राह्मणस्य विद्यासबंधेनेति " गौतमवाक्ये ( १८३१७) ब्राह्मणग्रहणात्स एव द्वादशवर्षाणि प्रतीक्ष्यः क्षत्रियवैश्यशूद्रास्तु दशाष्टौ पडिति । तत्तुच्छं । अश्रुतपट्कल्पनायां प्रमाणामावात् । धर्मार्थयोश्च क्षत्रियादावपि २५ संभवादिति । विवाहे तु ज्येष्ठानुज्ञायामपि दोषमाह हारीतः " सोदराणा च सर्वेषां परिवेत्ता कयं भवेत् । दारैस्तु परिवैयंते नाग्निहोत्रेण नेज्ययेति "॥ अथ प्रायश्चित्तं । वसिष्ठः (२०१८) " परिविविदानः कृच्छातिकृच्छो चरित्वा तम्मै दावा पुनर्निविशेत् " । अत्रापराः कनिष्ठेनोढा ज्येष्ठ उद्वहेत् अशास्त्रीयविवाहेन' कनिष्ठनिरूपितभार्यात्वानुत्पत्तेज्येष्ठोद्वाहयोग्यत्वात्कनिष्ठस्त्वन्यामुद्बहेदिति । १५-दो; ई-घोडकान् । २ घन्येषु । ३ घ-माना । ज्ञ-कनिष्ठ भार्यात्वा । तन्न १२ ·९. तत्र प्रायश्चित्तं । [प्रायश्चित्त- ता चैपोपगच्छेदिति " विज्ञानेश्वरोकवाक्यशेपात् । भार्यात्वानुत्पत्तिस्तु कनिष्ठोद्वाहेऽपि साधिका । स्पष्टं च हारीतेन ज्येष्ठस्याब्दं नतमुत्तवाऽन्योताह एवोत्तः । "समाप्तेऽब्दे तां कन्या ज्येष्ठायोपपादयेयुः। सतामनुमान्यान्यथाविशेतवं धर्मोन लुप्यत" इति । तस्मात्परिवेत्ता कृष्ट्रातिकृच्छोत्तरं स्वोहां ज्येष्ठाय ब्रह्मचार्याहतभैतवद्गुरपरिभवपरिहारार्थ निवेद्य तेनानुज्ञाता तामेवोद्वहेदिति वासिष्ठार्थः । यत्तु सुमंतुः परिवेत्तादिपंचानां द्वादशरानं सक्तुप्राशनमुक्त्वा कनीयसं प्रत्याह "न भ्यश्चैनामभिगच्छेदिति" तत्पुनर्विवाहात्माम्वेदितन्यं । तत्रैवं व्यवस्था । सनिघावकामतः कृच्छ्रातिकृच्छौ । याज्ञवल्कीयं वक्ष्यमाणमुपपातक- सामान्यनतचतुष्टयं च वर्णशक्त्याद्यपेक्षया योननीयं । कामतः सन्निधौ कन्यापित्रायनुज्ञाया संवत्सरमिति । अव शंखः ॥ परिवित्तिः परिवेत्ता च संवत्सरं द्वादशरात्रं भैक्ष १० चरेयातामिति" । कामत पिनाद्यनुज्ञातोद्वाहे तु मानवं त्रैमासिकं। यत्तु विष्णुः(५४।१६) "परिवत्तिः परिवेत्ता च यया च परिविद्यते । तद्दाता थानकश्चांद्रायण कुर्युरिति " ॥ तत्कृच्मृतिकृच्छूविपयं । यत्तु यमः " कृच्छौ द्वयोः परिवैये कन्यायाः कृच्छू एव च।अतिकृच्छ्रे चरेद्दाता होता चांद्रायणं चरेदितिगा तवज्ञानत. क्षत्रियविषयं । द्वयो परिवेतृपरिवित्योः प्रत्येकं द्वौ कृच्छौ । यत्तु सुमंतुः १५ " परिवित्तिपरिवेतृकन्यादातृयानकानां द्वादशरात्रं सतुप्राशनब्राह्मणतर्पणं च । ता पुनर्भव- मानसते । न भ्यश्चैनामभिगच्छेदिति" सच्छ्दपरं । प्रसंगादुच्यते । देवला " ज्येष्ठायां यद्यन्दाया कन्यायामृह्यतेऽनुजा । यासाऽग्रेदिविपूर्तेया पूर्वा तु दिधिषु स्मृतेति" ॥ प्रायश्चित्तमाह वसिष्ठः ( २०९-१०) " अमेदिधिपति. कृच्छू द्वादशरात्र चरित्वा निविशेत ता चैयोपयच्छेद्दिधिपूपति ।कृच्छ्रातिकृच्ट्री चरित्वा तस्मै दत्वा पुनर्विविशेतेति"। २० " अग्रेदिधिप्पतिः प्राजापत्यं चरित्वा तामेव ज्येष्ठा पश्चादन्येनोढामुद्हेत् । विधिपूपतिस्तु कृच्छातिकृच्छौ कृत्वा स्त्रोदा ज्येष्ठा कनीयस्याः विवोढे दत्वाऽन्यामुद्बहेदिति" मिता- क्षरायां । कल्पतरौ च । व्याख्यातरमपि स्मृत्यर्थसारे कनिष्ठापति द्वादशरात्रं कृत्वा तां स्योढामेव ज्येष्ठोद्वाहे जाते उद्वहेत् । ज्येष्ठापतिस्तु कृच्छातिकृच्छ्रे कृत्वा स्वोस कनिष्ठा- पतये ब्रह्मचार्याहतभैक्षवनिय तदनुज्ञातां ज्येष्ठामेपोद्वहेदिति । अपरा: तु अदिधिपूपति- २९ स्याने दिधिष्पतिरिति पठित दिधिपतिरिति । तथा च प्रायश्चित्तविकल्प इति । यतु परिवित्तिपरिवेतृपर्याहितपर्याघात्रग्रेदिधिष्पतिविधिपतीना सवत्सरं प्राकृतं ब्रह्मचर्यमिति " तत्परिवेतृसंवत्सरसमानविषयं । पर्याहितपर्याधानो स्वरूपमुक्त संवर्तन "अनाहितागौ ज्येष्ठे तु कनीयानादधीत चेत् ।पर्याधाता कनिष्ठ स्याज्ज्येष्ठ.पर्याहित स्मृत॥इति। इति गुरुतल्पमसक्तानुप्रसक्तमायश्चिचानि । ३० अय संसर्गप्रायश्चित्त । तत्र संसर्गमैदानाह गृहस्पतिः ३ज्ञ-स्फुटे था। ॥ गौतमः .

·मयूख ] संसर्गप्रायश्चित्त । " एक्शय्यासन पक्तिभांडपक्त्यन्नमिश्रण । याजनाध्यापने योनिस्तया च सहमोजनं ॥ "मवधा सरर प्रोक्तो न कर्त्तन्योऽधमै सहेति"। योनि पातकिने कन्यादान।तत्कन्यापरिणयन वेति विज्ञानेश्वरकल्पतरुकारादय । पातस्त्रिीगमनमित्यपरार्कशूलपाणी। योगापरित्यागा- त्त्विदमेव युक्त । छागलेयः " आलापाद्वानसस्पर्शान्निश्वासात्सहभोजनात् । सहशय्यासनाद्यानात्पाप सक्रमते नृणामिति" ५ देवला " सलापस्पर्शनिश्वाससहयानासनाशनात् । याजनाध्यापनाद्यौनापाप सक्रमते नृणामिति ॥ वसिष्ठः ( २०४९ ) " पतितसप्रयोगे तु बाहोण वा यौनेन वा यास्तेम्य सकाशान्मात्रा उपरब्धास्तासा परित्यागस्तैश्च न सपिवेदिति " । मात्रा द्रव्य । एतेषा कर्मणा मध्ये केन कर्मणा क्यिता कालेन पातित्य तदाह विष्णुः ( ३१।३) “ सवत्सरेण पतति तेन १० सहाचरन्नेक्यानभोजनासनशयनै । यौनत्रौवमुख्यैस्तु सधै सद्य एवेति "। मुख्यो मुखमयोऽध्ययन च । एकामभोननेऽपि सद्य पातित्य " यानन योनिसबध स्वाध्याय सहभोजन । कृत्वा सद्य पतत्येव पतितेन न सशय"। इति देवलोक्तेः । यौनस्रौवमुख्यैरिति सत्यपि द्वद्वनिर्देशे प्रत्येकमेवैपा पातित्यहेतुत्व । य पतितै सह यौनमुख्यत्रौत्राणामन्यतम सबध कुर्यात्तस्याप्येतदेव प्रायश्चित्तमिति सुमंतूक्तेः । १५ कल्पतरी तु यश्चैतैयाँनमौख्यत्रोवाणा सवधानामन्यतमेन सह सवत्सर सपर्कमियात्तस्या- प्येतदेव प्रायश्चित्तमिति पाठ । तत्रात्यतापयज्ञानत पचमहायज्ञादियाजन | तथैवागाद्यध्या- पन । तथैव योनिसबधो व्यवहितो विवाहसबधो व्यवहितो विवाहसबधश्चेति ज्ञेय । एतेन " सवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् । याजनाध्यापनाद्यौनादेकशय्यैक्मोजनादिति " हारीतीयं २० " पाण्मासिके तु सप्तर्ग याननाध्यापनादिभि । एकत्राशनशय्यामि प्रायश्चित्तार्द्धमाचरेत् ॥ " सवत्सरेण सस्पर्शे योनियुक्त विशेषत । पूर्वोत्तेन विधानेन पतितपतमाचदिति " च चाईस्पत्यं व्याख्यात । जिनस्तु समुचित्तानामेव याजनादीना सद्य पतनहेतुत्व प्रत्येक हेतुत्व तु सवत्सरससर्ग इति युक्तमूचे । परतु तहहुप्रथविरुद्ध । कौर्मे " यानन योनिसबध तथैवाध्यापन द्विज । कृत्वा सद्य पतेजानन्सहभोजनमेव च ॥ अज्ञानादथ वा मोहात्कुर्यादध्यापन द्विज । सवत्सरेण पतति सहाध्यापनमेव चेति ॥ द्वितीयवचनमगाय-यापनपर | वौधायनः " संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् । याननाध्यापनाद्यौनात्सद्यो न शयनादिति "॥ शयनात्स सद्यो न किंतु सवत्सरेणेति सबध । एतेन १ धयरव-तथा वसनभोजने । २ यरयज्ञ-द्रष्टव्यं । ३ घबल-वृहद्विगु । ४ घलबयर-मुखागयो, ई-मुक्यामको ५ लयर-जिनमस्तु घ-जिनकत्री। " ·९२ संसर्गभेदाः । [प्रायश्चित्त- " संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् । याजनाध्यापनाद्योनान्न तु यानाशनासनादिति " मानवमपि ( ११११७९ ) व्याख्यातं । पैठीनसिस्तु न त्वेकशयनासनादित्यंतपादं पपाउ । अन ज्ञानकृत एव संसर्गे पातित्यं मानानकृते " संवत्सरं तु पतितैः संसर्ग कुरुते तुयः । यानशय्याशनैर्नित्यं जानन्वै पतितो भवेदिति" ॥ ५ फॉर्मोक्त " पतितेन सहोपित्वा जानन्संवत्सरं द्विजः।मिश्रितस्तेन सोऽब्दात स्वयं च पतितो भवेदिति ॥ देवलोक्तेश्चात्र संवत्सरमित्यत्यंतसंयोगवाचिद्वितीयाश्रुतेर्ययापाठयधिकशतत्रयदिनन्यापिन्येव संप्सर्गे पातित्यं भवति न तु तन्यूनत्वे इति विज्ञानेश्वरादयः । अत एव "संवत्सरेणपतति पतितेन सहाचरन् । भोगनाशनशय्यादि कुर्वाण: सार्वकालिकमिति"देवलीयं १० सार्वकालिकपदमपि संगच्छते। ब्रह्महादिचतुष्टयसंसर्ग एव च महापातकंन तु संसर्गिसंसर्गोऽपि । ब्रह्महा मद्यपः स्तेनस्तथैव गुरुतल्पगः । एते महापातकिनो यश्च तैः सह संवसेदिति ॥ (प्रा. २२७ ) याज्ञल्क्यीयादिषु तैरिति सर्वनाम्ना ब्रह्महाविचतुर्णामेव परामर्शात् । " संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् " इत्यादिषु पतितपदमपि नसहादिचतुःपरमेव । दोषस्तु संसर्गिसंसर्गेऽप्यस्त्येव । ॥ एनस्विभिरनिर्णिकैर्नार्थ कंचित्रामाचरेदिति " १५ मनुक्तः ( २१॥१८९)। अयं तु संसर्गस्त्रिविधः उत्तमो मध्यमः कनीयांश्च । तत्राद्य-- श्चतुर्दा । यौनस्रौवमौरवैकपात्रभोजनभेदात् । मध्योऽप्येकयानासनशय्येकपंक्तिभोजनभेदा- चतुर्दा। अंत्यस्तु संलापस्पर्शनिःश्वासैकमांडपंक्तितदीयान्नभोजनतत्प्रतिग्रहतत्स्पृष्टान्नभोजनादि- भेदादनेकविध इति निबंधकृतः। क्वचित्संसर्गदोपमपवदति वसिष्ठः (१३५१-५३) " पतितोत्पन्नः पतितो भवस्यन्यत्र स्त्रियाः । सा हि परगामिनी भवति । तामरिक्यामुप. २० यच्छेतेति"। याज्ञवल्क्योपि (प्रा. २६१) “कन्यां समुदहेदेपां सोपवासामकिंचनामिति"। सोपवासां कृतसंसर्गानुरूपप्रायश्चित्तामिति विज्ञानेश्वरः । तन्न । अकृतसंसर्गायाः प्राय- श्चित्ताभावेन नित्यवच्छ्रवणविरोधात् । अतस्तस्या नित्यं पूर्वदिने उपवासोऽनेन विधीयते । अकिंचनां अगृहीतपितृवस्त्रादिकां । दृद्धहारीतः " पतितस्य कुमारी विवरनामहो- रात्रोपोषितां प्रातः शुक्लेनाहतेन वाससाच्छादितां नाहमेतेपा न ममैत इति निरुच्चैरभिदधानां २५ तीर्थ स्वगृहे वोद्वदिति " । उद्बहेदित्यनेन स्वयमेव त्यक्तपतितसंसर्गामुद्वहेन्न पुनः पतितात्प्रतिगृह्णीयादिति लभ्यते । पातत्युत्पन्नयोः स्त्रीपुमपत्ययोः प्रायश्चित्तमाह पौधायनः (११) "अशानि- शुक्रोत्पन्नानां तेषां शुद्धिमिच्छतां प्रार्थत्यं पतनीयानां तृतीयोऽशः स्त्रीणामंशात्तृतीयमिति " ॥ प्रायत्यं प्रायश्चितं । पतनीयानां नरके पतंतीति पतनीयाः कर्तर्यनीयट् । कृत्यल्युटो ५० बहुलमिति स्मृतेः । कर्म प्रवचनीयवन् । तेन पतितोत्पन्नस्य पुत्रस्य तृतीयोऽशः । १५-मपरिवथा । २ ईघ-प्राजापत्य ।

·मयूख.] पतितोत्पन्नापत्ययो प्रायश्चित्त । कन्यायास्तु न तृतीयोऽशो मौलिकनवमाश इति यावत् । यत्तु पराशरः ( १।२४-२५) " त्यभेदेश कृतयुगे नेताया ग्राममुत्सृजेत् । द्वापरे कुलमेक तु कर्त्तार तु क्लौ युगे ।। "कृते संभाषणादेव त्रेताया सर्शनेन च । द्वापरे त्वन्नमादाय क्लौ पतति कर्मणेति" ॥ तत्राद्यश्लोके कर्तार त्विति तुशब्देनैवकारार्थेन पूर्वप्रकृतियुगभेदेन व्यवस्थयोक्त देशग्रामकुलससर्गत्रयमेव वार्यते । न त्वप्रकृतो याजनादिससर्गोऽपीति । द्वितीयश्लोकेऽपि ५ कृते सभाषणादेवेत्येवकारेणोत्तरवाक्यद्वये च तदनुपगेण कृते सभाषणमात्रात्पतति । नेताया स्पर्शमात्रात् द्वापरे तु तत्स्वामिकान्नप्रतिग्रहमात्रात्क्लौ तु कृत्स्नेन निषिद्धकर्मणा याजनादिभिरित्यर्थ । अन्यथा पूर्ववाक्ये " कर्तार तु कलौ त्यजेत् " इत्यनेन साक्षात्रादे ससर्गो निषिद्ध । द्वितीयवाक्ये तु ' कन्नौ पतति कर्मणा ' इत्यनेन साक्षात्कर्तुरेव दोषो न ससर्गकर्तरिति परस्परविरोध स्यात् । एव च माधवस्य क्लौ ससर्गदोपाभावोत्तेरत्रैव १० तात्पर्य तथा च फलिनिपिद्धेषु ससर्गदोप इत्युक्तेदोंपादिमात्रससर्ग कृतयुगादौ दोपजनकत्वे नोक्त पाराशरपूर्वश्लोके । यश्चोत्तरश्लोके कृतयुगादौ सभापणमात्राद्दोप उक्तस्तद्विपया । अथ प्रायश्चित्तं । याज्ञवल्क्यः " यो येन पतितेनैषा ससर्ग याति मानव । स तम्यैव व्रत कुर्यात्तत्ससर्गविशुद्धय" ॥ इति । पतितपद पापिमात्रोपलक्षक " ससर्गी येन ससगै कुर्यात्तद्बतमाचेरदिति " जाबालोक्तेः। १५ मतिपूर्वेऽपि ससर्गे न मरणातिदेश किंतु द्वादशाब्स्यैव । व्रतपदात् । अत्र च सत्यप्यतिदेशे पूर्णमेव द्वादशाब्द भवति । ' द्वादशभिर्वपैर्महापातकिन पूयते ' इति हारीतोक्तेः । न वेद ससर्गिभिन्नमहापाताविपर " रुक्मस्तेयी सुरापश्च ब्रह्महा गुरुतल्पग ।व्रतेनैतेन शुद्धयन्ति महापातक्निस्त्विम" ॥इति शंखवाक्येनोपसहारादिति वाच्य । महापातक्सज्ञाया आनर्धक्यापत्ते । शंखवाक्य तु २० ससर्गिणोऽप्युपलक्षणार्थ । कामकृते ब्रह्मवधे तत्ससर्गेऽपि चे कामकृते मरणतुल्यचतुर्विशत्यन्द अकामतस्तु द्वादशाब्दमिति केचित् । विज्ञानेश्वरादयस्तु चतुर्विशत्यन्स्य मरण तु न्यत्वे मानाभावात्कामकृते वधे ससर्गे च द्वादशाब्दमेव । अामकृते तु पटब्दमित्याहु । अकामत सद्य पतनहेतुससर्गे तु वसिष्ठः ( २०१४५-४६) सप्रयोगे तु ब्राह्मण वा स्रौवेण वा यौनेन वा याम्तेभ्य सकाशा मात्रा उपलब्धास्तासा २५ परित्यागस्तैश्च न सवसेदुदीची दिश गत्वाऽनश्नन् सहितामधीयान पतो भवतीति"। पराशरः (४८-१२) " ससर्गमाचरविप्र पतित दिष्वकामत । पचाह वा दशाह वा द्वादशाहमथापि वा ।। " मासाद्धं मासमेक वा मासनयमथापि वा । अब्दार्द्धमब्दमेर वा मवेवं तु तत्सम ।। "पतित १ घन्ख । २ घ-मासमेक तथा पक्ष ।

·ससर्गिण प्रायश्चित्त । [प्रायश्चित्त- " " विरान प्रामे पक्षे द्वितीये कृच्छ्रमाचरेत् । चरेत्सातपन कृच्छ् तृतीये पक्ष एव तु ॥ " चतुर्ये दशरात्र स्यात्परार पचमे तत । षष्ठे चाद्रायण कुर्यात्सप्तमे त्वैदवद्वय ॥ " अष्टमे वा तथा पक्षे पण्मासान् कृच्छ्माचरेदिति "। उर्ध्वमित्यनेन वर्षद्वयव्यापी ससों गृह्यते । अज्ञानत कृतस्य नादृशम्यैव पातित्यापादकत्वात् । एतानि प्रायश्चित्तान्यकामकृत ५ ससर्गविण्याणि । कामकृते तु मिताक्षरायां स्मृत्यंतरे "पचाहे तु चरेत्कृच्छू दशाहे तप्तकृच्छूकं । पराकम्त्वर्द्धमासे तु मासे चाद्रायण चरेदिति ॥ " मासत्रये तु कुर्सीत कृच्छ् चाद्रायणोत्तर । पाण्मासिके तु ससर्गे कृच्छू त्वदार्धमाचरेत् ॥ " ससर्गे त्वान्दिके कुर्यादब्द चाद्रायण तत" इति । आदिक इति विचिन्यूने द्रष्टन्य । पूणे तु द्वादशाल विधानात् । उगनाः " कृतलक्षणईर्शनस्पर्शनसमापणादि वर्जयेत् । १० दर्शने ज्योतिषा दर्शन हृदयालभन । सभापणे ब्राह्मणसभाषण । पुनस्पस्पर्शन चेति "। कृतलक्षणैश्च पदादिनाऽस्तैि पतिवैरिति यावत् । म्पर्शन च परपरया विवक्षित । साक्षात्पतित स्पर्श स्नानविधानात् । यथा मनुः (१९८४) " दिवाकीर्तिमुदक्या च पतित सूतिका तथा । शव तत्स्पृष्टिन चैव स्पृष्ट्वा स्नानेन शुद्धयति"। सभाषण द्विचतुराद्यावृत्त । सकृत्सभापणे पतिताना च सभापे “ दक्षिण श्रवण स्पृशेदिति १५ रघुप्रायश्चित्तश्रवणात् । वृहस्पतिः " पतिताना गृह गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च । मासोपपास कुर्वीत चाद्रायणमथापि वा "] अत्र चाद्रायणमज्ञानाम्यासे । मासोपवासस्तु ज्ञानाम्यासे । भोजन तदन्नस्येति ऐचित् । एक्पतापित्यपरे। भोजने वर्षस्य पातित्यापादकत्वाद्गृहगमनप्रतिग्रहयोरपि वर्षमेव । इत्यमेव शूलपाणिः । शंखः " अमेध्यपतितचडालपुष्कसरनस्वलावधूतकुणिकुष्टिकुनखिरपृष्टान्नानि २० भुरका कृच्छ्रमाचरेदिति " । इद च सकृदक्षानत । ज्ञानतस्तु द्वय । पतितस्वामिकानभोगने त्वाह प्रता: । पलिलाम तु यो मुक्ते सप्ताह के कोन् । पानीत्यपानलाधैव कुशमान पिछयह " । इद च सज्ञानविषय । पतितामानमाणे तसिद्धान्नभक्षणस्य चतुर्थो भाग । नाडागन भाषणे तथा दर्शनान् । तथा च वसिष्ठः (५११६७ ) " चाडालन तु मुत्का विरात्र २५ मुपवसेन्सिद्धान भुक्त्वा पराफ " इति । पतितोच्छिएमभणेऽगिराः " चढालपतितादीनामुच्छिष्टम्य च भक्षणे। द्विन शु येत्परावण शूद्र कृच्छ्रेण शुद्धयतीति"। एतदपि सकृटज्ञानत एव । मार्फडेयः अपातेयस्य य कश्चित्पत्तौ मुत्ते द्विजोत्तम । अहोरात्रोपिता मूत्वा पचग येन शुद्धयनीतिमा अन ब्रह्महादिचतुष्टयससर्ग पूर्णमेव व्रतमतिदिश्यते । इतरपापिससगै तु चतुर्थाशोन ·मयूख ] निषिद्धस्पर्श । ५ " - " यो येन सपित्रेद्वर्ष सोऽपि तत्तुल्यतामियात् । पादन्यून चरेत्सोऽपि तस्य तस्य व्रत द्विन" ॥ इति व्यासोक्तेः । इतरपापेषु यो येन पापिना ससृज्यते स तटीयमेव प्रायश्चित्त पादान कुर्यात् । तेनाद्य ससर्गी नवाब्द द्वितीय पादोन सप्ताब्दमित्यादि । यत्तु महापापविषये विज्ञानेश्वरः " द्वितीयससर्गा पादोन तृतीयोऽ? चतुर्थ पादमित्याह । यच्च शूलपाणिरायः पादोन द्वितीयोऽदै । तृतीय पाद । चतुर्थो न किंचिदिति "एतदन्नाशिनो विप्रा कृच्छ् तेपा विधीयते । तदोजिनोऽर्द्धकृच्छ्रेण नदन्नादास्तु पादत " इति चाडालान्नसरे व्यासोक्तः " भुक्त यैस्तन पक्वान्न कृच्छ्र तेपा विधीयते । तेषामपि च यैर्भुक्तमर्द्ध तेपा विधीयते ॥ "तेषामपि च यैर्मुक्त कृच्छ्पादो विधीयत" इति । तत्रैवापस्तंयोक्तेश्च । तर एतयोक्यियो श्वाडालान्नससर्गाविषयत्वेन साक्षात्पापिससर्गविषयत्वेन तत्र लिंगदर्शनता वाच्या । सा १० तु प्रत्यक्षव्यासवाक्येन बाध्यते । अथ निपिद्धस्पर्शे । याज्ञवल्क्यः चडालपुष्कसम्लेच्छभिलपारसिकादिकान् । महापातक्निश्चैव स्पृष्ट्वा स्नायात्सचैलक " ॥ पट्त्रिंशन्मते बौद्धान्पाशुपताश्चैव लोकायतिकनास्तिकान्। विकर्मस्थान् द्विजान् म्पृष्ट्वा सचेलो जलमाविशेत्"। मनुः (१९८४) १५ "उदक्या च दिवाकीर्ति पतित सूतिका तथा। शव तत्सस्पृष्टिन चैव स्पृष्ट्वा स्नान समाचरेत् || दिवाकीर्तिश्चाडाल । एतदकामत । तथा च वृहस्पतिः "दिवाकीर्ति चितिं यूप पतित च रजम्बा। स्पृष्ट्वा प्रमादतो विप्र स्नान कृत्वा विशुद्धयति ॥ "पतित सूतिकामत्य शव स्पृष्ट्वा च कामत । स्नात्वा सचेल स्पृष्ट्वाऽग्निं घृत प्राश्य विशुद्धयति ॥ २० होमो व्याहृतिमि । स्नाने विशेषमाह शातातपः " चाडाल पतित व्यगमुन्मत्त शवमत्यन । स्पिका सूतिका नारी रजसा च परिप्लुता ।। "श्वकुक्कु-वराहाच ग्राम्यान्सस्पृश्य मानव । सचैल सशिर स्नात्वा तदानीमेव शुद्धयति" छागलेयोऽपि " चाडाल पतित स्पृष्ट्वा सचैलो जल्माविशेत् । शव तत्पृष्टिन चैव चैत्ययप रजस्वला" ॥ २५ अत्र श्वादिस्पर्श यत्स्नानं तत्स्वशिरोदेशस्पर्शे । अयन वाचमन । तदाह शातातपः " रनकश्चर्मकारश्च व्याधजालोपीविनौ । निर्णेजक सूचिकश्चटक शैल्पकस्तथा ॥ " मुखेभग तथा श्वा च वनिता सर्ववर्णगा। चक्री धनी वध्यघानी ग्राम्यशकुक्कुनी। "एभिर्यदग सस्पृष्ट शिरोवनै द्विनातिपु। तोयेन क्षालन कृत्वा आचात शुचितामियात्"। कामत शिर स्पर्श तु वायुपुराणे १३-चिति यूए । २ घयर-दृष्ट्वा । ३ घनयहई-मौचिड, ज्ञ-शौ। कामतोऽपि स एव ३० ·'नान्वध सानमान स्यादानामरेकरानका नाभेरूय निरात्र स्यान्मदिरापर्शनेति ॥ समयेन स्पृशते यस्तु प्रामण शसितव्रत । उपोप्य रननीमेश पर 'उदक्या सूतिमा श्वानमत्यावसायिनं । नग्नादीन्मृतहाराश्च स्पृष्ट्वा तान दिने ॥ सर्वेशमेव वर्णाना पासवरण नृप । ता समुज्यति यो मोहात्स नग्न पापट्टनर । "शूद्र स्पृष्ट्वा निषाद च शुद्धचेदाचमनाविज । तद्धीनस्पर्शनाद्यत्नात्प्राणायामैतपोरत। " एडक कुक्कुर कारवशदात्यावसायिन । दृष्ट्येतानाचमेत्वमें स्पृष्टा तान् स्नानमाचेत् । " चडालपुल्लसम्लेउमलकापालिपारदान् । उपपातकिना चैव स्पृष्टा स्नान समाचरेत् ॥ । रजकं च तथा स्पृष्ट्वा स्नात्वेवाशनमाचरेत् ॥ चर्मकार च रजक धीवर नटमेव च । एतान्पृष्ट्वा द्विजो मोहादानामेत्प्रयतोऽपि सन् ॥ "एते सम्पृष्ट रच्छिष्ट एकराज पय पिबेत् । तेच्छिष्टैस्त्रिरान स्याद् घृत प्राश्य विशुद्धयति । "कापालियाना सम्पर्श स्नान कृत्वा विशुद्धयति । प्राणायामशत कृत्वा पत प्राश्य विशुद्धपति ।। एतच चिरकालराधिष्ठान इति भवदेवः । सर्वागीने तु चडालम्पर्श प्रचेताः "सायन सचिन कामारामतो व्यवस्था। " स्नात्वा सचैल मृद्भिश्च शुद्धयेद्वादशर्भिनर, "। नग्ना. बौद्धादय ! तथा च विष्णुपुराणे ५ गायः 'यादवप्वरोष्ट्रय स्पर्श व्यवहिते दिन । अचेल वा सचैल वा स्नान कृत्वा विशुद्ध । मतिपूर्वे सचैलमन्यदाऽचैः । तथा अत्राचमन स्नानासमर्थस्य सच्द्ररपशे वा । अत एवापराके स्मृत्यंतर ܘܐ कर्म इति कर्मकाल इत्यर्थ । वृद्धयाज्ञवल्क्य: संवतः वैवर्तमृगयुयाधशोनिशाकुनिकानपि १५ यत्त्वापस्तवः तत्राचमनशक्तस्य । अकामतो पा । शाठ्यायनि: २. शातातपः । यस्तु छाया अपारम्य ब्राह्मणो दधिगच्छति । तत्र स्नान तु तस्यैव घृतप्राशी विशोना घडालकायाधिस्पर्शने निरान शुद्धिरिति " स्पर्शनाचमन विदुरिति " तदातुरस्य । मदिरास्पर्शे तु मनुः २५ ॥ । यत्त्वापस्तंक " सर्वपामत्यनीना यत्तु भवदेवीयं स्मृत्यंतर तद् वाम्पत्य जान्वध स्पर्श । मारंडेयपुराणे अभोज्यसूतिकापटमार्जारानुक्कुरान् । पवनमयदर-गयी। .

·संस्पर्श । मयूखः] सस्पृश्य शुद्धयति नानादुदक्यायामशूकरौ "। अभोज्या रजकादय । अपविद्धो रोकबहिष्कृत । मृतहारो मूल्येने शवहारक । तागिराः " भासवायसमा रखरोष्ट् च श्वशूकरान् । अमेध्यानि च सस्पृश्य सचैलो जलमाविशेदिति"। अन मानारो वनमाार । न तु ग्रहस्थ । तस्य शुचित्वात् । यथा सुमंतुः "स्त्रीवालमशक्मक्षिकामा रमूषिकाठायासनशयना७विग्रुपो नित्य मेध्या" । वृहस्पतिरपि 'त्रियो वृद्धाश्च बालाश्च न दुप्यति कथचन । मा रश्चैव दर्वी च मारुतश्च सदा शुचि "॥ मशकमक्षिकासाहचर्यान्मानारोऽत्र गृहस्थ एवेति शूलपाणिः । मिताक्षरायां तु मारिस्पर्शे स्नानमुच्छिष्टसमये अनुष्टानसमये वेति । आपस्तंव: "एक्शाखा समारूढश्चाडाले वा रजस्वला । ब्राह्मणस्तर निवसन् सवासा जलमाविशेत्" ।। शाखाग्रहणमेकावयव्युपक्षणार्थ तेनैवपाषाणादेरपि ग्रहण । एतदकामत । कामतस्तु द्विगुण। १० अभ्यासे तु स एवं " एकवृक्षसमारूढश्चाडालोऽथ रजस्वला । अहोरात्रोपितो भूत्वा पचगव्येन शुद्धयति " ॥ एतच्च स्नानानतर कार्य। यमः " चाडाले श्वपचै स्पृष्टे निशि स्नान विधीयते । न वसेञ्चैव यो रात्रौ सद्य स्नानेन शुद्धयति ।। " अथ तन वसेदानावज्ञानादविचक्षण । तदा तस्य तु तत्पाप शतधा परिवर्तते ॥ ॥ १५ पराशरः(७२१) " अस्तगते यदा सूर्य चंडाल पतित स्त्रिय । सतिका स्पृशतश्चैव क्य शुद्धिर्विधीयते ॥ "जातवेद सुवर्ण च सोममार्ग तथैव च । ब्राह्मणानुगतश्चैव स्नान कृत्वा विशुद्धयतीति ।। रात्री म्नाने विशेषमाह देवलः "दिवाहृतैर्नले स्नान निशि कुर्यानिमित्तत । प्रक्षिप्य च सुवणं च सन्निधाप्य च पार "॥ २० शातातपः "आदित्येऽम्तमिते रानाऽवम्पृश्यस्पृशते यदि। भगवन्केन शुद्धि म्यात्तन्मे हि सुनिश्चित ।। " अनस्तमित आदित्ये सगृहीत तु यजल । तेन सर्वात्मना शुद्धि शवस्पृष्ट तु वर्जयेत् ॥ " स्नानमानमन प्रोक्त दिवोद्धृतनलेन तु " । शिशोर्विशेपमाह वृद्धशातानपः शिशोरभ्युक्षण प्रोक्त वालम्याचमन स्मृत । रनम्वलादिसम्पर्शे स्नात य तु कुमारके " ।। २१ स एव प्राच्डाकरणाद्वार प्रागन्नप्राशनाच्छिशु । कुमारस्तु स विशेयो याव मोनानिवधनं ॥ शवम्य घंटासंम्पशे पत्रिंशन्मते 'चहाल्शवसम्पर्श पच्छ्रे कुर्यात् । यानशय्यासने तु निराम । जीवघडालेन सह पानादिषु विरान" | तया प्रणवचनाम्यनन १-महाश' प्रस्थेन । २पात ३ ज-संस।।ई-पहालेन सह पारादिपु मलनिसार . पराशरः 6 ·चंडालादिस्पर्शे। [प्रायश्चित्त- . रघरोत्पादनेषु कृच्छं द्वादशरानं चरेत् " । व्रणवंधनादीनां चंडाल प्रतिकरणे । चंडालेन वाऽऽत्मनि तत्करणे । आपस्तम्बा "येनकेनचिदम्यत्तश्चंदालं पतितं स्पृशेत् । उपवासेन चैकेन पंचगव्येन शुद्धयति ॥ ॥ एतचाम्यासे । अनम्यासे त्यपराः प्रचेताः "चंडालो यदि कायस्य रक्तमुत्पादयेत्कचित् । विरात्रेण विशुद्धिः स्यादेकहासेन नोत्तरे "॥ उत्तरे क्षत्रियादौ विरात्रादेकैकस्य हासः । क्रतुः " चंडालस्योच्छिष्ट हाने चंडालनतुदर्शने गीतवादिवश्रवणभैषज्यक्रियायां च द्विरात्रामोजनेन शुद्धिः । अशुचिं दृष्ट्वाऽऽदित्यमीक्षते । प्राणायामं कृत्वा पंचदशमात्रकं " । सुमंतुः " चंडालदर्शने सूर्यदर्शनं । भापणे प्रामा भिव्याहारः । स्पर्शने सचैल स्नानमिति " । ब्रह्म गायत्री । क्वचिदशुचिदर्शनेऽपि १० गायत्रीनपः । तया च शवलिखिती * अनुचिदर्शने गायत्रीमेव नपेदिति” । गौतमः (९।१७-१९) " न म्लेच्छाशुच्यधार्मिकैः सह संभाषेत । संभाप्य पुण्यकृतो मनसा ध्यायेद्राह्मणेन वा सह संभाषेत । तल्पानधनलाभवधे पृथवणीति" ( २२।२८ ) । तल्पं भार्या । वो विनः । पृथक् प्रत्येकं । वृद्धपराशरः " दारानधनलाभानां बुध्वा विनं समाचरेत् । प्रत्येकं प्राकृतं कुर्याद्ब्रह्मचर्य तु वार्षिकमिति ।। १५ मनुः ( ५८५) प्रयतो नित्यं अपेदशुचिदर्शने । सौरान्मंत्रान्ययोत्साहं पावमानीश्च शक्तितः " ॥ देवलः " चंडालधर्मसंयोगे प्राजापत्यं समाचरेत् । चरेन्निरात्रं चंडालकूपतीनिषेवणात् " ।। धर्मसंयोग उपदेशः । पराशरः २० " चंडालैः सह सुप्त्या तु त्रिरात्रमुपवसेत् । चंडालैकपथं गत्वा गायनीस्मरणाच्छुचिः" ॥ एतचापकालसाध्ये अन्यत्र प्रायश्चित्ताधिक्युस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अपरा वसिष्ठः " चाण्डालेन तु संम्पृष्टं कांस्यमांडं समृन्मयं। अज्ञानात्कांस्यभोनी तु मृन्मये जलपानकृत् ॥ " कांस्यं भुत्तवा चरेत्कृच्छं जलपाने तु पृच्छ" । कृच्छुकः पादच्छः । अय चाडालसंकरे । पराशरः " अविज्ञातस्तु चांडान्दो यत्र वेश्मनि तिष्ठति " इत्युपमान्य दना सर्पिः पयोभ्यां च युक्तं गोमूत्रयारकं ! भुंजीत सह भृत्यश्च त्रिसंध्यमवगाहनं ॥ " त्र्यहं भुंजीत दना च सर्पिपा त्र्यहमेर च । यह सारेण मुंगीत एकैकेन दिनत्रयं ।। " भावदुष्टं न मुंनीत नोच्छिष्टं कृमिदूषितं । त्रिपलं क्षीरदोश्च पलमे नु सपिंपः ।। " अकारेषु भोच्छुद्धिरारकूटे सांस्यके । नदशीचेन पत्राणां परित्यागम्नु मृन्मये ।। " कुसुंभगुइकार्यासं लवणं तैलसर्पिणी । द्वारे कृत्वा च धान्यानि दद्याद्वेश्मनि पावकं ॥ " आचम्य २५ ·॥ 4 " मयूख ]. अतिचिरकालसकरे । एव शुद्धम्तत पश्चात्कुर्याद्राह्मणतर्पण । त्रिंशत गोवृप चैक दद्याद्विप्रेषु दक्षिणा ॥ पुनर्लेपनखातेन होमनप्येन शुद्धयति। आधारेण च विप्राणा भूमिदोपो न विद्यत" ॥ इति । स्वल्पकालसपर्क एतत् । यत्तु संवतः " अत्यन पतितो वाऽपि निगूढो यत्र तिष्ठति । सम्यग्ज्ञात्वा तु कालेन तत कुर्याद्विशोधन ॥ चाद्रायण पराको वा द्विनातीना विशोधन । प्राजापत्य तु शूद्राणा शेषाणामिदमुच्यते ॥ " यैस्तन भुक्त पक्वान्न तेपामुक्तो विधिक्रम " । शेषाणा प्राजापत्य इत्यर्थ । " तेषामपि तु यैर्मुक्त कृच्छ्पादो विधीयते । कूपैकपानदुष्टा ये तथा ससर्गदूषिता । सर्वानेवोपवासेन पचगव्येन शोधयेत् ॥ " बालापत्या तथा रोगी गर्भिणी वृद्ध एव वा । तेषा नक्त प्रदात य बालाना प्रहरद्वय"॥ बहुकालाभ्यास एतत् । अत्र विशोधनप्रकार प्रायश्चित्तातर चाह च्यवनः “ चडालसरे १० भवनदहन । सर्वमृद्भाडभेदन । दारवाणा तु तक्षण । शखशुक्तिसुवर्णरजतचैरानामद्भि प्रक्षालन । कास्यताम्राणामाकरे शुद्धि । सौवीरदधितत्राणा परित्याग । शेपरसद्रव्यरक्षण गोमत्रयावकाहारो माप्त भक्षयेत्। वालवृद्धस्त्रीणामर्द्धप्रायश्चित्त । आपोडशाद्वाला । सप्तत्यूज़ वृद्धा । चीर्णे प्रायश्चित्ते ब्राह्मणभोजन । गोशत दद्यादभावे सर्वम्वमिति"। एतदतिचिरकालसरे पराशरः " चडाले सह सपर्क मास मासार्द्धमेव वा । गोमूत्रयावकाहारो मासाद्धेन विशुद्धयतीति"। कृत्वेति शेप । मासार्द्धन । मासश्चाद्धं च मासार्द्ध । मासासपर्ने मासेन । तदर्द्धसपर्क स्वर्द्धन । चाडालशब्देन तत्समा पुल्कमादयोऽप्युपक्ष्यते । अत एव सवर्चः "चाडालै सारे विप्र श्वपाकै पुल्कसैरपि । गोमूत्रयावाहारो मासान विशुद्धयति " || मासादधिरकिंचित्कालसकरे तु हारीत: "चाडाले सह सयोगे प्रानापत्येन शुद्धयति । विप्रान्दशावरान्कृत्वा तैरनुज्ञाप्य शासनात् ॥ " आकठस्य प्रमाण तु कुर्याद्गोमयार्दम | तर स्थित्वा स्वहोरान वायुभक्ष समाहित ॥ "वालकृच्छू तत कुर्याद्गोष्ठे वसति सर्वथा । सकेश वपन कुर्यात्परमा शुद्धिमृच्छतीतिग। बालकृच्लभणमुक्त । यत्तु हारीतः चडालश्वपचाना च सारे समुपस्थिते । अहोरात्र द्विरान वा निरान पडह म्मृन । २५ " अविज्ञातचडालः सप्ताह निवसेद्यदि । तस्य ज्ञात्वोपपन्नम्य विप्रा दुर्युरनुग्रह ।। दधिक्षीरघृतैर्युक्त कृच्छं गोमूत्रयावर । प्राशयेत्सह मृत्यैस्तु मासमेक निरतरमिति " ॥ तदहोरानाद्यतिसररे । परागरः (१।४१) "रनको चर्मकारी न टुपकी वेणुनीविनी । चातुर्वर्ण्यम्य गेहे तु अज्ञानाद्यदि तिष्ठति ॥ १ यज्ञक । २ घ-ग्रन । ३ यरप-वती, ज्ञ विनि । ४३ ताधि ईन-नापपि । । २० ·उच्छिष्टादिम्पर्शे। [प्रायश्चित्त- तथा च "ज्ञात्वा तु निष्कृतिं कुर्यात्पूर्वोक्तस्यार्द्धमेव तु ।गृहदाहं न कुर्वीत शेपं सर्व च कारयेदिति ॥ अत्र यादृशचांडालसंसर्गे यत् रजकादि तादृशसंसर्गे'तदढे । रजक्यादिषु लिंगमविवक्षितं ।' वृहस्पतिः ॥ अकामतश्चापदि वा यदा जायेत संकरः । तदा कार्यास्त होमो गायत्र्या जपनं तथा ॥ १ "स्नात्वाऽधमर्पणं कुर्यात्प्राणायामाश्च संकरे । गायत्रीसूक्तमपनं तिलैोमं च शक्तितः ॥ "अकामतः कृते स्वल्पे शुद्धिरेषा प्रचोदितेति" ॥ अथोछिष्पादिस्पर्श आपस्तंकः "येनकेनचिदुच्छिष्टः संस्पर्श यः परैः सह। यच्छेत्सद्यः समप्लुत्य प्रायश्चित्तेन युज्यते"।इति । " चंडालैः श्वपचैः स्पृष्टो विमूत्रे कुरुते द्विजः। निरात्रं तत्र कुर्वीत भुक्त्वोच्छिष्टः पडाचरेत् ॥ ॥ अन पड्डुपवासे प्राजापत्यतुल्यता । अत्रानुच्छिष्टस्य यत्स्पर्शे स्नानं तस्योोच्छिष्टस्य १. कामतस्तत्स्पर्शे पडुपवासतुल्यः प्राजापत्यः "अनुच्छिष्टस्य संस्पर्शे स्नानं येन विधीयते। उच्छिष्टस्तेन संस्पृष्टः प्राजापत्यं समानरेदिति" ।। तथा च सुमंतुः "चंडालं पतितं दृष्टा तथा नारी रजस्वलां । उच्छिष्टं तु द्विजः स्पृष्टः प्रामापत्येन शुद्धयति"। एतत्कामतः । यत्तु आपस्तंवः १५"भुक्त्वोच्छिाष्टोऽत्यनःस्पृष्टः प्रानापर्त्य समाचरेत्।अच्छिष्टे स्मृतः पादः पाद आमाशने तथेति"। तत्र अझैच्छिष्ट इति मुखे ग्रासप्रक्षेपमानं कृतं न तु निगीणः । अामतः स एव 'भुक्त्वोच्छिष्टस्त्वनाचांतश्चाडाले श्वपचेन वा। प्रमादात्सर्शनं गच्छेत् तत्र कुर्याद्विशोधनं ॥ " गायव्यष्टसहसं तु द्रुपदानां शतं तथा । निराम्रोपोपितो भूत्वा पंचगन्येन शुद्धचतीति "। यत्त स एव २. "चंडालेन तु संस्पृष्टो विशौचस्तु द्विनोत्तमः। उपोप्य रजनीकां पंचगव्येन शुद्धयतीति"। तदापयकामतः । काश्यप: " श्वश्रांत्यचांडालमद्यमांडरनस्वलाः । यद्यच्छिष्टः स्पृशेतन कृच्छ्रे सांतपनं नरेत् " एतत्कामतोऽम्यासे । मद्य सुरा । अन्यत्राल्पप्रायश्चित्तस्योक्त्यात् । तथा च वृद्धशातात २५ "उच्छिष्टः संस्पृशेविप्रो मयं शूद्र शुनोऽशुचीन। अहोरात्रोपितो भूत्वा पनगन्येन शुद्धयति"!! यत्तच्छिष्टादेः श्वादिसरों संवतः "कृतमूत्रपुरीपो वा मुक्तोच्छिष्टोऽथवा द्विजः। श्वादिसरों नपेद्देव्याः मयानानपूर्यकमिति"। तदकामतः । यत्त्वपरा आपस्तंघः ·. मयूख ] ऊर्ध्वाधोच्थेि। १०१ "उदक्या स्पृष्ट उच्छिष्टो विदुराहैश्च कुफुटै । कारमा रकव्याद्भिरषवामेन शुद्धयतीति" तदापद्यमामत । यत्तु व्याघ चबालोदकमस्पृष्ट स्नान कृत्वा विशुद्धचति ।उच्छिष्टस्तेन संम्पृष्टत्रिरात्रेण विशुद्धयतीति"। तदप्यमामत एव । यत्तु दक्षा " पौने मैथुनससर्गे तथा मूत्रपुरीपयो । सम्पर्श यदि गच्छेत्तु शवोदल्यात्यनै सह ॥ “ दिनमक चरेन्मत्रे पुरीपे तु दिनद्वये । दिनत्रय मैथुने स्यात्पाने तु स्याच्चतुष्टयमिति " ॥ तत्कामत । संवर्न "चार रजक वेण धीवर नटमेव च । एते स्पृष्टस्तथोच्छिष्ट एकरान पय पिवेत् ॥ तैरुच्छिष्टैस्त्रिरात्र स्याद् घृत प्राश्य विशुद्धयतीति " । अधोच्छिष्टविषय चेद । उर्चा च्छिष्टे तु निरान । तथा च लघुहारीत: "उच्छिष्ट सस्पृशेद्यस्तु नटरजस्मोचकान् । अघोच्छिष्टो यदा स स्यादेवरात्रमभोनन । "ऊोंच्छिष्टो यदास स्यात्प्रायश्चित्त भवेदिदाउपवासखिरात्र स्याघृत प्राश्य विशुद्धयतीति ॥ अतश्च । अवच्छिष्टस्य तैरुच्छिष्टे स्पर्श पट्टान । एवमेव योच्छिष्टस्य चाडालादिस्पर्श पान तथाधोच्छिष्टस्य तदद्ध निरान । अत एव शातातपः " उच्छिष्टस्तु स्पृशेद्विपश्चडालं तु स्थचन । उर्वोच्छिष्टस्तु सम्पृश्य द्विन सातपन घरेत्॥ १५ " अघोच्छिष्टस्त्रिरात्राते पनगव्येन शुद्धयतीति " । सातपनमिह सप्ताहसाध्य । यत्तु नाडालादीनुपक्रम्य दृद्धशातातप: अशुद्धास्वयमप्येतानशुद्धश्च यदा स्पृशेत् । विशुद्धयत्युपवासेन निराण तत शुचि "॥ तथा एतानेव प्रकृत्याह देवल: "अशुद्धाम्वयमप्येतानशुद्धो यदि सस्पृशेत् । विशुध्यत्युपवासेन पुन कृच्छ्रेण वा पुनरिति ॥ २० तवाशुद्धानिति स्वम्पकीर्तन । मूनादिकरणेन वा म्वयमशुद्ध इत्यथोच्छिष्ट दिना ! एक- रावमापद्यज्ञानत । निरान ज्ञानत । कृच्छम्त्वम्यासे । मिताक्षरायां तु कृच्छ श्वपारादि- विषय । श्वादिषु तूपवास इति । यत्तु शापातपः "अत्यने हस्तकाष्ठेन वासमा म्पृष्ट एव था । प्रक्षाल्याग तदा पामे रजिष्टस्तु निशा सिपेदिति"। तशुद्ध एव विषये । उच्छिष्टम्य पुरोपम्पर्श लघुहारीत " श्वरिष्टा कारविष्टा वा कागृधनरम्य न । अघोच्छिएस्तु सम्पृष्ट मनेगे नमाविशेन् ।। " अर्वाच्छिष्टस्तु सम्पृश्य प्रायश्चित्तमिद गरेत्। उपोप्य रननीमेरा पनगव्येन शुरुयन्ति । उशिष्टम्य नाडालासम्पर्श विशेषमाह हारीनः "उच्छिष्टस्तु स्पृशद्विप्रधाडालान क्यनन । उच्छिएम्नु संस्पृष्टो द्विनचद्रायण परेन् । पनत्याने।

·१०२ द्रव्यहत्तोच्टिपर्शे। [प्रायश्चित्त ५ "अधेच्छिष्टो यदा स स्थात्मायश्चित्तं भवेदिद। निरानमुपवास स्यात्पचगव्येन शुद्धचतीति ।। पराशर (२१) उच्छिष्टोच्छिष्टसस्पृष्ट शुना शूद्रेण वा पुन | उपोप्य रजनीमेका पनगव्येन शुद्धयति"।। उच्छिष्टश्चासाच्छिटसस्पृष्टश्चेति विग्रह । सवर्णविषयमेतत् । अत्रिः " उच्छिष्टोच्छिष्टसस्पृष्टो ब्राह्मणो ब्राह्मणेन तु । दशरूप जपेत्पश्चाद्भायन्या शोधन भवेत् ॥ ब्रह्मपुराणे "उच्छिष्टेन तु विप्रेण द्विन स्पृष्टस्तु तादृश । उभौ स्नान प्रकुरुत सय एव समाहिताविति", उच्छिष्ट विप्र प्रकृत्याह पराशरः ( ७/१२) " अनुच्छिप्टेन शूद्रेण स्पर्शे स्नानं विधीयते।तेनोच्छिष्टेन सस्पृष्ट प्राजापत्य समाचरेदिति॥ १० यत्तु माझे " उच्छिष्टेनाथ शूद्रेण विन स्पृष्टस्तु तादृश । उपवासैन शुद्ध स्याच्नुना सस्पृष्ट एव वेति तदापयशत्तस्य । देवलोऽपि 'उच्छिष्ट मानव स्पृष्ट्वा भोज्य वाऽपि समाहित । तथैव हस्तौ पादौ च प्रक्षाल्याचम्य शुद्धयतीति". द्रव्यहस्तस्योच्छिष्टस्पर्श मनुः (१।१४२) 'उच्छिप्टेन तु सस्पृष्टो द्रव्यहस्त क्थचन । अनिघायैव तद्न्यमाचात शुचितामियात। एतच पेयविषय । भोज्यविषये तु वसिष्ठः " प्रचरन्नन्नपानेषु यथुच्छिष्टमुपस्पृशेत् । भूमौ निघाय तद्रव्यमाचात प्रचरेत्तत "दिव्यस्य त्वम्युक्षण कार्यमित्याहतु शंखलिखितौ " द्रव्यहस्त उछिटो निधायाभ्युक्षयेद्रव्यमिति"। उच्छिष्ट उच्छिष्टस्पृष्ट । एतच्चानुच्छिष्टहस्तादिना स्पशे । साक्षादुरिष्टहस्तादिस्पर्श २० त्वभोज्यमेव । यथाह वसिष्ठः ( १४।२०-२१) " उच्छिष्टमगुरोरमोज्य स्वमुच्छिष्ट- मुच्छिष्टोपहत चेति ॥ । उच्छिष्टस्य तैलाभ्यत्तस्य च मूनादिकरणे आपस्तंव "तैलाभ्यक्तस्त्वनाचात श्मश्रुधर्मणि मैथुने । मनोच्चार यदा कुर्यादहोरात्रेण शुद्धयति । उच्छिष्टस्य सूर्यादिदर्शने दोप उत्तो मार्कंडेयपुराणे सूर्यदुतारका दृष्टा यैरच्छिष्टै कदाचन । तेषा याम्यैर्नरैरक्षिन्यस्तो वन्हि समिद्ध्यते"। २५ अत्र च स्नातकरतलोपे च ' प्रायश्चित्तमभोननमिति । मनक्तं द्रष्टव्यम् । तस्यैव चाडालादि- दर्शने बौधायनः ॥ चाडालादिदर्शने ज्योतिषा दर्शन । सभापणे घालणसभाषण । उच्छिष्टदर्शने लेकरानमुपवास । समापणे द्विरान । सहगमने सपैर सानमिति । चाडाल्दर्शन इत्यनुच्छिष्टस्य उच्छिष्टदर्शने इति उच्छिष्टम्य पाढालदर्शने इत्यर्थ । एवमग्रेऽपि । उप्रिष्टस्य पाडाटिम्पर्श वृहस्पतिः सुरापलाडुलशुनस्पर्शे कामकृते द्विन | यह पिवेत्कुशनल सावित्री च भवेत्तया ॥ इदमूर्योच्छिष्टस्पेति शूलपाणिः । यत्तु स एव ·मयूख ] अनुच्छिष्टस्य नीलीवस्त्रपरिधाने । ६ " "पलाडुलशुनस्परों स्नात्वा नक्त समाचरेत्। कृतोच्चारस्त्वहोरात्रं उच्छिष्टो व्यहमाचरेदिति"। तदधोच्छिष्टविषय वा । अथानुच्छिष्टस्य नीलीवस्त्रपरिधान । भविष्यत्पुराणे " शृणुष्वेति महाबाहो नीलीवस्त्रस्य धारणात् । वाससो गणशार्दूल गदतो मम कृत्स्नश ॥ " पालनाद्विक्याचैव तवृत्तेरुपजीवनात् । पतितस्तु भवेद्विप्रबिभिर्वविशुद्धयति ॥ " नीलीरक्तेन वस्त्रेण यत्कर्म कुरुते द्विन । स्नान दान तपो होम स्वाध्याय पितृतर्पण । वृथा तस्य महायज्ञो नीलीवस्त्रस्य धारणात् । " नीलीरक्त यदा वस्त्र कश्चिद्धिप्रस्तु धारयेत् । अहोरात्रोपितो भूत्वा पचग येन शुद्धयति । रोमकूपे यदा गच्छेद्रसो नील्यादिक कचित् । त्रिवर्षेषु च सामान्य तप्तपृच्छू विशोधन। " नीली दारु यदा भिंद्याद्राह्मणस्य शरीरत । शोणित दृश्यते यत्र द्विनश्चादायण चरेत् ॥ १० इदमज्ञाने । ज्ञाने तु द्विगुण । अनापवाद । नीलीत्यनुवृत्तावापस्तंकः " स्त्रीणा क्रीडार्थ सयोगे शयनीयेन दुष्यतीति " । एवमेव केशनिर्मितवनधारणे चोपवास । “ पचगन्य घृत हिरण्योदक चाधिकमिति " स्मृत्यर्थसारे। अथ रुद्रनिर्माल्यस्पर्शे । कालिकापुराणे 'स्पृष्टा रुद्रस्य निर्माल्य सवासा आप्टुत शुचि "1 अथ रजस्वलायाअस्पृश्यस्पर्शे । तत्र रजस्वलयो सपत्न्योरेक्गोत्रयो स्पर्शे वसिष्ठः "स्पृष्टे रजस्वलेऽन्योन्य सगोत्रे त्वेकभर्तृ । कामादकामतो वाऽपि सद्य स्नानेन शुद्धयत" ॥ असपत्न्योस्तु सवर्णयो स्पर्शे मार्कडेयः ॥ उदक्या तु सवर्णाया स्पृष्टा चेत्स्यादुदक्यया।तस्मिन्नेवाहनि स्नाता शुद्धिमाप्नोत्यसशय" ।। इदं चाकामत । कामतस्तु काश्यपः 'रजस्वला तु सस्पृष्टा ब्राह्मण्या ब्राह्मणी यदि। एकरात्र निराहारा पचगव्येन शुद्धयति" ॥ २० यत्तु पराशरः (७।१३३१७) "स्पृष्ट्वा रजस्वला योन्य ब्राह्मणी ब्राह्मणी तथा। तावत्तिष्ठेन्निराहारा निरानेणैत्र शुद्धयतीति"। तत्कामतोऽभ्यासे । सहशयनादिचिरस्पर्श वा । असवर्णासर्श पुन स एवं "रजस्वला तु सस्पृष्टा रानन्या ब्राह्मणी च या निरानेणैव शुद्धि स्याम्याघ्रस्य वचन यथा ॥ २५ " रजस्वला तु सस्पृष्टा वैश्यया ब्राह्मणी च या। पचरात्र निराहारा पचगयेन शुद्धयति ॥ रजस्वला तु सस्पृष्टा शूद्रया ब्राह्मणीच या। पानेण विशुद्धि स्याद्रामण्या कामकारत ।। "अज्ञानतश्चरेद बाह्मणी सर्वनाति । अत्र यथा बामणोरमस्वलयो पर्श उपवास पंच गव्याशन । तयाऽन्यासामपि सवर्णरनम्बलासरों तदेव । यथा ब्राह्मण्या क्षत्रियापर्छ निरान तथा क्षत्रिपाया वैश्याया शूद्रास्पर्शेऽपि तदेव च । भवदेवनिबंधे स्मृतिः १५-मार्कडेय । ।

·१०४ रंजस्वलास्पशें। [प्रायश्चित्त- । ६ । रजस्वला तु या नारी अन्योन्यमुपसंस्पृशेत् । सवर्णे पंचगव्येन त्रिरात्रमतवर्णके " ॥ पंचगव्येन उपवाससहितेनेति भवदेवः । तथा शातातपः " रजस्वले उभे नार्यावन्योन्यं स्पृशतो यदि। सवर्णे पंचगव्येन ब्रह्मकुर्वमतः परमिति ।। यत्तु वृहद्वसिष्ठः 'स्पृष्ट्वा रजस्वलाऽन्योन्यं वालणी शूदजाऽपि वा। कृच्छ्रेण शुद्धयते पूर्वा शूद्रादानेन शुद्धयति ।। "स्पृष्ट्वा रजस्वलाऽन्योन्यं ब्राह्मणी क्षत्रिया तथा। कृच्छ्रा च्छुद्धचते पूर्वी उत्तरा तु तदर्द्धतः] "स्पृष्ट्वा रजस्वलाऽन्योन्यं क्षत्रिया शूद्रमाऽपि वा । उपवासैत्रिभिः पूर्वा त्वहोरोत्रण चोत्तरा ॥ "स्पृष्ट्वा रजस्वलाऽन्योन्यं वैश्या शूद्रा तथैव च । त्रिरानाच्छुद्धचते पूर्वा उत्तरा तु दिनद्वयात्।। 'वर्णानां कामतः स्पर्श शुद्धिरेपा पुरातनीति" ॥ एतच्च कामतोऽभ्यासे । दानेन पादकृच्छ्र- १० प्रत्याम्नायेन । पतितचांडालांदिस्पर्श वृद्धवसिष्ठबृहस्पती " पतितांत्यश्वपाकेन संस्पृष्टा चेद्रजस्वला । तान्यहानि व्यतिक्रम्य प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ " प्रथमेऽन्हि त्रिरात्रं स्याद्वितीये द्यहमेव तु । अहोरात्रं तृतीयेऽह्नि चतुर्थे नक्तमेव च ॥ " शूद्रयोच्छिष्टया स्पृष्टा शुना च द्यहमाचरेत् " ॥ तान्यवशिष्टानि दिनानि व्यतिनाम्य । अनाशकेन नीत्वेत्यर्थः । अत्र सर्वत्र पंचगव्यप्राशनमपि कर्तव्यमिति भवदेवः । यत्तु १५ पौधापन " रजस्वला तु संस्पृष्टा चांडालांत्यश्चवायसैः। तापत्तिठेन्निराहारा यावत्कालेन शुद्धचतीति" ॥ एतदशक्तायाः । भकामे वा । यत्तु दृद्धशातातपः "उदक्या स्तिका वाऽपि शनात्यं संस्पृशेयदि। त्रिरात्रेणैव शुद्धयेत इति शातातपोऽब्रवीत् तथा " चंडालैः श्वपचैर्वाऽपि आत्रेयी स्पृश्यते यदि। त्रिरामोपोपिता भूत्वा पंचगव्येन शुद्धयति" । २० काश्यप "चाहालेन तु संस्पृष्टा कदाचित्स्त्री रजस्वला । तान्यहानि व्यतिक्रम्य प्रायश्चित्तं समाचरेत्॥ "त्रिरात्रमुपवासः स्यात्पंनगव्येन शोधनं । ता निशास्तु व्यतिक्रम्य अनाघातं तु कारयेदिति"। तदेतत्प्रथमदिनविषयं । शूलपाणिस्तु काश्यपवाक्ये प्रथमादिदिनत्ययस्था नास्ति। निराग्रेणैवेति वृद्धशातातपवाक्यात । तथा च कामविषयमित्याह । तन्न । वाईस्पत्येन प्रथमदिन एवं २५ निरात्रस्य व्यवस्थितत्वात्तद्विषयत्वमेव च न्याय्यमिति । उपवासासमायां त्वंगिराः " चंडालः श्वपचो वाऽपि यद्यात्रेयी स्पृशेद्यदि । अमालकृष्टेर्वतत्त पंचगव्येन शुद्धयति " ।। पंचगव्यपानं तु स्नानानंतरं काय । चांडालेन सहैमवृक्षाचारोहणे परागरः एकवृक्षसमाख्दश्यांडालोऽय रजस्वला । अहोरात्रोपितो भूत्वा पंचगव्येन शुद्धयति " ॥ भ्वादिस्पर्श विशेपमाह यमः 1-देवल -- ·मयूख रजस्वला यदा श्वादिस्पृष्टा । " रजस्वला तु सस्पृष्टा शुना जत्रुकवायसै । निराहारा भवेत्तावद्यावत्कालेन शुद्धयति " ॥ एतदकामत । कामतस्तु रजस्वलानुवृत्तौ वृहस्पतिः "शुना चोच्छिष्टया शूद्रा सस्पृष्टा द्यहमाचरेत्। अहोरात्र तृतीयेऽन्हि परतो नक्तमाचरेदिति ॥ प्रथमद्वितीयदिने श्वादिस्पर्श व्यह परतश्चतुर्थे । अत्रापि तान्यहानि व्यतिक्रम्येति योज्य । यत्तु बौधायनः ६ . " "रजस्वला तु सस्पृष्टा ग्राम्यफुकफुटसूकरै । श्वभि स्नात्वा पिवेत्तावद्यावच्चद्रस्य दर्शनमिति । चद्दर्शानक्तमित्यर्थ । एतदशक्ताया।चतुर्थदिनविषय वा रनकादिस्पर्शे तु श्वस्पर्शसमानमेव । तयो समानत्वादिति शूलपाणिः। यत्तु प्रचेताः रजस्वला तु भुर्जाना श्वात्यनादि स्पृशेद्यदि । पचरात्र निराहारा पचगव्येन शुद्धयतीति"। तत्कामतोऽम्याप्ते । भोजनकाले श्वात्यनादिम्पर्शे तु बौधायन: रजस्वला तु भुनौना श्वात्यजादिं स्पृशेद्यदि । गोमूत्रयावाहारा षडानेण विशुद्धयति ॥ " अशक्तौ काचन दद्याद्विप्रेभ्यो चापि भोजनमिति "॥ "उच्छिष्टोच्छिष्टसस्पृष्टा कदाचिस्त्री रजस्वला । कृच्छ्रेण शुद्धयते पूर्वा शूद्रा दानरपोषितेति "॥ अब पूर्वाशब्देन ब्राह्मगभत्रियवैश्यस्त्रियोऽभिधीयते । तेन रजस्वलयो समाननातीययो रुच्छिष्टयो । ब्राह्मणीशनियावैश्याना परस्पर स्पर्श प्राजापत्यः " स्वम्वानतरस्पर्शे १५ त्वेकैकवृद्धिरूहनीया । तादृशशूद्रयो परस्पर्श तूपवाससहितप्राजापत्यप्रत्याम्नायदानेन शुद्धि " । एतच्च कामत । अामतस्तदई । शूलपाणिस्तु "उच्छिष्टेन तु सस्पृष्टा कदाचित्स्त्री रजस्वला कृच्छ्रेणतु विशुद्धयेत शूद्रा दानेन शुद्धयतीति"। पपाठ । सोच्छिष्टेन चाडालादिना। दानेन कृच्छ्प्रत्याम्नायेन । येषु रनम्वलात्वमेव निमित्तमतो न क्षत्रियवैश्ययोर्ब्राह्मण्यादिम्यो विशेष इति शूलपाणिः। उच्छिष्टद्विनपस्पर्श तु मार्कंडेयः "द्विमान्कयचितुष्टिान् रज स्त्री यदि सम्पृशेत्।अघोच्छिष्टे त्वहोरानम् बौच्छिष्टे व्यह क्षिपेदिति"। अत्र यद्यप्यविशेष श्रूयते तथापि ब्राह्मण्यपेक्षया उच्छिष्टक्षत्रियादिम्पर्शे ब्राह्मण्या आधा कल्प्य । एव हीनाया उच्छिष्टोत्तमस्पर्श न्यून । भोमनकाल रजस्वलातर दृष्ट्वा पुनौजने वापस्तवः उदक्या यदि वा भुक्ते दृष्ट्वाध्या तुरनस्वा। आम्नानगल नाभीयामकूवं तत पिवेत् ॥ एतच्च कामत । नाडालदर्शने त्वत्रिः रजस्वा तु भुनाना चाडाल यदि पश्यति । उपवासरयं कुर्यात्मानापत्य तु कामत इति । रजस्वलाया श्वादिदर्शन व्यास: परवर्या-सस्टा शुना पांडालरासमै ( २ न-पायसै ) ३ पां-भाद। २० " १४ ·रजस्वलाया आशौचिस्पर्श [प्रायश्चित्त- रजस्वला यदा दृष्टा ना जंबुकरासभैः । पंचरात्रं निराहारा पंचगव्येन शुद्धयतीति " ॥ रजस्वलाया आशौचिसशें शातातपः "आर्तपाभिष्टुता नारी स्पृशेवेच्छवसूतक । उचं त्रिरात्रं स्नातां तां त्रिरात्रमुपवासयेत् " ।। स्पृष्ट्वा भोजनादौ अनि ५ "आर्तयाभिष्ठता नारी मृतसूतकयोः स्पृशेत् ।भुक्त्वा पीत्वा चरेत्कृच्छ्रे स्पृष्ट्वातुम्यहमेव स्विति ।। आशौचिस्पर्शे स्नानात्प्राग्रजोदर्शने मार्कडेयः 'मृतसूतकसंस्पर्शे ऋतुं दृष्ट्वा कथं भवेत् । नास्नानकालमभीयाहरुका चांद्रायणं चरेदिति"।। आस्नानकालं चतुर्यदिनपर्यंतं । मदनरत्ने स्मृत्यंतरे " अपोयत्ये समुत्पन्ने मलतद्वाससा यदि । अभिषेकेण भुक्तिः स्याद्दिनत्रयमभोननं" । अभि- १० पेकैण भुक्तिः । सद्यःस्नानेन भोजनम् । इदमशक्तायाः । बालापत्याविषयं वो । अन्यस्यास्तु विरात्रोपवासः । बंधुमरणश्रवणादौ व्यासः " मलवद्वसनायास्तु अप्रायत्यं भवेद्यदि । अभिषेकेण शुद्धिः स्यान्नाशनं वा दिनत्रयमिति"। अत्रापि पूर्ववद्व्यपस्था । दिनत्रयमित्यवशिष्टकालोपलक्षणं । अप्रायत्य बंधुमरणादि । स एन आर्तवाभिप्लुता नारी नावगाहेत्कदाचन । उद्धृतेन जलेनैव स्नात्वा शेष समापयेत् || १५ " स्वकं गात्रं भवेदनिः सांगोपांगमयुतं । न वस्त्रपीडनं कुर्यान्नान्यवासा भोत्पुरनरिति " ! तथा पराशर " स्नाने नैमित्तिके प्राप्ते नारी यदि रजस्वला । पात्रांतरिततोयेन स्नानं कृत्वा प्रतं चरेत् ॥ " सिक्तगात्रा भवेदद्धिः सांगोपांगात्कथंचन । न वस्त्रपीडनं कुर्यान्नान्यद्वासश्च धारयेदिति "॥ अथ परंपरास्पर्श । तत्राचेतनदंडादिव्यवधाने यानवल्लयः ( भा. १६८) २० "उदफ्याशुचिभिः स्नायासंस्पृष्टम्तैरनस्पृशेत् । अगिगानि नपेचैत्र गायत्री मनसा सकृतिति । चेतनन्यवधाने तु मानवः "शवं तत्स्सृष्टिन चैर स्पृष्ट्वा कालेन शुद्धयतीति" अशुनिलशुनादिस्पृष्टिस्पर्श तु शातातपः अशुचिं संस्पृशेद्यस्तु एकएव प्रदुप्यति । तस्पृष्ठाभ्यो न दुप्येत सर्वद्रव्येप्वयं रिधिरिति"|| तथा " संहतानां तु पात्राणां यद्येमुपहन्यते । तस्य तच्छोधनं प्रोक्तं न तु तत्पृष्टिनामपि " ॥ २१ क्वचिदचेतनन्यवधाने तु वचनात्प्रायश्चित्ताधिक्यं । यथाहापस्तंब: " एक्शाखां समारूदश्यांहालादिर्यदा मवेत् । ब्राह्मणस्तत्र निवसन्स्नानेन शुचितामियान्" ।। आदिशब्दादुदस्यादीनां ग्रहणं । शााग्रह्णमवयत्युपलक्षणमिति प्राग्व्याख्यातं । तया स एवं १५-भप्रयस्य धनयर-भप्रायते । २ जन्म ।

·मयूखः] श्वादिस्पर्श " " " " एकवृक्षसमारूढौ चांडालब्राह्मणौ यदि । फलं भक्षयतस्तत्र प्रायश्चितं कथं भवेत् ।। " ब्राह्मणानामनुज्ञाप्य सवासाः स्नानमाचरेत्। अहोरात्रोपितो भूत्वा पंचगव्येन शुद्धयति । तथा स एवं एकशाखासमारूढः फलान्यश्नात्यसौ यदि। प्रायश्चित्तं त्रिरात्रं स्यात्संचगव्यं विशोधनमिति"। अत्र व्यवधानसन्निधानाम्यामेकरात्रत्रिरात्रे | मतिपूर्व चैतत् । अमतिपूर्वे तु ब्रह्मपुराणे ५ विप्रश्चंडालसहितो यत्रैकस्मिन्वनम्पतौ । अज्ञानात्तु फलं भुक्ते चरेत्तत्राघमर्षण" । अत्रापवादमाह पराशरः (७३६) " रथ्याकर्दमतोयानि नावः पंथास्तृणानि च । स्पर्शनान्न प्रदुप्यंति पक्वेष्टकचितानि च अत्र परंपराम्पर्शेऽपि स्पर्शशब्दो गौणः। तत्र वचनात्प्रायश्चित्तं । स्पर्शप्रायश्चित्तापवादमाह बृहस्पतिः १० " तीर्थे विवाहयात्रायां संग्रामे देशविप्लवे । नगरपामदाहेषु स्पृष्टास्पृष्टिर्न दुष्यतीति "॥ एवमन्यान्यपि उच्चावचावचनानि व्यवस्थापनीयानि । ब्राह्मणस्य चैत्यवृक्षादिस्पर्श पराशरः ( १२।२५) चैत्यवृक्षश्चितिएपश्चांडालः सोमविक्रयी । एतांस्तु ब्राह्मणः स्पृष्ट्वा सवासा जलमाविशेदिति "॥ क्षत्रियादीनां न्यूनं कल्प्यं । इत्यस्पृश्यस्पर्शमायश्चित्तानि । अथ श्वादिदंशे । तत्र मनुः ( १९६१०९) श्वशृगालखरैर्दयो ग्राम्यैः क्रव्याद्भिरेव च । नराश्वोष्ट्रवराहैश्च प्राणायामेन शुद्धयतीति" ॥ प्राणायामे विशेषघृतप्राशनं चाह याज्ञवल्क्यः (आ. २७७) पुंश्चलीवानरखरैर्दष्टश्चोष्ट्रादिवायसैः । प्राणायाम जले कृत्वा धृतं प्राश्य विशुद्धयतीति"॥ एतच्च नाभेरधस्तादीपद्दष्टस्य । यत्तु सुमंतुः "श्वशृगालमृगानमहिपानाविखरकरमनकुलमार्जार- २० मूषिकाप्लवकाकपुरुषदष्टानामापोहिष्ठीयाभिः स्नानं प्राणायामत्रयं चेति " । एतच्च पादयोः किंचिदधिकदंशे । यत्तु गद्यदेवलः " विषाणि दंष्ट्रः श्वशृगालविडुराहखरनरवायसपुंश्चलीमि- र्दष्टः स्रवतीमासाद्य पादेश प्राणायामान्कुर्यादिति " । एतदपि ततोऽप्यधिकदंशे । नाभेरूज़ दशे तु चौधायनः "शुना दष्टस्तु यो विप्रो नदीं गत्वा समुद्रगां। प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुद्धतीति॥ २५ नामेरधम्तादतिगाढदशाविषयं वा । एतस्मिन्नेव विषये देवला "श्वदष्ट सागरगाया नद्यां स्नातो निराहारः प्राणायामशतमावर्तयंत्रिरात्रादपगतपाप्मा भवतीति तन्नाभेरूज़ गाढदेशे। अत्रैव शंखः "नीलीकाष्ठक्षतो विप्रः शुना दष्टम्तथैव च । त्रिरानं तु व्रतं कुर्यात्पुंश्चलीदशनक्षत" ॥ इति । यमोऽपि १ अई-नाति । २ ब-पर, ज्ञ-रार। ३ व-ष्ट्रि। " ·शुनादृष्टायां वाम्हण्या। [प्रायश्चित्त- "श्वभृगालशकरखरोष्ट्र-श्ववानरकुंनरैः । एतैस्तु ब्राह्मणो दृष्टनिरन्हः समुपस्पृशेत् ॥ 'हविष्यं भोजयेदनं ब्राह्मणान्सत पंच चेति" । ब्रह्मचार्यधिकारे हारीत: "शुना दष्टरव्यहमेकाहार; समुद्रगां नदीं गत्वा प्राणायामशतं कृत्वा धृतं प्राश्य ततः शुचिरेवमेव गोमायुमारिनकुलम्पकैर्दष्टानां " । ब्रह्मचार्यधिकारे पैठीनसिरपि " शुना दष्टस्य त्रिरात्र- ५ मुपवासो विप्रगृहे वासश्च । यत्तु शातातपः " गवां श्रृंगादकस्नातः शुना दष्टस्तु ब्राह्मणः । समुद्रदर्शनाद्वाऽपि शुना दटः शुचिर्मवेत् ।। " वेदविद्यानतस्नातः शुना दष्टस्तु वै द्विजः । हिरण्योदकमिधं च घृतं प्राश्य विशुद्धचति"। तन्नामेरधस्तादीपद्दष्टविषयं । वचनाद्विशिष्टब्राह्मणमात्रविषयं वा । समुद्रदर्शनं तत्तीरवासिनां । प्रतस्थस्य विशेषमाह बौधायना १० प्रतस्थस्तु शुना दष्टस्त्रिरात्रमुपवासयेत् । सघृतं यावकं पीत्वा व्रतशेष समापयेत् ॥ ॥ यत्त शातातपः अवतः सनतो वाऽपि शुना दृष्टो भवेदिजः हिरण्योदकमिदं तु घृतं प्राश्य विशुद्धयतीति । तदत्यताशक्तविषयं । ब्राह्मणरहितग्रामे तु पराशरः (१।९) " असाह्मणके ग्रामे शुना दृष्टो द्विजोत्तमः।पं प्रदक्षिणीकृत्य सद्यः स्नात्वा शुचिर्भवेन्" । १५ स्त्रीणां विशेषमाह पराशरः " ब्राह्मणी तु शुना दृष्टा जंबुकेन वृकेण वा । उदितं ग्रहनक्षत्रं दृष्ट्वा सद्यः शुचिर्भवेत् " ॥ वौधायनोऽपि " ब्राह्मणी तु शुना दष्टा सोमे दृष्टिं निपातयेत् । नक्षत्रदर्शनाद्वाऽपि शुना दष्टा शुचिर्भवेत्॥ "कृष्णपक्षे यदा सामो न दृश्येत कदाचन ।यां दिशं मनते सोमाता दिशं त्वयलोकयेदिति ॥ २० अंगिरसा तत्र पंचगव्यप्राशनमप्युक्त "ब्राह्मणी तु शुना दष्टा सेमे दृष्टिं निपातयेत् । यदा न दृश्यते सोमः प्रायश्चित्तं कर भवेत्।। "यां दिशं तु गतः सोमस्तां दिशं वाऽवलोकयेत् । सोममार्गेण सा पूता पंचगव्येन शुद्धचतीनि"॥ ब्राह्मणीग्रहणमुपलक्षणम् । व्रतस्थास्त्रीविषये पराशरः त्रिरावमेवोपवसेच्छुना दष्टा तु सव्रता । सवृतं यावकं मुत्न प्रतशेपं समापयेत् " ॥ २१ रनखलायां विशेषमाह पुलस्त्यः रनस्वला यदा दधा शुना नंकरासभैः । पंचरात्रं निराहारा पंचगव्येन शुद्धयति ॥ " ऊर्ध्वं तु द्विगुणं नामेक्रे तु त्रिगुणं तथा । चतुर्गण स्मृतं मूर्ध्नि दृष्टेऽन्यताप्लुतिर्भवेदिनि । अन्यत्र रजस्वलावस्थाया इति शेषः । शुनामातादिषु शातातप!

·मयूख ] ५ " दष्टे पूयशोणितसंभवे । " शुनामातावलीढस्य नखैर्विदलितस्य च । अद्भि प्रक्षालन शौनमाग्निना चोपचलनमिति "॥ उपचूरन तापन । मणे कृन्युत्पत्तौ तु बौधायनः " ब्राह्मणस्य वाद्वारे प्यशोणितसभवे । कृमिस्त्पद्यते यस्य प्रायश्चित्त क्थ भवेत् ।। “गोमन गोमय क्षीर दधि सर्पि कुशोदक । यह स्नात्वा च पीत्वा च कृमिदष्ट शुचिर्भवेदितिम्॥ एतच्च नाभेरधम्ताज्ञेय । मनुरपि " ब्राह्मणम्य व्रणद्वारे प्यशोणितसभवे । कृमिरुत्यद्यते यस्य प्रायश्चित्त क्थ भवेत् ॥ * गवा मूत्रप्रीपेण त्रिप्तध्य स्नानमाचरेत् । पिरान पचगव्याशी त्वधो नाभ्या विशुद्धयति नाभिक्ठातरोते व्रणे चोत्पद्यते कृमि । पान तु तदाप्रोक्तं प्राभापत्य शिरोमण इति । यत्तु शातापक: " ब्राह्मणस्य व्रणद्वारे यदा सपद्यते कृमि । प्रायश्चित्त तदा कार्यमिति शातातपोऽप्रवीत् ॥ १० "गोमून गोमय क्षीर दधि सर्पि कुशोदक। स्नात्वा पीत्वा च कृत्वा च कृमिदष्ट शुचिर्भवोदिति ।। तदीपद्दष्टविषय । पराशरेण तु वर्णभेदेन प्रायश्चित्तभेद उत्त (६१४५४८) " प्रामणस्य प्रणद्वारे प्यशोणितसभवे । गिरत्पयते यम्य प्रागश्चित्त क्य भवेत् ॥ " गवा मूत्रपुरीपेण दधिक्षीरेण सर्पिपा । यह स्नात्वा च पीत्वा च ऋमिदष्ट शुनिर्भवेत् ॥ " क्षनियोऽपि सुवर्णस्य पचमापन्प्रदापयेत् । गोदक्षिणा तु वैश्यस्याप्युपवाप्त विनिर्दिशेत् ॥ १५ যদ্বাণা नोपवास स्यात् शूद्रो दानेन शुद्धयतीति " स्नान पान च पचग येनैव । दान गोदान । एतदपि नाभेरधस्ताज्ज्ञेयम् । नाभेरपरि विशेष उत्चो भविष्यत्पुराणे " ब्राह्मणम्य बणद्वारे प्यशोणितसभवे । कृमिरपद्यने यस्य निकृतिं वच्मि तस्य तु ।। " गवा मनपुरीपेण विसध्य स्नानमाचीत् । दधिक्षीरघृत प्राश्य निराण विशुद्धयति ॥ " अधो नामे प्रदष्टस्य आपादाद्विनतात्मन । एतद्विनिर्दिशेत्प्राज्ञ प्रायश्चित्त खगाधिः ॥ "नाभिकटातेर वीर यदा चोत्पद्यते कृमि ।पान तु तदा प्रोक्त प्रायश्चित्त मनीषिभिरितिमा एनमन्यान्यपि वचनानि व्यवस्थापनीयानि । इति संसर्गप्रायश्चित्तम् । अयोपपातोपु मायश्चित्तानि । तान्याह याशयलयः (प्रा २३४-२४२) गोवधो प्रात्यताम्तेयमृणाना चानपरिया । अनाहिताग्मिता पण्यविश्य परिवेदन ॥ भृतादध्ययनादानं मृतका यापन तथा । पारदार्य पारिदित्य वाधुष्य लपणनिया ।। स्त्रीशविक्षनवघो निंदितापिनीवन । नास्तिस्य मतीपश्च मुताना पैव विस्य ॥ घान्यरुप्यपशुम्तेयमयान्याना च याना । पितृमातृमुनत्यागस्नडागारामवित्रय ॥ कन्यासदूषण चैव परिविंदक्यानन । कन्याप्रदान तम्यैव कौग्ल्यि मारोपन । " आत्मनोऽथे कियारभो मयास्त्रीनिषेत्रणम् । स्वाध्यायाग्निमुनत्यागो बाधवत्याग एव च ॥ २० " G ·उपपातके। [प्रायश्चित्त- इंघनार्य द्रुमच्छेदः स्त्रीहिंसौषधीवनं । हिवयंत्रविधानं च व्यसनान्यात्मविक्रयः ॥ " शूद्रप्रेप्यं हीनसख्यं हीनयोनिनिपेवणम् । तथैवानाश्रमे वासः पगनपरिपुष्टता ॥ " असच्छास्त्राधिगमनमाकरेप्वधिकारिता । भार्याया विक्रयश्चैपामेकैकमुपपातकमिति " ॥ तत्र गोवध उक्तं वषप्रायश्चित्तप्रसंगेन । तत्रत्यान्येव मानवानि त्रैमासिकादीनि याज्ञ- ५ वल्क्यीयानि च चांद्रायणादीनि वक्ष्यमाणेषु व्रात्यतादिप्वपि विशेषविहितैः प्रायश्चितैः सह तुल्यविकल्पतया व्यवस्थया वा योज्यानि । न च विशेषविहितैः सामान्यविहितानां वाधः । उपपातकसंज्ञानार्थक्यापत्तेः । सामान्यप्रायश्चित्तप्रकृत्यैव हि सार्थवती नान्यथा प्रयोजनांतरा- भावात् । अत एव याज्ञवल्ययः (प्रा. २६५). " उपपातकशुद्धिः स्यादेवं चांद्रायणेन च । पयसा चापि मासेन पराकेणाथवा पुनरिति "॥ १० मनुश्च (१११११७). "एतदेव प्रतं कुर्य्यरुषपातकिनो द्विमाः । अवकोर्णिवने शुद्धयर्थ चांद्रायणमथापि वेति" । एतदेव त्रैमासिकम् । अवकीर्णिपर्युदासादेवोक्तानुक्तप्रायश्चित्तेप्वेतत्प्राप्तिर्गम्यते । अथ व्रात्यतायाः । याज्ञवल्क्यः (आ. ३७). "आ पोडशाद्वा विंशाच्च चतुर्विशाच्च वत्सरात्।ब्रह्मक्षत्रविशां काल औपनायनिकः पराइति । १५ अन " सावित्री पतिता यम्य दशवर्षाणि पंन नासशिखं वपनं कृत्वा बतं कुर्यात्समाहितः ॥ " एकविंशतिरात्रं च पिवेत्प्रसृतियापकं । हविषा भोनयेचैव ब्राह्मणान्सप्त पंच च ।। " ततो यावकशुद्धस्य तस्योपनयनं स्मृतमिति " ध्यासोक्तेरा पोडशादित्याङ्मादायां नाभिव्याप्तौ । द्वाविंशाच्चतुर्विशाच्चेत्यत्रापि चतुदर्शक एवानुपयुज्यते । तेन पंचदशेकविंशति- त्रयोविंशतिवर्षसमाप्त्युत्तरमेव विप्रक्षत्रियविशां क्रमालपातित्यमिति । याज्ञवल्क्यः (आ.१८) २० ॥ अत ऊर्य पतंत्येते सर्वधर्मवहिप्कृताः।सावित्रीपतिता नात्या नात्यस्तोमाटते तोरिति "। एतदशक्तस्याहतुर्मनुविष्णू ( १४२६) "येपों द्विनानां सावित्री नान्युच्येत यथाविधिानोश्वारयित्वा श्रीन् कृच्छान्यथाविध्युपनाययेदिति"। यदा स्पनेत्रभावकृता नात्यता तदा पूर्वोत्तमेकविंशतिरात्रं । उपनेत्रुसत्वे कामतः पंचदशवर्णातिकमे वसिष्ठ आह ( ११७६ ) " पतितसावित्रीक उद्दालयैनं चरेत् । २५ हौ मसौ यावकेन वर्तयेन्मामं पयसाऽर्द्धमासमामिक्षयाऽरात्रं घृतेन पड़ावमयाचित त्रिरात्रमभक्ष: अहोरात्रमुपवसेदिति " । यत्त्वापस्तयः ॥ अतिक्रति सावित्र्याः काल ऋतुत्रयं त्रैविधकं ब्रमनये नरेदयोपनयनं । ततः संवत्मरमुद्रकोपस्पर्शनमपाध्याप्या "इति । ब्राह्मणादीनां पोडशवर्षाद्यात्मक उपनयनकालेऽविक्रांते अतुं मासद्वयं विद्यकं पघणयहर-स्य मनुः । २ धयर-ौं । ३ घन्क, ·मात्यताया । " वेदत्रयाय भैक्षाशन गुरुशुश्रूपणादिक । तदुद्दालफलताशक्तस्य एवं यस्य पिता पितामह इत्युपनीतौ स्याता ते ब्रह्महसस्तुतास्तेपा गमन भोजन विवाहमिति वर्जयेत्तेपामिच्छता प्रायश्चित्त । यथा प्रथमेऽतिम ऋतुमेव सवत्सरमथोपनयन तत उदकोपस्पर्शन प्रतिपुरुपसख्याय सवत्सरा-यावतोऽनुपनीता स्यु सप्तभि पावमानीभिर्यदति यच्च दूरक इत्येताभिर्यज्ञपवित्रेण सामपवित्राणा गिरसेनेत्यपि वा व्याहृतिभिरेव वा सोऽध्यायोऽय यस्य प्रपितामहादीना न स्मर्यत उपनयन तत उदकोपस्पर्शन पावमान्यादिभिरथ गृहमेधोपवेशन नाध्यापन ततो योऽभिवर्त्तते तस्य सस्कारो यथा प्रथमेऽतिकमे तत ऊर्ध्वं प्रकृतिवदिति " | ब्रह्महसंस्तुता । ब्रह्मह शब्दवाच्या ।यथा प्रथमेऽतिक्रम ऋतुमेव सवन्सरमिति । प्रथमातिक्रमवदृतुस्याने सवत्सरस्तेन प्रतिपुरुष यब्द ब्रह्मचर्यमुपनयनानतर यावतोऽनुपनीता पुरुषास्तावत्सख्याकवर्षपर्यंत १० प्रत्यहमेभिर्म। प्रायश्चित्तार्थस्नान कार्यम् । तत्र मत्रा ।' यदति यच्चेति । सप्त पाव मान्यो । ' येन देवा पवित्रेणेति' यज्ञपवित्र | " क्या न इति" सामपवित्र । " हस शुचिषत्"इत्यागिरस । श्मशानसस्तता श्मशानवनिरसनीया !द्वादशाब्दब्रह्मचर्य्यप्रायश्चित्त। उदकोपस्पर्शन तु पुरुषसख्याकान्दानि यावत् । मनास्त एव । गृहमेधो गार्हस्थ्य । तेपामध्यापन नास्ति । तत उत्पन्नस्य प्रकृतिवत् । यथाकालोपनयनमिति ॥ १५ इति व्रात्यता। अथ ऋणनापारणे । तच्चतुर्विध । परद्र यमृणत्वेन गृहीत्वा तस्याप्रदान । तथा "जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभि मणवा जायते यज्ञेन देवेभ्य प्रनया पितृभ्यो ब्रह्मचर्येण मषिभ्य " इति । यज्ञेनेति सत्यधिकार | मनुः ( ११।२७) " इष्टिं वैश्वानरी चैव निर्वपेदव्दपर्यये । क्लमानां पशुयज्ञौना निष्कृत्यर्थमसभव" ।। इति । २० अब्दपर्यये । सवत्सराते क्लप्ताना प्रारब्धानामिति केचित् । नित्यतया क्लप्तानामिति तु युक्त । प्रजापतिः " समाते सोमयज्ञाना हानी चाद्रायण चरेदिति " तथा रवाधिकोत्तर- वर्षगणनया कामाकामयोस्त्रैमासिकचाद्रायणादीनि योज्यानि । अतश्च " प्रतिसवत्सर सोम पशु प्रत्ययन तथा । वर्त्तयाऽग्रयणेष्टिश्च चातुर्मास्यानि चैव हि ॥ " एपामसभः कुर्यादिष्टिं वेश्वानरी द्विज " इति ( आ १२९-१२६) याज्ञवल्कीयमपि २५ सोमादेर्द्वितीयादिवर्षेप्वननुष्ठाने वेदितन्य । अथानाहितामितायों प्रायश्चित्तं । तच्च सत्यधिशारे आधानामाने तत्रानाहिताग्ने सवत्सरार्ध्वमापदि याज्ञवल्कीयमुपपात सामान्यनतचतुष्टय वर्णशक्त्या द्यपेभया योज्यम् । अनापदि तु तव मासिकम् । अक्ति सवत्सराकार्णानिनिराह १३-ऋणवान् । ३३-सोमानां । ३ खघना। ४ यज्ञ-यु। वेदितव्य ।

·११२ अनाहिताग्निताया । [प्रायश्चित्त- । यस्य पिता १० " " काले त्वाधाय कमाणि कुर्याद्विप्रो विधानत । तदनुखिरात्रेण मासि मासि विशुद्धयति "। काल इत्यधिकारोपलक्षण । तदाधान । स एव " अनाहिताग्नौ पिनादौ यक्ष्यमाण सुतो यदि । स हि ब्रात्येन पशुना यजेत्तनिष्क्याय तु "। यक्ष्यमाण आधाता यष्टा चेति स्मृत्यर्थसारे । प्रात्येन क्रियमाणो बोत्येन वा निमित्तेन ५ विहित पशुरिति वैयधिरणेनान्वय । अत्र नात्यो यथाकालेऽनुपनीतो न गृह्यते तन वात्यस्तोमाल्यसोमयागविशेषस्यैव विधानात् । किंतु यस्य पितामहो वा सोम न पिवेत्स प्रात्य इति वायोक्तो गृह्यते । तस्येव व्रात्यपशोर्विधानात् । तथा च श्रुतिः पितामह मोम न पिवेदय पिपासेत्स ऐंद्राग्न पुनरुत्सृष्टमालभेतेति " । आवसथाधानेऽपि विशेषमाह कार्णाजिनिः कृतारो गृहे ज्येष्ठो योऽनादध्यादुपासन । चाद्रायण चरेद्वपं प्रतिमासमहोऽपि वेति " ॥ ज्येष्ठग्रहणात्तस्मिन्नकृतावसथ्याधाने कनिष्ठस्यानधिकार उक्त । जेठोऽपि पितर्यकृताव- सथ्याघाने सति नादध्यात् । " पितु सत्यप्यनुज्ञाने नाधीयीत क्थचन " इत्यस्य स्मात धानेऽपि प्रमृत्यविशेषात् । तथा ज्येष्ठग्रहणात्वनिष्ठ कृतदारोऽपि गृहपतिमरणाद्वि- भागात्प्रागनधिमारित्वान्न प्रायश्चित्तीयत इति सिद्ध च । प्रायश्चित्त च “ आवप्तथ्याधान १५ दारकाले दायाद्यपाले प्रेते वा गृहपताविति " कात्यायनोक्तबार नयातिकमे द्रष्टव्य । अथाविक्रेयविरये प्रायश्चित्तानि । शंखलिखितौ "न विक्रीणीयादविक्रयाणि । तिलतै चदधिक्षादलषणद्राक्षामयमासकृतान्नस्त्रीपुरुषहस्त्यधवृषगधरसक्षौमकृष्णानिनसोमोदक- नीलीविक्रयात्सद्य पतति ब्राह्मण" इत्युपरम्य वत्सर तप्तकच्छमाचरेदिति "। हारीत: " गुडतिलपुष्पमू-फरपक्वानविक्रये सोमायनम् । लाक्षालवणमधुमासतेल- २ क्षीरदधिधृतगधचर्मवाससामन्यतमविक्रये चारायण । तथोर्णवेशिकेशरिभूधेनुवेश्मादम- शस्त्रविक्रये च । मत्स्यमासम्नायवस्थिभृगनखशुक्तिविक्रये तप्तक 1 हिंगुगुग्गुल- हरितालमन शिलाननगैरिकक्षाररवणमणिमुत्ताप्रवाल्वैणववेणुमृन्मयेषु च। आरामतदागोटपान पुष्करिणीसुकृतविक्रये निषषण स्त्राय्यध शायी चतुर्थकालाहारो दशप्तहस्र जपन् गायत्री सवत्सरेण पूतो भवति । हीनमानोन्मानसकरख्यानद्रव्यातकीर्णविक्रये नेति" । २५ पराशरः “ विक्रीय कन्यका गा च कृच्छ्र सातपन चरेनिति " 1 चतुर्विंशतिमते सुराया विक्रय कृत्वा चरेत्सौम्यचतुष्टयं । लामालवणमासाना चरेचाद्रायणत्रयं । " मध्वाज्यसैलसोमाना चरेन्चाद्रायणद्वय । पय पायसप्पाना चरेच्चाद्रायणवत ।। दनश्चक्षुरसम्यैव गुडखडातिपिक्रये। सपा स्नेहपकाना पराक तु समाचरेत् ॥ " कदली नारिकेल च नारिंग वीनपूर । एतेषा पादकृच्छ स्याज्जजीरादेम्तथैव च ॥ घ-जास्येन।घ-स, यर-।

·मयूखः] अपण्यविक्रये । " च्यवनः कस्तूरिकादिगधाना विक्रये कृच्छ्रमाचरेत् । 'रादेस्तदई स्याद्दिन हिंवादिविक्रये ।। "बिलाना विक्रय कृत्वा प्राभापत्य समाचरेत् । धर्मार्थ कृमिनाताश्च यज्ञार्थ विक्य नयेत् ।। " रक्तपीतादिवस्त्राणि कृष्णाजिनमथापि वा । विक्रये व्यहमेतेषा गर्गस्य वचन यथा ॥ " गोविक्रय नर कृत्वा लाभा धनमोहित । प्राजापत्य प्रकुर्वीत गनानामैदव स्मृतम् ॥ खराश्वाश्वतराणा च करभाणा च विक्रये । पराक तर कुर्वीत सुताना द्विगुण चरेत् ॥ " नारीणा विक्रय कृत्वा चरेश्चाद्रायणव्रत । द्विगुण पुस्पस्यैव व्रतमाहुर्मनीषिण ॥ * चाद्रायण प्रकुर्वीत एकाहाद्वेदवित्र्ये। अगाना तु पराक् स्यात्स्मृतीना कृच्छ्रमाचरेत् ।। इतिहासपुराणाना चरेत्सातपन द्विज । रहस्यपचरानाणा कृच्छ्रमेव समाचदिति " ॥ " अगाना नीतिशास्त्राणा प्राकृताना तथैव च । सर्वासामेव विद्याना पादकृच्छ समाचरेदिति"। 'दधिमधुपिष्टसपि पक्वानतेलतकक्षीररसविषशस्त्रतिलाश्वनीलीकौशेयवासोलाक्षा १० रक्तलवणविन्य प्राजापत्य चरेत् " | शातातपः आममाससुरासोमलाक्षालवणसपिपा । विक्रये सर्वपण्याना द्विजश्चाद्रायण चरेत् " ॥ विष्णुः (५४।२०, १७ ) " रक्तववरगरत्नगुडगधमधुरसोर्णाविक्रयी त्रिरात्रमुपवसेत् । प्राणि पुण्यसोमविक्रयी तप्तकृच्छू कुर्यात् । त च भूयश्चोपनयेत् ॥” शंखः " धारयित्वा तुला वका विषमा कारयन्वणिम् । सुरालवणमद्याना कृत्वा क्षीरस्य विक्रय ॥ १५ " लाक्षायाश्चैव मासस्य कुर्यादेव महारत । विक्रीता प्राणिनामद्धं तिलस्य च तथाचरेदिति" ।। महावत द्वादशाब्द । भूयोभ्यासविषयममेतत् । अथावियाणि । पैठीनसिः ब्राह्मणम्य लवण पक्वान्न मधु क्षीर दधि घृतमुदक सर्वगधान्तिला रक्त वासोगुडतैलग्राम्यपशूनामेकशफ केशरिणश्च सर्वे चारण्याः पशवो विद्या गाव शखश्चोर्णश्चेति विक्रयणेनैपामेकस्मिन्प्राजापत्य चरेदिति"। तथा पुन स एव "आराम २० तडागोटपानपुष्परिणीसुकृतसोमवित्र्ये त्रिपवणम्नाय्यध शायी चतुर्थकालाहार सवत्सरेण पूतो भवनीति" । सुमंतुः “ देवर्षिसोमचैत्यात्मापत्यपादपानदानात्मना विक्रये कृच्छ्यय चरेदिति" । देवति प्रतिमाभिप्रायेण । भविष्यपुराणे गुंड तिलास्तथानीलीकेशगोधूमशल्यका विक्रीय ब्राह्मणो गा च कृच्छू सातपने चरेदिति"। गोविये निंदार्थवादमाह यमः पवा विक्रयकारी तु गवि रोमाणि यानि तु।तावद्वर्षसहस्राणि गवा गोष्ठे कृमिर्भवेदिति” । एतानि च लघुगुरप्रायश्चित्तानि नामाकामसकृदसकृच्छक्त्यापेक्षया योननीयानि । एतन्निमित्तव्यतिरिक्तेषु तूपपातक्सामान्यप्रायश्चित्तानि तथैव योज्यानि । इद् च सर्वप्रायश्चित्त नातमापदि वैश्यवृत्या जीवतो ब्राह्मणस्यैव । इतरेषा त्वापदि न दोष । १ अई+यथा, +नघयर-गाथा २ ईह-भूः। २५ “ ·पन्यापुत्रयोविक्रेतु । [ प्रायश्चित्त- - वेश्यवृत्त्या च विक्रय ब्राह्मणस्य पयोदधीति " नारदस्मतेरिति मिताक्षरायां । यत्र च निषेधस्तत्रैव प्रायश्चित्तविधय प्रवत्तते । अत एव कचित्मायश्चित्तविया ब्राह्मणग्रहण कृत | शूलपाणिम्त्यापटि शूद्रस्यैव टोपाभावमाह । तथा च पराशरः ( ११६२) " रवण मधु मद्य वा दधि तक घृत पय । न दुष्येच्द्रनातीना कुर्यात्सर्वेषु विक्रय " ॥ ५ कालिकापुराणेऽपि "निय सर्ववस्तूना कुर्वन् शूद्रा नटोपभानाम चर्म सुरा लामा त्यक्त्वा मास च पत्रममिति" ॥ तन । अनयोर्वाक्ययोरापद्विषयत्वे प्रमाणाभावात् । न व निषेधानामापदि ब्राह्मणमार- विषयत्वाच्ढे प्रतिप्रसवानुपपत्तिरिति वाच्यम् ।' शूद्रस्य द्विजशुश्रूपयेति ' नियमेनोपाया- तराणा व्यावर्तितत्वात् । अतश्च शूद्रस्य नापद्यपि मध्वाढिव्यतिरिक्तानि विनेयाणि । १० क्षत्रियवैश्ययोस्त्वनापटि शूद्रवत्प्रतिप्रसवाभावात्सर्वाण्यविक्रेयाणि । आपढि स्वदोष । निषेधाना प्रायश्चित्ताना ब्राह्मणमानविषयत्वोक्ते । ब्राह्मणानामेव त्वापदि वैश्यवृत्त्या जीवतो दोष इति निष्कर्ष । इद च प्रायश्चित्तनातमपण्यविक्रयानंतघनपरित्यागपूर्वक कार्यमित्याह मनुः (११११९३) " थट्टाहतेनार्जयंति कर्मणा ब्राह्मणा धन । तम्योत्सर्गेण शुद्धयति जप्येन तपसेव वेति ॥ १५ अन च जपनपसोर्विकल्प । कृप्याटिग्रहण नियमाय । तेन कीताना तिलाना विक्रये दोप एव । इत्यपण्यविक्रये । परिवेन्ने उत्त । मृतकाध्यापरभृतकाध्यापितयोश्च पूर्वोत्तवतानि देशालशक्त्यपेक्षया योज्यानि । अशक्तस्य विष्णुराह " भृतमाऽ यापन कृत्वा भृतमाध्यापितस्तथा । अनुयोगप्रदानेन त्रीपक्षानियत पिवेदिति"। ब्राह्मी सुपर्चलामिति शेष । अधीयानस्य विप्रस्य तिरस्कारोनुयोग इति मिताक्षराया । २० अथ सुताना विनये पैठीनसिः “ सुतविक्रये त्रिपवणस्नाय्यध शायी चतुर्थवालाहार संवत्सरेण पूतो भवति " । इद्र चेकपुनस्य कामतोऽनापटि । " सुतविक्रय कृत्वा तप्तष्टच्चू चरेदिति" शखोक्तं त्वापद्यनेक्पुनस्याकामतो ज्ञेय। अव कामनस्तु देवर्षिसोमवैत्यानापत्य- प्रयोदपानदारात्मना विस्ये कृषद्वयमिति” सुमंतूक्तं । कामतोऽनेकपुनस्यानापदि क्न्यापुत्रयेविकेतुश्चतुर्विशतिमते २५ " नारीणा विक्रय कृत्वा चरेच्चाद्रायणात । द्विगुण पुरुषस्यैव व्रतमाहुर्मनीषिण " ॥ इति " आपद्यमामत कन्याविक्रये तु विसीय क्या गा च कृच्छ्र सातपन मरेदिति " वृद्धपरागरोक्तं । इत्यपत्यविक्रये । अथायाज्ययाजने मनुः (११।१९७) " मात्याना याजन कृत्वा परेपामन्त्यकर्म च । भभिवारमहीना परिभि कृत्यपोहति" ॥ परेपा शूद्रादीना अत्यकोदैहिक । यद्वा परेपासप्तपिंडाना सनातीयानामेव । अम्मिन्पक्षे १-जिते । २ न-अन्ने । । अइवध-याकामता { ४E-1जन्मते ।

·६ “ मयूख ] अयाज्ययाजने । आवृत्तावेतप्रायश्चित्त । अब चैकस्यैव कृच्छ्रस्यान्यास । सख्याया पृथक्त्वनिवेशित्वात् । तेन भिन्नात्रय कृच्छा कार्या । ते च प्रानापत्यसातपनातिकृच्छ्रारया इति शूलपाणिः । तेपा च गुस्लघुभूताना रित्व निमित्तगौरवत्वाद्यपेक्षया योज्य । अहीनो द्विरात्राटि- द्वादशाहपSतोहर्गणयाग । एतच्चाकामत उपपातकसामान्यप्रायश्चित्तापवाढाथै । व्रात्यकामतो याजने तु शातातपः " पतितसावित्रीकान्नोपनयेन्नाध्यापयेद्य एतानुपनयेद्याजयेद्वा स उद्दालस्नत चरेदिति " । उद्दालावत तु व्रात्यताप्रायश्चित्ते उक्त । यत्तु पैठीनसिः 'शूद्रयाजक सर्वद्रव्यत्यागात्पूतो भवति ।प्राणायामसहस्त्रेषु दशकृत्वोऽभ्यस्तेविति"तदकामतो ऽभ्यासविषय । अत्रैव कामतोऽभ्यासे तु शूद्रयाजकाढीपठित्वा उशना आह " एते पंचतपोऽभ्रावाशजलशयनान्यनुतिष्ठेयु । क्रमेण ग्रीष्मवर्षाहेमतेषु मास गोमूत्रयावकमनीय रिति” । यत्तु यमः १० पुरोधा शूद्रवर्णस्य ब्राह्मणो य प्रवर्तते ।लोभादर्थप्रसगाद्वा तस्य कृच्छो विशोधनमिति"। तदकामतोऽशक्तविषय । चढालादिसन्निधौ श्रुत्यादीनामकामत. पाठे तु पत्रिंशन्मते । " चडालश्रोत्रावकाशे श्रुतिस्मृतिपाठे त्वेकरानमिति "। यत्तु वसिष्ठः " पतितचडाल- शवश्रावणे निरात्र वाग्यता अननत आसीरन्सहस्रपरम वा तदभ्यम्यत पूता भवतीति विज्ञायत इत्यनेनैव गर्हिताध्यापकनापक्यानका व्याख्याता दक्षिणात्यागाच्च प्ता भवतीति " तद्बुद्धिपूर्वविषयमिति विज्ञानेश्वरः । इत्ययाज्ययाजनं । अथ पितृमातृसुताचार्यभार्यात्यागे । तत्र श्राद्धप्रकरणे “ मारणे परित्यक्ता मातापिनोमुरोम्तथे " त्यपाक्तेयमध्ये पाठ । तत्र प्रायश्चित्तमाह मनुः ( २११२००) "पष्ठानकालना मास सहितानप एव हि । होमश्च शाकलो नित्यमपात्क्याना विशोधनमिति"। शाक्लो यद्देवा देवहेलनामि 'त्यादियजुर्मनकारगणक । अथ कन्यासंदूपणे । तत्र सवर्णकन्यादपणे त्रेमासिकद्वैमासिक्चाद्रायणानि क्रमेण कामामामशक्त्याद्यपेक्षया योज्यानि । आनुरोम्येन तू पणे मास पयोत्रतप्राजापत्य वा पू- वद्योज्य "सकामाम्वनुलोमासु न दोपम्त्वन्यया दम" इति तत्र दडस्याल्पत्वात् । प्रातिलोम्येन नु दूपणे क्षत्रियवैश्ययो शंख आह 'कन्यादूपी सोमविक्रयी च कृच्छ्रमळ चरेयातामिति” । हारीतोऽपि कन्यादृषीत्याद्युपक्रम्य " एते पचतपोऽभावाशनलशयनान्यनुतष्ठेयुप्म- २५ वर्षाहेमतेषु मास गोमूत्रयावकमनीयुरिति "। शूद्रम्य तु प्रातिलोम्येन कन्यादूपणे वध एव "दपणे तु करच्छेद उत्तमाया वधस्तथेति" वचनात् । इति कन्याद्पगे । अथाग्नित्यागे । तत्र मनुः (२११४१) - अग्निहो यपविध्याग्नीन् ब्राह्मण कामकारत । चाद्रायण चरेन्मास वीरहत्यासम हि तत्"। १ज्ञ-कामत ।। -मुतभायो ई-तामनक्सा चापि भार्या त्यागस्य कारणे । ३-त्र। २० ·अग्नित्यागे। [प्रायश्चित्त-- ॥ अपविष्य त्यत्का । वीरो यजमानः । मासमपविद्धयेत्यन्वयः । इदं च कामतः । यत्तु हारीता " संवत्सरोत्सन्नेऽग्निहोत्रे चांद्रायणं कृत्वा पुनरादम्यात् । द्विवर्षोंत्सन्ने सोमागननांद्रायणे कुर्यात् । त्रिवर्षोत्सन्ने संवत्सरकृच्छ्रमभ्यस्य पुनरादध्यादिति । तदकामो ज्ञेयं । शंखस्तु त्रिवर्षोत्सादे गोदानमप्यधिकमाह " अग्न्युत्सादी संवत्सरं प्राजापत्यं चरेद्गां च दद्यादिति"। ५ विष्णुरपि (५४१३ ) " वेदाम्न्युत्सादी त्रिपवणस्नायी अधाशायी संवत्सरं भैक्षेण वर्तयेदिति " । कामतस्त्वेतान्येव स्वम्वविपये द्विगुणानि । यत्तु वसिष्ठः (३॥ ३) " योऽग्नीनपविध्येत्स कृच्छ्रे द्वादशरात्रं चरित्वा पुनराधानं कारयेदिति " । व्याघ्रः "मासद्वयं तु यो पन्हि त्यनेदेवं समाचरेत् । नास्तिक्यात्कृच्छ्रमेकं तु होमद्रव्यं ददाति चेत् । होमद्रव्यं यावत्कालं होमो न कृतस्तावद्धोमपर्याप्तं । तथा च भरद्वाजगृह्ये १० " यावत्कालमहोमी स्यात्तावत्यमशेषतः । तदानं चैव विप्रेभ्यो यथा होमस्तथैव नेति " जातूकण्योऽपि "अतीतकालं जुहुयादग्नौ विप्राय वा स्वयं। दद्याद्वेदविदे सम्यक् कृत्वाऽऽधानं पुदिन " ॥ इति । इदं च होमद्रव्यदानं स्माग्निल्यागविषयमिति माधवः । उभयत्यागेऽपि युक्तमिति तु प्रतिभाति । मासचतुष्टयत्यागे तु स एव १५ "चतुष्टये तु संपूर्ण मासाना तु हुताशनं । त्यत्क्काऽपि कृच्छं कुर्वति ततः पापात्प्रमुच्यते" ।। पण्मासत्यागे पराकः । अत उर्ध्वमब्दपर्यंतं पयोव्रतं । यथाहोशनाः " पण्मासांस्त्यगते यो वै पराकं तु समाचरेत् । ऊर्य पयोत्रतं कुर्यान्मासमेकं समाहितः ॥ " वर्षपर्यंतमेवाहुर्मुनयः शंसितत्रताः "। मासपट्कादूर्ध्वः संवत्सरं यावद्याज्ञवल्क्योक्ता- न्युपपातकसामान्यप्रायश्चित्तानि जातिशक्तिगुणायपेक्षया योजनीयानि । संवन्मरावं तु २० मनूक्तद्वैमासिकत्रैमासिके कालापत्वमहत्वापेक्षया योज्ये । एतानि च सर्वप्रायश्चित्तानि नास्तिक्यादमित्यागे । यदा तु प्रमादात्त्यनति तदा भरद्वाजगृह्ये विशेष उक्त: " प्राणायाम- शतमा निराभादुपवासः स्यादा विंशतिरात्रात् । अत ऊर्ध्वमा पष्ठिरावात्तिस्रो रानीपासेत् । अत ऊर्वं मासं वत्सरात प्रानापत्यं चरेत् । अत ऊर्य कालबहुत्वे दोपबहुत्वमिति"। इदमेव वा कामतो गृह्याग्नित्याग इत्यपराकें । अत्रैव विषये स्कांदे हुताशनं तु यो विप्रः प्रमादात्त्यजति प्रमो । प्राणायामशतं कुर्यादुपवासमथापि वेनि " || कामतम्त्यागेऽपि तत्रैव । द्वादशाहातिक्रमे त्र्यहमुपवामः । मासातिकमे द्वादशाहमुपयासः । संवत्सरातिक्रमे मासोपवासः पयोभक्षणं वा । कमांडीभिर्होमः क्रमेणोभयं चेति । उपवासा- शक्ती मासं पयोभक्षणं । संवत्सरानंतरभधिककालातिकम उभयमिति भदनपारिजाते । इदमेव चालम्येन श्रौताग्मित्यागविषयमिति । तथा च स्मृत्यंतरे " . घ-विप्रोऽय।

·मयूख ] कौमारदारत्यागे। १ यत्तु यमः । " "आलस्येन यदा वन्हिं द्वादशाह त्यनेत्प्रभो। त्रिरात्रमुपवास च चरेत्पापविशुद्धय" ॥ इति । इत्यग्नित्यागे । कौमारदारत्यागे तु विशेषमाह शातातपः " कौमारदारत्यागान्मास पयोभक्ष शुद्धयति " । इद चाल्पकालत्यागे । बहुकालत्यागे तु कौमारदारत्याग प्रम्य हारीतः पचतपोभ्रावकाशनल्शयनान्यनुतिष्ठयुग्रीप्मवर्षाहेमतेपु मास गोमूत्रयावक्रमनीयुरिति " ॥ अथ द्रुमछेदे मनुविष्णू ( ११३१४२ विष्णु ५०-४८) फरदाना च वृक्षाणा छेदने जप्यमृक्शत । गुल्मवहीलतानाच पुष्पिताना च वीरुधा " ॥ वृक्षरतागुल्मतृणछेदनेऽर्धकृच्छू फलवता प्राजापत्यमिति "। मायश्चित्त- विवेकेऽपरा च " वृक्षगुल्मलतावीरुच्छेदने वृद्धकृच्छू" । इति पाठ उक्त ।वृद्धकृच्छ्रो दिनसाध्य इति प्रागुक्त । यच हारीतः " स्थावरसरीसृपाढिवधे 'यम्ये प्राणमित्येतया ऽज्यं हुत्वा तिल्पात्र ब्राह्मणाय दद्यादिति" तदश्व थादिपुण्यवृक्षविपयमिति केचित् । युक्त १० तु चेत्यश्मशानादिस्थलजवृक्षाणा कामत छेदनविषयत्व । तत्र दडद्वैगुण्यादिदर्शनात् । यथाह याज्ञवल्क्यः (व्य २२८-२२९) चैत्यश्मशानसीमासु पुण्यम्याने मुरालये । जान[माणा द्विगुणो दमो वृक्षेऽथ विश्रुते ॥ गुल्मगुच्क्षुपरताप्रतानौषधिवीरूधा । पूर्वमृतार्धदड स्थानेपत्तेषु कर्तन" ।। इति । गुल्मा मालत्यादय । गुच्छा कुरटकादय । क्षुपा करवीरादय । लता द्राक्षाद्या । प्रताना १५ सारिवाद्या । ओषध्य शाल्वाद्या । वीरुधो गुडूच्याद्या इति विज्ञानेश्वरः । 'यस्येदमिति' मनस्तु तैत्तिरीये " यम्येद प्राण निमिपंधटेजति यम्य जात जनमान च केवल । म्तौम्यग्निं नाथितो जोहवीमि स नो मुचत्य रहस" इति । यत्तु " संवत्सर व्रत कुर्याच्छित्वा वृक्ष फलप्रदमिति ॥ शखोक्त तन्महाफलप्रदनारिकेगटिवृक्षाणा कामत छेदनात्यताभ्यास- विषय । भमित्येक्वचन त्वनुशायविशेषणत्वादपिवक्षित । यत्तु विष्णुपुराणे भिनत्ति वीरयो यस्तु वीरत्सम्थे निशाकरे । पत्र वा शातयत्येक ब्रह्महत्या स विंदतीति"। तदर्थवादमात्र । शूलपाणिरप्येवमेव । इति द्रुम । व्यसनेषु बौधायनः अनृतवाक्तस्करो रानभृत्यो वृक्षारोपवृत्तिर्गरदोऽग्निदोऽश्च स्थगजारोहणवृत्ती रगोपजीवी श्वागणिक शूद्रोपा-यायो वृपलीपतिौडिको नक्षत्रोपजीवी श्ववृत्तिब्रह्मजीवी चिकित्सको देवलक पुरोहित स्तिवो मद्यप कारकोऽपत्यविक्रयी २५ मनुष्यविना वेति तानुद्धरेत्समेत्य न्यायतो ब्राह्मणव्यवस्थया सर्वद्रयत्यागेन चतुर्थ कालाहारा सवत्सर विपक्थमनुतिष्ठेयुस्तस्याते देवपितृतर्पण गवान्हिके चेत्येव व्यवहार्या" इति तदमत्याभ्यासे । श्वागणियो य श्वगणेन जीवनि श्वगणाट्ठञ् वेति ढन् । भाडिक- स्तूर्यादिस्वनै राज्ञ प्रबोधयिता । श्ववृत्ति सेवा । ब्रह्मनीवी मूल्येन वैतिकवार्यकर्ता । १ घन्ता, यन्त । २ ज्ञ-मे। २० “ ·५ ॥ असत्प्रतिग्रहे। [प्रायश्चित्त गवान्हिक गोवधप्रायश्चित्तमुक्त । यदपि चौधायनः " अथाशुचिकरणानि चूतमभिचारो- ऽनाहिताग्निरुच्छवृत्ति. । समावृत्तस्य भैक्षचर्या तम्य च गुरुकुले वास ऊर्व चतुर्यो मासेम्यो यश्च तमध्यापयति नक्षननिर्देशन चेति द्वादशमासान् द्वादशार्द्धमासान् द्वादशान द्वादशपदहान् द्वादशन्यहान् त्र्यहमेगाह चेति बूते" सवत्सरमाह तदप्यत्यताभ्यास- विपयमेव । यत्तु शूद्रसेवाया बौधायनः “समुद्रयान ब्राह्मणस्य न्यासापहरण सर्वापण्यैर्यव- हरण भम्यन्त शूद्रसेवायाश्च शूद्रायामभिजायते । तदपत्य च भवति तेपातु निर्देशश्चतुर्थ- कालमितभोनिन स्युरपोभ्युपेयु सवनानुकल्प स्थानासनाभ्या विहरत एते निर्विरपति पापमिति" तह गल शूद्रसेवाविषय । अथानाश्रमे हारीतः “ अनाश्रमी संवत्सर प्राजापत्य कृच्छू चरित्वाश्रममुपेयात् । द्वितीयेऽतिकृच्छ्म्तृतीये कृपातिकृच्छू अत १० उ-र्व चाद्रायणमिति"। हात याज्ञवल्क्योक्तोपपातकमायश्चित्तानि ॥ अथ मनूक्तोपपातकमायश्चित्तानि । तत्राभिचारे मनुः ( १९१९७) नात्याना याजन कृत्वा परेपामत्यर्म च । अभिनारमहीन च त्रिभि कृच्छेविशुद्धयति" ॥ अहीनो द्विरात्रादि । अहीनो धार्मिकस्तद्विषयमभिचारमिति समानाधिकरण्यमिति शूलपाणिः । १५ केचित्त्वेतद्वाक्योक्तकर्म याजन एवैतत्प्रायश्चित्त न तु यमन इत्याहु । त्रिभि कृच्छ प्रानापत्यसातपनादि कृच्छैरित्यर्थ । एतच सत्रणे । अत्राम्यासे मूलपमणि च साधारणप्रायश्चित्तानि जातिशक्तिगुणाद्यपेक्षया योज्यानि । अथासत्मतिग्रहे । तत्र दुष्टप्रतिग्रहनिषेधा । मनुः " असत्प्रतिग्रहीतारस्तथैवायाज्ययानवा । नक्षनर्जीवते यश्च सोऽधकार प्रपद्यते " २० मात्स्ये "तम्मातीर्थे न गृहीयातीवायसनेषु च । निमितेषु न सर्वेषु न प्रमत्तो भवेहिनः" । मनुः" हिरण्य भूमिमश्व गामन वासस्तिलाग तृत। अविद्वान्प्रतिगृहानो मम्मीभवति दारुलत् '।। अब मनाविटुप एतत्प्रतिग्रहो निषिध्यत । न तुहिरण्यादीना कृष्णाजिनादिवटप्रतिग्राह्यत्व । स्काद " अजिन मृतशय्या च मेपी नोमयतामुखी । कुरक्षेत्रे चगृहानोन भूय पुरुषो मवेन्" । पाये " महादानानि ये विना गृहति ज्ञानदुर्बला ।वृक्षास्ते द्विनरूपेण नार्यते ब्रह्मराक्षसा २५. अय च निषेध एक्म्यैव नानेपा । तथा च वन्दिपुराणे “ महादानमिद यम्मात्तस्मादेको हि नाति "वसिष्ठः ( १३३५५ ) “शस्त्र विष वा प्रतिग्राहगाण नामणस्य "। पाने " ब्रह्माडं भूमिदान च ग्राह्य नैन तद्भवन् । गृह्णन् दोपमवाप्नोति ब्रह्महत्या न सशय " ॥ भूमिदान पोडशमहादानातर्गतशचनमेदिनीदानमिति । धर्ममराशे हेमाद्री ब्राह्मण प्रतिगृह्णीयादृत्ययं साधुत सटा । अश्व च मणिमातगतिलोहानि वर्जयेत् ।। " कृष्णाजिनतिलग्राही न भूय पुरुषो भवेत् । शय्यालयारवखाणि प्रतिगृह्य मृतस्य च ॥ । ॥ ३० ·मयूख ] दुष्टप्रतिग्रहनिषेधा । " ५ " ॥ नरकान्न निवर्तेत धेनु तिरमयीं द्विज ॥ कुरुक्षेत्रे च यदान चडालात्पतितात्तथा । मासिके च नवश्राद्धे भुनन्प्रेतत्वमाप्नुयात् " ॥ हेमाद्रौ स्मृत्यतरे " कृष्णाजिनप्रतिग्राही विक्रयी चैव रेतस ।गजच्छायाश्रितो भुक्त्वा न भूय पुरुषो भवेत् " ।। पाझे " न तीर्थे प्रतिगृह्णीयात्प्राण कंठगतैरपि । अपि कामातुरो जतुरेका रक्षति मातर ॥ "तीर्थे प्रतिग्रहो यस्तु तार्थविक्रय एव स । विक्रीताया तु गगाया विक्रीत स्याज्जनाईन । "जनाईने तु विक्रीते विक्रीत भुवनस्य । " यस्तु लौल्याविन क्षेत्रे प्रतिग्रहरचिर्भवेत् । नैव तस्य पगे लोको नाय लोको दुरात्मन" ॥ ब्राह्मे " प्रवाहमवधिं कृत्वा यावद्धस्तचतुष्टय । तत्र नारायण स्वामी नान्य स्वामी कदाचन ॥ १० " तत्र न प्रतिगृह्णीयात्प्राणै कठगतैरपि " । दानधर्मे भाद्रशुक्लचतुर्दश्या यावदाक्रमते जल । तावद्गर्भ विज्ञानीयात्त तौरमुच्यते" । ब्राह्मे " सार्द्धहस्तशत यावद्गर्भतस्तीरमुच्यते " स्कादै 'तीराद्व्यतिमात्र तु परत क्षेत्रमुच्यते । अन्नदान जपो होमो गगाया नात्र संशय तटयो प्रत्येक क्राशद्वय । गव्यतिमात्र गगाया क्षेत्रमन्यत्र नद्यादावनुक्तेर्नेति धर्मप्रकाशे। १५ याज्ञवल्क्यः (आ २०२) " विद्यातपोभ्या हीनेन न तु ग्राह्यः प्रतिग्रह । गृह्णन्प्रदातारमधो नयत्यात्मानमेव चेति " ॥ एते च निषेधा अनेकविधा कालदशद्रव्यर्तृदाबादिभेदात् । तत्र कारत उपरागादौ देशत कुरुक्षेत्रादो । द्रव्यतो मेध्यादे । कर्तृतस्तु विद्यातपोहीनस्य । दातृतस्तु द्वधा जातित वर्मतश्च । यथा चडालादे पतितादेश्च । २० प्रायश्चित्तमाह योगीश्वरः( प्रा २९.) " गोष्ठे वसन्ब्रह्मचारी मासमेक पयोव्रत । गायत्रीनप्यनिरत शुद्धयतेऽसत्प्रतिग्रहात्" । मनुरपि (११।१९४) "जपित्वा त्रीणि सावित्र्या सहलाण समाहित ।मास गोष्ठे पय पीत्वा मुच्यतेऽसत्प्रतिग्रहात्"|| मासमित्यत्यतसयोगवाचिन्या द्वितीयया निसहवनपस्य प्रतिदिन यापित्व गम्यते । इद च २६ गुरुत्वानिमित्तद्वयसमुच्चय । यत्तु पत्रिंशन्मते " पवित्रष्टया विशुद्ध्यति सर्वे घोरप्रतिग्रहाः । ऐंदवेन मृगारेट्या कदाचिन्मित्रविंदया । " देव्या लक्षजपेनैव शुद्धयते दुष्प्रतिग्रहा " इति तद्देशकालक्र्तृद्रयाणामन्यतरदुष्टत्वे ज्ञेय। अनयैव दिशा निचतुःसन्निपाते प्रायश्चित्तगौरव कल्प्य पूर्वोक्तगायत्रीलक्षनपो वेति केचित् । पष्ट्विंशन्मतेऽपि “भिभामारे गृहीते तु पुण्य मत्रमुगीरयेत् । ३० १घ-मनुष्याद स-मध्याद ।

·दुष्टप्रतिग्रहप्रायश्चित्तं । [प्रायश्चित्त- ६ " - हारीतः " मणिनासो गवा सोमगवादीनां प्रतिग्रहे सावित्र्याटसहस्र जपेत् । पंच मध्यमे । दशोत्तमे । द्वादशरात्रं पयोवतं शतसहस्रमसत्प्रतिग्रहेप्विति " । उत्तमत्वादिकं च मण्यादीनां मूल्यतो वचनाच । तत्र वचनानि। नारदः ( १४।१६ ) देवब्राह्मणराज्ञां च विज्ञेयं द्रव्यमुत्तमं । छांदोग्ये "त्रीण्याहुरतिदानानि गावः पृथ्वी सरस्वतीति" । देवलः " नवोत्तमानि चत्वारि मन्यमानि विधानतः । अधमानीति शेपाणि विविधत्वमिदं विदुः ।। " अन्नं दधि मधु त्राणं गोभूरुक्माश्वहस्तिनः । दानान्युत्तमदानानि उत्तमद्रव्यदानत ॥ विद्यादाच्छादन वासः परिभोगोपधानकं । दयनानि मध्यमानीति मध्यमद्रव्यदानतः ॥ ॥ उपानत्प्रेसटानानि नयानासनानि च । दीपकाष्ठफलादीनि नमरं बहुवार्षिकं ॥ बहुत्वादर्थनाताना सल्या देशेषु नेप्यते । अधमान्यवशिष्टानि सर्वदानान्येनेकश " । हात १० आदेशपु गणनासु संख्या इयत्ता परिच्छेद इति यावत् । नारद. ( १४१५) "वास कौशेयवर्न च गोवर्न पशवस्तथा । हिरण्यवर्ज लोह च मध्यं बीहियवा अपि" ।। देवल: “रत्नक्षेप्रवेश्महेमकुप्याभरणान्युत्तमानि चतुप्पदद्विपदधान्यफलोदकवस्त्रकार्पासादीनि मध्यमानि । स्मृत्यर्थसारे " सर्वत्रानुत्तौ दातृदेशकालद्रव्यप्वदुष्टपु द्वादशनिष्कप्रमाणद्रव्य प्रतिग्रहे कार्य । एवं सर्वत्र द्वन्यानुसारात् प्रायश्चित्तवृद्धिहासाविति ।। श्राद्धहेमाद्री पाने १५ अतिदुष्टा प्रेतशय्या न ग्राह्या द्विजसत्तमैः । गृहीताया तु तम्या च पुनः संस्कारमर्हति ।। एनानि च प्रायश्चित्तानि प्रतिगृहीतद्रव्यमुत्सृज्यैव कार्याणि । तथा च मनुः (११।१९३) " यदहितेनार्जयति कर्मणा ब्राह्मणा धनं । तस्योत्सर्गेण शुध्यंति दानेन तपसैप वा इढ तु देशकाढावाद्यनेनिषेधसत्वे । एकतरनिषेधसत्वे तत्सर्गप्रायश्चित्तयोर्विकल्प । तथा च कल्पतरी यमः २० " कर्मणा गर्हितेनैव यद्वित्तं समुपार्जित | तस्य त्यागेन शुद्धचंति धर्मस्यान्येपणेन या "॥ उत्सर्गप्रकारमाह स एव अप्सु प्रास्येत्तु तद्रव्यमन्यायेन यदागत । प्रतिग्रही वा दातन्य शिष्टाना ब्रह्मनारिणा" || यत्तु चतुर्विशन्मते प्रतिग्रहेषु सर्वेषु षष्ठाश परिकल्पयेत् । नपहोमादिकं कुर्यात्कृत्वा यज्ञप्रतिमहं " ॥ २५ यच पाने अथ घेत्प्रतिगृह्णाति ब्राह्मणो वृत्तिकर्शित । दशाशमर्जिनं दद्यादेव तत्र न हीयत गाइति सत क्षुद्रव्यप्रतिग्रहविषयं । उपपातकसामान्यप्रायश्चित्तान्यपि जातिशक्त्याद्यपेक्षया योज्यानि । इति दुष्टप्रतिग्रहमाययितं । अथ कांशीलव्य । तत्र यमः " ॥ “ १घयर-वियो।

·मयूख ] कौशीलव्यार्जितधने । १२१ " ५ " " नटनर्ततिक्षाणश्चर्मकार सुवर्णकृत् । स्थाणुक पंदगणिका अभोज्याना प्रकीर्तिता ।। * गाधर्वो लोहकारश्च सौचिकम्ततुवायक । चक्रोपजीवी रजक किनवम्तस्करस्तथा ।। " ध्वनी मालोपजीवी च शूद्राभ्यापकयाजको । कुलालश्चित्रकर्मा चं वार्धपिश्चर्मविक्रयी ।। समय पण्यमाहृत्य महधं य प्रयच्छति। म वै वार्धषिको नाम यश्च वृद्धया प्रयोजयेत् ॥ वृथाश्रमी वृथादाता आश्रमाणा च भेठक । पुण्यम्य विक्रयी यश्च योनिसकरवस्तथा ॥ " रगोपनीवी कुडाशी वीरहा गुरुगुप्तिग । भिषक् च गरदश्चैव रूपानीवी च सूचक ॥ सौनिक पाणिकश्चैव निषादेन समा स्मृता । मम्वेतेषु यो मोहाब्राह्मणो वर्तते सदा । प्रायश्चित्तेऽपि चरिते परिहार्यों भवेत्स हि ॥ " एते ब्राह्मणचाडाला सर्वे ब्रह्महण क्लि । तस्माईवे च पैञ्ये च वर्जितास्तत्वदर्शिभि ॥ " एतेषामेव सर्वेषा प्रत्यापत्तिं तु मार्गता । भैक्षान्नमुपयुनानो द्विनश्चाद्रायण चरेत् " ॥ १० स्थाणुष अभ्रातृती इति मदनः । वृथाश्रमी वेदबाह्यजटाधारणादिना । आश्रमाणा तु भेदक तद्विरुद्धकारित्वात् । आश्रमधर्महिंसक इति कल्पतरौ। योनिसकरिको व्यभिचारी। कुडाशी चतु पछिपलान्नभक्षक इति शूलपाणिः । युक्तस्तु " पत्यौ जीवति कुंडस्तु मृते भर्तरि गोलक । यस्तयोरतमभाति स कुडाश्युच्यते बुधैरिति" ॥ मनूक्त (३।१७४) एव । वीरहाऽग्नित्यागी । गुरुगुप्तिगोटडादिना गुरो शाम्तेति प्राच्या । १५ गुरुनिन्हवकारीति मदनः । रूपानीवी वेशकर । ताम्रादीना स्वर्णादिसदृशरूपकारी वा । सूचक पिशुन । सूना घातस्थान तेन जीवत्यसौ सौनिक । अत्रापि कोशी न्यार्जितधनत्याग । अथ विष्णूद्विष्टेषु । विष्णुः ( ५४।१४ ) " समुत्कर्षानृते गुरोश्वालीपनिबंधे तदाक्षारणे च मास पयसा वर्ततेति । इद च मतिपूर्व । आक्षारण यभिच राभिशाप । शखोऽपि "क्षिप्त्वा ग्रावशुचिद्रव्य नदेवाभासि मानव । मासमेकं व्रत कुर्यादुपाक्रम्य तथा गुरु " ॥ २० अस्मिन्नेव विषये सुमंतुः " देवर्षिब्राह्मणाचार्यपितृमातृनरेंद्राणा प्रतिष्ठीवने आक्रोशने चोल्मुकेन निव्हा दहेद्धिरण्य दद्यात् " । अमतिपर्व गुरोर्निबधे तु वसिष्ठ ( २१।२८ ) गुरोरलीकनिधे कृच्छ्र द्वादशरात्र चरित्वा सत्रैलस्नातो गुरप्रसादगत्यूतो भवति " । याज्ञवल्लयः (प्रा २९२) "गुरु व कृत्य हुकृत्य विप्र निर्जित्य वाढत । बवा वो वासमा सिप्र स्नात्वा चोपवसेदिन" ॥ २५ वृहस्पतिना तूतरार्द्ध " ताङयिका तृणेनापि प्रसादेष पिशुद्धरतीति" पति । इंदमकामत । कामतम्तु शंखलिखिती " आक्रोशानृतवादे एरात्र विराम चोपवास " इति । यत्तु वसिष्ठः ' आचार्यमातृपितृहतारम्तत्प्रमाढाढपापा" इति सदप्यज्ञानत हतारोऽल्पतरदु सकरा यत्वापस्तंव: 'अनाक्रोश्यमाकोश्य निरानमक्षारलवणभोजन शूद्रम्य सप्तरात्रममोजन स्त्रीणा " तदपि ज्ञानत । ३. " १ घ-मो। २घ-च।

·१२२ जातिभ्रशकराणि। [प्रायश्चित्त- अनानुक्तविशेषप्रायश्चित्तेषु वार्तुप्यत्वणत्रियादिपूक्तविशेषप्रायश्चित्तेषु गोवधादिष्पपातक- सामान्यप्रायश्चित्तानि जातिशक्त्याद्यपेक्षया योज्यानि । तरोत्तम मानव वृषभैकादशयुत. त्रैमासिकाततो न्यून द्वैमासिक । ततो न्यून मास यवागपान । एतानि कामत ।अकामतस्तु 'उपपाताशुद्धि म्याटेर चाद्रायणेन वा । पयसा वाऽपि मासेन परारेणाथवा पुनरिति । ५ याज्ञवल्लयोक्तानि ( प्रा २६५ ) । इत्युपपातकमायचित्तानि समाप्तानि । अथ जातिभ्रंशकराण्याह मनुः ( १११६७) " ब्राह्मणम्य रुन कृत्वा घ्रातिर यमद्ययो । ब्रम्ह्य पुसि च मैथुन्य जातिभ्रशकर स्मृतमिति" ।। विष्णुस्तु पशुमैथुनमपि पपाठ । तेषु प्रायश्चित्तमाह मनुः ( ११३१२४ ) " जातिभ्रशकर कर्म कृत्वाऽन्यतममिच्छया। नरेत्सातपन वृच्छ् प्रानापत्यमनिच्छया " ॥ १० एतच्चाभ्यास इति शूलपाणिः। सकरीकरणान्याह मनुः ( ११।६८) बरा थोष्टमृगेभानामनाविश्वधम्तथा । सकरीकरण ज्ञेय मीनाहिमहिलस्य चेति ॥ विष्णुः (३९।१) 'ग्रामारण्यपशूना हिंसन सफरीकरणमिति" । अपात्रीकरणान्याह मनुः (११।६९) " निंदितेभ्योधनादान वाणिज्यं शूद्रसेवन । अपात्रीकरण ज्ञेयमसम्यस्य च भाषणमिति " ॥ उपपातरेषु शूद्रसेवानापदि । इट तु सच्द्रस्यापदि सेवनमिति भेद । एवमन्यत्र । १५ मलिनीकरणान्याह मनुः ( १९७०) " कृमिकीटवयोहत्या मधानुगतभोजन । फ्लैध कुमुमम्तेयमधेय च मलावहमिति " ।। विष्णुः ( ४१-१)" पक्षिणा जलजाना न पातन मलावहमिति " । अन जातिभ्रश- करत्वादिमज्ञा रूढा न यौगिका । अप्रेयाघ्राणेऽपि नातिभ्रंशापत्ते । क्षत्रियादीना पानत्वा- भागात्तान्प्रत्यपात्रीकरणसज्ञावाधाच । त्रिषु प्रायश्चित्तमाह मनुः ( ११३१२५) २० " संकरापात्रकृत्यासु माम शोधनमैदव । मलिनीकरणीयेषु तप्त म्याद्यावार यहमिति "॥ विष्णुः (३९।२) " संकरीकरण कृत्वा मासमभीत यानक । कृच्छातिकृच्छ्मथवा प्रायश्चित्त तु कारयेत् । अनानानात्सारीकरणानुष्ठाने माम याक्काशन । ज्ञानात्कृच्छातिकन्छ । अज्ञानाम्यामे चादायण । ज्ञानाम्याने तु चाद्रायणद्वय क्ल्प्य । विष्णुः (४०) २५ "अपात्रीकरण कृत्वा तप्तरच्द्रेण शुद्धयति । शीतकृच्छ्रेण वा भूयो महासातपनेन वा" ।। अनानाटपात्रीकरणे तरच्छू वा ज्ञानात्तु महामातपन । चाद्रायण पूर्ववत् । विष्णुः (११११) " मलिनीकरणीय तु तप्तकृच्छ विशोधन । कृच्यातिकृच्छ्रमथ वा प्रायश्चित्त विशोधन"। अज्ञानान्मलिनीकरणानुष्ठाने व्यह यावा । ज्ञानात्तप्तकृच्छ्र । अनानतोऽभ्यामे कृत् ट्रानिच्छ। एतानि जातिभ्रशाराटियु मामान्यप्रायश्चित्तानि ब्राह्मणरज करणादिमध्ये या १ ई-करण कुवाम् ।

·मयूख ] प्रकीर्णक्प्रायश्चित्तानि । प्रातिस्विक प्रायश्चित्त नोक्त यत्र तत्र वोक्त तत्रापि जातिशक्तिगुणाद्यपेशया योज्यानि । विशेषवधप्रायश्चित्तमुक्त प्राक् । इति जातिभ्रशक्रादिप्रायश्चित्त । अथ प्रकीर्णकप्रायश्चित्तानि। तत्स्वरूपमुक्त विष्णुना (४२।१)"यंदनुक्त तत्प्रकीर्णकमिति" महापातकारिमलिनीकरणातेषु यन्न परिगणित तत्प्रकीर्णकमित्यर्थ । मनुः ( ११।९७) शरणागत परित्यज्य वेद विप्लान्य च द्विज । सवत्सर यवाहारस्तपापमपसेधतीति" ॥ वेदविप्लावन । चाडालादिश्रुतिपथे अनध्यायेषु च पाठ । वसिष्ठः (२३६३४ ) " पतित घडालशवश्रावणे त्रिरात्र वाग्यता अननंत आसीरन्सहस्रपरम वा तदभ्यम्यत पता भवतीति विज्ञायत " इति । शवश्रावण शवसन्निधानध्ययन । सहस्रपरममिति । यावान् भागवाडालादिभि श्रुतम्तावत भागं सहस्रकृत्वो जपेदित्यर्थ । यत्तु पत्रिंश मते " चडालश्रोत्रावाशे श्रुतिस्मृतिपाठ एकरानमभोजनमिति " तबुद्धिपर्व सकृच्छ्रवणे । १० नित्याकरणे सामान्यप्रायश्चित्त मनुराह ( २५१२०३ ) "वेदोदिताना नित्यान कर्मणा समतिक्रमे । स्नातकवतोपे च प्रायश्चित्तमभोजनमिति "॥ नित्ययज्ञाचक्रणे तु आचारमाधवीये प्रजापतिः " दशैं च पूर्णमास चे लुप्त्वाऽयोभयमेव वा । एकस्मिन् कृच्छपाटेन द्वयोरर्धन शोधन ।। हविर्यज्ञेष्वशक्तस्य लुप्तमप्येकमादित । प्राजापत्येन शुध्येत पाकमम्यासु चैव हि ॥ * सध्योपासनहानौ तु नित्यम्नान तु रोप्य च । होम च नैन्यर शुध्येद्गायत्र्यष्टसहनकृत् ॥ " समाते सोमयज्ञाना हानौ चाद्रायण चरेत् । अकृत्वाऽन्यतम यज्ञ यज्ञानामधिकारत ॥ " उपवासेन शुद्धयेत पाक्सस्थासु चैव हीति " । कात्यायनः पितृयज्ञात्यये चैव वैश्वदेवात्ययेऽपि च । अनिष्ठा नवयझेन नवान्नप्राशने तथा ॥ " भाजने पतितान्नस्य चरुर्वेश्वानरो भवेदिति । विहितदक्षिणापर्याप्तद्रव्यालाभेऽपि नित्य २० न लोपयेत् । तदाह वौधायनः यस्य नित्यानि लुप्सानि तथैवागतुमानि च । विपद्यपि न म सगै गच्छेत पतितो हिमः । तम्माक्दै फलैर्मधुनाऽऽज्यरसेन वा । नित्य नित्यानि कुर्यात न च नित्यानि लोपयेत् "॥ पंचमहायज्ञारणे तु वृहस्पतिः " अनिवर्त्य महायज्ञान्यो भुक्ते प्रत्यह गृही। अनातुर मति धने कृच्छादन स शुद्ध्यात"॥ २५ एतच निदिनातिपात इति केचित् । तथा " आहिताग्निरपस्थान न कुर्याद्यस्तु पर्वणि। कतौ न गच्छेद्भायी वा सोऽपि कृचगर्द्धमानरेत्"। विष्णुरपिः (५४८ ) " पर्वानारोम्यवन ऋतावगच्छन्पत्नी निरानमुपवसेत्"। मतुरन स्नानदिनादारभ्य द्वादशदिनानि । यत्तु संवतः " " " ·१२४ तान्ये । [प्रायश्चित्त- " " " " "ऋतौ नोपैति यो भायां नियता नतचारिणी । नियमातिकमात्तस्य प्राणायामशत स्मृतमिति"। तटकामत । एतच्च समानदेशविषय "ऋतुस्नाता तु यो भायी सन्निधौ नोपगच्छति।घोराया भ्रूणहत्याया पितृभि सह मज्जतीति"। मिताक्षरावचनात् । एतदेव प्रायश्चित्त स्त्रिया अपि ऋतौ भर्तुरनुपसर्पणे भवति । तस्या अपि नारदीये दोपदर्शनात् आहूता या तु वे भर्ना नोपयाति त्वराविता। सा भ्याक्षी जायते पुत्री दशवर्षाणि पच चेति"। तासु तु स्त्रीत्वादई । हारीतः वहन्यमडलु रित्तमभातोऽन्न श्वभोजन । अहोरात्रेण शुद्धि स्यादिनगन्येन चैव हि ॥ अन चकारेणोपवासदिनजपयो समुच्चय | ऋष्यशृंगः इचाप पलाशाग्निं यद्यन्यम्य प्रदर्शयेत् । प्रायश्चित्तमहोरात्र धनुर्देडश्च दक्षिणेति " ॥ धनुषो दडस्य च क्रमेण दान ज्ञात य । अंगिराः "अनापदि चरेद्यस्तु मिद्धा भिक्षा गृहे वसन् । दशरान पित्रेद्वनमापकाले यह द्विन"॥ इति । वज्र वज्रकृसबधि द्रव्य । एपन्या पत्तौ विपमनाने तु यमः "न पात्या विषम ढद्यान्न याचेत न दापयेत्। यात्रको दापको दाता न वे वर्गम्य गामिन ॥ १५ " प्राजापत्येन कृच्छ्रेण मुच्यन्ते कर्मणस्तत " नदीमक्रमहन्तुच कन्याविनारम्य च । समे विषमर्तुश्च निष्कृतिर्नोपपद्यते । " त्रयाणामपि चेतेपा प्रत्यापत्ति तु मार्गता । भैक्षलव्येन चानेन द्विनश्चारायण चरेत् ।। सकम उन्कावतरणमार्ग । समे विषमार्ता जादौ । अम्बा एकपात्युपविष्टाना विषम य प्रयच्छति । यश्च पाचत्यसौ पक्ष कुर्याद्रह्महणि व्रत २० वसिष्ठः ( १९४०-४३ ) ' टड्योत्सर्गे रानैरानमुपवमेत्पुरोहित । कृच्छ्मदड्य दडने पुरोहितस्विरात्र । कुनग्वी श्यावदतश्च कृच्छ चरित्योद्धरेयानामिति ॥ (२०-६) । उद्धरेयाता कुत्सिताना दन्ताना नखाना चोद्धरण कुर्यातामित्यर्थ ।बामणम्यक्षत्रियारभिवादने हारीत: "क्षत्रियाद्यभिवादनेऽहोरात्रमुपक्सेदे वैशम्य शूठम्याभिवादने निरातमुपपास इति"। समित्पुप्पहस्ताभिवादनेऽप्येवमिति केचित् । तथा शग्यारूढपादुकोपानदारोक्तिपादोरिटाय १५ कारम्पश्राद्धकृज्नपदेवप्नाभिरताभिवादिने निरानमुपवास म्यादन्यत्र निमनितेनान्यन भोगनेऽपि निरानमिति" । टेवादीनामाभिमुर येन छीवनाटो सुमतु देवगिगोनाह्मणार्यमातृ पितृनरेंद्राणा प्रतिष्ठावन आनोशने निहा दहेदिरण्य दद्यानिति प्रतिष्टीवनमाभिर येन छीवन । अथ महपोद्यानादिदेवतागारादिभेटने । काश्यपः "पापी पारामसेतुटतातडागवप्रदेवता यतनभेटने प्रायश्चित्त । ब्राह्मणेभ्यो निवेद्य चतन्त्र आज्याहुतीर्नुहुयादित विगरिति ३० प्रथमा मा नस्तोफ इति द्वितीया । विष्णो कर्माणाति तृतीया पाटोम्यात्यामिति ॥ स एप " ॥

·मयूख ] पर्वणि मैथुने । १२५ ५ चतुर्थी' या देवतामुच्छेदयति तस्यै देवतायै ब्राह्मणान् भोनयेदिति " । एतच्चाल्पोपघाते । महतोपातेऽम्याने प्राजापत्यादि क्ल्पनीयम् । देवता चान मृन्मयी पूनोज्झिता च ग्राह्या । प्रायश्चित्तस्थाल्पत्वादन्यत्र तु दडगौरवदर्शनेन प्रायश्चित्तगौरव कल्प्य । दडवत्प्रायश्चित्तानि भवतीति वचनात् । तथाऽत्र दडगौरवमाह कात्यायनः "हरेच्छिद्याद्दहेद्वाऽपि देवाना प्रतिमा यदि । तगृह चैव यो भिंद्यात्प्राप्नुयात्पूर्वसाहस" ।। विष्णुरपि(१:१९९) "अभक्ष्यम्याविनेयम्य विक्रमी प्रतिमाभेदश्च उत्तमप्साहस दडनीय " अन भग्नोद्धारादिकमप्याहतु शंखलिखितो " प्रतिमारामकूपसरमण वनसेतुनिपातभगेषु तत्समुत्थापन प्रतिसस्कारेऽष्टशत चेति" । मनुः ( ९।२८५ ) "सक्रमध्वजयष्टीना प्रतिमाना च भेदक 1 प्रतिकुऱ्याच्च तत्सर्वमवदद्याच्छतानि चेति" || अत्र च प्रतिमातद्भेदतारतम्येन टडप्रायश्चित्तयोर्व्यवस्थोन्नेया । पत्न्या दारियादिना १० भर्तुरतिश्मे आपस्तंवः "भर्तुरतिक्मे कृच्छ्' इति । अतिक्रमो दारिद्योधमात्सय्यादिना- ऽवमानन । पर्वणि मैथुने । विष्णुपुराणे निन्दाश्रवण “ चतुर्दश्यष्टमी चैव अमावास्याऽथ पार्णिमा । पर्वाण्येतानि राजेंद्र रविसमातिरेव च ।। " स्त्रीतैलमाससभोगी पर्वस्वेतेषु ये। नर । विण्मूत्रभोजन नाम प्रयानि नरक मृत मिताक्षराया स्मृत्यंतरे १५ "अष्टम्या च चतुर्दश्या ठिवा पर्वणि मैथुन।कृत्वा सचैल स्नात्वा च वारणाभिश्च मार्नयेदिति ॥ श्राद्धदिनमैथुने च । स्नातकनतलापे वेत्यनेनोपवास एव । वमने शातातपः "विच्छईने द्विजातीना भिन्नभाडे च भोजने। पचगव्येन शुद्धि स्यादिति शातातपोऽब्रवीत् ॥ मापादिवमने तु विशेषमाह यमः " मसूरमापमासानि भुक्त्वा वा वमति द्विन । त्रिरात्रमुपवामोऽस्य प्रायश्चित्त विधीयते।। " प्राणायामेस्त्रिभि स्नात्वा वृत प्राश्य विशुध्यति" । तथा यज्ञोपवीतादिनाशे "मेखला- दडाजिनयज्ञोपवीतावपातेषु च मनोबतवतीभिश्चतस्र आज्याहुतीर्तुत्वा पुनर्यथार्थ प्रतीया- दसकृटैक्षभोजनेऽभ्युढिलेऽभिनिर्मुक्ते वाते दिवास्वप्ने नग्नस्त्रीदर्शने नग्नस्वापे श्मशान मात्म्य हयादींश्चारुह्य पूज्यातिक्रमे चैताभिरेव जुहुयादग्न्यसमिंधने स्थावरसरीसृपादीना वधे यद्देवा देवहेलनमिति कूप्माडीभिराज्य जुहुयान्मणिवासोगवादीना प्रतिग्रहे सावित्र्यष्ट २५ सहस्र जपेदिति " 'मनो ज्योतिर्नुपतामिति । मनोलिंगाभि । ' त्वमग्ने व्रतपा असीति । व्रतलिंगाभिश्च । यथार्थ उपनयनोक्तेन विधिना । समयक प्रतीयाद् गृह्णीयात् । अभ्युदितादिस्वरूपमाह यम "सूर्योदये तु य शेते स सूर्यादित उच्यते। अस्तगते तु य शेते सूर्ये निर्मुक्त एव साइति।। अकामतोऽभ्युदिते प्रायश्चित्तमाह यमः २० ·१२६ सम्कारातिपत्ता। [प्रायश्चित्त- ५ । अजीर्णेऽभ्युदिते वाते श्मश्रुधर्मणि भोजने । दुःस्वप्ने दुर्जनपरों स्नानमान विधीयते" ।। अत्रैवासमतो गौतमः ( २३।२१) । स्योम्युदितो ब्रह्मचारी तिछेदहरभुनानोऽस्तमिता रानि साविनी जपेत् " | अम्यासे त्यावृत्तिरूह्या । गर्भाधान दिसम्कारातिपत्तौ तु आश्वलायनः " आरम्याधानमा चैलात्कालेऽतीते तु कर्मणा।व्याहृत्याज्य सुसम्कृत्य हुत्वा कर्म यथाक्रम ॥ एतेप्रोपेऽपि पाढकृच्छु समाचरेत् । चटाया अर्द्धकृच्छू स्यादापदि त्वेवीरित ॥ ।" अनापदि तु सर्वत्र द्विगुण द्विगंण चरेत् "॥ कात्यायनोऽपि " लुसे धर्मणि सर्वर प्रायश्चित्त विधीयते । प्रायश्चित्ते कृते पश्चाल्लुप्त र्म समाचरत् ॥ " व न स त्व न इत्याभ्या इम मे त्वतया ऋचा । ये ते शतमयाश्वाभ्यामदुत्तममृचाहुती ॥ १० "हुत्वा पृथक् पृथा पादमद्धं चौले समाचरेत् । स्त्रीणामप्येवमेव म्याजोताद्यामनिका नियेति ॥ गर्भाधानासरण एवाश्वलायनः "गर्भाधानस्याफ्रण तम्या जातात दप्यति। अकृत्वा गा ततो ठत्वा कुर्यात्पुसवन पतिरिति ।। क्षुतादी गृद्धपराशर " विप्र क्षत्कृत्य निष्ठीव्य कृत्वा चानृतभाषण । वचन पतितं कृत्वा दक्षिण श्रवण स्पृशेत् ॥ १५ “प्रेक्षण शशिनोऽन्य ब्रह्मेशविष्णुसम्मृति " | एतच्च जलाभावे कर्मणि व्यामृतो वा । अत एव वृद्धशातातपः क्षुत्वा निष्ठीव्य वासस्तु परिघायाचमेदुध । कुर्यादाचमन म्पर्श गोपृष्ठम्य च दर्शन ।। " यथाविभक्तो ह्येतत्पूर्वाभावे तन पर । अविद्यमाने पूर्वोचे उत्तरप्राप्तिरिप्यते ॥ ॥ इति । सवत्सर प्रियातिपाते विष्णुपुराणं पुस प्रजायते । तस्यारोक्नात्यो निरीक्ष्य सा युभि सदा ॥ "म्पृष्टे सान सचैल तु शुद्धिहेतुर्महामते । पुसो माति तस्योक्त्या नशुद्धि पापण" ॥ इति । अब प्रायश्चित्तविशेपानवणाडेहातिक्रमे हमभोजनम्योत्तत्वात्तदनुसारेण च पश्यधिक- शतरयदिनापचारे तावदुपवासारणाशतेस्तत्प्रत्याम्नायलेन पटुपवासकमानापत्य- क्सनया निवत्यारिंशत्पानापत्या उपवासद्वय न योज्य । निमनण गृहीत्वा त्यागे तु यमः २५ " केतन कारयित्वा तु योऽतिपातयति द्विन । ब्रह्महत्यामवाप्नोति शब्दयोनौ च जायते । एतस्मिन्नेनसि प्राप्ते वाहाणो नियतनन । यतिनाद्रायण चीत्वा तत पापात्प्रमुच्यते ॥इति। निमंत्रितस्यानान्हानेऽप्येतदेव । एतच्च कामाम्यासे । अन्यत्र भोजने तु द्वारीत: ॥ अन्यर निमंत्रितेनान्या भोजनेऽपि निरामिति " । अनृतवचनादौ तु शंखलिखिती १ ई-सूर्य धयर-सूर्यो । २ घई-ते । ३ घयर-यदु । ४ द-वसमाचरेट, ई-त्रिगुण चरत । H समत्सर क्रियाहानिर्यम्य । ५घ-काराया।

·मयूख ] अमृतवचनादौ । १२७ ६ । ॥ आनोशनानृतवादे एकरात्र चोपवास" इ । काम्तोऽम्यासे तु असत्यभाषण शूद्र सेवनमपात्रीकरण कृत्वा तप्तच्छेण शुद्धयतीति " (४०।२) विष्णुक्तं ज्ञेय । वधफलकेऽनृते तु व्यसनप्रायश्चित्तप्रसगेनोपपातकेषु प्रागुक्त । निषिद्धदेशगमने देवलः "सिंधुसौराष्ट्रसौवीरास्तथा प्रत्यतवासिन ।अगवगकलिंगाश्च गत्वा सस्कारमहति" ॥ कर्मनाशानलस्पर्शादौ स एव कर्मनासाजरम्पर्शात्करतोयाविर बनात् । गडकीबाहुतरणात्पुन सम्कारमर्हतीति तीर्थयात्रा विना चैतत् ' अगवंगकलिंगाश्च सौराष्ट्रमगधानपि । तीर्थयात्रा विना गच्छेत्पुन सस्कारमर्हतीनि "। स्मरणात् । तद्देशवासिना तु प्रायश्चित्ततारतम्य कल्पनीय । व्रणमध्ये कृमिपाते गरुडपुराणे " जायते यस्य शिरसि कृमयो विनतात्मज । कृच्छू तदाचरेत्प्राज्ञ शुद्धये कश्यपात्मजेति"। यत्तु च्यवनः “ कृमिदर्शने सातपन वृषभो दक्षिणेति " । तद्युगपढनेत्रणेषु कृम्युत्पत्ती ज्ञेय । अत्र क्षत्रियादीना पादपाद न्यून ! खरयानाद्यारोहणे याज्ञवल्क्यः ( प्रा २९१ ) " प्राणायामी जले स्नात्वा खरयानोप्ट्यानग । सवासा जलमाप्लुत्य प्राणायामेन शुध्यति"। इति मनुवृहस्पतिस्मरणात्कामकारविषय । अकामतस्तु स्नानमात्र । अत्रैव विष्णुः (५४।२३) १५ उष्ट्रण ग्वरेण वा ग वा नग्न स्नात्वा च भुत्वा च प्राणायाम कुर्यादिति "। साक्षा रखरोप्ाद्यारोहण तु यमः खरयानमुष्ट्यान वा योऽधिरोहेविजोत्तम । अपो वा प्रविशेन्नग्नस्त्रिरार क्षपण स्मृतमिति॥ दिवामेथुनादौ तु प्रायश्चित्तमाह शंख "दिवा तु मैथुन कृत्वा नग्न स्नात्वा तथाऽम्भासि । नग्ना परत्रिय दृष्ट्वा दिनमेक्मभोजनमिति"।। २० अन नग्नस्नानादावेकरात्रतिरात्रयोरभ्यासाद्यपेक्षया व्यवस्था द्रष्टव्या । अनुदकमूत्रपुरीपकरणे यममनू • आपनतो विना तोय शारीर यो निषेवते । एकाह क्षपण कृत्वा सचैट स्नानमाचरेदिति"। अनापदि द्विगुण । एतच्च कामत अनुदक्मत्रपुरीपकरणे नखकेशरधिरप्राशने सद्य स्नान घृतकुशहिरण्योटकपान चेति " । अत्र घृतादिपानस्य २५ प्रायश्चित्तार्थत्वाद्धोजननिवृत्ति । यत्त्वगिराः "कृते मूत्रपुरीपे वा यढा नैवोदक भवेत् । स्नात्वा रब्बोदक पश्चात्सचैलस्तु विशुध्यतीरि"। अनुदरमूत्रपुरीपकरणे सचैल स्नान मध्याहृतिहोमश्चेति " तदकामत ! अत्रैव मनुः ( ११।२०२) " । अत्रैव सुमतुः यच्च शातातपः १ज्ञ-वद्य।

·१२८ निपिद्धकाष्ठेन दंतधावने । [प्रायश्चित्त- ५ ॥ विनाऽद्भिरप्सु चाप्यंतः शारीरं संनिपेव्य तु । सबैलो अहिराप्लुत्य गामालभ्य विशुद्धयतीति"। यत्तु स एप " अटव्यामटमानस्य ब्राह्मणस्य विशेषतः । प्रणष्टसलिले देशे कथं शुद्धिविधीयते ॥ " अपां दृष्ट्वैव विप्रस्तु कुर्य्याच्चैव सचैलकं । गायत्र्याप्टशतं जप्यं स्नानमेतत्समाचरेत् ॥ देशं कालं समासाद्य अवस्थामात्मनस्तथा । धर्मशीनेऽवतिष्ठेत न कुर्याद्वेगधारणं ॥ "त्रिरावं चाप्युपक्सेन्यहं त्रिषवणी भवेत् । तौवांभास मास्तु निःपठेदघमर्षणमिति" । धर्म- शौचं स्नानीयशौचं । वेगधारणं शास्त्रीयशौचप्रतीक्षया मूत्रपुरीपोत्सर्गविलंब न कुर्यादित्यर्थः। विरात्रोपवासस्त्वनापदि कामतः । अप्सु कामतो मूत्रपुरीपोत्सर्गयोरम्यासे शंखलिखिती रेतोमूत्रपुरीपाण्युद्के कृत्वा त्रिरात्रोपोपित इमापः प्रवहतेति अपेदिति " १० यत्तु सुमंतुः " अप्स्वग्नौ वा मेहतस्तप्तकृच्छ्रामिति ” तत्कामतोऽत्यंताभ्यासे । स्वपुरीपदर्शनादौ यमपराशरा " प्रत्यादित्यं नमेहेत न पश्येदात्मनः शत् । दृष्टा सूर्य निरीक्षेत गामग्निं ब्राह्मणं तथेति"।। यज्ञोपवीतं विना वांतिकमत्रोत्सर्गादिकरणे तु मदनरत्ने स्मृत्यंतरं " विना यज्ञोपवीतेन याच्छिष्टो भवेद्विजः । प्रायश्चित्तमहोगत्रं गायन्यष्टशतं तु वेति " १५ ऊोच्छिष्टे उपवाप्तः । अधरोच्छिष्टे गायत्र्यष्ठशतनप इति व्यवस्था । यत्तु तत्रैव " पिवतो मेहतश्चैव भुनतोऽनुपवीतिनः । प्राणायामत्रिकं पट्कं नक्तं च त्रितयं बमादिति" ।। तदकामतः । यत्तु वृद्धपराशरः यज्ञोपवीतेन पिना भोननं कुरते द्विनः । अथ मूत्रपुरीपे या रेतःसेचनमेव वा ॥ " त्रिरात्रोपोपितो विप्रः पादकृच्छतु भूमिपः। अहोरात्रोपितो वैश्यः शुद्धिरेपा पुरातनीति" ॥ २० तत्कामतोऽभ्यासे । भुक्तवतोऽनाचातम्योत्यानेऽपि तत्रैव यदोत्तिष्ठत्यनाचांतो भुक्तवानशनात्ततः सद्यः स्नानं प्रकुर्वीत सोन्यथाऽप्रयतो भवेदिति" ॥ पलाशशयनाचारोहणे शंख: "अयोस्य शयनं यांनमासनं पादुक तथा । पालाशश्य द्विनश्रेष्ठस्त्रिरात्रं तु व्रती भवेदिति"। निपिद्धकाठेन दंतधावने वृद्धपराशरः २५ ॥ पालाशशिशिपाकाष्ठदंतधावनकृन्नरः । दिवातिसमस्तावद्यावहां ने पश्यतीति एतच निषिद्धकाष्ठांतराणामप्युपलक्षणं । अंतरा गमनेऽपि तत्रैव "द्वौ विनी ब्रामणानी च दंपती द्वौद्विनोरामौ । अंतरेण यदा गच्छेत्कृच्छ सांतपनं चरेत् ॥ " होमकाले तथा दोहें स्वाध्याये दारसंग्रहे । अंतरेण यदा गच्छनिश्चांद्रायणं नरेत्" ।। १५-स्थिता । २ घर-नैव, धया-बार । ३ य-दाहे।

·मयूखः ] ब्रम्हचारिधर्मलोपे। १२९ द । यत्त्वंगिराः " उपत्योर्विप्रयोरन्योर्विप्राम्न्यो िजातिषु । अतर यदि गच्छेत्तु द्विनश्चाद्रायण चरेदिति । तत्कामत । एतदेव च " विप्रान्योर्विप्रपिंडाना नगोक्ष्णोर्विष्णुताययो ।मानुोमादिकाना च न कुर्यादतरागतिमिति"। पराशरोक्तेऽपि द्रष्टव्य । वृद्धपराशरः "पादप्रतापन कृत्वा कृत्वा वन्हि तथा ह्यध । कुशै प्रमृज्य पादौ तु दिनमेक प्रत चरेत्" ॥ स्नातकनताधिकारे क्रतुः " एतेषामाचाराणामेक्स्य व्यभिचारे एकरात्रोपोषणमिति "। ब्रह्मचारिधर्मोपे पौधायनः " अत्रैव शौचाचमनसध्यावदनदर्भभिक्षाग्निकार्यराहित्यशूद्रादि- स्पर्शनकोपीनाटिसूत्रयज्ञोपवीतमेखलाटडाभिनत्यागदिवास्वापछ्यधारणपादुकाध्यारोहणमाला धारणोद्वर्तनानुलेपनाननगलनीडाद्यतनृत्यगीतवाद्याद्यभिरतिपाखडानिसभाषणपर्युषितभोजनादि १० ब्रह्मचारिणतलोपनसक्लटोपनि रायं ब्रह्मचारी कृच्छ्नय चरेत् । महान्याहृतिहोम च कुर्यात् । प्रथम व्यस्तसमस्ताभिर्व्याहृतिभिश्चतस्र आज्याहुतीर्तुत्वा " भग्नये च पृथिव्यै च महते च स्वाहा । ॐभुवो वायवे चातरिक्षाय च महते च स्वाहा । ॐसुवरादित्याय च दिवे घ महतेच स्वाहा । ॐभुवःसुवश्चद्रमसे च नक्षत्रेभ्यश्च विम्यश्च महते च स्वाहा । अपाहि नो अग्न एनसे स्वाहा । पाहि नो अग्ने विश्ववेदसे स्वाहा । ॐ यज्ञ पाहि विभावसो स्वाहा । ॐ सर्व १५ पाहि शतक्रतो स्वाहा । ॐपुनरर्जा निवर्तम्व पुनरन्न इपायुपा । पुनर्न पाह्यहस म्वाहा ॥ महरण्यानिवर्तस्वाने पिन्वम्व धारया । विश्वस्निया विश्वतस्परिम्वाहा। पुनर्व्याहतिमि हुनेदिति" हुनेज्नुहुयात् । एतदल्पधर्मलेपे । बाहुल्ये प्रायश्चित्तविशेषमाह सम्विधाने शौनकः "त बोधिया जपेन्मत्रं लक्ष चैत्ये शिवाग्ये। ब्रह्मचारिणो धर्म च शून्य चेत्पूर्णमेव हीति"॥ इति ब्रह्मचारिधर्मलोपप्रायश्चित्त । क्षत्रियस्य रणे पृष्ठदर्शने शंखः २० "क्षत्रियस्य रणे पृष्ठ दत्वा प्राणपरायण । सवत्सर मत कुर्याच्छित्वा वृक्ष फलप्रद" । एतञ्च कामतोऽम्यासे । अन्यत्र तु वर्षादि योज्य । गृहीतातभंगे वायुपुराणे लोभान्माहात्प्रमादाद्वा व्रतमगो यदा भवेत् । उपासमय कुर्यात्कुर्याद्वा केशमुइन । "प्रायश्चित्तमिद कृत्वा पुनरेव प्रती भवेत् " । वा शल समुच्चये । मिथ्याशपये यमः विश्स्य वयमयुक्त कृत्वा तु शपथ मृषा । ब्रह्महा यामानेन बन चारायण चरेत् " ॥ २५ एतथ शपया-तरस्याप्युपलक्षक 'सुकेत ये प्रयच्छति यावजीवस्त नरा । ते पिप्यते शिपेप्यैर्ययते पापकारिण" ॥ इति मार्कंडेयपुराणवाश्यान् " यत्रोक्त यत्र या नोचमि"त्याशनसवाश्यात्तत्र प्रानापत्य कल्पनीय । ब्राह्मणम्य क्षत्रियादिवृत्या धनानने प्रचेताः " ब्राह्मणम्यापत्याले १ अपरयपदारनाउ अहसान । २ ज-न रवा यर-युषतं । “ । ।

·१३० ब्राम्हणाद्यापत्काले । [ प्रायश्चित्त- . पितृमातृबहुभृत्यस्यानरं क्षत्रोपनिवेशः । तत्र संवत्सरमर्थप्राप्तौ चांद्रायणं चरेदिति” । वैश्यवृत्तिजीवने तु किंचिदधिकं । तत्र वर्षाभ्यंतरे मासद्विमासादी चांद्रायणभौगहारः कल्पनीयः । संवत्सराय द्वैगुण्यादि च कल्पनीयं । शूद्रवृत्त्या ने मनुः " न कर्यनन कुर्वति ब्राह्मणः कर्म वापलं । वृषलःकर्म वावाझं पतनीये हि ते तयोः" । ५ वार्पलं कर्म सेवा । एवमुपक्रम्य पुनरुपनयनसहितकच्छाद्यनुवृत्तौ स एव (११।१९२) "प्रायश्चित्तं न कुर्वन्ति विकर्मस्थास्तु ये द्विनाः। ब्राह्मणास्तु परित्यक्तास्तेषामप्येतमादिशेत् ” । एवं शूद्रस्यापि द्विजकर्मकरणेऽप्येतदेव । तस्यापि तद्विकर्मत्वात् । अर्जितधनत्यागपूर्वक चैतत् । “ यदहितेनार्जयति " इति मनूक्तेः (११।१९३)। स्त्रीधनोपजीवने तु " चांद्रायणेन चैकेन सर्वपापक्षयो भवेत् " इत्यापस्तंवोक्तं चाद्रायणं स्त्रियै सद्धनं १० दत्वा कार्य । भार्याया मुखमैथुने तूशनाः “ यस्तु पुनर्नाहरणो धर्मपत्नीमुख मैथुन सेवेत्स दुष्यतीति " वैवस्वतः " प्राजापत्येन शुध्यतीति " हारीत इति । गोयुक्तमानस्थस्य मैथुने यमः " यदि गोभिः समायुक्तं यानमारुह्य वै द्विजः । मैथुनं सेवते धैर्दै मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ।। "त्रिरात्र क्षपणं कृत्वा सचैलं स्नानमाचरेत् । गोम्यो यवाढकं दद्याद्भुतं प्राश्य विशुध्यतीति"। १५ यत्तु स्मरणं "मैथुनं तु समाप्ताद्य पुप्ति योपिति वा द्विनः । गोयानेऽप्सु दिवा चैव सवासाः स्नानमाचरेत्" ।। तदकामतः सत्करणे क्षेयं। क्रोधात्स्वभार्या त्वं मे मात्रा सदृशी अगम्येत्युक्त्वा पुनरुपभोगे प्रायश्चित्तमाह पराशरः (१२।१०1 "यस्तु क्रुद्धः पुमान् व्याज्जायायास्तु अगम्यतां । पुनरिच्छति भार्या च विप्रमध्ये तुपाचयेत् ।। “ आतः क्रुद्धम्तोधो वा क्षुत्पिपासाभयादितः । दानं पुण्यमकृत्वा वा प्रायश्चितं दिनत्रयं ।। " उपस्पृशेनिपवणं महानापसंगमं । चीणीते चैव गां दद्याद्राह्मणान् भोनयेद्दशेति " ।। वाचयेत्स्वस्य प्रायश्चित्तोपदेशं कारयेत् । पुण्यं यागादि । संकल्पितं दानायकृत्वेत्यर्थः । स्तिकर्मणि यमः " वस्तिकर्मणि रूदैश्च प्रईनविरेचनैः । शिशुकृच्छ्रेण शुद्धयेत्तु तस्मात्पापान संशयः" ।। २५ पच्छेदनविरेचनयोरम्यास एव शिशुकृच्छ्रः । अन्यत्र तु स्नानमात्रं । तथा च स एव अजीर्णेऽम्युदित बाते श्मश्रुर्मणि मैथुने । दुःस्वप्ने दुर्जनम्पर्शे स्नानमात्रं विधीयते " इति । देवागारशिलादिना स्वगृहकरणं निंदति यमः " इष्टकाकाष्ठाश्मलौहान् देवालयसमन्वितान्। गृहीत्वाऽऽस्मगृहे ये तु लोभाद्वै योनयति च ॥ " एकाकिनस्तथोद्विग्नताः क्षुत्तृपापरिपीडिताः । बंधने ते तु तिष्ठति यावत्पापस्य संक्षयः"॥ १न-मागे । २ज्ञ-कृष्नया, य-फूट्रायनु-ल-यानु। ३ चिकीर्षन्ति । ४ श -५-पनि । ॥

·मयूख ] व्रतोपव्रतानि । अत्र प्रानापत्यचाद्रायणादि क्ल्प्य । वानप्रस्थयत्योतभगे “ वानप्रस्थो दीक्षाभेदे कृच्छू द्वादशरान चरित्वा महाक्क्ष वर्द्धयेत्। भिक्षुर्वानप्रस्थवत्सोमवृद्धिवर्न स्वशास्त्रसस्कारश्चेति"। दीक्षाभेदो यमनियमातिकम । महाकक्षमौषधवनप्रदेश उदक्सेवनादिना वर्द्धयेत् । सोमशब्देनौषधिसामान्य लक्ष्यते । तद्वृद्धि पर भिक्षोनिवर्तते । परतु सर्व सममित्यर्थ । स्वशास्त्रसंस्कार प्राणायामाभ्यास । हारीतः " अनृतपिशुनवचने भिक्षणा तप्तकृच्छू क्रोधाहकारपिशुनेषु च " । छागलेयः " प्रतानि यानि भिषणा तथैवोपवतानि च । एकैकातिक्रमे तेषा प्रायश्चित्त विधीयते ॥ "अहोरागोपितो भत्वा कृच्छ् चाद्रायण चरेत" । कृच्छ्रपद चाद्रायणविशेषणम् । ग्रतोपनतान्याह बौधोयनः । अथेमानि व्रतानि " अहिंसासत्यमम्तैन्य मैथुनस्य च वर्जन " । अथोपवतानि " अक्रोधो गुरुशुश्रूषाप्रसाद शौचमाहारशुद्धिश्चेति ” । जले १० प्रतिबिंबदर्शनादौ याज्ञवल्क्यः (प्रा २७९) "मयि तेन इति छाया स्वा दृष्टाऽबुनिवै जपेत् । सावित्रीमशुचो दृष्टे चापले वाऽनृतेऽपि च। 'मयि तेन ' इलि मत्रो वाजसनीये प्रसिद्ध । अशुचौ मूत्रपुरीपादौ । चापले वृथाचेष्टाया। प्रतिश्रुत्यानृतोक्ती हारीतः प्रतिश्रुत्यानृत बयान्मिय्यासत्यमथापि वा । स तप्तकृच्छ्रसहित चरेच्चाद्रायणवतमिति "॥ १५ गुरुतस्तुविषयरुप्रतिश्रुताकरणपरमेतत् । प्रायश्चित्तस्य गुरुत्वात् । भोजनकालीनमौनत्यागे पराशरः ( १२॥३६) " मौनव्रत समासाद्य आसीनो न वदेद्दिन । भुजानो हि वदेद्यस्तु तदन्न परिवर्जयेदिति "। अद्धै भुत्त्वाऽन्नपात्रेण नलपाने स एव "अर्धमुक्ते तु यो विप्रस्तस्मिन्पात्रे जलं पिबेत् ।हत दैव च पित्र्य च आत्मान चोपघातयेत् ॥ २० पशुवन्मुखेन जलपाने स एव " विद्यमानेषु हस्तेषु ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बल । तोय पिबति वक्रेण श्वयोनौ जायते ध्रुवमिति ॥ अनौपवास प्रायश्चित्त । असपिंडै सह रोदने पारस्करः " मृतम्य बाधवै सार्द्ध कृत्वा तु परिदेवन । वर्जयेत्तदहोरात्र दान श्राद्धादिवर्म च" ॥ इत्यनेनैकाह । एतच्च कामत । अकापतस्तु मानमेव । प्रेतात्करणे शंखः २५ " कृच्छूपारेऽसविंडस्य प्रेतालश्रणे कृते । अज्ञानादुपकास स्वादशकौ स्नानमिष्यत" इति। कामतो द्विगुण । यत्तु ततकृच्छानुवृत्तावगिरा: आत्मत्यागिना सस्कृती तदश्रुपानकारी चेति " तदम्यासे । समानोत्कृष्टजातिप्रेतानुगमने मनुः ( १।१०२) "अनुग-येच्छया प्रेत ज्ञातिमज्ञातिमेव च। स्नात्वा सचैल स्पृष्ट्वाऽभि घृत प्राश्य विशुद्धचतीति"। अत्रेच्छयेति ग्रहणादेतत्कामत । अकामतस्तु स्नानमेव । यत्तु याज्ञवल्क्यः (प्रा. २६) ३० १न-वर्जयेत् । " ·५ प्रेतानुगमने। [प्रायश्चित्त- "बामणेनानुगंतव्यो न शूद्रोन द्विज कनित्।अनुगम्यामसि स्नात्या स्पृष्ट्वाऽझिं घृतभुक् शुचिरिति । ब्राह्मणेनासपिंडेन । द्विजो विमादिः । अस्य च घृतप्राशनस्य भोननकार्ये विधाने प्रमाणाभावान्न भोजननिवृत्तिरिति मिताक्षरायां तन्मानवसमानविषयं । वस्तुतो घृतप्राशनस्य प्रायश्चित्तार्थत्वादमोजनमेव युक्तम् । अत एव च वसिष्ठेन ( २१२४-६) मानुपास्थि स्निग्धं स्पृष्ट्वा त्रिरात्रमस्निग्धे त्वहोरात्र शवानुगमने चैवम् " इत्यनुगमने एकाहस्योक्तत्वात् । क्षत्रियवैश्यानुगमने त्वधिक कल्प्यं । ब्राह्मणस्य शूद्रानुगमने पराशरः (३५१-५२) प्रेतीभूत तु य शूद्रं ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बल । अनुगच्छेन्नीयमान स त्रिरात्रेण शुद्धयति ।। "निराने तु ततश्चीर्णे नदीं गत्वा समुद्रगा। प्राणायामशत कृत्वा घृतं प्राश्य विशुद्धयतीति"। १० अन घृतप्राशनस्य शुद्धयर्थत्वाभिधानान भोजननिवृत्ति । एतच कामत । अकामतस्त्वधैं । एवं क्षत्रियस्य वैश्यशूद्रानुगमने वैश्यस्य च शूद्रानुगमने करप्यम् " इष्टापूर्तशुभमहा- कर्मस्वनुपहतानामपि ऋत्लिगाचार्यादीना कृच्छातिकृच्छ्चाद्रायणाख्यं सर्वप्रायश्चित्तं तत्स्थाने द्वादशप्राजापत्यत्वात्तदद्ध वा वदंतीति " स्मृत्यर्थसारे । कन्याया विवाहात्पूर्व रजोदर्शने प्रायश्चित्तमाह प्रयोगपारिजाते आचार्य: १५ ' कन्यामृतुमती शुद्धा कृत्वा निष्कृतिमात्मवान् । तथा च कारयित्वा तामुद्रहेतानृशसधी ॥ " पिता स्तून्स्वपुत्र्यास्तु गणयेदादित सुधीः । दानावधि गृहे यत्नात्पालयेदोदित सुधी ॥ " दद्यात्तद्नुसंख्या गा शक्त कन्यापिता यदि। दातव्यकाऽपि नि स्वेन दाने तस्या यथाविधि॥ ब्राह्मणेष्वेनोंमतिनि स्व सदक्षिणा । तस्यातीत सख्येपु वराय प्रतिपादयेत् ।। " उपोप्य त्रिदिन कन्या रात्री पीत्वा गवा पय. । अदृष्टरनसे दद्यात्कन्याय रत्नभूपणं ॥ तामुद्वहन्वरब्यापि कूप्माडैर्जुहुयाद्धृतमिति " ॥ श्राद्धोपवासदिने दंतधावने विष्णुरहस्ये " श्राद्धोपवासदिवसे खादित्वा दंतधावनं ।गायत्र्या शतसपूतमबु प्राश्य विशुद्धयतीति " ॥ एवमन्यान्यपि प्रकीर्णप्रायश्चित्तानि द्रष्टव्यानि । इति प्रकीर्णमायश्चित्तानि ॥ अय पतितत्यागविधिः। स च महापातकिन एति केचित् । युक्त तु पतितस्य बहि कुर्यु'रित्यादौ पतितमात्रोपादानात्सकोचे मानामावादुपपापादिना पतितस्यापि भवतीति २५ प्रतीम । तथा यदि वधुमिः प्रेर्यमाणोऽपि प्रायश्चित्तं न करोति तदा कार्य । यपा शंखः " तस्य तद्गुरोर्वान्धवाना राजश्च समक्ष दोषान् विल्याप्य पुन पुनराचारं लभस्वेति स यद्येवमप्यनवस्थितमति स्यात्पात्रं विपर्यस्येत् ॥ । अब कालमाह मनुः ( ११।१८२) " पतितस्योदक कार्य सपिढनोवैः सह । निंदितेऽहनि सायान्हे ज्ञात्य॒त्विग्गुस्सन्निधौ " ॥ निदितेऽहनि रितादितिथौ । देशमाह योगीश्वरः (प्रा. २९५) १-- रजोवती । २ य-परति । ३ लप-पम- । " दद्याद्वा २० 1 ·। . ॥ मयूख ] पतितत्यागविधि । " पतितस्य बहि कुर्यु सर्वकार्येषु चैव त । दासीकुम बहिोमान्निनयेरन् स्वबाधवा " | निनयनविधिमाह गौतमः ( २०१२-७ ) " तस्य विद्यागुरुयोनिसबद्धा सर्वाण्युदकादीनि प्रेतकर्माणि कुर्यु पात्र चास्य विपर्यस्येयुस कर्मकरो वाऽवकरात्पात्रमानीय दासीपटात्पूरयित्वा विपर्यन्येदमुमनुदक करोमीति नामग्राहत ते सर्वेऽन्वालभेरन् प्राचीनावीतिनो मुक्तशिखा विद्यागुरखो योनिसबद्धाश्च वीक्षेरन्नप उपस्पृश्य ग्राम प्रविशेयु "। योनिसबद्धा पित्रा दय । उदकदानादीत्यनेनानलिप्राग्भाविदोहादिनिवृत्ति । प्रेतकर्माणीति सपिंडीकरणातानामेव प्राप्त्यर्थं । दासो गर्भदास । कर्मकरो वेतनसपादित । दासीघटाद्वाऽस्याहृतमलेन । नाम- ग्राहममुमित्यस्य स्थाने पतितनाम गृहीत्वा । स्मृत्यर्थसारे त्वम्माक त्वमृत इत्युक्त्वा निनये दित्युक्त । दास्येव वा निनयेत् । यथा मनु (११३१८३) पूर्ण पर्यम्येत्प्रेतवत्तदा । अहोरात्रमुपासीरनाशौच बाधवै सह " ॥ १० प्रेतवदित्यपस गदक्षिणमुग्वत्वाद्यतिदेशार्थ । तत स न व्यवहार्य । यथा मनुः (११।१८४) " निवर्तेरस्ततस्तस्मात्सभापणसहासने । दायाद्यस्य प्रदान च यात्रामेव च लौकिकी " नीत्यागे विशेषमाह योगीश्वरः (प्रा २९) " पतितानामेप एव विधि स्त्रीणा प्रकीर्तित । वासो गृहातिके देयमन्न वास सरंक्षण "। अन्न जीवनमानक्षम । वस्त्र मलिन । यत्तु वसिष्ठः ( २१॥१०) १५ चतम्रस्तु परित्याज्या शिप्यगा गुरुगा च या। पतिघ्त्री च विशेषेण जुगितोपगता च येति"। तत्पुर्वरेवासामन्नवस्त्राद्याच्छादनादित्यागार्थ । अन्यासा तु पतितानामन्नवस्त्राति देयमिति विज्ञानेश्वरः । अँगित प्रतिलोमन | सभापणे प्रायश्चित्त मिताक्षरायां (पृ ३२२ प २४ ) " अत ऊवं तेन सभाप्य तिष्ठेदेवरात्र जपन् सावित्रीमज्ञानपूर्व ज्ञानपूर्व च निरात्रमिति "। स्यागोत्तरमनुतापादिना प्रायश्चित्त कृत्वा समायाते विशेषमाह मनुः ( २१११८६) "प्रायश्चित्ते तु चरिते पूर्णकुभमपा नव । तेनैव सार्द्ध प्राम्येयु स्नात्वा पुण्ये जलाशये " गौतमोऽपि (२०१०-१५ ) “ यस्तु प्रायश्चित्तेन शुध्येत्तस्मिन् शुद्धे शातकुभमय पात्र पुण्यतमाध्द्रदा पूरयित्वा स्रवतीम्यो वा तत एनमप उपस्पर्शययुरयास्मै तत्पान दद्युस्त-प्रतिगृह्य जपेच्छाताद्यौ शाता पृथिवी शात शिवमतरिक्ष यो रोचनस्तमिह गृहामील्येतैर्यजर्मि पायमानीभिस्तरन्समदीमि कमाडैश्चाज्य जुहुयात् । हिरण्य २५ ब्राह्मणाय दद्याद् गा चाचार्याय । यस्य तु प्राणातिक प्रायश्चित्त स मृत शुद्धचेत् । एतदेव शात्युदक सवष्पपातोपु । तत एन कृतप्रायश्चित्त नैव कुसयेयु । तथा सर्वकार्यपु क्यविक्रयादिषु तेन सह सत्यवहरेयुरिति " | उपस्पर्शयेयु राचमन कारयेयु । उपपातकेप्वम्यासेन महापापतौल्येन पातित्यापादकेषु । अत्र १ज्ञ-थे। २ यरध-प्रदक्षिणं । ३ अवसवयरपाई-पूर्ववदेव । २० ॥

·रहस्यप्रायश्चित्तम् । [प्रायश्चित्त ६ . विशेषमाह हारीतः " स्वशिरसा यवसमादाय गोम्यो दद्याद्यदि ताः प्रतिगृहीयुरथैनं प्रवर्तयेयुरितरथा नेत्यभिप्रेतं " । प्रतिग्रहो.भक्षणं । इतरथा भक्षणाभावेन । स संव्यवहार्य इत्यर्थः । मिताक्षरायां स्मृत्यर्थसारे न भक्षणाभावे प्रायश्चित्तावृत्तिरुता । वसिष्ठः " तथाभिषिक्तस्य .प्रत्युद्धारः पुत्रजन्मनाख्यात" इति । अभिषिक्तस्य पूर्वोक्तरीत्या नातस्य । प्रत्युद्धारः संग्रहः । स च पुत्रजन्मना व्याख्यातः । संग्रहोत्तरं जातकर्मादिना संस्कुर्यादित्यर्थः । कचित्प्रायश्चित्तोत्तरमपि संव्यवहारापवादमाह योगीश्वरः (प्रा. २९९) ॥ शरणागतवालस्त्रीहिंसकान्संविशेन तु । चीर्णवतानपि सतः कृतनसहितानिमान " ॥ संविशेन्द्यवहरेत् । इति पतितत्यागविधिः ॥ अथ रहस्यप्रायश्चित्तं । रहस्य कतिरिकेनाज्ञातं । आम्यागमने च द्वयोः कर्तृत्वं व्यासक्त- १० मतस्तत्र तदरिक्तेनाज्ञाते रहस्यत्वं । एतेन पापमाने तृतीयेनाज्ञाते रहस्यत्वमिति वदंतः प्राच्याः परास्ताः । अत्र प्रायश्चित्तमपि रहस्यमेव कुर्यात् । तथा च क्षरीतयमा “ रहस्ये रहस्य प्रकाशे प्रकाशमिति" । अत्र पर्पदुपस्थानमपि नास्ति । तथा याज्ञवल्लयः ( प्रा. १०१) " विख्यातवोपः कुर्वीत पर्पदोऽनुमतं व्रतं । अनभिख्यातदोपस्तु रहस्ये प्रतमाचरेत् । तत्र 'यद्यनभिज्ञः को तदाऽमुकस्मिन् रहस्यपापे किं प्रायश्चित्तमित्यभिन्यानांतरेण पृष्ट्वा कुर्यात् । १५ तन साधारणप्रायश्चित्तानि मनुः ( १९४२२६ ) . “ एतैर्द्विन तयः शोध्या वतैराविष्कृतैनसः । अनाविष्कृतपापास्तु मंत्रोमैश्च शोधयेत् " ॥ संवतः " दानोमैपौनत्यं प्राणायामैजिातयः । पातकेम्यः प्रमुच्यते वेदाम्यासान्न संशयः वसिष्ठः (२६।१२) " जपिना होमिनां चैव ध्यायिनां तीर्थसेविनां । निवसति न पापानि ये च स्वाताः शिरोमः"। मनुः (११॥२४५) ॥ वेदाभ्यासोऽन्वहं शक्त्या महायज्ञक्रियाक्षमा । नाशयंत्याशु पापानि महापातकनान्यपि ॥ “यथयांतेजता पन्हिः प्राप्तानिईहति क्षणात् । तथा ज्ञानहतं पावं तसं दहति वेदवित् ।। " सन्याहृतिकाः प्रणवाः प्राणायामास्तु पोडश । अपि भ्रणहनं मासात्पुनंत्यहरहः कृता" ।। २५ अन्वहमित्यत्रापि कालाकांक्षायां मासादित्यन्वेति । माधवाय यमः " सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावरां । गायत्री स अपेन्नित्यं महापातकनाशनं ।। " विरजे द्विगुणे जप्त्वा तदन्हैव विशुध्यति । वामदेव्यं द्विरावर्त्य तद० ॥ पौरुष सूक्तमावर्त्य मुच्यते सर्वकिल्विपात् । वृषभं शतशो जप्त्वा तदः । वेदमेक्गुणं कृत्वा तद । रुदैकादशकं जप्त्या तदः । चतुर्विशतिमते हारीतः । २ घ-भ्यापिना ! 11. २० " ·मयूख ] तत्र साधारणप्रायश्चित्तानि । . " पावमानीस्तथा कौत्स पौरुष सूक्तमेव च । जप्त्वा पापै प्रमुच्येत सपुत्र मधुदस ।। " बिडालब्राह्मण स्द्र शुक्रियो मोक्षकस्तथा । वामदेव्य बृहत्साम जप्त्वा पापै प्रमुच्यते ।। " यज्ञायज्ञीयमादित्यं ज्येष्ठसाम व राजन । पारुठेप च सामानि जप्त्वा मुच्येत किल्लिपात् ।। " अथर्वशिरस चैव पुरुषसूक्त तथैव च । नीलरुद्रास्तथैवेद्र जप्त्वा पापै प्रमुच्यते ।। " आथर्वणाश्च ये केचिन्मत्रा कामविवर्जिता । ते सर्वे पापहतारो याज्ञवल्क्यवचो यथा ।। " सम्वेदमभ्यतेद्यस्तु यजु सामाप्यथापि वा । सामानि सरहस्यानि अथवीगिरसस्तथा ॥ " ब्राह्मणानि च क्ल्पाश्च पडगानि तथैव च ।आख्यानानि तथान्यानि जप्त्वा पापै प्रमुच्यते।। इतिहासपुराणानि देवतास्तवनानि च । जप्त्वा पापै प्रमुच्येत धर्मस्थानैस्तथापरैरिति "॥ बौधायनः " विधिना शास्त्रदृष्टेन प्राणायामान् समाचरेत् । " यंदुपस्थकृत पाप पद्भया वा यत्कृत भवेत् । बाहुभ्या मनसा वाचा श्रोत्रत्वमाणचक्षुपेति ॥ १० प्राणायामा मासपर्यंत पोडश। पूर्वोक्तमनुवाक्यात् । चतुर्विंशतिमते " मृगारष्टि पवित्रेष्टिस्त्रिहवि पावनान्यपि । इष्टय पापनाशि यो वैश्वाना समन्विता" ॥ कौमें " जपस्तपस्तीर्यसेवा देवब्राह्मणपूनन । ग्रहणादिषु कालेषु महापातकशोधन || " पुण्यक्षेत्राभिगमन सर्वपापप्रणाशन । देवताभ्यर्चन पुंसामशेषाविनाशन ।। १५ " अमावास्या तिथिं प्राप्य य समाराधयेद्भव । ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु सर्वपापै प्रमुच्यते ।। कृष्णाष्टम्या महादेव तथा कृष्णचतुर्दशीं । सपूज्य ब्राह्मणमुखे सर्वपापै प्रमुच्यते ॥ " त्रयोदश्या तया रात्रौ सोपहार त्रिलोचन | दृष्देश प्रथमे यामे मुच्यते सर्वपातकै ।। " एकादश्या निराहार समभ्यर्च्य जनाईन । द्वादश्या शुरूपक्षस्य सर्वपापै प्रमुच्यते ॥ उपोषितश्चतुर्दश्या कृष्णपक्षे समाहित । धर्मराजाय मुत्यवे चातकाय च । वैवस्वताय काराय सर्वमतक्षयाय च ॥ " प्रत्येकं तिलसयुक्तान् दद्यात्सप्तोदकानलीन्। स्नात्वा नद्या तु पूर्वाण्हे मुच्यते सर्वपातकै "॥ तव " नान्यत्पश्यामि जतना मुक्त्वा वाराणसी पुरीं । सर्वपापप्रशमन प्रायश्चित्तं करौ युगे ॥ " जपेद्वाऽप्यस्य वामीय पावमानीरथापि वा । कुतापवालखिल्याश्च निपित्प्रेपान वृषाकपि ।। २५ होतून् रुद्रान्सकृजप्त्वा मुच्यते सर्वपातकै " १न-पाक । २ न-ब्रह्मणानि । ३ ज्ञ-पाठ बौधायन विधिना शस्त्रदृष्टेन प्राणामायान्समाचरेत् । यदुपस्थकृत पाप पन्द्या वा यत्कृत भवेत् । बाहुभ्यो मनसा वाचा श्रोत्रत्वग्घ्राणचक्षुषेति । प्राणायामा मासपर्यंत पोश। पूर्वोतमनुवाक्यात् ।। घ-निवित्यषा, ल-निविषा । । २० " यमाय ·अभ्यासे। [प्रायश्चित्त- " - मनुः (११।२५२) "एनसां स्थूलसूक्ष्माणां विकीपनपनोदनं । अवेत्यूचं जपेदब्दं यत्किचेदमितीति च भवेत्यु अव ते हेडोवरुण नमोभिरि "त्यादिका । जपस्त्वांतराविरुद्धे, काले। शातातप: " मद्यं पीत्वा मुल्दारांश्च गत्वा स्तेयं कृत्वा ब्रह्महत्यां च कृत्वा । " भस्मछ्न्नो भस्मशय्याशयानो रुद्राध्यायी मुच्यते सर्वपापैः " ।। इदमकामतः सकृत्करणे । अभ्यासे तु पत्रिंशन्मते " महाव्याहृतिभिोमस्तिलैः कार्यों द्विनन्मना । उपपातकशुध्यर्थ सहस्रपरिसल्यया"। महान्याहृतिलक्षहोमेन शुद्धयति । हारीतः " पातकातिपातकोपपातकमहापातकानामेकतम- १० संनिपाते वाऽयमर्पणमेव त्रिर्जपेत् " | यमः दशप्रणवसंयुक्तैः प्राणायामैश्चतुःशतैः। मुच्यते ब्रह्महत्यायाः किं पुनः शेषपातकैः" । अन महापापातिपापानुपापोपपापेषु क्रमाच्चतुस्त्रियेकशतं प्राणायामाः । संकरीकरणादौ प्रकीर्णकेषु च हासः कल्प्य इति मिताक्षरायां । अत्रिः ." ब्रह्महा गुरुतल्पी वा गम्यागामी तथैव च । सुवर्णस्तेयश्चौरश्च गोनो विश्वासघातकः ॥ १५ " शरणागतवाती च कूटसाक्षी त्वकार्यकृत् । एवमादिपु वाऽन्येषु पापेषु निरताः सदा ।। " प्राणायामत्रयं कृत्वा कृत्या कल्पं समाहितः । अहोरात्रकृतात्पापात्तत्क्षणादेव मुच्यते" ।। इति सामान्यतो रहस्यप्रायभित्तानि । अथ विशेषतः । तत्र योगीश्वरः (प्रा. ३०१) " विरात्रोपोषितो जप्त्वा ब्रह्महा त्वयमर्पण। अंतर्जले विशुध्येत गां च दत्वा पयस्विनी" ।। अपश्चांतनले निमझेन घिरावर्तनीयः " देवद्विजगुरुं हन्ताऽयमर्पणं त्रिरावर्त्तयेदिति" २० सुमंतूक्तेः । इदमकामतः सकृद्वधे । यत्तु मनुः (११।२४८) " सव्याहृतिप्रणवकाः प्राणायामास्तु पोडश । अपि भ्रूणहनं मासात्पुनंत्यहरहः कृताः"॥ इति तदस्मिन्नेव विपये गोदानाशक्ताविति विज्ञानेश्वरः । उपवाप्तत्रयाशक्तावित्यपरे गौतमेन मासमतमुत्कोक्तं " एतद्वत एव ब्रह्महत्यासुरापानसुवर्णस्तेयगुरुतल्पेषु प्राणायामैः श्रांतोऽयमर्पण जपदिति " तदकामाभ्यासे । योगीश्वरः (प्रा. २४७) २५ "लोमभ्यः स्वाहेत्यथवा दिवस मास्ताशनः । जले जप्त्वाऽभिजुहुयाच्चत्वारिंशहुताहुती:"। इदमप्यामतः सपद्धधविषयं । यत्तु मनुः (११।२१८) "अरण्ये वा निरभ्यस्य प्रयतो वेदसंहितां। मुच्यते पातकैः सर्वेः पराकैः शोधितस्विमिरिति"॥ तत्कामतोऽभ्यासविषयं । कामतः श्रोत्रियादिवविषयं पा । यच बौधायनः "ग्रामात्माची चोदीची या दिशमुपनिष्कम्य सातः शुचिः शुचिवासा उदकरते २० स्थंडिलमुपलिप्य महत् क्लिन्नयामाः सत्प्तेन पाणिनादित्याभिमुखोऽघमर्षण स्वाध्यायमधीयीत प्रातः शतं मध्यान्हे शतमपरान्हे शतमपरिमितं घोदितेषु नक्षत्रेप प्रमृति- ।

·मयूखः ] ६ सुरापाने । यावकं प्राश्नीयात् । ज्ञानकृतेभ्योऽज्ञानकृतेभ्यश्थोपपातकेभ्यः सप्तरात्रात्प्रमुच्यते द्वादशरात्रा- न्महापातकेम्यः । ब्रह्महत्यां सुवर्णस्तेयं सुरापानमिति वर्जयित्वा एकविंशतिरात्रेण तान्यपि तरतीति " तत्कामतः सकृद्धधविषयं । यत्तु वृद्धविष्णुः " ब्रह्महत्यां कृत्वा ग्रामात्प्राचीमुदीची वा दिशमुपनिष्क्रम्य प्रभूतधनेनाग्निं प्रज्वाल्याघमर्पणेनाष्टसहस्त्रमाहुती- र्जुहुयात्तदेतस्मात्पूतो भवतीति " तदनुग्राहकविषयं । यदपि मनुः ( ११।२५९) "यहं तृपवसेद्युक्तस्त्रिरन्होभ्युपयन्नपः । मुच्यते पातकैः सर्वैत्रिनप्त्वा वाऽधमर्पणमिति" । तदतिनिर्गुणविषयं । यच्च हारीतः " महापातकातिपातकपातकोपपातकानामेकतमसंनिपाते वाऽघमर्पणमेव विपदिति " तन्निमित्तिपरं। सवनस्थस्त्रीक्षत्रियविडाहिताग्निस्यात्रेयीगर्भिण्य- विज्ञातगर्भवधेऽप्येता येव प्रायश्चित्तानि पादोनानि योज्यानि । इति ब्रह्मत्याप्रायश्चित्तं । 'अथ सुरापाने । यमः " सुरापः कंठमात्रमुदकमवतीर्य सुतसोमान् प्रसूतिमादायोंकारे- १० णाभिमंत्र्य पिबेत् " । इदमौषधार्थपाने । याज्ञवल्क्यः ( प्रा. ३०४ ) " त्रिरात्रोपोषितो हुत्वा कप्माडीभिघृतं शुचिः" । पूर्वलिखितैतत्पूर्वार्द्धस्थं चत्वारिंशदित्यनुवर्तते । कुप्मांड्यो “ यद्देवा देवहेडनम्" इत्यादिकाः । इदमकामतः सकृत्पाने । एतदशक्ती मनुः (११॥२४९) "मासं जपित्वा अप नो वासिष्ठं चत्यूचं प्रति ।माहित्रं शुद्धवत्यश्च सुरापोऽपि विशुद्धयति"॥ १५ अप नो 'अप नः शोशुचदघमिति ' ' सप्तर्च । वासिष्ठं ' 'प्रतिस्तोमेऽभिरुषसंवसिष्ठा' इति तृचं । माहितं ' महित्रीणामवोस्त्विति ' तृचं शुद्धवत्य 'एतोन्विद्रंस्तवामेत्याद्याः । एतेषां च जपो मासं प्रत्यहं पोडशवारमिति विज्ञानेश्वरः । कामतो सुरापाने मनुः (१९६२५६) " मंत्रैः शाकलहोमीयैरब्दं हुत्वा घृतं द्विजः । सुगुर्खप्यपहत्येनो जप्त्वा धा नम इत्यूचं"। देवकृतस्यैनस इत्यष्टौ शाकलहोमीया मंत्राः । नम इदुग्रं नम आविवास इत्यस्या वा ऋचो २० नपः । प्रत्यहं संवत्सरपर्यंत । तदपि स एव (१११२९७ ) 'महापातकसंयुक्तोऽनुगच्छेद्गाः समाहितः। अभ्यस्याब्दं पायमानीभिक्षाहारो विशुध्यतीति"! तत्कामतोऽभ्यासविषयं । अनेकमहापापविषयं वा । इति सुरापानप्रायश्चित्तं ॥ अथ सुवर्णस्तये । तत्र याज्ञवल्क्यः " ब्राह्मणः स्वर्णहारी तु रुदनापी जले स्थितः ॥ पूर्वलिखितैतत्पूर्वार्द्धस्य त्रिरात्रोपोपित इति विशुध्येदिति वाऽत्राप्यनुपज्यते। अत्रिः एकादशगुणान्वाऽपि रुद्रानावर्त्य धर्मवित् । महापापैरपि स्पृष्टो मुच्यते नात्र संशयः" ॥ अनुग्राहकादिषु गुणवतो निर्गुणस्वामिकापहरणे सुवर्णोनपरिमाणहरणे च मनूक्तं (११।२५०) सजप्त्वाऽस्य वामीयं शिवसंकल्पमेव च । सुवर्णमपहृत्यापि सकृद्भवति निर्मलः " ॥ १ईव-विवाहिता । १ज्ञ-ब्रम्वधे । . " ·। " सुवर्गस्तये। [प्रायश्चित्त- अस्य वामीय 'अस्य वामस्य पलितस्य होतरिति' द्वापंचाशद्दक्चसूक्तं । 'यज्जाग्रतो दूरसुंदैति दैवमिति' पट् शिवसंकल्पमंत्राः। यत्तु माधवीये शातातपः ब्राह्मणः सुवर्णस्तेयं कृत्वा हिरण्यं शालायां प्रसिप्याप्सु निष्णातो हिरण्यवर्णाभिश्चतसृभिरात्मानमभ्युक्ष्य त्रीन प्राणायामा-कृत्वा तदेतस्मात्पापात्पूतो भवतीति " तद्गुणवतोऽतिनिर्गुणस्वामिकसुवर्णोनपरिमाण- ५ हेमहरणप्रयोजकत्वे द्रष्टव्यं । इति स्तेयप्रायश्चित्तं । अथ गुरुतल्पगमने मनुः (११।२५१) " हविप्यांतीयमभ्यस्य न तमंह इतीति च । जप्त्वा च पौरुष सूक्तं मुच्येत गुरुतल्पग"। इति । हविप्यांतीयं हविष्यांतमजरं स्वर्विदमिति ' । न तमं होनदुरितमिति । नतमहः इति । ' इति वा इति मे मन । इति । पौरुष सहस्रशीति । एतदन्यतमस्य मासं पोडशकृत्लो नप इति मिताक्षरायां । इदमकामतः सकृद्मने । कामतस्तु १० याज्ञवल्क्यः (प्रा. ३०५) " सहस्रशीर्वाापी तु मुच्यते गुरुतल्पगः। गौया कर्मणोऽस्यांते टधगेभिः पयस्विनी " || नापी इति ताच्छील्यप्रत्ययादावृत्तिः । अत्र पुरुषसूक्तकरणकं होममुपवासत्रयं चाह सुद्धविष्णुः "त्रिरात्रोपोषितः पुरुषसूक्तनपहोमाभ्यां गुरुतल्पगः शुध्येदिति” । आवृत्ती होमे च संख्यापेक्षायां पूर्वश्लोकगता चत्वारिंशद्धृताहुतीरित्यत्रापि संबध्यते इति विज्ञानेश्वरः । १५ एभिरिति बहुवचने सुरापरतेनगुरुतल्पगा गृह्यते । तेन तैः स्वस्वप्रायश्चित्तांते एका धेनु- देया। गुरुतल्पसमे तदतिदेशविषये पाऽबै पादोनं च क्रमेण योज्यं । महापातकिसंसर्गिणस्तु न सह संसर्गस्तदीयमेव प्रायश्चित्तं । प्रकाशप्रायश्चित्तभानो रहस्यसंसर्गे तु रहस्यमेव व्रतं । संताख्यनिमित्तस्य रहत्यत्यात् । केचित्तु रहस्यप्रायश्चित्तमानः प्रकाशसंसर्गे प्रकाशपाय- श्चित्ततामाहुस्तन्न । संसर्गस्य हि प्रकाशत्वममुकपापवत्संसर्गोऽयमिति परसरज्ञाने भवति । २० एवं परेण ज्ञाते भवति । एवं च परेण ज्ञाते प्रकाशपापवत्संसर्गत्वमेव तस्य भवति न तु रहस्यपापवत्संसर्गवं। यत्तु यौनाध्यापनादिसंसर्गस्यानेककर्तृत्वान्न रहस्यत्वमिति चेन। सत्रानेककर्तृत्वात्य व्यासत्तत्वात्तयतिरिक्तैनाक्षाते भवत्येव रहस्यत्वं । तथातिपातक्पादिसं- सर्गिणस्तदीयमेव प्रतं । इति रहस्यमहापापप्रायश्चित्तं ॥ अथोपपापादिषु । याज्ञवल्क्यः (प्रा. १०६) "प्राणायामशतं कार्य सर्वपापापनुत्तये । उपपातकनातानामनादिष्टस्य चैष हि " || चौधायनोऽपि " अपि वाक्चक्षुःश्वोत्रत्वयाणमनोव्यतिक्रमेषु त्रिभिः प्राणायामः शुध्यति । शूद्रस्त्रीगमनात्तदन्नभोजने पृथक् पृथक् सप्ताहं सप्तप्राणायामान् धारयेत् । अभक्ष्यामोज्यामध्यप्राशने तया चापण्यविक्रयेषु मधुमासघृततैललासालवणरसानवर्नेषु । यचान्यदप्येवं युक्तं स्यावादशद्वादशप्राणायामान् धारयेत् । अय पातकोपपातकपनं यधान्य-, १-पाठः।

·मयूखः] अभक्षमक्षणे। १३९ 4 दप्येवं युक्तं स्यादर्द्धमासं द्वादशद्वादशप्राणायामान् धारयेत् । अथ पातकपतनीयवनं यच्चा- न्यदप्येवं युक्तं मासं द्वादशार्द्ध द्वादशद्वादशप्राणायामान् धारयेदय पातकवनं यच्चान्यदप्येवं युक्तं द्वादशार्द्धमासं द्वादशद्वादशप्राणायामान् धारयेदय पातकैपु द्वादशप्राणायामान् धारये- दिति” । अत्र प्राणायामत्र्यं प्रकीर्णकेषु सप्ताहोद्वादशाहश्च गणितेषुपपातकविशेषेषु। अर्द्ध- मासो जातिभ्रंशकरादिषु। मासो वधाद्युपपापेषु । पण्मासा अतिपापानुपापेषु । संवत्सरो महा- पापेषु । तत्र सप्ताहे प्राणायामाः ॥ ४९ ॥ द्वादशाहे ॥ १४४ ॥ अर्धमासे ॥ १८ ॥ मासे ॥ ३६० ॥ पाण्मासिके ॥ २१६० ॥ संवत्सरे ॥ ४३२० ॥ एतानि च प्राणा- यामत्रयप्तप्ताहादिवतानि पूर्वोक्तेषु प्रकीर्णकोपपापादिविषयेषु भवंतीति मिताक्षरायां । कामतोऽभक्षभक्षणे सुमंतुः " रेतोविण्मुत्रप्राशनं कृत्वा लशुनपलडुगूंजनकुंभीकादीनामन्येषां वाऽभक्ष्याणां भक्षणं कृत्वा ततः कंठमात्रमुदकमवतीर्य शुद्धवतीभिः प्राणायामत्रयं कृत्वा १० महाव्याहृतिभिरुरोगमुदकं पीत्वा तदेतस्मात्प्तो भवतीति ।। अकामतो याज्ञवल्लयः (प्रा. ३०७) " ॐकाराभिष्टुतं सोमसलिलं पावनं पिवेत् । कृत्वा तु रेतोविण्मूत्रप्राशनं हि द्विजोत्तमः " ॥ दुष्टप्रतिग्रहे मनुः ( ११।२५३) प्रतिगृह्माप्रतिग्राह्यं भुक्त्वाऽन्नं तु विगर्हितं । जसंस्तरत्समंदीयं प्यते मानवस्व्यहादिति" ॥ १५ एतदम्यासविषयं स एव (११।२५५) " अप्रशस्तं तु कृत्वाऽप्सु मासमासीत भैक्षभुक्" । इदं कामतोऽत्यंताभ्यासविषयं । अज्ञानकृतप्रकीर्णकवाचिकमानसोपपातकेप्वाह योगीश्वरः (प्रा. ३०८) " निशायां वा दिवा वाऽपि यदज्ञानकृतं भवेत् । काल्यसंध्याकरणात्तत्सर्व प्रविणश्यति ॥ मनुरपि " यदन्हा कुरुते पापं कर्मणा मनसा गिरा। आसीनः पश्चिमां संध्यां प्राणायामैर्निहति तत्"। शातातपः " अनृतं मद्यगंधं च दिवामैथुनमेव च । पुनाति वृपलान्नं च बहिःसंध्या उपासिता " | शंखः " शतं जसा तु सावित्री सर्वपापप्रणाशिनी । सहस्रनप्ता च महापातकेम्यः प्रमोचिनी ॥ " दशसाहस्रमापेन सर्वकल्मपनाशिनी । २५ सुवर्णस्तेयकृद्विप्रो ब्रह्महा गुरतल्पगः ! सुरापश्च विशुद्धयंति लक्ष्यजप्यान्न संशय" ।। इति । सर्वपापानि प्रकीर्णकानि । महापातकान्युपपातकानि । सर्वकल्मपाण्यतिपातकानि वेति विज्ञानेश्वरः । सर्वपापेपु रहस्यप्रायश्चित्तप्रकारमाह प्रायश्चित्तविवेके विश्वामित्रः "प्रकाश उक्तं यत्किंचिदिशद्भागो रहस्यके। त्रिंशद्भागः षष्ठिभागः कल्पो जात्याद्यपेक्षया"॥ १व-अकामतो। ० " ·सर्वपापे । [प्रायश्चित्त- आदिशब्देन शक्तिगुणकर्माभ्यासानभ्यासादि गृपते इति शूलपाणिः । अत्र द्वादशाब्दस्य विशाशमानापत्या ॥ १८ || त्रिंशाश १२ पष्ठयश ६ चतुर्विशत्य। एतद्विगुणा अशा । पडद्वे तदर्दू । यत्तु शूलपाणिः " यन प्रमाशे मरणातिक प्रायश्चित्तं तर रहस्येऽपि मरणातिकमे मरणे न्हासासभवात् " इत्याह तन्न । यद्यपि मरणे ५ हप्तो न समवति तयापि तद्वैकल्पिके चतुर्विशत्यव्दादौ स संभवत्येव । तेन चतुर्विशत्यब्द- पष्टिविंशदिशाश द्वादशचतुर्विंशतिपट्विंशन्मिता प्राजापत्याद्यपेक्षया कर्त्तव्या ।मरणातिकम्य तु तद्विधिना प्रकाशपापविषयत्वेनोकत्वाद्रहस्से प्रापफप्रमाणामावात्प्राप्तिरेव द्रापास्तेति सर्व शिवे ॥ * परिभापणमादित कृतं गदिता शुद्धिरयोसमानत । १० वधपानपरस्त्रसग्रह यभिचारे बुधपापिसगतौ ॥ १ ॥ उपपापेप्वथोजातिभ्रशके सक्रीकरे । अपानीकरणे प्रोक्त मरिनीकरणे तथा ॥ २ ॥ प्रकीर्णके तत कृत घटापवर्नन तत । रहस्यपापनिप्कृतिर्विनिर्णेया कमादिमे ॥ ३ ॥ चर्मण्वतीतरणिजाशुभसगमस्य सान्निध्यमानि कृतशालिनि मध्यदेशे । ख्याता भरेहनगरी किल तन राना राजीवलोचनरतो भगवतदेव ॥१॥ इति श्रीसगरवशावतसमहाराजाधिराजभगवतदेवोद्योनितेन मीमासैक्शंकरभट्टात्मनेन भट्टनीलकण्ठकृते भगवतभास्करे मायश्चित्तमयूखो दशम ॥१०॥ श्लोकसख्या २४००॥ →icolee * इस परोक्ष पाठ ॥ १ अनलइ-इति श्रीमीमांस शरमात्मजमानीलकटकृतेमास्करे प्रायवित्तमयूख समास । शुगं भवतु । २ यरघयज्ञयर-घ-शिरोमुकरमणि । घ-सक्त् १८०६ वर्षे ज्येष्ट पिद ७ शनौ । न-शाके १६ भानदनामसंवत्सरे श्रावणशुपंचम्या मणवारारे इई प्रायवित्तगयूस समाप्ता सतु । श्रीमार्गवरामशिप- याशे पुस्तकं दृष्ट्वा तादृशं लिखित ममा यदि शुद्धमशुद्ध वा मम दोषो न विद्यते ।

·एतत्पुस्तकोवृतऋषिवचनाना न्यायाना अकारादिवर्णतः सूचिः। १२ १२७ ११ ८८ ३ ५८९४ १.४ ११ २ १२९ ऋषिः कांके भासे च गृध्रेच किं ते कार्य पदास्माभि कूपे विषयससृष्टे कृते मूत्रपुरीपे वा कृत्वा पाप न मुंजीत गवा सहस्र विधिवत् गृहस्योकानि पापानि चारयेन्त्रीणि कृच्छ्राणि चडालपतितादीनाम् चडाल श्वपचो वाऽपि जमप्रभतिसस्कारे ततस्ते प्रणिपातेन तस्मा छुई समासाद्य दंपत्याविप्रयोरग्न्यो पनितोऽत्य स्त्रिया गत्वा पर्षद्या ब्राम्हणानां तु पातके तु सहस्रं स्यात् पानीयपाने कुर्वत प्राजापत्य चरेश्यो प्रायो नाम तप प्रोक्त ब्राम्हण्या सह योऽनीयात् भासवायसमार्जार महापातकसयुका महावत चरेद्व ऽपि याय पक्तिषु भुजीत यदि चेद्रक्षसे नित्य यो मदर्थे चरद्धर्म य कामतो महापाप य प्रत्यवसितो विप्र वव पूर्वमुदाहाय्र्यो विहितं यदकामानां व्रत यच्चादित पुसा शरीर न दद्यावत् शुद कालेन शुद्धयेत गि भगेऽस्थिभंगवा ऋषि प्र अनि भारूदपतित विप्रं भार्तवाभिप्लुता नारी उरिछटोछिटसस्पृटो १०४ पिता भ्राताऽपरो वाऽपि ८८ पंचम्भिरिदमाहात प्राणागामत्रय कृत्वा १३६ अम्हहा गुरुतश्पी घा १३६ रजस्वला तुभुजान १.५ शरणागतपातीच १३६ अपरार्क १.१८२६ २७३१,४१ ४२ ५१,५३, ५९ ११६ उदडमुख प्राङ्मुखो वा १४ दक्षिणं कर्णमारभ्य १४ अपरार्कमिताक्षराकल्पतरुभवदेवीयादि ७५ अपरार्क प्रचेता वडालो यदि कायस्य ९८ अपराके (भरद्वाज ।) अपरार्क मार्कंडेय प्रजापत्यसमाधे अपरा. शूलपाणि अगिरस ब्राम्हणी तु शुना दया यो दिशतु गत सोम शुद्धावानाम्हण हत्वा अगिरा भय कश्चित्प्रमादेन ५० अनापदि बरेयस्तु १२४ भशीतिर्यस्य वर्षाणि ३ अर्वोक्त द्वादशाद्वर्षात ३ आ मस्थागिना सस्कृता आहूय धावयेदेक कामिछटे छोच्छि एकविंशतिसस्यात औषधे न तु दोषाऽस्ति ८ ६३ २ ५८ १७ ७३ १०८ १२ १८ २ ४५ ४ षडात्र त्रिरात्रच ·ऋपिवचनानां सूचिः। [प्रायाचित्त- ११ .. ... ... ... १२३ ... ... ४४ १२३ १२३ ... ... ३ ... ६२ १५. १२१ ... ... ऋषिः सनलं दाम्यतः स्नास्वा सर्वोत्यज्ञानी गाने सूतफेषु यदा विप्रो स्यात्वकामकृते यता ... आचारमतम् आचारमाधवीये प्रजापतिः उपवान शुरूपेत दर्श प पूर्णमासंच संध्योपासनदानी तु हवियोवराकस्य आदिपर्वम् आचईशकाद्वात् आपस्तंबा अतिदादातिवादाम्या भातक्रांतः सवित्र्याः भनाकोश्यमाकोश्य अस्थिभंग गर्वा कृत्वा श्राममय मधुधृत माहितामिस्तु यो विप्रः उदक्या यदि गच्छेतु उदक्यां यदि या भुके उरिछरमार्जन चैव उर्व संपरसराकर्म एकाक्षसमास्ट एकशाखो समास्ट एतैः संस्पृष्ट साच्छिटः भंगुष्ठमानस्थूलस्त भस्यजाया प्रसूतस्य मैत्याना मुजशेषतु कपालिचप्रमोक्ता कांतारेवथ दुर्गेषु फामतस्त प्रसूतो वा गायत्र्यष्टसहलो तु चर्मकारं च रजई चितिश्रष्टा तु या नारी चंहालेन तु संपाः चंडाले श्वपचैः स्मृथ चांद्रायणेन चेहेन ६५ ६१ ऋषिः चौदायण स्वाहिसानौ चौडालश्वपचः सत्तोय यः पिवेद्विप्रः तत्त्रीणां च तथा संग सेषामपि च येमुक्कै तथैव पाहुनघोरा तैलाभ्यक्तस्त्वनाचात: पितुज्येष्टस्य च मातुः पादमेकं चौदोधे पापागल कुटवापि विप्रहारष्ये कुटौं कृत्वा प्रयोजितानुमंता कर्ता दमने दामने चैव बलादाचीकृता येत प्राम्हणसुवर्णापहरण भक्षेयाद्यदी नीलि तु भरतिकमे कृष्ट्राः भुक्त्वोच्छियस्त्वनाचात भुक्त्वोच्छिष्टाश्यः स्पृष्टः मदाघम्लेंछभडिभ्यो मूत्रोच्चारं सकाकरवा म्लेंछादीनां पयः पीला म्लेली यटी धर्मकरी यस्य पिता पितामहः याजका नवश्राद्ध येन केनचिदभ्यतः येन केनचिदुधियः रजकचर्मकारष्ठ रजक-यामशेल्प शदोच्छिरमोगन सवर्शायामनन्यपूर्वाया सर्वेषामस्यजादानाम् सायं द्वाविंशतिमासा संघससरोपितः यो स्तेयं कृत्वा सुख पीरखा वीणा कीहारीयोगे क्षत्रियश्चैव वृत्तस्पो ... १२५ १०० ... ... १०५ ६२ ६७ ... ... ... ८१ १११ १०७ ... ... ५८ ... ... ... ... १०० .. ... ... ५४ ·मयूख.] ऋषिवचनाना सूचि । १४३ ८७ ५८ ऋषि आश्वलायन' अनापदि तु सर्वत्र भारभ्याध्यानमालात् एतवककलोपोऽपि गर्भाधानस्याकरण उदान अत्यजेन तु सपर्क एते पचतपोऽत्रा থাকিঙ্কাদ্বশালা कृतलादेशन त्वा च वहनादीनि खरमार्जारमडूक गमने यबत प्राक गमन तुनत यरस्यात् चहाल्यो गर्भमारोप्य पृ पि ३२८५ कण्व १२६ प्रसूतो यस्तु के यायो १२६ यत्रोत्सर्ग गृही कृत्वा १२६/कल्पतरु ६१३७८९ ११२१ १२६ कार ८३४३.१२९ कल्पतस्कृच्छूलपाणि २४ ८४ करतरी विष्णु ११५ हारीत (अप्मु धास्यत्तु तद्दष्यम् यम १२० कर्मजागर्हितनेव ५. कलिनिषिद्धानि ४७ | कलिवज्यनिणय ६ , ७३ | कश्यप ३५ ३ चौटाल पुष्कस ८७ ३५ ४८ ६ १२. ८९ ७२ वत्सरतिय कुर्यत् ७९ ८१ वित्राद्वै क्षत्रियस्यात ८४ सूर्यस्य त्रिनमस्कार हिरण्यदान गादान कश्यप (माधवीये) कात्यायन अतिपातकिनस्त्वेते अनाक्षारितपूर्वो य जडमूकांधवाधर त्व न सख न इयाभ्यो धनवृद्धिप्रसक्तांश्च १३० देशद्रोणा भवेखार ११६ देशोतरस्यक्लीवे दशकार्षापणा धेनो द्वात्रिंशत्पणिका गाव ११६ पितृयज्ञात्यय चैव प्रायश्चित्तं न कुय च १२९ भाजने पतितानस्य १२४ महापातकसयुक्तो लस कर्मणि सर्वत्र हरेच्छिद्याइहेद्व पि हुवा पृथक् पृथक् पादम् कात्यायनादि ८३ कालिकापुराणम् श्य विशुद्धिवदिता विश्य सर्ववस्तूनां तस्पर्श यदि वाडकोश दशव विबेदापो प्रायोऽनाशकशस्त्राग्नि बहूनामेवधर्माणो অরুনামঘমাথা बुद्धिपूर्व मनस्तस्य यत्रोक्त यत्र वा नोक्त यस्तु पुन म्हणो धर्म वर्षपर्यंतमेवाहु भ्यभिच रिण भयो गिदष्ट्रिश्वचडिल पष्मासा त्यजते यो दे ऋग्वेद ऋम्विधान शौनक इदचाप पलाशामि ऋष्यशृग श्रतबनी तु युवति प्रायश्चित्त गते गर्भ घलेन कामिता नारी ने प्रचार गृहे कुर्याद संपृक्ता स्यादात्यैर्या २७ १२३ १२३ ३७ ८४ १२६ ८४ १०३ १४ ·१४४ पिवचनानां सूचिः। [प्रायश्चित्त- ऋषिः काश्यपः ९१ चंडालेन तु संस्पृष्टा .. ... १३५ ... १०७ ... ... १२७ ऋषिः याजन योनिसंधं होतस्मान्सज्जप्ला १०२ गधदेवलः विपाणि दंष्ट्रेश्वशृगालविड़ १२४॥२५, गरुडपुराणम् जायते यस्य शिरसि १०४ गार्य: ऋज्यादश्वखराष्ट्रिय ११२ सोदय तिष्ठति ज्यो ११२ | वृद्धगायः ११२ रख्यारसौरबारेषु ... गालवः दिवा पा यदि या रात्री पंचगव्येन संत्राप्य १२९ गौतमः ६८ अ. सूत्रम् ६० ... ८९ ४ ... १ २ २ ९ पृछम ४ ७३ १७-१९ निरानमुपपासेयाद एजस्वला तु संस्पृटा पापीपाराम...चतुः भशफरोत्यचौडाल काश्यपवाक्ये शूलपाणिः कार्णाजिनिः मनाहितामा पिनादी काले स्वापाय कर्माणि तदारो गृहे ज्येटो कुमारः অনুষঙ্গ फुमारचाक्यम् कतुः भासनास्टपादो या शुदहस्तेन यो मुंके फोशः लोऽपरीय भाष्ट्रोना कौथुमब्राह्मणम् कौमम् अमावास्या तिथि प्राप्य भलामु शिकंव अधानादथ वा मोहाद उपोषितचतुर्दश्या एकादश्या निराहार: कृष्णाष्टम्या महादेव गोमयस्य प्रमाण तु जपस्तपस्तीर्थसेवा जपेद्वाप्यस्यवामीय तिलपात्र निया प्रोक प्रयोदश्यां तथा रात्री नान्यत्पश्यामि जंतूर्ना पतितेन सहोषिवा प्रत्येकं तिलसंयुक्कान् पुण्यक्षेत्राभिगमन मुत्तिकाय समुरिष्टा यमाय धर्मराजाय ... ... ३१ ७. ९ १२ १२ १४ 14 १८ ४२ ११ १७ ६. ... १९ ४७ १३५ १७-20 १९ २० १२३ १३३ १३५ १६ १३५ १३५ ३२ २१ २० २१ २२ २२ २२ २२ २३ १०-१५ १२ ५.३० ८-९ १५-१७ २७ २८ २९-३२ १३५ १३५ ·मयूख ] ऋपिवचनाना सूचि। १४५ ऋपि ऋषि ब्राह्मणीगमने कृच्छु २६ २१ २१-२३ ७७ २५ ८५ १३५ ८० २११२६. २१ १३५ १३५ ११३ ११३ ११२ ११३ भानु चैव कनिष्टस्य मध्वाज्यतलसामान ११२ मृगारेष्टिपवित्रधि १३५ मातुश्च स्वस्त्रिया गवा मातुलस्य मुतो मात्रा यज्ञायज्ञीयमादिय रजास्वला तु यो गच्छेद रक्तपीतादिवस्त्राणि ११३ रत्नाना हरणे विध लघुदाषे खनादिष्टे लशुन गृजन चैव ५३ विप्रगमें पराक स्यात् ८३ वृपल्यामभिजातस्तु शुनी चैव द्विजो गला ८५ शुदगमें द्विज कुर्यात् शूदगमें भवेत्याग ८३ सखिभायों समात्य सुराया विक्रय कृत्वा ११२ सबंधिन त्रिय गत्वा स्त्रीणां नास्ति परित्यागो च्यवन ५४,९१११३,१२७ आत्मघात ब्राम्हणेविति एतेषा प्रायश्चित्त ३५ गवि गुरुतत्पसम् चडालीगमने कृच्छ्रन्द परिवित्तिपरिवेत्तु चतुर्विशतिमतम् अथर्वशिरस चैव भौचांद्रायण देया भाचार्यस्य पराक तु आयर्वणाश्च ये किंचित ऋग्वदमभ्यसेद्यस्तु इतिहासपुराणानि इतिहासपुराणाना भगानी नीतिशास्त्राणा कदली नारिकेलाच कस्तूरिकादिगधाना कुमारीगमने विप्र कृच्छ्रे पनातिकच्छे खराश्वाश्वतराणांच गुरोर्दुहितरं गत्वा गोविक्रय वर, कृत्वा चत एव सत्याग्या चरेचोदायण विप्रो चादायण प्रकुर्वीत तिलाना विक्रय कृत्वा दावेक्षुरसस्यैव दैहित्रा पुत्रतनया नारीणां विक्रय कृत्वा परित्यका चरोपाप प्रतिगृहेषु सर्वेषु पावमानीस्तथा कौत्स प्रातस्तुद्वादशनासा बिडालबाह्मण रुदै माझणाभिष्व कल्पश्चि ७७ ११३ ७७ छागलेय अहोरात्रोषितो भूचा १३१ ६२ १८ ११३ भालापाद्वाज सस्पर्शाद एकाह च व्यह पच ११३ चांडाल पतितं दृष्ट्वा पूर्व व्रत गहीत्वा तु प्राणायामसतं कृत्वा व्रतानि यानि भिक्षणां ११३ १४ | जमदग्नि अश्वक्रांति वै शुद्धा १२. यदाक्रमित्याप हिरण्यगृग वरुण २८ जातकर्ण्य १३५ अतीतकाल जुहुयात् आचार्यादेस्तु भायासु ८४ १७ ·१४६ प्रापिवचनानां तूनिः। [मायश्चित्त- १. ... २ २२ १२. ११ ... १३ ५६ ... १२० ७३ ऋदिः ताबाजतमुवर्णास दिवाहतैजलैः सान नवोत्तमानि चत्वारि पापकृस्वातं पाप प्रायश्चित्तं यथोटि मृतानं मधुमासंच याजन योनिसबंध रत्नक्षेपमहम धर्णधेष्ठः पितृभ्यष श्वदरः सागरमाया संलापपर्शनिश्वास सिंघुसौराष्ट्रसौवीरा स्नेहाद्वा यदि वा लोभान् । धर्मप्रकाश द्वैतनिर्णयः (श्रीपतीकृतः) धर्मप्रकाशे (हेमाद्रिः) कुरुक्षेत्रे च यदान कृष्णाजिनतिलपाही नरका निवर्तते पाहाणः प्रतिग्रहीयात् १०७ ५२ ७२ ... १३ ११९ ... ... ११ ऋषिः जावाला भता काम्पनैमित्तिक भनभन्मासमेतु महाराबोषितो भूचा इतरेषा पानातु उपके फलमूतेषु एकमेव देव ते नवभारे तु पानीयं पहानमोषधं तत पार्षनिवेद्य विप्रेभ्यः मणिमुकाप्रवालानो संसगी येन संसर्गः ... जापालिः भारमे सर्वकुलराणा श्राझं कुर्यात् बतातेच हस्तिनं तुरगं हवा ... जिक ज्येधनानुचरणाः तैत्तिरीयके यस्येदं प्राणं निमिपद्यदेजति तैत्तिरीयवती तंत्रप्रसंगी वक्षः दिन चरम पाने मैपुनससँग दानधर्म भावाचतुर्दश्या देवल अफामाप वाजसने भगवान्स्वयम येतान् भचाविशतिमगे का उम्छि मानवं स्पृश्य एको नाईति ताकत দুলাভাসস্থলয়ান काशतिक्रमणे कुर्याद शालधर्मसंयोगे चौरवपाकडालो मेधार्या यद्यवाया ... ... ... ११८ ११५ धर्मविवृती ... " ७ ... ... ... .. २५ ... पातकेषु शतं पर्षन धर्मविवृतौ ( चतुर्विशतिमतम्) १५,१८ चांदायण मृगोरेटिव तिलहोमायुतं चैव १.१ नित्यनैमित्तिकानाच धौम्यः ब्रह्मौदने च सोमेष १४,५३,१२.) नारदा ५६ आचार्यपत्नी स्वमुता ... ... . . ... .. आयुकामः शिरालेप ... आहामन्यतमा गच्छन् ... ८८ ur १२४ आता या तु वै भार्या १०२ १२ ... १२. कापणो दक्षिणत्या देवनाद्मणराक्षाव देवनागराजा तु पायाच विक्रय पाएः कौशेयवय ... ८८ ... 44. .. निबंधकृत ५,१५,२९,३८ ...

·मयूखः] ऋपिवचनानां सूचिः। १४७ ... ... ... २७ ... १२० ११९ ११९ १९ ११८ ११८ ११९ १३,९३, १२९, ९८ ११ १०३ २८ ९३ १०८ ४८ ४४ ... ५० ४८ ... १०२ ४४ २४ १३१ ... ऋपिः कूपखाते तटाखाते कूपखाते तटाबंधे कूपे च पतितं दृष्टा कृच्छ्रोऽयुतं तु गायत्र्या कृच्छो देव्ययुतं चैव कृते संभाषणादेव क्षत्रियोऽपि सुवर्णस्य क्रौंचसारसहसाश्च गवा पंधनयोस्तु गवा मूत्रपुरीपेण गायत्र्यष्टसहवं तु गृधः श्येनशशादीना गृहे वाऽपि वने वाऽपि प्रामघात शरौघेण ग्रास वा यदि गृहायात् गोगामी च त्रिरात्रेण गोमूत्रं कृष्णवर्णायाः गोवाटे वा महे वाऽपि गोवृषाणां विपत्तौ च गोद्वयं दक्षिणा दद्यात् घृतं तैलं तथा क्षीर घृतमेकपलं दद्यात् चातुविद्योपपन्नस्तु चैत्यवृक्षश्चितिप चंडालैः सह संपर्क सुप्त्वा तु चांडालेन श्वपाकेन जलाग्निपातने चव जातवेदः सुवर्ण च जारेण जनयेद्गर्भ तपोवनेषु तीर्थेषु तेजोऽसि शुक्रमित्याज्यं त्रिरात्रमेवोपवसेत् त्रिरात्रे तु ततश्वीरें त्र्यई भुंजीत दनाच त्यजेद्देशं कृतयुगे ... ऋपिः पद्मपुराणम् अथ चेत्प्रतिगृह्णाति जनार्दने तु विक्रीते तीर्थे प्रतिग्रहो यस्तु न तीथे प्रतिगृह्णीयात् ब्रह्मांड भूमिदान च महादानानि ये विप्राः यस्तु लोल्यादिजः क्षेत्रे पराशरः अकारेषु भवेच्लुद्धिः अज्ञात्वा धर्मशास्त्राणि अज्ञानतश्चरेदधैं अति दोहे चरेत्पाद अनुच्छिष्टेन शदेण अन्यत्रांकनलक्षाभ्यां अमावास्यां न भुजीत अर्धभुक्ते तु यो विप्रे अविज्ञातस्तु चांडालो असद्राम्हणके ग्रामे अस्तंगते यदा सू अहं दुष्कृतकर्मा आपत्काले तु विप्रेण आपोहिछेति चालोज्य आरनालं तथा क्षीरं आर्तः क्रुद्धस्तमोधो वा आलोच्य प्रणवेनैव आसहस्राद्वा शताद्वा इरावती इदं विष्णु उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पृष्टः उपस्पृशेत्रिषवर्ण उष्ट्रीक्षीरमविक्षीरम् एकपंक्त्युपविष्टाना एकवृक्षसमारूट एवं शुद्धस्ततः पश्चात् कपिलाया घृतं माझं कूपखाते च धर्मार्थ कुक्कुटांप्रमाणे तु कुर्मुभगुडकार्पास ४३ ... ... १०८ ९७ ... ... ६१ २३ ... ५८ २३ १०७ १३० २३ १८ ९८ १०२ १३. ८५ १०४ २४३ २३ ९३ २४ पहनातु विपद्येत ... ९८ दग्धदेशे मृता गावः ...

·२४८ पिवचनाना सुचिः। [प्रायश्चित्त- पृ. घ. २३ . ... १३१ २४ ... ... १३. ... ... ६८ ११ प ... ... १०७ ... ११४ ... ... ४५ ... ४४ P. ... ११२ ... ... ४९ १८ ... ... ... YC कपिः या सषिः पयोदान दुर्यलेऽनुग्रहः फायः दंशाध्य यदन्येन द्राक्षेपुटक सर ना कुण काकं पतस्य शरीरस्य पादुकास्थो न मुंजीत पाषं वित्यापयेत्यापी पापाणेने कदंटेन - पीयूपं घेतलशुनं पुनलेपनखातेन पंचगव्यं पिवन प्रमाणे प्राणभृता प्रहता वा मृता वाऽपि प्राजापत्यं वरेत्कृच्छं प्राजापत्यद्वयनैव प्रायश्चित्तषु सर्वेषु प्रायश्चित्ते ततधाण प्रेतीभूतं तु गः शूद्रो प्रेरयन कूपवापी धादिप्राहेण या भुक्ता बारचौपवासस्तु मझोपवायेन भाह्मणस्य प्रवक्ष्यामि बाह्मणस्य अणद्वारे प्राह्मणाना प्रसादेन माहाणी तु कुना दश भारु चापभाषाश्च भावदुष्ट न भुजीत मिनमाडे तु भुजानो भिक्षार्थी प्रविशेग्दाम भांढस्थमंत्यजाना तु भुजानध्येव यो विप्रः मत्तः प्रमत्तनतः मद्यपश्च द्विजः कुर्यात् . माक्षिक फाणितं शाक मासाई मारामेक वा पच्छितो पतितो वाऽपि ऋपिः भूप्रमेकपलं दद्यात् मोहाझुंजीत यस्तत्र मौनातं समासाथ यथार्थचिपिडानों यद्यसंपूर्ण सर्वांगो यस्तु मुन्मः पुमान्यात रजकी चर्मकारीच रजस्वला तु संस्पृश रम्यापमतोयानि रोषबंधनयोकाणि लवणं मधु मयं वा लौकिक्वामिना सदायव्यो लोगूले पादकृच्छू तु वपनं नव नारीणा विक्रीय कन्यका गांच विद्यमानेषु इस्तेषु विप्रः शुध्येत्रिराण धेश्मद्वारनिदासेषु पैयाप्रमाक्षं सह वा वैश्य शूद्धकियासक्तं व्याधिव्यसनवित्तिः वृककारकपातान! . शिल्पिनं कार शूद्र शुदाणानोपवासथ पदपलं व विशेदभः सद्भुझातु या नारी सर्वान्केशान्समुदत्य सपनस्थानिय हत्या सशिवं वपनं कृत्वा सायं तु द्वादश प्रासाः सिगाना मदद्धिः सेतुबंधपये भिक्षा संसर्गमावरविप्रा वीशदस्य तु शुद्धपणे मानमाचमनं प्रो हनाने नैमिति के प्रास स्था रजस्वलाऽन्योन्य हवा पुषकमाऔर ४६ ६५ ... ... १२२ ४५ ८२ ... ४८ ... ... Yo ... ... ... १०६ ... ... ... ... १०८ ४० ... ६७ २१ 14. ... ... ... ... ... ११ ९७ १०६ ... .. ... १३ ४३ ४७ 7 ·मयूरख ऋषिवचनाना सूचि। १४९ ऋपि पृ ऋपि पृ हले या शकटे पत्तो ४३ | प्रयोगपारिजाते (आचार्य) हीनवर्णोपभुकाया उपोष्य त्रिदिन कन्या १३२ पराशरागिरसौ ५० कन्यामृतुमती शुद्धा १३२ परिभाषा तामुदइन्वरधाम पारस्कर दद्यात्तदनु सख्या गा १३२ एकया तु शिर झाल्य दद्याद्वा ब्राह्मणेष्वेव पिता ऋतूस्वपुत्र्यस्त कटिबस्त्यूएजधाश्च १३२ प्राच' मृतस्य बांधवै सार्दै १३१ प्राजापत्य पितामहचरणा ९२,१३ प्रायश्चित्तविवेके अपरार्क ११७ पुराणाम् आम्हे आपोहिष्ठेति सूक्त विश्वामित्र १३९ सर्त ६७ अर्ध्वं तु द्विगुणं नामे १०८ चादरायण पानस द्राक्षमाधक सिंहे धनुषि मीने च रजस्वला टा १५ १०८ समानानि विजामायात् बौधायन २५, ६५, ७६ ७७, ८६८५, १२ १.२ ११७ १२९ १३१ १३६११८ पैठीनसि ८६९८१०८,११३,११४ ११५ अकार्यकारणस्तेषा धारयेत् ११८३९ अशक्तौ कौचन दद्यात अनृतनाभिशस्यमान उच्छिष्टोच्छिष्टसस्पृटो आश्रय शादाताच कृष्णपक्ष यदा सोमे १०८ द्वादशाहे सपूर्णे ब्राम्हणस्य नणद्वारे १०९ हता मनोपदेष्य च ब्राम्हणी तु शुना दष्टा प्रचेता १२९३० तस्मात्कण्ठे फलै लै १२३ अन्न भोजनकाल तु यदुपस्थकृत पाप १३५ यस्य नियाने लुप्त नि १२३ पतितान्न तु यो मुक्ते रजस्वला मुजाना ९.५ बधकीगमन रजस्वला सस्पृष्टा १०४ रजस्वला तुभुजाना विधिना शत्रदृष्टन १३५ स्वकायन चडाल व्रतस्थस्तु शुना दष्ट १०८ शुगस्य ब्राह्मणी मोहात् शुना दष्टस्तु या विनो १०७ प्रजापति १११ बृहन्नारदीयम् अनये चै। सोमाय २३ अक्क पर्वरात्रौ च द्विगुणं त्रिगुण व ३ बृहन्मनु पालाश पद्मपत्रा २३ वृहत्सवत विप्रो नृपस्य भार्यायो रजकव्याधशैल्य स्थापयित्वाऽय दर्भेषु २३ बृहत्पचेता प्रयोगपारिजाते चांगयणे द्वे कृच्छ्र अपि वाक्चक्षु ४ ४ ४ भन्तुमती ब्राह्मण ७८ ८८ ·१५० मापवचनानां सूचिः। प्रायश्चित्त- . ऋषिः भयुलिप पुंसः स्यात् एकवर्षे इते बसे बांद्रायणे द्वे कन्ट्र ... ९५ २ ८२ ८३ ... ... ... ... १०५ ... ५ ... १७ ... ... ... ... पृ. ऋषिः नवधा संकरमोनो ४३ नाततायिवधे हता पतिताना गृहे भुक्त्वा पतित सूतिकामय ८३ प्रायश्चित्तं यतिफयते यपुंसः परदारपु रेतीमूनपुरीषाणा लशुनं कवकं चैव ५४ शुना चोच्छिश्या शूदा संध्योपासनमुद्दिष्ट संवत्सरेण संस्पर्श मात्वाऽऽपमर्षणं कुर्यात लियो वृद्धाश्च पालाश्च ७५, ब्रह्मगर्भ: अंतरप्रभवाणां तु १४४ प्रतिलोमप्रसूताना | ब्रह्मपुराणे २९ असभा तु दूषित पानी भादो कृत्वा तु वै शौचं उरिटेन तु विप्रेण उरिछटेनाय शूद्वेण धृतारफेनं धृतान्माद 1.0 चंडालपतितामध्यः दुई वा केशकीटा १२३ पधादाचम्य तुजले प्रमादाक्षितरेभिः भश्यं स्वमश्यवाक्येन भुक्त्वा प्रमादाद्विभानु ९२३ भुंजानस्य तु विप्रस्य रेतोयपुरीयाणाम् ६ विप्रहालसहितो सगुदं न विशुद्धं च सूतके मृद वाऽपि १ ब्रह्मांडपुराणे आपो अस्मानिति त्वाखा १२. ब्रह्मांडीयमंत्रः १०७ माझे भादो गोपतये इत्वा क्षत्रियाशुहसंप विप्रा श्रेणसंयुक्ता शद गवा चोदेत्या वृहद्यमः चौडाली पुष्कसी म्लेच्छी वालिका मालिकेरीच भस्तृणं शिकं चैव मातुलानी प्रश्नजिता रेतः सिक्या कुमारीपु शुष्कमांसाशने विप्रो बृहद्यमयालयल्क्यादयः.... वृहसिष्टः स्पष्टया रजस्वलान्योन्य वृहद्विष्णुः चौद्रायणमकुर्वाणा আলাস্কা बृहन्यासः माता वा भगिनी वाऽपि .. बृहस्पतिः अकामतचापदि वा भनिच्छतीतु या नारी अनिववं महायज्ञान अलेह्यानामये अस्य त्रयस्य करणात् आकृयस्तु यदाकोशन आहितानिरुत्थान एकशम्यारानं पंक्तिः कामाकामकृता स्वेव कारयनिकृति इच्छु फामादिना ताइयित्वा गर्मिणी कपिला दोग्धी गोरी माध्वी तथा बेटी वाइपिस्दा तृणेनावि ती विवाहयात्रायो दिवाकीति विति पूर्व ... ८८ ... ८८ ६८ ... ... ... ८ १५ ... ... ... ... ...

·मयूख ] ऋपिवचनाना सूचि । पृ ३ ३६ १०३ १०३ 1-३ ऋषि तन न प्रतिगृह्णीयात् प्रवाहमवधिं कृत्वा भुक्त्वा प्रमादाद्विप्रस्तु मत्तान्मत्तानुराणां च यो गोमघात्रयोदश्या साहस्तशत यावत् सूतके मृतके वाऽय भवदेव जननीगमन महापाप विप्रेतु सकल देय भवदेवनिवधे स्मृति भवदेर्वाये वृद्धहारीत' भवदेवीय स्मृत्यतर मधेन स्पृशते यस्तु भगवद्गीता ज्ञानानि सर्वकर्माणि भगवद्वाक्य (प्रभासखड) माम्ना मुख्यतर नाम मरद्वाज द्विगुण क्षत्रियस्यैतत् प्राणायामनय वृद्धा भुकं चेत्पार्वणश्राद्ध भारद्वाजगृह्ये प्राणायामशतम् थावकालमहोमी स्यात् भर्तृयज्ञ भाविण्यपुराणम् अकामत मुरी पीत्वा अज्ञानाद्वारुणी पीत्वा अत्यथै निर्गुणो विप्रो अयथा हि महाबाहो अधो नामे प्रदष्टस्य ७. ३३ प्र ऋषि गुडे तिलास्तथा मौला 1१९ चतुर्गुण तु शूद्राणों चातुर्वेद्य पपनस्तु चडालगोग्राम्दणादि जपवाऽन्यतम वद जातिमात्र यदा हन्यात् तयारिमन्नेव विपये तन्निर्यात्येत वाक्य तु तिरस्कृतो या विनो ६९-७० त्रैवार्षिक प्रत कुर्यात् नाभिकठांतरे पीर नीलीरकेण वस्त्रेण न लीदारु यदा मियेत नीलोरर्फ यदा वन्न पालनाद्विकयाधैव ३ पुत्र शिष्यस्तथा भार्या प्रयोजनविशेषाच्च प्रायश्चित तदा कुर्यात ब्राम्हणस्य मणद्वारे ५९ ब्राम्हण जातिमात्र तु महस्यपहृते पुत्रे मातरं पितरं हवा यदा व निर्गुण स्वामी यदास्यापढ़त द्रव्य रोमकूपे यदा गच्छत् लक्ष्य शस्त्रभुता वा स्यात वत्सरात्रितय कुर्यात् विंध्यादुत्तरतो यस्य ५२ विप्रस्य गुणवान्वितो वृथा तस्य महायज्ञ अणुष्वेति महाबाहो १.९ सुरा तु श्रेष्ठा विलेया इवा तु प्रहरत वै इत्वा तु क्षत्रियो विष ५४ भविष्याक्ति १७/ भारद्वाज अपांतयान्यवादश्य १०९ आमश्रादे तथा भुक्त्वा ६६ १०३ १०३ एव विषयभेदेन फणान्या भक्षयेदब्द कापिल य पिवेच्छूद्रो ইহানবীণা क्षत्रियस्य गुणाढ्यस्य मा पुनपुरीषण ·१५६ ऋपिवचनानां सूचिः। [प्रायश्चित्त- अ. श्लो. ए. ... पृ. ६ ५,१२,१२१,६५ १४, ८०,११६, .८ . २८५ १२५ ३ ३२ २ ७४ १२ १२६ १६ ११ १ ११. ४० ... ५४ ११ ११ ७४ ऋषिः भ्रातृचरणाः मदनः मदनपारिजातः मध्यमांगिराः चंडालश्वपचहत्ता मत्स्यपुराणे तेजोस्मोऽति घृतं तद्वत् सावित्र्यादाय गोमूत्र मदनरत्ने स्मृत्यंतरम्. अप्रायत्ये समुत्पन्ने पिवतो मदतश्चैव विना यज्ञोपवीतेन मदनरत्ने स्मृतिः प्राजापत्ये तु गामेकाम् मदनादयः मध्यमागिरा:- विहितं यदकामाना मनुः अ. ग्लोकः १८१ २ १८७ ३ १७ ३ १७१ १ १४४ १०६ १२८ १२८ ११ १३४ ४९ ४६ १३.३० १४२ ११ ३८ ... ५६ पृ. ८७ ११ ११ ११ ११ १५३ १५७ १५९ १६२-६३ २ ८८ १२२,७१ १६८ १२९ ३२ ८१ ११ ११ . ५५ ५४,६ २०४८1५१-५३३५६-५५ ८४ ११ १२१ १७८ १८२ १८ ९ VYISY १२१ ३५ १०७ ८४ ११ १२३ ५ १४२ १.४ १.८1116 ११ ३ १०२ २७ ५ ४३ ८ १1१1१९४२२२१ ८ . ७१ १ ८६ ·मयूखा ऋपिवचनानां सूचिः। १५३ अ. पृ. श्लो. १२६ १२८ १३४ १२२ " ११ १२४ १२७२८ १३१ २७ ११ ४८ ... ११ ११ ... ११ ११ ११ ११ ११ ११ ११ ११ ११ १८३ १३३ १८४ १३९ १९३ ११०,११४,१२० १६४ ११९ ११४,११८ २०२ २१ २१४ २१५ ३४ २२४ १३४ २४९-५० २५१ २२ ऋपिः प्र. माधवीये कश्यपः पैठीनसिः " ब्रह्मपुराणम् गवामभावे निष्कर्षः यमः पौरख सूक्तमावर्य १३४ विरजे द्विगुभे जप्वा १३४ वेदमेकं गुणं कृत्वा सहस्रपरमा देवी १३४ व्याघ्रः आश्रितस्यापि विदुपः धात्री पुत्री च पौत्री च व्यासः ५२ मयूखाः व्यवहारमयूखः श्राद्धमयूख १३ समयमयूख १५,२५ संस्कारमयूखः ५२ मरीचिः अग्नये स्वाहा २३ पालाशेन च पत्रेण २३ मनुसूमंतू चंडालांत्यत्रियो गला महांगिराः पातके तु सहन स्यात् महाभारतम् महार्णवादि ९३,९४,९६,२७ महार्णवमदनरत्नौ १३ मात्स्यम् तस्मात्तीर्थे न गृह्णीयात् ११८ भाधकः ३,३३,४०४८,५३,७०,८६९३ |माधवविज्ञानेश्वरी २ माधवशूलपाणी १३ माधवाचार्यः शातातपः संवतः कथंचिदाम्हणी स्मृत्यंतरम् २०६१ ११ ११ ११ ११ २४८ १३६ ... १३७ २५६-५७ २५८ २५९ ८ ... ... ११ ११ ११ १२ १२ १३ १११ ११ १२ ... २१ १७५ ८४ ... १८६ १३३ ९२ २१ २१ २१ २१ ११५ .. " २.. २०३ ८८ " ८. ९२३ ... मा.२० ·१५४ ऋषिवचनानां सूचिः। [प्रायश्चित्त- .. ... १३० ... ... २३ १२१ १२१ ... ... ... ... ... १२१ 11 ... ... ... ... ... ... ... १२६ १२७ ... ... ... ऋपिः म. मानवः ९.९९,१०६,११,११६,१३२ मानवीय मानुपम् ९४ मार्कडेयः अपफियत्य यः कश्चित् उदक्पा तु सवाया १०३ यःक्षीर सप्तरातु সাধক্ষয়ী द्विजान्कविच्छियान भुक्वा तुप्राह्मणः ८३ मृतसूतकसंस्पर्श स्तनेनैकेन पड़ा २६ मार्कडेयपुराणम् अभोज्यासूविकाग्नं सुकृतं ये प्रयच्छति । सूर्यदुतारका दृष्टा मिताक्षरा ८,१,११,४९,६६,६९,७०८०, ८५,९०,९७.१०२,१४,१२२ ११३,-३६०३८-३९ कलतो तु यो भायों १२४ मिताक्षरापराकादि स्मृतिः तथा कालप्ररूढाणि ५४ नालिकाशशछनाक स्मृत्यंतरम् ९४,२ अभ्यो न चतुर्दश्या अंतर्वनी या नारी जाते गर्भ में कुर्यात वहालीबंधकीवेश्या घटाकश्वित्थपनेषु मिताक्षरोक्तस्मृतिः ८,२७ मेघातिथिः २,३६,३९,५६ ममः अजीणेऽन्युदिते पति भय तत्र वसेदारी ६४ भावघ्य प्राण को बायस तेजसं पात्र कामटली हान् ऋपिः एकाकिनस्तयोदिमाः एकैकं हास्येपिंड एवोद्वी वा त्रयो वाऽपि एतान्येव च पेयानि एते ग्राम्हणनंदालाः एतेषामेव सर्वपा अंगुल्यमस्थित प्रास काटलोष्ठादिमिर्गाव कर्मस्वेतेपु यो मोहात् काठसतिपनं कुर्यात् कुलप्राहे पक्षवादी ऋष्यातिकृन्छ कुवात कुरो द्वयोः परिनेये केतन कारयित्वा तु खत्यानमुष्टयान गवां विक्रयकारी तु गांधों लोकहारश्च गुडादिद्रव्यसंयुफै गोप्रवद्विहितः कल्पः गोमहलं शतं वापि चंडालगुकसान चतुरः प्रातरश्नीयात् चांडालेः आप स्टे जन्मप्रभृतिसंस्कारे जलाग्यु धनप्राः तण्डुतीयककुंभीक प्रयाणामपि चैतेषा निश क्षपणं फुर्यात पीलीपिन्समनीयात् दशप्रणवसंयुकैः देवद्रोण्या विवादेषु घमी भारोपनीरीच नटनस्तक्षाण नदीसंक्रमहन्तव नपत्या विधर्म दद्यात् देवर्षे परमार्यामु न ते प्रत्यासिता न्यायापहता कुमतिः ... ... ... ... ... ... " २५ ... ३८ ... " ... ... .. ... ... १२४ ... ... ... ... ... ... ... ... म तन्मात्रमुत्य ... ११४ ... ...

·मयूखः ऋपिवचनाना सूचिः। . ३ ९ ... ऋपिः द्विगुणविगुणो देयः बहिस्तुभयथापि ब्रह्महा क्षयरोगी स्यात् आचाराध्याये श्लोक ... ...1 ... ११५ ६४ १९४ १२५ ... ... ... ३८ ११. ...१२,1. ८४ ३२,८५ १८ ७२ ... १२५-१२६... ६ १६८ १११ " ... ... ... ... ... ... .... १२५ १७६ ... ... ५३ ५५ ... ... ... ... ९२ ... ... ... ऋषिः पतितः संप्रयुलेश्व पिंडानटौ समश्नीयात् पुरोधाः शरवर्णस्य प्रपामरण्ये घरके च कूपे प्राजापत्येन कृच्छ्रेण प्राणायामैत्रिभिः प्रायश्चित्ते ततधीणे प्रायश्चिते व्यवसिते वस्तिकर्मणि स्दीच प्राम्हणो ग्राम्हणी गत्वा ... वृहस्पतिसवेनेट्वा भुक्त्वा चेपा नियो गत्ला... भुस्वा सह ब्राम्हणेन भूमिप्रदानं या कुर्याद मसूरमाष महापातकसंयुक्ता माक्षिक पाणित मातृष्वसा मातृसखी मासमूत्रपुरीपाणि यदि गोमिः समायुक रंगोपजीवी कुंडाशी पर्धयेपिटक वित्रस्य परसंयुक्त वृक्षगुरुमलटावीत वृधाश्रमी स्थादाता बेश्येन सह भुक्त्वाऽमं हो गत्वा तथा विद्या सुभगालघरखरा सम पथ्यमाहत्य मुराप कंठमात्रम् सूर्योदये तु यः शेने संस्पर्शाच मोच्युतिः यमपराशरी प्रत्यादित्यं न मेहेत यममनू भापती विना तोर्य ... याज्ञवल्क्य. और स्नेहमाहार ... ... ... १८१ २२७ २२८ २३. २३१-२३३... २३४-२४२... २५८ २५९ ... १३० १२१ २४ १२९ ... ... ... ... ... ... ... ६८ ७५ ... ... १२१ ... ... २७७ ... ... ... १.८ ... ... १११ ८८ २८१ ... ... ... 4. १२५ ... ... ... ३.५-३.६... .. ... २६३ ... ... ... .. ११५ व्यवहाराभ्याये २.२ ...

·१५६ ऋपिषचनामां सूचिः। प्रायश्चित्त- ऋपि २२८-२२९... ऋषिः ... . . .on ... २५३ २५४ २६२ ... ८० ... ११५ | योगी हटियरत्यूर्जपेच चौद्रायणं वा त्रीन्मासान् निरानात घृतं प्राश्य निशायाँ वा दिवा घापि मृद्भिरद्भिय गानाणि १२२ यतिवेदमिति योगीश्वरः ४६ भा१८. प्रा २५५ १३९ ... ... " ४८ ... . ४९ २७२ २०३ २७५ २५१ २९२ प्रायश्चित्ताध्याये. .२६८-६९ २८. " १२७ १११ ... ... ... ... ... " ... ... ११९-२० ... ... ... ११ ... ... ... " २२८ २२२ २४३ २५१-५२ २५७ ... ८ ... १५ ... .. २८३ २८५-८७ ... २७ ... २९५,२९७ २९९ १. २ लियुपराशरः ८ भनाहितामयो येऽन्ये चवारी कात्रयो वाऽपि वेदवतेषु स्नातानाम् ३८ लिंगपुराणम् ईचानेन शिरोदेशे २ / लीलावतिः घराटकाना दशकद्वयं यत् २९ लिखितः मुक्ला पार्थपिकस्या यस्य सप्तौन क्रियते लोगाक्षिः . हनने प्रतिलोमाना २३ वराहपुराणम् ११ भमन्यस्य परस्प मोविदेति तया प्रोक्त वासुदेवात्य संकीदी १५ चन्हिपुराणम् महादानमिदं परमाद इंस्पर विमाहानिः टेलान सचैलेंज ... ... ... २९८ २९९ ... ... ७ ... ... ११ २२१ ... ... ११८ योगयाज्ञवल्क्यः त्रिपा कृखा मृद . १२१ ·मयूख.] ऋपिवचनानां सूचिः। १५७ पृ. प्र. -- ऋषिः २१११० २ २१११५ ... २८ ... ... ... ७८ ४८ ... ... १२१ ... २३१-३ ... ११-१२ ८६ ५६ ... ... ... ... " 11१८-१९ २४-२६... ३३३१३३ ... १३२ ऋषिः वसिष्ठः- भनिदो गरदथैव अपि चेत्त्वरते कर्नु अप्रजातविशुद्धानां अशे द्वादश वर्षाणि आचार्यमातृपितृहंता कृच्छ्राण व्रतरूपाणा (२४॥४५) केशान नास्ति नारीणा .. गोमूत्रेण समायुकं चतस्रस्तु परित्याज्या (२१११०) चाण्डालेन तु संस्पृष्टं " तथान पतितस्योद्धारः द्वादशैव तु वर्षाणि निश्यासीनो दिवा तिष्ठन् प्रवरमनपापेषु पतितचांडालस्य श्रावणे महाव्याहृतिभिहम. रजस्वलान्यवाये सधवाना तु नारीणाम् स्पृटे रजस्वलेऽन्योन्य भ.सू. ... १२३ ... ... ... ... ... ... ७ ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... १३३५१-५३ १३०५५ १४१२०-२१... १९४०-४३ १९७६ २०१८ ८९ २६११२ १३४ २८७ १०२ ३२ वाचस्पतिमिश्राः ११५ वायवीयम् प्रायश्चित्तमिदं कृत्वा लोभान्मोहात्प्रमादाद्वा १८ विज्ञानेश्वरः ४,१५,३३,३६,३८,४०,४२,४५, ५१,५३,५७,७५,८६,९०,१२,१३, १५,११५.११७,१३३,३६,१३७, १११ १३०,१३९ ९२ विज्ञानेश्वरकल्पतरुकारादयः ११८ पतितस्य कुमारी पोद्हेत् ... १०२ | विज्ञानेश्वरावयः १२४ | विश्वामित्रः ११. जातिशक्तिगुणापेक्ष एते व्यस्ताः समस्ता पा ... कृच्छ्रादायणादीनि कार्याचांद्रायणैर्युता ६२ प्रकाशे वाप्रकाशे या प्राजापत्यः सातपन ५२ महासांतपनः शुद्ध यवमयं तया प्रोक षदो द्वादशाहादि ९३ वृद्धयाज्ञवल्क्या बदालपुल्छसम्लेच्छ माम्हणाने ददच्यूब ... ... ... ... ... ... ... ७४ ... ... ... ... ... ... 15-२. ... ... " ३५-३६... ... ... ... ,४५ ... ४५-४६... ... ११,१०...

·१५८ ऋपिवचनानासचिव [प्रायश्चित्त ... ... १२१ " ... .... U ३४ ७४ ... ... ... N ११७ ... ... १४९ ... .. (२ ... ... ... ... ८ १३ १३ १२२ ... ... ... ... १२३ ऋपिः वृद्धयसिष्टवृहस्पती पतित्वा श्वपाकेन प्रपमेऽन्हि निरा स्यात् ... शहयोरिथ्या स्पृष्टा पानसनीयम् (विष्णुरहस्य) श्राद्धोपवासदिवसे वायुपुराणाम् उदा सतिका चैव लोगान्मोहासमादावा सात्वा सचैल मंद्रिय विष्णुः असममिति स्मृता अतिपातकिनः अनर्चित वृथामांस अपानीकरणं कृत्वा अपालनातु ऋष्ट्र स्यात् .... अभिक्षस्याविक्रेयस्य अश्वमेधेन शुद्धयेयुः असत्यभाषण शूद असंबंधेन यः कश्चित् भाकुयस्ताडितो वाऽपि आमनादासने विरानं उदिस्य फुपितो विप्रः उष्ण खरेग या गत्ला एतन्महामत क्षत्रियादेः पापहानिः गोधोलकचापकाकवधे गोमतं गोगमने मामारण्यपरना हिसन प्रासानास्यविनाम् चहालाना मुक्त्या चौडालीगमने शातिमित्रफलमान प्रयः पुत्य गुरवः दत्वैपाहत द्रव्य दिनांते नसरोमादीन् মৃণা বসান पशिधापदजाय ऋपिः परिनितिपरिवेताच १० पानारोग्यववैतु पावलोपमृगव्यान पादनते वरदान पापे गुरुणि गुरूणि १३२ पितृम्पमातामहः प्राजापत्यं नवनाद्दे, फलदाना च वृक्षाणा ब्राह्मणक्षत्रिय प्राम्हणभूवरण... प्राम्हणादीना भूतकाध्यापन करवा १६ मनःसंतापनाती मलापकर्षण कार्य मलिनीकरणीयं तु १२२ मृद्वारिकसुमादव मातृगमनं दुहितगमन १२५ यदनुकं वाकी यवगोधमज-प्राश्योपवयेत् रक्तवस्त्र ५ एजतागोभूमिकन्याना छशुनपलोड ... विप्रेतु सकल देयं वेदाम्न्युस्मादिनिवर्ण १२५ व्रते निशामुखे माझं मानं हत्वा निरान सनिकृष्ऽर्थमेव स्यार YC समुत्पाते ८५ सर्वपापेषु सर्वेषा स्त्रीधामर्थ प्रदातम्य १२२ २४ संकरीकरण स्वा भंवत्सरेण पतति वो सिक्त्या ब्रम्हदारी,... स्वरः सध्यः समोरायाः, ७३ हस्तिन दरग हत्या -लघुविष्णुः ११ छात्रवैश्यादिके दुई १३२ हावस्या पराको दातम्या पुना थाऽपि १२७ ... ... ५२ ... ५ ... ... ... .... .... YN ... ... ... १२१ ... ... .... ... ... ... ३ १११ 1 ... ... ... ... ... ८७ ४७ ... ... " ... .... " ·•मयूख शिपिवचनानां सूचिः । . १०० ... ... ५८ ... ... . ३३ ... प्र. ऋपि चंडालैः श्वपचापि १२८ पीतशेष यत्किचित् पौतोच्छिष्ट तु पानीयं प्राश्च्डारणाबाल • यथाविभवतो त्येतत् शिशोरभ्युक्षणं प्रोत्रं ५२ वैवस्वतः वैशंपायन ऋषभ विरजं चैव ३४ स्नात्वोपतिछेदादित्यं ११७/व्याघ्रः ... ... १३. ... ... ... ... ... गा ये धून्यानर ... ४६ १०१ १२५ ... ... ... ... ९ ... ऋपि वृद्धविष्णुः त्रिरात्रोपोषितः ब्रम्हहत्या कृत्वा विष्णुधर्मोत्तरम् सायंप्रातस्तथा कृत्वा विष्णुवृहस्पती पीत्वा प्रमादतो मघम् विष्णुपुराणम् चतुर्दश्यष्टमी चैव पापे गुरुणि गुरूणि भिनत्ति धीरुधो यस्तु सर्वेषामेव वर्णाना स्त्रीतेलमाससंभोगी 'विष्णुः (हेमाद्री) दुषका धर्मशास्त्राणां देशं गोनं फुलं विष वेदविक्रयिणो येच सर्वज्ञा वयमित्येव वृद्धपराशर आपद्य कामतः कृत्वा त्रिरात्रोपोषितो विप्रो दारामधनलाभाना द्वौ विप्रो ब्राह्मणांनी च पादप्रतापन कृत्वा पादहान्यान्यवर्णासु पालाश शिशपाकाष्ठ प्रेक्षक शशिनो शुदस्य ब्राह्मणी मोहात यदोतिष्ठत्पनाचीत. यत्वयस्थिगतं पाप यज्ञोपवीतेन विना होमकालं तथा वेद ... ... .... ... " ७४ ४० ... ८८ ... ... ... ११४ १२८ १.६ ... ... ... ... :: " ... १२८ १२९ . १२८ १२६ ... ... चण्डालोदकसंस्पृष्ट. चतुर्णामपि वर्णानां मासद्वयं तु वहि व्याघ्रपादः जात्युक्त पारदार्य च व्यासः अकृत्वेमानि सर्वाणि अतिरिक्त विपत्तिश्चेत् आर्तवाभिलला नारी अतोऽन्येषु तु भुक्त्वान इति वाताहता स्याद एतदेव व्रतं कुर्यात् स्तेन औषधे न तु दोषोऽस्ति औषधं लवणे चैत्र कंठाभरणदोषेण कामतो ब्राह्मणवधे गृध्रो द्वादश जन्मानि गोदानिक ततः कृत्वा अलौघपल्वले ममा ततो यावशुदस्य नशन तु कुर्वीत निवृत्ते प्रतहोमेज प्राजापत्य चरेत्कृच्छं अनहाऽन्दनय विध भिक्षाशी निमित्व ... " ... " ... " ७ ... ... ... १८ " ... १ १२६ वित्रः सुतस्य ... ... 11. ... ... .. ... ४५ ... ... उद्धशातातप अशुद्धान्तयमप्येतान् उनिउ समृद्धि सदश्यां सूतिका अन्वा निधीम्प वासुस्त ... ... १.४ १२६ ...

·ऋषिवचनानां सूचिः। [प्रायश्चित्त- पृ. २९९,९१,१.७ ... ... कपिः पत्रिंशन्मतम् अनाविमहिषमगाणा अपहृत्य सुवर्णस्य आमधादे मवेद अंगप्रत्यंगसंपूर्ण केवानखपिरप्राशने क्षत्रियस्य नवमा चंडामावसंस्पर्श चहालपोत्रावकाशे १ ... ... ५७ " .. ११५ चंद्रसूर्यगहे गुरुत्वा .. ५३ 4.. १८ ... ... ऋपिः समतुः एतान्येवातुरस्य केशकीटावपतंच मोरसचैव सर्वच तिरस्कृतो यदा विप्रः वार्षिक अर्याद नाततायिवधे दोपः प्राजापत्यं तु कृत्वा भुंगानोऽज्यतमस्याग्नं लशुनपलाडुगूजनभक्षणे सुमंतः अनुदकमूत्रपुरीपकरणे अपवनौ वामहस्तेन चंडालदर्शने सूर्य चंटानपतितदृष्टा देवद्विजगुरुहन्ता देवद्विजद्रष्यदर्ता देवर्षिगो- देवपित्रामणाचार्या देवपिसोचत्याना परिवित्तिपरिन् मागृत्वमा रेताविभूत्राशन सूवर्णस्तेया-भपतीति नीबालमशकमक्षिा सूतसंहिता सूत्र ५८ ९८ .. १३१ ... ... २८ ११९ ४३ " ... ... ११४ १२१ ११५ ... ... ... ... ... चादायणं नवश्राद्ध जपहोमादियत्किचित तस्मिन्नेव दिने भुवया निरानं पाऽन्यमासेषु दापोधियं तु यतले देव्या लक्षअपनेव पराकतातातिकृच्छ्रस्थाने पवित्र्येच्या विशुस्पन्ति पाद उत्पन्नमाने तु पादोनं कृच्छ्रमुद्दिष्ट पितृभायों तु विज्ञाय प्राजापत्य नवश्राद्धे मौसापाशुपता पत्र आम्हणी त्रिय प्राम्हणी पंचकीं गया मिक्षामावरहीते दु महाव्यातिभिदौमः मासदये पराकं स्थान यपात्रसुवर्णस्य थानिकानि च पापानि शाणपुष्पं शाल्मलंच शदस्य नवश्रादे शदा गत्वा तु वित पंई वा ब्राम्हण हवा सुवर्णकृष्णलं घे सुवर्गस्यापहाणे पत्रिंशन्मतम् (भापथित्तविवके सांब ततो मुसलमादाय ८२८३ ... ... ११५ ३ ... ... ... १९ ६९/संवतः ... ... ... ... बनातागो औटे तु अभोज्यभोजन कसा भवत्सैकशास्त्रीणी असती मातुटानी एका धेहुभिः काचित ऋनो नोपेति मो माया भायमानं यदा मुंके धेरयमः पतितो पानी पैकशानदृष्टा ये कृतवारीपोवा ... ... 4. ... १७ . ...

·मयूखः] ऋपिवचनानां सूचिः। ... 4.. ४ ... ८४ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ऋषिः ऋषिः . कैवर्तमृगव्याध स्मृत्यर्थसारः २८.५.१.१.३,११२ क्षत्रियां वाथ वैश्य वा १३२,१३, गवामभ्रवेदातव्यं २७ स्मृत्यर्थसारे (हेमादिः) ६७ चक्रवाकं तया कोच ४८/ स्मृद्रिसंग्रहः चर्म रजकं वेणं ११ स्मृत्यंतरं चण्डालं पुष्कसं म्लेच्छ ... अष्टापाद्यं स्तेयकिल्बिषम् चौटाली पुष्कसी म्लेंच्छी आलस्येन यदा वन्दि ११७ चौडाले संकरे वित्र आसहवाच त्रिगुणं. चोदायणं पराको वा एड कुटं कार्क सिदिभं जालपादं च ४८ केशकीटनखं प्राश्य. मच्छिटेनिरागं स्यात ... १०१ ऋष्यादं कुम्पट प्राय दानहोमजपैनित्यं १३४ धीर मुवर्णसंमित्र दादशिरच्छेद गोव्यं दक्षिणा दद्यात् ... ८३ निहत्य क्षत्रिय मोहात् चनु स्वैरिणी प्रोता पशुवेश्याभिगमने चंडालेन तु संपर्क ८३ पितृष्यदारगमने चौडाले पुल्कसं म्लेच्छ ८३ पितृदारान्समाहूम्य तत्र स्थित्वा निराहारा ८३ पादेऽरोगवमनं विरास्तमुपवासः स्यात् बलात्प्रमभ्य भुका तु पुषवाणी कुलीनाना यालापत्या तथा रोगी बहिस्तादच निवसेत् ब्रह्मचारी तु योऽनीयात् स्य हरा द्विजो मोहान् ... ब्राह्मण्यकामादच्छेधेत ८२ हरदत्ता धामण्याः दस ८२] हारीतः मातरं यदि गच्छेतु अनाथमीन तिरोत 10 गृतकानं नवाद अनुरिष्टस्य संस्पर्श १२३ यंत्रणे गोचिकित्सा अनाश्रमी संवत्सरं रजम्यामोदर 1 अन्यत्र निमंत्रितनान्यत्र... रजस्वला यो गच्छेन् भविज्ञातकाल: विप्रामस्वाना गला आठस्य प्रमाण तु विभूत्रमाणे वित्र रहिमन स्पृशेक्षिान् पापनाना बहूनां तु उपकुर्वाणस्तु याश्यांत शुदाणा भोजने भुस्या एकरात्रोपवायच सरिमायो समान एकादशाहे त्रयं समुपने दिनः साने एते पंचतपो सबस्यकीय ४० एवं निमोति स्मृतिः १४,७,१५,१८):१८ कृष्णाधिनप्रतिमाही स्मृत्यंतरम देवता पनिनी २५ जगप्पा मा नरागीर ... भनुपिशुनारन ... ... ... ... .. ... ... ... ८. ... ... ... ७८ ... ... ... ८८ ... ... ... ... ... ... ...

·ऋपियवनानां साधिः।। [प्रायश्चित्त-- ... १२२ .. ... ... ... १ .00 ... ... ..0 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... १३ १२२ ... ... ... .. १२३ ... ... ... वृद्धपसिधवृहस्पती पतिया श्वपाकेन प्रयमेऽन्दि त्रिरानै स्यात् . हयोच्छिया पर वाजसनीयम् ( विष्णुरहस्से) धानोपवासदियसे .. वायुपुराणम्, उदश्यां सतिका चय लोमान्मोहाप्रमादादा सावा सचैल मृद्रिय विष्णुः थप्रमप्रमिति स्मृता अतिपातकिनः अनर्षित पृथामांस अपानीकरण करवा अपालनातु फछ्रे स्यात् अभिवस्या विक्रयस्य अश्वमेधेन शुद्धयेयुः असत्यभापर्ण शूद्र असंबधेन यः कश्चित् भामुपस्ताहितो वाऽपि आमवादासने निरानं सदिश्य कुपितो वित्रः उऐण सरेण या गला एतन्महावत क्षत्रियादेः पापहानिः गोधोलूकचापकाक्वथे गोमतं गोगमने प्रामारण्यपशूनां हिंसन प्राग्रानास्यविकारम् चंदालाना मुता चौडालीगमने शातिमित्रफलमान प्रयः पुस्पस्य पुरवा दलैपाहत दयं दिनति नखरोमादीन पक्षिणा जलाना पशिश्वापदजलस्य 'पिर परिवित्तिपरिवेत्तार १०४ पानारोग्यपर्वत पावलौघमृगव्याघ्र पादपते पत्रदान पापे गुरुणि गुरूणि १२२ पितृष्यमातामहः प्राजापत्यं भवधादे फलदानां च वृक्षाणां ब्राह्मणक्षत्रिय ९४९ ग्राम्हणहरण... ९६ प्राम्हणादीनां मृतकाध्यापनं कृत्वा मनःसंतापनातीवं मलापकर्षण कार्य मलिनीकरणीय तु १२२ मृद्वारिकुसुमादीच ४५ मातृगमनं दुहितगमने १२५ यदनुक्तं तस्त्रकीर्ण यवगोधूमज-प्रायोपवसेत् १२७ रतवन्न रजताश्वगोभूमिकन्यानो शुनपलोड विप्रेत सकल देयं वेदाग्युत्सादिनिपेवणे तं निशमुसे माझं ૧૮ भान हत्वा त्रिरात्र समिरेऽर्थमेव स्यात् ४८ समुस्कयौनृते. सर्वपापेषु सपा ११२ स्त्रीणामधे प्रदातम्य १४ सकरीकरणं कृत्पा संवत्सरेण पतति स्वो सिक्वा ब्रम्हदारी ५ स्वपुः सहयः सगोत्रायाः हस्तिनं तुरग हस्ता ... ७. लघुविष्णु १३ पात्रौत्सादिके दुई ११९ शक्त्या पराको वातव्या ... शशुना वाऽपि ... ५१ ... ... ... ... ... ... .... ... ... ४७ ... ... ... १२१ ... ... ... ... ... ...- . १२१ ... ... ... ... ८७ ... ... ... ... ... १.

·मयूख पिवचनाना-सूचिः। .. ... ... ... ... " ... ... ... १७ ... ... ... ऋषि चंडालैः श्वपर्यापि १२८ पीतशेष यत्किबित् १९७ पीतोच्छिदं तु पानीयं प्राश्च द्राकरणाद्वाला यथाविभवतो त्येतत् शिशोरभ्युक्षणं प्रोक्त ५२ वैवस्वतः वैशंपायनः -१२५ ऋप विरज चैव स्नात्वोपतिष्ठेदादित्य ११७व्याघ्रः गाये ঘূর্যম্বৰঃ चण्डालोदकसंस्पृष्टः चतुर्णामपिवर्गाना १ मासद्वयं तु वन्दि व्याघ्रपादा जात्युक्त पारदायै न व्यासः अकृलेमानि सर्वाणि ११४ अतिरिक्त विपत्तिवेत १२८ सातवाभिरता नारी अतोऽन्येषु तु भुक्खान १२८ इति वाताहता स्याद एतदेव प्रतं कुर्यात ... १०१ .. ... ... ... ... ... ऋषि वृद्धविष्णुः त्रिरात्रोपोषितः प्रम्हहत्या कृत्वा विष्णुधर्मोत्तरम् सायंप्रातस्तथा कृत्वा विष्णुबृहस्पती पीत्वा प्रमादतो मद्यम् विष्णुपुराणम् चतुर्दश्यमी चैव पापे गुरुणि गुरूणि भिनत्ति पीयो पस्तु सर्वेषामेव वर्णाना स्त्रीतेलमांससंभोगी 'विष्णुः (हेमाद्री) दूषका धर्मशास्त्राणां देशं गोत्रं कुलं विष वेदपिकयिणी येच सर्वज्ञापयमित्येव वृद्धपराशर आपयकामतः कृत्वा त्रिरात्रोपोषितो विप्रो दारामधनलाभाना द्वौ विप्रो माझणामी च पादप्रतापनं कृत्वा पादहान्यान्यवर्णा पालाश शिशपाकाष्ठ प्रेक्षण शिनोऽकस्य सदस्य प्रामपी मौहाद यदोत्तिष्ठत्यनातिः यस्वाधिगतं पाप यज्ञोपवीतेन विना होमकाल सथा वेद विप्रा क्षतस्य खशातातपः अशुद्धासयमप्येतान् अटि रोस्पृशेविप्रः उदश्यां सूतिका सत्या निष्टाम्प वासन " . ८4 ... YY ... ... ... ... ... ... ... ... . " ... ... ... ... ... ... " १२८ " U ... ... ... ... १३ ... .. ... 24 .. औषधे न तु दोषोऽस्ति बोषधं लवणे व कंठाभरणदोषण कामतो ब्राह्मणवये गृधो द्वादश जन्मानि गोदानि सदा कस्ता जलौघपल्लले मना ततो यावश्शुद्धस्य नईन तु कुवात निवले बतोमे हु प्राजापत्यं चोकृष्छे ब्रह्महाऽन्दचय विध मिक्षाशी निवसेमिय १ १२६ .. ... ... ... +4.. ... ... .. - ... १.४ १२६ .. ...

·१६० ऋपिवचनानां सूचिः। [प्रायश्चित्त- कपिः ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ८४ ... ... मुकं पैस्तत्र परवान मलयासमायाख यवर्स चापहव्य यो ऐन संपिवर्षे रजस्वला यदा या रसायणानि मंगव বিমানূয়াপ্ত वेदवतानि कृत्वैवं वैदिकानि च सर्वाणि शकरोष्ट्रखरान्हरवा शमानेनोदरस्थेन श्रीमामः पुष्टिकामध सर्वाश्च प्राणिनः स्थूलान् ... संसर्गदुष्टं यश्चान्यत् स्व गान भवेदद्भिः व्यासः (अपरा) अकामतः नियं हत्या उधतासिवियानि च पुष्पान लोकानवामोति प्रथमा चेद्भदेच्छका भायोतिक्रमण चैव शादयायनिः कापालिकाना संस्पर्श शातातपः भप भोजनकाले तु अघोच्छिष्टविरात्रोत भनस्तमित भादित्ये भनिदेशाई गोभीर अनुदकम्नपुरीषकरणे अनृतं मयमासंच अशुति सयेदस्तु आदित्येऽस्तमिते रात्री भाममायरामोम भावाभिप्लुता नारी क्षायजे हस्तकाप्टेन भयरपिकृते पे सच्छिटस्त द्विवान् कैवता रजकी चैव पृ. ऋपिः कौमारदारत्यागान्मास ११७ क्लीवाभिशस्तपतितः ६५ क्लीवे देशांतरस्थे ८९ गा शृंगोदकमातः १०८ १०६ गोनं गोमयं क्षौर २६ घृतं तैलं दधि क्षीर चांडालं पतित व्य ८८ तदभुक्तोपरटेदानि दाराग्निहोत्रसंयोगे ४८ पतितसावित्रीकानोप ११५ पिच्छदेने द्विजातीना १२५ २६ पितृष्यपुत्रसापल ४८ ब्राह्मणस्य मणद्वारे मा पीत्वा गुदा च गया मुखसमस्तधा वाच सूत्रोचारसमुत्सर्गे प्लेच्छेनाधिगता यदा यत्र नाति देवाश्च ६८ यदि विप्राः प्रमादेन ६३ यस्तु छाया श्वपाकस्य रजकचर्मकारच रजस्वलागमने सप्तरात्रम् ... रजस्वले उभेनार्या १०४ पृथापाकस्य भुंजातः वेदविद्यायतमातः शुनाघातावलीढस्य १०५ शियवाक्यम् आराध्यमानं मा राम ५ शिवपुराणम् १६ १४. शूलापाणिः १,१३,१५.२९ १४,७३,७५,८०,८२,९५,९७,११५, ११४,१२,१२२,१४. श्राचार्यस्त पिता ज्ये उच्रिटेन तु संध्ये द्वादशवर्षाणि प्रम्हणस्य ८९ १०१ पलाडुलशुनस्पर्श यत्र प्रकाशे मरणान्तिक १४० १." सुरापाडुलशुन संवत्सरैयभिच ... .. " ६ ... ... ... ... ... ... ... :: . " ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ...

·मयूखा ] ऋपिवचनानां सूचिः। .. ... ... . ... ८८ ऋपिः शूलपाणिटोहरानंदादयः शूलपाणिविज्ञानेश्वरी शौनकः कृत्वा द्वादशरानं पुष्पस्य योनिपतनम् ब्रतानि विधिवत्कृत्वा शंकराचार्या कामतो व्यवहार्यास्तु शंख अग्न्युरसादी संवत्सर अतो बालतरस्यास्य अधःशायी जटाधारी अध्यास्य शयनं यानं ... ... ... ... १२५ ११३ ... ... ... १३९ ... ११४ अपहत्य तु वर्णाना ५४ ११७ ... ... ऋपिः २ प्रायश्चित्तमुपासीन प्रमाप्य द्वादश ब्राह्मणस्य तथा भुत्वा माहिप्यं गव्यमानं च यस्य यस्य तु वर्णस्य ३२ रामा वा राजपुत्रो वा हक्मस्तेयी सुरापथ रेतोमूत्रपुरीषाणि ६ लाक्षायाश्चैव मांसस्य ११६ लोहितान्वृक्षनिर्यासान् वैश्यायामवर्णिः ४ शतं जप्त्वा तु सावित्री शुनामुच्छिष्ट भुक्त्वा १२८ सुतस्य विक्रय कृत्वा ७२ मुवर्णस्तेयकृतिप्रः सधिन्यमध्यमक्षाया ७२ संवत्सरं प्रतं कुर्यात ५८ स्थानवीरासनी मौनी हवा द्विजस्तथा सपा २४ शंखलिखिती भशुचिदर्शने १२४ आके शान्तवादे ११५ इच्या व्यभिचारिणी कृच्छाणि द्विजातीनामे १२९ गुमाया यशायाम् गौग्ववीर्णः संवत्सरं तिर्यग्यौनियु गोवजे दश्यहस्त उच्छिटो १३२ नविक्रीयादवियाणि नास्तिकः-प्र: १२७ प्रतिमाराम रजस्वलाधूताभिगमने ११३ सप्तरावेगावकीय ३४ स्वरिष्याभ्याम् १.शांटिल्या ६८ भवहासिरामा पानप्रस्थो यतिर ४२,. श्रुतिः यस शिपिगमः ४७ ... १३,२२ ... ... ... १२१,१२. २ अमेध्यापतितचाडाल अस्तेयममेयकाठे भाब्दिक कृच्छपदः स्यात् आमधाद्धासने विद्वान् কামনার কনস্কাৰৰ एकपंक्युनिष्टाना कन्यादपी सोमविकयो केशान रक्षणार्थे तु क्षत्रियस्य रणे पृष्ट गोमूत्रं गोमयं क्षीरं घुतदधिपयस्ताणाम् चौदाय नववाद तस्य सरोबाधवानी दशसाहस्र जपेत् दिवा तुमधुनं कृत्वा दुपितं केशवदेव धारथित्वा तुलो वका नित्यं विपणनायो मीलीकाप्टक्षतो वित्र नील पर्व परीधाय परिवित्तिः परिवता पादंशदात्यायाम् पियाकायामतकोयु प्रा. २१ ... १०२ " १२५ ८. ... ८७ -- ८८ ... ...

·ऋपिवचनानां सूचिः। [प्रायश्चित्त- . ... ... ... ... ... ५ ऋषिः | सुमंतुः ३९,४५,५२९९,९१,१०० एतान्येवातुरस्य ५३ केशकीटावपच गोरसधैव सहुंच .. ४३ तिरस्कृतो यदा विप्रः वार्षिक प्रतं याद नाततायिवधे दोपः प्राजापत्यं तु कृत्वा. भुंगानोऽन्यतमस्या लशुनपलोडणूजनभक्षणे ... ... " ६ ... ६७ ... ५. सुमतुः १८ ... ... ... १२८ ... ५८ ... মুসীবত अपवनो वामहस्तेन चंडालदर्शने सूर्य चंडालपतितहटा द्वेवद्विजगुरुन्दन्ता देवद्विजदप्यहा ... १११ २८ ... ... ११९ १२४ देवपिंगो, पत्रिंशन्मतम् अमाविमहिषमगाणा अपहत्य सुवर्णस्म मामलासे भवेद भंगप्रत्यंगसंपूर्ण केशनवरुधिरप्राशने क्षत्रियस्य नवश्रादे चैहाल्शवसंश बढालपोत्रावकाशे चंद्रसूर्यग्रहे मुक्वा बौदायणं नवधाद्ध अपहोमादि यत्किंचित तस्मित्र दिने भुक्त्वा त्रिरात्रं याऽन्यमासेषु दोपोच्छितु यत्तेल देव्या लक्षअपने पराकतप्तातिकश्याने पवित्र्येष्टया विशुद्धयन्ति पाद उत्पनमानेतु पादोन कृच्छादिष्ट पितृभायों तु विज्ञाय प्राजापत्य नवासे बौद्धापाशुपता व ग्राम्हणी क्षत्रिय आम्हणी बंची गया भिक्षामात्रगृहीते तु महाव्यातिमिहामः मासपे पराकं स्थान यवमानसुवर्णस्य यानिकानिच पापानि शणपु शात्मलं च सदस्य तु नवश्रादे शुओं गत्वा विध घई वा माम्हणं हत्या मुवर्णकृष्णलं हो सुवर्णस्यापहरणे पशिन्मतम् (मायश्चित्तविके। साब . ... ... ... ... ७८ ९७ ... ... U ... 1. ... देपपिद्राक्षणाचार्य देवर्षियोमचैत्याना परिवित्तिपरिवेत मारवयानुषा रेतीविष्णूनप्राशनं ८२८३ सूवर्णस्तेया--भवतीति श्रीबालमशरुमक्षिका सूतसहिता | सूत्र संवर्तः ३॥ अनाहितामो उपटे तु अभोज्यभोजन करवा अवरोकशास्त्रीणा भराती मातुटानीच ३७ एकाचेगुभिः काचित ऋतौ नोपेति यो भायो अंत्यजान्नं यदा भुके अंत्यजः पतितो वाऽपि ... प्लेपानदुष्टय ये कृतधारापो या ... .. .. ... . ... ७८ १२४ ततो मुसलमादाय ...

·मयूरा:] ऋपिवचनानो सूचिः। पृ. १.३,११२ ११२,२१, ... ... ४ ... ... ८४ ... .. ११७ ... ... ... ... ... ... ४४ ... ४. ... ... ... ८३ ... ... ८३ ८१ १ ... ऋषिः ऋपिः कैवर्तमृगयुष्याध स्मृत्यर्थसार सधिया वाप पश्य था ७८ गवामनवे दातव्य २० | स्मृत्यर्यसारे (हेमादिः) चकवा या च ४८ | स्मृद्रिसंग्रह चमेजरजर घेणं "स्मृत्यंतरं भण्डासं पुष्कर म्लेच्छ अष्टापाय स्तयतिस्विरम् सागरी पुलसी म्लेंच्छी बालस्येन यदा यदि चौडालेः संघरे विध आसनाथ त्रिगुणं. चादायणं पराको या एट कुट कार्क दिदिभं जालपादं च ४८ केशकीटनशं प्राश्य तमसिद्धिरात्रं स्यात ऋम्याद शाट प्राम्य दानामनित्य १३४ धीर मुर्णिसंमित्र दाहशिरच्छेद गेदम्य दक्षिणा दयाद निदस्य निर्य मोहात् चतुर्षे स्वैरिणी प्रोता पशुवेश्याभिगमने चंगलेन संप বিদূষকাশন साहातं पुनर्स म्ले दारान्समाइम्प ७३ स्पित्या निराहारा पादेऽरोगवमनं वित्तमुपाय: स्यात् बलायमध्यमुफा पुवामा पुरनानी बालापत्या वचा रोगी दस्तावनियमन मापारीयोऽधीयात् .... स्य हा हिशो मोहार... प्राध्यामात्र मामाभ्याः शर्मक ८२ दारीतः मातरं यदिपोतु भनयमटिटन गृत मा अनुभिधराय पर यंत्रणेमोरिमा अनामी संवा (सम्पादा अन्यत्र निर्मविनायत्र रसायो गोर अमिता विद्यामाना गया आप प्रमा वित्रमाणे त्रि रजिसम्म रामा पाराना बना उससार माचा भोसले भारा एमाप प्रविमापी एर समुको हिर (41 एसको समान स्मृतिः १४.१५.2011 Pritech स्मृत्यंतरम बापा मगर ५. मार ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ४४ ... 1." ... ... ८. ... ... ... ... r “ ... ... ... " ... ... ४ ...

·ऋपिवचनानां सूचिः। [प्रायश्चित्त- 4:34 ... ... ... ७ ... ... ... ... ११६ ११७ ... ... १३४ ... P " ... ... ... ... ... .. ... ... मापिः लिमे भिशये ये फंदुपके सेहप क्षत्रियवाभिवादन गुरुतिल...इन्य संकीर्ण गुरुतल्पगो...चादायणं चंडालवपसंप्राप्तिः चंडालश्वपचाना च चौद्रायणं नवश्राद्ध पराकं च चौडालैः सह संयोगे तस्मात्तच्छ्रमथाप्यधैं तुरीयोनं क्षत्रियस्स दक्षिारयुक द्वादशभिनवमहापातकिनः, द्वादशेषतु वर्षाणि द्वी मासौ भैश्यमण पंचतपोन्नावकाश সালঙ্কারিরীবন্ধ प्राजापत्येन शुद्धयंति प्रतिभत्यानृतं भूयात बालकृच्छं ततः कुर्यात् प्राम्हणः क्षत्रियं हत्वा प्राम्हणो वृषली गत्वा मणिवासोगवामृसोमक मदापातक पहनकमंडळ रिक विशुद्धमपि चाहारे शुना एकमेकाहारः शहं हत्या चौदद ऋषिः पवन राजन्य ६१ पाण्मासिके तु सममें १२४ शंकितं प्रतिषिद्धान ११२ सूर्याय देवताभ्यो पै सौदराणां च सपा संवत्सरोत्सन्मेऽग्निहोत्रे. स्थावरसरीसृपादिवधे स्वशिरसा यवसमादाय ३० | हारीतयमो. ९९] लघुहारीतः १२ अभाव कांचनस्य स्यात् आमिषस्य यो मोडे उच्छिष्टः संस्पृशेद्यस्तु अघाच्छिष्टस्तु संस्पृश्य ८९ अर्कोच्छिटो यदा सस्यात्... गुणशुद्धिभावाय देण्यामायसयुफाम् प्रपाच या सीरघटस्य चैव... विना यज्ञोपवीतेन १३१ श्वविष्टा काकविटा या समाप्ते कौनने गाव ३९ स्नेये प्रम्हस्वभूते तु ७९ | वृद्धहारीतः १२० मातृदुहितभागिन्या १३५ | हेमादिः १२४ हेमाद्रिमाधयी... ४ हेमाद्री (विष्णुः) ( उपरि १श्य ) ११३ श्राद्धहेमाद्री (पाद्मम् ) अतिदुथ प्रेतशय्या ... ... १.१ १.१ १०१ ७१ ६४ ... ... ... ६७ १०१ ... ... ... ... ... ... १२० (२) न्याया: फर्पिजलन्यायः ...२८५१०९ समाप्य सूची जगन्नाथस्नुना विश्वनाथेन विचिता।