·THE TRIVANDRUM SANSKRIT SERIES.
No. I.
THE
DAIVA
OF
DEVA
WITH THE COMMENTARY
PURUSHAKÂRA
01
KRISHNALÎLÂSUKAMUNI
Edited with Notes
BY
T. GANAPATI SAS"
ÂSTRÎ
Principal, His Highness the Muharajah's Sanskrit College, Trunndo um
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERNMENT OF
HIS HIGHNESS THE MAHARAJAH OF TRAVANCORE.
TRIVANDRUM.
PRINTED AT THE TRAVAMCORE GOVERIMENT PRESS.
1905
(All Ilights Reserled)

·॥ श्रीः॥ अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः. ग्रन्थाङ्कः १. दैवं देवप्रणीतं श्रीकृष्णलीलाशुकमुनिना विरचितया पुरुषकार- समाख्यया व्याख्यया समेतं अनन्तशयनस्थराजकीयसंस्कृतविद्यामन्दिराध्यक्षण त. गणपतिशास्त्रिणा संशोधित लघुटिप्पण्या च संयोजितम् । तच्च अनन्तशयने महामहिमश्रीमूलकरामवर्मकुलशेखरमहाराजशासनेन राजकीयमुद्रणयन्त्रालये मुद्रयित्वा प्रकाशितम्। कोळम्बाब्दाः १०८०, ऊस्ताब्दाः१९०५.

·INTRODUCTION. It was announced in my preface to Bhaktımanjari published last year that the publication of the ancient Sanskrit works in the Palace Library has been undertaken under command of His Highness The Maharajah. The present publication marks the beginning of the work; and as No. I. of * The Trivandrum Sanskrit Series" is now given to the public, a grammatical work, Daiva (@a), with its commentary, Purushakara (90729) Daiva has been so called from the name of its author Deva (da) The Dhatuvrittis (HIDEIA), and other works of Maitreyarakshita (#2277277). Kshuaswamm (fitteret), Dhana. pala (7910), Sakatayana (192147) eto have contributed to the composition of Dara, and oi these the opinion of Maitreyarakshita has been mostly followed The subject matter of the work is the purpose (95) of the reçetition of those roots of like form, which in Panini'.Dhatupatha (278975), after being once enumerated, ari agam mentioned in the same or a different conjugation (EU) This is in many places shown by taking the root, its meaning, and its conjugation, singly or all together, or only two of them when that alone is possible, and merely pointing out the difference of form in the present (m2), potential (Arme ), or imperfect tense (5). In a few other places, the peculuirits is explained in words; thus.com FARÀGIE Party (Sloka 55) EET Ma (Sloka 116) In this work, not merely the roots which are identical in form, like (to be) and (to obtain), have been taken by the author as like roots, hut 4-0 those which, though differing somewh+t, are yet in the main similar in form, such as shfa ette, POTE E, etc. These roots, lowever, have not boen all dealt with It appears to hare necn the object of the author, that + See pace 90) ·ii ness from the explanation given of the greater number of them, the rest are easily to be understood He says also 'सरूपा वातव केचिदनुक्ता अपि सन्ति चेत् । सन्तूक्तास्तेऽपि चात्रोक्ता न दुष्यन्त्यन्यसम्भवे ॥' (Sl. 200) The roots are arranged as far as possible alphabetically in the order of their endings But as an exception, the root , with which Dhatupatha (ECT) begins, has been explained at the very commencement of this work also, as it denotes satta (Pre) which is Brahman, and is also expressive of auspicious- Metrical form has been adopted in the composition of this work to facilitate scholars in retaining the subject-matter in memory. The stanzas in this work number 200, if the *commentary is followed and the benedictory stanza included. No new technical expressions have been employed in this work except those already in vogue in Grammar What is seen at the end of the work, viz. 'चुरादिश्चर्युजादियुं स यस्माणिज्विभाषित' (Sl. 199.) cannot be taken as new Paribhasha (UTATYT), since the instances given are merely cases of Lakshana (SETOTT) conveying the meaning of a whole expression by a part of it, as 79 being used to denote नपुसक The commentator also explains that it was to indicate the unimportance of this apparent Paribhasha, that it has not been placed at the beginning of the work Purushakara, the commentary, is a work of Krishnalılasuka (up TT). Suitably to the title of the original work, Daiva, the commentary is named Purushakara so as to imply, as it were, that just as Daiva alone, which is another name for Destiny (12), cannot bring one to the destined fruits without one's own exertions (984cre), so the understanding of the original work, Daiva, cannot be clear without the commentary. By a complete exposition of the full meaning intended wherever it is likely to be wished for, and presentation at * The commentary mentions also the other view that the mangala sloka is not to be included in the work (p 8) ·iii , length of arguments serving to set at rest controversial points regarding troots, ştheir fornis, Smeanings etc, Purushakara clearly impresses on the mid the sense of the original, Daiva The latter is so terse, looking almost like a sutra, that the commentator has described Purushakaraa as a Varttika (वार्तिक) of Daiva. * ||उक्ता *नुक्त दुरुक्तानि स्थाने स्थाने विविधता । कृष्णलीलाशुकेनेद कीर्तित देववार्तिकम् ' (P 127) The manner and style of this commentary which, in barels sufficient and simple words courers deep meaming, render it impossible not to state that Pruushahala las nearly approached Kaiyata's work The commentator s gloss on the first stanza of Daiva shows clearly huis mastery in the Vedanta Philosophy Purushakara is cited in many instances as an authority in his Dhatuvritti by Sayanachurya (सायणाचार्य), rbo is himself a great authority, and Daiva also in a fery places, e g - 'कुर्द खुर्द गुर्द गुद क्रीडायामेव' अत्र कैयट-पुरुषकार-मैत्रेयादिषु तृतीयो न पठ्यते" 'लाज लाज भर्त्सने च' भर्त्सनग्रहणं भर्जनस्याप्युपलक्षणामिति पुरुषकार: 'इट किट कटी गतौ अयं पक्षः समर्थितः पुरुषकारे 'अन्ये पुनरुभावपि न पठन्ति । व्यक्तं चैतद् धनपालशाकटायनवृत्त्योः । अपि च । शोट गर्व इत्यादिकान् कांश्चित् धातून् पठित्वा उदयतीत्यादि चैवमसाध्वे- वास्तु' इति" thus in many places, and दैवेऽप्येवमेवोक्तम्". There are also a few instances in wbich Sayana has extracted passages of Purushakara without mentioning the source,e g FStep 23 MISC p 29 fol mstance Soep 23 fui 1D stance Sec p. 12. 13, 26 and a tch others tasth heic By Bhattol Dikshita also rn प्रौढमनोरमा, and by Yanaya Bata in प्रक्रियासर्वस्व, . Homense 'श्रम्भु प्रमादे . +Sct p 37 ssco p67 ·"नट नृत्तौ 'यत्कारिषु नटव्यपदेशः । न तु मार्गदेशी- शब्दाभ्यां प्रसिद्ध नृत्तं नृत्य च, यत्कारिषु नर्तकव्यपदेशः । तत्र बाल्यार्थाभिनयो नाट्य, पदार्थाभिनयस्तु नृत्यम् । अभिनयशून्यः पुनः शास्त्रोक्तभनया स्वगात्रविक्षेपो नृत्तमिति तद्विदः । नैघण्टु- कानां तु 'ताण्डव नटनं नाट्यं लास्यं नृत्यं च नर्तनम्' इत्यभेदव्य वहारो निरूढलक्षणया नेयः' " Disagreement from Purushakara is also found in Sayana's work, viz, his remark एवञ्च पुरुषकारादिषु आतेट्टिषत इति तकारस्य शेषेणोदाहरणप्रद- र्शनं चिन्त्यम्" about the form अतिपिते, which is according to one vior *admitted in Parushakara as a form from the root 3E But as such differences of opinion among authors are only comnion, and as the few contradictions raised can be met, Purushakara deserves to be regarded by grammarians as an authority faultless in every way RAMA In that portiou of Sayana's Fratyayantaalatuvritti (प्रत्ययान्तधातुवृत्ति) where ho deals with the form (बहून् बहु वाचष्टे) भाव. यति is found the following statement "यदुक्तं पुरुषकारे बह्यतीत्युदाहृत्य 'इष्ठनि यत्तिषः कार्य, तण्णावप्यतिदिश्यते । न चेष्टनि यिट् फिषो भूभावश्च, भुवो यिट्स- नियोगशिष्टत्वात् । तेन न्यास तु भावयतीति चिन्त्या प्राप्तिः' इति". maina But the quotation 18 not found in Purushakara, and it is not probable that it existed in the missing leaf mentioned § later on, as the context does not require reference to Subdhatu (सुन्धातु) at that place, and as no instances are seen where the commentator has introduced other topics than those immediately relevent to the subject dealt with in Daiva. It would appear therefore that there is another work of the same name, * See p 63 Scer 6 Intiosluction, mamerpawarwitter woman ·y Purushakara, treating about Subdhatu (years). The commentator's name is found at the close of two other works in the Palace Library, namely Abhinavakaustubhamala (Santa HTET HATEST), and Dakshinamurtistava (EFETUnTulia Esta). " श्रीकृष्ण *केलिशुकवाड्मयवीचिमाला- लीलारसज्ञ(मकर)श्रवणाञ्चलस्य । देवस्य दिव्यहृदये हृदयगमेयं कण्ठस्थले च सुकृतां सुचिराय जीयात् ॥" त्रिभुवनसुभगेयं दक्षिणामूर्तिमूर्ती भगवति कृतभावा कृष्णलीलाशुकीया । जयतु जयतु देवी भारती जीवलोक- श्रवणहृदयजिह्वाजन्म साफल्यमेतु ॥". That the author of our Purushakara was a devotee of Sri. Krishna (stineur) is clearly seen from its commencing and concluding stanzas, and his devotion to Dakshinamurti accords well with his reputation as a Ssage (A) From these and the depths of thought found in these two works, it can be inferred that Krishnalılasuka mentioned as the author of these works is none other than the author of Purushakara Probably the commentator acquired the name of Krishnalılasuka on account of the devotion to Sri Krishna and excellence in sweetness of diction found together in him As regards Deva, no other work of his is known. When exactly Deva or Krishnalılasuka lived, it is not possible to determine. It is plainly seen, however, that their time was anterior to that of Sayanacharya, whose date is known as the middle of the fourteenth century A. D As our commentator makes reference to Hemachandra Charge) who lived in the middle of the twelfth century, it follows that he should have lived at some time in the interval between the end of the twelfth and the beginning of the fourteenth centuries the synonym लीला SThe original manu scripts of the three works conclude 'इति श्रीकृष्णलीलाशुकमुनि * केळि for is used for the sake of metie ·vi Krishnalılasuka's date may therefore be taken roughly as the thirteenth century A. D. As regard Deva the * anxiety frequently displayed by the commentator in Purushakara to explain Daiva so as to be in conformity with Kshiraswamin, leads naturally to the infer. ence that Deva should have lived posterior to Kshiraswamin referred to. Now it is extremely probable that Kshiraswamın is the same as the Vyakarana (व्याकरण) tutor, Kshira, of king Jayapıda (PTT) of 751 A D., who revived the study of Mahabhashya (HENTTT) and is described in Rajatarangini (राजतराङ्गणी). देशान्तरादागमय्य व्याचक्षाणः क्षमापाते । प्रावर्तयत विच्छिन्नं महाभाप्यं स्वमण्डले ॥ क्षोराभिधाच्छन्दविद्योपाध्यायात् सम्भृतश्रुतः । बुवैः सह ययौ वृद्धि स जयापीडपण्डितः ॥' Hence the date of our author, Devi, may be final us yetween the ninth and twelfth centuries A D At the end of Purushakara and after the stanza - कृष्णलीलाशुकस्येयं कृति कृतिमनोहरा । पुष्णती कृष्णसम्प्रीति भुवनान्यभिपुप्यतु ।' there is found another bene.' ctory stanza (मङ्गलाशसाश्लोक) 'काञ्चीति काञ्चन पुरी प्रथिताद्भुतश्रीः काभिश्चिदुत्सवविभूतिपरम्पराभिः । चेतःस्थिति च जगतामधिवासयन् वो ++++++++ विजयाय भूयात् ॥' If this latter is to be taken as having been composed by Krishnalılasuka hunself, it may also be surmised that Conjivaram stigt) was luis place of residence $ The original palmleaf manucripts of Daiva and Purushakara existing in the Palace Library are these - see ith T 11.nga, stamy 1HG wud 489 VOLI Semasa tuua Presy Do $ In !y 12 of Purt ghaka1a, we have 'बली पुरुषकारो हि दैवमप्यतिवर्तते' March 18 also fonndan Chan I Sararasthana (शारीरस्थान) Aqlitangrelu udayn (अष्टाङ्गहृदय). BAmaalman . - *Scep 43 tion ·vii s(a) Daiva (in Malayalain characters) †(b) Do Do *(c) Purushakara (with Daiva) Do. $(a) Do (incomplete) Do In manuscript No (c) above mentioned, the94th leat is missing. But as thereby only 360 letters could have been lost at the most, and as, after much enquiry, no other copy of Puruslidhara, not even d portion of it, could be procured, I hul to contont myself with the very nearly complete manuscript. From these four manuscripts and consulting Sayana's Dhatuyritti and other treaties, I have edited this work I have also added a few foot notes to bring out the meaning of Purusbakira here and there 'l'rivandi um, T. GANAPATI SASTRI. 13th July 1905. $ This 18 correct, 200 years old and contains 19 leaves of 13 luues each, and 31 letters in each line of lhuis is generally connect, 100 years old, contains 11 llaves of 18 lines Caille aud 21 letters i Odch lue * This is mostly collect, 200 vCalls old, contains 10% lille, of 16 lines cacli and 2 lettois au cach line > This is connect, 100 vedo old, contains 31 leaves of 21 luues cach and 31 letters in each line ·॥ श्रीः॥ निवेदना। m एष समारम्भस्तस्य व्यापारस्य, योऽत्रत्यराजकीयप्रन्थशालास्थितानां प्रा- चीनग्रन्थानां मुद्रणेन प्रकाशनं नाम महामहिन्ना श्रीमलकरामवर्मवञ्चिमहाराजेन सदयमाज्ञप्त इति भाक्तिमञ्जर्याः परुत्प्रकाशिनाया उपोद्धाते न्यवेदयम् । एतस्याम् 'अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावली' बनामा व्यापक अन्य पुरुषकाराव्यया व्याख्यया सनाथः प्राथम्येन प्रकाशयितुमयनुपातः ॥ दैवमिति कर्तृसंम्बन्धनिबन्धनेयं नमायादेवन तन्नान्ना विदुषा कृत प्रक- रणमित्यर्थात् । अस्य ग्रन्थम्याकगे जयराम ही स्वामि-धनपाल-शाकटा- यनादिप्रणीता धातुवृत्त्यादिग्रन्या. । तत्राप्यनेन मैत्रेयरक्षितमतमेव प्रायशो- ऽनुगम्यते । पाणिनीयधातुपाठे सकृत् पठिताना यातूनां ये पुन:पाठा एकस्मिन् वि- करणे विकरणान्तरे वा दृश्यन्ते, तेषां फल - - तयात्मिारूप्येण पठितानां धा- तूनां फलम् अस्य ग्रन्थरय विषय. । फलच धातु-तदर्थ-विकरणानि व्यस्तानि समस्तानि यथासम्भवं मिलितानि चौपादाय स्टा लिड। लडा या रूपभेदनिर्देश- मात्रात् प्रायः सूच्यते । वचित्कचित्तु कलादिगो वचनेन प्रकाश्यते यथा "म्वरभेदाद्विरुच्यते” (५३४ ६५-लो.) "इटा भिदा" (८६पृ. ११६ श्लो.) इत्यादौ । न केवलं 'भू सत्तायां' 'भू प्राप्तौ' इत्यभिन्नाकारतया पठिता एव सरूपाः, किन्तु अंशतो भेदेऽपि ये सदृशाः अकि अङ्कि, निह-नेहप्रभृतयः, तेऽपि सरूपा इह गृहीताः । सरूपाश्च धातवो यद्यप्यत्र सर्व न विवृता., तथापि भूयसां विवरणा- च्छिप्यमाणा. सुग्रहा इति ग्रन्थकर्तुराभिसन्धिः । आह च- "सरूपा धातवः केचिदनुक्ता अपि सन्ति चेत् । सन्तूक्तास्तेऽपि चात्रोक्ता न दुप्यन्त्यन्यसम्भवे ॥' (२००. सो.) इति । धातवश्च यथासम्भवं मातृकाक्रममन्त्यवर्णविषयमाश्रित्य दार्शता । किन्तु भूधातुः परं धातुपाठे प्रथमः सत्ताख्यब्रह्मवाचितया माङ्गलिकश्चेति कृत्वा प्रथम व्युत्पादितः । व्युत्पित्सूनां च विषयधारणसौकर्याय ग्रन्थेऽस्मिन् पद्यबन्ध आहतः, १ देवशब्दात् ‘कृते ग्रन्ये (४-३-११६) इत्यणप्रत्यये दैवामति रूपम् २ एतास्तु धातुव- त्तयो न लब्धाः. ३. ८. पृष्ठे दृश्यम . PHumanwaerma ·२ श्लोकाश्च व्याख्यानुसारान्मङ्गलश्लोकेन सहिताः २०० भवन्ति । वैयाकरणसमय- सिद्धशब्दातिरेकेणापूर्वः शब्दो न कश्चिदिह व्यवहाराय परिभाषितः । यत् पुनः 'चुरादिश्चर्युजादियुः स यस्माणिज्विभाषितः । (१९९ श्लो.) इति ग्रन्थान्ते दृश्यते, तदपि नपुंसकस्य नप्शब्दव्यवहारवच्छब्दैकदेशलक्षणयैव सिद्धत्वान्न परिभाषणसाध्यम् । अत एवानावश्यकत्वद्योतनाय ग्रन्थादौ तन्न निवे- शितमिति पुरुषकारः॥ पुरुषकारः कृष्णलीलाशुकेन प्रणीतः । पुरुपकार इति च दैवसंज्ञा- नुगुण्यात् कृतं नामधेयं, यथा भाग्यापरपर्यायं देवं पुरुपकारेण विना न प्रसन्न भवति, तथैव विनानेन व्याख्यानेन भूलमिति बनायतुम् । पुरुषकारो हि आकाङ्क्षतार्थजातपूरणेन धातुवात्वाकारीत्वादिषु विप्रवादविषयेषु निर्णायक- प्रमाणयुक्त्यपन्यसनेन च मूलार्थ बुद्धौ पतिष्ठापयति । देवाय चैनं सारवत्तया सूत्रदेश्यस्य वार्तिकं ग्रन्थकारो व्यपदिष्टवान् -- 'उक्तार्नुक्तदुरुक्तानि स्थानेम्थाने विविञ्चता । कृष्णलीलाशुकेनेदं कीर्तितं देववार्तिकम् ॥' (१२७पृ.) इति । प्रसन्नपरिमिताक्षरैर्वाक्यैर्गम्भीराविष्कारे यो भनिविशेषः, तेन पुरुषकारः कैयटकृतेरदूरविप्रकृष्ट इति न शक्यं न बदितुम् । किञ्चायं दैवाद्यपद्यविवरणेन कर्तुर्वेदान्तावद्यानैपुण्यं भणता ब्रह्मसूत्रभाप्यभामतीछायामनुविधत्ते ॥ इमं प्रामाणिकमूर्धन्यः सायणाचार्यों माधवीयधातुवृत्तौ बहुषु प्रघट्टके- षु प्रमाणयति दैवं च कचित्क्वचित् । यथा -- * 'कुर्द खुर्द गुर्द गुद क्रीडायामेव' अत्र कैयटपुरुषकारमैत्रे- यादिषु तृतीयो न पट्यते" ." "लाज लजि भर्त्सने च' भर्सनग्रहणं भर्जनस्याप्युपलक्षण- मिति पुरुपकारः" 'इट किट कटी गतौ' ...अयं पक्षः समर्थितः पुरुषकारे.... - 'अन्ये पुनरुभावपि न पठन्ति । व्यक्तञ्चैतद् धनपालशा- कटायनवृत्त्योः । अपि च शौढ गर्व इत्यादिकान् कांश्चि- १- व्याख्यायां मङ्गलश्लोकस्यापाठपक्षोऽयक्त ८. पृष्ठे २ ३७ पृष्ठे दृश्यम् । ३. २३. ६५. पृष्ठे दृश्यम् . ५ उक्तचिन्तन २९ पृष्ठे दृश्यम् , प्रायः सर्वत्र च. ६. अनुक्तचिन्तन २३ पृष्ठे दृश्यम् , अन्यत्र च ७ दुरुक्तचिन्तन १२, १३, २८. पृष्ठेषु दृश्यम् , अन्यत्र च क्रचित्. पृष्ठे दृश्यम् ।

·द्धातून् पठित्वा . .... उदयतीत्यादिचैवमसाध्वेवास्तु इति" एवं बहुत्र। ""श्रम्मु प्रमादे दैवेप्येवमेवोक्तम्" इति । क्वचित्कचित्तु पुरुषकारनामाग्रहणेन पुरुषकारवाक्यं सायणेनोपन्यस्तम- पलभ्यते । यथा- " 'नट नृतौ 'यत्कारिषु नटव्यपदेशः । न तु मार्ग- देशीशब्दाभ्या प्रसिद्धं नृत्तं नृत्यं च, यत्कारिषु नकव्यपदेशः । तत्र वाक्यार्थाभिनयो नाट्यं, पदार्थाभिनयस्तु नृत्यम् ; अभि- नयशून्यः पुनः शास्त्रोक्तभङ्गया स्वगात्रविक्षेपो नृत्तमिति तद्वि- दः । नघण्टुकानां तु 'ताण्डवं नटन नाव्यं लास्यं नृत्यं च नर्तनम्' इत्यभेदव्यवहारो निरूढलक्षणया नेयः' " अट्टधातौ पक्षविशेषाश्रयेण पुरुषकारेऽभ्युपगतम् अतिट्टिपत इति रूपं प्रति "एव च पुरुषमारादिषु अतिट्टिपत इति तकारस्य शेषेणोदा- हरणप्रदर्शनं चिन्त्यम्" इत्ययं सायणस्य विसंवादोऽन्यश्चैवजातीयकोऽत्यल्प उपलभ्यते । किन्त्वसौ ग्रन्थ- मात्रसाधारणः सुवचप्रतीकारश्चेति सर्वथानवा माननीयं प्रमाण वैयाकरणानां पुरुषकारः॥ प्रत्ययान्तधातुवृत्तौ सायणीयायां बहून् बहुं वाचष्टे भावयतीति प्रक्रमे “यदुक्त पुरुषकारे बहयतीत्युदाहृत्य --'इष्ठनि यत् फिषः कार्य, तण्णावप्यतिदिश्यते । न चेष्ठनि यिट फिषो भूभावश्च, भुवो यिट्सान्नियोगशिष्टत्वात् । तेन न्यासे तु भावयतीति चिन्त्या प्राप्तिः' इति" इति दर्शनादन्योऽपि पुरुषकारः सुब्धातुविवरणपरोऽस्तीति गम्यते । मुद्रिते हि पुरुषकारे नास्ति सायणोदाहृतं वाक्य, न च लुप्तत्वेन वक्ष्यमाणे पत्रे संभावयितुं शक्यम् अप्रकृतार्थत्वात् , लुप्तपत्रव्याख्यानविषयभूते श्लोके नामधातोरप्रस्तावात् , मूलोक्तवस्तुविजातीयवस्तुनः पुरुषकारे कचिदपि प्रसक्तानुप्रसक्त्यानुल्लेखात् । १ घटादिज्ञाधातो दिवादिक्षमधातौ आषीयशिषधातौ च देव स्मृत प्रौढमनोरमाया, भ्वादिाशषधातौ च पुरुषकार' प्रक्रियासर्वस्वे च नारायणीये स्मृतोऽय ६३ पृष्ठे दृश्यम् , २ ·४ किन्त्वसौ नोपलभ्यते । अत्रत्यराजकीयपुस्तकशालास्थयोः अभिनवकौस्तुभमा- लादक्षिणामूर्तिस्तवाभिधानयोग्रन्थयोरन्ते "श्रीकृष्णकेळिशुकवाड्मयवीचिमालालीलारसज्ञ(मकर)श्रवणाञ्चलस्य । देवस्य दिव्यहृदये हृदयगमेयं कण्ठस्थले च सुकृतां सुचिराय जीयात् ॥" "त्रिभुवनसुभगेय दक्षिणामूर्तिमूत्तौ भगवति कृतभावा कृष्णलीलाशुकीया । जयतुजयतु देवी भारती जीवलोकश्रवणहृदयजिहाजन्म साफल्यमेतु ॥" इति ग्रन्थकर्तृनामोपलभ्यते । एतद्न्थगाम्भीर्यम्य कृष्णभक्तश्च पर्यालोचनयायं कृष्णलीलाशुकः पुरुपकारकर्तुरभिन्न इति शक्यमुहितुं, यम्मात् पुरुषकारक- "प्याद्यन्तश्लोकाभ्यां कृष्णभक्त इति स्पष्ट गम्यते; दाक्षिणामूर्तिभक्तिश्चास्य मुनिप्र- थाया आनुगुण्य धत्ते । रमणीयभाणतिनैपुण्यसहचरं कृष्णभक्तत्वमेवोपाधिमाश्रित्य कदाचिदनेन कृष्णलीलाशुक इति नामधेयमागन्तुकमधिगतं म्यात् । देवस्य तु नान्या कृतिरवगम्यते ॥ देव-कृष्णलीलाशृकयोः ममयस्य पुनर्न निर्णय। अथापि सायाणाचा- र्यात् तौ प्राचीनाविति सामान्यनोऽवधारितमेव । सायणाचार्यश्च ऊस्ताब्दीयस्य चतुर्दशशतकस्य मध्ये स्थितः । पुरुषकारे क्षीरस्वामिना सह दैवं संवादयि- तुमसकृत् संरम्भग्य देशनाद् देवः क्षीरस्वाम्यपेक्षयार्वाचीन इत्यप्यवगतम् । क्षीरस्वामीचायं "देशान्तरादागमय्य व्याचक्षाणः क्षमापतिः । प्रावर्त्तयत विच्छिन्नं महाभाष्यं स्वमण्डले ॥ क्षीराभिधाच्छब्दविद्योपाध्यायात सम्भृतश्रुतः । बुधैः सह ययौ वृद्धिं स जयापीडपण्डितः ॥" इति राजतरङ्गिण्यां प्रतिपादितो महाभाप्योज्जीवायतुः .५१ तमस्तान्दस्थि- तस्य जयापीडभूपतेर्व्याकरणोपाध्यायो यः क्षीरः, स एव सम्भाव्यते । कृष्णली- लाशुकश्च हेमचन्द्रं द्वादशशतकमध्यवर्तिनं स्मरंस्त्रयोदशशतक आसीदिति प्रती- यते । ततश्च देवः स्ताब्दीयस्य नवमशतकस्य द्वादशशतकस्य चान्तराले स्थित इति शक्यं कल्पयितुम् * । पुरुषकारस्यान्ते १. कलिशब्दो लीलापर्यायो वृत्तानुगुण्याय प्रयुक्त.. २ समाप्तिवाक्य त्रिध्वपि ग्रन्थेषु 'इति कृष्णलीलाशुकमुनि इति दृश्यते ३ ४३ पृष्ठे चक्रधातुर्दृश्यताम्. ४ 'निर्णयसागर मुद्रिताया अस्या प्रथमपुस्तकस्य चतुर्थतरजे ४८८, ४८९ श्लोकाविमौ. १२ पृष्ठे 'बली पुरुषकारो हि देवमायतिवर्तन' इत्यर्थ पुरुषकारस्थम् अष्टाङ्गहृदये शारीर- स्थाने १. अभ्याये ३८ श्लोकेऽग्यस्ति .

·५ "कृष्णलीलाशुक-येयं कृतिः कार्तिमनोहरा । पुष्णती कृष्णसम्प्रीति भुवनान्यभिपुप्यतु ।। इति पद्यस्यानन्तरमेकं मङ्गलाशंसापद्यं लिखितमन्ति "काश्चीति काञ्चन पुरी प्रथिताद्भुतश्री. काभिश्चिदुत्सवविभूतिपर पराभिः । चेतःस्थितिं च जगतामधिवासयन् दो +++---------+-+-विजयाच भूयात् ॥" इति । इदं कृष्णलीला केनैव विरचितमित्यागिमाने पायापुर म य वासस्था- नमित्यपि काञ्चीम्मरणादुत्प्रेक्ष्यताम् ॥ राजकीयग्रन्थशालावर्तिनो देव पुरुषकाग्यागदर्शन या एते - (तालपत्रात्मकं करतीयलिपि) ख. देवं ग. पुरुपकारः (देवसाहतः) घ. पुरुषकार:(१२० श्लोकाना) एपु गपुस्तके ९४ तमं पत्रं लुप्तम् । किन्तु तायता ३६० अक्षराणामेव लोपस्य सम्भावनात् , पुरुपकारप्रतिरूपान्तरस्यासमग यापि बहुशोऽन्विष्ट यानुपलम्भाच समग्रकल्पे तस्मिन् समग्रसाधारणी तृतिरधिगातव्यासीत् । तदिदमादर्शचतुष्टय- माधारं कृत्वा माधवीयधातुवृत्त्यादिग्रन्थसायनैतत्संशोधनमसाधय, पुस्तकेऽस्मिन् पुरुषकारस्य कचित्वचिदाशयमभिव्यक्तुं लध्वी कामपि टिप्पणी च प्रतिपत्रम- धस्तात् समयोजयम् ॥ के. देवं . अनन्तशयनम् . ३०-११-१०८०. त. गणपतिशास्त्री. १. अय अन्धः शुद्धा द्विशतवर्षदेश्यथ । १९. पत्राणि । प्रतिपत्र १• पइत्ताय । प्रतिपडाक्त ३१ अक्षराणि. २ अयं तु शुद्धाशुद्धः । १८ पत्राणि । प्रतिपत्र १८ पडक्तय । प्रनिपाक्ते २४ अक्षराणि. ३. अय शुद्धप्राय द्विशतवर्गदेशीयश्च । १०२ पत्राणि प्रतिपन्न १६ पक्तय प्रतिपड़क्ति २३ अक्षराणि ४ जय शुद्ध उपशतवर्पदीयश्च । ३१ पत्राणि । प्रतिपत्र २४ पक्तयः । प्रतिपक्ति ३४ अक्षराणि .

·पुरुषकारे स्मृता ग्रन्थकर्तारः. , , - अमरसिंहः. १०२. पृष्ठे. आर्याः. ४६, ७२, ७५, ९१, ११२. कविकामधेनुकारः. ४५. कैयटः. ११, ६८, ९४, १०९, १२५. कौमाराः. १८, ३०, ७२, ८०, ९४, १००, १०२, १०६. कौशिकः, १३, ७०, ७३. क्षीरस्वामी. १२, १६, १८, १९, २०, २१, २२, २३, २४, २५, २६, २७, ३०, ३१, ३२, ३३, ३४, ३६, ३७, ३८, ३९, ४०, ४१, ४२, ४३, ४४, ४५, ४६, ४७, ४८, ४९, ५१, ५२, ५६, ५७, ५८, ६१, ६२, ६३, ६४, ६५, ६६, ६७, ६८, ६९, ७०, ७१, ७२, ७३, ७५, ७६, ७७, ७२, ८०, ८१, ८२, ८३, ८५, ८६, ८७, ८८, ९०, ९१, ९२, ९५, ९७, ९८, ९९, १००, १०१, १०४, १०८, ११०, १११, ११२, ११३, ११४, ११५, ११६, ११७, ११९, १२०, १२१, १२२. गुप्तः. ७२, ९८. गोविन्दस्वामी. ( बचब्राह्मणभाष्यकारः) १२३. चन्द्रः. २२, ३०, ३९, ४६, ४९, ५०, ५६, ५७, ६६, ७१, ७७, ८१, ८४, ८५, ८७, ११०, १११. चन्द्रगोमी. ९, १८, २१. चान्द्राः. ९०, ९४, १००, १०१, १२३. जयादित्यः. ९२, ९४, १०१. जिनेन्द्रः. (अयं पश्चिकाकृत्) १६, ६५, ८०, १०१. दण्डी. ८, १०६. , . " ·, , . " , , , दुर्ग'. २०, २४, ३७, ४१, ४७. ५०, ५६, ६९, ६९, ७०, ७२, ७३, ७७, ८३, ९८, १०७, १०८, ११०, १११ १२२. दौर्गाः. ५६, ६८, ७७. ११६, १२०, १२२. द्रमिडाः. ३६, ५१ ,७५, ९१, ११२. धनपाल, १२, २६, ३०, ३२, ४०, ४१, ४३, ४४, ४५, ४६, ५०, ५१, ५६, ५८, ६२, ६३, ६८, ६९, ७०, ७१, ७२, ७५, ८४, ८५, ८६,९१, ९२, ९८,९९, १००, १०१. १०२ १०८, ११०, ११२. ११५. ११९. १२२, १२३. धातुवृत्तिकाराः. ९, ३०, ५२. नन्दी. ३६. ४१, ४२, ७१, ८२, ८८.११२ नन्दिस्वानी. ६१. नैघण्टुकाः. ६६, ९१. नैरुक्ता . ३१, ९.३. न्यासकारः (कृत्) १९, ३३. २८. ५६. ६३. ८३. २.५. १०१. पतञ्जलिः, भाप्यकार:. ३, ३४, १२७. पारायणिकाः. ९२. ९३. पूर्णचन्द्रः. २४, २९, ४०. भट्टिः. ९३, १०२. ११३. भर्तृहरि . १०, १०६. भागवृत्तिकार.. ९४, ११०. भाप्यटीकाकृतः. १०६. भीमसेनः. ३०, ९५. भोजदेवः, श्रीभोजः, परमेश्वरभोज.. ९, ३४, ८०, ९१,९४, १०० , १०६, १२७. भोजीयाः. ९१, १००, १०२. माघः. ६४, ११३. भीमांसकाः. ९१. , ·. , , ज मैत्रेयराक्षतः. ११, १३, १५, १६, १९, २०, २१, २२, २३, २४, २६, २७, २८, ३२, ३४, ३६, ३९, ४०, ४१, ४२. ४३, ४५, ४६, ४८, ४९, ५१, ५७, ५८, ६०, ६१ ६२, ६३, ६५, ६६, ६७, ६८, ६९, ७४, ७५, ७७ ७९, ८३, ८६, ८७, ९०, ९१, ९२, ९६, ९७, ९८ १००, १०३, १०४, १०६, १०९, ११३, ११४ ११५, ११६. ११७. ११९, १२०, १२१. १२३. यादवप्रकाश . १०, २७, २८, ४५, ५३. वामनः (काव्यालङ्कारकर्ता) ११६. वामनः (काशिकाकृत्) ५८, ११९. वृत्तिकृत् (कारः) ८. ७५. व्यास २३, ९३ शाकटायनः. (अय पाणिनिम्मृताच्छाकटायनाद् भिन्नो जैनश्च) १२, १३, १५, १६, १७, १८, १९, २१, २६, २७, ३१, ३२, ३६, ४१ ४३, ४४, ४५, ४७, ४९, ५०, ५१, ५६. ५८, ६०, ६१, ६२, ६३, ६४, ६५, ६७, ६८, ६९, ७१. ७३, ७४, ७८, ७९, ८०, ८३, ८४, (५. ८६, ८७, ९२, ९३, ९४, ९८. १०१, १०२, १० ०५, १०७, १०८, ११०, ११२,११५, ११६. ११८, ११९, १२२, १२३. शास्त्रतात्पर्यविदः. ६. श्रीधर (श्रीकार. श्रीकर इति च माधवधातुवृत्तौ दृश्यते । प्रौढमनोरमायां श्रीधर' इति) १६. ६६. सभ्या:. ९९. सुधाकरः. (अय वाचकवार्तिककृत्) १२, ३२, ३५, ३६, ५१, ५५, ६१, ६४, ६८, ९२,९४, १०६, ११२, १२०, १२७, , , , " - १

·सुन्दरपाड्य.. ११४.
हरदत्तः. १८. ३०, ३२. ४८, ४९. (२. ११५,
हरियोगी. २१,२४, ४०, ६४.
हेमचन्द्रः. २२, २४, ३७

·पुरुषकारे स्मृता ग्रन्थाः.
.
अमोघा. (शाकटायनकृता सूत्रवृत्तिः) ३६, १०७. पृष्ठया
उणादिवृत्तिः. ३१.३८.
कण्ठः ७०.
कविकामधेनुः. ३३, १०३.
काव्यालङ्कार'. ११६.
धातुवृत्ति (इय माधवेनापि म्मयत) ९५.
निरुक्तम् . (यास्कीयम् ) २३, ४८.
न्यासः. १८, २०, २१.३१, ३२, ३७. ४९. ८७, ९८.११४.
पञ्चिका. (जिनेन्द्रकृता) ४१.
पारमर्ष सूत्रम् (जैमिानसूत्रम् ) १७.
प्रक्रियारत्नम् ११०.
भागवृत्तिः. १६. ८९.
महाभाप्यम् . ३, ४, १०. १४. १६. २८, २९, ३०, ३१, ३३,
३४, ३५, ३७,३८,३९, ४७ ४९. ५५, ६६,६८,
(९,९६, १००, १०९, ११०, ११३. १२७.
वार्तिकम् . ३, ३०, ३४, ७६ ८१.९४.९६, १०७, ११३, १२७.
वृत्तरत्नाकर.. ९.
वृत्तिः (काशिका) २८ २९, ७५, ७८, ९९, ११५.
शाकटायनन्यासः. ६६.
शृङ्गारप्रकाशः. (अयं भोजकृत । एकावल्या विद्याधर एना स्मरति) १०६.
श्लोकधातुपाठः. ४४, ४७, ५०, ७३, ७६, ८३.
समन्वयमूत्रम् . (तत्तु समन्वयात् ) ६.
.

·॥ श्रीः॥ पुरुषकारे स्मृतानि व्याकरणतरग्रन्थवाक्यानि . पृष्ठम् ३. 'मङ्गलाचारयुक्तानां नित्यं च प्रयतात्मनाम् । जपतां जुह्वतां चैव विनिपातो न विद्यते ॥' (मनुस्मृतिः ४ अ.) १. 'यन्मदन्यन्नास्ति कस्मान्नु बिभेमीति' । 'कस्माध्यमेष्यद् द्वितीयाद्वै भयं भवति' (बृहदारण्यकं १ अ. ४ वा. २ म.) १. 'पूर्णमेवावशिष्यते' (ईशोपनिषत् १ मन्त्रम् ) 'अनाधेयातिशयब्रह्मस्वरूपत्वान्मोक्षस्य' (ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यं समन्व- याधिकरणम्) ७. 'फल्यभावे फलं कुतः ८. 'श्रव्यवृत्तैः सुसन्धिभिः' (काव्यादर्शः १ परि. १८ श्लो.) १०. 'वाग्वाणी भारती भाषा' (वैजयन्ती) 'भावयेज्ज्योतिरान्तरम्' १२. 'मनोरमा भा भवते' 'स राष्ट्रमभवत्' (यजुवेंदब्राह्मणम् १ अष्ट. ७ प्रश्न. ७ अनु.) १४. 'यच्छति प्रियतमे रभसेन' (किरातार्जुनीये 'यच्छति प्रतिमुखं दयि- ताया' इति, 'चुम्बति प्रियतमे रभसेन' इति च दृश्यते) 'शर्म यच्छत द्विपदे चतुष्पदे' (७ अष्ट. ८ अ. १३ व. ५*.) १७. 'विरोधे त्वनपेक्ष्यं स्यादसति हनुमानम्' (जै.सू. १अ. ३पा. ३सू.) २३. 'पाञ्चाल्याः पद्मपत्राक्ष्याः स्नायन्त्या जघनं घनं । याः स्त्रियो दृष्टवत्यस्ताः पुंभावं मनसा ययुः ।। (भारतम्) 'उष्णीषं नायतेः' (यास्कनिरुक्तम् . उत्तरषट्कं ७ अ. ३ पा. ७ ख.) २४. 'पञ्चबाणः क्षिणोति' २५. 'जिगादुपज्रयति गोरपीच्यम्' (७अ २.२५२. १ २९. 'उदयति दिननाथे याति शीतांशुरन्तnE UNIVERSITY ELiRARY. १५. 'सम्फेटस्तुमुलं युद्धम्' (अमरकोश) RECEIVED ON ·२ पृष्टम २७. 'वृकस्य रेषणं रेषा हेपा हेपा च वाजिनाम् । बृंहितं करिणां शब्दः' (वैजयन्ती) ३०. 'ओमिति ब्रह्मा प्रसौति' (तैत्तिरीयोपनिषत् (अनु.) ३३. 'प्रसूनं कुसुमं सुमम्' (अमरकोशः) ३५. 'न खात्वा वासो धुनुयात्' 'ऊर्ध्व धूनोति वायुर्विवृतशवशिरःश्रेणिकुलेषु (मालतीमाधवं ५ अङ्कः) 'अयं सुवोऽभिजिहर्ति होमान्' (आप. श्रौतम् . या-प्रश्नः. ७ख.) ३७. 'प्र बाहवा पृथुपाणिः सिसर्ति' (२अष्ट. (अ. २व. २ऋ.) ४०. 'वरिष्ठ वज्रमाजिघर्ति मायिनि' (१अष्ट. ३अ. २व. ३ऋ.) ४१. 'तं रोदसी पिपृतं सत्यवाचम्' (३अष्ट. १अ. २७व. ४ऋ.) ४५. 'भ्रकुंसश्च झुकुंसश्च भूकुंसश्चेति नर्तकः' (अमरकोशः) , 'बुकनं श्ववृकध्वाने' (वैजयन्ती) ४८. 'सिपक्तु सचत इति सेवमानस्य' (यास्कनिरुक्तम् पूर्वषट्के "३ अ. ४पा. १ख.) ५३. 'उञ्छो धान्यश आदानं कणिशाद्यार्जनं शिलम्' (वैजयन्ती) ५४. 'ततो रजन्यां प्युष्टायाम्' (रामायणम् उत्तर. ४६सर्गः) 'व्युच्छन्ती दुहिता दिव.' (तैत्तिरीयब्राह्मणम् ३अष्ट. १प्र. ३अनु.) 'उषा उच्छदपरिधः' (१अष्ट. ४अ. ४व. ३ऋ.) ५९. 'द्रव्यमर्जयन् ब्राह्मणः प्रतिगृह्णीयात्' ('याजदध्यापयेद्वा' इति अस्य शेष) १४. 'लोलद्भुजाकारबृहत्तरजम्' (माघः ३सर्गः.) ७२. 'जिह्वाशतान्युल्डयत्यभीक्ष्मम्' ७४. 'विश्राणनं वितरणम्' (अमरकोशः) ७७. 'यदप्रथयत् तत् पृथिव्यै पृथिवित्वम्' (तैत्ति. ब्रा. १अष्ट १प्र. ३अनु.) ९१. 'मीमांसा स्याद्विचारणा' ९३. 'द्वाविमावम्भसि क्षिप्य गळे बद्धा महाशिलाम् । धनिनं चाप्रदातारं दरिद्रं चाप्रवासिनम्' (महाभार. उद्यो. पर्व, ३२अ.) 'सांक्षप्य संरम्भमसद्विपक्षम् ' (भट्टिकाव्यं २सर्गः) ·३ पृष्ठम : " " " ९३. 'इरज्यति पत्यते क्षयति राजति' (यास्कानिरुक्तं निघण्टुः २अध्या. २१ख.) 'ततो वावृत्यमाना सा रामशालां न्यविक्षत' (भट्टिकाव्यम् ४ सर्गः.) ९५. 'पीयूषस्येह तृप्नुतम्' (तौत्त. ब्रा. २अष्ट. ४प्र. ८अनु. पीयूषस्येह तुमुहि' इति.) ९८. 'सावष्टम्भनिषुम्भसम्भ्रमनमद्भूगोळ' (मालतीमाधवं ९ अङ्कः) १०२. 'सामोन्मुखेनोच्छुरिता प्रियेण' (भट्टिकाव्यं ११ सर्ग.) 'स्यादाच्छुरितकं हासः सोत्प्रास. स मनास्मितम्' (अमरकोशः) १०६. 'शबर्या पूजितः सम्यक् ' (रामायणं बाल. १ सर्गः.) 'दलन्ति ककुभानि च' (काव्यादर्श : २ परि. ११७ श्लो.) 'मिलन्त्याशामु जीमूताः' (शृङ्गारप्रकाशः) १०८. 'प्रतिस्पशो विसृज तूर्णितमः' (३अष्ट ४अ. २३व. ३ऋ.) 'यतो व्रतानि पस्पशे' (१अष्ट ,२अ. ७व. ४ऋ.) 'शब्दविद्येव नो भाति राजनीतिरपस्पशा' (माघकाव्यं २सर्गः.) १०९. 'पुर इष्णासि पुरुहूत पूर्वीः' (१अष्ट. ५अ ४व. २ऋ.) १११. 'सोमेन यक्ष्यमाणो नतु सूयेन्न नक्षत्रम् ' (आप. श्रौतसूत्रम् ५५.३स.) 'म्लेच्छो हवा एष यदपशब्दः' (महाभाष्ये पस्पशायां स्मृतम्) ११३. ‘मा न श्लिक्षः प्रियं प्रिये' (भट्टिकाव्यं सर्गः.) 'श्लिष्यन्तं मुहुरितरोऽपि तं निजस्त्रीम्' (माघः. ४सर्गः.) ११४. 'निक्षति चुम्बति निस्ते तन्व्या मुखपङ्कजं प्रेयान्' (सुन्दरपाण्यकृत आर्यावलीति कश्चित् ग्रन्थोऽसमग्रो राजकीयपुस्तशालायामस्ति. अनु- पलब्धतद्वन्यभागगतमिदमधै स्यात्) ११६. 'लावण्य उत्पाद्य इवास यत्नः' (कुमारसम्भवं सर्गः.) १२३. 'प्रवरिहका प्रहेळिका' (अमरकोशः.) 'प्रवल्हिकाः शंसति । प्रवल्हिकाभिः देवा असुरान् प्रवल्याथैनान- त्यायन्' (बचब्राह्मणम् ६पश्चि. ५अ.) ११७. 'देवो विस्तरशः प्रोक्तः. (भगवद्गीता. १६अ. १लो.)

·॥ श्रीः॥ श्रीगणेशाय नमः। देवप्रणीतं दैवं कृष्णलीलाशुकमुनिकृतपुरुषकाराख्यव्याख्योपेतम् । सच्चित्सुखैकरसवस्तुनि यत्र विश्वं मिथ्यैव रूप्यमिव राजति शुक्तिभित्ते । तस्मिन् प्रतीचि परमात्मनि चित्तवृत्ति- ब्रह्माहमस्मि परमित्यनिशं ममास्तु ॥ १ ॥ गाश्च विबुधांश्च भूमौ पालयितुं किमपि कृतपदन्यासम् । आपादचूडमिदमिदमभ्यस्यत दैवमद्भुतं भोभोः ॥ १. अथ महावैयाकरणः श्रीकृष्णलीलाशुकमुनिर्दैवग्रन्थग्य व्याख्या पुरुषकाराख्यामारिप्सुमङ्गलसिद्धये स्वेष्टदेवता श्रीकृष्णं, प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यङ्गप्ररोचनीय- अन्थविषयप्रयोजनाभिधानाय दैवग्रन्थं च विशिष्टरूपमनुसन्धत्ते गा इति । भोभोः शिष्या इति शेष. । सम्बोध्यावधानाय द्विरुक्तिः । गाश्च नन्दगोपसम्बन्धिनी- र्धेनूश्च विबुधांश्च कंसादिव्यतिक्रमक्षीणक्षेमान् देवांश्च पालयितुं रक्षितुम् भूमौ भूलोके कृतपदन्यासम् अवतीर्णम् किमपि गुणैरीदृक् तादृग् इति परि- च्छेत्तुमशक्यम् आपादचूडमद्भुतं पादादिचूडान्तेप्वज्ञेप्वेकशो निर्वर्ण्यमानं रूपधेयादनुभावाञ्चाश्चर्यजनकम् इदमिदं मचित्तसन्निहितं, यदेव चित्ते सन्निधा- पयितुं मननापरपर्यायाभ्यासपरिश्रमः श्रेयस्कामैं करणीयः, मया च कृत., तदिद- मेवेत्यर्थः । द्विरुक्तिरादरार्था । दैवं (प्रज्ञाद्यणा) देव, विशिष्टदेवत्वस्य देवतान्तरा- गोचरत्वाच्छ्रीकृष्णमिति यावत् । अभ्यस्यत मद्वन्मननपरिपाट्या साक्षात्कुरुतेति स्वयं सविकल्पकसमाध्यासादितभगवत्साक्षात्कृतिकृतार्थस्य ग्रन्थकर्तुरेष कृपया अन्थपठितॄन् प्रत्युपदेशः। , ·२ दैवं अपिच- दैवं पुरुषकारेण न विना पुष्टिमश्नुते । अतः प्रेक्षावतां सार्थास्तमेतमनुधावत ।। तत्र तावद्यथावच्छब्दार्थप्रतिपत्त्या निष्पत्यूहं पेरिसमाप्य यथासम्भवं प्रचयगमनादिना परोपकारप्रभृति प्रयोजनमात्मनो- अथ च गाश्च वाचश्च उपात्तधात्वधीनसिद्धीन् शब्दविशेषानिति यावत् । विबुधांश्च वैयाकरणांश्च पालयितुं संशयभ्रान्तिविषयताया मोचयितुमिति गोपक्षे, गोगोचरसंशयभ्रान्त्योरनाश्रययितुमिति तु विवुधपक्षे अन्यथापभ्रशसम्प्रमोहेन गवां वैयाकरणतायाश्च त्राणानिर्वाहात् । कृतपदन्यासं कृत आनुकूल्येन सम्पादित पदन्यासः शब्दसन्दर्भो यस्य तत् । अथवा पदशब्दो व्याकरणपर । शब्दशाब्दि- करक्षायै कृतो निवेशितः पदन्यासो व्याकरणानुबन्धिमहाथि निक्षेपो यस्मिन्तत । किमपि एकमेव न त्वेतदभिन्नफलकमन्यत्प्रकरणमस्तीत्यर्थः । अद्भुतं अशे- षधात्वाकरग्रन्थनिर्लोडनविषयासाधारणनैपुण्यप्रकाशकत्वाद् विस्मयावहम् इदमिदं व्याख्येयत्वेन व्याख्यातत्वेन वा बुद्धौ सन्निधापितम् । द्विरुक्तिरादगा । देवं देवेन विरचितं प्रकरणम् आपादचूडमभ्यस्यत आमूलाग्रं परिशीलयतेति यथो- क्तफलकामान् प्रति प्रैपे लोट् । अथवामूलाग्रमभ्यसितुमयमवसरो वः प्राप्त इति प्राप्तकाले लोट् । अयं भाव. -आसमाप्तिसन्ततेप्वर्थग्रन्थिपु केपाञ्चिद्यथाकथाञ्चिद् ज्ञानेऽपि बहूनामवगतावुचिताभ्युपायविरहेण प्राग् देवे युप्माकमुपेक्षा तदेकदे- शापेक्षा वा जाता कामं युक्ता । सम्प्रति पुनरस्माभिर्दैवस्य वक्ष्यमाणगुणसर्वाङ्गीण- व्याख्यानसाचिव्यसम्पादनात् तद्वारेण सर्वार्थानां सुग्रहत्वाद् दैव वो न केवलम- नुपेक्षणीयं, यावदेकदेशमप्यनपहाय परिशीलनीयं साधुशब्दविशेषनिर्धारणाय वैयाकरणतात्राणाय चेति । एषा चाभ्यासस्यावसरप्राप्तिः सौकर्यमपूर्वसिद्धमाक्षिप- न्ती सौकर्यकारणं व्याख्यानसनाथत्वं दैवस्याक्षिपति । तेन 'दैवं व्याख्यायत' इति चिकीर्षितप्रतिज्ञासिद्धौ व्याख्यानस्यापि प्रयोजनादिकमर्थादुक्तं वेदितव्यम् । तन्त्रेण चैवं भिन्नप्रयोजनौ प्रकृतार्थावक्लेशेनैकस्मिन् ह्रस्वे वाक्ये निवेशयतो यदेतद्न्थ- कारस्य मितसारबह्वर्थवाग्गुम्फनपाटवं, तद् आग्रन्थान्तात् स्पष्टं द्रष्टव्यम् । १. यथोक्तफलायावश्यमुपादेये दैवे तत्परिपोषहेतुत्वादवश्यन्तरां स्वव्याख्या- नमुपादेयमित्याह-दैवमिति । दैवं व्याख्येयग्रन्थविशेषो नियतिश्च । पुरुषकारेण तन्नाम्ना व्याख्यानेन पुरुषयत्नेन च । २. निबन्धनं परिसमाप्तिकर्म गम्यम् ।

·पुरुषकारोपेतम् । ऽन्येषामप्यमुं प्रबन्धमनुबनतामलसमनसामप्याद्यपद्यप्रभावेनैव यथा स्यादित्येवमर्थ मङ्गलाचरणमग्रे निबन्धनस्य निवेशयति- सच्चित्सुखति। तत्र च ब्रह्मतत्त्वप्रतिसन्धानस्य समस्तेषु मङ्गलेषु मूर्धाभिषिक्तत्वाच्छब्दस्य च शब्दतत्त्वविद्भिर्ब्रह्मत्वेनाभ्युपगमात् तस्यैव चात्रापि भवत्याद्यात्मना प्रतिपाद्यत्वात् स्वस्य च ब्रह्मनि- ष्ठत्वाद् ब्रह्मतत्त्वविषयमेव मङ्गलमौचित्यातिरेकादाचरितं मन्त- व्यम् । मङ्गलाचरणस्य पुनर्यथोक्तफलसाधनत्वं "मङ्गलाचारयुक्तानां नित्यं च प्रयतात्मनाम् । जपता जुह्वतां चैव विनिपातो न विद्यते ॥ इत्यादिस्मृतेः शिष्टाचाराच्च द्रष्टव्यम् । अविनिपातश्चात्राभि मतात् फलादप्रच्युतिरेव । अपिचात्र 'सिद्धे शब्दार्थसम्बन्ध' इत्यत्र तत्रभवतः पतञ्जलेर्भाष्यं 'माङ्गलिक आचार्यों महतः शा- स्त्रौघस्य मङ्गलार्थ सिद्धशब्दमादितः प्रयुङ्क्ते । मङ्गलादीनि हि शास्त्राणि प्रथन्ते ; वीरपुरुषाणि च भवन्त्यायुष्मत्पुरुषाणि च । अध्येतारश्व सिद्धार्था यथा स्युरिति' इति । 'वृद्धिरादैज्' (१-१-१) इत्यत्र च 'माङ्गलिक आचार्यो महतः शास्त्रौघस्य मङ्गलार्थ वृद्धि- शब्दमादितः प्रयुङ्क्ते । मङ्गलादीनि हि शास्त्राणि प्रथन्ते; वीरपु- रुषाणि च भवन्त्यायुष्मत्पुरुषाणि च ।अध्येतारश्च वृद्धियुक्ता यथा १. ग्रन्थस्य । २. कर्तुर्गम्यत्वादनुपादानम् . ३. भूधात्वादिरूपेण. ४. अयं श्लोको मनुस्मृतौ चतुर्थाध्यायेऽस्ति. 'अभिलषितायुधनादिसिद्धिर्मगलं, तदर्थ आचारः' (मङ्गलाचार) इति मेधातिथिः. ५. 'न हि कल्याणकृत् कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति' इतिवद् मङ्गलाचारः शोभनं शीलं, तच्चाद्रोहवृत्तिरुपकार- वृत्तिर्वा, न तु ग्रन्थादाविष्टवस्तुस्तोत्रमिति यद्युच्येत, तदाप्याह शिष्टाचारा- चेति. ६. इदे च प्रथमं वार्त्तिकं कात्यायनस्य. - ·देवं स्युरिति' इति । भूवादि' (१-३-१) सूत्रे च 'माङ्गलिक आचार्यों महतः शास्त्रीवस्य मङ्गलार्थ बकारमागमं प्रयुङ्क्ते । मङ्गलादी- नि मङ्गलमध्यानि मङलान्तानि हि शास्त्राणि प्रथन्ते; वीरपु- रुषाणि च भवन्त्यायुष्मत्पुरुषाणि च । अध्येतारश्च मङ्गलयुक्ता यथा स्युरिति' इति । अत्र च मङ्गलप्रयोजनो माङ्गलिकः । तत्र च यथाभाष्यं यथाचारं च मङलादित्वमेव तत्तत्कार्याणा- मावश्यकम् । शेषयोः पुनर्नावश्यकता । आविगुणमङ्गलानामाभि- मतफलभङ्गमुपलभामहे; तच्चैवं प्रबलतरदुरितप्रतिबन्धादेवेत्यनु- सन्धेयम् । इत्यास्तां नास्तिकवादावतारायसरः । अत्र च परमार्थम्वप्रकाशभूतसुखमात्रस्वरसे यस्मिन् वस्तुनि शक्तिशकल इब रूप्यं मिथ्यैव जगत् प्रकाशते; न तु प्रतीच इव चैतन्यमन्यद्रूपमस्यास्ति, तस्मिन् प्रत्यग्भूते परमात्मनि 'परं ब्रह्माहमस्मि' इत्यनिशं मम चित्तवृत्तिर्भूयादित्यक्षरार्थः। यदेवं- विधपरमात्माख्यमात्मनः म्वतःस्वरूपमविद्यातिमिरदुष्टदृष्टेरन्यथा- न्यथावभासते, तत् तथैव मम तत्त्वविद्यासिद्धाञ्जनवशादनिशं प्रकाशतामिति यावत् । तत्रापि प्रत्यक्परमात्मापरपर्यायस्य ब्रह्म- णः स्वरूपतटस्थलक्षणोपवर्णनहारा परमपुरुषार्थरूपोपदर्शनेन चित्तवृत्तेः स्वयंवराहविषयावेदनपराणि परमात्मनीत्येवंपर्यन्तानि पदानि वेदितव्यानि । तत्र च विश्वाधिष्ठानत्वं तटस्थलक्षणं १. मङ्गलमध्यत्वमङ्गलान्तत्वयो. २. मङ्गलाचरणम्य प्रामाणिकत्वावधा- रणे. ३. यतः परमपुरुषार्थलाभप्रत्याशा, तादृश विषयमनन्यप्रेरणया चित्त- वृत्तिरन्विष्य वृणुते कान्तमिव कन्यकेत्यत उक्तं स्वयंवराहविषयेति. + 'स्वरूपे' इति गपुस्तके पाठः * 'वलक्षणम्' इति घपुस्तके पाठः.

·, पुरुषकारोपेतम् । रजताधिष्ठानत्वमिव शुक्तेः। शेषं पुनः स्वरूपलक्षणं यथा शुक्ते- रेवासाधारणं रूपम् । तत्र सुखं तावत् पुरुषार्थ एवेति सुप्रसि- द्वम् । चिच्छब्देन तु तस्यैव साक्षात्कारः स्वयंप्रकाशतया प्रका- शितः । सुखानुभवो हि पुरुषार्थः । स चैकरसत्वेनाद्वैतत्वेन स्व- यम्प्रकाशतयैव पर्यवस्यति, अपरथा प्रकाशान्तराभावेनाननुभवा- दपुरुषार्थतापातात् । यद्यपि 'सुखं मे स्याद्'इत्येव पुरुषार्थ पुरुषा अर्थयन्ते, न तु सुखमहं स्यामिति, तथापि सांसारिकस्य सुखस्य जडाजडाकारहयकराम्बतस्य जडाकारसाक्षात्कारनान्तरीयकतया भेदसंभेदोऽपि पुरुषार्थकोटिनिविष्ट इवावभासते । मोक्षसुखस्य तु साक्षात्काराय स्वयंप्रकाशतैव भगवती प्रभवतीति किमपरम- पेक्ष्यत इति कृतमेतेन भेदतपखिना । सच्छब्देन पुनः सैवेषा पुरुषार्थता समर्थिता । यदि खल्वेवंविधमपि सुखं विश्ववन्मि- ध्यैव स्यात् , तदा तदपि पुरुषार्थाभास एव भवेद् ; न च भवेत् प्रेक्षावतां प्रवृत्तिपात्रम् । आत्मनः खल्वत्यन्तोच्छेदावरं संसार एवानशनादिव कदशनम् । एकरसशब्देन तु तस्यैव सुखस्य दुःखासम्भिन्नता प्रदर्शिता; सच्चित्सुखैकरसमेव तद्वस्तु, न पुना रूपान्तरमन्यथान्यथावभासमानरयाप्यस्यास्तीत्यद्वैतात्मकतयाकु - तोभयता च । तथा च श्रूयते-'यन्मदन्यन्नास्ति । कस्मान्नु बिभे- मि' इति । 'कस्माद्ध्यभेष्यद् द्वितीयादै भयं भवति' इति च । यद् भयं भवति तद् द्वितीयादेवेत्यद्वैते भयस्य न सम्भावनापी- त्यर्थः । वस्तुशब्देन पुनर्वक्ष्यमाणाविद्यावेत्तप्रतिपत्तिसौकोपयो- १.इदं बृहदारण्यके प्रथमाध्याये चतुर्थब्राह्मणे । अनेन वाक्येन 'कस्माध्यमेष्यद' इत्यादिवाक्येन च विवक्षितसिद्धेस्तयोर्मध्यपाठ्यः इति तत एवास्य भयं वीयाय' इत्यंशो नोदाहृतः. २. वृत्तशब्दः स्वरूपे. तच्च मिथ्यात्वम् . 'वृत्तं स्वरूपे चरित' इति वैजयन्ती.

·६ दैवं गितया सच्चित्सुखैकरसत्वस्य वस्तुवृत्तमुपन्यस्तम् । यद्येवमद्वैत- मेवैकरसतया वस्तु स्यात् , कथं तर्हि प्रत्यक्षादिभिर्दुतं प्रकाशत इत्याशङ्काङ्कुरशमनेन यत्रेत्यादिना द्वैतमिथ्यात्वकथनेन तदेवा- द्वैतं साधु साधितम् । तेन च देशतः कालतो वस्तुतश्चानवच्छि- न्नतया पुरुषार्थकाष्ठा प्रतिष्ठापिता । तेनैव च द्वैतमिथ्यात्वकथनेन निखिलस्य दुःखस्य तद्धेतोश्चाविद्यापर्यन्तस्य विद्याख्यया चित्त- वृत्या विनिवृत्तिः । सूत्रिता । विद्याविनिवृत्त्योश्चैवमविद्योत्थत्वा- विशेषाद्विनिवृत्तिः सूत्रितैव । आविद्यावस्थायामेव ह्यमी निव~- निवर्त्तकनिवृत्तिविभ्रमाः परिभ्रमन्तस्तत्त्वावस्थायां कथं कथाम- प्यर्हन्ति । अद्वैतविद्या खल्वियं कृत्स्नं दैतमेव ग्रसमाना स्वात्मा- नं च तत्तन्निवृत्तीश्च द्वैतोपाधौ युगपदेव ग्रसत इति किमपर- मवशिष्यते । अपरथा च 'पूर्णमेवावशिष्यते' इत्याम्नायशासन- मतिलध्येत, अद्वैतं चोपक्रम्य द्वैतमेव भङ्ग्यन्तरेणोपसंहृतं स्यात् ; कैवल्यप्रसिद्धिश्च कदार्थता भवेत् ; पुरुपार्थश्च न का- ठामधितिष्ठेत् । तदेवं तत्त्वविद्यावाप्तनिजपदाभिपेकस्य न द्वैता- नुबन्धगन्धोऽप्यस्ति; किन्तु निरन्तरमनन्तानन्दसाम्राज्यमेवात्म- प्रभवमप्रतिबन्धं चकास्ति । तथा च समन्वयसूत्रे शास्त्रतात्पर्य- विदां वचनम् – 'अनाधेयातिशयब्रह्मस्वरूपत्वान्मोक्षस्य' इति । अथ प्रतीचि इत्यनेन यथोक्तस्य पुरुषार्थस्य प्रत्त्यासन्नता प्रत्या- यिता । प्रतीचश्च परमात्मसामानाधिकरण्येन जगदैलक्षण्यं वार्णतं-जडस्य हि जगतो मिथ्यैव रूपं रूप्यवद्रूपान्तराभा- १. स्वाभाविक रूपं पारमार्थिकत्वलक्षणमित्यर्थः. २ सशेपत्वे. 'तत्तु समन्वयात्' (१-१-४) इति बादरायणसूत्रे. ४. श्रीशङ्करभगवत्पादानाम् । ३.

·पुरुषकारोपेतम् । वात् ; प्रतीचस्तु जीवरूपमेव मिथ्या, चिद्रूपं तु परमात्माव्यति- रेकात् सत्यमेवेति । अनेन च वैलक्षण्येन यथोक्तस्य वस्तुनः पुरुषार्थतैव पूर्ववत् समर्थिता; प्रतीचो हि जीवात्मनः परमात्म- व्यतिरेके विश्वकोटिनिविष्टतया सोऽपि मिथ्यैव स्यादिति कस्या- यं परमात्मभावः पुरुषार्थो भवेत्, “फल्यभावे फलं कुत' इति न्यायात् । अनेनैव च सामानाधिकरण्येन साक्षिब्रह्मणोस्तात्त्वि- कैक्यकथनार्थेन 'अहं ब्रह्मास्मि' इति चित्तवृत्तेमिथ्यात्वविनिव- त्तये तत्त्वज्ञानतापि विज्ञापिता । यद्यपि तस्मिन् प्रतीचीत्यने- नैव सामानाधिकरण्येन जीवब्रह्मणोरैक्यं शक्यमवसातुं, तथापि यथा परमात्मशब्दाद् ब्रह्मावगमः सुकरतरो भवति, न तथा तच्छ- ब्दात् । नित्यप्राप्तस्याप्यविद्यावशाद् विस्मृतपाणिमाणिक्यवदप्रा- तस्य प्राप्तौ चित्तवृत्तिरित्यादिना तत्त्वसाक्षात्कारात्मकमायासवि- मुक्तं साधनमुक्तम् । परमित्यनेन च सदित्यादिना दर्शितस्य निरतिशयोत्कर्षस्य प्रतिपत्त्यवस्थायामप्यनुवृत्तिरावदिता, तद्वि- षयाया एव विद्याया आविद्योत्पाटनपाटवात् । एवं च निरतिश- यानन्दसाक्षात्कारात्मकतया स्वविषयस्येव स्वयमपि पुरुषार्थत्वम- स्याश्चित्तवृत्तेर्न त्वविद्यानिवृत्तेरेवेत्यप्यादर्शितम् । तदहो तत्त्ववि- द्याया माहात्म्यं, यत् स्वसाध्यवत् स्वयं च स्वविषयश्च पुरुषार्थ- भूयमेवावगाहते । अनिशामित्यनेन पुनरर्वाचीनं रसास्वादमवधीर्य परस्यैवास्य रसस्य रसिकास्वाद्यता द्योतिता । यस्य हि तत्त्वस्य १. 'प्रतीचि परमात्मनी त्येवंरूपेण. २. निरतिशयोत्कर्षगोचरायाः. ३. अविद्यानिवृत्तिवत् . { 'द्यपि च' इति गपुस्तके पाठः. MORE ·दैवं सकृदपि स्मृतिः सकलकामधेनुर्भवति, किं पुनस्तस्य निरन्तरा- नुसन्धानमिति सूचितम् । तच्च मङ्गलाचरणभूयस्त्वादाभिमतफल- भूयस्त्वायैवेत्येषा दिक् । येऽप्येतत् पद्यं न पठन्ति, तन्मतेऽपि वृत्तिकारादिवत् प्रबन्धाद् बहिरेव मङ्गलाचरणं बोद्धव्यम् , 'मलाचारयुक्ता- नाम्' इत्यविशेषेण स्मरणात् । अपिचास्मिन्नपि पक्षे सत्तायां भवति' इत्यत्रैव महन्मङ्गलमाचरिष्यतीति न किञ्चन दुष्यति ॥ सर्वथापि तावत् प्रेक्षावत्प्रवृत्तिसौकर्यार्थ करिष्यमाणं वस्तु निर्दिशन् प्रकरणस्य प्रयोजनं दर्शयति- पठितस्य पुनः पाठे फलं वृत्तेन वक्ष्यते । न विना वृत्तबन्धेन वस्तु प्रायेण सुग्रहम् ॥ २॥ इति । एकस्यैव धातोरसकृत् पाठे यत् फलं, तत् तत्रतत्र तत्तद्रन्थकारैरुक्तमप्यस्माभिरेकीकृत्य वृत्तेन वक्ष्यते । यद्यपि च 'धूनयति धवति धवते' इति जात्यापि वक्ष्यते, तथापि 'भूयसा व्यपदेशो मल्लग्रामवद्' इति न्यायेन वृत्तेनेत्युक्तम् । तत्र च वर्णच्छन्दो वृत्तं, मात्राच्छन्दो जातिः । यद्येवं पद्येनेत्येव मुक्त- कण्ठमुच्यता; मुच्यतामयं भूयसा व्यपदेशक्लेशः । सत्यम् । वृत्त- सौभाग्यात् पुनः पद्यप्रबन्धः श्लाध्यतरो भवतीत्यभिप्रेयते । तथा चाचार्यदण्डिना दर्शितं- 'श्रव्यवृत्तैः सुसन्धिभिः' इति । वृत्तब- न्धान्तराले त्वार्याप्रवेशः स्थायिरसान्तर इव सञ्चारिरसप्रवेशश्च- म्पकमालान्तराल इव च नीलपलाशप्रवेशो रसिकानां मानसम- १. काशिकाकारादिवत् . २. मगलं प्रबन्धाग्रे निवेशनीयमिति विशेष- विरहेण. ३. इदं तृतीयश्लोके. ४. इदं षड्विशश्लोके.

·पुरुषकारोपेतम् । नुरुन्ध एवेत्यभिसन्धिः । तथा चात्रैवानुष्टुब्बन्धान्तराले जानाती- ति नि सिध्येद्' इत्यादिवृत्तान्तरप्रवेशोऽपि दृश्यते । वृत्तरत्नाक- रादिवद्वा वृत्तशब्दः पद्यमात्रपर इति यथोक्तनिर्वाहालसैराश्रीय- ताम् । अथ किमर्थ धातुवृत्तिकारादिवचनभङ्गी विलय वृत्तेन वचने भवान् आभिनिविशते; एवं च क्वचित् क्वचित् पादपूरणा- य पदविन्यासप्रयासोऽपि परिहतो भवतीत्यत उक्तं न विनति अत्रापि यथोपक्रमं वृत्तेनेत्येव वक्तव्ये बन्धग्रहणं बन्धविशेषभू- षितस्यैव वृत्तस्य वस्तुनः सुग्रहत्वे हेतुत्वात् । एवं च 'वृत्तेन वक्ष्यते' इत्यत्रापि वृत्तबन्धेनेत्येवार्थः पर्यवस्यति । 'ग्रहिश्चात्राव- धारणपर्यन्ते ग्रहणे वर्तते । अथ यत्र संहितया पाठे वाक्यभेदो दुर्ग्रहो भवति यथा-- 'ऐओडैऔज्झयवरलञमङणनंझभञ्घ- ढधष्' इत्येतस्मिंश्चन्द्रगोमिभोजदेवयोर्गद्यपद्यसाधारणे सूत्रपाठे, तत्र पद्यबन्धे सति वस्त्वपि वाक्यार्थात्मकं गद्यबन्धवदर्थवशाद- न्तरान्तरा विच्छिद्य पाठस्यासम्भवाद् दुर्ग्रहमेव; दूरत एवावधार- गद्यबन्धे च सति तत्सम्भवात् सुग्रहमेवेत्यभिप्रायेणोक्तं प्रायेणेति । तदननासकृत्पाठफलस्यैकीकृत्याकृच्छ्रेण ग्रहणमस्य प्रकरणस्यासाधारणं प्रयोजनामति दर्शितं भवति ॥ तदेवं करिष्यमाणं वस्तु सप्रयोजनमुपक्षिप्य तत्रापि 'भ सत्तायाम्' इति धातुपाठे प्रथमपठितं भूधातुं मङ्गलं चावल- म्ब्य पुनःपाठफलं ब्रुवन् प्रकरणमारभते- १. इदमष्टमश्लोके. २. एषा षट्सूत्री संहितया पाठे जातिर्भवति । 'हयवरट्' 'लण्' इति पाणिनिसम्मतसूत्रयोश्चात्र 'हयवरलण्' इत्येकीकरणं बो- ३. यथासङ्ख्यमत्र न विवक्षितम् . +'गृहीतिश्चा' इति गपुस्तके पाठः. णम् ; 4 , ध्यम् ।

·१० देव सत्तायाँ भवति प्राप्तौ णिचि भावयते तडि भवते शपि तत्रैव भावयत्यवकल्कने ॥३॥ तत्र च सत्ताशब्देन सच्छब्दवाच्यं महान्तमात्मानं 'वृ- डिरादैज्' इति वृद्धिशब्देनेव वृद्धिमादावनुस्मरता प्रकरणार- म्भोपयोगि मङ्गलमप्याचरितं मन्तव्यम् । उक्तं च भर्तृहरिणा- 'सम्बन्धिभेदात् सत्तैव भिद्यमाना गवादिषु । जातिरित्युच्यते तस्यां सर्वे शब्दा व्यवथिताः॥ साई भातिपदिकार्थ च धात्वर्थ च प्रचक्षते । सा नित्या सा महानात्मा तामाहुस्त्वतलादयः॥ इति । यदा तु 'सञ्चिदित्यादिना वा बहिरेव वा प्रागेव मङ्गल- माचरितं, तदात्र सत्ताशब्दस्य माङ्गलिकत्वं भा वा भृद्, भवतु पर कामं फलभूयस्त्वाय । एवं मध्येऽपि 'सिध्येत्' 'जयेद्' इत्या- दिभिरन्तेऽपि वृद्धिभाषाशब्दाभ्यां मालाचरणं कामं व्याख्येयं, 'वाग् वाणी भारती भाषा' इति भाषाशब्दस्यापि भगवत्याः सर- स्वत्या वाचकत्वात् । सर्वथापि धातूनामनेकार्थत्वाद् मृदः कुम्भो भवति, भावयेज्योतिरान्तरम्' (ध्यायेदित्यर्थः) इत्यादावभूतप्रा- दुर्भावादिष्वप्ययं भूर्भवति । तच्च 'कुर्द खुर्द गुर्द गुद क्रीडाया- मेव' इत्येवकाराद्, 'यमो गन्धने (१-२-१५) इत्यादौ चोपरमादि- भ्योऽर्थान्तराभिधानस्य बहुलमुपलम्भाद्, 'अञ्चोऽनपादाने (८-२- ४८) इत्यत्र च 'अनेकार्था धातयो भवन्ति' इति भाष्याद् , “धा- तुपाठे तु क्रियावाचित्वप्रदर्शनपरोऽनिर्देशः, न तु नियमार्थः, तथा च 'कुर्द खुर्द गुर्द गुद क्रीडायामेव' इत्येवकारः पठित” इति २. इदं त्रयोदशश्लोके. ३. अष्टनवत्युत्तरशतत- मश्लोके. ४. अनेकार्थत्वं च. *"सत्तायामिस्यनेन' इति गपुस्तके पाठः, १. इदमष्टम श्लोके.

·, पुरुपकारोपेतम् । च कैयटोक्तिनिर्वाहादवसीयते । यथाप्रयोगं कचिदपठितेऽप्यर्थे धातवो भवन्तीति यावत् । अत्र च सत्तायां भवति, आप्तौ भाव- यते भवते, अवकल्कने भावयतीत्येव वाच्येऽन्यथावचनं यथाई प्रक्रियादिभिर्बालानुग्रहार्थं छन्दोजुग्रहार्थं च । एवकारश्च पौने- र्वचनिकः । परस्मैपदायेव चात्र विवक्षितं, नतु लडेकवचना- चपि । तथा च सूत्रे लिङ्गवचनाधप्रामाण्यमविवक्षात' इति न्यायविदः । पियतिपदवत् ज्ञापयेदित्यपि याद्' इत्याविभि- नलकारानिर्देशश्चैवमेव युज्यते । णिच्चेह चुरादिणिच् । तच 'तङानावात्मनेपदम्' (१-४-१००) इत्युक्तस्य भावयमान इत्या- धानस्याप्युपलक्षणम् । एतच्च सर्व बालानुग्रहादिकं यथायोग - त्तरेष्वप्युन्नेयम् । प्राप्ताविति । अत्र तावद्' 'आधृषीद्वा” इति चुरादौ पठ्यते । 'युज पृच संयवन' इत्याद्या वृष प्रसहन' इत्यन्ता धातवो विकल्पेन णिचमुत्पादयन्तीत्यर्थः। भूप्राप्तावात्म- नेपदी' इति युजादौ । भू इत्ययं धातुः प्राप्तौ वा णिचमुत्पाद- यति, आत्मनेपदी चेत्यर्थः । अत्र च यद्यप्यात्मनेपदस्य णिच्- सन्नियोगशिष्टत्वाणिजभावपक्षे 'सन्नियोगशिष्टानामेकतरापाये- ऽन्यतरस्याप्यपाय' इति न्यायेन परस्मैपदमेव युक्तं, तथापि भवत इत्यात्मनेपदं वदन् एतन्मन्यते-यदाह मैत्रेयरक्षितः- 'आ कुस्मादास्मनेपदीति प्रकरणे भू प्राप्तौ वेति वक्तव्ये आत्मने- पदीति वचनं केवलाण्णिजन्तादप्यात्मनेपदं यथा स्यात्' इति । १. कैयटोक्त्या निर्वाहाद् उक्तभाप्यस्योपपत्तिवर्णनात् . २. प्राप्तिस्पार्थ- पुनर्वचनवशायातः । पादपूरणार्थो न त्ववधारणार्थ इति तात्पर्यम् । ‘एव साम्ये- ऽवधारणे । पादपूरणकृच्चायम्' इति वेजयन्ती. ३. इदभष्टमला के. वि ·१२ देव तेदयुक्तम् । यदि खल्वाकुस्मीये काण्डे 'भू प्राप्तौ वा' इत्युच्येत, तदा 'अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वा' इति न्यायेनानन्त- रप्रकृतस्यात्मनेपदित्वस्यव विकल्पः प्रतीयेत, न पुनर्महाप्रकृ- तस्य चुरादिणिचः । तेनैतदात्मनेपदिग्रहणं न सन्नियोगशिष्ट- न्यायापनयनाय प्रभवतीत्याणिच्पक्षे परस्मैपदमेव युक्तमुत्पश्या- मः। तथा च 'मनोरमा भा भवते' इति प्रयोगं प्रकृत्य भूवादिसूत्रे सुधाकरः-"भू प्राप्तावात्मनेपदी आधृषाद्वेति विकल्पितणिच इति कैश्चित् समर्थितम् । तष्णिच्सन्नियोगेनात्मनेपदित्वादसाधीयः। अत एव से राष्ट्रमभवद्' इत्यादि प्रयुयुजे” इति । धनपालशाक- टायनौ चाणिच्पक्षे परस्मैपदमेव प्रतिपदाते । एवं च 'शपि तत्रैव भवति' इति पठितुं युक्तम् । अन्यत्राप्येवमुन्नेतुमुचितं पाठपाटवम् । बली पुरुपकारो हि दैवमप्यतिवर्तते ॥ 'भुवाऽवकल्कने कृपेश्च' एतदर्थाद् भुवः कृपेश्च स्वार्थे णिच् स्या. दित्यर्थः । अत्र क्षीरस्वामी 'अवकल्कनं मिश्रीकरणं भावयति क्षीरेण घृतम्' इति । 'भुवोऽवकल्कने' इत्यपरे पैंठन्ति। तथा च धनपालः - 'कृपेस्तादर्थ्य'इति पठित्वा अवकल्पयतीत्युदाज- हार । तादर्थ्य इति हि भुव इति पूर्वधातोर्योऽर्थस्तदर्थत्वे सती- त्यर्थः । क्षीरस्वामी तु कृपेयोऽथस्तदर्थभाव इति व्याख्यायावक- १. तद् मैत्रेयानुसारेण केवलादात्मनेपदवचनम् . २. पृथुर्वैन्यो राज्यं प्रा- तवान् इत्यर्थो वाक्यम्य । इद च तैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके सप्तमप्रश्नेऽस्ति. ३. 'भवते शपि तत्रैव' इत्येतत्स्थान इति शेषः. ४. कृपिधातुपृथक्कारणेति शेषः- ६. स च सामर्थ्यलक्षणः 'कृपू सामर्थ्य' इति भ्वादा- वुक्तः, ७. तदर्थकत्वे. ५. अवकल्कनरूपः, ·- . पुरुषकारोपेतम् । १३ ल्पयतीत्युदाहरणं च समर्थों भवतीति व्याचष्ट । मूलशुद्धिस्त्वत्र कीदृशीति न विद्मः । तथा च 'दध धारणे' इत्यत्र से एवाह- कौशिकस्तु दद धारणे, दध दान इति पाठं व्यत्यास्थत् । युक्ता- युक्तत्वे तत्र सूरयः प्रमाणम् । वयं तु मतभेदप्रदर्शनमात्रेणैव कृतार्थाः । मुनिप्रख्यानां वाक्यं कथङ्कारं विकल्पयामः । वयमपि हि स्खलन्तोऽन्यैः कियन्नोपालप्स्यामहे' इति । तदेवं पाठा व्याख्याश्च धातूनां दृश्यन्ते स्वैरिणः क्वचित् । प्रयोग एव भगवांस्तानवस्थापयेत् पथि ॥ सर्वथापि 'चुर स्तेये' इत्यत्र चुरादिण्यन्तभ्यो णिचश्चेत्यात्मनेपदं नेच्छन्तीति मैत्रेयरक्षितेनोक्तं तत्र तत्र च तेनैव व्यवहृतमाहत्य भावयतीति परस्मैपदमात्रमुदाहृतम् । न त्वेतद् बहूनामनुमतम् । उक्तञ्च तेनैवापि- 'धातुपारायणे त्वात्मनेपदमुदाहृतम्' इति । तेनात्र चोत्तरत्र च चुरादिण्यन्तादप्यात्मनेपदमुदाहार्यम् । शा- कटायनः पुनः पूर्वमेव पक्षं पर्यग्रहीत् ॥ एवं भूवादयो धातव इति प्राथम्यं मङ्गलं चानुसृत्य भुवः प्रथममुक्तातः परं पाठक्रममुल्लङ्घ्य बुद्धिलाघवा- यथासम्भवं मातृकाक्रममाश्रित्याह- पुनःपाठफलं MeaName १. एतेन पूर्वस्य व्याख्याप्रकारस्य क्षीरस्वामीयत्वं न प्रतीयते । प्रौढमनोर- मायां तु 'क्षीरस्वामी तु कृपेस्तादर्थ्य इति पठित्वा तादर्थ्य इति प्रस्तुतस्य भुवोऽर्थे मिश्रीकरणे, अथवा तच्छब्देन क्लपिः परामृश्यते । तस्य योऽर्थः सामर्थ्यलक्षणः तस्मिन्निति द्वेधा व्याख्यद्' इति दृश्यते. २. क्षीरस्वामी. ३. अयं च क्रमो धातोरन्ते बोध्यः. *"चष्टे' इति धपुस्तके पाठः, ·दैवं दास्रो दत्ते ददाताति दाणो यच्छति दो द्यति । दाति दायति दाब्दैपोर्दयते रक्षणे ङितः॥४॥ 'डुदाञ् दाने' जुहोत्यादिः । यद्यपि च दत्त इत्यादिनिर्दे- शादेव धातूनां तत्तद्गणेषु पाठः प्रायेण व्यक्तः, तथापि तत्रत- त्रैवंविधं व्याख्यानं यथासम्भवं बालार्थ पाठशुद्यर्थ च । 'दाण दाने' भूवादिः। एवमुत्तरेषु' अविशेषोक्तौ भूवादित्वं द्रष्टव्यम् । पाभ्रेत्यादिना (७-३-७८) यच्छादेशः । प्रपूर्वश्वायं प्राचुर्येण प्रयु- ज्यते । क्वचित् पुनरन्यथापि । यच्छति प्रियतमे रभसेन' । 'शर्म यच्छत द्विपदे चतुष्पदे' इति । एवमुत्तरेष्वप्यवद्यतीत्यादौ बहु- लमुपसृष्टता द्रष्टव्या। 'दो अवखण्डने' दिवादिः । 'ओतः श्यनि (७-६-७१) इत्योकारलोपः । 'नुमादिनान्यभावेऽपि सादृश्यात् केऽप्यवक्षत' इति वक्ष्यमाणन्यायेनात्र पुनःपाठतां मन्यते । दाप् लवने अदादिः। दै शाधने । अवपूर्वश्चायं प्रयुज्यते । तथाच 'दाधाध्वदाप्' (१-१-२०) इत्यत्र भाष्यम् - 'अवदायति अवदातं मुखम्' इति । 'देङ् रक्षणे' । [दाने दत्ते ददातीति दास्रो दाणस्तु यच्छति । लवने दाति दापस्तु दो यतीत्यवखण्डने ॥ रक्षणे दयते देङो दायेद् दैपस्तु शोधने । १. कथादिषु ह्रस्वााकारस्यान्त्यस्य सम्भवतोऽपि प्रयोगासमवायात् तान् हलन्तकल्पतया हलन्तेषु गणयिष्यन् प्रथममाकारान्तधातूनेवारभते 'दान' इति । २. किरातार्जुनीये तु 'यच्छति प्रतिमुखं दयिताया' इति 'चुम्बति प्रियतमे रभसेन' इति च दृश्यते. ३. नवनवत्युत्तरशततमश्लोके. ४. अविशेषोक्त्या भ्वादित्वमस्य द्रष्टव्यम्. *'ध्वपि' इति गपुस्तके पाठः. 'शश्च' इति गपुस्तके पाठ rem rese seva HANNEL ·पुरुषकारोपेतम् । १५ इति पाठेऽपि न फलभेदः । अन एवैवंविधाः पाठभेदाः पाठा- भेदेऽपि वा पौर्वापर्यभेदा नैवाभिधायिष्यन्ते ॥ गाते गाको गतावर्थे 'के गै शब्देऽस्य गायति । 'गाङ् गतौ । त्रिष्वपि वचनेषु समान रूपम् ॥ पाने पिबति रक्षायां पाति पायति शोषणे ॥ ५॥ 'पा पाने' । 'पा रक्षणे' अदादिः । पै ओवै शोषणे ॥ धेटो धयति पानार्थे धाजो धत्ते दधात्यपि । 'धेट पाने' 'डुधाञ् दानधारणयोः' जुहोत्यादिः। तथा च 'डुदाञ् दाने । डुधाञ् धारणे च' इति शाकटायनः । 'डुधाञ् धारणपोषणयोः । दानेऽप्येके' इति तु मैत्रेयरक्षितः ॥ 'दै स्वप्ने द्रायति द्राति कुत्सिते गमने लुकि ॥६॥ 'द्रा कुत्सितायां गतौ । लुकि शब्लुकि ॥ शब्दसङ्घातयोर्धात्वोस्स्त्यायत्येकस्य सो न षः । 'स्त्यै ष्ट्यै सङ्घातशब्दयोः' । स्त्यै सङ्घाते, ष्ट्यै शब्द इत्य- नुक्ते यथासङ्ख्यं नेष्यते । एवमन्यत्राप्येवंविधे धातुपाठे द्रष्टव्यम् । तथाच 'ऋदितो मेदते मेदेद् मेधाहिंसनयोईयोः' । इति, 'प्रत्येकं निदिनेद्योस्तां नेदते नेदतीत्युभे । कुत्सायां सन्निकर्षे वा' इति च वक्ष्यते । तत्र च शब्दे सङ्घाते वा यौ धातू, १. 'कै गै शब्दे' इति धातुपाठीयामानुपूर्वी बोधयितुं कैधातोरुपादानम् . २. धातुपाठानुपूर्वीयम् । अस्या मूलत एव बोधाद् व्याख्यायामप्रदर्शनम् । दैवा- निर्दिष्टामेव हि धातुपाठानुपूर्वी सर्वत्र पुरुषकारो निर्दिशति. ३. इदं चतुरुत्त- रशततमश्लोके. ४. इदं चतुर्दशोत्तरशततमश्चोके.

·दैव तयोः स्त्यायतीति रूपमिति । एवं तर्हि किमर्थं हो पठि- तावित्यत उक्तम् एकस्य सो न ष इति । तयोरेकस्य 'स्त्यै' इ- त्यस्य तिस्त्यासति आतिस्त्यपदित्यादिषु संश्चङन्तेषु 'आदेशप्र- त्यययोः' (८-३-५९) इति सस्य षत्वं न भवति अषोपदेशत्वेनाना- देशसकारत्तात् । अन्यस्य तु तिष्ट्यासति । अतिष्ट्यपदित्यादि भवत्येवेत्यर्थः । यथादैवमेव च मैत्रेयरक्षितः । क्षीरस्वाम्यादयः पुनः शाकटायनश्च द्वितीयस्य ष्ट्यायतीत्येव रूपं प्रतिपेदिरे । तद् भाष्योक्तेन षोपदेशलक्षणेन विरुध्यते । तथा हि-'धात्वादेः षःस' (६-१-६४) इत्यत्र भाष्यम् -'अज्दन्त्यपराः सादयःषोपदेशाः स्मिङ्-स्वदि-स्विदि-स्वञ्जि-स्वपयश्च । सृपि-सृजि-सृ-स्तृ-स्तृ-स्त्या- सेकृवर्जम्' इति । अच्परो दन्त्यपरो वा सकारः प्रयोग आदिर्येषां सृप्यादिभ्यः सप्तभ्योऽन्येपां धातूनां ते च, स्म्यादयश्च पञ्च पाठे षादयो वेदितव्या इत्यर्थः । 'ध्वञ्ज परिष्वङ्गे । 'जिष्वप् शये'। 'गम सूप गतौ । शेषास्त्विकारान्तादिष्वेव वक्ष्यन्ते । तत्र च स्तु इति ह्रवान्तं केचिन्न पठन्ति । तथा च 'स्तृञ् छादने' इति दीर्घान्तमेव जिनेन्द्रादयः प्रायः पठन्ति । श्रीधरस्तु 'स्तृञ् छा- दने' दीर्घः 'स्तृञ् छादने ह्रस्व इत्युभावप्युपन्यास्थत् । स्त्येति चात्र स्त्यै गृह्यते । भागवृत्ती 'सीकृ-सेकृ' इत्यधिकमपि पठ्यते । तच्च 'सीक सेचने' इति श्रीधरो व्याकरोत् ; 'एतानष्टौ वर्जयित्वा' इति चाधिक्यमेव मुक्तकण्ठमुक्तवान् । तच्चैतल्लक्षणं १. दैवमैत्रेयरीत्या द्वयोरपि धात्वोर्दन्त्यपरसादित्वाभ्युपगतौ द्विष्पाठसाफल्या- यैकस्यैव षोपदेशत्वप्रतिषेधकक्ष्यायां निवेशादपरस्मिन् पोपदेशलक्षणं प्रसरमासाद्य व्यापकत्वं प्राप्नुयात् । क्षीरस्वाम्यादिपक्षे तु तादृशविषयपरिलोपो भवतीत्येतावता निरोधो बोध्यः.

·पुरुषकारापेराश् । ट्यायतीत्येव प्रयोगाभ्युपगमे सादित्वदन्त्यपरत्वयोरभावात् पट्या- यतिं न व्याप्नुयात् । व्यापकेन च नाम लक्षणेन भवितव्याम् ॥ सै क्षये सायतीतीष्टमन्तकर्मणि तु स्वसि ७. क्षे पै जै क्षये। सै शते तु पाठःोपदेशलक्षणविसः । एतेनैतदपि प्रत्युसम् -यदुक्तं कियार्थो धातरि त्यत्र शाकटाय. नेन-"षच समयाये । सचति सिपाचयिषति केषाविदयमादिः पाठे । तेषां सिसाचयिपति । पिजिस तरु रत्यासेकुवमिति च यत् केषाञ्चित् , तदुपलक्ष । अन्यमा समातेपलाइ- योऽपि षादयः स्युः” हाते । प्रवरूविरो वाधव दुबारक न्याय्या । न पुनरुपलक्षणादिभिपशेषग-धोडपे । .या पार- मर्ष सूत्रं "विरोधे वनपेक्ष्यं स्थादसति हनुमानम् इति । च श्लोकेऽपि '' इत्येव पठितुं युक्तम् । 'पो अन्तकर्मणि' । दिवादिः । तच्चावसानक्रिया ॥ जानातीति नि सिध्येज्ज्ञपयति तु पुनरिणादौ पटा- श्चौ मित्त्वेऽपीदमेव ज्ञप जिदिति पद ज्ञापने वारणायौ । तेनार्थाज्ज्ञापनेऽर्थे ज्ञपयलिपदवत् झापयेदित्यथि स्था- दुक्तस्योक्तार्णचश्चेत्युदितावहतये ज्ञापयेजसो वियोगे॥८॥ 'ज्ञा अवबोधने' इत्यस्य श्नाविकरणे सति जानातीति सिध्येत् । 'ज्ञाजनोर्जा' (७-३-७९) इति जादेशः । 'रूपोदाहर- १. जैमिनीयम् . २. इदं १ अध्याये ३ पाहे तृतीय सूत्रम् । अनेन हि 'औदुम्बरी स्पृष्ट्वोद्गाये' इत्यादिभत्य अशुनिशिवे बौधरी सी बेडस्तिष्य' इति सर्ववेष्टनादिस्मृतीनामनुपेयगृलश्रुतित्वे तुलानां बायो बोध्यते. ३. ३. " रादिश्चः' (११८ श्लो.) इति परिभाषया चुरादावित्यर्थः. ''बारू' इति गपुस्तके पाठः, ·१८ देवं णमात्रं चैतत् । प्रयोगे तु 'अर्भकाच' (१-३-४५) इत्यात्मने- पदं मा भूदिति कृष्णमिलादि कोपस्कतव्यम् ; अकभिप्राय- विषयं च द्रष्टव्यम् , अन्यथा 'अनुपसर्गात् ज्ञ' (१-३-७६) इत्या- त्मनेपदप्रसङ्गात् । घटादेः पुनरस्य मारणाद्यर्थत्वे ज्ञपयतीति तु सिध्येत् । पादपूरणार्थो वा तुः । अत्र 'मारणतोषणनिशामनेषु ज्ञा' इति घटादिषु पठ्यते । इत्थमेव च श्लाघह्रथा' (१-४- ३४) इत्यत्र न्यासः । निशानेविति पाठ' इति तु हैरदत्तः । चन्द्रगोमी चैवमेवापाठीत् । क्षीरस्वामिशाकटायनकौमारास्त्वा- धमपि पाठं पक्षान्तरत्वेन पर्यग्रहीषुः । तत्र निशामनमालोचनं चाक्षुषज्ञानम् । शाकटायनन्तु 'आलोचनं प्रणिधानमाहः' इत्याह। निशानं तीक्ष्णीकरणं । तत्र सारणादिवर्थेषु ज्ञा मित्संज्ञो भवती- त्यर्थः । इति भित्त्वाण्णो मिता हस्थ' (६-४-५२) इति हस्वः । तेषु तु मारणे संज्ञपयनीति प्रयुञ्जते । शेपयोरपि कोमारानुसारेण विपूर्वः प्रपूर्वश्च प्रयोगो द्रष्टव्यः । विष्णुं विज्ञपयति, प्रज्ञपयति रूपं कोपं वेति । अथ ज्ञपिप्रसङ्गादनादन्तस्यापि ज्ञपेः फलमुक्तं- ज्ञप मिच्च' इति चुरादिमित्तेऽपि इदमेव पदम् , तच्च ज्ञापने मारणादौ च प्रयुज्यत शते । चित् पुनः ज्ञप मारणतोषणनिशा- मनेषु मिच्च' इति वा 'मारगतीपणनिशामनेषु ज्ञा मिच्च' इति वा पठन्ति । व्यक्तं चैतद् 'इको सल् (१-२-९) इत्यत्र न्यास । अनयोस्वायमेव पक्षं क्षीरस्थानी माशिधियत् । निशानेविति १. अव्याहर्तव्यमित्यर्थ:. २. ५.६ विजयम् एतद्' इति. ३. 'श्लानढुङ्' इत्यत्रैव. ४. दर्शयति तीजी कगानि वेत्यर्थः । अनयोश्चार्थयोः क्रमेण रूसकोपो कर्मणी. ५. ज्ञपिविषये जादा पाठभेदान् दर्शयस्तेषु 'ज्ञप मिच्च' इति पाठस्य युक्ततमत्वं साधयितुमारमा केचिदित्यादिना.

·पुरुषकारोपेतम् । १९ तु विशेषः । शाकटायनः पुनरन्त्यपक्षानुकूलः । तत्र च पक्षह- येऽपि निशानपाठोऽपि घटादिपाठसाम्याच्छाकटायनानुकूल्याच द्रष्टव्यः । क्षीरस्वाभिपक्षे पुनर्निशामनपाठोऽपि । 'ज्ञप मिच' इत्येव तु मैत्रेयरक्षितः । 'लापलुस्या' (१-४-३४) इत्यत्र न्यासकारश्च “सर्वथापि 'प्रच्छ शीप्सायां' श्लाघह्रस्थाशपां ज्ञीप्स्यमानः' (१-४-३४) इति ज्ञाने ज्ञापनेऽपि च प्रयोगदर्शना- न्मारणाद्यर्थानामुपलक्षणत्वादयं ज्ञपिर्यथादृष्टमर्थान्तरेऽपि भवति" इति । एवं च 'ज्ञप निच्च' इत्येव पाटो युक्ततमः । येनैवं मार- णादौ ज्ञापने चार्थे ज्ञपयतीति सिद्ध, तेनार्थाद ज्ञापनेऽर्थे हरूप्यं भवति । यथा हि चुरादौ 'ज्ञप मिच्च' इति ज्ञापनेऽपि मित्त्ववि- धानाश्रयणाद्रस्वो भवति, तथा घटादौ मारणादिविशेषणबलात् ततोऽन्यत्र मित्त्वाभावाद्भस्वो न भवतीत्यर्थाज्ज्ञापने द्वैरूप्यम् । अथ घटादौ मारणादिषूक्तस्य मित्त्वस्य चुरादावपि तेष्वेवोक्तिः किमर्थेत्यत उक्तम् - उक्तस्योक्तिर्णिचश्चेत्युदितस्यात्मनेपदस्य विघातार्था बाधनार्थेति । अर्थाच्च चुरादिणिचोऽन्यत्राविघातं ब्रुव- ता ज्ञपयत इत्यपि तैत्र स्यादित्युक्तं भवति । अयं च विभागश्च- रादिण्यन्तेभ्यो णिचश्च' (१-३ ७४) इत्यात्मनेपदाभावपक्षमाश्रि- १. निशामनपाठस्य न्यासतः सिद्धत्वान्निशानपाउं साधयितुमाह-तत्रेत्यादि। शाकटायनानुकूल्यं च निशानेबु ज्ञा मिच्चेत्येव तेनाश्रयणाद् बोध्यम् । क्षीर- स्वाम्यानुकूल्यं तु न केवलं निशानपाठय, किन्तु निशामनपाठस्यापीत्याह- क्षीरस्वामिपक्षे इति. २. ज्ञापनाद्यधिकार्थसङ्ग्रहाय न्यासकारेण मार गाद्यर्थ- निर्देशस्याव्यावर्तकत्वाभिधानाद् 'ज्ञपिः' इति पकारविशिष्टतया धागुस्वरूपत्य नि- देशाच्चेत्यर्थः. ३. घटादौ. ४. अय पक्षो मैत्रेयरक्षितोक्तत्वेन भूधातौ दर्शितः. *'अत्र' इति घपुस्तके पाटः. -- ·. manand । CA . क PRAARAI JOTIRaaryaint Aar 10. । 5 12 लोहः । शारालिप्यन्यतः सिदत्वात् ततोऽन्य- । आक्षापयत गीते :: : निरव शकि। अमिछाने जुहोत्यादि सादगालशब्दयोरित्य- का प्रयोग शानूनन । यदाह 'गाधृ प्रतिरो-' अत्र पृथक्पाठो पूी बेशरणे दुर्गन्धे -':. :: . . . . . . त्वम् । 'माङ् न नतु बहुभिः। तथा ५ च... 17. लि ....४.६६)इत्यत्र न्यासः- " भन्यो : प्रणि न' इति लीवादिकम्य, आलमलेय दिकम्प आहे.विद् ‘मा मान' ३.५। गामालानावविशप इनि त्रयाणामपि भी कामोतु पनाह 'माङ् मान इति नि ! ना नाज' । माययान गइनधिकपरिमाणतात्र मागम का मत ? सा रथाल्यामिति । 'मेङ् मानि-; ! सिनियत इत्यादिः सोम या दश: । १ गाद: दुपा नि !! गापा, कलारूपोऽन्वावयश्च- म मान्यते, न पुनग्यधार्यते वक्ष्यमाणव्य- निवाराभव नियोगन' इति धपुस्तके पाठः. समानाब्दयोरिति वनु' इति गपुस्तके "जन्य' इति घपुस्तके पाटः. -- fr (N ARTA गजान ब पाठ..

·ONayane - ayue ture 2. पुरुषकारोपेतम् । २१ श्राति श्रायति लुक्शपोः॥९॥ 'श्रा पाके' । पाके ।सेच विविधः । अन्यकर्तृकः पच्यमानकर्तृकश्च । यथा-चरः पचति । पव्यते ओदनः स्वयमे- बेति। पचतीत्यस्याग्न्याडिनिस्त डुःान विल्लेदयतीत्यर्थः । पच्यत इत्यस्य विक्लिद्यतीति । तत्र सान्त्यः काय इत्यके । श्रायति यवागूः कथतीत्यर्थः। अथ घटाही च 'भा पाक' इति पठ्यते; चुरादौ च कश्चित् । यदुलंद '(३.१-२७)इत्यत्र न्यासे- 'श्रा पाक इत्यादी च पच्यते, घटादिषु च नित्संज्ञार्थः, कै- श्चिचुरादावपि, पाक इति पट्या' इति । तथा च चन्द्रगोमिना चुरावावधि था पाके' इति पठ्यते । तत्र च घटादौ 'श्रा पाक' इत्यस्यो तितो विषदन्ते । तत्र तावच्छातिश्रा- यत्योः सामान्यानुकरणनिति मैत्रेयाक्षितक्षीरत्वागिशाकटायनाः श्रातेरनुकरणमिति हरियोगी। सर्वथापि पाकऽर्थे श्रा मिद्भवती- त्यर्थः । श्रपयति श्रपयते । पाकादम्यत्र श्रापयति धर्मः । स्वेदय- तीत्यर्थः । चुरादौ चैतदेव रूपं नान्ये मितोऽहेतौ' इति मित्त्व- निषेधात् । येषां चुरादौ मित्त्वमुकं ज्ञश्यति यमयति चयति चपयतीति, तेभ्योऽन्ये धातवो हेतुनण्णिचोऽन्यत्र णौ मितो न भवन्तीत्यर्थः । तदेवं चतुर्पु श्रापाकेषु सत्यपि द्वयोरेव फलव- २. विक्लेडनरूप इत्यर्थः. ३. विक्लितिरूप इत्यर्थः. श्राश्रधात्वोः. ५. 'अर्थ' इति तादयेऽव्ययम् । घटादिपठिनश्राधातुविषय इत्यर्थः. ६. धातुपाठव्याख्यातार इत्यर्थः ७. चहस्थाने 'चप' इति मैत्रे- यस्य पाठादिदं रूपम् । एवञ्च ज्ञपादिपञ्चके त्रयाणां प्रदर्शनमन्ययोरप्युपलक्षणम- सति पाठभेदे . ८. 'श्रा पाके' इति समुदायानुकरणाद् एदन्तात् सुप् । तदा- कारषु पाठेष्वित्यर्थः । श्रापाठविति तु तात्पर्यम् . १. पाकश्व.

·२२ दैवं चनं घटादेर्शपयातवदूह्यत्वाच्चुरादेश्च मैत्रेयरक्षितादिवृत्तिष्वदर्श- नाद् । “उक्ता न दुष्यन्त्यन्यसम्भवे' इति वक्ष्यमाणनीत्या नि- र्वाहः सर्वत्राप्यभ्यूह्यः ॥ गतिगन्धनयोति वायतीति तु शोषणे। वयते वयतीत्येवं तन्तुसन्तान इष्यते ॥ १० ॥ 'वा गतिगन्धनयोः' अदादिः। गन्धनं मर्दनं हिंसा । तथा कथादौ क्षीरस्वामी-'वा गतिसुखसेवनयोः । वापयति । वाते- त्येके । वातयति अववातद्” इति । हेमचन्द्रस्तु 'वातणिति प- ठित्वा 'सुखसेवनयोरित्येक ' इति चोक्ता 'वेत्येक' इत्यप्याह । णित्त्वं चुरादित्वचिह्नम् । पै ओवै शोषणे' 'वेञ् तन्तुसन्ताने । गतो त्यागे यथासङ्ख्यं जिहीते च जहाति च । 'ओहाङ् गतौ' 'भृञामिद् (७-४-७६)इतीत् । 'औहाक् त्यागे' जुहोत्यादिः ॥ रै शब्दे रायतीतीष्टं रा दाने राति शब्लाक ॥११॥ 'रा ला आदान' इति चन्द्रः । तन्मतेनात्राप्याप्रश्लेषो द्रष्टव्यः ॥ स्नातीति शौचे 'नः स्नायदिति चेच्छन्ति केचन । १. देवस्यान्तिमश्लोकशेषोऽयम् . २. कथादिपाठसामर्थ्यादेव सवर्णदीर्घा- नापन्नो द्वस्वीकारो धातोरन्ते णिज्विवक्षायां 'अतो लोप' (६-४-४८) इति लुप्त कल्प्यः । धातोश्चैवमग्लोपित्वाद् 'अववापद्' इति लुङि रूपं द्रष्टव्यम् . ३. मूले 'रा दान' इत्यत्रापि. 'तु' इति क-गपुस्तकपाठः ·- पुरुषकारोपेतम् । इति च कचित् कोशे दृश्यते । ष्णा शौचे'। अदादिः । पुणे शौचे । तथा च- 'पाञ्चाल्याः पद्मपत्राक्ष्याः स्वायत्या जघनं धनम् । या स्त्रियो दृष्टवत्यस्ताः पुम्भावं मनसा ययुः॥' इति भगवान् व्यासः । 'नाति स्नायत्याप्लवत' इति चाख्या- तनिघण्डुः । 'उष्णीषं स्नायतेः' इति निरुक्तं चैवमेव व्याचख्युः- 'उष्णीषं शिरोवेष्टनं । स्नायतेः शौचार्थस्य वेष्टनार्थस्य वोभय- स्यापि तत्र सम्भवाद्' इति । एवं च 'ष्णै वेष्टन' इत्यस्यापि स्वा- येदिति द्रष्टव्यम् । क्षीरस्वाम्यादीनां च बहूनामनुमतोऽयं पाठः। देवेन तु 'टै वेष्टने स्तायति तिष्टापयिषति' इति मैत्रेयरक्षितोक्त- तकारविस्रम्भान्नायमनुसृतः॥ क्षये क्षयति हिंसायां क्षिणातीति षितो भवेत् ॥ १२ ॥ निवासगत्योः क्षियति क्षिणोत्यावगुणे क्षिणोः। [एके क्षेरेव भाषायां क्षिणोतीति पदं विदुः।] अत्रान्त्यमर्ध कचिदेव दृश्यते । 'क्षि क्षये । क्षिरेश्वर्य इत्येके' इत्येवं क्षीरस्वामी; 'ऋभून् क्षयति ईष्टे ऋभुक्षेन्द्रः' इति च। 'क्षिष् हिंसायां' । क्यादिः । षिद्रहणमस्यैव पाठस्योपलक्षणा- थे, 'रि क्षि' इति वक्ष्यमाणक्षिव्यावृत्त्यर्थं च, 'षिद्भिदादिभ्योऽङ् १. क्वचिदेवेत्यनुक्त्या बहुप्वदर्शनेऽप्येकत्र दर्शनं वक्ष्यमाणप्रयोगतः स्नाधा- तुपुनःपाठावधारणादादरणीयं मन्यते । अन्यथा तु समनन्तरश्लोकव्याख्यायामिव अदर्शनस्यादरणीयतां सूचयितुं निषेधप्रधानमेवकारं निर्दिशेत्. २. शौचार्थस्य' इति भगवदुर्गः. ३. एवकारलभ्यस्य बहुप्वदर्शनस्य प्रधानवाक्यार्थस्यादरणी- यतां मन्यते क्षिणोतीति पदस्यान्यतः सिद्धत्वात् .

·२४ दैव (३-३-१०४) इत्यङि कृते लियेत्येवंरूपफलसूचनार्थ च । दीर्घा- न्तोऽयमित्येके । क्षीणाति' इति हेमचन्द्रः। 'क्षि निवासगत्योः' । तुदादिः । औ उविकरणे अगुणे 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्य' इति गुणाभावे च सति 'क्षणु हिंसायां क्षिणु च' इति मैत्रेयरक्षितायु- क्तस्य धातोः क्षिणोतीति भवति । अस्य च नुमादिनान्यभावेऽपि क्षिसादृश्यादत्रोक्तिः । स्वरितेत्त्वाच्च क्षिणुत इत्यात्मनेपदस्याप्यु- पलक्षणमेतत् । हरियोगी तु अत्र ‘संज्ञापूर्वको विधिरनित्य' इत्ये- तदनादृत्य क्षेणोतीत्युदाहापीत् । तथैव च चान्द्रेण पूर्णचन्द्रेण 'ऋणु गतौ' 'तृणु अदने' 'घृणु दीप्तौ' इत्यत्र अर्णोति तर्णोति धोतीत्युदाहत्योक्तं-- " धातोर्लधोरुपान्त्यस्यादेङ् नेष्यत' इत्य- न्यः। तस्याभिप्रायो मृग्य' इति । क्षीरस्वामी पुनः क्षणुमेव पठि- त्वा 'क्षिणु इति दुर्गः क्षिणोति' इत्याह; ऋणोतीत्यादि चोदाहृत्य 'एते सार्वधातुके सन्दिग्धगुणाः अर्गाति' इत्याद्याह । क्षेरेव तु नौ सति भाषायामपि क्षिणोतीति भवतीत्येके । तथा च मैत्रेयर- क्षितः स्वादिगणे 'तृप प्रीणने' इत्यस्यानन्तरं पठ्यमानं छन्दसी- त्येतद् व्याचक्षाणः 'छन्दसीत्यागणपरिसमाप्तेरधिक्रियत' इति क्षी- रस्वामिवदुक्ताह - 'रि क्षि चिरि जिरि दाश दृ हिंसायाम्' । क्षि- णोति । भाषायामप्यस्य प्रयोगं केचिदिच्छान्त । 'पञ्चबाणः क्षि- णोति" इति । क्षीरस्वामी तु ऋक्षि इति पठित्वा ऋणोतीति ऑनृङ्क्ष इति चोदाहृत्य 'ऋणोति क्षिणोतीत्येके' इत्याह । १. दीर्घान्तत्वमेवाहृतं सिद्धान्तकौमुद्यार. २. आदिना तृणोति घृणोति. ३. आदिना तर्णोति घोति. १. इदित्त्वानुम् । सिद्धान्तकौमुद्यां तु एकधातु- पक्षे ऋक्षिणोति' इत्युदाहरणं दृश्यते. ५. अयं प्रयोगो मन्त्रे मृग्यः. 'इजादेव गुरुमतोऽनृच्छ:' (३-१.३९) इत्याम् 'अमन्त्र इति' निषेधान्न, ·२५ पुरुषकारापेतम् । जयेजयाभिभवयोराधेऽर्थे ऽसावकर्मकः ॥ १३ ॥ उत्कर्षप्राप्तिराद्योऽर्थो द्वितीयेऽर्थे सकर्मकः। 'जि जये। जयेत् कृष्णः । सर्वोत्कर्षेण वर्ततेत्यर्थः । "जि अभिभवे' । जयेत् कंसम् । जि, जि अभिभवे' इति क्षीरस्वामी । 'अभिषव इत्यपरे' इति च पूर्णचन्द्रः । तत्र च नि इति पाठो ज्रयतीति ताभ्यामुदाहृतोऽपि 'जिंगादुपज्रयति गोरपीच्यम्' इत्या- दिदर्शनादार्षः । सर्वथाप्यर्थभेदाद् द्विष्पाठ इति तात्पर्यार्थः । ऐवं च 'नि अभिभवे' 'जि जये च” इति सकृदेव पाठश्चिन्त्य इत्यप्यर्थादायातम् । सकर्मकाकर्मकोक्त्या तु प्रयोगभेदश्चास्ती- त्युक्तम् । नन्वेवमपि 'जि जय' इत्येव हावप्यों सिद्धौ जय- त्वाविशेषादित्यत उक्तम् उत्कर्षप्राप्तिरिति । न जय इति जयमानं गृह्यते । द्विष्पाठबलाद् गोबलीवर्दनीत्या जयविशेष- स्यैव ग्रहणात् । द्विष्पाठस्त्वर्थप्रयोगभेदौ व्यमित्यभिस- न्धिः॥ अयत्येतीयते गत्यामधीतेऽध्येति चेङिकोः॥१४॥ 'इ गतौ' । 'ई' इत्येके । अनयोश्च पाठयोरियाय अयाञ्च- कारेति फलभेदः । तयोश्चाये 'अभ्यासस्यासवणे' (६-४-७८) इती- यङादेशः । अन्त्ये तु 'इजादेव गुरुमतोऽनृच्छ:' (३-१-३६) १. इदं ७ अष्टके २ अध्याये २५ वर्ग ५ ऋचि । उपज्रयतीत्यस्य उपगच्छ- तीत्यर्थो वर्णितः सायणाचार्यैः. २. द्विप्पाठस्य प्रामाणिकत्वे सिद्ध इत्यर्थः. ३. 'आद्येऽर्थेऽसावकर्मकः' इत्युक्त्या. ४. गोशब्दस्य गोविशेषपरत्वाश्रयण- न्यायेन. waalonia HD *'च' इति न पश्यते गपुस्तके.

·२६ दैवं इत्यामः । तत्र चैकत्वेऽप्यादिवहावव्यपदेशिवडावाभ्यामिजादि- त्वगुरुमत्त्वे | व्यक्तौ चैतौ पेक्षौ मैत्रेयरक्षितवृत्तौ । अपरे पुनरु- भावपि न पठन्ति । व्यक्तं चैतद् धनपालशाकटायनवृत्त्योः । अपि च 'शौट गर्वे' इत्यादिकान् कांश्चन धातून पठित्वान्ते च 'उदात्ता' इत्युच्यते । तच्चास्मिन् प्रकरणेऽयतेरपि पाठे सति त- स्य अनिट् स्वरान्तो भवतीति दृश्यताम्' इत्यनुदात्तत्वात् प्राचु- यांभिप्रायेण कथञ्चिन्नेयं स्याद् , यथा वा मैत्रेयरक्षितः-'उदात्त- त्वमयतिवर्जम् , भट्टग्रामन्यायेन तूदात्ता इत्युच्यते' इति । स चायं न्यायः सुनिश्चित एवायतेः पाठे शोभेत; विप्रतिपन्ने पुन- रुदात्तोक्त्याञ्जस्यवशादपाठपक्ष एव साधीयान् । उदयतीत्यादि चैवमसाध्वेवास्तु । क्षीरस्वामी पुनः ‘इट किट कटी गतौ इति पठित्वा 'ईदित्त्वात् कट्टः कट्टवान् । अन्ये इदितमेनम् ई च प्र- श्लिष्टमाहुः' इति चोक्ता कण्टति क(ण्टा?)ण्टकफलः, मानुषक- ण्टकः 'उदयति दिननाथे याति शीतांशुरस्तम्' इति चोदाहृत्य (दिक्कालादप्ययगतौ?) इति पठित्वैतदेवोदाहरन् साध्वेव मन्यते । 'इण् गतौ । अदादिः। ईङ् गतौ । दिवादिः । इङ् अध्ययने । ४. १. आम्प्रत्ययस्यादन्तत्वममित्त्वाय. २. आदिवद्भावस्य वचनं व्यपदेशिव- द्भावेन गतार्थत्वं व्यक्तुम् . ३. इ, ई इति पाठभेदपक्षौ. गडिपर्य- न्तान्. ५. 'एकाच उपदेशेऽनुदात्ताद्' (७-२-१०) इति सूत्रे काशिका- यामनिटकारिकेयम् . ६. 'भूयसा व्यपदेश' इति न्यायेन. ७. साधीयःपक्षे. ८. 'पनसः कण्टकफल' इत्यमरः. ९. कुण्ङलनान्तर्गतं "हिक्कादौ 'अय व्यय गतौ” इति संस्कृत्य पठनीयं प्रतिभाति । हिक्कप्रभृतिगुहूपर्यन्तधातुगणो हिक्कादिः । अत एव तेन स्वरितेता 'उदयति' इति प्रयोगस्य सिद्धत्वात् 'कटी' इत्यत्र धात्वन्तरप्रश्लेषमन्यपक्षीयं बदन् क्षीरस्वामी स्वयं न रोचयाम्बभूव .

·२७ पुरुषकारोपेतम् । 'इक् स्मरणे' । अदादी । 'इङिकावध्युपसर्ग न व्याभिचरतः' इत्याहुः । तदधीते तद्वेद' (४-२-५९) 'अधीगर्थदयेशां कर्मणि' (२-३-५२) इति निर्देशश्चैवमेव युज्यते ॥ सिनोति सिनुते बन्धे सिनीते च सिनाति च । 'षिञ् बन्धने' । स्वादिः क्रयादिश्च ॥ ईषद्धासे स्मयेतेति स्माययेतेत्यनादरे ॥ १५॥ 'स्मिङ ईषसने' । स्मिट अनादरे । स्मिङित्येके' इति मैत्रेयरक्षितः । तत्र च स्मिङ्पक्षेऽवयवद्वारा ण्यन्तस्यापि ङित्त्वादात्मनेपदम् । अवयवे हि कृतं लिङ्गं समुदायस्य विशे- षकं भवति, तच्चेत् तत्राकृतार्थ; यथा सक्थनि कर्णे वा कृतं गोः। 'अट्ट स्मिट अनादर' इति तु टवर्गान्तकाण्डे शाकटायनः। क्षीरस्वामी त्वाह-" "स्लिट स्नेहने' स्टयति । स्मिटेत्येके । 'स्फिट अनादरे' स्फेटयति । संस्फेटस्तुमुलं युद्धम्” इति ॥ श्रीणाति पाके श्रीणीते सेवायां श्रयते श्रयेत् । 'श्रीञ् पाके' । क्रयादिः । श्रिञ् सेवायाम् ॥ मीञो मीनाति मीनीते हिंसायां मीयते डितः॥१६॥ मिनोति मिनुते स्वादेर्गतौ मयति माययेत् । 'मीञ् हिंसायाम्' । क्रयादिः। 'मीङ् हिंसायाम्। दिवादिः। 'डुमिञ् प्रक्षेपणे' । 'मी गतौ' । युजादिः। मताविति क्षीरस्वामी । यौ द्रवीकरणेऽनात्वे लीनयेल्लाययेल्लयेत् ॥ १७ ॥ लापयेल्लालयेदात्वे श्लेषणे लीयतेऽलिनात् । १. अत एव 'कलिसस्फेटसंयुगा' इत्यमरकोशे संस्फोटपाठस्यायुक्तत्वमाह क्षीरस्वामी तव्याख्यायाम् . २. आधृषीय इत्यर्थः.

·देव 'ली द्रवीकरणे' इति युजादौ पठितस्य लियो 'विभाषा लीयतेः' (६-१-५१) इत्यात्वाभावपक्षे 'लीलोर्नुग्लुकावन्यतरस्यां स्नेहविपातने' (७-३-३९) इति नुकि सति लीनयेदिति भवति; असति तु लाययेदिति । णिजभावे तु लयेदिति । आत्वपक्षे पुनर्लंगागमे सति लालयेदिति: तदभावे तु पुकि लापयेदिति । तत्रात्वमयुक्तं 'विभाषा लीयतेः' इत्यत्र 'लिनातिलीयत्योर्यका निर्देश इति भाष्येण युजादिलिय आत्वाभावात् । देवेन तु मैत्रेयरक्षितविरम्भादेतदुक्तम् । 'लीङ् श्लेषणे' । दिवादिः । 'ली श्लेषणे' । क्रयादिः । 'प्वादीनां ह्रस्वः' (७-३-८०) इति इस्वः ॥ नवणे रीयते रीडो रिणाति गतिरेषयोः॥१८॥ रीङ् स्रवणे' । दिवादिः । री गतिरेषणयोः'। प्वादिः। षेणं वृकशब्दः । यदाह यादवप्रकाशः -'वृकस्य रेषणं रेषा हेषा द्वेषा च वाजिनाम् । बृंहितं करिणां शब्दः' इति ॥ ब्रीणाति वरणे तत्र बीङो बीयेत तु श्यनि । 'त्री वरणे' । क्रयादिः । यथा पुनः 'प्वादीनां इस्वः' (७- ३-८०) इत्यत्र वृत्तिः- "प्वादयः क्रयादिषु पठ्यन्ते 'पूञ् पवन' इत्यतः प्रभृति 'प्ली गतौ वृद्' इति यावत् । केचिदिच्छन्ति वृत्करणमेतत् प्वादीनां ल्वादीनां च परिसमाप्त्यर्थमिति । १. अतो लालयेल्लागयोदिति रूपे युजादिलियोऽप्रामाणिके इत्यर्थः. लीनये- दियपि 'लीलो रित्यत्र लासादृश्यादरवार्थणिज्विषय एव लीधातुर्गृह्यते, नतु युजा- दिरित्येतदनाश्रित्य समर्थनीयम् . २. येन प्रकारेण. वृत्तिरित्यनेनास्य सम्बन्धः. अस्य च यथाशब्दस्य 'तथास्यापि' इति वक्ष्यमाणतथाशब्देन प्रतिनिर्देशः, ३. काशिका.

·पुरुषकारोपेतम् । २९ अपरे तु ल्वादीनामेव परिसमाप्त्यर्थं वृत्करणमिच्छन्ति आग- णान्ताः प्वादय” इति, तथास्यापि प्वादित्वं पक्षे स्यात् । यथा तु 'ज्ञाजनोर्जा' (७-३-७९) इत्यत्र भाष्यं-"दीर्घोच्चारणं किम- र्थम् । 'अतो दी? यात्रि' (७-३-१०१) इति दीर्घत्वं भविष्यति" इति, तथैतन्नेष्यते । यदि हि वृत्त्युक्तरीत्योक्रयादिगणान्तात् प्वादयः, तदा जानातेरपि प्वादित्वेन ह्रस्वे प्राप्ते तव्यावृत्त्यर्थमेव दीर्घोच्चारणं स्यादिति कैमर्थक्यं न स्यात् । तस्मादावृत्करणादेव प्वादयः । वृत्तिश्च यावदित्यन्तात्रैवाञ्जस्यं धत्ते । वृत्कृतं चैवं वृत्तः समाप्तोऽयं प्वादिादिश्च क्रयाद्यवान्तरगण इत्यर्थकं, 'पूञ् पवने' 'लूञ् छेदने' इत्यदूरपाठादुभयोरपि गणयोरवध्यपेक्षाया- श्वाविशेषात् । ल्वाद्यानन्तर्यमतन्त्रम् । अतश्च वियो वृत्करणात् परत्वेन प्वादित्वाभावात् वीणातीति साधूक्तं देवेन । 'बीङ् वृ- णोत्यर्थे । स च वरणम् । अन्योऽप्यों यथाप्रयोगं गम्यः ॥ प्रीप्रीतौ प्रीयतेऽप्रीणात् प्रीणीते तर्पणे जितः॥१९॥ अणौ यौ भित्त्वसाफल्यात् प्राणयेत् प्रयते प्रयेत् । 'प्रीङ् प्रीतौं । प्रीयते । दिवादिः । 'प्रीञ् तर्पणे कान्तौ च' । क्रयादिः। कान्तिः कामना । 'प्रीञ् तर्पणे' । युजादिः। तत्र अणावित्यादेरेषोऽर्थः- यौ तु तर्पणे जितः प्रीणयेदित्यादि स्याद्; न च जित्त्वादेव प्रयत इतिवत् प्रीणयेतेत्यपि स्यात् , अण्यन्ता- १. तेन प्रकारेण पक्षद्वयपरकाशिकारीत्येत्यर्थः. २. आङः प्रश्लेषोऽत्र बोध्यः. ३. एतच्चावश्यकम् अगवृत्तपरिभाषाज्ञापनाय. करणात् प्वादित्व एव । 'अन्यथा 'प्ली गतौ वृदिति यावद्' इत्ययमंशः 'केचिदि- च्छन्ती'त्यादिना वक्ष्यमाणत्वान्न वक्तव्यः स्यात् । उक्तश्चासौ स्वानुमतत्वसूच- नार्थ इत्याभप्रायः. ५. वृत्करणम् . ४. अत्रैव आवृत्- ·देवं वस्थायां अित्त्वाख्यस्य लिङ्गस्य कृतार्थत्वादिति । तत्र चाये रूपे 'णिचप्रकरणे धूप्रीञोर्नुग्ववनम्' इति वार्तिकेन नुक् । धूञ्- प्रीणोरिति तु पाठे क्रयादेरेवानेन नुग्विधानात् प्राययेदिति पठितव्यम् । आह चात्र हरदत्तः 'नान्तानुकरणादै- वादिकस्य न भवति' इति । देवादिकग्रहणेन चात्र चौ- रादिकोऽप्युपलक्षायितव्यः । तथा 'धूमीणात्योर्नुग्' इति कौ- माराः । धातुवृत्तिकाराः पुनर्युजादावपि प्रीणयतीत्युदाहरन्तो धूप्रीमोरित्येव पाठं मन्यन्ते । तन्त्रान्तरीयाश्चैवमेव पठन्ति ॥ विहायसां गतौ डीडो डयते डीयते पदे ॥ २० ॥ 'डीङ् विहायसां गतौ । भ्वादिदिवादिश्च । विहायसां विहगानाम् । ‘डीङ् आकाशगमन' इति भूवादौ चन्द्रः । तथा भीमसेनोऽप्यत्र विहायसेति पपाठ । धनपालवाकाशगताविति व्याकुर्वन्नेवमेव पपाठ । दिवादौ तु 'डीङ् गतौ' इति क्षीरस्वामि- धनपालौ तन्त्रान्तरीयाश्च ॥ षुञः सुनोति सुनुते प्रसवैश्वर्ययोरसौत् । गतो तयोश्च सवति द्विरुक्त्या तस्य सो न षः॥ २१॥ 'षुञाभिषवे' । स्वादिः । 'पु प्रसवैश्वर्ययोः । अदादिर्भूवा- दिश्च । 'ओमिति ब्रह्मा प्रसौति' इत्यादिदर्शनात् प्रसवोऽभ्य- नुज्ञा । 'उतो वृद्धिलुकि हलि' (७-३-८९) इति वृद्धिः । 'सु, स्रु गतौ । द्विरुक्त्येति । ‘स्रु गतौ' । 'घु प्रसवैश्वर्ययोश्च' इति पाठ्ये सोर्डिष्पाठाद् गत्यर्थस्य सुसावेत्यादौ षत्वं न भवतीत्यर्थः । भाष्ये १. अनान्तत्वाविशेषादित्यर्थः, २. इदं तैत्तिरीयोपनिषदि ( अनुवाके । प्रसौति अभ्यनुजानातीत्यर्थः. + क्त्यैकस्य' इति खपुरतके पाठः.

·पुरुषकारोपेतम् । ३१ तु नैतदिच्छन्ति । यदि ह्यच्परः सादिर प्यषोपदेशः स्यात्, तदा भाष्योक्तम् 'अज्दन्त्यपराः सादयः षोपदेशा' इति षोपदेशल- क्षणमव्यापकं स्यात् । अत एव 'बुधयुधनशजनेछुद्रु- भ्यो णेः (१-३-८६) इत्यत्र 'दु द्रु गतौ' इति पठित्वापि 'सु गतौ' इत्येव न्यासे पठ्यते; न तु त्रु गतौ इति । अपरे पुनः 'शुद्धि] स्रु गतौ इति पठन्ति । तथा च 'शु दु छ स्रु गतौ' इति शाकटायनः । क्षीरस्वामी तु शु श्रु गतौ' इति पठित्वा शवति शृङ्गं प्ररोहः, आशृणोति चैत्रायेति चोदाहृत्य 'श्रु श्रवण' इत्यस्य स्थाने 'स्रु गतौ' इत्यपि पपाठ । 'शुसिचिमीनां दीर्घश्च' इति चोणादौ अनि शूरशब्दो व्युत्पाद्यते । “शूरः शवतेर्गतिक- मणः' इति च नरुक्ताः । न चान्यः शुद्देश्यते । उणादिवृत्तौ तु सौत्रोऽयं धातुः॥ स्थैर्ये ध्रवति गत्यां तु स्थैर्ये च ध्रुवतीति शे। 'ध्रु स्थैर्ये' । 'शु, दु, द्रु, सु गतौ । ध्रु स्थैर्ये च' इति शाकटायनः । 'ध्रु गतिस्थैर्ययोः'। दुनोति दूयते तापे दवतीति गतौ पदम् ॥ २२ ॥ 'टुदु उपतापे' । स्वादिः । 'दूङ् परितापे । दिवादिः। 'दु द्रु गतौ'॥ अव्यक्तशब्दे कवते कुवते त्वार्तशब्दने । कौतीति शब्दमात्रे स्याद् १. दुधातुमात्रे प्रदर्शनीये अधिकवचनेन धातुपाठस्थपाठाकारविशेषप्रदर्शन- संरम्भमाविष्कृत्यापीत्यर्थः. २. यद्येष पाठोऽभाविष्यद् , २. यद्येष पाठोऽभविष्यद् , अवश्यमदर्शयिष्यत 'दु द्वगता'वितिवत् .

·- ३२ देवं 'कुङ् शब्दे' । भ्वादिस्तुदादिश्च । अत्रान्त्ये 'गाङ्कुटादि' (१-२-१) सूत्रे हरदत्तः- “आकूतमिति प्रयोगदर्शनात् 'कूझ- ब्द' इति दीर्घान्त” इति । 'अन्ये कूङिति पठन्ति । आकूत- मिति प्रयोगदर्शनाद्' इति धनपालः । 'ऊकारान्तोऽप्यङ्गीचक्रे, आकूतम् आकूत्यै इति' इति भूवादि (१-३-१) सूत्रे सुधाकरः । कुङ् कूङिति च शाकटायनः । 'कु शब्दे' । अदादिः । तदेवं यद्यप्येते शब्दमात्रे पठ्यन्ते, तथाप्यर्थविशेषः प्रयोगवशादाश्री- यते । तथा च 'न कवतेयङि' (७-४-६३) इत्यत्र न्यासः- 'सत्यपि शब्दार्थत्वे भिद्यत एवैषामभिधेयम् । तथा च कवतिर- व्यक्तशब्दे वर्तते । उष्ट्रः कोकूयत इति । कुवतिरार्तस्वरे । कुवते पीडित इति । "कौतीति शब्दमात्र' इति । क्षीरस्वामिमैत्रेयर- क्षितौ च 'कु शब्द' इत्यत्रैतामेव व्यवस्थामातस्थाते । सर्वत्रैवं प्रयोगविशेषादेविशेषोऽप्यनेकार्थवदास्थेयः । न पुनः पाठ एव शरणम् ॥ रखते रोत शब्दने ॥ २३ ॥ 'रुङ् गतिरेषणयोः' । अत्र च रेषणस्य वृकशब्दत्वा- च्छब्दन इत्येकं नेतव्यम् । एतच्च गतेरप्युपलक्षणम् । 'रुङ् शब्द' इत्येव तु पाठे सति शक्यमक्लेशेन नेतुम् । यथा त्वत्र १. अत एतामेव तदनुसारी देव आदद्रे. २. न केवलमर्थभेदः, किन्तु अर्थैक्येऽपि तद्गतविशेषोऽप्यवसातव्यः प्रयोगभेदात् . ३. रेषणपरतया सम- र्थनीयम् . +'हि' इति गपुस्तके पाठः. 'कौतिः शब्द' इति गपुस्तके पाठः. क्षीरस्वामी मैत्रेयरक्षितश्च' इति धपुस्तके पाठः. ‘र्थत्ववदास्थेयः' इति गपुस्तके पाठः. , Halesipmamalinmamalnirmitimananmmmmmwwe ·पुरुषकारोपेतम् । क्षीरस्वामी रेषणं हिंसाशब्दः । रवते । अदादौ ' शब्दे' रौति" इति, यथा चादादौ " शब्दे । रौति । भ्वादौ 'रु गतिरषणयोः रवत” इति, तथा चायं पाठो नैवास्तीति गम्यते ॥ यावयेत जुगुप्सायां मिश्रणे यौति बन्धने । युनाति च युनीते च 'यु जुगुप्सायाम्' । चितादित्वात् तङ् । यदाह – 'आ- कुस्मादात्मनेपदी' इति । 'चित संचेतन' इत्याद्याः 'कुस्म' इत्य- न्ता धातव आत्मनेपदिन इत्यर्थः । “ 'युज कुत्सायाम्' इत्ये- के । योजयते” इति क्षीरस्वामी । 'यु मिश्रणे । अदादिः । 'युञ् बन्धन' । ऋयादिः॥ स्तुत्यां नुवाति नौति वा ॥ २४ ॥ 'णू स्तवने' तुदादिदीर्घान्तः । तथा च 'गाङ्कुटादि (१-२-१) सूत्रे 'नूत्वा धूत्वा' इति भाष्यम् । ‘णु स्तवने' । अदादिः॥ प्रेरणे सुवाति प्राणिप्रसवे सूयते भवेत् । प्राणिगर्भविमोकेऽर्थे सूते शे श्यानि शब्लुकि ॥ २५ ॥ 'पू प्रेरणे' । 'घूङ् प्राणिप्रसवें । अप्राणिप्रसव इत्येके । तथा च क्षीरस्वामी प्रसूनं पुष्पमिति निष्ठानत्वमुदाहृत्याह –'अत एवाप्राणिप्रसव इत्याहुः' इति । न्यासकारस्तु 'स्वरतिसूतिसूयति- धूदितो वा' (७-२-४४) इत्यादिषु पूडिषयेषु प्राणीत्येव पपाठ। धातुपाठाश्चैवमेव बहुलमुपलभ्यन्ते । यथा 'प्रसूनं कुसुमं सुमम्' इत्यत्र कविकामधेनुः - पूङ् प्राणिप्रसवे' । क्षपणकमतेन' वृक्ष- +'मते' इत्येव घपुस्तके पाठ.

·, देवं स्यापि प्राणित्वम् । 'स्वादय ओदित' इति क्तस्य नत्वम्' इति, तथा 'अते एवे'त्युक्तयुक्तिश्च प्रत्युक्ता । तत्र च क्षपणक- ग्रहणं तेषामहिंसायां सूक्ष्मक्षिकाभिमानात् ; न पुनरपरेषामनाभि- मतोऽयमर्थ इति । तच्चैतत् प्राणित्वमयुक्तम् , यतो लोक इव व्या- करणेऽपि प्रसिद्धिवशादेव तत्र तत्र प्राण्यप्राणिव्यवस्थास्थीयते । लोके चाप्राणित्वं वृक्षादेः प्रसिद्धम् । तथा च 'ऊडुत' (४-१-६६) इत्यत्र 'अप्राणिजातेश्चारज्ज्वादीनाम्' इति वार्तिकं प्रकृत्यालाबूः कर्कन्धरित्युदाहरता भाष्यकारेणापि स्थीयते । अत एव मैत्रेयर- क्षितेन 'प्राणिग्रहणमतन्त्रम् । अप्राणिप्रसवेऽपि वर्तते । प्रसून धान्यमिति' इत्युक्तम् । 'पूङ् प्राणिगर्भविमोचने' ॥ धूनयति धवति धवते धुनोति धुनुते धुनाति च धुनीते। धूनोति धूनुते स्युः पदानि कम्पे विधूनने धवति ॥२६॥ 'धूञ् कम्पने।युजादिः प्वादिः स्वादिश्च । तत्राद्ये प्रीजुत् त्रैरूप्यम् । क्षीरस्वामी तु 'धावयतीत्येके' इति । मैत्रेयरक्षिताद- यश्च इवान्तं चान्त्यमाहुः । तथा च 'घृसधुवृषिप्रच्छिज्वरित्व- रिभ्यः कित्' इति धुञो धुनिशब्दो भोजदेवेन व्युत्पादयाञ्चके। एभ्यो धातुभ्यः संज्ञायां गम्यमानायां निन् प्रत्ययो भवति । स च किदित्यर्थः। घृणी राश्मिः। सृणिरङ्कुशः। धुनिर्नदी। वृष्णी राजा, यद्वंश्या वृष्णयः । पृश्निरल्पतनुः । 'ग्राहज्या' (६-१-१६) १. 'जत एवाप्राणिप्रसव इत्याहुः' इति क्षीरस्वाम्युक्तयुक्तिः, चकाराद् 'अ- प्राणिप्रप्तव' इति पाठश्च. २. लोकप्रसिद्धिर्नातिलङ्घयते इत्यर्थः. ३. प्राञ्- धातुर्विशश्लोके विवृतः एकेषां मते नुग्विधौ ‘धूमीणोरि'ति पाठात् प्रीणा- तिसाहचर्येण कैयादिकस्यैव धूलो ग्रहणं, न तु चौरादिकम्य. में - ·- पुरुषकारोपेतम् । इति सम्प्रसारणम् । च्छोः शूडनुनासिके च' (६-४-१९) इति च्छस्य शः। जूणिर्वृद्धः । तूर्णिः शीघ्रः । ज्वरत्वरस्रिव्यविमवामुप- धायाश्च' (६-४-२०) इत्युपधायकारयोरूठ । प्रयोगश्च 'न स्नात्वा वासो धुनुयात् ' 'ऊर्व धूनोति वायुर्विवृतशवशिरःश्रेणिकुञ्जेषु गुञ्जन्' इत्यादिभूवादि (१-३-१) सूत्रे सुधाकरेण दर्शयाम्बभूव । सर्वथापि- 'धूनयति धवति धवतेऽधुना नीते च धूनुतेऽधूनोत् । धुनुतेऽधुनोदिति स्युः इत्यनेन क्रमेण पठितुं युक्ततरम् । 'धू विधूनने' । तुदादिः ॥ श्नि पुनाति पुनीते स्तां पवने पवते ङितः। 'पूञ् पवने' । पूङ् पवने ॥ प्रसह्य हृत्यां हरणे जहर्ति हरते हरेत् ॥ २७॥ 'ह प्रसह्य हैरणे' । जुहोत्यादिः। 'हृञ् हरणे' । तत्र चाद्यो घृप्रभृतित्वाच्छान्दसः । स च जिहाति दृश्यते- 'अयं सुवोऽभि- जिहार्त होमान्' इति । भृञामित्' । 'बहुलं छन्दसि' (७-४-७८) इत्यभ्यासस्येत्वम् । धृप्रभृतीनां छान्दसत्वम् 'अतिपिपोश्च' (७-४-७७) इत्यत्र भाष्यतद्व्याख्यानयोर्व्यक्तम् ।। #जो बिभर्ति विभृते भरते भरतीत्यपि । १. स्वायुदाहरणाना विजातीयाव्यवधान हि स्वादिविषयपक्षभेदप्रतिपत्तौ सौ- कर्यमादधाति, यथास्थितपाठस्तु प्वादिधातुना व्यवधानान्न तथेति तात्पर्यम् . २. 'करणे' इत्येव माधववृत्त्यादिषु दृश्यते. 'यामासे' इति गपुस्तके पाठः. कन्याम् इति गपुरत के पाठ ति' इति कपुस्तके पाठ., MANSKRISrinivi THLU 3 V *** rr1925 ·देवं ऋदन्तस्य भृणातीति भर्त्सने श्नि तथा भरः ॥ २८ ॥ 'डुभृञ् धारणपोषणयोः' । जुहोत्यादिः । टुभृजित्येके । तथा च भृत्रिममित्युक्ता भरथुरिति केचिदिति मैत्रेयरक्षितः। क्षीरस्वामी तु 'टुभृञिति द्रामिडाः। भरथुः' इति । सुधाकरः पुनर- थुविधौ टुभृञित्युक्ताह - डुभृशं द्रमिडाः पठन्ति । तेन भृत्रिम भरथुरिति इयमिच्छति नन्दी' इति । टुडुभृञित्यनुबन्धद्वय- मपि शाकटायनः । तन्मते हि 'अप्रयोगीद्' इतीत्त्वम् । अत्रा- मोघा- 'इह शास्त्रे उपदिश्यमानो वर्णः समुदायो वा यो लौकिके शब्दप्रयोगे न दृश्यते, स इत्संज्ञो भवति । अत एव चास्य प्रयो- गाभावः सिद्धः । उपदेशस्तु कार्यार्थ' इति । तत्र च भरणेन निर्वृत्तं भृत्रिममिति । 'डितः क्रिः (३-३-८८) इति क्रिः । 'क्रर्मे नित्यम्' इति मप् । भरणं भरथुः । 'ट्वितोऽथुच्' (३-३- ८९) इत्यथुच ! 'भृञ् भरणे' । 'वृ वरणे । भृ भर्त्सने च' । प्वा- दिः । “वृ भृ भरणे । 'भृ भर्जने च' भर्जनं पाक” इति क्षीर- स्वामी । स चात्र भर्जनाख्यः पाकभेद एव प्रसिद्धो बोद्धव्यः । 'ऋजि, भृजी भर्जने' इत्यत्र च स एवाह - 'भर्जनं पाकप्रकार' इति । भैरणपाठे च भरस्य भारपर्यायत्वौचित्यं व्यक्तम् । से च ऋदन्तपाठफलम् । 'ऋदोरप्' (३-३-५७) इत्यप् । धियते स्यादवस्थाने धृङोऽवध्वंसने पुनः। धरते धारणेऽर्थे तु धरते धरतीत्युभे ॥ २९ ॥ १. “भ भरणे' इति क्षीररवामिपाठे. २. भरश्च भरशब्दश्चेति यावत् . *'यत्वादचित्यम्' इति धपुस्तके पाठः.

·पुरुषकारोपेतम् । ३७ 'धृङवस्थाने' । तुदादिः । ' रिशयग्लिङ्घ' (७-४-२८) इति रिङ् । इयङादेशः। 'धृङवध्वंसने' । आविध्वंसन इति क्षीर- स्वामी । अपरेऽप्येवं बहवः । 'धृञ् धारणे' । 'धृ धारणे' इत्यपि चुरादौ क्षीरस्वामी । तत्र धारयति धारयते । 'चुरादेराकृतिगण- त्वाद् धारयतीति हेमचन्द्रः। न्यासे तु 'धारेरुत्तमर्ण' (१-४-३५) इत्यादिषु ध्रियतेर्हेतुमण्णिच्येव धारियुत्पाद्यते । ‘षिद्भिदादि- भ्योऽङ्' (३-३-१०४) इत्यत्र 'धारा प्रपातन इति वक्तव्यम् । धृतिरन्या' इति भाष्यम् । तत्र च धृतिरन्यति ब्रुवता 'ऋदृशो- ऽङि गुणः' (७-४-१६) इति गुणे कृते दीर्घत्वनिपातनेन धरतेरेव धारेत्यभिप्रेयते, न पुनः समानार्थत्वेऽपि धारयतेः । यदि च सोऽपि चुरादिष्वपठिष्यत, धारणान्येत्येवावक्ष्यत; कृतं निपात- नक्लशेन ॥ गतौ ससर्ति सरति इलुशपोर्धावति क्वचित् । 'ऋ सृ गतौ' घृप्रभृतित्वाच्छान्दसोऽन्त्यः । स च सिस- तीति दृश्यते । 'प्र बाहवा पृथुपाणिः सिसति' इति । 'मृ गतौ' । “सत्त॑र्धावादेशो वेगितायां गतौ' इति वार्तिकेन सञ्जातवेगायां गतौ शपि धौभावः । क्षीरस्वामी तु चुरादौ ' स्रावण' इति पठित्वा “ 'मृ आवरणे' इति पूर्वे पेठुः । 'घर स्रावणे' इति दुर्ग" इति । सरतिसिसोश्च स एवाह-चुरादौ सारयति' इति ॥ १. तथा ब्रुवता धारयतेरेव धारेत्यभिप्रैष्यतेत्यर्थः. एवं तु वृद्ध्यैव णिनिमि- तया दीर्घत्वस्य सम्पत्तेर्निपातक्लेशोऽपि परिहृतो भवतीत्याह-कृतमिति. २. विशेषे. स च वेगिता गतिः. ३. आद्यस्तु समनन्तरं व्याख्यास्यते.

·३८ दैवं तत्रेयāच्छतीत्यर्तेः नि गतौ स्यादृणाति 'तु॥३०॥ तत्रेति पूर्वोक्त एव विषय इत्यर्थः । तेन गतौ श्लुशपोः अर्तेः 'ऋ सृ गतौ' 'ऋ गतिप्रापणयोरि त्यनयोरियाति ऋच्छ- तीति भवतीति वाक्यार्थः । तत्र चाये शपलुहिर्वचनारदत्वहला- दिशेषेषु कृतेषु 'आतिपिपयोश्च' (७-४-७७) इत्यभ्यासस्येत्वम् । 'अभ्यासस्यासवर्ण' (६-४-७८) इतीयडादेशः । ततो गुणः । अस्य चात्तेऽप्रभृतित्वेऽपि भाषायामपि प्रयोग इष्यते । तच्च 'बहुलं छन्दसि' (७-४-७८) इत्येवेवे सिद्धे अर्तेः पृथगित्ववि- धानसामर्थ्यादवसीयत इति 'अतिपिपोश्च' (७-४-७७) इत्यत्र भाष्ये स्थितम् । अन्त्ये 'पाघ्राध्मा' (६-३-७८) इति ऋच्छादेशः। 'ऋ गतौ' । ल्वादिः ॥ हिंसाकरणयोः श्नावौ कृणोति कृणुते कृञः। करोति कुरुते द्वे द्वे सम्पयेते पदे कमात् ॥ ३१ ॥ 'कृञ् हिंसायाम्' । 'डुकृञ् करणे' । तथा 'कृञ् करणे' इति भूवादौ क्षीरस्वामी । करोति कृणोति करतीति वा कारु- रिति च कस्यांचिदुणादिवृत्तौ दृश्यते । न्यासकारस्तु 'कः करत्- करतिकृधिकृतेष्वनदितेः' (८-३-५०) इत्यत्र करतौ व्यत्ययेन शप ब्रुवन्नैतमनुमन्यते ॥ भक्तौ वृणीते वरणे वृणोति वृणुते वृञः। নূস आवरणे वा णौ वारयेद् वरते वरेत् ॥ ३२ ॥ 'वृङ् सम्भक्तौ । ज्यादिः । 'वृञ् वरणे' । स्वादिः। 'वृञ् 'व्यत्ययो बहुलम्' (३-१-८५) इति विकरणव्यत्यासेन. २. भूवादिम् . *'च' इति कपुस्तके पाठः. ६'म्वध्येते' इति खगपुस्तकयोः पाठः, , ·पुरुषकारोपेतम् । ३९ आवरणे' । अत्र क्षीरस्वामी-“आवारयति आवरति आवरते। स्वादौ वृणुते वृणोति । क्रयादौ वृणीते । तुदादौ वृङ् सम्भक्तौ' वियते” इति ॥ ज्ञाने गारयते गिरेनिगरणे शब्दे गृणाति त्रयं युक्तं यो गरतीति सेकविषये ह्रस्वान्तधातोः शपि । सेके प्रस्रवणे क्रमाच्छपि णिचि स्यातां घरेद्घारयेद् यदीप्तौ क्षरणे जिघर्ति तदिदं केचिद्विदुश्छान्दसम् ॥ 'गृ विज्ञाने' । चितादिः। कृ इति चन्द्रः। गृ निगरणे' । तुदादिः । निपूर्वताप्राचुर्योपदर्शनार्थों निः। 'अचि विभाषा' (८- २-२१) इति लत्वविकल्पाद् गालयते गिलेदित्यपि द्रष्टव्यम् । शब्दे' । ल्वादिः । एवं त्रिष्पठितस्य इत्येतस्यैतरूप्यं युक्तम् । अन्त्ययोरेव धात्वोः प्रसिद्धत्वाद्रूपहयमेवेति मन्दैर्मा श- ङ्कीत्याशयः । 'गृ, घृ सेचने' । यथा तु 'तृज्वकोष्टुः' (७-१-९५)इ - त्यत्र भाष्यम् –'अविशेषविहिताः शब्दा नियतविषया दृश्यन्ते। घरतिरस्मायविशेषेणोपदिष्टः । स घृतं घृणा धर्म इत्येवंविषय' इति, तथा घरोदिति नष्यते । देवस्तु मैत्रेयराक्षितेनैकीयमतत्वेन घरती- त्युदाहृतमुपलभ्यैतदभ्यधात् । 'घृ प्रस्रवणे' । 'घृ स्रावण' इति क्षीरस्वामी । “घ क्षरणदीप्त्योः । जुहोत्यादिः । अत्र मैत्रेयरक्षितः- १. अनुपसन्दानबोधितशक्तिका अपि शब्दा उपसन्दानोपजीविसामर्थ्या. प्रयोगतोऽवसीयन्ते इत्यर्थ . २. घरतिर्हि सेचने सामान्यतः पठितोऽपि क्तनग्म- प्रत्ययोपसन्दानेनैव सर्पिर्दयोप्मार्थोपसन्दानेनैव वा स्वार्थबोधक इत्यर्थः. ३. पद्धत्यादावौपसन्दानिकशक्तियोगिनो गत्यर्थहन्तेरिव धरतेरपि तिड्विषयत्वाभावा- दिति भावः. गृ गृ ·दैवं 'जन जनने' जजन्ति । 'गा स्तुतौ' । जिगाति । 'छन्दसि' इति च्छान्दसावेतौ । घृप्रभृतयोऽपि च्छान्दसा इति केचिद् ” इति । (गा स्तुतौ ?) तत्स्थ एवात्र ग्राह्यः केचिच्छब्दो भाष्या- नुसारिण इत्येवं व्याख्येयः । तत्रापि जिघर्तीति च्छन्दसि दृश्य- ते । 'वरिष्ठं वज्रमाजिघर्ति मायनी' इति ॥ प्रीतौ पृणोत्यृदन्तस्य व्यायामे प्रियते पृङः । 'पृ प्रीतौ' । स्वादिः । 'पृङ् व्यायामे' । तुदादिः। व्या- प्रियते ॥ मृणाति हिंसार्थे प्वादेर्मुडस्तु म्रियते पदम् ॥ ३४ ॥ 'कृ हिंसायाम्' । 'मृ इत्येके' इति मैत्रेयरक्षितः । क्षीर- खामी तु 'मृ हिंसायाम्' इत्यपि पृथक् पपाठ । किन्तु बृ इति पवर्गतृतीयोपधतया मैत्रेयरक्षितपठितस्य स्थाने मृ इति । 'मृङ् प्राणत्यागे । तुदादिः॥ स्तृञः श्नि च्छादने प्वादेः स्तृणीते च स्तृणाति च । नावृदन्तस्य तत्रैव स्तृणोति स्तृणुते स्तृञः ॥ ३५ ॥ 'स्तृञ् छादने' । 'स्तृञ् छादने' ॥ दरेद् दृणाति द्रियते क्रमाद् भीदारणादरे। 'दृ भये । घटादिः । अत्र मैत्रेयरक्षितः- " 'दृ विदारणे'। क्रयादिः। तस्य मित्त्वार्थः पाठः । धात्वन्तराभ्युपगमे दरतीत्ये- क” इति । धनपालहरियोगिपूर्णचन्द्रास्तु दरतीत्येवाहुः । क्षीर- १. घृप्रभृतिगणान्ते पठितस्य छन्दसीत्यस्य तद्गणीयेषु सर्वेषु सम्बन्धौचत्या- दिति भाव.. २. भाष्यं च 'अर्तिपिपयोश्च' (७-४-७७) इति सूत्रस्थम् . ३. समाहारद्वन्द्वनिर्देशोऽयम् . ६'वमाहुः' इति घपुस्तके पाठ .

·पुरुषकारोपेतम् । स्वामी त्वाह- 'दृ भये' । दरति । क्रयादौ 'दृ विदारणे' । तस्यैव मित्त्वार्थ इह पाठ इत्येके । दिवादी दीर्यत इति पञ्चिका । कर्मकर्तरि दीर्यत इत्येक” इति । धनपालशाकटायनौ तु क्रयादौ च 'दृ भये' इत्येवाहतुः । 'दृङ् आदरे' । तुदादिः । आद्रियते ॥ पृणाति पूरणे श्लौ तु पिपर्ति णिचि पारयेत् ॥ ३६॥ 'पृ पालनपूरणयोः' । प्वादिः । श्लौ त्वयं हैवान्तः । तथा च तं रोदसी पिपृतं सत्यवाचम्' इति श्रूयते । मैत्रेयराक्षित- स्तु हूस्वान्तं पठित्वा 'दीर्घान्तोऽयमित्येके' इत्याह । तत्फलभेदश्च पिपृतः पिप्रति पिपूर्तः पिपुरतीति । तत्र च 'उदोष्ठ्यपूर्वस्य' (७-२-१०२) इत्युत्वं रपरत्वं च । 'हालि च' (८-२-७७) इति दीर्घः । क्षीरस्वामी तु-दीर्घान्तं पठित्वा 'हस्वान्तोऽयमिति नन्दी' इति। 'पृ पूरणे' । अत्र च स एवाह –'पृ इति दुर्गः। पारयति परति इति । एतच चुरादिणिचोऽनित्यत्वाश्रयेण ॥ वृवृञोरञितो धातोर्वृणाति वरणे भवेत् । वृणाति च वृणीते च वृञस्तत्रार्थ इष्यते ॥ ३७॥ 'वृ वरणे' । 'वृञ् वरणे' । प्वादिः । वृवृञोरिति निर्धारणे षष्ठी । तत्र चाचं पवर्गतृतीयादि बहवः पठन्ति । 'वृ भरण' इति क्षीरस्वामिशाकटायनौ ॥ सिद्धे पदद्वये वृक्षो जित्त्वाद् यदानितो वचः। फले तत् कभिप्राये परस्मैपदसिद्धये ॥ ३८॥ १. अस्यार्थस्तु दीर्घान्तस्येवेत्यर्थः. २. न तु युजादित्वेन. +'दं च' इति गपुस्तके पाठः.

·दैवं वृञो भित्त्वाहणाति वृणीते इति सिद्धे व इत्यजित्पाठः कञभिप्राये क्रियाफले परस्मैपदार्थः ॥ जृणाति जीर्यति जरत्येकार्थे जारयत्यपि । 'जु वयोहानौ । सा च यौवनादेस्त्यागः। प्वादियुजादि- श्वायम् । तत्राये 'ध इत्येक' इति मैत्रेयरक्षितः । अन्त्ये तु क्षीर- स्वामी-'जारयति जरति । दिवादौ जीर्यति । क्रयादौ नृणाति । ज्रीति च नन्दी । ब्राययति ज्रयति । क्रयादौ जृणाति' इति । 'जृ पृष् वयोहानौ' । दिवादिः । अस्य तु हेतुमण्णिाच । 'जनाज़- धनसुरञ्जोऽमन्ताश्च' इति मित्त्वाज्जरयतीति द्रष्टव्यम् । ‘जनी प्रादुर्भावे' 'कसु हरणदीप्त्योः' 'रञ्ज रागे' इत्येते जीर्यतिश्चानृपा- न्ताश्च धातवो मितो भवन्तीत्यर्थः ॥ कृणन् कृणीते हिंसायां विक्षेपे किरतीति शे ॥ ३९ ॥ 'कृञ् हिंसायाम्' । प्वादिः । 'कृत्रित्येके इति क्षीरस्वा- मी । तिप्रकरणेऽपि शत्रन्तोदाहरणं वृत्तानुरोधात् । 'कृणाति च कृणीते च हिंसायां किरतीति शे' इत्यनुक्तिः परस्मैपदायेवात्र विवक्षितमिति प्रागुक्तमर्थ बालानां व्यतुमिति गमयितव्यम् । एवं बैनन् बीभत्सते बन्ध' इत्यत्रापि बन्धे बीभत्सनेऽबध्नादित्य- नुक्तिर्नेतव्या । 'तृ कृ हिंसायाम्' इत्यपि प्वादावेव क्षीरस्वामि- मैत्रेयरक्षितौ । तत्फलं तु वृवद् द्रष्टव्यम् । 'कृ विक्षेपे' । किर- , तीति ॥ तृप्तौ चकेत् प्रतीघाते तृप्तौ च चकते शपि । १. भूधातुव्याख्यानावसरोक्तम् . २. इदं १२०तमश्लोके. ३. कभिप्राये क्रियाफले परस्मैपदसिद्धिरूपं फलं वृधातोरुक्तम् अष्टात्रिंशे पद्ये.

·पुरुषकारोपेतम् । 'चक तृप्तौ' । घटादिः। 'चक तृप्तौ प्रतीघाते च' । क- चित् पुनः पठ्यते- प्रतीपाते च तृप्तौ च चकते चकतीति तु । तृप्तिमात्रे चकरस्य मित्त्वाचकयतीति णौ ॥ इति । तयोश्च पाठयोस्तृप्ताविति तृप्तिमात्र इति च घंटा- दिपाठपरम् । शेषं च प्रेदेशान्तरपाठपरम् । ततश्च यद् घटादौ च शाकटायनेनोभयार्थत्वमुक्तं, यच्च क्षीरस्वामिना घटादावुभया- र्थत्वमन्यत्र तृप्त्यर्थत्वं, तदपि संगृहीतं भवति । धनपालः पुन- रात्मनेपदिनं 'चक तृप्तावित्येव पठित्वा तस्यैव 'चक तृप्तौ प्रती- घाते च' इति घटादौ 'घटादयो मित' इति मित्संज्ञार्थ पाठं मन्यमानस्तत्राप्यात्मनेपदमेवोदाजहार ॥ दर्शने लोकते लोक षार्थे णो तु लोकयेत् ॥ ४० ॥ 'लोक दर्शने' । लोक भाषार्थः । अस्माच्च सकर्मका- देव णिच् स्यात् । यदाह-'आस्वादः सकर्मकाद्' इति । अत्र मैत्रेयरक्षितः- "स्वाद आस्वादने आ एतस्मात् रवादः सम्भवि- १. घटादिपाठतात्पर्यकम्. एवञ्च योऽन्यैस्तृप्तावेव केवलायां धातुः पठितः, तस्याद् घटादेः 'चकेद्' इति भवति कस्मिन्नर्थे तृप्तो प्रतीवाते चेति 'तृप्तौ चकेद्' इत्यस्यार्थो वक्ष्यमाणशाकटायनानुरोधी बोध्यः. तथा 'चकतीति तु तृप्ति- मात्रे' इत्यस्यापि. २. भूवादिपाठतात्पर्यकम् . एवञ्च योऽन्यैस्तृप्तिप्रतीघातयो- र्धातुः पठितः, तस्यार्थाद् भ्वादेः 'चकते' इति भवति कस्मिन्नर्थे तृप्तावेव केव- लायामिति 'प्रतीघाते तृप्तौ च चकते' इत्यस्याओं वक्ष्यमाणक्षीरस्वाम्यनुरोधी द्रष्टव्यः. तथा 'प्रतीघाते च तृप्तौ च चकते' इत्यस्यापि. परस्मैपदप्रकरणानुवादसामर्थ्यमनादृत्येति शेषः. *'' इति गपुस्तके पाठः. ३. चादन्यत्र.

·दैवं कर्मकादेव णिज् भवतीति मन्तव्यम् । असम्भाविकर्मकत्वे व्या- वृत्तिः । आङः स्वाद एव सकर्मकादित्येके" । इति । तत्र च स- म्भाविकर्मकत्वकथनेन सत्यसति वा कर्मणः प्रयोगे तत्सम्भवमा- त्रेण णिज् भवतीत्युक्तं भवति । कर्मासम्भवः पुनरनेकार्थत्वेना- थान्तरवाचितायां यथाप्रयोगं द्रष्टव्यः । क्षीरस्वामीत्वाह-आङ्- पूर्वात् स्वादतेः सकर्मकाणिज् भवति । आस्ति कर्म यस्य स सकमकः । आस्वादधातुणिचमुत्पादयति । “पय आस्वादयति' इति । धनपालश्च 'आस्वादयति क्षीरम्' इत्युदाहरन्नत्रैवानुकूलः । तत्र चाभिविधिपक्ष एव युक्तः प्रत्यवभासते, इहाप्याङः पूर्वापरे- विवाभिविध्यर्थताया एवौचित्यात् । 'आ कुस्मादिति हि पूर्वत्रा- भिविधावाङ् दृष्टः । 'आवृषावति' 'आगर्वादिति च समनन्त- रमवैवं द्रक्ष्यते । तत्रायमपि तन्मध्यपाती तच्छायश्चाङ् तदर्थ एव व्यक्तमवभासते। तदत्रं पक्षान्तरं व्याचक्षाणानामाशयश्चिन्त्यः । अन्ये तु 'आस्वदः सकर्मकाद्' इत्याहुः । 'ग्रस ग्रहण' इत्यारभ्य 'ष्वद आस्वादन' इत्येवमन्ता ये धातवः पठ्यन्ते, तथा च 'पूरी आप्यायने प्वदारयाद' इति श्लोकधातुपाठः, संवरण इति तु क्षीरस्वामिधनपालशाकटायनाः, 'प्वद आस्वादन' इत्यत्र च क्षीरस्वामी-स्वदते', चुरादौ 'स्वद संवरणे स्वादयति' इति, तेभ्य एतेभ्यः सम्भविकर्मकेभ्य एव णिज् भवतीत्यर्थः । एतच्च १. मकर्गक प्रयुज्यमानकर्षक इत्यर्थ . तेनाप्रयुज्यमानकर्मको व्यावय॑ते. २. क्षीरम्वारिपक्षे एव. ३. आविषये. ४. 'ये' इत्यस्य तेभ्य एतेभ्य' इति वदयमाणेनान्वय.. ९. रवदधातोईस्वोपधत्वे प्रमाणमर्थविषयकपक्षभेदानु- ग्राहि दर्शयति-तथाचेत्यादि. ६. भ्वादौ. 'न्ता धा' इति घपुस्तके पाठः. *'कर्मसम्भवः' इति गपुस्तके पाठः.

·पुरुषकारोपेतम् । सकर्मकत्वमन्येष्वपि भाषार्थेषून्नेयम् । अत्र चोत्तरत्र च भाषा- र्थग्रहणे 'भासार्थ इत्येक' इत्यपि द्रष्टव्यम् । तथा च 'पटपुटे'त्यादौ 'वृतु वृधु भाषार्था' इत्यन्ते दण्डकधातुपाठे मैत्रेयरक्षितः-भासार्था दीप्त्यर्था इत्येक' इति । क्षीरस्वामी च-भासा दीप्तिरर्थो येषां ते भासार्थाः' इति । 'भ्रकुंसश्च भ्रुकुंसश्च भ्रूकुंसश्चेति नर्तकः । स्त्रीवे- षधारी पुरुष' इत्यत्र कविकामधेनुकारश्च दण्डकधातुमेवाश्रित्याह- 'कुंसि सार्थः । स्त्रीरूपधारित्वाद् ध्रुवा कुंसयति पुरुषत्वमिति भ्रुकुंसः । इति । तत्र भासार्थपक्षे सकर्मकत्वे यत्नः कर्तव्यः धनपालः पुनरन्यथैवामुं दण्डकं व्याचष्टे 'एते पटादयः सर्वे णिचमुत्पादयन्ति । अन्ये च ये भासार्था धातवः, ते च णिचमु- त्पादयन्ति' इति । अत्र चाञ्जसैवानाञ्जस्ये सत्यव्या(प्तिप्र?)प्त्यप- नीत्याशैव शरणम् ॥ अङ्क लक्षण इत्यस्य भवेदयतीति णौ। इदितस्त्वङ्कते तत्र कुटिलायां गतावकेत् ॥ ४१ ॥ 'अकि लक्षणे । तत्रेति लक्षणे । 'अक अग कुटिलायां SARA गतौ ॥ णिचि बुक्कयतीति स्याद् भाषणे शपि बुक्कति । 'बुक्क भाषणे' । 'बुंकनं श्ववृकध्वान' इति तु यादवप्र- काशः । 'बुक्क आभाषण' इति शाकटायनः । अन्त्ये तु क्षीर- १. स च भासधातौ णिजर्थान्तर्भावना. २. धनपालव्याख्याने. ३. पूर्वापरधातुष्वास्थितस्यार्थनिर्देशस्य पटादिषु परं त्यागानौचित्याद् धनपालव्या- ख्यानस्यायुक्तत्वे सतीत्यर्थः. ४. 'बुक्कनं श्ववृकध्वाने भषणं भषितं शुनः' इति अन्तरिक्षकाण्डे शब्दाध्यायः. *'तत्र तु' इति गपुस्तके पाठः.

·४१ दैव स्वामी-भषण इत्येके । बुक्कति श्वा' इति । मैत्रेयरक्षितश्चैवमे- वोदाहार्षीत् ॥ मर्षणे शीकयेच्छीकेत् सेचने शपि शीकते ॥ ४२ ॥ 'शीक आमर्षणे' । युजादिः। 'शीकृ सेचने' । अनुदात्ते. त् । एतच्च शीकतीति मन्दैर्मा पाठीत्येवमर्थमुच्यते।अनुपाचे त्वा- त्मनेपदचिह्न परस्मैपदपाठ एव अन्यथापि वृत्ताविरोधिपाठसम्भ- वेऽपि शुद्धो बोद्धव्यो यथा बुक्कतीत्यादौ । 'सीकृ इत्या-' इत्यपि धनपालः । तत्र चाद्यः पक्षः शीकर इति प्रयोगानुगुणः। योऽपि पोपदेशलक्षणे सीकृपाठ उक्तः, सोऽप्येवं प्रत्युक्तः । शीकृ ग- त्यर्थ इत्यप्येके । तत्स्थाने षेक इत्यन्ये । यदाह क्षीरस्वामी- 'शीकृ,सेकृ, स्रक, स्रकि, शकि,श्लकि गत्यर्थाः । शीकरर्थभेदात् पुनः पाठः । अत एव चन्द्रो नैनमध्यैष्ट । अन्ये षेक इति वि- कल्पेन षोपदेशकार्यार्थ पेठुः' इति ॥ शङ्कते शकि शङ्कायां शक्तौ शक्नोति मर्षणे । शक्यते शक्यतीत्येवं शपि नौ श्यानि च क्रमात् ॥४३॥ 'शकु शक्तौ' । 'शक विभाषितो मर्षणे' । विभाषित १. वचनातिरेकेणात्मनेपदावसायेऽभ्युपायाभावादिति शेषः । अत एवैव- जातीयके स्थले सर्वत्र 'गत्यां तु लङ्घते' (४५श्लो.) 'पृक्ते संपर्के' (५१श्लो.) इत्यादौ 'अनुदात्तेद्' इति वक्ष्यते । 'तृप्तौ च चकते शपि', 'दर्शने लोकते लोकेः' (४० श्लो.), 'इदितस्त्वकते तत्र' (४१ श्लो.), 'शङ्कते शकि शङ्कायाम्' इत्यत्र तु पर- स्मैपदपाठे वृत्तविरोधसम्भवादभ्युपायादात्मनेपदं शक्यावसायमिति 'अनुदात्तेद् 'इ- त्यात्मनेपदचिहं न कथितं; न च तज्जातीये स्थले वक्ष्यते 'सेचने सचते'(४६ श्लो.) इत्यादौ. २. शीकरानुगुण्येन तालव्यादित्वावधारणे. *'पदभेदे' इति गपुस्तके पाठः.

·पुरुषकारोपेतम्। इत्युभयपदी । रूढं चैतत् तन्त्रान्तरेष्वपि । क्षीरस्वामीत्वाह- 'सहनेऽर्थे शकिधातुर्विभाषितो विकल्पितः, पक्षे दिवादिः, पक्षे स्वादिरित्यर्थः । शक्यति शक्नोतीति । शाकटायनामुमेव विभा- षितार्थम् , अस्य चोभयत्र पाठमात्रादेव सिद्धत्वाद्वैयर्थ्य नूनं मत्वा 'शक मर्षण' इत्येव पपाठ; न पुनः ‘शकी' इति । ईदित्वं ह्युभयपादित्वचिह्न तेन्मते । तच्चैतदुभयमपि बहुसम्मते यथोक्तेऽर्थे सम्भवत्ययुक्तमेव ॥ तकेत् तङ्केद्यथासङ्ख्यं हसने कृछूजीवने ॥ ४३३ ॥ 'सहने' इत्यपरः पाठः । 'तक सहने । क्षीरस्वामी पुनः सहन इत्युक्ता 'हसन इति दुर्ग' इति । यत्तु श्लोकधातुपाठे 'फक्क नीचैर्गतौ तक मर्षणे बुक्क भाषणे' । इति द्विककारस्ताक: पठ्यते, तद् ‘अचो यद्' (३-१-९७) इत्यत्रत्येन 'तकिशसियति- जनीनामुपसङ्ख्यानम्' इति भाष्येण विरुध्यते । 'तकि कृच्छ- जीवने ॥ अन्वेषणेऽर्थे मृगयेत णौ यौ मार्गेर्भवेन्मार्गति मार्गयेच्च ।। 'मृग अन्वेषणे'। कथादित्वाददन्तः। ततश्चातो लोपस्य १. क्षीरस्वाम्युक्तमुभयगणीयत्वमेव. २. इदं च वैयमिति च मत्वेत्य- ३. दिवादौ स्वादौ च. ४. यथोक्तावभाषितपदोपादानरहितात् पाठादेव. ५. यत् सूत्रयति शाकटायनः-'जीदिदपवदानुपसर्गज्ञः' (१-४-६५) इति । जित ईदितोऽपवदादेश्च कर्तरि फलेशे लस्य तङ् भवतीति च तस्या- र्थः. ६. द्विककार एव तकिधातौ सति ततो यति ण्यति वा वृद्ध्यभावस्य तु- ल्यतया यत्प्रत्ययोपसंख्यानं व्यर्थ स्यादिति तत्साफल्यायैकककार एव धातौ भा- ध्यसम्मत्यवधारणादिति भावः. स्य कर्म.

·दैवं 'अचः परस्मिन् पूर्वविधौ' (१-१-५७) इति स्थानिवद्भावाल्लघूपध- गुणाभावः । पदादित्वात् तङ् । यदाह-'आगर्वादात्मनेपदी' इति । “पद गतौ' इत्याद्या 'गर्व माने' इत्यन्ता ये धातवः कथा- दिषु पठ्यन्ते, त आत्मनेपदिन इत्यर्थः । अत्र मैत्रेयरक्षितः 'मृग्यतीति कण्ड्वादिपाठात् केचिन्मन्यन्ते' । इति । मार्ग अन्वे. षणे ॥ लिङ्गेर्गतौ लिङ्गति लिङ्गन्यदि- त्यस्यैव चित्रीकरणार्थवृत्तेः ॥ ४४३ ॥ लिङ्गिर्गत्यर्थः । लिगि चित्रीकरणे ॥ भाषणे लक्येच्छोषे लवेद् गत्यां तु लवते ॥४५॥ लघि षार्थः । 'लघि शोषणे' । लघिर्गत्यर्थः। अनुदा- चेत् । लघि भोजननिवृत्तौ चेत्येके । तथा च क्षीरस्वामी- "लधिभोजननिवृत्तौ च गत्यर्थश्च । नवज्वरे लङ्घनीयः" इति ॥ सेचने सचते तच्च समवाये सचत्यपि । 'षच सेचने । सेवने तु सचिरुक्तो निरुक्ते - 'सिषक्तु, सचत इति सेवमानस्य' इति । अस्यैतौ वाचकावित्यर्थः । षच समवाये । तच्चेति सचते च । क्वचित्तु पठ्यते- सेचने समवाये च सचते सचति क्रमात् । इति । तथा च 'अकथितं च (१-४-५१)इत्यत्र हरदत्तः- केचित्तु परस्मैपादभिः सह धातुमेनं पठन्ति । षच समवाये । १. दिवादेराकृतिगणत्वात् क्षीयते मृग्यतीत्यादि सिद्धिरित्याहुरिति भट्टोजि- दीक्षिताः. २. 'सिषक्तु सचत इत्येते नामनी सेवमानस्य' इति आचार्यभग. वदुर्ग इदं व्याचष्टे. - ·पुरुषकारोपेतम् । रप लप व्यक्तायां वाचि' इति । तदेतत् 'विशासिगुणेन च यत् सचत' इति भाष्यौचित्यादयुक्तम् । सचत इति सरबध्यत इत्यर्थः, समवैतीति यावत् । एवं च 'घच सेचन इलस्यानुदा- त्तेतोऽनेकार्थत्वात् समवाये वृत्तिः' इति हरदत्तोक्तं प्रौढिवादमा- त्रम् । न्यासे च सचत इत्यस्य 'पच समवाये' इत्येव धातुरुक्तः। एवञ्च परस्मैपदिषु 'पप समवाय' इति पान्तस्यैव पाठः । पा- न्तकाण्डं चैवमनुसृतं भवति । एवमेव च मैत्रेयराक्षितः शाकटा- यनश्च । क्षीरस्वामी तु सप्त सप्तिरिति चोदाहृत्य 'सचेति चन्द्रः। सचति सचिव' इत्याह ॥ णौ लोचयति भाषार्थे दर्शने शाप लोचते ॥ ४६॥ लोचू भाषार्थः। 'लोचू दर्शने' । अनुदात्तेत् ।। कल्कने मुञ्चते मुञ्चेमोक्षे मुञ्चति मुञ्चते। प्रमोचने चुरादेो मोचयत्येष न खदित् ॥ ४७ ॥ 'भच मुचि कल्कने । 'कल्कनं दम्भः शाठ्यं च इति मैत्रेयर- क्षितः। कल्कनं दम्भः कथनं च । मच मुचेति च चन्द्रः। मोचते। 'मुञ्चते' इति क्षीरस्वामी । मच मचीत्येके । तथा च 'मचि कल्क- ने' 'मचुधारणोच्छ्रायपूजनेषु इति शाकटायनैः। तेन ह्यनुदा- १. समवाये पठितस्य परस्मैपदित्वपक्षे समवायार्थे 'सचत, इति भाप्यप्रयो- गस्योपपत्तये हरदत्तेन कथितम् . २. न पुनरात्मनेपदसिद्धये 'षच सेचने इति धातुरुक्तः। तथा च पचधातुः समवायार्थकस्तड्योग्य एवाभिमतो न्यासस्येत्युन्नी- यते. ३. 'सप्यशूभ्यां तुट् च इति सपेः कनिन्प्रत्यये तुडागभे च सप्तन् शब्द 'क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम् । (३-३-१७८) इति सपेः क्तिचि सप्तिशब्दः. ४. अनेन चैवमुकारवान् धातु/दौ त्यक्तः फलति । (एकीयपाठे शाकटायनीयपाठे च मकाराः सर्वे मुकारा एव पठ्यन्ते घपुस्तके) 'कथनम्' इति गपुस्तके पाठः, 'धारणोदयपूजनेषु इति गपुस्तके पाठः.

·५ दैवं तेस्थाने तु इंदित् , तेरथाने चोदित् क्रियते। धनपालश्वात्रैवानु- कूलः। 'मुच मोक्षणे । तुदादिः। 'शे मुचादीनाम् (७-१-५९) इति नुम् । 'मुच प्रमोचने' । एष न त् दिदिति । पूर्व एव लदित्, न त्वयमिति पाठशुद्यर्थमेतत् । तत्र चामुचदिति तु लदित्त्वफ- लम् । 'पुषादिद्युतायुदितः परस्मैपदेषु' (३-१-५५) इति च्लेरङ्॥ णौ पञ्चयति विस्तारे व्यक्तौ तु शपि पञ्चते । 'पचि विस्तारवचने' । प्रपञ्चयति । विस्तार इत्येवैके । त- थाच श्लोकधातुपाठः-'जुड प्रेरणवाची शुठालस्ये गज मार्ज च । शब्दार्थे पचि विरतारे' इति । तथैव चन्द्रः। पचि व्यक्ती- करणे । पचेति दुर्गः । अनुदात्तेत् ॥ वञ्चतीति गतावर्थे वञ्चयेत प्रलम्भने ॥४८॥ 'वञ्चु गत्यर्थः' । 'वञ्चु प्रलम्भने । चितादिः ॥ पूजायां णौ विभाषार्चेरचयत्यर्चतेऽचति । भूवादी पाठसामर्थ्यात् कर्तृगामिफलेऽचति ॥४९॥ 'अर्च पूजाया' युजादिः स्वरितेत् । ततश्चाचतीत्यपि तेनैव सिद्धेऽभूवादिपाठः कर्चभिप्रायेऽपि क्रियाफले परस्मैपदार्थः शाकटायनस्य त्वात्मनेपदी ॥ गतियाचनयोरञ्चत्यञ्चते णौ विशेषणे । १. 'तानाझथासाथांध्वमिल्वहिमहिड् डिदिदिच्छीयसंक्ष्ण्वपस्कृनिविशः' (१- ४-१) इति शाकटायनसूत्रम् । डित इद्वितः शीयादेशात् संक्ष्ण्वादिभ्यश्च धातुभ्यः परस्य लय अन्वयुप्मदस्माषु प्रत्येकमेकद्विबहुषु यथासङ्घयं त आतां झ, थास् आ ध्वम् , इल् वहि महिड् इत्याशा भवन्तीति तस्यार्थः. २. तत्स्थाने इदित्स्थाने. उदित.' (४-२-१९७) इति शाकटायनीयं सूत्रम् 'उदितो धातोर्नम् भवति' इत्यर्थकम् . ३. चितादिः = आकुस्मीयः. ४. एवं चास्य मते भूवा- दिपाठफलं क्रियाफलस्याकर्तृगामित्वेऽप्यात्मनेपदं सम्पद्यते.

·पुरुषकारोपेतम्। अञ्चयत्यञ्चतीत्येकं गतिपूजनयोरपि ॥ ५० ॥ अत्र त्रिभि,स्त्रिभिः, पञ्चभिश्च पदैः माहाक्यत्रयं बा- लानां योजनीयम् । 'अञ्चु गतौ याचने च' । अचु इत्येके' । इ. ति मैत्रेयरक्षितः । अचूञ् व्ययीगतौ' इति शाकटायनः। तेन चोदित्स्थाने इंदित् क्रियते । आचि गताविति, अञ्च गताविति च द्वौ धातू क्षीरस्वामी । तत्र चेदित्त्वफलमञ्च्यत इत्यादौ ‘अनि- दितां हल उपधायाः क्डिति (६-४-२४) इति नलोपाभावः । 'अञ्चु विशेषणे' । 'अञ्च गतिपूजनयोः ॥ वक्तीति भाषणे वा णौ वाचयेद् वचतीति वा । 'वच भाषणे। अदादियुजादिश्च । तत्र चान्त्यः पारायाण. कैर्नाधीयते इति क्षीरस्वामी । अन्यः पुनः 'अस्यतिवक्तिख्याति- भ्योऽङ्' (३-१-५२) इत्यत्र वृत्तौ परिभाषणे पठ्यते । तथापि प- रेधिकार्थत्वाद् भाषणमेवार्थः ॥ पृणक्ति पृक्ते सम्पर्के यौ पर्चयति पर्चति ॥५१॥ पृङ्क्त इत्यपरः पाठः। 'पृची सम्पर्के रुधादिरदादिश्च। अन्त्योऽनुदात्तेत् । अत्र भूवादिसूत्रे सुधाकरः- 'पृचि इति द्र- मिडा वेति नन्दिस्वामी । पृक्त' इति । धनपालश्व सर्व नन्दि- १. अय च पाठो ‘यः पूर्णादुदचति' (तत्तिरीयसहिता. का. ७. प्र. ५. अनु. १.) इत्यादिप्रयोगानुगुणः. २. मित्त्वमीदित्त्वं चोभयपदित्वाय. ३. तथा च शाकटायनीय-- 'ल्यूदितः' (४-२-१६ १) इति । ऊदितो धातोः क्ताया इड् वा स्यादिति तदर्थः. ४. अनाधिकार्थत्वात् =धात्वातिरिक्तार्थशून्यत्वा धात्वर्थग- तविशेषाद्योतकत्वादिति यावत् । 'अधिपरी अनर्थको' (१-४-९३) इति प्रसिद्धस्य परेरनर्थकस्यैवाय प्रयोगो, न तूपालम्भरूपविशेषद्योतकस्येति भावः, 'नवेति' इति गपुस्तके पाठः.

·देवं स्वामिवदेवास्थित । 'युज, पृच संयमने' । सम्बन्धन इति क्षीर स्वामी ॥ रिचिर विरेचने रिक्ते रिणक्ति ने वियोजने। संपर्चने च यौ वा णौ रेचयत्यपि रेचति ॥५२॥ ने नमि । रिच वियोजनसंपर्चनयोः ॥ शुच्यते शुच्यतीत्येवं पूतीभावे शुचेः श्यान । शोके शोचति 'ईशुचिर पूतिभावे' । 'शुच शोके ॥ हिंसायां तर्जने परिभाषणे ॥५३॥ चर्चत्यध्ययने त्वर्थे भवेच्चचयतीति णौ । 'चर्च परिभाषणहिंसातर्जनेषु' । अत्र धातुवृत्तिकाराः प्रत्ये- कमव्यवस्थितपाठशता दृश्यन्ते । यदत्र सत्यं, तद्देवा ज्ञातुमर्ह- न्तीत्यप्याहुः । तत्र च प्राचुर्यात् 'चर्च परिभाषणे' इति नूनं पक्ष- माश्रित्य देवः प्रववृते । 'चर्च अध्ययने । क्वचित्तु पठ्यते- अध्ययने चर्चयेच्चचंतीति तु । हिंसायां तजने शे तु तथैव परिभाषणे ॥ इति । तत्र ‘चर्च हिंसातर्जनयोः' । 'चर्च परिभाषणे' इति नूनं पाठौ। परिभाषणसन्तर्जनयोरिति चौन्त्यं बहवः पठन्ति । सर्वथापि स्वरभेदाद् द्विरुच्यते' इति 'शतुर्वा नुं शे स्यादिति तुदादिता' इति च वक्ष्यमाणनीत्या फलभेदो द्रष्टव्यः ॥ १. अत्रधातुस्वरूपविषये. २. तौदादकम् । 'जज चर्च झझ परिभाष- णभर्त्सनया' इति तु सिद्धान्तकौमुद्याम् . ३. श्द पञ्चपञ्चाशश्लोके. ४. इदं सप्तपञ्चाशश्लोके.

·पुरुषकारोपेतम् । सङ्कोचे कुचतीति स्यात् कोचेत् संवर्चनादिषु ॥५४॥ 'कुच संकोचे । तुदादिः। 'कुच संवर्चनकौटिल्यप्रतिष्ट. म्भावलेखनेषु' । ज्वलादिः। तत्फलं पुनः 'इगुपधज्ञाप्रीकिरःकः' (६-१-१३५) इति प्राप्ते 'ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः' (३-१-१४०) इति पक्षे णः कोचः कुच इति । यस्तु 'कुच शब्दे तारे' इति ज्वलादिभ्योऽन्यत्र पठ्यते, तस्य कोचेत् कुच इति द्रष्टव्यम् । तत्र ज्वलादिषु पाठादेवानयोरपि रूपयोः सिद्धत्वेऽपि कुच एवा- त्रार्थे यथा स्यात्, न तु कोचोऽपीत्येवमर्थ पृथक् पठ्यते ; न पुनः कुच सम्पर्चनकौटिल्यप्रतिष्टम्भविलेखनतारशब्दष्वित्येकीकृत्यवै॥ वियोजनेऽर्चयेदर्चेद्यौ स्तुतावृचतीत्यूचेः ऋचेर्युजादौ मृग्यः पाठः । 'रिच वियोजने' इति प्रागुक्त एव हि पाठो दृश्यते । ऋच स्तुतौ' । तुदादिः ॥ शशपोरुञ्छतीत्युञ्छे स्वरभेदाद् द्विरुच्यते ॥५५॥ उच्छतीति विवासे स्यादिदितोऽनिदितस्तयोः । 'उछि उञ्छे । 'उञ्छो धान्यश आदानं कणिशाद्यार्जनं शिलम्' इति यादवप्रकाशः । श्लोकेऽपि विवास इतिवद् उञ्छे इति सप्तम्बेव, न पुनरुञ्छेरिति षष्ठी । विसर्जनीयकल्पनागौरवं चैवं परिहतम् । यद्येवमुञ्छतीत्येव शशपो रूपं, ततः स्वतः प्राप्त भूवादावेवायं पठ्यताम् । अथापि 'शतुर्वा नुं शे स्यादिति तु- दादितेति वक्ष्यमाणनीत्योञ्छन्ती उञ्छतीति नुम्विकल्पार्थ तुदादौ पठ्येत । तथापि न भूवादौ । तदेवं रूपाभेदात् कुतोऽयं द्विष्पठ्यते इत्यत उक्तं स्वरभेदादिति । उञ्छतत्यापाततो रूपाभेदेऽपि सू- क्ष्मेक्षिकायां मध्योदात्तायुदात्तत्वाभ्यां रूपभेदोऽप्यस्त्येवेत्यर्थः । १. द्वापञ्चाशपद्योक्तः ·देवं अत्र हि 'अनुदात्तौ सुप्पितौ' (६-१-४) इत्यनुादत्तस्तिप्शपोरजि- ति 'धातोः' (६-१-१६२) इत्युदात्त उकारः 'उदात्तादनुदात्तस्य स्व- रित' (८-४-६६) इति स्वरितः शप् । 'स्वरितात् संहितायामनुदा- त्तानाम् ' (१-२-३९) इत्येकश्रुतिरिकारः । स एव च प्रचय इत्यु- च्यते । एवं शप्यायुदात्तं पदम् । शे पुनः 'आधुदात्तश्च' (३-१-३) इत्युदात्ते सति मध्योदात्तम् । तथा च 'अनुदात्तं पदमेकवर्जम्' (६-१-१५८) इत्यनुदात्त उकारः। स च 'उदात्तस्वरितपरस्य स- न्नतर' (१-२-४०) इत्यनुदात्ततरः। तिपश्चानुदात्तस्वरितौ पूर्ववत् । 'उछी विवास' इतीदित्त्वेनेदित्त्वाभावान्नुमभावेन तयोः शशपोरु- च्छतीति स्यात् । विपूर्वश्वायं प्रायः प्रयुज्यते । 'ततो रजन्यां व्यु- ष्टायाम्' 'युच्छन्ती दुहिता दिवः' । 'उषा उच्छदपस्रिधः' इति ॥ णौ विच्छयति भाषार्थे गतौ विच्छायतीति शे ॥ ५६ ॥ विच्छेराये शतुर्वा नुं शे स्यादिति तुदादिता । विच्छ भाषार्थः । विछ गतौ' । 'छे च' (६-१-७३) इति तुक्सिद्धोर्वच्छत्यपपाठः । तत्र चान्त्याद् 'गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आय' (६-१-२८) इत्याये शे च सति विच्छायतीति भवति । अथास्य तुदादिपाठः किमर्थः । न तावत् स्वरार्थः । 'एकादेश उदात्तेनोदात्त' (८-२-५) इत्यनुदात्तस्य शशपोवशेषाभावात् । इह हि शे उदात्ते पूर्ववद्धात्वकारोऽनुदात्तः । शपि त्वनुदात्ते- ऽसावुदात्त इत्येवं सत्यपि विशेषे तयोरेकदेश उदात्त एवेत्यत १. ईदित्त्वेनेति च्छेदः. २. व्युच्छन्ती (तमांसि) वर्जयन्तीत्यर्थः । इदं तैत्तिरीयब्रामणे तृतीयाष्टके प्रथमप्रश्ने तृतीयेऽनुवाकेऽस्ति. ३. विपूर्वत्वव्याभचरो- दाहरणमिदम् । अपोच्छद्= अपवर्जयतीत्यर्थः । एतच्च ऋक्संहितायां प्रथमाष्टके चतुर्थाध्याये चतुर्थवर्गेऽस्ति. ४. धात्वकारशबकारयोः.

·पुरुषकारोपेतम् । आह -शतुर्वा नुं शे स्यादिति तुदादिता । शे हि सति विच्छायती विच्छायन्तीत्यत्र 'आच्छीनद्यार्नुम्' (७-१-८०) इति नुं विकल्प्यते । शपि तु 'शप् श्यनोनित्यम् (७-१-८१) इति नित्यं स्यात् । अत्र केचित् तुदादिपाठबलाद्विच्छतीत्यपि रूपमिच्छ- न्ति । 'तुदादिभ्यः शः' (३-१-७७) इति विच्छेः शो विधीयते, न तु विच्छायेः, विच्छेरेव तुदादिषु पाठात् । तच्चैतद् विच्छेः शविधानम् आये निये सत्यायान्ताद् भवत् परिक्लश्येत । ऐवं चा यादय आर्धधातुके वा' (३-१-३१) इत्यत्र 'शैपि नित्यम्। इति भाष्ये शब्ग्रहणं विच्छेः शेऽप्यायस्य विकल्पे सत्याञ्जस्येनावक- ल्पेत । न पुनः शिद्विकरणोपलक्षणतया कथञ्चिन्नीयेत । तथा च सुधाकरः-'विच्छेस्तुदादिषु पाठो ज्ञापकः सार्वधातुकेऽप्यायप्र- त्ययोऽनित्य इति । तेन विच्छतीति सिद्धम्' इति । 'छोः शूङ- नुनासिके च (६-४-१९) इत्यत्र न्यासकारश्च-'गां विच्छतीति गोविड्' इति । 'यन्नुविकल्पः फलमित्युक्तं, तुदादिपाठात् तदपि १. आयादेशाभावपक्षे शे सति रूपमिदम् । अपिशब्दसड्य़ाह्यं तु विच्छाय- तीति आयान्तादौत्सर्गिके शपि द्रष्टव्यम् . २. एवञ्च =शेऽप्यायस्य नित्यत्वे च. ३. दोषपरिहारार्थ 'आयादयः शपि नित्यम्' इति कश्चिन्न्यासभेदोऽयम् । अनेन च शपोऽन्यत्र सर्वत्रायप्रत्ययस्य विकल्पः स्वरसतः प्रतीयते. नीयते, यत् स आह-"ननु तौदादिकत्वाद्विच्छेः शेन भाव्यं, न तु शपा। एवं तर्हि न्यासभेदोपलक्षणार्थमिदमिति 'शिति नित्यम्' इति तु न्यासः कर्तव्यः" इति । एवं च शेऽप्यायस्य नित्यत्वं फलति । विच्छेः शविधानस्यायप्रत्ययान्तार्थत्वं च गुपादिष्वनुबन्धकरणस्य सन्नन्तसमुदायार्थत्ववदुपपत्स्यत इति पूर्वोक्तः परिक्लेशो- . ४. कैयटेन तु ऽपि न. +'यच्च नुम्' इति गपुस्तके पाठः.

·५६ दैवं सम्भवतीति तुदादिपाठस्येदमेव फलं न्याय्यम् । एवं च नुविक- ल्पाद्विच्छन्ती विच्छतीत्येव युक्तम् । विच्छायतीत्यौत्सार्गकः श- बेवेति नित्यो नुम् ॥ रजते रजतीत्येव रज्यते रज्यतीत्यपि ॥ ५७॥ रागार्थे शपश्यनोट्टे द्वे 'रञ्ज रागे' । 'दंशराञ्जस्वञ्जां शपि' । 'रलेश्व' (६-४-२६) इति, अनिदिताम्' (६-४-२४) इति नलोपः ॥ गतौ वजति वाजयेत् । 'वज, व्रज गतौ' । 'वज मार्गसंस्कारगत्योः । मार्गण इति धनपालः । 'वज, मार्गेति द्वौ धातू इत्यन्ये' इति क्षीरस्वामी । ब्रजेति चन्द्रः । 'बज मार्गसंस्कार' इति दुर्गः। उभयोरप्यनयो- बजबजपक्षयोर्मार्ग(ण?)संस्कार इत्येवार्थस्तन्त्रान्तरे पठ्यते ॥ दीप्तौ शप्येजते तत्र भवेदेजति कम्पने ॥५८॥ 'एज भेज़ भ्राजू दीप्तौ' । 'एज कम्पने' ॥ वृणक्ति वर्जने वृक्त यौ वर्जयति वर्जति 'वृजी वर्जने' । रुधादियुजादिश्च । तत्र चाये वरण इति धनपालशाकटायनौ । 'वृजि वर्जने । अदादिरनुदात्तेत् । ईदि- त्पाठे तु नुमभावादृक्त इति पाठः । तथा च क्षीरस्वामी । वृजि इति पठित्वा 'वृजी इति दौर्गाः । वृक्ते वर्जिता वृक्तः' इत्याह । तत्र चान्त्ये वीडितो निष्ठायाम्' (७-२-१४) इतीडभावः । शाकटायनस्य त्वयं सम्पर्चने । यदाह-विजुङ् वृजुङ् वृजैङ् १. अनेन नलोपो देवादिके. tomateemiumbuwamasumment ·पुरुषकारोपेतम् । सम्पर्चने' इति । तेन च ईदित्स्थाने ऐदित् क्रियते ॥ गर्जेद् गृजेद् गजेद् गजेच्छब्दने गाजयेषिणचि॥५९॥ 'गज गजि गृज गृजि मुज मुजि शब्दार्थाः । मज मुजीति क्षीरस्वामी चन्द्रश्च । 'मृज मृजीत्यप्याहुरिति च । 'गज मदने च' । शब्देऽस्य पाठो मदने प्रयोगाप्राचुर्यार्थों नूनम् । यदाह 'अघि मघि लघि गत्याक्षेपे । मघि कैतवे च' इत्यत्र मैत्रेयरक्षितः- 'पूर्वमस्य पाठः कैतवार्थस्यान्वौचितत्वद्योतनाय' इति । व्यभिचरति चैतद् ‘वृषु पृषु मृषु सेचने । मृषु सहने च' इत्यादौ । गेज शब्दार्थः । अत्र च गर्जतीत्येतद् 'गर्ज शब्द' इत्यस्यापि कामं द्रष्टव्यम् ॥ धर्जेद् धृजेद् ध्रजेद् ध्रजेद् ध्वजेद् ध्वजेद् गतौ शपि। 'ध्रज ध्रजि धृज धृजि ध्वज ध्वजि गतौ ॥ शौचालङ्कारयोर्वा णो मृजेर्मार्जति मार्जयेत् ॥ ६० ॥ मार्टि शुद्धौ तथा मार्जेः शब्दार्थाद् माजयेषिणचि । 'मृजू शौचालङ्कारयोः' । मृतषिति क्षीरस्वामी; षकारो- ऽर्थ इति च । तच्चिन्त्यम् , मृजेति भिदादिपाठात् सिद्धेः। 'मृ- जेर्वृद्धिः' (७-२-११४) इति वृद्धिः । 'मृजू शुद्धौ । अदादिः। १. 'न डीयश्व्यैदिवेटोऽपतः' (४-२-१४३) इति शाकटायनः । 'डीयश्वि- भ्यामैदितो विकल्पितेटश्च क्तयोरिड् न भाति, न पतः' इति च तदर्थः. २. चार्थान्वाचययोगेन मदनरूपार्थस्यानुषङ्गिकत्वसम्पादनात् तस्मिन् धातोः प्रयोगापा- चुर्य फलतीत्यभिप्रायः. ३. अन्वाचितत्वं = अन्वाचययुक्तत्वं । तद्योतनाय. ४. 'मृतु सहने च' इत्यत्र हि चशब्दः समुच्चयार्थ एवाश्रयणीयो, नत्वन्वाचयार्थः सहने प्रयोगप्राचुर्योपलम्भात्. ५. 'गा मार्ज शब्दार्थों' इति चुरादौ परितः. 'चाह' इति गपुस्तके पाठः. मार्ज शब्दार्थे' इति खपुस्तके पाठः ·श्लो दैवं मार्ज शब्दार्थः । तथा 'गज गजी'त्यत्र क्षीरस्मामी मृज मृजि इत्यप्याह मार्जति मृञ्जतीति ॥ वेबेक्तीति पृथग्भावे विविक्ते च भये पुनः ॥ ६१ ॥ विनक्ति विजते 'विजिर पृथग्भावे' । जुहोत्यादिः । 'णिजां त्रयाणां गुणः (७-४-७५) इत्यभ्यासस्य गुणः । 'ओविजी भयचलनयोः' । रुधादिस्तुदादिश्च ॥ सर्गे सृज्यते सृजतीति च । 'सृज विसर्गे' । दिवादिस्तुदादिश्च । लोके त्वनुपसृष्टः सृजिः सृष्टौ प्रसिद्धः कर्षतिरिवाकर्षण इत्यतो विसर्ग इति नोक्तं कैर्ष- त्याकर्षण' इत्यत्रेव विलेखन इति ॥ ऋञ्जते भर्जने गत्याद्यर्थे स्यादर्जत त्वृजेः॥६२ ॥ 'ऋजि भ (जि?)जी भर्जने' । 'ऋज गतिस्थानार्जनो- पार्जनेषु' इति मैत्रेयरक्षितः । ऊर्जनेष्विति क्षीरस्वामिशाकटाय- नधनपालाः । अनुदात्तेत् ॥ प्रतियत्नेऽजयेदर्जेरजतीयजने पदम् । 'अर्ज प्रतियत्ने । अत्र ‘उपात् प्रतियत्नवैकृतवाक्याध्याहा- रेषु' (६-१-१३९) इत्यत्र वामनः-'सतो गुणान्तराधानमाधिक्या- य वृद्धस्य वा तादवस्थ्याय समीहा प्रतियत्नः' इति । अत्र चान्तरो- १. एतच्च ५९ श्लोके गजेंदित्यंशव्याख्यायामुक्तम् . २. अयं स्वरितेत् . ३. 'कर्षत्याकर्षणे शे तु कृषते कृषतीत्युभे' इति १७८ तमे श्लोके. ४. काशि- ५. वृद्धियुक्तावस्थायाः प्रच्युतिपरिहारायेत्यर्थः. ६. अन्तरशब्द- स्यान्यवाचन उपादानेन. काकारः, ·५९ पुरुषकारोपेतम् । त्या प्रागेव गुणे सति पुनराधानं किमर्थमित्यत उक्तम् 'आधिक्यायेति । अधिकस्येत्युक्तौ च गुणान्तराधानेनैवाधिक्यं भायादित्यन्यकृतमप्याधिक्यं संगृहीतं 'वृद्धस्येति । अर्थान्तरे त्वयमर्जिः प्रसिद्धः-'द्रव्यमजयन् ब्राह्मणः प्रतिगृह्णीयाद्' इ- ति । अर्ज षर्ज अर्जने ॥ निङ्क्ते नेनेति नेनिक्ते शौचेऽर्थे पोषणे तथा ॥६३ ॥ 'णिजिर् शौचपोषणयोः । धादिर्जुहोत्यादिश्च ।। युनाक्त युङ्क्ते योगार्थे समाधौ युज्यते श्यनि । युजेः संयमनार्थे वा णौ योजयति योजति ॥ ६ ॥ 'युजिर योगे' । 'युज समाधौ' । अनुदात्तेत् । 'युज पृच संयमने ॥ भुजेद् भुनक्ति भुङ्क्ते स्युः कौटिल्ये पालनेऽदने । [कमेण भुजो कौटिल्ये' । 'भुज पालनाभ्यवहारयोः' । तुदादी रुघा- दिश्च । 'भुजोऽनवन' (१-३-६६) इति तङ् ॥ प्रतियत्नेऽर्जेरजयेदर्जनेति।] ये तु प्रागेव 'प्रतियत्नेऽर्जयेद्' इत्याद्यपाठिषुः, तेऽत्र 'क्रमण' इत्यादि न पठन्त्यर्थाभेदात् ॥ सेवायां भजते भजेदिति भविश्राणने भाजयेद् आमर्दे तु भनक्ति भाजयति णौ भाजेः पृथक्कर्मणि । १. विद्यमानत्वेन ज्ञाते सतीत्यर्थः. २. अन्येन गुणान्तराधानातिरिक्तेन स्वभावादिना कृतम्. ३. अयमनुदात्तेत् । अन्यस्तु स्वरितेत् .

·देव भाषार्थे णिचि भजयेद् 'भज सेवायाम् । 'भज विश्राणने । 'भञ्जो आमर्दने । नो- पधोऽयम् । चुत्वेन अकारः। तेन श्नान्नलोप' (६-४-२३) इति नलोपः पूर्वत्रासिद्धम् (८-२-१) इति चुत्वस्य तत्रासिद्धत्वात् । भाज पृथक्कमणि' । तच्च पृथक्करणम् । भजि भाषार्थः । अभिहिते त्वर्थे पदं तुञ्जये- द्धिंसायां शपि तुञ्जतीत्यनिदितस्तस्यां तुजेस्तोजति ॥ तुजि भाषार्थः । अभिहितोऽर्थो भाषायामित्युक्तोऽर्थः । वक्ष्यमाणापेक्षया विशेषद्योतकस्तुः; पादपूरणो वा । 'तुज तुजि हिंसायाम्' । 'तुजि पालने च' ॥ सन्तर्जने तर्जयते भर्त्सनार्थे तु तर्जति ॥६६॥ 'तर्ज, भर्ल्स सन्तर्जने । चितादिः । 'तर्ज भर्त्सने । अथैक्येऽपि धातुपाठवशात् पृथक्कथनम् ॥ वर्णे पिङ्क्ते भवेत् पिञ्जर्भाषार्थे पिञ्जयेदिति । 'पिजि वर्णे' । अदादिरनुदात्तेत् । 'पृजिरित्येके इति मै- तेयरक्षितः । 'पिजुङ् संपर्चन' इति शाकटायनः । पिजि भाषा- र्थः । 'तुजि पिजि हिंसाबलादाननिकेतनेषु' इत्यर्थान्तरेऽपि चौ- रादिको तुजिपिजी स्तः। गुञ्जेदव्यक्तशब्दे स्याच्छब्दमाले गुजेदिति ॥ ६७ ॥ 'गुजि अव्यक्तशब्दें। गुज इत्यपरे । तथा च क्षीर- १. अयं पटपुटादिदण्डके पठितः । एवं तुजिपिज्यादयो द्रष्टव्याः. + 'चितादी' इति धपुस्तके पाठः.

·पुरुषकारोपेतम् । स्वामी - 'अनिदित्येके' इति । सुधाकरश्च भूवादि (१-३-१) सूत्रे 'अनिदित्पारायणेष्वपाठि, गोजति जुगोजेत्याधुदाहृतेः । “पक्षे पुनरिदिदेव गीत" इति । शाकटायनः पुनर्गुज गुजीति पठन् पक्षद्वयमपि परिजग्राह । 'शुज शब्दे । तुदादिः ॥ भृज्जते भृज्जति भ्रसेर्भर्जने भर्जते भृजेः। 'भ्रसु पाके' । 'ऋजि भृजी भर्जने' ॥ प्रकाशे लजयेद् बीळे लज्जते लजते पदे ॥ ६८ ॥ लओल्लाजेल्लजेल्लाजेदित्येते भसने शपि । 'लज प्रकाशने' । कथादिः । 'लजि इत्येके' इति मैते- यरक्षितः। तदा लञ्जयेदिति पठितव्यम् । लञ्जापयेदिति शाक- टायनः । 'कथादिपातिस्फायोऽग्लग्वम्' (४-१-१९७) इत्यगागम- श्व । कथादीनां पातेः स्फायतेश्च अक्, लक्, वम् इत्येत आग- मा णौ क्रमाद् भवन्तीत्यर्थः । ततो वृद्धिपुकौ । 'ओलजी, ओ लसी बीळने' । तुदादी । तत्र च शो भवन् 'तास्यनुदात्तेद्- ङिददुपदेशाल्लसार्वधातुकमनुदात्तमलिङोः' (६-१-१८६) इति ति- ड्यनुदात्ते उञ्छतिवदुदात्तः । 'लज लाजि भर्त्सने' । 'लाज लजि भर्त्सने च' । अत्र मैत्रेयरक्षितः- 'चकारो भिन्नकमः। एतावपि भर्सने पठ्येते इत्यर्थः । इति । 'लज लजि भर्त्सने । लाज लाजि भर्जने च' इति तु क्षीरस्वामी । 'लज लजु भर्स- ने' । लाज लाजु भर्जने चेति पठन् शाकटायनोऽप्यतैवानुकू- लः । एवञ्च भर्ज?)निग्रहणं भर्जनस्यापि काममुपलक्षणं द्रष्टव्यम् । लञ्जयेदिति च क्षीरस्वामिनः पक्षे, तेन लजेरपि पट- "लक्ष्ये' इति गपुस्तके पाठः. $ 'नीले' इति गपुस्तके पाठः. -- ·देवं पुटादिदण्डके 'तुजि पिजी'त्यत्र च लजि लुजीत्यपि पाठात् ॥ भङ्गे रुजति हिंसायां रोजयेदिति णौ रुजेः॥६९॥ 'हजो भने । तुदादिः । रुज हिंसायाम् । असादित्वात् सकर्मकादेव णिच् ॥ घाटयेद् घण्टयेत् सङ्कभाषयोर्घटते मितः। क्रमाद्विकासे शशपोः स्फुटति स्फोटते पदे ॥७॥ स्फोटयेत् स्फोटतीति द्वे भेदे विशरणे क्रमात् । अत्र घाटयतिस्फोटयत्योर्विवदन्ते । तत्र धनपालस्तावत्- " 'चटास्फुट भेदने' उच्चाटयति आस्फोटयति । 'घट च सधा- ते' । चकारात् पूर्वी चात्रार्थे णिचमुत्पादयत” इति । शाकटाय- नस्तु-'चटास्फुटौ घट च हन्त्यर्था' इति । क्षीरस्वामी तु 'चट स्फुट भेदने' चाटयति स्फोटयति । 'घट च' घटधातुश्च भेदने वर्तते । 'हन्त्यर्थाः' । हन्त्यर्थाश्च धातवो णिचमुत्पादयन्ति" इत्युक्ता दर्शनान्तरमप्याह - 'घट च हन्त्यर्थाः । चटस्फुटधातू दौ घट च धातुस्त्रय एते हन्त्यर्था हन्तिना समानार्था णिचमुत्पाद- यन्ति" इति । मैत्रेयराक्षतस्तु-""चट स्फुट भेदने' । घट सङ्घा- ते' 'हन्त्यर्थाश्च । येऽन्येषु नवसु गणेषु हिंसाः पठ्यन्ते, त इह द्रष्टव्याः” इति । तत्र नवस्विति शबादिविकरणविषयेषु भू- वादिप्रभृतिषु । इहेति चुरादौ । एतेषु च पक्षेष्वन्त्यस्यांनुकूलं दैवम् । घट घटि भाषाओँ । ततश्चार्थी यथासङ्ख्यं न भवतः। 'घट चेष्टायाम्' । तस्य तु मित्त्वाडेतुमण्णिचि घटयेत् । स्फुट विक- १. आस्वादीयत्वात् . २. आनुकूल्यं च 'भेदे स्फोटयेद्' इति, 'सङ्घ घाटयेद्' इति च कथनात् स्पष्टम् . ३. घाटयतेरपि भाषार्थकत्वादित्यर्थः.

·पुरुषकारोपेतम् । १३ सने । 'स्फुटिर्विशरणे । स्फुटति चन्द्रः। इरित्फलं तु 'इरितो वा' (३-१-५७) इत्यङ्विकल्पः । अस्फुटत् । अस्फोटीत् ॥ प्रमर्दने चाक्षेपे च मुटेदाये तु मोटति ॥ ७१ ॥ सञ्चूर्णने चुरादेो मोटयेदतङस्त्रयः । 'मुट आक्षेपप्रमर्दनयोः । तुदादिः । 'मुट प्रमर्दने' 'पुडि' इति धनपालः । शाकटायनश्च 'पुडु' इति पठन्नत्रैवानुकू- लः । क्षीरस्वामी त्वेतौ पाठौ मुटि मुडि इत्यपरौ चावोचत् । मै- त्रेयरक्षितस्तु 'मुडि खण्डन' इत्यत्राह 'पुडि चेत्येक' इति । 'मुट सघूर्णने'। हिंसातिक्रमयोरदूरदृतेऽनादरेऽदृयेत् ॥ ७२ ॥ 'अट्ट अतिक्रमहिंसनयोः' । अत्र मैत्रेयरक्षितः- "दोप- धोऽयमिति स्मर्यते । 'टुना ष्टुः' (८-४-४१) इत्यत्र न्यासकारेण तु तकारोपधोऽयमित्युक्तम्" इति । क्षीरस्वामी तु पक्षद्वयेऽपि पा- ठेऽत्र ष्टुत्वं न कृतमसन्देहार्थम्' इत्यप्याह । 'अन्ये अड्डेत्याहुः इति च । तत्र चाये पक्षे संश्चङोः कृतयोः 'नन्द्राः संयोगादय' (६-१-३) इति दकारवर्ज द्विरुक्तौ ष्टुत्वे 'पूर्ववत्सन' (१-३-६२) इति तङि च कृते अट्टिटिषते आट्टिटदिति भवति । अन्ये त्व- १. 'आये' इत्यस्य विवरणामिदम्. २. 'डान्तपाठः प्रकरणविरोधादुपेक्ष्यः' इति माधवः. ३. उपधाभूतस्य तकारस्य ष्टुत्वे तस्य ‘पूर्वत्रासिद्धीयमद्विवचन' इति सिद्धत्वाद् टकारद्वयसहितस्य द्वित्वे 'हलादिः शेषः' (७-४-६०) इति निमित्तटकारनिवृत्त्या नैमित्तिक त्य ष्टुत्वस्य निवृत्तौ तकार एवाभ्यासेऽवतिष्ठत इति भावः । 'निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपायः' इत्येतदनाश्रयेण तु अटिट्टिषते आ- टिट्टद् इत्येव रूपं माधवो मन्यते. 'आक्षेपमर्दनयोः' इति गपुस्तके पाठः.

·देवं तिट्टिषते आतिट्टदिति । 'अट्ट अनादरे' ॥ घट्टयेद् घट्टते द्वे स्तां चलने णौ शपि क्रमात् । 'घट्ट चलने' । अन्त्योऽनुदात्तेत् ॥ जो लोटयति भाषार्थे लुट्येल्लोटति लोटने ॥ ७३ ॥ लोटते प्रतिघातेऽर्थे स्तेये लुण्टति लुण्टयेत् । रोटते प्रतिघातेऽर्थे रोषे रोटयतीति णौ ॥ ७४ ॥ लुट भाषार्थः। 'लुट विलोटने । दिवादि वादिश्च । अत्र भूवादिसूत्रे सुधाकरः- “ 'लुड विलोडन' इति डान्तः । लान्तो ऽपि तु ददृशे । लोलः । 'लोलगुजाकारबृहत्तरङ्गः' इति माघे । 'डलयोरेकत्वस्मरणामिति कोचद्' इति वा प्रतिविधेयम्" इति । 'रुट लुट प्रतीघाते' । अनुदात्तेतौ । ठान्ताविमावित्येके । तथा च क्षीरस्वाम्येवमेव पठित्वाह-“रुट लुट इत्येके । 'बाधृ लोटन' इति लिङ्गाद्” इति । तथा 'रुट दीप्तावि'त्यप्यनुदात्तेत्सु स एवाह । लुटि इति तु शाकटायनः । रुट लुट इति हरियोगी । 'रुटि लुटि स्तेये' । क्षीरस्वामी तु- 'रुठि लुठि इत्येके । रुण्ठति लुण्ठति' इति । रुडु लुडु इति डान्तकाण्डे शाकटायनः । 'लुण्ट स्तये । लुण्ठेति क्षीरस्वामी । लुण्डेति शाकटायनः। तत्र चाद्य एव पाठो 'जल्पभिक्षकुट्टलुण्टवृङः पाकन्' (३-२-१५५) इति सूत्रपाठानु- सारी । यस्तु लुटीत्यनेन लुण्टाक इति निर्वाहः क्षीरस्वामिनः, सोऽपि 'लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणमिति नीत्या विरुध्यते । लुटीत्यस्य हि लुण्टभावो लाक्षणिकः । स च लुण्टे- १. अयं चुरादिः. २. लुण्ट लुण्ठ लुण्डेषु. ३. इदिता.

·११ पुरुषकारोपेतम् । त्येव प्रतिपदोक्ते धातौ सम्भवति कथङ्कारं गृह्येत, लुण्टेत्यस्यैव झटिति परिस्फुरणात् । 'कुट्टिलु(प्टि?)ण्डिवृजल्पभिक्षादाकट्' (४-३-२५५) इति शाकटायनानुसारेण कुट्ट लुण्डेत्येव पाठपरि. कल्पनेऽपि टकारसाहचर्यादनाञ्जस्य व्यक्तमेव । 'रुष रोषे । रुट इत्यप्यके' इति मैत्रेयराक्षेतः। 'रुट भाषार्थ' इति च क्षीरस्वामी ॥ कूटयेताप्रसादे गौ कूटेर्दाहे तु कूटयेत् । 'कूट अप्रसादे' । चितादिः । 'कुट प्रतापन इत्येके' इति मैत्रेयरक्षितः । स एव तु पाठः प्रायेण दृश्यते । तदा 'को- टयेत प्रतापे णौ' इति पठितव्यम् । 'कुट्ट प्रतापने' । कुट्टयेतेति क्षीरस्वामी । 'कुट्ट छेदनपूरणयोरिति च चुरादाबेवाह । कुत्स- नयोरिति तु बहवः । छेदन इत्येव पुनः 'जल्प भिक्ष' (३-२. १५५) इत्यत्र जिनेन्द्रः। एवमेव च दुर्गः। सर्वथापि तस्य कु. दृयतीति द्रष्टव्यम् । कुटपक्षे तु 'कुट कौटिल्य' इत्यस्य तुदादेः कुटतीति । 'कूट दाहे' । कथादिः । तत्फलं पुनरचुकूटदित्यत्र 'नाग्लोपिशास्वृदिताम्' (७-४-२) इति हस्वाभावः । परितापन इति तु मैत्रेयरक्षितः । 'केत श्राम कुण गुण चामन्त्रण' इति च- कारादामन्त्रणेऽप्ययं वर्तते । केत ग्रामेति मैत्रेयराक्षतपाठेऽप्यत्री- शे न विवादः । बहनुमतत्वात् परमाद्यमेव पाठमभिरोचयामहे ॥ भाषासंसर्गसंश्लेषे पोटयेत् पुटयेत् पुटेत् ॥ ७५ ॥ पुट भाषार्थः । 'पुट संसर्ग' । कथादिः। पुट संश्लेषे । तुदादिः॥ १. चितादेहिरित्यर्थः. २. चकारेण कूटानुकर्षणांशे. ३. समाहार- द्वन्द्वोऽयम् .

·. दवं नृतौ नटत्यवस्पन्दे चुरादणिचि नाटयेत् । 'नट नृतौ' । नृतौ *नृत्ताविति च क्षीरस्वामी । उभयथापि नर्तन इत्येवार्थः । तच नाट्यम् , यत्कारिषु नटव्यपदेशः। न तु मार्गदेशीशब्दाभ्यां प्रसिद्ध नृत्यं नृत्तञ्च,यत्कारिषु नर्तकव्यपदेशः। तत्र च वाक्यार्थाभिनयो नाट्यम् । पदार्थाभिनयस्तु नृत्यम् । अ. भिनयशून्यः पुनः शास्त्रोक्तभङ्ग्या गात्रविक्षेपो नृत्तमिति तद्वि- दः । नघण्टुकानां तु 'ताण्डवं नटनं नाट्यं लास्यं नृत्यं च न- निम्' इत्यभेदव्यवहारो निरूढलक्षणयैव नेयः, 'अन्यायश्चाने- कार्थत्वम्' इति न्यायात् । 'नट अवस्पन्दने' । तच्च नाट्यम् । नाट्य इत्येव चन्द्रः। अत्र च णोपदेशाणोपदेशविभागो जो नः' (६-१-६५) इत्यत्र भाप्ये दार्शतः 'सर्वे नादयो णोपदेशा न. तिनन्दिनदिनाकिनाटिनाथूनाधृनृवर्जम्' इति । केचित् पुनस्था- न्तमेवात्र पठन्ति, न धान्तम् । तथा च 'णाधृ नाथू याओपता- पैश्वर्याशीप्पु' इत्यत्र मैत्रेयरक्षितः-'आद्यो णोपदेशः, नेतर' इति । (नृत?) नृ इति प्रायो न पठन्ति । तथा च श्रीधरो न- त्यागेन नृत्यादीन् पठित्वा 'एतान् सप्त वर्जयित्वा' इत्याह । न. टिश्चुरादिण्यन्तो नाटिः । 'नृती गात्राविक्षेपे' । 'टुनदि समृद्धौ'। 'नर्द गर्द शब्दें। शाकटायनन्यासे तु णोपदेशो वायम् । 'नक- ठक्क नाशने' । 'नृ नये' । तत्र च प्रणटति प्रनाटयति इत्यादौ 'उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य' (८-४-१४) इति णत्वं तदभा- वश्च जोपदेशाणोपदेशफलम् । घटादौ चायं नटिः पठ्यते । १. घटादिस्त्वदीर्घार्ह इति न गृह्यते. "नृत्तावित्यपि' इति गपुस्तके पाठः. दिण्येन्तो' इति गपुस्तके पार ·पुरुषकारोपेतम् । अर्थपाठे त्वस्य विवदन्ते । तत्र तावन्नृताविति नृत्ताविति गताविति च पक्षत्रयं मैत्रेयरक्षितः प्रतिपेदे । क्षीरस्वामी तु --'नट नतौ नेटयति शाखाम् । नृत्तौ तु नाटयति' इति ॥ भाषार्थे पाटयेद् ग्रन्थे पटयेद् गमने पटेत् ॥ ७६ ॥ वण्टयेद्वण्टतीत्येते णिशपोः स्तां विभाजने । णावदन्ताटेग्रन्थे वटयेद्वेष्टने वटेत् ॥ ७७॥ पट भाषार्थः । 'पट वट ग्रन्थे । *कथादिः । स च वेष्ट- नमिति क्षीरस्वामी । 'अट पट गतौ' । 'वटि विभाजने' । चुरादिः कथादिभूादिश्च । तत्र च कथादौ वटेत्येके । तथा च मैत्रेयर- क्षितो वटेति पठित्वा 'वटीत्येके' इत्याह । तदा वटयेदित्यपि द्र- ष्टव्यम् । वण्टापयेदिति तु शाकटायनः । तच्च लञापयेदितिव- नेयम् । मैत्रेयरक्षितश्चाह - 'अदन्तेषु पाठबलाददन्तत्वे वृद्धिरि- त्यपरे । वण्टापयति लञ्जापयति' इति । चुरादौ तु स एवाह- 'वटि विभजन इति भूवादौ पठ्यते । ततो हेतुव्यापारे णिचि विभाजनेऽर्थे वण्टयतीति सिध्यति । किन्त्वेसौ कभिप्राये कि- याफले आत्मनेपदी । अनेन पुनस्तत्रापि वैण्टयतीति । अन्ये पुनर्वैचित्र्यार्थमस्योपादानमिच्छन्ति' इति । तदा णिशपोः स्तां विभाजने' इत्येतद्विभाजने विभजने चेति व्याख्येयम् । भाजेर- १. नमयतीत्यर्थः. २. हेतुण्यन्तः. ३. चौरादिकेन. ४. इदं च प्रयोजनं चुरादिण्यन्तेभ्यो 'णिचश्च' (१-३-७४) इत्यात्मनेपदाभावपक्षे । पक्षा- न्तरे तु चुरादौ पाठो वैचित्र्यार्थ इत्याह अन्ये पुनरिति. ५. भौवादिक- स्व विभजनार्थत्वे. कथादी इति घपुस्तके पाठः. -- ·१८ दैव रपि पृथकर्मकर्मणो विभजनार्थत्वसम्भवाद् । बहुसम्मतत्वाहो- भयत्रापि विभाजन इत्येव युक्तं पाठं मन्यते । क्षीरस्वाम्यादयः पुनर्बहवञ्चुरादि डान्तं पठन्ति । डान्तकाण्डं चैवमनुसृतं भवति । शाकटायनः पुनर्भुवादिमपि डान्तकाण्ड एवाध्यगीष्ट । 'वट वेष्ट- ने' । 'वट भट परिभाषणे' इति च घटादौ पठ्यते । बटेत्यप्यायो बहुपु कोशेषु दृश्यते ॥ श्लेषालस्योपघातेषु प्रतिघाते क्रमाल्लुठेत् । लुण्ठेल्लोठति लोठेत किन्तु गत्यां च लुण्ठति ॥ ७ ॥ रुण्ठतीति गतौ रोठेदुपघाते- 'लुठ लेपगे। तुदादिः । 'लुड इत्येके' इति मैत्रेयरक्षि- तः । डान्तकाण्डं चेवमनुसृतं भवति । लुउतीति लक्ष्यदर्शनात् तुदादौ पाठ इति भूवादी क्षीरस्वामी । 'लुठि आलस्ये गतिप्र- तिघाते च' । 'रुठ लुठ उपघाते' । 'उठ इत्यप्येक' इति मैत्रेयर- क्षितः । उठ इत्येव धनपालः । क्षीरस्वामी वेवमेव पठित्वा 'रुठ लुठेत्यपि दौर्गाः' इत्याह । ऊठ इत्येव शाकटायनः । 'लुठ प्रतीघाते' । अत्र भूवादिसूने सुधाकरः – 'लुट प्रतिघाते इति लुटवद् द्वितीयान्तोऽपि प्रलुठितो लोठमान इति प्रयोगदर्शना- दूरीकृतः' इति । कैयटन्तु 'धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छा- यां वा' (३-१-७) इत्यत्र लुलुठिपत इति भाष्यं व्याचक्षाण आह - 'रुठ लुठ प्रतिघाते इति द्युतादौ पठ्यते' इति । 'रुठि लुठि गतौ ॥ १. पृथक्कर्म पृथक्करणं विभजनं, तत्क्रियत्येत्यर्थः. २ विभाजनशब्दार्थद्व- यकल्पनाक्लेशमरोचयमानो देवाभिप्रायमन्यथा विवृणोति - बहुसम्मतत्वादेति.

·पुरुषकारोपेतम् । १९ ऽथ कण्ठते शोके यौ कण्ठयेत् कण्ठेत् कठेत् स्यात् कृच्छ्रजीवने ॥ अथशब्दः पूर्वार्थान्वयाशङ्कापरावृत्तिपरः । 'कठि शोके। 'कठ कृच्छ्रजीवने' । एप्वाद्योऽनुदाचेत् ॥ गतिप्रतिहतौ शोठत्यालस्ये शोठयेदिति । 'शुठ गतिप्रतीघाते' । शूठ इति क्षीरस्वामी । प्रतीघात इति धनपालः । तथा च 'कुठि च' इत्युत्तरधातौ कुण्ठ इत्यादौ प्रतिहतिमात्रं प्रतीयते । 'अनिशित इत्यर्थ' इति च स एवाह । शुठ आलस्ये'। शुण्ठयेच्छुण्ठतीत्येवं शोपणे णौ शपि क्रमात् ॥ ८ ॥ 'शुठि शोषणे । अत्र णौ क्षीरस्वामी 'केचिदेनमै- कारन्तं पठन्ति । लक्ष्यतस्तदपि प्रमाणम्' इति । तदा शोठये- दिति पठितव्यम् । शठयेच्छठयेदेते द्वे सम्यगवभाषणे । गत्यसंस्कारधात्वर्थे शाठयेच्छाठयेदिति ॥ ८१ ॥ कैतवे शठतीति स्याच्लाघायां शाठयेत णौ। 'शठ श्वठ सम्यगवभाषण' इति मैत्रेयरक्षितः । कथादी। सम्यगाभाषण इति दुर्गः । सम्यगाभाषणे सम्यग्वचनक्रियाया- मिति क्षीरस्वामी । सम्यग् भाषण इति शाकटायनः । 'शठ श्वठ असंस्कारगत्योः' । 'श्वठि इत्येके' इति मैत्रेयराक्षतः । 'शठ कैतवे च' । चकारात् पिठ हिंसासंक्लेशनयोरित्युक्तावौँ गृह्येते १. 'इह शोक आध्यानम्' इति माधवः. २. अनिदितमित्यर्थः.

·देव क्षीरस्वाम्यादयः पुनश्चकारं नैव पठन्ति । 'शठ श्लाघायाम् । चितादिः॥ मण्ठते शाप शोकार्थे मठेन्मदनिवासयोः॥ ८२ ॥ 'मठि शोके । 'मठ मदनिवासयोः ॥ वण्ठते त्वेकचर्यायां स्थौल्ये शपि वठेदिति । 'वठि एकचर्यायाम् । अनुदात्तेत् । 'वठ स्थौल्ये। मुण्डते मार्जने मुण्डेः खण्डने शपि मुण्डति ॥ ३॥ 'मुडि मार्जने । 'शोधन इत्यर्थः' इति च धनपालः । मज्जन इत्यन्ये । तथा च क्षीरस्वामी- 'मज्जनं शुद्धिय॑म्भावश्च' इति । 'मुडि खण्डने' । क्षीरस्वामीत्वाह-"अर्थभेदात् पुनः पाठः। अत एव 'मुडि खण्डनप्रमर्दनयोः' इति कण्ठः । शुठीति कौशि- कदुर्गों । शुण्ठति" इति । 'अँट प्रमर्दन' इत्यत्रापि (ठा?) डान्तेन मुडीति पाठात् पुनः पाठः ॥ भूषार्थे मण्डतीति स्यात् तत्र मण्डयतीति णौ। १. मूलेऽर्थनिर्देशस्योपलक्षणतामाश्रित्यान्योऽपि परस्मैभाषः प्रमर्दनार्थो मुट- प्रसक्तावुक्तः क्षीरस्वाम्यनुसरणे समाह्यः स्यादित्येवं रूपं विशेषमाविष्कर्तुमाह- क्षीरस्वामीत्वाहेति. २. कण्ठः सरस्वतीकण्ठाभरणं, तत्कर्ता भोजदेव इति यावत् । एतदन्तवाक्यानुवादेनोपपत्तौ 'शुठीति' इत्यादिकमधिकमनुवदन्नेवं मन्यते- सति शुठिपाठे खण्डनप्रमर्दनाभ्यां सह शोषणग्रहणस्याप्यत्रैव सुकरतया 'शुठि शोषण' इति पृथड् न पाठ्यं स्यादिति युक्त्या यथायं शुठिपाठो न गणितो- अस्माभिः (८० श्लोके.), तथा मुडिपाठे सति प्रमर्दनेन सह खण्डनग्रहणस्यापि कर्तुं शक्यतया 'मुडि खण्डन' इति पृथङ् नापठिप्यतेति युक्त्या प्रमर्दनार्थे मुडिपाठोऽयं नादर्त्तव्य इति. ३. क्षीरत्वाम्युक्तोऽयं पुनःपाठः कस्य पठित- स्पेत्येतद् विवृणोति-मुटोत. - ·पुरुषकारोपेतम् । मण्डते वेष्टने 'मडि भूषायाम् । णौ तु हर्षे चेत्यधिकम् । 'वडि वेष्टने माडि च' । क्षीरस्वामी त्वाह ""वडि विभाजने । मडि च'। पृथक्सूत्रादर्थान्तरेऽपि । नन्दी तु 'वडि विभाजने । माडि वेष्टन' इति च भक्ता पठति” इति । तच्चार्थान्तरं प्रयोगतोऽवगन्त- व्यम् ॥ स्तुत्यामी? तत्रेडयेण्णिचि ॥ ८४ ॥ 'ईड स्तुतौ' । आद्योऽदादिरनुदात्तेत् ॥ मन्थार्थे खण्डते खण्डेभेंदाथै खण्डयपिणाच । 'खडि मन्थे । स च मन्थनम् । 'खड खडि कडि भेदेः । तत्र च खडेत्यस्य खाडयतीति द्रष्टव्यम् ॥ हेडतेऽनादरे हेडेर्वेष्टने हिडयन्मिथः ॥ ८५ ॥ होडतीति गतौ होडेहोंडतेऽनादरे पुनः। 'हेड होड़ अनादरे' । अनुदात्तेतौ । 'हेड वेष्टने' । घटा. दिः । तत्र च मितां इस्वो भवन् ‘एच इग्घ्रस्वादेश' (१-१-४८) इतीगेव भवति । हेतुमणिच्त्वातु 'णिचश्वे' (१-३-७४) त्यात्मने. पदमप्यूह्यम् । अण्यन्तावस्थायां तु हेडतीति द्रष्टव्यम् । 'हुड होड़ गतौ' । हुड हूड इति धनपालशाकटायनौ । क्षीरस्वामीत्वाह- "हूड हुड हौड गतौ हूडति होडति हौडति। होड़ इति चन्द्रः। होडति" इति ॥ १. अस्य धात्वन्तरत्वे वा पूर्वपठितात्मनेपदिधात्वनुवादरूपत्वे वा परस्मैपदि- पक्तौ निवेशादित्याशयः । अत्र माधवः --- 'इहायमनृदित् पठ्यते, पूर्वस्त्वृदि- दिति धात्वन्तरत्वं नाशङ्क्यं, यत ऋदितोऽननुवादेऽपि मित्त्वाद्भस्वत्वेन भाव्य- मित्युत्सृष्टानुवन्धोऽयमनुवादोऽनादरार्थस्य हेडतेः' इति.

·७२ देवं कण्डयेदिति भेदे णो मदे तु शपि कण्डते ॥ ८६ ॥ 'कडि भेदे । स चात्रावघातः । 'कडि मदे' । अनुदा- तेत् । कडेभुवादितुदाद्योः पाठात् केडतीत्यपि भवति । क्षार. स्वामी तु भूवादौ परस्मैभाषमपि कडीत्येव पठित्वाह - 'कडेति दुर्गः' इति ॥ लाडयत्युपसेवायां विलासे तु लडेच्छपि । 'लड उपसेवायाम्' । 'लड विलासे' । 'लड ईप्सायां वेति च क्षीरस्वामी । लळयो«डयोश्च कैश्चिदविशेषाश्रयणाल्ला- ळयति ललनेत्यपि भवति । घटादौ पुनः पठ्यते । 'जिह्वोन्मथने लडिः' इति । जिह्वाया उन्मथने लडिमिद्वतीत्यर्थः । लडयति जिह्वाम् । कौमारास्त्वाहुः – 'अन्ये जिह्वोन्मथने इति द्वन्द्वं व्या- चक्षते । तदा लडयति शत्रुमित्सपि भवति' इति । क्षीरस्वामी तु- "जिह्वोन्माथनयोर्लङि' । लड विलास इत्ययं भूवादिजि- हाविषयायां क्रियायामुन्माथे च मित् । लडयति जिह्वाम् । ल- डयति दधि । अन्यत्र लाडयति मित्रम् । जिह्वोन्मथन इति गुप्तः । 'जिह्वाशतान्यल्लडयत्यभीक्षणम्” इति । धनपालस्तु. 'जिह्वोन्मथने लडिः । आर्याणान्तु जिह्वान्मथनयोरिति पाठः' इति ॥ मृडे{ण्णाति सुखने तलैब मृडतीति शे ॥ ८७॥ 'मृड सुखने' । क्रयादिः तुदादिश्च । अन्ये वाद्यं 'मृद क्षोदे, मृड सुखने च' इति पठन्ति । तथाच 'गुध रुषि मृद १. 'कड मदे' इत्येवंरूपात्. २. अस्योभयत्र पा.फलं तु 'स्वरभेदाद् द्विरुच्यत' इति (५५श्लो.) पूर्वोक्तनीत्यावगन्तव्यम् . ३. उन्मथनं क्षोभणम् . - समाहारद्वन्द्वम्, ·पुरुषकारोपेतम् । संक्षोदे मृड सुखनार्थे च कुन्थ संक्लेशे' इति श्लोकधातुपाठः। कचित्तु 'मृड च' इति क्षोदार्थतैव दृश्यते ॥ वैकल्यदाहरक्षातु कुण्डेत् कुण्डेत कुण्डयेत् । 'कुडि वैकल्ये' । शाकटायनः पुनष्टकारान्तमध्येऽमुमध्य- ष्ट । क्षीरस्वामी त्वाह - 'कुठीति कौशिकदुर्गों । कुण्ठति कुण्ठः' इति । 'कुडि दाहे' । अनुदात्तेत् । 'कुडि रक्षणे ॥ तोडनार्थे तुडेस्तुण्डेस्तुडेत् तोडति तुण्डते ॥ ८८ ॥ तुड्योस्तुण्ड श्व तुडदित्यादि भवतीत्यर्थः । 'तुड तोडने'। तुदादिः । 'तुड़ तोडने' । तूट्ट इति शाकटायनः। 'तुडि तोडने' अनुदात्तेत् । तच्च दारणं हिंसा च । यदाहान्त्ययोः क्षीर- स्वास्मी॥ कल्याणे भण्डयेद्भण्डेः परिहासे तु भण्डते । प्रेरणे जोडयेच्छे तु बन्धने जुडतीति च ॥ ८९॥ 'जुड बन्धे । तत्र चैवं यथापठितेऽर्थे जोडयदिति जुड- तीति च भवतीति वाक्यार्थसमुच्चये चकारो व्याख्येयः; न पुन- बन्धन एव जोडयेदिति च भवतीति ॥ सङ्घाते पिण्डयेत् पिण्डेस्तत्रैव शपि पिण्डते । 'पिडि सङ्घाते' । अन्त्योऽनुदात्तेत् ॥ १. 'च यदा' इत्यस्य स्थाने 'चेत्या' इति पठनीय भाति. २. 'भडि कल्याणे'. ३. 'भडि परिभाषणे'. अनुदा तेत्. तच्च परिहासः सनिन्दोपाल- म्भश्च । 'यः सनिन्द उपालम्भस्तत्र स्यात् परिभाषणम्' इत्यमरः । “ 'परिहास' इति देवः । 'परितो भाषणं परिभाषणम्' इति स्वामी" इति माधवः. ६ इदमधै गपुस्तके न पठ्यते. - THE UNIVERSITY LIBRARY. RECEIVED ON ·७४ देव कणेः कणति शब्दार्थे काणयेण्णौ निमीलने ॥ ५० ॥ कण शब्दार्थः । 'कण निमीलने' । घटादौ च 'कण रण गतौ इति पठ्यते । तस्य तु हेतुमण्णिचि कणयेत् । शब्दा- र्थस्य तु काणयदित्येव ॥ भूवाद्योघुणिचूर्योः स्तां घोणते घूर्णते शपि । भ्रमणेऽत्र तुदाद्योः शे स्यातां घुणति घूर्णति ॥ ९१ ॥ 'घुण घूर्ण भ्रमणे' । अत्रेति भ्रमण एवेत्यर्थः ॥ अणेरणति शब्दार्थे प्राणने त्वण्यते श्यनि । अण शब्दार्थः । 'अण प्राणने' । अनुदात्तेत् । अनेति शाकटायनः । तवर्गान्तकाण्डं चैवमनुसृतं भवति ॥ मितः श्रणति दानार्थे श्राणयत्यत्र णौ पदम् ॥ ९२ ॥ 'चण शण श्रण दाने' । घटादयः । 'गतावित्येक' इति मैत्रेयरक्षितः। मित्फलं पुनः श्रणयतीति हेतुमण्णिचि इस्वः । श्रण दाने । विपूर्वश्चायं दृश्यते । 'विश्राणनं वितरणम्' इति ॥ व्रणेच्छब्दार्थविषये व्रणयेद् गात्रचूर्णने । 'श्रण शब्दार्थः' । 'त्रण गात्रचूर्णने । कथादिः ॥ आमन्त्रणे तु कुणयेच्छब्दे चोपकृतौ कुणेत् ॥ ९३ ॥ 'कुण आमन्त्रणे' । कथादिः । 'कुण शब्दोपकरणयोः' । तुदादिः॥ बन्धनेऽन्तति सातत्यगमनेऽतति २. 'अण रण वण' इत्यादि- १. गत्यर्थस्यैव घटादावनुवादादिति भावः. दण्डके पठितः. ३. अणरणादिदण्डकपठितः.

·पुरुषकारोपेतम् । 'अति अदि बन्धन' इति मैत्रेयरक्षितः । 'तान्तं द्रमिडाः पठन्ति । आर्यास्तु दान्तम् इति धनपालः' । क्षीरस्वामी तु अति अदीत्येव पठित्वा तथैव चोदाहत्याह – “अतेः पाठोऽनार्षः । अन्ये 'अदि इति बन्धन' इति पेठुः । तेनुयाञ्चकार" इति । अत सा- तत्यगमने ॥ चिन्तयेत् । स्मृत्यां चेतति संज्ञाने तत्र चेतयते णिचि ॥ ९४ ॥ 'चिति स्मृत्याम्' । 'चिती संज्ञाने' । 'चित सञ्चेतने । इति मैत्रेयरक्षितः। संवेदन इति बहवः ॥ कृणत्ति कृन्ततीत्येते वेष्टने छेदने क्रमात् । कीर्तयदिति संशब्दे 'कृती वेष्टने' । रुधादिः । 'कृती छेदने । मुचादिः' । 'कृत संशब्दने' । 'उपधायाश्च' (७-१-१०१) इतीत्वं रपरत्वं च । 'उप- धायां च' (८-२-७८) इति दीर्घः ॥ गत्यर्थे पतयेत् पतेत् ॥ ९५॥ 'पत गतौ वा' । कथादिः। केचित् तु वेति न पठन्ति । तथैव च 'स्पृहिगृहिपतिदयिनिद्रातन्द्राश्रद्धाभ्य आलुच्' (३-२- १५८) इत्यत्र वृत्तौ दृश्यते । वापाठे तु सति यावदुपयुक्तं वृत्ति- कृता पंठितमिति कल्पनीयम् । तत्र च वापाठपक्षे तस्य णि- जिकल्पार्थत्वात् पतेत्यस्य पतयेत् पतेदिति भवति; पतु गतौ, १. 'इन्ताञ्चकार' इति पाठः स्यात् . २. 'पत गतौ' इत्येवेत्यर्थः. ३. काशिकायाम् . ४. वाशब्दस्तु प्रकृतानुपयोगान्न पठित इति तात्पर्यम् .

·७१ दैवं इत्यस्य तु पतेदित्येवेति । विकल्पफलं पुनर्लुङादावपतीत् । पता- ञ्चकार । अपप्तत् । पपातेत्यादिपु द्रष्टव्यम् । तत्र च पतामित्यत्र 'कास्यनेकाग्रहणं चुलुम्पाद्यर्थम्' इति वार्तिकेनाम् । अपप्त- दित्यत्र लादत्त्वादङ् । 'पतः पुम्' (७-४-१९) इति पुम् ॥ यतते तु प्रयत्नार्थे निराकारे तु यातयेत् । 'यती प्रयत्ने' । 'यत निकारोपसंस्कारयोः । निराकार इति तु पाठो दृश्यते । 'निराकारः परिभव' इति च क्षीरस्वामी । उ- पस्कारोपसंस्कारयोः पुनः पाठकृतो विप्रैवदन्ते । तथा चाख्यात- निघण्डुः- 'यत्ने प्रैषे निराकारे यातयेदप्युपस्कृतौ' इति । श्लोक- धातुपाठश्च – 'यत उपसंस्कारनिकारार्थः स निरश्च धान्यंधन. वाची' इति ॥ वर्तयेद् भाषणार्थे णौ वर्तने शपि वर्तते ॥ ९६ ॥ वृतु भाषार्थः । 'वृतु वर्तने' । अनुदात्तेत् ॥ अथ्नातीति तु सन्दर्भ ग्रन्थयेद् ग्रन्थतीति यौ। कौटिल्ये ग्रन्थते ग्रन्थेथियेद् अथति ग्रथेः ॥ ९७ ॥ 'ग्रन्थ सन्दर्भ' । क्रयादिः। 'अनिदिताम्' (६-४-२४)इति नलोपः । श्रन्थ ग्रन्थ सन्दर्भ' । 'ग्रथि कौटिल्ये' । अनुदात्तेत् । 'ग्रथ बन्धने । युजादिः॥ ५. अणिच्ककथादेर्वादेश्च रूपे को विशेष इत्याकाङ्खायामाह-विकल्पफ- लमिति. २. परस्परप्रतिषेधेन विरुद्धं वदन्तीत्यर्थः. ३. धान्यधनविषय- क्रियावाचीत्यर्थः । ऋणं निर्यातयतीति यथा. ४. एतदनुवादे णौ वर्तयति भाषार्थे' इति पाठो दृश्यते १३१ श्लोकविवरणे. *'पाठका' इति गपुस्तके पाठः, ·पुरुषकारोपेतम् । हिंसासंक्लेशयोर्मन्थेन्मथेन्मथ्नाति लोडने । मथि हिंसासंक्लेशयोः । क्षीरस्वामी तु मन्थेति पठित्वा मेथ्यत इति चोदाहृत्य माथि इति दौर्गाः । मन्थ्यत' इत्याह । 'मथे विलोटने' । 'मन्थ विलोटने' । क्रयादिः । भूवादी चामुं मैत्रेय- रक्षितः पठति । चन्द्रदुर्गौ च । तदा मन्थेदित्येतद्विलोटनेऽप्या- वृत्त्या कामं व्याख्यायताम् ॥ कुथ्नाति कुन्थेत् संक्लेशे पूतीभावे तु कुथ्यति ॥९८॥ 'कुन्थ संक्लेशे' । क्रयादिः । संश्लेषणे इत्येके । तथा च 'संश्लेषणे संश्लेषणक्रियायाम्' इति क्षीरस्वामी । कुथि हिंसास- क्लेशयोः । कुथ पूतिभावे । दिवादिः ॥ प्रथते प्राथयत्येतत् प्रख्याने द्वितयं प्रथेः । पृथः पर्थयतीत्येतत् प्रक्षेपे णौ पदं विदुः ॥ ९९ ॥ 'प्रथ प्रख्याने' । आद्यो घटादिरनुदात्तेत् । तत्र च हेतु- माणिचि मित्त्वादखे प्रथयति । अन्त्ये तु 'नान्ये मितः' इत्यमि- त्त्वान्न ह्रस्वः । 'प्रथ प्रक्षेपे' । केचित् पुनर्घटादौ च पृथिं पठ- न्ति । तथा च क्षीरस्वामी-"पृथु विस्तारे । पर्थति । 'प्रथेः षिवन् सम्प्रसारणं चेति प्रथेः सम्प्रसारणविधानादनार्षममुं मन्यन्ते" इति । 'यदप्रथयत् तत् पृथिव्यै पृथिवित्वम् । इत्यस्य श्रौतस्य १ 'कुथि पुथि लुथि मथि मान्थि हिंसासंक्लेशयोः' इत्यत्र पठितः । मान्थिस्तु न दृश्यते सिद्धान्तकौमुद्याम् . २. अनिदितामिति नलोपादिति भावः. श्रुतिसिद्धस्येत्यर्थः । उदाहृत च वाक्यं तैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके प्रथमप्रश्ने तृतीयानुवाकेऽस्ति. 'तथा' इति गपुस्तके पाठः, ३.

·देवं निर्वचनस्यानार्षपक्ष एवाञ्जस्यम् । अन्यथा हि यदपर्थयदित्येव निर्ब्रयात् । सर्वथापि प्रथेर्घटादिपाठे तत्फलं 'घटादयः पित' इति षित्त्वादङि सति प्रथेति रूपं द्रष्टव्यम् । येऽमी घटादय आत्म- नेपदिनः पठितास्ते षिद्वद् भवन्तीत्यर्थः ॥ ऋथत्ययौ यो हिंसायां प्राथयेत् कथते कथेत् । 'श्रथ श्लथ ऋथ क्लथ हिंसाः' । घटादयः । 'कथ हिं- सायाम्' । स्वेरितेत् । शाकटायनस्य तु परस्मैपदी । अपरे पुन- रेनं न पठन्ति । तथा च 'जासिनिग्रहणनाटक्राथपिषां हिंसा- याम्' (२-३-५६) इत्यत्र चोरस्योत्क्राथयतीत्यत्र निपातनादृद्धि- रिति वृत्तिः । सति हि चौरादिके 'नान्ये मित' इति मित्त्वनि- षेधादयत्नसिद्धा वृद्धिर्न निपातनसाध्या ॥ पुथ्येत् पुन्थति हिंसार्थे भाषार्थे पोथयेदिति ॥ १०० ॥ 'पुथ हिंसायाम्' । दिवादिः । पुथि हिंसासंक्लेशयोः। पुथ भाषार्थः ॥ दौर्बल्ये श्रथयेत्प्रयत्नविषये स्याच्छ्राथयेन्मोक्षणे यौ तु श्राथयति श्रथत्यपि च वा णौ श्रन्थयेच्छ्रन्थति। सन्दर्भे श्नि विमोचनार्थविषये श्रथ्नात्यथ श्रन्थते शौथिल्ये- १. अयुजादौ. २. स्वरितेत्त्वादेव णिजभावपक्षे पदद्वयमुदाहृतं 'ऋथते कथेद्' इति. ३. नाटसाहचर्यायाख्यानाच निपातनं णिज्विषयम् , घटादिपा- ठस्तु मित्त्वेन 'चिण्णमुलोः' (६-४-७३) इति दर्धािर्थः, पाठे इस्वोच्चारणं च दीर्घणिचोरभावे श्रवणार्थमिति वृत्त्याशयः.

·पुरुषकारोपेतम् । 'शार कृप श्रथ दौर्बल्ये। कथादयः । श्रथ प्रयत्ने । इति मैत्रेयरक्षितः । प्रतिहर्ष इति बहवः । 'श्रथ मोक्षणे' । श्रथ हिंसायाम्' इत्यपरे । तथा च 'श्रथ क्रथ हिसु हिंसायाम्' इति शाकटायनः। श्रन्थ ग्रन्थ सन्दर्भ । श्रन्थ विमोचनप्रतिहर्षयो। ये तु 'श्रन्थ ग्रन्थ सन्दर्भ' इत्यपि कयादौ पठन्ति, तथा च 'सन्दर्भे श्रन्थनक्रियायां श्रन्थग्रन्थधातू वर्तेते' इति क्षीरस्वामी; तेषां सन्दर्भ इत्येतद्यथाश्रुतं श्रश्नातीत्यनेनैव सम्बन्धनीयम् । वा णौ इत्यनेनैव पूर्वधातोरवच्छेदः सिद्धः। श्रथि शैथिल्ये ॥ ऽथ पथेर्गतौ पथति णौ पन्थैर्गतौ पन्थयेत्॥१०१॥ 'पथे गतौ । एवं च पथेर्गतौ' इत्यत्रापि काममस्यैवैका- रस्य पूर्वरूपम् । तत्फलं पुनरपथीदित्यत्र 'झयन्तक्षणश्वसजागृ- णिश्व्येदिताम्' (७-२-५) इति वृद्ध्यभावसंसूचनं । 'पथि गतौ ॥ क्लिन्दते क्लिन्दतीत्येवमिदितः परिदेवने । क्लिद्यतीत्याभावेऽर्थे क्लिदेः श्यन्यूदितो भवेत् ॥ १०२ ॥ 'क्लिदि परिदेवने । अकभिप्राये कभिप्राये च क्रिया- फले द्वैरूप्यार्थो द्विष्पाठः । एवञ्च “इदितोः परिदेवन' इति प- ठितुं युक्तम् । 'क्लिदू आदींभावे' । ऊदित्त्वफलं तु क्लेत्ता क्लेदिता १. दन्त्यादित्वेनापि पाठो दृश्यते. २. पाठेऽस्मिन्नरुचिस्तु रूपभेदाभावेन विमोचनप्रतिहर्षाभ्यां सहैव सन्दर्भग्रहणे कार्ये पृथक् पाठो न कर्तव्य इति । अत एव 'ग्रन्थ सन्दर्भ' इत्येव तत्प्रसक्तावुक्तम् . ३. 'ङसिडसोश्च' (६-१-११०) इति. ४ एकारान्तानुकरणफलम् . ५. एक एव धातुः पदद्वयवानुदाहृत इति भ्रमानुत्पादायेति शेषः. +'दासद्धे' इति गपुस्तके पाठः, Aasana- Mharma InHead ·दै इत्यादौ 'स्वरतिसूतिसूयतीति (७-२-४४) इड्विकल्पः; न पुनः पाठशुद्या पदशुद्धिरेव । वक्ष्यति च ईटा भिदेति ॥ आस्वादनेऽर्थे स्वदते स्वादयेदिति शणिचोः। 'व्वद वर्द आस्वादने । अनुदात्तेतौ । 'व्वद आस्वादने । विस्तृतश्चायं भाषार्थे यौ तु लोकयेद्' इत्यत्र । यस्तु स्वाद आस्वा- दन इत्येव भूवादावपि पठ्यते, तस्य तङि स्वादत इति द्रष्टव्यम् । अर्दयेदर्दतेऽर्देद्यौ हिंसनेऽदति याचने ॥ १०३ ॥ 'अर्द हिसि हिंसायाम्' । आद्यः स्वरितेत् । शाकटाय- नस्य त्वात्मनेपदी । 'अर्द गतौ याचने च ॥ मेदते मेद्यतीत्येते स्नेहने मिन्दयोपिणचि । ऋदितो मेदते मेदेन्मेधाहिंसनयोयोः ॥ १०४ ॥ 'जिमिदा स्नेहने' । भूवादिर्दिवादिश्च । ' मिर्गुणः (७-३- ८२) इति गुणः । मिदि स्नेहने' । क्षीरस्वामी तु 'मिद स्नेहने । मदयती'त्युक्ता 'कैश्चिदिदित् पठ्यते' इत्याह । 'मिह मेह मेधा- हिंसनयोः । थान्ताबेतावित्येके । व्यक्तं चैतत् क्षीरस्वामिवृत्तौ । धान्तावपरे । तथा च 'विहिदादिभ्योऽङ्' (३-३-१०४) इत्यत्र मेधाशब्दव्युत्पादने जिनेन्द्रः पपाठ । भोजदेवस्तु 'रिखिलिखि- शुभिसिधिमिधिगुधिभ्यो गुणश्च' इत्यधिौ मिधेर्गुणं च विदधद् मधिं नानुमन्यते । कौमाराश्चात्रैवानुकूलाः। तत्र च रिखिः सौत्रो लिख्यर्थः । सेधा सत्त्वम् । गोधा प्रकोष्ठत्राणम् । शिष्टं स्पष्टम् । सर्वथापि 'प्रत्येकं निदिनेद्योः स्तां नेदते नेदतीत्युभे' इत्येवात्रा- १. ११५ तमश्लोके. २, ४० श्लोके.

·पुरुषकारोपेतम् । त्राप्युभयविवक्षायामृदितोरिति युक्तं पठितुम् । 'इदितः परिदे- वने' इत्यत्रेव वा जात्याख्यायामेकवचनम् । ऋदित्त्वफलं तु णौ चङ्युपधाया दूरवः' (७-४-१) इति हरवेनामी मिददिति प्राप्ते 'ना- ग्लोपिशास्वृदिताम् ' (७-४-२) इति निषेधादमिमेदादिति रूपम् ॥ आह्वाने रोदने क्रन्देः कन्देः कन्दति कन्दति । वैक्तव्ये तु तयोर्धात्वोः कन्दते कन्दते मितोः ॥ १०५ ॥ 'कदिदि क्वदि आह्वाने रोदने चे' । 'दि कदि ऋद कुद वैलव्ये' । क्षीरस्वामी तु 'कदि दादि क्लदि वैलव्ये' इत्युक्ता 'वैकल्य इति चन्द्रः । कद कद क्लदेति नन्दी' इत्याह । सर्व- थापि क्लन्द्यादेरपि क्लन्दतीत्यादि यथार्हमूह्यम् । अथ मितोरिति किमर्थ, नहि तावन्द्ररवार्थ, 'नुविधावुप- देशिववचनम्' इति बार्तिकाद् 'इदितो नुं धातोः' (७-१-५८) इति धातुग्रहणबलादेव वा धातुसंहासमनन्तरमेव नुमि कृतेऽका- १. एवञ्चार्थनिर्देशे न यथारङ्खच श्लोके . २. एते घटादयः. ३. आदिना क्लदते ऋदते. ४. उन्द्यादेर्नकार इव नुम् इदितो धातोरुपदेशावस्थायां सन्निहितो वक्तव्य इति वार्तिकार्थः । तेनाशोऽपि नुम् भाविन्यजत्वे पूर्वमेव भवतीति 'कुण्डा हुण्डा' इत्यादौ 'सुरोश्च हल.' (३-३-१०३) इत्यप्रत्ययो गुरुमत्त्वसम्पत्त्या सिध्यति. ५. तासिसिचारिदित्त्वाभावेऽपि 'मन्ता अमंन्त' इत्यादौ 'अनिदिताम्' (६-४-२४) इति प्रागुवन्नुपधानकारलोपो डादेशनिमित्तस्य टिलोपस्याभीयासिद्धत्त्वात् , 'हनः सिच्' (१-२-१४) इति सिचः कित्त्वविधानेन 'आइसाताम्' इति नलोपार्थेन सि. जाश्रयोपधानलोपाभावज्ञापनाच वारयितुं शक्य इत्यत इकारवैयर्थं स्थिते उच्चा- रणमात्राय च 'च्ले. सच्' 'स्यतासौ' इत्येवमकारस्य पाठे प्राथम्यान्याय्ये तावतैव 'अच्छेत्सीत्' इत्यादौ नुमागमापराझाडधातोरिस्तिो व्यावर्त्य यालाभाद् धातुग्रह णमचरितार्थ सद् धातूपदेशावस्थोपरणार्थ विज्ञायते, तथा च भाग्य- ग्रहणसामर्थ्याद्वा तदुपदेशे मुंविधानम्' इति । तेन वार्तिकफलस्य सूत्रत एव सिद्धेराह -धातुग्रहणबलादेव पति. , चातु- ·८२ देव रस्यानुपधात्वेन 'अत उपधाया' (७-२-११६) इति वृद्धेरभावा- द्र स्वविवेवयात् । न च 'चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्' (६- ४.९३) इति दीर्वार्थः, 'उदुपधाया गोहः' (६-४-८९) इत्यत उप- धाया इत्यत्रानुवृत्चेरुपधाया एव मितां हूखदीर्घयोर्विधानाद्, अत्र चानुपधात्वात् । न च घटादिपाठबलादनुपधात्वेऽपि दीर्घः सि- ध्यति । पित्त्वार्थतयापि पाठोपपत्तरित्यत आह मित्त्वार्थपाठसामर्थ्यात् तयोर्दीर्घविकल्पनम् । भवेच्चिण्णमुलोस्तस्मादकान्यकन्दि सिध्यतः ॥ पित्त्वं खल्वङि कन्दा क्रन्देति रूपार्थम् । तयोश्च 'गुरोश्च हलः' (३-३-१०३) इत्यप्रत्ययनैव सिद्धर्मित्त्वार्थ एवायं पाठ इति तहलादनुपधात्वेऽपि अक्रान्दि अक्रान्दि कान्दं क्रन्दम् । अका- न्दि अकन्दि कान्दं कन्दमिति वैकल्पिको दीर्घः सिध्यतीत्यर्थः । एवं क्लन्देरप्यूह्यम् ॥ गावप्रक्षरणे विद्येत् स्वेदते स्नेहमोकयोः । 'प्विदा गात्रप्रक्षरणे' । दिवादिः । तथा च 'निष्ठाशीङ्- स्विदिमिदिविविधृपः' (१-२-१९) इत्यत्र हरदत्तः-ञिष्विदा स्नेहनमोचन योग्लिस्य भौवादिकरय जीतो ग्रहणं । न तु विदा गावप्रक्षरण इत्यस्य देवादिकस्य, जीद्भिः साहचर्यात् । अस्य चा- जीत्त्वाद्' इति । 'निविदा स्नेहनमोचनयोः' । अनुदात्तेत् । क्षीरस्वामी तु 'त्रिविदा' इति क्षकारादिं पठित्वाह-ञिप्विदेति नन्दी' इति ॥ क्ष्वेदत्यव्यक्तशब्दार्थे विद्यति स्नेहमोक्षयोः ॥ १०७ ॥ "मोक्षयोः' इति गपुस्तके पाठः.

·८३ पुरुषकारोपेतम् । 'निविदा अव्यक्ते शब्दे' । 'जिश्विदा स्नेहनमोचनयोः' । दिवादिः । मोहनयोरित्सपि बहुपु ग्रन्थेषु दृश्यते ।। ज्वलादेश्च तुदादेश्च सीदेद् विशरणादिके । पद्यतरर्थ आसीदेदासादयति चाङि यौ ॥ १०८ ॥ विशरणगत्यवसादनेषु' । तुदादावप्येवमेव धनपा- लः । विशरण इत्येव मैत्रेयरक्षितो दुर्गश्च । विशमशणुदप्रवेशा- मर्शक्षेपेषु ष विशरणार्थः' इति च श्लोकधातुपाठः । अवसादन इत्येव क्षीरस्वामिशाकटायनौ । अत्र च ज्वलादित्वात् सादतीत्यर्थे साद इति पक्षे णः। अन्यदाई सद इति पचाद्यजेव । तुदादित्व- फलं तु स्वरभेदनुंबिकल्पौ पूर्वोक्तावेव च द्रष्टव्यौ । 'आङः षद पद्यर्थे । आङः परः षदधातुः पदेरर्थे गतावन्यत्रापि यथाप्रयोगं विकल्पेन णिचमुत्पादयतीत्यर्थः । आङीति चाङ्युपपदे । तेत्र चासीदेदित्यन्याय्यं मन्यामहे । शदिसहचरितयोर्चलादितुदायो- व सद्योः सीदादेशस्य न्याय्यत्वात् । तथा च तद्विधौ तावेव न्यासकृता पठितौ - 'ष विशरणगत्यवसादनेविति भौवादि- विशरणे तौदादिकः । इति । व्यक्तवाचि वदेद्वा णौ वादयेद् वदते वदेत् । सन्देश 'वद व्यक्तायां वाचि' । 'वद सन्देशे' । स्वरितेत् । शा- कटायनस्य तु आत्मनेपदी । यदाह-वदि सन्देशवचने' इति । १. तत्र तयोर्युजायुदाहरणयोः. २. आसददिति तु न्याय्यमित्यभिप्रायः. ३. साहचर्य च धातुपाठे. ६ 'भन्यथा' इति गपुस्तके पाठः. कः । षट्ल ·'पह देवे धनपालस्तु 'पद' सन्देशवचने पाइयनि पदति । अन्यत्र प(य?) दयते' इति । वदि अभिवादनस्तुत्योरित्यस्य च वन्दत इति द्रष्टव्यम् ॥ श्यनि गत्यर्थे पद्यते पदयेत णौ ॥ १०९ ॥ गतौ । दिवादिः कयादिश्च । आग,दित्वात् तङ् ॥ णो देवशब्दे गदयेद् व्यक्तनाचि गदेच्छपि । 'स्तन गदी देवशब्दे' । स च पर्जन्यध्वनिः । स्तनश्च गदिश्च स्तनगदी इत्यदन्तोपदेश एव गदिः । 'इकश्तिपौ धातु- निर्देशे वक्तव्यो' इतीक्प्रत्ययं कृत्वा अतो लोप इत्यल्लोपेनात्र निर्दिश्यत इत्याहुः । स्तन गद' इत्येव चन्द्रः । केचित्तु गदिमी- दितमेवेच्छन्तः कथादिकाण्डपाठवलादेवादन्तत्वं कल्पयन्ति । तथा च 'स्तन गदै इति' शाकटायनः । तन्मते तु कथादिपाति' इत्यक् । 'गद व्यक्तायां वाचि ॥ नदत्यव्यक्तशब्दार्थे भाषार्थे नादयेदिति ॥ ११०॥ 'णद अव्यक्ते शब्दे' । णद भाषार्थः । 'टुनदि' इत्यस्य नन्दतीति द्रष्टव्यम् ॥ रात्तायां विद्यते ज्ञाने वेत्ति विन्ते विचारणे । विन्दते बिन्दतीत्येवं लामे वेदयते णिचि ॥ १११ ॥ 'विद् सत्तायाम् । दिवादिरनुदाचेत् । 'विद् ज्ञाने' । अदादिः । 'विद विचारणे' । रुधादिः । 'विगु लाभे' । मुचादिः । १. कथादावागर्वीये २. लजिप्रसङ्गे विवृतमेतत् . + धनपालवाक्यस्थाना पकाराणां स्थाने वकारा एव पठ्यन्ते घपुस्तके.

·पुरुषकारोपेतम् । इरित्पाठः पुनः प्रामादिकः । तथा च सर्वैलुङि अविददिति नित्य एवाङ् उदाजहे। 'विद चेतनाख्याननिवासेषु' । चितादिः। निपातनेष्विति धनपालशाकटायनौ ॥ दैन्येऽर्थे खिद्यते खिन्ते परिघाते तु खिन्दति । 'खिद दैन्ये । दिवादिः रुधादिश्च । 'खिद परिघाते' । मुचादिः। परितापे परितापनक्रियायामिति क्षीरस्वामी ॥ स्तुत्यादौ मन्दते हर्षे मायेन्मादयते णिचि ॥ ११२ ॥ 'मदि स्तुतिमोदमदस्वमगतिः । अत्र क्षीरस्वामी- "स्वप्तेनालस्यं लक्ष्यते । चन्द्ररतु मदि जाड्ये' इत्येवाह” इति । 'मदी हर्षे' । 'शमामष्टानाम्' (७-३-७४) इति दीर्घः । 'मद तृप्ति- योगे' । चितादिः । तृप्तिशोधन इत्यन्ये । तथा च 'तृप्तिशोधने तर्पणशुद्धौ' इति क्षीरस्वामी । हर्षयति ग्लपयति वेत्याद्यर्थे तु मदयति मदयत इति भवति । 'मदी हर्षग्लंपनयोः" इति घटा- दौ पठ्यते । अत्रार्थे माद्यातीमत् स्यादित्यर्थः ॥ यौ वा णावपवारणे छदत इत्येकं द्वितीयं छदे- दन्यच्छादयतिच्छददिति पुनः स्यादुर्जनेऽर्थे मितः । यत्तुच्छन्दयतीति णौ नुमि पदं तत् संवृताविष्यते 'छद अपवारणे' । स्वरितेत् । शाकटायनस्य तु परस्मै- पदी । 'छदिर्जने' । घटादिः। तच बलनं प्राणनं वा । अत्र च 'धोत्वन्तराभ्युपगमे दरतीत्येके' इत्यादिपूर्वोक्तरीत्यनुसारेण छदे. १. ग्लेपनयोरिति पठित्वा 'ग्लेपनं दैन्यम्' इति माधवः. २. इदं च षट्- त्रिंशश्लोकव्याख्याने द्रष्टव्यम् . $ 'परिघाते' इति गपुस्तके पाठः. + 'ग्लापनयोः' इति गपुस्तके पाठः.

·८१ दैवं दित्युक्तम् । क्षीरस्वामिमैत्रेयरक्षितौ तु 'छद अपवारणे' इति यौ- जादिकस्यैवच्छदेरूजने छदयतीति मित्त्वार्थो घटादौ पाठ इत्या- हतुः । 'छदि संवरणे' । 'छदेति तु बहवः । उरश्छदो दन्तच्छद इत्युदाजहार च क्षीरस्वामी । शाकटायनः पुनरात्मनेपदिष्वमुं पपाठ॥ संसर्गे णिचि मोदयेदिति भवेद्धर्षे पुनर्मोदते॥११३ ॥ 'मुद संसर्गे' । 'मुद हर्षे । अनुदात्तेत् ।। प्रत्येकं निदिनेद्योः स्तां नेदते नेदतीत्युझे। कुत्सायां सन्निकर्षे वा कुत्सामात्रे तु निन्दति ॥ ११४ ॥ 'णिदृ णे कुत्सासन्निकर्षयोः । रूपभेदस्तु निनिदे नि- नेदे इत्यादौ व्यक्तः । 'णिदि कुत्सायाम्' ॥ छूदी सन्दीपने वा णौ छर्दयेच्छर्दतीत्युभे । कृन्ते कृणत्तीति पदे दीक्षिदेवनयोः श्नमि ॥ ११५ ॥ 'छदी स्थाने छदेति धनपालशाकटायनौ । तत्र चाये छण्णमन्त्ये छदितमिति फलभेदः। क्षीरस्वामिनस्तु पकारान्तो- ऽयम् । यदाह -- " "चुप छुप तृप दृप सन्दीपने' । संदीप्तिक्रियायां चूपादयश्चत्वारो धातवो वर्त्तन्ते । चर्पयति छर्पयति” इत्यादि। (उच्छदिर् दीप्तिदेवनयोः ॥ . सिधेः सिध्यति संराद्धौ सेधतीत्युदितो गतौ । शास्त्रमाङ्गल्ययो रूपमूदितस्तदिटा भिदा ॥ ११६ ॥ १. 'श्वीदितो निष्ठायाम्' इतीटो निषेधात् . + 'ध्वप्यमुम्' इति घपुस्तके पाठः.

·पुरुषकारोपेतम् । 'षिधु संराद्धौ । 'बिधु गत्याम्' । एवमेव च बहवः । न्यासे तु 'एकाच उपदेशेऽनुदात्ताद' (७-२-१०) इत्यत्र 'अस्योदित्त्वमैना- र्षम्' इति स्थितम् । तत्र चोदित्त्वे 'उदितो वा' (७-२-५६) इति क्वायामिड्विकल्पात् सिद्धा सिधित्वा सेधित्वेति भवति । अनु- दित्त्वे तु स्वतः प्राप्तनित्येट्त्वमेवावतिष्ठते इति सिद्देति न भवति अत्र च 'रलोव्युपधारलादेस्संश्च' (१-२-२६) इति किवद्भाव- विकल्पात् पक्षे गुणः । 'षिधू शास्त्रे माङ्गल्ये च' । 'शासनं शास्त्र- मिति मैत्रेयरक्षितः शाकटायनश्च । 'षिधू शिष्टौ' इत्येव च चन्द्रः। 'शास्त्रं शास्त्रविषयं शासनम् । माङ्गल्यं मङ्गलविषया क्रिया' इति क्षीरस्वामी । शासनादि शास्त्रमिति शास्त्रविषयक्रियापि शा- सनमेवेत्याशयः । तदिति सेधतीत्येतदेवेत्यर्थः । इटा भिदेति सेद्धा सेधितेत्यादौ 'स्वरतिसूति' (७-२-४४)इति इड्विकल्पेनास्य पूर्वस्मात् सिधेर्भेद इत्यर्थः ॥ शुन्धयेच्छुन्धते शुन्धेद्यो वा णो शौचकर्मणि । शुद्धौ शुन्धति भूवादेः शुधेः शौचे तु शुध्यति ॥ ११७ ॥ 'शुन्ध शौचकर्माण' । स्वरितेत् । शाकटायनस्य त्वात्म- नेपदी । 'शुन्ध शुद्धौ' । 'शुध शौचे' । दिवादिः॥ शर्धते शब्दकुत्सायामुन्दे शर्धति शर्धते । हिक्कादौ शर्धयत्यस्य शृधेः प्रसहने णिचि ॥ ११८ ॥ 'शृधु शब्दकुत्सायाम्' । सा च पायुशब्दत्वादिति क्षीर- खामी । 'शृधु मृधु उन्दे' । स च क्लेदः । हिक्कादित्वं पुनरुभयप- १. “षिध गत्याम्' इति निरुकार एव पाठः सिद्धान्तकौमुद्याम् .

·दैवं दित्वे हेतुः । भूवादी 'हिक अव्यक्ते शब्दे' इत्यारभ्य केचित् स्वरिततः पठ्यन्ते । तेषु चायं शृधिः । 'शृधु प्रसहने । बुध्यते बोधतीत्येवं बुधेरवगने व्यम् । बुधिरो बोधनार्थस्य बोधते बोधतीत्यपि ॥ ११९ ॥ 'बुध अवगमने' । दिवादि वादिश्च । 'बुधिर् बोधने' । क्षीरस्वामी तु 'बुध' इति पठित्वा 'बुधिरिति नन्दी' इत्याह ॥ बध्नाति बन्धने बन्धेबंधियेदिति संयमे । यत्तु बीभत्सते तत् स्याद् वैरूप्येऽर्थे बधेः सनि ॥ अपरे पुनः पठन्ति [बनन् बीभत्सते बन्धे बाधयेदिति संयमे ।] 'बन्ध बन्धने । क्रयादिः। 'बध संयमने' । 'बध बन्धने। 'गुप्तिकिझ्यः सन् ' (३-१-५) 'मानबधदान्शानभ्यो दीर्घश्चाभ्या- सस्य' (३-१-६) इति सन् । अभ्यारोकाररय च सन्यतः (७-४- ७५)इति कृतस्य दीर्घः । संश्चास्माद्वैरूप्य इष्यत इत्याहुः । तच्च बीभत्सव । एवं च बन्धे इत्यपि बन्धे पठितस्येत्यर्थः । अत्र च सन्नन्तस्याप्यवयवद्वारानुादाचेत्त्वादात्मनेपदम् । तद्द्वारा हि समु- दाय एव गवादाविव लिङ्गमासज्यते । गुपादीनां त्रिमुनिसम्मतेन नित्यसन्नन्तत्वेन केवलेपु गोपत इत्यादेस्तत्फलस्याभावात् जुगु- प्सादेश्च समुदायस्यानुपदेशात् । न च नित्यसन्नन्तत्वे वृत्त्युक्तं गोपयतीत्यादि न सिध्येत् । यथाराम्भवं प्रेकृत्यन्तरात् स्वाणि- १ आदिना तेजयत्यादिपारग्रहः. २. अन्या भूवादौ पठिता ‘गुप गोपन' इत्याद्या नित्यसन्विषया प्रकृतिः, अन्या च चुरादौ पठिता भूवादौ चार्थान्तरे पठि- तेत्याशयः.

·८९ पुरुषकारोपेतम् । जादिना तत्सिद्धेः । व्यक्तं चैतत् पूर्ववत् सनः' (१-३-६२) इ- त्यत्र भागवृत्तौ ॥ गुधेर्गुनाति रोषेऽर्थे गुध्येत्तु परिवेष्टने । 'शुध रोषे । क्रयादिः । “गुध परिवेष्टने' । दिवादिः ॥ रुन्धे रुणझ्यावरणे कामेऽनावनुरुध्यते ॥ १२१ ॥ 'रुधिर् आवरणे' । 'अनौ रुध कामे' । दिवादिः । अनुदा- तेत् । अनावित्यन्वित्युपसर्गे सति ॥ राध्नोति ससिद्ध्यर्थे नौ राध्येद् वृद्धावकर्मकात् । 'राध साध संसिद्धौ' । 'राधोऽकर्मकाइडावेव' । राधेरक- मकाच्छयन् इत्येतावानेवात्र विवक्षितोऽर्थः । वृद्धिग्रहणन्त्वकर्म- कक्रियोदाहरणमात्रम् । एवमकारश्चैवमर्थात् सिद्धाया व्यावृत्तेर- नुवादमात्रम् । तथा च 'कर्मवत् कर्मणा तुल्यक्रियः' (३-१-८७) इत्यत्र भाष्यम् – 'राध्यत्योदनः स्वयमेव' इति । अत्र हि सिध्य- तीत्यर्थः; नतु नदी राध्यतीतिवद् वर्धत इति । तथैव राधीक्ष्यो- र्यस्य विप्रश्नः' (१-४-३९) इत्यत्र वृत्तिः । 'देवदत्ताय राध्यति नैमित्तिकः पृष्टः सन् देवदत्तस्य दैवं पर्यालोचयतीत्यर्थः' इति ॥ ऋध्नोतीति भवेद् वृद्धावृध्यतीत्यत्र तु श्यनि ॥१२२॥ 'ऋधु वृद्धौ । आद्यः स्वादिः॥ गृधेगुध्यति काङ्क्षायां गर्धेस्तत्रैव गर्धयेत् । 'गृधु अभिकाङ्क्षायाम् । दिवादिः । गर्ध अभिकाङ्- क्षायाम्॥ १. वक्ष्यमाणभाष्यवृत्त्यानुगुण्याय यथाश्रुतान्वयपरित्यागेन व्याचष्टे-राधेरिति. २. सकर्मकव्यावृत्तेरित्यर्थः । एवञ्चैवकारस्य भिन्नक्रमतया 'अकर्मकाद्' इत्यनेना- ३. दैवस्य कर्मणो धात्वर्थेऽन्तर्भावादकर्मकत्वं द्रष्टव्यम् . न्वयः फालत:.

·९० देवं ':। छेदने पूरणे चार्थे वर्वर्धयतीति णौ ॥ १२३ ॥ तदेव रूपं भाषार्थे वृधेर्वृद्धौ तु वर्धते । 'वर्ध च्छेदनपूरणयोः' । वृधु भाषार्थः । 'वृधु वृद्धौ'। अनुदात्तेत् ॥ याचने वनुते शब्दे सम्भक्तौ च वनेदिति ॥ १२४ ॥ क्रियासामान्यवृत्तेश्च तदेव स्यात् पदं मितः 'वनु याचने । तनादिः। 'वनोति वनुतः वन्वन्ति । ववान ववनतुः ववनुरिति चान्द्रा उदाहरन्ति' इति ब्रुवन्मैत्रेयरक्षितः परस्मैपदिनचैनं मेने । 'टन वन शब्दे । 'वन षण सम्भक्तौ' 'अर्थभेदाविप्पाठ' इति मैत्रेयरक्षितः । 'टन ध्वने ति तु क्षीरस्वा- मी । 'कगे नोच्यते' । 'वनु च नोच्यते । अस्यायमर्थ इति नो- च्यते । क्रियासामान्यमस्यार्थ इति यावत् । इह शास्त्रे नोच्यत' इत्येके' इति मैत्रेयरक्षितः । शास्त्रान्तरात् प्रयोगोऽस्यावगन्तव्य इति यावत् । क्षीरस्वामी तु- 'अस्यायमर्थ इति नोच्यते । अ- नेकार्थत्वान्नोच्यत इति योऽर्थस्तत्रार्थे कगिरित्येके इति । अन्त्ये तु स एवाह-क्रियासामान्यवाचित्वानोच्यते' इति । मित इति । एतच्च मित्त्वमनुपसर्गस्य विकल्प्यते, सोपसर्गस्य तु नित्यम् । वानयति वनयतीति यदाह-'ज्वलहलह्मलानामनुपसर्गाहा' । 'ग्लानावनुवमा च' इति । एषामनुपसर्गाणां मित्त्वं वा भवती- १. न केवलं कगेरावचनं, किन्तु वनेश्चेत्येवमर्थं चकारः । समुच्चेयं च व्यवहितं स्मारयितुं 'कगे नोच्यते' इत्यस्योपन्यासः. २. वनुधातौ इत्यर्थः स्यात्- ·पुरुषकारोपेतम् । त्यर्थः । एतच 'अनन्तरस्य विधिर्वा' इति न्यायान्न वनोतेः। धनपालस्तु तेमेव प्रस्तुत्याह- 'वर्नु घटादिषु पठन्ति द्रमिडाः । तेषां मित्संज्ञा । वनयति । आर्यास्तु विभाषामित्त्वमिच्छन्ति । तेषां वानयति वनयति' इति ॥ स्तम्भे मानयते ज्ञाने मन्यते मनुते पदम् ॥ १२५॥ पूजायां मानयेन्मानेद् यो मीमांसेत तङ्सनोः । 'मन स्तम्भे'। चितादिः । 'मन ज्ञाने'। दिवादिः। 'मनु अवबोधने' । तनादिः । 'मान पूजायाम्' । भूवादौ त्वयमनुदा- तेत् । 'मान्बधेति (३-१-६) सनि 'अवयवे कृतं लिङ्गम्' इति न्यायेन तङ् । संचास्मात् जिज्ञासार्थादित्याहुः । विचारणार्थादिति तु भोजीया मीमांसकाश्च । 'मीमांसा स्याद्विचारणा' इति च नै- घण्टुकाः। एवं च जिज्ञासाशब्देनापि वा विचारणैव लक्ष्यताम् ॥ ध्वनयोदित्यदन्तस्य ध्वनेः शब्दे ध्वनेच्छपि ॥१२६ ॥ घटादौ चायं कश्चित् पठ्यते । तथा च ध्वन शब्द इत्ये- के' इति मैत्रेयरक्षितः। क्षीरस्वामिधनपालावष्यत्रैवानुकूलौ । 'द- लिवलिस्खलिरणिध्वनिक्षपित्रपयश्च' इति च भोजदेवः । एते च मित्संज्ञा इत्यर्थः॥ शब्दे च देवशब्दे च स्तनति स्तनयेत् क्रमात् । 'ष्टन वन शब्दे' । “स्तन गदी देवशब्दे' । नचास्यापि १. न वनोतेः =न तानादिकस्य, किन्तु घटादौ प्राक्पठितस्यैवेत्यर्थः । घटा- दिपठितश्चोदित्करणसामर्थ्यादन्यो धातुः, न तानादिकानुवाद इत्ययमर्थः 'तदेव (वनेदित्येव) पदम्' इति वदता देवेनैव सूचित इत्यभिप्रायः. २. वनोतिमेव. ३. तथा च काशिका - 'मानेर्जिज्ञासायाम्' इति. ४. एवञ्च = बहुसम्मत्या मीमांसाशब्दस्य विचारणावाचकत्वे च.

·९२ दैवं दन्त्यपरसादित्वात् षोपदेशत्वम् । स्स्यायेकाच्साहचर्यादनेकाचा नैतदित्याहुः । व्यक्तं चैतत् क्षीरस्वामिमैत्रेयरक्षितवृत्त्योः ॥ श्रद्धोपकरणार्थस्य तनेस्तनति तानयेत् ॥ १२७॥ देार्थस्योपसर्गातु विस्तारे तनुतेऽतनोत् 'तनु श्रद्धोपकरणयोः । ('धनपालशाकटायनौ?) 'उपस- गच्च दैये' । उपसर्गात्तनेर्दयेऽर्थे णिज् भवतीत्यर्थः। आतनति आतानयेत । 'तनु विस्तारे । दाने सनोति सनुते सम्भक्तौ तु सनेदिति ॥ १२८॥ 'षणु दाने । तनादिः। 'वन षण संभक्तौ ॥ णौ गोपयति भाषार्थे निन्दायां से जुगुप्सते । गोपायेद्रक्षणे त्वाये व्याकुलत्वे तु गुप्यति ॥ १२९॥ गुप भाषार्थः । “गुप गोपने' । अनुदात्तेत् । गोपनकुत्सन- योरिति मैत्रेयराक्षतः । निन्दायामिति । अत्र 'गुप्तिकिमः सन्' (३-१-५) इत्यत्र जयादित्यः-निन्दाक्षमाव्याधिप्रतीकारेषु सन्निष्यते' इति । “गुपू रक्षणे' । 'गुपूधूप' (३-१-२८) इत्या- दिनायः । 'गुप व्याकुलत्वे । दिवादिः ॥ धूपायतीति सन्तापे भाषार्थे धूपयेदिति । 'धूप सन्तापे' । धूप भाषार्थः ।। क्षिप्यति प्रेरणे शे तु क्षिपति क्षिपते पदे ॥ १३०॥ 'क्षिप प्रेरणे' । अत्र भूवादिसूत्रे सुधाकरः दि' (३-२-१४२) सूत्रे पारायाणकैरनुक्तोऽपि क्षिपिर्दैवादिको जया- १. एषां गुपादिषु यथासङ्ख्य सम्बन्धः. + अतः प्राक् 'चन श्रद्धोपहननयोरिति' गलितमिति प्रतिभाति. * संपृचा- maumaanemamagrane एतावद् ·पुरुषकारोपेतम् । दित्येनोररीचक्रे 'क्षिप प्रेरणे इति दिवादिस्तुदादिश्व गृह्यते' इति वदता । अत एव व्यासप्रयोगः 'द्वाविमावम्भसि क्षिप्य गळे बद्ध्वा महाशिलाम् । धनिनं चाप्रदातारं दरिद्रं चामवासिनम् ॥' इति । 'संक्षिप्य संरम्भमसद्विपक्षम्' इति भट्टिः । नो खलु पा- रायणिकैरप्रदर्शनादभावानुमानं, लक्ष्यपारतन्त्र्येण तेषामवस्था- नात्, शिष्टप्रयोगोपगीतनाम्नः शब्दराशेरनाश्रयणे प्रधानविरो- धाल्लक्षणस्यालक्षणत्वं मा भूदिति” इति ॥ सन्तापेऽर्थे तपेद् दाहे तापयेत् तपते तपेत् । ऐश्वर्ये वा दिवादित्वात् तप्यते तपतीति च ॥१३१ ॥ 'तप सन्तापे । 'तप दाहे' । युजादिः स्वरितेत् । शाक- टायनस्य त्वात्मनेपदी । 'तप ऐश्वर्ये वा' । तपेत्ययं धातुरैश्वर्ये तझ्यनौ वोत्पादयतीत्यर्थः । एवं च दिवादित्वेनैव तदविनाभू- तमनुदात्तेत्त्वमपि दर्शितं द्रष्टव्यम् । पतेत्येके । तथा च 'इरज्यति पत्यते क्षयति राजतीति चत्वार ऐश्वर्यकर्माणः' इति नैरुक्ताः । केचित्तु वेत्येतद् 'वावृतु वरणे' इत्युत्तरधात्वंशमाहुः । तथा च 'ततो वावृत्यमाना सा रामशालां न्यविक्षत' इति भट्टिः। एवं च णौ वर्त्तयति भाषार्थ' इत्यत्र 'वरणे श्यनि वृत्येत' इत्यप्यनुक्तिः शोभतेतराम् ॥ आक्रोशे शप्यते शप्येच्छपते शपतीति च । १. तत्सम्बद्धम् . २. अपिशब्दग्राह्यं श्यन्विषयत्वम् . ३. एतच्च 'वर्त- येद् भाषणार्थे णौ' इति प्राक् (९६. श्लोके) पठितस्योपलक्षणं यथाश्रुतपाठस्य काप्यदर्शनात् .

·tantaneoustpadosions दैवं उपालम्भे शपेर्वाक्यात् तङि स्याच्छपते पदम् ॥१३२॥ 'शप आक्रोशे' । दिवादिर्भूबादिश्च । वाक्यादिति। 'शप उपालम्भने' इति वार्तिकेन । उपालम्भन इत्येव तु प्रायः पठन्ति । तदात्राप्युपालम्भ इति पाठः। तत्र वाचा शरीरस्पर्श- नमुपालम्भनम् । तच्चैतज्जयादित्यमतम् । एतच्च त्वत्पादौ स्पृ- शामि नैतन्मया कृतमित्येवविधः शपथविशेषः' इति व्याचख्युः । सुधाकरचाह - 'वाचा शरीरस्पर्शने तव शरीरं स्पृष्ट्वा शपे इति यल्लोकप्रसिद्धं तत्र शपेस्तङ्' इति । कैयटस्तु 'उपलम्भनं प्रका- शनम्' इति । भागवृत्तिकारः पुनः प्राह शपेरुपलम्भने प्र- काशने कथने वर्तमानादात्मनेपदं भवति । देवदत्ताय शपते । देवदत्तं यत्किञ्चित्कथयतीत्यर्थः । वाचा शरीरस्पर्शनमुपालम्भन- मित्यदः कस्यचित् काव्यम्' इति । तत्र च श्लाघtथेति (१-४-३४) सम्प्रदानत्वाचतुर्थी । शाकटायनस्त्वाह 'उपल- म्भनं प्रकाशनं देवदत्ताय शपते । देवदत्तं प्रकाशयति । एवम्भू- तोऽसाविति देवदत्तमाचष्ट इत्यर्थः । अथवा वाभिप्रायस्य पर- त्राविष्करणमुपलम्भनम् । देवदत्ताय शपत इति । प्रोषिते देव- दत्ते तस्य भावाभावयोरुपलब्धव्ययोः कंचिदासेवेते' इति । चा- न्द्रभोजकौमारास्तु 'शपः शपथे' इत्येवमाहुः । तदेतेष्वपि पक्षेषु लक्ष्यवशादेव समस्तस्य व्यवस्थास्थेया ॥ तृप्नोति तृप्यतीत्येते प्रीणने नौ श्यनि क्रमात् । तृप्तावन्यतरस्यां णौ स्यातां तर्पति तर्पयेत् ॥ १३३ ॥ १. हरदत्तमिश्राः. २. एवञ्च देवदत्तभावाभावान्यतरविषयं स्वाभिप्रायमा- विष्करोतीत्यर्थ उदाहरणस्य फलितः.

·पुरुषकारोपेतम् । 'तृप प्रीणने । तच्च 'पीयूषस्येह तृप्नुतम्' इत्यादिदर्श- नात् तृप्तिरेव । केचित् पुनः स्वादौ तृपिं न पठन्ति । तथा च 'क्षुम्नादि (८-४-३९) सूत्रे न्यासकृता 'व्यत्ययो बहुलम्' (३-१- ८५) इतिच्छान्दसोऽत्र श्भुरुक्तः । अत्र च 'क्षुम्नादिषु च इति णत्वाभावः । तेषु च तृमोतिशब्दस्यैव पाठात् तसादिषु णत्वं- भवत्येव । अतृप्नोत् तृप्नोत्वित्यत्र तु “एकदेशविकृतमनन्यवद् भवति' इति न्यायान्न भवति । 'तृप तृप्तौ' । तुदादिश्वायम् । सन्दीपन इति तु युजादौ क्षीरस्वामी । प्रीणन इति बहवः ॥ संघाते डेपयेततिक्षेपे डिपति डिप्यति । डेपयेदिति चत्वारिणिचि शे श्यनि णौ डिपेः॥१३४॥ 'डिप सजाते । चितादिः। 'डिप क्षेपे ॥ कल्पते शपि सामर्थ्य कल्पयत्यवकल्कने । अदन्तस्य कृपेरें तु दौर्बल्ये कृपयेदिति ॥ १३५॥ 'कृपू सामर्थे । 'कृपो रो लः' (८-२-१८) इति लः । 'कृपेश्च' इति 'कृपेस्तादर्थ्य' इति वा णिच् । ते (*) भावयत्य- वकल्कने' इत्यत्र दर्शिते । 'दार कृप श्रथ दौर्बल्ये ॥ क्षम्पः क्षम्पयति क्षान्त्यां प्रेरणे क्षपयेदिति । 'क्षपि क्षान्त्याम्' । 'क्षप प्रेरणे' । भीमसेनेन कथादि. ष्वपठितोऽप्ययं 'बहुलमेतन्निदर्शनम्' इत्युदाहरणत्वेन धातुवृत्तौ पठ्यते ॥ १. न केवलमयं युजादिः, किन्तु तुदादिरपीत्यर्थः. २. इदं तृतीयश्लोके. 'च' इति पाठः स्यात् .

·व्याप्तौ ॥ दैवं दिवादेः कुप्यति क्रोधे भाषार्थे कोपयेत् कुपेः ॥ १३६ ॥ 'कुप क्रोधे । कुप भाषार्थः ॥ आपयत्यापतीत्यापेयों वा णो लम्भने पदे। व्याप्त्यर्थस्यास्य तु स्वादेराप्नोतीति पदं भवेत् ॥ 'आप्पू लम्भने' इत्यत्र मैत्रेयरक्षितेनापत इत्यात्मनेपदम- प्युदाहृतमुपलभ्यते । दैववशात्तु तस्यापि नैतदस्तीति प्रतीयते । तदनुसारेणैव हि प्रायेण देवः प्रवर्त्तमानो दृश्यते। 'आप्प स्पर्श चुपति मन्दायां गतौ तु शपि चोपति । 'चुप स्पर्श' । तुदादिः । 'दीर्घोऽकितः (७-४-८३) इत्यत्र भाष्ये चेच्छिद्यते चोच्छुप्यते इति 'छे च' (६-१-७३) इत्युदाह- रणाच्छकारादिरयं युक्तः । 'चुप मन्दायां गतौ' ॥ शपि तोपति हिंसायां तत्रैव तुपतीति शे॥ १३८॥ तत्रैव शशपोस्तुम्पेदर्दने तुम्पयेण्णिचि । 'तुप तुम्प हिंसायाम्' । अत्र च 'अनिदिताम्' (६-४-२४) इति नलोपे कृते 'शे तृम्फादीनाम्' इति वार्तिकेन नुम् । आदि- शब्दः प्रकारार्थः सादृश्यार्थः । तेन तुदादिपु ये नोपधाः पठ्यन्ते, ते तृम्फादयः। 'तुबि तुपि अर्दने' इति मैत्रेयरक्षितः । लुबि तुबीत्येव बहवः॥ लुम्बयेत् तुम्बयेदर्दे शपि लुम्बति तुम्बति ॥ १३९ ॥ 'लुबि तुबि अर्दने' ॥ १. मैत्रेयरक्षितस्यापि. २. भौवादिकस्तु चादिरेव सर्वसम्मतः. $ भवेत् पदम्' इति गपुस्तके पाठः, ·पुरुपकारोपेतम् । हिंसायां वत्रसंयोगे चुम्बयेचुम्बति क्रमात् । 'चुबि हिंसायाम्' । 'चुठि इत्येके' इति मैत्रेयराक्षतः । 'चुबि वक्रसंयोगे॥ णिचि कुम्बयतीति स्याच्छादने शपि कुम्वति ॥ १४०॥ 'कुबि छादने ॥ गाध्ये लुभ्यति मोहार्थे तुदादे भतीति शे । 'लुभ गायें । दिवादिः । तच्चाभिकाङ्क्षा । 'लुभ वि- मोहने ॥ इभी भये विभाषा णौ स्यातां दर्भति दर्भयेत् ॥ १४१ ॥ अनीदितश्च सन्दर्भ दृभति ग्रन्थ ईदितः । विभाषेत्याद्यनुकर्षणार्थश्चः । तत्र चाणिपक्षे 'दृभी भये 'दृभ सन्दर्भे' इत्यनयोरीदितो दृब्धमिति भवति, अनीदितस्तु दृभितमितीत्यभिप्रेत्य अनीदित इत्युक्तम् । बहवस्त्वन्त्यं न पठन्ति । 'दृभी ग्रन्थे । तुदादिः । स च ग्रन्थनम् ॥ स्तभ्नाति स्तभ्नुयात् स्तुभ्नात्यपि स्तुभ्नोति सौत्रयोः॥ स्तम्भते प्रतिबन्धार्थे स्तम्भेऽर्थे स्तोभते शपि । 'ऋयादिभ्यः श्ना' । 'स्तन्भु स्तुन्भु स्कन्भु स्कुन्भु स्कुञ्भ्यः भुश्च' (३-१-८२) इति सौत्रयोर्धात्वोः श्नुश्नौ । 'ष्टभि स्कभि प्रतिबन्धे । अनुदात्तेतौ। 'औपदेशिकोऽयं टकारो न तु श्रुत्वनिब- न्धन इत्येके' । इति क्षीरस्वामिमैत्रेयरक्षितौ । तदा ष्टम्भते इत्येवं रूपम् । स्कन्मुस्कुन्भ्वोः पुनः स्कन्नाति स्कुन्नुयात् स्कुनाति स्कु- भुयात् स्कम्भत इति सुशकमूहितुमित्याशयः । 'टुभु स्तम्भे ॥

·९८ देवं हिंसाभाषणयोः शोभेच्छोभार्थे शुभतीति शे॥१४३ ॥ शोभते शपि दीप्त्यर्थे शुम्भेरन्यत् तङः समम् । 'शुभ शुम्भ भाषणे हिंसायां च' । क्षीरस्वामी “ शुम्भ भाषणे हिंसायां च भासन इति च दुर्गः। षोपदेशोऽयमिति गुप्तः 'सावष्टम्भनिषुम्भसंभ्रमनमद्भूगोले' त्यादिदर्शनाद्” इत्याह । धनपालशाकटायनौ (त?) यथा दुर्गः। 'शुभ शुम्भ शोभाौँ' 'शुभ दीप्तौ' । तत्र च तङोऽन्यच्छुम्भेरपि सममित्यर्थः, हिंसाद्यर्थत्रये शशपोः शुम्भतीति भवतीति यावत् । तृन्फादि- त्वान्नुम् ॥ शुभ्नाति क्षोभते क्षुभ्येदिति सञ्चलने क्षुभेः ॥ १४४ ॥ 'क्षुभ सञ्चलने' । क्रयादिभूवादिर्दिवादिश्च । मध्यमोऽनु- दात्तेत् । आये 'क्षुम्नादिषु च' (८-४-३९) इति णत्वाभावः ॥ नभ्येन्नभ्नाति नभते हिंसायां तत्तुभेः समम् । 'णभ तुभ हिंसायाम्' । दिवादिः क्रयादि वादिश्च । अन्त्योऽनुदात्तेत् ॥ जृम्भणे जम्भते याभे जम्भेन्नाशे तु जम्भयेत् ॥ १४५॥ 'जभ जृमि गात्रविनामे' । 'राधिजभोराचि' (७-१-६१) इति नुम् । 'जभीत्येके' इति मैत्रेयरक्षितः । तदा निष्ठायां ज- ब्धम् । अन्यदा जभितम् । 'भयविपरीतो मैथुने' । विपरीत इति यभेत्यर्थः । 'जभ इत्येके' इति मैत्रेयरक्षितः । जभ चेति धनपालः । यभजभेति शाकटायनः । न्यासे तु राधिजभोः' (७- १. यथा दुर्गः-दुर्ग इव तावपि भासने इत्यर्थं वदत इत्यर्थः. २. ईदित्त्वे.

·९९ पुरुपकारोपेतम् । १-६१) इत्यादौ जम जभि गात्रविनाम इत्येव पाठात् जभि- मैथुने नास्तीति गम्यते, वृत्तौ च रैभिश्च भान्तेष्वथ मैथुने यभिः' इत्यत्र रब्धा यब्धेत्येवोदाहृतेः। 'जभि नाशने ॥ प्रेरणे लाभयेल्लाभेः प्राप्त्यर्थे लभते शपि । 'लाभ प्रेरणे' । कथादिः । तत्फलं पुनरललाभदित्यत्रा- ग्लोपित्वादस्वाभावः । 'लभेति सभ्या' इति क्षीरस्वामी । 'डुल- भष् प्राप्तौ'॥ अषितःक्षाम्यति शान्तिः क्षमूषः क्षमते क्षमा ॥१४६ ॥ 'क्षमू सहने' । 'शमामष्टानां दीर्घः' (७-३-७४) इति दीर्घः । 'क्षमूष सहने' । अनुदात्तेत् । पित्त्वादः । स च 'स्त्रियां तिन्। (३-३-९४) इत्यस्यापवादः । अषितरत्त्वौत्सर्गिकः क्तिन्नेव भव- तीति शान्तिरित्युक्तम् । 'अनुनासिकस्य क्विझलोः क्डिति' (६- ४-१५) इति दीर्घः॥ गत्यादावमतीति स्याद्रोगे स्यादामयत्यमेः । 'अम गत्यादिषु' । ते च 'कन दीप्तिकान्तिगतिषु । ष्टन वन शब्दे । वन षण सम्भक्तौ' इति समनन्तरोक्ताः । “अपरे 'अव रक्षणगती' त्यादयो गत्यादय इत्याहुः” इत्यपि धनपालः। 'अव रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृप्त्यवगमप्रवेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचन- क्रियेच्छादीप्त्यवाप्त्यालिङ्गनहिंसादानभागवृद्धिषु' इति विदूरे व- क्ष्यमाणा अपि गृह्यन्ते इत्याहुरित्यर्थः । 'अम रोगे' । 'आद्यन्त- वदेकस्मिन्' (१-१-२१) इति अमन्तत्वेऽपि 'न कम्यमिचमाम्' १. अनिट्कारिकेयम् ·देवं इति मित्त्वनिषेधादमेहेतुमाणिच्यप्यामयतीति द्रष्टव्यम् । अयं च निषेधः कमिचमिसाहचर्याहौवादिकस्यैवाहतीति 'नान्ये मित' इत्येव चुरादिणिचि निषेद्धव्यम् ॥ चलने भ्रमति भ्रम्येच्छमादेाम्यति भ्रमेत् ॥ १४७॥ 'भ्रमु चलने' । 'भ्रम अनवस्थाने' । दिवादिः। 'वा भ्रा- श' (१-३-७०) इत्यादिना वा श्यन् ॥ यमेरुपरमे यच्छेद्यमयेत् परिवेषणे। 'यमु उपरमे' । 'उदित्त्वमस्य केचिन्नेच्छन्ति' इति मैत्रे- यरक्षितः । क्षीरस्वामी तु यमेत्येव पठित्वाह - ‘उदिदिति श्री- भोजः' इति । तत्फलं तु यत्वेत्येव प्राप्ते यमित्वेतीडिकल्पः । 'अनुदात्तोपदेश' (६-४-३७) इत्यादिना नलोपः । 'इषुगमियमा छः' (७-३-७७)। 'इषेश्छत्वमहलीति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । इष्यति इष्णाति' इति भाष्याद् इषेत्येवार्षः पाठः । 'यम च परिवेषणे' । अत्रार्थे यमिर्णिचमुत्पादयति मिच्च भवतीत्यर्थः । 'यमोऽपरिवेषणे' इति तु क्षीरस्वामिधनपालौ । घटादावप्येवेमेव पठन्ति । अर्थे त्वस्य विवदन्ते । तत्र क्षीरस्वामी तावद्- 'यम उपरम इत्यस्य धातोः परिवेषणादन्यत्रैवार्थे मित्संज्ञा । यमयति नियमयति संयमयति । परिवेषणे तु यामयति श्राद्धे । यामयति चन्द्रम्' इति । एवमेव च चान्द्रकौमारभोजीयाः । मैत्रेयरक्षित- १. अन्यथा दिवादिक्रयाद्योदित्त्वाभावेन हलि च्छत्वाप्रसङ्गाद् इप्यतीष्णा- तीत्यनयोः अहलीति निषेधोदाहरणत्वमसङ्गतं स्यात् । 'इषु इति वक्तव्यम्' इति वाच्ये तथानुक्त्या व तुदादावप्य ननुबन्ध एव पाठो वार्तिककारस्य. २. 'यमो- ऽपारवेषणे' इत्येव सर्वे पठन्तीत्यर्थः.

·१०१ पुरुषकारापते । स्तु "अपरिवेषणे यमिन मित् । यामयति । परिवेषणे यमयति ब्राह्मणान् । कथं नियमयति संयमयतीति । 'तत्करोति' इति प्रातिपदिकाण्णिच्प्रत्ययः' इति । धनपालश्च निषेधपक्षमेव पर्य- ग्रहीत् । 'न पादम्याङ्यम' (१-३-८९) इत्यत्र च जयादित्यः "आयामयते 'यमोऽपरिवेषणे' इति मित्संज्ञा प्रतिषिध्यते” इति । व्यानञ्ज चैतन्जिनेन्द्रः- "न कम्यमिचमाम्' इत्यतो नेति व- तते” इति । 'अनन्तरस्य विधिर्वा' इति च नीतिः 'नेति वर्तते- इत्येतदेवानुवर्तते 'घटादयो मितः' इति मित्त्वविधेः प्रतिषेधान्त रितत्वात् । शाकटायनः पुनर्घटादौ चुरादौ च पक्षद्वयमपि परि- जग्राह । तत्र च क्षीरस्वाम्यादिपक्षे यामयेदिति कामं पठितव्यम् । धनपालपक्षेऽप्येवमेव चुरादौ द्रष्टव्यम् । शाकटायनपक्षे पुनरु- भयत्राप्युभयमिति विभागः ॥ स्यमेः स्यमति शब्दार्थे वितर्के स्यामयेत णौ ॥१४८॥ 'स्यमु स्वन ध्वन शब्दे' । 'स्यम वितकें । चितादिः। 'नान्ये मित' इति मित्त्वाभावः । पूर्वस्य हेतुमाणिचि मित्त्वात् स्यमयेत् स्यमयेतेति द्रष्टव्यम् । न्यासकारस्तु 'नाचार्यराजविं- क्संयुक्तज्ञात्याख्येभ्यः (६-२-१३३) इत्यत्र स्यालशब्दव्युत्पादना- र्थ स्थल वितर्के इत्यपाठीत् ।। आलोचने शामयते शाम्यत्युपशमे श्यनि । 'शम लक्ष आलोचने । चितादिः । 'शमु उपशमे । घ- टादौ च 'शमो दर्शने' इति पठ्यते । शाम्यतेर्दर्शनेऽर्थे मित्संज्ञा न भवतीत्यर्थः । अदर्शने भवतीति तु क्षीरस्वामी । एवमेव चान्द्र- १. एतदेव = 'नेति वर्तते' इत्येवरूपं विवरणमेव । अनुवर्तते अनुगृह्णाति.

·१०२ दैवं कौमारभोजीयाः । धनपालस्तु 'दर्शने न भवती' त्युक्ता 'अदर्शने इत्येके इत्याह । शाकटायनश्चात्रैवानुकूलः । एषु च 'अनन्तरस्य विधिर्वेति नत्या प्रथम एव पेक्षो युक्तः । नञ्प्रश्लेषक्लेशश्चैवं परिहतो भवति । तत्र च दर्शने निशामयति रूपमिति भवति । अन्यत्र निशमयति श्लोकं, शमयति रोगमिति ॥ भामेर्भामयति क्रोधे तत्रैव शपि भामते ॥ १४९ ॥ 'भाम क्रोधे । आद्यः कथादिः । अन्त्योऽनुदात्तेत् ॥ वित्तत्यागे व्यययति व्ययति व्ययते गतौ । 'व्यय वित्तसमुत्सर्गे' । कथादिः । 'व्यय गतौ ॥ पूरेराप्यायनेऽर्थे स्यात् पूर्यते पूरयेदपि ॥ १५० ॥ 'पूरी आप्यायने । दिवादिग्रैंसादिश्च ॥ स्तेये चोरयतीति स्यापिणचि चोरयते चुरेः । केचित्त्वेतन्न पठन्ति । 'चुर स्तेये । 'चुर छेदने । तुदा- दिः। णिच्चास्माइतुमण्णिच् । चोरयत इत्येतच्च चोरयतीत्यस्या- प्युपलक्षणम् । इति स्यादित्येतद्दा चुरेरित्यनेन सम्बध चुरश्चो- रयतीति स्यात्, चोरयत इति चेति व्याख्येयम् । चुरतीति तु वाच्ये णिचा निर्देशो वैचित्र्यार्थः । सर्वथाप्यत्रार्थतः शब्दतश्चा- अस्यं नैव पश्यामः । 'छुर च्छेदने' इत्येव च पाठः । तथा च 'सामोन्मुखेनोच्छुरिता प्रियेण' इति भट्टिः । 'स्यादाच्छुरितकं हासः सोत्प्रासः स मनाक्स्मितम्' इत्यमरसिंहश्च । तचैतत् १. ते च क्षीरस्वामिपक्ष्याः. २. स च मित्त्वप्रतिषेधपक्षः. ३. क्लेशो ह्ययमवर्जनीयो. सित्त्वविधिवांदिनो दर्शने मित्त्वं मा भूदिति. ४. आस्वादीय इत्यर्थः , ·पुरुषकारोपेतम् । १०३ 'छुर च्छेदने क्तः । यावादि (५-४-२९) कन्निति कविकामधेनौ व्याख्यातम् । 'कृन्तत्यचोटयदचुण्टयदच्छरच्च' इत्याख्यातनिघ- ण्टुश्च । तदेवमपाठपक्ष एव न्याय्यः, चितादौ चेच्छुरिन दृश्यते । स्तेये चोरयतीति स्याचुरेश्छेदे चुरेदिति । इति तु क्वचित् पाठः । तदापि चकारादित्वमयुक्तमेव । यदा तु छकारादिरेवापठ्यत, तदापि कथश्चित् सादृश्यं नेयम् ॥ शूरयेतेति विक्रान्ती शूर्यते स्तम्भहिंसयोः ॥ १५१ ॥ 'शूर वीर विक्रान्तौ । पैंदादी । 'शूरी हिंसास्तम्भयोः' । दिवादिरनुदात्तेत् ॥ गुरते गूरयेतेति शे णावुद्यमने तङि । श्यनि गूर्यत इत्येवं गतिहिंसनयोस्तङि॥ १५२ ॥ 'गुरी उद्यमने । तुदादिः । 'गूर उद्यमने । चितादिः । 'धूरी गूरी हिंसागत्योः ॥ संशये चारयेद्त्यां चरति 'चर संशये । 'चर गतौ भक्षणे च' । यथा तु 'भक्षणेऽपि प्रयुज्यते चरिः' इति मैत्रेयरक्षितः, तथा नायं पाठोऽस्ति । अपि त्वर्थवशेन केनचित् प्रक्षिप्त इति गम्यते; तथा 'चर गतिभ- क्षणयोरिति ॥ १. छेदनार्थे चुरतीत्याख्यातस्य सत्त्वे तदत्रापठिष्यत. २. उक्तप्रकारेण तुदादेणिजुदाहरणस्य चकारादित्वस्य चासामञ्जस्यादित्यर्थः. ३. इदमधैं रान्त- शेषतया दैवग्रन्थे पठ्यते 'गतौ शलतीति (१९४) श्लोकात् प्राक् . वीयावित्यर्थः. ५. मैत्रेयोक्तिपर्यालोचनया 'चर गतौ भक्षणे च' इति का चर--- गतिभक्षणयोः' इति वा पाठो नास्तीति प्रतीयते इति क्यिा ERSITY A CR५. !! ४. आग- FFI1925 ·१०४ दैवं 'शल हुल पल ईरयतीरति । इरेः क्षेपे विभाषा णौ लुकीर्ते गतिकम्पयोः ॥ १५३ ॥ 'ईर क्षेपे । 'ईर गतौ कम्पने च' । अनुदात्तेत् । गतावि- त्येव बहवः ॥ गतौ शलति संवृत्यां चलने शलते शलेः। गतौ' । ज्वलादयः। "शल श्वल्ल आशु- गमने' इति ज्वलादौ क्षीरस्वामी । श्वल श्वल्लेति तु मैत्रेयरक्षितः। तत्र चाद्यं पाठमाश्रित्य गतावित्येवोक्तम् । पाठान्तरेऽपि वा ग- तिग्रहणेनाशुगतिरपि कामं गृह्यते । 'शल चलनसंवरणयोः ॥ समाधी शीलतीति स्याच्छीलयत्युपधारणे ॥ १५४ ॥ 'शील समाधौ' । 'शील उपधारणे' । तच्चाभ्यासः ॥ कलेः कालयति क्षेपे गतिसङ्ख्यानयोर्द्वयोः । कलयेच्छब्दसङ्ख्यानविषये कलते शपि ॥१५५॥ 'कल विल क्षेपे' । 'कल गतौ सङ्ख्याने च' । कथादिः । 'कल शब्दसङ्ख्यानयोः॥ महत्त्वे पोलति पुले} तु तत्रैव पोलयेत् । 'पुल महत्त्वे' । तुदादौ चायं क्षीरस्वामिनः । भूवादौ च स एवाह-'तुदादौ पुलती'ति । तदा पुलेदिति पाठः। चुरादौ तु समुच्छाय इति पपाठ ॥ सङ्घाते पूलयेत् पूलेत् पूलेः स्तां णिशपोः क्रमात् ॥ 'पूल सङ्घाते' । पूर्ण इति तु चुरादौ क्षीरस्वामी । पूणेति १. पुलेरित्यस्य स्थाने. Seema ·पुरुषकारोपेतम् । १०५ शाकटायनः । कोशशुद्धिस्त्वीदृशेषु कीदृशीति न विद्मः ॥ मृले प्रतिष्ठितौ मूलद्रोहणे मूलदिति । वेलेत्तु चलने बेलेर्वरणे विलतीति शे॥ १५७ ॥ क्षेपे णौ वेलयेद् 'वेल चलने' । 'विल वरणे । 'विल क्षेपे । भृत्यां चालयेत् कम्पने चलेत् । 'चल भृतौ । “चल कम्पने' । अस्य तु हेतुमण्णिचि ‘क- म्पने चलिरिति मित्त्वाञ्चलयेदिति द्रष्टव्यम् । करपनात्त्वन्यत्र चालयति सूत्रमर्थ वेति ॥ फलेर्विशरणे फुल्लं फलितं फलति त्रयम् ॥ १५८ ॥ आदितोऽनादितस्त्वन्त्ये रूपे निष्पत्तिवाचिनः । 'जिफला विशरणे' । अरयाकर्मकत्वाद् भावे क्तः, 'गत्य- कर्मके (३-४-७२) त्यादिना कर्तरि च, 'तोऽधिकरणे चे' (३-४- ७६) त्यधिकरणे च । तत्रान्त्ययोः 'आदितच' (७-२-१६) इतीटि प्रतिषिद्धे 'उत् परस्यातः ति च' (७-४-८८) इत्युत्वे च कृते 'अ- नुपसर्गात् फुल्ले (८-२-५५) त्यादिना निष्ठातकारस्य लत्वनिपात- नात् फुल्लम् । आये तु विभाषा भावादिकर्मणोः' (७-२-१७) इतीप्रतिषेधविकल्पात् फलितं च । क्तश्चायं भीतः क्तः' (३-२- १८७) इति वर्तमाने भवति, नतु भूते 'तक्रकौण्डिन्य'न्यायेन बाधात् येन नाप्राप्ते यो विधिरारभ्यते स तस्य बाधकः' इति चाहुः । येन नाप्राप्त इति च यस्मिन् प्राप्त एवेत्यर्थः । अपरे पुन- १. क्षिपत्यन्यथाकरोति वेत्यर्थः, ·- १०६ दैवं भूतेऽपि भवतीत्यूचुः । 'शबर्या पूजितः सम्यग्' इत्यादिप्रयोगा- श्चात्रैवानुगुणाः । 'अपवादविषये कचिदुत्सर्गस्यापि समावेशः' इति भोजदेवः । आह स्म चैतत्सर्व सुधाकरः 'अनेन वर्त- माने क्तेन भूते प्राप्तः क्तो बाध्यते' इति भर्तृहरिः । भाष्य- (टकार?) टीकाकृतस्तु भूतेऽपि भवतीत्यूचुः । तथा च पूजितो गतः पूजितो यातीति भूतकालो वाच्यः । नतु पूज्यमानो वर्तमान” इति । ‘फल निष्पत्तौ । अस्य चानादित्त्वादनिट्वो- त्वयोरसम्भवेन फुल्लाभावाद् अन्त्ये इत्युक्तम् ॥ 'विदारणे शपि दलेद दालयेदिति णौ दलेः॥१५९ ॥ 'दल विदारणे । अन्त्यो ग्रसादिः। विशरणे त्वायं बहवः पठन्ति । 'दलन्ति ककुभानि चेति दण्डिनः प्रयोगः । सर्वथा- प्यस्य 'दलिवली ति मित्त्वाद् दलयेदित्यपि विशरणे द्रष्टव्यम् ॥ श्लेषे मिलेत सङ्गमे तु मिलते मिलतीति च । 'मिल श्लेषणे मिल सङ्गमे । तुदादी । अत्र मैत्रेयर- क्षितः-मिल श्लेषण इत्येके पठन्तीति । कौमाराः पुनरममेव पठन्ति । शृङ्गारप्रकाशे तु मिलन्त्याशासु जीमूता' इत्यपठितधा- तुषु मिलतिः प्रदर्शितः॥ अर्दने देवयेद् दीव्येत् क्रीडादौ परिकूजने ॥ १६० ॥ १. आनुगुण्यं च शबर्येति तृतीयानिर्देशस्य द्रष्टव्यम् । अन्यथा हि 'क्तस्य च वर्तमाने' (२-३-६७) इति षप्ठ्या भाव्यम् . २. 'ज्ञातमिति तु भूतेऽपि भवति तेनेत्यधिकारात् तृतीयान्तादुपज्ञातेऽर्थेऽण्प्रत्ययविधानाद्' इति ‘मतिबुद्धि' (३-२-१८८) इति सूत्रे कैयटः. ३. अयं स्वरितेत् . + इदमधैं 'फलेर्विशरणे फुल्लम्' इत्यतः प्राक् पठितं कपुस्तके ·पुरुषकोरोपतम् । देवयेतेदितो दिन्वेद देवेवेत देवने । 'दिवु अर्दने । 'दिवु क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुति- मोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु । दिवु परिकूजने' । चितादिः। हिवि दिवि धिवि जिवि प्रीणनार्थाः । ते देव देवने । अनुदात्तेतौ ॥ माने गर्वयते दपै गर्वतीति भवेच्छपि ॥ १६१॥ गर्व माने । पदादिः । 'कर्व खर्व गर्व द' ॥ टीवति ष्टीव्यतीत्येते स्यातां निरसने ष्ठिवेः। 'ष्ठिवु निरसने' । अन्त्यो दिवादिः । 'सादेशे सुब्धातुष्ठि- वुष्वक्कतीनां प्रतिषेधः । इति वार्तिकेन सत्वाभावः । 'ष्ठिवुक्लम- चमां शिति (७-३-७५) इति दीर्घः ॥ पूरणे पूर्वतीति स्यात् पूर्वयेण्णौ निकेतने ॥ १६२ ॥ पूर्व्यतीति तु यत् स्वप्ने तत् कण्डादिषु दर्शनात् । 'पुर्व पर्व मर्व पूरणे । 'उपधायां च' (८-२-७८) इति दीर्घः । 'पुर्व निकेतने' । तच्च निवासः । 'पूर्व भावे स्वप्ने च'। कण्डादिगणपाठेषु पूर्वशब्दो न दृश्यते । यस्त्वयं दर्शितः, सो- ऽप्येवं लोटोऽर्थनिर्देश एव भवेत् । तथा चामोघायां वृत्तावर्थ- निर्देशाविना शाकटायनः कण्डादीन् पठन् पूर्वशब्दं न पपाठ । गणपाठे तु लोटो धौत्ये पूर्वभावे स्वग्ने चेत्यर्थत्रयं निर्दिदेश ॥ व्यक्तोक्तो क्लेशते क्लेशेः क्लिन्नाति तु विवाधने ॥ १६३ ॥ दिवादेरुपतापेऽर्थे तङि स्यात् क्लिश्यतेपदम् । 'क्लेश व्यक्तायां वाचि' । अनुदात्तेत् । बाधन इति दुर्गः । 'क्लिशू विबाधने' । क्रयादिः । क्लिशु उपतापे ॥

·१०८ दैवं दशने दशतीति स्यात् तत्र दंशयते णिचि ॥ १६४ ॥ भाषणे दंशयेत् 'दंश दंशने' । 'दंशसञ्जेति (६-४-२५) नलोपः । 'दशि दंशने' । चितादिः । दंशेत्येके । तथा च दंश् इति । शाकटा- यनः पुनर्दशुङिति । दशि भाषार्थः ॥ काशेर्दीतौ काश्येत काशते । 'का दीप्तौ । दिवादिभूवादिश्च । अनुदात्तेत् ॥ लिइयते लिशतीत्येवमल्पीभावे गतौ क्रमात् ॥ १६५ ॥ 'लिश अल्पीभावे । दिवादिः । तुदादिश्वायं क्षीरस्वामि- धनपालयोः । लिश गतौ' । तुदादिः । तयोरनुमतोऽयं पाठः । द्विष्पाठस्त्वेवमर्थभेदान्नूनम् । एवं तु 'लिश गत्यल्पीभावयोरि'- त्यनुक्तिचित्र्यार्था ॥ व्याप्तावश्नुत इत्याहुरश्नातीति तु भोजने । 'अशू व्याप्तौ' । स्वादिः । 'अश भोजने' क्रयादिः ॥ बाधने स्पर्शने चार्थे हिक्कादौ स्पशते स्पशेत् ॥ १६६ ॥ ग्रहणे श्लेषणे चार्थे चुरादौ स्पाशयेत णौ । 'स्पश स्पर्शबाधनयोः' । क्षीरस्वामी तु 'पपेत्येके । पाषण्डः पाषाणः' इत्याह । दुर्गशाकटायनयोश्चैष एव पक्षः । तत्र चाद्यः पाठः 'प्रतिस्पशोऽविसृजतूर्णितमः' 'यतो व्रतानि पस्पशे' 'शब्दविद्येव नो भाति राजनीतिरपस्पशा' इत्यादिप्रयोगानु- इद वाक्य दशेति पाठ सवादयितु प्रवृत्तमिव भासते । पदभ्रशश्चात्राप्रतीते- रनुमातव्योऽस्ति.

·, पुरुषकारोपेतम् । १०९ गुणः । पाषण्डादिस्तु 'पष अनुपसर्गाद्' इत्यस्य कथादेर्भवि- ष्यति; 'पष बन्धने' इत्यस्यैव वा युजादेः । 'पश बन्धने' इत्यत्र मैत्रेयराक्षितः- 'पष बन्धन इति युजादावेके पठन्ति' इति । अव्युत्पन्नो वास्तु । 'स्पश ग्रहणश्लेषणयोः । चितादिः॥ भ्राशते भ्लाशते दीप्तो भ्राश्यते भ्लाश्यते तथा॥१६७ ॥ 'टुभ्राजृ टुभ्रा टुम्ला दीप्तौ' । 'वा भ्राशे'ति (३-१-७०) वा श्यन् ।। झषेज्झपेत संवृत्यामादाने हिंसने झपेत् । 'झष आदानसंवरणयोः' । झप हिंसार्थः॥ इष्णात्याभीक्ष्ण्य इच्छायाभिच्छेद् गत्यर्थ इप्यति ॥ 'इष आभीक्ष्ण्ये । पौनःपुन्यं भृशार्थों वाभीदप्यम् । तद्विषयायां क्रियायामित्यर्थः । तथा च श्रूयते-'पुर इष्णाति पुरुहूतः पुर्वीः' इति । अत्र ह्यासुरीणां पुरूणां पुराममीक्ष्णं हन- नादिरों गम्यते । 'इषु इच्छायाम्' । यथा तु तीषसहलुभरुष- रिष' (७-२-४८) इत्यत्र “इषेस्तकारे श्यन्प्रत्ययात् प्रतिषेधः इह मा भूत् प्रेषिता प्रेषितुं प्रेषितव्य"मिति भाप्यं, तथा इषेत्येव पाठः । यदाह कैयटः- "इषु इच्छायामिति केचित् तौदादिक- मुदितमधीयते । अन्ये तु उदित्त्वस्य प्रयोजनमपश्यन्त इष इच्छायामिति पठन्ति । ये विह 'तीपुसहेति पठन्ति । तन्मते- नेह विशेषणार्थ उकारः। तत्र वार्तककारमतेन त्रयोऽपीषयोऽन- नुबन्धकाः; इह च तीषसहेति पाठः । तदाह इरिति” इति । अत्र च 'ती'त्यनेनैव क्त्वायामिड्विकल्पः सिद्धः । 'शतुर्वा नुमिति ·११० दैवं चोक्तमेवोन्नेयम् । 'इषुगमियमा छ' (७-३-७७)। 'इष गतौ' । दिवादिः । 'जेष णेष एष प्रेष गतावित्यस्य तु तङि एषते । अत्रैव तु क्षीरस्वाम्याह - 'चुरादावप्येषयतीति ॥ ईषतीतीष उञ्छेऽर्थे गत्यादावीषते भवेत् । गत्यादाविति । ईष इत्येव । ईष उञ्छे । 'ईष गतिहिं- सादर्शनेषु ॥ घुषेर्विशब्दनादौ णौ घोषयत्यविशब्दने ॥ १६९ ॥ घोषतीतीदितो घुषेद् धुषते कान्तिकर्मणि। 'घुषिर्वशब्दने' । तच्च शब्देन स्वाभिप्रायप्रकाशनम् । धातूनामनेकार्थत्वेनार्थान्तरस्यापि सम्भवादादिशब्दः प्रकारार्थो व्याख्येयः । यदि तु विशब्दनाथें णौ' इति पाठः स्यात् , तदा न कश्चित् क्लेशः । “घुषिरविशब्दने' (७-२-२३) इत्यत्र विशब्दने विभाषा घुषेणिज् भवतीति भाष्ये स्थिते घोषतीत्यपि भवति । 'घुषिरविशब्दार्थः । घुषिर् इत्ययं धातुः यथाप्रयोगं विशब्दना- दन्यत्रार्थे वर्तत इत्यर्थः । शब्दार्थ इति तु क्षीरस्वामिधनपाल- भागवृत्तिकाराः । शब्द इति चन्द्रदुर्गों । 'घुष शब्दे' इति शाकटायनः । तेन चेरित्स्थाने ऋदित् क्रियते । अस्मिश्च पाठे अस्यैवानेकार्थत्वेन विशब्दनार्थत्वस्यापि सम्भवाद् विनापि णि- ज्विकल्पेन विशब्दनेऽपि घोपतीति सिध्यति । प्रपश्चितं चैतत् प्रक्रियारत्ने । “धुषि कान्तिकरणे' । 'घषि करणे' इत्यन्ये । घसी- १. इत्थं हि भाष्यम् -~~-'किमर्थमविशब्दने इत्युच्यते । न विशब्दने चुरादिणिचा भवितव्यम् । एवं तर्हि सिद्धे सति यदविशब्दने इत्याह, तद् ज्ञापयत्याचार्यों विशब्दने घुषेर्विभाषा णिज भवतीति'.

·पुरुषकारोपेतम् । १११ त्यपरे । तथा च क्षीरस्वामी " "घसि करणे' । घंसते । चन्द्रो घषीत्याह । घंषते । 'घुषि कान्तिकरणे' इति दुर्गः” इति ॥ ईर्ष्यायामादरे चार्थे क्रमात् सूयति सूक्षति ॥ १७०॥ 'सूर्य ईय ईर्ण्य ईर्ष्यार्थाः' । 'पूर्फ आदरे' इति च अ- नादरे इति च बहवः । क्षीरस्वामी 'षय अनादरे' इति पठि- त्वाह 'पान्तोऽयमिति चन्द्र' इति । तत्र च सोमेन यक्ष्य- माणो नर्तु सूयेन्न नक्षत्रम्' इति दर्शनाद्यथादैवमेव युक्तम् ॥ धारणे पोषयेत् पुष्टौ पुष्येत् पुष्णाति पोषति । 'पुष धारणे' । ग्रसादिः । 'पुष पुष्टौ' । दिवादिः क्रयादि- भूवादिश्च । 'पूष वृद्धौ' इत्यस्य तु पूषति ॥ म्लेच्छने म्रक्षयेन्म्रक्षेत् सङ्घाते 'म्रक्ष म्लेच्छने । तच्चाव्यक्तवाग् अपशब्द इत्यर्थः । 'म्लेच्छो हवा एष यदपशब्दः' इति च श्रूयते । 'म्रक्ष सङ्घाते' ॥ दाहकर्मणि ॥ १७१ ॥ प्लोषति प्लुष्यतीति स्तां प्लुष्णाति स्नेहनादिषु । प्रुष्णाति च प्रोषति च दाहे 'श्रिषु श्लिषु प्रुषु प्लुषु दाहे' । 'लुष दाहे' । पुषादिः । क्षीरस्वामीत्वन्यथापि दिवादावमुं पपाठ । तत्फलभेदः पुनरप्लुष- दप्लोषीदित्यङो भावाभावौ । 'युष प्लुष स्नेहनसेचनपूरणेषु' । १. सोमेन यक्ष्यमाणो 'वसन्ता ब्राह्मणोऽग्निमादधीत' 'उत्तरयोः फल्गुन्योर- निमादधीत' इत्यादिऋतुनक्षत्राणि नाद्रियेतेत्यर्थकम् आपस्तम्बश्रौतसूत्रमिदम् . २. दैवोक्तमादरार्थत्वमेव धातोर्युक्तं, न पुनरन्योक्तमनादरार्थत्वमित्यर्थः. पुषादेर्बहिरपि.

·११२ दैवं ऋयादिः । एवं चैतेष्वेव ऋयादिपाठात् 'बन्धने जुडतीति च' इतिवत् दाहेऽर्थे प्रोपतीति चेति वाल्यार्थसमुच्चय एव चः; दाह एव वा प्रागुक्तरूपयोः समुच्चयेन चानात्यन्ताय व्यवाहतान्वयः, दाहग्रहणेनैव तयोरपि धिया सन्निधानात् ॥ भूषति भूपयेत् ॥ १७२ ॥ अलङ्कृती 'भूष अलङ्कारे॥ क्षमायां यो मन्मत मर्पयेत् । मृष्यते मृप्यतीति स्यात सहने शपिमपति ॥ १७३ ॥ 'मृप तितिक्षायाम् । स्वरितेती । दिशादिश्चात्यः । शा- कटायनस्य त्वाद्य आत्मनेपदी । “पृषु वृषु मूपु सेचने । 'मृषु सहन च ॥ सेचने मेषतीति स्यात् माया मिषतीति शे। व्यात वेवेष्टि वेविष्टे शिषपति सेचने ॥ १७४ ॥ विप्रयोगे वियः क्रयादेविष्णातीति पदं भवेत् । 'जिषु विपु मिषु सेचने । 'मिप स्पर्धायाम्। 'विष व्याप्तौ । जुहोत्यादिः । 'उदिदित्यके' इति क्षीरस्वामी । 'आर्या णामुदित् । द्रमिडाना लदित्' इति धनपालः । पुषादि (३-१. ५५) इत्यत्र सुधाकरश्च-"द्रनिडानामविषत् । आर्याणां तु शल इगुपधादनिटः क्सः (३-१-४५) अविक्षदिति नन्दी” इति । 'निजां त्रयाणां गुणः श्लौ' (७-४-७५) 'विष विप्रयोगे' ॥ १. इदं ८९ श्लोके. २. प्लोषति प्लुप्यतीत्यनयोः.

·११३ पुरुषकारोपेतम् । श्लिष्यत्यालिङ्गने दाहे श्लेषति श्लेषणे णिचि ॥ १७५ ॥ श्लेषयेत् 'श्लिष आलिङ्गने' । दिवादिः । अत्रार्थे आपूर्वत्वं प्रायि- कमेव । यदाह भट्टिः-'मा न लिक्षः प्रियं प्रिये इति । माघश्च- 'श्लिष्यन्तं मुहुरितरोऽपि तं निजस्त्रीम्' इति । श्लिषु दाहे' । 'श्लिष श्लेषणे ॥ क्रमतोऽलीके तुष्टौ हर्षति हृष्यति । 'हृषु अलीके । 'हष तुष्टौ' । दिवादिः ॥ शक्तौ वर्षयते सेके वर्षेत् स्नेहे तु वर्षते ॥ १७६ ॥ 'वृष शक्तिसम्बन्ध' इति तु प्रायस्तन्त्रान्तरेऽपि पठ्यते । 'वृषु सेचने । 'वर्ष स्नेहने' । अनुदात्तेत् ॥ भक्षयत्यदने भक्षेः शपि भक्षति भक्षते। 'भक्ष अदने । 'भक्ष भक्षणे' । लक्षेत्येक' इति मैत्रेयर- क्षितः। भ्रक्षेति क्षीरस्वामी । यथा तु 'गतिबुद्धी (१-४-५२) त्यत्र 'भक्षेरहिंसार्थस्य' इति वार्तिकं प्रकृत्य 'भक्षयति पिण्डं देवदत्त' इत्येवोक्तं भाष्ये न पुनर्भक्षतीत्यपि, तथा भक्षति३वास्तीति गम्यते ॥ कान्तौ लष्यति लष्येत श्यनि वा लषते लषेत् ॥ १७७॥ 'लष कान्तौ' । श्यनि वेति । वा प्राशति (३-१-७०) विकल्पेन श्यनि । ततश्च फलतः पुनःपाठं मत्वेदमुक्तम् । एतच्च मुप्रभृतीनामपि कामं द्रष्टव्यम् ॥ कर्षत्याकर्षणे शे तु कृषते कृषतीत्युभे ।

·3 ११४ देव 'कृष विलेखन । कर्षतिरुवाकर्षणे प्रसिद्धः ॥ शिषोऽसर्वोपयोगे यो शेषयेच्छेषतीत्युभे ॥ १७८ ॥ लुङयभावादकोऽशेतीच्छिनष्टीति विशेषणे । 'शिष असर्वोपयोगे । 'शिप हिंसार्थ' इत्यस्यापि शेष- तीति द्रष्टव्यम् । लुडीति । लादित्त्वाभावादस्य लुड्यङोऽभावः । 'शिषु विशेषण' इत्यस्य तु रधादे दित्त्वादशिषदित्यङ् भवति । विपूर्वश्वायमत्रार्थे प्रयुज्यते । अत्र चाशेषीदित्ययुक्तम् , 'शिषि पिषिम्' इत्यनिटकारिकाप्रामाण्याच्छिषिमात्रस्यानिट्वेन 'शल इगुपधादनिटः क्सः' (३-१-४५) इति से सति आशक्षदित्येव युक्तत्वात् ॥ शपि रोषति हिंसायां रोषे रुष्यति रोषयेत् ॥ १७९ ॥ रुप हिंसार्थः । 'रुप रोषे' । दिवादिक्षुरादिश्च ॥ चुम्बने परिमाणे च निक्षेन्निक्षयते क्रमात् । 'णिक्ष चुम्बने । निक्षति चुम्बति निस्ते तन्व्या मुख- पङ्कजं प्रेयान्' इति च सुन्दरपाण्डयः । रोषे इति तु 'वा निस- निक्षनिन्दाम्' (८-४-३३) इत्यत्र न्यासः "णिक्ष परिमाणे। चितादिः । निष्केत्येव तु दृश्यते । मैत्रेयरक्षितेन च निष्कमित्यु- दाहृतम् ॥ जोषयेज्जोपतीत्येते युजादेः परितर्कणे ॥ १८ ॥ प्रीतिसेवनयोरिष्टं तुदादेर्जुपतेपदम् । 'जुप परितर्कणे' । 'परितर्पणे परितृप्तिक्रियायाम्' इति क्षीरस्वामी । 'जुषी प्रीतिसेवनयोः ॥ 'तस्या', इति पाठस्याप्यनुकूलोऽक्षरविन्यासः. क - wled- ·११५ SOHANI पुरुषकारोपेतस् । धृषेः प्रसहने यो स्तां धर्षयेद् धर्षतीरसुभे ॥ १८१ ॥ प्रागल्भ्यार्थे तु धृष्णोति परस्मैपदिनावुभौ ॥ १८१३ ॥ 'धृष प्रसहने' । 'धृषा प्रसहन' इति शाकटायनः । 'जि- धृषा प्रागल्भ्ये । स्वादिः॥ आलोचनार्थापिणचि लक्षयेत स्याल्लक्षयेल्लक्षयतेऽङ्कनार्थात् । 'शम लक्ष आलोचने । चितादिः । 'लक्ष दर्शनाङ्क- नयोः। अत्र मैत्रेयरक्षितः- स्वरितत्त्वमस्य केचित् प्रतिपद्यन्ते । एतच्च ज्ञापकं चुरादिण्यन्ताद् णिचश्च' (१-३-७४) इत्यात्मनेपदं न भवतीत्यत्र' इति । हरदत्तस्तु "णिचश्च' इत्यत्राह 'एष विधिर्न चुरादिष्यन्तात् स्वादिति कश्चन निश्चनुते स्म । आसवचोऽत्र न किञ्चन दृष्ट लक्षयते: स्वरितत्वमनार्षम् ।। इति ॥ स्यात् तक्षतीति वचनेऽथ वा श्लो तक्षणोति तक्षेच्च तनक्रियायाम् ॥ १८२३ ॥ 'तक्ष त्वचने' । अत्र क्षीरस्वामी 'त्वचनं त्वचो ग्रह- णम् । संवरणमिति दुर्ग' इति । यथादुर्गमेव च धनपालशाक- टायनौ । अयं चार्थः त्वच संवरण' इति धातुपाठसिद्ध इत्यन्त- रङ्गः । अन्यस्तु 'सत्यापपाशे' (३-१-२५) त्यत्र त्वचं गृह्णातीति णिचि कृढ़तिसिद्ध इति बहिरङ्गः । णिचकल्पनं चात्रातिरि- च्यते । त्वक्षेत्येव तु बहनुमतः पाठः । तथा च तनूकरणे तक्ष' (३-१-७६) इत्यत्र वृत्तिः । 'धातूनाननेकार्थत्वाद् विशेषणोपादा- नमिति । यदि हि त्वचनेऽपि तक्षतिः स्यात् ततस्तद्यानायैव १. त्वग्ग्रहणरूपस्तु. २. त्वक्ष त्वचन इत्येव, नतु तक्ष त्वचन इतीत्यर्थः.

·दैवं विशेषणोपादानं स्यात् । एवं च स्यात्त्वक्षतीति पठित्वा तदेव चकारेणाप्यनुकृष्य तनूक्रियायाञ्च त्वक्षतीति भवतीति कामं व्याख्यायताम् । इटा भिदेत्यप्यूह्यताम् । तक्ष्णोति तक्षेदिति च लषिवद्वा सादृश्याहा नीयताम् । 'तथू त्वक् तनूकरणे' । 'अक्षो- ऽन्यतरस्याम्' । 'तनूकरणे तक्षः (६-१-७६) इति वा नुः ॥ आशंसते स्यादिच्छायां शंसतीति स्तुतौ भवेत्॥ १८३ ॥ हिंसायां शसति 'आङः शसि इच्छायाम्' । अनुदात्तेत् । क्षीरस्वामी तु 'दौगी आङः शन्दरिवत्याहुः' इत्याह; आशंरयते आशस्यत इति फलभेदं च । - स्तुती' । शन्विति हेढे पाठेऽपि नोपध एवायम् । तत्फलं च शस्यत इत्यादौ नलोपः। 'शसु हिंसायाम् ॥ इच्छायामाशास्ते शास्ति शासने। 'आङः शासु इच्छायाम्' । 'शासु अनुशिष्टौ' । अदादी॥ शब्दार्थे नासते नासेः कौटिल्ये नसते नसेः॥१८४॥ 'णास रास शब्दे । 'णस कौटिल्ये असतेऽशति गत्यादौ मुव्यस्ति क्षेपणेऽस्यति । 'अस गतिदीप्त्यादानेपु' । तथा च काव्यालङ्कारे वाम- -- 'लावण्य उत्पाद्य इवास यत्नः' इत्यत्र आसेत्यसतेः” इति । 'अष इत्येके' इति मैत्रेयरक्षितः । आपिति च शाकटायनः । 'अस मुवि । अदादिः । भवनं भूः । 'असु क्षेपणे' । दिवादिः ।। १. स्व त्वचा नित्यमिट , तनूकरणे तु ऊदित्वाद् वैकल्पिक इति भेदः. २. लषिवत् फलतो द्विप्पाठानाश्रयणेऽपि तक्षेस्त्वक्षधातुना भूयोवयवैक्यात् सहो- क्तिः समर्थ्यतामिति भावः. ३. प्रसिद्धे.

·पुरुषकारोपेतम् । ११. अस्रांसष्ट स्रंसते चाातादे- स्ते च द्वे स्तामरसच्च द्युतादेः। ध्वंसत्यादेः साहचर्याद् धुतादे- नींगित्याहुर्दत्वमन्यस्य चापि ॥ १८५३ ॥ 'सन्सु प्रमादे' । क्षीरस्वामी तु सृन्भु इति भकारान्तं प्रकरणानुरोधेन पठित्वा 'स्रनारिखत्येक' इत्याह । मैत्रेयरक्षितस्तु- 'संयोगान्तसाधम्र्येण सकारान्तोऽप्यत्र निर्दिश्यते' इति । 'संसु ध्वंसु भ्रंसु अवलंसने' । अनसत् । 'धुझो लुङि' (१-३-९१) इति विभषा परस्मैपदम् । 'पुषादिद्युतादीति (३-१-५५) अङ् । 'अनि- दितामिति (६-४-२४) नलोपः । (यश्च नीवचुस्रनुसुध्वंसुधंस्वन- डुहां द इति दत्वं तु ध्वंसुसाहचर्यानभ्युपगमनादायुदाचश्चे- त्याह !) अत्र मैत्रेयरक्षितः-'धुतादाक्प्ययं पश्यते । तस्यैव ध्वंसु- भ्रंसुसाहचर्यान्नीगित्याहुः । दत्वे पुनरसाहचर्यमिच्छन्ति 'उखा- सद्' इति । दसयेन्मोक्षणे दस्येत् क्षये दंसयते णिचि ॥१८६ ॥ दंशदर्शनयोसेर्दाने दासति दासते । 'जसि मोक्षणे । 'दसि च । रक्षण इत्येव तु दृश्यते । तत्रापि दसि चेत्येतत् क्वचिदेव कोशे । तथा च जसु (कुडुपल- १. इदं कुण्डलरेखान्तर्गतं शब्दजालं 'यश्च नी नीग्वञ्चुलंसुध्वंसुभ्रंसु (७-४ ८४) इति, स ध्वंसुभ्रंसुसाहचर्याद् द्युतादेर्भवति; वसुस्रंसुध्वंरवनडुहां दः (८-२-७२) इति दत्वं तु ध्वंसुसाहचर्यानभ्युपगमाद् अद्युतादेश्चेत्याहुः' इत्यर्थक किमप्युत्तरार्धव्याख्यानपर वाक्यं स्यादिति प्रतिभाति. २. "कुडुम्ब रक्षण इति स्यात्.

·११८ देव क्षण!) इत्येव शाकटायनः। वैस्यति स्तम्भने वरते छादने वलयेद् वसेत् ॥ १८ ॥ निवासे वासयेत् लेहे वासयत्युपसेवने । [वैसेनिवाले सयेच्च वस्ते स्वाच्छादने स्तम्भन एव वस्येत् । निवासयत्याच्छदने निवासे- रासेवने वासयतीति वासेः ॥] मोक्षणे जस्यतीति स्याण्णावत्रार्थे तु जंसयेत् ॥ १८८ ॥ हिंसाताडनयोधयोरुदितोतिदिति । तस्यत्युपक्षयार्थे णावल बारे तु हंसयेत् ॥ १८९ ॥ ध्रनाति प्रासयत्युञ्छे पदे नि णिचि च भ्रसे। यमुकारः । उद्रसां चकारीघ(सा)स्लादित्युदाहृतेः । १. इत ऊर्ध्व 'यमुकारः' इत्यतः प्राङ् पत्रमक नोपलभ्यते पुरुषकारे । अतस्तावतो ग्रन्थस्य मूलं यथाप्रमाणं विनियते । 'तमु उपक्षये' । 'दसु च' । दिवादिः । 'दास दर्शनदंगनयोः' । चितादिः । 'दाट दाने' । स्वरितेत् . २. 'वसु स्तम्भे' । दिवादिः । 'अपरे बकारादिमाहुः' इति माधवः । 'वस आच्छा- दने' । अदादिः । 'वस निवाते' । कथादिः । तत्त्वं च 'बहुलमेतन्निदर्शनम्' इत्यस्यादन्तधातुनिदर्शनार्थत्वा नगे मिति भट्टोजिदीक्षिताः । 'वस निवासे' । भूवादिः । 'वस नेहच्छेदापहरणेषु' । चुरादिः । 'वास उपमेवायाम्' कथादिः. ३. ख पुस्तकेऽयं श्लोकोऽधिको दृश्यते, किन्तु एतद् 'वायति स्तम्भने' इत्यादि- पूर्वश्लोकस्य पाठान्तरं न भवितुमर्हति, स्नेहार्थस्य वनधातोरत्रावचनाद् विरूपस्य निवासधातोर्वचनाच. ४. 'जयु मोक्षणे' । दिवादिः । 'जसि मोक्षणे' । 'जसु हिंसायाम्' । 'जसु ताडने' । चुरादी. ५. 'तनु उपाये । दिवादिः । 'तसि भूष अलङ्करणे' । चुरादिः. ६. 'उध्रस उच्छे । क्रयादिश्चुरादिश्च. यकारात् प्राक् 'धात्ववयवोऽ' इति स्यात् .

·Best पुरुषकारोपेतम् । अपरथा च ध्रसु इत्येव ब्रूयादित्यभिप्रायः । यथा तु भूधातोः स एवाह- 'दरिद्राजागृदीधीङामेकाचां च चिरेजिरेः। अदन्तोगीवेव से स्मयो नेत् तथौलडेः॥' इति, तथा अत्रेत्त्वेन भाव्यम् । ध्रसू इति च शाकटायनः॥ लासयेच्छिल्पयोगेऽर्थे श्लेषणे क्रीडने लसेत् ॥ १९० ॥ 'लस शिल्पयोगे'। शिल्पोपयोग' इति क्षीरस्वामी । 'के- चिन्मूर्धन्यान्तमेनं धातुं पठन्तीति च । 'लस श्लेषणक्रीडनयोः ॥ भाषणे सयेत् सेर्धारणे त्रासयेषिणचि । त्रसति त्रस्यतीत्येवमुद्वेगार्थे तु वा श्यनि ॥ १९१ ॥ त्रसि भाषार्थः । 'त्रस धारणे' । अत्र मैत्रेयरक्षितः 'त्रासयति मृगान् । वारणे धारणशब्दः' इति । वारणे इत्येव च शाकटायनः । 'त्रसी उद्देगे' । 'वा भ्राशेति (३-१-७०) श्यन् ॥ णौ पिसयति भाषार्थे गत्यां तु शपि पसति । पिसि भाषार्थः । 'पिस गतौ' इत्यपि चुरादौ पठ्यते । 'तुजि पिजि पिस हिंसाबलादाननिकेतनेषु' इति तु धनपालः। शाकटायनस्याद्ययोरुदित्पाठमात्रं विशेषः । सर्वथा तस्य पेस- यतीति द्रष्टव्यम् । 'पिस पेसृ गतौ' । निहनेहवद् द्वावपीह कामं ग्राह्यौ। गतिशासनयोः कंस्ते कसतीति गतौ शपि ॥ १९२ ॥ 'कसि गतिशासनयोः। कशेति वामनः । उक्तं च भूवा- १. "प्रतिष्कशश्च कशेः' इति सूत्रे काशिकायाम् . 'द्धारणे' इति खपुस्तके पाठः.

·१२० दैव दिसूत्रे सुधाकरेण - “कसि गतिशासनयोरिति पारायणिकैरुदा- हारि कंस्ते कंस इति । 'प्रतिष्कशश्च कशेः' (६-१-१५२) इति च कश गतीत्येवायभाम्नायि” इति । 'कसेत्येके' इति च क्षीरस्वामी। 'ग विज्ञाने' इत्यत्र च स एवाह- 'कसि गतिशासनयोरिती- कारान्तोऽकारान्तः शकारान्तश्च पठ्यते' इति । तदा कस्ते कष्टे इत्यपि द्रष्टव्यम् । 'कस गतौ ॥ शब्दे शपि रसेत् स्नेहास्वादयो रसयेद्रसेः । 'रस शब्दे । रासेस्तु तङि रासते । रस आस्वादनस्नेह- नयोः । कथादिः॥ प्रपूरणे दोग्धि दुग्धे दोहतीत्यर्दने दुहेः ॥ १९३ ॥ 'दुह प्रपूरणे । अदादिः । तच्च दोहनाख्यं रेचनम् । प्रति- ष्ठत इतिवद् धात्वर्थवैपरीत्ये प्रः । 'तुहिर दुहिर अर्दने । 'तुहिर उहिर् इत्येके' इति मैत्रेयशक्षितः । क्षीरस्वामी त्वेवमेव पठित्वाह- 'तुहिर दुहिर् इति दौः' इति ॥ ण्यन्तस्य ग्रहणे गृहेर्गृहयते तत्रानदन्ताद् गृहे- मुंवादेः शर्पि गर्हते नि तु पदे गृह्णात्यगृह्णीत च । गहें, णिचि मिन्दनार्थविपये गर्हेत् तथा गर्हयेद भूवादेः शपि कुत्सनार्थविषये गर्भवेद्गहते ॥ १९४ ॥ 'गृह ग्रहणे । पदादिः । गृहू ग्रहणे' । अनुदात्तेत् । अनदन्ताद् गृहरित्यनेनैव पूर्व त्यादन्तत्वमात्रं विशेषो गृ(ही?)हि- त्वं (च)चाविशिष्टमिति दर्शयता मन्दानां ग्रहपाठशङ्का (विति?) पि निरवकाशतां नीता । 'ग्रह उपादाने । गर्ह निन्दने । १. 'णास रासृ शब्दे' इति पठितस्य. 3 ·१२१ पुरुषकारोपेतम् । 'गर्ह गल्ह कुत्सायाम् । अनुदात्तेतौ । ये त्वेतत् पद्यं प्रबन्धान्त एव पठन्ति, तेषां सत्यपि वृत्तभेदकृते परभागे गर्हयायमुपसंहारो भवन् पुरोभागिनां श्रवणोत्सवमेव पुष्णीयात् , न चेदयमन्यो व्यत्ययेन पाठोऽद्रक्ष्यत ॥ रहयेद्रहति त्यागे गतो रहेस्तु रंहति । 'रह त्यागे' । कथादिभूवादिश्च । तत्र चान्त्या तुमाणिचि राहयति । 'रहि गतौ ॥ ने तृणेढीति हिंसायां तृहतीत्यूदितस्तृहेः ॥ १९५ ॥ तृह हिंसायाम् । तृहः श्नमि कृते ढवधत्वष्टुत्वढलोपाः तृहू टुहू तृन्हू हिंसार्थाः । क्षीरस्वामी तु– 'तृहू तृन्दू ष्टहू टन्डू हिंसाः । तृप्रभृतयश्चत्वारो धातवो हिंसाः' इति । तत्र च तूंहति स्तृहति स्तूंहतीत्यपि कामं द्रष्टव्यम् । तृम्फादित्वान्नुम् ॥ महयेन्महतीत्येते पूजायां णौ शपि क्रमात् । 'मह पूजायाम् । आद्यः कथादिः । महत इत्यपि 'महि वृद्धौ' इत्यस्यानुदात्तेतो द्रष्टव्यम् । क्षीरस्वामी तु भाषार्थ इत्याह । तस्य तु मंहयतीति ॥ चहयेच्चहतीयेते चहेः स्तां परिकल्कने ॥ १९६ ॥ 'चह परिकल्कने' । चुरादिः कथादिश्वाद्यः। तत्र चाये चपति मैत्रेयरक्षितः । चहिश्चपियंत्रार्थे णिचमुत्पादयति मिच्च भवतीत्यर्थः । अत्र च मित्त्वफलम् अचाहि अचहि चाहं चाहं १. अन्योऽपि भाषार्थ इदिचुरादौ दृश्यते सिद्धान्तकौमुद्याम् . २. इमि चेति शेषः.

·१२२ दै दैवं चहं चहामिति चिण्णमुलोर्दीर्घविकल्पः । अदन्तत्वफलमग्लोपि- त्वेन 'सन्वल्लघुनि चपरेऽनग्लोप' (७-४-९३) इति सन्वत्त्वस्य 'दीर्घो लघोः' (७-४-९४) इति दीर्घत्वस्य चाभावादचचहदिति ॥ मर्षणे सहते यौ तु साहयेत् सहति द्वयम् । श्यनि सह्यति श(क्या?)क्यर्थे 'यह मर्षणे । 'घह षुह श(क्या?)क्यर्थे' । क्षीरस्वामी तु घुहेत्येव पठित्वाह ---- 'पह षुह शक्ताविति दुर्ग' इति । षुहेत्येव च धनपालशाकटायनौ । पूजनेऽहति चाहयेत् ॥ १९७ ॥ अर्ह पूजायाम् ॥ स्नेहने स्नेहयेत् प्रीतो निोद 'ष्णिह स्नेहने । निहति क्षीरस्वामिधनपालशाकटाय- नाः । तदापि दन्त्यपरसादित्वात् ष्णिहत्येव युक्तम् । 'ष्णिह प्रीतौ ॥ बृंहति बर्हति । वृद्धौ भाषाविषये बृहयेद् बर्हयेदिति १९८ ॥ 'दृह दृहि वृह बृहि वृद्धौ' । 'वृहि शब्दे च' इति । (वयम् । यदाह क्षीरस्वामी इति?) बृहिर् इति दौर्गाः। अबृहत् १. एष दीर्घपाठो मूलपुस्तकेषु पुरुषकारे चैकरूपो दृश्यते । 'क्य' इति ह्रस्व एव तु पठितुं युक्तो दुर्गानुसारात् शक्तेः शक्यर्थत्वात् . २. अर्थश्चास्य चक्यर्थ एवेति पुहधातुस्थमाधवग्रन्थात् प्रतीयते, यत् स आह - 'चक्यर्थस्तृप्ति- रिति क्षीरस्वामिधनपालशाकटायनाः' इति. ३. 'द्वयमाह क्षीरस्वामी' इति पाठः सुकल्पो भाति.

·ma पुरुषकारोपेतम् । १२३ अबहीदिति । यथादौर्गमेव चान्द्राः । अनुदात्तेत्सु च स एवाह- 'बर्ह बल्ह प्राधान्ये । (मुदिञ्?) घञ् बर्ह बल्हम् । चुरादौ तु भाषाओँ । बर्हयति बल्हयति' इति । 'वह वल्ह परिभाषणहिंसा- छादनेषु' इति च । मैत्रेयराक्षतः पुनः 'वह वल्ह प्राधान्ये । बर्ह बल्ह परिभाषणहिंसाछादनेषु' इत्यर्थव्यत्ययेन पपाठ । नैव च तृतीयं धनपालस्य 'वह वल्ह प्राधान्ये । वह वल्ह परिभाषण- हिंसाछादनेषु । छादयत्यनेनेति वह घञ्' । इति । शाकटाय- नोऽप्यत्रैव पाठेऽनुकूलः । [भाषाविशेषार्थत्वात् ?] तंत्र च प्रैब- हर्थािनुकूल्यादाद्यः पाठो युक्तः । 'प्रबल्हिका प्रहेळिका' इति चात्रैवार्नुकूलः, भाषाविशेषार्थत्वात् प्रवल्हेः । तथा च बढ्चबा- ह्मणं-'प्रवल्हिकाः शंसति । प्रवल्हिकाभिर्दै देवा असुरान् प्रव- ल्ह्याथैनानत्यायन्' इति । व्याकृतं चैतत् गोविन्दस्वामिना- "प्रवलिकाः प्रहेलिकाः विततौ किरणौ हौ' इति षडनुष्टुभः । प्रव- ल्ह्य अनृतं भाषित्वा” इति । सर्वथापि बर्हत इत्याद्यपि काम- मूह्यम् । सर्वत्रैवं तत्तद्रन्थगतास्तत्वत्पाठभेदादयो (यथा?) द्रष्ट- व्याः, युच्यादिभ्यश्च विवेक्तव्याः । बृहि बर्ह भाषाएँ । 'बेस बर्ह हिंसायाम्' इत्यस्यापि बर्हयेत् । इतिः पुनः प्रकारार्थः प्रक- रणसमाप्त्यर्थश्च । 'पठितस्य पुनः पाठे' इति यदुपक्रान्तं, तदि- स्थमुपसंहृतमित्यर्थः ॥ १. पवर्गतृतीयं बवर्णमित्यर्थः । एव तु वह वल्ह प्राधान्यपरिभाषणहिंसाछा- दनष्विति शक्यं पठितुं धनपालस्य. २. क्षीरस्वामिमैत्रेयधनपालपाठेषु त्रिषु मध्ये ३. प्राधान्यलक्षणोऽर्थः प्रबर्हशब्दस्यैव प्रसिद्धो, न तु दन्तोष्ट्यवतः प्रवर्हश- ब्दस्येत्यभिप्रायः. ४. अमर इति शेषः, यादव इति वा. ५. 'यथायथम्' इति पठनीयम्. ६. इदं पदमादर्श नास्ति तथापि 'समाप्त्यर्थश्चेति चकारस्य, 'तदित्थमुपसंहृतम्' इति इत्थंपदस्य चोपपत्तये प्रक्षेप्तव्यमेवेति भाति.

·१२४ दैवं कथं पुनरत्र प्रकरणे सर्वत्रापि पुनः पठिता धातवो व्युत्पाद्यन्ते । त(दे?)थैव पुनः पाठो भवेत, यथा भूप्रभृतयः । येषां पुनर्नुमादिना भिन्नरूपता, कथमिव तेषां पुनः पाठो भवेत् । तत्र नुमा तावत् बृंहति बर्हतीत्यादिषु अनन्तरोदितेष्वेवासौ दृश्यते । अत्र हि अन्यश्च बृहिरिति सकृदेव तयोः पाठः प्रस्फुटः । अथापि बृंहतिबृंयत्योरत्र पुनः पाठो भविष्यति । तथापि कथं बृहिबृह्योः 'इदितस्त्वङ्कते तत्र' (४१श्लो) इत्यादिषु च चरिष्यसि । न च तेष्वपि पाठावस्थायां नुमभावाद्भवेदेव पुनः पाठ इति साम्प्रतं, मुंविधार्दूपदेशिववचनेन धातुग्रहणब- लेनैव या नुमोऽपि पठितकल्पत्वात् । अथापि धातुपाठसिद्धं रूपमनूचैतफलबचनप्रतिज्ञानाद् भवत्येवात्रापि नुविधुरेण पठि- तेन रूपेण पुनः पाठः । तथापि बृहिबयोः, 'अङ्क लक्षण' (११श्लो) इत्यादिपु च का वानी । एवमन्यत्राप्येवंविधे 'दो धति (४ श्लो) इत्यादौ, 'क्षिणोत्यावगुणे क्षिणोः' (१३ श्लो) इत्यादौ च भिन्नरूपधातुपाठफलोपदर्शने पर्यनुयोगं प्राप्त प्रत्याह- नुमादिनान्यभावेऽपि सादृश्यात् केऽप्यवक्षत । यत् क्वचिन्नुमादिनान्यत्वेऽपि केऽपि धातव उक्ताः केषां चित् पुनःपाठफलमुक्तमिति यावत्, तच्च यथादर्शनं मिथस्तेषां सादृश्याद्युक्तमेव । ततश्च पठितस्ये त्यस्याः प्रतिज्ञायाः क्वचिद- १. भिन्नरूपता. २. इतः प्राक् 'अन्यो बृहिः' इत्यपक्षितमिति भाति. ३. गति वक्ष्यसीत्यर्थः. ४. एतच्च कुण्डा हुण्डेत्यादौ 'गुरोश्च हलः' (३-३- १०३) इत्यप्रत्ययार्थमावश्यकम् . " ·पुरुषकारोपेतम् । १२५ प्यन्यथात्वमशङ्कनीयमेवेत्यर्थः । अत्र च पूर्वोक्तरीत्या नुमान्य- भावस्यासम्भवाद् आदिशब्दोपात्त एव तात्पर्य द्रष्टव्यम् । नु- ग्रहणं वा नकारोपलक्षणम् । नुमिति नकारस्य पूर्वाचार्यसंज्ञेति च 'न धातुलोप आर्धधातुक' (१-२-४) इत्यत्र कैयटः ॥ मया चात्र ‘चौ मित्त्वेऽपीदमेव' (८ श्लो) यौ द्रवीकरणे- ऽनात्वे (१७ श्लो) इत्यादौ चुशब्दयुशब्दौ व्यवहृतौ श(ब्दा- काशे?)ब्दैकदेशलक्षणान्यायेन चुरादियुजादिपरौ वेदितव्यौ 'बै- कयासे' 'नविषयस्यानिसन्तस्य' इत्यादौ सशब्दनप्छब्दाविव समासनपुंसकपरावित्याह- चुरादिश्चुयुजादिर्युः स यस्माणिजिभाषितः ॥ १९९ ॥ यस्माद्गणाद् 'आधृषाहा' इति णिज्विकल्पितः, स युजा- दिर्युः । युजादेणिज्विकल्पाव्यभिचाराधुजादिरित्येव वाच्ये स इत्यादिवचनं युशब्दयुजादिशब्दाभ्यामिह व्यवहारस्य लीनये- लयेदित्यायुदाहृतणिज्विकल्पनिर्वाहार्थतोपदर्शनेन चुरादिभूवादि- धातुहृयशङ्काप्रसङ्गव्युदासार्थम् । 'इत्यत्र परिभाषितम्' इत्येव च कैचित् पठ्यते । श्लोकश्चायं न्यायसिद्धार्थतयानावश्यकत्वा- शयेन वृद्धिसंज्ञादिवदादावेव न निवेशयाम्बभूवे ॥ ननु च 'कु शब्दे तारे' इत्येवंजातीयकाः केचिदनुक्ता अपि सरूपधातवः सन्त्येव । तत् कथं यथोक्ता प्रतिज्ञा निरङ्कुशं निरवाहीत्यत आह- सरूपा धातवः केचि- दनुक्का अपि सन्ति चेत् । १. धातुपाठसिद्धं रूपमनूद्यैतत्फलवचनं देवेन प्रतिज्ञातमिति विवरणरीत्या. २. इदमुत्सादि (४-१-८६) गणे द्रष्टव्यम्. ३. चतुर्थपाद इति शेषः. - ·१२६ दैवं सन्तूक्तास्तेऽपि चात्रोक्ता न दुष्यन्त्यन्यसम्भवे ॥ २०० ॥ अत्र च अत्रेत्येतत् पूर्वार्धेऽप्यर्थादुत्तरार्धादन्वेति । अत्रो- क्ता अनुक्ता अपि च सन्तु नाम । तथाप्यधिकसम्भवमात्रेणो- क्तास्तावन्नैव दुष्यन्तीति । 'पठितस्य' (२ श्लो) इति प्रतिज्ञाप्येवं यथोक्तविषये भविष्यतीति न किञ्चन दुष्यतीति भावः । तत्र च सन्तूक्ता न दुष्यन्तीत्येतावत्येव वक्तव्ये 'उक्तास्तेऽपि च' इत्य- धिकवचनं त्वयापि 'अनुक्ता अपि' इति ब्रुवतोक्ता अप्यभ्युप- गता एवेत्येवम्परम् । न्यायश्चायं प्रपञ्चभयादिनास्मदनुक्तेष्वपि तत्तदनुबन्धकार्यादिषु वक्तव्यशेषेषु द्रष्टव्यम् ॥ इत्यनेकविकरणसरूपधानुव्याख्यानं देवनाम्ना विरचितं देवं समाप्तम् । ऐकरूप्येण वा सादृश्येन वा सरूपाणां यथोक्तानां धा- तुनां यथोक्तेनैव विकरणादिकृतेन रूपभेदेनार्थभेदेनोभयेनापि वा पुनःपाठफलोक्क्या व्याख्यानमित्यर्थः । करणे ल्युट् । अत्र च वक्ष्यते (२श्लो) इत्युपक्रम्यापि व्याख्यानमित्युपसंहारः प्रकर- णस्य श्लाघ्यतातिशयोपदर्शनपरः । देवमिति (च!) तस्येदम्' (४- ३-१२०) इति वा, ‘कृते ग्रन्थे' (४-३-११६) इति वा देवादणि देवमिति रूपम् । कृतवाद्यैव च विरचितशब्देना (प्यु?) णुपद- शितः। एवं तु देवकीयमिति प्राप्नुयात् (गर्वोत्तरपदा गच्छ?) 'अभिव्यक्तपदार्था ये स्वतन्त्रा लोकविश्रुताः। शास्त्रार्थस्तेषु कर्तव्यः शब्देषु न तदुक्तिषु ॥' १. अस्य स्थाने 'गर्वोत्तरपदाच्छः (४-२-१३७) गहादिभ्यश्च(४-२-१३८) इति कुक्छयोः प्रसङ्गात्' इति पठनीयं भाति. २. एष परिहारग्रन्थः. anmohinimum ·पुरुषकारोपेतम् । १२७ इति न्यायात् प्रसिद्ध एव देवादौ तत्तत्कार्यप्रवृत्तेर्नाम्नि तयोरप्र- वृत्तम् । अत एव च देवनाम्नेत्युक्तम् । तथा च 'बाह्वादिभ्यश्च' (४-१-९६) इत्यत्र भाष्यं-बाहोरपत्यं बाहविः। यो हि बाहु- र्नाम बाहवस्तस्य भवति' इति । यदि पुनर्भयादिवशात् प्रसि- हृदेवत्वारोपेणैवात्र देवशब्दः प्रवर्तितो भवेत्, तदापि तस्य विकार इत्यस्यां विवक्षायां 'देवस्य यजौ' इति वार्तिकेनाजि कृते रूपमेतद् भविष्यति । तथा च --'देवो विस्तरशः प्रोक्तः' इति भगवान् कृष्णः । तथैव च 'गहादिभ्यश्च' (४-२-१३८) इत्यत्रामुमेव प्रयोगं सुधाकरः समर्थयाम्बभूव । 'अपवादविषये क्वचिदुत्सर्गस्यापि समावेश' इति ब्रुवतः परमेश्वरभोजदेवस्य मतेनाणैवोप्यविकलमभिमतं सम्पद्यते । भाष्यकारवचनप्रामा- ण्याद्वा सिद्धम् । तथा हि 'पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्' (६-३- १०९) इत्यत्र भगवान् पतञ्जलिबभाषे-'नूनमस्य देवोऽनुग्रह' इति ॥ उक्तानुक्तदुरुक्तानि स्थाने स्थाने विविश्चता। कृष्णलीलाशुकेनैवं कीर्तित (न)देववार्तिकम् ।। कृष्णलीलाशुकस्येयं कृतिः कृतिमनोहरा । पुष्णती कृष्णसम्पीति भुवनान्यभिपुष्यतु ।। इति श्रीकृष्णलीलाशुकमुनिविरचितो दैवसहायः पुरुषकारः समाप्तः। १. तयोः कुक्छयोः अप्रवृत्तं प्रवृत्त्यभावः । तो भावे. २. अक्लिष्टमि- त्यर्थः । अज्पक्षे हि विकारत्वं कृतत्वे नेतव्यम् . ३. दैव इति देवसम्बन्धीत्यर्थः.

·APPENDIX

·श्री।
दैवम् ।
सच्चित्सुखैकरसवस्तुनि यत्र विश्वम्
मिथ्येव रूप्यमिव राजति शुक्तिभित्ते ।
तम्मिन् प्रतीचि परमातानि चित्तवृत्ति-
ब्रह्माहमस्मि परमित्यनिशं मगास्तु ॥ १ ॥
पठितस्य पुनःपाठे फल वृत्तेन वक्ष्यते ।
न विना वृत्तबन्धेन वस्तु प्रायेण सुग्रहम् ॥ २ ॥
सत्तायां भवति प्राप्तौ णिचि भावयते तडि ।
भवते शपि तत्रैव भावयत्यवकल्कने ॥३॥
दालो दत्ते ददातीति दाणो यच्छति दो यति ।
दाति दायति दाप्दैपोर्दयते रक्षणे ङितः ॥ ४ ॥
गाते गाडो गतावर्थे कै गै शब्देऽम्य गायति ।
पाने पिबति रक्षायां पाति पायति शोषणे ॥५॥
धेटो धयति पानार्थे धाजो धत्ते दधात्यपि ।
टै स्वप्ने द्रायति द्राति कुत्सिते गमने लुकि ॥ ६ ॥
शब्दसङ्घातयोर्धात्वोस्स्त्यायत्येकस्य सो न षः ।
से आये सायतीतीष्टमन्तकणि तु स्यति ॥ ७ ॥
जानातीति नि सिध्येज्ज्ञपयति तु पुनारणादौ घटादे-
चौ मित्वेऽपीदमेव ज्ञप मिदिति पदं ज्ञापने मारणादौ ।
तेनार्थाज्ज्ञापनेऽर्थे ज्ञपयतिपदवद् ज्ञापयेदित्यपि स्या-
दुक्तस्योक्तिर्णिचश्चेत्युदितविहतये ज्ञापयेद् ज्ञो नियोगे ॥ ८ ॥ .
मिमीते मायते माने माति तत्रैव शब्लाक ।
मयते प्रणिधानेऽर्थे श्राति श्रायति लुक्छपोः ॥ ९ ॥

·देवम् ।
गतिगन्धनयोति वायतीति तु शोषणे ।
वयते वयतीत्येव तन्तुसन्तान इप्यते ॥ १० ॥
गतौ त्यागे यथासङ्खचं जिहीते च जहाति च ।
रै शब्दे रायतीतीष्टं रा दाने राति शब्लुकि ॥ ११ ॥
स्नातीति शौचे तु लायेदिति चेच्छन्ति केचन ।
क्षये क्षयति हिसायां क्षिणातीति पितो भवेत् ॥ १२ ॥
निवासगत्योः क्षियति क्षिणात्यावगुणे क्षिणोः ।
(एके क्षेरेव भापायां क्षिणोतीति पदं विदुः ।)
जयेज्जयाभिभवयोराद्येऽर्थेऽसावकर्मक. ॥ १३ ॥
उत्कर्षप्राप्तिराद्योऽथों द्वितीयऽर्थे सकर्मकः ।
अयत्यतीयते गत्यामधीतेऽध्येति चेडिकोः ॥ १४ ॥
सिनोति सिनुते बन्धे गिनाते न सिनाति च ।
ईपद्धासे स्मयेतेति स्माययतेल्लनादरे ॥ १५ ॥
श्रीणाति पाके श्रीगीत सेवायां श्रयते श्रयेत् ।
मीजो मीनाति मीनीते हिंसायां मीयते डितः ॥ १६ ॥
मिनोति मिनुते स्वादेर्गतो मयति माययेत् ।
यौ द्रवीकरणेऽनात्वे लीनयेल्लाययल्लयेत् ॥ १७ ॥
लापयेल्लालयेदात्वे श्लेषणे लीयतेऽलिनात् ।
श्रवणे रीयते रीडो रिणाति गतिरेपयोः ॥ १८ ॥
वीणाति वरणे तत्र जीडो ब्रीयेत तु श्यनि ।
प्रीड प्रीतौ प्रीयतेऽप्रीणात् प्रीणीने तर्पणे भितः ॥ १९ ॥
अणौ यो जित्त्वसाफल्यात् प्रीणयेन् प्रयते प्रयेत् ।
विहायसा गतौ डीडो डयते डीयते पदे ॥ २० ॥
घुञः सुनोति सुनुते प्रसवैश्वर्ययोरसौत् ।
मतौ तयोश्च सवति द्विरुक्त्या तस्य सो न षः ॥ २१ ॥
स्थैर्य ध्रवति गत्यां तु स्थैर्ये च ध्रुवतीति शे।
दुनोति दूयते तापे दवतीति गतौ पदम् ॥ २२ ॥

·दैवम् ।
अव्यक्तशब्दे कवते कुवते त्वार्तशब्दने ।
कौतीति शब्दमाने स्याद् रवते रौति शब्दने ॥ २३ ॥
यावयेत जुगुप्सायां मिश्रणे यौति बन्धने ।
युनाति च युनीते च स्तुत्यां नुवति नौति वा ॥ २४ ॥
प्रेरणे सुवति प्राणिप्रसवे सूयते भवेत् ।
प्राणिगर्भविमोकेऽथै सूते शे श्यनि शब्लुकि ॥ २५ ॥
धूनयति धवति धवते धुनोति धुनुते धुनाति च धुनीते ।
धूनोति धूनुते स्युः पदानि कम्पे विधूनने धुवति ॥ २१ ॥
श्नि पुनाति पुनीते स्तां पवने पवते डितः ।
प्रसह्य हृत्यां हरणे जिहर्ति हरते हरेत् ॥ २७ ॥
भृञो बिभर्ति बिभृते भरते भरतीत्यपि ।
ऋदन्तस्य भृणातीति भर्त्सने नि तथा भरः ॥ २८ ॥
ध्रियते स्यादवस्थाने धृडोऽवध्वंसने पुनः ।
धरते धारणार्थे तु धरते धरतीत्युभे ॥ २९ ॥
गतौ ससर्ति सरति श्लुशपोर्धावति क्वचित् ।
तत्रेयच्छतीत्यर्तेः श्नि गतौ स्यादृणाति च ॥ ३० ॥
हिंसाकरणयोः श्नावौ कृणोति कृणुते कृञः।
करोति कुरुते द्वे द्वे सम्पद्येते पदे क्रमात् ॥ ३१ ॥
भक्तौ वृणीते वरणे वृणोति वृणुते वृञः ।
वृञ आवरणे वा णौ वारयेद्वरते वरेत् ॥ ३२ ॥
ज्ञान गारयते गरेन्निगरणे शब्दे गृणाति त्रयं
युक्तं ग्रो गरतीति सेकविषये हस्वान्तधातोः शपि ।
सेके प्रस्रवणे क्रमाच्छपि णिचि स्यातां घरेद् घारयेद्
यद् दीप्तौ क्षरणे जिघर्ति तदिदं केचिद्विदुश्छान्दसम् ॥ ३३ ॥
प्रीतौ पृणोत्युदन्तस्य व्यायामे प्रियते पृङः ।
मृणाति हिंसार्थे प्वादेर्मुङस्तु म्रियते पदम् ॥ ३४ ॥

·दैवम् । स्तृञः निच्छादने प्वादेः स्तृणीते च स्तृणाति च । नावृदन्तस्य तत्रैव स्तृणोति स्तृणुते स्तुत्रः ॥ ३५ ॥ दरेद् दृणाति द्रियते क्रमाद् भीदारणादरे । पृणाति पूरणे श्लौ तु पिपर्ति णिचि पारयेत् ॥ ३६ ॥ वृवृजोरञितो धातोर्वृणाति वरणे भवेत् । वृणाति च वृणीते च वृञस्तत्रार्थ इप्यते ॥ ३७॥ सिद्धे पदद्वये वृञो अित्त्वाद्यदजितो वचः । फले तत्क-भिप्राये परस्मैपदसिद्धये ॥ ३८ ॥ जृणाति जीयति जरत्येकार्थे जारयत्यपि । कृणन् कृणीते हिसायां विक्षेपे किरतीति शे ॥ ३९ ॥ तृप्तौ चकेत् प्रतीपाते तृप्तौ च चकते शपि । (प्रतीघाते च तृप्तौ च चकते चकतीति तु । तृप्तिमात्रे चकरस्य मित्त्याच्चायतीति णौ ॥) दर्शने लोकते लोक षार्थ णौतु लोकयेत् ॥ ४० ॥ अङ्क लक्षण इत्यस्य भवेदङ्कयतीति णौ । इदितस्त्वङ्कते तत्र कुटिलायां गतावकेत् ॥ ४१ ॥ णिचि बुकयतीति स्यात् भाषणे शपि बुक्कति । मर्षणे शीकयेच्छीकेत् सेचने शपि शीकते ॥ ४२ ॥ शङ्कते शकि शङ्कायां शक्तौ शक्नोति मर्षणे । शक्यते शवयतीत्येवं शपि नौ श्यनि च क्रमात् ॥ ४३ ॥ तकेत् तङ्केद्यथासङ्खच हसने कृच्छ्रजीवने ॥ ४३३ ॥ अन्वेषणेऽर्थे मृगयेत णौ यो मार्गर्भवेन्मार्गति मार्गयेच्च । लिझेंगतो लिङ्गति लिङ्गयेदित्यस्यैव चित्रीकरणार्थवृत्तेः ॥ ४४३ भाषणे लड्वयेच्छोघे लवेद्गत्यां तु लवते ॥ ४५ ॥ सेचने सचते तच्च समवाये सचत्यपि । णौ लोचयति भाषार्थे दर्शने शपि लोचते ।। ४६ ॥

·दैवम् ।
कल्कने मुञ्चते मुञ्चेर्मोक्षे मुञ्चति मुञ्चते ।
प्रमोचने चुरादेो मोचयत्येष न व्लदित् ॥ ४७ ॥
णौ पञ्चयति विस्तारे व्यक्तौ तु शपि पञ्चते ।
वश्चतीति गतावर्थे वञ्चयेत प्रलम्भने ॥ ४८ ॥
पूजायां णौ विभाषार्चेरर्चयत्यर्चतेऽर्चति ।
भूवादौ पाठसामर्थ्यात् कर्तृगामिक्रियाफले ॥ ४१ ॥
गतियाचनयोरञ्चत्यञ्चते णौ विशेषणे ।
अञ्चयत्यञ्चतीत्येकं गतिपूजनयोरपि ॥ ५० ॥
वक्तीति भाषणे वा णौ वाचयेद्वचतीति वा ।
पृणक्ति पृड्क्ते सम्पर्के यौ पर्चयति पर्चति ॥ ५१ ॥
रिचिर् विरेचने रिक्ते रिणक्ति ने वियोजने ।
सम्पर्चने च यौ वा णौ रेचयत्यपि रेचति ॥ १२ ॥
शुच्यते शुच्यतीत्येवं पूतीभावे शुचेः श्यनि ।
शोके शोचति हिंसायां तर्जने परिभाषणे ॥ १३ ॥
चर्चत्यध्ययने त्वर्थे भवेच्चर्चयतीति णौ।
सङ्कोचे कुचतीति स्यात् कोचेत् सम्पर्चनादिपु ॥ १४ ॥
वियोजनेऽर्चयेदर्चेद् यौ स्तुतावृचतीत्यूचेः ।
शशपोरुञ्छतीत्युच्छे स्वरभेदाद् द्विरुच्यते ॥ ५५ ॥
उच्छतीति विवासे स्यादिदितोऽनिदितस्तयोः ।
णौ विच्छयति भाषार्थे गतौ विच्छायतीति शे ॥ ५६ ॥
विच्छेराये शतुर्वा नुं शे स्यादिति तुदादिता ।
रजते रजतीत्येवं रज्यते रज्यतीत्यपि ॥ ५७ ॥
रागार्थे शप्श्यनोट्टे द्वे गतौ वजति वाजयेत् ।
दीप्तौ शप्येजते तत्र भवेदेजति कम्पने ॥ ५८ ॥
वृणाक्ति वर्जने वृड्क्ते यौ वर्जयति वर्जति ।
गर्जेद् गृञ्जेद् गजेद् गजेच्छब्दने गाजयेण्णिचि ॥ ५९ ॥

·दैवम् ।
धर्जेद् धृञ्जेद् ध्रजेद् ध्र द् ध्वजेद् ध्वजेद्गतौ शपि ।
शौचालङ्कारयोर्वा णौ मृजेर्जिति मार्जयेत् ॥ ६० ॥
मार्टि शुद्धौ तथा माजे. शब्दार्थान्मार्जयेणिचि ।
वेबेक्तीति पृथग्भावे वेविक्ते च भये पुनः ॥ ६१ ॥
विनक्ति विजते सगै सृज्यते सृजतीति च ।
ऋञ्जते भर्जने गत्याद्यर्थे रयादर्जते त्वृजेः ॥ ६२ ॥
प्रतियोऽर्जयेदर्जेरजेतीत्यर्जने पदम् ।
निक्ते नेनक्ति नेनिक्ते शौचेऽर्थे पोपणे तथा ॥ १३ ॥
युनक्ति युक्ते योगार्थे समाधौ युज्यते श्यनि ।
युजेः संयमनार्थे वा णौ योजयति योजति ॥ ६४ ॥
भुजेद् भुनक्ति भुक्ते स्युः कौटिये पालनेऽदने ॥ ६४३ ॥
रोवायां भजते भजदिति भविश्राणने भाजये-
दामर्दे तु भनक्ति भाजयति जो भाजेः पृथकर्मणि ।
भापार्थे णिचि भञ्जयेदनिहिते त्वर्थे पदं तुजये-
दिसायां शपि तुञ्जतीत्यनिदिन तम्यां तुजे तोजति ॥ ६५३ ॥
सन्तर्जने तर्जयते भर्सनार्थे तु तर्जति ॥ ६ ॥
वर्णे पिक्ते भवेत् पिनेर्भापार्थे पिनयदिति ।
गुञ्जेदव्यक्तशब्दे स्याच्छब्दमात्रे गुजेदिति ॥ ६७ ॥
भृज्जने भृजति भ्रम्जेभिर्जने भर्जते भृजेः ।
प्रकाशे लजयेद्रीळे लत लज्जते पदे ॥ ६८ ॥
लञ्जेल्लाजेल्लजेल्लादित्येते भर्सने शपि।
भङ्गे रुजति हिंसायां रोजयेदिति णौ रुजेः ॥ ६९ ।।
घाटयेद् घण्टयेत् सङ्घभाषयोर्घटते मितः ।
क्रमाद्विकासे शशपोः स्फुटति स्फोटते पदे ॥ ७० ॥
स्फोटयेत् स्फोटतीति द्वे भेदे विशरणे क्रमात् ।
प्रमर्दने चाक्षेपे च मुटेदाचे तु मोटति ॥ ७१ ॥

·दैवम्
सञ्चूर्णने चुरादेौँ मोटयेदतडस्त्रयः ।
हिंसातिक्रमयोरट्टेरट्टतेऽनादरेऽट्टयेत् ॥ ७२ ॥
घट्टयेद् घट्टते द्वे स्ता चलने णौ शपि क्रमात् ।
णौ लोटयति भाषार्थ लुट्येल्लोटति लोटने ॥ ७३ ॥
लोटते प्रतिघातेऽर्थे स्तेये लुण्टति लुण्टयेत् ।
रोटते प्रतिघातेऽर्थे रोपे रोटयतीति णौ ॥ ७४ ॥
कूटयेताप्रसादे णौ कूटेर्दाहे तु कूटयेत् ।
भाषासंसर्गसंश्लेषे पोटयेत् पुटयेत् पुटेत् ॥ ७९ ॥
नृतौ नटत्यवस्पन्दे चुरादेर्णिचि नाटयेत् ।
भाषार्थे पाटयेद् ग्रन्थे पटयेद् गमने पटेत् ॥ ७६ ॥
वण्टयेद्वण्टतीत्येते णिशपोस्ता विभाजने ।
णावदन्ताद्वटेग्रन्थे वटयेद्वेष्टने वटेत् ॥ ७७ ॥
श्लेषालस्योपघातेपु प्रतिघाते क्रमालुठेत् ।
लुण्ठेल्लोठति लोठेत किन्तु गत्यां च लुण्ठति ॥ ७८ ॥
रुण्ठतीति गतौ रोठेदुपघातेऽथ कण्ठते ।
शोके यौ कण्ठयेत् कण्ठेत् कठेत् स्यात् कृच्छ्रजीवने ॥ ७९ ॥
गतिप्रतिहतौ शोठत्यालम्ये शोठयेदिति ।
शुण्ठयेच्छुण्ठतीत्येवं शोषणे णौ शपि क्रमात् ।। ८० ॥
शठयेच्छूठयेदेते द्वे सम्यगवभापणे ।
गत्यसंस्कारधात्वर्थे शाठयेच्छाठयेदिति ॥ ८१ ॥
कैतवे शठतीति स्याच्याघायां शाठयेत णौ ।
मण्ठते शपि शोकार्थे मठेन्मदनिवासयोः ॥ ८२ ॥
वण्ठते त्वेकचर्यायां स्थौल्ये शपि वठेदिति ।
मुण्डते मार्जने मुण्डेः खण्डने शपि मुण्डति ॥ ८३ ॥
भूषार्थे मण्डतीति स्यात्तत्र मण्डयतीति णौ ।
मण्डते वेष्टने स्तुत्यामी? तत्रेडयेण्णिचि ॥ ८४ ॥

·८
दैवम् ।
मन्थार्थे खण्डते खण्डेझेदार्थे खण्डयेण्णिाचे ।
हेडतेऽनादरे हेडेवेष्टने हिडयेन्मितः ॥ ८५ ॥
होडतीति गतौ होडेर्होडतेऽनादरे पुनः ।
कण्डयदिति भेदे णौ मदे तु शपि कण्डते ॥ ८६ ॥
लाडयत्युपसेवायां विलासे तु लडेच्छपि ।
मृडेन्मृण्णाति सुखने तत्रैव मृडतीति शे ॥ ८७ ॥
वैकल्यदाहरक्षासु कुण्डेन् कुण्डेत कुण्डयेत् ।
तोडनार्थे तुडेस्तुण्डेन्तुडेतोडति तुण्डत ॥ ८८ ॥
कल्याणे भण्डयेद्भण्डेन् परिहासे तु भण्डते ।
प्रेरणे जोडयेच्छे तु बन्धन जुडतीति च ।। ८९ ॥
सङ्घाते पिण्डयेत् पिण्डेरतत्रैव गपि पिण्डते ।
कणेः कणति शब्दार्थ काणयेण्णा निमीलने ॥९० ॥
भूवाद्योघुणिर्यो रतां घागते घूर्णते शपि ।
भ्रमणेऽत्र तुदाद्योः शे स्यातां पुणति घूर्णति ॥ ९१ ॥
अणेरणति शब्दार्य प्राणने लण्यते श्यनि ।
मितः श्रगति दानार्थ श्रागयलन पो पदम् ।। ९२ ॥
व्रणेच्छब्दार्थविपये व्रणयेद् गात्रचूर्णने ।
आमन्त्रगे तु कुणयेच्छब्दे चोपकृती कुणेत् ॥ ९३ ॥
बन्धनेऽन्तति सातत्यगमनेऽतति चिन्तयेत् ।
स्मृत्यां चेतति संज्ञाने तत्र चेतयते णिचि ॥ ९४ ॥
कृणत्ति कृन्ततीत्येते वेष्टने छेदने क्रमात् ।
कीर्तयदिति संशब्दे गत्यर्थे पतयेत् पतेत् ।। ९५ ॥
यतते तु प्रयत्नार्थे निराकारे तु यातयेत् ।
वर्तयेद् भाषणार्थे णौ वर्तने शपि वर्तते ॥ ९६ ॥
प्रश्नातीति तु सन्दर्भ ग्रन्थयेद् ग्रन्थतीति यौ ।
कौटिल्ये ग्रन्थते ग्रन्थेथियेद् अथति प्रथेः ॥ ९७ ॥

·दैवम् ९ हिंसासंक्लेशयोर्मन्थेन्मथेन्मश्नाति लोडने । कुनाति कुन्थेत् संक्लेशे पूतीभावे तु कुथ्यति ॥ ९८ ॥ प्रथते प्राथयत्येतत् प्रख्याने द्वितयं प्रथेः । पृथेः पर्थयतीत्येतत् प्रक्षेपे णौ पदं विदुः ॥ ९९ ॥ ऋथत्ययौ यौ हिंसायां काथयेत् क्रयते कथेत् । पुथ्येत् पुन्थति हिंसार्थे भाषार्थे पोथयेदिति ॥ १० ॥ दौर्बल्ये श्रथयेत् प्रयत्नविषये स्याच्छ्राथयेन्मोक्षणे यौ तु श्राथयति श्रथत्यपि च वा णौ श्रन्थयेच्छून्थति । सन्दर्भ नि विमोचनार्थविषये श्रश्नात्यथ श्रन्थते शैथिल्येऽथ पथेर्गतौ पथति णौ पन्थर्गतौ पन्थयेत् ॥ ११ ॥ क्लिन्दते क्लिन्दतीत्येवमिदितः परिदेवने । क्लिद्यतीत्याभावेऽर्थे क्लिदेः श्यन्यूदितो भवेत् ॥ १०२ ।। आस्वादनेऽर्थे स्वदते स्वादयेदिति शब्णिचोः । अर्दयेदर्दतेऽद्यौ हिंसनेऽर्दति याचने ।। १०३ ॥ मेदते मेद्यतीत्येते खेहने मिन्दयण्णिचि । ऋदितो मेदते मेदेन्मेधाहिंसनयोर्द्वयोः ॥ १०४ ॥ आहाने रोदने क्रन्देः कन्देः क्रन्दति कन्दति । वैक्लब्ये तु तयोर्धात्वोः क्रन्दते कन्दते मितोः ॥ १०५ ॥ मित्त्वार्थपाठसामर्थ्यात् तयोर्दीर्घविकल्पनम् । भवेचिण्णमुलोस्तस्मादक्रान्धक्रन्दि सिध्यतः ॥ १०६ ॥ गात्रप्रक्षरणे स्विद्येत् स्वेदते खेमोकयोः । क्ष्वेदत्यव्यक्तशब्दार्थे क्ष्विद्यति स्नेहमोक्षयोः ॥ १०७ ॥ ज्वलादेश्च तुदादेश्च सीदेद्विशरणादिके । पद्यतरर्थ आसीदेदासादयति चाडि यौ ॥ १०८ ॥ व्यक्तवाचि वदेद्वा णौ वादयेद्वदते वदेत् । सन्देशे श्यनि गत्यर्थे पद्यते पदयेत णौ ॥ १०९ ।।

·१०
णौ देवशब्दे गदयद् व्यकवाचि गच्छपि ।
नदत्यव्यक्तशब्दार्थ भाषार्थ नाइयेदिति ॥ ११० ॥
सत्तायां विद्यते ज्ञाने येति विते विचारणे ।
विन्दते विन्दतीत्येवं लाने देने मिति ॥ १११ ॥
दैन्येऽर्थे खिद्यते खिन्ते परिभात तु खिन्दति ।
स्तुत्यादौ मन्दते हर्षे मायेन्नादयते गिति ॥ ११२ ॥
यौ वा णावपवारणे छदत इद्वितीयं छदे-
दन्यच्छादयति च्छदेदिति म. स्वार्जनेऽर्थ मितः ।
यत्तु छन्दयतीति णौ नुमि पदं तत् संवृताविष्यते
ससर्गे णिचि मोदयेदिति भवेद्धर्न पुनर्मोदते ॥ ११३ ॥
प्रत्येकं निदिनेद्योः स्तां नेदते जेदतात्युभे ।
कुत्सायां सन्निकणे वा कुत्तामात्रे तु निन्दाते ॥ ११४ ॥
छ्दी सन्दीपने वा णी छर्दथेच्छदतीत्युभे ।
कृन्ते कृणत्तीति पढे दीप्तिदेवायो. भमि ॥ ११५ ॥
सिधेः सिध्यति संराद्धौ रोधीयुदितो गतौ ।
शास्त्रमाङ्गल्ययो रूपमूदितरतदिटा भिदा ॥ ११ ॥
शुन्धयेच्छुन्धते शुन्धेद्यो वा जो शौचकर्मणि ।
शुद्धौ शुन्धति भूवादे शुधे नीचे तु शुध्यति ॥ ११ ॥
शर्धते शब्दकुरसायामुन्दे शर्धति शर्धते ।
हिक्कादौ शर्धयत्यस्य शृधेः प्रसहने णिचि ॥ ११८ ॥
बुध्यते बोधतीत्येवं बुंधरवर्ग उयम् ।
बुधिरो बोधनार्थभ्य बोधी पतीत्यपि ॥ ११९ ॥
वध्नाति बन्धन कामियादति संय।।
बत्तु बीभत्सते तल मा... परेः मनि ॥ १२० ।।
(वनन् बीमत्सने
कायम ।)
गुधेर्गुनाति रोपेऽर्थे गुध्येत् तु परिवेष्टने ।
रुन्धे रुणझ्यावरणे कामेऽनावनुरुध्यते ॥ १२१ ॥

·देवम् ।
११
रानोति ससिद्ध्यर्थे नौ राध्येद् वृद्धावकर्मकात् ।
ऋनोतीति भवेद् वृद्धावृध्यतीत्यन तु श्यनि ॥ १२२ ॥
गृधेध्यति कालायां गर्धेस्तत्रैव गर्षयेत् ।
छेदने पूरणे चार्थे वर्वधयतीति णौ ॥ १२३ ॥
तदेव रूपं भाषार्थे वृधेद्धौ तु वर्धते ।
याचने वनुते शब्दे संभक्तौ च वनेदिति ॥ २४ ॥
क्रियासामान्यवृत्तेश्च तदेव स्यात् पदं मितः !
स्तम्भे मानयते ज्ञाने मन्यते मनुते पदम् ॥ १२५ ॥
पूजायां मानयेन्मानेद् यौ मीमांसेत लङ्सना ।
ध्वनयदित्यदन्तस्य ध्वनेः शब्दे ध्वनेच्छपि ॥ १२६ ॥
शब्दे च देवशब्दे च रतनति स्तनयेत् क्रमात् ।
श्रद्धोपकरणार्थस्य तनेस्तनति तानयेत् ॥ १२७ ॥
दार्थस्योपसर्गात् तु विस्तारे तनुतेऽतनोत् ।
दाने सनोति सनुते सम्भक्तौ तु सनेदिति ॥ १२८ ।।
णौ गोपयति भाषाथै निन्दायां से जुगुप्सते ।
गोपायेद्रक्षणे त्वाये व्याकुलत्वे तु गुप्यति ॥ १२९ ॥
धूपायतीति सन्तापे भाषार्थे धूपयदिति ।
क्षिप्यति प्रेरणे शेतु क्षिपति क्षिपते पदे ॥ १३० ॥
सन्तापेऽर्थे तपेद् दाहे तापयेत् तपते तपेत् ।
ऐश्वर्ये वा दिवादित्वात् तप्यते तपतीति च ॥ १३१ ॥
आक्रोशे शप्यते शप्येच्छपते शपतीति च ।
उपालम्भे शपेक्यिात् तङि स्याच्छपते पदम् ॥ १३२ ॥
तृप्नोति तृप्यतीत्येते प्रीणने नौ श्यनि क्रमात् ।
तृप्तावन्यतरस्यां णौ स्यातां तर्पनि तर्पयेत् ॥ १३३ ॥
सङ्घाते डेपयेतेति क्षेपे डिपति डिप्यति ।
डेपयेदिति चत्वारि णिचि शे श्यनि णौ डिपेः ॥ १३४ ॥

·१२
दैवम् ।
कल्पते शपि सामर्थ्य कल्पयत्यवकल्कने ।
अदन्तस्य कृपेर्गौ तु दौर्बल्ये कृपयोदिति ॥ १३५ ॥
क्षम्पः क्षम्पयति क्षान्त्यां प्रेरणे क्षपयेदिति ।
दिवादेः कुप्यति क्रोधे भाषार्थे कोपयेत् कुपेः ॥ १३६ ।।
आपयत्यापतीत्यापेर्यो वा णौ लम्भने पदे ।
व्याप्त्यर्थस्यास्य तु स्वादेराप्नोतीति पदं भवेत् ।। १३७ ॥
स्पर्शे चुपति मन्दायां गतौ तु शपि चोपति ।
शपि तोपति हिंसायां तत्रैव तुपतीति शे ॥ १३८ ॥
तत्रैव शशपोस्तुम्पेदर्दने तुम्पयेण्णिचि ।
लुम्बयेत् तुम्बयेदर्दे शपि लुम्बति तुम्बति ॥ १३९ ।।
हिसायां वक्रसंयोगे चुम्बयेचुम्बति क्रमात् ।
णिचि कुम्बयतीति स्याच्छादने शपि कुम्बति ॥ १४० ॥
गाये लुभ्यति मोहार्थे तुदादे भतीति शे ।
दृभी भये विभाषा णौ स्यातां दर्भति दर्भयेत् ॥ १४ १ ॥
अनीदितश्च सन्दर्भ दृभति ग्रन्थ ईदितः ।
स्तन्नाति स्तभ्नुयात् स्तुभ्नात्यपि स्तुभ्नोति सौत्रयोः ॥ १४२ ॥
स्तम्भते प्रतिबन्धार्थे स्तम्भेऽर्थे स्तोभते शपि ।
हिसाभाषणयोः शोभेच्छोभार्थे शुभतीति शे ॥ १४३ ॥
शोभते शपि दीप्त्यर्थे शुम्भेरन्यत् तड. समम् ।
क्षुम्नाति क्षोभते क्षुभ्येदिति सञ्चलने क्षुभेः ॥ १४४ ॥
नभ्येन्नध्नाति नभते हिसायां तत् तुभेः समम् ।
जृम्भणे जम्भते यामे जम्भेन्नाशे तु जम्भयेत् ॥ १४५ ॥
प्रेरणे लाभयेल्लामेः प्राप्त्यर्थे लभते शपि ।
अषितः क्षाम्यति शान्तिः क्षमूषः क्षमते क्षमा ॥ १४६ ॥
गत्यादावमतीति स्याद्रोगे स्यादामयत्यमेः ।
चलने भ्रमति भ्रम्येच्छमादेर्धाम्यति अमेत् ॥ १४७ ॥

·दैवम् ।
१३
यमेरुपरमे यच्छेद्यमयेत् परिवेषणे ।
स्यमेः स्यमति शब्दार्थे वितर्के स्यामयेत णौ ॥१४८ ॥
आलोचने शामयते शाम्यत्युपशमे श्यनि ।
भामेर्भामयति क्रोधे तत्रैव शपि भामते ॥ १४९ ॥
वित्तत्यागे व्यययति व्ययति व्ययते गतौ ।
पूरेराप्यायनेऽर्थे स्यात् पूर्यते पूरयेदपि ॥ १५० ॥
स्तेये चोरयतीति स्याणिचि चोरयते चुरेः ।
(स्तेये चोरयतीति स्याचुरेश्छेदे चुरेदिति ।)
शूरयेतेति विक्रान्तौ शूर्यते स्तम्भहिंसयोः ॥ १५१ ॥
गुरते गूरयेतति शे णावुद्यमने तडि ।
श्यनि गूर्यत इत्येवं गतिहिंसनयोस्तडि ।। १५२ ॥
संशये चारयेद् गत्यां चरतीरयतरिति ।
ईरेः क्षेपे विभाषा णौ लुकीर्ते गतिकम्पयोः ॥ १५३ ॥
गतौ शलति संवृत्यां चलने शलते शलेः ।
समाधौ शीलतीति स्याच्छीलयत्युपधारणे ॥ १५४ ॥
कलेः कालयति क्षेपे गतिसङ्ख्यानयोर्द्वयोः ।
कलयेच्छब्दसङ्ख्यानविषये कलते शपि ॥ १५५ ॥
महत्त्वे पोलति पुलौ तु तत्रैव पोलयेत् ।
सङ्घाते पूलयेत् पूलत् पूलेः स्तां णिशपोः क्रमात् ।। १५१ ॥
मूलेः प्रतिष्ठितौ मूलेद्रोहणे मूलयोदिति ।
वेलेत्तु चलने वेलेर्वरणे विलतीति शे ॥ १५७ ।।
क्षेपे णौ वेलयेद् भृत्यां चालयेत् कम्पने चलेत् ।
फलेर्विशरणे फुल्लं फलितं फलति त्रयम् ।। १५८ ॥
आदितोऽनादितस्त्वन्त्ये रूपे निष्पत्तिवाचिनः ।
विदारणे शपि दलेद् दालयदिति णौ दलेः ॥ १५९ ॥
श्लेषे मिलेत् सङ्गमे तु मिलते मिलतीति च ।
अर्दने देवयेद् दीव्येत् क्रीडादौ परिकूजने ॥ ११० ॥

·१४
दैवम् ।
देवयेतेदितो दिन्वेद् देवेवेत देवने ।
माने गर्वयते देपै गर्वतीति भवेच्छपि ॥ १६१ ।।
ष्ठीवति ष्ठीव्यतीत्येते स्यातां निरसने ठिवेः ।
पूरणे पूर्वतीति स्यात् पूर्वयेपणी निकेतने ॥ १६२ ॥
पूर्व्यतीति तु यत् स्वप्ने तत् कण्ड्वादिषु दर्शनात् ।
व्यक्तोक्तौ क्लेशते क्लेशेः क्लिश्नाति तु विबाधने ॥ १६३ ॥
दिवादेरुपतापेऽर्थे तडि स्यात् क्लिश्यते पदम् ।
दंशने दशतीति स्यात् तत्र दंशयते णिचि ॥ १६४ ॥
भाषणे दंशयेत् काशेर्दीप्तौ काश्येत काशते ।
लिश्यते लिशतीत्येवमल्पीभावे गतौ क्रमात् ॥ १६५ ॥
व्याप्तावश्नुत इत्याहुरश्नातीति तु भोजने ।
बाधने स्पर्शने चार्थे हिक्कादौ स्पशते स्पशेत् ॥ १६६ ॥
ग्रहणे श्लेषणे चार्थे चुरादौ स्पाशयेत णौ
भ्राशते भाशते दीप्तौ भ्राश्यते भाश्यते तथा ॥ १६७ ॥
झषेज्झषेत संवृत्यामादाने हिंसने झपेत् ।
इष्णात्याभीक्ष्ण्य इच्छायामिच्छेद्गत्यर्थ इप्यति ॥ ११८ ॥
ईषतीतीप उच्छेऽर्थे गत्यादावीपते भवेत् ।
घुषेर्विशब्दनादौ णौ घोपयत्यविशब्दने ॥ १६९ ॥
घोषतीतीदितो घुषेद् धुंगते कान्तिकर्मणि ।
ईर्ष्यायामादरे चार्थे क्रमात् सूयति सूक्षति ॥ १७० ।।
धारणे पोषयेत् पुष्टौ पुप्येत् पुष्णाति पोषति ।
मेच्छने प्रक्षयेन्म्रक्षेत् सवाते दाहकर्मगि ॥ १७१ ॥
प्लोपति प्लुष्यतीति स्तां प्लुष्णाति स्नेहनादिषु ।
प्रुष्णाति च प्रोपति च दाहे भूपति भूपयेत् ॥ १७२ ॥
अलङ्कृतौ क्षमायां यौ मर्षेन्मर्पत मर्षयेत् ।
मृष्यते मृष्यतीति स्यात् सहने शपि मर्षति ॥ १७३ ॥

·दैवम् । १६ सेचने मेषतीति स्यात् स्पर्धायां मिषतीति शे। व्याप्ती वेवेष्टि वेविष्टे विषेर्वेपति सेचने ॥ १७४ ॥ विप्रयोगे विषेः क्रयादेविष्णातीति पदं भवेत् । श्लिष्यत्यालिङ्गने दाहे श्लेषति श्लेषणे णिचि ॥ १७५ ॥ श्लेषयेत् क्रमतोऽलीके तुष्टौ हर्षति हृप्यति । शक्तौ वर्षयते सेके वर्षेत् स्नेहे तु वर्पते ॥ १७६ ॥ भक्षयत्यदने भक्षेः शपि भक्षति भक्षते। कान्तौ लष्यति लप्येत श्यनि वा लपते लपेत् ॥ १७७ ।। कर्षत्याकर्षणे शे तु कृषते कृषतीत्युभे । शिपोऽसर्वोपयोगे यौ शेषयच्छेषतीत्युभे ।। १७८ ॥ लुड्यभावादडोऽशेषीच्छिनष्टीति विशेषणे । शपि रोषति हिंसायां रोषे रुष्यति रोषयेत् ॥ १७९ ॥ चुम्बने परिमाणे च निक्षेन्निक्षयते क्रमात् । जोषयेजोषतीत्येते युजादेः परितकणे ॥ १८० ॥ प्रीतिसेवनयोरिष्टं तुदादे पते पदम् । धृषेः प्रसहने यौ स्तां धर्षयेद् धर्षतीत्युभे ॥ १८१ ॥ प्रागल्भ्यार्थे तु धृष्णोति परस्मैपादनावुभौ ॥ १८१३ ॥ आलोचनार्थाण्णिचि लक्षयेत स्यालक्षयेल्लक्षयतेऽङ्कनार्थात् । स्यात् तक्षतीति त्वचनेऽथवा नौ तक्ष्णोति तक्षेच्च तनूक्रियायाम् ॥ १८२३॥ आशंसते स्यादिच्छायां शंसतीति रतुतौ भवेत् ॥ १८३ ॥ हिंसायां शसतीच्छायामाशास्ते शास्ति शासने । शब्दार्थे नासते नासेः कौटिल्ये नसते नसेः ॥ १८४ ॥ असतेऽसति गत्यादौ मुख्यास्ति क्षपणेऽन्यति ॥ १८४६ ।। असंसिष्ट संसते चाातादेस्ते च द्वे तामसराच्च द्युतादेः । ध्वंसत्यादेः साहचर्याद् द्रुतादेनीगेत्याहुदत्वमन्याय चापि ॥ १८५६ ॥ दंसयेन्मोक्षणे दस्येत् क्षये दंसयते णिचि ॥ १८६ ॥ ।। ॥

·१६
दैवम् ।
दंशदर्शनयोर्दासेर्दाने दासति दासते ।
वम्यति स्तम्भने वस्ते छादने वसयेद्वसेत् ॥ १८७ ॥
निवासे वासयेत् स्नेहे वासयत्युपसेवने ।
(वसेन्निवासे वसयेच्च वस्ते त्वाच्छादने स्तम्भन एव वस्येत् ।
निवासयत्याच्छदने निवासेरासेवने वासयतीति वासेः ॥)
मोक्षणे जस्यतीति स्याण्णावत्रार्थे तु जंसयेत् ।। १८८ ॥
हिंसाताडनयोर्धात्वोरुदितोर्जासयेदिति ।
तस्यत्युपक्षयार्थे णावलङ्कारे तु तंसयेत् ॥ १८९ ॥
ध्रनाति धासयत्युञ्छे पदे श्नि णिचि च ध्रसेः ।
लासयेच्छिल्पयोगेऽर्थे श्लेषणे क्रीडने लसेत् ॥ १९० ॥
भाषणे त्रंसयेत् सेर्धारणे त्रासयेण्णिचि ।
त्रसति त्रस्यतीत्येवमुद्वेगार्थे तु वा श्यनि ॥ १९१ ॥
णौ पिंसयति भाषार्थे गत्या तु शपि पेसति ।
गतिशासनयोः कंस्ते कसतीति गतौ शपि ॥ १९२ ।।
शब्दे शपि रसेत् स्नेहास्वादयो रसयेद्रसेः ।
प्रपूरणे दोग्धि दुग्धे दोहतीत्यर्दने दुहेः ॥ १९३ ॥
ण्यन्तस्य ग्रहणे गृहेहयते तत्रानदन्ताद् गृहे-
भूवादेः शपि गहते नि तु पदे गृह्णात्यगृहीत च ।
गर्वा णिचि निन्दनार्थविषये गर्हेत् तथा गर्हयेद्
भूवादेः शपि कुत्सनाविषये गर्भवेद् गर्हते ॥ १९४ ।।
रहयेद्रहति त्यागे गतौ रहेस्तु रंहति ।
ने तृणेढीति हिंसायां तृहतीत्यूदितस्तृहेः ॥ १९५ ॥
महयेन्महतीत्येते पूजायां णौ शपि क्रमात् ।
चयेच्चहतीत्येते चहेः स्तां परिकल्कने ॥ १९६ ॥
मर्षणे सहते यौ तु साहयेत् सहति द्वयम् ।
श्यनि सह्यति शक्यर्थे पूजनेऽर्हति चाहयेत् ॥ १९७ ॥

·१७ दैवम् हने स्नेहयेत् प्रीतौ स्त्रिोद् बृंहति बर्हति । द्वौ भाषार्थविषये बृंहयेबर्हयेदिति ॥ १९८ ॥ मादिनान्यभावेऽपि सादृश्यात् केऽप्यवक्षत । रादिश्चर्युजादियुः स यस्माणिज् विभाषितः ॥ १९९ ॥ रूपा घातवः केचिदनुक्ता अपि सन्ति चेत् । न्तूक्तास्तेऽपि चात्रोक्ता न दुष्यन्त्यन्यसम्भवे ॥ २०० ॥ इत्यनेकविकरणसरूपधातुव्याख्यानं देवनामा विरचितं देवं समाप्तम् ।