·No text on this page.

·महामण्डलग्रन्थावली सं०२।
उपदेशपारिजातः।
श्रीमहामण्डलीयशास्त्रप्रकाप
विभागतः प्रकाशितः ।
प्रथमावृत्ति
श्रीकाशीधाम
कलेगताब्दाः ५०११
All righ

·No text on this page.

·महामण्डलग्रन्थावली सं०२। उपदेशपारिजातः। श्रीमहामण्डलीयशास्त्रप्रकाश- विभागतः प्रकाशितः । प्रथमावृत्तिः। श्रीकाशीधाम। कलेगताब्दाः ५०११ All rights reserved. मूल्यमायकाष्टकम् ·WAKTAYARIT AT TIE U AITAVAXDAL $A17. PRAKASAK SAYITI, PAS, EXARX3 (49TT.

·उपदेशपारिजातः ।
भनुकमणिका।
समायनामाभि
एष्ठा
१
....
...
মানা
२. धर्मप्रचार
निगमागमस्वरूपम्
४. उपदेश-प्रणाली
५. कार्यकुशलता
२०
....
६६
....
....
७४
....
-..
This book ir pablished by the Publishing Department of Sri Tharat
Dlarma Mabamandal Head Office, Beoores City

·No text on this page.

·- ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । प्रस्तावना। नन्यधुनापि स्मृतयस्मदनगुणा: संयहयन्या अपि धर्मव्याख्याया- मन्यतमसि वमनि स्थलालोका व भूरिशो विद्यन्ते, तत् किमने- नोपदेशपारिजातनामकयन्यस्य प्रणयनेन ततप्रचारणेनवेत्यनमेदि- स्येवं प्रतिवादिनं बोधयितुं सिद्धान्तरूपा प्रस्तावनैषा प्रादुर्रास्त । निरन्तरं परावर्तमानमनुसृत्य कालं बुद्धिरपि मानवानां तत्तदाधे. नानुवासिता स्यात् । वर्षऽस्मिन भारते कर्मभूमावित्यमेवैकवा कालो वितलास, यत् श्रुतिजातं सूबत्रातश्च कृावधी सुगम उपाय इति विज्ञामवः तस्यतामापुः। सदेवं व्यतीते काले लोके लेशतो बुट्टिदोषल्यात विभज्य पेटमेकं चतुधा शितासोकर्यमापादयन धर्मसूत्राणि भाष्येण समया- बर्यश्व महर्षयः । सदनु रत्यकार: काल आधिरासीत्, यदा गदोन पदोन च वाङ्येन संहिताः पुराणादीन्यपि शास्त्राणि प्रयोजनमा- धनान्यासन् । इत्यपराहतशतः कालस्य महिमा क्रमशो मानवानां बुद्धिः शनैः शनैः जयप्रवणा समुवतमाध्यात्मिकपथमारोठुमशबाना - केवलमाधिभौतिकभावं बहुमन्यमाना तृति, न तु त्रिभावा- स्म श्रुतर्गभीरममधिकर्तुं प्रभवति । सुतमिदानों केवलं धर्ममू- धम्म दर्शनार्थ वा विज्ञातुं सुदूरं पराहता विषीदति । पार्षभायं चाधुना प्रायो विलुप्तं, ततश्च स्मृतिवचनेषु च संशयक निपतन्तो मत्याः केवलं हेतुतन्तु मवलम्ब्य समुत्यातुमीहने । "बनीयमा कालेन तु दलितकलेवरा: श्रुतयः स्मृतयश्च मिथो बिरुन्ध- नि। मत् प्रशयितुमनासायानुकलश्रुति जिजासयो यथेच्छमुत्पथं प्रतिपद्यन्ते । वेदार्थाननुसरता पुराणानां तन्वाणाचार्थान् याथातथ्य- - ·पाटका: द्वितीयाध्याये सनातनधर्मस्वरूपं धर्मप्रचारकस्य धर्माचार्यगणस्य चाधिकारः संपाद्वर्णितः । तृतीयेऽध्याये वेदानां वेदायापनिवदशा- स्वाणां च लतणे संक्षिप्य वर्णित सांप्रतिकदेश-काल-पात्रानुरूप 'मुक्तिपि प्रदर्य तत्तच्छास्त्राणां महत्त्वं प्रतिपादितं च । एतत. सामान्यतः सर्वशास्त्राणामेव स्वरूपमवगन्तुं शकुन्ति । चतुर्याध्याये धर्मप्रकृणां धम्माचार्याणां च कस्मिन कस्मिन् विषये साहितत्वमपेक्षणीयं धम्मोपदेशकानां सर्वथा शुभमशुभं च, समि धर्मप्रवक्तणां कयंकारमधिकारनैपुण्यमित्यादि धर्मोपदेशरीतिर्णिता? पंचमेऽध्याये सन्यासिनो रहस्याश्च धर्माचार्या: कस्मिन् कियदा वैच- नएपमाधिष्कर्तुमर्हन्ति, कयंकारं वा व्यवहरन्तः शतष्ठन्या भवेयुस्तदेव संतपतो विस्तं । यन्यनानेन चेत. सनातनधर्मशितायां साहाय्य भवेत, धर्माचार्या धम्मोपदेशका: पौराणिकाः पण्डिवाश्च लेशतर- ऽप्युपकारं लभेरेश्चतहिं मन्राकृतां श्रमसाफल्यं स्यात् । पूज्यपादानां यन्यकर्तृणामनुजया यन्यस्यास्य स्वत्वर्पितं काशी पुरीयत्रीविश्वनाधावपूर्णादानालय एवाधिकरोतु । यावनितं धनं अध्यापकानां धर्माचार्यायां धर्मापदेशकानां द सच्छिवासाहाय्याय व्ययमेव्यतीति । श्रीकाशीधानि गुरुपूर्णिमायां दयानन्दः। कतपताब्दाः ५०११। यन्यस्यास्या ·अवगन्तुमनीशा विद्वांसोऽपि विमुन्ति । धमाभ्यासे रीतयोऽपि सुगमयन्याभावाद्विलुम्पन्ति । सुतरामधुना यथादेशं ययाझालं यथा- याजचानुसृत्य यन्यानां संयहं प्रणयनं च विना व नृणां यः सम्भवेत् । एतानन्यांश्च धर्म व्यतिकरान प्रतिहन्तुं श्रीभारतधर्ममहामंडलस्य धरिचालकाः साधव एवं निर्णीतवन्तो यदाश्रमधाणा सुस्यितये धर्मानुयालस्त्रीशिक्षायै ब्राह्मणोपाध्यायानां धर्माचार्याणां गुरुगणानां धर्मापदेशकानां तु मिणाञ्च सम्यक्ष धर्मशिवायै देवभाषया तदुप- योगिसुवाधं किमपि पुस्तकं विरचय्य प्रकाशयितुमिति । क्रियन्तश्च यन्या अधुना रचिताः प्रकाशिताश्च क्रमशरवाये समुद्दिष्टं कार्य फलस्य कल्पिध्यते । भगवता वासुदेवेन गीतापनिदि स्वयं गीतं, यत्- "बलणा हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च। शाश्वतस्य व धर्मस्य सुखस्यै क्रान्तिकस्य च ॥ सनातनस्त्वेप धर्मः सर्व व्याशति सबों दधाति सर्वञ्च या वितरीत परमात्मना नातिरिणति, स चायं तत्सारूप्यात ततिष्ठश्च । पितुः पुत्रणेव पृथिव्यामन्यधर्मण साई सनातनधर्मस्य- सम्बन्धः । परन्तु अधिकारभेदात् मतलल्याचारसाधनयोग्यताना- मपि भेदोऽवश्यम्भावी, किन्तु पितेव सनातनधर्मः सकलानेव धर्म- पथान पोपयन जयति । इदमौदार्यमार्यमहर्षीया सर्वथा प्रेमास्पदं वस्तु । यावदेतदार्यजातयः पुनर्हृदयङ्गमं न करिष्यन्ति तावत्त- न्माहात्म्य न पुनः प्रतिष्ठां लप्स्यते । अस्य यन्यस्य प्रथमोऽध्यायः केवलं भगवत्मार्थनया प्रपूर्णः । यथा चार्यजातय इदानीन्तनं भावदारिट्राम मुंवन्ति तदर्थमेवास्मिन् भगवत्सविधे प्रार्थना विहिता।

·No text on this page.

·भीशिवः शरणम् 12 उपदेशपारिजात मङ्गलाचरणम् । प्रणमजनतापहारिणी जगदुत्तरशक्तिधारिणी। सततं शुभकारिणी हरेश्चरणी नः शरणं हि केवलम् ॥१॥ अवित्तकर्यतनुस्वनिर्णयेऽप्यथ संश्रितचित्तचारिणः । धृतसम्मदसचिदात्मनश्चरणा सत्करुणा हरेर्नुमः ॥ २॥ सर्वजीवहितैषित्वव्यापकत्वादिलक्षणः । जयतात्सार्वभौमोऽसी धर्मः श्रीभगवानिव ॥३॥ प्रार्थना । अभेदेऽप्यहमेवामि त्वरिभूतिन मे भवान् । सचिदानन्द ! चित्तेश! यतो वोचिः समुद्रजा ॥१॥ स्वं सर्वज्ञः सर्वदर्शी करुणात्मन् ! जगद्गुरो !। अल्पज्ञस्य च मे चित्ते दिव्यं ज्ञानं प्रकाशय ॥२॥ विश्वमूर्ते ! कृपस्वैवं त्वदंशप्राणिषु प्रभो! । यथा स्युः कुपथं हित्वा पराऽनन्दाजनोन्मुखाः॥३॥ इदं विश्वं महादेव! त्वत्तोऽजास्वक्तविग्रह !। जायते लीयते चान्ते स्वय्येव जगदाधये ॥४॥ प्रक्षयान्ते रजोरूपिन ! सर्वलोकपितामह । उत्पादयसि वैचिच्यावहं सर्व स्वमेव तत् ॥५॥ !

·उपदेशपारिजाते
विष्ण! त्वं सत्त्वमास्थाच सृषिलीला विलक्षणाम् ।
रतस्यसिद्धघटनघटनायां पटीयसीम् ॥६॥
महारुद्र ! भवानेव विभाषिततमोगुण !
अपारसुषमागारस्मृपिधारापहारकः ॥७॥
तापहारिन् ! त्वदीयानां हृदयाविनयं हर ।
स्वान्तासद्धासनानाशात्कुर्वेताश्च सदुन्मुखान् ॥ ८॥
येनैते द्वेषमुत्सृज्य सङ्गता भ्रातृभावतः।
भवेयुभवतोऽनन्तमहिम्नां कीर्तने रताः ॥६॥
कृपाकटाक्षनिक्षेपपूर्वकं जगतां पितः !।
असत्कर्मविपर्यस्तान स्वायपुत्रान्समुहर ॥ १० ॥
नोचेदिताऽपि सुबल: कदा कालः समेष्यति ।
पतिताद्धारकेत्याख्यासार्थक्याऽऽपादनाय ते ॥ ११ ॥
याऽऽर्यजातिर्जगद्गुर्वी जगद्विजयिनी पुरा ।
धर्मराज ! प्रमादेन जगद्भिक्षुकतां गता ॥ १२ ।।
इतोऽपि प्रबलोदण्डः क एषां करुणार्णव !।
इदानीमप्यसद्भोगविरतिर्यन्न जायते ॥ १३ ॥
जीवानान्तु गतिर्नित्यं निम्नगाऽस्ति निसर्गतः।
पतिताडारकस्त्वञ्च स्मारयामि ततोऽभिधाम् ॥ १४ ॥
मोहनिद्रातमव्याप्ते सदाऽऽर्यहृदये यथा ।
ज्ञानज्योतिर्विकाशः स्याज् ज्ञानमूर्ते ! तथा कुरु ॥१५
आध्यात्मिकं सार्वभौममेकदेशित्ववर्जितम् ।
सात्त्विकं ज्ञानमार्येषु ज्ञानात्मन् ! सुप्रकाशय ॥१६॥
निजानाविरभक्तानां भक्तचित्तैकसद्मग!।
हृत्कपाटमपावृत्य रभ्यां मूर्ति प्रदर्शय ॥ १७ ॥
येनैते त्वामविस्मृत्य हृषीकेश! प्रबोधिताः।
न भवेयुः स्वार्थपरा भूयोऽपीन्द्रियलोलुपाः ॥ १८॥

·मार्थना।
--
!
पशेरवर ! नरा पाप्याधुनिकाः समत्सराः।
स्वरहस्यानभिज्ञाम प्रमादालस्यदोषतः ॥ १९॥.
तथापि पूर्वजाम्त्वेषां कर्मसपनि भारते।
आसमेव हि तत्त्वज्ञा भत्तास्तव पुरोन्नताः ॥ २० ॥
विचार्यतज्जगत्प्राण ! कृपयैषाम्मतिम्पुनः ।
कुरुष्व कर्मविज्ञानशक्तिसम्पविलक्षणाम् ॥ २१ ॥
तपोमूर्ते ! त्वत्प्रभावविस्मृस्या दुर्गता अपि ।
सन्तु त्वत्कृपयाऽकामवता इन्हसहिष्णवः ॥२२॥
दानमूर्ते ! प्रकृत्या त्वत्सेवाऽऽसक्तानिमान् कदा ।
कीऽसि कलिपापघ्न ! सत्वदानपरायणान् ॥२३॥
महाकाल ! युगाधार ! सृधिस्थित्यन्तकारिणः।
तवेच्छयाऽस्ति प्रत्येकयुगेऽन्ययुगसम्भवः ॥२४॥
जगजनक ! विश्वात्मन् ! तस्मादभ्यर्यतेऽधुना।
भूयात्सत्त्वगुणोपेतः कालोऽयमपि दुस्तरः ॥२५॥
स्युः पुत्राः परं मातः ! कुमाता न श्रुता खतः ।
शाध्येतान् भारतक्षोणि ! यथा स्युस्तव सेवकाः॥२६॥
व्यवहाररताश्चापि प्रवृत्तिश्चानुगामिनः ।
'सत्येन लोका विजिता भवन्तीतिमतस्थिताः ॥२७॥
न च्युता मोक्षपदतो ये विप्रास्तेऽधुना प्रभो !।
विचलन्तोऽवलोक्यन्ते सत्यात्मन् ! किन्न रक्षसि ॥२८॥
इतोऽपि पश्य भगवन् ! तेजारूप ! विपद्दशाम् ।
निस्तेजस्काः शायवीर्यहीना जाता जनाः समे ॥ २६ ॥
तस्माईय्यम्मनःप्राणेन्द्रियशक्तिनियामकम् ।
वितीर्याशु पुनः क्षात्रतेजो वर्षय वर्डय ॥३०॥
अयि मातर्महालक्ष्मि ! भूयः संयोजय स्वकान् ।
भपहा रितसर्वस्वान् पाखानार्यजनान् धनैः ॥३१॥

·४
उपदेशपारिजाते
प्रचीयताछ वाणिज्यं सर्वत्तिनिवन्धनम् ।
येनैतद् भारतं भूयो लीलाभूमिर्भवेत्तव ॥ ३२ ॥
साक्षाद् याता विश्वकर्मन् ! शिल्पविद्यात्वधोगतिम् ।
करापणेन भगवन् ! निजां स्मृत्वा समुद्धरं ॥ ३३ ॥
स्वस्वधम्माधिकारानुसारं सर्वनियामकः ।
धर्मरूप ! भवानेव सर्वेभ्यश्च फलप्रदः ॥ ३४ ॥
सर्वधमाश्रय ! विभो ! नृणां सङ्कुचिते हृदि ।
त्वत्सार्वभौमभावस्य प्रादुर्भावः कदा भवेत् ॥ ३५ ॥
योगीश्वर ! विभो ! कृष्ण ! लीलयैतद्भवान् सदा।
सृजत्यवत्यत्ति विश्वं योगेन निजकौशलात् ॥ ३६॥
अतोऽधुना त्वदुक्तस्य गीतोपनिषदि प्रभो !।
कर्मयोगस्य विज्ञानप्रसारोऽस्तु महीतले ॥ ३७ ॥
शक्तिस्तेविलसत्यकुण्ठितगति-
ो सर्वकार्येषु तत्-
साहाय्याश्रयतेो व्यधिष्महि वयं
'यम्वै महान्तम्मखम् ।
तं सम्पूर्य सुमङ्गलेन कृतिनो
योज्याः प्रभो ! सन्तत-
मांतत्सत्तव मन्त्रमेतदधुनो-
चार्याथ चन्दामहे ॥ ३८ ॥

·धर्मप्रचारः। साम्प्रतमन विशालायां भारतभुवि बोदु-जैन-सृष्टीय-महम्म- वीय-यहूदी-पारसीकेत्यादि विविधधमायां नामानि कर्णगोचरतामा- 'पान्ते तेषां प्रचाराश्व । परमास्माकीनो बेटे समादृतः सनातनीधम्- स्तु केवलं धर्मनाम्मेवाभिधीयते। यदाप्यधुनाऽयं धर्मः सनातनधम्मा. Wधर्मवैदिकधर्मत्यादिकाल्पनिकी नवीनां समाख्यां भजति, परं न तथा वेदोपवेददर्शनस्मृतिपुराणेतिहासतन्वादिष्वार्यबन्धेषु कुत्रचिपि विहाय धर्मनामापरं नाम समुपलभ्यते । सर्वगतस्य पामेश्वरस्यत्र सार्व- भौमत्वोवार्यशान्त्यादिगुणानुस्थतस्यास्य सनातनधर्मस्य केवलं धर्मना- नव व्यवहारः समुचित एव । याधुनिकानपरान धमस्तित्प्रवर्तकमहोदयाः स्वमनःस्यिता- मिनियमहुलाभिर्निगडितान बदधुः, एवंमदुपविष्टनियमशङ्कलितधर्मप- चमपहाय बीवोद्वारको नान्यः कोऽपि धर्ममार्गा विमत इति स्थिरीचा: यदि जीवा मुक्तिपदवी लभैरसहि मदुपविष्टधर्मद्वारवेति च । अभिनवेध- प्राचार्यः कल्पिनियमविशेषनिहितस्य धर्मस्य तद्विशेषप्रतिपतये अनधिकरियतेन नाम्बा व्यवहारः समुचित एव । परं न तथा सनातनो- । धर्मः सहुचित स्वरूपः, नाप्येकदेशिदृष्टिः । धर्मनिर्णय कुर्वद्भिः पूज्य- बस्विकालार्शभिर्महर्षिप्रवर्धर्मशब्दार्थ रत्यं प्रावाचि, यत् यया पर- खरपतये सष्टिक्रिया धृता स एव धर्म रति । उतावान महाल. भिग्रामदेवः, यथा- याविभर्तिजगत्सर्वमीश्वरेच्छाह्यलोकिकी। सैवधम्मोहि सुभगे ! नेह कमन संशयः॥ .

·उपदेशपारिजाते धारणाद्धर्ममित्याहुर्धर्मो धारयते प्रजाः । यत्स्याद्धारणसंयुक्तं स धर्म इति निश्चयः॥ येनैतहार्यते स धम्म इति भक्तिदर्शनऽपि । अत्रायं निष्कर्षः, सर्गस्थितिप्रलयरूपो जगतो मुख्यो नियमः । पाकीटमाब्रह्मणश्च सर्व एव पदार्थाः क्रमश उत्पत्तिस्थितिलयायत्ताः । इममेव प्रमभवं नियम यो धारयति स धर्म इति । जीवोऽप्यतदायत्त एवेति न परोत्तं विचारवतो. प्रेक्षावताम् । सत्त्वादिगुणत्रयानुसारं जीवोऽप्युत्पदाते, तिष्ठति, लीय- तेचेति तत्त्वम् । धर्मशब्दस्य व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थो धारणकर्ता, नैरुक्तास्तु धारणतयोग्यनियमरूपमर्थ मन्वत इति धारणापयिको नियमो धर्मश- ब्दस्यार्थ इति फलितम् । एवं देहधारिमूर्धन्यानां मनुष्याणां सर्वाणि कर्माणि धमायत्तान्येवैतस्य मोतिकरत्वात । यथा सर्गस्य सर्व पदार्थी धर्म- निना एवं मनुष्योऽपि धमाधीन एवेति, नात्र विप्रतिपत्तिलेशोऽपि । अत्र ब्रह्माण्डगोलके द्विधा क्रिया दृष्टिपथमायाति, एका जडरूपाऽपराच चेत- नरूपा । द्विविधाममा क्रियामपहाय नान्याऽपरा काऽपि तृतीया क्रिया समुपलभ्यते । नडरूपा अविदया, चेतनरूपा च विद्या भवति । जडक्रिया मनुष्यानपहाय सकलानेवोपलादिस्यावरपदार्थान् देहिनश्चापि घ्याप्या- धितिष्ठति । मानवान् विहाय सर्वेऽन्ये जीवा: प्रतिपरतन्वाः । तेषां जीवानामन्तःकरणे सर्वतोमुत्रं जडप्रकृतेराधिपत्यं विजृम्भते ऽतएव ते प्राकृतिकमेव कर्म कर्तुमीशते, नतु बुद्धा ऽभिनवानि कार्याणि । परं मानवास्तु चेतनक्रियाया अधिकारिणेऽतस्ते चलस्वभावामपि बुद्धि स्ववशे संस्थाप्य तया नूतनानि कार्याणि कर्तुं क्षमन्ते। परमिममुन्नततरम- धिकारं प्राप्य यथा मनुष्याः प्रोत्रता भवन्ति, एवमवनता अपि सम्भवेयुः। मानवानां समुवतजानितया. ते पुरुषार्थानुवीयानुभूयचेश्वरसाक्षात्कार मुक्ति प्राप्तुं शकुयुः, अथवा पुरुषार्थान विस्मृत्योत्सृज्यचेश्वरचिन्तनमय- नता अधःपातं प्राप्नुयुरिति द्वयमपि पुरुषेच्छायत्तमेव । मानवा यतश्चे- तना अतस्तेषामुत्तरदायित्वमप्यधिकं स्थापितम् । अखिलेष्वपि जन्मसु मनुष्यजन्म विहाय सर्वे जीवास्तामसा अतो न ते धर्मतत्त्वं विचारितुं ·धर्मप्रचार। प्रभवन्ति । परं बोबो यक्ष मुष्टिक्रमवशात् तासु योनिषु क्रमशो भ्रमन मनुष्योनिमानाति, तदा धर्मतत्त्वाननुशोलितुं शक्रोति; किञ्चेमामेष योनिमासा मुक्तिसाविध्यमधिगच्छति । यया रिङ्गत्तरङ्गवत्यं नयां निमग्नं कञ्चित्युरुवं कृपाविष्टा सा स्रोतस्विनी वारमेकमुचयत्येव, तदा यदि स पुरुषस्सरहान वशीकर्तुकामा यतते तां निस्ततुं तदाऽपहतान्त- रायो याति विपत्समुद्रपारम, परं यदि ससम्ममं बुद्ध्या वियुक्तो पुनर्नि- मज्जति सदा प्रामोत्येव स बराकः शोचनीयामवस्याम् । एवं जीवक्षपा- बरसन्ता मातृभूता प्रतिस्तान् धर्मतत्त्वविचाराहान् विदधात्येव, पां सस्वतो धर्मरहस्यमधगम्य मुक्तिपथारोहणं मनुष्यायत्तमेवेति । अमुना सन्दर्भय सिद्धान्तितमित्यं शास्त्रदिर्यत् यत्कर्मानुष्ठानेन मनुष्या निर- समपवर्ग प्रामुन्ति स धर्म इति, येन च मध्येऽवलम्बन्ते, अधःपतन- सक्छन्ति वा सोऽधर्म इति । उक्तञ्चात्र महर्षिभिासदेवैः, यथा- प्रामुवन्तियतः स्वर्गमोचौ धर्मपरायणे। मानवा मुनिभिनं स धर्म इति कथ्यते ॥ सेस्वगुणापचयो मनुष्याणां मुक्तिपथसारल्यं विदधाति, अतः सत्त्वगुणद्धिकरं कर्मापि धर्म इति शब्दाते । तमसा च बद्धोमानधो अधिकमध:पतनमधिगच्छतीति तमोगुणद्धिकरं कर्माधर्म इत्यभिधीयते । स्मरन्ति हिव्यासाः,यथा- सत्त्वद्धिकरोयोऽत्रपुरुषार्थोऽस्ति केवलः । धर्मशीले ! तमेवाहुर्धम्म केचिन्महर्षयः ॥ स्वशास्त्रपरिशीलनपुरस्सरं मनुष्याणां सर्वाण्यत्र कार्याणि धर्मा- जीनानि, अतएव धर्मशास्त्रमन्थेषु मानवानामभ्यवहरणपामशयनप्रबोधन नमनभ्रमयोपवेशनात्यानदर्शनअषणादिचेष्टाभिः सह धम्माधर्मयाः सम्ब- न्धोऽङ्गीक्रियते । पान्यरूपधर्मावलम्बिभिः कल्पितेदानीन्तनधाः कतिप- नियमविशेषैनिशीलतास्तैः स्थिरीक्षता नियम एव धर्मनिकायको भति, तहतिरिकाः योभना अपि वासी नेहन्त होकर्तुम् । परं न तथाऽयं सनातनो ·उपदेशंपारिजीते धर्मे। यतो विज्ञानमनुस्टत्य तिष्ठतो धर्मस्य पार्थिवाः सर्वे पदायाः जीवानां सर्वाणि कमाण्यपि चास्याधीनानि, धर्मप्रवणा सघ मानवा ऐहिकमभ्युदयमैश्वर्यसुखादि, पारत्रिकञ्च स्वर्गादि समश्नुवते ; मोक्ष- प्राप्तिस्त्वस्य परमं कर्तव्यमिति निर्विवादम् । तथा च वैशेषिकदर्शने. यतेऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिःस धर्म इति । अस्य सनातनधर्म- स्थाभागः परममिहान, अतो न सोऽपरान निन्दनीयानपि धम्मान गति। कलुषितवुद्धिभिः धर्मान्तरावलम्बिभिः कामं निन्दितोऽप्ययं धर्मः पितेव पुत्रस्य क्रीडाभिस्तेपामाक्षेपवचोभिः परमं प्रमोदमश्नुते, तेषां भव्यन सर्वात्मना कामयते। धर्मनिर्णयं विदधता, तस्य वैज्ञानिकमयेंञ्च चिन्तयता धार्मिणेयं सनातनधर्म स्यात्युदारा मूलभित्तिरवधेया; धर्म प्रचारकैश्चापीदं न विस्मर्तव्यम, येन तेऽतिक्रम्यान्तरायशंतं सम्मदभानों भवेयुः, कल्याणानि चान्येषां साधयेयु: । नामाहङ्कारावेकानयो, तत्तत्य- दार्थगतरूपगुणादिविशेष वस्तुप्रतिपादनार्थमेव संज्ञाविशेषः समाद्रियते। संजाभेद एवं लघुती गुरुताञ्च व्यवस्थापयति,नाम्नाव सर्वव्यापकत्वं व्याहतं भवतीति जागरूको नियम एवं सनातनस्यास्य धर्मस्य धर्मनानवाभिधा- नमुचितमिति भाति। धर्मान्तरव्यावत्यर्थमस्यार्यधर्म-सनातनधर्म-हिन्दू- धर्म-वैदिकधर्मत्यादीन्यभिधानानि काममहीक्रियताम्, परं सर्वगतस्य समदर्शिन उत्पत्यन्तशून्यस्य सर्वजीवहितसम्पादनदत्तस्यास्यापीरुपेयस्य 'धर्म' नाम एवं केवलं शोभतेतरामिति सर्व सुस्थम् । शास्त्रेष्वित्थं वर्णितमवलोक्यते यत कृतयुगे सुकृतं चतुर्भिः पदै- वर्तमानमासीत त्रेतायान्तु त्रिपादेव समभवत, एवमुत्तरोत्तरं ह्रासमापनो द्वापर द्विपातः सम्वृत्तः, कलोत्वतितीणतन्केनैव पदा तिष्ठन्त्रास्ते । नाते 'महाभारतीय नेकजनतयंकरे रणे धोणां पञ्चसहसमभिव्याप्य कलिरभिताभारतवये बिजम्भते । आलिमकृत्यत्र प्रधानधर्मसेने भारत. वर्षऽतितरां धिनतोऽयं धी विसाव्यते चानुदिनं, तदा धर्महीनतेव मुख्य कारण ! अK भारतवर्ष पितृवनतुल्यं विदधतो महाभारतीययुद्ध ·धर्मप्रचार 3. -- -r मानता अति वा राजपा तपः, बोद्धहस्साघाताः, यवमात्याचाराश्य भाना हेतवो न समझायन्त, यैः पिल मनुष्यधुदिः कालुष्यमुपययो। पसरण पर शतानि मतान्यत्र प्रवत्तानि, एतदाधारणेवाभिनवा धर्मस- म्प्रदायपढप्तयः प्रादुर्बभूवुः1 पुरा पूर्ण स्वरूपं दधति धर्म मनुष्या बपि धर्मस्योत्तमं मुक्तिफलमेवाभिसपन्तो धर्माचरणं चतुः । परं कमशो हासतामनुभवति पावमात्रावशिष्टे धर्म कलुषितबुद्धयोऽविद्यापलिप्ता बीबा सन्त्यज्याध्यास्मिकं फलं बहिरुद्देश्यबद्वारा: स्वीयसम्प्रदायोपच- माये नानाविधानि धर्ममागाणि समजुः । यतो धर्म एकपादभववतएव सजीयाने धर्मपथान प्रधानतया मन्वानाः स्वधर्ममार्गक्रपतपातिनो देहिनोऽपरान् धर्मपथान 'बधमाकलिता' रति निन्दन्त उपेवन्ते । यथा बरिषद्वायुरोगपीडितो जनः स्वयमेव बुद्धिमन्यः, परं सर्वानेव मानवान पहिहीनानुन्मताश्चाधगच्छन् हसति हस्तान्दोलनपूर्वकम् । धर्मः कला- मुगास्मिवितरां न्यूनतामभनत । शास्त्रोषुचेतोऽप्यधिकहीनदशाचिका भविष्यन्ती वाणीमाकर्य कविद्वताशा धार्मिका विचारयन्ति, यन्मही: समाजालमहिम्ना स्वझायो धर्म। जातोऽतो न पूर्णतयाऽत्र युगे सम्मंसाधन भविष्यतीति । धर्मस्य सत्ययुगे चत्वारः पादाः कलोत्वेक श्वेत्येतस्य नेष आधयो बत सत्ययुग एव धर्माधिकारः पूर्णतया प्राप्तुं शश्यो नाधुना, अपित्वना- ममभिप्रायः यथा पूर्णरूपेण सत्ययुगे धनी वर्तमान आसीत तयेदानों सावपीति, न स्वरूपे कश्चिदपि परिणामः सम्वृतः, परन्सु रयान भेदो मत तयुगे धर्म प्रधानतया गाम्भीर्यमासीदधुना तु न्यनता दृश्यते । मषा पञ्चसहसघमितबले कूप जलगाम्भीर्यतं निमन्जन सम्भवत्येव, परं तदेव खलं कूपावुद्धृत्य विस्तृतसमसलभूमौ प्रतिप्तं मह गभीरतां बिना विपीतिबामपि मज्जयितुंगभवति, एवं सत्ययुगे धो गभीररूपेणासीत, समधुना माम्भीर्यनाशाच मानवान श्रेयसाभियो मनोति । कोपखाने सम्मीमासीय विस्तृतिः, ममिले सविस्तृतिः न गाम्भीर्य, परं बसमान, ·. उपदेशपारिजाते न्तभयत्रापि तुल्यमेव । केवलं गाम्भीर्यापगमादेव जलस्य कार्यकारित्वशक्ती भेद उपलब्धः । यादृश्या धर्मशक्तर्विकाशो सत्त्वयुगोनपुरूपेष्वासीत्ताः श्येव धर्मतिरधुनाऽपि वर्तते, परमिदानी तस्य पूर्ण विकाशः कुचित विरलेप्वेव जनेषु समुपलभ्यते; विस्तारबाहुल्यञ्च यत्रतत्रोपलभ्यते । विदितवरमेतज्जगदितिहासमालोकयतां यत् धर्मस्यापका, धर्मसंस्कारका, धर्मविस्तारकाश्च धर्मानेतरो भागत्रये विभक्तुं योग्याः यथा ज्ञानी, साधकः, पण्डितश्च । स धर्मप्रचारको ज्ञानीत्यभिधीयते योऽपहतपाप्मना ज्ञानदृशा धर्मस्य बहिःसाधनान्याभ्यन्तरसाधनानि च प्रत्यक्षीकृत्याविरत सार्वभौममेव धर्मभावमुदर्शात, यथा भगवन्ती कृष्णचन्द्र वेदव्यासी महर्षयश्च । इयान परं विशेपो ज्ञानिधर्मप्रचारकपु यत् तेवतिशयज्ञानज्योतिषः प्रकाशेन तेषामुपदेशवाक्यानि सर्वेः सम्प्र. दायिभिरखिलेश्च धार्मिकैः हितकरत्वेनाद्रियन्ते । तेषामुपदेशसुधाधा- राभिः सम्मृष्टै नसोऽधिकारिणो यथाऽधिकारं श्वःयसमधिगच्छन्ति । द्वितीयश्च धर्मप्रचारक: साधक इत्याख्यायते । यः साधनद्वारा भगवतोऽनन्तासु सत्तासु कस्यामप्येकस्यां विचरन् स्वानुभूताश्च सत्ताः समुपदिश्य धर्मस्यै कम शं समुद्धति; वैष्णव-शैव-शक्तिपथायेसरा अभि. नवा आचार्या इमामेव साधकपदवीमनुप्रविष्टाः। एभिर्महापुरुपैर्य थासमयं धर्मस्य कस्याप्यंशस्य समुद्वारोऽतितमा समपादि, श्रेयसा च बहवो जीवा योजिताः । परमेम्विधानां धर्मप्रचारकाणामुपदेशे न्यनलैपा दृश्यते यत् सङ्कोचयत्येपामुपदेशवाक्यं सनातनधर्मस्य सार्वभौमभावम, यत एतेषामुपदेशस्तु केवलमेकदेशीति । तार्तीयीकः पण्डितधर्मप्रचारकः स भवति यो न त्रिकालदर्शी ज्ञानी नापि भगवत्साधकः परं विद्यावलेपरहिततजा शास्त्राभिहितपथेन धमानुदिति । सचोत्तममध्यमाधमभेदेन त्रिविधः । ये विद्वांसो निशितधारणासिनेव प्रबलतर्कजालनान्येषां धर्ममतं खण्डयन्ति परं जीवा- नुपकर्तुं न कपि धर्मपथमुपदिन्ति तेऽधमपण्डितधर्मप्रचारका इत्यभि- धीयन्ते । येतु विट्ठांसाऽपरेषामपि मतं न्याययुक्त्या स्वसम्पदाये सङ्गमय्य ·धर्मप्रचारः। 1226 ११ - सान स्वमसावलम्बिनो विदधते ते मध्यमपण्डितधर्मप्रचारका भवन्ति । येषां महानुभावानां सकलशास्त्रपारदृश्वनां प्रवृत्तिन परमतखण्डनपरा, अपितु ये सर्वात्मना एतदर्थमेव चेष्टन्ते यत् सर्व एव धर्मतत्त्वजितासयो यथावत् शास्वरहस्यमवगच्छेयुः, यतः शास्त्र सार्वजनीनमाम्बातमिति, ते उत्तमण्डितधर्मप्रचारकोपाधियाग्याः । एष्वधमः पण्डितधर्मप्रचारकस्तु धर्मराज्यतो दुष्टाः प्रना निर्धास्य स्वल्परेवाहोभिर्धर्मराज्यमरण्यतुल्यं विधत्ते । मध्यमपण्डितधर्मप्रचारकास्तु धर्मराज्यतः प्राकृतान निवास- यन्तः प्रोत्कृष्टाः प्रजा पईन्ति । उत्तमाः पण्डितधर्मप्रचारकास्तु सर्व. हितमम्पादनप्रवणया बुद्धां श्रेष्ठजनेषु प्रांशुक्रर्मापरेषु निम्नश्रेणिषु पुरुषेष्वधर्म कर्मभारं विन्यस्य शान्तिसम्पादनायोगुज्जते । अधमधर्मप्रचा- रका नास्तिश्याशान्त्यधार्मिकताः प्रसारयेयुरिति सम्भाव्यते, मध्यमध. र्मप्रचारका दम्भं पारस्परिक विरोधञ्चोत्पादयेयुरिति, या एते माध्य- मिका धर्मप्रचारकाः साधकधर्मप्रचारकसम्प्रदायावलम्बिनः प्रायशी भवन्ति। परमुत्समधर्मप्रचारकैर्धर्मभूमावत्र सुफलाशाऽभिकायते, यतएते जानिधर्मप्रचारकाण महर्षीणां मतमनुसरन्ति । अधमा धर्मप्रचारका नर- कपायं, मध्यास्तुस्वर्गसोपानं,उसमास्तु मुक्तिपदमुपदिशन्तीति सम्भाध्यते। किमु वक्तशं जानिधर्मप्रचारकाणान्तु महात्मनां माहात्म्यम,यतस्से पूर्ण ज्ञा- नविकाशात विकालप्रस्यता निःशेषजाश्च भवन्ति । अधुनाऽपिगृहमुत्सृज्य फल्गु फलतः संसारतो धिरज्य महानुभावाः साधो धर्मप्रचारवर्द्धयितारः कुचिद् दृश्यन्ते; यत्र व महात्मानस्से गच्छन्ति तत्पदेशस्या: सर्व जीवा: समुपता भवन्ति । यथासमयमाविर्भय साधकधर्मप्रचारका जीवानां कल्याण सम्पावर्यान्स । यपि प्राचता अधिकारिणा न सर्वदा सभ्यन्ते तथापि साधनराज्ये साधकधर्मप्रचारकाः कुत्रचिटुपलभ्यन्त एव । रमे धर्मप्रचारका भगवद्वावराज्यं दृष्ट्वा यत् किञ्चिदुपदिशान्ति सवितथमेध; - याप्येषामुपदेशस्यैकदेशित्वं परं न तस्यासत्यत्वं नापि भमरत्वमिति निश्चयः । - 1 ·१२. उपदेशपारिजाते पण्डितधर्मप्रचारकाणां धिपणा न योगयुक्ताऽतो न सर्वदर्शिनी, नापि माधनयुक्ताऽतो न भगवद्वावयाहिणी, केवलं शास्त्रमेघावलम्ब. माना तिष्ठति । यपि ते शास्त्रानुसारमेवोपदिन्ति परं बुद्धिमालिन्यात शास्त्रतत्वार्थजानेऽन्तर उत्पाते । त्रिगुणात्मिका किल · बुद्धिः येषां सत्त्वसम्पत्रा बुद्धिस्तेतु शास्त्रतत्त्वार्थान् याथार्थतोऽधगन्तुं शकुन्ति, रजसावृतबुद्धयोऽहङ्कारादिवशीभूतस्वान्ताः कार्याकार्यमजानन्तः शास्त्र. भावार्थान् स्वमतानुसारिणो ऽवगच्छन्ति, किमु वार्यते तामसी बुद्धिः यतस्तया मर्वदा भ्रमात्पत्तिसम्भावना विद्यते, प्रासां तिसृणापि लक्षणानि श्रीमद्भगवद्गीतोपनिषदि वर्णितानि । तदाथा- प्रवृत्तिमच निवृत्तिच्च कार्याकार्य भयाभये। बन्धं मोक्षञ्चया वेत्ति वुद्धिः सा पार्थ! सात्त्विकी। यया धर्ममधर्मच कार्यवाकार्यमेव च । अयथावत् प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ!राजसी । अधम्म धर्ममिति या मन्यते तमसा वृता। सर्वार्थाविपरीताँश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी । यदि देवकृपया धर्मप्रचारकारया बुद्धिः सात्त्विकी तदा तु शास्त्ररहस्यानधिगम्य जिज्ञासूनां हृदये शान्तभावस्थापनं सुकरम, योद तु तेषां बुद्वी राजसिको भावः समुदितश्चेत्तदा तु तेषामुपदेशतः सम्म दायेषु पारस्परिको विरोध एधते, यदा च तमोगुणाधिक्यं तदा तु तेषा- मुपदेशः केवलं प्रमादाय नास्तिक्यप्रचाराय च भवति । अतः पविडत. धर्मप्रचारकाणामिदं श्रेयस्करं भविष्यति यत ते पूर्व बुढेमालिन्यमप- नीय तां सत्त्वसम्पत्रां विधाय ततो धर्मप्रचार प्रवर्तेरन् । सत्वगुणस्य लक्षणं प्रकाशवत्त्वं ज्ञानयुक्तत्वञ्च, रानसिकस्प गुणस्याहङ्कतिः कर्मसु. समुत्साहः तमसश्च प्रमादोऽजानतेति । रानसिकोगुणस्तमोगुणमभिभवति सात्विकस्य च रनोगुणोऽधीनो भवति, अतः सर्वतः श्रेष्ठ सम्यगुण- स्यैव । अतः सात्त्विका एव पण्डिता यथार्थता धर्मप्रधारायोपयुक्ताः । त्रिगुणलक्षणानि गीतोपनिषदि वर्णितानि । यथा- ·धम्र्मप्रचार। १३ सत्वरजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः। निबध्नन्ति महाषाहो! देहे देहिनमव्ययम् ।। तन्त्र सत्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन पध्माति ज्ञानसन चानघ ! ॥ रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तनिषध्नाति कौन्तेय ! कर्मसन देहिनम् ॥ तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत!॥ सत्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत!। ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत ॥ रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ! । रजस्सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ सर्वबारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायते । शानं यदा तदा विद्यामिवृद्ध सत्वमित्युत ॥ लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा । रजस्येतानि जायन्ते विवृडे भरतर्षभ ! ॥ अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादे मोह एव च । समस्येतानि जायन्ते बिवृद्ध कुरुनन्दन ! ॥ कतिवन स्वदेशहितेप्सयो विचारका रस्थं विचारयन्ति यद भार- तत्र समुद्भूतस्य नानाविधधर्मसम्प्रदायस्यविधेनैव धम्मोपदेशेन कथमुपकारः सम्भाव्यते ? विमलबुद्धा विद्यारिते तु स्पष्टमेतत् प्रतीयते यात सर्वऽपि धर्मपथा बाझम्वरूपतः परस्परं भिचा भवन्तु, एकस्य धर्मपथम्याधारो नापरधर्मपथावारसादृश्यमनुभवेत, परमखिलेष्वपि मम्प्रदायेषु धर्मरूप एकविध एव भवति । यद्यपि सेषां बालसाधनानि परस्परमसदृशानि परमान्सरियो धर्मवृत्तयः सधैरेव सम्प्रदायावलम्बि- भिरकमायन रहान्ते । महारानयुधिष्ठिरस्य सत्यप्रियत्वसहिष्णुते, देवत्र- ·, : - उपदेशपारिजाते तस्य दृढप्रतिज्ञता, लक्ष्मणस्य. भ्रातृसाहादी जितेन्द्रियता च, मीतासा- विच्योः सतीत्वम्, वशिष्ठस्य महर्पः शमः तमा च, भीमपितामहस्य शूरता गाम्भीर्यञ्च, राज्ञो जनकस्य निकामवृत्तिः, बलेस्त्यागः, शुक्रदेवस्य वैराग्यं, देवनारदस्य भगवद्भक्तिः कस्य वा. साम्प्रदायिकस्य नोपस्नेहया, त्यन्तःकरणम् ? के वा साधकाः श्रेयस्करीरिमा वृत्तीधारयन्त: ममुन्नता न भवेयुः ? स्वदेशीयधर्मसम्प्रदायानान्तु का कया, पृथिव्यां वर्तमाना; सर्वेऽपि धर्मपथा एवंविधान्तरिकधर्मवृत्तः समुर्ति न फिल न शंसुः । धर्मप्रचारकैर्विधाय स्वदृशाः सार्वभौमतां धर्मोपदेशे विहिते न कस्यापि सम्प्रदायस्य लोशलेशो नाप्यधिकारिणां हानिः सम्भाव्यते । सार्वभौमभित्तिर्माधष्ठाय विधाय चोच्चावचप्रदेशेष मर्वत्र समा दृष्टिं यदि धर्मप्रचारका धम्मोपदेशे प्रवर्तग्न तदा न कदापि विफलमनारथाः सम्भवेयुनापि कस्यचिद् ग्लानिः समुत्पदोत । धर्मः किलेश्वरिकम्वस्तु, अत ऐश्वरिकवस्तुभ्यो न कस्यापि कदापि हानिः सम्भवति । यथा प्रत्ये.. कसाम्प्रदायिकधर्मपु या या सनिहिता सार्वभौमधर्मसत्ता सा निखिल- सम्प्रदायहितं विदधाति, गवं सार्वभौमरूपां भित्तिमवलम्व्य धर्मप्रचारका धर्म प्रचारयेयुस्तदा स धर्मप्रचारः सर्वेषां मङ्गलसम्पादको भविष्यति । त्रिकालसमीक्षकाः पूच्याङ्ग्रयो महर्पय: सर्वदा इमामेव भित्तिमुपलत्य धर्मप्रचारमकुर्वन, अतस्तेपामुपदेशाः ज्ञानभूम्यनुसारमधिकारभेदवत्वेन परस्परं विरुद्धा अपि नीवानां श्रेयस्सम्पादनायालम् । प्रकाशनं प्रचार'शब्दार्थः, धर्मस्य याथार्थता रहस्यप्रकाशनं 'धर्मप्रचार' शब्देन व्यवहियते । परं धर्मप्रचाराय स एवोपयुक्तो यः पूर्वाभिहितसृष्टिसम्बन्धिधर्मतत्वानि पूर्णतया ऽवगच्छति । वस्तुती गुरुदेव एव धर्मप्रचारकशब्दवाच्यतां धत्ते । तन्त्रयन्धेषु भगवताऽऽदि- देवेन,महादेवेनापगीतम्, यत्-"त्रिकालदर्शी सर्वशास्त्रपारदृश्वा धर्मजः सात्त्विक एवपु पो गुरुशब्दवाच्यतां लभते", एतेषामेव साहाय्यप्राप्ताहि जीवाः कल्यायापदभाजो भवन्ति । गुरुलक्षणं यथा विज्ञानभाष्ये- + ·धर्मप्रचारः। सर्वदर्शी तु यः साधुर्मुमुक्षणां हिताय वै । व्याख्याय धर्मशास्त्रांशं क्रियासिडिप्रबोधकम् ॥ उपासनाविधेः सम्यगीश्वरस्य परात्मनः। भेदान् प्रशास्ति धर्मज्ञः स गुरुः समुदाहृतः ।। सप्तानां ज्ञानभूमीनां शास्त्रोक्तानां विशेषतः । प्रभेदान् यो विजानाति निगमस्यागमस्य च ॥ ज्ञानस्य चाधिकारीस्त्रीन् भावतात्पर्यलक्ष्यतः। पुराणेषु च तत्रेषु भाषायास्त्रिविधां मृतिम् ॥ सम्यग्भेदैर्विजानाति भाषातत्वविशारदः । निपुणे लोकशिक्षायां श्रेष्ठाचार्यः स उच्यते ॥ पञ्चतत्वविभेदज्ञः पञ्चभेदां विशेषतः । सगुणोपासनां यस्तु सम्यग् जानाति कोविदः ॥ चतुयेन भेदेन ब्रह्मणः समुपासनाम् । गभीरार्थी विजानीते बुधो निर्मलमानसः ।। सर्वकार्येषु निपुणो जीवन्मुक्तस्त्रितापहृत् । करोति जीवकल्याणं गुरुश्रेष्ठः स कथ्यते ॥ इदं जगत् सदसदपिणाब्रह्ममाययोः क्रीडावनिः,, उमाविमो याथातथ्यतो ज्ञात्वा यः पुरुषसिंहः सत्पथमेव सदाऽध्यास्ते स स्व गुरुर्भवति । महानुभावा जानिप्रवरा वेदव्यास-कपिल-याज्ञवल्क्य-पत- अञ्जलि-गौतममहर्षयः स्वस्वनिर्मितेषु मन्थेपत्तममध्यमाधमभेदतः प्रज्ञा विविधत्यामनन्ति । विदेहलयाधस्यायां पुरुषमुपसी- दति उत्तमप्रजया एव जीवः शरीरमुत्सृज्य नभश्च्युताम्भोविन्दुरिक ब्रह्मसमुद्रं सङ्गम्य मुक्तिपदं निविशते ; अत उत्तमप्रज्ञाया वर्णनात्रापे- त्यते । अधमप्रज्ञा सा भवति यदा मनुष्यो ज्ञानभूमि प्राप्य समुचता भवति, अर्थात् तस्मिन् बुद्धिः समुन्मिपति, परं बुद्धमलीमसतयाऽन्त:- करवं 'संशयापचं भवेदिति । यापीयवस्था मनुष्यः श्लाघ्या, परमस्याः .. उत्तमप्रजा ..

·रन्तरातभवा उपदेशपारिजाते संशयप्रधानतया नेयं गुरुपदवाच्यतानिमित्तम्, यतः सन्दिहानो जनः पण्डितोऽपि धर्मामुपदेष्टुं न पारयति । परमनयोरुत्तमाधमयोः प्रजयो. मध्यमा प्रज्ञा केवलं गुरुत्वयोग्या; इत्यमेव भगवता महादेवेन पूज्यचरणेमहर्षिभिश्चानुशासितम् । मध्यमप्रज्ञा मा भवति, यया :महात्मानः साधनपूर्णतया भगवन्तं साक्षात्कृत्यापगतसंशयचित्ता भवन्ति, तदा ते केवलं प्रारब्धानि कमाण्युपभोक्तुमेव शरीरवन्तो नति विचरन्ति । मनुष्याणाप्रियं श्रेष्ठावस्या शास्त्रेषु 'नीवन्मुक्ति रिति र्णिता। यापि सर्वदा जानिन स्वापदेष्टारो भवन्ति, तथापि मध्यमावस्याका महात्मानो. जीवन्मुक्ता एव केवलमुपदेशाही गुरवा भवितुं योरयाः । अतो धर्मोपदेशे धर्मप्रचारप्रवणे चोपदिशतां गुरुणामुपदेशग्रहीतृणां शिप्या. याञ्च 'धर्म-प्रचार' इत्यनयोः शब्दयविदो तात्पर्य ययावदधिगम्य स्वस्वकार्येषु पत्तिः समुचिता । अधुना यादृशी धर्मप्रचारप्रया प्रथिता, तया पुस्पार्थ कृत्वाऽपि न तदनुरूपं फलमधिगम्यते ऽतस्तन्मलमपि गवे. यणीयम्, यतः कार्य कार्यफलञ्चोपलक्ष्यैव तेन कल्याणप्राप्तिराशास्तुं शक्यते। आधुनिकधर्मप्रचार दृश्यते यत् धर्मप्रचारकाः पण्डितमहोदया राजसिकप्रकृतिपरतन्वाः सच्यासिनश्च सस प्रायश याख्यानधम्म समुपदिन्ति । रीतिरियं रानसिके नगति परमोपकारिण्यपि न सात्त्वि. 'कजगति धर्मप्रचारकर्मणि फलप्रदा, अतोऽधुनातनाः साम्प्रदायिकध- र्मप्रचारकाः प्रबलतमपुरुषार्थद्वारा बहुमयस्यापि केवलं वानिक्रमेव 'कर्म कुर्वते, याथार्य कर्म स्वल्पमेव साधितमेभिः; रीत्याऽनया राजसे कर्मणि फलं लब्ध्वाऽपि सात्त्विमें कार्य न फलप्रामाशा दृश्यते । साम्प्रतं या धर्मप्रचारशैली समादृताऽभिनवैर्न सा प्रनिरनुमोदिता, यतः पुरा न प्राञ्चो हठातुर्मामुपदिशन्तिस्म । ध्याख्यानं, यदिङ्गलिशभापायां लैक्चर' 'स्पीच' दतियाऽभिधीयते, इयं प्रथा यूरोपीयाणाम् । राजसा: पाश्चात्यास्ते विद्वांसी रानसिककर्मप्रचाराय तथाविधां मयां प्रथयामामुः। शवम्बिधया वततया राजसिकानि कर्माणि सिद्धान्त्येव, तामेव शैलीम- ·धर्मप्रचार। १७ नुशाय नव्या भारतीया अपि धर्मप्रचार सहायकतया मन्यन्तै । येन कारणभूतेन गुणेन यत्कार्य निर्मायते तत्फलमपि तदनुगुयामेवात्परते, "कार्य निदानाद्वि गुणानधीते"-दत्युक्तत्वात् । विवाभिमानिनः पण्डित- "महोदया धम्मोपदेशतः मान रजोगुणवशीभूताः सन्त इत्थमभीप्सनिम "मानिनो वयम्, धर्ममुपदेत्यामः" इति तदा समुपनिहितं पदं रजो- गुणेन, ततः परमाहानपनम्वितीयं जनानामाकारणमपि रजोगुणसमु- इतम् । एवमुपदेष्टारो राजसिका भवन्ति, श्रोतारोऽपि रासिकास्ता- ममिका वा भवन्त्येव । उपदेष्ट्रपरीतयुद्या कालयापनेच्छया चौतार: सभास्सारा भवन्ति । यदैते सभायां परीक्षणबुवाऽऽगच्छन्ति तदा राजसिकाः, यदा तर समययापनं कर्तुं प्रमादायत्ता वाऽऽगच्छेयुस्तदा तामसिका रति सुव्यक्तमेव । अतो रासिफेयपदेष्टषु तामसिकेषु राज- सिकेषु वा श्रोतृषु सत्सु अभिनवया धर्मप्रचाररीत्या सत्वगुणप्रभवमात्म- ज्ञानं कथमुपलभ्येत ? यतो रजसा तमसा च राजसिकं तार्मासकं वा- फलमुत्पाते, न कदापि ताभ्यां सात्त्विकफलप्राप्तिः सम्भवति । किन्तु বিনমঘাতিঘর্মবান্ধাবৈষ বা মাখিজা: মামুন, सत्कार साविक एव, एतेन सास्विकं फलमधिगम्यत एव । दयं रीतिः सनातनधर्मानुमोदिता धम्मापदेशाय धम्मोपदेशयहणाय च, यत चिसा- पोपलता मिजासख यात्मानमनुपयोगिनमिव मन्यमाना दीनाः श्रेयसे गुरुमुपगम्य सप्रश्रयं बालिपुटं धर्मोपदेशमभिलषेयुः । यस्य हृदये वैराग्याहुः किञ्चित् समुनिमति स एवेममसारं संसारं दुःखप्रचुरं धर्मजानज्योत्तमसुम्नमूलमिति फायतुं शक्रोति । एवं विरक्ता धमाप- देश जिघृतको निस्सारमात्मानं नानन्तो गुरुमुपयुक्तं ज्ञात्वा विधायान- लिपुटं तं यदापसीदन्ति सदा तेषां चेतः स्वत एव सास्विकं रूपं प्राप्स्य. सीति कोऽच सन्देहायसर: ? एवं यदाऽनिकस्य गुरोर्दृक् दीनं शि नभालपति तदा ज्ञानात्मनां तपःस्वाधापसतानां जीवहितकरायां ·१८ उपदेशपारिजाते गुरूणां करुणारसप्लते हृदये सात्त्विको उपदेशरीतिः स्फुरति । नान रजोगुणाप्रचारः, यता न गुरुदेवा यदृच्छया प्रसन्न ममुपदिशति, किन्तु दयावशीभूतः परानुपक कामो गुरुः समुपदिशति यदा शिष्यं, तदा तस्मिन् सत्त्वस्यैव विकाशः पूर्णतया सम्भवतीति निर्विवादम्। .. - एवं सात्त्विकः शिष्यः सत्त्वगुणप्रवणं गुरु यदा धर्मजिनामयोपगच्छेद तदा निःसंशयमेव सात्त्विक जानरूपं फलमुत्पत्स्यते । धर्मः किल ज्ञान- स्वरूपः सात्त्विकः पदार्थः, यदा गुरुशिष्यो सत्त्वगुणाबस्थिती तदैव धर्म- लाभः सम्भाव्यते; अन्यगुणामकार्वेभ्यो न कदापि सत्फलाशेति कधित- पूर्वम् । न सा रीतिः सात्त्विकधर्मममुचतये यथा राजनीतीया, सामा. जिमी, सांसारिकी वा उनतिर्भवति । ईश्वरराज्यभवः पदार्थो धर्मः, अत उपदेशका उपदेश्याश्च संसारतो वाहमुखी दृष्टिं विधायेश्वर- राज्यमधिगम्य धर्मप्रचाराय चेप्टरस्तदोभावपि फलभानी भवेताम् । उपरितनसन्दर्भ सिद्धान्तितं यदधुनातनी व्याख्यानशैली रानसी, परमित्थं न मन्तव्यं यदेम्वधा सात्त्विकी शैली न भवत्येव । सत्त्वगुणाम- वलम्व्य जगतामसीमदुःखैर्दयान्तिःकरणानामुपदेशनावश्यं सात्त्विक फलो- त्पत्तिः सम्भाव्यते । अखिलेषु देशेषु समानसंस्काराय, विटोचतये, धर्म- प्रवृत्तये च प्रनाः समुत्तेनयितुं व्याख्यानमावश्यकम्। पुराणादिशास्वा- णां व्याख्यानप्रथा व्यासासनमुपविश्य धर्मोपदेशरीतिः सभायां स्थित्वा धर्मसम्बन्धीयोत्तरप्रत्युत्तरीकरणशैली बहुतियात् कालात प्रता । अधुनातनीयमुपदेशशैली तास्ववान्तर्भवितुं योग्या । कौशलेन कार्यवि. दधता रितमेव फलमाप्यते, नहि कोशल कदापि निष्फलं भवति । जटिलयन्यिस्त्वरितमेव कौशलक्रियया सरलीकतुं शक्यते, कौशलाभावे तु साऽधिकाधिक क्रिमागमेव प्राप्नोति । अतो धर्म-प्रचार' इत्यनयार! यथावज ज्ञात्वा कौशलपूर्णक्रियया धर्मप्रचार पुरुषार्थविधानेनावश्यमेव संलमाप्तिरिति । लोकहितधम्मोपदेशबहादराः परोपकारतदीवित-

·धर्मप्रचारः।
एतज्जगदीश्वरस्वरूपमिति मत्वा लोकपजापरायणा धर्मवतारो यदि
व्याख्यानसमये भगवतः सचन्द्रस्य सात्विकज्ञानलतणरूपामुक्ति न
विस्मरेयुः, यथा---
सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्ष्यते ।
अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्विकम् ।।
धर्मस्वरूपवर्णनावसरे, उपदेश्यप्रजाभियवहारे च भगवतो याज
वश्यम्याक्ति मन्येरन्, यथा-
धम्म यो पाधते धम्मो न स धर्मः कुधर्म तत् ।
भविरोधी
तु
यो धर्मः स धर्मों मुनिपुङ्गव ! ॥
नदा तात्याः सन्तः परानपि सान्द्रमानन्दयितुं शकुन्ति ।
इत्युपदेशपारिजाते धर्मप्रचारवर्णनम् ।

·निगमागमस्वरूपम् । - वेदाः । अपौरस्त्या अपौरुषेया वेदाः सनातनधर्मस्य मूलम् । वेदशन- स्या ज्ञानम् । विद्धातोः करणघानिष्पवस्य वेदशब्दस्य जानकरण- स्वरूपमर्थः । जान नित्यमतः प्रलयेऽपि ठोकारात्मना दस्तिहत्येव । वेदा न मनुष्यनिर्मिता अतोऽपारुषेया इत्यभिधीयन्ते । यथाऽऽह भग- बान्वेदव्यास:- अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा। श्रादौ वेदमयी विद्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः ॥ "नैव वेदाः प्रलीयन्ते महाप्रलयेऽपी"ति मेधातिषिः । "प्रलयकालेऽपि सूक्ष्मरूपेण परमात्मनि वेदराशिः स्थित" दति फुलकभट्टः । यदि वेदेषु देवासषयश्छन्दांसि च धर्शितानि तवाय- मभिप्रायो यत् याभिः श्रुतिभियाः भगवच्छतय उपास्यन्ते ता राव तासां श्रुतीनां देवताः । येषाञ्च त्रिकालदर्शिनां महर्षीणां चेतःसु याः श्रुतयः प्रथममाविरभूवन, अर्थात् महर्षिभिया: श्रुतप: प्रथमतः प्रकाशितास्तासां तेश्चयः । यस्मिश्च न्दसि यो वेदमन्त्री निर्दिष्टस्तदेव तस्य च्छन्दः । एतन्मलकमेव प्रतिमन्त्रं रूपयो देवाश्च्छन्दांसि चोल्लियन्त इति वैदिकी प्रथा। एतत्ययोजनं किल यच्छन्दोर्भािर्वज्ञातस्तन्मन्त्राधिभौतिकी- शक्तिर्विज्ञाता भवति, यतः प्रतिवैदिकच्छन्दसां शक्तिभिचा भवति । छन्दसामनुरोधेन पृथक्कार्यसम्पादनव्यवस्या ब्राह्मणायन्येषु बहु समुपलभ्यते । मन्त्रदेवताजानेन पूर्वाभिहितमन्त्राणामाधिदेवीशक्ति- वं विज्ञानतश्च तेषामाध्यात्मिकीशक्तिर्विज्ञायते । वैदिकी किल भाषा लोकिकसंस्कृतभाषातो विलक्षणस्वरूपा । यत्र चावहितमनसा ·निगमागमस्वरूपम् । २१ 12206 विचारेण वैदिकभाषाया विलतणत्वं भावगाम्भीर्यज्च स्फुटं प्रतीयते । चार्यजातीयजनविचारस्वासप्टेवेदसत्ता स्वीक्रियते । युगान्तेऽन्तहितान्वेदान्सेतिहासान्महर्षयः। लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयम्भुवा ॥ रति स्मृतिः । अधुनातनाः पाश्चात्या विचारधन्तो वैज्ञानिकविद्वांस एकस्वरण स्वीकुर्वन्ति यत् वेदेभ्यः प्रमतरी न कोऽपि बन्यो जगत्या दृष्टिगोचरता- मापयत रति । समान्तवैदिकविज्ञानानामनाविस्वं वैदिकभाषायाश्च पुरातनतरत्वं सर्वेरेव धीरधिषदिरनुमोदिर्भाित फलितप्रायम् । वेवेषु ज्ञान विज्ञानावत्युदारतया धर्षितो, अदवयहनक्षत्रादिलोक- परिमण्डितमाकाशदेशमयमघटनघटनापख्या महामायाया:क्रीडावनमिदं भूमण्डलं यथाऽन्तशून्यमेषं वेदस्वरूपमण्यनन्तमेव, “अनन्तावै वेदा" रत्यायाः श्रुतय एवात्र प्रमाणम् । केवलमेकया ज्ञानदृष्याऽस्य जगतो. ऽनन्तता प्रतिभाति । ज्ञानविषय इदं स्थूलरूपं जगदनन्तम्-तोऽपि वैज्ञा- निकमध्यात्मराज्यमतिविस्तृतियुतमिति सम्भाव्यते । वेदाः किल जान- विज्ञानयाधिष्ठानम्, तदा वेदात्मा शब्दब्रह्म कीदृगनन्तरूपवानिति विचारवतां प्रेक्षावतां मननगम्यम् । अनन्तेष्वपि वेदेषु साम्प्रतिकारप- वेदसंख्या समुपलभ्यते, यत वेदस्यकविंशतिः, यनुर्धदस्य नवाधिकश- तम्, सामवेवस्य सहनम्, अथर्ववेदस्य पञ्चाशत शाखाः सन्ति ! मक- सनया तु (१९८०) अशीत्यधिकशतोत्तरकसहसम्, यथा--- ऋग्वेदस्य तु शाखाः स्युरेकविंशतिसंख्यकाः। नवाधिकशतं शाखा यजुषो मारुतात्मज ! ॥ सहस्रसंख्यया जाताः शाखा: सान्नः परन्तप । अथर्वस्य तु शाखाः स्युः पनायड्रेदतो हरे ! ॥ इति अतिः । " ·उपदेशपारिजाते m ....परमतिशयशाकस्थानं यद् भारते बहुविधोपद्रुत्या भारतीयाना- मजानतया च इयतीप्वपि शाखासु. फेवलं पञ्च सप्त वा शाखाः नयन. पथयाविर्भर्वान्तः साम्प्रतम् । अधुनातनसर्गकल्पे यावतीष शाखास्वपीर- यो वेदो विस्तृत आसीत तासां प्रतिशावानुसारिषु मन्त्रालयोपनिय- नागेषु तद्वेदाङ्गीयसूत्रप्रातिशाख्येववधानदानेन स्फुटं विज्ञातं स्यात् यत् कियत् विस्तृता वेदा आसनिति । सर्वजनीनेषु वेदेषु ज्ञानीयविचारपु. सत्स्वपि वैज्ञानिक सम्म गूढात्मना तिष्ठति । वैदिकभाषान्तःसारा संक्षिप्ता गभीराया बैना- निकभावोपहितेति न माजम्मन्योऽल्पधीरवगन्तुं शक्नोति ताम् । अतो- ऽधुनातना अदूरदर्शिविद्वांसो वेदार्थज्ञाने तुब्धा भवन्ति, तेषु च मत- भेदः सन्देहः प्रमादवृत्तयश्चाधिर्भवन्ति, परं शब्दब्रह्मस्वरूपी वेदो मूर्तिमत् परब्रन एव, यथा अनन्माऽद्वितीयोऽपि परमात्मा त्रिगु- भेदवशतो विष्णुब्रह्मस्द्रस्वरूप उत्पत्तिस्थितिलयकर्म करोति, एवमपी- रुपेयो वेदः कर्मापासनाजानानि विस्तारयितुं ब्राह्मणसंहितोपनिषदूपं. मूर्तित्रयमास्याय मानवानां श्रेयःसम्पादनाय प्रवृत्तः । मन्त्रालणार- रायकभागेषु त्रिधा विभक्ता. वेदाः, पारण्यकभागस्यैवानिपदित्यपरं नाम समुपलभ्यते । शरीरे उत्तमाङ्गस्येव घेदेपूपनिषदाम्महत्वम् । नित्तिमा- गंगामिना वानप्रस्थानां सन्यासिनाञ्चोपकारित्यादुपनिषदः सहोता, तेच वानप्रस्याः सच्यासिनश्च प्राय प्रारण्यका एक, एतन्मूलक उपनिष- दामारण्यकपदेन व्यवहार: प्रचलित इति । उपनिषदो मुक्तिपदार:- पायमुपदिन्ति प्रधानतया, मन्त्रबाहमणभागाच. कर्मोपासनाकायह यो- मुख्यं मूलम् । एक एव वेदोऽधिकारिभेदात कर्मभेदाच्च त्रिधा विभक्तः । सः एषः एको विभागक्रमेण सायजुःसामाथ इति चतुर्विधामाख्यां लभ- ते । वस्तुत एक एव घेदः, यस्य त्रयो विभागाश्चतसश्च संजा भवन्ति । शायजु:सामाथर्ववेदानां या शाखांसंख्या पूर्व परिगणिता, तावाने + ·निगमागमस्वरूपम् । २३ मन्त्रमागो, ब्राह्मणभाग, आरएयभागश्चासीत् । परन्त्वत्र फल्ये प्रका- समापवानां वेदानां सहस्रांशमपि नोपलभ्यते, लीनः किल वैदिक- प्रधानोंडश: कालवैषम्यात् कालस्रोतसि, पामधुनाऽपतिसमये लुप्ताः शिष्टोऽपि भाग पार्यजातीयानां कल्याणाय प्रमादाय च । यथा भगवती ब्रह्मशविराहात्मकं स्वरूपं स्वरूपतटस्यलक्षणाभ्यां धेदा भति, यथा च भक्तिदर्शनीय लयपादे-"स्वरूपतठस्थवेद्यं सचि- दानन्दमद्वितीयम्ब्रह्म । तनिभाववत् । तस्मादांतत्स दिति निर्देशः । ब्रह्मणोऽधिदेवाधिभूतरूपं तटस्थवेद्यम् । स्वरूपेण तद्ध्यात्म"मिति, तथा कार्यब्रह्मरूपं जगपि ब्रह्माण्डु- पिण्डावान्तरभेदहितं रूपये विभक्तमिति श्रुतीनां दिव्यं महत्त्वं परिची. यते । कार्यकारणयोः समानरूपत्वात् कारणब्रह्मभाव इव कार्यब्रह्मणोऽपि प्रत्यङ्गमध्यात्माधिदेवाधिभूतभावाः सततं सविहिताः । इममेवापेतनम भगनियमानुसत्य मानवानामध्यात्माधिदेवाधिभूतशोधनाय वेदाः कापासनाजानकाण्डात्मना त्रिधा विभक्ताः । एवं निखिलाः श्रुतयोऽपि त्रिभावात्मिकाः, मानधानामध्यात्माधिदेवाधिभूतशुद्धये तमन्ते । "त्रयो- SEः सर्ववेदेषु"इत्यादि मध्यभाष्ये प्रोक्तत्वात् । विज्ञानभाष्येऽपि- यथा दुग्धञ्च भक्तञ्च शर्कराभिः सुमिश्रितम् । कल्पितं देवभोगाय परमान्नं सुधोपमम् ॥ तथा विध्यमापन्नः श्रुतिभेदः सुखात्मकः । नयते ब्राह्मणं नित्यं ब्रह्मानन्दं परात्परम् ॥ रति । सर्वगतमपि परमात्मानं यथा योगेनापरिशोधितचेतसा नतं द्रष्टुं पारन्ति, एवं. साधनादिकरणैरन्तःकरणमवमृज्य विद्वांसः श्रुतीनां विविधमर्थमवगन्तुं पारयेयुनान्यति । एवं शिक्षा-जत्यो व्याकरणं ज्योति-श्छन्दो-निरुक्तकमित्येतानि , ·उपदेशपारिजाते पहङ्गानि यथावदधीत्य वेदार्थावबोधयोग्यता प्राप्यते, पडङ्गै काङ्गस्यापि बोधाभावे न पूर्णा योग्यता लभ्यते घेदाधिगमाय । विज्ञाय परगाहस्य सप्तदर्शनानुशीलनमप्यपेक्ष्यते वेदार्थतत्वज्ञानाय । नास्माकं दर्शनानि विदेशीयदर्शनानीः कल्पितकलेवराणि-अपि तु यथाक्रम सप्तनानभूमि. प्रवेपितृसप्ताधिकारभ्य आविर्भूतानि । एयमधीतषडङ्गैः परिशीलित- दर्शनरहस्यैः कमांपासनाजानादिसाधनैश्च परिमृष्टस्वान्तििदः पूर्ण- जानात्मा बेदः समुपलभ्यते । अन्यथाऽनन्तागाधवेदराशेः पारोत्तरयन्तु दूरापेतम्, तत्र प्रवेशोऽपि दुःशकः । षडङ्गानि । वेदानामा दुर्जेयः । यथा समाधिस्याः पुरुषा एव ब्रह्मसाता- त्कारसुखमनुभवन्ति तथा विद्वांसः समाधियुक्तान्त:करणेनैव शब्दब्रह्म- रूपिवेदस्य यथावदर्थमधिगन्तुमीशते ; परं योगिपदयीमाप्तितिटवी- यसी। परं ते महाभागाः स्वल्या एच, यथाऽाह गीतोपनिषदि भगवान् । हष्णचन्द्र:- मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये। यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥ रति। यदि वेदवाक्यमेव ज्ञानविज्ञानोपलध्धये लोकिकं मुख्य साधन तदा वेदावबोधनोपायः सर्वेः समादरणीयः । पर यदा दिघ्य जानाजरो. ऽयं वेदराशिस्तदेतदलौकिक्रज्ञानापयिकबुद्धधिगमायामाहतो यत्रोऽर्पोच तः, अर्थात यथा कतिचन व्याकरणयन्यान् काव्यकोषादीक्षाधीत्यवान्य. संस्कृतभाषायंथाधयनोपथिकी बुद्धिं लभन्ते विद्वांसः, न सा बुद्धिर्वदा- र्थज्ञानाय अलम् । अधीत्यैव साङ्गोपाङ्गं पडङ्गं जिज्ञासूनां प्रतिभा वेदार्थ ज्ञातुं तमते । यथा परीक्षणीयस्य कस्यापि ननस्य चेष्टामकृत्या. कृतिगुणचरित्रादीन्विदित्वैव स परिचितो भवति, एवं वेदतात्पर्यायंत्रोप- .

·निगमागमस्वरूपम् । नक्षमा बुद्धिस्तदेव सम्पोत यदा पहङ्गानि सुपरिशीलितानि भवेयुः । वेवस्य पट् अङ्गानि यथा-शिक्षा, कल्यो, व्याकरणे, ज्योति, श्छन्दी, निरुक्ताम् इति । यथा- छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्ती कल्पोऽथ पठ्यते । ज्योतिषामयनं चक्षुनिरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ॥ शिक्षा प्राणन्तु वेदस्यमुखं व्याकरणं स्मृतम् ॥ रति । -- शिक्षायां वेदपाठविधिनुर्णिता। वैदिकज्ञानावबोधाय वेदपाठः प्रयमः । अतः पङ्गेषु शिक्षायाः प्राधान्यं मन्यते । शब्दशाब्दिकभावः बाच्यवाचकभावश्चोभायपि तादात्म्यसम्बन्धसम्बद्धाविति दर्शनशास्त्र सिद्धान्तितम् । परं शवशक्तिस्तदेव पूर्णतया प्रकाशं लभते यंदा शब्दाः सम्यक् समुचरिता भवेयुः। इदमत्र फलितम्, यह अलौधिकशक्तिदि- कपदसमूहस्सदेव फलप्रदा यदा विज्ञानानुमोदितध्वनेः समुत्पत्रो भवेत् । वेदः शश्दस्वरूपं ब्रह्म । মৰ যি সিমা वेदपाठरीतिगानरीतिश्योपनिबढा वर्णात्मको ध्वन्यात्मकश्चति शब्दस्य द्वी भेदो। अतो घेदपाठोपयोगितात्मकभागम्प शितायां ह्रस्वा. विभेदतो वर्णनं कृतम् । ध्वन्यात्मकशब्दस्य षड्जादिभेदेवर्णनं गान्धा- पवेदे प्रकाशितम् । अस्य शब्दब्रह्मणो स्वदीर्घात्यो भेदाम्सथा पड्जा- व्यः सप्तस्वगश्च पूर्णरूपप्रकाशकाः । स्वरा इस्वादिसाधारणभेदैस्त्रि- धा, बहजादासाधारसभेदेश्च सप्तधा प्रविभक्ताः । प्राभ्यां साधारणा- साधारयारूपाभ्यां स्वराभ्यां साधारणी असाधारणी चापि शक्तिः समु- स्पाते। सामवेदीयमन्त्राणी सङ्गीतसम्बदुस्वात् तन्महिमा माधिक स्वीकृतः । वेदिकसाधारणाशिवायां स्वराणा हुस्वादयस्वयो भेदाः, वेद- पाठशेली, स्वरसङ्केतप्रदर्शनाय हस्सचालनादिक्रिया च वर्णिता । साम- बेटीयमड्डीतशितायाञ्च स्वादिस्वरेभ्यः सप्तस्वराणामुत्पत्ति प्रदर्भ भ्यश्च मूर्छनादिमूत्मशक्तीनां समुद्रवमुपवयं किमपि शाब्दिक ·- उपदेशपारिजाते विज्ञानमाविष्कृतम् । यथा साम्प्रतं सहीतशास्त्र लौकिकामोदाविभीष- कमिति मन्यते तदसाम्प्रतम्, यता न पूज्यपादपरपिसङ्कलितो गान्धर्व उपवेदस्तादृशाय कर्मण उपयुध्यते । दयं हि मार्याणां सङ्गीतविया मुख्यं विज्ञानशास्त्रम् । दियविनाया अस्याः साहाय्यमुपादाय वेदमन्त्रा: कापि शक्ति प्रसुवत इतीतिहासविदा न परोतम् । नारदादिपरौप- निर्मितशिवापाठेन त्रिभ्यः स्वरेभ्यः सप्त स्वराः, ततश्चविंशतिमूळ. नाः, एताभ्यश्च द्वाविंशतिश्रुतयस्तता बहुविधा रागा प्राविरभूचिति विदितं स्यात् । यथा सङ्गीतरवाकरस्य. पदामुदाहराम:,- श्रुतिभ्यस्तु स्वरा षड्जर्षभगान्धारमध्यमाः। पञ्चमो धैवतश्चाथ निषाद इति सप्त ते ॥ तेषां संज्ञाः स-रि-ग-म-प-ध-नीत्यपरामताः । दीप्तायता च करुणा मृदुर्मध्येति जातयः ।। श्रुतीनां पच्च तासाच स्वरेष्वेवं व्यवस्थिताः । ते मन्द्रमध्यताराख्यस्थानभेदास्त्रिधा मताः ॥ त एव विकृतावस्था द्वादश प्रतिपादिताः। इति । तच्छक्तिश्च मानचित्त यादृशं प्रभावमुत्पादयतीति तदवलोकनत एव जायते। इदं मानव शरीरमपि चुद्रतरमेकं ब्रह्माण्डम् । सन्ति च ब्रह्माण्डे ये नियमनिचयास्त एवात्र शरीरे ऽपि समुपलभ्यन्ते। दूममेव सृष्टिनि- यममनुसृत्य शब्दसृष्टिस्त्रिगुणभेदतः प्रथमं स्यूलदशायां हस्वादिभेद- त्रययुक्ता भवति । ततः मूत्मदशायां ब्रह्माण्डसृष्टेः सप्तभेदा दव तस्याः सप्त भेदा भवन्ति, इति भेदद्वयमनुसन्यैव शिक्षाशास्त्रं प्राणायि पूजा- चार्यः परमर्षिभिः । यदा शरीरे शब्दसृष्टिर्भवति तदा जलाण्डमगी. नुसारेणात्मप्रेरितयुद्धिमनःप्राणक्तिप्राणवायुभिः समुत्पनः 7 ·निगमागमस्वरूपम् । बायस्य तत्तत् स्थाविशेषं स्पृष्ट्वा प्रकाशते । यथा महर्षिपाणिनीय- विद्यायाम- मात्मा बुद्ध्या समेत्यर्थान् मनोयुक्त विवक्षया। मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् ।। मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम् । रति । प्रतिस्वरमात्मा सम्बद्ध रति फलितम् । परं तदेवात्मशक्तर्विकाशः पूर्वतया सम्भवति यदा सा शब्दैः सम्यग ध्वनिता भवेत् । कार्यप्रमतामधिदेवशक्तिमन्तराऽऽध्यात्मिकभावीय आधिभौतिक स्वरी न प्रकाशमानोति, किञ्च पूर्वनिर्दिष्टक्रमानुप्तारतः सा कार्यसम्पादिन्य- धिदेवशक्तिर्न सर्वत्र व्याप्ता भवेत, अपरिणाम्य च वायुं शब्दात्मना तीखा च यदा भवेत, तदा येन स्वरेण यच्छत्युत्पतिः सम्भाविता मा न शक्ता प्रकाशमाप्तुम् । अतः शब्दब्रह्म वेदाशिं निजरूपे स्थापयितु- कामः परमर्षिभियंधायि शिक्षाशास्त्रम् । ददानी लौकिक्रीशिवायथाः स्वस्पा एव लभ्यन्ते; पुरातना विस्तृतरूपा सामशिक्षा प्रायो नुप्तैति । मान्यिकर्मवर्णनात्मक सन्दर्भः : कल्पशास्त्रमभिधीयते । यथा प्रधावनिना अप्रकाशिता ब्रह्मस्वरूपा वेदमन्ता न. फलजनका भवन्ति, तथा वैदिककर्मणि प्रतिक्रियं वैदिककर्मकाण्डीविज्ञानानु. मादितसाधनमनवलम्ब्य न तत् कर्म फलोत्पादमिति । अत्र वेदाङ्गेऽ. सामादियागानामुपनयनादिसंस्काराणां ब्रह्मचर्यगार्हस्थ्यानाश्रमा- गाञ्च कर्मसाधनविधियथावद् वर्णितः । कर्मममिदं जगत, अतो देषु कर्मकाण्डाधिकारः सर्वतोऽधिका, एतन्मूलकमेव कल्यशास्त्र रहीयः समभूल्लोके । यावतीयु शाखासु वेदा विभक्तास्तावन्त्येव कल्पशा- स्वाणि पृथक एयक सन्दृब्धानि । अस्य सूचकपनिबद्धत्वात् कल्पसूत्रमिति प्रहारः प्रसिध्यति । जगति प्रत्यतीशियस रख यह मुखादुच्चारितस्य ·। उपदेशपारिजाते शब्दस्य शक्तिरङ्गवितेपादिभिभावाववोधनेनेधते । अन्तर्वहिगती, शन- ब्रह्मस्वरूपब्रह्मणी, कार्यकारणब्रह्मणी व तादात्म्यसम्बन्धसम्मलिते, अते। वैज्ञानिकयुक्तिपरीतितकर्मकाण्ड क्रिया वेदाभिहिताध्यात्मलत्यसाधनाय परमावश्यकीति फलितम् । वैदिकशाखासु या यस्य शाखा स स्वशाखा: नुसारिकल्पसूत्रानुमोदितकानुष्ठानेनाभ्युदयं निःश्रेयसञ्च प्रामुयादिति कल्पशास्त्राणामाशयः । यथेदानी सबालमारण्यको वेदोऽधि दुष्पाप एवाभवत्, एवं कल्पसूत्राणां शतांशोऽपि नावशिष्यते । शिक्षा-कल्पो-व्या. करणं-निरुक्त छन्दों-ज्योतिरिति पडङ्गक्रमो विद्यार्थिनां शिशितयिषयोप- निद्धः। परं छन्दः शितया, निरुक्तं व्याकरणेन, ज्योतिषं कल्प- सूत्रेणात्यन्तं सम्बद्धम् । पहलेषु क्रियासिद्धांशविचारेण शिक्षाया नोपपत्तिकांशति- चारेण च व्याकरणस्य प्राथम्यमङ्गीक्रियते । वैज्ञानिकविचारपूर्णानि षडङ्गानि । ध्याकरणं शब्दानुशासनद्वारभूतम् । अन्तर्जगद्राव्यप्रवे- शाय यथा योगशास्त्रमुपायभूतम, सद्धि भगवान् पतञ्जलिः " योगानुशासनम्" इति वदन प्रारंभे, तथा शब्दब्रह्मरूपस्यूलराजकीय- पदार्थानां यहणाय वेदानां द्वाररूपं व्याकरणम्; स एव परमर्षि: "भष शब्दानुशासनम्" इत्युक्त्वा शास्त्रमिदं प्रारभत । यथा भावी एत्तिः प्रादुर्भावश्चेति शब्दानामुत्पत्तिकमः, अन्तर्जगतो बहिर्जगति शख्ने आधि भति; तदुत्पत्तिकारिणी शक्तिश्चतुर्विधा, यथा परा, पश्यन्ती, मध्यमा, वैखरी छ, एवं लयोन्मुखे शाब्दिकसर्ग शब्दादर्थस्ततश्व भावः समुत्पदयते । सर्वाङ्गसम्पत्रेयं संस्कृतभाषा नामानुरूपमेव निमितस्व- रूपा, अतः संस्कृतभाषाऽवगमाय ध्याकरयाध्ययनं परमावश्यकम् । व्याकरणाध्ययनानिमषितशक्तिलेशन शुद्ध लिखिताः पठिताश्च शब्दाः स्वरितमधे वितीय भावबोधने सहायतां विदधते । व्याकरणशास्त्रस्य योऽपरो महिमा यज् ज्योतिषशास्त्रमिदमपि शास्त्र वैदिके लौकिकेच कर्माण साहाय्यं समुपहरति मानवेभ्यः । यदाप्येतच्छास्त्रीया बहवो सन्या नामशेवाः समभवन परमधुनाऽस्यायन्याः समुपलभ्यन्त एव प्रायशः। - ·निगमागमस्वरूपम्। व्याकरणाध्ययनेन शञ्चायोऽवबुध्यते, ततो निस्तारशीलनत: माप्तविज्ञानेन बेदारहस्यमवगम्यते । निरुक्तशावास्यान्तरिको विभागः पश्चिविषयटुरिति प्रसिध्यति, तेन च वैदिकशवपर्याया जायन्ते, तो विककोष रत्यपरमेतवाम । वर्णनविचारेण वैदे भिश्चमकारा भाषा दृश्यते। सष्टेस्विविधपरिणामसदृशा वेदे प्राध्यात्मिकाधिदेवाधिभौतिकस्विविधा बर्मिता भावः समुपलभ्यते । निरुतशास्त्रानुशीलनेनैतत्सर्व यथावदधिगन्तुं सत्यते । अनायं निहतविज्ञाननिष्कर्षः यथा व्याकरणशास्त्र शब्दानां नित्यत्वं प्रतिपादयति तथा नेरुका भावानां नित्यत्वं बोधयंतिकारा- सतया वेदानां नित्यता व्याकरणविज्ञानसिद्धा, एवं निरुतीयोच्चतमविज्ञा- नेन भावमयाध्यात्मस्वरूपस्य नित्यत्वे साधिते, सुतरां जानमयदानां नित्यत्वं सम्पबम्। प्रारभ्य स्थलरूपबहिर्जगतः सूममध्यात्मपदपर्यन्तं सर्व जगद् भावमयम् । सष्टेरादिमध्यावसानेषु । सष्टेरादिमध्यावसानेषु केवलं भावप्रचुरा चेतनसत्सेवा- विकारिरूपेण तिष्ठति । अतो भावः सर्गस्य प्रभवति स्वीकार्य एव । भावस्य प्राधान्येन शब्दद्वारा भावराज्यस्योच्चतमभूमिमापणमेकं परमं पसंध्यं निरुतशास्त्रस्य । पुरा निरुतशास्त्रसम्बन्धीया बहवो यन्या ग्रासन- बहवः किल यग्याः पूज्यपादैमहर्षिभिर्विरचिताः, परमा कालकनि- सानां सैषां नामापि नापलभ्यते। शीर्णशरीरं चतुर्विशतिमतनामकं नेहपुस्तकमुपलभ्यते कुत्रचिपि, तदधतोक्नेन निरुतस्यासाधारण महती विस्मृतिश्चावगन्तुं शक्यते । अधुना निमशास्वस्य खर्वकार्य परनिशक्तनाम्या प्रसिद्धमेकं पुस्तकमुपलभ्यते, परं सत्केवलं प्रवनिरुक्तस्य कायाभूतम् । वेदेषु प्रथमतः समासव्यासरूपवर्णनाशैली समादृता, यता निस- शास्त्साहाय्यमन्सरा वेदार्थभावावबोधनं दुःसम्पादम् । 'पूज्यपादमह- पिप्रणीतदर्शनेष्वपि कीदृशो लाघवगौरव विचार: स्वीकृत' इति भाष्य- साहाय्यमनुपादाय दार्शनिकमत्रमनुशीलयतां विदुषां.न.परोतम् । दाई- निकतस्वानां वैज्ञानिकरहस्याणाश्च घेद पाकरः, अतस्तत्र लाघवगौरव.

·. .. . उपदेशपारिजाते 1 विचारस्याप्यस्ति पराकाष्ठेति तद्विदा नात्र संशयः । एष लाघवगौरव विचारो बहुश्रेणिषु प्रविभक्तः । एतदस्माभिर्वर्णितपूर्व यह विभावा- त्मकः स विचार इति । पुनः सप्त विज्ञानात्मका भेदा, ये दर्शनशास्वेषु संपेणोपर्णिताः । भवति चात्र यनुःश्रुतिः । यथा-ये ते पाशर वरुण सप्त सप्त त्रेधा तिष्ठन्ति विशता रुशन्तः । सिनन्तु सर्वेऽनृतं वदन्तं यः सत्यवाद्यति तंसृजन्तु ॥ इति । जीवा- स्त्रिविधभावकतमेव दुःखं सुखञ्चानुभवन्ति क्रमशः । विज्ञानस्वरूपाः सप्त दानिकज्ञानभूमय एव मुक्तिपदप्राप्तये साधकानां सप्त सोपानीभूताः । अपरोऽपि सत्त्वरजस्तमस्त्रिगुणभेदानुसारत उत्तममधमाधमाधिकाररह- स्यकता भेदः श्रुतिववश्यं सम्भाव्यते । यतो वेदोऽपि त्रिगुणात्मकविश्व- मंण्डलगतः शब्दब्रह्म एव । अङ्गीकृतमेवैतत्सधैर्यत् त्रयाणामपि कमी. यासनाजानकाण्डानामन्तीगो बहियोगश्चेति द्वौ भेदी । यथा मध्वसभाष्ये-"सर्व चेदा अन्तर्यागपरा यहिर्यागपराश्चे, ति। वैदिकलाघवगौरवविचारमनुसन्धित्सवा विद्वांसो यावन्तं भावं विस्तारयेयुस्तावदेव वेदानामानन्यं तेषां दृष्टिपथमाविर्भविष्यतीति कलितप्रायम् । अस्य वैदिकानन्तभावराज्यस्य प्रकाशाय निरुक्तशास्त्रम- सीमां योग्यतामति । यथा च. विलवणन्तावच्छन्दःशास्त्रम् । यथा शिताशास्त्रं स्वरसाहाय्येन । कोपासनाजानकाण्डस्योपकरोति तथा छंदःशास्वमपि छान्दसविज्ञान- सहायतयाऽऽषिष्कृत्य कामपि अलोकिकी शक्ति वैदिकज्ञानविस्ताराय कर्मणि साफल्यसम्पादनाय च समते । सिद्धसाधकरूपः सम्बन्धो ध्वन्य. औरयोर्यथा भवति तादृशः सम्बन्धः शिक्षाच्छन्दसौरभ्युपेतव्यः । यपि स्वरसम्वलिते ध्वनी ध्वन्यात्मकवर्णात्मकभावी सततं तिष्ठतः, परमन्त- र्विभागस्वरूपतया सार्यके ध्वनी छन्दसामजसं स्थितिः । यथा मुखाद्वि- निःसते शब्द स्वास्थितिरवश्यम्भाविन्य छन्दांस्यपि तत्र भवन्त्येव । अत्रायं निष्का यत् स्वराणां प्रत्येकाविभागविचारतो यथा मानवस्वा.

·निगमागमस्वरूपम् । न्तपरकाऽपि शक्तिः प्रकाशमानोति तथा पृथक-पृथक स्वतन्त्रस्व- रूपायां छन्दमा प्रतिक्रियासमुत्पत्राभिर्विशेषशक्तिभिरन्या एव काश्चिच्छ- संयः प्रादुर्भवन्ति मानधान्तःकरण इति । छन्दांसि विशेषक्तिमन्तीति सज् ज्ञानं प्रकाशयितुं पूर्वाचार्यः परमार्षभिश्च्छन्दःशास्त्रं प्राणायि । यथा शिक्षया इस्वादयः स्वरा षड्जादयो धा स्वराः, श्रुतयो, मूच्र्छ- नाश्च स्वस्वप्राकृतिकी शक्तिमनुसरन्तः शान्तकरुणादीन रसानाविर्भाव- न्ति पृथक् पृथक्कु, तथा छन्वांस्यपि स्वस्वप्राकृतिकशक्त्या प्रकाश्य भावान् कस्मिपि वैदिके कर्मणि प्रसक्तानि भवन्ति निरन्तरम् । अत एभिरच्छन्दोभिः स्वस्वशक्त्या पृथक पृथक कार्याणि विधीयन्ते । यथाऽ- जाह श्रुतिः,-"त्रिष्टुभा भवतः सेन्द्रियत्वाय, गायच्या स्विकृतः संयाज्ये कुर्वीत तेजस्कामो ब्रह्मवर्चस्कामः; तेजो वै ब्रह्मवर्चसं गायत्री, तेजस्वी ब्रह्मवर्चसी भवति य एवं विद्वान् गायच्यो कुरुते, उष्णिहा वाऽऽयुष्कामः कुर्वीत, अनुष्टुभौ स्वर्गकामः कुर्वीत, योऽनुष्टुभो- चतुःषष्ठिरक्षराणिं त्रय इम ऊर्धा एकविंशां लोका एक विंशत्यैकविंशत्यैवेमाँल्लोकान्तोहति स्वर्ग एव लोके चतु: षष्ठितमेन प्रतितिष्ठति" ति । उपरि निर्दिष्टानि सप्त च्छन्दांसि दर्शनानुमोदितप्राकृतिकपरिणामस्य मूलभूतानि । तत्र विचारेण वैदिक- च्छन्दसां मूलतत्त्वं विज्ञातं स्यात् । साधकानामुद्देश्यः स्वर्गः, लौकिक- भोगः, मोक्षपदामिवा भवेत् परं छन्दोविज्ञानप्रचुरा वैदिकमन्त्रा यथावदुपयुक्ताश्चेत् तदाऽवश्यमेव कर्मणि साफल्यलाभः स्यादित्यपेत. संशयम् । वैदिकानुष्ठानादिषु च्छन्दसा प्राधान्येनेदमपरं तस्य माहास्यवे. वित्र्यञ्च प्रतिभाति यददृष्टफलसम्पादकानां मन्त्राणां शक्तये साहाय्यं प्रदले छन्दःशास्वमिति । अनन्ता तावत प्रतिः, अतश्च्छन्दःशास्त्र- मण्यनन्तम् । छन्दःशास्त्रप्रवक्तारी महर्षया जीवोपकाराय प्रधानानि छन्दांसि नियमबद्धानि विधाय प्रकाशयामासुः । एतच्छास्त्रयन्याः .

·३२ उपदेशपारिजाते मायो लोपमाप्ताः,,स्वल्पएवाशिष्ठोऽस्य च्छन्दःशास्त्रस्य भागः समुपस. भ्यते, मालणादियथेष्वप्येतच्छास्त्रवर्णनं कुत्रचिदुपलभ्यते । समष्टिव्यष्टिरूपता ब्रह्माण्डरूपमिदं नगत पिण्डरूपो मनुष्यदेहाव परस्परमेकत्वसम्बन्धसम्बडे । वर्णितज्वैतत धर्मशास्त्रादियन्येषु यत ब्रह्माण्डे यानि देवताभूतपहनक्षत्राणि तानि देहेऽपि सन्ति । यथाऽऽह भगवान् योगी याजवल्रयः- त्रैलोक्ये यानि भूतानि तानि सर्वाणि देहतः । समषिव्यषिरूपेण ब्रह्माण्डः पिण्ड उच्यते ॥ रति । देहेऽस्मिन्वर्तते मेरुः सप्तद्वीपसमन्वितः। सरितः सागराः शैला क्षेत्राणि क्षेत्रपालकाः ।। ऋषयो मुनयः सर्वे नक्षत्राणि ग्रहास्तथा । पुण्यतीर्थानि पीठानि वर्तन्ते पीठदेवताः ।। सृष्टिसंहारकर्तारी भ्रमन्ती शशिभास्करी । नभो वायुश्च वन्हिश्च जलं पृथ्वी तथैव च ।। त्रैलोक्ये यानि भूतानि तानि सर्वाणि देहतः । मेरु संवेष्टय सर्वत्र व्यवहारः प्रवर्तते ॥ रति शिवसंहितायाम् । मनुष्यः किलानन्ताकाशव्यापकस्य सौर्य जगतः तुद्रतरः प्रतिसि- स्वरूपः । एवं सौर्यजगतासहेदृशाभेदत्तया मानवशरीर तत्मभावेण तदनु- सारिपरिवर्तनमपि सम्भाव्यते । यथा प्राकृतिकान्तारात्यसम्बन्धिनी मूल- शतिर्जडवेतनभागतया द्विधा विभक्ता, तथैव तदीया बाह्यक्तिपि सम- विषमरूपेण द्विधैव विभक्ता। अनयैव विविधया समविषमरूपया वियुच्छकत्या कार्याणि स्वतन्त्रतया भवन्ति, एकपा च समाकर्षण- क्रिया ऽपरया च वितेपण किया निष्पादयते । अस्य विज्ञानस्पदं रहस्य यद् यथा मनुष्यायां हृदि शक्तिभ्यामाभ्यामेतत्ताकर्षणवितेपणाभ्यां ·निगमागमस्वरूपम् । ३३ .. तत्सहायभूतमानसिकप्रवृत्या च. मानवानामान्तरिकवृत्तिः परिवर्त्यते, तथा समष्टिरूपब्रह्माण्ड शत्यात्र बहिर्जगति सृष्टिस्थितिलयात्मकमने- कविधं परिवर्तनं विधीयते । यथा च मनुष्याणामन्तःकरण एताः शक्तयस्तथैव सूर्यचन्द्रयहनक्षत्रेष्वपि विक्षन्ते । यथैवम्बिधस्तच्छक्तिप्र- भावस्थानाक्रम्य तिष्ठति तथा तच्छक्तिविस्तारान्तःपातिनो यहनतत्रा: दीन् यहनक्षत्रवासिजीवाश्चाभिव्याप्य तिष्ठतीतिविज्ञानमिममनुसृत्यैव प्रत्यसिद्धगणितज्योतिषस्याप्रत्यक्षसिद्धलितज्योतिषेण सह युक्तिविज्ञान- सिटुस्तादात्म्यसम्बन्धोऽङ्गीक्रियते । गणितं फलितश्चैव ज्योतिषन्तु द्विधा मतम् । इति सूर्यसिद्धान्तः। पुरा भारतेऽत्र वर्ष दिव्यमिदं विज्ञानमुक्तेः परां काष्ठामारूठम् तथा पूज्यपादारविन्दा अनेके महर्पयोऽस्य दिव्यशास्त्रस्यावायाः सम- भवन् । येषां निर्मिताः कतिपय संहिता अपि समुपलभ्यन्ते । ज्योतिषा- चार्याणां गणना यथा सूर्यसिद्धान्ते- सूर्यः पितामहो व्यामो वशिष्ठात्रिपराशराः। कश्यपो नारदो गर्गो मरीचिर्मनुरगिराः ॥ लोमशः पैलिशश्चैव च्ययनो यवनो गुरुः । शौनकोऽष्टादश होते ज्योतिःशास्त्रप्रवर्तकाः॥ दति । अपरवेदाङ्गापेत्तयाऽस्य ज्योतिःशास्त्रस्य महती विस्तृतिः परमा- वश्यकत्वञ्च षडङ्गमुपवर्णविर्महाभागैः परमर्षिभिरभिहितम् । यथा बडङ्गज्योतिपे-- यथा शिखा मयूराणां नागानां मणयो यथा। तद्ववेदाङ्गशास्त्राणां ज्योतिष मूनि स्थितम् ।। वंदा हि यज्ञाथमभिप्रवृत्ताः । कालानुर्धा विहिताश्च यज्ञाः ॥

·उपदेशपारिजाते तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं । यो ज्योतिपं वेद स वेद यज्ञान् ।। ति। सृष्टेमूलकारणं नगदुत्पादक ब्रल मगमतीय तिति, पाi. ब्रह्मरूपमिदं ब्रह्माण्ई कालिन मावनिबम् । कर्म मासान कानसम्बद्ध मिति कर्मणः कालाधीनत्वमभ्युपगन्तव्यमतो विजातकान्तनबायकान्तम्य तर्मणः सिद्धिराशास्यते । ज्योतिःशास्त्राय पुत्राभूतं गणिते कानामा मभिधत्ते, तथोत्तराई फलितञ्च तदन्तर्गतम्यानि प्रकाशयति । अतो वैदिककर्मकाण्डस्य ज्योतिःशास्त्रगातिनिकटः मम्बन्धों मन्यते । कर्मणः कालाधीनत्वं कालस्य च ज्योतिःगाम्बनिरोयत्यमिति मुमध्यवं मंझा- पहस्य ज्योति:शास्त्राधीनत्यम् । व्योतिशास्त्रम्यायनतिरपानातीपानां सदाचारकर्मकाराहाहानमूलम् । गणितज्योतिःशास्त्र या वागता यहनतत्रादीनांपरिवर्तनादितिया कालविभागरत निगायत, फनिन, च यहादीनां गतिसाहाय्यमुपादाय नगतः मांसारिकाग्निन्नमृप्ट मनुया. पाञ्चाऽभ्यन्तापरिवर्तनादि बिजायते । न्योतिशास्त्रम्य में मानधान बहुपकुरुतः । एतच्छास्त्रीयान्येवस्यावश्यकत्यं मननीयापरवेदार- पेक्षया प्राधान्यञ्चोपर्णितं, तदत्र विचारशीनामन्तगरगा नानातित्वे. नावमापत । लुप्तास्तादिदानों ज्योतिशास्त्रम्प रान्गीपाया आपी यन्याः । यमप्यपरवेदाङ्गापेक्षया मराडयन्ति चत्यो यन्या रद वेदाङ्ग, परं लुप्तानि यहूनि सिद्धान्तयन्यरथानि। न चाधुनाऽपि मम्झा. रादिभिः समुन्नीवितमिदं शास्त्रम् । शास्त्रम्यास्याधिमालिकासप्टिमम्त्र. न्धतया प्रश्तेस्त्रगुण्योन्मेपानुसारं यहतिपरिवती विज्ञायते । वत्सरा प्रतिशतं यहनतत्रादीनां गतिभेदः समुपलभ्यते । शौयितुमिमं दोषमु.५ पाययम, अध्यात्मदृशा समीत्य तत्त्वतः सङ्कलनम् योगदर्शनीय. तृतीयपादे समुपर्णितम्, अन्यच्च दूरबीतगादियन्त्रद्वारा ममीत्य यहाणां गतिभेदं ज्योतिःशास्त्रं संस्कर्तव्यम् । नायिष्यते साम्प्रतं योगरीती ·निगमागमस्वरूपम् । यथा संस्कर्तव्यं स्यात् । पुरा ज्योतिःशास्त्रमात्रैव भारत आयेजातायेव च ममुभूमिति कोऽत्र संशयः यतो वेदाङ्गमिदं, भारतवर्षादेवेदं शास्त्र विस्मृतिमलभत, अधुनात्वध्यवसाथिपाश्चात्या विशेषामुतिमसाधयन् । अन्वनिर्मितो दृक्साहाय्यमुपादाय गणितज्योतिषसंस्कारे च ग्रोवताः पाश्चात्याः साम्पतम्, तेषां गणनाऽपि सफला प्रतिभाति । आर्यजा- तीया दुर्दैवहता नानाविपत्यु पनुता अत एव तैर्न संस्कृता गणितज्योति:- सारणी बतियात कालात् । अत्र भारते यन्त्रालयनिमाणपुरस्सरं प्रब- ज्योतिषपन्यानां पश्चिमीयनव्यदृग्गणितशैलीनाञ्च साहाय्यमुपादायैत. छाम्बाभ्युदयाय कृतो यत्रः सफलता प्राप्स्यति । सप्त दर्शनानि । यया बाह्मजगतामुवतः/शिल्पोतिः प्रथममारोहणवम मन्यते तयाऽन्सर्विश्वस्य समुचतेदार्शनिकोचतिर्विज्ञायते । शिल्पकलादिवट्ठी राबसिद्धिपरिचायिका, तथा सात्त्विकबुद्धिविकाशो दार्शनिकसमुचत्या परिचीयते । अत्र धरातले याः जातयो जानाभ्युदये पूर्वी प्रभवन, तद्वा- सनिकज्ञानविजृम्भितम्, यथा प्रवेषु अरबमिश्ररोमनजातीयेषु नोष्यपि यूरोपारिशयनजातीयेषु जानपरिणत्यनुसारं विकशितं दार्शनिकज्ञान- ज्योतिषा यथासम्भवम् । आर्यजातियु दार्शनिकजानाविभूति कोनु बासीयान्तरदर्शनजानोदयेन तुलयेत् । चिरन्तनार्यदर्शनज्ञानवतां नव्यजातीयदर्शनविदुपाञ्चैतन्त्र परोक्षं यत् साम्प्रतिकजातीया दार्शनिका पालका रख पद्धगुरोभारतस्य सामीप्यमेत्य प्रतिभान्तीति । उभे शक्ती गयस्मिन् प्रतीयते, एका नडरूपाऽपराच चेतनाऽभिधा, एका भौति- कतिरन्या च नीवनशक्तिः, एका प्रकृत्यात्मिकाऽपरा पुरुषरूपिणी, बहक्तिरिन्द्रियगारा स्थलस्वरूपा च, इन्द्रियातीता च सा चेतनशक्तिः मुहमशरीरा । बहक्तिविकाश आजगत्सष्टिविस्तारम्, चेतनशतश्चेतः .

·अन्धायमाना उपदेशपारिजाते परम् । साधारणरूपेणैवानुभयते जडशक्तिर्जनैः, परं चेतनक्तिस्तु समु- ल्लकितनडशक्तिरान्यैरेवानुभवितुं शक्यते केवलम् । अवाञ्चो विद्वांसो यावन्ति दर्शनशास्त्राणि प्रकाशमापादयन्ति तानि नडनगदज्ञानानुवि- द्वानि, यपि जडजगत्पदार्यमार्गणे सफलमनारथास्ते वाताः परं चिद्रूएं, जगच तेषां दृष्टिपथमयोदानीमाविर्भूतम् । अभिनमा विपश्चितो जह- राज्यरहस्यं समध्यगच्छन् परं नैतद् ज्ञातुं प्राभस्ते यदतिरिच्यते वा श्चिज्जडरान्यतश्चेतनभावो नर्वेति । यदैते प्रशतिराज्ये भ्रमन्ति, प्रश- तिरेव सर्वमिति चावगच्छन्ति, अधुनाऽपि तेषां हृदयं न पुरुषज्ञानेन पावितमल्पमपि,साम्प्रतमपि जीवपुरुपे श्वरवल्लभावानां चेतनविश्वसम्बद्धा. नां न कोऽपि भावस्लेरनुमातुमपि पार्यते, इदानीमपि नव्यदार्शनिझा जड- जगमायाराज्य वंधम्यन्ते, नडादन्यवेतनस्यात्मनोऽस्तित्व मुह्यन्ति, तदाऽवश्यमेवैतत् टेयपदवी- मनुमविशति यत बालकास्ते साम्प्रतं दार्शनिक्रज्ञाने इति । अन्तः जागतिकविचारमहाब्धि कूलद्वये मण्डयतः पृथु नगदिदमेक तस्य कलं अपरञ्च ब्रह्मसदावापरपर्यायं निर्वाणपदम् । प्रथम विचारमहाञ्छः कले जगदिन्द्रियैः प्रत्यक्षीभूतम्, अन्यन्न ब्रह्मपमिन्द्रियप्रत्यक्षानववोधम् । अभिनवास्ते दार्शनिकाः प्रथमकूलभवं जानमासादर कतिचन पदानि जानमहाम्भोनिधिमवतीर्णाः परमस्य जानतीरनिधेः पारेजलं ब्रह्मपद- मवलोकितुमनीशा: परावृत्य पर्यान्त, विचिन्तयन्ति च निज्ञानवबोध- निमित्तं यत् पूर्वकूलप्रतीकाशमेवास्योत्तरकूलवर्ति प्रत्यक्षमाझं नगदेति । यतस्ते ज्ञानाम्भनिधेरैककूलरहस्यमेव जानन्त्यतो भान्ता व ज्ञानसागरे भमन्ति, जड़प्रतितो नातिरिच्यते जगति किमपति प्रत्ययञ्च गळन्ति । वाज. च कारणं प्रधानतयैतत्मतीमा यदार्यजालिपु दार्शनिक जानं यथा प्रकाशतामुपगतं न तथा नव्यजातीयेष्विति । अज्ञायमार्याणामन्तदृष्टि- प्राप्तिकमा यत वर्णशीर्षएया स्वधम्म पालयन्तः शुद्धस्वान्ता निरस्थ बाझविषयादीन निवृत्तिप्तर्राणमनुसरन्तो योगयुक्ता भवन्ति । ते च योगिनोऽध्यात्मदृशा परितोऽवलोक्य यदर्शनसिद्धान्त प्रकाशमापाद- ब्राहरणाः ·निगमागमस्वरूपम् । ३७ यन्ति तदक्षान्तमति निश्चितम्। नेमामार्यजनतुराणां सरणिमनुसतुं पारयन्ति मनापि नव्याः । ते तु केवलं लोकिकबुद्धाऽनुसन्दधन्तो बाह्मज्ञानेनैवान्तरिकजानमाप्तुं यतन्त्यतो न सम्भाव्यते तत्रत्य दार्शनिक असितज्ञानप्रकाशः । सनातनधर्मविज्ञानानुकलं यथाऽधःपातुदशा जीवानां सप्ता- ज्ञानरूपभेदे व्यभाजिषत पूर्वाचार्यः तथा साधकानां क्रमावतिरषि सप्तज्ञानभूमिरूपे भेदे परिणामिता । आध्यात्मिकसमुवतः सन्ति सप्तमा:। सप्तानां ज्ञानभूमीनां साधकस्याखिलस्य वै। भेदाद्विरोध इत्येवं दर्शनेषु प्रतीयते ॥ रति भगवान्वेदव्यासो दर्शनानां परस्परं विस्वत्मतीयमानानां विरोधपरिहारं धदन द्रठयति ज्ञानभूमेः सप्तविधत्वम् । भगवता मह- विशिष्ठेनापि प्रतिपादितं सप्तज्ञानभूमेनीम लक्षणञ्च योगवाशिष्ठादि- भन्येषु विस्सरतः । तदनुसारमेव दर्शनानि विभाजितानि सप्तधा पूज्य. घरगर्मविप्रधः । पुनश्च सप्तदर्शनानि त्रिभाधे त्रिधा विभक्तानि । यचा न्यायदर्शनवैशेषिकदर्शने पदार्थनिरूपणापरे । साङ्ख्ययोगी च साइस्थ्यप्रवचनपरी । कर्ममीमांसा, भक्तिमीमांसा, ब्रह्ममीमांसेति तिम्रो मीमांसा वैदिककाण्डनयानुसारं मीमांसादर्शनमियभिधीयन्ते । एत- सप्तदर्शनाचार्याणां नामानि प्रभूतानि अयन्ते । परमधुनोपलब्धिवि- अययन्यावायां नामानि निर्दिश्यन्ते । यथा गौतमः कणावः पतञ्जलिः याचवल्पयः वहस्पतिः कपिलो भरद्वानो नैमिनिरङ्गिराः शाण्डिल्यो बासो वशिष्ठश्वस्थायाः । नातिरिच्यते दर्शनसप्तकतोऽन्यदर्शनं यदायैः स्वीतं स्यात, यानिचान्यानि अयन्ते दृश्यन्ते वाऽऽर्याणां दर्शनानि तान्यत्रैवान्तर्भवन्ति । सप्तस्वैषु पदार्थनिरूपणपरं न्यायदर्शनं प्रथममििक्रयते, ·३८ उपदेशपारिजाते न्यायदर्शनेहि पोडश, पदार्थाः स्वीकृतास्ते च तत्त्वतो विज्ञाता ईश्वर- जानाय निःश्रेयसाधिगमाय च जायन्ते यथा च तत्सत्रम्-"प्रमा. णप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्कनिर्णयवा- दजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थानानां तत्व: ज्ञानान्निःश्रेयसाधिगम" इति । न्यायदर्शनस्येदमपरं माहात्म्य' यत् जिज्ञासस्तच्छास्त्रं वादशिक्षणसाहाय्येन जानानुसन्धानयोग्यान विदधाति ।वैशेषिकदर्शनं पट्पदार्थानङ्गीकरोति यथा"धर्मविशेषप्र- सूताद्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानां पदार्थीनां साधर्म्यवैधाभ्यां तत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसम्" दर्शन मदं धर्माधर्मनिर्णयसाहाय्यमधिकं विधत्ते। उभेऽपि दर्शने इमे परमाणोनित्या त्वमवगच्छतः, संसारम्पति ईश्वरस्य निमित्तकारणताञ्चाङ्गीकुरुतः । वस्तुत उभेपि दर्शने पदार्थनिरूपणपरे, दर्शनान्तरावबोधने च विशेषमुपकुस्तः। एतच्छास्त्रीया बहवो नूना यन्था निरमायिषताभिनवैः ; ये नव्यन्यायना- वा प्रसिध्यन्ति। यदापि नव्यन्यायस्य नोपकारित्वमस्ति धमाधमनिर्णये, तत्त्वार्थावगमे, दर्शनान्तरप्रवेश च; परं जल्पवितण्डासाहाय्येन स्वपक्षस्याप- ने, परपक्षनिरसने, विजयप्राप्ती, नगत्यात्मनो वाग्मित्वप्रदर्शन च सहायता समधिकं प्रदत्ते । व्याकृत नल्पवितण्डयोः स्वरूपं न्यायदर्शने यथा-"य. थोक्तोपपनच्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भोजल्प: सत्प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डा"। अपरमप्येतदवधेयमत्र 'तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थ · जल्पवितण्डे बीजप्ररोहणार्थ कण्टकशाखावरणवत्" । न्यायदर्शनवैशेषिकदर्शने शिवितव्ये मुख्यत आर्षयन्यानामेव शिक्षा समुचिता, नव्यन्यायस्य तु गौणतः । इदानी . भारतवर्षीयक्वचिद्देशेषु या नव्यन्याशिक्षासर्वितता न. साऽऽध्यात्मिकसमुन्नतये इतीमामेव भित्तिमधिष्ठाय न्यायदर्श शक्षाम- णाली संस्कर्तव्या । प्रकतिपुरुषजः सर्ग:इति साङ्ख्यदर्शनस्य मतम् । प्रकृतिपुरुषी च ·। निगमागमस्वरूपम् । ३३ नित्यावित्यङ्गीकरोति । अत्र चतुर्विशतिस्तत्त्वानि स्वीक्रियन्ते । तथा मूलप्रकृतिः, महत्तत्त्वं, अहन्तावं, मनः, पञ्च तन्मात्राणि, पञ्च जानेन्द्रि- माणि, पञ्च भूतानि, पञ्ट कर्मेन्द्रियाणीति। एभ्योऽतिरिच्यते पञ्चविं- शस्तत्त्वं पुरुषः । निःसाः पुरुषः अपरिणामशीलो ज्ञानमयश्च, प्रकृतिहि त्रिगुणमयी परिणाम त्मिका सङ्गवती च। अत्र दर्शन इत्थं मुक्तिपदमा- प्तिर्निधारिता या पुरुषो यदा प्रकृति परिचिनोति तदाध्यात्माधिदै- वाधिभूतरूपं प्रविधं दुःखमपहाय मुक्ति विन्दते जीवः । अत्र चासङ्. ख्याताः पुषी: समायाताः । तत्त्वज्ञानेन मुक्तिपदमधिगच्छति पुरुषः । सदीयानतिश्च मूलप्रकृती लीयते । एतदेव प्रश्तेः पुरुषस्य वा मुक्ति रभिजायते । रदमस्य दर्शनस्य वैलतण्यम, यत पूर्णतया वेदमनुगच्छति, पमित्यमभिधत्ते यन्मम ज्ञानभूम्यनुकूलतो नेश्वरः सिद्धयति । अतः केपि साङ्ख्यदर्शनं निरीखरं योगदर्शनञ्च सेश्वमिति वदन्ति । अनयेव वर्णनविलक्षणतया बौद्धजैनादयो निरीश्वरवादिनः संवृत्ता भ्रम- मासादय । परं नेदं दर्शनं निरीश्वरं, यतोऽस्य मते कूटस्यदशायां शरीर एव मुच्यते जीवः । न तत्र दशायां व्यापिका चेतनसत्ताऽनुमातुं शक्ये- स्यतः स्वदानिविज्ञानठिमानमापादयितुं तथोक्तं न घस्तुत ईश्वर- खण्डनसमीहया । ज्ञानवृद्धी सहायमिदं दर्शनम् । यद्यप्येतदीययन्याः स्मर्तव्यतां गतास्तथापि कतिचन आवश्यकीयाः समुपलभ्यन्त एवं । विचित्र एव योगदर्शनमार्गः, योगदर्शनं हि श्लाध्यतमं योगानुशास- नस्य निर्णायकम, दर्शनेभ्योऽविरुटुं, सर्वेश्च प्रशंस्यं, तिसृणां मीमांसानां मूलञ्च । अस्य दर्शनस्येदं वैचित्र्यं यत् दृष्टादृष्टरूपं द्विविधं कर्म मन्यते । यापि दर्शनान्तरैर्बहुकर्मभेदः स्वीक्रियते, परं योगदर्शनस्याय दृठः सिद्धान्तो यत् योगिनां पुरुषकारेण दृष्टकर्म अदृष्टकर्म भवति, भदृष्टकर्म च दृष्टकर्म । योगदर्शनस्य विज्ञानं सायवेदान्तदर्शन- योर्विज्ञानेनाविरुद्धम, नियासिद्धांश चोभयोः सहायकम् । योगविज्ञाना- नुसारेण चित्तनिरोधात्स्वस्वरूपं विकति तेन मुक्तिर्भवति । साध- . .

·उपदेशपारिजात - नवैराग्याभ्यां चित्तत्तिनिरुध्यते । साधनस्य प्रधानतोऽष्टावङ्गानि, यम- नियतासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानमाधय इति । एभ्योऽपरेऽपि चित्तत्तिनिरोधनपुरस्सरं मुक्तिपदप्राप्यौपायनापाया बहवो निर्दिष्टाः येवीश्वरप्रणिधानंमुख्यम् । अत्र सिद्धयोऽपि वोर्गताः । असाधारणवि भूतियुक्तमिदं दर्शनम् । अन्तर्मुखीणत्तिमन्तरा नसोऽपि बनाऽधेतु. मध्यापयितुं वा प्रभति यथावदिदं दर्शनम् । अरु दर्शनस्य बहवः सूत्रकारा अभवन् । अधुनाऽपि महर्षिपतञ्जतिकतं यंगसूत्रमुपलभ्यते यदलङ्करोति व्यासकृतं भाष्यम् । अखिलदर्शनतः कर्ममीमांसादर्शनमतिविततम् । दिकर्म. काण्डमेव ज्ञानोपासनामाण्डाभ्यां विस्तृतम् । इयं सृष्टिक्रिया स्मू- लिका, अनन्तञ्च कर्मणा लक्षमिति युक्तमेव कर्ममीमांसादर्शन विस्तृतकायता । अधुना केवलं महर्षिििनष्कृतयन्ध एक उपलभ्यते यत्र कर्मकाण्डविपयो मुख्यतया वर्णितः । पुरा बहवः कर्ममीमांसा यन्या आसन् । कर्मविनानम्, संस्कारविज्ञानम्, कर्मभेदः, सुष्पिविता- नम्, कर्मयोगविज्ञानम्, जीवन्मुत्तिातत्त्वम्, वर्णाश्रमधर्मविज्ञानम्, लोकान्तरविज्ञानम्, शारीरविज्ञानम्, जन्मान्तरवादविज्ञानम्, सूर्याच- न्द्रगतिविज्ञानम, पापपुण्यविज्ञानम्, विहितकर्मविज्ञानमित्यादीनि कर्मरहस्यपूर्णानि दार्शनिकतत्त्वानि दर्शनेऽस्मिवन्तर्भूतानि । अधुनोप- लभ्यमानानां यन्यानामपूर्णतया नात्र सर्व विषयाः समुपलभ्यन्ते । पर नित्यनैमित्तिककाम्यकर्मणां रहस्यं वैदिककर्मकाण्डीयोपत्तिकमंशश्वा- वाप्यते । अनावश्यं परमो यत्रो विधेयो यथा दर्शनस्यास्याप्रकाशिता लुप्ताश्च ग्रंथाः प्रकाशमानयुः । उपासनाकाण्डसहायभूता. भक्तिमीमांसा बहूपकरीत्युभे मी. मांसे पत्र दर्शने भगवान् रसस्वरूपो भक्त्या च मुक्तिस्त्यात इति मन्यते । अस्मिन्दर्शने भोलेनर्ण, तबेदः पराभक्तिब्रह्मसदावया- ·भगध- निगमागमस्वरूपम् । ४१ संयम्, अध्यात्माधिदेवाधिभूतरहस्यम्, देवर्षिपितयां स्वरूपनिरू- पचम, यां नित्यत्वकथनञ्च, ईश्वरदेव?णाञ्चायतराम, तिमाहात्म्यम् , अध्यान्माधिदेवाधिभूतमुष्टेभेदः, मुष्टिस्थितिलयक्रम, उपासनाविधिः, प्रतिनित्तियम, ब्रह्मप्रकृत्योरभेदावस्यापनम् , देर्षि- पितयां वा पायः, यजमहायजयो दः, विविधतमर्पणम्, सप्तधि- ध्यानम्, वैदिककाण्डवयानुकलं मुक्तेरनुभवत्रयम् , इत्यादयोऽनेके- जानिकाहस्याः समुपर्णिताः । पुराऽस्य दर्शनस्याचार्या बहयो विद्यन्तेस्म, परमधुना नैकोऽपि मिटान्तयन्यो यथावदुपलभ्यतेऽस्य दर्श- । अधुनन्विधो यवः परमावश्यकी येनाप्रकाशिता नुप्ताश्च मन्याः समुपनभ्यरन् । प्रयाणां मीमांसादर्शनानां सहैवाध्यापनं श्रेय- स्वरं भविष्यति। प्रोन्नता किल पेशन्तदर्शनम्य ज्ञानभूमिः, एतवार्धेतस्प ... मानभूमे महत्वं निर्गीयते । अस्य मते जर्गाददनित्यं मायाकरिता सञ्चाङ्गीक्रियते । सोपाधिका भावाः सर्व मुधा भूता इति वेदान्तदर्शनस्य मतम् । कार्यब्रह्मालागइम्प्रति वलण उपादानकारयाता सुवर्ण बलमित्र प्रतीयते । यथोपलस्तम्भे खचिता मूर्मिस्तता नातिरिच्यते सथा जगद् घमणोऽभिवस्यरूपम् । रज्जो सर्पभ्रम व शुक्तिकायां रखतम रब मरीचिकायां बलमम रख मायया असाय जगभ्रम इति वेरान्तदर्शनमभिप्रेति । वस्तुतोऽद्वितीयं सर्वव्यापक्रमविकारि मच्चिदा- नन्दप्वपं ब्रस एव, ततो नातिरिच्यतेऽपरं किमपि वस्तु । रदमेवोप- निषदा मनतत्त्वम् । रवमेव सर्वदर्शनेः प्राप्यं स्थानम् । अयमेव जीवन्मुक्तानामनुभूतो भावः । वर्णनमीतमभिधीयते, तदमपि दर्शनं मुमुतगामीतणभूतम् । एकदर्शनाध्ययनेन पूर्णज्ञानप्राप्सिर्न सम्भाविता, अतः सप्तदर्शना. नामवोधनं परमावश्यकम् । अधुना प्रथमं युस्तकान्येव दुर्लभतरवि ·उपदेशपारिजाते सम्वृत्तानि, परं यानि तूपलभ्यन्ते तेपामध्यापनमपि सम्यकरीत्या यथाक्रमं न भवति यतो वैदिविज्ञानबोधोऽसम्भव इव प्रतीयते । किञ्च दार्शनिक- ज्ञानमपि नावगम्यत इति पुराणतन्त्रादिरहस्यं नावबुध्यते । अतोऽध्येत- व्यानि प्रचारणीयानि च सपडद्यानि दर्शनानि । पूर्वाभिहितसन्दर्भम- प्रलोक्य सन्दिहानाः कपि परस्परं विद्धानि दर्शनानीति वदन्ति । परं सदज्ञानविसितमेव, यतो विरोधः किल ज्ञानभूमितारतम्यतोऽवभासते । मानेक्ष्यध्रि कणादवाक् कपिलवाक् त्वं शब्दवाच्ये तदो धाच्ये शण्डिलजादिवाक् फणिवचस्तात्पर्यवद्धीग्रहे । मीमांसामतिशोधिकमनिचये वेदान्तशास्त्रोक्तय स्तत्त्वं लक्ष्यविनिर्णयेऽनभिमते का वा विरोधे क्षतिः ।। इति सुष्टक्तं श्रीमता मधुसूदनसरस्वत्या दार्शनिकज्ञानतत्त्वजेन । उपवेदाः। घरमकाणिकस्य भगवतः कृपा यथा नीवान दिव्येन साहाय्येन योजयितुं समाधिपूतात्मनां महर्षीणां हृदि अपौरुषेयं वेदमाविभावया- मास एवं महर्पयोऽपि जीवात् लौकिकसाहाय्येनोपकर्तुशामाः पदाधि- याशिल्पशास्त्र कलादियन्यान् निर्ममु:, तैश्च महाभागैस्ते यन्या व्यभा- जिषत चतुर्धा, ते चेदानीमुपवेदनामा व्यवहियन्ते, यथा- आयुर्वेदो धनुर्वेदा गान्धर्वश्चेति ते त्रयः । स्थापत्यवेदमपरमुपवेदश्चतुर्विधः ।। इति । यथा लौकिकपुरुषार्थकारित्वं योगसाधनासक्तत्वमुपासनाप्रवणत्वं वैदिककर्मपारतन्त्र्यञ्चालौकिकमुक्तिपदोपलब्धौ परम्परया साहाय्यं कुर्वते, यथा सर्वः किल लौकिकः पारलौकिकश्चाभ्युदयो निःश्रेयसाय परम्परया जायते, यथा वा धर्मार्थकामा यथासमयं सेविताः क्रमशो मोक्षपद- प्राप्तिहेतुभूताः, यथा च जीवानां लौकिकीसमुतिराध्यामिकाभ्युदयाय .. .

·निगमागमस्वरूपम् । सम्पदाते, तथाऽमी उपवेदा मानधानां क्रमोचतेर्मूलम; क्रमावतिकारि- स्वादेव पौरुषेयाणामप्येषामुपवेदनादा व्यवहारः प्रसिध्यति । इदं शरीरमैहिकामुमिसाधनानां मूलभूतम् , शरीरास्वास्थ्यबा- धितो दौर्बल्याडतो जन ऐहिमामुष्मिकञ्च कर्म किमपि कर्तुं न घकोति, अतस्तच्छ्रेयः सर्वदा सम्पादनीयमिति तदोपायचिकित्साशास्त्र- रूपमायुर्वेदं सर्वप्रथमत्वेनाङ्गीकृतम् । अत्र चार्यजातीयानामायुर्वेदशास्त्रे सृष्टिविज्ञानम, शारीरविज्ञानम् , धातुविज्ञानम्, रोगोत्पत्तिविज्ञानम्, रोगपरीक्षणविज्ञानम्, काष्ठौपधिविज्ञानम रसायनचिकित्साविज्ञानम- स्त्रचिकित्साविज्ञानमित्यादयोऽनेक विषया वर्णनीयत्वेनाधिकृताः । इद- मार्याणामायुर्वेदशास्त्रमदान्तवैज्ञानिकभित्तमूलम् । अधुनातनपाश्चा- त्यजातीयाः पदार्थविद्याः समुदावितासाः किल परीक्षया निर्णीताः । अनार्यमा यत्साधारणमनुष्यबुद्धा प्ररोगादिभिः सम्परीक्ष्य क्रमशः प्रकाशितेति । पुरेय पदार्थविद्या यां साइन्स इति वदन्ति पाश्चात्या: कामपि समुतिमधिगतेति महर्षय रक्षास्य कारणम् । एते किल मह- यस्तत्समयायिक त्किञ्चिदात्मनो योगोपहितबुद्धयाँ प्रकाशयामासु. स्तत्सर्वमपेतचममेव । तदानीन्तनी पदार्थविदा दर्शनसिद्धान्तमवलम्ब- मानाऽऽसीत । यथाऽत्र निदर्शनम, यादृशः सृष्टेः स्वाभाविकः समभेदो दर्शनसिद्धान्तानुमोदित एव, यथा पप्तोचतलोकाः, सप्ताधोलोकाः, सप्त ध्याहृतयः, सप्त वर्णाः, सप्त स्वराः, सप्त जानभूमय इति तथा शरीरऽपि सप्त धातवः स्वीकृताः । अन्यच्च यथा सृष्टिस्त्रिगुणात्मिका उतस्तत्सम्बद्धाः सर्वेऽपि पदार्थास्त्रिगुणात्मका भवन्ति, यथा त्रिविधं जानं, विविध कर्म, त्रिविधा भावः, निविधोऽधिकारश्चति । एवमेव कफवातपित्तानि शारीरविज्ञानकारणानि । आयुर्वेदोऽभ्रान्तस्तदभिहिता ओषधयश्च भारतीयजनप्रकृत्यनुकलाः अत आयुर्वेदीयचिकित्सा भार- सवर्षीयबनानुपकरोति । . पुरा मिल पूर्वाचार्येमहर्षािभरेतच्छास्त्रीया --- ·४२४४ उपदेशपारिजात अनेके ग्रन्या ध्यधायिपत, परं कालेन स्मर्तव्यता नीतास्ते, इदानी तेपो दशांशाऽपि नोपलभ्यते । परमन्योपवेदापेक्षयाऽस्य प्रत्यक्षफलमत्त्वात् प्रायो बहवो यन्या लभ्यन्ते । अध्यवसायिनः पाश्चात्या विद्वांसो भुवननन- हितमदामिमां विदयां प्रनयोकजातीयैरलभन्त, उत्तरोत्तरमस्त्रर्चािकामा- विज्ञानस्य रसायन विज्ञानस्य चाधिकामुवतिञ्च व्यदधुः । अत्र भारतवर्ष पाश्चात्यक्षनोदाधितनवानि विज्ञानान्यादायैवायुर्वेदस्य पुनः प्रचार- अपेक्ष्यते । धनुर्वेदयन्थेषु मनाविज्ञान शारीविजानमन्त्रविज्ञानलदयसिद्धिय- स्वविज्ञानयुद्धविज्ञानादयोऽनेक विषयाः समुपवर्णिताः । यथाऽऽयुर्वेदः शरीरस्वास्थ्यं बलञ्च प्रयच्छति, शरीरस्वास्थ्यष्टतमुक्तिपदप्राप्तेश्च सहा यको भवति तथा धनुर्वेदोऽपि स्वधर्म नातीयजीवन शान्ति स्वदेशञ्च सामना पालयति । जातीयवाधीनताप्राप्तिरूपमाधिमातिसमुक्तिवि तरणन्त्वस्य परम कर्त्तव्यम् । पुराविदो महर्षयः किल मानवानां द्विविधा मृत्युनिर्दिष्टवन्तः एको योगेनोत्तपोमृत्युरपरश्च धर्मयुद्धेन कीर्तिकरः । उभी मुक्तिपदप्रापको, यथाऽऽह भगवान योगी याज्ञवल्क्यः द्वाविमा पुरुषी लोके सूर्यमण्डलभेदिनी । परिबाड् योगयुक्तश्च रणेचाभिमुखो हतः ॥ ति। अन्यो हि मृत्युप्रकारो यत् खट्वामारूतैरेव प्राणाः परित्यज्यन्ते न स आर्यननोवित्तः। योगयुद्धाभ्यां मृत्युश्चतुर्वर्णानां स्त्रीणापि सम- । धर्ममुपलक्ष्यैव युद्धविना प्रवृत्तेति नात्र संशयावकाशः । पुरा धनुर्वेदीयग्रन्या बहव आसन, परमधुना नैकोऽपि सम्पा पन्य उपलभ्यते । यदापि कलाकलापपारदृश्वानः पाश्चात्या देशका- लानुसारेण युद्धपोतादीनि जलयुद्धोपकरणानि तथा नालास्त्रशतनी- त्यादींश्च प्रकाशन्ति । विमाननिर्माणपतिमपीदानीमाविकुर्वन्ति ।

·निगमागमस्वरूपम् । ४५ पर भारतवर्षीय प्रत्रकालीनलोकिदिव्यानां शतांशमति स्पष्टुं न पार- यन्ति । यथा, विमानरचनापति हनिर्माणक्रिया च यथा प्राविधीय- स्मि तथाऽधुनाटुःशकम् । विलक्षण एवं मार्ग : आर्यनातीयेषु सुविधाया: । वीर्याधिक्यं सरलनीतिप्रियत्वं धर्मप्रवणत्वञ्चधनुर्वे- वानुमोदितम् । को नु वक्तु श्रीरामचन्द्रभीमार्जुनादीनां महावी- राणां होर्यादिगुणावलोम, अधुना शतद्वयवात्पूर्व मेधाइदेशाधिपस्य वीरपुरस्सरा वश्या धर्मधैर्यशार्यवीर्यादिगुणपरिपाटी जाति प्रकाशयामा मुपंदनुपमम् । श्रीमहाभारतादिग्रन्येषु एतदुदाहरणभृताः कथाः सभु- पलभ्यन्त एव परमधुनाऽपि मेवाड़राजवंश्या धार्मिकयोहारः समभवन ये दिवा परस्म युध्यमाना अपि राबावेशस्य क्षतम्य सेवां चिकित्सा वापर सम्पादयन्तिस्म । ददानी धनुर्वेदेन सहैव क्षात्रतेजो विलीनम् सहाय- सम्पत्तिरहितं ब्रासमपितेनः सुतरा मलिनकायम् सम्वृत्तम् इत्यही यथा धनुर्वेदयन्या नाममात्रशेपा: सम्वृत्तान तथा गान्धर्ववेदीय पन्थाः । गान्धर्ववेदस्य लौकिका बहुयन्या ग्रामादयन्ते, आर्पयन्या अपि पुरवस्थामनुभवन् जोर्णतनयः प्राप्यन्त एव । ययाऽऽयुर्वेदः शरीरसम्बद्ध रखं मनःसम्बट्टो गान्धवावेदः । मनः सङ्गीतसाहाय्येन स्वास्थ्य बलञ्च विन्दते । वेदानां सामवेदोऽस्मीति वदन भगवान् यत्सामवेदमहि- मानमुपनगो तद् गान्धर्ववेदसाहाय्य तमेव । सामवेद इव जनवशीकरो नापरो घेदः अत एवाम्य विस्तारोऽपरवेदापेतया शताधिकः । सर्वाधिक कल गानमहिमा इति उपासनाकाण्डीययन्थेयूपलभ्यते, यया- पूजाकोटिगुणं स्तोत्रं स्तोत्रारकोटिगुणे जपः । जपाकोटिगुणं गानं गानात्परतरं नहि ॥ इति। पुरा गान्धवेदस्य ही भेदा, देशी विदया, मार्गीविया च । देवी । ." ।

·। . उपदेशपारिजाते विद्या लोकरज्जनामिका, वेदगानपरा च मागोविया अधुना मागी. विदया नाममात्रेण भूतलवर्तिनी । इदानों या सामगान रीतिनं सा प्रय- बनानुमोदिता, एवं गीतः सामवेदः कलङ्कितो भवति । पुरा पोहराम- हसपरिमिता रागरागिण्य: पत्रिंशदधिकत्रिशतसंन्याकाम्तालाश्च ध्यहियन्ते स्म, इदानों पञ्चाशत्सङ्ख्याका अपि रागरागिरायो दापि ताला न व्यवहारयाश्याः सन्ति । प्रधां लाकरज्जनात्मिकां देशीवियां त्रयीविदोत्याचवतेस्म, यतोऽस्या गीतं नृत्यं बादाञ्चेति यो विभागा आसन् । इदानीन्तनगायकानां नृत्यं पूर्वनृत्यविनाया गुप्काहाननिभम् । पूर्णकाया न केऽप्यार्पयन्या विद्धान्त इति प्रतीयत एव मङ्गीतशास्त्र- स्याधुनातनी गवनता दशा । शब्दात्मकदृष्टिः संगीतशास्त्र नियों- यते, यथा मूलप्रश्तेः कार्यरूपो भौतिकः सर्गः समुत्पत्र एवं प्रयाधात् सप्त स्वरा तेभ्यश्च सप्तभावमयी सृष्टिः समुद्नेति सङ्गीताचार्याणां मतम् । वाच्यवाचकयोभिवरूपत्वात्मगाव' ईश्वर सम्बद्धः । अतः प्रणाविर्भूत- सङ्गीतशास्त्रेणान्तःकरयासमुन्नतिः परमेश्वरसातात्कारश्च भवतीति गान्धर्ववेदविज्ञानसिद्धः पन्थाः । स्वल्परूपेणाप्युपलभ्यमानस्यास्योव- त्यार्याणां मानसी समुन्नतिः स्यादिति नात्र सन्देहः । आर्याणां जाती- यायनत्या सदैवेयं विद्या समधिकमधःपतन्ती क्षीणाही सम्वृत्ता । अस्याः क्रियासिद्धांशोऽन्यधर्मावलम्बिहस्तगतप्राय: अयमपरोऽनुतापहेतुर्यद्विवा- हादिमहोत्सवेषु सैन्यरणावादोपु चानादृत्य स्वदेशीयसङ्गीतमपट्टीपीयमेव वादयं प्रतिष्ठाण्यत इति । अत एतत्संस्कारोत्तरं सङ्गीतोतिर्विधेति । शिल्पशास्त्रे नानाविधाः सत्ता: कास्काणि पदार्थविदक्षा चासाइन्स) वर्णितेति यन्यान्तरे समुपलभ्यते । तत्कास्त्रं चतुःष्टविभागे च विभ- क्तम् । यथाऽऽन्तरिमोऽभ्युदयो दार्शनिकसमुन्नत्याऽवगम्यते तथा बाहर समुन्नतिमानवानां शिल्पकलाकारकार्यपदार्थवियोवतिगम्या । पुरा- ऽऽर्यजातीनिर्मितानामट्टालिकासेतुमन्दिरादीनामुपलचितानां मूर्तीनां ·ग निगमागमस्वरूपम् । ४७ . वल्लरोणाञ्च सावशिष्टचिन्हमवलोक्यानुमातुं शक्यते भारतीयचिर- सनशिल्पकौशलम् । अधुना विध्वस्तं शिल्पलक्ष्म समीत्य को न चित्री- यमाचिसो द्वीपान्तरीयस्तेषां गुणगवान् न श्लाघते, अमानुषञ्च तत्कर्म मन्यते । प्राञ्च आर्या पशुप्रस्तरविदयां घनलोहसरलस्वोपयोगि- विदयां, वनस्पतिविज्ञानं, नानाविधरानमाणवियां, खनिधियां, बलनिस्सारणवियां, पिवियां, वस्त्रनयनाभूषनर्माणरत्रपरीक्षण- दियां, पाकाशतत्ववायुतत्त्वाग्नितत्त्वादींश्च लोकोपकारपरान विषयान् प्राशयामासुः । गलितावशिष्टचिन्हानि पुरातनपुस्तकानि चैतत्पमा- पामुपदर्शयन्ति । परमाध्यवसायिनः पाश्चात्या जलपथमाविश्चकुरिति भारतीशिल्पोवतिरेवास्यमूलम् । चत्वार उपवेदा इदानों लुप्तप्रायाः । देवभारत्या देशभाषया चोपवेदभाण्डार पूयितुं धर्मधुरन्धराणां विदुषार्मावरतं श्रममपेक्ष्यते । ददानी येभ्यः केभ्यश्चित अन्यजातीयेभ्य उपयुक्ता विषया संग्रह्म स्वभा- पया निबध्या ति । स्मृतिशास्त्रम् । त्रिगुणभेदात् त्रिविधा बुद्धिर्भवति-सात्त्विकी, राजसी, तामसी च । यतल्लक्षणं श्रीमदभगवद्गीतापनिदि वर्णितम्- प्रवृत्तिश्च निवृतिश्च कार्याकार्ये भयाभये। पन्धं मोक्षञ्च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्विकी ॥ यया धर्मधर्मच कार्यञ्चाकार्यमेव च। न यथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥ अधर्म धर्ममिति या मन्यते तमसा कृता । सर्वार्थान् विपरीताश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥ इति।

·- - उपदेशपारिजाते। यद्यपि स्मृतिशास्त्रे त्रिविधबुद्धी प मनुष्यान धर्म विनेतुमुपदेशा वर्णिताः, परं प्रधानतया राज मकान तामसिकारचोपक पवाविर्भूतानि स्मृतिशास्त्राणि । सात्त्विको बुद्धिः प्रज्ञा स्तम्भरा वाऽभिधीयते, रानपी. तामसी वा बुद्धिषु हिपटव्यवहाया भवति । यथा योगदर्शने "ऋत म्भरेति तत्र प्रज्ञा"। त्रिविध झनुमारण योगानुशासन-शब्दानुगा. सनराजानुशासनरूपं धानुशासनं त्रिभेटमाबातम् । अत्र जगति तमःप्रय शायितमतीनामुपकाराय राजानुशासनम, रनसाऽन्छादितस्वान्तानात सहाय्यं विदधातुं शब्दानुशामनम, पूर्णप्रजानां सत्त्वावनितमानमग्नां विनयनाय च योगानुशासनं निर्दिष्टम् । स्मृतियु शब्दानुगामनरानानुगमने यथाक्रमं समाविष्ट । मन्त्रधारी महर्षयः स्वस्मृतिपयमामविषय यद् यन्यात्मना व्यदधुस्तत् स्मृतिशास्त्रं धर्मशास्त्रं ग्रोच्यते । न हिमन्व. द्रटारो महर्षयोऽत्र श्रुतिरूपे वेद्रमन्त्रे न्यनत्वमाधिश्चम्या समानार्दुः । सर्गस्यादी महोगा समाधिसमाहितान्त:करणों यदा यादृशा भावा: सत्यप्रचुराः प्रकाशमलभन्त तदेव ते भाशा महर्षिभिम्योपनिबढाः, न ह्येबान्तदा स्वावश्यक विषयान्तरमारूठं स्मृतिपमिति निकप: । परं वैदिककालानन्तरं धर्ममयादाव्यवस्यायनाय विशेषानुशासनवाक्या. नामावश्यकता विधार्य पूर्वश्रुतविज्ञानमयवैदिकजानापेताः स्मृती: समा- नित्य वर्णधर्माश्रमधर्मप्रजाधर्मराजधर्मादीनि लोकहितकरण यत् धमानुशासनवाक्यानि प्रणीतानि तान्येव स्मृतिरित्यभिधीयते । स्मृति- शास्त्रेषु पूर्णतया वैदिकज्ञानविज्ञानयोः सम्बन्धः स्यापितः, अतो न धान्यपि स्मातीनुशासनानि वेद विरुद्धतामनुभवन्ति । इयान विशेषी यत् वेदेषु लाघरगौरवविचाराधिबातया मामशा लघीयत्वमापदारमाना मानवानां धिपणा विज्ञानमयवेदार्थबोध स्खलन्ती स्वकल्यायसम्पाद- माय न प्रभवतिस्मेति स्मृतिग्रणयनसमुदागः प्रस्तुतः । वैदिकशब्दानुशासनं विविधाधिकारेषु च द्वितीयधिकार प्रकायितुं नीवान् सम्पदा योनितुञ्च प्रत्यचरणैः करतलामलकायितनित्रातः परभिः प्रायायि- थत स्मृतिशास्त्रम् । , - -- ·निगमागमस्वरूपम् । ४९ . योगानुशासनशब्दानुशासनेऽधिकं विकृत वेदानां ज्ञानविज्ञान- मयत्वास, तो वैदिकज्ञान विज्ञानमार्गापदेष्टा भगवान पतञ्जलिरनु- शासनद्यमुद्घाट्य विधेयान् प्रधेशयितुं अनुशासनशास्त्रं प्रणीतवान् । अनुशासनम्बराणि स्मृतिशास्त्राणि यथाऽनुशासनविचारेण जगन्ति पासयितुं प्रभवन्ति न तथा शास्त्रान्तराणिं, अतो माहात्म्यमियदेत- माम् । यथा वेदानां संख्या प्रतिकल्पं पृथक पृथक निर्दिश्यते तथाऽनु- शासनवरेण्यानां स्मृतीनामपि संख्या नियम्यते । स्मृतयस्त्रिधा विभाग- महन्ति,-यया महास्मृतयः, स्मृतयः, उपस्मृतयश्च । महास्मृती मनुयाज- वरयासभंवतः । इदानीन्तनकल्ये स्मातीचार्य एते संबभव:- मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः। यमापस्तम्यसम्वतीः कात्यायनवृहस्पती ।। पराशरव्यासशंखलिखिता दक्षगीतमा । शातातपा वशिष्ठश्च धर्मशास्त्रप्रयोजकाः॥ इति । एनिमिता: प्रधानाः स्मृतयः । इतोऽप्यधिका गाभिलजमद. ग्निविश्वामित्रप्रजापतिवद्धशातातपपैठीनसीपाश्वलायनपितामहबोधाय- नभरद्वाजसागलेयजाबालिच्यवनमरीचिकश्यपादिनिर्मिता उपस्मृतयः सन्ति । सः किल स्मृतय एकाद्वेश्येनैव प्रवृत्ताः परं केऽपि स्मातीचार्या: कमपि विषयं विस्तरशो वर्णयामासुः, केनाप्याचार्यण कोऽपि विषयः संक्षेषतः समुपर्णित दति । स्मृतीमामनुशासनवाक्यानि विसदृशानी- स्यत्रेदं कारणं यत सप्टिवैचित्र्यात वैदिकसिद्धान्तानां यादृशं स्मरण येषां महणां मानसे प्रकाशमापन, महर्षिभिस्तथा तादृक भावमयं स्मृतियार प्रकाशितमतः सर्वासां स्मृतीनामध्ययन युक्तिमत् श्रेय. स्मृतिशास्त्रषु चिन्मतभेदः प्रतीयते, येन जिज्ञासवः संथितं- चित्ता भवन्ति । परं पूज्यपादा महर्षयः स्वस्वसंहितायन्ये स्पष्टं प्रकाशि- ·- उपदेशपारिजाते तवन्तः कारणविशेषमीदृशमतभेदानाम, सम्भर्वात तत्र मतभेदो पत्र पदार्थगुस्ता विज्ञानस्य च सूत्मता भवति; परं विज्ञानगीरचे पदार्यता. घवे च न मतभेद आचार्याणां भवितुमपि शक्राति । यथाऽत्र निदर्श नम्-कन्यायाः परिणयसमयव्यवस्थापने न विरुद्ध महर्षीणाम्मतम; किन्तु सर्व एव परमर्पयो वदन्ति, रजोदर्शनात प्रागेव कन्या परिणयादति । पर कन्याया वयोनिर्णये तु विप्रवदन्ते परस्परमाचायाः, यतः पूर्वविचारे विज्ञानं द्रढोयोऽपरविचारे च तस्य मूक्ष्मता त । निदर्शनान्तरमुपन्य. स्यतेऽस्य विषयस्य सहनवोधाय यत् मानवानां मामुद्रिकनतर्णभविफ. लाभिधाने लाक्षणिकानां मतेषु पारस्परिको विरोधी दृश्यते परं गणित- साहाय्येन ज्योतिःशास्त्रानुमोदितफलकथने न भित्रार्थत्वं गणिताचार्याणां मते संभाव्यत इति । इदमत्रावधेये-यत् परमेश्वरकल्यानां महर्षीणां मतेषु विरोधः क्वचिददि प्रतीयेत न तत्र जिज्ञासुभिहतोत्साविंचलित. बुद्धिभिवा भवितव्यम्; अपि तु देशझालपाविचारमनुसृत्यानुशासनर- इस्यागमाय प्रतितव्यम्, इदमेव तेषां मुख्यं कर्तव्यम् । वाचित प्रधानता द्वे स्मृती इति मतमुपलभ्यते, उपस्मृतयश्चाप्टा- दश, एवमीपस्मृतयोपि अष्टादश विद्वान्ते । मनुस्मृतियानवलजयस्मृती द्वे मुख्ये, उरितनसन्दर्भेऽप्टादशोपस्मृतीनां नामानि निर्दिष्ट पूर्याणि गोपस्मृतयोऽपि तत्र सङ्कलितप्रायाः। केचिन्महाभारतं पञ्चमो वेद इत्या, पत्तते, केचिच्चास्य स्थविशेष स्मृतिरिति धन्ति । पुरा त्रिविधा अपि स्मृतयः सूत्ररूपा इति सप्रमाणमङ्गी क्रियते, यथा कल्पशास्त्राणि सूत्रा- त्मतयोपनिवडानि तथा स्मृतयोऽपि । यदपि लुप्ता एव सूत्ररूपाः स्मृतयः परमधुनाऽपि कुत्रचित् सूत्रात्मस्मृतिशास्त्रमुपलभ्यते । इत्यमामन्यते यत् प्रवैः स्मातीचार्यः मूत्ररूपेण स्मृतिशास्त्राणि निरमायिपत, परं पर- वर्तिकालेऽत्यज्ञान जनानुपकर्तुकामैस्तच्छिष्यैः श्लोकबहा व्यायपत स्मृतय इति । बहुलाः स्मृतयः प्रायसो विषयमेकमवलम्व्य स्वस्वमतं प्रकाशयामासुः । अधुना तादृशस्य स्मृतियन्दस्य प्रचुरोपकारिता संभा- , ·निगमागमस्वरूपम् । ध्यते यत्र वर्तमानदेयकालापयिका विषयाः संगृहीता भयः । वर्णाश्रम- धर्मसदाचारकापासनादिव्यवस्था दिने दिने परिवर्तते इति स्मृतिशॉर स्वायामप्रचार एव निमित्ततया कल्प्यते । यथा यथा स्मृतिशास्त्रस्या- ध्ययनाधापनेऽधिकतया प्रचलित भवेता तथा तथाऽऽर्यजातिरपि पुन- रूचतिपदधिगन्तुं शक्नुयात् । इदं स्मृतिशास्त्राज्ञान वासतमेव यदेकदे- थसमुदतबाह्मणाचारेण देशान्तरीयब्राह्मणाचारो विसदृशतामनुभवति । पुरा येऽयजत्मानः सर्व सव ब्राह्मणरूपेणाभित्रा एव, त एवेदानीमात्मानं भिवभिचमवगच्छन्तः स्वदेशस्य स्वजातेश्यामलं सम्पादयन्ति । स्मृति- शास्त्रानवबोधमूलकमेवैतत् यत सनातनधर्मलक्षणमपि न पारयन्ति विट्ठांसाऽभिधातुं प्रायशः । चतुर्वर्णतोऽनन्ता जातयः सम्भूताः, इदमपि स्मृतिशास्त्राज्ञानतमेव । अधुनैतच्छास्त्रीयग्रन्थानां मार्गणं विधेयम्, तेभ्यश्च लघी गुरवो वा यन्याः संग्राह्याः, विद्यामन्दिरे चास्य सार्व. जनीनस्य शास्त्रस्य नीचकक्षात उवतकतापर्यन्तमध्यायन प्रचारणोर्यामति । यथा यथाऽस्य सर्वजीवहितकरस्य शास्त्रस्याधिकः प्रचार। भविष्यति तथा तथा धर्मावतिरप्यवश्यंभाविनी । पुराणम् । पुराणेतिहासावेकजातीयौ । यत्र प्रमानाचारिसरूपं पुरावृत्तमुप- निबद्धं स इतिहासः, यथा रामायणम, यत्र सर्गप्रतिर कथा निबध्यते तत्पुराणम्, यथा शैवं पादमिति । पूज्यपादा महर्षय इतिहासं पुराण च यत् प्रकाशितवन्तः तह वेदार्यान् कथारूपेण प्रकायितुमेव । हुतिथा ! कालात भारतीयानां नियमादधाति पुराणम्, साम्प्रतपि भारतवर्षस्या- खिलप्रदेशेषु पुराणसमादरो यन्यान्तरप्रतिष्ठामतिशेते इति दृश्यत एष, न केवलं भारतवर्षीयवेवैवम्विधानां यन्यानां समादरः पित्वपरष्वपि धमा सम्प्रदायेषु एवंविधा यन्याः प्रचलिता इति विचारसरणमनुसरतां नापरो. तम, प्राकृताः किलै दृशान् यन्यान् बहु मानन्ति, अत्र का यह गभीरार्थानां धर्मयन्यजातानामनुशीलनं न तेभ्योगची परमपगतकाठि.

·६२ उपदेशपारिजाते न्यमितिहासरूपं धर्मग्रन्यजातन्तु तेषां प्रेमावहमेव । पश्यन्तु भवन्तः, ईसाधर्म ईसामसीयसमकालीनो न कोऽपि पुराणयन्यः, परं धतान्तनिके. तनमुपगतति तस्मिन् तच्छिष्यैर्निमाय बहवः पुराणयन्याः प्रकाशिता:- तेषां प्रचारश्च ईसाधर्म प्रतिदिनमधिकायत एव । एवं महम्मदीयधर्म- प्रवणानां कुरान' एव मुख्यो यन्यः प्रथममामीत्, पर नामशे तस्मिन् तद्भक्तानामैतिहासिकी कथा बहुमानपुरस्सरमेषु प्रचलिता, बौद्धजैना. नान्तु कथैव का, यत एतेषां धर्मयन्याः प्रायशोऽस्माकमेव धर्मयन्या. ननुसत्य निर्मिताः तेषामादरश्चैतेषु बहु विदात एव । विवाभिमानिनः केऽपि महोदया: सन्दिहन्ति यत् पुराणयन्याः अाधुनिकाः, नैतेषां प्रचार: पुरा वैदिक समये आसीत् इति ; तेपामिर्म संशयमपनेतुमुपनिषदादिपु बहूनि प्रमाणानि, परमत्र कत्तिचित प्रद- श्यन्ते । यथा शतपत्राह्मणे-"ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽध- झिरसी इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोक सूत्राण्यनुब्याख्यानानि व्याख्यानानि च" इति । अपरमपि वैदिकं प्रमाणं समीक्षध्वं यथा छान्दोग्योपनिदि-"ऋग्वेदोभग. वोध्येमि सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासं पुराणं पञ्चम" इति । मनुसंहितायापि- श्राख्यानानीतिहासाँश्च पुराणान्यंखिलानि च । स्वाध्यायं श्रावयेत् पिने धर्मशास्त्राणि चैव हि ॥ इति। एभिर्वचनसमूहैः स्पष्टमेव प्रमाणितं यत् पुराणमचारश्चिरन्तनः वेदा अपि पुराणमाद माज्ञापयन्ति । शास्त्रकारः पुराणलक्षणसित्यमुपगीतं, यथा- सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च। वंश्यानां शंचरितं पुराणं पञ्चल क्षणम् । इति।

·निगमागमस्वरूपम् । यत्र महाभूतष्टिः, चराचरसुष्टिः, वंशचरितान्याख्यानं. मन्वन्तरवर्णनं, प्रथितवंश्यानां राज्ञां वर्णनं चेत्येतत् पञ्चलक्षणपूर्ण पुरा- णमित्यभिधीयते । ब्रह्मवैवर्तपुराणे च महापुराणलक्षणमित्यं निर्दिष्टम्, मृश्चिापि विसृष्टिश्च स्थितिस्तेषाञ्च पालनम् । कर्मणां घासनावार्ता मनूनाञ्च क्रमेण च ॥ वर्णनं. प्रलयानाञ्च मोक्षस्य च निरूपणम् । उत्कीर्तनं हरेरेव देवानाञ्च पृथक् पृथक् ॥ दृति । कल्पसृष्टिः, अनुकल्पसृष्टिः, जगतः स्थितिपालने च, कर्मणां वासना, मानधानां प्रकाशनमः, प्रलयमोती, हरिकीर्तनं, देवानां पृथक प्रया गुणवर्णनवेति दश लक्षणं पुराणस्य । पुराणमहापुराणयोर्लक्षणाव लोकनेन स्पष्टमेतत्मतीयते यत त्रिकालदर्शभिर्महर्षिप्रवः कानुद्देश्यान सफलयितुं पुराणानि प्रकाशितानि । चिरजीवन्तु पुराणानि यैश्चिराय रचित एष सनातनी धर्मः आपत्समये उधुनाऽपि सर्वेऽधिकारिणो. सनने पाल्यन्ते । पुराणायन्येषु पाख्यायिकां कुत्रचित्परस्परमसंलग्नवर्णनं चाक- णयन्तः सन्दिन्ति यत् न पुराणयन्याः प्रामाणिकाः, केवलं काव्यरचना- मणिमनुसत्यैध निर्मिताः, अन्यथा कथमत्र परस्परमसंबद्धाः सन्दर्भः प्रकाश्यरन् इति । पौराणिकरहस्यमजानवेत्यं मुधा संशय्यते, यतः फरतलनिहितबदरसदृशं त्रिकालमालोकनिमहर्षिवरेण्यः स्पष्टमभि. हितं यत पुराणेषु तिम्रो भाषा: समावेशिताः । ता यथा समाधिभाषा, -परकीयभाषा, लौकिकी भाषा चेति । तथा च- समाधिभाषा प्रथमा लौकिकोसि तथाऽपरा। तृतीया परकीयेति शाखभाषा त्रिधा स्मृता ।।

·५४ उपदेशपारिजाते गुप्तमेतद्रहस्यं वै भाषातत्त्वं महर्षयः । सम्यक् ज्ञात्वा प्रवर्तध्वं शास्त्रपाठेषु तत्पराः ॥ समाधिभाषा जीवानां योगवुद्धिप्रदायिका । नयते नितरामेतान् परमामृतमव्ययम् । सुरम्या लैाकिकी भापा लोकवुद्धिप्रसाधिका ॥ परमानन्दभोगान् सा प्रदत्ते नात्र संशयः। परकीया तथा भाषा शास्त्रोक्ता पापनाशिनी । जीवान सा पुण्यलोकानां कुरुते ह्यधिकारिणः ॥ इति भरद्वानपुराणासंहितायाम् । यदाभिहितपूर्वमेतत्युराणशास्त्राणां पुष्टये यगाथापूर्णानामे तादृशयन्यानां मनुष्यजाता विस्तार: स्वाभाविकः उदाहरणविधया उन्यधर्मावलम्बिना पुराणसमादरश्च प्रातः। नैतावतेत्यमधगन्तव्य कैरपि यत् सनातनधर्माता पुराणयन्याः केवलं गाथाग्रन्या एव अपि तु . वेदप्रतिपादाधर्मनिरूपणपरा धर्मयन्याः । पुराण शास्त्रेपुमच्छवरहस्याः वैदिकविषयाः क्वचित् समाधिभाषया यथावत् समुपवर्णिताः, चिच्च लोकरीतिमनुरुध्य लौकिकभावसाहाय्येन मनुप्यान् प्रबोयितुं लौकिक- भाषयाऽभिहिताः, क्वचिच्च धर्मरहस्यान् द्रयितुं गाथारूपेण परकीय- भाषया प्रकाशिताः । वेदेवपीयमेव शैली समादृता । त्रिधिधोऽयं भाव- विन्यासा निसर्गसिद्धः, यतो न सर्वेऽधिकारिणः सदृशाः, नाप्येकविधी भावः सततं प्रमोदति, गपि तु विरसतामावहति; अतः पुराणे त्रिविधा भाषा समावेशिता । समाधिताविकपरकीयभापायां याथातथ्यावधि- पुराणशास्त्राणामध्ययनाध्यापनोपदेशाः न पूर्णफलजनका: नाऽपि पूर्णानन्दाय सजायन्ते । पुराणशास्त्रेषु सर्वनीहितकरा भाषा: स्थापिताः। ताभिर्वनाशैलीभिः समाधिलभ्या विषया मा होयरचिति पुराणप्रणेतारी महर्षयः श्रीमतो भगवतः क्षमाप्रार्थनमकाः, यत्- - . नमन्तरा

·निगमागमस्वरूपम् ।
५५
रूपं रूपविवर्जितस्य भवतो ध्यानेन यत्कल्पितं,
स्तुत्याऽनिर्वचनीयताऽखिलगुरो!दूरीकृता यन्मया
व्यापित्वञ्च निराकृतं भगवतो यत्तीर्थयात्रादिना,
क्षन्तव्यं जगदीश! तद्विकलतादोषत्रयं मत्कृतम् ।।
घटादश महापुराणानि यथा विष्णु पुराणो---
अष्टादश पुराणानि पुराणज्ञाः प्रचक्षते ।
ग्रामं पाद्म वैष्णवच शैवं भागवतन्तथा ।
तथाऽन्यन्नारदीयञ्च मार्कण्डेयच्च सप्तमम् ।
आग्नेयमष्टमश्चैव भविष्यं नवम स्मृतम् ॥
दशमं ब्रह्मवैवर्त लैङ्गमेकादशं स्मृतम् ।
वाराहं द्वादशश्चैव स्कान्दञ्चैव त्रयोदशम् ।।
चतुर्दशं वामनञ्च काम पञ्चदशं स्मृतम् ।
मात्स्यञ्च गारुहम्चैव ब्रह्माण्डञ्च ततः परम् ।।
इति भगवान्वेदव्यासः ।
सथोपपुराणान्यप्यष्टादशैव समभिहितानि यथा---
आचं सनत्कुमारोक्तं नारसिंहमतः परम् ।
तृतीयं वायवीयञ्च कुमारेणानुभाषितम् ॥
चतुर्थं शिवधर्माख्यं साक्षानन्दीशभाषितम् ।
दुर्वाससोक्तमाश्चय्यं नारदीयमतः परम् ।।
नन्दिकेश्वरयुग्मञ्च तथैवोशनसेरितम् ।
कापिलं वारुणं शाम्थं कालिकाह्वयमेव च ।।
माहेश्वरं तथा पार्म दैवं सार्थसाधकम् ।
पराशरोरुमपरं मारीचं भास्कराह्वयम् ॥
इति ।
मतान्तर
अन्यान्युपपुराणानि मुनिभिः कथितानि

·उपदेशपारिजाते. --- - आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिंहमतः परम् ॥ तृतीयं नारदप्रोक्तं कुमारेण तु भापितम् । चतुर्थ शिवधर्माख्यं साक्षान्नन्दीशभापितम् ।। दुर्वाससोक्तमाश्चयं नारदेाक्तमतः परम् । कापिलं मानवञ्चैव तथैवोशनसेरितम् ॥ ब्रह्माण्डं वारुणञ्चाथ कालिकाह्वयमेव च । माहेश्वरं तथा शाम्ब सारं सर्वार्थसञ्चयम् ॥ पराशरोक्तमपरं तथा भागवताहयम् । इदमष्टादश प्रोक्तं पुराणं कार्मसंज्ञितम् ॥ महापुराणोपपुराविषये साम्प्रदायिकमतभेदः कुत्रचिदुपलभ्यते, यथा शैवाः शाक्ताश्च देवीभागवत महापुराणमडीकुर्वन्ति वैष्णवभागवत चोपपुराणमिति । वैष्णवाश्चात्र विमतीपं प्रत्यतिप्टनो, ते विष्णुभाग वतमेव महापुरायामिति वदन्ति । पूर्णितत्रिंशत्पुराणता व्यतिरि- ध्यन्तेऽन्यान्यपि पुराणानि, यानि औपपुराणनाम्बा व्यवड़ियन्ते । तथाप. पुराणान्यप्यष्टादश भवन्ति । एवं पुराणशास्त्राणि महापुराणोपपुराणाय- पुराणेतिहारपुराणुसंहिताभेदात्पञ्चधा विभज्यन्ते। पुराणयन्या घहयो- नुप्ताः । पुराणशास्त्रविदं महीयो वैषम्यमुपस्थितं, यत् कारणविशेषात प्रतिप्तात्यंशानि कुत्रचित्समावेशितानि यान्यवस्थाभेदादपर्वन्ति । पुराणव्यतिरिक्ता ऐतिहासिकग्रन्या अपि पुराणेष्वन्तर्भवन्ति । श्रीमन्महाभारत, श्रीमद्रामायणञ्च । हरिवंशं महाभारतान्तर्गतं योग. वाशिष्ठञ्च रामायणान्तर्भूतमित्यङ्गीशियते । करण्याचार्यः पुराणानीत्यं व्यभानिपत, यत् कर्मोवज्ञानप्रधान महाभारतम्, ज्ञानप्रवणं श्रीरामाय- णम्, पञ्चोपासनापराण्यन्यानि पुराणानीति । वस्तुतः पुराणान्तरेषु सगुणपञ्चदेवापासनायाः पुष्टिसहिता । नगज्जन्मनि धनादिकारणं विज्ञाय क्वचित् श्रीविष्णोः, क्वचित्सूर्यदेवस्य, क्वचिदगवत्याः, कुचिद्गणे- शस्य, कचिच्च शङ्करस्योपासना वर्णिता । - यथा , ·निगमागमस्वरूपम्। । - वेदेषु यथा कर्मापासनाजानकाण्डत्रयं वर्णितं तथा पुराणेतिहा- मेश्वपि सत्काण्डत्रयमुपवर्णितमेव । यथा वा बेटे अध्यात्माधिदैवाधि भूतभावा: प्रकाशन्ते तथा पुरायोतिहासयोरपि रमे भावा वर्णिता: प्राप्यन्ते । यथा भावात्रयविज्ञानबोधमन्तरा न पुराणेतिहासाम्यवगम्यन्त तथा वैदिकभायत्रयरहस्यज्ञानमन्तराऽपि पुराणशास्त्रबोधं दुःशकम कोऽपि दुर्विदग्धो जनः पुराणशास्त्रं पुरावृत्तप्रतिपादमिति मन्यते यतने च पौराणिमयन्येभ्यः पुरावृत्तान्वेषणे, परं तदज्ञानविजृम्भितमिति प्रतीमः । इतिहासपुराणानि धर्मपुस्तकान्येवेति तदालोचयतां कृतबुद्धीनां नापतिम् । ततित्ततत्त्वान्वेषण पुरातनवृत्तगवेषणम्वा पुराणशास्त्र- मानभाय नायते । विष्णुभागवतस्य विष्णुभागवतस्य रासलीला देवीभागवतरा- सलीलया, विष्णुभागयतीयशुकदेवचरितं देवीभागवतोपर्णितशुक्रदेव- धरितेन तोलने धीमन्तोऽवगन्तुं शकुयुः, यदितिहासपुराणेषु पुरातसम्ब- न्धोऽस्ति न ति । अत्र विज्ञानरूपगाथा वैदिकधर्मरहस्यप्रकाशनाय- र परिवर्णनञ्च प्रजासु तत्तद्वार्मिकभावमुत्तेजयितुं निर्दिष्टम् । यथा सत्य- धर्ममाहात्म्यं प्रकाशयितुं हरिश्चन्द्रचरिसरूपगाथा, पातिव्रत्यधर्म- प्रतिष्ठाये च सावित्रीसत्यवताश्चरित्रवर्णमिति । पुराविषये ये सन्देहसन्दोहाः समुत्पदान्ते तेषु प्रधानमिदं मारणं यत् साम्प्रतिकपौराणिकेषु त्रिविधभाषाजानं त्रिविधमावरहस्याव' गमश्च न भवती त । अपरमिदं कारणं, यत समाजे त्रिचतुराण्येव पुरा बान्याद्रियन्ते । यमपि सर्वाणि महापुराणापपुराखापपुराणानि धर्मरह- स्यपूर्णानि, परं कुत्रचित्के पि विषयाः कुविकेऽपि विषयाः समुपक- शिताः । सकलपुराणाध्ययनमन्तरा रहस्यसन्देहा नापनीयन्ते । रतिना- समहापुराणोपपुराणापपुराणेभ्यो व्यतिरिच्यन्ते पुराणसंहितानामा प्रसिद्धाः , यन्याः प्रचलिताः, यथा वेदव्यामपुराणसंहिता, भरद्वाजपुराण संहिते. स्मादयः । मासु पुराणसंहितासु धर्मविज्ञानानि वर्णितानि, पौराणिक भाषाभावरहस्यं पूर्णतया समुपवर्णितम् । -- ·" यथा उपदेशपारिजात अत्र पुराणशास्त्रेषु विविधाः शङ्का आवाञ्चो विदधते । उदाहरण- विधया विर्दिश्यते किञ्चित । वैज्ञानिकानामिदं मतं, यत् धिवीच्छायया. च्छादिते चन्द्रमसि चन्द्रग्रहणमभिधीयते, किञ्च पृथिवीसूर्ययोरन्तराले चन्द्रग्रहव्यवधानेन सूर्यग्रहणं भति, दृग्गणितसिद्धमतदनुमोदितं गणि. ताचार्यः, परं पौराणिकास्तु यदा सूर्यश्चन्द्रो वा राहुणा यस्यते तदा सूर्यग्रहणं चन्द्रग्रहणं वा भवतीत्यभिदधते । एभिर्बिसद्धोपन्यासैः क्षुश्च- स्वान्ता अवाञ्चो निन्दन्ति पुराणशास्त्रम्, यतस्तेऽनभिज्ञा पौरामि- कगभीररहस्यानाम् । इयं वर्णना लौकिकभापयेत्यवसयम् । त्रिभावस्वरूपस्य परमात्मन ऋषयोऽधात्मशक्यधिष्ठातारः, देवा देव्य- श्चाधिदेवशयधिष्ठातारः, पितरश्चाधिभूतशतोरधिष्ठाताः, एवं सत्त्व- तमसोः प्रकाशान्धकारयोः पुण्यपापयाः अर्द्धगाधे।गशक्तीनाञ्च विचा- रानुसारेणाधिदेवशक्तयो द्विधा विभज्यन्ते, यथा देवी, आसुरी च । पौणिकदेवासुरसंयामश्चैतद्रहस्यमूलक एव । श्रीमद्भगवद्गीतोपनिषद- भिहित देवसम्पदसुरसम्पद्विज्ञानमपीमा भित्तिमवलम्ब्यवास्ते। परिण- म्यते देवी योनिरासुरी योनिश्चानेनैव मूलतत्त्वेन । मनुष्यप्वपि दैवी आसुरी च प्रतिः संजायत इत्येतद्विज्ञानानुमोदितमेव । यहगता ग्रहान्त- राभिभूत्या तम आविर्भवति, दति लोकिकरीतिमनुसृत्य लौकिकभाषय- पुराणैस्तथाविधवर्णनं विक्तिम् । पौराणिकवर्णनावैचित्र्यादपि संथेरते- उत्रानभिज्ञाः । यथा पुराणेषु पञ्चाशत्कोटियाजमिता पृथिवीति समुप लभ्यते, परमवाचीनैः पाश्चात्यपण्डितः प्रत्यक्षतः साधितमेतत्, यत् एकसहस्रयोमनपरिमिता पृथिवीति । पूर्व कथिती लौकिकपरकीयमाप- यादृष्टान्तः स्पति यत् उत्तभावाभ्यां वर्णने पौराणिक्रमतभेदः कुचिदुपलभ्यत एव, परन्तु समाधिभाषया सर्वत्र पुराणेष्वेकविधमेव वर्णनं भवति । अपिच लौकिकभाषायामीदृशान दुरवबोधान भेदानुपलभ्य पुराणशास्त्रेम्वधज्ञासंवलितां दृष्टिं निक्षिपन्त्रि ज्ञानाभिमानिनः । अत्रायं ·निगमागमस्वरूपम् । स्वरू ५६ । ममतमविचारतः समाधिः, यदि कस्यापि धर्तुलपदार्थस्य घनफलनि:- भारणीति गणिताचार्यदिवगम्य पृथिवीमानविधिसन्दहापनयने प्रवृत्तिर्भवत्तदा सा सन्देहमपनीय फलवती स्यादित्याास्यते । वस्तुतः पुराणशास्त्रेषु पथिवीगोलघनपरिमाणं पञ्चाशत्कोटियाजनानाम् । अभिनवास्तु एयित्रीव्यासमानमेकसहस्रयोजनार्मात वदन्ति । उभयोरपि बर्णनं सत्यमेत, परं विचारनेत्राभावाबायबुध्यते । एवं मुधैव पुराणे- संशेरते । पुराणशास्त्रप्रवेशाहीणि दार्शनिविजानानि पौराणिकतत्त्व परिचायकानि च शास्त्राण्यानधीत्यैव सहसा पुराणाचार्या भवन्ति स्वयमपरिशीलितपुराणतत्त्वास्ते कचं परान् बोधयितुं पारयन्ति । पुराणशास्त्रस्यासाधारणोपकारिता समावायते । यथा रिङ्गत्तरङ्गमाला- कुला पतितान समुहरन्ती भगवती जन्हुतनया हिर्मागर्रानःसृत्य जग- स्पदेशान् पावयन्ती अगाधमहार्णवं संगच्छते, तथा पुराणशास्त्राण्यपि गभीरसमवेदार्थनिःसतानि नानारूपेण कर्मभूमावत्र बहन्ति धर्मपिपा- मून प्रीयान्ति ब्रह्मानन्दपायोधिमुपतिष्ठन्ते । तन्त्रशास्त्रम् । यथा वेदानामुदारी विस्तारस्तथा तन्त्रशास्त्राणामपि । यथा बा संहिता ब्राह्मणोपनिषदूपवेदस्य परः सहसा अन्याः प्रचलिताः पासँस्सया तन्त्रशास्त्रस्यापि सहस्राधिकग्रन्थरबानीति सप्रमाणाम् । वेदेषु विष्णुयजसदृशाः सात्त्विकयमाः, राजसूर्यानभा राजसिकमना: নয়ালমনিমালামবিনষাদাষখাঘিাষ্ট্ৰিয়ৰ समुपतिा- सथा तन्त्रशास्त्रेष्वपि विविधाधिकारिग्रीणनाय सात्त्विकरानसिकताम- सिकपासनाजयं, दिव्यपशुवीराचाररूपास्त्रिविधाचाराश्च समभिहिताः। दमपरमेतस्य तन्त्रशास्त्रस्य माहस्य, यरत्र कापासनाजानकापात्रय- मत्युदारतया वर्णितमाप्यते । तत्र निर्गुणस्य ब्रह्मण उपासना, मयु- पानां विषयवर्कशक्तिविघ्प्रेशरुद्राणां पञ्चोपासना च यथावत् निर्दिष्टा अन्यध्वात्र चतुर्यामुपवेदानां पडङ्गानां सप्त दर्शनानां स्मृतिपुराणानाञ्च ।

·. -- उपदेशपारिजाते रहस्या विचारिताः सन्ति, अतएव तन्त्रशास्त्रमन्यावास्यधिकं विस्तृतानि । : तन्त्रशास्त्राणि त्रिधा विभागमईन्ति, भगवता महादेवेन कथितम, : महादेवीकथितम्, मर्पिप्रणीतञ्च । एतान्येवागमतन्त्रं निगमतन्त्र. । मातन्त्रमिति त्रिधा ध्यत्रहियन्ते । कर्मकाण्डमहत्वपरिचायक्रमिद- । मपि भवति; यत् वैदिकतान्त्रिकरूपतो द्विधैव कर्मकाण्ई धिमन्यते । । साधुना वैदिकविधेर्लुप्ततया भारतवर्षऽत् तान्त्रिककर्मकाण्डं तन्त्रस- मवेतवैदिककर्मकाण्डम्वानुष्ठीपते । दयान् प्रचुरः प्रचारस्तान्त्रिक विधेर्यत् नित्यमनुष्ठेयसन्ध्याविधिपतिस्तेनानुविद्धा । अन्यशास्त्रमिवे. दमपि शास्त्रं वेदमूलम् । अधुना तन्त्र शास्त्रयन्यानां शतांशमप्याप्तुं दुःशझम् । किञ्च कलियुगेऽस्मिन् तमःप्राधान्यात् सात्त्विकतन्त्राणि लुप्तानि, अन्यन्नावाञ्चस्तान्त्रिसभा सरलां तत्मियाधिधिञ्चानुष्ठानाही प्रवृत्तिपरान् भावांश्च समीक्षमाणाः संशेरते । परं तदजानमूलकमेव । अत्र तन्त्र शास्त्रविपता इत्यं प्रत्यवतिष्ठन्ते-पदवेन्द्रनालादि- निया, मारणवशीकरणादिपविधयः, योगिनीमातृकादिमिट्टयः, पञ्चमकारादिभोग्यवस्तूनां वर्णनं च घृणां त्रपांच विधात इति परं सत्य- मनुसन्धित्सवः सार्वभौमविचारयन्तो जिज्ञासवो यदि पतपातशून्यां विचारसरणिमनुसतुं पारयेस्तदा त्वरितमेवंविधां शङ्कामपनेतुं शकुयुः । भक्तिवर्त्मप्रवर्तकवरेण्यो भक्तजनपुरस्सरी भगवान शाण्डिल्यः माह स्व. भक्तिमीमांसायाम्-"सर्वानृते किमितिचेन्नैवं वुड्यानन्त्यात्" सर्व वस्तुजातमपहाय तिष्ठतः सिद्मा किम्प्रयोजनं भवति ? आवश्य- कन्तत्-यतो नानाविधा बुद्धयो भन्ति, अत्रायमाशयो यत् जिज्ञासवः इदानीमित्थमाशङ्करन् यथा जीवैर्मुक्तिपद प्राप्युपाय ए सदा चिन्ति- तव्यः भक्तिरेव च तेषां श्रेयस्करी, कि चिमित्तमरवयंवर्ग विधीयते? ऐश्वर्पण किं कर्तव्यं साधकैरिति, इमां शङ्कामपनेतुमना भगवान् व्याज- हार-अनन्ता नीषा अतस्तेषां बुद्धिप्रवृत्तयोऽपि भिवा एव भवन्ति, न हि सर्व एव नीवा मुक्ति कामयन्ते। ऐश्वर्यरधनुसाधकानामैश्वर्य प्राप्तिराव- ·निगमागमस्वरूपम् । श्यकी, यतः स्वाभीप्सितसिडीरासाढीव साधकोऽमें गन्तुं शक्नोति । सवासनानां जीवानां न मुक्तिपदाधिकारः, अतः कृपापरतन्त्रस्वान्ताः महर्षयः साधारणसाधानुपात, प्रार्थिनां प्रार्थनाञ्च पूरयितुं स्वस्वय. न्ये सिद्धिं वर्णयामासुः । पूज्यचरणस्य भगवच्छाण्डित्यमहर्विचार: प्रभवति जिज्ञासुजनशङ्काउपनयनाय । इमं सिद्धान्तमवलम्ब्य तिष्ठन्तः पूर्वाचायोः स्वानुभवनिर्णीतवस्तुजातं प्रतिपादयन्तः स्वस्वयंन्ये सिदयः सिद्धिप्राप्युपायांश्च निर्दिन्ति स्म । हठलयमन्त्र योगयन्येपूयासनाका- ण्डीययन्येषु च प्रायशः सिद्धयः समुपवर्णिताः । सर्वविधसाधनद्वारभूते योगदर्शने समधिकं वर्णिताः सिद्धयः । वैदिकधर्ममूला यावन्तः सम्प्र- दायाः सन्ति तेषां महर्षिपतञ्जलिकृतयोगदर्शनविज्ञानं निदानमिति । यः कोऽपि सम्प्रदायो नानावत्यै मुक्तिपक्षप्राप्तये धा यतते साधनादि. भिस्तत साधनादिकमपेतधमसार्वभौमयोगदर्शनविज्ञानानुमोदितमेव 'तान्त्रिक क्रियायोगमार्गमनुयाति । योगदर्शने केवलं प्राचता अष्टसिद्धयः एक समुपवर्णिताः, परं तन्त्रशान्लेषु प्रावताष्टसिद्धिमारभ्य मारण-वशी करणादिषट्कर्मसिद्धिपर्यन्तमुच्चावचाः सिद्धयो वर्णिता इति र्णनपूर्णता तन्त्रशास्त्रस्य महिमानं :प्रकाशयतीति शास्वविचारणपित निजजनुयां विदितमेव । धर्मप्रतिपादकशास्त्रेषु किमिति पञ्चमकारानुष्ठानसाधने स्थापितम् किञ्च मदामांसमैथुनादिवचनमुपासनायां प्रतीयत इतीयमपरा शङ्का तन्त्रशास्त्र विरोधिनाम् । निष्पक्षपातविचार णेमामपि निराकर्तुं शकुन्ति जिनासवः । नहि जगतीतले. सदसद्भुतं किमपि वस्तुजातम्, किन्तु सदसदुद्देश्य नैव सदसट्टा भवति यथाति निदर्शनं लक्षयामः । ब्राह्मणैः क्रियमाणं मापानमसदाबातम् पर रजार्दितेन ब्राह्मणेनापि रोगमुपशमयितुं हतं मापानं नह्मधार जायते । यथा परस्त्रीसंसा उसत्कार्यमुच्यते, तथा स्वपरिणीतभार्य यायिकाले न गच्छेदित्यपि असदेव । यद्यपि परस्त्रीसेवनं विगहि, म " ·'६२ उपदेशपारिजाते - तथापि स्वकीयपनीसेवन हि शास्त्रप्रणादितमध। एवं तन्त्रोक्ततत्तत् पदा- यानां यहणाय यदा श्रीगुरुदेवो नियोजयति शियमुपदेशैः म च पयार्यतः शिष्योट्देश्यं सफलयितुं चेत्तदासद्भूतानामपि तेषां परियहणं भज्या३ति नात्र संशयः । भगवान् कृष्णचन्द्रः स्वयमानापितवान् श्रीगीतोप. निदि- "यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्रलोकोऽयं कर्मवन्धनः ||" यजादन्यत्र विधीयमानं कर्म वन्धाय भवति । श्रीगीतोपनिषदि भगवता यथावत्पदर्शितमेतदरया न कोऽपि नीवः तणमप्यक्रमी तिष्ठति, अतो मुमुक्षुभिः सदा कर्म विधेयम् । परमदमबधेयं तैर्य याऽन्यजन्तुभिः कर्म फलनिमित्तं विधीयते न तथा मुमुभिर्विधेयम् । अत्रायं निष्कर्षः, मायामगुणितचेतसोऽहकारवन्तो नीवाः स्वाभिमतसाधनाय साधारणत: कर्म विदधति, न तथा मुमुतवो नीवाः कुर्युः । फिन्तु ते पहायाहकार नरस्य स्वार्थबुद्धि कोवलं कर्तव्यमिति यदा विदधोरस्तदा तत्यम न तेषां बन्धाय सजायत अपि तु तविष्कामकार्मरणा साधाऽमृतत्वम- श्नुते । पूर्वोक्तभगवदुत्युदाहरणभूतमिदं निर्दिश्यते यथा रसनातृप्तये यथामिलापं स्वादुतरभोजनोपभागा मानवाना बन्धननिदानम्, तथा न दिव्यरसवतामपि वस्तनामुपभोगः साधकानां भवति, भगवदशितावशिष्टं भक्तिभावितमानसा निष्कामनया प्रसादमिर्मात यदा भुञ्जीरन साधकाः । एतदेव प्रकारान्तरेगोपन्यस्यते सहाबोधाय, सततं साधकानां सांधन मेवोद्देश्यभूतम्, शरीरनैरुज्यं साधन सफलयितुं मुख्य कारणम् । साधनविनिहितचित्तः साधाजन विस्मतुं शश्यते 'किन्तु यदा तुधाकुलीभूते शरीरे साधमाः साधन कर्तुमपारयन्तः परि- त्यज्य साधनमाशु भाज्यद्रव्येहदरमापूर्य पुनः साधने प्रवृत्ताभवेयुस्तद तदोजनपि यज्ञप्रतिममेव । अतो मुक्तिप्राप्ति निमित्तीहत्यासदपि वस्तु सदिवोपचर्यते । यथाऽत्र भगवान् मनुः स्वाभाविकी पत्तिं प्रतिपाद- बन्धाध यन्माह- ·निगमागमस्वरूपम् । प्रवृत्तिरेषा भूतानां नित्तिस्तु महाफला। किञ्चरेपासनासम्बन्धि भक्तिदर्शने सिद्धान्तितमेतत-यत् नित्ति- मार्ग एव सर्वदाऽनुसन्धातव्यः साधकैः परन्तु प्रवृत्तौ निवृत्तौ च अमा- खतिः सम्भाव्यते । प्रवृत्त्या क्रमिकातिलाभे भक्तिदर्शमित्यमभिदधौ कपासनाजानयज्ञैः क्रमातिरवाप्यते । 'स्वाध्यायोपासनाकर्म- योगैत्रिविधशुडि" इत्यादि प्रघट्टकैः । पुनश्च नित्तिमार्गमनुगच्छता साधकानां कल्यायायाध्यात्मचिन्तनविभूतिपूजनविशुद्धभावीयभोगादि- भिभावशोधनमभिहितम्, "अध्यात्मचिन्तनशक्तिपूजनभावशु- द्धिभिरितरत्र" रति । एवं प्रतिपथानुयायी साधकः त्रिविधशुद्धिं सम्पादयन् नित्तिमार्गसिद्धि लभते । यथा भक्तिदर्शनीयस्थितिपादे प्रोक्तम्-"एतया तल्लाभः" इति । नदीप्रवाहानुकूलं गच्छन्ती नौक त्वरितं प्राप्यं स्यानमाप्नोति, परन्तु नदीसोताविप्रतीपगामिनी सा विप- व्यते, न च पदात्यदपि गन्तुं तमते । इत्थं प्रकृतिप्रवृत्त्यनुगतमेव साधनं फलाय कल्पते यथा भोगाभिलापुकायाभिकाय नरपतये प्रदत्तो घेण्यातयोगसाधनोपदेशः केवलमपरक्षेत्रपतिता बीजमुष्टिरित नष्फल्यं भजते। पर यदि तदीयेन्द्रियश्लाघ्यरूपायैस्तं नियोज्य साधन- विधा कौशलपूर्णया क्रियया विधाय भावशुद्धिं सदीपान्तरिकत्ति नित्तिपथभिमुखयेत्तदोपदेशफलाशा सम्भाव्यते । प्रकृतिः किल प्रसा स्वाभिमतेऽर्थ नियोयति नीवानिति श्रीमदगवद्गीतोपनिषदि विशदमेव- सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतज्ञानवानपि । प्रकृतिं यान्ति भूतानि मिग्रहः किं करिष्यति ॥ इत्यादिवचनकलापैः । तस्माधिश्चित एष सरलः पन्थाः, यत्र हि सर्वेऽधिकारिणः प्रवृत्तिमार्गमभीप्सन्ति । यद्यपि, नित्तिपन्यानमुद्वि- श्यैत्र साधकर्यतितव्यम, . परं प्रवृत्तिधनानां साधारणसाधकानामयि कल्याणाध साधनं निर्देष्टव्यम् । तन्त्रशास्त्रेषु निकृत्यु पायाः सप्रति ·६४ उपदेशपारिजाते साधनानि च समावेशितानि । एभिस्तन्त्रशास्त्रस्य महत्त्वं सर्वगा दृष्टि सर्वजनहितकारित्वञ्च परिचीयते । अत्र शास्त्र सात्त्विक राजसिक-तामसिकं त्रिविधं कर्म त्रिविधी- पासना च सविस्तरं वर्णितम् । उच्चत्तममात्त्विकाधिकारिकतन्त्राणि. अतिनिम्नतामसाधिकारतन्त्राएयपि विद्यन्ते । प्रशस्ततमकर्मणि उपास- नाविधी चास्योपकारित्वे एतावदेव वक्तव्यं यदधुनाऽऽनातीयानां कर्मो. पासनाभ्यां तान्त्रि विद्याधिका सम्बन्धो दृश्यते । निम्बाधिकारीय. साधनेषु चेयतैव समाहितं स्यादात कश्चिनास्तिक्यचार्यानृतवादित्वा- दियुक्तो नृशंसा जनः, किमस्मात्तामसिकोपासकः कापालिको न प्रशस्यते ? अवश्यं कापालिक अपेक्षाहतं धार्मिकत्वमुपचर्यते । किञ्चाधःपातमधि- गच्छन्त्या जातेलमैतत् यत् तस्या दृष्टिदोपानुसारिणी न गुणकलाप- मपि द्रष्टुं पारयति । उपरितविचारसन्दर्भतस्तन्त्रशास्त्रीया दोपा निराहता इति तस्य सार्वजनीनत्वं प्रसिध्यति । तन्त्रमाहात्म्यं तल्ल. तणञ्च स्फुटयितुमार्पतन्त्रत उपन्य स्यन्ते प्रमाणतया कानिचित् पद्मानि- विष्णुर्वरिष्ठो देवानां हदानामुदधिस्तथा। नदीनाञ्च यथा गङ्गा पर्वतानां हिमालयः॥ अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां राज्ञामिन्द्रो यथा वरः । देवीनाञ्च यथा दुर्गा वर्णानां ब्राह्मणे यथा ॥ तथा समस्तशास्त्राणां तन्त्रशास्त्रमनुत्तमम् । सर्वकामप्रदं पुण्यं तन्नं वै वेदसम्मतम् ।। इति मत्स्यसूक्ते ! लक्षणज्वेस्थमाम्बातम्- सर्गश्च प्रतिसर्गश्च तननिर्णय एव च । देवतानाञ्च संस्थानं तीथीनाञ्चैव वर्णनम् ॥ तथैवाश्चमधर्मश्च चिप्रसंस्थानलेव च। संस्थानाचैव भूतानां यन्नाणाञ्चैव निर्णयः ।।

·. - निगमागमस्वरूपम् । ६५ उत्पत्तिर्विवुधानाञ्च तरूणां कल्पसंज्ञितम् । संस्थानं ज्योतिषाञ्चैव पुराणाख्यानमेव च ।। कोषस्य कथन चैव व्रतानां परिभाषणम् । शोधाशोचस्य चाख्यानं नरकाणाञ्च वर्णनम् ॥ हरचक्रस्य चाख्यानं स्त्रीपुंसाश्चैव लक्षणम् । राजधी दानधर्मी युगधर्मस्तथैव च ।। व्यवहारः कथ्यते च तथा चाध्यात्मवर्णनम् । इत्यादिलक्षणैर्युक्तं तत्रमित्यभिधीयते ॥ तन्त्रशास्त्रेषु भाषाविध्यं भावत्रयञ्च सर्वत्र न्यामिति प्रतीयत. स्व । तन्माणि महादेवप्रणीतानि देवीप्रणीतानि चेत्यत्र विरुद्ध प्रत्यव- तिष्ठन्वाञ्चस्ते रत्यमभिदधते यत् किं देवो महादेवा देवी च मनुष्यरुपमास्याय तन्वाणि निर्मम इति । त इत्यं समाधयाः, यथा वैदा भगवता परमेश्वरण प्रकाशिता इति सम्भाव्यत एव, तथा तदं- शकशिशक्तिभावैमन्त्राण्यप्याविभूतानि । अपौरुषेया अनादिनिधना बचान्ता जानज्योतिष्यन्तो वेदा यथा परमेश्वरेच्छया तदनुमत्या वा यूपेण समाधिलब्धबुझा पूर्वाचार्यः परर्षिभिः प्रकाशितास्तथा বানীৰসংযোজিয়া समाहितान्तःकरणैस्तदक्तमुनिजनैस्तन्व- शास्त्राण्यपि जगति प्राकाश्यन्त इति कोऽत्र सन्देहावसरः । अधुना तान्त्रिकपन्याः प्रायो लुप्ता येषां शतांशोऽपि प्राप्तुं दुःशकः । उपल- भ्यमानतन्तयन्या न सर्वाधिकारिका न चाद्रियन्ते सर्वत्र यथावत् । विश्व सात्त्विकतन्त्राणामध्ययनाध्यापनविलुप्रतया एवमन्यैर्वहुविधैः भारणविशेषतान्त्रिकशिचा इसिमानमनुभति दिनादिनम् । साम्प्र. तमिदं कर्तव्यं यत् उपलब्धिविषयीभूतानां . तन्मग्रन्यानामनुशील. पावश्यकीयविषयसंग्रहेण पृथकपथगयन्यानां निर्माणं, तेषां प्रचारयं च परमलाभायेति निश्चीयते। इत्युपदेशपारिजाते निगमागमस्वरूपवर्णनम् ।

·उपदेशप्रणाली। --- - इयमार्याणां पौरस्त्यशैली, सनातनधर्मस्य च चिरन्तनो नियमो- यत सर्वविधशाारम्भे मङ्गलमाचर्यते । सनातनधर्माद्देश्यस्यान्तर्मू- खीणत्वात, आणाव नैसर्गिकास्तिकत्वात् मङ्गलाचरणविधानम- न्तरा न किमपि कार्य प्रारब्धव्यम् । निकामवृत्तिमास्याय विचारे विहित तु सुखानां धम्मामाञ्चक्रमाश्रयभूतं धाम परमेश्वर एव । श्रीगीतायामपि भगवतत्यं प्रतिपादितम् । ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहममृतस्याव्ययस्य च । शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ इति । अतो निकामनया धर्ममुपदिशतामपि मलावरगो परमं कर्म- व्यम् । सकामधर्मोपदेशरत्त्ववश्यं तद्विधेयम् । यता भगवळपामन्तरा न किमपि कार्य सिध्यति। प्राचायाः शिष्ट सन्यामिनश्च रहस्य धर्मापदेण्टारो वा लोकसमाज शिक्षयेयुः परं प्रथमतो मानमवश्यमा- चरणीयम् । महलाचरणं केवलं वचनापन्यासरेव न विधेयपि तु मन- सापि भक्तिप्रवणेन भगवचिन्तनरूपं मङ्गलमावरणीयमिति । यदै- कमेवाद्दिश्य ननं किञ्चिदुपदिश्यते तदा वाह्ममहुलाचरणं नापेक्षणीयं किन्तु तत्रापीश्वरे मनो निधातव्यं तदेव तत्र मङ्गलाचरणमिति । महलमाचरन्नात्मानं लघीयांसं भगवन्तं च गुरुशक्तिमन्तमेकाता- नमना ध्यायेत, तदा हदि विचिन्तयेदित्यं यत् भगवान् सर्वजो- प्रमेयक्तिविशिष्टश्च, अहवाल्यज्ञः क्षुद्रशक्तिश्चाऽस्मि, अतो भगव- सायैव कार्यात सेत्स्यतीति । किञ्चान्यदपि तदावधेयम् गद्धमापदेशनं भंगवतो नारायणस्य कार्यमंहमत्र धर्मकार्य निमि- ततया कल्पितः। धर्मवक्ताश्चतुधी विभागमर्हन्ति । प्रथमे गुरव आचार्य: घा, , - ·। उपदेशप्रणाली। ६७ द्वितीयाः संन्यासिनः साधवश्च, तृतीयाः पुराणवाचकाः, चतुर्थी धर्म- ध्याख्यातारी महोदया:; यथा श्रीभारतधर्ममहामण्डलसदसो धर्म- স্বনির মিকা: प्राथमिकीयमुपदेशप्रथा यदि जिज्ञासव प्राचार्याभिमुखमुपतिष्ठेरन प्रार्थयेरंश्च, तदाचार्जिज्ञासु- योग्यतानुसारिधर्मउपदिश्यते । द्वितीयप्रथत्यं यत् सन्यांसामिणां. बहूदकैः हंसे परमहंसैरन्या साधुभिर्देशेऽटाट्यामाचरद्भिः स्वाश्रममादाञ्च तद्भिस्तद्वेशवासिभ्यो धर्मोपदेशः । तृतीया चेय शैली यव्यासासनमध्यासीनानां पुराणशास्त्रामवलम्ब्य स्वेच्छया जनसमाजे शास्त्र व्याख्याय धर्मोपदेशदानम् । तुरीया चेयं रीतिर्पत कस्यामपि सदसि समुत्थाय तां सभा सभापतिना नियमलितां विधाय धम्मोपदेशकैर्धम्मोपदेशः । हरिकथका उपदेशशैलीविचारतोऽत्रैव कुत्रचित स्थापयितुं युज्यन्ते । यतस्तेषा मुपदेशे पौराणिकगाथायाः सङ्गीतस्य वक्तृताया अभिनयस्य च सम्बन्धो दृश्यत इति । इयं शैली दक्षिणभारते हरिकथानाम्या पूर्व भारते च कथकतानामा प्रसिध्यति । स्वस्वदेशकालपात्रौपायकी धम्मा- पदेशतिधर्म समुत्रेतुं शिक्षयितुं च लोकान् हितानुबन्धिनीति नात्र विदुषां संशयः। किन्तुधर्मोपदेष्टुभिः स्वस्वकर्त्तव्यज्ञानं यथाधिकारमुप- देशजानञ्च सम्मायोपदेशे प्रतिधिया । यदान्तः शब्दा नीयन्ते तदा शब्दादाऽर्थतश्च भावः श्री. बनहृदये समुद्भवति । विज्ञानमिदं सहनबोधाय स्पष्टयितुमित्थं वक्तुं शक्यते यत प्रथमता धर्मापदेशका लोकसमाजे दानवृत्तिमुद्भावयितुं दानप्रशंसापरवाक्यानि दानधर्मप्रवर्तकानं भावांश्च शब्दैः प्रथयन्ता दयादिवृत्तिप्रकाशकहावभावमुद्रादिभिः करुणरसमाविभावयेयुः । ते शब्दाः श्रोतॄणामन्तःकरणेऽर्थ प्रकाश्य धार्मिकभावमुत्पाद- यन्ति, मान्यतः करुणरसोद्दीपकानि वक्तर्मुद्राहावभावचेष्टादीनि नेत्र- वर्त्मतः प्राप्य हृदयं करुणरसमुद्रेकर्यान्त तं धर्मभावं पोषयन्ति च ।

·रसप्रकाशनाच -- उपदेशपारिजाते ततः श्रोसृजनहृदये धर्मभावः करुणरससाहाय्यादाविभावति दान वृत्तिं । उदाहरणमिदं धर्मोपदेशधिनानवोधे पूर्णतया सहायता विधास्यति । अधुना सिद्धमेवैतत् यत सविधवक्तृणां शास्त्रीयरहस्य- प्रकाशने यथावच्छब्दपुजविन्यासे पूर्णरसजत्वार्जने मुद्राचेष्टाहाव. भावादिभिः योग्यतासम्पादने सदृशाधिकारियों सदृशशब्दोपन्यासैरुपदेशयोग्यतालाभे शिवायहणमुचितम् । साधवो महात्मानः पुराणवाचमा धम्मोपदेशका वा भवेयुः परमुपरि- तनलिखितविषये योग्यतालाभः परमावश्यकः । अलङ्कारः प्रधानतया द्विविधः, शब्दालङ्कारोऽर्थालङ्कारश्च । अनुप्रासयमकादयो भेदाः शब्दालङ्कारस्य । अर्यालङ्कारस्तूपमा- मेवारूपकातिशयोक्तिनिदर्शनातुन्ययोगितादिभिरनेकविधः । सष्टा- नन्त्यात मावस्यानन्तता तेन चार्थालङ्कारस्याऽप्यानन्त्यम् । पदवि- न्यासाय चतसोरीतयः स्वीकृता: वैदर्भी गोही पाञ्चाली लाटी चेति। माधुनःप्रप्तादाख्यास्त्रयो गुणाः शब्दानां। करुणारसे माधुर्यागु- यस्याधिझा स्थितिः । ओनागुणेन च वीरवीभत्सरौद्ररसाः संघद्धाः । प्रसादगुणस्य चतुर्दशरसेपु सामान्यतः सम्बन्धो मन्यते, परं सप्तमुख्य- रसैस्त्वस्य गरीयान् सम्बन्धः । अद्भुतहास्यभयानका: व्यङ्गप्रधानतया स्वतन्त्रतः कदाचिदाजोगुणेन कदाचिच्च माधुय्यंगुणेन संबद्धाः । साहित्यशास्त्रानुशीलनपुरस्सर पूर्वोक्तविषये श्यकः । एतत्सर्व विज्ञाय या कापि भापा व्यवहार्यो भवेत्तामधीत्य यथावत् शब्दविन्यास योग्यतां लभन्त उपदेशकाः । उपासनाकाण्डीयदैवीस्मीमांसायां चतुर्दशरसा अङ्गीक्रियन्ते। तत्र होत्यं निर्दिष्टम्-"भावमयदृश्यस्य चतुर्दशविधतया सप्त- ज्ञानभूमयः सप्ताज्ञानभूमयः, रमज्ञानमपि चतुर्दशधा, तत्र मप्त मुख्याः सप्त गोणाः। हास्यायो गौणाः, दास्यासक्ति-सख्यासक्ति-कान्तासक्ति-वात्सल्यासत्तया- जानताभः परमाध.

·उपदेशप्रणाली। ६६ स्मनिवेदनासक्ति-गुणकीर्तनासक्ति-तन्मयासक्तयश्च मु. ख्याः" रति । वीरकरुणाद्भुतहास्यभयानकबीभत्सरोद्रा एते सप्त रसा गाया यत रमेऽज्ञानप्रधानाः । लौकिकसङ्गारः शुद्धनारति द्वी भेदो महारस्य । काव्यशास्त्रानुसारेण पूर्वाचायेलोकिकनारो गोव एवाभिहितः । । शुद्धराङ्गारस्तु भक्तिमार्गाचार्य मुख्यरसरूपेण सप्तधा व्यभाबि । भक्तिशास्त्र रसस्वरूपी भगवान प्रतिपादितः, घेदै. रपि तुण्णोऽयं पन्याः, तथा च श्रुतिः "रसो वै सः" । तत्र कार्यकारणयारभिवरूपस्वात्कार्यबल कारणब्रह्मापि रसस्वरूपः शङ्गा- रमय सर्वोत, सयोः प्रकृतिपुरुषस्वरूपदम्पत्याः शङ्गारप्रचुरा बिला- समयीयं दृष्टिकिया सन्ति च यस्यां सप्त मुख्या रसाः साच गोणाः । सप्तमुख्यरसानां नामानि यया-दास्यसख्यकान्तावात्सल्या स्मनिवेदनगुणकीर्तनतन्मयाश्च । भक्तिमार्गानुसारेण सर्व रसा एकत्र परिसमाप्यन्ते, मुख्यरसास्तु प्रददत्यपवर्गम् । यथेन्द्रियाणां शुद्धविषय- पती प्रवृत्तिः चितकाय्यं विधाय समाधिप्राप्तिहेतुभता भवति । यद्याह भगवान पतञ्जलिः"विषयवती वा प्रवृत्तित्पन्ना मनस: स्थितिनियन्धनी", तथा मलिना अपि सप्त गौणा रसाः शुद्ध- भावमाधाय मुक्ति कारणीभूतां भक्ति प्रसुवते यतो भगवान रसस्वरू- पस्तस्यैवेदं सय वैभवम् । उपदेशकैलेंकिकं साहित्य शास्त्र भक्तिमा. तिं रसविजानञ्च परिशीलनीयम् । यतः पूर्णरसजा एव धर्मवक्तप- वधी लधुमीयते। यथोपासनायां शङ्खचक्रधनुर्गरुडकप्यादयो मुद्रा अपत्यन्त तथोपदेशेऽपि वालवणचेष्टाहावभावमुद्रादयः प्रयाणां धर्मापदेशे काश्चिन्मुद्रा आमन् । भक्तिमुद्रा ज्ञानमुद्रा अभयमुद्रा वरमुद्रे- स्यादयः। परं ताः किल सात्त्विकोपदेशविषयाः । राजसिकध्या. ज्यानायिकमुद्राणां प्रचार साम्प्रतिकार्यपुस्तकेषु न बहु समुपलभ्यते । साम्प्रतं नव्यजातीयः पाश्वास्यैः शिवाशिल्पकलासमानराजनीति- ·उपदेशपारिजाते समुन्नत्याद्विराजसिककार्येषु व्याख्यानैः प्रभूतं साहाय्यं विधीयते । अत्रैतज्जातीयाः सर्व एव शितिता. व्याख्यातुं जानन्ति सम्पक :। सेषु मुद्राप्रदर्शनरीतिर्वहु मन्यते । अतएव तेषां व्याख्यानशि- तापुस्तकेषु भूयसी मुद्रा वर्णिता । अत्र भारतवर्ष शिक्षाप्रचार-धार्मिक भावोत्तेजन-शिल्पवाणिज्यसमाजोन्नति-नियमबद्धानुशासनस्यापन-सभा- स्थापनादीनि लोकहितकराणि कार्याण्यनुष्ठातुमिच्छद्विधर्मापदे- दृभिः पाश्चात्य ध्याख्यानशिक्षापुस्तकेभ्यो 'मुद्राप्रदर्शनरोतिरवग- तव्या । तत्र च याः स्वदेशकालोपयोगिन्यो भवेयुस्ता याहाः । पाश्चात्यव्याख्याधुरन्धरं डिमनिस्महोदयं कोऽपिजिज्ञासुः पप्रच्छ यत् ओजस्विव्याख्याने साफल्यं लम्भयितुं को विषयो बहूपकरोतीति । तत्समाधाने तेन वारत्रयं प्रोक्तं यत जनसमाले प्रभावमास्यापयितुं 'मुद्रेव हितकरीति । व्याख्यानबोधसम्पादनायालङ्कारजानं रसजानं तत्तदनुकतमुद्राजानं च हितकरत्वेन प्रख्यातम् । यथावन्जनतां सभां च परीय विहितो धर्मापदेशोऽधिकफलाय कल्पते । यथा मनुष्याणां व्यक्तिगतपतिपत्तिस्वभावविदयाबुद्धि विज्ञानलस्तदनुकूलोपदेशस्त्वरितमेव तत्र प्रभवति तथा मानवसभा परीक्षणतस्तदनुकूलोपदेशेन तत्राधिक प्रभवितुं शक्यते सदसि यादृशमहातिप्रवृत्तिगुणकर्मस्वभावविदयाबुद्धिका जनाः लभ्ये- रंस्तत्र तदुपयोगि व्याख्यानं समुचितम् । सभायां यदाधिकमनु- व्यसयानुसारिणी व्याख्यानशैली निर्धारिता भवति, परं सर्वदा यतित- व्यम् यथा व्याख्यानप्रवाहमनुगच्छता सभ्यान्तराणामपि चित्तमानितं स्यात् । यष्टिगतधर्मापदेशरीतर्विलक्षणैव समष्टिसभायां धोप- देशरीतिः । सभायां धर्मोपदेशः सर्वजनतृप्तय दृति धर्मापदेशकेन सदावधेयम् । सात्त्विकोलभ्यो विज्ञानम, रानसिकेभ्य दृष्टान्त- दाटन्तिपूर्णी युक्ति, तामसिकेभ्यश्व गाथामधिकं रोचते । सात्विक- यत्र ·उपदेशप्रणाली। भोलखां निष्कामभावध्याख्यानं, राजसिकश्रोतृणां सकामभाषव्याख्यानं, सामसिकश्रोतृणां च प्रियं सुस्वरं रूचिकरभावभावितञ्च व्याख्यानं प्रीतिमुत्पादयति । सात्त्विकोतारो- मितामर्थवत्तराञ्च गिरं बहु मन्यन्ते । राजसिकश्रोतृभ्योऽल्पसारा पुनः पल्लविता वाणी रोचते । मामसिकयोश्च निस्साराः पुष्पित्तशब्दा एक रजयितुं समन्ते । सात्त्विका ज्ञानोदीपकः । राजसिकाः सुखप्रवृत्तिकः तामसिकाश्च वैषयिकानन्दप्रतिपादकः . शब्दः प्रसवतां . भजन्ते । धर्मवतरिय- मे योग्यता यह पूर्वाभिहितरीत्या भावान् शब्दांश्च प्रकाशयन्तो न धर्म विस्मरेयुः । किञ्च स्वोदेश्य सफयितुं साहिचित्ता- भवेयुः । अत्रेदमवधेयं यत् पूर्वमभिहिता शैली महत्यामेवसभायां व्याख्यातु धमापदेशकस्यैव नेमङ्करी । श्रीगीतादिशास्त्रेषु वर्णितानां विविधकत्रिविधद्धिविविधज्ञानानां लक्षणं सम्याग्विजायाधिकार्शिन- संयनमुपदेशकानां कर्तव्यम् । पुराणवाचकानां हरिकथकानां सभायां धर्ममुपदिदिततां धर्मव- कृष्णाञ्च सामान्यतः सङ्गीतशास्त्रज्ञानमावश्यकं हितकरञ्च । षड्लर्य- भगान्धारमध्यमपञ्चमधैवतनिषादानां सप्तस्वराणां सप्तकत्रयसाधनेन मठो नियम्यते । ततः श्रुतिमूर्छनरागरागिण्यः शिक्षितव्याः । ताल- जानमप्यावश्यकमुपदेशकानाम् । यतः स्वरा यथा नादब्रह्मसंबद्धा- स्सया कालतालयाः सिद्धसाधकरूपः सम्बन्धोऽस्ति । भूयसी सङ्ख्या रागरागिणीनाम् । प्रतियामाधं प्रतियाम वा गानापयिकरागरागिणीनां स्वरूपविजानमेव रसानुल्यादयितुं श्रोतृनावर्जयितुञ्च प्रवति कलक- पठम्य धर्मोपदेशकस्य ध्याख्यानं समधिकफलाय कल्पते , जनस- मानेषु । अनुशीलितसङ्गीतस्य वक्तव्याख्यानमधिकाधिक प्रभावमास्या- पति । मङ्गीताचार्यशिक्षाधिगमनेनापोयं योग्यता प्राप्यते । व्याख्या- नारम्भतःप्राक वक्रेत्यं चिन्तितव्यं यत् गुरुशक्तिभंगवान,अहञ्च खुद्रशक्ति खतं निमित्तभूतेनैव मया भगवत्कार्यमिदं सम्पादयते । तत्क्षा प्रयोई ·उपदेशपारिजाते न । कार्य सेत्स्यति । आरब्धव्याख्यानेन च वत्य ध्येयं, यस्मि ज्ञानवान्, सर्वानेव सभास्तारानुपदेष्टुमीशे । यदि परिपदि पूज्यचरणा गुरखो वरि. वस्याही अपि घा जनाः समीयुर्न तदापि तुब्धस्वान्तेन धर्मोपदेशकेन भवितव्यम् । सर्व सभ्या उपदेश्या इत्येवावगन्तव्यम् । इत्थं चित्तबलस- म्यादनमन्तरा न वकृपदं लब्युमीप्ट कोऽपि । दृष्टिप्रोपविषय एष एव नियमः समुचितो यह सात्त्विक्रजनोपयोगिव्याव्याने द्विजाः सात्त्विक. सभास्तारालक्षणीयाः । राजसिकोपयोगिविषयानुपदिशतारानसिकेष्वेव दृष्टिः पातनीया । एवं तामसिकश्रोतृगगाहादकान् विषयान प्रकट यता तेवेव दृष्टिः सञ्चारणीया, इत्यं धीपदेशन वलमधिगन्तुं शक्यते । व्याख्यानमारभमाणेन सशमं तत् प्रारब्धव्यम्, तत् प्रारब्धव्यम्, । समाप्ती चौजोगुणेन साकं तामेव शैलीमनुसृत्य ममापनीयं यत्कार्य- सम्पादनाय व्याख्यान प्रस्तुतम् यथा प्रवाहनियमनायान्तरान्तरा तत्र वेगा निधीयते तथा धर्मापदेशयां वचनधारां पूर्णफलप्रदां विधातुं व्याख्यानस्य च ढिमानमापादयितुम प्रदेशोलोवेशनादिभिरवसनाः श्रोतारः कौशलपूर्णपा क्रियया समुत्साहनीया इति । सामयिका हसन- कथाख्यायिकाश्चात्रानुकूला इति । तत्साम्प्रदायिकसभा च शिवदेवी- रामकृष्णादिजयध्वनि श्रोवृभिः कथयेत । अथवा धर्मस्येव जयध्यनि कारयेत् । एभिस्पदेशकः श्रोतारश्च समुत्साहिता भवन्ति । कदाचिः मज्जुलरागरागिनीयुक्तः स्तोत्रपठनधर्मात्साहवर्धकगीतिकाभिश्चापदेश- कोशक्ति मानमाप्नोति । अदमवधेयं यट्यादृशगुणरसभावाः प्रकाश्यरंस्तदनुकूलशक्तिमन्तः शब्द प्रयोक्तव्याः । वतरि कदाचित केऽपि दोषा अपि सम्भाव्यन्ते, येषामपनयनाय साहितचेतसा सदा यमो विधेयः । यथा देशकालासभावानुकूलं हावभावमुद्राप्रदर्शनं श्रेयस्का भवेत, 'तथासमये ततप्रदर्शनं चावल्य- मानामधिकसञ्चालनं दम्भाहकारव्यजक्रभावकाशनञ्च निष्मभं वहारं विदधते । न बिधयं क्वापिरससायंवक्तृतासु यथा प्रकृतेः सत्वर- ·, उपदेशप्रणाली । बस्समामि यो गुणाः, यथा वा शरीर धापित्तकफास्त्रयो भावास्तथा साहित्येऽपि यो गुणा: स्वीक्रियन्ते, माधुर्योनःप्रसादा इति । ये ये रसा सद्गुणसम्बद्धास्तेषु सत्कर्मावकाशमधिगतेषु न भवति सार्यम् । असंबडा रसास्सया प्रकाशिताः सङ्करतां प्राप्य धीरानपि श्रोतन विचलितचित्तान् विदधते एव; रससङ्करभावस्तेषां शं जनयति । यथा (गुरङ्गारदास्यवात्मत्यादयः परस्परविरुद्धा:कल्पभयानकाद- यश्च तथा) परं दास्यवात्सल्याभ्यां वीरो रसो नितरामसदृशः । यदि रसभावुकेषु शान्तरसे समुन्मिपति हास्यव्यजकशब्दप्रयोगेण हास्यर. समाविभावयति कश्चित्तदा कीदृशः शो रसभावुकैरनुभयत इति प्रेतादिरेव परीक्ष्यम् । मूत्मभावानामेवां ज्ञानमवश्यं वक्तृभिरर्जनीयम्। व्याख्याने विषयसरोऽपि न विधेयः । यो विषयो व्याख्यानेऽधि तो भवेत्तमेवावलम्ब्य व्याख्यानसमाप्तिः कर्तव्या । प्रसङ्गापतितं विष. यान्तरं वर्णनीयध्वेत्तदा तस समाय स्वमूलभूतमे विषय मधिनत्य समामध्यं ध्याख्यानम् । इत्युपदेशपारिजाते उपदेशप्रणालीनिरूपणम् ।

·पाय ता। . वानां ब्राह्मणो गुरुः, वर्णाश्रमिणाञ्च संन्यासिनः, उभापयेती शास्वतः प्राकृतिकनियमतश्च जनसमाजे धर्ममुपदेष्टुमर्हतः । अस्ति चाधिकारी प्राह्मणानां वर्णाश्रमधर्मरक्षणाय समानानयनाय धमा: भ्युदयाय शिक्षाविस्ताराय प्रवृत्तिपथाधिकारसमुन्नतये च धर्मापदेशस्य । तुरीयामिणः संन्यासिनः कर्मयोगप्रचाराय जीवानामाध्यात्मिकम- मुवतये निवृत्तिपथाधिकार विस्ताराय च नियोजिताः । वासणः संन्यासिभिश्च धर्मापदेशविज्ञानस्य सकला रहस्यनिवहा विधाः । संन्यासिना गृहस्थेनापि वा वकासच्चरित्रेण भवितव्यमन्यथा तिघां वचनं न स्थायिफलं विधातुं शक्नोति । व्याकरणनिरूक्तशास्त्रः सिद्धा- न्तितमेतत, यदान्नरभावानां शब्दरतिनिष्ठसम्बन्धोऽस्तीति शक्तिशाली निपुणो बक्ता यदापि स्वव्याख्यानचातुरीतो धशितस्वान्तान श्रोतून विधत्ते परं यदि सरित्रो भवेत्तदा तद्वचनेन श्रोतारोऽपि चार प्रवन्तो भवितुं शक्युः, अन्यथा तद्वचनं बन्ध्या योपिदिव भवति । यथा वन्ध्यायोपिनमुग्धदर्शनापि न फलाय कल्यते तथा वीतचरित्रस्यो- पदेशा न फलप्रदो भवति । प्रथममुपदेशकेनेत्यं मणिधेयं यन्मय्युपदेश- योग्यतास्ति नवेति । इदमुपदेशकर्म भगवतः। यता मुठान् जीया- नन्तर्जगद्गमयंस्तेषां स्वरूपोन्मुखतासम्पादनं भगवतः कार्यम्, तत्सहाय- भूतमपि कर्म भगवत एव । धर्मापदेशकानां कर्तव्यं कीदृशं गरीय इति न विस्मर्त्तव्यं कदाप्युपदेशकैः । दानधर्मस्त्रिविधो भवति अर्थदानं विद्यादानमभयदानञ्चेति । उत्तरोत्तरप्राधान्यादभयदानं सर्व- श्रेष्ठम् । अभयदानश्रेणोषु धपदेशदानदीतादाने मूईन्यभूते । धर्मापदेशकानां पदं कीदृशं महीय इत्यवधारणीयमजसं वक्तभिः । - ·७५ 1 कार्यकुशलता। पासा गुमति द्वो शब्दो धेषपलभ्यते। सम्प्रति प्रचलिताः शेषाधिकारापनयोरख सहायभूताः । प्राचार्यस्य गुराश्च तणमस्या अन्यस्य धर्मप्रचारनामाधाये साधारणतो निर्दिष्टम् । दीवादानयोयां गुरुपदाप्तिमभोप्सता बनेन विशिष्ट योग्यता सम्पादनीया। सर्वप्रष्ट गुरुपदमिति स्यातम् । याषद्गुरूपदमभिलाधुको जनः सर्वशास्त्रपारदृश्वा न भवति, मन्त्रहठलपराजयोगानां चतुणों लतमाधनकमक्रियासिद्वांश रहस्यान यायव विजानाति, यावन्मनुष्यपरीतो तधिकारनिर्णय स न यथावत्प्रभवति, यावच्च प्रलोपासनाविज्ञानं सगुण पञ्चदेवोपासना- रहस्यञ्च निष्कामनया बुयोपलञ्धुं न क्षमते, यावच्च स स्वयं विषय- विरक्तसपसि निपण्णो भक्तिमान् कर्मयोगी ज्ञानी धा न भति, न सादिमां गु/मुपदेशक्रपदों लभुमीष्टे ; तावच्च जनैर्महत्यत्र कार्य- सम्भारविचार्य प्रतिबिधेया। येन केनापिमहोदयेन महतोऽस्य कार्यस्य धुरमाधातुमिच्छता पूर्वाभिहितविषये पूर्णतानमर्जनीयम् । अथवा तेषां स्वरूपावधानायानिशे यवोऽनुष्ठेयो यथाशक्ति यथासम्भवम् । भासीनानां पौराणिक-हरिककोपदेशकानां धर्मोपदेशशेली मनधर्माचार्याणामुपदेशरीतः सहायिका । प्राचार्यस्य गुरोश्चाधि- कारभेदो लतणः पृथक पृथक प्रतिपादितः । चाचार्यस्य यानि लक्षणानि समभिहितानि तत्र धमापदेशकैरपि दृष्टिपातो विधेयः । वेदानां तत्सम्मतशास्त्राणाञ्च रहस्यावगमः, वर्तमानदेशकालो- पयोगिजाने कोशलम, शास्त्रोक्तचिगुणनिभावानां रहस्यावबोध:, समानानभूम्यनुमारिदार्शनिक विज्ञानरहस्यज्ञानम्, पौराणिनिषिध भावारहस्यमननम्, धर्मस्य सरडोपाडानाञ्च रहस्यज्ञानमेते गुणा- भावार्यस्यावश्यकाः । अत्र धमापदेशकाः पूर्णा योग्यता सधुंशयुर्नग • मंगवीतामु मनायोमहिता-पायोमविता-इठयोमfam- बॉमtrang यावदितं वां जन्मदि द्रा।

·उपदेशपारिजाते . परमिमानेव विषयान लक्ष्यीभूतान विधाय यथाशक्ति तत्र ज्ञानार्जनम- घश्यं कर्तव्यम् । संन्यासामिणां महापुरुषाणां तधान्यसाम्प्रदायिका. चार्याणाञ्च व्यासासनधिष्ठाय स्वमादारतणपुरस्सरं सगाम्भीर्य- धर्मोपदेशनमुचितम् । अन्ये च धर्मवतारो यथादेशमालमुस्थाय धर्म व्याख्यानेन लोकोपकाराय प्रवर्तेरन् । श्रीमती गुरुदेवस्य वचनं वेदया- यमिव प्रभुसम्मितम्, संन्यासिनामन्यसाम्प्रदायिकाचार्याणामुपदेशः पुराणादिशास्त्रोपदेश हव मित्रसम्मित एवमन्यवां धर्मवतणामुपदेशः काव्यशास्त्रोपदेश दुव कान्तासम्मितः । धर्मस्वरूप प्राक् सविस्तर वर्णितम् । धर्मगङ्गापाङ्गानां साधारण. रहस्यं सर्वविधधर्मवक्तृभिर्विज्ञेयम् । दानं तपः यनवेति प्रधानतया- धर्मस्य त्रीण्यङ्गानि । यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्य कार्यमेव तत् । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ।। इतिश्रीगीतोपनिषत् । यज्ञस्यापि साधारणतस्त्रीण्यानि, यथा कर्मयज उयासनायनो- ज्ञानयज्ञश्चेति । अतो वेदा अपि कर्मापासनाजानरूपेण कागडयेया विभक्ताः । यजधी धर्मान्तरात् प्रधानो व्यापकश्च । कर्मयजः प्रथम नित्यनैमित्तिककाम्यरूपेण पुनश्चाध्यात्माधिदेवाधिभूतरूपेण विधा विभक्तः । उपासनायजस्तु मन्त्रहठलयराजयोगेश्चतुर्विधः, स पुनःसगुण- निर्गुणभेदता बहुपकारः, यस्य साधारण्येनेमाः पञ्च संख्या यथा ब्रह्मोपासना, सगुणपञ्चोपासना लीलावियहावतारोपासना, धि- देवपित्र्युपासना, प्रेतायुपासनेति । ज्ञानयज्ञोऽपि श्रवणमनननिदिध्या- सनभेदेन त्रिविध एव । अमीत्रय एव साधारयता भित्राः । यजत्रया. णामवान्तरभेदा बहुविधा भवन्ति। त्रिगुणभेदता सर्वे यजास्विविधाः । तपोधर्मस्तु कायिकवाचिकमानसिकभेदेन निधा विभक्तः । पुनस्ते ·कार्यकुशलता। নিয়মনমিজায়। ব্যানমাও মামিন্যানিময়ান- सस्त्रिभेदात्मकः । भूमिधनकन्यारवानवस्त्रदानमर्थदानेऽन्तर्भवति । सर्वविधाऽसौ दानधर्मस्त्रिगुणभेदेन त्रिविधः । पुरुषधर्म नारीधर्मञ्च- निर्णिनीषता स्फुटमेतद्विजातुं शक्यते । यद्यज्ञप्रधानः पुरुषधी नारीधर्मश्च तपःप्रधानः । यजमहायजविषयेऽन्यदेव किमपि गूळं विज्ञानम् । * व्यष्टिजीवैः साधितो धो यजपदभाग्भवति, समष्टि- बीवकल्पाणाय च विहितो धर्मः महायजपदेन व्यवहियते । उप. रिनिर्दिष्टसन्दर्भतो धाङ्गरहस्यं किञ्चित्तकाश्यते । अमीषां धर्माणां सहायभूतानि साधनानि धर्मापात: हनामाभिधीयन्ते । एवं साङ्गोपाङ्गधर्म- लक्षणरहस्यं विज्ञाय धर्म पुनरुवेतुं यत्र परेण बचा भवितव्यम् । यथा वद्यमाङ्गेन तदुपाङ्गेन च विज्ञातेन विज्ञातं स्यात् यह सनातनधर्मस्य पारम्परिकज्योतिबा पृथिव्यां वर्तमाना धर्मसम्प्रदाया धर्ममार्गी धर्ममतानि च प्रकाशितानीति । किञ्चैतदपि विज्ञातम्भवेत यत्स- नातनधर्माङ्गोपाङ्गानां छायात एवान्येषां धर्मा निर्णीताः । कामप्यभिनयां जातिमुचेतुं नाधिको विचारोऽपेत्यते । परमना- दिसिद्धामसंख्यसंस्कारयुक्तामिमामार्यजाति पुनस्वेतुं समधिको विचारो- उपेतितो भवेत् । प्रथममेतज्जातीया इत्यं प्रबोयतव्या यमयं पुरा कीदृशा आस्थ, इदानीञ्च कीदृशाः संवत्ताः, पुरा यूयं जगत्पत्या अभवत, युष्माकम्पर्वनाः कथं सर्वविधं ज्ञानज्योतिर्विकाशयामासुः । सपा मनुनोक्तम् । एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः । स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन् पृथिव्यां सर्वमानवाः॥ * अन्य कारणोते, पञ्चमहायजनामक मन्ये द्रष्टयम् पञ्चमहापविज्ञानम् । + सन्धत प्रसीतधर्मसुधासरीमधुसूदनसंहितादिग्रन्थानामालाधनेन सनता- मधर्मरहस्यमवमन्त शक्यते ।

·. ७८ उपदेशपारिजाते पुरायुप्माकं महिमा ति व्याप्तासीत; यावत्यज्यवरणैर्षि. भिरियं भारतभूः पावनतमा सनायासीत्, तावत् सम्यक्रमत्यमुखसम्प- च्छान्त्यभ्युदयाधिकारिणोऽभवत, तिरोभूतेष्वेव पूज्यपादारविन्देषु मह- यिषु बौदुयबनाभिभूत्या यूयं निष्प्रभाः संवृत्ताः; अधुनापि स्वावस्यां विचिन्तयत । अन्यच्च पश्यत यूयं सिंहाः, न मेपाः । गर्वविधाभि- बागभिरेषां पूर्वमहत्त्व स्मारयित्वावसादमपनेतुं यतेत । लगत्पत्ययमा- यजातिः कथं दासज्ञातित्वं प्राप्तवती । पुरा यत्र भारते यान्ति जान. न्योतीषि प्रकाशितान्यभवन तददाजाननिकोतनायितम् । एवं पुरा वृत्ततत्त्वं प्रबोध्यास्याआर्यजातेधारतमानिद्रापनयने यनोऽनुष्ठेयः । आर्यपुरुषाणां वर्णाश्रमधर्म एव धर्ममूलभ । आर्यनारीणाञ्च धर्ममूलं पातिव्रत्यव्रतरूपः सतीत्वधर्मः । पृथिव्यां प्रचलितवन्येषु धर्ममतेषु केचिदपि नेमी धर्म विदोते । इयमेव सनातनधर्मस्यामाधा- रणी विभूतिः । प्रथमतोऽस्मिन् विपये स्थिरलक्ष्यं विधायोपदेशकार्य प्रतिविधेया धर्मापदेशकैः । धार्यजातो यावदनयोः संस्कारयादहिमा विधाते तावदेवेयं जातिरात्मनो नातित्त्वं रतितुमीप्टे । सततमार्य रवधारणीयमेतदयेन तेषां पार्यसदाचारा मा लुप्यरन, यथा च वर्णी- भनारीधर्माणां संस्कारः शैथिल्य नापोत, यथापामन्तः बाल तात्र- ञ्च तेनो न विलीयेत यथा च ब्राह्मतेजनिर्गमरूपो योगमृत्युः तात्र तेननिर्गमरूपो युद्धमृत्युश्चातीवझीय॑भ्युदनिःश्रेयसकरी मृत्य संस्कारी मा विलयं गच्छेताम् । यथा च जगत्पावनतमनिष्कामव्रत- पालनसंस्कारो मा नश्यत, तेभ्यश्च सार्बननीनत्वं सर्वधर्मावलम्बि करुणा'मा दृष्टिपथमतीयात, विषयविरक्तिः सर्वदेशकालपानेषु च समा दृष्टिनविलीयेत तथा वर्तितव्यं । यदा कापि मनुष्यजातिरधापति तदा तस्या दोषप्रियता बढते यदा चोन्नता भवति तदा तस्या गुणपक्षपातित्वशक्तिते । अय- ·सदा तस्या कार्यकुशलता। ७. नत्युन्मुखों आति स्वार्थपरताधिकरोति, उवतिञ्च, प्राणत्या जाती निष्कामवतप्रवत्तिवेहुभवति। यदा कापि नातिरधःपातमृच्छति तदा तस्याः शिल्यनैपुण्यमलाकाथलायाध्यात्मिकी समुवतिर्विलयं याति, यता चाचतिमधिगच्छति तदा सा वुझुचायकलक्षणायाः कलाशिल्य- पदावियायाः क्रमशो विमाप्नोति । यदा च मनुष्यनातिरवनताम- वस्यां प्राप्नोति तदा तस्यामन्तर्जगदुतिरूपा धर्म प्रवृत्तिार्शनिकवि- जानञ्चानादृतं भति, परं या मनुष्यजातिस्ततः पराकाष्ठामनुमति धर्मप्रवत्तिदोशनिकतानञ्चसनिधत्ते । यदा कोऽपि मनुष्यसमाजाऽवनतिमनुभवति तदा तस्या नियमबद्धतानुशासनव्य- वस्या च दूर भवति । परं यः कोऽपि मनुष्यसमाजः समुत्रताभवति सदा विषयान्तरः सहैव तत्र, नियमबद्धतानुशासनव्यवस्थायाः सम्बन्धी दृश्यते । सर्वविधवक्तभिर्धर्मोपदेशकैश्च मनुष्यजातेरवनतिकराण्युति- कराणि च लक्षणानि विज्ञायोपदेशकार्य प्रतिर्विधेषा । सर्वदा व यतितव्य येन स्वजातितोऽवनतिमल्लक्षणं दूरीभवतु, उतिनवणञ्च प्रकाशसाम् । विद्या ज्ञानं प्रसूते। ययाऽविज्ञापनीयते साविया भवति। केवलं कलाकौशलशिल्पपदार्थविद्याशितणेन विद्या नाधिगम्यते। व्याख्या- नोपयोगिवाक्चातुर्यसम्पादनेनापि विदया नाधिगता भवति । केवलं धनार्जनबुद्धिलाभेनापि विद्या नाप्यते । व्यूहयुद्धादिनैपुण्येन देशप्रति- देशविनयेनापि विद्या न लब्या भवति । केवलं व्याकरणकाव्यकोषादिषु दक्षताप्राप्तापि विदया नाधिगम्यते । दार्शनिकयुक्तिकुशलतया सदम्भं वादितजनसभाजयशक्तिविधानेनापि विद्या न माना भवति । केवलं संस्कृतप्राकृतभाषासु लौकिकभाषासु वा योग्यतालाभेन विद्या नासादयते । राजसिकों शिवाम्प्राप्योत्रतराजकीयाधिकारप्राप्दै विद्या । - ·उपदेशपारिजाते - नाधिगम्यते । इमानि किल शिल्य कलादीनां रूपान्तरागयेव भवितु. मर्हन्ति । अन्यदेव लक्षणं विदायाः । या खलु मनुष्यान्वारनगतोऽन्त- नगनर्यात, या मनुष्यान धार्मि कान् विधत्त, या विषर्यालप्सां विस्मा मानवान् भगवत्सातात्कार नियोजयत्ति, या विद्या मनुष्ये सात्वि. कगुणमुपचाप्य तत्रात्मज्ञानं विकाशयति, सैत्र यथार्थती पिया भवति । एतानि लतणान्यवधार्य धर्मवतार उपदेशे प्रवतैरन । शिक्षाविषय इत्यमबधेयं यनिखितप्रजासु सार्वजनीना शिता प्रचारणीया । पुरुषाः शैशव एव ब्रह्मचर्य व्रतं पालयन्तो देशकालज्ञा धामि काः सच्चरित्राः कार्यदताः स्वदेशप्रेमभाविता वर्गाश्रमधर्मपत- पातपरा निष्कामव्रतपालनपरायणाश्च यथा भवितुं गनुयुस्तया शिता- पेक्षिता।नारीधर्मस्य तपःप्रधानतया तास्वविधैव शिक्षा प्रचारणीया यया सतीत्वधी दृढमलो भवेत, ताश्च पूर्णतया स्वशरीरशुद्धिं विधाय सुहिण्यः सुमातरश्च भवतुं शमयुः । सूत्रभूता विषया रत उपदेशकः सम्यक् समवधेयाः । पृथिव्यां वर्तमानाः सर्व एव धमाः सनातनधर्मस्यापत्यभूताः । यथा बहुपुत्रको भाग्यवान जनको शिशू न यूनो ज्ञानिनोऽज्ञानान्मू- खानपण्डितांश्च तनयान योग्याधिकारं समापि सममेव पितृलेहेन पश्यति, तथा समदर्शी सर्वभाज्यसम्पनः सर्वशक्तिमान सर्वव्यापको सनातनो धर्मो धर्मान्तराणामुपरि तमामेव कृपां विधत्ते । यथा कुलरीत्यतिक्रमणेन कदा िदुनीयन्ते पुत्राः सामाजिकदण्डः पिना, तथा सनातनधर्मणा द्विादयो धर्माः यथासमयमनुशासिताः । ईश्वर भक्तिरूपास्तिकता प्राचाररूपा बाशुद्धिः सनातनधर्मस्य कुलरीतिः । यत्र धर्म मार्ग उभे लक्षणेऽन्यतरवा न भवेत स कुलरीतित्यागीत्य वैदिको मन्यते । सनातनधर्मस्य यथाढ़ें कुलरीती तथा द्वेकुल- मर्यादेऽपि पुरुषेषु वर्णाश्रमधर्मः स्त्रीषु च सतीत्वधर्मः । यत्र ·कार्यकुशलता। - धर्म नमो विषयो स्यातां स सनातनधर्मः कुलमर्यादातिक्रामको जनार्य इति ध्यपदिश्येत । कुलरीति कुलमर्यादापरेशाप्यन्यत्राप्यनुदार मनसा न भवितव्यमुपदेशकेन कदापि । स्वमतमण्डनेनैव परमतं अविडतं भवति । परमविध्वंसनप्रवृत्तितः स्वमतस्यापनपरा प्रत्तिः पुण्यजनिका । दार्शनिकम लशन्यानि धर्मान्तराणि यथा विज्ञानसमु. खत्या भीतानि भवन्ति, न तथा परमभ्रान्त दार्शनिर्भाित्तधिष्ठित: मनासनो धर्मः । जगति यावती ज्ञान विज्ञानसमुचति भविष्यति तावाने जनसमाजः सनातनधर्मपरोभवेत् । तत्त्वानीमान्युपदेशकैरवधेयानि । वर्णाश्रमराजदण्डसमाजदण्टाचार्यानुशासननियमानामभ्युदय- फराणाञ्चयां यथावत्पालनेन मानवसमाज: क्रमशः सम्वतो भवति । नियमपालनमेव मनुष्यस्याखिलानामुक्तीनां मूलम् । अमेत्र नियम- प्रणालीत्युच्यते । अत्र नियमबद्धतैव कारणं यत् सष्टस्थितिलय. कर्म यथायधं निर्वहति । नियमबद्धतानिमित्तमेषामन्तशून्ये गगने सूर्य- नतराशियहोपयहधूमकेत्तयोऽनन्तालोका अमन्ति, परं नैोऽन्येन मंघमासान विनाशर्यात सृष्टिक्रियाम् । या जातिर्नियम पालयितुं विजानाति, यज्जातीयमनुष्यो कुलसमाजराजवेदनियमान् पालयति यथावत सेव मनु यजातिस्वातिप्राप्नोति । यथा नियमवद्धताखिलाना- मुवतीनां मूलं, तथानुशासनव्यवस्थापालनमपि शक्तिलाभाय कल्पते । न हि शक्तिमन्तरा किमपि काये साधयितुं कोऽपि प्रभवति । समाज- राजार्थनामधर्मशक्तयोऽनुशासनव्यवस्ययैव प्राप्यन्ते । कस्या अपि जाते- जातीयममुतिवनतिश्चानुशासनव्यवस्थाया न्यूनाधिस्यतो भवतः । अधुनेयमार्यजाति/तानुशासनव्यवस्था संवृत्तेति दिनादिनमवनतिम- नुभवति । प्रापरमाणु आव विराड् ब्रह्माण्डात सर्वमेवैकमन्येनाकृष्ट *न्य कर्तृप्रगीत श्रोभारतधर्ममहामण्डलरहस्यनामक पुस्तकमयलोकनीयम । पत्र घेनानिविचारेण सिद्धान्तितं यत् कीदृशी आर्यजातेरधुनातनी दया। अस्या- चात्य रशी जनुशासनव्यवस्थापेक्ष्यते इति ।

·उपदेशपारिजाते . सत साहाय्यमानातिन हि कोऽप्यस्य वृक्षाण्डस्य विभागो नश्यति उपेक्ष्यते वा। इदमेव माहतिक्चनुशासनव्यवस्था प्रोच्यते । एतदृष्ठा- नमूलमेवापरं दाान्तिकमण्यवगन्तव्यम् । यावत् समाजे बालगा- क्षत्रिविट्शूद्राः स्त्रीपुरुषो ब्रह्मचारी गृहस्यवानप्रस्य मंन्यासिनः राजा प्रजाचेति यथानममेषामेकोऽपरं पालयितुं प्रभवति, तदैवात्रानुशासन- व्यवस्था द्रढिमा प्रापस्यति, न हि कोऽपि कमपि समुपेतेत सर्व गव स्वकर्तव्यं सम्पादयन्तः समाजाङ्गाङ्गिरूपेणान्योन्यं कल्याणमभिलषन्तः कर्मधारायां प्रवाहिता अग्रेगन्तुं पारयेयुः । नियमवद्धनानुशासनयत्रस्ये विना न कापि मनुष्यजाति/वितुं पारयति न वा स्थायिसमुन्नतिमधिगच्छति । अतः सर्वधर्मापदेश धर्मसमाजपरिवारसंश्लिष्टां नियमवद्धतामनुशासनव्यवस्याञ्च द्रठयितुं. यत्रोऽनुष्टयः । सनातनधर्मस्य सर्वजीवहितकारित्वमहत्वयाः- पूर्णतामम्पादने लदा धेयं, कस्यापि दशायां सनातनधर्मस्य जनकात्वं न विस्मर्तव्यम् । सनातनधर्मस्य मूलरूपी वर्णाश्रमधर्मसतीत्वधर्मविगन्तव्यौ । सर्व सम्प्रदायाः स्वाङ्गभूता मन्तव्याः । पितृरूपेण कालस्य मातृभावेन च देशस्य सेवनपूजने विधातव्ये। अन्योन्यं विरोधमपहाय भ्रातृभावेन वर्ति- तव्यम् । नात्याश्रमलिङ्गधर्माचारपदजानाधिकारान् के ताधिकार विशेषत्वेन विज्ञाय कर्तव्यकर्मणि दृढमनोभिः सवैभवितव्यम् । सार्बज. निशिक्षायां धार्मिकशिक्षायाञ्च समाजः प्रवर्यंत । विझाया लुप्तों भागः संयासः । त्रिभावत्रिगुणकर्मपञ्चमहायज्ञविज्ञानयोगचतुष्टय- साधनसात्विादानधर्मसंस्कारादीनां यथावत्प्रवर्तनेनार्यजातीयाभ्युद- याय यतितव्यम् । श्रीभगवदुक्तगीतोपनिषदीयाजानुरूपमनुष्ठातुमनुष्टा- 'पयितुञ्च यनः सम्यविधेयः योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्ग त्यत्त्वा धनक्षय । सिध्यसिझो हलो मूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥१॥ -

·ܫܐ
नियतं कुरु
कार्यकुशलता।
न कर्मणामनारम्भान्नैष्कयं पुरुषोऽश्नुते ।
न च सन्न्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ २॥
न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्टत्यकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कम सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ३ ॥
कर्म स्वं कर्म ज्यायो झकर्मणः ।
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिध्येदकर्मणः ॥ ४ ॥
कर्मणैव हि संसिडिमास्थिता जनकादयः ।
लोकसंग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि ॥ ५॥
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । .
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ ६ ॥
सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो पथा कुर्वन्ति भारत ।
कुर्या विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षु लॊकसंग्रहम् ॥७॥
यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः।
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥८॥
त्यक्त्वा कर्मफलासर नित्यतृप्तो निराश्रयः।
कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किंचित्करोति सः ॥९॥
काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः ।
सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥१०॥
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।
पज्ञदानतपः कर्म नं त्याज्यमिति चापरे ॥ ११॥
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ १२ ॥

·उपदेशपारिजाते कार्यकुशलता। नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ १३ ॥ दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् । स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥१४॥ कार्यमित्येव यत् कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन । सत्यक्त्वा फलं चैव सत्यागासात्विको मतः ॥१५॥ संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ । तयोस्तु कर्मसंन्यासात् कर्मयोगों विशिप्यते ॥ १६ ॥ वह्मण्याधाय कर्माणि सरत्यक्त्वा करोति यः। लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ १७॥ कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सोऽस्त्वकर्मणि ॥ १८ ॥ रति उपदेशपारिनति कार्यकुशलतापानम् । समाप्तोऽयं ग्रन्थः। ॐ शान्तिः शान्तिः । शान्तिः ॥

·Sri Bharat Dharma Mahamandal THE ALL-INDIA REPRESENTATIVE ASSOCIATION OF THE -- HINDUS-ESTABLISHED FOR THEIR RELIGIOUS SOCIAL AND EDUCATIONAL IMPROVEMENT. It has been recogpised by the Imperial Government and specially patronised by all the religious Hcads of the Hindus (the Dharmacharyas) and the Hindu-Ruling Princes of India. This National Organisation has its affiliated branches ia toxos, cities and principal villages throughout India and has its provincial organisations and offices in all the important provioces of the country, SRI SARADA MANDAL Is the Educational Department of Sri' Bharat Dharma Maharandal. It has been established for controlliay the existing Sauskrit educatiounl institutions, for reviving ancient seats of Sanskrit learning in India and to work as a teachiug aud examining Unirersity. The anusandlan Bibhag (the research department) is engaged in the research of the Old Sanskrit manuscripts my well as in comparative research of old and new systems of pbilosopbies and sciences of the East and the West. Under the patronage of this Department there are being published five different series of Books as well as rare Sanskrit works ia regular monthly series with preface glossary and appendices in English language. Particulars about membership &c., can be bad of THE GENERAL SECRETARY, SAI BHARAT DHARMA MAHAMANDAL Head Ofice--Benares City, INDIA.

·SPI Pishwanatly atnapurna Dan Dipandar <i. Is a charitable relief fund registered under Act XII of 1860 under the auspices of the Sri Bharat Dharma Jinbamandal its Head Office has been established in Benares. The aims and ohjects of the institution are to render heip, as far as possible, to the destitute who may happen to be in the sacred city or Benares, to the widows, orphans, sick and helpless people without distinction of casto crocd, .uationality and religiou. Contributions are invited from the charitable inclined men and women of all conntries, and even the smallest amoant received is thaokfully acknowledged in the organs of Sri Bharat Dharma Mahamandal which are published separately in almost all the langunges of India. A statement of accounts of this fund is annually published and supplied to nll.its principal supporters. Remittances sliould be made to, THE SECRETARY. SRI VISIIYANATI ANNAPURNA DAYNHAXDAYS C/o Sur DIARAMANDAI. HEAD OFFICE, Benarcs City, INDIA,

·nir
ANSKRIT & HINDUS RELIGIOUS
BOOKS OF ALL KINDS
Bay be liad of
THE NIGANAGAM Book Depot,
Benarc8.City, INDIA.
RHE PAHAMANDAL SHASTRA
PRAKASAK SAMITI, TATD.
1
This company has been establislied in Bevares udder the
distinguished patronage of Sri Bharat Dharma Mabamandal
as well as the Hindu Ruling Chiefs and Heads of Hindu
ommunity for maintaining a Hiudu Natiounl Publishing
House and a Model Book Depot,
Authorised Capital of this conipnny is Rs. 2,50,000 which lins
been divided into sliares of Rs. 10 each. Priuting Presses and
a Book Depot bave already been opened in Bevares by this
Conipany.
Under the patronage of Sri Sarada Mandal, this Company
is publishing rare Sanskrit works in regular monthly parts in
monthly Journal “ Pidya Ratnakar,'' as detailed in the list
u page iv.
For particulars about shares, subscription of the monthly
Paper &c. please apply to--
THE CHIEF MANAGER,
TIK MABAXANDAL SHASTRA PRAKASAK SAMITI, LTD,
Benares, INDIA,
1

·LY ADVERTISEMENT. VALUABLE SANSKRIT WORK (Now in the press: will be published soon). o 2 1. Yoga Darsan of Maharai Patanjali with a very olabor and hitherto unpublisher commentary. Which belie to be the most lucid Sanskrit commentary of thi philosophy, with preface and appendices in English. Sankhya, Darsun of Maharsi Kapil with an elaborata hitherto unpublished, commeutsty that gives the trur rendering of this Philosoplıy; with preface aud appen dices in English. 3. Daivi Dimanga Darsan of Manarsi Angira this systo was almost forgotten and is the systein of Viman of the Uípsaná Kunda of the Vedas, with an elabora commentary in Sanskrit aud preface and appendices Englisli, 4. Mantra Yoga Sonhiti. 5. Hatha Yoga Samhita. 6. Laya Yoga Samhita. 7. Ráj Yoga, Samhita, These are the best selections of the Tantras and represe the four systems of the Practical Yoga exhaustively, such work was ever published before. With preface in notes in Loglish, 8. Harihar Brahma Siimarisya of Arpayn Dikshitachar This book is the summary of 108 Upanisnds commente upon by the author and is very useful for those what want to know the subject oiattor of all the Upanisaca wish in a small compass. Price would be for the subscribers at the rate of 2 pies per Demy 8vo page, approximately. All these buoks will also be published in the Monthly Journal Pidya Ratnakar," For particulars apply tone THE MANAGER, THE MAHAMANDAL SHASTRA PRAKASAK SAMITI, LINTÉR. Benares Cant. 1226

·No text on this page.