·1
1
2
Agents:
Luzac & co, Booksellers,
LONDON,
Otto Harrassowitz, Leipzig:
GERMANY
TU.. Oriental Book supplying Agency,
YOONA,
3

·निवेदनम्
.
श्रीकण्ठाश्लिष्टतनुईतवलिदानवविजृम्भमानश्रीः ।
कौमारजन्महेतुर्गौरी वा शौरिरस्तु भव्याय ॥ १ ॥
लकेशपूज्यचरणं मुकुन्दवल्लभमुमासमायुक्तम् ।
शशिखण्डशोभिशिरसं परमेशमनादिमीडेऽहम् ॥ २ ॥
संस्कृतपाठागारे काशीस्थे राजकीये ये
विद्यावदातचरिताः प्रभुपदमध्यास्य राजन्ते ॥ ३ ॥
मित्रवरेस्तैः श्रीमद्गोपीनाथकविराज इत्याख्यैः ।
प्रोत्साहितोऽहमासं लीलावत्याः प्रकाशकार्येऽस्मिन् ॥ ४ ॥
तैरेव मुद्रणार्थं ग्रन्थागाराददाथि टीकाभिः ।
आदर्शमूलपुस्ती कृपया जीर्णापि संशुद्धा ॥ ५ ॥
श्रीराजेश्वरशास्त्री 'तरङ्गिणी पूरणेन विख्यातः ।
पुस्तकमेकं विवृतेर्भागीरथ्या ददाति स्म ॥ ६ ॥
किन्तु द्वावपि विवृतिग्रन्थौ नितरामशुद्धिभिस्तौ ।
क्वचिदपि लिपिरवलुप्ता पत्राणां कीटदष्टत्वात् ॥ ७ ॥
तदपि परस्परयोगात् कथमपि निर्णीय पाठमायासैः।
सविधे बुधवृन्दानां प्रकाश्यतेऽयं सुसन्दर्भः ॥ ८ ॥
श्रीमद्वामाचरणन्यायाचाय्यः प्रसिद्धविद्वद्भिः ।
सुगृहीतनामधेयैः श्रीशङ्करतरत्नैश्च ॥ ९ ॥
पाठविनिर्णयकर्मण्यनेकवारं व्यधायि साहाय्यम् ।
आवश्यककार्याणि स्वानि जहद्भिर्मयि स्नेहात् ॥ १० ॥
सर्वेष्वेषु मनीषिष्वादिमखण्डप्रकाशकालेऽस्मिन् ।
हार्दिककृतज्ञताया निवेदनेनोद्वहामि सन्तोषम् ॥ ११ ॥

·२ निवेदनम् संस्कृतपुस्तकमालाप्रचारकर्मब्रतैकनिष्ठो यः । जनयति बुधजनचित्ते नित्यं नवनवमुदास्वादम् ॥ १२ ॥ परिशेषे चास्माकं विलसतु तस्मिन् शुभाशिषां गशिः। श्रीलजयकृष्णदासे श्रेष्ठिकवय्ये ससोदये ॥ १३ ॥ शारीरास्वास्थ्यान्मे सुतरां मनसोऽपि चञ्चलत्वेन । त्रुटयोऽनेका जाताः क्षम्यन्तां साधुभिः क्षमासारैः ॥ १४ ।। यस्य कटाक्षक्षेपाद् भवन्ति लोके समस्तकार्याणि । कृपया तस्य पुरारेनिर्विघ्नं पूर्यतां ग्रन्थः ॥ १५ ॥ राखालदासनानो गौतममूर्तेर्गुरोः पदाम्भोजम् । संसेव्य लब्धविद्यो हरिहरशास्त्री निवेदयति ॥ १६ ॥ वसुवेदनागचन्द्र (१८४८) प्रमाणशाके पिनाकभृत् पुर्याम् । श्रीहिन्दुविश्वविद्यासद्मनि शुक्लाष्टमीदिने पौषे ॥ १७॥ * * मुलकतामपि टीकाप्रणेतृवृन्दस्य कालादिः। विदुषां विचारणार्थ पश्चिमखण्डे निकप्त ॥

·वल्लभाचार्यकृता न्यायलीलावती नाथः सृजत्यवति यो जगदेकपुत्रः शङ्करमिश्रकृत-न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पितुर्व्याख्यां कृत्वा मनसि भवनाथस्य कृतिनो वयं लीलावत्याः प्रथयितुमिहोक्तिं व्यवसिताः । तदेतस्मिन् कर्मण्यतिगुरुणि गौरीपरिवृढे दृढा भक्तिः शक्तिं जनयतु यथा स्याम निपुणाः॥ कर्तव्यविघ्ननिराचिकीर्षया कृतं मङ्गलं शिष्यशिक्षायै निबध्नाति. नाथ इति । तस्मै पुरुषोत्तमाय नमः । पुरुषोत्तम इति निारणपष्ठय. बर्द्धमानोपाध्यायकृत-न्यायलीलावतीप्रकाशः एकत्र शूलमपरत्र विसप्रसूनमन्यत्र कृत्तिरितरत्र च पीतवासः । तत्पातु वर्म शशलक्ष्मकलाकिरीटनिष्पिष्टकैटभहृदोर्मम वाञ्छितानि । न्यायाम्भोजपतङ्गाय मीमांसापारहश्वने गङ्गेश्वराय गुरवे पित्रेऽत्रभवते नमः ॥२॥ विशिष्टशिष्टाचारानुमितकर्तव्यताकं विघ्नविघातक मङ्गलं नम- स्कारं निवध्नाति-नाथ इति । यद्यपि पुरुषाणामुत्तम इत्यत्र न निर्धा- भगीरथठक्कुरकृता-न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः । सद्योदलितदैत्येन्द्रदलद्वयदिदृक्षया । विस्फारितं दिक्षु चक्षु रसिंह नमाम्यहम् ॥ १ ॥ आसेवितागुणवतापिनिगूढभावा लीलावतीगुणवतीन मुदं तनोति। एतत्प्रकाशविवृतिच्छलतस्तदस्या भावं भगीरथसुधीः सरलीकरोति। ग्रन्थारम्भे विघ्नविघाताय कृतं मङ्गलं तत्र शिष्याणां शिष्टा. चारविषयत्वरूपलिङ्गशानाय निबध्नाति-एकत्रेति । यत्रेत्यध्याहार। वर्मत्येकवचनेनाग्रे द्विवचनेन च हरिहरात्मकशरीरलाभः । अप्रामाणिकत्वनिरर्थकत्वशङ्कापरीहाराय प्रमात्यमाचरणं फलंच मङ्गलस्य दर्शयति-विशिष्टेति । यद्यपीति । यद्यपि पुरुषोत्तमपदस्य योगार्थाः नपेक्षरूढिस्वीकारे समासविकल्पोयमसङ्गतः तथापि योगार्थस्यामा ·૨ न्यायलीलावती प्रीत्या ततः परमनिर्वृतिमादधाति । तस्मै नमः सहजदीर्घकृपानुबन्ध- लब्धत्रितत्त्वतनवे पुरुषोत्तमाय ॥ १ ॥ न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भावात् समासः जातिगुणक्रियाभिरेकदेशपृथक्करणस्य निर्धारण- स्थाविवक्षितत्वात्। निर्धारणाविवक्षायामेव सप्तमीतत्पुरुषो वा । उत्तमत्वमेव पुरुषत्वेन विशेषणीयमेवेति कर्मधारयो वा। यस्मात् क्षरमांतोऽहमित्यादिगीतापद्यं पञ्चमीतत्पुरुषव्यवस्थापकत्वेनोक्त- मनादेयं तदर्थासमपर्कत्वात् । अनेन हेतुनाऽहं पुरुषोत्तमोस्मी. त्येतावन्मात्रस्य तदर्थत्वात् । यः कार्यजातरूपं जगत् सृजति सृष्ट्वा चावति परिपालयति । एकस्मिन् पुत्रे या प्रीतिस्तयाऽवतीति स. म्बन्धः । जगत्पदस्य संसारिमात्रविवक्षायामाह-परमेति । निवृतिः सुखं दुःखाभावश्च । तत्राद्यस्य परमत्वं दुःखासम्भिन्नत्वं अन्त्यस्य दुः- खप्रागभावासहवृत्तित्वम् । कृपा निरुपधिपरदुःखप्रहाणेच्छा तस्याः सहजत्वमनागन्तुकत्वमनुत्पन्नत्वमिति यावत् । दीर्घत्वमविनाशित्वं कृपाया अनुबन्धः सृष्टिस्थितिसंहारसहकारिणां पौनःपुन्येन समवधा- नम्, तेन लब्धास्त्रितत्वरुपास्तनवो ब्रह्मविष्णुशिवात्मिका येन तस्मै । प्रन्थकृता स्वपित्रे पुरुषोत्तमनाम्ने नतिः कृतेत्यपि वदन्ति । न्यायलीलावतीप्रकाशः रण इति षष्ठीसमासनिषेधः स्यात् , पुरुषश्चाऽसावुत्तमश्चेति कर्म- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः ने रूढ्यर्थविरोधेवा केवलरूढिस्वीकार इह तु न तथेत्याशयेन नम- स्यताप्रयोजकरूपलाभानुरोधेन च योगपुरस्कारमभ्युपेत्य विकल्पो- ऽयं कृत इति ध्येयम् । पुरुषश्चासाविति । ननु विशेषणविशेष्यभावस्य काम- चारादिदमयुक्तम्। न च विशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नमध्ये व्यावृत्तिबो- धकं विशेषणं न चेह पुरुषत्वं तथा सर्वज्ञत्वादिरूपोत्तमत्वव्यापकत्वादि. ति वाच्यम् । उत्तमपदस्योत्कर्षवत्ववाचकत्वात् तस्य च घटादिसा- धारण्येन पुरुषत्वाव्याप्यत्वादन्यथा परस्परव्यभिचाराभावेन कर्मधा- रयानुपपत्तेः । विशेषणं विशेष्येनेतिसुत्रेऽन्यतरपदेनैवापरसम्बन्धि- लाभे यदुभयपदोपादानं तेन परस्परव्यभिचार एव कर्मधारयसाधु- त्वमितिज्ञापनात् । न चोत्कषवत्त्वं न घटादिसाधारणमेकमिति श.

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता न्यायलीलावतीप्रकाशः धारये विशेषणत्वादुत्तमपदस्य पूर्वनिपातापत्तिः । पुरुषेषत्तम इत्यत्र निर्धारणसप्तमीसमासे न निर्धारण इत्यस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गः, तत्र षष्ठी न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः ब्दसाम्येऽपि नार्थसाम्यमिति वाच्यम , उत्कर्षशब्दप्रवृत्तिनिमित्तव. त्वेन नानोत्कर्षाणामनुगमे तद्वत्वस्याप्यनुगतत्वात् । एतेन कर्मधार. यसमास एवात्र परस्परव्यभिचाराभावादसम्भवीत्यत्रैव तात्पर्य मिति मिश्रमतमपास्तमिति चेत् मैवम् , विशेषणं हि विधेयं तच्चाज्ञातं न चेहोत्तमत्वेन ज्ञाते पुरुषत्वमशातं किन्तु पुरुषत्वेन ज्ञाते उत्तमत्व. मिति तदेव विधेयम् । अतस्तदेव विशेषणम् । न च कस्यचिद्वैप- रीत्येनापि ज्ञानमिति न नियम इति वाच्यम् , नमस्यताप्रयोजकत्वेन प्रकृते उत्तमत्वज्ञानस्यापेक्षिततया तज्ज्ञाने सति पुरुषत्वज्ञानस्याकि. चित्करत्वेन तदसम्भवात् । यत्तु उत्पलनीलमित्यादिप्रयोगापत्त्या नैवं विशेषणावशेष्यभावे कामचार इति मतं तत्तुच्छम् । तथा विव- क्षायां तथाप्रयोग इष्टापत्तेः। अन्यथा चन्द्रमुखमुखचन्द्रपदयोरुभ योः साधुत्वानुपपत्तेः। यत्तु लोकप्रसिद्धमेव यद्विशेषणं तद्वा- चकमेव पदं सूत्रे विशेषणपदार्थः, तच्चेहोत्तमत्वमेवेति मतं तन्न. लोकपदस्य यावदेकदेशविकल्पग्रासात् । वयं तु उत्तमत्व मत्र सर्बज्ञत्वादिकमेव तस्यैत्र नमस्यताप्रयोजकत्वात् । तच्च पुरुषत्वव्याप्यमेवेति न पुरुषत्वस्य विशेषणता, विशेष्यतावच्छे. दकसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिन एव विशेषणत्वादिति नात्र कामचारः । न चैवं कर्मधारयाशळेव न, परस्परव्यभिचारामा. वादिति वाच्यम् । ज्ञापकेनापि विशेष्यतावच्छेदकव्यभिचारमात्रल- ब्धेरन्यथा शिशपा वृक्ष इति प्रयोगानुपपत्तेः। अत एव शिंशपा इ- त्यादिकमेव प्रत्युदाहरणं वृत्तिकारो दर्शयति स्मेति ब्रूमः । पुरुषेष्वि- ति । तदर्थकतत्पदसाधुत्वनिषेधो हि निषेधसूत्रप्रयोजनम् । तादृश. पदं च यदि विभक्त्यन्तरसमासेनापि निष्पन्नं तदा सूत्रवैयर्थ्य मिति भावः । इदं चापाततो दूषणम् । वस्तुतः स्वरविशेषनिषेधार्थमेव षष्ठीसमासनिषेधकसूत्रोपपत्तेन सप्तमीसमासनिषेधे तात्पर्य्यम् , त- स्य सप्तमीसमासे हि पूर्वपदे प्रकृतस्वर एवावतिष्ठते षष्ठीसमासे तु पूर्वपदस्योदात्तत्वं भवतीति भाष्यकारादिस्वरसात् । तदुक्तं त्रिधा हि भिद्यते शब्दोऽर्थतो रूपतः स्वरतश्चेति ॥ अतएव कुसुमा. झलिप्रकाशे सप्तमीविग्रह एवं प्रदर्शितः। यत्तु स्वरभेदस्य वेदविष .

·४ न्यायलीलावती न्यायलीलावतीप्रकाशः सप्तम्योरभेदात, तथाऽप्यत्र निर्धारणमेव नास्तीति षष्ठीसमास एव नराणां क्षत्रियः शूरतम इत्यादाविव समुदायापेक्षया जातिगुणक्रिया. भिरेकदेशस्याऽपृथक्करणात् । यद्वा पञ्चमीतियोगविभागादत्र समा. सः । पुरुषेभ्य उत्तमः पुरुषोत्तमः । यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि वेदे लोके च प्रथितः पुरुषोत्तम इति गीतासु भगवद्वचनात् । तस्मै पुरुषोत्तमाय नमः । पुरुषोत्तमत्वमेव नमस्का- यताप्रयोजक रूपम् ! अन्यदप्याह । यो नाथःप्रभुः, जगत् कार्यजातम् , सृजति जनयति । ततः सृष्टेरनन्तरम् अवति अनिष्टनिवृत्तिशालि . न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः यत्वेनास्य निषेधस्य तदविषयत्वमिति मतं तनुच्छम् सूत्रस्य लोक. वेदोभयसाधारणतया वेदमादायैव सार्थकत्वादिति दिक् । तथापीति । निर्धारणप्रयोजकरूपस्य समस्यमानपदादन्यत उपस्थितौ सत्यामेव समासनिषेधः, भवति च नराणां क्षत्रियः शूरतम इत्यत्र समस्यमानन· रक्षत्रियपदादन्येन शूरपदेन निर्धारणप्रयोजकरूपलाभो न चात्र तथा । न चैवं नरशूर इत्यपि स्यात् , वृत्तिकारस्य तजातीयमात्रोदाहरणप्र. दर्शनेन तथासूत्रतात्पर्यनिश्चयादिष्टापत्तेः । यद्वेति। पञ्चमी भयेनेतिसूत्रे यद्यपि भयहेतुनैव पञ्चमीसमासविधिस्तथापि प्रयोगानुरोधेन पञ्चमी- त्येतावन्मानं व्यवच्छिद्यावधिपञ्चम्यन्तेनापि समासः साधुरित्यर्थः । योगविभागः सूत्रव्यवच्छेदः। न चैवं पञ्चमीसमासेनापि नरशूर इत्यपि स्यादिष्टापत्तेः । मिश्रास्तु उत्तमत्वस्येव शूरत्वस्थ सावधित्वाभावादेव मात्र स प्रसंगः। अतएव नरशूर इतिप्रयोगाभावमेव हृदि निधाय पूर्वापरितोषेणायं कल्प इत्याहुः । तश्चिन्त्यम् । शूरस्येवोत्तमस्यापि निरवधित्वात् , उत्तमत्वस्येव शूरत्वस्यापि सावधित्वात् । अन्यथा तस्मादयं शूर इतिप्रयोगानुपपत्तेः । तस्मात्पूर्वापरकल्पयोरुभयत्र नरशूर इतिप्रयोगे इष्टापत्तिरेव शरणम् । यस्मादिति । द्वाविमौ पुरुषो लोके क्षरश्चाक्षर एव चेतिगीतादर्शनादक्षरपदस्य पुरुषवाचकत्वात् पुरुषोत्तमत्वलाभः । ननु परमनिवृत्याधानमेवावनमपीति पौनरुत्य- मत आह-अनिष्टेति । विरोधीत्यर्थः,तेन सृष्ट्यवनयो कार्यमा संभा घेपी'त्यग्रिमग्रन्थाविरोधः पौनरुक्त्यपरिहारश्च, अनिष्टपदस्य दुःख. परत्वे तदुभयदोषापत्तेः । ननु प्रीतिः सुखं तज्ज्ञानं वा द्वयमपि ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोनासिता ५ द्रव्यं नाकुलमुज्ज्वलो गुणगणः कर्माधिकं श्लाघ्यने जातिर्विप्लुतिमागता न च पुनः श्लाघ्या विशेपस्थितिः । सम्बन्धः सहजो गुणादिभिरयं यत्रास्तु सत्प्रीतये सान्वीक्षानयवेश्मकर्मकुशला श्रीन्यायलीलावती ॥२॥ -- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ग्रन्थे स्वप्रेयसीनाम योजयन्नेव प्रेक्षावतां प्रवृत्तयेऽभिधेयं श्लाघ्र- नीयविशेषणेन विशिषनाह-द्रव्यमिति । न्यायः पञ्चावयववाक्यं स एव लीला तद्वतीति ग्रन्थनाम । प्रेयसीपक्षे न्यायेन उचितमार्गेण या लीला यर्थः । स्वामिन्येव विलासं विभ्रतीत्यर्थः। श्रीपदमुगायत्रोतक- पंद्योतनाय । सतां मुमुक्षणां प्रीतये प्रमोदाय ग्रन्थः। सतां विदग्धानां प्रीतये प्रियास्तु। ग्रन्थे द्रव्यपदार्थो नाकुलो नाविस्पटः अन्यत्र द्रव्यं भाजनादि अलङ्कारादि वा । नाकुलं न विपर्यस्तत् । प्रन्यपक्षे गुण- गणो रूपादिसमूहः उज्ज्वलोऽन्योन्यासङ्कीर्णतया व्युतपादिनः अन्य त्र गुणगणः शीलसौन्दादिरूप उज्ज्वलो मनोरमः। ग्रन्थ च कर्म. न्यायलीलावतीप्रकाशः करोति एकपुत्रे या प्रीतिः अनुजिघृक्षा, तया परमां दुःखासतमृति निर्वृति सुखं दुःखाभावं चादधाति । सृष्टयवनयोः कार्यमा सम्भव ऽपि परमनिवृतेरसम्भवादत्र जगत् संसारिमात्रम् । सहजा आग. न्तुकहेत्वजन्या, अतएव दीर्धा उत्तरकालानवच्छिन्ना या कृपा निरूप. धिपरदुःखप्रहाणेच्छा, तया अनुबन्धेन पौनःपुन्येन सृष्टिस्थितिसं. हारकरणाय लब्धास्त्रितत्वस्वरूपाः ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकान्तमा येन, तस्मै । अथ च ग्रन्थकृता स्वपित्रे पुरुषोत्तमनाम्ने नमस्कारो निबद्धः । तत्र सहजा दीर्घा उर्वी या कृपा तदनुबन्धन बशीयतात्रि. तत्त्वतनवो ब्रह्मादयो येनेत्यर्थः । अन्यत् तुल्यमेव ॥ प्रेक्षावतांप्रवृत्त्यङ्गमभिधेयमाह-द्रव्यमिति । न्यायः समस्तरूपोपेतं न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः भगवति नास्तीत्यत आह-प्रीतिरनुजिघृक्षेति । आगन्तुकेति । यद्यपि हेत्वना पेक्षत्वेनैव सम्यक् तथापि पितृपक्षसाधारण्यार्थमागन्तुकत्वं विशेषणं स्वरूपनिर्वचनार्थ वा । तथा च स्वेच्छावशादत्र शरीरपरिग्रहो मतु धर्माधर्माभ्यामिति भावः । समस्तेति । समस्तरूपोपेतलिङ्गप्रतिपादकामित्यर्थः । प्रायते कात.

·६ न्यायलीलावती न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पदार्थो द्रव्यादिपदार्थादधिकं श्लाघास्पदम् । अन्यत्र कर्म गृहादिप रिकम प्रियचेतोहरणचेष्टा वाऽधिकं यथा स्यादेवं श्लाध्यते । ग्रन्थे जातिपदार्थो नापोहादिरूपतया विप्लुतिमन्यथासिद्धिमागतो विप्लु- तिर्जातीनां परस्परसांकय्यं वा । अन्यत्र जातिब्राह्मणत्वमाचारभ्रंशा- दिना विप्लुतिमागता । ग्रन्थे विशेषपदार्थस्थितिः श्लाघ्या अन्यत्र विशेषस्थितियॊषिदन्तरापेक्षया वैलक्षण्यं श्लाघ्यम् ! ग्रन्थे गुणादि- भिर्गुणकर्मसामान्यविशेषैः सहजो नित्यः सम्बन्धः समवायोऽस्ति अन्यत्र प्रागुक्तगुणयोगः सहजः प्रयत्नानपनेयः। ग्रन्थेऽन्वीक्षा न्याय. शास्त्रं तदेव वेश्म तस्य कर्म परिकर्म तत्र कुशला तथा चान्वीक्षा. यामपीयमुपकरिष्यतीत्यर्थः। यद्वा अन्वीक्षात्वं श्रवणानन्तरमननार्थ यो नयो न्यायः स एव वेश्म तत्कर्मणि परिकर्मणि तद्दूषणनिरा- सकुशलेत्यर्थः । अन्यत्रान्वीक्षात्वं पुनरवलोकनार्थ नयेन नीत्या यद्वे. मकर्म परिकर्म चित्रादिलिखनं तत्र कुशला दक्षेत्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशः वाक्यम्, स एवाऽस्य शास्त्रस्य लीला तद्वतीतिग्रन्थनाम । तत्र श्रीप- देनोत्कर्ष उक्तः । सा इयं सतां प्रीतयेऽस्तु। अथ च श्लेषतो ग्रन्थकृतः प्रेयसी लीलावती। नीयते प्राप्यते कान्ततोऽनयेति न्यायः ताशी या लीला तद्वती सासतः प्रियस्य प्रीतये भवति । यत्र ग्रन्थे। प्रियाप. क्षे तु एकत्र द्रव्यं नाऽऽकुलम न सदोषं व्याख्यातम् । अन्यत्र तु धन न सदोषम् । एकत्र गुणगणो रूपादिसक उज्ज्वलः प्रमापितः । अन्य- त्र गुणानां शीलादीनां गणो दोषासम्भिन्नः । एकत्र कर्म उत्क्षेपणादि अधिकं द्रव्यादिभ्य पृथक् श्लाध्यते प्रशंसाविषयः। अन्यत्र कर्म गृहव्यापारः । अधिकमिति क्रियाविशेषणम् । एकत्र जातिः पदार्थ. विशेषः विप्लुति साङ्कय न गता । अन्यत्र जातिाह्मणत्वं सतीत्वा. द्विप्लुतिं परपुरुषसम्बन्धातू(१) सदोषत्वं न गता। एकत्र विशेषाणां न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः चेत इति स्वायत्तं क्रियत इत्यर्थः। परपुरुषसंसर्गादिति सदोषत्वे हेतुः। तस्य न्यायस्य शास्त्रं वेश्मेत्यन्वयः । स्त्रीपक्षे अन्वीक्षेत्यादिव्याख्यानं क्वचिन्नास्ति तत्र तस्यान्वीक्षा पश्चाञ्चिन्ता स्वामिनि देशान्तरस्थे गृहचिन्ता नयो नीतिश्च वेश्मकर्म गृहव्यापारः, तत्र कुशलेत्यर्थः । (१) संसर्गादिनि विवृति'कृद्धृतः गठः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ७ न्यायलीलावतीप्रकाश अन्त्यानां स्थितिः व्यवस्था श्लाघ्या प्रशंसाविषयः। अन्यत्र विशे- षस्योत्कर्षस्य स्थितिस्तादृशी । एकत्र गुणादिभिर्गुण्यादेर्यः सहजः सम्बन्धः समवायो ग्रन्थप्रतिपाद्यत्वेनास्ति । अन्यत्र प्रागुक्तगुणैः सम्बन्धः सहजः अकृत्रिमः स्वाभाविकः। श्रवणादनु पश्चादीक्षणमा न्वीक्षा मननहेतुयायः, स एव नीयतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या नयः शास्त्रं तस्य वेश्म, तस्य न्यायाधारत्वात् । तस्य कर्म परिकर्म दूषणनिरा. सादि, तत्र कुशला दक्षा । नय इत्यत्र श्रिणीभुवोऽनुपसर्ग इति घनि प्राप्ते कृत्यल्युटो बहुलमिति बाहुलकात् एरजित्यच् । इह पदार्थानां सामान्यतः प्रयोजनसम्बन्धेऽवगते के ते इति विशेषाकालायां द्रव्यगुणेत्यादितद्विशेषाभिधानमेतावन्त एव पदार्था इत्यवधारणपरविभागार्थकम् । सामान्यजिज्ञासायां तद्विशेषवच- नस्येतरव्यवच्छेदपरत्वेन व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् । तच्च न यद्यपि शब्दविधया विभागे मानम्, युक्तिशास्त्रत्वविरोधात्, मानान्तरात्तत्प्र. तिपादने च परीक्षायास्तत्परत्वावश्यकत्वे तत एवन्यूनाधिकसङ्ख्या- व्यवच्छेदः सिद्ध इत्येतस्याऽपि तत्र तात्पर्य मानाभावः सामान्य न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः ननु षडेवेत्यस्य सूत्रस्य भाष्यस्य वा अभावाद्विकल्पोऽयमाश्रयासि. द्ध इत्यत आह-इहेति । सामान्येति ।कियन्त इत्याकाङ्क्षायां विशेषाभिधा. नस्य तदितरविशेषनिषेधप्रत्यायकत्वव्युत्पत्तेरित्यर्थः। कियन्तो घटा इत्याकाङ्क्षायां चत्वार इत्युक्ते पञ्चमाभावप्रतीतेरिति भावः । सामा- न्यधर्मावच्छिन्नस्य विशेषाकाङ्केति सामान्येत्युक्तम् । तत्र च तात्पर्य- विषयावधारणविकल्पोऽयमिति भावः । युक्तीति । शब्दादेव तसिद्धौ पदार्थान्तरनिरासकयुक्त्यननुसरणापत्तेः । तथा च तादृशव्युत्पत्तिः प्रकृते असिद्धा तन्मूलीभूतस्य तथाविधवक्तृतात्पर्यानुमानावश्यम्भा- वस्याने युक्तिसहस्रदर्शनबाधितत्वादिति भावः। मानान्तरात् परी. क्षाप्रयोजकमानान्तरात् । परीक्षाया इति। एवं च परीक्षायास्तत्परत्वावश्य. कत्वे तन्निर्वाहकप्रमाणादेव व्यवच्छेदप्रत्ययोपपत्तौ विभागवाक्यस्या- पितत्र तात्पर्य कल्पयित्वातनिर्वाहकं च मानान्तरकल्पनमपिगौरवप. रास्तमित्यवधेयम् । ननु परीक्षया कथं तत्सिद्धिरत आह-सामान्येति । सामान्यलक्षणस्यातिव्याप्तिनिरासेऽधिकसलयाव्यवच्छेदस्य विशेष- लक्षणानाञ्च परस्परसङ्कीर्णत्वव्युदासे न्यूनसङ्ख्याव्यवच्छेदस्य लामा.

·न्यायलीलावती . न्यायलीलावतीप्रकाशः दिलक्षणपरीक्षयाऽधिकसंख्याव्यवच्छेदस्य विशेषलक्षणपरीक्षया च न्यूनसङ्खथाव्यवच्छेदस्य लब्धत्वात् ,तथापि पदार्थमुद्दिश्य द्रव्यादित्व- विधानादुद्देश्यस्य व्याप्यत्वाद्विधेयस्य व्यापकत्वाद्विधेयस्य व्याप- कत्वेन समानैव प्रतीतिरिति लोकव्युत्पत्तिसिद्धत्वान्न तत्र तात्पर्य कल्प्यम् । न च पदार्थत्वं नैकं सामान्यम् , येन विभागः स्यात्, किन्तु पदानामर्थो वाच्यस्तत्त्वम्, वाच्यत्वं च पदानामर्थानां च भेदाद्भिन्नमेवेति वाच्यम् । सर्वत्र पदार्थानुगतमतेरनुगतस्य तस्य सिद्धेः, नाऽयं पदार्थ इत्यभिधान एवैतत्पदार्थत्वापदार्थत्वाभ्यां व्याघातात् । तथापि न तद्भावरूपम्, अभावेऽपि वृत्तः, नाऽभाव: न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः तिभावानात्र तात्पर्य कल्प्यमपितु शब्दस्वाभाव्यादेव व्यवच्छेदप्रतीति. रित्याह-तथापीति । औत्सर्गिके हि तात्पर्यमौत्सर्गिकम्, न तु कल्प्यम्, यथा गङ्गापदस्य पूरे। आपवादिके तु कल्प्यम्, यथा तस्यैव तारे। तदिहो. कव्युत्पत्त्या शब्दस्वाभाव्येनौत्सर्गिकतया न तत्कल्प्यमिति भावः।एतेन पदार्था द्रव्यादय इति वाक्यं पदार्थत्वद्रव्यत्वाद्योः सामानाधिकरण्यं बोधयतु पदानां पदार्थसंसर्गमात्रबोधे सामर्थ्यात् , न तु नियतसा. मानाधिकरण्यं नियतत्वादीनामुपस्थापकाभावादिति परास्तम् । औ. त्सर्गिकतात्पर्यगम्यनियतसामानाधिकरण्यरूपविशेषलाभात् , न रपतिपदानररूपस्य नरपतेरिव । न च तथापि नियतत्वप्रकारिका धीन स्यादिति वाच्यम् , तदभावेऽपि क्षतेरभावात् , नरपतिपदान्नर. त्वप्रकारकप्रतीतिविरहवत् । न च सामानाधिकरण्यमपि न प्रकार. तया भातं किन्तुसंसर्गतयेति कथं तस्य विशेषपरत्वम् ? यदि चानुप- स्थितमपि सामानाधिकरण्यं प्रतीतिप्रकारस्तदा नियतसामानाधि. करण्यमेव तथा स्वीक्रियतामिति वाच्यम् , तात्पर्यविशेषेण पदार्थः विशेषभानवत् संसर्गविशेषभानस्याप्यविरोधात् । केचित्तु व्युत्प- त्तिबललभ्यं नियतसामानाधिकरण्यं प्रकार एव नरपतिपदजन्य प्रतीतो नरत्ववत् प्रतीतिबलेन पदानुपस्थितस्यापि प्रकारत्वस्वीका. रात् । अस्तु वा तत्र लक्षणा,प्रतीत्यनुरोधात् । अथवा व्युत्पत्तेस्तात्पर्य- मात्रग्राहकत्वं तन्निर्वाहश्चानुमानादेवेत्याहुः । न च द्रव्यत्वादेः प्रत्ये- कमव्यापकत्वात् कथं व्याप्यव्यापकभावप्रतीतिरिति वाच्यम् , अन्य- तमत्वावच्छिन्नव्यापकताया एव व्युत्पत्तिबललभ्यत्वात तजज्ञानं च संसर्गतया प्रकारतया वेति दिक् । .

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता न्यायलीलावतीप्रकाशः रूपम् , विधित्वेन प्रतीतेः । प्रतियोग्यनुपपत्तेश्चेति न युक्तम्, अ- स्माच्छव्दादयमों वोद्धव्य इतीश्वरज्ञानरूपसङ्केतात्मकत्वात्तस्य । तश्च ज्ञानमनादिनिधनरूपं सर्वगोचरमेकमेव, तत्सम्बन्धश्चाऽथैर्वि षयत्वलक्षणः । अवधारणार्थो व्यवच्छेदः। तत्रैवकारस्य व्यवच्छेद- मात्र शक्तिः, विशेषणविशेष्यक्रियावाचकसमभिव्याहारात् अयोगा- न्ययोगात्यन्तायोगव्यवच्छेदाश्च प्रतीयन्त इति व्युत्पत्तिरिति मत. मयुक्तम् । उपस्थितपदार्थेष्वेव समभिव्याहारव्युत्पत्तेः संसर्गभेदस्य प्रतीतेः, न तु ततः पदार्थोपस्थितिरपि, प्रकृते च व्यवच्छेदमात्रात् प्रतियोगिमात्रलाभेऽप्ययोगान्ययोगात्यन्तायोगरूपप्रतियोगिविशेषा. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः अस्मादिति । अन्यत्र यद्यपीश्वरेच्छा सङ्केत इत्युक्तं तथापि ज्ञान- रूपत्वेऽप्यविरोध इत्याशयेनेदमुक्तम्। तत्सम्बन्धश्चेति । यद्यपि स- म्बन्धिद्वयात्मकमेव विषयत्वमिति विषयाननुगमेनाननुगतमेव तथापि ज्ञानमात्रमेव सम्बन्धोऽत एवातीतानागतविषयेऽपि ज्ञा- नवैशिष्टयज्ञानम् , भातोऽयमिति व्यवहारस्तु ज्ञानध्वंसवैशिष्टया- वगाही, यत्र त्वेकतरसत्त्वेऽपि न विशिष्टधीस्तत्रोभयसम्बन्धो यथाधिकरणध्वंसयोः, अतएव वौद्धाधिकारप्रकाशे ज्ञानमेव सं. म्वन्ध इत्युक्तम् । अस्तु वा सम्बन्धिद्वयात्मकविषयत्वं तथापि नान- नुगमो विशिष्टधीजननयोग्यतया विपयस्याप्यननुगतत्वादिति दिक् । ननु नियमपरत्वेऽपि विभागस्य व्यवच्छेदविकल्पोऽसङ्गत एवेत्य- त आह-अवधारणार्थ इति। नियमशरीरान्तर्गत इत्यर्थः। ननु नान्ययो. गव्यवच्छेदादौ शक्तिर्येनैवकारार्थत्वाक्षेपस्तत्र घटेत, किन्तु व्यवच्छे- दमात्र एव, लाघवादित्यत आह-तत्रेति। प्रतियोगिमात्रेति । आक्षेपतः प्र. तियोगिमात्रलाभाभ्युपगमेऽपीत्यर्थः। यद्यपि विरोधिव्यवच्छेद एवका रार्थः, विरोधित्वं च विरोधित्वेनोपस्थितत्वमुपस्थितिश्च सर्वनामशब्द इव तटस्थोपलक्षणमिति सम्भवत्येव, तथापि शङ्खः पाण्डर एवेत्यत्र पाण्डरविरोधी नेतिवत् पार्थ एवेत्यत्रापि विरोधी नेतिप्रत्ययापत्तिः, शक्तौ तुल्यायां समभिव्याहारादन्वयनियमात् । न हि शक्तौ तुल्यायां क्वचिद्विरोधप्रतियोगिकव्यवच्छेदः, क्वचिद्विरोध्याश्रयकव्यवच्छेदः प्रतीयते । शक्तिवैचित्र्ये तु वक्ष्यमाणक्रमादर एवास्तां कुतः ·न्यायलीलावती षडेव पदार्था इति नियमव्यवच्छेचं प्रतीतं न वा अप्रतीतं न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् वैशेषिकशास्त्रे पदार्थविभागमवधारणफलकमाक्षिपति-षडेवेति । अस्माच्छब्दादयमों बोद्धव्य इतीश्वरज्ञानेन तदिच्छया वा विषयवि. षयीभावलक्षणः सम्बन्धः पदार्थत्वम् , तश्च ज्ञानेच्छयोरेकैफत्वादेकमेव षोढ़ा भिद्यते विभागश्च न्यूनाधिकसङ्ख्याव्यवच्छेदफलकस्तेन षडेव पदार्था इति । अत एवकारस्य व्यवच्छेदमात्रमर्थोऽन्ययोगादिप्रति- योगिलाभस्तु समभिव्याहारविशेषाद् व्युत्पत्तिबलायातः शाब्दे त्व. न्वयबोधे व्युत्पत्तिबलादपदार्थोऽपि भासत एवान्यथाऽयोगान्ययो- गात्यन्तयोगेषु शक्तित्रयकल्पनागौरवं स्यात् न न्यायश्चानेकार्थत्व. मिति न्यायात्। तथा च समभिव्याहारस्तात्पर्य्यमात्रग्राहकः एवका. रो नानार्थ इत्ययुक्तम् । तथा च षट्त्वस्य विशेष्यतावच्छेदकत्वं पदा- र्थत्वस्य विशेषणत्वमुररीकृत्य विशेष्यसङ्गतस्य चान्ययोगव्यवच्छेद- न्यायलीलावतीप्रकाशः नुपस्थितेः, किन्तु व्यवच्छेदत्रये शक्तिभेद एव, समभिव्याहारवि- शेषात्तत्र तात्पर्यविशेष उन्नीयते इति युक्तम् । तत्राऽन्ययोगव्यव. च्छेदमवधारणार्थमाक्षिपति-षडेवेति । न च पदार्थमुद्दिश्य षत्ववि- धानात्तद्विशेषणं तत्समभिव्याहृतश्चैवकारोऽयोगव्यवच्छेदार्थ इत्य- न्ययोगव्यवच्छेदोऽपदार्थः, पदार्थश्चाऽयोगवच्छेदोऽग्रे वाच्य इति तेनैव गतार्थ इति वाच्यम् । यथा पदार्थ द्रव्यत्वादिवैशिष्टयमज्ञातं शाप्यत इति तस्य विधेयता, तथा द्रव्यादिष्वपि पदार्थत्वव्यवच्छेद- स्य प्रतिपाद्यत्वात् व्यवच्छेद्यपदेन चाऽत्र व्यवच्छेदाई तदधिक- रणमेव विवक्षितं न तु तत्कर्म, तस्य पदार्थत्वरूपस्य प्रमितत्वात् । तथा च द्रव्यादिषाभिन्नस्याऽप्रमितेः तत्र पदार्थत्वं न निषेध्यम्, अधिकरणज्ञानं विना निषेधाज्ञानादित्यर्थः । निषेधः प्रतिषेधज्ञानमि. त्यर्थः। सप्तैवेत्येवकारस्य नाऽधिकसङ्ख्याव्यवच्छेदोऽर्थः, अपि तु न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः शब्दान्तरेऽपि सर्वनामसाधारण्यकल्पनेति भावः । किन्विति । न चायोगव्यवच्छेदादेः शक्यत्वे पदार्थकदेशान्वयस्वीकारापत्तिः । चैत्रस्य मातेत्यत्रेव प्रकृतेऽपि तत्स्वीकारात् । न चायोगप्र- तियोगिनः पाण्डरत्वस्य पाण्डरपदात् विशेषतयोपस्थितेः क- थमयोगान्वय इति वाच्यम्, पाण्डरत्वस्य लक्षणया स्वतन्त्रोपस्थि- ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् कत्वं सम्भाव्य दूषयितुं विकल्पयति-प्रतीतं न वेति । अन्ययोगव्यवच्छेदो विशेष्यादन्यत्र विशेषणयोगव्यवच्छेदः यथा पार्थ एव धनुर्द्धर इत्यत्र भीमादौ धनुर्द्धरत्वयोगो व्यवच्छिद्यते। एवं च द्रव्यादिषड्भ्यो विशेष्येभ्योऽन्यद्यदि प्रतीतं तदा तत्र पदार्थत्वव्यवच्छेदोऽनुपपन्नः । पदार्थत्वव्यवच्छेदो हि पदार्थत्वव्यवच्छित्तिप्रत्ययः स चाधिकरण. ज्ञानतन्त्रः सद्भ्यामभावो निरूप्यत इति सिद्धान्तात् , अधिकरणं च पभिन्नमप्रतीतमेवेत्याह-सुप्रतीतं चेति(१)। व्यवच्छेद्यं व्यवच्छेदकर्म पदार्थान्तरमेवावधारणव्यवच्छेद्यं तद्यवच्छेदश्च पदार्थव्यवच्छेदमु. खेनेत्यन्यदेतत् । तथा च व्यवच्छेद्यं व्यवच्छेदाधिकरणमित्यपव्या- ख्यानम् । तथा च षडेव पदार्था इत्यवधारणेन व्यवच्छेद्यः सप्तमप- दार्थः स चेन्न प्रतीतस्तदा तत्र पदार्थत्वव्यवच्छेदो न शक्य इत्य- र्थः । यद्वा अन्ययोगव्यवच्छेद इत्यत्रान्यस्य विशेषणेन सह योगस्य सम्बन्धस्य व्यवच्छेदः स च पदार्थ एवेत्यत्रान्यो भीमादिः प्रसिद्ध स्तस्य विशेषणयोगो व्यवच्छिद्यत इति युक्तं प्रकृते तु न तथेत्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः तेः। समभिव्याहार इति । न च तात्पर्यस्य पुरुषेच्छाधीनतया विशेषण- सङ्गतैवकारादपि क्वचिदन्ययोगव्यवच्छेदप्रतीत्यापत्तिरिति वाच्यम्, अनादितात्पर्यस्यैवात्र नियामकत्वात्। यदि प्रोत्तरस्थात्वेनेव विशेषण सङ्गतैवकारत्वादिना शक्तिस्तदाशङ्कव नोदेतीति(२) ध्येयम् । मिश्रा. स्तु व्यवच्छेदमात्र शक्तिर्लाघवात् अयोगादिलाभस्तु पाण्डरादिपदा लक्षणया स्वतन्त्रोपस्थितये प्रतियोगित्वोपस्थितये च लक्षणायास्त्व- यापि तत्र स्वीकारात । अत एव पदार्थैकदेशान्वयप्रसङ्गोऽपि न, अत एवौत्सर्गिको विशेष्यान्वयोऽपि समर्थितो भवति । एवं च पा. चकादिपदे रूढिस्वीकारोऽपि सङ्गच्छते । अन्यथा कृतियोग्यताशक्त- प्रत्ययपदार्थैकदेशकृत्यन्वयस्य तत्र(३) बाधात । अतएव च सन्ध्या. कालोऽकरणे विशेष्येऽन्वेति, न तु करणे विशेषण इत्यपि सङ्गच्छते । अन्यथा तत्रापि विशेषणान्वयाविरोधात् । न च स एवायमित्यत्र सर्वनाम्नि लक्षणाया अस्वीकारादयं कल्पो नोचित(४) इति वाच्यम् , तत्रभेदानुभवेन(१) त्वयाप्येवकारस्य शक्त्यन्तरस्वीकारादिति वदन्ति। अत्र केचित् । पाण्डरपदस्यायोगलक्षणायां पाण्डरत्वमेव न प्रतीयेत (१) अप्रतीतं चदिति साधुः पाठः। २) शङ्कापि नेति पाठान्तरम् । (1) तत्राबाधादिति पाठान्तरम् । (४)न सङ्गच्छते इति पाठान्तरम् । (१) अत्राभेदानुभवेत्त्यन्यः पाठः ।

·१२ न्यायलीलावती चेत् कथं निषेधः । प्रतीतं चेत्सप्पैव । पदार्थेषु सप्तत्वं नास्तीति चेन्न । आन्तर्गणिकभेदेन सत्त्वात् । पडलक्षणयोगितया नास्तीति चेन्न । पड्लक्षणयोगिष्वेव सप्तत्वप्रसक्तेरप्रकृतत्वेन प्रतिषेधे अ. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ननु प्रतीतेऽन्यत्र विशेषणयोगो व्यवच्छिद्यत इत्यत आह-प्रतीतं चेदिति । सप्तैवेति न पडेवेत्यर्थः । ननु षडेवेति सप्तमः पदार्थो निषि. ध्यते तञ्च पदार्थेष्वप्रतीतेषु सप्तत्वस्य प्रतीतस्य निषेधेनापि निर्व. हतीत्याशयते-पदार्थेष्विति । घटादिषु पदार्थेषु सप्तत्वस्य सत्त्वात् तनिषेधानुपपत्तिरिति परिहरति-नेति । अन्तर्गणो विशेषगणस्तत्र भवो भेद आन्तर्गणिकः । ननु प्रसिद्धा द्रव्यादयः षट् पदार्थाः सप्त न भवन्तीति बूम इति शङ्कते-षड्लक्षणेति । य एव पदार्थाः षट् त एव सप्त इति केन प्रसञ्जितं येन निषेधोऽयमर्थवान् भवेत् तथा च तत्र सप्तत्वनिषेधो ममाप्यभ्युपगत इति परिहरति-षड्लक्षणयोगिष्वेवेति । न्यायलीलावतीप्रकाशः पट्त्वमात्रव्यवच्छेदः । ननु पदार्थेषु सप्तत्वस्याऽयं निषेधो न तु सप्त- मस्य, सप्तत्वं च प्रसिद्धर्मवेत्याह-पदार्थेष्विति । उभयसिद्धपदार्थमात्रे. ऽयं निषेधः, द्रव्यत्वाद्यकैकलक्षणयोगित्वेनैकीकृतेषु षट्सु वा ? तत्र नाऽऽद्य इत्याह-आन्तगाणेकेति । घटादिषु सप्तत्वादिव्यवहारदर्शनादि- त्यर्थः । अन्त्यं शङ्कते-पलक्षणेति । तथाविधापेक्षाबुद्धिविषयत्वमत्र सप्तत्वम् सङ्ख्यायास्तत्राऽभावनियमात् । यदि पराभ्युपगमेन तत्रैव सप्तत्वप्रसक्तिः कृता स्यात् तदा तद्यवच्छेदः सप्रयोजनः स्यात् , न चैवमिति परिहरति-षड्लक्षणयोगिष्वेवेति । ननु द्रव्यत्वाद्युपाधिषट्के न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः युगपत्तिद्वयविरोधादिति वदन्ति । तत्तुच्छम् , विशिष्टलक्षणयैव तस्या- प्युपस्थितेः । केचित्तु तथा सति पाण्डरत्वायोगव्यवच्छेद एव पाण्ड रादिपदस्य लक्षणास्तु तात्पर्यमात्रमेवकार इति वदन्ति, तदपि न(१) एवं सति निपातमात्र एव तादृशपर्यनुयोगापत्तेः । एवमपि नानाशक्ते- रस्वीकाराञ्चेति । एतदितिरिक्त इत्यस्याधिकरणपरत्वे नियमव्यव. च्छेद्यमित्यादिना सङ्कर इत्यत उपाधिपरतया तयाचष्टे-ननु द्रव्यत्वेति। (१) सम्यगित्यधिक द्वितीयपुस्तके ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १३ विवादात् । एतदतिरिक्त नास्तीति चेन्न। प्रतीत्यप्रतीतिभ्यां व्याघातात् । भावानां षड्लक्षणपरित्यागो नास्तीति नियमार्थ इति चेन्न । षण्णां तत्त्वादेव । सर्वेषामिति चेत्र । षड्लक्षणयोग्याभि- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् षड्लक्षणावच्छेदेन षण्णामेकत्वानामाश्रयेवेवेत्यर्थः। एतदतिरिक्त इति । षड्लक्षणयोग्यतिरिक्त सप्तत्वं नास्तीत्यर्थः । तदरिक्तप्रतीतिश्चेत्तदा सप्तत्वप्रतीतिरस्त्येवाप्रतीतौ निषेधानुपपत्तिरित्याह-प्रतीतीति । द्रव्य- त्वादीनां षण्णां लक्षणानां विरोधी या पदार्थत्वव्याप्य उपाधिस्तदव- च्छेदेन सप्तत्वं निषिध्यत इति शङ्कार्थ इत्येके । षण्णां लक्षणानां विशे- षणत्वं पदार्थत्वस्य च विशेष्यत्वं विशेषणसमभिव्याहृतस्य एवका- रस्य विशेध्ये विशेषणायोगव्यवच्छेदोऽर्थः। तथा च पदार्थानां षड्ल. क्षणपरित्यागो व्यवच्छेद्यस्तेन पदार्थाः षड्लक्षणाक्रान्ता एवेति नियमात् सप्तमः पदार्थोऽर्थायवच्छिन्नो भवतीति शङ्कते-भावाना. मिति । प्रसिद्धाः षड् भावाः षड्लक्षणपरित्यागिनो न भवन्त्येवेति सिद्धसाधनमाह-षणामिति । तत्त्वादेव पडलक्षणयोगव्यवच्छिन्न न्यायलीलावतीप्रकाशः द्रव्यत्वादिविरोधिपदार्थत्वव्याप्योपाधिमतभाव्य सप्तत्वं न वर्तते इति नियमार्थ इत्याह-एतदतिरिक्त इति । तथाविधोपाधेरप्रतीतौ न तम- न्तर्भाव्य सप्तत्वनिषेधः, प्रतीतौ वा तनिषेधोऽशक्य इत्याह-प्रतीतीति। ननु पदार्थत्वमुद्दिश्य षट्वविधानात् षडेवेति विशेषणसङ्गत एव. कारः षड्लक्षणायोगनिषेधं ब्रूते इति नोक्तदोष इत्याह-भावानामिति । अभावबुद्धौ प्रतियोगिज्ञानवदनुयोगिज्ञानमपि हेतुः, तत्र यदि षडेवा- ऽनुयोगिनस्तदा सिद्धसाधनमित्याह-षण्णामिति । नन्वभावव्यक्तयः षड्लक्षणायोगव्यवच्छेदव्याप्या इत्यर्थात् सप्तमपदार्थाभावः स्यादि. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः द्रव्यत्वादीति । द्रव्यत्वादिषट्काभावसमूहसमानाधिकरण(१)भावत्वस- मानाधिकरणोपाधिमित्यर्थः । तेन प्रत्येकविरुद्धगुणत्वव्याप्यरूपत्वा- छुपाधिमादाय न बाधः न वा अभावत्वादिकमादाय बांधो न वा व्या. प्यत्वविवेचने व्यर्थत्वमिति भावः । व्यवच्छेदव्याप्या इति व्यवच्छेद मात्राधिकरणानि न तु तद्विरुद्धाश्रया इति यावदित्यर्थः । व्याप्य. (1) भावत्वसमानाधिकरणे ति नास्ति द्वितीयादर्शपुस्तके ।

·न्यायलीलावती प्रायेण सर्वशब्दप्रयोगे तत्त्वादेव । अतिरिक्ताभिप्रायेण च व्याघा. तात् । सामान्याकारे असिद्धत्वात् । अपि च प्रत्येकलक्षणाभि- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्वादेव । ननु षडेव भावाः षड्लक्षणाक्रान्ता इति न ब्रुमः,येन सिद्ध- साधनं स्यादपि तु सर्वे भावाः षड्लक्षणाकान्ता इति, तथा च न सिद्धसाधनं न वा सप्तमपदार्थप्रसक्तिरित्याह-सर्वेषामिति । सर्वशब्द. स्य वुद्धिस्थाशेषवाचकतया यदि षडेव बुद्धिस्थास्तदा सिद्धसाधन. मेव षडतिरिक्तं यदि बुद्धिस्थं तदा सप्तमपदार्थस्यावश्यकत्वेन षड्- लक्षणायोगव्यवच्छेदो व्याहत एवेत्याह-षडलक्षणति । ननु षट्त्वं सर्वत्वं वा न विशेषणतावच्छेदकं अपि तु सामान्यतो भावत्वमात्रं तथा च भावत्वावच्छिन्नं षड्लक्षणाक्रान्तमेवेत्युक्ते क सिद्धसाधनं क वा सप्तमपदार्थप्रसङ्ग इत्याशङ्ख्याह- सामान्येति । भावत्वेन प्रकारेण यदि षडेव विषयीक्रियन्ते तदा सिद्धसाधनम् । षडतिरिक्तविषय. तायां च सप्तमप्रसक्तिरेवेत्यर्थः । किं च भावेषु षण्णां लक्षणानां न्यायलीलावतीप्रकाशः त्याह-सर्वेषामिति । सर्वशब्दस्य विधेयव्याप्यत्ववाचित्वादिति भावः। व्याप्यत्वं तदवच्छेदकभावत्वसम्बन्धप्रतीत्यैव प्रतीयत इति यत्र स प्रतीतस्तत्रैव प्रत्येतव्यम् , स च षट्त्वेन प्रतीत इति न सिद्धसाधन. मेवेत्याह-षड्लक्षणेति । अथ षड्भिन्नभावेऽपि स प्रतीतस्तदा तद्यव. च्छेदोऽशक्य इत्याह-अतिरिक्तेति । ननु चाऽविवक्षितविशेष भाक- त्वाकान्ते घड्लक्षणपरित्यागनिषेधो विवक्षित इति नोक्तदोष इत्यत आह-सामान्याकार इति । सामान्यज्ञानस्य विशेषभाननियतत्वेन यदि द्रव्यादिष्वेव विशेषेषु तनिषेधः, तदा सिद्धसाधनम्, अथाऽतिरिक्त न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः शब्दस्य सम्बन्धार्थतायां व्यक्तिध्वसभवः तद्वृत्तिधर्मपरत्वे च व्य. क्तिपदस्य तदवच्छेदकभावत्वत्याद्यग्रिमग्रन्थविरोधः। ननु व्याप्यत्वं मूले न श्रूयत इत्यत आह-सर्वशब्दस्येति । विधेयविरुद्धानधिकरणत्व- वाचित्वादित्यर्थः । 'सामान्याकारे सिद्धत्वादिति शङ्कां(१) नअनन्त- र्भावान्तर्भावाभ्यां सिद्धसाधनाधिकरणाप्रतीतिपरतया व्याचष्टे-सा- मान्यज्ञानस्येत्यादि । नअन्तर्भावणेत्यस्य इत्यर्थ इत्यत्र हेतुता समुदितत्व- (१) फकिकामिति पाठान्तरम् ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १५ प्रायेण परित्यागस्य सत्त्वात् । समुदितानामप्येकत्रासत्वेऽयोग- . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् यदि प्रत्येकमयोगो व्यवच्छेद्यस्तदा द्रव्ये गुणलक्षणायोगस्य सत्त्वेन व्यवच्छेदो न शक्यः सत्त्वे वा सर्वेषां सर्वलक्षणसत्त्वं स्यादित्याह- अपि चेति । समुदितानां द्रव्यादिलक्षणानामयोगो यदि व्यवच्छेद्य. स्तदा एकत्र समुदितलक्षणसत्त्वं स्यात् तदा सर्व सर्वजातीयं भवेदिति समुदितायोगनिषेधानुपपत्तिरित्याह-समुदितानामिति। समु. दिततावल्लक्षणाप्रतीत्येव तदयोगव्यवच्छेदानुपपत्तिरित्यर्थः । गुणादिलक्षणसहितं द्रव्यलक्षणं द्रव्ये नास्तीति व्यासज्यवृत्तिप्रति. योगिकाभावरूप एव समुदितनिषेध इति वाच्यम् , तादृशाभावानभ्यु- पगमात् , अभ्युपगमे वा तस्य केवलान्वयित्वेन निषेधानुपपत्तेरित्यर्थः। ननु न प्रत्येकलक्षणायोगः समुदितायोगो वा व्यवच्छेद्यः किन्तु अ. न्यतमलक्षणपर्यवसाने सप्तमपदार्थनिषेधः स्यादित्याशङ्कयाह- न्यायलीलावतीप्रकाशः विशेषे तदा नअन्तर्भावेनाऽप्रसिद्धत्वादधिकरणस्य न निषेधनिरूप. णमित्यर्थः । किञ्चाऽधिकरणवत्प्रतियोग्यप्ययोगव्यवच्छेदस्य न वि. चारसह इत्याह-अपि चेति । प्रत्येकं षड्लक्षणपरित्यागनिषधेऽभ्युपग- म्यमाने सर्वेषां सर्वजातीयत्वं स्यादिति द्रव्यत्वपरित्यागस्य गुणादौ सत्त्वाद् द्रव्यत्वाद्येकैकपरित्यागो निषेद्धुमशक्य इत्यर्थः । समुदिताना. मिति । द्रव्यादिलक्षणानामिति शेषः । समुदितत्वस्यैकत्वसत्त्वादेकस्य प्रतियोगिनोऽप्रसिद्ध्या तनिषेधुं न शक्यत इत्यर्थः । न च व्यासज्य- प्रतियोगिकतैव समुदितत्वम् । व्यासज्यप्रतियोगिकस्याभावस्या. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः स्येति समुदाय ऐकाधिकरण्यं तश्च न प्रसिद्धमि. त्यर्थः। एवंच समुदितानामयोगानामिति मूलार्थ इति भावः। ननु नैका. धिकरण्यमयोगानां समुदितत्वम् अपितु मिलितषड्लक्षणप्रतियोगिक- त्वं लक्षणे च मेलनं व्यासज्यवृत्तिर्द्धर्म इत्यत आह-न च व्यासज्येति । केचित्तु लक्षणानामेवैकाधिकरण्यं समुदितत्वमिति पूर्वफक्किकार्थम- भिप्रेत्य व्यासज्यप्रतियोगिकतैवेत्यत्र स्वार्थिकः प्रत्ययः समुदितनि. षेधत्वमेव वा समुदितत्वमित्यर्थ इत्याहुः । अतिरिक्तस्येति स्वरूप. निर्वचनम् । ननु घटपटौ न स्त इत्यत्र प्रतीतिबलादेव सोऽङ्गीकर्तव्य षड्लक्षणायोगानां ·१६ न्यायलीलावती ३ निषेधानुपपत्तेः । अन्यत्तमाभिधाने तु सर्वेपामेव विपक्षेऽभावद- र्शनेन व्याघातात् । अभावश्च वक्तव्यो निःश्रेयसोपयोगित्वात् भावप्रपञ्चवत् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् अन्यतमेति। अन्यतमत्वं षट्सु यद्येकमनुगतं तदा द्रव्यलक्षणायोग एव गुणेविति तद्व्यवच्छेदोऽशक्यः । यदि च पड्लक्षणान्यान्यत्वं तदा षड्लक्षणापेक्षया यावदन्यल्लक्षणं तत् सप्तमपदार्थे वाच्यं तथा च सर्वेषां षण्णामपि लक्षणानां विपक्षे सप्तमपदार्थेऽभावदर्शनेनायोग. दर्शनेन तद्यवच्छेदो व्याहत इत्यर्थः। पदार्थविभागे न्यूनत्वं दोपमाह-अभावश्चेति । ननु निःश्रेयसोप. न्यायलीलावतीप्रकाशः तिरिक्तस्यानभ्युपगमात्, अभ्युपगमे वा केवलान्व- यित्वान्निषेधोऽशक्य इति भावः । ननु नैकैकस्य समुदितस्य वा द्र. व्यादिलक्षणस्यायोगनिषेधः किं त्वन्यतमस्येति नोक्तदोष इत्यत आह-अन्यतमेति । द्रव्यत्वादीनां गुणादौ परित्यागस्य प्रामाणिकत्वा- त्तनिषेधव्याघातः। अथान्यतमलक्षणासहवृत्तितत्परित्यागनिषेधस्तदा सर्वेषां लक्षणानां विपक्षे सप्तमपदार्थेऽभावदर्शनेनान्यतमलक्षणासह. वृत्तिपरित्यागदर्शनेन व्याघातः तज्ज्ञानं विना तत्र तस्याज्ञानात् ज्ञाने वा तत्सित्यापत्तेरित्यर्थः । अन्यतमत्वं यद्येक युदासेनान्यदभिधीयते तदा तस्यायोग एकस्मिन्न वर्तत इति तनिषेधोऽशक्यः। विपक्षत्वं चै. कदेशापेक्षया बोद्धव्यमित्यर्थ इत्यन्ये। किं चाभावस्य षड्भिन्नस्य प. दार्थस्य प्रामाणिकत्वाद्विभागव्याघात इत्याह--अभावश्चेति । वक्तव्यः न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः इत्यत आह-अभ्युपगमे वेति । तस्येति । द्रव्यत्वादिषट्कप्रतियोगिकतथा- विधाभावस्येत्यर्थः । कथं व्याघात इत्यत आह-तज्ज्ञानमिति । सप्तमप- दार्थज्ञानं विनेत्यर्थः । तथा च कारणं विनापि कार्यमिति व्याघात इति भावः । तद्भिया तज्ज्ञानाभ्युपगमे तत्सिद्ध्यापत्तौ विभागव्याघात इत्याह-ज्ञाने वेति । षडेव पदार्था इति वदतोऽभावोस्त्येवेत्यभिमानेन सर्वमिदं दूषणं तदाभमानखण्डनं च सिद्धान्ते करिष्यत्येवेति रह स्यम् । अभावाभ्युपगमे त्वाह-कि चेति । गुणादेरित्युपलक्षणं अभा- ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १७ कारणाभावेन कार्याभावस्य सर्वमतसिद्धत्वादुपयोगित्वसिद्धेः । न चेदेवं भावोऽपि कश्चिन्नाभिधातव्य इति पञ्चैवाभिधातव्या: पारतन्त्र्यादिति चेन्न, समवायादेरप्यनभिधानप्रसङ्गात् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् योगिपदार्थविभागोऽयं तथा चाभावस्य तदनुपयोगिनोऽनभिधानं न दोषायेत्यत आह-निःश्रेयसोपयोगित्वादिति। ननु अभावो नोक्तो निःश्रेय. साऽनुपयोगित्वादिति हेतुरेवासिद्ध इत्यत आह-कारणेति । दुःख- कारणशरीराद्यभावेन दुःखाभावः स एव निःश्रेयसमिति कथं नाभावस्य निःश्रेयसोपयोगित्वमित्यर्थः। किं च मोक्षोऽपि अभाव- रूप एवेत्यभावविभाग आवश्यक इति भावः । निःश्रेयसहेतु- त्वेऽपि अभावस्यानभिधाने दोषमाह-न चेदिति । पञ्चैवेति । षडभिधान- नियममात्रं व्यवच्छिनत्ति । ननु स्वतन्त्रपदार्थमात्रविभागोऽयं परत. न्त्राभावानभिधानेऽपि न दुष्ट एवेत्याह-पारतन्त्र्यादिति । पारतन्त्र्यमि- तरनिरूपणाधीननिरूपणत्वं यदि तदा समवायोऽपि न विभक्तव्यः। अथ विशेषणत्वं तदा न कोऽपि पदार्थों विभन्यः सर्वेषां यथायर्थ विशेषणत्वादित्याह-समवायेति । समवेतत्वमिह विकल्पनीयमपक्ष. वृत्तित्वात् । न्यायलीलावतीप्रकाश पृथक् विभक्तव्यः । मनु निन्यसोपयोगिपदार्थविभागोऽत्रेति न त. दनुपयोग्यभावो विभक्त इत्यत आह-निःश्रेयसेति । मिथ्याशानाद्यभा. वानां मोक्षोपायतया तत्रोपयोगादित्यर्थः । वस्तुतो मोक्षस्याभाव. रूपतया सोऽभ्यहित इति विभागार्ह इति भावः । पञ्चैवेति । एवकास षडभिधाननिषेधपरः । ननु चापरतन्त्रः पदार्थोऽत्र विभक्तव्यः, अभा. पश्चन तथेत्याह-पारतन्त्र्यादितीति । पारतन्त्र्यं न विशेषणत्वं सर्वानभि- धानापत्तेः, नापि समवेतत्वं गुणादेरण्यनमिधानप्रसङ्गात्, नापि परशा. नाधीनज्ञानविषयत्वं संयोगसमवायादेरनभिधानापत्तरित्याह-समवाया- देरिति । नन्वत्र पदार्थो द्विविधो भावोऽभावश्चेति पदार्थविभाग आर्थः शाक्दश्च, भावरूपा द्रव्यादयः षडिति विभक्तविभाग इति नोक्तदोष न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः वाभिधानप्रसङ्गाश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । ननु नअर्थोल्लेखोऽस्त्येव नअर्थध- ३ ·२८ न्यायलीलावती तमस्तु(१) भावान्तरं(२) निषेधत्वेनानवभासमानत्वात् । वाधकामावेन(३) चारोपानुपपत्तेः । आलोकाभावे(४) चाक्षुष- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ननु नायं पदार्थमात्रविभागो येनाभावानभिधानं दोषः स्यात्, कि- न्तु भावमात्रविभाग इत्यत आह-तमश्चेति । मेयान्तरं भावान्तरम् । नन्वालोकाभाव एव तम इत्यत आह-निषेधेत्वेनेति । नअर्थोपरागणे. त्यर्थः । नन्वारोपितं पृथिवीरूपमेव तमो, न मेयान्तरम् , अत आह- बाधकाभाव इति । ननु तमसो भावान्तरत्वे आलोकाभावदशायां चा- क्षुषत्वमेव वाधकम्, न हि भावस्तदानीं चक्षुषा गृह्यत इत्यत आह- आलोके चेति । विलक्षणमेव भावान्तरं तमोयग्रहे चक्षुरालोकं नापेक्षते न्यायलीलावतीप्रकाशः इत्यत आह-तमश्चेति । ननु तमो न भावः किन्त्वालोकाभावः, तमः- काले तस्यावश्योपेयत्वादित्यत आह-निषेधत्वनेति। नअर्थोल्लेखेनेत्यर्थः। वस्तुतो नीलरूपचलनाद्याश्रयतया तस्यानुभवाद् भावत्वमेव तस्यो- चितमिति भावः । ननु नीलादि तत्रालोकाभाव एवारोप्यत इत्यत आह-वाधकाभावे चेति । आलोकाभाव इति । तमो यदि रूपवत्स्यात् आ- लोकानपेक्षचक्षुग्राह्यं न स्यात् घटवत्, नीलरूपवद्वा, भावग्रहे आलो- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः टित एवं प्रलयपदादिवत् तमःपदादिशक्तरित्यरुचेराह-वस्तुत इति । तमम्प्रतीतिगोचरनीलरूप एव यथाश्रुते व्यभिचारात, अन्यथा तर्कमाह--तमो यदीति । आलोकसापेक्षचक्षुधित्वे परमाण्वादावन- कान्त इत्यतो नद्वयगर्भमापाद्यं मानुषेति चक्षुर्विशेषणमतो न विडा लादिनयनबाह्यघटादिना व्यभिचारः। नीलेति। न च नीलरूपवाद- ति दृष्टान्तानुपपत्तिः आपादकस्य तत्राभावादिति वाच्यम्, तम. स्यारोपितस्य नीलरूपस्य व्यतिरेकदृष्टान्तत्वात् । न च ग्राह्यत्वं ग्रह- णविशेष्यत्वमेव वाच्यमन्यथाऽभेदेन तमस्यारोपिते नीलरूपवति व्यभिचारादिति कथमापाचव्यतिरेकस्तत्रति वाच्यम्, संसर्गस्यैवस- पत्रारोप्यत्वमितिमतेनैतदभिधानादिति मिश्राः । तत्रेदं चिन्त्यम् । (१) तमश्चेति प्रकाशकृदादिसम्मत पाठः । (२) मेयान्तरमिति कण्ठाभरणधृतः पाठः। (३) बाधकामावे चेति प्रकाशादावुद्धृतः पाठः । (१) आलोके चेति पाठः कण्ठाभरणे ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता त्वं नास्तीति बाधकमिति चेन्न, तस्यालोकाभावव्यञ्जनीय. त्वात् । अन्यथारोपानुपपत्तेः । भावत्वे यदि द्रव्यान्तरं नवैवेति न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् इत्याह-तस्येति । प्रत्युत आलोकाभाव एवास्य व्यञ्जक इत्यर्थः । वा. स्तवनीलरूपवत्वे तमस आलोकाभाव चाक्षुषत्वं वाधकमित्यपि शङ्कार्थमाहुः । आलोकाभाववादिमतेऽपि तत्र नीलरूपारोपानुपपत्ति. रेव, न हि रूपारोपे चक्षुरालोकं नापेक्षत इत्याह-अन्यथेति । ननु दशमद्रव्यमेव तमोऽस्तु, तथा च न विभागव्याघात इत्याह-भावत्व- न्यायलीलावतीप्रकाशः कापेक्षस्यैव चक्षुषः सामर्थ्यात्। तथा च तमो न रूपवत् तेजोऽनपेक्ष. चक्षुह्यत्वात् आलोकाभावदिति नीलरूपवत्त्वे वाधकमित्यर्थः । अत्रालोकाभावाव्यञ्जनीयत्वमुपाधिरित्याह-तस्येति । तमस्तु तव्यङ्गय. मित्यर्थः । अन्यथेति । यदि नैव तीभावत्वं तमस आलोकं विना नी. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः यदि न विशेष्यत्वपर्यन्तं ग्राह्यत्वं तदा प्रतियोग्यधिकरणादौ व्यभि- चार इति तथाविवक्षावश्यकत्वे कथमापाद्यव्यतिरेकस्तत्रेति। तस्मा. नीलरूपवदिति न दृष्टान्तान्तराभिधानं किं त्वापादकान्तराभिधानम् । अत एव नीलरूपवत्त्वे बाधकमित्यग्रिमग्रन्थोऽपि सङ्गच्छत इति ध्ये. यम् । बाधकंविपरीतबाधक(१)मिति तदनुग्राह्य मानमाह-तथा चेति। न चात्राभावपक्षत्वे सिद्धसाधनमतिरिक्तपक्षत्वे चाश्रयासिद्धिर्बाधो वेति वाच्यम्, आलोकानपेक्षचक्षुह्यत्वस्य पक्षतावच्छेदकस्यो. भयसिद्ध्या पक्षव्यक्तिविकल्पस्यादोषत्वात् । न च तन्मते अंशतः सिद्धसाधनं तदवच्छिन्नयावद्यते पक्षीकरणात् । अत एव हेतुपक्ष- तावच्छेदकाभेदनिबन्धनसिद्धसाधनाप्रसङ्गोऽपि यावत्वाघटितस्यैव हेतुत्वात् । वस्तुत आलोकाजन्यनीलविशिष्टचाक्षुषसाक्षात्कारविष- यत्वमेव पक्षतावच्छेदकमिति नांशतः सिद्धसाधनम्, न वा हेतुपक्ष- तावच्छेदकयोरभेद इति तमसस्तन्मते तामसेन्द्रियवेधत्वपक्षे च चक्षुःपदं रूपप्रतीत्यसाधारणकारणेन्द्रियपरं गोलकपरं वा। रूपभे- देन च पक्षस्यापि दृष्टान्तत्वमभेदानुमान इवाविरुद्धमिति दिक्। अत्रेति । न च तन्मते तमोवृत्तिनीलरूपकर्मादिषु साध्याव्यापकत्व- (१)प्रमापकमिति द्वितीयपुस्तके पाठः ।

·न्यायलीलावती व्याघातः। अद्रव्यान्तरत्वं सर्ववादिनिषिद्धम् । अथ गुणान्तरं चतु. विंशतित्वव्याघात इति मेयान्तरमेव तमः । अत्रैव सङ्ग्रह श्लोक:- नाभावोऽभाववैधानारोपो बाधहानितः। द्रव्यादिषटकवैधाज्ञयं मेयान्तरं तमः॥ चक्षुष आलोकाये- । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् इति । नवैव द्रव्यानि उद्दिष्टानि लक्षितानि परीक्षितानि च, तद्व्या- घात इत्यर्थः । तर्हि नवस्वेवान्तर्भवतु तथा च रूपवत्त्वक्रियावत्वा. दिकमप्युपपद्यत इत्यत आह-अद्रव्यान्तरत्वमिति । नवान्तर्भूतत्वमित्यर्थः। निःस्पर्शत्वान्न वायुपर्यन्तान्तर्भावः, अनित्यत्वाञ्च नाकाशादिष्वन्तः र्भावः इत्यर्थः । अभाववैधादिति । निषेधार्थतयाऽभासमानत्वं वैधय नतुनीलरूपवत्त्वं तथा सति द्रव्यत्वे मेयान्तरत्वभङ्गानन्वारोपितनी- लरूपमेव तमः स्यादत उक्तं--नारोप इति । ननु द्रव्यादिषु षट्सु तदन्त- न्यायलीलावतीप्रकाशः लाधारोपो न स्यात् नीलतद्विशिष्टसाक्षात्कार क्षस्यैव सामर्थ्यादित्यर्थः। 'अद्रव्यान्तरत्वं' न द्रव्यान्तर्भूतत्वमित्यर्थः । सर्वेति । गन्धस्पर्शशुन्यत्वान्न पृथिवी नीलत्वान्न जलादीति त्वयाप्यनु. मतमित्यर्थः। अत्र न कर्मान्तरमित्यपिद्रष्टव्यम् । मेयान्तरत्वं षडतिरि. तभावत्वं तेन अभावेन मेयान्तरेण न सिद्धसाधनम् । अभाववैधय भावत्वसाधकः पूर्वोक्तो हेतुः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः मिति वाच्यम्, द्रव्याभावान्यतरत्वरूपपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्याप. कत्वात् । व्यञ्जकत्वं च विषयत्वातिरिक्तरूपेण । अतो विषयीभूयस्त्व. व्यङ्गे आलोकाभावे न साध्याव्यापकत्वम् । साधनाव्यापकत्वमाह-- तमस्त्विति । न कर्मान्तरमिति । उत्क्षेपणादेरन्यदिदं न कर्मत्यर्थः । तेन नाप्रसिद्धिः। षडतिरिक्तेति । अत्रापि षडतिरिक्तमिदं भावत्वाश्रय इति साध्यमतो नाप्रसिद्धिः । अभाववैधवें भावत्वमपि तस्य च हेतुत्वे साध्याविशेष इति विशेषपरतामाह--अभाववधम्यमिति। [ पूर्वोतो हेतु' निषेधेनाप्रतीयमानत्वम् । (१) ] (१) एतन्मध्यस्थपाठो द्वितीयादर्शपुस्तके नास्ति । -- ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता २१ क्षणावच्छेदकश्चोपाधिः क्षणिक इति षट् पदार्थाः । विधर्म- त्यतोऽपि नियमासिद्धिः। शक्तिश्च मीमांसकानाम् । अत्रैव संग्रहश्लोकः- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् र्भावः स्यादत आह--द्रव्यादीति। आलोकनिरपेक्षचक्षुर्ग्राह्यत्वं द्रव्यादि- षट्कवैधय॑म् । क्षणेति । स्वाधेयो यः कादाचित्कोऽभावः प्रागभावः प्रध्वंसो वा तत्प्रतियोग्यनाधारः पलकलाक्षण इत्युच्यते कालोपाध्यव्या- पकः कालोपाधिर्वा तदवच्छेदकः क्षणमात्रस्थायी पदार्थों वाच्यो न चैतादृशो द्रव्यादिषु मध्ये कोऽपीति तस्यावश्यकाभ्युपगन्तव्य- स्यासंग्रहाद्विभागव्याघात इत्यर्थः। शक्तिश्चेति । मीमांसकानामिवास्माकमपि सेति तदसाहात् विभा. न्यायलीलावतीप्रकाशः क्षणेति । कालोपाध्यव्यापकः कालोपाधिः क्षणः स्वाधेयका. दाचित्काभावप्रतियोग्यनाधारो वा तदवच्छेदकत्वं नानेकक्षणाव. स्थायिन इत्यर्थात् तावन्मात्रकालवृत्तित्वलाभः, इदमेव षट्पदार्थ- वैधर्यमित्यर्थः । मीमांसकानां यथा तथास्माकम्पीति शेषः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः कालोपाधीति । कालोपाधिरव्यापकोऽघटको यस्येत्यर्थः। अन्येषां द्विक्षणाद्यात्मकोपाधीनां क्षणघटितत्वान्नातिव्याप्तिशङ्का। व्योमाद्यति. व्याप्तिवारणाय चरमकालोपाधिपदम् । यद्वा कालोपाधिरव्यापको यस्येत्यर्थः। व्यापकत्वं तु तदधिकरणपर्याप्त्यधिकरणताकत्वम् । न च क्षणाधिकरणे अन्यस्याधिकरणता पर्याप्यते । यद्वा कालोपाधे. रव्यापक इत्यर्थः । द्विक्षणात्मकोपाधिः क्षणस्यैव व्यापकः क्षणस्तु न कस्यापि, विद्यमान एव दण्डादौ क्षणस्यानियमात् । अत्र च कल्पद्धये व्यापकत्वं भेदगर्भमतो नासम्भवः । स्वाधेयेति । स्वं लक्ष्यत्वाभिमतो धर्मी तदाश्रयो यो कादाचित्काभावी प्रागभावप्रध्वसौ तत्प्रतियो. ग्यनाधारत्वमित्यर्थः। द्विक्षणात्मके कालोपाधौ तु नैवं प्रतिक्षणं कस्यचिदुत्पत्तिः कस्यचिञ्च विनाश इत्यभ्युपगमात् । ध्वंसादिप्रति. योगिघटादिनाऽसम्भववारणाय स्वाधयेत्यभावविशेषणम्। अत्यन्ता- ·२२ न्यायलीलावती न द्रव्यं (१)गुणवृत्तित्वाद् गुणकर्मवहिष्कृता । सामान्यादिषु सच्चेन सिद्धा भावान्तरं हि सा ॥ अत एव ज्ञाततापि वैशिष्टयं च । कथमन्यथा भावाभाव- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् गव्याघात इत्यर्थः । द्रव्याद्यनन्तवं शक्तेराह-न द्रव्यमिति । सामा. न्यादिवृत्तित्वे सकलपदार्थवैधधैं सत्येव द्रव्यगुणकर्मवैधय गु- णवृत्तित्वमप्युक्तम् । सूचितमीमांसकयुक्तीनामेव सङ्ग्रहाय श्लोको ऽपि शातता वैशिष्ट्यं च यथाभट्टानां तथास्माकमपि, तथा च तदस. अहेऽपि विभागव्याघात इत्याह-अतएवेति । भावान्तरमित्यनुषज्य- ते । शाततायां च ज्ञातो घट इत्यादिप्रतीतिर्मानं स्फुटमिति तदुल्ल न्यायलीलावतीप्रकाशः तेन तदुक्तयुक्तिः सूचितेति न सङ्ग्रहश्लोकत्वविरोधः । अत एवेति । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः भावमादायासम्भव इति कादाचित्कपदम् । न च प्रागभावगर्भमेव सम्यक् , तदपेक्षयास्य लघुत्वात् । न च महाप्रलये लक्षणद्वयमति- प्रसक्तमिति वाच्यम्, लीलावतीकारेण तदनभ्युपगमात् । मतान्तरे तु कालोपाधिपदस्यैव तदन्यपरत्वमिति न प्रथमलक्षणातिप्रलक्तिः। कादाचित्काभावपदं च प्रागभावपरमिति न द्वितीयलक्षणातिव्या. तिः । न च द्वितीयलक्षणे तथा सति महाप्रलयाव्यवहितपूर्वक्षणेऽ व्याप्तिः स्वाधेयभावप्रतियोगिकप्रागभावानधिकरणत्वस्य विवक्षि- तत्वात् । न चैवं कादाचित्काभावगर्भतयैव सम्यक् प्रागभावगर्भत्वेऽ प्यदोषात्। प्रागभावत्वस्य गन्धानाधारसमयवृत्त्यभावत्वरूपतया कादाचित्कत्वाघटितत्वादिति दिक् । ननु भवतः शक्त्यनभ्युपगमात् तामादाय विभागव्याघातदेशनानुपपन्नेत्यत आह-यथेति । ययां युक्त्येत्यर्थः । संग्रहेति । सङ्ग्रहत्वं पूर्वोक्तोपनिबन्धनत्वं पूर्वयुक्त्यन .(१) अन च पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्यमात्रेण साध्यसिद्धरुद्देश्यत्वात् प्रत्याश्रयं शके- मित्रतया हेतो गासिद्धत्वेऽपि न क्षतिः। शक्तित्वं न द्रव्यत्वादिव्याप्यं गुणादिवृत्तिवृत्तित्वादित्यत्र तात्पीमत्यप्याहुः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता २३ न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् वन्य वैशिष्ट्ये प्रमाणमाह-कथमन्यथेति । भावाभावयोरिति । संयोगस- मवायाभ्यां वैशिष्ट्यं तेषु न हि तौ भावाभाववृत्ती, तथा च घटाभाव. वद्भूतलमिति प्रतीतिरेव वैशिष्ट्ये प्रमाणमित्यर्थः । ननु वैशिष्ट्ये- ऽप्यभाववैशिष्ट्यं प्रतीयते तत्र च वैशिष्ट्यान्तराभ्युपगमेऽनवस्था स्यादिति तत्र स्वरूपसम्बन्धेनैव वैशिष्टयव्यवहार इति प्राथमिको. न्यायलीलावतीप्रकाशः पूर्वोक्तयुक्तरित्यर्थः । शातताऽपि भावान्तरमित्यनुषज्यते, ज्ञातो घट इति विशिष्टप्रतीतेर्विशेषणविशेष्यसम्वन्ध(१) विनानुपपत्तेरिति भावः । कथमन्यथेति । घटाभाववभूतलमिति विशिष्टधीविशेषणवि. शेष्यसम्बन्धनिमित्ता यथार्थविशिष्टज्ञानत्वात् दण्डीतिज्ञानवदिति संयोगसमवायबाधे तदतिरिक्तसम्बन्धो वैशिष्ट्यमित्यर्थः । ननु वै. शिष्टये वैशिष्टयाभ्युपगमेऽनवस्थानाद्यथा प्रमेयत्वादिवैशिष्टयधीः स्व- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः भिधानाद्विरुद्धमिति युक्तिसूचनेनापास्तमित्यर्थः । भावान्तरमिति । षड- तिरिक्तेऽयं भावत्वाश्रय इत्यर्थः । आश्रयासिद्धिनिरासायाह-ज्ञातो घट इति । यथार्थेति प्रमेत्यर्थः । तेन नेश्वरज्ञाने मन्मते व्यभिचारः, तस्य प्रमाऽप्रमाऽ(३)न्यत्वात् । यत्तु जन्यपदेन तद्वारणमिति तन, परमते व्यावृत्त्यप्रसिद्ध्या व्यर्थविशेषणत्वात् । न च विशिष्टज्ञानत्वं वैशिष्ट्यविषयकज्ञानत्वमिति साध्याविशेष इति वाच्यम् स्वरूपस- म्बधात्मकवैशिष्टयमादाय हेतोरुभयसिद्धत्वात् । नचैवं तेनैवार्थान्त- रं विशेषणविशेष्यान्यसम्बन्धस्य साध्यत्वात् । न चैवं चार इति वाच्यम्, तेन तत्र सर्वत्र वैशिष्टयस्वीकारात्। विशेषण. ज्ञानजन्यत्वमेव वा विशिष्टज्ञानत्वमिति दिक् । [प्रमेयत्वादीति । प्रमाविषयत्वरूपस्य प्रमेयत्वस्य प्रमविशिष्टय- रूपत्वादिति भावः। (४) बहुत्र व्यभि- (१) विशेषणं विनति वक्तव्ये विशेष्यसम्बन्धयाराभिधानं दृष्टान्तार्थतया। तथा च यथा विशे- व्यसम्बन्धयोरभाव न विशिष्टधीस्तथा विशेषणाभावेऽपीत्यर्थः । विशेषणाभावे विशेषणविशेष्ययोः सम्बन्धस्याप्यभावात् तदधीनाया विशिष्टप्रतीतरप्यनुपपनेरिति पार्थः । इति दीधितिः। (३) प्रमान्यत्वादिति पाठान्तरम् । ] एतन्मध्यस्थ पाठो द्वितीयादर्शपुस्तके नास्ति ।

·न्यायलीलावती योवैशिष्टयस्यावगमः । यथा वैशिष्टये तथा स्वरूपेणैवेति, चेन्न समवायापलापप्रसङ्गात् । अधिकस्तत्र प्रवाहो हीयते न प्रतीय- मान इति चेन्न, अभावेऽपि तुल्यत्वात् । बाधोऽत्रास्तीति चे. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ऽपि तद्यवहारस्तत एवास्तु किं वैशिष्ट्येनेत्याह-यथेति । समवायेति । इह रूपसमवाय इति प्रतीतिर्यथा स्वरूपसम्बन्धन तथा तन्तुषु पट इत्यपि तेनैव स्यादिति समवायोऽपि न सियेदित्यर्थः । ननु प्रतीय- मानः समवायोऽपोतुमशक्यः न हि तन्मात्राभ्युपगमेऽपि अनव. स्थेत्याह-अधिक इति । तद्यभावेऽपितद्वैशिष्ट्यं तन्मात्रमस्तु प्रतीयमा. नत्वात् तदधिका प्रवाहस्तत्रापि हीयतामित्याह-अभावेऽपीति । ननु प्रामाणिकैवैशिष्ट्यानभ्युपगमो बाधाधीन एवेति कश्चिदत्र बाधो भ. विष्यतीत्याह-वाध इति । यदि बाधोत्र तदा प्रामाणिकैरभिधीयतेव न्यायलीलावतीप्रकाशः रूपेणैव तथाऽत्रापि स्यादित्याह-यथेति । तर्हि यथेह गोत्वमितीहधी- निमित्तं समवापस्तथेह गोत्वसमवाय इत्यनुभवात्तत्रापि समवायान्त. रं स्यात्। अथ तत्र स्वरूपमेव निमित्तं तदेह गोत्वमित्यत्रापि तथा स्या. दिति समवायोऽपि न सियेदित्याह-समवायेति । ननु समवाये सम. वायान्तरं नोपेयतेऽनवस्थानात् , गोत्वसमवायस्तु प्रतीतत्वादभ्युपे- योऽनवस्थाया मानाभावस्य मूलत्वादित्याह-अधिक इति । तर्हि घटा. भाववभूतलमित्यत्र वैशिष्ट्यानुभवाद्वैशिष्टयमस्तु वैशिष्टयेऽनुमाना- भावात्तदभाव इत्याह-अभावेऽपीति । तुल्यत्वाद्वैशिष्टयस्वीकारस्य वै. शिष्टये वैशिष्टयास्वीकारस्य चेत्यर्थः । अत्रेति । वैशिष्टयस्वीकारे तद- नाभिधानादिति वैशिष्टयाभावसाधकमानस्याभिधातुमशक्यत्वादि- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः 'प्रतीतत्वात्प्रमितत्वात् , न तु प्रत्यक्षत्वात्। एतदर्शने समवायस्या- प्रत्यक्षत्वादिति (१)ध्येयम् । अतएवाग्रे मानाभाव इति सामान्यत एवो. कम् । वैशिष्ट्येति।वैशिष्टयाभावसाधकस्य मानत्वेन व्यवस्थापयितुमश (१) अस्वीकारादिति पाठान्तरम् ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता न । सदनभिधानात् । ततो भावाभावयोरपि तत्स्वीकारो दुर्वार एव । दण्डी पुरुष इति प्रतीतेश्च । शब्दमात्रामिदामिति चेन्न, इहायामित्यादावपि (१) तथात्वमसङ्गात् । . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तदनभिधानात्तद्विरह एवात्रेत्याह--नेति । बाधाभावाद्वशिष्ट्यं प्रामा- णिकमेवेत्युपसंहरति-तत इति । न केवलमभावे वैशिष्ट्यप्रत्ययानुरो. धात् वैशिष्टयं स्वीकुर्मः, किन्तु भावविशिष्टप्रत्ययोऽपि तत्र प्रमाणम्। न च संयोगेनान्यथासिद्धिः तमादायापि समूहालम्बनस्य दुष्टत्वादि. त्याह-दण्डीति । ननु दण्डी पुरुषो दण्डविशिष्टः पुरुष इत्यर्थाननु. रोधी शब्दो न वैशिष्ट्ये प्रमाणमित्याह-शब्देति । तर्हि इहायमित्य. पि शब्दमात्रं न समवाये प्रमाणमित्याह-इहायमिति । कुण्डे दधी. न्यायलीलावतीप्रकाशः त्यर्थः । तत इति । प्रमाणबलाद्भावयोः समवाय इव भावाभावयोरपि सम्वन्धान्तरं वैशिष्टयाख्यमभ्युपेयं समवायाभावादित्यर्थः । न च भावाभावयोः सम्बन्ध एव नास्ति अभावस्यापक्षधर्मत्वेन हेतुत्वा. नापत्तेः भूतले घटससर्गो नास्तीति देशविशेषनियताभावव्यवहारा- सुपपत्तश्च । न च प्रतियोगिदेशनियमात्तनियमः, तदन्यदेशताव्यव. हाराभावापत्तेरिति भावः । यत्रापि संयोगस्तत्रापि वैशिष्टयमभ्युपेयं विशेषणविशेष्यवत्तयोर्वैशिष्टयस्यानुभवादित्याह-दण्डीति । न च द. ण्डपुरूपसंयोगा एव तद्विषयः दण्डपुरुषसंयोगा इतिप्रतीत्या सह विशेषाभावापत्तरिति भावः । शब्दमात्रमिति । मात्रपदेनार्थनैरपेक्ष्यमु. कम् । इहायमिति । इह गोत्वमित्यतोपोहेतिधीनिमित्तं समवायो न सि. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः क्यत्वादित्यर्थः ।अभावस्येति । पक्षसम्बन्ध एव हि पक्षधम्मतेत्यर्थः। न तु तवृत्तिभावाप्रतियोगिकत्वमेवाभावस्य पक्षधर्मतेत्यरुचेराह-भूतल इति। तदन्येति।प्रतियोगिदेशान्यदेशताव्यवहारस्या(२)त्यन्ताभावे एवमप्यस. मर्थनादित्यर्थःन च प्रतियोग्यारोप एव नियामकः अभावसम्बन्धमन्त- रेण प्रतियोग्यारोपस्यैवाभावादिति भावः।प्रतिज्ञामात्रान्न साध्यसिद्धि- (२) त्यादेरपि। (२) प्रतियोगिदेशताब्यवहारस्येति द्वितीयपुस्तके पाठः । ४ ·न्यायलीलावती आधाराधेयभावश्च मेयान्तरम् । संयोगसमवायावेव सप्त- मीप्रथमाभ्यामभिलप्यमानसम्बन्धिनौ तद्व्यहारहेतू इति चेन्न, - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ति प्रतीतिबलादाधाराधेयभावोऽपि सम्बन्धोऽधिकस्तदनभिधा. नात् विभागव्याघात इत्याह--आधारेति । न च संयोगवैशिष्ट्याभ्या. मन्यथासिद्धिस्ताभ्यामुभयत्राधारत्वमाधेयत्वं वा प्रतीयेत न तु नि- यतप्रतीतिः स्यादिति भावः । सिद्धान्तान्तरेणान्यथासिद्धि विवक्ष. नियताधारत्वाधेयत्वप्रतीतौ नियामकं शङ्कते--संयोगेति । सप्त. म्यन्ते सम्बन्धिनि आधारत्वप्रतीतिः प्रथमान्ते त्वाधेयत्वप्रतीतिरि. त्यर्थः । सप्तमीप्रथमाभ्यां सम्बन्धिनौ नाभिलप्यते, किन्तु तयोराधारा- धेयत्वे प्रन्याय्येते सेयं विचित्रा प्रतीतिराधाराधेयभावसम्बन्धमन्त- रेणानुपपन्ना न हि विषयधैचित्र्यमन्तरेण प्रतीतिवैचित्र्यमित्याह- नेति । यद्वा इहायमिति प्रतीत्या सप्तमीप्रथमयोरभिलापः क्रियते न्यायलीलावतीप्रकाशः येत् , तत्रापि शब्दमात्रत्वाभिधानसम्भवात् । अथाबाधितप्रतीति. बलात्तत्सिद्धिः तदा वैशिष्टयमपि तथेत्यर्थः। आधारेति । न द्रव्यं गु. णवृत्तित्वादित्यायुक्तयुक्त्या तस्य पदार्थान्तरेऽनन्तर्भावादित्यर्थः । न च वैशिष्ट्यं तत्र आधाराधेययोरन्योन्यवैशिष्टयस्योभयवृत्तित्वादाधा- रत्वाधेयत्वयोश्चैकैकवृत्तित्वात् नापि सम्बन्धनान्यथासिद्धिः तस्या- प्युभयवृत्तित्वादिति भावः । ननु सम्बन्धस्योभयाश्रितत्वेऽपि यतः सम्बधिनः सप्तमी तत्राधारव्यवहारो यतस्तु प्रथमा तत्राधेयव्यवहा. रः स्यादित्याह-संयोगेति । सप्तम्यर्थस्य संयोगित्वस्योभयवृत्तित्वेऽपि कुण्डे वदमित्यत्र वदरशब्दान्न सप्तमी अनभिधानादित्यर्थः । एवमिह गोत्वमित्यत्रापि समवायो न सिध्धेदुक्तरीत्यान्यथासिद्धः। अथ श- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः रतो हेतुं पूरयति--न द्रव्यमिति । पदार्थान्तरे क्लप्तपदाथै(१) । सम्बन्धेन संयोगादिना । ननु सप्तम्यर्थस्य संयोगादेरभयाश्रितत्वे सप्तमीप्रयो- ग एव कि नियामकमत आह-सप्तम्यर्थस्येति। परम्परासम्बन्धेन द्रव्या. (१) क्लृप्तपदार्थान्तरे इत्यर्थ इति पाठान्तरम् ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता इहायमितिप्रतीतिवैचित्र्यात् । शब्दमानत्वे तु सम्बन्धापलाप- प्रसङ्गात् । सादृश्यं च(१) गुणवृत्तित्वान्न द्रव्यगुणकात्मकम् । नापि सामान्यम् । तद्धि व्यक्तिदर्शनमात्रवेद्यं वा प्रतियोगिग्रहणवेचं वा । - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् सैव वः प्रतीतिः कथं स्याद् यद्याधाराधेयभावो न भवेदित्यर्थः।उञ्चा. रणमपि नार्थप्रतीत्यधीनं न वा उच्चारणात् प्रतिपाद्यस्य काचिद- भिमतार्थप्रतीतिरिति यदि तदेह तन्तुषु पट इत्याद्यपिप्रतीतिब. लात् त्वदुपगतोऽपि सम्बन्धो न सिदित्याह-शब्दमानत्व इति । सादृश्यं च पदार्थान्तरं न विभक्तमिति पुनर्विभागव्याघातमाह- सादृश्यं चेति । साहश्यस्य पदार्थान्तरवैधर्म्यमाह-गुणवृत्तित्वादिति । भव- ति हि यथा शङ्खस्य रूपं तथा पटस्योतिप्रतीतिबलाद्गुणवृत्तित्वम- स्येत्यर्थः । ननु सामान्यमेव सादृश्यमित्यत आह-नापीति । व्याक्तिः न्यायलीलावतीप्रकाशः ब्दाननुसन्धानेऽपि तत्प्रतीतेन सा शब्देनोपपाद्यते ताधारत्वादाव. पि तथेत्याह--इहायमिति ।प्रतीतिवैचित्र्येऽपि यदि विषयशून्यशब्दमा- अस्वीकारस्तदा गोत्वसमवेतमित्यादिप्रयोगोऽप्येवं शक्यत इति समवायादिरपि न सियेदित्याह--शब्दमात्रत्वे त्विति । अस्ति तावदबाधितसदृशवुद्धः सादृश्यं तन्नद्रव्यादित्रयात्मक(२) गुणसमवेतत्वादित्याह-सादृश्यमिति । अतएव न विशेषसमवायात्म- कमित्यपि द्रष्टव्यम् । व्यक्तिः सादृश्याश्रयः प्रतियोगिन इति प्रतियो. गिज्ञानस्य सादृश्यधीहेतुत्वादित्यर्थः। न सादृश्यज्ञाने प्रतियोगिज्ञानं हेतुः सामान्यरूपतया तस्य निप्रतियोगिकत्वात् शब्दप्रयोगात्मकत. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः देरपि गुणवृत्तित्वाद्यभिचार इत्यत आह-गुणसमवेतत्वादिति । अत एवेत्यनेनापि गुणसमवेतत्वमेवानुकर्षणीयम् । यथाश्रुतमौलहेतुपराम- शे समवायेन व्यभिचारात् । प्रतियोगिनोऽपि व्यक्तित्वेन विकल्पास- (१)श्यं तु गु'। (२) विषयित्वादिना द्रव्यादेरपि गुणवृत्तित्वादाइ-गुणसमस्तत्वादिति । इति दीधितिः ।

·२८ न्यायलीलावती नाद्यः । प्रतियोगिनोऽनवभासे सादृश्यबुद्धेरभावात् । अस्त्येव च बुद्धिर्न व्यपदेशभागिनीति चेन्न, ब्राह्मणत्वा(१)देरपि निर्वि- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् सादृश्याश्रयो गवयादिः प्रतियोगी सादृश्यनिरूपको गवादिः । प्रति. योगिन इति । सादृश्यस्यान्वयध्यतिरेकाभ्यां प्रतियोगिनिरूपणाधीन. निरूपणत्वसिद्धरित्यर्थः । अस्त्येवेति । प्रतियोगिग्रहणमन्तरेणापि सा. दृश्यं ज्ञायते न तु व्यवहियत इत्यर्थः । एवं सति ब्राहाणत्वजातेरपि विशुद्धमातापितृजयोनित्वव्यङ्गत्वात् सविकल्पकमात्रवेद्यत्वं सिद्धान्तो- न्यायलीलावतीप्रकाशः यवहारे तु तत् हेतुरित्याह--अस्त्येवेति । इदमनेन सदृशमिति सादृश्यानुभवात्प्रतियोगिज्ञानं विना तदज्ञानात् तस्य तद्धी हेतुत्वान्न: निप्रतियोगिकसामान्यं सादृश्यम् , अन्यथा ब्राह्मण्यं (२)विशु. द्धयोनिजत्वव्यङ्ग्यमतस्तज्ज्ञानं विना निर्विकल्पके तन्न भासते तज्ज्ञा- ने च सविकल्पकलामग्येवेत्यपिसिद्धान्तो व्याहन्येत। विशुद्धयोनि- जत्वज्ञानस्य ब्राह्मण्यव्यवहारमात्रहेतुतया तज्ज्ञानाहेतुत्वे निविक- ल्पकेऽपि तद्भासत इत्यस्यापि वक्तुं शक्यत्वादित्याह-ब्राह्मण्यादेरिति। न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः ङ्गतिरत आह-- व्यक्तिरिति । अन्यथा ब्राह्मण्यमिति । अत्र जातिय॑जक- वित्तिवेद्या न तु तद्धीजन्यवित्तिवेद्या, युगपदेव शिरःपुरुषत्वयोर्ग्रहा. दितिमते तश्शानं विनेत्यस्य तद्विषयतां विनेत्यर्थः। तश्शाने चेत्य. स्य तविषयत्व इत्यर्थः । सविकल्पकसामग्येवेत्यत्र पूर्वमिति शेषः । तथा च विशुद्धमातापितॄजन्यत्वस्य ब्राह्मण्यधीविषयत्वे शुद्धनिर्वि- कल्पके ब्राह्मण्यं न भासत इति सिद्धान्तः, स चैवं भज्यतेति प्रक- रणार्थः । यदि च तनहसामग्रीत्वेन त्वया कारणत्वं वाच्यमिति ला. घवेन तद्भहस्यैव कारणत्वं प्रत्यक्षविशेष विशेषदर्शनस्येवेति मतम् त. दा यथाश्रुत एवं ग्रन्थः । शिरम्पुरुषत्वप्रतीतियोगपद्यधीस्तु भ्रम इति. (१) ब्राझण्यादेरिति प्रकाशसम्मतः पाठः । (२) अविदितचरे पुंसि प्रहरावधि निरीक्ष्यमाणेऽपि ब्राह्मण्या दिसन्देहात्, अन्वयन्यतिरेका- भ्यां विशुद्धमातापितृजत्वज्ञानं हेतु । न चैवं ग्रामण्यादिविशिष्टज्ञानार्थ तन्निविकल्पकमावश्यकमिति वाच्यम् , व्यक्तिसविल्पकस्यैव तदंशे निर्विकल्पकरूपत्वात, तावतापि सविकल्पकमात्रवेद्यत्वाक्षतेः । इति दीधितिः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता २९ कल्पकबुद्धिवेद्यत्वापत्तेः । नान्त्यः । अवयवसामान्यानां प्रागेव ज्ञानात्सामान्यस्य च सामान्यान्तरेऽभावात् । सादृश्यव्यवहारा- भावापत्तौ मेयान्तरत्वादिति । मैवम् । भावत्वाधिष्ठिताः सर्वाः प्रत्येक व्यक्तयो मताः । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ऽपि भज्येत तद्व्यवहारमात्रेतदपक्षत्यपि वक्तुं सुकरत्वादित्यर्थः। अक्- यवेति। सामान्यान्येव भूयांसि गुणावयवकर्मणाम्। भिन्नप्रधानसामान्य- व्यक्तं सादृश्यमित्यभ्युपगमात् सायं सामान्यं भवदवयवगतमेव भवि. ध्यतितद्ग्रहे चन प्रतियोगिग्रहापेक्षा व्यक्तिग्रहमात्रव्यङ्ग्यत्वात्तस्येत्यर्थः। सादृश्यस्य सामान्यत्वे बाधकान्तरमाह-सामान्यस्यति । यथा गोत्वं नित्यं तथाऽश्वत्वमपीतिप्रतीतः सामान्येऽपि सादृश्याभ्युपगमात् ।नच सा- मान्यं सामान्यवृत्तीति पदार्थान्तरमेव सादृश्यमित्यर्थः। भावत्वेति । न्यायलीलावतीप्रकाशः व्यवहर्त्तव्यज्ञाने व्यवजिहीषा- च सत्यां व्यवहारेऽन्यापेक्षा न दृष्ट- चरी, न च द्रव्यग्रहणसमकालं तत्परिमाणग्रहेऽपि तत्र दीर्घत्वहस्वत्व. व्यवहारे तथा दृष्टं तयोः परिमाणान्तरतया प्रतियोगिज्ञानव्यङ्ग्यत्वात् तत्काले तदग्रहादिति भावः । अवयवेति । प्रागेव प्रतियोगिज्ञानादिति- शेषः। अक्यवेत्युपलक्षणं गुणकर्मसामान्यानामपि प्रतियोगिज्ञानात्मा- गेव ज्ञानात् न तदात्मकमित्यपि द्रष्टव्यम् । ननु सादृश्यरूपतया तस्य शाने प्रतियोगिज्ञानं हेतुः स्यादित्यत आह-सामान्यस्येति । यथा गोत्वं नित्यं तथाऽश्वत्वमिति जातावपि सादृश्यानुभवान्न जात्यात्मकं सा- दृश्यमिति भावः । भावत्वेति । अनेन भावमात्रस्यायं विभक्तविभागोन न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः भावः। नियुक्तिकसिद्धान्तव्याकोपमात्रंन दूषणमत आह-व्यवहत्तव्येति। तयोः परिमाणान्तरतयेतिाजातिविशेषविशिष्टपरिमाणात्मकतयेत्यर्थः तथा च व्यवहर्तव्यतावच्छेद (क)विशिष्ट व्यवहर्तव्यज्ञानस्य व्यवहारकारण- तया व्यवहर्तव्यज्ञान एव तदपेक्षणमिति भावः । केचित्तु अणुमहदा- दिभावेन परिमाणस्य चतुर्विधतया यथाश्रुत एव ग्रन्थार्थ इत्याहुः। तारत्वादेरुत्कर्षरूपतया जातित्वेन व्यक्तिग्रहणकाले ग्रहणेऽपि तारशः ·३० न्यायलीलावती द्रव्यादिषट्कविच्छेदमेलकेन विवर्जिताः ॥ भावत्वाधिष्ठानैकैकव्यक्तिमात्रे षड्लक्षणानां मिलितोऽ- योगो व्यवच्छिद्यते न तु मिलितानामयोगः । अयोगश्चान्यत्राव- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् द्रव्यादीति भावप्रधानो निर्देशस्तन भावव्यक्तयः षण्णां द्रव्यत्वगुणत्वा- दीनां ये विच्छेदा अत्यन्ताभावास्तेषां यो मेलकस्तेन विवर्जिता इत्यर्थः । ननु भावसमुदाये षड्लक्षणाभावमेलकसत्त्वात् तनिषेधे बाध इत्यत उक्तं प्रत्येकं व्यक्तय इति समुदायस्य समुदायिभ्योऽन्यत्व. पक्षेऽनन्यत्वे तु प्रत्येकमिति व्यर्थम् । कारिकार्थमाह-भावत्वेति । अभावे मिलितो योऽयोगः प्रसिद्धो भावव्यक्तिषु निषिध्यते न तु मिलिता. नामिति षण्णां लक्षणानामेकनासत्त्वेन मिलनासम्भवादित्यर्थः । अन्यत्रेति । अभाव इत्यर्थः । अत्र भावव्यक्तिषु । न्यायलीलावतीप्रकाशः तु पदार्थमात्रस्येत्युक्तम् । द्रव्यादति । भावव्यक्तयः प्रत्येकं द्रव्यादिषड्. लक्षणात्यन्ताभावमेलकशुन्या इत्यर्थः । मिलितोऽयोग इति । अभाव त. प्रसिद्धिः। न त्विति । मिलितलक्षणात्मकप्रतियोग्यप्रसिद्धरित्यर्थः। ननु भावत्वेन षडेव द्रव्यादिव्यक्तयो विवक्षितास्तदन्या वा ? आधे सिद्धसाधनम्, न च सप्तमभावनिषेधः, अन्त्ये चाप्रसिद्धिः मेलक- श्चात्र षडभावमात्रवृत्तिधर्मः कश्चित् षडेव वा अभावाः। आधे सिद्ध. साधनं न हि षडभवामात्रवृत्रिधर्मो भाववृत्तिः ताशधर्माप्रसिद्धि- श्वाप्रसिद्धावपि(१) तस्याभावासिछतु न तु मेलकिनां तावतामभावा- नामभावः । अथ(२) मेलकामावो न मेलकिनामभावं विनेति मेलकि- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः ब्दप्रयोगरूपव्यवहारेऽवविज्ञानापक्षत्यपि न वाच्यं तत्रापि व्यवहतः व्यतावच्छेदकस्य प्रवृत्तिनिमित्तीभूतस्य सजातीयसाक्षात्कारेत्या- देवधिज्ञानशेयत्वात् व्यवहर्तव्यतावच्छेदकस्यापि व्यवहर्तव्यत्वा- दिति भावः । षट्वावच्छिन्नेऽत्यन्ताभावमेलकसत्त्वाद्वाध इत्यत आह-प्रत्येकमिति । अन्त्य इति । षडेवाभावा इति पक्ष इत्यर्थः । (१) बुद्धिविशेषविषयत्वं न दुर्लभमित्यत आह-प्रसिद्धवपीति । (२) अथेति । परम्परासम्बन्धेन धर्मस्यामाचः परम्पराघदकधर्म्यमा विना नेत्यर्थः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता न्यायलीलावतीप्रकाशः नामप्यभावः सिञ्चति तर्हि मेलकिनामभावानामेकैकानामभावे वि. धीयमाने क्वचिद्वाधः क्वचित्सिद्धसाधनं द्रव्यत्वाभावाभावस्य गुणा दौ बाधितत्वात् द्रव्ये तु सिद्धसाधनात् । अन्त्ये च मेलकोपादानवै. यर्ये प्रत्येकमिति च व्यर्थ न हि मिलितासु व्यक्तिषु षट्कविच्छेदमे लकः पदार्थान्तरस्वीकारापातात् । अथ व्यासज्यप्रतियोगिकोऽय- मन्य एवाभावो घटवत्यपि घटपटौन स्त इत्यनुभवात् , यत्र च स्वाभा- वमात्रप्रतियोगिकोऽभावस्तत्रैवाभावाभावस्य भावरूपत्वम् , तन्न व्या. सज्यवृत्तिधर्मसमानाधिकरणप्रत्येकपर्यवसितप्रत्येकप्रतियोगिताका- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः वैयर्थमिति। षट्त्वावच्छिन्नमपि द्रव्यायेव तत्रच मिलितायोगासत्त्वादिति भावः। पदार्थान्तरेति। मिलितव्यक्तीनां पदार्थान्तरत्वापातादित्यर्थःायथा घटवत्यपि घटपटोभयामावस्तथा द्रव्यत्वाद्यत्यन्ताभावादिमत्यपि ष. पणामभावानां निषेध इति न बाधसिद्धसाधने इत्याशङ्कते-अथेति । ननु षडभावाभावसत्त्वे प्रत्येकं षड्लक्षणापत्तिरभावाभावस्य भा. वत्वादत आह--यत्र चेति(१)। अव्यासज्यवृत्तिप्रतियोगिताकस्यैवाभा- वाभावस्य भावात्मकत्वमिति भावः । प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्ने- नैव च सममभावस्य विरोधो न प्रतियोगिमात्रेणान्यथा विशिष्टाभा. वोऽपि न स्यादिति पूर्वपक्षितुराशयः । प्रतियोगिता स्वरूपसम्बन्धा. त्मिका प्रत्येकपर्यवसितेति प्रत्येकस्यैव विरोधित्वं प्रतियोगितायावि. रोधित्वरूपत्वादित्यभिप्रेत्याह-व्यासज्यवृत्तीति । एतावता तादृशधमश्रियाणा द्रव्यत्वाद्यमावानामभाव. साध्य इति पर्यवसितम् । तत् किं इयत्वाधभावत्वेन साध्यता किं वा तादृशधविच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वेन तत्र तादृशो धर्म: प्रत्येकपर्य्यवसितवृत्तिासज्यवृत्तिा विवक्षितः । तत्राद्यं निराकरोति तीति । पक्षतावच्छेदकाथ- च्छेदेन साध्यसाधनेऽशंतो बाधः, सामानाधिकरण्येन तथात्वेऽशंतः सिद्धसाधनं, द्वितीये त्वप्रासद्धिः तृतीयं पुनरवलम्व्य वक्ष्यति-"भावत्वं वा षड्लक्षणाभावषट्काभावव्याप्यमिति ।" षट्काभावः षट्त्वावच्छिन्त्रप्रतियोगिकाभावः। स पुनरतिरिच्यता न वेत्यन्यदेततत् । व्युत्पादितं च व्यासञ्च- वृत्तिधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वमनुमानदीधितौ । यदा यदकिञ्चिदेकर्मिघटितसम्बन्धेन तद- भावो विवाक्षितः, धर्मिसामान्यघटितसम्बन्धेन वा? आर्य निराकरोति-तहीति । द्वितीये त्वप्र- सिद्धिरिति ।-इति दीधितिः । (१) ननु षट्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य द्रव्यत्वाधभावस्यातिरिक्तत्वेऽत्यन्ताभावाभावस्य भावत्वनियमो व्याहत इत्यत आह-यत्र चति । इत्यपि कश्चित् ।

·૨૨ न्यायलीलावती गतोऽत्र समारोप्य निषिध्यते भूतले चैत्रवत् । ततश्च पड्लक्ष- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ननु भावव्यक्तिषु प्रसक्तिरेव नास्ति कुतो निषेध इत्यत आह- समारोप्येति । आरोपरूपैव प्रसक्तिरित्यर्थः। भूतल इति । यथागृहवत्ति- नश्चैत्रस्य भूतले प्राङ्गनादौ समारोपपूर्वको निषेधप्रत्यय इत्यर्थः । शुक्तौ रजतत्वमारोप्य नेदं रजतमिति बाधावतारादनेन दृष्टान्तेन सर्वाभावप्रत्ययानामारोपपूर्वकत्वमुन्नेयमिति भावः । ननु कीदृशेन एवकारसमभिव्याहारेणायमर्थों लभ्यत इत्यत आह-ततश्चेति । षड्- न्यायलीलावतीप्रकाशः भावादेव तादृशवुद्युपपत्तौ तदनभ्युपगमात् । अथ गुणादिषट्पदार्थ- भिन्न द्रव्यत्वायोगो नास्ति कर्मादिभिन्ने गुणत्वायांगो नास्तीत्य. योगव्यवच्छेदार्थः गुणदिषट्कभिन्न द्रव्यभेदो नास्तीत्यन्ययोगव्य. वच्छेदार्थः। तन्न गुणादिषटकपदार्थभिन्नत्वेन यदि द्रव्यमेव विवक्षितं तदा सिद्ध साधनम्, अन्यस्य चाप्रसिद्धिरित्यधिकरणविकल्पग्रासात् गुणाद्यभावपञ्चकसाहित्यं द्रव्यादन्यत्र नास्ति तस्य द्रव्य एव प्र. सिद्धेः । यद्वा गुणाद्यभावपक्षक द्रव्यत्वव्याप्यमित्यपि न, तत्रापि हि द्रव्यादन्यद्यदि गुणाद्येव विवक्षितं तदा सिद्धसाधनं अन्यच्चेत्तदा सिञ्चसिद्धिव्याघातः। अत्राहुः । भाववृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं न षङ्लक्षणावच्छिन्नम् , यद्वा भाववृत्तिगुणाद्यभावपञ्चकसाहित्यं न द्रव्यत्वाभावस्य, द्रव्यत्वं वा भाववृत्त्यभावपञ्चकव्यापकम् , भाव. वत्वं वा षड्लक्षणाभावव्याप्यमित्यवधारणार्थः । समारोप्येति । न चा. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः मूलोक्तायोगान्ययोगव्यवच्छेदौ संसर्गाभावान्योन्याभावरूपव्य- वच्छेद्यभेदेन कथंचिदुपपादयति-अथेति । अभावमादाय षत्वं वो. ध्यम् । गुणाद्यभावति । गुणाद्यन्योन्याभावत्यर्थः(१) । अन्यथा समवाये तदत्यन्ताभावपञ्चकसत्त्वाद्वाधापत्तेरित्यवधेयम् । अन्यत्रेत्यभाव इति शेषः । यद्वेति । भावत्वसामानाधिकरण्याच्छिन्नं गुणाद्यन्योन्योभाव. पञ्चकमित्यर्थः । द्रव्यत्वव्याप्यत्वं द्रव्यान्यावृत्तित्वमित्यनिमदोषोऽत्र- पि लगतीति ध्येयम् । भाववृत्तीति । धर्मिपक्षतायां पक्षविकल्पभयेनानु- (१) गुणादिपदं वा गुणत्वादिपरम् । .

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३३ न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः गतधर्मपक्षता । षड्लक्षणावच्छेद्यं च षड्लक्षणत्वावच्छेद्यत्वमन्य- था षड्लक्षणानामेव प्रतियोगितयाऽसङ्गत्यापत्तेः । अभावे षड्लक्ष. णाभाव इत्यनुभवादबाध इत्यत उक्तं भाववृत्तीति । तच्चाभावविशेप. णम्। न च षट्त्वावच्छिन्नात्यन्ताभावो द्रव्येऽपिवर्तत एव एकसत्त्वेऽ. पि द्वयमिह नास्तीतिप्रतीतेस्तथा च बाध इति वाच्यम् , तस्य पूर्व मेव दूषितत्वात् । न चैवं भाववृत्तीति व्यर्थ सप्तमभावानिषेधश्च प. ट्वस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वादिति वाच्यम् प्रतियोगितापरं न व्यासज्यवृत्तिरिति घटशून्ये द्वित्वावच्छिन्नविरहवत् षट्शून्ये षट्- त्वावच्छिन्नाभावाविरोधात् । अत एवाधिकरणभेदेनाभावभदाभावात्। स एवाभावोऽभावेऽपीति भाववृत्तिपदोपादानेऽपि दोषतादवस्थ्यमि. त्यपास्तम् । भावेऽन्यतरप्रतियोगिसत्त्वेन तदनभ्युपगमात् । ननूक्ता. नुगतधर्मस्यापि भावघटितत्वाद्विकल्पस्तदवस्था, न च भावत्वस- माधिकरणाभावप्रतियोगित्वं धर्मीति वाच्यम्, भावत्वसामानाधि करण्यं हि भावत्वाधिकरणाधिकरणत्वमिति विकल्पग्रासतादव. स्थ्यात् । मैवम् । व्यक्तिघटितत्वेऽपि सामान्येन रूपेण तत्प्रवेशे दो. षाभावात् । अन्यथा कर्तृजन्यत्वानुमानेऽपि प्रसिद्धाप्रसिद्धकर्तृघ. टितत्वविकल्पेन साध्यस्य(१) बाधाप्रसिद्ध्यन्यतरापत्तः।एवं च मूल. मपि सम्यगेव पक्षतावच्छेदकोभयसिद्धत्व पक्षविकल्पस्यादोषत्वात् अन्यथा साध्यतदभाववत् पक्षविकल्पस्यापत्तेरिति । व्यासज्यवृत्तिध. मक्कापि प्रतियोगितावच्छेदकोन भवतीतिमते लक्षणान्तरमाह-यद्वेति। अभावपदमन्योन्याभावपरम् । यद्यपि भाववृत्त्यभावपञ्चकस्यैवाभाव- वृत्तितया तत्सामानाधिकरण्यं द्रव्यत्वाभावं अस्त्येवाधिकरणभेदेना. भावभेदाभावात् तथापिभावरूपाधिकरणावच्छेदेनाभावपञ्चकसाहित्यं द्रव्यत्वाभावे निषेध्यामिति भावः। द्रव्यत्वं वेतिाभाववृत्तित्वावच्छिन्नगुणाद्य- न्योन्याभावपञ्चकव्यापकमित्यर्थः(२) । भावत्वं वेति । ननु षण्णाममा. वानां षडेव वाऽभावा व्यापकतया विवक्षिताः षट्त्वावच्छिन्नप्रतियोगि- क एक एव वाऽभावस्तथा। नाद्यः । द्रव्यादौ गुणाद्यभावाभावा(३). (१) साध्ये तस्येति पाठान्तरम् । (२) दन्यत्वत्वं न तादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकमिति वार्थः । (६) गुणत्वाधभावाभावेति पाठान्तरम् । - ·AUD न्यायलीलावती णवदेव भावजातीयं मेयं(१) वाच्यमेवेतिवत् अयोगव्यवच्छेदस्य न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् लक्षणवत्त्वं षोढ़ा लक्षणवत्त्वमेको धर्मः स च प्रत्येकलक्षणवत्त्वेनैव षण्णां भावानां नवानां गुणवत्त्वमिव प्रत्येकगुणवत्तया तदयोगश्चा. भावे प्रसिद्ध इह भावजातीये व्यवच्छिद्यत इत्यर्थः । ननु विशेषस्य भावजातीयस्याव्यभिचारे षड्लक्षणवत्त्वस्य कथं विशेषणत्वम् ? न चेद्विशेषणत्वं तदा तत्सङ्गततया एवकारस्य कथमयोगव्यवच्छेद. कत्वम् ? विशेष्यं व्याभिचारि चेत् तदा सप्तैव भावा इत्यतोऽनुरूपं दृष्टान्तमाह-प्रमेयं वाच्यमेवेतिवदिति । उपरजकत्वेऽपि न दोष इत्यर्थः । तथापि दृष्टान्ते कथं अयोगस्याप्रसिद्धस्य व्यवच्छेद इति चेन्न विशे- व्यतावच्छेदकधर्मस्य विशेषणतावच्छेदकधर्मव्याप्यत्वस्यैवात्र एवकारार्थत्वात् दान्तिकेऽपि तथात्वात् अयोगव्यवच्छेदार्थक. न्यायलीलावतीप्रकाश रोपस्य हेतुत्वे मानाभावः, इदमिदं न नेदमिहेत्यनुभवस्यैव मान. स्वात् । यद्वा आरोपितरजतत्वायामेव शुक्रौ नेदं रजतमिति रजतत्वा- भावः प्रतीयते नान्यत्रेत्यन्वयव्यतिरेकयोस्तत्त्वात् । ततश्चेति । भावा. भावभेदात् पदार्थविभाग आर्थः भावविभागः शाब्दः । तथा चाभावे षड्लक्षणाभावः प्रसिद्धो भावेषु निषिध्यते इति नाप्रसिद्धिः। प्रमेयमिति। न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः सस्वेन ब्यभिचारात । नान्त्यः । व्यासज्यवृत्तिप्रतियोगिताकाभावा. नभ्युपगमादिति चेत्, न । षड्लक्षणाभावषट्कनिष्ठाधेयत्वनिरूपि- ताधारत्वाभावव्याप्यं भावत्वमित्यर्थात् । द्रव्येऽभावपञ्चकसत्त्वेऽपि तदाधेयता न षट्वेनावच्छिद्यते अतिरिक्तवृत्तित्वात् षट्त्वस्य । अभावे तु तदाधेयता षट्वेनैव व्यासज्यवृत्तिधर्मस्य अभावप्रति. योगितानवच्छेदकत्वेऽपि आधेयतावच्छेदकत्वाविरोधात् । व्यास- ज्या(२)वृत्तिप्रतियोगिताकाभाववादिमतेनैवेदमित्येके । इदमिदं नेति । इतरसामग्रीतौल्येऽपि कदाचिद्धटान्योन्याभावस्य कदाचिद्धटत्वात्य. न्ताभावस्य प्रतीतेरभेदेन घटारोपस्य संसर्गेण घटत्वारोपस्य च कारणत्वमित्यर्थः । यद्वेति । यद्यपीदं न सर्वत्रानुभवसिद्धं तथापि क- (१) प्रमेयमिति प्रकाशादिधृतः पाठः । (२) ब्यासज्यवृत्तीति द्वितीयपुस्तके पाठः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता पदार्थान्तरे भावत्वं नास्तीत्यन्ययोगव्यवच्छेदस्य वा विभा- गार्थत्वात् । अभावस्य च समानतन्त्रसिद्धस्यापतिषिद्धस्य न्यायदर्शने - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्वं च समभिव्याहारवलप्रतीयमानमादायेति विवक्षितत्वात् । पदार्था- न्तर इति । षड्लक्षणवदेव भावजातीयं नान्यदित्यन्ययोगव्यवच्छेदो. ऽपि सम्भवतीत्यर्थः। ननु भावजातीयत्वेन षण्णामेवाभिधाने सि. असाधनमन्यथा चाप्रसिद्धिरेवेति चेन्न गुणवदेव द्रव्यमित्याधयो- गव्यवच्छेदस्यापि एवमप्यनुपपन्नत्वप्रसङ्गात् । द्रव्यत्वनियतसामा- नाधिकरण्यबोधनमेवायोगव्यवच्छेद इति चेत् तुल्यं प्रकृतेऽपि । इदम. त्राकूतम्--पदार्थो द्विविधोभावोऽभावश्च । षोढ़ाद्रव्यादिरिति विभ- तविभागे भावत्वं षड्लक्षणवत्त्वानधिकरणानधिकरणत्वम्। भावत्वं च सत्तासम्बन्धित्वं सत्तासंम्बन्धश्च समवायेन त्रयाणामेकार्थसमवा. येन सामान्यविशेषयोः स्वरूपसम्बन्धेन सत्तासमवाययोरविशिष्टः । ननु विभक्तविभागश्चेदयं तदाऽभावविभागो न भूयते इति ते समर्थ- यति-अमावस्येति। तेषु न लक्षितलक्षणात्वा' दित्यादिसूत्रे न्यायदर्शने समानतन्त्रेऽभावस्य व्युत्पादितत्वादत्र च तदप्रतिषेधात् परमतम- प्रतिषिद्धमनुमतमितिन्यायेन सूत्रकृतस्तत्राभ्युपगमोन्नयनात् । न्याये. ति । यथा गोतमेन मनस इन्द्रियत्वं नोक्तमप्रतिषेधादभ्युगतं चेत्यर्थः। सहि अप्रतिषेधादन्यत्राभ्युपगमोऽस्तु किं पदार्थान्तरव्युत्पादनेनेति न शङ्कनीयम् , द्रव्यादिपदार्थानामुद्देशलक्षणपरीक्षारूपं शाब्द(स्त्र?)मे- वेदं पृथक् नस्यात्, तथा च तत्त्वज्ञानार्थताभङ्गो निःश्रेयसहेतुताप्यस्य न्यायलीलावतीप्रकाशः प्रमेयत्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगि न वाच्यत्वमित्यर्थः । वाच्यत्वायोगस्याप्रसिद्धः । पदार्थान्तरे अभाव इत्यर्थः । ननु चाभाव. स्य सूत्रकारेणाविभजनादप्रामाणिकत्वमेव तस्यानुमीयते (१)तत्कथं तत्रायोगप्रसिद्धिरित्यत आह-अभावस्य चेति । न त्वेवं द्रव्यादीना- मप्यनभिधानं प्राप्तम्, तेषामपि समानतन्त्रेऽभिधानादित्यत आह- (१) तदनुमतमित्युग्नीयते इति पाठान्तरम् ।

·न्यायलीलावती मानसेन्द्रियतासिद्धिवदत्राप्यविरोधात् अभ्युपगमसिद्धान्तसि- द्धन्वात् । नीलं रूपमिति प्रतीतिश्च तमोविषयिणी यद्यपि अप- सारितबाधा तदा (१)रूपमेव तमो, न द्रव्यादिवैधर्म्यम् । अथ - न्यायलीलावतीकण्टाभरणम् भज्येत, न हि परमताभ्युपगममात्रेणैव तन्निर्चहेत् । अभ्युपगमेति । सर्व- तन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसिद्धान्तानां मध्येऽभ्युपगमसिद्धान्त. स्यापि समानतन्त्रोक्तत्वादित्यर्थः। तमसः पदार्थान्तरत्वं निरस्यति--नीलं रूपमिति । नीलं रूपं तम इतिप्रतीतिर्नीलरूपं तम इति वा । आद्यमाह-नीलमिति। द्वितीयमाह- न्यायलीलावतीप्रकाशः अभ्युपगमेति । द्रव्यादिविभागाकरणे पृथक्शास्तूत्वानुपपत्तिः । न च तत्तदनभ्युपगतपदार्थनिषेधप्रणयनेन तदुपपत्तिः कल्पनागौर- वापत्तेः । विनिगमकं च भावनिरूपणाधीननिरूपणत्वमवसेयमित्यर्थः। तमसो भावान्तरत्वं दूषयति-नीलमिति। तदारोप एवेति । तथा च न ततो विषयसिद्धिरबाधितवुद्धरेव तत्सिद्धरित्यर्थः । स्वप्नावभा. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः चिदन्वयव्येतिरकाभ्यां बाधकं विना सामान्यतः कारणत्वकल्पनेऽन्यत्रा- प्याहार्यारोपकल्पनमिति भावः। वस्तुतः प्रतियोग्यारोपस्यानुगत. स्याभावप्रमा प्रति गुणत्वेन हेतुत्वेन यद्विशेषयोरितिन्यायात्सामान्य. हेतुतति कल्पनेति विशेषनिषेधो लघुः विशेषनिषेधन च शेषविधि- गुरुनिषधप्रतिपादनस्योभयगर्भवादित्यर्थः । ताभाव एवाभिधी- यतां शास्त्र भावस्यैव चाभ्युपगमंसिद्धान्तत्वमस्त्वित्यत आह-विनिमग कं चेति । तत्रापि लाघवमेव चिनिगमकमिति भावः । मूलोक्तयुक्त्या तमस आलोकाभावत्वासिद्धावपि भावान्तरत्वनिषेधः सिद्ध्यत्येवेत्या- शयेनाह--तमसो भावान्तरत्वमिति । ननु चलतीतिवुद्धिरेव भावत्वसाधि- (१) नीलमित्यधिकः पाठः कण्ठाभरणसम्मत प्रनीयते ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ३७ सम्भवद्भाधा तदा आरोप एव, स्वमावभातनीलिमवत् । अथ रू- पाश्रयत्वबुद्धिस्तमसि तदा बाधावाधाभ्यां न पदार्थान्तरत्वम् । क्षणावच्छेदकश्वोपाधिरन्त्यशब्द एव । स चोपान्त्यशब्दना- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् अथ इति । बाधाबाधाभ्यां प्रकारान्तराभावादित्यर्थः । न चावाधि. तनीलरूवत्त्वप्रतीत्या जलाद्यष्टकभेदसिद्धौ निर्गन्धवेन पृथिवीभेदाद् दशमं द्रव्यमिदमिति वाच्यम्, इदानी पदार्थान्तरत्वमात्रस्यैव निर. सनीयत्वेनाभिमतत्वात् द्रव्यत्वेऽपि प्रकृतविभागव्याघाताभावात् साधयिष्यते चाभावत्वमस्येति भावः । क्षणावच्छेदकोपाधिना प्रसक्तं पदार्थातिरेकं परिहर्तुमेकदेशि मतमुपन्यस्यति-क्षणेति। शब्दाजनकत्वं शब्दस्यान्त्यत्वम् । ननु कथम स्य क्षणावच्छेदकत्वमत आह--स चेति।चो हेतौ नाशसामग्रीसमवहित- स्यैव तस्योत्पादात क्षणमात्रस्थायित्वं तस्येत्यर्थः। उत्पादकसामनये. व यदि विनाशिकातदाऽन्त्यशब्दोत्पादनाशयोोगपद्यमापञ्चमित्या. न्यायलीलावतीप्रकाशः तेति नीलभ्रममात्रोपलक्षणम् । तदा बाधेति । नीलरूपवत्प्रतीतिर्य- द्यबाधिता तदा पृथिव्येव तमः, अथ बाधिता तदान ततो विषय सिद्धिः। न च ततोऽन्यत्तस्य भावत्वसाधकमस्तीत्यर्थः । वस्तुतस्तत्र बाधकमेव वक्ष्यत इति भावः । अन्त्य इति । शन्दाजनक इत्यर्थः । स चेति । चो हेतौ । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः केत्यत आह--वस्तुत इति । तथा चालोकाभाव एव तम (१)इति भावः । महाप्रलयानङ्गीकर्तृमते अन्त्यशब्दाप्रसिद्धराह--शब्दाजनक इति । (१)" न चैवमस्माभिरभ्युपगम्यते तमाशब्द निर्विषय इति । तम-शब्दस्य सविषय- त्वे सूत्रव्याघातः । द्रव्यगुणकर्मनिष्पत्तिवैधाद् भाभावस्तम इति । न सूत्रार्थापरिज्ञानातू नि- राकृततेज सम्बन्धीनि द्रव्यगुणकर्माणि तमाशब्दनाभिधीयन्ते तस्मान सूत्रव्याघातः ।"-इति न्यायवार्तिककाराः । "तस्माद् रूपविशेषोऽयमत्यन्तं तेजोऽभावे सर्वतः समारोपितस्तम इति प्रतीयते ।" -इति न्यायकन्दलीकृतः। "अन्धकारस्तु तेजोविशेषसामान्याभावः।" इति सामान्यलक्षणायां दीधितिकाराः । अत्र जगदीश'-"तेजोविशेषति । महाप्रभात्वावच्छिन्नाभाव इत्यर्थः । उद्भूतानमिभूतरूपवन्महातेजः- सामान्याभावस्तु नार्थः, अनुभूतत्वाभावाद्यात्मकस्योद्भूतत्वादेरतीन्द्रियतया तद्घटितधर्मावच्छि- आभावस्यायोग्यत्वेन प्रत्यक्षायोगात् ।"

·न्यायलीलावती श्यः। न च तस्यैवोत्पादनाशहेतुत्वे युगपद्विनाशोत्पादप्रसङ्गः, अन्त्य शब्दसहकृतस्यैव तस्य नाशहेतुत्वात् । एतेन प्रध्वंसाहेतुकत्वमपा- स्तम् । अव च टीका-'यथान्त्य उपान्त्येन'इति कार्यकारण- विरोधिव्याख्यानावसरे इत्येके । तन्न । एवं सति ज्ञानादिषु द्वि. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् शक्याह -न चेति । विनाशसामग्न्यां प्रतियोगिनोऽन्त्यशब्दस्यापि प्रवेशात तद्विलम्बात् क्षणमात्रं विलम्ब इति न योगपद्यमित्याह- अन्त्येति । ननु क्षणिकस्यैव भावी विनाश इति किन्तस्य कारणान्तरा. पेक्षया तथा चाहेतुक एव तद्विनाशोऽस्त्वित्यत आह-एतेनेति । प्रध्वं. सस्याहेतुकत्वमपास्तमित्यर्थः। नाशहेतोरुपान्त्यशब्दस्य प्रतियोगि- नश्च प्रामाणिकत्वादिति भावः । एकदेशी स्वोक्ते "गुणकिरणावली". कारसम्मतिं दर्शयति--अत्र चेति। 'टीका किरणावली। ननु तत्र नैतदु- तमित्यत आह-कार्येति । कार्यस्य कारणं विरोधीति पाकजप्रक्रियाया- मेक एवाग्निसंयोगो रूपादिकमुत्पादयिष्यति नाशयिप्यति चेति द. शेयता यथा अन्त्य उपान्त्येनेति दर्शितमित्यर्थः ।एवमिति । अन्त्यशब्द आकाशवृत्तिानादिकं नावच्छिन्द्यादित्यर्थः। ननु व्यधिकरणोऽपि न्यायलीलावतीप्रकाशः तथा च नाशकसमवहितस्यैव तस्योत्पादादुत्पत्यव्यवहितो. रक्षण एवं नाशानानेकक्षणावस्थयित्वमित्यर्थः । अन्त्यशब्देति । ध्वंसे प्रतियोगिनो हेतुत्वादिति भावः । एतेनान्त्यशब्दसहितोपान्त्य- शब्दनाशकत्वेन । [ प्रध्वंसाहेतुकत्वमिति । प्रध्वंसस्य अहेतुकत्वं प्रति- योग्यतिरिक्तकारणानपेक्षत्वमर्थः । अपास्तमिति । उपान्त्यापेक्षणा- दिति ] 'टीका'गुणकिरणावली। तत्र पाकजप्रक्रियायामेकस्योत्पादक- त्वनाशकत्वे यथोपान्त्यस्यान्त्ये इत्युक्तम् । क्वचित्कार्यकारणाविरोधीति पाठः । तत्राविरोधिनं दर्शयित्वा तद्विरुद्धत्वेन कार्यकारणविरोधोऽपि दर्शित इत्यवसरार्थः । एवं सतीति । अन्त्यशब्दाप्रतिसन्धानेऽपि(१) क्षण. व्यवहारादन्य एवायमुपाधिर्वाच्य इत्यर्थः । ननु तत्रापि नोपाधेर. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः एतेनेति। हेतुद्वयसूचनायोभयोपादानम् दार्शन्तिकाभावे दृष्टान्तानुप. (१तदप्रतिसन्धानेऽपीति दीधित्यनुसारी पाठः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता त्रिक्षणावस्थायित्वव्यवहारो न स्यात् । देशान्तरोदीरितान्त्यश- ब्दोपाधिकोऽसाविति चेन्न, उपाधेरनिश्चयेनान्यत्र निश्चयेन व्य. वहारानुपपत्तेः । अवष्टब्धदेशविभागाभावोपहितः सूर्यपरिस्पन्द इत्यन्ये। स्पन्दस्य स्वरूपाभेदेऽपि विभागाभावविभागतत्पूर्वसंयो- गनाशोत्तरसंयोगात्मकोपाधिचतुष्कान्यतमः क्षणव्यवहारहेतुरि- त्यपरे। तथा च टीका-'निमषस्य चतुर्थो भागःक्षण' इति । तन्न। न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् शब्दः कालद्वाराऽवच्छेत्स्यतीत्याह-देशान्तरेति । उपाधिनिश्चयाधीन उपहितप्रत्ययस्तदनिश्चयेन कथं तत् स्यात् तनिश्चयश्च न प्रत्यक्षा. दिनेत्याह-उपाधेरिति । मतान्तरमाह-अवष्टब्धेति । विभागाभावोऽत्र विभागप्रागभाव उक्त इति स्फोरणार्थमवष्टब्धेति। अवष्टब्धः संयुक्त इत्यर्थः । स्वजन्यविभागप्रागभावावच्छिन्नः सूर्यपरिपन्दः कालमव- च्छिद्य ज्ञानादौ क्षणिकत्वव्यवहारं करोतीत्यर्थः । अवान्तरप्रलये क्षणगणनास्ति न तु सूर्यपरिष्पन्द इत्यनुशयेन मतान्तरमाह-प- न्दस्येति । स्वजन्यविभागप्रागभावाच्छिन्नः स्पन्दः स्वनाश्यसंयोगस. मवहितो विभाग उत्तरसंयोगप्रागभावसहितः पूर्वसंयोगनाशः स्व. नाश्यकर्मसहित उत्तरसंयोग इति चत्वार उपाधय इत्यर्थः। प्रलये न्यायलालीवतीप्रकाशः भाव इत्याह--देशान्तरेति। स्वरूपसनेवोपाधिन क्षणव्यवहारहेतुः किन्तु तन्निश्चयः स नास्त्येवेत्याह-उपाधेरिति । अवष्टब्धेति । अवष्टब्धः संयुक्तो देशस्तस्य विभागाभावः। अवष्टब्धग्रहणात्न प्रागभावरूपस्तदुपहितः। तथा च स्वजन्यविभागप्रागभावविशिष्टः (१) स्पन्दः क्षणोपाधिस्त. स्यैकक्षणमात्रस्थायित्वादित्यर्थः । न चैवं विभागोत्पत्तौ तन्नाशात् क्षणव्यवहारो न स्यात् प्रलयकाले च रवेरभावादतो मतान्तर- माह-स्पन्दस्येति । संयोगनाश इत्यत्रोत्तरदेशसंयोगप्रागभावसहित न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः पत्तौ यथेत्ययुक्तमतस्तदुपदर्शयति-तत्र पाकजेति । अवष्टब्धेति । अनेन (१) स्वजन्येति । विभागस्याव्याप्यवृत्तित्वात । आरम्भकसंयोगप्रतिद्वन्द्विविभागजनकस्थ कर्मणोऽवयवान्तरनाशाद् विभागनाशेऽप्यनुवृत्तेश्वोक्तं भागभावेति । इति दीधितिः । -- ·४० न्यायलीलावती त(?)त्राभावस्वरूपं वोपाधिः, कर्मस्वरूपं वा, तयोः संवन्धो वा। नाद्यौ। तयोरनेककालव्यापित्वात् । नान्त्यः (न तृतीयः १)। तस्या- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् चाणुकर्मण एव उपाधित्वादिति भावः । [स्पन्दस्येति। संयोगनाश इत्यत्र उत्तरदेशसंयोगप्रागभावसहित. इति शेषः। कर्मणः स्वजन्याविभागप्रागभावसहितस्य, विभागस्य स्व. नाश्यसंयोगसहितस्य, संयोगनाशस्य च उत्तरदेशसंयोगप्रागभाववतः, कर्मणश्च स्वजन्योत्तरसंयोगसहितस्य क्षणावच्छेदकोपाधित्वम्, न झुक्तोद्वयोः पूर्वापरकालताधीसम्बन्ध इत्यर्थः, प्रलये चाणुकर्म- णस्तथाभाव इति भावः । ] निमेषोऽक्षिपक्ष्मस्पन्द एकः । अभा. वस्वरूपमिति । विभागप्रागभावस्वरूपम् । उपलक्षणं चैतत् पू. वसंयोगनाशादयोऽपि त्रयो द्रष्टव्याः । न तृतीय इति । तृतीयपक्षस्था. पि पूर्वदोषणैव दुष्टत्वे पृथक् दोषाभिधानं तदुभयस्वरू- पस्थैर्याधीनमेव तदुभयसम्बन्धस्यापि स्थैर्य्यमिति कृत्वा। ननु तदुभयस्वरूपादन्य एव तदुभयसम्बन्धः क्षणमात्रस्थायी कश्चित् न्यायलीलावतीप्रकाशः इति शेषः। कर्मणः स्वजन्यविभागप्रागभावसहितस्य विभागस्य स्वनाश्यसंयोगसहितस्य संयोगनाशस्य चोत्तरसंयोगमागभा. ववतः, कर्मणः स्वजन्योत्तरसंयोगसहितस्थ क्षणावच्छेदकोपा- धित्वं न मुक्तयोद्वयोर्द्वयोः पूर्वापरकालभावी सम्बन्ध इत्यर्थः । प्रलये चाणुकर्मणस्तथाभाव इति भावः। दूषयति-अत्रेति । तस्येति । स्वरूपमेव तयोः सम्बन्धस्तञ्चानेकक्षणवृत्त्येवेत्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः दि स्वनाथ्यसंयोगसमानकालत्वं विभागाभावस्य सूचितमिति स प्रागभाव एव पर्यवस्यतीति भावः। अन्यविभागप्रागभावोपधानमन्य- दापीति विशेषयति-स्वजन्येति । संयोगनाश इत्युपलक्षणम् , विभागः स्वनाश्यसंयोगसहित इत्यपि द्रष्टव्यम् ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४१ नेककालव्यापित्वे क्षणव्यवहारविरोधात् । एकक्षणावस्थायित्वे च क्षणिकत्वापत्तेः । समानाधिकरणो सूर्यसंयोगविभागावित्यन्ये । तन्न, एतद्रूपद्वयं वा क्षणोपाधिरनयोः सम्बन्धो(१) वा एतेषां मेलको वा । नाद्यौ । तयोरनेककालव्यापित्वात् । न तृतीयः । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्यादित्यत आह-एकक्षणस्थायित्व इति । न चापाद्याविशेषः स्वा. धिकरणक्षणोत्तरानुत्तरत्वविशिष्टस्वाधिकरणक्षणाव्यवहितोत्तरक्षण- वृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वेन स्वसमानकालीनकादाचित्काभावप्रतियो. ग्यसमानकालीनत्वस्यापादनात् । समानाधिकरणाविति ।स्वनाश्यसंयोगस. मानकालीनो विभागः स्वनाशकविभागसमानकालीनसंयोगो वेत्य- र्थः । एवं च नातिप्रसंगः। एतद्पद्वयमिति । उक्तसंयोगविभागद्वयमित्या र्थः । एतेषामिति । संयोगविभागसम्बन्धानामित्यर्थः । तयोरिति । स्वरूप- न्यायलीलावतीप्रकाशः एकेति । न चात्र साध्याविशेषः स्वसमानकालीनकादाचित्काभा- वप्रतियोग्यसमानकालीनत्वमेककालावस्थायित्वम्, क्षणिकत्वं च स्वा. धिकरणक्षणोत्तरानुत्तरत्वविशिष्टस्वाधिकरणक्षणोत्तरक्षणवृत्तिध्वंस. प्रतियोगित्वमित्यर्थात् । समानाधिकरणाविति । स्वनाशकसंयोगसमानका. लीनो विभागःस्वनाशकविभागकालीनश्च संयोग इत्यर्थः। तेन नातिप्र. सङ्ग। सिद्धान्ती स्वपक्षे दोषमभ्युपेत्य पूर्वपक्षिणं क्षणिकपदार्थसिद्धौ न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः स्वसमानेति । अत्रात्यन्ताभावमादायासम्भववारणाय कादाचित्के. त्यभावविशेषणम् । प्रतिक्षणं कस्यचिदुत्पत्तिरित्यादिसिद्धान्ताच्चे. दं नेयम् । चरमध्वंसस्तु महाप्रलयानङ्गीकारान्नास्त्येवेति न तत्राति. व्याप्तिशङ्का, तत्स्वीकारे तु भावत्वमपि विशेषणम् । केचित्तु तदति- व्याप्तिवारणाय(२)कादाचित्काभावपदं प्रागभावपरमित्याहुः । तच्चि. न्त्यम् । चरमक्षणिकाव्याप्तेः । स्वाधिकरणेति । स्वं लक्ष्यम् । अग्रिमप्रती. कमानं घटादावतिन्याप्तमिति विशिष्टपर्यन्तंचरमक्षणविशेषणम् (३) (१)'योः समवायो' वा। ()व्यालेनिरासाय' । (३) 'न तु प्रथमक्षणविशेषणमित्याधिक. पाठो द्वितीयपुस्तके । ६ ·न्यायलीलावती तस्यैव क्षणिकत्वस्वीकारात् । सत्यं, किं पुनः क्षण(१) सिद्धौ न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् द्वयसम्बन्धयोरित्यर्थः । तस्यैवेति । मेलकस्यातिरिक्तस्य क्षणिकत्व- स्वीकारप्रसङ्गादित्यर्थः । एकदेशिनां मते तु पूर्वपक्षिणोक्तानि दूष- णानि अङ्गीकृत्य सिद्धान्ती पृच्छति--सत्यं कि पुनरिति । क्षणसाधकेनैव न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः क्षणद्वयावस्थायिज्ञानादावतिव्याप्तिः स्वाधिकरणक्षणानुत्तरत्वमात्रे चासम्भव इत्युत्तरानुत्तरत्वपर्यन्तम् । न चाग्रिमस्वाधिकरणक्षणोत्तर- पदवैयर्थ्य ध्वंसस्य प्राक्कालावृत्त्याऽर्थगत्यैव तल्लाभादिति वाच्यम्, ध्वंसपदस्य कादाचित्काभावपरतया प्रागभावमादाय कार्यमात्राति- व्याप्तरिति मिश्राः। केचित्तु ध्वंसपदं न स्वध्वंसपरं किन्तु सामान्यपर- मिति(२)प्रागभावध्वंसात्मकघटादिप्रतियोगितया ध्वंसेऽतिव्याप्तिवार- णाय तदिति वदन्ति । अत्र मिश्राः। घटध्वंसे पटो नेतिप्रतीत्याऽ. भावाधिकरणकाभावान्तरानभ्युपगमेन घटध्वंस एव पटाभाव इत्या. गतम् । एवं च पटोत्पत्त्यव्यवहितोत्पन्नघटध्वंसप्रतियोगिनि पटेs- तिव्याप्तिरिति ध्वंसपदस्य स्वध्वंसपरत्वावश्यकत्वे कथमुक्तातिव्या. प्तिसम्भवो येन विशेषणमर्थवदिति दूषणं प्रयच्छन्ति । तश्चि- न्त्यम् । अधिकरणान्तरस्वीकृतस्यैव पटात्यन्ताभावस्य घटध्वंसे पटो नेतिप्रतीत्या विषयीकरणे कुतो घटध्वंसस्य पटात्यन्ताभावात्मक- त्वम् , येन स्वध्वंसपरं ध्वंसपदमिति तस्य सामान्यपरत्वात् । यत्तु वृत्तिपदस्य व्यापकत्वमर्थ इति स्वकाले प्राक्काले च तद- भावादसम्भववारणाय स्वाधिकरणक्षणोत्तरेति(३) । तन्न, तथा सति विशिष्टपर्यन्तव्यर्थतापत्तेः । चरमक्षणिकाव्याप्तिश्चैतन्मते तदनभ्युपग. मादेव निरस्या । यत्तु चरमक्षण(पद?)स्य कालोपाधिमात्रवाचकतया महाप्रलयेऽपि चरमध्वंसात्मककालोपाधिसत्त्वान तत्रातिव्याप्तिरिति मतम्, तदबोधात् । एवमपि स्वाधिकरणक्षणोत्तरत्वाप्रसिद्धेरिति । (१) क्षणिकसि। (२) अन ध्वसंपदेन स्वपरसाधारणो भावाभावसाधारणो ध्वसो विवक्षित इत्यर्थः । (३) विशेषण मित्यधिकं द्वितीयादर्शपुस्तके।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-साविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४३ मानं, क्षणवेदनम् । किं क्षणवेदनम् । अस्तमितपूर्वापरभाववस्तु- वेदनं वा क्रियावेदनं वा(१) तदुभयसंसर्गवेदनं वा । नाद्यान्त्यौ । असिद्धेः । नापरौ । तयोः स्थिरत्वात् । नानाक्षणवर्तिनो घटादय न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् प्रमाणेन तदवच्छेदक उपाधिरपि कश्चित् विषयीकर्तव्यः, स च प. रिगणितपदार्थ एवान्तर्भविष्यतीति न तदनुरोधेन पदार्थान्तरस्वी- कार इति भावः । पूर्वपक्ष्याह-क्षणवेदनमिति । प्रत्यक्षमेव तत्र प्रमा- णमिति भावः । प्रत्यक्षस्यालम्बनं पृच्छति-किमिति । अस्तमितेति । पूर्वा. परभावः कार्यकारणभावः । तथा च तस्य न किञ्चित् कारणं न वा किञ्चित् कार्य तादृशस्य जगद्विलक्षणस्य वस्तुनो वेदनमित्यर्थः।यद्वा स्वसमानकालीनकादाचित्काभावप्रतियोग्यसमानकालीवस्तुवेदनमि. त्यर्थः। क्रियावेदनमिति। सूर्यादिस्पन्दवेदनमित्यर्थः। तत्कार्येति। क्रियाकार्यों विभागस्तस्य प्रागभाववेदनमित्यर्थः । तत्संसर्गेति (२)क्रियाविभागप्रा. गभावयोर्यःससगस्तद्वेदनमित्यर्थः। नाद्यान्त्याविति। न जगद्विलक्षणं वस्तु न वा क्रियया सह विभागप्रागभावस्य संसर्गः केनचिन्मानेन विष- यीक्रियते इत्यर्थः । तयोरिति । क्रियातजन्यविभागप्रागभावयोरित्यर्थः । ननु यदि क्षणवेदनं नास्ति तदा नानाक्षणवर्तिनो घटादय इतिविशि- न्यायलीलावतीप्रकाश मानं पृच्छति-सत्यं किं पुनरिति । अस्तमितेति ।स्वसमानकालीनप्रागभा- वप्रतियोग्यसमानकालीनवस्तुवेदनमित्यर्थः । क्रिया स्पन्दः तत्कार्यों विभागः । असिद्धरिति । तादृशे वस्तुनि मानाभावात्प्रत्यक्षस्येन्द्रिय. सम्बन्धाधीनत्वात् उत्तरकाले विषयस्यासत्त्वात् तस्य च वर्तमाना. र्थग्राहित्वात् नाप्यनुमानं व्याप्तेरसिद्धोरत्यर्थः । ननु क्षणवेदनस्य न न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः यथाश्रुते व्योमादावतिप्रसङ्गोऽत आह-स्वसमानेति । तदुभ- यसंसर्गस्य तदुभयरूपत्वे तयोः स्थिरत्वादित्येव दूषणमतिरिक्तत्वे च तुल्य एवाद्यन्तयोर्दोष इत्यभिप्रेत्यासिद्धि विवृणोति-तादृश इति । (१) नत्कार्यप्रागभाववेदन वा तवसंसर्गवेदनं वेत्येवं पाठः कण्ठाभरणादिसम्मतः । (२) तदुभयसंसर्गेति पाठ आदर्शमूलसम्मतः ।

·४४ न्यायलीलावती इति प्रत्यक्षादेव क्षणनिरीक्षणमस्तीति चन्न, क्रमिकसंयोगविभा. गाद्युपाधित एव तत्पतीतेः । अनुमानादस्तीति चेन्न, लिङ्गा. भावात् । क्षणप्रयोगात्तदनुमानमस्तीति चेत्र, निरूपिते वस्तु. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ष्टानुभवाधीनोऽभिलाप एव न स्यात्, तथा च प्रत्यक्षादेव क्षणवेदन कार्येण कारणमपीन्द्रियसन्निकर्षाद्युन्नेष्यत इत्याह--नानेति । अयं विशिष्टानुभवः क्रमवत्संयोगविभागव्यवच्छेदं घटस्य विषयीकरोति न तु त्वदभिमतं क्षणं तत्काले सन्निकर्षाभावात् , तदनन्तरं च विष. यस्यैवाभावात् सम्बद्धवर्तमानस्यैव प्रत्यक्षविषयत्वात् प्रतीतेरन्यथो. पपत्त्या प्रत्यक्षसामग्यन्तरकल्पनस्याप्यनवकाशादित्यभिप्रायेणाह- कामेकेति । ननु आनुमानिक क्षणवेदनं स्यादित्यत आह-अनुमानेति । क्षणमात्रस्थायिना व्याप्तिग्रहाभावात् पक्षधमंताग्रहाभावात् व्याप्तः पक्षधर्मो लिङ्गं प्रकृते न सम्भवतीत्याह-नेति । ननु क्षणपदं कस्य चित् वाचकं पदत्वात् गवादिपदवदित्यनुमानं स्यादित्याह-क्षणेति । यदि पदं प्रयुज्येत तदा लिङ्गं भवेत् प्रयोगश्च सङ्केतग्रहाधीनो न क्ष. णपदार्थोपस्थितिं विनात्यन्योऽन्याश्रय इत्याह-नेति । ननु शब्दोऽर्था- न्यायलीलावतीप्रकाशः लिङ्गभावेन क्षणे मानत्वं येन विषयाज्ञाने तदज्ञानात् क्षणानुमितिः स्यात् किं तु घटज्ञानवत् स्वरूपसदेव मानमित्याह--नानेति । उक्त- युक्त्या न क्षणिकस्य प्रत्यक्षत्वमिति क्रमिकविशिष्टसंयोगादिरुपाधि. रेव तद्विषय इत्याह-क्रमिकेति । लिङ्गाभावादिति । व्यापकानिरू. पणे व्याप्त्यज्ञानादित्यर्थः । अतिरिक्तं च वैशिष्टयं त्वया नाभ्युपेयत इति भावः ।क्षणप्रयोगादिति । नयनाद्यात्मकव्यवहारस्य क्षणेऽसम्भ- वात् क्षणशब्दप्रयोगस्तत्र मानमित्यर्थः । निरूपित इति । विषये निरूपि- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः तथा च विषयाशाने क्षणवेदनस्याज्ञानात् न लिङ्गत्वमिति भावः । स्वरूपासिद्धिदेशनाभ्रमं वारयति-व्यापकेति । व्यापकस्य क्षणस्या- ज्ञाने व्याप्त्यक्षानादित्यर्थः । ननु कर्मणि विभागप्रागभावस्य यद्वैशि- तृपं तत्प्रतीतमेव व्यापक भविष्यतीत्यत आह--अतिरिक्तं चेति । भट्टै ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता नि क्षणशब्दप्रयोगः, तस्माच तदनुमानमितीतरेतराश्रयात् । न च प्रत्यक्षानुमानयोरभावे मानान्तरावकाशः । ततो मानाभावा- नास्त्येव क्षणिकः क्षणः इति । किं तदा तद्व्यपदेशबीजम् । ज्ञा- नविशेषः । कस्तस्य विषयः। कर्मरूपं(१) तज्जनित(२)विभागप्राग- च ता. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पत्तिर्वा क्षणवेदकोऽस्तु इत्यत आह-न चेति । तन्निरासप्रमाणावष्ट- म्भोऽत्र मूलम् । सिद्धान्ती स्वपक्षमुपसंहरति-तत इति । क्षणिकपदा. र्थान्तरावच्छेद्यः क्षणः कालोपाधिविशेषो नास्तीत्यर्थः । पूर्वपक्षी पृच्छति-किमिति । न हि व्यपदेशोऽप्यपह्नोतुं शक्य इति भावः । उ. त्तरं ज्ञानविशेष इति । कस्तस्येति । ज्ञाने विषय एवं विशेषो न दृशो विषयस्त्वयाऽभ्युपगम्यत इति भावः। उत्तरं कर्मस्वरूपमिति । न्यायलीलावतीप्रकाशः ते शब्दप्रयोगरूपव्यवहारनिरूपणं ततश्च विषयसिद्धिरित्यन्योन्याश्र. य इत्यर्थः । नास्त्येवेति । क्षणव्यवहारहेतुः क्षणिकाओं नास्त्येवेत्यर्थः । कारणमात्रप्रश्नस्यातितुच्छतयाऽसाधारणकारणं पृच्छति-किं तदेति। अन्यासाधारणकारणाभावात् क्षणशब्द एव तदनुमापक इति भावः । उत्तरं-ज्ञानविशेष इति । क्षणव्यवहारे व्यवहर्तव्यज्ञानविशेषः कार- णमित्यर्थः। विषयविशेषनियतस्य ज्ञानस्य व्यवहाराविशेषजनकत्व. मिति विषयविशेषं पृच्छति-कस्तस्यति। उत्तरं कर्मेति । आक्षिपति- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः परमतिरिक्तं वैशिष्टयं तत्राङ्गीक्रियते न तु क्षणरूपातिरिक्तपदार्थवा. दिना त्वयाऽपीत्यर्थः । यैरप्यङ्गीक्रियते तैरपि नित्यमिति न तस्य क्ष- णिकत्वमिति भावः । केचित्तु न व्यापकनिरूप्यं व्याप्तिवैशिष्टथं ब्रूमः किं त्वतिरिक्तमेव व्यापकानिरूप्यं तदित्यत आह-अतिरिक्तं चेति । अर्थो भावश्च पूर्वोक्त एवेति वदन्ति । एवं चेयं फकिका किमितीत्यन- न्तरमत्र तु तल्लिखनं प्रमादा(३)दिति मिश्राणां लिखनं चिन्त्यम् । अन्त्यशब्दस्य क्षणिकस्य स्वीकारात सामान्यनिषेधोऽयुक्त इत्यत आह-क्षणव्यवहारहेतुरिति । पूर्वोक्त(४)रित शेषः । (१) 'कर्मस्वरूपम्'। (२) तज्जन्येति कण्ठाभरणधृत- पाठः। (३) प्रामादिकं ताल्लिखनमिति पाठान्तरम्। (१) पूर्वोक्तयुक्तरिति पाठान्तरम् ।

·न्यायलीलावती भावादिरूपश्चोपाधिः । केवलेऽपि त[पाधावुपाधिमति च तद्व्यव. हारप्रसङ्गः । विशिष्टमिति चेन्न । किं वैशिष्टयं, ज्ञानविशेपस्तस्य न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् अतिप्रसङ्गवारणाय तस्यावच्छेदकमाह- तज्जन्येति । मिलितो द्वौ विषयौ न च तयोरन्यदा सत्त्वमिति नातिप्रसङ्ग इति भावः । ननु विशकलिताभ्यां कर्मविभागप्रागभावाभ्यां यदि क्षणव्यवहारः स्यात् तदा तदवस्थ एवातिप्रसङ्ग इति विशिष्टे तदुभयविषयत्वं वाच्यं वैशिष्टयं चातिरिक्तं त्वया नाभ्युपगम्यत इति एकग्रन्थेन पूर्वप. क्षवाद्याह-केवल इति । किं वैशिष्ट्यमित्यन्तेन । सिद्धान्त्याह-ज्ञान- विशेष इति । विलक्षणशानमेव वैशिष्टयं न तु पदार्थान्तरंक्लप्तस्य शा. नस्यैव विशिष्टव्यवहारापकत्वे सम्भवति पदार्थान्तरकल्पनाया गौरवपराहतत्वादिति भावः । एवं च ज्ञानविशेषं स्पन्दविभागप्राग- भावौ च विषयीकुर्वत्तज्जानं विशिष्टव्यपदेशं करोति । स च ज्ञान- विशेषो विशिष्टव्यवहारान्यथानुपपत्या सिद्धो जीवनयोनियत्न इव न्यायलीलावतीप्रकाशः केवलेऽपीत्यादि किं वैशिष्ट्यमित्यन्तेन । केवल उपाधौ विभागप्रागभावादि- मात्रज्ञाने उपाधिमति च केवलकर्ममात्रज्ञान च सति क्षणव्यवहारप्र- सङ्ग इत्यर्थः, अक्षादिपदवत क्षणशब्दस्य नानार्थत्वापत्तिश्चेति भावः । ननु विभागप्रागभावादिविशिष्टं कर्म तद्विषय इति नोक्तो दोष इत्या. ह-विशिष्टमिति । वैशिष्टयमन्यत्र विशेषणविशेष्यसम्बन्धः, स चात्र नास्तीत्यभिप्रेत्याह-किमिति । ज्ञानविशेष इति । विजातीयज्ञानमि- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः [उत्तरमित्यनन्तरं ददातीति शेषः। एवमग्रेऽपि ।(१)] अक्षादिपदवदिति । स्वजन्यविभाग (प्राग!) भावादिलक्षणार्थभेदादिति भावः । विजातीयं ज्ञानमिति । क्षणमात्रस्थायिपदार्थाभावाद्विजातीयं ज्ञानमेव सार्वलो. किकक्षणव्यवहारहेतुरिति भावः । एतेन ज्ञानस्यापि व्यवहारविशे. षजनकतानियामको विषयविशेष एवेति विषयविकल्पस्तदवस्थ इति परास्तम् । वैजात्यस्यैव व्यवहारविशेषौपयि(क )त्वात् । ननु व्यव. हर्तव्यज्ञान विषयात्मक एव विशेषो व्यवहारौपयिक इत्यत आह- (१) [ ] एतन्मध्यस्थपाठो द्वितीयपुस्तके नास्ति । -- ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४७ न्यायलीलावतीप्रकाशः त्यर्थः। तच्च स्वसामग्यधीनं कदाचिदेव तथा च विजातीयज्ञान- विशेषविषयौ कर्मतजन्यविभागप्रागभावी क्षणशब्दप्रयोगविषयः, क्ष. णशब्दप्रयोगरूपश्च व्यवहारो ज्ञानविशेषविषयताप्रतिसन्धायकवा. नविशेषादित्युक्तं भवति । यत्तु शानं विशिष्यतेऽनेनेति ज्ञानविशेषो विषयविशेष एव तथा हि यदि विशिष्टमतिरिक्तं न स्यात् तदा स. मूहालम्बनाविशेषो विशिष्टवुद्धः स्यात् स च विषयविशेषोऽन्योन्या. भावविशेष एव, अभावत्वनैवाभावाने प्रतियोगिधीः कारणमिति तभावेऽप्यभावो भासत एवेत्युक्तम् । तन्न, वैशिष्ट्यमात्रस्यात्राप्रस्तुत. त्वेनानिर्वचनात् क्षणव्यवहारहेतुज्ञानविषयस्य तद्विशेषस्यैव स्वरूप. कथनात समूहालम्बनाच्च विशिष्टज्ञानस्य विशेषः कारणकृतः कार्य- कृतः प्रकारकृतो वेति वैशिष्ट्याख्ये विशिष्टज्ञानविषयविशेषे माना- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः क्षणशब्दप्रयोजकरूपश्चेति । विजातीयज्ञानविषयतापनकर्मविभाग(प्राग?) भावयोर्व्यवहर्तव्यतया ज्ञानस्यापि व्यवहर्तव्यकोटिप्रवेशात्तद्विषयः कशानादेव व्यवहार इति व्यवहर्तव्यज्ञाने विशेषो विषयकृतोऽस्त्ये- वेत्यर्थः। यद्यपि सम्बन्धस्थानीयं ज्ञानं नाना(१)क्षणवृत्ति तथापि सामग्रीविशेषप्रसूततया व्यवहारविशेषार्थकमिति भावः । यदि विशि- टमिति। वैशिष्टयमित्यर्थः। स चेति । अतव्यावृत्तिरूप इत्यर्थः। नन्वेवमद. ण्डिज्ञाने दण्डिशानं दण्डिज्ञाने चादण्डिज्ञानमित्यन्योन्याश्रय इत्यत आह-अभावत्वेनैवेति । वैशिष्ट्येति। तथा चार्थान्तरमिति भावः। यद्यपि सामान्यनिर्वचनमपि विशेषपरमेवेति नार्थान्तरंतथाप्यभावप्रत्यक्षमा प्रत्येव प्रतियोगिधी कारणमिति तदभावे तन्न भासेत(२)किं च तदा. दायापि समूहालम्बनसम्भवान्न तद्भेदकतया तसिद्धिः। सिद्धौ वा तस्यान्योन्याभावात्मकस्य नित्यतया नक्षणव्यवहारहेतुत्वम्, अन्यथा कोऽपराधः कर्मविभागप्रागभावादीनामित्यत्र तात्पर्यम् । कथं तर्हि समूहालम्बनविशिष्टज्ञानयोर्भेद इत्यत आह-समूहालम्बनाचेति । कारणं विशेषज्ञानं कार्यमतव्यावृत्तिबोधः। एतदुभयमपि कार्यतावच्छेद(३) काधीनमित्यरुचेराह-प्रकारकृत इति। विशिष्टक्षाने दण्डःप्रकारः समूहा (१)'नान्त्य' (२) भासते। (३) 'ककारणतावच्छेदके ति द्वितीयादर्शपुस्तकेऽधिकः पाठः । -- ·न्यायलीलावती चान्यदाभावान व्यवहारः । तदभावश्च तत्सामग्रीविरहात् । रखेः स्पन्दः क्षणस्तस्य नानाक्षणविशिष्टता। क्रमिनानाविधोपाधिसम्बन्धः परिकीर्त्यते ॥ न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् श्वासप्रश्वासान्यथानुपपत्त्येत्युक्तं भवति। तस्य चेति । वैशिष्टयाख्यज्ञान- विशेषस्येत्यर्थः । ननु कथमन्यदा तदभाव इत्यत आह-तदभावश्चेति । आत्ममनोयोगविशेषोपहिता तत्सामग्न्यपि भिन्नैवेत्यर्थः । यत्तु वै. शिष्ट्यमतद्यावृत्तिरेव ज्ञानविशेषपदेनोक्ता तदनङ्गीकारे च विशिष्ट- शानात् समूहालम्बने विशेषो न भवेदिति केषांचियाख्याने कैश्चिद्वैः शिष्ट्यमात्रस्याप्रस्तुतत्वात् समूहालम्बनाञ्च विशिष्टज्ञानस्य कार- णकृतः कार्यकृतःप्रकारकृतो वा विशेष इत्यादिदूषणमुक्तम्। तन्न, वै. शिष्ट्यस्य क्षणव्यवहारोपपादकत्वनैव प्रस्तुतत्वात् समूहालम्बनात् प्रकारादिकृतो विशेषो न स्यादित्यापादने प्रकारादिकृतो विशेषस्तत्रे- त्ययुक्तत्वात् दण्डपुरुषसंयोगा इत्यत्र दण्डत्वादिकं दण्डी पुरुष इत्यत्र दण्डित्वमिति वैशिष्ट्यविषयतामन्तरेण न स्याद्वैचित्र्यमि- त्येवापादितं तत्र च प्रकारकृतो भेद इत्ययुक्तमभिधानम् । न च वै- शिष्ट्याख्ये मानाभावः, अन्योऽन्याभावस्य सर्वाभ्युपगतत्वात् स एव तद्यावृत्तिस्तदुक्तमाचार्येण-तद्यावृत्तिर्वैशिष्ट्यमिति। विकीर्ण- मर्थ कारिकाभिः सङ्गमयति-रवि( वे ?) रिति । क्षण इति । क्षणा- वच्छेदक उपाधिरित्यर्थः । विभागप्रागभावादिविशिष्ट इति शेषः। ननु तत्रैव कथं क्षणचतुष्टयावस्थायित्वव्यवहार इत्यत आह-त. स्येति । क्रमवत्संयोगादिसम्बन्ध एव स्पन्दस्य नानाक्षणवैशिष्ट्यमि. त्यर्थः। असम्बद्धेषु तत्त्वेषु स्पन्दविभागप्रागभावादिषु ज्ञानमेव सम्ब. न्धफलार्पकं विशिष्टव्यवहारजनकमित्यर्थः । ननु ज्ञानं सम्बन्धफलं न्यायलीलावतीप्रकाशः भावाच्च । अन्यदेति । केवलोपाधिज्ञानकाले केवलोपाधिमज्ज्ञानकाले चेत्यर्थः । रवेः स्पन्द इति । विभागप्रागभावाद्युपाधिविशिष्ट इति शेषः । केवलस्पन्दस्यानेककालवृत्तित्वात् । नन्ववं रविस्पन्दे कथं क्षणच. तुष्टयस्थायित्वव्यवहारस्तत्रैव तदवृत्तरित्यत आह-तस्येति । क्रमवद्वि- ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता असम्बद्धेषु तत्त्वेषु ज्ञान सम्बन्धवत्पुनः । स्वभावनियमेनैव तत्सम्बन्धफलापकम् ॥ अतिप्रसङ्गदोषस्य निराकरणकारणम् । वैशिष्टयमिति नियूंढ तदेवात्र व्यवस्थितम् ।। न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् विशिष्टब्यवहारं कथमर्पयेदत आह-स्वभावेति । सम्बन्धवदिति । यथा सम्बन्धस्य विशिष्टव्यवहारापकत्व स्वभावो नियामकस्तथा ज्ञानविशेषस्यापीत्यर्थः । सम्बन्धफलार्पकं ज्ञानमेव वैशिष्ट्यं नि! ढमित्यग्रिमकांशेनान्वयः । ननु ज्ञानमेव वैशिष्टयमित्यश्रुतकल्पनमत आह-तदेवात्रेति । अतिप्रसङ्गदोषनिराकरणे प्रकारान्तरानुपपत्त्याऽत्र सिद्धान्ते तदेव व्यवस्थितं तद्यवस्थापितमित्यर्थः । एकदेशिनः सूत्राविरुद्धं युकिसिद्धमभ्युपगच्छन्तो नापसिद्धान्तेन दूष्यन्त इति न्यायलीलावतीप्रकाशः भागप्रागभावाद्युपाधिचतुष्कसम्बन्धात्तत्र क्षणव्यवहार औपचारिक इत्यर्थः। अतिरिक्तक्षणाभ्युपगमेऽपितत्र क्षणिकव्यवहार औपचारिक इत्यभ्युपेयं तत्रैव तदवृत्तेरिति भावः । ननु विशिष्टव्यवहारस्यान्य. त्र सम्बन्धजन्यत्वाज्ञानविशेषो न त तुरित्यत आह-असम्बन्धेष्विति । यथाविशेषणविशेष्ययोः सम्बन्धोवैशिष्ट्याख्यः फलं विशिष्टव्यवहारं जनयति,तबदसम्बद्धेष्वपि वस्तुषु स्पन्दविभागप्रागभावादिषु ज्ञानमेव विजातीयं सम्बन्धफलं विशिष्टव्यवहारं जनयतीत्यर्थः । अतिप्रसङ्गेति । यथा अतिरिक्तमपि वैशिष्टयं स्वविशिष्टव्यवहारं वैशिष्ट्यान जनयः ति तत्रैव तदवृत्तेः, किं तु स्वभावादेव, अत एव नातिप्रसङ्गः, तथा न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः लम्बने सोऽपि विशेष्यीभूय(१)भासते । प्रकारत्वं च ज्ञाननिरूपितः स्वरूपसम्बन्धविशेषः। तत्र चनियामकंजनकीभूतज्ञानविषयत्वमिति दिक् । औपचारिक इति । इदमापाततो वस्तुतः सूर्यकर्मापि स्वस्मिन् वर्तत एवेति प्रतीतिबलादेवोपेयं प्रमेयत्वे प्रमेयत्ववत्। संयोगसमवाया. भ्यामेव हि स्वाधारत्वं स्वस्य विरुध्यते(२), अत एव घटात्यन्ताभा- (१) विशेषणीभूयोति द्वितीयपुस्तके पाठः (२) "विरुध्येत'। , ·न्यायलीलावती स्वविषयेणोपाधिना तद्वता वा सहकृतं क्षणज्ञानं विशिष्ट- व्यवहारसमर्पकम् । यदा तु तदुभयसहकारिसम्पन्न न भवति तदा केवलव्यवहारं करोति न विशिष्टव्यवहारमिति । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भावः। कारिकायार्थ निष्कृष्य दर्शयति--स्वविषयेणेति । उपाधिना प्रागभावादिना। तद्वता स्पन्देन। वाकारः समुच्चये, उपाध्युपाधिम- तोर्गुणप्रधानभावं प्रत्यनास्थायां वा। तथा च स्पन्दविभागप्रागभा- मसमसमयोत्पन्नशानाधीनः क्षणव्यवहार इत्यर्थः । तदुभयेति । यदा स्पन्दमात्रं विभागप्रागभाववैशिष्टयाख्यशानाभ्यां सहितं न भवती. त्यर्थः । एवं च सति एकस्मिन् क्षणे नानाकाण्यादाय नानाक्षण- व्यवहारः स्यात्, नानोपाधिघटितत्वेक्षणपदस्य नानार्थतापत्तिः, शा. नानुल्लेखेक्षणानुल्लेखापत्तिः, इदानीमिदानीमितिप्रतीत्यापत्तिश्च-इत्या. द्युत्तानदूषणमपास्तम्, स्वजन्यविभागप्रागभावसहकृतरविस्पन्दत्वे- नानुगमात वैशेषिकमते समवायानुल्लेखेऽपिविशिष्टप्रतीत्यभ्युपगमात् ज्ञानविशेषस्य च सम्बन्धस्थानीयत्वात् इदानीमिदानीमित्यस्य प्र. सञ्जकाभावात् प्रलये च ब्रह्माण्डान्तरवर्तिरविस्पन्दस्य सत्वात् सर्वदा क्षणव्यवहारानुपपत्तिआनविशेषविरहादिति । न्यायलीलावतीप्रकाशः ज्ञानविशेषोऽपात्यतोऽत्र दर्शने प्रकृते तदेव वैशिष्टयमिति नियूंढ़म- वधारितम्, व्यवस्थितं स्थिरीभूतमित्यर्थः । एतेन सम्बन्धसादृश्यात् नकथं तत्फलजनकं ज्ञानं न ह्यन्यसादृश्यादन्यकार्य्यमन्यस्माद् भवती त्यपास्तमिति भावः । तद्वता वेति । वा शब्दः समुच्चये अनास्थायां वा। उपाधितद्वबुद्धर्विशिष्टव्यवहारजनकत्वे किमुपाधिविषयत्वं तन्त्रं त- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः वे घटो नास्तीति प्रतीतिः सार्वलौकिकीति रहस्यम् । एतेनेति । शान- स्यैव सम्बन्धत्वाभ्युपगमेनेत्यर्थः । अनास्थायां वेति। विश्वविलक्षणशान- स्यैवातिप्रसङ्गमञ्जकन्वे (१)विषयावच्छेदमन्तरेण ज्ञानानिरूपणे वि. षयस्य निरूपकतायामनास्था द्रष्टव्या । ननु ज्ञानेऽपि कारणं शब्द (१) 'कत्वेन'।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता न्यायलीलावतीप्रकाशः द्वद्विषयत्वं वेत्यत्रानास्थेत्यर्थः । ननु क्षणव्यवहारोऽनुगतोऽननुगते. नोक्तनिमित्तेन निर्वाहयितुमशक्यः कर्मवानुगतं तत्तदुपाधिविशिष्टं तन्निमित्तमित्यपि न युक्तम् , तथापि विशेषणांशाननुगमेन विशिष्ट- स्याननुगमात् । यच्च क्षणवेदनं न क्षणे मानं क्रियादेः स्थिरत्वेना. तद्विषयत्वात अस्तमितपूर्वापरभावस्य च वस्तुनस्तद्विषयस्यासिद्धेः क्षणव्यवहारश्च तत्र न मानमन्योन्याश्रयादित्युक्तं तन्न क्रियादेरक्ष. णिकत्वेऽपि परस्परोपश्लेषेण व्यवहारगोचरत्वात् न युक्तयोईयोः क्षणान्तरसम्बन्धः अन्यतरवैकल्पात्। नाप्यन्योन्याश्रयः। व्यवहारोहि ज्ञानं शब्दप्रयोगोवा। नाद्यः, न हि ज्ञान निरूपिते विषयनिरूपणं कि- न्तु शानमेव तथा । नान्त्यः, शब्देन स्वकारणज्ञानाक्षेपात् ज्ञानमेव विषयसिद्धिरिति तवाप्यनुमतमन्यथा क्वापि किं चिन्न सिद्ध्येत्। का- रणं च तत्र पूर्वपूर्वसंस्कारसहितं प्रत्यक्षमेवान्यद्वेत्यन्यदेतत् कार्यस्य सम्प्रतिपत्तेः । यदपि विषयस्याऽतथात्वेऽपि ज्ञानविशेषात् क्षणव्य- वहार इति तदसत् । ज्ञानोल्लिखितविषयानादरे वाह्यापलापापत्तेः। न च बाधाबाधाभ्यां व्यवस्था बाधस्यापि प्रमात्वेन तद्विषयेऽप्यना- श्वासात् । नापि ज्ञानविशेषो वैशिष्ट्यं ज्ञानानुल्लेखे क्षणोल्लेखानुप- पत्तेः। नापि स्वविषयेण सहकृतं ज्ञानं विशिष्टव्यवहारे हेतुर्मानेन व्यवहारजनने स्वविषयानपेक्षणात् अनागतादौ व्यभिचारात् । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः एवेत्यन्योन्याश्रय एवेत्यत आह-कारणं चेति । तत्र' शब्दकारणे शाने। कार्यस्येति । (१)ज्ञानोल्लिखितेति । विजातीयज्ञानविशेषेणैवापुरस्कृतविष- येन व्यवहारसिद्धौ वाद्यापलापापत्तरित्यर्थः । बाधस्यापीति । तत्रा. प्यवास्तवेनैव(२) विशेषेण तदभावव्यवहारसम्भवादिति भावः । ननु संयोगादिवत् ज्ञानविशेषोऽपि सम्बन्धतया व्यवहर्त्तव्यकोटि प्रविष्ट एवेति न विषयापलाप इत्यत आह--नापीति | विजातीय ज्ञानस्वीकारे च चाक्षुषत्वादिना सङ्करः खण्डप्रलये च ज्ञानाभावात् क्षणिक(३)व्यवहारानापत्तिरित्यपि बाधकं द्रष्टव्यम् । स्वविषयेणेति । । (१) शब्दलक्षणकार्य्यस्येत्यर्थ इत्यधिकः पाठो द्वितीयादर्शपुस्तके । (२) प्यवान्तरेणैव'। (३)श्रण।

·न्यायलीलावती न्यायलीलावतीप्रकाशः अत्राहुः । स्वजन्यविभागप्रागभावसहितं कर्मैव क्षणः प्रलयेऽप्यणुकर्म णः सत्वात । यद्याप कर्मविभागप्रागभावयोः स्थायित्वमेव तथाप्यु- कद्वयावच्छेदो न क्षणान्तरेऽन्यतरवैकल्पादिति नातिप्रसङ्गः। न च स्वरूपमेव तयोः सम्बन्धस्तच्च स्थिरमेवेति युक्तम्, सम्बन्धातरंवि. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः तथा च न बाह्यापलापापत्तिरिति भावः। स्वजन्येति । यद्यपि स्वना. श्यसंयोगसहितविभागादेरिति(१)विनिगमकाभावेन क्षणव्यवहारहेतु. स्वमित्यननुगम(२'स्तथापि स्वजन्यविभागपदं(३)चरमकारणमा- अपरं तेन स्वकार्यप्रागभावोपहितं चरमकारणं क्षण इत्यर्थः । चर. मकारणं विभागे कर्म पूर्वसंयागनाशे विभागः। सति कर्मणि(४) संयोगनाशः सति तन्नाशे उत्तरसंयोगे कर्म । प्रागभावश्च भावस्या भावो ध्वंसस्य(भाव) रूपः प्रतियोगीत्यन्यदेतत् । न च विभागप्रा. गभावो(६)पहितकर्मत्वादिना भाने उक्तानुगतरूपाभावात्कथं क्ष. णव्यवहार इति वाच्यम् , प्रातिस्विकरूपेणैव ज्ञानस्य व्यवहारका- रणत्वात् उक्तस्य प्रकारस्य स्वरूपसत एव विषयत्वानुगमकत्वात् । न चैकस्य कर्मणो विभागतदभावोपधानं विरुद्धं समयभेदेन वाच्यम्। तथा चान्योन्याश्रयः मति तदुपधाने क्षणरूपसमयभेदात्सति च स. मयभेदे तदुपधानादिति वाच्यम् , विभागाभावोपहितकर्मान्तराव. च्छिन्नकालभेदेन विभागतदभावापधानादेव तत्रापि कर्मान्तरमेवा- वच्छेदकम्, अनवस्था च प्रामाणिकी न दोषाया यद्वा विभागकालान्य. कालस्यैव विभागप्रागभावावच्छेदकत्वं न तु क्षणस्य । न चोत्तरका. लमपि विभागप्रागभावोपधानापत्तिस्तदा तत्कर्मण एवाभावात् । त. कर्मत्वसमानाधिकरणस्यैवोक्तस्य नियामकत्वात् । अत एवावयवा- भावेन संयोगान्तरावच्छेदेनाकाशे संयोगवृत्तावपि द्विष्ठतयाऽवच्छे. दकसंयोगस्यान्यत्र वृत्तावपि नावच्छेद्यवृत्तिः, तत्समानाधिकरण. स्यैव संयोगस्यावच्छेद्यसंयोगवृत्तिनियामकत्वादिति । सम्बन्धान्तर- मिति । न च योग्यतावच्छेदकरूपालाभः विभागकालान्यकालीन स्वस्थ कर्मणि तनिष्ठविभागप्रतियोगित्वस्य प्रागभावे तथात्वात् । यो. (१) दरपि। (२) 'त्यनुगम'। (३)स्वकार्यमात्रपरं कर्मपदमित्यधिक पाठो द्वितीयादर्शपुस्तके। (५) संयोगे पूर्वेत्यधिकः पाठः द्वितीयपुस्तके । (५) 'गाभावो । more ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ५३ न्यायलीलावतीप्रकाशः ना विशिष्टधीजननयोग्यत्वरूपस्य तस्य क्षणिकत्वात् । न वान्यतर. वैयर्थ्य नाप्यननुगमः । न चैवमेकक्षण एव नानाक्षणव्यवहारप्रसङ्गः नानाकर्मणामेकदाप्युत्पत्तेरिति युक्तम् ,एकस्मिन् क्षण इति धेकस्मि न्नुक्तरूपे कर्मणि वा तदेकावच्छिन्ने काले वा। आधे आपादकाभावः। नान्त्यः, विशेषणभेदेऽपि विशेष्यस्याभेदात । अन्यथानेकदण्डादिम- तश्चैत्रस्यापि नानात्वापत्तेः। नानाक्षणवृत्तिर्व्यवहारः क्षणघटितकाष्ठा- मुहूर्तादिव्यवहारश्च क्रमिकक्षणानेवादाय, इदानी स्वजन्यविभागप्रा. गभावसहितं कर्मेत्यादि तु कर्मान्तरावच्छिन्नं कालमादायेति नात्मा- श्रयः। यद्वा रूपवति रूपमितिवत् तदुपलक्षित एव काले तद्वृत्तिः न हि तद्रहिते । तन्न, विरोधात् । न चैवमिदानीमिदानीमिति स्यात् विशिष्टस्येदानीमर्थस्यैकत्वादिति । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः ग्यता च प्रत्ययोपहितैव सम्बन्धः स्वरूपयोग्यतामात्रस्यान्यदापि सत्वेनातिप्रसङ्गादिति केचित् । तश्चिन्त्यम् । एवं सति प्रतीतेः प्र. तात्यविषयत्वेन तदन्यत्वेन(१)सम्बन्ध(२)विषयकत्वप्रसङ्गात् त. दजन्यत्वप्रसङ्गाच्च । तस्माद् द्वित्वपर्याप्त्यधिकरणं सम्बन्धिद्वयमेव सम्बन्धः । यच्च ज्ञानं वर्तमानत्वेन तदुभयमवगाहते, तत् क्षण- व्यवहारे हेतुः। तदुभयजन्यं सत्तद्विषयकमेव वा ज्ञानं तथा। तदुभया- सहकृतमित्यत्रापि सहकारिपदार्थों निरुक्तान्यतरात्मक एव वाच्यः। तथा चोपलक्षणीभूतज्ञानविषयतापर्याप्त्यधिकरणं काल एव क्षण इति दिक् । क्षणिकत्वात् ।ज्ञानोपधानीभूय क्षणव्यवहारे हेतुत्वादित्यर्थः । आपादकाभाव इति । नानाकर्मात्मनो नानाक्षणस्यैकदा वृत्तावप्येक- स्मिन् कर्मणि नानाक्षणव्यवहारे आपादकाभावः इत्यर्थः । विशेषणभेदे. ऽपीति । विशेषणभेदस्याप्रयोजकत्वादुपाधिविशिष्टकावच्छिन्नकाल- त्वेनैव क्षणव्यवहारगोचरत्वात्। तथा चापादकाभावःप्रकृतेऽपीति मा. वः। विशिष्टस्येति । विशिष्टाविशिष्टभेदेन भवत्येव इदानीं काल इति प्रती तिरिति भावः। वस्तुतस्तु अस्मिन् काले अयं काल इति प्रत्ययो भव- त्येव । इदानीमिदानीमिति शब्दप्रयोगस्तु न भवति द्वयोरप्यधिक करणत्वेनोपस्थित्या आधाराधेयभावाप्रतिपादकत्वादनभिधाननिर- (१) 'तदजन्यत्वेन। (२) 'सम्बन्धा।

·न्यायलीलावती शक्तिरपि न (१)पदार्थान्तरम् । प्रमाणाभावात् (२)। अर्था- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् न च शक्तिरपीति । शक्तिपदवाच्यं वस्तु न पदार्थान्तरमित्यर्थः । का. रणत्वस्यैव सामान्यविशेषस्य शक्तिपदार्थत्वादिति भावः। प्रमाणाभावा- दिति । षट्पदार्थभिन्नत्वेप्रमाणाभावादित्यर्थः। ननु बुद्धः स्वरूपशक्तिर्बु द्धित्वमेव तच्च दाहादाहदशायांतुल्यमिति यदभावाद् दाहाभावस्त- दवश्यमङ्गीकर्तव्यमिति सामग्यां सत्यामदाहोऽन्यथानुपपन्न इति पदार्थान्तरत्वेऽर्थापत्तिरेव प्रमाणमिति शङ्कते--अर्थापत्तिरत्रेति । अन्य थानुपपत्तिरपत्तिरन्यथोपपत्या निवर्तत इति त्वदभिमतार्थापत्ति. न्यायलीलावतीप्रकाशः शक्तिरपीति । यद्यपि मानाभावादिति हेतुराश्रयासिद्धो व्यधि. करणश्च तथापि कारणानि न स्वजन्यानुकूलाद्विष्ठातीन्द्रियभावभू- तधर्मवन्ति तथात्वेनाप्रमीयमाणत्वादिति विवक्षितम्, आत्मनि ता. हशादृष्टप्रसिद्धः । अर्थापत्तिरिति । यादृशादेव करतलानलसंयोगादेक. दा दाहो दृष्टस्तादृशादेव मण्यादिसमवधाने दाहाभावो दाहप्र. योजकाभावं विनाऽनुपपद्यमानस्तं कल्पयति तेन विना तदभा. वानुपपत्तरित्यर्थः । न च प्रतिबन्धकाभावेनान्यथोपपत्तिः उ. तेजके सति प्रतिबन्धकसत्त्वेन तद्यभिचारात् । न चोत्तेज- काभावविशिष्टप्रतिबन्धकाभावः कारणं तस्य विशेषणविशेष्यतदु- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः स्तत्वाच्चेति तत्त्वम् । ननूक्तहेतोरात्माधिकरणमत आह-व्यधिकरण- श्चेति । एवमपि पक्षधर्मताज्ञानाभावादनुमानाभाव इति भावः । कारणानीति । वस्तुमात्रपक्षतायां पण्डापूर्वादौ परकर्तृकांशतः सिद्ध. साधनोद्भावनापत्तिरिति कारणानीत्युक्तम् । उष्णस्पर्शादिकमा. दाय बाध इत्यत उक्तं-अतीन्द्रियेति । अदृष्टवदात्मसंयोगमादाय बहु त्र बाध इत्यद्विष्ठेति । अव्यासज्यवृत्तीत्यर्थस्तेन न भावभूतपदव्यर्थता। प्रतिबन्धकाभावमादाय बाध इति भावभूतेति। न चातीन्द्रियपदेनैव तद्वा. रणं भट्टमतेऽभावस्यानुपलब्धत्वेनातीन्द्रियत्वादस्मन्मतेऽपि दुरह- (१)न च शक्तिरपीति कण्ठाभरणसम्मतः पाठः। (२) मानाभावादिति प्रकाशोधृतः पाठः।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता न्यायलीलावतीप्रकाशः भयाभावेष्वनुगतत्वादिति वाच्यम्, विशिष्टस्यातिरिक्तस्थानभ्युपग- मेनानुगमात् । न च विशिष्टविरोधित्वमनुगतम्, विरोधो हि न परस्प- राभावव्याप्यत्वं तदाक्षेपकत्वं वा विशेषणाद्यभावस्य विशिष्टाभाव. त्वे तदव्याप्यत्वादतदाक्षेपकत्वाच्च अभेदे तयोरभावात् । न च व्या. सज्यप्रतियोगिकोऽन्य एवाऽभावः, क्लप्तेनैवोपपत्तेस्तादृशाभावान- भ्युपगमादित्युक्तम्।अभ्युपगमेवा केवलप्रतिवन्धकसत्त्वेऽपि तदभावा- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः टरूपप्रतिबन्धकामावस्यातीन्द्रियत्वात् । वस्तुतस्तु(१) अतीन्द्रिय- त्वं न साक्षात्काराविषयत्वं स्वमतेऽप्रसिद्धः । नापि लौकिकसाक्षा- काराविषयत्वं परमते प्रतियोग्यप्रसिद्धः । किन्तु संयोगादिपञ्चक जन्यसाक्षात्काराविषयत्वं तच्च सर्वमते सर्वत्राभावे । तथा च म- ण्याद्यभावव्यावर्तनायैव भावभूतपदम् । तथापि गुरुत्वादिकमादा. यांशतो बाध इत्यत उक्तं-स्वजन्यानुकूलेति । तदर्थश्च स्वनिमित्त. कानुकूलत्वमतो न पूर्वदोषतादवस्थ्यम् । न चैवमप्यदृष्टादिकमादा- यात्मादावंशतो बाध इति वाच्यम् , तदन्यस्यैव पक्षत्वात् । एवम- न्यत्रापि यत्र बाधः प्रतिभाति तदन्यस्यैव पक्षत्वम् । यद्यदादाय बाधस्तदन्यत्वमेव साध्ये प्रतियोगिविशेषणं वा। न च दृष्टान्ताभा. व आत्मनो व्यतिरेकदृष्टान्तस्यैव सम्भवात् । मन्मते घटादेस्त- न्मते पण्डापूर्वादेरन्वयदृष्टान्तस्य च सम्भवाच्च । विशिष्टस्येति । तियोगिभेदेनेवाभावभेद इत्यभिमानः । व्यापकत्वमनुमापकत्व. माक्षेपकत्वमर्थापादकत्वम् (२) । एतच्च मतभेदेन । प्रतियो- गितावच्छेदकभेदादप्यभावभेद इत्याशयमाशय निराकरोति- न चेति । उत्तेजकाभावप्रतिबन्धकमात्रप्रतियोगिकव्यासज्यवृत्तिप्रति. योगिकाभावत्वेन हेतुत्वम्, व्यासज्यवृत्ति(३) प्रतियोगिकमण्यभा- वत्वेन वा। आधे दोषमाह-क्लप्तेनैवेति। प्रतियोगिताया व्यासज्यवृत्तित्वे. मानाभाव इति भावः। अन्त्ये त्वाह-केवलेति । उत्तेजकाभावविशिष्टम- णिसत्त्वेऽपिघटादिकमादाय ताहशाभावसत्त्वाहाहापत्तरित्यर्थः। एत- (१) 'वस्तुतोऽती'। (२) व्याप्यत्वमनुमापकत्वम् । आक्षेपकत्वार्थों व्यापकत्वमिति पाठो द्वितीयपुस्तके। (३) 'वृत्तीति नास्ति द्वितीयपुस्तके ।

·न्यायलीलावती पत्तिस्तत्र(१) मानमिति चेन्न, अन्यथैवोपपत्तेः । मणिमन्त्रादि- ना दाहप्रतिपक्षभूतस्य क्षेत्रज्ञसमवायिनोऽदृष्टभेदस्योत्पादनात् । अग्न्यन्तरेणापि तर्हि तस्य पुरुषस्य दाहो न स्यादिति चे. न. प्रतिनियताग्निसाध्यदाहप्रतिपक्षभूतस्यैवादृष्टस्य(२)जननात् । औषधि(३)लिप्तकाष्ठादिषु कथमदाह इति चेन्न, तत्राप्यौषधले. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् राभासेत्याह-अन्यथैवेति । अन्यथोपपत्तिमाह-मणीति । प्रतिबन्धकेन शक्तिविधाते सामाग्यन्तरेणाप्रतिहतशक्तिना दाहः सम्भवति दाह- प्रतिपक्षादृष्टोत्पादे तु तस्य नवस्याग्न्यन्तरेणापि दाहो न स्यादि- ति शडन्ते--अग्नीति । यथा मानवोऽग्निविशेषस्य शक्ति प्रतिहन्ति त- थाऽष्टमपि वह्निविशेषसाध्यमेव दाहं प्रतिहन्तीति परिहरति-प्र- तिनियतेति । काष्ठस्याचेतनत्वात्तत्रादृष्टानुत्पत्तेः कथमदाह इति श. ते-औषधेति । न हि स्वनिष्ठमेवादृष्टं प्रतिबन्धकं किन्त्वन्यनिष्ठम- पि तद्वद्देशेनोत्पादितमिति परिहरति-तत्रेति । यत्र काष्ठेऽयमौषध. न्यायलीलावतीप्रकाशः हाहापत्तेः । न हि यत्रैकमेव तत्र त्रयमिह नास्तीति न प्रतीयते, तस्य समुदायविरोधिनो यावत्समुदायिसद्भाव एव विरहादिति भावः । अन्यथैवेति। न च शक्तावप्रतीतावेवकारव्यवच्छेद्याभावः, वक्ष्यमाणादृष्ट विशेषाभावेनोपपत्तरित्येवंपरत्वात् । मणिमन्त्रादिनेति । उत्तेजके च सति दाहस्तजन्यादृष्टेन समानाधिकरणेन दाहप्रतिपक्षादृष्टनाशात् न तु तद्भाव विशिष्टदाहप्रतिपक्षादृष्टाभावः कारणं विशिष्टाभावकारणत्वे बाधस्योक्तत्वादिति भावः। तत्रापीति । स्वयमोषधलिप्तकाष्ठादावदा. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः देव विशदयति-न होति । मिश्रास्तु । एकमेवेत्यस्यैकेत्यर्थः(४) तथा च मन्त्रसद्भावेऽपि उत्तेजकाभाव[मणिप्रतियोगिकतादृशाभाव(५)]. सत्वे दाहापत्ते(६)रित्यर्थः । न च मन्त्रप्रतियोगिकतादृशाभावस्थापि कारणत्वात् कथमेवमिति वाच्यम, तावत्प्रतिबन्धकप्रतियोगिक- स्यैवाभावस्य कारणत्वे पूर्वदोषानतिवृत्तेः मन्त्रसत्त्वेऽपि तादृश- (शतिरबा (२) स्योत्पादनात । औ०। (३) औषधालय (४) केवलेत्यस्यैकत्यर्थ इति द्वितीयपुस्तके । (५)1 ] एतन्मध्यस्थपाठो द्वितीयपुस्तके नास्ति । (६) दाहोत्पत्तेरिति द्वितीयपुस्तके ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता भावः पकारिपुरुषसमवेतादृष्टस्य दाहप्रतिपक्षभूतस्योत्पादनात् । प्रति- पक्षसन्निधानोत्पादकाष्टविशेषस्य वा दागातिकूल्यं, अष्टवि. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् योगस्तत्रादाहः काष्ठप्रयोजनिनामदृष्टादौषधप्रयोगोत्पादितादिति । ननु शौचाशौचदशायां नैकवाष्टोत्पत्तिः सम्भव- ति उभयत्र व्यभिचारात् । न वा श्रुतिर्मण्यादिसमवधानस्यादाहज- नकादृष्टोत्पत्तिप्रतिपादिकास्तीत्यनुशयेनाह-प्रतिपक्षेति । अदृष्टस्य सर्वोत्पत्तिनिमित्तकारणत्वेन प्रतिपक्षसमवधानं प्रत्यपि अष्टस्य कारणत्वादिति भावः । ननु तददृष्टं पूर्वमप्यासीदिति तदानीमदाहः स्यादित्यनुशयेनाह - अदृष्टविशेषति। ननु करतलानलसंयोगस विशेषो न्यायलीलावतीप्रकाशः हश्चादाहप्रयोजनिनामदृष्टादिति भावः । ननु मण्यादिसंसर्गस्यादृष्टः जनकत्वे मानाभावः, भावे वा तजनकशौचाचमनादेःसाधारणका- रणस्याप्यन्वयः स्यात्। न चाशुचेरेव तत् कर्त्तव्यं शौचे सति तदभा. वापत्तेः । शौचाशौचयोरन्यतरानन्वयश्चासम्भावित एव अधर्मरूपत्वे च तत्र प्रेक्षावतामप्रवृत्तिः स्यादत आह - प्रतिपक्षेति । सर्वोत्पत्तिम- तामदृष्टजन्यत्वात् पूर्वशौचे सत्येव तस्योत्पादनाच नोक्तदोष इत्य. थः । नन्वेवमपि तादृशाददृष्टान्मण्याद्यप्रयोगेऽपि दाहानापत्तिः ना. दृष्टे सत्यवश्यं प्रतिपक्षसन्निधिरिति नियमः, अग्रिमकाल एव प्रति. पक्षसन्निधिदर्शनात्तदसिद्धेरभावादित्यत आह-अदृष्टीवशेषति । सं. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः मन्त्राभावसत्वादत एवोक्तं न होति(१) । तत्प्रतिबन्धकप्रतियोगिकता. दृशतावदभावकारणत्वे च गौरवात् । तदपेक्षया लाघवेन एकस्याः शक्तेरनुगतविशिष्टाभावस्य वा प्रयोजकत्वकल्पनादिति वदन्ति। एव. कारव्यवच्छेद्येत्युपलक्षणम् , अन्यत्वप्रतियोग्यलाभोऽपि द्रष्टव्यः । अधर्मेण शौचाशौचान्यतराङ्गकत्वमित्यधर्मरूपतायांबाधकान्तरमाह- अधर्मरूपत्वे चेति । सर्वोत्पत्तिमतामिति। तथा च प्रतिपक्षसन्निधापकमदृष्टमाव. श्यकमिति भावः । ननु मण्याद्यप्रयोगकाले तददृष्टसस्वेऽपि(२) न मानमित्यत आह-अग्रिमेति । (शेयद्यपि चिरकालाने एकस्मिन्नव क (१) 'नहीत्यादि' । (२) 'सत्त्व। (३) कार्य्यदर्शनेतीत्यधिकः पाठो रितीयपुस्तके ।

·न्यायलीलावती शेषार्जितकरतलानलसंयोगस्य वा दाहप्रतिपक्षत्वम् । स च वि. शेषो दाहादाहाभ्यामेव कल्पयिष्यते । विवादास्पदं स्वरूपमात्र- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् योग्यानुपलब्धिबाधित इत्यत आह--स चेति । दाहप्रतिकूलो विशेष इत्यर्थः । अदाहेनेतिवक्तव्ये दाहग्रहणं दाहानुवृत्तावाकस्मिकादाहात् स्फुटतरो विशेषो गृह्यत इत्येतदर्थम् । न चैवं सति मण्याद्यन्वयानु विधानं न स्यादिति वाच्यम् संयोगविशेषस्यापि मण्यादिसमवहित. स्यैव दाहप्रतिकूलत्वकल्पनादिति भावः । शक्तावनुमानमाशङ्कते-वि- वादेति । वह्निहानुकूलातीन्द्रियाद्विष्ठधर्मसमवायी न वेति विप्रति. पत्त्यास्पदमित्यर्थः । अत्राद्येन स्थितिस्थापकेन द्वितीयेनोष्णस्पर्शेन तृ- तीयेनादृष्टवदात्मसंयोगेन चतुर्थेन विशेषणेनाभावेनान्यथासिद्धिनिरा क्रियते। एतदेव साध्यत्वेन प्रतिजानीते-स्वरूपमात्रेति । स्वरूपमात्रसम्ब न्यायलीलावतीप्रकाश योगे योग्यानुपलम्भात्तदभावः योग्यव्यक्तिवृत्तित्वेन जातेयोग्यत्वा. दित्यत आह–स चेति । सत्यपि योग्यत्वे व्यञ्जकाग्रहात्तदग्रह इत्यर्थः । न चैवमसत्यपि प्रतिबन्धके क्वचिद् दाहः सत्यपि चोत्तेजके दाहो न स्यादिति वाच्यम् , कार्यदर्शनमानकत्वे तस्य सत्येव प्रतिबन्धके उ. तेजकाभाव च तत्कल्पनात् । 'प्रहरं मा दहे' त्यत्र च मन्त्रप्रयोक्त- भिमतः काल एव प्रतिबन्धकः । यद्वा संयोगभेद एव तत्रापि कल्प्यत इत्यर्थः । स्वरूपमात्रेति । एकवृत्तीत्यर्थः । तेनादृष्टवदात्मसंयोगेन नार्था- न्यायलीलावतीप्रकाशवितिः रतलानलसंयोगे विद्यमाने प्रतिबन्धकसत्त्वासत्त्वाभ्यामेवमदाहदाहा. नुपपत्तिस्तथापि वढेराशुविनाशितया संयोगस्यापि तत्र नानात्वमेव । नवभेाकाशसंयोगे चिरकालीने शब्दोत्पत्त्यनुत्पत्ति(१)समर्थनं कथ- मिति वाच्यम् , तत्रापि विजातीयवायुसंयोगस्यैव तदुपपादकत्वादे. वमन्यत्रापि फलबलेन कल्पनीयमिति भावः । प्रहरमिति । न चाभिप्रा. यस्य विशेषणत्वे तन्नाशे दाहापत्तिरुपलक्षणत्वे वातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् , तस्य स्वविषयीभूतप्रहरोपलक्षकत्वात् । आसन्नसमयस्य स्ववृत्तिसमाप्त्युपलक्षकतावदिति भावः। एकवृत्तीति । स्वाश्रयान्योन्या. (१)'शब्दोत्पत्यनुपपत्ते'। mami ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता सम्बन्ध(१)सापेक्षं जनकत्वात् आत्मवदिति चेन्न, अत एव सं- स्कारादृष्टसापेक्षत्वप्रसङ्घात् । तत्रात्मत्वमुपाधिरिति चेत्तुल्यं प्र- - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् द्धमेकवृत्तीत्यर्थः। * * * भिन्नकारणत्वेन पक्ष इति।तथाच नांशतः सिद्धसाधनं न च पक्षतावच्छेदकनानात्वे तत् पक्षनानात्व एव तदौचिः त्यात् । अत एवेति। जनकत्वादेवेत्यर्थः। तत्रेति। संस्कारादृष्टसापेक्षत्वे सा. ध्ये इत्यर्थः। प्रकृतेऽपीति । त्वदनुमाने चात्मत्वस्य उपाधित्वात् अदृष्टसापे. क्षत्वेन सिद्धसाधनमपि द्रष्टव्यम् । संयुक्तसमवायेनादृष्टस्यापि वह्नयादि. स्वरुपमात्रसम्बद्धत्वात्ायद्यपि वीजादीनामप्युक्तसाध्यवत्तायामात्मत्वं साध्याव्यापकं तथापि स्वमात्रसमवेतातीन्द्रियसापेक्षमिति साध्ये स्व पदेन वह्नयादिसमभिन्याहारात् तत्तदभिधाने सत्यात्मत्वस्योपाधि- त्वं द्रष्टव्यम् । शक्तेर्जनकत्वं परेण यद्यभिधीयते तदा दोषान्तरमाह- न्यायलीलावतीप्रकाश न्तरं कार्यानुकूलत्वेन साध्यविशेषणान्न स्यन्दानुकूलस्थितिस्थापके. नार्थान्तरं अतीन्द्रियत्वेन विशेषणान्नोष्णस्पर्शनार्थान्तरम् । अत्रादृष्टा पेक्षत्वेन सिद्धसाधनम् । अदृष्टं ह्यात्मनि स्वरूपमात्रसम्बद्धमपेक्षणीयं च कारणैः पक्ष एव तथासम्बद्धोऽप्रसिद्ध एवेति दूषणे सत्येवाह- अत एवेति । तुल्य प्रकृतेऽनीति । नन्वात्मत्वं नोपाधिः बीजादौ सर्वत्रादृष्टापे. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः भावासामानाधिकरण्यमेकवृत्तित्वम् । कार्येति । स्वनिमित्तकारणके त्यर्थः । तेन नोक्तदोषतादवस्थ्यम् । कार्यपदेन दाहो वा विवक्षितः। ननु स्थापनानुमाने स्वरूपमात्रसम्बन्धत्वं पक्षमात्रसम्बन्धत्वमुक्त. मतो नोक्तदोष इत्यत आह-पक्ष एवेति । यद्यपि स्वमात्रसमवेतेति करणे स्वपदस्य समभिव्याहृतपरतया नायं दोषः, तथाप्यननुगः मभयेन स्वपदस्य पक्षदृष्टान्तान्यतरपरत्वेऽयं दोषः । अत्राहेत्यनन्तर. मत एवेति पाठस्ततस्तुल्यमिति फक्किकालिखनम् । तत्र नन्धात्मत्व- मित्याक्षेप इति द्रष्टव्यम् । कचिदाहेत्यनन्तरस्तत्रात्मत्वमिति पाठस्त. त्रैव च नन्वात्मत्वमित्याक्षेप इति ब्रूमः । तथा सति ह्यत एवेति - (१)म्बन्धातीन्द्रियसा।

·६० न्यायलीलावती न्यायलीलावतीप्रकाशः क्षया साध्याव्यापकत्वात् । अत्राहुः । अत्र यदि द्रव्यं पक्षस्तदाऽवय- विनि स्यन्दानुकूलस्थितिस्थापकेन नित्यद्रव्ये च योगिसाक्षात्कारा. नुकूलविशेषपदार्थेन सिद्धसाधनं गुणपक्षत्वे च द्रव्यत्वमुपाधिः । यद्वा न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः सिद्धान्त्यनुमाने सिद्धसाधने सत्येवात्मत्वमुपाधिमाहेति प्रकाशार्थः स्यात् , स एवायुक्तः । तत्र स्वरूपसम्बन्धेतिपदाभावाददृष्टं हीत्या- दितद्विवरणासङ्गतेः। तत्र संस्कारसापेक्षत्वस्यापि साधनेन निरुक्त- सिद्धसाधनानवकाशाच्च। किश्च पूर्वपक्षफक्किकायामाक्षेपे पूर्वपक्षिण एक सिद्धान्तो युक्त इति कथं तदा स्वीय एव स्थापनानुमाने यदि- द्रव्यमित्यादिना दूषणोद्भावनं घटेत । न चात एवेत्यादिसिद्धान्त्यः नुमान एव सिद्धसाधनोभावनं यदीत्यादिनेति वाच्यम् , तत्र सं. स्कारादृष्टयोर्विशिष्यैव साध्यत्वात् । किञ्च यद्वेत्यादिना सिद्धान्ता. न्तरावतारोऽप्यसङ्गतः स्यादिति । केचित्तु आहेत्यनन्तरं तुल्यमि- त्येव पाठ इति वदन्ति । साध्याव्यापकत्वादिति । एतच्च यथाश्रुतसाध्या. भिप्रायेण । विवक्षितसाध्यस्य वाजादावभावात् । यदि चैकवृत्तिपः दस्याव्यासज्यवृत्तित्वमर्थस्तदा धर्मत्वादिमत्यदृष्टे यथाविवक्षित. साध्याव्यापकत्वमपि द्रष्टव्यम् । अत्र यदीति । इदमपि कार्यानुकूलत्वं यथाश्रुतमेव साध्यप्रविष्टमित्यभिसन्धाय । यदि च यथा विवक्षितं का-नुकूलत्वं तथा, तदोक्तमदृष्टेन सिद्धसाधनमप्रयोजकत्वं च दू. षणं द्रष्टव्यम् । योगीति । विशेषपदार्थविशिष्टनित्यद्रव्यसाक्षात्कारवि. षयत्वेन(१)उभयोरपि हेतुत्वादिति भावः। एतञ्च वर्तमानगोचरसाक्षा त्कारमात्रस्यैव विषयजन्यत्वमिति मतेन। गुणपक्षत्व इति । यद्यपि द्रव्य. पक्षतायामप्ययमुपाधिः सम्भवत्येव, उपाधेर्नित्यनिर्दोषत्वात् , त. थापि सत्प्रतिपक्षोत्थापकतयोपाधेर्दोषत्वम् । द्रव्यपक्षतायां च न द्रव्यत्वमुपाधिस्तव्यतिरेकस्य पक्षावृत्तित्वादित्यभिप्रायेणेदम् । यद्ययेषमपि मूलोक्त उपाधिरसमाहित एव, तथापि आत्मत्वमुपाधि. रिति मूले द्रष्यत्व(२)मेवोपाधिरित्यर्थ इति भावः । ननु गुणोऽप्य. रसापेक्षतया साध्यसत्त्वेनोपाधेः साध्याध्यापकत्वं पूर्वोक्तक्रमण बाऽष्टे साध्याव्यापकत्वमित्यरुचेरपरितोषनिबन्धनमेवानिमग्रन्थ. (१)रे विष। (२)वमुपा' --- ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ६१ कृतेऽपि । शक्तेरपि शक्त्यन्तरापेक्षायामनवस्थितेः । अनपेक्षत्वे तथैव(१) व्यभिचारात् । जननशक्तियोग्यत्वं जनकत्वमिति चे. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् शक्तेरपीति । जनकतावच्छेदकत्वाभ्युपगमे नायं दोषो हेतोरेव तत्रा. भावात् ।अनवस्थितिरित्यपसिद्धान्तमुपलक्षयति । तयैवेति । ननु शक्ति- जन्यजनकत्वस्य शक्तिसापेक्षत्वस्य शक्तावपि सत्त्वान्न व्यभिचारो न वेयं व्यभिचारादेशना सम्भवत्युपजीव्यविरोधात् न हि व्यभिचार: स्तन्नये तत्प्रमाणादन्येन सिद्धमिति चेन्न त्वदनुमानस्य स्वविरो. ध्यत्वोपस्थापकत्वेनाप्रमाणत्वमिति विवक्षितत्वात् । परो व्यभिचारमु द्धरति-जननेति । शक्तौ च न जननशक्तियोगित्वमात्माश्रयानव- न्यायलीलावतीप्रकाशः पूर्वापरितोषेणाह-शक्तेरपीति । अपसिद्धान्तश्चेति शेषः । तथैवेति । ननु सापेक्षत्वं तज्जन्यजनकत्वं तच्च शक्तावस्त्येव न हि शक्तिजन्यजनक त्वं न शक्तौ विरोधात् । किं च शक्तिस्वीकारोऽनेनैव प्रमाणेन । तथा च शक्त्या तदूषणे उपजीव्यविरोधः। मैवम् , प्रतिपक्षादृष्टाभावेना. न्यथोपपत्तेरनुमानमप्रयोजकम् । यद्वा याऽनुमितिः स्वहेतुव्याप्तिविरो. धिनमर्थ साधयति सा न प्रमेत्यनुमितेरेवाप्रमात्वमनेनोद्भाव्यत इति भावः । शक्तौ मानाभावेऽपि साधकबाधकमानाभावात् संशयः स्या. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः मवतारयति-यद्वेति । ननु सापेक्षत्वमिति । न च शक्तेर्जनकतावच्छेदक तया शक्तिजन्याप्रसिद्धेनैवमिति वाच्यम् , तथा सति जनकत्वहे. त्वभावादेव तत्र व्यभिचाराभावादिति भावः। ननु तजन्यजनकत्वमा न साध्यमतीन्द्रिये रूपादौ स्वेनैवान्यथासिया शक्तिसिद्ध्यनाप. तेरपि तदाश्रयत्वे सतीति विशिष्टमित्यरुचेराह-किञ्चति । नन्वेवं दो. पान्तरसम्भवेऽपि मौलं व्यभिचारोद्भावनमसमर्थितमेवेत्यत आह-- याऽनुमितिरिति । तथा च नेह प्रतिबन्धार्थ व्यभिचारोद्भावनं मौल. मपि तु जातानुमितेरप्रामाण्यप्रतिपादनार्थमित्यर्थः । यद्यपि शक्ति- मादाय व्यभिचार इति विषयाबाधादेव नानुमितेरप्रामाण्यम् , तथा. (१)तयैव ध्या .

·६२ न्यायलीलावती ब, आसिद्धेः । तस्माद्विवादाध्यासितं न निजरूपमात्रसम्बद्धाती- न्द्रियसापेक्षं प्रमाणेन तथानुपलभ्यमानत्वात् । यत्प्रमाणेन य. .. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्थाभ्यामित्यर्थः । शक्तेरसिद्ध तोरसिद्धिरिति परिहरति--ने. ति । साधकबाधकप्रमाणाभावात् शक्तौ संशयप्रसङ्गबाधकमुपन्यस्या पनयति-तस्मादिति । वह्निर्न दाहानुकूलाद्विष्टातीन्द्रियधर्मसमवायी. त्यर्थः । प्रमाणेनेति । सम्भावितयोरर्थापत्यनुमानयोरपास्तत्वादिति न्यायलीलावतीप्रकाशः दिति बाधकमाह-तस्मादिति । ननु हेतुः स्वरूपासिद्धः न ह्यत्र न प्र. माणमिति परेणाभ्युपेयते त्वया वा साधयितुं शक्यते अन्यथैवं सर्व सर्वत्र बाध्येत। मैवम् । प्रतिबन्धकसत्त्वे सति यदभावात् कार्याभा- वः स न सप्तपदार्थवहिर्भूतः कार्यजनकत्वात् सम्प्रतिपन्नवदिति विवक्षितत्वात् । अत्र वदन्ति । मण्यादिप्रयोगजन्यादृष्टं प्रतिबन्धक- मिति न युक्तं किं तु मण्यादिरेव तथा प्रथमोपस्थितत्वादुपजीव्यत्वा. ल्लाघवाच्च । न च प्रतिबद्धान्यस्य कारणस्य तत्त्वमिति कारणताव. च्छेदकत्वादकारणमेव मण्याद्यभावः सामान्येनान्वयव्यतिरेकवत्तया गृहीते सति कार्यानुत्पत्ती सहकारिभेदस्य कल्पनात् तद्विशेषस्याक न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः पि त्वया शक्तः शक्त्यन्त्तरं विनैव यथा जनकत्वं स्वीक्रियते अन्य. थाऽनवस्थानात् तथा कारणान्तरेऽपि स्यादित्यप्रयोजकत्वे पूर्वमुक्त तात्पर्य्यम् । ननु प्रसाध्याङ्गक एव हेतुरत आह-त्वया वेति । सिन्धः सिद्ध्या व्याघातादिति भावः । अन्यथेति । स्वयं प्रमाणानभ्युपगममा श्रेणैव वस्तुविरहसाधन इत्यर्थः । स नेति । समस्तपदार्थान्तर्गत इत्य. थों यथाश्रुते प्रतियोग्यप्रसिद्धः। कार्येति सम्पातायातम् । जनक त्वमप्यनुकूलत्वमात्रं कारणतदवच्छेदकसाधारणम् , अन्यथाऽन्य. तरासिद्धरिति स्मर्त्तव्यम् । मण्यादीति । इदमुपलक्षणम् , तजनका. इष्टमष्टविशेषार्जितकरतलानलसंयोगश्चेत्यपि द्वयं द्रष्टव्यम् । हेतो. रपि हष्टेनैवोपपत्तरित्यपि द्रष्टव्यम् । न चेति । यद्यपि तथाकार- पत्वेऽपि नादृष्टप्रतिबन्धकत्वसिद्धिरिति शङ्कवेयमनुपपन्ना, तथापि तटस्थस्य मुरारिमिनस्य शङ्केयम् । सामान्येनेति । वहित्वादिनेत्यर्थः । ।

·च्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशाद्भोलिता - न्यायलीलावतीप्रकाशः ल्पनादुपजीव्यविरोधात् सहकारिप्रत्याख्यानापत्तेश्च व्यक्त्यैक्ये चास. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः 'सति' विद्यमाने । उपजीव्येति । विशिष्टस्यापि कारणताग्रहे प्रथम कारणताग्रहो बीजम् । अन्यथा यस्मिन् सत्यपि कार्याभावे यत्स- त्वे कार्य तत्राद्यस्याहेतुत्वमुत्तरस्यैव हेतुत्वं कल्प्येत । तथा च प्रा. थमिकसामान्यावच्छिन्नकारणताग्रहविरोध इत्यर्थः । नन्विदसमजतं धर्मिमकारणताग्रहमात्रस्योपजीव्यत्वात् तदवच्छेदकत्वग्रहस्य दैवा. गतत्वात् । उपजीव्यत्वेऽपि तस्यापरित्यागात् , अधिकामितिन्या यादित्यरुचेराह-सहकारीति । एककारणपरिशेषापत्तरित्यर्थः । वि. निगमकाभावेनोभयहेतुत्वस्यान्यत्रेवात्रापि समानत्वादिति भावः । नन्वेवं दण्डत्वदृढत्वयोरुभयोरपि जनकत्वमस्तु दृढत्वस्य जनकत्वे त. त्रावच्छेदकान्तरकल्पनागौरवमिति यदि तदा प्रकृतेऽपि समानम् । अत्र मिश्राः । स्वरूपयोग्यतायावदाश्रयभाविनी सा चावच्छेदकाव च्छिन्नयावदाश्रयभाविनी सा चावच्छेदकावच्छिन्नकारणस्वरूपा ऽवच्छेदकस्वरूपा वोभयथाप्यवच्छेदके सत्येव वर्तत इति । यावदा. श्रयभाव्येवावच्छेदकमपीत्यच्छेदकान्तराकल्पनालाघवात् तत्र भ्र. मिजनकत्वरूपं यावदाश्रयभाविदृढत्वमवच्छेदकम् , प्रतिबन्धः काभावसाहित्यं तु न तथा, कादाचित्कत्वात् । दण्डस्यावच्छेदकत्वे वैपरीत्यमेवास्त्विति वाच्यम्, साक्षात्सहकारिसमवधानासमवधानाभ्यां विनिगमनासम्भ- वादिति वदन्ति । न चैवमालोक(१)स्याप्युक्तविनिगमनया हेतुत्वं तु न स्यादिति वाच्यम् , तदुत्कर्षेण प्रत्यक्षोत्कर्षात्तस्य हेतु. त्वाद्विषयत्वेन कारणतावश्यम्भावाञ्चेति । व्यक्त्यैक्ये चेति । एकव्यक्ति- क आकाशादौ प्रतिबद्धतरत्वाभावादित्यर्थः । अन्योन्याभावस्य व्या. प्यवृत्तित्वा(२दिति भावः । यद्यपि भेरीसंयोगादेरेव तथा जनकत्व. स्वीकारे देशभेदेन शब्दोत्पत्त्यनुत्पत्ती तत्र समर्थयितुं शक्येत,तथा प्याकाशकारणतायां स्वरूपमात्रनिबन्धनायामन्यत्रापि दृष्टान्तेन तथा कारणता कल्प्यत इत्यत्र तात्पर्य्यम्। अत्यन्ताभावावच्छेदकत्वपक्षे यद्यपि नेदं दृषणं तस्याप्यव्याप्यवृत्तित्वात् , तथापि तत्र पूर्वकमेव (१) के रूपस्याप्यु'। (२) 'त्वाभ्युपगमादि। न चैवमपि ·न्यायलीलावती था नोपलभ्यते न तत्तथाभूतं, यथा नीलं न पीतं रूपम् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भावः। ननु अर्थापत्तावुक्तान्यथोपपत्तिन सम्भवति न हि मणिज. न्यमदृष्टं दाहविराधि अनुपस्थितत्वात् किन्तु मणिरेवान्वयव्यतिरे. कशालित्वात् । अत एव करतलानलसंयोगविशेषोऽप्यव्याप्तः । न च मण्यादेरेव दाहप्रतिबन्धकत्वे तदभावस्यैव दाहकत्वमिति शक्तिसिद्धि न्यायलीलावतीप्रकाशः म्भवात् । अथ मण्यादिसंसगांभावो न हेतुः, न हि करादौ मण्याद्य- त्यन्ताभावो नास्ति संयोगात्यन्ताभावो वा मणेः स्वावयववृत्तित्वात्, संयोगस्य चाव्याप्यवृत्तित्वादिति चेन्न, इह भूतले घटो नास्तीतिवत् संसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिकस्याभावविशेषस्य सति प्रतिबन्धके तत्रा. भावात् स च समयविशेषावच्छेदेन संसर्गितयाऽत्यन्ताभाव एव अ तिरिक्त एव(१)वेत्यन्यदेतत् । न चैवं प्रतिबन्धक सति तज्जातीयव्य. क्त्यन्तराभावमादाय कार्योत्पत्तिप्रसङ्गः सामान्याभावस्य कारणत्वात् तस्य च यत्किञ्चित्प्रतियोगिसत्वे विरहात् तावतामभावानां कूटस्यैव वाकारणत्वात् । अत एव न प्रतिबन्धकाभावत्वेन कारणत्वमन्योन्या श्रयात् कारणीभूताभावप्रतियोगिन एव प्रतिबन्धकत्वादित्यपास्तम् , मण्याद्यभावकूटत्वेन कारणत्वात् । न च विशिष्टाभावनिरुक्तिः विशे. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः दूषणमिति मन्तव्यम् । अथेति । अन्योन्याभावस्तु हेतुत्वेन शङ्कितोऽपि न, मणिसत्त्वे तदन्योन्याभावमादाय हेतुतापत्तेरिति हृदयम् । अ. त्यन्ताभावस्यापि समयविशेषेणाश्रयसम्बन्धे प्रागभावादिविलोप इत्यरुचेराह-अतिरिक्तो वेति । जन्याभावत्वेनैव च ध्वसविभजनान्न विभागव्याघात इति भावः । सामान्येति । प्रतिबन्धकत्वावच्छिन्नप्रति. योगिकसामान्यामावस्येत्यर्थः । ननु प्रतिबन्धकत्वं कारणीभूता. भावप्रतियोगित्वमित्यन्योन्याश्रयान च कार्यानुत्पादप्रयोजकत्वं प्रति- धकत्वमिति वाच्यम् , अनुत्पादस्य प्रागभावात्मकतयाs(२)साध्या- वादित्यरुचेराह-कूटस्यैवेति । मण्याद्यभावकूटस्य मण्यभावत्वादि. ना जनकत्वादित्यर्थः । विशेषणेति । न चैवं क्षणरूपोपाध्यवच्छिन्नघट- (१) 'अतिरिक्को वेति विवृतिधृतः पाठः । (२)'भावरूपतया।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् रिति वाच्यम्, एवं सत्युत्तेजककालेऽपि दाहो न स्यात् प्रतिबन्ध काभावस्य सहकारिणोऽभावात् । न च प्रतिबद्धतरवह्नित्वेनैव का. रणत्वे किं शक्त्येति वाच्यम्, एवं सति सहकारिणामुच्छेदप्रसङ्गात् , दण्डादिसमवहितचक्रत्वेनैव कारणत्वसम्भवात् । न च न केवल प्रतिबन्धकाभावः कारणं किन्तूत्तेजकाभावविशिष्टो, न चोत्तेजककाळे तदभाववैशिष्टयमिति वाच्यम्, एवं हि विशिष्टाभावः कारणं स च विशेषणविशेष्यतदुभयाभावेषु नानुगत इत्यननुगमापत्तिरेक- शक्तिमत्तयाऽनुगमे सिद्धं नः समीहितम्। विशेषणाद्यभावेषु विशिष्ट विरोधित्वमनुगमकमिति चेन्न, विशिष्टस्यानभ्युपगमात् । अभ्युपगमे वा विशिष्टविशेषणाद्यभावयोन परस्परविरहात्मत्वं विरोधः, तथा सति विशेषणादेरेव विशिष्टत्वं स्यात् । नापि परस्परविरहव्याप्यत्वं नीलपीतादिवत् परस्परविरहस्य परस्पराक्षेपकत्वं वा नित्यत्वानित्य- त्ववद्, विशेषणाद्यभावस्यैव विशिष्टाभावरूपत्वेनाभेदे व्याप्यव्यापक- भावाभावात् । मण्यादिकाले चन मणिप्रागभावप्रध्वंसौ तदत्यन्ताभा- वश्च करादौ सार्वत्रिक इति मणिसमवधानदशायामपि दाहापत्तिस्त. दन्योन्याभावेऽप्यवम् । किं च मणेः सत्त्वेऽपि मन्त्राभावाद् दाहापत्तिः, न हि एकजातीययावतकारणसभवधानं तन्त्रम्। तथा च सकलदण्डो. पस्थितौ परं घटोत्पत्तिः स्यात्। मन्त्रादेवाशुविनाशिनोऽभावादनुप. दमेव दाहः स्यात्, न तु प्रहरादिपर्यन्तमदाहः। प्रतिबन्धकाभावस्य कारणत्वेऽन्योऽन्याश्रयः कारणीभूताभावप्रतियोगित्वस्यैव प्रतिब. न्धकत्वात् । मण्याद्यभावकूटत्वेनापि कारणता मण्यादीनां प्रतिबन्ध कत्वमगृहीत्वा ग्रहीतुं न शक्यते, अप्रतिवन्धकरासभाद्यभावस्यापित. स्कूटप्रवेशसम्भवात् । रासभादीनामप्रतिवन्धकत्वान्नैवमिति चेत् तर्हि प्रतिबन्धकत्वं मण्यादीनां गृहीत्वैव तदभावकूटस्य कारणत्वग्रह इति कथं नान्योऽन्याश्रयः । अत एवोत्तेजकाभावादिविशेषणाच. च्छिन्नप्रतिबन्धकाभावत्वेनैव न कारणता अन्योऽन्याश्रयात् । अत एव उत्तेजकाभावप्रतिबन्धकयोर्विशेषणविशेष्ययोः सम्बन्धाभावो. ऽनुगतो न दाहकारणं तयोः सम्बन्धान्तराभावात् स्वरूपसम्बन्धस्य च स्वरूपद्वयात्मकस्याभावयोरननुगमात् । मैवम् । प्रतिबन्धकत्वं हि कार्यानुत्पत्तिव्याप्यसमवधानत्वम् । उत्तेजकाभावविशिष्टप्रतिबन्ध ·६६ न्यायलीलावती स्थवा न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् काभावस्य कारणत्वमुत्तेजकाभावावच्छिन्नप्रतियोगिकप्रतिबन्धका- भावस्येति यावत् । प्रतियोगितावच्छेदकभेदेनाभावभेदाभ्युपगमात् । एवं च नान्योऽन्याश्रयाननुगमौ। स चाभावोऽत्यन्ताभाव एन.संस वच्छिन्नप्रतियोगिकोऽन्यो वा उतपादविनाशशीलः सामान्याव- च्छिन्नप्रतियोगिकश्चासौ कारणमिति नैकसत्त्व दाहापत्तिः । एवं वा. पित्तावन्यथोपपत्तावनुमानमपि दृष्यं तत्रापि साध्ये भावभूतादि- पदप्रक्षेपात् प्रतिबन्धकाभावेनान्यथासिद्धिर्निरसनीया । तथा च व्यर्थविशेषणत्वमवैयर्थे वा शक्तिभिन्नतद्भिन्नानन्तपदार्थशक्तिसि- द्धिप्रसङ्ग इति । ननु विषये ज्ञाते न शातताधीयते यन्निबन्धनो ज्ञातो घट इति न्यायलीलावतीप्रकाशः षणावच्छिन्नप्रतियोगिकस्य विशेष्याभावस्य तदुभयसम्बन्धाभाव. विशिष्टाभावत्वात्। प्रतीतिवैलक्षण्यात् तस्य केवलविशेषणवि. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः नाशस्वीकारे क्षणभङ्गापत्तिस्तादृशक्षणभङ्गस्येष्टत्वात् , तद्विशेष्य. तावच्छेदकावच्छिन्ननाशस्य प्रतिक्षणभाविनोऽस्वीकारात् । नव्यास्तु(१)लाघवात्प्रतियोगिमात्रेणैव सममभावस्य विरोध इति तत्र क्षणस्यैव नाशो न घटस्य प्रतिबन्धकाभावस्थलेऽन्युत्तेजकाभाव- विशिष्टस्य मण्यन्तरस्यैवाभाव इति । तदयुक्तम् । तथा सति तत्र विद्यमानस्य मणेरभावात् (२) सत्यप्युत्तेजके दाहानापत्तेः स मणि (३) रप्रतिबन्धक एवमुत्तेजकोपनयपूर्वमपि तत्र दाहापत्तेः । न च विशेषणावच्छिन्नविशेष्यविरहवत् विशेष्यावच्छिन्नविशेषणधि: रहोऽपि हेतुरित्यविनिगम उभयहेतुत्वस्वीकारात् शक्त्यपेक्षया ल. घुत्वादिति। पक्षान्तरमाह-तदुभयेति। नन्वेवमपि विशिष्टाभाव एवेति क्वचिद्विशेष्यसम्बन्धाभावात्मा क्वचिद्विशेषणतदुभयप्रतियोगिकत्वा- भावात्मेत्यननुगमः । तत्रापि सम्बन्धाभावस्वीकारेऽनवस्थेति । अत्र मिश्राः। विशेष्यविशेषणसम्बन्धाभाव एव विशिष्टाभावः। न चायमपि विशिष्टाभावात्मेति तद्दोषतादवस्थ्य सम्बन्धस्य विशेष्याभावाप्रसिध्या विशेषणप्रतियोगित्वरूपविशेषणमात्रामावस्याननुगतत्वात्। न च वि. (१) 'नवीनास्तु । (२) 'परभावाभावात्' । (३) 'मि. प्रतिवन्धक एव न इत्तेजको ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता न्यायलीलावतीप्रकाशः शेष्याभावे तदुभयाभावे च साधारणत्वात् । एतेन कारणानि स्वज. न्यजनकाद्विष्ठातीन्द्रियभावभूतधर्मवन्ति कारणत्वादात्मवत् । तत्रादृष्टं तथा सिद्धमिति सामान्यतः। भट्टमतेऽनुपलब्धिगम्यत्वात्तदभावोऽप्य तीन्द्रिय इति तद्वयावृत्त्यर्थ भावभूतेति विशेषणम् ।विशिष्य तु वहिर्दा हानुकूलातीन्द्रियाद्विष्टधर्मसमवायवान् दाहजनकत्वादात्मवत् । अनु- कूलत्वं च कार्याभावव्याप्याभावप्रतियोगित्वं कारणतदवच्छेदकसा. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः शेष्यसम्बन्धाभाव एव विशेषणे हेतुरस्तु विशेष्याणां मणीनामानन्त्ये. न तत्सम्बन्धाभावस्याननुगततया उत्तेजकाभावसम्बन्धाभावस्य ल. घुत्वात् अधिकरणभेदेऽपि उत्तेजकाभावस्यैकत्वात्।अस्तु वा विशेषण. विशेष्यप्रतियोगिकत्वाभावसम्बन्धो दाहकारणं तस्यैकत्वादिति। कोचि. तु सम्बन्धत्वावच्छिन्नाभावो विशिष्टाभावः । सम्बन्धत्वं च विशिष्ट- धीजननयोग्यत्वम् । तच्च क्वचित्संयोगादिनिबन्धनं क्वचित् स्वरूपस. म्बन्धनिबन्धनम् । एवं च मणः प्रतिबन्धकत्वं समानाधिकरणाभावस्य च दाहकारणत्वं निर्वहतीति वदन्ति । कारणानाति । वस्तुमात्रपक्षतायां पण्डापूर्वादौ बाध इति कारणानीत्युक्तम् । अनित्यत्वमपि विशेषण- मतो न प्रागभावगर्भानुकूलत्वपक्षघटितसाध्यासत्वान्नित्यकारणे- ऽशतो बाधो न चात्मादावंशतः सिद्धसाधनम्। न चैवमपि कारण- तावच्छेदकतत्तद्धर्ममादायातीन्द्रियकारणेऽशतः सिद्धसाधनमिति वाच्यम्, अनुकूलत्वस्य प्रागभावगर्भस्य निर्वचने तदप्रसङ्गाद । साध्ये च स्वजन्यत्वं स्वनिमित्तकारणकत्वमतो न गुरुत्वादिमति कारणेऽशतः सिद्धसाधनम् । तदन्यस्यैव वा पक्षत्वम् । तथासति (१) तजन्यत्यादिविशेषणं तादूप्यसिद्धये । जनकत्वं चानुकूलत्वम् । कचित् पाठ एव तथा । वह्निरिति । दाहानुकूलत्वं ताद्रूप्यसिद्धये । नन्वनुकूलत्वं यदि जनकत्वं तदा बाधो (२) यदि च कार. णतावच्छेदकत्वं तदा दृष्टान्तासिद्धि(३)रत आह-अनुकूलत्वं चेति । अ- (१).स्वजन्यत्वादिविशेषणं तदूपासिद्धये इति पाठो द्वितीयपुस्तके। (२) मीमासकैः शके कारणतानुपगमात् । (a) दृष्ट्वान्तस्यादृष्टवदात्मनः स्वतः परतश्चासिद्धिरदृष्टस्य कारणतावच्छेदकतायाः केनाप्यनभ्यु- पगमात।

·न्यायलीलावती नापि ज्ञातता । निराकरिष्यमाणत्वात् । नापि वैशिष्टयम् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तत् पदार्थान्तरं स्यादित्यत आहनापीति । नापि वैशिष्ट्यमिति । प. न्यायलीलावतीप्रकाशः धारणमिति नासिद्धिः स्वतः परतो वा । न चात्मत्वमुपाधिः सामान्या- नुमाने अन्त्यशब्दध्वंसकारणकालाकाशयोः*साध्याव्यापकत्वात्। वि. शेषे दाहानुकूलौष्ण्यवति तेजोवणुके साध्याव्यापकत्वादित्यनुमा. नं शक्तिसाधकमित्यपास्तम् , प्रतिबन्धकाभावेनान्यथोपपत्तेी. वभूतेतिविशेषणवैयर्थ्यात् । अन्यथा शक्तिसिचनन्तरं शक्तिभि नत्वेन साध्यविशेषणात् , तत एव शक्तिभिन्नधर्मसिद्ध्यापत्तेरिति संक्षेपः । विस्तरस्तु "कुसुमाञ्जलिप्रकाशे"। ज्ञातो घट इति विशिष्टबुद्धर्विशेषणविशेष्ययोः स्वरूपमेव स म्बन्धो हेतुः, अन्यथा ज्ञानेन ज्ञातताधानेऽपि नियमो न स्यादतीता दौ तदसम्भवश्चेत्याशयेनाह-नापीति । तदननुभवात् सप्तमपदा- र्थत्वेनेति शेषः । न हि वैशिष्टयानुभव एव नास्ति दण्डीतिवत् घटाभाववद्भूतलमिति प्रतीतेः । ननु विशिष्टव्यवहारत्वेन वि. शेषणविशेष्यसम्बन्धस्य निमित्तस्यानुमानं क्लप्तसम्बन्धबाधे त न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः प्राभावपदं प्रागभावपरम् । व्याप्यत्वं च कालगर्भम् । इदं च समाः धिसौकर्यात् । वस्तुतः कारणतावच्छेदकत्वमनुकूलत्वम् । न चाप्रसि. द्धिः। धर्मत्वादिकमादायादृष्टस्य दृष्टान्तत्वात् । न च गुणगतजात्यन ङ्गीकारे नैवमिति वाच्यम्, परमते धर्मत्वादिकं स्वमते तु शक्तिमादा. यादृष्टस्य दृष्टान्तत्वसम्भवादिति रहस्यम् । अन्त्येति । न चात्मत्व- मपि कालेऽस्त्येवेति वाच्यम्, तस्य समवायेनोपाधित्वमित्याश- यात् । प्रतिबन्धकाभावेनेति । इदमुपलक्षणं प्रत्यक्षत्वरूपपक्षधर्मावच्छि. यथाविवक्षितसाध्यव्यापकस्यात्मत्वस्य सामान्यानुमाने, शुद्धसा- भ्यव्यापकस्य च द्वितीयानुमाने उपाधित्वसम्भवाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । इदमेवाभिसन्धायाह-विस्तर इति । . * तव मत इत्यादिः। शब्दाना मीमांसकेनित्यत्वाभ्युपगमात् । -- ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता घटाभावभूतलयोस्तदननुभवात् । इह भूतले घटो ना. स्तीति व्यपदेशमात्रम् । असति सम्बन्धेऽत्र घटाभावो नान्यत्रे. ति व्यपदेशे किं नियामकम् । एतद्भूतलसम्बन्धेन प्रतियो- गिना अभावनिरूपणम् । दाण्डपुरुष इत्यत्र तु गुरुत्वप्रतिबन्ध । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् दार्थान्तरमिति शेषः । व्यपदेशमात्रमिति। वस्त्वननुरोधी व्यपदेश इत्यर्थः। ननु व्यपदेशस्यैव प्रतिनियतत्वात् वैशिष्टयं स्वीकरणीयमित्या. शङ्कते--असतीति । यत्र प्रतियोगी समारोप्यते तदेवेहेति व्यपदेशभा. जनं भवति । समारोपश्चाहार्यः, स्वरसवाही वेति । विशिष्टबुद्धौ न विशेष इति परिहरति-एतदिति । एतद्भूतलसम्बन्धित्वेनारोपिते. नेत्यर्थः । वस्तुतस्तु अभावभूतलयोः स्वरूपसम्बन्धो ज्ञानविशेष एव वा वैशिष्टयम् । ननु अभावविशिष्टप्रतीत्यनुरोधाद्वैशिष्ट्यं मा सिद्धयतु, भावविशिष्टधीरेव समूहालम्बनाद्विलक्षणा वैशिष्ट्ये प्र. णमित्यत आह-दण्डाति । समूहालम्बने विशेष्यस्य विशेषणाधारत्वं न न्यायलीलावतीप्रकाशः त्रैव सम्बन्धान्तरे पर्यवस्यतीत्यत आह-इहेति । व्यपदेशमात्रमिति । मा. त्रपेदन सम्बन्धनैरपेक्ष्यमुक्तम् । एतद्भूतलेति । एतद्भूतलसम्बद्धत. यारोपितेनेत्यर्थः । अत्यन्ताभावे प्रतियोग्यधिकरणयोः सम्बन्धा- भावात् । न चैवमेतद्भूतलनिष्ठतया ज्ञातप्रतियोगिनिरूप्यत्वस्यैवा. भावेनाधिकरणसम्बन्धरूपत्वाव्यपदेशमात्रमित्यनेन विरोधः, एत. स्य व्यपदेशनियामकमात्रतयाऽभिधानेन व्यपदेशविषयानभिधाय- कत्वात् । तथा च यत्सम्बद्धतयारोपितेन प्रतियोगिनाऽभावो निक- प्यते तत्र सप्तमी प्रयुज्यत इति तात्पर्यम् । दण्डीति। दण्डी पुरुष इ. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः सप्तमपद थत्वेनेति । सम्बन्धिद्वयभिन्नत्वेनत्यर्थः । सम्बन्धेनरपेक्ष्यमिति। सम्बन्धिद्वयातिरिक्तसम्बन्धनरपेक्ष्यमित्यर्थः । तेन प्रागुक्तेन "न हि वैशिष्टयानुभव एवं नास्ती"त्यादिना न विराधः । तथा चेति । इदं च यथाश्रुतमूलानुसारेणोक्तम् । वस्तुतः स्वर- पसम्बन्धस्यैव नियामकत्वे तात्पर्य्यमतो न "न हि वैशिष्टये"त्या ·न्यायलीलावती कत्वं पुरुषस्य दण्डाधारत्वं प्रतीयते व्यपदेशमात्रं वा । बिप- रीतस्तु न व्यपदेशोऽनभिधाननिरस्तत्वात् । तद्धि तस्य विशेषणं विशेष्यं च तत्सम्बन्धफलापकम् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् भासत इनि विशेषः । ननु दण्डीत्यत्राधारत्वानुभवो नास्तीत्यनुश- येनाह-व्यपदेशमात्रमिति । तर्हि पुरुषी दण्ड इत्यपि स्यात् नियाम- काभावादत आह-विपरीत इति । अप्रयोगादेवाप्रयोग इति भावः । इदानी व्यपदेशप्रतिनियमनुपपादयति-विशेषणमिति । यद्वस्तुतो वि. न्यायलीलावतीप्रकाशः त्यत्र वैशिष्टयं न प्रतीयते अपि तु दण्डाधारत्वम् । तच्च दण्डगुरुत्वप्र- तिबन्धकत्वमित्यर्थः । न च गुरुत्वप्रतिबन्धकत्वं गुरुत्वकार्यपतन- हेत्वभावप्रतियोगिसंयोगवत्वम्, तच्च दण्डस्याऽप्यस्तीति सोऽप्या- धारः स्यात् , प्रतिबध्यगुरुत्वानाश्रयत्वे सतीतिविशेषणात् । यद्वा दण्डीत्यत्र संयोगमात्रं विशेषणतयाभिमतं न तु पराभिमतं पदार्था- न्तरमित्याह-व्यपदेशमात्रं वेति । नन्वेवं संयोगाधारत्वाविशेषात् पु. रुषी दण्ड इत्यपि व्यपदेशः स्यादित्यत आह-विपरीतस्त्विति । पूर्वेषां प्रयोगाभावादाधुनिकानामप्रयोग इत्यर्थः । विशेषणमिति। नच प्राक् शा. नविशेषो वैशिष्टयमित्युक्तमिदानी च विशेषणाद्यात्मकं तदुच्यत इति विरोधः, उभयोर्यः सम्बन्धो वैशिष्टयं तत्फलार्पकं ज्ञानरूपं वै शिष्टयमिति कीर्तितम् । तयोः कयोरित्यपेक्षायामुक्तं विशेषणं विशेष्यं चेत्यर्थात् । ननु यथार्थविशिष्टज्ञानस्य विशेषणविशेष्यसम्बन्धनि मिसकत्वादभावे संयोगबाधेऽतिरिक्तं वैशिष्टयं सम्बन्धः सिद्धधेत अन्यथा समवायोऽपि न सिद्धयेत् तत्रापि ज्ञानविशेषेणोपपत्तेः ।व्य- पदेशमात्रत्वे तु निरर्थकत्वापत्तिः । न च स्वरूपसम्बन्धेन सिद्धसा. धनं तस्य तत्तत्सम्बन्धिरूपत्वेनाननुगतत्वात् । नाप्येतद्भूतलसम्ब. न्धेनेस्वादुक्तं नियामकं अभावं प्रत्यधिकरणोल्लेखस्यान्येन सम्बन्ध न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः दिना विरोध इतिः ध्येयम् । वैशिष्ट्याम् अतिरिक्तवैशिष्टयम् । विशे- पाणयेति । । इदं च संयोमप्रकारक्रमानमाभिसम्धान, अन्यथा तुक ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भसिता ज्ञानरूपं स्वसामर्थ्याद्वैशिष्ट्यमिति कीर्तितम् ।। 1 न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् शेषण: यश्च विशेष्यं तयोर्यत् सम्बन्धफलं विशिष्टव्यपदेशा- दि. तदर्पत तज्जनकं ज्ञानरूपमेव. शानविशेष एवेत्यर्थः । तथा च विशेषणज्ञानविशेष्येन्द्रियसन्निकर्षतदुभयासंसर्गाग्रह कृतं विलक्षणज्ञानं प्रतिनियतव्यपदेशहेतुरिति भावः । ननु संयोगाद्यविशेषेऽपि कुत एवमित्यत आह--स्वसामादिति । स्वभा. वविशेषासाहशादित्यर्थः । ननु ज्ञानविशेषोऽनुपलम्भबाधितः विशि व्यहारहेतुश्च ज्ञानविषययोशिष्टयमन्तरणानुपपन्नः । स्वरूपसम्ब. न्धश्च स्वरूपाणामानन्त्यादनन्त इति सकलाभावसाधारणं वैशिष्टय: मेवमभ्युफ्रेयमिति चेन्न तथा सति तद्वत्यपि तदभाववैशिष्टयधीप्रस. सात् तदितराभावस्य वैशिष्टयेन तत्राभ्युगमात् । न च समवायप्र. तिवन्दी वैशिष्टये सर्वेषामभावानां वैशिष्ट्रयस्याभ्युपगमेऽनवस्था. पसिद्धान्तौ तेनैव तयवहारे स्वात्मवृत्तित्वं तत्र स्वरूपसम्बन्धेन न्यायलीलावतीप्रकाशः नानुपपादनात् । तथा हि एतद्भूतलसम्बन्धः प्रतियोगी तदभाव. वश्वेत्येव स्यान्न त्वभाववद्भूतलमिति दण्डी पुरुष इत्यत्रेत्यपि न युक्तम् । आधारत्वाभिधानेऽपि वैशिष्टयस्यानुभूयमानस्यानुपपाद. नात् तस्य ततोऽन्यत्वात् । नाप्यनभिधान तथा विवक्षायां पुरुषी द. ण्ड इत्यस्य प्रयोगस्य सम्भवात् । न हि पूर्वेषां प्रयोग आधुनिक: प्रयोगहेतुः, पूर्वप्रयोगमज्ञात्वाऽपि वाक्यार्थशाने विवक्षायां चाभिन वकाव्यादिप्रयोगात् । नापि शानरूपं वैशिष्टयमचाक्षुषत्वाद्यापत्तेः । अत्राहुः । वैशिष्टयस्य समवायवदेकत्वे घटाभाववति पटवति पटा. भावधीप्रसङ्गः घटाभाववैशिष्टयस्यैव पटाभाववैशिष्ट्यरूपत्वात् । न च पटाभाववैशिष्टयसत्त्वेऽपि पटाभावो नास्ति तस्य तद्भिन्नत्वादि. ति वाच्यम्.,. पटाभावाभावस्थाभावत्वे वैशिष्ट्येन सम्बन्धेन तत्र न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः सर्गविधयेति द्रष्टव्यम् । एवं च व्यपदेशमात्रमितिमूलस्यातिरिक्त वैशिष्टयाभानमात्रे तात्पर्य्यम् । तस्येति । अन्यथा समवायोऽपि न. लि. झोदिति भावः । पटाभावाभावस्येति । तथा चं पटाभावाभावानुरोधे.

·७२ न्यायलीलावती . न्यायलीलावतीप्रकाशः सत्वात् । भावत्वे च पटस्य प्रतिबन्धकत्वे पटाभावस्य पटाभावधी. हेतुतापत्तेः, तस्य च वैशिष्ट्यसम्बन्धेन तत्र सत्त्वात् । वैशिष्ट्यस्य प्रत्यभावव्यक्ति नानात्वे विशिष्टबुद्धौ नैकः सम्बन्धो निमित्तमिति तत्तदभावविशिष्टशाने तत्ततस्वरूपा विशेषणतैवाननुगता निमित्तमा स्तु किमनन्तवैशिष्ट्यैनेति । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः नापि (१)तत्र वैशिष्टयसत्त्वमावश्यकमिति भावः। नन्वेवं समवाय. स्यैकत्वे पायौ रूपविशिष्टप्रत्ययोत्पत्तिस्तथापीति चेन तस्य रूपान- धिकरणस्वभावत्वात् । न चैवं श्यामघटे भाविरक्तरूपविशिष्टप्रत्य- यापत्तिः, तद्रूपस्य तदानीमभावात् । प्रत्यक्षे विषयस्यापि कारण. त्वात् । पटाभावस्यैव (२) तदान्यत्र विद्यमानत्वात् । न च तवापि कथं न तत्र पटाभावविशिष्टधीरिति वाच्यम्, कालविशेषावच्छेदेनैव तस्याधिकरणविशेषसम्बन्धात्मकत्वात् । न चैवं वैशिष्टयस्यापि का दाचिदेवाधिकरणविशेषसम्बन्धात्मकत्वमिति वाच्यम्, सम्वन्धा. भावे तथाऽदर्शनात् । न चान्यत्र स्वरूपसम्बन्धेनैतद् दृष्टमिति वा. च्यम्, एवमपि तत्तत्कालवैशिष्टस्य (३) सम्बन्धत्वेऽननुगमती. ल्ये क्लप्तस्यैव स्वरूपस्य सम्बन्धत्वकल्पनात् । समवायस्थले त्व. नुगतस्य समवायस्य सम्बन्धत्वेऽप्यधिकरणस्वाभाव्यादेव प्रत्ययो- पपत्तरित्युक्तत्वादिति । मिश्रास्तु वैशिष्ट्यस्वीकारे ध्वंसनाशाप- त्तिः, नित्यसम्बन्धिकारणनाशत्वेनैव नाशकत्वात् । न च समवायि- नाशत्वेन नाशकता समवायत्वस्य जातेरभावे नित्यसम्बन्धस्यैव तथात्वात् । एतञ्च(४)समवायान्यत्वविशेषणे गौरवात् । [न चाख. ण्डस्यैव समवायस्यावच्छेदककोटिनिवेश इति वाच्यम्, किञ्चिद्ध. मालिङ्गताया एव व्यक्तेरवच्छेदकत्वदर्शनादित्यधिकः पाठो द्वितीयाः दर्शपुस्तके । ] न च जन्यभावत्वं नाश्यतावच्छेदकमतो न ध्वंसनाश इति वाच्यम्, प्रागभावसाधारण(५)स्य कादाचित्कत्वमात्रस्यैव ला- घवेन तथात्वात् । न चैवं तवापि ध्वंसनाशापत्तिः, नाशकाभावात् । नित्यस्येत्यादिव्याप्तौ च नित्यपदस्यैव कालिकपरत्वात । अन्यथा (१) 'पटाभावानुरोधेनापि'। (२)वस्य च तस्येव तदा। (E) 'कालविशिष्टवैशिष्टयस्य' । (४)'तत्र। (५) 'रण्यस्य।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता आधारत्वं तु गुरुत्वप्रतिबन्धकत्वं कचित्समवायिकारणत्व. मभिव्यञ्जकत्वं वेत्यूहनीयम् । अन्यथा तस्योभयवृत्तित्वेनोभय- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तद्यवहारे प्रथमवैशिष्टयस्यापि किमङ्गीकारेणति विशेषात्। निरस्ता चेयं "मणिमयूखे" विस्तरेण । आधारत्वमिति । प्रतिबध्यपतनानाश्रयत्वं सति पतनप्रतिबन्धकसं. योगवन्मूतत्वम् । तर्हि पटे शौक्ल्यमिति धोन स्यादित्यत आह-के- चिदिति । कथं तर्हि गवि गोत्वमित्याधारत्वधोरित्यत आह-व्यन्जकत्ववे. ति(१) सामान्यतो विशेषणवत्त्वं आधारत्वम् । विशेषणत्व चाधेयत्वम्। विशेषणवत्ता च क्वचित् समवायेन कचित् संयोगन क्वचित् स्वरू. पसम्बन्धेन यद्यपि, तथापि अनेनोपाधिनानुगतधीः। अत एव दधिन कुण्डमिति न धीः कुण्डस्य दधिविशेषणत्वेनाप्रतीतेः। प्रतीतो वा न्यायलीलावतीप्रकाशः गुरूत्वेति । यथा कुण्डे दधीत्यत्र । तन्तुषु पटः पट शुक्ल इत्यत्र स मवायिकारणत्वम् । समवायित्वं कार्येऽपि वत्तत इति तव्यावर्त्तना. थै कारणेत्युक्तम् । समवायिकारणस्य कचिदभिव्यञ्जकत्वेऽपि क्वचि न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः चरमक्रियाध्वंसस्य प्रतिबन्धकाभावत्वेन समानाधिकरणक्रियां प्र- ति योग्यत्वेऽपि कुतो न फलोपधानमिति वदन्ति । तश्चिन्त्यम् । गु. णत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकसम्बन्धिनाशत्वेनैव नाशकत्वात्(२)। न चैवं गौरवम् । तथापि(३)ध्वंसाप्रतियोगित्वरूपनित्यत्वविवेचने(४)गौरवा- दिति । नवीनास्तु । अभावनिरुपिताधारताप्रयोजकसम्बन्धवत्त्वमेवा. भावाधिकरणताप्रयोजकमनुगतत्वात् । भावे तु नैवं गोत्वे गारतिप्र- त्ययापत्तेरित्यननुगतमेवाधारताप्रयोजकमिति वदन्ति। तनुच्छम्। अ. नुगतभावाधिकरणत्व नियामकनिर्वाहाय भाव एव स्वरूपसम्बन्ध. स्वीकारेवैपरीत्यापत्तरिति दिक् । क्वचिदभिव्यञ्जकत्वेऽपीति । अभिव्यञ्जकत्वं तद्विषयकप्रतीतौ नि. यमतो विषयत्वम् । नञ्च रूपादिकं प्रति घटादेरस्त्येवत्य- (१) "अभिव्यञ्जकत्व वेति" मूलानुसारी पाठ । (२) गुणत्वावच्छिनसम्बन्धिनाशकत्वात् । (३) तवापि । (४) 'स्वनिर्वचने गा।

·न्यायलीलावती न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तथा प्रतीतावपीटत्वात् । आश्रयासिद्धिरपि तद्विशेषणवत्तासिद्धिरे. वानुगता । भूतले घटाभाव इत्यत्रापि अभावस्यैव विशेषणत्वम् । अत एव सन्निकर्षोऽपि स एव । ननु सम्बन्ध एव कश्चिदाधारत्वं स्यादि. त्यत आह--अन्यथेति । ननु सामान्यवृत्तित्वात् सामान्यादिभिन्नं सादृश्यं पदार्था- न्यायलीलावतीप्रकाशः न तथेति तस्य पृथुगुपादानम् । यथा समवायिकारणत्वेऽप्याका- शस्य नाभिव्यञ्जकत्वम् । इह गविगोत्वमित्यत्र व्यक्तेरभिव्यजकत्वम् । अन्यथेति । एकवृत्तित्वानङ्गीकार इत्यर्थः । अनुगतं त्वाधारत्वं धर्मस. म्बन्ध एव, धर्मश्च कुडस्य दधि, तन्तूनां पटो, व्यक्तेश्च गोत्वम् । तत्स- म्बन्धस्यत्वप्रत्ययेनाभिधानम्।स च क्वचित्संयोगः क्वचित्समवायः क्वचि- द्विशेषणता । सम्बन्धस्योभयवृत्तित्वाध्याद्यपि कुण्डाद्याधारः स्या. दित्यत्र क्वचिदिष्टापत्तिः, कुण्डे दधीत्यनया च प्रतीत्या दध्यादिकं प्रति कुण्डादेर्धर्मतानुल्लेखान तथा प्रतीतिः, कुण्डसंयोगो दध्नीत्या. दौ तथा प्रतीयत एव कुडस्याधेयकोटिप्रविष्टत्वात् । विशिष्य तु न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः र्थः ।धर्मसम्बन्ध इति । आकाशं च यदि निरधिकरणं तदा धर्मत्व. मत्र वृत्तिमत्त्वम् । कचिदिति । प्रतीताविति शेषः । विशिष्येति । संयो. गेन सम्बन्धेन गुरुणो द्रव्यस्य पतनप्रतिबन्धकत्वमित्यर्थः(१)। द- पडादावतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । पुरुषस्यापि कदापि कदाचित् प्रतिबध्य(२)पतनाश्रयत्वात्तत्तत्पदम् । पुरुषान्तरस्यापि तदाधा- रत्वप्रसङ्गवारणाय द्वितीयं तत्तत्पदम् । पतनप्रतिबन्धकत्वं संयोगा. धारस्य पुरुपस्यापीति पुरुषावयवेऽतिव्याप्तिवारणाय संयोगपदम् । मेघादिपतनप्रतिबन्धकसंयोगवत्वमीश्वरस्यापीति तत्राप्याधारत्व. व्यवहारः प्रसज्येतेति मूर्तपदम् । पतनप्रतिबन्धकत्वं च पतनप्राग- भावप्रयोजकत्वं न तु पतनकारणीभूताभावप्रतियोगित्वं मूर्तपदव्य- र्थतापत्तेः । न च पतनविशेषगर्भवे यदपतितमेव नष्टं तत्राप्रसिद्ध्या तदाधारत्वे लक्षणाव्याप्तिः। एतस्य विशेषलक्षणत्वेन तस्यात्राल. क्ष्यत्वात् । अत एव पतनाश्रयत्वगर्भतयापि नात्माश्रयः, तद(न्य?). (१) णो द्रव्यस्येत्यर्थः। (२) 'तिबन्ध प०। .

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता त्रापि सप्तमी स्यात् । एकवृत्तित्वे च सम्बन्धत्वव्याकोपः । न्यायलीलावतीप्रकाशः तत्तत्प्रतिबध्यपतनाश्रयान्यत्वे सति तत्तत्पतनप्रतिबन्धकसंयोगव. मूर्त्तत्वमाधारत्वम् , ईश्वरश्चामूर्त इति नाधारः । न च सहैव कु. ण्डेन पतति दनि तदसम्भवः, तदा कुण्डस्य तदनाधारत्वात् पतन. विशेषप्रतिबन्धकत्वाद्वा अननुगतमेव वाऽधारत्वम् । आधारशब्दश्च गोशब्दवदनेकार्थः । अनुगतधीश्च शब्दमात्रानुगमात् । न चैवधि- करणताभेदे सत्याश्रयासिध्यादेर्भेदप्रसङ्गः, यत्र येन रूपेण सिद्धिर्वि वक्षितागमकत्वाय तत्र तदपगम इत्यनुगमात् । सर्वनानामनुगतेन रूपेण बुद्धिस्थत्वादिना तत्तद्विशेषप्रतिपादकत्वमिति व्युत्पत्तेः । एवमाधेयत्वमपि वाच्यमिति सम्प्रदायविदः । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः स्यैव लक्ष्यत्वात् । मिश्रास्तु । पतनप्रतिबन्धकतावच्छेदकावच्छिन्न- तत्तत्संयोगवत्त्वं विवक्षितम् । प्रतिबन्धकतावच्छेदक क्वचित् स्वा. धिकपरिमाणनिविडद्रव्यसंयोगत्वम् । यथा दण्डसंयोगादौ । क. चित्प्रान्तर्वतिसमानपरिमाणसप्नुदितसंयोगत्वम् । यथा गृहधारक. स्तम्भसंयोगादौ। क्वचिजलविशेषसंयोगत्वम् । यथा नौकादि. धारकजलसंयोगादौ । सर्वत्र प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वमनुगमक- (१)मित्याहुः । एतेन धर्मत्वमेवाधेयत्वं सामान्यतो, विशिष्य तु प्रतिवध्यपतनाश्रयत्वं तद्योग्यत्वं वेत्यपि सूचितम् । तदा कुण्डस्या. नाधारत्वे दनः पृथक्पातापत्तिरित्यरुचेराह-पतनविशेषेति । कुण्डा. वच्छिन्नदेशसंयोगरूपेत्यर्थः । तदपगम इत्यनन्तरमाश्रयासिद्धिरि- ति शेषः । “तदपगमः" सिद्ध्यपगमः। ननु यत्तदन्तर्भावेन निरुक्त मप्यननुगतमेवेत्यत आह-(सर्वना?)म्नामिति । अनुगतसम्भवेऽननुगतं हेयमत्र विशेषाधारत्वस्याननुगमेऽपि सामान्याधारत्वमादायैव पद प्रवृत्तिरित्यस्वरसादाह-सम्प्रदायविद इति । यथाश्रुतग्रन्थानुसारिण इत्यर्थः। नन्वतिरिक्तसादृश्यस्य पदार्थान्तरत्वनिषेधे आश्रयासिद्धिः। (१) 'त्वमनर्थकमि०।

·७६ न्यायलीलावती नापि सादृश्यम् । तद्धि सामान्यादेरनेकवृत्तित्वम् । तच्चै- कव्यक्तिग्रहणसमयेऽगृहीतमपि प्रतियोगिग्रहेऽवगम्यत इति सिद्धं न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् न्तरं स्यादित्यत आह-नापि सादृश्यमिति । पदार्थान्तरं सामा. न्य एव तदन्तर्भावादिति शेषः । सामान्यादौ तत् प्रतीतिः कथं स्यादत आह-सामान्यादेरिति । तत्रापि अनेकवृत्तित्वमेव उपा- धिसामान्य सादृश्यमित्यर्थः । यनु सामान्यादेरनेकवृत्तित्वमित्या नेकवृत्ति सामान्यमेवादूरविप्रकर्षादुच्यते इति व्याख्यानं तदयुक्तम् । सामान्येऽनेकवृत्तित्वविशेषणासभ्भवात् सम्भवव्यभिचारे च वि. शेषणस्य सार्थकत्वात् । तर्हि व्यक्तिमात्रग्रह एव तद् भासेत न तु प्रतियोगिज्ञानमपेक्ष्येतेत्यत आह-तच्चेति । तद्भिन्नत्वे सति तद्ग. तभूयोधर्मवत्वस्योपाधेः सादृश्यत्वेन प्रतियोगिग्रहापेक्षग्रह- त्वमित्यर्थः रामरावणयोरिवत्यादौ तदीययुद्धानुकारेण सादृश्यमिति भावः। सिद्धमिति । अयोगव्यवच्छेदान्ययोगव्यः न्यायलीलावतीप्रकाशः नापीति । सदृशबुद्धौ विशेषणतया भासमानं न पदार्थान्तरमि- त्यर्थः। तद्धीति । यद्यप्येवं सामान्यादिः सदृशः स्यान्न तद्वान् गवादि. स्तथाप्यनेकवृत्तिसामान्यायेव सादृश्यम् । अनेकवृत्तित्वं त्वदूरवि. प्रकर्षणोक्तम् । ननु सामान्यं निष्प्रतियोगिकं सादृश्यं तु सप्रतियो- गिकं तेन सदृशं इत्यनुभवादित्यत आह-तच्चेति । यद्यपि सामान्य. मप्रतियोगिक तथापि तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्वं सादृश्य- मतो विशेषणांशस्य सप्रतियोगिकत्वात्तद्विशिष्टमपि तथेत्यर्थः । सामान्यं च जात्युपाधिसाधारणं तेन सामान्ये सामान्यान्तराभावे. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः सामान्यरूपस्य च तनिषेधे सिद्धसाधनमत आह-सदृशेति । तथा चोभयसिद्धत्वेन रूपेण पक्षतेति नोक्तकल्पावकाशः । “अदूरविप्र- कर्षः" स्वसम्बन्धिवृत्तित्वम् । तद्भिन्नत्व इति । तदसाधारणधर्मशून्यत्व इत्यर्थः। तस्य च तत्पदार्थनिरूपणाधीननिरूपणत्वं सप्रतियोगित्वम्। यथाश्रुते भेदस्थ पृथक्त्वरूपस्य सावधितया तस्मात्सदृश इतिप्र.

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशाद्भासिता ७७ पडेय पदार्था इति । विचारासहन्याच्च । तथाहि तत्स्पर्शवन्न वा। नेति पक्षे एकवृत्ति न वा । आये द्रव्यत्वम् । द्वितीये गुणक- मविशेषान्यतमत्वम् । शेपे संयोगसामान्यसमवायविभागान्य- तमत्वम् । गुणवृत्तित्वादि गुणादित्वे न स्यादिति चेत् , गुण- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् च्छेदाभ्यामधिकव्यवच्छेदः पर्यवसन्न एवेत्यर्थः। विचारेति । साह- श्यादीनां पदार्थान्तरत्वं विचारं न सहत इत्यर्थः। तमेव विचारमुः पक्रमते-तदिति । "परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थितिः। नेकता- पि विरुद्धानामुक्तिमात्रविरोधतः॥” इति भावः । आद्य इति । स्पर्श- वत्व इत्यर्थः । द्वितीय इति । निःस्पर्शत्वे सत्येकसमवेतत्व इत्यर्थः । शेष इति । निःस्पर्शत्वे सत्यनेकवृत्तित्व इत्यर्थः। समवायस्यानेकवृ. त्वं स्वरूपसम्बन्धेन । भावत्वे सत्येतत् द्रष्टव्यम् । भावस्याप्यनेकवृत्ति- त्वाभ्युपगमात् । गुणेति । आयेनादिपदेन धर्मवृत्तित्वादेः, द्वितीयेन न्यायलीलावतीप्रकाशः ऽपि लक्षणरूपोपाधिसत्त्वात् सदृशव्यवहार इति भावः। शेष इति । निस्पर्शकवृत्तित्वशून्य इत्यर्थः। अत्र संयोगपदमनेकवृत्तिगुणोपल. क्षणम् । समवायपदं च समवाय्युपलक्षकम् । तेन द्वित्वादिव्योमादी. नां नाभावः। नन्वात्मनोऽपि नवमद्रव्यत्वसाधने एतादृशपरिशेषा- पत्तिः, न, अस्य परिशेषस्यैतत्कोटिचतुष्टयान्तभूर्तत्वेन सादृश्यस्य द्रव्यादिषट्कान्तर्भूतत्वानुमानपरत्वात् , आत्मनि चाष्टद्रव्यनियतरू. पाभावेन परिशेषानवतारात् । गुणवृत्तित्वादीति । सादृश्यं न गुणः, गुण. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः त्ययापत्तेः । यथाश्रुते द्वित्वादावाकाशादौ व्यभिचारादाह-अत्रेति । तथा चाजहत्स्वार्थलक्षणया संयोगपदं व्यासज्यवृत्तिगुणपरम् । स- मवायपदं चावृत्तिपरमित्यर्थः । आत्मनि चेति । यद्यपि आत्मा द्रव्यं सत् स्पर्शवन्न वा। आद्ये पृथिव्याधन्यतमत्वमन्त्ये व्योमाद्यन्यतमत्व. मिति कोटिद्वयान्तीवेणाप्यत्राष्टद्रव्यान्तर्भावः साधयितुं शक्य एव । तथापि तद्धर्मस्येच्छादेरष्टद्रव्यावृत्तित्वात् तस्य पार्थक्यम् । न त्वेवमत्रेत्यर्थः । द्रव्यकम्मत्याद्युपलक्षणम्, अभावविशेषवहिर्भा- ·७८ न्यायलीलावती वृत्तित्वादि गुणादित्वे न स्यादिति किं प्रसङ्गमात्रम् , अथ गुणवृत्तित्वादेः स्वीकृतपदार्थातिरेकसाधनम् । नायः। स्वत- बतर्कस्यादृषकत्वात् । नेतरः । उक्तरूपचतुष्टयवहिर्भावस्य न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् च कर्मत्वादिसङ्ग्रहः। सादृश्याधारत्वं वैशिष्ट्यादीनां यदि गुणादित्वं वक्तव्यं तदा गुणादिवृत्तित्वं तेषां न स्यादित्यर्थः। प्रसङ्गेति । प्रसङ्ग- स्तर्कः।मात्रपदेन प्रमाणानुपग्रह उक्तः। गुणवृत्तित्वादरिति । सादृश्या- दि न गुणो गुणवृत्तित्वादित्याद्यनुमाननेन षट्पदा वर्हिभावसाध. नमित्यर्थः । स्वतन्त्रेति । दृषणस्यापि प्रमाणोपग्रहसापेक्षत्वादन्यथाति- प्रसङ्गादिति भावः। नन्वात्माश्रयान्योऽन्याश्रयादिः स्वतन्त्र एव तर्को दूषणमिति चेन्न, आत्माश्रयादिभिन्नस्य स्वातन्त्र्येण दोषत्वा. भावादितिभावात् । यदि गुणः स्यात् गुणवृत्तिर्न स्यादित्यादेरपि स्वातन्त्र्येण दोषत्वं स्यादिति चेन्न, एतस्य विपर्यये पर्यवसन्नत्वेन स्वीकृतपदार्थातिरिक्तसाधनं वेति द्वितीयविकल्पप्रवेशात् । उक्तरू- पेति । स्पर्शवत्वं निःस्पर्शकवृत्तित्वं निःस्पर्शानेकवृत्तित्वं स्ववृत्ति- न्यायलीलावतीप्रकाशः समवेतत्वात् । नापि सामान्यं सामान्यवृत्तित्वात् । न समवायः स. मवायवृत्तित्वात् । द्रव्यकर्मवर्हिभावस्तूभयसिद्ध इत्यर्थः । स्वतन्त्रेति । स्वातन्त्र्यं तर्कस्यानुग्राह्यमानासहकृतत्वम् । यद्यपिद्रव्याधन्तर्भावसा. धने व्याघातापादकतया तर्कमात्रमपि दृषणं भवत्येव तथाप्यनेन विचारेणोक्तान्तर्भावप्रदर्शनद्वारा सादृश्यवहिर्भावसाधने बाधकमु. च्यते, तत्र च वहिर्भावसाधनमेव दूषणं न तु स्वतन्त्रतर्क इत्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः वोऽपि द्रष्टव्यः । यद्यपीति । द्विविधस्तर्कः । साधको दूषकः(१)। त- वाद्यस्यैवानुग्राह्यमानापेक्षा न चरमस्येति भावः । तथापीति । नात्र सिद्धान्तिनः सादृश्यान्तर्भावसाधनं मुख्यतोऽभिमतमपि तु बहि. र्भावसाधनबाधकतयेति निरुक्ततर्केणान्तर्भावसाधननिषेधेऽपि ब. हिर्भावासिद्धौ तत्साधकं मानान्तरमास्थेयम् । न च तदस्तीत्य- (२) 'कश्च।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ७९ षट्पदार्थातिरेकित्वस्य विरोधादशक्यसाधनत्वात् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्वं चेत्युक्तरूपचतुष्टयम् । चतुर्थी च कोटिराक्षेपलभ्या विभुचतुष्को. पग्रहाय । पदार्थातिरोकत्वस्येति पूर्वविवरणम् । यद्वा उक्तरूपचतुष्टयवहि- भीवस्येति । सति सप्तम्यर्थे षष्ठी। ननु सख्याया गुणादिवृत्तित्वात् पदार्थान्तरत्वमेवं महत्त्वपृथक्तयोरपि । भवति हि महानेकः शब्दः पृथगिति प्रतीतिरिति चेन्न, अग्रे निरसनीयत्वात् । ननु स्वत्वं पदार्थान्तरमस्तु । न हीदं गुणः गुणेऽपिवृत्तेः प्रतीयते हि अरुणैकहायन्या पिङ्गाक्ष्या गवा सोमं क्रीणातीतिश्रुतेरारुण्यस्या- पि साधनत्वम् । न चास्वत्वास्पदेन क्रयः सम्भवति प्रमाणं चात्र प्रत्यक्षमेव । भवति हि चेत्रस्येदं धनमिति चाक्षुषी प्रतीतिः, चैत्रक- र्तृकक्रियादिज्ञानस्य सापेक्षचक्षुर्वेद्यत्वेऽबाधकत्वात् । न हि इन्द्रियापा. तमात्रेण ब्राह्मणत्वं वालत्वं च न गृह्यते इति न तयोश्चाक्षुषत्वम्।अस्तु वा प्रतिग्रहादिज्ञानसहकृतमनोवेद्यत्वम् । न च प्रतिग्रहादिशानस्य प्रमाणान्तरत्वापत्तिः, क्रयप्रतिग्रहादिशानानामेवावच्छेदकाभावात इन्द्रियलिङ्गशब्दादीनां तत्सत्वात् शानत्वस्य चातिप्रसञ्जकत्वात् । यद्वा प्रतिग्रहादिक्रिया प्रतिग्राह्यप्रतिग्राहकनिष्ठसम्बन्धजनिका कर्तृकर्मनिरूप्याक्रयात्वात् गमनवदित्यनुमानमेव स्वत्वे प्रमाणम् । न च कर्तृकर्मभावेन सिद्धसाधनं चैत्रो गांप्रतिगृह्णाति चैत्रस्य गौः स्वमिति प्रतीतिभेदात्। न च चैत्रो ग्रामं त्यजतीति व्यभिचारः कर्तृ कर्मनिष्ठकिश्चिज्जनकत्वस्य साध्यत्वात्यजिक्रियाया अपि विभागज. नकत्वात् । किं च प्रतिग्रहादेराशुविनाशितया चिरभाविनि योगफ- लाजनकत्वादान्तरालिकस्वत्वाद्यव्यापारसिद्धिः तं विना विनियोगा- सिद्धेः । क्रियाध्वंसादिना चान्यथासिद्धौ यागानुभवयोरपि अपूर्व- संस्कारख्यापारवत्ताभावप्रसङ्गः । चौर्यमपि स्वत्वजनकमेवेति चौर. न्यायलीलावतीप्रकाशः उक्तरूपेति । तत्स्पर्शवन्न वेत्यादीत्यर्थः । वहिर्भावस्य विवरणं षट्पदार्था- तिरेकित्वस्येति । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः भिसन्धायैतदुक्तमिति भावः । पौनरुक्तयभयादाह-बहिरिति । ।

·न्यायलीलावती न्यायलीलावतीप्रकाशः ननु स्वत्वं पदार्थान्तरमस्तु । तद्धि न सामान्यादित्रयात्मकमु- त्पत्तिविनाशशालित्वात् । नापि द्रव्याद्यात्मकं गुणेऽपि वृत्तः। अथ तत्र मानाभावः। तथा हि तत्र प्रत्यक्षं न मानम् । तद्धि न वाह्य स्व. त्वास्पदग्रहेपि तत्र संशयादस्वमितिविपर्ययाच्च । नापि मानसं मनसो वहिरप्रवृत्तः। स्वत्वमवाह्यमेव वाह्यं तु धनं तस्य निरूपकमात्र- मिति चन्न, उक्तोत्तरत्वात् । प्रतिग्रहादिज्ञानसहकृतमनोग्राह्यमिति चेन्न, प्रतिग्रहादिज्ञानस्य मानान्तरतापत्तेः। यदेवासाधारणं सहका- -साद्य मनोवहिर्गोचरा प्रमां जनयति, तस्यैव मानान्तरत्वात् । नापि प्रतिग्रहादिक्रिया धनप्रतिग्रहीत्रादिसम्बन्धजनिका कर्तृकर्म- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः असहनतया 'विरोधा'दिति फक्किकामव्याख्यायैव शङ्कते-नन्विति। कचित्फक्किकाव्याख्यानन्तरमेवायमाक्षेप इति क्रमः । गुणेऽपीति । अरु- णयेत्यत्रारुण्यगुणस्य क्रयसाधनत्वं प्रतीयते। न च स्वत्वानाश्रयत्वस्य तथात्वं युज्यते परवस्तुस्वत्वोत्पत्त्युपाधिकपरस्वत्वापादनार्थकत्या. गकर्मत्वाश्रयस्य क्रयसाधनत्वादिति भावः । गुणकानात्मकत्व. मप्युक्तहतुनैव साधनीयमिति द्रष्टव्यम् । वाह्यं त्विति । तस्य चोपनी तस्यापि भानमिति भावः। उक्तेति । धनशान सशयाभावापत्तेरित्य- र्थः । प्रतिग्रहादीति । तथा च व्यञ्जकाभावात् संशय इत्यर्थः। प्रतिग्रहा- दिज्ञानस्येति । यद्यप्यवाह्यस्वत्वविशेष्यकमुपनीतधनविशेषणकं च ज्ञा- नं मनसा जन्यत इति न प्रतिग्रहादिज्ञानस्य मानान्तरता। वहिन्वि- शेष्यकप्रमायां मनःसहकारिणस्तत्वाद(१) । स्वत्वविशेषणक(२). ज्ञानं च उपनयसहकृतमनोजन्यं प्रमाणान्तरजन्यं च कचित् । न चोपनयस्य प्रमाणान्तरता निर्व्यापारत्वादन्यथा कविकाव्यमूलशा- नजनकोपनयस्यापि तथात्वापत्तेस्तथापि स्वत्वमज्ञात्वा प्रतिग्रहत्व- मेव ज्ञातुमशक्यं तद्घटितत्वात्तस्येति न प्रतिग्रहादिव्यङ्गय स्वत्वमि- त्यत्र तात्पर्य्य मिति मिश्राः । केचित्तु । धननिष्ठस्य स्वत्वस्य प्रतीय. माननया वक्ष्यमाणक्रमण च तस्योपपत्त्या नावाचं स्वत्वमित्यत्र ता. त्पर्यमित्याहुः । नापीति । न चास्य सम्बन्धस्योभयीयतायामिदं ममे- तिवदस्याहमिति स्यादिति वाच्यम् , तस्योभयनिरूप्यत्वेऽप्येकस्या. (१)णस्तथावाद । (6) धनविशेष्यकेन्यधिकः पाठी द्वितीयपुस्तके । .

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ८१ न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्य तत्र क्रमेण विनियोगः । न च तद्धनविनियोगे शास्त्रशिष्टवि- भागाभाव(१)प्रसङ्गः, द्यूतोत्कोचादिसाधारण्यात् । न च पूर्वस्वा. मिना चौरापहृतधनानाच्छेदप्रसङ्गः, तदाच्छेदस्यापि श्रीतत्वात्, कु. सीधनविनियोगवत् चोरितविनियोगे शास्त्रशिष्टविगानाभावाच । न च स्वत्वस्य स्वरूपतस्तद्विनियोगकारणत्वं तदा तदज्ञानदशा यां विनियोगानध्यवसायो न स्यात् ज्ञातस्य कारणत्वे क्रयाधुपाय- विषयत्वज्ञानमेव तन्त्रं तदन्तरेण स्वत्वस्याप्यज्ञानादिति वाच्यम्, स्वत्वसाधकप्रमाणस्य दर्शितत्वात् , ज्ञायमानस्यैव तस्य विनियोग. जनकत्वात् । तज्ज्ञानं च प्रतिग्रहादिज्ञानमन्तरेणेत्यन्यदेतत्। अत एव विनियोगरूपेषु साधनताज्ञानादेव प्रवृत्तौ किं स्वत्वेनेति परास्तम् , तज्ज्ञानस्यान्वयव्यंतिरेकाभ्यां कारणत्वावधारणादिति पूर्वपक्षसङ्केपः । अत्रोच्यते । स्वत्वस्योत्पाद्यत्वे कारणाननुगमः। न हि प्रति. प्रहादावैकरूप्यमास्ति येन कारणताऽवच्छिद्यते । शास्त्राविरुद्धार्जनो. पायविषयत्वं चेत् तदा तदेवास्तु स्वत्वं किमविवेकेन । एवं स. त्युत्पादविनाशप्रत्ययस्तत्र कथमिति चेत् उपाध्युपधानानुपधा. नाभ्यां दण्डित्वस्येव दण्डसम्बन्धासम्बन्धाभ्याम् । विनियोगश्च त. ज्ज्ञानाधीनः । तच्च ज्ञानविषयत्वमिव चिरस्थायि । आगमान्तरान. न्तरितार्जकागमविषयत्वमेव स्वत्वमनुगतम् । आगमश्च धनार्जन हेतुः क्रिया प्रतिग्रहादि(२)। तदुक्तम्-"सप्त वित्तागमा धा दायो लाभः क्रयो जय" इत्यादि(३) । अत एव दर्शिते प्रत्यक्षानुमानेऽप्यन्य. थासिद्धे । आगमनिषिद्धो धूतोत्कोचादिरनापदि कृयादिः प्रत्यवाय. हेतुस्तदजिते च विनियोग प्रति न विशेषः । चौर्यमपि तथा । अत एवास्तेयमग्नये काष्ठ" मित्यादिना काष्ठादिस्तेयस्य प्रत्यवायाभाव उक्तः । अरण्यफलादौ च उपादानमेवागमः । न च क्रीत्वा दत्तेऽपि स्वत्वं स्यात् तत्रागमान्तरानन्तरितत्वाभावात् । क्वचित् स्वत्वे स. (१) 'विगानाभा'! (२) अत एव "आगमोऽभ्याधिको भोगा" दितियाज्ञवल्क्यवचनव्याख्यानावसरे मिताक्षराकारा:-- "स्वत्वहेतु. प्रतिग्रहक्रयादिरागमः।" (२२२१) (३) “प्रयोगः कर्मयोगश्च सत्प्रतिग्रह एव च ॥” इति शेषः । मनुः-१०।१२५ ·८२ न्यायलीलावती न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्यपि यथेष्टविनियोगप्रतिबन्धो वाचनिकः। यथा-"एको धनीका (शः१) सर्वत्र दानाधमन(१)विक्रय"(२)इत्यादौ, “सा यथा काममा श्रीयात् दद्याद्वा स्थावराहत"(३)इत्यादौ च । यदि च स्वत्वं कार्य स्यात्तदा द्रव्यं गुणः कर्म चेति विकल्पं न सहेत । क्रयादिश्चागम आरण्यकफलादौ समान इति । न्यायलीलावतीप्रकाशः निरूप्यक्रियात्वात् गमनवदित्यनुमानं तयोः स्वत्वाख्ये सम्बन्धे मा. नं कर्तृकर्मभावन सम्बन्धेन सिद्धसाधनात्। न च गन्तृग्रामसंयोगः वत् साक्षात्सम्बन्धः साध्या, ग्रामं त्यजतीत्यादावनैकान्तिकत्वात्। न हि तत्र त्यागक्रियया कर्तृकर्मणोः साक्षात्सम्बन्धो जन्यते । नाप्य जितेषु सर्वत्र स्वमितिप्रयोगोऽनुगतधर्मनिमित्तकोऽनुगतशब्दप्रयो- गत्वात् गोशब्दप्रयोगवदित्यनुमानम् , अक्षाद्यनुगतप्रयोगेऽनैकान्तात् तत्रापि चाक्षादिपद्वाच्येऽनुगतधर्मस्वीकारापत्तेः । अथ प्रतिग्रहा. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः श्रयत्वादपरस्य च प्रतियोगित्वादन्यथा व्याप्त्यादावण्यगत्यापत्तरि- ति भावः । धनप्रतिग्रहीत्रादीति प्रकृताभिप्रायम्, कर्तृकर्मेति बोध्यम् । अन्यथा दृष्टान्तालगतेः। कर्तृकर्मेति। अस्तिक्रियायां स्वध्वंसप्रागभा वानवच्छिन्नसत्त्वरूपायां कर्तृनिरूप्यायां कर्मशुन्यतया कर्मसम्ब. धाजनिकायां व्यभिचार इति कर्मपदम् । घटं जानामीत्यत्र विषयः रूपकर्मनिरूप्यायां ज्ञानक्रियायां व्यभिचार इति कर्तृपदम् । सा च नात्मनिरूप्येति तद्वारणम् । क्रियापदं तु अविगीतक्रियापरम्, चौर्या- दिक्रियाव्यभिचारवारणाय क्रियापदस्याविगीतक्रियायामेव लोक प्रसिद्धः । अत एव चौर्ये अक्रीतिव्यपदेशः । गमनवदिति । उत्तरसं. योगावच्छिन्नस्पन्दस्य(४) संयोगवद् द्विष्ठतया उभयनिरूप्यत्व. मिति भावः । सिद्धसाधनादिति । कर्तृव्यापार्यकरणव्यापारविषयत्वरू- पपरम्परासम्बन्धेनेत्यर्थः । प्राममिति । विभागस्य द्विष्ठतया विभागा- (1) आधमनं बन्धकत्वेन ख्यातमिति "दायभागतत्त्वे" रघुनन्दनः । (२) "दायभगतत्वे" रघुनन्दनभदाचार्य्यण व्यासवचनत्वेन धृतम् । (३) "दायभागे" जीमूतवाहनधृतनारदवचनम् । (१) 'गमनस्य'त्यधिकः पाठो द्वितीयपुस्तके ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ८३ न्यायलीलावतीप्रकाशः नन्तरं यथेष्टविनियोगदर्शनात्तयोः कार्यकारणभावः, स च न सा. क्षात्सर्वत्र प्रतिग्रहादीनां आशुविनाशित्वात्,विनियोगस्य कालान्तर• भावित्वात्। नापि ध्वंसद्वारा, स्मृतेरप्यनुभवध्वंसजन्यत्वापत्तौ संस्का- रापलापापत्तेः । प्रतियोगिध्वंसयोरेकत्राजनकत्वात् न तथेति तु. ल्यम् । तस्मात् प्रतिग्रहादिजन्यो धर्मविशेषः कल्प्यते । स च धनगतः स्वामिनिरूप्यस्तस्य च विक्रयादिना नाश इति मतम् । तन्न, चौ ानन्तरं यथेष्टविनियोगात्तत्रापि स्वत्वकल्पनापत्तः। न चेष्टापत्तिः चौर्योपात्तधने यथेष्टविनियोगे शास्त्रशिष्टविगानानुपपत्तेः, स्वत्वा. श्रयत्वाद्विनियोज्यस्य ।अपि च तस्य धर्मस्य स्वरूपसतो यथेष्टविनि- योगहेतुत्वे मयेदमर्जितमितिज्ञानाभावेऽपि यथेष्टविनियोगापत्तेः । ताशज्ञानविशेषितस्य च तस्य तद्धेतुत्वे लाघवादावश्यकत्वाच्च तादृशज्ञानस्यैव तद्धेतुत्वापत्तौ तस्यैवासिद्धेः । अत एव प्रतिग्रहा. दौ नेष्टसाधनताशानं विना प्रवृत्तिरिष्टं च यथेष्टविनियोगान्नान्यत् ते. षांचाशुविनाशितया साक्षात् तद्धेतुत्वाभावात् तजन्यं धर्मान्तरमस्ती. त्यपास्तम् । किञ्च स्वत्वस्य यथेष्टविनियोगहेतुत्वे मानाभावः,विनियो. गरूपायाः प्रवृत्तरिष्टसाधनताधीजन्यतया तनिरपेक्षत्वात् । न च त. धर्मविशिष्टस्यैवेष्टसाधनत्वमिति वाच्यम्, स्वत्वास्पदानास्पदयो. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः वच्छिन्नस्पन्दरूपस्प त्यागस्योभयनिरूप्यत्वादिति भावः । न च त. दुभयनिष्ठसाक्षात्सम्बन्धधर्ममात्रजनकत्वं साध्यं तथापि संयुतकी. त्यादौ व्यभिचारादिति भावः । धनगत इति । फलोपपादकस्य व्या. पारस्य लाघवेन तत्सामानाधिकरण्यकल्पनादिति भावः । ननु वि. भागानुपपत्ति(१)नं स्वत्ववाधिका स्वत्वाश्रयेऽपि शब्दबलेन विनि- योगनिषेधात् , सत्यन्वये सर्वस्वदाननिषेधवदित्यरुचेराह-अपि चेति । (२) आदिपदसंगृहीतापेक्षया बहुवचनम् । तादृशेति । क्रीतत्वा- दिविषयकेत्यर्थः । परकीयेति । यद्यपि बलवदनिष्ठाननुवन्धीष्टसाधन- त्वं स्वत्वविशिष्टस्यैव तथापि स्वत्वोत्पादकत्वाभिमतप्रतिग्रहादि- वसविशिष्टस्यैव तथात्वं न तु पदार्थान्तरकल्पना युक्तति भावः । (१) 'गानुत्पधिर्न'। (२) तेषां चेतीत्यधिक पाठो द्वितीयपुस्तके । ।

·न्यायलीलावती न्यायलीलावतीप्रकाशः विनियोगे फले विशेषाभावात् । न हि परकीयस्वत्वास्पदानमा क्षणे न वुभुक्षा प्रशाम्यति । मैवम् । शब्द एव हि स्वत्वे मानम् । तथा हि या क्रिया क्रयप्रतिग्रहादिः स्वत्वहेतुत्वेन धर्मशास्त्रेण बो. ध्यते तत एव तदुपासे धने स्वत्वमुत्पद्यते । चौर्यादि तु न तथेति म तदुपात्ते स्वत्वम् । अत एव स्वत्वे सत्यपि यथेष्टविनियोगनिषेधो. ऽपि शाब्द एव यथा- "विभक्ता वाऽविभक्ता वा दायादाः स्थावरे समाः। नैकः कुर्यात् क्रयं दानं परस्परमतं विना ॥"(१) इत्यनेन सुतानामसम्मतौ दानविक्रयादिनिषेधः स्मर्य्यते - यथावा- "सौदायिकं धनं प्राप्य स्त्रीणां स्वातन्त्यूमिष्यते । सा यथाकाममश्नीयादद्याद्वा स्थावराहते ॥"(२) न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः अत एवेति । यत एव स्वत्वं शाब्दमत एव तद्वलेन स्वत्वे सत्यपि क. चिद्विनियोगविशेषनिषेधोऽपि शाब्द इति भावः । स्थावरादृत इति । एतच्च पतिदत्तमात्रविषयम् । अन्यथा "सौदायिक सदा स्त्रीणां स्वातन्त्र्यं परिकीर्तितम् । दाने च विक्रये चैव यथेष्टं स्थावरेग्वपि" ॥ (३) इत्यनेन विरोधापत्तेः । यद्व्यतिरेकेणेति । अत्रासम्भवनिश्चयोऽभावापा. दनं यदीदं न क्रियेत यथेष्टं न विनियुज्यतेत्यादिरूपम्। विनियोगोपाय. विषयत्वं चौरगृहीतेऽपीति शास्त्राविरुद्धत्वमुपायविशेषणम् । ताव- मानंच क्रीत्वा विक्रीतेऽपिगतमतीतेऽपि क्रये तद्विषयतायाः स्वयमुः ग्गमादिति यद्व्यतिरेकेणेत्यादि । न च तत्र क्रीतत्वव्यतिरेकप्रयुक्तो वेनियोगाभावनिश्चयः किन्नाम विक्रीतत्वप्रयुक्त (४) । ननु विषयत्वं विशेषणमुपलक्षणं वा । आधे क्रियाया आशुविनाशित्वेन उत्तरका- (१) "दायभागतत्वे" रघुनन्दनेन किश्चिदन्यादृशानुपूर्व्या व्यासवचनतया धृतम् । (२) तत्रैव तेन कात्यायन्नारदयोर्वचनत्वेन समुद्धृतम् । मुदायेभ्यः पितुमातृभर्तृकुलस- म्बन्धिभ्यो लन्धं सौदायिकम् । (३)"दायभागे" जीमूतवाहनधृतकात्यायनवचनम् । (१) प्रयुक्तत्वं स्वरूपसम्बन्धविशेषः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशाद्भासिता ८५ न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः लमस्वत्वापत्तिः । नोपलक्षणं क्रीत्वा विक्रीते प्रसङ्गतादवस्थ्यात् । न च तत्र ताशापादनाभावादेव न तद्विशिष्टं स्वत्वमिति वाच्यम् , ताशापादनस्य विशेषणतायां सुप्तस्य स्वत्वोच्छेदापत्तिरित्युपलक्ष- णत्वे प्रसङ्गसम्भवात् । अत्र मिश्राः। आपादनयोग्यतैव लक्षणप्रवि. ष्टा । योग्यता च शास्त्राविरोध्युपायान्तरानन्तरितत्वमेव। एवं च शा. स्त्राविरुद्धविनियोगोपायसमानकालीनशास्त्रविरोधिविनियोगविरोध्युः पायप्रतियोगिकयावदनादिसंसर्गाभावत्वं स्वत्वम् । क्रयेण स्व. त्वमिति व्यपदेशस्तु सुवर्णेन धनीतिवत् सामान्यविशेषभावादुप. पादनीयः। विक्रयेण तन्नाश इतिव्यपदेशस्तु यत्किञ्चित्समुदायि- नाशेनैव समुदायनाशव्यवहारादुपपादनीयः । न च स्त्रीसौदायि. काव्याप्तिः, तत्र यथेष्टविनियोगाभावादिति वाच्यम् , तद्विनियोगो. पायविषयत्वं तद्विनियोगप्रयोजकीभूत(१)स्वत्वविषयत्वरूपमित्याश. यात् । वस्तुतः सौदायिके यथेष्टविनियोगयोग्यत्वमेव । अत एव दानं तत्र सिध्यत्येव पुरुषस्तु प्रत्यवैति निषेधबलादन्वये सति सर्वस्वदान. वदतिथावभोजिते स्वीयात्रभोजनवञ्च । इदं च स्वत्वं पत्न्यादावपि दानविषयत्वात(२) । अत एव तत्र दानादिनिषेधोऽपि । तदानं न भवत्येव । किन्तु दानप्रतिरूपकम् । दानप्रतिषेधस्तु यथेष्टविनियोगा. स्मकस्वत्वनिषेधपर एव । विनियोगविशेषस्तु स्वत्वेऽसत्य. पि वचनबलादेवेत्यपि कश्चित् । न चैवं कृष्यर्जितधने निषिद्ध. प्रतिग्रहाजितधने च ब्राह्मणस्य स्वत्वं न स्याच्छास्त्रविरोधा. दिति वाच्यम् , उपायत्वे कृष्यादीनां शास्त्रविरोधेऽपि त. दुपातधनविनियोगस्याविगानात् । तस्यैव च लक्षणप्रवे. शात् । चौर्ये तूपायत्व इव विनियोगोऽपि विगानमेव । यत्तु कृण्यादौ नोपायत्वविगानमपि तु तस्मिन्नुपाये ब्राह्मणादिविषयत्व. विगानमित्यविगीतोपायत्वमेव तत्रेति । तन्न । तथा सत्यनन्यगति. कतायां मातापित्रादिभरणार्थ नित्यदेवपूजार्थ च भक्ष्यपुष्पचौंर्ययो. रपि शास्त्राविरोधादन्यत्रापि चौर्यादिना स्वत्वापत्तेः । एवं भुजाक. ते राज्ञः स्वत्वबोधनादन्यत्रापि तत्र स्वत्वापत्तेः । न च शास्त्रविरो. (१) तस्वरूपमि । (२) ननियतत्वात् ।

·न्यायलीलावती न्यायलीलावतीप्रकाशः इत्यनेन स्थावरे स्त्रीणां भोग एव स्वत्वं न दानविक्रययोः । अत्रोच्यते। स्वत्वं न यथेष्टविनियोगविषयत्वं स्वं नियुः ज्यते न तु विनियोगात् स्वं भवति विनियोगात् पूर्व साधारण्यापत्तेः। विनियोगाविषये स्वेऽप्यस्वत्वापत्तेश्च । किन्तु यद्ध्यतिरेकेण यथेष्टवि. नियोगासम्भवनिश्चयः शास्त्राविरुद्धतदुपायविषयत्वरूपं यथेष्टविनि- योगयोग्यत्वं स्वत्वम्। तदुपायानां क्रयप्रतिग्रहादीनां क्रियात्वेनास्थिर- त्वेऽपि तद्विषयत्वं स्थिरमेव। ज्ञाननिवृत्ताविव तद्विषयत्वम् । अत एव न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः धस्य परस्वं नाददीतेत्यादिप्रतियोगिप्रसिञ्चधीनग्रहस्य स्वत्वनिक प्यत्वादात्माश्रय इति वाच्यम् ,शास्त्रविरोधस्य न कलसमित्यादावेव. प्रसिद्धः। 'सप्त वित्तागमा धा' इत्यनने धयत्वस्य शा(स्त्रा?) निषिद्धत्वाञ्चेति वदन्ति । वस्तुतः क्रयादिध्वंस एव स्वत्वं क्रया. दीनां च शास्त्राविरुद्धविनियोगोपायत्वमेवानुगमकं क्रयादिसमा. नकालीनविरोध्युपायप्रतियोगिकयावदनादिसंसर्गाभावसाहित्यं च विशेषणम् । एवं च क्रयजन्यत्वव्यवहारस्तत्रोपपद्यते । विक्रयनाश्य. त्वव्यवहारस्तु पूर्व(१)एवोपपाद्यः। न (च?) क्रयकाले स्वत्वाना पत्तिः सम्प्रदानस्वीकारविशिष्टेस्यैव दात्रिच्छाविशेषस्य तवापि स्वत्वतया यथा न प्रथमक्षणे स्वत्वं तथा द्वितीयक्षणेऽपीति सम्भ धात् । अतिरिक्तस्वत्ववादिमतेऽपिक्रयोत्पत्तिकाले(२)असम्भवाच्च। केचिनु क्रयकालेऽपि स्वत्वमित्यभिसन्धिना शास्त्राविरुद्धविनि- योगप्रयोजकीभूतोपायप्रागभावविरोधिमत्त्वं स्वत्वम् । विरोधी च क्रयादिस्तद्ध्वंसः । क्रयादिजन्यव्यवहारश्चैकदेशान्वयादेषेत्याहुः । न च क्रीत्वा विक्रीते तदापत्तिः विरोध्युपायान्तरानन्तरितत्वस्य(३) विशेषणत्वात् । न चार्जितेषु प्रमीतस्य स्वत्त्वापत्तिस्तत्र मरणस्यैव पुत्रादिविनियोगप्रयोजकस्य व्यवधायकत्वादिति दिक् । ज्ञाननिवृत्ताविति । यथातीतस्यैव शानस्य व्यवहारप्रयोजकत्व- मेवमुक्तकमेणातीतस्य (8) क्रयादेविनियोगप्रयोजकत्वमित्यर्थः । भ- वस्वेचं तथाप्यस्मन्मतेऽपि नाननुगमो विनियोगोपायत्वेनेवानुगमादि (१) 'पूर्ववदेवोप'। (२) ले च तदसम्भ। (३) विरोभ्युपायानन्तरितत्वस्य । (४) तस्य का ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ८७ . न्यायलीलावतीप्रकाशः न तद्वत्पदार्थान्तरत्वम् । न च क्रयादीनामननुगमाद्योग्यताननुगमो लक्षणदोषः, स्वत्वस्य पदार्थान्तरत्वेऽपि तद्धेतूनां क्रयादीनामननुः गमात् तत्कारणतामडापत्तेः। अथ तृणारणिमणिन्यायेन कारण. ताग्रहः । एवं तर्हि क्रयादीनां प्रत्येकमेवोपायत्वे गृहीते उपायविषय. त्वं योग्यतालक्षणमक्षुण्णमेव । अवश्यं हि क्रयादीनां स्वत्वोपाय स्वेन प्रसिद्धानामेकरूपकार्य प्रति मिथोव्यभिचारिणां कारणतानि. हिकानुगमार्थ शास्त्राविरुद्धत्वाचेकमनुगमकं वक्तव्यम् । ननु यदि क्रयाद्युपायापगमेऽपि तद्विषयताऽस्ति तदा यत् क्रीत्वा विक्रीतं गृही. त्वा दत्तं वा तत्रापि तद्विषयताऽस्त्येवेति तत्र विक्रेत्रादिस्वत्वमपिव्यव- हियेत । न । न झुपायविषयत्वमात्रं योग्यता किन्तु स्वव्यतिरेकप्रयुक्त यथेष्टविनियोगासम्भवनिश्चयसहकृतम् । तत्र च न पूर्वक्रयव्यतिरेक- प्रयुक्तो विनियोगासम्भवः, किन्तु विक्रयदत्तत्वप्रयुक्त एव । पदार्था- न्तरत्वपक्षेपि दूषणसाम्यात् । सा च योग्यता क्रयाजायते विक्रया- निवर्तते। एका योग्यता नश्यत्यन्या त्वन्यस्योत्पद्यते । तत्कि योग्यता नाना । कः संशयः । तत्तव्यतिरेकप्रयुक्तत्वविशेषितविनियोगास. म्भवनिश्चयभेदेन योग्यताभेदात् । प्रतियोगितावच्छेदकविशेषितामा. वभेदवत् । अत एव चौरादिना गृहीते पूर्वस्वामिनः स्वत्वं वर्तत एव । न हि पूर्वागमव्यतिरेकप्रयुक्तस्तत्र विनियोगासग्भवः किं तु न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः त्याह-एवमिति । वस्तुतोऽवान्तरवैचित्र्यपि यद्विशेषयोरित्यादि. न्यायेनासंति बाधके सामान्यसामग्री त्वयाऽपि वाच्यवेत्यनुगम उ. भयसाधारण एवेत्याह-अवश्यं हीति । शास्त्रेति । शास्त्राविरुद्धविनियो. गप्रयोजकत्वमित्यर्थः, यथाश्रुते ब्राह्मणकृप्यादावव्याप्तेः । अत एवेति । यत एव यावदनादिसंसर्गाभावघटितं स्वत्वमित्यर्थः । न हि पूर्वागमति । येन पूर्वस्वामिनःशास्त्राविरुद्ध विनियोगोपायविषयतापूर्वनिरुक्ता चौ. रगृहीते न स्यादिति शेष:(१)। किं विति। तच शास्त्रविरुद्धमेवेति शा. नाविरोधिविरोध्यनन्तरितत्वमपि पूर्वोपाय इति भावः । तथा च विक्रीत(२)वैषम्यमिति बोध्यम् । यत्तु तत्र चौरस्यैव स्वत्वमन्यथा (१)ति भावः। (२) विक्रीतेति द्वितीयंपुस्तके नास्ति ।

·८८ न्यायलीलावती नन्वेवमपि न्यून(१)त्वम् । तथाहि सित्यादिकं द्रव्यत्वाद् न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् एवमपीति । अतिरिक्तपदार्थनिषेधेऽपि न्यूनत्वं विभागस्य दुष्टः त्वमित्यर्थः । तथा च पृथिव्यादिनवकसङ्ग्राहकैकरूपाभावे न्यूनत्वात् दुष्टत्वं द्रव्यगुणकर्मणां मिथोभेदकाभावे चाधिकत्वात् दुष्टत्वमि- ति भावः । क्षित्यादिकमिति । क्षित्यादिनवकं गुणादिपञ्चभ्यो द्रव्यत्वात् न्यायलीलावतीप्रकाशः चौरादिगृहीतत्वप्रयुक्तः, औपादानिकस्वत्वविषयेऽपि तथैव । आ. रण्यककुशादिष्वप्युपादानव्यतिरेकप्रयुक्त एव हि विनियोगासम्भ. वनिश्चयः । तेनौपादानिक स्वत्वमुच्यते । इति संक्षेपः । "विरोधात" व्याहतत्वादित्यर्थः(२)। तथा हीति । द्रव्यादित्रिक मिथोव्यावर्तकधर्माभावान्न मिथोभेद इति न पदार्थषट्कविभागः समीचीनः । किं च पृथिव्यादिरूपाद्युपग्राहकद्रव्यत्वगुणत्वाभावेन तेषां प्रत्येक वक्तव्यतायां द्रव्यादिपदस्यैकैकपृथिव्यादिपरत्वे न्यून न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः द्रव्यमस्वामिविक्रीतं पूर्वस्वामी समाप्नुयादित्यत्र पूर्वपदवैयाप. त्तिरत एव च हिरण्यादौ विनियोगो निःशङ्कमन्यथाचौरग्रहणमूल. लकत्वशङ्काया निःशङ्कप्रवृत्त्यनुपपत्तिरिति मतम् । तन्न, तत्रोत्तर स्वामिपदस्य यथोक्तविनियोक्तृमात्रपरतया पूर्वपदस्य सार्थकत्वा- निःशङ्कप्रवृत्त्यनुरोधेन च चौरादिग्रहणा(३)मूलकत्वनिश्चयाभावसहक. तस्य क्रयादेर्विनियोगोपायत्वस्वीकारादन्यथा चोरस्वत्वनिश्चितवा. क्येऽस्वामिपदानन्वयापत्तेरविगानेन शिष्टानां चौरगृहीतक्रियापत्ते. श्चेति दिक् । हेत्वाभासलक्षणो विरोधो नात्रेत्यत आह-व्याहतत्वादिति । न्यून- तेति(४)। मूले विभजनीयस्य विभागस्य चेत्यर्थ इति प्रथमं विभजनी- यस्य न्यूनतामाह-द्रव्यादित्रिक इति । विभागस्य न्यूनतामाह-किं चे- (.) 'नता । त' (२) उकरूपचतुष्टयवहिर्भावस्य विरुद्धत्वात् षट्पदार्थातिराकत्वं साधयितुं न शक्यते, उक्त- रूपचतुष्टयान्तर्भावश्यावश्यकत्वादिति ‘उक्तरूरूपचतुष्टयेत्यादिमूलस्य शिरोमणिकृता व्याख्या । (३) हणमूल। (४) प्रादर्श'प्रकाश'अन्ये एतत्प्रतीकानुसारी पाठो नास्ति ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ८९ गुणवत्त्वाद्वा भिद्यते । नाद्यः । तदसिद्धेः । अनुगतमतेः सन्दि. ग्धत्वात् । स्वातन्त्यूधीरिय(१)मिति चेन्न, शब्देऽपि तत्सत्त्वात्। समवेतत्वेनैव(२) चावयविनामवसायात् । नापि गुणवत्त्वात् । स- ह्वयादिसाधारण्यात् रूपादिषु गुणत्वस्यैकस्यासिद्धेः । भिन्न- -- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् गुणवत्त्वाद्वा भिद्यते इत्यर्थः । तदसिद्धेरिति । द्रव्यत्वजातेरसिद्धरित्यर्थः। ननु द्रव्याकारानुगतमतिरेव द्रव्यत्वे प्रमाणमित्यत आह-अनुग- तेति । न हि लौकिकपरीक्षकसाधारणी द्रव्याकारानुगतमतिराकाशा. दावित्यर्थः । परविप्रतिपत्त्या वा सन्दहस्तति वार्थः । ननु स्वतन्त्र मिदमित्यनेनाकारेण या धीः सैव द्रव्याकारानुगतधीरिति शङ्कते- स्वातन्त्र्येति । स्वाश्रयानुपरक्तधीः स्वातन्त्र्यधीः शब्दसाधारणी न द्रव्यत्वव्यवस्थापिकेत्याह-शव्देऽपीति । उक्तस्वातन्त्र्यधीद्रव्ये नास्त्ये. वेत्याह-समवेतत्वेनेति । द्वितीयं भेदकं निराकरोति-नापीति । संख्यादीति । संख्यादिना गुणेन गुणकर्मणोरपि गुणवत्वमित्यर्थः । भवति हि च. तुर्विंशतिर्गुणाः पञ्च कमाणीति धीरिति भावः । यदि रूपादिचतु. न्यायलीलावतीप्रकाशः त्वम्, पृथिव्यादीनां चैकत्वे व्याधात इत्यर्थः । 'अनुगतमति'व्यमि- ति प्रत्यक्षमित्यर्थः । सन्दिग्धत्वाद् वादिविप्रतिपत्तेरिति शेषः । 'इयं'द्र- व्येष्वनुगतमतिरित्यर्थः । स्वातन्त्र्यधीयद्याश्रयत्वबुद्धिस्तदा गुणा- दिसाधारण्यम् । अथाश्रयामानेऽपि भालमानत्वं तदा शब्दगन्धादिसा. धारण्यमित्याह-शब्देऽपाति । अथानाश्रितत्ववुद्धिः सा तदा वैपरी- त्यमेवेत्याह-समवेतत्वेनैवेति । संख्यादीति । रूपादौ संख्यादेः संख्यादौ च न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः ति । ननु पृथिव्यायेकमेवेति न तत्रोपसंग्राहकापेक्षेत्यत आह-पृथि- व्यादीनां चेति । व्याघातो नवत्वव्याघातः । प्रत्यक्षसिद्धवैधर्म्यव्याघातो वा । अथाश्रयेति। एतादृशवस्तुविषयक(३ मित्यर्थोऽन्यथा बुद्धिविकल्पा. (१) स्वातन्त्यूधीविषयत्वरूपमेव हि द्रव्यत्वं भेदकमभिमतमित्यर्थः । ( २ ) इदं च समदायप्रत्यक्षतावादिमतेन । इतरथा वृत्तिमत्त्वेनेत्यर्थ । (३) ०यकत्वमिः। ૧૨ । . - - ·२० न्यायलीलावती रूपस्य भागासिद्धेः । आदित्वस्यैव प्रतिक्षेपात् । अन्यतमत्वस्य न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् विंशतौ गुणत्वमेकमनुगतं स्यात्तदा क्षित्यादिनवकभेदकं गुणवत्त्वं भवेत्तदेव तु नास्तीत्याह-रूपादिष्विति । ननु गुणत्वासिद्धौ गुणवत्त्वम. नुगमकं माऽस्तु रूपवत्वमेव भेदकमास्त्वित्यत आह-भिन्नरूपस्येति। आ. काशादीनामपि पक्षत्वे तत्र रूपवत्तादेरसिद्धरित्यर्थः । ननु रूपवत्ता. दिकं भागासिद्धं न तु रूपादिमत्वमपि कस्यचित् द्रव्यस्य किंचि. द्गुणसत्वादित्यत आह-आदित्वस्येति । आदिपदं प्रकारवाचि प्रकार- श्व गुणत्वमेव स्यात्, तश्च गुणत्वस्यैवासिद्धेरिति पूर्वोक्तेनैव प्रति. क्षिप्तमित्यर्थः । ननु रूपवत्वरसवत्त्वाद्यन्यतमत्वमेव द्रव्यभेदकं स्या- दत आह-अन्यतमत्वस्येति । आदिपदमनिर्धारितमेकमाह । तथा च रू. न्यायलीलावतीप्रकाशः पृथक्तादेः सत्त्वेन गुणवत्वस्य साधारण्याविरुद्धत्वादित्यर्थः। किं च गुणवत्त्वं गुणत्वाश्रयवत्वं वा रूपवत्त्वमिति प्रत्येकं वा रूपादि मत्त्वं वा रूपाद्यन्यतमवत्त्वं वा । आधे रूपादिष्विति । रूपादौ गुणाका. रानुगनप्रतीत्यभावादित्यर्थः । द्वितीये भिन्नति । तृतीये आदित्वस्येति । प्रकारवाचिन आदिशब्दस्यानुगतधर्माभावेनाप्रवृत्तः प्रत्येकगुण परत्वे तस्य भागासिद्धः समुदायपरत्वे चासिद्धेरित्यर्थः । चतुर्थ अन्यतमेति । अन्यतमत्वं हि समभिव्याहृतपदार्थमध्ये किंचिदत्तित्वे सति किंचिदवृत्तिधर्मवत्वम् । तथा च भागासिद्धिः पक्षीकृतेषु नवसु न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः सङ्गत्यापत्तेः. सपक्षघटितं साधारण्यं केवलव्यतिरोकिणि न सम्भ- वतीत्यत आह-विरुद्धत्वादिति । साध्यानवगतसहचारः साध्याभाव. सहचारी विरुद्ध इति मतमाश्रित्येदमुक्तम् । किं चिदिति । सत्यन्तं स्वरूपनिर्वचनपरम् । यद्यपि एतावता तादृशधर्म एवान्यतमत्वं त. थापि तादृशो धर्मो यत्र (१)तत्त्वं ताहशधर्मवत्वमेवाभिमतमत एव कचित्पाठोऽपि तथेति भावः । ताहशो धर्मो रूपत्वादिः संयोगत्वा. दिर्वा । अन्त्ये व्यर्थविशेषणतैवेति प्रथम भागांसिद्धिमाह-तथा चेति । (१) यस्य ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता १ न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पवत्वरसववादावेव पर्यवस्येत, तञ्च भागासिद्धमेवेत्यर्थः। नवा. नां समवायिकारणत्वेनैक्यमाशय गुणकर्मणारसमवायिकारणत्वे. न्यायलीलावतीप्रकाशः तेषामसत्त्वादित्यर्थः । यद्यपि भागासिद्धौ भागान्तरेसाधनाभावात् साध्यसिद्ध्यभावस्य दूषकतावीजस्यात्राभावः, भागान्तरे साध्य. साधकस्य जलत्वादेः सत्त्वात्, न वा भागासिद्धिः पृथिव्याद्यन्या. न्यत्वस्य (१)विवक्षितत्वात् । तथापि पृथिव्यादिव्यक्तीनां प्रत्ये. कमुपस्थापयितुमशक्यत्वात् पृथिवीत्वादिना तत्तदुपस्थितिर्वाच्या सा च पृथिवीत्वाद्यसिधा न सम्भवति । [समवायीति । (२)] रूपादेः संख्यादिसमवायिकारणत्वे विरुद्ध(३) चेत्यभिसन्धिः [एकत्व इति ।(२)] न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः अन्यतमत्वमन्यान्यत्वं रूपादिनिष्ठमित्यपि व्यर्थविशेषणग्रस्तमेवेति नाशङ्कितम् । ननु नोक्तं दूषकताबीजमपि तूहेश्यतल्लिङ्गकनवप. क्षकानुमितिप्रतिबन्धकत्वम् । अन्यथा हेत्वन्तरस्य साध्यसाधकस्य विद्यमानत्वेनास्यादोषत्व व्यभिचारादेरप्यदोषत्वमित्यरुचेराह-न. वेति । स्वातत्र्येणैवाय हेतुरितरभेदसाधकत्वेनाशङ्कितो न तु गुण. वत्त्वविकल्पशेषत्वे । तथा सति रूपाद्यन्यान्यतमवत्त्वस्य शङ्कितुमु. चितत्वादिति ध्येयम् । ननु पृथिव्याद्यन्यान्यत्वमेव साध्यमिति साध्याविशेषः । न च पृथिवीत्वाद्यन्यान्यधर्मवत्वं हेतुरिति वाच्यम् , तथा (सति ? ) "पृथिव्यादिव्यक्तीना"मित्यग्रिमग्रन्थालग्नकतापत्त. रिति । मैवम् । गुणादिप्रतियोगिकान्योन्याभावस्य साध्यत्वात् । अ. न्ये तु 'विवक्षितत्वादिति साध्यतावच्छेदकत्वेन विवक्षितत्वादिति नानुपपत्तिरिति वदन्ति । रूपादेरिति । रूपादेः संख्यागुणयोगात् द्रव्यत्वावश्यकत्वे (१) रूपायन्यान्यत्वस्य' वि. । (२) एतत्पतीकद्वयानुसारी पाठ आदर्शमूले न दृश्यते । परन्त्वन्न "समवायिकारणत्वेनैकत्वे- समवाधिकार णत्वलक्षणैकरूपेण विभजने" इतिदीधितिम्रन्थदर्शनाच तत्पाठस्त्रुटित इत्यनुमीयते (३) विरुद्धं चात्र व्यभिचारित्वम् , तथा च द्रव्यं भियते, समवायिकारणत्वादित्यत्र रूपादों व्याभिचार इति भावः ।

·न्यायलीलावती भागासिद्धेः। (१) असमवायिकारणत्वेन(२) गुणकर्मणोररूप्येकत्वे षडेवेति नियमानुपपत्तेः(३)। कार्याश्रयत्वं यज्जातिपुरस्कारात्तत्त- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् नैक्यमापाद्य विभागव्याघातमाह-समवायीति ।(४)ननु कार्याश्रयत्व. माकस्मिकं स्यात् असत्येकस्मिन्नवच्छेदक इति यत्तदवच्छेदकं तद्र व्यत्वमित्याशङ्कते-कार्येति । अवच्छेदकं विनापि कार्याश्रयत्वं स्यात् अन्यथाऽकार्याश्रयत्वं गुणकर्मणोरेका जातिरवच्छिन्द्यात् । एवं न्यायलीलावतीप्रकाशः गुणादिव्यावर्त्तकैकजातिमत्त्व इत्यर्थः । असमवायिकारणत्वेनेति । एतच्चा- समवायिकारणत्वेनैक्येऽपि गुणत्वकर्मत्वाभ्यामवान्तरभेदसम्भवान्न पदार्थत्वसाक्षाद्याप्योपाधीनामयं विभाग इत्यभिप्रेत्योक्तम् । ष. डेवेति । यद्यपि षडेवेतिनियमस्याधिकसंख्याव्यवच्छेदकत्वात् न्यून त्वेऽपि नानुपपत्तिः, तथापि षडाश्रयो विभागः पटवाभावेनाश्र. यासिद्धः, अन्त्यावयविरूपादौ विनश्यदवस्थकर्मणि चासमवायि. कारणत्वाभावात् । तेषामाधिक्येऽधिकसंख्याव्यवच्छेदोऽप्यनुपपन्न इत्यप्याहुः। कायांश्रयत्वमिति । आनन्त्यव्यभिचाराभ्यां व्यक्तौ तदसम्भवा. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः पृथिव्याद्यन्यान्यत्वमावश्यकमिति रूपादिभिन्नत्वसाध्यासत्त्वे व्य. भिचारलक्षणविरोधदित्यर्थः । केचित्तु रूपाद्यन्यतमत्वमेव हेतुरस्त्वित्याशङ्कायामेवेयं फक्किका । तथा च रूपादावप्युक्तसाध्या- सत्त्वादुक्तहेतुसत्त्वाञ्च व्यभिचार इत्यर्थ इत्याहुः। कचित्तु समवायि- कारणत्वेनेतिमूलधारणानन्तरमियं फकिकेति क्रमस्तथा सति सुग. मैव । तथापीति । एवकारस्याधिकव्यवच्छेदपरत्वेऽपि षडित्यस्यानु पपत्ति(५)रेवेति भावः । 'इत्यपी'त्यरुचौ । तद्वीजं तु तत्रापि स्वरूप- - (१) प्रकाशदीधितिधृतप्रतीकानुसारेणात्र कश्चित् पाठस्त्रुटित इत्यनुमीयते । (२) असमवायिकारणवृत्ति सत्तान्यजातिमत्त्वामित्यर्थः । तेनात्मविशेषगुणाना नासंग्रहः । (३ ) पदार्थाना पञ्चत्वेन षट्वायोगात् । (१)एतवमतीकानुसारी पाठ आदर्शमूले न दृश्यते । (५) पत्तेरिति भा०।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशाद्भासिता ९३ द्रव्यत्वं भेदकमिति चेन्न, तां विनापि(१) तदुपपत्तेः । अ. कार्यजात्याश्रयत्ववत्कारणत्वमसति वाधके सामान्य एव पर्यवस्य- तीति चेन्न, स्पर्शसमवायिकारणतया क्षित्यादिषु प्रतिनियतसामा- न्यापत्तः । नापि गुणत्वं, तस्योपदेशं विनाऽप्रतीतेः । उपदेश- । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् द्रव्यादित्रयाणां जात्याश्रयत्वं जात्यन्तरेणावच्छिद्यतेत्याह -तद्विनेति। ननु यथाङ्करकारणत्वं वीजत्वं तथा नवानां समवायिकारणत्वमपि द्रव्यत्वं स्यादित्याह-कारणत्वमिति । शब्दकारणत्वं च नाकाशत्वं जातिर्बाधकादित्यर्थः । एवं सति स्पर्शसमवायिकारणत्वं चतुर्यु एका जातिः स्यादित्याह-स्पर्शेति । नवानां भेदकं निराकृत्य चतुर्वि शतेदकं निराचष्टे-नापीति । तस्येति । न हि गुणाकारानुगता मति. न्यायलीलावतीप्रकाशः दित्यर्थः । अकार्येति । आश्रयपदेन प्रत्येकमन्वयात् अकार्याश्र. यत्ववत् जात्याश्रयत्ववदित्यर्थः । ननु कार्यसमवायिकारणताव. च्छेदकतया नवस्वको धर्मः, स च बाधकाभावाजातिः, आनन्त्य व्यभिचाराभ्यां व्यक्तौ तद्ग्रहाशक्यत्वादित्याह--कारणत्वमिति । एवं पृथिव्यादिचतुर्षु स्पर्शसमवायिकारणतावच्छेदकत्वेनैका जातिः स्यात् । अथ यदर्थं यत्कल्प्यते तस्यान्यथासिद्धिरेव कल्पनाये बा- धिका तदा द्रव्यत्वेऽपि तुल्यमित्याह-स्पर्शेति । ननु माभूद्रव्यत्वं गुणादितो भेदकं गुणत्वाद्रव्यादेर्गुणानां भेदसिद्धौ गुणवत्त्वमुपा धिव्याणामितरभेदसाधकं स्यादित्याशङ्य गुणत्वासिद्धिमाह- नापीति। रूपादिषु गुणाकारानुगता धीर्नास्तीत्युपदेशसहकृतेन्द्रिय- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः योग्यताऽस्त्येव फलाभावस्तु जनयितव्यस्य समवायिकारणाभावादि. ति व्यर्थविशेषणत्वादाह-अकार्येति । जातेरकार्यत्वेऽपि गोवृषन्याये. न पृथगुपन्यासः। तत्तत्स्पर्श (२) प्रति पृथिवीत्वादिनैव कारणत्व. मिति यदि तदा तत्तगुणं प्रत्यपि तुल्यमिति शङ्कोत्तराभ्यामाह-अथेति। गुणत्वखण्डनमर्थान्तरमत आह-नन्विति । पूर्व जात्युपाधिसाधा. (२) "तविनापि। (२) उद्भूतस्पर्श । - ·न्यायलीलावती , . श्च गुणशब्दसङ्केतो, न चासौ व्यक्तिषु शक्यो, व्यभिचारात् । नाप्युपलक्षणान्तरेण । कर्मव्यावृत्तेरशक्यत्वात् । तदन्यत्वस्यान- पेक्षितव्यावृत्तिरूपत्वेन रसान्यत्ववदनादेयत्वादिति त्रयाणामेकी- भावेन षडेव पदार्था इति चेन, कालाकाशादीनां संयोगवि. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् रस्ति रूपादावित्यर्थः । ननूपदेशव्यत्ययाऽस्तु सेवत आह-उपदेशश्चे- ति । यथा गन्धवती पृथिवीत्युपदशो नियतधर्मपुरस्कारेण तथा प्रकने न नियतो धर्म इत्यर्थः । ननु सामान्यवानगुणा गुण इत्यत्रा- न्योऽन्याश्रयोऽपि सामान्यवान् स्पर्शरहितो गुण इत्युपदेशः स्यादि. त्यत आह-कति । ननु कान्यत्वेन विशेपितः स्यादयमत आ. ह-तदन्यत्वस्येति । कर्मणो विपक्षत्वनिश्चय एव तदन्यत्वेन विशेष णमुचितम् । भूषणादिमते च कर्मणोऽपि गुणत्वेन विशेषणामिदम. नुपपन्नं भवेदन्यथा रूपाद्यन्यत्वेनापि विशेषणं सुलभं स्यादित्यः व्यवस्थितिरित्याह-अनादेयेति । त्रयाणां द्रव्यगुणकर्मणां परस्पर- व्यावर्तकधाभावेन एकीभावे चत्वार एव पदार्था इति विभागे. ऽधिकं दोषः । क्षित्यादिनवकरूपादिचतुर्विशत्युत्क्षेपणादिपञ्चकंषु ग्राहकैकरूपाभावात् न्यूनो विभाग इत्युपसंहरति-इतीति । दोषद्वयपरीहाराय नयानामेकमवच्छेदकं गुणादिभ्यो भेदकं सा- न्यायलीलावतीप्रकाशः ग्राह्यं तद् रत्नत्वव्याप्यजातिवदिति वाच्यम् , तत्राह-उपदेशश्चेति । ननु जातिमात्र समवायित्वादिनाऽनुगतधर्मेण सङ्केतग्रहः स्थादित्यत- आह-नापीति । न च कर्मान्यत्वेन तद्विशेषणीयम् , कर्मणो हि वि. पक्षत्वनिश्चय एव तद्यावृत्यर्थ विशेषणमुचितम् । न च कर्मगुणत्व. वादिनस्तथा । यदि च स्वानपेक्षितत्वमात्रेण तदन्यत्वं विशेषणं तदा परेण रसान्यत्वेनापि तद्विशेष्यं स्यादित्याह-तदन्यत्वस्येति । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः रण्यनैवानुगतगुणत्वमात्रखण्डनमिदानीं तु जातिरूपगुणत्वखण्डन. मित्यपौनरुक्त्यम् । आदिपदेनैव दिशो लांमे बहुवचनमयुक्तं विभा.

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् धयति-कालेति । संयोगजनकत्वेन विभागजनकत्वेन चेत्यर्थः। तथा कालाकाशादयः सत्तेतरजातिमन्तः संयोगजनकत्वात् विभागजनक. त्वाद्वाकर्मवदिति विवक्षितम्। संयोगविभागाभ्यांच न व्यभिचारस्त. त्रापि साध्यसत्त्वात्। द्रव्यत्वव्याप्यजात्याऽन्यथासिद्धिर्माभूदिति का. लायुपादानं तेषां तज्जात्यभावात् । न च त्रितयमात्रनिष्ठा सा स्था. दिति वाच्यम् , पृथिव्यादिषट्त्वं कालादिनिष्ठसचाव्याप्यजाति- न्यायलीलावतीप्रकाशः कालाकाशादीनामिति । कालादित्रयं सत्ताव्याप्यजातिमत् संयोगज. नकत्वात् कर्मवत् । न च त्रितयमात्रवृत्तिजातिसिद्धावर्थान्तरं पृथिव्यादिषट्कं कालवृत्तिसत्ताव्याप्यजातिमत् संयोगजनकत्वा. दाकाशवदिति पृथिव्यादिवृत्तित्वसिद्धेः । ननु विभुत्वमत्रोपाधिः । नच काले सा जातिन कालमात्रवृत्तिरेकव्यक्तिकसामान्याभावात् तदन्यत्र वर्तमाना मूर्तेऽपि सम्भाव्यत इति साध्याव्यापकत्वमिति वाच्यम्, तथापि सन्दिग्धोपाधेरपरीहारात् । मैवम् । विभुत्वमा नवच्छिन्नपरिमाणवत्त्वं तत्रानवच्छिन्नपदं पक्षमात्रव्यावर्तकमिति न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः गपदवैयर्थं चेत्यन्यथा प्रयोगमाह-कालादीति । व्याप्यपदं भिन्नप. रम् । यद्यपि कालाकाशयोरेका परा चात्मादिकमादाय दिशीत्यर्था- न्तरं तथापि लाघवादेकजातिसिद्धिरिति भावः । पृथिव्यादीति । पृथिवी. स्वादिनाऽर्थान्तरं माभूदिति कालवृत्तीति । न चैवमपि सप्तवृत्तिजा. त्याऽर्थान्तरम् , जातिसङ्करभयेन तदप्रसङ्गात् । अत एव पूर्वानुमान. मपि साध्यप्रसिद्ध्यर्थमुपयोगि। क्वचित्तु कालवृत्तिपदं नास्ति तत्र च कालादित्रयवृत्तिजातेः पूर्वानुमानेन सिद्धौ लाघवादेकामेव तां विषयीकरोतीयमनुमिति तु पृथिवीत्वादिकं गौरवात् । नापि षड्- वृत्तिजातिमक्लप्तत्वादित्याशयः । सत्तयाऽर्थान्तरवारणाय व्याप्य. पदम् । तच भिन्नपरम् । गुणवत्त्वादिनाऽर्थान्तरवारणाय जातिपदम् । संयोगेति । (१)समवायित्वादित्यर्थो यथाश्रुते विभागध्वंसे व्यभिचा. रात् । समवायिकारणत्वविवक्षायां च कारणपदवैयादिति भावः। विभुत्वमिति । व्यभिचारोन्नायकश्चायमुपाधिः । सत्प्रतिपक्षतायां (१) संयोगसमवायित्वा ।

·न्यायलीलावती न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् मत् समवायिकारणत्वात् आकाशवदिति तत्रापि तसिद्धेः सम- वायिकारणतावच्छेदकजात्यनङ्गीकारे नियामकमन्तरेण तदाकस्मिक स्यादिति विपक्षवाधकं चात्र द्रष्टव्यम् । पूर्वोक्तांप्रतिवन्दी निराचष्टे- न्यायलीलावतीप्रकाशः पक्षेतरत्वात् तथाप्यर्थान्तरत्वम्। पृथिव्यादिष्वेका जातिरस्ति न वेति विवादो न तु कालादित्रयमेकजातिमन्न वेति । द्रव्यत्वापरजात्यनु- मितिश्चैवं स्यात् । किं च संयोगजनकत्वं यदि तत्समवायिकारणत्वं तदा दृष्टान्तासिद्धिः तदसमवायिकारणत्वं चापक्षधर्मः। तन्निमित्त. कारणत्वं च दृष्टान्ते नास्ति, अभावे अनेकान्तिकत्वं च । अत्राहुः। द्रव्यमिति प्रत्यक्षं तावत्सर्वसिद्धम् । तच्च यथा पृथिव्यां तथा जलतेजसोरपीत्युभयसाधारणं निमित्तं सिध्यति । तञ्च न पृथिवीत्वादिकं एकदेशवृत्तित्वात् । न गुरुत्वादिकं त- दज्ञानेऽपि धूमादौ द्रव्यमितिप्रत्यक्षात् । तच्च जातिः, तथात्वे बाधकामावात् । इत्यतीन्द्रियेऽपि वाय्वाकाशादौ संयोगजनक त्वात्तदनुमेयम् । न चापयोजकत्वं संयोगमात्र कार्यमात्रमेव वा प्रति समवायिकारणं किं चिद्वाच्यम् । अन्यथा कारणान्तरम- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः व्यतिरेके भागासिद्धरित्यवधेयम् । पक्षेतरत्वादिति । पक्षमात्रव्यावर्त- कविशेषणवत्त्वादित्यर्थः । न चैवमप्यतीन्द्रियत्वादिकमुपाधिः स्यादे. वेति वाच्यम् , संयोगसमवायिकारणतावच्छेदकत्वेन नवस्वेकजा. तिसिद्धौ विपक्षवाधकेन हेतोः साध्यव्याप्यतयोपाधेः साध्याव्या- पकत्वादिति भावः । कालादित्रयमित्यत्र दोषमाशङ्कते-तथापीति । अर्थान्तरत्वमप्राप्तकालत्वम्। प्रकृतानुकूलतया नार्थान्तरमत आह- द्रव्यत्वापरेति । तादृशजातौ विपक्षबाधकामावान तसिद्धिरित्यरुचे. राह-किं चेति । कारणत्वसामान्यमेव हेतुरित्यरुचेराह-अभाव इति । (संयो?) ग (प्राग १) भावे संयोगवसे चेत्यर्थः । एवं चोपजी. व्यानुमानखण्डने षट्पक्षकानुमानमप्यर्थतः खण्डितमिति भावः । संयोगजनकत्वात् संयोगसमवायित्वादित्यर्थः। कार्यमात्रमिति । यद्यपि नवपक्षकानुमानादप्युक्तहेतुना लाघवादेका जातिरेव सिद्ध्यति उ. द्देश्यप्रतीत्यसिधा च नांशतः सिद्धसाधनं तथापि सम्भवप्राचु- ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता भागजनकत्वेन कर्मवत्सत्तेतरजातिमस्वासद्धेः । पृथिव्यादौ तु स्पर्शसमयायिकारणत्वनिर्वाहक जातिस्वीकारे जातिसङ्करप्रसङ्गो बाधकः । न च कर्म त्वमसिद्धम् । चलतीत्यनुगताकारवेदनवेद्य- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पृथिव्यादा विति । स्पर्शसमवायिकारणतावच्छेदिका जातिजलपरमाणौ नास्ति जलत्वञ्च तेजसि नास्ति जलावयविनि द्वयमप्यस्तीति साङ्क. यमित्यर्थः । वस्तुतः स्पर्शत्वं नित्यानित्यवृत्तितया कार्यतावच्छेदक न भवति । कार्यस्पर्शमाश्रित्येदमुक्तम् । ननु कर्म दृष्टान्तीकृतं न च तत्रसत्तेतरजातिमत्वं साध्यमिति साध्यवैकल्यमत आह-न चेति। चलतीत्यनुगतमतिः सर्वसाक्षिणीत्यर्थः । अनुगतधीवेद्यत्वं जातित्व. व्यापकं तन्निवृत्तौद्रव्यत्वं जातिर्न स्यादित्याशङ्कय रत्नत्वे व्यभिचारानेयं न्यायलीलावतीप्रकाशः पि न स्यात् , तद्गर्भवात्तन्निमित्तासमवायिकारणयोः । तच्चा. नुगतधर्मावच्छेद्यमन्यथा व्यभिचारादकारणत्वापत्तेः । स चानुगत औत्सर्गिको जातिरूप इति विपक्षे बाधकात् स्पर्शसमवायिकारणत्वा- वच्छेदकत्वनापादितां जातिं दूषयति-पृथिव्यादाविति । जलत्वं विना सा जातिः पृथिव्यादौ तां विना जलत्वं परमाणावित्येकत्र जलावयवि. नि परस्परात्यन्ताभावसमा(ना?)धिकरणजात्योः सङ्करापत्तिरित्यर्थः । न च जलपरमाणावपि सा जातिरस्त्येव समानाधिकरणस्पर्शस्य च प्रतिबन्धकत्वान्न तत्र स्पर्शात्पत्तिः, स्वरूपयोग्ये च कार्यानवश्यम्भा. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः येणेदमुक्तम् । कार्याकार्येत्यत्र कार्यपदं सम्पातायातम् । ननु नित्य- स्येत्यादिव्याप्तरङ्गीकारे जलत्वमपि न परमाणौ, अनित्यस्नेहसमवा. यिकारणतावच्छेदकतयैव तत्सिद्धेः। व्याप्त्यनङ्गीकारे(१)स्पर्शसमवा. यिकारणतावच्छेदकजातिरपीत्युभयथापि न साङ्कर्यम् । न च नाना- जातीयद्रव्यवृत्ति[२]गुणत्वावान्तरजातनं द्रव्यवृत्तिजातिनियामक स्वमन्यथा वेगसमवायिकारण [तावच्छेदक ? ] तयापि पञ्चस्वेक- (२) गुणवृत्तीत्यधिक: पाठो द्वितीयपुस्तके । (१)तदनङ्गीकारे । १३ ·न्यायलीलावती न्यायलीलावतीप्रकाश: वादिति वाच्यम् , नित्यस्य स्वरूपयोग्यस्य सहकारियोग्यतावश्य: म्भावात् । एतश्च स्पर्शत्वस्य कार्याकार्यवृत्तित्वेन कार्यतानवच्छे- दकत्वेऽप्यनित्यस्पर्शत्वस्य तथात्वमभ्युपेत्योक्तम्। चलतीतिप्र(त्य?). क्षसिद्धं कर्मत्वमित्यर्थः । न च संयोगविभागाश्रयत्वमात्रालम्बनेयं न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः जात्यापत्तेरिति वाच्यम्, संयोगसमवायिकारणतावच्छेदकतया द्रव्यत्वसिद्धिविरोधात् । न च कतिपयद्रव्यगुणवृत्तिजातावयं निय. मोऽप्रयोजकत्वात् । वेगप्रयोजकजातेरपि पूर्वपक्षिणापादनीयत्वेनो. कल्यावाधकत्वात् । मैवम् , जलसमवायिकारणतावच्छेदकत्वेनै- व जलत्वसिद्धावुक्तव्याप्तिस्वीकारे जातिसङ्करात् । न चैवमपि वे. गप्रयोजकतया पञ्चस्वेकजातौ न बाधकमिति वाच्यम , फलोपहि- तमात्रवृत्तिधर्मस्यैव गुणत्वसाक्षायाप्यजात्यवच्छिन्नकार्यताप्रतियो. गिकसमवायिकारणतावच्छेदकत्वमितिनियमादुत्पन्नविनष्टे च वेगा- नुत्पत्त्या पश्चलाधारणजात्यसिद्धेः। संस्कारत्वं च ( न ? ) जाति. रिति वेगत्वस्य साक्षाव्याप्यत्वात् । दैशिकपरत्वप्रयोजकतयाऽपि नोक्तजातिसिद्धिरुभयपरत्वसाधारणैकजात्यभावेतस्यापिसाक्षाव्या- प्यत्वात् क्षणद्वयावस्थायिनि असमवायिकारणविलम्बेन परत्वानु- पपत्तेश्वोक्तनियमस्यैव निरोधात्(१) । यदि चोक्तनियमेऽप्रयोजक- स्वं तदाऽस्तु पञ्चसाधारणी जातिः कर्मसमवायिकारणतावच्छेदकत- याऽपि तस्या आवश्यकत्वात् । केचित्तु जलशब्दशक्यतावच्छेदकत्वेन जलत्वसिद्धौ स्पर्श. प्रयोजकजातौ सङ्कर इति वदन्ति । मिश्रास्तु । द्रव्यानुगतबुद्धेरेव द्रव्यत्वं सिद्धयति उपाध्यननुसन्धानेऽपि तथाप्रतीतेः । स्पर्श- वत्त्वप्रतीतिस्तु नोपाध्यननुसन्धाने येन तयाऽपि जातिराक्षिप्येत इति वदन्ति । तत्रेदं चिन्त्यम् । एवमपि कारणतावच्छेदकतया चतुःसाधारणजातौ बाधकानभिधाने उक्तबाधकानुसरणे आकरो. कसाधकमेव किमिति परित्यक्तमिति । (१)व विरोधात् ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता त्वात् । न चानुगतबुद्धिगम्या जातिस्तदपायाद्व्यावर्तते । गृहीत- समयस्य रत्नतत्त्ववद्भानात्(१)। प्रतारणैवेय(२)मिति चेत् ? न, रत्नशास्त्रेऽपि प्रतारणापत्तेः । तदार्षमिति चेत्तुल्यम् । न चेदेव- . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् व्याप्तिरिति परिहरति-न चेति । एषेति । उपदेशसहकृतेन्द्रियग्राह्य. ताजातेरिति प्रतारणेत्यर्थः । आर्षमिति । ऋषिप्रणीतमित्यर्थः । यद्यपि ऋषिप्रणीतत्वादेव यदि विश्वासस्तदा युक्तिशास्त्रत्वविरोधस्तथापि प्रणयनप्रयोजिकाया युक्तेक्रषिणापि स्वप्रामाण्यदर्शनाय दर्शनीय त्वादिति भावः। द्रव्यत्वसाधकानुमाने विपक्षबाधकमाह-न चेदेव मिति । समवायिकारणता यद्येक व्यक्तिमात्रनिष्ठा स्यात्तदा व्यक्त्य. न्यायलीलावतीप्रकाशः प्रतीतिः श्येनसंयोगविभागवति स्थाणावपि तदापत्तेः । द्रव्याकारा. नुगतवुड्यभावमभ्युपेत्याहन चेति । गृहीतसमयस्येति । वस्तुत उपदेश विनापि रत्नविशेषेऽनुगतधीरस्त्येव शब्दविशेषवाच्यत्वं परमुपदेशात् प्रतीयते । न च येनानुगतरूपेणोपदेशस्तेनान्यथासिद्धिः, जातौ बा. धके सत्येवोपाधिस्वीकारात् । न चैवं वैपरीत्यमेव स्यात् उपाधेः क्लप्तत्वादिति वाच्यम् , साक्षात्सम्बद्धधर्मस्यावच्छेदकत्वे बाधक सत्येव परम्परासम्बद्धस्य तथात्वाल्लाघवादिति भावः । समवायि. कारणत्वनियामकद्रव्यत्वामावे व्यक्तितः कारणत्वनिरूपणे व्यभि- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः श्येनेति । श्येनविभागस्य स्वनाश्यसंयोगसमानकालत्वादिति भा. वः। न च विभागपूर्वसंयोगस्तदालम्बनं विभज्य संयुक्त श्येने सति तथाप्यतिप्रसङ्गात् । न च विभागाव्यवहितोत्तरवर्तिश्येनसंयोगस्त. था। एकदेशावच्छिन्नस्थाणुविभागानन्तरं तज्जनककर्मणैवापरदेशा. न्तरावच्छेदेन श्येनसंयोगवति स्थाणौ तथाप्यतिप्रसङ्गात् । संयोग. प्राकालिककर्मण एव विभागप्रत्यय इति वैपरीत्यस्यापि सुवचत्वाच । वस्तुतः कर्माभावे संयोगविभागयोरेवानुत्पत्तिरिति भावः । साक्षादिति । १)शावात्। (२) वैषेति।

·१०० न्यायलीलावती मेकव्यक्तिजनकत्वे व्यक्त्यन्तरे तदबुद्धिविरहापत्तिः । भावे वा सर्वव्यक्तिष्वतिप्रसङ्गः । कतिपयव्यक्तिनिष्ठत्वं तु यदि जातिमन्त. रेण तदा नियतानामेव व्यक्तीनां समानाकारविकल्पजननसाम- •देकजातीयताव्यवहारोऽस्त्विति जात्यपदवप्रसङ्गः । गुणत्वं च रूपादयो रूपत्वादिव्यतिरिक्ता(वा)न्तरजातिमन्तः सामा- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् न्तरे तदभावापत्तिरित्यर्थः । ननु कतिपयव्यक्तीनामेवायं स्वभावो यत्ता एवं समवायिकारणं न गुणादिव्यक्त्योऽपीत्यत आह-कतिपयेति । एवं सति सास्नादिव्यक्तीनामेव स्वाभाव्यात् गवाकारानुगतमति- जनकत्वे किं गोत्वादिनेत्यर्थः । गुणत्वं चेति । नासिद्धमिति शेषः । साधकमाह-रूपादय इति । रूपत्वादीति । रसत्वमधुरत्वाद्युपग्रहः । अ- न्यायलीलावतीप्रकाशः चारात् कारणत्वव्यवहारविलोप इत्याह-न चेदेवमिति । सर्वव्याक्तिष्विति । गुणकर्मादिश्वपीत्यर्थः । कतिपयेति । समवायिकारणत्वस्येति शेषः । समानाकारविकल्पो गौरित्याउनुगतव्यवहार इत्यर्थः। सामर्थ्यात् स्वभावादित्यर्थः । रूपत्वादीति । आदिपदाद् रूपत्वव्याप्यरसत्वतद्या- प्यजातिपरिग्रहः । न च नानव जातिः सिचेत्, लाघवादेकस्या एव सिद्धेः। नापि द्रव्यकर्मवृत्तिः सा सिझेदित्यर्थान्तरम्, सा जातिन- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः अभ्यथा जातिमात्रापलापे तदूघटितोपाधेरपि विलयापत्तेरिति भावः । नापीति । द्रव्यवृत्तिः कर्मवृत्तिरिति प्रत्येकमाशङ्का । अन्यथा सत्तया सहान्यूनानतिरिक्तव्यक्तिकताप्रसङ्गेन शङ्कानुत्थानादित्यवः धेयम् । सा जातिरिति । न चाप्रयोजकत्वं रूपमात्रवृत्तित्वस्य तत्राप्रयो- जकत्वात् अन्यथा रूपवृत्तित्वेन सत्ताया अपि तदवृत्तित्वापत्तेरिति वाच्यम् , संयोगविभागेत्यादिवक्ष्यमाणस्य चतुर्विशतिगुणमात्रवृ. त्तिजातिसाधकस्य विपक्षबाधकत्वात् । द्रव्यगुणोभय (वृत्ति ?) जा. तौ च मानाभावात् । द्रव्यमाने (च) तादृशजातिसाधनं बाधितम् , ·हरिदाससंस्कृतग्रन्थमालासमाख्य- काशीसंस्कृतसीरीज-पुस्तकमाला । इयं काशी-संस्कृतग्रन्थमाला विभागशः प्रकाशिता भवति । एतस्यां प्राचीनाः नवीनाश्च दुर्लभाः सुलभाश्च अत्युपयुक्ताः संस्कृतग्रन्थाः काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालीयैः पण्डितैरन्यैरपि विद्वद्भिः संशोधिताः क्रमेण संमुद्रिता भवन्ति । अस्यां प्रका- श्यमाणानां ग्रन्थानां मूल्यं सूचीपत्रे प्रकाशितं वर्तते । परंतु एतस्या नियमेनाऽविच्छिन्नतया निश्चितग्राहकमहाशयानां प्रतिमुद्रा- शतकं पञ्चविशतिमुद्राः ( कमिशन ) परावर्तिता भवेयुः मार्गव्ययश्च न पृथक दातव्यो भवेत् । तत्र मुद्रितग्रन्थनामानि । मूल्यम् । १ नलपाकः नलविरचितः। संपूर्णः ( पाकशास्त्रम् १) २ संक्षेपशारीरकम् । रामतीर्थस्वामिकृतान्वयार्थबोधिनीटीका- सहितम् । (वेदान्तं १) रु०८-० ३ वैशेषिकदर्शनम् । पं० श्रीदुण्ढिराजशास्त्रिकृतविवरणोपेताभ्यां प्रशस्तपादभाष्योपस्काराभ्यांसमन्वितम् (वैशेषिकं१)रु०२-८ ४ श्रीसूक्तम् । विद्यारण्यपृथ्वीधरश्रीकण्ठाचार्यकृतभाष्यत्रयण टिप्पण्या च समलङ्कृतम् । (वैदिकं १) रु००-६ ५ लघुशब्देन्दुशेखरः (भैरवी ) चन्द्रकलाटीकासहितः तत्पुरुषादि- समाप्तिपर्यन्तः। (व्याकरणं १) रु०८-० ६ कारिकावली मुक्ता दिन राम शब्दखण्डसहिता तथा “गुण निरूपणदिनकरीय" महामहोपाध्याय पं० श्रीलक्ष्मणशास्त्रि कृतव्याख्यासहिता। (न्यायं १) रु०६-० ७ पञ्चकिरणम् । वार्तिकाभरणालङ्कृतवार्तिकटीकया-तत्त्वन्द्रि कासमवेतविवरणेन च समन्वितम् । (वेदान्तं २००-८ - अलङ्कारप्रदीपः। पण्डितवरविश्वेश्वरपाण्डेयनिर्मितः। (काव्यं१) ९ अनङ्गरङ्ग:महाकविकल्याणमल्लविरचितः। (कामशास्त्रं१) रु० ०-१२ १० जातकपारिजातः। श्रीवैद्यनाथशर्मणा विरचितः। (ज्यो०१) रु०२-० ११ पारस्करगृह्यसूत्रम् । कात्यायनसूत्रीयश्राद्ध-शौच-सान-भोजन- कल्पसहितम्। ( कर्मकाण्डम् १) रु० ०-८ १२ पुरुषसूक्तम् । सायणभाष्य-महीधरभाष्य-मंगलभाष्य-नि- म्बार्कमतभाष्यचतुष्टयसहितम् । (वैदिकं २) ०१-४ १३ श्रीमत्सनत्सुजातीयम्-श्रीमच्छङ्करभगवत्पादविरचितभाष्येण नीलकण्ठीव्याख्ययाच संवलितम्। (वेदान्तं ३)रु.१-४ १४ कुमारसंभवं महाकाव्यम् । महाकवि-श्रीकालिदासवि० । सञ्जी- वनी-शिशुहितैषिणी-टीकाद्वयोपेतम् सम्पूर्णम् । (काव्यं २) ·२ काशीसंस्कृतसीरीज़ । पणा। - १५ श्रुतबोधश्छन्दोग्रन्थः । आनन्दवर्द्धिनीतात्पर्यप्रकाशाख्यसंस्कृत- भाषाटीकासहितः। (छंदः १) रु००-६ १६ कारिकावली। मुक्तावली-न्यायचन्द्रिकाटीकाद्वयसहिता सटि- (न्याय २)रु०१-० १७ पारस्करगृह्यसूत्रम् । काण्डद्वये हरिहर गदाधर० तृतीयकाण्डे ह. रिहर-जयराम-प्रणीतभाष्येण समलङ्कृतम् । हरिहरभाष्यस हितस्नानत्रिकण्डिकासूत्र-गदाधरभाष्यसहितश्राद्धनवक- ण्डिकासूत्रः यमलजननशान्ति-पृष्टोदिवि-शौच-भोजन कामदेवकृतभाष्यसहितोत्सर्गपरिशिष्टसूत्रैः परिष्कृतं-टिप्प. ण्यादिभिः सहितं च। ( कर्मकाण्डं २)रु०३-० १८ संक्षेपशारीरकम्-मधुसूदनीटीकासहितम् संपूर्ण (वेदान्तं४) रु०८-० १९ लघुजूटिका-अर्थात् अभिनवा परिभाषेन्दुशेखरपरिष्कृतिनि- मितिः। (व्याकरणं २) रु० ०-८ २० कातीयेष्टिदीपकः । ( दर्शपौर्णमासपद्धतिः) महामहोपाध्याय- पं० श्रीनित्यानन्दपन्तपर्वतीयविरचितः । (कर्मकाण्ड) रु०१-० २१ सप्तपाठि-श्रीशिवमहिम्नस्तोत्रम् श्रीगन्धर्वराज पुष्पदन्ताचार्य- विरचितम् । हरिहरपक्षीय-मधुसूदनीटीकया ( संस्कृतटी- का-संस्कृतपद्यानुवाद-भाषाटीका-भाषापद्यानुवाद-भाषा. विम्ब ) पञ्चमुखीनाम्न्या टीकया-शक्तिमहिम्नस्तोत्रेण च समन्वितम् । (स्तोत्रवि०१) रु०१-० २२ बौद्धाऽऽचार्यश्रीधर्मकीर्तिप्रणीतः सटीकन्यायबिन्दुः-भाषा- टीकासहितः (बौद्धन्याय वि० १) रु०१-८ २३ सपरिष्कृत-दर्पणसहितवैयाकरणभूषणसारः (ध्याकरणं ३) रु. ४-० २४ न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका-श्रीवाचस्पतिमिविरचिता। सम्पूर्ण (न्यायविभाग ३)रु०६-० २५ मीमांसान्यायप्रकाशः (आपदेवीयः) श्रीचिन्नस्वामिशास्त्रिकृत सारविवेचिन्या व्याख्यया सहितः ( मीमांसा १) रु० २-० २६ पौरोहित्यकर्मसारः (टिप्पणीसमलंकृतः) प्रथमो भागः श्रीरमा- कान्तशर्मणा संगृहीतः। ( कर्मकाण्डवि०३) २००-४ २७ लघुशब्देन्दुशेखरः म० म० श्रीनागेशभट्टविरचितः। अव्ययी. भावान्तो भागः, म०म० पण्डित श्रीनित्यानन्दपन्त-पर्वतीय- कृतशेखरदीपकाख्येन टिप्पणेन समुज्ज्वलितः।(व्या०४)रु०-८ २८ रघुवंशमहाकाव्यम् । महाकविश्रीकालिदासविरचितम् पञ्चसर्गा त्मकम् । म. म० श्रीमल्लिनाथसूरिकृतसजीविनीटीकया पं० श्रीकनकलालठक्कुरकृतार्थप्रकाशिकाटीकया च सम- (काव्यवि०३) रु००-१२ । लङ्कतम् ।

·काशीसंस्कृतसीरीज़ । २९ कामसूत्रम् । श्रीवात्स्यायनमुनिप्रणीतं बहुयत्नैरासादितथा पूर्णया जयमङ्गलरचितया टीकया समेतम् । बहुखण्डितपाठान् परिपू र्य,सूत्राङ्कांश्च संयोज्य, परिष्कृत्य संशोधितम् । (काम०२)रु०८-० ३० न्यायकुसुमाञ्जलिः । न्यायाचार्यपदाङ्कितश्रीमदुदयनाचार्यविरचि- तः। महामहोपाध्यायरुचिदत्तकृतमकरन्दोद्भासितमहामहो- पाध्यायवर्द्धमानोपाध्यायप्रणीतप्रकाशसहितः। (न्यायं४)रु०६-० ३१ परिभाषेन्दुशेखरः । म० म० श्रीनागेशभट्टरचितः। म० म० भैरव- मिश्रविरचितया भैरवीत्यपराख्यया परिभापाविवृत्या-तत्त्व- प्रकाशिकया टीकया च सहितः । व्याकरणं ४) रु०३-० ३२ अर्थसंग्रहः। पूर्वमीमांसासारसंग्रहरूपः। श्रीलौगालिभास्करविरचि. तः।श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीरामेश्वरशिवयोगिभिक्ष. विरचितमीमांसार्थकौमुद्याख्यव्याख्यासहितः।(मीमां०२. रु०१-० ३३ न्यायवात्तिकम् न्यायदर्शनवात्स्यायनभाष्योपबृंहणम् । परमर्षि- भारद्वाजोद्योतकरविरचितम् । महर्षि-गोतमादिचरितसम्ब- लितबृहत्भूमिकासहितम् । (न्यायं ५) रु०६-० ३४ शुक्लयजुर्वेदसंहिता । वाजसनेयिमाध्यन्दिनशाखीया। श्रीमदुव्व- टाचार्यविरचितमन्त्रभाष्येण श्रीमन्महीधराचार्यविरचितवेद- दीपेन च सहिता। ( भाग १-२-३-४)(वैदिकं ३) रु०८-० ३५ शुक्लयजुर्वेदकाण्वसंहिता । श्रीसायणाचार्यविरचितभाग्यसहिता। १ अध्यायादारभ्य २० अध्यायपर्यन्ता । (वैदिकं ४) रु०६-० ३६ सिद्धान्तलेशसंग्रहः । श्रीमदप्पयदीक्षितविरचितः। श्रीमत्परमहंस- परिव्राजकाचार्यकृष्णानन्दतीर्थविरचितथा कृष्णालङ्काराख्य- या व्याख्यया समलंकृतः । (वेदान्तं ४) रु०६-० ३७ काशिका । श्रीपाणिनिमुनिविरचितव्याकरणसूत्राणां वृत्तिः वि. द्वद्वर-वामन-जयादित्यविनिर्मिता। (व्याकरणं ५) रु०६- ३८ प्राकृतप्रकाशः । भामहकृतः। श्रीमद्वररुचिप्रणीतप्राकृतसूत्रसहि- तः। टिप्पण्या च संयोजितः । (व्याकरणं ६) रु०१-४ ३९ जीवन्मुक्तिविवेकः श्रीमविद्यारण्यस्वामिविरचितः । भाषानुवा- दसमेतः। (वेदान्तं ५) रु०२- ४० श्रीनारदीयसंहिता । ब्रह्मणोपदिष्टो नारदमहामुनिप्रोक्तो ज्यौतिष- (ज्योतिष २) २००-६ ४१ मेदिनीकोश:-मेदिनीकारविरचितः । (कोशं १) रु०१-८ ४२ मीमांसादर्शनम् । श्रीशबरस्वामिविरचितभाष्यसहितम् (भाग-२) (मीमांसा ३) २०१०-० ४३ न्यायदर्शनम् । श्रीगोतममुनिप्रणीतम्। श्रीवात्स्यायनमुनिप्रणीत- भाष्यसहितम् । श्रीविश्वनाथन्यायपञ्चाननभट्टाचार्यविरचि- तन्यायसूत्रवृत्त्यनुगतम् । टिप्पण्यादिसहितम् (न्यायं ६) २०३-० - ग्रन्थः ।

·४ काशीमस्कृतसीरीज़ । ४४ दानमयूखः। विद्वद्वरश्रीनीलकण्ठभट्टविरचितः। (धर्मशास्त्रं१) रु०१-८ ४५ कालमाधवः। विद्वद्वरश्रीमाधवाचार्यविरचितः। (धर्मशास्त्र/२०१-८ ४६ भास्वती । श्रीमच्छतानन्दविरचिता । श्रीमातृप्रसाद (देवनभू- षण) पाण्डेयेन कृताभ्यां छात्रबोधिनीनाम संस्कृतसोदाहरण भाषाटीकाभ्यां सहिता। (ज्योतिष ३) २०२-० ४७ फक्किकाप्रकाशः। उपाध्यायोपाह्ववैयाकरणकेसरीबिरुदाङ्कितमैथि- लेन्द्रदत्तशर्मविरचितः पं० सीतारामशर्मकृतटिप्पण्या विभूषितः। (व्याकरणं ७) रु०१-४ ४८ मिताक्षरा। श्रीगौडपादाचार्यकृतमाण्डूक्यकारिकाब्याख्या-श्रीम- त्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्वयम्प्रकाशानन्दसरस्वतीस्वामि- कृता।शंकरानन्दकृतमाण्डूक्योपनिषद्दीपिका च। (वेदा०६) २०१-४ ४९ काव्यप्रकाशः। श्रीमम्मटाचार्यविरचितः। पं० श्रीहरिशङ्करशर्मणा मैथिलेन संगृहीतया नागेश्वरीटीकयाऽलङ्कतः। (काव्य०४) रु०४-० ५० अधिकरणकौमुदी । श्रीदेवनाथठक्कुरकृता । (मीमां०४) रु. १-० ५१ रघुवंशमहाकाव्यम् । महाकविश्रीकालिदासविरचितम् महामहो- पाध्याय श्रीमल्लिनाथकृतसंजीवनीटीकयोपेतम् पं० श्रीकनक- लालठक्कुरेण विरचितथा भावबोधनीटिप्पण्या समल. (काव्य ५)रु०१-४ ५२ काथबोधः। साजनीकृत टीकोपेतः। दत्तात्रेय सम्प्रदायाऽनुगतः150-2 ५३ रसचन्द्रिका । पर्वतीय-पण्डितप्रवर-श्रीविश्वेश्वरपाण्डेय निर्मिता (काव्य०६)६०१-० -- तम् सपूर्णम् । जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः, चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफीस, पत्रादिप्रेषणस्थानम् विद्याविलास प्रेस, गोपालमंदिर के उत्तर फाटक बनारस सिटी। -

·No text on this page.