·No text on this page.

·THE
PRINCESS OF WALES
87 RASUAH T'I BHA VH NA TEXTS
Vo?!
(PART 1)
EDITED BY
(OPI NÄTHA KAVIRAJA.
1066
THE
NYAYA SIDDHĀNTA MĀLA
Printed by Jri krishn Das (input
At the Vidyrı Vilns Press, Gopal Mrolir Laire.
Benares City.
1928
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE *
P. O. BOX 8, BENARES OITY.

·No text on this page.

·P...
STA! SOCIETY
न्यायसिद्धान्तमाला
0-54.139
TITE
AL
NYAYA SIDDHANTA MĀLĀ
OF
JA YAHAMA NYAYA-PANCĀNANA
BHATTACARYA
EDITED WITH INTRODUCTION ETC.
BY
MAMGAI, QEVA SHASTRY,
M.A., D. PH11, (OXON.)
LIBRARIAS,
GOVERNMENT SANSKRIT LIBRARY,
SARASVATI BHAVANA,
BENARES.
1925

·56१२
5691A
52 11 c , -7 2 450

·INTRODUCTION. 1. THE NATURE, SCOPE AND IMPORTANCE OF THE PRESENT WORK. some The following pages embody the second part of the Nyāya-siddhāntir-mālā and are in continuation of Dart I published last year. There has been misunderstanding as regards the nature and scope of the vork, due, of course, to the absence of its printed edition and to the confusion caused by the conflicting remarks is regards the work in the different catilogues of manuscripts. The work, for ingtance, is described by Dr. S. C. Vidyābhūşaņa! as “a commentary on Sūtras 4 to 7 of Gotama's Nyāyasūtra". His words tre copied by Mr. M.M. Charkravarti in his learned essay“ (p. 283 ); cp. also the remarks of Pt. G. N. Kaviraj in the “ Princess of Wales Sarasvati Bhavana 1. The reference here as well :18 in the following is o his "History of Indian logic” ( pages 477-8, unless otherwise specified ), 1921. 2. Cp. "History; of Navya Nyāya in Bengal and Minilā” by Rai Manmohan ChakravartiBahadur,J.A.S.B, 1915, pages 253-292 The reference here as well as in the ollowing is to pp. 283-4, unless otherwise specified.

·( 2 ) 1 Studies", Vol. V, p. 149. An examination of the work, however, will show that it is rather an independent treatise based for the most part on the Nyāyasūtras of Gautama than a regular commentary upon the same. He makes use only of those Sūtras which fall within the scbeme of his work and the contents of which do not differ from the views he himself held on the different topics of the work 1. This is probabl: responsible for the fact that while upto page 147 th work is wholly based on the Nyāyasūtras, page: 148-170 contain, leaving of course some exception his own detinitions for Jātis and Nigrahasthānas. The work may be vided into the following Sections: (1) Pages 1-13 JATETTA- based on the gala- HITTEET ( I. 1, 9 ) and the Sūtras (1.1,10- 12, 14-22 ) giving definitions of the Prameyas.” 1. Cp. the fourth stanza of MS. No. 2861 of "th Sotices" ( Vol. VIII ) br R. L, Mitra: सद्युक्तिमुक्ताफलकैर्मुनिसूत्रेषु गुम्फिता । न्यायसिद्धान्तमालेयं हदि धीरैनिधीयताम् ॥ 2. Notice that S, I. 1, 13 is omitted by the autho ·( 3 ) ( 2 ) , 14-19 न्यायपूर्वाङ्गप्रकरणम्-based on the Sutras (I. 1, 23-25) giving definitions of संशय, प्रयोजन and दृष्टान्त. (:3 ) ,19-28 न्यायाश्रितसिद्धान्तप्रकरणम्-based on Sutras I. 1, 26-31. (1) 2:3-14 न्यायप्रकरणम्-based on Sutras 1. 1, 32-39 regarding the five Avayavas, (5) " +4-52न्यायोत्तराङ्गप्रकरणम्-based on Sitras I. 1, 10.41 clefining तर्क and निर्णय. (6) , 58-71 कथाप्रकरणम्-based on Sutrns I. .), 1-3 defining वाद, जल्प and वितण्डा, (7) 73-119 हेत्वाभासप्रकरणम्-based on Sutrns ]. 2,4-9. (8) 1:20.-126 छलप्रकरणम्-based on Sutras I. 2, 10-17. (9) ,, 127-147 जातिप्रकरणम्-Excepting the general definition (I. 2, 18), all definitions are in the author's own words.

·( ) ( 10 ) » 118-170 fankfurAYATOA-based partly on Sūtras 1.2, 19 and V. 2, 1, 4, 12-14, 18.20- 22,24-25 and partly ou the author's own detinitions, ( 11 ) ,,171 .179 सिद्धान्तभेदप्रकरणम् From a study of the contents of the different sections it would appear that the aim of the author in writing the book was to explain only the thicory of -gry and not its application. It is for this reason that he has made uso, for the inost part, only® of that portion of ofl the Nyāyasītras, which deals with the art of diseussion, with the exclusion of that which is concerned with the philosophical discussions. The name of the work itself is significant in this respect. From this point of view the scope of the treatise beaul's an interesting resemblance to that of the Nyäyakalikā of Bhatta Jayanta ( No. 17 of the same series ), with the exception, of course, that while the latter gives only an outline of the subject, the treatment of the different topics in the former is much more thorough and comprehensivo. 1. Notice that the whole of the first Ähnika of the fifth Adhyāya as well as Sūtras V. 2, 2-3, 5-11, 15-17, 19, 23 are omitted by the author.

·This show's the special importance of the work as well as the ingenuity of the author. While most of the writers on foto have either dealt with the whole subject- matter of the Nyäyasūtras or have also mixed it up with that of the Vaiseşikit-Sūtras, our author was probably the tirst who tried to compose a manual of lagic on the basis of the Sutras. The importance and utility of such a work cannot be too much emphasized. The nature and the importance of the work are vividly described in the author's own words, in the following two stanzas ( pp. 178-9 ) with which he concludes the work:- नानाग्रन्थवृथावचोविवरणैस्तत्तारतम्यार्थिनाम् भाजीवाभ्यसनेऽपि गूढविषयैर्युत्पित्सवो व्याकुलाः । मत्वैवं जयराम एष विशदैः सत्तर्कशुद्धामरैर् मुन्युक्तं निजगाद तत्करुणया विझरनुशायताम् ॥ १ ॥ सन्यायप्रतिपादिता प्रतिपदं सद्युक्तिमुक्तान्यिता दुस्तकॊद्धतवादिदर्पदमनी विकवेद्याशया। निर्वाणाध्वविवेचिका सुमनसामन्तस्तमोनाशिनी श्रीविश्वेशपदाम्बुजप्रणयिनी सिद्धान्तमालास्तु मे ॥ २ ॥ A special feature of the work is a detailed descri ption of the Nigrahasthānas and Jātis.As already stated, for these sections he does not depend, for the most part, on the definitions of the Sūtras, but tries to put them in his own words. Probably this innovation in this part of the work was due to his regarding the correspo·uding definitions of the Sūtras as not quite satisfactory or faultless. About the fag FT he expressly says( p.147 ):- जातीनामधुना मान्धादशानादप्यनादरः । अतः कथंचित् सिद्धान्तदिङ्मात्रमिह दर्शितम् ॥ The last section (सिद्धान्तभेदप्रकरणम् ) of the book is rather interesting. Apparently it does not quite fit in with the geroral scheme of the work and is in the nature of a qfefug or appendix'. Still by its position before the concluding stanzas and the last colophon it appears that it is undoubtedly a rcal part of the work, The text of the Sūtras cominented upon by the author as a rulo does not differ from that of the Bhāșya and other authors. Still there are a few cases where this is not the case. The differences are as follows: i. A few lincs of a similar section occur at the end of a MS. ( p. No. 919 of the Nyāya-section ) of the पदार्थमाला existing in the Govt. Sanskrit Library, Beuares. There they occur after the last colophon and do not quite agree with the text of this section. 2 Cp, the Benares edition ( 1920 ) of the retreaga with the न्यायसूचीनिबन्ध, भाष्य and वृत्ति, by P. Laksmana Shastri and P. Kama Sh 1stri.

·Sūtras. NS.Mala. W. Sūcinibandha Visvanātha's Vrtti Bliāşya. लिङ्गमिति I.1,10 लिङ्गम् (p.3 ) लिङ्गम् लिङ्गम् 1.1,17 -रम्भः (p.9 ) -रम्भः -रम्भ इति I.I,27 स चतुर्विधः (p.20) सचतुर्विधः As in Bhāsya not a part of the Sūtra I.1,39 प्रतिक्षायाश्च (p.4:) प्रतिक्षायाः प्रतिक्षायाः प्रतिक्षायाः (7) I.2,4 -समातीतकाला(P.73) समकालातीता -समकालातीता -समातीतकाला I.2,8 -विशिष्टः ( p.105) -विशिष्टश्च -विशिष्टः -विशिष्टश्च I.2,10 -र्थोपपत्त्या (p.1:20) -र्थविकल्पो- -र्थविकल्पोपपत्त्या As in Bhāşya पपत्त्या (bothpandख; but ep.Comm.) 1.2,11 च (p.121) चेति च ·Sūtras. I.2,12 N.S.Mālā. N. Sūcinibandha Bhāşya, वक्त्रभिप्रायात् p.122) वक्तुरभिप्रायात् वक्तुराभप्रायात् Visvanātha's Vrtti वक्तुरभिप्रायात् (but a variant as in N.S. Mala) छलम् (p.122) वाक्छलम् वाक्छलम् वाक्छलम् I.2,13 असंभृतार्थ-(p.123) असंभूतार्थ- असंभूतार्थ- असंभूतार्थ- ( 8 ) I.2,17 एकत्व-(p.126) . V.2,19 उत्तरस्या- उत्तरस्या- उत्तरा-(p.162) (probably not a Sūtra, but the author's own language ) V.2,23 -भियोगो -भियोगो -नुयोगो (p,166) -भियोगो (probably not a Sutra) ·(9) II, THE EXTENT OF THE WORK, In the foregoing pages it is assumed that the present edition, in both the parts, comprises the whole text of the present work. In fact I was under the same impression until, in course of collecting the material for writing of this Introduction, I came across il few facts which led me to believe that the present text was only a part of a much bigger work of the same name. My friend P. Nārāyaṇa Shastri Khiste, the Assistant Librarian,kindly discovered for me,in a rcently purciiased collection of Sanskrit MSS., a MS. of the FotofenatƏT. On examining the MS. I found that it totally differed in its text from the present edition. A brief description of the MS. is as follows :- Loaves 1-117. Complete. Script, Nāgari. Size, 10" x 3.3".Lines 8 in a page and letters 60 in a lino. Not dated. It begins:-श्रीगणेशाय नमः ओं नमःकमलालोलद्गश्चलवि. लासिने । विचित्र विश्वनिर्माणकारिणे मुरवैरिणे । क्रमप्राप्त शब्द 1. This unique collection is recently purchased from the descendants of Mahidhara--the commentator of the age--and contains many MSS. written in his own hand. 2, Cp.also (1) No.540 in the Catalogue of Calcutta Sanskrit College MSS., by H, K, S'astri and S. C. Gui, Vol. III. Philosophy MSS., 1900, and (2) p. 240" of the Catalogue of Oxford MSS.by Th Aufrecht, 1884, 2 ·( 10 ) लक्षयति प्राप्तोपदेशः शब्दः । शब्द इति लक्ष्यनिर्देशः। शाब्दप्रमाक. रणं तदर्थः । प्राप्तो यथार्थः It ends, fols. 116b-117 2:- ::-तथैतिहमपि न मानान्तरं तद्धि विशिष्याविदितकर्तृकं वाक्यं । तत्र चाप्रो(तो)क्तत्वाधषधारणे शब्दत्वमेव । अन्यथाऽप्रमाणत्वमेवेति सिद्धं चत्वारि प्रमाणानीति शिवम् । शब्दार्थनिर्णयो नाम गुरोरपि सुदुर्घटः । किश्चित् श्रीजय. रामोक्तं सुधीभिरवधीयताम् । इति महामहोपाध्यायश्रीजयरामन्या- यपंचाननकृतायां न्यायसिद्धान्तमालायां प्रमाणलक्षणप्रकरणम् । In view of this evivience ( cp. the underlined words in the above passage) I concluded that the present text was only a part of a bigger work of the same name, ,which must have consisted of (1) the present text, (2) the text contained in the MS.just referred to, and finally(3) a portion dealing with the first three Pramanas (प्रत्यक्ष, अनुमान and उपमान ). In arriving at this conclusion I was supported by passages like the following from the present text:- -- p.1, शातसामान्यस्य" प्रथमसूत्रे प्रमेयेत्युद्देशादेव "सामान्यल. क्षणे प्राप्ते तद्विशेषजिज्ञासायां"प्रमेयविभागसूत्रम । p. 14, अथ प्रमाणाङ्गतया न्याये निरूप्ये न्यायाकं संशयादित्रिक क्रमेण निरूपयति । इति श्रीजयरामेण प्रथमप्रथमाह्निकम् । विवेचितं p. 127 प्रथोद्देशक्रमसंगत्या...''प्रकरणम् । In the light of the above conclusion the conflicting and varving statements, as regards the. work, in the .. p. 52 ·( 11 ) different catalogues of MSS. may casily be systematized in the following way :-- It appears that the MS. No. 1158 of the Bikaner Collection ( cp. p. 543 of the Catalogue of the Bikaner MSS. by R. L. Mitra ) represents the whola work, MS, 2361 of the “Notices” (Vol. VIII) by R. L. Mitra cont:vins the whole work excepting the textcontained in the presont edition. The portion dealing with great only or uptu the end of grea) is contikincil in MS. No, 836 of the “Report on the Search for Sanskrit MSS. in the Bombay Presidency” by A.V. Kathavate, Bombay, 1901. The text from the boginning of the FTATA-section upto a part of the 2757-scction is contained in the India offive VIS.No. 307+(ses the India Oilice Catinoyuo, Philophy', p. 642). The MSS. Containing ouly thu Topat have been alreadly reforred to. It is ovident that the statements of Dr. Vidyābhāşaņa and Mr. Chakravarti, with regard to the work, already referred to, are based on MS, No. 2861 of the "Votires" by R. L. Mitra. III. REFERENCES TO OTHERS IN THE PRESENT TEXT. The list of various authorities, systems and works expressly quoted or referred to in the present text is a long one. As is usually the case with most Havskrit works of the same type, the references here are mostly vague ·( 12 ) or only a little less so. Still some of them would be found quite interesting, e. g. Ararafatı, Arranged in an alphabetical order they are as follows :- अन्ये, 5, 7, 8 etc. अपरे 15, 16 etc. भाकरे 128; प्राकर-139. प्राचार्याः 10, 41, 41, 48, 11:2, 120, 163, 170, 178; प्रा- चायः 43. प्राचार्यमतम् ।।. प्राचार्यानुसारिणः .. पाहताः 175. पाहुः 12,38 etc. उक्तम् 3:3, 92, 176, 177. उक्तम् ( उपाधिवादे) 170. उपाधिवादे 170. उपाध्यायाः 27,37. उमापतिः ।. एके 48, 59, 60, 1:3!), 174. -कणाद- 171. कणादगौतमौ 172. कणादगौतमप्रभाकराः 171. कधित् 20, 28, 172. कस्यचित् 107. कीर्तिः 144. कीर्ति- (सौगतप्रभेदः) 170. क्षपणक-(=दिगम्बरभेदः) 176. गुरवः 62. 1. The figures indicate the pages.

·( 13 )
गुरुणा 100. गुरुमतम्17. गुरुमतानुयायिनः 172. तदे(!=गुरु.
मते)कदेशिनः 178.
-गौतम- 171, 172.
गौतमकणादौ 171.
चन्द्रः (प्राभाकरैकदेशी) 171.
चर्माम्बर-(=दिगम्बरभेदः) 176.
चार्वाकाः 171. चार्वाकमत- 175. चार्वाकसिद्धान्तः 17:).
चार्वाकैकदेशिनः 173.
बानश्री-(=सौगतभेदः ) 16.
टीकायाम् 19. टीकाकृतः 10. -टीकाकार- 27.
तत्वबोधः 4. तत्वबोधे 5, 15. तत्त्वबोधकृतः 18.
तान्त्रिकाः 168.
तोथिकनास्तिकयोः 167.
सौतातिता:.171.
दिगम्बराः 175. दिगम्बरस्य 46. दिगम्बरमतम् 17.
दिगम्बरभेदाः (क्षपणकश्वेताम्बरनीलाम्बरचर्माम्बररक्ताम्बर.
बर्हाम्बरादयः) 17.
दिङ्नागेन 139. दिङ्नाग-( = सौगतप्रभेदः) 176.
दीधितिकृतः 41, 81,82, 90, 10:3, 170. दीधितिकृताम् 97.
दीधितिकृत्- 105.
नव्याः , 8, 17, 14, 11:2, 188, 16:3.
-नास्तिक- 167.
निवन्धे 22, 10:3.
निबन्धटीकाकारादि.
नीलाम्बर-(-दिगम्बरप्रभेदः) 176.
नैयायिकः 167. नैयायिकम्य 20. नैयायिकानाम् 22.
नैयायिकमीमांसकमत- 107.

·।
नैयायिकवैशेषिकायोः 1.
नैयायिकांख्ययोः 22.
न्यायनिबन्धप्रकाशे 16.
न्यासकारः ( = Commentator of काशिकावृत्ति) 37.
पदार्थमालायाम् (विस्तरः) 4, (उपपादितम्) , (अधिकम् )"
परे 3, 8, 15 etc.
.
पाशुपता: 171.
पाषण्डा: 46. पाषण्डमतम् 175.
-प्रभाकर-171.
प्रभाकरादयः (=सौगतप्रभेदाः) 176.
प्रमाणपारायणे :38.
प्रमेयतत्वबोधे 5, 14. प्रमेयतत्त्वबोधकृतः ।. प्रमेयतत्त्वबोधो-
तम् 15.
-
प्रशस्तपादैः .
प्रशस्तपादभाष्य..
प्रशस्तपादीये.
प्राचाम् 10:3, 115. पाश्चः 81, 97, 112, 138, 16:3, 178.
प्राचीननये 112.
प्राभाकरा: 171, 17:2.
प्राभाकरैकदेशी चन्द्रः 11.
बाम्बरादयः (दिगम्बरप्रभेदाः ) 176.
बहवः 60,114, 116.
बौद्ध 44. बौद्धमतम् 173.
भवाः 171. भहन 177. भट्टसिद्धान्तः 176.
भदन्त (=सौगतप्रभेदः) 176.
भाडाः 172. तदे(भाई)कदेशी मण्डन: 176,

·( 15 ) . भाप्यम् 7, 13, 20. भाष्ये 3. भाष्यव्याख्यानम् 62. भाज्यकृतः 17. भाज्यादौ 21, 56. भास्करः 162. मणिकराठ: 165. मणौ ( cp. ख ) 16. मणिकृतः 36, 41, 10:3. मणिकृताम् । मणिकृत्- 37, 90, 94, 97, 10:5. मणिकदनुयायिनः 90. मण्डनः (भाट्टैकदेशी) 176. महार्णवकारः 171. माध्यमिकाः 174. माध्यमिक 17 4. ( शन्यवादि) माध्यमिका- दिभिः 21. मिश्राः 37. मित्रैः 60. मिश्रानुयायिनः 82. मीमांसकस्य 20, Gi, 70, 160. मीमांसकः +3. मीमांसक- 67, 167 मुरारिमिश्राः 171. योगाचारः 174. योगाचार- 17.1. योगाचारमतम् 46. रक्ताम्बर-(=दिगम्बरभेदः) 176. रत्नकोषकृतः 100. लोकायतशास्त्र. 20. वदन्ति 31, 46, 69, 77, 101, 118. वर्धमानः 5, 12, 13, 22. वर्धमान- 122. वर्धमानादयः 10. वागीशः 113. वार्तिकम् 13. वार्तिके 20. वातिककृतः 8. वार्तिककृन्मने 2. वार्तिकादयः 10. वार्तिकादि-5. वार्तिककारादि-3,17. वृत्तिकृता (काशिकाकारण) 37.

·( 16 ) वेदान्तिन: 171, 172. वेदान्तिनाम् 174. वैभाषिकाः 17 4. वैभाषिक- 174. वैशेषिक: 167. वैशेषिक- 21. शधरस्वामिनः 118. शंकरमिधैः 65.शंकरमिश्रादयः 161. शुम्यवादिनो दिगम्बरस्य 46. श्रुतेः 177. श्वेताम्बर-(=दिगम्बरभेदः) 176. सांख्या: 171. सांख्यानाम 22. सांख्य-22. सांख्यमतम् 7, 8. सानातनि: 54. साम्प्रदायिकाः 32. सुरगुरोः 20. (नित्यवीप्सयोरिति ) सूत्रेण 37 सूत्रकारेण 28. सूत्रकृता 23. सोमसिद्धान्तः (=पाषण्डमतम्) 175. सौगतस्य 31, 160. सौगताः 168. सौगतानाम् 174. सौगतपभेदाः ( वैभाषिकसौत्रान्तिकयोगाचारमाध्यमिकाश्च- त्वारः) 174. सौगतभेदाः (कीतिदिङ्नागभदन्तज्ञानश्रीपभाकरादयः) 176. सौत्रान्तिकः, सौत्रान्तिकाः सौत्रान्तिक. 174. स्मृतीनाम् 177.

·( 17 ) IV. THE AUTHOR. From the introductory stanzal of the author's own commentary called गूढार्थविद्योतन on the तत्त्वचिन्तामणिदी- farfar it appears that he was the pupil of one Rāmabhadra. But there is a difference of opinion as regards tho identity of this Rāmabhadra. Dr. Vidvābhūşana and Mr Chakravarti identify him with Rāmabhadra Sārvabhauma--the famous author of the FUTUTEFI and other worky, Pt. G. N. Kaviraj”, however,without positively refuting the above riew, is inclined towards the idea that this Ramabhadra was the same as Rāmabhadra Siddhāntavāgisa--the pupil of Jagadisa Tarkāla rīkāra, The following facts however prove conclusively that the Rāmabhadra referred to by Jayarāma (unot be the same as Rāmabhadra Sārvabhauma, A MS, of Jagadisa Tarkālajikūra's a pint (p the Deccan College Catalogue, No. 386 of 1881-?) was 1. This stanza (in MS. No. 466, Nyāya-section, Govt. Sanskrit Library, Benares ) is:-- श्रीविश्वेशमशेषमङ्गलभुषं भूयोऽभिवाचादरान् मूाधाय च रामभद्रचरणद्वन्द्वारविन्दव्यम् । गूढाक्षानधनावृता न विषयपोद्बोधिनी दीधितिस् तस्माच्छीजयराम एष तनुते गूढार्थविद्योतनम् ॥ 2. The reference here as well as in the following is to the "Princess of Wales Sarasvati Bhavana Studies" Vol. V (pp. 149-150, unless otherwise specified ). 3 5692 ·( 18 ) copied in Sanvat 1688 or 1931 A.D. So he, in the words of Mr. Chakravarti (p. 282 ), might be placed tentatively in the last decade of the sixteenth and the tirst quarter of the seventeenth century. But in view of the fact that Jagadiga is saiel ( op. Dr. Vidyābhūşaņa, p. 469 ) to be the fourth in descent from Sanātana Migra', the father-in-law of the famous Caitanya (b. 1485 A, 1. ) it is more reasonable to assume, with Dr Vidyābhūşaņa, that the date of his literary activity falls in the second quarter of the seventeenth century. If so, Rāmabhadra Sārvabhauna who is referred to (cp. Vr, Chakravarti, p. 282 ) by Jagadiga as his GU194 must be still older. It being so, Jayarāma who on other grounds ( see below ) is certainly much later than Jagadisa cannot be it ppuil of his teacher, In these circumstances the teacher of Jayarāma may be identified with Rāmabhadra Siddhāntavāgisa who as a pupil of Jagadiſa (cp. Mr. Chakravarti, p. 283) must 1. As already stated, one Sānātani is refered to by Jayarāma ( p. 5+), but who this Sānātani might have been is difficult to ascertain, 2. That the evidence that a MS. of Jagadjśa's reet FFTREET was copied by one of his pupils in Saka 1599 or 1677 4. D. ( quoted by Pt. Kaviraj in a foot-note on p. 142 ) is not to the point has been shown by Mr. Chakravarti in a foot-note on p. 282, ·( 19 i have lived in the last quarter of the sixteenth century, or, if he was also a grandson of Jagadisa (cp. P. Kaviraj, pp. 143, 145 ), in the first quarter of the seventeenth century. As regards the date of the author himself happily we are in a position to determine it with exactness. The name of Pt. Jayarāma Vyāyapancānana occurs in the list of signatories of a 'Decision' ( 29 FOT ) of Benares landits dated Samvat 1714 0r1657 A,D, wbich is published by R. S. Pimputkar in a book called 'faat HETTU! ( 1926 ), pp. 78-81. It shows that he was living at Benares an 16:57 A. 1, Moreover, from a consideration of the chronology of his works it appears that at this time lic was at man of fiirly dvanced years and that the period of his literary activity, too, must have already ended ora was in its last stage. It :ppears that the righ IATSI was the latest of his important productions. In the Fotofagraagt he refers, three times ( pp. 4,7,9, ), to his पदार्थमाला and once (p. 170 ) to his उपाधिवाद which is probably a reference to his commentary on the तत्त्वचिन्तामणिदीधिति. The पदार्थमाला in its turn refers to his (कुसुमाञ्जलि )कारिकाव्याख्या and the latter again refers to his commentary on the तत्वचिन्तामण्या- 1 ( cp, Pt. Kaviraj,p. 150 ) Now the oldest MS.of the mature matar which I have ·( 20 ) so far noticed is that mentioned by Mr. A, V Kathavate, referred to already (p. 11), which is dated Sarvat 1733 or 1676 A, D. The date of its original must be still older. The statement of Pt. Kiviraj (p. 150 ) that the 1914faataT was composed in Sam.1750 or 1693 A D., which is apparently based on that of Dr. Vi. dyābhūşoņa (p.478), seems to me perfectly groundless. Though the Doctor does not show any ground for his ussertion he was apparently mistaken by the evidence of MS. No. 2861 of the "Notices”, Vol. VIII, by R. I Mitra, which is dated Sam. 1750. The date evidently refers to the transcription of the MS., not to the composition of the work, A MS. of his TTIVATST dated Sai, 1716 or 1659 A. D. is referred to by Mr. Chakravarti, but without giving any grounds for his statement. As regards his commentary on the काव्यप्रकाश, it is rcferred to ( cp. Mr. Chakravarti ) by Bhimasena Dikșita in his GOEITErfufa which was composed in Sam. 1712 during the rule of Ajitasimha in Jodhapur. In these circuinstances, I think, it is reasonable to 1.I do not know the grounds for this statement. The date in M6, No. 4084,"Notices” by R.L. Mitra, Vol.X, which is here referred to by Mr. Chakravarti,is incomplete owing to a lacuna, ·( 21 ) assigu him to the second and third quarters of the seventeenth century and not to the third d furth as is suggested by P. Kaviraj. It would appear from the above-mentioned Decision as well as from the nature and number of his works that he was a profound scholar and enjoyed it high reputation for big learning among his contemporaries. In the colophons of his solufelgi he is always referred to as a ARTHEIDTETTT'. The following words from the commentary called TATTA 137 of Laugākşi Bhāskara---one of the pupils of Jayarama-- on his greatest would be found of interest in this connection, Fol. 4" (MS.No.921, Nyaya Govt. Sanskrit Library, Benares) :--श्रीमता सकलशास्त्रपारंगमत्वजनिततेजोविशेषवता तत्तद्वादिनिरासप्रसूतजयो रमतेऽस्मिन्नित्यन्वर्थजयरामसंहावृता... पदार्थानां द्रव्यगुणादीनां माला तत्प्रतिपादकशब्दविशेषाणां विलक्षण- विन्यासरूपा तम्नामको ग्रन्थविशेष इति यावत् । "स्वग्रन्थे निवेशि. arat: 9713FASTFRITT: etc. Compare also the followiny references to Jayarāma in a commentary of Janārduna Vyāsa-anothor pupil of Jayarāna--on the Farafaciat. The work ( cp MS. No. 231, Nyāya, Govt. Sanskrit Library, Benares ) begins ......"नत्वा जनार्दनव्यासो जयरामं जगद्गुरुम् । It .... 1. This is not the case, as far as I can say, with the MSS. of the order.

·( 22 ) onds :--नरीनति च जिहाग्रे यस्य वाग्देवता परा । गुरुं तं परमं नौमि जयरामाभिधं सदा ॥१॥न्यायपश्चाननश्रीमज्जयराममुखाम्बु. जात् । श्रुत्वा न्यायमशेषं तु कृतिरेषा मया कृता ॥ २॥ etc. Jaydrāma was the author of a large number of works, soino of them really important and extensive, which must have made a deep impression on his contemporaries and successors. The following works written by him have been so far traced : ( 1 ) तत्त्वचिन्तामण्यालोकविवेक( or-रहस्य ),: ॥ sub. coinmentary on Jayadeva's Aals. (2) न्यायकुसुमाञ्जलिकारिकाव्याख्या. (3) गुणकिरणावलिप्रकाशदीधितिविवृति, sub-subcommentary on the gifsafa, the sub-commentary on Vardhamāna's commentary on the किरणावली. ( 4 ) तत्त्वचिन्तामणिदीधितिगूढार्थविद्योतन. ( ) काव्यप्रकाशतिलक, a commentary on Mammata's काव्यप्रकाश. (6) पदार्थमाला ( or पदार्थमणिमाला or शब्दार्थमाला), ४ , 1. Cp. the Catalogus Catalagorum, Vols. I, II, Dr. Vibyābhūşaņi, Jr. Chakravarti and Pt. Kaviraj. 2. रहस्य is probably the real name of this comment. ary, cp. G. N. Kaviraj. Cp. also 'इत्यस्मत्कृतशब्दालोक- रहस्ये विस्त: at about the end of his श्राख्यातवादव्याख्यान. 3. That 'पदार्थमाला' is the real name of the work is shown by the extract, given above, from its commentury by Laugākşi Bhāskara, ·( 23 ) an original treatise examining the seven categories of the Vaigeşikas (7 ) न्यायासद्धान्तमाला. Besides these important works he is also said to have written some minor tracts. The followiny names are taken from the Catalogus Catalogorum, Parts I & II. It is very probable that some of them are only portions of his bigger works noted above. Some of them are evidently mentioned more than once with slightly different names. ( 1 ) अन्यथाख्यातितत्त्व, (2) आकाङ्क्षावाद, (3) श्राख्यातवादटिप्पणी " श्राख्यातवादव्याख्यासुधा', (४) उद्दे. श्यविधेयबोधस्थलीविचार, (5) कारकव्याख्या or कारकवाद, (6) जातिपनतावाद, ( 7 ) विशिष्टवैशिष्ट्यवाद, ( 8 ) विषयतावाद, 1. It is probably identical with the great aroma MS. of which has been found in the recently-purchased 'Mahidharma-collection' in the Benares Saugkrit Library.It begins:--न्यायपश्चाननः श्रीमान् जयरामः समासतः। प्राख्यातवादव्याख्यानमातनोति मनोरमम् ॥ On fol. 33" it reads: तेन चैत्रोमैत्रो देवदत्तश्च गच्छन्ति। चैत्रमैत्री देवदत्तश्च गच्छन्तीत्येतयोरपि संग्रह इति गुरुचरणाः । वस्तुतस्तु" It ends, fol. 53":--स्वोक्तमनुसृत्याह । क्वचिदिति। "तत्र तत्र चैत्रः पचति सुन्दरः पचतीत्यादौ मण्डनमतदूषणेनैवैतम्मतं दूषित. प्रायमित्यस्मत्कृतशब्दालोकरहस्ये विस्तरः। अपूरि जबरामेण विबु. धानन्ददायिनी । पाख्यातवादव्याख्यानसुधा कराठे निधीयताम् । इतिश्रीजयरामन्या(य)पञ्चाननकृताख्यातवादव्याख्या समाप्तम् । (sic).

·( 24 ) ( 9 ) Strie141, ( 10 ) JEE1001 CEFT, ( 11 ) JETT- लोकविवेक, ( 12 ) सन्निकर्षतत्त्वविवेक, ( 13 ) समासवाद, ( 14 ) eladterra, ( 15 ) ATARSuatfafafecout, ( 16 ) जयरामीयन्याय, ( 17 ) संनिकर्षवाद, ( 18 ) meg सन्निकर्षवाद. Besides thesc, an incomplete MS. of another work which may be named affæreareferaty has been found in the Mahidhar-collection. It begins:-স্মথ श्रीजयरामोसौ न्यायपंचाननः कृती। नअर्थविवृतेस्तत्वं विवृणोति समासतः ॥ V. THE PRESENT EDITION. The manuscript material on which this edition is based has been already briefly described in the Prefatory Note to Pirrt I. Still a few words on the nature of the two MSS, and their relation to each other are necessary. MS. # ( = No. 19, Nyāya, Govt. Sanskrit Library, Benares ), which is complete and is written in a good hand, represeuts on the whole a correct text. Still it is not free from mistakes and doubtful points. Such cases have been shown in this edition by queries alone or followed by suggested emendations. MS. & ( = No. 22, Nyāya, Govt. Sanskrit Library, Benares ), which is written rather in an indifferent hand, is often incorrect. It is, however, fortunately free from inany mistakes of *, It was, therefore, ·( 35 helpful in suggesting the right leading or at least in pointing out the mistakes of *. Its another i uportance consists in the fiuct that in some places it seeins to have preserved the original text which has probably been altered in a; for an important instance of such a nature op. p. 152. Excepting this kind of omnioual help I have 1104 iutilized the redings of a in constituting the text of the present edition and have preferred to give important variants from eat the end of the book in the form of :in Appendix. I have done so, tirstly, with a view to ensure consistency with the plan which I was compelled to follow in Part 1. The firct, that folios 335)--69, represented by prayes ++ ( from , line 11 ) to X5 ( to-, line 9 ) of the printed text, ille wanting in a was another reason in tevow of the above plan. A few foot-notes have been added here and there. Those giving Sūtras corresponding to author's own definitious of Jätis and Nigrahusthāvas would be found of special help in facilitating the comparison of the corresponding definitions. The references to the same given after the Sūtras is well is the colophons ( a.co. fa frag OH, p. 44) of different sections, excepting those in verse forin, (eg. wiatrayal... fágth w, page 147 ) and the last calophon are added by the editor. A list of important errata is subjoined at the end. 4 ) ·( 26 ) In spite of all this care I am conscious of the many imperfections that are still present in the text. For them I can only crave the.indulgence of the reader. In conclusion I must gratefully express my indenteluess to Pt. Vārāyaṇa Shastri Khiste Sahityācārya, the Assistant Librarian, for his ever-ready assistance in supplying me with the miny MSS. I had to consult from tine to time, and to the learned editer of this series for helping me witli valuable suggestions l'egarding some doubtful points in the text. MANGAL DEVA Government Sanskrit Library, Sarasvati Bhavana, Benzales. May 8, 1928 SHASTRO ·न्यायसिद्धान्तमाला। अथ कथाप्रकरणोत्तरं तद्विषयेषु निरूपणीयेषु हेत्वाभा- साना सदुत्तरतया छलादित उत्कर्षादादौ तेषां लक्षणप्रकर- णम् । न च स्त्रवाक्ये परिवर्जनस्य परवाक्य उद्भावनस्य चा. विशेषाद्धत्वाभासानां सदुत्तरत्वं, न तु च्छलादेरित्यत्र किं बीज मिति वाच्यम् । हेत्वाभासानामर्थधर्मत्वात् स्वपरार्थानुमितिसा- धारणदोषत्वाच्च । तत्राक्षिप्तसामान्यलक्षणं विभागमूत्रम्- सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमातीतकाला हेत्वाभासाः ॥ न्या. सू०१।२।४॥ हेत्वाभासा इति सामान्योद्देशः । याहशविशिष्टविषयकत्वेन ज्ञानस्थानुमितिप्रतिबन्धकत्वं ताशविशिष्टत्वामित्याक्षिप्तसामा. न्यलक्षणम् । अत्र हेतुदोषा लक्ष्यास्तद्वत्वं दुष्टहेतुलक्षणम् । सध्य- भिचारादिपदं भावपरम् । व्यभिचारादिघटकप्रत्येकपदाविषय. कत्वेनाप्रतिबन्धकत्वादाह । यादृशविशिष्टेति । व्यभिचारत्वादिवि. शिष्टेत्यर्थः । प्रत्पेकपदार्थस्य तादशविशिष्टत्वाभावाददोषः । का- मिनीजिज्ञासाविषयवारणाय ज्ञानस्येति । शाब्दादिविरोधिज्ञान- विषयासाधुत्वादिवारणाय अनुमितीति । । अथ वस्तुगत्या धूमायभाववद्वृत्तित्वविशिष्टवस्थादिरूपन्य- भिचारादिविषयकत्वं न प्रतिबन्धकतावच्छेदकं धूमत्ववाहित्वा- ·न्यायसिद्धान्तमाला। दिना धूलीपटलगुजाधवगाहिनोऽपि ज्ञानस्य प्रतिबन्धकतया सस्य न्यूनवृत्तित्वात् । किंच विशिष्टस्यानतिरेकादहित्वादिना तद्विषयकत्वस्य संशयादौ च तस्य प्रतिबन्धकतातिरिक्तवात्तित्व. मिति चेत् । न । यादृशविशिष्टविषययिताकगृहीताप्रामाण्यकेतरसं. शयान्यज्ञानत्वं प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति ताहशविशिष्टं दोषः । भवति च धूमाघभावववृत्तित्वविशिष्टवयादिकं तयेत्यदोषात् । न च प्रमेयत्वादिविशिष्टनिरुक्तवत्यादिविषयकत्वमपि तथेति प्रमे- यत्वादिविशिष्टं धूमावभावववृत्तित्वविशिष्टवयादिकं दोषः स्यादिति वाच्यम् । तादृशविशिष्टान्तराघटितत्वेन विशेषणीय- त्वात् । तादृशविषयतया निरुक्तानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकं यद्विशिष्टान्तरं तदघटितत्वेनेत्येतदर्थः । व्यभिचारादेः साध्या- दिघटितत्वेनासंभवापत्तेस्तादृशमिति स्वस्य स्वघटितत्वाद्विशि. ष्टान्तरमिति । अन्तरस्वं च स्वाविषयकप्रतीतिविषयत्वं, न तु स्वभित्र स्वम् । प्रमेयत्वादिविशिष्टव्यभिचारस्य व्यभिचारादिभिन्नत्वा. भावेनोक्तदोषात् । तदघटितत्वं च तदविषयकप्रतीतिविषयत्वम् । तथा च स्वाविषयकप्रतीतिविषयीभृतं यत्तादृशावच्छेदकं तदा विषयकप्रतीतिविषयत्वेन विशेषणीयमिति समुदितार्थः । भवति च प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचाराविषयकप्रतीतिविषयः केवळव्य. भिचारस्तदविषयकप्रतीतिविषयो न प्रमेयत्वाविशिष्टव्यभिचार इति नातिव्याप्तिः। न व धूमाभावववृत्तिवहिमदयोगोलकं धूमबद् बहेरित्यादौ ·न्यायसिदान्तमाला । ७५ पाषे स्वाविषयकमतीतिविषयव्यभिचारात्मकताहशावच्छेदक- घटितेऽध्यातिः । ताशावच्छेदकामित्यस्य स्वावच्छिमनिरुक्ता- नुमितिमतिबन्धकतासामान्यावच्छेदकमित्यर्थात् । प्रकृते च धूमा. भाववत्प्रकृतविशिष्टपक्षात्मकबाधावच्छिन्ना निरुक्तबाधनिश्चयत्वा- पछिमा व्यभिचारनिश्चयत्वावच्छिन्ना च प्रतिबन्धकता निरु- क्तबापस्य प्रतिबन्धकतापानतिरिक्तवत्तित्वात् । तत्राचायाः प्रतिबन्धकताया व्यभिचारो नावच्छेदकः। अतिरिक्तवृत्तित्वात् । प्रमेयत्वविशिष्टव्यभिचारावच्छिन्ना तु व्यभिचारनिश्चयत्वाव- च्छिन्न प्रतिबन्धकतैव । तस्याब केवलव्यभिचारोऽप्यवच्छेदक इति नातिव्याप्तिः। तादृशावच्छेदकमित्यस्यैकधर्मावच्छिमप्रतिबद्ध्यतानिरूपित. प्रतिवन्धकतावच्छेदकमित्यर्थानोक्तदोषः । व्यभिचारनिरुक्त. बाधयोः प्रतिबद्ध्यतावच्छेदकभेदादित्यन्ये। ननु बाधादिविषयिताव्याप्यविषयिताके तत्तदङ्करस्वादि. विशिष्टेऽतिव्याप्तिः। विषयतायास्तत्तद्विशिष्टस्यापि बाधादिप्रति. बन्धकतानतिरिक्तवृत्तित्वादिति चेत् । न । तत्तद्विशिष्टविषयिताया पापादिविषयितान्यूनवृतित्वे तत्तद्विशिष्टस्य स्वाविषयप्रतीति- विषयवापापघटितत्वामावेनानतिप्रसङ्गात् । वाधादिविषयितासम- नियतविषयिताके विशिष्टे तु मानाभावः। स्वरूपसम्बन्धरूप- निरुक्तानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वशालिविषयितावच्छिन्नत्वे- न पाशविशिष्टविषयकत्वं विशेषणीयमित्यदोष इत्यन्ये । यद्धर्मावच्छिनत्वेनोपस्थितस्य यस्य कस्यापि वैशिष्ट्यवि.

·७६ न्यायसिद्धान्तमाला। षयकत्वं स्वरूपसम्बन्धरूपोक्तपतिबन्धकतावच्छेदकत्वत् (?) वास्तवतद्धर्मविशिष्टे वास्तवतद्धर्मवत्त्वं दोषः । इत्थं च इद. वादिनोपस्थिते घटादौ वह्नयभावत्वेनोपस्थितस्य रासभाभावा. वैशिष्ट्यधियो विरोधित्वेऽपि वयभावविशिष्टतदादिकमेव दोष इति निष्प्रत्यूहम् । तादृविशिष्टान्तराघटितत्वादिकमपि नोपादेयमित्यपरे । ननु प्रागुक्तं साध्याभाववत्पक्षकत्वादी हेतुदोषेऽव्याप्तम् । तत्र साध्याभाववत्पक्षरूपविशिष्टान्तराघटितत्वाभावात् । साध्या. भाववत्पक्षमात्रं तु न दोपो हेत्ववृत्तेरिति चेत् । न | साध्याभावा- दिविशिष्टः पक्षः पक्षनिष्ठसाध्याभावादिकं वा साध्याभाववठ्ठः त्तिसाधनं साधनवद्वत्तिसाध्याभावो वा हेतुदोषः। स्वविषय. ज्ञानविषयप्रकृततुत्वसम्बन्धेन तद्वान् प्रकृतहेतुर्दष्ट इत्युपगमात् । अथ व्यभिचारज्ञानेऽपि शब्दादिना तदभावज्ञानादलौकि- कहेत्वाधभावनिश्चयेऽपि लौकिकहेतुमत्वादिनिश्चयादनुमितविरो. धिविषयतया जनकज्ञान विरोधित्वेनैवानुमितिप्रतिबन्धसम्भवाच व्यभिचारासिद्ध्यादेर्नानुमितिपतिबन्धकज्ञानविषयतेत्यव्याप्तिरि- ति चेत् । न । अनुमितिपदस्य पक्षः साध्यवान् पक्षः साध्यव्याप्य. हेतुमानित्यनुमितिपरत्वेनादोषात् । तथा च पक्षतावच्छेदका- बच्छिन्ने साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यस्य निरुक्तसाध्यन्या. प्यहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नईतोश्च वैशिष्ट्यावगाह्यनुमितिप्रति. बन्धकत्वं निवेश्यामितिति फलितम् । नातः काञ्चनमयपर्वतः काशनमयवहिमानित्यादौ पक्षसाध्यादिविशेषणसिद्ध्यव्याप्तिः ।

·न्यायसिद्धान्तमाला। ७७ नन्वेवं निर्वह्निः पर्वतो वह्निमान् पर्वतावृत्तिधूमादित्यादौ न कोऽपि हेत्वाभासः स्यात्। न चेष्टापत्तिः । पर्वतत्वावच्छेदेन नि. हित्वस्य विशेषणत्वे आश्रयासिद्धरुभयथापि बाधहेत्वसिद्ध्यादेः सत्वात् । न चानुमितित्वं न निवेश्यम् । तथापि तादृशज्ञानमाहा- यमेवेति तत्पतिबन्धकज्ञानाप्रसिद्धिः नहि व्यभिचारादिज्ञानं तत्प्रतिबन्धकमिति । अत्र वदन्ति । विरोधिविषयकत्वावच्छिन्नयाशविशिष्ट विषयिताकनिश्चयाव्यवहितोत्तरवर्त्यनाहार्यज्ञानत्वव्यापकपक्षताव- च्छेदकविशिष्टे पक्षे साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यवत्त्वावगा. हित्वस्य निरुक्तसाध्यव्याप्यहेतुमत्त्वावगाहित्वस्य च द्वयो. य॑तिरेकस्तादृशविशिष्टत्वं हेतुदोषत्वम् । अस्ति च सा. धारण्यादिविशिष्टहेतोः साध्याभावादिविशिष्टपक्षस्य च निश्चया. व्यवहितोत्तरवर्तिन्यनाहार्यज्ञानसामान्ये तदुभयव्यतिरेक इति तत्र लक्षणसङ्गतिः। निर्वह्निः पर्वतो वह्निमानित्यादौ वस्तु. मात्रस्य साध्याभावादिनियतविषयताकाङ्करादिविशेषस्य च वा. रणायावच्छिन्नान्तम् । बाघभ्रमादिविषयकवैज्ञानिकविशिष्ट धारणाय यादृशविशिष्टेति । तादृश आहार्यज्ञाने तदुभयसत्त्वाद- नाहार्येति । न च याहशविशिष्टविषयकत्वं विरोधिविषयक- त्वावच्छिन्नं तत्त्वमित्येवास्तु । केवलादत्वादिविशिष्टस्यापि दोषत्वापत्तेः। व्यातियान्वयतो व्यतिरेकतश्च प्राथा। तेनात्यन्ताभावाम- तियोगित्वविशिष्टे साध्ये तद्विशिष्टे हेतौ चानुपसंहारित्वे व्यति- ·न्यायसिद्धान्तमा रेकव्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकग्रहविषये नाव्याप्तिः । वस्तुतो निरु- तपक्षे निरुक्तसाध्यवत्वस्य निरुक्तसाध्यव्याप्यहेतुमत्त्वस्य वा. वगाहि यज्ज्ञानं तत्समानविषयकग्रहविरोधित्वम् । तच निरु- कावगाहितान्तर्भूतावगाहिताशालिज्ञानत्वावछिन्नमतिबद्ध्यता- निरूपितपतिबन्धकताया अनतिरिक्तवृत्तियाशविशिष्टविषय. कत्वं तत्त्वं फलितम् । अस्ति च निर्वह्निः पर्वतो वह्निमानिति ज्ञानसमानविषयकमनाहार्य निर्वतिः पर्वत इति ज्ञानं पर्वतो वहिमानिति ज्ञानं च । तद्विरोधित्वं वहिमपर्वते वयभाववत्पर्वते च । इदं च पर्वतत्वावच्छेदेन निर्वद्वित्वस्य वह्नश्च विशेषणत्वे । यदि च तयोः सामानाधिकरण्येन तत्त्वं तदापार्थकत्वमेव पात्र बोध्यम्। न च निर्वहिपर्वतत्वावच्छेदेन वह्ययभाववत्वरूपे बाधे विरो- धित्वसम्भवः । पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन वहिमवज्ञाने तस्यावि. रोधित्वात , निर्वहिपर्वतत्वविशिष्टे तज्ज्ञानस्य चाहार्यत्वात् । एतेन प्रागुक्तलक्षणे निरुक्तावगाहिताद्वयशालिनि ज्ञाने यबद्धर्मवि. शिष्टे यबद्धर्मवच भासते तत्तद्धर्माभावतद्धर्माभाव(?)व्याप्या. न्यतरविशिष्टतत्तद्धर्मविशिष्टविषयित्वं विरोधिविषयकत्वं वा. च्यम् । तथा च तारशविषयिताप्रतियोगित्वं निरुक्तान्यतरवि. शिष्टतत्तद्धर्मविशिष्टत्वं वास्तु । फिंच निरुक्तावगाहितादयशालि. ज्ञान प्रति विरोधिविषयकत्वं वाच्यम् । तथा च निर्वहि: पर्वतो पहिमानित्यादावप्रसिद्धिरित्यादिकमपास्तम् । तादृशज्ञानसमान. विषयकवानप्रतिवन्धकतानतिरिक्तवृत्तिविषयिताप्रतियोगित्वेना.

·न्यायसिद्धान्तमाला। नुगमात् । यदि च निर्वहिः पर्वतो वहिमानित्यवगाहितान्तर्भूतावगा. हिता न प्रतिवद्ध्यतावच्छेदिका विरोधिनिश्चयसहितेच्छाजन्यता. वच्छेदकत्वेनाहार्यज्ञानमात्तित्वात् । बाधादिप्रतिवद्ध्यतावर- दिका त्वनाहार्यज्ञानमात्रनिष्ठा । नातोऽनाहार्यवुचतेति (१) विभाव्यते । तदा तादृशावगाहिता समाननिरूपककावाहिता वाच्या। इदं तु बोध्यम् । वास्तववयभावादिविशिष्टहदादिविषयित्वे भ्रमव्यावृत्ते मानाभावः । तथा सति तादृशविषयिताकज्ञानत्वस्य प्रमात्वपर्युदसितस्य कार्यतावच्छेदकत्वापत्तवन्धभावादिविशिष्ट- इदादिविषयित्वेन भ्रम इति व्यवहारात्तसिद्धिारा । ज्ञानभेदेन विषयिताभेदे तु सुतरापिति चेत्तथापि निर्वहिवं. हिमानित्यादौ निर्वह्निः पर्वतो वह्निमानित्यादिप्रागुक्ते च निर्व. हिलादिविशिष्टे वह्नयभावादिरूपे वाध उक्तलक्षणासंभवः । अ. घापार्यकत्वमेवेति चेत् पर्वतत्वाद्यवच्छेदेन निर्वह्नित्वादेः पक्ष- तावच्छेदकत्वेऽपि तथास्तु किं कुसृष्टिकल्पनयेत्यनुपितिविरो. धित्वगर्भमेव लक्षणं युक्तम् । न चैवं तत्तदकुरादिरूपबाधितादियबद्धतुपरामर्शो बाधाय बतारकाल एव तहेतुकानुमितेरलीकतया तत्र दोषासत्वे सढे- तुदोषोद्भावकस्य निग्रहापत्तिः । अनुमितिपदस्य पक्षः साध्य- वान साध्यव्याप्यवचित्यनाहार्यज्ञानमात्रपरत्वात् तत्र तारशक्षा- नामावस्य पाषादिप्रयुक्ततया दोषसच्चपिति । प्रकृते तु तत्तमा- ·८० न्यायसिंदान्तमाला। नस्याहार्यत्वनियमादोषासचे न क्षतिरिति । परे तु यत्र यावन्तो दोषाः सम्भवन्ति तावदन्यतमत्वं ल. क्षणम् । रूपप्रागभावकालावच्छिन्नो घटो रूपवान् , अयापिण्डं वहिमदित्यादावेकमात्रदोषस्थले तत्वमेव लक्षणम् । इत्थं च निर्वहिर्वह्निमानित्यादावपि दोषसम्भक इत्याहुः । अत्र मेयमा- काशवदित्यादावाकाशाधभाववन्मयमात्रस्य बाधतयान्यतमत्वा- प्रसिद्धिः । किञ्च हुदो वह्निमान् धूमादित्यादौ वयभावादि. विशिष्टादादिभिन्नभेदम्य शुद्धहदादौ सत्त्वात् शुद्धहदादेर्दोषत्वा- पत्तिरिति तत्तद्विशिष्टाविषयकप्रतीतिविषयत्वरूपतत्तद्विशिष्टभे- दगर्भमन्यतमत्वं वाच्यामित्यप्याहुः । यत्तु पक्षसाध्यसाधनानीदन्त्वेनापि निवेश्यानि । इत्थं च पक्षतावच्छेदकविशिष्ट इदंत्वविशिष्टे च पक्षे साध्यतावच्छेदकविशि- ष्टस्य इदन्त्वविशिष्टस्य च साध्यस्य वैशिष्ट्यावगाहीत्यादि वाच्यम् । तथा चायं वह्निमानित्यादिज्ञानस्य विरोधिवयभाव. बदिदंत्वविशिष्टो दोष इति । तन्न। तर्हि पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन वही साध्ये वयभावविशिष्टस्येदंत्वविशिष्टनिर्वहिपर्वतस्यापि दोपतापत्तेरित्यलं पल्लवेन । स्यादेतत् । शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यसाधारणेऽव्याप्तिः सर्वसाध्यवघ्यावृत्तेस्तत्रासत्त्वात् । एवं शब्दोऽनित्यः कृतकत्वादि. त्यस्य सत्प्रतिपक्षे नित्यत्वव्याप्यासमवेतद्रव्यत्वादावपि पक्षस्य तद्वत्त्वाभावादिति चेत् । न । अनयोः सदेतुत्वेन दोषविरहात् । असाधारण्यादिभ्रमदशायामनुमितिः परं न जायते । न तु भ्रम.

·न्यायसिद्धान्तमाला। ८१ विषयस्याभासत्वमसत्त्वात् । अन्यथा बाधभ्रमेणानुमित्यनुदया- तद्विपयस्यापि दोषत्वापत्तेः । को हि साध्याभावतद्वयाप्यवत्ता- भ्रमयोरनुमितिविरोधित्वे विशेष इति दीधितिकृतः । प्राञ्चस्तु ज्ञाननिष्ठाया अनुमितिप्रतिबन्धकताया अवच्छेद- कं यद्रूपं तत्त्वं हेतुदोषत्वम् । अवच्छेदकं द्विविधम् । विषयरूपं साधारण्यादि । बाधे च प्रभितसाध्याभाववान् पक्षः । तद्विपयत्वेन ज्ञानस्यानुमितिप्रतिवन्धकत्वात् । अविषयरूपं विरोधिसामग्रीका. लीनत्वादि । दोषवत्वं चहेतोः स्वज्ञानविषयप्रकृतहेतुत्वसम्बन्धेन । नातो धूमादौ वह्नयभाववद्धदादिमत्त्वानुपपत्तिः । अनुमिति(१+:) प्रकृतपक्षसाध्यहेतुका ग्राह्या । नातो वहिव्यभिचारिद्रव्यत्वादिरू- पसाधारण्यस्य धूमादिदोषत्वमिति । तन्न । वयभावविशिष्टपर्वतादिविषयकत्वेन सत्ताभाववद्वृत्ति विशिष्टज्ञानादिविषयकत्वेन च ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वात् पर्वतो वह्निमान् धूमात् , सत्तावान् ज्ञानादित्यादेरपि दुष्टत्वाफ्तेः । किंच कालादिसाधारणकारणघटितसामग्न्या विरोधित्वमसिद्धम् । न च सामग्रीपदेन स्वसाध्याधग्रहाभावेन विशिष्टोऽत्रि- शिष्टो वा विरोधिपरामर्श एव ग्राह्यः । तथापि तत्कालीनत्वेन लिङ्गपरामर्शस्य स्वसाध्यानुमिन्यविरोधित्वात् । नहि मणिविशि. वह्नित्वेन दाहविरोधिता । न च प्रतिवन्धकत्वं प्रकृते कार्यानुः त्पत्तिनियतत्वम् ।अस्ति च विरोधिपरामर्शकालीनत्वविशिष्ट लि. ङ्गपरामर्शेऽनुमित्यनुत्पाद इति वाच्यम् । बाधसाधारण्यादिभ्र. मकालीनत्वस्यापि तथात्वेन सधेतापि(१=सद्धेतावपि) वा.

·८२ न्यायसिद्धान्तमाला। धाचापत्तेः। एतेन सर्वत्र विषयरूपमेवावच्छेदकं ग्राह्यं सत्प्रतिपक्ष विरोधिव्याप्त्यादेस्तथात्वात् । तद्वत्वं च हेतोः स्वज्ञानविषय. त्वसम्बन्धेनेत्यपास्तम् । बाधादिविषयकत्वेनापि प्रतिबन्धक- वसन्चात् सतोरपि बाधितत्वापत्तेः । विशिष्टविषयकत्वेन वि. रोधित्वं, विशिष्टं च तत्राप्रसिद्धमिति चेत्तुल्यं तत्र सत्प्रतिपक्षे. sपीति दीधितिकृतः। मिश्रानुयायिनस्तु यद्विपयत्वेन ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वं तद्वस्वमेव वाच्यम् । बाधभ्रमस्य हेतौ न स्वविषयसम्बन्धत्वं, तत्र बाधित इत्यव्यवहारात् । सत्प्रतिपक्षस्थले तु प्रतिबद्ध्यहतौ प्रतिपरामर्शस्य प्रतिपरामर्शविषयसम्बन्धत्वं, तत्र सत्प्रतिप. क्षित इति व्यवहारान् । किंच वाधस्थले साध्याभाववत्पक्ष एव बाधोपाधिः। बाधाज्ञाने जनितानुमितिकेऽपि हेतौ तज्ज्ञाने बाधि- त इति व्यवहारात् । एवं साधारण्यादावपि । सत्प्रतिपक्षे तु सा. ध्याभावव्याप्यवान् पक्षो न, तथा तदज्ञाने जनितानुमिति के तज्ज्ञाने तदव्यवहारात् । एवमसाधारण्यादावपत्यिाहुः । सव्यभिचारेत्यादिविधागे क्रमो मुनेरिच्छया बोध्यः । प्रक- रणसमः सत्प्रतिपक्षः। साध्यसमोऽसिद्धिः। अतीतकालो बाधः ।। तत्र सव्यभिचारलक्षणाय मूत्रम् - अनेकान्तिकः सव्यभिचारः॥न्या०सू०१२॥ सव्यभिचार इति लक्ष्यनिर्देशः । सव्यभिचारपदवाच्यत्वं लक्ष्यतावच्छेदकम् ।लक्षणमाह। अनैकान्तिक इति । एकस्यान्ते सा- ·न्यायसिद्धान्तमाला। ध्यवति तदभाववति वा नियत ऐकान्तिकः । तद्भिः साध्यतद. भावसहचरित इति यावत् । सहचारोऽनुवृत्या व्यावृत्या च । तथा च साध्यतदभावववृत्तिसाध्यतदभावयद्यावृत्तान्यतरत्वं, साध्यसन्देहजनककोटियोपस्थितिजनकतावच्छेदकरूपवत्वं वा तत्वम् । सम्बन्धिपात्रज्ञानस्यैव स्मारकतया विषयितया नित्यत्वा- नित्यत्वमम्बन्धिज्ञानज्ञान-वेन नित्यत्वानित्यत्वस्मृतिहेतुत्वानि. त्यत्वे साध्ये समवायेन ज्ञानस्य हेतोरणाय जनकान्तम् । विप्रतिपत्तेः सन्देहप्रयोजकतया वृत्त्या साध्य सम्बन्धिपदज्ञानात् साध्यस्य साध्याभावसम्बन्धिपदज्ञानात् साध्याभावस्य स्मृतेः संशयहेतुनया नित्यत्वे साध्ये समवायेन हेतोः पदस्य वारणाय । द्वयेति । एकस्य कोटिद्वयास्मारकत्वान दोषः । एवं सत्प्रतिपक्षस्थले संशयस्वीकारेऽपि बोध्यम् । तत्र हेतुना साध्यस्य प्रतिहेतुना साध्याभावस्य स्मरणाददापः । सन्देहं प्रत्येव साधारण्यादिविशिष्टधबद्धर्मिज्ञानं हेतुः । नया. पारीभूतकोटिद्रयोपस्थिति प्रति तु तादृशधर्मज्ञानत्वेनेति मते- नेदम् । नासो धमिण्यतिव्याप्तिः । यथा कथंचित् कोटिद्वयोप- स्थितिः स्मृत्यनुभवसाधारणी विशेषणज्ञानत्वेनैव संशयहेतुः । संशये धमिनियमाय निरुक्तर्मिज्ञानं समवायेनैव संशयहेतुः । अत एवं धारावाही संशय इनि मते तु धर्मितावच्छेदकविशिष्टे धार्मिणि यद्रूपविशिष्टधर्मज्ञानं साध्यसंदेहजनकं तद्रूपवस्वं++ वाध्यम् । अयं स्थाणुनवेत्यादिसंशयं प्रीदनस्वादिविशिष्टे सा.

·८४ न्यायसिद्धान्तमाला । धारण्यादिविशिष्टधर्मवत्ताज्ञानत्वेनैव हेतुता, नत्विदंत्वादि. मत्ताज्ञानत्वेनेति नेदंत्वादावतिव्याप्तिः । ऊयत्वकोटिद्वय- सहचरितत्वांश उद्बुद्धसंस्कारविशिष्टमिदमूर्खत्वविशेषेवदिति ज्ञानमेव सन्देहजनकम् । न तु तदानीं साहचर्यज्ञानम- पेक्षितमिति मते तु यद्रूपविशिष्टत्वेन ज्ञातस्य धर्मस्य धर्मि- वृत्तिताज्ञानं मंदेहजनकं तद्वत्वमेव वाच्यम् । न चंदं सविषयकं ज्ञानत्वादित्यादाविदं सविषयकामिनि ज्ञानं प्रामाण्याप्रामाण्यमहचरितज्ञानत्ववदिति ज्ञानस्य प्रामा- ण्याप्रामाण्यघटसाध्यतदभावोपस्थितिरूपप्रामाण्यसंशयद्वारा मा. ध्यसन्देहजनकत्वाज्ज्ञानन्वादिसद्धेतावविव्याप्तिः । प्रामाण्यसं. शयस्यार्थसंशयाहेतुत्वात् । यथा हि निरुक्तज्ञानत्ववत्ताज्ञानात् प्रामाण्यसंशयस्तथा सविषयकत्वतदभावसहचरितज्ञानविपयत्व- वत्ताज्ञानात् सविषयकत्वसंशयः । प्रामाण्यसंशयस्त्विदं सविषय. कमित्यादिविरोधिनिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वविघटनाय । अप्रामा. ण्यज्ञानशून्यविरोधिनिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वात् । न चोक्तरूपेण प्रतिबन्धकत्वे विशेषणविशेष्यभावे विनि. गमकाभावादप्रामाण्यज्ञानाजन्यत्वं प्रतिबध्यतावच्छेदककोटाव- स्तु, प्रतिबन्धकावं तु बाधबुद्धित्वेनैवेति वाच्यम् । एकस्या वाधबुद्धावप्रामाण्यज्ञाने तज्ज्ञानशून्यबाधबुद्ध्युत्तरं विशिष्टज्ञाना- पत्तेः। व्याप्यसंशयस्य पृथग्व्यापकसंशयहेतुत्वे ज्ञानपदं निश्चयपरं वाच्यम् ।" न च धर्मिणि यद्रूपविशिष्टधर्मज्ञानमित्यत्र प्रागुक्ते पर्याप्त्य- ·न्यायसिद्धान्तमाला। निवेशे साध्यसहचरितत्वांशमादाय व्याप्येऽतिव्याप्तः पर्याप्ति निवेश्या । तथा च तादृशव्याप्यत्वव्याप्याभावत्ववत्वं न धूपा. दाविति नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । व्याप्यसंशयस्य व्याप्यवत्ता. ज्ञानत्वेनैव हेतुत्वाद् व्याप्यनिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वादेव ततः संशयानुत्पत्तेः । अप्रामाण्यनिश्चयाक्रान्तात्ततः संशयानुत्पत्तिस्तु तदभावविशिष्टव्याप्यवत्ताज्ञानत्वेन हेतुत्वादप्रामाण्यसंशयाक्रा- न्ता। भवत्येव संशयः क्षणविलम्बेन तवापि संशयात् । ज्ञानप- दस्याप्रामाण्यज्ञानशून्यनिश्चयपरत्वाच्चातिव्याप्तिर्वारणीया। तच्च साधारण्यमसाधारण्यमनुपसंहारित्वं च । अत एव सव्यभिचारविविधः साधारणासाधारणानुपसंहारिभेदात् । तत्र साधारण्यं साध्यतदभाववद्वृत्तित्वम् । असाधारण्यं तदुभयस्य व्यायत्तत्वम् । अनुपसंहारित्वं पक्ष एव साध्यतदभा- वसामानाधिकरण्यम् । अत एव सव्यभिचारस्त्रिविधः साधारणा- साधारणानुपसंहारिभेदात् । धूमवान् बढेरित्यत्र धूमादिसाध्यको वह्नयादिः साधारणः । नित्यत्वादिसाध्यकः शब्दत्वादिरसाधा रणः । सर्वमनित्यं प्रमेयत्वादित्यनुपसंहारी । ननु निरुक्तं नासाधारण्यं वृत्तिमतस्तथात्वायोगात् । एक- कोटिव्याप्यस्येवैककोटिमदवृत्तेरपि धर्मस्य बुद्धर्विशेषदर्शनतया संशयविरोधित्वाच्च । न च व्याप्यसंशयवदेतत्संशयः संशयहेतुः । असाधारण्यांशे संशये विशिष्ट वैशिष्ट्यबुद्धरसम्भवात्। तस्या एव लाघवेन संशयहेतुन्वात् । हेत्वंशे संशये हेत्वनिश्चयादेवांनुमित्यनुन- पादेऽसाधारण्यस्याकिञ्चित्करत्वात् । न च सत्प्रतिपक्षस्थल इव ·८६ न्यायसिद्धान्तमाता। युगपदुभयकोटिमदत्तिधर्मवत्तानिर्णयात् संशयः स्यात् । सत्य- तिपक्षेऽपि प्रामाण्यसंशयोत्तरमेव साध्यसन्देहात् । नापि निश्चित साध्यतदभाववद्यावृत्तत्वम् । तद्धि यत्र यत्र केनापि रूपेण साध्यादिमत्तानिश्चयस्तद्यावृत्तत्वं, येन येन रूपेण यत्र यत्र तनिश्चयस्तेन तद्यावृतत्वं वा । नायः। सर्वाणि सा. ध्यव्याप्यवन्ति साध्यवन्ति, सर्वाणि साध्यवन्ति प्रमेयाणीत्या. दिनिश्चये सामान्यतः पक्षेऽपि साध्यनिश्चयादतथात्वप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । विशिष्य पक्षे साध्यनिश्चयं विना शब्दादिना व्याप्ति. निश्चयेऽपि तत्त्वापत्तेः। न च यादृशव्याप्तिग्रहे नासाधारण्यं तगृहाभावेनासाधार- णलक्षणं, साधारण्याभावविशिष्टतगृहाभावेन सव्यभिचारसामा- न्यलक्षणं विशेष्यम्। विशिष्टान्तनिवेशात् साधारणे व्याप्तिभ्रः मकाले नाव्याप्तिरिति वाच्यम् । तथा सत्येकेन व्याप्ती गृही- तायां पुमन्तरस्याप्यसाधारण्यं न स्यात् । तत्तत्पुरुषनिवेशे सव्यभिचारित्वमपि पुरुषभेदभिन्न स्यात् । साध्यादिव्याप्यवच- रूपेण साध्यादिमत्त्वनिश्चयेऽव्याप्त्यापत्तेश्च । नहि घटोऽनित्यो घटायावृत्तं शब्दत्वमितिवदनित्यत्वव्याप्यवतो व्यावृत्तं शब्द त्वमिति तदा निश्चयः । किन निश्चितसाध्यतदभाववद्यावृत्तत्वं न संशयप्रयोजकम् । तथा सति तुल्यन्यायतया निश्चितसाध्यतदभाववहात्तित्वस्य साधारण्यत्वे सदेतोरपि तत्वापत्तेः। किन्तु साध्यतदभावसह. चरितत्ववत्साध्यतदभावसहचरिताभावप्रतियोगित्वमसाधारण्यम्।

·न्यायसिद्धान्तमाला। व्याप्यविरुद्धयोस्तत्त्वेन निश्चितयोर्दर्शने विशेषदर्शनसचा. देव न संशयः। न च निरुक्तमेव व्याप्तिग्रहाभावविशिष्टमसाधारण्यमस्तु । एतस्यानुमितितत्कारणज्ञानाविरोधिन्वेनादोपत्वात् । न च सा. धारणधर्मवत्ताज्ञानादेः साध्यसंशयसामग्रीत्वेन दोषत्वम् । तन्मा- त्रस्य सामग्रीत्वाभावात् । सामग्रीत्वे विरोधित्वे हेत्वाभासत्वा- योगाच्च । तस्याः स्वरूपसत्या एव विरोधित्वात् । अन्यथा व्यभिचारित्वाव्यभिचारित्वसाध्यतदभावमाध्यसामानाधिकरण्य. तदभावव्याप्याव्याप्यत्वपक्षधर्माधर्मत्वसहचरितप्रमेयत्वादिमवं सर्वत्र हेतौ पक्षे चाभासीभवेत् । एतेन पक्ष एव तदुपयसहचरितत्वमनुपसंहारित्वम् । पक्ष एवेत्यस्य सन्दिग्धसाध्यक एवेन्यर्थात् साध्यसन्देहविषयताव्या. प्यसाध्यसिख्यनुकूलव्याप्तिग्रहीपयिकसत्ताकत्वं पर्यवसितम् । तादृशी हि सत्तान्वये हेतोर्व्यतिरेके तदभावस्येत्यसाधारणव्य. तिरेकिणोव्युदासः । स्वरूपसत्तादृशसंशयविषये च हेतुमत्ताज्ञानं हेतौ साध्यसामानाधिकरण्यसंशयसामग्रीत्वेन तनिश्चयप्रतिव. न्धकम् । संशयसामग्रथा निश्चयप्रतिबन्धकत्वात् । हेतुमति साध्य. सन्देहे हेतौ साध्यसामानाधिकरण्यसशयस्यौत्सर्गिकन्वात् । साध्याभावेन स्ववृत्तिसाध्यमामानाधिकरण्याभावोपस्थापनादि- त्यपास्तम् । सामग्रीत्वेन विरोधित्व हेत्वाभासत्वायोगात् । अन्यथा त्वसिद्ध्यादिनिश्चायकप्रत्यक्षसामग्रथा अपि तत्वप्रसङ्गात् । कि- चैवं हेतोः साध्यसन्देहविषयमात्रवृत्चित्वमित्येवोतदपकताया- ·८८ न्यायसिद्धान्तमाला। मुपयुक्तम् । तमासाधारणेऽपि । न चैवास्तु कचिदसाधारणसा- यस्यादोषत्वादुपाधेरसङ्करादिति वाच्यम् । हेत्वाभासत्वानु- पपत्तेरुक्तत्वाद् विश्वविषयसाध्यतदभावसन्देहेनान्वयव्यतिरेक सहचारग्रहाभावाद्याप्त्यग्रहेण ज्ञानरूपासिद्धिरेव । न चैतदुपजीव्यत्वाद्धेतुमति साध्याभावसन्देहो दोषः । सत्तयैव विरोधित्वात् । एतद्विषयस्तु हेतोः साध्याभावसामाना- धिकरण्यं नास्त्येव केवलान्वयिसाध्यके । व्यतिकिसाध्यके तु माधारण्यरूपतया मन्दिग्धानकान्तिकत्वमेव । साधारण्ये माध्य- ववृत्तिन्वांशस्य वैफल्यादिति संशयोत्थापकतया सव्यभिचार. स्य न दोषत्वमित्युक्तं लक्षणमयुक्तमिति चेत्। सत्यम्। अनुमिति. तत्कारणज्ञानविघटकतयैव सव्यभिचारस्य दोषत्वम् । तथाहि साधारण्यं विपक्षगामित्वमात्रम् । तज्ज्ञानं व्यापकत्वग्रहविरोधि। असाधारण्यं सर्वसपक्षव्यावृत्तत्वमात्रम् । विपक्षव्यावृत्तत्वस्थ साध्यसाधकतया तद्धेतूद्भावकेनैव स्वीकृतत्वात् । तच्च साध्य- व्यापकीभृताभावप्रतियोगित्वम् । साक्षादनुमितिविरोधिपक्षे सा. ध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वविशिष्टहेतुमत्ताग्रहस्य पक्षे साध्य- विशिष्टबुद्धिविरोधित्वात् । सत्प्रतिपक्षे द्वौ हेतू अत्र त्वेक इति ततो विशेषः । न चैवंविधभेदेन पार्थक्यऽतिप्रसङ्गः । स्वतन्त्रेच्छस्य पर्य- नुयोगानहत्वात् । वादिनस्तदभावसाधके तत्साधकत्वभ्रमरूपा. शक्तिविशेषस्य, प्रतिवादिनस्त्वदुक्तहेतुनैव त्वदुक्तसाध्याभावः साधनीय इति शक्तिविशेषस्य च सूचकत्वाच्च ।

·न्यायसिद्धान्तमाला। लक्षणं तु विरुद्धान्यपक्षवृत्तित्वे सत्यनुमितिविरोधिसम्ब- न्धाव्यावृत्तिः । विरुद्धान्येति प्रकृतसाध्यसाधनसामानाधिकर- ण्यग्रहाविरोध्यर्थकम् । अर्थतो विरोधिविशेषणम् । तेन साध्य. साधनयोरप्रसिद्धरवृत्तित्वस्यापरस्परासामानाधिकरण्यादीनां च निरासः। पक्षपदं धर्मिमात्रपरम् । यद्धमिलित्वं हेतोर्जायते तत्र तत्रैवानुमितिीवरोधि यद्रूपं तत्त्वमित्यर्थः । निरुक्तं साधारण्यमसाधारण्यं च तथा । बाधप्रतिरोधी तु धर्मिविशेपनियन्त्रितत्वान तादृशौ । गगनादेः साध्यत्वे सर्व सा- ध्याभाववत्तद्याप्यवच्चत्यादिकं तु साध्यवत्वग्रहमात्रे विरोधित्वेन सामानाधिकरण्यग्रहविरोधि । निर्धर्मितावच्छेदकसाध्यवत्वग्रह- स्योक्तबाधाप्रतिवद्ध्यत्वे तु प्रकृतसाध्यकानुमितिसामान्याविरो- धित्वं वाच्यम् । अनुमितौ धर्मितावच्छेदकता न नियमादस्ति । तत्साध्यकानुमितिसामान्यविरोषित्वमुक्तबाधादेनं तु व्यभिचा- रादरम्यहेतुकतत्साध्यकानुमित्यविरोधित्वात् । घटा गगनवानि. त्याद्यनुमितौ धर्मितावच्छेदकभेदादुक्तबाधादेरप्रतिवन्धकत्वे तु प्रकृतपक्षकप्रकृतसाध्यकानुमितिसामान्याविरोधित्वं वाच्यम् । न चैतदुक्तासाधारण्येऽच्याप्तम् । नित्यत्वव्यापकीभूताभावप्रतियो- गित्वविशिष्टशब्दत्वादेः प्रकृतपक्षेऽग्रहदशायामन्यहतुना तत्रानु. मितेः । यद्यद्धमिवृत्तित्वं प्रकृतहेतोर्जायते तत्रानुमितिविरोधित्वं तु निष्पत्यूहम् । निरुक्तविशिष्टशब्दत्वादेस्तद्धर्मिणि ग्रहेऽन्यहेतुनापि तत्र प्र. कृतसाध्याननुमितेरव्यावृत्तिपदमत्यन्तायोगव्यवच्छेदार्थकम् ।

·न्यायसिद्धान्तमाला। तेन संयोगेन व्यभिचारिणि रासभादौ व्यभिचाराभावदशायर्या नाप्रसङ्गः । विरोधित्वं विरोधिज्ञानविषयत्वम् । नन्वत्र निरुक्तविषयत्वपर्याप्तिस्तदाश्रयत्वमा वा । आधे निरुक्तासाधारण्यविशिष्टहेतौ तदभावः । तादृशहेतुविशिष्टपक्ष एव तत्सत्वात् । पक्षान्तरस्य च नासाधारण्यत्वम् । घटो नित्यः शब्दत्वादित्यादौ तदभावापत्तेः । द्वितीये एकदेशेऽतिव्याप्तिः । मैवम् । तत्साध्यकतहेतुकानुमितिसामान्यविरोधितावच्छेदकत्व- पर्याप्तर्विवक्षितत्वात् । विरोधित्वं चेह कार्यानुत्पत्तिनियतत्वम् । नत्वन्यत् । साधारण्यज्ञानादेः साक्षादनुमित्यविरोधित्वात् । न तु तद्वत(?) पक्षे गौरवात् । तद्धेतोः पक्षवृत्तित्वाग्रहकालेऽपि तद्धेतु. कानुमित्यनुत्पादसत्वाच । हृदो वह्निमान् वयभावादित्यत्रत्यं साधारण्यमलक्ष्यम् । अनुमित्यनुत्पादस्त्वत्र बाधादिसत्वात् । असाधारण्यादिसङ्ग्रहायानुमितिपदस्य तत्साध्यकतद्धेतुकानुमि- तिपरत्वध्रौव्ये निरुक्तस्थलीयसाधारण्यलक्ष्यताया असम्भवात् । न च निरुक्तानुपसंहारित्वेऽव्याप्तिः । साध्यसंदेहविषयताव्या. प्यसाध्यसिद्ध्यौपयिकसत्ताकत्वविशिष्टहेतुविषयकत्वस्यापि निरु- क्तप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वसम्भवादिति मणिकृदनुयायिनः। अत्र विशिष्टान्तस्य स्वरूपसत एवोपयोगेन प्रागुक्तहे- त्वाभाससामान्यलक्षणायोगाद्धेतौ व्यतिरेकव्याप्तिमत्त्वावगाहनु मितेर्लक्षणे निवेशेन साध्यादेरत्यन्ताभावाप्रतियोगत्वादिरूपस्य वक्ष्यमाणानुपसंहारित्वस्यैव लक्ष्यस्य सङ्ग्रह इति तु युक्तम् । दीधितिकृतस्तु मणिकुन्मते साधारणस्य व्यापकत्वन.

·न्यायसिद्धान्तमाला। हविरोधः, अमाधारणस्य सत्पतिपक्षोत्थापनम् , अनुपसंहारिणः सहचारग्रहविरोध इति प्रयोजनभेद एकहेत्वाभासत्वायोगाद् व्याप्तिग्रहपतिबन्ध एव त्रयाणां प्रयोजनम् । तत्र साधारणेन व्यापकत्वांशस्य, असाधारणेन सामानाधिकरण्यांशस्य, अनु- पसंहारिणा च व्यतिरेकव्याप्तिग्रहस्य प्रतिरोधः । लक्षणं तु विशिष्टसाध्यसाधनग्रहाविरोधिनो ज्ञानस्य विषयतया व्याप्तिग्र- हविरोधितावच्छेदकत्वम् । व्याप्तिश्चान्वयतो व्यतिरेकतश्च निवे. श्या । साध्याप्रसिद्धिसाधनाप्रसिद्ध्योरिणायाविरोधिन इत्य- न्तम् । साध्यसाधनभेदेन सव्यभिचार भेदाधत्र विशिष्टं साध्यं साधनं वाप्रसिद्धं तत्र तगृहाविरोधिन इति न देयम् । न च धूमवान् धूमव्यभिचारि वह्नरित्यादौ व्याप्तिग्रहस्या- हार्यतया तद्विरोध्यप्रसिद्धिः। प्रागुक्तरीत्या तद्विषयविषयकग्र- हविरोधित्वस्य निवेशात् । न च नीलधूमादित्यादौ व्यर्थविशे- षणत्वरूपव्याप्यत्वासिद्धावतिव्याप्तिः । तस्या व्याप्तिग्रहाविरो- धित्वात्तत्सत्वेऽपि व्याप्तिग्रहात् । प्रमेयधूमत्वादिविशिष्टे च गौरवज्ञानं व्यावर्तकतयैव व्याप्तिग्रहविरोधि । गुरुधर्मस्य प्रति- योगितावच्छेदकत्वे तु व्याप्तिस्तत्रास्त्येवेत्यतोऽपि न दोषः । हेतौ साध्याव्यभिचरितसामानाधिकरण्याभावेऽपि साधारण्य- मेव । व्याप्यत्वासिद्धिस्तु व्यर्थविशेषणस्थले । तस्य साधार- ण्यत्वाभावे तु व्याक्षिप्रहपदेन साध्ये साधनव्यापकत्वस्य सा. ध्याव्यभिचरितत्वस्य वा साधने साध्यसामानाधिकरण्यस्य विश- कलितस्य व्यतिरेकव्याप्तेश्च ग्रहो वाच्यः ।

·न्यायसिद्धान्तमाला । तत्र विपक्षवृत्तित्वं साधारण्यम् । विपक्षत्वं साध्याभावव- त्वम् । न तु निश्चयगर्भ तज्ज्ञानस्याविरोधित्वात् । न च वस्तुतो यत्र तनिश्चयस्तद्वृत्तित्वज्ञानम् । तथा धूमाभाववदयो. गोलकं द्रव्यवृत्तिर्वतिरिति ज्ञानस्यापि विरोधित्वापत्तेः । न च गृह्यमाणसाध्याभावावच्छेदकताकधर्मप्रकारेण तत् , तथाकालपु. रुषनिवेशापच्या गौरवात् । साध्याभाववद्वृत्तिहेतुरिति शाब्द ज्ञानस्य विरोधित्वापातात् । हेतुसाध्याभावयोः सामानाधिकर. प्यास्फुरणेन विरोधित्वासम्भवाच्च । साध्याभावववृत्तिहेतुरिति ज्ञानस्य कचित् साध्ये हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगिविषयकत्वेन विरोधित्वं सम्भवति । यतु साध्याभावांशे निश्चयरूपं शेषांश संशयसाधारणं ज्ञानं विरोधि । न च साध्याभाववत्तिर्हेतुरिति ज्ञाने साध्याभावांश धर्मितावच्छेदकाभावान निश्चयत्वसंभवः । साध्याभाववान् हेतुमान वेत्यस्य विरोधिन्वं, हेतुमान् साध्याभाववान वेत्यस्या- विरोधित्वमित्यत्र तात्पर्यात् । अन्यथा हेतुमति पक्षे साध्याभाव- संदेहे सन्दिग्धानकान्तिकत्वापत्तिः । तत्संदेहोत्तरं हेतुमान साध्या- भाववान वेति सन्देहस्यौत्सर्गिकत्वात् । तदुक्तम्-नहि पक्षे पक्ष. समे वा व्यभिचार इति । तन्न । वहिव्याप्यो धूम इति निश्चयकाले पक्षे साध्यसन्दे- हस्य हतौ साध्याभाववद्वृत्तित्वाविषयकत्वात् । अन्यदानुकूल- तर्कसत्त्वे ततस्तमिरासः। अन्यथा विरोधित्वमेवेत्यदोषात् । अत एव पक्षः साध्यातिरिक्तपक्षधर्मातिरिक्तधर्मवान् मेयत्वादित्या.

·न्यायसिद्धान्तमाला। ९३ दयोऽनुकूलतर्कादिविरहिणा वाधाद्यनवतारेऽपि संदिग्धानकान्ति- कतयाप्रयोजका गीयन्ते । तथा वहिर्दाहानुकूलत्यादिशक्तिसाधका अपि । अन्यथा पक्षातिरिक्त सर्वत्र साध्यवत्तानिश्चयायाप्तिग्र. हस्य दुर्वारस्वापत्तेः । पक्षविपक्षान्यतरत्वादिना सर्वत्र सत्यति- पक्षप्रसङ्गाच्च । अथ साध्यतद्वदत्वन्तान्योन्याभावगर्भव्यभिचारयोरेको. पादानेऽन्यतराव्याप्तिः । साध्यवत्ताज्ञानप्रतिवन्धक ज्ञानविषय. स्वेनाभावयोरनुगमेऽपि हेतुपति तादृशामावस्य, तादृशाभाववति हेतुमत्त्वस्य, तादृशाभावे हेतुसामानाधिकरण्यस्य, साध्यतद्वदा. दौ हेतुनिष्ठात्यन्तान्योन्याभावप्रतियोगित्वादेश्वासङ्घह इति चेत् । अत्राहुः । प्रकृतसाध्यसाधनसामानाधिकरण्यग्रहाविरो- धिनो ज्ञानस्य विषयतयान्वयव्याप्तिग्रहविरोधितावच्छेदकत्वेन विभजतां नासङ्ग्रहः । अविरोधिन इत्यन्तेन साध्याप्रासिद्ध्या. दीनां निरासः। यदि चात्यन्ताभावादिगर्भव्यभिचारज्ञानस्य नान्योन्याभावादिगर्भव्याप्तिग्रहविरोधित्वमित्यादिकं विभाव्यते तदा ताः प्रातिस्विकरूपेणोपादाय तावद्याप्त्यवगाही ग्रहो निवे. श्यः । साध्याव्यभिचरितसामानाधिकरण्यस्य व्याप्ये प्रसिद्ध. स्य विरहोऽप्येतद्विशेष एव । विशिष्टसाध्यविशिष्टसाधनवत्व. ग्रहाविरोधिनो ज्ञानस्य विषयतया व्यापकत्वग्रहविरोधिताव. च्छेदकत्वं वा विभाजकम् । अविरोधिन इत्यन्तेन साध्यसाधनामसिदिसांधनावृत्ति- वानां व्युदासः। साध्यात्तित्वसाध्यसामानाधिकरण्ययोर्विशे- ·९४ न्यायसिद्धान्तमाला। ज्यदलेन तयोर्व्यापकत्वग्रहाविरोधित्वात् । साध्यात्यन्ताभा. ववदवृत्तित्वादिविशिष्टसाध्यसामानाधिकरण्याभावोऽपि न व्या- पकत्वग्रहविरोधीति तद्व्युदासः । काञ्चनमयधूमवान् वारित्या दौ विशेष्यव्यभिचारस्य विशिष्टे व्यापकत्वग्रहविरोधित्वात् स. अहः। अत्यन्ताभावादिगर्भव्यभिचारज्ञानस्यान्योन्याभावादिगर्भ- व्यापकत्वग्रहाविरोधित्वे त्वत्रापि तावद्विषयकसमूहालम्बनग्रहो निवेश्यः । न च विपक्षवृत्तित्वमात्रस्य साधारण्यत्वे विरुद्धेऽपि तदापत्तिः। इष्टत्वात् । उपाधेरसङ्करे उपधेयसाङ्कर्यस्यादोषत्वादिति । सपक्षव्यावृत्तत्वमसाधारण्यम् । सपक्षः साध्यवान् । तया- वृत्तत्वं तवृत्तित्वग्रहविरोधिन्वम् । प्रकृतसाध्यसाधनग्रहावि- राधिनो ज्ञानस्य विषयतया तदुभयसामानाधिकरण्यग्रहावरोधि. तावच्छेदकत्वमिति निष्कर्षः । इत्थं च साध्यनिष्ठस्य साधनासा. मानाधिकरण्यस्यापि सङ्ग्रहः । साधने साध्यसामानाधिकरण्यग्रहे. ऽस्यापि विरोधित्वात् । तथाचाक्षुषस्पर्शवान् स्पर्शेन शब्दवत्त्वा- दित्यादौ विशेष्ययोरसामानाधिकरण्यस्य सङ्ग्रहः । तस्यापि विशिष्टसाध्यसाधनसामानाधिकरण्यग्रहविरोधित्वात् । न च सा. ध्यस्यावृत्तित्वं बाधः साधनस्य तदसिद्धिस्तदप्यसाधारण्यं स्यात् । इष्टत्वात् । अन्यत्रासाङ्कर्ये क्वचित् साङ्कर्यस्यादोषत्वात् । निरुक्तमसाधारण्यमेव मणिकृतां विरुद्धत्वम् । इत्थं च मणिकृदुक्तं साध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वरूपमसाधार णत्वमेतन्मते विरुद्धत्वम् । तथा च विरोध एव प्रतिरोधतया दोषः । न च साधारण्यादिलक्षणस्य तस्य तद्याप्येऽतिव्याप्तिः ।

·न्यायसिद्धान्तमाला। ९५ तत्तद्धत्वाभासव्याप्यस्यापि प्रायशस्तत्तद्धत्वाभासत्वाङ्गीकारात् । बाधव्याप्यं न तथा तस्य प्रकरणसमत्वात् । प्रकरणसमव्याप्यं तु न हेत्वाभासोऽविरोधित्वादिति । अनुपसंहारित्वं च विशिष्टसाध्यसाधनग्रहाविरोधिनो ज्ञान- स्य विषयतया व्यतिरेकव्याप्तिग्रहविरोधितावच्छेदकं रूपम् । तच्च साध्यसाधनयोरत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं धूमाभावादौ व. हयभावाद्यभावववृत्तित्वं, वह्नयभावादी धूमाभावाद्यव्यापक त्वं च । तथा धूमवान्वश्रेरित्यादौ व्यतिरेकव्याप्तिग्रहविरोधि. स्वात् । न चैतयोरेवानुपसंहारित्वरूपत्वं युक्तम् । न च वाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादिसदनुमानगतमिति वाच्यम् । एतदनुमानस्य व्यतिरेकितया प्रयोगे दुष्टत्वध्रौव्यात् । अन्वयितया त्वनुमिति. निष्प्रत्यूहा । न च धूमवान्वश्रेरित्यादौ धूमाभावववृत्तिवढ्या- दिरूपे साधारण्येऽतिव्याप्तिस्तज्ज्ञानस्यापि वह्नयभावे धूमाभाव- व्यापकत्वग्रहविरोधितया व्यतिरेकव्याप्तिग्रहविरोधित्वादिति वाच्यम् । वह्नित्वविशिष्टे धूमाभावववृत्तित्वज्ञानस्य तदविरो- रोधित्वात् । वदयभावाभावत्वविशिष्टे तज्ज्ञानस्य विरोधित्वं त्विष्टम् । अत एव वह्नयभावाभावत्वविशिष्टे धूमाभाववद्वृत्ति- त्वमनुपसंहारित्वमेवेत्याहुः। यद्यपि व्यतिरेकव्याप्तिज्ञाने साध्यं प्रतियोगितयाभावे प्र. कारः, अत्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यमित्यादौ तु प्रतियोगित्व. त्वेन प्रतियोगित्वाभावः साध्य इति कथं विरोधः । तथापि व्य. तिरेकव्याप्तिज्ञानमपि संसर्गतया साध्ये प्रतियोगित्वविषयक- ·न्यायसिद्धान्तमाला। मिति समानविषयत्वेन विरोधित्वमतेनेदम् । इतरथा त्वभाव. त्वावच्छेदेन प्रतियोगितया वाच्यत्वाद्यभाववत्वमनुपसंहारित्वं बोध्यम् । न च प्रतियोगितामात्रेण नोक्ताभाववत्त्वम् । वाच्य- वघटाशुभयाभावे वाच्यत्वप्रतियोगिकत्वसत्त्वात् । किन्तु स्वरू- पसम्बन्धावच्छिन्नवाच्यत्वावच्छिन्न प्रतियोगितया । सा चाप्रसि- द्धांत वाच्यम् । निरुक्तावच्छि नेन प्रतियोगिताकारतान्यतरण निरुक्तावच्छिन्नसामान्यन तदभाववचस्य वाच्यत्वात् । न च साधारण्यत्वादिनैव दोषत्वानुद्भावने वादिनिवृत्तेश्च तत्त्वेनैव पार्थक्यं युक्तम् । स्वरूपसतोक्तरूपेण त्रयाणामैक्येऽनुमितिवि- रोधित्वेन बाधप्रतिरोधयोस्तजनकज्ञानविरोधित्वेनान्येषामैक्ये हेत्वाभामद्वैविध्यापत्तिरिति चेत् । न । स्वतन्त्रेच्छस्य नियोगपर्यनु. योगानहत्वादिति दिक्॥ उद्देशक्रमेण विरुद्धलक्षणाय मूत्रम् सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधी विरुद्धः॥ न्या० सू० १।२।६॥ विरुद्ध इति लक्ष्यनिर्देशः । तद्विरोधीति लक्षणम् । तत्मा. ध्यम् । विरोधस्तदभावव्याप्पत्वं तदधिकरणावृत्तित्वं वा । साध्यान्तरविरुद्धेऽतिव्याप्तिवारणायाह । सिद्धान्तमिति । सिद्धा. न्तः सर्वतन्त्र सिद्धान्तः पक्षः तमभ्युपेत्य तद्वृत्तितया यं प्रति- ज्ञाय तद्विराधी यो हेतुत्वेन निर्दिश्यते स तविरुद्ध इति समु- दायार्थः । इदं च परार्थस्थलमभिप्रेत्य । प्रकृतसाध्यविरोधी ·न्यायसिद्धान्तमाला। ९७ विरुद्ध इति फलितम् । न चाये संयोगादिसाध्यकद्रव्यत्वादावतिव्याप्तिः । संयो. गाद्यभावव्याप्यत्वस्य संयोगाद्यभावाभाववदवृत्तित्वस्य द्रव्य. त्वादावभावात् । अस्ति चेदं गुणत्वादाविति लक्षणसंगतिः । साध्याभावाभावस्य साध्यरूपतयेदं साध्यसामानाधिकरण्यग्र- हविरोधि । यदि च साध्याभावाभावत्वेन साध्यस्यासामानाधि- करण्यग्रहो न साध्यतावच्छेदकरूपेण तत्सामानाधिकरण्यग्रह- विरोधी, तदा लाघवाच द्वितीयम् । इदं मणिकृन्मते विरुद्धत्वम् । दीधितिकृतां त्विदमसाधारण्यम् । विरुद्धत्वं तु साध्य व्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वविशिष्टप्रकृतहेतुत्वं पक्षवृत्तित्वेन विशेषितमविशेषितं वा । विशेषितं तत्पक्षकतत्साध्यकानुमिति. सामान्यविरोधि। अविशेपितं तु तत्साध्यकतहेतुकानुमितिसा. मान्यविरोधि साध्याभावसाधकपरामर्शरूपम् । अनवगतसाध्य- सहचारत्वे सति साध्याभावसहचारी विरुद्धः । अत एव पृथि- वीतरभेदवती मेयत्वादित्यपि विरुद्धमिति प्राश्वः । तदयुक्तम् । अनवगतत्वाचंशज्ञानस्याविरोधित्वात् । उक्तो हेतुश्च साधारण एवेति दिक् । अयं च बाधस्वरूपासिद्ध्यन्यतरसंकर आवश्यकः साधार- ण्यादिसंकरः । कचिद् गगनादिहेतौ साधारण्याभावाज्ज्ञाना- संकराच्च पार्थक्यम् ॥ १३ १ ·९८ न्यायसिद्धान्तमाला। उद्देशकमेण प्रकरणसमं लक्षयति- यस्मात् प्रकरणचिन्ता स निर्णयार्थमपदिष्टः प्रकरणसमः॥ न्या०सू०१।२७ ॥ भकरणसम इति लक्ष्य निर्देशः । प्रकृष्टपगृहीतापामाण्यक करणं साध्याभावसाधकपरामर्शरूपं समं समानकालीनं यस्य स्वसाध्यसाधकपरामर्शविशिष्टस्य हेतोः स प्रकरणसमः । सा. ध्यतदभावसाधकपरामर्शयोः सत्त्वकाल एव सत्यसति वा सा. धने सत्प्रतिपक्षव्यवहारात् । अत एवायं सत्प्रतिपक्ष इति गीयते । सन् प्रतिपक्षो यस्येति व्युत्पत्तेः । एतयवहारविषयत्वं लक्ष्य- तावच्छेदक लक्षणमाहुः । यस्मादिति । प्रकरणं परविप्रतिपच्या. दिरूपप्रकरणविषयीभूतं साध्याभावस्तश्चिन्ता तदनुमितिर्यस्मात् स तत्सहितः स्वसाध्यनिर्णयार्थमपदिष्टः स्वसाध्यसिद्ध्यौपयिक. परामर्शविशिष्टप्रकृतहेतुरित्यर्थः । बाधोपस्थितिसमर्थपरामर्शका. लीनसाध्यसिद्धिसमर्थपरामर्शविशिष्टप्रकृतहेतुत्वं लक्षणं फलितम् । न चायं वहिव्याप्यवान् वह्नयभावव्याप्यव्याप्यवांश्चति परामर्शादयं वह्निमान वह्नयभावव्याप्यश्चित्यनुमितेः प्रामाणिक- त्वे जनितफलेऽपि वह्निसाधकहेतौ सत्प्रतिपक्षत्वापत्तिः। इष्टत्वात् । अन्यथानुमितिद्वयेच्छायो प्रकृतानुमितेर्वदयंशे भ्रमत्वविषयकत्वे वा द्वितीयानुमित्यापत्तेः । न च वयभावपरामर्शकालीनवह्निपरामर्श विशिष्टत्वस्य वहिपरामर्शोत्पत्तिकालावच्छेदेनापि सन्चासत्का- लावच्छेदेन सत्पतिपक्षत्वापत्तिः । बाघोपस्थितिसमर्थपरामर्श ·न्यायसिद्धान्तमाला। कालावच्छेदेन साध्यसिद्धिसमर्थपरामर्शविशिष्टत्वस्य वाच्य- स्वात् । एतेन यत्र माविवनयभावव्याप्यज्ञानमप्रमेति ज्ञानं ततो वहितदभावव्याप्यवत्तानिश्चयोऽथ वढेरनुमितिरप्रामाण्यज्ञानना- शश्च तत्र सत्प्रतिपक्षत्वापत्तिरप्यपास्ता । द्वितीयक्षणे सत्प्रतिप- क्षस्येष्टत्वात् । प्रथमक्षणे त्वप्रामाण्यग्रहसत्वेन परामर्शस्य बाधो- पस्थितिसामाभावादिति । यत्तु स्वार्थानुमान एवायं दोषः । प्रतिवादिना तदभावा- नुपन्यासेन स्थापनाया व्याप्तिपक्षधर्मत्वस्योभयवादिसिद्धत्वात् । प्रतिस्थापनायास्तु तत्वमन्यतरासिद्धमिति प्रथमेन द्वितीयस्य बाधितत्वादिति । तन्न् । नहि सम्भवन्तः सर्व एव हेत्वाभासा उद्भाव्या आधिक्यप्रसङ्गात् । किंतु यथाकाममेकः । तथा च पति- पक्षोद्भावनेऽपि नाप्रतिषेधमात्रेण व्याप्त्याद्यभ्युपगमः। तदुपग- मेऽपि स्वहेतोयाप्त्यादिकं यावत् परेण न निषिध्यते तावत् सत्प्रतिपक्षो निरपवादः। न च वस्तुनोऽव्यात्मकतया विरुद्धोभयः व्याप्यवत्वमेकत्र दुर्ग्रहम् । हेतोः परस्पराभावव्याप्यतयैव विरो. धात् । तदग्रहे एकत्र निर्णयाविरोधात् । स च निर्णयः कचित् समूहालम्बनप्रत्यक्षात्मा । कचित् क्रमेण । प्रासिद्ध्या दिसवेन प्रथमादनुमित्यनुत्पत्तेः । कचित्तद- भावव्याप्यव्याप्यतयाप्यव्याप्ययोः समूहालम्बनादितोऽनु- मित्यादिरूपोऽपि संभवति । ननु विरोधिपरामर्शेनैव प्रतिरोधे प्रत्यक्षशन्दाभ्यां स न स्यादिति चेत् । न । भवत्येवं प्रत्यक्षस्य स्वरूपसमयैव बायकत्वात् । कथायां तदुपन्यासस्तु कदाचिल्लिा- ·१०० न्यायसिद्धान्तमाला । भावेन । विरांधिवाक्यज्ञानमानं तु नानुमानविरोधि । विरोधिनि. र्णयसामग्रीत्वेन च कचिद्विरोधित्वमात्रत्वपिष्टम् । नरशिरःशौ- चानुमानवदिति । दृषकतावीजमस्य परस्परप्रतिबन्धेन निर्ण- याजनकत्वम् । रत्नकोषकृतस्तु अनुमित्यात्मकसंशयजनकत्वं दूषकता. बीजं तुल्यबलाभ्यां विरुद्धोभयनिर्णयज्ञानसामग्रीभ्यां जायमा. नज्ञानस्यार्थात् संशयरूपत्वात् । नहि निश्चयत्वं संशयत्वं वा कार्य्यतावच्छेदकमार्थसमाजसिद्धत्वात् । एवं च परामर्शाभ्यां स्वस्वसाध्यकानुमितिरात् संशयरूपैव जायते । अत एव विम. तिपत्तिवाक्यात् शाब्दसंशयो निष्प्रत्यूहः, । फलबलकल्प्यश्च न्यूनाधिकसमवलभावः । सत्यामपि पीतत्वशुक्लत्वस्मृतौ समी- पवर्तिनि सति दोषविशेषे पीतत्वस्यैव, असति तु शुक्लत्वस्यैव, दूरस्थे च स्थाना(?=ण्या)दावसति विशेषदर्शने स्मृतयोरेव कोट्योः, सति चैकस्या एव नयनेन ग्रहात् । न चैवं स्मृतिरपि संशयत्मिका स्यात् । इष्टत्वात् । यदि नानुभवविरोधः । येन गुरुणापि निश्चयत्वेन संस्कारहेतुत्वमु. पेयते । अथ तद्विरोधिनिश्चयत्वेन तद्विशिष्टबुद्धिसामान्ये विरोधित्वं, विरोधित्वं च तदनधिकरणत्तित्वविशिष्टत्वं तदभावतदभावव्याप्यादिसाधारणमिति चेत् । यदि वस्तुतो विरोधिनो निर्णयस्तथा तदा ह्रदत्वादिनिश्चये कथं वहयादे. भ्रमानुमितिः । अथ विरोधित्वेन तदा तदग्रहे नेह. साध्यमिति निर्णयेऽप्यनुमितिप्रसङ्गः । न च विरोधसंसर्गकबुद्धिस्तथा ।

·न्यायसिद्धान्तमाला १०१ संसर्गतयापि विरोधमाने मानाभावात् । न चैवं कपिसंयोगाभाववानित्यादिनिश्चयस्यापि विरोधि- त्वापत्तिः । विरोधज्ञानविशिष्टस्याविरोधज्ञानविरहविशिष्टस्य वा ग्राह्याभावादिनिश्चयस्य विरोधित्वात् । विरोधाविरोधी तत्तदधिक- रणान्तर्भावेन तत्तद्धर्मितावच्छेदकान्तर्भावेन च ग्राह्यौ । नन्वस्तु तदभावनिर्णयत्वेनेव तदभावव्याप्यादिनिर्णयत्वेनापि तद्विशिष्ट- बुद्धिविरोधित्वम् । अन्यथा तदुत्तरं तद्भमसंशयाद्यापत्तेरिति चेत् । न । सत्यपि शुक्लत्वादिव्याप्यनिश्चये शङ्खादी दुष्टन नयनेन पीतत्वादेरदुष्टेन च पीतत्वादिव्याप्यवत्ताभ्रमेऽपि शुक्लत्वादे. ग्रहात् । न चास्तु प्रत्यक्षान्यतद्विशिष्टबुद्धिविरोधित्वम् । क्वचि. दुपनीतप्रत्यक्षेऽपि विरोधित्वात् । न चास्तु दोषविशेषाज. न्यलौकिकनिश्चयान्यानाहार्यतद्विशिष्टबुद्धिविरोधित्वम् । खादी करादिभ्रमे दूरतस्तभ्रमात्प्राग्गृहीतस्यापि सनिकृष्ट- स्थाणुत्वादेरग्रहणात् । तस्मात्तत्तत्स्थलविशेष एव तस्य विरो. धित्वान्नानुमित्यादौ तद्विरोधित्वमिति संशयाकारानुमितिनि- प्रत्यूहेत्याहुः। अत्र वदन्ति । दोपविशेषलौकिकसन्निकर्षविशेषाधजन्ये तद्विशिष्टज्ञाने तत्वेन विरोधित्वम् । न तु तद्वतत्वेन(? तद्वत्त्वेन) प्रतिबद्ध्यप्रतिबन्धकभावेऽतिगौरवात् । न च तादृशे प्रत्यक्ष एव तत्त्वम् । सामान्ये वाधकाभावात् । तत्सत्त्वे शान्दादिबुद्ध्यनुत्प तेश्च । न च तद्याप्यवत्तानिश्वयविरहविशिष्टतत्वेनैव विरोधित्वम् । अन्यथा कोटिद्वयविशेषदर्शने संशयो न स्यादिति वाच्यम् । शा- ·१०२ न्यायसिद्धान्तमाला। विनापामाण्यग्रहं संशयामावस्येष्टत्वाद्विशिष्टान्तनिवेशे माना. भावात् । न च तदभावव्याप्यवत्तानिश्चयविशिष्टान्यतद्विशिष्टबु. द्वित्वेनैव निरुक्तधर्मापेक्षया लघुना प्रतिबद्ध्यत्वात् संशयाका- रानुमितिः सुघटेति वाच्यम् । तयुंपनीतभानप्रात्यक्षिकसंशया- देरपि तादृशविशिष्टत्वोक्तियोग्यस्याप्रतिवद्ध्यत्वापत्तेः । उप- नीतभानादिर्न तद्विशिष्टः किन्तुक्तानुमितिरेवेति तु सर्वज्ञानि- प्रेयम् । सामग्रयाः कार्यनिर्णयाधीननिर्णयत्वोपगमे तत्- कार्याव्यवहितप्राग्वर्तित्वविशिष्टत्वेन हेतुत्वे एककारणपरि- शेषापत्तेः ननु दोषविशेषादेः कारणत्वकल्पनादुत्तेजकत्वकल्पनैव युक्तेति दोषादिसत्त्वेऽनुमित्याद्यापच्या ताशप्रत्यक्षत्वेनैव प्रति. बयतेत्यनुमित्यादौ न सेति चेत् । न । दोषादिकाले इच्छादि- जन्यस्यापच्या दोषादेः कारणत्वावश्यकत्वात् । पश्यामि प्रस. अयामीति प्रतीत्या तत्र वैलक्षण्यस्वीकारात् । नीलघटज्ञानं जा- यतामित्यादीच्छासवे पीतघटादिज्ञानापत्तेश्च । न चानाहार्य- त्वस्यान्यत्राविशेषेणेच्छाविशिष्टान्यत्वस्य वक्तुं शक्यत्वेऽपि लाघवात् प्रतिबद्ध्यप्रतिबन्धकताधवच्छेदकतया विषयतावि- शेषत्वाङ्गीकारानेच्छाया उत्तेजकत्वम् । दोषलौकिकसन्निकर्ष. योस्तचे तु न वाधकमिति वाच्यम् । तयोरप्यवान्तरवैलक्षण्य- स्वीकारात् । उत्तेजकाविशेषितरूपेण परोक्षत्वेनापि प्रतिवन्य. स्वावश्यकत्वाच्च । अन्यथा तत्सत्त्वे शान्दादिबुद्ध्यापत्तेः । वस्तुतो निर्वहिहिमानित्यादिवाक्याच्छान्दधीवारणाय - ·न्यायसिद्धान्तमाला। १०३ हृयभावत्वाअवच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतानिरूपितप्रकार. तावच्छेदकतया परोक्षत्वावच्छिन्ने वह्नित्वादिभेदस्य हेतुत्वकल्प. नान्न संशयाकारानुमित्यादिकमिति दिक् । निधन्धे तु कथमत्र तत्वनिर्णय इति जिज्ञासा सत्पतिपक्ष- फलम् । न च ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा, सा च ज्ञानेष्टसाधनताज्ञान- साध्येति कथं सत्प्रतिपक्षात् सेति वाच्यम् । असति प्रतिपक्षे न जिज्ञासा, सनि च सेत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रकरणसमस्यापि तद्धेतुत्वादिति मणिकृतः। हेतुसमीचीनत्वासमीचीनत्वसंशयजन्यदुःखाभावादिरूपेषु साधनताज्ञानद्वारेण जिज्ञासोपयोगित्वमात्रं, न तु हेतुत्वम् । अन्यत्र संशयस्थले जिज्ञासायामप्येवमिति तु दीधितिकृतः । सर्वमेतत् प्राचां सत्प्रतिपक्षव्यवहारविषयीभूतमुक्तम् । अनु. मितिविरोधिज्ञानविषय(?+:) सत्प्रतिपक्षः। साध्याभावव्याप्यवान् पक्षः । साध्यवद्भदव्याप्यवानपक्षः । पक्षनिष्ठौ तदुभय- व्याप्यौ । पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगित्वपक्षवृत्तित्वाभावयोव्याप्यव. त्साध्यादि । नन्वेवं हेत्वाभासाधिक्यमिति चेत् । न । प्रकृतपक्षसाध्यवै- शिष्ठ्यग्रहविरोधित्वे सति प्रकृतपक्षमाध्यग्रहाविरोधिप्रकृतपक्ष- साध्यवैशिष्ट्यग्रहविरोधिरूपोन्नायकत्वेन सर्वेषां विभजनात् । अत्र सत्यन्तेन वह्नयभावव्याप्यवद्धदादेः प्रतिपक्षोनायकस्य व्युदासः । तदर्थश्च शुद्धपक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने पक्षे शुद्धसाध्य- तावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यवैशिष्ट्यग्रहविरोधित्वम् । तेन वन्ध- ·१०४ न्यायसिद्धान्तमाला। भावव्याप्याभाववान् हुदो वह्निमान् , इदो वयभाषव्याप्या. भाववढ्दवृत्तिवह्निमानित्वादिग्रहविरोधित्वेऽप्युक्तप्रतिपक्षोन्नाय. कस्य न क्षतिः । अविरोध्यन्तेन काञ्चनमयो इदः काञ्चनमयक. हिमानित्यादौ पक्षाप्रसिद्धिसाध्याप्रसिद्ध्युनायककाञ्चनमयत्वा- भावव्याप्यवतोः पक्षसाध्ययोगुंदासः । विरोध्यन्तेन वहि. व्याप्याभावे साध्ये वह्निव्याप्यवत्पक्षात्मकस्य बाधस्य व्युदासः। वह्निमान् हृदो वह्निमानित्यादौ वदयभावव्याप्यवान् ह्रद आश्रयासिद्धिरेव, इदे च पक्षे तादात्म्येन वह्निमद्धदे साध्ये वह्नयभावव्याप्यवान् ह्रदः साध्याप्रसिद्धिरेवेति नाव्याप्ति सम्भावना पणन वह्नयभावव्याप्यव्याप्याभाववान् ह्रदो वह्निमानि. त्यादौ वयभावव्याप्यव्याप्यवद्धदात्मकाश्रयासिद्धावतिव्याप्तिः। न चाविरोध्यन्तं नोन्नेयस्य विशेषणं, किन्तून्नायकस्यैवेति नायं दोषो निरुक्ताश्रयासिद्धेः प्रकृतपक्षग्रहविरोधित्वादिति वाच्यम् । वह्निमद्भदत्वेन पक्षत्वे वह्नयभावव्याप्यव्याप्याभाववत्वेन सा- ध्यत्वे वह्नयभावव्याप्यव्याप्यवदात्मके बाधेऽतिव्याप्तेः तत्र प्रकृतपक्षसाध्यवैशिष्ट्यग्रहविरोधिनो वयभावव्याप्यवद्भद- स्योनायके प्रकृतपक्षग्रहाविरोधित्वसत्त्वादिति चेत् । न । अविरो- ध्यन्तस्योनायके च विशेषणतयोक्तातिव्याप्तिद्वयाभावात् । न चाविरोध्यन्तस्योनायकविशेषणत्वे वहयभावव्याप्याभाववान् इहो वह्निमानित्यादौ इदत्वावच्छेदेन वयभावव्याप्यवत्वरूपे सत्पतिपक्षेऽव्याप्तिः । तत्राश्रयासिद्धित्वस्यैवोपगमात् बहिमान हृदो वह्निमानित्यादौ वयभावव्याप्यवद्भदे तथैव वाच्यत्वात् ।

·न्यायसिद्धान्तमाला। पराम. तादृश. ननु मणिकृन्मतेऽसाधारणस्य दीधितिकृन्मते विरोधस्य सत्प्रतिपक्षतया दोषत्वे तत्रातिव्याप्तिरिति चेत् । न । उनायक- त्वमित्यस्य यादृशविशिष्टविषयकत्वेन परामर्शस्यानुमितिहेतुत्वं तत्त्वमित्यर्थः । तच्च साध्याभावव्याप्यवत्पक्षादिकम् । शश्च प्रकृतसाधने प्रकृतसाध्यव्यापकाभावप्रतियोगित्वानवगाही ग्राह्य इत्यदोषात् । प्रकृतसाध्यव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्ववि. शिष्टप्रकृतहेत्वघटितत्वेनोनायकं विशेषणीयमिति नु ज्यायः । निरुक्तविभाजकरूपेण ह्रदः काञ्चनमयवह्निमानित्यादौ वयभा. वव्याप्यवत्पक्षादिकं संगृह्यते । सूत्रार्थस्तु । प्रकरणं प्रक्रियमाणं निरुक्तविरोधिमापं तचिन्ता तदनुमितिर्यस्मात् यादृशविशिष्टविषयकपरामर्शात् स विशिष्टो निर्णयार्थ दोषनिश्चयार्थ निर्णीतः प्रमितः प्रकरणसम इत्यर्थः । कथायां सत्प्रतिपक्षोद्भावने पश्चावयवा यथासिद्धान्तं प्रयोज्या इति संप्रदायः । अयं हेतुः साध्यव्यभिचारीतिवदयं पक्षः साध्याभावव्याप्यवानित्युद्भावनं तु युक्तमिति दिक् ।। साध्यसमलक्षणाय सूत्रम्- साध्याविशिष्टः साध्यत्वात् साध्यसमः॥ न्या० सू० १२८ साध्यसम इति लक्ष्यनिर्देशः । साध्यमासिद्धत्वेन । अत ए. वासिदिरित्यप्युच्यते । लक्षणमाह ।साध्येति । साध्यं सिदिकर्म । १४ ·१०६ न्यायसिद्धान्तमाला। अनुमितिहेतुपरामर्शविषय इति यावत् । सोऽविशिष्टो विशिष्टबुद्ध्यः विषयो यस्मात्स परामर्शविषयाभाव इत्यर्थः । विशिष्टबुद्ध्यविष. यत्वे हेतुमाह । साध्यत्वादिति । साध्यत्वात् साधनीयत्वादुमय- बाघसिद्धत्वादिति यावत् । ननु परामर्शविषयाभाषत्वं साध्याभावसाधनाभावादी, हेत्वाभासत्वे सतीति विशेषणेऽपि हुदादिनिष्ठवड्यभावादिरूपबाधे, परामर्शविरोधित्वे सतीत्युक्तावपि हेतोः साध्यासामानाधिकरण्य इति(?-ण्येऽति-)प्रसक्तम् । अप्रसक्तं च साधनपक्षविशेष. णासाध्यविशेषणाद्यभावविशिष्टे पक्षसाध्यादौ, पक्षादिनिष्ठे साध- नपक्षविशेषादिमदन्यत्वे साधनादेः पक्षवत्यन्यत्वपक्षनिष्ठात्य. न्ताभावप्रतियोगित्वादौ च । न च प्रकृतपक्षे प्रकृतहेतोयद्विशिष्टज्ञानं प्रकृतसाध्यावगाहि तद्विरोधित्वं तदिति वाच्यम् । पक्षवृत्तित्व. विशिष्टसाध्याव्यभिचरितसामानाधिकरण्याभावाव्याप्तेः। कथम् । प्रकृतपक्षे प्रकृतसाधनवैशिष्टयस्य प्रकृतसाध्यस्य च ग्रहावि. रोधि यद्याप्तिग्रहविरोधि तदन्यत्वे सति परामर्शविरोधिलं त- त्वम् । व्यभिचारादिवारणाय सत्यन्तम् । तत्राविरोध्यन्तेन वह्निमान् वह्निमानहूदत्वादित्यादौ व्याप्तिग्रहविरोधिन्या अपि वह्निमदवृत्तिहदत्वादिस्वरूपस्वरूपासिद्धेः साध्यविशेषणासिद्धेश्च सङ्ग्रह इति चेत् । न । इदः काश्चनमयवहिमान् काञ्चनमयधूमादि- त्यादौ तादृशमहाविरोधिनो व्याप्तिग्रहविरोधिनोऽप्रसिद्धरिति चेत्। मैवम् । साधारण्यनिरुक्तासाधारण्यानुपसंहारिवभिन्नस्य विषयतया ज्ञाननिष्ठपरामर्शविरोधितावच्छेदकरूपस्यासिद्धत्वात् ।

·न्यायसिद्धान्तमाला। १०७ यत्र साधारण्यादिकमप्रसिद्धम् , यत्र च वयव्यभिचारिमेय- त्ववान् वह्निसमानाधिकरणदत्ववान् वह्नयभावव्यापकीभूता. भावप्रतियोगिइदत्ववान्वा वह्निमान् मेयत्वाद्रदत्वाद्वेत्यादौ य. साधारण्यादिकमसिद्धिस्तत्र तदन्यत्वनोपादेयम् । शब्दानुग- मस्याकिश्चित्करत्वात् । घटाव्यभिचारिद्रव्यत्ववद् भूतलं नीलघ. ट्वव्यत्वादित्यादौ घटसामान्याभाववदृत्तिद्रव्यत्वमासिद्धिः । नतु नालघटाभाववदृत्तिद्रव्यत्वम् । वयव्यभिचारिमेयत्वान् व. ह्निमान मेयत्वादित्यादौ वहिव्यभिचारिमेयत्वमसिद्धिः । न तु मे- यत्वाव्यापको वह्निः । वयव्यापकीभूनाभावप्रतियोगिहदत्ववान् वह्निमान् ह्रदत्वादित्यादौ च वयभावव्यापकीभूताभावाप्रतियो. गिह्रदत्वादिकमसिद्धिः । न तु वदयभावसमानाधिकरणो इद- स्वाभावाभावाभावत्वविशिष्ट इत्यलक्ष्यीभूततत्तत्साधारण्यावन्य. त्वं देयमेवेति सूचनायोक्तं यत्साधारण्यादिकमिति । एतेन सामान्यत एवं साधारण्यासाधारण्यभिन्नं ज्ञानस्य विषयतया परामर्शविरोधितावच्छेदकं रूपमसिद्धिः। वयव्य- भिचारिमेयत्ववान वहिसमानाधिकरणदत्ववान्वा पर्वतो वह्नि- मान् मेयत्वाद्रदत्वावत्यादावाश्रयासिद्धिविरहेऽपि न क्षतिः । असिदित्रयस्यासार्वत्रिकत्वात् । आश्रयासिद्धिलक्षणस्य चासिद्धि- घटितत्वान्नातिप्रसङ्गः। परामर्श चान्वयव्याप्तिरूपादेया। तेनानुप- संहारित्वव्युदास इति कस्यचित्पलपितमपास्तम् । व्यतिरेकव्याप्तिविधिपक्षधर्मत्वाभावादावव्याप्स्यापत्तेश्च । साधारण्यावाचवच्छिमानिरूपितविषयताज्ञाननिष्ठपरामर्शविरो.

·१०८ न्यायसिद्धान्तमाला। न धितावच्छेदकरूपं वा असिद्धिः । अत एव द्रव्यत्वाव्य. भिचारिगुणद्रव्योभयसमवेतवान् द्रव्यत्वसमानाधिकरणगुण. समवेतकर्मासमवेतवान् घटो द्रव्यं सत्त्वात् , द्रव्यकर्मासमवेत- वान् वा घटो द्रव्यं सत्त्वात् द्रव्यकर्मासमवेतादेवेत्यादौ गुण. द्रव्योभयसमवेतादिनिष्ठद्रव्यत्वव्यभिचारित्वादेः सत्तानिष्ठद्रव्य- त्वव्यभिचारित्वाद्यात्मकसाधारण्यादितोऽनतिरिक्तत्वेऽपि क्षतिः। पर्वतान्यः पर्वतो दहनान्यदहनवान् धूमान्यधूमादि- त्यादावसिद्धिसम्पादनाय हेत्वाभाससामान्यलक्षणोक्ता प्रथमा रीतिरादर्तव्या । वस्तुतोऽपार्थकत्वादेवात्र दोष इति दिक् । सा चासिद्धिस्त्रिविधा । आश्रयासिद्धिस्वरूपासिद्धिव्याप्य- त्वासिद्धिभेदात् । तत्र विषयतया ज्ञानस्य पक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्षज्ञान- विरोधितावच्छेदकरूपमाश्रयासिद्धिः । काञ्चनमयः पर्वतो वह्निमानित्यादौ प्रकृतपक्षप्रकृतसाधना- ग्रहाविरोधिनो ज्ञानस्य विषयतया तदुभयवैशिष्ट्यग्रहविरोधि- तावच्छेदकं रूपं स्वरूपासिद्धिः । अविरोधिन इत्यन्तेनाश्रया- सिद्धिहेत्वसिद्ध्योर्निरासः । पर्वतो वह्निमान पर्वतवृत्तिहदत्वादि. त्यादौ स्वरूपासिद्धिविरहेऽपि न क्षतिः। असिद्धित्रयस्यासार्व- त्रिकत्वात् । यत्र प्रकृतपक्षः प्रकृतसाधनं च कामिन्येव तत्र तदुभय- ग्रहाविरोधिन्याः कामिनीविशेष्यकज्ञानेच्छायाः पक्षभूतकामिन्यां हेतुभूतकामिनीवैशिष्ट्यज्ञानविरोधिन्या विषयतावच्छेदकस्य का ·न्यायसिद्धान्तमाला। मिनीज्ञानत्वादेर्वारणाय ज्ञानस्येति । अवच्छेदकपदस्य तत्कोटि- प्रविष्टार्थकतया ज्ञानत्ववारणाय तयेति (?=विषयतयेति)। तदुभयं प्रकृतपक्षप्रकृतसाधनोभयम् । प्रकृतद्वयोपादानाद् गुणान्यत्वविशि. सत्त्वं तत्त्वं वा गुणत्वव्यभिचारित्वत्वावच्छेदकं वा गुणवृत्तित्वात्। तदवच्छेदकत्वाच्छब्दो द्रव्यं गुणान्यत्वे सति सत्त्वादित्यादौ नाव्याप्तिः । संगृह्यते चानेनानित्यं गगनं रूपवच्चाक्षुषस्पर्शवत्वा. दित्यादौ गगनादेनि:स्पर्शत्वादिकम् । अनित्येति चाक्षुषेति च पक्षसाधनविशेषणम् । अविरोधिन इत्यन्तं प्रकृतलक्षण- घटनार्थम् । गगनं रूपस्पर्शवत्वादित्यादौ त्वविरोधिन इ. त्यन्तं देयम् । एतदुभयभिन्नासिद्धिाप्यत्वासिद्धिः । सा च साध्यसा- धनविशेषणासिद्धिव्याप्त्यभावादिरूपा । न च पर्वतः काञ्च- नमयवद्विमान् काञ्चनमयधूमादित्यादावाश्रयासिद्धिस्वरूपासि- द्ध्योरप्रसिद्ध्या तद्भिन्नत्वाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । तत्राभिन्नान्त. स्यानुपादानात् पक्षादिभेदेन लक्षणभदात् तत्स्थलीयासिद्धि- त्वस्यैव तत्र लक्षणत्वात् । यत्तु हेतुतावच्छेदकस्य व्याप्यतानवच्छेदकत्वं व्याप्यत्वा. सिद्धिः । यथा नीलधूमत्वादौ समानाधिकरणं सम्भवदवच्छेद- कान्तरमपेक्ष्य गुरुत्वादिति । तन्न। अवच्छेदकत्वं यद्यनतिरि. तवृत्तित्वं तदा निरुक्तगौरवं तदविरोधि । न च स्वसमानाधि. करणताशधर्मान्तराघटितत्वे सति तत्वं तत्सत्यम् । तस्यानु- मितिहेतुहानाविषयत्वेनाकिश्चित्करत्वात् । नाप्यन्यूनवृत्तित्वम् ।

·११० न्यायसिद्धान्तमाला। आलोकायवृत्ते—मत्वादेरप्यतथात्वापातात् । नापि स्वरूपसम्ब- न्धविशेषः । द्रव्यं रूपादित्यादौ रूपत्वादेरप्यतथात्वापातात् । रूपादिचतुर्विंशतिसाधारणगुणत्वादेरेव तचौचित्यात् । एवं सा- स्नादिमत्त्वस्यापि गवादिव्याप्यतावच्छेदकत्वं न स्याद् गो. त्वादिकमपेक्ष्य गुरुत्वात् । न चेष्टापत्तिः । अनुमितिहेतुज्ञाना. विरोधिनस्तारशावच्छेदकत्वाभावस्याकिश्चित्करत्वात् । प्रमे- यत्वादिसामानाधिकरण्येन व्याप्त्यवगाहिवहिमदन्यावृत्तिप्रमेय. वानित्यादिज्ञानादनुमित्यनुत्पत्त्या हेतुतावच्छेदकावच्छेदेन ज्ञा- नस्यानुमितिहेतुतायामनतिरिक्तवृत्तित्वरूपावच्छेदकत्वस्यैवोप- योगसिद्धरिति । परार्थस्थले तु दृष्टान्तस्य साधनवैकल्यं व्यर्थविशेषणत्व. मपि हेतौ निग्रहस्थानम्-हेत्वाभासाश्च (न्या० मू०५।२।२५) इति चकारेण समुच्चयादिति । न चाश्रयासिद्धित्वा- दिना ज्ञानादुद्भावनाच वादिनिवृत्तेरसिद्धित्रैविध्यम् । स्व. रूपसतोक्तरूपेण महर्षिणा विभजनात् । साधारणादेः स. व्यभिचारत्वेनेव । न च साधारणे व्याप्त्यभावं आव. श्यक इत्यसिद्धिरेवास्तु। व्याप्त्यभावाज्ञाने साधारण्यज्ञानाद. प्यनुमितिप्रतिबन्धात् । अत एव ये व्याप्तिपक्षधर्मताविरहरूपा. स्तेऽसिद्धिमध्यमध्यासते । तदन्ये च यथायथं सव्यभिचारादय इति सिद्धान्तमवादः । अथ सुषुप्तौ जागरेऽपि व्याप्तिपक्षधर्मतासत्त्वेऽपि तदनि. अयेऽनुमित्यनुत्पादो हेत्वाभासमयोज्यः । सव्यभिचारादौ तथा.

·न्यायसिद्धान्तमाला। १११ वधारणात् । स च व्याप्तिपक्षधर्मतानिश्चयरूपायाः सिद्धरभाव एव । न चैवं सद्धतोरप्याभासत्वं, तदाभासस्यापि हेतुत्वं स्यात्। इष्टत्वात् । सोऽयं स्वरूपसन्नेव दोषः कारणत्वाभावादिति चेत् । न । एवं सति सव्यभिचारादेरप्यत्रैवान्तर्भावप्रसङ्गात् । यदि च तस्मात्सिद्धि!त्पद्यत इति तस्योपजीव्यत्वम् । तदाश्रयासिद्ध्या- दिज्ञानादपि सा नेति तुल्यम् । असिद्धिश्च जाता परस्योद्भा- व्येत । स्वज्ञानार्थमुद्भावितासिद्धिनिर्वाहार्थ चाश्रयासिद्ध्यादि- ज्ञानमावश्यकम् । न स्याच हेतुतदाभासविवेकः । अज्ञायमा. नस्य च न हेत्वाभासत्वमित्यसकदुक्तम् । सुषुप्त्यादावनुमि- त्यनुत्पादः कारणाभावात् । नहि कार्याभावप्रतिबन्धकमात्रादेव किन्तु कारणाभावादपि । नासिद्ध्यभावत्वेन हेतुत्वं, किन्तु सिद्धित्वेनैवेति न किञ्चिदेतत् ॥ बाधं लक्षयति- कालात्ययापदिष्टः कालातीतः॥ न्या०सू०१।२।६ कालातीत इति लक्ष्यनिर्देशः । कालात्ययापदिष्ट इति लक्षणम् । हेत्वपदेशम्य हि साध्यसन्देहविशिष्टः कालः । यदाहुः "सन्दिग्धे न्यायः प्रवर्तते” इति । तस्यात्यये सत्यपदिष्टो निर्दिष्टः । प्रमाणन बाधावतारे सति साध्यसन्देहविशिष्टं काल. पतिक्रम्य निर्दिष्ट इति फलितम् । लक्ष्यकथनस्याप्ययमर्थः । किन्तु तादृशष्यवहारविषयत्वं लक्ष्यतावच्छेदकामति भेदः । बाधः साध्याभावज्ञानप्रमात्वं, प्रमितसाध्याभाववान् पक्षो वा । ~ ·११२ न्यायसिद्धान्तमाला। अन्यथाका. प्रमात्वनिर्णयोऽपि विरोधित्वे तन्त्रमिति प्राश्वः । नव्यास्तु प्रमात्वनिश्चयस्य पक्षे साध्याभावादेरनवगाहित्वे तद्विषयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वाद् विनापि प्रमात्वनिश्चयमप्रा. माण्यज्ञानशून्यसाध्याभाववत्पक्षादिनिश्चयादेवाशाब्दमानसानुमि- त्यादिप्रतिबन्धाच्च शुन्यत्वस्य स्वरूपमत एवोपयो. गात् साध्याभाववत्पक्षादिकमेव बाधः । सर्वत्र हि निश्च. यस्य हेतुन्वे प्रतिबन्धकन्वे च भ्रमत्वाग्रहः । संशयसाधा- रणज्ञानमात्रस्य तद्धतुभ्रमत्वानिश्चयस्य(?) स्वरूपसम्मेव प्रयो. जकः । प्रमात्वज्ञानं क्वचित्तत्रैवोपयुज्यते । क्षाकृतिसाध्यत्वादिनिश्चयहेतुप्रतिहेतुपरामर्शादीनां प्रमात्व- निश्चयो योग्यताव्यभिचारज्ञानादीनां प्रमात्वज्ञान प्रयो- जकीभवेत् । शङ्लादौ शुक्लत्वाद्यनुमितिर्न विना तहमामाण्या- हम् । तथा च साध्याभाववान पक्षः, साध्यवद्भेदवान् पक्षः, पक्ष. वृत्ति तदुभयं, साध्यवसामान्ये पक्षान्यत्वं, दण्डविशिष्टपुरुषादौ साध्ये पक्षे विशेष्याभावादिकं,प्राचीननये पक्षवृत्ति साध्यसामा- न्यादिकमपि प्रत्येकमेव बाधः । तनिश्चयश्च दोषविशेषलौकिक- सन्निकर्षविशेषाजन्यानाहार्यज्ञानमात्रे विरोधी । अत एवानन्वय. निश्चयविरहो योग्यतेत्याचार्याः । विभाजकं तु प्रकृतपक्षसाध्यवैशिष्टयग्रहविरोध्यनुनायकत्वे प्रकृतपक्षसाध्यग्रहाविराधित्वे च सति प्रकृतपक्षसाध्यवैशिष्टय- ग्रहविरोधित्वम् । अनुभायकत्व इत्यन्तेन सत्प्रतिपक्षव्युदासः । अविरोधित्वे चेत्यन्तेन पक्षसाध्यविषयिणी( ? )सिद्धि- ·न्यायसिदान्तमाला। पुदासः। पर्वतो वहिव्याप्यधूपाभाववानित्यादौ पहिव्याप्यधूम- वत्पर्वतादिरूपे बाधे वयभाववत्पर्वतत्वादिना पक्षग्रहस्य विरोध्युनायकत्वस्य विरोधित्वस्य च सवादुमयत्र पक्षे प्रकृतेति । तत्रैव बाधे वदयभाववत्पर्वतकालीनवहिव्याप्यधूमा. भावत्वरूपेण साध्यग्रहस्य च तदुभयसवादुभयत्र साध्ये प्रकृतेति । विशेष्यदलार्थस्तु शुद्धपक्षतावच्छेदकावच्छेदेन शुद्धसाध्य- तावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारकः, शुद्धसाध्यतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यविशेष्यका, आधेयतया शुद्धपक्षतावच्छेदकावच्छिन्न- विशेषणको वा यो ग्रहस्तद्विरोधिज्ञानविषयत्वम् । एतल्लाभा- यैव पक्षसाध्यवैशिष्टयग्रहेति श्लिष्टाभिधानमिति वागीशः । तन्न । पर्वतो वह्निमानित्यादौ यत्किञ्चिद्वौ पर्वतावृत्तित्वस्याप्या- भासतापत्तेः । तस्मात्प्राकल्प एव युक्तः । तत्रांशतो बाधसाधारण्यायावच्छेदेनेत्यन्तम् । तत्र तस्य पर्वतो वहिमानित्यादौ पर्वते घही च वस्य वारणाय शुदेतिद्वयम् । तस्य काञ्चनमयत्वेन तदुभयवै- शिष्टयग्रहं प्रत्येव विरोधित्वाददोषः । शुद्धपर्वतत्वावच्छेदेन शुद्धवह्नित्वेन साध्यत्वे शुद्धवाहित्वावच्छिन्नाभावविशिष्टपर्वतत्व. विशिष्टमा दोषः । वैशिष्ट्यमभावीयविशेषणतामात्रम् । पर्वत- स्वसामानाधिकरण्येन वः साध्यत्वे तु शुद्धपर्वतत्वव्यापकवि- शेषणतया शुद्धवहित्वावच्छिन्नाभावविशिष्टशुद्धपर्वतत्वविशिष्टो दोषः । नीलपर्वतत्वाधवच्छेदेन वयभाषग्रहे, पर्वतत्वावच्छेदेन - काञ्चनमयत्वाभा- । १५ ·११४ न्यायसिद्धान्खमाला। लोहितवाहित्वाचवच्छिन्नाभावग्रहे च तादृशानुमितेः शुदेति- द्वयम् । निरूक्तविशेषणतया निरुक्ताभावस्य नीलपर्वतत्वादि- विशिष्टे ग्रहेऽपि ताशानुमितेस्तृतीयशुद्धति । एकविभाजकरूपा- क्रान्तस्यापि कचित्कस्यचिद्दोषत्वं साधारण्यानुपसंहारित्व- वदविरुद्धम् । तदिदं पर्यवसितम् । शुद्धपर्वतत्वव्यापकसंयोगेन शुद्धपर्व- तत्वावच्छिन्नविशेष्यकवह्नित्वावच्छिन्नाभावनिश्चयत्वेन प्रतिब. न्धकत्वमिति शुद्धपर्वतत्वाधवच्छिन्नविशेष्यक एव शुद्धपर्वतत्वा. दिव्यापकत्वं संसर्गतया भासते । पक्षतावच्छेदकावच्छेदनानु. मितिनिरुत्त्यर्थं तथैव सामग्रीकल्पनादिति द्वितीयं शुद्धति न देयमिति बहवः । वस्तुतस्तु यत्र यत्र धूमस्तव शुद्धपर्वतत्वव्या- पकसंयोगेन वद्भिरिति व्याप्तिग्रहे यद्यद्धर्मविशिष्टे धूमो गृह्यते तद्धर्मावच्छेदेनैव तेन सम्बन्धेन वह्निभ्रमः संशयश्च निवर्तत इत्यविवादम् । इत्थं च तज्जन्यप्रत्यक्षानुमित्युत्तरमपि तथैव त. स्यान्यधर्मविशिष्ट सम्बन्धत्वाभावेऽपि वायौ रूपादिसमवाय- वत्तेन सः धेन भ्रमस्तु दुर्वार एव । शाब्दबोधे तु तथा नियम आकाङ्क्षाबलाद्भेदाभेदसम्बन्धमाननियमवत् । अत एव न सुरां पिवेदित्यादौ बोधनियम इति न किश्चिदेतत् । पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यकसंयोगावच्छिन्नवाहित्वावच्छिन्नप्र. कारताकग्रहं प्रति तु शुद्धपर्वतत्वव्यापकविशेषणतया शुदपर्वत- त्वावच्छिन्नविशेष्यताकशुद्धवाहित्वावच्छिन्नाभावप्रकारकनिश्चय. त्वेन विरोधिता । शुद्धपर्वतत्वाधवच्छिन्नत्वं च पर्वतत्वादिभिन्ना- ·न्यायसिद्धान्तमाला। ११५ वृत्तिनिरवच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकत्वम् । नीलनीलेतरपर्वत- त्वादिनिष्ठावच्छेदकता तु नीलनीलेतरत्वादिनिष्ठानां, न त- दितरादेः पर्वतादौ विशेषणत्वात् । एकस्या अवच्छेदकताया अंशभेदेन नानासम्बन्धावच्छिनत्वम् । प्राचां मतेऽपि तस्या- स्तत्तत्सम्बन्धघाटितत्वात् । सामानाधिकरण्येन नीलादेः पर्व- तत्वाविशेषणत्वे तु तन्निष्ठा न निरवच्छिन्नेत्यदोषः । न च प्रतिवध्यदिशि संयोगावच्छिन्नेत्ययुक्त संयुक्तसंयोगेन प्रहस्यापि प्रतिबध्यत्वापत्तेरिति वाच्यम् । तत्र संयुक्तसंयोग- स्वादेः सम्बन्धतावच्छेदकतया संयोगत्वस्य सम्बन्धतानवच्छे- दकत्वात् । पर्वतत्वव्यापकसंयोगादेः सम्बन्धहेतुव्यापकत्वान्तमु- पलक्षणतया भासत इति प्रतिवध्यत्वमविरुद्धम् । निरुक्तसंयोग. त्वेन महानसीयवह्निसंयोगत्वादिना च सम्बन्धत्वे तु अत्र वहि- त्वावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वं संयोगे भासत इति प्रतिबध्यत्वम् । संयुक्तसंयोगादौ तु संयुक्तादिघटकसंयोग इत्यदोषः। वद्वित्वा. घवच्छिन्नमकारतानिरूपितसंयोगादिनिष्ठविषयतानिरूपितपर्वत- स्वाधवछिन्नविशेष्यताकं प्रतिवध्यम् । संयुक्तसंयोगादौ तु निरु- तपकारतानिरूपितसंयोगविषयतानिरूपिताश्रयनिष्ठविषयतानि- रूपितसंयोगनिष्ठविषयतानिरूपिता पर्वतत्वाधवच्छिन्नविशेष्य- तेति । न तथेत्यन्ये। अत्र संसर्गतया विरोधविषयकमेव ज्ञानं प्रतिबन्धकम् । विरोधश्च विशेषणानधिकरणतत्तद्विशेष्यवृत्तित्वमभाव तत्सम्ब. न्धे वा भासते । अत एव गुणाधन्तर्भावेन विरोधाद् गुणोन सं.

·न्यायसिद्धान्तमाला। योगीत्यादिकं विरोधि, न तु वृक्षो न संयोगीत्यादीति बहवः । वस्तुतः संसर्गतया विरोधभाने मानाभावाच्छब्दानुमानादे. विरोधाविरोधज्ञानकाले कार्यकारणभावभेदापातात्तत्तदाधकरणा- न्तर्भावेनाविरोधज्ञानं संयोगाधिकरणत्वाधवच्छेदेन संयोगा- भाववत्त्वादिज्ञानं चोत्तेजकमेव उत्तेजकाननुगमस्यादोषत्वादिति युक्तमाभाति । अत्रेन्द्रियभेदेनापि भेदं स्वीकुर्वन्ति । तत्तु श्वैत्यादिचाक्षुषो. त्पत्तिक्षणे तद्वितीयक्षणे वा दोषोत्पत्तौ यदि न पीतत्वादिज्ञानं, यदि दोषनाशक्षणे पीतत्वादिचाक्षुषे तद्वितीयादिक्षणे न श्वैत्यादि. चाक्षुषं तदा शोभते । न चैतदस्वीकारे मण्डूकवसायअनेन चाक्षु- पोरगत्वादिभ्रमे स्पार्शनस्तदभावग्रहो न स्यात् , स्याद्वा चा- क्षुषोऽपाति वाच्यम् । तदोषस्य चाक्षुषतदभावग्रहं प्रत्येव विरो- धित्वात् । न च गेहे चक्षुषा घटाभावग्रहे प्राङ्गणस्थघटेनेन्द्रिय. सान्निकर्षाद् (?) अन्यत्र चाक्षुषानङ्गीकारात् । अन्यथा गेहे आप्त- वाक्याटाभावनिश्चये तथा चाक्षुषापत्तेkीरतापचेरिति न किश्चिदतत् । अथ बाघधीदशायां पक्षे हेतुग्रहे व्यभिचारधीरग्रहेऽज्ञान- लक्षणासिद्धिरिति किं बाधस्य पार्थक्येन । तदुक्तं बाधायां हेतु. स्नैकान्तोऽसिद्धो वेति चेत् । न । बाधनिश्चयोत्पत्तिद्वितीयक्षणे शब्दादिना परामर्शाद , परामर्शद्वितीयक्षणे च लौकिकबाघग्रहे- ऽनुमित्पनुत्पत्तेस्तस्य दोषत्वात् । नहि तदासिद्धेः साधारण्यस्य वा दोपत्वं परामर्शस्य वृत्तत्वात् । उक्तश्च पक्षादेः साध्या- ·न्यायसिद्धान्तमाला। ११७ त्तित्वादिकमपि बाधः। न च तत्रत्व(?) व्यभिचारग्रहानियमः, साध्यव्याप्यहेतुमान् साध्याभाववाश्चेति बाधग्रहस्यापि पर- स्परोपश्लेषाविषयकतया व्यभिचाराविषयकत्वाच । नहि व्याप्ति निश्चयकाले तद्विषयकत्वसम्भवः । किन गन्धप्रागभावकाला- पच्छिलो घटो गन्धवान् पृथिवीत्वात् , शिखरावच्छिन्नः पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादौ पक्षतावच्छेदककालदेशावच्छेदेन सा. ध्याभाववत्त्वरूपबाधस्य न सांकर्यशङ्का । अथ पक्षतावच्छेदकावच्छेदन साध्यसिद्धौ तदवच्छेदेन हेतुमत्त्वज्ञान प्रयोजकम् । अन्यथा गृहीतभागासिद्धर्घटत्वादितो. ऽपि पृथिवीत्वावच्छेदेन रूपादिसिद्धिप्रसङ्गात् । न च निरुक्तका. लावच्छेदेन पृथिवीस्वधूमादिमत्वमिति चेत् । न । अवच्छेदक(?) योर्भेदात् । पक्षतावच्छेदकव्यापकत्वरूपावच्छेदकत्वभाने पक्षे त. थाविधावच्छेदकत्वावगाडिहेतुमत्तानिश्चयस्य प्रयोजकत्वेऽपि स्व. रूपसम्बन्धविशेषप्रकतावच्छेदकत्वभाने तदभावात् रूपमाग. भावसाध्यकगन्धप्रागभावादेर्वहिसाध्यकशिखरावच्छिन्नधूमादे- स्तदवच्छेदेन सत्वादसत्वेऽपि भ्रमसम्भवाच्च । अपि च प्रसिद्धं बाधाम सित्यतीति बाधः पृथक् । तथा हि महानसीयवहयादेरुपस्थितत्वादिरूपलाघवज्ञाने वहिसामा. न्यसाध्यकधूमादेः सति बाधनिश्चये नानुमितिः, असति तु जायते । न चात्र व्यभिचारादिसम्भवः, महानसीयवाहिव्याभि- चारग्रहस्य वद्वित्वावच्छिन्नव्याप्सिग्रहेऽविरोधित्वात् । नन्वत्र न महानसीयवहिरवादिनानुमितिस्तेन रूपेण व्याप- ·११८ न्यायसिद्धान्तमाला। कत्वाग्रहात् । किन्तु वदित्वादिना। तेन रूपेण ग्रहे च न महानसी. यवहित्वाधवच्छिन्नामावग्रहो विरोधीत्ययुक्तमेतत् । न च समा. नविषयत्वेनैव विरोधित्वादस्तु तथा, पृथिव्यादिरूपाभावनि. श्चयेऽपि वायू रूपवान वेति संशयाद्रूपवानित्यनुमितेश्च । न चारूपमेव रूपत्वेन शङ्कितमारोपितं वा तद्विषया, रूपान्यसामा. न्यं न रूपमिति निश्चयकाले सामान्यलक्षणादितः पृथिवीरूपत्वा. दिनोपस्थिते वस्तुमात्रे वाम्बवृत्तित्वनिश्चयकाळे च सुतरां त्वन्मते तदसम्भवात्तादृशशङ्कादिविरहेऽपि तयोरानुभविकत्वाच्च । किन दोषान्नेह श्वेतं द्रव्यमिति ग्रहे पीतशंख इत्यादेः, घटपटौ न स्तो दण्डी चैत्रो नास्तीत्यादिग्रहे घटोऽस्ति चैत्रोऽस्तीत्वादेह- स्यानुभवान तत्सम्भवः। सनिङ्गपरामर्शत्वाद्वाधि( ?+त ). तद्विशेषभानप्रसङ्ग इष्टापच्यापादकाभावाद्धियामौत्सर्गिकपामा. ण्यात्यागेन च परिहर्त्तव्यो विशेषबाधानवतारे त्वयापि तथैव वाच्यत्वात् । अत्र वदन्ति। लाघवादिज्ञानाद्वयापकतानवच्छेदकरूपेणा- प्यनुमितिस्तथैवानुभवात् । लध्वर्थपरिच्छेदकत्वस्य प्रमाणमात्र- स्वभावमाप्तत्वात्तथा संशयादिविरहाच्च । यथा जीवनमरणान्य- तरपतियोगी प्राणित्वादित्यादौ जीवनप्रतियोगित्वसिदिः, सक. तक कार्यत्वादित्यादौ कर्तुरेकत्वादिसिदिः । अन्यथा लित्या. दिकर्ता एकोऽनेको वेति संशयप्रसङ्गादिति । स्यादेतत् । लाघवात् संसृष्टत्वज्ञानमेव शाब्दानुमितिहेतु. रस्तु तस्यैव विरोधितयास्तु प्रकरणसमवायाभावा(?)सत्त्व-

·न्यायसिद्धान्तमाला।
११९
मसिदेवि परामर्शस्य, विलीयतां चाप्रसिद्धसाध्यकानुमानमिति
चेत् । न । संकायासत्त्वकाले विना सिद्धिसिषाधयिषे अनुमित्यनु.
त्पादप्रसङ्गात्, सति परामर्श संशयायोगादिति दिक् ॥
॥ इति हेत्वाभासप्रकरणम् ॥

·१२० न्यायसिदान्तमाला। अथ सदुत्तरास्फूत्तौं तदाभासेनापि पराहकारशातनमित्य: क्सरतस्तद्वयुत्पादनप्राप्तौ जाते. स्वव्याघातकत्वेन जघन्यतया, छलस्य तात्पर्यतो दुष्टत्वेऽपि कचिद्वचनतोऽदुष्टत्वेन किञ्चित्स. मीचीनतया, सदुत्तरास्फूत्तौं छलं वाच्यं, छलास्फूतौ जातिरिति विशेषण( ? विशेष )ज्ञापनार्थ जातेः पूर्व छलमुद्दिष्टमित्यादौ छलं लक्षयति- वचनविघातोऽर्थो(=र्थविकल्पो)पपत्त्या छलम् ॥न्या०सू०१।२।१० अर्थस्य शब्दप्रतिपाद्यस्य विकल्पोपपच्या विरुद्धार्थकल्प. नया वचनविघातो वचनदूषणं छळम् । तेन परतात्पर्याविषये बाब्दतात्पर्यसंचारे दूषणवचनं छलमिति फलितम् । तात्पर्यसं- चारेण दूषणवादितयैव छलवक्तुः पराजयः। न च पत्रानभिहि. तेऽभिहितत्वमनभि(?)हितेऽभि(?)हितत्वमारोप्य दूषणवचनं त- त्राव्याप्तिरिति वाच्यम् । अननुभाषणविशेष एतस्यान्तर्भावे. नाळक्ष्यत्वात् । आचार्यास्तु काल्पतष्यं दृषणवचनं छलमिति नाव्या- प्तिः । न च विशेषेष्वनन्तर्भावशङ्का, वाक्छलोपचारच्छलान्यच्छ- लस्य सामान्यच्छलत्वेन तत्रान्तर्भावादित्याहुः । इदं चतुर्थमेव छळ विभागसूत्रस्थचकारस्यानुक्तसमुच्चायकत्वादित्यन्ये । अथ यत्र नवकम्बलवत्वामित्यस्य नूतनकम्बलवत्त्वं नवसंख्याकक. बलवत्वं वा अभिप्रेतमिति विकल्प्य दृक्षणाभिधानं तदपि ·न्यायसिद्धान्तमाला। १२१ छलं स्यादिति चेत् । न । तत्र तात्पर्यविषयेऽपि दोषाभिधानात् । विभजते- तत्तिविधं वाक्छलं सामान्यच्छलमुप- चारच्छलं च ॥ न्यासू०१२।११ वैविध्यमाह । वाक्छलमिति । अत्रोक्तिपूर्वकत्वात्तात्पर्यज्ञानस्या- दौ वाक्छलं, तदनु सामान्यच्छलम्, उपचारस्य तात्पर्यज्ञान- पूर्वकत्वादन्त उपचारच्छलमुक्तम् ।। तत्र द्वयी छलगतिः। तात्पर्यमात्रसंचारः, पदार्थे तात्पर्य- संचारश्च । आद्यं सामान्यच्छलम् । यथा । सम्भवति ब्राह्मणे विद्यासंपदित्युक्ते ब्राह्मणत्वेन विद्यासम्पत्साधनमयुक्तं प्रात्ये व्यभिचारादिति वचनम् । अन्त्यं चतुर्दा । शक्यान्तरे प्रयुक्तस्य शक्यान्तरे संचारः । शक्ये प्रयुक्तस्योपच(?=चा)यें संचारः । उपचार्यप्रयुक्तस्य शक्ये संचारः । उपच(?=चार्यान्तरे प्रयुक्तस्योपच(?=चार्यान्तरे संचारः। तत्रायम् । गौर्विषाणीत्युक्ते कथमिषुर्विषाणीति पचनम् । द्वितीयम् । अग्निदाहक इत्युक्ते कथं माणवको दाहकः। तृती- यम् । मञ्चाः क्रोशन्तीत्युक्ते कथं काष्ठपुञ्जाः क्रोशन्ति । चतुर्थम् । गङ्गायां घोषः प्रतिवसतीत्युक्ते कथं गङ्गासम्बन्धिमकरादौ घोषः प्रतिवसतीति । अत्रायद्वयं वाक्छलं मुख्यच्या प्रयुक्त वृत्तिमात्रेण दृष.

·१२२ न्यायसिद्धान्तमाला। पवचनस्य तस्यात् । मुख्यवृत्या प्रयुक्त मुख्यत्यन्तरेण दूषण. वचनमेव वाक्छलमिति वर्द्धमानमते द्वितीयं सामान्यच्छल. मेव वाक्छलोपचारच्छलान्यच्छलस्यैव स(?=त)त्त्वात् । अत एव श्वेतो धावतीति श्वेतरूपविशिष्टाभिप्रायेणोक्ते श्वा नेतो धाव- तीति शब्दान्तरकल्पनेन दूषणवचनमपि सामान्यच्छलम् । अत्र शब्दान्तरकल्पनेऽभिधान्तरकल्पनाया अपि सचम् । तदानुपूर्वीक इत्युक्त्वा(?) नातिप्रसङ्ग इति वाक्छलमुपचार- च्छलं वेदमित्यन्ये । अन्त्यद्वयमुपचारच्छलम् । उपचारवृत्त्या प्रयुक्ते वृत्तिमात्रेण दूषणवचनस्य स(?=त) वात् ।। ननु दूषकताबीजस्याभिप्रायारोपस्याभेदात् किं छलत्रैवि- ध्येनेति चेत् । शिष्यबुद्धिवैषद्यमात्राय । अशक्तिविशेषसूचकत्वेन भेदोक्तिरित्यप्याहुः ॥ विभागरूपोद्देशक्रमेण वाक्छलं लक्षयति अविशेषाभिहितेऽथें वक्त्रभिप्रायादर्थान्तर- कल्पना छलम् ॥न्या० सू०१/२०१२ छलं वाक्छलं प्रकृतत्वात् । अविशेषाभिहितेऽनुपन्यस्त. विशेषेऽर्थे सति वक्रभिप्रायात् तदारोपादर्थान्तरकल्पनान- भिप्रेतार्थोद्भावनम् । तेन मुख्यवृत्या प्रयुक्त वृत्तिमात्रेणार्या- न्तरे संचार्य दूषणवचनं वाक्छलम् । तत्रिविधम् । धर्मिपदसञ्चाराद् धर्मपदसञ्चारदुभयपदा- ·न्यायसिद्धान्तमाला। १२३ सञ्चाराच्च । तदपि प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तभेदाभवविधम् । तत्र प्रति- झायां धर्मिपदसञ्चारो यथा । भूभृदयं समरप्रिय इत्यत्र भूभृति पर्वते साध्यं बाधितमिति । धर्मपदसञ्चारो यथा । अयमक्षर हित इत्यत्र घूतपराक्षपदस्येन्द्रिये सञ्चारः । उभयपदसञ्चारो यथा । भूभृदयं सैन्धववानित्यत्र राजाश्वपरे भूभृत्सैन्धवपदे पर्वतलवणपरतयासिद्धसाधनोद्भावनम् । हेतौ यथा । नवकम्ब- लवत्त्वादित्यत्र संख्यासञ्चारः। वैदिको द्विजत्वादित्यत्र द्विज- पदस्य दन्तपरतयासिद्ध्युद्भावनम् । गुरुद्विजत्वादित्यत्र ना- यं वागीशो न वा दन्त इत्युभयपदसञ्चार इत्यायुधम् । एवं दृष्टान्तेऽपि साध्यसाधनाभयवैकल्यम् । अन्यपरतयोद्भावनाद वैविध्यम् । एवं दूषणादावपीति दिक् ॥ शब्दशक्त्युपजीवनादनन्तरं सामान्यच्छलं लक्षयति- सम्भवतोऽर्थस्यातिसामान्ययोगादसंभृतार्थक- ल्पना सामान्यच्छलम् ॥न्या०सू०१।२।१३ सम्भवतोऽर्थस्येति तात्पर्यसञ्चारे बीजम् । अतिसामान्य- योगादित्यारोपे बीजम् । असम्भृतार्थकल्पना तात्पर्याविषया- थकल्पना । शक्त्युपचारापुरस्कारेण वक्तृतात्पर्याविषये शब्द- तात्पर्यकल्पनया दोषवचनं सामान्यच्छलमिति फलितम् । तञ्च पदवाक्यतात्पर्यसञ्चाराद् द्विविधमपि प्रत्येकं पति- धम् । तद्यथा । सम्भवपरे नियमपरत्वं च सञ्चारः । सम्भव ·१२४ न्यायसिद्धान्तमाला। ति ब्राह्मणे विधेत्यत्र नियमपरतया व्रात्ये व्यभिचारोद्भाव. नम् । नियमे सम्भवो यथा । यो धूमवान् स वह्निमानित्युक्ते सम्भवति कचिन्न तु व्याप्तिसिद्धिरिति । उद्देश्ये विधेय. त्वस्य सञ्चारः । शब्दोऽनित्य इत्युक्ते नहि योऽनित्यः स शब्दः, घटादरपि तत्त्वापत्तेः। एवं विधेय उद्देश्यत्वस्येत्यादि बोध्यम् ॥ शब्दयुक्ति(?)तात्पर्योभयनिरूप्यत्वादुपचारस्यानन्तरं तं लक्षयति- धर्मविकल्पनिर्देशेऽर्थसद्भावप्रतिषेध उपचार- च्छलम् ॥न्यो०स०१।२०१४ धर्मः शब्दस्य प्रयोगस्तस्य विकल्पो द्वैविध्यं मुख्यत्वभा- क्तत्वभेदात् । तेन निर्देशे वचन उभयथाप्रयोगसम्भवे भक्त्या प्रयुक्ते ऽर्थस्य पदार्थस्य सद्भावप्रतिषेधः प्रतिषेधवचनम् । तेन भक्त्या प्रयुक्तस्य वृत्त्यन्तरेणार्थान्तरे तात्पर्यसञ्चाराद् दूषणाभिधानमुपचारच्छलम् । उदाहरणं प्रागुक्तम् । अस्यापि प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्ताश्रयतया भेदा द्रष्टव्याः । प्रति- ज्ञायां यथा । माणवकः सिंह इत्युक्ते माणवके सिंहत्वं बाधि. तमिति । एवं पुरुषव्याघ्रो राजशार्दूल इत्यादौ द्रष्टव्यम् । हेतौ यथा । अयं देशो घोषवासयोग्यो गङ्गात्वादित्यत्र मुख्यतया विरोधोद्भावनम् । दृष्टान्ते यथा । अयं क्रोशनकर्ता भीतत्वा.

·न्यायसिद्धान्तमाला। १२५ न्मञ्चवदित्यत्र मुख्यतया साध्यसाधनोभयवैकल्योद्भावनमि- त्यागृह्यम् । अत्र लोकसिद्धलक्षणाया प्रयोगान वक्तुर्दोषः । स्वकल्पितलक्षणायामेव तदोषात् ।। छले कृते प्रत्युत्तरमेवम् । नवकम्बलवत्त्वादित्यत्र नूतन- कम्बलवत्त्वं विवक्षितं नतु नवसङ्ख्याककम्बल(१=व)त्वमित्य- सिद्ध्युद्भावने निरनुयोज्यानुयोगस्ते निग्रहस्थानम् । ननु व- क्तुरेवायं दोषः किं न भवेनियतार्थकशब्दप्रयोगौचित्यादिति चेत् । न । प्रकरणादिना विशेषार्थबोधनसम्भवात् । यत्र च प्रति- वादिना तत्प्रयोगार्थाज्ञानेन दृषणदानं तत्राज्ञानमेव । न तु छलम् । तात्पर्याज्ञानेनान्यत्र संचारायोगादिति ॥ अथ छलपरीक्षा । तत्र पूर्वपक्षसूत्रम्- वाक्छलमेवोपचारच्छलं तदविशेषात् ॥ न्या० सू०१/२०१५ तत्रोपचारच्छलं विषयः । तात्पर्यसंचारा(?=रात् )साधा. रणधर्मा( ? त् ि) संशयः । प्रयोजनं प्रयोग उद्भावनसौक- यम् । उपचारच्छलं वाक्छलाभिन्नं वृत्तिसंचारमुखप्रवृत्तिकत्वात् वाक्छलवदिति पूर्वपक्षः । एवं सामान्यच्छलेऽपि छलत्वादभेदः साधनयिः॥ अत्र सिद्धान्तमूत्रम्- न तदर्थान्तरभावात् ॥न्यो० सू० १२।१६ ·१२६ न्यायसिद्धान्तमाला। नायं पूर्वपक्षः छलानां वैलक्षण्यस्य प्रागुक्तत्वात् । न च तात्पर्यारोपस्य दोषबीजत्वे वैलक्षण्यमकिञ्चित्करम् । अशक्ति- विशेषोनयनस्य तत्फलत्वात् ।। एवं भेदकसत्वेऽप्यभेदे विपक्षबाधकमाह- अविशेषे वा किञ्चित्साधादेकत्वप्रसङ्गः।। न्या०सू०१/२०१७ एवं किमपि न भिद्यतेति छलत्वादिना भेदोऽप्यनुपपन्न: स्यादिति भावः ॥ नन्वत्र छलपरीक्षा न युक्ता। सङ्गतिहि द्वेधा । अन्तर्भावल- क्षणा बहिर्भावलक्षणा च । तत्राद्या अध्यायप्रतिपाद्यतावच्छेद- करूपा। अन्त्या प्रसङ्गादिषविधा । तत्राधा नास्ति परीक्षा- या अाध्यायेऽभावात् , नापि द्वितीया प्रसङ्गादेरभावादिति चेत् । न । शास्त्रे त्रिविधप्रवृत्त्या छललक्षणैः परीक्षायाः स्मरणेन प्रसङ्गसङ्गतेः सम्भवादिति ।। ॥ इति छलप्रकरणम् ॥ (१) Cp.-सप्रसङ्ग उपोद्धातो हेतुतावसरस्तथा । निर्वाहकैककार्यत्वे पोढा संगतिरिष्यते।

·न्यायसिद्धान्तमाला। १२७ अथोद्दशक्रमसङ्गत्या पुरुषाशक्तिलिङ्गसामान्यलक्षणप्रक- रणम् । तत्र प्रतिज्ञाहान्यायपेक्षयानुद्भटापराधतया जाते. प्रथम तल्लक्षणाय सूत्रम्- साधर्म्यवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः ॥ . न्या० सू० १२१८ साधम्र्येण वैधर्येण च यत् प्रत्यवस्थानं प्रतीपमवस्थानं स्वप्रतिकूलकथनं सा जातिरिति । फलतः स्वव्याघातकमुत्तरं, स्वासाधकताप्रयोजकरूपेण परासाधकतासाधनं वा जातिरिति प्राप्तम् । एता( ? )पादानफलं स्ववाक्ये परिवर्जन, स्वस्य सपणास्फूर्ते(?=तौँ ) जात्या परव्यामोहनं, परवाक्य उ. द्भावनं च । सा च चतुर्विशतिप्रकारा । तत्र प्रथम साधर्म्यसमा। सा चैवं प्रयुज्यते । शब्दोऽनित्यः कृतकत्वादिति स्थाप- नायां, यदि घटसाधर्म्यात् कृतकत्वादनित्यत्वं तर्हि व्योमसा- धान्मेयत्वान्नित्यत्वं किन्न स्यादिति । इयं सद्विषया स्थाप. नायाः सम्यक्त्वात् । (१) Cp. न्या० सु० ५।१।१:- साधर्म्यवैधोत्कर्षापकर्षवण्यावर्ण्यविकल्पसाध्यप्राप्त्यप्राप्ति- प्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तानुत्पत्तिसंशयप्रकरणाहत्वापत्यविशेषोपपत्युप. लब्ध्यनुपलब्धिनित्यानित्यकार्यसमाः॥

·१२८ न्यायासिद्धान्तमाला। शब्दो नित्यः श्रावणत्वात् शब्दवदित्यसत्स्थापनायां तु अ- नित्यसाधात् प्रमेयत्वादनित्य एव किं न स्यादित्य. सद्विषया। असत्स्थापनायामेवास्यां नित्यसाधाद्यदि नित्यस्तयनि- त्यसाधर्म्यात् कृतकत्वादनित्य एव किं न स्यादितीयमसदुक्ति- मात्रं हि दुष्टं न तु साधनम् । अत एवाप्तत्स्थापनाविषयत्वध्रौ- व्येऽपि साधनस्य सतः कथनेऽप्युक्तिदोषमात्रादपि जातित्व. मिति ज्ञापनायाकर इयमुक्ता । सदृषणास्फूर्तिः प्रौढिवादो वात्रावसरः । सत्प्रतिपक्षत्व. मारोप्यम् । तद्भ्रान्तिः फलम् । एवं वैधर्येण स्थापनायामपि साधम्र्येण प्रत्यवस्थान सा- धर्म्यसमैव । यथा अनित्यः शब्दः कृतकत्वात् , यन्नानित्यं तन्न कृतकं, यथा गगनमिति प्रयुक्ते, नित्यवैधात् कृतकत्वाद्यद्यनि- त्यत्वं, नित्यसाधान्मेयत्वानित्य( +त्व )मेव किन्न स्या- दविशेषात् । तथा च-- साधर्म्यवैधयान्यतरेण स्थापनायां नियममपु- रस्कृत्य साधर्म्यण प्रत्यवस्थानं साधर्म्यसमेति ॥ सर्वासां जातीनामसाधकतानुमितौ स्वव्याघातकत्वमुदार- प्रकार: ॥ (१) Cp. न्या० सू० पारा:-साधर्म्यवैधाभ्यामुपसंहारे तधर्मविपर्ययोपपत्तेः साधर्म्यवैधय॑समो॥

·न्यायसिद्धान्तमाला। १२९ एवम् - निरुक्तस्थापनायामेव नियमापुरस्कारेण वैधये- ण प्रत्यवस्थानं वैधर्यसमा ॥ यथा शब्दोऽनित्यः कृतकत(१ वा.)टवदिति प्रयुक्त यद्यनित्यसाधादनित्यस्तदानित्यवैधात् श्रावणत्वामित्या किन्न स्यादिति । एवं वैधपेण स्थापनायामपि षोध्यम् । एते जाती प्रमाणाभ्यामपि बोध्ये । यथा शुक्लोऽयं शवत्वादितरशङ्कवदिति प्रयुक्त, नायं शुक्ला प्रत्यक्षेण पीत. त्वेनोपलभ्यमानत्वात् । न चेत्प्रत्यक्षं बाधकमनुमानमपि सा. धकं न स्यादिति । नरास्थि यद्यनुमानाच्छुचि, आगमादशुचि किं न स्यादित्यादि। अत्र समवलत्वाभिमानात् सर्वत्र सत्प्रतिपक्षत्वमारोप्यं दुष्टत्वमूलं . सर्वजातिसाधारणम् । व्याघातादसाधारणम् । युक्ताङ्गहीनत्वं युक्तस्याङ्गस्य व्याप्तेहानात् । अयुक्ताङ्गाधिकत्वं च साधर्म्यवैधघूयोरयुक्तयोरेवाङ्गत्वात् ॥ - साध्यसाधनान्यतरसहचारमात्रेण पक्षेऽविद्यमा नधर्मासञ्जनमुत्कर्षसमा । पक्षेऽसतो धर्मस्य पक्षवृत्तिधर्मसहचरितस्य साह- १ Cp. श्या०स०५।१४:-साध्यदृष्टान्तयोधमषिकरूपानुभयसा- ध्यत्वाच्चोत्कर्षापकर्षवावयविकल्पसाध्यसमाः ॥

·१३० न्यायसिद्धान्तमाला। चर्थमात्रपुरस्कारेण पक्ष आपादनं वा ॥ यथा शब्दोऽनित्यः कृतकत्वादित्युक्तेऽनित्यत्ववति कृत- कत्ववति घटादौ रूपवत्त्वं क्रियावत्वमश्रौत्रत्वं च दृष्टमिति श- न्देऽपि तत्स्यादविशेषात् । एवं क्षित्यादिकं सकर्तृकं कार्यत्वा- दिति घटादौ शरीरिकर्तृकत्वं दृष्टमिति पक्षेऽपि तथा स्याद. विशेषात् । तथा च विवक्षितविपरीतसाधनाद्विशेषविरुद्धो हेतुरिति ह. टान्ते घटादौ रूपादिनापायन साध्यसाधनादेः सहोपालम्भो- ऽस्या उत्थानवीजम् । हेतुर्दुष्यः। प्रतिकूलतर्कपतीघातो विशेष. विरोधो वारोप्यः । वादिनि मध्यस्थे वा भ्रान्तिः फलम् । व्या. घातापत्या व्याप्त्या व्याप्त्यपुरस्कारण युक्ताङ्गहान्या वा जाति- रियमुद्धर्तव्या ॥ सम्बन्धमात्रपुरस्कृतव्यापकत्वस्य धर्मस्य व्यावृ- त्या साध्यदृष्टान्तयोः सिषाधयिषितसाधनाभिमतध. र्मान्यतराभावप्रसञ्जनमपकर्षसमा । साध्यं पक्षः। सहचरितमात्रधर्मव्यावृत्तिनिवन्धनया सहचरि- तयत्किञ्चिद्धर्मव्यावृत्त्या परानिष्टप्रसञ्जनमपकर्षस मेत्यन्ये॥ यथा शब्दोऽनित्यः कृतकत्वादित्युक्ते घटः कृतकोऽपि नामूर्त इति शब्दोऽपि नामूर्तः स्यात् । यदि चामूर्तः स्यात् कृतकोऽपि न स्यात् ।

·न्यायसिद्धान्तमाला। १३१ एवं दृष्टान्तेऽपि । यथा शब्दः कृतको नीरूपो दृष्ट इति घटोऽपि नीरूपः स्यात् । एवमनित्येऽपि शब्दे यथा रूपवत्त्वं नास्ति तथानित्येऽपि घटे रूपवत्वं न स्यात् । तदानित्यत्वं मा भूत् । तथा च साध्यविकलो दृष्टान्तः। एवमीश्वरानु. माने कर्तव्यापकशरीरव्यावृत्त्या कर्तृव्यावृत्त्यापादनम् । तदस्या व्यापकानुपलब्धिरम् । हेतुर्दूष्यः। साध्यापकर्षे बाधः । साधनापकर्ष स्वरूपासिद्धिः। दृष्टान्ते साधनान्यतराप- कर्षे तु दृष्टान्त एव दृष्यः । स्वव्याघातकत्वाद् व्याप्त्यपुरस्का- राञ्चयमुद्धर्तव्या ॥ दृष्टान्तवृत्तिसिद्यनुगुणधर्मवत्तया गमकत्वमित्य- भिमानेन दृष्टान्तस्य च्यापनीयत्वापादनं वर्ण्यसमा । यत्किञ्चिद्धर्मसाम्येन सपक्षस्य पक्षत्वापादनं वा॥ तद्यथा साध्यसिद्ध्यौपयिकसकलविशेषणशालिहेतुमत्तया घटो दृष्टान्तो न त्वन्यथा । तदोपयिकहेतुविशेषणानि च-असिद्धा. र्थत्वमाद्यम् । साध्यवत्तयानिश्चितवृत्तिन्वरूपं समानविषयत्वं द्विती- यम् । साध्यसन्देहविषयवृत्तित्वरूपमनिश्चितसाध्यस्य ज्ञापनशक्ति- त्वं तृतीयम् । व्याप्तिग्राहकमानाविषयसाध्यस्य सामानाधिकरण्यं चतर्थम् । हेतुस्वरूपं पञ्चमम् । तद्यदि घटोऽप्यसिद्धार्थहेतुमान- (?=-मान ) तदा पक्ष इव साध्यवत्तया ख्यापनीयः स्यात् । न हि साध्यविकलो दृष्टान्तो नाम । अथ न तथा तदा हेतुमत्तया ख्यापनीयः स्यात् । नहि साधनविकलो दृष्टान्तः । एवं संशयवि- षयत्वादिविशेषणचतुष्टयेऽप्युदाहार्यम् ।

·१३२ न्यायसिद्धान्तमाला। अस्याश्च पक्षे विवक्षितो हेतुविशेषो द्वारम् । दृष्टान्तो दृष्यः । स्वव्याघातकत्वादुद्धारः। किश्चिद्धर्मसाम्येन पक्षस्यापक्षत्वापादनमवर्ण्यसमा। यथा दृष्टान्ते यादृशो हेतुस्तादृश एव पक्षे वाच्यः । तथा च दृष्टान्तो यथा साध्यवत्तयेदानी न वर्ण्यते तथा पक्षोऽपि स्यात् । यदि च पक्षे तादृशहेतुर्नोच्यते तदा स्वरूपासिद्धिरिति । अस्या हेतुर्दृष्यः । स्वव्याघातफत्वादुद्धारः ॥ साध्यदृष्टान्तसम्बन्धिधर्मव्यभिचारवलेन हेतो- यभिचारापादनं विकल्पसमा । किश्चिद्धर्मव्यभिचारदर्शनमूलकप्रकृतसाध्यव्याभि- चारापादनं वा ॥ सधथा। कृतकत्वं यथा रूपवत्त्वव्यभिचारि तद्वदानित्यत्व- व्यभिचार्यपि स्यादिति । हेतुर्दष्यः । व्यभिचार आरोप्यः । असाधकतानुमितौ स्व- व्याघातकत्वमुद्धारपकारः । एवमन्यत्रापि ॥ सिद्धानां तत्प्रयोगसाध्यत्वापादनं साध्यसमा ।। तयथा । यथा पक्षहेतु दृष्टान्तानां नैतदनुमानसाध्य(+त्त्व) तथा साध्यस्यापि स्यात् । यदि साध्यसाधकत्वं, सहि पक्षादि. साधकत्वमपि स्यादविशेषात् । तथा च स्थापनया पक्षादिसि. दिस्तत्सिद्धौ स्थापनेत्यन्योन्याश्रयः । तथा च पक्षासिद्धावाश्र- यासिद्धिा, त्वसिदौ स्वरूपासिद्धिः, दृष्टान्तासिद्धौ च व्याप्य. स्वासिद्धिरित्यादितत्तदोषाभासेयम् ।

·न्यायसिद्धान्तमाला। १३३ स्वव्याघातकत्वादुद्धारः॥ कारकज्ञापकहेतुभेदेन प्राप्तिसमा द्विविधा ॥ एव- मप्राप्तिसमापि॥ युगनद्धवाहिनी चैते जाती परस्परापेक्षत्वात् । तत्र साध्य- प्राप्तिमात्रबलेनाविशेषापादनात् साधनदोषाभिधानं प्राप्तिसमा । साध्याप्राप्तिबलेनातिप्रसङ्गात् साधनदोषाभिधानमप्राप्तिसमा । तद्यथा शब्दोऽनित्यः कृतकत्वादित्युक्ते लिङ्गज्ञानमनुमि- त्याप्राप्तं न जनकमतिप्रसङ्गादिति प्राप्तं वाच्यम् । सत्वा(?) च प्राप्यत इति कारणवदनुमितेः सत्त्वाविशेषात् कार्यकारणभावा. सम्भवः। एवं कार्यान्तरेऽपि कारणान्तरस्य बोध्यम् । किञ्च यथा गङ्गा सागरं गता न सागरभिन्ना तथा कारणमपि कार्या- भिन्न स्यादित्याद्यनेकविधा प्राप्तिसमा । अप्राप्तिसमा चैवम् । कारणं ज्ञापकं वा न कार्येण ज्ञाप्येन वा प्राप्तं वाच्यम् । तथा सत्यविशेषात्कारणत्वज्ञापकत्वयोरनुप. पत्तेः । अप्राप्तस्य च न तत्वमतिप्रसङ्गात् । नह्यप्राप्तोऽनिर्दहति, दीपो वा ज्ञापयतीति । द्वयोरपि हेतुर्दष्यः । प्रतिकूलतर्फपराघातदेशनाभासे इमे । स्वव्याघातकत्वमुत्तरम् ।। अनवस्थाभासप्रसङ्गः प्रसङ्गममा । १Cp. न्या. सू०५ १६७-प्राप्य साध्यमप्राप्य वाहतोःप्राप्स्या. विशिष्टत्वादप्राप्त्यासाधकत्वाश प्राप्त्यप्राप्तिसमौ ॥ २p. न्या. सू० ५।१९:-दृष्टान्तस्य कारणानपदेशात् त्यवस्थानाच्च प्रतिष्टान्तेन प्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तसमौ ॥

·१३४ न्यायसिद्धान्तमाला। यथा यत्कारकं ज्ञापकं वा तत्कारकज्ञापकान्तराधीनम् । एवं तदपीत्यनरस्थायं(?=याम् ), तथा दृष्टान्तेऽपि दृष्टान्तो वाच्यः अन्यथा दार्टान्तिकेऽपि तदपेक्षा न स्यात् । एवं हेतोरपि हेत्व- न्तरं, तत्रापि तथेत्यसिद्धं न साधकम् । कृतिज्ञप्त्यन्वयिनी चेयं जातिः । अस्यामेव खाण्डनिकानां निर्भरः। तथाहि सत्तां साधयतः प्रमाणस्यापि सत्तासाधकं वाच्यम् । तेन विना तस्य सत्तायां तदन्तरेणापि सत्तासिद्धिः स्यादिति प्रमाणसत्तापि प्रमाणान्तराद्वाच्येत्यनवस्थाभासोदश- मेयं(=देशनाभासयम् ) । स्वव्याघातकत्वमुत्तरम् । प्रतिदृष्टान्तप्रदर्शनमात्रेणापुरस्कृतहेत्वङ्गभावस्य प्रत्यवस्थानं प्रतिदृष्टान्तसमा। यथा शब्दोऽनित्यः कृतकत्वादित्युक्ते घटदृष्टान्तेन चेद- नित्यत्वम् , आकाशदृष्टान्तेन नित्यत्वमपि स्यात् । हेतुरप्रधानं दृष्टान्तमात्रं साधकमित्यभिमानो जातिवादिनः । समबलतयोक्तौ सत्पतिपक्षस्याधिकबलतया सनु(?) बाधस्य देशनाभासेयम् । हेतुर्दृष्यः । स्वव्याघातकत्वं स्फुटम् ॥ असदवस्थायां तदवृत्तित्वेन तदङ्गवैकल्योद्भावन. मनुत्पत्तिसमा॥ १ Cp. न्या० स० ५११९:-दृष्टान्तस्य कारणानपदेशात् प्रत्य. वस्थानाच प्रतिष्टान्तेन प्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तसमौ ॥ २ Cp. न्या. सू० ५११२:-प्रागुत्पत्तेः कारणामावादनु- स्पत्तिसमः॥

·न्यायसिद्धान्तमाला। १३५ सा च धर्मिहेतुसाध्यदृष्टान्ततज्ज्ञानानुत्पत्तिविकल्पेन पञ्चधा तत्र द्या यथा । शब्दोऽनित्य उत्पत्तिधर्मकत्वादित्युक्ते, श- ब्दस्यानुत्पत्सिदशायां हेतुरसिद्ध इति । द्वितीया । इदं गुरु पतनवत्वादित्युक्ते, पतनोत्पत्तेः पूर्व पतनशून्यस्य कथं पतनं धर्म इति व्याघातेनासिद्धिः । तृतीया । इदं गन्धवत् पार्थिवत्वादित्युक्ते, आद्यक्षणे ग- न्धाभावात् पदार्थवत्त्वव्याघात इति व्यभिचारदेशना । चतुर्थी। आत्मा द्रव्यं गुणवत्त्वाद् घटवदित्युक्ते, आ. धक्षणे निर्गुणो घटो न द्रव्यमिति व्याघातमुखेन साध्यवैक- ल्याभिधानम् । पञ्चमी । वायुर्द्रव्यं स्पर्शवत्वादित्युक्ते, अज्ञातस्यापि वा- योर्द्रव्यत्वं विवक्षितम् । तत्र च हेतु!पलब्ध इति भागासिद्धिः। उत्थानवीजमुत्पन्नानुत्पन्नादिसाधारणं पक्षादिकमिति भ्रमः। असाधकतानुमाने स्वव्याघातकत्वमुत्तरम् ।। संशयसामग्येकदेशमात्रात्संशयापादनं संश- यसमा ॥ यथा शब्दोऽनित्यः कृतकवादित्युक्तं, यथा कृतकत्वं साध्यस्य निर्णायकमस्ति तथा गुणत्वादिसंशायकमप्यस्ति । सं- शायके सति संशयानुत्पत्तो निर्णायकान्निर्णयो न स्यादिति । बव्याघातकत्वमत्रोत्तरम् ॥ १ Cp. न्या० स० ५।६।१४:-सामान्यदृष्टान्तयोरैन्द्रियकत्वे समाने नित्यानित्यसाधात् संशयसमः ॥

·न्यायसिद्धान्तमाला। यत्किश्चिद्धर्ममात्रेण बाधाभिधानं प्रकरणसमा॥ यथा शब्दोऽनित्यः कृतकत्वादित्युक्ते, श्रावणत्वान्नित्य एव शब्द इति बाधः । यदि श्रावणत्वं न बाधकं तदा कु. तकत्वमपि न साधकमविशेषात् । एवं प्रत्यक्षादिभिरपि बाध उदाहर्तव्यः । यथा प्रत्यभिज्ञानाभित्य एव शब्दः सिद्ध इति । बाघदेशनाभावमेयं (?=भासेयम् )। उत्थानबीजं धर्ममात्रे साधकत्वाभिमानः । स्वव्याघातकत्वमुत्तरम् ॥ कालत्रये साधनानुपपत्त्या हेतोरसाधनत्वापाद- नमहेतुसमा । हेतुत्वाभिमतस्य समयसम्बन्धमात्रेण हेतुत्व. विरोधापादनमहेतुसमेत्यन्ये ।। कृतिज्ञप्तिसाधारणीयम् । यथा कार्यकारणयोर्जाप्यज्ञापक- योर्वा सहभावेऽविशेषात् सव्येतरविषाणयोरिवाकारकत्वमज्ञाप- कत्वं त्वा (?=वा), पूर्वापरभावे पूर्व साधनज्ञापकयोः स्वीकारे साध्यज्ञाप्ययोरपि प्राक्सचं, साधनत्वज्ञापकत्वयोः साध्यज्ञाप्य. घटितमूर्तिकत्वादिति साध्यज्ञाप्यत्वानुपपत्तिरिति । असाधकता. नुमितौ स्वव्याघातकत्वमत्रोत्तरम् । १ Cp. न्या० सू० ५।१२१६-उभयसाधात् प्रक्रिया. सिद्धेः प्रकरणसमः॥ २ Cp. न्या० सू०५।१।१८:-त्रैकाल्यासितोरहेतुसमः ॥

·१३७ भ्यायसिद्धान्तमाला। अर्थापत्त्याभासात् प्रत्यवस्थानमापत्तिसमा । यथा शब्दोऽनित्यः कृतकत्वादित्युक्ते, अल्लब्धं ना. न्योऽनित्य इति । विशेषविधेः शेषनिषेधफलकत्वात् । तथा च साध्यविकलो दृष्टान्तः । अनित्यसाधादनित्य इत्युक्ते, अर्थाल्लब्धं नित्यसाधानित्य इति.प्रतिरोधः । अनुमानाद नित्य इत्युक्ते, अर्थादापन्नं प्रत्यक्षान्नित्य इति बाधः। कृतकत्वं साधकमित्युक्ते, लब्धं नान्यत् साधकमित्यादिक्रमेण सर्वदोषदे. शनाभासेयम् ॥ न च छलमिदम् , तात्पर्यारोपणस्यात्राभावात् स्वयमेव श. ब्दबललभ्यत्वापादनात् । अनुक्ताक्षेपो द्वारम् । उत्तरम्-नानुः क्तमात्रमर्यादापद्यते, तर्हि तवासाधकतानुमानेऽपि तत्स्यादिति स्वव्याघातकत्वम ॥ यत्किञ्चिद्धर्मदर्शनाद्यत्र क्वचिदविशेषापादनम- विशेषसभां॥ यथा । यदि कृतकत्वरूपयत्किञ्चिद्धर्मात् शब्दघटयोरनि- त्यत्वरूपो ऽविशेषस्तर्हि प्रमेयत्वेन त्रैलोक्यात्सर्वस्य सर्वधर्मेणा. विशष इात सवस्य सर्वाभेदे पक्षसाध्यहतुदृष्टान्तानामावशप आ- श्रयासिद्धिसाध्या ? ध्या.)विशेषादयो दोषा आपाद्याः । न चो. १ Cp. न्या. सू० ५।१।२१:-अर्थापत्तितः प्रतिपक्षसिद्धर. पत्तिसमः॥ २ Cp. न्या०स०५।१।२३:-एकधर्मोपपत्तेरविशेष सर्वाविशेष. प्रसङ्गात्सद्भावोपपत्तेरविशेषसमः ॥

·१३८ न्यायसिद्धान्तमाला। स्कर्षसमातोऽभेदः। तत्र विशिष्य यत्किञ्चिदर्मोत्कर्षादत्र तु सा मान्यत इति विशेषात् । असाधकतानुमानsiप तवयं स्यादित्युः तरम् । युक्ताङ्गत्यागश्च सहचारमात्रेणापादनात् ।। यत्किश्चिद्धर्मबलेन स्वपक्षसाधनोपपादनात् प्रत्य- वस्थानमुपपत्तिसमा॥ परपक्षसाधनबलेन स्वपक्षसाधनोपपादनादू दृष- णाभिधानं वा॥ यथा शब्दोऽनित्यः कृतकत्वादित्युक्ते, यद्यनित्यत्वे प्रमाण मस्ति त्वदुक्तत्त्वात् तदा नित्यत्वेऽपि किश्चित्प्रमाणं भवेन् मदुक्तत्वादिति प्राश्वः । नव्यास्तु प्रयोविंशति(?) जातित्वमुपपत्तिसमत्वम् । तेन पक्षः साध्याभावातिरिक्तपक्षधर्मातिरिक्तधर्मवान् मेयत्वात् , अयं हेतुः साध्यव्यभिचारी पक्षवृत्तित्वान्मेयत्ववदित्यादिसत्पतिपक्ष व्यभिचारादिसकलदोषदेशनाभासेयम् । किश्चिदुपाधिभविष्यती- ति शङ्खाग्रस्तत्वादित्यादेश्च सङ्ग्रह इत्याहुः । इयमेव जातिर्वैतण्डिकानां सर्वस्वम् उद्धारोऽस्या युक्ता हीनत्वेनैवम् । सर्वविचारोपप्लवः स्यादिति त्वदुक्तसाधकतानु- मानमपि दुष्टं स्यादिति स्वव्याघातकत्वम् ।। प्रयोजकावधारणदूषणेन प्रत्यवस्थानमुपलब्धिसमा। १ Cp. न्यासू० ५।१।२५:-उभयकारणोपपत्तेरुपपत्तिसमः ॥ २ Cp. न्या सूर ५१२२५:-निर्दिष्कारणाभावेऽप्युपलम्भादुए लब्धिसमः॥

·न्यायसिद्धान्तमाला। अश्रूयमाणावधारणविकल्पमुखेन प्रत्यवस्थानं वा ।। यथा पर्वतो वह्निमान् धूमादित्युक्ते किं पर्वत एव वहिमान, पर्वतो वह्निमानेव (?+वा)। नायः। महानसादीनामपि वह्निम- चात् । नान्त्यः । वह्निशून्यस्यापि पर्वतस्य सन्चात् । एवं धूमा. दित्युक्ते, किं धूम एव पर्वते, तत्पर्वतत्वावच्छेदेन धूमः (?+वा)। नावः । वृक्षादेरपि सत्त्वात् । नान्त्यः । निर्धूमस्यापि पर्वतस्य सत्त्वात् । एवमन्यत्रापि बोध्यम् । साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा(न्या०पू०१।१।३३) इति लक्षणे दि. ङ्नागेनेयमेव जातिः सञ्चारिता । प्रतिज्ञैव साध्यनिर्देशः, सा. ध्यनिर्देश एव वा प्रतिज्ञेत्यादि । स्वव्याघातकत्वमत्रोत्तरम् ॥ आत्मनि तदत्र(? तदतद्रूपताविकल्पात् प्रत्य- वस्थानमनुपलब्धिसमा । इयं द्विविधा विषयिधर्मतदितरधर्मभेदात् । उपलब्धिपदेन विषयिणो धर्मा नजा(?=न) तदितर उपलक्ष्यन्त इत्येके । समु. दायेनैव द्विविधा लक्ष्यन्त इति युक्तम् । तत्र विषयिधर्मा उप- लन्ध्यनुपलब्धी, इच्छानिच्छा, द्वेषाद्वेषौ, कृत्यकृती, शक्यशक्ती, उत्पत्यनुत्पत्ती, व्यवहृत्यव्यवहनी इत्यादयः । अनुपलब्ध्या. देरपि परम्परया विषयित्वम् । अनिष्टिसमादीनामाकरोक्ताना. मन्यत्रासमावेशादत्रान्तर्भावो युक्तः । अन्यथाधिक्यापत्तेः । 4 १ Cp. न्या०पू० १।१।२९:-तदनुपलब्धेरनुपलम्भादभावसिद्धी तद्विपरीतोपपत्तेरनुपलब्धिलमः ॥

·२४० न्यायसिद्धान्तमाला यथा भूतलं घटवत् तद्वत्तयोपलब्धरित्युक्ते, उपलब्धिरूप. लब्धिरूपेण स्वस्मिन् वर्तते न वा । आये, इयमप्युपलब्धा स्याद् विषयवत् । अन्त्ये, आत्मनि स्वरूपेणावृत्ते सावुपलब्धिः । यथा वा उपलब्धं लिङ्गादि सिद्धयङ्गमिति तदर्थं हेतुप्रयोगः। तत्रोपलब्धिर्यत्र स्वरूपेण वर्तते तदुपलब्धम् । तदियं स्वस्भिन् वर्त्तते चेदुपलब्धत्तेन विषयवनोपलब्धिः । न वर्त्तते चेत्तथा पि नोपलब्धिरिति कथं तद्विपयत्वेन हेतोरुपलब्धत्वमिति व्यर्थः प्रयोगः। एवमनुपलब्धिः स्वात्मनि स्वरूपेण वर्त्तते चेद्विषयवन्नानु. पलब्धिः। न वर्तते चेत्तथापि नानुपलब्धिरिति कथमनुपल. ब्धेर्हेतुत्वम् । अथ स्वरूपेणात्मनि वृत्तावप्यनुपलब्धा न वा । नास्ति तदा विषयो नानुपलब्धो न वा । न स्यादित्यन- कान्तिको हेतुः। एवमिच्छा स्वरूपेणात्मनि वर्तते चेद्विषयवदिष्टत्वान्नेच्छा । न वर्तते चेत् स्वरूपेणासत्त्वान्न स्यादेव । एवमनिच्छाकृतिद्वेषे. ध्वपि बोध्यम् । एवं पर्वतो वह्निमान् धूमादित्युक्ते, पर्वतः स्वरूपेण स्वस्मिन् वर्तते चेदात्माश्रयः। प्रमेयत्वादौ तु प्रामाणिकत्वात् स न दोषः। नेति चेनासौ पर्वतः । नहि स्वात्मन्यपर्वतः पर्वतो विरोधात् । एवं साध्यहेतुदृष्टान्तेषु तदसद्विकल्पात् प्रत्यवस्थेयम् । तदस्याः तदतद्रूपत्वानुपपत्तिर्मूलम् । प्रयोगमात्रं दूष्यम् । प्रतिकूलतर्क आरोप्यः । स्वस्मिन् स्वस्या तावपि न स्वात्म- ·न्यायसिद्धान्तमाला। १४१ कत्वव्याघातः ! अनुपलब्ध्यादिकं तु ध्वंसादिरूपं स्वस्मिन्न वर्तते, अत्यन्ताभावरूपं वर्तत एवेति। स्वव्याघातकत्वं चोत्तरम्।। वायुक्तप्रयोजकसामान्यमात्रेण विपक्षाभिमतस्य साध्यवत्त्वप्रपश्चनमनित्यसमा ।। केवलान्वयिनि विपक्षाभावेऽपि विपक्षारोपादियं प्रवर्तते । शब्दोऽनित्यः कृतकत्वाद्भटवदित्युक्ते, यदि घटसाधर्म्यात् कृतकत्वादनित्यस्तदा घटसाधादेव प्रमेयत्वात् त्रैलोक्यमनि. त्यं स्यात् । तथा यद्याकाशवैधादनित्यः शब्दत्रैलोक्यं तर्हि ततोऽनित्यं स्यात् । एवं यदि महानससाधाद् धूमागिरिरग्निमांस्ततस्तत्सा. मान्याद् प्रमेयत्वात्सर्वमग्निमद्भवेत् । अविशेपसमा पक्षादीनामविशेषापादनरूपा, इयं तु साधर्म्यः मात्रात्सपक्षत्वापादनरूपेति ततो विशेषः । प्रतिकूलतर्कत्वमारोप्यम् । स्वव्याघातकत्वमुत्तरम् ।। प्रकृतविवक्षितधर्मस्य यत्किश्चिद्विरुद्धरूपविकल्प- द्वारा वा(?) धर्मिणि तद्वैशिष्ट्यखण्डनेन प्रत्यवस्थानं नित्यसमा ।। इयं द्विनाम्नी नित्यसमा उपरअकधर्मसमा चेति उपरा- १ Cp. न्या० सू० ५।१३२:-साधानुल्यधर्मोपपत्तेः सर्वाः नित्यत्वप्रसङ्गादनित्पसमः ॥ २ Cp. न्या० सू० ५।१।३५:-नित्यमनित्यभावादनित्ये नित्यः त्वोपपत्तनित्यसमः ॥

·१४२ न्यायसिद्धान्तमाला। कधर्मखण्डनद्वारकत्वात् । तेन नित्यत्वानित्यत्वसत्यत्वासत्यत्व भिन्नत्वाभिन्नत्वसत्त्वासवस्थिरत्वास्थिरत्वादयस्तद्विशेषाः स न्दिग्धत्वासन्दिग्धत्वादयश्च संगृह्यन्ते । यथा शब्दाऽनित्यः कृतकत्वादित्युक्ते, साध्यमांनत्यत्वम नित्यं नित्यं वा। आये, अनित्यत्वधर्मनाशाच्छब्दो नित्यः प्राप्तः । अन्त्ये, धर्मस्य नित्यत्वे धर्मिणः शब्दस्यापि नित्यत्वं भवेत् । नहि विना धर्मिणं धर्मस्थितिः । तथा शब्दः सत्योऽसत्यो वा। सत्यश्चेत्सत्यतायोगादन्यथा वा। चरमे विरोधः । आये, सत्यता सामान्यमन्यद्वा । नाद्यः। सामान्यादरसत्यतापत्तेः । अन्यच्चे तदपि संत्यमसत्यं वा । सत्यं चेद्भिन्नसत्यतायोगादभिन्नतद्योगाद्वा । भेदेऽनवस्था, अभेदे स्वत्तिताविरोधः । असत्यत्वे त्वाश्रयासिद्धिः । एवमनित्यत्वं शब्दाद् भिन्नमभिन्नं वा । अन्त्ये, धर्ममि: भावानुपपत्तिः । आये, भेदान्तरयोगाचेदनवस्था( ? स्था, स्व)तश्चेदात्माश्रयः । तथा च पक्षसाध्ययोरेकतराभावे आ. श्रयासिद्धिः साध्याप्रसिद्धिर्वा । एवं साध्यसाधने भिन्ने न वा। अन्त्ये, साध्याविशेषः । आये, भेदो न स्वरूपं सहप्रयोगानुपपत्तेः । भिन्नेऽभेदभ्रमानुप- पत्तेः । दाभयदर्शने संशयानुपपत्तेश्च । नातिरिक्तोऽनवस्था- पत्तेः । अतो न वैधर्म्यमपीति । तथा शब्दत्वं पक्षे विशेषणमुपलक्षणं वा । आये, शन्द.

·न्यायसिद्धान्तमाला। असतः स्वस्यानित्यतापत्तिः । अन्त्ये, धर्मिमात्रस्योपलक्ष्यत्वे सिद्ध- साधनम् । तथा त्वत्साधनेन सदसद्वा जन्यते । अस(?=सच्चेकारणवैः पर्थम् । असच्चेदसरचं स्वरूपं धर्मो वा । आये, स्वरूपाभावः । अन्त्ये, भिन्नकालेनासचेन शब्दादेः सम्बन्ध विरोधः। तथा नेदं जगत् स्थिरं स्वस्वकार्यस्य क्षेपानुपपत्तेः । न क्षणिक क्षणिक( ?+त्व )स्यैवाक्षणिकत्वात् । तत्क्षणिकत्वे त. निवृत्तौ विश्वस्याक्षणिकत्वापत्तेः । वेदान्तिनां चा कादीनां चास्यामेन जातौ निर्भरः । इय- मापाततः प्रतिकूलतर्कदेशनाभासा । पर्यन्ते वाधादिदेशनाभा- सा । हेतु यः । उत्तरं कचिदनवस्थायां प्रामाणिकत्वं, कचिद्ध- मधर्मिभावे स्वभावः । तदुक्तम्-- संविदेव भगवती वस्तूपगमे श. रणमिति । स्वव्याघातकत्वं च - इदमसाधकमित्यत्रासाधकत्वमा नित्यं नित्यं वा । आये, तद्विगमे साधकत्वापत्तिः । अन्त्ये, नित्यानित्यसम्बन्धविरोध इत्यादिकमूह्यम् ॥ वायुक्ते दोषमाशङ्कय तत्परीहाराय स्वोत्प्रेक्षित- प्रमाणदूषणेन वायुक्तसाधनासामर्थ्यप्रसञ्जनं का यसमा। पक्षहेतु दृष्टान्तेषु यस्य कस्यचिदसिद्धत्वमुद्भाव्य तत्साधक- १ Cp. न्या०सू० ५।१।३७:-प्रयत्नकार्यानेकत्वात्कार्यसमः ·१४४ न्यायसिद्धान्तमाला तया किश्चित्स्वयमुत्प्रेक्ष्य तद् दुषयित्वा वायुक्तसाधनासाधकत्व वर्णनं कार्यसमेति फलितम् । यथा पर्वतो पहिमान् धूमादित्युक्ते, धूमवस्वमात्रे इन्धनेन (?=-मार्दैन्धनेन) साध्यम , आर्टेन्धनमप्यसिद्धम् । एवं, शब्दे कार्यत्वं प्रयत्नोत्तरमुत्पत्या साध्यम् , उत्पतिरेवासिद्धति । एवं, शब्द एवासिद्धस्तत्साधकं प्रत्यक्ष वाच्यम् , तद्भ्रान्तिरिति । न च प्रमाणतयोपन्यस्ते प्रमाणान्तरगवेषणात् प्रसङ्गसमे यम् । तस्या अनवस्थापर्यवसायित्वात् , तत्र किं प्रमाणं तत्र च किमिति जिज्ञासापरस्पा?=म्प)रारूपत्वाच्च । अव त्वाश ङ्कितप्रमाणस्य दूषणेन पर्यवसानमिति । अत एव न छलत्वा शङ्का । तात्पर्यसञ्चारं विना स्वयमेवाशङ्कय दृषणात् । कीर्तिस्तु पक्षे कण्ठताल्वाद्यभिघातेन कार्यत्वं, दृष्टान्ते तु मृद्दण्डादिनेति सम्बन्धिभेदाद्भेदोक्तिः कार्यसम इत्याह । तथा च दृष्टान्त- वृत्तिलिङ्गात् पक्षवृत्तिलिङ्गमन्यदिति व्याप्त्यग्रहादसिद्धिरिति । स्वव्याघातकत्वमत्रोत्तरम् ॥ अथान्या अपि जातिभेदा उपलभ्यन्ते । यथा विकल्पस- माव्यतिरेकेणाविकल्पसमा । यथा जीवच्छरीरं न निरात्मकं प्राणादिमत्वादित्युक्ते, यथा प्राणादिमत्त्वतदभावलक्षणवैधयें। ऽपि जीवच्छरीरघटयोन सदसत्त्वविकल्पस्तथा सात्मकत्वतदभा- वविकल्पो.न स्यादिति । सेयमविकल्पसमा । एवं साध्यसमाविपर्ययेणासाध्यसमा। यथा पक्षधदृष्टा- तधर्मयोस्तुल्यत्वे न्यायासाध्यत्वप्रसङ्गः ।

·न्यायसिद्धान्तमाला। १४५ एवं प्रसङ्गसमाविपर्ययादप्रसङ्गसमा । यथा प्रमाणेष्वन वस्थाभयात्प्रमाणं विना सिद्धिः। एवं प्रमेयेष्वपीति । एवं प्रत्य क्षादिसमाः। प्रत्यक्षाघन्तराट्रैपरीत्यमेव कुतो न स्यादित्यादि चत् । सत्यम्। अन्यत्रानन्तर्भावेऽन्तत उपपत्तिसमायामन्त- र्भावादिति दिक् ॥ परेण जातो प्रयुक्तायामपि सदुत्तरमेव प्रयोक्तव्यं तदैव कथाफलव्यवस्थितेः, अन्यथा तु नेति ज्ञापनाय कथाभास उक्तः। तत्वं च वादिप्रतिवाद्युभयाज्ञत्वप्रतिपत्तिफलककथात्वम् । तच्च पदपक्षीय(पक्षी)वत्त्रिचतुःपञ्चपक्षीयेऽ(?-पक्षीष्व)प्यस्ति जातिभिरेवोत्तरप्रत्युत्तरादिक्रमेण । सा चैवम् - शब्दोऽनित्यः कार्यवाहटवदिति सत्प्रयोग, ऐन्द्रियकत्वा. द्वटवदित्यसत्प्रयोगे वा, घटसाधादनित्याद्( ? अनित्यवद् ) आकाशताधादस्पर्शत्वान्नित्य एव किं न स्यादिति साधर्म्यसमः। तर्हि अस्पर्शमाकाशं नित्यं परममहद् दृष्टमिति शब्दोऽपि नित्यः परममहांश्च भवत्वित्युत्कर्षसमः । अथ यथाकाशदृष्टान्तेन महत्त्वं तथा रूपष्टान्तेन तदनित्यं किं न स्यादिति प्रतिष्टान्तसमः । ननु निःस्पर्श रूपादि किश्चिदश्रावणं, शब्दादि च श्राव. णम् । य( =त )था गगनादि नित्यं, शब्दाधनित्यं म्यादिति विकल्पसमः । अथ कार्यत्वमैन्द्रियकत्वं वा साध्यमप्राप्य न साधयेदति.

·न्यायसिद्धान्तमाला। ? प्रसङ्गादिति प्राप्य वाच्यम् । तथा चाविशेषात् किं कस्य साधकं साध्यं वेति प्राप्तिसमः । इति षट् पक्षाः । ततो मध्यस्था(?+दि )भिर्दोषोद्भावने क थानिवृत्तिः । चतुर्थादिकक्षायामुद्भावने त्रिपक्षा( १-क्ष्या )दि । नन्वेवं तृतीयायामुद्धावने द्विपक्षी, अष्टम्यादौ सप्तपक्ष्यादि. कमपि स्यादिति चेत् । न । सत्साधनोपक्रमायां प्रतिवादिना सदुत्तरमेव वाच्यम् । सदुत्तरासम्भवात्तावता तवा( ? )ज्ञत्वम् । तथा च तृतीयकक्षायां वादिना निरनुयोज्यानुयोगादिसदुत्तरा भिधाने सत्कथैव । असदुत्तराभिधाने तु तत्रापि चतुर्थ्यां प्रति. वादिना मदुत्तरसम्भवेऽप्यसदुत्तरस्यैवाभिधाने मध्यस्थेन तस्य पर्यनुयोज्योपेक्षणोद्भावने द्वयोरप्यसुज्ञत्वम् । मध्यस्थस्य कथः कत्वाभावेन माध्यस्थ्यरक्षार्थ वादिप्रतिवाद्यनुविधेयनियोगा- पेक्षयानुद्भावने, पञ्चम्यां षष्ठ्यां वोद्भावने पक्षवृद्धिः । एवं कदाचित्सप्तपक्ष्यादिकमपि । कथोपक्रम एव मध्यस्थस्य नियोगाकरण इदं बोध्यम् । असत्साधनोपक्रमायां तु जात्या द्वितीयपक्षोत्तरं मध्यस्थेन पर्यनुयोज्योपेक्षणोद्भावने द्वयोरज्ञत्वप्रतिपत्तिर्भवत्येव । किन्त्व. नुग्रहेण, वायुक्तत्वप्रतिपयर्थ वा, समयबन्धापेक्षया वा, वादिना निरनुयोज्यानुयोगोद्भावने तस्य जयः स्यादिति तत्फलखण्डने माध्यस्थ्यहानिभयेन वा, तदनुद्भावने पक्षद्धिः। षट्पक्षायुत्तरमपि मध्यस्थेन पर्यनुयोज्योपेक्षणानुद्भावने मध्यस्थस्यैवासुज्ञत्वप्रतिपत्तिः ।

·न्यायसिद्धान्तमाला। १४७ षटपक्षोत्तरं मध्यस्थेन न क्षन्तव्यमिति कथम् (१) सम्प्रदाय- सिद्धेः षट्पक्ष्यवेत्यन्ये । यद्यपि मध्यस्थकृतदोषोद्भावनस्य न कथान्तर्भावस्तस्य कथाफलाभागित्वेनाकथकत्वात् , तथापि समयबन्धादेव तेनो. द्भाव्यत इति वादे तु तृतीयकक्षायां प्रतिवादिनासदुत्तरोक्तो वादिनैव तृतीयकक्षायां स्वदोषोद्भावनम् । सत्साधनोपक्रमायां तु प्रतिवादिनो निरनुयाज्यानुयांगाद्भावनम् । तत्त्वबुभुत्त्वादसुः शतप्रतिपादनस्यानुद्देश्यत्वादेवागतमध्यस्थादरे तेनाप्युद्भाव्यम् । नियमवन्धरक्षार्थ पटपक्षी वापेक्षणीयेत्यलं प्रपञ्चेन । जातीनामधुना.मान्यादज्ञानादप्य नादरः । अतः कथंचित्सिद्धान्तदिङ्मात्रमिह दर्शितम् ॥ इति जातिप्रकरणम् ।।

·१४८ न्यायसिद्धान्तमाला। . अथ जातिविशेषलक्षणोत्तरं निग्रहस्थानविशेषलक्षणम् । यद्यपि छलजाती अपि निग्रहस्थाने तयोर्निरनुयोज्यानुयोगवि. शेषत्वात् , तथापि निग्रहथानत्वसाक्षाद्वयाप्यविशेषलक्षणमधुना कार्यम् । छलत्वादिकं तु तव्याप्यनिरनुयोज्यानुयोगत्वव्याप्यम् । विशेषलक्षणाभिधानं च विभागवाक्याधीनधर्म्युपस्थितौ त- ज्जिज्ञासायाम् । विभागवाक्यं च सामान्यलक्षणज्ञानोत्तरमिति तरलक्षणाय सूत्रम्- विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम् ॥ - न्या०सू०१।२।१६ ॥ विप्रतिपत्तिभ्रमः । अप्रतिपत्तिरज्ञानम् । अनयोरन्यगतयो. रुद्भावनायोग्यतया विभागमूत्रस्थप्रतिज्ञाहान्याद्यसङ्ग्रहापत्त्या च तदुन्नायकप्रतिज्ञाहान्यादिपरमेतत् । निग्रहस्थानत्वं च कथकोदेश्यकथाफलप्रयोजककथाहेतु यथार्थज्ञानविरहलिङ्गत्वम् । यत्र प्रकृतविषययथार्थज्ञानवतः स. भाक्षोभादननुभाषणम् , अनूद्य वाप्रतिभा तत्र कथाफलोपधा. यकज्ञानाभावोऽस्त्येवेति नाव्याप्तिः ॥ तानि च- प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञाविरोधः प्र- तिज्ञासंन्यासो हेत्वन्तरमर्थान्तरं निरर्थकमविज्ञाता- ·न्यायसिद्धान्तमाला। र्थमपार्थकमप्राप्तकालं न्यूनमधिकं पुनरुक्तमननु- भाषणमज्ञानमप्रतिभा विक्षेपो मतानुज्ञा पर्यनुयोज्यो- पेक्षणं निरनुयोज्यानुयोगोऽपसिद्धान्तो हेत्वाभासा- श्व निग्रहस्थानानि ॥न्यासू०५/२॥१॥ स्वकार्ये परस्परनैरपेक्ष्यसूचनाय वक्ष्यमाणप्रतिबन्धक(?) धर्म्यमूचनाय चासमासः । प्रतिज्ञाहानिवद्धतुहाने:, प्रतिज्ञाविरो धवत् प्रतिज्ञोदाहरणविरोधस्य च सम्भवेऽपि न विभागानुपप त्तिः, एष्वेव तदन्तर्भावात् । एषामुपाधीनां कचित्सांकर्येऽपि क. चिदसांकर्यान्न दोप।। अखण्डिताहंकारेण पराहंकारखण्डनमिह निग्रहः। स एतेषु वसतीति निग्रहस्थानम् । निग्रहोत्रायकमित्यर्थः । अत एव कथाबाह्यानामबाह्यानां चापस्मारोन्मादादिदशापनानां झटिति सम्वरणेन तिरोहितावसराणामनधिकृतोद्भावितानां च व्यवच्छ. दः । न च कथाबाह्यानां प्रसक्तिरेव नेति वाच्यम् । अत एवातिव्याप्तेः सम्भवात् । अत्र चकारोऽनुक्तदृष्टान्ताभासादिसमुच्चयार्थः ।। १ स्वीकृतोक्तपरित्यागः प्रतिज्ञाहानिः ॥ १Cp. न्या०सू०५।२।२:-प्रतिष्टान्तधर्माभ्यनुज्ञा स्वदृष्टान्ते प्रतिज्ञाहानिः॥

·१५० न्यायसिद्धान्तमाला। करणापाटवायुक्तव्यवच्छेदाय स्वीकृतेति । बुद्धिस्थत्या. गव्यवच्छेदायोक्तति । न चानिग्रहस्थाने झटितिसंवरणेऽति- व्याप्तिः । झटितिसंवरणाभावे सतीति वाच्यत्वात् । प्रतिज्ञापदमत्रोपलक्षणम् । तेन पक्षसाध्यहेतुदृष्टान्ततद्विशेष. णत्यागादियं पञ्चधा। तत्र वाङ्मनसे अनित्ये इत्यत्र भागासिद्धयुद्भावने, अस्तु तर्हि वागेवानित्येत्युक्ते पक्षहानिः । शब्दोऽनित्यः प्रत्यक्षवादित्यत्र सामान्ये व्यभिचारोद्भा. वने, अस्तु तर्हि नित्यत्वं साध्यमिति साध्यहानिः । अत्रैव रूपादौ व्यभिचारो(?+द्भावने)ऽस्तु तर्हि कृतक- स्वादिति हेतुरिति हेतु+)हानिः । शब्देऽनित्यत्वे साध्ये दृष्टान्तीकृते सामान्ये साध्यवैकल्येन दृषिते, अस्तु तर्हि नित्यत्वे साध्येऽदृष्टान्ते(?=दृष्टान्त)इति दृष्टान्ते साध्यहानिः। एवं दृष्टान्ते हेतुहानिपक्षसाध्यहेतुदृष्टान्तविशेषणहानय उदाहर्त्तव्याः। इयं तृतीयकक्षापातिनी चतुर्थादिकक्षोद्भाव्या । अनुद्भावने पर्यनुयोज्यापेक्षणकारिणी। उद्भाविता तु विजयहेतुः। न च पूर्वोक्त दोषापाते हान्यनुपपत्तिस्तत्पाते तत एव निग्रहे किं हान्येति वाच्यम् । सर्पदष्टाङ्गुलीवद् दुष्टत्यागेन पूर्वनिग्रहपरीहारे हानेरेवोद्भाव्यत्वात् । प्रथमकक्षायामपि दोषदानभीतस्येयमा. पतति । परन्तु झटिति संवरणेन न तथा दोषाय । जल्पवित.

·न्यायसिद्धान्तमाला। १५१ ण्डयोरियं सदसद्विषयाप्युद्भाव्या । वादे त्वसद्विषया सम्भावि ताप्युपेक्षणीया, तदुद्भावनस्य तत्त्वज्ञानानङ्गत्वात् । सद्विषया तूद्भाव्या, तदुद्भावनस्य तदङ्गत्वात् । जल्पवितण्डयोरुक्तं कथ. श्चिभिर्वाहयेत् , न तु त्यजेदिति रहस्यम् ।। प्रतिज्ञातार्थे दृषिते तत्प्रतिचिकीर्षया विशेष- णान्तरप्रक्षेपेण पुनर्वचनं प्रतिज्ञान्तरम् ।। प्रतिज्ञार्थः साध्यभागः । साधनभागदूषणे तु हेत्वन्तरम् । तदेतत्पक्षतद्विशेषणसाध्यतद्विशेषणोक्तिभेदाचतुर्विधम् । वर्णा नित्याः श्रावणत्वादित्युक्ते, ध्वनौ व्यभिचार इति प्रत्युक्ते, सन्तु सवनम एव वर्णाः पक्ष इति पक्षोक्तिः । पक्षे च न व्यभिचारः। ननु यदि परेण ध्वनिरनित्य उच्यते तदापसिद्धान्तः, नित्यश्चेत्पर्यनुयोज्योपेक्षणेन गतार्थतेति चेत् । न । अङ्गीकृत शास्त्रार्थविरुद्धाभ्युपगम एवापसिद्धान्तः। यत्र तु शास्त्रमति- क्रम्य स्वयमेव ध्वनेनित्यत्वमभ्युपगम्यते तदा प्रतिज्ञान्तरसम्भ- वात् । क्षितिः सकर्तृकेत्यादौ वा साङ्कुरा क्षितिरित्युक्ते बोध्यम् । शब्दोऽनित्यः कार्यत्वादित्युक्ते, ध्वनौ सिद्धसाधने प्रत्युक्ते, अस्तु वर्णात्मकः शब्दोऽनित्य इति सिद्धसाधनव्युदासाय पक्षविशेषणोक्तिः । न चात्र ध्वनेः पक्षत्वत्यागात्(१), येन रूपेण स्वीकारस्तेनैव त्यागस्य प्रतिज्ञाहानित्वात् । १Cp. न्यासू० ५।२।३:-प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधे धर्मविकल्पात्त. दर्थनिर्देशः प्रतिक्षान्तरम् ॥

·१५२ न्यायसिद्धान्तमाला। गिरिरग्निमान् सुरभिमलिनधूमवत्त्वादित्यत्र व्यर्थविशेष णत्वे प्रत्युक्ते, तन्निरासाय कृष्णागरुजन्याग्निमानिति सा- ध्यान्तरोक्तिः। क्षिन्यादिकं प्रत्यक्षवत्तकमित्यत्र सिद्धसाधने प्रत्युक्ते, तद्व्युदासायोपादानगोचरेति साध्यविशेषणोक्तिः। एवं दोषान्तरनिरासायापीदं प्रवर्तते । प्रतिज्ञाहानिवदस्य परिकरशुद्धिः । तत्र त्यागः, इह तु पूरणमिति विशेषः । एवं साध्यद्वयदृष्टान्तद्वयादावुदाहरणादौ विशेषणान्तरदानेऽप्येत. द्वोध्यम् । उक्तं कक्षान्तरे न विशेषयेदिति रहस्यम् ॥ प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः प्रतिज्ञाविरोधः ॥ न्यासू०५/२।४॥ यथा द्रव्यं गुणभिन्नं गुणत्वेन प्रतीयमानत्वादिति । अत्र प्रतिज्ञा हेतुना विरुध्यते, परन्तु प्रतिज्ञाया बलवत्वं प्रमाणा नुग्रहात् । कचिद्धेतोबलवत्त्वं वोध्यम् । एवमुदाहरणादिना विरोधोऽपि द्रष्टव्यः । तथा प्रतिज्ञाघटकपदयोरपि माता बन्ध्येत्यादौ । व्याघातो विरुद्धार्थकत्वम् । तथा च विरुद्धार्थकपदवा. क्यत्वं लक्षणम् । न चैतद् बन्ध्या पुत्रत्वादिति हेतो, यथा १ The language from व्याघातः to-लक्षणम् shows that the above reading प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः-बन्ध्ये. erat is not the original one. The reading of a, for wi ich see below, is apparently more appropriate here. here ·न्यायसिद्धान्तमाला। बन्ध्यापुत्र इति दृष्टान्तशाल्युदाहरणेऽन्यत्रापि गतमिति वाच्यम् । तेषां लक्ष्यत्वेनादोषात् । प्रतिज्ञाहेतुपदेनोक्तिमात्रोपलक्षणात् । तेन दूषणाभिधानादावप्येतत्सम्भवः । एतेन माता बन्ध्येति प्रतिज्ञायां बाधो, हेत्वादी हेतुविशेषणासिद्ध्यादिरिति तैर्गतार्थो- ऽयमित्यपास्तम् । तेषां हेतुदोषत्वादस्योक्तिमात्रदोषत्वात् । एतदुद्भावनेनैव निग्रहः, तत्र त्वसाधकतानुमानापेक्षा । अत एवैतदलाभ एव हेत्वाभासोद्भावनम् । वस्तुतोऽत्र विरोधस्तदभावावच्छेदकत्वम् । तेन स्वक्रिया- व्याघातादेरपि सङ्घहः । तत्कार्यार्थमुपादानस्य तत्कार्यकारण. शङ्कायाश्च मिथोविरोधादिति । प्रमादात् सभाक्षोभादितो वास्य सम्भवः । प्रथमकक्षादिपाती द्वितीयादिकक्षोद्भाव्यो वादेऽपि । अन्यथा तत्त्वप्रतिपत्तिव्याघातात् । मिथोव्याहतं न वदे- दिति रहस्यम् ॥ यो येन रूपेण प्रतिपादितस्तस्य तेन रूपेणाप- लापः प्रतिज्ञासंन्यासः ।। प्रतिज्ञेत्युक्तिमात्रोपलक्षणम् । अन्यथा हेत्वादिसंन्यासस्या- लक्ष्यत्वे तत्रातिव्याप्त्यापत्तेः। अथापलापस्य निग्रहस्थानत्वेन व्युत्पादने रोदनाद्यपि व्युत्पाद्यतामविशेषादिति चेत् । न । अपलापेन चौरादेरनिग्रहस्य लोके दृष्टत्वात् , न तु रोदनादि- नेति विशेषात् । १ Cp. न्या० सु० दारा-पक्षप्रतिषेधे प्रतिज्ञातार्थापनयनं प्रतिक्षासंन्यासः।

·१५४ न्यायसिद्धान्तमाला। स च पञ्चविधः। प्रतिपादनापलापात् । यथा (१+क) एव माहेति । प्रकारापलापात् । यथा परपक्षोऽयं मयोक्त इति । स्ववचने परकर्तृतासंचारात्। यथा स्त्रोक्त त्वयेदमुक्तमिति। परोक्तौ स्वक- र्तकत्वसंचारात् । यथा परोक्ते मयेदमुक्तमिति । अनुक्ते स्वोक्त- स्वसंचारात् । यथानुक्ते मयेदमुक्तमिति । न च प्रतिपादनाप- लापात् प्रथमपक्ष एवास्यान्तर्भावः । तर्हि सर्वेषामपि तत एव तदन्तर्भावापत्तेः । अवान्तरविशेषस्तु तुल्यः । पश्चविधोऽप्ययं विशेषणादिसंक्रमाबहुप्रकारः। वादेऽयं न बुद्धिपूर्वकः, तत्वबुभुत्सुतया सवलित(?)संगूहनाभावात्स- दसद्विषयहानिवत् । अनुवादारूद दूषणाकान्तं नापलपेदिति रहस्यम् ॥ उक्तसाधकमागस्य परदूषितस्यानुक्तविशेषणव. तयाभिधानं हेत्वन्तरम् ॥ विशेष्यस्यापि विशेषणोपरञ्जकत्वेन विशेषणपदार्थत्वा- भाव्याप्तिः । परोक्तदोषोद्धाराय प्रागनुक्तसाधकभागाभिधानं वा तत् । तदिदं चतुर्विधम् ! हेतुविशेषणात् , उदाहरणांशविशेष. गाव , उपनयविशेषणात् , दूषणविशेषणाच्च । तत्राद्यम् । शब्दोऽनित्यः प्रत्यक्षवादित्युक्ते, सामान्यव्य- भिचारेण दुषिते, सामान्यवत्त्वे सतीतिविशेषणात् । १Cp. न्या० सू० १।२।६:-अविशषोके हेतो प्रतिषिद्ध विशे. बमिच्छतो हेत्वन्तरम् ।

·न्यायसिद्धान्तमाला। १५५ द्वितीयम् । शब्दोऽनित्यः सामान्यवचे सत्यस्मदादिवाह्य- करणप्रत्यक्षत्वात् । यदस्मदादिबाकरणप्रत्यक्षं तदनित्यमि. त्युक्ते, सत्यन्तन्यूनतया दूषिते, सत्यन्तविशेषणात् । तृतीयम् । तत्रैवास्मदादिवाह्य करणप्रत्यक्षश्चायमित्युपनये तथैव दुषिते, सत्यन्तविशेषणात् । चतुर्थम् । हेतौ प्रयुक्ते, अयं हेतुरसाधकः सपक्षे सत्त्वाद नित्यत्वे साध्ये प्रमेयत्ववदित्युक्ते, स्वव्याघातकत्वेन मान्युत्तर- तया पिते, विपक्षगतत्वे सतीति विशेषणात् । एव विपक्षव्याव- तत्वादित्युक्ते, तथैव दृषिते, सपक्षव्यावृत्तत्वे सतीति विशेष. णात् । एवमन्यत्रापि प्रतिज्ञान्तरवदस्य परिकरशुद्धिः ॥ प्रकृतं साधनं दूषणं वोपक्रम्य तदनगाभिधानमः प्यर्था( =मर्था-)न्तरम् ॥ तच्च स्वमतपरमतोभयमतोभयाननुमतभेदाचतुर्विधम् । तद्य. था शब्दोऽनित्यः कार्यत्वादिति प्रयुज्य स गुणश्चाकाशस्येत्या- दि स्वमते प्रकृतानुपयुक्तभाषणादर्थान्तरम् । तथैव प्रयुज्य द्रव्यं शब्दः संयोगग्राह्य इत्यादि परमते । तथैव प्रयुज्य प्रमाणं चतुर्विधं षड्विधं च किश्चिज्ज्ञातं किञ्चिदनातमित्यादिकमुभ- यमते । तथैव प्रयुज्य हेतुरयं हेतुश्च हिनोतेर्धातोस्तुमुनि कते कदन्तं पदम् , पदत्वं च शक्तत्वमित्यायुभयाननुमते । A १ Cp. न्या०. सू० १२.७:-प्रकृतादादप्रतिसंबवार्थमर्था- न्तरम्॥

·१५६ न्यायासद्धान्तमाला सत्यसति वा प्रयोगे परेण दापदाने समाधानासामर्थ्य स्व. स्य ज्ञात्वा तत्तिरोधिसयास्योक्तिसम्भवः । नन्वर्थान्तरं पूर्णे वाक्येऽपूर्णे वाद्भाव्यम् । अन्त्ये, न्यून त्वेनैव निग्रहात्तदनुद्भावेन ( १=बने ) पर्यनुयोज्योपेक्षणापत्तिः । आये, अदुष्टे दुष्टे वा। अदुष्टे तु किमर्थान्तरमवतारयेत् । दुष्टे तु दोषमुपेक्ष्यर्थान्तरोद्रावने पर्यनुयोज्योपेक्षणापत्तिरित्यनवसर एवैतदुद्भावनस्येति चेत् । न । अदुष्टेऽपि स्वदोषस्य सतोऽसतो वा तिरोधिन्सयैतदुक्तिसम्भवात् । नाप्यनवसरः । न्यूनादेस्तद्वा. दिन्युपरतवचसि दत्तावसरे चोद्भाव्यत्वात् । अन्यथा शब्दो. ऽनित्य इत्योक्तावेव न्यूनत्वोद्भावनापत्तेः । अर्थान्तरं तूच्यमान एवोद्भाव्यम् । न्यूनाद्यनुद्भावने च । न तदा पर्यनुयोज्योपेक्षणापत्तिः । उद्भावनावसरेऽनुद्भावन एव तत्सम्भवात् । न चार्थन्तरमपि कथमुच्यमानग्राह्यं, बहुतरममि- धाय वादी प्रकृतसङ्गति करिष्यतीति सम्भावनायाः मुलभत्वा. दिति वाच्यम् । एतावदेव वाच्यमिति समयबन्धेन विचारे तदसम्भवात् । अर्थान्तरमर्थान्तरेण परिहरतः किमुत्तरम् । न तावदर्था- न्तरमेव, पुनस्तत्रापि तदुद्भावने जल्पाकस्यैव विजयापत्तेरिति चेत् । न। प्रागान्तरोद्भावनैव (?= नयैव) पूर्वकथाविच्छेदेन मध्यस्थेन पराभवस्थापनात् । सिद्धसाधनस्य तु नात्रान्तर्भाव. स्तस्यानुमितिकारणविघटकसात् । प्रकृतोपयुक्तमेव वाच्यमिति रहस्यम् ॥

·न्यायसिद्धान्तमाला। १५७ अवाचकपदप्रयोगो निरर्थकम् ।। अवाचकत्वं चानादिसिद्धवृत्तिशुन्यत्वम् । तेन गङ्गादिपदस्य तीरादौ प्रयोगे न दोषः। स्वकल्पितलक्षणायां तु दोष एव । कचित्समयबन्धेन भाषया प्रयोगेऽपि न दोषः। एतच्च क. चिलिङ्गविपर्यासात् । यथा शब्दमनित्यमिति । कचिद्वचनवि- पर्यासात् । यथा अनित्यः शब्दा इति । सिद्धवृत्तिकैत्येव(१) वक्तव्यमिति रहस्यम् ।। परिषत्पतिवादिभ्यां बिरभिहितमपि दुर्बोधम- विज्ञातार्थम् ।। यथा पञ्चस्कन्धादिपदमधिमात्रोपायादिपदं च । तच्छा- स्वाभिज्ञयोर्विचारे न दोषः । यथा वा चन्द्रादिपदे प्रयोक्तव्ये ऽत्रिलोचनसम्भूतज्योतिरित्यादिप्रयोगः ।। यत्काले यत्रैकवाक्यताप्रयोजकरूपाभावस्तत्का- ले तदपार्थकम् ॥ तच्च द्विधा । पदवाक्यभेदात् । आयम् । गौरव इत्या- दि । वाक्यापार्थकं च विधा । अनाकाङ्क्षया, अयोग्यतया, अनासत्या च । आद्यम् । घटः कर्मत्वमित्यादि मुख्यं सदैवा- । १ Cp. न्या० सु० ५।२।८ः-वर्णक्रमनिर्देशवन्निरर्थकम् ॥ २ Cp. न्या० सु० ५।२।९:-परिषत्प्रतिवादिभ्यां त्रिरभिहितमा प्यविज्ञातमविज्ञातार्थम् ॥ ३ Cp. न्या० सू० ५।२।१०-पौर्वापर्यायोगादप्रतिसम्बद्धार्थ- मपार्थकम् ॥

·१५८ न्यायसिद्धान्तमाला। नन्वयात् । द्वितीयम् । वहिना सिञ्चतीत्यादि । तृतीयम् । गच्छति पयसाश्वेन भुक्त्वा नगरं चैत्र इत्यादि । यत्तु गुणाद्यन्यत्वे सति सत्त्वादित्यपार्थकं सप्तम्यर्थावरुद्ध पञ्चम्यानन्वयादिति । तदसत् । सप्तम्यर्थसामानाधिकरण्य- विशिष्ट पञ्चम्यान्वयसम्भवात् । तथैव व्युत्पत्तेः । व्योमकम- लं सुरभि पनत्वादित्यपार्थकमेवाश्रयासिद्धिसङ्कीर्णम् । न च प्रतिज्ञाविरोधेन गतार्थमिदम् । अयोग्यतादिकृतंऽस्मिन् तस्या- भावात् । न चैवमनेन तद्गतार्थम् । तत्र विरुद्धार्थकत्वज्ञानेनैव दोषाद , अवान्वयबोधानुपधायकत्वज्ञानेनेति भेदात् । पदापार्थक प्रतिज्ञाविरोधो, वाक्यापार्थकमपार्थकमित्य- न्ये । प्रतिज्ञा( ?+या )मेव प्रतिज्ञाविरोधोऽन्यत्रापार्थकमेव, प्रतिज्ञापदस्योक्तिमानपरत्वे मानाभावादित्यपरं ।। उद्देश्यप्रतीतिप्रयोजनक(?)क्रमविपर्यासोप्राप्तकालम् ॥ तत्कालेऽनाकासिताभिधानं तदिति फलितम् । तदिदं चतुर्विधम् । पादपादान्त्या(?=पादा)वयवतदंशविपर्यासभेदात् । तत्र स्थापनाकण्टकोद्धाराभ्यामेकः पादः । तत्र स्थाप- नामकृत्वा कण्टकोद्धारे कृते कथापादांशविपर्यासः । प्राक्कण्ठ. कोदारस्य निर्विषयत्वात् । परपक्षक्षणस्वपक्षम्थापनाभ्यां द्वौ पादौ । यदि स्वपक्ष. स्थापनां कृत्वा परपक्षोपालम्भं करोति तदा कथापादविपर्या- सः । नानिवार्य परिपन्थिनं स्वपक्षः साधयितुं शक्यते । १Cp. न्या०१० पा२।११:-अवयव विपर्यासवचनमप्राप्तकालम् ।

·न्यायसिद्धान्तमाला। १६९ ततस्तेन स्वपक्षे हेतुं प्रयुज्य तत्र हेत्वाभासनिरासः कार्य- इति तृतीयः । न हि परोक्ते दूषितेऽपि विना साधनं साध्य. सिद्धिः । चतुर्थस्तु कथायाः पादो जयादिव्यवस्थाफलतया निग्रहे नोपयुज्यत उत्तरकालीनत्वात् । इत्थं च तृतीये पादे यदि प्रथममेव हेत्वाभासानुद्धरति पश्चाद्धेतुं प्रयुङ्क्ते तदा पादा शविपर्ययः । हेत्वायवयवमुक्त्वा प्रतिज्ञाद्यभिधानेऽवयवविपर्यासः । साध्यमुक्त्वा पक्षनिर्देशेऽवयवांशविपर्यासः ॥ हीनमन्यतमेनाप्यवयवेन न्यूनम् ॥ न्या०सू०५।२।१२ तच्च स्वसिद्धान्तसिद्धावयवेषु न्यूनाभिधानम् । यथा पञ्च- स्ववयवेषु कस्यचिदनभिधाने नैयायिकस्य न्यूनाभिधानम् । त्रिषु मीमांसकस्य । द्वयोः सौगतस्येत्यादि । एवं मात्रानुस्वार- हीनमपि न्यूनमवय(१=मेव) । तथा कथापादहीनं, पादांशहीनं, न्यायावयवहीनम् , अवयवावयवहीनं च । न चैवमपसिद्धान्तः सिद्धान्तातिक्रमादिति वाच्यम् । न हि स्वीकृतसिद्धान्तविरोध्यभिधानमात्रमपसिद्धान्तः । सभाक्षोभा- दिनापि विरोध्यभिधानसम्भवात् । किन्तु स्वीकृततन्त्रसिद्धा- न्तविरोध्यभ्युपगमः । अन्यथा सर्वनिग्रहस्थानानां तथात्वा- पत्तिः । कचित्सांकर्येऽप्यदोषः । यद्वा, यथा वस्तु यथा वा सिद्धान्तस्तथा वाच्यमिति नियमो वाद एवेति तत्रैवास्य ·१६० न्यायसिद्धान्तमाला। पातो,न जल्पवितण्डयोरपि । तथा च तत्रापसिद्धान्त एवा. स्यान्तःपातः ।। हेतृदाहरणाधिकमधिकम् ॥ न्या०सू०५/२/१३॥ तत्र हेत्वधिकम् । यथा पर्वतो (?+वह्निमान् ) धूमादालो- काच्च । दृष्टान्ताधिकम् । महानसबद् गोष्ठवच्चेति । एवं दृषणा. धिकं बोध्यम् । न च नेदं निग्रहस्थानं विप्रतिपत्यप्रतिपयलिङ्गत्वादिति वाच्यम् । अनधिकोक्तरेव प्रतिपाद्याकाक्षिततया तस्या एव प्रतिपत्त्यङ्गत्वेनाधिकोक्तस्तदङ्गत्वभ्रममूलकत्वात् । यदि च हेत्वाद्यन्तरे परिषज्जिज्ञासा, यथास्फूर्ति वक्तव्यमिति समय- बन्धस्तदा नायं दोषः । तदिदं द्वेधा । सामान्यतो विशेषतश्च । विशेषतः स्व- शब्देन । सामान्यतो धूमादेरिति महानसादिवदिति । अदृष्यांशानुभाषणेऽप्यधिकमित्यन्ये । सौगतस्य प्रतिज्ञा. हेतुनिगमनान्यतमावयवप्रयोगात् । मीमांसकस्योपनयनिगम- नान्यतरप्रयोगात् । नैयायिकस्य साधकतानुमान उदाहरणादि- प्रपोगादाधिक्यं द्रष्टव्यम् ।। शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरुक्तमन्यत्रानुवादात् ॥ न्या० सू० ५/२०१४॥ तच्च शब्दपुनरुक्तार्थपुनरुक्तभेदाद् द्विविधम् । तत्र शब्दपु- ·न्यायसिदान्तमाला। १६१ नरुक्तम् । शब्दोऽनित्योऽनित्य इति । अर्थपुनरुक्तम् । यथा वहिरुष्ण इति । कण्टकोद्धारकृतः(?) अर्थायत्तपुनरुक्तं त्रिवि. धम् । यथा जीवन् गृहे नास्तीत्युक्त्वा बहिरस्तीति शङ्कर मिश्रादयः । घटो घट इति शब्दस्य, घटः कलश इत्यर्थस्य, वहिरुष्ण इत्यादिकम(१-मा)र्थस्य । पुनर्वचनं प्रतिपादनमिति तु युक्तमाभाति ॥ स्वस्थेन स्थेयादिभिस्त्रिरक्तस्याप्यननुवादोऽननु. भाषणम् । स्वस्थेनेति वातरोगादिव्युदसाय । तदेतत्पश्चधा। तदित्या. दिसर्वनाम्ना, अन्यथानुवादेन, एकदेशानुवादेन', स्तम्भेन वा। यत्रानेकमनुवाद्यं तत्रैव सर्वनाम्नानुवादे दोषः। वहूनाम्प्रकृतत्वेन विशिष्य दूष्यांशानुवादायोगात् । स्तम्भस्थलेऽज्ञानाप्रतिभयोः कचित्सत्वेऽपि तयोरयोग्यतयोद्भावनं नोचितम् । किन्त्वननु- भाषणस्यैव तयुक्तम् । न च तयोः स्तम्भ एवोनायकः, स्फुरदु- तरस्यापि कण्ठतया(?) सभाक्षोभेणाननुभाषणसम्भवात् । निश्चि- तानिश्चितयोनिश्चितस्यैवोद्भावनौचित्यात् । न चाज्ञानविक्षेपयो- रेतद्याप्यतापत्तिः, अनूद्याज्ञानाविष्कारे कथाविच्छेदे च तयोर- १Cp. न्या. सू० ५।२।१७-विज्ञातस्य परिषदा पिरभिहित. स्याप्यप्रत्युच्चारणमननुभाषणम् ।। २ Probably केवलदूषणोक्त्या'or some similarexpression has been omitted here; cp. Viśvanātha Nyāyapañcānana on Nyāya Sūtra V. 2, 17. २१ ·१६२ न्यामसिद्धान्तमाला सांकर्यात् । स्थापना सम्पग्विधायाज्ञानाविष्कारे कथाविच्छेदे व तयोरसकर इति भास्करः ॥ अविज्ञातं चाज्ञानम् ॥ न्या० सू० ५।२।१८ कथायां प्रकृतविषये पायुक्त मध्यस्थावगसे पारद्वयं तद. न्यतरेणानूदितेऽपि स्वाज्ञानाविष्करणमज्ञानम् । वारद्वयमित्युपादा- मात् पुनरुज्यतामित्यादिनियोगे नातिव्याप्तिः। यत्र तु सकृदेव वाच्यमिति समयबन्धस्तत्रैतस्य लक्ष्यतेति बोध्यम् । तब न जानामि किमनेनोक्तमिति, भ्रान्तोऽहमस्मिन् वि. षय इति, विपरीतं मे ज्ञानमिति वा । अत एवाननुभाषणाझेदः। भारणावता शब्दमात्रानुवादेऽप्यर्थाज्ञानसम्भवाच्च । उत्तराप्रतिपत्तिरप्रतिभा । पर्युदासनोत्तरावसरे तद्विरोधी, उत्तरामसिपत्त्युबायको वा कथकव्यापारोऽप्रतिभेति लब्धम् । स च व्यापारः खसूचन. केसमारचनालोकपाठराजवार्तावतारणादिरूपो लोकप्रसिद्धः। अमुवादानन्तरमस्यावतार इति नात्राननुभाषणम् । नाप्य. ज्ञास, तदा तस्य सन्दिग्धत्वात्। न विक्षेपः, व्याजेन कथाया अव(?=वि)च्छेदात् । नार्थान्तरम् , अप्रसक्तानुप्रसक्तेरभावात् । अनुभाषणोत्तरमवाहितायां परिषदि वादिनि चोत्तरं श्रोतु- कामे प्रतिवादी निरुत्तरः सर्वथामतिभया निगृह्यते । अनधिकृतो. द्भावितापीयं निग्रहाय । स्थापनाया असत्त्वे पर्यनुयोज्योपेक्षण- १Cp. न्या० ५० ५।२।१९:-उत्तरस्याप्रतिपसिरप्रतिभा ।

·न्यायसिद्धान्तमाला। ११३ सहचारिणीति प्राः। नव्यास्तु सत्साधनेऽपि तथा । यत्र बहू- नि साधनान्यभिधेयानीति समयबन्धेन कथा तत्र साधनान्तर स्थ सम्भवतोऽप्यप्रयोगे इत्याहुः । अत्राचार्या अस्या अनुद्भावनेनापर्यनुयोज्योपेक्षणम् । अ. नुद्भाविताया अपि निग्रहस्थानत्वात् । यथायथं स्मितस्वेदादिना तयञ्जनात् । न च वागन्तरप्रयोगेण तिरोधानान तेन व्यञ्जनम्, तत्प्रयोगेऽपि कथाविरामेण तिरोधानासंभवादित्याहुः । नैत- धुक्तम् , निग्रहस्थानान्तरवदनुद्भावने स्वशक्तिपराशक्तिज्ञापना. सम्भवादित्यन्ये ॥ कार्यव्यासङ्गात् कथाविच्छेदो विक्षेपः। न्या० सु० ५/२२२०॥ कथकसभ्यानुविधेयैः प्रवर्तितायां कथायां व्याजेन कथा- विच्छेदो विक्षेप इति लक्षणम् । विक्षेपः कालान्तरनयनम् । तेन कथादेशादपसरतोऽपि विक्षेपः संगृह्यते । तादृशचेष्टाया अपि व्या. जत्वात् । अद्य न वक्तव्यं, श्वः परश्वो वा वाच्यमित्यादिकमपि । तथावश्यकप्रस्तावादयः। प्राणिधर्मास्तु न तथा । कथोपक्रममा- रम्म तदवसानपर्यन्तमस्यावसरः । ननु ब्याजोत्तरस्य प्रकृतानुपयुक्ततयार्थान्तरत्वं, यथास- म्भवमप्रतिभान्यूनाननुभाषणसंकरश्चेति चेत् । न । अन्य सदृष- सोक्त सभ्यानां निष्ठुरस्वमात्मनो वा हृदयकम्पमाकसम ."

·१६४ न्यायसिद्धान्तमाला। कथादेशादपसरणरूपस्य विक्षेपस्य निग्रहस्थानान्तरासांकर्यात् । कचित्सांकर्येऽप्युपजीव्यत्वादशक्तिविशेषसूचकत्वादतिस्फुटप्रती. तिकत्वाचास्यैवोद्भाव्यता । अवश्योद्भाव्यं चैतत् ।व्याजेन कथा न विच्छेदयेदिति रहस्यम् ॥ स्वपक्षे दोषाभ्युपगमात् परपक्षे दोषप्रसङ्गो मतानुज्ञा । न्या० सू० ५।२।२१॥ स्वपक्षे दत्तं दोषमनुवृत्य परपक्षे दोषाभिधानं मतानुज्ञा । यथा त्वद्धतुरसाधको व्यभिचारित्वादित्यायुक्तौ, तवापि हेतुर- साधको व्यभिचारित्वाद्वाधितत्वादेत्यायुक्तिः। यथा वा त्वं चौरः पुरुषत्वादित्युक्ती, त्वमपि चौरस्तत एवेत्यादि । 'परमतमप्रतिषि- दमनुमतं भवति' इति न्यायान्मतानुज्ञात्वम् । एतेन मतानुज्ञाया जात्युत्तरं (१-रत्वं) केनचिदाशतितमपास्तम् । परोक्तदोषस्वीकार- स्यैवात्र दुषकताबीजत्वात् । न तु स्वव्याघातोत्तरस्येति । न चात्रापाप्तकालत्वं, परपक्ष षयित्वा स्वपक्षे दोषोद्धार कार्य इति समयबन्धेन कथाप्रवृत्तौ तदभावात् । यत्र सम्पूर्णमु- क्वा दुष्टोऽयं मत्पक्ष इत्यनध्यवसायावदति तत्रान्यासंकरः । अनिष्टभ्रमेणेष्टापादनं मतानुशेत्यपरे । असङ्कीर्णता त्वेतन्म- ते यत्र प्रथमकक्षायां स्थापनानुकूलतयानिष्टभ्रमेणेष्टमापादयति तत्र। परे तु प्रसङ्गाभासमात्र मतानुज्ञा । तेनात्माश्रयान्योन्याश्रय- चक्रकानवस्थाभासाना, मूलशैथिल्यविपर्ययापर्यवसानेष्टापादन- ·न्यायसिद्धान्तमाला। मियोविरुद्धानां च मतानुज्ञात्वम् । नहि तेषामन्यत्रान्तर्भावः। यथा घटो दण्डजन्यः स्याद्,घटजन्यः स्यादित्यादिकमुदाहरणमित्याहुः। दुषणबुद्ध्यासत्यसको मतानुज्ञेति मणिकण्ठोऽप्येतदनुयायी । निग्रहस्थानप्राप्तस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्योपेक्षणम् । न्या. सू० ५/२॥२२॥ निग्रहस्थानोद्भावनावसरऽपि तदनुद्भावनं पर्यनुयोज्योपेक्ष- णम् । विजातीयनिग्रहस्थानप्राप्ताविदम् । पर्यनुयोज्योपेक्षणप्राप्तौ प्रतिवादिनस्तदुपेक्षणं तु स्वकौपीनविवरणापत्त्या न वादिनोद्भा. व्यं, येन तदुपेक्षमाणो निगृह्येत । वादिकर्त्तव्याकरणे हि वादिनो निग्रहः । तत्तु मध्यस्थेनोद्भाव्यम् । तथा च मणिकण्ठः-उद्भा. बनाईनिग्रहस्थानानुद्भावन पर्यनुयोज्योपेक्षणामिति । यद्यपि झटितिसंवरणादाविव अनुद्भावितस्वदोषोद्भावनं स्वशक्तिप्रकर्षो मध्यस्थात् प्रतिवादिनश्च भवति, तथाप्यखण्डि. ताहङ्कारेण पराहङ्कारशातनस्य प्रयोजनस्य व्याघातापत्या न तदुद्भावनम् । प्रौढ्या मध्यस्थस्य प्रतिवादिनश्चाशत्वं ज्ञापयितुं दुष्टमुद्भाव्य(+म्)। ताभ्यामनुद्भावने स्वयमुद्भाव्योत्कर्ष लभेतैवेति तु बोध्यम् । न च वादे स्वकौपीनविवरणमप्युचित- मिति तदुद्भाव्यं , तत्र स्वदोषोद्भावनेनैव तत्वनिर्णयाचदुद्भा- बनानौचित्यात् । तस्मान्मध्यस्थेनैव सर्वत्रेदमुद्भाव्यम्। सदुत्तरं वदन् परस्खलितमुपेक्षमाणः किमिति निगृत ·न्यायसिद्धान्तमाला। इति चेत् । निगृह्यत एच, प्रतिज्ञासंन्यासादीनामवश्योद्भाव्यत्वात् । अन्यथोक्तदोषत्यागेन कथाप्रवर्त्तने कथाविच्छेदो न स्यात् । षट्पक्ष्युत्तरं तु तदुद्भावनयोग्यमेवेति बोध्यम् । अनेकनिग्रहस्थानपाते तु ययेकतरमुद्भाव्यान्यतरमुपेक्ष्यते तदान पर्यनुयोज्योपेक्षणम् । एकोद्भावनस्योषितत्वात् । अन्यथा दोषाधिक्येन स्वयमेव निगृह्येत । मृतमारणस्थानुचितत्वात् । यत्र तु सर्वे दोषा उद्भाव्या इति समयबन्धस्तत्र कस्यचिदनुद्भावने भवत्येव पर्यनुयोज्योपेक्षणम् । प्राप्तं निग्रहं नोपेक्षतेति रहस्यम् ।। अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानानुयोगो निरनुयो- ज्यानुयोगः। तविग्रहस्थानानवसरेऽतनिग्रहस्थानोद्भावनमतभिग्रहस्था. ने तविग्रहस्थानोद्भावनम् , अनुयोगानऱ्यानुयोगो वा लक्षणम् । तेन निग्रहस्थानमात्रामावेऽपि नाव्याप्तिः । नन्वाये द्वितीये च बच्छन्देन निरनुयोज्यानुयोगो गृह्यते न वा।आय आत्माश्रयः । अन्त्ये त्वव्याप्तिः । निरनुयोज्यानुयोगाभावे तदनुयोगासङ्ग्रहा- दिति चेत् । न । निग्रहस्थानत्वेन तभिवेशनादोषात् । इत एवारुचेर्षा तृतीयम् । स चतुर्दा । छलं जातिराभासोऽनवसरग्रहणं च । छलादेश- भासत्वेऽपि गोवृषन्यायेन विभागः। तत्र छलजाती उके। सकले एव निरनुयोज्यानुयोगविशेषौ । १Cp. भ्या०९०६।२२३:-अनिमहस्थाने निग्रहस्थानानियों- को गिरनुयोज्यानुयोगः ।

·न्वापसिद्धान्तमाला। १६७ बामासोऽनापतितनिग्रहाभियोगः । यथा निरुक्तप्रतिज्ञाहा. न्यायभावेऽपि तदुद्भावनम् । प्रतिज्ञाहान्यादौ प्रतिज्ञासंन्यासस्वा- युद्भावनं च । एवं हेत्वाभासशून्ये तदुझावनम् । सव्यभिचारादौ विरुद्धत्वाधुझावनं च। तथा छलजात्यभावे तदुझावनम् । वाक्छ. लादावुपचारच्छलत्वाद्भावनम् । जात्यभावे जात्युद्भावनम् । एकजातौ परजातित्वोद्भावनं च । अनवसरग्रहणं तूक्तग्राह्याणामनुक्तिदशायामनुक्तग्राह्याणामु. क्तिदशायामित्यादि। यथा विशेषणान्तरं दास्यसि चेत् प्रतिज्ञा- न्तरं भविष्यतीत्यादि । ननु नेदं निग्रहस्थानान्तरं, छले नवसङ्ख्याककम्बलाद्यसि- द्ध्युद्भावन इष्टापत्यादि(?=दे)र्जातौ विरोधादेरन्यत्रापि दो. पान्तरस्य सत्त्वादिति चेत् । न । यत्र जल्पादौ तत्त्वनिर्णयविरोधि- निग्रहस्थानमेवोद्भाव्यमिति समयबन्धस्तत्र प्रतिज्ञाहान्यायु. द्भावनऽन्यासकरात् । आपन्नमेव निग्रहस्थानमुद्भावयेदिति रहस्यम् ॥ सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात् कथाप्रसङ्गोऽपसि- सिद्धान्तः॥न्या० सु० ५२२२४ ।। परिगृहीतसिद्धान्तविरुद्धाभ्युपगमोऽपसिद्धान्त इति लक्ष. पाम् । सिद्धान्तपरिग्रहश्च कथाप्रवृत्तिकाले नैयायिकोऽह, वैशेषि- कोऽहमिति समवनन्धात्, नैयायिकमीमांसकमतपरिग्रहात् , मौ.

·१६८ न्यायसिद्धान्तमाला व्या परमतग्रहणात्, त(?=त्व)यामुकमतं ग्राह्यमिति स्थेयानुग्रह विरोधाच। ननु विरोध एवायम् । न च स्ववाक्यव्याघातो विरोधः, अयं तु शास्त्रकारादिवाक्यविरोध इति वाच्यम् । अत्रापि नैया- यिकोऽहमित्यादिस्ववाक्यविरोधसत्त्वादिति चेत् । न । शास्त्रकारा- दिवाक्यविरोधमुपजीव्यैव स्ववाक्यविरोधावधारणेन तस्य पार्थ- क्यात् । न चैवं शास्त्रकारवाक्यस्यागमत्वादागमबाध एवायमिति वाच्यम् । अधिकबलागमविरोधस्य बाधत्वात् । स्वाभ्युपगतशास्त्र- कारमतस्यासम्यक्त्वेऽपि तद्विरोधस्यापसिद्धान्ततया भेदसत्त्वात् । कचित्सांकर्येऽप्यदोषात् । अत एव तीर्थिकनास्तिकयोर्विवादे स्व- स्ववेदविरोधोऽपसिद्धान्त एव । सौगतास्तु कथानुगुणसमयविशेषव्यवस्थाधीनप्रमाण- षणाभ्यामेव कथासम्भवान्न शास्त्राभ्युपगमापेक्षेत्याहुः। तन्न । न्या. यादिसिद्धान्तनिर्णयार्थवादादिस्थले न्यायादिशास्त्राभ्युपगमस्य प्रयोजकत्वात् ।। हेत्वाभासाश्च यथोक्ताः॥ न्या० सू० ५/२२२५ ॥ प्रागुक्ताः सव्यभिचारादयो विभाजकसूत्रस्थहेत्वाभासप. दवाच्या इत्यर्थः । एतत्सूत्रस्थचशब्देनोक्तनिग्रहस्थानबहिर्भूताः साध्यविकलादयो गृह्यन्त इति तान्त्रिकाः। वस्तुतो निग्रहस्था- नत्वविधायकविभाजकसूत्रस्थचकारेणैव तान् संगृह्य निग्रहस्था- नत्वं विधीयते । एतत्स्त्रं तु हेत्वाभासत्वविधायकमेवेति बोध्यम् ।

·न्यायसिद्धान्तमाला। १६९ अत्र प्रतिज्ञाविरोधादिनिग्रहस्थानोत्तीर्णस्य साधनप्रयोग. स्य चतुर्दा दुष्टत्वम् । हेतुतः। यथा सव्यभिचारादिपञ्चक(?=कात्) । दृष्टान्ततः। यथा साध्यविकलसाधनविकलाश्रयविकलोभय. विकलानुपदर्शितान्वयानुपदर्शितव्यतिरेकविपरीतोपदर्शितान्वय. विपरीतोपदर्शितव्यतिरेका(? कात्) । तत्र साध्यविकलः । यथा पर्वतो धूपवान् वढेरयोगोलकवत् । साधनविकलः। यथा पर्वतो वह्निमान् धूमादयोगोलकवत् । आश्रयविकलः। यथा अत्रैव शश- शृङ्गवदिति । उभयविकलः । तत्रैव जलहूदवदिति । अनुपदर्शि- तांन्वयः । यथा पर्वतो वह्निमान् धृमान्महानसवत् । अनुपदर्शि. तव्यतिरेकः । यथा पृथिवीतरभिन्ना पृथिवीत्वाजलवत् ' केवला न्वयिनि व्यतिरेकमात्रस्य केवलव्यतिरोकिण्यन्वयमात्रस्य प्रदर्शने एतद् द्वयमित्यन्ये । विपरीतोपदर्शितान्वयः । यथा वह्निमान् धू. मादित्यत्र यो यो वह्निमान् स धूमवानिति | विपरीतोपदर्शितव्य- तिरेकः । यथा पृथिवीतरभिन्ना पृथिवीत्वात्, यन्त्र पृथिवी तन्ने. तरभिन्नं यथा जलम् । तर्कतः । यथात्माश्रयान्योन्याश्रयचक्रकानवस्थाविनिर्ग (१=ग)मोत्सर्गकल्पनालाघवकल्पनागौरवानौचित्यान्यथासिद्धा- प्रयोजकसिद्धसाधनप्रतिकूलतर्कादितः। आत्माश्रयादि प्रागुक्तम् । अविनिगम्य(?-म)स्य दोषत्वं व्यक्तिविशेषत्वेन । निश्चयस्योद्दे. श्यत्वेन तु वह्निमत्त्वादिना तत्वे तार्णः पार्थो वेत्यविनिगमो दोषः। भूयःसाहचर्यमुत्सर्गः । यथा धियां प्रामाण्य, शब्दानां मु. २२ ·१७० न्यायसिद्धान्तमाला। . ख्यार्थपरत्वमित्यादि। एतज्ज्ञानं प्रमाणसहकारिबाधकाभावे प्रमा- णस्यौत्सर्गिकार्थपरिच्छेदकत्वात् । लाघवम् । यथा क्षितिकर्तुरेक- त्वम् । गौरवम् । तत्कर्तुरनेकत्वम् । आधं प्रमाणस्यानुकूलं,द्वितीयं विरोधि। अनौचित्यं प्रामाणिकत्वाभावः। एनमाश्रित्याप्रामाणिके- ऽर्थे मूकवावद्कयोः कतरः श्रेयानिति,यक्षानुरूपो बलिरिति, मन श्वेनागलोकं प्रविशत्याद्युक्तिः । उपाधिरपि चशब्देन समुचीयते । उक्तानां हेत्वाभासान्तर्गतानामपि स्वशब्देनैवोद्भाव्यत्वम् । न तु हेत्वाभासतयेत्याचार्याः । एते हेत्वाभासभिन्नाः पृथगव च- शब्दसमुचिता निग्रहस्थानानीत्यन्ये । साध्यव्यभिचारव्याप्यो. पाधिव्यभिचारवानित्येवमुपाधिरुद्भाव्य इलि दीधितिकृतः। ए. तत्तत्त्वमुपाधिवाद उक्तम् ॥ ॥ इति निग्रहस्थानप्रकरणम् ।।

·न्यायसिद्धान्तमाला।
१७१
अथ प्रसङ्गात् सिद्धान्तभेदा उच्यन्ते ।
तत्र द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेपसमवायाभावाः सप्तैव पदा.
र्थाः, षोडशानामत्रैवान्तर्भावादिति गौतमकणादौ ।
द्रव्यगुणकर्म सामान्यानि चत्वार एवेति तौतातिताः ।
संख्यासमवायसादृश्यशक्तिसहितास्ते इत्यष्टाविति प्राभाकराः।
एतेऽष्ट क्रमोपकारसंस्कारास्त्रय इत्येकादशंति प्राभाकरै-
कदेशी चन्द्रः।
औपादानिकेन सहैते द्वादशेति महार्णवकारः ।
प्रकृतिपुरुषौ द्वौ संक्षेपेण, विस्तरेण पञ्चविंशतिरिति
साख्याः।
कार्यकारणयोगविधिदुःखान्ताः पञ्चेति पाशुपताः ।
ब्रह्मक, व्यवहारे तु धर्मिधर्माधारप्रदेशविशेषाः पञ्चेति
वेदान्तिनः । मुरारिमिश्राश्च ।
पृथिव्यप्तेजोवायवश्चत्वार एव प्रत्यक्षसिद्धा इति चार्वाकाः ।
--
पृथिव्यादीनि नवैव द्रव्याणीति कणादगौतमप्रभाकराः।
शब्दान्धकारसहितास्ते इत्येकादशेति भट्टाः ।
पृथिव्यप्तेजोवाय्वात्ममनोऽन्धकारशब्दा अष्टौ द्रव्याणि, न
त्वाकाशकालदिशा द्रव्यत्वमिति वेदान्तिनः ।

·१७२ न्यायसिद्धान्तमाला। चतुर्विशतिर्गुणा इति कणादगौतमौ । एषु सङ्ख्याविभागपृथक्त्वद्वेषानपास्य वेगमधिकमन्ती ध्य एकविंशतिरिति गुरुमतानुयायिनः । शब्दस्थाने नादं तद्गुणं प्रक्षिप्य चतुर्विंशतिवैशेषिकोक्ता एव गुणा इति माहाः। परत्वापरत्वपृथक्त्वधर्माधर्मविभागशब्दानपास्य तादात्म्य. वृत्तिनादांस्त्रीनादाय विंशनिर्गुणा इति वेदान्तिनः । षोढा प्रत्यासत्तिरिति कणादगौतमौ । संयोगसमवायसंयुक्तसमवायसम्बन्धविशेषणताश्चतुर्विधा इति प्राभाकरा:। संयोगमात्रमिति भाटाः । द्वादशप्रत्यासत्तयो योगजधर्मसंस्कारोत्प्रेक्षाज्ञानजातीनामा. धिक्यादिति कश्चित् । अथ चार्वाकसिद्धान्तः प्रत्यक्षमेकं मानम् । मेयं तद्विषय एव । पृथिव्यतेजोवायव- श्चत्वारि भूतानि तत्वम् । तदात्मको देहः । स एवात्मा, अहं गौर इत्यादिप्रतीतेः । वयोभेदे कामोद्भेदवत् पूर्वजन्मसंस्कार विनापि स्तनपानादौ प्रवृत्तिः । कामार्थावेव पुरुषार्थो । न ध.

·न्यायसिद्धान्तमाला।
१७३
मादि । सम्भावनपैव वह्नयादौ प्रवृत्तिर्नानुमानात् । संवादेन प्रामा.
ण्याभिमानः । अहं पश्यामि, अहं शृणोमीत्यादिप्रतीतेरिन्द्रिया
ण्येव चेनयन्ते । तानि च गोलकादिलक्षणान्येवेति चार्वाकै
कदेशिनः।
अथ बौद्धमतम् ।
पञ्चस्कन्धात्मकं जगत् । तत्र गोघटादिविषयः सर्वो रूप.
स्कन्धः । सुखदुःखे वेदनास्कन्धः । विषयाणां नामानि संज्ञा.
स्कन्धः । रागद्वेषमोहक्लेशाः संस्कारस्कन्धः । विषयोपलम्भो
ज्ञानस्कन्धः।
गन्धादिविषयपश्चकात्मकमेव जगत्। तत्र पञ्चविषयसंघातः
पृथिवी । गन्धेतरविषयचतुष्टयसंघातो जलम् । गन्धरसेतरवि-
पयत्रयसंघातस्तेजः । शब्दस्पर्शसंघातो वायुः ।
रूपादिपरमाणुपुञ्ज एवावयवी क्षणमात्रवृत्तिः ।
प्रमाणं प्रत्यक्षमनुमानं च स्व(?)यमेव । ज्ञानविषयो
द्विविधा(?) ग्राह्याध्यवसायभेदात् । अर्थक्रियासमर्थार्थप्राप्तिरध्य.
वसायः । व्यवहाराविसंवादि मिथ्याज्ञानं स्मृतिः ।
पररूपं स्वरूपेण यया संवियते धिया ।
एकार्थप्रतिभासिन्या तामाहुः संवृतिं किल ॥ इति ।
ज्ञानं च विषया भिन्नं सहोपलम्भानियमात् । सहोपलम्भ.

·न्यायसिद्धान्तमाला। নম্ব . नियमात्तु विषया ज्ञानाभिन्नाः । ब्रह्माद्वैनं यथा वेदान्तिनां तथा ज्ञानाद्वैतं सौगतानाम् । वैभाषिकसौत्रान्तिकयोगाचारमाध्यमिकाश्चत्वारः सौगतप्रभेदाः । तत्र निराकारं ज्ञानं स्वजनकार्थविषयं, ज्ञानवि- षयौ च क्षणिकाविति वैभाषिकाः । साकारं ज्ञानम् । आकार- सारूप्याच्च विषयोऽपि भिन्नः सिद्ध्यति । वर्तमानश्च विषयो ज्ञाने स्वाकाराधायकः । ज्ञानविषयौ च क्षणिकाविति सौत्रा. न्तिकाः । ज्ञानमात्रं क्षणस्थायि, बाह्यमलीकमेवेति योगा. चारः । न ज्ञानं, न बाह्यम् । अतो न मानमेयव्यवस्था, किन्तु शुन्यमेव जगदिति माध्यमिकाः । दुःखं समुदायो मार्गो निरोधश्चतस्र इति चित्तावस्थाः । तत्र फलभूता उपादानस्कन्धा दुःखम् । हेतुभूतास्ते समुदायः। नैरात्म्यक्षणिकतासाक्षात्कारो मार्गः । चित्तस्य क्लेशशून्यता निरोधः अनादिभ्रमपरम्परा सूक्ष्ममात्रया स्थिता वासना। अहमि- स्याकारं ज्ञानमात्मा । स चालयविज्ञानप्रवाहः । अन्यः प्रवृत्ति- विज्ञानप्रवाह इत्येके । प्रवृत्तिविज्ञानान्तःपात्येवालयविज्ञानमा- स्मेत्यन्ये । एकसन्तानान्तःपातादेव प्रतिसन्धानं वासना । क्ले शशून्या चित्तसन्ततिर्मुक्तिरिति वैभाषिकाः । चित्त निरोधो मुक्तिरिति योगाचारः। निर्विषया चित्तसन्ततिर्मुक्ति- रिति सौत्रान्तिकः। आलोचनमेव प्रमाणम् । स एवानुभवः । सविकल्पकं तु न

·न्यायसिद्धान्तमाला।
१७५
प्रमाणम् । परम्परया त्वर्थसम्बन्धात् प्रवर्तकम् । सम्वादाच
तत्र प्रामाण्याभिमानः ॥
अथ पाषण्डमतम् ।
स एव सोमसिद्धान्तः । चार्वाकमतानुसारेणायमूह्यः
स्वातन्त्र्यं मोक्षः, पारतन्ध्यं बन्धः, सुरासुरतसेवनं मुक्तिः ।
अथ दिगम्बरमतम् ।
दिगम्बरा एवाहताः । त्रयीमम्बरणशून्यत्वादिगम्बराः ।
जीवाजीवासवो(?=व)मम्बरनिर्जरवन्धमोक्षाः सप्त पदार्थाः ।
तत्र ज्ञानात्मको जीवः । स च विहङ्गप्रकृतिः । स एवा.
त्मा मुक्तिभुक्त्यादिभाजनम् । देहेनावृतत्वात् सम्यङ् न चेत.
यते । इन्द्रियाणि विचित्राणि । तेन तद्धर्मेण कदाचित्पश्यत्यपि ।
यथा गृहस्थितो दीपो बहिरप्रकाशकः । कदाचिद्गवाक्षण
पश्यत्यपि ।
अज्ञानरूपं यज्ज्ञानं तदजीवम् ।
आस्रवो धर्माधौं ।
सम्वरो जीवाजीवयोरभेदाभिमानः ।
निर्जरो व्रतनियमादि । तञ्च मलपङ्कधारणादि ।
बन्धनं बन्धो धर्माधौं ।

·१७६ न्यायसिद्धान्तमाला। तदत्ययो मोक्षः। स च शरीरावरणोच्छेदः । तत्र सार्वज्ञम् । दिगम्बरभेद। एव क्षपणकश्वेताम्बरनीलाम्बरचर्माम्बर. रक्ताम्बरबहाम्बरादयः। सर्वेषाममीषामहिंसा परमो धर्मः । सुरा पानं निषिद्धम् । कीतिंदिङ्नागभदन्तज्ञानश्रीप्रभाकरादयः सौगत- प्रभेदाः। अथ भट्टसिद्धान्तः। द्रव्यगुणकर्मसामान्यात्मकाश्चत्वारः पदार्थाः । विशेषः समवायो वा न पदार्थान्तरम् । शब्दो द्रव्यं सर्वगतो नित्यश्च । श्रोत्रग्राह्यो नादस्तस्यासाधारणो धर्मः। तमो द्रव्यान्तरम् । तदुक्तम्-- तमः खलु चलं नीलं परापरविभागवत् । प्रसिद्धद्रव्यवैधान्नवभ्यो भेत्तुमर्हति ॥ इति । तचालोकाभावसचिवचक्षुर्वेयम् । गोलकाधिष्ठानतामसे- न्द्रियवेद्यमिति तदेकदेशी मण्डनः । आकाशं रूपवच्चक्षुर्वेयम् । विभुनोवा(१-रा)त्ममनसोरजः संयोगः । शरीरं पाश्च भौतिकम् । कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नो दिग्भा. गः श्रोत्रम् । द्रव्येण सह जातिगुणकर्मणां भेदाभेदः ।

·न्यायसिद्धान्तमाला। १७७ प्रत्यक्षानुमानशब्दार्थापत्यनुपलब्धयः षट् प्रमाणानि । शब्दस्थले पदार्थाः करणम् । पदानामवन्छेदकत्वम् । तदुक्तम् - पश्यतः श्वेतमित्यादि कविकाव्यहेतुज्ञानं पदाथैरेव चिन्तोपनी- तैर्जन्यते । शाब्दबोधे तु पदोपयोगः । पदार्थो जातिः । आक्षे. पाल्लक्षणया वा व्यक्तेलभिः । लिङर्थः शब्दभावना,आख्यात- सामान्यार्थोऽर्थभावना। अपूर्व कल्प्यं, न वाच्यम् । तच्चायोग्य. रूपतया फलपर्यन्तस्थायिनी योगादिक्रियैव सूक्ष्मरूपा । नित्यनिरतिशयमुखाभिव्यक्तिर्मुक्तिः । 'आनन्दं ब्रह्मणः' इत्यादिश्रुतेः । वेदो न पौरुषेयः। 'होलाकाः कार्याः' इत्यादिव्य- हाराणाम् , 'अष्टकाः कार्याः' इत्यादिस्मृतीनां चाविगीतार्थानां मूलभूताः शाखाः प्रच्छन्नाः, न तूच्छ(१=च्छि)न्नाः, नापि नित्यानु- मेयाः । प्रच्छन्नत्वं च सांप्रतिकभारतखण्डीयाध्ययनाविषयत्वम् । उपनयः प्रत्यासत्तिर्भटेनान्यथाख्यातिस्वीकारात् । ज्ञानमः तीन्द्रियं ज्ञातताद्यनुमेयम् । प्रामाण्यमपि तथा । आत्मा जडवोध- स्वरूप इत्यादि ॥ अथ गुरुमतम् । प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्तयः पञ्च प्रमाणानि । प्रत्य- क्षमिति मातृमेयविषयम् । तदेव त्रिपुटीप्रत्यक्षम् । अनुमित्या- दीनामपि प्रमात्रंशे प्रमित्यंशे च प्रत्यक्षत्वम् । मेयांशेऽनुमितित्वम् । प्रामाण्यं ज्ञानग्राहकग्राह्यम् । विशिष्टज्ञानं न विशेषणज्ञानजन्यम् । २३ ·न्यायामद्धान्तमाला। विशिष्टवैशिष्ट्यज्ञानं तु विशेषणतावच्छेदकप्रकारकधीसाध्यम् । अनुमितिाप्यतावच्छेदकप्रकारकपक्षधर्मताधीसाध्या । न तु तृतीयालङ्गपरामर्शसाध्या । व्याप्तिरनौपाधिकत्वम् । सा च सक्रदर्शन ग्राह्या । सामान्य लक्षणादि न प्रत्यासत्तिः । वेद एव प्रमाणम् । लौकिकः शब्दोऽनुवादकः। उपमानं तु संनिकृष्टसादृश्यज्ञानफल, साहश्यस्य प्रमाणान्तरावेद्यत्वा दिति प्राञ्चः । सनिकृष्टप्रतियोगिकमसनिकृष्टे सादृश्यमुपमान गम्यम् । अयं गोसदृश इति ज्ञानोत्तरं गौरेतत्सदृशीति ज्ञानस्य प्रत्यक्षाद्यसाध्यत्वादिति शवरस्वामिनः । सन्निकृष्टेऽन्यप्रतियो- गिकयत्किश्चित्पदार्थज्ञानोत्तरमसनिकृष्ट संनिकृष्टप्रतियोगिकपदा. र्थान्तरज्ञानमेवोपमानफलम् । तेन वंशाद् इस्त्र इक्षुरिति ज्ञानोत्तरमिक्षोवंशो दीर्घ इत्यादिज्ञानमप्युपमानफलमेवेति तदे कदेशिनः। तदेतदयुक्तम् । सादृश्यादितत्तत्पदार्थस्योपस्थितस्य प्रत्य- क्षेणैव विशिष्टज्ञानसम्भवात् । असनिकृष्टे त्वस्तु मनसा तत्स- म्भवः । अस्तु वा गौर्गवयसदृशी गवयनिष्ठसादृश्यप्रतियोगित्वा. दित्यायनुमानम् । तस्मात्संज्ञासंझिसम्बन्धपरिच्छेद एवोपमान- फलम् । करणं तु ज्ञायमानं गवयादिगतं गवादिसादृश्यमित्या- चार्याः । अतिदेशवाक्यार्थज्ञानं करणं, सादृश्यदर्शनं व्यापार इत्यन्ये । इति संक्षेपः॥ नानाग्रन्थयावचोविवरणैस्तत्तारतम्यार्थिना- माजीवाभ्यसनेऽपि गूढाविषयैयुत्पित्सवो व्याकुलाः।

·Momen-Anema-..--.' न्यायसिद्धान्तमाला। मत्वैवं जयराम एष विशदेः सतर्कशुद्धाक्षरैर् मुन्युक्तं निजगाद तत्करुणया विज्ञैरनुज्ञायताम् ॥ १ ॥ सन्न्यायप्रतिपादिता प्रतिपदं सयुक्तिमुक्तान्विता दुस्तकोंद्धतवादिदर्पदमनी विज्ञेकवेधाशया । निर्वाणाध्वविवेचिका सुमनसामन्तस्तमोनाशिनी श्रीविश्वेशपदाम्बुजप्रणयिनी सिद्धान्तमालास्तु मे ॥ २ ॥ इति महामहोपाध्यायश्रीजयरामन्यायपञ्चाननभट्टाचार्य विरचिता न्यायसिद्धान्तमाला समाप्ता ॥ 17 LIBRARY

·No text on this page.

·APPENDIX. VARIANTS FROM MANUSCRIPTO COMPARED WITH THE READINGS OF THE PRESENT Page line TEXT ( PP.7:3-1799 ) Variants from a Roadings in the printed text तत्र-वहरित्यत्र omitted 85 12-15 16 साध्य. -साध्यकः -स्थलताव. " -स्थल S यत्र यत्र 7 सर्वाणि वा -) . सर्वाणि (क deletes At वा aftel' सर्वाणि) साध्य.-पक्षे omittedl एतज्ज्ञानकालेप्यनुमित्या. पत्तेः added after -दोषत्वात् सामग्रीत्वेन ful सामग्रीत्वे व्यभिचरिता.) व्यभिचारित्वाव्या व्यभिचरित भिचारित्व. 87 7 9 " 87 10 " 15-16 " -व्याप्य. -व्याप्यत्व. -धर्म- -धर्मत्व. तदभावस्य तदभाव-toव्युदासः। तु omitted चैवमेवास्तु for चैवास्तु क्वचिद् वाच्यम् ormitted :12 38 ·(2 ) 88 14 . 89 5 " " " 8 हेतुमति omitted -व्यधिकरणात्तत्व. for व्यावृत्तत्व अवृत्तित्वस्य अवृत्तित्वस्या- omitted जायते for ज्ञायते असाधारण्य साधारण्यमसा- धारण्यं च -मात्र- -मात्रे -सामान्या- to) -मिति. omitter! -योग्यtor -योग- 10 " 1:2-13 8 90 11 ".. 11 तत्वत् तद्वत तत्पक्षकतत्साध्यका- for तत्साध्यकतद्धं तुका. -विषयमात्रवृत्तित्व- for -विषयता- 16-17 19 । 15 -सत्ताकत्व. विशिष्टान्तस्य- योगेन omitted इति न तस्य for तस्या -धूमादौ -धूमस्वादिविशिष्टे स्वमते गुरु-to-कत्वे व्यापक साध्याव्यभि. चरित. •भावोप्यसाधा. " " 17-18 19 " - " भावेऽपि साधा. .. 10 तस्या- तस्य ·( ) 21-23 व्यापकत्वं सामाना- धिकरण्यं च विशक लितमेव निवेश्यम् for व्याप्ति. to घाच्यः १) 6 न तत् 7 " 8 . 10 :. . " 11 15 तत् 'वृत्तिर् ( also क) -वृत्ति- -ज्ञानस्या- -ज्ञानस्थ ज्ञानस्य हि ज्ञानस्य -योगिरव- -योगि- निश्चयत्वा- निश्चयस्व. वेत्यस्या- वेत्यस्य नसन्देहो.to कत्वात् omitted अन्यदाहा- for अन्यदा. •चारित. चरित. •साधन. -विशिष्टसाधन- उपाधेय. उपधेय. स्पार्शन- स्पर्शन omitted 17-18 ८ 21 93 18 1) 9.1 9 " " " - . 10 for न तु सामान्येन वा 96 8 •सामान्येन " 2 " 97 :) 3 " ननु विरुद्ध तद्विरुद्ध इति तु इति -सद्धता द्रव्यत्वादाव् कृता -कृतां असाधारण्यमुच्यते असाधारण्यम् । -स्वविशिष्टप्रकृतहेतु- omitted " 11 12 ·( ! ) 97 -विरोधीति वोध्यं for विरोधि ov w vidvc.. 21 •णादि- for •ण्यादि- 98 11 आह आहुः -त्वे . 18 स्वं वा 99 10 •यान्त " 16 त्वद्हं यास्तु दुर्ग्रहम् -नप्रत्यक्षात्मा 18 " •नात्मा 20 व्याप्य- -व्याप्यव्याप्य- :20-21 . नादनुमितिरूपो नादितोऽनुमि. त्यादिरूपो प्रत्यक्षशब्दाभ्यां 20 शब्दानुमानाभ्यां 100 3 •मात्रत्व. oniitten 7 " -ज्ञान- 11 13 14 101 ).6 शाब्दः for शाब्द शंखे added on the margin after वतिनि स्थान्वा. for स्थाना- विरोधा-to ग्राह्यौ omitted तदभावनिर्णयत्वेनेव अपि जन्य for -जन्ये तत्वतत्वेन न तु तद्वतत्वेन 7 " " 18 " 19 " " 102 5-6 विशेषस्थापि , . -प्रात्यक्षिकसंश- यादेगपि ·110) 7 for •भानादिर् " -भानविशेषा स्वसर्वज्ञा. -वर्तित्वादिना -विस्य जन्यता- तु सर्वज्ञा- -वर्तिस्वविशिष्यत्वेन . त्वस्यान्यत्रा. ( क Corrects जन्यत्रा-to अन्यत्रा.) 20 for तद्धेतु विषयि- तत्त्वे तु -विषय 108 14 " " :21 •व्याप्य- -पक्षस्तु -व्याप्यव्याप्य- पक्षे उक्त प्रतिपक्षो. नायक. पक्षे शुद्ध 104 2 व्याप्यव्याप्या- -व्याप्या. व्याप्यव्याप्या. •व्याप्या. " " 115 वाध्ये , बाधे -पक्षसाध्य- -पक्ष. 20 -व्याप्यव्याप्या- : -व्याप्या- " " 105 " ननु -ण्यस्य •णस्य •व्याप्य. omitted 7-8 १) -रूपेण ह्रदः प्रकृत-to) ज्यायः -रूपोत्या for -हृदत्वादिमानपक्षोपि, -वत्पक्षादिक प्रमितः omitted 10 13 105 17 पक्षः omitted 106 7 for 8-9 ण्येऽति. -ण्य इति ·106 10 -साध्य. for -णासाध्य- (क corrects -णा-to -ण-) 11 वृत्यत्व. for •वत्यन्यत्व. 11 " 17 " अथ कथम्। तत्र स्वरूपासिया- दिसंग्रहायाविरोध्यंत for तत्राविरोध्यन्तेन इत्थं च 18 " 19) ह्रदत्वाद् अहदरवाद् the first •स्वomitted साध्यविशेषणासिद्धेश्च ,, रूपस्याप्रसिद्ध for -ऽप्रसिद्धर् मैवम् । " " " 22 " " 107 4 8..) " . 10 " हृदत्वान् हृदस्वाहा वह्निमान मेयत्वाद् omittal •द्रव्यत्वम for -मेयत्वम् वयभाव. वय- वह्निमान् इदत्वाद् omitt.coal -त्वाभावाभावत्व for त्वा- to त्व. विषयतया विषयता. घटो 11 13 108 1 वा घटी 12 " ( क I as वान् घटो) द्रव्यकर्मा- to सत्त्वात् amitted -समवेतास्वे. for समवेतादेवे. ( क corrects -त्वे apparently to -द्वे ) अपार्थकत्वम् for अपार्थकत्वाद् 15 -साधन साधना- .1 .

·109 :) विषयतयेति fon तयति - " -तत्वा- " -स्वत्वा- " रूपवत् न देयं . " देयम् . तत्र तत्रा- " " लक्षणत्वात लक्षत्वात् व्याप्तिज्ञान- 110 1)--10 ." ज्ञान- वैकल्यं 12 वैकल्यवद् " : . -भावत्वाद् उपपद्यते -भावाद् उत्पद्यते .. - ज्ञाता जाता व्यति -व्यत । ।। . •पाद- -पादः •भाव: " •भाव- " वा omitted " 111 १) तत्त्वं तु for ८ .. तद्धंतु. -निश्चयस्य •सन्नेव •भवेत् 18 निश्चयः सत्वेव •भावात् शंख्यादी शुक्ल. त्वाद्यभावभ्रमेच/ for पक्षावृति 16 पक्षवृत्ति " साध्या- साध्य. 18 21 एवान्वय. -ग्रहविरोधित्वे -विशेषणा. एवानन्वय- ग्रहांविरोधित्व -विषयिणी. " 28 ·11: तस्य cmittcut after fagneta. is added शुद्धवह्नित्वावच्छिन्न प्रकारक. ग्रहं प्रति पर्वतत्वावच्छि. नविशेष्यकशुद्ध- एव omited 12 " :20 " 115 तु -वहित्वावच्छिन्न. omitted •पर्वत- -नीलfor -वच्छे- t) न After-त्वं is added:- 8 - " (-7 for पवंतत्वा- यदि 10 न दोषाय पर्वतत्वादी यदि च संनिकर्षाद् गेहं घ. टवदिति चाक्षुष. स्य वारणाय त. स्वीकारः अन्या. वच्छेदेन संनिक. र्षाद् - for संनिकांद् 117 बाघः वादः तद्ग्रहे नियमः पक्ष:- " तत्रत्व -नियमः पृथिवीस्वा. -कालावच्छेदेन 11 " पृथिवीत्वाद्य- कालदेशावच्छेदेन 11-12 " 19 -स्व. द्व.. " 1.) . •रुपपक्षता. -प्रकृता.

·117 ज्ञायत का for जायत .) तदा परामर्षात्वाधित 11 : तद. परामर्शत्वाद्वा. धित सिद्धिः " " -सिद्धिश्च -समवाघयाराभास- -समवायाभा- वास- विशेष विशेषण- Botle and a have ऽर्थोपपत्या तात्पर्यसंचारेण 1.0 परा- जयः omitted अभिहितेऽनभिहितावम् for अनभिहित ऽभिहितत्वम् JI 1:21 17 दाहक इति दाहकः . क्रोशन्तीति प्रतिवसतीति कोशन्ति प्रति-10-ति " 4 तत्वात् " सत्त्वात S 10 इत्युक्त्या तत्वात् ऽवृत्ति इत्युका सत्वात् वृत्ति 10 128 :21 onitted 121 8 for 12 शक्ति. -कंचलस्वम् अत्रोपचारस्थलं धर्मात् फलितः शब्दयुक्ति कम्बलत्वम् तत्रोपचारच्छलं धर्मा 15 १ 16 137 फलतः ·( 10 ) 124 11 for एतद्वगुत्पादन स्फुत्तों , एतावादान •स्फूर्त शब्दवद् 1:28 शब्दत्ववद् 1:29 । कृतकत्वाद् कृतकतद् 1. " 16 " " 1:30 -- 0 व्याघातः व्याघाताद् धिक -धिकत्वं ततः omitted वति च for वति इत्युक्त कार्यत्वादि इति घटादौ मति घटादौ व्याप्यतोपत्या व्याघातापत्त्या व्याप्त्या स्यात् यदि च स्यात् , स्यात् । बाधः साधनापकर्षे omitted " " " {व्याप्त्या 1:31 . ४ . 19 for तत्तु तद् " 20 भाव- 1:32 18 •साध्यता •साध्य 1:33 । 131 1 " 9 " 16 " सता सत्वा अनवस्था अनवस्थायं हतावपि हेतोगपि -भासा- भासो. तयात्र •तया सनु पार्थिवत्व- पदार्थवत्व. संशायकमप्यस्ति omitted निर्णायकनिर्णये for निर्णायकान्निर्णयो .भासेयं भावमेयं कालत्रयेगि कालत्रये 135 8 19 -20 " 1:36 28 10 ·( 11 ) 1:36 16 for वा 137 19 साध्या- साध्य 138 12 जात्यन्यजातित्वमा जातित्वम् 18 त्वदुक्ता त्वदुक्तः पर्वतो 130 + अथ पर्वतो " 18 1:39.140 15-2 140 12 तदतद् तदत्र उपलब्धि-to उक्त omitted अनुपलब्धि नुपलब्धा for अनुपलब्धा तर्कवत्वम् -तर्कत्वम onnitted 15 " 142 10 चरमे for वा । चरमे 15 अनवस्था. अनवस्था 1 .) . " सच क्षणिकत्व -मान्द्रेधनेन विकल्पोपि 1.11 असच क्षणिक -मात्र इन्धनेन विकल्पो -- . , 145 10 " . " " १ -पक्षी पक्षीष्व- अनिन्यवद् किंचित् शब्दादि -पक्षीय -पक्षीयऽ. अनित्याद् शब्दादि च 11 20 " " ঘU यथा : 146 5 •पक्ष्या. . •पक्षा- •पक्षा. •पक्ष्या- " 8 .. ऽसदुत्तरम मदुतरम् . तावता. नावना तवाः ·(12) 11: 10 सत्कथैव असदुत्त 1.) .. 117 9 11.) 6 " 150 11 12 " " . 101 17 :20 " omitted राभिधाने स्वात्यशत्व for वााक्तत्व कथक. कथम् दैवागत देवागत. -प्रातिस्विक. प्रतिबन्धक व्यभिचारोद्भावने व्यभिचारो हेतुहानिः हानिः दृष्टान्त .ऽदृष्टान्ते -सिद्धान्तात् सिद्धान्तः पक्षावत्यागात्प्रति- ज्ञाहानिश्चः शक्या पक्षत्वत्यागात् ( sic ) एकत्र वाक्ये तद्ध टकयोर्वाक्ययोः प प्रतिज्ञाहेत्वोर नयोर्वा मिथोव्या. - विरोधः घातःप्रतिज्ञाविरोधः यथा-इत्यादी omitted वाक्यघटितवाक्यत्वं for वाक्यत्वं प्रतिज्ञाविरोध इत्यत्र प्रतिज्ञाहेतुपदेन प्रतिज्ञापदेन अत एव omittel एव हे. 11-12 1:3-17 18-1) " 158 " 7-8 " 8 for " 10 कारणत्व. -कारण. रोदना. 1.) वोधना- -20 " " 2 . क एव. म्प्र(?)लिन. 10 सवलित- " ·( 18 ) 104 11 20 " 155 13 . 156 5 1B 18 21 ट 157 7 158 10 12 " 13 16 " 159 -विषयेयं for विषय- सामान्ये सामाग्य. -र्था- •प्या. •भावने भाषेम न omitted for अर्थान्तरम व्यवस्थापनात् स्थापनात -वृत्तिकैव -वृत्तिकैत्येव अत्र-भेदात omitted प्रतिज्ञायामेव for प्रतिक्षामेव प्रतिक्षा-to मानाभावात् omitted पादांपा. for पादान्त्या. तत्तत्- मात्रावा. मात्रा न्यूनमेव न्यूनमवयः स्वीकृत्यान्यथाकर- णमपसिद्धान्तः किं स्वीकृत-to-गम तु स्वीकृत्यास्वीकारः) न च to -कत्वान् omitted for इति नैयायिकस्य द्वारे कृतेः (sic) -द्वारकृतः अर्थापन्न अर्थायत्त आर्थस्य अर्थस्य सुस्थेन स्वस्था एकदेशानुवादेन omitted 13 14 " - 17..19 160 8-10 11 इतिचा नैयायिकस्याः 17 161 3 " 6 " 8,10 11 ·( 14 ) 161 16 कुंठतया 161-162 17-3 162 5-6 for कण्ठतया मस to भास्कर: omitted वाद्युक्ते to अपि बार-to बोध्यम् अवि. for 6-8 18 " 164 8 11 1615 :- " कथायां स्वाभ्युपगतः स्य दुष्टत्वस्वीकारो स्वपक्षे to मतानुज्ञा स्वपक्षे दो तरस्यति । षमनुद्धत्य परपक्षे दो षाभिधानं सत्यन्ये। -भावसंभव इत्याहुः -भावः to आहुः मणिकंठः उदाहरणं भवांश्रीरः पुरुषत्वा मणि-to-यायी दित्युक्ते त्वमपि चौर इत्युत्तर। लभते लभन दशायाम omitted इष्टापत्त्यादेर् for इष्टापत्यादि द्वयाऽखक. तयामुक. स्थेयानुविधेयनियो स्थेया- toच . 167 8-10 अनुक्त. to 168 2 " 2-3 गाश्च 169 6 •पश्चकात् विकलात् उक्तितो यथा- . विकला. 7 रेका रेका 21 -गमस्य -गम्यस्य omitted 22 " 171 12 करण. for -कारण- ·171 172 . 173 9 " (क has : 171 गोतमः for -गौतमः 8 नादान. नादांम् 18 योगजधर्ममंत्रजधर्म ,, योगजधर्मः -मोहाः -मोह- मोहा) 17 यमेव स्वयमेव 15-16 विषयाद्विविध विषयो द्विविधा 1 माध्यमकाश माध्यमिका ( क corrects •म-to-मि.) 11 माध्यमकाः माध्यमिकाः (als) क) (ख rends माध्यमका Op. 21, lino 11 also.) 17 अन्यfor अन्यः .) जीवाजीवाश्रयः जीवाजीवात्रवो 16 आभावो आस्त्रवो 15-17 गोलका. to घेद्यम् omitted 17 रा- for वा. 1 शुतम् श्वेतम् 175 " 176 " 177

·No text on this page.

·IMPORTANT CORRECTIONS. Paya Line Correct reading Incorrect rearling 8 .) प्रत्यक्षत्वाल प्रत्यक्षत्वाल 1 13,15 तत्व. तत्व- Similar mistakes, i. c. Q for 7, occur in it low other places also. ) 22 छेदः -छदे. 9 12 घ्रा. प्रा. 11 •नाधि. संसर्गतः -नधि- ससंगत. 15 3 7 क्षणा. क्षण. " 19 19 •करणा- •बाधित. कणा. बाधित. 327 10 16 दृष्टान्तः दृप्रन्तः 35 1: (11 6 15 प्रयुक्तत्वं प्रत्युक्तत्वं The omendation to be struck out. ) 'शङ्का का •नां प्रत्येक प्रत्पेक. 61 73 15 " ताहश. विशेष तादश. विशेष 84 4 122 21 -पदा. -योज्या 150 •पद. योज्यो. एवं 19 155 9 एव ·(2) 166 12 178 9) -सरे तीन -मोहाः कीर्तिः -सरेऽतन्त्रिः -मोह- कीर्ति- योगा. 176 6 177 यागा ·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA TEXTS. Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A. No. 1-The Kiraṇāvāli Bhaskari, a Commentary on Udayann's Kiraṇāvali, Dravya section, by Padmanabha Miśra. Ed.with Introduction and Index by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs. 1-12 No. 2-The Advnita Chintāmani, by Rangoji Bhatta, Ed, with Introduction ete. by Nārāyana Histói Khiste Sahityacharya. Rs, 1-12 No. 3—The Vedānta Kilpalatikā, by Madhusudana Sarasvati. Edited with Introductiou otc. by Rāmājñā Pāņdoya Vyukaraṇācharya. Rs. 1-19 12.4-The Kusumūnjali Bodhani, a Commentary on Udayana's Theistic Tract, Nyāya Kusumāñjali, lvy Varndarāju. Ed. with Introduction etc. by Gopinath Kaviraj, M.A,Rs. 2-0) No. 5- The Rasasāra, a Commentary on Udayana's KiraņĀvali, Gunil Section, by Bhatta Vädindra, Ed. with Introduction etc.by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs.l-4 No. 6-(Part I)-The Bhāvanā Viveka by Mandana Miśra, with a Commentary by Bhatta Umbeka. Ed. with Introduction etc. by M. M. Ganganatha Jhā, M. A., D. Litt. Rs. 0-12 No. 6-(Part II)-Ditto Ditto Rs. 0-12 No. 7-(Part 1)-Yoyinihțdaya dipikā, by Amặtānanda Nátha, being a Commentary on Yoginihțdaya, a part of Vūmakesvara Tantra, Ed.with Introduction etc by Gopinath Kaviraj, M..A Rs, 1-4 No 7-( Part II ) Ditto Ditto Rs. 1-8 No. 8 - The Kāvyaļākini, by Gangānanda Kavindrap Ed, with Introduction etc. hy Jagannatha S'astri Hoshing Sāhityopadhyaya. Rs. 0-10-6 ·( 2 ) No. 9-(Part 1)-The Bhakti Chandrikā, a Commentary on s'andilya's Bhaktisūtras, by Nārāyaṇa Tirtha. Ed.with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj,M.A. Rs. 0-15 No. 10-(Part I)-The Siddhantaratna, by Baladeva Vidyābhūşaņa. Ed. with a Prefatory Noto by (opinath Kaviraj, M.A, Ils. 1-2 No, 10-(Part II)-Do. Do. Rs. 3-12 No. 11-The S'ri Vidyā Ratna Sūtras, by Gaudapāda, with a Com. mentary by Saīkariranya. Ed. with Introduction etc. by Nārāyaṇn S'Astri Khiste Sahityacharya, Rs. 0-9 No. 12-The Rasapradipa, by Prabhakara Bhatta. Ed. with Introduction etc. by Nirāyana Sastri Khiste Sāhityācharya. Rs. 1-2 No. 13-The Siddhasiddhanta Sangraha, by Balabhadra. Ed, with Introduction by (opinath Kaviraj, M. A. Rs. 0-14 No. 14-Tho Triveșikā, by Asādhara Bhatti. Ed. with Introduction by Batukanátha Sarma Sahityopādhyâya, M. A. and Jagannatha S'āstri Hoshing Sāhityo pädhyāya. Rs. 0-14 No. !5-(Part 1)-The Tripurāralasya. (Jñann Khanda) Ed with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs.0-14 No. 15-( Part-II)-Do. Do. Rs, 2-12 No. 15 ! Part IIT. )--Do. Do, No. 16-Tho Kavya Vilāsa, by Chiranjiva Bhattāchārya. Ed. with Introduction etc. by Batukanātha S'armā Sāhityopādhyāya, M. A. and Jagannātha S'ästri Hosing Sāhityopadhyāya. Rs. 1-2 Iro. 17-The Nyāya Kalika, by Bhatta Jayanta. Ed. with Introduction hs M. M. Gangå nåtha Jhi, M.A, D), Tiitt Rs. 0-14 ·( 3 , i No. 18-(Part 1)-The (tornkșa Siddhánta Sangraha. Ed, with a Prefatory Yote hy Gopinath Kaviraj, V. A. Rs, 0-12 No. 19-( Part. I )-The Prākṣita Prakāta by Vararuchi with the Prākrita Sanjivani by Vasantarāja and the Sulodhini by Sadananda. Ma. with Prefntory note etc. by Batuk Nath S'armi, M. A. and Baladeva Upadhyaya, M. .. Rs 2- No. 19- Part.IT) Ditto Ditto Rs. 2.1 No 19--( P:urt. III ) Introdnetion etc. (In Preparation.) No. 20- The Māusatattvaviveka by Viſvanātha Nyāyapanchanana Bhattacharya. Hditou with Introduction ote. by P. Jagannatha Sistri Hoshing Sihityopadhyâya, with a Foreword by Pandit Cimpi Nath Kaviraji, M. A., Principal, Government Sanskrit Colleys, Benares. Rs. 0-12 No. 21-( Part 1) Tha Nyayn Siddhantn Mali by Jayarama Nyaya Panchanalia Bhattacharya, Edited with Introduction etc. hy Mangal Deva Süstri M. A., 1). Phil. ( Oxon ), Librarian, Govt. Sanskrit Library, Sarasvati Bhuvana, lengra. Ps. I No 3). Part 1 ) Ditto Dino) No. 9 The Dharmanubandhi Slokachaturdasi los Sri Sara kremu with a commentary hy Ráma Pandit. Edited with Introduction etc. by Nirávnnd S'astriº Khiste Sāhityācharya, Assistant Librarian, Finvernment Sanskrit Library, Saraswati Bhavana, Benares No. 23-Navarātrapradipa hy Nanda Pandit Dharmadhikäri. Ed, with Introduction etc. by Vaijanāthn Süstri Varukalu, Dharmaśāstra-S'astri, Sâdholal Research Scholar, Sanskrit College, Benares, with a Foreword hy P. Copinath Kaviraj, M. ... Principal, (invernment Sanskrit College, Benares.

·( 4 ) No. 24-S'ri Ramatäpiniyopanişud with the Commentary called Rāma. Kāśikā in Pūrvatāpinſ and Anandanidhi in Utturatäpina by Anandavina El. with Introduction etc. by Anantar.mn S'ústri letāla Sahityopadhyāya, Post-Acharya Scholar, Govt. Sanskrit Colloye, Bonares, with a Foreword by Pandit Gopi Nátha Kavirāja, M. A., Principal, Government Sanskrit College. Bouares. No. 35.-- Sāpiņdyakalp:latiki by Sadāśiva vera alias īpadeva wiile i commentary by Nārāyana Deva. Edited with Introduction ete, by Jagannatha Sastri Hlosingit, Sahityopadhyāya, Sâdholal Rosenrch Scholar, Govt. Sanskrit College, Rovaros. No. 36-Mrgāńkalokhā Nütikū by visvanatha vleva kavi. Edited with Introduction ete. by Näravana Sastri Klista Sahityacharya, Asst. Librarinn, Government Sanskrit Library, Benaros.

·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA STUDIES : Edited by GOPINATI KAVIRAJ, M. A. Vol. I (it) Studies in Hindu Law (1): its Evolution, by Ciangūnātha Jha. (h, Tho viow-point of Nyáva Vaišeşikn Philosophy, by Gopi nath Kaviraj. (c) Nirmiņa Kāya, lıy (topinath Kaviraj. Rs. 1-15 Vol. II. (1) Patrasurama Miśra alias Vāņi Rasāla Rīva, by Gopinath Kiviraj. (b) Index to S'abara's Bhisya, by the late Col. (1. A. Jaroh. (0) Studios in Hindu Law (2):--its sources, by Ganganath Thn (d) A New Bhakti Sūtra, by Gopinath Kaviraj. (n) The System of Chakras according to Cioraksa nátha, by liopinath Kaviraj. (f) Thoism in Anciout India, by Gopinath kaviraj. 15) Ilindu Poetics, by Batuka patha Sarmi. lli) A Soventoonth Century Astrolabe, by Padmăkara Dvivodi (i) Some aspects of l'ira Saiva Philosophy, by Gopinath Kaviraj (j) Nyāya Kusumänjali ( English Translation ), by Gopinath Kaviraj. (k) The Definition of Poetry, by Nārāyaņā S'ästri Khiste. (1) Sondala Upadhyaya, by Gopinath Kaviraj. Rs. 5 Vol. III- (a) Index to Sabara's Bháşya, hy the late Col. G.A. Jacob. (b) Studies in Hindu Law (3): Judicial Proceduro: hy Gianganáthit this (c) Theism in Ancient Tudia, by Gopinath Kaviraj. (d) History and Bibliography of Nyāya Vaitosika Literaturo, by Gopinath Kaviraj. (0) Näişadha and Sri Harsa by Nilakamala Bhattáchirya. (f) Indian Dramaturgy, by P. N. Patankar, Rs. 5 ·Vol. IV (*) Studies in Hindu Law (*): Judicial Proceduro: bylinnga. nätha Jha (b) History and Bibliography of Nyāya Vaišeşika Literature, hy Gopinath Kaviraj, (c) Analysis of the Contents of the Rgveda-Prátisakhya, by Mangala Deva Sastri. (d) Nárayaņa's Ganita kaumudi, by Padmükara tvivedi, (0) Food and Drink in the Rāmāyanio Aye, by Manmatha nātha Roy (f) Sutkāryavārla: Causality in Särklya, by Cimpinath Kaviraj. (g) Discipline by Consequences, by G. L. Sinha. (h) History of the origin and expansion of the Aryans by it. C. Ganguly. (i) Punishments in Ancient Indian Schools, hy (i 1. Sinha. Rs. Vol. V (a) Ancient Home of the Aryans and their migration to India, by A. C. Ganguly. (1)) A Satrap Coin, by Shyamalal Malır. (c). An Estimato of the Civilisation of the Vinaras as depicted in the Rāmāyaṇa, by Manmathi matha Rox. (d) A (...nparison of tho Contents of the Ryveda, Vájasanova, Ini tiriya & Atharvaveda Prátisakhyas, bv. Mangala Deva Setri. (6) Formal Training and the Ancient Indian Thought, hy C... Sinha. (f) History and Bibliography of Nyavu Vais'oșika Literature, by Gopinath Kaviraj. () A Descriptive Index to the naines in the Ramayana, by Manmatha náth Roy. (h) Notes and Queries (1) Viryin Worship, hy Gopinath Kaviraj. Rs. 5 Vol. VI-( In progress) (a) Index to S'abara's Bhäşya, hy the lato Col. G. A. Jacoh.. (b) Some Aspects of the History and Doctrines of the Nathas. by Gopinath Kaviraj. (c) Sundies in Hindu Law (5): Evidence by Ganganatha sh? To be had of The Superintendent Government Presi. Allahabad. v. 1. 1

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.