·No text on this page.

·!! श्रीः ॥
॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥
दर्पणसहित
श्रीमद्भगवद्गीतायां
तृतीयं षटकं
अथ त्रयोदशोऽध्यायः
धृतराष्टः ॥
एवं ज्ञानयोगकर्मयोगध्यानयोगभक्तियोगान् तत्तत्संगताननेकानर्थविशेषांश्च
श्रुतवान दृष्टवांश्च विश्वरूपं भगति वासुदेव परां भक्तिमुपगतः पार्थः शोकमोह
संशयविपर्ययादीन् दोपान दुरीकृत्य किं म्वधर्मबुध्या युद्ध प्रावर्निष्ट ॥ उत
कृष्णार्जुनयोः भूयोऽपि संवादः प्रावर्तिष्ट ॥ वद मे संजय ॥
संजयः॥
भगवद्वचनश्रवणभग
स्वधर्म मत्वा कर्तु
गभगवद्रुपदर्शनाभ्यां विधूतशोकमोहोऽपि युद्धं
कृतनिश्चयोऽपि पार्थः श्रुतेषु तेषु तप्वयंषु संशयपरिजहीर्षया विशपवुभुत्सया च
भूयोऽपि संवादमतितारयिषुः कांश्चिदन्निर्दिश्य तद्विवरणमभ्यर्थयामास ॥
प्रकृति पुरुष
चव
॥ द्वै । अर्जुन उवाच ॥
क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ॥
एतद्वदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥ १।।
प्रकृतिमिति ।। हे केशव कृष्ण प्रकृति पुरुषं चैव क्षेत्र क्षेत्रमं चैव ज्ञानं ज्ञेयं चैव
इत्येतत्सर्व वेदितुं ज्ञातुं इच्छामि ॥ ज्ञानमत्र ज्ञानं ज्ञायते अनेनेति ज्ञानसाधनं च ॥१॥

·२ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [द्वै १] ॥ हे देव त्वया १'प्रकृतेः क्रियमाणानि' २ ' प्रकृतेर्गुणसंमूढाः' ३'प्रकृति स्वाम धिष्ठाय' ४'मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ५'प्रकृति यान्ति मामिका ६ प्रकृति स्वाम वष्टभ्य' इत्यादिषु प्रकृतिरुक्ता ॥ ७ पुरुषं 'पुरुषं पुरुषर्षभ 'परमाप्नोति पूरुषः ९ स सुखी नरः'१. भक्तिमान् मे प्रियो नरः' इत्यादिषु पुरुष उक्तः॥ किं तावेव प्रकृतिपुरुषो क्षेत्रक्षेत्रक्षपदाभ्यां औपनिषदाः पौराणिकाश्च व्यवहरन्ति उत तावन्यौ ।। ११ कर्मबन्धं प्रहास्यति १२ सुखं बन्धात्प्रमुच्यते' १३ मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः १४ एवं क्षात्वा विमोस्यसे १५ यज्ज्ञात्वा मोश्यसेऽशुभात् इत्यादिषु बन्धमोक्षायुक्तौ ॥ कीदृशी प्रकृतिः कस्तस्याः स्वभाव के च तस्याः गुणाः कश्च तद्वन्धः कश्च ततो मोक्षः ॥ १६ श्रद्धावान् लभते शानं' १७ शान प्रकाशयति तत्परं' १८ ' ब्रह्मविद्रह्मणि स्थितः १९ जाननिधूत कल्मषाः २० 'प्रियोहि शानिनोऽत्यर्थ २१ ज्ञानी त्वात्मैघ मे मतं २२ मानवान् मां प्रपद्यते' इत्यादौ ज्ञानमुक्तं तज्ज्ञानं किं किंविषयकं । विषयभूतो ज्ञेयः कः कीरशः ॥ २३ तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सवया' २४ श्रद्धावान् लभते झानं मत्परस्संयतेन्द्रियः' इत्यादिना आचार्योपासनश्रद्धाभक्तीन्द्रियनियमनानि साध. नान्युक्तानि कि तान्येव उत अन्यान्यपि ॥ इत्येतत्सर्वं साशेषविशेष सप्रकारं ज्ञातु. मिच्छामि ॥ वक्तुमर्हसि ॥ नायं निबंधः॥ किं तु जिज्ञासया प्रार्थना ॥ त्वमीश्वरोऽसि ॥ किं तवाविदितम् ॥१॥ ॥ श्रीभगवानुवाच॥ कृष्णः ॥ इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते । एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञमिति तद्विदः ॥ २ ॥ १३ २७. २ ३ २९. ३४६. ४ ७ ४. ५ ९. ७. ६९ ८. ७२ १५. ८३ १९. ५ २३. १०१२ १९. ११ २ ३९. .१२५ ३. १३ ३ ३१. १४ ४ ३२ १५ ४ १६. १६४३९, १७५ १६. १८५२० १९५ १७, २१७ १८. २२. ७ १९. २३४३४. २४ ४ ३९.

·[द्वै २] त्रयोदशोऽध्यायः । ३ इदमिति ॥ हे कौंतेय इदं शरीरं क्षेत्रं इति अभिधीयते उच्यते ॥ एतत् क्षेत्रं यः वेति जानाति तं, तद्विदः तत् क्षेत्रं तं क्षेत्रज्ञं च विदंतीति तद्विदः क्षेत्रक्षेत्रज्ञतत्त्वज्ञाः क्षेत्र क्षेत्रं जानातीति क्षेत्रज्ञः तं इति प्राहुः वदंति ॥ २ ॥ हे पार्थ इदं प्रमाणसिद्धं शरीरं क्षेत्र ॥ किं तच्छरीरमिति चेत् । अव्यक्तमह - दहंकारादिकं ॥ तद्धि कालेन शीर्ण भवति ॥ देहरूपेण परिणतस्य तस्य नाशे जीवस्य दुःखोदयात् जीवस्य हिंसाकरमपि भवति ॥ प्रेर्यते च भगवता अतः शरीरं १शर च तत् इरं च शरीर इति व्युत्पत्तिः ॥ तदेव भगवदावासस्थानत्वात् क्षेत्र । शीयते स्थीयते भगवता अत्रेति क्षेत्रं इति व्युत्पत्तिः ॥ कायदेहापरपर्यायं शरीरं तु क्षेत्रविकारत्वेन २ संघातश्चेतना वृतिः इति वक्ष्यते ॥ एतत् अव्यक्तमहदादिक क्षेत्र संवदा सर्वथा यो जानाति तं परमात्मानं ३ क्षेत्रमिति क्षेत्रक्षेत्राविषयकवान वन्तो वदन्ति ॥ २ ॥ ॥ अ॥ अर्जुनः॥ . ४ सप्तमेऽध्याये ५ 'भूमिरापोऽनलो घायु रिति जडप्रकृतिमुक्त्वा ६ 'प्रकृति विद्धि मे परां। जीवभूता' मिति चेतनप्रकृतिरुक्ता ॥ चेतनप्रकृतिस्तु जीव एव ॥ स च पुरि देहे शयनात् पुरुष उच्यते ॥ उक्तश्च सः पुरुषशब्देन त्वया 'पुरुषं पुरुषर्षभ इत्यादौ । क्षेत्रं क्षेत्रज्ञः इति द्वौ पदार्थों उपनिषत्सु पुराणेषु च तत्र तत्र अभिधीयते। किं प्रकृतिपुरुषावेव क्षेत्रक्षेत्रको उत अन्यौ । किं पुरुषः महदादिकमिव शरीरमिव च प्रकृतेर्विकारः उत प्रकृतेरन्यः ॥ प्रकृतेरन्यत्वे किं परमात्मा त्वमेव सः उतान्यः ॥ १. शीर्यते शृणाति वा इति शर् । इयते इति ईरं इति शब्दनिष्पात्तिः २. १३. ७. ३ क्षेत्र इति तद्विद इति पाठांतरं ॥ ४. इद शरीरमित्येव अध्यायारंभो दृश्यते ॥ प्रकृति पुरुषं नैवेति प्रश्न श्लोकः बहुषु कोशेषु नापलभ्यते उपलभ्यते च द्वतिनां पाठे केषुचन कोशेषु । इदं शरीरमित्येव अध्यायमारममाणानां अर्जुनप्रश्नप्रतिपादकश्लोकाभावात् अन्यत्रेव अत्रापि उत्तरानुरोधेन अर्जुनप्रश्न उन्नयः ॥ ५. ७. ४. ६. ७. ५. ७. २. १५. ॥

·४ सदर्प द्भगवद्गीतायां [अ २]] । . आये कथं तस्य सुखदुःखबन्धमोक्षा :: घटेत ॥ परमात्मशब्दितपरब्रह्मणस्तदभा. वात् ॥ अन्यत्वे अद्वैतहानिः ॥ परम १५२, सः प्रकृतिस्तं वशीकृत्य सुखदुःखादिमंतं बन्धमोक्षादिमंतं च करोतीति चेत् ॥ 7 कः कीदृशः । मोक्षश्च कः कीदृशः। बन्धः कदा जातः । तस्मान्मोक्षस्य उपायः क । प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते । प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठति'२ नमाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ ३ 'ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिर्माचरणाधिगच्छति तपामादित्यवशानं प्रकाशयति तत्परं ॥ ५ ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ ६ ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते 'तपामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ' ।। इत्यादौ शानान्माक्ष इत्युक्तम् ॥ तच्च ज्ञानं कि किविषयकं । विषयभूनं वस्तु कीदृशं । तादृशस्य मोक्षसाधनस्य ज्ञानस्य उपायः कः इत्याद्यविशषयुभुसया त्वामहमर्थ. यामि ॥ कृपया परमया अनुग्राह्याय में सर्वामदमुपदिश ॥ ॥ - कृष्णः ॥ इदं शरीरं इदं चक्षुरिदं श्रोत्रं इयं बुद्धिः इदं मनः इत्यादिरूपेण इदमिदमित्य. नुभूयमानं प्रकृतिमहदहकादिरूपं प्रकृतिप्राकृतात्मकं सर्व दृश्यजातं कालेन शी- र्यमाण वात् शीर्यत इति शरीरमिति शरीरशब्दवाच्यं क्षेत्रमिति तत्र तत्र उच्यते ॥ प्रकृतिरेव कार्यकारणरूपा क्षीयते नश्यति पुरुषः रागद्वेषादिरूपेणानेन इति, क्षिणोति हिनस्ति पुरुषमिति क्षेः क्षयात् संसारात्मकात् अनर्थात् शमदमादिरूपेण पुरुषं त्रायते रक्षतीति, कालेन स्वयं क्षीयते अपक्षीयत नश्यति वा इति, संसारप्ररोह- भूमित्वात् सुखदुःखरूपपुण्यपापफलोत्पादकत्वाद्वा क्षबवद्वर्तत इति वा, क्षेत्र ॥ नान्यः पदार्थः ॥ देहकायापरपर्याय शरीरमव क्षेत्रमिति कुतो नोच्यते इति चेत् तारशं शरीरं क्षेत्रकदेशत्वेन ८' संघातश्चेतनाधृति' रिति संघातपदेन वक्ष्यते । १. २.६५ २. २. ५३. ३. ४. ३९. ४. ५. १६. ५. ५. २९, ६. १. १०, ७. १२ ७. ८. १३ ७.

·[अ. वि. २] त्रयोदशोऽध्यायः अतः प्रकृतिप्राकृतात्मकं सर्व दृश्यजातमेव क्षेत्र ॥ क्षेत्रशब्दिते क्षेत्रकदेशे शरीरे स्थित्वा अहमिति ममेति च या जीवोऽभिमन्यते सः शरीराभिमानी पुरुष एव क्षेत्रज्ञः इति तज्ज्ञाः वदन्ति ॥ देहापरपर्यायं शरीरमेव क्षेत्रमिति भ्रान्ति- जनकस्य शरीरपदस्य प्रयोगः कममिति चत् देहे स्थितस्यैवात्मनः अहं ममेत्या- द्यभिमानदर्शनात् प्रदर्शनार्थ शरीरपदप्रयोगः ॥ कार्यकारणरूपा प्रकृतिः क्षेत्र तदेक दशे देह स्थित्वा अहं ममभिमन्यमाना जीवः पुरुषशब्दवाच्यः क्षेत्रज्ञः ॥ हे पार्थ सम्यगवधारयदम् ॥ २॥ । वि || अर्जनः ॥ सप्तम जडप्रकृतिजीवप्रकृतिरूप व प्रकृती उक्त । स च जीवः पुरुषशब्दनोक्तः ॥ इ- न्द्रियाणि शरीरं च जडप्रकृतः परिणामः इति ? ब्रह्मण्याधाय कर्माणि २ सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्त सुख वशी । नवद्वार पुरे' इत्यत्रोक्तम् ॥ कि तच्छरीरं स पुरुष एव व क्षेत्रक्षेत्रा उतान्यो । कि शरीर मेव जीवः उतान्यः ॥ अन्य इति चेत् कुतः । प्रकृतिः कीदृशी तसंमृष्ट आन्मा कीदृश. तद्वियुक्तः शुद्धान्मा कीदृशः शुद्धस्यात्मनः प्रकृतिबंधः कदा जातः कीदृशः प्रकृतिवन्धरहितशुद्धात्मस्वरूपप्राप्तरुपायः कः इत्या दिक विविच्य ब्राह ॥ कृष्णः ॥ ह पार्थ दहापापर्यायं शरीरं शत्रवत्पुण्यपापफलनिवर्तकत्वात् क्षेत्रमित्युच्यते । एतत् शरीरं ममदं अहं वीति यो जनाति सः क्षेत्र: । इति तज्ज्ञा वदन्ति ॥ वेद्य श. रीर बेदिता जावः ज्ञयज्ञातृभावात् शरीरान्मनाभदः ॥ उक्तश्च प्रमातृतकस्वभाव स्यात्मनः प्रमयतकस्वभावात् शरीराद्भद : "अन्तवन्त इम दहा इत्यत्र ॥४.धातश्चे. तना धृतिः' इति संघातपदन शरीर क्षत्रतयेव वक्ष्यत न क्षेत्रकदेशतया ॥ अतो युक्तमिदम् ॥ २॥ १. ५. १०. २. ५. १३. ३. २. १८.४. १३. ७.

·६ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [दै ३.] ॥ द्वै ॥ अर्जुनः॥ । प्रकृतिः क्षेत्र भगवान् क्षेत्राश. ३त्युलम् ॥ अस्तु भगवतः क्षेत्रशत्वं ॥ क्षेत्रविषय. कशानवान् हि क्षत्रशः जीवस्य क्षेत्रका दह मनोबुद्धीन्द्रियादिषु च अहं ममेत्यादि. ज्ञानसद्भावात् क्षत्रज्ञत्वमापद्यते ॥ किं न इस्ति उत न ॥ आद्ये भगवतः क्षेत्रमत्वोक्तिः कथं ॥ द्वितीय अवयवार्थानुगमात् नति या वक्तुं शक्यम् ॥ बृहि ॥ ॥ कृष्णः ॥ क्षेत्रकं चापि मां विद्धि सवक्षत्रेषु भारत । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ।। ३ क्षेत्रज्ञं चेति ॥ हे भारत भरत कुलोत्पन्न अर्जुन सर्वक्षेत्रेषु सर्वाणि च तानि क्षेत्राणि च सर्वक्षेत्राणि तेषु मां चापि क्षेत्रमं विद्धि जानीहि । क्षेत्रशमपि मां च मामेव जानीहि । मच्छपभूतं मच्छरीरभूतं च जानीहि ॥ क्षेत्रं च क्षेत्रज्ञश्च क्षेत्रक्षेत्रशौ तयोः क्षेत्र क्षेत्रज्ञयोः विपये यत् ज्ञानं तत् मम शानं मद्विषयक शानं ब्रह्मज्ञानमित्यर्थः ॥ इति मम मतं ॥ ३ ॥ प्रकृतेः क्षेत्रवेन तदकदंश शरीरादौ किचिज्ञानवतो जीवस्य क्षेत्रक्षत्वं स्पष्ट ॥ न केवलं स एव क्षेत्रज्ञ. किन्तु अहमपि॥ मां चापि क्षेत्रज्ञ जानीहि। किं जीव इव क्षेत्र कदेशविषयकज्ञानात् क्षेत्रनो भवान् इति चत् सर्वक्ष वेषु क्षेत्रोऽहं ॥ जीवस्तत्तत् क्षेत्रमात्रक्षेत्रज्ञः । अहं तु सर्वक्षत्रक्षेत्रज्ञः ॥ हन्त द्वराज्यादवसाइरसंपद्येतेति चेत् । नोभयास्समप्राधान्यम् ॥ एकः परमोत्तमः परस्तु परमाधमः ॥ जीवः अमुख्य क्षेत्रज्ञ. अहं तु मुख्यक्षेत्रज्ञः इत्यकै कस्मिन् क्षेत्रे मुख्यामुख्या द्वौ क्षेत्रज्ञौ ॥ स्पष्ट चेदं वक्ष्यते ॥ १ 'पुरुषः प्रकृतिस्था हि भुङ्क्ते प्रकृति जान् गुणान् ' ॥ २ ‘परमात्मेति १.१३. २२. २. १३. २३.

·दै. अ. ३] त्रयोदशोऽध्यायः चाप्युक्तो देहेऽस्मिन् पुरुषः पर इति ॥ क्षेत्रक्षेत्रायोर्विषये उक्तरीत्या यज्ञान तदेव १मद्विषयकं मोक्षसाधनं ब्रह्मज्ञानशब्दितं शानम् ॥ क्षेत्रशब्दितसकल जडानां स्व. रुपस्थितिनियामकोऽह क्षेत्रमशब्दितसकल जीवानां स्वरूपस्थितिप्रवृनिनियामकोऽहम् इत्याकारकं मद्विषयकं ज्ञानं ब्रह्मज्ञान इति मम • मतम् ॥ अतो निश्चितमनत् ॥ हे पार्थ नात्र संशयः कार्यः ॥ ३ . ॥ अ॥ अर्जुनः ॥ शरीरं क्षेत्रं जीवः क्षेत्रज्ञः इत्युक्तं तेन एकैकस्मिन् शरीरे एकैको जीवः इत्या- पतितम् ॥ ततश्च त्वमेकः जीवाश्चानेक डात परमार्थपदार्थबाहुल्याद वतहानिगप- धते ॥ ब्रहि ॥ कृपणः॥ .. ॥ क्षेत्रमशब्दितो यो जीवः सः अहमेव ताप मामेव विद्धि। न तु मद्भिन्नं सत्यं कि- चिदस्ति ॥ ब्रह्मैव विद्यया अध्यागपितकर्तृत्वभौमत्वादिससारधर्मसंसगण जीयता- मापद्यते ॥ स च जीवः आरोपितसकलसंसारधर्मप्रहाणेन ब्रह्मतामाप्नोति ॥ न तु जीय ब्रह्मणोर्भेदः। ब्रमाद्यत्तमक्षेत्रेषु विद्यमानाः क्षेत्रमा विभिन्ना इति युज्यत कथं क्रिमिकी टाश्वगर्दभादिपरमाधमक्षेत्रपु विद्यमानाः क्षेत्रज्ञाः त्वदभिन्नाः स्युः ।। वामप्येव त्रसति रसना मा वद वचने अज्ञानां बुद्धिर्भिद्यत इति चेत् सर्वप्यपि क्षेत्रेषु क्षेत्रमं मामेव विद्धि । उक्तं हि मया !!! शुनि चैव श्वपाके च पण्डितास्समदर्शिन' इति । नतु समकारिण इति नापि समवादिन इति उत्तममध्यमाधमरूपेण वैषम्य तु प्रकृति परिणामभरीरगतं नात्मगतम् ॥ अता विहाय साध्वस सर्वक्षनेषु क्षेत्रज्ञ मदतिसेच जानीहि ॥ श्रीपशब्दात् क्षेत्रपि मामव विद्धि । अधिष्ठानभूतपरब्रह्माज्ञानात् नत्र उक्तरूप क्षेत्र शुक्त्यज्ञानात् शुक्तौ रजतमिव कल्पितमवभासते ।। न हि शुक्तौ दृश्य - १. २. मम ज्ञान मम मतं इत्यन्वयः॥ ३. ५. १८ ·दर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [अ. वि. ३.] - ॥ मानं रजतं शुक्तेरन्यत् । अपि र गुक्तिरेव । तद्वत् ब्रह्मणि दृश्यमानं दृश्यजातं न ब्रह्मणोऽन्यत् । अपि तु ब्रह्मैव । गत क्षेत्रमप्यहमेव ॥ त्वं क्षेत्रमपि मामेव विद्धि निर्गुणे निष्क्रिये नीरूपे अद्वितीये ब्रह्माण न गुणः न च क्रिया नापि रूपादिक। अतः ततो भिनं किमपि तत्र नास्ति ॥ ततश्च मजानीयविजातीयस्वगतभेदशून्य ब्रह्मेति स्थितम् ॥ क्षेत्र मिथ्या क्षेत्रको जीवः सत्यः म च वस्तुत. परब्रह्माभिन्नः तयोर्भेदप्रतीति- भ्रान्तिः १भेदस्तु मायाकल्पितः व्यावहारक अभेद एव पारमार्थिकः इति क्षेत्रक्षेत्र नयोर्विषये यज्ज्ञानं तदेव मोक्षसाधनम् द्विपयक ज्ञानं ब्रह्मज्ञानशब्दितं ॥ अन्यत्तु वृथापाण्डित्यमात्रं इति मम मतं ॥ भायां ब्रह्मविद्यायां रतेन त्वया सम्यगवधारणीयं आवश्यकमिदम् ॥ ३ ॥ । वि ॥ अर्जुनः॥ कि क्षेत्र क्षेत्रनश्चेन्युभय न्वदधीन उत स्वतन्त्रम् ॥ हि ॥ कृष्णः ॥ क्षेत्रमं अपिशब्दात् क्षेत्रं च मच्छपतया मच्छरीरतया च मद्विशेषणत्वेन मां विद्धि मदभेदेन विद्धि॥ यथा क्षेत्र क्षेत्रमं प्रति विशेषणत्वन चत्रोऽयं मवाऽयमिति क्षेत्र शाभेदेन व्यपदिश्यते तथा क्षेत्रं क्षेत्रज्ञश्चन्युभयं मां प्रति विशेषणत्वेन मदभेदेन व्य. पदिश्यते॥२ 'यस्य पृथिवी शरीरं': 'यस्यात्मा शरीर इति श्रुतिः॥ क्षेत्रस्य क्षेत्रज्ञस्य च स्वच्छपत्वेन त्वच्छरीरत्वेन च बदधीनतया त्वां प्रति विशेषणत्वेन त्वदभेद- व्यपदेशः,अधमक्षेत्रक्षेत्राविषये युज्यत कधं ब्रह्माद्यत्तम वक्षत्राविषये इति चेत् ॥ हे पार्थ ब्रह्मादयः उत्तमा अपि ४ मदपेक्षयाऽधमा एव । अत उत्तममध्यमाधमक्षेत्रेषु १. अस्यार्थस्य यक्तिभिः प्रमाणश्च स्थापन भाग्य शंकराने दाय च द्रष्टव्यं ॥ २. ३. व. ५ ७. ४. अत्र, 'आत्मेश्वरोऽसि न परोऽस्ति तवेश्वरोऽन्यो विक्षस्य चामि पतिरस्य परायणं च। नारायणाच्युत परस्त्वामहक एव ब्रह्मादयोऽपि भवदाक्षणलब्धसत्ता ॥ ५ ॥स्वाभाविकानवधिकातिशयेशितृत्वं नारायण त्वयि न मृष्यति वैदिकः कः ॥ ब्रह्मा शिवः शतमखः परमः स्वडिल्यतऽपि यम्य महिमाणविष- ते ॥ २ ॥ इत्यादयः श्लोकाः एतदर्थकमन्यत् गाथादिक च इत्येतत् अनुसन्धयं ।।

·त्रयोदशोऽध्यायः सर्वेषु क्षेत्र क्षेत्रज्ञश्चेत्युभयं मधीनमेव ॥ अतः १ ‘त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्' २ 'वायुर्यमोऽग्निवरुणः शशांकः पितामहस्त्वं प्रपितामहश्च इत्यभेदव्यपदेशः ॥ क्षेत्रं क्षेत्रशश्चेत्युभयं मदधीन न तु तस्य स्वातंत्र्यं ॥ ३ नापि तयोर्मदभेदः ॥ क्वचिदर्भदव्य पदेशस्तु उक्तरीत्या विशेषणत्या इति क्षेत्रक्षेत्राविषये यद्ज्ञानं तत् मद्विषयक ज्ञान तदव उपादेयं नान्यादति मम मतम् ॥ ३ ॥ अर्जुनः ॥ क्षेत्रक्षेत्रज्ञविषयकं ज्ञानं गद्दन ति भाति । अतस्तदुभयं विविच्यबृहि ॥ कृष्णः ॥ तत्क्षेत्रं यच यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत् । स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥ ४ ॥ नदिति । तत्क्षवं यत च यादृक् च यद्विकारि ये च ते विकाराश्च यद्विकाराः यद्विकाराः अम्य सतीति यद्विकारि । विकाराः अभ्य संतीति विकारि यः विकारि यद्वि. कारि इति वा । यतः यन यत् प्रवृत्तिमञ्च ।। यतः यम्मात् यत् उत्पद्यते तच्च ।। यतः यम्मै प्रयोजनाय यच्च ।। स च क्षेत्रज्ञः यः यः प्रभावः यस्य स यत्प्रभावः यत्प्रभावश्च तदेतत्सर्व समासेन संग्रहण मे मम सकाशात् शृणु ॥ यत्तत्क्षेत्रं तत् यादृक् इति वा ।। ४ ॥ ॥ तत् क्षत्रतयाक्तं अव्यक्तादि यत्स्यरूपकं तस्य स्वरूपं यत् यत्प्रकारकं तस्य प्रकाराः ये द्विकारकं तस्य विकारा. ये यन प्रवर्तकेन ४ प्रवर्तते तस्य प्रवर्तकः यः सः प्रवकः क्षेत्रशश्च यत्स्वरूपकः तस्य स्वरूपं यत् सः यत्प्रभावकः तस्य प्रभावः यादृशः क्षेत्रस्य स्वरूपं प्रकारं विकारान् प्रवर्तकं च क्षेत्रस्य स्वरूपं तस्य प्रभावं च संग्रहण ब्रवीमि ।। १. ११.३७. २. ११. ३९. ३ अभेदनिराकरणं तु भाष्यतात्पर्यचंद्रिकाद्रष्टव्यं ॥४. यत् इति यत् यती यति इति प्रथमैकवचनांतं गतिमत् । इत्यर्थः ।। 2 ·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [अ. वि. ४ द्वै. वि. ५] तदखिलं में संकाशात् शृणु । गहनमपि सुगमं करिष्यामि ॥ तथापदिशामि शृणु तदवधानेन ॥४॥ १.॥॥ यश्चंदं क्षेत्रं तत्यादृक् यद्धर्मकं तस्य धर्माः ये॥ यतश्च यत्। प्रकृतिः कार्यरूपा कारणरूपा च तत्र कारणरूपाद्यस्मात् कार्यरूपं यदुत्पद्यत क्षेत्रतयोक्तषु प्रकृतिप्राकृ तात्मकदृश्यवर्गषु कारणभूतं कार्यभूतं च यद्यत् ॥ यतः यस्मात् भवति तस्य उत्पादकं यत् ॥ यत् यतेंदवत् तस्य भेदाः ये । इति वा । शिष्टं पूर्ववत् ॥ ४ ॥ ॥ ॥ वि ॥ यत् जडाजडात्मकद्रव्ययोमध्य य-यं ॥ यादक येषामाश्रयभूतं ॥ यतः यस्मै प्रयोजनायोत्पन्नं ॥ यत् यत्स्वरूपकं ॥ शिष्टं पूर्ववत् ॥ ४ ॥ अजनः ॥ - संग्रहण मयाच्यमानमिदमखिलं शृणु इत्युक्तं॥ कुन कैरुक्तं क्षेत्रक्षेत्रज्ञयाः स्वरू पादिक विस्तरण॥ यत्रकुत्रचित् विस्तरणोक्तं चेत् तत एव ज्ञातुं शक्यं । किं तव वचन प्रयासन । किं च अहं ब्रवीमि मत्तः शृण्वित्युक्त कथ त्वमिदमखिलं जानासि ॥ किं त्वं स्वयमेव स्वात्प्रेक्षया वक्ष्यांस ॥ उत यः कश्चित् प्रामाणिक रुक्तमनुसृत्य । हि ॥ ॥ कृष्णः॥ ऋषिभिवहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।। ब्रह्ममृतपदश्चैव हेतमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ ५ ॥ ऋषिभिरिति !! ऋषिभिः बहुधा बहुभिः प्रकारैः गीतं उक्तमेव विविधैः नाना- विधैः छदोभिः वेदैः पृथक् गीतमेव हेतुः युक्तिः एषु अस्तीति हेतुमन्ति तैः हेतुमद्भिः ब्रह्मणः . १. शुश्रूषातिशयोत्पादनाय संग्रहोपन्यासोऽयम् ॥

·[द्वै. वि. ५] त्रयोदशोऽध्यायः सूत्राणि ब्रह्ममूत्राणि तेषां पदानि ब्रह्ममूत्रपदानि तैः ब्रह्मसूत्रपदैः विशेषण निश्चित वनिश्चितं सम्यक निणीतं चैव तत् समासन मे शृणु इति पूर्वेणान्वयः ॥ विनिश्चितैः इति बाटे हेतुमद्भिः विनिश्चितैः विशेषेण निश्चयजनकैः ब्रह्ममृत्रपदेश्च गीतमेव तत् शृणु इत्यन्वयः ॥ ५॥ द्वे॥वि।मया वक्ष्यमाणमिदर्माचलं बहुविधै ५ऋषिभिः बहुभिः २ प्रकाररुक्तं तदेव संग्र हेणाहं वक्ष्यामि ॥ तव प्रमाणमृषयः तेषां प्रमाण किमिांत चत् ॥ ऋग्यजुस्सामादि. नानाप्रकारः वदः प्रत्येक असङ्कीर्णरूपेणोक्तं ।। ऋषीणां प्रमाण वेदा इत्युक्तं कथं तद निर्णयः कर्तुं शक्यः अतिगहनार्थत्वात् ॥ केन :प्रमाणन वेदार्थ निर्णीय तदनुसारेण ऋषिभिःमिति चेत् ॥ ब्रह्मसूत्रपदैश्चव विनिश्चितम ब्रह्मसूत्रस्थैः पदैः सम्यक् नि- श्चितमेव। एकेकस्यापि ब्रह्मसूत्रपदस्य अनकवेदार्थानर्णायकत्वात्॥ पद्यते शायते अर्थ पभिः इति व्युत्पन्या पदानि वाक्यानि । ब्रह्मसूत्ररूपः ५ ब्रह्ममूत्र थैवा वाक्यैः ६ ब्रह्मसूत्राख्यः अर्थनिपादकतया पदशब्दवाच्यः शारीरकसूत्रः पद्यते ज्ञायते नत्वं अन, ब्रह्ममत्रणति पदानि ब्रह्मसूत्रेण निर्णतव्यानि ७ ब्रह्मसूत्रविषयवाक्य भूतानि वेदवाक्यानि नैश्च ८ विनिश्चिमिति वा ॥ ब्रह्मसूत्रः वेदार्थ निणीय तदनुसारण ऋषिभिर्गीतमिन्युक्तं भवति ॥ ब्रह्मसूत्राणामतिगहनार्थनया तदर्थ निर्णयः कथं कर्तुं शक्यः इति चत युक्त यनुसारीणि तानि प्रशस्त बहुयुक्तिमंतिच योऽर्थी युक्तियुक्तः तमर्थ तेषां तदुक्त युतीनां च परिकल्प्य तदनुसारण वेदानामा निश्चनव्यः।। युक्तियुक्तं वचो ग्राह्यं न तु पृरुपगारवा' दिति हि वदंति॥ युक्तयनुमारण मत्रार्थ निीय तदनुरोधेन वेदार्थ निर्णीय तदनुसारण ऋषि- भिगीतम् ॥ तदनुसारण मया वयते ॥ अतः श्रद्धया शृणु ॥ अतिविम्तग्वत्वात् .. ॥ ....१- २. बहुधा इत्यस्य ऋषिभिरित्यनेन गीतमिन्यनेन चान्वयः॥ ३. ५ ब्रह्मसूत्राणां संबंधीनि पदानि त:॥ ४. ६. ब्रह्ममत्ररूपाणि च तानि पदानि च तैः । ७ ब्रह्ममत्राणां पदानि आपदानितः। ८. विनिश्चितरिति पटे हेतुमाद्रः अताव अंदिग्धार्थप्रतिपादक निश्चयजनकः ब्राममा गीतमेव मयांच्यमानं शृण्वत्यर्थः ।।

·१२ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां गहनार्थत्वाच्च तेषां तैः क्षेत्रक्षेत्रझयाथात्म्यस्य शातुमशक्यतया संगृह्य सत्सारमहं बधीमि ॥ शृणु ॥५॥ ॥ अ ॥ ऋषिभिः बहुधा गीतं ऋषिप्रोफेषु योगशास्त्रेषु विस्तरेणोक्तम् ।। विविधैः छन्दोभिः पृथक गतिं नित्यनैमित्तिककाम्यभदभिन्ननानाकर्मप्रतिपादककर्मकांडैः कर्म- तद्देवतातत्फलरूपेण पृथक विस्तरेणोक्तम् ।। १ ब्रह्मणः सूत्राणि प्रतिपादकानि पदानि वेदवाक्यानि त। २ सध्यते सगुणद्वारा व्यवधानेन प्रतिपाद्यते ब्रह्म पर्भािरतिसूत्राणि ३ य. नो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्तियत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति इत्यादीनि तटस्थलक्षणपगणि वाक्यानि पद्यते साक्षात्प्रतिपाद्यते ब्रह्म पभिगित पदानि 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्यादीनि म्वरूपलक्षणपगणि वाक्यानि तदुभयात्मकज्ञानकाण्डः ५"को हवान्यात्कः प्राण्यात्।यदेष आकाश आनन्दो न स्यात'॥ इत्यादिरीत्या तत्रतत्र तत्तदथोचितयुक्तीः प्रतिपादयाद्भिः । अतः अमंदिग्धार्थप्रतिपादकतया निश्चयजनके पृथग्गीतम्॥ ६ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा इत्यादिब्रह्मसत्रात्मकानि ७ पदानि वाक्यानि तैः ८" ईक्षते शब्दं ५ "आननमयोऽन्यामात् इत्यादियुक्तिमद्भिः पृथग्गीनं चय अत श्रद्धेयं क्षेत्रक्षेत्रक्षयाथात्म्यं तत् त्वं मयोच्यमानं परमेणादरेण शृणु ॥ ५ ॥ अर्जुनः ॥ अवहितोऽस्मि ब्रहि ॥ कृष्ण : ॥ महाभूतान्यहंकारोबुद्धिरव्यक्तमेव च । इंद्रियाणि दशैकं च पंचचेंद्रियगोचराः ।। ६ ।। १. ब्रह्ममूत्राणि च तानि पदानि च तैः॥ २. मूत्राणि च पदानि च सूत्रपदानि ब्रह्मणः पत्रपदानि त: ॥ ३.ते. ३. १.४ ते. २. ते २. .. ६. ५. १ 1, ७ ब्रह्मपत्रा मकानि च तान पदानि च तैः ॥ ८. १.. १.१.१२. . .

·अ. द्वै. ६. ७.) त्रयोदशोऽध्यायः १३ इच्छा द्वेषस्सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः । एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ।' 9 ॥ महाभूतानीति ।। महान्ति च तानि भृतानि च महाभूतानि पृथिव्यप्ते नोवा- य्वाकाशाव्यानि अहंकारः अहंकारतत्वं बुद्धिः महत्तत्त्वं अव्यक्तं प्रकृतिश्चैव दश एकं च एकादश इन्द्रियाणि इन्द्रियाणां गोचराः इन्द्रियजेयाः विषयाः पञ्च च इच्छा द्वेषः मुग्वं दुःवं संघातः भृतेन्द्रियादिसंहतिरूप शरीर चेतना चेतमोव्याप्तिः बुद्धिवृत्तिा धृतिः धैर्य इत्येतत् विकारः सहितं मविकार क्षेत्रं इति उक्तप्रकारेण समासेन संक्षेपेण उदाहृतं ते मगा उक्तं ॥ चेतनाधृतिः इत्येकं पदं | नेननम्य जीवम्य आधतिः आधारः संघातः देहः इति वा ॥ ६ ॥ ७ ॥ है। अ॥ पृथिवी आपः तेजः वायुः आकाशः इति पंच महाभूतानि तत्कारणभूतं अहं. कारनवं नत्कारणभृतं बुद्धिशब्दितं महत्तत्वं तत्कारणभूता त्रिगुणात्मिका अव्यक्तश ब्दिता प्रकृतिः मा च इत्येतान्येव प्रकृति ॥श्रोत्रत्वकचभूगमनघ्राणाख्यानि पंच ज्ञानेन्द्रि याणि॥ वाक्पाणिपादपायुपम्याख्यानि पंच कर्मेंद्रियाणि॥ मनश्चकमिद्रियं। शब्दम्पर्श रूपरमगंधाव्याः पंच ज्ञानद्रियग्राह्यविषयाश्च इति प्रकृत्या सह चतुर्विशतिः तत्वानि॥ इच्छा द्वेषः सुम्वं दुःख - संघातशब्दितं भूतद्रियादिसंहतिरूपं शरीरं ३ चेतसा व्या- प्निश्चेतनाशब्दिता धैर्य च इत्येतत् महाभूतादि धृत्यन्तं विकारसहितं क्षेत्रम् ॥ इदं च संक्षपण मया ते प्रोक्तम ॥ इच्छादिग्रहणं सङ्कल्पादीनां उपलक्षणम् ॥ अत्रेदमवधारय ॥ प्रकृतिः क्षेत्रम्वरूपं महदादयः प्रकागः इच्छादयोविकागः । ततश्च द्वे. १. महत्तत्वमा यहंकार पदन गृह्यते ॥ बुद्धिरंतःकरणविशेषः ॥ अ. २. संघातः इंद्रियमनश्चि. दात्मनां एकलालीभावरूपा भात ॥ 'आत्मेन्द्रियमनीय सं भाक्त त्याह मनाषिणः' इति (का ३. ४.) अतिः ॥ ३ स्वरूपज्ञानाभिव्यजिका प्रमाणासाधारणकर्राणका चित्ततिज्ञानाख्या चेतना बुद्धिवृत्तिविशिष्ट आत्मचतन्याभामा वा ॥

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [अ. द्वै. वि. ६. ७.] यच्च यादृक्च यद्विकारि इति त्रयं विवृतं ॥ प्रकृतिः क्षेत्रस्वरूपं महदादयो विकाराः इच्छादयो धर्माः । ततश्च यच्च यद्विकारि यादृक्च इति त्रयं विवृतमिति वा ॥ महा भूतादि धृत्यन्तं क्षत्रमव क्षत्रांत पानित्वात् ॥ सविकारमित्यस्य १जन्मादिनाशान्त विकारवदित्यर्थः । जन्मादिनाशान्त विकार सहितं महाभूतादि धृत्यन्तं क्षत्रं त मया प्रोक्तम् ॥ मायाख्या पारमश्वरी शक्तिरव्यक्तं सर्गादो तदक्षतनि तद्विषयमीक्षणं बुद्धि ईक्षणानन्तरं वहु स्यामिति बहुभवनम इल्पाऽहंकार तत आकाशादिक्रमण पंचानां भूतानामुत्पत्तिः इत्यौपानपदानां पन्था ॥ ॥ ७ ॥ । वि। महाभूतानि अहंकार: बुद्धिः अव्यकमेव च इति क्षेत्रशब्दितशरीगम्भक द्रव्याणि ॥ इंद्रियाणि दशैकं च इंद्रियगोचग. पंच च इति क्षेत्राश्रितानि तत्वानि ॥ इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं इति क्षेत्रविकाराः क्षेत्रकार्यत्वात् ॥ इच्छादयः आत्मधर्मा अपि क्षत्रसंबंधप्रयुक्ततया क्षेत्रकायवन क्षेत्रविकाग उच्यते ॥ चतनाधृतिरित्यकं पदं ॥ चेतनम्य आधारः सुखदुःख भंजानस्य भागापवर्गों साधयतश्चेतनम्य आधारतयोत्पन्नः मंघातः देहः भूतसमुदायरूपत्वन संघातशब्दितशरीररूपं पतन क्षत्रं प्रकृत्यादि पृथिव्यंतद्रव्यारब्धं इंद्रियाद्याश्रयभूतं इच्छानुपसुखदुःखविकारकं ते मया प्रक्तिं ॥ क्षेत्र जडरूपं द्रव्यं इंद्रियादीनामाश्रयभूतं इच्छादिविकारक चतनम्य सुखदु खानु भवाय भागापवर्गसाधनाय चात्पन्नं संघातरूपं इति यच्च याहकच यद्विकारि यतश्च यत् इति पञ्चकं विवृतं वाध्य ॥ ६॥ ७ ॥ अर्जुनः ॥ क्षेत्र क्षेत्रज्ञः ज्ञानं चेति त्रयमुनं ॥ ज्ञेयं प्रकृतिः पुरुषश्च इति त्रयमपि वदितु. १. जाय। अनि मन चिमने आसीन यति स पिकण २. यदि कारी यात 'प्रकृति पहा चेनि । १३ २० ) २० ) विवरिष्यते ॥

·[८-१२] त्रयोदशोऽध्यायः १ मिच्छामि वनव्यं ॥ इदानी क्षेत्रक्षत्रायानं यत्तद्शानं मतं ममे ति त्वयोक्तं ज्ञानं सातव्यानेकावांतरविशेषसद्भावाहःसाधनमिति भाति अतस्तस्य साधना. न्युपदिश। ।। कृष्णः ॥ २ अमानित्वमदमित्वमहिमा क्षान्तिगजवम् : आचार्यापासनं शौच म्थैयमात्मविनिग्रह : ।। ८ ।। इंद्रियार्थप वेगग्यमनहंकार एव च ॥ जन्ममृत्युजगव्याधिदःवदापानदर्शनम् ॥ २ ॥ अमक्तिग्नभिप्वंगः पुत्रदारगृहादिप ॥ नित्यं च सचिचत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु॥ ? ० !! माय चानन्ययागन भक्तिरयभिचारिणी ।। विविक्तदेशसवित्वमतिर्जनमंसदि ॥ ११ ॥ अध्यात्मज्ञाननित्यख तवज्ञानार्थदर्शनम् एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तं अज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ १२ ॥ अमानित्वमिति ।। मानः अम्याम्तीति मानी न मानी अमानी अमानिनः भावः अमानित्वं मानिन: भावः मानित्वं तम्य अभावः अमानित्वं इति वा ।। दंभः अम्गास्तीति दंभी न दभी अदंभी अदंभिनः भावः अदमित्वं दभिनः भावः दंभित्व तम्य अभावः अदंभित्वं इति वा ।। अहिंमा हिमायाः अभावः। शान्ति सहनं । ऋजोः भावः आर्जवं । १. १३-३. वि. २. क्षत्रकार्यत्वादमानित्वादिसाधनानि तदव्यवधाननोपदिश्यत ।।

·- सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [<-१२] आचार्यस्य उपासनं शुश्रूषा - 1/र्योपासने । शुचेः भावः शौचं । स्थिरस्य भावः स्थैर्य । आत्मनः मनसः विशेषेण निनः आत्मविनिग्रहः आत्मनः मनसः वो परमात्मनि नि- तरांग्रहः इति वा॥ ॥ इंद्रियार्थेविति ॥ इन्द्रियामा अर्थाः इंद्रियार्थाः इन्द्रियग्राह्याः शब्दादयो विषयाः तेषु विगतो रागो यस्मात् सः विरागः रागस्य भावः वैराग्यं । अहङ्कारस्य अभावः अनहं- कारश्चैव ।। जन्म च मृत्युश्च जरा च व्याधिश्च दुःखं च दोषाश्च जन्ममृत्युजराव्याधिदः- वदोषाः तेषामनुदर्शनम् । व्याधिषु दुःखं च दोषश्च दुःखदोषौ तयोः अनुदर्शनं । दुःवरूपो- दोषः दुःखदोषः तस्य अनुदर्शनं इति वा । दुःखेषु दोषम्य अनुदर्शनं इति वा ॥ जन्म मृत्यु जराव्याधिदुःखरूपाणां दोषाणां अनुदर्शन इति वा ॥ ९ ॥ असक्तिरिति ॥ पुत्राश्च दाराश्च गृहंच पुत्रदारगृहाणि तानि आदिः येषां तानि पुत्रदारगृहादीनि तेषु सक्तिः आसक्तिः तस्याः अभावः असक्तिः ॥ अभिप्वङ्ग अत्यासक्तिः तस्य अभावः अनभिष्वङ्गः ॥ इष्टश्न अनिष्टञ्च इष्टानिष्टे तयोः उपपत्तयः प्राप्तयः तासु इष्टानिष्टोपपत्तिषु नित्यं सम चित्तं यस्य सः समचित्तः तस्य भावः समचित्तत्वं च ।। १० ॥ . मयीति ॥ अन्यस्य योगः संबन्धः अन्ययोगः तम्य अभावः अनन्ययोगः तेन व्यभिचारः अस्याः अस्तीति व्यभिचारिणी मा न भवतीत्यव्यभिचारिणी व्यभिचारस्या- भावः अव्यभिचारः सः अस्याः अस्तीत्यव्यभिचारिणी इति वा मयि भक्तिश्च ॥ न विद्यते अन्यः अन्यद्वा यस्मिन् सः अनन्यः स चासौं योगश्च अनन्ययोगः तेन अव्यभिचारिणी मयि विषये भक्तिः भजनं च इति वा!! विविक्तः शुद्ध : स चासौ देशश्च विविक्तदेशः तं सेवते इति विविक्तदेशसेवी तस्य भावः विविक्तदेशसेवित्वं ॥ विविक्तः निर्जनः इति वा ।। जनाना संसत् सभा जनसंसत् तम्या अरतिः अप्रीतिः ।। ११ ॥ अध्यात्मेति ॥ आत्मानं जीवात्मानं परमात्मानं च आधिकृत्य जातं अध्यात्म तच तत् ज्ञानं च अध्यात्मज्ञानं नित्यम्य भावः नित्यत्वं अध्यात्मज्ञाने नित्यत्वं ·14] त्रयोदशोऽध्यायः । अध्यात्मज्ञाननित्यत्वम् ॥ अधि उत्कृष्टः स चासौ आत्मा च अध्यात्मा परमात्मा तस्य विषये यत् ज्ञानं तत्र नित्यत्वं इति वा || आत्मानं अधिकृत्य प्रवृत्तं अध्यात्म तच्च तत् ज्ञायते अनेनेति ज्ञानं ज्ञानजनक वेदान्तशास्त्रं च अध्यात्मज्ञान तत्र नित्यत्वं इति वा ।। तत्वम्य ज्ञानं तत्वज्ञानं तत्वज्ञानाय इदं तत्वज्ञानार्थ तच्च तत् दर्शनं शास्त्रपालोचन तच्च ॥ तत्वज्ञानस्य अर्थः प्रयोजनं मोक्षः तस्य दर्शनं पर्यालोचनं इति वा।। तत्वज्ञानार्थ चिंतन इति पाठे तत्वज्ञानं अर्थः प्रयोजनं यस्य तत् तत्वज्ञानार्थ तच्च तत् चिंतनं मननं तच्च इति वा ॥ एतत् अमानित्वादि साधनजातं ज्ञायते अनेनेति ज्ञानं ज्ञानसाधनं इति प्र सम्यक् उक्तं प्रोक्तं ।। अत: अमानित्वादेः अन्यथा वर्तमानं मानित्वदभित्वहिंसाक्षात्यनार्ज- वादिकं अज्ञानं ज्ञानसाधनं न प्रत्यत ज्ञानविरोधि अज्ञानसाधनं च ॥ तत्वज्ञानविषयम्य भगवतः दर्शन यत एतत् अपरोक्षज्ञानमेव शांन इति प्रोक्तं अतः अपरोक्ष ज्ञानात् अन्यथा यत् ज्ञान तत् मोक्षमायनज्ञान न इति च ॥ १२ ॥ हे पार्थ १ स च यो यत्प्रभावश्चे त्युक्तस्य शेयस्य तत्प्रभावस्य चोपदेशे क्रियमाणे कथमेतादृशमहाप्रभावकं वस्तु मया ज्ञातुं शक्यमित्यशक्यसाधनत्वशंकया तत्र प्रवृत्तिात्पद्यत ॥ अतः लाधनैरेभिरनायासेन ज्ञातुं शक्य मिति धैर्योत्पादनाय साधनानां विंशतिमुपदिशामि ॥ मानः विद्याधनकुलशीलाभिमानरूपः तिरोहितो गर्वः तद्वर्जनं एतदज्ञानमित्यन्वयः॥ सति मान २ तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेने'त्युक्त प्रणिपातप्रश्नसेवादिकं न कुर्यात् ॥ अतो मानवर्जनमावश्यकम् ॥ इदंभः बहिः प्रका श्यमाना गर्वः तद्वर्जनम् ॥ तदपि मानवर्जनवदावश्यकम् ॥ मनोवाकायैः परहिसा वर्जनम् । शत्रुमित्रांदासीनषु समबुद्धेर्हि ध्यानद्वारा शानयोगाधिकारः । उक्तं . मया॥ ४"सुहृन्मित्रायुदासीनमध्यस्थद्वष्यबन्धुषु॥ साधुप्वपि च पापेषु समबुत्घिर्विशिष्यते १. १३. ४. २. ४. ३४. ३. आत्मनोऽल्पत्वं ज्ञात्वापि महत्वप्रदर्शनं दभः ख्यात्याद्यर्थ धर्माचरणं वा ॥ ४६ ९ ·१८ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [८.९. || रीत॥ पुनः पुनः प्रश्नादिकुपिताचार्यकृततर्जनादेः सहनम् ॥ पुनः पुनः प्रणिपातप्रश्नसे वादिकरणेन परैः कृतस्यापहासस्य सहनं च॥ मनोवाक्कर्मणामैकरूप्यं च ॥ तदभावे दुरान्मायामात नोपदिशेदाचार्यः॥ २ 'परिप्रश्नेन संवयं"त्युक्ता आचार्यस्य शुश्रूषा । तदभाव आचार्यों न प्रसीदत्॥ ३मृज्जलाभ्यां कायशुद्धिर्बाह्यशाचं रागद्वेषादिराहित्य मान्तरं शौचं एतदुभयम् ॥ महताप्यायासेनेदं साधनीयमिति स्थिरचित्तता ॥ तद भाव विघ्नोपनिपातन वा दुरवगाहविषयावगाहनायासन वा मास्त्विदमिति निवतेत ॥ निवर्तत हि प्रायशो लोक सुगमत्वबुध्या प्रवृत्ताः दुर्ग्रहविषयग्रहणायासेन ॥ आत्मश- द्वितस्य मनमः विशेषण निग्रहः ॥ आत्मशद्वितस्य देहस्य अभ्यासघशात् नितरां शानसाधनादिप्रवृत्यनुकूलताऽऽपादनं ॥ निगृहीतस्य शुद्धस्य मनसः विशद्ववाच्ये परमात्मनि नितगं ग्रहणं च ॥ तदभावे ज्ञानाभ्यासी न सिध्येत्॥ ८ ॥ • - इन्द्रियविषयेषु शद्वस्पर्शरूपरसगन्धेषु रागवर्जनम् ॥ तदभावे श्रवणमननध्या- नाद्यवसो इन्द्रियाणां विषयान् प्रति धावनेन मनसा शये वस्तुनि नैश्चल्यानुदयात् ज्ञानं नोत्पद्यत ॥ अयिद्यमानगुणाभिमानमूलको गर्वोऽहंकारः ४ विद्यादिभिः अहं सर्वोत्कृष्टः इति गर्वो वा अनात्मनि देहे आत्मत्वाभिमानः अनात्मीये पुत्रकलत्रादी आत्मीयत्वा भिमानश्च वा तद्राहित्यम् ॥ तदभाव प्रणिपातादिकं न कुर्यात् ॥ देहे प्रीत्यतिशयेन दहायासः स्यादिति शानसाधने न प्रवर्तत ॥ पुत्रकलत्रादिभरणोपयिककार्यान्तरव्या- पृत्या श्रवणादेरुपरोधः स्यात् ॥ अतः इदं द्वयमावश्यकम् ॥ जन्ममरणजराव्याधिदुः खदोगाणां पण्णां शास्त्रादिकं स्वानुभवं चानुसृत्य पर्यालोचनम् ॥ जन्मादिदुःखान्तेषु पंचसु दोषस्य अनुदर्शनम् ॥ जन्मादिव्याध्यन्तेषु चतुषु दुःस्वरूपदोषस्य दुःखदोषया- १. अग्र, 'मनस्य कं वचम्य के कमण्यक महात्ममां ॥ मनस्यन्यत् वचस्यन्यत् कर्मण्यन्यत् दरात्मना मिति इलोकोऽनुसन्धयः ।। २ ४ ३४ ॥ ३. अत्र, शांचं तु द्विविधं प्रोक्तं बाह्यमाभ्यन्तरं तथा ॥ मृज्ज लाभ्यां स्मृतं बाह्य भावशद्धि स्तयाऽऽन्तर मिति वचन मनुसन्धेयं ॥ ४. मानस्तु विद्य मानगुणाभिमानम् लकः आत्मश्लाघाहितश्चति भेदः ॥ आत्मश्लाघासहितो मानः तद्रहितोऽहंकारः इति वा भेदः ॥

·(९.१०. ११. त्रयोदशोऽध्यायः १९ र्वा अनुदर्शनम् ॥ जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखरूपस्य दोषस्य अनुदर्शनम् - ॥ सति चास्मिन् दोषदर्शनाद्विषयेभ्यो विरज्येत॥ततश्च इन्द्रियैरमार्केष्ट मनः शय वस्तुनि निश्चलमवतिष्ठत ॥ उक्तं च मया ।। यदा विनियतं चित्तं आत्मन्यधावतिष्ठते ॥ निस्पृहस्सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा" ॥ इति ॥ ९ ॥ १ पुत्रकलत्रगृहोद्यानादिषु आसक्तिवर्जनम् ॥ निश्शेषमासक्ति वयितुमश- क्तानां २ अभिष्वंगशब्दितात्यासक्तिवर्जनं ॥ उक्तं हि मया ॥ ३" यस्सर्वत्रानभिस्नेहः इति ॥ तदभावे तद्भरणचिन्तातंकवतो ध्यानादिकं न सिध्येत् ॥ इष्टप्राप्ती हर्षराहिस्येन अनिष्टप्राप्ती विषादराहित्येन च सदा मनसः समता ॥ तदभावे इटानिष्टप्राप्तिमूलकहर्षविषादजर्झरितं मन. शेयं वस्तु न स्पृशेत् ॥ उक्तं हि मया ॥ ४'नाभिनन्दति न देणी ति॥ ५न प्रहृष्यत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियं' इति ६ यो न हप्यति न द्वेष्टी ति च ॥ १० ॥ ज्ञय सर्वस्वामिनि मयि भक्तिद्विता प्रीतिः सा च अन्यस्य कस्या- पि देवस्य यस्य कस्यापि प्रयोजनस्य ७ संबंधराहित्यन अनन्यगामिनी मदेक विषया अतः अव्यभिचारिणी ॥ तत्र तदन्यत्र च संबंधो व्यभिचामः तद्र हिता ॥ ज्ञानसाधनाय मयि भक्ति किमलि चेत् मयि भक्तिः कृता चेत् हृषीकेशाह विषयेषु सक्तं मनस्तत आकृप्य वशतामापाद्य ज्ञय वस्तुनि निश्चलमवस्थापयामि ॥ १. ६. १८ २. अनन्यात्मभावनालक्षण सक्तिविशेषः।। अहमवायमित्यनन्यत्वबुध्या अन्यस्मिन् पुत्रादौ सुखिनि दुःखिनि च सति अहमेव सुखी दुःखी चति तदीय मुखदुःखाद. आत्मनि विनाहतुः प्रात्यतिशयः इत्यर्थः।।शायकोपकरणत्वातिरकण श्वेषराहित्य वामनदयालयादि वाचताना पाचकपार चारकादिष्विव दारादिषु भगवद्भागवताराधनोपकरणत्वेन प्रीतिकरण न दोगाय ॥ तदतिरकेण प्रीतिन कार्या इत्यर्थः ॥ ३. २ ५७. ४ २ ५७. ५. ५. २०. ६. १२. १७. ७. अन्यः देव: अन्यत्प्रयोजनं च तम्य योगः संवन्धः अन्ययोगः तस्याभावोऽनन्ययोगः तेन ॥. .

·२० सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [११.] तेन च मद्विषयकं परोक्षशानमुत्पद्यते ॥ तच्च कामायुपहतिपरिहारेण रढतामापाद्य अपरोक्षक्षानहेतुतां प्रापय्य मदावरणभूतां योगमायाख्ययवनिकामपसार्य मत्स्वरूपम- परोक्षतो दर्शयामि ॥ अभक्तस्य तु परोक्षमपरोक्षं वा शानं नोत्पद्यते ॥ उक्तं हि मया ॥ १'आवृतं ज्ञानमेतेन शानिनो नित्यवैरिणा' ॥ २ योगमायासमावृतः ॥ ३ 'मामेव ये प्रपधंते मायामेतां तरंति ते' । ४ ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयांति ते'। इत्यादि ॥ वक्ष्यते च ।। ५ मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते'। ६ भक्तया माम भिजानाति यावान् यश्चास्मि तत्वतः'इत्यादि ७ नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन।यमेवेष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा विवृणुतेत स्वामिति श्रुतिः॥ (स्वतः संस्कारादिना वा शुद्ध क्रिमिकीटादिभिः सर्पव्याघ्रादिभिश्च रहितः चित्तप्रसा दहेतुः देशो यः तत्सेवन आत्मज्ञानविमुखाः विषयभोगलंपटतोपदेशकाः बुद्धिसंस्कार शून्याः ये जनाः तेषां समवाये अरुचिः ॥ ९ साधूनां संगस्तु ज्ञानहेतुत्वादावश्यक ॥ १०अनन्यः अनन्यविषयः यो भक्तियोगः तेन मयि विषये अव्यभिचारेण भजनम ।। ११अनन्यः विजातीयप्रत्ययरहितः यः समाधियोगः तेन सजातीयप्रत्ययावृत्तिलक्षणेन मयि निर्गुण ब्रह्मणि विषये ब्रह्मेवाहमहमेव ब्रह्मति भजनं अनुसंधानं अव्यभिचारण कर्तव्यम् इति वा ॥ ११ ॥ १. ३. ३९. २. ७. २५. ३. ७ १४ ४. १०, १०.५. १४.२६.६.१८. ५५. ७. का २. २३. ८. जनवजितदेशवासित्वं जनसंसदि चाप्रीति इति वा आद्य सत्याप द्वितीयाभावो बाधकः ।। द्वितीय सत्याप प्रथमस्याभावो बाधकः॥ ९. अत्रा, ‘त एते साधवः साध्वि सर्वसंगविवर्जिताः। संगस्त- स्वथत प्राथ्यः संगदोपहरा हि त ।। सतां प्रसगान्मम वीर्यसंपदा भवन्ति हत्कर्णरसायनाः कथाः ।। तज्जोषणादाश्वपवर्गवमान श्रद्धावती भक्तिरनुक्रमिष्यति ॥ भक्त या पुमान् जातीवराग एन्द्रियात् दृश्युतान्मद्रचनानुचिन्तया ॥ चित्तस्य यत्ती प्रहणे योगयुक्ता यतिष्यत ऋजुभियोगमागें ।। अस वयाऽय प्रकतगुणानां ज्ञानेन वैराग्यावज्रभितेन । योगेन मर्पितया च भक्त था मा प्रत्यगात्मानाम- हावरुन्धे ।। इति भाग ३. २५. श्लोका अनुसंधेयाः ॥ १०. न विद्यते अन्यः भजनीयः यस्मिन् सः अनन्य: स चासो योगश्च तेन ॥ ११. न विद्यते अन्य : विजातीय प्रत्ययः बस्मिन् सः अनन्यः स चासौ योगश्च तेन ॥

·[१२.]
त्रयोदशोऽध्यायः
आत्मानमधिकृत्य जातं अध्यात्म आत्मपरमात्मविषयकं यत् वेदांतजन्यज्ञानं
तत्र निष्ठावत्वं ॥ अधि सवाट आत्मा परमात्मा तद्विषयकशाने निष्टावत्वं इति वा॥
आत्मानमधिकृत्य प्रवृत्तं अध्यात्म ज्ञायते तत्वमनेनति ज्ञानं ज्ञान जनकं वेदांतशास्त्रं तत्र
निष्ठावत्वं इति वा ॥ अध्यात्मं वेदांतशास्त्रं तन ज्ञानं वेदांतशास्त्रजन्यं तत्र निष्टावत्वं
इति वा॥ तत्वज्ञानार्थ शास्त्रपालोचनं। तत्वज्ञानम्य अर्थः प्रयोजनं मोक्षः तस्य दर्शनं
पर्यालोचनं फलपर्यालोचन हि माधने प्रवृत्ति म्यात । तत्वज्ञानप्रयोजनकं पञ्चितम
मननं तत्।। एवकारण एककम्यान्यावश्यकता उच्यते ॥ चशदन विशनस्साधनानां
मिथः समुच्चयो ज्ञानमाधनामात सून्यत इत्यत माधन जातं ज्ञानसाधनं तत्रतत्र
उक्तं मया त प्राक्तं । अस्मात् साधन जातादन्यत् यत् मानिव भिवहिमादिकं नतू ज्ञान
साधनं न ॥ प्रत्युन अज्ञानवृद्धस्साधनं ॥ ज्ञानविगधि च ॥ तत्वज्ञानार्थदर्शनं । एन
ज्ञानामांत प्रोक्तं अज्ञानं यदतोऽन्यथा इत्यावर्त्यते। तत्वज्ञानावपयम्य भगवती दर्शन
ब्दितं अपरोक्षज्ञानं यत् तदव ज्ञान प्रति प्रोनं ॥ अतोऽन्यथा यत् ज्ञानं तत् मोक्ष
साधनज्ञानं न इत्यपि बाध्यं ॥ २ क्षेत्रक्षत्रज्ञयानिं यत्तदज्ञानं मतं ममति
तु
परोक्षज्ञा
नविषयम् ॥ ज्ञानसाधनाय अमानिन्वादयो गुणा यन्नन संपादनीयाः ॥ विपरीताश्च
मानित्वादयो दोपाः यत्नेन सर्वथा वर्जनायाः ॥ १२ ॥
अर्जुनः ॥
उक्तानि ज्ञानसाधनानि । महना प्रयत्नेन तानि संपाद्य ज्ञय वस्तु किम् ॥
कृष्णः ॥
ज्ञेयं यत्तत् प्रवक्ष्यामि यद ज्ञात्वा मृतमश्नुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नास दुच्यते ॥ १३ ॥
१. तत्वज्ञानार्थचित नामांत पाट:
॥
तत्वज्ञान अर्थः प्रयोजनं यस्य तत् तत्वज्ञानाथ तच तत्
चतनं च तत् ॥२ १३.३.॥

·२२
सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां
[ द्वै. १३ --~१९]
सर्वतःपाणिपादं तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमान्य तिष्ठति ॥ १४ ॥
सर्वेन्द्रियगणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभूच्चैव निर्गुणं गुणभोक्त च ॥ १२ ॥
बहिरंतश्च भूतानां अचरं चरमेव च ।
मुक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चांतिके च तत् ॥ १६ ॥
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।।
भूत च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १५ ॥
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमच्यते ।
ज्ञान ज्ञयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ १८ ॥
इति क्षेत्र तथा ज्ञानं ज्ञयं चोक्तं समासतः ॥
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ १९ ॥
॥
द्वै ॥ शेयमिति ।। यत् ज्ञयं यत् ज्ञात्वा अमृतं मोक्षं अश्नुते प्राप्नोति तत्
अहं प्रवक्ष्यामि ।। आदिः एषां अम्तीत्यादि मन्ति देहेन्द्रियमनोबुद्धिगुणकर्मादीनि न विद्यन्ते
आदिमन्ति यस्य तत् अनादिमत् ।। प्राकृतदेहेन्द्रियगावद्धिगुणकर्मादिरहितम् || आदिः
अस्य अस्तीत्यादिमत न आदिमत् अनादिमत इति वा !! तादृशं परं ब्रह्म ज्ञेय ।।
तत् सत् न कार्यप्रपञ्चांतर्गतं न असत् न कारणप्रपञ्चांतर्गत न इति । मूर्त न अमृत न ।
इति उच्यते ॥ १३ ॥

·द्वै १३-१९.] त्रयोदशोऽध्यायः । २३ सर्वन इति ।। तत् ज्ञेयं सर्वतः सर्वावयवेप पाणिः हम्तशक्तिः पादः चरणश. क्तिश्च यम्य तत् सर्वत पाणिपादं । सर्वतः आक्ष नेत्रशक्तिः शिरः शिरश्शक्तिः मुखं मुखशक्तिश्च यम्य तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुग्वं ।। सर्वतः श्रुतिः श्रवणशक्तिः अस्यास्तीति श्रुतिमत् । सर्वतः सर्वेष रूप सर्वेषु देशेषु पाणिपादाद्यवयवविशिष्टं इति वा ॥ लोके सर्व वस्तुजातं आवृत्य व्याप्य तिष्ठति ॥ १ ॥ सर्वन्द्रियेति ॥ गुणान् आभामयति प्रकाशयति ज्ञापयति इति गुणाभास सर्वाणि च तानि इंद्रियाणि च सर्वन्द्रियाणि सर्वेद्रियाणां गणागामें इनि, सर्वाणि च तानि इंद्रियाणि च मर्वेन्द्रियाणि सर्वेन्द्रियाणि च गुणाश्च सर्वन्द्रियगुणाः तान् आभासयति म्वयं वेत्ति इति वा सर्वेन्द्रियगुणाभास ।। सर्वाणि च तानि इंद्रियाणि च सर्वेन्द्रियाणि सर्वेन्द्रियैः विवर्जितं रहितं सर्वन्द्रियविवर्जितं ॥ न सक्तं असक्तं कर्तृत्वेऽपि पुण्यपापलेपरहितं । मर्व भुक्ते इति मर्वभक विसंहारक चैव सर्वसारभोक्त वा ।। सर्वभृच्चेति पाठे सर्व विभीति सर्वभृत् । भरणं धारण पोषणं च ।। निर्गनाः गुणाः यम्मात तत् निर्गुणं मत्वादिगुणहीनं ।। गुणानां कल्याणगुणानां भोक्त अनुभवितु । सत्वादिगुणानां तत्कार्याणां च भोक्त पालकम् । मत्वादिगुणकार्यस्य जगतः भाक्त महर्तृ । गृणानां मारपवित्र मानां भोक्त भोजनमगर्थ च ।तत् ज्ञेयमेतादृशमेव॥१५॥ बहिरिति ।। तत् भूतानां सर्वेषां चतनानां अचेतनानां च बहिः अंतश्च स्थितं ॥ चरं सर्वत्र गम्नशील न चर अचरं चरणं अन्यथाभावः तद्रहितं चैव ।। सुक्ष्मत्वात् विज्ञातुं सम्यक ज्ञातुं शक्य विज्ञेयं न विज्ञेयं अविज्ञयं ॥ तत दूरे तिष्ठतीति दूरस्थ ॥ अन्तिके समीपे च वर्तते ॥ १६ ॥ अविभक्तमिति। तत् विभक्तेषु भिन्नघु नानाविधेष भूतपू चेतनाचेतनात्मकेषु स्थि. तमपि न विभक्त अविभक्तं अभिन्नं भेदरहितं विभक्तं भिन्नमिव स्थितं चास्थितिकाले भूतानां ·२४ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां द्वै. १३.] भत भरणकर्तृ भतभर्तृ च ॥ संहारकाले भूतानां ग्रमिण भक्षक संहारकं च ॥ सृष्टिकाले प्रभविष्ण उत्पादकं च ।। नत ज्ञेयं अमानित्वादिसाधनः अवश्यं ज्ञातव्यमेव ।। ७ ।। ज्योतिषामिनि ॥ तत् ज्योतिपामाप मर्यादिनेजमामपि ज्योतिः तेजःप्रदम् ॥ तमसः अज्ञानात् मृत्यो. प्रकृतश्च परं अतीत ॥ इति उच्यते ॥ ज्ञानं ज्ञानम्वरूप ज्ञेयं ज्ञानव्यं स्वेन म्वरूपज्ञानन जयं च ज्ञानन मन्यं गर्नु योग्यं प्राप्यं ज्ञानगम्यं ॥ सर्वम्य हृदि हृदये विशेषण स्थित विष्ठितं च ।। ।। !! इतीति ॥ सत्रं तथा जान जयं च इति उक्तरीत्या समामतः संक्षेपेण उक्तं ।। मम भक्तः मद्भक्तः य सः एतत् विज्ञाय सम्या ज्ञात्वा मयि भावः स्थितिः मद्धावः तम्मै मद्भावाय उपपद्यते अहाँ भवति ।। १० ।। मोक्षः । ज्ञेयं यद्वस्तु नन् सम्यक् वयामि ॥ शृणु ॥ महता प्रयन्नन साधनानीमानि मंपाद्य झय वा नादान चेतन वक्ष्यमाणं वस्तु ज्ञावा अमृतशब्दितं मोक्ष प्राप्नोति नजानं माक्षमाधनम् । अतस्तद्वक्ष्यामि ॥ किं तादात चत् परब्रह्म ॥ १ नाजिनाम स्वाती ति श्रुत्या २ अथातो ब्रह्मजिज्ञाम ति सूत्रण न जिज्ञास्यब्रह्मत्वेनोक्तपरत्र मशब्दितो भगवान नारायण ।। ३ प च य 'इत्येतदनन विवृतम् ॥ यतश्च यदिति तु ५ उपद्र धानुमन्ताच ति विरिप्यते ।। ६ 'यत्प्रभावश्च' त्येतद्विवर्गतु इंगयनोक्तस्य ब्रह्मणा नारायणम्य गुणानह ब्रवीमि ॥ अनादिमदित्यादिना ॥ आदिन्ति यानि देहे द्रियगुणकर्मादोनि नहित अप्राकृतनित्यदेहेन्द्रियगुणकादिमत् आदिमत न इति वा || नारायणाख्यं परब्रह्म ज्ञय , तमस पर मिति वक्ष्यते ॥ तत् ज्ञेयं सत् न कार्यप्रपञ्चान्तर्गतं न अमत् न कारण प्रपञ्चान्तर्गतं न इति मूत न अमूर्त न इति ८ 'स पष नेति नती त्यादि श्रुतावुच्यते ॥१३॥ S १ ते. ३. १. २. १. १. १. ३. १३ ८. ४. १३.४ ५. १३ २३. ६. १३. ४. ७. १३. १८.८.व.६.४.२२ ·द्वै १४-१५] त्रयोदशोऽध्यायः २५ तस्य वे सर्वावयवेषु पाणिपादाक्षिशिरोमुखश्रोत्रादिसर्वावयवशक्तिमत् । दनकरणशकिः प्रतींद्रियं प्रत्यवयवं वर्तते । लोके सर्वत्र व्याप्तिमत् ।। पाणिपादा दिसकलेंद्रियावयवोपेताणुतरदिव्यरूपोपेततया सर्वत्र स्थितं सत् जगति व्याप्तरूपेण सर्व वस्तुजातं व्याप्य तिटतीतिच ॥ दाढयाय सर्वत इत्यस्य असकृत् प्रयोगः ॥१४॥ सर्वाणि इंद्रियाणि प्रति सर्वेषां इंद्रियाणां सर्वान् गुणान् शब्दादीन् विषयांश्च आभासयति ज्ञापयति प्रकाशयति । सर्वाणि इंद्रियाणि सर्वान् विषयांश्च स्वयं वत्ति या। तादृशं तत् शेयं ।। भिन्नः प्राकृत, सर्वेगिंद्रयः हितं तत् ।। कर्तृत्वेऽपि कर्तृत्वेऽपि पुण्यपा- पलपरहितं ।। उक्तं हि मया ॥ १ 'न मां कर्माणि लिपति न में कर्मफले स्पृहे नि ।। "न, मां तानि कर्माणि निबध्नति धनंजयेति च । ३ सर्वभुक मर्वसंहारकारक सर्वमारभोत वा।' सर्वस्य जगतो भग्णात सर्वभृच्चव ॥ मत्वादिप्राकृतगुणहीन सर्वकल्याणगुणानुभवयुक्तं । सत्वादिगुणानां तत्कार्याणां च ५ पालक ६ सत्वादिगुणकार्यजगन्संहर्तृ ।। ॐ गुणद्वितसारपवित्रग्सभोजनसमर्थ च ॥ तत् झयं ब्रह्म पताशमेव ।। १५ ।। ३ ॥ सर्वेषां चेतनानां अंचतनानां च बहिः अंतश्च व्याप्य वर्तते ॥ ८ यच्च किंचिज- गत्सर्व दृश्यते श्रयतेऽपि वा।अंतर्बहिश्च नामवं व्याप्य नारायणः स्थितः' इनि तिः । सर्वत्र गमनाच्चरं चरण अन्यथाभावः नाहत चव।। सूक्ष्मत्वात् सम्यक ज्ञातुमशक्यं तत्९'दृश्यते त्वम्यया बुध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदार्शभि इति श्रुतिः॥उक्तं च मया। १०'श्रत्वा प्येन वेद न चैव कश्चिन्' इति॥ सर्वगतत्वात् तत् दूरस्थ समीपे स्थितं च॥ ११ तदु दुरे तद्वन्तिके इति श्रुतिः ॥ १६ ॥ ५२ भिन्नेषु नानाविधषु भूतेषु चेतनाचतनात्मकेषुस्थितमपि अभिन्नं स्थानभेदप्रयुक्त भेदरहितं १३ "नस्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि इति सूत्रं॥ अज्ञानां भिन्नमिव १. ४ १४ २. ९. ९. ३. सर्वभुक्चैवात पाठांतर ॥ ३ सर्वभक्चैवात पाठांतरं ॥ ४. ॥ भरण धारण पोषणं च ॥ ५. ॥ सर्वभुक्चेति पाठ इदं ॥ ६. ७ सर्वभृश्चात पाठे इदं ॥ ८. ना १३. ९ का. ३. १२, १०. २. २९. ११ ई. ५. १२. अविभक्तं विभक्षु इति पाठः ॥ १३. ३. २. ११. 1 .

·द्वै. १७-१९.] २६ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां प्रतीयमानं च तत् स्थितिकाले भूतानां भरणकर्तृ संहारकाले ग्रासंकुर्वत् सर्वभक्षग. कर्तृ पुनस्सृष्टिकाले उत्पादक मातृ ॥ जगदुदयस्थितिलयकर्तृत्वेन मुमुक्षुभि - तव्यं च ॥ १७ ॥ .. ३ तत् सूर्यादिज्योतिषामपि सातिः तेजःप्रदं ।। सूर्यादिषु विद्यमानं तेजः तदीयं १ अनुकृतस्तस्य च इति सूत्रं तमेव भांतमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाती ति ३ 'येन सूर्यस्तपति तेजसन्धः' इति च श्रुति ॥ वक्ष्यते च॥ । यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतऽखिलं ॥ यच्चंद्रमास यच्चाग्नी तत्तजो विद्धि मामक मिति ॥ तमसः अज्ञानात् मृत्योः प्रकृतश्च परं अतात ५ यदकमव्यक्तमनंतम्पं विश्वं पुराणं तमसः परस्तात् इति श्रुतिः ॥ मयाप्युक्तं ।। ६ तमसः परस्तात् इति ॥ अज्ञानरहित मृत्युरहितं प्रकृतिप्राकृतसम्बन्धराहतं ॥ ज्ञानम्वरूपं ज्ञानसाधनः अमानित्वादिभि सर्वथा ज्ञातव्यं ॥ म्वस्वरूपज्ञानन स्वन झयं च म्वस्वम्पज्ञानन तदान्मान वेत्ति । तादृशं ७ 'तदात्मानमेवावैदहं ब्रह्मास्मीति इति श्रुतिः । शानिभिनिन साधनेन मुक्ती प्राप्यं च ॥ सर्वस्य प्राणिजातस्य हृदयदेशे ८ विशेषणस्थि । १८ ॥ .. उक्तरीत्या प्रकृत्यादिरूपं क्षत्रं तथा ईशजीवरूपी संत्रज्ञा तयाानरूपं ज्ञानं अमानित्यादिरूपं ज्ञानसाधनं परब्रह्मरूप शयं च तत्सर्व संक्षेप मया उक्तम् । माय भक्तिमान् सन् एतदखिलं सम्यक् ज्ञात्वा मायस्थितिरूपमाक्षाय अहाँ भवति॥ ९ उक्तसाधनः एतत् ज्ञयत्वनोक्तं परब्रह्म । ज्ञात्वा मोक्षमाप्नोति च || अतः एत दखिलं त्वया ज्ञातव्यं । उक्तसाधनानि प्रयत्नेन संपाद्य तः ब्रह्म च ज्ञातव्यं ॥ ज्ञात्वा च तत् तेन तदवश्यमाप्तव्य ।। पतेन सप्तकेन १५ स च यः१२ 'यप्रभावश्च इत्येतत द्वयं विवृतम् ॥ १० ॥ ११. ३. २२. २ का ५. १५. ३. ने. का. ३. ९. ४. १५. १२. ५. ना. १. १. १. ६. ८. ९. ७ बृ. ३. ४. ५०. ८. धिष्टितमिति पाटे आधिधितं ९ उत्तरार्धस्य व्याख्यानान्तरं ॥ १०. अपक्षतः माक्षात्कृत्य. ११. १३ ४.१२. १३.

·[अ. १३-१९]
त्रयोदशोऽध्यायः
२७
!! अ॥ ज्ञेयमिति।। यत् ज्ञयं यत् ज्ञात्वा अमृतं परं ब्रह्म अश्नुते प्राप्नोति तत् अहं प्रव.
श्यामि सम्यक् वक्ष्यामि ॥ अनादिमत् परं इति छेदः ॥ आदिः अस्यास्तीत्यादिमत् न
आदिमत् अनादिमत् ॥ परं उत्तम ॥ अनादिमत्परं इत्येकं पदं ॥ आदिमत कार्य परं
तद्भिन्नं कारणं आदिमच्च पर च आदिमत्परे न आदिमत्पर अनादिमत्परं कार्यकारणवि.
लक्षणं ॥ अनादि मत्परं इति छदः ॥ न विद्यते आदिः यम्य तत् अनादि मत् सगुण-
ब्रह्मणो मम सकाशात् परं उत्तम एतादृशं ब्रह्म निर्गणं ब्रह्म ज्ञेयं ज्ञातव्यं वस्त ॥ तत् ब्रह्म
सत् न तत् असत न || मत् तत् न असत तत् न इति च !! इत्युच्यते ॥ १३ ।।
सर्वत इति ॥ तत् सर्वतः संवा शरीरेषु उपाधिभूतेषु पाणी च पादौ च यस्य
तत् सर्वतःपाणिपादं ॥ सर्वत: मवशरीर पु अक्षिणी च शिरश्व मुखं च यम्य तत्
पर्वतोऽशिशिरोमन्द।। सर्वतः सर्वेषु शरीरेषु श्रुती श्रात्र अस्य म्तः इति श्रुतिमत् ।। लोके
विद्यमानं सर्व आवृत्य व्याप्य तिष्ठति ।। १४ ।।
सर्वेन्द्रियनि ॥ तत माणि च तानि इंद्रियाणि च सर्वेन्द्रियाणि तानि च
गुणाश्च सर्वन्द्रियगुणाः तेषां आभामः प्रकाशः यन तत् । सर्वाणि च तानि
इन्द्रियाणि च सर्वन्द्रियाणि मर्वेन्द्रियाणां गुणाः तः आमासः प्रकाशा यस्य तत् ।
मर्वेन्द्रियाणां गुणेष आभासते इति वा । सर्वन्द्रियाणां गुणः आभासत इव इति वा ।।
सर्वेन्द्रियाणि च गुणाश्च सर्वेन्द्रियगुणाः मन्द्रियगुणवत् आभामत इति वा
मर्वेन्द्रियगुणाभासं ॥ सर्वाणि च नानि इन्द्रियाणि च मर्वन्द्रियाणि तैः विव-
र्जित रहितं ॥ न सक्तं अमक्तं ।। असक्तं सर्वभृच्चत्यकं । असक्तमेव सर्व विभतीति सर्व
मञ्चैव।। निर्गता: गुणाः यम्मात् तत निर्गणं ।। गुणानां भोक्तु ज्ञातृ गुणभोक्त च ।
गुणानां पालक वा॥ १५ ॥
बहिरिति ।। तत् भूतानां वहिः अंतश्च वर्तते ॥ चरं च अचरं च तत
ज्ञेयमेव ॥ तन् सूक्ष्मत्वात विशेषेण ज्ञातुं शक्यं विज्ञयं न विज्ञेयं अविनेयं ॥ तत्
दूरे तिष्ठतीति दूरस्थ अन्तिके च वर्तते ॥ १६ ॥

·२८ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [अ. १३.] अविभक्तमिति।। भिन्ने पृ भूतेषु देहेषु स्थितमपि अविभक्तं अभिन्नमव तत! विभक्त- मिव भिन्नमिव स्थितं च ।। तत् स्थितिकाले भूतानां भर्तृ धारणकर्तृ भूतभर्तृ ॥ संहारकाले असिष्णु ग्रासकर्तृ भक्षकं ॥ पुनः सृष्टिकाले प्रभविष्णु उत्पादकं च ॥ नानाकार्यात्मना प्रभवनशीलं च।। एतादृशं तन ज्ञेयं ज्ञेयं च ज्ञातव्यमेव तदेव शेयं इति च ॥ १७ ॥ ज्योतिषामिति ॥ तत् शयं ज्योतिषामपि तेजसामपि ज्योतिः तेजःप्रदम् ।। तमसः अज्ञानात प्रकृतेः जडवर्गाच्च परम ।। तत् उच्यते श्रुत्यादौ एतादृशी उच्यते ॥ ज्ञानं ज्ञानम्वरूपं शेयं ज्ञातव्यं ज्ञानेन ज्ञानसाधनेन अमानित्वादिना गम्यं प्राप्य शानगम्यं सर्व य प्राणिजातम्य दृदि बुधौ विशेषण स्थित विष्ठितम् ॥ धिष्ठितमिति पाठ अधिष्ठितं च ।। ज्ञानं ज्ञायतेऽननति ज्ञानसाधन अमानित्वादिकं ज्ञेयं ब्रह्म ज्ञानेन गम्यं प्राप्यं ज्ञानगम्यं तदेव ब्रह्म इत्येतत् त्रयं सर्वम्य हृदि बुत्धौ अधिष्ठिनं इति वा १८ ॥ इतीति । क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञानमाधनं ज्ञेयं परब्रह्म च इति उक्तरीत्या समासतः संक्षेपेण उक्तम ॥ मयि भनाः मद्भक्तः सन् एतत् विशाय सम्यक् ज्ञात्वा मम भावः तादात्म्य मद्भाव तम्मे मद्भावाय उपपद्यते अर्हो भवति ॥ १० ॥ शेयमित्यादि पूर्ववत् ॥ अमृतशब्दितं मोक्षं अमृतब्दितं परं ब्रह्म वा प्राप्नोति ॥ परं अतिशायनं निर्विशेषं ब्रह्म ज्ञेयं ॥ तत् अनादिमत् आदिमतो जगतो विलक्षणम्॥ आदिमत् न उत्पतिविनाशाहनं। १ अनादि मत्परं इति छेद अनादि मत वक्तुः सगुणान् परं अतिशयितं निगुणं । अनादिमत्परं इत्येक पदं। दिमत कार्य परं तद्भिग्नं कारणं तदुभयविलक्षणं । तत ब्रह्म सत् नोच्यते।अभिव्यक्तनामरूपादि- १. मत्यर्थम्य बहुव्रीहिणाक्तत्वात मतुप आनर्थक्यं अतः एवं व्याख्यानमचितामनि भाव ॥ श्लोकपुरणार्थो मतुप । इत्यन्ये ।। २ व्यस्त समस्त च ॥

·[अ. १३.] त्रयोदशोऽध्यायः २९ - विशेषं यत् नामरूपक्रियाजातिगुणविशेष इदामदमिति निर्देष्टुमर्ह तत् महदादिकार्य जातं सत् सत् न महदादिकार्यप्वायतमं न ॥ तत् ब्रह्म असत् नोच्यते ॥ यत् तद्विलक्षणमध्यक्तं तदसत ॥ असत न कारणभूतमव्यकमपि न । सत ब्रह्म न असत् ब्रह्म न इति च ॥ पूर्वयोजनायां ब्रह्मण सदसदात्मकत्वं निषिध्यते । उत्तरयो जनायां सदसतो. ब्रह्मात्मकत्वं निषिध्यत तत् ब्रह्म सत् न भावो न। असत् न अभावो न। भावाभावोभयविलक्षणं ॥ अस्तिबुध्द्यनुगनं सत् नास्तिबुध्धनुगतं असत्॥ भावः अस्तीति विधिमुखेन प्रत्यक्षादेविषयः ॥ अभाव नास्तीति निषेधमुखेन प्रत्यक्षादेवि पयः ॥ घटोऽस्ति घटोनास्ति इति ॥ भावाभावी सदसच्छदाभ्यामुच्यते । ब्रह्मतु अस्तिनास्ति वुध्द्यविषयत्वेन भावाभावात्मकत्याभावात् न मदसच्छम्दाभ्यामुच्यते भतः जगद्विलक्षण तब्रह्म ॥ सर्वस्यापि वस्तुजानम्र अस्तिनास्तिबुद्धिविषयत्वात् उभयबुध्यविषयत्वं ब्रह्मणः कथमिति चेत् । इंद्रियगम्यम्य घटादवस्तुनस्त धात्वेऽप्य नीन्द्रियस्य शब्दकप्रमाणगम्यम्य परब्रह्मण उभयत्रुध्यविषयत्वं युक्तं ॥ अत उक्तं न सत्तन्नासदुच्यत' इति ॥ कामदं विरुद्धमुच्यत इति चेत् ॥ श्रुतिरप्येवमेव वक्ति ।। १ अन्यदेव द्विदिलादा अविदितादाप' इति । जगविलक्षणत्वादतिमहना यत्नेन ब्रह्म नदवश्यं विज्ञामन्यवंपग मा निर्मित चत् समं प्रताप । प्रवध्यामीति प्रति शाय 'नसत्तन्नामदुच्यते इति वचनमननुरूपमिति चन् इति वचनमननुरूपमिति चत् ॥ किं करणीयं मया ॥ अयमेव निर्विशेषपरब्रह्मोपदेशप्रकारः तिर यवमेव ह्यपदिशति॥ २ स एष नति ने त्यात्माऽगृह्या न हि महान इति : अशात आदेगा नति नेति इति । अस्थूलमनणु इति च ॥ अध्यस्ततत्तद्धमान वृनय निपंधद्वारोपदेशस्य वेदांनषु प्रसिद्धः आगपित सकलविशेषनिषेधरूपमिदमेव प्रवचनं ॥ अता नाननुरूपमिदं ॥ ग्रह्म कुतः केनापि शब्दन नोच्यते इति चत । चतुप्रयी शब्दानां प्रवनिरित्याभयुक्तवचनानुसारण जातिगुणक्रियासंज्ञापुरस्कारेणैव शब्दाभिधेयं वक्ति ॥ यथा गौ. अश्वः ब्राह्मण १. के. १ ४. २. ब. ६ ४-२. ३. ३ ४. ३. ६ ४. बृ. ५ ८.८ ५ एवमेवव्याकरणमहाभाष्यं ॥

·३. दर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [अ १३. १४.] ॥ भत्रियः इति जाति पुरस्कृत्य Fः कृष्णः धनी गोमान् इति गुणं पाचकः पाठकः परिचारकः पूजकः इति क्रिर वदत्तः यशदत्त चैत्रः मैत्रः इति संशां ॥ यं ब्रह्म जातिगुणक्रियासंशाशून्यं निविः त्वाम् ॥ अतः केनापि शब्देन नोच्यते ॥ १ " यतो वाची निवर्तते ।। अप्राप्य मनमा रह रति तिः । अत उक्तं न सनन्नासदुच्यत इति । तारशं तत् अयं ब्रह्म । १३ ॥ तत् शयं ॥ यदि शेयं ब्रह्म सत् न म्यान नाह तम्यासवमेव स्यात् ॥ ब्रह्म नास्तीत्येवापद्येत इति चत् ॥ शंकेयं असत न ति परिहता ॥ सत् न इत्युक्तया प्राप्तस्य असत्यस्य असन्ने न्युक्तिमात्रण परिहारः कामात चत् शृणु ब्रह्म नासत् ।। कुन इति चत ॥ सर्वत पाणिपाद सर्वेषु उपाधिभूतेषु शरीरेषु करच रणरूपावयवमाहितं ॥ तथा सर्वेषु शरीरघु नेत्रशिगमुखसहितं ॥ तथा सर्वेषु शरी रेषु श्रोत्रंद्रियमाहितं ॥ कथमकस्य ब्रह्मण सर्वशरीरस्थसंदियावयवयन्वमिति चेत्। लोकशद्वादित प्राणिवर्ग विद्यमानं मव दहाधचेतनवगै व्याप्य तिष्ठति ॥ विभु हि ब्रह्म ॥ अतो युक्तं ॥ सर्वेषु शरीरेषु करचरणाद्यवयवाः श्रोत्रादीनांद्रियाणि च वर्तन्ते। जायंत च ग्रहणगमनादय. श्रवणदर्शनादयश्च तनद्यापाग जीवच्छरीरे ॥ जायंत च शवशरीर ॥ अतः अन्वयातरकाभ्यां तत्तत्कार्यजननशक्तिमान कश्चिदं तरस्ति ॥ सति तस्मिन् जायंत असति च तस्मिन न जायत इति सर्वैरगत्याऽभ्युपेयं ॥ स एवं आत्मा क्षेत्रज्ञश्च ॥ जानाति क्षत्रशब्दितं शरीरं ज्ञायते च क्षत्रशब्दितै पाण्यादिभिः श्रोत्रादिभिश्च शमशानिमित्तकस्वस्वकार्य अंतरस्तित्वेन अत क्षेत्रज्ञ- इत्युच्यते॥ अप्रत्यक्षविलक्षणवैद्युतानलसंसर्गेण गच्छतोऽनसा गमनागमनाभ्यां गमन हेतुभूतो वैधुतानलसंसर्गो निश्चीयते ॥ तद्वत् इंद्रियादिव्यापारतदभावाभ्यां हेतु भूतः कश्चित्पदार्थी निश्चीयते ॥ स एवात्मेत्युच्यते ॥ तदेव ज्ञयं ब्रह्म ॥ यत्संनिधि न १. ते. २.४ ·[अ. १४. १५. त्रयादशोऽध्यायः मात्रेण देहेन्द्रियादयश्चयन्ते । तञ्चष्टाकारणं ब्रह्मति ज्ञेयस्य ब्रह्मणः सद्भावोऽनुमानेन ज्ञातुं शक्यः ॥ निर्विशेषं ब्रह्म हि शेयं कथं सविशेष क्षेत्रमशब्दितं ब्रह्म शेयप्रवचने सर्वप्राणिकरणोपाधिकत्वेन निम्प्यत इति चेत् निर्विशेषस्य ब्रह्मणः साक्षात्प्रदर्श यितुमशक्यतया तत्सद्भावद्योतनाय १ सगुणं ब्रह्मापन्यस्यते ॥ अस्तु नाम तत् शेयं सर्वत पाणिपादं इति कथमभेदेन वचनं युज्यते इति चत् ॥ सगुणनिर्गुणयोर भेदान एवं वचनं युज्यत ॥ उक्तश्च तयारभदो मया ॥ २ क्षेत्रझं चापि मां विद्धी'ति ।। कथं क्षेत्रशब्दितस्यात्मनः पाणिपादादिमत्वं इति चेत् ॥ क्षेत्रधर्म पाणिपादादिमत्वं क्षेत्रशे आरोप्य मिथ्याभूतं औपाधिकं तत क्षेत्रासद्भावज्ञापनाय शाखाग्र चन्द्रः इति वदुच्यत इति युक्त एवायमुपन्यासः ॥ १४ ॥ सर्वेन्द्रियगुणाभासं तत् सर्वेषां इन्द्रियाणां गुणानां च आभासः प्रकाशो. येन तत् ॥ बुध्यादीनां तद्गणानां अध्यवसायसंकल्पदर्शनवणवचनादानगमनादीनां च प्रकाशकं ।। सर्वेषां इंद्रियाणां गुण उक्तम्पः अवभासो यस्य तत् ॥ सर्वन्द्रियगुणैः पूर्वोक्तर्गत्या अनुमितसद्भाव । करणक्रियया क्षेत्रासद्भावोऽधिगम्यत इत्युक्तं । सर्वेषामिन्द्रियाणां गुणेषु रूपाद्याकारामु वृत्तिषु तत्तदाकारण भासते तत्॥ सर्वेषामिद्रियाणां गुणः उक्तरूप. तत्तद्विपयरूपण आभासत इव मायया तत् ॥ सर्वाणि आंतगाण बाह्यानि च इंद्रियाणि मनाबुध्यहकार्गचत्ताख्यानि श्रोत्रादीनि चेति ग्राहकसामान्यं गृह्यते गुणाः विषया. तन ग्राहासामान्यं गृह्यते ॥ समस्तग्राह्यग्राह कवत् आभासत न तु ग्राह्य ग्राहकम्वरूपं ॥ सवषामिद्रियाणां गुणे. उक्तरूपैः अधभासः तदिद्रियव्यापाररूपः प्रकाशो यस्य तत् स्वयं निर्यापारमपि तनदिद्रिय व्यापारैः व्यापृतमिव तत् ॥ ३'ध्यायनीव लेलायतीव' इति श्रुतिः ।। ध्यानोपलाक्षनशानेद्रियम्वा पारवदिव तत् लेलायनशब्दितचलनोपलक्षितकर्मेंद्रियव्यापार दिव तत्॥ ४ 'अपाणि पादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणात्यकर्णः' इत्यादिश्रतयस्तु तत्तदिंद्रिय ॥ १. अत्र, निर्विशेष पर ब्रह्म साक्षात्कतुमनीश्वराः ॥ ये मन्दास्तऽनुकम्प्यन्त मनिशानरूपणैः" इति कारिकाऽनमन्धेया ॥२ १३. ३. ३. वृ. ६ ३. ७. ४. व ३. १९ ·३२ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां अ ११. १६. 1. गुणानुगुण्यभजनमात्रपराः न तु माक्षात् तत्तयापारवत्वप्रतिपादिकाः वस्तुतः सवैद्रियशून्यं ॥ इंद्रियोपलक्षितशब्दादिगुणशून्यं च ॥ ५ 'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगंधषश्च यत् ' ॥ २ 'अप्राणी हा मनाः शुभ्र ३ यत्तदंद्रश्यमग्राह्य- मगोत्रमवर्णमचक्षुश्रोत्रं तदपाणिपाद ।। इत्यादिश्रुतः ॥ केनापि वस्तुना संबंधराहि त्यात् असक्तं ॥ ४ 'असंगो ह्ययं पुरुषः' इति श्रनि. ॥ सर्वभ्रमाधिष्ठानरूपत्वात् शुक्त्यादिकं रजतादिकमिव सर्व : विभर्ति च तत् ॥ न हि निरधिष्ठाना भ्रांति दृश्यते ॥ न हि मृगतृष्णादयोऽपि निराम्पदा भवंति । असंश्लेषणेव सर्वस्याधारभूत च ॥ सत्वरजस्तमोगुणरहितं ।। गुणानां सत्वरजस्तममां Jख दुःखमोहरूपेण परिण तानां अहं सुखी अहं दुःखी इत्यादिरूपण ज्ञातृ। नत्वरजस्तमोगुणानां तत्कार्याणां च पालक॥ गुणकार्यदेहेन्द्रियादिहित।। ७'अशरीर शर्गरम् इति श्रुतिः । रूपादिगुणरहितं च॥८'अशब्दमस्पर्शमरूप मिति श्रुतिः । सुखादिगुणराहतं ।। सुख दुःखादः क्षत्रधर्मत्व- नोक्तत्वात् । तथापि सत्वादीनां दहन्द्रियादीनां रूपादीनां सुखादीनां च शात बुध्या दिसांनिध्यात् ।। अत्र सर्वेन्द्रियगुणाभास गुणभोनइति सगुणविषयं ॥ सर्वेन्द्रिय विवर्जितं असक्तं सर्वभृत् निगुणं इति तु उभयास्तमं ।। तादृशं तत् शेयं ।। १५ ।। दहात्मना परिणतानां पृथिव्यादिभूतानां बहिः विषयरूपण वर्तते तत् ॥ तेणं अन्तः प्रत्यगात्मरूपेण वर्तते तत् ।। चगणामचगणां च स्वस्मिन्नारोपितानां वस्तूनां आरोपाधिष्ठानभूनं त ! अन्तर्वाहश्च वर्तते रज्जुरिब सर्पस्य शुक्तिारव रजतस्य ॥ स्वकार्याणां भूतानां कारणं नन् अन्तर्बहिश्च वतन सुवर्णामव कटककुण्डलादीनां ॥ जलमिव च जलतरंगाणां ॥ खव्याप्यानां भूतानां व्यापकं तत अन्तर्बहिश्च वर्तत ॥ अग्निरिचायःपिण्डस्य ॥ ९ तदन्तरम्य सर्वस्य तदु सर्वस्य बाह्यतः' इति श्रुतिः ॥ उक्तं च मया ॥ १० 'मया ततमिदं सर्व जगदिति । बहिरन्तश्च तदित्युक्त्या मध्ये अभाव आपद्यते इति चेत् यदचरं यच्चरं तदुभयपि तन्झयमेव स्थावरजंगमात्मक २ १ १. का. ३. १५. २. मुं, ३. ६ ८. ब. ६. ३ ५५. ५. भरणं धारणं पाषणं च ॥ ६. असतं सर्वभवत्यकं इत्य भप्रायणदं ॥ ७. का. २. २२. ८. का. ३.१५. . . .

·[अ. १६. १७.] त्रयोदशोऽध्यायः - सर्व ब्रह्मैव न ततोऽन्यत्किचिदस्ति ॥ अधिष्ठानत्वात् कारणत्वाञ्च ब्रह्मणः ॥ न हि रजतादि शुक्त्यादेर-यन्॥ न हि कटकादिसुवर्णादन्यत् ॥ एकादशेन्द्रियाणि स्थलभूता- नि च व्यवहितत्वाहहिरित्युच्यन्ते ॥ महदहकारपञ्चतन्मात्राऽव्यक्तानि संनिहितत्वादं- तरित्युच्यते॥तेषुस्थितम् ॥ आत्मनस्तत्र सबन्धः आरोपितोऽम्ति॥ तत् चरं च अचरं चैव चराचरोपाधिकनेत्रशब्दित जीवाभिन्नं चैव इति वा। सूक्ष्मत्वाज्ञातुमशक्यं तत्॥ तत दूरस्थं तत् समीप च धर्तते ॥ १ तदु दरे तद्वंतिक इति वृहाच तहिव्यमचित्यरूपं मूक्ष्माच्च तत्सूक्ष्मतरं विभाति ॥ दुगसुदूरे तदिहांतिक च पश्यत्स्वि हैव निहितं गुहायां' ॥ इति च श्रुति ॥ शमदमादिसाधनशुन्यानां योजनलक्षकाट्यंतरितमिव वर्षसहस्रकाट्याऽप्यप्राप्यं ॥ शमदमादिसंपन्नानां तु अत्यन्ताव्याहतमिव प्राप्यं ॥ प्रत्यगात्मा हि तत् ॥ १६ ।। सद्यः %3D मूढव्यवहागर्थ ३भिन्नेषु भूतेषु देहेषु भिन्नमिव स्थितमपि अभिन्नमेव तत 'एको देव. सर्वभूतेषु गढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा।कर्माध्यक्षःसर्वभूताधिवास साक्षी चेता केवलो निर्गुणध इति श्रुतिः। भिन्नमिव स्थितं च ॥ नत्झय स्थितिकाल भूतानि बिभनि। प्रलये भूनानि ग्रसते ॥ पुनः सृष्टिकाल मृजति च ।। अज्ञानदशायां शुतिरिव रजतरूपण जगपण प्रभवति ॥ व्यवहारदशायां स्वस्मिन्नारोपितं सर्व स्वयं बिभर्ति ।। प्रबोधदशायां स्वस्मिन्नापितं सर्व स्वस्मिन्नव तिरोभावयति तहह्म ।। ५' सत्य चानृतं च सत्यमभवत्' इति ६ भना सन् भ्रियमाणो बिभर्ति । एको देवा बहुधा नि- विष्टः इति परऽव्यये सर्व एकीभवन्ति' इति च अतिः । उत्पादनभरणग्रसनैः का. रणस्य ब्रह्मणः अस्तित्वं ज्ञायते । प्रदर्शनभरतिरोभावनैः अधिष्टानम्य ब्रह्मणः अ स्तित्वं शायते ॥ तज्जयमेतारशं । अतस्तदव शेय नान्यत् तत् शयमेव इति च ॥१७॥ - . - १ . इ. ५. २. मुं. .. .. ३. 'विभक्तं च भूतषु' इति पाठः ॥ ४ श्रे. ६. ११. ५ नं २.६. ६. ते. भा. ३. १४. १ ७. मु. ६ ७ .)

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [अ. १८. १९. तमसःपर सूर्यचन्द्रानलनक्षत्रविद्यः। ना तेजसामपि तेजःप्रदम् ॥ १ तमेव भांत' मि त्यादिश्रुतेः ।। वक्ष्यते च ॥ पदादित्यगतं तेज' इत्यादि ॥ सूर्यादीनां तेजसा प्रकाशकं ज्ञापकं न हि मर गया त्रायते किं तु चित्प्रयुक्तेन चक्षुषा झायने । 'आत्मैवास्य अतिः। ज्योतिषांमध्ये यत् ज्योतिः तत ॥ सर्यादीनां मध्ये ज्याम्पिंण वर्तते । - मर्यस्तपति तेजसेद्धः इति । र मर्यस्त पति तेजसे इति ।। ५. यश्चासावादित्य इतिः य प.प आदित्य पुरु.ठो दृश्यना हम मि स बार स्मि'इनि च तिः॥प्रकाश कानांमदम प्रकार वितप्रदं । . 'श्रीप्रस्य श्रोत्रमित्यादिश्रुनेः ८' यद्वाचा नभ्युदितं यन वागभ्युद्यत इत्यादिश्रुतेश्च ।। तमाशब्दितादज्ञानात प्रकृ. तेः जडवर्गाश्च परं २ तमसः परम्तात् इति श्रतिः । मयाप्युक्तं । १. रस्तात इात । अज्ञानप्रकृतिप्राकृतसंबंधशन्यं ।। शानस्थरूप ॥ ५१ सत्यं शानमनन्त ब्रह्म ति श्रुतिः ।। प्रातव्यं नत् । कथं ज्ञातुं शक्यते इति चत ज्ञानसाधनेन अमानि त्वादिना अधिगम्यं ।। मानन प्राप्यं च ॥ एतादृशं ग्रह्म कुत्रोपलभ्यतति चेत् सर्वस्य गणिजातम्यं हृदयाब्दितबुद्धिगुहायां विशेषण स्थितं । सर्वगतमपि वुद्धविव विशेषणोपल यत सावित्र तेज. सूर्यकान्तादाविव ॥ बुद्धिम्तस्यापलब्धिस्थानं । १यतदज्ञानज्ञानफलानां दु संपादननाबुद्धि, व्याकुलात मांइति चेत मा व्याकुलो भृ. ॥ परमसुलभानामानि बुद्धिमतां ॥ अमानित्वादिकं ज्ञानसाधनं झंय ब्रह्म तदव शानन प्राप्यं इत्येत अयं मवस्य वृद्धावेव वर्तते । बुद्धा हि सर्व विभाव्यते ।। बुद्धिम नां सुसंपादनानीमानि ॥ १८ ॥ ॥ ।" उक्तप्रकारण मविकार सर्मक महाभूतादि धृन्यनं क्षेत्र तथा अमानिवा दिक मानसाधन श्रेयं पर ब्रह्म च ऋर्षािभवदश्च विस्तरात तं मया संग्रहणांक्स । १. का. ५. १५. २. १५. १२ ३. बृ. ६ ३. ६. ४. ते. का, ३. ९. ७. ५. ते. २. ८. ६. छा. ४.११.१ ७. क. १ के १.५ ९. ना. १. १. १.१०. ८.९.११ ते. २. १. १२. धिरितामनि पाट अधिारतं ॥ १३ भाप्यं ज्ञानादः दम्संपादनत्वबुध्या प्राप्तावसादम्य उत्तभनार्थ माह ॥ ज्ञानमित्यादि ॥ उत्तमनं उद्दीपनं प्रोत्साहमित्यथः ॥

·[वि. १३. १९.] त्रयोदशोऽध्यायः । ३५ मद्भक्तः पूर्वाध्यायक्तिलक्षणः १एतदखिलं सम्यक् जानात ॥ स एवात्राधिकारी नाभक्त ।। २ यस्य देव परा भाक्त यथा देव तथा गुरौ । तस्यत काथतार्थाः प्रकाशंत महात्मन. इति श्रुतिः ॥ अपराक्षशानद्वारा भम ब्रह्मणा भावमाप्तुमर्हो भव ति । तस्मात्वं पूर्वाध्यायोक्तलक्षणा भक्ता भूत्वा मदुक्तमतदाखलं सम्यक् ज्ञात्वा सम्यग्दशननिष्ठया मासमानुहि ।। एतदर्थमव, एतावानुपदश ॥ ३ एतन सप्तकन ४' सच या यत्प्रभावश्चति द्वयं विवृत ॥ १९ ॥ वि ।। ज्ञेयमिति ।। यत् ज्ञेयं यत् ज्ञात्वा अमृन शुद्धात्मवरूप अश्नत प्राप्नो- ति ॥ तत् प्रवक्ष्यामि ।। अनादि मत्परं इति च्छदः ॥ न विद्यत आदिः यस्य तत् अनादि अहं परे। यस्य तत् मत्परं । मच्छेप भूतं ॥ ब्रह्म शुद्धात्मस्वरूप जयं ।। तत् सत् न कार्य न असत् न कारण न इत्युच्यते ॥ १३ ॥ सर्वत इति । तत् पर्वतः सर्वकाले नवदशे पाणी व पाद च लक्षणया तच्छक्तिः यस्य तत् सर्वत.पाणिपादं सर्वत्रपाणिपाद शक्तिमत् ॥ सर्वतः अक्षि शिरः मुवं च तच्छ- क्तिः यस्य तत् सवतोऽसिशिरामुम्ब सावत्र भक्ष्यादिशक्तिमत्।। संवत. अतिः श्रोत्रं तच्छ- क्तिः यम्य तत् अतिमत् सर्वत्रश्रवणशक्तिमत् ।। लोक सर्व आकृत्य ज्ञानद्वारा व्याप्य तिष्ठति ।। १४ ॥ सर्वेन्द्रियति । तत् सर्वाणि च तानि इन्द्रियाणि च मवान्द्रयाणि तेषा गुणा: आभामः ज्ञाम यस्य तत् सर्वन्द्रियगुणा भास ॥ सवाणि म तानि इद्रियाणि च सर्व- न्द्रियाणि नैः विवर्जितं रहितं सर्वन्द्रियविवर्जित । न पक्तं अमक्तं मर्वाणि शरीराणि बिभर्ति इति सर्वभृत् चैव ॥ निर्गताः सत्वादिगुणाः यस्मात् तत निर्गुणं ।। गुणाना भोक्त अनुभवितृ गुणमोक्तृ च ।। १५ ।। बहिरिति ॥ भूताना पृथिव्यादीनां बहिः वर्तते ॥ भौतिकशरीररहितं ॥ तेषां अंतश्च वर्तते ॥ भोगार्थ भौतिक शरीरमहितम् ॥ स्वभावतः न चरं अचरं १ एतत् निर्विशेषं ब्रह्म इति वा ॥ २ ६ २५. ३ एतदयं पुरूपः प्रकृतिस्थाहि' (१३. २२) 'उपद्रष्टा' (१३ २३) इति श्लोकद्वयन विरिष्यते ॥ जयस्वरूपकथनमिदं ॥ इत्यन्य ॥ ४ १३ ४ ·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [वि. १३.] देहित्वदशायां चर चैव । तत् मुमत्वात् अविज्ञेयं न सम्यक ज्ञातुं शक्यं ॥ तत दूरस्थं च अतिके च ।। १६ ॥ अविभक्तमिति ।। भिन्नष भतघु शरीरेषु स्थितमपि विभक्त भिन्नं न विभक्त अविभक्तं भेदरहितं च ॥ विभक्तमिव प्रतीयमानं च ।। तत् भूतानां पृथिव्यादीनां भरण- कर्तृ भतभर्तृ ।। अन्नादीनां प्रसिष्णु प्रसनकर्तृ । अन्नादीनां रेतोमलजलादिरूपेण परिणामकर्तृ च ।। तत् अयं जेयं च अवश्यज्ञातव्यमेव ।। १७ ।। ज्योतिषामिति ॥ तत् ज्ञेयं आत्मम्वरूपं ज्योतिषामपि मर्यादितेजसामपि ज्योतिः प्रकाशकत्वरूपतजम्त्वप्रदं ।। तमसः प्रकृतेः परं ।। तत् एतादृशं उच्यते ।। ज्ञानं ज्ञानम्वरूपं जयं ज्ञातव्य ज्ञानेन अभानित्वादिना ज्ञानसाधनेन गम्यं प्राप्यं च ।। सर्वम्य हृदि हृदये विशेषेण स्थितं विष्ठितं च ॥ १८ ॥ इतीति ।। क्षेनं तथा ज्ञान ज्ञानसाधनं अमानित्वादिकं ज्ञयं आत्मम्वरूपं च इति उक्तरीत्या समासतः संक्षेपेण उक्तम् ।। मयि भक्तः मद्भक्तः मन् एतत् विज्ञाय मम भावः स्वभावः मदभावः तस्मै मदभावाय उपपद्यते अों भवति ॥ १९ ॥ वि । शेयमित्यादि पूर्ववत् ।। अमृतं प्रकृतिवन्धरहिनशुद्धात्मानं प्राप्नोति। ब्रह्म शब्दितं परब्रह्मतुल्यं शुद्धात्मस्वरूपं श्रेयं ।। तत् स्वत सर्वविषयासंकुचितमानवत्वेन बृहत् । शरीरादिभिः परिच्छेदरहितस्य तस्य परिच्छिन्नत्वं कर्मकृतं न स्वरूपप्रयुक्तं ॥ प्रकृतिवन्धान्मुक्तस्य तु ब्रह्मत्वशब्दितं आनन्त्यमेव ॥ १ 'वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च ॥ भागा जीवः स वियः स चानन्त्याय कल्पत ' इति श्रतिः॥ तदेव प्रथमता जयं॥ तत्स्वरूपयाथात्म्यनिश्चयपूर्वको हि कर्मयोगो महता प्रबन्धेनोक्तो मया॥ स्वस्वरूपशानाभाव न कोऽपि निवृत्तिकर्ममार्ग प्रवर्तत ।। उक्तं हि मया ॥२ व्यवसाया त्मिका बुद्धिरकहे ति ॥ ३ 'कर्मण्यकर्म यः पश्य'दिति । स सन्यासी च योगी चेति ॥ १. श्वे. ५. ९.२ २.४१. ३. ४. १८. ४. ६. ..

·[वि. १३.] त्रयोदशोऽध्यायः । ३७ १ 'यं सन्यास इति प्राहुः योगं तं विद्धि पाण्डवे ति च ।। तस्यैव शेयत्वेनाक्तिरुचिता प्रकृते। २'क्षेत्रक्षेत्रायोनिं यत्तानं मतं मम त्युपक्रमात् ।। मध्य ३ प्रकृति पुरुषं चैव विभ्यनादी उभावपीति तस्यैव निरूपणात्॥ क्षेत्रक्षेत्रज्ञयारंवमंतरं शानचक्षुषति अन्त तस्यैव उपसंहाराच॥ शुद्धान्मनि ब्रह्मशब्दा बृहत्त्वगुणयोगान् परब्रह्मसादृश्याश्च युक्त वक्ष्यते च ॥ ५ 'ब्रह्मभूयाय कल्पत' इति ॥ : 'ब्रह्मणा हि प्रतिष्ठाऽह मिति ॥ ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचात न कांक्षती ति च ॥ तदात्मस्वरूपं अनादि आय न्तरहितं मत्परं अहं परस्तस्य अहं शपी मच्छषलेकरसं तत् ॥ ८ य आत्मनि तिष्ठना त्मनोऽन्तरो गमामा न वद यम्यान्मा शरीरं य आत्मानमन्तग यमयत्येषत आत्माऽ. न्तर्याम्यमृतः' इति ॥ ९ · प्रधानक्षेत्रपातगुणश संसार मोक्षस्थितिबंधहंतु इति १. अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनाना सर्वात्मा' इति च तिः ॥ ११ शपत्वं हि परतन्त्र त्वरूपं तत् कथं श्रेयस्य शुद्धात्मनो गुणतयांच्यत इति चत शेपत्वं द्विविध गुणकृतं दोषकृतं चति ॥ तत्र ईश्वरविषय यच्छपत्वं तत् नीयकारुपयवा मल्यम्वामित्वका नशक्तयादिकल्पाणगुणकृतं अतस्तन्मुख रूप अनो गुणतयांच्यते ॥ तत् सत् न कार्य न ॥ भसत् न कारणं न इत्युच्यते !! काय कारणत्वं च तस्य नास्ति । आ- त्मनः पितृरूपेण कारणव पुत्ररूपण कार्यत्व चाम्ति । उक्तं च त्वया तस्य कारणत्वं ११ एतद्योनीनि'इति॥१३ भूतानी ति कार्यत्व च ॥ सनि च कथं न सत्तन्नास दुच्यत इति इति चत् ॥ कार्यकारणावस्थाद्वयमात्मना विद्यत ॥ परन्तु तस्य तदन्धयः कर्म- रूपाविद्यावेष्टनकृत. न स्वरूपकृत ॥ अत्र यवनाच्यमान स्वाभाविक रूप तस्य तदुभयान्वयाभावात् 'नसत्तन्नासदुच्यत इति युक्तम ॥१३॥ ॥ १. ६ २.२ १३ ३ ३.१३.२०.४.१३, ३, ५. १८ २६.६ १४ २७.७.१८ ५४. ८. वृ. ५. ५. २२. २२. ९. श्व.६ १० ते. आ २. ११. अत एव मुमुक्षुप्पाड ग्रन्थे 'शेषत्व दुःखरूपं खलु लोके दृश्यते इत्याक्षिप्य - इदं शेषवं गृणकृतं इति समाहितम् ॥ भभिमतविषये शेषत्वं सुखरूपं भवति इति तट्टीकायाम ॥ १२. ७. ६. १३. ५. ६.

·दर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [वि. १४ --- १६.] पाणिपादादिसर्वावयव मन् शुद्धात्मस्वरूपम् ॥ यद्यपि आत्मस्वरूपस्य अशरारत्वात् निरवयवत्वाः। द्रियत्वाश्च पाणिपादादिप्रसंगएव नास्ति तथापि पाणिपादादिसन्द्रियावयवर पर विद्यते ॥ सा च शक्ति सर्वदा सर्वत्र । तदात्मस्वरूप प्रकृतिबंधान्नु र मत् परमात्मना समं भवति ॥ १ तदा विद्वान पुण्यपाप विधूय मिरजनः परम ! यमुपैति इति अति || वक्ष्यते च ॥ २ मम माध Hमागता इति ॥ अतः । अपारपादो जवनो गृहीता पश्यत्यचक्षु. स शृणोत्यक णः' इति परमात्मान श्रयमाण पाणिपादादिशाक्तमत्वं शुद्धात्मनाऽप्यास्त ॥ तत् लोक विद्यमानं न वस्तुजानं व्याप्य तिष्ठति। अणुरप्या मा प्रतिबंधा-मुक्तः शुद्धः अम कुचित धर्मभूतज्ञानद्वारा सर्वगता भवात ।। प्रदीपवदावेशम्नथा हि दर्शयती नि स्त्रम् ॥१४॥ मवान्द्रयवृनिमिर्गप विषयान जातुं समर्थ तत् ॥ म्वयं प्रकाशस्यापि शुद्धा मनः सर्वान्द्रयव्यापार राप शातुं सामर्थ्य मस्ति ॥ वस्तुतः सन्द्रियगहतं इंद्रिय- व्यापागनंतरणय स्वत एव म जानाति तत् । स्वभावता देवादिदहसंबन्धर्गहतं ॥ मुको दहवन्वदशायां दहभरणसमथ चव ॥ ६ 'स एक धा भवति त्रिधा भव ति' इत्यादिश्रुत ॥ स्वभावतः सत्वर जम्तमोगुणगहनं ॥ सत्यादिगुणकार्यानुभवसम थं च ॥ औपाधिकगुणभोक्तृत्वम्य मुकावभावपि तत्सामयम्। मत्वा । गुणभा. क्तृत्वोक्तिः ॥ १५ ॥ पृथिव्यादिभूतानां बहिर्वनत तत् ॥ तत्कृतशरीरहित्यात्तथाभूतम् ॥ तेषामन्तश्च वर्तन ॥ ६ स तत्र पयात जान कीडन रममाण स्त्रोभिर्वा याना' । । स यदि पितुलोककामा भवति सकल्पादेवास्य पितरः समुपतिष्ठन्त ॥ ८ इमान् लोकान कामानी कामरुप्यनुसंचरन् इत्यादिश्रुतिसिद्धस्वच्छन्दवृत्तिषु शरीरग्रहणात् भूता १. मं ५ ३ २ १४, २ ३. व ३. १९ ४. ४. १. १५. ५. छां. ७, २६. २. ६. छां ८. १२. ३. ७. ८. २. १ ८. ते. ३. १०.

·[वि. १६. १७. १८.] त्रयोदशोऽध्यायः ३९ न्तर्वर्तित्वं तस्य । शरीर च मुक्तस्य प्राकृतानामप्राकृतानां वा भूतानां संघात ॥ देह चत्वदशायां चरे स्वभावतोऽचर चैव ॥ अस्मिन् क्षेत्र वर्तमानमपि लत् अतिसूक्ष्मत्वात् देहात् पृथक्त्वेन ससागिभरविज्ञयम् ॥ अमानिन्वादिसाधनहतानां स्वदह वर्तमा नमप्यनिदरम्थामव दुर्विज्ञय अमानित्वादिमानवतां आतममीपस्थामव वि क्षेयम् । १६ । १ देवमनुष्यादिशरीरपु स्थितर्माण स्वरूपतो देवमनुष्यादि भेदर्गहतम अज्ञानां देवाद्याकारण अ देवोऽयं मनुष्य इति दवाया प्रतीयमानं ॥ देहम्पण महताना पृथिव्यादीनां भूतानां भरणकर्तृ अन्नादीनां ग्रसन : तृ ॥ ग्रस्तानां अन्नादीनां पता जलमलादिरूपेण पारणापकर्तृ॥ तन भतव्याहतादन्यत प्रम्यमानायो भनेच्या न्यन परिणम्यमानभ्या भूतभ्यो न्यत ॥ पूर्व वदित वन क्षेत्राद य व क्षेत्रनम्याक्तम ॥ २ एतद्या वत्ति ल प्राहु क्षेत्रमिति तद्विद' डान । अन्न भरणग्रसनप्रभवनकर्तृत्वन क्षेत्रशन्दितावादन्यव क्षेत्राब्दतम्यात्मन उच्यत । न च ग्रामनादिकतला दहन्य संभवति मृतकारीर तदभावान । तत ज्ञयत्वनाकारात्मम्वरूप उक्त त्या द हादन्यत्वन अवश्यं ज्ञानव्यम ॥१७॥ सूयं चन्द्रायादिन्यानिपापि प्रकाशकन्वप्रटम ॥ सयादीनां ने जमां जम्न्व प्रदत्य भगयता युक्तम् ॥ कथं तदात्मन रच्यते इति चत् । ति हि अन्तरात्मन्या तिषि सूर्यचन्द्रो दीपनक्षत्राणि विद्युत प्रकाशमाना प्रकाः येत्यर्थान न वात तस्मिन । अत मृयादीनां प्रकाशकन्यप्रद वा ॥ अत आमव प्रकाशक संज सर्यादीनां तु विपर्यायन्निकर्षविधिवतममनिगमकत्वमात्रण तंजाव । शब्दिताया प्रवत परं प्रकृल मम ।। मानस्वरूप ज्ञेय अमानिन्वादिम्धन प्राप्य ।। सर्वस्य प्राणिजातम्य हदय भोक्तृत्वरूपावापणा स्थित । हृदि म्वरूपणावस्थान .पा- दमस्तकमवयवेषु त धर्मभतझानद्वाराऽवस्थानं अता हदि स्वरूपणाचम्यानम्पविशेषण नम १ अविभक्त च भूत इति पाठ ॥ २. १३ २ ३. अत्र, यम्य नास्ति स्वय प्रज्ञा शास्त्र तस्य कति किं ॥ लोचना-या विहीनस्य दर्पण किं करिष्यतीति इलोकोऽनसधयः ।।

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [वि. १८.१०. ॥ २०. ॥ स्थितं च ॥ सर्वम्य हृदि एक एव वा आत्मा तिष्ठतीति चेत् ॥ सर्वस्य गृहे अयमेव ग्रोहिम्तिष्टतीतिवत् यस्तुभेदपि जात्यक्यादयं सर्वस्य हृदि तिष्ठतीत्युच्यते ॥ १८ ॥ उक्तरीत्या क्षवं तथा अमानित्वादिकं ज्ञानसाधन क्षेत्रहरूपं देयं च संग्रहण मया रक्तं ॥ माय भक्तिमान य स पव पनत्रययाथात्म्यं विजानाति विज्ञाय तेन मम यो भावशब्दितः स्वभावः असमारित्वरूप तत्प्राप्तये योग्यो भवति ।। प्रकृति बंधान्मक्ता भवितुमर्हति । अत एनवयं विज्ञयं ।। अत पतावानुपदेशस्त । सम्यग- वधारय पतेन सप्तकंन । म व यो गाप्रभावश्च'न्यतयं विवृतम् ॥ १९॥ - अर्जुनः । अत्र क्षेत्रमः ज्ञान झानयाधन शय इति पंचक विवृतं ॥ प्रकृति पुरुषं च यथावत हि ॥ कृष्णः ।। प्रकृति परुषं चैव विथ्यनादी उभावपि । विकागंश्च गणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ २० ॥ प्रकृतिमिति !! प्रकृति कप चव उभावपि न विद्यत आदिः ययोः तौ अनादी विद्धि जानीहि। विकागन् च गणांचव (कृत मकाशात् संभवः उत्पत्तिः येषां ते प्रकृति- संभवाः नान विधि || २० || प्रतिजडरूपा २ भिन्ना प्रतिरधा इत्युक्ता ॥ पुरुषः 3 जीव एतौ द्वावपि आदि हिता नित्यौ । एव मेव त्वं विद्धि ॥ द्विवचनेन सिद्धी उभाविति पुनरुक्तथा तयोर्मेल नमनााद पुरुषद्वितम्य जीवम्य प्रतिबन्धोऽनादिः इत्युक्तं भवति ॥ तो स्वरूपतो निन्यौ आद्यन्नगहता ॥ तयोः मंबंधम्त अनादि सांतः ॥ संबंधिनोस्सत्वेऽपि संबंध म्य नाशसंभवान ॥ तथा दर्शनाच॥ किं तस्याः संबंधन तस्य जायते इति चेत् पुरुष म्य विकाराः इच्छादय गुणा सत्वादयश्च प्रकृतिसंबंधन जायन्ते ॥ विकारा देहेन्द्रियमनीवुध्यादयः गुणाः सन्यादयः । त्परिणामाः सुखदुःखमोहाच ॥ विकाराः १. १३ ४ २. . ३. अ. वि ॥ इतम्वन्या जीवभुता (७.५ )इत्यक्तचतनप्रकृतिरूपः ॥ द्वै ॥ प्रकृतिः जड प्रकृति: पुरुषः जीवः ।।

·[२० २१.] त्रयोदशोऽध्यायः ४१ इच्छाद्वेषसुग्न दुःखादयः बधहेतवः गुणाः अमानत्वादयः मोक्षहेतवः ॥ प्रकृतिः इच्छाद्वेषादिभिबंधहेतुर्भवति ॥ अमानित्वादिभिर्मोक्षहेतुर्भवति ॥ १' उपद्रष्टे'त्यत्र वक्ष्यमाणरीत्या २ प्रकृतिपुरुषयोस्संबन्धः भार्यापत्योः संबंध इव गुणदोषोभयहेतुरनु- संधेयः ॥ २०॥ अर्जुनः ॥ जायन्तां नाम प्रकृतिसंबंधेन जीवस्य विकारा गुणाश्च तेस्तस्य किं भवति ॥ कृष्णः ॥ कार्यकारणकर्तृले हेतुःप्रकृतिरुच्यते ॥ पुरुपः सुखदुःखानां भोक्तृ खे हेतुरुच्यते ॥ २१ ॥ कार्येति ॥ प्रकृतिः, कार्य शरीरं कारणानि इंद्रियाणि कार्य च कारणानि च कार्यकारणानि तेषां कर्तृत्वं क्रिया कार्यकारणकर्तृत्वं तस्मिन् हेतुः की उच्यते ॥ पुरुषः क्षेत्रज्ञः, मुखानि दुःखानि च मुखदुःखानि तेषां भोक्तः भावः भोक्ततं तसिन हेतुः कर्ता उच्यते ॥ २१ ॥ ३कार्य शरीरं ४कारणानि इन्द्रियाणि तेषां कर्तृत्वं करणं तदात्मना परिणामः तस्मिन् प्रकृतिः हेतुः उच्यते ॥ प्रकृतिः शरीरं इन्द्रियाणि च भोगसाधनतया सृजति ॥ १. १३. २३. २. है। अब प्रकृतिपदेन पर प्रकृतित्वेनोक्ता चेतनप्रकृतिशब्दिता लक्ष्मीयते ॥ पुरुपपदेन पूर्णपण: परमात्मा च गृद्यते ॥ एतदर्थमेव उभाविति पदं ॥ लक्ष्मीपरमात्मानावनादी तयोदांपत्यरूपसंबंधोऽप्यनादिः ॥ विकाराः गुणाश्च जडप्रकृतितदभिमानिचतनप्रकृत्युभयसंभवाः ॥ ३. दै. अ. ॥४. अ॥ करणति पाठः ॥ कारणति पाठे कार्य विकारः कारण विकारि || अथवा एकादशान्द्रियाणि पंच विषयाः इति पोडश विकाराः कार्य ॥ महानहंकारो भूतानीति सप्त विकृतयः कारणं ॥ तेषां शरारापादकत्व तन्मूलभता प्रकृतिहेतुः ॥ तेषां कर्तृत्वं नियोक्तत्वं तस्मिन् ॥ लियभोग- वासनारूपा कर्मरूपा वा प्रकृतिरेव नियोजिका इति च ।। भूतानि विषयाश्च कायपदेन सुखदुःखादयः कारणपदेन गृह्यन्ते । स्वाभासानुविधांतःकरणद्वारा प्रकृतिधर्मस्य आत्मन्यारोपरूपाध्यासिकसंवन्धः संसारः ॥ अनेन इलोकद्वयन 'यतश्चय' १३... दित्येतत् विवृतं ॥ पर्वलोकेन ' यद्विकारी' १३.४. ति विव 'यतश्वय'दिति तु अनेन श्लोकेन इति केचित् ।।

·[२१. २२. ४२ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां तदात्मना स्वयं परिणमते ॥ एपशब्दितो जीवस्तु प्रकृतिनिर्मितं शरीरमधिष्टाय तनिर्मितरिद्रियादिभिः सुखदु मानां अहं सुखी अहंदुःखी इत्यनुभवे कर्ता भवति स एव संसारः ॥ १शरीरस्य इटियाणां च क्रियाकर्तृत्वं दृश्यते ॥ तत्र हेतुः पुरुपाधिष्ठि- ता प्रकृतिः ॥ पुरुषाधिष्ठितदेहाकारपरिणतप्रत्याश्रया हि क्रियाः सर्वाः ॥ प्रकृत्या सर्वाः क्रिया जायन्ते ताभिरामा मुखंदुःखंचानुभवति स एव संसारः तस्य च र प्रकृति- संबंधी हेतुः । कार्यकारणकर्तृत्वे भातृत्वे इति निमित्तसप्तमी । प्रकृतिः कार्यकारण कर्तृ वेन पुरुषस्य संसारकारण भावनि ॥ पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वन संसारस्य कर्ता भवति इति वा ॥ ३कार्य च कारणं च कर्ता च कार्यकारणकारः नेपां भावः कार्यकारणकर्तृत्वम् । कार्यत्वं कारणवं कर्तृत्वं चति यावत् ॥ तस्मिन् प्रातिः हेतु भवति ॥ कमिति चेत् कार्यत्वकारणत्वकर्तृत्वादयो देहंद्रियवुधिधर्माः नेपां पुरुष- धर्मत्वे पुरुषतादात्म्यं प्राप्ता सती प्रकृति हेतुर्भवति ॥ तथा प्रकृतेः सुखदुःखभातृत्व पुरुषः हेतु भवति ॥ जानामि अहं सुखी अहं दुःखी इति भातृत्वं चतनधर्म तस्य बुधिधर्मत्वं तत्तादात्म्यं प्राप्तः सन् पुरुषः हेतुर्भवति ॥ एवं प्रकृतिपुरुपयोरन्योन्य तादात्म्याध्यासमृलकः अन्योन्यधर्माध्यासः संसारः ॥ इति च ॥ २१ ॥ . - अर्जुन ॥ असंसारिणो जीवस्य संसारः प्रकृतिबन्धन भवतीत्युक्तं भवति॥ मास्त्वंव संसारबंधहेतुत्वेन हेयः प्रकृतिवन्धः किंच स्वयंप्रकाशशुद्धचैतन्यस्वरूपस्य जीवम्य सुखदुःखाद्यनुभवः कथम् ॥ कृष्णः ॥ पुरुपः प्रकृतिस्था हि भुंक्त प्रकृतिजान्गुणान ॥ पुरुप इति ॥ पुरुषः प्रकृतौ तिष्ठतीति प्रकृतिस्थः सन् प्रकृतेः जायते इति प्रति. जाः तान् गुणान् मुक्त ॥ हि प्रसित्वं ॥ न केवलं प्रकृतिसंबंधन दोष एव जीवस्य किंतु गुणोऽपि ॥ प्रकृतिसंबंधन जीयो दु ग्वादीनिव मुखादीनपि भुङ्ग ॥ रागद्वषादीनिव अमानिचादीनपि शमदमा १. वि. ॥ २ = ॥ जीवस्य शरीरन्द्रियप्रवर्तकाव चिन्प्रकृतित: जीवस्य सुखदुःखानुभव परम परुष! भगवान हेतुः । उभयोहमवत्र हेतुत्वसत्वेऽपि आधिक्यादेकलेहतुवव्यपदेशः अती विशिष्योक्तिः॥ अती: स्तुरच्यते इत्यस्य द्विवार मुक्तिः ॥ ३. अ॥ ..

·C २२.] त्रयोदशोऽध्यायः देरूपेण भुते ॥ मास्तु दोषहेतुतया सः इत्युक्ते सुखादीनां अमानित्वादीनां चानुभवाय के कुर्यात् पुरुषः ॥ तदनुभवो न स्यात् ॥ श्रोत्रादिभिः अश्राव्यादीनां श्रवादिक जायते तेन चाहं दोषी भवामीति कंटकवेधनादिना तेषां नाशन सत्कथाश्रवणभगव- दिव्यरूपदर्शनादिकं कथंकारं घटेत । शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधन मिति हि प्रसि- द्धिः । अतः प्रकृतिबंध आवश्यकः ॥ परंतु यथा स दोषहेतुन भवेत् भवेश्च गुणहेतुः तथा प्रयतितव्यम् ॥ १ स्वप्रकाशंचतन्यरूपो जीवः प्रकृतिनिर्मिते. देहे अहमिति स्व- खरूपाविवेकन तादात्म्येन स्थितः सन् अत एव आत्मन्यारोपिततद्धर्मतत्कर्मवान् देह- गुणान् बाल्यस्थौल्यादीन इंद्रियगुणान् काणत्वखंजत्वादीन् प्राणगुणान् क्षुधितत्वादीन मनोगुणान् समीचीनत्वादीन बुद्धिगुणान् कर्तृत्वभक्तृित्वादीन् सुखदुःखादिप्रत्ययांश्च स्वीयत्वेन भुङ्क्ते । अन्यधर्मान् स्वधर्मत्वेनानुभवति ॥ प्रसिद्धमिद वेदपुराणादिषु । २ पुरुषः प्रकृतिसंबंधेन सुखदुःखादीननुभवति ॥ अनुभवस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् नाध्या- सिकसंबन्धेन तदनुभवः ॥ न वा मिथ्यात्वं सुखादीनां ॥ ३स्वानुभवैकसुखरूपो जीवः प्रकृतिसंबंधन वैयकसुखदुःखादीन भुने । अर्जुनः॥' कार्यकारणकर्तृत्व इत्युक्तरीत्या प्रकृतिनिर्मितदेहेन्द्रियादिकमाश्रित्यंव गुणान् भुते । न प्रकृतिसक्ष्मरूपसंबंधमात्रेण ।। सक्ष्मरूपेण प्रकृत्या बद्धस्य गुणानुभव हेतुभूतनानादहन्द्रियादिसंबंधः कुतो भवति ।। कृष्णः ॥ कारण गुणसंगोऽस्य सदसयोनिजन्मसु ॥ २२ ॥ कारणमिति । गुणैः सत्वादिभिः सङ्गः सम्बन्धः गुणेषु मुखादिपु मङ्गः अहंमु. खीत्याचभिमानः अम्य जीवस्य सती च असती च सदसत्यो सती चासौ असतीच सदसती सदसत्यौ च सहमती च सदसत्यः सदसत्यश्च ताः योन यश्च सदसयोनयः ताम् जन्मानि तेपु कारणं भवति ॥ २२ ॥ १ अ॥ है. ॥ 3 वि ।।

·सद पण श्रीमद्भगवद्गीतायां २२ ॥ द्वै. २३. गुणः जीवस्य सत्वगुणतमोगुणरज गुणैः संगः सद्योनिषु असद्योनिषु सदसद्योनिषु च जन नेहेतुः॥त्रिगुणात्मकप्रकृतिसंवद्धन्य तत्तद्णतारतम्येन तत्तज्जन्मनि त सद्विधतत्तत्सुख- दुःखाद्यनुभवो भवति । १'गुणषु नः त्रिगुणात्मकप्रकृती अहमिति तादात्म्याध्यासः अस्य आत्मनः सदसद्योनिजन्मास सत्वरजस्तमोगुणपरिणाममुख दुःखमोहानुभवरूपु. पूर्वार्धाक्तगुणभोगे कारणं॥ गुणः।। दतेषु शब्दादिषु विषयेषु संगशब्दितः कामः इन्द्रिय संगः संबंधः इति वा अन्य सदसोनिजन्मसु कारणं इति च ॥ कामः सद सद्यानिजन्मसु अस्य संसार कार णमिति च ॥ पूर्वपूर्वयोनिषु स्थितस्य तत्तद्यानिप्रयुः क्तेषु सत्वादिगुणपरिणामेषु सुखदुःस्वादिषु संगशब्दितो यः कामः सः तत्तःसाधन भूतपुण्यपापरूपकर्मप्रवर्तनद्वारा तत्तत्पुण्यपापफलानुभवाय सदसद्योनिषु जन्महतुर्भ वति ॥ सोनयः देवादियोनयः ॥ असद्यानयः पश्वादिपापयोनयः ॥ सदसद्यानयः मनुष्ययोनयः ॥ उक्तरूपगुणसंगः नानादहन्द्रियादिसंबंधहेतुरा मन इत्यहि ॥ २२ ॥ अर्जुनः ॥ द्वै । प्रकृतिबंध आवश्यकः परन्तु स यथा दोषहेतुर्न भवेत् भवच्च गुणहेतुः तथा प्रतितमिति सयुक्तिकर्भािहतम् ।। कोसी प्रयत्नः येन स दोप हंतुन भवति भवति च गुणहेतुः तं हि ॥ कृष्णः ॥ उपद्रष्टा नुमंता च भा भोक्ता महेश्वरः ।। परमात्मेति चाप्युक्तो दहस्मिन्परुपः परः ॥ २१ ॥ उपद्रष्टेति ।। अस्मिन् देहे वर्तमानः परः दहादिन्नः विलक्षणः उत्तमश्च पम्प परमात्मा जीवः इति वा । उपद्रष्टा अनुमन्ता भता भोक्ता महांश्चासावीश्चरश्च महबर: परमश्चाखावात्मा च परमात्मा इत्यपिच उक्तः ॥ २३ ॥ यस्मिन् शरीरे जीवो वर्तत तस्मिन्नेव शरीर परमात्माऽपि वर्तते किममिति चेत् ।। धारणार्थ पापणार्थ च ॥ तर्हि एकशरीरस्थत्वादुभयोः समानभागप्राप्तिः। नहि गृह दन्द्यमान तद्गतयोरुभयोमध्य एकस्य दाहः अन्यस्य नेति वक्तं युक्तं इति चेत् १. अ॥

·द्वै २३.] त्रयोदशोऽध्यायः 'नोभयोः समानो भोगः परमात्मनः १सामर्थ्यविशेषात् ॥ २ संभोगप्राप्तिरिति येन वैशेष्यात्' इति सूत्रं ॥ दत्द्यमानगेहगतयोरुभयोर्मध्ये अग्निस्तंभनशक्तिमान् न दद्यते तच्छक्तिरहितस्तु दह्यते इति प्रसिद्ध मेव हि लोके ॥ ३ 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिपस्वजात । तयोरेकः पिप्पलं स्वाद्वात्त भनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति' इति श्रुतिश्च ॥ एकस्मिन् देहे द्रो क्षेत्रको पुरि शयनात् पुरुषशब्दवाच्या तयारको जीवः सोध्वरः पुरुषः परः पुरुषः परमात्मा ॥ सः अस्मिन् देहे मुख्यक्षेत्रात्वेन वर्तते इपि तत्र तत्र तस्तैरुक्तः ॥ मया च ४ क्षेत्रशं चापि मां विद्धि सर्वक्षत्रेषु' इत्यत्र उक्तः ॥ अमुग्ख्यक्षत्रज्ञा जीवः जडस्य देहस्येश्वरः ॥ अतएव सः ५ 'न कर्तृत्वं न का- णि लोकस्य सृजति प्रभुः' इत्यत्र प्रभुपदन ६ ‘नादत्ते कस्य चित्पापं न चैव सुकृतं विभुः' इत्यत्र विभुपदेन चोक्तः ॥ परमात्मा तु महेश्वरः ॥ जीव आत्मा परमात्मा तु परम आत्मा ॥ देहेऽस्मिन् मुख्यक्षेत्रज्ञत्वेन वर्तमानः परमात्मा तत्रतत्र महेश्वरः इति परमात्मा इति च उक्तः ॥ मयापि ७ भाक्तारं यशतपसां सर्वलोकमहेश्वरं' इति ।। ८'यो मामजमनादि च वत्ति लोकमहेश्वरं' इति च महेश्वरपदेन 'आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुः आत्मैव रिपुरात्मनः' ॥ १० बन्धुगमाऽऽत्मनस्तस्य ' इति जीवमात्मपदनोक्त्वा १५ जितात्मनः प्रशांतम्य परमात्मा समाहित' इति परमात्मपदेन च उक्तः ॥ उभावपि भोक्तारी : १२ ‘गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तदर्शनात्' इति सूत्र परमात्मनः, १३ द्वा मुपण ति श्रुतो जीवस्य च भागानः। तत्र जीवः असारभोक्ता परमात्मा तु सारभी- क्ता ॥ तस्य परमात्मनात्र देह किं कामात चेत् अनुमन्ता तत्तदनुगुणं प्रेरकः किं तस्य जीवस्येव कतत्वं तकृतपुण्यपापलेपश्च विद्यते इति चेत् उपद्रष्टा उप जीव- स्य समीप स्थित्वा द्रष्टा। उप जीवस्य तत्तत्तत्वाभिमानिदेवानां च उपरिष्टाद्वर्तमानः सन् द्रष्टा ॥ सर्वाधिकवन स्थित्वा द्रष्टा । १५ साक्षी चेता कंवलो निर्गुणश्च' इति श्रुतिः ॥ प्रकृतिः जीवं महशो भवति वैषयिकमुखं अग्रे अमृतोपमं प्रदर्य आकर्षति ॥ यदि तया आकृप्यते जीवः तर्हि १६ महाशना महापाप्मा' १७ 'आवृतं ज्ञान मंतन' १८ ज्ञानमावृत्य दाहन इत्युक्तरीत्या महाशनन महापाप्मना कामेन आवृतविवेक - १. अग्र, 'वज्ञाल्पानाभेदात् सर्वशवन्यल्पशक्तितः ॥ स्वातंत्र्यपारतंत्र्याभ्यां संभोगो नेशजीव- योः ॥ इति गारुडवचनमनुसंधयं ॥ २. २. १. ८. ३. मुं. ५. १. ४. १३. ३. ५. ५ १४. ६.५. १५. ७५. २९. ८. १०... ९. ६. ५.१०. ६. ६.११. ६. ७.१२.१.२.११. १३. म. ५.१. १७. अत्र, अभापबत्यसीनित्यं नारामं सहार: पिवत् ॥ पूर्णानन्दमयस्यास्यचटानज्ञायतेकचित् ॥ इति पायवचनम नुसंधेयं ॥१९. थे. ११, १६. ३. ३५. १७. ३. ३९. १८. ३. ४०.

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [अ. वि. २३. ॥ २४] भवति ॥ शिष्टमन्यत् समानं १'सच यो यत्प्रभावश्थे'त्येतद्दयं २ एतहयेन विवृतं पूर्व- श्लोकद्वयेन ३. 'यद्विकारि यतश्च यदित्येत ४६यं क्रमेण विवृतं ॥ २३ ॥ वि॥ पुरुषस्य स्वभावं शृणु ॥ अस्मिन देदे विद्यमानः अयं पुरुषः, समाये स्थित्वा दृश्यानां प्रदर्शकः उपद्रष्टा स इव प्रवृत्तस्य प्रवर्तकोऽनुमंता स इव ॥ मनो- बुद्धीद्रियादीनां विषयप्रदर्शकः देहादः प्रेरकश्च ॥ देहस्य धारकः पोपकश्च ॥ सुखदुःखयो क्ता च ॥ नियंतृत्वधारकत्वशषित्वादिभिः देहन्द्रियमनांसि प्रति. महेश्वरथ ॥ वक्ष्यते चायमीश्वरत्वेन ॥ ५'शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्चरः' इति॥ देहे अस्मिन् आत्मशब्दवाच्यदेहद्रियमनांसि प्रति परम आत्मा च॥ अनन्तरमेव ६ ध्याननात्मनि पश्पंती त्यत्र देहे मनसि चामशब्दप्रयागो दृश्यते ॥ परमात्मा इति महेश्वर इत्यपि उक्तश्च ॥ परः अनादिमत्पमित्यादिनोक्तस्वरूपः अपरिच्छिन्नशाना- दिशक्तिः ॥ एतादृशात्मस्वभावानुसंधानाय प्रयत्नः कार्यः ॥ तथाऽनुसंधानलाभे तद्वभवेन क्रमान्मुक्तो भवति ॥ शिष्टमन्यत्समानं ॥ २३ ॥ अर्जुनः ॥ किं प्रकृतिपुरुषतत्संबन्धतत्कृतगुणदोषादीनां वचने प्रयोजनं तेषां परिक्षानं प्रयोजनमिति चेत् किं तस्मिन् परिक्षाने प्रयोजनं वृहि ॥ कृष्णः ॥ य एनं वेत्ति पुरुप प्रकृति च गणैः सह ॥ सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ २४ ॥ य इति ॥ यः एनं पुरुषं प्रकृति च गुणैः सह वेत्ति जानाति ॥ स सर्वथा सर्वप्रकारैः येन केन वा प्रकारेणेति यावत् ॥ वर्तमानोऽपि भूयः पुनः नाभिजायते ॥ २४ ।। इमं पुरुपशब्देनोक्तं जीवं प्रकृतिशब्देनोक्तां जडप्रकृति च तत्तद्गणैः सह उक्तर्ग- या यो ९जानाति स क्रमेणापरोक्षशानमाप्य मुक्तो भवति पुनर्न जायते ॥ विधिमुलंध्य १. १३. ४. २. ज्ञेयमित्यादिसत्पकनेति केचित् ॥ ३. १३. ४. ४. 'यतश्चय' दियेववित्र तं ॥ याद्वकारी 'त्येतत्तु 'महाभूतानी' (१३. ६.) त्यनेनेति केचित् ॥ ५. १५. ८. ६. १३. २५. ७.वै. वि.॥ एनमिति पाठः॥ ॥एषमिति पाटः॥ ८. द्वै ॥९.पुरुष भगवंतं प्रकृतिं चेतनप्रकृतिशब्दितां लक्ष्मी व तत्तद्गुणैः सह जानाति इति च ॥

·त्रयोदशोऽध्यायः । - येन केनापि प्रकारेण वर्तमानोऽपि अपुनर्भवं प्राप्नोति ॥ किंधुनः समीचोनेन प्रकारेण वर्तमानो भूयो न जायत इति । १इमं पुरुपं क्षेत्रज्ञशब्दितं जीवं सत्वादिगुणः सहितांज- डप्रति च जानन मुक्तो भवति ॥ नानाविधदेहसंसर्गप्रयुक्नविचित्रक्लेशवानपि न पुन जायते । किमुत देहसमर्गप्रयुक्तकशाभाववानलिकप्टनिः तत्वविदः प्राध्यकम वशानादायिकक्लेशानुभवापि नतरपुरुषमाधम्येण जन्मांतरमनुमातुं युक्तः॥२ उक्तगह- त्या शेत्राशब्दितं पुरुष बहावाहं अयमहमाम्म इति साक्षात्कगेति महदादिविकारसहि नां प्रकृति शुक्तिरतवन्मिथ्यातां अधिष्ठानापरीक्षेण वाध्यमानां च यो जानाति स प्रारब्धवशादि यतिकमेण वर्तमानापि पुनर्न जायते ॥ किंपुनः सद्वत्तः ॥ एतदर्थमेव प्रकृतिपुरपयोः यथाव दुपदेशः सनिवेशविशेषविरहण मक्ष्मरूपेण वर्तमाना प्रकृतिः प्रक- निरिन्युच्यते । सैव मंनिवशाविद्यापविशिष्टा दहाकार परिणता मरदहंकारादिकार्य कारणसंघातम्पा क्षेत्रभियुच्यते ॥ यथा संनिवेशविशेषाहिता भूमिः भूमिरिति सेव चतुरसत्रिकोणादिनिवेशविशेषमापादिता क्षेत्रमिति चोच्यते ॥ संनिवेशविशेष विशिष्टक्षेत्र शान्दिनशरीगवशपमंवन्धगहतः केवलं प्रकृतिसंसृष्टः पुरुष इयुच्यते शरीगपाधिना प्रत्यगात्मनां प्राप्तः शत्रज इत्युच्यते ॥ प्रकृतिपुरुषावध क्षेत्रक्षेत्री नान्या इति प्रातिपुरुपयोम्नत्यमुक्तरीत्या ज्ञातव्यं ! यो जानाति स प्रकृतेः यतां मत्या नद्यन्धान्मार्चायतुं समर्थ प्रभुमीश्या आश्रित्य तत्प्रसादेन प्रतिबन्धान्मुक्तो- सवात ॥२४॥ अर्जुनः ॥ प्रकृतिपुरपी यथावदवाया साक्षात्कारद्वारा मुक्तो गवतीयुक्त। तस्य साक्षात्कारम्य साधनं वहि ।। कृपणः॥ ध्याननान्मानि पश्यति कचिदात्मानमात्मना ।। अन्ये सांख्येन योगन कर्मयोगेन चापरे ॥ २५ ॥ अन्य वेवमजाननः शल्यान्यभ्य उपासते ।। तऽपिचानिनम्त्येव मृत्यु श्रुतिपरायणाः ॥ २६ ॥ ध्यानननि ॥ केचित् ध्यानेन आत्मना बुध्या मनसा वा आत्मनि देहे बुद्धी १. वि. ॥ २.१ सालापानमकिनाशः इत्यादि भाष्ये वितरणोस ।

·९० सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [२५. २६.२४ वा आत्मानं परमात्मानं जीवात्मा वा पश्यन्ति साक्षात्कुवति ॥ अन्ये सत्यव या ज्ञानं तेन योगेन पश्यन्ति ।। अपरे कमव योगः कर्मयोगः तेन च पश्यन्ति ॥ २१ ॥ to उपास अन्येत्विति ॥ एवं उपतोपाय: अजानन्तः अन्ये अन्येभ्यः श्रुत्वा कमयोगादिभिराराधयन्ति ।। श्रुतिः श्रवणं तदेव पर अयनं आश्रयः तरणमार्गीवा येषां ते श्रतिपरायणाः तेऽपि मृत्यु मृत्युभूतं संसारं अतितरन्त्येव ।। चशब्दः समुच्चये ।। २६।। उत्तमाः मध्यमाः मन्दाः मन्दनराश्च इति चतुर्विधाः अधिकारिणः। तत्र उत्तमाः निदिध्यासनशब्दितेन ध्यानयोगेन १ परमात्मानं आत्मना २ बुध्या आत्मनि ३देहे पक्ष्य ति ॥ मध्यमास्तु तदशक्ताः श्रवणमननरूपपरोक्षज्ञानयोगन ध्यानेन च पश्यति ॥ अधमास्तु तत्राप्यशक्ताः अकाम्यकर्मयोगेन परोक्षज्ञानयोगेन ध्यानयोगेन च पश्यति। इयं निप्पन्नकर्मयोगानां कर्मानुष्ठानदशा । इमे त्रयः स्वयं विचारसमर्थाः॥ मंदतरास्तु स्वयं विचारासमर्थाः उक्तः त्रिभियोगेः आत्मानं साक्षात्कमशक्ताः आचार्येभ्यः श्रुत्वा कर्मयोगेनाराधयति ॥ इयं च कर्मयोगोपक्रमदशा।। ते कर्मयोगज्ञानयोगध्यानयो- गक्रमेण पश्यति सततश्रवणनिप्पन्नकांदियोगास्तपि मृत्युभूतं संसारमतितरंत्येव ॥ किमुत स्वयंविचारसमर्थाः ॥ एवमधिका ८ रिभेदेन आत्मदर्शनं भवति ॥ २५ ॥ २६॥ अर्जुनः॥ प्रकृति पुरुष' मित्यादित्रिकेण प्रकृतिसंबंधाजीवस्य संसार इत्युक्तं जीवस्य प्रकृतिगुण संसर्गान्नानायोनिषु जन्मेत्य युक्त। किं प्रकृतिबंधमूलके संसारे सर्वत्र जीवः प्रकृतिसंसृष्ट एव वर्तते ॥ उत क्वचित् नाद्वयुक्तोऽपि ॥ दृश्यते हि लोके पुमान् भार्यासंबंधमूलके संसार पचित् तत्संसृष्टः क्वचित् तद्वियुक्ताश्च ।। अतस्त्तत्तत्वं हि ॥ १. अ. वि. जीवात्मानं ॥ २. अ. वि. संस्कृतेन मनसा ॥ अ. परमात्मानं आत्मत्वेन पश्यंतीत्यन्ये ॥ ३. अ. बुद्धी देहे वा ॥ वि. देहे स्थितं । ४. वि. ‘तपिचातितरंत्येवेति पजमं पर्व । इमे मन्दतमाः श्रवणमात्रनिष्ठाः कर्मयोगोपकमेऽप्यसमर्थाः कर्मयोगारंभक्रमेण पूर्वोक्त साधनम- च्यते ॥ किमुतान्ये ॥ अपिशब्दादयं पर्वभेदो ज्ञायते इति भाध्यं ॥ द्वै. देवर्षयः देवाः राजर्षयः मनुष्याः इति चत्वारोऽधिकारिणः नमानो याः ॥ इति च ॥

·[१७. त्रयोदशोऽध्यायः कृष्णः ॥ यावत्संजायते किंचित्सत्वं स्थावरजंगमम् ॥ क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतपम ॥ २७ ।। यावदिति ।। हे भरतर्षभ पार्थ स्थावरं च जङ्गमं त्र अनयोः समाहारः स्थावर- जङ्गमं तद्रूपं किंचित् सत्व वस्त्र यावत् संजायते तावत् तत् यद्यज्जायते तदखिलमिति यावत् ।। क्षेत्रं च सेवज्ञश्च क्षेत्रक्षेत्रनौ तयोः संयोगः क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगः तस्मात् तृतीया- थेपञ्चमी । तेन सहैव स्थित विद्धि जानीहि । क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोग अतति सदा गच्छतीति क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् ॥ तांतशद्वे द्वितीयांतगिदम् ।। तादशं विधीति वा ॥ क्षेत्रक्षेलसंयो गादेव तथा जातं विद्धीति वा ॥ २७ ॥ हे पार्थ संसारे सत्वशब्दितो १ जीवः तत्तत्कर्मवशात् स्थावरात्मना जगमात्म- ना च २ आयते ॥ उभयत्राप्ययं प्रकृतिसंमृष्ट एव॥ न वापि संसारदशायां अयं प्रकृति- वियुक्तो वर्तते ॥ स्थावरात्मना जङ्गमात्मना च जातं यत् सत्वं तदात्मना जाता यो. जीवः तत् सत्यं तंजावक्षनक्षत्रशसयांगन संहव स्थित विधि॥क्षेत्रक्षेत्रासंयोग अति सर्वदा गच्छति इति क्षेत्रक्षेत्रासंयोगात् ॥ प्रथमांतमिदं ॥ अस्मिन् शब्दे द्वितीयां- तमन्नदं क्षेत्रक्षेत्रासंयोगादिति ॥ सदा क्षेत्रक्षेत्रासंयोगसहितमित्यर्थः ॥ तादशं वा जानीहि || कुतोऽयं ग्थावगमना जनमान्मना च जायते इति चत् प्रकृतिपुरुषसंयो. गादेव तथा जायते ३ प्रकृतिपुरुषसंबन्धमूलकतत्तजन्मकृततत्तत्कर्मयशानानायोनिषु जायते ॥ इदमवान. मया ॥ . कारणं गुणसंङ्गोऽस्य सदसोनिजन्ममु' इति ॥ ५ विसजामि पुनः पुनः ॥ भूतग्रामाममं कृत्स्नं अवशं प्रवृतवंशात्' इति च ॥ स्थावरजङ्गमात्मकं याडनातं जायते ॥ तत्सर्व प्रकृतिपुरुपस. ये गादेव जायते । प्रकृतिसंसष्टपुरुषादृष्टयशात् तदुपभोगाय हि राज्यत । अतस्तदु पभोगरूपः संसारः प्रकृतिवन्धमूलकः ॥ ६ संसारं तन्निवर्तनोपायं च उक्तमपि पुनर्विविच्य ब्रहीति चत् स्थावरं जगमं वा यस्तु जडमजडं वा जायते ३ १. द्रव्यामव्यवगायतु सत्वमला तु जंतु इति कोशः ॥२. वृक्षगुल्मलताचोरुनादिषु जनमत- प्रक्रियया केवलाचतन व न वाच्यं ॥ ३.है. ॥ जगजदं वा यावद्यवस्तु जायते तत्सर्व मुख्यक्षेत्र शदिनचान प्रकृति पलभ्या: मम्यक्षेत्रासनिरमात्मनश्च संयोगादप जात विधानि च ॥ ४. १३. २२.५. ९.८.६.अ।

·५२ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [२७. ९८. तत्सर्व क्षेत्रक्षेत्राशन्दितप्रकृतिपुरुपयास्स योगात् जायत ॥ विद्यते हि सहः प्रकांत धुरुपयोः क्षेत्रक्षेत्रज्ञशब्दितयोः विपर्यावरणाः भिन्नस्वभावया. अन्यान्य माध्या- सरूपसंयोगलक्षणः क्षेत्रक्षेत्रज्ञस्वरूपवित्रकाभावमूलकः ॥ शुक्तिरवादीनां रजत- सदिसंयोगवत् ॥ तस्मादेव सर्व मुत्पद्यते ॥ शुतिर जतानुसादिवत् ॥ स्वतः शुद्धस्य जीवस्य यः संसारः तस्य अनाविद्यासंसर्गमूलकत्वं यदुक्तं ५ प्रकृति पुरुष च'त्यादिनिकण तंदतदनन प्रपञ्चतं ! २.५ ॥ अर्जुनः ।। २ यदशात्वाऽमृतमश्नुत इति : एहिताय मदाबायोपएट्यत' इति ४ य एनं चत्ति पुरुष' 'न स भृया गमजायत इति च ज्ञानान्माक्ष उक्तः ॥ तज्ञानं कादशं वृहि ॥ किंच ॥ मुख्यक्षेत्रज्ञत्वं परमात्मन उक्तं ॥ तथासांत तस्य तारतम्य पार तन्यविनाशवजडाजडसंबन्धात्तारतम्यादिकं स्यात् ॥ अतः कथमहं ५ 'उपद्रष्टा इत्यादिनाक्तं श्रद्दध्यां ॥ वद ।। . कृष्णः ॥ सम हि सर्वभूतए लिने परमेश्वरम् ।। विनश्यन्वविनश्यंत यः पश्यति स पश्यति ॥२८॥ सममिति ॥ यः परमात्मानं जीवात्मानं वा सर्वमतप सागि च तानि मनानि च सर्वभूतानि तेषु निष्टन्तमपि समं समं यथा तथा तिष्ठतिमिति वा । परमश्चासावारच परमेश्वरः । तं मनप विनश्यत्यपि न विनश्यन् अविनश्या तं पश्यति जानाति मगर पश्यनि जानाति ॥ हि प्रसिद्ध ।। समं सर्वेषु भूतपु' इति पाटान्तरम् २८ ॥ तारतम्यापतषु विरमा सयपु शगरपु जटपु चनना च ब्रह्मादि स्थावगंतेषु तिष्ठन्तं तथापि समं तारतम्यवपम्यादिरांहन। समं यथा तथा तिष्ठन्तं विपरिणम. १. १३. २०. २. १३. १३. ३. १२. १९. ४. १३. २४. ५. १३. २३. ६. अ. वि. सम संबंप नप दांत पाटः ॥ ७. ई. ॥ आप्रहार चपर्यंत जीवानां तारतम्समदावा ॥ ८. अ." सर्वच । शनच व पवन समं ।।

·२८. २९.] त्रयोदशोऽध्यायः मानेषु परि गामराहित्या करू येण विद्यमानं इति वा । अस्वतन्त्रेषु भूतेषु तिष्ठन्तमपि १ परमेश्वरं परमस्वतंत्र विनश्यतु भूतेषु तिष्ठतमपि स्वयमविनश्यंत २ आत्मानं एतादृशं यः वत्ति स एव ज्ञानी ॥ तदव ज्ञान॥ तन शानन मोक्षः ॥ ३ 'उपद्रष्टे' त्यत्र उक्तरीत्या सामर्थ्यवंशप्यात न तारतम्यादिकं ता॥ यद्यपि सर्वेऽपि पश्यन्ति न केवल. मंचं पश्यन्नव ॥ तथाऽपि अयमेव पश्यति यथावदर्शनात् ॥ इतर पश्यन्तोऽपि न पदति अनकच ददर्शियन् ।। रज्जुसपदर्शिवच ॥ विपरीतं पश्यन् न पश्यतीति हि व्यपदिश्यते ॥ २८॥ अजनः ।। यथावदात्मानं पश्यन् पश्यति विपरीतदी तु न पश्यतीत्युक्तं कुता यथावदर्शनाविपरीतदर्शनयोः स्तुतिनिदा च ॥ पाणः । समं परयन हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।। महिनम्त्यात्मनात्मानं तता याति परां गतिम् ।। २२ ।। सममिति ।। यः परमात्मानं जीवात्मानं वा सर्वत्र समवस्थितं सम्यगवस्थित ईश्वर परयन् परपः अगानं स्वं परं वा आत्मना वध्यादिना न हिनस्ति हिला कराति लतः तम्मात् परां गति याति प्राप्नोति ॥ हि प्रसिद्धम् ॥ २९ ॥ सर्वत्र सम्यगस्थित ईश्वरं ८ आत्मानं ५ समं यः पश्यति स आत्मना वुध्या मनमा बन ददादिना वा आत्मानं म्यं न हिनस्ति नरकाद्यनान्पादनन स्वग्ध हिमां न कराति ॥ ततः अहिंमनात यथावदर्शनाद्वा परगतिशब्दितं मोक्षमाप्नोति ॥ यस्तु विपरीतं पश्यांत सतन विपरीतदर्शनन आत्मानं हिनस्ति हिासता न परगति प्राप्नो १ अनदा ॥ विदयमनांसि प्रति॥ २.ई. ॥ परमात्माने ॥ अ.वि. जीवा मान ददं प्रकरणान्यत ।। परमेश्वरमिन्येव वा विशष्यं ॥ ३. १३. २३. ॥४. ई. परमात्मान ॥ अ. वि. ॥ वामांग ॥ ५. टे. सर्वत्र सम ॥ अ. वि. परस्यरं स्वन च सम ॥ ६. वि. २५ सर पर शिदनातं यथास्थितमात्मान प्राप्नोति ॥

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [२९. ३०.] ति ॥ किंतु अत्यन्तक गतिमाप्नोति॥ १. असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽमृताः तांस्ते प्रेत्याभिगच्छंति ये के चात्महनो जनाः इति श्रुतिः॥ २ सम्यक्दर्शी न हिनस्ती- त्युक्त्या असम्यादी हिनस्तीति प्रतीयते ॥ लोके अविद्वानात्मानं हिनस्ति वा न ३ न हि स्वस्व हिनस्ती ति श्रुतिः ॥ कथमुच्यते आत्मानं हिनस्तीति इति चेत् ॥ अझोहि स्वतः शुद्धमात्मानं अन्यधर्मारोपण तिरस्कुर्वन् ४ अशुद्धं करोति तदेव तस्य हिंसनं ॥ निर्दोष पुंसि दोषारोपणं हिंसति हि व्यपदिश्यते लोके ॥ आत्मस्वरूपा. परिज्ञानेन निषिद्धं काम्यं च कर्म कृत्वा पुनःपुनर्जन्ममरणसंपादनात् आत्मशब्दितं दहमपि हिनस्ति ॥ हिंस्यमानकार्यकारणसंघातात्मकः खलु देहः॥ अतोऽज्ञः उभयथापि आत्महा भवति तेन सोऽनमाप्नोति ॥ आत्मानं अन्यं प्राणिनं न हिनस्ति ॥ सर्वत्र ऐकात्म्यदर्शनात् ॥ किंतु कृपालुर्भवति ॥ ततः परां गति प्राप्नोति इति वा ॥ यस्मादेवं तस्मात् स्तुतिर्निन्दा च ॥ २९ ॥ अर्जुनः॥ यथावदात्मानं पश्यन्नव पश्यति अन्यस्तु न पश्यतीत्युक्तं ॥ कि तद्यथावदर्शनं सर्वत्र साम्यदर्शनं यथावदर्शनमिति ५ सन सर्वेषु भूतेषु' इत्यनेनोक्त मिति च ॥ साम्यदर्शनं कथं यथावदर्शन स्यात् तत्तत्कर्मतत्तत्कर्मफलभेदन वैष- म्यस्यापलभ्यमानत्वात् ॥ वृहि ॥ कृष्णः ॥ प्रकृत्येव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।। यः पश्यति तथाऽऽत्मानमकतारं स पश्यति ॥ ३०॥ प्रकृत्यति ॥ यः प्तर्वशः कर्माणि प्रकृत्यैव क्रियमाणानि पश्यति ॥ तथा आ- त्मानं अकर्तारं च पश्यति ॥ स एक पश्यति जानाति ॥ ३० ॥ १.ई ३.॥२. अ.॥ ३. ते. सं५. १. ७.१.१४. अन 'योऽन्यथा संतमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते।। किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा'॥ इति (भार. आदि. ९७. ७) वचामनुसंधया 'आत्मापहार- रसिकेन मयष दत्तमन्यरधार्यमधुना विवर्धकनाथ॥ खीकृत्य परयितुमदास मां त्वदीयं चोरोपनानिज- नपरवत्स्वपाद ॥ इति शोकशानुसंधेयः ॥ ५. १३. २८.

·[३० ॥ द्वे. ३१.] त्रयोदशोऽध्यायः । १परमात्मना २सर्वाणि कर्माणि प्रकृत्यैव स्वस्वभावनैव स्वेच्छयैव स्वाधीनचेतना- चेतनप्रकृतिभ्यामेव तत्तजोवस्वभावेनैव क्रियमाणानि जानीयात् ॥ आत्मानं स्वात्मानं तेषु कर्तृत्वरहितं नाहं तेषु कति जानीयात् ॥ प्रकृत्य इति ल्यवंतं ॥ परमात्मना पूर्वकर्म अनुसृत्य क्रियते कर्माणि तस्य हि एवं कुर्विति प्रेरको नास्ति अतोऽ- कर्ता सः इति च जानीयात् ॥ इति यः पश्यति स एव पश्यति ॥ ईश्वरः तत्तजी. वस्वरूपयोग्यतानुसारेण कर्माणि कारयित्वा पूर्वपूर्वकर्मानुसारेण उत्तरोत्तरकर्मा- णि कागयत्वा तद्भेदेन सुख दुःखादिरूपं फलं ददाति कर्मानुसारेण तथाकरणात् न वैषज्यं नियामकांतरराहित्यान्न स्वातन्त्र्यहानिः इति यत् शानं तत् सम्यक ज्ञानमेव ॥ ३आत्मा न करोति नानुभवनिच ॥ किंतु चिदाभासानुविधा प्रकृतिरव अन्तःकरणरूपेण परिणता सर्वैः ४ प्रकारैः कर्माणि करोति भुरे ५ च तत्फ- लानि ॥ आत्मा तु न कती नापि भोक्ता इति यः पश्यति सः पश्यति ॥ प्रकृतिः करोति लिप्यते च ॥ अतो विविधविचित्रतत्तत्कर्मतसत्फलभेदेन भेदो वैषम्यं च तस्या एव नाकर्तुरभोक्तुरात्मनः इति यद्दर्शनं तत्सम्यग्दर्शनमेव ॥ वस्तुतोऽकर्तु पभोक्तुरात्मनः कर्तृत्वभानत्वादिकं कर्मरूपाविद्यावेष्टनकृतं प्रकृतिसंबन्धप्रयुक्तं न स्वरूपप्रयुक्त ॥ आत्मा तु शानकाकारतया सर्वत्र समएव अतः समत्वदर्शनं यथाव- दर्शनमेव ॥ इदमेवाक्तं मया ॥ ७ ‘समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं यः पश्यति स पश्यतीति ॥ ३०॥ ॥ द्वै ॥ अर्जुनः ॥ समं पश्यन् ततो याति परां गतिमित्युक्तं ॥ कि परमा त्मनः सर्वत्र समत्वदर्शनमेवालं मुक्तिप्राप्तये । कृष्णः ॥ यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ॥ तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ११ ॥ यदेति ॥ यदा भूतानां पृथक् मावः पृथग्भावः तं एकस्मिन् परमा नि ब्रह्मणि वा प्रकृतिरूपे वस्तुनि वा तिष्ठतीत्येकस्थः तं अनुपश्यति जानाति ॥ ततः तस्मादेव विस्तारं च अनुपश्यति ॥ तदा ब्रह्म संपद्यते प्राप्नोति ॥ ब्रह्म भवति इति वा ॥११॥ १. द्वै ॥ २. ॥ सर्वशः सर्वाणि ॥ ३. अ. ४. सवशः सवैः प्रकारैः ॥ ५. चकारातू कर्म फलानुभवमपि प्रकृत्यैव कियमाणं पश्यति ॥६. वि ॥ ७. १३. २८.

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां द्वै. अ. ३१.] न परमात्मनः समत्वज्ञानमेवालं किंतु सृष्टिस्थितिसंहारकतत्वज्ञानमप्यावश्यक अत एवोक्तं मया ॥ १ 'अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा' ॥ २ मयि सर्वमिदं प्रोत' : 'मत्स्थानि सर्वभूतानि' ४'विम जामे पुनः पुनः' ॥ ५ प्रभवः प्रळयः स्थान निधानं बीजमव्ययं' 'अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तते ॥ इति मत्वा भजते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ इत्यादिकं ॥ भूतानां स्थावरजङ्गमात्मकानां पृथकभावः एकम्यः पृथस्थितानि परस्परं भिन्नानि भूतानि प्रळये विष्णोरदरे तिष्ठन्ति ॥ सृष्टिका ले ततएव विस्तारः महदहंकारादिक्रमेण ब्रह्मरुद्रादिक्रमेण च जडाअडपदार्थविस्तारो भवति ॥ सृष्टानां च भूतानां पृथक परमात्मनः सकाशात् परस्परं च भेदेन या भावः सत्ता सः एकस्मिन् विष्णौ तिष्ठति तमाश्रित्य वर्तते ॥ इति यदा तारतम्यानुसारेण मृष्टिस्थिस्यादिकं विष्णोः सकाशात् जगतो भवतीति पश्यति तदा ब्रह्म संपद्यते ॥ तमेव परमात्मान विष्टणुं प्राप्नोति ॥ मुनो भवति परगति. शद्वितमुक्तिप्राप्तये अही भवति ॥ ३१ ॥ ॥ अर्जुनः॥ ८ ‘समं सर्वेषु भूतेषु ९. 'समंपश्यन् हि सर्वत्र' इति सर्वेषु भूतेषु आत्मनां समन्वमुक्त॥ न त्वभेदः॥ कर्मतत्फलभेदन दृश्यमानस्य भेदम्य प्रकृतिगतत्वा- क्या १० प्रकृत्यैव च कर्माणी त्यनेन आत्मनामभेदोप्युक्त एवंति चत् कर्मतत्फलभेदेन दृश्यमानवैषम्यस्य प्रकृतिगतत्वोक्त्या पूर्वोक्त आत्मनां साम्यमेव दृढीकृतमनेनेति कुतो न स्यात् ।। अतः अभेदः स्पष्टमान्मनां नोक्तः ॥ स एव हि वक्तव्यः ॥ अवश्यशा तव्यत्वात् ॥ उक्तं च त्वया ॥ ११ 'येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथा मयि ॥ इनि १२ — सर्वभूतम्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि॥ ईक्षते' इति १३ 'या मां पश्यति सर्वत्र सर्व च मयि पश्यति' इति १४ 'क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रषु' इति च ॥ किंच उक्तरीत्या आत्मनामभेदः उक्त एवास्तु ॥ नथापि भूतेषु समं सर्वत्र सम इत्याधाराधे यभावेनोक्त्या आत्मनां भूतेभ्यो भेदः परस्परमभेदः इति स्यात् सति चवमद्वैतहानिः अतः सम्यग्विविच्य ब्राहि ॥ ७. १. ७.६. २. ७. ३. ९. ४. ४. ९. ८. ५. ९ १८. ६. १०. ८. ७. भूतपृथग्भावं एकस्थं इत्यनयोः उभयथा व्याख्या।। ८. १३. २८, ९, १३. २९. १०. १२.३०, . . . .

·अ. वि. ३१. त्रयोदशोऽध्यायः कृणः॥ भनानां आत्मनां पृथकभावः एकम्थ ॥आत्मनां भेदभ्रमस्य अधिष्ठान मेकं ब्रह्म ॥ ब्रह्मव सर्वामात ज्ञानामावन तदेकमपि अनेकजीवात्मना भाति । वस्तुतः मवशरीरषु आत्मा एक एव ॥ तथा पृथकत्वेन भाममान जड जातं एकस्मिन् ब्रह्मण्येव कल्पित तस्मिन्नेव स्थित तस्मिन्नेव लीन च॥ अनः कल्पितम्याधिष्टानादनतिर केण अ. धिष्ठानभूनं ब्रह्मैव तत्॥ तथापि तस्मादधिष्ठानभूतात् ब्रह्मण एकस्मादेव मायावशात् विस्तारः नानाभदभिन्नानेकपदार्थावभासः इति शास्त्रानुसारेण सर्व ब्रह्म ब्रह्मवाहम् इति यदा पश्यति तदा ब्रह्म संपद्यते भवति ॥ ३ 'ब्रह्मव मन् ब्रह्माना ति श्रुतिः ।। जडजातमाग्वलमात्मैव तत्र कालपतत्वात् ॥ भेदन प्रतातिम्तु भ्रान्तिः भ्रमविषयभेद म्यानुवादः 'भूतेषु मम सर्वत्र सम मिति ॥ न तु वस्तुतो भदाति ॥ अत आत्मनां साम्य भूनेभ्य परम्परं चाभदण्वत्यवधाग्य ॥ यदा तदा इत्युक्या ज्ञानोत्पत्तिसमका लव मुक्तिरित्यवाहि ॥ ३१ ॥ वि ॥ अर्जुनः॥ वैषम्यप्रयोजककिया गदाभावेऽपि देवत्यमनुष्यन्यद म्बन्ध दीर्घत्वकशवस्थूलत्यादिभदाद्वैपम्यमन्यव ॥ सति चंध कथं साम्यदर्शन यशाबद्दर्शन स्यात् ॥ ॥ कृष्णः देवत्वमनुष्यत्वादिभदापि प.कम्यां प्रकृतावेव वर्तते नात्मान॥ कश्चि. पिना कश्चित्पुत्रः कश्चित्पात्रः इत्यवं वैषम्यम्य विद्यमानत्वात् कथं माम्यं म्यादिति चेत विस्तारः पिता पुत्रः पात्रः प्रपत्र इत्यवं विम्तागपि तस्याः प्रकृ व नात्मनः॥ अनः समा यात्मानः इति यदा जानाति तदा ब्रह्म संपदात ब्रह्मसदृशो भवति॥ ब्रह्मति द्वितीयांतं ब्रह्मसदृशं ज्ञानाकारं शुद्धात्मानं प्राप्नोति ॥ . परमं साम्यमुपती ति श्रुतिः ॥ : मम साधर्म्यमागताः इति वक्ष्यत ॥ अतः साम्यदर्शन सम्यग्दर्शनमेव अता यदुनं तन,मेव ॥ ३१ ॥ दै. || अजनः॥ , 'वचानिमां विद्धि' 'भूतेषु तिष्ठन्तं' . 'देहे. पम्मिन पुरुषः परः' इत्युक्त्या परमा-मनः जोवशगर स्थितिः प्रतीयते ॥ सति चवं १.२ एक.म्या प्रकृती । एकस्याः प्रकृतः ।। इति काचा ॥ ३. व. ६. ४. ६. ॥ ते. आ. २२.१. विकाय म्यामाना॥', ':.१. १४.२.७, १२.३ ८.१२.२८, ०.१३२३, ·५८ पदणधीमदगीताया कतत्वं मोक वं च तस्य ।। तनचिताश्रमादिना मुम्ब दुःम दिना च लपः म्याना सामर्थ्य विशपान्न समान निगियुक्तामति चेत् ॥ किं तत एव उन अन्यमा हेत. ब्रहि ॥ कृणः ॥ अनादिन्यानि वात्परमात्माध्यमव्ययः ।। शरीरस्थापि कौनय न करोति न लिप्यने ।। ३२ ।। अनादित्वादिति ॥ हे कोनय अर्जन न विद्यत आदिः उत्पत्तिः उत्परिकार वस्तु वा यस्य सः अनादिः तम्य भावः अनादित्वं नामान . निगताः गणाः सत्तादयः यस्मात् सः निपुणः तस्य भावः निगन्य तम्मान , न व्यति इत्यःययः न मियत वयः नाशः विकार वा यस्य सः अव्ययः अयं पराइचामा आत्मा च परमात्मा ईयर दिभ्यः परमः जीवात्मा वा शरीर निष्टनीति शरीरस्यः समरस्योऽपि न कर ति न लिप्यते ।। ३० ।। यन् विगुणसंसर्गवन् नत्यादि यमादि नताशा अयं परमाला शरीरस्थान जीववत् न त्रिगुणसंसर्गवान आता न साति: अनाःययः नाशर्गहतः ।। जीवविलक्षणयात् न कमान । न चिताश्रमादिना पदुलादिला च लियत । उक्तहत्यनगच्च न जीवयकतत्य राखद खादिमागध । अनी युक्तमुतं ।। बता मुण्यामुख्या क्षनशी ईशजीवा है। परमात्मा एक एव अवतया प्रतिशगरं वर्तत इति कुतो न बाच्यमिति चन् । अयं परमात्मा दागरण्या जावो न शारिवाना योऽयं अपिशव्दान मार न अनादित्वान निगावात अध्ययान कर्तत्वात रूपा भाराच्च ।। जीवस्तु देहसयोगदपजन्मवान माणः दवियोगमरमर जवान अनं ध्यान्न कागति लिप्यत च इति बिरधर्मपाकवचन जीवा जडान भेदः परमा त्मनः ।। अतः ही क्षेत्रक्षाविति युनः।। परमात्मानम्मर्वत्र साम्योतिराविंश।। तदज्ञाना- मोक्षोक्तिरकोनत्रिशे ॥ साम्यदृढीकरणं विश॥ जगजन्मादिकर्तृत्वस्य तदशानान्म क्षस्य चोक्तिरकत्रिशे ॥ जीवात् जडाच्च भदस्य शरीरथत्वपि पानावर चोक्ति त्रिदो ॥ इति विवेकः । ३२ ॥

·[अ. ३२.] त्रयोदशोऽध्यायः अ॥ अर्जुनः ॥ १'आत्मानमकतार 'मित्यान्मनः कर्तृवाभाव उक्तः वस्तुतः कन्याभाव पि तस्य २ 'सर्वेषु ...पु तिष्ठन्त मियुक्तरीत्या मर्यशरीरम्पचेन शरीरा- दिगतकर्तृत्वादिना क त्यादिमत्वं स्यात् दोश्व स्पान् पवित्रस्यापि पञ्चगव्यादेः अपवित्रवस्तुसंसर्गानहापेण दोपवत्वदर्शवान ॥ एकापवित्रवस्तुसंसर्गादव दुई भवानि किमुनानकापवित्रयम्सगात् ॥ नया सागरसंबन्धादेवायमात्मा दु भवेत् किशनानकशोरवयात् ॥ वतिः ।। ॥ वृष्यः। यत् मादि तम्य गादिशाहनजनम पानतर माधिनः पश्चापि शिकागः म्गुः ॥ यं तु अनार जता उन्मनी मारा नमूत्तरभाविना विकागणाम भावा: म्यरूपता व्ययः ॥ यः मणः नम्ध गुगताध्ययान विकार: स्यात् ।। अयं तु गुणा माहवाय समाहिामः पानिः पाना पाहिभिः गुणकार्यभृताभिः प्राणादिनि राभिः कलानिध : निधर्मक यात अतो गुणतोऽप्यन्ययः। अतः दशगर उपन्यमानापि न करगति र उपमनानापि रायः जन्ट चलल्यपि यथा न चीन नदन् ॥ न च लियो । यो कति म टिप्यते ॥ कुर्वानदहादियादिभिः संतात म्याद वाम्य वात वादक : सतना हिरणम्प सुरां पिब ५ च गुरोम्तलप- भावमा ब्रह्मा च ॥ एत पनान्त चत्वार: पानश्याचा : स्तरिति ॥ इति श्रुत्या पापियामा पानि च पाहिली भवति ॥ न तु तदलसी नृष्ण द्वारा पि ॥ स ग साक्षी भवति ॥ नवयं लाक्षी भवति ॥ न त जानकाहचान ॥ कारण नागश्रापलयन नकमिति चत् ४ स्वभावस्तु प्रचत र गाव ६ मा लिभरमा॥ अतउन युनम् ॥ आत्मनः सच साम्यनिन माहिती नमानसलकिरमानावरा साम्यदृढीकरणं जागानासनदायि त्रिशे ॥ आसनां पर पर जडाच भेदनिराकरणमकत्रिशे ॥ ॥ १.१... २............ |" . ... अब म न पुरानी च म्तयी च ९न. ३.५ [ if iti.' ब्रसाद या गरपान वन नम: न पाया.मचा अमहा मद्यप: मनः नया नमः ॥ ॥ ॥ यानरल रावचन ।

·६० थीमद्भगवद्गीतायां [अ. वि. ३२ शरीरस्थस्यापि कर्तृत्वाद्यभावाशे इति विवेकः ॥ १ प्रत्ये' त्यत्र सजाती. यात्मभेदनिराकरणान् २ यदा २ यदा एथग्भावं' इत्यत्र विजातीय जडभेदनिराकरणात् ३ अनादित्वा दित्यत्र स्वगतगुण व. पदभेदनिराकरणांच्च सजातीयविजातीयस्वगत भेदरहितं अखण्डकरसं अद्वितीयं ब्रह्मते सिद्धं ॥ स एवान्मा तयारक्यज्ञानान्माक्ष इति तत्वं ।। ३२॥ वि ।। अर्जनः । कथं शरीरस्यस्यात्मनः शरीरधर्मभूतवृद्धिसासविपरिणा मविनाशादिलेपाभावः । कृष्णः ॥ परमात्मेति चायुक्तो देह स्मि नित्यत्रोक्तरीत्या परमात्मद्विता- ध्यमात्मा शरीरस्थापि न तहतिहासादिविकारवान् ॥ 'नत्ववाह' इत्यायुक्तरीत्या- अनादिः खलु सः ॥ उनं च मया !! 'अनादि मत्परं ब्रह्म इति ॥ यत्मादि तम्य खलु विकागभवन्ति । विकाराणां जननानन्तरभावित्वात् ॥ अतोऽव्ययः ॥ शरी रस्थापि न कति ॥ यस्लत्यादिगुणवान् सखलु कगात सात्विकार्दानि कर्मा- गि ॥ अयं तु निगुगः अनानास्य स्वभावतः कर्तृत्वम् ॥ कतृत्वभानत्यादि. कं तु शरीरसंबन्धायुतं । अतः शरीरस्थापि शरोर धमन लिप्यत च । समविषमत्वनियंतृत्वान सम्यान त्यानित्यत्वादिविरुद्वधर्मवन्याहात्मना दान संघाना कराविश ॥ स्वाकारानुदर्शनद्वारा संसारहेतुत्वमाक्षहतुत्वाभ्यां विवेकानु संघानाकिर कोनत्रिशे ॥ माझान्क्रियाश्रयत्वतदभावाभ्यां विवकानुसन्धानानि स्त्रिंश ॥ परिणामिन्यापरिणामि चाभ्यांविवेकानुसंधानानिरकविश ॥ उक्तधर्म्यस्य हेतुस्त्यास्थिरीकरण द्वात्रिंश ॥ इति विवकः । पार्थदभवधाग्य ॥ ३२ ॥ अनः ॥ शारीरस्थापि न टिपत इन्युनं ॥ तत्कयं । संसर्गजाशेवगुगा भवंती ति हि न्यायः ॥ हि ।। कृष्णः ॥ यथा सर्वगत लोयादाकाश नारायने ।। सर्वत्रावस्थित दह तथा उन्मा नापलिप्यने ।। १३ ॥ १. १३. ३१.२ १३. ३१. ३. १३. ३२. ४. १३. २३.५२. १२ ६ १६. १३.

·[३३. ३४.] त्रयोदशोऽध्यायः ६१ यथेति ॥ मृटम य भावः सौम्य तस्मात् सूक्ष्मत्वात् आकाशं सर्व गतं सर्वगत तादृशमपि यथा नोपलिप्यत तथा आत्मा परमात्मा जीवात्मा वा सर्वत्र दहे सर्वविधे दह अवस्थितोऽपि नोपालप्यत उपलपः अन्यधर्मसंसर्गः ॥ ३३ ।। आकाशस्य सर्वत्र च्यात्पन्वेपि न तेस्तैलपः सूक्ष्मत्वात् ॥ न ह्याकाशः तत्तव्य- गुणदोषः सुगंधदुर्गधादिभिः वर्षवानानवनिधमरजःपंकादिभिश्च तत्तसंगताप लिप्यते ॥ तथा ५ उत्तममध्यमाधमपु सर्वेषु शरीरेषु सम्यक स्थितोऽयं २ परमात्मा आकाशादप्यांतसक्ष्मतया न लिप्यते ॥ ३ सूक्ष्माञ्च तत् सूक्ष्मतरं विभाती ति श्रुतिः॥ • संसर्गजादोपगुणाभवन्ती 'नि न्यायः स्थूलवस्तुविषयः ॥ संसर्गम्य मंसागणि संसयतरस्वभावापादक वर्मानयतम् ॥ आकाशादी ब्यभिचारदर्शनात् ॥ अतो युक्तमुक्तम् ॥ ३३ ॥ अर्जुनः ॥ एकम्य अनकक्षेत्रपु क्षेत्रशतया प्रकाशकत्वमुक्तम् ॥ नन्यथा ॥ कृष्णः ॥ यथा प्रकाशयन्यकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ॥ क्षेत्र क्षेत्रा नथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ ३४ ॥ यथति ॥ है भारत अनेन रविः सूर्य: एकोऽपि दा कृत्स्नं सर्व लोक यथा प्रकाशयति तथा कृत्म्न क्षेत्र एका क्षेत्रं म्याम्तीति शत्री क्षत्रशः प्रकाशयति ॥३५॥ यथा सूर्य एक एव । सन कृत्स्नं लोकं प्रकाशयति ॥ तथा क्षेत्रम्यः ': परमा- मा एक एव सन सर्वाणि क्षत्राणि प्रकाशयति ॥ पार्थ इदमवाह ॥ यथा सर्यम्य प्रकाशकस्य न प्रकाश्याम लेपः ॥ न च प्रकाइयवस्तुभेदाइंदः ॥ तथा प्रकाश ॥ १. सर्वत्र दयन्वयः ॥ सनन्यस्याथोऽयम् ॥ अनमान आमनाविभागवत स्थिनी पानि च वनमांचनम्॥ २ अ.वि. जीवाम।। ३. मं.', . ४ द य न व परमात्मा एकएव न तु तस्य भदः - भवान । ' न स्थानतोऽपि परस्योमर्यालझं सर्वत्र' it is {2. २. ११.) गवं प्रतिदशमिव नकथा-कमकं समधिगतोऽस्मि विधन भदोहः, इति (१. ९. ४३. मागवः ॥जय व सपा सरमामा-मा एक एव न जावदः॥ ५. अ.वि। जावा मा॥

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [३४. ३५.] कत्वात् क्षेत्रशस्य न लेपः न च भेदः ॥ १'स्या यथा सर्वलोकस्य चक्षुः न लिप्यते चा पर्वाह्यदोषैः ॥ एकस्तथा सर्वभूतांतरात्मा न लिप्यते लोकदुःखनबाह्यः' इति श्रुतिः ॥ ३४ ॥ वि.॥ अर्जुनः॥ अणुत्वादेकदेशे स्थितस्यात्मनः कथं आपादमस्तकं मर्यशरी रप्रकाशकत्वम् ।। कृपणः ॥ यथा रविरेकदेशे मियतापि स्वप्रभया कृत्स्नं जगत् प्रकाशयति ।। तथा क्षत्रिशादत आत्मा एकदेशे स्थिता पि स्वधर्मभृतानन आपादमस्तकं सकल मपि शगर प्रकाशयति ॥३४॥ अर्जुनः।। किमेतदध्यायोक्तप्रतिपुरुषादियाथान्यज्ञानस्य प्रयोजनं ॥ तदाह । कृष्णः ॥ क्षेत्रक्षेत्रज्ञयारेवमन्त ज्ञानचाया। भृतप्रकृतिमोक्षं च य विपीति त परं ॥ ३९ ॥ क्षेत्रेनि ॥ क्षेत्रं च क्षेत्रज्ञश्च क्षेत्रोवनी तयाः अतर विनय भनानां प्रतः सकाशात् मोक्षा येन तत् अमानित्यादिसाधनं च ये एवं उतरीत्या ज्ञानमेव चा: ज्ञान चाः तेन विदः जानन्ति ते पर ब्रह्म यानि मानन्ति ॥ ३५ ॥ य उक्तप्रकारेण क्षेत्रक्षेत्रनयोः क्षेत्रक्षेत्राधियोः प्रकृतिपुरुपयोश्च अन्तर शब्दितं उक्तरूपं वलक्षण्यं चैत्रज्ञस्यैव शेयवान जयं च ज्ञानार्थमापदशात्मा च भूतानां प्रकृतेः सकाशात् मोक्षहेतुभृतं भृतयः प्रकृतश्च २ माझहनुभूत भूतमयी या प्रकृतिस्तता मोक्षहेतुभूतं अमानि वादिसाधनजातं च शास्त्राचाया पदेशजनितज्ञानरूपचक्षुपा यथाव जानन्ति ॥ तं परं ब्रह्म ४ प्रानुवान्त । एतदध्या योक्तप्रकृतिरूपादिज्ञानस्य अमानित्वादिसाधनसामग्रीसंपादनद्वारा मासप्रातिः । अती महाफलोऽयमध्यायः ॥ अतः इममध्यायमसदनुसंवाह ॥ स्यात्तन ते महळम् ॥ ३५ ॥ इति श्रीमद्भगमनायागपंग लाराजांनी ना यावार्थप्रदशक: चीन: प्रानां यः ॥ १२ ॥ - १. का.'५. ११.२. अ॥ मनाना प्रकृानव मातम्या मा अभावापादनमा कम जान प्रातः कारण मता तयारभावगमनं ॥३. वि ।। प्रतिवन्धत मालकान। ४.५ जाना । १२ अ या न मानवान्त ॥ य अव त परंतः॥ ।। न च च ॥

·॥ अथ चतुर्दशोऽध्यायः ॥ ६३ . सत्रयः।। १ प्रति पुरूपं चैव विध्यनादी' इत्युका २ विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान्' : पुरुर. प्रगल्या हि मुझे प्रकृति जान गुणान् ' ' का गुणगंगाऽस्य सदन यानिजन्मग ५ ‘य एन बत्ति पुरुपं प्रकृति च गुणेस्सह इत्यनिहितं ॥ : याव-संजायत किंचित सन्ध स्थावरजङ्गा क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगान् ताद. द्धि भरतर्षभ ॥ इत्ययुक्त भगवता ॥ प्रातः कोटशी तस्याः गुणाः के कति कीदृशाः के वा गुणानां गुणाः बन्धप्रकारः कः मासापायच कः कोऽसौ क्षत्रनेत्रज्ञसंयोगः यन म्यावरजङ्गमान्मकं सर्व जगजायने सर्वमतादांवन्य ज्ञानामांत जाताभिलापस्य पार्थस्य विदित्वा तमिमायं स क.सावरुणाल्या भगवान् अपृष्टगव तन ‘भूयोऽपि चश्यामी' त्याह ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ परं भयः प्रवक्ष्यामि जानानां ज्ञानमत्तमम् । यःज्ञान्या मुनय-सव पगं मिद्धिमितागताः ॥ १ ॥ पमिनि ।। यत जात्या सं मुनयः मननशीलाः संतः इतः देहबंधात् परां उस्कृष्ट मिद्धि गताः तत् नानानां गध्ये उत्सर्ग पर ज्ञानं भूयः प्रवक्ष्यामि ॥ १ ॥ यत् ज्ञातव्यानां मध्ये उत्तम पर उकादयत् तत् शायत इति ज्ञानं सातव्यं ते भृगः पुनः अनिविनर का या लत्या वक्ष्यामि ॥ जानतत्फलमाधनयज्ञदानतपःकर्मादि- विषयाणां आने जानानां मध्य यत जान परवा तुविषयकं अतः श्रेष्टं उत्तममाक्ष.. फटकं अत उत्तम तन सानं न पुनः प्रवःयामि ॥ परं भूयः प्रवक्ष्यामि तच ज्ञाना- नां मध्य उत्तमामात वास्यभदल उत्तम विधीयते । तच्च अवश्यज्ञातव्यताबाधनाय! बानसाधनानां मध्य यत पर उकृष्टविषयकं उजम उत्तमफलकं तत् ज्ञायत ननात ज्ञानं ज्ञानसाधनं ते प्रामामि ॥रत जनात शानं उपदेशः ॥ ज्ञानानां मध्ये उत्तम २. १३. ००.२.१३. २५. ३. १३.२२.१.१३.२२. ५. १३. २४.६ १३.२७.

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [१. २.] परं परमार्थसाधकं ज्ञानं उपद पं वचनं भूयः प्रवक्ष्यामि।। ज्ञानानां अमानित्वादीनां यशादीनां च ज्ञानसाधनानां म; उत्तम उत्तममोक्षफलप्रदं अतएव परं उत्कृष्टं शाय- तेऽनेनेति शानं ज्ञानसाधनं ज्ञान च परं ब्रह्य ते भूयः प्रवक्ष्यामि ॥ अमानित्वादि. झानसाधनेषु १ मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी' इति भगवद्भक्तरुक्तत्वात् भक्त.या प्रसन्नो भगवाने ब्रह्मज्ञानसाधन ॥ उक्तं च मया । २ ददामि बुधियोग तं येन मामुपयान्ति ते' इति ॥ ३ भवन्लि भावा भूतानां मत्त एव इति च ४ मत्तः स्मृ. तिान इति वक्ष्यते॥ इति वा ॥ इदं च ज्ञातव्यं ज्ञात्वा ज्ञानं चेदं प्राप्य ज्ञानसाधनं वेदं अनुपाय ज्ञानरूपं ब्रह्म च साक्षात्कृत्य सव मननशीलास्सन्तः इतः अस्मात् देहबन्धात् अस्मात् संसारमण्डलात् अस्मात् गुणत्रयात् उत्कृष्टां मोक्षरूपां सिद्धि प्राप्ताः ॥ तत् ज्ञाने ते धक्ष्यामि ॥ प्रतिबन्धकज्ञानं तन्निवृत्तिद्वारा कार्यासन्धेरन्तरङ्गसाधनं ॥ प्रति- वन्धकापथ्यज्ञानं अपथ्याचरणनिवृत्तिद्वारा आरोग्यसिद्धरन्तरंगसाधनमनुभूयते ॥ तद्वत ज्ञानतत्फलप्रतिबन्धकप्रकृतितदगुणत कार्यविषयकज्ञानं तन्निवृत्तिद्वारा मोक्ष सिद्धरन्तरङ्गसाधनं भवति॥ अतो ज्ञानमिदं ज्ञानानामुत्तमं ॥ अतस्ते तत् प्रवक्ष्यामि ॥ शृणु तदादरेण ॥१॥ कृष्णः ॥ इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥२॥ इदमिति ॥ इदं वक्ष्यमाणं ज्ञानं उपाश्रित्य संपाद्य मम समानः धर्मः यस्य सः सधर्मा सधर्मणः भावः साधर्म्य मोक्षं आगताः ये तसंग सृष्टावपि नोपजायन्ते प्रव्ये न व्यथन्ति च न नश्यन्ति च ॥२॥ वक्ष्यमाणशानस्य मोक्षप्राप्तिः फलमित्युक्तं माझे किं भवति इति चेत् इदं वक्ष्य- मागं ज्ञातव्यं ज्ञात्वा ज्ञानं संपाद्य ज्ञानसाधनं अनुष्टाय ब्रह्मचापरोक्षीकृत्य मम साम्प्यं प्राप्ताः । मत्स्वरूपतां प्राप्ताः तेन च मन्मत्वसनियंतृत्वसर्वभावाधिष्ठातृत्वादि मधर्मवत्वं प्राप्ताः । मत्साधय प्राप्ताः । भवन्ति ॥ तेन च किं भवति इति चेत् ते महामृष्टावपि न जायन्त महाप्रलयऽपि न नश्यन्ति न व्यथामनुभवन्ति च कदाऽपि न तेषां उत्पत्तिविनाशी ॥ तादृशं वक्ष्यमाणं ज्ञानं शृणु ॥ २ ॥ १. १३. ११.२. १०. १०.३. १०,५४. १५. १५.

·[३. ४.] चतुर्दशोऽध्यायः । ६५ संजयः॥ १वक्ष्यमाणं ज्ञात्वा इतः परां रसिधि गताः इति वक्ष्यमाणं प्रशस्य तत्रादौ तावत् सूचीकाहन्यायेन ३“यावत्सजायते किंचि” दित्येतद्विवरीतुमाह ॥ कृष्णः ॥ मम योनिमहद्ब्रह्म तम्मिन् गर्भ दधाम्यहं ।। संभवस्सर्वभूतानां ननो भवति भारत ॥ ३ ॥ सर्वयोनिए कौनेय पूर्न यस्संभवनि याः ।। तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिना ॥ ४ ॥ ममेति ॥ हे भारत अर्जुन महत् ब्रह्म प्रकृतिः मम मोनिः भार्या ॥ तस्मिन् अहं गर्भ दधामि ॥ ततः तस्मात् सर्वाणि च तानि भूतानि च सर्वभूतानि तेषां संभवः उत्पत्तिः भवति ॥ ३॥ सर्वनि ॥ हे की तेय अमन मचि ताः योनयश्च सर्वयोनयः नामु याः मूर्तयः यानि शरीराणि संभवंति उत्पदाने तासां मूर्तीनां महत् ब्रह्म योनिः कारणं बीज गर्भ प्रददातीति पीनप्रदः अहं पिता ॥ ४ ॥ देशकालानवच्छिन्नत्वात् स्वकार्यभ्योमहत्वाच महत्॥ स्वकार्याणां पृथिव्यादि- विकाराघरसादिना वृह्मणशब्दितवृद्धि हेतुत्वान् ब्रह्म यत् 'भूमिरापोऽनल'इत्युक्तजड- प्रकृतिरूपं वस्तु तत् मम गर्भाधानस्थानतया भार्यास्थानीयं तस्मिन् जडप्रकृतिरूप घम्तुनि चेतनरूपं गर्भ निक्षिपामिण क्षेत्रक्षेत्रासंयोगो जगत्कारणत्वेनोक्तो न स्वतन्त्रः।। किंतु मदधीनः ॥ तस्मात् अचेतनप्रकृता चेतनसंयोजनम्पात् गर्भाधानात् ब्रह्मा- दिस्तंबपर्यंतानां सर्वप्राणिनां सर्वशरीगणां च. उत्पत्तिजीयते ॥ पार्थमवधारय ॥न केवलमादिमृष्टाववैव। किंतु सदा॥ देवगन्धर्व यक्षराक्षसमनुष्यपशुमृगपक्षिसर्गरम्पा दियोनिषु यानि शरीराणि जरायुजांडजस्येद जोद्भिज्जरूपाणि जायन्ते ते सर्वेषामपि शरीराणां जडप्रकृतिः योनिः कारणं॥ बीजशब्दितगर्भप्रदः पिता अहं॥ सर्वास्वपियोनिषु प्रकृति शरीरतया परिणमय्य तत्र चेतन जीवं संयोजयामि ॥ यथा महेंद्रानुगृहीतायाः १. दै. ल्यब्लोपनिमित्ता पञ्चमी ॥ इदं देवादिकं परित्यज्ये त्यर्थः ॥ २. वि. परि शुन्धारमस्क- स्पप्राधिरूपां ॥ ३. १३.२७. ४... ४.

·दपणश्रीमद्भगवदीनाया [ई. वि. अ. ३.४ इंन्यासमकाशानोत्पत्ति रामद गृहीतायाः प्र नेम्सकाशान् सर्वस्य जगत उत्पत्ति ॥ अनुग्रहश्च यथ । चतनवर्गसंयोजनाए ॥ इदमेवाक्तं ५ क्षेत्रक्षेत्रज्ञ योगादिति ॥३॥४॥ छ । महन बम मा मम यानिभाया वरतर सराव दधामि ।। तम्मान लक्ष्म्यां गभा 'नान सर्वभूताना उत्पत्ति · जायते ! नव मादिमृप्रायवेवं किंतु सर्वदा ॥ योनिषु जायमानानां शीगणां गय कार नस्यां गर्भाधानकर्ता अहमेव पिता भानागयया. संयोगादव दयनरायन खावगादकं सर्व जगदुत्पद्यते इति च । वि। योनिः : शेनानी न्युन्तमाया मानः कारणभूत मम दीनाय जडप्रातः तत्र गर्भ दधाम्यहं ।। २. जमाया। मलि गित । ततः प्रांत संयोगात मसंकल्पानात् । इति च ।। अ॥ ताम्मन नभृतजामकारमा , अन या प्रजाति का सकल्पं दधामि धारयामि । तर कवियोमानामा नयाद कपिना पुत्रमन यिनं बंदियाद्याहारमण करमा, ली जागा योग, योना रन सकपृयक नर्भमाधत्तं ॥ तस्माद समाधानात न पर: नारका युज्यांत । नद मध्य काललायबस्था भवन्ति । नथा प्ररथ माय ला आमाकामानुशासन क्षत्रशं रहाष्ट समय मायन क्षेत्रण काय कारण संयनन मादा मामायन स्तकपूर्वकं मायावनिमाई गर्भ हमारव ।। सदर काय काकादशवायुत जट पृथिव्यायत्पत्ययस्याः नतो गर्भाधानाभवः उत्पातः सर्वभूतानां हिरण्यगर्म दोनां भवति नन्याय कृतसमाधान चिना ॥ भारत ।। ह भारत सम्यागदमहि । अनुशयः कमशपः । विषाणां कारणांतरदशनान कथ सर्वभूतानां संभवस्वता भवतीति इति चन नामां मनानां जाकल्यवस्थाविपा एघ कारणांत गणानि गनमुक्तं सर्वभूतानां संभवस्नता भवतीति ॥ हात च ॥ ततः प्रशानदयसमगात मन्न कल्पनात् ॥ मदामाससंभावितमामश्यात महतो ब्रह्मणः प्रकृतः सकाशात इति च। १.१३.२७.२. अत्र त्वं देवशक्त वां गणकम यांनी तस्वमायां कवि गदऽजः ॥ ता वर्ष : प्रम दयं वनावमामा करवाम कि तान भाग : अपाय , . लोकोऽ रासाय: ॥३७ ६. ७. ८ , त.. .

·[अ. ३. ४. ॥ ५. चतुदशाऽध्यायः मम शुधचिन्मात्रस्य योनिः प्रवेशम्थान महब्रह्मत्येक पदं ॥ महतः महत्तत्वस्य प्रथमविकारस्य ब्रह्म वृहकं वर्धक अव्यक्तं तम्मिन अहं चिदात्मा गर्भ स्वप्रतिबिंबरूपं दधाम अपयामि ॥ ता. मन्यानाः मिना या माया नतः सर्वभूतानां संभवोभवात ।। नासा मीनां ब्रह्ममरत् इत्यक पदं ॥ मला वहा ब्रानहन गजदंतादिवत् महच्छन्द- म्य पनिपान प्रातः मायामानः म पिता ॥ इति च ।। नयं । यावत्मजाय दिन मानविनम् ॥ ३ ॥४॥ मायः ॥ एवं यावरून जायत किलित ट चुक्त, म्पपीत्य २ कारणं गुणमहो या नद मोनिज मन इत्यादिक पटाचतुमाग्भत भगवान ।। ऋणः ।। सयं जाम डनिशाणाः पातगभवाः ।। भवन पहायता दहनमध्ययम् ।। मयामिति : प्रकाशा मंगवः उत्पत्तिः स ते ५. नि:सीम मियतं यतीपत्ययः न वियत न्ययः भर यान वाय::: जपानन मनिकननि ॥ ५ ॥ वार्थ । मलं ननदान या गुणाः प्रतिगुणा. प्रकृति एयन्ते । कार्यकार. च । गुगानां साम्यावस्था प्रकृतिः वैषम्यण म. गाः मुनाइव जयश्य ॥ न गुणाः कामिनी तातार निर्विकारमपि निवनन्ति ॥ म्पकार्य प विकारमा । बताया जा दाहनं कृत्वा तत्र दो जिवन . लहाल बाद मनामिमानामनिवाशनं कृत्वा मुखदु ग्यमाह- मराय नासान्त ॥ गुणयन्धा यं न महाबाहुनापि त्वया : किन सरयः : मापदायमा आकान्ता यथा त्यहत्य दुरीकर्तुं न शनात तथा गुणरे- भिगकान्ता न न गयन दामानि ॥ प्रकृतिः स्वसंमृष्ट जीवं स्वगुणः १.१२. ...........३. चि ॥ नम: । यामा: आप गाभार:

·१८
सदर्पण श्रीमद्भगवद्गीतायां
[५.]
सत्यादिभिः वधा स्वायत्ती कृत्य संसारयति ॥ यथा योग स्वसंसृष्टं पुमांसं स्वगुणः
सत्वादिभिः स्वायत्तीकृत्य संसारयति तद्वत् ॥ यथा कश्चित् कश्चित् स्वतन्त्रं अपरा
धवशात् स्ववशतामापादितं पुमांसं स्वहस्तस्थितैः पाशः यध्या स्ववशं नीत्वा अपरा
धानुगुणं खेदयति तद्वत् प्रकृतिः कर्मवशात् स्वसंसर्गमापादितं जीवं स्वगुणैस्त्रिभिः
यध्वा स्ववशं नीत्वा कर्मानुगुणं १ कारणं गुणसङ्गोऽस्य त्युक्तरीत्या नानायोनिपु जनन-
द्वारा खदयति । अतः तन्माक्षार्थ महान् यत्नः कार्यः ।।
॥ नित्यशुद्धस्यात्मनो बन्धः कथमिति चन् इवशब्दोऽध्याहार्यः ॥ निवन-
तीव न वस्तुता वन्धः ॥ अनात्मनि देहे आत्मतादात्म्याध्यासः आत्मनि अनात्मभूतदे-
हतादात्म्याध्यासश्च वर्तत ॥ तान्यामन्योन्यास्मिन् अन्योन्यधर्माध्यासः॥ स एव बन्ध
सचाध्यालिक एच ॥ न सत्यः ॥ अतः निवघ्नन्तीव । न वस्तुतो पानन्ति ॥ वस्तुतो
यन्धाभावश्च १ न करोति न लिप्यते' इत्यादिभिरस दुक्तः ॥
वें ॥ गुणास्त्र यः प्रकृतिसंभवाः चित्प्रकृतितः सृष्टिकाले विभज्यमानाः तद-
भिमानिन्यः श्रीभूदुर्मास्यास्तिस्त्रो देव्यः जीवजातं नियध्नन्ति ॥ तत्र श्रीदेवन्धिका
सत्वाभिमानिनी ॥ भर्मनुष्यबन्धिका रजोऽभिमानिनी ॥ दुर्गा दैत्यवन्धिका तमोऽभि
मानिनी ॥ इति विवेकः ॥ सर्वपणं गुणानां सर्वासां देवीनां सर्वजीववन्धकत्वपि
क्षीरनीरन्यायेन प्राधा-यात् तत्तबंधकत्वव्यपदेशः ॥५॥
अर्जुनः॥ प्रतिः स्वगुणः सत्यादिभित्रिभिः पुरुपं नियन्दातीत्युक्तम् ॥ तत्र
कन गुणन कथं बध्नाति । बृहि ।।
कृष्णः ॥ तत्र सत्व निर्मलयात् प्रकाशकमनामयम् ॥
सुखसङ्गन बध्नाति ज्ञानसंगन चानघ ॥ ६॥

·[६.] चतुर्दशोऽध्यायः । ६२ तत्रेति ॥ न विद्यते अयं पापं यस्य सः अनवः हे अनघ निप्पाप अर्जुन तत्र तेषु त्रिपु गुणेषु मध्ये सत्वं सत्वगुणः निर्गतं मलं दोषः यस्मात्तत् निर्मलं तम्य भावः निर्म- लत्वं तस्मात् प्रकाशयतीति प्रकाशकं ज्ञानजनकं ॥ न विद्यते आमय: येन यस्मादिति वा न विद्यते आमयः तद्पकार्य यस्य इति वा अनामयं ॥ आमयशद्वितस्य रोगस्य दुःखम्य च विरोधि ॥ आरोग्यजनकं मुखननकं च ॥ तत् मुखेन सखे वा सङ्गः तेन ज्ञानेन ज्ञाने वा सङ्गः तेन च देहिन बनाति ॥ ६ ॥ . तेषु त्रिषु गुणेषु सन्ध निर्मलं स्फटिकमणिवत् स्वछं। अतः प्रकाशक ज्ञानजनक अनामयं आमयो दु ग्वं तद्विरोधि दुःखनाशकं सुखजनकं च ॥ आमयो रोगः तद्विरोधि आरोग्यहेतुभूतं तत् , जीवात्मानं सुखन ज्ञानेन च यः संबन्धः तेन बध्नाति ॥ मुखं ज्ञानं चोत्पाद्य अहं सुखी अहं ज्ञानी इत्यभिमानोत्पादनेन बनाति ॥ १ सुख ज्ञान च अन्तःकरणधर्म सति अहं सुखी अहं ज्ञानी इति अन्त करणधर्मयास्तयोर्य आत्मन्य- ध्यासः स सङ्गः तेन बध्नाति॥ अमुखिन मुखिनमिव करोतीत्यादिरर्थः॥ सुख शान च यः सङ्ग कामः तेन बध्नाति ॥ ज्ञानमुम्बयोर्विषये संगशब्दिते कामे जाते तत्साधनेषु लौकिकवेदिकेषु प्रवर्तत । ततश्च तत्तत्फलानुभयसाधनभृतासु योनिषु जायते इति सत्वं मुखशानसंगहारण पुरुषं वध्नाति ॥ स्यान्नाम रजोगुणतमोगुणयोर्यधकत्वं रजकत्वात् मोहकत्याच ॥ कथं निर्मलत्वात्प्रकाशकस्य अनामयस्य प्रकाशकवन ज्ञानजनकस्य अनामयन्वन सुख जनकस्य सत्वस्य बन्धकत्वमुच्यते बनातीति। कथं निवनन्तीति गुणत्रयस्य सामान्यतो बन्धकत्वोक्तिश्च इति चेत् सत्वगुणः स्वकाय मुखं ज्ञानं च उत्पाद्य तेन पुंसः अहं सुखी अहं शानी मम मुखसाधनमिदं इत्यादिरीत्या अहंममाभिनिवेशोत्पादनद्वारा बन्धको भवति ॥ सत्वगुणकार्यभूतया दयया परमसा- स्विक आदिभरतः कस्मिश्चित् कुरंगशाबके संसक्तमनाः सदा तबाघभावितः नरभव तं कलेबरं त्यक्त्वा ३ यंयंवापि'इति न्यायेन कुरङ्गतामाप॥ ४ प्रसिद्धमेतत् ॥ सत्वगु णन हि स तादृशी कष्टां दशामाप । अतः सत्वगुणस्यापि बन्धकत्वं युक्तम् ॥ हे पार्थ स्वं निष्पापोति अतः प्रकृतिः स्वगुणस्त्वां बध्वा न विनाशयेत् ॥ मा भैषीः ॥ ६ ॥ १ म ॥२ वि ॥ ३ ८.६ ४ भाग. ५. स्कं ८. में।

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [७.] कृतः गः ॥ रजो गगात्मकं विद्धि तृरणामङ्गसमुद्भवं । तन्निवध्नाति कोतेय कमसगेन देहिनं ।। रजइति ॥ हे कौन्तेय अजन रजः रजोगणं रागः आत्मान्यरु यम्य तन रागा त्मकं तृष्णा च सहश्च तृष्णामही समुवन: अन्मादिति सम् द्रवं तृष्णामयोः समुदत इति वा तृष्णामयोः समद्भवो येन यम्मादा इति वा तृष्णाम.समुद्धवं च विति ।। तत् देहिनं कर्मभिः कर्मम वा सड़: कर्मस::: तेन निव नाति ॥ ५ ॥ तेपु निपु गुणेषु गजोगुणः १रागात्मक गगः कामः नम्वरूप नाजानीहित नृपाशाद्वितस्य अप्राप्ताभिलापम्य प्रायमाप्यर्थषु अलंबन्धिगाहित्यम्य वासः शशितभ्य आमङ्गशाद्वितम्य वा प्राताविषयकप्रीतिविपस्य च कारणभूतं च विर।। तद्रजः तृष्णामङ्गजननद्वाग कर्मसु महिनामामनि जनबार ॥ तृष्णानाम्यादि कर्मभ्यामनिर्भयनि । कर्मस्वामक्तया क्रिया करता नाभिध पत्रमायस्यामि नन फलाजुभवमाधनभूतान योनिषु जायत। अतः तत् रजनल कमान दानवानाति अ!! कर्मन प्रन्या नियमानु अहंकगमीत्यध्यानः म त यशान ।। वस्तुतो कतार कानिब कगति ॥ अप्रासं पुननाम्पमानलपिता प्रासन बदादीन पुत्रान् रक्षन्ती च कुन्ती दृष्टान्तीकुम ।5।। वि॥ तत्र रजः गणात्मकं गगः यायुरूपयो अन्यो वा जन्य कारण भने कार्यकारणयार भदोपचारात् गगासक मोतिः ॥ रज्या अनासकामाया शन रागहेतुमच्यने नदात्मकामति यथावतं या मालिनकारिया सगशब्दितत्रामत्रादिविषयस्पृहायाश्च कार अभूतं च विधि ॥ नन कन्ट आलागिन पाय दोहेन बन्नाति ॥ ज्ञानामुग्गयोस्मक नदकियाकरणशिदर्शनात् सन्ना कर्ममनो जायत इति चत् क्षीरनीरत्न्यायन प्राधान्याद्यपदेशः ॥ सत्वे जानलमायाः प्राधान्यं ॥ रजसि तु तनद्रस्तुस्वरूपस्य कियाम्वरूपस्य च प्राधान्यं ॥ नुमनलगमन- ल्पं वा भवतु मावा भूदिति विवेकः ! राजदारामिलापटु'बुर संरक्षण यक्रियादिषु व्यक्तमिदम् ।। पार्थ इदं सम्यगवधारय ॥ ७ ॥ १. अ. रयतेऽनेनान रागः इति पारागादिगार कादिवानुव स्वामा पहनायव मणानगपादक: दनि च ॥

·१८. चतुर्दशोऽध्यायः कृष्णः ।। तगम्त्वज्ञान विद्धि मोहनं सर्वदेहिनां । प्रगादाटयानद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत !! ८ ॥ नर्मास्त्वनि ! हे गारन अनि तमस्तु विशेषसच कस्तुशब्दः अज्ञान जनयतीत्य- साम। अब कृति: माया तामाजायन इति वा ।। ज्ञानं यथावद ज्ञान न ज्ञान अरविन तानाजायत इति वा ॥ सर्व च ते देहिनश्च सर्वदहिता नपा मोहराति मान रह्यत्यनांत वा माह तागं विद्धि । तत प्रमादः अनवधान पारस्य अनयम प्रमाद आलम्यं च निद्रा च प्रमााटस्यनिद्राः सागिः नि- पानात || CH नमस्तु अत्यन्तरिहरणीय नत अज्ञान जनयति॥ अज्ञान प्रकृतिमाया : जम्मा जाता जान यथावान नदिपरीत अज्ञान विपर्ययज्ञानं इतरमाजात सर्वप्राणिनां मालविपरीतमानजनक नत प्रमादशादितं अनवधान तन्मूलकाकार्यकरणप्रान्त पादस्यांदतमन्धम निदादाब्दितं इन्द्रियाणामुपरमं च उत्पाद्य दहिन निबध्नाति ।। मराटनसत त्यांचलनात महाकुलीनत्वात् क्षत्रियवीरत्वाचन तव प्रमादादिसंभवः हन्द्रियाणाम् परम स्वप्नः ॥ मनसोप्युपरम सुषुनिः ॥ द्वावामा निद्रायाः प्रदा ॥ ८ ॥ मजयः ।। मन्यादीनां वन्धनसायनभृत सुग्रसङ्गादिषु प्रधानान्यात् । कृपाः ।। सत्यं मन्य सञ्जयति रजः कर्मणि भारत । ज्ञानमात्य तु तमः प्रमाद सञ्जयत्युत ॥९॥ १. शब्दाची २. अ. 'त्रयाणां गणानां प्रकृनिजत्वाविशेषऽपि तमसः प्रकृनिजलाति: तार पावसावानापल्या योग्य नाप्रकाशकवन ।। अनेकां देवदत्तपत्रापि तांदपरीतस्वभावानापत्या नयोग्य प्रकाशकम्य त्रस्य नपत्र वाक्तिवत् ॥ वि ॥ विपरीत ज्ञान कार्य तत्कारण च र जागणसमुद्भव' (३.५)नि च ।

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां सत्वमिति ॥ हे भारत सत्वं सत्वगुणः सुखे संजयति प्रवर्तयति ।। संश्लेषयति वा ॥ रजः रजोगुणः कर्मणि सञ्जयति । तमस्तु ज्ञानं आवृत्य आच्छाद्य प्रमादे आ- लम्यादौ च संजयति ॥९॥ सत्वं देहिनं सुखे प्रवर्तयति संश्लेषयति वा ॥ रजस्तु कर्मणि संजयति तमस्तु सत्वगुणकार्य विवेकज्ञानमाच्छाद्य कर्तव्यकर्मविषये अनवधानपूर्वक कर्तव्यविपरीत- कर्मकरणे अपिशब्दपयार्यात उतशब्दात् आलस्ये निद्रायांच सञ्जयतिपार्थ त्वामिमानि प्रधानानि विद्धि॥ सत्वं सुखसङ्गप्रधानम् ॥ ज्ञानसनस्तु मुखार्थः। अतः साधुगुणयुक्त- त्यात्सत्वशब्दवाच्यम् ॥ रजः कर्मसङ्गप्रधानम् ॥ रागतृष्णासगादयः कर्मसङ्गहेतुत्वात् कर्मणि विश्राम्यन्ति ॥ अतः रागजनकत्वेन रअकत्वात् रजश्शब्दवाच्यम् ॥ तमः कर्तव्यविपरीतप्रवृत्तिसङ्गप्रधानं आलस्यनिद्रयोः कर्तव्याकरणशातार्थविस्मरणहे- तुत्येन कर्तव्यविपरीतकर्मकरणप्रवृत्ती पर्यवसानं ॥ अतः तमुधात्वर्थग्लान्युपलक्षित. नानाक्लेशहेतुत्वात्तमश्शब्दवाच्यं ॥ यथा हि लोके स्त्रियः स्वसंबन्धं प्रापितं पुरुष कटाक्षभूभंगमंदहासविलासपरिहासकेलिपरिरम्भादिभिः सुखं प्रदश्यं तेन तं स्ववशं नीत्वा रागतृष्णासंगवतमाधाय नानाकर्मसु प्रवर्त्य स्वासक्तया तं वंचि. तविवेकमाधाय नानाकर्मकरणजनितश्रमजनितनिद्रालस्याभ्यां विवशीकृत्य कर्त. व्यविपरीतप्रवृत्तिसंगिनं कृत्वा निर्वध्नाति । तथेयं प्रकृतिः स्वसंसृष्टमात्मानं सत्व- गुणेन सुखयंती रजोगुणेन कर्म कारयंती तमोगुणेन विवेकज्ञानमावृत्य विपरीतज्ञान- मुत्पाद्य निद्रालस्याभ्यां विवशीकृत्य कर्तव्यविपरीत प्रवृत्तिसंगेन निबध्नाति ॥ अतः स्त्रीसंगइव प्रकृतिसंसर्गाऽपि ॥ स यथा गुणहेतुः स्यात् यथा च दोपहेतुर्न स्यात् तथा प्रयतितव्यं ।। उक्तं च मया ॥ १“पुरुषः प्रकृतिस्थाहि भुक्तं प्रकृतिजान् गुणा नित्यत्र ।। न केवलमशमेव देहिनं प्रातर्निबध्नानि ॥ किंतु परोक्षतो ब्रह्म जानतं ज्ञानिनमपि। तत्र सत्वेन ऐहिकमुखे स्वर्गादिसुखे च संगमुत्पाद्य ब्रह्मापरोक्षमानतत्सुखानुभूतिभ्यां च्यावयित्वा बहिर्मुखं करोति ॥ रजोगुणेन कर्मसंगमुत्पाद्य स्वस्वरूपानुभूतेः प्रच्याव्य कर्मटं करोति ॥ तमोगुणेन ज्ञानमावृत्य कर्तव्यविपरीतप्रवृत्तिमुत्पाद्य निद्रालस्यपरवशं कृत्वा ब्रह्मनिष्ठाविमुख करोति ॥ अतः ब्रह्मापरोक्षसाक्षात्कारसुखमनुबुभूषुणा यत्नतः प्रकृतितद्गणतत्कार्यातिक्रमणे प्रवर्तितव्यं ॥ उक्तं च मया ॥ २ 'आवृतं मानमतेन - १. १३. २२. २.३.३५.

·। [.. ?. चन गोऽध्यायः शानिना नित्यवैरिणा॥ एतर्विमोहयत्यपः शानमावृत्य देहिन ॥ २ 'पाप्मानं प्रज हिानं ज्ञानविज्ञाननाशनम्' ॥ २ शमोतीदेव यः सोटु प्राक शरीरविमोक्षणात् ।। कामक्रोधाद्भय वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ इत्यादि ॥९ अर्जुनः ।। मयंदा प्रतिवन्धो वनो ॥ वत।। च तम्यां सर्वदा नयो गुणाः न ने म्यस्थकार्याण्यनारभ्य गृणी नियुः ॥ घेणी न केशभागानामिव त्रयाणामा गुणानां साम्येन प्रती समष्टया म्यम्बकायारम्भः स्थान ॥ न प्रत्येक कार्यारम्भः संभवत् ।। गुणत्रयकार्याणि तु परम्प विकलानि ॥ प्रकाशाप्रकाशयोः प्रवृत्यप्रवृत्योः जानाज्ञानयोः अनुग्वदुःखयोः प्रत्यालम्ययाः प्रतिनिद्रयांश्च परस्परविरोधात् । अत म्तन नन गुणन नत्नकार्याणि कथं कियर ब्रहि ।। ८ कणः ।। रजम्नमाभिमय सत्यं भवति भारत || जम्मच नमधेव नमस्मन्यं जम्नथा ॥ १० ॥ रजाति ॥ हे भारत अनन रजः रजोगुण तमश्च तमोगुणं च अभिभय परिभ्य म्वन्धकार्य जननासमं कृत्वा मत्व सत्वगुणः भवति उद्रितं भवति।। सत्वं तमश्च अभिभूयैव रजः रजोगण भवति ।। नया सत्य र नश्च अभिमय तम: तमोगुणः भवति ॥ १० ॥ ह पार्थ कदाचित् रजोगुणं नमागुणं च पगमाच्य सञ्चगणः स्वयं उद्धृतो भवति तदा तत्कार्य जायते ॥ तथा सन्यं तमश्वामिभ्य रजोगण उद्धृतो भवति तदात कार्य जायते ॥ तथा सचं रजश्चाभिभूय तमोगुण दाद्रको भवति तदा तत्कार्य जायते ॥ बमवदं नात्र संशयः कार्यः ॥ गणानां त्रयाणां उद्भवाभिभवशन्दिता वृद्धिलासी प्राणिनां प्राचीन गुभाशुभकमवशात् भगन्निग्रहानुग्रवशात् दहाप्यायनभूताहार- भदयशास संभवतः ॥ अतः प्रत्येकं तेन तेन गणन तत्तकार्याणि दिन इति युक्तम् ॥१०॥ अनः ।। गुणाध्यमिदानामृता वर्तन दान केन लिन शायते ॥ १. ३. ४०. २. ३. ४१ ३. ५.२३. ४ वि. ‘ती देवा यापन परागरा:' (. सं २. ५. ४, २) इत्यादिपिरगवनावस्येव उदिको मानीत्यायः ।। .

·सदपणश्रीमद्भगवद्रीतायां [११.] कृष्णः ॥ सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायते ॥ ज्ञानं यदा तदा विद्याहिद्धं सत्वमित्युत ॥ ११ ॥ सर्वति ॥ अम्मिन् देहे सर्वाणि च तानि द्वाराणि च सर्वद्वाराणि तेपु संवन्द्रियेषु ज्ञान प्रकाशः ज्ञानरूपः प्रकाशः प्रकाशः ज्ञान प्रकाशरूपं ज्ञानमिति वा यदा उपजायते ।। प्रकाश इति सप्तमी । प्रकाशनिमित्तं ज्ञानं यदा उपजायत इति वा ॥ तदा सत्वं विवृद्धं इति विद्यात् जानीयात् ॥ उसशद्वाप्यर्थे ॥ ज्ञानं मुखं च यदा जायते इति वा सत्वं विवृद्धं रजस्तमश्च ह्रासमापनं विद्यादिति वा तदन्वयः ॥ ११ ॥ अस्मिन् दहे श्रोत्र चक्षुम्म्पर्शनरसनबाणाध्येषु वक्ष्यते च १ 'श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शन च रसनं घ्राणमेव चेति ॥ अन्तः करणप्रवृतिद्वारपु उक्तं च मया २' सर्वद्वाणि संयम्यति ॥ इन्द्रियेषु तत्तापययाथात्म्यानश्चयज्ञानरूपः प्रकाशः ज्ञानं नेमल्यरूप- प्रकाशश्च इति वा यदा जायते तदातन लिंगन ३ सुखादालगनापि सत्वस्य विवृद्धि इत- रयोहासं ८ च जानीयात् ॥ "प्रकाश इति छदः ॥ निमित्तसप्तमी । वस्तुयाथात्म्यप्रका- शानिमित्तं ज्ञानं यदा जायते तदा सत्वं विवृद्धमिति जानीयात् ॥ तेन लिङ्गन तस्य तस्मिन्नेव दहे सत्वं विवृद्धमिति जानीयात्॥ नान्यास्मन देहे ॥ किमकस्य युगपदनक दहाः संभवन्ति इति चेत् योगबलन गुगपद् गृहातानेकदेहस्य सौभरेयोगिनः युगपद नके दहा अवर्तन्त ॥ तत्र प्रातदेहं गुणानां वृद्धि हासयार्लिङ्गभेदः ॥ नन्वेकस्मिन् देह उपलब्धेन लिंगन देहान्तर तल्लिङ्गक गुणवृत्ध्यादरूह संभवः ॥ अतः देहेस्मिन् सत्वं विवृद्धमिति जानीयादित्युक्तम् ॥ सर्वद्वाः एषु इति छेदः ॥ सर्वेषां कार्याणां द्वारभूतं प्रकाशात्मकं ज्ञानम् ॥ न हि ज्ञानेन विना कस्यापि कार्यस्य सम्भवः ॥ जानाति इच्छति यतते इति हि न्यायः ॥ तत् यदा उपजायते तदा एषु गुणेषु सत्वं ६ अति- शयन विवृद्धं जानीयात् ॥ इति वा ॥ ११ ॥ १. १५. ९. २.८. १२ ३ उतशब्दोऽप्यथकः ॥४. उतशम्श्वशन्दाथ ॥ ५.वि ६ उतशब्दोऽतिशयार्थकः ॥

·[१२. १३] चतुदशोऽध्यायः ७५ कृष्णः ॥ लोभः प्रवृत्तिगरम्भः कर्मणामशमस्स्पृहा ॥ रजम्येतानि जायन्ने विवृद्धे. भरतर्षभ ॥ १२ ॥ लोभइति ॥ हे भरतर्षभ अनुन लोभः प्रवृत्तिः कर्मणां आरम्भः शमम्याभावः अशमः कर्मणां अशमः इति वा म्पृहा एतानि र जसि रजोगुणे विवृद्धे सति जायन्ते।। १२॥ लोभः महति धनागमादो विद्यमानेऽपि पुनः पुनः वर्धमानोऽभिलाषः ॥ देशे काल पात्र करणीयस्य द्रव्यविनियोगस्य करण निच्छा वा न्यायन अन्यायेन वा पर- द्रव्याणामादित्सा वा ॥ अशक्यनिरर्थककार्यकरणप्रवृत्तिः ॥ काम्यनिषिद्धकर्मणां आरम्भः करणं ॥ आरम्भ इत्युनाया नकस्यापि कर्मणः यथावत्समामिर्जायत इति सूच्यते ॥ अशमः इन्द्रियाणां मनसश्च अनुपतिः। कर्मणां अशम इति वा ॥ सामान्यत दृष्टश्रुतसविषयेषु इदं में भूया' दितीच्छा यनकनाप्युपायन परद्रव्याणामादित्सा वा स्पृहा ॥ हे पार्थ एतानि रजोगण आभवृद्ध जायन्ते ॥ एतानि यदा जायन्त तदा रजोगुण विवृद्धं जानीयात् ॥ १२ ॥ कृष्णः ॥ अप्रकाशो मतिश्च प्रमादो माह एव च । नमभ्यनानि जायन विवढे कुरुनन्दन ॥ १३ ॥ अप्रकाश इति !। हे कुरुनन्दन अनुन प्रकाणगाभावः अप्रकाशः प्रवृत्तः अभावः अप्रवृत्तिश्च प्रमादः मोहश्चैव एतानि तमा नमागुण विवृद्ध सति जायने ।। १३ ॥ अप्रकाशः ज्ञानपारण सत्यपि तत्तद्विपयशानाभावः ॥ अप्रवृत्तिः प्रवृत्तिकारणे सत्यपि प्रवृत्यभावः आलस्यं वा प्रमादः कर्तव्यानवधानपूर्वकमकर्तव्यकरण प्रवृत्तिः।। माहः विपरीतज्ञानं निद्रा वा ॥ एतानि तमोगुण प्रवद्ध एव जायन्त ॥ एतानि यदा जायन्ते तदा तमा गुणं विवृद्धमेव जानीयात् ॥ सन्वादिगुणाभिवृद्धिीलङ्गान्युक्तानि उक्तन तनतेन लिनेन तस्यतस्य गुणस्य अभिवद्धिः किमर्थ शेया इति चेत् तत्तदभिवृद्धि- लिङ्गभूतगणदापान ज्ञात्वा लिइरतः इदानीमहं राजसोऽस्मि इदानीमहं तामसोऽस्मि 7 का दार ।

·७६ पणश्रीमद्भगवद्गीतायां इति ज्ञात्वा नैवं मया भवितव्यं .. सात्विकनैव भवितव्यं इत्यालोच्य रजोगणत- मोगुणविवृद्धिलिङ्गभूतदोपनिरस् न • सत्वगुणविवृद्धिालङ्गभूत गुणसंपादनाय च प्रय. नता राजसतामसदुष्टजनसहय! ५२, जसतामसाहारसंवनादिरीकरणपूर्वकं सात्वि कसाधुजनसहवाससात्विकाहारसम्पादिभिः रजोगणतमागुणाभिभवपूर्वकं सत्य गाववर्धनाय चति जानीहि ॥ १६ ।। अर्चनः । तत्तदगाववृद्धिलि प्रज्ञानं रजोगणतमांगणाभिभवपूर्वक सम्बग विवर्धनायत्युक्तम् । सत्वगारवर्धनस्य प्रयोजनं कि हि ॥ कृष्णः ॥ यद। मत्ये प्रवाद त प्रलयं यानि दह भन । तदात्तमविदां लोकानमलान प्रनिपटात ।। १४ ॥ यदति ॥ देहं विभनि देव मत दही सत्ये सत्वगुणे प्रवृद्ध मति यदा प्रलयं गरणं याति प्राप्नोति तदा सः उसम विदरतीय रागवितः तपां न विद्यत गल दोपः पु त अमला: निर्गलाः तान्न लोकान् देहान् समूहान भुवनानि वा प्रतिपद्यते प्रानति १५ ॥ हे पार्थ सत्वगणविवर्धनस्य तत्वार्थभनसम्झानादग्नुभयः प्रयोजनमिति यदि तमय ॥ अन्यदपि प्रयोजनं ब्रवीमि ॥ एत्र सर्माचीना स्थित. सर्वापक्षिता सा र मरणकालिया सत्वगवि.सध्याना ॥ अनी सरकार, सगणनाभित्द्धन भाव्यम् । मरणं च अतर्कितमा रनमात ॥ न तु प्राक् ज्ञायते ॥ न हि यमः त्वामह मानतुं दतान् प्राययामाति निवेद्य हतान प्रेपर्यात ॥ अपितु आनबंधव ॥ आवदिता अतर्किता हि मृतिभवान लोक ॥ लव गुणवियधनेन सदा साविकतया स्थिती सत्वगुणविवाद्धिकाल एवं मरणं संपद्यत ॥ तदधाना च पात्रिकी समीचीना स्थिति- लभ्यत ॥ सत्वगणाभिवृद्धिकाले मृतस्यान्मनः कागतिर्भवतीति चेत् ॥ शृणु ॥ सत्वगुण प्रवृद्ध सति यदा कदा वा मरणं भवतु ॥ न तत्र चिन्ता कार्या ॥ यस्मिन काले दही मृति प्राप्नोति १ तदव्याहतकालएव उत्तमतत्यविदां ज्ञानयोगाभ्यास १. गर फलप्रात्यारेककालस्वासवादन्याहन वाटरदत्यननोच्यते ॥

·[१४. १५. चतुदशोऽध्यायः कुर्वतां निवृत्तिकर्माण्याचरतां ज्ञानिनां निर्मलान् लोकान् हाम् प्राप्नोति ॥ तत्कुले जन्मलाभाय तद्देहं प्राप्य तत्र स्थित्या ना मातृशरीरमनुप्राप्य ततो जायते ॥ १ रेत. स्सिम्योगोऽथ' ॥ २ याने शरीर इति सूत्र ॥ आत्मयाथात्म्यविदां समूहान् वा प्राप्नोति ॥ तत्कुले जायत । जनित्वा च तेषां कुले मोक्षसाधनज्ञानतत्साधनानेवृत्ति कर्मस्वधिकरोति ॥ उत्तमा ब्रह्मावणुमहेश्वराः नविदां तदुपासकानां प्राप्याः ये लोकाः तान् उत्तमविदां ब्रह्मादीनां ये लोकाः तान ब्रह्मलोकादीन् वा तत्प्राप्ति साधनशानकर्मसंपादनापयिक कुले, जनित्वा तसंपादनद्वारा ३ प्राप्नोति ॥ अतः सदा साविकतया बम्पानाय सलगुणविधिनमावश्यक ॥ तु शब्दामरणस्यास्यवि शेपसचक ॥१४॥ ३ अनः । रजोगुणतमोगुणविवृद्धि काले संभयतो मरणम्य किं फलम् ॥ कृष्णः ॥ र जाम प्रलयं गत्वा कममाङ्गप जायते । तथा प्रलीनम्तमाग मढयानिप जायते ॥ १५ ॥ रजनीति पर जाम रजग में प्रवद गति प्रदयं मरणं गत्वा कर्मम सा कमसगः मा: एपा-मम्तीति का पनि ना जायते ॥ तथा तमगि तमोगुणे प्रवृद्धे सति प्रलोनः प्रलयं गतः महाश्च ताः योग यश्च मुद्यानयः ताम् जायते ॥ १५ ॥ रजसि प्रवद म प्राय काम्यकर्मानुष्ठानपराणां ८ कुल जनश्वा तादृशकर्म- स्वाधकति ॥ तथा तमास प्रवद्ध प्रलयशब्दितमरणं प्राप्त. कास्यमकाम्यं वा पुरु. पार्थसाधनं कम कनु सर्वथाऽनुपयुक्त निापद्धकानुष्ठानपराणां दैत्यानां नमूल्यानां या "कुलं जनित्वा ताटशकमम्बाधकगति इदृशफलकत्वाद्रजोगुणतमोगुणा सर्वथा सर्वदा हासं प्रापणाया। यद्यपि प्राणिनां पावकी शुभाशुभगात. पूर्वपुण्यपापकर्मानुर...रणी॥ तथापि पूर्वपुण्यपापकर्मानुमारण तत्तद्गुणाभिवात कालिका मनिर्भवति ॥ तदनुसा १ . १ २८ २. : १ २९. ३. देवलोक देवतया जायत इति केचित् ॥ ४. मनुष्यलोके मनुष्य तय नापन दात वाच ॥ ५. सविनय जाय। दन्त चित् ॥

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [१५. १६.] रण उक्तरीत्या शुभाशुभगतिर्भवति॥ पूर्वपुण्यपापरूपकर्माणि मरणकाले तत्तद्गुणविव. धनद्वारा परत्र शुभाशुभगतिप्राप्तिसाधनानि भवन्ति ॥ अत उक्तं युक्तम् ॥ १५ ॥ अर्जुनः ॥ किं तत्तद्गुणवृद्धिकालिकमरणानुसारेण तत्रतत्र जन्मनः फलम् ॥ हि ॥ कृष्णः ॥ कर्मणस्सुकृतस्याहुः सात्विकं निर्मलं फलम् । रजसस्तु फलं दुःवं अज्ञानं तमसः फलम् ॥ १६ ॥ कर्मण इति ॥ मु समीचीनं यथा तथा कृतं मुकृतं तम्य साविकम्य कर्मणः सत्वेन जातं सात्विकं निर्गतं मलं यस्मात् तत् निर्मलं निदुःखं मुखं मोक्षमुखं फलं आहुः वदन्ति ॥ रजसः राजसम्य कर्मणस्नु दुःखं दुःखमिश्रं स्वर्गमुग्वं फलं आहुः ॥ तमसः तामसम्य कर्मणः अज्ञानं अज्ञानप्रचरं निद्रालस्यादिकं फलं आहुः ॥ १६ ॥ ३ निवृत्तिकर्मानुष्ठानपराणां कुले जातः फल सङ्गादिरहित १ सात्विक कर्म सम्यक करोति तेन च सत्वगुणप्राचुर्यहतुकशानजन्यं मलशब्दितदुःखसंवन्धरहितं सात्विक मोक्षसुखं प्राप्नोति ॥ काम्यकर्मानुष्टानपराणां कुले जातः फलसङ्गादिसहित राजस काम्यं कर्म करोति तेन दुःखमिश्रं २ ऐहिकमुग्वं स्वर्गादिमुखं च प्राप्नोति ॥ निषिद्ध कर्मानुष्ठानपराणां कुलेजातः तादृशं ३ तामसं कर्म करोति तेन अज्ञानप्रचुरपश्वादि योनिषु जानन्या अविवेकप्रायं तामसं निद्रालस्यादिमुखं प्राप्नोति ॥ दुःखमिश्रसुन दुःखशब्दप्रयोगः, दुःखस्य आधिक्यात् ।। अज्ञानप्राचुर्यमूलके दुःखे अज्ञानतत्कार्यवा. चकाशानशब्दप्रयोगः, तयोस्तद्धेतुत्वात् ॥ आलस्यस्य निद्राधिक्यस्य च तदानी सुखतया भासमानत्वेऽपि दुःख एव पर्यवसानम् ॥ पस्मिन् जन्मनि कृतानां सात्वि. कार्दिकर्मणां औत्कटये अव्यवधानेनैव ४ तत्तत्फललाभः ॥ अनौकटये तु उक्तरीत्या तत्तजन्म प्राप्यति विवेकः ॥ सात्विकार्दानि कर्माणि सात्विकार्दानि सुखानि च १. युकृतस्य सात्विकस्य ॥ २. रजसः राजसस्य ॥ ३. तमसः तामसस्य ॥ ४. अत एव देवयोनिष जायते श्चय करदिशानिय जायते इत्यादिपर्वले क्याड्यानं केषां चित् ।।

·[१६. १७. १८.] चतुदशोऽध्यायः अष्टादशे १ 'नियतं संगरहितं' इत्यादिना २ 'यत्तदने विषमिव इत्यादिना च वक्ष्यते। रज फलं तमःफल च दुःखरूपमेवात सूचयितुं तुशब्दः ॥ १६ ॥ अर्जुनः ) सात्विकादिकर्मकरणद्वारा सात्विकसुखादिप्राप्तिः फलमित्युक्तं ॥ कुतो हेतोः सात्विकादिकर्मसु प्रवृत्तिर्जायते॥ ब्रहि ।। ॥ कृष्णः ॥ सत्वात्सज्जायते ज्ञान रजसो लोभ एव च । प्रमादमोही तमसो भवनो ऽज्ञानमेव च ॥ १७ ॥ सत्वादिति ॥ सत्वात् सत्वगुणात् ज्ञानं सजायते ॥ रजसः रजोगुणात् लोभ एव च सञ्जायते || तमसः तमोगुणात् प्रमादश्च मोहश्च प्रमादमोही भवतः जायेते अज्ञानं चैव भवति ॥ १७ ॥ सत्यात् प्रवृद्धात् विवेकज्ञानमुत्पद्यते ॥ तेन शानद्वारा मोक्षसाधने अकाम्ये कमणि प्रवर्तते ॥ रजोगुणात् प्रवृद्धात लोभः विषयमुखाभिलापातिशय पत्र समुत्पद्यते न तु सत्वगुणकार्य किमपि ॥ तेन विषयसुखानुभवसाधने काम्ये कर्मणि प्रवर्तत ॥ तथा तमोगुणात् प्रवृद्धात् प्रमादमाही जायत ॥ अक्षानं निद्रालस्यादिकं चैव जायते ॥ न तु रजाकार्य नापि सत्वकार्य जायते ॥ तेन समीचीने कर्मण्यप्रवृत्तः निषिद्ध पश्वादियोनिषु जन्मप्रापके कर्मणि प्रवर्तत॥ अज्ञानस्य सर्वदोषमूलत्वात् पृथगुपादानम्॥ ततश्च तत्तत्फलसाधनतत्तत्कमकरणन तत्तत्फलप्राप्तिः ॥ वि ॥ पूर्वोक्तसात्विकादिफलानि कानि इति चेत् आत्मापरोक्षक्षानं लोभश- दोक्ता ३ गतागतं कामकामा लभंत इत्युक्ता परंपरा प्रमाद्मोहशानाभावप्रचुरपश्यादि- योनिप्राप्तिश्च क्रमात्पूर्वोक्तानि फलानि ॥ १७ ॥ मञ्जयः ॥ सत्वादिषु सद्यः प्रवृत्तिनिवृत्तिजननाय तत्तत्फले अवान्तरावशेष. सत्वेऽपि तत्तदनुभवस्थानक्यादिदमस्य फलमित्य करूयेणाक्तिरिति बोधनाय च प्राक्तं सत्वादीनां फलभदं ऊर्ध्वमध्याधाभावेनाह भगवान् ॥ १.१८, २३, २१८,३७.३.९.२.

·८० सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां ११८. कृष्णः ॥ ऊर्य गच्छन्ति सत्वस्थाः मध्ये निष्ठन्ति राजमाः ॥ जघन्यगुणवृत्तिस्थाः अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १८ !! अवमिति ॥ सत्वे सत्वगुणे तिष्ठन्तीति सत्वम्याः ऊर्च गच्छन्ति !। रजसः इमे राजसाः मध्ये तिष्ठन्ति ॥ जघन्यः अन्त्यः निहींना वा जघन्यश्चामा गुणश्च जघन्यगणः जघन्यगुणम्य वृत्तिः व्यापारः जघन्यगणवृत्तिः तम्यां तिष्ठन्नीति जवन्य गुणवृत्तिस्थाः जघन्यगणे वृत्तिः स्थितिः येषां ते जघन्यगणकार्यण दातेन चौर्यादिना वा वृत्तिः जीवनं येषां ते जघन्यगुणवृत्तयः तेषु तिष्ठन्तीति जघन्यगुणवृत्तिस्था: तममः इने ताममाः अधः गच्छन्ति ॥ १८ ॥ मत्वमावहाय वर्तमानाः सत्वम्थाः सदा सत्वप्रधानाः ॥ 'टा गतिनिवृत्ता विनि धातः ॥ ब्रह्मलोकादिकं ऊर्ध्वस्थानं गच्छन्ति । राजसाः रजःप्रधानाः मध्य ऊर्धा- धश्शब्दवाच्यस्थानयोर्मध्ये स्वर्गभूमिरूप तिष्ठन्ति ॥ न तपामूमधावा गतिः ॥ जघन्यः अंत्यः निकृष्टश्च गुणः तमोगुगः तस्य १ वृत्तयः कर्माणि तानि अविहाय वर्तमानाः तामसाः तमःप्रधानाः अधः नरकं गच्छन्ति ॥ देवयोनि गच्छन्ति मनुष्ययोनी तिष्ठन्ति पश्वादियोनि गच्छन्ति इति वा ॥ अतः सत्व प्रवर्तितव्यं रजस्तमाभ्यां निवर्तितव्यम् ॥ सात्विका इत्यनुका सत्वस्था इत्युक्तया सदा सत्यम विहाय स्थातव्यमिति सूच्यते ॥ जघन्यगुणात्तस्था इति विशंपणन तमःप्राचर्यान् ये निद्रालयः अलसाश्च तपां सत्वरजःफलालाममात्रं न तु संपूर्णस्य तम फलस्य प्राप्तिः ॥ ये तु तामसाः तामसानि कर्माणि सदा कुर्वन्तो वर्तन्ते तेषां संपूर्णतमःफ लप्राप्तिरिति सून्यते ॥ तमःप्राचुर्यवत् तमःप्रचुरतामस जनसहवासोऽपि बाधक इति बोधयितुं तद्विशेषणम् ॥ कथमिति चेत् ॥ जघन्य गुण तमसि वृत्ति. यषां ते जघन्यगुणकार्यग द्यूतन चौर्यादिना वा वृत्ति जीवनं येणं ते च जघन्यगुणवृत्तय १. वृतम्या शत पाटन्तरम् ॥ २. वि अत्रै गच्छन्ति अन्यत्वं ततस्तियक्वं ततः किमिकीटादित्वं ततः स्थावरत्व ततो गुल्मल लात्व ततश्च शिलालोटतृणादित्य गच्छन्ती न्यर्थः ।।

·{१८. १९.] चतुर्दशोऽध्यायः १९ सामसाः तेषु तिष्ठन्ति ये ते जघन्यगुणवृत्तिस्थाः तामससंसर्गिणः तेऽपि अधो गच्छ- न्ति ॥ १ पापिसंसर्गिणोऽपि पापित्वमुपपादित मधस्तात् ॥ प्रभुप्रसादापादकं कर्म ये कुर्वन्ति ते स्वस्थानादुत्कृष्टस्थानं अन्यत्र नीताः प्राप्नुवन्ति ॥ ये प्रभुप्रकोपापादकं कर्म कुर्वन्ति ते स्वस्थानानिकृष्ट स्थान अन्यत्र नीताः प्राप्नुवन्ति ॥ ये तु प्रसादस्य प्रकोपस्य वा अनापादक स्लीयतादात्विकसुखमात्रापादकं कर्म कुर्वन्तो वर्तन्ते ते नान्यत्र उपरि अधो वा नीयन्ते ॥ अपितु स्वस्थान एव अल्पसुखवन्तस्तिष्ठन्तीति लौकिको- द्योगादी स्पष्टोऽनुभवः ॥ अतोऽत्र साविकाः गच्छन्ति राजसाः तिष्ठन्ति तामसाः गच्छन्तीत्युक्तम् ॥ तदेवं ? ' सत्वं रजस्तम' इत्यादिभिश्चतुर्दशभिः श्लोकैः ३ कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्ममु' इत्यादिकं विवृतम् ॥ १८ ॥ अर्जुनः ॥ प्रकृतिः प्रकृतेर्गुणाः गुणानां गुणाः गुणैः प्रकृतेर्वन्धकत्वप्रकारः प्रकृतिगुणवद्धस्य तत्तद्गुणोद्रेकेण फलभेदः इत्यादिकं अभिहितं भवता॥ किमर्थमभि- हितमेतत् ॥ ज्ञानार्थमिति चेत् किमेतदज्ञानस्य प्रयोजनम् ॥ ब्रहि ॥ कृष्णः ॥ नान्यं गुणेभ्यः कतारं यदा टाउनुपश्यति । गुप्पेभ्यश्च परं वेति महावं सोऽधिगच्छति ॥ १९ ॥ मम भावः नान्यामनि ।। द्रष्टा चेतना नीवः गुणेभ्यः अन्यं ४ कर्तारं यदा नानुपश्यति गुणेभ्यः परं विलक्षणं ५ अकर्तारं आत्माने क्षेत्रनं च यदा वेत्ति स तदा मयि भावः स्थितिः मम भावः स्वभावश्च मद्भावः तं अधिगच्छति प्राप्नोति ॥ ६ द्रष्टा गुणेभ्यः अन्यं नावं अम्बतन्त्रकर्तारं परमात्मानं च गुणेभ्यः परं विलक्षणं उत्तमं च यदा वेत्ति तदा सः मद्भावं अधिगच्छति। अतः स एव ना पुरुषः ॥ अन्यस्तु पशुः ॥ १९ ॥ द्रष्टा जीवः एतदध्यायार्थविचारकुशलस्मन सुखदुःखमोहादिरूपतना कार्यकर्तृ- भ्यो गुणभ्यः सत्वादिभ्यः अन्यं कर्तारं यदा नानुपश्यति ॥ गुणा एव कारः आत्मा अकर्ता ॥ उक्तं च मया ॥ ७ गुणा गुणेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सजते' इति । ॥ १. (५९ पुटे ) २. १४. ५. ३. १३. २२. ४. द्वै. परिणामिकर्तारम् ॥ ५. दे. जी मपरिणामिकर्तारं परमात्मानं च स्वतन्त्रकारम् ॥ ६. द्वै ॥ ७. ३, २८. 11 ·८२ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [१९.२०.] १ प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणः कमाणि सर्वशः ॥ अहंकारविभूटात्मा कर्ता हमिति मन्यते इति ॥ २ प्रकृत्येव च कर्माण किया ताणानि सर्वशः ॥ यः पश्यति तथाऽऽ. मान अकर्तारं म पश्यतीति च ॥ इति यः अविवेकानुसारेण शास्त्राचार्योपदेशानु सारेण च निश्चिनानि ॥ तथा गुणभ्यः तत्कार्यभ्यो देहन्द्रियादिभ्यश्च पर विलक्षणं अकारं आत्मानं क्षेत्र च यदा बात तदा म मम परब्रह्म गो भावः नं ३ परब्रह्मात्मनां मम यो भावः स्वभाव तं ४ मनलाम्यं वा प्राप्नोति । एतदज्ञानस्य फलं माक्षः मोक्ष फलकशानार्थमेतदग्विलमभिहितं मया । दै।। द्रष्टा जीवः गुणभ्यः अन्य परिणामिकतारं यदा नानुपश्यति गुणेभ्यः परं विलक्षणं अन्यं परमात्मानमेव कतारं वेत्ति यः सः मयि भावं स्थिति तद्पं मोक्षं प्राप्नोति ॥ गुणाः जगतः परिणामिकतारः घटस्य मृदिव । परमात्मा तु अपरि- णामिका घटस्य कुलाल इव इति जानन मोक्षमाप्नोति ॥ उक्तरीत्या गुणा एव कार नान्यः कर्ताऽस्तीति भाति ॥ तथा न मन्तव्यं ॥ किन्तु गुणे यः अन्यं जीवं अस्वतन्त्रकार ईशं च स्वतन्त्रमा जानीयात् ॥ न केवलं जीवः परमात्मा च गुणेभ्योऽन्यः किंतु गुणतन्कार्येभ्यः सर्वभ्यः उत्तमश्च इति च जानीयात् ॥ इति योऽनु- पश्यति वेत्ति च सः ना पुरुषः अन्यस्तु पशु ॥ स ना इति कुतः स्तूयत इति चेत् ॥ सः मद्भावं प्राप्नोति अतः स्तृयते ॥ इदमेवोक्तं मया ॥ ५'य एनं वेत्ति पुरुषामित्यादि ना ॥ इति च॥ प्रकृति तदगुणान तत्कार्याणि जी परमात्मानं च यथावदज्ञात्वा मोक्ष- माप्तुं एतदखिलमभिहितं मया ॥ अनम्त्यमेतदखिलं यथावजानीहि ॥ १९ ॥ अर्जुनः ॥ उक्तगत्या प्रतित कार्यादीनां ज्ञानात् मद्भावप्राप्तिरूपोमोक्ष इत्युक्तं ॥ किं तदज्ञानात् प्रकृतिसंस्कृष्टस्य त्वदायप्राप्तिः सह प्रकृत्या । उत तद्विनि मुक्तस्य ॥ हि कृष्णः ॥ गुणाननाननीत्य त्रीन दही देहसमुद्भवान् । जन्ममृत्यु जगदुःवविक्तामृतमश्नुत ॥ २० ॥ १. ३. २७. २. १३. ३०. ३. अद्वै ॥ ४. वि ॥ वि. आत्मनः म्वतःपरि- शुद्धस्वभावस्य पूर्वपूर्वकर्ममूलगुणमानिमित्त विविधकर्ममु कश्रुत्वम् ॥ आत्मा स्वतस्त्वकर्ता अपरि- छिमज्ञानकाकारः इत्येवमात्मानं यदा पश्यति ॥ तदा मद्भावमधिगच्छति ॥ ५. १३. २४.

·{२०. २१.] चतुर्दशोऽध्यायः गुणानिति ।। दहे समुद्भवः प्रकटीभावः येषां ते देह समुद्भवाः देहे प्रकटीभूताः तान् ॥ देहः समुद्भवः कार्य येषां ते समुद्भवन्यभ्यति समुद्भवाः देहानां समुद्भवाः देहानां समुद्भवः यन्यन्ते इति वा देहम मुद्धवाः तान् देहोत्पत्तिकारणभूनान् ॥ देहरूपः समुद्भवः परिणामः येषां ते देयमुद्भवाः तान् ।। देहात्मना परिणतान् ॥ देहात् देहात्म- ना परिणतप्रकृतेः समुद्भवो येषां ते दहसमुद्भवाः तान् !! एतान् लीन् गुणान् सत्वर जम्तमो- गुणान् अतीत्य अतिक्रम्य जन्म च मृत्युश्च जरा च दुःखं च जन्ममृत्युजरादुःखानि तैः विमुक्तः सन् अमृत मोस ब्रह्म शुद्धात्मानं वा अश्नुते प्राप्नोति ॥ २० ॥ दही आत्मा देह समुद्भवः प्रकटीभावः तं प्राप्तान दह प्रकटीभूतान देहोत्पत्तिका ग्णभूतान् देहरूपेण समुदभूतान् दहात्मनापरिणतप्रकृतितः समुद्भुतान् उक्तान् श्रीन् सत्वरजस्तमोगुणान् अतीत्य तदात्मकप्रकृतिवन्धान्मुक्तः अतः जन्मना मरणेन जरया तजन्यदुःखैः तदितरनानाविधसांसारिकदुःखैश्च निःशंप मुक्तः अमृतशब्दितं माझं २ परब्रह्म प्रकृतिवन्धरहितं शुद्धमात्मानं प्राप्नोति ॥ न प्रकृतिसंसृष्टस्य मद्भावः ॥ तसंसर्गस्य मद्भावप्रातिविधियान् ॥ तस्मान्माक्षा हि माक्षः ॥ उक्तं च मया ॥ ४' मामेव ये प्रपद्यन्त मायामतां तन्ति ते' इति ॥ सात्विकाहारादिसबनेन फलाभि- संधिरहितभगवदाराधनरूपक.मानुष्ठानेन च र जस्तमसा सर्वात्मना-भिभूय उत्कृष्ट- सनिष्ठः कर्तृभ्यो गुणभ्यः परमन्यमात्मानं यथावत् यत्ति ॥ तन ज्ञानेन प्रतिवन्धा- न्मुक्तः सन मोक्षमाप्नोति ॥ इयमेव एवमुना मगाववातिः ॥ पूर्वोक्तस्यैव विव ग्णमेतत् ॥ २० ॥ सञ्जयः॥ न प्रकृतिसंमृष्टस्य भगवद्भावप्रातिः किंतु प्रकृतितद्गुण युक्त- स्यययुक्त भगवता ॥ निशम्य तत् प्रकृतिगुणातिक्रमण वायजिज्ञासया गुणालायोपायः कः ति तदपायानुष्ठान श्रद्धातिशयजननाय गुणातीतलक्षणजिज्ञासया गुणातीतल. क्षण सिमिति च पृच्छति भगवन्तं पार्थः ।। १२ ॥ २. अ॥३ वि।। ४. .. ५४, ·पदर्पणश्रीमद्भगवद्गीताया (२१. २२.) अर्जुनउवाच ॥ काल : गणानेनान अतीतो भवति प्रभो। किमाचारः । चतांवीन गुणानतिवर्तते ॥ २१ ॥ कैरिति ॥ हे प्रभो समर्थ श्रीकृष्ण एनान् त्रीन् गुणान् अतीतः कैः लिङ्गैः गुनः सहितः भवति || सः कः आचारः यस्य सः किमाचारः भवति ॥ किमाचारः एतान त्रीन गुणान् अतिवर्तते इति वा कथ च केनोपायेन च एतान् बीन् गुणान् अतिवर्तन अतिक्रामति ॥ २१ ॥ हे प्रभो एतान् सत्वादीन गुणान् अतिक्रान्तः कलिंगयुतो भवति गुणातीतस्य लक्षणानि कानि ॥ गुणानतीतः किमाचा भवति अस्य स्वरूपाक्गतेर्लिङ्गभूताचार: कीदृशः ॥ लिङ्गशद्धेन आन्तरशमदमाद्यसाधारणमाः आचारशब्दन असाधारणबाह्य कर्मानुष्ठानादयश्चाच्यन्ते ॥ स्वस्मिन् गुणात्ययज्ञानाय आन्तरालङ्गप्रश्नः ॥ परंषु, गुणात्ययशानाय बाह्याचारप्रश्नः इति विवेकः ।। किं यथेष्टाचारः उत नियताचारः ।। किमाचारः त्रीन् गुणानतिवर्तते ॥ गुणात्ययहतुभूतबाह्याचारः कः इति वा ॥ कथं केनोपायेन त्रीन् गुणान् अतिवर्तते ॥ गुणात्य यहेतुभून उपाय पश्च कः इति त्रयः प्रश्नाः ॥ उचितोपायविधानेन प्रकृति तद्गुणभ्या मोचयितुं समर्थाऽसि दयया मां मोचय ॥२१॥ सञ्जयः ॥ कैलि रेरिति प्रथमप्रश्नस्यात्तरमाह ।। ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ कृष्णः ।। प्रकाशं च प्रवृत्ति च माह मेव च पाण्डव । न द्वष्टि संप्रवत्तानि न निवृत्तानि कांक्षति ॥ २२ ॥ प्रकाशमिति । हे पाण्डव अर्जुन प्रकाश व प्रवृत्ति च माह चव संप्रवृसानि एतानि न द्वेष्टि ।। निवृत्तानि एतानि न कांक्षति ॥ यः सः गुणातीत उच्यत इति चतु- थेनान्वयः ॥ २२ ॥ १. कथं स्वतानिति पाठान्तरम् ॥

·(२२. १३.]
चतुर्दशोऽध्यायः
(६
गुणानतीतः प्रकाशप्रवृत्ति हाख्यानि सत्वरजस्तमःकार्याणि संप्रवृत्तानि
दुःखबुध्या न द्वेषेत्र निवृत्तानि तानि सुखबुत्ध्या न कांक्षति पुनम भूयासुरिति
नापेक्षत एघ ॥
है !! सत्वरजस्तमोगुणाः द्विविधाः सूक्ष्माः स्थूलाश्च॥ तत्र स्थूलेभ्यः लौकिक
विषयेषु प्रकाशप्रवृत्तिमोहा जायन्ते ।। सूक्ष्मेभ्यः परमात्मविषये ते जायन्ते ॥ न द्वष्टि न
कांक्षतीतिस्थूलगुणजन्यप्रकाशादिविषयम् ॥ सूक्ष्मगुणजन्यभगवद्विषयप्रकाशप्रवृत्या
कांक्षायाः भगवद्विषयमाहे देवस्य च सत्वात् ॥ भगवद्विषय पनानि त्रीणि न दृष्टि कि
तु मोहमेकमेव द्वेष्टि त्रीणि न कांक्षति किंतु प्रकाशप्रवृत्ती एव कांक्षात ॥ यद्वा
पुरुषान्तरविषये त्रीणि न द्वष्टि माहमव द्वष्टि मोहं न कांक्षात ॥ बीण न कांक्षात ॥
किंतु प्रकाशप्रवृत्ती एव कांक्षति ॥ प्रकाशप्रवृती न द्वष्टि ॥
वि॥ आनष्टतत्साधनप्रापकााग त्राणि न द्वेष्टि ॥ इष्टतत्साधनप्रापकाणि त्रीणि
न कांक्षति ॥
अयं गुणातीतः इति वा य एवं स गुणातीत उच्यत इति चतुर्थश्लोकस्थन वा
अन्वयः ॥ विक्षपकषु गुणकार्य प्राप्त निवृत्तषु च रागदपाभावा गुणातीतम्य लिङ्ग-
मांतर स्वनैव संवेद्यमित्युनं भवति ॥ परमधार्मिकस्य पाण्डोस्तनूजाऽसि ॥ अतस्त्वं
गुणानतानत्यतुं शक्कापि ॥ २२ ॥
मञ्जयः॥ कलिङ्गारति प्रथमप्रश्नस्य उत्तरमुक्त्वा किमाचार इति द्वितीयप्र.
इनस्योत्तरमाह भगवान् ।
कृष्णः ॥ उदासीन बदासीनो गणों न विचाल्यते ।
गुणावर्तन्त इत्यव योऽवनिष्ठति नंगने ॥ २३ ॥
उदासीनेनि । यः उदासीनन तुल्यं उदासीनवत् आसीनः उपविष्टः सः गणः
सत्वादिगुणैः न विचाल्यते ॥ यः गुणाः सत्वादिगुणाः वर्तन्ते इत्येव अवतिष्ठति ॥
नगते न चलति ॥ यः उदासीनम्य परमात्मनः वदः उदासीनवदः आचार्यः तस्मिन्
आसीनः सन् न गुणाः अगुणाः तै: अगुणैः आचार्यस्य दोषः न विचाल्यते ॥
गुणाः आचार्यस्य ज्ञानबोधनशक्त यादयः वर्तन्त एव इति अवतिष्ठति ॥ नेते न
चलति ॥ २३ ॥

·८६ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [२३.] ॥ यः द्वयोर्विवदमानयोः कस्यापि पक्षमनाश्रित्य रागद्वेषरहिततया किमप्यकु- वन् किमप्यवदन् केवलं तृष्णीमास्त स उदासीनः ॥ तद्वत् रागढपादिरहितः ॥ गुणा तीतोऽयं भगवदाराधनरूपं कर्म शरीरयात्रानिर्वहणोपयिक वा कर्म करोति ॥ कथ- मस्य औदासीन्यमुच्यते इति चेत् ॥ नायमुदासीन एव किन्तु रागद्वेषादिराहित्यन उदानिसदृशः अत एव उदासीनतयाऽऽसीन इत्यनुक्त्वा 'उदासीनवदासीन' इत्यु तम् ॥ नवम नवमे 'उदासीनवदासीन मियत्र मयोक्तं वतिप्रत्ययप्रयोगकृत्यमनुस्मर।। गुणैः सत्वादिभिः तत्कायैः सुखदुःखमाहादिभिश्च अयं स्वानुष्टेयानुष्ठानात् स्वध्ये- यध्यानात् स्वयज्ञानाच्च न प्रच्याव्यते ॥ गुणा एनमभ्यो न च्यावयन्ति ॥ कथमेव मवस्थातुं शक्यं योगक्षेमनिर्वहणचिन्ता च्यावयेत् खल्वेनमिति चन् गुणाः तत्तकार्य- निर्वाहकाः वर्तन्ते प्रवर्तन्ते किं मया करणीयमस्ति १इत्यव निश्चित्य २अवतिष्टाते सुस्थस्तिष्ठति ॥ न रागद्वेषाभ्यां तत्तन्मूलककार्याणि कर्तुमीहते ॥ न कुत्राप्यनावश्यके कार्य प्रवर्तते ॥ उक्तं च मया ॥ ३ प्रकृतेः क्रियमाणानि गुण 'रिति ॥ गणा गुणेषु वर्तन्ते' इति ॥ ५ प्रकृत्यैव च कर्माणि इति च । एतादृशा यः स गणातीत उच्यते ॥ ६ गुणातीतस्य परसंवा बाह्यमाचाररूपं लिङ्गमिदम् ॥ अनेन यत्नतः सम्पादितेन साधनेन गुणातीता भवेत् ॥ उत् सर्वस्मात् जगत उत्कृष्टत्वेन आसीनः परमात्मा तस्य बदः तदुत्तमतत्वो- पदा आचार्यः तस्मिन् आसीनः सदा तत्समीप उपविश्य तत्वार्थ गृण्वन ॥ अगुण- रिति छदः ॥ तस्य आचार्यस्य अगुणदापः विद्यमानः अश्यया आरोपितेर्वा न विचाल्य- ते ॥ गुरुभक्तितः तन्मुखात्तत्वार्थश्रवणेच्छातश्च न प्रच्याव्यते ॥ यथा तथा वा भवत्व- यमाचार्यः नास्य दोपो मया चितनीयः ॥ गुरोदापाणामावरणात्खलु शिष्यः छात्र इत्युच्यते ॥ गुराद पाणामावरणं छत्रं तत् शीलं यस्य सः छात्रः इति हि निरुक्तिः ॥ कुतो न चलतीति चेत् ॥ यः गणैः अयमाचार्यतया वृतः ते गुणाः क्षानतत्वज्ञानवोधन चातुरीप्रमुखाः वर्तन्ते नकोपि तेविदानीमपगतः इत्येव निाश्चत्य गरौ भाक्तमत्तया सम्यक तिष्टात न चलति ॥ यः ईदृशः स गुणातीत उच्यते ॥ अयं गुणातीतस्य बाह्याचारः अनन गणातीतो भवत् ॥ २३ ॥ ॥ . १. इन्वेचमिति पाठान्तरम् ॥ २. अवतिटते अति प्रतीत्यापम् ॥ ३. ३. २७. ४. ३. २८ ५. १३. ३०. ६. किमाचारोभवतीति व्याख्यानानधन ॥ ७. किमाचारांगणागतिवर्तन दति व्याया- गानुरोधन ॥

·[२४. २५.] चतुर्दशोऽध्यायः कृष्णः ॥ समदुःख मुग्वस्स्वस्थस्समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ तुल्याप्रियापियो धीरस्तुल्यनिन्दाऽऽत्मसंस्तुतिः ॥ २४ ॥ मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो भित्रारिपक्षयोः ॥ सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतम्म उच्यते ।। २५ ॥ समेति : यः दुःखं च सर्व च दुःखमुग्वे समे दुःखमुग्वे यस्य सः समदुःखमुख ॥ म्वस्थः स्वस्थचित्तः ॥ स्वेन म्वरूपेण तिष्ठतीति स्वच्छयव निष्ठतीति स्वम्मिन् आत्मस्व- रुपे परमात्मनि वा तिष्ठतीति वा स्वस्थः ।। इति च ॥ लोष्टः पांमुपिण्डश्च अश्मा शिला च काञ्चनं च लोटाइमकाञ्चनानि ममानि लोटाश्मकाचनानि यम्य सः ममलोटाइमका- श्वनः॥ प्रियं च अप्रियं च प्रियाप्रिय तुल्य प्रियाप्रिये यस्य सः तुल्यप्रियाप्रियः ॥ धीरः धैर्यवान् धिया रमत इति धीर: इति वा ॥ आत्मनः संस्तुतिः आत्मसंस्तुतिः निन्दा च आत्मसंस्तुति- श्च निन्दात्मनस्तुती तुल्ये निन्दात्मसंस्तुती यम्य सः तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ।। मानश्च अप. मानश्च मानापमानौ तयोः तुल्यः ॥ मित्रं च अरिश्च मित्रारी तयोः पक्षी मित्रारिपक्षो तयोः तुल्यः ॥ सर्व च ते आरम्भाश्च सर्वारम्भाः सर्वकर्माणि सवार भान् परित्यजतीति सार- म्भपरित्यागी ॥ सः गुणान् अतीतः गुणातीतः उच्यते ॥ २४ ॥ २५ ॥ ॥ मुखदुःखे गुणातीतस्य समे ॥ अन एव म्वस्थाऽयं ॥ सदा निर्विकारतया स्वरूपेण तिष्टीत स्वच्छयव तिष्ठति वा॥ स्वम्मिन्नात्मवस्तुनि स्वतन्त्रत्वात् स्वशब्द. वाच्ये परमात्मानं च निष्टया तदन्यत्र विरक्तः ॥ अतः १ समानि लोष्ठः पांसुपिण्डः अश्मा पाषाणः कांचनं सुवर्ण एतानित्रीण्यस्य ॥ समदुःखसुखत्वात् प्रियाप्रिये सुखदुः- खसाधने तुल्ये अस्य ॥ कथमस्य समदुःखसुखन्वादिकं संपद्यते इति त् धीरः तादृशधैर्यवान् धीमान्वा ॥ धिया रमत इति धीर इति निरुक्तिः ॥ धीरः समदुः- खसुखो भवति ॥ उतं च मया ॥ २ ‘समदुःखसुखं धार मिति ॥ अत एव तुल्ये निन्दा स्वस्य सम्यक्स्तुतिश्चास्य ॥ अत एव स्तुतिनिंदाकृती मानोऽपमानश्च तुल्यावस्य ।। . , १. अत्र, 'धनानि शिष्यैस्सह तंडलेन दत्तानि देव्या सह देशिकेन्द्रः ॥ विलोक्य गेहाहिराक्ष- पद्यः समाश्रये तं समलोष्टरुक्म' इति वैभवप्रकाशिकाइलोकोऽनुसन्धेयः ॥ २. २. १५.

·सदर्पण श्रीमद्भगवद्गीतायां [२४. २३.] १ मानापमानौ अतएव मित्रस्य शत्रांश्च पक्षयोस्समः॥ निदास्तुतिभ्यां शोकहर्षयोरनुभवेन हि तत्कोंः शत्रत्वं मित्रत्वं च निंदास्तुत्योः समस्य शत्रुमित्रपक्षयोस्समत्वमुपपद्यते॥ गुणातीतस्य सर्वत्र समबुद्धरस्य प्रियाप्रियमित्रामित्रादिभेदो लोकदृष्टया ॥ स वैष्णवकर्मपरि- त्यागो निषिद्धसर्वकर्मपरित्यागी सर्वकाम्यकर्मपरित्यागी सर्वसांसारिककर्मपरित्यागी देहयात्रामाव्यतिरेकेण सर्वकर्मपरित्यागी सर्वोद्यमपरित्यागी वा ॥ निन्दास्तुती वाचिकव्यापारी तु कायिकमानसिकव्यापारौ ॥ लोके निन्दायाः स्वविष यतानुसन्धानमकृत्वा खलो मूढो निन्दति चेत् निन्दतु का हानिः इति निन्दके २ अवजानन्ति मां मूढा' इत्यायुक्तन्यायेन मृढत्वमारोप्य तत्रोदासीनो भवति । स्तुती तु स्वविषयतामनुसंधाय स्तावके विद्वत्त्वमारोप्य स्तुवारनेव ते जानंति ते मम परं भावं तादृशमहामहिमवान् किलाहं इति तां स्तुति शतगुणीकृत्य प्रहृष्टो भवति इत्यर्थस्य सूचनाय स्तुतेः आत्मसंबंधित्वोक्तिः ॥ इदं च गणातीतस्य ३ आचारांतरं ।। यान्यव गणातीतस्य वाह्यानि आन्तराणि च लिङ्गानि तानि गुणानत्ये तुमिच्छोः यत्न- साध्यानि साधनानि ॥ अतएव प्रश्न उत्तरं च ॥ इयं च रीतिः ४ स्थितप्रज्ञस्य का भाषा ॥ ५. प्रजहाति यदा कामा 'निति प्रश्नोत्तरयोः स्पष्टा ॥ विस्पष्टं प्रतिपादिता च तत्र ॥ यद्यपि लक्षणानि ‘स्थितप्रज्ञस्य का भाषेति पृष्टानि ॥ उक्तानि च 'प्रजहा- तियदाकामा नित्यादिना ॥ तथापि तत्र ज्ञानिनो लक्षणानि कानीत्येवं प्रश्नः ॥ शानिनो लक्षणानीमानीत्युत्तरम् ॥ तु झानेन गणानतीतस्य लक्षणानि कानीति प्रश्नः ॥ गुणानतोतस्य लक्षणानीमानीत्युत्तरं इति विवेकः ॥ ६ समदुः- खसुत्रं धीर' ७ समदुःख सुखः क्षमी ॥' ८ उदासीनो गतव्यथः' ॥ ९सर्वारंभपरि- त्यागी' ॥ १०'युक्त इत्युच्यते योगी समलोटाइमकांचनः॥११ समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ॥ १२ शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥ १३'तुल्यनिन्दास्तु तिौनी' ॥ इत्याद्यक्त्या क्वचिच्छन्दतः १४ सुखदुःखे समे कृत्वा'॥ १५ तत्तत्प्राप्य शुभा शुभ। नाभिनन्दात न दृष्टि ॥१६'न प्रहृप्यत्प्रियं प्राप्य नोद्विजत्प्राप्य चाप्रियं॥१७ स्थिर- अत्र १. मानावमानयोरिति पाठान्तरम् ॥ २. ९. ११. ३. धीरइत्यंतमान्तरं लिङ्गम् ॥ 'तुल्यनि- न्दात्मसंस्तुति रित्यादिकम्वाद्यालाम् ॥ ' समदुःखे 'त्यादिकं सर्व बाह्याचाररूपलिङ्गपरमिति केचित् ॥ ४. २. ५.४. ५. २. ५५. ६. २. १५. ७. १२. १३. ८. १२. १६.९. १२. १६. १०. ६. ८. ११. १२. १८. १२. ६. ७. १३. १२. १९. १४. २. ३८. १५. २. ५५. १६. ५. २०. १७. १२. १९.

·चतुर्दशोऽध्यायः मतिः॥ १ समवुद्धिर्विशिष्यते ॥ २ शुभाशुभपरित्यागी'। इत्याधुक्तया क्वचिदर्श तश्च पुनरुक्तिः. तत्तत्प्रकरणानुगुणाभिप्राय भेदकलानात् समाधेया ॥ तत्वविषये पुन- रुतिर्न दोषाय तद्वा बने महातातार्यात् इत्युक्त १२. १२. मधस्तात् ॥ २४ ॥ २५ ॥ अर्जुनः ॥ कथमतानि उपायभूतानि साधनानि संपाच गुणानस्यतुं शक्यते । अशक्यसाधनानीमानि साधनानि ॥ कि वाऽहं करियामिका वा गतिमम ब्रहि ॥ / ॥ कृष्णः ॥ मां च योऽव्यभिचारण भक्तियांगेन मेवते । स गुगान समात्यैतान ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ २६ ॥ मां चेति ।। यः न विद्यते व्यभिचारः यस्य सः अव्यभिचारः तेन भक्तिरेव योग भक्तियोगः तेन मां च गाम । सवा ।। सः एतान् गुणान् सम्यक् अतीत्य ब्रह्मण इव भय मानम् ब्रह्मणि भूर्य ब्रह्मणः भूयं भावः ब्रह्मत्वं ब्रह्मणः भूयं भावः स्वभावः तमी कलाते अही भवति ।। २६ ॥ हे पार्थ ३अव्यभिचारण भनियोगेन मामेव यः सेवते स पता। गुणान् सम्यक् अतीत्य ब्रह्मभावशदितमाक्षाय अहाँ भवति । अयमेव इतरसाधनसंपादनाय उपायो भवात ॥ भक्तया मो भज अहमेव साधनानो मानि प्रापयामि ॥ अतो मा मैषीः । मद्भकिम्मर्वपुमर्थ साधनी ॥ उक्तं च मया ॥ ५ मामय येप्रपद्यन्ते माया मेतान्तरन्ति ते' इति ॥ २६॥ अर्जनः ॥ त्वां सेवमानस्य त्वद्भावप्राप्तिः स्यान्नाम।। ६ ब्रह्मभावप्राप्तिः कुतः ब्रह्मणः तव च कः सम्बन्ध बहि । कृष्णः ॥ ब्रह्मणो दि प्रतिष्ठा र अमन याव्ययस्य च ।। शाश्वतस्य च धर्मस्प मुखकान्तिकस्य च ॥ २७ ।। १. ६.९ २. १२. १७. ३. नत्र तदन्यत्र च वृत्तियमचार: दहितेन ॥ ४. 'मायामेतां तरन्ति त' इत्युक्तरीत्या त्रिगुणात्मरुप्रतिबन्ध मोक्षः । द्वै. ब्रह्म लक्ष्मी: तस्येव भवनं प्रियत्वम् ॥ तस्मिन् भवनं तत्समीपप्राप्तिाराले वा तौं । तत्समीपं प्राप्य तयानुगृहीतः परमाप्नोतराव तत्वम् । अद्वै. ब्रह्मत्वम् ॥ वि. ब्रह्मणः भावः स्वभावः ब्रमम.म्यं तस्मै । ६. द्वे. लक्ष्मीसमीपमाप्तिः ॥ अ. १२ब्रह्मत्वमाप्तिः । वि. परब्रह्ममाम्यप्रातिः ।

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां ब्रह्मण इति । अहं ब्रह्म गः लम्याः प्रतितिष्ठति अभ्यामिति प्रतिष्ठा आधार; न ध्यतीति वा न विद्यते व्ययः विकार : नाशो वा यम्य इति वा अव्ययः तस्य अमृतम्य मुक्तम्य च प्रतिष्ठा ॥ शश्चत भवः शायर तस्य फन्टनः शाश्थाम्य वमस्य निवृत्तिमस्य र प्रतिष्ठः । एकमेव अन्त यम्य तत् एका एकान्तमेव एकास्तिकं तम्य मुमुवम्य च प्रतिष्ठा ।। अहं सा ब्रह्म न विद्यते मृतं नाशः यम्य यम्गाद्वा अमृतं तम्य अन्यम्य नि- कारम्य च शाश्वतम्यनित्यम्य धर्मम्य ज्ञानरूप प्राप्यम्य चमवरूपम्य एकान्तः नियमः तत्संबधि एकान्तिकं नियतं सर्वदेशकालव्याप्तं तम्य च नाहगम्य ब्रमणः निर्गुण ब्रह्मणः प्रतिष्ठा । अहं निर्गणं ब्रह्म ब्रह्मगः गगणय अनिष्ठा इति वा । अहं अमृतम्य मोक्षमा- घनस्य अव्ययम्य च ब्रह्मणः वेदम्य प्रतिष्ठा चितम्य धर्मम्य अाम्यक्रमणश्न एकान्ति कम्य स्वरूप भृतमाशमुखम्य च प्रतिष्ठा इति वः ।। अहं ब्रह्मणः प्रतिष्ठः अव्ययस्य अमृतम्य मोक्षम्य च प्रतिष्ठा शाश्वतम्य धरम्य ज्ञानम्य निवृत्ति कर्मणा वा न प्रतिष्ठा एकातिकम्य पुग्वम्य मोक्ष बम्य च प्रतिष्ठा इति वा ।। अहं भव्ययम्य अमृतम्य च ब्रह्मणः शत्वात्मनः प्रतितिष्ठति अनयति प्रतिष्ठा प्रानिहतुः ।। आश्रयो वा ॥ शाश्वतम्य धर्मम्य कैवल्यश- दिनविलक्षणभोगाम्य च ऐकातिका माम्य च प्रतिष्ठा ।। हि पमित्वम् ।। हि यम्गात गावं तम्मान यः गां सवने मः ब्रम मयाय कलपन इनि पर्वा वाक्यः ।। २७॥ ॐ ॥ प्रशद नोकाया लश्या अहं प्रतिपादित आधार: ब्रह्मादि जगत इव तम्या आप मदानितत्वान मक्या तदनुग्रहस्सम्भवति॥ न च तदर्थ सेव मच्या ॥ १ क्लेशाविकातरम्ने या मियुक्तरीत्या नवाया करेसामाध्यत्वात । कथं बदाश्रया सा बदस्य जगतोय धारम्त्यम ॥ नित्यमुक्ता हिसा इति च । न केवल मह व तस्यैव जगत आश्रयः किंतु निर्विकारतया अध्ययशादिनस्य - अमृतशाब्दितम्य चयुक्तवर्गस्यापि आश्रयः ॥ फलन शाश्वतम्य शाश्वतमोक्षफल कम्य धर्मशाध्दत. निष्कामकर्मणश्च अह नाश्रयः ॥ नदीप मदधीनम् ॥ इदमस्मादधिकामिन्युनगंत्तराधि पगगन नामा-मोक्ष ग्यादपिल पते इदमकमेव अंत गण्यते ॥ अतः एकांति- कत्य असमोत्तमत्य मांशानुखस्य चाहमाश्रय ॥ य. साधनभृतया मत्या मां संवत तम्य निष्काम कर्मणि प्रवृत्तिमुत्पाद्य तदनुष्टाप्य तेन चित्तशुद्धिमुत्पाद्य श्रवणमन- १. ११. ५.२. अनृतं मोक्षः तद्वान, अमृत: ममदायतचनम् ॥ A ·॥ हि. अ. २७.] चतुर्दशोऽध्यायः ९१ नादिजन्यज्ञान द्वारा साध्यभूतया मनया संयोज्य उक्तसाधनसामग्रीपरायासेन प्रापय्य तया च त्रिगुणात्मक प्रतिबन्धा मार्गावर लोकमातुर्लक्ष्म्याः परमानुग्रहभाजनं का- यित्वा तदारा मसमी प्राय मुन्ट कंटायनुप्रय शाश्वानो क्षमुखं प्राप यामि ॥ अतो मामुपास्व ॥ तर च तेन भवजन्दनिधि ॥ गुणानां बंधकत्वं ज्ञात्वा तत्तरणाय प्रत्यर्थ गुणतन्कायोपदेशः ॥ प्रवाहागावतात हि तरणाय नौकासंपादने प्रवृत्ति र्जायते ॥ २०॥ अ ॥ ब्रह्मणां निरस्व सगुणाहा भूतोऽद प्रतिया आधारः ॥ प्रतितिष्टनि अत्याति प्रतिष्टा इति निरूक्तिः ॥ लगुण वनापि निर्गुणस्य प्रतिएितत्वात् सगुणमेय ब्रता उपाधिविनिमोकण निर्गुणब्रह्मतया निश्चीयो । प्रतिमा शकिवा ॥ प्रतितिष्ठति अनयेति व्युत्पतिः॥ शत्या हि प्रवर्तन्द लेकः ॥ तद्वत् शक्तिभूनन मन्यगर-मना सगुण- ब्रह्मणा निर्गुण बना प्रवर्तन | शासकमारोदा लोक प्रसिद्ध । सगुणब्रह्मभृतः सक्तिभूतश्चाहम निब्रा न तु मनान्यत् ।। निर्गुणं ब्रा कीदृशामिति चन् नाश- गहित्यात अमृतं विकारान्यात अवयं जित्यत्वात् शाश्वतं ज्ञावलक्षणधर्मप्राप्य- स्यात् धर्मशाद अन दम्पवान सूरा जबदेशकालव्यापि चात् १कान्तिकम् ॥ नाटदशम्य नस्य निणमा सगुण प्रतिया । आमजनात्तत्प्रापियुना ॥ सगुण- निणयारमंदातिगुणं व्रता अमेय । अहं जिगु ब्रहा सगुणस्य ब्रह्मणः प्रतिष्टा आधारः रजनम्यत्र शुनि ॥ शुनरजतमिद सगुण ब्रता निगुण मयि कल्पितम् । सगुणं व्रहा काहशामति चत् अमृतमित्यादि पववत् । ताम्य सामन्य ब्रह्मणः निगुणाम्हं प्रतिष्टा । सर्वसगुण प्रसारोगाधिएरनं निर्गुणं हा अहमेक !! मम निर्गुफापर लाभदाल मदजनेत नमापियुना ॥ अई सोपाधिका निराधिकस्य तिष्ठा अहं निरुपाधिकः में पापिकस्य प्रतिष्ठा ॥ तथाऽहं अध्ययम्य अगलशादतमोक्षस्य च प्रतिष्ठा ॥ मत्या- निरंचमाक्ष ॥ तथा पलतः शाश्वतम्य मोसपलकस्य ज्ञानलक्षणधर्मस्य निष्कामधर्मस्प चा च प्रतिष्ठा ॥ मादाय ज्ञानमेव झा मत्प्रीत्यर्थ कर्मव का ॥ एकांतिकस्य में क्षमुखमा च र प्रति ॥ मदनुभवम्मुखमेध मोक्षसुखं तादशोऽनम् । अतो मामु पास्व ॥ कां सगुणब्रह्मोरासनं निपुणवत्य मुखालासद्वारा तत्प्राप्तिहेतुर्भवतीति चेत् एव। नटगृहातपांबालोसत्यभामाद भूमिकादर्शनतत्तद्वचश्श्रवणलमुषजातपरमानंदव ञ्चितविवेक. प्रेक्षकः समर्पितं चसनाभरणादि कृतं स्तोत्रादि स्वरूपेण तिष्ठतः तस्य ॥ १. एकश्वासी अन्तः निणय: स च एकान्तः एकत्र यय: तोवर। नानावर र मानले वन एकान् प्रत्ययगीता दानव ॥

·३ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [अ. २..] ९२ मुखोल्लासद्वारा नाटकोपरमानंतरं भूमिकामपनीय तिष्ठतः तस्य दर्शनभाषणादिजन्य सुखप्राप्तिहेतुर्भवति। तद्वत् निर्गुणब्रह्मभूमिकामृतसगुणब्रह्मदर्शनश्रवणाचनादि स्वरू घेण सिनः निर्गुणम्य ब्रह्म ग मुखोला नद्वारा उपासकारुपाश्रितमं पारनाटकोपरमानं तरम् भूमिकाभूतोपाधियाहत्येन निष्टत. तम्य निर्गुणस्य प्राप्ति साध्यति न हि भूमिकायामिव नटस्वरूप स्निहाति जनः ॥ अविद्यमानाकर्षकगुणगण प्रदर्शनेन वशी कियत नटेन लोकः ॥ तद्वत् अविद्यमानापिनाकर्षकरूपशील दयादाक्षिप्यादि सगण- गत सुगुणगणप्रदर्शनन वशीक्रियते निर्गुणन ब्रह्मणा लोकः ॥ अनो मद्भजनेन तत्प्राप्ति युक्ता॥ अत एव मां यस्सेवते स ब्रह्मभूयाय कलातइत्युक्तम् । उतं च मया ॥ १ तेपा मह समुर्ता इति ॥ अहं अमृतस्य निवृत्तिधर्मज्ञानाभय प्रदर्शनद्वारा अमृाशब्दित. मोक्षसाधनस्य अध्ययस्य अनादित्वादनंतत्वाञ्च नि यस्य अयोरुपयवादप्रामाग्यशंका कलंकशून्यस्य च स्वतःप्रमाग भूतस्य ब्रह्मणः वेदस्य प्रतिष्ठा तात्पर्य ग पर्यवसानस्थानम्। उक्तं च मया ॥ २'यदक्षरं वेदविदा वदन्ती ति। ३ सब वेदा यत्पदमाम ती ति श्रुति ।। काम्यधर्मवत् फलदानेन नाशाभावात शाश्वतस्य मोक्षफल प्रदस्य निवृत्तिधर्मस्य च प्र. निष्ठा परमप्राप्यं फलम् एकांतिकस्य अव्यभिचरितस्य स्वरूपातमाशमुखस्य च प्रति ष्ठा आश्रयः अहमेव मोक्ष मुग्यस्वरूप अनो मामुपास्व ॥ वेदवेद्य कर्मयोगज्ञानयोगाभ्यां प्राप्यं मोक्षसुखम्वरूपं निर्गुणं ब्रह्म तदहमेव।अतो मद्भजनेन तत्प्राप्ति पूर्व युक्ता युक्ता। इति वा ॥ प्रकरणस्मिन् वमिष्टाकताः सप्तापि भूमिकाः अवरोहणक्रमे ग प्रतिपादिताः तत्र निष्कामधर्मण शुधचित्तम्य ऐकांतिकसुग्वलाभहेतुज्ञानयोग्यता जायते इति या शु भकर्म म्यगानेच्छा सा शुभेच्छा नाम प्रथमा भूमिका॥ सह 'शाश्वतस्य च धर्मस्य' त्यनेनोक्ता। शुभेच्छावता मद्दर्शनकामम्य श्रवणमननादिरूपी वंदांतविचारो विचार णा नाम द्वितीया भूमिका ॥ संह ५ ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽह मिन्यनेन.कना ॥ कृतश्रवणा दिकस्म वत्यन्तरानन्तरितेन भक्तियोगेन तैलधागवविच्छेदन भगवाते मनःप्रणि- धानं तनुमानसा नाम ततीया भूमिका ॥ सह अव्यभिचारण भक्तियोगन' त्यन नोक्ता॥ कृतनिदिध्यासनस्य यत् साक्षात्कारापर पर्यायं अपरोक्षशानं सा सत्वापतिर्नाम चतुर्थी भूमिका सह 'मानापमानयोस्तुल्यः तुल्या मित्रारिपक्षयोः' इत्यनेनायता अप- रोक्षशानी हि द्रुतं मरुमरीचिकाहदसमानं पश्यन् तत्र मानापमानयोर्वा मित्रारिपक्षया तुल्प एव भवति। एतादृशस्य ब्रह्मज्ञानिनः समाधी व्युत्थानऽपि विषयप्वसंसक्तिर्भवति सा असंसक्तिर्नाम पञ्चमी भूमिका सेह जीवन्मुत्त व्ययवस्थारू पा समदुःखसुखः' इत्या. १. १२. ७.२.८.११.३. का. २. १५. ४. १४. २७. ५.१४ २७. ६. १४.२६.७ १४. - ।

·[अ. वि. ९७] चतुदशोऽध्यायः दिना तुल्यनिंदात्मसंस्तुति रित्य तेनोवता॥ लब्धपञ्चमभूमिकम्य विना परप्रयत्न स्वयं व्युधानाभावनायवेशनरूपा पदार्थाभावनी नाम पठ। भूमिकासह 'उदासीनवदान' इत्यादिनोक्ता॥ लब्धष्ठभूमिकम्य स्वतः परतो का व्युत्थानाभावन तन्मयतया पार- पूर्णानंदस्वरूपेणावस्थानं तुरीयगा नाम सप्तमी भूमिका ॥ सेह नित्यसमाधिरूपा 'प्रकाशं च प्रवृत्ति च त्यादिनांकता। इति ज्ञातव्यमा उक्ताश्रमाः सप्त भूमिकाः तृतीय ४ यस्त्वात्मरति रित्यतयाख्यानावसरे स्पष्ट मुपपादिताः ॥ २७ ॥ वि ॥ अहं अव्ययस्य अमृतस्य च ब्रह्मणः परब्रह्म मानस्य शुद्धात्मनः प्रतिष्ठा तत्प्राती हेतुः ॥ प्रतितिष्ठति प्राप्नति अत्यति प्रतिष्ठा इति निरूक्तिः ॥ आश्रयो वा ॥ तथा अतिचिरकालवर्तिवन शाश्वतस्य धर्मम्य कैवल्यब्दितस्य इन्द्रप्रजापतिभोगापे- क्षया अतिशयितम्य ऐश्व यन्य च अहं प्रतिम। ॥ तथा पकांतिकम्य शानिमा यन्य नित्यस्य मोक्षमुखम्य च अहं प्रतिष्ठा। शुद्धात्मस्वरूपस्यापि मदे कनिर्वाह्यत्वात प्रस्तुतं ब्रह्मभूयं मद्भजनकलभ्यम् । अतोमद्भजनन तत्प्राप्तिर्युक्ता ॥ न केवलमहं तवनि- वाहकः किंतु सर्वपाप पुरुषार्थानां ॥ अतस्तादृशं मामुपाम्ब ॥ मगजनमनि मङ्गलम् ॥ २७॥ इति श्रीमद्भगवद्गीता पन्यासद पण लक्ष्मणाचार्यविरचिते गणत्रयविभागयोगा यात्यार्थप्रदर्शकः चमुर्दश: प्रतिबिंब: ॥ १४ ॥ १. १४. २४.२ १४ २३. ३. १४. २२. ४. ३. १७.

·|| श्राः ॥ ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ ॥ अथ पञ्चदशाध्यायः ॥ अर्जनः । अव्यभिचारेण भक्तियोगेन मां यः सेवते सः गुणान् समतीत्य ब्रह्मभयाय कल्पत इत्युक्तम् ।। त्वां यः संवत सः त्वद्भावाय कल्पना ब्रह्माभावाय कथं कल्पत इत्याङ्कित, यस्य ब्राणी भाषाय कल्पत इत्यभिहितं तस्य ब्रह्मणः अहं प्रतिष्ठा इत्युक्तम् गुणानामत्ययः कः ब्रह्मभाव प्राप्ति का ॥ भक्तियोगः कः माहाम्यशानपूर्वक सुदृढम्नेहा भक्तिगितचे किं तदतिशायतं माहाम्य यदज्ञानपूर्वक मुदृढमोहे! भक्तिः। गुणानतीत्य ब्रह्मभयाय कल्पते इत्यनेन गुणात्ययात् पूर्व गुणवधः अतानमोहादिभिः रागदेगादिभिः मुग्वदुःखादिमिश्च संसार भ्राम्यतीत्युक्तं भावान ॥ स च संसारबन्धः कीदृशः योऽयं भनियोगानंग च्छपः इत्यादि सम्यक विविध उपदिश्य मामुद्धर ॥ ।। श्रीभगवानुवाच ॥ ऊध्यमलमधश्शाग्यमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् । छंदासि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ।। १ ।। ऊध्यति । ऊवाः विष्णुनिचिकृतय. मलानि यस्य मः । उत्कृष्ट ब्रह्म मलं यम्य सः ऊः उत्कृत: चतुमनः मूलं यस्य सः ति वा उध्वमूलः तं अधः तद वरः शाग्वा. यम्य स: अवशाखः तं न विद्यत व्ययः नाशः यस्य सः अव्ययः त छद्रांसि वेदाः यस्य पनि पत्राणि तं अश्वत्वं प्रादः वदन्ति ।। यः तं अधल्म वा सः वदं वेत्तीति वदवित् वेदतात्पयज्ञः इत्ययः ॥ १ ॥ दे ॥ भावाः द्विविधाः चेतना अचेतनाश्च ॥ उत्तमवाचिना ऊर्वशब्देन चतु नेपत्ताममेकं अचेतनेताममेकं च ग्राहम् ॥ चेतनेषु उत्तमा लक्ष्मीः चिाकतिराब्दि- ।

·पञ्चदशाध्यायः ता ॥ अचेतनेषु उत्तमा जहु प्रकृतिर्गवत्प्रकृति शब्दिता । उभाभ्यामुत्तमः सर्वोत्तमा भगवानारायणः ॥ स च ग्राह्यः । एते त्रय ऊर्ध्वाः प्रतिनिर्मितजगदक्षम्य मृलानीव। पभ्यः त्रिभ्यः अधः अवराः पञ्च भतानि महदहकारबुद्धयश्चत्यष्टा पदार्था तदाभमा- निनः ब्रह्मायो देवाश्च अभ्य जगदक्षस्य शाखा इव ॥ जगदाऽयमश्वत्थः । किमर्थ जगता वृक्षत्वकल्पना इति चेत छद्यत्वसूचनेन छदनमायनशस्त्रसंपादनप्रवृत्युत्पादना. या फितच्छेदनमावश्यकीर्मात चत् कम्य वित प्राप्तव्यम कममिलपितं च्यानमुद्दिश्य स्वगृहानिर्गत्य गच्छतः पथि यदि सुमहानको वृक्ष तिर्यक पतितः म्यान तर्हि स नमः छिन्वा ततः परं गन्तुं न शक्नोति ॥ छिन्वव गन्तव्यस्थ नं प्राप्नोति ॥ तहत् प्राप्तव्यं माक्षम्यान मुद्दिश्य तन्मार्ग श्रवगमननादी गच्छन पुरुषः प्रकृति प्राकृतसमुदायं तिय पतिनवृक्षवत् गमन प्रतिवन्ध किर्गिकरू पण शत्रण छिन्वय तम्मिमाग यावदन्तव्यं तावदत्वा प्राप्तव्यं गम्थानमाप्नोति अतः तच्छेदनमावश्यकं इत्यर्थम्य बोधनाय वृक्षत्वकल्पना ॥ अस्तु नाम वृक्षवकल्पना अश्वत्थवृक्षवन कल्पना कुतः इति चत रूपविधया यः कश्चन महान वृक्ष उपमानीकरणीयः॥ यदि वतित्रिणी चूनादय उपमानाक्रियग्न तर्हि त नवाचकपदप्रयोगः कर्तव्यः स्यात् ॥ बटादिश- ब्दप्रयोगः प्रकृतस्य विवक्षितस्य जगदक्षस्य अविश्वसनीयताम्प नकत विवक्षित अर्थ नोपयुज्यत ॥ अनावन्यवृक्षवन कल्पना । अश्वत्थवृक्षम्य उपमानीकरणे तहाधना य कृतः अश्वत्थशब्दप्रयोगः श्व. न निष्टतीति व्युत्पत्या अश्ववत् अनिवगन गमनी लतया वर्तत इति व्युत्पत्या वा जगता नश्वरत्वेन अविश्वसनीयतारूपेऽर्थे उपयुज्यते ॥ अतएव १ ऊर्ध्वमूलोऽवाशाख एपोऽश्वत्थ सनातन' इति श्रुतावपि अश्वत्थवृक्ष- वन निरूपणम् ॥ अव्ययाध्य वृक्ष प्रतिक्षणं नाशसत्वेऽपि धाता यथापूर्वमकलप- यत् ' ॥ ३' समान नामरूपत्वाचावृत्तावावगवा दर्शनात् स्मृतेश्च इत्यायुक्तरीत्या प्रतिकल्पं नामरूपसाम्यनावस्थानात् प्रवाहरूपण नित्यः । उक्तं च मया ॥ ४ नेन कौन्तय जादपरिवर्तते इति ॥ जगद्वाऽयं काममोक्षरूपदिफलः ॥ लोक पो त्यत्तिः फलोदयं व्रत ॥ जगदृक्षस्य कामरूपं मोक्षरूपं च फलं पेदा यते ॥ अतो जगद्द्वक्षस्य वदा. फलबाधकत्वेन पर्गस्थानीयाः ॥ एतादृशं जगदक्षं श्रुतयः तज्ज्ञाश्च प्राहुः ॥ तं अवश्य जानीयात् ॥ प्रतिबन्धकत्वेन च्छेदनस्यावश्यकतां ज्ञात्वा छे. हेतुना- C. १. काट ६. १. २. ना. १. १४.३ १.३ ३०. सूत्रम् ॥ ४.९. ९०, - ·९१ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां द्वै. १. २.] दनसाधनशस्त्रसम्पादनप्रवृत्यर्थ छेट्यमवश्यं हि ज्ञातव्यम् ॥ यो जानाति इमं वृक्षं स एव वेदतत्यक्षः नान्यः अवश्यज्ञात यार्थशानवान् हि ज्ञानीत्युच्यते ॥ वेदः श्रेयः प्राप्य- श्व परमामा तं विद्वान् तेन तं प्राप्तवांश्च भवेत् ॥१॥ कृष्ण !! अधश्चार्य प्रमृतास्तस्य शाखाः गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः। अधश्च मूलान्यन संततानि कनिबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥ अधश्चेति ।। तम्य अत्यम्य शावा: अधः ऊर्य च प्रसृतः संवत्याः गतिमन्तः इति वा । गुणैः प्रवृत्याः गुणप्रवृत्याः । विषयाः प्रबाला इव यासां ताः विषयप्रवालाः ॥ मनुष्याणां लो: मनुष्यश्चासौ लोकश्व इति वा मनुप्यलेोकः तस्मिन् कर्म अनुमृत्य वन्तीति कर अनुवन्धः कारणं कर्मानुबन्धः : एषां अस्तीति वा स: एषां अम्तीति वा कर्माणि अनु पश्चात् बंध शीलं ए पागम्तीति वा कर्भत्र अनुबन्धः पश्चाद्भावि फलं कर्मानुबन्धः स पामतीति वा कवि अनुबन्धीनि इति वा कर्मानुवन्धीनि मूलानि अधः उर्व च अनमन्ततानि संवधानि ।।२।। जगद्वनस्य शाखाः या. पूर्वोक्ता. नाः महदहंकारादयोऽटी पदार्थाः तदाभिमानि- नश्च ॥ तस्य वृक्षस्य शावास्थानीयाः ते स्वपेक्षया अट कायमते शरीगदी म्हा- पेक्षया उत्कृष्ट कारणभर अध्य के च सक्षमपण संबन्धवन्तः ॥ ताश्च शाखाः सत्वा. दिगुगः प्रवृद्धाः ॥ प्रधानमूलन काण्डवृद्धिः अवान्तरमूलः शाखावृद्धिः ॥ अत्र सत्या दिगणानां अवान्तर मूट वान् नः शास्थानायमहदहकारादिपरिणामवृद्धिः ॥ पल वाश्च तासां शाखानां विषया एव ॥ तात्कालिक मुखहेतुत्यविमदासहत्वसाम्यात् ।। मूलानि विष्णुः जडाजप्रातो र.त्वरजस्तमांसि च इत्येतद्रपाणि अध शब्दोक्त.शा. खास्थानीयेषु भहदहंकादिषु जडेषु महदहाराभिमानिदैवताप्रभृतिषु चेतनेषु त्र अनुसन्ततानि संयत्याने ॥ सर्वत्र ते गान सन्नात्व सर्वेषां साम्येन स्थितिः स्यात् इति च । । तानि मूलानि मनुष्यलोक वृत कर्म अनुसृत्य बनन्ति ॥ तत्तज्जावकर्मा- नुसारेण तत्र तत्र तेषां सम्बन्धात् न सर्वेषां साम्यन स्थित्यापत्तिः ॥ २ ॥ कृष्णः ॥ न रूपमस्येह तथोषलभ्यते नान्तो न चादिन च संप्रतिष्ठा ॥

·द्वै. ३. अ. १.] पञ्चदशोऽध्यायः नेति ।। अस्य अश्वत्थम्य रूपं स्वरूपं इह लोके तथा नोपलभ्यते न ज्ञायते ॥ अन्तः नोपलभ्यते ॥ आदिश्च नोपल यते || संप्रतिष्ठा स्थितिः मध्यमावस्था च नोपल. भ्यते ।। सम्यक प्रतितिष्ठति अम्यामिति प्रतिष्ठा आश्रयः सा च नोपलभ्यते इति वा ।। सम्प्रविष्टइति पाठान्तरं ।। आदिकता च नोपलभ्यते ।। अन्तकर्ता च नोपलभ्यते । सर्वत्र अन्तः प्रविष्टोऽपि ईश्वरः नोपलभ्यते ॥ २॥ ॥ अस्य जगवृक्षस्य रूपं यथा वर्तते तथा इह लोके नोपलभ्यते न ज्ञायते दुरवगमत्वात् ॥ प्रतिक्षणपरिणामित्वेन यथावस्थितस्वरूण स्थित्यसंभवात् ॥ अम्य वृक्षस्य आदिः उत्पत्तिः नोपलभ्यते ॥ अन्तः नाशः नोपलभ्यते ॥ संप्रतिष्ठा स्थितिश्च नोपलभ्यते ॥ आदिकर्ता अन्तकर्ता अन्तः १ प्रविष्ठश्च विष्णुः तादृशोऽपि सः नोपलभ्यते ॥ एतार- शो जगदृक्षः ॥ २॥ ॥ अ ॥ कृष्णः। ऊर्ध्व उत्कृष्टं ब्रह्म संसार वृक्षस्य अव्यक्तमायाशक्तया मूलं । उक्तं च मया मयाऽध्यक्षण प्रकृतिः सूयते सचराचर मिति॥ अधः अवराः ब्रह्मादयः महदहकारादयश्च शाखाः संसारवृक्षस्य ॥ अधः ऊर्ध्वादधोऽधः सोपानम्थानीयाः अध्यक्तमहदहकारपंचतन्मात्रापोडशविकारहिरण्यगर्भविराट्रप्रजापतिसुरगन्धर्वासुर - नरतिर्यकस्थावररूपाः शाखा इव यस्य साऽधःशाखः ॥ तादृशः नश्वरत्वात् श्वो न तिष्ठति ॥ प्रवाहतोऽनादिग्नन्तश्च ॥ मृढानामनाद्यनन्तत्वेन भास मानश्च ॥ वक्ष्यते च ॥ 'न रूपमस्येह तथापलभ्यत' इति ॥ अस्य संसारवृक्षस्य कर्म- काण्डात्मकाः वेदाः तत्ववस्तुच्छादनात् रक्षणाच पानि ॥ पानि हि वृक्षगतफ- लपुष्पादिकं छादयन्ति वृक्षं रक्षन्ति च ॥ " ध्रुवा द्याधुवा पृथिवी ॥ धवं विश्व- मिदं जगत् ॥ ध्रवा ह पर्वता इमे ॥ ध्रवो राजा विशामयं " इत्याद्यर्थवादन वृक्षगतं अनित्यत्वदुःखरूपत्वादिदोपजातं छादयन्तः कर्मतत्साधनतत्फलप्रकाशनेन रक्षन्तः नित्यत्वादिप्रतिपादनेन शोभयंता वेदाः पानि। पर्णानि हि वृक्षगतदोपजातं छादयन्ति वृक्षं रक्षन्ति शोभयन्ति च॥ कर्मफलैः छायास्थानीयः सर्वजनसमाश्रयणीयतामापाद- यन्तो वेदाः वक्षस्यास्य पर्णानि ॥ पानि हि छायामुत्पाद्य तया वृक्षस्य सर्व- जनसव्यतामापादयन्ति ॥ पर्णसंघातवत् शोभाहतुत्वात् वदाः तदुपलक्षिताः यज्ञादयश्च वृक्षस्यास्य पर्णानि ॥ एतादृशं संसारवृक्षं वेदाः प्राहुः ॥ तं १. न च संप्रविष्टः इति पाठान्तरम् ॥ २. ९. १०.३ ते. बा. २. ४. २. सोऽयं अश्वत्थः ॥ - . 18 ·९८ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [अ. १. २.] यः वेद स एव चेदवित् ॥ वेदोक्तस्य समूलस्य सशाखस्य साग्रस्य संसार वृक्षस्य परिज्ञानात् ॥ यः मिथ्यात्वेन जानाति स एव वेदतापर्यज्ञः ॥ अशास्वतं वृक्षं सत्य वनजानन्ति ॥ इयत्वज्ञानन तदुच्छेदनाय छद नायिकशरप्रसम्पादनप्रवृत्यर्थ अत्र इयज्ञातव्याध्य संसारवृक्षः ॥ संसारस्थ वृक्षवेन रू.पणमत्र के.नावगम्यत इति चन् मूलशाग्याएकानां प्रदर्शनात् वृक्षवाचकाश्वत्थशब्दप्रयोगाच्च वृक्षवन रूपणमवगम्यते ॥ किमर्थ वृक्षयन ममिति चत् प्राप्तव्यमातिप्रतिबन्ध कत्वेन बदनावश्यकतास् चनार्थम् ॥ कथं वृक्षत्वापणमात्रण च्छेदनावश्य. कतासूचनम् ॥ न हि वृक्षत्वमात्रण बदनीयता ॥ न हि वृक्षाः वृक्षत्वमात्रण च्छिद्यन्ते।। किंतु मार्ग तिर्यक पतित. गमन प्रतिवन्धक एव वृक्ष छिद्यते ॥ इति चत् मार्ग निर्यप. तित महाश्वत्यवृक्षवरूपण वात्र स्विक्षितम्॥ तन्कुतोऽवगम्यते इति चेत् ऊध्यमल मधःशाख मिन्युक्तं रवगम्यते । अवमूलचं अध शाम्पत्वं च उम्नमितनदाकलसंग पितमहावातात्मालतियानपतितम्यर संभवति ॥ दृश्यंत च मार्ग नियंक पतितस्य महतो वृक्षस्य मटानि नदीकृलोपरि। शाखाश्चायः पथि। स च वृक्ष. अवश्य च्छेद्य.॥ अच्छिन्दा च तं परत्र गन्तुं न शक्यते ॥ नहद वृक्ष रित्वैव मालम्थानमात- व्यम् । अतोऽयं ज्ञयः छेद्यश्च ।। ऊध्र्व आदिकारणं लिजशरीर मूलं यस्य तादृशं अधः अवराः हस्तपादाद्यवयवाः शाखा यस्य तादृशं छन्दांसि वासना व पानि आच्छादनम्बानीयानि यस्य नादा दु.खरूपमा फलवासनाभिः सम्वरूपतया. वभासमान सक्ष्मशगरमूलकं कर चरणावयवशाम्गादाएं मलदहरूपं अश्व. स्थवृक्षमाः । यस्तं वेद स वंदवित् इति वा ॥ ऊर्व समरूपण स्पृष्टः समप्रपञ्चः मुलं यस्य तादृशं अध. शाम्बास्थानायाः ब्रह्मन्द्रादिलोकाः यस्य ताहां छन्दम चदाः यस्य प मानव प्रकाशका तादृशं ब्रह्मांडात्मकस्थूलप्रपञ्चरूपं अश्वत्थं प्राह ।। त यः बंद म वेदवित् इति वा ॥ १ ॥ कृष्णः । नियंतितस्य वृक्षस्य माग्याः काश्चित् अधः काश्चिन ऊध्वं च प्रसृता दृश्यन्त ॥ मृलानि कानिचित उयमुद्गतानि कानिचित् अप्रसङ्गतानि च दृश्यन्ते । पूर्व ऊर्ध्वमूलवं अध शाखत्वं च सामान्यतो निपिनम ॥ विशेषम, निम्पायतु नस्येव संसारवृक्षस्य पूर्वोक्ताव यवकल्पनापेक्षया अपरा अवयवकल्पना च्यते ॥ संमारवृक्षस्य शाखाः अधः ऊ वे च प्रमृताः ॥ कास्ताः शाखा इति चत् १. गातर इनुद्यमानानुन ताति याद पतितं अघामालत मारलेन महतने कमश्रथमपानी- कृत्य रूपककल्पनेति दरव्यम् ।

·[अ. २.] पञ्चदशोऽध्यायः ९९ ज्ञानकर्मफलभताः पुण्यपापफल भूताः आब्रह्मस्तंबपर्यंत देहाः शाखाः उपशाखास्थानी - याः ताः मनुप्यादिभ्यावरांतमधः मनुष्यभ्यः ब्रह्मपर्यनं ऊ च प्रमृताः ॥ ताश्चावश्यं छदनीया । न हि नच्छदन मंतरण वृक्षच्छदनं सम्भवति ॥ यथा विविधाविचित्राने कदहसम्बंधो न म्यान तथा प्रयतनायम् ॥ न हि तामां छेदनं सुशकम् ॥ वृक्षस्य सा- रवत्वादिगुणः प्रधा हि ताः ॥ तद्वत इमे दहाः गुणः सत्वादिभिः तन्कार्यः कामको धादिभिः पुण्यपापादमिश्च उपर्युर वधत न श्रीयंत ॥ अता महता प्रयन्नन नंदनी याः ॥ ताश शाखाः विषयप्रवालाः शाग्वा यः पल्लयानीव विषयाः देहेभ्यः अंकुरीभव- तीव । पट्यानि शाखाग्रसंवद्धानि दृश्यंत ॥ शब्दमा परमगन्धम्पा विषयाः शा. खाग्रस्थानामाभिः इन्द्रियाभिः संवत्या अनुभृयन्त॥ विषयाः पल्लवानीच आपातर- मायाः विमदासहाश्च ॥ इंद्रियनिभिः सम्बद्धा विषयाः कामक्रोधाद्यपादनहाग तनकामीण काग्यंत उपसुपरि देहान वर्धयन्ति॥ कुत शाखाः गुणवधते इति चेत् ।। मुलानि तत्तझानजनितगगढपादिवासनालक्षणानि धर्माधर्मप्रवृनिकारणानि अधः चशब्दात् उध्व च प्रस्ताः याः शाग्वाः अधमाः उत्तमाश्च दहाः तेषु लिङ्गदहेषु अनु- सन्तनानि अनुपविष्टानि ताान ५मनुष्यदह कर्म अनुबन्धु पश्चाजनायतुं शीलं. एषां नानि तादशानि।। मनुष्य स्वामी लोक देहः म व मनुष्यलोकः इति व्युत्पत्तिः। शाखाः पूर्व कल्पनाकाः ब्रह्मद्रादयो जीवा तए अबराः दुकृतिनः अधः पश्यादियोनिषु जायन्ते । उत्तमा मातनः ऊन दवादियोनिषु जायन्त। तत्रतन्न देहान प्राप्नुवन्ति ।। शाखाम्बालायात्तमाधम जीवसंबद्धाच्चावचदेहाः गुणप्रबद्धाः विषयप्रवालाः इात वा ॥ अन्यत् मम ॥ सर्वत्र विषय कामान जनयन्यः कर्माणि कारयंत्यः ततद्भोगजनि- नगगपादिवासना लिङ्गदहा सातत्यन तिष्ठन्ति ॥ ताः कामान् जनयन्ति॥ कामाश्च कर्मागुच्चायचानि कारयन्ति ॥ कर्माणि च पुनःपुनः शरीराण्युत्पाद्यति ॥ एवं बामनादिभिः कामादितिः पुण्यपापादिभिश्च सर्वतः शरीर परम्परा वर्धत ॥ ततः समारवक्षारूढानां विषयग्मुरवाशापाशवद्धानां जननमरणदुःखप्रवाह पानं विना न कथाञ्चन न स्यचित् न कदाचिदपि मोक्षः सिन्ध्यनि । अतोऽवान्तरमृलैस्सह ल. नान्यः कर्माणि कर्मभ्या वासना इत्यनवरतसन्तानाऽयं संसारवृा प्रयत्नेन छेदनायः । नम्य पूर्वकलानोक्ताः करचरणाद्यवयवरूपाः शाखाः अधः ऊरुजानुपादादिरूपेण अध्ध करांदवानीवामुखादिरूपण प्रमृताः इति वा ॥ अन्यत्सम ॥ तस्य १. गति वा ।। २ नम अनुबन्धः पवादावि मतं तद्वन्ति !!

·१०० सदर्पण श्रीमद्भगवद्गीतायां [अ. २. ३. वि. १.] पूर्वकल्पनोक्ताः शाखास्थानीयाः लोकाः अधः देवपितृमनुष्यलोकादिरूपेण ऊर्ध्व महर्जनस्तपोलोकादिरूपेण प्रसृताः ॥ अयः पाताळादो ऊर्ध्वं च स्वर्गादा मूलानि यक्षरक्ष प्रभृतीनि देवगंधर्वादीनि च अनुसन्ततानि सम्यक विस्तृतानि तानि मनुष्य लोके कर्माणि कृत्वा इतरलोकेषु तत्फलं भुजत इत्यर्थः ॥ इति वा॥ २ ॥ कृष्णः ।। अस्य संसारवृक्षस्य रूपं ऊर्ध्वमूलमधःशाख'मित्यादिनोक्तम् स्वरू- पं यथा वर्तते तथा इह लोके केनापि न ज्ञायत १ ध्रवा द्या रित्यादिप्ररोचनश्रुत्या नित्य वन सुखरूपत्वेन च यथा वर्णितं तथा केनापि नोपलभ्यते ॥ अस्य शुक्तिरजत रस्नुसदिरिव स्वरूपं यथा पूर्वमशानदशायां उपलभ्यते तथा ज्ञानदशायां सम्यग्ट- शा वीक्ष्यमाणं इह जीवत्येव देह नोपलभ्यते॥ तनास्य शुक्तिरजतादारव मिथ्यात्वं सि. धम् ॥ अस्य वक्षस्य अन्तः पर्यवमान नापलभ्यते॥ आदिश्च नोपलभ्यते॥ संप्रानटा स्थिति: मध्यावस्था सा च नापलभ्यते।। अरुय अन्तः नापलभ्यत आदिश्च नापलभ्यते॥ उपादानस्य मृलाज्ञानस्य आद्यन्तशून्यत्वाद यमप्याद्यन्तशु यः ॥ संप्रतिष्टा लयस्थान च भूमिरिब वक्षस्य नापलभ्यते ॥ यद्ययं ब्रह्मणा विकारः तर्हि ब्रह्मणि लीयेत ॥ गचाय ब्रह्मणो विकारः ॥ तम्य निर्विकारस्यात् ।। किंतु अज्ञानमस्यापादानं तस्मिश्च ज्ञानन नष्ट समूलस्यायोच्छेदा भवति ॥ प्रतिष्ठाशब्दितस्य लयस्थानस्य मूलाज्ञान- स्य ब्रह्मज्ञानेन नाशे न पुनरस्य प्ररोहः । अतो दुरुच्छदोऽयं ससारवक्ष अवश्यच्छ- %3D द्यश्च ॥ २॥ वि ॥ संसारवृक्षस्य सर्वेषामुपरि वर्तमानन्देन ऊर्ध्वशब्दानः परमेष्टी मुलं तस्मात् अवरत्वन अधःशब्दोक्ताः देवगंधर्वयक्षादयः नरपशुमृगपक्षिक्रिमिकोटपतंग- स्थावरान्ताः शाखाः॥ तिर्यकपतिताश्वत्थवृक्षल्यत्वात् नश्वात्वाच्च अश्वत्थशब्दवा- च्या वृक्षाऽयं ॥ अयं संसारवृक्षः प्रधाहतो नित्य. ॥ एतमश्वत्थं श्रुतय एतादृशमाहुः ॥ अस्य संसारवृक्षस्य कर्मकाण्डात्मकाः वेदाः यथास्थितस्वरूपाच्छादनन २ वाय- व्यवतमालभत भूतिकामः । द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपत् प्रजाकामः' इत्यादि फलप्रतिपादनेन च वर्धकतया पर्णानि ॥ पर्णानि हि छादयन्ति वर्धयन्ति च वृक्षम् ॥ पणैर्हि वृक्षो वर्धते ॥ संसाराख्यमश्वत्थवृक्षं यो वेद स वेदवित् ॥ अतोऽय- मवश्यं ज्ञातव्यः ॥ छद्यवृक्षस्वरूपक्षानं छेदनोपायज्ञानोपयोगि ॥ छदनापायं ज्ञात्वा तसंपादनप्रवत्यर्थ संसारवक्षोऽयमवश्यं ज्ञातव्यः ॥ १॥ १. ते. प्रा. २. ४. २. ८. २.त. सं. २. १. १, १. ३. ते. सं. २. १. १. १. ॥

·[वि. २. ६.॥ ३. ४.] पञ्चदशोऽध्यायः १०१ कृष्णः । तस्य संसारवृक्षस्य शाखाः अधश्चाय १च प्रसृताः॥ शाखास्थानी- याः जीवाः तैस्तः कर्मभिः अधश्च मनुष्यपश्वादिरूपेण ऊर्ध्व च गन्धर्वयक्षदेवादि. रूपेण २ प्रसृता भवन्ति ॥ ताश्च गुणप्रवृद्धाः विषयप्रवालाः ॥ अधश्चार्य च प्रमृतेः किं मूलमितिचेत् ॥ अधः विद्यमाने मनुष्यलोक अनुबन्धीनि कर्माण्येव मूलानि अनु सन्ततानि ॥ ३मनुष्यलोके क्रियमाणानि कर्माण्यव अधश्चार्य च प्रसृतेः कारणानि ॥ मनुष्यत्वावस्थायां कृतहि कर्मभिः अधः मनुप्यपश्वादयः ऊध्वं च देवादयो भवन्ति॥२॥ कृष्णः ॥ इह लोके अस्य संसारवक्षस्य चतुर्मुखमूलत्वं मनुष्यानत्वं मनुष्य- त्वं कृतेः कर्मभिः अवान्तरमूलभृतः पुनरप्यधश्चो वे च प्रसृत शाखावं इत्यादिकं स्वरूपं यथा निर्दिएं यथा च वर्तते तथा संसाभिनापलभ्यते ॥ अस्य नाशः नाप- लभ्यते ॥ आदिश्च नोपलभ्यते ॥ गुणसङ्गः आदिापति गुणे वसङ्गः अन्त इति न ज्ञाय- ते ॥ अज्ञानमस्याश्रय इति न ज्ञायते ॥ संप्रतिष्टा आश्रयः ॥ सं प्रतितिष्ठत्यस्यामिति संप्रतिष्टा इति व्युत्पत्तिः । अस्यां योजनायां पूर्वोक्त सर्वमप्यूह्यम् ॥ २॥ ॥ अर्जुनः ॥ किमर्थमुक्तरूपस्याश्वत्थवृक्षस्य निरूपणम् कृतम् ॥ ज्ञानार्थमिति चत् कि तज्ज्ञानस्य प्रयोजनम् ॥ छंदनीयस्य तस्य ज्ञानेन च्छेदनापायकशस्त्रसंपादन प्रवत्युत्पादनं प्रयोजन इति चेत् किं तच्छस्त्रं येनायं वृक्षः छद्यः छित्वा च कि कर्त- व्यम् ॥ वृहि ॥ । कृष्णः ॥ अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलं असङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्वा ॥ ३ ॥ ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भए । तमेव चाद्यं पुरुपं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसता पुराणी ॥ ४ ॥ १. अध श्वाध चति पाठः । २. पूर्वोक्त नमित्तिकमृष्टिप्रक्रियया ॥ रदं तु नित्यगृष्टिप्रक्रियया ॥ ३. मनुष्यलोक एव कर्माधिकारशापनायेदम् ।

·३. ४.] विशेषेण रूढानि मुविरूदानि मुविकटानि मुलानि परमात्मान सङ्गः अमः अमन एवं र अमगम्त्रं तन हित्वा तत: छदनानानां 4. श्रीमद्भगवद्गीतायां अश्वथामिति ॥ म सम्म यस्य सः मुविरुदालः तं एनं .:. दृढन समयाभावः अमरः र अशवाच्ये यम्मिन् गताः भयः पुनः न निवनन्ति वतन्त ना पान ज्ञायते प्राप्यते न नि पदं जयं प्राप्यं म परं बा मोसम्यानं शुः । नम्वर वा परिमागितव्यं विचार्य ज्ञान प्राप्यं न !| ततः परमिति पाटातरम् ।। ३ ।। नमवति ॥ यतः यम्मान पाणी पुरननी अनाकाटना प्रनिः उक्तरूपाश्वत्थवृक्षप्रवृत्तिः प्रन्ता जाता तम आयं परं परमात्मानं प्रपद्ये प्रप- येत ॥ प्रपत्तिः शरणागतिः तां कुर्यात् ॥ शरणं व त्यर्थः ॥ इति शब्द. मध्याहत्य प्रपद्ये इनि परिमार्जितव्यमिति वा । परपस इति पाटान्तरम् ॥ प्रप. येयत इति पाटे पपद्य इयतः इति च्छेदः ॥ तं प्रपद्य गणकल्य इयतः एना- वतः अज्ञाननिवृत्यादेः प्रयोजनम्य प्रवृत्तिः पुराणी प्रता अनादिकालता जाता ।। इति च ॥ ४ ॥ १नुष्टु विविधरूढमूलोऽयं अश्वत्थः ॥ कर्मवासनाः कर्माणि च अवान्तर मूलानी- त्युक्तम् । नानि च मूलानि सम्यक् विविध स्टानि अतो दृढनव शस्त्रेण च्छद्यः ॥ किं तच्छतं येनामी च्छेद्य इति चेत् दृढेन असङ्गशस्त्रंण चंदनीयोऽयं वक्षः। कोसा- वसङ्ग इति चेत् ॥ विषयषु सङ्गशब्दितरागवजनलक्षणवराग्यरूपः ॥ कि विषयवग. ग्यमात्रण उक्तरूपाश्वत्थवृक्षच्छेदनं भवतीति चत् ॥ अशब्दवाच्ये परमात्मनि सङ्ग- १. है मुए विशेषण मतप्रवलावष्णुविदाच प्रकृतिरूपप्रधान बरमूलः सन्बरजस्तमोगुणाबान्तर- मृल: ज्ञानासिना छनव्यः ॥ छदनं क्वचित नाशनं क्वचित् दृकरणं क्वचित् विविच्य बिम- शनम् ।। २. अ. दहादतादात्म्यवांधः सातजन अा..: इति च ॥

·पञ्चदशोऽध्यायः शादतभक्तिरूपा योऽसङ्गः तेन च शस्त्रेण च्छेद्यः॥ १तदुभयरूपशस्त्रैकच्छेद्यो यमश्व- स्थवृक्षः ॥ न सङ्गः असङ्गः ए सङ्गः 3 रङ्गः इति व्युत्पत्तिः ॥ भक्तिविरक्तयो रावश्य- कन्वं उक्तं मया॥ २'अभ्यासन तु कान्तय वैराग्येण च गृह्यते' ३ 'इन्द्रियाथपु वैगम्यं' पुति च'मयि चानन्ययोगन भक्तिरव्यभिचारिणी इति ५'आत्मनिग्रह इति च।। यदि भक्तिविरक्ती अदृढ स्यातां तर्हि तद्रपशस्त्रण वृक्षोऽयं छेत्तुं न शक्यते ।। हि अदृढेन शस्त्रण सम्यक रूढमूलो वृक्षः छनुं शक्यते ॥ अतो भगवति भक्तया अन्यत्र विरक्तया च सुदृढया भवितव्यम् । सुदृढं चत् शस्त्रं तेन रूढ मृलोऽपि वृक्षः अना यासेन छत्तं शक्यः। अतः दृढेन असङ्गशरण उक्तरूपमश्चन्थवृक्षं छिन्वा ततः अनन्तरं ततः असनात् हतो : शेयं प्राप्यं च परं ब्रह्म तत्स्थानं शुब्धात्मस्वरूपं वा अन्वेष्ट- व्यम् विचार्य ज्ञातव्यम् ॥ ८ 'सोऽन्वष्टव्यः स विजिज्ञासितव्य इति श्रुतिः ॥ तद्ब्रह्म ९ तस्माउजगदक्षादृय व्यवस्थितम् ॥ १० तस्य जगहृक्षस्य आश्रयभूतम् ॥ तहम प्राप्ताः न पुनिवति न पुनर्निवर्तत पुनर्निवर्तत ॥ ११' न च पुनरावर्तते न च पुनरावर्तत इति श्रुतिः ॥ सूत्रं च १२ अनावृत्तिः शम्दादनावत्तिः शब्दादिति ॥ उक्तं च मया ॥ १३ मामुपेत्य पुनर्जन्म'॥ १४' मामुपेत्य तु कान्तय॥ १५ यं प्राप्य न निवर्तत इत्यादि। भक्तिविरक्तिभ्यां उक्तरूपाश्वत्थवनच्छदनमकृतवता ब्रह्म विचार्य ज्ञातुं न शक्यम् ॥ ॥ १. अत्र, 'गतां प्रगंगा-मम इत्यादय: ( २० पुटे ) लोकाः अनुसन्धे याः ॥ दृश्यतामह विणानांचातया ॥ दांत पाटान्तरम् ॥ शास्त्राप्ययान व सुनिश्चित! नृणां क्षमस्य सम्याग्वमशेष हेतुः ।। असा आत्मच्यांना विस्तानि दृढा रतियाण निगण च या' ॥ १ ॥ इति भाग. ४. २२ लोकश्च ॥ २. ६. ५. ३. १३. ९. ४. १३ ११. ५. १३ ८. ६. सुदृढेन असंगशस्त्रेण अश्वथोऽ- यमनायासेन छतं वय इति सूचयित छ च'' (६. १. ७३. विहित नगागमानाश्रयणन मुसार चारणं कृतं न छिन्या' :ति ॥ ७. अ. ततः पदमिति पाट: ॥ द्व. सतः परं ततः पदं इति च पाठः ॥ त्रि. ततः पदामात पाठः ॥ पदमिति पाट पद्यन ज्ञायते प्राप्यते च इति पदम् ॥ परामात पाट ततः परं तदनन्तरं इत्यर्थ ब्रह्मति लभ्यते ॥ ' आद्यं पुरुष मित्युत्तरत्र परामर्शात् ॥ ततः अनन्तरं परं परब्रह्म इति वा ॥ ८. छा. ८. ७. १. ९. तत इत्यस्य पंचम्यंतत्वात् परस्तादिति लभ्यते ॥ १०. तत इति एष्टयर्थ तामः॥ तस्य पदं आस्पदम् ॥ ११. छां. ८. १५.. १. " १२. ४.४.२६ १३. ८. १५६१.८.१६ १५. ८ २१.

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [३. ४.] भक्तिविरक्तिभ्यां वृक्षमिमं छित्वैव ब्रह्म ज्ञातुं शक्यम् ॥ अतः तथा कुर्यात् ॥ छित्वेमं वक्षं ब्रह्म विचार्य जानीयात् ॥ अनावृत्य तत्रैव स्थितिः भगवत्कंकर्यरूपभगवत्प्रयो- जनाय नात्मप्रयोजनाय इत्यनुसन्धयं मुमुक्षुभिरिति सूचयितुं निवर्तते इति आत्मनेपदे प्रयोक्तव्य निवर्तन्तीति परस्मैपदप्रयोगः॥ कथमुक्तरूपं शस्त्रं सम्पादयितुं शक्यं शस्त्रं नदशक्यसम्पादनमिति भाति इति चेत्॥ यस्य पदशब्दोक्तस्य परमात्मनः सकाशात् अनादिकालप्रवृत्ता उक्तरूपाश्वत्थवृक्षप्रवृत्तिर्जाता तं जगतो मूलभूतं आद्यं पुरुषं पर- मात्मानमेव १ प्रपद्येत च। प्रपत्तिः शरणागतिः। शरणमाश्रयेत ॥ शरणीकृतस्स भग- वान उक्तरूपं शस्त्रं दत्वा तेन वृक्षच्छेदनं कारयति ॥ ततः स झातः प्राप्तश्च भवति ।। ज्ञानेन तं प्राताश्च न पुनर्निवर्तते ॥ वयामिदानी कामयामहे धनादिना वयं भूयांसः म्याम प्रजया प्रजायेमहि इति ॥ इयं प्रवृत्तिः यतः प्रसूता येन दर्शिता॥ २ सोऽकामय- त ॥ बहु स्यां प्रजायय' इति श्रुतिः ॥ तमेव पुरुषं ३ प्रपद्ये इति तत्पदमन्वेष्टव्यमिति वा ॥ कृत्स्नस्य जगतः नष्टः यस्मात् इयं गुणमयभागसङ्गप्रवत्तिस्सर्वेषामनादिका लतः प्रवर्तते नमाद्यं पुरुषमेव ४ प्रपद्येत ॥ उक्तं च मया ॥ ५ देवी येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ॥ मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते' ॥ इति ॥ ६ प्रपद्य इयतः इति छेदः ॥ पदशब्दोक्तस्य तस्य परमात्मनः अन्वेषणे किं भवतीति चेत् ॥ तमेव आद्यं पुरुषं प्रपद्य शरणीकृत्य इयतः एतावतः अज्ञाननिवृत्तिज्ञानप्राप्त्यादेः कृत्स्नस्य प्रयोजनस्य साधनभूता प्रवत्तिः अनादिकालतो जाता ॥ पुरातना मुमुक्षवो हि तमाचं पुरुषं मामेव शरणीकृत्य निर्मुक्तबन्धास्साताः॥ ७अतस्तत्पदम वेष्टव्यम्॥ इति च॥व. क्ष्यते च॥ ८'सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज॥ अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्या मि मा शुचः' इति ॥ अता विचार्य मात्वा तत्र गन्तुं प्रयतेत यत्र गतो न निवर्तेत ॥ एवं प्रयतनमुत्पादयितुमेव उत्तरूपाश्वत्थवृक्षनिरूपणं कृतम् ॥ ३ ॥ ४ ॥ ८ - १. द्वै. प्रपय इत्यस्य लङतस्य लिडं नतया विपरिणामः ॥ २. ते. २. ६. ३. अ. इतिपदमध्याहत्य व्याख्याने यथाश्रुतमेव ज्याय इनि भावः ॥ लोकांशक्षार्थ लोकरीतिमनुसृत्य मगवत राक्त: अमाप तमेव शरणं प्रपद्ये इति ॥ वतएव च कर्मगी' ३. २२.) तिवत् ॥ इति च ॥ ४. वि. अहं प्रपद्ये इत्यस्य अन्वेषणरूपत्वाभावात् विधिरेव ज्यायान् ॥ प्रपाद्यत इति पाठः ॥ आत्मनेपदिनो धातोः परस्मैपदमार्षम् ॥ ५. ७. १४. ६. वि. प्रपद्ययत इति बहुसंमतपाठमाश्रित्य ॥ ७. हिंशब्दार्थ- कचशब्दार्थाऽयम् । ८. १८.६६.

·पञ्चदशोऽध्यायः अर्जुनः ॥ अश्वत्थमनमसङ्गशरण च्छित्वा श्रवणमननादिभिग्रह्म ज्ञात्वा तमेव परमात्मानं शरणमुपगम्य पुनरावृत्तिरहित तदीयं परमं पदं गन्तु प्रयतेत इत्यु- क्तम् ॥ कथंभूतास्तत्पदं गच्छन्ति ॥ तत्पदं जिगमिषुभिः के गुणाः सम्पाद्याः के दोषा वर्जनीयाः प्रयत्नेन ॥ वहि ॥ कृष्णः । निर्मानमोहा जितमङ्गदोपाः अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः॥ हुन् विमुक्ताम्मुग्वदुःख मंतः गच्छत्यमृदाः पदमव्ययं तत् ।।५।। निर्मानति ।। अधिक श्वामी आत्मा च अध्यात्मा तम्मिन् नित्याः आत्मानं अधि- कृत्य प्रवृत्तं अध्यात्म वेदान्तशास्त्र ज्ञान वा तत्र नित्याः निरताः अतः न मुटाः अमृताः निवृत्ताज्ञानाः अतः मानश्च मोहश्च मानमहा निर्गती मानमोही येभ्यस्ते निमनमोहाः अतः वि निश्शेषं निवृतः काम: विषयामिलापः वासना वा येभ्यम्त विनिवृत्तकामाः अत. मुग्व च दुम्म च मग्वःग्य हात संज्ञा या नानि मुग्वदुःख मनाान तः वि विशेषण मुक्ता: अतः सङ्गरूपो दोषः सङ्गदोपः मन दोपः इति वा जितः मङ्गदोपः यो नित. मङ्गदोपाः सङ्गश्च दोपश्च सादा जिती सङ्गदोपी यम्त इति वा !। ईदृशाः मुमुक्षवः न व्यतीत्यव्ययं न विद्यते व्ययः नाशादि: यम्य तत् अव्ययं निर्विकारं नासरहितं च पदं गच्छन्ति ।। ५ ॥ अधिकात्मनि परमात्मनि आत्मानमधिक य प्रवृत्त वेदान्तशामे झाने च निरताः अत एव अमूढाः निवृत्ताझानाः अत एव मानशब्दिताहंकारेण माहशान्दितविपरीत- ज्ञानन च रहिताः अत एव भगर्वादतरसर्व १ कामन्यः विशेषण निवृत्ताः ॥ अत एवं सुखदुःखहेतुत्वात् २ तच्छब्दवाच्यः शीतोष्णलाभालामजयाजयमानापमानप्रियाप्रिया- दिद्वन्द्वैः निरवशंषं मुक्ताः अत एव विषयेषु दहगेहभायापुत्रधनारामादि घुसङ्गद द. तासक्तिरूपेण तजनितन वा दोषण रहिताः सङ्गेन रागद्वेषादिदोषेण च रहिताः १. कामः वासना तया दि कामयन्ते कामाम्।। काम्यन्ते विषयाः एभिाति कामाः इति व्युत्पत्तिः।। २. अ. सुखं दुःख इति संज्ञा ज्ञान यस्तैः ॥ मखदान गरिति पारे नवसायमा संबधी यस्तैः ॥ इति च ॥ 11 ·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां निर्विकार नाशरहितं च पदनीय तत् परं नहा तन्य स्थानं वा शयं प्राप्यं छ प्रतिबन्धरहितशुद्धात्मानं वा गच्छन्ति॥ विचार्य जानन्ति ज्ञानेन प्राप्नुवन्ति च ॥ श्रवणमननादिसाधनानुष्ठाननयत्यादयो गुणाः सम्पाद्याः मानमोहसद्कामद्वन्द्वाज्ञाना दयो दोषाः यत्नतो वजनीयाः मुमुक्षुभिः ॥ मुमुक्षय इत्यंभूताः तत्पदं गच्छन्ति ॥ नानित्थंभूताः ॥ ॥ अर्जुनः ॥ तत् पदं परिमार्गितव्यं तत्र गताः पुनर्न निवतते ॥ अध्यात्म- नित्याः मानमोहादिसर्वदायोडिझताश्च मुमुक्षवानगई गालीयुक, तत्कादश कम्य बहि ॥ कृष्णः ॥ न नद्भासयने सयों न जमां को न पावकः ।। यदगत्वा न निवनन्त नद्धाम परमं मम !) ३ ।। नति ॥ तत् पशब्दोक्तं मर्यः न भामर्थन । न प्रकाशयति ।। शशाङ्कः चन्द्रः न भासयते ॥ पावकः अग्निः न भामयते ।। यत् मत्वा प्राप्य जान्यो वा न निवतन्त नन् परम धाम ज्योतिः मम स्वरूप परमं तत् मम वाम म्यानं परम धाम ज्योतिम्म्वरूपं तन मम अंशः ॥ ६॥ तत्पशब्दोक्त सूर्या न प्रकाशयति । चन्द्र न प्रकाशयांत अग्निन प्रकाशन। नत्पदं १ गया न मिवतन्ते ॥ परम धाम स्वतः परमत जोरूपं तत्पदं मम स्वरूपम् ॥ परमं तत् पदं मम धाम स्थागम् ॥ न तत्र सूया भाति न चन्द्रनारकं नमा विद्युती मानिम कुतोऽयमग्निः इति श्रुतिः ॥ वि ॥ तत् पशब्दोक्तं शुद्धामम्वरूपं सूर्यचन्द्रान्यादयः न प्रकाशयन्ति । १. अ. गन्या अभेदन प्राय तलाव प्र.य ॥ जीवम्य अहं मानि वेदाम्नयाक्य जन्य- साक्षाकारान अह न वा यज्ञाननियालगावत्युच्यते ॥ नितम्य च अमायनामस्य पुमरुन्थानाभावन सत्वायगं मागभावो म भिवते इत्युच्यते ॥ अना गमनानियन्यारत्त या मेद उतो भवति जीवब्रह्मणो- रिति शहाया नावकाशः॥ गत्या हाया इति या मृत्यायप्रकाश्ययास या तदननाय चक्षुगद्यगम्यत्वमुरयते॥ सारन्योति: मम गवभिन्न राहाः शिर' प्रतिवदर्भद पष्टी॥ २.का.. १५.

·पश्चदशोऽध्यायः १०७ ॥ स्वतःप्रकाशरूपा हात्मा ॥ स एव सर्वेषां तेजसा प्रकाशकः ॥ शानमेव हि सर्वस्य प्रकाशकम् ॥ ज्ञानम् यो हान्मा ॥ कथं नाह सूर्या दोन ज्योतिष्टव्यवहारः इति चेत् विषयेन्द्रिय सम्बन्धविरोधितमोनिरसनद्वारणोपकारकत्वाग्ज्योतिष्टम् ॥ तेषामाग ज्यो- तिषां प्रकाशकमात्मज्योतिरेव ॥ न हि तस्य ज्योति बहिर्निर्गमे शवशरीरे सूर्य चन्द्रनावदीपादिकरण कम तद्विषयकं वा ज्ञानमुत्पद्यते॥ उक्तं चई आत्मस्वरू.एस्य स्वयज्योतिएं मया ॥ १ ज्योतिपामार तज्योति 'रिति । यद्येवं सर्वप्रकाशक आत्मा तह स्वयं किं न प्रकाशन इति चेत् अनादिकालप्रवृत्ताचित्ससर्ग मुलकदेहात्माभि- मानरागद्वपादिदापभिभवात् । सत्यपि चक्षुपि सत्याच सर्याद्यालोके दुष्टदृष्टः वस्तु न ज्ञायते ॥ शात चंदा वपरीत्यन ज्ञायते । तदात्मस्वरूपज्ञानेन शात्मा न ज्ञायत झातश्चेदपि यथावत् न ज्ञायते जायते च वैगरीयन ॥ यदि चिकित्सकशल्यारो- यणादिना दर्गकृत्य टिदोपं अष्टदाभवात तर्हि तेन वस्तु यथावज्ज्ञायते ॥ तद्वत्र कर्मयोगादिमिर्ग:तरागद्वपादिदोपश्चदात्मा तहि स्वयं प्रकारात प्रकाशयति च यथावदन्यदाखलम् । एतेन अस्य शुद्धा मनः प्रकाशको योगः न सूर्यादयः ॥ ताह- शयारावगंधी च अनादिकमवयम्लः संसार पन्धः तस्य च समृलोच्छेदनमसङ्ग- शारण ह्दन ॥दस्य च शम्नस्य सम्पादनं भगवदाश्चयण॥ एतादशं स्वतःप्रकाशरूपं मामस्वरूपं गया न निकल ॥ उक्तं च मया ॥ २ ‘गच्छन्त्यपुनरावृत्ति मिति । ३ य प्राप्य न निवर्तन्त' इति च ॥ परम धाम परमज्योतिस्स्वरूएं तत् शुद्धात्म- म्वरूपं मम म संबन्धि महायं ममांश ॥ पदमरेदश तश्च पदीयम् ॥ अतस्तत्र गन्तुं प्रयतत ॥ ६ ॥ है !! अर्जुनः !! बहस्य जीया मनो बन्धमाक्षाय उद्यं छेदनोपाय छत्तुरा- वश्यकान गुणान् हेदनोपाय संपाद नाय शरणाकरणीयं वस्तु छिचा प्राप्यं पदं तन्महिमान चास्तवानसि ! स कः त्वं कः तस्य तव च कः सम्बन्धः फिमध तटीय- चन्धमााय तव एतावान प्रयासः ॥ ब्रहि ॥ किंच शस्त्रसम्पादनाय परमपुरुषो भग- चान् भवान् शरणीकरणीय इत्यारितम् ॥ किं तदेव ब्रह्मादिप्यन्यतमस्य शरणी करण तन लयत ॥ ब्राहि ॥ ॥ १. १३. १८.२ ५. १७, ३८२१.

·१०८ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां कृष्णः ॥ ममैवांशा जावलोंके जीवभतस्सनातनः ॥ मनप्पटानींद्रियाणि प्रकृतिस्थान कर्पति ॥ ७ ॥ ममेति ॥ जीवानां लोकः संमार: दहा वा जीवटाकः तम्मिन नावलाके जीवश- दो भावप्रधानः जीव जीवत्वं भृतः प्राप्तः जीवभूतः सनातनः पुरातनः अनादिः ममैव अंशः वर्तते । सः जीवः प्रकृती निष्ठन्तीति प्रतिस्थानि मनः षष्ठं तानि मन प्पष्टानि इन्द्रियाणि कर्पति आकर्षति ॥ ७ ॥ - जीवसम्बन्धिान लोकब्दितं शरीर जीयरूपः अनादिः कश्चन पदार्था वर्तते ।। सः ममैव अंशः प्रतिबिधभृता भिन्नांशः न तु मत्स्यकादिवत् स्वरूपांशः ॥ भिन्न व अंशवं कथति चत मदधानन्वन मया किचित्सादृश्यववेन च प्रतिबिंबम्य विवांश वक्त् जीवस्य मदंशवम् ॥ अत पर मम जीवस्य च विवप्रतिविद्यमावन व्य पददशः ॥ अत एव च शिना मम जीवा भिन्नांशतया व्यपदिश्यते ॥ मदीनधन मया किंचि सादृश्यय वन च मदंशवाजीयम्य न दुद्दिर्षिया ममतावान् प्रयासः ।। यशवन व त्तल्यस्य कुनस्चयाधराय ना ति चत प्रकलो पटममपण विद्यमानानि सानिद्रियाणि पञ्च मनश्चक एतानि पडिद्रियाणि उत्पत्ती मूलकारणादाकपात ।। स्थितिकाले तानि विषयान प्रति कति ।' मरण प्रकृतिनिर्मितपूर्वशरीगत शरीरान्तर ५ प्रति कति ।। पयं सदा सङ्गरिन्द्रियविषयषु माहाभिनिवेशं प्रापितः २ कारण गुणमङ्गोऽस्य युक्तरीत्या नानायानिषु परिभ्राम्यति ।। मदंश वेपि बहाभः प्रकारैरव रत्वात मयोदरणीयता तम्य । न च ब्रह्मादिप्यन्यनमस्य शरणीकरणन तस्योद्धारः। जीवचाविशेषण जीवस्य जीवनगद्धरणशक्तयभावात् । अतः स मयव बन्धात्मा र्चायतव्यः । अतोऽनन्यतिकन तन बदन मुमुक्षुणा शरणाकृतोऽहमव तं बन्धामोच यामि ॥ अता मोचायतुं मयोपदिष्ट्रीय पन्थाः ॥ ७॥ १. अत्र, धर्म भरनु जस्माकं तादरा त पुरं गया ॥ कर्मचंदनया जीव. कायमन्यमिवन्द्रियः । दलिलाकाऽनमन्चयः ॥२ १३. २२.

·भ.७] पञ्चदशोऽध्यायः १०९ ॥ अर्जनः ॥ 'यद्वा न निवर्तन्ते' इयुक्तम् ॥ तत्कथम् ॥ संयोगा वित्र- योगान्ता' इति न्यायन संयोगस्य वियोगांत वात् । परमा मानं प्राप्तम्य न पुनरावृत्तिः इति चेन् तदप्ययुक्तम् ॥ सुपुप्ता परं ब्रह्म प्राप्तस्य पुनरावृत्तिदर्शनात् ॥ हि । ॥ कृष्णः ।! जीवलोके जीवानां समारे दह या अनादि कश्चित् जीवचं प्राता घर्तते ।। स ममेवांशः।। कथ निरंदाम्य परब्रह्मणोऽशा जीव इति चेत् । अंशः एकदा इत्र आवद्यया कल्पिता भागः अशा यथा मृपाभेदवान तथा संसारी जीवः क्षेत्रज्ञ इति मृपय प्रसिद्धिमुपागतः मृपाभ दयान अश इव काल्पनः॥ यस्तुतस्तु अहमेय सः। ब्रह्मण एव उपाधिसंबंधन जीव इति अंशदानच व्यपदेशः ॥ आवद्याकालपत- बुध्याद्यपाधिविशिष्टम्य अंशत्वं कल्पयित्वा जीवाशः ब्रह्म आश इत्यंशाशिभावः कल्पित उपपद्यते ॥ न तु वस्तुता शांगिभावः ॥ निरंशत्वाद्रह्मणः ॥ यथा निरवयव स्याप्याकाशम्य घटाद्यपाधिविशिष्ट भागं अंशवेन कम्पयिन्या पटाकाशो मटाकाश इत्यंशशिभावः कल्पिता व्याहयते ॥ यथा च निरंशस्यापि सूर्यस्य जल पर्यक अंशं कल्पयित्वा जलमर्यकः सर्यः इत्यंशांशिभावः कलियतो व्यवाहयते ॥ यथा च निरं- शस्याप्यनः स्नहाक्तवतियागोपाधिविशिष्ट भागं अशं कल्पयित्वा दोपः अग्निारति अंशांशिभावः काल्पती व्यवाहयते ॥ तथा निरंशस्यापि ब्रह्मणः उपाधिविशिष्टं भाग अंशं कल्पयित्वा जीवः संसारी क्षेत्रज्ञः परं ब्रह्मत्यंशांशिभावः काल्पत एव व्यवाह- यते ॥ मदंशवन कल्पितत्वात्तस्य तां कल्पना मपोह्य मया सह एकोभावायतुं मम तावान् प्रयासः।। यथा जलापाध्यच्छिन्ना जलसर्यकः जलोपाध्यपगमे सय गत्या न निवतत ॥ यथा च घटायपाध्यच्छिन्ना घटायाकाशः घटाद्यपाध्यपगम महाकाशं प्राप्य न निवर्तत ॥ यथा च स्नेहाक्तयतिकोपाध्यवच्छिन्नो दीपः वर्तिकापाध्यपगम अग्नि प्राप्य न निवतत ॥ तथा बुत्थ्याद्यपाध्यच्छिन्नो जीवः बुध्यायपाध्यपगारं ब्रह्म पाप्य न निवर्तत ॥ अत एव यदत्वा न निवर्तन्ते इत्युक्तम् । 'संयोगा विप्रया- गान्ता' इति न्यायस्तु एतद्वयतिरिक्तविषयः ॥ परमात्मानं प्रातस्य परमात्मना एकी भावादपुनरावृत्तिरित न युक्तं सुपुनी परमात्मानं प्राप्तस्व पुनरावृत्तिदर्शनादितिचेत् सुषुप्ता जीवभूतस्सन् जीवत्वविहायव सप्रकृति के स्वरूप लीयते ॥ तदा जीवो. १. जीवन लोक्य अनभयत इति जीवलोकः देहः इति व्यत्पत्तिः ।।

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [अ. वि.] पधेिरन्तःकरणस्य स्वकारणे अक्षाने सूक्ष्मरूपेणावस्थानासेन जीवस्य पुनरावृत्तिः संभवति ॥ मुक्तो तु ब्रह्मज्ञानादज्ञानस्य निशेषनिवृत्या कारणाभावान पुनरावृत्तिः ॥ अतो ' यद्दत्वा न निवर्तन्ते' इति युक्तम् ॥ सुषुप्तौ परमात्मानं प्राप्तस्यापि पुनरावृ त्तिकारणस्य अज्ञानस्य विद्यमानत्वात्पुनरावृत्तिः ॥ तेन कारणेन सुपुतेः पुनरावर्त- मानः जाग्रत्स्वप्नभोगजनककर्मक्षये प्रकृतावशाने सक्ष्मरूपेण स्थितानि मनसा सह डिद्रियाणि पुनर्जाग्रत्स्वामभोगजनककर्मोदये भोगार्थ कर्पति | विषयग्रहणयोग्यत- या आविर्भावयति ॥ एवं सुषुप्तौ परमात्मप्राप्तावपि अज्ञानस्य विद्यमानत्वात् तन्मूल के संसारचक्रे परिभ्राम्यति ॥ अतो ज्ञानादज्ञाननिवृत्या अपुनरावृत्तये मयोप- दिष्टोऽयं पन्थाः ॥ ७ ॥ ॥ वि॥ अर्जुनः ॥ आत्मा ममांश इत्युक्तं यदि तवांशः स्यात् तर्हि नित्यसरिवर्गवदविशेषण सर्वेषां सदा परिशुद्धाकारयोगः किं न स्यात् ॥ हि ॥ कृष्णः । जीवलोके जर्जावानां कर्मनिर्मित भांगायतने शरीर वर्तमानः अनादिः प्रकृतिवद्धजीवरुपः ममांशः कश्चित् मनसा सह डिद्रियाणि देवमनु प्यादप्रकृतिपरिणामविशेषशरीरस्थानि कर्मानुगुणमितस्तता भागार्थ कति ॥ जीवस्य मदंशत्वात्तदुद्धाराय ममतावान् नयासः ॥ बन्धजीवस्य त्वदंशवा- विशेषात् कुतो नित्यसरिवर्गवदाविशेषण सदा परिशुद्धाकारयोगो नापलभ्यते इति चत् जीवत्वमदेशत्वाद्यविशेषऽपि बद्ध मुक्तनित्यत्वरूपविशषपद्भावात् ना विशेषण सहा परिशुद्धाकारयोगः ॥ प्रकृतिबद्धस्तु प्रकृतिानमितशरीर वतमानः शरारात्मना परिणतायां प्रकृती स्थितानि इन्द्रियाणि मनश्च कर्मान गुणमितस्ततः कति ॥ एवमितस्ततः इन्द्रियाणि भोगार्थ कर्पन भुक्षानो विषयान् कृत्वा च नानाविधानि कमाणि तः कर्मभिः ३ कारण गुणसङ्गोऽस्य सदसद्यानि. जन्ममु' इत्युक्तरीत्या तांतां योनि प्रापितः संसारचक्रे परिभ्रमति ॥ एवं परिभ्रमतः मदंशस्य वद्धजीवस्य वधामाक्षाय मयोपदिष्टोऽयं पन्थाः ॥ नन पथा पन्धान्मुक्तो मुक्तात्मा स्वन रूपणावतिष्ठते ॥ नित्यात्मानस्तु . अ- ॥ १. प्रकृतिः इन्द्रियाणां स्वभावः विषयप्रावध तस्थितानि स्वभारती विषयानणानि २. जान- लोक भोगाथ करतात्यन्वयः ॥ इति कनिन् ॥३. १३. २९.

·वि. ७ द्वै. ८. पञ्चदशोऽध्यायः १ शेष २ शेषाशनगरुडादयः॥ ते तु कदापि प्रकृतिबन्धगधविधुराः ॥ बद्धमुक्त- नित्यरूपास्सऽपि जीवाः मम अंशा एव ॥ तत्र बद्धस्य बन्धमोक्षार्थ वृक्षतच्छेदनत- साधनतत्फलतन्महिनामुक्तिः ॥ एकम्य पस्तुनः एकदेशीऽश इति व्यपदिश्यते ॥ न च परमात्मन एकदशो जीयः अत्यन्तभिन्नत्वात् सति चवं कथं जीवो ममांश इत्युच्य- ते इति चेत् विभूतिविभूतिमद्भावेन विशिष्टक्या विशिष्टस्य तस्य एकदेशो विभूति- रूण विशेषणभागः अंश इति व्यपदिश्यते ॥ तथा च विभूतित्वं अंशत्वं इति सिद्ध. म् ॥ नियम्यत्वं विभूतित्वमित्युक्त (१२. १६.) मधम्तात् ॥ अत उक्तं युक्तम ॥ ७ ॥ है ॥अर्जनः ॥ मनःपटानीन्द्रियाणि कर्पतीयुक्त या जीवस्य स्वातन्त्र्यं प्रती यते ॥ स कि तत्र स्वतन्त्रः॥ हि ॥ कृष्णः ।। शरीर यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ॥ गृहीत्वैतानि संयाति वायुगन्धानिवाशयात् ॥ ८ ॥ शगगमिनि ॥ ईश्वरः जीवः इश्वरो वा यत् यदा शरीरं देहं अवाप्नोति यत् यदा उत्क्रामति शरीरान्निष्कामति च ॥ तदाऽपि एतानि मनप्पठानि इन्द्रियाणि वायु: आशयात् गन्धस्थानात् पुप्पादेम्सकाशात गन्धानिव गृहीत्वा संयानि गच्छति ॥ यत् . १. शेप: 'अनंतश्वास्मि नागाना १०. २९.) मित्यतोऽनन्तः ॥ तम्य अशेषशेषवृत्यन्न याच्छे- पन्बम ॥ अशेषशेषवृत्य वयश्च तस्य कामा योगिावरांचतायां - शेलाल कुयाम इरुन्दाल सिह्मासनमाम निण्डाल मरवाडियाम् नीळक उलल । एण्डं पृणेयाम् मणिविळक्काम् पृम्पटटाम् पलकमणेयाम तिरुमालक अरव इति । ३. १. १५.) गाधायां नियासशस्याऽऽसनपादकांशु कोपधानवांतपवार णादिभिः ॥ शरीर भेदस्तव शेषतां गतः यथोचित शेष इतीरित जनः' इति यामुनाचार्यविरचितस्तोत्ररत्न (४०) इन्टाके 'सुन्दरस्य वनशैलमायनो भोगमेव निजभागमाभजन् ॥ शेष एप इति शेषताकृतेः प्रति. मानहिपतिः स्वमामनि दनि श्रीवामविकामश्र ( कर साध्वान् ) कृतमुन्दरवास्तव (७२) इलोके च स्पष्टः ॥ २. शेषाशनः विश्वपमेन: सेनमदलियार इति प्रसिधः तस्य शेषाशनत्व भगवद्भुक्तोडिझ- तशेषकभोजमनिरतत्वम् ॥ तच स्वदीयभुक्तोनिझतशेषभोजिना त्वया निमटात्मभरेण यद्यया । प्रियण सनापतिना न्यवदि त् तथाऽनुजाननमुदारवीक्षणैः' ॥ इति स्तोत्ररत्न (४२) श्लोके 'वनाद्रिनाथस्य मुमुन्दरस्य वै प्रभुक्तशिवायथ सैन्यसपतिः इति सुन्दर बाहुस्तव (७४) इलोके च पष्टम् ॥ .

·मदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां द्वै. अ. ८.] शरीरं आप्नोसि यम्माच्छरी शन्निगच्छति च तत्र उभयत्रापि एनानि गृहीत्वा गच्छतीति वा ॥ ८ ॥ न तत्र जीवस्य स्वातन्मयम॥सः यदा शरीरमवाप्नोति तदा यदा शरीरात उत्क्रा. मति तदापि ईश्वरः एतानि मनप्पष्टानान्द्रियाणि गृहीत्वा सम्यक याति जीवन सह शरीरमागच्छति ॥ शगगन्निष्क्रामति च ॥ ५ अग्नि वागप्यति वात प्राणश्चक्षुरादित्य मनश्चन्द्रं दिशःश्रोत्रं पृथिवी शरीरमाकाशमा मौषधीामानि वनस्पतीन केशा अप्सु लोहितं च रेतश्च इत्यादिश्रुत्या इन्द्रियाणां अग्न्यादिगन्युक्तः कथं एतानि गृहीत्वा संयातीत्युच्यते इति चेत् । वायुः यथा सत्येव स्रक्चन्दनकस्तृरिकादिरूप वस्तुनि तस्मात्म्थानात् गन्धघत. तदेकदेशान सक्ष्मांशान गृहीत्वा गच्छति तद्वत् सक्ष्मान इन्द्रियांशान गृहीचा संयाति ॥ 'अग्नि वागप्येताति श्रतिस्तु भाविषया॥ २'अग्न्या- दिगतिधतरिति चन्न भाक्तत्वादिति सत्र ॥ ईश्वरः यदा आगच्छति यदा च निजामति जीवन सह तदा स ईश्वरः एतानि गृहीत्वा संयातति वा ॥ जीवः ईशाधीनः कपात ।। ८ । अ ! अजुनः ॥ सुपुनः पुनरावर्तमानः प्रकृतिस्थानि इन्द्रियाणि कर्पतीन्यु- क्तम् । कि शरीगदुत्काम शरीरातरं गच्छन आकृप्य तानि सहेव ते निष्कामात शरीरान्तरं गच्छति च ॥ उत नाहिं ।। कृष्णः ॥ देहन्द्रियमनोवृध्यादरीश्वरो जीवः यदा शरीराशिकामति यदा शरीरान्तरं गच्छति च तदाऽप एनानि गृहीत्वा संयाति ॥ कथं सात शरीर तस्मा दिन्द्रियाणां ग्रहणासति चेत् ॥ वायुः पुष्पादिपु सत्स्वंव तद्रपात स्थानात् गन्धव तस्तदायसमांशान गृहान्वा यानि लादयसमांशांन् गृहीत्वा याति ॥ सदा सङ्ग- तस्तवं संसगति॥ यस्मात् ईश्वरः परमात्मा शरीरं आप्नात। यस्माच्च स एव शरीरात निर्गरलांत तस्मात् जीवलाक जीवभूना यः सः ममेवांशः अंशांशिनारभदादहमेव ॥ अहमेवेति वक्तव्य शरीरप्राप्त्या शरीगदुत्क्रमणन च ममांश इत्यंशशिभावासि ॥ स प्रकृतिस्थानि स्वोपाधिभूतानि मनाएष्टानि इन्द्रियाणि सुप्तिप्रळयसमाधिकालेषु कर्पति बाकर्षात सङ्कोचयति निर्व्यापाराणि करोति ॥ ३ तानि यदा गृह्णात्यथ हैतत्स्थापिति नाम तद्गृहीत एव प्राणो भवति गृहीता वाक् गृहीतं चक्षुर्मू- १. वृ. ५. २. १३.२ ३. १. ८. ३.४.१ १७. .

·[वि. ८ ॥ ..] पञ्चदशोऽध्यायः ११३ हीत : श्रोत्रं ' इत्यादिश्रुतिः ॥ सः प्रबोधसमव्युत्थानकालेषु आशयात् लयस्थानात् आशेरतऽस्मिन्नित्याशयः इति व्युत्पत्तिः ॥ वायुराशयान्धानिव तान्येवन्द्रियाणि गृहीत्वा संयाति विषयदेशच्छति ॥ एवं इलोकद्वयमेकान्वयं वा ॥ ८ ॥ वि !! अर्जुनः ॥ प्रकृतिबद्धो जीवः मनःषष्ठानन्द्रियाणि भोगार्थ इतस्ततः कपनीत्युक्तम् ॥ तेन तस्य संसारचके परिभ्रमणं कुतः ॥ बृहि ॥ कृष्णः ॥ जीवः यत् शरीरमाप्नोति यस्माच्च शरीरात् निजामति तत्री- भयत्रापि इन्द्रियाणामीश्वरः अयं, वायुः पुष्पादिरूपात् स्थानात् ममावयवैस्सह गधानिक भूतसक्षमस्सह इन्द्रियाणि गृहीत्वा शरीरमाप्नोति। शरीरानिष्कामति च। इन्द्रियस्सहवगमनादागमनाञ्च संसारचक्रे परिभ्रमणमस्य जीवस्य ॥ तादृशस्य न शुद्धाकारयोगः ॥ तत्प्राप्त्यर्थमेवायमुपदेशः ॥ ८ ॥ अर्जनः ॥ मनप्य ठानीन्द्रियाणात्युक्तं तानि कानि तेस्सहायं तबतच स्थित किं करोति । किमर्थ तस्सह गच्छत्यागच्छति च ॥ बेहि 10 कृष्णः ॥ श्रात्रं चक्षः स्पर्शनं च रसनं प्राणमेव च ॥ अधिष्ठाय मनश्चायं विपयानुपसवते ॥ ९ ॥ प्रोवमिति । अयं आत्मा परमात्मा वा श्रोत्रं चक्षुः म्पर्शनं त्यगिन्द्रिय .. जिटेन्द्रिय गाणं च मनश्च अधिष्ठाय आश्रित्येव विषयान् शब्दादीन् उपसेवते अनु. भवति ॥ ९॥ श्रोत्रं चतुःस्पर्शनं त्वगिन्द्रियं च रसनं जिहेन्द्रियं धाणं च मनश्च एतानि इन्द्रिगणि मनायटानि इन्द्रियाणि इत्युक्तानि॥ १विषयभोगसाधनानि एतानि आश्रित्य अयमात्मा शब्दादान विषयाननुभवति ॥ तत्तत्कर्मफलभूततत्तत्सुखदुःखभागार्थ तत्रतत्र गरे- न्यागच्छति च ॥ एतैस्सह गमनएव तत्रतत्र सुखदुःखानुभवो भवति ॥ एतान्यधि- २. मृणालनेगति प्रोत्रम् करेऽनेनेति चक्षः स्पृशत्यनेनेति स्पर्शनम् यत्यनेनाते रगना भित्य- नति गणम् ॥ मनुनऽनति मनः ॥ इति व्युत्पत्तिः ।।

·११४ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [९. १०.] ठायव हि विषयान् भुंक्ते ॥ अतः एतैस्सहैव गच्छत्यागच्छति च ॥ चकारात् कर्मेन्द्रियाणि वुद्धि चाश्रित्य ॥ १अयं परमात्मा एतानि प्रवर्तकत्वेनाधिष्टाय जीवेन भुज्यमानेषु विषयेषु सारांशान् भुंक्ते ॥ तदर्थ जीवेन सह गच्छत्यागच्छति च ॥ ९ ॥ अर्जुनः ॥ यद्येवं तर्हि अवभेवं निष्क्रामन् शरीरान्तरं गच्छन् तिष्ठन् भुञ्जा- नश्च विषयान् कुतो नोपलभ्यते ॥ कृष्णः ॥ उत्क्रामन्तं स्थितं वाऽपि भुञ्जान वा गुणान्वितम् ।। विटा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुपः ॥ १० ॥ उत्क्रामन्तमिति ॥ उत्क्रामन्तं शरीरात् निर्गच्छन्तं शरीरे स्थितं वा गुणैः अन्वित युतं वापि विषयान् मुखानं अनुभवन्तम् ।। गुणान्वितं गुणयुतं सारांशं भुनान- मिति वा ॥ एतमात्मानं परमात्मानं वा विभटाः विवेकज्ञानरहिताः नानुपश्यन्ति यथावन्न जानन्ति ॥ ज्ञानं शास्त्रश्रवणननितज्ञानमेव चनः येषां ते ज्ञानचक्षुषः पश्यन्ति यथा वज्जानन्ति ॥ १० ॥ शरीरादुकामन्तं शरीरे स्थितमपि वा विषयान भुक्षानं वा गुणैः तत्कार्यः सुखदुःखमोहादिभिश्च संयुतं जीवं स्वात्मानं विमूढाः दृष्टादृष्टविषयभोगवासनाऽऽ. प्रचेतस्तया आमानामविवेकायोग्याः यथावत् न जानन्ति ॥ प्रमाणजनितनिश्चयज्ञा- नचक्षुषो विवेकिनस्तु पश्यन्ति ॥ यद्यपि अहमिति आत्मा उपलभ्यत एव सर्वः भुना नत्वादिकमपि म्वा मसाक्षिकम् ॥ तथाऽपि यथावत्पश्यन्ति विवेकिनः ॥ अयथा वपश्यन्त्यविवकिनः॥ गुणान्वितमित्येतत् भुआनमित्यस्य कार्पकम् ॥ गुणान्वित गुण वन् शुभं फलं लागंशमिति यावत् भुजानं परमात्मानं विवेकिनः पश्यन्ति अविवे- किनो न पश्यन्ति ॥ ध्याशब्द वाथै उपाधी उत्क्रामति उत्क्रामन्तमिव उपाधौ स्थिते १.टे. ॥ अत्र, 'ऋतं पिबन्ती मुक्तस्य लोके गुहां प्रविटी परमे पराध ॥ छायातपी ब्रहाविदो वदन्ति' ॥ इति काट. ३. १.) श्रुतिः ॥ 'गुहां प्रीनावात्मानौ हि तद्दर्शनात् '॥ इति सूत्रम्॥ (१. २. ११) 'शभ पिवत्यमो नित्यं नाशुभ स हरिः पिवत् ॥ इति स्मृतिश्च ॥ इत्येतानि अनुसन्धे- यानि ॥ २. अ यरिन्द्रिय गच्छत्यागच्छति च तैरन्वितम् ॥ वि. सत्वादिगणमयप्रकृतिपरिणा- मविशेषमनुष्यत्वादिसंस्थानापण्ड स्टम् ॥ ३. द्वै. इति च ॥ ४. अ॥

·[१०. ११.] पञ्चदशोऽध्यायः स्थितमिव उपाधौ भुजाने भुजानमिव उपाधौ गुणान्विते गुणान्वितमिव प्रतीय- मानमात्मानं विमूढा नानुपश्यन्ति ॥ ज्ञानचक्षुपस्तु पश्यन्ति ॥ विमूढाः अहमेवेदं सर्वमित्येतद्वाक्यार्थानुरूपमात्मानं तेन रूपेण न पश्यन्ति ॥ किंतु कर्ता भोक्ता सुखी दुःखी हतोऽहं म्रिये ममेदं नष्ट इत्येवमात्मानं संसारिणं देहाभिन्नं पश्यन्ति ॥ विवे- किनस्तु देहेंद्रियमनोवुत्थ्यादिभ्या भिन्न अधिक्रियं अकर्तारं अभोक्तारं साक्षित्वेन स्थित स्वमात्मानं पश्यन्ति ॥ अविकिभिरविवकान्नापलभ्यते ॥ विवकिभिस्तूपलभ्यत- एव ॥ १० ॥ अर्जुनः ॥ ज्ञानचक्षुषः पश्यन्तीत्युक्तम् ॥ त कथं शास्त्रजनितज्ञानवतो विदु- पोऽपि गगह पादिभिभिभवसम्भवात् ॥ उक्तं च त्वया ॥ १- आवृतं ज्ञानमतेन ज्ञानि- नो नित्यवरिणा' इति ॥ रागद्वेपादिभिरभिभवातु दर्शनविरोधी ॥ उक्त च त्वया ॥ २'अज्ञानं यदनोऽन्यथा' इत्याद्यसकृत् ॥ अतः शास्त्रश्रवणादिजनितज्ञानमात्रेण कथं तदर्शनमुच्यते ॥ वहि ॥ कृष्णः ॥ यतन्ता योगिनश्चनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ॥ यतन्तो यकृतात्मानो ननं पश्यन्त्य चेतसः ॥ ११ ॥ यनन्त इति ।। चतन्तः शास्त्रश्रवणादिमिरात्मदर्शनाय यत्नं कुर्वाणाः योगिनश्च योगः कर्मयोगादिः तेन मनसा नश्चल्यं वा एपामस्तीति योगिनः तादृशास्सन्त एव आत्मनि हृदये बुत्यौ देहे वा अवस्थितं सम्यक् स्थित एन आत्माने परमात्मानं वा पश्यन्ति ।। यतन्तोऽपि यत्नं कुर्वाणा अपि न कृतः शिक्षितः वशीकृतः आत्मा मनः येषां ते अकृतात्मानः तादृशाः अतः अचेतसः अचेतनप्रायाः एनं न पश्यन्ति ॥ ११ ॥ श्रवणादिभिः आत्मदर्शनाय यतमानाः सर्वपि नामानं पश्यन्ति॥ किंतु योगिन- एव आत्मनि हृदये बुद्धी देहे वा सम्यक स्थितं एनं आत्मानं पश्यन्ति ॥ ‘मनसो- निश्चलत्वेन स्थितियोंग इतीर्यत' इत्युक्तं मनसो नैश्चल्येनावस्थानं योगः तद्वतामे- वात्मदर्शनम् । न तद्रहितानां प्रयत्नशतेनापि ॥ श्रवणादिभिः यतमाना अपि कर्म योगादिमिरवशीकृतमनसश्चेत् ते अविवेकिन एव अचेतनप्राया एव मन्दमतयो हि ते ॥ ते एनमात्मानं न पश्यन्ति ॥ शास्त्रजनितज्ञानरूपं पाण्डित्यमेव नामावलोकन . १.३ ३.. २. १३. १२.३ आत्मान पर मामा-गम् ॥

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [११. १२.] साधनं किंतु स्वजन्ममूलकविवेकमनोनिग्रहादिसाधनसम्पन्नमेव तदात्मावलोकन साधनम् ॥ अयमेवाशयो ज्ञानचक्षुष इत्यस्य । अत एव शानिन इत्यनुक्त्वा ज्ञानचक्षुष- इत्युक्तम् ॥ शास्त्रजनितज्ञानं येषां चक्षुरिव विवेकहेतुर्भवति ॥ ये च तेन चक्षपंच सारासाराविवेचनपूर्वकं मनः प्रवर्तयन्ति निवर्तयन्ति च तेबानचक्षपः ॥ ये श्रवणा दिभिरामानात्मन्नानिनो भूत्वा तज्जनितवियेकेन मनोनिग्रहादिसाधनवन्तं भवति ते आत्मानं पश्यन्ति। केवलशास्त्रज्ञानवन्तो नात्मानं पश्यन्ति। अतो नानुपपत्तिः॥२२॥ सञ्जयः ॥ प्रकृतिवद्धस्य कर्मकलापनिगलितस्य कलवर कारागृह अवस्थापिन- लो क्रमणप्रवेशादिक्लेशं समानस्य विमिश्रमधुकल्पक्षतरविषयान सेवमान- • विकिभिज्ञानदृष्टया दृश्यमानस्य अविवकिभिरदृश्यमानम्य जीवम्य ब्रह्मशामिप्रति- बन्धकात् संसारबन्धात् मोक्षाय संसारस्वरूप वृक्षवन निरूप्य तन्माक्षोपायं भक्ति विनयामक असङ्गं वृक्षच्छेद नसाधनशस्त्र वन निरूप्य संसारवृक्षच्छेदनानातर कतिव्यं ब्रह्मविचार नियपतितप्रतिबन्धकवृक्षच्छेदनानन्तरं गन्तव्यस्थल वेपण वन निय ब्रह्मविचारजन्यब्रह्मज्ञानप्राध्यं मोक्षहरूपं वाय वा ब्रह्मज्ञानाय ब्रह्मज्ञानप्राप्य- मोक्षाय च बच्छरणीकरणमेवोपाय इति प्रतिपाद्य यस्य संसारस्य निवृत्तय त्वं शरणीकरणीयः तस्य संसारस्य स्वरूपं च निरूपितं त्वया॥ १'तमव चाद्यं पुरुषं प्राप ध यत' इति त्वमेव शरणीकरणीयः नान्य इति निधन प्रतियादनात् वमक शरणीकरणीयोऽसि का गतिः किं कर्तव्यं शरणीकरोमि त्वामित्युक्तः पार्थन भगवान् वासुदेवः नाहं उत्पादकः रक्षकः संहारकः नियामकः शिक्षकः बन्धकः मोचक इनि शरणीकरणीयः किंतु शरीरयात्रानिर्वाहं केवलमभ्युपगच्छतो भवतः शरीरयात्रानि चाहोपयोगिकर्मकर्तृसेवक वन अजितरसाधारणमहामहिमव वेन च मयि निर्गतशया ग्रीतिः कार्या ॥ उतं च मया ॥ महामहिमवत्वेन महत्त्वेन च मां ज्ञात्वा महतः प्रभोः सुहृद इव मम कमभिरामधनं स्वरसतः कर्तव्यमिति २ भोक्तारं यत्रतपसा मित्यने- न ॥ महामहिमवान् सुहन्म जात इति यथा स्वरमतः कर्मयोगः कर्तव्यः तथा महामहिमवान् शरीरयात्रानिर्वाहापयागिकर्मकृदभूमिमेति स्वरसतो मयि प्रीतिरूपो भनियोगः कार्य इति बोधयितुं स्वस्य अनितरसाधारणमहामाहमवन्वं शरीरयात्रानि- वाहोपयोगिकर्मकृत्वं चाह ॥ . ० ·[१२.] पञ्चदशोऽध्यायः ११७ कृ णः ॥ यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ॥ यच्चन्द्रमसि यच्चानौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥ १२ ॥ यदिति ॥ आदित्यं गतं आदित्यगतं सूर्ये स्थितं यत् तेजः अखिलं सर्व जगत् भासयते प्रकाशयति ।। नन्द्रमसि चन्द्रे स्थितं यत् तेजः अखिलं जगत् भासयते ॥ अग्नौ स्थित यत् तेजः अखिलं जगत् भासयते ॥ तत् सर्वमपि तेजः मम इदं मामक मदीयं मदीनं च ।। १२ ॥ न केवलमहं तत्त जीवनियामकः किंतु सूर्यचन्द्रायुपलक्षिततत्तजीवगततत्तद्वि- शेषप्रदः तत्तद्विशेषनियामकश्चाहम् ॥ सकलजगदवभासकं सूर्यगतं चन्द्रगतं अग्नि- गतं नक्षत्रादिगतं च तेजः १ मदीयं मदीयतेजसः एकदेशं सूर्यचन्द्रादिभिरागधितोऽहं तेषां तद्योग्यतामापाद्य तद्रपाधिष्टानेषु निक्षिप्य तेन जगदखिलं प्रकाशयामि ॥ उक्तं च मया ॥ २ प्रभाऽस्मि शशिमूर्ययाः ॥ ३ तेजश्चास्मि विभावसा' ४'तपाम्यह' इति।। "तमव भान्तमनुभाति सर्व तम्य भासा सर्वमिदं विभाती 'ति श्रुतिः ॥ : अनुकते- स्तस्य च 'ति सूत्रं ॥ तदीयं तेजोऽपि ७ मदधीनं ॥ ८' येन सर्यस्तपति तेजसेद्ध' इति श्रुतिः ॥ उदय थितिरस्तमयश्च सयादमदधीनाः ॥ ९ भीषाऽस्माद्वातः परत' इति १०'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सर्याचन्द्रमसौ विधृती निष्ठतः' इति च श्रुतिः।। आदित्ये चक्षुधिष्ठानरि सर्य तदधिष्ठये चक्षुपि च स्थितं तेजः वाह्यप्रपश्चप्रकाशन सामर्थ्य अखिलं जगत् भासयते॥ चन्द्रमसि मनोऽधिष्टातरि चन्द्रे तदधिष्टये मनसि च मिशतं यत् तेजः आन्तरप्रपञप्रकाशनसामर्थ्यम् । अग्नी वागधिष्ठातरि तदधिष्ट्रया. यां वाचि च स्थितं यत् तेजः विषयप्रकाशनसामर्थ्य तदखिलं तेजः मदीयं मदधीनं इति वा ॥ ११ - सर्यादिगतं यत्तेजः चैतन्यात्मकं तन्मदीयं मम ॥ राहोः शिर इति वदभेद पष्ठी । सर्यचन्द्राद्यधिष्टानगतं चैतन्यज्योतिरह भव ॥ सर्वप्वाधष्टानेषु विद्य- मानं चैतन्यं त्वमेव सति चैवं सर्यादिगतं चैतन्यमहमिति कुतो विशिष्य उच्यत इति चेत् ॥ तुल्यऽपि मुखसंस्थाने मुखं स्वछे आदर्शादी आविर्भवति ॥ न काष्टकुड्या- दो ॥ तहत् मर्यचन्द्रादेधिधानस्य स्वच्छतया तत्र चतन्यज्योति रधिकं प्रकाशते . १. भा. माय।। २. ७. ८. ३. ७. ९. ४. ९. ११. ५. का. ५. १५. ६. १. ३. २२. ७. मामकं मदधीनम् ॥ ८. द. का. ३. ९७. ५. त. २. ८. १७. घ. ५. ८. १. ११ अ.

·११८ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [१२. १३.] इत्याशयेन सर्यचन्द्रादिगतं चैतन्यज्योतिरहमेवेति विशिष्योक्तम्॥ एवं सूर्यादितेजा तेजःप्रदत्वतत्तेजोनियामकत्वाद्यनितरसाधारणमहामहिमवान् रानिन्दिवसंतमसनि- रसनपटुतरतेजःप्रदर्शनेन सर्वप्राणिशरीरयात्रानिर्वाहोपयोगिदीपसेवकश्चाहम् ॥ अतो महामहिमवानयं मम परमोपकारी इति परमया प्रीत्या भजनीयोऽहम् ॥ अतो मामेवं भज ॥ ॥१२॥ अर्जुनः ।। सूर्यस्तपति चन्द्रमाः प्रकाशते अग्निवलति नक्षत्राणि भान्ति ।। तैः सन्तमसनिवृत्या नत्तत्पदार्थावभासो भवति । किं त्वया तत्रास्माकं प्रयोजनवद ॥ कृष्णः ॥ गामाविरय च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ॥ १२॥ ॥ गामिति ॥ अहं गां भूमि आविश्य प्रविश्य ओजसा सामर्थ्येन भूतानि धार- यामि च ॥ १२॥।॥ अहं भूमि प्रविश्य तत्र स्थित्या मदीयदिव्यशक्त्या सर्वाणि स्थावरजङ्गमात्मकानि- भूतानि धारयामि ॥ सर्वतधारिण्या भूमेः धारणशनि प्रदश्चाहम् ॥ तामध्यहं चार- यामि ॥ १ स दाधार पृथिवी द्यामुतेमां' इति २ येन द्यौरुग्रा पृथिवी च दृढ' इति ३ एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिव्या विधृते तिष्टतः' इति ४ येनेमे विधृत उभे ॥ वि'णुना विधते भूमी' इति च श्रुतयः ॥ गामाविश्य तेन रूपेण मया ध्रियमाणानि भूतानि स्वरूपसलाप्रवृत्यादिकं लभन्ते ॥ एतादृशमहामहिमवान- हम ॥ एतादृशोऽयं मां धारयति धारकरसेवक इव अतोऽयं परमोपकारी इति प्रीतिः कार्या माय ।। अत एवं मयि प्राति कुरु ॥ १२॥ ॥ अर्जुनः ।। अन्चला भमिर्धारयति भनानि कि त्वया तत्र कृत्यं ॥ वद ॥ षणः ॥ पुष्णामि चीपर्धास्ववारसोमो भूत्वा रसात्मकः ।। १३ ।। पणामीति । अहं रमः अमृतरमः जल्लं वा आत्मा स्वरूपं यस्य सः रसात्मकः सोमः चन्द्रः या माकी अपघीः पुष्णामि वर्धयामि च ॥ १३ ॥ अहं अमृत रसमय शरीरश्चन्द्रमा भूत्वा तत्रस्थितः तेन रूपेण स्वकीयामृतरस. सराप्याययन् सर्वा ओषधीः पुष्णामि ॥ पुष्टिमतीः करोमि ॥ तासां पुष्टिमुत्पाद्य ताभिरग्नरसं कल्पयामि ॥ तेन च भूनानि जायन्ते जातानि वर्धन्ते ॥ ६ अन्नाद्भूतानि जायन्ते ॥ जानाल्यनेन वर्धन्त' इति श्रतिः ॥ उक्तं चेदं मया ॥ ७ अन्नाद्भवन्ति १. २. त. गं. ४ १.८. ८. ९. न. आ. १. १. २. ५. गोल च॥ ६. त. २ २.७.३. 16.

·[१३. १४.] पञ्चदशोऽध्यायः ११९ भूतानी'ति च ॥ चन्द्रमसः सर्वोपधिरसाप्यायनद्वारा अन्नरसदानशक्तिप्रवाहम् ॥ एतादृशोऽयं मामन्नरसदानेन पुग्णाति ॥ अतः परमोपकारी इति मयि अतिशयिता प्रीतिं कुरु ॥ अहं रसात्मकः सोमः भूत्वा गां भूमि आविश्य सर्वा ओषधीः वर्धयामि च ॥ ततः ओजसा अन्नादिसामर्थेन भूतानि धारयामि च इत्येकवाक्यं या ॥ १३ ॥ अर्जुनः ।। अमृतरसमयेन चन्द्रमसा आप्यायिताभिरोषधीभिरनरसो जायते तेन वयं जीवामः कोऽत्र त्वयाऽस्माकमुपकारः ॥ वद ॥ कृष्णः । अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देवमाश्रितः ॥ पाणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुविधम् ॥ १४ ॥ अहामिति ॥ अहं वैश्वानर : अग्निः भूत्वा प्राणा: एपो सन्तीति प्राणिनः तेषां दहं आश्रितः सन् प्राणश्च अपानश्च प्राणापानौ ताभ्या समायुक्तः सयुतः प्राणापानसमा- युक्तः सन् चतस्रः विधाः प्रकाराः यम्य तत् चतुर्विधं अन्नं पचामि ॥ १४ ॥ अहं जाठराग्निर्भूत्वा तत्र स्थितः तेन रूपेण प्राणिनां देहं आथितः सन ग्राहाणां संग्रहणाय विसर्जनीयानां विसर्जनाय च प्राणमपानं च वायुं नियोज्य ताभ्यां युक्तः प्राणिभिरद्यमानं भक्ष्यभोज्यले ह्यचो'यभेदेन चतुर्विधमन्नं पचामि पक्वं करोमि ॥ अस्तु सूर्यादिप्रकाशैः पदार्थावभासः अस्तु च धरण्या धारणं अस्तु च चन्द्रमसा अन्नरसप्राप्तिः तथाऽपि सबैः प्राणिभिः स्वमुखान्तः आजिनामूलं प्रवेशितं चतुर्विध- भन्नं कोऽप्यतः स्थित्वा गृहीत्वा पक्वा सारासारांशभेदेन विभज्य सारांशं रक्तमां- सादिभिस्संयोज्य असासंशं मलमुत्ररूपेण बहिनिस्सारयति ॥ इत्यवश्यमभ्युपगन्त- व्यमकामेनापि त्वया॥न ह्यन्तःपचनादिकं प्राणिनां स्वप्रयत्नसाध्यम्॥न च अन्तः पचन नास्तीति वक्तुं शक्यम् ॥ न हि भक्ष्यभोज्यादिकं यन रूपेणान्तर्गच्छति तेनैव पेण रक्तमांसादिभिः संगच्छते बहिनिस्सरति वा ॥ किंतु सारांशो रक्तादिभिः संगच्छते॥ खसारांशस्तु जलमलरूपेण निस्सरति ॥ तच्च सारासारांशभेदेन विभजनं न पच नमन्तरेण संभवति ॥ अतः अन्तः स्थित्वा पक्त्वा एवं कुर्वन् कश्चिन्महोपकारी अस्तीति वक्तव्यम् । स जाठराग्निरिति चेत् ॥ स एव जाठराग्निरहं १'अयमग्निश्या १. ब. ७. ९. १.

·१२० सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [१४. १५.] .. नरः योऽयमन्तः पुरुष यनेदमन्नं पच्यते' इति श्रुतिः ।। जाठराग्नी स्थित्वा तेन रूपेण अन्तरन्न पचन उपकरोमि ॥ यदि मया नैवं क्रियेत तर्हि पतेदेवाधः शरीररथः ॥ पृथिव्यादीनां विजातीयसंयोगवशादयोमार्गे गच्छन् शकटः सारथिना तत्रतत्र ग्राहां इन्धनसलिलादिकं गृहीत्वा अन्तर्विभज्य विसर्जनीयं अङ्गारादिकं तत्रतत्र विसृज्य हि नीयते ॥ न हि ग्राह्यस्य धनादेग्रहणाभावे अन्तर्विभजनाभावे विसर्जनीयस्य विस- जनाभावे च पदमकं गच्छत् स शकटः ॥ विदितमेवदमावालवृद्धमखिलानाम् ॥ तथा मया शरीररथनिर्वाहः क्रियते ॥ सुमहानसावुपकारः ॥ कार्यस्यास्य शरीरान्तर्जाय- मानत्वादप्रत्यक्षत्वेन मयेदमेवं क्रियते इत्युच्यमानमङ्गीकर्तव्यमगत्या ॥ तुल्यन्यायन तेजसा पदार्थप्रकाशनादिकमपि मयैव क्रियते इत्युररीकुरु ॥ जाठराग्नेश्चतुर्विधान्न- पचनशक्तिप्रदश्वाहम् ॥ एतादृशोऽयं मम शरीररथनिर्वाहकः सारथिः सेवक इव इति निरतिशया प्रीतिमयि कार्या । अतस्त्वमेतादृशं मत्वा मां मयि परमां प्राति कुरु ॥ अनया बुध्या आश्रितोऽहं असंगशस्त्रदानेन प्रकृतिबन्धान्मोचयित्वा परमं पदं प्रापया- मि ॥ इदमेवोक्तं मया ॥ १ मां च योऽव्यभिचारण भक्तियोगेन सेवते ॥ स गुणान् समतात्यतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते' इति ॥ २ तेमेवचाद्यं पुरुषं प्रपद्य यत' इति च ॥ ३यदन्तरवखण्ड्यावखण्ड्य भक्ष्यते अपूपादि तद्भक्ष्यं चव्य इति चोच्यते॥ यत्त कवलं जिह्वया विलोडय निगायत सूपौदनादि तद्भोज्यम् ॥ यत्त जिल्लायां निक्षिप्य रसास्था. देन निगीर्यते किंचिद्रवीभूतं गुडखण्डशर्करादिकं तल्लेह्यम् ॥ यत्त दन्तः निष्पीडय रसाशं निगीर्यावशिष्टं त्यज्यते इक्षुदण्डादि तच्चोष्यमिति विवेकः ॥ १४ ॥ दै || अर्जुनः ।। प्राणिनां देहमाश्रित' इति वयाभिहितम् ॥ प्राणिनां देवा क्व वर्तसे ॥ किमतावदव करोपि ॥ उतान्यत्किमपि ॥ वद ।। कृष्णः ॥ सर्वस्य चाहं हृदि निविष्टा मत्तः स्मृतिज्ञान मवाहनं च ॥ वदैश्च सर्वैर हमेव वेद्योवेदान्तद्वदविदेव चाहम् ॥ १५ ॥ सर्वस्येति ॥ अहं सर्वस्य च सर्वस्य प्राणिजातम्यापि हृदि हृदये सनिविष्टः १. १४. २६. २. १५. ४. ३. चोप्यस्थाने पेयं पठन्ति केचित् ॥ यमप्यत्र प्रायम् इति परे । खाद्य चोप्यलयपेयात्मकं चतुर्विधमन्नम् इति केचित् ।। प्राणिनामिति सामान्यन उक्त या सर्वाधि प्राणद्धिमज्यमानमदनीयमन्न पाथिर्व आप्य तजसं वायव्यं च इति नाविधम् ॥ मनु यादीनां पार्थिव बात कादीनामा बालरियादीनां नजरा सपादीनां वायच्यामिनि विवेकः ॥ पर ।।

·वि. १५.] पञ्चदशोऽध्यायः १२.१ सम्यक स्थितः ॥ सर्वस्य प्राणिजातस्य हृदि संनिविष्टः जीवश्च अहमेवेति बा। मत्तः मम सकाशात् स्मृतिः स्मरण ज्ञान अपोहनं तबोरभावश्च उहशब्दितं क्तित्मिक ज्ञान का भवति ॥ अहं सर्वः वेदैः वेदितुं योग्यः वेधः ज्ञातव्यश्च ॥ वेदैः वेयः परमात्मा र अहमेव इति वा ।। वेदानां अन्तो निर्णयो येन तत् वेदान्तं ब्रह्ममीमांसाशास्त्रं तत् करोतीति वेदान्तहत् ॥ वेदानां अन्तः फलं तत् करोतीति वा ॥ अहमेव वेदान् वेत्तीति वेदवित् ॥ वेदान्तं करोति उपदिशतीति वेदान्तात् आचार्यः स च वेदवित् वेदवेदार्थ- तत्वज्ञानी ब्रह्मवित् स अहमेव इति वा ॥ १५ ॥ न केवल मेतावदेवाहं करोमि किंतु मम सकाशात् स्मृतिः अतीसपदार्थविषयक- भाने शानं अनुभवजन्यं शावं तयोरभावश्च भवति ॥ ये मां भजन्ति तेषां स्मृतिर्ज्ञानं च भवति ये मन भजन्ति तेषां तदुभवाभावो भवति ॥ उक्तं च मया ॥ "बुद्धि- निमसंमोह' इत्यादि । न केवलमन्नमेव विभजामि ॥ किंतु बुर्वि स्मृत्यादिभेदेन विभजामि । कथं त्वं यत्र कुत्रापि खित्वा सर्वेषां स्मृत्यादिक उत्पादयितुं प्रभवसि इति चेत् ॥ सर्वस्य ब्रह्मादिसावरान्तस्य प्राणिजातस्य हदय एव सम्यक् स्थितोऽहम् । 'बुद्धिर्शनमसंमोह' इत्यादिनोक्तस्थ, सर्चस्व प्राणिजातस्य दि स्थित्वा बुत्स्यादि- कमुत्पादनामीति विवरणमिदम् । एतारशस्वं केन प्रमाणेन बातुं शक्य इति चेत् । वेदैस्सर्वैरहं वेधः ॥ वेदैः वेदानुसारिभिश्च शारीः सर्वैरहं दातव्यः । वेदैरेवाहं वेद्यः । सर्वैरेव वेदैवेबः ॥ सर्वेदैरहमेव वेद्यः ॥ सर्वेदैरह घेद्य एव ॥ वेदानां परमदुशेयार्थत्वात् तैस्त्वं कथं शेयस्याः इति चेत् ॥ वेदान्तहरहम् । वेदानां अन्तो निर्णयो येन तत् वेदान्तं वेदार्थनिर्णायकं २'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इत्यादिसूत्रसन्द र्भात्मकं ब्रह्ममीमांसाशास्त्रं वेदव्यासरूपेग तत्कापहम् । वेदव्यासरूपेण मया कृतै- ब्रह्मसौदा निर्णीय निर्माताथैर्वेदैरहं शातुं शक्यः ॥ उकं च मया ॥ "प्रसत्र- पदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितम् ' ॥ इति ॥ त्वत्कृतमलसरन्ये वेदार्थ है मन्तु ॥ त्वं केन घेार्थ निरपैषीः ॥ ज्ञात्वा खलु पदार्थ तविषयाय ब्रह्मामां- साशास्त्रं प्रणीतवानसि ॥ अर्थ मुध्वा शब्दरचना इति हि न्यायः ॥ इति चेत् ॥ अह- मेव ४ वेदवित् ॥ स्वशक्तवाहं वेदानामर्थ वेनि । न मम साधनान्तरापेक्षास अहमेव वेदान् वेखि वेदास्तु न मां विदन्ति इति च ॥ स्वतएव सर्वक्षेन मया घेदार्थ शात्वा २. १०. ४. २. १. १. १.३ १३. ५. ४. अत्र, 'मां विधत्तेऽभिषते मां विकल्प्योऽपोल दलदम् । इत्यस्या हदयं साक्षान्वान्यो मवेद कश्चने ति भामरत (११. २१ ४३.) श्लोकोऽनुसन्धेयः । म ·१२२ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [द्वै. अ. १५.] ॥ इतरेषां तन्निर्णयाय कृतेन ब्रह्म सत्रात्मकेन वेदान्तशास्त्रेण वेदार्थ ज्ञात्वा तैर्वेदैरहं ज्ञातव्यः ॥ ज्ञातोऽहं तेन ज्ञानेन बन्धान्मोचयित्वा परमं पदं प्रापयामि ॥ उक्तमिदं प्रया ॥ १' ददामि वुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति से' इति ॥ अत एतादृशं मां तत्वतो जानीहि ।।१५। अ॥ अजनः ॥ वन्यो जीवः बन्धानमांच कोऽह मीश्वर इत्यभिहितं त्वया ॥ तत्कथं जीवेश्वरयामदेनाभिधानं सङ्गच्छते ॥ अद्वैतहानेः ॥ उक्तो हि जीवेश्वरयोरभेदः २ क्षेत्रझं चापि मां विद्धी लि त्वया ॥ ३ समं सर्वेषु भूतेषु' इत्यादिपञ्चश्लोक्या ब्रह्मगः सजातीयविज तीयस्वगतभेदराहित्यं च प्रतिपादितं हि भवता ॥ वृहि ॥ कृष्णः ॥ सर्वस्य ब्रह्मादिस्थावरान्तस्य प्राणिजातस्य हृदयशब्दितायां बुद्धी अविद्योपाधिना क्षेत्र शब्दितजीवनावस्थितो जीयोऽहमेव ॥ जीवतया साक्षिभूतात् मत्त एव पुण्यकर्मिणां नियंतीतविषया मतिरागामिगोचग ॥ युद्धिस्तात्कालिकी ग्रोक्ता प्रज्ञा कालिको मता ॥ प्रज्ञां नयनवा मेषशालिनी प्रतिभा विदुः' इत्युक्तलक्ष णाः बुद्धिविशेषा जायन्त ॥ पापकर्मिणां तु अपोहन शब्दितस्तदभावो भवति ॥ न केवलं जीव एवाहं किंतु सर्वदः वेद्यः परमात्मा च अहमेव ॥ ४ 'इन्द्रं मित्रं वरुण- मग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान्॥ एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्त्याग्नं यमं मातरि- श्वानमाहुः' इति श्रुतिः ॥ एवं उपाधितदभावाभ्यां अहमेव बद्धो मोचकश्चेति न वद्धजीवस्य मोचकेश्वरस्य च भेदसम्भवः ॥ ५ 'तत्त्वमसि' ६ ब्रह्माहमस्मी'त्यादि श्रुतेः ॥ वदो जीवः मोचकश्चेश्वरी भवानवति वेदा वदन्तीति कथं ज्ञातुं शक्यत इति चेत् ॥ वेदान्तकृत् अहं व्यासरूपेण बेदान्तशास्त्र चितवानस्मि॥ तेन उक्तरीत्या वेदानामों ज्ञातुं शक्यः।। अर्थ बुध्वा हि तदर्थावबोधकं शास्त्रं प्रणेतुं शक्यम॥ वेदांत- शास्त्रप्रणेनुः तव वेदार्थज्ञान केन इति चेत् ॥ अहमेव वेदवित् ॥ इत्यादि पूर्ववत् ॥ सर्वस्य हृदि संनिविष्टो जीवा-हमेव ॥ एवं जीवाभेदेन मदुपास्ति कुर्वतां निर्विशेषस्य त्रिविधपरिच्छेदरहितस्य ब्रह्मणः स्वात्मत्वस्य विस्मृतस्य स्मृतिः ।। सर्वमिदमहं च ब्रह्मवेति सर्वस्य स्वस्य च ब्रह्म मात्र वज्ञानं च दृढं भवति ॥ मदुपास्तिमकुर्वतां रागा- ॥ . १. १०.१०. २. १३. ३. ३ १३. २८. ४. क्र. सं. २.३ २२. म. १६४. भ. ४६ ५. छां. ६. ८. ७. ६. ना. १. १६. ७. देशपरिच्छेदगदित्यं सर्वदशच्यापित्वेन कालपरिच्छेदाहिन्य राजकान्लावरमानन वा परिन्छेदसाय गर्व वस्त्यागका ॥

·[अ. वि. १५.] पञ्चदशोऽध्यायः दिदोपदुपानां स्मृतिशामयोरभावश्च भवति ॥ ब्रहाणे वेदांतोपदेशकृत् अहम् ॥ १ 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै' इति श्रुतिः ॥ शिष्येभ्यः आना- र्यरूपेण बेदान्तोपदेशकृत् अहमिति वा ॥ वंदवित् ब्रह्मशानी च अहमेव ॥ · सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्ट' इति जीवाभेदोक्तथैव आचार्यबहाशान्यभेदे सिद्ध पुनस्तद. भेदोक्तिः वेदान्तोपदेष्टार गुरौ ब्रह्मविद्यपि ब्रह्मत्वबुद्धिरवश्यं कार्या इति बोधयितुम् ।। घेदैश्च सर्वरित्यादि पूर्ववत् ॥ १५ ॥ वि ॥ अर्जुनः॥ सोमो भूत्वा वैश्वानरो भूत्वा इति सोमवैश्वानरौ अगदेन निर्दिशौ कि तो त्वदभिन्ना उत भिन्ना आये २ 'एतस्थ वा अक्षरम्य प्रशासने गार्गि मर्याचन्द्रमसौ विधृतो तिष्टतः' ३ भीषाऽस्मादग्निश्चद्रश्च' इति भेदेन व्यवहारा नुपपत्तिः ॥ द्वितीये सामानाधिकरण्येन निर्देशानुपपत्तिः ॥ अतो हि ॥ कृष्णः !! नात्र सोमवैश्वानरी मदभेदात् सामानाधिकरण्येन निर्दिष्टौ ॥ किंतु मच्छरीरत्वेन ॥ शरीरशरीरिणोरभेदेन निदशश्चत्रोऽयं मंत्रोऽयं इत्यादी प्रसिद्धः । 'योऽग्नौ तिष्ठनग्नरन्तरो यमानन वेद यस्याग्निश्शरीरं योनिमन्तरी यमयत्येष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ ५ यश्चन्द्रतारके तिटन चन्तारकाद-तरो र चन्दतारकं न बंद यस्य चन्द्रतारकं शरीरं यश्चन्द्रनारकमन्तरो यमयत्येप त आन्मांतर्यान्यतः। इति श्रुतिः ॥ न केवलं सोमवैश्वानरयोरवायं न्यायः किंतु सर्वस्यापि भतज्ञानस्य ॥ सर्वस्यापि भूतजातस्य हृदयदेशे आत्मतया वर्तमानः किलाहम् ॥ ६ अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनाना सर्वात्मा' । ७. यः सबै भूतेषु निरन् सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽतरी य: सर्वाणि भूतानि न विदुर्यस्य सर्वाणि भूतानि शरीरं यस्माणि भूतान्यवर यमयत्येष त आत्मांऽतर्याम्यमृतः' इति श्रुतिः ॥ वश्यते च ॥ ८ ईयरः सर्वभूताना हृदेशेऽर्जुन तिष्ठती 'ति ॥ आत्मतया अन्तः स्थित्वा किं करोपि इति चेन् । बुदिर्जा नमसंमोह' इत्याद्यक्तरीत्या बुध्यादिभावान उत्पादयामि ॥ मत्त एक स्मृतिः ज्ञान तयोरभावश्च भवति ॥ ९ अपोहनापरपर्यायाह्नन्दिताहरूपं वितर्कात्मकं इदमित्थं . १. वे. ६. १८. २. वृ. ५. ८. ९. ३. सं. २. ८. ४. व ५. ७. ५ ५. . ५. ७. ११, ६ ते. आ. ३. ११. २. ७ ३ ५. ७ १५ ८. १८.६१. १. अपोहनादस्यान्तरम् ॥

·१२३ सदमश्रीमद्भगवद्गीतायां वि. १५.] भवितुमर्हतीति प्रमाणानुप्राहकं शानं च भवति । अतः अनिवायुसूर्यसमिंद्रादीनां सर्वेषां मच्छरीरत्वेन तत्तत्प्रतिपादकैस्तत्तच्छब्दः, शरीरवाचकैर्देवमनुष्यादिशब्दैः जीवात्मेच अहमेव वान्यः । अतस्तेयां मम च सामानाधिकरण्येन निदेशः । अतएव हेतोः १ ज्योतिषां रविरंशुमान् ' २' नक्षमालामहं शशी' ३'वायुर्यमोऽनिवरुणः शशाङ्क' इत्यादी सामानाधिकरव्येन निदेनमयाऽपि कृतः । उक्तश्च हेतुरयं मया , सामानाधिकरण्येन निर्देशे ॥ ४'अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ॥ ५ सर्व समालोष ततोऽसि सर्वः' इति ॥ यद्येवं तहिं ६ इन्द्रं यजेते 'त्यादिवेदवाक्य- स्त्वमेधोग्येथाः इति चेत् । 'इन्द्र यजेते'त्यादिभिः इन्द्रादिशब्दघटितैः तत्तदेवता प्रतिपादनपरैः तस्तैर्वेदवाक्यैः अहमेव उक्तन्यायेन वेद्यः ॥ ७ इन्द्रं मित्रं वरुणमग्नि- माहुः' इत्यादिश्रुतेः ॥ यद्येवं इन्द्रयजेत वरुष यजेत इत्यादिवेदावाक्यस्त्वमेव वेद्यः । तर्हि इन्द्राधाराधनं त्वदाराधनमेव स्यात् ॥ अस्तु नाम का हानिरिति चेत् इन्द्राधा- राधकेभ्यः त्वयैव फलं प्रदेयं स्यात् इति चेत् वेदान्तकृत् अहमेवा वेदानां अतः फलं तत्कर्ता अहमेव वेदानां फलएव पर्यवसानात् फलमन्तशब्देनोच्यते । उक्तं च मया। अहमेव फलं ददामीति ॥ यो यो यां यां तनुं भक्त' इत्यारभ्य मयैव विहितान् हि तान' इत्यतेन ॥ १० 'अहं हि सर्वयज्ञानां भोचा च प्रभुरेक्चेति च ॥ वेदमेवं स्वदभिधायिनं न जानन्ति लोके जानन्ति च तत्तद्देवताऽभिधायिनम् ॥ त्वं नु पर्व अधीषि कथमिदमिति चेत् ॥ वेदविदेव चाहं ११ अहमेव के मदभिधायिन वेधि नान्यः ॥ एतारशं मां कात्वा मां शरणीकृत्य मदत्तनासनशमेण संसारवृक्ष छित्वा प्रतिबन्धरहितं शुखात्मानं प्राप्तुं प्रयतेत बस आत्मा इत्युपदिष्टमेता- यता ॥१५॥ अर्जुनः ।। सर्वरेव वेदैः वेद्योऽहमित्युत्ताम् । सवैवदेस्तव वेदनं कथं संभवति। न हि सर्वान् वेदान् अध्येतुं तवांश्च दातुं कश्चिदीटे ॥ अतः सर्ववेदोक्तरीत्या त्वां कातुं आराधयितुं पान कोपि शक्नोति । अतः कथमिदम् ॥ कद ॥ १. १०. २१. २. १०. २१. ३. ११. ३९. ४ १०. २०.५. ११. ४०.६. ते. सं. २. ५. ४. ४. ७.१. सं २.३. २२. सू १६४. 7. ४६.८. ७. २१,९. ७. २२.१०. ९. २४.११. अत्र. 'मी विधत्तेऽभिधने' इति मामवतश्लोकोऽनुसन्धेयः ॥ .

·व. १६. १७. १८.] पञ्चदशोऽध्यायः १२३ कृष्णः ॥ द्वाविमी पुरुषी लोके क्षरश्वाक्षरएव च ॥ क्षरस्सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ १६ ॥ उत्तमः पुरुपस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ॥ यो लोकत्रयमाविश्य विमर्त्यव्यय ईश्वरः ॥ १७ ॥ यस्मात् क्षरमतीतो हमक्षरादपि चोत्तमः ॥ अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोउमः ।। १८ ॥ द्वाविति ॥ लोके क्षरश्च अक्षरश्च इति इमौ दावेव पुरुषो || क्षति नश्यतीति क्षरः न क्षरः अक्षरः ॥ तत्र सर्वाणि भूतानि क्षरः पुरुषः ॥ कूटवत् तिष्ठनीति कूटे तिष्ठतीति वा कूटस्थः अक्षरः पुरुषः उच्यते ॥ यः लोकानां त्रयं लोकलयं अविश्य प्र. विश्य स्वयं न व्येति इति न विद्यते व्ययो यस्य इति वा अव्ययः निर्विकारः नाशरहितश्च सन् ईश्वरश्च सन् विभर्ति धारयति पोपपति च परमश्वासी आत्मा च पर. मात्मा इति उदाहृतः उक्तः क्षराक्षरपुरुषाभ्यां अन्यः स तु उत्तमः पुरुषः।। अहं यस्मात् कारणात् क्षरं पुरुषं अतीतः अतिक्रान्तः अक्षरात् पुरुषाच उत्तमश्च ।। अतः कारणात लोके वेदे च पुरुषेभ्य उत्तमः पुरुषोत्तमः प्रथितः प्रसिधः अस्मि ॥ १६ ॥ १७॥ १८॥ ॥ ॥ है। लोके अस्वतन्त्रचेतनयर्ग क्षरः शरीरनाशवत्वनक्षरशब्दवाच्यः पुरुषः एकः स च शरीरतोनाशाभावावक्षरशब्दवाच्यः पुरुषः एकः सचैव इति प्रमाणप्रमितो द्वौ पुरुषो वर्तते ॥ एवकारात् न तृतीयः प्रभेदोऽस्तीति ज्ञायते ॥ तयोर्मध्ये क्षरः पुरुषः क इति चेत् ॥ सर्वाणि ब्रह्मादिस्थावरान्तानि भूतानि क्षरः पुरुषः ॥ समुदायविवक्षया एकवचनम् ॥ कूटवत् आकाशवत् निर्विकारत्वेन सर्वत्र व्याप्तत्वेन च तिष्टतीति हट- स्थः अक्षरः पुरुषः उच्यते ॥ अयमक्षरः पुरुषः चित्प्रकृतिशाब्दिता लक्ष्मीः स्त्रियो लम्याः पुरुष इति पुल्लिङ्गशब्देनाभिधानं कथमिति चेत् ब्रह्मादिसकलपुरुषशक्ति विलक्षणमहापुरुषशक्तिमत्वात् ॥ अत एवोच्यते ॥ 'पुलिानोच्यते श्रीश्च पुंवच्छक्ति. मती क्वचि' दित्यादि ॥ साहि २कूटे जडाजइसमूहे नियामकतया तिष्ठतीति व्युत्प- ~ १ लोके इत्यस्य अर्थान्तरम् ॥ २. कुटस्थशब्दस्यार्थान्तरम् ॥

·१२१ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां ह. १६. १७. १८.] ॥ अतः अन्यः उत्तमश्च त्या कृटस्था ॥ क्षरात्पुरुषात् अक्षरात्पुरुषाच्च अन्यः कश्चित् पुरुपो वर्तते ॥ स तु क्षराक्षरपुरुषाभ्यामुतमः पुरुषः ॥ अत एव परमचेतनापरपायपरमात्मशब्देन तत्र सत्रोक्तः ॥ कुतस्तस्य पुरुषद्वयादन्यत्वमुत्तमत्वं च इति चेत् ‘परमात्मेत्युदाहत' इत्युक्तया प्रमाणमुपन्यस्तम् ॥ युक्तिरप्युच्यते ॥ शृणु ॥ भूः भुवः स्वः इति त्रयो लो- काः ॥ उपलक्षणमिदं अन्येषामपि लोकानाम् ॥ तेषु विद्यमानान् सर्वान् जीवानाविश्य धारयति पोषयति च ॥ ॥ यो यं धारयति पोषयति च ॥ स तस्माद्गुत्तमोऽन्यश्च दृष्टः ॥ लोकत्रयमाविष्टस्य तन्नाशे नाशः स्यादिति चेत् ॥ अव्ययः निर्विकारः नाशरहितश्च ॥ अव्ययत्व चास्योक्तं मया ॥ १ वेदाविनाशिनं नित्यं य एन मजमव्ययम्' ॥ इत्यादाव- सकृत् ॥ कुत आश्रयनाशेऽप्यनाशोऽस्य इति चेत् ॥ ईश्वरो हि सः अचिन्त्याद्भुतवि. चित्रविविधमहाशक्तिमत्वात् सर्वपि तस्मिन् घटते ॥ क्षराक्षराभ्यां पुरुषाभ्यामुत्तमः पुरुषः परमात्मा क इति चेत् अहमेव॥ यद्येवं तर्हि पुरुषाभ्यामुत्तमत्वात् पुरुषोत्तमो. ऽसि त्वमिति चेत् सत्यम् ॥ क्षरं पुरुपमतीतः अतिक्रम्य वर्तमानः अक्षरात् पुरुपादु- त्तमश्चाहम् ॥ अतः पुरुषाभ्यामुत्तमत्वात् पुरुषशब्दवाच्येषुक्षराक्षरोत्तमपुरुषपु मध्ये उत्तमत्वाच्च लोकशब्दितौरुषेयग्रन्थेषु अपौरुषेये वेदे च पुरुषोत्तम इति प्रसिद्धोऽहम्।। त्रयाणां एषां पुरुषत्वं देहेऽवस्थानात् ॥ पुरि शेते इति पुरुष इति व्युत्पत्तिः ॥ ब्रह्मा- दया जीवाः क्षेत्रशतया तत्तच्छरीरेषु तिष्ठन्ति । परमात्मा तु सर्वपां देहेषु मुख्यक्षत्र- झतयाऽवतिष्ठते ॥ श्रीस्तु देशतः कालतश्च परमात्मना समं व्याप्तत्वात्तदविनाभूना तेन साकं सर्वत्र तिष्ठति ॥ अतस्त्रय एते पुरुषाः ॥ सर्वमिदं कथं ज्ञायत इति चत् २ लोके ॥ लोकदर्शने ॥ दर्शनमालोचनं ॥ वेदशास्त्रपुराणाद्यर्थपर्यालोचने सति सर्वमिदं झायते ॥ क्षरमक्षरं चातीत इति वा क्षरादक्षराच्चोत्तम इति वा अनुक्त्वा क्षरमतीतः अक्षरादुत्तमः इति प्रकारभेदेन निर्देशात् अस्वतन्त्रत्वेन क्षरशब्दितजीवकोटावनुप्रवे- शेऽपि न लक्ष्म्याः जीवत्वं किंतु नित्यमुक्तत्वेन देशतः कालतो व्याप्त्या च जीवेभ्यः उत्तमेव सा ईशकोटावप्यनुप्रविणा हि सा लक्ष्म्याः ईशकोटावनुप्रवेशेऽपि नेश्वर स्य लक्ष्म्या साम्यम् ॥ किंतु परमात्मा तस्या अप्युत्तमः इत्ययंप्रकारभदो ज्ञायते ॥ १६ ॥ १७ ॥ १८ ॥ ॥ ॥ १. १. ११. २. 'द्वाविमौ पुरुषी लोके इत्यत्र विद्यमानस्य लोके इत्यस्य भान्तरम् ।।

·[अ. १३. १७ १८.] पञ्चदशोऽध्यायः अ॥ लोके संसारे पूर्णत्वात् पुरुरशब्दितस्य आत्मनः उपाविभूती पदार्थों द्वौ पुरुषोपाधित्वात् अविवेकेन पुरुषधर्माध्यासाच्च पुरपशब्दवाच्यौ तौ काविनि चेन् क्षरः पुरुषः अक्षरः पुरुषश्च इत्येव द्वौ नान्यथा इति द्वावेव न तृतीयः प्रभेदः तत्र, सर्वाणि भूतानि भवन्तीति भूनानीति व्युत्पत्या भूतशब्दवाच्यानि विकार जाना नि महदादिस्थलांतानि क्षरतीनि क्षर इति व्युत्पत्या क्षरः पुरुषः ॥ कूटस्थः मूल प्रकृतिः कृटर कपटेन वञ्चनेन तिष्ठतीति कूटस्था सा ॥ कूटो राशिः स इव तिष्ठनी नि वा ॥ एकाऽपि सा विकारानन्त्यात् राशिरिव तिष्ठति ॥ कूटः महदादिस्थूलान्तः कार्यराशिः तत्र कारणत्वेन घटशरावादिषु मृदिव तिष्टतीति वा ॥ नानाविधवंशवि- स्तारस्य मूलभूतः पुरुषः कुटस्थ उच्यते ॥ तद्वत् सात्विकराजसतामसभेदेन नाना- विधस्य सत्वरजस्तम कार्यविस्तारस्य मूलभूतत्वात् कूटस्थ इव कुट था इति वा ॥ टं कपट पुंसां विविधविचित्रविपरीताचरणं तत्र कारणतया तिष्टतीति वा ॥ सा अक्षरः पुरुषः ॥ ब्रह्मज्ञानकनाश्य चेन विना ब्रह्मज्ञानमनाशात् ॥ क्षराक्षराभ्यां स्थल सूक्ष्मरूपाभ्यां प्रकृतिभ्यामन्यः कश्चित् वर्तते ॥ सः उत्तमः पुरुषः पूर्णत्वात् पुरुषशब्दि- तः ॥ स तु क्षेत्रज्ञशब्दितो जीवात्मा आत्मशब्दवाच्येभ्यः दहद्रियमनोबुध्यादिभ्यः अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयनामभ्यः पञ्चभ्यः कोशेभ्यः आत्मशब्द. पर्यायपुरुपशब्दवाच्याभ्यां क्षराक्षराभ्यामुत्कृष्चात्परमात्मा इति उदाहृतः ॥ सः भूर्भुवःस्वराख्यं लोकत्रयं तत्रत्यशरीराणि आविश्य धाग्यति पापयति च ॥ तनाशे स्वयं न नश्यति ॥ तादृशाचिन्त्यशक्तिमानीश्वरो हि सः ॥ लोक्यन्ते झायन्ते इति लोकाः स्थूलसूक्ष्मकारणदेहाः तेषां त्रयं स्थूलसूक्ष्मकारणाख्यं शरीरत्रयमाविश्य धारयति ॥ लोकाः जाग्रत्स्वप्नसुपुतयः तेषां त्रयं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याख्यावस्थात्रयं आविश्य प्रकाशयति ॥ यो जागरमन्वभूवं यः स्वप्नमद्राक्षं यः सुखमस्वाप्सं सोऽह- मिदानी तिष्टामीति शायन्ते हि ते ॥ एतादृश उत्तमः पुरुषः क इति चेत् अहम् ॥ अहं प्राकृतजगपाश्वत्थवृक्षरूपं क्षरं पुरुपं च अतीतः जगदृश्शवीजभतात् अक्षरात् 'षा- दपि उत्तमः ॥ अतः लोकशब्दिते पुराणादौ काव्यादौ च वेदे च पुरुषोत्तमः प्रसिद्धो- ऽहम् ॥ क्षरश्च अक्षरश्चैवेति वा पुरुषी लोके प्रसिद्धौ ॥ तत्र ब्रह्मादिस्थावरान्तानि सर्वाणि शरीराणि क्षरः पुरुषः ॥ कटस्थः भोक्ता चेतनो जीवात्मा अक्षरः पुरुषः ॥ कटः शिलाराशिः पर्वतः स इव देहेषु नश्यत्स्वपि निर्विकारतया तिष्ठतीति व्युत्पत्या कटस्थशब्दिता जीवात्मा ॥ कटे स्थूलप्रपञ्चे तिष्ठतीति वा कूटस्थः ॥ आभ्यां क्षराक्ष- ·१२ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [अ. वि. १६. १७. १८.] क्षराभ्यां देहजीवाभ्यां अन्यः विलक्षणः न तु भिन्नः परम आत्मा निर्गुणः परमात्मा इति श्रुत्यादावुक्तः ॥ क्षरं जडवर्गमतीतः अक्षरात् भोक्तचेतनवर्गादपि उत्तमः अतः पुरुषासमः प्रसिद्धोऽहै । कर्मक्षये सुप्तिप्रलयकैवल्यादी उपाधिनाशमनु विनाशशीलः ब्रह्मप्रतिविवभूतः जलार्कोपमः कार्याणधिःचेतनवर्गो जीवसंहिताक्षरः पुरुषः॥ कूटस्थ निर्विकारः कारणोपाधिः ईश्वरसंक्षितः अक्षर पुरुषः तदुपाधेरकर्मजस्वेन नाशासंभवा. म उपाधिदोषणावीकृतत्वादसीन क्षरति स्वरूपानच्यवत इत्यक्षरः॥ एताभ्यां कार्य- कारणोपाधिभ्यां जीवेश्वराभ्यां अन्यः विलक्षणः निरुपाधिः ब्रह्मसंहितः उत्तमः पुरुषः॥ स एव परमात्मेत्युदाहृतः शास्त्रे ॥ यः मायया ईश्वरो भूत्वा लोकत्रयं उत्सममध्य- माधमशरीररूपं आविश्य धारयति। तथापि अध्ययः जीवधर्मेण अल्पनत्वेन ईश्वर- धर्मेण सर्वक्षत्वेन च न व्येति क्षीयते वर्धते वा ॥ यस्मादहं क्षरं कार्योपाधि जीवं अतीतः अक्षरात् कारणोपाधेः ईश्वरान उत्तमश्च अतोऽहं अनुपाधिर्निर्गुणः परमात्मा पुरुषोत्तमो घेरे लोके च प्रसिधः ॥ इति च ॥ १६ ॥ १७ ॥ १८ ॥ वि ॥ शरश्च अक्षरश्चैव इमी द्वौ पुरुषो देहसंबंधात् पुरुषशम्दयाच्या जीवी लोक्यते ज्ञायतेऽनेनेति व्युत्पत्या लोकः प्रमाणे तस्मिन् १'अजामेकां लोहितशुक्ल- कृष्णां बही प्रजा जनयन्ती सरूपाम् ॥ अजोहोको जुगमाणोऽनुशेते जहात्येना भुक्तभोगामजोऽन्यः' इत्यादी प्रसिद्धौ ॥ तत्र ब्रह्मादिस्तंबपर्यन्ताः अचित्सं- सयाः जीवाः क्षरः पुरुषः ॥ प्रतिशरीरं जीवभेदेन जीवानां बहुत्वेऽपि अचि. संसर्गरूपोषाधेरेकत्वादेकवचनन निर्देशः ॥ कुटस्थः अचिरसंसगावयुक्तः स्वेन रूपेणावस्थितो मुक्तात्मा ॥ स हि प्रकृतिसंवन्धविरहात् प्रकृतिपरिणामरूपदेवादि- देहसंबन्धायत्तविविधविचित्रसुख दुःखाद्यसाधारणाकारो न भवति। किंतु असंकुचि- तशानेकाकारत्वलक्षणसाधारणाकारो वर्तते ॥ अतः अनेकसन्ततिमूलभूतकूटस्पश- ब्दितसाधारणपुरुषतुल्यत्वात् कटसः ॥ कटस्थ इच कटः ॥ साधारणाकारेणावला- नसाम्यात् ॥ कुटशमितलोहकारयन्त्रवत् तिष्ठतीति कूटस्थ इति च व्युत्पत्तिः ॥ कालस्यानादित्वात् वहयो मुक्ताः । उक्तं च मया २ वहयो ज्ञानतपसा पूतामद्भाव. मागताः' इति ॥ ३ 'यज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिर्मितो गताः' इति ॥५'तमेव चा- धं पुरुष प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसूता पुराणी' इति च ॥ तथाऽपि अचित्संसर्गवियोग- १. ना. १२. १, २ ४ १०.३. १४. १५ १५. ४. . .

·[वि. १६. १७. १८ ॥ १९. पञ्चदशोऽध्यायः १२९ १ रूपोषाधेरेकत्वादकवचनेन निर्देशः ॥ बद्धजीवराशिरेकः पुरुषः ॥ मुकजीवगशिरेकः पुरुषः इति यावत् ॥ 'अजामेकां लोहितशक्ल कृष्णां वहीं प्रजां जनयन्ती सरूपाम् ।। अजो होको जुपमाणो नशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः' इति श्रुतिः ॥ क्षराक्षरा भ्यां यत्धमुक्ताम्यां अन्यः उत्तमः पुरुषः १ तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थितः' इत्यादी परमात्मा इत्युक्तः ॥ लोक्यन्ते प्रमाणेन ज्ञायन्त इति व्युत्पत्या लोकाः प्रमाणा- वगतानि अनेतनं तत्संसृष्टश्चेतनः मुक्तश्चेति त्रीणि वस्तुनि तेषां त्रयं आत्मतया आविश्य विभर्ति । अतः भर्तव्यात्तस्मात् लोकत्रयात् भरणकर्ता अन्यः ॥ अव्ययश्च॥ अतः व्ययस्वभावादचेतनात् तत्संबन्धेन जमविनाशादिविविधक्लेशभाजः तत्संसृष्ट. चेतनात् तत्संबंधयोग्यतया पूर्व तत्संबंधिनी मुक्तचेतनाच्च अन्यः ॥ ईश्वरश्च । अतः इशितव्यात्तस्माल्लोकत्रयादन्यः ॥ क्षरं वद्धजीवं अतीतः अक्षरात् मक्तजीवादपि उत्त- मोऽहम् ॥ अतः २ क्षराक्षरपुरुषोत्तमत्वात् वेदे लोक्यते ज्ञायते वेदार्थः अनेनेति व्यु- त्पत्या लोकशब्दितस्मृतौ च पुरुषोत्तमः प्रसिद्धोऽहम् ॥ ३ परं ज्योतिरूपसंपद्य स्वेन रूपेणामिनिष्यद्यते स उत्तमः पुरुषः' इति श्रुतिः ॥ ४ अंशावतारं पुरुषोत्तमस्य हाना- दिमध्यान्तमजस्य विष्णो' रितिस्मृतिः ॥ बत्धः उत् उत्कृष्टः ॥ रद्धापेक्षयामुक्तः उत्तरः उत्कृष्टतरः ॥ परमात्मातु उत्तमः उत्कृष्टतमः ॥ १६ ॥ १७ ॥ १८॥ अर्जुनः ॥ अस्त्वेवं लोके वेदे च तव पुरुषोत्तमत्वं प्रथितं तत्प्रतिपादनेन मदीयाक्षेपस्य कि समाधानमायातम् ॥ वद ॥ कृष्णः ॥ यो मामेवमसंमूढो जानाति परुषोत्तमम् । स सर्वविद्ग जति मां सर्वभावन भारत ॥ १९ ॥ य इति ॥ भारत यः न संमूढः संमोहवान् अमृतः सन् मां एवं उक्तरीत्या १. ना. १३.२.२. 'न निधार मे' (२ २. १०.) इति निर्धारणपटश गमास्य निषेधात् संबन्धपत्र समासः॥ पञ्चमीसमासो वा ॥ 'यस्मादायक' (२. ३. ९.) · अक्षरादपि कोतम' इत्यादिप्रयोगण उत्तमशब्दयोग पचम्याः योगविभागेन पचीसमासस्य च गावात् ।। शो दियाटेप योग विभागात् सप्तमीसमासो वा ॥ न च तेन विना निद्रा र पुरुषोत्तम' (बा १८. ३२) इति रामायणे । 'कः पण्ड कनयमः परषोत्तमः क ' (१२) नर ने ॥ ३ छां. ८, १२ r .

·१२० सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [१९. २०.) पुरुषोत्तम जानाति ॥ सः सर्व वेत्तीति सर्ववित् मां सर्वश्चासौ भावश्च सर्वभावः तेन सर्वभाधेन सर्वप्रकारेण भजति सेवते ॥ १॥ यः मां परमात्मानं १ एवमुक्तप्रकारण पुरुषोत्तमं पुरुषोत्तमत्वमपारमार्थिक मिति विपरीतज्ञानरहितः सन शास्त्राचार्यापदशाभ्यां जानाति पुरुषोत्तमत्वन मां जान न् स पुरुषः सर्ववित् सदैः यद्यद्वयं तत्तदन्त्रिलं वेद॥ सर्ववेदोक्तरीत्या यथाऽहं भज- नीयः तथा मां सर्ववदाक्तः सबै प्रकारैः भजति ॥ सर्ववदोक्तसर्यविषयविषयक ज्ञानं सर्ववेदोक्तस्लः प्रकारः मद्भजनं चत्युभयं मत्प्रीतये हि ॥ सर्वः मद्विपयैः वेदनः मम या प्रीतिः सर्वैः मद्विपयः भजनप्रकारः मम या प्रीतिः उभयविधाऽपि सा प्रीति रनन पुरुषोत्तमत्वज्ञानेन मम जायते ॥ अहो महाफलमिदं पुरुषोत्तमत्वज्ञानम् ॥ त्वं तु महाकुलप्रमतत्वात् भाशब्दोक्तब्रह्मविद्यारतत्वाच्च पुरषोत्तमत्वज्ञान तत्फलं च प्राप्तु मोऽसि ॥ २ सः सर्ववित् मां सर्वभावेन सर्वत्र ब्रह्मदृष्टया सर्व ब्रह्मवति भजति क्षा- नदाढयाय सदाऽनुसन्धत्ते ॥ ज्ञानस्य तत्रिए याश्च फलं तु 'गच्छन्त्यमूढाः पदमव्य यन्त दित्युक्तम् ॥ ३ स सर्वचित् सर्व ब्रह्मवेति अपराक्षतया सर्व ग्रह्म पश्यन् तेन देहद्रियादिष्वभावममभावरहितः सन् सर्वभावन अहमेवेदं सर्वमिति सर्वात्म- भावापन्या मां भजति प्राप्नोति ॥ स पुरुषोत्तमवज्ञानजनितममियांगन मां सर्व प्रकारेण भजति सेयत तन सर्ववित् सर्वज्ञो भवति॥ इति वा । गीतोंक्तरीत्यापुरुषोत्तम त्वज्ञानमेव सर्ववेदोक्तसविषयविषयकशानं सर्ववेदोक्तरीत्या मद्भजनं च मर्वेषां ज्ञानानां सर्वपां भजनानां च अंत्रव शाने पर्यवमानात् इति, पुरुषोत्तमच. ज्ञानेन भक्तियोगः तन मनजनं तन सर्वाविषयकशानं इति वा त्वदाक्षेपस्य सरावानं बोध्यम् ॥ १९॥ ॥ सञ्जयः ॥ इत्थं वक्तव्यमुक्त्वा फलोफ्त्या उपसंहरति भगवान् ॥ %D कृष्णः ॥ इति गह्य तमं गावं इदमुक्तं मयानघ । एतद्वन्ध्या बौद्धमान स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ।। २० । १. सर्व इति सामान्य ज्ञानेन सवत्याकार करा ज्ञानेन च यथा सवज्ञा न भवति तथा सा. मान्यत: को शादिना पुरुषोत्तमो भगवानिति ज्ञानमात्रेण पुम्पत्तिमत्वज्ञानी न भवति ॥ कि एवं जान. निति भावः ॥२.३. अनि त ।

·[२] पञ्चदशोऽध्यायः १११ इनीति ॥ न विद्यते अचं पापं यस्य सः अनघः हे अनघ निकाप भारत पार्य अतिशयेन गुह्यं रहस्य गा तम इदं शास्त्रं मया इति उक्तरीत्या उक्तन् ॥ एतत् बुवा ज्ञात्वा बुधिः अस्यास्तीति बधिमान् स्यात् ।। कृतं कृत्यं कर्तव्यं कर्म येन सः कृतकृत्यः कृतकृत्यश्च स्यात् ।। २० ॥ तद्पप- परमगोप्य इदं गीताशास्त्रं मया एवं नवोपदिष्टम् ॥ भारतत्वात् अघशादितप्र- तिघन्धकपापरहितत्वाच्च त्वमेतदुपदेशाही मि ॥ अतस्तवदमुपदिष्टम् ॥ इदं पञ्चद शाध्यायात्मकं शास्त्रं तव मयोपदिष्टम् अस्मिन्नध्याय साऽपि गीताशास्त्रार्थः संग्र- हेणोक्तः ॥ कृत्स्नोऽपि वेदार्थः अत्रैव परिसमाप्तः अत एवोतं मया ॥ 'यम्तं वेद स वेदवि 'दिति ॥ ' स सर्वविदिति च ॥ गुहातमं सकलमपि शास्त्रं उक्तरीत्या १ इदं अस्मिनध्याये मयोपदिष्टम् ॥ इदं 'छाविमो इत्यादि सर्वभावेन भारत' इत्यन्तं पुरुषो. तमत्वतद्वानतत्फलप्रतिपादनरूपं सकलशास्त्रार्थानां अत्रैवांतर्भावात् अत्रैव पर्यव. सानाच्च शास्त्ररूपं मया तवोपदिष्टम्॥ एवं मया तवोपदिष्टं इदं शास्त्रंबात्वा तद्रप रोक्षधानेन अपरोक्षज्ञानवानस्यात् ॥ तेन वापरोक्षधानेन कृतकृत्यः कृतार्थः मुक्तश्च स्यात् ॥ २ एतत् बुत्भ्वा ब्रह्मवाहमिति अपरोक्षशानवान् स्यात्। तेन कृतकृत्यश्च स्यात्।। तेन सकलमपि कृत्यं कृतं भवति ॥ न पुनः कृत्यान्तरं तस्यास्ति ॥ सर्वेषामणि कर्मणां यत्फलं ज्ञानं तस्य तेन लधत्वात् ॥ कृतं कृत्यं तेन नान्येन ॥ ज्ञाने जात एव कर्म कृतं अन्यथा अकृतप्रायं सर्वस्य कर्मगः ज्ञान एव परिसमाप्तः ॥ उक्त च मया ॥ ३ सर्व कर्माखिलं पार्थ शाने परिसमाप्यते' इति ॥ ४ एतत् बुधा बुद्धि- मान् स्यात् ।। मां प्राप्तामेन्छोः या बुद्धिरावश्यकी सा बुद्धिस्तेन लब्धा स्यात् । यसन तेन कर्तव्यं तदपि कर्म तेन कृतं स्यात् ॥ उक्तस्य पुरुषोत्तमत्वस्य ज्ञानेन नितरां प्रीतोऽहं अपेक्षितं कर्म कारयामि तेन च अपेक्षितं बुद्धियोग ददामि दे : तं बन्धान्मोचयामि मोचयित्वा च मत्समीपं प्रापयामि ॥ अतः पुरुषोत्तमं मां विद्धि ।। ‘स सर्ववित् भजती ति पार्थ भारत अनघ हाते संबोध्य तव मयोपदिष्टमित्युक्त्वा १. इदमित्यस्य अस्मिन्नित्यर्थ: । मतमप्रथमेति व्याकरणात रात् ।। २. भ. इति च ।। ३. ४. ३३. ४. वि. इति व ·१३२ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीताया [२०.] 'बुद्धिमान् स्यात्' इति च परोक्षनिदशेन न त्वदर्थमेवायमुपदेशः ।। किंतु त्वांव्याजी ऋत्य लोकोद्धारार्थमुपदेशः। त्वां व्याजांकृत्य यदर्थमुपदेशः सोऽप्येवं सर्ववित् भवति सर्वभावेन मां भजति बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च स्यात् ॥ किं पुनः साक्षादुपदेश- विषयभूतो भवान्निति सूच्यते ॥ स्पष्टमिवमवधेहि ॥ अहो भाहात्म्यमस्य शास्त्र स्य ॥ भूयादनेन सर्वेषामतिशयितं मङ्गलम् ॥ २० ॥ इति श्रीमहगाहीतोपन्यारादर्पणे लक्ष्मणाचार्यविरचित पुरुषोत्तमयोगाच्या- यार्थप्रदर्शक: पञ्चदशः तिमित्र :

·li श्रीरस्तु ॥ ॥ अथ पोडशोऽध्यायः॥ सञ्जयः॥ मगवतोपदिष्टमिदं गीताशास्त्रं श्रुत्या अत्र कर्तव्यत्वेनोन कर्मयोग मनुष्ठाय तउमनितया अन्तःकरणशुन्ध्या श्रवणादिद्वारेण नामयोग लब्ध्वा तेन मोक्ष माप्तुं के अधिकारिणः के अनधिकारिणः इति जिज्ञासामर्जुनस्य विदित्वा अधिका रिणोऽनधिकारिणश्च विविच्य विवक्षुः सर्वज्ञादिभिरभिवद्यमानचाणः सर्वक्षतमः करुणावरुणालयो भगवान् वासुदेवः १ - महात्मानस्तु मां पार्थ देवी प्रकृति माश्रिताः' इति २' राक्षसीमामुरी चैव प्रकृति माहिनीं श्रिताः' इति च नवमे याः देवासुरराक्ष- सप्रकृतय उक्ताः तत्तद्भोगजनितविकरागळेपमूलकसाविकराजसतामसवासना रूपास्ता एव तिस्त्रः प्रकृतयः पंचदशे ३ अधश्च मूलान्यनुसन्ततानी' त्यवान्तरमूल. त्वेनानूद्य प्रत्यभिज्ञापिताः॥ तासु विहितकात्मकशानोपायानुष्ठानप्रवृत्तिहेतुः सात्वि- की गुभवासना दैवी प्रकृतिः ॥ रागद्वपमूलकनानानर्थहेतुभूतनिषिद्धादिकर्मकरणप्र पृत्तिहेतुः राजसी तामसी च अनुभवासना आसुरी राक्षसी च प्रकृतिः ॥ तत्र विषय भोगप्राधान्येन रागप्राबल्यात् आसुरी ॥ हिंसाप्राधान्येन द्वेषप्राबल्यात् राक्षसी इति विवेकः ॥ इत्यभिप्रेत्य तासु तिसृषु प्रकृतिषु अहितहेतुकरणप्रवृत्तिहेतुभूताशुभवा- सनात्वेन राक्षसीमासुरी च प्रकृतिमकीकृत्य हितहेतुकरणप्रवृत्तिहेतुभूना शुभवास- मा देवी संपत् अहितहेतुकरणप्रवृत्तिहेतुभूता अशुभवासना आसुरी संपत् इति ताः तिनः प्रकृतीः द्वैराश्येनाश्रित्य दैवीं संपदमभिजाताः आधिकारिणः आसुरी संपदमभि- जाताः अनधिकारिणः इति स्वाशयमाविश्चिकीर्षुः ४ स्थितप्रज्ञस्य का भाषा' इत्या दावुक्तरीत्या दैवीं संपदमभिजातानां लक्षणानि तां प्रेरसूनां साधनानि यानि तेपामा- दानाय तविरोधिनां वर्जनीयानां आसुरी संपदमभिजाताना लक्षणानि यानि तपां प्रहाणाय च देवासुरसंपल्लक्षणानि क्रमेण विवक्षुः अभ्यर्हितत्वात् सूचीकटाहन्यायेन प्रथमं वक्तव्यत्वाच्च देव्याः संपदो लक्षणानि प्रथमं तावदाह ॥ १. ९, १३. २.९.१२. ३.१५, २, ४. २.५४, ॥

·सदर्पणश्रीमद्भगवदीतायां [१. २. ३.) १३४ ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ कृष्णः ॥ अभयं सत्वसंशद्धिमानयोगव्यवास्थितिः ॥ दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ १ ॥ हिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागशान्तिरपैशुनम् ।। दया भूतेप्वलोलुप्त्वं माईवं हीरचापलम् ॥ २ ॥ तेजः क्षमा धृतिश्शीचमद्रोहो नातिमानिता ॥ भवन्ति संपदं देवीमभिजातस्य भारत ॥ ३ ॥ अभयामिति ॥ हे भारत अर्जुन भयस्य अभाव: अभयं सत्वस्य अन्तःकरणस्य सम्यक शुधिः सत्वसंशुचिः ज्ञानरूपो योगः ज्ञानयोगः तस्मिन् व्यवस्थितिः निष्ठा ज्ञान च योगश्च ज्ञानयोगी ताभ्यां वि विशिष्टा उत्कृष्टा अवस्थितिः स्थितिः सा वा ज्ञानयो- गव्यवस्थितिः दानं दमः बाह्यन्द्रियनिग्रहः स च यज्ञश्च स्वाध्याय: वेदाध्ययनं तपः कृच्छ्चा द्रायणादिरू ब्रह्मचर्य वा ऋजोः भावः आज हिंसायाः अभावः अहिंसा सत्यं यथार्थभाषणं क्रोधम्याभावः अक्रोधः त्यागः औदार्य फलसङ्कल्पादित्यागो वा शान्तिः मनोनिग्रहः पिशुनस्य मृचकम्य भावः कर्भ वा पैशने तस्याभावः अपैशुनम् भतेषु दया न लोलुपः अलोलुयः तम्य भावः अलोलुपत्वं ॥ वर्णलोप आर्षः ॥ मृदो वः मार्दवं द्रीः लज्जा चपलम्य भावः चापलं तम्या भावः अचापलं तेजः पराभिभवसामर्थ्य क्षमा सहनं वृतिः धर्य शचीवः शौचं द्रोहम्याभावः अद्रोहः अतिशयितो मानः अतिमानः अतिमानः अम्यास्तीत्यतिमानी तम्य भावः अतिमानिता तस्याः अभावः नातिमानिता एते गुणाः देवानां इयं दैवी तां देवी सपदं स्वभावें अभिनातस्य प्राप्तस्य भवन्ति ।। १ ।। अभयं स्थतोऽन्यस्य अन्यस्मात् स्वस्य च भयाभावः।। उक्तं च मया। 'यस्मा- १. १२, १५.

·[१. २. ३.] षोडशोऽध्यायः १३५ नोद्विजते लोको लोकान्नादिजते च यः ॥' इति ॥ सर्वपरिप्रहशू-यो विजने तिष्ठन्न काकी कथं जीविण्यामीति भयराहित्यं वा ॥ शास्सैकशरणः कर्तव्यं कर्म करोमि का वा गतिरनेन मम भविष्यतीति भीति विहाय निर्भयं निस्संशयं अनुष्ठेयानुष्ठानं वा ॥ आगामि दुःखहेतुदर्शननं दुःखं भयं तदभावो पा ॥ सत्वशब्दितस्यान्तःकरणस्य नितरां शुद्धिः ॥ ज्ञानयोग व्यवस्थितिः निष्ठा ॥ ज्ञानं शास्त्रतः आचार्योपदेशाच्च तत्वा नामवगमः योगः चित्तकाग्रयेण मननध्यानपरिपाकवसादनुभवारूढताऽऽपादनं तयाः निष्ठावा ॥ १दानं यथाशक्ति न्यायार्जितस्य द्रव्यस्य पान विनियोगः॥ दमः याह्यद्रिया- णां चक्षुरादीनां निग्रहः ॥ यज्ञः अग्निष्टोमादिः २ देवयज्ञादिया । स्वाध्याय. ऋगा- दिस्वस्वशाखाध्ययनम् ॥ तप ब्रह्मचर्यम् ॥ कृच्छचान्द्रायणादिभिः कायसंशापणं वा ॥ आर्जवं मनोवाक्कायकर्मसु एकरूपता ॥ अहिंसा परेषां हिंसाऽकरणम् ॥ सन्यं यथार्थभाषणम् ॥ परैः ताडनपीडननिंदनादिषु कृतेषु क्रियमाणेषु च जायमानस्य को धस्य विवेकादुपशमनम् ॥ त्यागः औदार्यापरपर्याया अकार्पण्यन व्यत्ययशीलता। फलसङ्कल्पादित्यागो वा ॥ आत्महितविरोधिपरिग्रहवर्जनं वा ॥ दानस्य पूर्वमुक्तः ।। शान्तिः मनसो निग्रहः ३ निगृहीतस्य मनसो भगवति योजनम् ॥ परोक्ष परस्मै परमर्मप्रकाशनं पैशुनं तदभावः ॥ सर्वभूतेषु विषये दया पर दुः खासहिष्णुत्वं तेन तन्निराकरणेच्छा चेन्युभयम् ॥ अलोलुप्त्वं अलोलुप, विषयेषु महान् अभिलापी लालसा तद्वान् लालसः स एव लोलुपः तस्य भावः लोलुपत्वं तदभावः ॥ विषय वत्यासक्तिराहित्यमिति यावत् ॥ सूक्ष्मरूपेण यावदरग क्षमाशाया अवस्थानादत्यासक्तिवर्जनीया। उक्तं च मया ॥ ५ विषया विनिवर्तन्त निगहा रस्य दहिनः ॥ रसवर्ज रसोऽप्यस्य परं दृष्टा निवर्तत ॥ इति ॥ माईवं मृदुस्वभावता . १. दानमिह ममय विवक्षितम् ॥ निरुपपदयात् ॥ तच दातव्यामान यहान ' इति (१७. २०.) दलं.कन पक्ष्यमाणम् ॥२ देवयज्ञादयश्च । यज्ञाशाशिनः' इति ३.१३.) इलाकव्याख्यान निरूप- ताः॥ ३. दमः मनसा विषयान्भु यनिवर्तन संशोलन शान्तिः इन्द्रियाणां विषयोन्मुख्यानरोधनसंशालनम् ॥ इति वा ।। ४. अलोलुप्त्व अलोलु वं अलालव इनि पाटभेदाः॥ अत्र, 'कामोऽभिलापस्तषश्च स महान् नारया द्वयो.' ।। लोलुपो सालमा लाला लम्पटो लालमोऽपि च ' इत्यभिधानमनुमन्वयम्।। ५. २. ५९ - ·[१. २.१.] " सणश्रीमद्भगवद्गीतायां १३६ १ मृदुवचनता वा ॥ हीः अकार्यकरणे प्रवान्यवचने व लज्जा ॥ अचापलं चाप चपलभावः चांवल्यं तदभावः ॥ परमस्पृहणायविषयसंनिधानेऽपि विवेकेन मनसोड- चांचल्यशब्दितं आवक्रिय वम् ॥ निरर्थकक्रियाराहित्यं वा ॥ २ तेजः पराभिभवसा- मर्थ्यम् ॥ परैरनभिभाव्यत्वं वा ॥ दारापयादिभिरनभिभाव्यत्वं वा ॥ क्षमा सत्यपि क्रांधकारणे क्रोधस्यानुदयः ॥ धृतिः धर्यम् ॥ शौचं मृजलाभ्यां कायशुद्धिर्वाह्य भाव शुद्धिरान्तरम् ॥ अद्रोहः परवृत्तिच्छेदनोद्योगमहित्यं ॥ परहननेच्छाभावो वा॥ नाति- मानिता । विद्याधनजनाभिजनैरा मनः परमपूज्यताभावनमतिमानः तदभावः ॥ मान- स्य सर्वथा वर्जनमशक्यं अत उक्तं अतीति ॥ एते षडिशतिर्गुणाः दैवीं संपदं देवस्व भावं अभिजातस्य ३प्रातस्य भवन्ति॥ देवयोग्यां संपदं ४ अभिलक्ष्य जातस्य तत्प्राप्त्य- हस्य भवन्ति ॥ दीव्यति प्रकाशते इति देवः प्रकाशकः सत्वगुणः तत्संबन्धिनी संपदं उत्कर्षशब्दितां समृद्धि ५ अभि अनुसृत्य जातस्य भवन्ति। देवानां संपत् भगवदाना- नुवृत्तिरूपा तां आभमुखीकृत्य जातस्य तां निर्वतयितुं जातस्य भवन्ति ॥ इमानि देवस्थभावं प्राप्तानां लक्षणानि तं प्रेप्सनां साधनानि यत्नतः संपादनीयानि ॥ महा- कुलप्रमन वात् त्व देवस्वभावार्थोऽसि ॥ १ ॥२॥३॥ अ॥ ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूदागां चतुर्णा ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थसंन्यासिनां १ अत्र, बारमावर्या सर्वलोकप्रियत्वं वाक्यारुण्यात्सवलोकानयत्वम् ॥ को वा लोके कोकिले नोपकार: को वा लोके वायममा५कार:' ॥ इति श्लोकोऽनुसन्धयः ॥२. अत्र, 'वाडनेन् वांड वहन्दिनन् मनताल पहन्तुयार बायपिरन्दु काडनेन् कूडि इलयवर् तम्भोड अवर् तरम् कलावये कहदि योडिनन् आदि उबदार पारुलाल उणवनम्पसम्पदं तेरिन्दु नाडिनेन् नाडिनान् कण्ड काण्डन् नारायणा वन्नु नामम् ' ॥ इति गाथा ॥ ‘ताये तन्दै येण्डू तारमकिळे मक्कण्डम् नाये पटटापन्दन् उनै क्कायदाराशथिनाल ॥ वेयेय पम्बोषिलशप विचार तिरुवेनडवा नायेन् वन्दडैन्देन् नलाकयाटन काण्डपळ ॥ इलि गाधा ॥ 'यत्र भार्यागिरी वेदाः स्मृतयः श्वशुरोक्तयः ॥ यत्र स्वप्रति- भा मानम् तस्म श्रीकलये नमः' ॥ इति श्लोकः ॥ “निर्जित्य दिश्चक्रमभूतविग्रहो वरासनस्थः सम. राजवन्दिनः ॥ गृहेषु मथुन्यमुखष योपिता कीडामृगः पृरुष इश नीयते ॥ इति (१०.५१. ५२.) भागवतश्लोकश्व इत्यादिकमनुसन्धेयम् ॥ २. बुद्धः सूक्ष्मता प्रकाशाधिश्यं वा ॥ इति केचित् ॥ ३. प्राप्त्यर्थकवा कर्माण द्वितीया ॥४.५.६. अभः कर्मप्रवचनीयत्वात्तयागे द्वितीया ।

·[अ. १. २. ३॥ ४.] पोडशोऽध्यायः चतुर्णा च देवासुरस्वभावभेदो दृश्यते ॥ तत्र देवस्वभाववन्त इमे ब्राह्मणादयः । देवस्वभाववन्त इमे ब्रह्मचारिप्रभतयः इति बोधयितुं पडिशतिरिम गुणाः चतुर्व पि वर्णेषु चतुर्वपि आश्रमेषु च विभज्य यथायथं योजनीयाः ॥ सर्वेषां गुणानामेक- त्रासंभवात् न सर्वसाधारण्येन योजनं युज्यते॥ न हि शूद्रे स्वाध्यायादयः संभवन्ति ।। न क्षमा अशक्तानां ब्राह्मणवैश्यादीनां गुणो भवति ॥ शक्ती सत्यां विद्यमाना क्षमा हि गुणः ॥ कथं वर्णाश्रमभेदन विभज्य योजनमिति चेत् ॥ एवं ॥ अभयं सत्वसंशुद्धिः झानयोगव्यवस्थितिः इति त्रयं संन्यासिनः ॥ ज्ञानयोगव्यवस्थितिः ज्ञानयोगाभ्यां वि विशिष्टा इतरविलक्षणा अवस्थितिः जीवन्मुक्तयवस्थारूपा ॥ दानं दमः यशश्च इति त्रयं गृहस्थस्य ॥ दमः इन्द्रियनिग्रहः निषिद्धदेशकालेषु स्त्रीसङ्गाभावः ॥ स्वाध्यायो ब्रह्म- चारिणः ॥ मुख्यतो ब्रह्मचारिधर्मत्वकथनार्थ यशशब्दोक्तवेदाध्ययनरूपब्रह्मयशात् पृथगुक्तिः ॥ तपः वानप्रस्थस्य ॥ एवं चतुर्यु आश्रमेषु योजनम् ॥ आर्जवादयः अचा. पलान्ताः द्वादश ब्राह्मणस्य ॥ आर्जवं श्रद्दधानेषु श्रोतृपु स्वज्ञातार्थासङ्गोपनम् ॥ तेजः क्षमा धृतिः इति त्रयं क्षत्रियस्य ॥ शौचं अद्रोहः इति द्वयं वैश्यस्य ॥ शौचं मायानृता- दिराहित्यम् ॥ नातिमानिता शूद्रस्य ॥ ब्राह्मणैः श्रद्दधानान् श्रोतन् प्रति स्वज्ञानार्थी- नामसङ्गोपनेनोपदेशे स्थातव्यम् ॥ क्षत्रियस्तु प्रजापालने ॥ वैश्यैस्तु तत्तवर्णाश्रमिणां रक्षणाय संभृत्य सर्वसंभारान स्वरशे निक्षिप्य तत्तत्समयेषु तेभ्यस्तेभ्यो दानरूप व्यापारे ॥ एवं तत्तत्कार्यव्यातानां त्रयाणां वर्णानां गृहनिर्वाय त्रैवर्णिकशुश्र- पायां स्थातव्यं शुद्वैः ॥ सत्यामतिमानितायां न तथा तिष्ठयुः ॥ अतः तदभावस्तपामा- वश्यकः॥ एवं चतुषु वर्णषु योजनम् ॥ तत्तद्रूणतयोक्तानां गुणानां तत्रतत्र प्राधान्यम् ।। न तदन्येषां गुणानां अभावे तात्पर्यम् ॥ अभयादीनां सर्वेषां गुणानां प्रधानाप्रधानमा वेन तत्रतत्र देवस्वभावलक्षणतया विवक्षितत्वात् ॥ १॥२॥३॥ ॥ कृष्णः !! दंभो दो निमानश्च क्रोधः पारुप्यमेव च ॥ अज्ञान चाभिजातस्य पार्थ संपदमामुरीम् ॥ ४ ॥ दंभइति ॥ हे पार्थ दंभः दर्पः अतिमानश्च क्रोधः परुपम्य करस्य भावः पारुष्य १. अभिमानश्चेति पाठान्तरम् ॥ 18 ·सदर्पषश्रीमद्भगवद्गीताया च न ज्ञानं अज्ञानं ज्ञानस्याभावः अज्ञान तच्च असुराणां इयं आसुरी तां आसुरी संपदं अभिजातस्य भवन्ति ॥ ४ ॥ दभः आत्मनोऽल्पत्वं ज्ञात्वाऽपि महत्त्वप्रदर्शनम्॥ दर्पः सत्यपि भयकारणे मदा- दभयेन प्रवृत्तिहेतुर्गवः ॥ अतिमानः विद्याधनजनाभिजनेरात्मनो महत्ववुद्धिरतिशयि- ता॥ क्रोधः पारुप्यं करस्वभावता ऋरवचनतावा।। चकारात भावरूपाः चापला. दयः ॥ अज्ञान ज्ञानाभावः ॥ तेन संशयः विपर्ययश्च ॥ चशब्दात् अभावरूपाः अक्षमा अधृतिः इत्यादयः ॥ एते षट् दोषाः आसुरी संपदं स्वभावं अभिजातस्य प्राप्तस्यैव भवन्ति ॥ असून प्राणान् राति आकर्षति इति असुरः परमबाधकः रजोगुणः तमो- गुणश्च तत्संबन्धिनी समृद्धि अभिलक्ष्य जातस्य भवन्ति इत्यादयोऽर्थाः पूर्ववत् । नत्र असुराणां संपत् भगवदाधातिवृत्तिरूपा ॥ इमानि आसुरं स्वभाव प्राप्तानां लक्ष णानि देवस्वभावं प्रेप्मुभिर्यत्नतोवर्जनीयानि ॥ हे पार्थ मातृगुणसंपत्या नेमे दोषा स्त्वामभिभवेयुः ॥ सर्वानर्थमूलभूतोऽयं असुरस्वभावः ॥ ४॥ सञ्जयः ॥ देवस्वभावः अवश्यमुपादेयः असुरस्वभावः अवश्यं वर्जनीयः इति बोधयितुं तयोः फलभूती अर्थानर्थावाह भगवान् ॥ कृष्णः ॥ देवी संपद्विमोक्षाय निवन्धायामुरी मता ॥ ४ ॥ ॥ देवीति ॥ देवानां इयं दैवी संपत् विमोक्षाय भवति ॥ असुरामा इयं आमुरी संपत् नितरां बन्धः निबन्धः तस्मै भवति ॥ इति मे मता ॥ ४॥ || उक्तलक्षणः देवस्वभावः प्रकृतिबन्धात् निरवशेष मोक्षाय भवति ॥ देवस्व भाववन्तः शानभक्तिवैराग्यादिद्वारा प्रकृतिवन्धान्मुच्यन्ते ॥ आसुरी संपत् निबन्धाय नियतबन्धाय बन्धनयत्याय भवति ॥ असुरस्वभाववन्तः रागद्वेषादिद्वारा १ जन्म कर्मफलप्रदा' मित्युक्तरीत्या नानाविधानि कर्माणि कृत्वा नानाविधानि जन्मानि लम्ध्या चिराय संसारिणी भवन्ति ॥ निषिद्धानि कृत्वा नरके पतन्ति च ॥ वक्ष्यते च ॥ २ पतन्ति नरके गुचा विति ॥ श्चमकादियोनिषु जायन्ते च ॥ वक्ष्यते च ॥ ३ नतो यांत्यधमां गति मिति ॥ इति वेदशास्त्रपुराणमर्मज्ञानां महतां मम च मतम् ।। अता देव उपादेयः ॥ आसुरः सर्वथा वर्जनीयः ॥ ४॥ ॥ .. .

·[५.६.] षोडशोऽध्यायः सञ्जयः ॥ देवासुरस्वभाची ताभ्यां जायमानौ अर्थानों च श्रतवतः मम स्वभावः किं देवः उतासुरः इति सन्दिहानस्य आसुरश्चेत् तेनाहं महती विपदं प्राप्नु- यामिति शोचतः पार्थस्य संशयं शोकं च विदित्वा कुतः सन्दिहान इव शोचनिव दृश्यसे इति पृष्टेन तेन मम स्वभावः आसुरश्चेत् किं कुर्यामिति शोचामत्यभिहितः कृष्णस्तमाह ॥ कृष्णः ॥ मा शुचः संपदं दैवीमाभिजातोऽसि पाण्डव ॥ ५ ॥ मेति ॥ हे पाण्डव देवीं संपदं अभिजातोऽसि मा शुचः शोक मा कापी:।। ५ ।। त्वया पधमत्र शोको न कार्यः त्वं तु दैवीं संपदं अभिजातोऽसि॥ सूचितश्चायमर्थः भारत पार्थ इति संबोधनाभ्याम् ॥ न त्वं तदभिप्रायमशासीः ॥ १ पाण्डोस्तनूजः किल त्वं सतु परमधार्मिकः। अतस्त्वं वंशगुणसंपत्या मातृगुणसंपत्या पितृगुणसंपत्या च देवस्वभावाहोऽसि ॥ न त्वदीयगुणसंपत्या ॥ स्वतो गुणहीनोऽपि वंशगुणतो मातापितृगुणतश्च गुणवान् भवति हि लोके ॥ ५॥ ॥ अर्जुनः । देवस्वभावः असुरस्वभावधेति द्वावेव स्वभावावभिहिती ॥ तत्कथं गन्धर्वयक्षादिस्वभावभेदानां विद्यमानत्वात् ॥ राक्षस्याः संपदः आसुर्यामन्त- भावेऽपि मानुष्यास्संपदः तृतीयस्था विद्यमानत्वाश्च ।। बद ॥ कृष्णः ॥ द्वी भूतसौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च ॥ देवो विस्तरशः प्रोक्तः आमुरं पार्थ मे शृणु ॥ ६ ॥ हाविति ॥ अस्मिन् लोके भूतानां प्राणिनां सौ स्वभावी सृष्टी वा मृतसरें देवानां अयं देवः असुराणां भयं आमुरः स च इति द्वावेव ॥ भूतान्येव सर्गौ इति !! १. 'पाण्डव' इत्यनेन त्वमिव अन्येऽपि पाण्डवाः त्वद्रातरः देवस्वभावही इति न हि देवप्र- तीनां धर्मातराणां पुत्रा आसुराः संभवन्तीति च गच्यते ॥ अत्र, शोकं या तत्त्परिहाराय ‘माशन' इति तस ईनसाय संपद देवा अभिजातोऽसि ' इति अहो मम संपन् देवा इत्तम परिहनु : १५०६ - तिच उलय.॥

·१४० सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां देवः सर्गः विस्तरशः विस्तरेण प्र सम्यक् उक्तः प्रोक्तः हे पार्थ आमुरं सर्ग विस्तरशः मे सकाशात् शृणु ॥ ६ ॥ अस्मिन् लोके संसारमण्डले वा भूतानां स्वभावी द्वावेव सृष्टी हे एव वा देवः आमुरश्च इति ॥ सृज्यते इति स! देवः आसुरश्च इति सृज्यमानौ पदार्थों द्वाक्व॥ भूनान्येव सौ भूतसौ इति व्युत्पत्तिः ॥ गन्धर्वयक्षादिस्वभावानां मनुष्यस्वभावस्य च यथायथमन्यत्र अन्तभावविवक्षया द्वयो रवाभिधानं ॥ धर्मप्रधानो देवः अधर्म- प्रधान आमुरः इति उपाधिद्वयेन द्वविध्योपपत्निः ॥ देवाः असुराः मनुष्याः यक्षराक्ष- सगन्धर्वादयश्चेति जातिभेदविवक्षायां जातिभेदन वाहुविध्यं स्यात्। नात्र तथा विव- क्षा । किंतु मनुष्याधिकारत्वाच्छास्त्रस्य अधिकारिणोऽनधिकारिणश्यति द्विविधा मनुप्या एव विवक्षिताः ॥ धर्मप्रधानस्वभाववन्तोऽधिकारिणः अधर्मप्रधानस्वभाव. वन्तोऽनधिकारिणः इति धर्माधर्मप्रधानस्वभावरूपांपाधिद्वयविवक्षया द्वैविध्योपपत्तिः। अतः योरेव स्वभावयोरुक्तिः ॥ देवः सर्गः विस्तरणोक्तः आसुरः सर्गः संग्रह- णोक्तः कथमेतत् ॥ उपादेयानामन्यतमस्यानुक्तया तदनुपादान कार्योत्पत्तविलम्बः स्यात् ॥ वनीयानामन्यतमम्यानुक्तया तदुपादाने अनर्थ एव स्यात् ॥ पथ्याचरणाय उपादेयानां उक्तिप्रस्तावे भिषजा यम्यकस्यचिदनुक्तौ न तदनुपादानेन रोगिणो रागो. वर्धते ॥ वर्जनीयानां मध्ये यस्यकस्यचिदनुक्तो तदुपादानेन रागिणो गेगा वर्धत एवं लोक ॥ अतः वर्जनीयानि असुर स्वभावलक्षणानि विस्तरेण वक्तव्यानातिचेत् हे पार्थ देवः स्वभावः विस्तरेण प्रोक्तः ॥ आसुरं स्वभावं विस्तरशों वदामि शृणु तमवधा- नन ॥ पितृ वसुः पुत्रत्वेन मम त्वं परमप्रेमास्पदमति तेन वर्जनीयानि सर्वथा त्याजयितुकामोऽस्मि ॥ अतः वजनीयानि असुरस्वभावलक्षणानि विस्तरेण ब्रवीमि ॥ वि ॥ इह कर्मभूमौ प्राणिनां देव आसुरश्चति द्वा सर्गी रो उत्पत्ती कथमु- त्पत्तदैव वं आसुरत्वं चीत चेत् प्राचीनपुण्य कर्मवशात् देवस्वभावरूपभगवदानाऽनु- वृत्तिकरणान्यादेवत्वम् ॥ प्राचीनपापकर्मवशात् अमुरस्वभावरूपभगवदाशाऽतिवृ. त्तिकरणार्थवादासुरत्वम् ॥ देवी उत्पत्तिः विस्तरेणोक्ता आसुरी उत्पत्ति शृणु ॥ देवी उत्पत्तिर्यदर्थी स आचारः ज्ञानयोगकर्मयोगभक्तियोगनिष्टारूपः १ 'प्रजहाति यदा कामान् ॥ २ 'देवमेवापर यझं ॥ ३ 'चतुर्विधा मते मां' ॥ ४ · महात्मानस्तु मां पार्थ' ॥ ५ अभयं ॥ ५ अभयं सत्वसंशुद्धिः ' इत्यादिभिः तद्वतामभिधानमुखेन ४. २५. ३. ७. १६.४. ९. १३.५. १६.१. .

·[६. ७. ८.] पोडशोऽध्यायः प्रपंचितः ॥ आसुरी उत्पत्तिः यदी स ह्यनाचारः ॥ विस्तरेण वक्ष्यते देवस्वभाव- घतामाचारः आदानाय विस्तरेणोक्तः । असुरस्वभाववतामाचारं यर्जनाय विस्तरण ब्रवीमि ॥ शृणु तमषधानेन ॥ ६॥ ॥ कृष्णः ॥ प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ॥ न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ॥ ७ ॥ प्रवृत्तिमिति ॥ असुराणां अयं आमुरः अमुरस्वभावः एपां अस्तीति आमुराः जनाः प्रवृत्तिं च निवृत्ति च न विदुः न जानन्ति ।। तेषु शुचेर्भावः शौचं न विद्यते ॥ आचारश्चापि न विद्यते ॥ सत्यं च न विद्यते ॥ असुरस्वभाववन्तः कर्तव्ये प्रवृत्ति अकर्तव्ये निवृत्तिं च स्वर्गादिसाधनं प्रवृत्ति धर्म मोक्षसाधनं निवृत्तिधर्म च प्रवृत्तिहेतुभूतं विधिवाक्यं निवृत्तिहतुभूतं निषेध पाक्यं च न जानन्ति ॥ तेषु शौचं बाह्यमान्तरं च न विद्यते ॥ किंच तेषु आचार: मनुयाज्ञवल्क्याद्युक्तनित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठानरूपः न विद्यते ॥ तेषु प्रियहितयथार्थ- भाषणं न विद्यते ॥ शौचाचारसत्यदयादिगुणराहित्यमसुरस्वभावलक्षणम् ॥ असुरा राक्षसाश्च १ तद्वन्तो हि प्रसिद्धाः ॥ ७ ॥ कृष्णः ।। असत्यमप्रतिष्टन्ते जगदाहुरनीश्वरम् ॥ अपरस्यरसंभूत किमन्यत्कामहेतुकम् ॥ ८ ॥ असत्यमिति ॥ ते आमुराः जगत् न विद्यते सत्यः संहारकर्ता विष्णुः यस्य तत् असत्यं प्रतितिष्ठति अनयेति प्रतिष्ठा स्थितिहेतुरीश्वरः न विद्यते प्रतिष्ठा यम्य तत् अप्र- तिष्ठं न विद्यते ईश्वरः नियामकः यस्य तत् अनीश्वरं परस्परात् संभूतं परस्परसंभूतं तत् न भवतीत्यपरस्परसंमत आहुः वदन्ति ॥ अन्यत् कारणं किं कामः हेत: मलं यस्य तत् कामहेतुकं च आहः । न सत्य असत्यं मिथ्याभूतं न विद्यते प्रतिष्ठा स्थितिः १. 'अनहोत्राणि वेदाश्च राक्षरगनां गृहह ॥ व्या सत्य न शौच व राक्षसानो न विद्यते' ॥ इति श्लोकस्तरकथा न्युभयमनुसत्यम् ॥

·१४२ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां यम्य तत् अप्रतिष्ठं न विद्यते ईश्वरः नियामकः यस्य तत् अनीश्वरं अपरस्परात् परस्परात् अन्योन्यतः संभूतं कामः हेतुः यस्य तत् कामहेतुकं अन्यत् कारणं किं अस्ति इत्याहः ॥ ते जगत् सत्यं ब्रह्म तत्कार्य सत्यं ब्रह्मकार्य तत् न भवतीत्यसत्यं न विद्यते प्रतिष्ठा आधारो विष्णुः यस्य तत् अप्रतिष्ठं न विद्यते ईश्वरः नियन्ता विष्णुः यस्य तत् अनीश्वरं न परम्परसंमत अपरस्परसंभूतं अन्यत् किं अम्ति कामहेतुकमेव इति आहः॥८॥ द्वै| ते आसुराः जगत् असत्यं अप्रतिष्टं अनीश्वरं च वदन्ति ॥ नियमनकर्ता स्थि- तिकर्ता संहारकर्ता च यो विष्णुः तद्रहितं वदन्ति ॥ विष्णु जगतः सृपिस्थितिसंहार- नियमनादिकर्तारं न जानन्ति ॥ अपरस्परसंभूतं परस्परात्संभूतं न १ अन्नाद्भव न्ति भूतानि' इत्युक्तरीत्या इश्वरादभिव्यक्तवेदवोधिततत्तद्वर्णाश्रमोचितविहितकर्म- मूलकं न भवति ॥ अन्यत् कारणं किमिति प्रश्नः ॥ कामहतुकमित्युसरं ॥ काम- मूलकस्त्रीपुंससंभोगैकहेतुकं स्त्रीपुससंभोगमात्रादेव जगति सर्वेषामुत्पतिः नान्यत् कारणमस्तीति वदन्ति । एवं वदन्त आसुराः ॥ ते आसुराः जगत् असत्यं शुक्तिर- जतवत् मिथ्या ॥ शुक्तिरजतस्येव प्रतिष्ठा स्थितिस्तस्य नास्ति ॥ रजतज्ञानेन शुक्ति- रिच ब्रह्मज्ञानेन बाध्यम् ॥ ज्ञानवाध्यत्वरूपमिथ्यात्वादेव नियामकेश्वररहितम् ॥ यदि सन्यं स्यात् तहि तन्नियन्ता स्यात् इश्वरः असत्यत्वादनीश्वरं ॥ यतो जायते स ईश्वरोऽस्तु इति चेत् ॥ अपरस्परसंभूतं परस्परसंभूतं न एकस्मादेकस्य जनिन । सत्यत्व एकस्माउजायेत ॥ न ह्यसत्य शुक्तिरजतादिकमेकस्माज्जायते ॥ तर्हि कुतः प्रतीयत इति चत् कामहेतुकं कामादिमूलभूताविद्याधपरपर्यायमायाहेतुकं अविद्य- मानर्माप मायया प्रतीयत इति वदन्ति ॥ किं कीदृशं इति प्रश्नः ॥ सत्यं न चेत् असत् स्यात् असच्चत् न प्रतीयत ॥ असत्यं न चेत् सत् स्यात् सच्चेत् न वाध्यत॥ इदं च प्रतीयते वाध्यते च ॥ कथमिदमिति चेत् अन्यत् इत्युत्तरं सदसभ्या- भन्यत् सदसद्विलक्षणे निर्वचनीयं अत उभयं घटते इति वदन्ति ॥ एवं वदन्त आसुराः ॥ ८॥ अ॥ ते आसुराः जगत् असत्यं न सत्य असत्यं अनृतं तद्यतं वदन्ति ॥ यथा वयमनृतप्रचुराः तथा सर्व जगदपि अनृतप्रचुरमिति वदन्ति ॥ सर्वेऽप्यनृत- वादिन इति वदन्ति ॥ वयमिव वेदशास्त्रादयोऽपि मिथ्यैव वदन्तीति च वदन्ति ॥ न विद्यत मन्यं तत्वार्थप्रतिपादकं वदशास्त्रपुराणादि यस्मिन् तत् असत्यं वदन्ति । . .

·[अ. वि. ८.] षोडशोऽध्यायः घेदानां तदनुयायिनां च शास्त्राणां प्रामाण्यं न मन्यन्ते ॥ न विद्यते धर्माधर्मरूपा प्रतिष्ठा मुखदुःखादिवैचित्र्यव्यवस्थाहेतुः यस्य तत् अप्रतिष्ठं वदन्ति ॥ न धर्माधर्म- निमित्तकं जगतः सुखदुःखादिवचित्र्यम् ।। किंतु तत्तद्वस्तुस्वभावादेव मुमुखदुःखादि वैचित्र्यमिति वदन्ति ॥ न विद्यते उत्पादकः शुभाशुभकर्मणोः फलदाता च ईश्वरी यस्य तत् अनीश्वरं वदन्ति ॥ उत्पादकस्येश्वरस्याभावे कथं जगत उत्पत्तिरिति चन्। अपरस्परसंभूतं अपरशब्दः परशब्दपर्यायः अपरम्परं परस्परमित्यर्थः अपरस्प रात् अन्योन्यतः संभूतं वदन्ति ॥ स्त्रीपुंसयोरन्योन्यसंयोगादेव जगदुत्पद्यते नाय. स्कारणमस्ति ईश्वरादृष्टादिकमिति वदन्ति ॥ तयोः संयोगस्य कारणमीश्वरोऽभ्युप- गन्तव्य इति चेत् जगत् १कामहेनुकं वदन्ति॥ अन्योन्यानुराग एव स्त्रीपुंसयोम्सयांग कारणं नेश्वरादिकमिति वदन्ति ॥ अन्यत् कामादन्यत् कारणं किमस्ति न किमपीति वदन्ति॥ आसुराः जगत् असत्यं सत्यवादराहेतं अतः अप्रतिष्ठ महत्वरहितं निर्लज्ज धात् लोकापवादभयवर्जितं अनीश्वरं ईश्वरनिग्रह्मयवर्जितंअपरस्परसंभूतं परस्परसंभूतं न अतो न कर्तृसापेक्षं कामहेतुकं अतः पित्रादिभक्तिरहितं इति आहुः॥ किमन्यत्॥ असुर स्वभावात् असत्याः अप्रतिष्टाः अनीश्वराः स्वयंभुवमात्मानं मन्यमानाः पिनादिभक्ति रहिताः आसुराः आत्मवत्सर्वमपि जगत् असत्यत्वादियुक्तं पश्यन्ति ॥ इति वा ॥ वेदप्रामाण्यस्य तद्बोधितधर्माधर्मव्यवस्थायाः तत्फलदातुरीश्वरस्यचानङ्गीकारेण यथे- टमाचरन्तः शौचाचारसत्यदयादिरहिताः विहिते अप्रवर्तमानाः निषिद्धात् अनि- वर्तमानाश्च पुरुषाथभ्रष्टाः भवन्त्यासुराः ॥ अतो वर्जनीया प्रयत्नत इयमातुरी संपत् ॥ ॥८॥ वि ॥ ते आसुराः जगत् न सत्य असत्यं वदन्ति ॥ सत्यशब्दितब्रह्मकार्यवात् ब्रह्मशरीरत्वाच्च ब्रह्मात्मकं जगत् तत् तादृशं न वदन्ति॥ किंतु अब्रह्मात्मकं वदन्ति। परब्रह्मरूपाविष्णुरेव सर्वस्य जगतः कारणं आत्मभूतश्चेति न मन्यन्ते ॥ किंतु अन्ये. षामपि कारणत्वं मन्यन्ते । प्रतितिष्ठति अनयेति प्रतिष्ठा इति व्युत्पत्या प्रतिष्ठाः दत आधारो विष्णुः न विद्यते प्रतिष्टा आधारभूतो विष्णुर्यस्य तत् अप्रतिष्टं वदन्ति । जगदखिलं विष्णुना आधारेण विधृतमिति न मन्यन्ते ॥ भूरादयो लोकाः चन्द्रसूर्या- 1. कामहेत कमिति पाटान्तरं ॥ कामहेतुकमेव कामहेतुकम् ।।

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [वि. ८. ॥ ९.] दयो ग्रहा नक्षत्रादीनि च विष्णुनैव विधतानि तिष्ठन्तीति न मन्यन्ते किंतु तत्तच्छ- क्त्या वा विष्ण्वन्याधारेण वा विधतानि मन्यन्ते ॥ सर्वस्य जगतो नियन्ता विष्णुरेव। न विद्यते ईश्वरो नियन्ता विष्णुर्यभ्य तत् अनीश्वरं वदन्ति ॥ विष्णुमेव नियन्तारं न मन्यन्ते ॥ किंतु अन्यस्यापि नियन्तृत्वं मन्यन्ते ॥ योषित्पुरुषयोरन्योन्यसम्बन्धेन मध्यपश्वादिकं सर्व उपलभ्यते ॥ अतः सर्व जायमानं जगत् परस्परसंभूतं तद्भिनं अन्यत् किमस्ति न किमपि इति वदन्ति ॥ सर्व जगत् योषित्पुरुषयोरन्योन्यानुरागैक- हेतुकम् ॥ अतः सर्वस्य जगतः काम एव हेतुः न विष्णुः तदन्यो वा इति मन्यन्ते वदन्ति च ॥ जरायुजांडजस्वेदजोद्भिज्जानां मध्ये जरायुजांडजोत्पत्तेः कामहेतुकत्वे. ऽपि स्वेदजोद्भिजोत्पत्तेः कामहेतुकत्वाभावात् कथं जगदखिलं कामहेतुकमिति इति चेत् ॥ कामहेतुकामति दृष्टान्तः ॥ जरायुजांडजोत्पत्तिर्यथा अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कामहेतुका तथा स्वंदजोद्भिज्जोत्पत्तिरपि अन्वयव्यतिरेकव्यवस्थिततत्तत्सामग्रीव- शादेव जायते किमीश्वरेणेति तेषामाशयः ॥ एवं वदन्त आसुराः वर्जनीया च यत्नतः आसुरी संपत् ॥ ८॥ कृष्णः ॥ एतां दृष्टिमवष्टम्य नष्टात्मानोऽल्पबद्धयः ।। प्रभवन्त्यग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥ ९ ॥ एतामिति। ते आमुराः एतां पूर्वोक्तां दृष्टिं ज्ञानं अवष्टभ्य आश्रित्य अल्पा बुद्धिः येषां ते अल्पे मख बत्धिः येषां ते अलपे देहे अहमिति वृद्धिः येषां ते अल्पवद्धयः नष्टः अज्ञातः आत्मा जीवः येषां ते नष्टः दृष्टत्वात् नष्टप्रायः आत्मा मनः येषां ते नष्टः आत्मा विवेक. बुद्धिः येषां ते नष्टः आत्मा स्वभावः येषां ते नष्टः नरकाद्यनर्थभान आत्मा स्वस्वरूपं येषां ते नष्टात्मानः उग्रं कर्म येषां ते उग्रम्य रुद्रम्येन की संहाररूपं येषां ते उग्रकर्माणः जगन: न हिता: अहिताः वाधकाः तादृशाः सन्तः जगतः क्षयाय नाशाय प्रभवन्ति समीः भवन्ति । अहिताः सन्तः जगतः क्षयाय उग्रकर्माणः सिमव्याघ्रादिरूपाः प्रभ- वन्ति जायन्त इति वा ॥ ९ ॥ पूर्वोक्तं चार्वाकादिमतसिद्धं शानमाश्रित्य स्वयं नष्टात्मानो भवन्ति ॥ एषां एतादृशविपरीतज्ञानात् आत्मा नश्यति ॥ नरकायनर्थ प्राप्नोति ॥ कुत इति येत् ·[९. १०.] पोडशोऽध्यायः नटात्मानः नएस्वभावाः भवन्ति ॥ उक्तज्ञानात् स्वभाव एषां भिद्यते ॥ अत एव नात्मानः नष्टविवेकबुद्धयः कुत इति चेत् नात्मानः देह एव आत्मत्वबुध्या पतै रासुरैः देहातिरिक्त वेन आत्मा न ज्ञातः आत्मा नष्टः अदर्शनं गतः ॥ कुत इति चेत् नश:मानः रागद्वेष्णादिदोपदुष्टचित्ताः॥ कुत इति चत् ॥ अल्पबुद्धयः अल्पा बुद्धिरेपां। अत एव अल्पे म्रक्चन्दनवानतादिभोगे वुद्धिरंपाम् कुत इति चेत् अल्पे मलमूत्ररक्त मांसाम्पिमय देह अहमिति बुद्धिः भाग्यमिदमिति बुद्धिश्च एपाम् ॥ अत एव उग्रं धर्मशास्त्रविरुद्ध देहपोषणमात्रफलकं परांहंसाप्रधानं कर्म कुर्वन्तः उग्नो रुद्रः स इव संहारकर्मणि व्यापृताः जगतः अहिताः जगतः प्राणिजातस्य नाशाय प्रभवो भवन्ति । १'अन्नाद्भवन्ति भूतानी'त्युक्तरीत्या जगत्स्थिनिहतुभूतवेदनदुक्तधर्मनाशनेन जग- दखिलं नाशयन्ति ॥ क्षयाय प्रभवन्ति कलावुत्पद्यन्ते ॥ कलावुत्पन्नाः एवं वदन्तः कुर्वन्तः कारयन्तः ईशार्थप्रतिपादकशास्त्राणि रचयन्तः तेन बुद्धिभेदं जनपन्तश्चामुगः जगन्नाशयन्ति। क्षयाय उग्रकर्माणा भवन्ति। सिह्मव्याघ्रादिपेण जगन्नाशायोत्पद्यन्ते। तादृशं निहीनं जन्म प्राप्नुवन्ति । अत आसुरी संपदवश्यं वर्जनीया ॥ २ ॥ कृष्णः ।। काममाश्रित्य दुप्परं दंभमानमदान्विताः ।। मोहाहीत्वा सद्राहान् प्रवनन्त शचिव्रताः ॥ १० ॥ काममिति ॥ ते दम्भश्च मानश्च मदश्च दम्भमानमदाः तैः अन्विताः यताः दम्ममानमदान्विताः सन्तः दुवेनापि पूरयितमशक्यं परं काम आश्रित्य न सन्तः असन्तः असन्तश्च ते ग्रालाः निश्चयाश्च असहाहाः असत् अनर्थ ग्राहयन्तीत्यसहाहाः असन् अशास्त्रीयः ग्राहः ग्रहण येषां ते असहाहाः तान् गृहीत्वा न शचि अशुचित्रा येपां ते अशुवित्रताः सन्तः प्रवतन्ते ।। १० ।। दभः महत्वादशन मानः महत्त्वाभिमानः मदः मानहतुकः महवधारणाहेतु।श्च. त्तविकारविशेषः आयत्यापरपर्यायः एतः अन्विताः महनाऽपि प्रयत्नेन पूरयितु- मशक्यं काममाश्रित्य क्षुद्रकर्मतत्फलप्रतिपादकशास्त्राभ्यासेन १ अशुभनिश्चयान गृही वा अनर्थहद नर्थान् ज्ञात्वा वा तस्मात् माहात् सत् परं वा तदितरत् स्वादिकं १. अमनच भासवरन असत् नाम ·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [१०. ११. १२.] असत् तत् गृह्णन्ति ग्राहयन्ति वा असहाहाः काम्यकर्मतत्फलप्रतिपादका मन्त्राः सान् गृहीत्वा १ अन्यायगृहीतपरिग्रहान् गृहीत्वा अन्यायेन साधनानि संपाच मद्यमांसा दिसेवनश्मशानवासोच्छिष्टत्वावस्थादिपरमाशुद्धव्रतवन्तः सन्तः कुत इति चेत् अनेन निधि संपादयामि मानिनर्विशीकरोमि इत्याद्यशुद्धसङ्कल्पाः क्षुद्रदेवताराधनादौ प्रवर्तन्ते ॥ स्वभावोऽयमासुरः वर्जनीयश्चायं यत्नतः ॥ १०॥ कृष्णः ॥ चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।। कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः ॥ ११ ॥ । चिन्तामिति ॥ ॥ ते परिमातुं शक्या परिमेया न परिमेया अपरिमेया तां प्रलयः मरणं अन्तः पर्यवसानं यम्याम्सा प्रलयान्ना तां चिंता उपाश्रिताः काम्यन्त इति कामाः विषयाः कामानां उपभागः कामोपभोगः परमः यपान्ते कामोपभोगपरमाः एतावत् इति निश्चि- ताः निश्चयवन्तश्च सन्तः प्रवर्तन्ते इति पूर्वेण वा ईहन्त इत्युत्तरेग वा अन्वयः ॥ ११ ॥ एते आसुराः सदा चितायुता वर्तरन् ॥ चिता च निरर्थिका ॥ अयमेवं इयमवं स एवं सेवं इयवं गुणदोपचिन्तनरूपा सा च अपरिमिता एतावतीति परिमातुमश क्या ॥ न च तस्याः पर्यवसानं मरणपर्यन्ता एतादृशी चितामाश्रिताः ॥ विषयोपभोग एव परमपुरुषार्थ इति मतिरपाम् ॥ अनुभाक्तव्यं जन्मनः फलं एतावदेव॥ नातोऽन्यत् किमपीति निश्चयवन्त इम ॥ उक्तं च मया ॥ २' नान्यदस्ताति वादिनः ॥ कामात्मानः स्वर्गपरा' इति ॥ आसुरा एवंभूताः सन्तः प्रवर्तन्त इति पूर्वण वा ईहन्त इत्युत्तरण- वाऽन्वयः ।। १२ ।। कृष्णः || आशापाशशतवद्धाः कामक्रोधपरायणाः ॥ ईदन्ते कामभोगार्थमन्यायनार्थसञ्चयान् ॥ १२ ॥ आशांत ।। ते आशा एव पाशाः आशापाशाः आशापाशानां शतानि आशापाश- शतानि तः बयाः कामश्च क्रोधश्च कामक्रोधौ परं च तत् अयन आश्रयः तच परायणं कामकांची परायण येषां ते कामक्रोवपरायणाः तादृशाः सन्तः कामानां विषयाणां १. असन् ग्राद ग्रहण पाप ॥ २.२ २ ४२.

·{१२. १३. १४.] षोडशोऽध्यायः भोगः अनुभवः कामोपभोगः तम्मै कामभोगार्थ न न्यायः अन्यायः न विद्यते न्यायः यस्मिन्वा अन्यायः तेन अर्थानां धनानां सञ्चयाः राशयः अर्थसञ्चयाः तान् ईहन्ते कांक्षन्ते ॥ १२॥ वधनाकर्षणहेतु वेनपाशतुल्यानां अशक्योपायविषयविषयकाशानां शनैः वध्या इतस्ततः आकृप्यमाणाः १ ध्यायतो विषयान् पुंस' इत्युक्तरीत्या विषयध्यानेन जाय- मानः कामः विहन्यमाने तस्मिन् जायमानः क्रोधः तो नितरांसततमाश्रिताःविषयानु- भवार्थ न्यायविरुद्धमार्गेण दुप्प्रतिग्रहचौथवञ्चनादिरूपेण धनराशीन कांक्षन्ते ॥ धन- गशीन् प्रति प्रवर्तन्ते ॥ धनसंपादनानि कुर्वन्ति ॥ स्वभावोऽयमासुरः पय॑श्च यत्नेन ॥१२॥ कृष्णः । इदमद्य मया लब्धं इदं प्राप्स्ये मनोरथम् ॥ इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥ १३ ॥ इदमिति ॥ अद्य मया इद लब्धं इमं मनोरथं प्राप्स्थे ॥ इदं अस्ति इदमपि धनं मे पुनः भविष्यति १३ ॥ इदं द्रव्यं गोभूहिरण्यादिकं क्षेत्रपुत्रादिकं वा मयैव नान्यसाहाय्यकेन इदानीं लध्वं अस्ति ॥ मनोरथं मनोगतं इदं च प्राम्य ॥ रथगताविति धातुः ॥ आत्मनेपद- प्रयोगात् समिदं स्वप्रयोजनाय न परप्रयोजनायेति सून्यते ॥ इदानीं मम इदं धन- मस्ति इदमपि धनं मम पुनः भविष्यति ३ ॥ १३ ॥ कृष्णः ॥ अमा मया हतशत्रहनिप्ये चापरानपि । ईश्वरो महं भोगी सिद्धो बलवान सुखी ॥ १४ ॥ असाविति ।। असौ शत्रुः गया हतः अपरान् अन्यान् शवृनपि हनिष्ये संह. रिप्यामि च अहं ईश्वरः नियन्ता अहं मन्यते सर्व एभिरिति भोगाः सुखानभा साध- नानि अन्य सन्तीति भोगी अहं सिलः पत्रपौत्रधनधान्यादिसंपन्नः कृतकृत्यो वा अहं चलं अस्यास्तीति बलवान् सवं अस्यास्तीति सखी ॥ १४ ॥ असावेकः शत्रर्मया हतः अपरानपि शत्रन् हनिष्ये स्वप्रयोजनार्थ संहरिष्यामि १. २.६२. २. दगं पम्ये मनोरथमिति पाटान्तरम् ॥ ३, इत्यहानेति तृतीयले कस्थे- नान्वयः ॥

·सदर्पण श्रीमद्भगवद्गीतायां [१४. १५. १६. च ॥ अहं ईश्वरः आरकेपामोशितव्यानां इशिता अहं अनविविधविचित्रभाग साधनोपपन्नः अहं सिद्धः पुत्रपात्रधनधान्यज्ञानशक्तवादिसंपन्नः कृतकृत्यो वा अहं बलवान् धनबलजनालशरीरबलवान् अतः सुखी ॥ १४ ॥ कृष्णः । आयोभिजनमानस्मि कोऽन्योऽस्ति सशो मया ।। यश्ये दास्यामि मादि ये इत्यज्ञानविमोहिताः ॥ १५ ॥ आध्याति ।। अहं आयः महाधनी अहं अभिननः प्रशस्तं कुठं अस्याम्तीनि अभिजनवान् महाकलीनः अभि ।। मया सदृशः अन्यः कोऽस्ति। अहं या ये यागादिक करिष्यामि ।। दास्यामि ॥ गादि ये सन्ताप प्राप्म्यानि।। इति अज्ञानेन अविवोन विप. तिज्ञानेन वा वि विशेषेण विवि मोहः एषां सजातः माहिताः अज्ञानविमोहिताः।। १५ ।। अहं महाधनी अहं महायुलीनः मया सदृशः कोऽस्ति इत्यय पृता अन्यः को ऽस्तायुक्तया मसटशोमेन नान्य इति मुच्यते ॥ अहं यक्ष्य प्रतिष्टार्थ धनलाभार्थ जीवनार्थ वा यागादिकं करि प्यामि ॥ स्तावभ्यो नविटादिभ्यो धनं दाम्यामि । नृत्यगीतादिभिः सन्तापं प्रात्यामि ॥ ईश्वर एव संवस्य कर्ता कारयिता नियन्ता नाहं स्वतन्त्रः इत्येवं विधकामावन इति । इदमद्य' त्याद्यक्तरीत्या विशेषण विविध ईश्वरानुग्रहनिरपेक्षेण मयेव सब कतुं शक्यम् अतो मयव सर्व क्रियते किश्विग दृष्टादिभिः इत्यवं माहशब्दितं विपरीतज्ञानं प्राप्ताः ॥ १५ ॥ कृष्णः ॥ अनेकचित्तविभ्रान्ताः मोहजालसमाहताः ॥ प्रसक्ताः कामभागा पतन्ति नरकेशुचौ ॥ १६ ॥ अनेकति॥न एक अनकं अनेकं च तत् चित्तं च अनेकचित्तं अनेक विषयेषु चित्तं अनेकचित्तं तेन अनेकानि न तानि चिनानि च अनेकचित्तानि तैः वा विविध विशेषण भ्रान्ता: अनकचित्तविभ्रान्ताः भ्रमशब्दितविपरीतज्ञानवन्तः माहः अज्ञानं मोह एव जालं वागुरा माह जालं तेन समावृताः सम्यक् आवृताः मोहः जालमिव मोहजालं तेन समावृताः वा मोहजालसमावृताः भुज्यन्त इति भोगाः मुखानि कामानां विषयाणां भोगाः कामभोगा: १ प्रशंसायां मनुप ॥ दामानितिकत !!

·[.१६. १७.] पोडशोऽध्यायः १४२ विषयमुखानि कामानां भोगाः अनुभवा वा तेषु विषये प्र अधिकं सक्ताः प्रसक्ताः तादृशाः सन्तः न शुचिः अशुचिः तस्मिन् अशुचौ नरके पतन्ति ॥ १६ ॥ ॥ अनेकचिन्तायुक्तेन मनसा अनेकैः चित्तः चित्तवृत्तिभिः चिन्तारूपवृत्तियुक्त मनः चित्तमित्युच्यते ॥ एकस्यापि चित्तम्य चिन्तारूपवृत्तिबाहुल्यादनेकत्वोक्तिः॥ तेन अनेकेषु विषयेषु प्रवृत्तं चितं तेन विशपेण विविध भ्रान्तिशब्दितविपरीतज्ञानयुक्ताः कुत इति चेत् मोहः अज्ञानं नदेव जालं मत्रमयमत्स्यग्रहणयन्त्रं वागुग तेन सम्यक आवृताः तिरोहितसदसद्विवेकशानाः ॥ विभ्रान्तिः विपरीतज्ञानं मोहस्त्वज्ञानम् ॥ विभ्रान्तिरेव मोहः तेन जालनव समावृता इति वा ॥ विषयमुखषु नितरां सक्ताः आसुराः१ प्रवृत्ति च निवृत्ति च 'त्याा कलक्षणलक्षिताः विषमृत्ररक्तमांसपृयरलेमादि परमाशुचिवस्तुमयपरपूरित वैतरण्यादी नरके पतन्ति ॥ उक्तं च मया ॥ २ बुद्धिना- शात्प्रणश्यती 'ति ॥ १६ ॥ अर्जुनः ॥ ' यक्ष्ये दास्यामी'त्युक्तरीत्या यागादि कुर्वतां तेषां कथं नरके पतन युज्यते ॥ वृहि ॥ कृष्णः ॥ आत्मसंभावितास्स्तब्धा धनमानमदान्विताः ॥ यजन्त नामयस्तेि दंभेनाविधिपूर्वकम् ॥ १७ ॥ आत्मेति ॥ ते आमुराः आत्मना स्वेन संभाविताः श्लाविनाः स्तव्याः अनम्राः धनं च मानश्च धनमानौ धनमानाभ्यां मदः धनमानमदः तेन अन्विताः युक्ताः मानश्च मदश्च मानमदौ धनेन मानमदी धनमानमदो धनमानमदाभ्यां अन्विताः इति वा तादृशाः सन्तः यजन्ते नाम यागादिकं कुर्वत्येव परंतु तत् दंभेन विधिः पूर्वः यस्मिन् कर्मणि तत् विधिपूर्वकं न विधिपूर्वकं अविधिपूर्वकम् ।। नामयज्ञैः इत्येकं पदम् नाम्ना यज्ञाः नाम्ने यज्ञाः इति वा नामयज्ञाः तैः दंभेन अविधिपूर्वक यनन्त ॥ इति वा ॥ १७ ॥ आत्मनैव बहुमानितास्ते पूज्यत्वाभिमानवन्तः स्वात्मानं स्वयमेव बहुमानयन्ति श्लाघन्ते च नान्यवहुमान्यन्ते ॥ अतएव स्तब्धाः अनम्राः विनयगन्धराहताः ॥ कुत इति चेत् धनमानमदान्विताः ॥ धनेन यो मानमदो ताभ्यामन्विताः ॥ धनेन मानेन च ॥ १. १६.५.२.२.६३.

·१५० सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [१७. १८.] यो मदः तेनान्विताः ॥ एतादृशाः आसुराः यज्ञैर्यजन्ते नाम यजन्त एव | परन्तु ते यज्ञा आसुराः ॥ कुत इति चेत् ॥ दंभेन यजन्ते ॥ स्वमहत्त्वख्यापननिमित्तेन स्वमह त्वख्यापनायेति यावत् ॥ यजन्ते ॥ न तु श्रद्धया अन्तःकरण शुद्धिशानद्वारा मोक्षाय ॥ अविधिपूर्वकं यजन्ते । नासुर यज्ञेषु मन्त्रतन्त्रादिविध्युक्तविधिविधानम् ॥ कि तु सालभंजिकाविवाहोत्सववत् रागप्राप्त केवलतन्त्रमात्रम् ॥ अत आसुरास्त यशाः ॥ १नाम्नव यज्ञास्ते ॥ न वस्तुतो यज्ञत्वं तेषां ॥ दीक्षितः सोमयाजी वाजपेययाजी इति २ नामलाभाय यशास्ते ॥ नात्मशुद्धिद्वारा मोक्षाय ॥ अतो यागादिकरणेपि नैषां गुभा गतिः ॥ किन्तु नरक एव पतनम् ।। अतो युक्तमुक्तम् ॥१७॥ कृष्णः ॥ अहङ्कारं बलं दर्प कामं क्रोध च संश्रिताः ॥ मामात्मपरदेहेषु प्रद्विपन्तोऽभ्यस्यकाः ॥ १८ ॥ अहङ्कारमिति ॥ अहङ्कारं बलं बलमूलकाभिमानं दर्प कामं काममूलकाभिमानं काममेव वा क्रोधं च सम्यक् श्रिताः संश्रिताः आत्मा च परे च आत्मपरे आत्मपरेषा दहाः आत्मपरदेहाः तेप विद्यमानं मां प्र अधिकं द्विपन्त: अभ्यमयकाः अस्यामतिशथि- तां कुर्वन्तः तादृशाम्तन्तः यजन्ते इति पूर्वणान्वयः ॥ १८ ॥ अहमंघ सर्व साधयामीन्यहंकारं मदीयवलेनैव सर्व संपद्यत इति वलमूल काभिमानं दर्प मदीय कामना सर्व संपद्यते न क्वापि मे कामो विहन्यते इति काम मृलकाभिमानं ३ 'वलं बलयतां चाहं कामगविवर्जितम्॥ धर्माविरुद्धो भूतेषु कामो ऽस्मि भरतर्षभ' इत्युक्तिभंग्या निषिद्धं कामरागान्वितं बलं धर्मविरुद्धं काम इति वा क्रोधं च सम्यक् आश्रिताः आत्मनो देहे परषां भार्यापुत्रादीनां परमप्रेमास्पदानां देहेषु च विद्यमानम् ॥ अतः परमप्रमाहमपि मां प्रद्विषन्तः तादृशेऽपि मयि नितरां द्वेषं कुर्वन्तः ॥ श्रुतिस्मृत्यादिरूपं यत् मदीयं शासन तस्यालंघनं प्रद्वेषः तं कुर्वन्तः ।। गजाज्ञालंघनमपि राजद्वेप उच्यते हि लोके ॥ यदीश्वरोऽस्ति तर्हि सः कर्तुमनि- च्छन्तं मां बलात्कारयतु कर्तुमिच्छन्तं मां निवारयतु इत्यादिभिः कुयुक्तिभिः मत्स- द्भावं अपलपन्तः॥ आत्मनः स्वस्य परेषां ऋत्विजां पशूनां च देहेषु सन्तं मां द्विषन्तः श्रद्धाया अभावादविधिना हिसया स्वपरद्रोहमाचरन्तः ॥ आत्मनो मम देहे लीला- १. नायज्ञ पद नाम्ना यज्ञमति विपदः ।। २. नाम्ने नामो वा अज्ञाः इति विग्रहः ॥ .

·[१८. १९. २०] पोडशोऽध्यायः १५१ - विग्रहे मनुष्यत्वबुध्या परेषां उत्तमानां परमभागवतानां प्रह्लादादीनां देहेषु साधारण- त्वबुध्या तत्र स्थितं मां अवजानन्तः॥ उक्तं च मया॥ १ अवजानन्ति मां मूढा' इति ॥ २ 'अव्यक्तं व्यक्तिमापनं मन्यते मामबुद्धय' इति च ॥ कुत इति चेत् ॥ अभ्यसयकाः मयि मत्स्वरूपस्थितिप्रवृत्तिगुणशीलाद्यपदेएरि गुर्वादौ तादृशे शास्त्रे च दोपागेप- रूपां अतिशयितां अस्यां कुर्वन्तः यजंते ॥ अतस्ते यज्ञा आसुराः ॥ तत्करणेऽपि न तेषां शुभा गतिः ॥ किंतु नरके पतनमेव ॥ १८ ॥ अर्जुन: ॥ यथाकथंचित् यज्ञदानादि कुर्वाणेषु तेषु भवतः कृपा चत् तेषां नरकपातः कथं स्यात् ब्रहि ॥ कृष्णः ॥ नानह द्विपतः ऋगन संसारपु नराधमान || क्षिपाभ्यनघणशभानामुरी वेव योनिपु ॥ १९ ॥ आमरी योनिमापन्ना महा जन्मनि जन्मनि ॥ माषप्राप्यैव कौतय ततो यान्त्यधमां गतिम् !। २० ॥ तानिति ।। द्विपतः द्वेपं कुर्वतः ऋरान् न शुभ अशुग अशुभं एपा अम्तात्य शुभाः तान् नराणां मध्ये नरेपु वा अधमाः नराधमाः तान् आमुरान् संसार पु जननमरणप्रवाह अमराणां अपुरस्वभाववतां इमाः आसूर्यः तामु आसुरीपु योनिप्वेव अजयं पुनःपुनः शि- पामि ॥ संसोरेप नरकमार्गप क्षिपामि || तत: आमुरीप योनिषु दुष्टयोनिषु क्षिपामि || संसारेषु निमित्तसप्तमी दुःखनिमित्तं सिह्यव्यावादिष्टयोनिषु क्षिपामि इति वा ।। १९ ॥ आसुरीमिति :। हे कौन्तेय अर्जुन अमराणां इयं आमरी तां आमरी योनि आपन्नाः प्राप्ताः ते जन्मनि जन्मनि मूढाः अविवकिनः विपरीतजानिनश्च सन्त. मां मत्प्राप्तिहेतु भूतं साधनं अप्राप्यैव ततः तस्याः योनः सकाशात् अवमा गभ्यत इति गतिः तां योनि श्वसकरादितन वा यान्ति प्राप्नुवन्ति । २० ॥ १. १. ११, २ ७ २..

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीताया [१९. २०. २१.] मयि मदीयेषु च द्वेपमाचरतः करं हिंसादिरूप कर्म कुर्वतः श्मशानवासाद्यशु. भाचारान् अत एव नराधमान तान् आसुरान् पुनःपुनर्जननमरणात्मकेषु संसारेषु आसुरीषु असुरस्वभावयुक्तासु योनि वेव पुनःपुनः क्षिपामि ॥ संसारेषु नरकमार्गषु क्षिपामि ॥ ततः सिह्मव्याघ्रादिदुष्टयोनिषु क्षिपामि ॥ संसारेषु दुःखेषु निमित्तसप्तमी दुःखनिमित्तं दुःखानुभवायेतियावत् ॥ व्याघ्रादियोनिषु क्षिपामि ॥ आसुरी योनि प्राप्तास्ते जन्मनिजन्मनि मूढाः अविवेकिनः विपरीतज्ञानिनश्च सन्तः मत्प्राप्ति- हेतुभूतं ज्ञानमार्ग अप्राप्यैव ततः तस्याः योनेः अधमां श्वसूकरगर्दभादियोनि किमिकीटादियोनि गम्यत इति गतिः तनुः श्वसकरादितनुं प्राप्य ततोऽधमां वृक्षपापाणा- दित- पैशाची तनुं वा यान्ति॥ ततस्तादृशनिकृष्टतमज-मप्राप्त्यनन्तरं अधमां गति ता- मिस्रश्चान्धतामिस्रो द्वौ नित्या संप्रकीर्तिती' इन्युक्तनित्यनरकरूपां प्राप्नुवन्ति ॥ आसुरास्ते अथमां गति नीयते नीत्वा च तां गतिमधो रुऐन मया निपात्यन्ते ॥ न तेषु मम कृपालेशः ॥ अतो नरकाद्यनर्थपरंपरव तपां ॥ अतः उक्तरीत्या महान- थप्राप्तिहनुरासुरी संपत् अवश्यं यत्नतः परिवर्जनीया श्रेयार्थिभिरखिलैः ॥ १९ ॥२०॥ अर्जनः ।। महता प्रवन्धेनोक्ता इयमामुरी संपत् विविधविचित्रानन्तभदभिन्ना न पुरुपायुपायुतेनापि परिहर्तुं शक्या ॥ का गतिः ॥ वद ।। कृष्णः॥विविध नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।। कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादतत्त्रयं त्यजन् ।। २१ ॥ विविधमिति ।। कामः क्रोधः तथा लोमः इति इदं आत्मनः जीवम्य नरकम्य निवः विधाः प्रकाराः यम्य तत् त्रिविधं द्वारम् ॥ आत्मनः नाशनम् ॥ आत्मनः नाशनं विवेकज्ञाननाशनं नरकम्य तियग्याने द्वार हेतुभूत इति वा।। तस्मान् एतत् त्रयं त्यजेत्।। त्यन इति पाठान्तरम् ।। २१॥ हे पार्थ कामः क्रोधः तथा लोभः कामक्रोधयानरकद्वारत्वं आत्मनाशकत्वं च गुनं तत्कथं लोभस्येत्याशवानिवृत्तये तथा लोभ इत्युक्तम् ॥ इति इदं त्रिविधं आत्मनः नरकस्य रोरवादेः द्वारं प्रवेशमार्गः ॥ प्रवेशमार्गा हि द्वामित्युच्यते ॥ ततः आत्मनः अतिनीचतिर्यग्यानिप्रापकम् ॥ त प्राप्तिरव ह्यात्मना नाशः ॥ नरकस्य तिर्यग्याने द्वार नगणां अकं दुःख ग्रस्मिन्निति व्युत्पतिः ॥ कुत इति चेत् आत्मनः ॥

·पहिशोऽध्यायः नाशनं धर्माधर्मकन्यारत पानिधययमोक्षविद्यकविज्ञानाशकम् ॥ विवेकनाशो ग्राम्मनो नाशः ॥ नरम्य अमुरम्बमावल्यम्य द्वार भादमनी नाशनं यथावस्थिता मम्वरूपप्रातिविधि नश अदर्शन इति धातुः ॥ तस्मात् तत् प्रयं वंजन ॥ चण्डालांभव कामं कृष्णसभिव क्रोध मलमिव लोभं च दृरतस्त्यजेत् ॥ एतन्त्रितय या सर्वाच्या संपा परित्य का भवति ॥ एतधिनयमूला हि सवा प्यावर्ग संपन्नम्मा पतनयं यनत सर्वबा परियज ॥१॥ अजुनः ।। कामकाधीमाना म कि पालं. लभ्यत । वति ।। कुष्ण पातयिनः कान्तय नपादांगविभिनरः ॥ आनन्यापनश्यानी याति एवं गतिम् ।। २२ ।। नातिय मानक द्वारा तमाद्वाराणि तः एते: पित विमतन ! : नायः श्रयम्साधनं आवरति करोति ततः तेन मानना यानि २२ । र गाय नायडा मृत : पो. कामाधाम विनिः निरवशेष मुक्तः पुमान स्वम यासाचन विहित कर्म सम्मानित तेन परां गति याति ॥ ज्ञानद्वारा माझं प्रानामा परम् माय मामेव प्रजाति ' कामावधियत्यागिनां न केवलं मूलो- छदादरम्यभावप्रतिनियतसकलदापाच्छदेन 'पम्ति मरकंशुची क्षिपास्य- जमशुभा नित्युक्ता मानवाप्तिमात्रम् । किन कामत्यांगन फलानपेक्षया क्रोध- त्यागासगदपतया दाभत्यागादयध्यस्तव्यविधिविाहनत सदुचितद्रव्यव्ययसाहिस्से. सलामोपाङ्गतया च चितिकर्म करणन शानदाग माभप्राप्तिमपि भवति ॥ कामी न फलानपेक्षया कुर्यात प्राचीन गगदपराहित्यक कुर्यात् । लोभी म उचित व्यच्या यपूर्वक कुर्यात् ॥ किनु फलापेक्षया रागट्ठाभ्यांचतचित्तव्ययगत्स्येिन च कुपात्॥ सच्च शानबाग माक्षाय न फलात ॥ कामादिव यत्यागी तु यथावत् सम्बगान्मनः अयस्साधनं कर्म कुर्यात् ॥ तेन च ज्ञानद्वारा मोक्षमाप्नुयात् । अाः एतचितयुत्याग आवश्यकः । अतस्त्वं तन्त्रितयं त्या व हि मातृभ्या शुद्ध । अतः पूषत्र अच कान्तयति संबोधन । २२ ॥ १. यजल गाय माय व खज हवः ।। 20 ·१५४ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [२३.] अनुमः । आसुरसंपत्परिवजनं कामादिषयपरित्यागपूर्वकं विहितकमांनुष्ठान च कुतो हेतोः संपद्यते । शास्त्रादिति चेत् ॥ कश्चित् कामकारात् शास्त्रविधिमति- वर्तते । तस्य का गतिः । भूहि ॥ कृष्णः ।। यश्शास्त्रविधिमुन्सज्य वसते कामकारतः।। म स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गति ॥ २३ ॥ यइति ॥ यः शास्त्रस्य विधिः शासन शास्त्रविधिः तं उत्सृज्य कामस्य कारः प्रेरण कामकारः तेन कामकारतः वर्तते प्रवर्तते ॥ स: सित्धि ज्ञानं चित्तशुधि वा म अवाप्नोति ।। सुख ऐहिकं नावाप्नोति । परां गति म्वर्ग मोक्षं वा नादाप्नोति ॥ सिन्धि उपायसित्धि नाप्नोति ॥ सुखं स्वर्गमुखं पसं गतिं मोक्षं इति वा ॥ सित्धि स्वर्गमुखं मुख ऐहिकं परा गति मोक्ष इति वा ॥ मुखं कर्मफलं ऐहिकमामुष्मिकं च मुख परां गति शाश्वतं मोक्षमुख न नावाप्नोति ॥ अतः सित्धि कर्मफल नावाप्नोति ॥ इति वा ॥२३ ॥ यः वैदशामपुराणादिरूपं भगवतः शासनं तब यो विधिः लिङ्लोदतव्यप्रस्य- यादिरूपः कुर्यात् न कुर्याद कुरु मा कुरु कर्तव्यं न कर्तव्यम् इत्येवं विधिनिषेधामकः कर्तध्याकर्तग्यमामहेतुः तं उत्सृज्य शाखविधिविधानमुलंध्य शास्त्रं वेदादिः तदाख्यं विधि शासनशब्दितां भगवदामा उल्लघ्येति या॥ कामस्य कारः अधिकारः प्रेरणं तेन वर्तते प्रवर्तते ॥ कामेम कारः करण सेन वर्तते कामानुगुणमशास्त्रीय कर्माचरति ॥ सः महान तसेतुभूतो चिसशुद्धिं धा प्राप्नोति ॥ म च ऐहिकम् मखमानोति । मापि स्वर्ग वा माक्षं या आप्नोति । शास्त्रविरुद्धकामकारेणानुष्ठितस्य कर्मणः निय तिकमत्वामायान तेन चानस्य मोक्षस्य च लामः ॥ भगवत्प्रीति हेतुत्वाभावान्न सेने. हिकसुखस्य लामः ॥ तन्मूलफमैहिकसुख सु अल्पत्वात् नश्वरत्वात् दुःखमिथत्वाच्च न सुख किन्तु दुःखहेतुत्वाइःखमेव ॥ अशास्त्रीयकाम्यकर्मत्वात् न तेन स्वर्गसुखलाभः।। न सिधि फलरूपां चित्तशुद्धि प्राप्नोति ॥ न च स्वर्गसुखम् ॥ नापि मोक्षम् ॥ न प्तिख प्रामुमिकफलहेतुभूनामुपायसिद्धि प्राप्नोति। अतः न स्वर्गमुख म च मोक्षम्। सिजि स्वर्ग सुख सुहिक नुख परांगालि मक्ष इति या सिद्धि कर्मफल नास्ति।

·{२२. २४.] पोडशोऽध्यायः १२५ तत्कर्म निप्फलं भवति॥ कुत इति चेत् कर्मणः फले नश्वरमैहिकामुष्मिकसुख शाश्वत मोक्षसुग्वं चेति ॥ तदुमयं न प्राप्नोति । अतस्तत्कर्म निष्फलं भवति ॥ कामकारात् शास्त्रविधिविधानोलंघमे ऐहिकामुष्मिकफलरूपेष्टानयाप्तिरिहोक्ता ॥ नरकनिर्यग्योनि- पानिराधानिसका १ पतन्ति नरकेऽशुचौ ' २ 'शिपायजसमशुभाम् ' ॥ ३ 'ततो यात्यधमां गति 'मित्यादिना ॥ तस्मादनुवर्तनीयं शास्त्र तदनुवर्तने आमुरसंपरपरि- वर्जन विधिविहितकर्माचरणं च संपद्यते ॥२३॥ अर्जनः । ततः कि अस्येवं मया कि कर्तव्यम् ॥ कृष्णः ॥ तस्माच्छास्त्रं प्रमाण ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।। ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्मपिहाईसि ॥ २४ ॥ तस्मादिति ॥ ते तव कार्य च अकार्य च का कार्य कार्याकार्ययोः व्यवस्थितिः व्यवस्था कार्याकार्यव्यवास्थितिः तम्यां शास्त्र प्रमाणम् ॥ शास्त्रे विधानं शास्त्रविधान तस्मिन् उक्तं शास्त्रविधानोक्तं ज्ञात्वा इह कर्मभूमौ कर्म कर्तु अर्हसि ॥ २४ ॥ तस्मात् शास्त्रस्य अननिलसनीयत्वात् ते परमास्तिकस्य सय वारशस्य च कार्यमिदं अकार्यमिदं इति निर्णय वेदादिशास्त्रमेय प्रमाणं तत्वार्थमान जनकम् ॥ अतः शास्त्र विधान विधिः तेन बोधित कर्म तदङ्गतत्फलतरप्रदपरमात्मतत्वतन्महिमादिकं ज्ञात्वा इह लोके मानपूर्वकं कर्म स्वदीयं युद्धाख्यं कर्तुमर्हसि ॥ त्वंह कर्मभूमौ कर्मा- धिकारेच वर्तसे ॥ अतः कर्तव्यमेव विहितं कर्म त्वया । अहसीत्यनेन ते इत्येतद- भिप्रेता योग्यता सूच्यते ॥ त्वया युद्ध रूपं कर्म कर्तव्यम् ॥ त्वाशेन त्वदन्येन स्वस्व वर्णाथमोचितं विहितं कर्म कर्तव्यम् ॥ इतीदमवधेयमतिमङ्गलम् ॥ २४ ॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतोपन्यासदपणे लक्ष्मणाचार्यविरचिते देवासुर संपादि भागयोगाध्यायार्थप्रदर्शकः पोडशः प्रतिवित्रः ॥ १६ ॥ ६.१६ १६२१६, १८ ३.१६...

·॥ अथ कादशी यायः सजाय ।। ।। ज्ञाया शाम्यविधानान क महा ईसि । इति ज्ञानकमणि तय कर्मण सफरन्यं उत्त भावता :: वाताव हुन हा हा हणन नाता प्रव अंग माता तापयन सविस्तर मुकटय का त्यागस्य महती विपत्ति गतिता । यथाकथंचित्कर्म कतव्यमिन्युक्ते विहितं क... । । ज्ञानपूर्वकमय कर्तव्यं ज्ञानपर्व कमनुष्ठितमेव सफल अन्यद फलं. इन्युन, न आनं संपाय न पृयक फर्मव्यं नया कृतमेव सफलं ज्ञानसंपादनं तु दुश्शामिनः गर अम. कमाकरणमय ज्यायः इति मत्वा न कुर्युः ॥ कुर्याणाश्च त्यजेयु ॥ प्रानजिताना कथं कर्माण प्रतिरूपात इति चेत् ॥ शिशाचारदर्शनन पूर्वमंगकारण न करगन्य मा कागत्य गिनायर अता मयाऽप्येवं कर्तव्यमिति श्रद्धया नगएर । अतः यता यिधिज्ञान श्रद्धया ये विहितं कर्म कुन्ति सन मा वि.मपि समुपयत काव्यम ।। अन्यथा महताऽऽशासेन कृष्णस्य कमायनप्रयासानर्थक.. म्यानि मन्यात विमा शानं श्रद्धया कर्म कुर्घनां फलमस्ति न वा ! नेति नु न गुनम ॥ ध्रप्रया कम कुर्थभ्यः विधिज्ञानाभावदोषेण फलम्याप्रदानमनुचितम ददति र विना शान श्रद्धया शुभपापकर्म कुर्वन्या यथाश्रयं फलं अभय मुरवा यवाश्य : अरः अनी त्येव वक्तव्यम् ।। आत्त चेत् तत्कादशं कमान गुणमिनि च ॥ विना जाने श्रद्धया, ऽनुष्ठित कर्म कीरशं किं तत् सात्विकं उन राजस आहे! तामामति भगवान पृच्छति ॥ अ! 'यः शाबिधिमुमय यतते कामात ।। इस सिद्धिमयानातिन मुख न पां गति ॥ तस्मात्रास्त्रं प्रमाण ते कार्याकार्यव्यवस्थिता । माया मात्रांच धामोतं कर कर्तुमिहाहसि । ति भगवतीक अनवान जनः कांचन शास्त्रविधि जात्या तमगुमध्य मानेन श्रद्धया च कर्म कुर्वन्ति ॥ कवित् नात्यापि शास्त्रावर आश्रद्धया तमुत्मज्य कामकारण कम कुन्ति ॥ कचित अशान्वापि शास्त्रविधि पानारदर्शन तनिलया श्रद्धया कम कुर्वन्ति ॥ नेषु ये शाबिधि ब्राचा नमन ·१.] सप्तदशोऽध्यायः मध्य प्रहया यजन्ने त देवस्वभाववन्तो महान्तः ॥ ये शात्वाऽपि शास्त्रविधि अपद्ध या नमुत्सृज्य कामकारण यजले के आयुग रति च भगवतीकम ॥ 'तम्माच्छास्त्र प्रमाणे ते इति । 'यः शास्त्राधिमुत्य ' इति च ॥ ये न अज्ञात्वा शास्त्रावधि शिणाचारदर्शन जनितया श्रद्धया यजन्न त कि सात्विका देवा. उा गउसा. सामनाः आसुगः इति भगवन्तं पृच्छति ।। घि । 'य शाम्प्रविधिपत्य व्याविनीत प्रनयाना कई द्विावध शाखीय मशास्त्रीय चाना तय मानाय सफलं प्रशाम्बीयमातुर नफागुन भगवता यः शास्त्रविधिमुग्ध्यन्यादिना ॥ नच युकम ॥ नामायन्याश्रिमानुनि धमा पूर्वकन्येन स्यादव फोभान मन्या प्रशाम्बीयन्यांफल्या जातानः यः शास्त्रवि त्य नि पृति, अशास्त्रीयस्य कायं प्रकविनगामल लामामाभिप्रायफ मिति च मन्वाना भगवन्तं अशास्त्रीय माध्यमातम्य फलं. फारशामान पृच्छति ॥ ।। अब इवाच में शामिमय यजन्ते : दमान्विना । नेपां निष्टा न मा क ण मन्यमा जम्नमः !!: ॥ य इनि ॥ पृष्ण यं शाम्श्रम्य विदिः नान शास्त्र शिवि. विधान के गावविधिः तं उसय धन या मन्दिनाः याः मन्तः यनाने की कुर्वन्ति ॥ त? निष्ट स्थितिम्तु का !! कि म आरो मन र ममः ॥ १ ॥ ये शास्त्रानं विहाय प्रतः शास्त्रविधिविहाय श्रद्धया युका देवतागधनादिक कर्म कुर्वन्ति तेषां निशाना कर्मानुष्टाना पा स्थितिः कि सान्यिकी उन गजनी ना. ममीन। किन साविकाः उत गजसाः नामसाध किं तेषां नकर्म सात्विक उन गजल नामसं या कि तस्य माविक कलं. उत राजमं नामसं वायां कि तत्व माश्रयः उ7 रजः तमो वा ॥ तपां प्रवृतिः किसवणाधिता उन ३रजस्तमःश्रिना।। कियां सत्य थितिः उन रजाम तमास वा 'श्रयान्यता' इत्यनेन अश्रद्धया ये १मवादिनः यः ॥ 2. सत्यादिमा ?: सत्यादिगुणांमयर कोटि: रजप्तमः दयपरा कम ।। अन पर बाद. या मा !!

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [१. ॥ लै. २. ३.] ऽनुतिष्ठन्ति न तान् प्रति प्रष्टव्यं मया वक्तव्यं वा त्वया इति सूच्यते ॥ तु शब्दो विशेपसूचकः । तेषां तु तेषामेव इति वा ॥ भक्ताधकर्षकत्वात्सव भक्तयाऽनुतिष्ठा फलसद्भाव उचितः अतः पृच्छामि हि ॥ १ ॥ सञ्जयः ॥ एवं पृष्टो भगवान् अर्जुनं प्राह ॥ ॥ श्रीभगवानुवाच ॥ विविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभाव जा ! साविकी सजसी चैव तामसी चेति तां शृण ।। २ ।। सत्वानुरूपा संर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ॥ श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्लद्धस्स एव सः ।। ३ ।। त्रिविधति ॥ देहः एषां अम्तीनि देहिनः तेषां श्रधा वने || म्वभावः जीय. स्वरूपं तेन जाना म्यभावजा नीयम्वरूपानुगुमति यावत् ।। स्वभाव: पर्वकार : तज्जा म्वः भावः रुचिमपधर्मविशेषः सज्जा इति वा ॥ सा त्या सात्विकी राजसी च तामसी चैव इति तिसः विक्षः प्रकाराः यम्याः सा त्रिविधा भवति ॥ तां त्या शा ॥ २ ॥ सत्त्वति ॥ सर्वम्य प्राणिजातम्य श्रुत्वा सत्वं जीवस्वरूपं पूर्वजन्मसंस्कार संस्कृतं अन्तःकरण घा तस्य अनुरूगा सत्वानुरूपा भवति ॥ हे भारत अर्जुन अयं पुरुषः जीवा अत्यामयः श्रस्वास्वरूपः अधाप्रचुरः श्रधाविकारो वा ॥ यः या थत्वा यस्य सः यच्ट्रधः सन एवं ॥३॥ हे पार्थ 'यजन्ते श्रयान्विता' इत्युक्तां श्रद्धां फलविभागार्थ विभजा- मि सांगु ॥ जीवानां श्रद्धा सात्विकी राजसी च तामसी च इति विविधा भवति । विविधा भवन्ती च सा श्रद्धा स्वभावजैव स्वभावशब्दितजीवस्वरूपजैव । जीवस्व. रूपानुगुणैव ॥ सर्वश्य प्राणिजातस्य श्रधा सत्वशन्दितजीवस्वरूपानुरूपा भवति । कुत इति चेत् ॥ अयं जीव. श्रद्धामयः श्रद्धास्वरूपः श्रद्धायाः स्वरूपभूतत्वात् ॥ यः यदःमः स एव ॥ यस्य या श्रद्धा सः स एव ॥ सात्विकश्रद्धावान् सात्विकः ॥ राजसश्रद्धावान राजसः ॥ सामसश्रद्धावान् तामसः॥ सान्विकादीनां कर्माणि क्रमात साविकादीनि ॥षां फलानि क्रमात साविकादीनि ॥ श्रद्धा तावत् द्विविधा ॥ स्वरूपरूपा मनोवृत्तिरूपा चति ॥ तत्र स्वरूपमा विविधा सात्विकी राजसी तामसी ॥

·है. अ. २. ३.] सप्तदशोऽध्यायः चेति ॥ उसमानां सात्विकी मध्यमानो राजसी अधमानां तामसी । मनोवृत्तिरूपा तु न तथा ॥ उत्तमानां राजसी तामसी च कदाचित् स्यात् मध्यमानां साविकी तामसी च कदाचित् स्यात् ॥ अधमानां सास्विकी राजसी च कदाचित् स्यात्। अतः स्वरूपभूतथद्धर्यव साधिकादिभदो शेयः । त्रिधा भवन्ती तां भ्रर्धा शृणु ॥ सहित भूनान् फर्मभेदान् शृणु ॥ विना विधिनानं थदया कर्म कुर्वाणाः श्रद्धाभेदात् सावित काः राजसाः तामसाश्च भवन्ति ।। तदनुरोधेम सेषां कर्मणां सात्विकादीनि फलानि भवन्ति । अतः श्रद्धया कर्म कुर्वाणानां श्रद्धानुगुणं फलमस्येवः। म विध्यमानेन कर्म निष्फलं भवति । 'झावा शास्त्रविधानों के कर्म कर्तुमिहाहसि' इति नामपूर्वकमनुष्टे यत्वोक्तिस्तु शाचा धद्धयाऽनुष्टाने महत् फलमुदतीत्यवभिप्राया ॥ अता निशङ्कमा नुतिष्ठन्तु सर्वे स्वीयं कर्मति निरपद्यम् ॥ २॥३॥ . अ॥ श्रद्धा तावत् द्विविधा पूर्घसंस्कारजा शास्त्रसंस्कारजा चेति ॥ सत्र शास्त्रसंस्कारजा शास्त्रस्य कारणस्यैकरूपत्वादेका। उक्तं च मया ॥ध्यवसाया- त्मिका युधिरकेह कुरुनन्दन ति ॥ सा च शास्त्रज्ञानयताम् ॥ तया चानुतिष्ठन्ति ते।। अतस्तदगुरूपं फलमेकरूपं संपाम् ॥ या • पूर्वसंस्कारजा श्रद्धा सेव त्रिविधा ॥ पूर्व संस्काररूपहताः सात्विकादिभेदन त्रिविधवान् ॥ तयघानुनिष्टात शास्त्रज्ञानहीना अतस्तदनुरुप सात्विकादिभेदन त्रिविधं फलं सपा ॥ न सदीयकर्मणां अक्षानेन शास्मविधिमुत्सृज्य बजथा यताना मैफल्यं ॥ श्रद्धापूर्वकं कृतस्य कर्मणः फल सद्भा वाघश्यंभावात् । सत्वमन्तःकरणं पूर्वजन्मसंस्कारसंस्कृतं तदनुरूपा--सर्वेषां श्रद्धा भवति। अयं कर्माधिकृतः पुरुषः ध्रद्धाप्रचुरः अन्नमयो यक्ष इतियत् ॥ न हि धमा- प्राचुर्याभाषे कर्मण्यधिक्रियते ॥ यः यच्छूद्धः सः स एघ ॥ सर्वाऽपि श्रद्धा सत्वगुण- कार्यत्वात् सात्विस्येव ॥ न हि रजसा तमसा च श्रमोदनि ॥ अतः कथं सन्वादि- गुणभेदात् तस्यास्वविध्यमिति चेत् ॥ सत्वगुणानुरूपा सा ॥ सर्वत्र सत्वगुणकार्य भूता सा सात्विक्येव ॥ यदि सपां श्रद्धा सात्विक्येष तर्हि तेषां फले में न स्यात् ॥ अतस्तस्याः विध्यं सत्यादिगुणभेदादनीकर्तव्यम् ॥ क सत्वगुणकार्यस्य ॥ १. २, ४ १. २. स्वभावजा स्वभावः पूर्वसंस्कारः प्रकृतिवा। स्वेन सह माति पतिः अन्या। ३. दुविकारः अन्यया यजमानो सिमियत इति कोचा।

·सदर्पणत्री द्वगीतायां ज. वि. २. ३. ग्जस्तमोभ्यां राजसत्यं नामसायं चार चन् ॥ उदितत्त्वगुणजन्या सास्यिकी । उदित्तार जागुणांपसर्जनीमा दगुणजन्या गजमा ॥ उद्रिक्ततमोगुणोपसर्जनीभूत सत्वगुणजन्या सामसी इति सत्यगणकार्यभूताया अनि श्रमायाः राजमतामसत्योप पत्ति ॥ ध्रद्धयाऽनुष्ठितस्य प्रजारूपगुणेन फलमस्त्येव । श्रहायर्या भरसत्वन फले ऽपि भवोऽस्त्येव ॥ न स्वप्नानेन विपुलं पनान्नैपन्यम् ॥ अतः वानर्गहना अपि निदाद म्बोय कर्मानुतिष्ठन्तु ॥ अमन वियुलंघोप श्रद्धामाग्रग फट समान। झावा श्रद्धयानुष्ठाने तु महान फलविशेष मि निष्कपः॥ यं तु मला कुलप्रसनत्वात् भाशदितव्रह्मविद्यारतवारच शुद्धमाविक ॥२॥ ३॥ ।। विहे पार्थ अत्र शास्त्रायधिराज्य स अनुष्टनस्य कर्मणः शास्त्र विध्यलंबनाकि तामसव श्रद्धायोगाम् किं. माधयं किमुनयमेलनावासस इति तवाशमा शृणु नम्या उत्तरम। श्रद्धापूर्वक फल साधनचायोगयुक्तम् ।। सन्च शास्त्रीय गय कांग नाशास्त्राय ॥ अन. नागालायस्य सन्वादिगुणसबा प्रगुरु वैविध्यं संभवति ॥ कनु तताम तमामुग्भय । श्रता निष्कटमेव ॥ सत्यादि गुणमंदन पिध्ये गुणमंदन फल भदच नाजाय गय कमार ॥ साविक्यादिश्रद्धा प्रयतवन्धादशास्त्राथम्यापि सातिशादभन प्राध्य साचदिति च ॥ न तथा । अशास्त्रीय या श्रद्धा सा नाममा गय न नद्योगालसंभवः ॥ फल वन प्रतीय मानम कन्द मनरूपम न सिवाय अनाम्याव सभात ॥ यम्या. शास्त्रीय अनायासत्वादिगुणगान प्रायव्यं संभवास ययागाफटसंभवः तां त्रिधा भवती श्रद्धां मया विभज्याच्यामानां शगु । प्रायन यात्राय या बड़ा भात सय विविधा साविकी गजनी चकामी चान मा घनायजा ॥ यो भावः प्राचीनधासन। मला धिम्यो धर्मावशेष नजन्या । यत्र नाच पद्यते तत्र हि तया रच्या श्रद्धा जायत । श्रद्धा नाम म्यानरत माधयायामात विश्वासपूर्षिका साधने व. गा कर्थ तस्याः प्रविध्यामान चन् । संघपां श्रत्या सास्वानुरूप भवति ॥ खन्ध. शशिलान्तःकरकोपलक्षिता देहड़ियादयः यविषयरुचिमनकवासनोतमकसन्वादि. रामपुकाः नांव या भवति । अतस्विविधा सा ॥ अयं पुरुषः श्रद्धामयः श्रमाथि कार असभ्यरिणामः विकारत्वं च तामूलझफलसंवन्धः ॥ श्राद्धामूलम्फलसंवन्धवा मिति यत् ।। यो यरहरः सः स एव यस्य यजयका श्रद्धा सः तणानुरूप.

·[२. १.४.] सप्तदशोऽध्यायः फलवान् यथा शास्त्रीयस्य कर्मगः श्रद्धानुरूपं फलम् ॥ तथा अशास्त्रीयस्यापि कर्म- णः श्रद्धानुरूपं फलमाशङ्कसे ॥ न सा श्रद्धा फलोत्पादिका। किंतु अनोत्पादिका अतः श्रद्धया अनुष्ठितमप्यशास्त्रीयमासुरमफलमेव ॥ अतः त्वं श्रद्धया शास्त्रीयमे- वानुतिष्ठ ॥ अतः शास्त्रीयं कर्म श्रद्धया कर्तुमर्हसीत्युक्तमिति निर्णतव्यम् ॥ २ ॥ ३ ॥ अर्जुनः ॥ श्रद्धायोगान् फलं नन्दात् फले भेदश्चेत्युनं ॥ तत्र यदि इयं श्रद्धा इदं फलमुत्पादयेदिति ज्ञायते ॥ तर्हि महाफलोत्पादिकां श्रद्धां संपादयितुं प्रयतेरन् ॥ तत् केन ज्ञायत॥ ब्रहि ।। कृष्णः ॥ य जन्ते सात्विका देवान् यक्षरक्षांसि राजमाः ॥ प्रेतान् भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसाजनाः ॥ ४ ॥ यजन्त इाते || सात्विकाः देवान् यजन्ते रानमाः यक्षाश्च रक्षांसि राक्षसाः ते न यक्षरक्षांसि यजन्ते ॥ अन्ये तामसाः जनाः प्रेतान् भूतानां गणाः भूतगणाः तान् च यजन्ते ॥ ४ ॥ सात्विक्या श्रद्धया युक्ताः हरिहरविधिशकवग्मुरुद्रादित्यमुखान् देवानाराधय- न्ति ॥ राजस्या श्रद्धया युकाः यक्षान् कुबेरादीन् राक्षसान निरऋतिप्रमुखान आरा. धयन्ति । अन्ये साविकेभ्यः राजसेभ्यश्च अत्यन्तविलक्षणाः तामस्या श्रद्धया युक्ताः २ प्रेतान् भूतगणांश्च आराधयन्ति ॥ तामसानां अत्यन्तविलक्षणत्वद्योतनाय अन्ये इति नत्कर्मणोऽत्यन्तविलक्षणवद्योतनाय पुनर्यजन्ते इति चोक्तम् ॥ सात्विक्या श्रद्धया देवानाराधयन्तो दु.खासंभिन्नमुत्कृष्टं फलं मोक्षाख्यं प्राप्नुवन्ति ॥ स्वर्ग वा ॥ राज- स्या श्रद्धया यक्षरक्षांसि आराधयन्तो दुःखमिश्रमल्पं फलं स्वर्गसुखादवरं सुखं प्राप्नुवन्ति ।। तामस्या श्रद्धया प्रेतान भूतगणांश्च आराधयन्तो दुःखप्रचुरमत्यल्पं बी. राजवशीकार दिजन्यं मुखं प्राप्नुवन्ति ॥ अतः मदुक्याऽनया तत् ज्ञात्वा देवताद्या- १. भृतान् प्रेतगणांति पाठान्तरम् ॥ २. प्रेताः पिशाचाः भूतगणाः रुद्रपारिषदाः ॥ थे विप्रादयः स्वधर्मान् प्रच्युताः ते देहपाता व वायवीयं देहमापन्नाः उल्कामुखकटपतनादिसंशाः प्रेता भवन्ति इति मननोकान् पिशाचविशेषान्वा । 21 ·सदगानगनदीतायां [४. ॥ है. ५.] राधनलिईन मभेदानी विद्यमाना रक्षा मिति शात्या यदि सा गजसी तामसी च स्यात् तर्हि ना त्यक्त्वा दुःखारामः कलोत्पादिकां सावि श्रद्धामेव संपा दयन्तु महता यलेन ! यदि सापकीर नाई नां वर्षयतु ॥ १ लाधिकाः राज- मा. तामसाश्च अविसरमा ददाय हा सनाय स्वाहा इत्यादिमन्त्रैरेव यजन्त न गजसाः ययाय स्वाला रक्ष स्वाहात नायला नाय स्वाटा शताय स्वाहा इति । मति चयं कार्य कर लिगमामांश्च नाममा इत्युच्यते ।। इति संवत् ॥ ब्रह्मायनमा देशः यक्षरा. ना. ध सन्ति ॥ सावि क्या क्या नियमा काग या सुरु परम मा विष्ण देशात मोजाय या स्वयमपि भुक्त्या काम्यं च कर्म स्वदक साम्य बत् कामकाराम मोक्षं ददाति ।। उच मया ॥ २ लस चालत कामान समेत जिस्लिान हनान ॥ अन्तवत्त मलं नप नइयत्यल्पमेधमा । जान देय यानि म. न. यान्ति कामी ति ॥ ३ पुण्यमासाद्यन्नाला अादियान विवि देवमोगान ॥ तं तं भक्त्या स्वर्गलोक विशालं जी. पुरा सति ॥ अनन्याश्चिन्तयन्तो मां य जनाः पयुपामते ॥ नमामियानां योगायतम् ॥ इति च ॥ गतम्या अजया नामल्या च श्रद या क्रियमाण कमगि प्रमात विष: ब्रागद्रन्द्रादिशब्दवा- ध्यान देवान अभोजपला ग्वयमय क्या दमान वक्षरासादान भूतप्रेत.दी- श्व मोजायन्या रचगाद मासिकन्ग तामिाध्यमिक मृतादिन्य च ददाति ॥ उत्तं च मया ।। ४ भूतानि शान्ति मृत ज्या इति। अनी यसरशासि जलाः भूता नगणांश्च नामसा इन्युक्त यक्तम् । अतः सान्विच्या अन्या भाषपूर्वकमनाभसन्धा- य फलमनुष्टयं कर्म ॥४॥ ॥ अर्जुनः ॥ कि इयान यजन्ता विशेषण साविक उत केचिद्विशेषण यहि प किं तामसानामुक्तभत्र फलं. उनान्यदपि ॥ हि ॥ कृष्णः ॥ अशास्वविदितं घोर नप्यन्ते य तपो जनाः ॥ दंभारंवार संयुक्ताः कामरामवलान्विताः ॥ ५ ॥ १. चित् ।। २. ७. २२. ३. ९.३८.४. ९. २५.

·समदशोऽध्यायः कर्शयन्तरगीरम्थं भूतग्राममचेतसः ॥ मां चैवान्तर शरीरस्य नाद विन्ध्यासुरनिश्चयान् ॥ ६ ॥ अशास्त्रनि ।। न विद्यते चेतः विवेकज्ञानं येषां ते अचेतमः ये जनाः दंभश्च अहंकारश्च दमाह कारी ताभ्या २. यक यताः दंभाहकारमयुक्ताः कामश्च रागश्व बलं च कामरागबलानि त: अन्चिताः कामे गग: कामरागः तन बलं कामरागकं तेन अन्त्रि- ताः शरीरे तिष्ठनीति शरीरस्थः तं भूतानां ग्रामः भतभागः सं कशयन्तः कृय कवतः शरीरस्य अन्तः अन्तशीर तस्मिन तिनात्यन्नश्यामरस्य मां च कर्शगन्तः शास्त्रे विहितं शास्त्रविहित नमाविहिनं अमात्र यासाचे विहिन वा अशा विहित बोर तपः यज्ञादि कम तप्यन्न कसा जान भाग आवरआमरः निश्चयः यपाले आपनि कथा का महानि नमान् पनि । ६ ॥ ६ ॥ शासन अनि मला. कवि न आ मनः पर च पीटाकरं नप उपज पारश च सम्यक युक्ताः सनः नामः यः रातः का कलं. कतिः शाप वा नः गुस्तासन्तः शाम गादिशकदमामी शरीरानः सनि- यामक वन पित मां च दारातः लयानिम्मित्यागा स्वधितरत्यन्त लयातनाय पुनः शारीरमिति प्रनम् ॥ कदमयन्तः ऋशवेन उल्पगुणत्वेन जानन्तः अधिकार अरबन अधिक न च अधिकगुमान लगत्वेन अप- गुणादायक माना जाता थे जिसनः नाममाः जनाः इति सामान्य शदश्योग , तपारजनाए॥ नन्याले न तास अनुमायामयं ।।सुरः निश्चयः विपरीतनिश्चयः ततः जनीति ! विपरीतज्ञानयनां तु तमामानिरंव। देवा- नां यजनं अशावाहित बनामसमा रमेक र मात्विकम् ॥ प्रात्मनः परषां च पीडाजनकः चत् तत् शास्त्रीयमयानुभव ॥ दमाहारादिना क्रियमाणं चत् तत शास्त्रविहितापि चार मणि लाममातुरमेव ॥ रामवति भगवत्परिवारषु च विप. १ ·१६४ द्वै. अ. अ. ९.६.] सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां रोतशानवद्भिः किपमाणं चेत् तत् शस्त्रविहितत्वादिसर्वगुणसंपन्नमपि ताम- समासुरमेव ॥ देवा३ यजन्तः क्रियमाणयय जनगतशास्त्रावहितत्वादिगुणविशेषवे. शिष्टयन सात्विकाः॥ शास्त्रविहित वादिगुणगविशिष्टं देवयजनं ये कुर्वन्ति ते सात्वि- का इति यावत् ॥ तामसानां भूतादित्वप्रात्यादिकमवान्तरफलम्॥ मुख्यफलं तु तमः- प्राप्तिरेव ॥ अतः सर्वथा वर्जनीया तामसी श्रद्धा ॥ ५ ॥ ६॥ अ!! अर्जुनः ॥ शास्त्रविधिमजानन्त श्रद्धावन्तः कुतः राजसी तामसी च श्रद्धां परित्यज्य सात्विकी श्रद्धां नाददते ॥ कृणः ॥ १ दंभाहङ्कार संयुक्ताः कामाः विषयाः भोगीपकरणानि वा तेषु रागः अभिलाषः तेन बलं अत्युग्रदुःखसहनसामर्थ्य तेनान्विताः इच्छाऽत्यासक्ति. दुराग्रहरन्विता वा ॥ शरीरस्थं भूतग्रामं इन्द्रियाद्याकारपरिणतं पृथिव्यादिभूतसमु दायं स्थूलसूक्ष्मरूपप्राणिसमुदाय वा वृथोपवासादिना कृशीकुर्वन्तः ॥ भोक्तृरूपेण अन्तःशरीरस्थं प्रत्यगात्मरूपं मां भाग्यस्य शरीरस्य कृशीकरणन हिंसन्तः ॥ मना- बुद्धींद्रियाणामुपवासकृतातिश्रान्त्या प्रवृत्युपरमे आत्मचैतन्यस्य स्फुरणं न भवति सदभाव एव प्रत्यगात्मनः कृशीभवनं तत्कुर्वन्तः ॥ अन्तयामिरूपेण अन्तःशरीरस्य ईश्वररूपं मां मदामोलंघनेन हिंसन्तः ॥ राजाज्ञालंघनमेव हि राजद्रोहः ॥ अविवे- किनो ये तामसा जनाः अशास्त्रविहित घोरं तपः तप्यन्ते तान् आसुरनिश्चयान् जानीहि || कचित् राजसतामसा अपि प्राम्भवीयपुण्यपरिपाकेन तन्मूलकसज्जनस ङ्गादिगुणेन च साविका भवन्ति ॥ साविकी च अद्धामाददते ॥ कंचित् दुराग्रहण दुदैवपरिपाकेन तामूलक दुर्जनसङ्गादिदोपण च राजसतामसतामनुश्चन्तो राजस्या तामस्या च श्रद्धया उक्तरीत्या २ राजस तामसं च कर्म कुर्वन्तः पहिकसकलभोग विधुराः परत्राधमगतिभागिनः सकलपुरुषार्थभ्रया भवन्ति न कदाऽपि ते साविकी श्रद्धामाददते ॥ ५॥ ६॥ ॥ १. मन्त्रतन्त्रवेषभाषादिबाह्य परिकराटापा दंभः ॥ कुलशीलविद्याऽऽश्रमादिमित्कृष्टोऽहमित्यन्त:- करणाटोपोऽहारः ॥२. अशास्वनिदिनामिति राजमविपरम् ॥ कन्तः शरीरस्थामति तामसविषय- गा। विकः ॥

·[वि. ५. ६. ॥ ७.] सप्तदशोऽध्यायः वि॥ अर्जुनः ॥ शास्त्रीये कमणि श्रद्धात्रैविध्यस्य तद्भदेनफलभेदस्य चा तया मदीयप्रश्नस्य किमुत्तरमायातम् ॥ शास्त्रीय एव कर्मणि श्रद्धायास्त्रैविध्यस्य तद्भदेन फलभेदस्य चोक्तघा अशास्त्रीय कर्मणि न श्रद्धावविध्यं न तद्भदन फलगद श्वेत्यर्थात् त्वदीयप्रश्नस्योत्तरमायातमेवेति चेत् ॥ यद्यवं तर्हि कुतः साक्षानोच्यते ॥ यद्यशास्त्रीयस्य कर्मणः स्थितिरीदशीति कंटोक्तया साक्षादुच्येत तर्हि सर्वथा परिह- रणीयमशास्त्रीय कमति स्पष्ट ज्ञायत ॥ अतः अशास्त्रीस्य कर्मणः स्थिति साक्षाद कंठोक्तथा वहि ॥ •. कृष्णः ॥ दंभाहकारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः शरीरस्य पृथिव्यादि मृत समुदायं वृथोपवासादिना कृशीकुर्वन्तः अन्तःशरीरम्थं मां मदंशभूनं जीवात्मानं कु. शीकुर्वन्तः कथं जीवात्मनः कृशीकरणमिति चेत् ॥ पृथिव्यादिभूतसमुदायपरिणाम भतशरीरकर्शनन शरीरिणः आत्मनः ज्ञानसुखादिसाचरूपशाभवनसंभवादात्मनः कर्शन संभवति ॥ मदंशभूतमित्य नुक्त्वा मामि गुक्तिः मच्छरीरभूतजीवपीउन मत्पी- उनतुल्यमिति दोषातिशयसूचनाय । मदाझालंघनन मां पीडयात इति वा । आशा ल्लंघनमय हि पीढनम् ॥ थे अविवेकिनः अशास्त्रविहितं घोरं यज्ञदानतपःप्रभूति कर्म कुर्वन्ति तान् आरुनिश्चयान जानीहि ॥ अशास्त्रावहितमासुरम् ॥ तत्कारिण स्त्वसुरस्वभावाः ॥ न तपामहिक सुखलवः ॥ नाप्यामुप्मिकसुखलवाऽपि ॥ किंतु नर- काद्यनर्थप्राप्तिरेव ॥ उक्त मेव हि तन्मया ॥ १ 'पतन्ति नरक शुचौ । 'ततोयान्त्य- धमाङ्गति' ॥ इत्यादि ॥ अतः सर्वथा परिहत्य अशास्त्रीय कर्म शास्त्रीयमव कर्म सात्विक्या श्रद्धया कर्तव्यम् ॥ ५ ॥ ६ ॥ अर्जुनः । कि देवताराधनादिकमेव सात्विकत्वादिज्ञापकं लिङ्गं उतान्यपि ॥ यद्यन्यदपि स्यात् तर्हि तदपि वहि ॥ यद्य ने कानि लिङ्गान्युच्येरन् तर्हि यन कर पि लिङ्गेन सात्विकादित्य ज्ञात्वा राजसतामसतां परिहृत्य सात्विकीभवितुं प्रयतरन् ।। कृ णः ॥ आहारस्त्वपि सर्वस्य विविधो भवति प्रियः ॥ यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिम शणु ॥ ७ !! आहार इति ॥ सर्वस्य मागिजातस्य मियः हिपने भुध्यते इति आहार ·१६६ सदपणश्रीमद्भगवद्गीतायां भुज्यमानोऽन्नादिः सोऽपि तु त्रिविधः ॥ यज्ञ: नथा विविधः ॥ तपः दानं च तथा त्रिविधम् ॥ तेषां आहारयजतपोदानानां भेदं सात्विकादिभेदं इमं वक्ष्यमाणं शृणु॥ ७ ॥ ॥ त्रिषिधस्य प्राणिजाटस्य प्रिय आहार शुज्यमानो-नादिः सोऽपि सात्विकादि- भेदन त्रिविधी भवति ॥ यज्ञः तथा त्रिविध तपः दानं च तथा त्रिविधम् ॥ तेषां सात्विकादिभदं वक्ष्यमाणं शृणु ॥ सात्विकसाहित्वं ज्ञातुं लिङ्गभ्तान् आहारयज्ञतपी दानानां सात्यिकादिभदान वक्ष्यामि ॥ त्वं श्रत्या श्रद्धाय राजसतामसान् विहाय सायिकानेवोपादाय साविकीसवितुं प्रयतस्त्र ॥ यज्ञादिषु साविक यादीनां आहार- मूलकलवशुध्यनुद्धि पूलकत्यरूपविशेषल चकर-तुशब्दः । अत एव आहारस्य प्रथम- मुक्तिः ॥ ७ ॥ कृतः !! आयुम्यत्वकलाग्यमवविविवर्मनाः ॥ रन्याः स्नियाः विराजमा आहागलात्विकागियाः ॥ ८ ॥ आगति राश्च सत्य चित्तालिकानं वा तञ्च बलं च न विद्यते रोगः राम्य नः (गः तम्य भावः आगम न च मीनिध आयर वनलाग्ययम्व- प्रीतयः ना वि विपण वयनीति आयत्ययका याममनिषिवनाः रसायन योन्याः २ माः स्निग्याः बहताः स्थि: सदयस्य प्रियाः हत्याः आहारा: साविकम्य लिया. साविनिया: ।। ८ ।। मादितनयामा नरम पुका स्नेहादिना यादिसंयुक्ता. रसांशन चिका शवकाग्निः दर्शनादिना ननावारण ये आपका अपमानाः पदार्थाः नादान यात चाहागः आयुषः सन्चस्य बिनधः ५ शानस्य च वलस्य आरोग्यम्य लाकालि कम वस्य मावियुवस्य च विशेषण वर्थकाः ॥ सात्वि कानामाशार सवनं लक्षणं सावानुभूपतः साधनम् ॥ अत ईटश आहारस्सव- नीयः ॥ ८ ॥ १. वि.॥

·[९. १०.] सप्तमोऽध्यायः १६७ कृष्णः ॥ कंटललवणान्यजनी जलविज्ञानिः !! आहारा रानाम्येष्टा दुग्यको कायप्रदाः ॥ २ ॥ कदिति ॥ कटवश्व अन्लाश्च लवणाश्च अयन्तमगा: अनुमान के च ती गाश्च मक्षाश्च वि विशेषण दाहः एपामस्तीति विवादिनः तं च कल लवणत्युणती शरू.क्ष. विदाहिनः ग्वं च शोकच अतः रोगः न च रामना: द न प्र अधिकं ददती- ति दावोकामयादाः आहाराः नामकस्य इटामिन.. || • अतिकटयः अन्यन्तं नितर गरजाः त्याला निगमुकाः अत्गुष्णा अत्यन्तं कटरसगुका महीनाः विशेषण का ताजा खान का तापक- गः विदाहिनः दाटकाराः इति काय आहारत राजनानां प्रियाः पते च ता- कालिकायस्य भावित नस्य ॥ईसनं गजमाना लिङ्गम् ॥ अतः इन जीका ॥ कृष्णः ॥ यायाम गरल चमन । अमर चाकमान नामानियन ॥ १० ॥ - यानयाममिति ।। यातः गतः बामः प्रहर: यम्य तत् यानवाम गतः रस: यम्य तत् गतरसं पतिं दुर्गन्धयुक्त पपित पुगतनं च अस्लिमपि भक्तश च मध्य दात्ध मेधः यज्ञः तं अहनीति मयं यज्ञाहे वा न मयं अंमध्यं च य भाजन तत तामसस्य गियं तामसप्रियम् ॥१०॥ यामान्तरितपाकं अतः शीतलं नारसं च स्वत एव गतरलं दुर्गन्धयुक्तं दिनान्त रितपाकं पर्युपितपुरातनशब्दितं च शूद्रादिभुक्तशेपं अशुद्धं शास्त्रता निपलं मधा यज्ञः देवयज्ञादिः तदनहम् ॥ अयशशिष्टमिति यावत् ॥ इति वा ॥ तादृशं ". यत् भोजनं अद्यमानं वस्तु आहार इति यावत् तत् तामसानां प्रियं एतद्दोषस्तु प्रसिद्धत्वा नोक्तः ॥ उक्ताहारभेदेन सात्विकादित्वं ज्ञात्वा राजसतामनसतां परिहस्य सात्विका हारसेवनेन सात्विकीभवितु सात्विकतां वर्धयितुं च प्रयतत ॥ यदापि देशभदेन १. कटारलात पाटान्तरम् ॥ २. अतिशयम्य पर्व: उन्नाय च संबन्धः ॥ ३. वि. ।

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [१०. ११.१२.] मधुररसभूयिष्ठः अतिकटुर सादिभूयिष्ठश्चाहारः सर्वप्रियः तथाऽपि तत्तद्देशगतेतर- जनाहारापेक्षया रस्यत्वातिकटुत्वादिकं विवक्षितम् ॥ आयुराद्याभिवर्धकल्वरूपविशे. पर्णन दुःखादि प्रदन्वरूपविशेषणेन च रस्यत्यादी सत्यपि नातथाभूतस्य सात्विकत्वं अतिकटुत्वादी सत्यपि नातथाभूतस्य राजसत्यम् ॥ अतः रसायनापयोगितया अतिकटादिपदार्थस्वीकारेऽपि नराज सत्यापत्तिः ॥ अतस्वं राजसं तामसं चा हारं परित्यज्य सात्विकमेवाहारं सेवमान. सात्विकतां संपादय तां च विद्यमानां वर्धय ॥१०॥ अर्जनः ॥ क्रमप्राप्तान् यज्ञभेदान् ब्रहि ॥ कृष्णः ॥ अफलाकांक्षिभियज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ॥ यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्विकः ॥ ११ ॥ अफलीत ॥ फलं आकांक्षन्त इति फलाकांक्षिणः न फलाकांक्षिण: अफलाकांक्षिणः तैः यष्टव्यमव यागः कर्तव्य एव इति मनः समाधाय विधिना विधौ वा दृटः विधिदृष्टः यः यज्ञः इज्यते क्रियते सः सात्विकः ॥ ११ ।। फलापेक्षाहितैः विधिना शास्त्रेण दृष्टः शातः विधायकशास्त्रज्ञानपूर्वकः तदु- तनियमापेतः यो यज्ञः भगवदाराधनरूपं यागादिकर्म यष्टव्यमेव विधिप्राप्तत्वात् यज्ञः कर्तव्य पर न तु फले कांक्षा कार्या इति मनसः समाधानमाधाय क्रियते स यशः साविकः । ?? कृष्णः ।। आभमन्याय तु फलं भार्थमपि चैव यत् ।। इते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥ १२ ॥ अभिसन्धयति । भरतेषु श्रेष्ठः भरतश्रेष्टः हे भरतश्रेष्ठ अर्जुन फलं अभि- सन्धाय उद्दिश्यव दभाव इदं दंभार्थ चैव यत् यज्ञादिकं इज्यते क्रियते तं यज्ञं राजसं विधि ॥ १२ ।। फलमुद्दिश्यय यत् यज्ञादि कर्म क्रियते स यशो राजसः ॥ फलोद्देशाभावेऽपि १. चः इति पाठान्तरम।

·[१२. १३. १४.] सप्तशोऽध्यायः १६९ दंभशब्दितधार्मिकत्यख्यापनार्थमेव यो यज्ञः क्रियते सोऽपि राजमः ॥ फलमुद्दिश्य धार्मिकत्वख्यापनाय च यो यज्ञःकियते सोपि राजसः। चैवेति विकल्पेन द्वौ अपीति समुच्चयनकः इति त्रयो राजसभदाः ।। साविकादस्य उक्तरूपा विशेषः ॥ विकल्प समुच्चयाभ्यामवान्तरविशेषश्च ॥ महाकुलीनत्वान्नायं यशस्तवोचितः ॥ ज्ञात्वा चदं यत्नतः परित्यजेमं यत्रम् ॥ १२ ॥ कृष्णः ॥ विधिहीनममृष्टान्न मन्त्रहीनमदक्षिणम् ॥ श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामस परिचक्षते ॥ १३ ।। विधिहीनमिति ॥ विधिना हीनः विधिहीनः तं न सृष्टं दत्तं अन्नं यस्मिन् स: अमृष्टान्नः तं मन्त्रेण हीनः मन्त्रहीनः तं न विद्यते दक्षिणा यस्मिन् सः अदक्षिणः ते श्रत्यया विरहितः हीनः अत्याविरहितः तं यचं तामसं परिचक्षते वदन्ति ।। १३ ॥ १ शास्त्रविधिविरुद्धं ब्राह्मणेभ्योऽन्नदानरहितं मन्चरहितं स्वरवर्णव्यत्यासादि- सहितं च दक्षिणारहितं श्रद्धाशून्यं च यज्ञं तामसमाहुः ॥ पञ्चाविशेषणः विकल्पेन पञ्चभेदाः समुच्चयनकः इति तामस यज्ञभेदाः पद ॥ द्वित्रिचतुर्विशपणसमुच्चयेन तङ्देन च बहवो भेदाः शयाः॥ उक्तभेदैः सात्विकादित्वं ज्ञावा राजसतामसतां परि- त्यज्य साविकीभवितुं साविकतां वयितुं च प्रयतेत ॥ त्वमपि राजसतामसयज्ञभे- दान् परित्यज्य साविकयशमेवानुतिष्ठ ॥ १३ ॥ ॥ अजेनः ॥ क्रमप्राप्तान तपोभेदान् ब्रहि ॥ कृष्णः ॥ देवहिजगरूपाज्ञपजनं शाचमाजनम् ।। ब्रह्मचर्यमाहिसा च शारीरं तप उच्यते ॥ १४ ॥ देवेति ॥ देवाश्च द्विजाः ब्राह्मणाः त च गुरवश्व प्राज्ञाः ज्ञानिनः ते च द्वि- १. वि. ब्राह्मणामिहीनं सदाचास्यक्ताद्वद्भिः बाह्मणः यजस्वत्युक्ति हीनमित्यर्थः ॥ अयान. स्वाद्यचायव शास्त्रविधिहानत्वस्य लामात् ॥ शास्त्रादितोऽप्यर्थः विवाद: सद्भिः अनुशिष्ट एवानुष्य इति भावः ॥२. अचोदितद्रव्यं पृष्टं विहित न्यायाजित शप्रतिग्रहादिराहतमित्यर्थः ॥ लोगातिशयादा. णाया अप्यभाये अन्नदानाभावस्य मुलान्यायाधिसत्वेन अदक्षिणलोताये। अगदानामावस्य लाभात ।।

·पण श्रीमद्भगवद्गीतायां अगुरुप्राज्ञाः तेषां पृजनं देवद्विज पूजनं शुचेः भावः शौचं ऋजोः भावः आर्ज बापचय गुरुकुलवासम्तीसगवर्जना ब्रह्मचारिधर्मः हिंसायाः अभाव: अहिंसा च शरीरेण निवृत्तं शारीरं तपः उच्यते .. १४ ॥ तपसः सान्विकादिभेदान वक्ष्यामि ॥ प्रकारान्तरण भेदांस्तावच्छणु ॥ देवानां ग्राह्मणानां मातापित्रोः आचार्यम्य च तत्पदा पण्डितानां च प्रणामशुश्रवादिकं मृज- लाभ्यां तीर्थस्नानादिना च शरीरशोधन गमान इव विधिप्राप्तेऽपि स्वारसिकशा रीरप्रवृत्तिमत्वम् ॥ विहित कर्माण शरीरानु प्रत्यमिति यावत् ॥ ब्रह्मचर्य ब्रह्मचारिणां यतीनां च भाग्यवबुध्या स्त्राप निरीक्षणादिवर्जनम् । गृह म्यानां वानप्रस्थानां च निषि- देशकालेषु स्त्रीसंभोगजनं परमाणु भाग्यवध्यानिरीक्षणादिवर्जनं च करचरणादिभिः परपीडनब उन च शरीरमा तप उच्यते॥ यद्यपि सर्व कर्म अधिष्ठा नकर्तृकरण,यादवाप्य पञ्चान कारणः साध्यम ॥ वक्ष्यते च ५ पान तम्य हेतव इति ॥ तथाऽपि पञ्चमु ने करणशब्दादितसाधनकोटिप्रविष्टशरीरस्थ तपस्यास्मन प्राधान्यात् इदं तपः शामित्युच्यते ॥ प्राज्ञानां द्विजेभ्यः पृथक ग्रहणन बहुजाम समाचार्णपुग्यपरिणाकलब्धभगव प्रसादेन ब्राह्मण नरें पामपि प्राशत्वं संभवति ॥ विदुरधर्मव्याधप्रभृतिषु दर्शनात् ॥ तन न वाहाणेतम्यपि पूजनीयाः इति सूच्यते । गुरुभ्यः पृथक ग्रहणेन गुरुत्वाभावपि प्राज्ञत्वमहिम्नैव ते पूजनीयाः इति सून्यते॥१४॥ कृष्णः ॥ अनगकर वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत ।। स्वाध्यायाभ्यसन चव वाङमय तप उच्यते ॥ १५ ॥ अनुगति ।। ।। उगः भयं तत् करोनील्युरोगकरं न उगकर अनुद्वेगकरम् ।। उद्वेगम्याभावः अनदेगः तं कगतीत्यनगकरं वा ॥ मत्य प्रियं च तत् हितं च प्रिय.. हितं तादृशं च यदाक्यं तत् स्वाध्यायो वेदः तम्य अभ्यसनं अभ्यामः तच्चव वाङ्मय वाचा निवृत्तं तपः उच्यते ॥ १५ ॥ भयनन्मृटकमनःपीडादेर जनकं तदभावस्य जनकं च यथार्थ प्रियं श्रवणसमय श्रोत्रानन्दकर हितं पश्चात् सुग्वजनकं च यद्वाक्यं तत् वारसाध्य वात् वाङ्मयं तप- १. १८, १'..

·{१५. १६. १५.] सप्तदशोऽध्यायः १७१ उच्यते ॥ चैवेत्येवकारः प्रियहितं चैवात संबध्यते॥ विशेषणचतुयनिशिष्टमेव वाक्यं वाचिकं तपः । न तु एकेन द्वाभ्यां त्रिभिर्वा विशेषणहीनम् ॥ वेदानां तदासारिमहा- पुरुषप्रणीतग्रन्थानां चशब्दात् भगवन्महिमप्रतिपादकस्तोत्रविशेषाणां च आवर्तनं ब्रह्मयज्ञशब्दितं जपयशदितं वा यत् तदपि वाङ्मयं तप उच्यते॥ वाचः प्राधान्यात् इदं तपोवाइमयम् ॥२५॥ कृष्णः ॥ मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।। भावसंशुद्धिरित्यतत्तपो मानसमुच्यते ।। १६ ।। पन इति ॥ गनसः प्रसादः नर्मल्यं मनःप्रमादः सौम्यं अकरें तम्य भावः सौम्यत्वं मुनेभीवः मौन आत्मनः मनमः वि विशपेण निग्रहः आत्मनि परमात्मनि विशे- पेण नितरां ग्रहः आत्मनः मनमः । परमात्मनि नितरां ग्रहः आत्मविनिग्रहः भावे आशये सम्यक् शलिः भावसंशयिः इत्येत् मनमा निवृत्तं मानसं तपः उच्यते।। १६ ।। मनमः रागद्वपादिमतगाहित्यन नर्मल्यं मनमः सर्वथा कार्यवर्जनं १ मननशील ता॥ आत्मशब्दितम्य मनमा विशेषण निग्रहः ।। आत्मनि परमामांन मनसः विश- पण नितरां ग्रहः ॥ आमनः मनस्तः विश दवाच्य परमात्मनि निता ग्रहः अवस्थापन या ॥ आपाततः कार्यपि अशक नितरां शुद्धता इत्येतत् मानसं तप उच्यते ॥ अत्र सत्तसः प्राधान्यान् माननामदतपः ॥ १६ ॥ कुणः ॥ परया अदया नई नपतविधि नरः ॥ अपचकातिमान्त्रिक परिचक्षत ॥ १७ ॥ परयति ।। नरे: परया या तप्तं तत् पृत्तिं त्रिविध तपः गिविर्ष सात्विकादिनदेन त्रिवियं पाप आतिः ॥ अफलाको क्षिभिः (११. श्लो) युक्तः योगयुक्तैः नरः परया प्रत्यया तप्त तत् पूर्वक्ति त्रिविधं तपः सात्विक परिचक्षते ॥ १७ ॥ १. अ. वासंयमः वायसंयमत्याप मनः संयम कसा यत्वात् तस्य मानस कोटावन प्रवेशः ॥

·१७२ सदर्पणश्रीमद्भगवद्रीतायां [१७. १८. १९.] नरैः परया श्रद्धया ततं तत् पूर्वोक्तं शारीरादिभेदेन त्रिविधं तपः सात्विका- दिभेदेन पुनः त्रिविधम् ॥ तत्र सात्विक भेदं शृणु ॥ फलापेक्षारहितैः भगवति समर्पणरूपयोगवद्भिः मनःसमाधानवद्भिर्वा ॥ सिध्यसिध्योनिर्विकारैरिति यावत् ॥ नरैः १ परया श्रद्धया ततं शारीरादिभेदेन विविध तपः प्रत्येक सात्विकमाचक्षते॥१७॥ कृष्णः॥ सत्कारमानपूजाथै तपो दभेन चैव यत् ।। क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमधुवम् ।। १८ ।। सत्कारेति ॥ सत्कारश्च मानश्च पजा च सत्कारमानपूजाः सत्कारमानपजाभ्यः इदं सत्कारमान पूजार्थ दभेन चैव यत् तपः कियंत तत् राजसं प्रोक्तम || तत् इह लोके स्वर्गलोके च फलदं प्रोक्तं तत् अब फलताऽनित्यं चलं चञ्चलम् ।। १८ ॥ सत्कारः अयं तपस्वीतिमानसादरः मानः अयं तपस्वीति बाचा प्रशंसनं पूजा अयं तपस्वीति भक्तया प्रणामादिधम् ॥ सत्कारः वाचा प्रशंसा मानः प्रत्युत्था नाभिवादनादिकं पूजा पादप्रक्षालनार्वनधनदानादिक इति वा तपा प्राप्तय यत् तपः क्रियते तद्राजसम् ॥ स्वम्य महत्वख्यापनार्थमेव यत् तपः क्रियते तच्च राजसम् ॥ इह लोके वालों के च न तु बैकुण्ठादिपु फलमा प्रोक्तम् ॥ तत् अनवं फलतोऽनित्यं तस्य फलं पशुपुत्रवर्गादिकं अनि घं चलं अनित्यफलानुभवकालेगी भाविदुःखानुसन्धानेन मनश्चलनहनुभूतम् ॥ चलं फलताऽनित्य अधवं फल जनकता नियमशुन्यमिति वा ॥ १८ ॥ कृष्णः ।। मूढग्राहेणात्मनो यन्वीडया क्रियते तपः ।। परस्योत्सादनार्थ वा तत्तामसमुदाहनम् ॥ १९ ।। मृढग्राहणेति ।। महानां अविवेकिनां ग्राहः दुराग्रहः मढग्राहः तेन आत्मनः शारीरस्य पीडया परस्य उत्सादनं नाशन तम्भ इदं उत्सादनार्थ वा यत् तपः क्रियते तत् तामसं उदाहृतम् ॥ १९॥ अविवकिनां यो दुराग्रहः श्रद्धातिशयादिदं साधनीयमित्यभिनिवेशः ॥ तेज वामनः शरीरस्य हिंसनेन यत् तपः कियंत तत्तामसमुक्तम् ॥ अन्यस्य नाशनाय वा १. याप्रदायवादपनारयापतिः ।

·[१९. २०.] सप्तदशोऽध्यायः यत् अभिचारादिरूपं तपः क्रियते तदपि तामसमुदीरितम् ॥ परया श्रद्धयेत्युक्तया श्रद्धाभावे तप एव नेत्युक्तं भवति ॥ अन कायिकवाचिकतपसोः साधिकादिभेदन वैविध्यं संभवति ॥ न तथा मानस तपसि संभवः ॥ मनःप्रसादसाम्य चमानामवि- निग्रहभावसंशुद्धिमतां सकागद्यपेक्षायाः दम्भस्य आत्मपीडनपरोसादनप्रवृतेश्चाम- भवात् ॥ मौनस्य वाक्यमरूपत्व आत्मविनिग्रहस्य मनोनिग्रहमात्ररूप वे च सौम्य स्वमानात्मनिग्रहरूपस्य मानसतपसः गजमतामसभा १संभवतः ॥ शारीमादिषु त्रिप्वपि तपस्सु गजलतामसभेदी परित्यज्य राजसतामसनां परिहत्य साविकमेव तत् त्रिविधं तपोऽनुष्ठाय सात्विकतां संपादयन्तु वर्धयन्तु च ॥ यमप्य झाल्या राजसतामसतां परिहृत्य साविकनव तपसा साविकतां संपादय ॥ तां च यत्नता वधय ॥ १९ ॥ अर्जुनः !! क्रमप्राप्तान् दानभेदान वहि ।। कृष्णः । दातव्यमिति यहानं दायतेऽनपकारिण ॥ दश काले च पाय च तदान सात्विक स्मृता ।। २.. । दातव्यमिति ।। पात्रे दातव्यम इति उपकरेगी युपकारी न उपकारी अनपकारी तम्मै अनुपकारिणे देशे च काले च यत् दानं दीयते तत् दानं सात्विक स्मृतं उक्तम् ।।२०।। पात्रे दातव्यं न तु फलमाकांजणीयामिति निश्चिय पहिक आनुप्मिक च फलमनभिसाधार्यात यावत् ।। अनुपकारिण प्रत्युपकारकरणरहिताय प्रत्युपकार मन- पेक्ष्यति यावत् ॥ तस्मै प्रशले पुण्यदश प्रशस्त पुण्यकाले च यद्दानं दीयन क्रियते तदानं साविक महामभिः कथितम् ॥ पात्र प्राप्ते सति सद्य एव नम दातव्यमिति यद्दीयते इति वा ॥ पात्रे इति सप्तमी चतुयथ ॥ अनुपकारिणे पात्राय योग्याय इति वा ॥ पातशहाच्चतुर्थी ॥ पात्र रक्षकाय विद्यातपस्तेजसा आमनो दातुध रक्षणे क्षमाय वा ॥ गुणहीनो ब्राह्मणः प्रतिगृह्य स्वयं जश्यन् ॥ दातारं च न पालयेत् ॥ अतो रक्षणक्षमायैव दातव्यमिति यद्दानं दीयते त साविकम् ॥ दश १ अत एवानन्दगिरीय या नलिकाददन पियसिप काम ।।

·साप. हगवद्गीतायां [२०. २१. २२.] कालापक्ष या पात्रस्याधिक्यं सचयितुं मालाभ्यां परतः पाभस्मोक्तिः ॥ पात्रसम - भिव्याहारात् पात्रभूतप्रतिग्रहीतुराम दश तारशे काले च यदानं दीयते सत्सा विकम् ॥ न हि पात्र प्राप्त, श्रीरला दाव्यदशपु ग्रहणसंक्रांत्यादिपुण्यकालेषु च दास्यामि तत्र तदानीमेत्य प्रतिगृहोपो वचनमुचितम् ॥ यस्मिन् देशे काले व पात्रं लभ्यते ॥ स एव पुण्यकालः ॥ स एव तिथिः सर्वतिच्या मकः ॥ दानामेदं सात्विकस्य लक्षणम् ॥ साविकीवुभूपतां साधनम् ॥ अत एवमेव दानं कार्यम् ॥२०॥ कृष्णः ॥ यत्तु प्रत्युपकागर्थ फलपदिश्य वा पुनः ।। दीयते च परिक्लिष्टं नहानं गजमं स्मृतम् ।। २१ ॥ यदिति । प्रत्युपकाराय इदं प्रत्युपकारार्थ फलं उद्दिश्य च वा परिक्टि परिकलेशयुक्तं यथा तथा च यत् दानं दीयते तत् दानं राजमं स्मृतम् ॥ २१ ॥ इदानीमस्माभिरसी दले कालान्तर अयमुपयादिति प्रयुपकारीद्देशेन वा ऐ- हिकामुमिकफलोद्दशन वा च इदाता मनावयितथ्यमल्लीति मनग्यद युक्तं यथातथा च यहान दीयते नहानं राजसं कथितम्॥ साविकदानादम्य दानम्य अत्यन्तावरत्व सूचनारा तुशब्दः ॥ पुनश्शदश्चार्थ ॥ विकल्पेन यो भदाः समुच्चयनकः इति चत्वारो राजसदानमंदाः ॥२१॥ कृष्णः ॥ अंदशकाले यदानमाम्यश्च दीयते ॥ अम कृतमवज्ञान नत्तामसमुदाहृतम् ।। २२ !! अंदगान ।। देशश्च कालश्च अनयो: समाहार : देशकालं न देशकालं अदेश. फालं तम्मित् न पात्राणि अपात्राणि तेभ्यः अपात्रेभ्यश्व न सत्कृतं सत्कारयुक्तं अमत्कृतं यथातथा अवज्ञानं अपमाननयनं यथातथा यत् डोयते तत् ताममे उदाहृतं उक्तम् ॥ १२ ॥ - अप्रशस्तो अप्रशस्त काले अयोग्य यो नविटगायकादिभ्यः पादः क्षालनादि- १ अत एव उत्तर महापावागते अयमेव श्राद्धांताधारात निश्चित्य भागमात पोयराजः ॥ भारते आदिप) अ.याये ॥

·[२२. २३.] सप्तदशोऽध्यायः सत्काररहितं यथानथा बाचा शरीरेण च प्रतिग्रहीतुस्तिरस्कारपूर्वकं च यद्दानं दीयते तद्दानं तामसं कथितम् । अत्र विकल्पेन पञ्च भदाः ॥ अदेशकाल अपात्रेभ्यः असत्कृतं अवज्ञातं इति विशपणपंचकसमुच्चयंने कः शत पट् तामसभेदाः ॥ यथा- संभवं द्वित्रिचतुर्विशेषणसमुच्चयभेदन यहयो भेदाः ॥ उः साधिकादिदानदैः सात्विकादित्वं ज्ञात्वा राजसतानसतां पग्लिन्य साविकदान ऋत्या सात्विकता संपादयन्तु ॥ वर्धयन्तु च ताम् ।। त्वमपि साविसदानं कृत्वा सात्विकतां संपादय ।। तां च वर्धय ॥२२॥ अर्जुनः ॥ गजसानां नामनानां च हानाय साधकानामादानाय च श्रद्धादिपु साधिकादिभेदा उकाः ज्ञामान नदान गमनाम पान परित्यज्य साबिकानामव महका प्रयत्नन ग्रहणपिपां प्रमादावाद गुपयांदला गजलता- मसभेद लक्षणमिश्रणादिना च सात्विकता हायत ॥ कथमनुष्टितनककमपि सात्यिक- मेव संपद्यत ॥ वृहि ॥ कृष्णः ।। आतन्मादति निदशा ब्रह्मणन्त्रिविघम्स्पन ॥ ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाच विहिनाः पुरा ।। २३ ॥ आनदिति ।। व्रत्मणः परब्रह्मणः । तत् मत् इनि विविधः निर्दिश्यते अनेनेति निर्देशः नाम स्मृतः उत्तः ॥ तन ब्रह्मणा तन त्रिवियन निर्देशन वा तन निर्देशन सह इति वा ब्राह्मणाः वेदाश्च यज्ञाच पग पिहिता. मृष्टाः ॥ २३ ॥ ओम् तत् सत् इति विविधः निर्देशो नाम परब्रह्मणः महर्षिभिरुक्तः ॥ श्रयते चदं नामत्रय परब्रह्मणः १ आमिति ब्रह्म' २ 'तत्त्वमसि' ३ ‘सदेव साम्यद इत्यादी ॥ यस्यायं त्रिविधी निर्देशः तेन ४ परब्रह्मणा स्वारा- धनार्थ यज्ञाः तदङ्गोपाङ्गादितत्परिकरप्रतिपादनार्थ बहा तध्ययनाध्यापनार्थ ब्रा- ह्मणाश्च पुरा विहिताः ॥ उक्तनामत्रयवता परमा मना निर्मित वात् ब्राह्मणा- १.ते. १.८.२. टा. ६.८ ७३.२ १.४ अ.नन माग गगनचरण सामध्यन बामणादयः पराविमात्रा मण ॥धति के चत् ।।

·सहर्षणश्रीमद्भगवट्टीतायां २३.] दयस्त्रयोऽपि ओमादि पदयाच्याः ॥ कार्य कारणनामवत्वस्य मृकार्ये घटादी दर्श नान् ॥ वेदानां निर्माण नाम प्रकाशनन ॥ येन स्वाराधनार्थ यज्ञदानतपःप्रभृतीनि कर्माणि तदुपयोगिनी मलान नदुपदेशन व्रात्मणांश्च निर्माय परमोपकारः कृतः तं परोपकारिणं परमामानं मां १ स्नया मदीयमिदं नामवयं एतदुपलक्षितनामान्त- राणि चोच्चार्य मध्ये मध्य च मत्स्मरण नामोच्चारणपूर्वकं च यत् क्रियते तदङ्गादि- बैगुण्या राजसतामतभेद लक्षणमिश्रगति सात्विकमेव संप येत ॥ मा शहिष्टाः ।। मा च व्यथियाः ॥ लोके सुखसाधनमनुतिष्ठन्तः तत्प्रकारप्रदर्शनेन परमोपकारिणो ये तदनुस्मरणतलामोच्चारणपूर्व कमनुतिष्ठन्ति। उक्तत्रिविधनिदशेन सह ब्राह्मणादयो नि. मिताः ॥ ब्राह्मणादीनां प्रमादादिना वैगुण्यप्राप्ती त परिहरणपूर्वकं साद्ण्य संपादन साधनभूतमिदं नामवयमस्तु इति सहानेन ते रसृष्टाः विहिताः वैगुण्यपरिहारपूर्वकं सगुणाकता इति वा ॥ विगणमपि ईशनामत्रय साहित्येन सा गं सात्विक समग्रं सफल चमवात ॥२३॥ - वि ॥ अनः ।। श.प्रशादतवदोदितयज्ञादेः सत्यागि गभेदेन सात्विकादि भेटा उकाः किं तस्य शास्त्रीयत्वमूलकयोग्यतातिशयानुगुणगौरवावहशब्दसंयोगो- स्ति ! वाह ॥ कृष्णः ।। आ तत् सत् इति त्रिविधः निर्देशः ब्रह्मगः ब्रा वेदः लक्षणया बदाकम कर्म तस्य वैदिकस्य यज्ञदानतपःप्रभतिकर्मणः संबी उक्तः ॥ तेन मादितियन सहिदाय बाह्म गादयत्रयो मया पुरा सृष्टाः प्रमशदितये दाधिकारिणः वेदाः यज्ञाश्च पुग मया रसाः वैदिकस्य कर्मणः अपदसाहित्यं ऑपदस्य कमांगल्यन प्रयोगाद। प्रयुज्यमानतया ॥ तासत्पदसाहित्यं तु त. - १. अब 'नकर मरहट परिन्दु नान्मुकपृमल पकर मर पयन्द पश्यन् पयरिनये ॥ पुन्दियाल चिन्दियादादि यरुवष्णु अन्दियालाम्पयनन ॥ इति (३. १. ३३.) गाधाऽनुसन्धेया ॥ 'प्रमादात्कवंतां कम प्रच्यवनावरेप यत् ।। स्मरणा देव तद्विगो: संपूर्ण स्यादिति श्रुतिः ॥ प्रायश्चित्तान्यशेषाणि तप:- कमान्मकानि च ॥ यानि नपामशेषाणां कृष्णानुरमरणं परं' दात वचनं चानुसन्धेयम् ॥ २. अ. व्यवयवक ऑ तत् सत् इत्येकं ब्रह्म गो नाम ॥ अकारोकारमकारात्मक प्रणववत् ॥ इत्येक ॥

·[२३. २४.] सप्तदशोऽध्यायः १७७ सत्पदयोः पूज्यत्वेन तद्वाचकतया ॥ ब्राह्मणादीनां तदन्वयप्रकारो वक्ष्यते ॥ परममो- रवावहः तत्सच्छब्दानां संयोगस्तस्यास्ति । ओमादिषदान्वयित्वं वैदिकम्य यशादेः सवस्य परमगौरवावह साधारणमक लक्षणम् ॥ अतः शास्त्रीयमेवानुष्ठेयम् ॥ नाशा- स्त्रीयम् । अतस्त्वं शास्त्रीय कर्म अनुतिष्ट ॥ २३ ॥ कृष्णः ॥ तस्मादोमिन्गुदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ॥ प्रातन्ते विधानोक्तास्सननं ब्रह्मायादिनां ॥ २४ ॥ तस्मादिति ॥ तस्मात् आ इति उदाहृत्य उक्त्वा, विधाने उक्ताः विधानोक्ताः ब्रह्म वेदं वदन्तीति नावादिनः तेषां ब्रह्मवादिना यज्ञः दानं च तपश्च यज्ञदानतपांसि तपाः क्रियाः कर्माणि तेषां क्रियाः करणानि या प्रवर्तन्ते ।। २४ ।। यस्मात् ओमित्यस्य ईदृशो महिमा तस्मात् ब्रह्मवादिनां वेदतदर्थप्रवचनपराणां वेदशास्त्रादिविध्युक्ताः यज्ञदानतपःक्रियाः यशदानतपःप्रभृतानि कर्माणि सदा ओ- मित्युच्चायव प्रवर्तन्ते आरब्धानि भवन्ति ॥ ताश्च आमित्युच्चारणपूर्वकं आरभ्य कृतत्वात् प्रष्टा वर्तन्ते ॥ उक्तविधया वैगुण्यप्राप्तापि सगुणास्समयाः संपद्यन्ते ॥ ओङ्कारयाच्यभगवदनुस्मरणपूर्वक आहारत टुपलक्षित नामांतरोच्चारणपूर्वक च आरभ्य मध्ये तत्साहित्येन करणे विगुणमपि सगुणं सात्विकं भवति ॥ अतस्तथैव कुर्वन्ति वेदवादिनः ॥ त्वमपि तथधानुनिष्ट ॥ भगवन्नाम मु उक्तानामत्रयस्य प्राधान्यात् अन्यो- पलक्षकत्वेनास्येव निदशः ॥ तत्रापि ओझारस्य प्राधान्यात् तस्मिन् ओङ्कारस्यैव प्रथमं निर्दशः ॥ भगवतः आरावाच्यत्वं तु भगवतो जगति जयतश्च भगवति प्रोतत्वात् भगवतो जगद्रक्षकत्वाच्च ॥ अंति इति ओतमस्मिमिति अवतीति च आमिति निरुक्तिः ॥ २४ ।। वि। तस्मान् प्राहाणादीनां त्रयाणां ऑलत्तच्छब्दान्वितत्वेनैव मया विहि- तत्वात् ओमित्युदाहृत्य यज्ञादयस्सततं प्रवर्तन्ते ॥ ओमित्युच्चार्य क्रियमाणत्वाव- दिककर्मणां ओमितिशब्दान्वयः ॥ ओमित्युच्चार्य आरभ्यमाणत्वात् विधानपदेन ब्रह्मपदेन च सचितान्नं वेदाश्चति पूर्वनुक्तानां वेदानां ओमितिशब्दान्वयः ॥ ओमिति- ॥ ॥

·१७८ सदर्पणश्रीमद्भगाद्वीतायां [२४. २५.] शब्दान्वितकर्मकरणात् तदन्धितवेदधारणाञ्च उदाहत्यत्युच्चारणवाई त्वेन ओमिति- शब्दानियतकर्मका न त लाविया च सूचितानां ब्राह्मणास्तेनेति पूर्वमुक्ता- नां ब्राह्मणाना यामितिसादालयः ।।:: कृष्णः । तदिलनभिसन्याय की यातप कियाः ।। दालजियारच विविका प्रियन्त मोक्षकांक्षिभिः ॥ २२॥ तांदाल । तस्मात् तत् हात उदात्य माई कासन्त शत माक्षराणः तः मोक्षरांसिसिः जल अनमिसम्याच जना याच तपांसि च बलतमामि यजतमोमपाः क्रियाः यातपःक्रियाः यज्ञना त्रिपाः इति वा विविधाः विचाः प्रकाराः यासां ताः विविधाः दानन्दपाः क्रियाः दानक्रियाः दागानां किया: इति वा ताश्च क्रियन्ते ॥ २५ ॥ तत् इति भगवती लामा उनलाईन अद्रिय अवाजलासगोचरं परोक्ष प्रता कर्मणा अनेन में स्यात् इत्यजिलन्धार कर च अनभिसन्धाय मोक्षच्छभिः यज्ञतपा- रूपक्रियाः नानाविधदानरूपिच नियन्ते । सर्वत्र नतम्यान अनन्त्रियत्वेन परो- क्षत्वात् अमानिन्वादिलानहानामा अनिवरत्वाच्च तदिति ब्रह्मणो नाम ॥ उक्त- रीत्या तत्पदनुपलक्षितनामांतराचारण मध्ये नाव्दतमनबहानांच्चार ग- तदनुस्मरणसहितं च नियमाविर पाय सगुण सम सात्यकं भवति ॥ अत एवमनुतिष्ठन्ति मोक्ष कांक्षिणः ॥ त्वमाययमलिष्ट ॥ २१ ॥ वि ॥ फलमनभिसाधाय मोक्षसांभिः यजतप क्रियाः विविधाः दानक्रियाश्च क्रियन्ते ॥ ताः १ तदिनिशादेन लियाः सन्दवाच्यतया तच्छन्दान्विताः ॥ परोक्षतया तच्छ दी प्रहावाली तत्प्राशिसाधनत्यन लक्षणया यजादिकर्माप्यपि तच्छ. ब्दवाचनान ॥ अनो यतादीनां तच्छदावयः ॥ तच्छन्दशाच्चपरब्रह्मप्रातिसाधन त्यनुनानच्याच्यानां चंदानामपि मान्वयः ॥ क्रिया इत्युपलक्षणम् ॥ नदिात शब्दान्वितयज्ञाद्यनुष्टाजन तथाविधवदाध्ययनादिना च क्रियन्ते इति कर्तृत्वे न मोक्षकांक्षिभिरिति मुमुक्षुत्वेन च सचिनानां ब्राह्मणोपलक्षितवेदवैदिकाधिकारित्र- वर्णिकानामपि तच्छद्रान्वयः ॥ मोक्षतदितरपुरुषार्थलाधतानां वैदिकानां सर्वेषां ·{२५. २६. २५) सादशोऽध्यायः १७९ कर्मणां प्रणवान्वयः सामान्यलक्षणाम् ॥ ब्राण इति सामान्यतो वैदिककर्मनिर्देशात् ॥ ब्रह्मवादिनामिति सामान्यनिदेशाच्च ॥ मोक्षसाधनानां कर्मणां तच्छब्दान्वयो विशेष- लक्षणम्॥ फलमनभिसन्धायति मोक्षकांक्षिभिरिति च विशिष्य निर्देशात् ॥ मोक्षेतर- पुरुषार्थसाधलानां सच्छन्दान्वयो विशेषलक्षणन् ॥ ‘प्रदाले कर्मणी ति प्रशस्ततामा त्रस्य निमित्तत्वेन वचनात् । वयते चेदमध्यसकानेन ॥ २५ ॥ । कृपणः ।। सदावे खानुभावे च सदिन्या प्रयध्यते ।। प्रशस्ने क्रमणि नया साना पार्थ युजने ॥२६॥ यो तामणि दान च स्थिनिदिति चोच्यते ।। हाम चवनदाय लदिलवामिनीयते ॥ २७ ॥ साहार अनि :: या विद्यमानाय भावः सामावः तस्मिन् सदा साया: मायः सानुभावः तस्मिन सामान सन् इत्येवा प्रवने ॥ तक प्रसस्ने कर्मणि सन् इति रामः मच्छनः गच्यते मगले !! बा ॥ यो अनि दान का मानना २. ननद गलतिका Fari न .. प्रयुज्यते ॥ तथा रसासवरनु ०६ मायः ।। इटोतल प्रान्यत । अनिमानाबणा-या वाहादी कर्माण कार्य पर ले नि । पानी तान वाचकः सः। पति ने दिया निकाला च सदिति उच्यते ॥ तरिम पालन को कमाननिया का 7 १. · शस्तं चाथै ति कोशेन मालपर्यायः शस्त शब्दः ॥ प्रशस्तं परममालिकम् ॥

·सदर्पणभीमद्भगवद्गीतायां [२६. २७. चकः सच्छब्दः ॥ यशदान तपार्थ भवं यशदानतपोरूपेष्वर्थेषु भवं वा यकर्म तदनु- कलं कर्म तत् सदित्युच्यते ॥ ब्रह्मण इति प्रकृतं परं ब्रह्म तत् तदर्थ भवं त प्राप्त्यर्थं क्रियमाणमकाम्यं यज्ञादिकं कर्म सदिन्युच्यते ॥ तदर्थ भगवद्विषयकं ज्ञानं तस्येदं तत्धेतुभूतमकाम्यं कम सदित्युच्यते ॥ भगवदर्पणबुध्या कृतं कर्म वा ॥ भगवत्प्राप्तिफलकं यत्कर्म तत् तदर्थ कर्म पूजोपहारगृहांगणपरिमार्जनोपलेपरङ्गमा- लिकादिक्रिया तस्यदं तदनुकूलं कर्म उद्यानशालिक्षत्रधनार्जनादिविषयं कर्म सदित्यु च्यते॥ तदर्थायमच सत् अतदर्थीय तु न मत् ॥ तदर्थायं विगुणमपि सदेव तद- धीयत्वरूपविशेषात् ॥ भगवतः सर्वदा विद्यमानत्वात् अध्याजकरुणानिधितया साधु- भावात् विवाहादिमांगलिककर्मावर्तकत्वात् यज्ञदानतपोनिष्ठाप्राप्य वात् तदर्थाय- कर्मोद्देश्यत्वाच्च सच्छन्दवाच्यत्वम् ॥ अतः भगवद्वाचकं सदित्येतत् कर्मणां सद्भा- वनिमित्तं साधुभावनिमित्तं च आदी प्रयत्यते ॥ सदित्युच्चार्य सच्छब्दार्थभगवदनु- स्मरणपूर्वकमारभ्य मध्ये भगवन्नामाच्चारणानुस्मरणसहित त्रियमाणं विगुणमपि सगुणं समनं सात्विकं भवति ॥ एवं क्रियमाणं कर्म साधु भवति ॥ तस्य च फलं विद्यत एव॥ अत एवं क्रियमाणं कर्म स्वरूपतस्सत् फलतश्च सत्॥ अतस्सादित्युच्चा- रणपूर्वकमुक्तरीत्या अनुतिष्ठन्ति सन्तः ॥ अतस्त्वमध्येवम तिष्ठ ॥ यस्यकैकोऽय- वयव ईदशमहिमवान् किमु वाच्यं स समुदितः त्रिविधः आतत्सदिति निर्देशः कर्म- साद्गण्यापादक इति ॥ हे पार्थ प्रमादापनतर्वगुण्यपरिहरणच गस्य ईदशमहामहिम- वतो महता निर्देशस्य महत औपधस्येव विद्यमानत्वात् न कथमनुष्ठितं कर्म सगुणं समग्र सात्विकं सफलं संपत्स्यत इति शङ्काया अवकाशः ॥ अता निःशन:मनुष्टयं स्वधर्ममनुतिष्ट ॥ विमृशेदं सर्वमवधानेन । .. वि ॥ अतः सच्छब्दस्यकल्याणवाचित्वात् यज्ञादी स्थितश्च परममङ्गलवात् स्थितिशब्दिता निष्टा सदियुच्यते॥ सच्छब्दवाच्यानिष्टावत्वेन सच्छब्दवाच्यानष्टाहेतु- वन च ब्राह्मणोपलक्षितत्रैवर्णिकानां वेदानां च सच्छब्दान्वयः ॥ तदर्थ ब्राहाणपिलक्षितत्रैवर्णिकार्थ भवं कर्म यज्ञतपादानादिकं सदित्यभिधीयते । सच्छन्दवाच्यत्वाद्यज्ञादीनां सच्छब्दान्वयः ॥ एवमुक्तरीत्या वैदिकानां कर्म- णां आतत्सच्छब्दान्वयरूपसामान्यविशेषलक्षणवत्वेन परमप्रश ततया तेषामेव सत्रादिगुणसंबन्धप्रयुक्तं त्रैविध्यम् सात्विस्यादिश्रद्धावयसंवन्धप्रयुकं च वैविध्यम्।

·२६. २७. २८. सप्तदशाऽध्यायः - गुणभेदेन फलभेदश्च ॥ नाशास्त्रीयस्य कर्मणः ॥ इदमेवोतं १ 'त्रिविधा भवति श्रद्धेत्यनन २ अशासाविहितं घोर मित्यनेन च : २६ ॥ २७ ॥ अर्जुनः ॥ ३ विनाऽपि विधिज्ञानं शन्द्रयाऽनुष्टितं कर्म सफलमेव ॥ किंतु फलं नैकरूपम् ॥ श्रद्धायाः सत्वादिगुणत्र्यसंबन्धन भेदात् कर्मणः सान्यिकादिर्भ दाः संभवन्ति ॥ तदनुसारेण फलेऽपि भेदः संभवति ॥ ज्ञानाभावात्कर्मणो न निष्फल त्वं शंकनीयमित्युक्तम् । कि तथा श्रद्धाविहीनं ज्ञानवकमनुष्ठित सफलं भवलि उत न ॥ ४ 'कि श्रद्धाविहीनं कर्म आनत्सदिति ब्रह्मनिशसाहित्येन सगुणं सायक समग्रं सफलं भवति ॥ उत न हि ।। कृष्णः ॥ अश्रद्धया दुनंदन नपस्तप्तं कृतं च यत् ।। अगदिन्यच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह । २८ ।। अश्रत्ययेति ॥ हे पार्थ अाधा अत्यायाः अभावः तया हुतं दरी तप्तं तपः यत् अन्यत् कृतं कर्म तच्च असत् इत्युच्यते । तत् पेत्य मरणानन्तरम् न ॥ इह च नो ॥ सर्वधः निष्फलमित्यर्थः ।। २८ ।। सत्यपि हाने अश्रद्धया हुतं दत्तं ततं तपः यच्चान्यत् कृतं कर्म तत्सर्व असत् फलतः असत् अपलं स्वरूपतः असत् असाधु इत्युच्यते ॥ तत् प्रत्य मरणानन्तरं नोपकरोति ॥ इह च नोपकति ॥ निर्षिगादित वादहिन लोके यहा फन्दाय न कल्पते ॥ दांभिकाय परवंचनार्थमश्राद्धया कर्म करोति अताध्यमासुर इति साधव एनं निन्दन्ति ॥ कर्मणि तत्प्रवर्तके वेदादा तदुद्देश्यतेप्वस्मासु च श्रद्धारहितोऽयं दांभिकः अतो नास्मै किमपि फलं प्रदेयमिति देवा न फल ददति ॥ ५ 'ज्ञात्वा शास्त्राविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहाहंसी'त्युक्तरीत्या ज्ञानश्रद्धोभयपूर्वकं कृतं कर्म महते फलाय कल्पते ॥ विनापि शास्त्रशानं श्रद्धयाष्टितं कर्म श्रद्धानुगुणं - मैचित् फलाय कल्पते ॥ विना श्रद्धां कृतं कर्म ज्ञानपूर्वकमपि न कस्मैचिदपि फलाय कल्पते । किंतु अश्रद्धया कृतं तत् निष्फलमेव ॥ ६ अश्रद्धया कृतं कर्म ओं तत् सदिति ब्रह्म- निर्देशसहितमपि न सगुणं सफलं भवति अतः श्रद्धयव कर्म कर्तव्य नाथद्धया ॥ ज्ञानपूर्वकं चत् हेम्नः परमामादः ॥ २८ ॥ ॥ १. ९७. २. २. १५. ५. ३.द्व ॥४, अ. ॥५. १६. २४, ६. अ.

·१८९ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [वि. २८.] वि ! अर्जनः ॥ शुद्धाशुतम्याप्यशास्त्रीयस्य आतुरत्वेन असत्त्वयुक्तं १ अशा- खविहितं घोर मित्यादिना तक न अदया कृत्य शास्त्रीयत्वमेव फलसाधनवाया- पयुक्त इत्युक्तं भवति ॥ यदि तथा ताह शास्त्रीयं चेत् श्रद्धाविहोनमपि सफलं स्यात् कि तथा ॥ ब्रहि ॥ कृष्णः ॥ शास्त्रीयकर्मप्रकरणवान शास्त्रीयमपीति ग्राह्यम् ॥ अश्रद्धया कृतं यज्ञादिक शास्त्रीयमपि न मोक्षार न च सांसारिकालाय अतो निष्फलम् ॥ श्रद्धा- मुकमप्यदिक वैदिकमपि श्रद्धाविहीनं लिफलम् ॥ तस्मात् वैदिकमेव श्रद्धायुक्तभव संवरसुध्यमिनि परमाशयः॥ बाइकम्पव श्रदयाऽनुष्टाने त्या त्तेत परमं श्रेयः॥२८॥ इति श्रीमहातपन्यापदाणलरमणाचा विचित श्रद्धात्रयविभाग- योगामाया प्रदर्शक तत्तदशः प्रायः ॥

·॥ अब अप्रादी यायः॥ न् सञ्जयः । अवसिनो गानाशालनपदेशः पञ्चदशे ॥ अन पो मन घता ॥ १ इति गुहातमं दास्पदभुत मिति ॥ ततः त्वदि परममाहनीय अस्मि- गीताशास्त्र अधिकारिणः के जनधिकारिणश्य के इति पाथन पृष्टो भगवानुवा रस्वभावविभागसुन्धन अधिकारियोजावकाविध पदयन पाउ ॥ नान 'माया शास्त्रविधानानं कर्म कामदारली ति भार : बिना विधिज्ञानं श्रदयानुष्ठितस्य फलमान न बनि भय कमान्॥ पृष्टानेन भगवान विना विधिमा अहयाऽनुष्ठितस्य श्रद्धानंदन पालनायव ॥ अहा पाइ भाविळ स्यात् ताह साधिक निर्मल पाल भो ॥ अतः आग लाइन साधिकादिनां शात्या राजमनावरदपरिलाभान्विानाबाहारादीन मेन साविकता संपाद्य साविश्यय अर, पाक कम ॥ प्रमादिता प्रायम्य भगवामाचार तदनुसरणादिका परिकारः ॥ सापाले माया या निकाल श्रद्धया कृतमपि अशास्त्रीय निशारजीयमपि अदया कनं निलम् ॥ अतः शास्त्रीय कर्म श्रद्धया अनुप्रयमित्यन्यथात् ॥ को लगता २ अयाज की चस्त्वमित्यादिना आम्रप्तदशाध्यायसमानि तत्र तत्र विकीर्णतयोगताना अर्थाना एकमुन्ध्यारोहाय दानाय च संबटशास्त्राधापसंहार तानवाशी पुनयिक सुगा या नव मया वस्तुमान्यन नहि उगानेवार्थान कुलो यं याभारतात नि सत्यता अमिता चोपयत ॥ बाद महति प्रार्थितन माया मायेन नत याद . यमादरेणति नत्या पृच्छ मानवमित्यन्त रितः पाथों भगवान थियने ।। । अर्जुन उभाच ॥ सन्यासम्घ महाराहो दवमिच्छागि बहिनम् ।। त्यागस्य च पाकया पृथक्कानिनिपल !॥ १ ॥ संन्यासस्पति ॥ महान्तो वाह यस्य सः गहाबाद माना "I संन्या. १. १५२० २.२ ११.

·सदर्पण श्रीमद्भगवदीतायां द्वै. अ. १.] *स्य तत्वं वेदितुं ज्ञातुं इच्छामि ॥ स्वीकाणां इन्द्रियाणां ईशः हृषीकेशः हे हृषीकेश केशिन तन्नामानममुरं कंसमृत्यं निपदयनीति केशिनिपटनः हे केशिनिपूदन कृष्ण त्यागस्य च तत्वं पृथक् वेदितुं इच्छामि ॥ १ ॥ ॥ १ सन्यासः कर्मयोगश्च ति २ त्यागाच्छान्तिरनन्तरामेति मोक्षहेतुत्वे- नोक्तयोः संन्यासत्यागयोः तत्वं पृथक यदितुमिच्छामि ॥ कि तो शब्दावेकार्थी उत भिन्नाथी हि ॥१॥ अ॥ ३ . सर्व कर्माणि मनसा संन्यस्य 'मायसवाणि कर्माणि संन्यस्य' ५. ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यन्य ६ संन्यासयोगयुक्तात्मा' ७ 'योगसंन्यस्त कर्माण' इयादिनु कर्मसंन्यास उरः ॥ ८त्यक्त्या कर्मफलासहं सर्वकर्मफल- त्याग इत्यादिषु कर्मफलत्याग उत्तः ॥ यदि कर्मसंन्यासः फर्मत्यागः ताह द्वयोः कर्तव्योनोक्तिरनुपपना ॥ कर्मत्यागफलत्यागयाविरोधान् । अतः संन्यासत्यागरादा- था तत्वतः पृथक्क झातुमिच्छामि ॥ कर्मणा विशुद्धान्तःकरणस्थ विदुपः सर्वस्य मिथ्यात्वदर्शनेन सर्वसत्यागोक्तिस्थलेषु १० सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्ये 'त्यादिषु संन्यासशब्दस्य शर्मत्याग गयार्थः। न च कर्मन्यागकर्मफलत्यागयाविरोधः॥ अविदुषः कर्मफलत्यागः विदुपस्तु कर्मत्याग इयधिकारिभेदेन व्यवस्थापनान् ॥ शुद्धान्तः - रणस्य कर्मयोगविधानन्यलेयु ११ मयि सर्वाणि कर्माणी'त्यादिषु यदि कर्मसंन्यासः कर्मत्यागः स्वात् तहि कर्मन्यागतकलत्यागयोः विरोध एवं !! उभयोकाधिकारिक- त्वात् ॥ अतः अान्त करणस्य कर्मयोगविधानस्थलघु संन्यासशब्दस्य फलत्या - गोक्तिस्थलन्थत्यागशदस्येव स्वसमभिव्यालनपदार्थकर्म कपरित्यागा नार्थः किंतु यानीहिंसाधिकृत अहि साशब्दस्येव योषिसंगाधिपतेषु ब्रह्म वयसदस्येव प्रसि द्धादियोऽर्थः कलयः इति भाति ॥ सः कः तं हि ॥ उकाः श्रद्धादीनां सात्विकादयस्त्रयो भेदाः॥ अतुना १२ स सन्यासी च योगी चे नि पटादाबुतस्य द्वितीयादिषु चनुयु आवश्यक त्वेन प्रतिपादितं यत् कर्माण १. ५. २. २. १२. १२.३. ५. १३. ४. ३. ३०.५. १२. ६. ६. ९. २८. ७. ४. ४१. १३.११.३ ३०. १२.६.१ ·[अ. वि. १ ॥ दै. २.] अष्टादशोऽध्यायः फलानाश्रयणं तद्रपस्य त्यागांशसान्यात् सन्यासस्य स्वरूपं पृथक् सात्विकादिभेदेन शातुमिच्छामि ॥ कर्मफलत्यागरूपस्य संन्यासस्य सात्विकादिभेदान अहि ॥ यदि तनतनोच्यमानः त्यागः उक्तरूपः संन्यास एव ॥ तहि संन्यासस्वरूपव्याख्याने व त्यागस्वरूपमपि व्याख्यातं भविष्यति ॥ न पृशङ्ग त्यागो व्याख्यातव्यः ॥ यदि त्यागः संन्याखादन्यः तर्हि त्यागस्यापि तत्व पृथकू चोदतुमिच्छामि ॥ एवं मम द्वौ प्रश्नी ॥ ब्रहि ॥ सन्यासत्यागयोस्त यं वेदि तुमिच्छामि इत्यनुक्त्वा संन्यासस्य तत्वं त्यागस्य च तत्वं इत्युक्त्या अयमभिप्रायस्सूच्यते ॥ महावाहुस्त्वं कशिप्रमुखाननेकाननुरान् निजाधितजनसंरक्षणाय निपूदितदानसि ॥ तादशस्त्वं तपोपदेशेन शानजननादज्ञान- रूपान्तःसत्रनिरसनेन दीन मामुद्धर्तुमर्हसि ॥ हुपीकेशत्वात्मनोबुध्यायथावदवस्था- पने समर्थोऽसि ॥ अ॥ वि ॥ १ त्यागेनेके अमृतत्वमानाः' २ संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धस- स्वाः' इत्यत्र यो संन्यासत्यागशः किं भिसाथ उन एकार्थी आय तयोः तत्वं पृथक वेदितुमिच्छानि ॥ द्वितीय भाज्यां तान्यां शम्यारामुच्यमानस्य परित्यागरूपस्य- कस्पास्यस्यमा दिनुमिच्छामि ॥ अहि ॥ १ ॥ द्वै ॥ सञ्जयः ॥ पंव पृष्टो भगवान् द्वितीयादिषु कर्तव्यत्वेनोक्तस्य कर्मयोगस्य करणप्रकारं यथावळिवचः सन्यासत्यागराइयाः त्यागरूपैकार्थकत्वेन प्रतीयमानयो रवान्तरविशेधिवक्षया भिन्नार्थतामाह ।। !! श्रीभावानुवाच॥ काम्यानां कर्मणां न्यानं संन्यासं कवयो विदुः ।। संवकर्मफलत्यागं शाहुम्त्यागं विचक्षणाः ॥२॥ काम्यानामिति ॥ कवयः विद्वांसः कान्यानां कर्मागां न्यासं परित्याग संन्यास विदुः जानन्ति ॥ विचक्षणतः पण्डिताः सर्वाणि च तानि कर्माणि च सर्वकर्माण १, २. ना. १२...

·१८६ द्वै. २. ३.] सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां सर्वकर्मणां फलानि सर्वकर्मफलानि कर्मफलानां त्यागः सर्वकर्मफलत्यागः तं त्यानं प्राहुः ॥ २ ॥ हे पार्थ संन्यासत्यागशब्दो नैकायों किंतु भिन्नार्थो कस्तयोरर्थमेद इति चेत् ॥ काम्यानि कर्माणि द्विविधानि वैकल्पिककाम्यानि नियतकाम्यानि चेति ॥ जनका- दिभिर्महात्मभिरनुष्ठितानि अश्वमेधादीनि वैकल्पिककाम्यानि ॥ दशरथादिभिरनुष्ठि. तानि पुत्रकामेष्टवादीनि कारीर्वादीनि च नियतकाम्यानि ॥ तत्र वैकल्पिककाम्यानि फलांशं त्यक्त्वा अवश्यमनुष्टेयानि ॥ जनकादीनामनुष्ठानदर्शनात् ॥ नियतकाम्यानि तु सत्यां फलेच्छायामनुष्टेयानि॥ दशरथादिभिः फलेच्छयैव अनुष्ठितत्वात्॥ वैकल्पिक काम्यानां फलपरित्यागः फलपरित्यागेनानुष्टानमिति यावत् नियतकाभ्यानां स्वरूपतः परित्यागः इत्येतदुभयं संन्यासशब्दार्थमाहुः ॥ सर्वकर्मफलत्यागं सर्वेषां काम्यकर्मणां वैकल्पिककाम्यानां नियतकाम्यानां च फलत्यागो यः तं त्यागशब्दार्थमाहुः ॥ सर्व कर्मेति द्विविधकाम्यकर्ममात्रग्रहणम् ॥ नित्यनैमित्तिकानामकाम्याला फलस्य चित्त. शुद्धिरूपस्यापेक्षितत्वेन त्यागायोगात् ॥ वैकल्पिककाम्यकर्मणां फलांशत्यागस्य संन्यासत्वे त्यागत्वे च संन्यासत्यागयोर्वकल्पिककाम्यकर्मविषये को भेद इति चेत् ॥ फलत्यागपूर्वककरणं संन्यासः फलत्यागमात्र त्यागः इति भेदः ॥ त्यागे करणाकरणे न विवक्षिते ॥ · अनिच्छयाऽकर्मणा वापि काम्यकर्मन्यासो न्यासः फलत्यागस्तु त्याग' इति प्राचीनशालश्रतिः ॥ वैकल्पिककाम्यविषये संन्यासत्यागयोः करणविव- साऽविवक्षाभ्यां भदः ॥ नियनकाम्यविषये तु स्वरूपत्यागफलत्यानरूपेण भेदः ॥ आपाततः प्रतीयमानमेकार्थत्वं तु त्यागांशस्योभवत्र सत्वात् ॥ २ ॥ ॥ ॥ सञ्जयः ॥ वैकल्पिककाम्यविषये फलत्यागो यः संन्यासत्यागशब्दाभ्यामुक्तः स एव कर्तव्यतया स्वस्याभिमत इति वक्तुं कास्यकविषये आपाततः प्रतीयमानां विप्रतिपत्तिमाह भगवान् ॥ कृष्णः ॥ त्याज्यं दोपवादित्येके कर्म प्राहुर्मनीपिणः ॥ यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यामति चापर ।।३।। त्याज्यामिति ॥ एके मनीपा बुधि. एपां अस्तीति मनीषिणः विद्वांसः दोपः अम्यास्तीति दोषवत् दुष्टं कर्म त्यक्तुं योग्य त्या यं इति प्राहः ॥ कर्म दोषेण तुल्ये ·द्वै. ३. अ. २. ३.] अष्टादशोऽध्यायः दोषवत् दोष इव त्याज्यं इति वा ॥ अपरे च यज्ञश्च दानं च तपश्च यज्ञदानतपांमि तद्रूपं कर्म यजदानतपःकर्म न त्याज्यं इति प्राहुः ॥ ३ ।। कर्मणा बध्यते जन्तुः' इत्युक्तरीत्या बन्धकत्वदोपयुक्तं कर्म काम्यकर्म ॥ उक्तं हि मया ॥ १ यज्ञार्थात्कर्मण न्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ॥ इति तत् त्याज्यमिति कंचन घिद्वांसः प्राहुः ॥ यज्ञः दानं तपः इत्येतद्रपं कर्म यशदानतपांसि तदङ्गभूनानि इतरकर्माणि चेति वा एतत् न त्याज्यं किंतु कार्य इत्यपरे मनीषिणः प्राहुः ॥ काम्यं कर्म यज्ञादिकं त्याच्यभिति कचित् ॥ न त्याज्यमित्यपरे ॥ उभयेऽपिमनीषिणः ॥ त्याज्यं न त्याज्यं इतीदं तु विरुद्धम् ॥ न च मनीषिणः परस्परविरुद्ध युः ॥ उक्तं हि मया ॥ २ घ्यवसायात्मिका बुद्धिोकेह कुरुनन्दन 'ति ॥ अतः अविरोधन तात्पर्य कल्पनीयम् ॥ तच्चेथम् ॥ न त्याज्यमित्यस्य स्वरूपतो न त्याज्यमित्यर्थः ॥ त्याज्य- मित्यस्य फलरूपविशेषणं त्याज्यमित्यर्थः॥ उभयोरेकवाक्यतायां फलं त्यक्ता यज्ञादीनि कर्तव्यानीति फलति । अत एक एवायपक्षः ॥ विरोधप्रतीतिस्त्वापाततः॥ परस्पर- विरुखो द्वौ पक्षी इत्येष कुतो न याच्यमिति चेत् ॥ यद्येवं तर्हि त्याज्यामित्यस्य स्वरूपतस्त्याज्यमित्यर्थः स्यात् न त्याज्यमित्यस्य येन रूपेण विहितं तेन रूपेण कर्तव्यमित्यर्थः स्यात् ।। उभयमपि न समयसम् ॥ मदीयनिश्चयविरुद्धत्वात् ॥ न च मनीषिणः मदीयनिश्चयविरुद्ध युः ॥ अतो मदीयनिश्चयानुगुणमेकवाक्यतया न्याज्यं न त्याज्यमित्यनयोः यज्ञादिकं न त्याज्यं किंतु कर्तव्यम् कथं कर्तव्यमिति चेत् फलं त्यक्त्वा कर्तव्यं फलं तु त्याज्यं इत्येकस्मिन्नेव पक्षे पर्यवसानं कल्प्यम् ॥ अत एक पाय पक्षः ॥ विरोधप्रतीतिस्तु आपाततः इत्युक्तम् ॥ कोऽसौ त्वदीयो निश्चयः यदानुगुण्याययं कल्पनीयमिति चेत् ॥ मदीयो निश्चया पक्ष्यते ॥३॥ ॥ अ । सञ्जयः ॥ एवं पृष्टी भगवानाह ।। कृष्णः ॥ संभ्यासत्यागशब्दो न भिन्नार्थी किंतु एका त्यागरूपै- कार्थवाचकायात् ॥ एकार्थकाभ्यां संन्यासत्यागशब्दाभ्यां उच्यमाने त्यागे विप्र- तिपत्तयः सन्ति ॥ अघिदुपां कर्माधिकृतानां तत्रतत्रोच्यमानः संन्यासशब्दितः कर्मत्यागः काम्यकर्मणां स्वरूपत्याग इति केचित् कवयो जामति ॥ सर्वेषां १.३. ९.२.२.४ १.

·१८८ सदर्पण श्रीमद्भगवद्गीताया [अ. २. ३.] नित्यनैमित्तिकानां फल यागः इति केचित् पण्डिताः प्राहुः ।। दोपवतः बन्धकत्वदोष- १युक्तस्य सर्वस्यापि कर्मणः २ दोपस्येव गगादः स्वरूपतः त्यागः इत्येके मनीषिणः प्राहुः ॥ यशदानतपोरूपनि यनैमितिककर्मतरकन्याग इत्यपर प्राहुः ॥ ५'कान्यकर्म- णां स्वरूपतस्यागः संन्यासः ॥ नित्यनमित्तिककर्मणां फलत्यागः संन्यासः ॥ वन्ध कस्य कर्मसामान्यस्य स्वरूपतस्यागः संन्यासः ॥ यशादिनित्यनैमित्तिकेतरकर्मणां स्वरूपतः त्याग एव सन्यासः न फलपरियागः ॥ इति चचार: पक्षाः तत्र द्वितीयः प्रथमश्च मदीयः पक्षः ॥ काम्यानि वायवा नित्यनैमित्तिकानि फलं त्यक्त्वा कर्त व्यानी येवरूपत्वात् ॥ नस्य च मदीयनिश्चयानुसारि वात् ॥ कोऽसौ त्वदीया निश्चय इति चेत् मदीयो निश्चयो वक्ष्यते ॥ संन्यासत्यागम-दो न सिनार्थी किंतु न्यागरूपकार्थवाची ॥ 'सन्यास योगायतय ' इति 'त्यागन के अमृतत्वमानशुः' इति च द्वयोमानहेतुबनव- पात् । लोके च मयेदं मन्यस्तं य इयकम्मिन्नर्थ प्रयोगान् ॥ यधका- थी तर्हि कर्मसंन्यासः कर्मत्यागः स्यादितिवेत् ॥ अहिंसाशयस्येव ब्रह्मचर्यशब्दस्येव च अन्योऽर्थः कलप्यते ॥ स क इति चेत् ॥ काम्यानां 'पुत्रकामो यजत' 'स्वर्गकामो यजेत' ‘पगुकामो यजेते' त्यवं कामास्वन्धन विहितानां कर्मणां स्वरूपतस्त्यागमे- व कर्माधिकृतस्य सन्याम कवय आहुः ॥ विचक्षणास्तु सर्वेषां काम्यानां नित्यनैमि त्तिकानां च कर्मणां फल याग संन्यासं प्राहुः ॥ यथा ब्रह्मचर्य स्वस्त्रीव्यतिरिक्तविषयं तथा संन्यासः कर्मफलविषयः न कर्मविषयः । काम्याना नित्यनैमित्तिकानां च कर्म- णां फलं यक्वा अनुष्ठानमेव कर्मसंन्यासः फल यागच अतो न विरोधः इति तेपा माशयः ॥ दोपयुकं लिपिद्धं कम त्याज्यम् ॥ दोषः निषेधः ॥ बन्धकवरूपदोषयुक्त कमसामान्यं त्याच्यमिति वा ॥ इत्येके भनीपिणः प्राहुः ॥ निषिद्धकर्ममात्रस्य कर्मसामान्यस्य वा त्यानं संन्यासं प्राहुः ॥ यज्ञदानतपीरूपं नित्यं नैमिनिकं च कर्म न त्याज्यं इति अपर प्राहुः ॥ यज्ञादिनित्यनैमित्तिकतरकाम्यनिपिद्धकर्मपरित्याग एव . १. दापः अस्यास्तीति दोपवत् मनुःप्रत्ययः ॥ २. दोषः यथा त्याच्यः तथा कर्मत्याज्यामिति च वतिप्रत्ययः ॥ ३ सांध्याः ॥ ४. मीमांस काः ॥ ५. क्रमेण काम्य कर्मत्यागः संन्यासत्वेन सर्वकर्मयु फालत्यागः त्यागन्वेन च स्तृयते काम्यानागिति बलोकन अन यौरव पक्षयोः कोण विवरण त्यामिति लोकेन । ति कचित् ॥

·[अ. २, ३.] अष्टादशोऽध्यायः सन्यासः न तु फलत्यागः इति प्राहुः ॥ अत्र उक्तरीत्या च वार: पक्षाः ते च न ग्राहाः मदीयनिश्चयविरुद्धवाद को सौ त्वदीया निश्चय इति चत्॥ मदीयो निश्चयो वक्ष्यते। काम्यानां स्वरूपतस्त्याग काम्यानां नित्याला नामात्तकानां च सर्वपां कर्म- णां फलत्यागं बन्धकन्वदोषयुलस्य कर्मलामान्यस्त्र त्यानं यशदानतपोरूपकमतरक मत्यागं ऋमेण संन्यासं कवयो विचक्षणाः एक मनीषिणः अपर मनीषिणश्च प्राहुः । अत्र द्वितीयः पक्ष एवं ग्राह्यः ॥ मदीनिश्चयानुसारित्वात् ॥ मदीयो निश्चयस्तु वक्ष्यते ॥ संन्यासत्यागशदी किंमकार्थी उतभिन्नार्थी इति द्वितीयप्रदनस्य सूचीकटाह- न्यायेन प्रथमनुत्तरमुच्यते ॥ तयारधभदं काचिदाहुः ॥ स क इति चत् ॥ काग्यानां कर्ममा त्यागं संन्यासं कवय आहुः ॥ काम्यानां नित्यानां नासिकालां च सवैषः कर्मणां फलत्यागं संन्यासं विचक्षणा प्राछु । फलसंयोगेन विहितानि काम्यानि । न तान्यनुष्ठेयानि । किंतु याच्यानि ॥ नेपा त्याग एव सन्यालः इत्युच्यते इति कचि- दाहुः ॥ तन्मतानुरोधन संन्यासशब्दस्य काम्यकर्मत्यागार्थक वम् ॥ कस्यान्यपि तत्र- तत्राक्ततत्त फलपरित्याग निन्यान्येव भवन्ति ॥ न कर्मणां कास्यत्वं नियत्वं च स्वरूप. तोस्ति ॥ किंतु फलोद्देशतदभावाभ्यां कास्यवं नियत्वं च ॥ फलाभिसन्धित्यागे सर्वाणि विहितानि कमाणि निन्यान्यव। अतः विहितानि काभ्यान्यात फलपरित्यागेन नित्य वादनुष्ठेयान्येव ॥ तत्र यः फलल्यागः स त्याग इत्युच्यते ॥ इत्यपरे प्राहुः ॥ तन्मतालुरोधेन त्यागशब्दस्य फलत्यागार्थकत्वं इति कमत्यागफलबागरूपेण सन्यास त्यागशब्दयोरर्थभेदः प्रतीयते ॥ संन्यस्तं त्यक्तामति एपस्मिन्नर्थ प्रयोगदर्शनेन पर्या यता चावगम्यते ॥ अतस्तव संशयः किमकाथों उत भिन्नार्थाविति ॥ एकार्थायव संन्यासत्यागशब्दौ । अर्धभदस्य विपतिएनत्ववामिन कार्यताया अगोकताव- झापनात् ॥ स सार्थः त्यागपः ॥ कर्मसंन्यालः कम या एव स्वामित चेत् ॥ कम- संन्यासः फल याग एव ॥ कुतः फलला कमयागवाचकर्मलं यासशब्दप्रयोग इति चेत् ॥ त्यागांशस्य स वन कलंसं याससास्यात् ॥ कुतोऽयं गौणः प्रयोग इति चेत् ॥ अज्ञस्य फलपरित्यागः विदुयो विविदिपोश्च यो संन्यासी ताभ्यां तुल्य इति स्तुत्यर्थयात् ॥ स्तुत्यर्थं ब्राह्मण व पि परिव्राजकानां शन्दान्तरेणाभिधान्दयत् यागये पि स्तुत्यर्थ संन्यासदार देनाभिधानम् ॥ कर्माधिकृतस्य सागः संन्यासच जलत्याग ·१९० सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [अ. वि. २. ३. ॥ ४.] एव । अतो न संन्यासत्यागयोः पृथक निरूपणमावश्यक एकव्याख्यानेनैव उभयो- व्याख्यानं भावयति ॥ सर्वस्य कर्मणो बन्धकत्वरूपदोपयुक्तत्वात् सर्वमपि कर्म दोष- वन् त्याज्यं इति एक मनीषिणः प्राहुः ॥ अपरे तु यज्ञादीन न त्याज्यानीन्याहुः ॥ अत्र द्वितीयः पक्षो मदीयः ॥ मद्रीयनिश्चयानुसारात् ॥ मदीयस्तु निश्चयो वश्यले ॥२॥३॥ वि। सञ्जयः ॥ एवं पृष्टो भगवानाह ॥ कृष्णः ॥ काम्यानां कर्मणां स्वरूपन्यागं संन्यासं कययः प्राहुः ॥ काम्यानां नित्यानां नैमित्तिकानां च कर्मणां फटमात्रपरित्यागं त्यागं विचक्षणाः प्राहुः ॥ विवाद- स्य भिन्नविषयत्वाभावेन संन्चासत्यागराध्दयोरेकार्थ वावश्यंभावासंन्यासत्यागशब्द- योरकार्थत्वमङ्गीकृतमिति ज्ञायते ॥ एकार्थत्वादेव संन्यासस्व तत्वं त्यागस्य तवं च पृथक बदितुमिच्छामि इत्यथितेन मया पृथक तयोः स्वरूपनिरूपणं न क्रियते॥ किंतु त्याग निश्चयं वित्यकस्यैव ॥ स्पष्टमनयोः शब्दयो पर्यायता च प्रदायष्यते ॥ 'नियतस्य नु संन्यासः' इ यत्र 'अनिष्टामष्ट मिश्रं च'त्यत्र च ॥ अत्र द्वितीय एव पक्षी- ऽङ्गीकर्तव्यः ॥ मदीनिश्चगानुमारित्वात् ॥ मदीयनिश्चयम्नु वक्ष्यते ॥ काम्यानि नियानि नैमित्तिकानि च सर्वाणि शास्त्रीयाण कर्माणि बन्धक वदोपयुक्त वात् रागा- दिदोषा इव मुमुक्षुणा त्याच्या नीति एक मनीषिणः प्राहु ॥ यज्ञदानतपःप्रभतीनि नित्यानि नामत्तिकानि काम्यानि च कर्माणि न त्याज्यानि। विहितत्वात्। विहितपरि- त्यागस्य अन्याय्यत्वात् ॥ विहितकर्मणां त्याग त प्रति गदकशास्त्रवेयापत्तेश्च ॥ इत्यपर प्राहुः ॥ द्वयोरनयोः पक्षयोः परस्परविपद्धत्वात् कः पक्षः उपादेय इति चेत् ॥ द्वितीयः पक्ष एवोपादयः ॥ मदीयमतानुसारित्वात् ॥ मदीयस्तु पक्षो वक्ष्यते ॥२॥३॥ अर्जुनः ॥ त्वदीयं निश्चयं हि ॥ कृष्णः ॥ निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम । त्यागो हि पुरुषव्याघ्र विविधस्संप्रीतिसः ॥ ४ ॥ निश्चयमिति ॥ भरतानां भरतेषु वा सत्तमः अतिशयेन सन् भरतसत्तमः हे ·[४. ५.] अटादशोऽध्यायः भरतसत्तम अजुन सत्र तस्मिन् त्यागे विषये मे मम निश्चयं शृणु ॥ पुरुषो व्याघ्र इव पुरुषव्याघ्रः पुरुषव्याघ मनुष्यश्रेष्ठ अर्जुन त्यागः तिस्रः विधाः प्रकाराः यस्य सः त्रिविधः संप्रकीर्तितः उक्तः ॥ हि प्रसिधम् ॥ ४ ॥ हे हे पार्थ तत्र विप्रतिपन्ने त्यागे लंन्यासत्यागशब्दवाच्य मे निश्चयं शृणु। किं त्वन्मुखतः श्रुत्वैव त्यागो निर्णतव्य इति चेत् ॥ कर्माधिकारिकर्तृकः कर्मविधानम्थलेषु संन्यासत्यागशब्दाभ्यां उच्यमानः त्यागः सात्विकराजसतामसभेदेन विविधः ॥ फलत्यागः मदीयफलसाधनतया मदीयमिदमिति ममतात्यागः कर्तृत्वाभिमान यागः इति च त्रिविधः ॥ प्रसिधमेतत् ॥ त्रिविधः समुदितोऽयं साविकः ॥ अ ! फलसहितकर्मत्यागः विविधः फलरूपविशेषणयागात् कर्मरूपविशे- ध्यत्यागात् उभयत्यागाच्च ॥ तत्राद्यः साविक उपादेयः ॥ द्वितीयस्तु द्विविधः ॥ राजसः लामसश्चेति ॥ साविकादिभेदानां लक्षणं वक्ष्यते ॥ अवि दुपः कर्माधिकृतम्य यः कर्मविषये संन्यासत्यागशब्दितः त्यागः सः साधिकादिभेदेन त्रिविधः ॥ उभय- त्यायरूपस्तृतीयस्तु द्विविधः ॥ विधिदिपासंन्यासशब्दितः अङ्गन्यासः विद्वत्संन्यास- शब्दितो ऽङ्गिसंन्यासश्चेति ॥ अतो दुर्विज्ञयत्वात्तस्य न्यागस्य निश्चयं मत्तः शृणु ॥ अहं वक्ष्यामि ॥ महाकुलप्रमृतत्वेन मनुष्योत्तम यात्तवश्रवणयोग्योऽसि ॥ बाह्या-त- शनिबर्हणसमर्थ वात् त्यागे तत्वं श्रुत्वा त्याच्यत्याग यागपूर्वक उपादय यागापा दान प्रवर्तितमोऽसि ॥ ४॥ अर्जुनः !! कोऽसौ तब निश्चयः वद ॥ कृष्णः ॥ यज्ञदानतप कर्म न त्याच्ये कार्यमेव तत् ।। यज्ञा दान तपश्चैव पावनानि मनीपिणां ॥ ५ ॥ यज्ञति ।। यज्ञश्च दानं च तपश्च यज्ञदानतपांसि तद्रूपं कर्म न त्याज्य सत् कार्यमेव ॥ यज्ञः दान तपश्चैव मनीषिणां अशुत्धवृत्तीनां पावनानि बुधिशुविकराणि॥५॥ यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं किंतु तत्कायमेव ॥ न त्यायमित्युक्तयेव कार्यत्व. लाभेऽपि दाढर्यार्थ कार्यमेव तदिति कंठत उक्तिः॥ कुतो यज्ञादीनि न त्याज्यानीति ·१९२ લગાવદ્રીનાથ चेत् ॥ यज्ञो दानं तपश्च मनापिणा अशुद्धबुद्धानां बुद्धिशुद्धि कामयमानानां मुमुक्ष- णां चित्तशुद्धिकराणि ॥ २ मनीषिणां झानिनां मुक्ती आनन्दातिशयहेतुभूतानि । मनोपिणां बुद्धिमतां अन्तः सारासारांववेकादकृतफलाभिसधीन चित्तशुद्धिकरा- णि ॥ मनीषिणां मननशब्दितापासन शोलानां उपासनानेप्पत्तिाविरोधिप्राचीनकर्मः नाशनानि ॥ मनस इपिणानिति व्युत्पत्ति ॥ यज्ञदानात समासेन निर्देशः यज्ञदानादी- नां सर्वेरामपि अत्याज्य वचनार्थः ॥ वो दानमिति ध्यासन निदेशः यज्ञदाना- दीनामन्यतममपि अलमन्तःकरणशुद्धिजनाय ॥ किमुत समुदितानि तानीति सूब नार्थः ॥ यशादीनि पावनात्येक यशादीन्येव पावनानि अतस्तानि न त्याच्यानि किंतु कर्तव्यान्येव ॥ यस्मात् कार्याणि कर्तव्य वेद विहिदानि तात् न त्याग्यानीति वा ॥ अयं मम निश्चयः ॥ ५ ॥ अर्जुनः ॥ यज्ञादीनि पावन चाम्न त्याच्यानि किंतु कर्तव्यानी युक्तम् ॥ यदि तानि स्वभावतः पावनानि स्युः तर्हि फलकामनया कृतान्यपि पावनान्येव स्युः ॥ किमर्थ तत्रतत्र फलल्यागविधानम्। उक्तं हि त्वया॥ ३ 'कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फले' पिति ॥ ४ · कर्मजं बुद्धि युक्ता हिं फलं त्याचे ति ५ युक्तः कर्मफलं त्यत्त्वे ति ६ ' त्याचा कर्मफलासा मिति ७ अनाभितः कर्म फलामति च ॥ कथामदम् ॥ . चद ॥ कृष्णः ॥ एतान्यपि त कमीणि सङ्ग त्याच्या फलानि च !! कर्तव्यानीति में पार्थ निश्चितं मनमुत्तमम् ॥ ६ ॥ एतानीति ।। हे पार्थ एतान्यपि कर्माणि संग फलानि च त्यक्त्वा कर्तव्यानि तु एव इति मे मम मतं अतः निश्चित अत: उत्तमम् ॥ ६ ॥ हे पार्थ एलानि यदानतपोरूपाणि कमणि कर्तव्यानि ॥ कथं कर्तव्यानीति १. गनापा बुद्धिः इनि प्रत्ययो निन्दायां ॥२. नि प्रत्ययः प्रशंसायाम् ॥ भमनिन्दाप्रशंसा नित्ययोगेऽलिसायन ॥ संरागास्तिविय साया भवन्ति मनुवादयः इत्यनशासनात् ॥ ३. २. ४७. ४. २. ५। ५५ १२.६४ २०.७६ १.

·अष्टादशोऽध्यायः चेत् ममतारूपं कर्तृत्वाभिमानरूपं च सङ्ग फलानि च त्यक्त्वा कर्तव्यानि ॥ एतानि यद्यपि काम्यानि नथाऽपि कर्तव्यानि ॥ कर्तव्यत्वेन विहितत्वात् ॥ कर्तव्यत्वेन विहि- तान्यापे मङ्गं फलानि च त्यक्त्वैव कर्तव्यानि ॥ तुशब्दः सङ्गेन फलाक्षया च कृते भ्यः कर्मभ्यः सङ्गं फलापक्षाच त्याचा कलानां कर्म गां महान्तमतिशयं मूचयति ॥ काम्यान्यपि मतं फलं च त्याचा कर्मचान्येव इति मतं मदीयम् ॥ अतो निश्चित अत उत्तमम् ॥ काम्यान्यपि अकान्यतालापाद्य कर्तव्यानि चित्तगुत्ध्यर्थम् ॥ किं पुनः नियमितिकानि ॥ अ॥ कर्मम्वेन बन्धकान्यपि एनानि यज्ञादिरूपाणि नित्यनैमित्तिकान्येव सफलानि च व्यक्या कर्तव्यान। इयं कृतानां कणांबधकत्वाभावान् । उक्त हि मया ॥ १' यक्षाकर्मणोऽयत्र लोकोऽयं कमबन्धनः' इति ॥ न त्वपिशब्दात् काम्यानां ग्रहणम् ॥ काम्यानां निन्दिनन्वेन तेषां कर्तव्यत्येनोक्तयनुपपत्तेः ॥ उक्तं हि मया ॥ २ ‘कृपणाः फल नव.' ३'अयुनः कामकारण फले सक्तो निबध्यते' इत्यादि ॥ इति मदीयं मतम् ॥ अतो निश्चितम् ॥ अत उत्तमम् ॥ नित्यानि नामत्तिकानि काम्यानि च मनं फलानि च त्यक्या कर्त- व्यानि ॥ नित्यनैमित्तिकानां अकाम्यानां फलाभावात् कथं तत्र फलानि त्यक्वे- ति ॥ न हि बन्ध्यायाः पुत्रयागोनियुक्ता इति चेत् ॥ नित्यनैमित्तिकाना- मपि फलमस्त्येव ॥ सर्व पत पुण्यलाका भवन्ति ५ कर्मणा पितृलोकः' ६ 'धर्मेण पापमएनुदती त्यादिश्रुतः : ॥ अतः फलं त्यक्त्वेति युक्तम् ॥ फलत्याग निष्फ- लत्वात् कथमफलेषु तेषु प्रवृत्तिरिति चेत् ॥ अन्तःकरणशुध्द्युत्पादनेन विविदिपा- जननद्वारा ज्ञान रूपफलसद्भावात् सफलान्येव नानि ॥ कथं सफलवे अकाम्याचमिति चत् ।। फलसवेपि नदनपेक्षया अकाम्य वम् ॥ न हि काम्यानासकाम्यानां च फल- सद्भावासद्भावाभ्यां भेदः किंतु फलापेक्षाभावाभावाभ्यामेव ॥ स्पष्टमुपपादितमिदं द्वितीये ॥ यद्यपि काम्यानि कर्माणि तथा जुष्टितान्यपि चित्तशुद्धिमुत्पादयन्ति ॥ तथाऽपि न सा शुद्धिज्ञानोपयोगिनी ॥ किंतु तत्तत्फल भौगोपयोगिनी ॥ ज्ञानोपयोगिनी तु चित्तशुद्धि फलसङ्गयागपूर्वकमनुष्टितान्येव कर्माण्युत्पादयन्ति ॥ अतस्तदानि सानि कर्माणि तथैवानुष्ठेयानीति मदीयं मतम् ॥ अतो निश्चितं अत उत्तमम् ॥ १. ३. ९. २. २. ४... ३.. १२. ४, छां. २. २३. १, ५. य. ३. ५. १६. ६. ना. ७९.

·१९४ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [६. ७.] नित्यादीनां कर्मणां फलपग्ल्यिागपूर्वकमनुष्ठानमेव कमाधिकृतस्य तत्रतत्रोच्य मानः संन्यासः त्यागश्च न सरूपतस्त्याग इति निष्कर्षः ॥ वि ॥ नित्यनैमित्तिकानि काप्यानि च सहं फलानि च त्यक्त्वा कर्तव्यानीनि मदीयं मतं निश्चितं अत उत्तमम् । अतस्तदेवोपादेयम् ॥ अता वर्णाश्रमारित विहितं नित्यनैमित्तिक कास्यं च सझं फलं च यकवा अवश्यं कतव्यम् ॥ अतस्त्वमपि तानि ॥ तथा कुरु ॥६॥ अर्जुनः ॥ यदि यज्ञादीनि कर्माणि पावन वादनुष्ठेयानि न त्याज्यानि तर्हि कुतः केचित् तानि त्यजन्ति ।। अहि ॥ कृष्णः ।। नियतस्य तु संन्यासः कर्मणा नोपपद्यते ।। मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ ७ ॥ नियतस्येति ॥ नियतम्य विहितस्य नित्यम्ब वा कर्मणः संन्यासः नव उपप- ते युज्यते ॥ तुशब्द एवार्य ।। मोहात् विपरीतज्ञानात् तम्य कर्मणः परित्यागः तामा त्यागः परिकीर्तितः उक्तः ।। ७ ॥ तस्य कर्तव्यत्वोक्तस्य नित्यादेः कर्मणः यः त्यागः सः तमोगुणहेतुकविपरीत बानमूलकः अतः सः तामसः त्यागः कर्तव्यानि कर्माणि वन्धकत्वन त्याच्यानीति विपरीतज्ञानात् तामसाः त्यजन्ति कर्तव्यकर्मज्ञानामावाद्वा त्यजन्ति ॥ तामसत्यागी द्विविधः ॥ विपरीतशानमूलकः अज्ञानमूलकश्चति ॥ अज्ञानविगतज्ञानयोरुभयोरपि तमोगुणकार्यत्वात् ॥ उक्तं हि मया ॥ १ 'प्रमादमोही तमसो भक्तोऽशानमेव चे ति । तत्र अज्ञानमूलक यागापेक्षया विपरीतकानमूलकत्यागा नितरां दोराय ॥ भगवती मातापित्रादीनां गश्च विषय यः अज्ञानकृतोऽनादरः तदपक्षया पुविपरीतज्ञानकृता नादरस्य नितरां दोषावह वदर्शनात् ॥ कुत एवमज्ञानाविपरीत ज्ञानाद्वा त्यजन्तीति वक्तव्यम् ॥ त्याज्यानीति सम्यक्शानादेव त्यजन्तीति कुतो न वाच्यमिति चेत् ॥ नियतस्य र विहितस्य वर्णाश्रमोचितस्य नित्यस्य नामेत्तिकस्य काम्यस्य च कर्मणः १. १४, १५. २. अ.नित्यस्य इति करत् ।।

·[७. ८.] अष्टादशोऽध्यायः १९५ स्वरूपतः परित्यागः नैव युक्तः ॥ कुत इति चेत् ॥ तत्प्रतिपादकशास्त्रवैयापातात् ॥ उपायाभावेन चित्तशुध्यनुदयाद्विविदिपाऽनु पत्या मानाद्यभावेन मोक्षाप्रसक्तथा मोक्ष- मार्गविलोपापाताच्च । अतःन्याज्यानीति शानं विपरीतज्ञानमेव ॥ तस्य अनर्थावह वन सत्वगुणमूलकसम्य-शान वाभावात् ॥ तु शब्दः निषिद्धेभ्यः काम्येभ्यश्च विहितस्य अकाम्यत्वेन नित्यस्य विशपद्योतकः ॥ नवोपपद्यते इत्यवधारणाओं वा ।। अतः कर्तव्यं कर्म स्वरूपतोमा त्यज ॥ ७ ॥ कृष्णः ॥ दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेश भयात्त्यजेत् ।। स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ ८ ॥ दुःखमिति ॥ दुःखं दुःवरूपं दुःखजन दुःखसाश्यं वा इनि कायस्य क्लेशः आयासः तस्मात् भयं कायक्लेशभयं तन्माद कर्म त्यजेत् त्यजति इति यत् सः त्यागः राजसः त्यागः स तद्वान् पुरुषः राजत्यांग कृत्वा त्यागस्य फलं त्याग- फलं नव लभेत् लभेत ॥ ८ ॥ धमादिसहनेन ताकालिकदुःखहेतुभूतं इति यत् कायक्लेशभय शरीरास्वास्थ्य जायतांत भय तस्मादेव द्रव्यव्ययसाध्यत्वेन द्रव्यव्ययमूलकमनोदुःखहेतुभूतमिति हतोः यत् कायक्लेशभयं व्यथितद्रव्यसंपादनार्थ कायक्लेशो भवेदिति भयं तस्माच्चै व वा दुःखरूपद्रव्याजनादिसाध्यमिात हेतोः यत् शरीरायासमय तस्माच्चैव वा राजसास्त्यजन्ति ॥ न तु माहात् ॥ उक्तहेतुना कर्म त्यजतीति यत् सः राजसस्पागः स तद्वान् पुरुषः राजसं त्यागं कृत्वा त्यागस्य फलं नैव लभेत ॥ त्यागस्य कर्माधिकृतस्य कर्मयोगविधानाक्तिस्थलेषु संन्यासत्यागशब्दाभ्यामुच्यमानस्य सा- विकत्याग वेन वक्ष्यमाणस्य फलत्यागम्य फलत्यागपूर्वकमनुष्टानस्येति यावत् ॥ फलं चित्तशुद्धिं तया च ज्ञानं तेन च मोक्षं न प्राप्नोति ॥ त्यागस्य शानपूर्वककर्मसंन्यासस्य फलं माझं न प्राप्नांनीति वा किंतु विहिताकरणादनर्थमाप्नोति ॥ त्यागस्य वक्ष्यमाण- स्य सात्विकल्यागस्य फलं मोक्षं पूर्वोक्तस्य तामसत्यागस्य फलं बलवदनिष्टरूपं च न प्राप्नोति ॥ सत्वगुणमूलकज्ञानादनुष्ठान माक्षः ॥ तमागुणमूलकविपरीतशामादमनुष्टाने महाननर्थः ॥ रजोगुणमूलकद्रव्यलाभशरीरानुरागादिनानिनुष्टाने तु न मोक्षः अनुष्टा- ·सद श्रीमद्भगवद्गीतायां [८.६ मात् ॥ न च महाननथं. ॥ विपरीतज्ञानाभावात् ॥ किंतु विहिताहरणेन यदनिध तदेव ॥ पूर्वोत्तरयोः तामससात्विकत्यागया. तामसः सात्विकः इति स्वरूपमात्रोक्ति- वत् अस्याप राजसत्यागस्य राजसः इति स्वरूपमात्र वक्तव्ये फलं न प्राप्नातीति फलाभावास्तिः किमर्थमिति चेत् ॥ सात्विक यागेन शानद्वारा मोझो भवतीत्यर्थस्य तामसत्यागन नरकादिर्महाननथों भवतीयर्थस्य च स्पष्ट वादनुक्तिः ॥ राजसत्याग विपरीतज्ञानाभावेन सात्विकल्यागतुल्यता । अननुपानन तामसत्यागतुल्यतायाश्च स- स्वात् कि राजसत्यागस्य साविक यागफट उत तामस यागफलं इति शङ्कादयात् नास्य त्यागस्य पूर्वोत्तरयोस्त्यागया.फल किंतु पिहिनाकरन यावत ताबदवति वचनमावश्य के अत एव मुक्तिः ॥राज लतानसयाराप्रकटावयानुप्रवेशान् कथं फले भेदः स्यात इति चत् तामसत्यागं कुर्वन् बन्धक बन परलोकहानः स्यादात पारत्रिकदुःखांभया त्यजात ॥ राजसत्यागं कुर्वन् पागत्रकदुखाभावं पाराकसुखं च शावव कायक्ल शादिरूपैहिक दुःखभयात् त्यजति ॥ अता भदः । तामसत्यागं कुर्वन कुतो न फियते धात पृटः किमर्थ कर्तव्य बन्धकत्यनाकतव्यत्वान्न नियत इति वयात् ॥ तेन इतरऽपि त्यजेयुः ततश्च स्वयं पतन इतरानांप पातयत् ॥ गजम्मत्यागं कु वस्नु अवश्यं कर्तव्य- मेव शरीरास्वास्थ्यात् मया न भियत यूयं कुरुत इन्धव यात्॥ ततश्च स्वयं पतन्नपि नेतरान् पातयत् ॥ अतस्तामा लन्यागादालयांगः श्रेयान॥ अन्धादकचक्षुरिव १मूका- होहल इव ॥ अतः कर्तव्यत्वं ज्ञात्वापि कापले शभयादिना यस्यागः तमपि मा कुरु ॥८॥ अर्जुनः ॥ कुतः कचिद्यज्ञादीनि कार्माणि कुन्ति ।। .. कृष्णः ॥ कार्यामित्यत्र यत्कप नियत क्रियः जन ।। संग त्याला पलंचव स लागस्सात्विको मतः ॥ ९ ॥ कार्यमिति ॥ हे अर्जुन नियतं विहित नित्य वा कर्म कार्य इत्येव सझं • फल चैत्र त्यक्त्वा क्रियते इति यत् सः त्यागः सात्विकः मतः मम संमतः ॥ स एवति वा ॥ ९ ॥ २. लोहल: अपुटपाक ॥ोहल: सादरपुरमागिन्यमरः ।।

·[९. दे. १०.] अष्टादशोऽध्यायः नित्यादिकं वर्णाश्रमोचितं विहितं कर्म सनं फलं च त्यक्त्वा कार्यमेय इति सम्यग्ज्ञानात् सात्विकाः कुर्वन्ति ॥ सङ्ग फलं च त्यक्त्वा नियतं कर्म कार्यमवति ज्ञात्वा क्रियते इति यत् स पर त्यागः क्रियमाण विाहत कमणि १ फट त्यागः सात्वि- का त्यागः । स एव मम संमतः । अयमेव त्यागः एतान्यपि त कागि सह स्य- यत्वा फलानि च ॥ कर्ताव्यानोति में पार्थ निश्चित मतमुत्तम 'मिात स्वमतत्वनोक्तः । २ करोमि कम शुक्लं च तन मामर्जुनं विदुरित्युक्तरीया विशुद्ध कर्मकारित्वाद : नशब्दवाच्यस्य तव सात्विकत्याग पत्र युक्तः ॥ अतस्त्वामममेव साबिकत्यागं कुरु ।। सङ्गफलत्यागपूर्वकं विहितं कर्म कुर्विति यावत् ॥ ५ ॥ द्वे ॥ सञ्जयः । एवं संन्यासत्यागशब्दवाच्य त्यागे वक्तव्यमुक्त्वा स्वान भिमतो राजसतामसत्यागा स्वाभिमतं सात्विकत्यागं चार वा तत्र रच्युत्पाद नाय सात्विकत्यागिना लक्षणमाह भगवान् । कृष्णः ।। न इष्टचकुशले कम कुशल नानपजत ।। त्यागी सत्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नमशयः ॥ १० ॥ दति ॥ सम्यक अविष्टः समाविष्टः सत्वेन समाविष्टः मेघा अम्यास्तीति मेवावी छिन्लाः संशयाः यस्य सः छिन्नसंशयः न कुशलं अकुशलं दुःखदं कर्म न द्वेष्टि कुशले कम फले नानपज्जते इच्छां न करोति एतादृशः त्यागः अम्यास्तीति त्यागः ॥ यः सात्विक- त्यागी सः सत्वन अन्तःकरणशुध्या संस्कारेण वा समाविष्टः मेगावी छिन्नमंशयः सन् अकुशलं काम्यं निषित्वं च कर्म न दुटि कुशले अकान्ये विहिते कर्मगि नान" ते ॥ १. कमसंन्यासाश्रयः तप वा कर्मत्यागी एकः फलत्यागः इति कथम् ॥ सयाणां सजातीयत्वा. वश्यंभावात् ॥ न हि त्रयो ब्राह्म गाः भाजायतव्याः तेषु द्वा ३.८ कौण्डिन्यो तृतीयस्तु क्षात्रयः इति युज्यते ॥ इति चेत् ॥ अज्ञकृत फलत्यागो विद्वकृतकर्मत्यागसाम्यवोधनेन स्तुत्यर्थ तृतीयकर्मत्यामत्वे- नाच्यते इत्यदः ॥ रजमिनोऽपि राजसमञ्चन राजपा निवेदपत हि लोक ॥ २ भार वि ४३ अ.

·द्वै. अ. १०.] १९८ दर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां सत्यसमाविष: मेधावी छिन्नसंशय त्यागी अकुशल पापं कर्म न द्वेष्टि ॥ कुशले खर्गादिफलके कर्मणि नानुषनते :! १० ॥ सम्यक् सत्वगुणेन व्याप्तः अनः मेघाशब्दितभगवद्विषयकतत्वज्ञानवान् अतः उक्तशानेन छिन्नसंशयः भगवद्विषय तत्प्रीत्येकोदेश्यककर्मविषये च संशयरहितः अतः कायक्लेशदुःखदं कर्म न डेष्टि ॥ कर्मफले नानुषजते इच्छां न करोति ॥ एता- दृशः त्यागी सात्विकत्यागवान् ॥ भगवत्तत्वयाथात्म्यज्ञानपूर्वक सङ्गत्यागेन फलान- पेक्षया च कायक्लेशदुःखप्रदमपि विहितं कर्म भगवदर्पणबुत्ध्या कुवन् सात्विकत्यागी भवति ॥ १०॥ अ॥ सञ्जयः ॥ सात्विकत्यागे रुच्युत्पादनाय सात्विकत्यागस्य फलमाह भगवान् ॥ कृष्णः ॥ यः त्यागी सावित्यागी कर्मफलन्यागी सङ्गफलत्यागपूर्वकवि- हितकर्मकृदितियावत् ॥ सः तेन कर्मणा सत्यशब्दितान्तःकरण शुद्धियुक्तः ॥ १ सत्वेन सम्यग्ज्ञान प्रतिवन्धकरजस्तमामलापकर्षलक्षणेन तत्वज्ञानोत्पत्तियोग्यतापा- दनलक्षणेन च संस्कारेण समाविष्टः संस्कृतान्तःकरणाचा ॥ तेन मंधावी श्रवण- शब्दितवेदान्तवाक्यविचारजन्यं तत्वनस्यादिमहावाक्यार्थज्ञानकरणकं अहं ब्रह्मास्मी- ति ब्रह्मान्मक्यज्ञानं मेधा तया नित्ययुक्तः नित्ययोग विनिः। तेन च्छिन्नसंशयः सञ्चि- सागामिवर्तमानसर्वकर्मभिर्मम लेपोगत वा न घा कर्तृत्वभाक्तत्वादिलक्षणः संसार आत्मनो वा ऽनात्मनो वा मोक्षकारणं योगा वा उपास्तिर्वा कर्म वा ज्ञानं वा तान्न टा वा।। माक्षः साले क्यादिवा निगुणब्रह्मात्मनाध्यस्थानलक्षणो वा अन्यो वा इत्येव- मादिसर्वसंशयहीनः । तेन च अकुशलं मोक्षप्रतिवन्धकं कास्यं निषिद्धं च कर्म न द्वष्टि । कुशले मोक्षसाधन यज्ञादिरूप नित्यादो कमर्माण प्रीति न करोति। 'दोषबुध्यो- भयातीतो निपिद्धान निवर्तते ॥ गुणबुध्या च विहितं न करोति यथाऽर्भकः'। इत्यु १. सः तु असमाविष्टः इति छदः ॥ त्यागी मात्विक यागी त असमें अशश निरतिशयानन्द फले आविष्टः इच्छावान् अकुशलं अवियोंकन जन शिष्यादिकं न द्वाट ॥ कम कुशले इत्येक पदम् ॥ व.मकुशल रोवादिस्पकर्मकशल शिप्यादिजन नानपजते इति केचित् ॥

·[अ. वि. १०.] अष्टादशोऽध्यायः १९९ . ॥ . क्तरीत्या कुशलमकुशलं च सर्व कर्म संन्यस्यति ॥ १ 'भिद्यते हृदयप्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ॥ क्षीयन्ते चास्य कमाणि तस्मिन् दृष्टे परावरे' ॥ इति श्रुतिः ॥ विविदि पासंन्यासं विद्वत्संन्यासं च प्राप्नोति ॥ ततो ब्रह्मात्मना तिष्ठति ॥ सात्विकत्यागस्य उक्तक्रमेण ब्रह्मात्मनाऽवस्थानलक्षणो मोक्षः २ फलम् । अतस्तदभिः सात्विक एव त्यागः कर्तव्यः ॥ १०॥ वि ॥ सञ्जयः ॥ रुच्युपादनाय सात्विकत्यागिनो लक्षणमाह ॥ कृष्णः ॥ सत्वगुणसमाविष्टः मेधावी यथाऽवस्थितवस्तुतत्वज्ञानवान् तेन छिन्नसंशयः कर्मणि सङ्गफलकर्तृत्वत्यागी अनिष्टनरकादिफलकं पापं कर्म न वेष्टि ॥ इटस्वर्गपुत्रपश्वादिफलके कर्मणि न प्रीति करोति ॥ सङ्गफलकर्तृत्व यागात् ॥ कथतिटसाधनेऽनिष्टसाधन च कर्मणि रागद्वषो न स्यातां इति चेत् ॥ ममताभावा. द्रागद्वपो न भवतः ॥ स्पष्ट हि लोके अन्याय अन्यकर्तृके कर्मणि स्वसंबन्धविरहात् साधकबाधकामावनिश्चयेन रागद्वेषाभावो दृश्यते ॥ त्यागी मेधावी कुशले नानुपज्जे- त ॥ कथमकुशलं न द्विप्यात् ॥ यदि न हिप्याद तर्हि कुर्यात् ॥ यदि कुर्यात् तर्हि तत्फलमनुभवेत् ॥ न च यथा काम्यस्यातुष्टानपि त फलस्यानपेक्षया अनन्ययः तथा अकुशलकर्मानुष्ठानऽपि तत्फलस्य नरकादरनपक्षयाऽनन्वयः इति युक्तम्॥ क्वचिदपि कस्यापि प्रत्यवायाभावप्रसङ्गात् ॥ न हि नरकादिकमपेक्षते कोऽपि । ततश्च नरका- द्यनिष्टफलकनिपिद्ध कर्मणां निषेधा व्यर्थाः स्युः ॥ करणेऽपि अनपेक्षामात्रेण फलान- न्वयसंभवात् ॥ अतो यद्यकुशलं कर्म कुर्यात् तर्हि तफलमनुभयदेव ॥ न च तयुक्तं सात्विकत्यागिनः ॥ अतः कथमिदमिति चेन् अकुशलं द्विष्यादेव न कुर्यादेव किंतु प्रामादिकमकुशलं न दृष्टि ॥ प्रमादादकुशलं करोनि चेत् करोतु ॥ उक्तसात्विकत्या- गप्रभावात् प्रमादादापतितमकुशलं कर्म न फलाय कल्पत अतः अकुशलं कर्म न दुष्णाति युक्तमेव ॥ १० ॥ द्वै ॥ अर्जुनः ॥ कर्मयोगविधानप्रकरणे संन्यासत्यागशब्दाभ्यां उच्यमानः त्यागः फलत्याग एय स एव सात्विकः स एव मम संमत इत्युक्तं कुत एवम् ॥ कर्मणां १. मुं. ४. ८. २. लक्षणमाह ॥ अकुशलं दुःखावह कुशलं सुखावहम् ॥ सत्वगुणेन समाविष्टः मेधावी स्थिरवद्धिः अतः छिन्नसंशयः त्यागी भवति ॥ इति केचित् ।।

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीताया बन्धकन्या स्वरूपतस्याग र कर्तव्यतया त्यागसंन्यासशब्दाभ्यामुच्यते ॥ तथाच त्यागः कर्मत्याग एव इति कुतो न वाच्यं हि ॥ कृष्णः ॥ न हि देहभूता शक्य त्यक्तु कमाग्यशंपनः ।। यस्त कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ ११ ॥ नहीति ॥ हि यस्मात् देह बिभतांति देहभृत् तेन देह मृता अशेषतः अशेषाणि सागि कर्माणि त्यक्तं न शक्यं अतः यम्त कर्मणः फलं कर्मफलं त्यजतीति कर्मफलत्यागी स त स एव त्यागी इति अभिधीयते उच्यते ॥ ११ ॥ देहभृता देहभरणोपयुक्तानि कर वरणादिचेष्टादिरूपाणि कर्माणि निःशेषं त्यक्तुं न शक्यानि देहभरणानुपपत्तः ॥ विहितानि यज्ञादीन्यपि न त्यक्तुं शक्यानि ॥ विहितपरित्यागस्य अनर्थहेतुत्वात् ॥ ज्ञानद्वारा मोक्षमाधनभूतानां तेषां करणायैव भगवता १ दत्तं देहं बिभ्रतः तत्यागस्य अन्याय्यत्वाच्च ॥ अतः कर्तव्यानि कर्माणि कर्तव्यान्येव ॥ तर्हि त्यागोक्तिः कथमिति चेत् त्यागः क्रियमाण विहित कर्मणि फल- त्याग एव ॥ न च कर्मणां बन्धकवादकर्तव्यत्वं शक्यम् ॥ फलपरित्यागे बन्धकत्वा- भावात् ॥ उक्तं हि मया ॥ २ 'कर्म बुधियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ॥ जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्' ॥ ३ यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मवन्धनः ॥ ४' युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकी ॥ इत्यादि । त्यागोक्तिप्रकरणे अस्मिन् ‘यस्तु कर्मफलत्यागः स त्याग इत्यभिधीयते' इति त्यागे वक्तव्य कुतस्तद्वानुच्यते इति चेत् त्यागो धर्मः धर्मस्य उचित चानुचितत्वविवेचनं तु धर्मिणो योग्यतामनुग्नृत्य करणीयम् ॥ अतः धर्मिणो देहभृत्वात्तद्योग्यतानुसारेण फल याग एव त्यागो वाच्यः न कमन्वाग इति बोधयितुं त्यागवत उक्तिः ॥ तुशब्दो A २. अत्र, जीवानां पदादिमत्वमयता स्वगापवर्गावह दहं दत्तवा । श्रियः प्रियतमे नवोपकार- स्मृतिः ॥ दुगे जाननिदागते स्वकालताद कर्मणः पनिमात नाथे हन्त निरागनि व्यसनिमिघण्यमारो. प्यने' ॥ १ ॥ कलेशत्यागकृतऽक्तिन कर णव्यूहेन देहेन च स्वानर्थ बत जन्तुराजयति चेन्मन्तुनि - यन्तः कुतः॥ शो शव जयाय नजगुमणा दनेऽथ तनव चेत् पुत्रो हन्ति निजं वपुः कथय रे तत्रापराधी नम:' १ २ ॥ 'अचिदाशियान् प्रलये जन्तुनवलोक्य जातनिर्वदा ॥ करणकलेबरयोग वितरसि यारी- लनायकाको वं' ॥ इत्यादय: इलोका अनुमन्येयाः॥ २.२.१.३.३, ९.४.५.१२.

·[अ. ११.] अष्टादशाऽध्यायः २०१ वैशिष्टयद्योतकः ॥ स ग यागीन्यवधारणार्थी वा ॥ अतः कर्मविद्देश्य भून पुरुषयो- ग्यतानुसारेण फल याग व यागावाच्यः । न कम यामः . युतम् ॥ ११ ॥ अ॥ अननः ।। यः सात्विकत्यागी नागा साधनमाविटः मेधावी छिन्नम- शयश्च सन् ‘नटी'त्यादिना र सर्वकर्मसंन्यासःधिक गती गुनं तेन अविदुपः फल- त्यागः विदुपस्तु कर्मत्याग इत्युकं भवति ॥ कुन एवं आवटुपः कर्मत्याग एवास्तु कर्मत्याग विद्यामंपादनमाकायलाभात् ॥ हि ।। कृष्णः ॥ दहं अमत्यम प स यतया म्वनिवापि स्वाभिन्नतया पश्यन् यो धारयति पापयति च तम्य न सर्वमन्याऽधिकार ॥ सर्वाणि कर्माणि तेन त्यातुं न १ शक्यं न शायानि ॥ अकात्मज्ञानाभायात् ॥ कर्माधिकार हेतुभूतगगढपादि- मन्याञ्च ॥ अनस्तम्य काप्येवाधिकारः ॥ यामानान्तु फल यागविया ॥ विदुप एव कर्मसंन्याम अधिकारः । अस्त्रीमविमानात् ॥ कार्ममरण भूनगरपाद्यभा- वाच्च ॥ अतो विहानव संन्यायिकगली गुरुम् ॥ यावदुपः कर्मसंन्यामा न स्यात् तर्हि म कथं संन्यामीनपात २ ज्ञपम्न निन्यसंन्यानी' ३ . स संन्यासी चे' न्यादाविति चन् यः करित्यागी यः कर्मत्यागी इन्गुच्यते ॥ विद्ध संन्यास- दिनका यागवता वाचन मनु या नथोपा ॥ त संन्यासी किमात्रंग तम्प संन्यासयत्यं वाच्यम् ॥ वार्माधिकारियन मंन्या नावासावा त् ॥ किंतु माद श्योनयास्तुती पर्यवमानम् ॥ चन्द्रभिन्न मुग्वे च त्यांनामा चन्द न बायत किंतु चन्द्र सादृश्योक्या स्तुता पर्यवमानानि पनि छ । त उ युका ॥ , अर्शनः । नायित्या वाला मावियागवानेध कर्मम न्यामी युक्तं भवति ॥ नको नामजप गायनापि कन्सानियात् ॥ न हि नामसत्यागी गजनत्यागी च की गति ॥ वद ॥ कृष्णः।। नामसत्यागवतः गजाममाया त्या मया व.माते कर्मत्यागा- भासमात्रम् ॥ न तु कर्मत्यागः ॥ त्रुद्धिनाधिपूर्वक वा नवोः कर्माचरणस्य सत्यात् ॥ कुतस्तयोः कर्माचरणमङ्गीकर्तव्यमिति चेत् ॥ न हि देहभृता अशेषतः १. शक्यमिनिसावे ॥ भावस्य कन्वादे कायनम् ॥ २. ५.३. ३. ६.

·२०२ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां कर्माणि त्यक्तुं शक्यम् ॥ अतः आपातदष्ट्या कर्मयागिनायपि तो न कर्मसंन्यासिनी किंतु कर्मिणा ॥ यः सात्विक यागवाः सः आपाततः कपि कर्मसंन्यासी इत्युच्यते। तत्तुल्यत्वात् ॥ क्रमेण तस्य कर्मसंन्याससंभवाच्च इति च ॥ ११ ॥ वि। अर्जुनः॥ १ त्यागनैक अमृतत्वमानशुः' २ 'संन्यासयोगाद्यतयः शुद्ध सवाः' इत्यादी संन्यासत्यागशद्वाभ्यां उच्यमानः त्यागः फल याग एव न कर्मत्याग इत्युक्या कुत इति चेत् ३ . नियतस्य न संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते' इति युक्तिश्चा- क्ता ॥ कुतो नियतस्य संन्यासो नोपपद्यते ॥ फलापेक्षाभावानियतस्यापि संन्यास उपपद्यत एव ॥ ब्रह कृष्णः ॥ ' शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनं' इत्याद्यक्तन्यायेन मुमुक्षारधिका- गिणः शरारधारणं तावदावश्यकम् ॥ न चाशनपानादिकं विना शरीरधारण संभव ति ॥ अतो देहधारणार्थमशनपानादिकर्मकरणमावश्यकम् ॥ न चाशनपानादिक द्रव्यं विना संभवति ॥ अना धनार्जनादिकमपि कतव्यम् ॥ संपाद्य धनमशनपानादिक क्रियताम् कि यज्ञादिकरणनिधनात चत् । पञ्चमहायज्ञादिशिष्टाशनादिनब मुम क्षुणा शरीरधारणम्य कर्तव्य वात्। न च यशादिकरण विनाऽधिकथनानं संभवति। तच्च नान्यायन कायम् ॥ किंतु स्ववर्णाश्रमोचितविहित कर्तव्य कर्मणैव कार्यम् ।। अता मुमुक्षुणा देहभृता देहधारणार्थानामवश्यकतव्यत्वात् नाशेषतः कर्माणि त्यक्तुं शक्यानि ॥ देह धारणस्य यज्ञशिष्टाशनदेव कतव्यचात् यशानां च धनार्जनकनाध्य- वात् धनाजनम्य यायनव कर्तव्य यात् न्यायतो धनाजनाय विहितकर्माण्याए कर्त व्यान्यव । अतो न तस्य कर्मत्यागः संभवति ॥ तस्मान्मुमुक्षाः कर्मत्यागः फल याग एव । अत उतं युक्तम् ॥ उक्तं चदं मया ॥ शरीरयात्रापि च ते न प्रसिध्येदकर्मणः' ५ ' यशशिष्टादिनस्सन्तो मुच्यन्त सर्वकिल्विषः ॥ भुञ्जत त त्व पापा ये पचन्यात्मकारणात' ६ - यशशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातन भि- ॥ सञ्जयः ॥ मुमुक्षाः कर्तव्यत्वनातं फलत्याग करणाकरणयोः अर्थात थातथा स्तुवन्नुपसंहति भगवान् ॥ १. २. ना. १२.३.३. १८. ७. ४.३ ८.५.३. १३. ६.४.३१.

·द्वै. १२.] अटादशोऽध्यायः २०३ कृष्णः ।। अनिष्टमिष्ट मित्रं च त्रिवि कमणः फलम् ।। भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥ १२ ॥ अनिष्टमिति न मागिनः अत्यापितः नेपां न इष्टं अनिष्टं इष्टं मिधं च इति तिवः विवाः कामः यम्य तत् त्रिविध कर्मणः फलं प्रेत्य मरणा- नन्तरं भवति संन्यामः एपानम्तीति संन्यासिनः तेषां तु स्वचिदपि न भवति ॥१२॥ E ये अत्यागिनः क्रियमाण कर्माण फलत्यागरहिनाः फटाशयाविहितं कर्म कुर्वा गाः तपां अनिष्ट नरकादि इष्टं स्वादि मिश्र नुमा दुःबमिरं मन्यत्यादि इत्येवं त्रिविधं कर्मणः फलं प्रत्य नरणानन्तरं भवति ॥ प्रत्यन्शुपलक्षगं उत्तरत्र क्वचिदि युक्तयनुरोधात् ॥ यथा संभवं इद परत्र वा भवति ॥ कारीरीष्टिफदस्य सृष्टिरूपभ्य इहैव भवनमनुभवसिद्धम् ॥ संन्यासिनां संन्याटल्यागयोः त्यागांशसान्यात् फल- न्यागिनां फलानपक्षया विहितं की कुर्वनां तु उन त्रिविधं पालं क्वचिदपि इइ परत्र वा न भवति। किंतु कृतं कर्म ज्ञानदाग मोक्षाविध भयान। काम्यं कर्म कुर्वतां स्वस्त- कमाद्देश्यभूतं स्वादिरूपं पुत्रपश्चादिरूपं च फलं जावत ॥ नरकादिकमनिष्ट फलं कथं जायत । न हि नरकादिरूप फल मुद्दिश्य कम कृतवन्तस्ते इति चेत् ॥ स्वर्गाद्यु- द्देशन क्रियमाणानां कर्मणां रागदपपूर्वक वात् रागदपयोश्च १ ध्यायतांविषयान्' इत्याद्यक्तरीत्या नरकायनर्थहतु बात काम्यं कर्म कुर्वतां अनपेक्षितमपि नरकादिरूप- मनिटं फलं जायते ॥ दत्तफलकामनया काम्यकर्म कुर्वतां रागदपादिमत्वेन पापपुष्यमिश्ररूपत्रिविधकर्मसंभवान् पुण्यन स्वादिकं पापेन नरकादिकं मिश्रण मनुष्यत्वदिकं इति वा त्रिविधफलसभवा बाध्यः। तुशब्दो विशेषद्योतकः ॥ नैव भवतीत्यवधारणाथा वा । २. काम्यानां कर्मणां यास 'मि युक्तरीत्या वैकल्पिककाम्या नां फलत्यागः नियतकाम्नां स्वरूप यामश्च संन्यासः उभयपामपि काम्यान फल- त्यागः त्यागः इति सन्यासत्यागयोगदसन्यात् कथम यागिनामित्यस्य प्रतिनिदेश्य तया संन्यासिनामित्युक्तिस्संगच्छते ॥ त्यागिनामिति वनं युक्तमिति चेत् ॥ अवांतर- विशपविवक्षया अर्थमंदसत्वेऽपि त्यागांशस्य उभवत्र सत्वादश्यसत्वेन संन्यासि- नामिन्युक्तिः ॥ एवं समाधानकरगापि वरं ' त्यागिनां नैव नु क्वचि दित्युक्तिरिति १. २.६२. २. १८. २.

·२०४ सश्रीमद्भगवद्गीतायां द्वि. अ. १२. चेत् ॥ त्यागितः फलं त्यस्या पग । र यन काम्य नि कुयुः ॥ संन्यासिनस्तु परार्थ- मपि न सानि कुयु. इति त्यागिन्यो : संन्यासिनां वैशिष्ट्यं द्योतयितुं संन्यामिना मित्युक्ति ॥ नैव तु न्यागिनां च . दिगो त्यागल्या त्यागस्थ कर्तव्यत्वं प्रती येत ॥ ततश्च नियतकात्यान प. सनाय पर्गम ठानस्यापि त्याग चात् तेषां तथाऽनुष्टाने प्रयतरन् ॥ संन्यालिन युक्ती संन्यासस्तु या संन्यासस्य कर्तव्यय प्रतीत ॥ ततश्च नियतकाम्यानां स्वमानस्त्यागस्यैव संन्यास वात् न कथमपि तपां करणे ऋदापि प्रतिरन्॥ अतः संन्यासिनामितिः। सन्यासिनो इष्टुं न भवतीति कथमुच्यते ॥ इष्टम्य ज्ञानादः फटस्य नियमन संभवात् ॥ न च भगवी युद्देशन कृतमकाम्यं कम निष्फलं भवितुमहति ॥ अतः कामदमिति चत् ॥ अन्यपामि स्वर्गादि संन्यासिनो न भवतीभिप्रावास्यपाम इष्टं न भवतात्यंत दुपपद्यते ॥ अतो नियनमित्तिकान्यनुष्ठेयानि वैकल्पिककाम्यानि तु फलं त्याचा-मुष्ट यानि । इत्ययं कर्मयोगतर्वानप्कर्ष. ॥१२॥ अ॥ अजनः ॥ फल यागरूपस्य रविक-यागशाइतस्य गाणसंन्यासस्य विद्व संन्यास शब्दित पसंन्यासमाम्य उभयोविकल्पः स्यात् ॥ गौणो वा मुख्या वा संन्याल एज्य इति ॥ ततश्च १ . सर्व कर्माखिलं पार्थ झान परिसमाप्यते' ॥ २. योगसंन्यस्तकमाणम' ३ 'ज्ञानादिकाणं' ४ सर्वकर्माणि मनसा सायम्य' ५ 'न द्वष्ट्रयकुशलं कर्म' इत्यादिमियमंन्यानस्य आवश्यकताप्रतिपादनमनावश्यक स्यात् ॥ त्यागांशस्य उभयत्र सवन सामधि फले विज्ञासचा मुख्यसंन्यास आद- श्यक इति च को सौ फट विशेषः ॥ ॥ कृष्णः ॥ अयागिनां त्यागन्दिनकमपरियागर्ग:तानां फलत्यागन कम कुता सात्विक यागदतगाणसंन्या वनां अनियमि मिश्रं च इत्य व विविध क भगः फलं प्रेत्य भवति ॥ मुख्यसंन्यासिला तु नैव तत् भवति ॥ अतो गाणापुख्यम न्यासयाः महान् फले भदः ॥ सावियागवतां यकर्म तस्य अमाम्बवन ज्ञानकाया वनुप्रवेशात् कथं तस्य अनिष्टादिविविधफलीपादक विित चन् न कर्मण इति सदीयमकाम्यं कर्भ गृह्यते । किनु नायं पृर्वामित कर्म गृह्यते ॥ तसंबंध तहेतुकम्॥ १.४ ३३. २ ४ ४१.३ ४. १९ .४ ५ १३ ५ १८. १०.

·[अ. १२] अष्टादशोऽध्यायः । कर्मण इति पञ्चमो पूर्वार्जितकर्मरूपनिमित्तनति वा ॥ फल नाराकानयागादिलक्षण देवादिलक्षण मनुष्यलक्षणं च शरीरं फनया लीयते अदर्शन गच्छनीति निशक्तिः ॥ एतदपानादृष्य भवति ॥ मुग्यमन्यामिनां तु शरीरग्रहगं न भवनि ज्ञानादज्ञाननिवृत्ती तत्कार्याणां शरीरानगरम्भकाणां कर्मणां सर्वथानाशात् ॥ १ भिद्यते हृदयग्रन्थिः छियन सवसंशयाः ॥ श्रीयन्त चास्य कणि ताम्मन् दृष्ट परावरे' ॥ इति श्रुतिः ॥ मूत्रं च ॥ २ तदधिगम उत्तरपूर्वाधारदलपति नाशी तद्वयपदेशा दिति । संसारी अलंमाति हो ॥ मुख्यसंन्यासी असनारी ॥ तद्रहितस्संसारी ॥ स त्रिविधः ॥ तत्रैकः काम्यनिषिद्धादिकर्मकारी शास्त्रान. धिकारी । द्वितीयस्तु फलपरित्यागेन विहितकर्मकारी शास्त्राधिकारी गोण संन्यासी ॥ तृतीयस्तु अकाम्यकर्मकरणादन्त करणगुध्या संज्ञानविविदिपः शा स्त्राधिकारी श्रवणादिना ज्ञान पिपादायपया त्यक्तमयकर्मकलापो विधिदिपालन्या सी ॥ आद्यस्य संसारः प्राबद्ध ॥ द्वितीयम्य अत्रांकः ॥ तृतीयस्य तु : अ. यतिः श्रद्धयोपत' इत्यादिना ४ ..यत यवोपमः' इत्यतन निर्मापनः पष्ट ॥ आद्यस्य शरीरग्रहण न्याय्यन ॥ द्वितीयतृतीयवास्तु कामति चेत् ॥ अकाम्य कर्म चित्तशुध्यर्थ कुर्वतः अन्तगल कनिष्यत्तः पूर्व मृतस्य विनायम्घ पृ जितकानुगुणशरीरग्रहणाम वजनीयम ॥ तृतीयन्यनु विचिदिपानन्यासिनः श्रवणा- दिक कुर्वतः अन्तगले मृतम्य ५ . यतते च तता भृय. समिद्धा कुरुनन्दने तयुक्त रीत्या भूय संसिध्यर्थ शरीरमरणमवश्यंभावि ॥ एवं फार महतो विशयस्य स वात् मुख्यः संन्यास आवश्यक ॥ गोगापि संन्यासः मुख्यमन्यामार्थमावश्यकः ।। अतः अङ्गाङ्गिभावन उशाप्यावश्यकी ॥ इदमवाक्तं न द्वेष्ट्रयकुशल कर्म त्यत्र ॥ ६ ‘संन्यासस्तु महाबाहो दु खनानुमयोगतः ॥ योगयुक्तो मुनिर्बह्म न चिरणाधि गच्छती ति पञ्चमं च ॥ नाक सर्व मुकम् ॥ अत्यागिनां फटन्यागमनुर्वतां काम्यं कर्म कुर्वतां त्रिविध फल भवति ॥ नव संन्याजिनां साहायान संन्यानदितमलत्यागवतां अकाम्यं कम कुर्वतां तु तद्भवति ॥ अतः सात्विक यागम्य मारलत्वात् स एव कार्य. ७ इति वा ॥ १. मं ४. ८. २, ४ १. १३.३.६.३, ४. ६.. ४४. ५.६ ४३. ६. ५. ६. ७. एवं न व्याख्यातव्यम् ॥ संन्यास शब्दस्य मयासंभव तत्वागायोगात् ।। सात्वि त्यागवतां त्रिविधफलप्रातः सय तक पपादनवन पां तदमानी करयु नवाच ॥ चिन ।।

·२०६ सपणश्रीमद्भगवद्गीतायां [वि. १२. ॥ द्वै. ९३.] त्यागः साधिकल्याग. तद्रानानां तामसराजसत्यागी कुर्वतां वाचा त्यागे- ऽपि कियया कर्मिणां त्रिविधं कमाः फलं भवति ॥ संन्यासिनां तु सास्वि- कन्यागहेतुकमुख्यसंन्यासवतां । । तद्भवति ॥ किंतु विदेहमुक्तिरंव भवति ॥ अतः परमार्थसंन्यासंहतुः तस्मादिक याा एव त्यागः ॥ स एवोपादेयः ॥ इति वा। वि ।। अजुनः॥ सङ्गफलन्यागतकमकाम्यतया कर्माणि कर्तव्यानी युक्तम् ॥ तथाकरणऽपि स्वगादिफलमु पद्यत्व ॥ कमस्वभावात् ॥ न हि बीजावापादिकं फलेच्छाभावपि फलं नापादयति ॥ अन कमाणिज कर्तव्यानाति भाति ।। कृ णः ।। अयागिनां पर यामकुर्वनां फलेच्छया कम कुवतां कर्मणः त्रिवि धं फलं भवति फरत्यागितां तु सङ्ग कलादिकं त्यक्त्वा कम कुर्वतां तु नैव तद्भवति। किंतु वंदना यांना भाक्ष भवात ॥ यदि कामाधिकार इव मोक्षाधिकार विनियोगा न स्यात् नहि फटछाभावःकानाधिकारोक्तफलं कर्मस्वभावादुत्प- घेत॥' ५ 'तमा बदानुवचनन ब्राह्मणा विविाद पन्ति यज्ञेन दानन तपसाऽनाश. कन ति ॥ साक्ष विनियोगात् न कामाधिकारोक्तस्वादिफलोत्पत्तिप्रसङ्गः ॥ अतः सङ्गफलादित्यागपूर्वक कमाणि कर्तव्यान्येव । अत उक्तं युक्तम् ॥ १२ ॥ ह। सञ्जय ।। कर्मयोगविषय वक्तव्यमुक्त्वा त्वमेव कुर्वि यनिहितनार्जुनन कर्मयोगविषय यज्ञातव्यं तत् सम्बगज्ञालिषम् ॥ एवमेव कर्म करोमीयुक्त किमय मयं करीमीति व्रत ॥ २ नंब किंचित् करोमीति युक्ता मन्यत तत्ववित्' इत्युक्तम- कत्वानुसंधानं व्यम्मादिति भात ॥ अस्तु स्मारयामि तादात मनास कृपा हे पाथ नगीति कर्तृ धानुसंधानं मा कुरु ॥ कि व्यस्माः नव किाच करोमिइया. दिकम् ॥ स्वसहितः स्वर्गहना पभिः संभूय क्रियमाण कर्माण एकस्य अहह- गमति कतृत्वानुगंधानं कथं टन ॥ नाह स्वताहतः स्वहितवा यहुभिः संभूय- वि.पमाण रथाकर्षण अहव र नाकामीति कस्यचिदनुसंधानं वचनं वा युज्यते ॥ अनः की चानु संघानं विहाय कर्म कुरु ॥ कुत इति चेत् कतृत्वानुसंधानत्यागस्य ·वि. अ. १३.] अष्टादशोऽध्यायः २० संन्यासपूर्वकं कर्म कर्तव्यमिति कर्मागतयोक्त संन्याने अन्नभावात् ॥ तादृशमन्यास पूर्वकमेव कर्मणामनुष्टातव्यत्वस्य १ निद्रा हि महावाही सुखं बंधा प्रमुच्यते' ॥ इत्यादिना पञ्चमादी २ न तु संन्यामिना याचन्' इत्युपनहार च प्रतिपादि. तत्वात् ॥ इत्यभिधाय भगवान कि कर्मणां कारणानि पञ्च इति वययात्रांच्यत उतान्यैरन्यत्राऽपीति पृष्टः पा "स्य तदुपलक्षितश्रोतृणां च विश्वासजननाय कर्मणां कारणानि पञ्चेति तानि इमानि इति च सांख्य शाम त कतमिभिहितम् ॥ नदवा ब्रवीमि ॥ शृणु इत्याह ॥ कृष्णः ॥ पञ्चैतानि महावाहो कारणानि निबोध मे ॥ साम्ये कृतान्ने प्रोक्तानि सिद्धय सर्वकर्मणाम् ॥ ११ ॥ पञ्चति । महान्तो बाह यम्य सः महाबाहुः हे महाबाहो अजन माणि च तानि कर्माणि च सवकर्माणि तपां मिलाये सांख्य कृतान्त वदान्नशाम्ब प्र सम्यक् उक्तानि एतानि पञ्च कार मानि में गग सकाशा व निवाध ।। मांटये बुरख्या अनुसन्धातव्ये कृतान्ते निगये तन्निमित्त मत्तः त्वं निबोध इति वा ॥ १३ ।। सर्वपामपि कर्मणां निष्पत्तय पञ्च कारणानि संख्याशब्दितमवज्ञानप्रति- पादकतया सम्यग्ज्ञान जनतया वा सांख्य शब्दित निणयजनकनया कतांवराद वाच्य सर्वज्ञ कपिलनामावतारने मांग मान सम्माकानि तान्यता यह. ब्रवीमि तानि म सकाशान् श्रवा सम्यक बुध्यन्त ॥ अशनत्य तदपेशा न माद- शस्य शक्तस्य इति मा मंस्थाः ॥ म दामादुर गया जान्यकार निरपेक्षः किमाथि कर्म कर्तु मीष्टे ॥१३॥ अ॥ सञ्जयः ॥ अविटुपः कमपन्यासायोगान् नम्याच्यमानः कर्मणामः फलंयाग एवेयुक्तम् 'न हि देह त्यत्र ॥ कुतो विदुपः कर्मसंन्यासी नास्ती त्युच्यते ॥ कर्मत्यागस्य सुकर वात् स तस्यान्यस्तु ॥ इति पाथन पृष्टा भगवान ह ५. ३. २. १८. १२. ३ संख्या ज्ञान तस्या ददं सायं तरिमन् ॥ ४ कृतः अन्तः निणय; येन यस्मिन वा सः कृतान्तः तस्मिन् ।

·. णिश्रीमद्भगवद्गीतायां [अ. १३.] . पार्थ कमनियतकानि कारणार चनान्यनामभूतानि तान्या मावेन पश्यतः अत एवं आत्मानं कारं मन्यमान, पावदुपः कथं कमसंन्यासः सभवेत् ॥ संभवति च विदुषः ॥ स हि कर्मनिवर्तकतया मसंबंधीनि पञ्च कारणानि नामतया पश्यति ॥ किंतु आमभिन्नतया असत्यतयः ॥ पश्यति चा मानमकारम् ॥ अतस्तस्यैव कर्मसंन्यासः संभवनात्याभधाय कु तानि तानि पञ्चेति पृष्टः विश्वासजननाय वेदान्तशास्त्र प्रोक्तानीत्याह । असत्यतया च कृष्णः ।। जीवः ब्रह्म तयोरेक्यं त प्राप्-युपायाः श्रवणादयश्च इत्येते पदार्थाः सम्यक च्यायन्ते प्रतिपाद्यन्ते यत्र तत् सांख्यं कृतम्य कर्मणः अन्तः नाशः ज्ञानेन यभिान तत् कृतान्तं कृतस्य कर्मणः अन्तः पग्मिमाप्तिः ज्ञानेन यस्मिन् तकृतान्न सांख्ये असतान्त इति छदः । अतः अनिमः अपारुपयः नित्यः वेदः तस्य अतः निर्णयः यन तत् अलान इति वा नादश वदान्तशास्त्र सर्वकर्मणां सिद्ध पंच कामानि सश्यक उमानि तानि इमानि १ मत्ता जानीहि ॥ आत्मतत्यप्रातिपाद के अध्या मशान्ने कुतः पंचानां कभनिवर्तकानां अना मवस्तूनां निवाइनमिति चन् कर्महेतृनां अनामवस्तृनां प्रतिपादने तानि यावदात्मत्वन पश्यति तावदम्य कर्माधिकारः यदा तानि आन्तमिनाया पश्यति तदा की नंयानः इति प्रतिपादित भात ॥ अतालत्र नेपां प्रतिपादनं ॥ नानीमानि, ए.पामा मन्वन ग्रहणादविदुपः य म म यसो न संभवतीति ज्ञातुं वं मत्तः श्रन्या जानीहि ॥ ज्ञानत्यक नाशकत्वं २ 'नदधिगम उत्तर पूर्वाधयारलेषविनाशी त पद शादितिर सूत्र तद्यथाकालमग्नी प्रातं प्रयत एवं वास्य सर्व पाप्मा- नः प्रदृयंत' इति अल्या च सिद्धम् ॥ उक्तं च मया । ४ ज्ञानाशिः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते नथ ति ॥ ५ ' झानानिदधकर्माण' इति च । झानस्य कर्मसमापक यं च उक्तं मया ॥ ६ सय कमाखिलं पायदान परिसमाप्यने । 'यावानर्थ उदधान सर्वतः संप्लुनाद: ॥ ८ यागार दम्य तम्या शमः कारणापुन्यते' इत्यादिभिः ॥ महाबाहुल्यात्वं पराक्रम लाध्ययुद्धकर्तृ वाभिमानं पार :ज्य प्रवतस्व ॥ . ७ १. पञ्चेमानाति पाठः ॥ २.४ १. १३. ३. छ. ५. २४ ३. ४.४ २७ ५. ४, १९.

·[अ. १३] अष्टादशोऽध्यायः अर्जुनः ।। 'न तु सन्यासिनां क्याच'दिति मुख्य संन्यासिनां फलाभाव उक्तः॥ तत्कथम् ॥ तेषां शिष्येभ्यस्तत्वोपदेशादिना पुण्यस्य संचारे प्राणिपीडया पापस्य च संभवेन तत्फलावश्यंभावात् । यहि ॥ कृष्णः ॥ कर्मनिवर्तकानां पञ्चानां अनात्मत्वेन दर्शनात् कर्मवन्तोऽपि न ते कर्मिणः ॥ कम तेषां फलोत्पादकं न भवति ॥ अकभोक्तासुद्धा मज्ञानवैभवात् ॥ उक्तं च मया ॥ १'कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किनि कतिल' इति ॥ तानि कर्मकारणानि पञ्च २ आत्मतत्वप्रतिपादक ३ आमत निर्णायक कर्मनाशके विधि- दिपासंन्यासेन विद्वत्संन्यासन वा ५कर्मसमापक वेदान्तशा उक्तानि तानीमानि नियोध। अर्जुनः ।। 'न तु संन्यासिना मियत्र संन्यासिशब्देन गृहीतानां साविक या गवतां त्रिविधं फलं न भवता युनम् त कथं तेषां कर्मि धन कम फलावश्यंभावात् ॥ फलानपेक्षया फलं न भवतीति न युक्तम् ॥ फलेच्छाभावि कृप्यादेरिव कर्मस्वा- साव्यात् फलमुत्पद्यतैव ॥ अतः फलं न भवतीति कथम् ॥ वद ।। कृष्णः ॥ आपभिन्नैः पञ्चभिः कारणः कर्माणि त्रियले न वामनः कर्तृ- वं इत्यकर्तृत्वानुसन्धानेन कम कुर्वतां तत्कर्म न कर्मफलमु पादयति किंतु शानद्वारा मोक्षमुपादयति । अतः त्रिविधं कर्मणः फलं न भवताति युक्तम् ॥ आमभिन्नानि पञ्च कारणानि सम्यक् ख्यायते ज्ञायते परमात्मा अनेनेति सांख्यं ब्रह्मज्ञानजनक तान्तं कर्मसमापकं च तादृशे वदान्तशास्त्र कृतान्त निर्णायक संख्यायन्त गण्यन्त नवान्यत्रति सांख्यं तवगणनपर सांख्यशानं तस्मिन्या उतानि तानिएतानि खं मत्ता निवोध ॥ १३ ॥ १. ४, २०. २. सम्पद वायने प्रतिपायो तत्वं अनात मान्य तस्मिन् ॥ ३. कृत: अन्तः निर्णयः यास्मन् तत् कृतान्तम् तस्मिन् ॥ ४. कृतम्य कर्मणः अन्त: नाश: यस्मिन् तत् दास्मन् ५. कृतस्य कोण अन्तः समाहितः यस्मिन् यनिमः ययणाय येन वा तम्मिन् ॥ ६. पवैतानीति पाटः ।

·हात त्यागः २१० सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [वि. १३. द्वै. १४.] वि॥ अर्जुनः । 'त्यागो हि पुरुष व्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तित फलत्यागकर्तृवत्यागममता यागरुंपण विविध उक्तः ॥ स एव त्रिविधः समुदिन सात्विकल्यागत्वेनोक्तः ॥ तत्र फल. २गः स्पष्टो युक्तश्च ॥ कर्तृत्वत्यागममा नात्यागी कथं यज्ययाताम् ॥ कथं स्वकीयः करणकले वरादिभिः कर्म कुर्वन् अह करोमीति ममेदं कर्मति च नानुसन्दधीत ॥ बृहि ॥ कृष्णः ॥ सर्वकर्मणां निप्पत्तये पश्व कारणानि प्रोक्तानि तान्यताान सम्या बुद्धिः तस्या अयं सांख्यः तस्मिन् कृतान्त सिद्धान्ते वैदिकवुध्यनुसन्धातव्येश्वर कर्तृ स्वनिर्णयार्थमितियावत् ॥ मत्तो बुध्यस्व ॥ वुध्या ज्ञातव्य निर्णायकग्रन्थे प्रोक्तानी- ति वा ॥ न मन्निबंधादकर्तृत्वानुसन्धानमगाया करणीयं त्वया ॥ किंतु पञ्चानां कर्म कारणानां मन्मुखाच्छ्वण त्वद्वध्यैव अकर्तृचानुसन्धानप्रकार) झायेन ॥ तन कर्तृ त्वत्यागः ममतात्यागश्च सुकरः संपद्यत उपपन्नश्च भवेत् ॥ १३ ॥ अर्जुनः ॥ तानि कानि बद ॥ कृष्णः ।। अधिष्टानं तथा का करणं च पृथग्विधम् ।। 'विविधाश्च पृथक् चेष्टा देव चवात्र पश्चमम् ॥ १४ ॥ अधिष्ठानमिति॥ अधिष्ठानं तथा कर्ता पृथर विधाः प्रकाराः यस्य तत् पृथविध करणं च विविधाः विधाः याला ता: विविधाः पृथक असङ्कीमाः चष्टाः कारणानि अत्र का- रणवर्ग देवं पञ्चमम् ॥ १४ ॥ ।। अधिष्टानं देहादि कर्ता स्वतन्त्री विष्णुः अस्वतन्त्रो जीयो या नाना विध ज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियमनाबुध्यादिरूपं करणं नानाविधाः असंकीर्णाः करचरणादि. चष्टाः पञ्चमं देवं अदृष्टं कर्ता जीवश्चत विष्णुः ॥ एतानि पञ्च अत्र कर्मणि कारणानि। पतानि पञ्चैव कारणानि । नान्यत् ॥ २ अटणादीनां करणवर्ग अन्तर्भावः ॥ यथा अधिष्टानमावश्यकं तथा अन्यदपि कादिचतुष्टयमिति बोधयितुं तथाशब्दः ॥ तस्य स तथा कर्ता तथा करणमित्यादिरूपेण सर्वत्रान्वयः ॥ अधिष्टानादीनि कारणानि १. विविधा च पृथक चेष्टा दति पाटान्तरम् ॥ २. देवं विष्णु: इत्यभिधारणेदम् ॥

·है. अ. १४.) अष्टादशोऽध्यायः इत्येतायता पूत्ती देवमत्र पक्षामिति विशिष्योतिः सिमर्था इति चेत् ॥ अत्र पञ्चम देवं तदेव परमं कारणं अधिष्ठानादिचतुष्टयानुग्रहे सत्यपि विना दैवानुग्रहं न कस्यापि कर्मणो निष्पत्तिः ॥ अविष्टानादीनामनुग्राहकत्वमपि देवाधीनमिति बोधयितुं तथोक्तिः। यथा भोजनाव्य कस्मिंश्चिकर्मणि भूयादेराधिष्ठानस्य भास्तुः कर्तुः पाचकपरिचारक- पात्रतण्डुलादिकपाकपरिवेषात दुपयोगिदीपिठरादेः करणम्य मिश्रणपिण्डीकरणमु खन्यादानतदन्तःप्रवेशनादिरूपव्यापारस्य भगवतोऽप्रस्य च कारणत्वं तथा सर्वष्यपि फर्मनु शरीरादीनां पलाना कारणत्वं बोध्यम् ॥ ॥ अ॥ आघातानं शरीर का अन्तःकरणशब्दितः चिदाभासानुविद्धो हद्वार: औपाधिको जीवो वा करणं श्रीवादीनि द्वादशन्द्रियाणि ॥ करणवर्ग मनोबुद्धी वृत्ति विशेषो वृत्तिमांस्तु अहङ्कारः कनैव ॥ चटाः प्राणापानव्यानोदानममाननागकर्मक- लदेवदत्तधनद्धयाख्या गुनचार मठककरचरणादिव्यापारा: ॥ घायुचेष्टा चा प्राणा- पानादयो वायच एव या॥ देवं अधिष्टानाद्यनुग्राहकदेवजातम् ॥ अधिष्टानस्य शरीरस्य इयना पृथिवी कर्तुरहवारस्य देवता रुद्र करणेषु श्रोत्रत्वकचक्षरसनघ्राणानां शाने. न्द्रियाणां देवनाः क्रमात् दिग्वानाकप्रचेतोऽश्विनः ॥ वारूपाणिपादपायूपस्थानां कम न्द्रियाणां कमात् वहीन्द्रपिन्द्रमित्र प्रजापतयः॥ मनाबुध्योश्चन्द्रबृहस्पती ॥ प्राणापान- ध्यानोदानसमानानां वायूनां क्रमात् सद्योजातबामदेवाघोरतत्पुरुपेशानाः ॥ अत्र करणवर्ग देवं परमम् ॥ अत्र अधिष्ठानादिषु चतुर्पु नियामकतया स्थित देव पञ्चममिति वा ॥ यथा अधिटानं अनात्मभूतं भौतिकं मायाकल्पितं तथा कत्रादीनीति तथा शब्दस्य सर्वत्रान्वयः ॥ एवकार: तथवत्यन्वितो ऽनात्मत्वाधवधारणार्थः ॥ एतान्यवेत्यन्वितो नान्यत्किमपाति उक्ततरकारणव्यवच्छदार्थो वा ॥ तत्तदेवताऽननु गृहीतानां अविष्ठानादीनां कार्यनिर्वतकथाभावेन देवतारूपस्य कारणस्य प्रा- यम् ॥ अतएव देवंचवात्र पञ्चममिति विशिष्योक्तिः ॥ एतानि पञ्च कारणानि प्राक्तानि तानी- मानि वुल्यस्व ॥ १.वरस्य दिगादिदेवतानियामक वन वे अदस्य च करणे कलाश्रितत्वात्कर्तरि वा अन्तवः। दय परमात्मा ना ·२१२ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [वि. १४. ॥ १५.] वि ॥ अधिष्टानं शरीरं कई जीवः करणं समनस्कम् वाक्पाणिपादपा- यूपस्थाख्यानां कर्मेन्द्रियाणां पञ्चकं मनाव्यापारस्य सर्वत्रावश्यकत्वात् कर्मकारणवर्ग करणस्वेन मनस उक्तिः चेष्टाः लक्षणया प्राणापानादयः वायवः ॥ दैवं अन्तर्यामी परमात्मा ॥ अत्र कर्मकारणकलाप पञ्चमम् ॥ सन्तिर्यामिणः परमात्मनः पञ्चमत्वन गणनं न युक्तमिति चेत् ॥ १ इन्द्रियेभ्यः परा ह्याः अर्थभ्यश्च पर मनः ॥ मनसस्तु परा बुद्धिः बुद्धेरा मा महान् पर: ॥ महतः परमव्यक्तं अव्यक्तात्पुरुषः परः ॥ पुरुषान्न परं किंचित् सा काष्टा सा परा गतिः ॥' इति कठवल्यां परमात्मनो वशीकरणीय काष्ठात्वेन निर्देशवत् इह कारणवर्गकाष्ठात्वन निर्देशः ॥ एतानि पंच कारणानि प्रो. तानि एतानि मत्तो वुध्यस्व ॥ १४ ॥ अर्जनः ।। किमतानि कारणानि सर्वेषु कर्मसु उत कर्मविशेपे वद ॥ कृष्णः ॥ शरीरबाङ्ननाभिर्यकर्म प्रारभते नरः ।। न्याय्य वा विपरीतं वा पञ्चते तस्य हेतवः ॥ १५ ॥ शरीरेति ॥ नर: गनुप्यः शरीरं च वाक् च मनश्च शरीरवाङ्मनांसि तः शरीर वाङ्मनोभिः न्यायादनपतं न्याय्यं वा विपरीतं अन्याय्य वा यत् कर्म प्रारभते करोति तम्य एत पञ्च हेतवः कारणानि ॥ १५ ॥ नरः शरीरेण वाचा मनसा च न्याय्यं वा अन्याय्यं वा यत्कर्म प्रारभते तस्य सर्वस्य एते पंच हेतवः ॥ कश्चित् पिपासनां पांथानां श्रमापनादाय प्रपां निर्माय तत्र तक्रोदकदानादिरूपं पुण्यकार्य करोति तस्य प्रपारूपमधिष्टानं तत्रादिदाता कर्ता भाण्डवीपिठरादिकं करणं करचरणादिव्यापारा देवशब्दितमदृष्टं ईश्वरो वा इति पंच हेतवः ॥ कश्चित् पथिकस्वापजिहीर्ष या पृथुदीर्घदण्ड हस्तः मागे स्थित्वा आहरण प्रहरणसंहरणादिरूप पापकार्य करोति ॥ तस्य विजनदशरूपमरिष्टानं आहरणादि कारी कर्ता करतदण्डादि करणं फरचरणादिचे टाः देवं चति पंच हेतवः । पर्व सर्वोहनीयम् ॥ कारगपञ्चकं प्रदर्य अतत्यानुसंधानवाचनस्य मनुष्योद्देश्य. १. का. ३.१०.

·[१५. द्वै. १६.] अष्टादशोऽध्यायः २१३ कत्वात् नरइत्युक्तिः ॥ प्रारभते इत्यस्य कुरुते इत्यर्थः । अत एव अकरणादिति वक्त व्ये अनारंभादियुक्तं १ न कर्मणामनारम्भा दित्यत्र ॥ शरीरेण वाचा मनसा वा प्रारम्भमात्रं कर्मणो निष्पत्तिस्तु अधिष्ठानादिसाधनपञ्चकनति सूचयितुं यत्कुरुते फर्म वै नरः' इत्यनुक्त्वा प्रारभते इत्युक्तम् ॥ अधिष्टानादिपंच कसाध्ययान्सर्वेषां कर्मणां शरीरवाइमनोभिर्गित कारणत्रयसाध्यत्वोक्तिः कथमिति चेत् ॥ अधिष्ठाना- दिपंचकसाध्यं कर्म शारीरवाचिकमानसभेदेन त्रिविधं शरीरप्रधानं शारीरं वाक्प्रधानं वानिक मनःप्रधानं मान समिति बोधयितुं शरीरवाङ्मनोभिरित्युक्तम्॥१५॥ अर्जुनः ॥ अस्वयं ततः किं प्रकृते वद ॥ कृष्णः ॥ तत्रैवंसति कर्तारं आत्मानं केवलं तु यः ।। पश्यत्यकृतद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥ १६ ॥ तत्रेति ॥ तत्र तम्मिन् कर्माण एवं सति एतादृशे सति यः कृता संस्कृता त्धिः यस्य सः कृतबुरिधः न कृतवृत्धिः अकृतत्विः तस्य भावः अकृतवृत्धित्व तम्मात् हतोः केवलं आत्मानं तु आत्मानमेव कारं पश्यति जानाति ॥ दुः दुष्टा मतिः यस्य दुः दुष्टे मतिः यस्य सः दुर्मति. सः न पश्यति जानाति ॥ १६ ॥ है ॥ तत्र कर्मणि एवं सति अधिष्ठानादिकारणपंचकसाध्ये सति कथमा मान कर्तारं मन्तुं शक्यते ॥ आत्मा हि केवलः परमात्मप्रेरणां विना स्वतोनिष्क्रियः स्प- न्दितुमप्यशक्तः कथं तस्य कर्तृत्वं संभवत् ॥ अतोऽकर्ता सः । अतः अहं करोमीति कर्तृवानुसन्धानं न कार्यम् ॥ इदं च कर्ता स्वतन्त्रो विष्णुरिति व्याख्यानानुरो धन ॥ कर्ता अस्वतन्त्रकती जीव इति व्याख्याने तु कवलस्य परप्रेरणा दिना निष्क्रियस्य स्वातम्यग कर्तृवं न संभवति ॥ अतस्तस्य अहं करीमीति कर्तृवा. गुसंधानं न संभात ॥ स्वतन्त्रका हि तथा मन्तुं शक्यम् ॥ यः केवलं स्व तो निष्क्रियं अनः पराधीनकार स्वतन्त्रकर्तृवरहितमय ॥ तुः एवार्थः ॥ आत्मानं श्रवणादिभिरसंस्कृतवुद्धि वात् कर्तारं स्वतन्त्रकतार च पश्यति जानाति सः न ·द्वै, अ. १६.] ति सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां पश्यति न सम्यक जानाति न सम्यग्नानवान् ॥ किंतु सः दुर्मतिः ॥ पराधीनक- र्तृत्वात् अकर्तरि जीव अविद्यमानम्य स्वतन्त्रकर्तृत्वस्य ज्ञानाद्विपरीतक्षानवान् ॥ विपरीतवानस्य तु फल महाननथः । अतः अहं करोमीति कतत्वानुसन्धान वि- हायैव कर्म कर्तव्यम् ॥ अतम्भमहं करोमीति मा मंस्थाः मा च वादीः ॥ कर्नु स्वत्यागपूर्वकमुक्तरीत्या कर्तव्यं कर्म कुरु ॥ केवलमित्यस्य एकाकिनमित्यों न पाच्यः ॥ केवलं एकाकिनं आत्मानं कतारं यः पश्यति स दुर्नतिरिति निंदया सस हायस्य कर्तृत्वमभ्युपगतं स्यात् ॥ अस्तुनाम का हानिरिति चेत् ॥ ससहाय- स्यात्मनः कर्तत्वं ज्ञायतां इत्यभ्यनुज्ञातुं न युतम् । स्वतन्त्रकर्तवज्ञानस्य विपरी- तहानत्वात् ।। ससहायत्यधिशेषणात् पराधीनकर्तृत्व एव पर्यवस्यतीति न मन्तव्यम् ॥ ससहायत्वोक्तिमात्रेण कर्तृत्वस्य पराधीनताया असिद्धः । न हि ससहायत्वमात्रेण स्वातनयं हीयते ॥ किंतु सहायसव मश्वयद्योतकं भवति ॥ १' यक्तः शब्दांतराचे' सूत्रम् । उक्तं चाभियुनः ॥ साधनानां साधनत्वं यदाऽमाधानमिप्यते ॥ तदा साधनसंपत्तिरेश्वर्यद्योतिका भय दिति ॥ न हि सार्वभौमः ससहायोपि पराधीनकर्ता भवति ॥ अतो निष्क्रियमित्येवार्थः ॥ स्वतो निस्क्रियत्वेन पराधीन कर्तारं यः स्वतन्त्रकर्तारं जानाति स दुर्मतिरित्यक्ती निंदया अनया पराधीनकर्तृव. मभ्युपगतं भवति ।। तचएम् ।। तद्विवक्षया कर्ता जीवः इति व्याख्या ॥ स्वतन्त्रक स्वविवक्षया कर्ता विष्णुः इति व्या व्या ॥ अतस्त्वं स्वतन्त्रत वानुसंधान यान पूर्वकं अस्वतन्त्रकर्तृम्धानुस-भानपूर्वक च कर्तव्यं कर्म कुरु । अयमेव कन्वयागः पूर्वोक्तः ॥ अ॥ कृष्णः ॥ तत्र कर्मणि एवं मति अनामभूतैरधिष्ठानादिभिः क्रियमाणे सति यः केवलं तु स्वप्रकाशपरमानन्द अनाध्यं असंगोदासीनं अविक्रियं अद्वियं अकारमेव सन्त आत्मानं अधिष्टानाद्यना मभूनकर्मकर्तृतादाम्याध्यासात्तदीयं कतवं आराप्य अहं करीमीति कारं पश्यति ॥ तोय चलति तच्चलनमादित्य आरोप्य आदित्यश्चलतीतिवत् ।। यथा शुक्तौरजततादात्म्याध्यासेन मुक्ति रजतं पश्यति र जी सर्पतादात्म्याध्यासेन रज्जु सर्प पश्यति तद्वत् अतार कर्तृतादाम्या यासन १. २.१.१९. .

·॥ अतः अष्टादशोऽध्यायः २११ अकार कतारं पश्यति ॥ सः न पश्यति आत्मानं पश्यन्नपि अकर्तृत्वादिरूपेण यथा बन्न जानाति ॥ आत्मस्वरूपाज्ञानादात्मनि अन्यतादाम्या यामः ॥ शुनिरन्नुम्वरूपा शानात् शुक्तौ रज्जी च रजतसर्वतादात्म्या यासवत् ॥ कुत इति चेत् ॥ शास्त्राचाया- पदेशादिभिरसंस्कृतबुद्धित्वात् दुष्टबुद्धिर्हि सः ॥ श्रवणादिभिरसंस्कृतबुद्धि त्यान लब्धश्रवणादिसंस्कारत्वेऽपि अकृतात्मविषयकयथावद्दशनत्वात् ॥ दुष्टे अधिष्टानादी अहमिति ज्ञानवान् हि सः ॥ कुतो यथावदात्मतत्वदर्शनं न संपादयतीति चेत् ॥ दुर्मतिर्हि सः ॥ ज्ञानप्रतिवन्धकपापेन पितबुद्धित्वात् तस्य यथावदात्मतत्वदर्शनं न जायते ॥ अतः अकारं कतारं पश्यति ॥ यथावदान्मतत्वदर्शनाभावादन्य- तादाम्याध्यासन अन्यधर्मस्य आमनि दर्शन जायते ॥ अकत्रीत्मज्ञा नाभावादधिष्ठानाद्यन्यतादाम्याध्यासेन तद्गतकर्मकर्तृत्वं आमन्यारोप्य अका रमात्मानं कर्तारं मन्यन्लनामज्ञाः ॥ उक्तं हि मया ॥ १ प्रकृतेःक्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ॥ अहकारविमूटात्माकर्ताऽहमिति मन्यते' ॥ इति ॥ एवमन्यदीयं कर्म आत्मन्यारोप्य आत्मानं कतारं मन्यमानानां अज्ञानां कथं कर्म- संन्यासः सम्भवेत् ॥ अतो नाजस्य कर्मसंन्यासः ॥ विद्वांस्तु अकात्मतत्वज्ञानात् नान्यतादाम्या यासेन आत्मानं कर्तारं मन्यते ॥ उक्तं हि मया ॥ २ तत्ववित्त महा- वाही गुणकमविभागयोः ॥ गुणा गुणेषु वतन्त इति मत्वा न सज्जते' ॥ इति ॥ ३ प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ॥ यः पश्यति तथाऽऽन्मानं अकर्तारं स पश्यति' ॥ इति च ॥ अता विटुप एव कर्मसंन्यासः ॥ अतो 'न हि देहभृते त्यनेन यदुक्तम् तद्यक्तम् ॥ केवलमित्यस्य एकाकिन असहाय इति नार्थः ॥ कवल स्य आमनः कतृत्वदर्शनानंदया ससहायस्य अन्यस्मभूय कर्तृत्वमस्तीति प्रतीयत ॥ तादृशकर्तृत्वाप नात्मन: संभवति॥ अविक्रियस्या मनः अन्यः संहतत्वस्य संहतस्थ वा कर्नत्वस्य चायोगात् ॥ अतः केवामत्यस्य उक्त एवाथः ॥ आत्मनि कर्मकर्तृतादाम्याध्यासाभावात् कर्मकर्तृणामधिष्ठानादीनां अना मतयव दर्शनाच्च मुख्यसंन्यासिनः कर्मिणाकर्मिण एव ॥ अतः मुख्यसंन्यासिनां फलं न भवतीत्युक्तम् युक्तम् ॥ आमभिन्नधिष्ठानादिभिः क्रियमाण कर्मणि आत्मनोऽकर्तत्वज्ञानपूर्वकं कृतं सात्विक यागिनां कम न फलमुत्पादयति ॥ किंतु ज्ञानद्वारा मोक्षमव ॥ आमनोऽ. C १. ३. २७. २.३.२८. ३. १३. ३०.

·मर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [वि. १६.] ॥ कर्तृत्वज्ञानवैभवात्॥ कर्मणामीश्वर अपणन तत्फलस्य त्यक्तत्वाच्च॥ अतः ' न तु संन्या- सिनां क्वचिदिति सात्विकत्यागिना फलाभाववचनं युक्तम् ॥ वि॥ कृष्णः।। एवमधिष्ठानादीनां पंचानां कर्तृत्वोक्त्या जीवात्मनोऽपि कतृत्वमु क्तम् कत्तति तस्य ग्रहणात्। परमा मनोऽपि कर्तत्वमुक्तम् ॥ देवमिति तस्य ग्रह्णान् । न च उभयोः समानं कतृत्वं एकस्य शवन्यात् अन्यस्य शेपित्तात्॥ किंतु जीवात्मनः कर्तृ- त्वं प्रयोज्यकर्तृत्वं ॥ ईश्वरस्य कर्तृत्वं प्रयोजककतत्वम् ॥ अतः ईश्वरः स्वानुमतिदानेन जीवात्मानं प्रवर्तियति। ततो जीवात्मा स्वच्छया करोति । अतो जीवात्मनः कर्तृत्वं पर. मात्माधीनम् ॥ १'य आत्मानमंतरो यमयती ति २'अन्तः प्रविष्टः शास्ताजनाना: सर्वा- मेति च श्रुतिः॥ उक्तं च मया॥ ३ सधस्य चाहं हृदि संनिविष्ट इति॥वक्ष्यते च|| 'ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽजुन तिष्ठति ॥ भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया' इति च ॥ जीवो हि परमात्मना दत्तस्तदाधारकश्च करणकलेवरादिभिस्तदाहितशक्तिभिः स्वयं च तदाधारकः तदाहित शक्तिस्मन् कर्म कर्नु प्रयतत ॥ तदन्तरवग्थि तः परमामा तु स्वानुमतिदानन तं प्रयर्य कारयति । अतः पराधीनकत्ता जीवः ॥ तच्च पराधीनकर्तृत्वं बहुभिस्संभूय ॥ अविकारेणैवान्येस्संहननं सह- कारिभिः संभूय कतृत्वं च जीवस्यास्ति ॥ अन्यस्संभूय कर्तृत्वे बहूनां एकस्मिन् कार्य कर्तृत्वमापद्यत इति चेत् ॥ गुरुतराशलामहीरुहादिचालने बहुपुरुषसाये बहूनां कर्तृत्वमस्त्येव ॥ एवं सति अतो जीवस्य परमात्माधीनकर्तृत्वे अन्यैः संभूय कर्तृत्वे च सति तत्र कर्मणि केवलं असहायमेघ आत्मानं यः कर्तारं मन्यते सः अकृतबुद्धित्वात् अध्यात्मशास्त्रैरनिष्यादितयथावस्थितात्मयाथात्म्यज्ञानत्वात् दुः मतिः विपरीतक्षानः पश्यन्नपि न पश्यति ॥ अयथाभावेन दर्शनमदर्शनमेव ॥ एवमसहायस्य कर्तृत्वदर्शननिंदया ससहायस्य कर्तृत्वदर्शनं युक्तमि युक्तं भवति । ततश्च कवलस्य कर्तृत्वानुसन्धान याग एव कर्तुत्वत्यागः ॥ एवमकर्तृत्वानुसन्धान- प्रकारे ज्ञाते कर्तृत्वयागम्मुकरस्सूपपन्नश्च संपद्यते ॥ स्वकीयैरेव करणकलेवरा- दिनिः कर्मणः स्वयं करणपि तस्य कर्तृत्वन्य परमामाधीनत्वज्ञानात् नियन्वन्तर- निरपक्षकर्तृत्वानुसन्धानत्यागम्य नियमाणस्य कर्म गः अनेकाधीनत्वज्ञानात् अनन्या- धीनत्वाभिमानत्यागस्य च निवांधवात् ॥ कर्तुत्वस्य परमात्मानुमतिपूर्वकत्वे नाते ममतापरित्यागोऽपि नुकरः संपद्यते। परमात्मा हि स्वकीयेन जीवात्मना स्वकीयैश्च करणकलेबरादिभिः स्वलीलामयोजनाय कर्माणि करोति कारयति इति ज्ञाते भग- १. वृ. ५. ७. २२. २. त. आ. ३. ११. २. ३. १५. १५. ४. १८. ६१.

·[वि. १३. दै. १७. अष्टादशोऽध्यायः २१७ वदीयलीलासपफल साधननया भगवदीयमिदं कर्मति ज्ञानं जायते ॥ तेन मदीय- फलसाधनतया मदीयमिदं कर्मति मनतायाः परित्यागोऽपि मुकम्मापन्नश्च भव. ति। अतः त्यागः विविधः त्रिवित्रन्यागपूर्वक कर्म कतव्यमिति १ त्यागा हि पुरु- पव्याने न्यादिना यदुनं तदानम् ॥ ११ ॥ दे ।। मजयः । पर कमणि कर्नयानुसन्धानलागण्यावश्यकता कर्तृवानु सन्धानकारिनिन्दया प्रतिपादन इशानी कल यानुसन्धानल्यागिस्तुत्या तां प्रतिपादय ति भगवान् ॥ कृष्णाः ॥ यस्य नाहंकनी भावो द्वियस्य न लिप्यते । दत्वापिस इमान लोकान न हनिन निययन ॥ १७ ॥ यम्बन ॥ यम्य भावः अई. अशाम्तीत्यहं कृतः अहङ्कारवान् न ॥ यस्य- त्थिः न लिप्यने ।। २१: इमान् लोकान् हत्यापन हन्ति ।। न निवव्यते ॥ १७ ॥ यस्य भावः अभिप्रायः अहंकुलः असदारवान् न ॥ अहातत्य रूपोऽभिप्रायो यम्य नास्ति ॥ अहमिति नः जातः भावः यम्य नास्तीति वा ॥ यस्य बुद्धिः न लिप्यता पलरागाचा न भवति ॥ इटानगृत्ववथ्या काम सनिरूपलंपवती न भवनि इति वा ॥ यस्य मान्न जियान पृत्ती याम्यति हि उभयोगवश्यकन्वय नाय ॥ सः अहवालात कर काममानत्यागपूर्वक फलाभिसन्धित्यागपूर्वक इशा नियन्यत्रुध्या कर्माण सक्तिशब्दिासङ्गन्यागपूर्वक च कर्तव्यं विहितं कर्म कुर्वन पुरु ३: इमान् सर्शन लोकान हत्वापि तन न निबध्यते ॥ तत्कृतपापरूपफललेगवान न भवति ॥ कुत इति चत् । न हाल हं हन्मीति न मन्यते ॥ २ क बातति ह- त कमितिकात् ।। अहंकगमीति कर्तृत्वाभिमानवान् हि तत्कर्मपालेन लिप्यते हननम्य हिसास वात् कथं सहल यागपूर्वक तकरणाभ्यनुज्ञा युज्यतति चेत् ।। न सपा इयं हननाभ्यनुज्ञा किंतु हननःपकर्माण भगवता नियुक्तरुद्रयमविपय- मिदम् ॥ तो हननक्रियां कृत्वाऽप न बध्यते ॥ अहं दन्मीत्यभिमानाभावात् ॥ सह- १. १८.१.२.२.२१.

·२१८ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां है. अ. १७.] फल यागपूर्वकं कृता हननक्रिया लगफलत्यागर्माहम्ना न तत्फलरूपदापात्पादि का ॥ किमुत सह फल यागपूर्वक तं विहितं साधु कम स्वर्गादिरूपफलोत्पादक नति ॥ अतः अहङ्कारममकारादित पूर्वक फलत्यागपूर्वकं च विहितं कर्म कर्तव्यम् ।। अतस्त्वं द्वितीयाक्तरीत्या स. कन्यागर्वकमेव कर्म कुरु ॥ . अ॥ सञ्जयः ॥ यदुक्तं अनिष्टमिटं मिधं च विविधं कर्मणः फलम । भवन्य यागिनां प्रन्य नि क बानुमान विविधफलमाक्यम् ॥ नत् ‘पञ्चतानि इत्यादिभिश्चतु िदलोकस्सम्या प्रपाद इदानी न तु संन्यासिनां क्वचि : दिति कर्तृ यानुसन्धानर्गहनानां विविधफट गहित्यं यदुक्तम तदुपपादयन् न्दिा मुल्मन प्रतिपादितां अकात यानुस वानस्यावश्यकता मनुनिनुमनाप प्रातपादयत भगवान् ॥ कृष्णः ॥ यम्य अहंकनः अहङ्कारवान अहे. कर्ता इत्यरूपः भावः भि- प्रायः नास्ति ॥ अधिष्टानादयः पञ्चव सब कमणां कतारः अहं तु न कता किंतु तद्यापाराणां साक्षिभृतः शुद्धः सर्वावकारायः एरममा इन्यका विज्ञानात् ॥ यस्य भावः सद्भावः अवतः अहमितव्यपदेशाही न ॥ गुडम्बापमानाव- शेपात इति वा ॥ अहंकनः सम्य भावः तादाम्याध्यवसायः यध्य नाम्नानि वा ॥ अहफनः अहकारस्य भावः स्वनाव. कतृत्वाभिनिवेशकएः यस्य नास्तीति वा॥ यस्य भावः अन्न करणं नाहंकृतः इयक एद अहनं अट अरणा महारः न विद्यते यस्य सः अहंभावराहत इान सावन । हान चा। य भाव आत्मा अमृतः इति द्व पद ॥ अहं न कृतः अह दारतादाम्य न मावतः दर्शन वा! नायितः इत्येक पदं पष्टयन्तम् ॥ अहंकामा वृषिमनुवादयतः याग मात्र सत्ता वर्तत इति वा । अह अहंकृति करातीबत् तम्य अहतः पछी यस्य संन्धिना कृतः अन्तः- करणस्य भावः स्थितिः नास्ति ॥ यस्यान्तःकरणम कात मित्यर्थः । इति वा ॥ अहमा कृतः अहंकृतः महमध्यासमूलका भावः ममत्ययासम्मः पदार्थः यस्य नास्ति। इति वा ॥ यस्य बुधिः न लिप्यते ॥ यग्य को पतन कर्मणा एनफलं भाश्य इति फलानुभवानुसन्धानरूपः पुण्य कर्मणि हर्षरूपः पाप कर्माण मनःक्लेशरूपः अनुशयशब्दितः लेपः नास्ति ॥ इष्टानिष्टयम्या कर्मसु सक्तिरूपलेपो नारतोति वा ।। ..

·[अ. वि. १७.] अादशोऽध्यायः स इमान लोकान मर्वनोकल्यान गान प्राधिनः हत्यापि न इन्लि हननत्रियायाः कर्ता न भवति॥ अतः तफलन पान न नि यातन संबव्यते। न वाध्यत इति चा। हत्वा पि पापन न संवध्यत इति कथं इति चेत् कन्वानुमन्धानादित्यागम्य स्तुतिग्यिम॥ तथा ऽपि विप्रतिविमुच्यमानं क 'मअपयन इति चत त्याप्पीति कर्तृत्वाभ्यनुना लौकिक हरय गंधन ॥ न हन्तीति कतत्वनिषेधः शास्त्रीयया परमार्थदृष्ट्या ॥ हननक्रियां कुर्वन्नपि न बध्यते किंपुनः लत्वशुनद्वारा ज्ञान हेतु भूतानि कर्माणि कुर्वन् न वध्यते इति ॥ उनं. हि मया ॥ १ 'त्य त्या कर्मफलासा नित्यतृण निराश्रयः ॥ कर्म- एयभिप्रवृत्ती पि व किंचित्काति मः ॥ शत ॥ २' ब्रामण्याधाय कर्माणि सझं त्य या कराति यः ॥ लियते न म पापन पदलपत्रमिवांभमा' ॥ इति च ॥ नम्मात् परमार्थमंन्यासमानितुभने कमा अपवाद्यासन्धानादिकमावश्य- कम् तथाकृतमेव कर्म परमार्थमन्यामतानिनुभवति ।। उत्त हि मया ॥ ३ संन्यास- स्नु महावाही दुःखमाप्तुमयोगतः योगयुनो मुनिब्रह्म न चिरणाधिगच्छति ।। इति ॥ ४ वदाधिनाशिन मित्यत्र क बाथ हन्ति घातयनी युपक्षिप्तः तत्रतत्रोपपा- दिनः कर्मसंन्यासः सर्वशास्त्रार्थी पसंहार पुनलहनामपंहतः ॥ १७ ॥ वि। सञ्जयः ॥ चिन्दामुग्न प्रतिपादितां कवलम्य कर्तृत्वानुसन्धानत्या- गावश्यकता स्तुविनाधि प्रतिपादयन् कतृत्वानुसन्धानन्यागस्य फलमाह ।। कृ णः ॥ यस्य भावः अभिप्रायः अतः अभक्षन्यायन सावधारणमिदम्।। अमेव केवलः कतभिमानरूपाहारवान॥ यग्य उक्तरीत्या परमामाधीनोऽहं सस- हायः करोमीय कम्पः कर्तृत्व यागोऽस्ति ॥ यम्य बुद्धिा : न लिप्यते ॥ कणि मम कर्तृत्वाभावादन करून मया संवध्यते ॥ न च मद्रीय कर्म किंतु मदीयं भोजनादिम्प कम अनित्यादिक फलं च परमा मन एव ॥ पारशकुलपोपणादिक सेवककर्म नजन्यशकुन्तपुष्ट्यादि मूल काग्वादिरूपं फलंत्र प्रभारंव हि लोक दृश्यते ॥ उतरी- त्या कंडोक्ताकर्तृ वागुनन्धानप्रकारज्ञानमूलककवन्यागहतुको ममनात्यागश्च यस्या- १. ४. २०. २. ५. १०.३.६.६४.२.२१, ·२२० सर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [वि. द्वे. १७. १८ । स्ति सः त्वादशः क्षत्रियश्चेत् इभान लोकान् सर्वलोकस्यान १ सान् जनान् युद्ध मापन हन्ति । हननकले व मलकाहराहतुकफलसंधाधयांग्यों न भवनि टन रवादिना नाते ॥ किंतुझान द्वारा माक्षरूपत्र कलं भाव " ।। अतः वात व सागर अमनः- पस्य च सुकरया मा पनवान् आवश्यक मा. व कदमत्यागममता बागफगान पसात्विकत्यागशान्दितत्रिविध यागावकं यजा दिस कर्नव्यवति यदुना त? म । अतस्त्वं विविधत्यागवामय गुजा कर्म कुरु ॥ १७ ॥ :- है। अतिः ।। जावस्य स्वतन्त्र र्तृत्व नारनी गुतं नभ्य स्वतन्त्रवाना कथं स कर्मविधिविषया भवति। कतर्हि विधिविश्वयम् ॥ मास्तु तस्य विधिविषय त्वमिति चन् ॥ विधयों व्यर्थास्युः ॥ अन्यः कश्चिदियोस्तु इति चत् ॥ जडम् ईश्वरस्य मुक्तसर च विधिविषयत्वं न भवति ॥ तदन्यस्तु नवतिः। विच जीवण्य विधिविषय वाभाव विहित कर्माण न प्रवर्तत ॥ अतः कामदए ॥ हि ।। • . कृष्णः । ज्ञानं ज्ञयं परिजाना विविधा कर्मचादना । करण कर्म कति विकिरः पमप्रतः ॥ १८ ॥ ज्ञानामांत ।। ज्ञान नय पारज्ञाना इात कमण: चादन विधिः तित्र: विचाः प्रकार राः यस्याम्मा त्रिविधा ॥ करणं कर्म का इति संयत का प्रतिपाद्यते अनन- संग्रहः कर्मणः संग्रहः कर्मसंग्रहः त्रिविधः ॥ १८ ॥ । जीवस्य न विधिविषय वाभावः अस्वतन्त्रत जम बन विधिविपरम्पपद्यते। स्वतन्त्रकत्तः कविधिविषय समिति चन् अस्त-वकाग नृत्यादयो विधिविषया. फलभागिनश्च दृश्यन्ते हि लोके ।। अस्वतन्त्रकारमुद्दिश्य कथं विधिः प्रवर्तत इति चत् कमणि चोदनाशदिता विध्यपरपर्याया प्रेरणा ज्ञान इयं परि ज्ञाता इति नि: १. न केवल भीमानित्यर्थः ॥ इति भायम् ॥ भी महंगध्ये' इति मगर क.मुत्यन प्रतिपार्थ इमान लोकानिति सामान्यनोचयत इत्यभिप्रायणाह ॥ न काल मत ॥ टाका ॥

·द्वि. अ. १८.] अष्टादशोऽध्यायः २२१ विविनिमित्तहेतुका निमित्तानमित्तिनोरभेदात् त्रिविधत्युक्तिः ॥ विधिविषयशानं एक निमित्तं तद्वान् अम्वतन्त्रता जीवः एक निमित्तं तदीयं इच्छाप्रयत्नादिकमक निमित्त एतानि प्रीति निमितान्यपक्ष्य यशेतत्यादिलिङलोटतव्यानत्य यर्थाटनकर्म विषयः प्रवन्ति ॥ न स्वतन्दकर्तृत्वं विधिविषयत्व हनुः ॥ नधासति ईश्वरस्यापि विविविषयत्वं स्यात्॥ दिनु स्वसंवन्धितया विधिज्ञान कर्मतत्फलोद्देश्यकंच्छाधयन्ना- धिष्टानादिनिधानकमत कसंवन्धादिमत्वमेव विधिविषय व हेतुः ॥ तच्च सर्व मनि परमात्यायीनं जी ॥ अता स्वतन्त्रकतुनीवस्य विििवषयत्व संभवति । ईश्वरोऽपि निमित्तं परि ज्ञानपंदन मुख्यकर्तुगश्चरस्यापि ग्रहणात् ॥ स्वतन्त्रः ईश्वर जीव विधिज्ञानमुत्पाद्यमतत्फलोद्देश्य कच्छाप्रथानानुत्पाद्य उक्तसपः पञ्चभिः कारणः कर्म का यत्या फलं ददाति । अतः आवस्य स्वतन्त्रकर्तृत्वाभावपि परमामाधीन क वसन्यान कर्मविधियायवादिकं युक्तम् ॥ जडापक्षया स्वातन्त्र्यमीश्चराधीन जावस्यास्ति तदध्य पाविधिवषयघामति वा ॥ अम्तुनामदम ‘पञ्चते तस्य हेनवः' इत्युक्तं क्वचित् कर्मकारणामि वाणीत्युच्यते कामदमिनि चन् करणं कम चटा कता इति त्रीणि कारणानि इति कर्म करणानां त्रिविधवप्रतिपादकं वचन संत्रण कर्मकारणतिपादकम् ॥ विस्तरण प्रातपादने पञ्च संग्रहण प्रतिपादन श्रीणि ॥ तत्र करण अधिष्ठानस्य देवम्य चान्तावः ॥ देवपदादितश्वरस्य कन्य- न्तमावः ॥ अतः पचाप इत्यनयान विरोधः ॥ १८ ॥ अ॥ अनः ।। सफलत्यागपूर्वक कर्म अवश्यं कर्तव्यमित्युक्तम् ॥ तस्य कर्मणः प्रवर्तक किम्॥ उत्तागत्या आमन कमानस्पर्शित्वात्कदिश्य विधिः प्रवर्तन विधिविषयस्यान्मनः कनीशिवं च काय पुच्यते ॥ हि ।। कृतः । वस्तुप्रकाशक १शानं शेयं ज्ञानविषयीभून कर्म परिज्ञाता उपाध्यच्छिनासकारापर नामा विज्ञानामा इति त्रिविधा कमचांदना इत्येतत् अयं कर्मणां प्रवर्तक निर्वतकम् ॥ ज्ञानज्ञयज्ञातणां सन्निधान सति कर्म प्रवर्तत ॥ अतः १.शायने अनति शानम् ॥ इति पबित् ।।

·मदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [अ. वि. १८.] ॥ त्रिनयमतत् कर्मप्रवर्तकम् । झानग्य परिज्ञाता इति त्रिविध निमिनमुद्दिश्य लिट लोट्तव्यप्रत्यय घटिता यजेत यज याव्यं कुर्यात् कुछ कर्तव्यं इत्यादि का कर्मणा चोदना विधिः प्रवर्तता करताना विविविषयस्य स वातादिय विधिः प्रवर्तन। प्रवर्तकामिद त्रिकं सगुणं तथा गोत्रादि कर्म १ कर्तुगमित तमद में 'ति निर्दिष्ट कृतिविपर्याभृतं कता इति त्रिविधं शरणकर्मकर्तृरूपं कारकं पतयः कर्मसंग्रहः कर्मा- श्रयः कर्म सश्यक गृह्यते आस्मन्निति कर्मसंग्रहः इति निमः ॥ उनकारकत्रि- तयं कर्माश्रय । कर्मप्रवर्तकस्य कमाश्रयस्य च सगुणन्यान् आमनश्च निगवान् केवलस्यात्मनो न कर्म सस्पर्शः॥ कर्मप्रवतकस्य कर्माश्रयस्य च मगुणवं उक्तं मया। गुण्यविषया वेदः' इति। कर्मप्रवतकस्म कर्माश्रयस्य च अनाम वादात्मनः कर्मस बधा नास्ति ॥ एवं च यथारदका विज्ञानात् विदुपः कमसन्याग इति यदुनं तवनम् ॥१८॥ वि ।। अनः ॥ ३ ‘त्यागो हि पुरुप व्यान त्रिविधः संप्रकीर्तितः' इत्युक्त- विविधत्यागरूपः सात्विकन्यागः अकर्तृत्वानुसन्धानप्रकागात सम्बन किमय वि. चितः हि ॥ कृष्णः ॥ एतादशसात्विक यागपूर्वक क्रियमाणं कर्म सावि मपयन ॥ तदेव कत्र राजमतामनकर्मप्रहाणेन साविकन कवयम। साविको भूत्वा सात्विक कर्माण केन प्रवाताद चत् ॥ साविकनशाना ॥ साचिन काना माविकन शानन साबिक कर्म कर्तव्यमि युक्तं भवति ॥ कती कर्म ज्ञानेन अर्यादित काग त्रितयं कुत उच्यत इति चेत् ॥ ज्ञानकर्गकर्मणां कविधा विद्यमानत्वात् ॥ ध्यातिन स्वर्गकामायजेत' इत्यादिवाधिषु कती कर्म च विद्यते ॥ ज्ञान द्वाग्ब विभीनां प्रयत. कत्वम् ॥ कमक तव्यता अनेन विविना ज्ञात्या कता कर्म कुर्यादिति निर्धानामर्थः । तस्मात् बोधयोद्धव्यवाशब्दितक्षानशेयशालयको ज्यातिष्टामादिक विधिः ॥ शान कर्तव्यकर्मविपं ज्ञान ज्ञेयं विधिना ज्ञातव्यंकाय की परिवाना सिविधाक्यार्थ ज्ञानजल्यकमकतव्यतालानवान कर्ता इति कर्मचाइना विविधा वस्तु जयामधिनी ॥ चादनासवान्धपदाधात्रक ज्ञानादीनांप्रकारत्वात् शानाविरूपण त्रिप्रकारा चोदनेत्यु च्यते ॥ साविकन ज्ञानन सात्विककम वुध्वा सात्विकन का कर्तव्यं तत् कम ॥ २ १...९.२.२.४५.३.५८. ४.

·[वि. १८. ॥ १९.] अष्टादशोऽध्यायः २२३ आमनः शुद्धय इति बोधचितुं मात्विकत्यागविशोधनं कृतम्॥ देशकालादीनामनुक्तिः कुन इति च ॥ ता त्रिज्ञयशब्दोकं यागादिकं कर्म कमविधी प्रधानं तदर्थ हि विधिः ॥ तस्य कर्मणः कतकरणकालदेशदवतामन्त्रतत्रफलादिबहुपारकर युनत्यपि कर्ता साधनद्रव्यभिन्नुभयं प्रधानम कता विहितसाधनेन कर्म कुर्यादिति कर्मण: संग्रहः ॥ विस्तरण प्रतिपादन सर्वोऽपि परिकरः प्रतिपाद्यते तत्रतत्र | अतः संग्रह तदनुक्तिः ॥ अतः साविकादिभेदान झात्वा सात्विकेन ज्ञानन सात्विकः कता भूत्वा सात्यिक कर्म कुस नियोग्यावस्या विधिशेषः परिशाता ॥ अनुष्टात्रवम्थः कर्मशवः की इति विवेकः ॥ १८ ॥ अजुनः । ज्ञानशेशज्ञान युक्त एको विधिः कथं सात्विकराजसतामसभेदन दि. प्रकाराण कर्माणि कारयति ॥ बाद ॥ हणः । ज्ञानं कर्म च बना च विधैव गुणभेदतः ।। प्रायन गुणसनाने यथावण तान्यपि ॥ १९ ॥ ज्ञानमिति । शान कर्म च कर्ता च गुणानां भेदः गणभेदः तम्मान गुणभेदतः हता: नियत्र त्रिभिः प्रकार : गणानां सत्वादीनां संख्यानं सम्यक प्रतिपादनं यस्मिन् नन् गुणग्यान यशानं तम्मिन प्रसन्यक उच्यते ॥ तान्यपि यथावत् उष्ण ॥ १२ ॥ ज्ञान विधा सम्यक उच्यत जयशब्दोक्तं कम त्रिया सम्यक उच्यते ॥ परिक्षा लगातः का किया सम्यक उच्चन ॥ कुन इति चन सत्यादिगुणभदात मान्धि कादमदन त्रिधा उच्यते ॥ मानयज्ञान सात्विकादिभेदन विध्यान तान एका विधि प्रकाराणि कर्माणि कारयति ।। कुत्रांच्यते इति चेत् ॥ गुणसंख्यान १ गुणानां तत्कााण चलायक प्रतिपादके वैष्णव कापिले च सांख्यशास्त्र . कार्यगणनस्थल निब न तु प्रकारान्तरमस्ति॥ तान्यपि भेदजातानि शानादीनि या व समाजागुणन याभदप्रतिपादन ३ मया सम्यगुच्यते श्रुत्वा तत्र नियां कुरु ॥ १॥ १. गणाः सम्यक ख्यायन्त प्रतिपाद्यन्ते अत्रेति गणसंख्यानं तस्मिन् ॥ २. गणसंख्यान इत्य. स्व अथान्तरम् ।। ३ प्राच्य दलस्य आत्तिः ।

·२२४ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां द्वै. अ. २०.] अर्जुनः ॥ अवहितोऽस्मि शानस्य सात्यिकाीन भेदान् वहि ॥ कृष्णः ॥ सधभूतेषु यनै भावमव्ययमीक्षते ॥ अविभक्तं विभक्तप त ज्ञानं विद्धि सात्विकम् ॥ २० ॥ सर्वभनेप्विनि ॥ विभक्तेपु भिन्नपु सर्वाणि च तानि भनानि च सर्वभूतानि तेए स्थितं न विभक्तं अविभक्तं न व्योते इति न विद्यते व्ययः यम्य इति वा अव्ययं एक भवति सदा विद्यत इति भावं शाधनं परब्रह्माख्यं वस्तु आत्माख्यं वस्तु वा येन ज्ञानेन ईक्षते जानाति तत् ज्ञानं सात्विकं विधि ॥ २० ॥ है। विभक्तपु भिन्मेषु सर्वेषु भूतशब्दितेषु चेतनेषु जडेषु च स्थितं तथापि अविभक्तं विभागशब्दितभेदरहितं स्थानभदप्रयुक्तमेदहितम् ॥ १ 'न स्थान तापि पर- स्यानयालझं सर्वत्र ही ति सूत्रम् ॥ एक स्वसजातीयांद्वतीयगहितम् ॥ अव्ययं स्थान नाशप्रयुक्तनाशहितम् ॥ २ भाय ३ अविनाशि तु तद्विद्धी युक्तरीत्या स्वाभाविकना- शात्तिनाशरहितं परब्रह्म नारायणाच्य यन ज्ञानन विषयाकरति तज्ज्ञानं सावि कं जानीहि ॥ बन मानसाधनेन शास्त्रण जानाति तत् ज्ञानम्माधनं वदादिशास्त्र सावि के जानाह इति च ॥ यथावत् परब्रयावषयकं ज्ञानं नाविक नाहटासानजनक शाय च माधिकम !! & • अथ पग यया नदक्षरमधिगम्यन' इति अतिः ॥ अज विमा सर्वभूता व युकया जावानां जडानां च परम्पर भदः जीवानां परम्परं भदः जडानां परम्परं भदश्च ॥ यता स्थिमित्या धागधयभावनिया विश्वभेदः जइश्वरभेदश्च हात पन भदाः उक्ता भवन्ति ॥ विभक्तावत्यनन प्रकारभदनांधनात जीवजडान तारतम्यम् । एकाम युक्या जीवा-मपरमा मनोस्तारतम्य चोक्तं भवति ॥ तथा च पञ्चभेदतारतम्याविषयकं ज्ञानं सात्विकम् ॥ अ । परम्परं मिनेषु अव्यक्तादिस्टांता स्थावरजङ्गमा मकेपु स्थितं तथाऽपि अविभक्त भवर्गहतं पकं अव्यय सर्वभूतनाशऽपि नाशगहत भावं भवति सर्वदा विद्यते इति व्युत्पत्या भावशब्दितं उपाधिसंबन्धतभावाभ्यां जीवात्मपरमात्मशब्दितं १. ३. २. ११. २. भवान सदा विद्यते इति भाव नाशहितम् ॥ ३. २. १७. ४. म १.५.

·अ. वि. २० ।। २१.] अष्टादशोऽध्यायः २२५ सगुणनिगुणशब्दितं च परब्रह्माख्यं वस्तु येन सर्व ब्रह्म ब्रह्मैवाहमित्याकारकेण अद्वैतात्मदर्शनेन ज्ञानन यथायजानाति तत् अद्वतज्ञानं सात्विकं जानीहि ॥ विभक्ते- घु सर्वभूतेषु विद्यमान अविभनं अव्ययं जीवा परूपं बस्तु एकं परस्परं भेदरहितं परब्रह्मणा च भेदरहितं येन पश्यतीति वा ॥ १ 'समं सर्वेषु भूते वित्यादिनोफ्तरी- त्या सजातीयविजातीयस्यगतभदशून्यं ब्रह्मति यत् कटानं तत् २ सात्विकम् ॥ दि। सितालिमहस्वादिविभागवनु ब्रामण वाद्यनेकाकारेषु ब्राह्मणादि. भभिन्न ब्रह्म बारिगृहस्थादिभदामिनषु विकार स्वभावपु शरीरेणु स्थितान आ स्मारयान् ३ पदार्थान ज्ञानाकारतया ४ पकजानीयान् ब्राह्मणत्वादिजातिविभागास वादिगुणविभागरहितान् नाशरहितान् । विकाररहितान् फल संयोगानहश्चि॥ निन विषयीकरोति तज्ज्ञानं सात्विक जानीहि ॥ यथावदात्मतत्वज्ञानं सा- ई... कम् ॥ २० ॥ कृष्णः ॥ पृथक्त्वेन तु यज्ञानं नानाभावान पृथग्विधान् ॥ वत्ति सर्वप भतेपु तज्ज्ञानं विद्धि गजसम् ॥२१॥ पृथक्वेनेति ॥ यत् ज्ञानं सर्वप भने स्थितं भायं पृथक् भावः पृथक्त्वं तेन भिन्नत्वेन तु एवं वेत्ति । नाना अनेक ते च ते भावाः जीवाश्च नानाभावाः तान् पृथक् विधा प्रकारः येषां ते पृथग्विधाः तान् पृथविधान् वेति ॥ संवैप भते ग्यवत्वेन स्थितान् नानाभावान् पृथग्विधान् वेत्ति ॥ इति वा । तत् ज्ञानं राजसं विधि ॥ २१ ॥ १. १३. २८.२. सर्वनेत विद्यमान एक परमात्मनात्य यन शिते तत्परमात्मविषयकं ज्ञानं सा. विकम् ॥ ३. भावमिति समुदायाभिप्रायमेकवचनम् ॥ ४. एकमिति जालकत्वविवक्षया॥ ५. विकार- हित्यार्थकाव्ययशब्दार्थोऽयम् ॥ विकारश्च फलादिमारूपः॥ सनः संबन्धः अनुभवः इत्यर्थः ।

·२२६ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [११. २ ॥ यत् शाम सवषु १ भूलपु स्थित भाव परमा मान तभ्यः पृथक वन तु भिन्नत्वेनैव जानाति । विषयी कति । एवकारार्थकतुशब्देन परमामना भृतेश्या भेदमेव जानाति ॥ परमात्मनः म्यानन्यादी सर्वरूपबमवादी सवागययगुण किया दिभिरभेदादी च संशया मकमितिया ॥ २ नानाभावान् परमा मनः परस्परं ब भिन्नान जीवजडात्मकान् पदार्थात पृथग्विधान मिन्नाकारान् परमात्मना पर स्परं च तारतम्योपैतान वति तत् डानं राजमं विद्धि ॥ ईश्वरादन्यत्र यथार्थमान रूपप ईश्वर संशयापवान् ज्ञानमिदं गजनम् ।। नुशादः मालिका दम्याएका सूचनः ॥ महानं तज्ज्ञानमिति झाजपदम्य द्विः प्रयोगः महताऽऽयासन संपादिनार ज्ञानमीदृशं चेत् राजसं भवतीत्यनुकोणचनाय ॥ ॥ ॥ सर्वेषु भूतेषु शरीरघु पृथक्त्वेन अदद मिलान प्रनिशरा भिन्नार नानागावात अनेकाम् जीवान पृथग्विधान मुखदुःखादिवांचा परमादलमान सा ति॥ करणे कन वोपचारः॥ येन ज्ञानेन यानि पृथयन में न स्पिनर जिन्न प शमी स्थितान् नानाभावान् प्रांतशरीरं मिन्नान् जामानिति वा ॥ स सान जानोहि ॥ एकजीववादिनामदतिनां मत प्रतिशरीरमा मभदज्ञानस्य तापम घावयं भाकात् कथं राजसबोक्तिराित चत् ॥ भदालावदोपाधिका विद्यन्त एव ॥ तपा ३अनोपाधिक वन झामं राजनम् ॥ ॥ वि॥ सर्वेषु भूतेषु आमाख्यान अनेकान् भावान ब्राह्मणाद्याकारपृथक्वेन ब्राह्मणादिजातिभेदेन युक्तान् पृथग्वित्रान् सितासितहस्वदीघादिपृथग्भावयुक्तान फलसंयोगयोन्यांश्च ॥ यज्ञानं वत्ति तज्ज्ञानं गजम विधि ॥ प्रतिशरीरं आमभेदा- वगाहनेन सात्विक वस्य जातिभदगुणभेदावगाहनेन तामसवस्य च सन्चात् बान समिदं शानम् ॥ २१॥ १. अधिकरणसप्तमी ॥ विषयमप्तमी । मतेषु विषये पृथक्त्वेन ज्ञानम् ॥ तस्यैव विवरण नानाभावानित्यादि । इति केचित् ॥ २. नाना इति भिनं पदम् ॥ भावान नाना भिन्नान वेत्तीत वा ।। ३. आत्मनां परम्परं मेदः रोपामीश्वरान् भेदः तम्यः ईश्वरान अन्योन्यतश्चानतनवर्गस्य भेदः इत्यनापाधिक- भेदपकज्ञानं राजममेव इत्यर्थः ।।

·व. २२.] अष्टादशोऽध्यायः कृष्णः ।। यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन् कार्य सक्कमहतुकम् ।। अतत्वार्थवदल्यं च तत्तामसयुदाहृतम् ।। २२ ॥ यत्त्विति ॥ यत् ज्ञानं नु एकस्मिन् कार्य कृल्नेन तुल्ये कृत्स्नवत् कृरम्ने इव कृत्नवत् मक्तं न विद्यते हेतुः यन्य तत् अहेतुकं तत्वरूपोऽर्थः तत्वार्थः तत्वार्थः अभ्यास्तीति तत्वार्थवत् न तत्वाधवत् अतत्वार्थवत् न तत्वार्थ: अतत्वार्थः तद्वत् अतत्वरूपोऽयः अतत्वार्थः तद्वत् इति वा अल्यं च तत् ज्ञानं तामसं ज्ञानं उदाहृतं यज्ज्ञानं, बद्धो मुकत्येनान्यथा क्रियते इति कार्यों जीवः ॥ तमिलन कार्य जीवे विषये हाय ब्रह्मणा तुल्यं यथा ला सक्तं संबद्ध यथा ब्रह्म स्वं मोति ब्रह्मत्थेन जानाति॥ ५ तदात्मानगावैद वालोनी ति श्रुतिः!! तथा जीवं नाति ब्रह्मत्वेन आननिविषयी वाट, या कार्य जीव कसनात् सकलजगत सनम ॥ अपनी जगन् । ननिनितिन जतायकारक ज्ञान आयते ॥ तथा कुल पदाकारा जायत ॥ तहत् गथा जति जगदिद- साले ना जीव जादिमिति जगत्वप्रकारकं ज्ञानं मानव जीवन आगामिनबाद तत् , यशानं एक जल का मानव जगत्कालिन न तु जीवभेदः ॥ प्रकम्यालयमा काया नया नया मक व परब्रहाभिन्नस्यात्मनः अने- कदार लाया जाना जानाति । एकजीवशाने सर्वपि ज्ञातं भवति ॥ ... लाइजिताभदाभवमूलकशानागकर्ष. रमालक हेनुमदिनक) यं अत यार्थयुक्तम् अशानांशबहुलत्वात् अ॥ अलि अशान करोनी पल्पम् ॥ अल्पनापादकं अनावहमिति यावत्॥ लिया ॥ नारदां अलास तर मतम् ॥ कृत्स्नवदेकस्मिन् कार्य सक्तस्य ज्ञान- १३.१ ५८.

·२२८
सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां
[अ. वि. २२. ॥ २३.]
स्य अहेतुकत्यातत्वार्थववाल्पत्वान्यभिचारात् अहेतुकमित्यादि पुनरुक्तमिति चेत् ॥
अहेतुकादित्रयं प्रत्येक तामसम् ॥ उक्तरूपमिथ्याज्ञानत्वरूपविशेषसहितं चेदति
तामसं इति व मवमुक्तम् ॥ उक्तरीय कृस्नवदकस्मिन् कार्य समिति त्रीणि
अहेतुकादीनि त्रीणीति यदिधानि ज्ञानानि प्रत्येकं तामसानीति वा ॥ एवं योजनायां
पुनरुक्तिशदेव नास्ति । राजमतालहान बिहाय सात्विकमेव ज्ञान संपादनीयम् ।।
अतस्त्वं साविकमेव ज्ञान संपादक ॥ २२ ॥
अ॥ यत् ज्ञानं, पकस्मिन् काय दहे प्रतिमादौ च कृत्स्नबत् कृत्स्नः पूर्णः जीव.
परमात्मा च तस्मिन्निय सक्तम् ॥ यथा जीवश्चाविषयवं जीवत्यश्वर चमवार तथा
दहविषयकं जीवत्यप्रकारका प्रतिमादिविषयकं ईश्वर वप्रकारकं अहेतुकं अनवार्थ
वत् अल्पविषयकं अल्पफलकं च तन् शानं दहएवा मति ज्ञानं पापाणदावादिनिर्मित-
प्रतिमादिश्वेश्वर इति ज्ञानं देहपरिमाणः आमा इति ज्ञानं पापाणदादि निर्मितप्रति-
मापरिमाणः ईश्वर इति ज्ञानं च नानम्माननि बुधैः कथितम् ॥ अद्वैता मदर्शनं सा-
विकं नित्यविभुविभिन्ना मदर्शनं राजसं अनित्यपरिराछन्नामदर्शनं तामसमिनि
विवेकः ॥ २२ ॥
त्रि ॥ यत् झानं एकान्मिन् अल्पकाले भूतप्रेतगणाधार वनरूप कार्य करून
वत् कृत्स्नं पूर्ण पूर्णकलनुभूत नगरदाराधनाप कर्मणीव समतं यन ज्ञानेन अल्याए
फलं भूताधाराधनं महाफटभनवदागबनतुल्यं जानाति । अहेतुक नयाविषम
हेतुरहितम् ॥ अनव वन अकलं कर्म ना जानातीयतावार्थ पुस्तं गज
सज्ञानयत् आमनि पृथक्त्वालिया मिथ्याभूनाथमुक्तं च भूतायल्पवस्तुविरम्
कलात् म्यानप्रकाशवद स्वपनोडल अल्पफलं च ननु ज्ञान नास ताक्षरुक्तम्।।
त्वं तु भगवदाराधनहेतुभतं नायिका नमव संपादय :: २० ॥
अर्जुनः ॥ कर्मणः सात्विकादिभेदान् हि ।।
कृष्णः ॥ नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ॥
अफलप्रेगुना कर्म यत्तत्लात्विकमुच्यते ॥ २३ ॥

·(२३. २४.] अष्टादशोऽध्यायः २२९ नियतमिति ॥नियतं विहितं नित्यमिति वा सङ्गेन रहित सगरहित रागश्च ट्रेपश्च रागद्वेपौ तयोरभावः अरागद्वेषं तम्मात् अरागद्वेषतः कृतं न रागद्वेषाभ्यां कृतं इति वा न विद्यते रागश्च द्वेषश्च रागडेपो यस्य सः अरागद्वेपः तेन अरागद्वेपतः अरागद्वेषेण की कृत प्राप्नुमिच्छुः प्रेप्मः फल प्रेघ: फलपेप्युः न फलेपथ्यः अफलप्रेप्पुः तेन न फलं अफलं प्रेप्युः तेन वा की कृतं कर्म यत् तत् सात्विक कर्म उच्यते ।। २३ ॥ वर्णाश्रमानुराधन विहितं अहं मन्याद्यभिमानरहितम् प्राप्तुमिच्छुः प्रप्सुः फलप्राप्तिकामनारहितन कत्री कृतं अरागद्वेपतः रागढपयारभावेन रागद्वपत्यागन १ कृतम् ॥ कीर्तिधनादिगण अकीयादिद्वयेण च पुत्रादिरागंण शत्र्यादिद्वपेण च न २ कृतभिति वा। न विद्यत रागद्वषो यस्य सः अरागढपः तेन तृतीयाथै तसिल्प्रत्यय ॥ तादृशेन का कृतमिति वा ॥ ३ फल्गुतया लीयत इति फलं फल्गु अनामवस्तु न फलं अफलं परिपूर्ण आत्मवस्तु त प्रानुना कृतं इति वा ॥ य कर्म तत् सात्विक कर्म विद्व- दिच्यते ॥ २३॥ कृष्णः ॥ यन कामना कर्म साकारण वा पुनः ।। क्रियते बहुलायासं तद्राजममदाहतम् ॥ २४ ॥ यत्त्विनि । काम्यत इति कामः फलं त इंट: कागेप्पुः तन कामेप्पना अहङ्कारेण सहितः साहकार : तन माह कारेण वा बहुल: आयामः यस्मिन् तत् बहुलायासं यथा तथा पुनः च यत् तनु रासन कर्म उदाहृतं उक्तम् ।। २४ ।। कर्म कियत . काम्यते इति कामः फट कामनुना फलप्राप्ति कामयमानेन अहरोमीति- कर्नु वानुसन्धानवता च कर्ना गतिशयन कष्टसाध्य कर्मणि प्रवृत्तत्वात् बह्वाया- १. कृतमित्यस्य पत्तराभ्यामन्वयः ॥ २. रागद्वपाभ्यां कृतं यत् तद्विपरीतम् ॥ अ इति भिन्न पई नेत्यर्थकम् ॥ फलतसिवा ॥ ३, अ. इति च ॥

·२३० सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [२४. २५.] सयुक्तं यत्कर्म क्रियते सत्कर्म गजसमुदाहृतम् ॥ तुशब्दो राजसत्वादस्य कर्मणोऽप- कर्ष सूचति ॥ साहंकारेण च बहुलायासं चेति १ वा पुनः शब्दो चार्थे॥ कामेप्सु- ना कृतं राजसम् ॥ अकामेगुना कृतत्वेऽपि २ साहङ्कारेण कृतं चेत् राजसम् ॥ अकामेपासुना मिरहकारेण च कृतत्वेऽपि बहुलायासं चेत् राजसम् ॥ २४ ॥ कृष्णः ॥ अनुबन्ध क्षयं हिसामनवेश्य च पौरुपम् ।। मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥ २५ ॥ अनुबन्धामिति ॥ अनु पश्चात् वध्यत इति अनुबन्धः पश्चाद्भावि फलं क्षयं च अनुवन्धं पश्चादाविनं क्षयं इति वा ॥ हिंसा पुरुषम्य भावः कर्म वा पौरुपं सामथ्र्य च अनवेश्य अनालोच्य मोहात् यत् कर्म आरभ्यते क्रियते तत् तामसं कभ उच्यते ॥ २५ : अनु पश्चात् कर्मकरणानन्तरं वध्य .. स्यनुवन्धः पश्चाद्धावि ३ अ भरूपं फलं तं च क्षवं कर्माण कि पना कर च जायमानं नक्षयं वलक्षयं आय व्यं पुण्यक्षयं च हिंसां कर्मणा परभ्य जायमान हलांच का प्रकृतकार्यानदारी नं स्वसामथ्य च अपर्यालाच्य न साध्यं अनताद रखी स्यां अतो करामान माहात् यत्कर्म आरभ्यत क्रियते तक तास समुदाहनम् ॥ आरभ्यते इसका अनुबन्धादरनालोचनादारभ्यत हिमाद लल्यान्न तमाप्यति सच्यत ॥ त्वं राज. सतामस फर्मणी विहाय साविमेव काम कुछ ॥ २५॥ अर्जुनः ! कतुः सान्विकामदान बहि ॥ १. पुनः सन्दः पाद पृरणार्थ: ।। संत कचित् ॥ अन्य ॥ साहदारणापि च इति केचित् ॥ प.:: एनः इत्यर्थः ॥ याव कामन याम्या नावात दर ! २. सादवारण कृतं राजसमायुक्त्या निर हडारण तत्वज्ञानिना कृत सापक पनीनच स्वशानिनः कर्मकतत्वं प्रतायत तच्च न गुतम्॥ कर्मसंन्यासाधिकारि त्वत्तम्यति चात् ।। य: अम कमाधिकारी स दह निरहवारत्वेन विवश्यते न तु तत्वावत् अती नानुपपत्तिः ॥ ३. शुभाग पालं. दनि केचित् ॥ अनुबन्धं क्षयं इति समाना- धिकरणं पाहारिन इयं अर्थः ॥ इति चिन् ।

·[२६.२७.] अष्टादशोऽध्यायः कृष्णः ॥ मुक्तसङ्गोऽनवादी धन्युत्साहसमन्वितः ॥ सिध्यसिध्योनिर्विकारः की सात्विक उच्यते ॥ २६ ॥ मुक्तेति ॥ मुक्तः सङ्ग: येन सः मुक्त महः अहं इति वदितुं शीलमम्य अहंवाद न अहं- वादी अनहबादी धृतिश्च उत्साहश्च वृत्युत्साही ताभ्यां सम्यक् अन्वितः युक्तः धृत्युत्साहस. मन्वितः सित्विश्च असिरियश्च मित्ध्यतित्वी तयोः निर्गत विकारः यस्मात् सः निर्विकारः कता साविकः कर्ता उच्यते ॥ २६ ॥ सहभाब्दिताहकारममकारफलासाहिल अन अहंका इति वचनरहितः।। अनमानीत्य नुकत्या अनवादी गुकमा नाना सर्वथा वर्जयितुमशक्य वन म.ममयादा या त्यज्यतामात मनाया जाता अजयदुः खसहन घय वा उत्माहः प्रयत्न चिपिविगाचा ताभ्यां सम्यागुमनः । कालमा किन हा असिद्धा च हविषाद. रुपविकाररहित का साविक जीयर ॥२६॥ कृष्णः ।। रागी कभफलमा हिंसात्मका गुचिः ॥ हपशोकान्वितः का राजसः परिकीर्तितः ॥ २७ ॥ रागीति ॥ रागः अम्याम्तीति रागी कर्मणः फलं कर्मफलं तत् प्रेप्मुः कर्मफल- प्रेप्मुः लुब्धः कृपणः हिंसा आत्मा स्वभावः यस्य सः हिंसात्मकः न शुचिः अशुचिः हर्षश्च शोकच हर्षशोको ताभ्यां अन्धितः पयो कान्बित का राजसः का परिसीर्तितः उक्तः ॥२७॥ कर्मफलप्राप्तिकामः अतः रागी त साधने कर्मणि रागवान् रागी कायादिकामः अतः कर्मफलप्रेप्सुः रागी विषयभोगेच्छावान अतः कर्मफलभूतस्वादिप्राप्तिकामः॥ लुब्धः आवश्यकद्रव्यत्ययस्वभावहीनः परद्रव्यापहरणेच्छुश्च ॥ १ परपीडास्वभावः ॥ १. भार्यापुवादान् पीडयिन्वा नः कर्माणि कुर्वाणो वा ।

·२३२ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [२७.२८] बाह्याभ्यन्तरशौचहीनः द्रव्यादिशुद्धिहीनो वा । सिध्यसिध्योः हर्पशोकाभ्यां युक्तः कर्ता राजसः कर्ता उक्तः ॥ २७ ॥ कृष्णः ॥ अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैकृतिकालसः ॥ विषादी दीर्घमत्री च कर्ता तामस उज्यते ॥ १८ ॥ अयुक्तइति ॥ न युक्तः योगवान् अयुक्तः प्र प्रकृष्टः न कृतः प्राकृतः स्तब्धः अनम्रः शटः गृढविप्रियकारी निकृत्या वञ्चनन जीवतीति नै कृतिकः अलसः आलस्यवान् विषादः मनोदौर्बल्यं अस्यास्तीति विपादी दीर्थ सूत्रं करणं चूचनं वा अस्यास्तीति दीर्घ सूत्री च कर्ता तामसः कर्ता उच्यते ॥ २८ ॥ अयुक्तः भगवदर्पणादियोगरहितः मनःसमाधानरहितः शास्त्रीयकर्मायोग्यः ॥ १ प्राकृतः विद्याविहीनः पशुतुल्यः २ स्तव्यः अनन्त्रः ३ शटः गृढविप्रियकृत् ४ नैऋतिकः नितिर्वञ्चना वञ्चनया परवृत्तिच्छेदनकृत् ॥ अलमः आरब्धे कर्माण मन्दप्रवृत्तिः विषादी मनोदौर्बल्यवान दीर्घसत्री चिरकारी अद्य श्वः परभ्यो वा यत् कृत्वा समाप- यितुं शक्यं तत् पक्षण मासेन वर्पणापि न कुर्यात् यः सः अभिचारादिकर्म कुर्वन् परेषु ५दीर्घकालवय॑नर्थपर्यालोचनशीलो वा ॥ परकृतं दोषं दीर्घकालगतमपि नवमिव सचयन् वा का तामस उच्यते ॥ कर्तुः सात्विकादिवान् पर्यालोच्य राजसतामसौ भेदी विहाय साविकः कर्ता भव ॥ २८ ॥ अर्जनः ॥ साविकन ज्ञानेन सात्विक कर्म सात्विकन कत्री कर्तव्यमित्युक्तम् ॥ ज्ञानकर्मकर्तृणां सात्विकता केन स्यात् बुध्या स्यादिति चेत् ॥ बुद्धिमन्तोऽप्यसा- विका दृश्यन्ते तेषां शानकमणी अपि अग्लान्विक दृश्यते॥ कामदम्। बुद्धौ साविका दिभेदाः सन्ति तत्र साविक्या बुध्या ज्ञानादीनां सात्विकता संपद्यते ॥ इति चत् सि- यसिध्यानिर्विकारः इयुक्तम् कथं तद्घटते सति धेय तयरने॥ अत एवोक्तं मया॥ १. भगवद्भक्तयादिना प्र प्रकृष्टयन न कृता वा ।। २. अनारमाशाली वा ३. अभिचारादिकर्म- कृत् वा ४. नकृतिक इति पाठान्तरम् ॥ ५. मूब मृत्रण इति धातुः ॥ सूत्रणं करणं चिन्तन सूचनं वा ॥

·[२९, ३०.] अष्टादशोऽध्यायः २३६ १ 'समदुःखसुखं धीरं' इति ॥ इति चेत् धीरा अप्यसाधिका दृश्यन्ते कथमिदं । धतिशब्दिते धैर्य सात्विकादिभेदाः सन्ति ॥ तत्र साविक्या धृत्या निविकारत्वा- दिकं संपद्यते॥ इति चेत् कि बुधेः धतेश्च सात्विकादिभेदाः सन्ति सन्ति इति चेत् ॥ बुद्धेः धृतेश्च तान् भेदान वहि ॥ कृष्णः ॥ बुद्धभेदं धृते श्चैव गुणतस्त्रिविधं शृण ॥ प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनन्जय ॥ २२ ॥ चुत्वेरिति ॥ हे धनञ्जय अर्जुन बुत्धेः घृतेश्च गुणानां भेदः गुणभेदः तस्मात् गुणभेदतः तिम्रः विधाः प्रकाराः यस्य सः तं त्रिविधं पृथक भावः पृथक्त्वं तेन मया प्र सम्यक् उच्यमानं भेदे शेषस्य अभावः अशर्षे तेन शृण ॥ अशषेण उच्यमान पृथ- वत्वेन शृणु || पृथक्त्वेन गुणभेदनः त्रिविधं मया उच्यमानं मदं अशेषण शाण ॥ इति वा ॥२९॥ बुत्धेः धृतेश्च पृथक्त्वेन प्रत्येकं गुणतः सत्यादिगुणभेदेन त्रिविधं भेद अशेपेण मया सम्यक् उच्यमानं गु ॥ पृथक्त्वेन मया उच्यमानमशेर्पण शृणु ॥ निरवशेष मयोच्यमानं अशेषण पृथक्त्वन हेयोपादेयविवेकेन शृणु । एघकारण सास्विकादि- भेदोक्तस्समातिरस्ति नवति मा शाङ्कष्टाः ॥ बुद्धेः धृतश्चैव १ भदा उच्यन्ते नान्य- स्येति सूच्यते ॥ धनञ्जयेत्यनेन दिग्विजयेन मानुषदेवधनवत् अन्तःशत्रज येन शमा- दिधनं च त्वया संपादनीयमिति सचितं । तदवधारय ॥ २९ अर्जुनः।। अवहितोऽस्मि बुद्धेम्सात्विकादिभेदान् ब्रहि ।। कृष्णः ॥ प्रवृत्ति च निति च कार्याकार्य भयाभये ॥ वन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिस्सा पार्थ सात्विकी ॥ ३० ॥ ॥ १. बुद्धिवृता अन्तःकरण त्तिविशेषी ज्ञानं तु वृत्तिमामान्यम् ॥ अतो न पुनक्तिः ॥ ज्ञानं वृत्तिः बुद्धिस्तु कृत्तिमदन्तःकरणम् ॥ अतो न पुनरुक्तिः ॥ अन्तः करणो पहिनश्चिदाभासः कती अन्तः- करणं तृपाधिमात्रं अतः नी न पुनरुक्तिः ॥ वि ॥ अनुपानदशाकारिकम नुसन्धान ज्ञानं नदेनमतः ततः पूर्वभावी शास्त्रादिजन्योऽध्यवमायो बुद्धिः भतो न पुनतिः ।।

·२३४ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीताया [३.. ३१.] प्रवृत्तिमिति ॥ हे पार्थ या अभिः प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्य च अकार्य च कायाकार्य भयं च अभयं च भयाभये बन्धं मोक्षं च वेत्ति जानाति मा बुधि: सात्विकी ।। ३० ।। प्रवृत्ति संसार तृत्तिहे मृत काम्यक्रममार्ग निवृत्ति संसानिवृत्तिहतुभनं अ. काम्यक मुलकज्ञानमार्ग तत्र माग;य १ कर्तव्यं अकर्तव्यं च कर्तव्यस्य करणा दमयं अगम्य करणाइयं प्रवृतिकर्मणा संसारवन्धं निवृत्तिकर्मणा बन्यान्मार्थ च या वत्ति वितरीकांत यया बुध्या यथावत् जानाति ॥ उत्तात्र अयथावदिात विकालम च घरमाण वात् ॥ कन्ट प्रवृत्ति अकर्तव्यानिवृत्ति तदर्थ कतव्य चिहित अकर्तव्यं निषिद्धं प्रतिनिवृत्यर्थ भयाभये बन्धमाक्षी च या वत्ति ॥ भया भययाः चन्धमोधयोध स्वरूपमाजमानद प्रशेजनाय कल्पते ॥ अतः भय भयकारण अभयं अभयकारण बन्ध बन्धकारणं मोक्ष मोक्षकारण च या वेत्ति ॥ प्रवृत्ति वि. हिनं धर्म नित्ति निषिद्धमधर्म च दनकालाद्यानुकृल्यानानुकल्याभ्यां कर्न त्यकाव्यं च या बात सावुद्धिः सात्विको । इयमवतुद्धिरखिलः संपाद्या ॥ इमामन्त्र त्वं संपादन ॥ परमसात्विक्याः पृथायाः पुत्रस्य तव इयमेव बुद्धिस्संपत्स्यते ॥३॥ कृष्णः ॥ यया धर्ममधर्म च कार्य चाकार्यमव च ॥ अयथावत्प्रजानाति द्धिस्सा पाथ राजसी ॥ ३१ ॥ ययन । ह. पार्थ यया वरच्या धर्म न धर्म: अधर्म: नं 7 काय च नर २.क.ये चव न यथावत् अयथावत् प्रजानाति सा बुधिः सजनी ॥ ३१ ॥ १. अ. काय कार्यशब्द। करणाकरणलक्षक । सिमांग करणं निवृत्तिमांग अकरणम् ॥ काय निकाय नियसित्, इति वा ॥ २. अ. प्रयातमागे भयं अज्ञानं निवृत्तिमागे अगवं ज्ञानं भयं दुःखं अभथं मुखम् ॥ इति वा ॥ वि ॥ भगवदाजाऽतिवृत्तिभयम् तदनुवत्तिस्य बिस्मादिति भमिति व्युत्पत्तिः ॥ ३ वि ॥ बन्धयाथात्म्यं मोक्षयाधाम्यं च ।

·[३१. ३२.] अष्टादशोऽध्यायः १धर्म अधर्म च कार्य अकाय चव पूर्वोक्त या बुद्धिः अयथावत् अवैधरीत्येन जानाति। अभ्भक्षन्यायाद्यथावदेव न जानाति किंतुयथावदयथावच्च जानाान । किन था चत् किंचिदयथावत् ॥ इदमयं वा एवं वादात सन्दिाचं जानाति सा छात्धः गजसी। पार्थास अतः इयं वुद्धिस्न व नाचिता परिहरनाम् ॥ एवकारण बन्धमोक्षी अपथाव. दीप न जानातीति सच्याच ॥ ३१ ॥ कृष्ण. ॥ अधर्म धर्ममिति या मन्नानम्मायना ।। सवाथान विपरीतांच द्धिम्मा पाम तामसी ।। १२ । अधममिति !! हे पार्थ र वुधि: तम नमोगगेन आता सती अव धर्म इति मन्यते ॥ धर्म अधर्म इति मन्यते ॥ स च त अचि सर्वार्थाः तान् विपरीतान् च एव मन्यते ॥ सा बुधिः तामसी ॥ १२ ॥ ३ या बुद्धि: तमसा भावृता सती अधम धर्म : ‘मिति मन्यते ३ धर्म अधर्ममिति मन्यते ॥ यथाव इवश्यं ज्ञातव्यान् सर्वान अनि पिएरीता ५नेव जानाति सा बुद्धिः नामसी पाथा-सि दरतस्त्यनाम ॥ सर्वार्थान विपरीतांश्चत्येव पूती अधम धममिति पुन रक्तिः धर्माधर्मयोर्यथावःज्ञानमावदपक विपरीतज्ञान तु नहानथ हेतुवाहरतः परिमारमिति सूचना या नापतीत्यनेन तमामूलत्यसिध्या तमना- वृतति किममिति चत् अन्धकारण दृष्टरिक तमोगुणेन बुद्ध : ग्रहणशक्ति प्रति- ध्यत इति तमोगुणस्य परमहयत्वमापनाय तमसाऽवलत्युतिः ॥ राजस्थां बुद्धी असमनवेदनं तामस्या बुद्धा अन्यथावेद नमिति भदः ॥ राजस्यां बुद्धी संशयः ताम स्यां तु विपर्यय इति भेदः ॥ राजस्यां बुद्धौ प्रकारान्यथात्वं शङ्कः पान इति जमवत्॥ नामस्यां तु प्रकारिणाएवान्यधात्वं शुस्ताविद रजतमिति भ्रमवत् ॥ तथा च १. वियनमा य-पापा धर्म शब्द प्रानान अभयधमपरः ॥ धर्म पोक्त द्विविध धन अधर्म विपरीतम् ॥ धधिमा अायी कार्याकार्य पार्थ इति भेदः ॥ २. धर्मश-दम्य नपंसकत्वा- भिप्रायेण धीमति मन्यत इति युक्तम् ॥ ३. धर्म अधममित्यन्वयः ४. दृष्टप्रयोजनान् ज्ञेयपदार्थान इति केचित् ॥ ५. च एवार्थ ।।

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [३२. ३३.] '१पापमेवाश्रयेदस्मान'॥ २'नरके नियतं वासो भवती ति या युद्धिस्तव सा तामसी ॥ ३ श्रेयो भोक्तुं भैक्षमपीह लोके ॥ ४ 'न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयः' इति या बुद्धिः सा राजसी ॥ परिहत्यमे ५ बुद्धी युद्धं परमो धर्म इति सात्विकी वद्धि अर्जुनः ।। धृतेः साधिकादिभेदान् ब्रूहि ॥ कृष्णः ॥ धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः ॥ योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिस्सा पार्थ सात्विकी ॥ ३३ ॥ धृत्यति ॥ हे पार्थ मनश्च प्राणाश्च इन्द्रियाणि च मनःप्राणेन्द्रियाणि तेषां क्रियाः मनःप्राणन्द्रियक्रियाः योगेन न व्यभिचारिणी अव्यभिचारिणी तया अव्यभिचारिण्या यया धत्या धारयत सा धृतिः सातिकी i॥ ३३ ॥ योगन भक्तियांगन समाधियांगन मोक्षसाधनभूतभगवदुपासनेन प्रयोजन भूतन अव्यभिचारिण्या व्यभिचारो विनाभावः अविनाभूतया नियमेन योगरूपफलं साधयन्त्या योगेतरफलसङ्गहितया यया धन्या धैर्यप्रयत्नापरपर्यायया मनसः प्रा- णानां इन्द्रियाणां च क्रियाः व्यापारान् धारयते अमार्गप्रवृत्ते नियच्छति ॥ सा धतिः सात्विकी ॥ पृथामुनस्य तव इयमवाचिता ॥ सात्विकी वृतिः मनःप्राणेन्द्रियक्रिया णां अमार्गप्रवृत्तनिवर्तनद्वारा योगाख्यं फल नियमेन साधयति ॥ अतो यत्नतस्सा संपाद्या निःश्रेयसायत्यहि ॥ ३३ ॥ १. १. ३६. २. १. ४४.३ २.५ ४. २. ६. ५ अ. बुधिरियमव्यवसायात्मिका न तु व्यवमायामिका । यतः सा एकावथैव न त तस्याय व यम्।। उक्तं च मया। 'व्यवसायामिका बुन्धिक (२.४१. ति। ६.योगेन अव्यभिचारिण्यत्यन्वयः। अभिचारिया विहितादन्यत्र अपवनमानया गान यक्तया धस्या ॥ इति केचित् ॥ योगन चित्तकावण हुनना अव्यांमचारिया त्या | संत केचित । ७. वि योगाशन प्रवृत्ताः तत्साधनभूता: मन अदीनां क्रियाः धारयति पोषयति च ॥ धारयां निरोधावस्थायां एकाग्रयावस्थाय वा अवस्थापयति इति केचित् ।।

·[३४.३५.] अष्टादशोऽध्यायः २३७ ॥ कृष्णः ॥ यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन ॥ प्रसङ्गेन फलाकांक्षी धृतिस्सा पार्थ राजसी ॥ ३४ ॥ ययति ॥ हे अर्जुन पार्थ फलं आकांक्षतीति फलाकांक्षी सन् प्रकर्पण सङ्गः प्रसङ्गः तेन धर्मश्च अर्थश्च कामश्च धर्मकामार्थाः तान् यया धृत्या धारयते सा धृतिस्त राजसी ॥ ३४॥ फलाकांक्षी सन् यया धृत्या प्रसङ्गेन कर्तृत्वाद्यभिनिघशरूपेण अतिशयितेन सङ्गेन धर्मकामार्थान् त साधनभूताः १ मनःप्राणेन्द्रियक्रियाश्च ॥ धारयते धरति न विमुञ्चति ॥ तुशब्दो राजस्थाः बुद्धः सात्विकबुध्यपेक्षया अवरत्वरूपविशेषसूचकः ॥ धर्मकामार्थान् तु एव न तु मोक्षं तत्साधनभूतमनःप्राणेन्द्रियक्रियाश्च इत्यवधारणार्थी घा ॥ प्रसङ्गेन उक्तरूपेण फलाकांक्षी सन् यया धृत्या धर्मकामार्थान् धारयते कर्त- व्यतयाध्यधारयति॥ धृत्या धर्मादोन धारयते प्रसङ्गेन कर्मणि फले च स्नेहातिशयन फलाकांक्षी च भवति॥ त्या धमादीन धारयते प्रसङ्गन धर्माद्यनुष्ठानप्रसक्तो फला कांक्षी च भवति सा धृतिः राजर्स ॥ पार्थेदमवधारय ॥ ३४ ॥ कृष्णः ॥ यया स्वप्नं भयं शाकं विपादं मदमेव च ॥ न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिस्सा पार्थ तामसी ॥ ३५ ॥ ययेति ॥ हे पार्थ दुष्टा मेधा बुधिः यस्य सः दुर्मेधाः पुरुषः यया धृत्या स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदं चैव न विमुञ्चति ॥ सा धृतिः तामसी ॥ ३५ ॥ यया धस्या दुष्टबुद्धिः निद्रां मदं भयशोकविषाददायिनो विषयान तत्साधन भूतमनःप्राणेन्द्रियक्रियाश्च नैव विमुञ्चति धारयति ॥ भयदायी विषयः दुर्मानमूल प्रबलविरोधादिः ॥ शोकादायी विषयः क्रोधादिमूलकबन्धुजनकलहादिः॥ विषाददायो विषयः वृथावित्तव्ययादिः ॥ अतिनिद्रादीन् पुरुषार्थविरोधिनो विषयानेव न विमु ञ्चति पुरुषार्थसाधनभृतांस्तु मुंचति ययति वा। सा धृतिः तामसी॥ पार्थेदमवधेहि। परिहृत्य राजसी तामसी च धर्ति सात्विकीमय धृति संपादय वर्धय च ॥ ३५ ॥ १. अनुवृतिः लक्षण! वा ॥

·२३८ सदर्पणश्रीमद्भगा होताया ॥ अर्जुनः ॥ पूर्वाध्याये श्रद्धा आहारस्य यशस्य तपसः दानस्य च सात्वि- कादिभेदेन त्रैविध्यं अस्मिन्नध्याय त्य... य ज्ञानस्य कर्मणः कर्तुः बुद्धः धृतेश्च सा- विकादिभेदेन यिध्यं च त्वयाभार :म् ॥ किमर्थमषां एकादशानां उक्तरूपण त्रै विध्यमाभहितम् ॥ प्रत्यकं राजसतामसभेदप्रहाणन सात्विक दग्रहणायेति चेत् ॥ किमुभयोः प्रहाणेन एकस्य सात्विकभेदस्य ग्रहणे प्रयोजनम् ॥ सुखसाधनार्थमेव हि सर्वेषां सर्वाऽपि प्रवृत्तिः ॥ एकादशानामपां सात्विकादिभेदैः साविकाः राजसाः तामसाश्च स्वस्वसुखसाधनाय प्रयतन्ते ॥ तत्र राजसतामसाभ्यां भेदाभ्यां मुखसा- धनाय प्रयतमानाः राजसं तामसं च सुखं लभन्त ॥ साविकभेदन प्रयतमानास्तु सात्विकं सुखं लभन्ते । अतः राजसतामसम खप्रहाणेन सात्विकसुखसाधनाथ राज सतामसभेदप्रहाणपूर्वकं साविकभेदस्योपादेयतया सात्विकादिभेदन प्रत्येक विय- फथनमिति चेत् ॥ किं सुखेऽपि सात्विकादिभदा वर्तन्ते ॥ यदि चर्तन्त तर्हि सान हि ॥ कृष्णः ।। सुख त्विदानी विविध शृणु में भरतर्षभ ॥ ३५॥ ॥ मुखमिति | भरताः भरतवंश्याः राजर्षयः तेषां तेषु षा ऋषभः भरतर्षभः हे भरतर्षभ त्रिविधं मुखं तु इदानी मे सकाशात् शृणु ॥ ३५॥ !! सुख्खं फलभूतं यत्साधनाय श्रद्धादीनां सात्विकादिभदाक्तया प्रत्येकमुपदेश इति सुखस्य सर्वापेक्षया वैशिष्ट्यद्योतकस्तुशब्दः ॥ सुख सात्विकादिभेदा धर्तन्ते ॥ एतावता कालेन त्वया अज्ञातान तानहामिदानी ब्रवीमि ॥ तत् त्रिविधं सुखं इदानी मे सकाशात् शृणु ॥ श्रुत्वा सात्विकसुखसंपादनाय यतस्व ॥ ३५॥ ॥ अर्जुनः ॥ अवहितोऽस्मि सुखस्यसाविकादिभेदान् ब्रहि ॥ अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥ ३६ ।। कृष्णः ॥ यत्तदने विषमिव परिणाम मृतोपमम् ।। तन्मुख सात्विकं प्रोक्तं आत्मबुद्धिप्रसाद जम् ॥ ३७॥ अभ्यासादिति ॥ यत्र सुग्वे अभ्यासात रमते । दुःखम्यांतो दुःखांतः तं निगच्छति प्राप्नोति च ॥ तत् असित्वं यत् मुख अग्रे विषमिव परिणाम अमृत उपमा यस्य तत् अमृतोपमं ॥ आत्मा च बुधिश्च आत्मबुत्वी तयोः प्रसादौ आत्मबुत्विप्रसादौ ताभ्यां जायात इति आत्मनः स्वस्य युत्तिः तस्याः प्रसादः तम्माज्जायत इति आत्मनः ·[३६. ३७.] अष्टादशोऽध्यायः २३२ बुधिः आत्मविषयकं ज्ञानं तस्याः प्रसादः तस्माज्जायत इति वा आत्मवृत्धिप्रसाद तत् सुखं सात्विकं प्र सम्यक् उक्तम् ।। ३६ ॥ ३७ ।। यत्र सुमे अभ्यासात् पुनः पुनरावृत्या रमत मनसो निरतिशयं उल्लासातिशयं लभते ॥ न तु गजलमुगल इव सद्यो रमत ॥ न तु गजसमुख इव आवृत्या विरज्यते।। राजसमुखावृत्ती तत्र यिरसा भवन्ति ॥ यत्र न तथा किंतु आवृत्तावधिक रज्यन्ति। यत्र मुखे आवृत्या रममाणः दुःखस्य चिरोपनतस्य तादात्विकस्य च नाशं नितरां प्राप्नोति ॥ यत्र सुख रमणेन दुःख नश्यति ॥ न तु राजससुख इव अन्ते दुःखमाप्नो ति ॥ तत् प्रसिद्धं यत् सुखं अग्र स्वसिद्धिसाधनसाधनानुष्टानदशायां विपमिष मास्त्विदमिति द्वेपास्पदं भवति ॥ परिणामे अशक्यसाधनानां महता आयासन साधितानां साधनानां परिपाकं साधनपरिपाकन स्वाविर्भावकाले अमृतोपमं अमृतमिव परमप्रीत्यास्पदं च भवति ॥ तत् सुखं सात्विमिति सम्यगुतं सुग्बभेदविद्भिः ॥ एतादृशं मुम् कन जायते इति चेत् ॥ आत्मबुद्धिप्रसाद जम् ॥ आन्मनः परमात्मनः प्रसादन तदंतुकबुद्धिप्रसादेन च जायते ॥ १ आत्मनः बुद्धिः आत्मविषयकशानं तस्याः प्रसादः स्वच्छता निवृत्तसकलेतरविषय- त्यरूपा तेन जायते ॥ एतादृशसात्विकमुन्व संपादनाय श्रद्धादिकादशसु राजसता मसभेदग्रहाणेन साविक दस्यच स्वीकरणीयतया सदसोधनाय प्रत्येक सात्विका दिभेदनयोक्तिः ॥ अतस्त्वं मुम्बसाधना साविकानेव भदान गृहीत्वा साविकमेव उक्तमपं महाग्यं संपादय ॥ नितशयं हीदं सुखम् ॥ अता दुर्लभन ।। सुखस्यास्य साधनमृतः सदमाको दुर्लभः मुमुक्षुध तता दुर्लभं गर्य ततो दुर्लभं शमदमादि संगतिस्तता दुर्लभा संन्यासस्तता दुर्लभः श्रद्धक लः श्रव णादिस्ततोऽपि दुर्लभः मुक्तिसाधनं श्रवणादज झानं नता दुर्लभतरं नापरि पाकमूलकस्समाधियोगस्ततोऽपि दुर्लभतमः ॥ एवं स्वसिद्धिसाधनानां दालभ्यात् स्वयमपि दुलभं सुखमिदम् ॥ तदेव 'अभ्यासाद्रमत यत्र 'ति पूर्व श्लोकोत्तरार्धन १. आत्मन: स्यस्य बधिः इति वा ।।

·२४०
सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां
[३७. ३८. ३९.]
'यत्तदने' इति श्लोकेन च सास्विकसुखोक्तिः ॥ 'अभ्यासाद्रमते यत्रे 'ति पूर्व-
श्लोकोत्तराध सामान्यतस्सुखलक्षणपरम् ॥ 'यत्त' इति श्लोक एव सात्विकसु.
खोक्तिपरः ॥ इति वा ॥ अस्मिन् पक्ष यत्र अभ्यासाच्च अभ्यासादपि रमते न तु
इतरेषामभ्यासादिव क्लिश्यति ॥ यत्र अभ्यासात् दुःख निवृत्तिं च प्राप्नोति ॥ न तु
इतरेषामभ्यासादिध दुःखमाप्नोति तत्सुखम् तच्च त्रिविधं वक्ष्यमाणसात्विकादि-
भेदेन ॥ त्रिविधं तदिदानी शृणु ॥ साधनत्रैविध्यश्रवणानन्तरं साध्यत्रैविध्यश्रवण-
स्य अवसरप्राप्तत्वात् साध्यभूतसुखत्रैविध्यमिदानीं शृणु इत्यर्थः॥ भरतर्षभत्वादस्यैव
मुखस्य योग्योऽसि ॥ ३७ ।।
कृष्णः । विषयेन्द्रियसंयोगायत्तदग्रेऽमृतोपमम् ॥
परिणामे विपमिव तत् सुखं राजसं स्मतम् ॥ ३४ ॥
विषयति ।। तत् प्रमित्वं विषयाश्च इन्द्रियाणि च विषयेन्द्रियाणि तेषां संयोगः
विषयेन्द्रियसंयोगः तस्मात् हेतोः अग्रे अमृतोपमं परिणामे विपभिव यत् मुखं तत् मुखं
राजसं सुखं स्मृतं उक्तम् ॥ ३८ ॥
तत् प्रसिद्धं यत् सुखं विषयाणां इन्द्रियाणां च मिथः संयोगान्जायते ॥ यत्
रूपचन्दनवनिताद्यनुभवजन्यं सुखम्॥ यत् अग्रे स्वसिद्धिसाधनविषयानुभवकालिक-
स्वानुभवदशायाममृतोपमं अमृतमिव परमप्रीत्यास्पदम् ॥ सददं मे भूयादिति लाल-
सास्पदम् ॥ परिणामे स्वसिद्धिसाधनविषयानुभवावसानकालि कस्वानुभवावसाने
विपमिव द्वेपास्पदं मास्त्विदमन्ततो पिरमं मे भूय इति वरस्यास्पद तत्सुखं राजसं
प्रोक्तम ॥ ३८ ॥
कृष्णः ।। यदग्रे चानुबन्धे च सुख मोहनमात्मनः ।।
निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् । ३०. ॥
यदिति ॥ यत् सुखं अग्रे च अनुबन्धे उत्तरकाले च आत्मनः स्त्रस्य मनमो वा
मोहन मोहन नकार || निद्रा च आलस्यं च प्रमादश्च निद्राऽऽलस्यप्रमादाः तेभ्यः
उत्तिष्ठतीति निद्रा लम्यत्रमादोत्यं तत् मुग्वं तामसं मुखं उदाहृतं उक्तम् ॥ ३९ ॥

·[३९] অধ্যৱহাৰ यत् मुख थग्रे स्वानुभवकाले अनुबन्धे स्वानुभवोत्तरकाले च आमनः स्वस्थ बुद्धेर्वा मोइन मोहजनकं विवेकशस्वितिरोधायकं यथावस्थितबस्थप्रकाशहेतुः भवति। निद्रया प्रवृसिमांद्यरूपेण आलस्येन कर्तव्यानवधानरूपेण प्रमादेन च नातं तत् सुखं तामसं प्रोक्तम् ॥ मोहनस्य तस्य सुत्रत्वं कथमिति चेत् । निद्रायाः सुख हेसुरवं आयासविश्रामहेतुत्वात् लहिरोधिघु उपदर्शनाच्च सिद्धम् । इन्द्रियव्यापारमाधरू- पालस्यस्य मुखहेतुत्वं च अङ्गसंक्षोभादिनिवृत्तिहेतुस्वात्सिद्धम् ॥ अनवधानरूपस्य प्रमादस्य सुखहेतुत्वं च बुद्धेरेकाग्रताकल्पनरूपप्रयालनिवृत्तिहेतुत्वासिद्धम् ॥ एवं निद्रालस्यप्रमादोत्थनुषस्य सुखजातीयत्वेऽपि उदिएकार्यस्य यथावनिर्वहणविरो. धित्वात्तामसमुखत्वम् ॥ सात्विकमुखस्य जरामरणादिनिवर्तकन्याम् भोग्यतमस्येन हातुमशक्यत्वाच्च अमृतोपमत्वम् ॥ राजससुखस्य जराव्याधिमरणादिहेतुत्वात् वि. पोपमत्वम् ॥ राजसमखं २ सकामभिजायते तत्रतत्र 'ति न्यायेन नानायोनिपु पात- यित्वा पुनःपुनमृत्यु गमर्यान ॥ पाग्दारिकरसादीनि भयादिभूयिष्ठक्षणिकक्षुद्रतरसु- खानि अनन्तकालभाव्यतिघोरनितिशयदुःखफलानि भवन्ति ॥ तामसं मुखं तु न साविकमुखामवामृतोपमं न वा राजससुखमिव विषापमं किंतु मोहजनक उद्दिष्ट- कार्यस्य यथावन्निवहविरोधि ॥ एवं चत् विषापमस्य राजससुखस्य तामसमुखा- दवरत्वं स्यादिति चेत् ॥ सत्वं तथाऽपि अग्रे अभृतोपमत्वेन तामससुखावशिष्टयम् ॥ ३ देवामृतं संयमानः पुनम प्राप्नोति ॥ सात्विकमुखं संवमानस्तु न पुननिम- श्नुते ॥ अतः प्रसिद्धामृतात् साविकमुखं वरिष्ठम् ॥ सन्मरणदुःखहेतुभूताद्विपात् पुनःपुनमरणदुःखहेतुभूनं राजससुखं वरिष्टम् ॥ तथापि किंचित्साम्न अमृतोपमं विशेषममि युक्तिः ॥ अमृतं उपमा यस्येति विषं उपमा यस्थेति च वित्र एवम् ॥ उपमा सार अस्यास्तीति उपमं अमृतं उपमं यनेति विपं उपमं यन- ति च विग्रहे अमृतन्य विपस्य च उपमानभूतमित्यर्थः पर्यवस्यति । ततश्च किगु- णमुपनानं न्यूनगुणमुपमेयमिति न्यायन उपमानभूतसाविकराजसासुस्वयोः अमृत- १. अकार्यकरण तद्धेनु मुख मद्यपानादि जनित मुखे वा । १. म ६.२. ३. अत्र, देवामृत विवन् मर्त्यः पुनर्भवमपाश्नुते ॥ पिबन् गातामृत मयः न पननिमश्नुते ॥ इति गीतामाहात्म्यवचन- नुसन्धयं ॥ अतएव गांतामुतं महदिति महत्वेन विपितम् ॥

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [३९. ४०.] । विषापेक्षया आधिक्य युक्तं भवति " विषयन्द्रियसंयोगजन्यसुखस्य राजसतया सर्वथा हेयत्व गृहस्थाश्रमस्वीकारच्छेदप्राम. १ · रागद्वपवियुक्तस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् । आमवश्यविधयामा प्रसादमिर छती ति मन प्रसादहेतुभूतानिपिद्धविषयसुखा- नुभवाभ्यनुशाविरोधसङ्गश्चात चद । विपोपममित्युक्तया विश्वदनावहस्य विष- यमुख स्यैव हे यत्त्वम् ॥ न तु विषयागसामान्यस्य ॥ २ 'जाग्रतानवचार्जुन '॥ ३ युक्त स्वप्नायबोधस्य' इत्युक्त.या निद्रायाः ४ युक्तचेष्टस्य कर्ममु' इत्युक्त या आलस्यस्य च कर्तव्यता प्रायते ॥ अव तजन्यमुग्यत्य तामसत्वन हे यन्वोक्तया तयारकर्तव्यता प्रतीयते ॥ कामदमिति चन् ॥ मोहनमिति विशेषणेन अतिनिद्राया अत्यालस्यस्य च हयन्यमिह विवक्षितम् ॥ अतो न पूर्वोत्तरविरोधः ॥ निद्रालस्ययास्तदात्व वस्त्वप्रका शतुबपि एश्चादिन्द्रिया पटुतरप्रवृानद्वारा विषयाणां सम्यगवभासह तु वान् अनुबन्ध मानत्वं कति चत् अतिनिद्राऽऽलस्याभ्यां मुधाकालातिपात पश्चात्काए व्यग्रतया प्रवृत्तस्य वस्तुविपर्याम एव भवतीति प्रसिद्ध हि लोक ॥ ५ . प्रमाद ... निद्राभिः' ६ ' यया स्वप्नं भयं शोक मित्यादी आतनिद्राऽऽलस्ययारव ग्रहणामत: ह्यम् ॥ राजसतामनुख विहाय साविकसुखसंपादन एव प्रयतस्व ॥ तस्यमय त्रिविधसुखराधनानां श्रद्धादिगत साविकादिभेदानां पृथगुक्तिः । विमृशदमव- धानन ॥ ३९ ॥ अर्जुनः ।। किमतपामेघ साबिकादिभेदेन वैविध्यम् ॥ उत अन्यस्यापि ॥ सत्व दि गुणयुक्तस्य सर्वस्याप तत्तद्गुणोद्रकेण सात्विकादिभेदन विध्यमस्नीति चेत् कि कि वस्तु सन्वादिगुणगुतम् ॥ तदृहि ॥ कृष्णः ॥ न तदस्ति पथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ॥ सत्वं प्रकृतिमुक्तं यदेभिस्स्यात् त्रिभिगुणैः ॥ ४० ॥ नेति ॥ प्रकृतेः जायन्ते इति प्रकृतिजाः तः प्रकृति में : एभिः पृक्ति: बार गणः सत्वरजस्तमोगुणः यत् वस्नु मुक्तं स्यात् तत् वस्तु पृथिव्यां वा च दिवि वा के १. २. ६४.२.६ १६.३.६. १५.४.६ १७.५. १४ ८. ६. १८.३६.

·[४० ४१.] अष्टादशोऽध्यायः २४३ देवेषु पनः च नास्ति || अदितीति च्छेदः ॥ न यौः अद्यौः तम्यां अदिवि अतलाय घोलोकेप च नास्ति । ४० ॥ ॥ . वाशब्दश्चार्थे ।। पृथिव्यां च १ स्वर्ग च तदुपलक्षितो लोकेषु च ॥ पुनः शब्द- श्वार्थ ॥ देवषु च कैमुत्यन्यायेन मनुष्येषु च उपलक्षगया च शब्दाहा जडेषु च मध्ये यत्सत्वं वस्तु २ प्रकृतिसंभवैः एमिः सत्वादिभिः त्रिभिः गुणैः मुक्तं स्यात् ॥ तत् तारशं सवादिगुणरहितं वस्तु नास्ति । सर्वमधि वस्तु सवादिगुणसहितमेव ॥ प्रक- निबद्धत्वात् ॥ प्रकृतेश्च त्रिगुणात्मकत्वात् ॥ मत्तगणोद्रकण सावकादिभेदन त्रैविध्यं नत्रतत्रोहाम् ॥ राजसतामससुखप्रहाणेन साविकमुखस्यैव संपादन प्रवतरितं याव- नां प्रैविध्याक्तिगवश्यकी तावतां साविकादिभदन विध्यं कण्ठत उनम् । उक्तरूपेण विध्यवतां सर्वेषां वस्तूनां साकल्यन घनमशक्यं पुरुषायुपणापि ॥ अतः स्वयमूहनीयम् ॥ पृथिव्यां दिवीत्यनेन मुक्तव्यावृतिः ॥ ४ ॥ अर्जुनः॥ ३ इति गुहतमं शास्त्रामिद मुकं मयाऽनये ति कृत्स्लगीताशास्त्रा- शोपसंहारः कृतः ॥ ततस्तत्राधिकारिणः के अनधिकारिणः के इति मया पृऐन भवता देवस्वभावयन्तोऽधिकारिणः असुरस्वभाववन्तोऽनधिकारिणः इति तत्तत्स्वभा. चप्रतिनियतगुणदोपनिरूपणपुरस्सरमभिहितम् ॥ तदवलाने च ५ 'शात्वा शास्त्रवि धानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसी ति त्वदुक्तं श्रुतवता मया घिना ज्ञानं श्रद्धयाऽनुतिष्ठतां फलमस्ति न वति पृऐन भवता ज्ञानराहित्य पि श्रद्धालवे श्रद्धाभेदानुसार फलम स्त्येव ॥ सत्यपि ज्ञाने अश्रद्धया कृतं तु निष्फलमिहारन चीत प्रतिपादितम् ॥ ततश्च आदित भारभ्य तत्रतत्र श्रतानां सर्वेषामर्थानां अवगाहनसौका थमेकत्रैव शुश्रूपया कर्मयोगसंबंधिसंन्यासत्यागतत्वविवरणं प्रति मया प्रार्थितन भवता एकार्थकसंन्या- सत्यागशब्दोक्तत्यागत्रैविध्योक्तिपूर्वकं कर्मयोगे वक्तव्यमुक्या न प्रवर्तकविधिसंव- धिनां शानयज्ञातृणां बुद्धधतेश्च त्रैविध्यमुक्या उकसकलार्थानां परमप्रयोजनरूपे १. अदिवति छेदः ॥ भिन्नत्र परलोकत्वेन तत्सदृशेष विवरात्मक अतलादिप पाता- स्यन्तेषु इति च ॥ २. जन्मान्तर्गय धर्माधर्मसंसार नर्वा ॥ ३. १५, २०. ४. १६. २४.

·सदर्पणश्रीमद्भगवदीतायां [४१.] चत् मुखे त्रैविध्यमभिधाय एवं सत्राप्यूहनीय इत्युपसंहारः कृतः ॥ श्रुतमिदमाखिलमाद रेण मया ॥ विदितार्थश्चाभूवम् ॥ किं मयेदानी करणीयं तद्वद ॥ यदर्थ एतावानु- पदेशः तत्कर्तव्यं त्वया इति चेत् मदीयशोकमोहापाकरणपूर्वकं मोक्षसाधनानुष्ठाप- नाय द्यपदेशः ॥ अतः मोक्षसाधनं यत् तन्मयाऽनुष्ठेयम् ॥ तत्किमिति चेत् ज्ञानं सत्यं अथापि अशुद्धान्तःकरणस्य तव ज्ञानयोगे नाधिकारः किन्तु कर्मण्येव ॥ उक्तं घ मया । १ 'कर्मण्येवाधिकारस्ते' इति ॥ अतस्त्वया ज्ञानसाधनं कर्मैव कर्तव्यमिति ॥ करिष्याम्येव कर्मयोगम् ॥ किन्तु युद्धं परं मास्तु ॥ न तथा त्वया वक्तव्यम् ॥ क्षत्रियण त्वया युद्धरूपमेव हि कर्मानुष्टयम् ।। उक्तं च मया ॥ २ 'धम्याद्धि युद्धा च्छेयोऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ इति इति चेत् ॥ गुद्ध मनिच्छता त्रियण ब्राह्मणादि धर्मः किं न करणीयः अतो मास्तु युद्ध अन्यत्किमपि कर्म करिष्यामि । हे पार्थ युत्धमेघ कारयितव्यमिति न ममाग्रहः किन्तु ब्राह्मणादिभिरिदमिदं करणीयमिति विभव ब्राह्मणादीनां कर्माणि विहितानि न तु यथेच्छ यद्वातद्वा कर्म करणीयमित्य- भिहितं पूर्वमहर्षिभिः ॥ अतः क्षत्रियस्य तद यद्विहितं तदेव त्वं कर्तुमर्हसि ॥ तच्च बुद्धमेव इति चेत् ॥ कि तथा विभज्य विहितं पूर्वः ॥ विभज्य विधान कारणं किम् ।। ब्राह्मणादिषु कि कस्य विहितम् ॥ हि तदशेषण । कृष्णः ॥ ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप । कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवगुणः ।। ४ १ ॥ ब्राह्मणेति ॥ परान् शवन् तपतीति परन्तपः हे परन्तप अर्जुन ब्राह्मणाश्च क्षत्रियाश्च विशश्च ब्राह्मणक्षत्रियविशः तेषां ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च कर्माणि स्वभावः प्रभवः कारणं येषां ते स्वभावप्रभवाः तः गणैः प्र सम्यक् विभक्कानि ।। ४ १ ।। ब्राह्मणानां क्षत्रियामा विशांपैश्यानां शूद्राणां च कर्माणि प्र सम्यक असंकाणरूपण जिक्तानि शामिदमस्यति विभागशो विहितानि॥ कंन हेतुनेति चेत् स्वभावप्रभावगुण तुभिः प्रविभक्तानि॥ स्वभावानां ब्राह्मणत्यादिस्वभावानां प्रभवः ३ हेतुभूतः। ब्राह्मणादि- ३ १.२.४७.२.२. ३१.३. प्रभवति एभ्यः इति प्रभवाः तः । . .

·[४१. ४२.] अष्टादशोऽध्यायः २४६ .. स्वभाव हेतु कैर्वा सात्विकत्वादयः ये ब्राह्मणादीनां स्वभावाः तेपांप्रभवतुभूतैः स्व- भावःप्रकृति या प्रनवः येषां तैः प्रकृतिसंभयः ॥ स्वभावः पूर्वसंस्कारः प्रभवो येषां तैः॥ स्वकीयो भावः स्वभावः ब्राह्मणादिजन्महेतभृतं प्राचीन कर्म तछेतुकैः॥ भव एय भावः जन्म २ 'ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् ॥ वा हुराजन्यः कृतः॥ ऊरू सदस्य यद्वैश्यः॥ पझ्या शूद्रो अजायत' ॥ इति श्रुत्युक्तरीत्या मुखादिभ्यो ब्राह्मगादीनां यजन्म तन्मूलकैः गुणैः उत्तमत्वमध्यमत्वाधमत्याधमाधमत्वः युक्तानां ब्राह्मणक्षत्रियविशा शूद्राणां च कर्माणीति वा ॥ शास्त्राण्येव कर्माणि विदधति न गुणाः तथाऽपि गुणानु- सारेणैव शास्त्रविधानात् गुणैः प्रविभक्तानीत्युच्यते ॥ गुणस्लहति वा ॥ ब्राह्मणक्ष- नियवैश्यानां द्विजवसाम्यात् समासेन निर्देशः उन्मूलफवेदाधिकाराभावेन शुदाणां पृथकृत्य निर्देशः ॥ सत्वप्रधानो ब्रा. शोपमर्जनकरजःप्रधानः क्षत्रियः तमोगुणापसअनकरजः प्रधानो वैश्यः । .....गुणोपसर्जनकतम प्रधानः शूद्रः इत्यादिकं व्याख्यानान्तरभ्यः स्मृतिभ्यश्चानुसन्ध्रयम् ॥ परन्तपः अन्तःशत्रता पनोऽसि ॥ अतस्त्वं परित्यज्य दुराग्रहं मदुक्तमीक महोऽसि ॥ अतः तब यद्विहितं तदेव त्वया कर्तव्यम् ॥ ४१ ॥ कृष्णः ॥ शमो दमस्तपश्शौचं धान्तिराजवमेव च ॥ ज्ञान विज्ञानमास्तिक्यं ब्राह्म कर्म स्वभावमम् ॥ ४२ ॥ शमइति ॥ शमः मनोनिग्रहः दमः बाह्येन्द्रियनिग्रहः तपः कृच्छ चान्द्रावणा- दिवतानुष्ठानं शुचेः भावः शौच क्षान्तिः क्षमा ऋजोः भावः आर्जयं ज्ञानं विज्ञानं अस्ति इति मतिः यस्य सः आस्तिकः तस्य भावः आस्तिक्यं चैव स्वभावाज्जायत. इति स्वभावजं ब्रह्मणां ब्राह्मणानां इदं ब्राह्म कर्म ॥ ४२ ॥ ३ शमः अन्तःकरणनिग्रहः दमः याहान्द्रियनिग्रहः ॥ तपः कृच्छचान्द्रायणा- दिवंतानुष्ठानन कायशोपणं सप्तदशाध्यायोक्तं त्रिविधं तपो या ॥ बाह्यमाभ्यन्तरं च शौचम् ॥ तन शास्त्रीयकर्मकरणयोग्यता च ॥ क्षान्तिः क्षमा आर्जवं मनोवा- १. स्वभावः प्रभवः कारण येषां तैः ॥ २. ते. अ. ३. १२. ५. ३. वि. शमः बामंदियनिय- मनम् दमः अन्तरिंद्रियनियमनम् ॥

·२४६ पगश्रीमद्भगवद्गीतायां [१२. ४३.] कायर्कर्मणामैकरूप्यम् ॥ ज्ञानं नि सामान्यज्ञान विशेषज्ञानं शास्त्रीयशानं अनु. भवशानं परापरतत्वयाथात्म्यज्ञान । परतत्वगतासाधारणविशेषविषयं ज्ञानं आस्ति- क्यं अस्ति परलोक इति बुद्धिः ॥ चकागत् यजनयाजनादिकमन्यदपि ग्राह्यम् ॥ एतत्सर्व स्वभावजं १ ब्रामं ब्रह्मणां ब्राह्मणानामिदं कर्म ॥ शमादीनि ब्राह्मणानामेव कर्माणि ग्रामणानां कर्माण्येव शमान्यव ब्राह्मणकर्माणात्येवकाराचयः ॥ शमादयो यथासंभवमन्येषामपि धर्मा भवन्ति । ब्राह्मणेष्वेव तेषां प्राधान्यात् तत्कर्मवोक्तिः ॥ गुडस्य माधुर्यवत् ब्राह्मणस्य शमादिकं स्वाभाविकम् ॥ अन्येषां प्रयत्नसाध्यम् । अतः ब्राह्मणकर्मवोक्तिरिति च ॥ ४२ ॥ ॥ कृष्णः ।। शौर्य तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ॥ दानमीश्वरभावश्च क्षानं कर्म स्वभावजम् ॥ ४२ ।। शौर्यमिति ॥ शूरस्य भावः शौर्य तेजः धृतिः धर्य दक्षम्य भावः दाक्ष्यं साम- थ्र्य युत्थे पलायनम्य अभावः अपलायनं च दानं ६ ईश्वरम्य भावः ईश्वरभावः स च स्वभावज क्षत्राणां क्षत्रियाणां इदं क्षात्र कर्म ।। ४३ ।। ८ शार्यम् अभीरत्वं तेजः परैरप्रधष्यत्वं धतिः धैर्य दाश्यं सामर्थ्य आरब्धकार्य. निर्वहणसामर्थ्य युद्ध यस्य क्षत्रियस्य युद्धप्रसक्तिरव नायाति तस्य का गतिरिति खेत् ॥ न सर्वैः त्रियः येन केनापि युद्धं करणीयमेवेति नियमः किंतु देवादुपनते युद्धे अपलायनम् ॥ भयादिना युद्धं विहाय परामुखीभूय स्वरमन्यत्रगमनं दान ईश्वरत्वं इशितव्यसकलयोगक्षेमानवहणसामथ्र्य दण्डनादिकर्तृत्वं वा ॥ चशब्दो समुच्चये ॥ मोहादिना अनर्थसंभावनायामपि भयादिना मरणसंभावनायामपि मरण- निश्चयऽपि अपलायनमित्यर्थद्योतनायापि शब्दः ॥ एतदखिलं स्वभावजं क्षत्राणां क्षत्रियाणामिदं २ क्षात्रं कर्म ॥ एते धमाः क्षात्रयस्य प्रधानाः ॥ यथासंभव इतरेषाम- प्रधानाः ॥ अत्र ब्राह्मणगतशमादयोऽयराः शमादयापि ग्राहाः ॥ त्वं तु क्षत्रियः अतस्तव युद्धार्थ युद्धरंगमागत्य केनापि हेतुना पलायनमन्याय्यम् ॥ उक्तं च मया ॥ १. ब्राह्मका ब्रह्मकर्म इति व पाठान्तरम् ॥२. क्षाकर्म क्षत्रकर्म दात च पाटान्तरम् ॥

·[४३. ४४० अष्टादशोऽध्यायः , 'स्वधर्ममपि चावेक्ष्ये 'त्यादि ॥ २ 'नव पापम राप्स्यसी'त्यन्तं ॥ ३ श्रेयान् स्वथर्मों विगुण' इत्यादि च ॥ ४३ ॥ कृष्णः ॥ कृपिगोरक्षवाणिज्य वैश्यकर्म स्वभावजम् ॥ परिचयात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ ४४ ॥ कृपीति ॥ कृषिश्च गोः रक्षा यस्मिन् तत् गोरक्षं तच्च वणिनः कर्म वाणि- ज्यं तच्च कृषिगोरक्षवाणिज्यं स्वभावज वैश्यानां कर्म वैश्यकर्म ॥ परिचर्या शुश्रूषा आत्मा स्वरूपं यस्य तत् परिचर्यात्मक कर्म शूद्रम्य स्वभावजं कर्म ॥ अपिशब्दात् कमत्यनुवर्तते ।। ४४ ॥ कृषिः कृपिजीवनं कृष्ट्वा भृमि लाङ्गलन उपचा वीजं प्रयत्नेन तदुपनतधान्या- गमादिना जीवनम् ॥ ४ — गाः रक्षा यस्मिन् कर्मणि तत् गोरक्षं कर्म पणिक् वैश्यः तस्य कर्म घाणिज्यं क्रयावक्रयादिरूपम् ॥ इदमुपलक्षणं कुसीदं चात्र प्रायम् ॥ वृत्ध्यर्थ ऋण धेन धनं प्रदाय तदुपनतया वृध्या जीवनं ५ कुसीदम् ॥ इदमखिलं स्वभावजं ६ वैश्यानां कर्म उक्तत्रिवर्ण:श्रपारूपं यत्कर्म तत् स्वभावज शूद्रस्य ७ कर्म । ब्राह्मणः यजनयाजनाध्ययनाध्यापनादिप्रधानः ॥ क्षत्रियः स्वेतरवर्णरक्षण- प्रधानः वैश्यः तत्स कुटुंबनिर्वहणाय कृष्यादिना धान्याद्युत्पादनम् ब्राह्मणक्षत्रिय सुखाद्यापयिकगोधनानां निवासस्थलकल्पन यवसोद कदानादिना परिरक्षणम् तण्डुलादि दवा द्रव्यग्रहणं विक्रयः द्रव्यं दावा तण्डुलादिग्रहणं क्रयः एतदुभयक रणम् एघार्यानवहणाथ नृध्या धनस्य वर्धन इत्येत प्रधानः ॥ एवं ब्राह्मण. क्षत्रियवैश्येषु स्वस्थकर्मनिरतेषु तत्तद्योगक्षेमनिर्वष्णाथै कश्चिदावश्यकः तदर्थ शूद्रेण तच्छश्रषापरण भवितव्यम् ॥ अतएव शुद्राः तपां त्रयाणां सदनेषु कर्मकरा १. २. ३१. २. २. ३८. ३. ३. ३५. ४. गौरक्ष्यात पाठः ॥ माः रक्षतांति गोरक्षः तस्य भावः कर्म वा गौरक्ष्यम् ॥ गौरवयात पाठः। गौ रक्ष्या यात्मन् कमर्माण तत् गोरक्यं कर्म॥ रश्यामांत भावे व्यम् ॥ गोः रक्ष्यं रक्षणं गारश्यम् ॥ ५. 'कुसाद द्धिजीव 'त्यमरः ॥ ६. श्यं कति पाटान्तरम् ।। विशामिदं विशाम वा वस्त्रम् ॥ ७. अपद दात्य नुवति ॥

·१४८ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [४४. ४५.] दृश्यन्ते । भतिमानी मुद्रो न ब्राह्मणादीन परिचरेत् ॥ अतस्तेन अतिमानस्त्यक्तव्यः॥ उक्तंस मया ५१ 'नातिमानित 'ति । एवं कर्माणि प्रविभक्तानि ॥ तत्र यत्ते वि. हितं तदेव त्वषा अनुष्ठेयम् ॥ तच्च युद्धम् ॥ अतः अकामेनापि त्वया अकामेन तदेव कर्तव्यम् ॥ ४ ॥ मर्नुमः ॥ यथाविभागं स्वं स्वं कर्म कुर्वतः कि फलं हि ॥ कृष्णः । स्वे स्व कर्मण्यभिरतम्ससिद्धि लभते नरः ॥४४॥ ॥ स्वेस्वइति । स्वस्वे कर्मणि अभिरतः नरः मनुष्यः संसिधि परमं फलं लभते ॥ ४ ॥ विभागेन विधानात् स्वस्य स्वस्य यत् कर्म कर्तव्यतया प्राप्तं तस्मिन् कर्मणि अभिरतः सम्बक प्रमः स्व कोयं कम श्रद्धया कुर्वन् नरः संसिद्धि परमं फलं ज्ञानं मोक्षं च प्राप्नोति ॥ अन्त कर गशुद्धि द्वारा तत्वज्ञाननिष्ठायोग्यतालक्षणं परमं फलं घा प्राप्नोति ॥ पर पिं फलं वा प्राप्नोति २ 'शाश्वतं पद मिति वक्ष्यते॥ ध्यानयोगनिष्ठा वा ॥ ३ नष्कसिद्धि परमां संन्यासनाधिगच्छती' ति वश्यते । नर इत्यनेन स्ने स्वे कर्मण्यभिरत एव मनुष्यः अन्यस्तु पशुरिति एच्यते ॥ स्वस्वकर्मकरणमान सांसत्-युपयोगि ग तु तत्व ब्राह्मणत्वादेरपेशे- ति सूचयितुं नर इति सामान्यशब्दप्रयोग इति वा ॥ मनुष्याणामेव वर्णाश्रमा- पेक्षे कर्मणि अधिकारः न तथा देवानां ॥ तेषां वर्णाश्रमक्लप्तवभावात् ॥ वर्णाश्रम- दानपेक्षे तु भगवदाराधनाप कर्मणि तेषामधिकारः ॥ इति सूचनाय वा ॥ आदरेण करणं फलाम भवति अनावरण कृतमफलमेयेति सूचनाय 'नित कर्म कुर्वाणः' ॥ १.१६.३. २. १८, ५६.३.१८. ४९.

·[४६. ४६. अष्टादशोऽध्यायः २४९ इत्यनुक्त्वा अभिरत इत्युक्तम् ॥ १ श्रद्धावन्तोऽनम्यन्त ' इत्यत्र अपिशब्देन अनुष्ठान - श्रद्धाऽनसूयान पृथपर्व वयोधनानुरोधेन अनायासमात्रेण प्रमात्सिद्धिर्भवदिति सूचनाय संसिद्धिं लभते मर्त्यः स्वं स्वं कर्म समाचर 'नित्यनुक्या अभिरत इत्यु- तामसि वा ४४॥ ॥ अर्जुनः ॥ कम तु जडं किं तत् निद्धि प्रयच्छति चेतन इव किं च विहितं फर्म कुर्वन् संसिद्धि लभते इति कथमुच्यते ॥ विहितं कर्म कुर्वाणानां ब्राह्मणादीनां अन्तःकरणशुद्धिध्याजभक्ति ज्ञानानां अनुदयदर्शनात् ॥ बद ।। कृष्णः ॥ स्वकनिरत. सिद्धि यथा विन्दनि तच्छृणु ४५ ॥ स्वेति ।। स्वम्य कर्म म्बकम तम्मिन् निरतः स्वकानिरतः मित्त्रि या विन्दति तत् तथा शणु ॥ ४५ ॥ - स्वक मणि निरतः नरः : मिाद्ध उनका यथा येन प्रकारंण लभते तत् त प्र- कारं शणु ॥ ब्रवीमि ॥ श्रत्वंदं यथावत् झात्वा उक्तेऽथ श्रद्धत्स्व ॥ ४५ ॥ कृष्णः ॥ यतः प्रवृत्तिभूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।। स्वकपमा नमभ्यर्य सिद्धि विन्दति मानवः ॥ ४ ॥ यत इति ॥ मानवः मलप्यः यतः यम्मात् भूतानां प्रवृत्तिः जायले येन इंदं सी समं व्याप्तं तं स्वस्य कर्म स्वकर्म तेन अन्यच्च आराध्य सिधि विन्दति लभते ॥ मानवः ज्ञानी मन्न् इति बा !!४६ ॥ स्वस्य विहितेन कर्मणा नं ३ 'मोकार यातपसां' ४'अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव चे 'युक्तरीत्या सर्वकर्म समाराध्यं ५ परमात्मानं भक्तिभद्धापूर्वक माराध्य तत्प्रसादरत् चित्तगुद्धिद्वारा मानवः सन् मननादिद्वारा ज्ञानी भूला 'सिाद यथा विन्दतर त्यत्रोत सिट प्राप्रति :: न जई कर्म सिद्धि प्रयच्छति किंतु कर्मणाऽऽराधितः परमचंतनः परमात्मा सिाड प्रयच्छति। तत्तत्कर्मानुगुणं फलदातुः १.३.३१. २. कर्मशा ज्ञाननिष्ठायोग्यता प्राप्त: येन प्रकारेण तत्वज्ञान लभते ॥ इति वा । अ. मन्यसंन्यासलक्षणांनकम्यासधि था। ३. ५. २९. ४. १. २४.५, अ. उत्तगोऽपिकरी परमर मारं ब्रह्मत्वेनाराम मनमाधिकारी इन्द्रारीन ग्रहावेनारा-11 ·सदर्पणश्रीमद्भगवनीतायो [४६.] . ७ 'मस: परमात्मनः, येभ्यः फलं प्रयच्छति तेषु वात्सल्यं अनेनेदंकृतमिति तत्तत्कृतकर्मपरि- झानं चावश्यकम् । किमस्ति तस्य तदभयं इति चेत् ॥ यतः भूतानां यतनानां अचे- सचानां च बस गन उपर पादिका घटनादिका सी प्रवृत्तिः भवति ॥ सर्वमिदं चेतना- से तनातक :मन् यन १ च्याप्तं स किल सः॥ स्वाधीनस्वरूपसत्ताप्रवृत्तिका वन जग- तः तय बारूल्य सात गामित्वेन सय व्याप्यावस्थानात्तत्तत्रुतकर्मपरिज्ञान च पर- मातान्ति : अतः कमगाऽभ्यर्चित तन तुष्टः परमामा पलं प्रयच्छति ॥ कर्म नु जत्या इस साधनभूतम् ॥ सर्वव्यापकः सर्वप्रवर्तकश्च परमात्मा अहमेव ।। उक्तहमा । साकत्व सर्वव्यापक वादिकं मम ॥ २ 'अहं कृत्स्नम्य जगतः प्रभव प्रयत्नथा ॥ ३ 'मया नदमिदं सर्व जमत् । ४ मयाऽध्यक्षण प्रकृति. सयने सचगमाम ॥ ५ 'अहं सर्वम्प प्रभयो मत्तः सर्व प्रवर्नत'॥ ६ ' भवन्ति भावा भूतानां मत्त पत्र पृथग्विधाः ॥ स्मृतिानमपोहनं चे त्यादिषु ॥ भगवदा राधनमिदमलिझाबा ८ ब्रह्मार्पण मि गुतर त्या कृतं कर्न भगवत्प्रसादद्वारा ध्यानं शानं मंच प्रपच्छति ॥ इदमेवानं मया। जामयावनिमुक्ताः पदं गच्छ-त्य नामयम् ॥ १० असतो ह्याचरन कर्म परमा नाति पृरुपः॥ ११ · युध्य च॥ 'मरि नमनाल: मानवल्यम्य पशयः ॥ ५२ 'म मना भव महतो मद्याजी मां न माकुर ॥ मामवण्यास सुरव आत्मानं म परायणः ॥ इत्यादि । उक्तर्गया यथा- न्यन अकुर्वाणानां हिनं भवति ॥ उगेन्या ययावत् कुर्वाणानां तु मिद्धि भवत्येव ।। उद, च मया ॥ १३ 'कमेव हि मंलिद्विभास्थिता जनकादय इत्यादि । अनया पर आया अमुमधिकार लभत इत्युक्तं नाचेतना सा परीक्षा अधिकार प्रापयति ॥ किंतु अनया अनया अयमयमधिकार इति कर पव्यवस्थानुसारण प्रवर्तकत्वादिमान् तन्त मधिकारं दातुं प्रभवन महाधिकारी तं नमधिकार प्रापयति। परीक्षा तु मानता इति विदितमेव हि संवेषां। तहत् कर्मणा ज्ञानद्वारा नि इन्गुन कमणाऽऽराधितरतु. यो यथाकर्म फलं प्रयच्छति इति ज्ञातव्यम् ॥ अता निशमनुष्य कर्म ॥ ६ ॥ १. अ अधियानात्मान ब्रह्मगा अयस्त जगत् गुक्या रजामव व्याप्तम् कारणेन ब्रह्मणा कार्य जगत् मुचमन कटकादिकमिव व्याप्तम् ॥ २. ७ ६. ३. ९. ४. ४. ९. १०. ५. १०. ८, ६.१०. ५. ७. १५. १५. ८. ४, २४ ९. २. ५१. १०. ३. १५ १११. ८.

·अष्टादशोऽध्यायः •. अर्जुनः ॥ सर्वकर्मसमाराध्यः परमात्मा कर्मणा अभ्यर्चितः तेन तुष्टः फलं प्रयच्छत्तीत्युक्तं ॥ परमात्मनत्तस्याराधनरूपं कर्म कर्तव्यमेव ॥ अहमपि यभवत् करिष्यामि ॥ तत्र माशदिकः कः ॥ थुखं हि ममानिष्टम् । अतः केनापि कर्मणा भगवन्तमाराधयामि सक्त्या श्रद्धया च ॥ युखं परं मास्तु । कृष्णः ॥ श्रेयान स्वधर्मा विगुणः परधर्मात म्वष्ठिनात् ।। ५६ ।। यानिति ॥ मुस' या अनुछिन मनानि तम्मात् परम्य धर्मः परम: जम्मान् विगतः गुणः अहं यस्मात् सः विगुणः अहहीनः बस्य धर्मः स्वधर्मः श्रेयान् अष्टः ।। १६॥ श्रयान म्वा धर्मः स्वस्य धमा वा स्ववर्याश्रमाविनावाहतक में विगुकोऽपि अङ्गनी-पि अनिष्ट वात् असस्यगष्टताऽपि श्रेयान प्रशस्ततरः कस्मात् प्रशस्तारः इति च । सम्यक् अनुष्ठितान परभ्य वर्णतः राश्रमतर स्पस्नान मिन्नस्य स्वतग्वर्णस्थर र स्वाश्रमतराश्रमयस्य च धर्मात् प्रशस्लनरः ॥ इदमेव दाक्तं मया ॥ स्वधी विगुणः परधनात् स्वस्तात् ॥ स्वधर्म निन, श्रेयः पग्ध भयावहः ॥ इति ॥ अत्र यद्वक्तव्य तदखिल मुक्तं तव । समर न.सर्व- मवधानेन । अतस्तव विहितं युद्ध मव कर्तव्यं त्वया ॥ न हि ततोऽन्यत् नियम्य श्रयो विद्यते ॥ उक्तं व सया ॥ २ धम्माधि युद्धाच्छेयोऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते । शत ॥ ४६॥ अर्जुनः ।। अङ्गहीनोऽपि स्वधर्मः श्रेयान इत्युक्तम् ॥ स्वधर्मस्य अपने तः श्रेयान स्यात्॥ तस्य हिसादिदोषदुपये कथं सः श्रेयान् स्यात् ॥ युद्धरूपः स्वधनों हिसादिदोषदुष्ट इति विदितमेव सर्वेषाम् ॥ अतः कथं युद्धमभ्युपगम् ॥ कृष्णः । स्वभावनिएतं कर्म कुर्वन् नाप्नोति किलिलपम् ।। ४७ ॥ १.३.३५.२.२ ३..

·२५२ सर्यणश्रीमद्भगवद्गीतायां [४७. स्वभावति ॥ स्वभावन नियतं स्वभावनियत कम कुवन् किावर्ष पाप नाप्नोति ।। ४७॥ १ स्वभावो ब्राह्मण वादिः तदनुसारेण विहितं कर्म दुष्टमपि कुर्वन् अङ्गहीनता. प्रयत्नम् अबजनीहिसादिदोपयकता च पापं नाप्नोति ॥ यथा विपक्रिमः विर्फ न वाधकं सहज वात् ॥ तथा दुष्टमाय नियतं कर्म न बाधकं सहज वात् ॥ स्वशब्द वाच्य भगवति भावः भक्तिस्मिन तन् स्वभावं स्वभावं च तत् नियतं च स्वभाव- नियतमिति विग्रहः । विहितं भगवद्भात युक्तम् च कर्म कुर्वन् किल्विषं नाप्नोति । विहितयागांगहिसादेरिवविहितयुद्धाङ्गहिमादपि २ अदोषयात् ॥ उक्तं चदमधस्ता- दसकृत् ॥ स्वयोग्यतानुसारेण स्वस्थ विहितं कर्म कुर्वन् किल्विष नाप्नोति ॥ किंतु विहितकर्मानुष्ठान जन्यभगवप्रसादात्कर मं श्रेयः प्राप्नोति ॥ तदशुद्धमिति न मन्तव्यम्। विधिप्राप्तत्वात् ॥ विधिप्राप्ते न दोपविचारः कार्यः ॥ ३ अनुमितिचे शब्दादिति मत्रम् ॥ न हि विधिप्राप्तं अपराधिनः कशया ताडनं कुर्वन सेवक, वैति ॥ किंतु यथावत् तदनुष्टानजन्यप्रभुप्रसादादुत्कंगमाप्नोति ॥ अतो निश्श, स्वधर्म यद हिंसादिदोषदुष्टमप्यनुप्रेयं त्वया ॥ दुष्टमपि स्वकर्म स्वकम्त्यात् कर्तव्यमेव सर्वः ॥४७॥ वि ॥ अर्जुनः ॥ ज्ञानकर्मणोभयामध्ये ज्ञानस्य त् तनव भगवन्तं प्र. ताप्य तत्प्रसादात्यातव्य प्राप्नवानि किमवरण कर्मणा ॥ वद ।। कृष्णः॥ श्रेयान् स्वधी विगुण' इति पूर्वोक्तरीत्या परस्य उत्तमम्य इन्द्रियजयादिमतः अहो यो धर्मः झानरूपः सकलेन्द्रियव्यापारनियमनरूपः तस्मात् कदाचित् सम्यगनुष्ठितात् इन्द्रियजयादिरहितभ्य स्वस्य अर्हः साध्यः यः कर्मयोग इन्द्रियव्यापार रूपः सः विगुणः अवैकल्ययुकोऽपि मुकर वन श्रेयान् ॥ इन्द्रियव्या पारनियमन ताध्यत्वेन ४ · सदृशं चटत स्वस्या: इत्याद्यक्तरीत्या सप्रमादात् ज्ञान . १. सु सम्यक् अभावाय परस्य नाशाय अश्रेयगे या 'श्यनेनाभिचान् यजेत 'त्यादिना विहित कन यनयागादिकं कुर्वन् ना नरः किल्बिर्ष आप्नोति । अतस्तादशमेव न कर्तव्य आमष्टोमादिक युद्धादिकं च कर्तव्यमेव ॥ इति वा ॥ २. अत्र, हिंसा स्ववैदिकी या त तयाऽनयाँ धवं भवेत् ॥ वदो- कया हिंमया तु नवान यः कथंचन ॥ इति पाझर चन मनुसन्धय ३. ३. १.२७. ४.३ ३३. , ·[४७. ४८.] अष्टादशोऽध्यायः २५३ योगात् ॥ इन्द्रियव्यापाररूपतया अप्रमादः कर्मयांग एव श्रेयान् ॥ इदमेव स्वक्तं मया ॥ १ कर्म ज्यायो हाकर्मणः' इति ॥ अतः ज्ञानयोगाहापि त्वं अप्रमादेन कर्मयोगेनैव भगवन्तमाराधय ॥ तच्च कर्म तव युद्धम् ॥ अतस्तदसङ्गः कुरु ॥४६॥ ॥ वि ॥ अर्जुनः॥ कुतः कर्मयोगो शानयोगात् श्रेयान् ॥ कृष्णः ॥ प्रकृतिसंसृष्टस्य स्वस्य स्वभावताऽभ्यस्तं कर्म कुर्वन् किल्बिर्ष नाप्नोति ॥ तस्य स्वभावनियतवेन अप्रमादत्वात् ॥ अनन्यस्त सप्रमादे शानयोगे प्रवर्तमानस्तु प्रमादात् किल्बिष प्रपद्येतापि ॥ अतः ज्ञानयागादपि कर्मयोग एय श्रेयान् ॥ ४७॥ अर्जुनः ॥ स्वकीय कर्म अनिष्टमपि दुष्टमपि स्वकर्मत्वात् कर्तव्यमेव ॥ अन्य- दीयं कर्म इष्टमपि अदुष्टमपि अन्यकर्मत्वादकर्तव्यमेव इत्युक्तम् ॥ अनिष्टमपि स्वकर्म कर्तव्यमिति न्याय्य दुष्टमपि कर्तव्यमिति तु अन्याय्यम् ॥ न हि दुष्टस्य कर्मणा विधानं युज्यते ॥ अतः स्वकीयमपि दुष्टं फर्म त्यक्वा अदुष्ट स्वकीय कर्मान्तरं अन्यदीय कर्म वा निःश्रेयसार कतुं युक्तम् ॥ अतोऽदुष्टकर्मान्तराणां विद्यमान त्वात् दुष्टस्य म्वकर्मणः परित्याग एव न्याय्यः । अतो नाहं युद्धमभ्युपगच्छेयम् ॥ कि ब्रवीपि ॥ वृहि ॥ कृष्णः ॥ सहज कम कौन्तय सदापमपि न त्यजत् !! मवारमा हि दोपण मेनाग्निरिवाऽमृताः ॥ ४८ ॥ सहजामिति ॥ ह कौन्तेय पार्थ दोषण सहितं सदोषमपि यह जायत इति सहनं कर्म न त्यजेत् ।। संघ च ते आरभ्यन्त इत्यारंभाः कर्माणि ते च सर्वारभाः संवकर्माणि धूमेन अग्निः इव दापेण आवृताः ॥ हि प्रसित्वग ॥ हि यस्मात् तस्मात् इति वा ॥४॥ हे पार्थ सदोषमपि जात्या आ.मग च सय जायते इति सहज वर्णाश्रमां- चितं विहितं कर्म न त्यजेत् ॥ कुतो न त्यदित्युच्यते ॥ सदोपस्य कर्मणः त्याग ·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां ६४८.] एप द्युचितः ॥ यददोषं कर्म तदनुष्टीयतां भगवदाराधनाय इति चेत् ॥ सर्वाणि १कर्माणि हिंसादिना येन केन चिहोपण व्याप्तानि धूमेनाग्निरिव ॥ यदि निर्दोष स्व. कीयं परकीय वा किमपि कर्म स्यात् एं विहाय अदुष्ट तत्कर्म सवितुं युक्तम् ॥ नादुष्टमेकमपि कर्मोपलभ्यते ॥ सर्वापर - , स्वकीयानि परकीयाणि च कर्माणि येन केनापि दोषेण दुष्टान्येव || अता न विहितं उचितं प्रशस्ततमं स्वकर्भ दुष्टमिति वि. हाय अवारदा दुएमेव किमप्यन्यत् स्वीक.तुमुचितम् ॥ स्वकर्मपरकर्मणोरुभयोरुप दुष्टत्वेन स्वीयत्वरूपविशेषसद्भावात् स्वकीयमेव कर्म कर्तव्यम ॥ न परकीयं ॥ पर- धर्माचरणे स्वाभाविक एको दापः स्वधर्मन्यागतो द्वितीयः अविहिताचरणाततीयः ईश्वराज्ञोलंकनाच्चतुर्थः ॥ इति चत्वारो दापाः ॥ स्वकर्मस्यपि यत् प्रशस्तता तदेव कर्तव्यं कर्तव्यमेघ तत् तादृशं च युद्धमेव ॥ उक्तं च मया ॥ २ 'धाद्धि युद्धाच्छेयोऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ इति ॥ न हि पुरातनं जीर्ष शिथिलसन्धिबं. धं स्वीयं सदनं जीर्णमिति विहाय तादृशमन्यदीय सदनमाप्तुमुचितम् ॥ किंतु स्वीयत्वरूपविशेषण तादृशर्माप स्वकीयमेव सदनं वरम् ॥ सर्वस्यापि कर्मणा दुष्टत्वात् मास्त्वेव कर्म किमपीति चेत् ॥ सकल लौकिकवेदिककर्मनिवहणापायको ऽग्निः मास्तु विवाहादावश्रुपातजनकोऽयमिति त्यक्तुं न शक्यते॥ किंतु तत्रत्यं दोषम नालोच्य गुणांश केवलं स्वीकृत्य सवनीय एव भवति । तथा दुष्टमिति कर्म त्यक्तुं न शक्यते ॥ किंतु गुणसद्भावादनुष्टयमेव ॥ न हि शक्यते चापि कर्मव मास्त्विांत त्यक्तुम् ॥ उक्तं च मया ॥ ३ ‘न हि कश्चित् क्षणमपि जानु तिष्ठत्यकर्मकृत् ॥ इति। शरीरयात्राऽपि च ते न प्रसिध्यदकर्मणः ॥ इति॥ ५ 'न हि देहभृता शक्य त्यातु कर्माण्यशेपतः ॥ इति च ॥ अतः स्वायं कर्म करणीयमेव ॥ अतो युद्ध स्यैव त्वनी- यत्वात्तदेव निःशङ्कमनुष्ठेयमेव त्वया ॥ ६ सर्वकर्मत्यागासमाऽज्ञानी कुर्यादेव कर्म तस्यकर्मण्येवाधिकारात् ॥ सकर्मन्यागसमर्थस्तु ज्ञानी कर्म त्यजेदव ॥ तस्य कर्मसंन्यास एवाधिकारात् ॥ त्वं कान्तयासि । महद्भिरादिष्ट कर्मणि निःशकं प्रथ- है ' १. आरंभाः कर्माणि ॥ उक्तं च मया ' यस्य सर्व समारंभा:' (४. १९.) इति 'सर्वारम्भप- रित्यागी' (१२. १६.) (१४. २५.) इति च आरंभशब्देन कर्म॥२. २. ३१. ३. ३. ५. ४. ३. ८० ५. १६. ११.६ अ विस्तरस्तु भामादौ ॥

·[४८. ४९.] अष्टादशोऽध्यायः तिरुचितेति दुर्याससा महर्पिणा उपदिष्टन मन्त्रेण परपुरुषाद्वानरूपे कर्मणि प्रवृत्तां जननी कुन्तीं स्मर ॥ ४८ ॥ ॥ वि । अर्जुनः ॥ सुकर वाद अप्रमादत्वाच्च ज्ञानयोगादपि कर्मयोगः श्रेयान् अतस्स एवं कर्तव्यः इन्युक्तम् ॥ कथं कर्मणः श्रेयस्वन कर्तव्यत्यम् ॥ कर्मणः काय- क्लंशसाध्यत्वेन दुःखहेतुत्वात् ॥ न हि मुकर अप्रमादं इति दुःखप्रद प्रवर्तेत कोप किंतु सदुःखामात त्यजेदेव ॥ अतः कथामदम् ॥ कृष्णः !, सहज स्वभावनियनं कम कायक्टेशद्वसाध्यत्वरूपदोपयुक्तम पिन त्यजेत् ॥ दुःखमात्य वरूपदोपरहिनो ज्ञानयोग एव सभ्यतां किमनन कर्मयों गन सदापर्णात चत् ॥ सर्व आरंभाः ज्ञानारंभाः कारभाश्च धूमेन अग्निरिव दुःख- साध्यत्वरूपदार्पण आवृताः ॥ अतः शानकर्मणामभयापि दुष्टत्वात् सुकरमप्रमादं च कमव कर्तव्यम् । उभयोम्माम्य ज्ञानयोग एवानुष्ठोयतां कि कर्मणा इनि चन् ॥ कर्मयोगस्सुकरः अप्रमादश्च ॥ ज्ञानयोगा दुःकरः सप्रमादश्च ॥ कारभेषु कायक्ले- शमात्रम् ज्ञानारंभपु तु अत्यानन्नत्वपि कोणीगुडायमानप्रत्यविषयान्वेषणाय इन्द्रियमनोनियमनप्रयासक्लं शोऽपि ॥ अतः दुःखसाध्यवसाम्यऽपि सुकर वाप्रमा दवरूपविशेषसद्भावात् फमयोग एव श्रेयान् ॥ अतः स एवानुष्टयः अजस्त्वं तम वातिष्ट ॥४८॥ अर्जनः ।। बाम गलत्रियोरपा द्राणां पृथक चिहितानि कर्माण्युक्त्या ५ स्व. स्वे कर्मण्यभिरत. इति यदुनं तदा परिहारण आजप्टमपि सदोषाप स्वकर्मव कर्तव्यमिति समथिन । 'मानदिलाना हात : 'स्वकर्मणा तमभिच्य मि. दि विन्दति मानव.'॥ इति च यदुक कालमर्थनाय केन प्रकारेण कम कुर्वन, कन प्रकारण ज्ञान प्राप्य माझमा नाति । ते प्रकारं हि ।। कृष्णः ॥ अक्क्त हिस्सर्वत्र जितात्मा विगतम्पृहः ॥ नकम्यादि परमां संन्यासेनाधिगच्छाते ॥ ४२ ॥ १. १४. ४. २. १८. ४.३ १८. ४३.

·मदर्पण श्रीमद्भगवद्गीतायां [४९. ५०.] सिद्धि प्राप्त स्था ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे ॥ समासेनैव कान्लेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ ५० ॥ असक्तेति ॥ सर्वत्र सर्वेषु विषयेषु न सक्ता असक्ता बुस्थिः यस्य सः असक्त- पुत्धिः जितः आत्मा मनः यस्य स जितात्मा विगता स्पृहा यस्य सः विगतस्पृहः पुरुषः संन्यासेन भगवदर्पणसहितकर्मयोगेन यासेनैव वा परमां उत्कृष्टां निर्गतानि कर्माणि यस्मात् सः निष्कर्मा तम्य भाव. नै कम्य तद्रूपा सित्विः तस्य सिस्थिवी नै कम्यसित्विः ता अधिगच्छति प्राप्नोति ॥१॥ सिथिमिति । हे कौन्तेय अर्जन या ज्ञानस्य परा निष्ठा तां सित्ति प्राप्तः यथा ब्रह्म आप्नोति तथा समासेन संग्रहेणैव निबोध ॥ ५० ॥ जितात्मा वशीकृतमनाः अतएव नश्वरेषु ऐहिकामुष्मिक मुखेषु विगताभिलापः अतएव सर्वत्र सुखसाधनेषु विषयेषु असक्तवुद्धिः ए अशब्दवाच्ये भगवति सक्तवुद्धिः अत एव वशीकृतमनाः अतः सुखेभ्यः तत्साधनेभ्यश्च स्वत एव निर्गत- स्पृहः सन् संन्यासेन काम्यकर्मत्यागेन १ तत्कुरुष्व मर्पणम् ॥ २ 'संन्यासयोग- युक्तात्मा विमुक्तो मामुपैयसी' त्यक्तरी या ज्ञानद्वारा मोक्षार्थ कृतेन भगवति सम पणयुक्तन अकाम्यकर्मयोगेन च प्रयोजनेत्तमा नै कम्यसिद्धि निर्गत विधिप्राप्तं कर्म यस्मात् सः निष्कर्मा मुक्तः तस्य भावः न कर्म्यम् निर्गत कर्म काम्यकर्म यस्मात् सः निष्कर्मा काम्यकाभाववान् तेन प्राप्यं न कम्य मोक्षः तस्मै सिद्धिः उपायः सानयोगरूपः तां ज्ञानयोगरूपां सिद्धि ज्ञानेन प्रारब्धान्यसर्वकमनिवृत्तिरूपांसिति च प्राप्नोति। तां सिद्धि प्रातः ब्रह्म नारायणान्यं प्राप्नोति ॥ सा सिद्धिः कीदृशीति चेत् ।। झानस्य या परी उत्कृपा निष्ठा स्थिति स्थितप्रज्ञतारूपा तां प्राप्ता ब्रह्म प्राप्नोति ॥ 'असक्तबुद्धिः' इत्याद्यक्ताकारण कर्म कुर्वन् ‘असक्तबुद्धिः' इत्याद्यक्तप्रकारण ज्ञानम् तेन च ब्रह्म प्राप्नोति। कर्मणा ज्ञानयोगरूपां सिद्धि प्राप्तः तेन ब्रह्म प्राप्नोती त्युक्तम् ॥ येन प्रकारेण प्राप्नोति तं प्रकार सम्यक हि ॥ किं, कर्म तेन शानं . . .

·द्व. अ. ४९.५०.] अष्टादशोऽध्यायः २५७ तेन मोक्षः इत्येव नमः उत कर्मशान योमध्ये किमपि शानमोक्षयोर्मध्ये किमपि बसते वर्तते चेत् ॥ तं मार्गक्रमं प्रहि इति चेत् कर्म कुर्वन् येन प्रकारेण सिद्धि प्राप्तः ब्रह्म प्राप्नोति ॥ तं प्रकारं संप्रहेणैव वक्ष्यामि ॥ थत्वा सम्यगयधारय ॥ इदंवाह इदंबहि इति पुनः पुनः निर्बध्नाति मामयस्मिति नाहं त्वयि बिरसो भवामि ॥ किंतु १ अमानि त्वमभित्व 'मित्याधुक्तरीत्या मानदंभादिकं विहाय झातव्यार्थशानाय भात्या शापना- य च मामयं सम्यक पृच्छतीति स्वाय नितरां हण्यामि ॥ पितृप्वसुः पुत्रो ह्यसि त्वम् ॥४९॥५०॥ ॥ अर्जुनः॥ २सर्पकर्मत्यागासमर्थो विद्वान कुर्यादेव स्वकर्म॥ कर्मणा शान प्राप्तः सर्वकर्मत्यागसमर्थो विवांस्तु कर्मसंन्यासं कुर्यादित्युक्तम् ॥ सर्वकर्मत्यागसमर्थः कर्म- संन्यासाधिकारी कीरशः स तेन तेन कर्मसंन्यासेन कां सिद्धि प्राप्य ब्रह्मणा एकी- भावलक्षणां विदेह मुक्ति प्राप्नोति ॥ कर्मणा ज्ञाननिष्टायोग्यतालक्षणां सिाई प्राप्य शानद्वारा ब्रह्मप्राप्तिप्रकारश्च कः ॥ तदुभयं सम्यक् बृहि ॥ . कृष्णः ॥ विषयेभ्यो निर्गताभिलापः विषयेषु विरक्तः अतपय जितममाः विषयेभ्यः प्रयाहृत्य वशीकृतान्तःकरणः सर्वत्र पुत्रदारदेहगेहादिषु बुद्धावासक्ति. रहितः एवं कर्मणा शुद्धान्तःकरणः कर्मजां ज्ञानसाधनवेदान्तविचाराधिकारलक्ष- मां अपरमां सिद्धि ‘संसिद्धि लभते नरः' ॥ 'सिद्धि विन्दति मानयः ॥' इत्युक्तां प्राप्तः लब्धकमसंन्यासाधिकारः संन्याशेन ज्ञानपूर्वभाविना शानाङ्गभूतेन अघिद्वत्सं- न्यासाङ्गसंन्यासापरपर्यायण कर्मसंन्यासेन कर्मजायाः सिद्धेः फलभूतत्वात्ततोऽप्यु- त्तमा नष्कम्यसिद्धि निष्कर्म निष्क्रियं ब्रह्म तद्विषयकं शानं, निर्गतामि कर्माणि यस्मा- त् निष्क्रियग्रह्मात्मसंबोधात् सः नि कर्मा ब्रह्माज्ञानी तस्य भावो चा नष्कम्यं तद्रपा सिद्धिं तस्य सिस्थि चा प्राप्नोति ॥ एताददाः कर्मसंन्यासाधिकारी यासेन न कर्यसिधिं सन्यासरूपां सर्वधर्मनिवृत्तिलक्षणां विद्वत्संन्यासाङ्गिसंन्यासशद्वितां प्राप्नोति ॥ एतादृशः संन्यासन वेदान्तविचारजन्यज्ञानमूलकन तत्वज्ञानेन नैष्कर्म्य- स्य ३ ब्रह्मभावस्य सिद्धि प्राप्नोति ॥ सं सम्यक् इतरभावापत्तिराहित्येन केयलग्रह्मा- - ॥ १. १३. ८ २ कर्म कर्वन् केन प्रकारे ज्ञानद्वारा बम प्राप्नोति । बाहि ॥ इति केचित् । ३. ब्रह्मभावप्राप्तिः जीवनगयवस्थामा ॥

·- २५८ सदर्पणश्रीमद्भगवदीतायां [अ. ४९. १०.] त्मना नितगं आसः स्थितिः येन सः संन्यास. ब्रह्मज्ञानमिति निर्गतं कर्म यस्मात् तत् निष्कर्ष निष्क्रिय ब्रह्म तस्य भावा न कम्यं तस्य सिद्धिः लाभः इति च विग्रहः ॥ संन्यासेन सति ब्रह्मणि नितरां आस. स्थितिः निरन्तरब्रह्मनिष्ठारूपः तेन ब्रह्मभावं प्राप्नोति ॥ संन्यासन सङ्गकलादित्यागरूरण ब्रह्मभावं प्राप्नोति ॥ संन्यासन तत्वमा नन तत्पूर्वविद्वत्संन्यासन वा निर्गतः कर्मभ्यो नि कर्मा तस्य भावः नष्कयं तस्य सिद्धि सर्वकर्मसंबन्धगाहित्यनावस्थानरूपां निक्रियामस्वरूपेणावस्थानरूपां वा प्रा- प्नाति ॥ उक्तं च मया ॥ १ 'सर्वकामणि मनमा संन्यस्यास्ते सुख वशी॥ इत्या- दि ॥ कमज शाननिष्ट योग्यतालगां सिाह प्रात. तया प्रातस्य ज्ञानस्य या परा- निष्टा समाप्तिः तद्रपेण येन प्रकारेण ब्रह्म प्रा नाति विदहमुक्ति प्राप्नोति तं प्रकार मत्तो वुध्य स्व ॥ कर्म जां ज्ञाननिष्ठायोग्यतालक्षगां सिद्धि प्रातः तया शास्त्रजन्य ज्ञाननिष्टारूपां अपरोक्षज्ञाननिष्ठां प्राप्य तद्रूपेण प्रकारण विदेह नुक्ति प्राप्नोति तं प्रकार शृणु ॥ सिद्धि उक्तरूपां प्रातः येन प्रकारण ब्रह्म प्राप्नोति तथा निबोध ॥ ब्रह्मप्रातिः कीदृशीनि चन् ॥ या ब्रह्मज्ञानस्य पग निष्ठा समाप्तिः फलभूता तादृशी ब्रह्मप्राप्तिः ॥ कर्मणा त प्राप्तिप्रकारं शृणु ॥ सिद्धि उक्तरूपां प्राप्तः येन प्रकारण ब्रह्म प्राप्नोति ब्रह्म- वाहमिति साक्षात्करोति तं प्रकारं शृणु ॥ तदनन्तरं किमिति चत् साक्षाकाररूपा निष्ठा शास्त्रजन्यविवेकज्ञानस्य परा अन्या निष्ठा तदनन्तरं अनुष्ठ यं नास्ति ॥ तादृशीं अपरोक्षसाक्षाकारनिष्ठां ते वक्ष्यामि शृणु ॥ नै कसिधि जीवन्मुक्तयव स्थारूपां प्राप्तः यथा ब्रह्म प्राप्नोति तथा शृणु ॥ सा ब्रह्मप्राभिः विदहमु. क्तिरूग अपरोक्षसाक्षात्कारस्य परा निष्ठा परमं फलं ॥ विस्तरशो वक्तुं नंदानीमवकाशः । अतः संक्षपणेव वक्ष्यामि ॥ ऋणु ॥ उक्तस्य पुनःपुनर्वचनं पितृ वसपुत्रत्वप्रयक्तप्रीत्यतिशयन ॥ अतः परमेणादरण वक्ष्यामि २ अत्या तदद्वधारय ।। ४९ ॥५०॥ वि ॥ मानयोगी दु'करः अतो ज्ञानयोगादपि कर्मयोगः श्रेयान् ॥ अतः १. ५. १३. २. अत्र, ज्ञानस्य विषयाकारत्वात् आत्मनश्वाविषत्वात् अनाकारवाच तदाकारहानायोगामात्मज्ञानासधिः इति शंका समाधानं च भा ये विस्तरशः ।।

·[वि. ४९. ५०-५५.] अष्टादशोऽध्यायः २५९ .. ज्ञानयोगयोग्येनापि कर्मयोग एव कार्यः इयुक्तम् ॥ तेन ब्रह्मप्राप्तिप्रकारः कः तं जहि ॥ कृष्णः ॥ सर्वत्र असक्तवादः जितमनाः विगतस्पृहः कर्तृत्वादित्यागवान पुरुषः त्यागादनन्यत्वेननितिन सात्विकत्यागरूपेण संन्यासेन परमां नैष्कर्म्यसिद्धि झानयोगस्यापि फलभूतां सर्वेन्द्रियव्यापागेपरतिरूपां ध्यानयोगनिष्ठां प्राप्नोति । निष्कर्मा ध्यानयोगी तस्य भावो नष्कयं तस्य सिद्धिः इति व्युत्पत्तिः ॥ तां सिद्धि प्राप्तः येन प्रकारेण ब्रह्म परमात्मानं प्राप्नोति तं प्रकारं शृणु ! तब्रह्म कोशमिति चत् ।। शानस्य या परा निष्टा ध्यानात्मकम्य ज्ञानस्य परमप्राप्यभृतं तब्रह्म ॥ सावि. कत्यागपूर्वककर्मयोगन ध्याननिष्ठां प्राप्य तया परं ब्रह्म प्राप्नोति ॥ तत्प्राप्तिप्रकार संक्षेपेणैव वक्ष्यामि ॥ हे पार्थ श्रन्या सम्यक तमेव वुध्यस्व ॥४९॥ ५० ॥ अर्जुनः 11 अवहितोऽस्मि मार्गक्रमं वृहि ।। कृष्णः ॥ बुध्या विनद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च ॥ शब्दादीन विषयान् त्यक्त्वा रागद्वेपो व्युदस्य च ॥ ५१ ।। विविक्तसेवी लवाशी यतवारकायमानसः ।। ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं सयुपाश्रितः ।। ५२ ॥ अहसारं पलं दर्प कामं क्रोधं परिग्रहम् ।। विमुच्य निर्ममश्शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १३ ॥ ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न कांक्षति ॥ समस्सए भतेप मद्भक्तिं लभते पराम् ॥ ५४॥ भक्त्या मामभिजानाति यावान् यथास्मि तत्वतः ।। ततो मां तत्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ ५५॥ बुध्यति ॥ विशुरधया बुत्ध्या युक्तः धृत्या धैर्यण आत्मानं मनः नियम्य ·२६० मर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [५१ १५.] निगृह्य च शमः आदिः येषां ते शब्दादयः सान् शब्दादीन् विषयान् त्यक्त्वा रागश्च द्वेषश्च रागद्वषो तो व्युदस्य दूरीकृय च ॥ ११ ॥ विविक्तेति ॥ विविक्तं शुर विजन च देश सेवत इति विविक्तसेवी लघु आशि- नुं शीलमस्य लघ्वाशी वाक च कायश्व मानसं च वाक्कायमानसानि यतानि निगृही. तानि वाक्कायमानसानि येन सः यताक्कायमानसः नित्य सदा ध्यानरूपो योगः ध्यानयोगः तस्मिन् परः ध्यानयोगः परः यम्य इति वा ध्यानयोगपरः नित्यं विगतः रागः यस्मात् सः विरागः तस्य भावः वैराग्यं तत् सम्यक् उपाश्रितः समुपा. श्रितः ॥ १२ ॥ अहवारमिति ॥ अहङ्कारं बलं द काम क्रोधं परिग्रहं विमुच्य त्यक्त्वा निगर्न मम ममकारः यस्मात् सः निर्ममः शान्तः सन् ब्रह्मणि भयं भवन बदागः भावा का ब्रह्मभूयं तस्मै ब्रह्मभूयाय कल्पते अहाँ भवति । १३ ॥ ब्रह्मभूत इति ॥ ब्रह्मणि भूतः ब्रह्म भृतः प्राप्तो वा ब्रह्मभूतः प्रसन्नः आत्मा मनः यस्य सः प्रसन्नारमा सन् न शोचति न कांसति सर्वेषु भूतेषु समः सन् परां माय भक्तिः मद्भकिः तां लभते ॥ ४ ॥ भक्तयेति । अहं तत्वतः यावान् अस्नि यश्च अस्मि तादृशं तं च मां अभि सम्यक् जानाति ॥ ततः मां तत्वतः ज्ञात्वा तस्मात् अनन्तरं तदनन्तरं मां विशते॥१५॥ कर्मणा मोक्ष इत्येतत् , हनुमान प्रस्थाय गत्या सीतां दृष्टवानितिवत् अस्सिमारो- इणस्थाने आरुह्य शकटं उद्दिष्ट अयरोहणस्थाने अवरूढोऽस्मीतियत् प्रथमसाधनचरम फालयोः कार्यकारणभायायधारणदाढयाय ॥ कर्मयोगे प्रवृत्तः मोक्षमश्नुते अतः कर्मयोगे प्रधर्तितव्यमिति बुद्धिजननाय च ॥ कर्म प्रथम साधनं मोक्षश्वरम फलं अयोर्मध्ये अवान्तरारोहणावरोहणस्थानानीध कानि प्राप्तव्यानि अवान्तरफलानि । मवान्तस्फलेषु कानि प्रधानानि अवान्तरस्थानेषु प्रधानस्थानानीय ताने साध्यसाधा ·[५१.५५. अष्टादशोऽध्यायः २११ मभावक्रमेण प्रहि ॥ जिज्ञासेऽहमिति सत् अधीनि तानि श्रत्या बुध्यस्य ॥ फर्ममा धुद्धिशुद्धिः विशुद्धया बुध्या युक्तस्य धैर्येण सात्विकंन मनोनिग्रहः धस्या मनोनियमि- तवतः शब्दादिविषयत्यागः शब्दादीन् विषयान् विवेकन दुरतस्त्यजतः रागद्वेषनि रासः रागद्वेषी व्युदस्यतः जनसंमदरहितशुद्धदेशयनशीलता तां प्राप्तस्य लघ्वशन शीलता लघु स्वल्पं अन्तर्गत्वा मदस्य अजनकं च वस्तु लशु शीघ्रं अशितुं शील- मस्य तारशस्य शरीरघाइमनोनियमनं यतवाककायमासस्य २ समाध्यानयोगनिष्ठा तां प्राप्तस्य ध्येयवस्तुगतरुचिविशेषेण तदितरसर्वविषयेषु भान्यत्वबुद्धिनिरासः तद्रपं घेराग्यं ३ सदासम्यगुपाश्रितस्य देहादि वहमिति वुद्धेः अभिजनधनविद्यामूलकाहं- कारस्य बलाभिमानस्य अकार्यकरणप्रवृत्तिहतुभूतस्य सत्यपि भौति ती निर्भय प्रवृत्तिहेतुभूतस्य धर्मातिक्रमपर्यवसायिनो वृत्तिविशेषस्य विषयामिलापस्य सूक्ष्म- रूपेणवर्तमानस्य कामलामविरोधिविषयकमनःप्रज्वलनरूपक्रोधस्य भार्यापुत्रादः देह- गेहादेश्च परिग्रहस्य च क्रमानिरसनं अहङ्कागदीन् स्य कवतः अनारमीयवात्मीयत्व भ्रमरूपममतात्यागः त्यक्तममताकस्य उपशांतिरतिशायता तां प्राप्तस्य ब्रह्मभावः ।। कर्मयोगं कुर्वन् उक्तक्रमण ब्रह्मभावाय योग्यो भवति ॥ ब्रह्मणि भूयं भवनं असंप्रज्ञा- तसमाधियोगनिष्टारूपं तस्मै कल्पते ॥ ४ 'सगुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पत' इत्युक्तरीत्या ब्रह्मशब्दादिते लक्ष्मीतत्वे स्थितिरुपं वा ॥ ५ ब्रह्मणो भवनं गावमं ब्रह्म- णा ब्रह्मत्वेन भवनं अवस्थान वा ब्रह्मवाहमिति सच्चिदानन्दाखण्डाद्वितीयकरसपर- ब्रह्मात्मनाऽयस्थानं या ब्रह्मभूयं तम्म कल्पते ॥ ६ 'ब्रह्म प्रकृतिवन्धरहितशुद्धात्म- स्वरूपं तस्य भवन प्राप्तिः तस्मै ब्रह्मणः शुद्धात्ममा भवनं भावः शुद्धात्मन्यं तस्मै कल्पत ॥ इदमात्मावलोकनरूपं या कैवल्यरूपं वा फलं इदमवान्तरफलेषु प्रधानम् ॥ तत्र विलंब्य विश्रम्य तदुपजातातिशयितमनानमल्यस्य व्यु थानदशायामपि सर्वथा- १. सिद्धि यथा धिन्दति तच्छ' ( १८. ४५.) वित्युपक्रमात् कति लम्धम् ॥ २. ध्यान योगे परः आसकः ध्यानयोगः परो यस्य स वा ॥ यानं ध्येयवस्तुचिन्तन योगः तन मनसः एका- प्रताऽऽपादनं तयोः परः ता परी यस्य इति या ॥ भ्यानेन योगः ‘सुखेन ब्रह्मसंस्पर्श' (६. २८.) मित्युक्तः प्रमसंस्पर्शः तत्परः इति वा॥ ३. नित्यांगत्यगयानाथ ॥ ४.द्वै॥ ५. भ॥ ६ वि ॥

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [५१.+५५] तृष्णाशोकयोर नुदयः ॥ तादृशी दशामापन्नस्य सर्वेषु भूतेषु १ 'सुहृन्मिनायुदासीन- मध्यस्थव्यवन्धषु ॥ साधुन्धपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते' ॥ इत्युक्तरीत्या सम स्पबुद्धिः ॥ संघषु प्राणिषु विषये २ ' आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यन्ति योऽर्जुन ॥ मुख या यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥ इत्युक्तरीत्या सुखदुःखसाम्यबुद्धिः ॥ लोकदृष्टया परकीयसुखदुःखेषु स्वसुखदुःख साम्यवुद्धिः मयतिरिक्तेषु सर्वेषु अना- दरणीयतया साम्यधुद्धिः । समबुद्ध स्तम्य मयि परमभक्तिलाभः ॥ कर्मयोगादिसाधन- भूतसाधनम कयरेक्षमा भृशनतिशावतावाः परभकेःसाध्यभातशब्दितायाः लाभः ॥ इयं भक्तिः अत्यतिशयितमाहात्म्यज्ञानपूर्वकाविछिन्नसुदृढस्नेहप्रवाहोत्कर्परूपा ॥ श्रवणमननाभ्यासफलभूतपरिपक्यानाध्यासनरूपा ३ 'आर्ती जिज्ञासुरर्थार्थी- ज्ञानी च भरतर्षभे त्युक्तानां चतुर्णा भक्तिपु चतुर्थी ज्ञानलक्षणा परा चतमपुअन्त्या ॥ ४ संघषु भूतेषु मद्भक्ति मद्भावनां परां लभते ॥ समस्य सर्वत्र ब्रह्मदृष्टिलाभः इति चा ॥ तया परया भक्तथा युक्तस्य तत्वज्ञानलाभः ॥ अहं तत्वतः यत्स्वरूपः देश- कालगुणयोदशव्याप्तिमांश्चास्मि तत्स्वरूपं तादृशयाप्तिमन्त च मां तत्वतः सम्यक जानाति ॥ ततः भक्तितः तत्वतो मां ज्ञातवतः तदनन्तरं तत्वज्ञानानन्तरं मयि प्रवेशः मत्प्राप्तिरूपमोक्षरूपः तदनन्तरं प्राप्यपरब्रह्माभिन्न मां विशते इति घा ॥ यथा ब्रह्म प्राप्नोति तथा नियोधत्युपक्रमात् ॥ ५ स्वरूपतः स्वभावतश्च अहं यत्स्वरूपः यस्वभावश्च तं तत्स्वरूप तस्वभावं च गुणतो विभूतितश्चाहं यावान् तावन्तं मम गुणा यावन्तः तावाद्भगुणयुक्तं मम विभूतया यावत्यः तावतीभिर्विभूति- भिर्युक्तं च मां तत्वतो जानाति तवतो ज्ञात्वा तज्ज्ञानानन्तरं ततः ६भक्तितः मां विशत॥ तत्वतोविशते तत्वतः प्रवेशः परिपूर्णप्राप्तिः सा च यथावस्थितसाकारणानुभवः ॥ उक्तश्चायं तत्वतः प्रवेशो मया ' तत्वन प्रवेष्टुं च परन्तप'त्यत्र ॥ ७ • अहं उपाधिकृत १. ६. ९. २. ६. ३२. ३. ७. १६. ४. सर्वेषु गतेषु समः सर्वे भूतेषु मद्भक्ति इत्युभयथा- ऽन्वयः ॥ समः सन् सर्वेषु भूत' मद्भक्तीमत्यन्मयः ॥ इति केचित् ॥ ५. वि ॥ ६. भ. कथयुक्तायास्तस्या एव परतर शब्दिता उत्कटावस्था तत इत्यनुयते ॥ भक्त या त्वनन्यया शक्य' (११.५४) इति भक्तरेव तत्वतःप्रवेश हेतुत्वोक्तेः ॥ ७. अ.

·[५१+९५.] अष्टादशोऽध्यायः विस्तारभेदो यावान् विध्वस्तसापाधि भेदः स्वरूपतः यश्च तावन्तं तं च मां तस्यतो जानाति ॥ अहं अव्यक्तमहदादतत्तत्कायोपाधियोगात् मायाकल्पितोपाधि देर्याद शोऽस्मि ॥ समष्टिस्थूलसूक्ष्मकारणापाधिभिः विराट हिरण्यगर्भः ईश्वर इति, व्यष्टिस्थूलसूक्ष्मकारणोपाधिभिः विश्वः तेजसः प्राज्ञः इति, गुणत्रयोपाधिभिः ग्रह्या विष्णुः ईश्वर: इति, अवान्तरवृत्तिमिः देवाः मनुध्या तिथंचः इति, उपाधि दादृशो ऽस्मि तादृशं स्वरूपतः योजस्म पारमार्थिकरारूपण नित्यः शाश्वतः एकः अद्विती यः अखण्डसच्चिदानंदकरसति स्वरूपण यादशोऽस्मि तादृशं च मां तत्यतः जानाति ॥ परिपक्वज्ञाननिष्टया ब्रह्मवाहमिति साक्षात्करोति। ततः भक्तिप्राप्त्यनन्तरं तया भक्तया मांतत्वतो ज्ञात्वा तदनन्तरं तत्वज्ञानानन्तरं १ देहपातानन्तरं मां विशत। मद्रपो भवति ॥ विशत स्वात्मना साक्षा कृते निर्गुण ब्रह्मणि एतदेवाहमस्मी २ त्यह बुद्धि प्रवेशर्यात ॥ न तु देवदत्तो गृह इव प्रविशति ॥ ३ 'ब्रह्मव सन् ब्रह्माप्यतीति श्रुत्या ब्रह्मात्मनाऽस्थितस्यैव ब्रह्मभावनापरवगमात् ॥ यदा हावष एतस्मिन्नदृश्ये नाम्यनिरुक्तनिलयन भय प्रतिष्ठां विन्दत।। अथ सोऽभयं गतो भवति' इति श्रतः ॥ प्रतिष्ठां विन्दते निर्गुणे ब्रह्मणि अहंबद्धि प्रतिष्ठापयतीत्यर्थः॥ नविशेष परित्याय निर्वि शेपब्रह्मात्मना सुखं तिष्ठति॥ ५ ' ब्रह्मभूयाय कल्पते 'भक्ति लभते' 'माम भिजानाती'ति या ज्ञानमुच्यते कथं ज्ञानस्य ज्ञानापेक्षा इति चेत् ॥ उत्तरोत्तरोत्कर्षविवक्षया पूर्व पूर्वशानापक्षोक्तिः ॥ इमास्तिस्त्रीजीवन्मुक्तरयस्थाः ।। अत्र यद्वक्तव्यं तदखिलं ६ तस्य फाय न विद्यत' इत्यत्रोक्तं मया ॥ तदनुस्मर॥ ज्ञानेनाशाननाशात् सद्यएव कुतो मुक्तिनसिध्यति देहपातप्रतक्षिा किमर्था इति चेत् बलव प्रारब्धारब्धदेहपातावधि अवस्थानस्य दुस्त्यजत्वात् ॥ अतएव १. क्त्वाप्रत्यर्थनानस्य लाभ तदनन्तरमन्यस्य वयथ्यांपत्याऽयमा यतः ॥ • अत्र झानतदनन्तर प्रवेशाय न मिन किन ज्ञानातिरिक्तफलान्तरामायज्ञानमेव प्रवेशः आ. २. २. ४. ते. २. ७. ५. १४. २६. ६. ३. १७. ७. अत्र 'चतुर्थी भूमिका ज्ञानं तिस्रः स्युः साधनं पुरा ॥ जीवन्मुक्त रवस्थास्तु परास्तितः प्रीतिता.' ॥ इति पचा- स्मतव्यम् ॥

·२९४ सदगश्रीमद्भगवद्गीतायां [५१२२५.] १ तदनन्तरं इत्यस्य देहपातानन्तरमित्यर्थ उक्तः ॥ अत्र कर्मणा शुद्धबुद्धि रुक्तमार्गक- मंण मोक्ष लभते इति मोक्षकर्मणास्साध्यसाधनभावो शातल्यः ॥ ब्रह्मभूयाय कल्पते ब्रह्मनः भक्तिं लभते भक्त्या जानाति इत्युक्त्या तेषां अवान्तरफलेषु प्राधान्यं नायते। केगचिदवान्तरम्थानानां प्राधान्यवत् ॥ ब्रह्मभूतः भक्त्या ज्ञात्वा इति उक्तस्य पुनरतुवादस्तेषां प्राधान्येन तत्रादरातिशयात् ॥ यथा कश्चित् प्रथमारोहणस्थाने आरुह्य प्रधानावान्तरस्थलेषु विथम्य उद्दिष्टमवरोहणस्थलं प्राय अवरुह्य प्राप्तव्य- स्थलं प्राप्य प्रवेपथ्यगृहं विचार्य गत्या प्रविशति तद्वत् इति बोध्यम् ॥ ५१ ॥ ५२॥ ५३ ॥ ५४॥ ५५ ॥ द्वै ॥ सञ्जयः ॥ एवं उपसंहृतकृत्स्नगीताशास्त्रार्थो भगवान् अन्ततः कर्म करणीयमेव नातं हा हन्त हन्त का गतिः इत्यन्तरनुशयमर्जुनस्य विदित्वा उक्त्वा विकृत्य मुढोक य उपसंहतमपि कर्मयोग पुनस्साध लोकद्वयेनाह ॥ कृष्णः । सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्यपाश्रयः ।। मत्प्रसादाद वाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ १६ ॥ चनसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्यमत्परः । वद्धियोगमुपाश्रित्य मञ्चित्तस्सततं भव ॥५७ ।। पच्चित्तस्सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरियसि ।। ५७॥ ॥ संलि || अहं विशिष्टः अपाश्रयः व्यपाश्रयः सन् सर्वाणि च तानि कर्माणि च सर्वकर्माणि सर्वकर्माण्यपि कुर्वागः मम प्रसादः मत्प्रसादः तम्मात् शश्वत् सदा भवं शाश्वतं न विद्यते व्ययः यम्य तत् अव्ययं पद्यत इति पदं तत् आप्नोति ॥ १६ ॥ यस्य सः मद्यपाश्रयः १ विशति आत्मनीति विशत् अज्ञान तस्मै विशत अजानाय तरसमलमुन्मयतुं तत्वती मात्वा अन्तरं भेदः अनन्तरं भदशन्यं तत् दाबतं पदं आप्ताय नरेणान्वयः॥ विशत पूर्ववत् ज्ञात्वा तद- नन्तरं ततः व्याप्तः ब्रह्मीभृतः॥ ततः वारणब्रह्मभायमापन्नः अनन्तरं कारणब्रह्मभावापत्तरनुपदभेन तत् तपदाभिधेयं ब्रह्मविशत प्रविशति ॥ कायापाधीनां जयानां कारणांपाश्वरप्राप्तद्वारीव निष्कलन झप्रा- निति निकः ॥ इत्यायाः ॥

·(दै.५६.+ ५७.] अष्टादशोऽध्यायः २१५ चेतसेति ॥ अहं परो यम्य सः मत्पर: सन् चेतमा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य समर्य बुधिरूपो योगः बुध्या योगः त्वः योगा वा बुत्वियोगः त उपाश्रित्य सततं मयि चितं यस्य सः मचिन: भव ॥१७॥ मच्चित्तइति ।। मयि चित्तं यस्य सः मञ्चितः सन् मम प्रमादः गत्प्रसादः तस्मात् सर्वाणि च तानि दुर्गाणि च सर्वदणि तरिष्यसि ॥ ५॥ ॥ .. . हे पार्थ किमालोचयसि करणीयमर नियनं कर्म ॥ मामेव १ सम्यगाश्रयणी- यमाश्रित्य मामेवाहिश्य न तु स्वर्गादिकं फलान्तरं विहितानि २ सीपयपि कर्माणि सदा कुर्वन् मत्प्रसादात् नित्य निर्विकारं निर्दुःख ३ परमप्राप्यं मामाप्नोति ॥ उक्तं चर्द मया ॥ ४ ' जन्मबन्धविनिमुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामय 'मिति ॥ ५. असक्तो ह्याच- रन् कर्म परमा नोति पूरुपः ॥ इति ॥ : 'स्व म्वे कर्मण्यभिरतः ससिद्धि लभते नरः'। इति च ११ मदर्थ कमाणि कुर्वन्नपि नः कर्मभिहतुभूतः म प्रसादद्वारा मोक्षमा नोति। उक्त चेदं मया ॥ ८ श्रद्धावन्तोऽनमगन्ता मुच्यन्ते तेपि कमगिः' इति॥ ९ 'मद- थमपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिमवा स्यसीनि च ॥ कर्तव्यान सर्वाण्यपि कर्माणि मदाश्रयणेव कर्तव्यानि॥ न वकमपि कर्म अन्याश्रयेण कर्तव्यम्॥ अतः कर्माणि कृत्वा कृतानि तानि सर्वाणि कमाणि माभव परमप्राप्यं तैः कर्मभिराराध्य तेषां कर्मणां समर्पणस्थान मत्या मनसा मयि १० समपय ॥ उक्तं च मया ॥ ११ संन्यासयोगयु- तात्मा विमुक्ता मामुपैयसी ति ॥ समय च कर्माणि तन तुष्टस्य मम प्रसादात् चुद्धियोगशाप्दतं १२ नानयोगमुपाश्रय॥ सदा मच्चि तो भव। कमणा शुद्धमन्तःकरणं माय निवेशय ॥ तस्मिन्नन्तःकरण मां निवेशय॥ संप्रमातासंप्रज्ञातसमाधियोगवान् भव। एवं सततं मञ्चित्तश्चेत् तेन म प्रसादात् सर्वदुर्माणि दुःखनापि गमयितुमशक्यानि सर्वाणि सांसारिक दुःखानि तरिष्यसि अन्य यमि मुक्तिमा म्यास। उक्तं च मया १. अहे विशिष्टः अपाश्रयो यस्य सः ॥ ९. कर्मापायचयः ॥ ३. पद्यते गम्यते इति पदम्॥ ४. २. ५१. ५. ३. १९, ६. १८. ४५. ७. कुर्वाणोऽपालन्चयः ॥ ८. ३, ३१. २. १२. १०. १०. न समर्पणमात्रेण मोक्षः देवतान्तरोदेशेन कृत्वा अन्त माय समयता प्रावधानामा माक्षप्रसङ्गात्॥ अतः मद्यपाश्रयः मत्परः सतत मच्चिन इत्यतम् ॥ १२ ९. २८. १२. उदेयास प्रत्याहार उपा- नित: मग्येव निरुदमनको भनि केचिन् ।

·सदर्पण श्रीमद्भगवद्गीतायां [अ. ५६.+५७ ५ समाधाषचला बुद्धिस्तदा योगमया' स्यसी 'ति॥ २ ददामि बुद्धियोग तं येन मामु. पयांति ते ॥' इति च ॥ अतः ज्ञानेन मप्रसादद्वारा मोक्षासिद्धये कर्तव्यमेव युद्धायं. नियत कर्म त्वयेति पुनरप्यादरातिशयेन कृत्स्नगीताशास्त्रार्थसंग्रहोपदेशोऽा ते मया कृतः ॥ अवधारयेमम् ॥ ५६ ॥ ५७ ।। ५७॥ ॥ ॥ अर्जुनः॥ ३ स्वकर्मणा तमभ्यर्य सित्धिविन्दति मानवः ॥ इत्यारभ्य ४'ज्ञा. या विशते तदनन्तरम् ॥ इत्यन्तेन स्वविहितकर्मानुष्टायिनः क्रमान्मोक्ष इत्येतदु- पपायोपसंहृतम् ।। यदि विहितकर्मानुष्ठायी पापान्याचरेत् तर्हि तस्य मोक्षो न स्या- त् । तथा च तदीयं कर्मानुष्ठान निष्फलं स्यात् ॥ पापकृञ्चाहं कि मन कृतन कर्मणा भविष्यति अतोऽहं न करिष्यामि ॥ वद ॥ कृष्णः ॥ ५ सर्वकर्माणि निपिच कमाणि सदा ६ कुर्वाणोऽपि मद्वयपाश्रयश्चेत् भनया मामेवाश्रितश्चेत् मामेवाश्रित्य विहितकर्माणि मदाराधनार्थ कृतवांश्चेत मत्प्र- सादात् शाश्वतं अव्ययं पदं यष्णवं मोक्षस्थानं अवाप्नोति ॥ न तस्य पापेन मांक्षा प्रतियध्यते ॥ मयपाश्रयत्वरूपया मद्भक्त्या मामेवोद्दिश्य कृतस्य कर्मणः मत्प्रसादन सर्वपापनिरसनद्वारा मोक्षदानसामर्थ्यसद्भायात् ॥ इयं कर्मणः स्तुतिः न पापाचरणा- भ्यनुज्ञा ॥ ७' अपि चेत्सुदुराचार इत्यादिवत् ॥ अतः मत्परः सन् कर्माणि करवा तानि ८ मनसा मयि समय ९शुद्धियोगं युद्धमयि योग ध्यानयोग ज्ञानयोगं च उपा- श्रित्य सदा मच्चिसो भव ॥ एवं मच्चित्तः सन सर्वाणि १० दुस्तराणि संसारबीज- भूतानि रागद्वेषादीनि मत्प्रसादात्तरिप्यासि॥ मुक्तो भविष्यास। ११ मत्प्रसादादघाप्नी- ति' १२ मत्प्रसादात्तरिष्यसि' इत्युक्तया मप्रसाद एव सर्वपापनिरसनवारा माक्ष प्रापयिष्यति ॥ महानसा महिमा मप्रसादस्यति सूच्यते । प्रतिपिधानि कुर्वाणाऽपि विहितकर्मणा ज्ञानद्वारा मोक्षमाप्नोति ॥ किमुत तान्यकुर्वाणस्वादशः ॥ अतः निर्भय निश्चिन्तं निःशई कर्तव्यं कर्म कृत्वा मध्यर्पय ॥ १. ३. ५३. २. १०. १०. ३. १८. ४६. ४. १८. ६५. ५. सवाणि कर्माणि नित्यानि नमित्तिवानि इति केचित् नित्यानि नमित्तिकानि काम्यानि च इति च । ६. कर्वाणोऽपि कर्वाण एव वा ॥ ७. ९. ३०. ८. चेतसा विवेकबुध्या वा ॥ ९. बाध्य योगम् बद्धेः मयि योग संबन परमेश्वरत्वबुधिरूप योगम् वधः ज्ञानस्य योगः उपायभूतः श्रवणमनना दिः तम् ॥ १०. दुर्गाणि अविद्याकामकर्माणि सत्वरजस्तमांसि सकार्याणि जन्ममृत्य'जरादुःखा सांसारिकदुःकति ॥ कामयादीनि अनानादीनि वा ॥ ११.१८. १६ १२. .८. ५८. ..

·[अ. ५६.१७॥ अष्टादशोऽध्यायः २१७ ॥ अर्जुनः ।। अशुद्धान्तःकरणस्य कर्मयोगः शुद्धान्तःकरणस्य कर्मसंन्यासः इत्युक्तम् ॥ १ 'कर्मणैव हि संसिद्धि आस्थिता जनकादयः' इत्यत्र ब्राह्मणस्यैव कर्म- संन्यासः न क्षत्रियादेरित्युक्तम् ॥ शुद्धान्तःकरणो मादृशः क्षत्रियादिः किं कर्माणि करोतु उत संन्यस्यतु ॥ कर्माणि करोतु इति चेत् ॥ २ 'आरुरुक्षोर्मुनर्योगं कर्म कारण- मुच्यते ॥ योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यो '॥ इति योगं अन्तःकरणशुद्धि मारूढस्य कर्मानुष्ठाननिषेधधिरोधः ॥ संन्यस्यतु इति चेत् ३ 'स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मा भयावहः ॥ इति ब्राह्मणधर्मस्य संन्यासस्य क्षत्रियं प्रति निषेधविरोधः॥ अतः उभयथाऽपि विरोधात् गत्यन्तरस्य चाभावात् क्षत्रियादेः कर्मत्याग एव श्रेयान् बधन्हेतुपरित्यागरूपत्वात्॥न तु कर्मयोगः तस्य बन्धकस्यात् ॥ अतः शुद्धान्तः करणो- ऽहं सर्वकर्मसंन्यासमेव करोमि न कर्मयोगम् ।। किं ब्रवीपि ।। कृष्णः॥ शुद्धान्तःकरणः क्षत्रियादिः मद्वयपाश्रय सन् सर्वाणि वर्णाथमोचित- विहितकर्माणि कुर्वाण एच तेन मत्प्रसादात् शाश्वतं अव्ययं पदं अवाप्नोति ॥ न कर्म- संन्यासेन ॥ सर्वाणि निषिद्धादीनि कुर्वाणोऽपि मप्रसादात् शाश्वतं परमं पदमवा प्नोति ॥ यद्यपि शुद्धान्तःकरणः न कुर्यादेव प्रतिषिद्धानि यदि कुर्यात् तथापि मत्प्रसादात् प्रत्ययायानुत्पत्या मद्विज्ञानेन मोक्षमाप्नोतीति कर्मणः स्तुतिरियं ॥ अतः क्षत्रियस्त्वम् समत्वद्धि रूपं योगं उपाश्रित्य चतसा विवेकबुध्या मत्परः सन् सर्व कर्माणि कृत्वा तानि मवि संन्यस्य सततं मञ्चित्तो भवः। एवं मञ्चित्तस्त्वं मप्रसादात् सर्वाणि दुर्गाणि कामक्रोधादीनि तरिष्यसि ॥ मुक्ता भविष्यसि ॥ अतस्वं कर्मव कुरु ॥५६ ५७ ५७॥ वि ॥ अर्जुनः ॥ कपि शामद्वारा मोक्षसाधनव्यात् करणीयानात्युक्त्वा उपपाद्योपसंहृतम् ॥ किं मोक्षसाधनानि कमाणि नित्यनैमित्तिकान्येय ॥ उत काम्या- न्यपि अकामनया अनुष्ठितानि । बृहि ॥ कृष्णः ॥ न केवलं नित्यनैमित्तिकान्येव कर्माणि कर्तव्यानि किंतु काम्या १.३. २०.२६.३.३.३.३५

·२६८
सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां
वि. ५६ : ५७॥.]
न्यपि कर्माणि फलं सङ्गं च त्यक्त्या करणीयानि ! कुन इति चेत् मद्वथपाश्रयः मयि
संन्यस्तकर्तृत्वादिकः सर्वाणि नित्यानि मत्तिकानि काम्यान्यपि कर्माणि कुर्वाणः
मत्प्रसादात् शाश्वतं अव्ययं परं "दर्ता । मां प्राप्नोति ॥ अतः त्वं मत्परः सन् चतसा
घरोषत्वादिविशीपत यथास्थितात्मगावर पुरुध्या नित्यानि नमित्तिकानि काम्यायपि
कपीणि अचानुसन्धानादिरूप योगमुपाश्रित्य कृत्वा तानि मयि समय सदा
'... 7 नग कर्माणि कुर्वन् मत्प्रसादादेव सर्वाणि सांसा.
at मुना भविष्यसि ! एवं नित्यानां नमित्तिकानां काम्यानां च
कमना फलसङ्गादिपरित्यागन कृतानां परम्परया तत्वतःप्रवेशशब्दितपरिपूर्णभगव-
प्राप्तिपर्यन्तं विपाकमुपपाद्य ज्ञानयोगाधिकारिणाऽपि कर्मयोग एव कर्तव्य इति निग
मितम् ॥ अवधारयदमखिलमवधानन ॥ ५६॥ ५७ ॥ ५७॥ ॥
.
--
सञ्जयः ॥ यद्यप्येतावना प्रबन्धन कर्मयोगस्सपरिकरः शिरसि में स्थापितः
तथाऽपि न तमहं चिकीपामि ॥ यद्यपि कर्मयोगोऽभ्युपगन्तुं शक्यते ॥ तथाऽपि
युद्धाख्यं कर्म नाभ्युपगातुमर्हम् ॥ तस्य हिसारूपवन भीष्मादिप्रतियोगिकत्वेन च
पापद्वारा नरकसाधन वात् ॥ असकदहं युद्धास्यं विहितं कर्म कुर्विति ब्रवीमि मदुक्तं
कतु केयमाशङ्का तव ॥ अता निःशङ्ख, कुविांत चत् 'युक्तियुक्तं वचो ग्राहदं न तु
पूरुपगौरवात् ॥ इात न्यायन युक्तिप्रमाणावरुद्धेऽथ त्वचनस्याप्रयोजकत्वात्॥ इति,
तृष्वसंयचभागनी रतिवमातुले यत्वस्याल वरूपसंबन्धविशेषसंजातधैर्यावष्टंभेन व
दति पार्थे भगवान् निर्भस्य तं हतुमिनिटमपि कर्म युद्धाख्यमङ्गीकारयन् करोमि न
करामीति न कगापि वक्तुं शक्यं अस्वतन्त्रत्वात् ॥ स्वतन्त्र ईश्वरो यथा कारयति
तथा कर्तव्यमेव कर्म सर्वैः । स चश्वरी यथा साधु कर्म कारयेत् तथा तदानुकृल्य
संपादनीयं इत्यर्थं पार्थस्य स्वास्य च लीलाविवादव्याजेन स्थापयति सार्धचतुष्ट-
येन॥
कृपणः ।। अथ चेत्त्वमहंकारान्न श्रोप्यसि विनश्यसि ।। ५८ ।।
अथति ॥ अथ पक्षान्तराश्रयेण व अहङ्कारात् न श्रीप्यसि चेत् विनश्यति
नाशं प्राप्स्यसि ॥१८॥

·[५८. ५९.६०.] अष्टादशोऽध्यायः २६९ अथ एतावता प्रबन्धेन मदुक्तं पक्षमनादृत्य पक्षान्तरमपलव्य स्वं, कोऽय मे वक्तुमिति अहङ्कारात् न श्रोष्यसि श्रुतमर्थ नानुष्ठास्यसि चेत् तर्हि ऐहिकामुष्मिक सकलपुरुषार्थभ्रंशरूपं आत्यन्तिकविनाश प्रास्यसि ॥ ५८ ॥ अर्जुनः ॥ न श्रोयसि चेत् विनंक्ष्यसीति शापमेव दातुं शक्नोपि ॥ न तु ममानिष्टं तवेष्टं युद्धाख्यं कर्म कारयितुं शक्नोपि तव शक्तिरेतावती ॥ कृष्णः ।।' यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे || मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥ ५९॥ यदिति ॥ अहङ्कारं आश्रित्य न योत्स्ये इति मन्यसे इति यत् एषः ते तव व्यवसाय: निश्चयः मिथ्या वृथा निष्फल: प्रकृतिः त्वां नियोक्ष्यति प्रेरयि- प्यति ॥ ५९॥ कर्तुमकर्तुमहमेव प्रभुः नान्यः कुरु मा कुरु इति वक्तुं में प्रभुरस्ति इति आमान कर्तृत्वाभिमानरूपमहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे मत्या बदसि च ॥ उक्त किल त्वया ३ 'न योत्स्ये' इति ॥ इति यत् एप ते न योत्स्ये' इत्येवं निश्चयः तत्पूर्वकं तथा वचनं च इत्युभयं मिथ्या वृथा निष्फलं कुत इति चेत् प्रकृतिः भत्रि यस्वभावः तज्जात्यारंभकरजोरूपपरिणतप्रकृतिः ईश्वरेच्छा वा त्यां अनिच्छन्तमपि युद्ध प्रेरयिष्यति तत्प्रेरितश्च करिष्यस्येव ॥ अतो मिथ्या ते व्यवसायः ॥ यथा अनि टमकार्यमनुचितर्माप कर्म पिशाचेन प्रेरितः करोति तद्वत् ॥ ॥ ५९ ॥ अर्जुनः ॥ अनिच्छन्तं मां प्रकृतिः कथं कारयेत् ॥ युद्धं कर्तुमहं नेच्छामि अतो न करिष्यामि किं करोषि ॥ कृष्णः॥ स्वभावजन कौन्तेय निवद्धस्स्वन कर्मणा ॥ कतु नेच्छसि यन्मोहात् करिष्यम्यवशोऽपि नत् ॥ १० ॥ स्वभावजेनेति ॥ हे कौन्तेय अर्जुन स्वभावाज्जायत इति स्वभावजं तेन स्वम्य कम १. वि॥ यद्यमितिपाठः ॥ २. कै. मिथ्येव इति पाटः ।। ३. २. ९.

·२७० सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां (६०.६९.] स्वकर्म तेन निवत्व मोहात् यत् कर्म कर्नु नेच्छसि न यशः अवशः पराधीनः त्वं तदपि करिष्यसि ।। ६० प्रकृतिः इदानी वा कारयितुं यतिष्यते उत्पत्तः पूर्वमेव येन येन यद्यत्कर्म कर्तव्यम् तस्य तस्य तत्तत्कर्मकरगचितवाह्मणादिजानिलम्भनेन तं तं तेन तेन कर्म- णा निबध्नाति । अतः स्वभावः पूर्व संस्कारः क्षात्रयस्वभावो घा पूर्वकर्म वा तन्मू- लकेन कर्मणा १ 'शौर्य तेजा धृनिंदाक्ष्यं युद्ध चाप्यपलायन मित्युक्तेन क्षात्रेण स्वकी यकर्मणा निवद्धः तदपि करिष्यसि ॥ किं तदिति चेत् मोहात् इदमनुचितमकार्यम- निष्टमिति भ्रमात् यत् युद्धाज्यं कर्म कतु नेच्छखि तत् युद्धाख्यं कर्म ॥ किमहं कुर्या- मानच्छन् तदिति चेत् कस्वं न कुर्यामिति वक्तुं अवशी हि त्वं त्वं त्वदधोनो न किंतु प्रकृतेरधीनः अतः अनिष्टमपि सा कारयति पिशाचिकेव ॥ क नेच्छसीति ‘क. रिष्यसीति च वर्तमानभविष्यद्वयपदेशेन इदानीं प्राप्तावसरे धर्मयुद्धानुष्ठानं परित्य- ज्य अतिक्रान्तावसरे परपरिभवव्रीलितो गतजल लेतुबन्धं करिष्यसीति सूच्यते ॥ उक्तं चदं मया ॥ २ ' अवाच्यवादांश्च बहन वदिष्यन्ति तवाहिताः' ॥ इति ॥ अपिरवार्थ ॥ तदेव कारण्यास ॥ कौन्तय क्षत्रियक्षेत्र जोऽसि ॥ मा वद इतः परं युद्धं न करिष्यामीति ॥ ६ ॥ . ॥ अर्जुनः ॥ कथं चेतनं मां अचेतना प्रकृतिः प्रेरयितुमी प्रकृति वशीकृत्य प्रवर्तयितुं मदन्यः कोऽतरः स्वतन्त्रोऽस्ति ।। हि ॥ कृष्णः ।। इश्वरः सवभूतानां दृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ॥ भ्रामयन् सर्वमतानि यन्त्रारूढानि मायया ।। ६१ ।। ईश्वर इति ॥ हे अर्जुन ईश्वरः सर्वाणि च तानि भूतानि च सर्वभूतानि तेषां हृद्रपो देशः हृदः देशो वा हृदेशः तस्मिन् यन्त्र आरूढानि यन्त्रारूटानि सर्वाणि च तानि भूतानि च सर्वभूतानि तानि मायया भ्रामयन् सन् तिष्ठति ॥ ६१ ॥ १. १८. ४३. २. २. ३६.

·[११. ६२.] अष्टादशोऽध्यायः २७१ हे अर्जुन त्वदन्यः परमचेतनः स्वतन्य ईश्वरः त्या प्रयितुं तय हृदयदेशे वर्तन।। म केवलं तय किंतु सर्वेषामपि प्राणिनां। किं कुर्वन् वर्तते इति चत् १यन्त्रं शरीराख्यं आ- रूढानि सर्वभूतानि कर्मानुगुणं नानाकर्मसु स्वच्छया प्रकृत्या या निजशक्तिरूपया मायया वा सोन वा प्रचयिन, वर्तते ॥ दापनिर्मितयजतबददीघीय शलाकाप्रात- दादिमयगजतुरगच्छागादिप्रतिमारूपयन्त्रारूढ पुरुषान् तहत्तपण्यानुगुणं भ्रामणन म्रामयन् यन्त्रस्वामी पुरुष इव सर्वभूतानि भ्रामयन् वर्तते ॥ २'ए.को देवः सर्वभूतेषु गढ़ः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा। कर्माध्यक्षः सर्वभूताचियासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च'॥ ३ य आत्मनि लिष्टनात्मनोऽन्ताः'। अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनाना : स- त्मिा'। ५'वं विपापं पर वेश्मभूतं यत्पुण्डगक पुरमध्यस म्थ ॥ तत्रापि दहं गम- नं विशोकस्तस्मिन् यदन्तस्तदुपासितव्यम् ॥ इत्याद्याः श्रतयः ॥ शुद्वान्त करणः शुद्ध कर्मकारी च तमीश्वरं ज्ञातुं समाति ॥ स तादृश इश्वरः प्रकृया म्यवश या कर्मानुगुणं स्वभावानुगुणं च कारयति ॥ स यथा कारयति तथा करणायम् ॥ अतः, करोमि न करोमीति वक्तुं न शक्यते ॥ अतः स युद्धं कारयेत् ॥ त्वं च कुर्याः। अवधारयेदम् ॥ ६१ ॥ अर्जुनः i) यदि त्वमिव स ईश्वरः बहिः स्वित्या युद्ध कुविति निर्वध्नीयाद ताहि त्वयेव तेनापि विवदितुं शक्यं गृहस्सन् अन्तः स्थित्या हि नियमयतात्युच्य- ते ॥ किं कर्तव्यम् ॥ का गतिः ॥ स यथा उचित विहित हित कर्माण प्रवत यत् तथा समनुकुलयितुं क उपायः करणीयः तदाज्ञानुसारेण कृतं कर्म सदापमाप विगुणमाप निदाप सगुणं कथं संपद्यते ॥ वदि । कृष्णः ॥ तमेव शरण गच्छ सर्वभावन भारत ।। तत्प्रसादात्परां शान्ति स्थान प्राप्स्यास शाश्वतम् ॥ १९ ॥ तमेवेति ॥ हे भारत अर्जुन सर्वश्चासो भावः प्रकारः स च सर्वभावः तेन त ईश्वरमेव शरणं गच्छ ॥ तस्य प्रसादः तत्प्रसादः तस्मात् परां शान्ति सुखं उपरति या शाश्वतं स्थानं च प्राप्स्यसि ॥ ६२ ।। १. यन्त्रमिवयन्नं उत्क्रमणादिसाधन लिाशरीर दात काचत्॥ २. ५ ६. ११.३.१ ५. २१. ४. ते. आ. ३. ५१ २५ ना. १२.३.६ परमेशमना मनि छान्दगाः पातु ॥

·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [६२.] ह भारत तमेव सर्वेश्वरं १ सर्वप्रकारेण कायेन वाचा मनसा च शरण रक्षक उ- पायं गच्छ ॥ अन्तर्यामित्वोपदेष्टत्वप्राप्यत्वप्रापकत्वादिभिरनेकै प्रकारैरेक एवावस्थित इत्यनुसन्धाय शरणत्वेन तमेवाश्रय ॥ अनन्यभावेन तमाश्रय ॥ भारता हि तमेवा- श्रित्य महान्तमुत्कर्ष प्राता उपलभ्यन्ते । यदि तं शरणीकुर्याः तर्हि तस्य प्रसादात् परां अतिशयितां शान्ति बुल्धेभगवग्निष्टतां उपशान्ति वृत्तेरुपरति अविद्यातत्कार्य- निवृत्ति सर्वकर्मबन्धोपशम शाश्वतं वैकुन्ठादिस्थानं च मोक्षस्थानं अद्वितीयस्थप्रका- शपरमानन्दरूपेणावस्थानं च विकारसाहत्येन सदातिपतीतिस्थानं अखण्डेकरसा- द्वितीयपरब्रह्माभिन्नं स्वस्वरूपं तिष्ठत्यस्मिन् सर्वमिति स्थान परब्रह्म वा प्राप्स्यासि । तमीश्वरं शरणीकुरु ॥ स त्वां उचित विहित हिते कमणि प्रेरयत् ॥ तदाशानुसारेण कृतं कर्म सर्वात्मना तद्वन्यपाश्रयेण सदोषं विगुणमपि निर्दोष सगुणं संपद्यते। स चेश्व- रोऽहमेव २ मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्य' ३ ब्रह्मण्याधाय कर्माणि' ४ 'ये तु सर्वा- णि कर्माणि मयि सन्यस्य' ५ ' स्वकर्मणा तमभ्यर्य सिद्धि' चेतसा सर्वकर्मा- णि मयि संन्यस्य ७ तमेव शरणं गच्छ' इति परोक्षापरोक्षाभ्यां ब्रह्मत्वेन ममैव निर्देशात् ॥ ८ मामेकं शरणं वन ति वक्ष्यमाणत्वाच्च ॥ मद्यपाश्रयस्सन् सर्वका णि कुर्वाणो मत्प्रसादादव्ययं पदमवाप्नोति तमेव शरणं गच्छ तत्प्रसादाच्छाश्वत स्थान प्राप्स्यसि इति परोक्षापरीक्षाभ्यां निर्देशाच्च ॥ अतो मदुक्तमनुतिष्ठ ॥ मदा. शानुसारेण कृतं कर्म सदोषमपि विगुणमपि निषि सगुणं संपद्यते ॥ तेन च ज्ञानद्वा- रा मोक्षमा स्यसि । उक्तं च मया ॥ ९ ‘य में ममिदं नित्यमनुतिष्टन्ति मानवाः ॥ श्रद्धावन्तोऽनस्यन्तो मुच्यन्ते तेपि कर्मभिः ॥ इति ॥ युद्धे जयलाभकीर्तिमुखादि- रूपैहिकफलप्राप्तिश्च साक्षात् प्रदर्शिता विश्वरूपे ॥ अतः ऐहिकामुष्मिकसकलसुख- साधनत्वात् मदाराधनरूपत्वात् मदाशानुवर्तनरूपत्वात् स्वधर्मानुष्यानरूपत्वाच्च युद्धाख्यं कर्म कर्तव्यमेव त्वया ॥ अतस्त्वं निश्श युद्धास्यं स्वधर्ममनु तिष्ठ ॥ ६२ ॥ सञ्जयः।। एवं कृत्स्नगीताशास्त्रमुपदिश्य किं ब्रवीपि किं त्यधाख्यं स्वकर्म कारप्यास उत न इति पृष्टा तूष्णीमवास्थतं तमालक्ष्य कि तृपणी तिष्टसि योत्स्ये इति वा न योत्स्ये इति वा पद इति पुनः पृष्ठा यध्यस्व भीमादिभिरितित्वं निर्षमा- व १. अ. सर्व ब्रह्मेति भावन ॥ २.३ ३०. ३. ५. १०. ४. १२. ६. ५. १८.४६. ६. १८.५७.७.१६, ६२.८.१८.६६.९.३.३१.

·अटादशोऽध्यायः सि अतस्त्वदर्थ युद्धं यरियामीति वदतमर्जुनं न व्यया मदर्थं युद्ध कर्म कर्तव्यं किं मामुद्ध तु यु करिया रे । युध्वा राज्यं प्राव सुख्यन् त्वं किं ते भीमादीन् महानु- भावान संहत्य तदीय में गानुभवा युक्तः इति कमायनुयुज्यमाने नाहं युद्ध प्रथम प्राव- मास्तु मे युद्धमिति बहुशः प्रतिषितवानपि भूभारपरिहाररूपस्वकार्यसाधन- सम्परण कृन निर्वध्य युर प्रवर्तितोऽहं इति बयाः ॥ माऽस्तु स ममापवादः ॥ कि गुढेन वया लब्धे राध्यऽहमंशवान् भविष्यामि ॥ समये आतेन यद्वक्तव्यं तन्मयोस्तं श्रतं च वया॥ विमृश्येदमशेपेण ततो यथेच्छा तथा क्रियतामित्य धिक्षिपानुपसंहरनि भगवान ।। कृ ।। इति ले ज्ञानमाम्यातं गुह्याद्वय नरं मया ।। विमृश्यनदशेपेण यथेच्छाग तथा कुरु ।। ६३ ।। . इतीति ।। गृहित योग्य गुह्यं तम्मात् गुह्यात् अतिशयेन गुह्यं गुह्यतरं ज्ञायतेऽ नेनेति जान ज्ञानसायन इदं गीताशाम्ने मया ते तभ्य इति उक्तरीत्या आख्यातं उक्तम्।। एतत् अशेपेण विभृश्य आलोच्य यथा इच्छसि तथा करू ॥ १३ ॥ इति ते रहस्येन्यापिरहस्यतरं कर्मयोगध्यानयोगक्तियोगज्ञानयोगविषयज्ञान- साधनं गीताशास्त्रं शानयोगकर्मयोगविषयं ज्ञानं कर्मयोगकियोगशानयोगविषयं झानं परमातेन मया सम्यक् उपदिष्टम् । इदं आमूलाग्रमशेयण विमृशः विमृश्य यथा १ इच्छसि तथा कुरु ॥ युद्धं कर्तव्यमवति यदि तवेच्छा जायते तार्ह युद्धं कुरु नचे. १. अत्रे अर्थव्यतिः ॥ अन्नसकलगीलाशास्त्रार्थ तदुक्तकरणे प्रयतमलभमान शिष्याक प्रति उपदेशा विदितार्थन तवदार्शनातन मया कर्मयोगादिकं सम्यगामहित इदमशेषेण विश्श्य यथे- च्छति तथा कुरु इन्गा शियाः क योगादा प्रतिपाभीया इति ॥ श्रुतसकलगीताशास्त्रार्थ श्रोतार वाक्ष्य अघ श्वः परको वा गीतासमाप्तिमहे लावो भविष्यति ॥ मया तु गुह्यादातरमिदं शास्त्रं सम्यगतम् ॥ अन एवनु अत्र एव मुक्तं दान सम्यगामूलाग्रं विगृश ततो मदभ्यर्चनाविपये यथेच्छ- सि तथा कुरा ॥ न तत्र निधिः ॥ विमर्श क्रियमाणे सम्व संभावना काति मांतर्जायत । मतो बाबमा गभाना साहनप्रकारायन मयत इति च ।

·सदर्पणश्रीमद्भमवहीतायां [६३.६४.] मा कुरु॥ अस्य गीताशास्त्रस्य अशेषेण विमर्श क्रियमाणे मोहापगमेन सर्वेषां स्वस्व- वर्णाश्रमोचितविहितकर्मकरणे जाय व नियतमिच्छा ततः कुर्युरेव स्वस्वकर्म ॥ तवापि युद्ध करणे स्यादेवच्छा ॥ अतो विमृशदं गीताशास्त्रमादित आरभ्य ततो नियतमकामोऽपि युध्येथाः ॥ कर्मयोग वा ज्ञानयोगं वा यथाधिकारमनुतिष्ठ ॥ कर्म- योग ज्ञानयोग भक्तियोग वा यथाधिकारमनुतिष्ट ॥ विमर्श क्रियमाणे ममदानी कर्मयोग एवाधिकार इति मत्वा कमयोग एवं प्रवर्तेयाः अतो विमृश ॥ जायेत च योध्रामच्छा ॥ कुर्याश्च युद्धं विनैव मदीय निर्वन्धं ममष्टतमम् ॥ ६३ ॥ अर्जुनः । गुह्याद्गृह्यतरं इदं गीताशास्त्रं मया ते आख्यातं विमृशदं अशेषण ॥ विमृश्य यथेच्छसि तथा कुरु इत्याभिहितं क्वेदं गीताशास्त्रमतिगंभीर क्वाहमलपम- तिः अतः कथमस्य विविधविचित्रबहथगर्मितस्य गीताशात्त्रस्य विमर्शः कर्तुं शक्यते। यथामति विमृशामि ॥ अल्पमतमम विमर्शसाकाय गीताशास्त्रसारांशमुद्धत्य दय- योपदिश॥ कृष्णः । सर्वगृह्यतमं भूयः शणु मे परमं वचः ।। इप्टोऽसि मे 'दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ।। ६४ ॥ सर्वेति ॥ अतिशयेन गुह्यं गुह्यतम सभ्यः गुह्यतमं सर्वगुह्यतमं परमं मे वचः भूयः पुनः शृणु। त्वं में दृढं अत्यन्तं इष्टोऽति। ततः हेतोः ते हितं इति वक्ष्यमाणरीत्या वक्ष्यामि ।। दृढ इति पाठ मे दृढः इष्टोऽसि इत्यन्वयः ।। ६४ ॥ गुह्य गुह्यतरं चोक्तं २ गुह्यतममिदानी वक्ष्यामि ॥ शृणु ॥ सर्वेषु गुह्यतमं सब भ्यो गुहाभ्यः गुह्यतरेभ्यश्च परमं गुह्यं तादृशाविषयकं अतएव परमं मे वचः शृणु। इदमुक्तमेव तत्रतत्र तदेव विमशसकिर्याय भूयोऽपि वक्ष्यामि ॥ शृणु ॥ कुतो निव न्धममुं सोढा वक्ष्यामात्युच्यते इति चेत् त्वं में दृढ़ नितरामिणोऽसि ॥ ततो हताः त हितं इति वक्ष्यमाणप्रकारण वक्ष्यामि ॥ त्वं में इष्टोऽसि इति दृढं निश्चितम् ॥ ततो तास्त हितं वक्ष्यामि ॥ त्वमिष्टोऽसि मे ततो हताः द वहुप्रमाणपततया अचाल्य- १. दृढमति: इति पाटान्तरम् ॥ २ गुह्यं कर्म रातरं शान गुह्यतमा भक्ति: पयतमं भक्तियोग- विषयकम् ॥

·[६४. ६५] अष्टादशोऽध्यायः २७५ तमं ते हितं इति वक्ष्यमाणप्रकारण वक्ष्यामि ॥ इति वक्ष्यमाणप्रकारेण ते हितं दृढ़ यथातथा ते मनसि असंशयं यथा लगत् तथा वक्ष्यामि ॥ श्रया सम्यगव- धारय ॥६४॥ अर्जुनः ॥ अवहितोऽस्मि उपदिश मे हितम् ॥ कृष्णः ॥ मन्मना भव मद्भक्तो मद्यानी मां नमस्कुरः ।। मामवैप्यास सत्य त प्रातजाने प्रिया मि मे ॥ १५॥ मन्मना इति ॥ मयि मनः यस्य सः मन्मनाः भव॥ मयि भक्तः मद्भक्तः भव॥ मां यजत इति मद्यानी भव ॥ मां नमस्करु ।। मामेव एप्यमि प्राप्म्यमि ॥ सत्यम् ॥ मे प्रियः असि अतः ते प्रतिजाने प्रतिज्ञा करोमि ॥ ६५ ।। उक्तं मया ते पूर्वम् ॥ ' मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ॥ मामेवै'य मी नि नवमान्त। तदेव ते भूयः परमहितमुपदिशामि॥ १ मदर्थ कतव्यं कर्म कुरु तेन गुद्धमन्तःकरण माय निशय ॥ तन च श्रवणादिना माहात्म्यज्ञानपूर्वक मुदृढस्नेह रूपभक्तिमान् भव॥ मध्ये संभावितसकल विध्यपराधदोषप्रायश्चित्तार्थ मां नमस्कुरू। एवं कुर्वाणम्त्वं शानद्वारा मामव ए यसि मां ए यस्येव ॥ किमिदं सत्यं इति चेत् इदं सत्यं सत्यमिति वचनमावग नाहं श्रद्दध्यां प्रतिजानीहि प्रतिज्ञायां कृतायां श्रद्द- ध्यामिति चत् न ३ प्रतिजान तव विश्वासजननाय ४ प्रतिज्ञा करोमि ॥ कुतः सत्य- १. मद्याजी भव तन मन्मना भव तेन मद्भको भव मां नमस्कर इत्यम्वयः ॥ अत्र मद्याजीति कर्मयोगः मन्मना इति ध्यानयोग: मद्ररा इति भक्तियोग: मां नमक इति ज्ञानयोगः॥ नम प्रदत्वे ।। नमसः कारः नमस्कार: स च नमस्कार्यस्य उत्कय स्वस्थ अपक ज्ञात्वा तमापनाय क्रियमाणो व्यापारः। अत: नमस्कारेण ज्ञानयोगलामः ।। २. कायन वाचा मनसा मामाराधय ॥ इदं च अन्येषामपि भक्ति- भदानामुपलक्षणम् ।। अत्र, 'श्रवण कातन वणाः स्मरणं पादसेवनम्॥ अचन बन्दनं दास्यं सध्यमात्मनि- वेदनम् ॥ इति पुंसाऽर्पिता विष्णो भविश्वेन्नवलक्षण। ॥ क्रियते गगवलत्या तन्गन्येऽधीतमुत्तमम् ॥ इति भागवत (७ स्कं ५. अन्याय ) इलोको अनुसन्धेयौ ॥ ३. ते प्रति वा प्रति जाने अनीताणच् । यतः प्रियोऽसि ततः प्रियं त्वां प्रति हित सापयामि।। इति च ॥ मयं यथा नश प्रतिवां कसम इति वा ॥

·सदर्पणश्रीमद्भगक्ट्रीमाया मिदं ते प्रतिजाने इत्युच्यते कुतस्तव्यमास्था इति चेत् त्वं मे प्रियोसि ॥ अत एव- मुच्यते॥ अहं ते प्रिय इति किं सत्यमिीय चत् त्वं में प्रियाऽसि इति यत् तत् सत्यम्॥ त्यं मे प्रियोसि इति ते पुरतः प्रतिज्ञां करोमि ॥ यतः प्रियोऽसि ततः प्रियाय ते हितमुपदिशाम ॥ विमृशेदम् ॥ कदा वामयामीति चेत् 'सायन्ते' इत्यत्र सति अन्ते इति च्छेदः ॥ अन्ते प्रारब्धकमणोऽवसाने सति १मामेष्यसि ॥ भगवता मया प्रतिक्षायां कृतायां कस्य प्रामाणिकरत योनिचीजशुद्धिमतो विश्वासो न स्यात् ॥ अत आरुरुक्षुणा मोक्षककामेन विहितं स्ववर्णाश्रमोचित कर्म कर्तव्यमकामनयति सिद्धम् ॥ ६५ ॥ है॥ अर्जुनः ॥ कथं यन्मनसा भवितव्यम् ।। कृष्णः ॥ सर्वधर्मान परित्यज्य मामकं शरणं व्रज ॥ त्या सर्वपापेभ्यो मक्षियिष्यामि मा शचः ।। ६६ ॥ सर्वेति ॥ स च ते धर्माश्च सर्वधर्माः तान् परित्यज्य एक मां शरणं व्रज ॥ शरणागतिं कुरु ॥ अहं वा त्वां सर्वाणि च तानि पापानि च सर्वपापानि तभ्यः मोसाय- प्यामि ॥ मा शुचः शोक मा कापीः ॥ ६६ ॥ अन्यधर्मान् परित्यज्य अवैष्णवधान परित्यज्य मन्मना भव इति पूर्वणान्वयः॥ मन्मनाभवे 'त्यादिना किमुक्तं भवति इति चत् मामेकं शरणं ब्रज ॥ मां प्रति २ शरणागति कुरु ॥ माकमेव रक्षकत्वनाश्रय ॥ कथं वद्यजनामिति चेत् सर्व- धर्मान् लक्षणया तत्फलानि परित्यज्य मद्याजी भवति पृवेणान्वयः ॥ उक्तं हि मया ॥ ३ 'यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागात्यभिधीयते । इति ॥ एवं कुर्वाण स्त्वं मामध्य- सात्यक्तं तत्कथम् ॥ अनादिकाल स्तमाया प्रतिबन्धकसत्वात् यत्प्राप्तिः कथं भवि . १. भत्र, विद्वानमृतमानाति नात्र कार्याविचारणा ॥ अवमन्नं यदारच्चं कम तबगान ।। मन बदनि जन्मानि प्रायवान्त न संशयः। इति नारायणा याम मचामनवयम् ॥२. अत्र. स. तमत्वज्ञानपूर्व तत्रमनः सदा॥ रावधिक प्रमय त यस्याबमा || अण्डासयया पूजा नद्रव स्वभावतः ॥ रक्षतीर्थब विश्वामः तदीयोऽहमिति र मृतिः॥ दारातिया त्यात विमान प्रदा इति महाविष्णुपुराणाय चन मनुसन्धेयम् ॥ ३. १८. १५.

·है ६६.] अष्टादशोऽध्यायः २७. प्यति इति चेत् ॥ अहं शरणागत्या तुष्टः प्रतिबन्धकलवपापेभ्यो मोचविष्यामि । पापिनो मम भगवत्प्राप्तिनस्यादिति शोक मा कार्षी. ॥ उक्तं च मया । १ 'अपि चंद- सि पापेभ्यः सर्वेश्यः पापकृत्तमः ॥ सर्व ज्ञानप्लयनव वृजिनं समरिष्यसीति ॥ अन्यकर्मकाम्यकर्मावैष्णवकर्मपरित्यागन २ मयि सर्वाणि कमाणि सन्यस्याध्यात्मचे तसा ॥ निराशीनिर्ममो भूत्वा युध्यस्य विगतज्वरः ॥ ३ ब्राण्याधायफर्माणि स्वयं त्यक्त्वा करोति यः ॥ लिप्यते न स पापेन पमपत्रमिवांभसा' ॥ ४ ये तु सर्वाण कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ॥ अनन्य नव योगन मां ध्यायन्त उपासते । नेपामहं समुद्धर्ता मृत्युनंसारसागरात् ॥ भवामि न चिरा-पार्थ मग्यावेशितचेतसाम्' । ५ युध्य च ॥ मर्पितमनोबुद्धिः' इत्याद्यक्तगेल्या मयि मनो निवेश्य ५ 'योगग्यः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ॥ . ' फर्म बुद्धियुक्ता हि फलं त्वया ॥ ८' त स्मादसक्तः सततं काय कर्म समाचर ॥ . 'सक्या कर्मफलासङ्गम्। १० - युक्ता कर्मफलं त्यक्त्या शान्तिमा नाति नाष्टिकम् ॥ ५५ ' अबाधितः कर्मफलं काय कम- करोति यः ॥ १२ एतान्यपि तु काणि सङ्गं त्यक्त्या फलानि च ॥ कर्तव्यानि ॥ १६ कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियते जुन। सङ्गं त्यक् या फलं चैध स त्यागः सात्वि- को मतः' १४ यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागाभिधीयते ॥ इत्यायुक्तरीत्या कर्मफल- सङ्गादिकं त्यक्त्या नियतमयं मां रक्षतीत्येवं विश्वासपूर्व रक्षकत्वन मामाश्रित्य स्वाय कर्म कृत्वा तस्य मयि समर्पण क्रियमाणे तन तुष्टोऽहं १५ 'वुद्धियतो जहातीह उभे सुकृत दुष्कृत' ॥ ५६ शुभाशुभफलरवं माश्यस कर्मवन्धन' ॥ इन्याय करीन्या मान- प्रतिवन्धकपुण्यपापरूपोनयकमन्या भार्चाय वा १७ स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विन्दति मानवः । १८ मप्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ १९ न-प्रमादा- स्परां शान्ति स्थान प्रात्यसि शाश्वतं ॥ दयाद्यक्तगया शाश्वतं पुनरावृत्तिरहित , १. ३. ३६.२ ३.३०. ३ ५. १०.४.१२.६. ५. ८. ५. ६. २. ४८ ७. २. ५१. ८.३. १९. ९. ४. २८.१० ५.१२.१.१ ६. १.१२ १८. ६.१३. १८. ९. १४. १८. ११. ५०. १६. ९.८. १७. १८.४६, १८.१८.५६. १९. १८. ६२. D ·२७८ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [अ. ६६.] निन्यं निरपायं परमानन्दवनं परमं पदं पारयिष्यामि ॥ अतो निःशङ्कमिदानी स्वीय युद्धाख्यं कर्म यथावदनुष्ठातुमारभस्वा त्वदृष्टान्तेन सर्वेऽपि स्वं स्वं कर्म कृत्वा मयि समर्प्य मप्रतादात्तरन्तु भवजलधिमपारमित्यशेषमनवद्यमतिमङ्गलम् ॥ ६६ ॥ अ) अर्जुनः ॥ १ यागस्थः कुरुकर्माणि' ॥ २ 'कर्मयोगेन योगिनाम्' । ३ 'नियतं कुरु कर्म त्वं ॥ इत्यादिाभेरुपान्तः कर्मयोगः ४ 'मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु' ॥ इति साङ्गोपाङ्गं सविस्तरं सतिकर्तव्यताकं सफलं चोक्त्वा उपसंहृतः अङ्गीकृतश्च मया अतो यावज्ञानादयं विहितं कर्म करिष्यामि ॥ उदिते शान किं कर्तव्य मया हि ॥ ६ कृष्ण । उपसंहतः कर्मयोगः॥ अनेन तु '. 'ज्ञानयोगेन सांख्यानां ' इत्युपक्रान्तः ६ सर्वकर्माणि मनसा सन्यास्यास्त सुखं वशी' ॥ इत्यायुक्तसर्पकर्म लन्यासशिरस्कः ज्ञानयोगः इदानीमुपसंहियते ॥ ज्ञानयोगे लब्धे सर्वान् धर्मानवमांश्च परित्यज्य कर्मसंन्यास कृत्वा किं कर्तव्यमिति चेत् परित्यज्य मामेकमेव शरणं प्रज ॥ ब्रह्मतरत् मायिक सर्व परित्यज्य मायातीतं सत्यमकं मां रक्षकत्वेन आश्रय ॥ कर्म करिभृत्ये राक्ष इव स्वागधानरूपकमकर्तरि ईश्वरस्य प्रीतिसंभवात् कर्तव्यमेव कर्म ज्ञाननिष्टायताऽपीति चत्॥मायिकमन्यत् सर्व परित्यज्य मायात कार्यसंवन्धरहितं नित्यं निरन्तरं निराभासं निष्कलं निष्क्रियं शान्तं अनन्तं अनाद्यन्तं सच्चिदानन्देकरसं प्रमाणान्तराबाध्यं परिपूर्ण अद्वतं परं ब्रह्म मामकमेवायमुपास्त अयमीश्वर १. २. ४८. २. ३. ३. ३. ३. ८. ४. १८. ६५. ५. ३. ३. ६. ५. १३. ७. धर्माम् परित्यज्यत्यनेन अधर्मकरणमभ्यनुज्ञायत ॥ अतो धर्मपदं धर्माधर्माभयसंग्राहकमिति भावः ॥ ब्रह्मचर्य परित्यक्तस्य पर्युषितान्न भोजनस्य गार्हस्थ्ये यथा प्रसक्तिनास्ति तथा कलञ्जभक्षणादेरधर्मस्य पूर्वमेव त्यक्तस्य उत्तरकाले प्रसक्तयसंभवात् अधर्मान् परित्यज्येति वचनमनर्थ कमिति न शक्यं ब्रह्म- तरस्य सर्वस्य माविकत्वमिथ्यात्वदर्शनेन नैष्कर्म्यस्य विक्षितत्वात् ॥ अधर्मपरित्यागस्त पूर्वमेव कृतः धर्मपरित्यागमपीदानां कृत्वा मां शरणं व्रजति विवक्षणान्नानुपपत्तिरिति बोध्यम् ॥

·अष्टादशोऽध्यायः एव मां रक्षेदिति ॥ अतो मम वैभवनिर्वाहकोऽयमेव इति ब्रह्मविदि सर्व कर्मसंन्यासिनि ईश्वरस्य अधिकतरप्रीतिसंभवात् ॥ क्षत्रियस्य मम संन्यासे नाधिकारः अतः कथ मां प्रति कर्मसंन्यासोपदेश इति चेत् त्वां पुरस्कृत्य अधिकारिभ्यः तदुपदेश इत्याशयः ॥ निधूनाशेषद्वतदर्शनस्य ब्रह्मात्मकत्वदर्शिता शानिनः ममायं रक्षक इति रक्षकत्वेनाश्रयणरूपं शरणीकरणं कमिति चेत् एक सजातीयविजातीयस्वगतभेदरहितं नित्यशुवुद्धमुक्तस्वभावं अपूर्व अनपरं अनन्तरं अबाह्यं अखण्ड चिदेकरसं अद्वितीयं मां परं ब्रह्म शरणं आश्रयं व्रज सर्वमिदमहं च ब्रह्मवति प्रत्यदृष्टयाऽनुसन्धेहि ॥ तथाऽनुसंहितश्चाहं सर्वपापेभ्यः पापकार्येभ्यो जन्मजरामृत्युबन्धेश्यो मोचयिष्यामि ॥ जन्मादिबन्धविनिमुक्तं करिष्यामि ॥ सर्व पापेभ्यः पापकारणभूते यः अविद्याकामकर्मभ्यो मोचयिष्यामि ॥ ब्रह्मात्मकत्वज्ञाना दविद्यात कार्यनिवृत्तिरूपमोक्षप्राप्तिभवति ४ अतः आत्मानं अविद्यातत्कार्ययन्धनिर्मुक्त निविशेषब्रह्मात्मनाऽवस्थितं साक्षादपरोक्षीकृत्य जीवन्नेव मुक्तस्त्वं १ माशुत्रः ॥ २ तत्र को माहः कः शाक एक वमनुपश्यतः ॥ इति श्रुतिः ॥ ६ 'अशोच्यानावशा. चस्त्वं' इत्युक्तरीत्या द्वैतमात्मनः कर्तृ वादिकं च पश्यन् शोचसि ॥ उक्तं सर्वामदं विमृश्य अद्वैत आमनोऽकर्तृवं च पश्यतस्सव शोको न युक्तः ॥ अतोऽशोच्यानि मान् प्रति मा शोकं काः ॥ इति ज्ञाननिष्ठोपसंहारः ।। अर्जुनः ॥ मन्मना मद्भक्तो मद्याजी भव' इत्युक्तं अङ्गीकृतं च तत् मया अवनतन शिरसा ॥ करिष्यामि च तथा ॥ . ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति तिमव शरणं गच्छ सर्वभावन भारत' ॥ इत्युक्तम् ॥ स चेश्वरः कः तं प्रति शर णागतिश्च कथं कार्या शरणीकृतश्च स किं करिष्यति ॥ हि ॥ १. कर्मत्यागनिमित्तं पापं स्यादिति मा शुषः त्वामह सर्वेभ्यः पापन्यो मोचविण्यामि इति च ॥ २. ई ७. ३. २. ११. ब्रह्मविदा कर्माणि त्यक्तव्यानि इति महता प्रबन्धन प्रतिपादित भाप्य ॥ ४. अशोच्यानन्वशोचस्त्वमित्युपान्तस्य शोकापनोदनस्य उपसंहारोऽनेन नियत इत्याद: ॥५. १८. ६१. ६. १८ ६२.

·मदर सावद्गीतायां कृष्णः ॥ ईश्वरसित विनय शरणं गच्छ इत्यु क ईश्वरो हमेव मां प्रत्येय शरणागातः कार्या॥ कथं कार्या इति 1 सर्वधर्मान परित्यज्य वर्णधर्माः आश्रमधर्मा: सामान्यधर्माश्च इत्यनेक धर्माः नार परित्यज्य शासनानाश्रित्य अद्वितीय इश्वर संबंधापानविष्ठामारं फलदातारं घाम शरपामाश्रय ॥ किं तैरन्यसापेक्षधमः भमघदनुग्रहादव निरपेक्षादहं धनारे भविष्यमानिनिश्चयन प्रयापकिया तेल- धारावदविच्छि नया मनोवृत्या सतत चिनरूपं मद्भजनं कुरु ॥ संवः धर्मः यत्कार्य तत् मयैव संपद्येत ॥ सर्वधर्मकायकारा लाहम् ॥ एतदर्थलाभायैव 'सर्वधर्मान् परित्यज्ये 'त्युक्तं अन्यथा मामेकं शरणं अजयननय सर्वधर्मशरण तापरित्याग लब्धे 'सर्वधर्मान् परित्यज्य त्यस्य वैग्यात् ॥ अत्र कमपरित्यागा गांवीयते ॥ किंतु विद्यमानऽपि कर्माण नदमचेदन मां राक्षष्यति ॥ किंयनन तुष्टः परमामय मां क्षि- यति इति कर्मण्यनादरेण भगवदेक शरणतामात्रं विधीयते ॥ 'सबंधमान् परित्यज्य' ति किरामात चन् वर्णाश्रमधर्माणां अभ्युदयतुत्वप्रसिद्धमक्षितत्वमपि स्यादिनि शङ्कया सलादर संभवन निवारणायन । अव सर्वकमसंन्यासी विधीयते इति मा मंस्थाः ॥ क्षत्रियं संन्यासानधिकारिण त्वां प्रात सर्वकमसन्यासोपदेशा योगात् ।। मद्वयान अन्यस्य कमसन्यायापदश इत्यस्तु इति चेत् ॥ १. वक्ष्यामि त हित'- नियुपक्रम्य त्यां सर्वपापेभ्या मोक्षाय या त्व मा गुच' इति अलहारात् उपद- शस्य वद्विषयत्वमेव वक्तव्यम् ।। त्वं तु न संन्यासाधिकारी | अतो मदेकशरणता- मात्रे मम तात्पर्यमवधारय ॥ न्याय्यमन्याय्यं वा भगवता कुर्विति विहित कर्तव्यमेव इति मां शरणीकृत्य विहितं युद्धाटयं कम कुरु ॥ अहं बन्धुवधादिजानत सर्वपापेभ्यः त्यां मोक्षयिष्यामि ॥ अतो युद्ध प्रवृत्तस्य मम बन्धुयधादिजांनतपापेभ्यः कथं मुक्ति- रिति शोक मा कार्षीः ॥ अन्न गीतासास्त्र निधात्रय कर्मनिष्ठा ज्ञाननिष्ठा भक्तिनिष्ठा चति मात्र कमनिष्ठापलहार: २ स्विकर्मणा तमभ्यर्य सिद्धि विदति मानवः ॥ इत्यत्र कृतः ॥ ज्ञाननिष्ठोपसंहारस्तु ३ ततो मां तत्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् । इत्यत्र कृतः ॥ भक्तिनिष्टोपसंहारस्तु 'सयधर्मान् परित्यज्यमामेकं शरणं व्रज' इत्यत्र कृतः । विशेदम् ॥ सपंधान परित्यज्यांत त्यागविधिः न हि निन्दा'न्या- येन भगवच्छरणीकरणप्रशंसापरः इति व्याख्यानमप्यूह्यम् ॥ ६६ ॥ १. १८.४.२. १८. ४६.३.१८५'५.

·अष्टादशोऽध्यायः २८१ वि ॥ अजनः ।। 'प्रामवष्यसि इत्युक्तं प्रतिबन्धकपापसद्भावे कथं त्वत्प्रा- तिः सेत्स्यति । पापा दम् ॥ का गतिमम ॥ कर्मयोगज्ञानयोगभक्तियोगैरनुष्ठितः पापनिनिर्भवतीति न वस्तुं शक्यम् ॥ तानचेतनानां पापनिहरणसामाभावात्। अतः समीचीलामुपायं हि ॥ कृष्णः । कर्मयोगतानयोगमरियाररूपान परमान श्रेयनलाधनतया स्वरूपे. णावान हनुमान पर अजन्यान' इति भानुः॥ ललगया तत्फलानि कातवादीनि च परित्यय यक्षाःधिकारं तान् कर्माण एक माममेव शरण व्रज। स्वसाध्यनश्वरकर्मयो- मादिषुकानान्तर गाविफल सावन यदि परित्यज्य निद्ध स्थायिनि सत्यसहा- कायमहोदारत्वादिगुणशालिनि सफलशास्त्रार्थसमाराध्य माय फलप्रदत्वरूपोपायत्व- बुद्धि का पतयः १शारणाग । कुरु॥ शरणं २ उपाय प्रज अनुसन्धहि इत्यर्थः।ईशा नुसन्धानपूर्वक मनुतिः कमयागादिभिराराधितोऽहं त्यां मत्प्राप्तिविरोधिभ्यः सर्वभ्यः पापेभ्य: अनादिकाललचितानन्तात्यकरणकृत्याकरणरूपेभ्यःमाक्षयिष्यामि॥ मामधे प्यमीगुफ्त्वा सर्वपापल्या मोमियामीन्युक्तथा प्राप्तिविरोधिभ्य इति लभ्यते॥ प्रति. वन्धकनिता मत्प्राप्तिरनावासन मत्स्यति। अतः मा शुचः दीर्घकालनरन्तर्यादर सेवनी- यांपायदोघंटयचिन्तन्कलाबलशानुसन्धानमूलकं शोक मा कार्पः। प्राप्तिविरोधिपापप; रिहारापायपर नया प्रतिपादितमंव प्राप्त्युपायावराधिपरिहारपरतया प्रतिपाद्यते।। ध. स्वेदमवधारय। प्राप्त्युशया भाक्तयोगः तादरोधीनि च पापानि ॥ सर्वपापविनिर्मुक्ता त्यथभगवत्प्रीतिविषयपुरुष निवत्यों हि भक्तियोगः ॥ अतस्तदारम्भावरांधीनि पापानि परिहर्तव्यानि ॥ तानि च विना प्रायश्चित्तमपरिहार्याणि ॥ पापानामानन्त्यात् प्रायश्चि तरनतर्भाग्यम् ॥ न च पाएसमसंख्याकागि प्रायश्चित्तानि परिमितनायुषा कर्तु शक्यानि क्रियमाणान्यपि अङ्गवकल्यादिना पापजनकानि तपां पापानां परिहाराय प्रायश्चित्तान्तराणि गवणीयानि ॥ अतः प्रायश्चित्तः पापपरिहारो दुष्करः ॥ अतः .. . १. अनन्यसाय यामाट महामि कम ॥ सदकापायतायाजा प्रपत्तिः शनागातः ।। आल्य-4 सइप: पाकचस्ववज .. तीति विशाला गो तृत्ववरण तथा॥ आत्मानक्षेपका- ५० पटिया शरणामतिः ॥ इत्यादिवनान्य चियानि ॥ पति या पडा । आमनिक्षेपः शरणागतिः अन्यानि च अभानि ॥ असियन पाhि: ।। समानयमादिसमा योगे अाइत्वाति- पत् n उप च न्यानोपरातः ॥ साचा योग तनयतः पांवोपचार:' ॥ इति ॥ २. उपाय रात्री ३.६ राशिया व ताप: उराकान'॥ ३. मजा नालयामा नमानार्थला ॥ 6 ·२८२ : श्रीमद्भगवद्गीतायां [६६.] परिहृतपापेन करणीयो भक्तियोगी 'नाधनः॥ अतः एकमूलिकाप्रयोगन्यायेन कृत्स्न- पापपरिहारकं प्रत्यवायानापादक चकं प्रायश्चित्तं बुध्या परिकल्प्योपदिशामि ॥ तम् प्रायश्चित्तं मदेवशरणीकरण न । मामेकमेव शरणमाश्रय || मां प्रति शरणा- गतिरेव सर्वपापपरिहारकं १ महामाया चत्तं तदेव कुरु ॥ प्रायश्चित्ततया प्रायश्चित्त ग्रन्थेषु विहितान् कृच्छचान्द्रायणवतपताष्टिपवित्राष्ट्रप्रमुखान् धर्मान् परित्यज्य तानि प्रायश्चित्तानि परित्यज्य मत्प्रपदनरूपं प्रायश्चित्तमाश्रय ॥ मामकमेव शरणं व्रजेत्य नेनैव प्रायश्चित्तरूपधर्मान्तरपरित्यागे सिद्ध सर्वधर्मान् परित्यज्योति कुत उच्यते इति चेत् दुष्करतया चिरकालसाध्यतया च अल्पशक्तिना परिमितकालवर्तिना च दुरनुष्टानानां धर्माणामर्थसिद्ध एव त्यागो भावदेकोपायताकरणविधरपकारित्वेन विधिच्छाययाऽनृद्यत ॥ एवं प्रपन्नं त्वां भनियोगारंभाविरोधिभ्यः सर्वेभ्यः पापेभ्यः मोक्षयिष्यामि ॥ मा शुचः ॥ आमनी भक्तियोगारम्भानहताऽनुसन्धानमूलकं शोकं मा काः ॥ मां शरणीकृत्य तेन मत्प्राप्युपायभक्तियोगविरोधिपापानि परिहत्य भ- क्तियोगं कृत्वा तेन मत्प्राप्तिविराधिपापनि परिहत्य निर्निराध मामप्यामि ॥ अतो यथोक्तमनुतिष्ठ ॥ स्यादनेन ते • परममङ्गलम् ॥ ६६ ॥ १. 'प्रमादाकुर्वतां कर्म प्रच्यवना बगर यनस्मरणादव नांदणा: संपूर्ण स्यादति अतिः॥ पायात्र- त्तान्यशेपाणिं तपःकामकानि वै ॥ यानि तपामशेषाण कृष्णानुम्मरणं परम्॥ इति वचनं अक्षणममुत्थित दुरितवारिधी दुस्तरे यदि क्वचन निकृतिर्भवति साऽपि दोपविला ॥ दित्यमगती माय प्रनिविधान - माधीयतां स्वपरिकल्पितं सपदि रङ्गपर्य त्वया' ।। इनि अमीनिस्तवाल कवयतदनरान्थयम् ।। २. अस्य इलोकस्य चरमदला. इति प्रथा ॥ चरम चाली लोकचा निरुतः । यद्यपि इत: परं द्वादश इलोकाः सन्ति॥ तथाऽपि 'अशान्यानन्य शोचम्वमित्यादिका 'सर्वधर्मान् परित्यज्य 'त्यन्ता गीता उपदशरूपा ॥ ततः प्राक्तनाः रामपंचायत इलाका: पृागभूताः हुन उपरितमाः द्वादश इलोका: उत्सराङ्गनाः तस्मादस्य इलोकस्य चरमदलोक यम् ॥ अत एव भाष्य तमवाच हपविशः इति इलो- कव्याख्याने 'न त्वेवाहं जातु नाऽऽसमित्यारस्य 'अह त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शचः' इत्येतदन्तं वच उवाचेत्यर्थः इति उपदेशस्य एतदधिकत्वमक्तम्।। अथवा चरमस्व श्लोकः चरमदलाक इति निक्तिः ॥ उपायेषु चरमस्य अन्त्यस्य स्वापेक्षया उत्तमोपायरहतस्य शरणागतिप्रपत्तिप्रपदनन्या- सभरन्यासभरसमर्पणादिशब्दवाच्यस्य उपायस्य प्रतिपादकः श्लोकः इत्यर्थः ॥ अत्र रहस्यरत्नावलीहृदय रहस्यत्रयसारममुक्षुःपडिपरन्दपडिप्रति वाक्यानि सम्यगनुसन्धेयानि ॥ संप्रदायानुसारी विस्तरस्तु तत्रतत्रानुसन्धयः ॥ साध्येषु उपायान्तरेषु उपायत्ववद्धि परित्यज | सिद्धोपाय माय उपायत्वबुद्धि कुरु इत्यादिरयः संप्रदायानुसारिभ्यः तसिगन्यमा शेयः ॥ अल, 'न्यस्याम्याकंचनः श्रीमन् अनुकलो.

·[६७. अष्टादशोऽध्यायः २८१ अर्जुनः ॥ मह्यं परमया कृपया परमगुहामिदं गीताशास्त्रं त्वयोपदिएम् ॥ न केवलं मदुद्धारायवायमुपदेशः ॥ किंतु मां व्याजीक य लोकोद्धारायापि ॥ अन पत्र नत्र तत्र १ 'यं हि न व्यथयन्ति' २ ' म मतमिदं नित्यं' ३ 'ये त्वेतदभ्यस्यन्तः' • 'यस्त प्रामेति पाण्डव' इ-यादयः परोक्षानईशाः ॥ अतः इदमन्यस्मै मयोपदेष्टव्य- मिति तवाशय इति ज्ञायते ॥ कस्मै उपदेष्टव्यं कस्मै नोपदेष्टव्यम् ॥ वद ॥ कृष्णः ॥ इदं ने नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ॥ न चाशुश्रूपवे वाच्यं न च मां योभ्यमयति ।। ६७ ॥ इदमिदि । इदं गीताशास्त्रं ते त्यया न विद्यते तपः यस्य सः अतपस्कः तस्मै न वाच्यम् !! न भतः अतः तम् कदाचन कदाणी न वाच्यम् ॥ न शशपः अशथपः तम् च न वाच्यः। ॥ यः मां अभ्यभ्यति तम्मै च न वाच्यम् ॥ १७ ॥ इदं गीताशात्रं त्वया ताःशान्दतशमदमयज्ञदानादिस्वधर्मानुष्ठानरहिताय न चाच्यम् ॥ ५ 'ऋत तपः सत्यं तपः श्रतं तपः शान्नं तशे दास्तपः शमस्तपो दान तपा यई तर' इात श्रातः ॥ तपम्यपि भक्तिर्गहतश्चेत् तस्मै कदापि न वाच्यम् । कृते गुपदेशे तम्ब भनवभावादी न प्रकाशेरन। यस्य देवे परा भन्छिः यथा देवे नथा गुग ॥ तन्य त कथिता हा प्रकाशने महात्मनः'। इति श्रीतः ॥ तपस्यपि भको यो न मुञपते तम्म न वाच्यम् ॥ श्रवणेच्छा गुमशुधषा च शुश्रपा तद्र हिताय कदाऽपि न वाच्यम् ॥ अत एवो मया ॥ ८ ' तद्विद्धि प्रणिपातन परि- प्रश्नन सेवया' ।। इति ॥ श्रवणच्छया यः पृच्छति शुधपते च तस्मै उपदेष्टव्यमिति तेन लभ्यत ॥ ५. मां योऽभ्यसूयति तम्म मयि आयायते मदु कर्पमसहमानाय मयि ऽन्यवाजतः ॥ विवागायनावं आत्मरक्षाभर वाय' ॥ विप्राति कल्यावमुखाः स्फरदान गल्याः कृत्वा पन: कृपणता विगतातिशहाः ॥ स्वामिन् भनस्वयम माय इतीरयन्तः त्वष्यन्तिान जनारनवार- शक्ती', 'मप्राप्त्यर्यतया मयोक्तमानलं सन्यज्यधर्म निज मानक मदवा नये शरणामि ..नाऽवसायं कुरु ॥ त्वानेव व्यवसाययुक्तमारा लज्ञानादिपर्णोऽयहं मत्प्राप्तितिबन्धकविरहित कुयों शुचं मा कृथाः ॥ इलादयः लोकाः अनसन्धयाः॥ १. २. १५.२ ३.३१.३.३.३२. ४. ११, ५१.५. ना १०. ६. द्वै।। तपस्व्यपि यो न शुअपने तन न वाच्यम् ॥ चशयः प्रत्यवायाधिवयं गवानिय समुच्चयेऽथया- ऽऽविस्ये नानी चः अपमा' शत शासनात् ॥ अनलिने अशुभम केनाऽपि हे तुना उपदेष्टव्यम् उपदिश्यतां नाम भकिराहताय काऽपि नोयम् ॥ ७. श्वे. ६. ०३. ८. ४. ३४. ९. द्वै. अताकत्वादित्रितयाते उपदेशादपि भगवा। अगयारते उपदेशोऽधिक पायहेतुः इति न ·२८४ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां दोषानाविष्कुर्वते तपस्वित्यादिगुणवतेऽपि कदापि न वाच्यम्॥ एकै कविशेषणवते: पि न घाच्यम् ॥ किमुत अतपस्कत्वादिविशेषणचतुष्टयवते इति सूचनाय प्रतिवाक्यं नमः प्रयोगः ॥ प्रक्रमानुराधन न चाभ्यसयत्र इति वक्तव्य तथाऽनुक्त्वा मां योऽभ्य सयति तस्मै न वाच्यमिति विरूपवाक्यकरणात् यो भगवन्तं अभ्यसूयति तस्य अन्य न्तपरिहरणीयता सूच्यते॥ असूयामात्रवतःपि न वाच्यम ॥ अत एव ह्यनसूयत्वमाधि कारप्रयोजकमुक्तं मया ॥ १ 'इदं तु ते गुहात पवक्ष्याम्यनरायव'॥ इति ॥ किमत भगवति घासुदेवे अस्यावते इति सूर्चायतुं मातम् ॥ तपस्विने भक्तिमत गुरु- शुश्रूषां कुर्वते श्रवणेच्छायते अभयारहिताय वाच्यम् ॥ तपस्वित्वादिगुणवत गीता शास्त्रोपदेशः तेन च तपस्वित्वादिगुणसभवः इत्यन्योन्याश्रय इति चत् सत्सहवा सादिना किंचित् तपस्वित्वादिकं प्राप्तवते उपदशः कार्य इत्याशयः । तादृशाय गीतामिमामुपदिश तेन चेयं सर्वत्र लब्धप्रचारा भवतु ॥ तेन च लोकाः कृतार्थी भृय प्रमोदस्ताम् ॥ ६ ॥ ॥ । पापाय ३ म मामिति चेन मुच्यते । अ मi aria याहयान ब्रह्मणा निगणवं केवल सजातीयादिभेदरहितन्यं अद्वितीयत्वं च विदहकन्यं सत्रव मसि च यो नयपगच्छति तत्पति- पादकं चाहतशास्त्र निन्दति तस्मै न वाच्यम् ॥ अद्वनशास्तत्वादस्य अने प्रीनिमन एवं वान्त्यम् ॥ १. ९. १. २. अत्र, विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम मा शवधिोऽहमम्मि ।। अमृयकायान जवेऽयताय न मा या वायवती तथा स्याम् ॥ १ ॥ शठायनि पाटान्तरम् ॥ य मातृणत्यावतर्थन कणांवदुःखे कवनमृतं संप्रयत्छन् । मन्यत पितरं मातरं च तम्मे न युद्धकतमत्त्च नाह ॥ २ ॥ अध्यापिता य ग नादि यो विप्रः वाचा मन!! कर्मणा वा ॥ यथैव ते न गरोमांजनीयाः तव तानगुना अनं नत् ॥ ॥ यमेव वियाः निमप्रसन मेधाविनं ब्रह्मचर्यापपन्नम् ॥ यस्तं न बुद्ध कानमन्च नाह तम्भ मा या निधिपाय ब्रान्' ॥ ४ ॥ दान चत्वारा मन्त्राः कोदाता उदाह १८-याः। - नः नया नाम आधुः ॥ येका नतन्नापरं किंचनेक Pittaria in. कदाचन ॥ अयोपशमनाना ब.. धर्मिणो बृहि तेभ्यः सदा नः ॥ आ दयानगोहत पियो दि जापत न पर: सान::: ऋग्वेदे द्वितीयाटके पा याये द्वाज वर्ग पोडशी सप्तदशी च . उदाह च्या ।। अत्र ' मान- भ्यः' इति 'आ देवानां इति च प्राय पूर्वोत्तरार्थ एव वः पटयते ॥ नयाऽपि चेपा नतत् गो- पशमेन ' इति, ऋग्य उत्तरायपचाच विद्यमाने अप्यवान्तारावद मृन्दावेदं पटवले पत्रावति ।। अत एव 'मागास्नति वाम देनतः ८३५ोऽर्थतः त्या पाया: ।।

·{६८.] अटादशोऽध्यायः अर्जुनः ॥ तपस्वित्वादिगुणवते उपदे एव्य इत्युक्तम् ॥ किमथ उपदेशः कार्य उपदेष्टुः फलं किम् ॥ कृष्णः ।। र इदं परमं ग म दक्ते मिधास्यति ।। भक्ति गाय गं हत्या मामवचत्यसायः ॥ ६८ ॥ य इति॥ यः परमं गद्य इदं गीताशा गाय भत्ताः मद्भक्ताः तेष अभिधाम्यति वक्ष्यति || सः मयि पशु भक्ति कृत्वा मामेव एप्यति प्राप्न्यति ।। न संशयः ॥ १८ ॥ मयि ये भक्ताः तेभ्य इदमवश्य उपदेष्टव्यम्॥ तपस्वित्वादिगुणचतुण्यवते घाच्यं इत्युक्तं पूर्वत्र ॥ अत्र तु भक्तेषु चामिन्युच्यतः ॥ तत्कमिति चेत् यो माय भक्ति करोति सः मत्प्रीतय कर्माज्यपि कुर्यात् ॥ मम मत्तापदगुरांश्च शुश्रूषामपि कुर्या त् ॥ नापि मामभ्यसयत । अनी सब गुरव शुक्रगुणत्रयमायुक्तं भवति ॥ अतो मगि भक्तिमय इदनुपर्दयामयते ॥ यः नमिहीनोऽपि सत्कारमानपूजायर्थी गुवं परमं परमं गुवमिति वा इदं गीताशालं माय भक्तिमन्तो ये तेषु विषय तेभ्य इति यावत् ॥ सम्यक् वक्ष्यति । सः तेन पुण्यन माय एगं भक्ति कृत्वा १ मद्भक्ति लभते परा' मिन्युक्तातिशयितभक्तिमान् भू चा मामेव प्रापयति ॥ ए यस्यय नात्र संशयः ॥ माय परामक्ति कृत्वा अभिधान्यनीति च। भगवानेव माय स्थिया प्रवदाते का ममेत प्रवचने शक्तिः एतप्रवचनाप शुभपा अहं तस्य काम स भवतु नितरामनन माय नटः इत्यानन्यानवान अभिधास्यनीति च ॥ असंशयः सन् अभिधास्थति स्वयं संशबर्गहन उपदशः कार्यः ॥ संशयाहतस्यैव उपदेश ऽधिकारः ॥ 'असंशयम्सरापच्छिन् सुमित्यांमधीयन' इत्युक्तेः ॥ असंशयः स्सन् मयि भक्ति गया मामेष्यति ॥ प्रवचनन संशनिवृत्तिभवने नि संशयज्ञानन भक्तिन्दति नया च समातिमनि ॥ अतपस्कायेत्यादी एकवचनन निर्दिश्य मद्भक्तविति याबमाना देशात अनधिकारिण एकस्मा आप न वाच्यम् ॥ आधकारियस्तु बटुभ्यो पि पाध्यमिति सच्यते ॥ गीताशास्त्रोपदेष्टः प्रवक्तुश्च निस्संशयदिव्यज्ञानप्राप्त्या परभक्तिप्रानिद्वारेण मोक्षप्रानिः फलम् ॥ अत १. १८,५४.

·२८१ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [६८.६९.] एतदर्थं भक्त्यादिगुणवतेऽधिकारिणे उपदे प्रव्यमेवेद म्॥ भक्तगोष्टी प्रवचनीयं चेदम्।। भक्तेभ्यः कथनापेक्षया अनाधकारिभ्योऽकथनस्य पूर्वमुक्त्या आंधकारिणे कथनाप- क्षया अनधिकारिणे अकथनं वरमिति सच्यते ।। ६८ ॥ अर्जुनः॥ भक्त या गीताशाम्बप्रवक्तुः भक्तिद्वारा मोक्षप्राप्तिः फलमित्युक्तम्। श्रोतुरपि तत्फलं वर्तते ॥ शानद्वारा मोक्षप्राप्त्यर्थ हि श्रवणादिकं ॥ अवणादिकत्रपेक्ष या प्रवक्तुः को विशेषः ॥ वहि || कृष्णः ॥ न च तस्मान्मनुप्यषु कश्चिन्म प्रियकृत्तमः ॥ भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥ ६९ ॥ न चेति ॥ तम्मात तदपेक्षया मे प्रियं करोतीति प्रियकृत् अत्यन्तं प्रियकृत नि. यकृत्तमः अन्यः कश्चित् मनाप्येप न च नैवास्ति ।। तस्मात् तदपक्षया मे अत्यन्तं प्रियः प्रियतरः अन्यः भुवि न च नैव भविता भविष्यति ॥ ६९ ॥ भुवि मनुष्यपु मध्ये यः मद्भक्तभ्यः गीताप्रवक्ता तस्मात् मे अन्यः प्रियकृत्तमः नास्ति च ॥ नेत्युक्त्या इदानीं नास्ति पूर्व नासीत् इति प्रतीयते भविष्यात घा कश्चिदन्यः तस्मात् प्रियकृत्तमः इति चेत् तस्मात् अन्यः कश्चित् प्रियतरः न भविता- च ॥ स एव प्रियः प्रियतरः प्रियतमः ॥ प्रियतरस्यवाभावात् प्रियतमो नास्तीति किमुन ॥ १ प्रियकार्यकृत् प्रियकृत् स्तोत्रमन्त्रजपपूजादिबहिरङ्गसाधनपराः प्रियकृतः श्रवणमननाद्यन्तरङ्गसाधनपराः प्रियकृत्तराः ॥ गीताप्रवचनपरस्तु प्रियकृतमः ॥ स्तोत्रजपपूजादीनि मम प्रियाणि ॥ श्रवणमननादीनि मम प्रियतराणि ॥ गीताप्रवचनं तु मम प्रियतमम् ॥ अयमेव श्रवणादिकत्रपेक्षया प्रवक्तुविशेषः ॥ न तस्मात् मे इति पदानां पूर्वोत्तरार्धयोः प्रयोग उक्तार्थ दाढयसचनाय॥ स्वर्गादिलोकेषु देवादयः गीताप्रवक्त्रपेक्षया उत्तमाः स्युः भुवि मनुष्येषु कोऽपिनास्ति नासीत् न भविष्यति इति भुवि मनुष्येषु इत्यक्त्या सच्यते ॥ ६९ ॥ १. यथा प्रिय कार्यकृत् नासीत् नास्ति न भविष्यति तथा मत्प्रातिविषयोऽपि नासीत् नास्ति न मविष्यतीति योज्यम् ॥

·[७०. ७१.] अष्टादशोऽध्यायः १८७ अर्जुनः ॥ उपदेष्टम) भक्तेभ्य उपदिशति तदशक्तः ज्ञानपूर्वकं अज्ञानपूर्वक वा गीतापारायणं करोति तस्य किं फलम् ॥ तेन तव परितोषोऽस्ति न वा ॥ वद ॥ उपदेष्टः फलमुक्तं आचार्यमुखादध्येतुः किं फलम् ॥ वद ॥ इति च ॥ कृष्णः ॥ अध्येप्यते च य इमं धम्ये संवादमावयोः ।। ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टस्स्यामिति मे मतिः ॥ ७० ॥ अध्येप्यत इति ॥ यः आवयोः धर्मादनपेतं धयं इमं संवादं अध्येप्यते च पटिप्यति च ॥ तेन ज्ञानरूपो यज्ञः ज्ञानयज्ञः तेन अहं इष्टः आराधितः स्यां इति मे मतिः ॥ ७० ॥ धर्मात् अनपेतं अनुष्ठेयधर्मप्रकाशकं धर्मशब्दवाच्यभगवत्प्रीतिसाधन स्वरूप णावस्थानरूपमोक्षसाधनधर्मशब्दितज्ञानजनक आवयोः अन्योन्यसंलापरूप इम गीता- अन्धं यः जयरूपेण पठिप्यति गीतापारायणं अर्थशानपूर्वकं अज्ञानपूर्वकं वा करिष्यति। तत् गीतापारायण शानयज्ञः तत्तल्यः तद्वन्महाफलप्रदः तेन पारायणका पुरुषेण ज्ञानयर्शन अहं आराधितो भवेयं इति मे मतिः मदीयो निश्चयः ॥ यो गुरुमुखादध्ये- प्यते तेन शानयज्ञनाहमाराधितो भवेयम् । गुरुमुखात् गीताध्ययनं ज्ञानयज्ञेन भगव दाराधनतुल्यम् ॥ ज्ञानयशस्तु इतरसकलयज्ञापेक्षया नितरां मम मुखाल्लासहतुः ॥ उक्तं च मया तस्य श्रृष्टयम् ॥ १ 'श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञात् ज्ञानयज्ञः परन्तप' इति ॥ २ ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते' ॥ इति च ॥ विनाऽ यर्थज्ञानं पारा- यणस्य अध्ययनस्य वा ईदृशमहामहिमवत्वे किमु वाच्यमर्थज्ञानपूर्वकस्य तम्य ॥७॥ अर्जुनः ।। गरुमुखात् श्रोतुः किं फलम् ॥ पारायण क्रियमाणे अध्ययन क्रिय- माणे वा य तत्समीप उपविश्य शृण्वन्ति तेषां किं फलम् ॥ हि ॥ कृष्णः ॥ श्रद्धावाननस्यश्च शृणुयादापि यो नरः ॥ सोपि मुक्त इशुभान् लोकान् प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणां ॥ ७१ ॥ श्रत्यावानिति ॥ योऽपि नरः श्रुत्वा अम्यास्तीति श्रधावान् न विद्यते अमृया सोऽपि मुक्तः पापमुक्तस्सन् पुण्यानि च यस्य सः अनमयः तादृशश्च सन् शृणुयात् १.४.३३. २. ९ १५, ·१८८ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [७१. ७२.] तानि कर्माणि च पुण्यकमाणि तेषां पुण्यानि कर्माणि येषां ते पुण्यकर्माणः तेषां च शुभान् लोकान् प्राप्नुयात् ।। ७१ ॥ एतच्छवणं भगवतीनिद्वारा मालसाधनामिति श्रद्धावान् अन्थे ग्रन्थकरि ग्रन्थप्रवक्तरि च दोषावि कारस्पाम पयां अकुर्वन् योविनरः यञ्च १जर: शणयात्॥ क्रियमाणं पारायणं शृणुयात् पररावना अणुयात् सोए २ उपनाऽपि किमुत साक्षाच्छवणे कुर्वत् अध्येता प्रवक्ताच ॥ पापल्या कारसा ललप्रदान पुण्यकर्म- कृतां प्राप्यान् लोका स्वादीन लपटोकादीय प्रामा ॥ पुग्यता इ. प्रादीनां लोकान् प्राप्नुयात्॥ पुण्यानां कर्मणां साक्षात् प्रा यान सुखप्रदान दहाल प्राप्नुयात्॥ पुण्यकर्मकृतां भक्तानां समूहान प्राप्नुयात् ॥ गीता तन्दुण्यकर्मतुल्यामिति यावत् ॥ गीताश्रवणं भगवद्भक्तान प्रापयांत भगवद्भक्तानां प्राप्तिरुपदेशद्वारा मो क्षाय भवति ।। न केवलं मोक्षप्राप्तिः किंतु ततः पुण्यलोकानुभवपूर्वकमोसमाप्तिः फलम् ॥ गीताशास्त्रश्रवणकर्तृगाभिदं फलम ॥ श्रवणाध्ययनारायणप्रवचनरीदशो- त्तरोत्तरमहाफलसाधनन्वादत्युपादयभिदं गीताशास्त्रम् ॥ ७ ॥ सञ्जयः ।। अशोच्यालयशोचस्त्व मित्यादि 'सर्वधर्मान् परित्यज्ये 'त्यन्त परममहितं भयनिरननरसायन निःश्रय निदानं सकल रितलब नमहास्यं गीता. शास्त्रं पायोपदिश्य नअपचनाध्ययन पारायणाचनिधाय गरुणा शिप्याय अज्ञानसंशयपर्यवर्गहनतत्वज्ञानोदयपर्यंतमुपदाः कार्यः इति गुरुधम झापयितुं पार्थस्य अज्ञानादिनिवृत्ति तत्वज्ञानादयं च जाननपि भगवानजानान इव पृच्छति ॥ कृष्णः । कञ्चिदत छुनं पार्थ त्वयकांग्रेण चनमा ।। कच्चिदानमम्मोहः प्रणष्टस्ते धनञ्जय ।। ७२ ॥ कञ्चिदिति ॥ हे पार्थ इदं गीताशास्त्रं त्वचा एक ग्रं विषयः यम्य तत् एकाग्रं तेन चेतसा मनसा श्रुत कश्चित् किं ॥ ते तब अज्ञानन संमोहः अज्ञानसंमोहः प नि:- शेयं नष्टः प्रणः कचित् किम् ।। ७२ ।। १. 'नर' न्युरीन्या गातारवणकर्वन् पशुपति क्यने ॥ २. वका अन्यः पृच्छकः अन्यः आता अन्यः इति त्रयः ॥ तार छातन् नादगाललं यथा ॥ इति गारवते १० स्कन्वे. पवधि अयाय धा ।। ६.

·[७२. ७३.) अष्टादशोऽध्यायः १८९ हे पार्थ गीताशायमिदं त्वया एकाग्रेण मनसा धनं १ किं ॥ अनेन ते अज्ञान- सूलको विपरीतज्ञानरूपो मोहः निश्शर्ष नष्टः किम् । यदि यत्रकुत्रापि यत्किश्चिन्न श्रुतं तर्हि तत्पुनरयुपदिशामि ॥ यदि तव ज्ञानोदयेनामानसंमोहः न विनष्टः सर्हि तत्पर्यन्तं भूयोऽप्युपदिशामि ॥ २ पितृप्वमुः पृथायाः पुत्रत्वात्तथाऽनुग्राह्याऽसि ॥ ३ अज्ञानादिशत्रनिरसनपूर्वक तत्वज्ञानधनसंपादनसमर्थोऽसि ॥ ७२ ॥ सञ्जयः ।। पयं पृष्टोऽर्जुनः तत्वापदेष्टः गुगस्सकाशे लब्धापदंशेन शिष्येण कृतमताप्रदर्शनपूर्वकमेवं वाच्यमिति शिष्यधर्म बांधयन् भगवन्तमाह ॥ ॥ अर्जुन उवाच॥ नष्टो मोहस्स्मृतिलब्धा त्वत्प्रसादान्मया-च्युत ।। स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ।। ७३ ॥ नष्ट इति ॥ हे अच्युत कृष्ण तव प्रसादः त्वत्प्रसादः तम्मात् मोहः नषः स्मृतिः ज्ञानं लब्धा ।। गतः सन्दहः यस्य सः गतसन्देहः सन् स्थितः स्थिरोऽस्मि ॥ तव वचनं करिष्ये ॥ ७॥ अझानसंमोहः नष्टः स्मृतिशब्दितं यथार्थवानं मया लब्धं धुतपूर्वपरापरतत्व- विषया स्मृतिर्वा लब्धा । उक्तं च मया ॥ ४ 'आहुस्वामृपयः सर्वं' इत्यादि । युद्ध क्षत्रियधर्मत्वावश्यमनुष्ठेयम् अन्यथा नरकपातादिरनर्थः स्यात् स्वधमानुष्ठान च शानद्वारा मोक्षप्राप्तिहेतुः इति मया झातमनेन त्वदुपदेशेन ॥ किमहं ज्ञानी जातोऽस्मि इत्यात्मानं प्रशंससीति चेत् ॥ नेदं मच्छक्तया किंतु त्वरप्रसादात्॥ अच्युत- स्त्वमसि ॥ आश्रितान् न च्यावयसि परमकारुणिकेन ५ 'शिष्यस्त हं शनिमां त्वां प्रपन्नं' इति मया प्रार्थितेन त्वया महामिदं गीताशास्त्रमहं श्रावितः ॥ तेन च मोहनिवृत्तिपूर्व तत्वज्ञानं दुरवापमघापम् तेनाहं विगतसन्देहोऽभूवम् ॥ तेन युद्ध कुर्विति स्वन्छासने स्थिरोऽस्मि ॥ न पुनर्युत्धाच्चलिष्यामि ॥ अतो गतसन्देहः सन् १. कच्चिदित्यव्ययविमित्यर्थे ।। २. पार्थत्यनेने दम् ॥ ३. धनायेचनेनेदम् ॥४, १.. १३' 37 ·सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [७३. तब युद्ध कुर्दिति वचन करिये ॥ योत्स्ये इत्यनुक्त्वा तव वचनं करिष्ये इत्युक्तया न केवलं युधमेकमेव किंतु त्वया यद्यत कुर्वित्युम्यते तत्तत् करिष्यामि ॥ त्वद्वचने मम तादृशो विनंभ उदितः॥ त्वद्वचनकरणं न त्वदर्थम्॥ किंतु मदीयक्षेमार्थ इति करि ये इति आत्मनेपदेन सचितम् ॥ युद्ध धर्मः उताधर्मः इत्यादयः सर्वे संशयाः विशेषं निवृत्ताः युद्धं परमो धर्मः शानद्वारा मोक्षसाधनं इत्यादितत्वज्ञानं लब्ध तेन निश्चयबुध्या युद्धं करिष्यामि ॥ उक्तं हि त्वया ॥ १ 'तस्मादुत्तिष्ट कौन्तेय गुद्धाय कृतनिश्चयः ॥ इति ॥ २ यर्थच्छसि तथा कु वित्यक्तिसचितं मयि कोपं त्यज । नुप्रसन्नो भव। रक्ष रक्ष मामगतिकमनन्यशरणम् ॥ त्वं हि मः परमा गतिः॥ भूयादनेन मम परमं मङ्गलम् ॥ ७३ ॥ अ) हे अच्यत त्यदुपदेशेन मोहः कर्ताऽहंभोक्ताऽहं इमे मदीयाः मया हत्य- न्ते यद्धमधर्मः तेनाहं नर के पतयं इत्यादिविपरीतग्रहः नष्टः अज्ञानतत्कायनिवृत्या किं फलं त्वया प्राप्तमिति चत् स्मृतिर्लचा अविद्याकृतकर्तृत्वभोक्तृत्वादिसर्वसंसा- रधर्मविमुनः नित्यकृटस्थः असङ्गचिद्रपः निष्कलः निष्क्रियः सर्ववेदान्तसिद्धो यः परमात्मा स एवाहमस्मीति स्मृतिः त्वदुपदेशेन मया प्राप्ता | प्रमादाद्विम्मृतार्थस्य आतो थशेन स्मृतिवत् ॥ एवं त्वदुपदेशजनितविज्ञानेन सर्वानर्थमूलभून मोह सका- रण में प्राप्तात्मपाथात्म्यविज्ञाना-हं गतसन्देहः सन् स्थितोऽस्मि ॥ अविद्यात- कार्यनमत कर्मतदवस्यानिर्मुकाविक्रिया मस्वरूप एव स्थितोऽस्मि । कृतकृत्योऽ- निय नेतः परं मया ज्ञातव्यं प्रातव्यं वा किमप्यस्ति ॥ तथापि मद्रारीश्वरस्य त्य वचनमहं करिष्ये ॥ अज्ञानत कार्यनिवृत्या सर्व ब्रह्म ब्रह्मवाहमिति विदितामया- धात्म्यस्य विदुपः तव कथं अहं तव इति निर्देशसचितं भदज्ञानं वचनं करिष्य इति का. करणाङ्गीकारी वा ३ तस्य काय न विद्यत' इति तत्वक्षस्य कृत्यनिषेधात् ॥ यदि तस्ति कृत्यशपः तर्हि त्वमत विम् ॥ ‘नेवास्ति किचिःकर्तव्यं अस्ति चेन्न स त वविदिति हि स्मरन्ति ॥ अतत्वविदेवाहामति चेत् ‘नष्टो मोहः स्मतिलब्धा' इति ज्ञानप्राप्यक्ति विरुध्यत । अतः कामदमिति चेत् ॥ लब्धमेव मया तत्वज्ञानं १. २. ३७. २ १८६३३.३. १५.

·[७३. ७४.] अष्टादशोऽध्यायः २२१ झामिनः कार्यमपि न विद्यत एव ॥ तथाऽपि १ जनप्रियताश्यपतिप्रभृत्याधिका- रिकमहाराजयत् लोकसंग्रहचिकीर्षया मम कर्माचरणमावश्यकमिति मन्या वचन करिष्य इत्युक्तं मया ॥ उक्तं हि त्वया २ लोकसंग्रहमवापि संपश्यन् कर्तुमर्हसि ३ 'यद्यदाचरति धेष्ठः' इत्यादि ॥ अत टकं युक्तम् ॥ युध्यस्व युध्य युद्धायोत्तिष्ठ युद्धाय युज्यस्व कर्म कुम कर्म समाचर इत्यादि वचनं करि'ये इत्युक्तेरेवभिप्रायादु- क्तमुपपद्यते ॥ अन्यः कश्चिदन्तरभिप्रायोऽस्ति ॥ अज्ञानत कार्यानवृत्तिपूर्व प्राप्तात्म याथा म्यज्ञानोऽहं मां पर वहाँवाजसमनुसन्धाह इत्याधयोधक 'सबंधमान्परित्यज्य मामकं शरणं प्रज' इति वचनं कार या त्वदुपदेशन प्रातस्य ज्ञानस्य परिपाकसिडितो चरमन्तव वचनं हृदि निधाय तथैव वां परं ब्रह्मप समाधियांगलाजममनुसन्दधामि ॥ एतदभिप्रायक वादस्य वचनं करिये इत्यस्य युक्तं मदुक्तम ॥ सर्वधा धन्योऽस्मि ॥ कृतकृत्योऽस्मि ॥ अहो म भाग्यम् ॥ लब्धमटा मया सर्वमा यहिकमामुमिकं च ४ मङ्गलम् ।। ७३ ।। धृतराष्ट्रः ॥ एकान्ले सखातः कृणार्जुनयोः संवादः कथं त्वया नात. वद में । उससय उवाच ॥ इला. वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्यनः ।। संघादमिममीपमद्ने रोमहर्षणम् ।। ७४ ।। इतीति ॥ यमुदेवस्यापत्यं पुमान् वासुदेयः तस्य गहान् आत्मा यम्य स: महा स्मा तम्य पार्थस्य च अद्भुतं आश्चर्यकर रोमाणि हपरतीति रोमहर्षणं इमं संवाई इति एवं अहं अश्रौषम् ॥ ७४ ॥ अहं वासुदेवस्य महामनसो महायुद्धः महानुभावस्य पार्थस्य च उक्तरीत्या यः संवादो जातः तमिमं आश्चर्यकरं अता रोमाञ्चजनक संवादं प्रतवानस्मि ॥ आहे. १. स्पष्टमतमेतत् तृतीये 'बस्त्यात्मरतिरेव स्यात् ''गथि सण कर्माणि' इति श्लोकव्याख्याने शहरानन्दाय ॥ २३.२०. ३.३ २१.४, इति च ॥

·२९२ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [७४. ७१.] भाग्यं अन्यमुखाच्छवणमात्रेण रोमाञ्चजनकं भगवद्वचनं साक्षाच्छुतघतोऽर्जुनस्य ॥ अतो महानुभाषस्सः ॥ सूचितं चेदं । देहभृतां घरेति'॥ पार्थ संबोधयता भगवता॥ परमधन्यो वसुदेषः यस्य गृहे स्वयं भगवानवताणः ॥ पृथा च परमधन्या यस्याः पुनः परमभागवतो भगवदनुगृहीतः प्रतिक्षणं भगक्ता संवदमानोऽर्जुनः ॥ स्पं तु अत्यन्ताधन्यः यस्य पुत्रो दुर्योधनः कृगपरामुखस्तद्भक्तद्रोही व इति वासुदघ- पाथरदाभ्यां सच्यते ॥ ७ ॥ धृतराष्टः ।। तयारकान्ते प्रवृत्तः संवादः त्वया कथं ज्ञातः इति प्रश्नस्य तयोः संवादमहमश्रौष तेनाहं ज्ञातवानस्मि तयोः संवादमिम इति उत्तरमुक्तम् ॥ कथे दरे जातस्य संवादस्य श्रवण विश्वरूपप्रदर्शनादः दर्शन च तव संभवत् ॥ न हि विप्रकटस्य श्रवणं दर्शन या लोके संभवति ॥ अतः कथमिदम् । सञ्जयः ॥ व्यासप्रसादाच्छतवानेतद् गद्यमहं परम् ।। योग योगेश्वराकृष्णात् साक्षात्कथयतम्म्वयम् ॥ ५ ॥ च्यासति ।। योगं साक्षात् कथयतः उपदिशतः योगानां ईश्वरः योगेश्वर: तम्मात् कृष्णात् अहं परं उत्कृष्टं गुह्यं रहाय एतत् गीताशास्त्र व्यासम्य प्रसादः व्यासप्रसादः तस्मात् हेतोः साक्षात् श्रुतवान् ।। ७५ ॥ पार्थाय ३ योगन्दितं स्वसामर्थ्य कर्मयोगादिकं या स्वयं कथयनः ६ सा पायानामीश्वरात् कर्मयोगाद्यपायानां प्रवर्लकात् फलप्रदातुश्च कृष्णात् गुहां पर उत्तमम् परं गुहा नितरां गाय घा एतत् संवादरूपं गीताशास्त्रं अहं गुरोर्व्या- १. ८. ४. २. अ. इमं गद्यमिति पाटः ॥ इमं संवादम् ॥ योग योगसाधनम् ॥ योग- मिति संवादस्य विशेषणम् ॥ कर्मयोगादियोगार्थ-वात्संवादस्य ॥ एनद्यमिति पाठः ॥ गुल्य पर एसत् एनं योग ज्ञान योग श्रुतवानस्मि ॥ कस्मात् कथयतः कृष्णात् कथं साक्षात् ॥ इति केचित् ।। वि. एतद्यमह पमिति पाठः ॥ यं गं योगान्यम् ॥ २ वि. योगः पल्पाणगुणसंबन्धः तस्येश्वरात् ॥ शान घलेश्वर्यायक्तितेजसा निधः ॥ योगानो हट दियांगानां ईश्वरात् ॥ योगः मायया दृष्टयादिः तकवायोगेश्वरः तस्मान ॥ योगः ज्ञानयोगः सम्प्रदातृत्वेन तदोश्चरात् ॥

·[७१.७६.] अष्टादशोऽध्यायः सस्य प्रसादात् साक्षात् श्रुतवान् ॥ तुभ्यं कयितुं मम व्यासन दिव्यं चक्षुः धोत्रं च दत्तम् ॥ तदत्तदिव्यधोत्रेण विप्रकृष्टमपि संवा तवानहम् ॥ तहत्तदिव्य- चक्षुषा, कृष्णदत्तदिव्यचक्षुषा पार्थ इव विश्वरूपं पश्चिास्मि ॥ अतो दुरे जात स्यापि संपादस्य श्रवणं विश्वरूपप्रदर्शनादेश्व दर्शनं मम संभावितम्य ॥ भघटितय टनापटीयसी हितस्य विएरश्रवसः शक्तिः ॥ ७५ ॥ धृतराष्टः ॥ कुरुक्षेत्रे समवेताः मामकाः पाण्डवाश्च किमकुर्वतति मया पृऐन त्वया. तावकाः पाण्वाश्च कुरुक्षेत्रे युयुत्सवः समवताः॥ तत्र युद्धारंभात्पूर्व दुयोधनः पाण्डवसैन्यं दृष्टा व्याकुलचेताः द्रोणसमापं गत्वा स्वीयां व्यथां प्राह ॥ ज्ञावा तत्पितामहो भीमः सिह्मनादादिना तमाश्वासयामाल॥ तन- कृगार्जुना रणाणमत्य दध्मतुः ॥ ततोभीमादयश्च शङ्गान वध्नुः एवमुभयोः सनधयोः सनयोमध्ये लोकोद्धारा) अर्जुनायोपदिदिक्षित गीताशास्त्र अवनितार्गया. हाः भगान तमजुनं शोकमाहाकुलमारचरय 'शि यस्तऽहं शामिां त्वां प्रान' मिात तन प्रार्थितः तस्म गानाशास्त्र सम्यगुपदिदश ॥ तच्च नयाः नवादरूपं शास्त्र ध्यासन सादलब्धदिव्यश्रवसा मया साक्षाच्छतम् ॥ तुभ्यमाभाहन त्यारितम ॥ गीता श्रवणानिवृत्ताज्ञानेन लब्धतत्वज्ञानन युध्यस्वत्यादि वदीय मनमाय कारण इति युद्धकरणेऽङ्गीकृत कथं युद्धं प्रावत्तिय हि नत् आदिन आरभ्य ।। शङ्खौ सञ्चयः ॥ राजन संम्पत्य संस्त्य संवादामममद्धतम् ।। केशवानयोः पुण्यं दृप्यामि च मुहमहुः ।। ७६ ॥ राजनिति ॥ हे राजन् धृतराष्ट्र केशवश्व अर्जुनश्च करावा नि! तयोः पश्यं पवित्रं अद्भुत इमं संवादं संस्मृत्य संम्मृत्य मुहुर्मुः प्यामि ॥ ७६ ।। नास्मिन् क्षणे युद्धप्रकारकथनमारधुमुसह ॥ मम मुहुनधिमयकाशी दयः कृष्णार्जुनयोस्संवादं आमूला पकधारया सम्यगनुसन्धाय तदुपजनितामंदानं दसागरादुत्तीर्णः कथयिष्यामि ॥ संवादा हि तयाः श्रवणस्मरणमात्रेण पापहर .

·२९४ +दपणश्रीमद्भगवद्गीतायां [७६. ७७.] पुण्यफरश्च। इमं सं संवादं प्रतिक्षणं स्मृचा स्मृत्वा हर्ष प्रा नोमि। स्मृत्वा स्मृत्वा प्रति. क्षण हर्ष अनुभवामि ॥ प्रतिक्षणं यामि रोमाञ्चितगात्री भवामि ॥ महाराज परम- पावनमिम संवाद त्वमपि स्मर स्मृत्वा हर्षमनुभव ॥ पुनः पुनः स्मरामि ॥ तेन किं मया जन्मातरशतेषु पुण्यं कृतं किं तप्तं किं दत्तं किं हुने किं एं वा न जाने ॥ येन तयारिम संयादलक्षणं नीताशास्त्रं मया शतमिति हर्ष चानुभवामि ॥ स्मरणमात्रेण हर्षकरं रोमाञ्चजनकं पापहरं पुण्यकर च संघाद एकवार एकधारयाऽनुसन्धाय तज्ज- नितममम्दमानन्दमनुभूय पश्चात्कथाय याम । दयया दीयतामवकाशः ॥ ७६ ॥ धृतराष्ट्र: ।। दत्तो यतकाशः संवादम दुसन्धाय परममनन्दमानन्दमनुभूत वानसि ॥ कथयंदानीमुत्तरकथाम ॥ सञ्जयः । सच्च संम्पृत्य संस्कृत्य रूपयत्य द्रुतं हरेः ।। विस्मयो ए महान राजन प्यामि च पुनःपुनः ।। ७७ ।। नच्चनि ! हे राजन् अति अद्भुतं अत्यत तत् हरे कृष्णम्य रूपं च संमृत्य संस्मृत्य मे महान् विस्मयः आश्चर्यम् ॥ पुनःपुनः इत्यामि च ॥ ७७ । श्रनामस्मरणादपि यार्थस्मरणमतिसन्तोपावह अतः पार्थाय प्रदर्शितं विश्व- मग यन्मया दृष्टं परमाद्भन तप स्मृत्वा तजनितमानन्दमनुभूय पश्चा कथयिष्या मि ॥ तदर्थ भूयोऽप्यरकाशी देयः ॥ श्रवणस्मरणादिमात्रण सकलदुरितहरस्य भग- वती यत् रूपं मया रटं आश्चर्यकरं तदपि संस्मृत्य संस्मृत्य मे महान् विस्मयो जायते। एतादशमहाश्चयंकररूपदर्शनन धन्याभरम कृतकृत्योऽस्मि अहो में भाज्यामिति पुनःपुनः हप्यामि च ॥ महाराज त्वमपि यथाश्रतं तदद्भतं रूपमनुस्मर ॥ ७७ ॥ धृतराष्टः ।। दत्तोऽवकाशः अनुसन्धाय भगवतस्तदत्यद्भत रूप परमममन्दमान दमनुभूतवानसि ॥ कय पदानीमुत्तरकथां ।। तत्र युद्ध कम्य पक्षस जयादिलाभ. स्स्यात् ॥ मम तु विशिष्ट चात् विशिष्टशिष्टभूयिष्ठत्वात् संख्यया गरिष्टत्वाच्च मरी यानां पक्षस्यैव जयादिकं स्यादति भाति ॥ त्वं तु कथं मन्यसे ॥ हि ॥ १. . :त्यस्य पनः पचार त्यर्थः ।। मा. पन:पुनः यत् अभाणमसकृयामा '॥ इत्यमरः।। नापार यर्थर.१५ मा यस्य का साथ दिएको प्रतिक्षामांत करते ॥

·[७८.] अष्टादशोऽध्यायः सञ्जयः ॥ यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनर्धरः ॥ सत्र श्री विजयो भूनिर्धवा नीतिमतिर्मम ।। ७८ ॥ यत्रेति !! यत्र पक्षे योगानां ईश्वरः योगेश्वर: योगीश्वर: इति पाठे योगः एका अम्तीति योगिनः तेषां ईश्वर: योगीश्वरः कृष्णः यत्र पदो परतीति घर: धनपः परः धनुर: पार्थः स च वर्तते। तत्र पक्षे श्रीः विजयः तिः धवा स्थिरा नीतिऽन।। इति मे मम मतिः निश्चयः ॥ ७८ १ योगिनां उपायविदां ईश्वरः २ योगानां उपायानां उपायवतां वा कर्मयोगादि मतां वा ईश्वरः योगानां कर्मज्ञानादियोगानां ज्ञानवैराग्यादित फलानां च ईश्वरः सय पां कादियोगानां सर्वशकीनां वा ईश्वरः योगाः तेजोवलपारुपविद्याराज्य जयधन धायपुप्रपौत्राधभ्युदयानां घटनाः तेषां ईश्वरः ॥ योगी विद्या अविद्या च युज्यते पुरुषः : आभ्यामिति योगा इति व्युत्पत्ति तयाः विद्याऽविद्ययोः ईश्वरः ॥ योगतः कम साध्याः उपासनासाध्याश्च ऐहिकाममिकम्नुविशेषाः तपा ईश्वरः तत्पदान शक्तः ॥ युज्यते समाधीयते चित्तं एतेविति योगाः इति ट्युत्पत्तिः ॥ कृष्णः निजाश्रितजनम- कलदुरितनिरसनशीलः भगवान् वासुदेवः यत्र पक्षे युद्धण्य कारयितृत्वेन स्थितः धनुर्विद्यापारङ्गतः गाण्डीवधन्वा च पिवृष्वग्मुः पुत्रत्वेन भगवतः परमप्रीतिपानभूता- अर्जुनः यत्र पक्षे युद्धस्य कन्वेन स्थितः तत्र एक्ष श्रीः राज्यलक्ष्मीः विजयः जयश्रीः भूतिः गजतुरगधनधान्यादिसंपत्तिः नीतिश्च स्युः॥ राज्यश्रीप्रभृतयो निश्चलाश्च स्युः। तस्मिन् पक्षे ध्रवा निश्चला नीतिवर्तते ॥ तया च यतो धर्मः ततो जयः' इति न्या. यन जयोऽपि विशिष्ट इटः संभवेदव्यभिचारण ॥ तेन च राज्यलक्ष्मीनिश्चिता ॥ तया गजतुरगादिसकलभोगसंपत्संपात्तरचञ्चला संभवेदिति मम निश्चयः ॥ गुर.. प्रसादलब्धसम्यग्ज्ञानानां मादृशानामेव भाति ॥ भगवद्भागवतविरोधिकपुत्रयात्म- ल्यादिदोपदृषिताशयानां भवादशानां अन्यथा भायात् ॥ अतः त्यक्त्वा पुत्रस्नेहं भग- चति वासुदेवे परमभागवतंघु पाण्डवेषु च स्नहं कृत्वा सन्धिमेव कारय ॥ स्यात्तन ते त्वदीयानां जगतोऽखिलस्य च परमं मङ्गलम् ॥ १. द्वै योगावर इति पाठः॥२. योगेश्वर इति सतेज पाट ॥३.सवा इति संप विशेषणम् ॥

·२९६ सदर्पणश्रीमद्भगवद्गीतायां [७८.] . यत्र २ 'ततः च नैरय युक्ते इति इलोके शब्दशक्तिमूलव्यजनया घोधिते गीता- शास्त्रप्रातपाद्यकर्मज्ञान यानमनियागानां ईश्वरः कृष्णः गुरुत्वेन २ प्रणवो धनुः शरी ह्याल्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते ॥ अप्रमादन यव्यम्' ॥ इति श्रुत्युक्तप्रणवधनुषा परब्रह्म लक्ष्यवेधननिपुणः ॥ पातातिपः परमामा स एव अर्थः प्रयोजनं यस्य सः पार्थ इति गुप या परब्रह्मापायकप्रयोजनः अजुनः शिष्यत्वेन च 'भगवानुवाच' 'अर्जुन उवाच हाते प्रस्तूयते। नत्र गीताशाप प्रात्तानां श्रीः विजयः भूतिः नीतिः भुक्तिः मुक्तिः इत्यादिकं समिष्टमवश्यं स्यादेव इति मे निश्चयः ॥ ईदृशमहाफलकगीताशास्त्रप्रव तनाय कृष्णार्जुना गुरुशिष्यत्वेन प्रावर्तिताम् ॥ अत ईदृशमिदं गीताशास्त्रं ऐहि फामुष्मिकसकलफललामाय संवनीयमखिलैरिति गीतां यथावच्छुतवतो विश्वरूपं यथावद्दष्टवतश्च ममाशयः॥ यत्र यस्मिन् देश यस्मिन् राज्ये यस्मिन् नगरे यस्मिन् स्थले यम्य शातुः येषां उपधातृणां च ३ ते कृष्णार्जुनी गुरुशिष्यत्वेन उच्यते कृष्णा- जुनसंवाइस पहाताशास्त्रं अभिधीयत इति चावत् ॥ तस्मिन्देशे तस्मिन् राज्ये तस्मिन् नगर तस्मिन् स्थल तस्य धातुः तेषां उपश्रोतॄणां च राज्यलक्ष्मीविजयसर्व- संपलंपनिक्तिमुक्यादिकमखिलमिष्टं संपद्यते इति में निश्चयः ॥ अतो यत्नेन भक्त.या सपनोयमिदं गीताशास्त्रमायुदयकाम रफामः ॥ स्यादनन तेपामतिशयितं मलना मान श्रीमद्भगवद्रीतोपन्यासदर्पण लक्ष्मणाचार्यविरचिते मोक्षसंन्यासयोगामायार्थ. प्रदर्शवोऽवादशः प्रतिबिंबः ॥ १८ ॥. या गीता हरणदिता रणमुग्वे पार्थाय भक्ताय या व्याख्याता व महात्मभिबुधवरमशिनिश्रेणि- का। गोपन्यायमसन रायगमा मदिन मन मया कृता मयि हरिस्तेनातिसंप्रीयताम्॥१॥ नगद १६:२५ . . : ....... ना नीऽ प्रत्यः पूर्णः प्रीणातु माधवः ॥ मनः समवन्यासदयणम मतभीरता गा १.१. १४.२ मु. ४,४३ निमित्तमममी।

·रु. ३ एपाप्रकटनपत्रिका यथानुकूलं सर्वेभ्योयुष्मन्मित्रेभ्यो बन्धुभ्यश्च मयि कृपया प्रदर्शयितव्या । किंच ये इदं पुस्तकमपेक्षरन् तादृशानां नामादिकं मह्य निर्दिष्टंचत् , तेभ्योऽहमिमांप्रेषयेयम् . अचिरादेव प्रकाशयिष्यते ॥ ॥ श्रीः ॥ अचिरादेव प्रकाशयिष्यते ।। अनितरमाधारणया द्वैताद्वैतविशिष्टाद्वैतरूपमतत्रयसाधारण्या सुदालतपदविन्यासविचि- त्रितया, आत्मार्थमवबुभुत्गनां गीतापन्यासकानां चात्यन्तमुपकारिण्या, अतिसमीचीनदेवनागरी- मुद्राक्षरमुद्रितया गातोपन्यास दर्पण अभियायाव्याख्यया विभूषिता ।। इयंच व्याख्या विचित्रशतावधानी विद्वन्मणि, महाभागवत, सलक्षणवर्णक्रमघनपाटी, मतत्रयगीतोपन्याम बदःप्रमुग्व विविध विरुदविभूषितः पण्डित टि. लक्ष्मणाचार्य विर- चिता त पात्रेणच टि. प . रबृत्तमाचार्येण प्रथम भाग पण्डितमहाशयानां भूमिकयासह संपुटयण प्रकाश्यमानाच विजयतेतमां ॥ प्रथम संपुटः (१ to ६ अध्यायाः (यन्त्रस्थः कश्चिद्भगः) १९२५ ऐप्रेल मामि (प्रकाश्यत ।। द्वितीय मंपुटः (७ to१२) १९२५ आगस्न् मासि ॥ २ तृतीय संपुटः (१३ 10 १८) इदानी माजोऽस्ति । पुस्तकसंख्यायाः परिमितत्वात् नैराश्यपरिहाराय अचिरादेव अपेक्षापत्र प्रतीक्ष्यते ॥ १९२५ ऐपल मामाद बागव स्वापेक्षां निवेदयनां भागत्रयस्यापि देयत्वेन कल्पितं मूल्य रूप्यकाटकं ॥ १९२५ ऐपत नासादागवावापेक्षा निवेदितवद्भया निवेदनान नरमव वतीयसंपुष्टा वि. पी. द्वारा रूप्यकत्रयस्य प्रध्येत ॥ १९२५ एंट मासादनन्तरं प्रथमम्मं पुटो रूप्यकत्रयस्य आगस्ट मामादनन्तरं द्वितीय- मटा सयकद्वयस्य च प्रष्येत ॥ बन्धनं विना यथायर्थमेव जिवृक्षतां कालानुरोभन मूल्य किंचिम्नयूनीक्रियेत ॥ सर्वत्रापि प्रेषणव्ययः पृथगेव ।। एतत्पुस्तकप्रचारकाणां प्रत्येक कमिषन् दीयेत ।। : अतिदुर्लभमिदं ग्रन्थं प्रकाशयितुमुद्यक्तं पण्डितमहाशयानां पौत्रं मां सर्वोपिसंस्कृतभाषाभिमा- निनः आस्तिकवर्याः पुस्तकग्रहणादिभिः अनुगृह्णीयुरिति सप्रश्रयन्यथय । इत्थं विद्वजनकृपाकांक्षा T. N. रघूत्तमाचार्यः प्रकाशकः गीतोपन्यास दर्पण आपीस तिरुवादी, तच्चार-Dt.

·No text on this page.