·केनोपनिषत्
श्रीमच्छङ्कराचार्यकृतपदवाक्यभाष्याभ्यां
श्रीरंगरामानुजकृतप्रकाशिकया
तथा
च समेता
पंडित श्रीधरशास्त्रि पाठक
संस्कृताध्यापक डेफन कॉलेज
इत्येत
स्वनिर्मितया यालयोधिन्या समलंकृता

·-
डॉ. नरहर गोपाळ सरदेसाई इत्येतेषां कृते पुण्यपत्तने जगद्वितेच्छु-
मुद्रणालये केशव रावजी गोंधळेकर इत्येतैर्मुद्रयित्वा
प्राकाश्यं नीता

·PUBLISHER'S NOTE. The Bombay University has prescribed !or the B. A. Honours Course for the year 1920 Kena and Katha Upanishads with the Bhashyas of Sankaracharya and Ranga-Râmapuja. These two Commentaries have been already published separately in the Anandashram Series and elsewhere but they together cost a good deal and were besides inconvenient for a comparative study as the student had to handle two separate Volumes for the purpose. To obviate this difficulty we have tow published both the Bhashyas together and llave besides added a new and lucid Commentary by Mr. Shridhar Shastri Pathak of the Deccan College. This last Commentary will be found very useful for students whose difficulties have been all anticipated and explained in easy lavguage, so that the Commertary fully justifies its name Bålabodhist. It must be stated bowever that the simplicity of the Bålabodhint has been attained after great effort and no pains have been spared to give in it appropriate extracts from Adhikarata-ratnamála, Sabara-bhashya and other texts in order to throw light upon the many knotty points of Mimaus which abound 10 the Ranga-Râmapuja Bhashya in particular, In the Introduction the learned Shastri has given the leading views of Orieptal scholars like Weber, Deussen, Regnaut and Max muller on the Upanishads in question, has refuted them where necessary, and has besides offered his own views based upon independent critical research, The Appeadices fora apother useful feature of the volume. We hope therefore that our students and the world of Sanskrit scholars generally will show their appreciation of the learning and isdustry of Mr. Sliridbar Shastri by purchasing this volume which is desigued for them. MANAGER. Griontal Bosh-Supplying 37 goneg, 13 SAUERATAR, L'Oona City.

·अनुक्रमणिका .... .... .... १ १ .... .... .... ... .... .... १ प्रास्ताविकम् । १ वेदवेदान्तयोः सम्बन्धः .... २ उपनिपदः .... ३ उपनिषदां स्वरूपम् .... ४ उमहिमवतीशब्दयोर्विचारः .... ५ उतदुपनिषत्स्थोपासनाविचारः ६ पदभाष्यवाक्यभाप्ये .... अद्वैतमतम् < विशिष्टाद्वैतमतम् ९ अद्वैतविशिष्टाद्वैतमतयोवलक्षण्यस्य स्थलानि १० प्रकाशिका ११ बालबोधिनी केनोपनिषद्याख्यानययुता। ३ व्याख्यात्रये बालबोधिनी । .... ४ व्याख्यात्रयगतवचसा लब्धालब्धक्रमेण सूचिः .... .... .... .... १२ १६ .... .... १९ .... .... .... २० .... .... .... ...४६-८४ ....८५-९० ·अथ प्रास्ताविकं किंचित् । १ वेदवेदान्तयोः संबन्यः। विदितमेवेदं विचारशीलानां यदुःखनिहासासुखपरीप्सानिमित्तं प्राग- भृतां प्रवृत्तिस्तत्र प्रायो बहव . ऐहिकसुखार्थमेव यतन्ते न पारलौकि- काभ्युदयश्रेयोनिमित्तम् । केचित्तु लौकिकसुखस्यानित्यतां निरूप्य पार- लौकिकाभ्युदयार्थ प्रयस्यन्ति । परन्तु नाधिगच्छन्ति तदुपायम् । तन्निमित्त परमेश्वरनिःश्वासभूतो वेदो यज्ञादिसाधनान्युपदिदेश । ततः स्वर्गादि- पारलौकिकसुखमपि “ यह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र, पुण्य- चितो लोकः क्षीयते " इत्यादिवचसा क्षयीति ज्ञात्वा केचन परमश्रेयः- साधनभूतं ब्रह्म निज्ञासवो बभूवुस्तदर्थ वेदेनैव कासुचिदीशावास्यायुप- निषत्सु मन्त्रान्तर्गतासु ब्रह्मोपदिष्टम् । परं मन्त्रभागस्याख्यायिकादि- रहितत्वेन दुर्विज्ञेयत्वान्मन्त्राणां व्याख्यातृभिाह्मणप्रणतृभिस्तस्तैमहर्षिभिः - कर्मकाण्डप्रतिपादनानन्तरमुपासनाघटितास्तास्ता उपनिषदः समानाताः।। एवं चैतत्सिद्धं, यन्मन्त्रात्मको योऽपौरुपेयो वेदभागस्तत्र विस्तरशो यज्ञादि कर्म प्राणायि यदर्थ सकलापि पूर्वमीमांसोपयुज्यते यां चासूत्र- यद्भगवानैमिनिः अथातो धर्मजिज्ञासा ने. सु. १ । १ ।१ इत्यादिना । ततः परं. संक्षेपतो वेदान्तविद्याप्रतिपादिन्य ईशाद्युपनिपदो मन्त्रभाग एवोक्ताः । अथचं ब्राह्मणं-तैस्तैर्महर्षिभिः प्रणीतम् । तत्र पूर्व कर्मकाण्ड व्याख्यातम् । ततः सुखबोधार्थमुपासनादिसाधनप्रतिपादनपुरःसरमाख्यायिका- दृष्टान्तादिघटिता ब्राह्मणोपनिषदः पठिताः । यासांच मन्त्रब्राह्मणोपनिषदा- मसन्दिग्धार्थप्रतिपत्तये भगवान् बादरायणः ॥ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा. "" व्र. सू. १ । १.। १ इत्यादीनि सूत्राणि प्रणिनाय । अतएवोक्तं भगवत्पूज्यपादैः श्रीशंकराचार्यः । वेदान्तयाक्यकुसुमग्रथनार्थत्वात्सूत्रा- णाम् सू. शां. भा. १ । १.१ २ इति । २ उपनिपदः। उपनिपच्छब्दस्य तत्र तत्र श्रीमच्छंकराचार्यरर्थः प्रदर्शितः । तपाहि कठोपनिषदि प्रस्तावनाभाप्ये-१।१।१ सदेर्धातोर्विशरणगत्यवसादनार्थम्यो. " व.

·२ पनिपूर्वस्य किप्प्रत्ययान्तस्य रूपमुपनिषदिति । उपनिषच्छब्देन च व्याचिख्यासितग्रन्थप्रतिपाद्यवेद्यवस्तुविपया विद्योच्यते । केन पुनरर्य- योगेनोपनिषच्छब्देन विद्योच्यत इत्युच्यते । ये मुमुक्षवो दृष्टानुअविकविषय- वितृष्णाः सन्त उपनिषच्छन्दवाच्यां वक्ष्यमाणलक्षणां विद्यामुपसद्योपगम्य तनिष्ठतया निश्चयेन शीलयन्ति तेषामविद्यादेः संसारवाजस्य विशरणा- दिसनाद्विनाशनादित्यनेनार्थयोगेन विद्योपनिपदित्युच्यते । तथाच वक्ष्यति- " निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यते " इति । पूर्वोक्तविशेपणान्मुमुक्षून्वा परं ब्रह्म गमयतीति ब्रह्म गमयितृत्वेन योगाद्ब्रह्मविद्योपनिषत् । तथाच वक्ष्यति- ब्रह्मप्राप्तों विरजोऽभूद्विमृत्युरिति । लोकादिर्ब्रह्मजज्ञो योऽग्निस्तद्विपयाया विद्याया द्वितीयेन वरेण प्रार्थ्यमानायाः स्वर्गलोकफलप्रापिहेतुत्वेन गर्भवास- जन्मनरायुपद्रववृन्दस्य लोकान्तरे पौनःपुन्येन प्रवृत्तस्यावसादयितृत्वेन शैथिल्याणदनेन धात्वर्थयोगादग्निविद्याप्युपनिषदित्युच्यते-तथाच वक्ष्यति- स्वर्गलोका अमृतत्वं भनन्त इत्यादि । ननु चोपनिपच्छब्देनाध्येतारो ग्रन्थ- मप्यभिलपन्ति । उपनिषदमधीमहे । अध्यापयाम इति च । एवं नैष दोषः । अविद्यादिसंसारहेतुविशरणादेः सदिधात्वर्थस्य ग्रन्थमावेऽसंभवाद. विद्यायां च संभवादन्यस्यापि तादर्सेन तच्छब्दत्वोपपत्तेः । आयुर्वे घृतमि- त्यादिवत् । तस्माद्विद्यायां मुख्यया वृत्त्योपनिपच्छब्दो वर्तते ग्रन्ये तु भक्त्येति । मुण्डकोपनिषद्-१।१।१ प्रस्तावनायां य इमां ब्रह्मविद्यामुप. यन्त्यात्मभावेन श्रद्धाभक्तिपुरःसराः सन्तस्तेषां गर्भजन्मजरारोगाद्यनर्थपूर्ण निशातयति परं वा ब्रह्म गमयति-अविद्यादिसंसारकारणं चात्यन्तमवसा- दयवि विनाशयतीत्युपनिषत् । उपनिपूर्वस्य सदेरेवमर्थस्मरणात् । इति । अत्र केनोपनिपदि ४१३२ उपनिपदमबूम' उपनिषदं-परमात्मविद्या- मित्यर्थः कृतः। तैतिरीयोपनिषत् (२।९) भाप्ये “ परं श्रेयोऽस्यां निषण्ण- मिति । तथा छान्दोग्योपनिषद्यष्टमाध्यायेऽएमखण्डे चतुर्थकण्डिकायां-उप. निपच्छब्देन ज्ञानमुच्यते-एतदुपनिषदो भविष्यन्ति देवा यासुरा वा ।।८।४ इति । एतदुपनिषदः-एतक्षानाः । तथा वृहदारण्यकोपनिषत्प्रस्तावनायाम्- " सेयं ब्रह्मविद्योपनिपच्छब्दवाच्या तत्पराणां सहेतोः संसारस्या- त्यन्तावसादनात् । उपनिपूर्वम्य सदेस्तदर्थत्वात् । तादादग्रन्थोऽ- प्युपनिषदुच्यते । एवं चैतत्सिद्धं संसारवीजविनाशिनी.या विद्या मोपनिषच्छब्देन मुख्यया वृत्त्या बोध्यते । तादृशविद्याप्रतिपादकत्वा- ' ·३ . लक्षणयेशावास्यादयो ग्रन्था अप्युपनिषच्छब्देन व्यवम्हियन्ते । ता उपनिषदश्चतुए वेदेवष्टोत्तरशतसंख्याकास्तत्र द्वात्रिंशन्मुख्याः । तत्रापि दशैवेशादयो मुख्यतरास्तत्रापि माण्डूक्योपनिपन्मुख्यतमा । तथैव मुक्ति- कोपनिपयुक्तत्वात् । तथाहि माण्डूक्यमेकमेवालं मुमुक्षूणां विमुक्तये । तथाप्यसिद्धं चेज्ज्ञानं दशोपनिषदं पठ । तथापि दृढता नो चेद्विज्ञानस्या- जनासुत । द्वात्रिंशाख्योपनिषदं समभ्यस्य निवर्तय । विदेहमुक्ताविच्छा चेदष्टोत्तरशतं पठ ॥ ईशकेनकठप्रश्नमुण्डमाण्डूक्यतित्तिरिः । ऐतरेयं च छान्दोग्यं वृहदारण्यकं तथा । ता एता अष्टोत्तरशतमुपनिषद् ऋग्वेदादौ कियत्यस्तासां शान्तिश्च केति तत्रोच्यते । तथाच- ऐतरेयकौषीतकिना- दबिन्द्वात्मप्रबोधनिर्वाणमुद्गलाक्षमालिकात्रिपुराप्तौभाग्यबव्हचानामृग्वेदगतानां दशसंख्याकानामुपनिषदां वाड्मे मनसीति शान्तिः ॥ ईशावास्यबृहदारण्य- कजाबालहंसपरमहंससुवालमन्त्रिकानिरालम्बनिशिंखिव्राह्मणमण्डलब्राह्मणाद- यतारकपैङ्गलभिक्षुतुरीयातीताध्यात्मतारसारयाज्ञवल्क्यशाट्यायनिमुक्तिकानां : शुक्लयजुर्वेदगतानामेकोनविंशतिसंख्याकानामुपनिषदां पूर्णमद इति शान्तिः ।। कठवल्लीतैत्तिरीयकनमकैवल्यश्वेताश्वतरगर्भनारायणामृतबिन्द्वमृतनादकालाग्नि- रुद्रक्षुरिकासर्वसारशुकरहस्यतेनोबिन्दुध्यानविन्दुब्रह्मविद्यायोगतत्त्वदक्षिणामू - र्तिस्कन्धशारीरकयोगशिक्षकाक्षराक्षावधूतकठरुद्रहृदययोगकुण्डलिनीपञ्चब्रह्म प्राणाग्निहोत्रवराहकलिसन्तरणसरस्वतीरहस्यानां कृष्णयजुर्वेदगतानां द्वात्रिं- शत्संख्याकानामुपनिषदां सह नाववत्विति शान्तिः ॥ केनछान्दोग्यारुणि- मैत्रायणिमैत्रेयीवजसूचिकायोगचूडामणिवासुदेवमहत्संन्यासावक्तकुण्डिकासा- वित्रीरुद्राक्षनाबालदर्शनजाबालीनां सामवेदगतानां षोडशसंख्याकानामुपनि- पदामाप्यायन्त्विति शान्तिः ।। प्रश्नमुण्डकमाण्डूक्याथर्वशिरोऽथर्वशिखाबृह- जाबालनृसिंहतापनीनारदपरिवाजकसीताशरममहानारायणरामरहस्यरामता- पनीशाण्डिल्यपरमहंसपरिवानकान्नपूर्णासूर्यात्मपाशुपतपरब्रह्मत्रिपुरातपनदेवी- भावनाब्रह्मनाबालगणपतिमहावाक्यगोपालतपनकृष्णहयग्रीवदत्तात्रेयगरुडाना- मथर्ववेदगतानामेकत्रिंशत्संख्याकानामुपनिपदां भद्रं कर्णेमिरिति शान्तिः॥" मध्वाचार्यकृतव्यासमूत्रभाप्ये कापायणादयो बढ्य उपनिषदो निर्दिष्टास्ता मुक्तिकोपनिषदि न दृश्यन्ते । अधुनातनैर्विदेशीयैरुपनिषदां संख्या २३५ पर्यन्तमुच्यते ( Introduction Or Upnishads by Max Mullet page LXVIII:)

·. ३ उपनिपेदां स्वरूपम् । प्रायो मुख्यासु दशसूपनिषत्सु ब्रह्मस्वरूप, तत्प्रतिपत्तय उपासनाः काश्चित्स्वतन्त्रतया काश्चित्कर्माङ्गत्वेन, सुखबोधार्थमाख्यायिकाश्च तथा क्वचि- जगदुत्पत्तिरपि समाम्नायते । कासुचिदुपनिषत्सु पूर्वोक्तानां सर्वेषां वस्तुना समवायः कासुचित्केवलं ब्रह्मस्वरूपवर्णनं कासुचिदन्यवस्तुसत्त्वेऽप्याख्या- यिका नास्ति कुलचिदुपासनाघटिताख्यायिकास्ति। एतत्सर्वं छान्दोग्यबृहदा- रण्यकेशादिपूपनिपत्सु समुपलभ्यते । एतत्तु सत्यं , यद्ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादन विनोपनिपन्नास्तीति । सर्वेषां पूर्वोक्तानां वस्तूनां . प्रकृतायां केनोपनिषदि सङ्ग्रहोऽस्ति तेन सर्वावयवविशिष्टेयमुपनिषत् । यतोऽत्र १-१३ पर्यन्तं ब्रह्मस्वरूपवर्णनं ततो ब्रह्ममाहात्म्यबोधिन्याख्यायिका १४-२८ ततस्त- प्राप्तय आध्यात्मिकाधिदैविकोपासनाद्वयं ततस्तदर्थवादश्च । अत्र केचित् । ( डायसनप्रभृतयो ) विद्वांस एतस्या उपनिषदो गद्यपद्यभेदेन विचारभेदेन च भागद्वयं स्यादित्यनुमन्वते । प्रतिपादयन्ति च यदत्र १-१३ पर्यन्तं नवममन्त्रापवादेन सर्वे छन्दोबद्धा मन्त्राः । १४।२८ पर्यन्तं गद्यरूपा मन्त्राः । एवं भागद्वयम् । तथा . पूर्वमागे निर्विशेषत्रमप्रतिपादनं तत आख्यायिकाद्वारा सविशेषब्रह्मप्रतिपादनमित्यर्थभेदेनापि भागद्वयं प्रकल्प- यन्ति । तथा तन्मतमेवमपि यत्तत्र भागत्रयमपि कर्तुं शक्यते तच्चेदृशम् १-१३ पर्यन्तं प्रथमो भागो निर्विशेपब्रह्मप्रतिपादकः । अयं भागः सर्वस्य वेदान्तस्य पूर्णतादशायां लिखितः स्यात् । निर्विशेपब्रह्मणो वर्णनात् । तेनायं नवीनः स्यात् । १४-२८ पर्यन्तं द्वितीयो भागः । अत्रालङ्कारिकरीत्या सविशेपं ब्रह्म प्रतिपादितं परब्रह्मणो देवानां च गौणप्रधानभावो वर्णितस्ते- नाय मागो वेदान्तविचारस्य पूर्णतादशायाः प्रागेव निर्मितः स्यात् । एवं- चार्य पूर्वस्मात्प्राचीनः । ततस्तृतीयो भागः २९-३४ पर्यन्तमन्त्रप्रतिपा. दितः । अयं परिशिष्ट पद्भाति । अत्र ब्रह्मणः कालातीतत्वमुपमया प्रदर्शितम् । ततो ब्रह्मविद्यार्थमुपनिपत्ततः फलश्रुतिः । एतेन ग्रन्थेनेमे विद्वांस एवं प्रति. पादयन्ति यदिमे भागास्त्रयो भिन्नैर्महर्षिभिभिन्नकालेषु रचिता इति । परं । तदेतद्वेदप्रतिपादनशैल्यनभिज्ञताविलसितम् । यतो वेदे सर्वत्र कर्मकाण्डादौ पूर्व विधिः प्रतिपाद्यते ततोऽर्थवादस्तन्माहात्म्यंबोधकस्ततस्तदितिकर्तव्यता द्योतयितुं साधननिर्देशः । यथा वायव्यं श्वेतमालभेतेति ,विधिः । ततो वायुर्वं क्षोपिष्ठा देवतेत्यर्थवाद इत्यादि । एवं कर्मकाण्डविधिवदेवोपनिपद्यपि ·पूर्व ब्रह्म प्रतिपाद्यते - ततस्तन्माहात्म्यद्योतकोऽर्थवादस्ततस्तदुपासनं यथान छान्दोग्योपनिपदि पष्ठाध्याये पूर्व सदेव सौम्येत्यादिना सद्ब्रह्मणः प्रतिपादनं ततस्तन्माहात्म्यद्योतनार्थमेव जगदुत्पत्त्यादि पश्चानुपासनं तदर्थवादश्च । अत्र छान्दोग्योपनिषदि यथा कालभेदः कर्तृभेदो वा वक्तुं न शक्यते । उपक्रमोपसंहाराभ्यां सत्प्रकरणस्य निश्चितत्वात् । तद्वदन केनोपनिषदि ब्रह्मण एवोपक्रमोपसंहाराभ्यां प्रकृतत्वान्न कालभेदः कर्तृभेदो वा कल्पयितुं शक्यः । उपक्रमादिप्रतीत्यर्थ संक्षेपतः . केनोपनिपद्गतोऽर्थः प्रदर्श्यते । । तथाहि-प्रश्नप्रतिवचनरूपया श्रुत्या केनेपितमित्यादिना मनःप्रभृतीनामि- न्द्रियाणां प्रेरक किमित्ति पृष्टे यन्मनतो मननशक्तिप्रदं तत्प्रेरकमित्युत्तरितम्। तत्स्वरूपं चक्षुरादिना ज्ञातुमशक्यम् । किंच तदुपास्यब्रह्मातिरिक्तमित्यपि क- थितम् । ततः श्रुतिकल्पितशिष्य प्रति गुरुणोच्यते ब्रह्म ज्ञायते मयेति यदि त्वयोच्येत तर्हि तदज्ञानम् । यतो ब्रह्मणो निर्विशेषणत्वात्तज्ज्ञाधातोः कर्म भवितुं नार्हति । ब्रह्मात्मस्वरूपेण ज्ञातत्वादज्ञातमित्यपि वक्तुं न शक्यते । 'अतो ज्ञाताज्ञातादुपरि व्यतिरिक्तं ब्रह्मेति प्रतिपाद्यते एतादृशं ब्रह्मावश्यं स्वाभेदेन ज्ञेयमन्या महती हानिः । ज्ञाते च तस्मिन्नमृतत्वप्राषिः । अपच तस्य ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयताप्रदर्शनार्थमग्न्यादिदेवतानामाख्यायिका । सा चेत्थम्- ब्रह्मासुरान्पराजित्य देवानां नयं कृतवत् । स चायं जयोऽस्माकमेवेति मन्यमानानां तेषां देवानां पुरतस्तद्ब्रह्म प्रादुर्बभूव । तदजानन्तस्तेऽग्निं प्रेप- यामासुर्ब्रह्मसमीपे । तदा तेन तृणदाहे प्रेरितोऽग्निर्न शशाक । तद्वदेव वायुरपि तत्तणमादातुं न शशाक । तत इन्द्रो जगाम परमिन्द्रसमीपात्त- त्तिरोबभूव विशेषतस्तदभिमानं निहन्तुम् । अथोमारूपिणी विद्या प्रादुर्बभूव । तया बोधित इन्द्रो ब्रह्म जज्ञौ । अनन्तरं तद्ब्रह्मप्राप्तये तद्वनं नामेत्युपासना तत्साधनं च तपो दम इत्यादि । अन्ततोऽर्थवादो ब्रह्मज्ञानविषयक एव । एतावतात्र ब्रह्मण एव प्रतिपादनम् । तत्र भागकल्पनं कालव्यववस्था च न रुचिरेति विद्वांसो जानीयुरेव । गद्यपद्यभेदेन प्रकरणभेदकल्पनाप्यविचा- रितरमणीया। विनिगमनाविरहात् । बहुपूपनिषत्सु प्रकरणैक्येऽपि गद्यपद्य. भेदो दृश्यते । अत्रोपनिषदि निचेदिहावेदीन्महती विनष्टिः' इति वच उप- लम्यते तथा वृहदारण्यकेऽपि । तेन केनोपनिपदि बृहदारण्यकादागतमे- तद्वाक्यमथवा बृहदारण्यके केनोपनिषद् आगतं द्वाभ्यां वा तृतीयतो गृही- तमिति केचित् (ओं) परमर्थसाम्येऽभिप्रायसाम्ये वा शब्दसाम्यमपरि- ·६ हार्यमेवेति वयं प्रतीमः । तत्रान्यतो ग्रहगमेघां शब्दानामिति दुर्निरूपम् । किंच यत्रान्यत्रत्यं यच उदान्हियते तत्र तदुक्तमृपिणेत्यादि ब्राह्मणे समा- नायते । यथा छान्दोग्योपनिषदि पञ्चमाध्याये द्वितीयखण्डेऽष्टममन्त्रः । तदेप श्लोको यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्वमेषु पश्यति । समृद्धिं तत्र जानीयात्तस्मि- स्वप्ननिदर्शने" इति । यथा वा-ऐतरेयब्राह्मणे तदप्येष श्लोको भवति। मरुतः परिवेष्टारो मरुत्तस्यावसन्गृहे । आविक्षितस्य कामप्रेर्विश्वे देवाः सभासदः । इति । इयं च केनोपनिषद्राह्मणग्रन्थगतेति पूर्वमुक्तमेव । किंचवमप्येते ( रेनों) संमन्वते यदनोपनिषद्युमाहेमवतीशब्ददर्शनादिय केनोपनिपच्छैवी । सर्वासां शैवीनामुपनिषदामथर्ववेद उपलम्यमानत्वादियमप्यथर्ववेदीयेति । परमेतत्स- व रमसात् । यतः केवलमुमाहेमवतीतिशब्दौ न शैवत्वसाधको । शैवशन्दः 'सास्य देवता ' इति पाणिनिसूत्रेण साधयितुं शक्यते । एवंच शिवो देवता अस्या इति शैवी । ततः शिवमाहात्म्यप्रतिपादिनी शैवोपयोगिरुद्राक्षादिप्र. तिपादिन्येवोपनिपच्छैवोपनिपदिति वक्तुं शक्यते न केवलमुमहिमवतीतिस. मानानुपूर्वीकशघटितत्वं शैवत्वसाधनायालम् । उमाहेमवतीत्यनयोर्यथा भिन्नार्थकत्वं तथाग्रे प्रतिपादयिष्यामः । किंच शैवोपनिषदोऽथर्ववेद एव सन्ती. त्यपि न वक्तुं शक्यं यतः शैवागमोपयोगिरुद्राक्षनाबालोपनिषत्सामवेदीया। आप्यायन्त्विति तस्याः शान्तेर्दर्शनात् । मुक्तिकोपनिषदि सामवेदीयत्वेन परिगणनाच । एतेनान्योऽपि (रोअर ) विद्वान्यदस्या अथर्ववेदगतत्वं ब्रूते तदपि प्रत्युक्तम् । सामवेदे भिन्नः संख्यागणनप्रकारोऽथर्ववेदे भिन्नः सः । अतएवाधुनातनपुस्तके द्विधैव संख्या मुद्यतेऽतो वेदद्वयगतत्वमस्या उपनि पद इति यत्तदपि न विचारकोटिमाटीकते । लेखककौशलमूलत्वात्संख्याभेद- स्य । केनचित्संख्यारम्भतो लिखिता केनचिल्लेखकेन प्रतिखण्डं भिन्नैव संख्या समातेति । अथ केनोपनिपच्छङ्कराचार्यैर्नवमाध्यायस्थेति प्रस्ताव. नायां लिखितं तदधुनातनपुस्तकैर्विसंवदति । तस्य पञ्चमाध्याय उपलम्य- मानत्वादिति बहुभिः (डॉ. वर्नेल ) प्रभृतिभिः प्रतिपाद्यते तद्विपये तु पुस्तकानधिगमादस्माभिर्नोपमाव: समाश्रीयते । पुस्तकाधिगमे प्रयत्नस्तु प्रसरत्येव ( अधिगते लिखितपुस्तके पूर्वोक्तविषयं स्वाभिप्रायं प्रदर्शयि. प्यामः प्रसङ्गान्तरेण । ४ उमाहेमवतीशब्दयोर्विचारः । अनयोाख्यानप्रसंगे पदमाप्य एवं निर्देशः । 'स इन्द्रस्तामुमा , ·. बहुशोममानां सर्वेषां हि शोभमानानां शोमनतमा विद्या तदा बहुशोभ- मानेतिविशेषणमुपपन्नं भवति । हैमवती हेमकृताभरणावत्तीमिव बहुशोभमा- नामित्यर्थः । अथवोमैव हिमवतो दुहिता हैमवती नित्यमेव सर्वज्ञेनेश्वरेण सह वर्तत इति ज्ञातुं समयेति कृत्वा तामुपजगाम । वाक्यमाप्य एवं-यस्मिन्नाकाशे ब्रह्मणः प्रादुर्भाव आसीतिरोधानं च तस्मिन्नेव स्त्रियमतिरूपिणी विद्यामाजगाम । अभिप्रायोद्धोधहेतुत्वाद्रुद्र- पल्युमा हैमवतीव सा शोभमाना विद्यैव । विरूपोऽपि विद्यावान् बहु शोभते । अनयोः पदवाक्यभाप्ययोरुमाशब्दस्यार्थो ब्रह्मविद्यैव तेजस्विनीति साधितम् । मेदिनीकोशे-उमाशब्दस्यार्थेषु कान्तिरित्यर्थः प्रदर्शितस्तेन कान्तिमती विद्योमाशब्देन लक्ष्यते । किं चावतीत्युमेति शब्दकल्पद्रुमोक्तनि- रुक्तिरपि रक्षिन्या. विद्याया एव ग्रहणं प्रयोजयति । अत्र चाख्यायिकाया- मिन्द्रादीनां गर्वनिवृत्तिद्वारा रक्षणस्य द्योतितत्वात् । अत्रेदं ध्येयम् । यदेन्द्र- समक्षं ब्रह्म तिरोभूत्तदा विमनायमानेनेन्द्रेण मनस्यालोचनात्मकं तपस्तेपे तदा तस्य मनसीदे यक्षं ब्रह्मैवेति प्रत्यभात् । तेन ब्रह्मज्ञानात्प्राड्ममेन्द्रस्य विनय इति याभिमानवती बुद्धिरासीत्तस्या नाशेन ब्रह्मज्ञानमिन्द्रेण संपादि- तम् । तदेव रूपकालंकारमाहत्य श्रुत्या स्त्रियमुमा बहुशोभामानामित्या- दिना समाम्नायते । सर्वत्रैवेयं परिपाटी यदालोचनात्मकं तपस्तमन्यमुपास- केन विचारशालिना ततो ब्रह्मादिबुद्धिरिति । एतच्च सुस्पष्टं ज्ञायते तैति- रीयोपनिषद्वाक्यसमुदायतः । तथाहि-स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । अन्न ब्रह्मेति व्यनानात् । इत्यादि । तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमानगामेत्यत्र तस्मि- नेवेत्यनेन यत्र तिरोभूतं यक्षं (ब्रह्म) तत्रैवेन्द्रेण तपो विचारापरपर्यायमनु- ठितम् । ततस्तत्रैव विद्याप्राप्तिः । नतु कानिस्त्री यक्षेण स्थापितेन्द्रेण दृष्टेति वक्तुमर्हम् । हैमवतीमित्यनेन हेमकृताभरणवतीमिवेति पदमाप्यकृतः प्रथमो ऽर्थ एव श्रेयान् । बहुशोभमानामिति विशेषणस्वारस्यात् । यतोऽलट्कारैः स्त्रीणां शोमा प्रसिदैव । अथवेत्यनेन प्रदर्शितस्य द्वितीयार्थस्य हिमवतो दुहिता हैमवती ' इत्यस्य स्वीकारे बहुशोभमानेति विशेषणम्य निरर्गलत्वं संपयेत । अयं द्वितीयोऽर्थः पौराणिकी या हिमवतो दुहिता पार्वतीति कल्प- नातामुपजीव्य प्रवृत्तः । सच भगवत्पूज्यपादैराद्यश्रीमच्छङ्कराना डीकर्तु शक्यते । आचार्यान्तरवत् पौराणिककल्पनामादृत्य तैः कुत्रापि ब्रामसूत्रभा ·६ । हार्यमेवेति वयं प्रतीमः । तत्रान्यतो ग्रहगमेषां शब्दानामिति दुर्निरूपम् । किंच यत्रान्यत्रत्यं वच उदाव्हियते तत्र तदुक्तमृपिणेत्यादि ब्राह्मणे समा- म्नायते । यथा छान्दोग्योपनिषदि पञ्चमाध्याये द्वितीयखण्डेऽष्टममन्त्रः । तदेप श्लोको यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्वप्नेषु पश्यति । समृद्धिं तत्र जानीयात्तस्मि- स्वप्ननिदर्शने” इति । यथा वा-ऐतरेयवालणे तदप्येप श्लोको भवति । मरुतः परिवेष्टारो मरुत्तस्यावसन्गृहे । आविक्षितस्य कामप्रेर्विश्वे देवाः सभासदः । इति । इयं च केनोपनिषद्राह्मणग्रन्थगतेति पूर्वमुक्तमेव । किंचैवमप्येते (रेनो) संमन्वते यदनोपनिपामाहैमवतीशब्ददर्शनादियं केनोपनिपच्छैवी । सर्वासां शैवीनामुपनिषदामथर्ववेद उपलम्यमानत्वादियमप्यथर्ववेदीयेति । परमेतत्स- व रमसात् । यतः केवलमुमाहैमवतीतिशब्दौ न शैवत्वसाधको । शैवशब्दः 'सास्य देवता ' इति पाणिनिसूत्रेण साधयितुं शक्यते । एवंच शिवो देवता अस्या इति शैवी । ततः शिवमाहात्म्यप्रतिपादिनी शैवोपयोगिरुद्राक्षादिप्र. तिपादिन्येवोपनिपच्छैवोपनिषदिति वक्तुं शक्यते न केवलमुमाहमवतीतिस- मानानुपूर्वीकशद्घटितत्वं शैवत्वसाधनायालम् । उमाहेमवतीत्यनयोर्यथा मिन्नार्थकत्वं तथाग्रे प्रतिपादयिष्यामः । किंच शैवोपनिषदोऽथर्ववेद एव सन्ती- त्यपि न वक्तुं शक्यं यतः शैवागमोपयोगिरुद्राक्षनावालोपनिषत्सामवेदीया । आप्यायन्त्विति तस्याः शान्तेर्दर्शनात् । मुक्तिकोपनिपदि सामवेदीयत्वेन परिगणनाच्च । एतेनान्योऽपि (रोअर ) विद्वान्यदस्या अथर्ववेदगतत्वं ब्रूते तदपि प्रत्युक्तम् । सामवेदे भिन्नः संख्यागणनप्रकारोऽथर्ववेदे भिन्नः सः । अतएवाधुनातनपुस्तके द्विधैव संख्या मुद्यतेऽतो वेदद्वयगतत्वमस्या उपनि पद इति यत्तदपि न विचारकोटिमाटीकते । लेखककौशलमूलत्वात्संख्याभेद- स्य । केनचित्संख्यारम्भतो लिखिता केनचिल्लेखकेन प्रतिखण्डं भिन्नैव संख्या समातेति । अथ केनोपनिपच्छङ्कराचार्येर्नवमाध्यायस्येति प्रस्ताव नायां लिखितं तदधुनातनपुस्तकैर्विसंवदति । तस्य पञ्चमाध्याय उपलभ्य- मानत्वादिति बहुभिः (डॉ. बर्नेल) प्रभृतिभिः प्रतिपाद्यते तद्विपये तु पुस्तकानधिगमादस्माभि|पंभावः समाश्रीयते । पुस्तकाधिगमे प्रयत्नस्तु प्रसरत्येव । अधिगते लिखितपुस्तके पूर्वोक्तविषयं स्वामिप्रायं प्रदर्शयि- प्यामः प्रसङ्गान्तरेण । ४ उपाहैमवतीशब्दयोर्विचारः । अनयोाख्यानप्रसंगे पदभाप्य एवं निर्देशः । स इन्द्रस्तामुमा ·शोभते । बहुशोभमानां सर्वेषां हि शोभमानानां शोमनतमा विद्या तदा बहुशोभ- मानेतिविशेषणमुपपन्नं भवति । हैमवती हेमकृताभरणावर्तीभिव बहुशोभमा- नामित्यर्थः । अथवोमैव हिमवतो दुहिता हैमवती नित्यमेव सर्वज्ञेनेश्वरेण सह वर्तत इति ज्ञातुं समर्थति कृत्वा तामुपजगाम । वाक्यमाप्य एवं-यस्मिन्नाकाशे ब्रह्मणः प्रादुर्भाव आसीतिरोधानं च तस्मिन्नेव स्त्रियमतिरूपिणी विद्यामाजगाम | अभिप्रायोद्बोधहेतुत्वालुद्र- पन्युमा हैमवतीव सा शोभमाना विद्यैव । विरूपोऽपि विद्यावान् बहु अनयोः पदवाक्यभाप्ययोरुमाशब्दस्यार्थो ब्रह्मविद्यैव तेजस्विनीति साधितम् । मेदिनीकोशे-उमाशब्दस्यार्थेषु कान्तिरित्यर्थः प्रदर्शितस्तेन कान्तिमती विद्योमाशब्देन लक्ष्यते । किं चावतीत्युमेति शब्दकल्पद्रुमोक्तनि- रुक्तिरपि रक्षिल्या. विद्याया एव ग्रहणं प्रयोजयति । अत्र चाख्यायिकाया- मिन्द्रादीनां गर्वनिवृत्तिद्वारा रक्षणस्य द्योतितत्वात् । अवेदं ध्येयम् । यदेन्द्र- समक्षं ब्रह्म तिरोभूत्तदा विमनायमानेनेन्द्रेण मनस्यालोचनात्मकं तपस्तेपे तदा तस्य मनसीदं यक्षं ब्रह्मैवेति प्रत्यभात् । तेन ब्रह्मज्ञानात्प्राइममेन्द्रस्य विनय इति याभिमानवती बुद्धिरासीत्तस्या नाशेन ब्रह्मज्ञानमिन्द्रेण संपादि- तम् । तदेव रूपकालंकारमाहत्य श्रुत्या स्त्रियमुमां बहुशोभामानामित्या- दिना समाम्नायते । सर्ववेयं परिपाटी यदालोचनात्मकं तपस्तप्तन्यमुपास- केन विचारशालिना ततो ब्रह्मादिशुद्धिरिति । एतच्च सुस्पष्टं ज्ञायते तैति- रीयोपनिषद्वाक्यसमुदायतः । तथाहि-स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । अन्नं ब्रह्मेति व्यनानात् । इत्यादि । तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगामेत्यत्र तस्मि- नेवेत्यनेन यत्र तिरोभूतं यक्षं (ब्रह्म) तत्रैवेन्द्रेण तपो विचारापरपर्यायमनु- ष्ठितम् । ततस्तत्रैव विद्याप्राप्तिः । नतु काचिल्त्री यक्षेण स्थापितेन्द्रेण दृष्टेति वक्तुमर्हम् । हैमवतीमित्यनेन हेमकृत्ताभरणवत्तीमिवेति पदभाव्यकृतः प्रथमो ऽर्थ एव श्रेयान् । बहुशोममानामिति विशेषणस्वारस्यात् । यतोऽलङ्कारैः नीणां शोमा प्रसिद्धव । अथवेत्यनेन प्रदर्शितस्य द्वितीयार्थस्य : हिमवतो दुहिता हेमवती' इत्यस्य स्वीकारे बहुशोभमानेति विशेषणस्य निरर्गलत्वं संपद्येत । अयं द्वितीयोऽर्थः पौराणिकी या हिमवतो दुहिता पार्वतीति कल्प- नातामुपजीव्य प्रवृत्तः । सच भगवत्पूज्यपादैराद्यश्रीमच्छङ्कराचार्य ङ्गीकर्तु शक्यते । आचार्यान्तरवत् पौराणिककल्पनामादृत्य तैः कुत्रापि ब्रह्मसूत्रभा- . - ·प्यादौ श्रुत्यर्थस्य सूत्रार्थस्य वानजीकृतत्वात्। एवं चायमर्थोऽन्यकृतो लेखक- प्रमादानाप्यशरीरे प्रविष्ट इव भाति। यतश्छान्दोग्योपनिषद्भाप्ये तृतीयेऽध्याये दशमखण्डे छान्दोग्योक्तसूर्यपरिवर्तनविषये पौराणं दर्शनम् इत्युक्त्वा अत्रोक्तः परिहार आचार्यैः' इत्युक्त्वान्येपामाचार्याणां मतं विरोधपरिहारार्थ प्रदर्श्यते स्वयं तद्विपयेऽरुनिः प्रदर्श्यते। तेन पुराणविरोधपरिहारविपये स्वयमाचा- र्याणां न प्रवृत्तिरिति प्रतीयते । यतस्तेषां श्रुतिविरुद्ध पुराणवचस्वनादर एव । अतएव हैमवतीतिशब्दस्य पौराणार्थो न श्रेयानिति सिद्धम् । यक्षशब्दार्थ- विषये विदेशीयेर्वहु पराक्रान्तं परन्तु यक्षं पूज्यमिति योऽर्थ आचायः प्रदर्शितः स एव वरीयान् “ यज । देवपूनासंगतिकरणदानेपु” इति पाणिनीयधातुपाठोक्तेः । ५ एतदुपनिपत्स्थोपासनाविचारः । यड्रह्मेन्द्रादिभिर्दुर्विज्ञेय यस्य च ज्ञानेनामृतत्वप्राप्तिस्तज्ज्ञानस्य मन्दबुद्धि- भिरधिगमो भवत्वेतदर्थमयोपासना । तत्र प्रथमा द्विविधा तत्राद्या प्रदर्श्यते। सा द्विविधा । आधिदैवताध्यात्मभेदेन विद्युतो व्यधुतदा' इति यथा विद्युतो विद्योतनं तद्वद्रलोपास्यम् । अयमों यथा विद्युदेकदैव प्रकाशते तद्वदेवैकदैव ज्ञानकाले प्रकाशमानं ब्रह्म तस्य पुनरस्तमयाभावात् । अथवा तेनःशब्दमध्याहृत्य विद्युतस्तेन इव ब्रह्मोपास्यम् । ततः प्रथमाया एवं द्वितीयः प्रकारः । न्यमीमिपदा' इति । यथा कश्चिचक्षुनिमेषणं. कृतवा- निति । निर्मिपितवदिव तिरोभूतमित्येवं ब्रह्मोपास्यम् । अथ द्वितीयाध्या- त्मरूपिणी । सा द्विविधा । तत्र प्रथमा उपस्मरणसंकल्पादिभिर्मनो- लिगैब्रह्मेत्युपास्यमिति । ततो द्वितीया तद्वनं ब्रह्मेत्युपास्यमितिरूपा । अयमर्थः । प्रख्यातं ब्रह्म प्राणिजातस्य संमजनीयमिति गुणेनोपास्यमिति । ६.पदभाप्यवाक्यभाष्ये । अत्र केनोपनिषदि शङ्कराचार्यकृतं पदभाष्यं, वाक्यभाप्य, इति भाष्य- द्वयमुपलभ्यते सर्वत्रानन्दाश्रममुद्रणालयादिषु माप्यद्वयं मुद्यतेऽत्रापि पुस्तके तथैव भुद्रितम् । परमत्र विद्वन्मनस्येवं भवति विचारणा । किमेतद्भाप्यद्व- यमेकेनैव कृतम् । उभाभ्यां वा कर्तृभ्यामिति । तत्रैककर्तृकत्वेऽक्यमभि- प्रायसाम्यं चापेक्ष्यते । तत्त्वत्र नोपलभ्यते । तद्वैलक्षण्यस्य स्पष्टमुपलभ्यमा- नत्वात् । तथाहि- ·- . . १ पदभाप्ये नाहं मन्ये सुवेद २११० इति मन्त्रेऽहमिति पाठं गृही- त्या व्याख्यानम् । अत्र यद्युभयोर्भाप्ययोरेक एव कर्ता स्यात्तर्हि मया पद- माप्येऽयं पाठो व्याख्यात इत्याधुच्येत । तथा तु नोक्तं तेन कर्तृवैलक्षण्यं स्पष्टम् । २ पदमाप्ये १।१ मन्त्रे ' प्रेपितं ' इत्यस्यार्थो भिन्नः । वाक्यभाप्ये तु तस्यैव प्रेपितमिवेत्यनेन पूर्वविलक्षण उपमार्थः प्रदर्शितः। ३ पदभाप्ये 'श्रोत्रस्य श्रोत्रम् ' १२ इति मन्त्रे श्रोत्रमित्यादयः प्रथमाः सन्तीति साधितम् । वाक्यभाप्ये तु तत्रैव प्रथमाद्वितीयेति विभक्तिद्वयं साधितम् । ४ १३ मन्त्रे उभयो प्ययोरवतरणिकाभेदोऽभिप्रायभेदमूलकः । ५ ११४ मन्त्रे पदवाक्यमाप्ययोरक्षरार्थसाम्येऽप्यभिप्रायभेदः । ६ ' यदि मन्यसे ' २९ इति मन्त्रे पदवाक्यमाप्ययोरवतरणिकाभेदः । ७ प्रतिबोधविदितं ' २०१२ इति मन्त्रे पवाक्यभाप्ययोः कि- चिदभिप्रायभेदः । < ' भूतेषु भूतेषु विचित्य ' २।१३ इति मन्ने विचित्येत्यस्य पदवा- क्यमाप्ययोमिन्नोऽर्थः । प्रथमो विदांचकार ४।२७ इति मन्त्रे पदवाक्यभाप्ययोः- लक्षण्यम् । १० तस्यैप आदेशः ४।२९ इति मन्त्रे पदवाक्यमाप्योलक्षण्यम् । ११ . उपनिषदमबम ' ४।३२ इति मन्ने पदवाक्यभाप्ययोविलक्षणः पन्थाः। १२ ४।२७ मन्त्रे पदभाप्य इवशब्दविषय उक्तं वाक्यभाप्ये तु न किमप्युक्तम् । १३ उपनिषदमयूम ४।३२ इत्यस्यार्थब्याख्याने पदवाक्यभाप्ययो- विलक्षणः पन्थाः । इत्यादिभिर्निदर्शनै ककर्तृकमिदं भाष्यद्वयम् । ननु कालभेदेनैकेनापि प्रकारान्तरेण ग्रन्थः प्रतिपादयितुं शक्यत इति चेत्सत्यम् । तथा अन्यप्रतिपादनसंभवेऽपि पूर्व मया पदभाप्ये वाक्यभाप्ये वैवमुक्तं सं. प्रतीदमुच्यत इति कथनस्यापरिहार्यत्वात् । ततश्चैवं निर्देशाभावादवश्यमेत- सिध्यति यद्भिन्नाव निर्मातारी पदवाक्यमाप्ययोः । एवंध भाष्यद्वयस्य भिन्नकर्तृकत्वप्तिद्धौ कतरत्पूर्व पदभाप्यं वाक्यमाप्यं वेति विचारयामः । केनो०प्र०-२ . ९ ·तत्र पदभाप्यं श्रीमद्भगवत्पूज्यपादानामाद्यश्रीशङ्कराचार्याणां कृतिः । वाक्यभाप्यं तु तदनुयायिनां श्रीशङ्कराचार्यपीठमधितिष्ठता केपांचिदाचार्या- णामित्यस्माकं मतिः । तत्र चोपोद्दलकानि तथाहि- १ पदभाप्यापेक्षया वाक्यभाप्ये श्रुत्यन्तराणां प्रमाणार्थ निर्देशोऽल्पीयान् । इतस्ततः पूर्वपक्षमण्डनेश्वरसियादिः स्वतन्त्रतया लेखो भूयान् । आद्याचार्या उन्मूलमप्रासंगिकमुपनिपदाप्ये कदापि न लिखन्ति । उपनिषदा बहूनि वाक्यान्याद्याचार्याणां ग्रन्ये संभवन्ति । तेन वाक्यभाप्यमाद्याचार्ये- तरकृतम् । तेषां ग्रन्थेऽप्रासंगिकपूर्वपक्षानिर्देशात् । २ प्रतिबोधविदितं ' २॥१२ मन्त्रे वाक्यभाष्ये प्रतिबोधविदितमि- त्यस्यार्थत्रितयं कृतं तत्र द्वितीयन्याख्या सद्योमुक्तिं प्रत्याययति । अथवा प्रतिबोधविदित मतमिति सकृदेवाशेपविपरीतनिरस्तसंस्कारेण स्वप्नप्रतिबोध- वद्यद्विदितं तदेव मतं ज्ञातं भवतीति (पृ.२५) सद्योमुक्तिश्च न शास्त्रीया। एतादृशमशास्त्रीय मतमाद्याचार्याः कदापि न' प्रतिपादयिष्यन्ति तेनेदं वाक्यभाप्यमाद्याचार्यतरकृतम् । ननु 'पूर्व तु यथार्थम् ' इति वाक्यभाप्यो- क्त्यायं पक्षस्तस्यापि न संमतस्तेन नायं दोष इति चेन्न यतोऽशुद्धपक्षप्र- दर्शनस्यैव तत्र दोपत्वात् । ३ पदभाष्ये यथाक्रमं शब्दशो विवरण वाक्यभाप्ये तु सुगमशब्दविशि. प्टो मन्त्रो न व्याख्यायते । आद्याचार्याणां सर्वत्र ग्रन्थेषु परिपाटीयं यत्ते ययाक्रम सर्वाञ्शब्दान्निर्दिशन्ति विशिष्टशब्दान्व्याख्यान्ति च । ४ वाक्यमाप्ये चतुर्थखण्डे पष्ठमन्त्रे सेवन्ते स्मेति स्मपदं निरर्थकं प्रयुक्तम् । एवं निरर्थकशब्दप्रयोग आद्याचार्यग्रन्थे न सञ्जाघटीति तेनेदं तत्कृतं न संभवति । एभिर्निदर्शने न युरेव प्रज्ञावन्तो यद्वाक्यभाप्यमाद्याचार्यकृतं नेति । अत्र केचन सांप्रदायिका इत्यं समादधते यद्यथान्यासामुपनिपदां मन्त्रान् विषयवाक्यत्वेन गृहीत्वा तेपा व्याख्यानमाचायलसूत्रभाष्ये कृतं तथा केनोपनिषत्स्थमंत्राणां न कृतं तत्रत्यमन्त्राणां विषयवाक्यत्वाभावात्तेन पद- भाप्यं कृत्वाप्यपरितुप्यन्तो भगवत्पूज्यपादाः पुनर्वाक्यमाप्यमवीमपन् अतएव । पदशो व्याख्यायापि न तुतोष भगवान्माप्यकार: इत्यानन्द- ज्ञानोकिः संगच्छते। तेन पदवाक्यमाप्यद्वयमाद्याचार्यकृतमेवेति । परं तन्न विचारक्षोदतमम् । यतो यया केनोपनिपत्स्थमन्या न विषयवारयत्वेन - ·ब्रह्मसूत्र व्याख्यातास्तथेशावास्योपनिषद्गता अपि मन्त्रा विषयवाक्यत्वेन न ब्रह्मसूत्रे व्याख्यातास्तत ईशावास्योपनिषद्यपि भगवत्पूज्यपादैरन्यद्भाप्यं कृतं स्यात्तत्तु नोपलम्यते तेन पूर्वोक्तं समाधानं स्थवीयः । किंचैतत्समाधान पूर्वोक्तवैलक्षण्यविवरणं न सहत इत्यन्यदेतत् । अन्त उभयोरपि भाष्ययोः । श्रीमत्परमहंसपरिवानिकाचार्येत्याद्युक्ति- स्तु न निर्णयायालम् । लेखकभ्रमेणापि तथोक्तेः संभवात्। पदभाष्ये १ । २ मन्त्रेऽतिमुच्येत्यादिपदानामयवेत्यनेन प्रदर्शितोऽर्थों वाक्यमाप्येऽगीकृतः साधीयस्त्वात् । तेन वाक्यमाप्यं पदभाप्यादनन्तरकालजम् । पूर्व दृष्ट- योरर्थयोर्मध्ये द्वितीयस्य साधीयसोऽर्थस्य ग्रहणात् । नच पदभाप्य एव वाक्यभाष्यमंाकृतमिति कुतो नोच्यत इति वाच्यम् । साधीयसोऽर्थस्य दर्शने न केनाप्यसाधीयानों गृह्यत इति लोकसिद्धत्वात् । एवमेव लौ- किकी परिपाटी वाक्यभाप्यकृद्भिराहता तेन पदभाष्यदृष्टार्थद्वये द्वितीय एव स्वीकृतः । यदि पदभाप्यमनन्तरस्थं स्यात्ताई · पूर्वोऽसाधीयानर्थस्तेन नैव प्रदर्येत । पूर्वार्थोऽसाधीयानिति पक्षान्तरप्रदर्शनप्रयोजकारुच्या, अथ- वेत्यनेन बोध्यते पदभाष्यकृतापि । पूर्वोक्तार्थस्यासाधीयस्त्वमध्याहार- स्वीकारात् । द्वितीयेऽर्थेऽध्याहारस्य प्रसंगो नास्तीति तस्य साधीयस्त्वम् । एतत्स्पष्टीकरणार्थ पदवाक्यभाप्यगतपक्तयः प्रदर्श्यन्ते तथाहि-पदभाप्यम् अतिमुच्य श्रोत्राद्यात्मभावं परित्यज्य ये श्रोत्राद्यात्मभावं परित्यजन्ति ते धीरा धीमन्तः । नहि विशिष्टधीमत्त्वमन्तरेण श्रोत्रायात्मभावः शक्यः परित्य- क्तुम् । प्रेत्य व्यावृत्यास्माल्लोकात्पुत्रमित्रकलत्रबन्धुपु ममाहंभावसंव्यवहारलक्ष- णात्त्यक्तसवैषणा भूत्वेत्यर्थः ।अमृता अमरणधर्माणो भवन्ति । अथवातिमुच्ये- त्यनेनैवैपणात्यागस्य सिद्धत्वादस्माल्लोकात्प्रेत्यास्माच्छरीरात्प्रेत्य मृत्वेत्यर्थः । अत्र प्रथमार्थे श्रोत्राद्यात्ममावं ' इत्यध्याहारः कर्तव्यो भवति । वाक्यमाप्ये- ' अतिमुच्यानवबोधनिमित्ताध्यारोपिताझुद्ध्यादिलक्षणात्संसारान्मोक्षणं कृत्वा धीरा धीमन्तः प्रेत्यास्माल्लोकाच्छरीरात्प्रेत्य वियुज्यान्यस्मिन्नप्रतिसंधी- यमाने निनिमित्तत्वादमृता भवन्ति' ॥ ननु द्वितीयार्थेऽपि-अनवबोधनि- मित्तेत्यादिवाक्यभाप्यस्थपदानामध्याहारः कर्तव्यो भवतीति न वक्तव्य तस्याक्षेपेणैव लभ्यमानत्वात् । शरीराद्यात्ममावमिति पदस्य तु नाक्षेपेण लामः । अतः पदमाप्यं पूर्व वाक्यमाप्यं तु पश्चात्तनम् । अयं वाक्यभाप्यकृत् शंकरानन्दात्प्राक्तनः । शंकरानन्दो विद्यारण्यगुरुस्तेन ·। १२ शङ्करानन्दस्य कालत्रयोदशशतकं भवितुमर्हति । ततः प्राक्तनो वाक्यमाप्य- कृदाचार्य इत्येव निर्णेतुं शक्यम् । आनन्दज्ञानस्तु शंकरानन्दादतिनः । तेनेतरेयोपनिषद्भाप्यव्याख्यायां विद्यारण्यकृततरेयोपनिषद्दीपिकास्थस्य व- चसो निर्देशात् । आनन्दज्ञान आद्यशंकराचार्यशिप्यस्तत्समकालीनश्चेति केपांचिद्भान्तिः । यतो गुरुत्वेन ब्रह्मसूत्रभाप्यटीकायां तेन शुद्धानन्दस्य निर्देशः कृतः । तथाहि समाप्तिश्लोकेशुद्धानन्दाधियुग्मस्मृतिमरनिभृत प्रौढगाढोक्तिरूपानन्दज्ञानप्रणीता जगति मुदमियं सद्धियां संविधत्ताम् । इति । ततश्चैवं सिद्धम् । अन्येन शाङ्करपीगधिष्ठितेनैकं भाप्य केनोपनि- पदि व्याख्यातं तस्य वाक्यमाप्यमिति संज्ञा कृता स्यात्परं कालयशादज्ञात्वा तत्कर्तारं भाप्याध्यायिमिरस्य वाक्यसंज्ञा दृष्ट्वा पूर्वमाप्यस्य पदभाप्यमिति संज्ञा कृता भवेत्। स चायं पदवाक्यमाप्यभेदः शङ्करानन्दात्प्राक्तनः 'च्याक- रिप्ये पदाध्वना' इति तत्कृतदीपिकोक्तेः । आनन्दज्ञानेन, ततोऽक्ति- नेन मायद्वये व्याख्याकरणं सुसंगतमेव । अपरितुप्यन्नित्याद्यानन्दज्ञानो. क्तिरपि तन्मत्यनुसारं न विरुध्यते । अत्र पदवाक्यभाष्यकर्तृविषये विदेशीये. स्तूप्णीमाव एवांगीक्रियते तेन तद्विचारः कर्तुं न शक्यते । योऽयं मया- नुमानप्रमाणमादृत्यैतावता ग्रन्थेन विचारः कृतः स पाष्टर्यकोट्यन्तर्गतः स्या- दिति संभावये तथापि विचारशीलानामत्र विपये प्रवृत्त्यै सोऽलं भवत्विति मनीषयानुष्ठितत्वात्समामर्हति विदुषाम् । ७ शाङ्करमतम् ( अद्वैतमतम् ) अस्मिन्मते ब्रह्मैव सत्यमन्यत्सर्व मिथ्या । जगदादि सर्व शुक्ती रजत- मिव भासते । ब्रह्म निर्गुणमतएव शब्दरप्रतिपाद्यम् । अतएव वाड्मनसयोर- गोचरमिति श्रुता कय्यते । सर्वज्ञत्वादयोऽपि ब्रह्मगुणा औपाधिकाः । जीवो ब्रह्मरूपोऽप्यज्ञानाद्भिन्न इव माति । मनोबुद्ध्याद्युपाधिभिः सर्वोऽपि ननोऽ. हमिति प्रत्येति । अतएव सुषुप्तौ मनोबुद्ध्यादिलयेनाहमाकारप्रतीत्यमावः । एवं मोक्षावस्थायामप्युपाधिलयादहमाकारप्रतीत्यभावः । एवं चाहमिति प्रतीतिरोपाधिकी । अयं प्रातीतिको जीव एक एव नतु नाना ! अन्तः. करणभेदात्सुखदुःखानुभवभेदः । चैतन्यं सर्वव्यापकं स एवात्मेत्यभिधीयते । अयमात्मेश्वरनीयसाक्षीति भेदेन त्रिविधः । सर्वनगन्मूलकारणमज्ञानं तस्मि- धेतन्यान्तर्गते सति स आत्मेश्वर इत्यभिधायते । स एवेश्वरस्सत्यरजस्त. मोमिविष्णुप्रसाशरेति संज्ञा लभते । आत्मा ज्ञानस्वरुपो नतु ज्ञातृस्य- ·१३ . रूपस्तस्य ज्ञातृत्वमहंकाराद्युपाधिभिः प्रपञ्चस्यापि ज्ञेयत्वमज्ञानादेव । त्रिविधं सत्यत्वं प्रातिमासिकं, व्यावहारिकं पारमार्थिकं च तत्र प्रातिमासिकस्य शुक्ति- रजतादेर्व्यावहारिकसत्यरजतेन बाधः । व्यावहारिकसत्यावं घटपटादीनां तच्च पारमार्थिकसत्येन ब्रह्मदर्शनेन बाध्यते ब्रह्मणस्तु कस्यामप्यवस्थायां न बाधः । अत एव तत्परमार्थसत् । घटपटादीनां व्यवहारदशायां सत्यत्वं वस्तुतस्तु ते मिथ्याभूताः । स्वाप्तिकपदार्थवत् । यथा स्वप्नगताः पदार्थ जाग्रहशायां न सन्त्यतो मिथ्या तथा पारमार्थिकदशायाममावादेते. व्यवहारदशायां विद्यमाना अपि घटादयो मिथ्या । पारमार्थिकात्मज्ञानेन तद्वाधात् । कासुचिच्छतिषु सृष्टिराकाशादिक्रमेण कासुचिच्छुतिषु तेन आदिक्रमेण कुत्रचित्सर्वं ब्रह्मैव नान्यदित्युक्तम् । सर्वासां श्रुतीनामबाधित- प्रामाण्यात्तत्समन्वयोऽवश्यं कर्तव्यस्तथा चेदमेव सिध्यति यद्रदेव सत्य- मिति पारमार्थिकदृष्टयोक्तम्। आकाशादिक्रमसृष्टिस्तु व्यावहारिकी । अने- नापि प्रमाणेन जगतो व्यावहारिकसत्यत्वम् । नतु परमार्थसत्यत्वम् । यदि जगत्परमार्थसत्स्यात्तर्धन्यत्किमपि नास्तीतिप्रतिपादिनी श्रुतिरनर्थिका स्यात् । एवं च सत्यानृते मिथुनीकृत्य नैसर्गिकोऽयं लोकव्यवहार इति मन्तव्यमत एवाज्ञानिदृष्ट्या तत्सत्यत्वं भासते । ज्ञानिदृष्ट्या च ' तस्य पिता अपिता भवति' इत्युक्तरीत्या तस्य मिथ्यात्वम् । न केवलं सर्वस्य जगतो मिथ्यात्वं श्रुत्या बोध्यतेऽपि तु स्वस्यापि मिथ्यात्वं श्रुतिनिरभि- मानितया ब्रूते । ननु मिथ्याभूतश्रुतेः , सत्यज्ञानं कथमिति नच वाच्यम् । " यथा कर्मसु काम्येपु स्त्रियं स्वप्नेऽनुपश्यति । समृद्धिं तत्र जानीयात्त- स्मिन्स्वप्ननिदर्शने " इत्युपनिषदुक्तरीत्या मिथ्याभूतात्स्वप्नस्थस्त्रीदर्शनात्स- त्यसमृद्धिप्राप्तिरिवासत्याया अपि श्रुतेः सत्यभूतात्मदर्शनस्य संमयात् । । यथा वा स्वाप्निकपदार्थानामसत्यत्वेऽपि तज्ज्ञानस्य सत्यत्वं तथा मिथ्या- भूताया अपि श्रुतेः सत्यात्मज्ञानम् । एतस्य सर्वजगतो मूलस्वरूपमनाद्य- विद्या सा च त्रिगुणात्मिका प्रलयकालसमाप्तिवेलायामविद्यया जीवकृत- कर्मभिश्च ॥ तदेक्षत बहु स्या प्रनायेय !' इति रीत्या परमात्मा संकल्प यति तत आकाशादिक्रमेण सृष्टयुगमः । ततश्च पंचीकृतपनमहाभूतेम्यः शरीरादीनि प्रादुर्भवन्ति । एवमुत्पनशरीरे प्रविष्टं चैतन्यं जीव इत्यभिधी. यते स नाणुः किन्तु व्यापकः सर्वस्मिन्शरीरे मुखदुःखानुमवान् । सच जीवो मुक्तिपर्यन्तं स्पायी जन्मान्तरीयकर्मनमुखदुःतसम्बन्धात् । ननु ·जन्मान्तरं नाङ्गीक्रियत इति चेञ्जन्मसमकाले जायमानसुखदुःखानुभवस्या- नुपपत्तिः । मातृस्तनपानादावप्रवृत्त्यापत्तिश्च । तदानीं कस्यापि कर्मणोऽसं- भवात्। जीवो विस्मृतकण्ठस्यचामीकरपुरुष इवात्मविस्मृतेरज्ञानात्सुखदुःखा- नुमवमाक् । अज्ञानं लिङ्गशरीरं स्थूलशरीरं चेत्युपाधिस्तस्य सदा प्रत्यासन्नः । अयमुपाधिर्दशमस्त्वमसीति ज्ञानेन विस्मृतात्मस्वरूपस्याज्ञानमिवात्मक्षा- नेन जीवात्मपरमात्मैक्यज्ञानापरपर्यायेण नश्यति सत्यज्ञानेन विना मिथ्याभूत. दर्शनस्यानिवृत्तेः । एवमविद्यानाशे जीवो मुक्तो भवति । तस्य ज्ञानासिः प्रारब्धेतराण संचितक्रियमाणानि कर्माणि नाशयति । अस्यां दशायां प्रारब्धकर्माणि भुजानः स विगतशरीराधभिमानो जीवन्मुक्त इत्यभिधीयते प्रारब्धकर्मावसाने देहपाते स विदेहमुक्तो भवति । इयमेव परमा मुक्तिः । अस्यां जीवः परमात्मसायुज्यं नाम स्वरूपमधिगच्छति । नच मतान्तर- वदल्पेनापि सेवकादिरूपेण भिन्नस्तिष्ठति । यद्यपि जीवः सदैवात्मस्वरूप- स्तथापि भावरूपेणाक्षानेनात्मानं सुखदुःखभानं मनुते तदैव बद्ध इत्य. मिधीयते तादृशाज्ञानस्य निवृत्तौ स एव मुक्त उच्यते । साधनक्रमः । वेदविहितवर्णाश्रमकर्मणा चित्तशुद्धिस्ततो ब्रह्मनिष्ठगुरुं प्रति शरणगमनं तेन तत्त्वमसीति ज्ञानोपदेशस्तच्छ्वणमनन निदिध्यासनैः संन्यासाश्रममधिव. सन्कर्माणि परित्यजश्च स सुस्थिरज्ञानो मोक्षं लभते । कदाचिद्वामदेवादि- वत्पूर्वजन्मकृतकर्मभिः शुद्धचित्तोऽन जन्मनि ज्ञानेन मुक्तो भवति । मो- साप्सौ ज्ञानमेव साक्षात् साधनम् । कर्मोपासने तु चित्तशुद्धिचित्तकाम्य- प्रापकत्वात्परंपरितसाधने । ज्ञानकर्मसमुच्चयस्तु नेष्टः । नित्यानित्यवस्तु, विवेकः, इहामुत्रार्थभोगविरागः, शमदमादिसाधनसंपत् , मुमुक्षुत्वं चेति साधनचतुष्टयसंपत्त्यनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा । अस्मिन्मतेऽनिर्वचनीयख्यातिः । प्रत्यक्षानुमानोपमानशाब्दार्यापत्त्यनुलथ्याख्यानि पट् प्रमाणानि । तत्रा- लौकिकार्य आत्मनि शाब्दमेव मुख्यं प्रमाणम् । अन्यनुमानादि तदव. प्टम्भेन प्रमाणं भवति । अत्र मते विवर्तवादः | तस्वरूपं स्वप्रकाशपर- * मानन्दाद्वितीयं ब्रह्म स्वमायावशान्मिय्यैव जगदाकारेण कल्पते । यथा शुक्ती रजतं रज्नौ भुजङ्गमश्च । ननु शुक्तिरजतादौ सारूप्यं विवर्तत्वे कारणं जीवनडयोः सारूप्याभावेन निद्विवर्तत्वं प्रपंचस्य कपमिति चेन्नैतत्साधु । नहि सारूप्यनिवन्धनाः सर्वे विभ्रमा इति च्याप्तिरस्ति । असदूपादपि कामादेः कान्तालिझनादिविय स्वप्नविन .

·-- मस्योपलम्भात् । किंच कदाचित्के विभ्रमे सारूप्यापेक्षा नानाद्यविद्यानिव- न्धने प्रपंचे तदुक्तमाचार्यवाचस्पतिना-विवर्तस्तु प्रपञ्चोऽयं ब्रह्मणोऽपरिणा- मिनः । अनादिवासनोद्भूतो नःसारूप्यमपेक्षते॥' इति । अस्य मतस्य सङ्गा- हकः श्लोकः ॥" ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापरः" इति ।। ८ रामानुजमतम् (विशिष्टाद्वैतमतम् ) विशिष्टाद्वैतशब्दार्थः-चिदचिद्विशिष्टस्य परमात्मनोऽद्वैतमथवा सूक्ष्मश- रीरविशिष्टस्य कारणरूपस्य परमात्मनस्तथा स्थूलशरीरविशिष्टस्य कार्यरूप- स्य परमात्मनश्चेत्युभयोरद्वैतम् । पदार्थास्त्रिविधा अचिच्चिदीश्वरभेदेन । तत्र प्रकृतिकालशुद्धसत्त्वभेदेनाचित्पदार्थस्त्रिविधः । तत्रापि प्रकृतिनिधा सूक्ष्म- सूक्ष्मतरसूक्ष्मतमेतिभेदेन । साच क्रमेणाव्यक्ताक्षरतम इति संक्षिका । ईश्वरः परमात्मा स एव ब्रह्मेत्यभिधीयते । चिदचित् ( जीवनड ) पदार्थात्मकमी- श्वरस्य शरीरं तच्छरीरमपि स्थूलसूक्ष्मभेदेन द्विविधं सूक्ष्मशरीरयुतः पर- मात्मा स्थूलस्य जगत उपादानकारणम् । परमात्मन्यप्राकृताः शब्दस्पर्श- रूपरसगन्धाः शक्तिज्ञानानन्दादयश्च गुणाः सन्ति । सच सर्वाश्रयो व्यापकश्च तज्ज्ञानं शरीरमपि व्यापकम् । सच पंचविधः परव्यूहविभवान्तर्याम्यर्चाव- तारभेदेन । स एव सूक्ष्मचिदचित्पदार्थयुक्तो जगत उपादानं विशेषसंकल्प- युक्तश्च निमित्तकारणं भवति । तथा कालाधन्तर्यामितया सहकारिकारणं च भवति । अयं परमात्मा सर्वेषां चेतनाचेतनवस्तूनां प्रेरकः कर्मानुकूलफल- प्रदोऽप्युदासीनः सर्वजीवानां जडानां च नियन्ता कल्याणगुणपूर्णो हेय. गुणप्रत्यनीकः सर्वान्तर्याम्यचिन्त्यशक्तिबलैश्चर्यवीर्यतेनःसंपन्नो भक्तिलभ्यः श्वास्ति । जीवजडो परमात्मनः शरीरभूते । एतद्विशिष्टपरमात्मातिरिक्त जगति किंचिन्नास्ति । यद्यपि जीवनडौ विशिष्टपरमात्मनोऽनतिरिक्तौ तथापि केवलपरमात्मनस्तौ भिन्नौ नित्यौ च चिदपरपर्यायो जीवः स चाणुर्नतु व्यापकः । सच चेतन ईश्वराधीनकर्तृत्वगुणः स्वप्रकाशः सुखी नित्यः प्रति- शरीरं भिन्नश्च । सच बद्धमुक्तनित्यभेदेन त्रिविधः । ब्रह्मादिकीटान्ताः सर्व संसारिनीवा बद्धाः । विमुक्तसंसाराः प्राकृतसूक्ष्मशरीररहिता वैकुण्ठे भगव- संनिधिनिवासिन आविर्भूताप्टगुणा ये ते मुक्तजीवाः । मूलत एव संसार- संबन्धरहिताः परमात्मेच्छानुवर्तिनोऽसंकुचितज्ञाना येऽनन्तगरुडादयस्ते सर्वे नित्यनीयाः । जीवात्मानोऽनन्ताः । जगत्प्रवाहश्चानादिः । नित्यनीवाः स्वे.

·च्छया लीलाविभूतिप्ववतारं धारयन्ति । एतेषु नित्यजीवेषु यथाधिकार तारतम्यं वर्तते । मुक्तजीवेषु तारतम्य नास्ति । तेषां न कोऽप्यधिकारो नवा तेपामवतारधारणम् । मुक्तौ नीवैः परमात्मसादृश्यं लभ्यते न त्वैक्यम् । जीवो ज्ञातृस्वरूप आनन्दस्वरूपश्च तथा कर्ता भोक्ता । तस्य शरीरं प्रकृ. तिजन्यं पांचभौतिकं सन स्वयं परमात्मनः शरीरभूतः । जीवात्मा लिङ्गदे- होपाधिना संसरति । सच लिङ्गदेहः प्राकृतोऽनादिश्च । उपाधिभूतलिङ्गदे. हत्यागेन जीवेन मोक्षो लभ्यते । मोक्षावस्थायामपि जीवस्य ज्ञातृत्वं न ही- यते । मोक्षार्थ जीवस्य ब्रह्मविचारो विधीयते । तत्र पूर्ववृत्तं कर्म ब्रह्मज्ञा- नेऽङ्गभूतम् । न साधनचतुष्टयसंपत्त्यानन्तर्य तत्रापेक्ष्यते । यत्रेश्वरनित्यनी- वमुक्तनीवाश्च विविधभोगानुपभुञ्जते । यत्रच कर्मरूपाविद्या न संभवत्यसो देशः शुद्धसत्त्वमित्यभिधीयते । एतत्सत्त्वं प्राकृततत्त्वगुणतो विलक्षणम् । ज्ञानं स्वप्रकाशं चेतनं व्यापकं बुद्ध्यपरपर्यायं चास्ति । जीवेश्वरौ तदाधारभूती तयोर्धर्मो ज्ञानं तच्च स्वतः प्रमाणं बद्धदशायां तत्कर्माच्छन्नं संकुचितं भवति मोक्षे तु तद्विकसितं भवति । प्रकृतिपदार्थो जडो नित्यश्च । तया परमा- त्मस्वरूपमाच्छादितं भवतीति कर्मवश्या बद्धजीवा मन्यन्ते । इयं प्रकृतिः सत्त्वरजस्तम इति गुणत्रयात्मिका चतुर्विशतितत्त्वात्मिका च । तानि तत्त्वानि प्रकृतिमहत्तत्त्वमहंकारो मनः पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पश्च कर्मेन्द्रियाणि पञ्च तन्मात्राणि पञ्च महाभूतानि चेति । एतेषु प्रथमतत्त्वं प्रकृत्याख्यं सर्वेषां नडानां मूलकारणम् । एतदतिसूक्ष्मं सृष्टयादौ परमात्मन इच्छया प्रकृती परिणम्यमानायां यथा यथा सूक्ष्मता हीयते तथा तथावस्थान्तरं भवति । तत्र प्रथमावस्या तम इत्यभिधीयते । द्वितीयावस्थाक्षरं, तृतीयावस्थान्यक्तं च । इदं तृतीयमव्यक्तं नाम कार्योन्मुख्यव्यवस्था, अव्यक्तानन्तरं जायमानाः सर्व परिणामा व्यक्ताः । तत्र प्रथमपरिणामो महत्तत्वम् । अत्र गुणप्रयसा- भ्यं नास्ति । विष्वन्यतमो गुणः प्रचलो भवति । महत्तत्वं ब्रमणः शरीरम् । अस्माज्जायतेऽन्तःकरणवृत्तिर्बुद्धिनाम्नी निश्चयाख्या । महत्तत्त्वात्सत्त्वगुण- प्राबल्येन जायमानः सात्त्विकोऽहंकारो वैकारिक इति कथ्यते । अस्मात्सा- विकाहंकारात्पंच ज्ञानेन्द्रियाणि पश्च कर्मेन्द्रियाणि मनश्चोत्पद्यते । एतदेव मनः स्मृत्यादीनां साधनं सर्वेन्द्रियाणां प्रेरकं संसारबन्धकारणीभूतं च । अनिद्वस्तूनां यथा महत्तत्त्वादिरूपेण परिणामा भवन्त्येवं जीवात्मनो ज्ञान- धर्मसंकोनविकामादयोऽवस्था भयन्ति । तथात्मनोऽपि मृष्टयादिसंकल्पाद ·- १७ योऽवस्था भवन्ति । जडव्यापाराः सदा परबुध्द्यवलम्बनेन संमवन्ति । पर- मात्मनः सर्वे व्यापाराः स्वबुद्ध्यवलम्बनेन संभवन्ति । जीवस्य तु केचिदेव व्यवहारा ईश्वरबुद्ध्यवलम्बनेन केचित्स्वस्य परमेश्वरस्य चेत्युभयोर्बुद्धिमव- लम्व्य प्रवर्तन्ते । केवलमेव स्वबुद्धिमवलम्व्य जीवेन व्यवहारः कर्तुं न श- क्यते। जडपदार्याः सदान्यस्य शरीरं भवन्ति । आत्मत्वं तु तेषां नास्ति। तथे- श्वरः सदात्मैव शरीरत्वं तस्यन स्ति । जीवस्तु स्थूलदेहस्यात्मा । ईश्वरस्य शरीरमित्युभयं भवति । अन्तर्नियामकत्वं चात्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं तेन जीवः परमात्मेति द्वयमप्यात्मशब्देन व्यवह्रियते । अन्तर्यामित्वस्य परा काष्ठा परमात्मेति । ज्ञानं द्विविधं स्वरूपभूतं धर्मभूतं च । तत्र स्वरूप- भूतज्ञानं जीवाभिन्नं धर्मभूतज्ञानं तु ततः पृथक् । एवंच स्वरूपभूतज्ञान- दृष्ट्या ज्ञानस्वरूपो जीवः । स एवाहमिति प्रतीत्या भासमानत्वाज्ञ- योऽपि । तथा तादृशज्ञानवत्वात् स एव ज्ञातृस्वरूपोऽपि । पन्चीकृत- पञ्चमहाभूतानि महत्तत्त्वमहंकारश्चेति सप्त तत्त्वानि प्रकृतिश्चेत्यष्टभ्यः शरी- रोत्पत्तिः । ततस्तच्छरीरं पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि मनश्च भूप- यति । भक्तिः प्रपत्तिश्चेति मोक्षसाधने | भक्तिर्भजनम् । अनन्यभावेन पर- मेश्वरः शरणीकरणीय इति प्रपत्तिः । साधनक्रमश्चेत्यम्-कर्मज्ञानयोगी भक्तिकारणम् । साधनभक्तिः प्रपत्त्यङ्गम् । साच प्रात्तिर्यत्र देहे तदेहपात एवं मोक्षः । अत्र मते प्रत्यक्षमनुमानमागमश्चेति प्रमाणत्रयम् । अन्यप्र- माणानामत्रैवान्तर्मावः । अत्र मते सत्ख्यातिः । जीवन्मुक्तिर्नास्ति । अत्र मतेऽद्वैतवाद्याहतो विवर्तवादः खण्ड्यते परिणामवादश्च स्वीक्रियते । तत्ता- त्पर्यमित्यम्-जगति विद्यमानानि सर्ववस्तूनि सत्यानि तानि मूलप्रकृति- परिणामभूतानि च । श्रुतिगतानि ' असत्यं ' नास्ति' इति पदानि न मिथ्यार्थबोधकानि किन्तु विनाशित्वबोधकानि । परिणामिपदार्थस्वरूपं तत्तदवस्थासु भिद्यतेऽतस्ते पदार्था असत्या विनाशिन इत्युच्यन्ते नतु मिथ्याभूतत्वं तेषामिति मन्तव्यम् । एवं च जगत्सत्यमिति राद्धान्तः । ९ अद्वैतविशिष्टाद्वैतयो_लक्षण्यस्य स्थलानि । १ भात्मरूपमेकमेव अन्यन्नास्त्येव । १ चिदचिद्रूपशरीरविशिष्ट आत्मैक एव । तच्छरीरादन्यत्किनिनास्ति । २ आत्मा निर्विशेषो निर्गुणश्च । २ आत्मा सर्वतत्वादिविशेपयुक्तः । के.नि.प्र.३ ·१८ तीयः । अनन्तकल्याणगुणाश्रयः । तत्र हेय- गुणा न सन्ति । ३ आत्मा ज्ञानस्वरूपो न ज्ञानगु- ३ आत्मा ज्ञानम्वरूपोऽपि ज्ञानगु- गवान् । अतएव तम्य न वस्तुतो णाश्रयः । वस्तुत एव तम्य ज्ञातृ- ज्ञातृत्वम् । त्वम् । ४ आत्मा स्वरूपेण कूटस्थानित्यः ।। ४ परमात्मा स्वरूपेण कूटस्थनित्यः । तेनैव रूपेणाद्वितीयश्च । चिदचिद्रूपशरीरविशिष्टरूपेण तु प- रिणामिनित्यः । विशिष्टरूपेणैवाद्वि- ५ परमात्मन एव मायोपाधिकमी-६ परमात्मैवेश्वरः । तच्छरीरभूतो श्वरत्वमविद्योपाधिकं जीवत्वम् । जई जीव! जदवर्गश्च । ततो भिन्न तु प्रातिमासिकं - मिथ्र्यवेत्येकमेव एवेति । चिदनिदीश्वररूपं तत्त्वत्र- तत्त्वम् । यम् । ६ परमात्मनः सकाशादभिन्नापि | ६ परमात्मनः सकाशाद्वस्तुतो मिन्नेव त्रिगुणा परमात्मशक्तिरज्ञा- भिन्नं त्रिगुणात्मकं प्रधान जगतो नादिपदवाच्या तदुपहितः परमात्मा | मूलप्रकृतिः । जगतो मूलप्रकृतिः । ७ अस्मिन्मते विवर्तवादः । अज्ञा ७ अस्मिन्नते परिणामयादः प्रधान- नेन परमात्मन्येवेदं जगद्भासत इत्ये. मेवान्तर्यामीश्वरसानिध्याज्जगदाका-- वरूपः । अत्र रज्जुसर्पदृष्टान्तः । रेण परिणमत इतिरूपः । अत्र पयोद्- घिदृष्टान्तः । < परमात्मविवर्तमूतं प्रातिभासिक ८ प्रधानपरिणामभूतं चेदं जगत्स. मिदं जगन्मिथ्येव । ९ अन मतेऽनिर्वचनीयख्यातिः । ९ अत्र मते सख्यातिः । वस्तुतः अनिर्वचनीय चेदं जगदज्ञानदीपेण सत्यमेव जगत्प्रतीयत इतिरूपा । भासत इतिरपा । १० शुक्तिरनतम्पले सम्मादी चा. १. शक्तिरजतम्गले बनादी च निर्वननीया एवार्था भासन्ने । मत्या एवार्याः प्रतीयन्ते । ११ तत्वमायादिशाममपि जग. ११ तत्त्यमम्यादिशानं सत्यमेवात दन्तर्गतत्वादसत्यमेव । तथापि त एव तत्त्वज्ञानसाधकम् । त्यमेव ।

·१९ त्त्वज्ञानसाधनं भवत्येव । स्वाप्नप- दार्थवत् । १२ प्रमाणानि पटू । प्रत्यक्षानु- | १२ प्रमाणानि त्रीणि । प्रत्यक्षानु- मानोपमानागमार्थापत्त्यनुपलब्ध्या. | मानागमरूपाणि । ख्यानि । १३ परमात्मनोऽभिन्ना जीवाः । १३ जीवाः परमात्मनः सकाशा- तेषां परमात्मवदेव ज्ञानस्वरूपत्वं दिन्नास्तच्छरीरमृता अपि ज्ञानस्व- नतु वस्तुतो ज्ञानाश्रयत्वं किन्त्वन्तः | रूपा ज्ञानगुणकाश्चेति तेषां वस्तुत करणोपाधि ज्ञातृत्वम् । एव ज्ञातृत्वम् । १४ जीवो व्यापकः । १४ जीवोऽणुरूपः । १६ जीवो ब्रह्मस्वरूपत्वादेक एव । १५ जीवा वस्तुत एव नानाविधाः । तदनेकत्व त्वौपाधिकम् । जीवाद्वैतं तु प्रकाराद्वैतम् । ५.६ साधनचतुष्टयसम्पत्त्यनन्तरं ब्र १६ कर्मस्वरूपज्ञानानन्तरं ब्रह्मजि- ह्मजिज्ञासा । ज्ञासा । १७ तत्त्वमस्यादिमहावाक्यरात्मसा- | १७ तत्त्वमस्यादिमहावाक्यजन्योपा- क्षात्कारेऽविद्यानिवृत्त्या शरीरसत्त्वे- | सनादार्चन परमात्मा प्रसन्नो भवति । ऽपि जीवद्दशायां मुक्तिः । तथापि यावच्छरीरं . सुखदुःखानु. भवावश्यकत्वान्न जीवद्दशायां मुक्तिः। १८ प्रारब्धकर्मणां भोगेन क्षये। १८ प्रारब्धकर्मक्षये लौकिकशरीर- शरीरत्यागे स्वस्वरूपेऽवस्थितिरूपा | त्यागे दिव्यदेहप्राप्त्या परमात्मना विदेहमुक्तिः । सह परमं साम्यं भवति । इयमेवा- स्मिन्मते मुक्तिः । १९ मुक्तौ जीवब्रह्मणो दो नास्ति। | १९मुक्तावपि जीवब्रह्मणोर्भेदोऽस्ति । २० मुक्तावस्थायां न लेशतोऽपि २० मुक्तावस्थायां दुःखलेशेना- दुःख न सुखं भवति । भिन्नं सुखाधिक्यमनुभूयते । १० प्रकाशिका. यथा श्रीमच्छङ्कराचार्यः प्रस्थानत्रये स्वयं भाप्यं ध्यरचि न तथा श्री- रामानुनाचाथैः । यतस्तेषां भगवद्गीतामु ब्रह्मसूत्रेषु च भाप्यमुपलभ्यते । उपनिषत्सु रङ्गरामानुजाचार्याणां प्रकाशिकाख्या टीकैवोपलभ्यते । एते . । .

·२० रहरामानुजाचार्याः श्रीमाप्यटीकायाः श्रुतप्रकाशिकायाः प्रणेतुः श्रीसुदर्श- नाचार्यादर्वाचीनाः । यतस्तैः कठोपनिपत्प्रकाशिकायां श्रुतप्रकाशिकाया वहुशो निर्देशः कृतः । केनोपनिषदि प्रकाशिकायां प्रायो विशेषविवरणं : नास्ति । पुत्रचित्स्थलेषु द्वितीयखण्डचतुर्थमन्त्रादिप्वध्याहारपूर्वकं व्या- ख्यानं कृतम् । तत्र शाङ्करव्याख्यानमेव श्रेयः । अध्याहाराभावात् । ११ वालबोधिनी. केनोपनिषदो व्याख्यानये बालबोधिनी नाम वृतिर्मया व्यरचि साच यावच्छयमन्वर्थनाम्नी यथा स्यात्तथा प्रयतितम् । यद्यपि पदवाक्य भाष्यद्वय आनन्दज्ञानकृता सर्वाङ्गपूर्णा टीकास्ति । तथापि नव्यच्छात्राणां मन्दव्युत्पत्तीनां कृतेऽवश्यमस्या उपयोगो भविष्यतीति संभावये । किंच प्रकाशिका नैतावता कालेन केनापि व्याख्याता सापि व्याख्याताम् । अत्र च तत्तन्मतानि सुविशदं निरूपितानि । यद्यपि मया बालबोधिन्यां सर्व- घानन्दज्ञानप्रदर्शितः पन्था आइतस्तथापि क्वचिद्वैमत्यमप्यस्ति । यथा प्रथमखण्डे प्रथममन्त्रे पदभाष्ये । इपितमित्यत्रेडागमछान्दसः' इत्यत्र । तथा द्वितीयखण्डे चतुर्थमन्ने वाक्यभाये । अत्र यद्वैमत्यकारणं तत्तत्रैव बालबोधिन्यां प्रादर्शि। मोहमयीप्रान्तस्थविश्वविद्यालयसमित्या केनकोप- निपदी शाङ्करमाप्यरहरामानुनकृतप्रकाशिकासहिते बी. ए. श्रेणीपरी- क्षार्थ नियमिते । तयोर्भाप्याणि प्रकाशिका चैतत्कालपर्यन्तं भिन्नपुस्तकयो- र्मुद्रितान्यासन् । तेन तत्संजिघृक्षणां विद्यार्थिनां वैरस्यमुपलभ्य भाप्यप्रका- शिकानां भिन्नमतस्थानां व्याख्यानामेकस्मिन्पुस्तके निवेशेन यथा सुकर- तया वैलक्षण्यं ज्ञातुं शक्यते तथा तद्भिन्नपुस्तकस्थाना ज्ञातुं न शक्यतेति निरूप्य चैकत्रैवैता भिन्नमतस्था व्याख्या मुद्रिताः । तासां च वालबोधिनी विपमपदार्थानां बोधिका विशेषतस्तत्तसिद्धान्तप्रदर्शिनी चान्ते पत्रसंख्या- निर्देशपूर्वकं प्रतिमन्त्रं न्यवोश । व्याख्यात्रयनिर्दिष्टवचसां च स्थलानि लब्धालब्धविभागेन प्रदर्शितानि । तदेतत्पुस्तकमुपयुज्य विद्यार्थिनः कृत- कार्या भवेयुर्विद्वांसश्च विमर्शशालिनो विमत्सराः कृपयोपलभ्यमानं मानुपशे- मुषीसुलभं शास्त्राव्युत्पत्तिजन्यं वा प्रमादं दर्शयेयुस्तेन कृतकृत्यतामा- नयिष्याम्यात्मानमिति मन्यमानः- पुण्यपत्तने-जैत्रशुलप्रातिपत्र विद्वद्वशंवदः पाटकोपाव्हस्यम्बक १८४१ मिते शाके , तनुजनुः श्रीधरशर्मा।

·अथ सामवेदीयतलवकारशाखो ge . केनोपनिषद् श्रीशंकराचार्यविरचितपदभाप्यवाक्यभाष्य- श्रीरंगरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता। ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। [पदभाप्यम् ] केनेपितमित्याद्योपनिषत्परब्रह्मविषया वक्तव्येति नवमस्या- ध्यायस्यारम्भः। प्रागेतस्मात्कर्माण्यशेपतः परिसमापितानि। समस्तकर्मा- श्रयभूतस्य च प्राणस्योपासनान्युक्तानि कर्मागसामविपयाणि च । अनन्तरं च गायत्रसामविषयं दर्शनं वंशान्तमुक्तम् । कार्य सर्वमेतद्यथोक्तं कर्म च ज्ञानं च सम्यगनुष्ठितं निष्कामस्य मुमुक्षोः सत्त्वशुद्धयर्थं भवति । सकामस्य तु ज्ञानरहितस्य केवलानि श्रौतानि स्मार्तानि च कर्माणि दक्षि- णमार्गप्रतिपत्तये पुनरावृत्तये च भवन्ति । स्वाभाविक्या त्वशास्त्रीयया प्रवृत्त्या पश्वादिस्थावरान्ताधोगतिः स्यात् । “ अर्थतयोः पथोर्न कतरेण चन तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति। जायस्व म्रियस्वेत्येतत्तृतीयं [वाक्यमाप्यम् ] समाप्तं कर्मात्मभूतप्राणविषयं विज्ञानं कर्म चानेकप्रकारम् । ययोर्विकल्पसमुच्चयानुष्ठानाद्दक्षिणोत्तराभ्यां सृतिम्यामावृत्त्यनावृत्ती भवतः । अत ऊर्व फलनिरपेक्षज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठानात्कृतात्मसंस्कारस्योच्छिन्ना- त्मज्ञानप्रतिबन्धकस्य द्वैतविषयदोपदर्शिनोऽनिर्माताशेपबाह्यविषयत्वात्संसा- रबीजमज्ञानमुच्चिच्छित्सतः प्रत्यगात्मविपयजिज्ञासोः केनेपितमित्यात्मस्वरू- पतत्त्वविज्ञानायायमध्याय आरभ्यते । तेन च मृत्युपदमज्ञानमुच्छेत्तन्य तत्तन्त्रो हि संसारो यतः अनधिगतत्वादात्मनो युक्ता तदधिगमाय तद्विषया निज्ञासा । कर्मविपये चानुक्तिः । तद्विरोधित्वात् । अस्य विनिज्ञासितन्य- केनोप..

·. ई . केनोपनिषद् , [पदभाप्यम् ] स्थानम् ।" छां.५।१०।८ इतिश्रुतेः । “प्रना ह तिस्रो अत्या- यमीयुः" इति मन्त्रवर्णाद्विशुद्धसत्त्वस्य तु निष्कामस्पैव बाह्यादनित्यात्साध्य- साधनसंबन्धादिह कृतात्पूर्वकृताद्वा संस्कारविशेपोद्भवाद्विरक्तस्य प्रत्यगात्म- विषया जिज्ञासा प्रवर्तते । तदेतद्वस्तु प्रश्नप्रतिवचनलक्षणया श्रुत्या प्रद- यते-केनेपितमित्याद्यया । काठके चोक्तम्--" पराञ्चि खानि व्यतृण- स्वयंभूस्तस्मात्पराड्पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदा- वृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्" क. ४.१ इत्यादि। "परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्त्रा. ह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्स- मित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् " मुं. १।२।१२ इत्याद्याथर्वणे च । एवं विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषय विज्ञानं श्रोतुं मन्तुं विज्ञातुं च सामर्थ्यमुपपद्यते नान्यथा । एतस्माच प्रत्यगात्मब्रह्मविज्ञानात्संसारबीजमज्ञानं कामकर्मप्रवृ. त्तिकारणमशेषतो निवर्तते । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः" ७ इति मन्त्रवर्णात् । " तरति शोकमात्मवित् " छां. ७१।३ इति, “ भिद्यते हृदयप्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । सीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ।" मुं.२।२।८ वाक्यभाप्यम् ] स्यात्मतत्त्वस्य कर्मविपयेऽवचनम् । कस्मादिति चेदात्मनो हि यथावद्विज्ञानं कर्मणा विरुध्यते । निरतिशयब्रह्मस्वरूपो ह्यात्मा विजिज्ञा- पयिपितः। तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदम् " के.११४ इत्यादिश्रुतेः । नहि स्वाराज्येऽभिषिक्तो ब्रह्मत्वं गमितः कंचन नमितुमिच्छत्यतो ब्रह्मा- स्मीति संबुद्धो न कर्म कारयितुं शक्यते । न ह्यात्मानमवाप्याथै ब्रह्म मन्य- मानः प्रवृत्ति प्रयोजनवती पश्यति । न च निष्प्रयोजना प्रवृत्तिरतो विरु- ध्यत एवं कर्मणा ज्ञानम् । अतः कर्मविषयेऽनुक्तिविज्ञानविशेषविषयैव जिज्ञासा । कर्मानारम्भ इति चेन। निष्कामस्य संस्कारार्थत्वात् । यदिह्यात्म- विज्ञानेनात्माविद्याविषयत्वात्परितित्यानयिपितं कर्म बतः । प्रक्षालनाद्धि पकस्य दादस्पर्शनं वरम् " इत्यनारम्भ एवं कर्मणः श्रेयानल्पफलत्वा- दायासबहुलत्वात्तत्त्वज्ञानादेव च श्रेयःप्राप्तेरिति चेत्सत्यम् । एतदविद्या- विषयं कर्माल्पफलत्वादिदोपवहन्धरूपं च सकामस्य | "कामान्यः कामयते" मुं.३।२।२ " इति नु कामयमानः" इत्यादिश्रुतिभ्यः । न निष्कामस्य । १ आरमानमवाप्रार्थीमतिस्यान आत्मानमेवात्यर्थमिति पाठः।

·माप्यत्रयोपेता सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्य करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विपावहै ।। ॐ शान्तिः । शान्तिः । शान्तिः । [पदभाप्यम् । इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । कर्मसहितादपि ज्ञानादेतत्सिध्यतीति चेन्न । वाजसनेयके तस्यान्यकारणत्ववचनात् । " जाया मे स्यात् "वृ.१।४।१७ इति प्रस्तुत्य " पुत्रेणायं लोको जय्यो नान्येन कर्मणा । कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोकः " वृ. १११११६ इत्यात्मनोऽन्यस्य लोक- प्रयस्य कारणत्वमुक्तं वाजसनेयके । तत्रैव च पारिवाज्यविधाने हेतु- रुक्त:-- किं प्रजया करियामो येषां नोऽयमात्मायं लोकः । वृ. ४।४।२२ इति । तत्रायं हेत्वर्थः-प्रनाकर्मतत्संयुक्तविद्याभिर्म- नुप्यपितृदेवलोकत्रयसाधनैरनात्मलोकप्रतिपत्तिकारणैः किं करिष्यामो न चास्माकं लोकत्रयमनित्यं साधनसाध्यमिष्टं येपामस्माकं स्वाभावि- कोऽजोऽजरोऽमृतोऽभयो न वर्धते कर्मणा नो कनीयान्नित्यश्च लोक इष्टः । स च नित्यत्वान्नाविद्यानिवृत्तिव्यतिरेकेणान्यसाधननिप्पायस्त. स्मात्प्रत्यगात्मब्रह्मविज्ञानपूर्वकः सर्वेषणासंन्यास एव कर्तव्य इति । कर्मसहभावित्वविरोधाच्च प्रत्यगात्मब्रह्मविज्ञानस्य । न ह्युपात्तकारकफल. भेदविज्ञानेन कर्मणा प्रत्यस्तमितप्सर्वभेददर्शनस्य 'प्रत्यगात्मब्रह्मविषयस्य [वाक्यमाप्यम् ] तस्य तु संस्कारार्थान्येव कर्माणि भवन्ति तन्निर्वर्तकाश्रयप्राण- विज्ञानसहितानि । “ देवयानी श्रेयानात्मयाजी वा" इत्युपक्रम्यात्मयाजी तु करोति " इदं मेऽनेनाड्गं संस्क्रियते" श. बा. इति संस्कारार्थमेव कर्मा- णीति वाजसनेयके । महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः ।" यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ " भ.गी. १८५ इत्यादिस्मृतेश्च । प्राणादिविज्ञानं च केवलं कर्मसमुच्चितं वा सका- मस्य प्राणात्मप्राप्त्यर्थमेव भवति । निष्कामस्य त्वात्मज्ञानप्रतिवन्धनि- माष्टधैं मवति । आदर्शनिर्मार्जनवत् । उत्पन्नात्मविद्यस्य त्वनारम्भो निरर्थकत्वात् । " कर्मणा वध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते । तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः ॥” इति ·केनोपनिषद् आप्यारन्तु ममाङ्गानि वाक्माणश्चक्षुः श्रोत्रमथो वल- मिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिपदं पाई ब्रह्म निराकुर्यो मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम- स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते माय सन्तु ॥ ॐ शान्तिः । शान्तिः । शान्तिः । [पदभाप्यम् ] सहभावित्वमुपपद्यते । वस्तुप्राधान्ये सत्यपुरुपतन्त्रत्वाद्ब्रह्मविक्षा- नस्य । तस्मादृष्टादृष्टेम्यो वाह्यसाधनसाध्येभ्यो विरक्तस्य प्रत्यगात्मविपया ब्रह्मजिज्ञासेयं केनेपितमित्यादिश्रुत्या प्रदर्श्यते । शिष्याचार्यप्रश्नप्रतिवचन- रूपेण कथनं तु सूक्ष्मवस्तुविषयत्वात्सुखप्रतिपत्तिकारणं भवति । केवलतर्का- गम्यत्वं च दर्शितं भवति। " नैपा तर्केण मतिरापनेया " क. २।९ इति श्रुतेश्च | " आचार्यवान्पुरुषो वेद" छां. ६।१४।२ " आचार्याद्वैव विद्या विदिता साधिष्ठं प्रापत्" छां. ४।९।३ इति । " तद्विद्धि प्रणिपा- तेन " भ.गी. ४।३१ इत्यादिश्रुतिस्मृतिनियमाच्च । कश्चिद् गुरुं ब्रह्म- [वाक्यमाप्यम्] " क्रियापथश्चैव पुरस्तात्संन्यासश्च तयोः संन्यास एवा. त्यरेचयत्" इति " त्यागेनैके" म. ना. १०.५ " नान्यः पन्या विद्यते " श्वे. ३१८ इत्यादिश्रुतिभ्यश्च, न्यायाच्च । उपायभूतानि हि कर्माणि संस्कारद्वारेण ज्ञानस्य ज्ञानेन त्वमृतत्वप्राप्तिः, “अमृतत्वं हि विन्दते" के. १।२।१२ “ विद्यया विन्दतेऽमृतम् " के. १।२।१२ इत्यादि- श्रुतिस्मृतिभ्यश्च ।' नहि नद्याः पारगो नावं न मुञ्चति यथेष्टदेशगमनं प्रति स्वातन्त्र्ये सति । नहि स्वभावसिद्ध वस्तु सिपाधयिपति साधनैः स्वमावसिद्धश्चात्मा । तथा नापिपयिपितः । आत्मत्वे सति नित्या. उत्वात् । नापि विचिकारयिषितः । आत्मत्वे सति नित्यत्वादविकारित्वाद-. विषयत्वादमूर्तत्वाच्चा श्रुतेश्च "न वर्धते कर्मणा".४।४।२३इत्यादि। स्मृतेश्च "अविकार्योऽयमुच्यते"भ.गी.२।२५इति। नच संचिकीर्पितः। “शुद्धमपापवि. द्धम्" ई. ८ इत्यादिश्रुतिभ्यः । अनन्यत्वाच्च । अन्येनान्यत्सस्क्रियते । न चात्मनोऽन्यभूता क्रियास्ति, न च स्वेनैवात्मना स्वमात्मानं संचिकीत् । न च वस्त्वन्तराधानं नित्यप्राप्तिर्वा वस्त्वन्तरस्य नित्या । नित्यत्वं चेष्ट ·भाप्यत्रयोपेता ॐ केनेपितं पतति प्रेपितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रति युक्तः । पदमाप्यम् ] निष्ठं विधिवदुपेत्य प्रत्यगात्मविपयादन्यत्र शरणमपश्यन्नभयं नित्यं शिवमचलमिच्छन्पप्रच्छेति कल्प्यते । केनेपितमित्यादि । केनेपितमिति केन कपितमिष्टमभिप्रेतं सन्मनः पतति गच्छति स्वविषयं प्रतीति संबध्यते। इपेराभीक्ष्ण्यार्थस्य गत्यर्थस्य चेहासंभवादिच्छार्थस्यैवैतद्रूपमिति गम्यते । इपितमितीटप्रयोगस्तु च्छान्दसः। तस्यैव प्रपूर्वस्य नियोगार्थे प्रेपितमित्येतत् । तत्र प्रेषितमित्येवोक्ते प्रेपयितृप्रेषणविशेषविषयाकाक्षा स्यात् । केन प्रेषयितृविशेषेण । कीदृशं वा प्रेषणमिति । इपितमिति तु विशेषणे सति तदुभयं निवर्तते । कस्येच्छामात्रेण प्रेपितमित्यर्थविशेपनिर्धारणात् । ययेपोs- योऽभिप्रेतः स्यात्केनेपितमित्येतावतैव सिद्धत्वात्प्रेपितमिति न वक्तव्यम् । अपि च शब्दाधिक्यादाधिक्यं युक्तमितीच्छया कर्मणा वाचा वा केन प्रेपितमित्यर्थविशेषोऽवगन्तुं युक्तः । न । प्रश्नसामर्थ्यादेहादिसंघातादनित्या- कर्मकार्याद्विरक्तोऽतोऽन्यत्कूटस्थं नित्यं वस्तु बुभुत्समानः पृच्छतीति सामर्थ्यादुपपद्यते । इतरथेच्छावाकर्मभिर्देहादिसंघातस्य प्रेरयितृत्वं प्रसिद्ध- मिति प्रश्नोऽनर्थक एव स्यात् । एवमपि प्रेषितशब्दस्यार्थो न प्रदर्शित एव।न। वाक्यभाष्यम् ] मोक्षस्याअत उत्पन्न विद्यस्य कर्मारम्भोऽनुपपन्नः । अतोन्या- वृत्तवाह्यबुद्धरात्मविज्ञानाय केनेपितमित्याद्यारम्भः । प्रवृत्तिलिङ्गाद्विशेषार्थः प्रश्न उपपन्नः । रथादीनां हि चेतनावदधिष्ठितानां प्रवृत्तिर्दृष्टा नानाधिष्ठिता- नाम् । मनआदीनां चाचेतनानां प्रवृत्तिदृश्यते । तद्धि लिङ्गं चेतनावतोऽ. धिष्ठातुरस्तित्वे । करणानि हि मनआदीनि नियमेन प्रवर्तन्ते । तन्नासति चेतनावत्यधिष्ठातर्युपपद्यते । तद्विशेषस्य चानधिगमाच्चेतनाक्सामान्ये चाधिगते विशेषार्थः प्रश्न उपपद्यते । केनेपित केनेष्टं कस्येच्छामात्रेण मनः पतति गच्छति स्वविपये नियमेन व्याप्रियत इत्यर्थः । मनुतेऽ- नेनेति विज्ञाननिमित्तमन्तःकरणं मनः प्रेपितमिवेत्युपमार्थः । विपितपितशब्दयोराविह संभवतः । न हि शिप्यानिव मनआदीनि विपयेभ्यः प्रेपयत्यात्माविविक्तनित्यचित्स्वरूपतया तु निमित्तमात्रं प्र- वृत्तौ नित्यचिकित्साधिष्ठातृवत् । प्राण इति नासिकामवः । प्रकरणात् । प्रथमत्वं चलनक्रियायाः प्राणनिमित्तत्वात्स्वतो विषयावभासमानं करणानां । न

·केनोपनिषद्
केनेपितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥१॥
[पदभाष्यम् ] संशयवतोऽयं प्रश्न इति प्रेपितशब्दस्यार्थविशेष उपपद्यते । किं
यथाप्रसिद्धमेव कार्यकारणसंघातस्य प्रेपयितृत्वं किंवा संघातन्यतिरिक्तस्य
स्वतन्त्रस्येच्छामात्रेणैव मनआदिप्रेपयितृत्वमित्यस्यार्थस्य प्रदर्शनार्थ केने-
पितं पतति प्रेपितं मन इति विशेषणद्वयमुपपद्यते । ननु स्वतन्त्रं मनः
स्वविपये स्वयं पततीति प्रसिद्धम् । तत्र कथं प्रश्न उपपद्यत इति । उच्यते।
यदि स्वतन्त्रं मनः प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयं स्यात्तर्हि सर्वस्यानिष्टचिन्तनं न
स्याइनर्थ च जानन्संकल्पयति । अत्युप्रदुःखे च कार्य वार्यमाणमपि प्रव-
र्तत एव मनस्तस्माद्युक्त एव केनेपितमित्यादिप्रश्नः । केन प्राणो युक्तो
नियुक्तः प्रेरितः सन्पैति गच्छति स्वव्यापार प्रति । प्रथम इति प्राणविशे-
पणं स्यात्तत्पूर्वकत्वात्सर्वेन्द्रियवृत्तीनाम् । केनेपितां वाचमिमां शब्दलक्षणां
घदन्ति लौकिकाः । तथा चक्षुः श्रोत्रं च स्वे स्वे विपये क उ देवो द्योत-
नवान्युनक्ति नियुक्ते प्रेरयति ॥ १॥
(वाक्यमाप्यम् ] प्रवृत्तिः। चलिक्रिया तु प्राणस्यैव मनआदिषु तस्मात्प्राथम्यं
प्राणस्य पैति गच्छति युक्तः प्रयुक्त इत्येतत् । वाचो वदनं किंनिमित्तं प्रा.
णिनां चक्षुःश्रोत्रयोश्च को देवः प्रयोक्ता । करणानामधिष्ठाता चेतनावान्यः
स किंविशेषण इत्यर्थः ॥१॥
[प्रकाशिका ] अथ कश्चिद्धन्यो ब्रह्म जिज्ञासुर्नडानां मनःप्रभृतीनां कर-
णानां प्रवृत्तिस्तत्प्रवर्तकचेतनमन्तरेणानुपपन्नेति सामान्यतोऽवगत्य तत्प्रव-
तकचेतनविशेषवुभुत्सया पृच्छति । मन इपितमिष्टं साध्वसाधु वा विषयं
प्रति केन देवेन प्रेपितं सत्पतति गच्छति । करणत्वावश्यं केनचित्प्रेरित-
मिति वाच्यम् । न तावज्जीव एव प्रेरकः । तेन निगृह्णतोऽपि (निगृहीत-
स्यापि) मनसो विषयं प्रति पतनात् । अतो बलवता केनचिद्देवेनैव प्रेरितमिति
वक्तव्यं स इति भावः । एवमग्रेऽपि बोध्यम् । इपितमितीडागमश्छान्दसः ।
अथ प्रथमः प्राणः पञ्चानां प्राणानां मुख्यः प्राणः केन प्रयुक्तः प्रेरितः
सन्प्रेति याति स्वव्यापार करोतीत्यर्थः । इमां लौकिकी वैदिकी च वाचं
केनेपितां प्रेरितां वदन्ति जीवा इति शेषः । चक्षुः श्रोत्रमिति प्राण्यड्ग-
स्वादेकवद्भावः । उ संबुद्धौ । मो देशिक को देवो युनक्ति नियुक्ते प्रेर-
यतीत्यर्थः । इदमुपलक्षणं शेषकरणानाम् ॥ १ ॥

·भाष्यत्रयोपेता श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसों मनो यद्वाचो ह वाचं [पदभाष्यम् ] एवं पृष्टवते योग्यायाह गुरुः शृणु त्वं यत्पृच्छसि मनआदिकर- णजातस्य को देवः स्वविषयं प्रति प्रेरयिता कथं वा प्रेरयतीति । श्रोत्रस्य श्रोत्रं शृणोत्यनेनेति श्रोत्रं शब्दस्य श्रवणं प्रति करणं : शब्दामिव्याकं श्रोत्रमिन्द्रियं तस्य श्रोत्रं स यस्त्वया पृष्टश्चक्षुः श्रोत्रं क उदेवो युन- क्तीति । असावेवंविशिष्टः श्रोत्रादीनि नियुक्त इति वक्तव्ये नन्वेतदन- नुरूपं प्रतिवचनं श्रोत्रस्य श्रोत्रमिति । नैष दोषः। तस्यान्यथाविशेषा. नवगमात् । यदि हि श्रोत्रादिव्यापारव्यतिरिक्तेन स्वव्यापारेण विशिष्टः श्रोत्रादिनियोक्तावगम्येत दात्रादिप्रयोक्तृवत्तदेदमननुरूपं प्रतिवचनं स्यात् । न विह श्रोत्रादीनां प्रयोक्ता स्वव्यापारविशिष्टो लवित्रादिवदधि- गम्यते । श्रोत्रादीनामेव तु संहतानां व्यापारेणालोचनसंकल्पाध्यव- सायलक्षणेन फलावसानलिङ्गेनावगम्यते । अस्ति हि श्रोत्रादिभिरसंहतो यत्प्र- योजनप्रयुक्तः श्रोत्रादिकलापो गृहादिवदिति संहतानां पदार्थत्वादवगम्यते (वाक्यभाप्यम् ] श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिप्रतिवचनं निर्विशेषस्य निमित्तत्वार्थम्। विक्रियादिविशेषरहितस्थात्मनो मनआदिप्रवृत्तौ निमित्तत्वमित्येतच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिप्रतिवचनस्यार्थः । अनुगमात्तदनुगतानि ह्यत्रास्मिन्नर्थेऽक्ष- राणि । कथं, शृणोत्यनेनेति श्रोत्रं तस्य शब्दावभासकत्वं श्रोत्रत्वम् । शब्दोपलब्धृरूपतयावभासकत्वं न स्वतः श्रोत्रस्याचिद्रूपत्वात् । आत्म- नश्च चिद्रूपत्वात् । यच्छ्ोत्रस्योपलब्धृत्वेनावभासकत्वं तदात्मनिमित्त- त्वाच्छोत्रस्य श्रोत्रमित्युच्यते । यथा क्षत्रस्य क्षत्रं यथा योदकस्यौप्ण्य- मग्निनिमित्तमिति दग्धुरप्युदकस्य दग्धाग्निरुच्यते । उदकमपि ह्यग्निसं- योगादग्निरुच्यते । तद्वदनित्यं यत्संयोगादुपलब्धृत्वं तत्करणं श्रोत्रादि । उदकस्येव दग्धृत्वमनित्यं हि तत्र तत् । यत्र तु नित्यमुपलब्धृत्वमग्नाविवौ प्ण्यं स नित्योपलब्धिस्वरूपत्वाद्दग्धेवोपलब्धोच्यते । श्रोत्रादिषु श्रोतृत्वाद्यु- [प्रकाशिका) इति शिष्येणानुयुक्त आचार्य उवाचेति ज्ञेयम् । यत् । यः श्रोत्रस्य श्रोत्रं शब्दभासकत्वशक्तिप्रदः । मनसो मनो मननशक्तिप्रदः । वाचो वागिन्द्रियस्य वाचं शब्दोच्चारणशक्तिप्रदः । प्राणस्य प्राणः प्राण- नशक्तिप्रदः । चक्षुषश्चक्षुर्दर्शनशक्तिप्रदः । श्रोत्रादेनियन्ता यस्त्वया पृष्टः स ·१-२ केनोपनिषद् स उप्राणस्य माणश्चक्षुपचक्षुः। अतिमुच्य धीराः [पदभाप्यम् ] श्रोत्रादीनां प्रयोक्ता । तस्मादनुरूपमेवेदं प्रतिवचनं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादि । कः पुनरत्र पदार्थः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादेः । नक्षत्र श्रोत्रस्य श्रोत्रान्तरेणार्थः । यथा प्रकाशस्य प्रकाशान्तरेण । नैष दोपः । अयमत्र पदार्थ:--श्रोत्रं तावत्स्वविषयव्यञ्जनसमर्थ दृष्टम् । तच्च स्वविपयन्या- नसामर्थ्य श्रोत्रस्य चैतन्ये ह्यात्मज्योतिपि नित्येऽसंहते सर्वान्तरे सति भवति नासतीत्यतः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्याद्युपपद्यते । तथा च श्रुत्यन्तराणि- " आत्मनवायं ज्योतिपास्ते " वृ० ४।३।६ " तस्य भासा सर्व मिदं विभाति " का० ५।१५ “ येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः" इत्यादीनि । " यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥" भ.गी. १३३३३ इत्यादि गीतासु। काठके५११३च-"नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम्" इति। [वाक्यभाप्यम् ] पलब्धिरनित्या नित्या चात्मन्यतः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्याद्यक्ष- राणामर्थानुगमादुपपद्यते निर्विशेषस्योपलब्धिस्वरूपस्यात्मनो मनआदिप्रवृत्ति- निमित्तत्वमिति । मनआदिप्वेवं यथोक्तम् । वाचो ह वाचं प्राणस्य माण इति विभक्तिद्वयं सर्वत्रैव द्रष्टव्यम् । कथं, पृष्टत्वात्स्वरूपनिर्देशः । प्रथमयैव च निर्देशः । तस्य च ज्ञेयत्वाकर्मत्वमिति द्वितीया । अतो वाचो ह वाचं प्राणस्य प्राण इत्यस्मात्सर्वत्रैव विभक्तिद्वयम् । यदेतच्छोत्राद्युपलब्धिनिमित्तं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिलक्षणं नित्योपलब्धिस्वरूपं निर्विशेपमात्मतत्त्वं तद्- बुद्ध्वातिमुच्यानवबोधनिमित्ताध्यारोपिताबुद्धयादिलक्षणात्संसारान्मोक्षणं [प्रकाशिका] देव इत्यन्वयः । तथा च श्रुतयः “यो मनसि तिष्ठन्मनसोऽन्तरो यं मनो न वेद यस्य मनः शरीरं यो मनोऽन्तरो यमयति " वृ०३।७।२० यो याचि तिष्ठन्याचमन्तरो यमयति " वृ० ३१७॥ १७ ॥ यः श्रोग्रे तिष्ठञ्छ्रोत्रमन्तरो यमयति" बृ. ३१७।१९ “ यश्चक्षुपि तिष्ठंश्चक्षुर-, 'न्तरो यमयति" वृ० ३१७१८ " यः प्राणे तिष्ठन्प्राणमन्तरो यमयति" वृ०३१७। १९ । इत्याद्या नारायणस्यान्तर्यामित्वप्रतिपादिका इति । स इत्यनेन तादृशो नारायणो देव इति भावः । तथा च भगवद्वाक्यम्- "मत्तः सर्व प्रवर्तते।" इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरित्याद्युक्त्वा वासुदेवात्मकान्या- ·भाप्यत्रयोपेता प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ २ ॥ [पदभाष्यम् ] श्रोत्रायेव सर्वस्यात्मभूतं चेतनमिति प्रसिद्धं तदिह निवर्त्यते । अस्ति किमपि विद्वबुद्धिगम्यं सर्वान्तरतमं कूटस्थमजरममृतमभयमन श्रोत्रा- देरपि श्रोत्रादि तत्सामर्थ्यनिमित्तमिति प्रतिवचनं शब्दार्थश्चोपपद्यत एव । तथा मनसोऽन्तःकरणस्य मनः । न ह्यन्तःकरणमन्तरेण चैतन्यज्योतिषाऽ. दीपितं स्वविपयसंकल्पाध्यवसायादिसमर्थ स्यात् । तस्मान्मनसोऽपि मन इति । इह बुद्धिमनसी एकीकृत्य निर्देशो मनस इति । यद्वाचो ह वाचम् । पच्छब्दो यस्मादर्थे श्रोत्रादिभिः सर्वैः संबध्यते । यस्माच्छोत्रस्य श्रोत्रम् । यस्मान्मनसो मन इत्येवम् । वाचो ह वाचमिति द्वितीया प्रथमात्वेन विप- रिणम्यते । प्राणस्य प्राण इति दर्शनात् । वाचो ह वाचमित्येतद्नुरोधेन प्राणस्य प्राणमिति कस्माद्वितीयैव न क्रियते। न। बहूनामनुरोधस्य युक्त- त्वाद्वाचमित्यस्य वागित्येतावद्वक्तव्यं स उ प्राणस्य प्राण इति शब्दद्व- यानुरोधेन । एवं हि बहूनामनुरोधो युक्तः कृतः स्यात् । पृष्टं च वस्तु प्रथ- मयैव निर्देष्टुं युक्तम् । स यस्त्वया पृष्टः प्राणस्य प्राणाख्यवृत्तिविशेषस्य प्राणस्तत्कृतं हि प्राणस्य प्राणनसामर्थ्यम् । न ह्यात्मनानधिष्ठितस्य प्राण- नमुपपद्यते । “को ह्येवान्यात्कः प्राण्याद्यदेप आकाश आनन्दो न स्यात् " तै० २ । ७ । १ " ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति " क० ५। ३ इत्यादिश्रुतिभ्यः । इहापि च वक्ष्यते--" येन प्राणः प्रणीयते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि" के० ११८ इति । श्रोत्रादीन्द्रियप्रस्तावे घ्राणप्राणस्य ननु युक्तं ग्रहणम् । सत्यमेवं प्राणग्रहणेनैव तु घ्राणप्राणस्य ग्रहणं कृतम् । एवं मन्यते श्रुतिः सर्वस्यैव करणकलापस्य यदर्थप्रयुक्ता प्रवृत्तिस्तद्ब्रह्मेति प्रकरणार्थो विवक्षितः । तथा चक्षुपश्चल रूपप्रकाशकस्य चक्षुषो यद्रूपग्रहणसामर्थ्य तदात्मचैतन्याधिष्ठितस्यैवातश्चक्षुषश्चक्षुः । प्रष्टुः पृष्टस्यार्थस्य ज्ञातुमिष्ट- त्वाच्छ्रोत्रादेः श्रोत्रादिलक्षणं यथोक्तं ब्रह्म ज्ञात्वेत्यध्याहियते । अमृता भव- [वाक्यभाष्यम् ] कृत्वा धीरा धीमन्तः प्रेत्यास्मालोकाच्छरीरात्मेत्य वियुज्या- न्यस्मिन्नप्रतिसंधीयमाने निनिमित्तत्वादमृता भवन्ति। सति ह्यज्ञाने कर्माणि शरीरान्तरं प्रतिसंदधते। आत्मावबोधे तु सर्वकर्मारम्भनिमित्ताज्ञानविपरीत; विद्यामिविप्लुष्टत्वात्कर्मणामित्यनारम्भेऽमृता एव भवन्ति । शरीरादिसंताना- [प्रकाशिका] हुरित्यादिस्मृतयश्च । श्रोत्रादिनियामकत्वज्ञानिनः फलमाह-अ- केनोप.-२ ·१-३ 1 " केनोपनिषद् न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो [पदभाप्यम् ] न्तीति फलश्रुतेश्च । ज्ञानाद्धयमृतत्वं प्राप्यते । ज्ञात्वा विमुच्यत इति सामर्थ्याच्छ्रोत्रादिकरणकलापमुज्झित्वा । श्रोत्रादौ ह्यात्मभावं कृत्वा तदुपाधिः संस्तदात्मना जायते म्रियते संसरति च । अतः श्रोत्रादेः श्रोत्रा- दिलक्षणं ब्रह्मात्मेति विदित्वातिमुच्य श्रोत्रागत्मभावं परित्यज्य ये प्रोवा- द्यात्मभावं परित्यजन्ति ते धीरा धीमन्तः । नहि विशिष्टधीमत्त्वमन्तरेण श्रोत्राद्यात्मभावः शक्यः परित्यक्तुंम् । प्रेत्य व्यावृत्यास्मालोकात्पुत्रमित्र- कलत्रबन्धुषु ममाहंभावसंव्यवहारलक्षणात्त्यक्तसर्वेषणा भूत्येत्यर्थः । अमृता अमरणधर्माणो भवन्ति । " न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृत- स्वमानशुः म० ना० १०५ " पराश्चि खानि व्यतॄणत् " क.० ४।। आवृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् " क० ४.१ " यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते " वृ. ४१४७, क० ६ । १४ ॥ अत्र ब्रह्म समश्नुते " क.० ६ । १४ इत्यादि- श्रुतिभ्यः । अथ वातिमुच्येत्यनेनैवेषणात्यागस्य सिद्धत्वादस्माल्लोकात्प्रे- त्यास्माच्छरीरात्प्रेत्य मृत्वेत्यर्थः ॥२॥ यस्माच्छोवादेरपि श्रोत्राद्यात्मभूतं ब्रह्मातो न तत्र तस्मिन्ब्रह्मणि चक्षु- गच्छति । स्वात्मनि गमनासंभवात् । तथा न वाम्गच्छति । वाचा हिशब्द उच्चार्यमाणोऽभिधेयं प्रकाशयति यदा तदाभिधेयं प्रति वाग्गच्छतीत्युच्य- ते। तस्य च शब्दस्य तन्निर्वर्तकस्य च करणस्यात्मा ब्रह्मातो न वाग्गच्छति। यथाग्निर्दाहकः प्रकाशकश्चापि सन्न ह्यात्मानं प्रकाशयति दहति च तद्वत् नो मनो मनश्चान्यस्य संकल्पयित्रव्यवसायितृ च सदात्मानं संकल्पयंत्य- ध्यवस्यति च तस्यापि ब्रह्मात्मेतीन्द्रियमनोभ्यां हि वस्तुनो विज्ञानं तदगोचर- [ वाक्यमाप्यम् ] विच्छेदप्रतिसंधानाद्यपेक्षयाध्यारोपितमृत्युवियोगात्पूर्वमप्य. मृताः सन्तो नित्यात्मस्वरूपत्वादमृता भवन्तीत्युपचर्यते ॥ २ ॥ न तत्र चक्षुर्गच्छतीत्युक्तेऽपि पर्यनुयोगे हेतुरमतिपत्तेः । श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्येवमादिनोक्तेऽप्यात्मतत्त्वेऽप्रतिपनत्वात्सूक्ष्मत्वहेतोवस्तुनः पुनः दिवत्तहिं गृहोतान्तःकरणेनात आह-नो मनः। न सुखादिवन्मनप्तो विषयस्तत् । इन्द्रियाविषयत्वात् । न विद्मो न विजानीमोऽन्तःकरणेन यथैतद्ल मनआदि.

·१-३ माप्यत्रयोपेता न वियो न विजानीमो यथैतदनुशिष्याद् [पदभाष्यम् ] त्वान्न विद्मस्तब्रह्मेशमित्यतो न विनानीमो यया येन प्रकारेणै- तद्ब्रह्मानुशिष्यादुपदिशेच्छिप्यायेत्यभिप्रायः । यद्धि करणगोचरं तदन्य- स्मा उपदेष्टुं शक्यं जातिगुणक्रियाविशेषणैः। न तज्नात्यादिविशेषणवद्ब्रह्म । तस्माद्विपमं शिष्यानुपदेशेन प्रत्याययितुमिति । उपदेशे तदर्थग्रहणे च यत्नातिशयकर्तव्यतां दर्शयति-न विद्म इत्यादि । अत्यन्तमेवोपदेशप्रका- रप्रत्याख्याने प्रावे तदपवादोऽयमुच्यते । सत्यमेवं प्रत्यक्षादिभिः प्रमाणैर्न परः प्रत्याययितुं शक्यः । आगमेन तु शक्यत एव प्रत्याययितुम् । तदु- पदेशार्थमागममाह-अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधीति । अन्यदेव पृथगेव तद्यत्प्रकृतं श्रोत्रादीनां श्रोत्रादीत्युक्तमविषयं च तेपाम् । तद्विदिताद- न्यदेव हि विदितं नाम यद्विदिक्रिययातिशयेनाप्तं तद्विदिक्रियाकर्मभूतं क्वचि- त्किचित्कस्यचिद्विदितं स्यादिति सर्वमेव व्याकृतं तद्विदितमेव तत्तस्मादन्य- [वाक्यभाप्यम् ] करणजातमनुशिष्यादनुशासनं कुर्यात्प्रवृत्तिनिमित्तं भवेत्तथा- विषयत्वान्न विद्मो न विनानीमः । अथवा श्रोत्रादीनां श्रोत्रादिलक्षणं ब्रह्म विशेषेण दर्शयेत्युक्त आचार्य आह न शक्यते दर्शयितुं कस्मान्न तत्र चक्षुर्ग- च्छतीत्यादि पूर्ववत्सर्वम् । अत्र तु विशेपो यथैतदनुशिष्यादिति । यथैतदनु- शिप्यात्प्रतिपादयेत् । अन्योऽपि शिष्यानितोऽन्येन विधिनेत्यभिप्रायः । सर्वथापि ब्रह्म बोधयेत्युक्त आचार्य आह, अन्यदेव तद्विदितादयो अवि. दितादीत्यागमम् । विदिताविदिताभ्यामन्यत्वम् । यो हि ज्ञाता स एव सः । सर्वात्मकत्वात् । अतः सर्वात्मनो ज्ञातु वन्तराभावाद्विदितादन्य- "स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता" श्वे० ३११९ इति च मन्त्रवर्णात्। विज्ञातारमरे केन विजानीयात् " बृ० २१४।१४ इति च वाजसनेयके । अपि च व्यक्तमेव विदितं तस्मादन्यदित्यभिप्रायः । यद्वि. दितं व्यक्तं तदन्यविषयत्वादल्पं सविरोधं ततोऽनित्यमत एवानेकत्वाद- शुद्धमत एव तद्विलक्षणं ब्रह्मेति सिद्धम् । अस्तु तयविदितम् । न । विज्ञा नानपेक्षत्वात् । यद्धयविदितं तद्विज्ञानापेक्षमविदितविज्ञानाय हि लोकप्रवृ- त्तिः। इदं तु विज्ञानानपेक्षम् । कस्माद्विज्ञानम्वरूपत्वात् । न हि यस्य यत्स्व- रूपं तत्तेनान्यतोऽपेक्ष्यते। न च स्वत एवापेक्षा । अनपेक्षमेव । सिद्धत्वात् । प्रदीपः स्वरूपाभिव्यक्तौ न प्रकाशान्तरमन्यतोऽपेक्षते स्वतो वा। यद्धयन, त्वम् । “ ·केनोपनिषद् १२ अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधि । [पदभाप्यम् ] दित्यर्थः। अविदितमज्ञातं नहींति प्राप्त आह-अयो अविदिताद्वि- दितविपरीतादम्याकृतादविद्यालक्षणाद्व्याकृतवीनात्। अधीत्युपर्यर्थे लक्षणया- न्यदित्यर्थः । यदि यस्मादध्युपरि भवति तत्तम्मादन्यदिति प्रसिद्धम् । यद्वि- दितं तदल्पं मयं दुःखात्मकं चेति हेयम् । तस्माद्विदितादन्यद्रीत्युक्ते त्वहे. यत्वमुक्तं स्यात् । तथाविदितादधीत्युक्तेऽनुपादेयत्वमुक्तं स्यात् । कार्याथै हि कारणमन्यदन्येनोपादीयतेऽतश्च न वेदितुरन्यस्मै प्रयोगनायान्यदुपादेयं भव- तीत्येवं विदिताविदिताभ्यामन्यदिति हेयोपादेयप्रतिषेधेन स्वात्मनोऽन्यत्र- मविषया विज्ञासा शिप्यस्य निवर्तिता स्यात् । न ह्यन्यस्य स्वात्मनो विदि- ताभ्यामन्यत्वं वस्तुनः संभवतीत्यात्मा ब्रह्मेत्येप वाक्यार्थः। "अयमात्मा ब्रह्म" वृ०२।१९ “य आत्मापहतपात्मा" छा० ८७१ यत्साक्षादपरो- [वाक्यभाप्यम् ] पेक्षं तत्स्वत एव सिद्धं, प्रकाशात्मकत्वात्प्रदीपस्यापेक्षितोऽ. प्यनर्थकः स्यात् । प्रकाशे विशेषाभावात् । नहि प्रदीपस्य स्वरूपाभिव्य. तौ प्रदीपप्रकाशोऽर्थवान् । न चैवमात्मनोऽन्यत्र विज्ञानमम्ति येन स्वरू- पविज्ञानेऽप्यपेक्ष्यते । विरोध इति चेन्नान्यत्वात् । स्वरूपविज्ञाने विज्ञान- स्वरूपत्वाद्विज्ञानान्तरं नापेक्षत इत्येतदसत् । दृश्यते हि विपरीतज्ञानमां- त्मनि सम्यग्ज्ञानं च न जानाम्यात्मानमिति श्रुतेश्च " तत्त्वमसि" छां. ६।८७ " आत्मानमेवावेत् " बृ०११४।१० " एवं वै तमात्मानं विदित्वा " वृ०३।५।१ इति च । सर्वत्र श्रुतिप्वात्मविज्ञाने विज्ञानान्तरा- पेक्षत्वं दृश्यते तस्मात्प्रत्यक्षश्रुतिविरोध इति चेन्न । कस्मात् । अन्यो हि स आत्मा बुद्धयादिकार्यकरणसंघाताभिमानसंतानाविच्छेदलक्षणोऽविवेका त्मको बुद्धयवभासप्रधानश्चक्षुरादिकरणो नित्यचित्स्वरूपात्मान्तःसारो यत्रा- नित्यं विज्ञानमवभासते । बौद्धप्रत्ययानामाविर्भावतिरोभावधर्मकत्वात्तद्धमत- यैव विलक्षणमपि चावभासते । अन्तःकरणस्य मनसोऽपि मनोऽन्तर्गतत्वा- सर्वान्तरश्रुतेः । अन्तर्गतेन नित्यविज्ञानस्वरूपेणाकाशवदप्रचलितात्मना- न्तर्गर्भभूतेन बायो बुद्धयात्मा तद्विलक्षणोऽचिभिरिवाशिः प्रत्ययैरविर्भाव- तिरोभावधर्मकैर्विज्ञानामासरूपैनित्यैरनित्यविज्ञान आत्मा मुखी दुःखीत्य- भ्युपगतो लौकिकैरतोऽन्यो नित्यविज्ञानम्वरूपादात्मनः। तत्र हि विज्ञानापेक्षा १ अन्यत्रमाविषयेत्यस्य स्थानेऽन्यत्वाइहाविपयति पाठः।

·१३
भाप्यत्रयोपेता
इति शुश्रुम पूर्वेपां ये नस्तव्याचचक्षिरे ॥३॥
[पदभाप्यम् ]क्षाब्रह्म" वृ० ४।३।१ " य आत्मा सर्वान्तरः" वृ० ११
इत्यादिश्रुत्यन्तरेभ्यश्चेत्येवं सर्वात्मनः सर्वविशेषरहितस्य चिन्मात्रज्योति-
पो ब्रह्मत्वप्रतिपादकस्य वाक्यार्थस्याचार्योपदेशपरम्परया प्राप्तत्वमाह--इति
शुश्रुमेत्यादि । ब्रह्म चैवमाचार्योपदेशपरम्परयैवाधिगन्तव्यं न तर्कतः प्रव.
चनमेधाबहुश्रुततपोयज्ञादिभ्यश्चेत्येवं शुश्रुम श्रुतवन्तो वयं पूर्वेपामाचार्याणां
वचनम् । य आचार्या नोऽस्मभ्यं तद्ब्रह्म व्याचचक्षिरे व्याख्यातवन्तो विस्प-
एं कथितवन्तस्तेपामित्यर्थः ॥३॥
[वाक्यभाप्यम् ] विपरीतज्ञानत्वं चोपपद्यते न पुनर्नित्यविज्ञाने। तत्त्वमसीति
बोधोपदेशो नोपपद्यत इति चेत् । आत्मानमेवावेदित्येवमादीनि च नित्यबोधा-
त्मकत्वात् । न ह्यादित्योऽन्येन प्रकाश्यतेऽतस्तदर्थबोधोपदेशोऽनर्थक इति
चेन्न । लोकाध्यारोपापोहार्थत्वात्। सर्वात्मनि हि नित्यविज्ञाने बुद्ध्याद्यनित्य-
धर्मा लोकैरध्यारोपिता आत्माविवेकतन्तदपोहार्थो बोधोपदेशो बोधात्मनः ।
तत्र च बोधाबोधौ समन्जसौ । अन्यनिमित्तत्वादुदक इयौप्ण्यमग्निनिमित्तम् ।
राज्यहनी इवादित्यनिमित्ते लोके नित्यावौप्ण्यप्रकाशावग्न्यादित्ययोरन्यत्र
भावाभावयोनिमित्तत्वादनित्याविवोपचर्येते । धक्ष्यत्यग्निः प्रकाशयिष्यति
सवितेति तद्वत् । एवं च सुखदुःखबन्धमोक्षाद्यध्यारोपो लोकस्य तदपेक्ष्य
तत्त्वमस्यात्मानमेवावेदित्यात्मावबोधोपदेशेन श्रुतयः केवलमध्यारोपापो-
हार्थाः । यथा सवितासौ प्रकाशयत्यात्मानमिति तद्वत् । बोधाबोधकर्तृत्वं
च नित्यबोधात्मनि । तस्मादन्यदविदितात् । अधिशब्दश्चान्यार्थे । यद्वा
यद्धि यस्याधि तत्ततोऽन्यत्सामर्थ्यात् । ययाधि भृत्यादीनां राजा। अव्यक्त-
मेवाविदितं ततोऽन्यदित्यर्थः । विदितमविदितं च व्यक्ताव्यक्ते कार्यकारण-
त्वेन विकल्पिते ताभ्यामन्यद्ब्रह्म
तानस्वरूपं सर्वविशेषप्रत्यस्तमितमित्ययं
समुदायार्थः । अत एवात्मत्वान्न हेय उपादेयो वा । अन्यद्धयन्येन हेय-
मुपादेयं वा । न तेनैव तद्यस्य कस्यचिद्धेयमुपादेयं वा भवति । आत्मा च
ब्रह्म सर्वान्तरात्मत्वादविषयमतोऽन्यस्यापि न हेयमुपादेयं वा । अन्याभावा-
च्च । इति शुश्रुम पूर्वपामित्यागमोपदेशः । व्याचचक्षिर इत्यस्वातन्त्र्यं
तर्कप्रतिषेधार्थम् । ये नस्तब्रह्मोक्तवन्तस्ते नित्यमेवागमं ब्रह्मप्रतिपादकं
व्याख्यातवन्तो न पुनः स्वबुद्धिप्रभवेण तर्केणोक्तवन्त इत्यागमपारम्पवि.
च्छेदं दर्शयति विद्यास्तुतये । तर्कस्त्वनवस्थितो भ्रान्तोऽपि भवतीति ॥३॥

·१.४ . केनोपनिषद् यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते || [पदभाप्यम् ] अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधीत्यनेन वाक्येनात्मा ब्रह्मेति प्रतिपादित श्रोतुराशङ्का जाता तत्कयं त्वात्मा ब्रह्म । आत्मा हि नामाधि- कृतः कर्मण्युपासने च संसारी कर्मोपासनं वा साधनमनुष्ठाय ब्रह्मादिदेवान्स्वर्ग वा प्राप्तुमिच्छति तत्तस्मादन्य उपास्यो विष्णुरीश्वर इन्द्रश्च प्राणो वा ब्रह्म भवितुमर्हति न त्वात्मा । लोकप्रत्ययविरोधात् । यथान्ये तार्किका ईश्व- रादन्य आत्मेत्याचक्षते तथा कर्मिणः " अमुं यनामुं यन वृ० १४६ इत्यन्या एव देवता उपासते । तस्माद्युक्तं यद्विदितमुपास्यं तद्ब्रह्म भवेत् । ततोऽन्य उपासक इति तामेतामाशङ्का शिप्यलिङ्गेनोपलक्ष्य तद्वाक्याद्वा- ह मैवं शतिष्ठाः । यच्चैतन्यमात्रसत्ताकं वाचा वागिति निहामूलादिप्वष्टसु स्थानेषु विषक्तमाझेयं वर्णानामभिव्यञ्जकं करणं वर्णाश्चार्थसंकेतपरिच्छिन्ना एतावन्त एवं क्रमप्रयुक्ता इत्येवं तदभिव्यङ्ग्यशब्दः पदं वागित्युच्यते । । अकारो वै सर्वा वाक्सैपा स्पर्शान्तस्थोप्मभिर्व्यज्यमाना बव्ही नानारूपा भवति" इति श्रुतेः । मितममितं स्वरः सत्यानृते एव विकारो यस्यास्तया वाचा वाक्यभाप्यम् ] यद्वाचेतिमन्त्रानुवादो दृढप्रतीत्यै। अन्यदेव तद्विदितादिति योऽयमागमार्थों ब्राह्मणोक्तोऽस्यैव द्रदिन्ने मन्त्रा यद्वाचेत्यादयः पठ्यन्ते । यद्ब्रह्म वाचा शब्देनानम्युदितमनम्युक्तमप्रकाशितमित्येतत् । येन वागभ्युद्यत इति वाक्प्रकाशहेतुत्वोक्तिः । येन प्रकाश्यत इति वाचोऽभिधानस्याभि- धेयप्रकाशकत्वस्य हेतुत्वमुच्यते ब्रह्मणः । उक्तं च केनेपितां वाचमिमां वदन्ति यद्वाचो ह वाचमिति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्यविषयत्वेन ब्रह्मण आत्मन्यवस्थापनार्थ आम्नायः । यद्वाचानम्युदितं वाक्प्रकाशनिमित्तं चेति ब्रह्मणोऽविषयत्वेन वस्त्वन्तरजिघृक्षां निवर्त्य स्वात्मन्येवावस्थापयत्याम्ना- यस्तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीति यत्नत उपरमयति । नेदमित्युपास्यप्रतिपोधाच्च॥४॥ [प्रकाशिका तिमुच्येति। धीरा धीमन्तः श्रोत्रादिप्रेरकत्वं नारायणस्य जान- न्तः।अस्माल्लोकाद्भौतिकदेहात्मेत्य निर्गत्योत्क्रमणं विधायेति यावत् । अचिरा- दिमार्गेण गत्वातिमुच्य लिङ्गदेहं हित्वामृता मुक्ता भवन्तीत्यर्थः ॥२॥३॥ मनआदीनां प्रवर्तकं नारायणब्रह्म . साकल्येनोपदिशेत्यत्राह यद्वा- चेत्यादिमन्त्रैः। यद्ब्रह्म वाचा वेदवाण्यानम्युदितं साकल्येन नोक्तम् ।

·भाप्यत्रयोपेता .५ यन्मनसा न मनुते येना मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥५॥ [पदभाप्यम्] पदत्वेन परिच्छिन्नया करणगुणवत्यानम्युदितमप्रकाशितमन- भ्युक्तं येन ब्रह्मणा विवक्षितेऽर्थे सकरणा वागभ्युद्यते चैतन्यज्योतिषा प्रकाश्यते प्रयुज्यत इत्येतत् यद्वाचो ह वागित्युक्तं "वदन्वाक्। यो वाचमन्तरो यमयति" वृ १४१७ इत्यादि च वाजसनेयक। "वाक्पुरुषेषु सा घोपेषु प्रतिष्ठिता क- श्चित्तां वेद ब्राह्मणः" इतिप्रश्नमुत्पाद्य प्रतिवचनमुक्तम् " सा वाग्यया स्वप्ने भापते ” इति । सा हि वक्तुर्वक्तिर्नित्या वाक्चैतन्यज्योतिःस्वरूपा । " न हि वक्तुर्वक्तेविपरिलोपो विद्यते " बृ०४/३/२६ इति श्रुतेः। तदेवा- त्मस्वरूपं ब्रह्म निरतिशयं भूमाख्यं बृहत्त्वाहोति विद्धि विजानीहि त्वं यैर्वागाधुपाधिभिः । वाचो ह वाक्चक्षुपश्चक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनः कर्ता भोक्ता विज्ञाता नियन्ता प्रशासिता विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्येवमादयः संध्यवहारा असंव्यवहार्ये निर्विशेपे परे साम्ये ब्रह्माणि प्रवर्तन्ते तान्व्युदस्या- त्मानमेव निर्विशेषं ब्रह्म विद्धीत्येवशब्दार्थः । नेदं ब्रह्म यदिदमित्युपाधिभेद- विशिष्टमनात्मेश्वरायुपासते ध्यायन्ति। तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्युक्तेऽपि नेदं ब्रह्मे. त्यनात्मनोऽब्रह्मत्वं पुनरुच्यते नियमार्थमन्यब्रह्मबुद्धिपरिसंख्यानार्थ वा ॥४॥ यन्मनसा न मनुते । मन इत्यन्तःकरणं बुद्धिमनसोरेकत्वेन गृह्यते । मनुतेऽनेनेति मनः सर्वकरणसाधारणम् । सर्वविषयव्यापकत्वात् । " कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरधृतिन्ही(रित्येतत्सर्व मन एव" वृ० १५।३ इति श्रुतेः । कामादिवृत्तिमन्मनस्तेन मनसा यच्चैतन्यज्यो- तिर्मनसोऽवभासकं न मनुते न संकल्पयति नापि निश्चिनोति । मनसोऽ- वभासकत्वेन नियन्तृत्वात् । सर्वविपयं प्रति प्रत्यगेवेति स्वात्मनि न प्रवर्त- तेऽन्तःकरणम् । अन्तस्थेन हि चैतन्यज्योतिपावभासितस्य मनसो मनन- सामर्थ्य तेन सवृत्तिकं मनो येन ब्रह्मणा मतं विषयीकृतं व्याप्चमाहुः कथ- यन्ति ब्रह्मविदः । तस्मात्तदेव मनस आत्मानं प्रत्यक्चेतयितारं ब्रह्म विद्धि नेदमित्यादि पूर्ववत् ॥१॥ [वाक्यभाष्यम् ] यन्मनसेत्यादि समानम् । मनो मतमिति। येन ब्रह्मणा मनोऽपि विषयीकृतं नित्यविज्ञानस्वरूपेणेत्येतत् । सर्वकरणानामविषयं तानि च सव्यापाराणि सविषयाणि नित्यविज्ञानस्वरूपावभासतया येनावभास्यन्त इति

·뿅
केनोपनिषद्
यचक्षुपा न पश्यति येन चक्षुपि पश्यति ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ६ ॥
यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिद श्रुतम् ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥७॥
यत्माणेन न पाणिति येन प्राणः मणीयते। .
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ८ ॥
इति प्रथमः खण्डः ॥१॥
[पदभाष्यम् ] यच्चक्षुषा न पश्यति न विषयीकरोत्यन्तःकरणवृत्तिसंयुक्तेन
येन चक्षूप्यन्तःकरणवृत्तिभेदभिन्नाश्चक्षुर्वृत्तीः पश्यति लोकश्चैतन्यात्मज्योतिपा
विषयीकरोति व्याप्नोति ॥ ६ ॥
यच्छ्ोत्रेण न शृणोति दिग्देवताधिष्ठितेनाकाशकार्येण मनोवृत्तिसंयुक्तेन
न विषयीकरोति लोको येन श्रोत्रमिदं श्रुतं यत्प्रसिद्ध चैतन्यात्मज्योतिपा
विषयीकृतं तदेवेत्यादि पूर्ववत् ॥७॥
यत्प्राणेन प्राणेन पार्थिवेन नासिकापुटान्तरवस्थितेनान्तःकरणप्राण-
वृत्तिभ्यां सहितेन यन्न प्राणिति गन्धवन्न विषयीकरोति येन चैतन्या-
त्मज्योतिपावभास्यत्वेन स्वविपयं प्रति प्राणः प्रणीयते । तदेवेत्यादि सर्व
समानम् ॥ ८॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवत्पादकृती
केनोपनिपत्पदभाष्ये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥
[वाक्यभाप्यम् ] लोकार्थः
" क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति" इति
स्मृतेः। भ. गी. १३१३३ " तस्य भासा " मुं. २।२।१८ इति चावणे ।
येन प्राण इति । क्रियाशक्तिरप्यात्मविज्ञाननिमित्तेत्येतत् ॥५॥६॥७॥८॥
॥ इति प्रथमः खण्डः ॥१॥
[प्रकाशिका) येन च प्रेरिता सती वागम्युद्यते पुरुपैरुच्चार्यते तदेव त्वं
ब्रह्म विद्धि जानीहि । नेदं जडनीवादिकं जगद्यत्कामात्मान इदमुपासत
इत्यर्थः । एवमग्रेऽप्यर्थो ध्येयः । यन्मनसा कश्चित्साकल्येन न मनुते येन
मनो मतम् । येन चक्षुपि पश्यन्ति दृश्यन्त इत्यर्थः । यत्प्राणेन न प्राणिति
न चेष्टते येन प्राणः प्रणीयते प्रेर्यते ॥ ४ ॥ ५ ॥ ६ ॥ ७ ॥ ८ ॥
इति प्रथमः खण्डः ॥ १॥

·१७ " भाप्यत्रयोपेता यदि मन्यसे सुवेदेति दहरमेवापि नूनम् । [पदभाप्यम् ] एवं हेयोपादेयविपरीतस्त्वमात्मा ब्रह्मेति प्रत्यायितः शिष्योऽह- मेव ब्रह्मेति सुष्ठु वेदाहं मामिति गृह्णीयादित्याशङ्कयाचार्यः शिप्यत्रुद्धिविचा- लनाथै यदीत्याह । नन्विष्टैव सुवेदाहमिति निश्चिता प्रतिपत्तिः । सत्यमिष्टा निश्चिता प्रतिपत्तिर्न हि सुवेदाहमिति । यद्धि वेद्यं वस्तु विषयीभवति त- सुष्ठु वेदितुं शक्यं दाह्यमिव दग्धुमन्नेर्दग्धुर्न त्वग्नेः स्वरूपमेव । सर्वस्य हि वेदितुः स्वात्मा ब्रह्मेति सर्ववेदान्तानां सुनिश्चितोऽर्थः । इह च तदेव प्रति- पादितं प्रश्नप्रतिवचनोक्त्या श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्याद्यया । यद्वाचानभ्युदित. मिति विशेपतोऽवधारितम् । ब्रह्मवित्संप्रदायनिश्चयश्चोक्तोऽन्यदेव तद्विदि- तादयो अविदितादधीत्युपन्यस्तमुपसंहरिप्यति चाविज्ञातं विजानतां विज्ञा- तमविनानतामिति । तस्माद्युक्तमेव शिष्यस्य सुवेदेति बुद्धिं निराकर्तुम् । न हि वेदिता वेदितुर्वेदितुं शक्योऽग्निरिव दग्धुमग्नेः । न चान्यो वेदिता ब्रह्मणोऽस्ति यस्य वेद्यमन्यत्स्याब्रह्म । नान्यदतोऽस्ति विज्ञातृ बृ. ३।८।११ इत्यन्यो विज्ञाता प्रतिपिध्यते । तस्मात्सुष्ठु वेदाहं ब्रह्मेति प्रति. पत्तिर्मिथ्यैव । तस्माद्युक्तमेवाहाचार्यों यदीत्यादि । यदि कदाचिन्म- न्यसे सुवेदेति सुप्ठु वेदाहं ब्रह्मेति । कदाचिद्यथाश्रुतं दुर्विज्ञेयमपि क्षीण- दोपः सुमेधाः कश्चित्प्रतिपद्यते कश्चिन्नेति साशमाह यदीत्यादि । दृष्टं च " य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एप आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्म [वाक्यभाष्यम् ] यदि मन्यसे सुवेदेति शिष्यबुद्धिविचालना । गृहीतस्थिर- तायै । विदिताविदिताभ्यां निवर्त्य बुद्धिं शिष्यस्य स्वात्मन्यवस्थाप्य तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीति स्वाराज्येऽभिषिच्योपास्यप्रतिषेधेनाथास्य बुद्धिं विचाल- यति यदि मन्यसे सुवेदाहं ब्रह्मेति त्वं ततोऽल्पमेव ब्रह्मणो रूपं वेत्य त्वमिति नूनं निश्चितं मन्यत इत्याचार्यः । सा पुनर्विचालना किमर्थे- त्युच्यते पूर्वगृहीते वस्तुनि बुद्धेः स्थिरताये । देवेष्वपि सुवेदाहमिति मन्यते यः सोऽप्यस्य ब्रह्मणो रूपं दहरमेव वेत्ति नूनम् । कस्मात् । अविषय- [प्रकाशिका] हे शिष्याह सुवेद ब्रह्मणो रूपं सम्यग्नानामीति यदिमन्यसे तर्हि. त्वमपि नूनं दहरमेवाल्पमेव ब्रह्मणो रूपं वेत्थ । तस्यानन्तत्वादिति भावः । रूपमिति ब्रह्मगुणानामुपलक्षणम् । यद्यस्माद्दहरमेव वेत्य । अथ तस्मात्त्वं त्वयि व्यत्ययात् । त्वय्यस्य ब्रह्मणो यद्रूपं देवेषु चास्य ब्रह्मणो यदूपं तदिति केनोप०-३ ·२-१ केनोपनिषद् त्वं वेत्थ ब्राह्मणो रूपं यदस्य त्वं यदस्य- [पदभाष्यम् ] छां.४।१५।१ इत्युक्ते प्राजापत्यः पण्डितोऽप्यमुरराविरोचनः स्वभावदोपयशादनुपपद्यमानमपि विपरीतमर्थ शरीरमात्मेति प्रतिपन्नः । तथेन्द्रो देवराट् सकृद् द्विनिरुक्तं चाप्रतिपद्यमानः स्वभावदोपक्षयमपेक्ष्य चतुर्थे पर्याये प्रथमोक्तमेव ब्रह्म प्रतिपन्नपान् । लोकेऽप्येकम्माद्गुरोः शृण्वता कश्चिद्ययावत्प्रतिपद्यते कश्चिदयथावत्कश्चिद्विपरीतं कश्चिन प्रतिपद्यते किमु वक्तव्यमतीन्द्रियमात्मतत्त्वम् । अत्र हि विप्रतिपन्नाः सदसद्वादिनस्तार्किकाः सर्वे । तस्मादविदितं ब्रह्मेति सुनिश्चितोक्तमपि विषमप्रतिपत्तित्वाद्यदि म. न्यस इत्यादि सारा वचनं युक्तमेशनार्यस्य । दहरसल्पमेयापि नूनं त्वं वेत्थ जानीपे ब्रह्मणो रूपम् । किमनेकानि ब्रह्मणो रूपाणि महान्त्यम. काणि च येनाह दहरमेवेत्यादि । बारम् | अनेकानि हि नामरूपो- पाधिकृतानि ब्रह्मणो रूपाणि न स्वतः । स्वतस्तु " अशब्दमस्पर्शमरूप. मव्ययं तयारसं नित्यमगन्धवच्च यत् " क. ३१५ इति शब्दादिमिः सह रूपाणि प्रतिषिध्यन्ते । ननु येनैव धर्मेण यद्रूप्यते तदेव तस्य स्व- रूपमिति ब्रह्मणोऽपि येन विशेषेण निरूपणं तदेव तस्य रूपं स्यादत उच्यते । चैतन्यं पृथिव्यादर्दानामन्यतमस्य सर्वेषां विपरिणतानां वा धर्मो न भवति । तथा श्रोत्रादीनामन्तःकरणस्य च धर्मो न भवतीति । ब्रह्मणो रूपमिति । ब्रह्म रूप्यते चैतन्येन । तथा चोक्तम्-"विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" बु. ३।९।२८ " विज्ञानयन एव" वृ. २।४।१२ " सत्यं ज्ञानमनन्तम् " ते. २११३१ "प्रज्ञानं ब्रह्म" ऐ. ५।३ इति च ब्रह्मणो रूपं निदिएं श्रुतिषु । [वाक्यमाप्यम् ] त्यात्कस्यचिद् ब्रह्मणः । अथवाल्पमेवास्याध्यात्मिकं मनु- ध्येपु देवेषु च । आधिदैविकमस्य ब्रह्मणो यद्रूपं तदिति संबन्धः । अथ न्विति हेतुमीमांसायाः। यस्माद्दहरमेव सुविदितं ब्रह्मणो रूपमन्यदेव तद्वि. दितादित्युकत्वात्सुवेदेति च मन्यसेऽतोऽल्पमेव वेत्य त्वं ब्रह्मणो रूपं यस्मा- दथ नु तस्मान्मीमांस्यमेवाद्यापि ते तव ब्रह्म विचार्यमेव यावद्विदिताविदि. संप्रतिषेधागमार्थानुभव इत्यर्थः । मन्ये विदितमिति शिष्यस्य मीमांसानन्त- रोक्तिः प्रत्ययत्रयसंगतेः । सम्यग्वस्तुनिश्चयाय विचालितः शिष्य आचार्येण मीमांस्यमेव त इति चोक्त एकान्ते समाहितो भूत्वा विचार्य यथोक्तं सुपरिनि- श्चितः सन्नाहागमाचार्यात्मानुभवप्रत्ययत्रयस्यैकविषयत्वेन संगत्यर्थम् । एवं हि ।

·माप्यत्रयोपेता २-२ देवेष्वथ नु मीमास्यमेव ते मन्ये विदितम् ।। [९] १ ॥ नाहं मन्ये सुवेदति नो न वेदेति वेद च । [पदभाप्यम् ] सत्यमेवं तथापि तदन्तःकरणदेहेन्द्रियोपाधिद्वारेणैव विज्ञानादि- शब्दैनिर्दिश्यते तदनुकारित्वादेहादिवृद्धिसंकोचच्छेदादिषु नाशेषु च न स्वतः। स्वतस्त्वविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानतामिति स्थितं भविष्यति । यदस्य ब्रह्मणो रूपमिति पूर्वेण सम्बन्धः । न केवलमध्यात्मोपाधिपरिच्छिन्न- स्यास्य ब्रह्मणो रूपं त्वमल्पं वेत्थ यदप्यधिदैवतोपाधिपरिच्छिन्नस्यास्य ब्राह्मणो रूपं देवेषु वेत्थ त्वं तदपि नूनं दहरमेव वेत्येति मन्येऽहम् । यद- ध्यात्म यदधिदैवं तदपि च देवेपूपाधिपरिच्छिन्नत्वाद्दहरत्वान्न निवर्तते यत्तु विध्वस्तसर्वोपाधिविशेपं शान्तमनन्तमेकमद्वैतं भूमाख्यं नित्यं ब्रह्म न तत्सु- वेद्यमित्यभिप्रायः । यत एवमथ नु तस्मान्मन्येऽद्यापि मीमांस्यं विचार्यमेव ते तव ब्रह्म । एवमाचार्योक्तः शिष्य एकान्त उपविष्टः समाहितः सन्ययो- क्तमाचार्येणागममर्थतो विचार्य तर्कतश्च निर्धार्य स्वानुभवं कृत्वाचार्यसकाश- मुपगम्योवाच-मन्येऽमथेदानी विदितं ब्रह्मेति ॥ [९] १ ॥ कथमिति । शृणुत । नाहं मन्ये सुवेदेति नैवाहं मन्ये सुवेद ब्रह्मेति । नैव तहिं विदितं त्वया ब्रह्मेत्युक्त आह-नो न वेदेति वेद च । वेद चेति चशब्दान्न वेद च । ननु विप्रतिपिद्धं नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद चेति । यदि न मन्यसे सुवेदेति कथं मन्यसे वेद चेति । अथ मन्यसे वेदैवेति । कथं न मन्यसे मुवेदेति । एक वस्तु येन ज्ञायते तेनैव तदेव वस्तु न सुविज्ञायत वाक्यभाप्यम् ] सुपरिनिष्ठिता विद्या सफला स्यान्नानिश्चितेति न्यायः प्रदर्शितो भवति । मन्ये विदितमिति परिनिष्ठितनिश्चितविज्ञान प्रतिज्ञाहेतूक्तेः ॥[९]१६ परिनिष्ठितं सफलं विज्ञानं प्रतिजानीत आचार्यात्मनिश्चययोस्तुल्यतायै । यस्माद्धेतुमाह नाह मन्ये सुवेदेति । अहेत्यवधारणार्थो निपातो नैव मन्य इत्येतत् । यावदपरिनिष्ठितं विज्ञानं तावत्सुवेद सुप्ठु वेदाहं ब्रह्मेति विपरीतो मम निश्चय आसीत् । सोऽपनगाम भवद्भिर्विचालितस्य यथोक्तार्थमीमांसाफल- प्रकाशिका] शेषः । मीमांस्यमेव विचार्यमेव नु इदानीम् । ते त्वयेति ॥१॥ अन्येषां कात्स्न्येन ब्रह्माज्ञानित्वेऽपि तव त्वस्ति सम्यग्ब्रह्मज्ञानित्व. मिति पृष्टो देशिक आह-मन्य इति । अन्ये सम्यग्वेदायमिति मां वदन्ति अहं तु ब्रह्म विदितं न मन्य इति योजना । तर्हि त्वमपि ब्रस सर्वथा

·२०
-
२.२
केनोपनिषद्
यो नस्तदेद तद्वेद मो न वेदेति वेद च ॥ [१०]२ ॥
[पदभाप्यम् ] इति विप्रतिपिद्धं संशयविपर्ययो वर्जयित्वा । न च ब्रह्म संशयि-
तत्वेन ज्ञेयं विपरीतत्वेन वेति नियन्तुं शक्यम् । संशयविपर्ययो हि सर्ववानर्थ-
करत्वेनैव प्रसिद्धौ । एवमाचार्येण विचाल्यमानोऽपि शिप्यो न विचचाल ।
"अन्यदेव तद्विदितादयो अवितादधि" के. १३ इत्याचार्योक्तागमसंप्रदायव.
लादुपपत्त्यनुभववलाच्च नगर्न च ब्रह्मविद्यायां दृढनिश्चयतां दर्शयन्नात्मनः ।
कथमित्युच्यते। यो यः कश्चिन्नोऽस्माकं सब्रह्मचारिणां मध्ये तदुक्तं वचनं त.
त्वतो वेद स तद्ब्रह्म वेद । किं पुनस्तद्वचनमित्यत आह-नो न वेदेति वेद चेति ।
यदेवान्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधीत्युक्तं वस्त्वनुमानानुभवाम्यां संयोज्य
निश्चितं वाक्यान्तरेण नो न वेदेति वेद चेत्येवोचवाचार्यबुद्धिसंवादाथै मन्दबु-
द्धिग्रहणव्यपोहाथै च । तथा च गर्जितमुपपन्नं भवति यो नस्तद्वेदेति॥[१०]२॥
[ वाक्यभाष्यम् ] भूतात्स्वात्मब्रह्मत्वनिश्चयरूपात्सम्यक्प्रत्ययाविरुद्धत्वात् ।
अतो नाह मन्ये सुवेदेति । यस्माच्च तन्नैव न वेदेति मन्य इत्यनुवर्तते । अवि.
दितब्रह्मप्रतिपेधात् । कथं तर्हि मन्यस इत्युक्त आह-वेद च । चशब्दा-
द्वेद च न वेद चेत्यभिप्रायः । विदिताविदिताम्यामन्यत्वाद्ब्रह्मणस्तस्मान्मया
विदितं ब्रह्मेति मन्य इति वाक्यार्थः । अथवा वेद चेति नित्यविज्ञानब्रह्म-
स्वरूपतया नो न वेद वेदैव चाहं स्वरूपविक्रियाभावात् । विशेषविज्ञानं च
पराध्यस्तं न स्वत इति परमार्थतो न च वेदेति । यो नस्तद्वेद तद्वेदेतिप.
क्षान्तरनिरासार्थमाम्नाय उक्तार्थानुवादात् । यो नोऽस्माकं मध्ये स एव
तद्ब्रह्म वेद नान्यः । उपास्यब्रह्मवित्त्वात् । अतोऽन्यस्य यथाहं वेदेति वेद
चेति पक्षान्तरे ब्रह्मवित्त्वं निरस्यते । कुतोऽयमर्योऽवसीयत इत्युच्यते ।
उक्तानुवादादुक्तं ह्यनुवदति नो न वेदेति वेद चेति ॥ [१०] २ ॥
यस्यामतमिति श्रौतमाख्यायिकार्थोपसंहारार्थम् । शिप्याचार्योक्तिप्रत्यु-
क्तिलक्षणयानुभवयुक्तिप्रधानयाख्यायिकया योऽर्थः सिद्धः स श्रौतेन वचनेना-
गमप्रधानेन निगमनस्थानीयेन संक्षेपत उच्यते। यदुक्तं विदितादन्यद्वागादी-
[प्रकाशिका] न वेत्थ किमित्यत आह-नो नेति । नो वेद न जानामीति न
किंतु वेदेति च । ब्रह्मणः साकल्येनाज्ञेयत्वमुपपाद्योपसंहरति । नोऽस्माकं
मध्ये यस्तु ब्रह्माहं वेदेति वदति स तं नो वेद कुतः परिच्छिन्नत्वज्ञानात् ।
अहं न वेदेति यो वदत्यप्तौ देद च ब्रह्मणोऽपरिच्छिन्नत्वात् ॥ २ ॥

·भाप्यत्रयोपेता यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः। [पदभाष्यम् शिष्याचार्यसंवादात्प्रतिनिवृत्य स्वेन रूपेण श्रुतिः समस्तसंवाद- निवृत्तमर्थमेव बोधयति-यस्यामतमित्यादिना। यस्य ब्रह्मविदोऽमतमविज्ञातम- विदितं ब्रह्मेति मतमभिप्रायो निश्चयस्तस्य मतं ज्ञातं सम्यग्ब्रह्मेत्यभिप्रायो। यस्य पुनर्मतं ज्ञातं विदितं मया ब्रह्मेति निश्चयो न वेदैव स न ब्रह्म विजा- नाति सः । विद्वदविदुपोर्ययोक्तौ पक्षाववधारयति-अविज्ञातममतमविदि- तमेव ब्रह्म विजानतां सम्यग्विदितवतामित्येतत् । विज्ञातं विदितं ब्रह्मा- विमानतामसम्यग्दर्शिनामिन्द्रियमनोबुद्धिप्वेवात्मशिनामित्यर्थः । न त्व. वाक्यभाष्यम् ] नामगोचरत्वात् । मीमांसितं चानुभवोपपत्तिभ्यां ब्रह्म तत्तथैव ज्ञातव्यं कस्मात् । यस्यामतं यस्य विविदिपाप्रयुक्तप्रवृत्तस्य साधकस्यामतमवि ज्ञातमविदितं ब्रह्मेत्यात्मतत्त्वनिश्चयफलावसानाववोधतया विविदिपा निवृत्ते- त्यभिप्रायः । तस्य मतं ज्ञातं तेन विदितं ब्रह्म येनाधिपयत्वेनात्मत्वेन प्रति- बुद्धमित्यर्थः । स सम्यग्दर्शी यस्य विज्ञानानन्तरमेव ब्रह्मात्ममावस्यावसि- तत्वात्सर्वतः कार्याभावः । विपर्ययेण मिथ्याज्ञानो' भवति । कथं मतं विदितं ज्ञातं मया ब्रह्मेति यस्य विज्ञानं स मिथ्यादी विपरीतविज्ञानो विदिता' दन्यत्वाद्ब्रह्मणो न वेद स न विजानाति । ततश्च सिद्धमवैदिकम्य विज्ञा- नस्य मिथ्यात्वम् । अब्रह्मविषयतया निन्दितत्वात्तथा कपिलकणभुगादिस- भयस्यापि विदितब्रह्मविषयत्वादनवस्थिततर्कजन्यत्वाद्विविदिपानिवृत्तेश्च मि- थ्यात्वमिति । स्मृतेश्व- " या वेदवाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः । सर्वास्ता निष्फलाः प्रोक्तास्तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः" म.स्मृ. १२।११ इति विपरीतमिथ्याज्ञानयोर्नष्टत्वादिति । अविज्ञातं विनानतां विज्ञातम विजानतामिति पूर्वहेतूक्तिरनुवादस्यानर्थक्यात् । अनुवादमात्रेऽनर्थकं वचन मिति पूर्वोक्तयोर्यस्यामतमित्यादिना ज्ञानाज्ञानयोर्हेत्वर्थत्वेनेदमुच्यते । अव ज्ञातमविदितमात्मत्वेनाविषयतया ब्रह्म विनानतां यस्मात्तस्मात्तदेव ज्ञानं यतेषां विज्ञातं विदितं व्यक्तमेव बुद्धयादिविपयं ब्रह्माविजानतां विदिता. विदितन्यावृत्तमात्मभूतं नित्यविज्ञानस्वरूपमात्मस्थमविक्रियममृतमनरमभय- मनन्यत्वादविषयमित्येवमविनानताम् । बुद्धयादिविषयात्मतयैव नित्यं वि-? १ मिथ्याशानो भवतीति स्थाने मिथ्यानातो भवतीति पाठः। ] ·२-३ केनोपनिषद् २२ अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ।। [११]३ ॥ प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि चिन्दते । [पदभाप्यम् ] त्यन्तमेवाव्युत्पन्नबुद्धीनाम् । न हि तेपां विज्ञातमस्माभित्रीति मतिर्भवति। इन्द्रियमनोबुद्धथुपाधिप्यात्मदर्शिनां तु ब्रह्मोपाधिविवेकानुपलम्मा- बुद्धयाद्युपाधेश्य विज्ञातत्वाद्विदितं ब्रह्मेत्युपपद्यते भ्रान्तिरित्यतोऽसम्यग्दर्श- नपूर्वपक्षत्वेनोपन्यस्यते विज्ञातमविनानतामिति । अधवा हेत्वर्थ उत्तरार्धोऽ- विज्ञातमित्यादिः । [११] ३ ॥ अविज्ञातं विमानतामित्यवधृतम् । यदि ब्रह्मात्यन्तमेवाविज्ञातं लौकि कानां ब्रह्मविदां चाविशेषः प्राप्तः । अविज्ञातं विजानतामिति च परस्पर- विरुद्धम् । कथं तु तद्ब्रह्म सम्यग्विदितं भवतीत्येवमर्थमाह-प्रतिबोध- निदितं वो बोधं प्रति विदितम् । वोधशब्देन बौद्धाः प्रत्यया उच्यन्ते । सर्वे प्रत्यया विषयी' भवन्ति यस्य स आत्मा सर्वबोधान्प्रतिबुध्यते सर्वप्रत्य- [वाक्यभाप्यम् ] ज्ञातं ब्रह्म । तस्माद्विदिताविदितव्यक्तान्यक्तधर्माध्यारोपण कार्यकरणभावेन सविकल्पमयथार्थविषयत्वात् । शुक्तिकादौ रनताद्यध्यारो. पणज्ञानवन्मिथ्याज्ञानं तेपाम् ॥ [११] ३ ॥ प्रतिबोधविदितं मतमिति । वीप्साप्रत्ययानामात्मायबोधद्वारत्वाद्बोधं प्रति बोध प्रतीति वीप्सा सर्वप्रत्ययव्याप्त्यर्था । बौद्धा हि सर्वे प्रत्ययास्तप्तलोह. वन्नित्यविज्ञानस्वरूपात्मन्याप्तत्वाद्विज्ञानस्वरूपावभासास्तदन्यावभासश्चात्मा [प्रकाशिका] यो न इत्यादिना साकल्येन श्रवणागोचरत्वमुक्त्वा मननागो- चरत्वं चाह—यस्येति । यस्य ब्रह्मामतमिति मतं तस्य पुंसो मतं विचारित- मनन्तत्वाज्ञानात् । यस्य ब्रह्म मया मतं विचारितमिति मतं बुद्धिः स न वेदानन्तत्वाज्ञानात् । साक्षात्कारोऽपि न साकल्येनेत्याह-अविज्ञातमित्या- दिना । वयं ब्रह्म सम्यक्साक्षात्कृतवन्त इति विजानतामविज्ञातं ब्रह्म । आनन्त्याद्ब्रह्मणः साकल्येन ज्ञानाभावात् । अविमानतामुक्तरीत्याविना- नतां नास्माभिर्ब्रह्म सम्यक्साक्षात्कृतमिति यावत् । विज्ञातं ब्रह्म साक्षा. स्कृतमित्यर्थः । आनन्त्यवेदनादिति भावः ॥ ३ ॥ ब्रह्मणः साकल्येनाज्ञेयत्वे कथं तेनेष्टसिद्धिरिति चेत्स्वस्य योग्यैकदेश- ज्ञानादेवेष्टसिद्धिरित्याह । प्रतिबोधेत्यत्र श्रुतमिति शेषः। स्वस्य ब्रह्मविद्यया १ विषयीभवन्तीत्यस्य स्थाने विषया भवन्तीति पाठः । .

·भाष्यत्रयोपेता आत्मना विन्दते वीर्य [पदभाष्यम् ] यदर्शी चिच्छक्तिस्वरूपमात्रः प्रत्ययैरेव प्रत्ययेप्वविशिष्टतया लक्ष्यते नान्यद्वारमात्मनो विज्ञानायातः प्रत्ययप्रत्यगात्मतया विदितं ब्रह्म यदा तदा तन्मतं तदा तत्सम्यग्दर्शनमित्यर्थः । सर्वप्रत्ययदर्शित्वे चोपजनना- पायनितहक्स्वरूपतानित्यत्वं विशुद्धस्वरूपत्वमात्मत्वं निर्विशेषतैकत्वं च सर्वभूतेषु सिद्धं भवेत् । लक्षणभेदाभावाद्वयोम्न इव घटगिरिगुहादिषु । विदिताविदिताभ्यामन्यद्ब्रह्मेत्यागमवाक्यार्थ एवं परिशुद्ध एवोपसंहृतो भवति । " दृष्टेष्टा श्रुतेः श्रोता मतेमन्ता विज्ञातेर्विज्ञाता" इति हि श्रुत्यन्तरम् । यदा पुनर्बोधक्रियाकर्तेति बोधक्रियालक्षणेन तत्कर्तारं विजानातीति बोध- लक्षणेन विदितं प्रतिबोधविदितमिति व्याख्यायते । यथा यो वृक्षशा- खाचालयति स वायुरिति तद्वत् । तदा बोधक्रियाशक्तिमानात्मा द्रव्यं न बोधस्वरूप एव । बोधस्तु जायते विनश्यति च । यदा वोधो जायते तदा बोधक्रियया सह विशेषः । यदा बोधो नश्यति तदा नष्टबोधो द्रव्यमात्र निर्विशेषः । तत्रैवं सति विक्रियात्मकः सावयवोऽनित्योऽशुद्ध इत्यादयो दोपा न परिहर्तुं शक्यन्ते । यदपि काणादानामात्ममनःसंयोगजो वोध आत्मनि समवैति । अत आत्मनि बोद्धृत्वं नतु विक्रियात्मक आत्मा । द्रव्यमायस्तु भवति घट इव रागसमवायी। अस्मिन्पक्षेऽप्यचेतनं द्रव्यमानं ब्रह्मेति ॥ विज्ञानमानन्दं ब्रह्म " वृ. ३।९।२८ इत्याद्याः श्रुतयो बाधिताः स्युः । आत्मनो निरवयवत्वेन प्रदेशाभावान्नित्यसंयुक्तत्वाच्च मनसः स्मृ- त्युत्पत्तिनियमानुपपत्तिरपरिहार्या स्यात्। संसर्गधर्मित्वं चात्मनः श्रुतिस्मृति- न्यायविरुद्धं कल्पितं स्यात् । “असङ्गो न हि सज्जते" वृ.२९R६ "असक्तं [वाक्यभाप्यम् ] तद्विलक्षणोऽग्निवदुपलभ्यत इति तेन तेद्वारीभवन्त्यात्मोपल- ब्धौ तस्मात्प्रतिबोधावमासप्रत्यगात्मतया यद्विदितं तब्रह्म तदेव मते ज्ञातं तदेव सम्यग्ज्ञानवत्प्रत्यगात्मविज्ञानं न विषयविज्ञानम् । आत्मत्वेन, " प्रत्यगा- त्मानमेक्षत" क. ४।१ इति च काठके। अमृतत्वं हि विन्दत इति हेतुवचनं, विपर्यये मृत्युप्राप्तेः । विषयात्मविज्ञाने हि मृत्युः प्रारमत इत्या. त्मविज्ञानममृतत्वनिमित्तमिति युक्तं हेतुबन ममृतत्वं हि विन्दत इति । आत्म- ज्ञानेन किममृतत्वमुत्पाद्यते। न। कयं तर्हि । आत्मना विन्दते स्तेनैव नित्या- स्मस्वभावनामृतत्वं विन्दते । नालम्बनपूर्वकम् । विन्दत इत्यात्मविज्ञानापेक्षम् ।

·केनोपनिषद् भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ।। [१३] ५॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥२॥ [पदभाप्यम्] द्यवेदीदात्मानं ययोक्तलक्षणं विदितवान्ययोक्तेन प्रकारेण । अथ तदस्ति सत्यं मनुष्यजन्मन्यस्मिन्नविनाशोऽर्थवत्ता वा सद्भावो वा परमार्थता वा सत्यं विद्यते। न चेदिहावेदीदिति। न चेदिह जीवंश्चेदधिकृतोऽवेदीन्न विदित. यास्तदा महती दीर्घानन्ता विनष्टिविनाशनं जन्मजरामरणादिप्रबन्धावि. च्छेदलक्षणा संसारगतिस्तस्मादेवं गुणदोपौ विजानन्तो ब्राह्मणा मतेषु भूतेषु सर्वभूतेषु स्थावरेषु चरेषु चैकमात्मतत्त्वं ब्रह्म विचित्य विज्ञाय साक्षात्कृत्य धीरा धीमन्तः प्रेत्य व्यावृत्य ममाहंभावलक्षणादविद्यारूपादस्माल्लोकादु- परम्य सर्वात्मैकत्वभावमद्वैतमापन्नाः सन्तोऽमृता भवन्ति ब्रह्मैव मवन्ती- त्यर्थः । " स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" मुं. ३।२।९. इति श्रुतेः ॥ [१२] ५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवत्पादकृती केनोपनिषत्पदभाष्ये द्वितीयः खण्डः ॥ २॥ [षाक्यभाप्यम् ] जन्मनि सत्यवश्यमात्मा वेदितव्य इत्येतद्विधीयते। कयमिह घेदवेदीद्विदितवान् । अथ सत्यं परमार्थतत्त्वमस्त्यवाठं तस्य जन्म सफलमि. त्यभिप्रायः। न चेदिहावेदीन्न विदितवान्वृथैव जन्म । अपि च महती विनष्टि. महान्विनाशो जन्ममरणप्रबन्धाविच्छेदप्राप्तिलक्षणः स्याद्यतस्तस्मादवश्य तद्विच्छेदाय ज्ञेय आत्मा । ज्ञानेन तु किं स्यादित्युच्यते--भूतेषु. मतेषु । पराचरेषु सर्वेष्वित्यर्थः । विचित्य पृथनिप्कृष्य एकमात्मतत्त्वं संसारधर्म- रस्पृष्टमात्मभावेनोपलभ्येत्यर्थः । अनेकार्थत्वाद्धातूनाम् । न पुनश्चित्वेति संभवति विरोधात् । धीरा धीमन्तो विवेकिनो विनिवृत्तवाह्यविपयामिलापाः। प्रेत्य मृत्वास्मालोकाच्छरीराधनात्मलक्षणान्यावृत्तममत्वाहंकाराः सन्त इत्य. थः । अमृता अमरणधर्माणो नित्यविज्ञानामृतत्वस्वभावा एव भवन्ति ।। [१३] ५ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥२॥ [प्रकाशिका] पूर्वोक्तफलं सत्यममृतब्रह्मास्त्येव तत्प्राचौ न संदेह इति मावः । इह नावेदीच्चेत्तदा महती विनष्टिानिर्भवति । अय प्रतिगोधं वक्ति-धीरा यसपातिविनाष्टिविवेकिनो मतेषु मृते सर्वमतेषु स्थितं ब्रह्म विचिन्त्याप्रयाणं स्मृत्वास्माछोकात्प्रेत्यामृता भवन्तीति ॥५॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥२॥ -- ·३-१ माष्यत्रयोपेता ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये [पदमाप्यम् ] ब्रह्म ह देवेभ्यो विनिग्ये "अविज्ञातं विमानतां विज्ञातमविनान- ताम्" के.२१११ इत्यादिश्रवणाद्यदस्ति तद्विज्ञातं प्रमाणैर्यन्नास्ति तदविज्ञात शशविषाणकल्पमत्यन्तमेवासद् दृष्टम् । तथेदं ब्रह्माविज्ञातत्वादसदेवेति मन्द- बुद्धीनां व्यामोहो मा भूदिति तदर्थेयमाख्यायिकारम्यते । तदेव हि ब्रह्म सर्वप्रकारेण प्रशास्तृ देवानामपि परो देव ईश्वराणामपीश्वरो दुर्विज्ञेयो देवानां भयहेतुरमुराणां पराजयहेतुस्तत्कथं नास्तीत्येतस्यार्थस्यानुकूलानि हुत्तराणि [वाक्यभाष्यम् ] ब्रह्म ह देवेभ्य इति ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयतोक्तिर्यत्नाधिक्यार्था । समाता ब्रह्मविद्या यदधीनः पुरुषार्थः । अत ऊर्ध्वमर्थवादेन ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयतो- च्यते तद्विज्ञाने कथं नु नाम यत्नमधिकं कुर्यादिति । शमाद्यर्थो वाम्नायोऽभिमा- नशातनात् । शमादि वा ब्रह्मविद्यासाधनं विधित्सितं तदर्थोऽयमर्थवादा. म्नायः । न हि शमादिसाधनरहितस्याभिमानरागद्वेषादियुक्तस्य ब्रह्मविज्ञाने सामर्थ्यमस्ति । व्यावृत्तबाह्यमिथ्याप्रत्ययग्राह्यत्वाद्ब्रह्मणः । यस्माच्चाग्न्या- दीनां जयाभिमानं शातयति । ततश्च ब्रह्मविज्ञानं दर्शयत्यभिमानोपशमे । तस्माच्छमादिसाधनविधानार्थोऽयमर्थवाद इत्यवसीयते । सगुणोपासनाओं वापोदितत्वात् । नेदं यदिदमुपासत इत्युपास्यत्वं ब्रह्मणोऽपोदितमपोदित- त्वादनुपास्यत्वे प्राप्ते तस्यैव ब्रह्मणः सगुणत्वेनाधिदैवमध्यात्म चोपासनं विधातन्यमित्येवमर्थो वेत्यधिदैवतं तद्वनमित्युपासितव्यमिति हि वक्ष्यति । ब्रह्मेति परो लिङ्गात् । न ह्यन्यत्र परादीश्वरान्नित्यसर्वज्ञात्परिभूयाग्न्या- दीस्तृणं वनीकर्तु सामर्थ्यमस्ति तन्न शशाक दग्धुमित्यादिलिङ्गाद्ब्रह्मशब्द- वाच्य ईश्वर इत्यवसीयते । न ह्यन्यथाग्निस्तृण दधुनोत्सहते वायुर्वादातुम् । ईश्वरेच्छया तृणमपि वज्रीभवतीत्युपपद्यते । तत्सिद्धिर्नगतो नियतप्रवृत्तेः । श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धिमिनित्यसर्वविज्ञान ईश्वरे सर्वात्मनि सर्वशक्तौ सिद्धेऽपि शास्त्रार्थनिश्चयार्थमुच्यते । तस्येश्वरस्य सद्भावसिद्धिः कुतो भवतीत्युच्यते । यदिदं जगद्देवगन्धर्वयक्षरक्ष:पितृपिशाचादिलक्षणं द्युवियत्पृथिव्यादित्यचन्द्र- प्रहनक्षत्रविचित्रं विविधप्राण्युपभोगयोग्यस्थानसाधनसंबन्धि तदत्यन्तकुशल- प्रकाशिका] अत्यद्भुतत्वात्साकल्येन न ज्ञेयमिति प्रतिपादितेऽर्थे कांचनाख्या- यिका वक्ति। देवानां दैत्यदानवैर्युद्धे प्रस्तुते सति ब्रह्म देवानाविश्य देवेभ्यो ·केनोपनिपद् तस्य ह ब्रह्मणो विजये [पदभाष्यम् ] वचांसि दृश्यन्ते । अथवा ब्रह्मविद्यायाः स्तुतये। कथं ब्रह्मविज्ञा- नाचग्न्यादयो देवा देवानां श्रेष्ठत्वं नग्मुस्ततोऽप्यतितरामिन्द्र इति । अथवा [वाक्यभाप्यम् शिलिमिररि दुर्मिण देशकालनिमित्त नुरूपनियतप्रवृत्ति- निवृत्तिक्रममतदोक्तृकर्मविभागज्ञप्रयत्नपूर्वकं भवितुमर्हतिकार्यत्वे सति यथों- क्तलक्षणत्वात् । गृहप्रासादरथशयनासनादिवत् । विपक्ष आत्मादिवत् । कर्म- ण एवेति चेत् । न । परतन्त्रस्य निमित्तमात्रत्वात् । यदिदमुपभोगवैचित्र्यं प्राणिनां तत्साधनवैचित्र्यं च देशकालनिमित्तानुरूपनियतप्रवृत्तिनिवृत्तिक्रम च तन्न नित्यपर्वतकर्तृकम् । किं तर्हि कर्मण एव तस्याचिन्त्यप्रभावत्वात्स- वैश्च फलहेतुत्वाभ्युपगमात् । सति कर्मणः फलहेतुत्वे किमीश्वराधिककल्प- नयेति न नित्यस्ये धरस्य नित्यज्ञशक्तेः फलहेतुत्वं चेति चेत् । न कर्मण एवोपभोगवैचित्र्यायुपपद्येत । कस्मात् । कर्तृतन्त्रत्यात्कर्मणः । चितिमत्प्रय- ननिर्वृत्तं हि कर्म तत्प्रयत्नोपरमादुपरतं मद्देशान्तरे कालान्तरे वा नियत- निमित्तविशेषापेक्षं कर्तुः ‘फलं जनविप्यतीति न युक्तमनपेक्ष्यान्यदात्मनः प्रयोक्तु । कतैव फलकाले प्रयोक्तेति चेन्मया निवतितोऽसि त्वां प्रयोक्ष्ये फलाय यदात्मानुरूपं फलमिति न देशकालनिमित्तविशेपानविज्ञत्वात् । यदि हि कर्ता देशविशेषाभिज्ञः सन्त्वातन्त्र्येण कर्म नियुङ्ग्यात्ततोऽनिष्ट- फलस्याप्रयोक्ता स्यात् । न च मिनिमित्तं तदनिच्छयात्मसमवेतं तच्चर्म- पद्विकरोति कर्म । न चात्मकृतमकर्तृममवेतमयस्कान्तमणिवदाऋष्ट्र भवति प्रधानकर्तसमवेतत्वाकर्मणः । भूताश्रयमिति चेन्न । साधनत्वात् । कर्तृक्रि- यायाः साधनभूतानि भूतानि क्रियाकालेऽनुभूतव्यापाराणि समाचौ च हला. दिवत्कर्म परित्यक्तानि न फलं वाल.न्तरे कर्तुमुत्सहन्ते । न हि हलं क्षेत्रा- ट्रीहीन्गृह प्रवेशयति भृतकमणोश्चानेतनत्वात्स्वतः प्रवृत्त्यनुप रात्तिः । वायुक्- दिति चेन्न । असिद्धत्वात्। न हि वायोरचितिमतः स्वतः प्रवृत्तिः सिद्धा रथा. दिवदर्शनात् । शास्त्रात्कर्मण एवेति चेच्छास्त्रं हि क्रियातः फलसिद्धिमाह नेश्वरादेः " स्वर्गकामो यमेत" इत्यादि । न च प्रमाणाधिगतत्वादानर्थक्यं १ कमरिमागवि स्थाने कर्मविशेषदिमागशेति पाटरतथा कार्यमागविशेष. शेति पाउभा ·माप्यत्रयोपेता १ देवा अमहीयन्त । [पदमाष्यम् ]दुर्विज्ञेयं ब्रह्मेत्येतत्प्रदर्श्यते। येनाग्न्यादयोऽतितेजसोऽपि क्लेशेनैव ब्रह्म विदितवन्तस्तथेन्द्रो देवानामीश्वरोऽपि सन्निति वक्ष्यमाणोपनिषद्विधि- परं वा सर्व ब्रह्मविद्याव्यतिरेकेण प्राणिनां कर्तृत्वाभिमानो मिथ्येत्येतद्दर्श- [वाक्यभाष्यम्]युक्तम् । न चेश्वरास्तित्वे प्रमाणान्तरमस्तीति चेत्। न। दृष्टन्या- यहानानुपपत्तेः। क्रिया हि द्विविधा दृष्टफलादृष्टफला च । दृष्टफलापि द्विविधा- नन्तरंफलागामिफला च । अनन्तरफला गतिभुजिलक्षणा । कालान्तरफला च कृषिसेवादिलक्षणा । तमामन्तरफला फलापवर्गिण्येव । कालान्तरफला तत्पन्नप्रध्वंसिनी । आत्मसेव्याद्यधीनं हि कृपिसेवादेः फलं यतो न चोम. यन्यायव्यतिरेकेण स्वतन्त्रं कर्म ततो वा फलं दृष्टम् । तथा च कर्मफ- लप्राप्तौ न दृष्टन्यायहानमुपपद्यते । तस्माच्छान्ते यागादिकर्मणि नित्यः कर्तृकर्मफलविभागज्ञ ईश्वरः सेव्यादिवद्यागाद्यनुरूपफलदातोपपद्यते स चा- त्मभूतः सर्वस्य सर्वक्रियाफलप्रत्ययसाक्षी नित्यविज्ञानस्वभावः संसारधम- रसंस्पृष्टः । श्रुतेश्च । " न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः " क० ५।१.१ " जरामृत्युमत्येति " वृ० ३।५।१ " विजरो विमृत्युः" छा० <IRis " सत्यकामः सत्यसंकल्ल एप सर्वेश्वरः पुण्यं कर्म कारयति " छो०८ ११५ " अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति " मुं० ३।१२। एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने " बृ० ३८९ इत्याद्या असंसारिण एकस्यात्मनो नित्यमुक्तस्य सिद्धौ श्रुतयः । स्मृतयश्च सहस्रशो विद्यन्ते । न चार्थवादाः शक्यन्ते कल्पयितुम् । अनन्ययोगित्वे सति विज्ञानोत्पादकत्वात् । न चोत्पन्नं विज्ञानं बाध्यते । अप्रतिषेधाच्च । न चेश्वरो नास्तीति निषेधोड- स्ति । प्राप्त्यभावादिति चेन्न । उक्तत्वात् । न हिंस्यादितिवत्प्राप्त्यभावात्प्र- तिषेधो नारभ्यत इति चेन्न । ईश्वरसद्भावे न्यायस्योक्तत्वात् । अथवाप्रति- पेधादिति कर्मणः फलदान ईश्वरकालादीनां न प्रतिषेधोऽस्ति । न च निमि- त्तान्तरनिरपेक्षं केवलेन कत्रैव प्रयुक्तं फैलदं दृष्टम् । नच विनष्टोऽपि यागः कालान्तरे फलदो भवति । सेव्यबुद्धिवत् । सेवकेन सर्वज्ञेश्वरबुद्धौ तु संस्कृ- तायां यागादिकर्मणा विनष्टेऽपि कर्मणि सेव्यादिवेश्वरात्फलं कर्तुर्भवतीति १ ईश्वरकालादीनामित्यस्य स्थान ईश्वरकारणवादिनामिति पाठः। २ फलद दृष्टमित्यस्य स्थाने फल दृष्टामति पाठः ।

·३.१ १० ३।४।१ केनोपनिषद् त ऐक्षन्तास्माकमेवायं (पदभाष्यम् ] नार्थ वाख्यायिका । यथा देवानां जयाद्यभिमानस्तद्वदिति । ब्रह्म ययोक्तलक्षणं परं ह किल देवेभ्योऽर्थाय विनिग्ये जयं लब्धवद्देवानामसुराणां वाक्यमाप्यम् ] युक्तम्। न तु पुनः पदार्था वाक्यशतेनापि देशान्तरे कालान्तरे या स्वस्वं स्वमा जहति नहि देशकालान्तरेषु चाग्निरनुप्णो भवति । एवं कर्म- णोऽपि कालान्तरे फलं द्विप्रकारमेवोपलभ्यते । वीजक्षेत्रसंस्कारपरिरक्षाविज्ञा. नवत्कर्षपेक्षफलं कृप्यादि विज्ञानवत्सेव्यबुद्धिसंस्कारापेक्षफलं च सेवादि । यागादेः कर्मणस्तथाविज्ञानवत्कर्बपेक्षफलत्वानुपपत्तौ कालान्तरफलत्वात्क- मैदेशकालनिमित्तविपाकाविमागज्ञबुद्धिसंस्कारापेक्षं फलं भवितुमर्हति । सेवा- दिकर्मानुरूपफलज्ञसेव्यबुद्धिसंस्कारापेक्षफलस्येव । तस्मात्सिद्धः सर्वज्ञ ईश्वरः सर्वनन्तुबुद्धिकर्मफलविभागसाक्षी सर्वभूतान्तरात्मा। " यत्साक्षादपरोक्षात्" य आत्मा सर्वान्तर " वृ० ३।४।१ इति श्रुतेः । स एव चात्रात्मा जन्तूनां " नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता " हैं. ३१७॥२३ " नान्यदतोऽस्ति विज्ञातृ " ० ३।८।११ इत्याद्या- न्मान्तरप्रतिषेधश्रुतेः " तत्त्वमसि" छा०६७ इति चात्मत्वोपदेशात् । न हि मृत्पिण्डः काञ्चनात्मत्वेनोपदिश्यते । ज्ञानशक्तिकर्मोपास्योपासकशु- द्धाशुद्धमुक्तामुक्तभेदादात्मभेद एवेति चेन्न । भेददृष्ट्यपवादात् । यदुक्तं संसारिण ईश्वरादनन्या इति । तन्न । किं तर्हि भेद एव संसार्यात्मनाम् । 'कस्माल्लक्षणभेदादश्वमहिपवत् । कथं लक्षणभेद इत्युच्यते । ईश्वरस्य ताव- नित्यं सर्वविषयं ज्ञानं सवितृप्रकाशवत् । तद्विपरीतं संसारिणां खद्योतस्येव । तथैव शक्तिभेदोऽपि । नित्या सर्वविपया चेश्वरशक्तिर्विपरीतेतरस्य । कर्म च चित्स्वरूपात्मसत्तामात्रनिमित्तमीश्वरस्य । औष्ण्यस्वरूपद्रव्यसत्तामात्रनि- मित्तदहनकर्मवत् । रामायस्कान्तप्रकाशकर्मवच्च स्वात्माविक्रियारूपम् । विपरीतमितरस्य । " उपासीत" छा० ३।१४।१ इतिवचनादुपास्य ईश्वरो गुरुरानवत् । उपासकश्चेतरः शिप्यमृत्यवत् । अपहतपाप्मादिश्रवणा- नित्यशुद्ध ईश्वरः । " पुण्यो वै पुण्येन " ० ३।२।१३ इति वचनाद्वि- परीत इतरः । अत एव नित्यमुक्त एवेश्वरो नित्यशुद्धियोगात्संसारीतरः । भपिच यत्र ज्ञानादिलक्षणभेदोऽस्ति तत्र भेदो दृष्टः । यथाश्वमाहपयोस्तथा कानादिलसगभेदादीश्वरादात्मनां भेदोऽस्तीति चेन्न । कस्मात् । “ अन्योऽ- ·माप्यत्रयोपेता विजयोऽस्माकमेवायं [पद्माष्यम् ] च सड्मामेऽसुराञ्जित्वा जगदरातीनीश्वरसेतुभेत्तृन्देवेभ्यो जयं तत्फलं च प्रायच्छजगतः स्थेम्ने । तस्य ह किल ब्रह्मणो विजये देवा वाक्यभाप्यम् ] सावन्योऽहमस्मीति न स वेद" "ते क्षय्यलोका भवन्ति ।" छा.७।२५।२ मृत्योः स मृत्युप्राप्नोति" वृ० ४।४।१९ इति भेददृष्टिबपोह्यते । एकत्वप्रतिपादिन्यश्च श्रुतयः सहस्रशो विद्यन्ते । यदुक्तं ज्ञानादिलक्षणभे- दादित्यत्रोच्यते नानम्युपगमात् । बुद्ध्यादिभ्यो व्यतिरिक्ता विलक्षणाश्चे. श्वराद्भिन्नलक्षणा आत्मानो न सन्ति । एक एवेश्वरश्वात्मा सर्वभूतानां नित्य- मुक्तोऽभ्युपगम्यते । बाह्यश्चक्षुर्वयादिसमाहारसंतानाहंकारममत्वादिविपरी- तप्रत्ययप्रवन्धाविच्छेदलक्षणो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तविज्ञानात्मेश्वरगर्मो नित्यवि- ज्ञानावभासश्चित्तचैत्यबीजबीजिस्वभावः कल्पितोऽनित्यविज्ञान ईश्वरलक्षण- विपरीतोऽभ्युपगम्यते । यस्याविच्छेदे संसारव्यवहारः। विच्छेदे च मोक्ष- व्यवहारः । अन्यश्च मृत्प्रलेपवत्प्रत्यक्षप्रध्वंसो देवपितृमनुष्यादिलक्षणो भूत- विशेषसमाहारो न पुनश्चतुर्थोऽन्यो भिन्नलक्षण ईश्वरादम्युपगम्यते । बुद्धचा- दिकल्पितात्मन्यतिरेकाभिप्रायेण तु लक्षणभेदादित्याश्रयासिद्धो हेतुः । ईश्वरादन्यस्यात्मनोऽसत्त्वात् । ईश्वरस्यैव विरुद्धलक्षणत्वमयुक्तमिति चेत्सु. खदुःखादियोगश्च । न निमित्तत्वे सति लोकविपर्ययाध्यारोपणात्सवितृवत् । यथा हि सविता नित्यप्रकाशरूपत्वाल्लोकाभिव्यक्त्यनभिव्यक्तिनिर्मित्तत्वे सति लोकदृष्टिविपर्ययेणोदयाम्तमयाहोरात्रादिकर्तृत्वाध्यारोपभाग्भवत्येवमी- श्वरे नित्यविज्ञानशक्तिरूपे लोकज्ञानापोहसुखदुःखस्मृत्यादिनिमित्तत्वे सति लोकविपरीतवुद्धयाध्यारोपितं विपरीतलक्षणत्वं सुखदुःखादयश्च न स्वतः । आत्मदृष्टयनुरूपाध्यारोपाच्च । यथा घनादिविप्रकीर्णेऽम्बरे येनैव सवितृ- प्रकाशो न दृश्यते स आत्मदृष्ट्यनुरूपमेवाध्यस्यति सवितेदानीमिह न प्रका. शयतीति सत्येव प्रकाशेऽन्यत्र भ्रान्त्या । एवमिह बौद्धादिवृत्त्युद्भवाभिम- पाकुलभ्रान्त्याध्यारोपितः सुखदुःखादियोग उपपद्यते । तत्स्मरणाच्च । तस्यैवेश्वरस्यैव हि स्मरणम् । “मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च" भ.गी.१५।१५ १ मृत्पलेपवदिस्यस्य स्थाने मृत्मा स्वदिति पाठः।

·केनोपनिषद्
महिमति ॥ [१४] १॥
[पदमाप्यम् ] अग्न्यादयोऽमहीयन्त महिमानं प्राप्नुवन्तस्तदात्मसंस्थस्य
प्रत्यगात्मन ईश्वरस्य सर्वज्ञस्य सर्वक्रियाफलसंयोजयितुः प्राणिनां सर्वश.
तर्जगतः स्थिति चिकीर्पोरयं जयो महिमा चेत्यजानन्तस्ते देवा ऐक्षन्ते-
क्षितवन्तोऽग्न्यादिस्वरूपपरिच्छिन्नात्मकृतोऽस्माकमेवायं महिमाग्निवाविन्द्र-
स्वादिलक्षणो जयफलभूतोऽस्माभिरनुभूयते नास्मत्प्रत्यगात्मभूतेश्वरकृत
इत्येवं मिय्याभिमानेक्षणवताम् ॥ [१४] १ ॥
(वाक्यभाप्यम् ] "नादत्ते कस्यचित्पापम् " म. गी. ५।१५ इत्यादि । अतो-
नित्यमुक्त एकस्मिन्सवितरीव लोकाविद्याध्यारोपितमीश्वरे संसारित्वम् ।
शास्त्रादिप्रामाण्यादभ्युपगतमसंसारित्वमित्यविरोध इति । एतेन प्रत्येक
ज्ञानादिभेदः प्रत्युक्तः । सौक्षम्यचैतन्यसर्वगतत्वाद्यविशेपे च भेदहेत्वभावात् ।
विक्रियावत्वे चानित्यत्वात् । मोक्षे च विशेपानभ्युपगमादम्युपगमे चानित्य-
त्वप्रसंगात् । अविद्यावदुपलम्यत्वाच्च भेदस्य तत्क्षयेऽनुपपत्तिरिति सिद्ध-
मेकत्वं तस्माच्छरीरेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनासंतानस्याहंकारसंबन्धादज्ञान-
बीनस्य नित्यविज्ञानान्यनिमित्तस्यात्मतत्त्वयाथात्म्यविज्ञानाद्विनिवृत्तावज्ञान-
मीजस्य विच्छेद आत्मनो मोक्षसंज्ञा विपर्यये च वन्धसंज्ञा । स्वरूपापेक्ष.
स्वादुभयोः । ब्रह्म ह, इत्यैतिहार्यः । पुरा किल देवासुरसंग्रामे नगस्थिति-
परिपिपालयिपयात्मानुशासनानुवार्तम्यो देवेभ्योऽर्थिभ्योऽर्थाय विनिग्येऽ.
जैपीदसुरान्ब्रह्मण इच्छानिमित्तो विजयो देवानां बभवेत्यर्थः । तस्य ह
ब्रह्मणो विनये देवा अमहीयन्त । यज्ञादिलोकस्थित्यपहारिप्वसुरेषु परानि.
तेषु देवा वृद्धिं पूनां वा प्राप्तवन्तः ॥ [१४] १ ॥
[प्रकाशिका] देवानामर्थे दैत्यादीन्विजिग्ये न्यनयत । हेति निश्चितमेत-
दित्यर्थः । अथ विजयानन्तरं तस्य देवेवाविष्टस्य ब्रह्मणो विनये सति.
देवा अमहीयन्तापूज्यन्त । महीट् पूजायाम् । " कण्ड्वादिम्यो
युक्
पा. सू. ३॥१॥२७ इति यक्प्रत्ययः । गर्विणोऽभवन्निति मावः। हेत्या-
श्चर्ये । ब्रह्मणो विजये कुतो देवानां गर्व इत्येतदेव व्यनक्ति-त इति ।
देवा अस्माकमेवायं विनयोऽस्माकमेवायं महिमेत्यैतन्त व्यमानन् ॥ १॥

·भाप्यत्रयोपेता
त?षां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्वभूव तन्न
व्यजानत किमिदं यक्षमिति ॥ [१५] २ ॥
[पदमाध्यम् ] तद्ध किलैपां मिथ्येक्षणं विजज्ञौ विज्ञातवद्ब्रह्म । सर्वेक्षितृ हि
तत्सर्वभूतकरणप्रयोक्तृत्वाद्देवानां च मिथ्याज्ञानमुपलभ्य मैवासुरवद्देवा मिथ्या-
भिमानात्पराभवेयुरिति तदनुकम्पया देवान्मिथ्याभिमानापनोदनेनानुगृह्णी-
यामिति तेभ्यो देवेभ्यो ह किलार्थाय प्रादुर्बभूव स्वयोगमाहात्म्यनिर्मितेना-
त्यद्भुतेन विस्मापनीयेन रूपेण देवानामिन्द्रियगोचरे प्रादुर्बभूव । तत्मा-
दुर्भूतं ब्रह्म न व्य नानत नैव विज्ञातवन्तो देवाः । किमिदं यक्षं पूज्यं मह-
द्भूतमिति ॥ [१५] २ ॥
ते तदनानन्तो देवाः सान्तर्भयास्तद्विजिज्ञासवोऽग्निमग्रगामिणं नातवेदसं
सर्वज्ञकरुपमनुवन्नुक्तवन्तो हे जातवेद एतदस्मद्गोचरस्थं यक्ष विनानीहि विशे-
[वाक्यमाप्यम् ]त ऐक्षन्तेति मिथ्याप्रत्ययत्वाद्धेयत्वख्यापनार्थमाम्नायः । ईश्व-
रनिमित्त विनये स्वसामर्थ्यनिमित्तोऽस्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमे-
त्यात्मनो नयादि श्रेयोनिमित्तं सर्वात्मानमात्मस्थं सर्वकल्याणास्पदीश्वरमे.
वात्मत्वेनाबुवा पिण्डमात्राभिमानाः सन्तो यं मिथ्याप्रत्ययं चक्रुस्तस्य पिण्ड-
मात्रविषयत्वेन मिथ्याप्रत्ययत्वात्सर्वात्मेश्वरयाथात्म्यावबोधेन हातव्यता-
ख्यापनार्थस्तबैषामित्याद्याख्यायिकाम्नायः। तद्ब्रह्म ह किलैपां देवानाममि-
प्रायं मिथ्याहंकाररूपं विज्ञौ विज्ञातवत् । ज्ञात्वा च मिथ्याभिमानशातनेन
तदनुमिक्षया देवेभ्योऽर्थाय तेषामेवेन्द्रियगोचरे नातिदूरे प्रादुर्बभूव । महे-
श्वरशक्तिमायोपात्तेनात्यन्ताद्भुतेन प्रादुर्भूतं किल केनचिद्रूपविशेपेण । तल्कि-
लोपलभमाना अपि देवा न व्यनानत न विज्ञातवन्तः । किमिदं यदेतद्यक्ष
पूज्यामिति ॥ [१५] २॥
तद्विज्ञानायामिवन् । तृणनिधानेऽयमभिप्रायोऽत्यन्तसंभावितयोरग्नि-
मारुतयोस्तृणदहनादानाशक्त्यात्मसंभावना शातिता भवेदिति । इन्द्रआदि-
प्रकाशिका एषां देवयं सहामुरावेशकलेश्वरावानानिमिनमहंकारादिक नदी,
व्यमानाब्रह्मेत्यनुपङ्गः । तेभ्यो देवेभ्योऽये देवानां स्वात्मतत्त्ववोधाय यक्ष-
रूपतया प्रादुर्बभूव ब्रह्मेत्यर्थः । तद्यक्षरूपं ब्रह्मेदं किमिति न व्यनानत न
व्यमानम् ॥२॥

·7 " केनोपनिषद् तेऽनिमब्रुवजातवेद एतद्विजानीहि ., किमेतद्यक्षमिति तथेति ॥ [१६] ३॥ तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोऽसीत्यग्निर्वा 'अहमस्मीत्यव्रवीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ।[१७] ४॥ तस्मिस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद सर्व दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥ [१८]५ ॥ तस्मै तृणं निदधावेतहहेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ।। [१९],६ ।। [पदभाष्यम्] पतो बुध्यस्व त्वं नस्तेजस्वी किमेतद्यक्षमिति । तथास्त्विति तद्या क्षमम्यद्रवत्तत्प्रतिगतवानग्निः । तं च गतवन्तं पिच्छिषु तत्समीपेऽप्रगल्भत्वा- तूप्णीभूतं तद्यक्षमभ्यवददाग्निं प्रत्यभाषत कोऽसीति । एवं ब्रह्मणा पृष्टोऽ: निरब्रवीदग्निर्वा अग्निनामाहं प्रसिद्धो जातवेदा इति च नामद्वयेन प्रसिद्ध- तयात्मानं श्लाघयन् । इत्येवमुक्तवन्तं ब्रह्मावोचत्तस्मिन्नेवं प्रसिद्धगुणनाम- -वति त्वयि किं वीर्य सामर्थ्यमिति । सोऽब्रवीदिदं जगत्सर्व दहेयं भस्मी- कुर्याम् । यदिदं स्थावरादि पृथिव्यामिति । पृथिव्यामित्युपलक्षणार्थ यतोऽ.. न्तरिक्षस्थमपि दह्यत एवाग्निना । तस्मा एवमभिमानवते ब्रह्म तृणं निदधौ पुरोऽग्नेः स्थापितवद्ब्रह्मतत्तृणमात्रं ममाग्रतो दह न चेदस्य दग्धुं समर्थो मुच्च दग्धृत्वाभिमानं सर्वत्रेत्युक्तस्तत्तृणमुपप्रेयाय तृणसमीपं गतवान्सर्वनवेन सर्वो- साहकृतेन वेगेन गत्वा न शशाक नाशकद्दग्धुं स जातवेदास्तृणं दग्धुम- शक्तो वीडितो हतप्रतिज्ञस्तत एव यक्षादेव तूप्णी देवान्प्रति निववृते निवृत्तः प्रतिगतवान् । नेतद्यक्षमशकं शक्तवानहं विज्ञातुं विशेषतो य-. तक्षमिति ॥ [१६] [१७]४॥ [१८]॥ [१९]६।। वाक्यमान्यम् ]त्यो वज्रभृद्वा । अविरोधात् । इन्द्रोपसर्पणे ब्रह्म तिरोदध इत्य- प्रायमभिप्रायः-इन्द्रोऽहमित्यधिकतमोऽभिमानोऽम्य सोऽहमन्यादिभिः प्रार याक्समाषणमात्रमप्यनेन न प्राप्तोऽस्मीत्यभिमानं कथं न नाम नह्यादितिः। [प्रकाशिका ] ते देवा अग्निमब्रुवजातवेद एतद्यक्ष किमिति विनानीहीति तथे. स्युक्त्वा ॥ ३॥ .

·माप्यत्रयोपेता -- अथ वायुमनुवन्वायवेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति ॥ [२०] ७ ॥ तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोऽसीति.वायु अहमस्मीत्यनवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ।। [२१]८॥ तस्मिरस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदर सर्वमाददीय यदिदं पृथिव्यामिति ।। [२२]९.।।, तस्मै तणं निदधावेतदादत्स्वोति तदुपने- याय सर्वजवेन तन्न शशाकादातुं स तत एव निववृते नैतदर्शकं विज्ञातुं यदे- तयक्षमिति ॥ [२३] १०॥ [.पदमाप्यम् ] अथ वायुमित्यथानन्तरं वायुमत्रुवन्हे वायवेतद्विनानीत्यादि समानार्थ पूर्वेण । वानाद्मनाद्गन्धनाद्वायुः । मातर्यन्तरिक्षे श्वयतीति मात- रिश्वा । इदं सर्वमप्याददीय गृह्णीयाम् । यदिदं पृथिव्यामित्यादि समानमेव ।। [२०] [२१] ॥ [२२]९॥ [२३]१०॥ वाक्यभाष्यम् ]तदनुग्रहायैवान्तर्हितं तद्ब्रह्म बभूव ॥[१६]३६१७] ४ ॥[१८] ५॥ [१९]६॥ [२०]७॥ [२१] [२२]९१ [२३]१०॥ [२४]११॥ स शान्ताभिमान इन्द्रोऽत्यर्थं ब्रह्म विनिज्ञासुस्मिन्नाकाशे ब्रह्मणः प्रादुर्भाव आसीतिरोधानं च तस्मिन्नेव स्त्रियमतिरूपिणीं विद्यामाजगाम । अभिप्रायो- [प्रकाशिका] अग्निस्तद्यक्षमाभिमुख्येनाद्रवदगमत् । तद्यक्षमभिमुखमागतमग्निं कोऽसीत्यवदत् । अग्निरहमस्मि जातवेदा अहमस्मीत्यग्निरब्रवीत् । वै प्रसिद्धौ। एतन्नाम ममेत्यर्थः । तस्मिंस्त्वयि तादृशे त्वयि किं वीर्यमिति यक्षम ब्रवीत् । यदिदं पृथिव्यामस्ति सर्वमपीदं दहेयमित्यग्निरब्रवीत् । तस्मा अ- ग्नय एतद्दहेत्युक्त्वा किंचित्तणे तत्पुरतो निदधौ यक्षमित्यर्थः । ततृणं दग्धुं सर्वजन सर्ववेगेनोपप्रेयाय समीपमगमत् । गत्वा तन्न शशाक दग्धं सोऽग्निः ः । तत एव तावन्मावत एव यक्षरूपमवधार्य निववृते निवृत्तवाः निवृत्य च देवानववीत् । यदेतद्यक्षमित्येतद्विज्ञातुं नाशकमिति । अथानन्तरं वायु प्राग्वव्याख्या । आददीयादद्यामित्यर्थः ॥४॥५॥६॥७॥८॥९॥१०॥ .

·केनोपनिषद् अथेन्द्रमन्त्रुवन्मघवन्नेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति तदभ्यद्रवत्तस्मात्तिरोदथे । [२४] ११॥ स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमा- } • { : नामुमाहैमवती तार होवाच किमेतद्यक्षामिति ॥ [२५] १२ ॥ इति तृतीयः खण्डः॥३॥ [पदभाप्यम् ] अथेन्द्रमिति । अयेन्द्रमब्रुवन्मघवन्नेतद्विनानीहीत्यादि पूर्ववत् । इन्द्रः परमेश्वरो मघवान्त्रलवत्त्वात्तथेति तदभ्यद्वत्तस्मादिन्द्रादात्मसमीपं गता- तद्ब्रह्म तिरोदधे तिरोभूतमिन्द्रस्येन्द्रत्वाभिमानोऽतितरां निराकर्तव्य इत्यतः संवादमात्रमपि नादाद ब्रह्मेन्द्राय तद्यक्षं यस्मिन्नाकाश आकाशप्रदेश आ- त्मानं दर्शयित्वा तिरोभतमिन्द्रश्च ब्रह्मणस्तिरोधानकाले यस्मिन्नाकाश भा. सीत्स इन्द्रस्तस्मिन्नेवाकाशे तस्यौ। किं तद्यक्षमिति ध्यायन्न निववृतेऽ- ग्न्यादिवत्तस्येन्द्रस्य यक्षे भक्ति वुद्ध्वा विद्योमारूपिणी प्रादुरभूत् स्त्रीरूपा । स इन्द्रस्तामुमा वहुशोभमानां सर्वेषां हि शोममानानां शोभनतमा विद्या तदा बहुशोममानेति विशेषणमुपपन्नं भवति। हैमवती हेमकृताभरणवीमिव बहु- शोभमानामित्यर्थः । अथवोमेव हिमवतो दुहिता हैमवती नित्यमेव सर्वज्ञे- नेश्वरेण सह. वर्तत इति ज्ञातुं समर्षेति कृत्वा तामुपनगाम । इन्द्रस्तां होमा किलोवाच पप्रच्छ ब्रूहि किमेतदर्शयित्वा तिरोभूतं यक्षमिति ॥ [२४] ११॥ [२५] १२ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिमानकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवत्पादकृती केनोपनिषत्पदभाष्ये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ [वाक्यभाप्यम् ] होघहेतुत्वाद्रपत्न्युमा हैमवतीव सा शोममाना विद्यैव । विरूपोऽपि विद्यावान्बहु शोमते ॥ [२५]१२।। इति तृतीयः खण्डः ॥३॥ , [प्रकाशिका] तस्मात्तिरोदधे तस्मात्प्रदेशाद्न्तहितमभूदिति वा । स इन्दस्तस्मि- मेय यक्षतिरोधानाकाशप्रदेशे यक्षेणोपदेशाथै स्थापितां नियं दृष्ट्वानगाम तत्समीपं प्राप्तवान् । सा केत्यत-उत्कं बहुशोभमानां हैमवती हिमवतः पुत्री- मेतयक्ष किमिति तां त्रियमुवाच पप्रच्छेत्यर्थः ॥ ११ ॥१२॥ इति तृतीयः राण्डः ॥

·३७ माप्यत्रयोपेता सा ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये मही- यध्वमिति ततो हैव विदांचकार ब्रह्मोत॥ २६] १॥ तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान्देवान्यद- निर्वायुरिन्द्रस्त होनन्नेदिष्ठं पस्पृशुस्ते होनत्मथमो [पदमाप्यम् ] सा ब्रह्मेति होवाच ह किल ब्रह्मण ईश्वरस्यैव विजय ईश्वरेणैव निता असुरा यूयं तत्र निमित्तमात्रं तस्यैव विनये यूयं महीयध्वं महि. मानं प्राप्नुय । एतदिति क्रियाविशेषणार्थम् । मिथ्याभिमानस्तु युष्मा- कमयमस्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति । ततस्तस्मादुमावाक्या- दैव विदांचकार ब्रह्मेतीन्द्रोऽवधारणात्ततो हैवेति न स्वातन्त्र्येण ॥ २६] १॥ यस्मादग्निवाविन्द्रा एते देवां ब्रह्मणः संवाददर्शनादिना सामीप्यमुपग- तास्तस्मादैश्वर्यगुणैरतितरामिव - शक्तिगुणादिमहामाग्यैरन्यान्देवानतितराम- तिशयेन शेरत इवैते देवाः । इवशब्दोऽनर्थकोऽवधारणार्थो वा । यदग्निर्वा- पुरिन्द्रस्ते हि देवा यस्मादेनद्ब्रह्म नेदिष्ठमन्तिकतमं प्रियतम पस्पृशुः स्पृष्टवन्तो ययोब्रह्मणः संवादादिप्रकारैस्ते हि यस्माच्च हेतोरेनद्राम प्रथमः प्रथमाः प्रधानाः सन्त इत्येतद्विदांचकार विदांचकुरित्येतद्ब्रह्मेति ॥ [२०] २ ।। [वाक्यभाष्यम् ]तां च पृष्ट्वा तस्या एव वचनाद्विदांचकार विदितवान्। अत इन्द्रस्य बोधहेतुत्वाद्विद्यैवोमा । " विद्यासहायवानीश्वरः" इति स्मृतिः । यस्मादिन्द्रविज्ञानपूर्वकमग्निवाविन्द्रास्ते ह्येनन्नेदिष्ठमतिसमीपं ब्रह्मविद्यया ब्रह्म प्राप्ताः सन्तः पस्पृशुः स्पृष्टवन्तः। ते हि प्रथमः प्रथमं विदांचकार विदां- चरित्येतत् । तस्मादतितरामतीत्यान्यानतिशयेन दीप्यन्तेऽन्यान्देवांस्ततोऽ. पीन्द्रोऽतितरां दीप्यते । आदौ ब्रह्मविज्ञानात् । [२६][२७]२॥ [२८]|| [प्रकाशिका] इन्द्रेण पृष्टां देव्येतद्यक्षं ब्रह्मेति होवाच हेति निश्चयमाह । एत- देतस्य देवेष्वनुप्रविष्टस्य ब्रह्मणो विनये तद्विजयनिमित्तं महीयध्वं महिमवन्तो मवत न त्वात्मनो विजयनिमित्तं गर्विणो भवत वै निश्चितमेतदिति चोवा. त्यन्वयः । एवमुभयोपदिष्ट इन्द्रः किं चकारेत्यत आह-तत इति । ततो हैव देन्युपदेशादेव तद्यक्षमिन्द्रो ब्रह्मेति दैत्यविजयोऽस्मदनुप्रविष्टब्रह्मकृत इति विदांचकार ज्ञातवान् ॥ १ ॥ तस्माद्वै यस्मात्त्वं ब्रह्मणः पूर्व दृष्टत्वादेवैते देवा अन्यान्देवानतितरा. मिवेति । एते देवाः क इत्यतस्तानाह-यदग्निर्वायुरिन्द्र इति । यदग्निर्योs- ।

·१-४ केनोपनिषद् विदांचकार' ब्रह्मेति ॥ [२७] २॥ तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान्स धेनन्नेदिष्ट पस्पर्श स होनलथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ [२८.] ३ ॥ तस्यैप आदेशो यदेतद्विद्युतो व्यद्युतदा३ इतीन्- [पदमाप्यम् ] यस्मादग्निवायू अपीन्द्रवाक्यादेव विदांचक्रतुरिन्द्रेण घुमावाक्या- अयमं श्रुतं ब्रह्मेत्यतस्तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामतिशयेन शेतइवान्यान्दे- वान्स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श यस्मात्स ह्येनत्प्रयमो विदांचकार ब्रह्मेत्युक्ताथै वाक्यम् ।। [२८] ३॥ तस्य प्रकृतस्य ब्रह्मण एप आदेश उपमोपदेशो निरुपमस्य · ब्रह्मणों येनोपमानेनोपदेशः सोऽयमादेश इत्युच्यते । किं तद्यदेतत्प्रसिद्ध लोके विद्युतो व्यद्युतद्विद्योतनं कृतवदित्येतदनुपपन्नमिति । विद्युतो विद्योतनमिति कल्प्यते । आ इत्युपमार्थे । विद्युतो विद्योतनमिवेत्यर्थः । ॥ यथा सकृति- धुतम् " बृ. २।३।६ इति श्रुत्यन्तरे च दर्शनाद्विद्युदिव हि सकृदात्मानं दर्शयित्वा तिरोभूतं ब्रह्म देवेभ्यः । अथवा विद्युतस्तेन इत्यध्याहार्यम् । व्यातद्विद्योतितवत्, आ इव । विद्युतस्तेनः सकृद्विद्योतितवदिवेत्यभिः प्रायः । इतिशब्द आदेशप्रतिनिर्देशार्थ इत्ययमादेश इति । इच्छन्दः समुच्चयार्थः । अयं चापरस्तस्यादेशः । कोऽसौ । न्यमीमिपत् । यथा चक्षुमीमिपन्निमेपं कृतवत् । स्वार्थे णिच् । उपमार्थ एवाकारः । चक्षुपो [वाक्यमाप्यम् तस्यैप आदेशस्तस्य ब्रह्मणएप वक्ष्यमाण आदेश उपासनोप. [प्रकाशिका] नियों वायुर्य इन्द्र एते देवाः । कुत एतेऽधिका इत्यतस्तस्मा- दित्युक्तम् । हेतुं व्यनक्ति-ते हीति । हि यस्मादेतद्यक्षरूपं ब्रह्म नेदिष्ठं समीपस्थं पस्पृशः । स्टश संस्पर्शने । परामर्श कृतवन्त इत्यर्थः । परामर्शात्मा- गग्निवाय्वोर्यक्षदर्शनमात्रमिन्द्रस्य तु यक्षस्य ब्रह्मत्वज्ञानमिति बोध्यम् । तद्व्य- नक्ति–ते हीति । तेऽसिवाविन्दाः। प्रथमः प्रथम विदांचकार विदांचक्रुः ।।२।। ब्रह्मवेदनं चेन्द्रस्य देव्युपदेशादन्यस्य विन्द्रोपदेशादिति भावेनेन्द्रस्य ज्ञानोदयप्रकारमाह । तस्मादित्युक्तं हेतुं व्यनक्ति स ह्येनदिति । एतदेव । तद्वाक्यार्थमेव व्यक्तमाह । स खेनत्प्रयम इति प्रथमामित्यर्थः ॥ ३ ॥ अधिदैवतमध्यात्म चोपास्यरूपमुपदिशति-तस्यैप इत्यादिना । तस्य

·भाप्यत्रयोपेता
न्यमीमिपदा ३ इत्यधिदैवतम् ॥[ २९ ] ४ ॥
अथाध्यात्मं यदेतद्गच्छतीव च मनोऽनेन चैतदुपस्म-
[पदभाष्यम् ] विषयं प्रति प्रकाशतिरोभाव इव चेत्यर्थः । इत्यधिदैवतं देवता.
विषयं ब्रह्मण उपमानदर्शनम् ॥ [२९] ४ ॥
अपानन्तरमध्यात्म प्रत्यगात्मविषय.आदेश उच्यते । यदेतद्गच्छतीव
च मन एतद्ब्रह्म दौकत इव विषयी करोतीव यानेन मनसैतंब्रह्मोपस्मरति
समीपतः स्मरति साधकोऽभीक्ष्णं भृशं संकल्पश्च मनसो ब्रह्मविषयो ,मन-
उपाधिकत्वाद्धि मनसः संकल्पस्मृत्यादिप्रत्ययैरभिव्यज्यते ब्रह्मविषयी
क्रियमाण इव. चातः स' एष ब्रह्मणोऽध्यात्ममादेशो विद्युन्निमे-
वाक्यमाप्यम् ] देश इत्यर्थः । यस्माद्देवेभ्यो विद्युदिव सहसैव प्रादुर्भूतं ब्रह्म
युतिमत्तस्माद्विद्युतो विद्योतनं यथा यदेतद्ब्रह्म व्यद्युतद्विद्योतितवत् । आ
इवेत्युपमार्थ आशब्दः । यथा घनान्धकारं विदार्य विद्युत्सर्वतः प्रकाशत एवं
तद्ब्रह्म देवानां पुरतः सर्वतः प्रकाशवव्यक्तीभूतमतो व्यातदिवेत्युपास्यम् ।
"यथा सकृद्विद्युतम्" वृ. ३२१६ इति च वाजसनेयके । यस्माचेन्द्रोप-
'सर्पणकाले न्यमामिपत् । यथा कश्चिचक्षुर्निमेपणं कृतवानिति । इतीदित्य-
नर्थको निपातौ । निमिपितवदिव तिरोभूतमित्येवमधिदैवतं देवताया अधि
यद्दर्शनमधिदैवतं तत् ॥ [२९] ४ ॥
: अथानन्तरमध्यात्ममात्मनोऽध्यात्ममुच्यत इति वाक्यशेषः । यदेतद्यथो-
तलक्षणं ब्रह्म गच्छतीव प्राप्नोतीव विषयी करोतीवेत्यर्थः । न पुनर्विषयी
प्रकाशिका] ब्रह्मण एप आदेश उपदेशः। यदेतत्कपिलाख्यं रूपम् । विद्युतो
बहुवननमाद्यर्थ उपलक्षणं वा विद्युदादीस्तेनोरूपानर्थाना समन्ताद्व्यात.
यद्योतयदीपयदिति । आ न्यमीमिपत्सम्यड्न्यमीमिपत्सम्यड्न्यमीलयत् ।
आ.पूर्णमित्यर्थः । यद्वा यस्माद्देवेभ्यो विद्युदिव सहसैव प्रादुर्भूतं ब्रह्म युति-
'मत्तस्माद्विद्युतो विद्योतनं यथा यदेतद्ब्रह्म व्यद्युतद्विद्योतितवत् । आ इवेत्युपमार्थ
आशब्दः । यथा ,धनान्धकारं विदार्य विद्युत्सर्वतः प्रकाशत एवं तद्ब्रह्म
देवानां पुरतः सर्वतः प्रकाशवद्व्यक्तीभूतमतो विद्युतदिवेत्युपास्यम् । “ यथा
सकृद्विद्युतम् " २३६ इति बृहदारण्यके । यस्माच्चेन्द्रोपसर्पणकाले न्यमी-
"मिषत् । यथा कश्चिचक्षुर्निमेपणं कृतवानिति । इतीदित्यनर्थको निपाती
निमिषितवदिव तिरोभूतमित्येवमधिदैवतं देवताया अधि यदर्शनमधिदैवतं
'तत् ॥ ४॥

·केनोपनिषद् रत्यभीक्ष्णं संकल्पः॥ [३०] ५॥ तद्ध तद्वनं नाम तद्वनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं [पदभाष्यम् ] पणवदधिदैवतं द्रुतं प्रकाशनधर्म्यध्यात्म च मनः प्रत्ययसम- कालाभिव्यक्तधर्मीत्येप आदेशः । एवमादिश्यमानं हि ब्रह्म मन्दबुद्धिगम्य भवतीति ब्रह्मण आदेशोपदेशः । नहि निरुपाधिकमेव ब्रह्म मन्दबुद्धि- भिराफलयितुं शक्यम् ॥ [३०] ५ ॥ किंच तद्ब्रह्म ह किल तद्वनं नाम तस्य वनं तद्वनं तस्य प्राणिजातस्य प्रत्यगात्मभूतत्वाद्वननीयं संभननीयमतस्तद्वनं नाम प्रख्यातं ब्रह्म तद्वन- मिति यतस्तस्मात्तद्वनमित्यनेनैव गुणाभिधानेनोपासितव्यं चिन्तनीय- मिति । अनेन नानोपासकस्य फलमाह-स यः कश्चिदेतद्यथोक्तं ब्रह्मैवं [वाक्यमाप्यम् ] करोति मनसोऽविषयत्वाद्ब्रह्मणोऽतो मनो न गच्छति। येनाहु- मनो मतमिति हि चोक्तम् । गच्छतीवेति तु मनसोऽपि मनस्त्वादात्मभूतत्वाच ब्रह्मणस्तत्समीपे मनो वर्तत इत्युपस्मरत्यनेन मनसैव तद्ब्रह्म विद्वान्यस्मात्तस्मा- ब्रह्म गच्छतीवेत्युच्यते। अभीक्ष्ण' पुनः पुनश्च । संकल्पो ब्रह्मप्रेषितस्य मनसः । अत उपस्मरणसंकल्पादिभिर्लिङ्गैर्ब्रह्म मनोऽध्यात्मभूतमुपास्यमित्य- भिप्रायः[३०] ५ ॥ तस्य चाध्यात्ममुपासने गुणो विधीयते तद्ध तद्वनं तदेतद्रम तच तद्वनं घ तत्परोक्ष वनं संभजनीयम् । वनतेस्तत्कर्मणस्तस्मात्तद्वनं नाम । ब्रह्मणो गौण हीदं नाम । तस्मादनेन गुणेन तद्वनमित्युपासितव्यम् । स यः कश्चि- देतद्ययोकमेवं यथोक्तेन गुगेन वनमित्यनेन नाम्नाभिधेयं ब्रह्म वेदोपास्ते । [प्रकाशिका] अथेत्यर्यान्तरे । अध्यात्म देहे तस्योपदेश उच्यत इत्यर्थः । यदेतन्मनोऽनेनैव प्रेरितं सद्गच्छतीव च सम्यङ् गच्छतीयत्तया वस्तु न विषयी करोति । अनेनैव ब्रह्मणाऽनिरुद्धाख्येन हरिणानुगृहीतस्तद्विषयनातमुप- स्मरति कीदृशं मन इत्यत उक्तमभीक्ष्णं संकल्प इति । भृशमनेकान्सिं. कल्पयतीति । संकसमित्यर्थः । लिङ्गव्यत्ययश्छान्दसः । शब्दस्वमानाद्वा अभीक्ष्णं नित्यं मृशं संकल्पश्च भवति । तस्य ब्रह्मणोऽनिरुद्धास्यस्य होरेप उपदेश इत्यर्थः ॥ ५ ॥ तस्योपास्यमन्वय नामाह । तद्धति । तस तद्वनं नाम ततत्वान्या. Im ·४१. भाष्यत्रयोपेता ४.७ -- वेदाभि हैनं सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ।। ३१] ६॥ उपनिपदं भो ब्रूहीत्युक्ता त उपनिपड्रामीं [पदभाप्यम् ] यथोक्तगुणं वेदोपास्तेऽभि हैनमुपासकं सर्वाणि भूतान्यभिसं- वाञ्छन्ति ह प्रार्थयन्त एवं यथा ब्रह्म । एवमनुशिष्टः शिष्य आचार्य- मुवाच ॥ [३१] ६ ॥ उपनिषदं रहस्यं यच्चिन्त्यं भो भगवन्हीत्येवमुक्तवति शिष्य आ- हाचार्यः । उक्ताभिहिता ते तवोपनिषत् । का पुनः सेत्याह-वाली ब्रह्मणः परमात्मन इयं तां परमात्मविषयत्वादतीतविज्ञानस्य वावैव त उपनिषदमबूमेत्युक्तामेव परमात्मविद्यामुपनिषदममेत्यपधारयत्युत्तरार्थम् । परमात्मविषयामुपनिषदं श्रुतवत उपनिषदं भो ब्रूहीति पृच्छतः शिप्यस्य कोऽभिप्रायः। यदि तावच्छ्रुतस्यार्थस्य प्रश्नः कृतस्ततः पिष्टपे- पणवत्पुनरुक्तोऽनर्थकः प्रश्नः स्यादथ सावशेपोक्तोपनिषत्स्यात्ततस्तस्याः फल. वचनेनोपसंहारो न युक्तः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्तीति । तस्मादुक्तोप- निपच्छेपविपयोऽपि प्रश्नोऽनुपपन्न एवानवशेपितत्वात् । कस्तीभिप्रायः प्रष्टुरित्युच्यते । किं पूर्वोक्तोपनिपच्छेपतया तत्सहकारिसाधनान्तरापेक्षा । अथ निरपेक्षैव । सापेक्षा चेदपेक्षितविषयामुपनिषदं ब्रूहि । अथ निरपेक्षा चेवधारय पिप्पलादवन्नातः परमस्तीत्येवमभिप्रायः । एतदुपपन्नमाचार्य- स्यावधारणवचनमुक्ता त उपनिपदिति । ननु नावधारणमिदं यतोऽन्यद्वक्त- [वाक्यभाप्यम् ] तस्यैतत्फलमुच्यते । सर्वाणि भूतान्येनमुपासकमभिसंवान्छ- न्तीहाभिसंभनन्ते सेवन्ते स्मेत्यर्थः । यथागुणोपासनं हि फलम् ॥ [३१] ६ ॥ उपनिषदं भो बृहीत्युक्तायामप्युपनिषदि शिष्येणोक्त आचार्य आह। उक्ता कथिता ते तुभ्यमुपनिपदात्मोपासनं च । अधुना ब्राह्मी वाव ते तुभ्यं ब्रह्मणो ब्राह्मणनातेरुपनिषदमब्रूम वक्ष्याम इत्यर्थः । वक्ष्यति हि [प्रकाशिका] तत्वाद्वननीयत्वाद्भननीयत्वात् । तद्वनमिति कल्याणनिमित्तक- नामवत् । तनोतेस्त्यनियमितनिम्य इत्यद्प्रत्ययः । वनतेरकारः । तच्च तद्वनं चेति तद्वनमिति । हेति प्रसिद्धम् । तद्वनमित्युपासकस्य फलमाह-स य इति । स प्रसिद्धो योऽधिकार्येत द्रौवं तद्वनं नामेत्येवं रूपेण वेदनं तद्वनत्वज्ञानिनं सर्वाणि भूतान्यभि संवान्छन्ति । सर्वापेक्षितो भवतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ एवं श्रुत्वा पुनराचार्य गृच्छति शिष्य उपनिषदं भो हीति । भो केनोप.-६ - ।

·केनोपनिषद् वाव त उपनिषदमवूमेति ।। [३२] ७ ॥ [पदभाप्यम् ] व्यमित्याह तस्यै तपो दम इत्यादि सत्यं वक्तव्यमुच्यत आचार्येण न तूक्तोपनिपच्छेपतया तत्सहकारिसाधनान्तराभिप्रायेण वा । किंतु ब्रह्मविद्याप्राप्त्युपायाभिप्रायेण । वेदैस्तदङ्गैश्च सह पाठेन समीकरणात्तपः- प्रभृतीनाम् । न हि वेदानां शिक्षाद्यङ्गानां च साक्षाद्ब्रह्मविद्याशेपत्वं तत्सह- कारिसाधनत्वं वा । सहपठितानामपि यथायोग्य विभज्य विनियोगः स्यादिति चेद्यथा सूक्तवाकानमन्त्रणमन्त्राणां यथादैवतं विभागस्तथा तपोदमकर्म: सत्यादीनां ब्रह्मविद्याशेषत्वं तत्सहकारिसाधनत्वं वेति कलप्यते । वेदानां तदङ्गानां चार्थप्रकाशकत्वेन कर्मात्मज्ञानोपायत्वमित्येवं ह्ययं विभागो युज्यतेऽर्थसंबन्धोपपत्तिसामर्थ्यादिति चेत् । नायुक्तेः । न ह्ययं विभागो घटनां प्राञ्चति । न हि सर्वक्रियाकारकफलभेदबुद्धितिरस्कारिण्या ब्रह्मविद्यायाः शेषापेक्षा सहकारिसाधनसंवन्धो वा युज्यते । सर्वविषयव्यावृत्तपत्यगात्म- विषयनिष्ठत्वाच्च ब्रह्मविद्यायास्तत्फलस्य च निःश्रेयसस्य, " मोक्षमिच्छन्सदा कर्म त्यजेदेव ससाधनम् । त्यजतैव हि तज्ज्ञेयं त्यक्तुः प्रत्यक्परं पदम् " ॥ तस्मात्कर्मणां सहकारित्वं कर्मशेषापेक्षा वान ज्ञानस्योपपद्यते। ततोऽस- देव सूक्तवाकानमन्त्रणवद्यथायोगं विभाग इति । तस्मादवधारणार्थतैव प्रश्न- प्रतिवचनम्योपपद्यते। एतावत्येवेयमुपनिपदुक्तान्यनिरपेक्षामृतत्वाय। [३२]७॥ यामिमां ब्राह्मीमुपनिपदं तवाग्रेऽबूमेति तस्यै तस्या उक्ताया उपनिषदः प्राप्त्युपायभूतानि तपआदीनि । तपः कायेन्द्रियमनसां समाधानम् । दम [वाक्यभाप्यम् ] ब्राह्मी नोक्ता । उक्ता त्वात्मोपनिषत् । तस्मान्न भूताभि. प्रायोऽत्रूमेत्ययं शब्दः ॥ [३२] ७ ॥ तम्या वक्ष्यमाणाया उपनिषदस्तपो ब्रह्मचर्यादि दम उपशमः कर्मानि- होत्रादीत्येतानि प्रतिष्ठाश्रयः। एतेषु हि सत्सु ब्राह्मोपनिपत्प्रतिष्ठिता मवति । वेदाश्चत्वारोऽङ्गानि च सर्वाणि । प्रतिष्ठेत्यनुवर्तते । ब्रह्माश्रया हि विद्या । प्रकाशिका] आचार्योपनिषदं सप्रतिष्ठां सायतनां बृहीत्यपृच्छदिति शेषः । कि.मुपनिषत्प्रतिपाचं पृच्छस्युतोपनिपदुत्पन्नविद्याया अवस्यानकारणं किंवा विद्याया: कारणमिति हदि विकल्प्य क्रमेणोत्तरमाह-उक्तात इति । ते तुभ्यं ब्राही ब्रह्मविषयां वावेत्यसंशयं त उपनिपत्स्वरूपममायोचामेति । ब्रह्मेति १ बाझोपनिषदित्यस्य स्थाने वाद पनिपदिति पाठः।

·४३ माप्यायोपेता तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गाणि सत्यमायतनम् ॥ [३३] ८॥ (पदभाष्यम् ] उपशमः । कर्माग्निहोत्रादि । एतैर्हि संस्कृतस्य सत्त्वशुद्धिद्वारा. तत्त्वज्ञानोत्पत्तिर्दृष्टा ह्यमृदितकल्मपस्योक्तेऽपि ब्रह्मण्यप्रतिपत्तिर्विपरीत- प्रतिपत्तिश्च यथेन्द्रविरोचनप्रभृतीनाम् । तस्मादिह वातीतेषु वा बहुषु जन्मान्तरेषु तपआदिभिः कृतसत्त्वशुद्धर्ज्ञानं समुत्पद्यते यथाश्रुतम् । " यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता त्द्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः " ॥ श्वे. ६।२३ इतिमन्त्रवर्णात् । “ ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षगत्पापस्य कर्मणः" इति स्मृतेः । इतिशब्द उपलक्षणप्रदर्शनार्थः । इत्येवमायन्यदपि ज्ञानोत्पत्ते- रुपकारकममानित्वमदम्भित्वमित्याद्युपदर्शितं भवति । प्रतिष्ठा पादौ पादा- विवास्यास्तेषु हि सत्सु प्रतितिष्ठति ब्रह्मविद्या प्रवर्तते पद्भयामिव पुरुषः । वेदाश्चत्वारः सर्वाणि चाङ्गानि शिक्षादीनि पट्कर्मज्ञानप्रकाशत्वाद्वेदानां तद्रक्षणार्थत्वादङ्गानां प्रतिष्ठात्वम् । अथवा प्रतिष्ठाशब्दस्य पादरूपकल्पना. र्थत्वाद्वेदास्त्वितराणि सर्वाङ्गाणि शिरआदीनि । अस्मिन्पक्षे शिक्षादीनां वेद- ग्रहणेनैव ग्रहणं कृतं प्रत्येतव्यम् । अङ्गिनि गृहीतेऽङ्गानि गृहीतान्येव भवन्ति । तदायतनत्वादङ्गानाम् । सत्यमायतनं यत्र तिष्ठत्युपनिपत्तदाय. तनं सत्यमिति । अमायिताकौटिल्यं वाड्मनःकायानां तेषु ह्याश्रयति विद्या येऽमायाविनः साधवः । नासुरप्रकृतिषु मायाविषु । " न येषु निममनृतं न माया च" प्र १११६ इति श्रुतेः । तस्मात्सत्यमायतनमिति कल्प्यते। तपादिप्वेव प्रतिष्ठात्वेन प्राप्तस्य सत्यस्य पुनरायतनत्वेन ग्रहणं साधना- तिशयत्वज्ञापनार्थम् । " अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राञ्च सत्यमेकं विशिष्यते " इति स्मृतेः ॥३३॥८॥ यो वा एतां ब्रह्मविद्यां केनेपितमित्यादिना यथोक्तामेवं महाभागां ब्रह्म ह देवेभ्य इत्यादिस्तुतां सर्वविद्याप्रतिष्ठां वेदामृतत्वं हि विन्दत इत्युक्तमपि [ वाक्यमाप्यम् ] सत्यं यथाभूतवचनमपीडाकरमायतनं निवासः । सत्यवन्सु हि सर्व यधोक्तमायतन इवावस्थितम् ॥ [३३] ८ ॥ [प्रकाशिका होवाचेत्यादिना ब्रह्मस्वरूपोक्तस्तत्र वक्तव्यं किमपि नेत्यर्थः ॥७॥ तस्यै तस्या विद्यायास्तपो दमः कर्म च प्रतिष्ठा । तपः कृच्छ्चान्द्रा.

·केनोपनिषद् यो वा एतामेवं वेदापहत्य पाप्मानमन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥[३४] ९॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४॥ [पदभाप्यम् ] ब्रह्मविद्याफलमन्ते निगमयते-अपहत्य पाप्मानमविद्याकाम. कर्मलक्षणं संसारवीज विधूयानन्तेऽपर्यन्ते । स्वर्गे लोके सुखात्मके ब्रह्मणी- त्येतत् । अनन्त इति विशेषणान्न त्रिविष्टपे । अनन्तशब्द औपचारिकोऽपि स्यादित्यत आह-ज्येय इति । ज्येये ज्यायसि सर्वमहत्तरे स्वात्मनि मुख्य एव प्रतितिष्ठति । न पुनः संसारमापद्यत इत्यभिप्रायः ॥ [३४] ९ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिभानकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्पादकृती केनोपनिषत्पदमाप्ये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ समाप्तमिदं श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं तलवकारोपनिषदपर- पर्यायकेनोपनिषत्पदभाप्यम् । [वाक्यभाष्यम् ] तामेतां तपआयनां तत्प्रतिष्ठा ब्राह्मीमुपनिषदं सीयतनामा- त्मज्ञानहेतुभूतामेवं यथावद्यो वेदानुवर्ततेऽनुतिष्ठति । तस्यैतत्फलमाह- अपहत्य पाप्मानम् । अपक्षय्य धर्माधर्मावित्यर्थः । अनन्तेऽपारेऽविद्यमानान्ते । स्वर्गे लोके सुखप्राये निर्दुःखान्मनि परे ब्रह्मणि । ज्येये महति सर्वमहत्तरे प्रतितिष्ठति सर्ववेदान्तवेद्यं ब्रह्मात्मत्वेनावगम्य तदेव ब्रह्म प्रतिपद्यत इत्यर्थः ॥ [३४] ९॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवानकाचार्यगोविन्दभगवत्पादपूज्यशिप्य- श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छकरभगवतः कृती तलवकारोपनिषदपरपर्यायकेनोपनिषद्भाप्ये क्षुद्र- गणवाक्यविवरणं समाप्तम् । {प्रकाशिका] यणादि शास्त्रपालोचनं वा । दम इन्द्रियनिग्रहः । कर्म तु वर्णा- श्रमोचितक्रियानुष्ठानम् । प्रतिष्ठा प्रतिष्ठाहेतुः। तपआदिमत्सु विद्या प्रतितिष्ठ- तीत्यर्थः । वेदा ऋगादयस्तदनुकूलमन्धाश्च । शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं । छन्दो ज्योतिपमिति पडद्गरूपसर्वाङ्गाणि सत्यं यथामतमपीडाकरं वचन- १ मायतनाभिस्यस्य स्थाने सत्यायतनामिति पाठः ।

·भाप्यत्रयोपता ४.९ सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्य करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विपावहै ।। ॐ शान्तिः । शान्तिः । शान्तिः । आप्यायन्तु ममाङ्गानि वारमाणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बल. मिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्व ब्रह्मौपानपदं माई ब्रह्म निराकुर्या मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणम- स्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥ ॐ शान्तिः । शान्तिः । शान्तिः । इति सामवेदीयतलवकारोपनिपत्समामा । [प्रकाशिका] मायतनमुत्पत्तिस्थानं ब्रह्ममीमांसा तस्या इत्यनुपङ्गः। विद्याया इत्यर्थः ॥८॥ एतदुपनिषज्ज्ञानिनः फलमाह-- ह---य इति । योऽधिकार्येतामुपनिषदं वेद स पाप्मानमपहत्यानन्ते त्रिविधपरिच्छेदरहिते स्वर्गे सुखरूपे लोके प्रकाशरूपे ज्येये श्रेष्ठे ब्रह्मणीति योज्यम् । प्रतितिष्ठतीतिद्विरुक्तिरुक्तसर्वावधारणार्या ॥९॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ इति श्रीरङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता तलवकारोपनिषत् ।

·इति समाप्ता भाष्यत्रयोपेता केनोपनिषद् ।

·अथ केनोपनिषद्धयाख्यात्रये वालवोधिनी । नत्वा श्रीशंकर केनभाष्ययोः पदवाक्ययोः । दृत्तिः प्रकाशिकायां च तन्यते वालबोधिनी ॥१॥ अथ प्रथमखण्डे प्रथममन्त्रः ॥ १॥१॥ { पदभाष्यम् ] [पृ. १] " चत्वारो वेदाः साङ्गाः सरहस्या बहुधा भिन्ना एकशतमध्वर्युशाखाः सहस्रवर्मा सामवेद एकविंशतिचा बाढच्यं नवधा- थर्वणो वेदः" म. भा. १।१। १ इति पातञ्जले महाभाप्ये पस्पशान्हिक उक्तत्वात्सहस्रशाखायुतस्य सामवेदस्यान्यतम्यां तलवकारशाखायामुक्ता योपनिपत्ता व्याख्यातुं तस्या व्याख्येयत्वं प्रतिपादयत्याचार्यः केनेपित मित्यादिना । पूर्वेपामष्टानामध्यायानामस्य नवमाध्यायस्य च हेतुहे- तुमद्भावः संगतिरिति दर्शयितुं पूर्व वृत्तमनुवदति-मागेतस्मादित्यादिना। कर्माङ्गसामविपयाणि चति । पञ्चावयवकं सप्तावयवकं च कर्माङ्गसाम । तद्विपयोपासनानि पृथिव्यादिदृष्टयोक्तानि । कर्माङ्गसामविपये पृथिव्यादि- दृष्टिः कर्तव्या । कर्माङ्गसाम पृथिव्यादिरूपमस्तीति मन्तव्यमित्यर्थः । तथा गायत्रसामविषये प्राणदृष्टिः कर्तव्येत्यपि कथितम् । वंशानगिति । गुरु- शिष्यपरम्पराया अविच्छेदो वंशः । कार्यमिति। अवश्यकर्तव्यं नित्यमिति यावत्। सत्त्वशुद्ध्यर्थमिति।सत्त्वशुद्धिश्चित्तशुद्धिस्तद्वारा नित्यकर्माणि ज्ञानो. पयोगीनि। काम्यकर्माणि न कर्तव्यानीति तत्र दोपं दर्शयति-सकामस्येति। औतानि-अग्नित्रयसाध्यानि । स्मार्तानि-गृह्याग्निसाध्यानि । धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः पण्मासा दक्षिणायनम्" भ. गी.८।२५ इत्यनेन भगवता दक्षिणमार्गो दर्शितः । पुनरावृत्तिः-पुनर्जन्म । पूर्ववत्प्रतिपिढेपु " न कलशं भक्षयेत् " "ब्राह्मणो न हन्तव्यः " इत्यादिषु दोषं दर्शयति-स्वा- भाविक्येति । प्रतिषिद्धकर्मसु स्वाभाविक्येति प्रवृत्तिर्न तत्र प्रेरकापेक्षेत्यर्थः । अधोगतिरिति । पशुप्रभृति वृक्षपापाणादिपर्यन्तं निकृष्टं जन्मेत्यर्थः । एतयोः पथोरिति । एतयोनिकर्मणोरन्यतरेण मार्गेणाप्रवर्तमानाः प्रति- । ।

·४८ बालबोधिनी पिद्धकारिणः पुरुषाः क्षुद्राणि जन्मानि युकामशकादीनि वारंवारमावर्त- मानानि पुनः पुनराप्नुवन्ति । जायस्व म्रियस्वैति । " क्रियासमभिहारे लोट् लोटो हिस्बा वा च तध्वमोः" पा. सू. ३।४।२ इति पाणिनिसूत्रेण लोट् स्वादेशश्च । पुनः पुनर्जायन्ते नियन्ते च । असकृजननमरणवन्त इत्यर्थः [ पृ. २ ] तिस्र इति । मनुप्यादयो जरायुनाः । पक्ष्यादयोऽ- ण्डनाः । भूमिमुद्भिद्य जायमाना उद्भिज्जा वृक्षादय इति त्रिविधाः प्रनाः । अत्यायमिति । आयो गतिः । अतीत्य दक्षिणोत्तरमार्गमुलंध्य या गतिः पश्वादिजन्म तामीयुः प्राप्तवन्त इत्यर्थः । एवं कर्मफलं विचार्य ततो वि. रक्तस्यात्मज्ञानेऽधिकार इत्याह-विशुद्धसत्त्वस्यति । साध्यसाधनसम्ब न्धादिति । व्यवहितेन विरक्तस्येत्यनेन संवन्धः । साध्यं-स्वर्गादि । साधनं- यज्ञादि । इहकृतादिति । एतज्जन्मपूर्वजन्मसाध्यादित्यर्थः । संस्कारविशे- पोद्भवादिति । ब्रह्मस्मृतिप्रापकः संस्कार एव विशिष्टसंस्कारः । घटपटादि- स्मृतिप्रापकास्तु सामान्यसंस्काराः । जिज्ञासेति । विचार इत्यर्थः। वस्तु- ब्रह्मरूपम् । प्रश्नपतिवचनलक्षणयेति । दुर्गमोऽर्थः प्रश्नोत्तराभ्यां ज्ञातुं सुकरो भवतीति श्रुत्या प्रश्नोत्तररूपत्वं स्वीकृतम् । यथा पुरुपसूक्के' "मुखं किमस्यासीरिक बाहू किमूरू पादावुच्येते । ब्राह्मणोऽस्य मुखमासी. द्वाहू राजन्यः य०मा०सं०३१।१०-११इत्यादौ प्रश्नप्रतिवचने । पराञ्चीति। खानि श्रोत्रादीन्द्रियाणि पराग्गमनस्वभावान्येव कृतवान् स्वयंभूः । एता- दृशस्वमावकरणमेव तद्धिंसनम् । यतस्तादृशस्वभावादात्मप्राप्तिर्न भवति । तस्मादुपलब्धा परागनात्मभूताञ् शब्दादीनुपलभते नान्तरात्मानम् । एवं स्थितेऽपि कश्चिन्नदीरयप्रतीपगामी पुरुष इव धारो विवेक्यावृत्तचक्षुरशेप- विषयजाताद्वयावृत्तं चक्षुर्यस्य । चक्षुप उपलक्षणत्वात्सर्वाणीन्द्रियाणि । स चामृतत्वप्राप्तिकामः प्रत्यगात्मानमैक्षत्पश्यतीत्यर्थः । परीक्षेति । परीक्ष्य- विचार्य । कचितान् --क्रियासंपादितान्स्वर्गादिलोकान् । अकृतः-मोक्षः। कृतेन--कर्मणा । श्रोत्रियं-शास्त्रसंपन्नम् । ब्रह्मनिष्ठ-आत्मानुभववन्तम् । अनेदं ध्येयम् । श्रेष्ठमध्यमकनिष्ठेति भेदेन त्रिविधो गुरुः । तत्र शास्त्रा. ध्ययनसंपन्नो ब्रह्मानुभववांश्च श्रेष्ठः । यतः.स शिप्या शास्त्रयुक्तयादि प्रदर्यानुभववलेन ब्रह्मात्मनोरक्य बोधयेत् । केवलशास्त्रनिष्टो मध्यमः । अयं यद्यप्यनुभवविधुरस्तथापि शिप्यगतासंभावनान्यथासंभावनारूपदोपं शास्त्रयुक्तिभिर्निराकुर्यात्तेनाधिकारी शिष्यः स्वयमेव ब्रह्मानुभवमधिगच्छेत् । ।

·केनोपनिषद्याख्यात्रये शास्त्रविधुरोऽपि प्रारब्धकर्मपरिपाकवशात्पूर्वजन्मसंस्कारेण च जीवनक्या- नुमववांस्ततोऽवरः। यतोऽयं स्वयंमुक्तोऽपि वर्तमानजन्मस्थशास्त्रज्ञानाभावेन शिष्यगतासंभावनाविपरीतभावनादोपनिराकरणेऽसमर्थत्वाच्छिप्योपदेशेऽकि- चित्करः । इति । विरक्तस्य ब्रह्मज्ञानं नान्यस्येत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां दर्शयति । एवमित्यादिना । अन्यथा-वैराग्याभावे बहिर्विषयाक्षिप्तचेतस्त्वे च । मिद्यन्त इति । हृदयग्रन्थिः--बुद्ध्याश्रयः कामः । कर्माणि-संचितक्रियमा- णानि न तु प्रारब्धं तस्य भोगेनैव क्षयात् । परावरे-परं कारणात्मना । अवर कार्यात्मनेति कार्यकारणरूपे ब्रह्मणि [ पृ.३ ] ज्ञानकर्मसमुच्चयोऽपि मोक्षसाधक इत्याशक्य खण्डयति कर्मसहितादपीत्यादिना । " स्वा. ध्यायोऽध्येतव्यः" इति शतपथब्राह्मणोक्तेनैकेनैव विधिना कर्मकाण्डज्ञान- काण्डगतवेदाध्ययने प्रवृत्तिरत उभयकाण्डफलैक्यमावश्यकमिति शङ्काकृदा- शयः । केवलमध्ययनविधिपरिग्रहेण फलैक्यं न संभवति यतः श्रुत्या ज्ञानस्य पृथक्फलं स्वयं कण्ठरवेणोक्तमिति प्रतिवक्तुराशयः । यदि कर्मसहितमेव ज्ञानं फलदमिति श्रुतेरभिप्रायोऽमविष्यत्तर्हि तत्र कर्मसंन्यासविधान नोपापत्स्यदित्याह-तत्रैवेति। किं करिष्याम इति । तद्विषयकामनाराहि- त्यान्न प्रजादीनामुपयोग इत्यर्थः । संन्यास एवेति । द्विविधः संन्यासः । विवदिपासंन्यासो विद्वत्संन्यासश्च । तत्रायो ब्रह्मज्ञानस्यानुभवावसानता- सिद्धये परोक्षनिश्चयपूर्वकः स च कर्तव्यकोटिमाटीकते । द्वितीयस्तु सिद्धे ब्रह्मात्मानुभवे संभवति । तेन स्वभावप्रायोऽयं नात्र कर्तव्यता । कर्मज्ञान- समुच्चयासंभवे कारणान्तरमाह-कर्मसहभावित्वविरोधाचेति। पूर्वोक्तसंग हवाक्यं विवृणोति-न हपात्तेत्यादिना । कर्मणि यज्ञादिकारकाणि स्वर्गा- दिफलं चैतद्भेदविज्ञानमपेक्ष्यते । ज्ञाने तु साधनसाध्यादिसर्वभेदाभावः । [पृ. ४ ] ननु कर्मवद्रह्मज्ञानेऽपि ययाविध्यनुष्ठेयलमधिकारिविनियोज्यता चास्ति तेन कर्य तत्र सर्वभेदप्रत्यस्तमय इत्यत आह-वस्तुमाधान्ये स. तीति । अपुरुषतन्त्रत्वात्-अनुष्ठातृपारतन्त्र्याभावात् । विधिनन्यप्रयत्नभाव्यो विधिविषय उच्यते ज्ञानं तु न तथेति ज्ञानविधेरसिद्धिरित्यर्थः । यादृष्टेभ्य इति । ऐहिकपारलौकिकविषयेम्य इत्यर्थः। आपनेयेति । प्रापणीया निरा. करणीया वा न भवतीत्यर्थः । साधिष्ठामिति । साधुतम फलमित्यर्थः । [पृ. ५ ] शरणं संसाररक्षकम् । इप गतौ दिवादिः । इप आभीक्ष्ण्ये मन्यादिः । इप इच्छायां तुदादिः । इति थातुप्रयं तवाद्ययोर्यस्वासंमवा. केनोप.-७ ।

·पा. " नालबोधिनी दत्रामहणमित्याह-इपेरिति । मनसः पौनःपुन्यस्य गतेश्चात्रानभिप्रेतत्वा- न्मनसः प्रेरकविशेपस्य बोद्धमिष्टत्वाद्गत्याभीक्ष्ण्यार्थकेपधातोरसंभव इत्यर्थः । छान्दस इति " तीपसहलुभरुपरिपः" पा. सू. ७ । २ । १८ इति सू- त्रेण तकाराद्यार्धधातुकस्य विकल्पेनेविधानात् " यस्य विभाषा" सू. ७.। २ । १५ इति सूत्रेण यस्य क्वचिद्विभाषयेड् विहितस्ततो निष्ठाया इन स्यादित्यर्थकेनेपितमित्यत्र क्तप्रत्ययस्येडागमेन न भवितव्यमत्र तु दृश्यत इडागमस्तस्य गतिरिय छान्दस इति । " व्यत्ययो बहुलम् पा. सू. ३ । १। ८५ इति सूत्रेण बाहुलकात्कथमप्यत्रेडियर्थः । अत्रेट्- प्रयोगे सति गुणेन भवितव्यमित्याद्यानन्दज्ञानकृतटीकायामुक्तं तन्न रुचिरम् । यत इडागमे सत्यपि क्तस्य कित्वात् " क्डिति च " पा. सू. १ । ११५ इति सूत्रेण गुणनिषेधस्य दुर्वारत्वात् । इपितं प्रेषितमिति पदद्वयस्य कृत्य 'माह-तत्रेति । मेपयितृप्रेपणविशेषविषयेति । “ द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं पदं प्रत्येकमभिसंबध्यते " इति न्यायन विशेषशब्दस्य प्रेषयितरि प्रेषणे च संबन्धस्तदाह-केनेत्यादिना । इच्छामात्रणेति । प्रयत्न विना केवलं संनि- धिमात्रेणेत्यर्थः । तदपि न संगच्छत इत्याह-अपि चेति । अर्थाधि- क्यमिति । यावदर्थं शब्दप्रयोग इत्यभियुक्तोक्तेः । प्रश्नसामर्थ्यादिति । अन्यथा प्रश्न एव व्यर्थः स्यादित्यर्थः । तदेव प्रश्नसामर्थ्यादिति संग्रहवाक्यं विवृणोति-~-देहादित्यादिना [.६] संकल्पयतीति । स्वशिरश्छेदमपि कर्तु वाञ्छतीत्यर्थः । कार्य-द्यूतादी ॥ १ ॥ [वाक्यमाप्यम् ] विकल्पसमुच्चयानुष्ठानादिति। उपासनेन विना केवलकर्मा- नुष्ठानं विकल्पः 1 उपासनसहितकर्मानुष्ठानं समुच्चयः । तत्सामर्थ्या- इक्षिणोत्तराभ्यां मार्गाम्यां पुनर्जन्मापुनर्जन्म वा भवति दक्षिणमार्गवदुत्तर- मार्गोऽपि भगवद्गीतासु " अग्निज्योतिरहः शुक्लः पण्मासा उत्तरायणम् " म. गी. ८२४ इत्यादिनोक्तः । इदमत्र ध्येयम् । दक्षिणमार्गगामिनः स्वर्गादिलोके पुण्यफलमुपभुज्य "क्षीणे पुण्ये मृत्युलोकं विशंति" भ. गी. ९।२१ इति भगवदुक्त्यनुसार पुनर्मानुषलोके जन्म लभन्ते । उत्तरमार्गगा- स्तु तत्तलोकानातिवाहिकपुरुषेण सह गत्वा प्रलयसमये “ परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम्" इत्युक्त्या हिरण्यगर्भेण साकं परं पदं प्रविशन्ति पुनर्जन्म न लभन्ते । इयमेव क्रममुक्तिः । फलनिरपेक्षेत्यादि । सकामतयानुष्ठितं कर्म संसारमापकं निष्काममाचरितं तु तचित्तशुद्धिसंपा- ।

·7878 केनोपनिषद्याल्यात्रये दकम् । ततश्चित्तशुद्ध्यनन्तरमात्मज्ञानप्रतिबन्धिका या संसारांसक्तिः सापि तस्याधिकारिणो न भवति । द्वैतस्वरूपसंसारदोषदर्शनात् । ततश्च दोष- दर्शनात्सोऽखिलान्बाह्यान् घटपटादिविपयान्यथाभूतान्न पश्यति किन्त्व- सत्यानवधारयति । ततश्चेशपदार्थभासकं संसारबीजभूतमनादि भावरूप. मज्ञानमुच्छेत्तुमिच्छति प्रत्यात्मविषयनितासुश्च भवति तादृशाधिकारिणः कृतेऽयमध्यायः । मृत्युपदमिति । मृत्योः स्थानभूतं पुनःपुनर्मृत्युसाधकम् । अथवा मृत्युरिति पदं पर्यायशब्दो यस्येत्यर्थः । " प्रमादं वै मृत्युमहें प्रवीमि " म. भा. स. सु. इति सनत्सुनातोक्तेः । अनधिगतत्वादिति । अहं मनुष्योऽहं स्थूल इत्याद्यनुभवे सार्वत्रिके मनुष्यत्वदेहत्वायतिरिका- स्मनोऽज्ञातत्वादित्यर्थः । यद्यपि " स्वर्गकामोऽनिष्टोमेन यत" इत्यादि. श्रुतिप्रामाण्यान्मनुष्यत्वदेहत्वाद्यतिरिक्त आत्मा स्वर्गफलभुगङ्गीक्रियते कर्मणि तथापि न ब्रह्मात्मतत्त्वं तत्रादर्तुं शक्यते साधनसाध्यादिविरोधा- दित्याह संग्रहवाक्येन-कर्मविपये चैत्यादिना । अनुक्तिरात्मनोऽकथन- मित्यर्थः । एतदेव संग्रहवाक्यं विवृणोति-अस्येति । [पृ. २ ] कर्मणा विरुध्यत इति । कर्मज्ञानविरोधविषय आचार्येण बहुषु स्थलेषु बहुशः प्रतिपादितम् । तथाहि तैतिरीयोपनिषद्भाप्ये “विरोधाच्च विद्याकर्मणोः समुचयानुपपत्तिः । प्रविलीनकादिकारकविशेषतत्वविपया हि विद्या तद्विपरीतकारकसाध्येन कर्मणा विरुध्यते । न खेकं वस्तु परमार्थतः कादिविशेषवत्तच्छ्न्यं चेत्युभयया द्रष्टुं शक्यते । अवश्य ह्यन्यतरन्मिथ्या स्यादन्यतरस्य च मिथ्यात्वप्रसंगे युक्तं यत्स्वाभाविकाज्ञानविषयस्य द्वैतस्य मिथ्यात्वम् । “यत्र हि द्वैतमिव भवति" "मृत्योः स मृत्युमाप्नोति". "अय यत्रान्यत्पश्यति तदपम् " अन्योऽसापन्योऽहमस्मि " उदरमन्तरं कुरुते" "अथ तस्य मयं भवति" इत्यादिश्रुतिशतम्यः। सत्यत्वं चैकत्वस्य एक- धैवानुद्रष्टव्यम्" "एकमेवाद्वितीयम् " "ब्रह्मैवेदं सर्वम् " "आत्मैवेदं सर्वम्" इत्यादिश्रुतिम्यः । न च संप्रदानादिकारकभेदादर्शने कर्मोपपद्यते। अन्यत्व. दर्शनापवादश्च विद्याविषये सहस्रशः श्रूयते । अतो विरोधो विद्याकर्मणोः । अतः समुच्चयानुपपत्तिः ॥" तथा तत्रैवाऽपि । अपि चानात्मद शेनेऽनात्मविषयः कामः। कामयमानध करोति फर्माणि । ततस्तत्फलोप- मोगाय शरीराधुपादानलक्षणः संसारः । तन्यतिरेकेणात्मकत्वदर्शिनो विष. पाभावात्कामानुत्पतिरात्मनि धानन्यत्वात्कामानुत्पत्ती स्वात्मन्यवस्थान ·पालनोधिनी' मोक्ष इत्यतोऽपि विद्याकर्मणोविरोधः॥" इति । कर्मविषयेऽनुक्तिरिति । यतः कर्म ज्ञानेन विरुध्यतेऽतो ज्ञानप्रतिपादकोपनिषद्भागे कर्मविषयिण्यनुक्तिः कर्म नोक्तं किन्तु विज्ञानविषयको विचारः प्रचलित इत्यर्थः । कर्मानारम्म इतीत्यादि प्रश्नप्रतिवचनात्मकसंग्रहवाक्यं विघृणोति-यदीत्यादिना । परितित्याजयिपितमिति । पूर्व कर्म कृत्वा ततस्त्यक्तमिष्टमित्यर्थः । [ पृ. ३] तन्निर्वतकाश्रयेत्यादि । तन्निर्वर्तकः संस्कारसंपादक आनयभूतो यः प्राणस्तद्विज्ञानं तदुपासनं तत्सहितानि । प्राणोपासनसहितानि कर्माणि निष्कामस्य पुरुषस्य चित्तसंस्कारार्थान्येवेत्यर्थः । देवयाजी श्रेयानिति । फलकामनया देवान्यो यजते स श्रेयानुतात्मशुद्ध्यर्थमेव स्वर्गाद्यासंग हित्वा, यो यनते स आत्मयाजी श्रेयानिति प्रश्नं ' कृत्वात्मयाजी श्रेयानिति निरूपितं शतपथाख्ये शुक्लयजुर्वेदब्राह्मणे कामानुपघातसहितं मे ममाङ्गमनेन कर्मणा संस्क्रियत इति संस्कारार्थत्वेनैव करोति न कामवशग इत्यर्थः । महायज्ञैरिति । ब्राह्मी-ब्रह्मज्ञानार्हा । तनुरित्यनेन तनुस्थ आत्मा. न्तःकरणं लक्ष्यते तास्थ्यात् । मञ्चाः कोशन्तीतिवत् । आत्मज्ञानप्रतिवन्धे-, त्यादि । निर्माष्टथै-निर्मार्जनाय निराकरणायेत्यर्थः । आदर्शनिर्मार्जन- यदिति । दर्पणनिर्जिनं यथा तत्संस्कारकं नतु प्रतिविम्बदर्शने तस्य प्रत्य- क्षत उपयोगस्तद्वत्कर्माणि चित्तसंस्कारकाणि मलिन-प्रतिबिम्बापहारद्वारात्म- ज्ञानेकत्वसाधकानि न तु प्रत्यक्षत आत्मज्ञानं कर्मम्य उत्पद्यते । .निर- र्थकत्वादिति । न केवलं श्रुतिप्रामाण्याज्ज्ञानिना कर्माणि न कर्तव्यानीति। किन्तु "प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते” इति कुमारिलभट्टकृत. लोकवार्तिकवचसा निष्प्रयोजनवादपीत्यर्थः।[पृ. ४ ] अत्यरेचयदिति। संन्यास एव विशिष्यत इत्यर्थः । नहीति । यथेष्टदेशं प्रति गन्तव्यमिति नाविकेनातरग्रहणपूर्वकमुक्ते न कोऽपि न गच्छत्यपि तु गच्छतीत्यर्थः । सिपाधयिपतीति । उत्पत्तिराप्तिर्विकृतिः संस्कृतिश्चेति चतुर्विधा क्रियात्मा तुन तथेत्याह-स्वभावसिद्धयेत्यादिना । उत्पाद्यः पुरोडाशादिः । विकार्यः सोमादिः। आप्यो मन्त्रादि । संस्कार्यों बीह्यादिः। इति क्रमेणोदा- हरगानि। विचिकारयिपितः-विकारयितुमिष्टः। संचिकीर्पितः-संस्कर्तुमिष्टः। अन्येनान्यदिति । अन्येन-मृदादिचूर्णेन । अन्यद्भाण्डादि । [...] म्यावृत्तवाह्ययुद्धेरिति । वाह्यविषयाद्विरक्तनेतम इत्यर्थः । प्रवृत्तिलि. गादिति । शिप्यस्य प्रश्ने प्रवृत्तिराचार्यस्य प्रतिवचने तत्सामर्थ्यादि. .4 ·केनोपनिषद्याख्यालये त्यर्थः । यद्यपि सामान्यतश्चेतनावतोऽधिष्ठातत्वं ज्ञातं तथापि विशेषतोऽ- ज्ञातत्वाच्छिाप्यस्य प्रश्ने प्रवृत्तिरिति विवृणोति--रथादीनामिति । करणा- नीति । 'अन्यानधीतव्यापारवत्त्वे सत्ति कार्यजनकत्वं ' करणत्वम् । इति करणत्वलक्षणादन्यः कोऽप्यधिष्ठाता करणानामवश्यः कल्पनीयः । मन. आदीनां करणत्वं च " अन्यन्त्रमना अभूव नादर्शम्" इति लौकिकानुभव- बलात्स्पष्टम् । प्रदीपवत्तस्याचेतनत्वमपीत्यतोऽधिष्ठातुरवश्यमपेक्षा । प्रेषित- मिवेतीवशब्दाध्याहारेण व्याख्याने किं बीनं तदाह-न विति । आत्मा- विविक्तनित्यचित्स्वरूपतयेति । अविविक्तमपृथग्मूतं नित्यचित्स्वरूप यस्य तद्भावस्तेन । विचिर पृथग्भावे' इत्यस्य क्तान्तं रूपं विविक्त- मिति । मनो ब्रह्मचैतन्येन नित्यमभिन्नमतो ब्रह्म तस्य मनसो विषयेषु प्रवृत्तौ निमित्तमात्रं भवति । अत्रार्थे दृष्टान्तमाह-नित्यचिकित्साधिष्ठातृ- वदिति। " पुत्रादपि धनभाना भीतिः सर्वत्रपा विहिता नीतिः ।" इत्यु- क्त्यनुसारं सर्वदा राजादीनां धनवतां कोऽपि मामभ्यवहार्य विपादिमिश्र णेन पातयिष्यति' इति भीतिर्भवति ततस्ते स्वसमीपे चकोरादिपक्षिणो नीलादीन्मर्कटनातिविशेषांश्च विषपरीक्षकत्वेन ख्यातान् पालयन्ति । भोज: नसमयेऽखिलाम्यवहार्यपदार्थमाण्डं तत्पुरतः स्थापयन्ति स च चकोरादि- नीलादिवानरो वा यं पदार्थ मुक्ते तमेव ते भक्षयन्ति नान्यं पदार्थ तेना- मक्षितम् । एवं च चकोरादिः केवलं समीपस्थित्या तत्तत्पदार्थमोनने तद- भोजने या राज्ञः प्रवृत्तौ निमित्तमात्रं न चैवं मुड्क्ष्व च मा मुड्वेति प्रवर्तयति निषेधति वा तद्वदात्माविविक्तचित्स्वरूपतया निमित्तमात्रम् । शब्दार्यस्त्वेवम् । नित्यं या चिकित्सा व्याधिप्रतिकारः संशयो वा तदर्थमधिष्ठाता समीप- स्थितिमांश्चकोरादिस्तद्वत् । किताधिप्रतीकारे निग्रहेऽपनयने नाशने संशये चेति वार्तिकेन सन् । प्रकरणादिति । इन्द्रियसंनिघानादित्यर्थः । [पृ.६] संपूर्णश्लोकार्थमाह- करणानामिति ॥ १ ॥ [प्रकाशिका 2.] धन्य इति । अधिकारीत्यर्थः। कारणत्या. दिति । कर्तुरधीनतया क्रियाननकत्यादित्यर्थः । पाण्यत्वादिति । " द्वन्द्वश्च प्राणितूर्यसेनाहानाम् " पा. सू. २१४२ इति सूत्रेण ॥ १॥ अप प्रथमखण्डे द्वितीयमन्त्रः ॥ १२ ॥ [.पदमाष्यम् ] [ पृ. ७ ] असावेवंविशिष्ट इति । अयमाशयः । मन- ·बालबोधिनी . आदीनां प्रेरकः क इति प्रश्नस्यायं देवदत्तादिः प्रेरक इति प्रतिवचनेन भाव्यमत्र तु श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादि प्रतिवचनमुक्तं तदननुरूपमिति शङ्का । समाधानं तु यथालविता(खण्डकः)-स्वव्यापारवाल्लवनसाधनभिन्नो लोकेऽस्ति तद्वदन श्रोत्रादिव्यतिरिक्तस्तत्साधनवान् स्वव्यापारवांश्चान्यो नास्ति किन्तु श्रोत्रादीनां संहतानामालोचनसंकल्पनिश्चयस्वरूपेण व्यापारेण तद्भिन्नस्त- दसंहतश्च कश्चिच्चेतनावाननुमीयते । अनुमानप्रकारश्चेत्यं-श्रोत्रादयः स्व- विभातीयस्याङ्गभूताः संहतत्वाद्गृहादिवत् । अनेनानुमानेन श्रोत्रादीनामङ्गी सिद्धः । यदि सोऽपि संहतः स्यात्तर्हि गृहादिवदचेतनः स्यात् ततस्तस्या- प्यन्योऽङ्गी तस्याप्यन्य इत्यनवस्था स्यादतस्तत्परिहारायासंहतश्चेतनो . गम्यते ततस्तं सर्वसाक्षिणं लक्षयितुं युक्तमेवेदृशं प्रतिवचन मिति । अवग- म्यत इति । नित्यज्ञानव्यञ्जकत्वात् । फलावसानस्य फलनिष्पत्तेलिङ्गं च्या. पारस्तेन तदङ्गी लक्ष्यत इत्यर्थः । [ पृ. ८ ] असंहत इति । श्रोत्रादिमि- रिति शेषः । [ पृ.९] विद्वबुद्धिगम्यमिति । अत्र विद्वत्पदेन ब्रह्मनि- छो ग्राह्यः । आन्तरेणेति । हृदयगुहायां विद्यमानेनेत्यर्थः । चैतन्यज्यो- तिषादीपितम् । अदीपितमिति च्छेदः । निर्देष्टुमिति । “ निर्देशे प्रथमा प्रोक्ता सैव चामन्त्रणेप्वपि " इत्युक्तेः । रथादिवत्प्राणस्याचेतनत्वादि- त्याह-नहीति [ पृ. १० ] सामर्थ्यादिति । ज्ञात्वामृता भवन्तीति वाक्ये ज्ञानेनामृतत्वप्राप्तिरुच्यते । ज्ञानस्य च श्रोत्राद्यात्मभावत्यागमन्तरेणासमवा- च्छोनाद्यात्मभावस्त्यक्तव्य इत्यर्थः । विशिष्टधीमत्त्वमिति । विशिष्टधीः सर्व ब्रह्मेति बुद्धिः । अतिमुच्येत्यस्यार्थान्तरमाह-अथवेति । पूर्वस्मिन्पक्षे नीवन्मुक्तिरस्मिन्पक्षे विदेहमुक्तिर्वोच्यते । " न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति " इति श्रुत्या शरीरान्तरोत्पत्तौ कारणाभावात्प्रारब्धकर्मणां भोगेन क्षयाच्छरी- रपाते विदुषो मुक्तिरवश्यमाविनी ॥ २ ॥ [ वाक्यभाष्यम् ] [पृ. ७] निमित्चत्वार्थमिति । विशेपरहित आत्मा मनादिप्रवृत्ती निमित्तम्त इत्यर्थः । विक्रियांदिविशेषरहितस्ये. ति । क्रियागुणसंबन्धानां विशेषाणां न्यावर्तकधर्माणामात्मनि दर्शयितुमश- क्यत्वान्क्रियादिमत्वे च घटादिवदनात्मप्रसंगादिति भावः । अनुगमं प्रभ- पूर्वकमाह-कथमित्यादिना । शब्दोपलब्धृरूपतयेसि शब्दाधिगन्तृस्वरूप. तयेत्यर्थः । अयं भावः । शक्तिश्च सत्तावतः प्रकाशमानस्यैव पदार्थस्य मवति नाविद्यमानस्य वन्ध्यापुत्रादेः । " अस्ति भाति प्रिय रूपे नाम घेत्य- ·केनोपनिषद्याख्यात्रये . शपंचकम् । आयत्रयं ब्रह्मरूपम् " इत्युक्त्या सत्तावान्प्रकाशवांश्चात्मैव न श्रोत्रादीनीन्द्रियाणि । तत आत्मन एव शब्दावभासकत्वशक्तिर्नेन्द्रियाणां तत्र भासमाना त्वात्मनिमित्तेति । क्षत्रस्य-क्षत्रियनातिविशिष्टपुरुषस्य । क्षत्र-क्षात्रं कर्म । तद्वदिति । उपलव्धुरात्मनः सर्वव्यापित्वेन संबन्धाच्छो- त्रादिपलब्धृत्वन्यवहारः। पृ.८] बुद्ध्वेति । अस्याध्याहृतस्य पदेस्यामृता भवन्तीत्यनेन संबन्धः । तादात्म्येनाध्यारोपितो योऽनवबोधनिमित्तोऽ. ज्ञाननिमित्तो बुद्ध्यादिः संसारस्ततो मोक्षणं तादात्म्याध्यासनिवृत्तिर्दृष्टं फलम् । अमृता भवन्तीति विदेहमुक्तिरदृष्टं फलम् [पृ.९] अन्यस्मिन्निति । शरीर इति शेषः । अमतिसंघीयमान इति । कर्मरूपनिमित्ताभावाच्छरी- रान्तरं स्वीकर्तव्यमिति निवेशाभावादित्यर्थः । कर्माणि कदा शरीरान्तरमुत्पा- दयन्ति तदाह-सतीत्यादिना । सर्वकर्मारम्भेत्यादि । सर्वेषां यज्ञादि- कर्मणां य आरम्भस्तत्र निमित्तभूतं वर्णाश्रमवयोऽवस्थाद्यभिमानरूपमज्ञानं तद्विपरीतात्मविद्या तत्स्वरूपेणाग्निना विप्लुष्टत्वाद्दग्धत्वात्कर्मणां संबन्धो नोपपद्यत इत्यर्थः । अत्र कर्मणामिति पठ्या नोपपद्यत इत्यनेनाध्याहृतेन संबन्धः । ननु कृतकत्वादिदममृतत्वमनित्यमिति शङ्का निराकुर्वनाह- शरीरादिति । अनादिसंसारपरंपरयाहं पूर्व शरीर्यभूवं पश्चाच मविप्यामीति यः शरीरादिप्रवाहस्तत्सातत्यं यत्तस्य प्रतिसंन्धान धर्माधिकारित्वाध्यासः कामादिदोपकल्पनं चैतदपेतयाध्यारोपितो यो मृत्युस्तदपेक्षयामृतत्त्वस्यो- क्तिस्तेपामौपचारिकी । वस्तुतस्तु ते पूर्वमेवामृता इत्यर्थः ॥ २॥ [प्रकाशिका ] [ पृ. १४ ] लिङ्गदेहं हित्वोत । एतन्मते जीवन्मुक्ति नाङ्गीक्रियते केवलं विदेहमुक्तिरेवात एवमुक्तिः । श्रीमाप्ये समन्वयाधिकरणे श्रीरामानुजाचार्यरेवंप्रकारेण जीवन्मुक्तिः खण्ड्यते । तथाहि का चेय जीवन्मुक्तिः । सशरीस्यैव मोक्ष इति चेन्माता मे वन्ध्येतिवदसंगतार्थवच. नम् । यतः सशरीरत्वं बन्धोऽशरीरत्वमेव मोक्ष इति त्वयैव श्रुतिभिरुप- पादितम् । अथ सशरीत्वप्रतिमासे वर्तमाने यस्यायं प्रतिमासो मिय्येति प्रत्ययस्तस्य सशरीरत्वानिवृत्तिरिति । न । मिय्येतिप्रत्ययेन सशरीरत्वं निवृत्तं चेत्कथं सशरीरस्य मुक्तिः । अनीवतोऽपि मुक्तिः सशरीरत्वमिथ्या- प्रतिमासनिवृत्तिरेवेति कोऽयं जीवन्मुक्त इति विशेषः। अथ सशरीरत्वप्रति. भासो बाधितोऽपि यस्य द्विचन्द्रज्ञानवदनुवर्तते स जीवन्मुक्त इति चेन्न ब्रह्मन्यनिरिक्तसकलवस्तुविषयकत्वाबाधकज्ञानस्य । कारणभूनावियाकर्मादि-, ·पालबोधिनी । • दोषः सशरीरत्वप्रतिमासेन सह तेनैव बाधित इति बाधितानुवृत्तिर्न शक्यते द्विचन्द्रादौ तु तत्प्रतिभासहेतुभूतदोपस्य बाधकज्ञानविषयीभूतचन्द्रकत्वज्ञा. नाविषयत्वेनावाधितत्वाद्विचन्द्रप्रतिभासानुवृत्तियुक्ता । किंच "तस्य ताव- देव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये" छां. ६।१४।२ इति सद्विद्यानि- छस्य शरीरपातमालमपेक्षते मोक्ष इति वदन्तीयं श्रुति वन्मुक्तिं वारयति । सैषा जीवन्मुक्तिरापस्तम्बेनापि निरस्ता “वेदानिमं लोकममुं च परित्यज्या- स्मानमन्विच्छेत् । बुद्धे क्षेमप्रापणम् । तच्छाषिप्रतिषिद्धम् । बुद्धे चेत्क्षे. मप्रापंणमिहैव न दुःखमुपलभेत । एतेन परं व्याख्यातम् आ. ध. सू. २।९।२१।१३-१७ इति अनेन ज्ञानमात्रान्मोक्षो निरस्तः । अतः सकल. मेदनिवृत्तिरूपा मुक्तिींवतो न संभवति ॥२ ॥ ३।४।५।६।७1८॥ अयं प्रथमखण्डे तृतीयमन्तः ॥ १३ ॥ . [पदभाप्यम् ] [पृ. १० ] ननु सर्पाद्यधिष्ठानभूता रज्जुर्यया विषयरूपा तथा श्रोत्राद्यध्यासाधिष्ठानभूत आत्मा विपयभूतः स्यादिति शङ्का निवर्त- यितुमाह-यस्मादिति । आदिमध्यावसानेप्यन्यभिचारादध्यस्तस्याधिष्ठान- मेव स्वरूपं विषयता च न पदार्थधर्मस्ततोऽप्रयोजकः शङ्काकर्तुर्हेतुरित्यर्थः । ननु तर्हि ब्रह्मणोऽविषयत्वाच्छास्त्राचार्योपदेशोऽपि तद्विषयको न संभवतोति चेत् । इष्टापत्तिः । स चोपदेशोऽपि न वास्तव इत्याह-इन्द्रियमनोभ्यां हीति [ पृ. ११] जातिगुणक्रियाविशेषणैरिति । ब्राह्मणोऽयमिति जातित उपदेशः । शुक्लोऽयमिति गुणत उपदेशः। पाचकोऽयमिति. क्रियात उपदेशः। राजपुरुष. इति विशेषणत उपदेशः। ॥ चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिः" इति पातजले महामाप्ये तु शब्दप्रवृत्तिमीजत्वेन चतुणी जातिगुणक्रियासंज्ञानां ग्रहणं तत्र 'जातिगुणक्रियाणामीदृशान्ये. वोदाहरणानि संज्ञायास्तु डित्योऽयमित्युदाहरणम् । संज्ञाया विशेषण- मध्यपातान पातञ्जलमाप्येणास्य विरोधः। नन्वेवमनुपदेश्यतैव प्राति चेन्न । यतः शिष्यस्याज्ञत्वेन मेदग्रहोऽस्त्येव । आचार्यस्यापि तदीयभेद- दृष्टया व्यावहारिक उपदेश आगमतः संभवतीत्याह-अत्यन्तमेवेत्या- दिना । विदितं नामेति । विदितमिति कर्मणि कः । कर्म च "कर्तुरी- रिसततम कर्म" पा. मु. ११४१४९ इति सूत्रेग कर्तुः क्रिययाधुमिष्टतमं कारक कर्मसंज्ञं स्यादित्यर्थकेन निरुक्तं तदेव सष्टमुच्यते विदिक्रिययाति- ·+ केनोपनिषद्याख्यात्रये शयेनाप्तमिति । व्याकृतमिति । नामरूपाम्यां स्पष्टीकृतमित्यर्थः । वेदि- तुरन्येन वस्तुना विदितेन भवितव्यमविदितेन वा। तृतीया गतिस्तु न संभवति । [पृ. (२] ततो विदितत्वाविदितत्वनिषेधेन वेदितुः स्वरूपं ब्रह्मेत्येवागमात्य तात्पर्यमित्याह-न हीत्यादिना । [पृ. १३] न तर्कत इति । “नेपा तर्केण मतिरापनेया" क. २।९ " नायमात्मा प्रवचनेन लम्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन" क. २।२३ मुं. ३।२।३ इत्यादि- श्रुतिवचनानुरोधादित्यर्थः ॥ ३ ॥ [वाक्यमाष्मम् ] [. १० ] उक्तेऽपीति । तत्त्व इति शेषः । पर्यनुयोग इति । अनुयोगः प्रश्नः । परीत्युपसर्गेण तद्विपरीतता बोध्यते । प्रभाविपरीत इत्यर्थः । उत्तर इति यावत् । अप्रतिपत्तेरिति हेत्वर्थे पञ्चमी । उक्तेऽपि (तत्त्वे) अप्रतिपत्तेरिति पर्यनुयोगे हेतुरित्यन्वयः । एवं चायमस्याः पङ्क्तेरर्थः । आचार्येणोक्तेऽपि तत्त्वे शिष्यस्य तत्प्रतिपत्तिस्तज्ज्ञानं नाप्तीदतः पुनरुत्तरं दीयते । इन्द्रियविषयत्वादिति । " मनःपठानीन्द्रियाणि" भ.गी. १९१७ इत्युक्त्या मनसोऽपीन्द्रियत्वमेव । न विद्म इति । न विद्मो न विनानीम इत्यादिद्विरुक्तिः सर्वथान्तःकरणाविषयत्वख्यापनार्था । अनुशिष्यादिति । मन आदिकरणजातमिति कर्तृपदम् । ब्रह्मेति कर्मपदम् ! [ पृ. ११ मवृत्ति- निमित्तमिति । ब्रह्मानुशासनस्य प्रवृत्तिनिमित्तमित्यर्थः । आक्षेपपरतया व्याख्याय शङ्कोत्तरत्वेन व्याचष्टे अथवेति । यथैतदिति । जातिक्रिया- गुणादिशून्यत्वात्प्रकारान्तरेण व्याख्यानं न संभवतीत्यर्थः । ज्ञानन्तरा- भावादिति । अन्यो ज्ञाता ज्ञानन्तरम् । व्यक्तमेवेति । व्यक्त कार्य तस्माद्वयावृत्तं ब्रह्मेत्यर्थः । विज्ञानानपेक्षत्वादिति संग्रहवाक्यं विवृणोति-- यद्धीति । नन्वात्मा यद्यप्यन्यतो ,विज्ञानं नापेक्षते तथापि स्वग्राहकत्वा- स्वस्मादेव विज्ञानमपेक्षेत तेन विज्ञानानपेक्षत्वमसिद्धमित्याशक्याह-न च स्वत इति । एवं चानपेक्षत्वादेवात्रापेक्षाशब्दो न घटते । स्वग्राहकत्व- मपि न संगच्छते स्वस्मिन्वृत्तिविरोधादित्यर्थः । अनार्थे दृष्टान्तमाह- प्रदीप इति । [ पृ. १२ ] ननु प्रदीपस्तैनसस्तस्य तैजसान्तरानपेक्षाया- मपि व्यवहारे ज्ञानस्य विजातीयज्ञानापेक्षा यथा तथा ब्रह्मणोऽपि विनाती- यज्ञानापेक्षा भवेदिति चेत्तत्राह-न चैवमित्यादिना। विरोध इति । ज्ञानानपेक्षत्वे लौकिकानुभवस्य शास्त्रस्य च विरोध इत्यर्थः । विरोध इति -पूर्वपक्षस्यैव व्याख्यानमाह-स्वरूपविज्ञान इत्यादि । अन्यत्वादित्युत्तरं । ।

·बालबोधिनी। . व्याचष्टे-न कस्मादित्यादिना । ब्रह्मणो विज्ञानानपेक्षत्वं जीवस्य तु सोपाधिकत्वाद्विज्ञानसापेक्षत्वमित्युमयोर्मेदान्न जानाम्यात्मानमित्यादेन विरोधः । बुद्ध्यादीत्यादि । स आत्मेति । जीय इत्यर्थः । कार्य शरीरं करणानीन्द्रियाणि बुद्ध्यादौ देहेन्द्रियादिसमुदाये य आत्माभिमानप्रवाहोऽना. दिजन्मपरम्परासंस्कारोद्भूतस्तस्याविच्छेदरूपमनिर्वाच्यमज्ञानलक्षणं चिन्हें यस्य चित्प्रतिविम्बस्य स तथोक्तः । अत्रानन्दज्ञानोक्तिर्विशेषतो ध्येया । तथाहि-चित्तन्त्रं ह्यनिर्वाच्यमज्ञानं चैतन्यमवच्छिद्य स्वावच्छिन्ने यथास्वरू- पावभासं प्रतिबध्य प्रौड्याद्यध्यासहेतुर्भवति । तस्मादविवेकात्मको जीव इत्युच्यते । बुद्धेरन्तःकरणस्य यथा यथा नीलपीताद्याकारावभासा जायन्ते तथा तथा चित्प्रतिविम्बः प्रमातृत्वादिरूपेण भातीति तत्प्रधानोऽध्यस्तस्य विशिष्टस्य तत्सत्तयैव सत्त्वाद्विशिष्टान्तर्निविष्टो आत्मा नित्यचित्स्वरूपः स एव सारो यस्मिन्स तथोक्तः । बुद्धिपरिणामरूपाणां नीलपीतादिप्रत्य यानामुत्पत्तिविनाशवत्त्वात्तदुपरक्तरूपेणानित्यं चैतन्यं यत्रावभासते सोऽन्यो जीवः । सर्वाण्येतानि जीवविशेषणान्यन्यत्वस्फुटीकरणानि न केवलमनि- त्यत्वम् । विशिष्टोपाधिरूढतया विज्ञानस्य तद्धर्मतयैवावमासते मनुष्योऽहं जानामीति प्रतिशरीरं विलक्षणमपि चैतन्यमवभासते विशिष्टभेदादित्यर्थः । अन्तर्गतेनेति । बुद्ध्यादिविशिष्टान्तर्गतेन चित्स्वरूपेण तादात्म्याबाह्योs- नात्मापि लौकिकैर्बुद्धिविशिष्ट आत्मेत्युपगत इत्यर्थः । तद्विलक्षण:- बुद्ध्यात्मा चैतन्यस्वरूपात्मविभातीयः । चैतन्यस्वरूपात्मा नित्यविज्ञानः । अयं तु जीवो विज्ञानामासरूपप्रत्ययैरनित्यैर्विशिष्टत्वादनित्यविज्ञानः । पर- मार्थतस्तु नित्यविज्ञानात्मनः सुखित्वं दुःखित्वं च नास्ति किन्तु प्रातीतिक तदिति बोधयति-लौकिकैरित्यनेन । तत्र हीति । नित्यविज्ञानस्वरूपा- द्भिन्ने जीवात्मनीत्यर्थः । [ पृ. १३] लौकिकविरोधं परिहृत्य शास्त्रीय विरोधं परिहर्तुमाह-तत्त्वमसीति । तत्त्वमसीति श्वेतकेतुं प्रत्युपदेशः । निरुपाधिकस्यात्मन उपदेष्टुमशक्यत्वात्तत्त्वमस्याद्युपदेशकारीणि श्रुतिवा- क्यानि निष्फलानीति भावः शङ्काकर्तुः । वस्तुत आत्मनोऽनुपदेश्यत्वेऽ- प्युपाधिविशिष्टस्य तस्योपदेश्यत्वं संगच्छते तेन चारोपितबन्धानिवृत्तिः फलं ततश्च सार्थकानि तत्त्वमस्याग्रुपदेशवाक्यानीत्याह-लोकाध्यारोपापोहाथ- त्वादिति । लोकैः कृतो योऽध्यारोपस्तम्यापोहोऽपवादः । अध्यारोपो नाम असर्पभूते रज्नौ सारोपवद्वस्तुन्यवस्त्वारोपः । अपवादो नाम-रज्जुविव- ·. केनोपनिषद्याख्यात्रये तस्य सर्पस्य रज्जुमात्रत्ववद्वस्तुविवर्तस्यावस्तुनः प्रपंचस्य वस्तुमानत्वम् । तदुक्तमभियुक्तैः । सतत्त्वतोऽन्यथाप्रया विकार इत्युदीरितः । अतत्वतोऽ. न्यथाप्रया विवर्त इत्युदीरितः । ननु कथं बोधात्मनो बोधोपदेशः संगच्छतेऽत आह-तत्र चेति । तत्र-बोधस्वरूप आत्मनि । विपयसप्तमीयम् । आत्म- विषयावेव बोधाोयौ युक्तावित्यर्थः । अन्यनिमित्तत्वादिति । अन्य- स्मिन्नहंकारादौ निमित्तत्वात् । अयं भावः। लौकिकानामहंकारादौ यौ प्रसिद्धौ बोधाबोधी तावात्मसंबन्धनिमित्तादेवातो यन्निमित्तमन्यत्र प्रसिद्धिस्तत्र तु तौ मुख्यौ । अत आत्मनि मुख्यौ बोधाबरोधौ यथा जलगतीप्ण्यं वन्हिनिमित्तमतो वन्हावीण्य मुख्यम् । आत्मनिमित्तौ चेदन्यत्र बोधाबोधौ तर्हि निमित्तत्वेन व्यापारवत्वं तत्राह-राव्यहनी इति । सूर्यसामीप्यमात्रनिमित्ते रात्र्यहनी भवतो नतु सूर्यः कंचन स्वापयति प्रबोधयति वा । एवंच. निमित्तत्वेऽपि व्यापारत्वामावः । ततश्च यत्र यत्र निमित्तत्वं तत्र तत्र व्यापारवत्त्वमिति व्याधिन । उक्तोदाहरणे व्यभिचारात् । अन्यत्र भावाभावयोरिति । अन्यत्र घटपटादिविषये भावाभावयोरस्तित्वनास्तित्वयोनिमित्तकारणत्वात् । उपचर्येते इति । यथादित्यप्रकाशस्य नित्यत्वेऽपि सूर्यः प्रकाशयिष्यति घटमिति घटनिमित्तं प्रकाशेऽनित्यत्वोपचारस्तद्वदात्मनो बोधस्य नित्यत्वेऽ- प्यध्यारोपापेक्षया तत्त्वमस्यादिश्रुत्युपदेशः । यथा सवितेति । यत आत्मनि बोधकर्तृत्वमन्योपाधिकं स्वतस्तु विज्ञानानपेक्षत्वमेव ततोऽविदितादन्यत्वं तस्य सिद्धम् । अन्यार्थ इति । निपातानामनेकार्थत्वादित्यर्थः । यद्धि यस्याधीति । यद्यस्योपरि भवति तत्ततोऽन्यदेवेत्याह-सामादिति । अधिभृत्यादीनामिति । राना भृत्यादीनामुपरि श्रेष्ठ इत्यर्थः । तस्व. नवस्थित इति । ५ तर्काप्रतिछानात् " ब्र. सू. २१११११ इति ब्रह्मसूत्रात् ॥ ३॥ प्रथमपण्डे चतुर्थमन्त्रः १११४॥ (पदभाष्यम् ) [ पृ. १४ } अन्यदेवेत्यादिवाक्यस्य योऽर्थः पूर्व प्रदर्शितस्तत्र लौकिकानां तार्किकाणां मीमांसकानां च प्रतिपत्तिविरोधम्- लिका शङ्कास्तीत्याह-आशका जातेति । लोकमत्ययविरोधादिति । लोके खुपास्योऽन्यो छुपासकश्चान्य इति द्वैतविपयिणी प्रतीतिस्तद्विरोधा- दित्यर्थः । तदापयाति । अथवा शिष्यवाक्यं निशम्य यद्वाचेत्यायुत्तरम् ।

·बालबोधिनी व्याचष्टे न कस्मादित्यादिना। ब्रह्मणो विज्ञानानपेक्षत्वं जीवस्य तु सोपाधिकत्वाद्विज्ञानसापेक्षत्वमित्युभयोथैदान जानाम्यात्मानमित्यादेन विरोधः । बुद्ध्यादीत्यादि । स आत्मेति । जीय इत्यर्थः । कार्य शरीरं करणानीन्द्रियाणि बुद्ध्यादौ देहेन्द्रियादिसमुदाये यआत्माभिमानप्रवाहोऽना. दिजन्मपरम्परासंस्कारोद्भूतस्तस्यापिच्छेदरूपमनिर्वाच्यमज्ञानलक्षणं चिन्ह यस्य चित्प्रतिविम्बस्य स तथोक्तः । अत्रानन्दज्ञानोक्तिविशेषतो ध्येया। तथाहि-चित्तन्त्र ह्यनिर्वाच्यमज्ञानं चैतन्यमवच्छिद्य स्वावच्छिन्ने यथास्वरू- पावमासं प्रतिवध्य प्रौढ्याधध्यासहेतुर्भवति । तस्मादविवेकात्मको जीव इत्युच्यते । बुद्धेरन्तःकरणस्य यया यथा नीलपीताद्याकारावभासा जायन्ते तथा तथा चित्प्रतिबिम्बः प्रमातृत्वादिरूपेण मातीति तत्प्रधानोऽध्यस्तस्य विशिष्टस्य तत्सत्तयैव सत्त्वाद्विशिष्टान्तर्निविष्टो य आत्मा नित्यचित्स्वरूपः स एव सारो यस्मिन्स तथोक्तः । बुद्धिपरिणामरूपाणां नीलपीतादिप्रत्य- यानामुत्पत्तिविनाशवत्त्वात्तदुपरक्तरूपेणानित्यं चैतन्यं यत्रावमासते सोऽन्यो जीवः । सर्वाण्येतानि जीवविशेषणान्यन्यत्वस्फुटीकरणानि न केवलमनि- त्यत्वम् । विशिष्टोपाधिरूढतया विज्ञानस्य तद्धर्मतयैवावमासते मनुष्योऽहं जानामीति प्रतिशरीरं विलक्षणमपि चैतन्यमवभासते विशिष्टभेदादित्यर्थः । अन्तर्गतेनेति । बुद्ध्यादिविशिष्टान्तर्गतेन चित्स्वरूपेण तादात्म्याहाह्योs- नात्मापि लौकिकैवुद्धिविशिष्ट आत्मेत्युपगत इत्यर्थः । तद्विलक्षणः-- बुद्ध्यात्मा चैतन्यस्वरूपात्मविजातीयः । चैतन्यस्वरूपात्मा नित्यविज्ञानः । अयं तु जीवो विज्ञानामासरूपप्रत्ययैरनित्यविशिष्टत्वादनित्यविज्ञानः । पर- मार्थतस्तु नित्यविज्ञानात्मनः सुखित्वं दुःखित्वं च नास्ति किन्तु प्रातीतिक तदिति बोधयति-लौकिकैरित्यनेन । तत्र हीति । नित्यविज्ञानस्वरूपा- द्भिन्ने जीवात्मनीत्यर्थः । [पृ. १३ ] लौकिकविरोधं परिहत्य शास्त्रीय विरोधं परिहर्तुमाह-तत्त्वमसीति । तत्त्वमसीति श्वेतकेतुं प्रत्युपदेशः । निरुपाधिकस्यात्मन उपदेष्टुमशक्यत्वात्तत्त्वमस्याद्युपदेशकारीणि श्रुतिवा. क्यानि निष्फलानीति भावः शङ्काकर्तुः । वस्तुत आत्मनोऽनुपदेश्यत्वेऽ- प्युपाधिविशिष्टस्य तस्योपदेश्यत्वं संगच्छते तेन नारोपितमन्धानवृत्तिः फलं ततश्च सार्थकानि तत्त्वमस्याग्रुपदेशवाक्यानीत्याह-लोकाध्यारोपापोहार्य त्वादिति । लोकैः कृतो योऽध्यारोपस्तस्यापोहोऽपवाद: । अध्यारोपो नाम असर्पमते रज्जो सर्पारोपवद्वस्तुन्यस्त्वारोपः । अपवादो नाम-रज्नुवित्र- ·केनोपनिषद्याख्यातये कामसंकल्पादयो मनस एव वृत्तय इत्यर्थः । न मवर्वत इति । अव्यव. हितत्वात् ॥ १।६।७८॥ { वाक्यमाप्यम् ] [ पृ. १५ ] यन्मनसेत्यादिचतुणी मंत्राणां समुदितमर्थ- माह-सर्वकरणानामित्यादिना ॥ ५६७८ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥१॥ अथ द्वितीयखण्डे प्रथममन्त्रः ।। २।१।। [ पदमाप्यम् ] [पृ. १७] प्रत्यायित इति । बोधित इत्यर्थः । शिप्य- बुद्धिविचालनार्थमिति । अहमात्मानं जानामीति शिष्यस्य ज्ञाधातुनि- रूपितकर्मत्वरूपा यात्मनि बुद्धिस्तनिराकरणार्थम् । वेदान्ताः-उपनिषदः । मिथ्यैवेति । वेदितुर्वेद्यस्य च भेदामावादित्यर्थः । [पृ. १८] मतिपन्न इति । प्रमापतिनासुरराजो विरोचन इन्द्रश्च " य एपोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते छां. ११७५ इत्यादिवाक्येन बोधितौ । तत्र स्वभावदोषाद्विरोचनश्छाया- पुरुषं विपरीतमपि प्रतिबिम्बपुरुपमेवात्मानं प्रतिपन्नवान् । इन्द्रस्तु स्वभाव: वैशद्यात्प्रथमोक्तमप्रतिपद्यमानः पुनर्ब्रह्मचर्यमुवास । ततो द्वितीये पर्याये " य एष महीयमानः स्वप्ने चरति " छां. ८।१०।१ इत्युक्तः प्रजापतिना। तदाप्यप्रतिपाद्यमान एव पुनर्ब्रह्मचर्यमुवास । ततः " तद्यत्रतत्सुतः समस्तः संपन्नः" छां. ८।११।१ इत्युक्तः प्रजापतिना तृतीये पर्याये परं तदाप्यप्रति- पन्नः पुनर्बह्मचर्यमुनास । एवमेकाधिकशतसंवत्सरं महानर्यवासात्संभातचि- त्तशुद्धिरिन्द्रश्चतुर्थे पर्याय " स एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य " छां. ११२।३ इत्यत्र प्रथमपर्यायोक्तमेव ब्रह्म प्रतिपन्न- वान् । अस्यामारन्यायिकायां विरोचनस्य विपरीतप्रतिपत्तिद्योतिता । इन्द्रस्य त्वप्रतिपत्तिः । ततो ब्रह्मचर्यवाससंजातदोपक्षयस्य तस्य प्रतिपत्तियोतिता । एवंच ब्रह्मज्ञानं दोपक्षये सति योग्याधिकारिणाधिगन्तुं शक्यत इति सूचि- तम् | लोकेऽपीति । एवमेव समानमीहमानानां चाधीयानानां केचिद. ज्यन्ते । अपरे नेति पातञ्जलमहामाप्येऽप्युक्तम् । कश्चिन्न प्रतिपयत इति । मणिविन्धोद्राहे प्रभवति न मृदा चय इत्यर्थः । अत्र हीनि । अत्र-अती- न्द्रियात्मतत्त्वाविषये। सद्वादिनः सांख्याः। असद्वादिनो नैयापिकाः । विप्र- विपना:-विरुद्धज्ञानवन्तः । अर्भकाणि-अल्पानि । चैतन्यामिति । चैत. न्यामित्यस्य ब्रह्मणो रूपं भवतीत्यनेन संबन्धः । पृपिन्यादीनामित्यादिन ·बालबोधिनी.. अष्टसु स्थानेष्विति । " अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिव्हामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च " पा. शि. १३ इति पाणि- नीयशिक्षोक्तान्यष्टस्थानानि । विपक्त-संलग्नम् । आग्नेयं-अग्निदेवताकम् । न वाग्रूपमिन्द्रियमेव किन्तु वाक्शब्देन वर्णानामपि ग्रहणं तदाह-वर्णाश्चेति । अर्थसंकेतपरिच्छिन्ना इति । तदुक्तं-" यावन्तो यादृशा ये च यदर्थ- प्रतिपादकाः । वर्णाः प्रज्ञातसामर्थ्यास्ते तथैवावरोधकाः " इति राम इति पदं रेफाकारमकाराकारविसर्गा एवं क्रमविशेपावच्छिन्ना इति मी- मांसकाद्यनुसारेणोक्तम् । स्फोटवादिनो वैयाकरणस्य मतेनाह-तदभि. व्यङ्गय इति । वर्णानामनित्यत्वात्स्फोटवाद एव साधुः । अथ पद- स्फोटो वाक्यस्फोट इति द्वयम् । तत्र वाक्यस्फोटः साधीयान् । अकार इति । अकारप्रधानोंकारोपलक्षिता स्फोटाभिधा चिच्छक्तिः सर्वा वाक् । लौकिकवर्णमातृकानुसारं कादयो मपर्यन्ता वर्णाः स्पर्शसंज्ञकाः। यरलवा अन्तस्थसंज्ञकाः । शपसहा उप्मसंज्ञकाः। नानारूपा भवतीति । विवर्तत इत्यर्थः । मितमित्यादि । मितमृक् नियताक्षरपादावसानत्वात् । अमितं यजुः । अनियताक्षरपादावसानत्वात् । । गीतिप्राधान्यात् । सत्यं यथाभूतार्थवचनम् । [ पृ. १५ ] परिच्छिन्नयेति। परिमितयेत्यर्थः । करणगुणवत्येति । करणं वागिन्द्रियं गुण उपसर्जनं तद्युक्तया । वागि- न्द्रियोत्थयेत्यर्थः । घोपेविति । घोपाः-वर्णाः । या चेतनेषु पुरुषेषु पाशक्तिः सा वर्णेषु प्रतिष्ठिना तद्वयङ्ग्यत्वादित्यर्थः । संव्यवहारा इति । शब्दादिन्यवहारा इत्यर्थः । नियमार्थमिति। नेदमित्यनेन प्रतिषेधेनात्मनि प्राप्ता या ब्रह्मबुद्धिस्तनियमनं क्रियतेऽथवान्यस्मिन्नुपास्ये प्राप्ता या ब्रह्म- बुद्धिस्तन्निवृत्तिः क्रियते ॥ ४ ॥ [वाक्यमाप्यम् ] [ पृ. १४ ] दृढप्रतीत्या इति संग्रहवाक्यं विवृणोति- अन्यदेवेत्यादिना । वाक्प्रकाश हेतुत्वोक्तिरिति । याक्प्रकाशे हेतुत्व. स्योक्तिः क्रियत इत्यर्थः । एतदेव संग्रहवाक्यं विवृणोति-येनेत्यादिना । अभिधानस्यति । अभिधानं-शब्दः । अभिधेयः अर्थः। अवस्थापनार्थ इति । आमन्येव युद्धरुपसंहारार्थ इत्यर्थः । वस्त्वन्तरनिवृक्षामिति । अन्यपदार्थग्रहणेच्छामित्यर्थः ॥ ४ ॥ प्रथमसण्टे पञ्चममन्त्रः ॥ १।५।६।७1८॥ [पदमाष्यम् ] [पृ. १५] मन एवेति । वृत्तिवृत्तिमतोरभेदादेवमुक्तिः : स्वर:--साम .

·मालबोधिनी भवतीत्यन्तं हेतुवाक्यम् । यतश्चैतन्य समस्तभूतानां व्यस्तभूतानां वा देहा- दिकारणपरिणतानां धर्मो न भवति तथा श्रोत्रादीनामन्तःकरणस्य च धर्मों न भवत्यतस्तव्यतिरिक्तस्य ब्रह्मणो रूपम् । सत्यमेवामिति । चैतन्यं श्रुतिप्रामाण्याद्ब्रह्मरूपमिति यद्यपि सत्यमित्यर्थः । [ पृ. १९] तथापीति। उपाधिद्वारैव ब्रह्मणः शद्वेन निर्देशनं न स्वतः । ननु जपाकुसुमाग्रुपाधि- रुपहितेन स्फटिकमणिना संबद्धो भवति ब्रह्मणोऽसंगस्य कथं देहाद्युपाधि- रित्याह-तदनुकारित्वादिति । जलसूर्यकोदाहरणे घटस्थजले कम्पमाने सूर्यः कम्पत इव घटे भिद्यमाने सूर्यो भिद्यत इवेति मिथ्या तद्धर्भमाक्त्वा- सूर्यस्य जलमुपाधिरित्युच्यते नतु संबन्धात्तथोक्तिर्दूरस्थयोर्मलसूर्ययोः संयोगादिसंबन्धायोगात् । तथैव देहादिषु तारुण्यादिना वृध्यादिभागषु चैत- • न्यस्य मिथ्यादेहधर्मभाक्त्वादुपाधित्वमभिधीयते नतु तत्संबन्धादित्यर्थः । ननु यदि ब्रह्म स्वतश्चैतन्यतया न निरूप्यते तर्हि तदनुभवः कथमित्याह- स्वतस्त्विति । अविषयतया विषयानुपरक्तचित्स्फुरणं ब्रह्मानुभव इत्यर्थः। स्थितं-सिद्धम् । न निवर्तत इति । दहरत्वं नातिकामति । अल्पत्व एवान्तर्भवति । अध्यात्ममधिदैवमुभयमप्यल्पमेवेति भावः । भूमाख्यमिति। बहो वो भूमा । विचार्यमेवेति । नाद्यापि निश्चितं त्वयेति भावः। तर्कत- थेति । यद्वेद्यं तदनात्मभूतं यथा घट इत्यनुमानद्वारेत्यर्थः । निर्धार्य-संश- याद्यमावसंपादनेन स्वानुभवं कृत्वा ॥ २ ॥ १ ॥ ( वाक्यमाप्यम् )[ पृ. १७] गृहीतस्थिरताया इति। पुनःपुनश्चाल- यित्वा स्थूणाया निखननं क्रियते तेन च तदृढता भवति । एवं स्थूणानि- खननन्यायेत गृहीतं ज्ञानं पुनःपुनश्चालनया स्थिरं भवति । स्वाराज्येऽमि- पिच्य-ब्रह्मज्ञानमधिगमय्य [ पृ. १८] अविपयत्वात्कस्यचिदिति । देवादिनापि ज्ञातुमशक्यं ब्रह्म । व्याख्यानान्तरमाह-अथवेति । वि. दिताविदितमतिपेधागमार्थानुभव इति । अन्यदेव तद्विदितादथो अविदि- तादधीति वेदवाक्यानुभवः । प्रत्ययत्रयसंगतेरिति । संगतेरिति हेत्वर्थ- मोधिका पंचमी । आगमोक्तिराचार्योक्तिः स्वानुमक्श्चेति त्रयः प्रत्ययास्तेषां संगत्यर्थमेकस्मिन्विषये संवटनार्थ, संवादाधीनं प्रामाण्यमिति हि तार्किक- समयः । विचार्येति । शिष्येणैवं चिन्तितं यद्यहं विदितं ब्रह्मेति प्रतिवचनं करिष्यामि तागमाचार्यप्रत्ययविरोधः स्याद्वेदनाविपयतयाऽब्रह्मत्वप्रसंग: स्यान्मम च वेदितृत्वेनानित्यत्वं प्रसज्येत । ब्रह्म मया न विदितमिति प्रति.

·. ग केनोपनिषद्यारल्याये वचनं करिष्यामि घेत्कृषीवलादिभिः पामरैः साभ्यप्रसंगः । तूष्णीभावे प्रति- भाभाववत्त्व प्रसज्येतातो विदितमविदितं चेति प्रत्युत्तरयिष्यामि । संश- याद्यमावाद्विदितं वेदनविपयाभावाचाविदितमिति सुपरिनिश्चितः सन्नुत्तर- माहेत्यर्थः । [पृ. १९ ] परिनिष्टितनिश्चितविज्ञानहेतूक्तेरिति । अयं प्रदर्शितो भवतीत्यत्र हेतुः । परिनिष्ठितं सुसिद्धं तर्कादिना निश्चितं यद्वि- ज्ञाने तस्य प्रतिज्ञा मन्ये विदितमिति तद्रूपस्य हेतोरुक्तेः ॥२॥ १ ॥ (प्रकाशिका) [पृ. १७ ] उपलक्षणामिति । अद्वैतमतवदन विशिष्टाद्वैत- मते निर्गुण ब्रह्म नांगीक्रियते किन्तु हेयगुणरहितमखिलकल्याणगुणसहित ततस्तेषां कल्याणगुणानां संग्रहार्थमाह-रूपमिति । व्यत्ययादिति । सप्तम्यर्षे प्रथमेयम् ॥ १।२ ॥३॥ द्वितीयखण्डे द्वितीयमन्त्रः ॥ २ ॥ २ ॥ ( पदभाष्यम् ) [ पृ. १९ ] अत्र मंत्रे पूर्वार्धे शिप्यस्य वाक्यचतुष्टयम् । वाक्यत्रयं तु ग्रन्थ एवं लिखितं चतुर्थ तु वेद चेति चकारेणाकृप्यते चशब्दान्न वेद चेति भाप्योक्तेः। तच वाक्यचतुष्टयमेवम् । १ अहं सुवेदेति न मन्ये २ न वेदेति नो मन्ये ३ वेद, चेति नो मन्ये ४ न वेद चेति नो मन्ये । अत्र यद्यपि द्वितीयचतुर्थवाक्ययोः शब्दसाम्य दृश्यते तथाप्यभिप्रायभेदात्पृथक्करणम् । तथाहि-प्रथमवाक्येन · ब्रह्मणो दुर्बोधत्वं दर्शितं, द्वितीयेन तस्य शास्त्रैकगम्यत्वमुक्तं, तृतीयेन संशयराहित्य, चतुर्थेन सर्वभेदनाशकस्तत्साक्षात्कारः । एवंच दुर्बोधशास्त्रैकगम्यासंदिग्ध- सर्वत्रभेदशून्यब्रह्माहमाम्म। जानन्नपि भेदबुद्धेरभावान्न नानामीति संपिण्डि- तोऽर्थः । अयमभिप्रायः । ब्रह्मणि वृत्तिव्याप्तौ सत्यामपि फलव्याप्तिास्ति। तदुक्तं पंचदश्यां विद्यारण्यैः “फलच्याप्यत्वमेवास्य शास्त्रकृद्भिर्निवारितम् " ब्रह्मण्यज्ञाननाशाय वृत्तिव्याप्तिरपेक्षिता करणवृत्तिरावरणनिवृत्यर्थमज्ञानावच्छिन्नं चैतन्यं व्यामोतत्येितद्वात्तिव्याप्य- त्वमंगीक्रियते । आवरणभंगानन्तरं स्वयंप्रकाशमानं चैतन्यं फलचैतन्य- मित्युच्यते तम्मिन्फलचैतन्ये निष्कलंके चित्तवृत्तिर्न व्याप्नोत्यावरणमंगस्य प्रागेव भातत्वेन प्रयोजनाभावादित्यर्थः । अत एव " मनसैवानुद्रष्टव्यम् वृ.४ ॥ ४॥ १९ ॥ यन्मनसा न मनुते" के. ११५।३ अनयोः श्रुत्योर्न विरोधः । - यतः " मनसैवानुद्रष्टव्यम् . "७-९२ अन्तः- " ·" यसंवादसारभूतम् । मतमिति । तस्येति कर्तरि पष्ठी तेनेत्यर्थे । “ मति- बुद्धिपूनार्थेभ्यश्च" पा. सू. ३।२।१८८ इत्यनेन क्तः । "क्तस्य च वर्त- माने " पा. सू. २॥३॥६७ इत्यनेन कर्तरि पष्ठ्या विधानात् । यस्य विदुषः कर्तृकर्मादिभावेन ब्रह्मामतं तेन तद्ब्रह्म ज्ञातं तथा येन कर्तृकर्मादि. मावेन ज्ञातं स ब्रह्म न जानातीत्यर्थः । [ पृ. २२ ] अविनानतामित्यनेन मूढानां न ग्रहणमित्याह-नत्विति । हेत्वर्थ इति । पूर्वार्धोक्तेऽर्थे हेतु प्रदर्शक उत्तरार्ध इति भावः । " या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः भ. गी. २०६९ इति भगवदुक्त्यनुसारं विद्वाननध्यस्तं ब्रह्म पश्यति । अविद्वांस्त्व- ध्यस्तं ज्ञेयत्वविशिष्टं ब्रह्म पश्यति । तदेतदाह-अविज्ञातं विजानता- मित्यादिना । लोके व्यावहारिकज्ञानिनोऽप्यनध्यस्तं शुक्त्यादि जानन्ति तेषामध्यस्तं रूप्याद्यज्ञातं, अज्ञानिनां भ्रमवतामेव तदध्यस्तं रूप्यादि विज्ञातं भवतीति भावः ॥ २॥३॥ [ वाक्यमाप्यम् ] [ पृ. २० ] श्रौतमिति । श्रुतेर्वाक्यमेतन्न शिष्यस्या- चार्यस्य वेति भावः । निगमनस्थानीयेनेति । सिद्धान्तरूपेणेति यावत् । अनुमाने हि पञ्चावयववाक्यानि भवन्ति । प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमन- संज्ञकानि । तथाहि १ पर्वतो वन्हिमान् । २ धूमात् । ३ यो यो धूमवान्स स वन्हिमान् यथा महानसः। ४ अयमपि तथा। ५ अतो वन्हिमान् । तत्र 'पंचमवाक्यं निगमनसंज्ञकं यथा सिद्धान्तबोधकं तथेदमपि सिद्धान्तबोधकम् । [ पृ. २१ ] नन्वत्यन्ताव्युत्पन्नबुद्धिनाप्यज्ञातं ब्रह्म तस्याप्यनेन वाक्येन ज्ञातं स्यादित्यत आह-विविदिपायुक्तमवृत्तस्यति । " आत्मा वारे द्रष्टव्यः " वृ. २।४।६ इति श्रुत्युपदेशमनु वेदनेच्छया प्रयुक्तः सन्प्रवृत्तो य इत्यर्थः । आत्मतत्त्वनिश्चयेत्यादि । श्रवणमनननिदिध्यासनैरपरोक्ष- साक्षात्कारेण चात्मनिश्चयरूपफलस्याधिगतत्वानिवृत्ता ज्ञानेच्छेति भावः । सम्यग्दर्शिनः स्वरूपमाह-स सम्यग्दर्शीति । अवसितत्वात्-निश्चितत्वात् । सर्वतः च्यावहारिकविषयेभ्यः । " किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमा- मायं लोकः” इति श्रुतेः । विपर्ययेणोति । अतो विपरीतो मिथ्यादी- त्यर्थः । तस्य मिथ्यादर्शित्वं विवृणोति प्रश्नपूर्वकं कथमिति । अवैदि. कस्येति । चार्वाकबौद्धादीनां ज्ञान मिथ्येत्यर्थः । ननु चार्वाकादीनामवैदि- कत्वेनाप्रमाणत्वेऽपि वेदप्रामाण्यवादिनां कपिलादीनां मतस्य न मिथ्या- केनोप- ·बालवोधिनी त्वमित्यत आह-कपिलकणभुगादिसमयस्यापीति । समयः-मतम् । तन्मतं हि लौकिकपदार्थसत्यतामालम्बते । अनिश्चितेभ्योऽनुमानादि- प्रमाणेभ्यः प्रभवति । तद्व्युत्पत्त्या च ब्रह्मज्ञानेच्छा न निवर्तते । मोक्षफला. प्राधेः । अतो मिथ्याभूतं तत् । तमोनिष्ठा:-अज्ञानपर्यवसायिन्यः । अन- थकं वचनमिति । पुनरुक्तिसद्भावादिति भावः । हेत्वर्थत्वेनेति । यतः पूर्वेषां ब्रह्मनिष्ठानामविपयतया ब्रह्मज्ञानं, अज्ञानिनां च बौद्धादीनां सविष. यतया तत्, अतोऽधुनापि सविषयतया यैर्ब्रह्म ज्ञायते तेषां तदविज्ञातं यैश्च विषयराहित्येन ज्ञायते तैस्तद्विज्ञातमिति भावः ॥ २ ॥ ३ ॥ द्वितीयखण्डे चतुर्थमन्त्रः ॥ २ ॥ ४ ॥ [ पदमाप्यम् ] [पृ. २२] प्रतिबोधविदितमिति । सर्वबौद्धप्रत्ययेषु सामान्यतयानुगतरूपेण विदितम् [पृ.२३] प्रत्ययप्रत्यगात्मसयोति । प्रत्ययस्वरूपेणैवेत्यर्थः ः । उपजनापायेत्यादि । उपनन-वृद्धिः । अपाय:- नाशः । तद्रहितज्ञानस्वरूपस्य नित्यत्वादि सिद्धं भवति । घटगिरिगृहा- दिविति । यथा भिन्नेषु घटाद्युपाधिषु विद्यमानस्याकाशस्य न लक्षणमेदः स्वरूपैक्यमेव तथा मिन्नेषु बौद्धादिप्रत्ययेषु न दृक्स्वरूपभेद इति भावः । एवं पूर्वोक्तव्याख्यानेन. । एकदेशिव्याख्यानं निर्दिश्य दूपयति-यदा पुन- रिति । एकदेशिमते विक्रियात्मकत्वं प्राप्तं तच्च काणादमते न संभवतीति कश्चिद्व्यादतस्तन्निरासाय तन्मतमुद्भाव्य दूपयति-यदपि काणादादी- नामिति । ज्ञानमात्मनो विशेषगुण इति ज्ञानोत्पत्तावात्ममनःसंयोगः कारणमिति च काणादमतम् ! वेदान्तिमते तु ज्ञानमन्तःकरणस्य विशेष- गुणः । " हीधीमीरित्येतत्सर्वं मन एव" बृ. १।९।३ इति श्रुतेः । सम- वैतीति । गुणगुणिनोः समषायस्य काणादमते स्वीकृतत्वात् । रागसम- वायीति । रागो रकता यथा कृष्णघटोऽग्निसंयोगाद्रक्तो मवति तथा मन:- संयोगादात्मनि चैतन्यमुत्पद्यत इत्यर्थः । पूर्वोक्तं काणादमतं न श्रुतिविरुद्ध किं त्वनुपपन्नमपीत्याह-आत्मनो निरवयत्वेनेति । लोके हि प्रदेशषता. घयववता द्रव्येणावयववतः पदार्थस्य संयोगो दृश्यते घटपटादौ । आत्मा निरवयवस्तेन मनःसंयोगो भवितुं नार्हति । परं काणादा नैतदंगीकुर्वते तेर्युगपत्सर्वमूर्तसंयोगित्वेन सर्वगतत्वमात्मनोऽगीकृतम् । तेन मनसः संयो. गोऽपि स्यादिति चेत्तत्राह-नित्यसंयुक्तत्वाचेति । परदण्डेन परस्ताडनीय ·केनोपनिषद्याख्यानये इति न्यायमनुरुध्य काणादाभ्युपगमं गृहीत्वैवायं दोषः। घटादिकालादन्यत घटादिस्मृतिः संस्कारजा काणादरंगीक्रियते तन्न संगच्छेतात्मनः सर्वगतत्वेन घटादिग्रहणकालेऽपि मनःसंयोगस्याविशेषाद्घटादिस्मृतेः प्रसंगात् । एवं च योऽयं नियमः काणादमते घटग्रहणादनन्तरं तत्स्मृतिः' इति स चानुपपन्नः स्यादिति भावः । सर्वगतत्वेन सर्वाव्यवधानमात्रत्वं ततश्चात्मनः संसर्ग- धर्मित्वं ग्राह्य न तु सर्वसंयोगित्वं कल्पनीयमिति यन्मतं तत्राह-संसर्ग- धर्मित्वं चति । [पृ. २४ ] नातुल्यजातीयमिति । अगुणवदित्यर्थः । एकदेशिव्याख्यानान्तरमनूद्य दूपयति-यत्पुनरिति । वेद्यं वेदितुर्वेदनाच भिन्नं घटादिवदित्याद्यनुमानविरोधात् स्वसंवेद्यता पारमार्थिकी नोपपद्यतेऽतो बुद्ध्यादावात्मभावमारोप्यात्मनात्मानं वेत्तीति लाक्षणिको व्यवहारः कल्पनीय इत्याह-तत्र भवतीति । काणादमते स्वसंवेद्यताया अनंगीकारादात्मनि परसंवेद्यता स्यादिति यन्मतं तन्निराकर्तुमाह-संवेदनस्वरूपत्वादिति । बौद्धपक्षाद्वेदान्तिपक्षे वैलक्षण्यं साधयति-बौद्धपक्ष इति । तन्मते हि विज्ञानस्य क्षणिकत्वात्क्षणभंगुरत्वामित्यर्थः । किंच तन्मते स्वसंवेद्यत्वेन साक्षिणोंऽगीकारामावान्निरात्मत्वं प्रसज्येत । तच श्रुतिविरुद्धम् । प्रति- बोधविदितमित्यस्यार्थान्तरमुद्भाव्य दूषयति-यत्पुनरिति । निनिमित्तो बोध इत्यनेनासंप्रज्ञातसमाधिर्बाध्यते ब्रह्माहमस्मीति चिन्तयतः साधकस्य याव. घेतोन्यापारो नाम ध्यानध्येयध्यातृभेदज्ञानं तावत् संप्रज्ञातसमाधिः। निवृत्ते तादृशभेदज्ञानरूपे चित्तव्यापारे यः सौपुप्तानन्दसाक्षात्कारवत्परमानन्दस्य साक्षात्कारः सोऽसंप्रज्ञातसमाधिः । तदुक्तं वार्तिककृद्भिः- अपरायत- बोधो हि निदिध्यासनमुच्यते " इति । मतान्तरमाह-सकृविज्ञानमिति । यदा निष्क्रियब्रह्मात्मानुभवो भवति तदा क्रियाभावात्कर्मभावेन प्रमातृत्वा- नुपपत्तौ पुनर्जानासंभवात्सद्योमुक्तिकारणं सकृविज्ञान प्रतिबोध उच्यते । तदुक्तं-" सकृत्प्रवृत्त्या मृदाति क्रियाकारकरूपमृत् । अज्ञानमागमज्ञानं सांगत्यं नास्त्यतोऽनयोः" इति । उमयमतेऽरुचिमाह-निनिमित्त इति । अयं भावः । गुरूपदेशादिना जायमानत्वेनागन्तुकत्वाद्वोधो न निर्निमित्तः । या यत्र कार्यत्वं तत्र तत्र सनिमित्तत्वमिति व्याप्तेः। सौपुतानन्दसाक्षा- कारोऽपि न निनिमित्तः। अविद्यानिरोधिवृत्त्यमिव्यक्तचैतन्यस्य तम कारणत्वात् । एवं पूर्वकल्पेऽरुचिः । प्रारब्धकर्मप्रतिबन्धाद्वर्तमानप्रमातृत्वा- भासस्य निवृत्तेरमावादसकृद्धोधोऽपि संभवतीति सकृविज्ञानमिति द्वितीय. .

·पालवोधिनी स्वमित्यत आह-कपिलकणभुगादिसमयस्यापीति । समयः मतम् । तन्मतं हि लौकिकपदार्थसत्यतामालम्बते । अनिश्चितेभ्योऽनुमानादि- प्रमाणेभ्यः प्रभवति । तद्वयुत्पत्त्या च ब्रह्मज्ञानेच्छा न निवर्तते । मोक्षफला- प्राप्तेः । अतो मिथ्याभूतं तत् । तमोनिष्ठा:-अज्ञानपर्यवसायिन्यः । अन. र्थक वचनमिति । पुनरुक्तिसद्भावादिति भावः । हेत्वर्थत्वेनेति । यतः पूर्वेषां ब्रह्मनिष्ठानामविषयतया ब्रह्मज्ञानं, अज्ञानिनां च बौद्धादीनां सविष- यतया तत्, अतोऽधुनापि सविषयतया यैह्म ज्ञायते तेषां तदविज्ञातं यैश्च विषयराहित्येन ज्ञायते तैस्तद्विज्ञातमिति भावः ॥ २ ॥ ३ ॥ द्वितीयखण्डे चतुर्थमन्त्रः ॥ २ ॥ ४ ॥ [पदभाप्यम् ] [पृ. २२] प्रतिबोधविदितमिति । सर्वबौद्धप्रत्ययेषु सामान्यतयानुगतरूपेण विदितम् [पृ. २३] प्रत्ययप्रत्यगात्मतयति । प्रत्ययस्वरूपेणैवेत्यर्थः । उपजनापायेत्यादि। उपननं-वृद्धिः । अपाय:- नाशः । तद्रहितज्ञानस्वरूपस्य नित्यत्वादि सिद्धं भवति । घटगिरिगृहा- दिष्विति । यथा भिन्नेषु घटाधुपाधिषु विद्यमानस्याकाशस्य न लक्षणभेदः स्वरूपैक्यमेव तथा मिन्नेषु बौद्धादिप्रत्ययेषु न दृक्स्वरूपभेद इति भावः । एवं-पूर्वोक्तव्याख्यानेन. । एकदेशिव्याख्यानं निर्दिश्य दूषयति-पदा पुन- रिति । एकदेशिमते विक्रियात्मकत्वं प्राप्तं तच काणादमते न संभवतीति कश्चिद्व्यादतस्तन्निरासाय तन्मतमुद्भाव्य दूषयति-यदपि काणादादी. नामिति । ज्ञानमात्मनो विशेषगुण इति ज्ञानोत्पत्तावात्ममनःसंयोगः कारणमिति च काणादमतम् । वेदान्तिमते तु ज्ञानमन्तःकरणस्य विशेष- गुणः । " ही(मीरित्येतत्सर्वं मन एव" वृ. ११५।३ इति श्रुतेः । सम- वैतीति । गुणगुणिनोः समघायस्य काणादमते स्वीकृतत्वात् । रागसम- चायीति । रागो रक्तता यथा कृष्णघटोऽग्निसंयोगाद्वक्तो भवति तथा मनः- संयोगादात्मनि चैतन्यमुत्पद्यत इत्यर्थः । पूर्वोक्तं काणादमतं न श्रुतिविरुद्ध किं त्वनुपपन्नमपीत्याह,आत्मनो निरवयत्वेनेति । लोके हि प्रदेशवता- घयवक्ता द्रव्येशाक्यदवतः पदार्थस्य संयोगो दृश्यते घटपटादौ । आत्मा तु निरवयवस्तेन मनःसंयोगो भवितुं नार्हति । परं काणादा नैतदंगीकुर्वते तैर्युगपत्सर्वमूर्तसंयोगित्वेन सर्वगतत्वमात्मनोंऽगीकृतम् । तेन मनसः संयो- गोऽपि स्यादिति चेत्तत्राह-नित्यसंयुक्तत्वाचेति । परदण्डेन परस्ताडनीय .

·केनोपनिषद्याख्यात्रये इति न्यायमनुरुध्य काणादाभ्युपगमं गृहीत्वैवायं दोषः। घटादिकालादन्यल घटादिस्मृतिः संस्कारजा काणादैरंगीक्रियते तन्न संगच्छेतात्मनः सर्वगतत्वेन घटादिग्रहणकालेऽपि मनःसंयोगस्याविशेषाद्घटादिस्मृतेः प्रसंगात् । एवं च योऽयं नियमः काणादमते घटग्रहणादनन्तरं तत्स्मृतिः' इति स चानुपपन्नः स्यादिति भावः । सर्वगतत्वेन सर्वाव्यवधानमात्रत्वं ततश्चात्मनः संसर्ग- धर्मित्वं ग्राह्य न तु सर्वसंयोगित्वं कल्पनीयमिति यन्मतं तत्राह-संसर्ग- धर्मित्वं चेति । [पृ. २४ ] नातुल्यजातीयमिति । अगुणवदित्यर्थः । एकदेशिव्याख्यानान्तरमन्द्य दूषयति-यत्पुनरिति । वेद्यं वेदितुर्वेदनाच मिन्नं घटादिवदित्याद्यनुमानविरोधात् स्वसंवेद्यता पारमार्थिकी नोपपद्यतेऽतो बुद्ध्यादावात्मभावमारोप्यात्मनात्मानं वेत्तीति लाक्षणिको व्यवहारः कल्पनीय इत्याह-तत्र भवतीति । काणादमते स्वसंवेद्यताया अनंगीकारादात्मनि परसंवेद्यता स्यादिति यन्मतं तन्निराकर्तुमाह-संवेदनस्वरूपत्वादिति । नौद्धपक्षाद्वेदान्तिपक्षे वैलक्षण्यं साधयति-धौद्धपक्ष इति । तन्मते हि विज्ञानस्य क्षणिकत्वात्क्षणभंगुरत्वमित्यर्थः । किंच तन्मते स्वसंवेद्यत्वेन साक्षिणोंऽगीकाराभावान्निरात्मत्वं प्रसज्येत । तच्च श्रुतिविरुद्धम् । प्रति- बोधविदितमित्यस्यार्थान्तरमुद्धान्य दूपयति-यत्पुनरिति । निनिमित्तो नोष इत्यनेनासंप्रज्ञातसमाधिोंध्यते ब्रह्माहमस्मीति चिन्तयतः साधकस्य याव- घेतोव्यापारो नाम ध्यानध्येयध्यातृमेदज्ञानं तावत् संप्रज्ञातसमाधिः। निवृत्ते तादृशभेदज्ञानरूपे चित्तव्यापारे यः सौपुतानन्दसाक्षात्कारवत्परमानन्दस्य साक्षात्कारः सोऽसंप्रज्ञातसमाधिः । तदुक्तं वार्तिककृद्भिः- अपरायस. मोधो हि निदिध्यासनमुच्यते " इति । मतान्तरमाह-सकृविज्ञानमिति । यदा निष्क्रियब्रह्मात्मानुभवो भवति तदा क्रियाभावात्कर्षमावेन प्रमातृत्वा- नुपपत्तो पुनर्ज्ञानासंभवात्सद्योमुक्तिकारणं सकृद्विज्ञानं प्रतिबोध उच्यते । तदुक्तं-" सकृत्प्रवृत्त्या मृद्राति क्रियाकारकरूपभृत् । अज्ञानमागमज्ञानं, सांगत्यं नास्त्यतोऽनयोः" इति । उभयमतेऽरुचिमाह-निनिमित्त इति । अयं भावः । गुरूपदेशादिना जायमानत्वेनागन्तुकत्वाद्बोधो न निर्निमित्तः । यत्र यत्र कार्यत्वं तत्र तत्र सनिमित्तत्वमिति व्याः । सौषुप्तानन्दसाक्षा- कारोऽपि न निर्निमित्तः । अविद्यानिरोधिवृत्त्यमिव्यक्तचैतन्यस्य तत्र कारणत्वात् । एवं पूर्वकल्पेऽरुचिः। प्रारब्धकर्मप्रतिबन्धाद्वर्तमानप्रमातृत्वा- भासस्य निवृत्तेरमावादेसकृद्धोधोऽपि संभवतीति सकृविज्ञानमिति द्वितीय- ·। बालबोधिनी पक्षेऽरुचिः । प्रतिबोध एव हि स इति। सर्वधापि प्रतिबोधपदेनात्मैव बोध्यते प्रतिवोधं साक्षितया भासमानत्वात् । [ पृ. २५] निनिमित्तं स्वतः- सिद्धम् ।। ननु यद्यमृतत्वं स्वतःसिद्धं तर्हि निष्फला विद्येत्याशंकामपाकर्तु माह-एवमिति । अविद्ययानात्मत्वप्रतिपत्तिर्यत्तदात्मनो मर्त्यत्वं तादृशप्रति- पत्तिनिरासार्थ विद्या सफलेति भावः । आत्मविद्याकृतं वीर्यमिति । अहं नित्यमुक्त एवेति दृढनिश्चय एव विद्याकृतं सामर्थ्यम् । समर्थों हेतुरिति । अमृतं हि विन्दत इत्यत्र हिपदेन हेतुत्वं द्योत्यते । यतोऽविद्ययानात्मप्रतिपत्तिरव मृत्युरतस्तन्निरासार्थ विद्यारूपो हेतुः समर्थः । सफल इति यावत् । “विद्यैव तन्नाशविधौ पटीयसी" अ. रा. उ.अ. ५९ इति रामगीतोक्तेः ॥२॥४॥ (वाक्यमाप्यम् ) [ पृ: २२ ] तीविषयस्यात्मनो ज्ञानं कथं संपादनी- यमित्याकांक्षायामाह-प्रतियोधविदितमिति । वीप्साप्रत्ययानामात्मावबोध- द्वारत्वादिति संग्रहवाक्यं तत्र वीप्साप्रत्ययानामिति मध्यमपदलोपी समासः । वीप्साघटिताः प्रत्यया वीप्साप्रत्ययाः। वीप्सा-द्विरुक्तिः । संग्रहवाक्यं विवृणुते-वोधं वोधं प्रतीति । वीप्साघटितपदेन सकलत्वस्य बोधो यथा गृहे गृहे महानसम् । तदाह-वीप्सा सर्वप्रत्ययन्या- प्त्यर्थेति । तप्तलोहवदिति । अयं भावः । तप्तलोहतापको वन्हिोहाद्भिन्नो लोहतापेनांनुमीयत एवं सर्वबौद्धप्रत्ययानामवभासेन तदवमासको विज्ञान- स्वरूप आत्मानुमीयते । एवं च लोहतापो यथा वन्हिज्ञाने द्वारीमवति तथात्मोपलब्धौ सर्वबौद्धप्रत्ययावभासा द्वारीभवन्ति [ पृ. २३ ] विपर्यय इत्यस्य व्याख्यानमाह-विपयात्मविज्ञान इति । विषयेषु बुध्द्यादिप्वात्म- विज्ञाने । अथवोपास्यत्वेन तस्य विषयतया विज्ञाने । मृत्युः प्रारभते भय- मिति । बुध्द्यादिसंघातमात्मानं मन्यमानस्योपासकस्य च कर्तृत्वभ्रमनिवृ- तेरभावाद्भयं तस्य दुर्निवार्यमेवेति भावः । " अथ येऽन्यथातो . विदुरन्य. राजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति " छां. ७।२१।२. इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । नालम्बनपूर्वकमिति । पूर्व कस्यचिदुपास्यस्यालम्बनमाश्रयं कृत्वा तदुपा- सनसाध्यतयामृतत्वं न विन्दते किन्त्वात्मनैवेत्यर्थः । आत्मविज्ञानापेक्षाम- ति। आत्मविज्ञानेन मर्त्यत्वभ्रमनिवृत्तिमपेक्ष्यामृतत्वं विन्दत इत्युक्तिः । तेन सा लाक्षणिकी । [पृ. २४ ] मुख्यार्थानुपपत्ती लक्षणाया अंगीकारान्मु- ख्याथै बाधकमाह-यदि हाति । अनात्मविज्ञानमिति । करणे ल्युट् । अनात्मा विज्ञायतेऽनेन तदनात्मविज्ञान, अनात्मनों जगतो. विज्ञानस्य

·[पदमाप्यम् ] [पृ. २५] श्रुत्या महती विनष्टिरित्युच्यते तत्र निहासाम-
विना केवलगुरूपदेशादपरोक्षज्ञानस्यासमवोऽतोऽयमपि पक्षो न साधुः
[प्रकाशिका ] [ पृ. २२ ] शेप इति । प्रतिबोधविदितमित्यस्मात्प्राक्
श्रुतमित्यध्याहारः । अध्याहारामावाच्छङ्कराचार्यकृतमेव व्याख्यानमतिशेत
केनोपनिषध्यारुमात्रये
कारणभूतमनाद्यनिर्वाच्यमात्माज्ञानमित्यर्थः । कल्प्यत इति । घटाच्छादकस्य
तमसो निराकरणसाधनभूते दीपे यथा दीपेन घटो दर्शित इति व्यवहारस्त-
द्वदनात्मनिवर्तके ज्ञानेऽमृतसाधनत्वन्यवहार इति भावः । अनात्माध्यारोपे-
त्यादि । अहं मनुष्य इत्याद्यनात्मारोपः सैव माया जीवत्वकल्पकमज्ञानं
तदेव स्वान्तस्य मनसो ध्वान्तं तमस्तेनानभिभाव्यमभिभावयितु पराजेतुं विनाश-
यितुमशक्यं लक्षणं यस्य तहलमित्यस्य विशेषणम् । अत्रानन्दज्ञानकृतटी-
कायामर्थकरणे भिन्नः पन्था आद्रियते स वैयाकरणैश्चिन्त्यः । [पृ..२५
नतु विद्याया वाधक इति । प्रारब्धानुरोधाद्यावद्देहपातं जायमानो द्वैता-
भासो विद्यया बाध्यते । विद्यायास्त्वबाध्यत्वमेव । लोकेऽपीति । हस्त्या-
दिभ्यो न्यूनशारीरबलोऽपि मनुजो बुद्धिसामर्थ्यात्तानारोहति । अतः
सिद्धं ज्ञानवलस्य श्रेष्ठत्वं सर्वेषु बलेषु । प्रतिबोधशब्दस्य यौगि-
कमर्थमुत्क्वा रूढमर्यद्वयमाह-अथवेति । अशेपविपरीतेत्यादि ।
" वाहिताग्न्यादिषु " इति वार्तिकेन बहुवीही निष्ठान्तस्य परनिपातो
विकल्पेन विहितस्तदनुसारं निरस्ताशेपविपरीतसंस्कारेणेत्यस्य स्थाने अशेष-
विपरीतनिरस्तसंस्कारेणेति साधु । संस्कारेणेत्यन्तं बोधेनेत्यस्य विशे.
पणम् । अयमर्थः । येन बोधेनाशेषाः सकला विपरीता अविद्याविषयकाः
संस्कारा निरस्ताः स प्रतिबोधो युगपत्कृत्स्नाविद्यातत्कानिवर्तकः सद्यो.
मुक्तिकारणभूतो बोध इत्यर्थः । रूदिगतं द्वितीयमर्थमाह-अथवा गुरुपदेश
इति । व्याख्यानत्रये प्रथममेव प्रतिबोधशब्दस्य व्याख्यानं योग्यमित्याह-
पूर्वमिति । यथार्थमिति । द्वितीयव्याख्याने सद्योमुक्तिः प्रतिपादिता सा
पोशास्त्रीया । तृतीयव्याख्याने गुरूपदेशो द्योतितः परं त्वात्मानुसंधानेन
॥ २ ॥४॥
एतद्याख्यानम् [ पृ. २४ ] चेदिति । निपातानामनेकार्थत्वात् । हि
इत्यस्य व्याख्यानं चेदिति ॥ २ ॥४॥
-
द्वितीयखण्डे पञ्चममन्त्रः ।। २ ॥ ५ ॥

·वालबोधिनी 'त्पादयितुमाह-कष्टा खल्विति । संसारदुःखबहुलेविति । प्राणिसंधेषु जन्ममृत्युपरंपरारूपं संसारदुःखं बहुलमिति भावः । जन्मजरेत्यादि। अविच्छेदः-सातत्यम् ॥ २ ॥ ५ ॥ [ वाक्यभाप्यम् ] [पृ. २५ ] विपर्यय इति । अस्मिजन्मनि वेदना-. भाव इत्यर्थः । [ पृ. २६ ] ननु विचित्येत्यस्य पृथनिकृप्येत्यर्थः कथ- मत आह-धातूनामिति । विरोधादिति । यथा भिन्नानामिष्टकानां चयन- मेकीकरणं संभवति तथा निरंशस्यैकस्य चिन्मात्रस्य चयनमसंभवीत्यर्थः ॥२॥५॥ [प्रकाशिका ] [ पृ. २६ ] विचिन्त्येति । अत्र शांकरभाष्ये विचित्येति पाठः। आमयाणमिति । मरणान्तमित्यर्थः ॥ २॥५॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ अथ तृतीयखण्डे प्रथममन्त्रः ॥ ३ ॥ १ ॥ [ पदमाप्यम् ] [ पृ. २९ ] वक्ष्यमाणेत्यादि । उत्तमाधिकारिभिरविष- यतया विज्ञेयं ब्रह्म पूर्वमुक्तम् । अधुना मन्दाधिकारिणां कृते सगुणमुपास्य ब्रह्म प्रदश्यते । “ तस्यैष आदेश' इत्यादिना स्पष्टं विधेः प्रदर्शनात् । [पृ. ३१ ] ईश्वरसेतुभेतृनिति । ईश्वरस्य सेतवो वर्णाश्रमादिरूपा मर्यादास्तद्विनाशकान् । स्थेम्ने-स्थैर्याय। [पृ. ३२] मिथ्याभिमाने- क्षणवतामिति । मिथ्याभिमानपूर्वकं विचारयताम् ॥ ३॥ १॥ [ वाक्यमाप्यम् ] [पृ. २७] यत्नाधिक्या!ति । ब्रह्माधिगमेऽधिको यत्नः कर्तव्य इति द्योतयितुम् । अर्थवादेनेति । इयं हि वैदिकी पद्धति- यत्पूर्व · एवं कुर्यात् ' इत्यादिरूपं विधिमुक्त्वा ततस्तत्स्तावकवाक्यं स्तुति- प्रतिपादिन्याख्यायिका वा कथनीयेति । अत्राख्यायिका प्रदर्शिता । शमा- द्यर्थ इति । " शान्त उपासीत " छां. ३३१४३१ इति श्रुतौ शमो विहितः सच दमादीनामुपलक्षणम् । अभिमानशातनादिति । आख्यायिकाया- मन्यादिदेवानामभिमानः शांतितः । विधित्सितमिति । विधातुमिष्टम् । व्यावृत्तवाह्येत्यादि । व्यावृत्ता विनष्टा बाह्या घटादिविषया मिथ्याप्रत्यया : मिथ्याज्ञानानि येषां तैरेव ग्राह्यं ब्रह्मेत्यर्थः । अग्न्यादिपराजयकर्तृत्वरूपं चिन्हें परमात्मग्राहकमित्याह-ब्रह्मोत पर इति । परिभूयोति । अन्या- दीपरिभूयेति संवन्धः । वसिद्धिरिति । जगतो नियतप्रवृत्तिदर्शनेन ·- मर्यादाकं जगत्केनापि परमेश्वरादन्येन निर्मातुमशक्यमित्यर्थः । एतद्भोक्त- प्रवृत्तेर्निवृत्तेश्च क्रमो मर्यादा नियता यस्मिंस्तत् । ईदृशं नियतप्रवृत्तिनिवृत्ति- कर्मेत्यादि । एतस्य जगत्संबन्धिनो ये भोक्तारः प्राणिनः कणि च तेषां विमागज्ञो यो निर्माता स एवेश्वर इत्यर्थः । तस्य प्रयत्नः पूर्वो यस्मिन् जगति । एतादृशं विचित्रं जगत् भोक्कुकर्मविभागज्ञेन निर्मितं यश्चासौ निर्माता तस्य नित्यत्वेन प्राकृतेप्वनन्तर्भावादीश्वरत्वमिति भावः। केनोपनिपब्याख्यानये तन्नियामकस्येश्वरस्य सिद्धिः । उच्यत इति.। अनुमानमिति -शेषः । शास्त्रार्थस्य शास्त्रप्रतिपाद्यार्थस्येश्वररूपस्य निश्चयार्थमनुमानं निर्दिश्यत इत्यर्थः । अयं भावः । श्रुत्यादिभिरीश्वरस्य सिद्धौ कृतायामप्यनुमानेन विना न निश्चयो वादिनाम् । यतः श्रुत्यादयोऽर्थवादघटिता अर्थवादश्च न स्वार्थप्रतिपादक इति पुनः पुनस्तस्येश्वरस्यास्तित्वविपये वादिनां शंकोदयः । अनुमानेन तन्निश्चयोत्तरमर्थवादशंकाया अनुदय एव । यदिदमिति । अस्मिन्ननुमाने जगदिति पक्षः । एतद्भोक्तृकर्मविभागजप्रयत्नपूर्वकामिति साध्यम् । कार्यत्वे सति यथोक्तलक्षणत्वादिति हेतुः । अन्वयिदृष्टान्त:- गृहप्रासादरथशयनासनादिवदिति । व्यतिरोकिदृष्टान्तः-आत्मादिवदिति | आदिपदेनाकाशं गृह्यते नैयायिकमतानुरोधात् । ते ह्याकाशस्य कार्यत्वा- भावेन नित्यत्वमंगीकुर्वन्ति । वस्तुतः तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः " तै. २।१।१ इत्यादिश्रुतेराकाशस्य कार्यत्वमेव । आत्मैव केवलं नित्यः । अत्र देवगन्धर्वेत्यादिना जगतो यानि विशेषणानि दर्शितानि तानि संसारिभिन्नकर्तृत्ववोधनाय । कार्यत्वे सति यथोक्तलक्षणत्वादिति . हेतौ दलद्वयम् । तत्र कार्यत्वादिति प्रथमदलमात्रोक्तावबुद्धिपूर्वकारिकृत्ये विभागज्ञप्रयत्नपूर्वकत्वं नास्तीति व्यभिचारः स्यात्तन्निराकरणाथै यथोक्त- लक्षणत्वादिति द्वितीयं दलम् । द्वितीयदलमात्रोक्तावात्मादिस्वभाववैचि- यस्य प्रयत्नपूर्वकत्वाभावात्तत्रातिव्याप्तिः स्यादत उक्त कार्यत्वे सतीति । आत्मनः कार्यत्वाभाव उक्त एव । देवगन्धर्वेत्यादि । कर्मानुसार तत्त छोकप्राप्ता देवगन्धर्वादयः । विविधैर्मनुप्यादिप्राणिभिः स्वस्वकर्मोपमोगः कर्तव्यस्तयोग्यस्थानानि साधनानि च यत्र वर्तन्ते तादृशमिदं जगत् । तत्प्राकृतशिल्पिमिनिर्मातुमशक्यमित्याह-तदत्यन्तेत्यादि । [४. २८१ पुनश्च प्राकृतशिल्पिमिस्तस्य दुर्निर्माणत्वे हेतुमाह-देशकालेत्यादि । तत्त- देशे तत्तत्काले तत्तन्निमित्तानुसारं शीतादिनिराकरणाथै तदंगीकरणाच ·बालबोधिनी तस्याप्रवेशात्कर्म विफलमिति चेन्नेत्याह-न च प्रमाणेत्यादिना । वैदिक- प्रमाणबोधितत्वात्कर्मवैयथ्य तुन योग्यमित्यर्थः । यथौषधपानादिकं कालान्तर- मान्यारोग्यं शरीरसंस्कारोत्पत्तिद्वारा साधयति तद्वत्कर्म कालान्तरभाविस्वर्ग- मपूर्वोत्पत्तिद्वारा साधयतीति कल्प्यते वैदिकप्रमाणवाक्यानुरोधादिति भावः। [पृ. ३१) नन्वीश्वरः साधनत्वेन श्रुतस्तदन्यथानुपपत्त्या स ,एव कुतो नाश्रीयत इत्यत आह-नवरास्तित्व इति । पूर्वोक्तार्थापत्तिस्त्वीश्वरा- स्तित्वे न प्रमाणम् । ईश्वरानकीकारेऽपि जगद्रूपकार्यस्य कर्मादिसाधनेन साधयितुं शक्यत्वात् । “ द्यावापृथिवी जनयन्देव एक आस्ते " इत्यादि- श्रुतिरपि न प्रमाणमर्थवादशङ्काप्रसंगादिति शङ्काकर्तुराशयः । खण्डयति- न दृष्टन्यायेत्यादिना । कर्मवादिभिर्यदपूर्व कल्प्यते तदसंगतं दृष्टन्याय- त्यागस्यासंगतत्वात् । व्यवहितफलं कर्म चेतनप्रयुक्तमेव भृत्यादिकर्मफल- वदिति हि दृष्टन्यायः । एतदेव विवृणोति-क्रिया होत्यादिना । अन- न्तरफला-समाप्तिक्षण एव फलदायिनी। फलापवर्गिणीति । फलेन फलोदयेनापवर्गो नाशः सोऽस्ति यस्या इति । स्वव्यतिरिक्तं फलदातारं नापेक्षत इत्यर्थः । उत्पन्नमध्वंसिनीति । प्रध्वंसते तच्छीला प्रध्वंसिनी । उत्पन्नमात्रैव फलमदत्वा या विनश्यति सा क्रिया स्वव्यतिरिक्तं फलदा- तारं कालान्तरेऽपेक्षत इत्यर्थः । स्वर्गादिरूपं यागादिफलं कर्मादिविज्ञेन दीयमानमेवांगीकर्तव्यं व्यवहितफलत्वात्सेवाफलवदित्याह-तस्मादिति । ईश्वरस्यापि नियामकान्तरांगीकारेऽनवस्थादोपप्रसंग इत्याह-स चात्मभूत इति । जीवेश्वरमेदस्तु काल्पनिक इति भावः । ननु राजवदीश्वरः फलदा- तांगीक्रियते चेनिग्रहादिकर्तृत्वात्तस्य रागादिमत्त्वं प्रसज्येतेत्याह-नित्य- विज्ञानस्वभाव इति । सर्वस्यात्मभूतश्चेदीश्वरस्तर्हि संसारिजीवेन सहा- भेदात्तस्य संसारधर्माः संभवेयुरत आह-संसारधर्मरस्पृष्ट इति । प्रशा- सने-अधिकारे । तद्वशेन द्यावापृथिव्यादयो विधृतास्तिष्ठन्तीत्यर्थः । स्मृत- यति । " यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते । " भ.गी. १३॥३२ "समं सर्वेषु भूतेषु " म. गी.१३३२७ईश्वरः सर्वभूतानां" म. गी. १८९० इत्याद्याः । अर्थवादत्वेनोक्तप्रामाण्यं खण्डयति-न चेति । अन. न्ययोगित्वे सतीति । अयं मावः । " वायव्यं श्वेतमालभेत " इति कर्मविधिसमीपे पठितानि ".वायुर्वा क्षेपिष्ठा देवता " इत्यादीनि वाक्या- न्यर्थवादात्मकानि भवन्ति । ईश्वरविषयवाक्यानि तु कर्मविधिसमीपे पठि- ·केनोपनिषद्याख्यात्रये तत्वाभावादर्थवादवाक्यानि भवितुं नाहन्ति । अनन्ययोगित्वं-अनन्याङ्गत्वम् । अन्यस्य विधेरंगत्वाभाव इति भावः । किं चार्थवादा अपि नानर्थकाः । पदसमन्वयेन जायमानस्य वाक्यज्ञानस्य बाधादर्शनात् । भूतार्थवादान। सत्यत्वाङ्गीकाराच्चेत्यत आह-न चोत्पन्नमिति । अप्रतिपेधाचेति । अस्य संग्रहवाक्यस्यार्थद्वयं भाष्यकृता क्रियते तत्र प्रथमोऽर्थः प्रदीते-नचेश्वर, इति । यथा “ द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्त चामूर्तं च" इति प्रस्तुत्य ततः परं "नेति नेति" इति परापरयोनिपेधः क्रियते तद्वदीश्वरप्रतिषेधः श्रुतौ न क्रियते । प्राप्त्यभावादिति । निषेधो हि प्राप्तिपूर्वको भवति । “मा हिंस्यात्सर्वा भूतानि" इति श्रुत्या रागतः प्रेमतः प्राप्ता हिंसा निषिध्यते तद्वत्र प्राप्त्यभाव इति शङ्काकर्तुराशयः । न्यायस्येति । इदं जगदेतद्भोक्तृकर्मविभागक्षप्रयत्नपूर्वक भवतीत्याद्यनुमानस्योक्तत्वादित्यर्थः । अप्रतिषेधादित्यस्य द्वितीयमर्थमाह- अथवेति । प्राभाकरमीमांसकमतेन " स्वर्गकामो यजेत" इति श्रुतिर्यागस्य स्वर्गदाने सामर्थ्यमिति बोधयति । ईश्वरकालादीनां सामर्थ्य नास्तीति न बोधयति । एकेन वाक्येनार्थद्वयप्रतिपादने वाक्यभेदप्रसंगात् । लौकिकेन का कृते कर्मणि स्रक्चन्दनादिनिमित्तेनातिशयो दृष्टस्तत्सामान्याद्वैदिके कर्मणि कर्मव्यतिरिक्तमीश्वरकालादीनां निमित्तान्तरत्वं स्वीकर्तव्यमित्याह- न च निमित्तान्तरनिरपेक्षमिति । किंच न केवलेन कर्मणा गतार्थता तस्य विनष्टत्वादित्याह-न च पिनष्टोऽपीति । सेन्यबुद्धिवदिति । अनेन पंचदिनपर्यन्तं सेवितोऽहमिति ज्ञानवान्स्वामी नष्टायामपि सेवायां मासान्तरे सेवकाय वेतनं ददाति तद्वदनेनानुष्ठितो याग इति संस्कारवानी- श्वरो नष्टेऽपि यागे यागकर्तुमरणानन्तरं तस्मै फलं यच्छतीति भावः । [पृ. ३० ] ननु लौकिककर्मफलसाधंने चेतनापेक्षायामपि वैदिककर्माण ताशसाधनापेक्षाभावादीश्वरो नांगीकर्तव्य इति शंकामपाकर्तुमाह-नतु पुनः पदार्या इति । यागादेः कर्मण इति । कालान्तरमाविफलस्य यागादिकर्मणः स्वर्गादि फलं विज्ञानरहितक श्रयमित्यसंगतमतस्तत्र यादृश. देशकालादिनिमित्तमालंव्य कर्म कृतं तद्विपयः संस्कारस्तथा फलविपाकः फलाभिमुखत्वं कर्मणां यत्तत्संस्कारस्तद्विभागसंस्कारश्च फलदानेऽपेक्ष्यते सच देशकालादिविज्ञस्यैव बुद्धौ भवेदतस्तादृशदेशकालादिविभागन ईश्वरोs- नीकर्तव्यः । सेवादीत्यादि। सेवारूपकर्मफले यया सेवादिकर्मानुरूप- फलज्ञोऽपेक्ष्यते न केवलं सेवैव फलदायिनी तद्वदित्यर्थः । यत्साक्षादपरो. ।

·बालबोधिनी सादिति । यद्ब्रह्म साक्षादव्यवहितं केनचिमुष्टुरपरोक्षादगौणम् । एवमनु- मानादि प्रदर्य निरीश्वरवाद खण्डयित्वेश्वरवादिपु भेदवादिनः खण्डयति- स एव चात्रात्मेति । भेदवादिनो हि मत इदमनुमान-जीव ईश्वराद्भिन्नो विरुद्धधर्माकान्तत्वात् । यो यद्विरुद्धधर्माकान्तः स तद्भिन्नो यथाश्चमहि- पाविति । परमेतदनुमानं श्रुतिविरुद्धं यतः श्रुतौ भेदनिन्दा, अभेदोपदेशश्च श्रूयते तदेतदाह-नान्योऽतोऽस्तीत्यादिना । [पृ. ३१ ] ज्ञानशक्ती- त्यादिनीको पूर्वोत्तरपक्षौ विवृणुते-यदुक्तमित्यादिना । सहस्रश इति । "एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन" छां. ६।२।१ इत्याद्याः । दुषणान्तरं वक्तुमनुवदति-यदुक्तमिति । ज्ञानादिलक्षणभेदादित्यत्र लक्षण- मैदादिति यदुच्यते तन्न संगतं लक्षणभेदम्याद्वैतिमतेऽस्वीकृतत्वादित्याह- नानभ्युपगमादिति । जीवविषये त्रिविध एव विकल्पः संभवति १ जीवाः किं बुद्धयादिविशिष्टाश्चित्प्रतिविम्वा धर्मित्वेन गृह्यमाणाः । २ अथवा देवमनुप्यादिशब्दवाच्याः सचितिका देहाः । ३ किंवा विलक्षणनिरुपाधि- कभेदमिन्नाश्चेतनाः । इति । तत प्रथमपक्षं खण्डयति-युद्धयादिभ्य इति । चक्षुर्बुद्धयादीति । चक्षुर्बुद्ध्यादीनां समाहारः समुदायस्तत्संतानं प्रयाहस्तथा. हंकारममत्वादयो ये विपरीतप्रत्ययास्तेषां प्रवन्धस्य सातत्यस्य योऽविच्छेदः स लक्षणं यस्य तत्स्वरूपः । चक्षुर्बुद्धयादिप्रवाहयुतोऽहंकारममत्वादि- सातत्यविशिष्ट इत्यर्थः । नित्यशुद्धवृद्धमुक्तविज्ञानात्मा गर्ने यस्य । ईश्वरात्मनात्मवानित्यर्थः । नित्यविज्ञानेनेश्वरगतेनावमासः प्रकाशो यस्य । चित्तचैत्येति । चित्तं-ज्ञानं, चैत्याः-सुखादयः । मीन-अवि- चादि । बीनि-शरीरम् । एतत्स्वमाय:-एतत्स्वरूपः । सच इत्याह-कल्पित इति । अभ्युपगम्यत इति । कल्पितत्वेन स्वीक्रियते न यास्तवः । यस्य पूर्वोक्तकरिपतविशेषणविशिष्टरूपस्याविच्छेदे सातत्ये तत्प्रविष्टचित्स्वरूपस्य संसारन्यवहारो यस्य च विच्छेदे प्रतिविम्बरूपस्य निम्नसंपत्या मोक्षव्यवहारो भवति सच कल्पितरूपः सिद्धान्तिना पूर्वमेव कल्प्यते तस्यैव पुनःकल्पने सिद्धसाधनामिति मायः। सिद्धसाधनं च पिटपेप- भवान्निरर्थकमिति तात्पर्यम् । द्वितीयपक्षेऽपि सिसाधनमेवेत्याह-अन्यथेति । देवादीनां शरीरमाकाशादिमतारब्धं तष्टयध मृत्तिकादिलयवत्प्रत्यक्ष इत्यर्थः। ईदृशं मूतारब्धत्वादिकं सिद्धान्तिना व्यवहारनिर्वाहायांगीकृतमेव तत इदमपि सिद्धसाधनदोषघटितम् । चतुर्थप्रकारस्तु न संमवतीत्याह- न वास्तव .

·७७ केनोपनिषद्याख्यात्रये न पुनश्चतुर्थ इति । चतुर्थः-चतुर्थप्रकारकस्तु जीवो नांगीक्रियत इत्यर्थः । ननु तृतीयो यः प्रकारस्तद्रीत्या बुद्ध्यादिकल्पितेभ्यो विशिष्टात्मभ्यो न्यति- रेकेण निरूपाधिकस्वरूपाभिप्रायेण लक्षणभेदादिति हेतुः स्यादत आह- आश्रयासिद्धो हेतुरिति । अत्र हेतावाश्रयासिद्धिरूपो दोषः । यथा काञ्चनमयः पर्वतो पन्हिमानिति गगनारविन्दं सुरभीति वा न साधयितुं शक्यते काञ्चनमयपर्वतस्य गगनारविन्दस्य चाभावात्तथा बुद्ध्यादिकल्पित आत्मा लक्षणमेदादीश्वराद्भिन्न इत्यपि न साधयितुं शक्यते । पक्षस्य क. ल्पितत्वेनासिद्धत्वात् । तदाह-ईश्वरादन्यस्यति । ईश्वरस्यैवेतिाईन्धरस्यैव विरुद्धलक्षणत्वमयुक्तं सुखदुःखादियोगश्चापि तस्यायुक्त इति चेन्नेति संबन्धः । ईश्वरात्पृथगात्मा नास्तीति वदता वादिनेश्वर एवात्मेति साधितं ततश्चासंगस्य तस्य बद्धत्वमुक्तत्वादि विरुद्धधर्मत्वं सुखदुःखादियोगश्च कथं संगच्छेतेति शंका । सैव न निमित्तत्व इत्युत्तरेण परिव्हियते । लोकवि- पर्ययाध्यारोपणादिति । लोकैः प्राकृतदर्शिभिविपर्ययेण दृष्टिविपर्ययेण यध्यारोपणमध्यारोपस्तन्निमित्तं बद्धत्वादिधर्माः सुखदुःखादियोगश्चेति मावः । तद्विवृणोति-यथा हीत्यादिना । सदा प्रकाशस्वरूपेऽपि सूर्ये स्वनेत्रगतप्रकाशाभिव्यक्त्यनभिव्यक्तिनिमित्तमुदयास्तमयावहोरात्रयोः कर्तृत्वं चाध्यारोप्यते लोकैस्तद्ध्यारोपनिमित्तं सोऽपि सूर्यो मिथ्यैव तत्कल्पितक- र्तृत्वमाग्भवति तद्वदीश्वरोऽपि लोकाध्यारोपणाबद्धमुक्तत्वादिधर्ममाग्भवति । लोकज्ञानापोहेति । लोकस्य यज्ज्ञानं तदपोहो विस्मरणमित्यर्थः । न स्वत इति । परमार्थत इत्यर्थः । यथा पित्तामयवान्पुरुष आमयात्माक् शुक्लरूपि. त्वेन निश्चितमपि शङ्खमामयदशायां स्वदृष्टयनुसारं पीतमेव मनुते तद्वद्धान्तः स्वबुध्यनुसारमेवाध्यारोपयतीत्याह-आत्मदृष्टयनुरूपारोपाचेति । तदुक्तं हस्तामलकाचार्य:'घनच्छन्नदृष्टिर्घनच्छन्नमकै यथा मन्यते निष्प्रमं चातिमूढः।। तथा बद्धवद्भाति यो मूहद्दष्टेः स नित्योपलब्धिस्वरूपोऽहमात्मा॥"ह.१०दार्टी- न्तिके योनयति-एवमिति बुध्यादिसंबंधिनीनां वृत्तीनामुद्भवाभिभवाम्या- माकुलस्य " इमाबुद्भवाभिमवौ न वृत्तीनां किन्तु तव्यापकचैतन्यस्य" इति मिथ्याप्रत्ययप्रयुक्तस्य भ्रान्तस्य पुरुषस्य भ्रान्त्या सुखदुःखादियोग आरो- पितो नतु वास्तव इत्यर्थः। पृ.३२]एतेनेति । सिद्धसाधनाश्रयासिद्धत्वदोषा- भ्यां जीवेश्वरयोः सौक्षम्यादिसाम्यानास्ति किमपि तयोर्मेंदे कारणमित्याह- सौम्येति । एकस्य दुःखमन्यस्य सुखमिति व्यवस्थासिघ्यर्थ तात्त्विक आ.

·बालबोधिनी श्रयमेदः कल्प्यते तेन कथं भेदे कारणाभाव इति चेन्न । तथाश्रयभेदकल्पने विक्रियावत्त्वप्रसंगस्ततश्चानित्यत्वं प्रसज्येतेत्याह-विक्रियावत्त्व इत्यादिना। मोक्षे विक्रियावत्वं तु केनापि नांगीक्रियते । सर्वेरेव स्वरूपावस्थानं मोक्ष इत्यस्यांगीकारादित्याह-मोक्षे चेति । अविद्याबदुपलभ्यत्वादिति । अविद्यावर्धािन्तैर्भेदो जाग्रत्स्वप्नयोरुपलभ्यते भ्रान्त्यभावे सुषुप्तिसमाध्योः स मेदो नोपलम्यतेऽतस्तस्य मिथ्यात्वमित्यर्थः । तत्क्षय इति । अविद्यायाः क्षये । केवलस्यात्मनो बन्धमोक्षाविति किमर्थमुच्यते बुध्द्यादिविशिष्टस्य तो कुतो नोच्यते इत्याह-स्वरूपापेक्षत्वादिति । विशिष्टम्य मोक्षेऽन्वयास- भवात् । मोक्षे वुध्यादिसंबन्धस्य सर्वैरनादृतत्वात्स्वरूपावस्थानं मुक्तिरित्य- स्यैव स्वीकाराच्च। तदुक्तं " उपाधिना सार्धमुपाधिजन्यमौपाधिकं सर्व- मवेहि मिथ्या । भागं मृपा चित्प्रतिविम्बकेऽपि विश्वं पुनः सत्यमशेपमेव।। इति । जगत्स्थितिपरिपिपालयिपयेति । परिपालयितुमिच्छा परिपिपाल- यिषा । जगतः स्थितिकरणं ब्रह्मण इष्टं प्राणिकर्मफलविभागार्थम् । देवा- श्वात्मानुशासनानुवर्तिनो दैत्याश्च नगस्थितिकारियज्ञाद्यपहारिणोऽतो यथाक्रमं तेषां जयपराजयौ ॥ ३ ॥१॥ प्रकाशिका ) [पृ. २७ ] कांचनाख्यायिकामिति । अत्र कांचने- त्यनिश्चितताद्योतकपदेनाख्यायिकायां न तात्पर्य किन्तु साकल्येन ब्रह्म विज्ञातुमशक्यमित्यत्र तात्पर्यमिति द्योत्यते । देवानाविश्यति । देवशरी- राणि प्रविश्य ॥३॥ १॥ तृतीयखण्डे द्वितीयमन्त्रः ॥ ३ ॥ २ ॥ (पदभाप्यम् ) [पृ. ३३] स्वयोगमाहात्म्यनिर्मितेनेति। योगो नाम सत्त्वरजस्तमसां घटनं माया तत्सामर्थ्यादित्यर्थः । ब्रह्मणः शरीरं योगमन्य प्राणिशरीरवत्सुकृतादेस्तच्छरीरसाधनत्वामावात् । यक्षमिति ‘यन देव- पूनासंगतिकरणदानेषु ' इति धातोर्यक्षमिति रूपमत आह-पूज्यमिति ३ ॥ २ ॥ ( वाक्यमाप्यम् ) [ पृ. ३३ ] हेयत्यख्यापनार्थमिति । मिथ्या- मिमानो हेय इति द्योतयितुम् । पिण्डमात्राभिमाना इनि । केवलं देहाभिमानिनः । शातनं-निराकरणम् । अनुनिवृक्षा-अनुगृहीतुमिच्छा । नातिदूर इति । समीप एवेत्यर्थः । मायोपानेनेति । देवगर्वनिरासाय , । .

·। । केनोपनिषच्याख्यानये केवलं मायिकमेव तद्रूपं नतु वास्तवमित्यर्थ ॥॥२।२४।५।६।७८ ९।१०।११॥ (प्रकाशिका ) [ पृ. ३३ ] तदासुरावेशेत्यादि । यत्राहंकारादि- प्रादुर्भावस्तत्रासुरकृतशरीरप्रवेशादज्ञानमुत्पन्नमिति भावः ॥३।२।३।४।५। ६७८।९।१०१११॥१२॥ तृतीयखण्डे तृतीयमन्त्रः ॥३॥३॥ (पदभाष्यम् ) [पृ. ३३ ] अग्रगामिनमिति । " अग्निमुखा धै देवाः " इति श्रुतेः । सर्वज्ञकल्पमिति । “ ईपदसमाप्तौ कल्पव्देश्यदे- शीयराः " पा सू. ५।३।६७ इति सूत्रेण कल्पप्प्रत्ययः । किंचिन्यूनः सर्वज्ञः सर्वज्ञकल्पः महतो यक्षस्याज्ञानादग्नेर्ज्ञाने न्यूनता प्रदर्शिता । [.३४] सर्वत्रेति । अयमभिप्रायो यदीदं तृणं त्वया दग्धुं न शक्येत तर्धेतत्सा- मान्यादन्यत्र या दहनशक्तिः सा न त्वदीया किन्तु त्वदितरस्यातो दग्धृ- स्वाभिमानं त्यज ॥३१३१४५।६।। तृतीयखण्डे सप्तममन्त्रः ३ ॥ ७ ॥ ( पदभाप्यम् ) [ पृ. ३५] वा गतिगन्धनयोः' इत्यस्य वायु- रिति रूपमित्याह-वानादित्यादि । श्वयतीति । वर्धत इत्यर्थः । टु. ओश्धि गतिवृद्धोरिति पाणिन्यनुशासनात् ॥७८।९।१०।। तृतीयखण्ड एकादशमन्त्रः ॥ ३ ॥ ११ ॥ ( पदभाष्यम् ) [ पृ. ३६ ] अतितरामिति । अतीत्युपसर्गातर- बन्तादामुप्रत्ययः । अत्यन्तमित्यर्थः ॥ ३ ॥ ११ ॥ तृतीयखण्डे द्वादशमन्त्रः ३॥ १२ ॥ (पदभाष्यम् ) [ पृ. ३६ ) ईश्वरेण सहेति । शरीरार्धभागस्थित्येति मावः ॥ ३॥१२॥ ( वाक्यभाप्यम् ) [ पृ. ३६ ] रुद्रपत्नीति । रुद्रस्य सर्वज्ञत्वात्तत्स. हचारिणीत्वेनोमाया अभिप्रायोद्बोधकत्वम् । लौकिकन्यायमाह--विरूपोऽ- पीति॥३॥१२॥ -- ·बालबोधिनी - इति तृतीयः खण्डः ॥३॥ अथ चतुर्थखण्डे प्रथममन्त्रः ॥ ४ ॥१॥ (पदभाष्यम् ) [ पृ. ३७ ] क्रियाविशेषणार्थमिति । अयमर्थः । यो त्ययं विजयः स ब्रह्मण एव न युष्माकम् ॥ ४ ॥ १ ॥ ( प्रकाशिका ) [ पृ. ३७] हेतिनिश्चयमाहेति । निपातानामनेकार्थ. स्वादेन । विजय इति । ' चर्मणि द्वीपिनं हन्ति दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरम् । केशेषु चमरी हन्ति सीम्नि पुष्कलको हतः ' इति वन्निमित्तसठमीय तदाह. विजयनिमित्तमिति ॥ ४ ॥१॥ चतुर्थखण्डे द्वितीयमन्त्रः ॥ ४ । २ ॥ ( पदभाप्यम् ) [ पृ. ३७ ] देवा इत्येतदनुरूपं प्रथमः विदांचकारे- त्यस्य विपरिणमनं प्रथमा विदांचकुरिति । नेदिष्ठामिति अन्तिकशद्वादि- एनि रूपम् । “अन्तिकबाढयोर्नेदसाधा " पा. सू. ५ । ३।६३ इत्यनेन साधु ॥ ४ ॥२॥ ३ ॥ (वाक्यभाष्यम् ) [ पृ. ३७ ] प्रथम इति । प्रथममिति क्रियाविशे- पणस्यार्थे प्रथम इति । अतस्तथा विपरिणामः । अत्र भाष्य इवशब्दवि. पये न किंचिल्लिखितं पदभाप्योक्तमिवशब्दो निरर्थक इति द्योतयितुमपि तूष्णींमावः स्यात् ॥४॥२॥३॥४॥ ( प्रकाशिका ) [ पृ. ३७ ] अतितरामिवेति । अन्यान्देवानतिका- मन्तीय । इतरदेवापेक्षयाग्नयादयः किंचिदिव भेष्ठा इति भावः । नेदिष्ठं- अन्तिकतमम् ॥ ४ ॥२॥ ३ ॥ चतुर्थखण्डे चतुर्थमन्त्रः ॥ ४ ॥ ४ ॥ [पदभाप्यम् ] [पृ. ३८ ] अनुपपन्नामिति । विद्युतः सकाशाद्वयधुतदि- बेत्ययों नोपपद्यते । ग्रह्मणः स्वयंप्रकाशस्य विद्युतादेः परमाद्वस्तुनः प्रकाशायोगात् । विद्युत इति पष्ठ्यन्तमपि नोपपद्यते । विद्युत्संबन्धिमका- शस्य ब्रह्मनिष्ठत्वायोगात् । यत एकनिष्ठप्रकाशस्यान्याश्रयत्वानुपपत्तिः । अतो विद्युतो विमोतनं प्रकाश इति कल्पितम् । तदुपमानेन ब्रह्मविद्योतनं योध्यत उपासनार्थम् । यथा प्रतिमालम्बनानुसार सर्वोपासनं प्रदश्यते। १ ·. केनोपनिषद्याल्यावये कं ब्रह्म सं ब्रह्मेत्यादिषु । तथानापि विद्युतः प्रकाशनं सर्वैर्जायमानमाल. म्बनीकृत्य तदुपमया ब्रह्मप्रकाशनं ध्येयमेवमुपासनाथै वोध्यते । प्रतिनिर्दे- शार्थ इति । उपास्यरूपपरामर्शार्थः । अयं भावः । इतिशब्देन यदेत- द्विद्युतो व्यद्युतदा ३ इतीयत्येवोपासनेति प्रदश्यते । तथैव न्यमीमिपदा ३ इत्यत्रापीतिशब्दस्तदर्थो ज्ञेयः। समुच्चयार्थ इति । एवं च द्विरूपो. पासना । प्रथमोपासनयेदं माध्यं यद्धयेयं ब्रह्म तद्यथा विद्युतः प्रकाशो युगपद्विश्वव्यापकस्तथा निरतिशयज्योतीरूपमिति ज्ञेयम् । द्वितीयोपासन- येदं साध्यं यद्यया चक्षुपो निमेपणं द्रुतं तद्ब्रह्म द्रुतं सृष्ट्यादिकार्यतः पारमैश्वर्यसंपन्नमिति ज्ञेयम् । स्वार्थे णिजिति । तेन न प्रयोनकरूपोऽ- र्थः ॥ ४ ॥ ४ ॥ [प्रकाशिका ] [ पृ. ३९] विद्युदादीनित्यर्थस्योपपत्तिमाह-विद्युतो वहु- वचनमिति । बहुवचनप्रयोगाद्विादादय उपलक्षयितव्याः । आउभिव्या- प्त्यर्थको ग्राह्य इत्याह-आपूर्णमिति । यद्वति । अयं द्वितीयोऽर्थः शांकर- भाष्यवद् दृश्यते ॥ ४ ॥ ४ ॥ चतुर्थखण्डे पश्चममन्त्रः ॥ ४ ॥ ५ ॥ [ पदभाष्यम् ] [ पृ. ३९ ] प्रत्यगात्मतया ब्रह्माभिव्यक्त्यर्थमध्यात्ममुपा- सनमाह-अथेति । मदीयं मनोऽधिदैवतोपासनायां प्रकृतं यज्योतीरूपं ब्रह्म तत्र गच्छति इति चिन्तयेदयमुपदेश आध्यात्मिक इत्यर्थः । पुनः पुनर्जायमानो मन्मनसः संकल्पो ब्रह्मविषय एवेति ध्यानेनोपासकस्य प्रत्य- ग्भूतब्रह्माभिव्यक्तिः स्यादित्याह-मनउपाधिकत्वाद्धीति । ब्रह्मविषयी-, क्रियमाण इति । एतत्संकल्प इत्यस्य विशेपणम् ॥ ४ ॥ ५ ॥ [ वाक्यभाप्यम् ] [ पृ. ४० ] अहंग्रहेणेवैतदुपासनं कर्तव्यमित्यभिप्रेत्या- ध्यात्मिकब्रह्मस्वरूपं वक्ति--आत्मभूतत्वाचेति ॥ ४ ॥५॥ [प्रकाशिका ] [ पृ. ४० ] इयत्तयेति । एतत्प्रमाणकं वस्त्विति न विषयीकरोति । शब्दस्वभावावति । संकल्पशब्दस्य गुणाः पूजास्थानमिति वदमहालिंगत्वात् ॥ ४ ॥ ५ ॥ चतुर्थखण्डे पष्ठमन्त्रः ॥ ४ ॥ ६ ॥ [ पदभाष्यम् ] [ पृ. ४१ ] उवाचेति । सगुणोपासनस्यैश्वर्यरूपं फलं केनोप.--११ ॥

·बालबोधिनी प्रतिपादितं तत्र यो विरक्त उत्तमाधिकारी शिष्यः स आचार्य परमरहस्यं पृष्टवानित्यर्थः ॥ ४ ॥ ६॥ [ वाक्यभाप्यम् ] [ पृ. ४४ ] बनतेस्तत्कर्मण इति । वनु संमनन इत्यस्य रूपं तेन वनु धातुः संभजनकर्मा । संभजनार्थक इति यावत् । गोणमिति । गुणादागतं गैरणे यौगिकं न रूदमित्यर्थः । सेवन्ते स्मेति । अन स्मेतिपदं निरर्थक केवलं वाक्यालंकारकं भूतकालवाचिनोऽर्थस्येहान- न्वितत्वात् ॥ ४ ॥६॥ [प्रकाशिका ] [पृ.४ ०] अन्वर्थमिति । अर्थमनुगतं यथार्थम् । ततत्वा. दिति । तनु विस्तारे इत्यम्य [पृ. ४ ४ ] धनु संभक्तावित्यस्य च रूपम् । तथा न तद्वनमितिशब्दम्य व्यापकं भननीयं चेत्यर्थः। तद्विशदयति- तनोतेरिति । इत्यत्मत्यय इति । व्याकरणान्तरस्थं वचनमेतत् । बनते- रकार इति । वनेत्यकारान्तशब्दः कथमपि साध्य इत्यर्थः ॥ ४ ॥ ६ ॥ चतुर्थखण्डे सप्तममन्त्रः ॥ ४ ॥ ७ ॥ ( पदभाप्यम् ) [ पृ. ४१] उत्तरार्थमिति । श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यने- नोत्तोपनिषत् । सैवेदानी मयोक्तेति शिप्य प्रत्याचार्योऽवधारणपूर्वकं नि- दिशति विद्याप्राप्त्युपायानामुत्तरेषां तपआदीनां विधानार्थम् । अतो न पुनरुक्तिः । विद्यातु निरपेक्षवातः सा प्रथममुक्ता । तपआदिसाधनविधा- नार्थमेवोक्तविद्याया अवधारणमिति प्रश्नमुखेन स्फुटयति-परमात्मविषया- मिति । फलवचनेनापसंहार इति । संपूर्णतया विद्याया अनुक्तौ फलक- थनमसंगतं भवेदित्यर्थः । तस्मादिति । उपनिपच्छेपः-उपनिपदङ्गम् । अनवशेपितत्वात्-समापितत्वात् । किं पूर्वोक्तति । श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्या- द्युपनिषदङ्गत्वेनान्यानि सहकारिसाधनान्यपेक्षते नो वा । पिप्पलादवदिति । प्रश्नोपनिपदीयमाख्यायिका-मुकेशादयः पण्महर्पयो ब्रह्मान्वेषणं कुर्वन्तः पिप्पलादमहर्षि समुपसन्नाः । तान्स पिप्पलादो ब्रह्मविषयमुपदिदेश । अन्ते चेतावदेवाहं ब्रह्म वेद नातः परमस्तीत्युवाच । तद्वदाप्याचार्येण नातः परमम्तीति वक्तव्यमित्यर्थः । समाधत्ते-एतदुपपन्नमिति । [पृ. ४२] दैरिति । अयमर्थः । तस्यै तपो दम इति मन्त्रे वेदानां तदङ्गानां च • तपआदिभिः सह पाठः कृतः परं वेदास्तदनानि च न ब्रह्मविद्याप्राप्युपाय. भूतानि तरसामान्यात्तपआदीन्यपि न ब्रह्मविद्याप्राप्त्युपायभूतानि । योग्य- ·केनोपनिषद्याख्यात्रये तानुसारं तपादीनां ब्रह्मविद्यामाधावणाङ्गिभावः कल्प्यते सहपाठोऽकि. चित्कर इति शंकते-सहपठितानामपीति । एवं विभागपूर्वकं विनियोगः कर्तव्यस्तथा चार्थसंबन्ध उपपद्येत । स च विमाग इत्यम् । तपःप्रभृ- तीनां विद्यांगत्वेन विनियोगः । वेदानां तदंगानां चार्थप्रकाशद्वारा कर्माल्ग- ज्ञानोपायत्वम् । एवं सहकथनेऽपि पृथग्विनियोगे श्रौतं दृष्टान्तमाह-यया सूक्तवाकानमन्त्रणमन्त्राणामिति । " अग्निरिदं हविरजुपतावीवृधत महो ज्यायोऽकृत । अग्नीपोमाविदं हविरजुपेतामवीवृधेतां महो ज्यायोऽकाताम् ". इत्यादिनैव सूक्तवाकेन सर्वयागसमाप्ती देवतानुमंत्रणं क्रियते । यद्यप्यस्मि- सूक्तवाके वयो देवता: पट्यन्ते तथापि यस्मिन्यागे या देवताहूता तस्या एवं विसर्नने योग्यतापशातस्य मूक्तवाकम्य विनियोगः । सूक्तवाकानुमंत्र- णमंत्राणामित्या सूक्तवाकेनानुमंत्रणमिति तृतीयासमासः । नायुक्तेरिति । युक्तिर्घटना तस्या असंभवात् । प्राश्चति-गच्छति । अन्च गतिपूजनयो. रिति धातोः प्रोपसृष्टम्य रूपम् | सूक्तवाकानुमंत्रणमन्त्रेषु योग्यतायाः सत्त्वात्तथा व्यवस्थायामप्यत्र कर्मणां विद्याविरुद्धत्वेन योग्यताभावात्तथा व्यवस्थाया असंभवादित्यर्थः । तमेव योग्यताभावं स्पष्टयति-नहीति । निःश्रेयसस्येति । एवं च ब्रह्मविद्यायास्तत्फलस्य कर्मवैलक्षण्यमित्यर्थः प्रश्नमतिवचनस्येति । उपनिषदममेति गुरूक्तप्रश्नोत्तरवाक्यस्य ॥४॥७॥ ( वाक्यभाप्यम् ) [पृ. ४ १ ] ब्राह्मोत्यस्य व्याख्यानं-ब्राह्मणजा- तेरिति । ब्राह्मणनात्यनुष्ठेयां विद्यामात्मसाधनभूताम् । [ पृ. ४२ ] अबू- मेत्यस्य भविष्यकालिकमर्थमङ्गीकुरुते व्यवस्थापयति च-ब्राह्मी नोक्तत्या- दिना । भूताभिप्राय इति । भूतकालसंबंधिक्रियाविशिष्टोऽत्रामेति शब्दो न किन्तु भविष्यकालसंबंधिक्रियाविशिष्टः ॥ ४ ॥७॥ (प्रकाशिका )[पृ. ४२ ] श्रुतिस्थोत्तरालोचने पक्षत्रयं संभवति तदाह- किमुपनिषत्मतिपाद्यमिति ।। ४ ॥७॥ चतुर्थखण्डेऽष्टममन्त्रः ॥ ४ ॥८॥ (पदमाप्यम् )[ पृ. ४३] अमृदितकल्मपस्येति । अविनष्टपातकस्या यथेन्द्रेत्यादि । चतुर्थपर्यायपर्यन्तमिन्द्रस्य प्रजापतिबोधितब्रह्मविषयिणी प्रतिपत्तिानं नासीत्तस्यैव प्रनापतेर्वाक्याद्विरोचनस्य तु प्रथम एव पर्याय विपरीता देहात्मप्रतिपत्तिरभवदियं कथा छान्दोग्येऽष्टमाध्यायेऽष्टमखण्डेऽस्ति ।

·- बालमोधिनी .. यथाश्रुतमिति । श्रुत्यनुसारि । अमानित्वमिति “ अमानित्वमदमित्व- महिंसा शान्तिरार्जवम् " भ. गी. १३१७ इत्यादिभगवद्गीतोक्तम् । पडिति। शिक्षा-पाणिन्यादिकृता । कल्पः-श्रौतस्मार्तसूत्रमावलायनादिमुनिकृतम् । व्याकरण-पाणिनिप्रभृतिनिर्मितम् । निरुक्तं-यास्ककृतम्। छन्दः-पिंगलकृतम् । ज्योतिष-लगधकृतम् । सौगाणीत्यनेन शिरआद्यवयवग्रहणे शिक्षादीनां ग्रहणं कथमत आह-अस्मिन्पक्ष इति । वेदपदेन शिक्षादिग्रहणे युक्ति माह-अंगिनीति ॥ ४ ॥ ८ ॥ ( वाक्यभाष्यम् ) [पृ. ४२ ] ब्रह्माश्रयेति । ब्रह्म वेद आश्रयो ब्रह्मविद्यायाः । वेदमूलत्वात्तस्याः॥ ४ ॥ ८॥ (प्रकाशिका ) [पृ. ४ ४] तप आलोचने इत्यस्य रूपं तप इति मत्वाह-शास्त्रपालोचनं वेति । तदनुकूलग्रन्याश्चेति । ऐतरेयशतपथा- दिब्राह्मणानि । “ वर्णिनां हि वधो यत्र तत्र साक्ष्यनृतं वदेत् " या. स्मृ. अ. २८३ इति याज्ञवल्क्यस्मृतेराह-अपीडाकरमिति ॥ ॥८॥ चतुर्थखण्डे नवममन्त्रः ॥ ४ ॥९॥ (पदभाप्यम्) [ पृ. ४४ ] औपचारिक इति । इतरलोकापेक्षया स्व. र्गस्य बहुकालस्थायित्वेन लाक्षणिकोऽनन्तशब्दः स्यादिति शङ्कार्थः ॥४॥९॥ ( वाक्यभाप्यम् ) [ पृ. ४४ ] सुखप्राय इत्यनेन सुखबाहुल्यादरुपदुः। खात्मकत्वं तस्य लोकस्य भवेत्किच सुखवैशिष्टयेन सगुणत्वमपि तस्य स्यादत आह-निर्दुःखात्मनीति । सुखप्राय इत्यस्य दुःखाभावे तात्पर्य- मिति भावः ॥ ४ ॥९॥ (प्रकाशिका) [पृ. ४६ ] त्रिविधपरिच्छेदरहित इति । देशतः कालतो वस्तुत इति त्रिविधः परिच्छेदस्तद्रहिते । उक्तसर्वावधारणाति । अन्यसमाप्तिद्योतिकेति तात्पर्यम् ॥ ४ ॥९॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ इति श्रीकेनोपनिपन्याख्यात्रयवाल्बोधिनी • पाठकोपाव्हश्रीधरशास्त्रिकृता समाप्तिमयासीत् ॥

·उपनिपढ्याख्यात्रयगतानां वचसा सूचिः केनोपनिषत्पदभाप्ये लब्धस्थलानि वासि पृ. २ २७ अयमात्मा ब्रह्म. - के. १।३ अत्र ब्रह्म समभुते क. ६।१४ अर्थतयोः पथोर्न कतरेण चन तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदा- वर्तीनि भूतानि भवन्ति । नायस्व म्रियस्वेत्ये. तत्तृतीय स्थानम् छा. ५११०८ अविज्ञातं विजानतां विज्ञासमविजानताम् . के. २०११ अमुं यजामु यन. बृ. ११४६ १४ बृ. २११९ १२ अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथारसं नित्यमगन्धवच्च यत्. क. ३१६ अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधि. २० असङ्गो नहि सज्यते. बृ. ३।९।२६ असक्तं सर्वभृत् भ.गी. १३११४ २४ आवृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् क.४१. १० आचार्यवान् पुरुषो वेद. छा. ६।१४।२ आचार्यादे॒व विद्या विदितां साधिष्ठं प्रापत् . छा. ४।९।३ आत्मनवायं ज्योतिपास्ते. वृ. ४।३।६ . ऊर्ध्व प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति. क. ११३ ९ को ह्येवान्यात् कः प्राण्याद् यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् . किं प्रजया करियामो येषां नोऽयमात्मायं लोकः वृ. ४१४२२ ३ कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरधृतिहींधी- भीरित्येतत्सर्व मन एव. वृ. १५/३ क्षेनं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति मारत. भ. गी.१३३३३ जाया मे स्यात् . वृ. ११४१७ तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः. २ तरति शोकमात्मवित् . छा. ७।३ २ ४ ४ तै. ७१ ९ ·८६. 2. + ४ तद्विद्धि प्रणिपातेन. भ.गी. ४१३१ तस्य भासा सर्वमिदं विभाति. क. ६।१५ न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अनृतत्वमानशुः . म. ना.१०१५ १० न येषु जिह्ममनृतं न माया. प्र. ११६ नहि वक्तुर्वक्तेविपरिलोपो विद्यते. वृ. ४।३।२६ नेपा तर्केण मतिरापनेया. क. २१९ नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम् . क. १९१३ नान्यदतोऽस्ति विज्ञात. वृ. ३।११ नित्यं विभुं सर्वगतम् . मुं. १११ नायमात्मा बलहीनेन लम्यः मुं. ३।२।४ पराश्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भूम्तस्मात्पराड् पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षु. रमृतत्वमिच्छन् .. क. ११ २-२०-१० प्रज्ञानं ब्रह्म. परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायानास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवामिगच्छेत् समि- त्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् . मुं. १।२।१२ २. पुत्रेणायं लोको नग्यो नान्येन कर्मणा । कर्मणा पितृ- लोको विद्यया देवलोकः. वृ. १११।१६ भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य 'कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥ मुं. २।२८ यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते. वृ. ४१४७ येन प्राणः प्रणीयते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि. यथा सकृद् विद्युतम्. ३. राश६ वृ. ३१ यत्साक्षादपरोक्षाद् प्रा. . ४।३.१ य आत्मापहतपाप्मा. छा.८७१ ऐ. ५।३ ३ । . के. १ य आत्मा सर्वान्तरः ·. विज्ञानधन एव सत्यं ज्ञानमनन्तम्. य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एप आत्मेति होवाचैतदमृत- ममयमेना. छा. ४११५१ यस्य देवे परा भविश्या देये तथा गुरी । तस्यते कथिना वर्याः प्रकाशन्ते महात्मनः ६।२३ वदन्वार । यो वाचमन्तरा यमयति. वृ. १६४७ वृ ३१४१२ विज्ञानमानन्दं ब्रह्म. कृ. श९।२८ १८-२३ स यो ह वै तत्परमं ब्रल वेद ब्रह्मव भवति. मुं. २।२।९ २६ स वा एप महानन आत्मानरोऽमरोऽमृतोऽभयः वृ. ४।२२ २४ ते. २१०१ स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्य त्वं पुरुषोत्तम. भ. गी. १०१५ २४ केनोपनिपत्पदभाप्येऽलब्धस्थलानि वचांसि. अकारो वै सर्वा याक् सपा स्पर्शान्तस्योप्मभिर्व्यज्यमाना मव्ही नानारूपा भवति. अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेध- सहस्राच्च सत्यमेकं विशिष्यते. स्मृतिः आत्मनेवात्मानं पश्यति. २४ गुणवद्गुणवता संसृज्यते नातुल्यनातीयम्. ज्ञानमुत्पद्यते पुसां क्षयात्पापस्य कर्मणः । स्मृतिः दृष्टेष्टा श्रुतेः श्रोता मतेर्मन्ता विज्ञातेर्विज्ञाता. २३ प्रना ह तिस्रो अत्यायमीयुः मोक्षमिच्छन् सदा कर्म त्यनेदेव ससाधनम् । त्यनतेव हि तज्ज्ञेयं त्यक्तः प्रत्यक् परं पदम् . स्मृतिः यदादित्यगतं तेनो जगद्भासयतेऽखिलम्. येन सूर्यस्तपति तेनसेद्धः वाक् पुरुषेषु सा घोपेषु प्रतिष्ठिता कश्चित् तां वेद ब्राह्मणः. २४ R ४२ ८ सा वाग्यया स्वप्ने भापते.