·वीरभक्तामरम्] વીરભક્તામર અરણ્યમાં રૂદન કરે તે તેની કેણ દરકાર કરે તેમ તે આ કાર્યમાં પણ કાવ્યો નહિ. ત્યારે તે બહુજ કોપાયમાન થયું અને તેણે મનુષ્યોની એક છાવણ વિદુર્થી. (૧૪) રસેઈઓ–આ છાવણીમાં એક રસઈઓ ભાત રાંધવા તૈયાર થશે. તેને ચલે નહિ મળવાથી તેણે પ્રભુનાં ચરણને ચેલે કપીને તેના ઉપર ભાતનું ભાજન ચડાવ્યું અને તેમનાં ચરણેની વચ્ચે અગ્નિ પ્રજવલિત કર્યો. પ્રભુએ આવું અઘોર દુખ પણ વૈર્યપૂર્વક સહન કર્યું અને તેઓ પોતાના ધ્યાનમાં એકતાન રહ્યા. આથી સંગમ ઉલટ ચીડા અને તેણે ચંડાળનું રૂપ વિકવ્યું. (૧૫) ચંડાળ–આ ચંડાળે પ્રભુના કંઠમાં, કાનમાં અને ભુજમાં દાદ પડીગોનાં પાંજરાં લટકાવ્યાં. આ પક્ષીઓએ ચાંચ અને નખના પ્રહારથ પ્રભુની કાયાને ચાળની જેમ અનેક છિદ્રવાળી બનાવી દીધી. પરંતુ તેથી આ ચોગીચરને શું ? તેઓ તે પોતાના પાનમાં નિકળા રહ્યા. આથી સંગમે નવી યુક્તિ શોધી કાઢી. (૧૬) પ્રચંડ પવન–સંગમે પ્રૌઢ વૃક્ષને પણ તૃણની માફક આકાશમાં ઉછાળો, વારે દિશાઓમાં પથરા અને કાંકરાઓને વરસાદ વરસાવતા અને ચોતરફ ધૂળ ઉડાડતા એ પવન વિકુ. આ પવન પ્રભુને ઊંચકી ઉચકીને પટક્ય લાગ્યો. પરંતુ કાનમાં આરૂઢ આ યોગીશ્વરને તેની ક્યાં પરવા હતી. આથી સંગમ નૂતન ઉપદ્રવ કરવા લાગ્યો. (૧૭) વળી–પર્વતને પણ ભગાડવાને પરિપૂર્ણ પરમવા વીના વિને સંગમ પ્રભુને કુંભારના ચક્રની જેમ ભગાડવા લાગે. પરંતુ પ્રભુનું ચિત્તાની નિક. એટલે તેણે નવીન ઉપાય શોધી કાઢયે. (૧૮) કાલ-ચક–સંગમે હજાર ભાર લેવાથી ઘણું પુને તપુટ કરી છે કે બને તેટલા પ્રમાણવાળું, ઉછળતી જવાલાઓથી દશે દિશાઓને વિકરાળ બહુ અને પર્વના પણ સૂચૂર કરવામાં સમર્થ એવું એક કાલ-ચક વિ. રર . રાજા - કૈલાસ પર્વત ઉપાડ્યો હતો તેમ તેને ઉપાડીને પ્રાને પ્રાણ લેવાના કરાઇ છે તે ફેંક્યું. આથી પ્રભુ નુ પર્યત જમીનમાં દટાઈ ગયા, પરંતુ તેમણે પોતાનું આથી સંગમે વિચાર્યું કે અનુકુળ ઉપસગો કર્યા વિના મને રસ પડત (૧૯) પ્રભાત—તે દુર દેવે અડાને પાનની રચના કરી. પરંતુ ૧ : પ્રભુ અજ્ઞાત નહિ હોવાને લીધે તેઓ લગારે રાજાને પ . અને યુક્તિ ધી કાઢી આ યુતિ અનુસાર સંગમેકમિટિ ને : પ્રભુ પાસે આગે. જાણે અને પેરી, પર છે, વી - . : : વરદાન નહિ આપતો હે તેમ તે = ! . . - ૨ - કરવાને તે તૈપર છે એમ કહી તેણે મને ૧ ના . સોપો નહિ. આથી તેણે ન - :

·- - . ४२ વીરભક્તામર [श्रीधर (૨૦) દિવ્યાંગનાના હાવ-ભાવ–આના પરિણામરૂપે તેણે કંદર્પની સેનારૂપ દેવાંગના ઓને તેમજ તેના વિશ્વમાં સહાયક છ પ્રસ્તુઓને સમકાલે પ્રકટ કરી. આ દેવાંગનાઓએ ગીત, વાદ્ય, નૃત્ય, અંગ-ચણા તેમજ ચાટુ વચને ઈત્યાદિથી પ્રભુને ચલાયમાન કરવા પૂર્ણ પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ તેમાં તેમનું કંઈ વળ્યું નહિ.” ૧ આ સમિધમાં શ્રી હેમચન્દ્રસૂરિએ ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરૂષચરિત્રમાં આબેહુબ ચિત્ર આલેખ્યું છે તેમની અપૂર્વ પ્રતિભા પ્રકટ કરનારાં તે પદ્યો નીચે મુજબ છે – "कृतप्रस्तावना मत्त-कोकिलाफलकूजितैः । फन्दर्पनाटकनटी, 'वसन्त श्रीरशोभत ।। मुरावासं सज्जयन्ती, विकसन्नीपरेणुभिः। सैरन्ध्रीय दिग्वधुना, 'प्रीष्म'लक्ष्मीरजम्भत ॥ राज्याभिषेक कामस्य, मंगल्यतिलकानिव । सर्वाज केतसव्याजार, कुर्वती 'प्राडा'वभौ ॥ सदसनयनीभूय, नवनीलोत्पलच्छलात् । रामदमिरोडामा, पश्यन्ती शुशुभे 'शरद ॥ जयप्रशस्ति कामस्य, बेताक्षरसहोदरः। 'देमन्त श्रीलियेय, प्रत्यप्रैः कुन्दकुइमलैः ॥ मानवोपनोरन्ती, हेमन्तमुरमीसमम् । 'सन्देश विन्दुपारच, 'शिशिर भीरचीयत ॥ एन-मनमागेपु, बामेवर्नुपु क्षणात् । भान पनपनापामादुरामन् मुरारनाः ॥ नाग्यः, पुगे गवतस्ततः। मेरे नं, मन्त्रावमिव मान्मम् ॥ यूरिटम, मान्मारमावरम् । दलान, जानव. शुचेतसः ।। २२. मनन-नानुनिः । ...r, anita६सम् ॥ "-54-सनगि। ...... 11६4:11.. "31 ...........!! , ·રમવાની વીરભક્તામર ૪૩ આ પ્રમાણે સંગમે એક રાત્રિમાં પ્રભુને વીસ ઉપસર્ગો કયાં, પરંતુ તેમાં તલમાત્ર ફા નહિ; તે પણ તે નિરાશ ન થયો, પરંતુ તેણે પ્રભુના ઉપર ઉપસર્ગોની વૃષ્ટિ વસાવવી ચાલુ રાખી. એકંદર રીતે છ મહિના સુધી તેણે અનેક ઉપસર્ગો કર્યા, પરંતુ પ્રભુ તો પોતાના સન્માગેથી પણ પતિત થયા નહિ. આથી ઉપસર્ગ કરવાનું માંડી વાળીને તે દેવલોકમાં જવા તૈયાર છે. પિતાના કદ શત્રુની આ દશા જોઇને પ્રભુને ગુરસે ન ચડતાં તેના તરફ ઉલટી દયા ઉત્પન્ન થઇ અને તેમનાં નેત્રમાં અશ્રુ આવ્યાં. આ વાત શ્રીમાન હેમચન્દ્રસુરિક્ત “સલાઢતુ” ઉપરથી જે શકાય છે, કેમકે તેના ૨૧માં પદ્યમાં કહ્યું છે કે— कृतापराधेऽपि जने, रुपामन्थरतारयोः। ईपद्वाप्पाईयोर्भद्र, श्री धीर'जिननेत्रयोः ॥" સંગમ તે દેવલોકમાં ચાલે છે. પરંતુ તેને અવિન જોઇ જે તેની અનાર કા ઉપેક્ષા કરી હતી કે તેને સ્વામી ઈન્દ્ર તો ધાતુર બની ગ. તે સંગમ અને તિરરકાર કર્યો અને તેને દેવલોકમાંથી કાઢી મૂક્યું, એટલે તે રૂની લિકા ઉપર જ . भगवानपूर्वदीपोऽरतीत्याह- નિહનિશ! નિર-ન! નિરવની निष्कृष्णवर्त्म ! निरमत्र ! निरङ्कुशेश ! । नित्यधुते ! गतसमीरसमीरणात्र wાત્રી નાથ! દરબ ા છે दीपा દેનાથ!– તામિ ! શા કારણે પરિણાહીતિ !. “1, 5 ' છે પત્રમિતિ સંપર્મવિપળાવમાઈ ! ! . . . કમજ્ઞાપન, પ. પ ( 1 / લપિ રોપમા, ૫ ૫ , કરે d is, ad { " શારીરિપેડ, vat tોડ • કયા વાડ , લ , , : * News K - '' છે : એ R ૧ 3 ૬ મી છે , tv, * * *'". ૨ - - - - » ·४४ વીરભક્તામર [श्रीधर्मवर्धनकृत- निःस्नेहस्तत्संबोधनं हे निःस्नेह! "निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या" (कात्यायनप्रणीते वार्तिकपाठे) इति समासः। अन्यो दीपः सस्नेहो भवति । हे निर्दश ! निष्कान्तो दशाया इति निर्दशस्तत्सं- चोधनं हे निर्दश ! । “अवस्था तु दशा स्थितिः" इति हैमः (का० ६, श्लो० १३)। अन्यः सदशो-चर्तिसहितः । हे निरञ्जन ! अन्यस्तु साञ्जनः । हे निःस्वभाव !-निर्द्रव्यभाव ! अन्यस्तु सद्रव्यभावः । कृष्णवर्त्म-मलिनमार्गस्तस्मात् कृष्णवर्त्मनो निष्क्रान्तो निष्कृष्णवर्मा, 'टाडकाः' (सा० सू० ५३३) इति डंप्रत्यये हे निकृष्णवम ! अन्यः कन्जलसद्भावात् सकृष्णवर्मा । हे निरमत्र ! अमत्रवर्जित ! अन्यस्त्वमन्त्रसहितः । हे निरङ्कुश ! अन्यस्तु साङ्कुशः । हे नित्यद्युते ! अन्यस्त्वनित्यद्युतिः । हे गतसमीरसमीरण ! गतं समीरण-वायुना समीरण-कम्पनं यस्य तत्सं- वोधनम्, अन्यो वायुकम्पसहितो भवेत् । अत एव विपरीतविशेपणैरत्र लोके त्वं जगति प्रकाशो यस्य स जगत्प्रकाशः, अन्यस्तु गृहमानप्रकाशो भवतीति त्वमपरः-अधिक इत्यर्थः ॥ १६॥ अन्वयः (हे) नाथ! निर्-स्नेह ! निर्-दश! निर्-अञ्जन! निर्-स्वभाव! निर् कृष्ण-वर्म! निर्-अमत्र! निर्-अङ्कुश ! ईश! नित्य-युते ! गत-समीर-समीरण ! अत्र त्वं जगत्-प्रकाशः अपरः दीपः असि । શબ્દાર્થ नि-लमासूय मध्यय. नित्य-स्यायी. सेह-(१)रा (२)ता. द्युति-d०४, रा. नि:स्नेह !-स्नेहना मला छेमा मेवा! (सं०) नित्यद्युते ! त्यायी छे मायनो मे ! (सं०) दशा-(१)वरया; (२) दीवानी वाट. गत (धा० गम् ) गयेस. निर्दश मनिधनान छ शान्त विणे सेवा (सं०) समीर-५वन. अञ्जन=(१)अ५, (२). समीरणपन, सासवुत. निरजन :- नया विभुत! गतसमीरसमीरण !=rj रघुछ ५५न 43 41. स्वभाव अत्र-मी. निखनाव :-३५५९यी मुजानियन! दीपः (मू• दीप)ी५३, हवा. अपरा ( मू० अपर )मपूर्व. पर्नन्। त्व (मू० युष्मद) तुं. नियम १२५ मार्नया नि! असि (धा० अस् )-2. धनत्र नाय! (मू० नाथ) अनु! निरन्त्र -22-31! जगत् दुनिया. ....१नी मां प्रकाश-त. निरररा: 05--231! जगत्यकाशाले रे !! (सं.) पार्नु नु सेवा ! (२०) . , " मादी गायोः इभाना माना 15-12-१५is ALL 41 । 144.

·वरिभक्तामरम् ] વીરભક્તામર શ્લેકાર્થ પ્રભુની અપૂર્વ દીપકતા– હે પ્રભુ ! હે રાગ (અને ષ)થી રહિત (ચોવીસમાં જિનેશ્વર) ! અવિદ્યમાન છે દશા જેને વિષે એવા હે (નન્દિવર્ધનના બાંધવ) ! હે (કર્મરૂપી) લેપથી રહિત (મહાવીર)! હે નિષ્કાંચન (વર્ધમાન) ! હે મલિન માર્ગથી બહાર નીકળી ગયેલા એવા સિદ્ધાર્થ–સુત) ! હે પાત્રરહિત (અર્થાત્ હસ્તરૂપી પાત્ર વડે ભોજન કરનારા મહેશ્વર) ! (હે પરતતારૂપી) અંકુશથી મુક્ત (યશોદા-પતિ) . (હે ઐક્યના) સવામી ! થાય છે (કેવલજ્ઞાનરૂપી) પ્રકાશ જે એવા હે (તમાદિક ગણધરના ગુરૂ ) ! જતું રહ્યું છે (ક્રોધાદિ રૂપી પવન વડે કમ્પન જેનું એવા હે (ગીશ્વર ) ! તું આ દુનિયામાં સમસ્ત ) જગતને વિશે પ્રકાશ (૫) છે જેને એ અપૂર્વ દીપક છે.”-–૧૬ સ્પષ્ટીકરણ બ્લેક–સમીક્ષા- આ લોક ભકતામરની પાદપૂર્તિનું જ કામ કરે છે તેમ નથી, પરંતુ સાથે સાથે તેના તે લોકગત ભાવાર્થના પ્રદ્યતનનું પણ કામ કરે છે. આ માંથી તાત્પર્ય એ નીકળે છે કે પ્રભુને અલૌકિક) દીપકની ઉપમા ની ન. કેમકે લૌકિક દીપક તે ધૂમ્ર (ધૂમાડા), દશા (વાટ) અને ર (તેલ)ફકત કે છે, જ્યારે પ્રભુરૂપ દીપમાં તે પરૂપી ધૂમ, કામરૂપી દશાને અને રાગી ને - છે. વળી લૌકિક દીપક કાજલસહિત હોય છે, જ્યારે પ્રબ તકરૂપી અંજ ૬ ક. ૨૩ : સર્વથા મુક્ત છે. વિશેષમાં લૌકિક દીપક તે પવનથી બૂઝાઈ જાય છે, કાર અને ન ..૩ ગમે તેવા પ્રચંડ (વાદીરૂપ) પવનથી પણ પરાબુત થતું નથી. તેમજ પીઠડ . પ્રકાશ પણ અનિત્ય તેમજ થોડા રથલમાં વ્યાપીને રહે છે, જ્યારે મા ! તે સદાને માટે તેમજ સર્વત્ર વ્યાપી રહે છે. . વિશેષમાં આ લોકમાં નિર્દશ, નિસ્વભાવ અને નિરમ એવિ કરે છે આવ્યાં છે તે પણ સાર્થક છે. કેમકે હર્ષ, રોક વિગેરેનાં અનેક કારણ એ છે - અવરથા એડજ સરખી રહે અર્થાત્ જે આભ ભાવમાં રમણ ડાં ; અને ધન્યવાદ પણ તેવાજ પુરૂષને પડે છે. કહ્યું પણ છે – सम्पदि यस्य न हयों, विपदि पिपाया र चीन् । રીં સુવાર્તિક, રાતે નેતન્મ "---- વળી પ્રભુ નિસ્વભાવ અર્થાતુ આહિર છે કે તેનું ન. ત્યાગ કરીને તે તેઓએ દીક્ષા નડજી કરી છે, તે વાત પણ સત્ય છે, કારણકે બાર - કે ડાદિક પાનમાં. ક ·- . વીરભક્તામર [श्रीधर्मवर्घनकृत- अथ सूर्यादप्यतिशयवान् भगवानित्याह- विस्तारको निजगवा तमसः प्रहर्ता मार्गस्य दर्शक इहासि च सूर्य एव । स्थाने च दुर्दिनहतेः करणाद् विजाने सूर्यातिशायिमहिमाऽसि मुनीन्द्र ! लोके ॥ १७ ॥ टीका हे जिन ! इह-अस्मिन् लोके त्वमेव सूर्योऽसि । विशेष्यसंगत एवकारोऽन्ययोगव्यवच्छे- दार्थः । त्वदन्यस्तादृक् सूर्यो नास्तीत्यर्थः । हेतुगर्भितविशेषणान्याह-किंभूतस्त्वं सूर्यच ? निज- गवां-स्ववाणीनां स्वकिरणानां च विस्तारकः । पुनः तमसः-अज्ञानस्यान्धकारस्य च ग्रहर्ता । पुन- मार्गस्य दर्शकः, सन्मार्गप्रकाशकत्वात् त्वं सूर्य एवासि, तत् स्थाने युक्तम् । स्थाने इति योग्य- तार्थेऽव्ययम् । हे मुनीन्द्र ! अहं तु विजाने-विज्ञानतया वितर्के असि त्वं सूर्यातिशायिमहिमा मूर्यादतिशायी महिमा-माहात्म्यं यस्य स सूर्यातिशायिमहिमा । कस्मात् ? 'दुर्दिनहतेः करणार दुर्-दुष्टं दिन-दुर्दिनं तस्य हनन हतिस्तस्याः करणात्। सूर्यपक्षे दुर्दिनं-मेघजं तमः तद्वन्तुं सूर्यो न शनोतीति सूर्यादपि भगवानधिक इति व्यतिरेकालङ्कारः ॥ १७ ॥ इह निज-गवां विस्तारकः, तमसः च प्रहर्ता, मार्गस्य दर्शकः ( त्वं ) एव सूर्यः असि, (तत्) स्थाने दुर्दिन-हतेः करणात् च विजाने-(हे) मुनि-इन्द्रा स्व) लोके सूर्य-अतिशायिन्-महिमा असि। શબ્દાર્થ दुर्दिन=(१) ५२म पिस; ( २ ) मेयी ७पाये। विस्तारकः (मू० विस्तारक) इसाप ना२. निज-पातानी. गो(1) ; (२) तिर. निजगवांनिः पाना [अयाशिना] दुर्दिनहतेः हिनना नायना. करणात् (मू० करण)२वायी. तमसः (मू. वनसू (1) मानना; (२) मा- विजाने (धा वा )पिता . सूर्य-रवि. प्रहर्ता (नू० प्रदर्द ) 415, ना ४२नार. अतिशायिन-अधिक मार्गस्य (मू. मार्ग Finान महिमन-महिमा, भाडाम्य, १. (न.)11.नार. सूर्यातिशायिमहिमा-भुया मषिः छ महिमा सि ! 4. अन् ). मुनि-मा. २. मन:32.1. मुनीन्द्र! मुनिनामा भुस्य ! टाक (म. खास tam. *५ - २५ गते सब " (शिड. ii) 4T'.५५ १.६ पासवान अन्वयः અધકાર. हति-नारा. बोय. इन्द-मु५. N दुई 1114 ) वामः , ननिमारता .

·છે, કેમકે જેમ પ્રભુ વાણુને વિસ્તાર કરે છે, તેમ સૂર્ય પણ દશે દિશામાં પિતાનાં કિરણેને પ્રચાર 5 રમજામા ) વીરભકતામર લેકાર્થ સૂર્ય કરતાં પણ પ્રભુનો અધિક મહિમા- હે જગદીશ!) પિતાની વાણીરૂપી કિરણને વિસ્તાર કરનારે, અજ્ઞાનરૂપી અંધકારને વિનાશ કરનાર, સન્માને પ્રદર્શિક એવો તુંજ આ જગતને વિષે સૂર્ય છે, તે (વાત) ચગ્ય છે. (પરંતુ) તું (તો) દુદિનને નાશ કરનારો હોવાને લીધે, હું એમ તક ઊઠાવું છું કે હે મુનીશ્વર! તું લોકને વિષે સૂર્ય કરતાં પણ અધિક મહિમાવાળે છે.”—૧૭ સ્પષ્ટીકરણ પ્રભુની સૂર્યની સાથે સરખામણું– પ્રભુના જ્ઞાનને અપૂર્વ પ્રકાશ જોઇને કોઇક લૌકિક પદાર્થના પ્રકાશ સાથે બને તે તેની તુલના કરવા પ્રથમ તે કવિરાજે પ્રભુને દીપકની ઉપમા આપી, પરંતુ જ્યારે તે તેને વારતવિક લાગી નહિ, ત્યારે તે તેમને સૂર્યની સાથે સરખાવવા લલચાયા છે. આ લેકના પ્રાથમિક ચરણેમાં તે સૂર્ય તેમજ પ્રભુની સામ્યતા કઈક અંશે સચવાઈ પણ રહે t કરે છે; વળી જેમ પ્રભુ અજ્ઞાનને નાશ કરે છે, તેમ સૂર્ય અંધકારને વિનાશ કરે છે તેમજ વળી પ્રભુ જેમ સદુપદેશ આપી સન્માર્ગનું ભાન કરાવે છે, તેમ સૂર્ય પણ રાત્રિએ ભૂલા પડેલાને રસ્તે બતાવે છે. પરંતુ અંતિમ ચરણમાં તે પ્રભુને સૂર્યની ઉપમા આપવી પણ વ્યર્થ છે એમ સિદ્ધ કરવામાં આવે છે. આનું કારણ એ છે કે જ્યારે વર્ષ ઋતુમાં ગગન મેઘ વડે પૂર્ણ આચ્છાદિત થયેલું હેય, અર્થાતુ અતિશય કાળું વાદળું ચડી આવ્યું હોય અને હાથ પણ સુઝે નહિ એવું ઘોર અંધારૂ થઈ રહ્યું હોય તે વખતે સૂર્યને પ્રકાશ પડતો નથી, એટલે કે આવી વખતે સૂર્ય હાર ખાઈ જાય છે. પરંતુ કેવલજ્ઞાની પ્રભુને પ્રકાશ તો કાઈ પણ કાળે ઓછો થતો જ નથી. વિશેષમાં શ્રીમાનતુંગસૂરિના કથન મુજબ સૂર્યને તે રાહુ ગળી પણ જાય છે, તેનું ગ્રહણ પણ થાય છે, અરે તેને અતિ પણ થાય છે તેમજ તેને પ્રકાશ પણ એકી સાથે ત્રણે ભુવનને પ્રકાશિત કરવા અસમર્થ છે; જ્યારે પ્રભુ તે પાપરૂપી રાહ વડે પરાભવ પામતા નથી, વળી કદાપિ તેને અસ્ત થતું નથી, તેમજ ત્રણે કાળના અને ત્રણે ભુવનના સમસ્ત પદાર્થ ઉપર સમકાલે પ્રકાશ પાડવા તે સર્વથા સમર્થ છે. વ્યતિરેક અલંકાર– આ લોક “વ્યતિરેક” અલંકારથી વિભૂષિત છે. આ અલંકારનું લક્ષણ શ્રી હેમચન્દ્ર સરિએ “કાવ્યાનુશાસનના છઠ્ઠા અધ્યાયમાં નીચે મુજબ આપ્યું છે – उत्कर्षापकर्पदत्वोः साम्यस्य चोकावनुको चोपमेयस्याधिक्यं व्यतिरेकः" अथ चन्द्रादपि त्वद्यशोऽधिकमित्याह- प्रह्लादकृत् कुवलयस्य कलानिधानं पूर्णश्रियं य विधच्च यशस्त्वदीयम् ।

·? अन्वयः ४८ વીરભકતામર [श्रीधर्मवर्धनकृत- वर्वति लोकबहुकोकसुखंकरत्वाद् विद्योतयज्जगदपूर्वशशाङ्कबिम्बम् ॥ १८ ॥ टीका हे जिन ! तवेदं त्वदीयं यशोऽपूर्वशशाङ्कविम्वं वर्ति-अतिशयेन वर्तते । किंविशिष्टं शशा- कविम्बं ? कुवलयस्य प्रडादकृत्-प्रमोदकारि, यशस्तु कुवलयस्य-भूवलयस्य प्रडादकृत् । कलानि- धानं द्वयोस्तुल्यविशेषणम् । पुनः किं कुर्वत् १ पूर्णश्रियं विदधत्, द्वयमपि तुल्यं, विशेषणैस्तुल्य- त्वात् । यशसः किमपूर्वत्वं ? तत्र हेतुमाह-लोका एव बहवः कोका:-चक्रवाकास्तेषां सुखंकरत्वात् । भगवद्यशः श्रुत्वा लोकाः कोका इव सुखं प्राप्नुवन्ति । अत एव त्वदीययशोऽपूर्वशशाङ्कविम्वमिति तात्पर्यार्थः । पुनः किंभूतं तत् ( यशः ) १ जगत् विद्योतयत्-विश्वं विशेषेण द्योतयत् ॥१८॥ ( हे जिन-राज ! ) त्वदीयं जगत् विद्योतयत्, कुवलयस्य प्रहाद-कृत् , कला-निधानं च पूर्ण- श्रियं च विधत् यशः वहु-लोक-कोक-सुखकरत्वात् अ-पूर्व-शशाक-विम्बं वर्वति । શબ્દાર્થ प्रदाद-आनंह. वर्वति ( धा. वृत्) अत्यंत पर्ते छे. कृत्-२नार. लोक-मनुष्य. महादकृत्यानं मापना२. वहु-धा. कुवलयस्य (मू० कुवलय)-(१) यन्द्रविासी उभ. कोक-यवा. सना, (२) भूभंगना. सुखंकर-सुम उरना।. का-501. लोकबहुकोकसुखंकरत्वात्मनुष्यो३५॥ स! A. निधान -२. વાકેને સુખ કરનારા હોવાને લીધે. विद्योतयत् (धा० द्युत् विशषत: ति ५२. फटानिधान-मानार. पूर्णपरिपूई. जगत्-दुनिया. श्री-(1)ी; (२)माना. अपूर्व-साधारय, અલૈકિક. पूर्णनियं-(1) वरनान; (२) समरत लाने. शश-मृग,६२५. चलने. अश्क-जान. विदधन् (पा. पा) १२५ ४२नार, शशाश्क मृगनु नछोते, 4-7. यशः (पू. यातून. विश्व-नि. स्वदीयं ( मू• वीर 1.1. शशाकविम्यजिय. બ્લેકાર્થ અનુના ધનની અપૂવતા— १५ : ) 2017 3: विशेष प्र! !!, natill putal) सामान या ! १५. 47-१६ १५.३,१३५२५ .) 4, ३ 1 1.30 in it ·परमार વીરભક્તામર ४८ - भगवता (यत् ) सांवत्सरिकं दानं दत्तं तदाह- यद् देहिनां जिनवराब्दिकभूरिदानै- दौःस्थ्यं हतं हि भवता किमु तत्र चित्रम् । दुर्भिक्षकष्टदलनात् क्रियते सदौप- कार्य कियज्जलधरैर्जलभारननैः ॥ १९ ॥ टीका हे जिनवर भक्ता-त्वया आदिकभूरिदानैः-वार्पिकस्वर्णदानैर्य देहिनां-प्राणिनांदौःस्थ्य- दारियं हतम् । हीति निषितम् । तत्र चित्रं किमु ?-तत्र चित्रम्-आश्चर्य (किम् ), न किमपी- त्यर्थः । एष्टान्तमाह-जलभारननैर्जलधरैः-मेधैः सत्-समीचीनं उपकारस्य भाव औपकार्य कियत् ( क्रियते-विधीयते ) का संख्या यस्य तत् कियत्, बहुतरमित्यर्थः । कस्मात् ? दुर्भिक्षकप्टदलनात्- सुभिक्षकरणात् ॥ १९ ॥ अन्वयः (हे ) जिन-वर ! यद् भवता आदिक-भूरि-दानै देहिनां दौःस्थ्य हि हतं, तत्र किमु चित्रम् ? जल-भार-नबेः जलधरैः दुर्भिक्ष-कष्ट चलनात् कियत् सत्-औपकार्य क्रियते । શબ્દાર્થ यदो दुर्भिक्ष- देहिनां (मू० देहिन )-आशीयानी. कए-हु.. जिनवर हेरिनान श्रेि! दलन-विनाश आदिक-पाधि, पर्व-तना. दुर्भिक्षकष्टदलनात्-तुं दु:५ णा नमनार भूरि-सुपएं. હોવાને લીધે दानवान, अप क्रियते (धा. 1)-२२५ छे. आदिकभूरिदाना पत पर्णन ना पडे. सत्-सामी. दौस्थ्यं (गू० दौ.स्थ्य ) , रिता. औपकार्य-S२ता. सदोपकार्य-सामी ५२ता. हतं (मू० हत)नट य. कियत् ३८वी मधी. हि-निरपवाय मध्यम जलधरैः (मू. जलधर )-भ। 3. भवता (मू० भवत्) मा५ . जल-पाए. किमु-अनार्यः अव्यय. भार मान. तत्र-तभ. नम्रनभी उसा. चित्रं माधवाय २४०५५. जलभारनम्रपाना माना શ્લોકાર્ધ પ્રભુએ દીધેલું સાંવત્સરિક દાન– “હે જિનેશ્વર ! જે આપે (એક) વર્ષ પર્યત સુવર્ણનાં દાન દઈને પ્રાણુઓની દરિદ્રતાને નાશ કર્યો, તેમાં શું આશ્ચર્ય છે: (કેમકે) જલના ભાર વડે નમ્ર બનેલા એવા મેધે ફરી દુકા- नाम सन याने सीधे 32a (मा) साय S५४२ २१५ छ!"१६ ·૫૦ વીરભક્તામર [श्रीधर्मवर्धनकृत- સ્પષ્ટીકરણ સાંવત્સરિક દાન- દરેક તીર્થંકર દીક્ષા લે તે પૂર્વે એક વર્ષ પર્યત દાન દે છે. આ દાન સૂર્યોદયથી માંડીને તે ભોજનના સમય સુધી દેવામાં આવે છે. પ્રતિદિન એક કરોડ અને એંસી લાખ સુવર્ણનું દાન દેવામાં આવે છે. આ વાતના ઉપર આવશ્યક-નિર્યુક્તિ પ્રકાશ પાડે છે. ત્યાં કહ્યું છે કે- "एंगा हिरण्णकोडी, अहेव अणूणगा सयसहस्सा। सूरोदयमाईअं, दिज्जइ जा पायरासाओ ॥ -~यां २१७. भगवचरणदर्शने फलाधिक्यमाह- यादृक् सुखं भवति ते चरणेऽन दृष्टे तादृक् परर्भुवदनेऽपि न देहभाजाम् । प्राप्ते यथा सुरमणौ भवति प्रमोदो नैवं तु काचशकले किरणाकुलेऽपि ॥ २० ॥ टीका हे वीर! पाक मुखं ते-तव चरण-पाद दृष्टे सति भवति तादृक् परः-अन्यो य ऋभुः-देव- तस्व ददापि-मुखेपि दृष्टे मति न। "मुरनिरदेवतर्भु" (अभिधान० का० २, श्लो० २) इति हमः । ना ? देहनाना' देहं-दारीरं मजन्ते-सेवन्ते इति देहभाना-पाणिनस्तेषां । दृष्टान्तमा पदा सुग्नमा-चिन्तामा पाने मति प्रमोदो-पो भवति । फिरणाकुलेऽपि किरणरातुले-व्यापि रासचिमाविको चाकले एवं न-मुरमणाविव प्रमोदो न भवति । तम चरणचिन्तामणिः, परदर 'नु वचकलमिति सार्थः ॥ २० ॥ यस्त : त्रने चाटे या मुलं देना पति, ताह पमुगल - सनर ने प्रदा वनि, (A) किरतनानी का .........

·No text on this page.

·वीरभक्तामरम् ] વીરભક્તામર ૫૧ શબ્દાર્થ થાપા જેવું. વધા=જેમ. પુ (મૂડ )=સુખ. સુદેવ, મતિ (પ૦ =થાય છે. ત્રિરત્ન. જે (જૂ ગુજ)=તા. જુમ=ચિતામણિ, ઘને (રન)=પાદ, પગ. મતિ (પા. મ)=થાય છે. અર=અહિં. મરિ (જૂ કમો)=. (To)=જોયેલ. v=આ પ્રમાણે, એમ. તાદળે. g=વિશેષતાવાચક અવ્યય. =અન્ય, =કાચ. મુજેવ, શકકકડ, ટુકડે. ઘરમુખ, =કાચનો કક. ઘને અન્ય દેવનું મુખ. પિતા કિરણ. નહિ, ૪=ાસ. મi (જૂ ૬)=શરીરધારી છોને. રિણા=કિરણ વડે બાપ્ત. શરે (પ્રાણ)=મળેલ. પિ=પણ. શ્લોકાર્ધ પ્રભુના ચરણ-દર્શનનો પ્રભાવ “(હે આ અવસપણે કાલમાં થઈ ગયેલા અંતિમ જિનેશ્વર !) જ્યારે અત્ર તા પર દર્શન થાય છે, ત્યારે પ્રાણીઓને જેટલું સુખ થાય છે, તેટલુ અન્ય દેવના વદનના પણ ન થતું નથી. (પરંતુ આ હકીકત યથાર્થ છે, કેમક) સુરમણિ મળવાથી જે આનંદ : છે તે કિરણે વડે વ્યાખ (અર્થાતુ ચક્યક્તિ) એ કાચને કઠડે મળવાણી ને ની"– મારે ઘર્થભાઈ- एवं प्रसीद जिन ! येन सदा भवेन त्वच्छासन लगति मे सुमनोहर च। त्वत्सेवको भवति यः स जनो मदीय મિનો ઇતિ ના ! એવી છે ? A टीका છે દિન ! તેવું વર્ષ - ના રાજા : ---- સુમન જતિ ! - પ. TET 1 - - - - રજીસ, મારે તો જ તે તરફ ફેર છે { } !િ ( ti) 8 a "s - - - - : g વ જ જર, અને રાજ કરે = = ;

·સર્વદા અત્યંત ચિત્તાકર્ષક લાગે અને વળી હે સ્વામિન્ ! જે કાઈ તારો સેવક હોય, તે મનુષ્ય પર વીરભક્તામર [श्रीधर्मवर्धनात- શબ્દાર્થ एवं-ये अरे. च-सन. प्रसीद (धा० सद)-तुं प्रसन्न था. सेवक-सेवा रनार, मत. जिन 1 (मू० जिन ) हे तीर्थ४२ ! त्वत्सेवकाता सेवा येन (मू० यद् )-रेथा शने. भवति (धा० भूयाय छे. सदा सर्वदा, अहेनिश यः (मू० यद् ). भवे ( मू० भव )=१-मन विषे. सः (मू० तद् )=. अत्र:मा. जन: ( मू० जन )-मनुष्य त्वत् (मू• युष्मद् )-द्वितीय५३५ सर्वनाम. मदीयं (मू० मदीय )=भाई. शासन-माज्ञा. कश्चित् (मू० किम् ). स्वच्छाशनंबारी आज्ञा. मनः (मू० मनम् ) यित्तने. लगति (धा. लग्)-साणे छे. हरति (धा० हू)-हरे छे. मे (मू० अस्मद् ) भने. नाथ ! (मू० नाय) प्रभु। =અત્યતતાવાચક અવ્યય. भवान्तरे ( मू० भवान्तर )-मन्य अपने वि. मनोहर भित्ता अपि-पशु. सुमनोहरं सत्यंत सित्ता લોકાર્થ प्रभु-सेवानी प्रार्थना- હે તીર્થંકર ! તું એવો પ્રસન્ન થા કે જેથી કરીને આ ભવને વિષે મને તારૂં શાસન અન્ય ભવને વિષે પણ મારું ચિત્ત હરે (અર્થાત્ ભવાન્તરમાં પણ તારો સેવક મને પ્રિય લાગે अभ हुन्छु धुं )."-२१ * * जिनस्य भामण्डलम्- भामण्डलं जिन ! चतुर्मुख ! दिक्चतुप्के तुल्यं चकासदवलोक्य सभा व्यमृक्षत् । मयं समा अपि दिशो जनयन्ति किंवा प्राच्येव दिग् जनयति स्फुरदंशुजालम् ? ॥ २२ ॥ टीका रे दिन : हे चतुर्मुम ! गमगरको भगारमा नचत्वारि मुगानि देवविनिर्मिनात मामामिट मनं दिकच तुम्के. नु चकागत-तुल्यं दीयमानमरलारय प्यार masi-na-a ·ત્રિપણ. वीरभक्तामरम् ] વીરભક્તામર પ૩ क्षद्-विमर्शमकापीत् । किं न्यमृक्षदित्याह-सूर्य समा अपि-सर्वा अपि-चतस्रोऽपि दिशो जनयन्ति, किं वा प्राच्येव-पूर्व दिगेव जनयति १ । किंभूतं सूर्य ? स्फुरदंशुजालं-दीव्यत्किरणसमूहम् ॥२२॥ अन्वयः (૨) વિર ! (૨) તુ-ભુણ! (ત) મામારિ-વતુ લુચંદ્માવત્ અવોરા સમા કથા (૨) સમા વિસ -સુ-રૂાનgિ, કિં વા ખાવી પર્વ વિશ ( ) जनयति । શબ્દાર્થ મ=પ્રકાશ તેજ, સૂઈ (જૂ હૂ )=રવિને. પv=રા. સમાસ ( ૪)=સર્વે. માપદંભામંડળ, તેજ ઘેરા. કિન (૧૦ જિન)= તીર્થકર ! જ્ઞિક ( ફિx)=દિશાએ ૨=ચાર નવન્તિ (ઘ૦ જન)=ઉપજ કરે છે. મુકવેદન. હિંદુ વક્ત =ચાર છે વદન જેનાં એવા ! (સં.) વા=અથવા વિદિશા. પ્રાપૂર્વ ૨g=ચાર. gવ=જ. રિણ-ચારે દિશામાં. વિન( ફિr)=દિર g=સરખી રીતે. અનારિ (પી)-૩ પર કે વાવ (પ૦ ૨R )=પ્રકાશનુ. ( To 3 ) 1પમાન. અવરોજ (પારો)=ઇને, જીગકિરણ સરક, રમr=પરિષદ, પદા. gir! રીયમાન છે :* - - - દાદાત ()=વિત કરતી હતી. મેવા. લોકાઈ જિનેશ્વરનું ભામડલ- “હે તીર્થકર ! હે ચાર વદનવાળા (વામિન) ! (સમવસરણ ૫ - - ચારે દિશામાં સરખી રીતે પ્રકાશનું જોઈને (ત્યાં જેવી બા) પા વિના : સર્વે દિશાઓ, રફુરાયમન છે કિરણને સહ જેને કારને ૬૫1 : છે !કર દિશા તેમ કરે છે?”-૨૨ -- ૧ બ્રહ્માને ચતુર કહેવામાં આવે એ વાત જે છે એમ જે કામ પાવન ની, પતુ જિવા માટે - 2 - 1 જરૂર છે કે નહિ રાય ના પાન તેમ . તે જ ર ? જેમ લાગે છે રમવાસના 'પી જ . નામે ' એ પાકિ \ \ * -- ·५४ વીરભક્તામર [श्रीधर्मवर्धनकृत- - लोकः शिवः शिव इति ध्यायते स भगवानेवेत्याह- शम्भुगिरीश इह दिग्वसनः स्वयम्भू- मृत्युञ्जयस्त्वमसि नाथ ! महादिदेवः । तेनाम्बिका निजकलत्रमकारि तत् त्वत्- नान्यः शिवः शिवपदस्य मुनीन्द्र ! पन्थाः ॥२३॥ टीका हे नाय! इह-अस्मिन् लोके शं-मुखं भवत्यस्मादिति शम्भुः। गिरां-बाणीनामीशो गिरीशः। दिगंर वनं यम्य म दिवमनः । स्वयमात्मना भवतीति स्वयम्भूः । मृत्यु जयतीति मृत्युञ्जयः। गन्यमनि-नमेवानि । ईनामा यो महादेवस्तेन अम्बिका-अम्बा एव वाक्छलेन माता, सा निकालमारि. मा गद्रेग गीतेति मग्यार्थः । तत्-तस्मात् कारणात् त्वदन्यः पत्तोऽपरः गनीन्द्र ! मिरः हिमपदम्स पन्याय न, नास्तीत्यर्थः ॥ २३ ॥ अन्वयः ना:-गुः गिर-ईशा, दिग्-वसनः, स्वयं-भूः मृत्यु-जयः महत्-आदि-देन विटर अकारि, तर त्वत् अन्यः ( है ) मुनि-इन्द्र। शिवः शिय-पदम्य Tren', (पीत)। શબ્દા - २, (२) मदादिदेवा मा ६ महिमानी गे है। भारा३३. ----- तेन (मू. नद्)-नेना. विका(१) भि, भारी , पानी, --, २. (२) माता निजाताना क Ramnaam Pr . Humanynema निजकादरगाना५वी. शहरि (प.)म! 21 PAY (न. याद) 1 7. qu; , C1, 42, FREE7 ·છે ! ! ૫૫ વીર ] વીરભક્તામર બ્લેકાર્થ જિનેશ્વરજ ખરેખરા શંભુ છે– “હે નાથ ! આ જગમાં તું (સુખનું કારણ હોવાથી) શંભુ છે, તું વાને વામી હેવાથી ગિરીશ છે, (વસ્ત્ર રહિત હોવાને લીધે તું દિગમ્બર છે, (રવયેબુદ્ધ હેવાને લીધે) તું સ્વયંભૂ છે, (મનો પરાજ્ય કરેલ હોવાથી ) તું મૃત્યુંજય છે, અને તું (મહાપ્રમાણવાળી વાદશાંગીની શરૂઆત કરનાર લેવાથી ) મહાદેવ છે. (બાકી આ નામધારી મહાદેવે તે ) અંબિકાને સ્ત્રી તરીકે રવીકારી છે ( અંબિકાને અર્થ માતા પણ થાય છે એ વ્યંગ્યાર્થ છે). વાતે છે ચોગીશ્વર ! તારા સિવાય અન્ય કઈ શિવ નથી તેમજ મેક્ષિપદને માર્ગ નથી.”—૨૩ સ્પષ્ટીકરણ મથ્થસ્થભાવે જિનેશ્વર મહાદેવ એવું નામ આપીને આ શ્લેક દ્વારા કવીશ્વરે પિતાને મધ્યસ્થ–ભાવ પ્રકટ કર્યો છે. આવોજ ભાવ મૂળ ભક્તામરના ક્ન માનતુંગસૂરિજીના સંબંધમાં પણ દષ્ટિ- ગોચર થાય છે, કેમકે પ્રભુનું સંકીર્તન કરતાં તેઓએ નીચે મુજબના ઉદગાર કાઢ્યા છે— "बुद्धस्त्वमेव विबुधार्चितबुद्धियोधात् त्वं शड्करोऽसि भुवनत्रयशड्करत्वात् । धाताऽसि धीर ! शिवमार्गविधेर्विधानाद् व्यकं त्वमेव भगवन् ! पुरुषोत्तमोऽसि ॥" અર્થાત–હે પ્રભુ ! તું બુદ્ધ છે, કેમકે વિબુએ તારા કેવલજ્ઞાનના વસ્તુ–સમૂહના પરિપ્લેતું પૂજન કર્યું છે. વળી શિકર પણ તું જ છે, કેમકે તે ત્રિભુવનને સુખ અર્પણ કર્યું છે. હે ધીર! વાસ્તવિક રીતે તે બ્રહ્મા પણ તું જ છે, કેમકે મુક્તિ-માર્ગની વિધિની પ્રરૂપણ તેં કીધી છે અને નાથ ! એ વાત તે સ્પષ્ટ છે કે તું પુરૂષોત્તમ (નારાયણ) પણ છે.' સાધારણ રીતે સામાન્ય પુરૂ નામોને અંગે ઝગડા કરતા જોવામાં આવે છે. જેમકે કોઈક કહે છે કે શંકરનેજ ઈશ્વર માનવા જોઈએ. જ્યારે બીજે કહે છે કે સાચા દેવ તે બ્રહ્માજ છે, ત્યારે વળી ત્રીજો વિષ્ણુ-ભક્ત હેવાથી એમ કહેવા તૈયાર થઈ જાય છે કે ખરૂ પૂછાવો તે દેવ તે વિષ્ણુજ કહેવાય. કેમકે કહ્યું પણ છે કે – "जले विष्णु. स्थले विष्णुर्विष्णुः पर्वतमस्तके। सर्वभूतमयो विष्णुस्तस्माद् विष्णुमयं जगत् ॥" આવી રીતની પેટી ખેંચતાણ કરવામાં આવે તે લાભકારી નથી. કેમકે એક વખત જે સર્વથા વીતરાગ હેય તે ઈશ્વર કહેવાય એવું ઈશ્વરનું લક્ષણ જેણે ગળે ઉતરી ગયું હોય, તે મનુષ્ય १'विबुधार्चित!' इति पृथक् पदं सम्बोधनार्येऽपि समीचीनम् । ૨ બુદ્ધ અસર હોવાને લીધે, શંકર સષ્ટિના સંહાર કરનાર હોવાને લીધે, બ્રહ્મા હિંસાત્મક વેદની પ્રરૂપણ કરનાર હોવાને લીધે તેમજ કૃષ્ણ કપટ-ક્રિયામાં કાલ હેવાને લીધે આનામાં રહેલા અપૂર્વ ગુણો તો આપનામાંજ છે, એવો આ શ્લોકને ભાવાર્ય છે. R * ·૫૬ વીરભક્તામર [श्रीधर्मवनकृत- ઈશ્વરની બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ ઇત્યાદિ ગમે તે નામ વડે રસ્તુતિ કરે તે ખોટું નથી. પરંતુ હા, એટલું તે જરૂર જ કહેવું પડશે કે એ કામ ઉદાર વૃત્તિવાળાનું છે. વિશેષમાં આવી રીતે કોઈ જૈનેતરે જૈનના દેવોનાં નામપૂર્વક ઈશ્વરની સ્તુતિ કરી હોય એમ જોવામાં આવતું નથી, એ અત્ર વિશેષતા છે. સૌથી પહેલાં જૈનમાં પણ આ પ્રકારને મધ્યસ્થભાવે પ્રદર્શિત કરવા કણ તૈયાર થયું તેને નિર્ણય કરવો મુશ્કેલ છે, પરંતુ શ્રીમાનતુંગરિથી શરૂઆત થઈ હશે એમ લાગે છે. શ્રીમાન હરિભદ્રસુરિજીએ પણ તેમણે રચેલા લકતત્ત્વનિર્ણયમાં તથા અષક-પ્રકરણમાં એવીજ મતલબના ઉદ્ગારે કાઢ્યા છે, એ વાત નીચેનાં પઘો ઉપરથી જોઈ શકાય છે. यस्य संक्लेशजननो, रागो नास्त्येव सर्वथा । न च द्वेषोऽपि सत्त्वेषु, शमेन्धनदवानलः ॥१॥ न च मोहोऽपि सज्ज्ञान-च्छादनोऽशुद्धवृत्तकृत् । निलोकख्यातमहिमा, महादेवः स उच्यते ॥२॥-युग्मम् વીતરાગ સર્વશો, રાશ્ચતનુણેશ્વરી क्लिष्टकर्मफलातीतः, सर्वथा निष्कलस्तथा ॥३॥ यः पूज्यः सर्वदेवानां, यो ध्ययः सर्वयोगिनाम् । यः स्रष्टा सर्वनीतीनां, महादेवः स उच्यते ॥ ४॥-युग्मम् * एवम्भूताय शान्ताय, कृतकृत्याय धीमते । महादेवाय सततं, सम्यग्भक्त्या नमो नमः॥८॥" અથતુ–કલેશજનક રાગને, શાન્તિરૂપ ઇન્વનને વિષે સમરત પ્રાણુઓ પ્રતિ (તેને નાશ કર- વામાં) દાવાનલસમાન એવા શ્રેષને તથા યથાર્થ જ્ઞાનને આચ્છાદિત કરનારા તેમજ ચરિત્રને મલિન કરનારા એવા મેહને જેનામાં સર્વથા અભાવ છે તેમજ જેને મહિમા રૈલોક્યમાં વિખ્યાત છે, તે મહાદેવ કહેવાય છે. જે વીતરાગ છે, જે સર્વજ્ઞ છે, જે શાશ્વત સુખ સ્વામી છે, જે કિલષ્ટ કર્મની કલાથી મુક્ત છે, જે સર્વથા મૂર્ત આકારથી રહિત છે, જે સમસ્ત દેવોને પૂજાય છે, જે સક્લ ચોગિ-જનેને ધ્યેય છે, જે નિશેષ નીતિઓને પ્રકાશક છે, તે પ્રભુને મહાદેવ કહેવામાં આવે છે. x X ૪ X આ પ્રકારના શાન્ત, કૃતકૃત્ય અને સંપૂર્ણ જ્ઞાનશાલી એવા મહાદેવને ઉત્તમ ભક્તિપૂર્વક મારા નિરંતર નમરકાર હેજે. આવા મધ્યસ્થ ભાવનું પ્રતિબિમ્બ નિમ્નલિખિત પદ્યમાં પણ દષ્ટિગોચર થાય છે. ૧ આ સંબંધી વિશેષ માહિતી માટે જુઓ ઉપાધ્યાય શ્રીમંગલવિજયત તસ્વાખ્યાન (ઉત્તરાધના મેં લખેલી પ્રસ્તાવના.

·મોભજન 3 વીરભક્તામર પ૭ “ મારા શ્વાનનાં, and aggrict 01 ब्रह्मा वा विष्णुवी, एरो जिनो वा नमस्तस्मै ।" –-બહેમચંદ્રાચાર્યત ઈશ્વર-સ્તુતિ હવે આ પ્રકરણ પૂર્ણ કરીએ તે પૂર્વે મહેપાધ્યાય શ્રીચારિત્રસુન્દરમણિકૃત કુમારપાલ- ચરિત્રમાં આપેલા નીચે મુજબના (મહાદેવની તેમજ વડષભદેવની રતુતિરૂપ) દ્વિઅર્થી પદ્ય તરફ દષ્ટિપાત કરી લઈએ. "योऽमारयन्मारमरं विभूनि विभ्रद भवानीहितकारकम्ध । आदीश्वरो भूतपतिवृपाशा વામહીનામાનઃ પુનg –-ઈન્દ્રવજા –સ જ, વ૦ ૧, લે ૧૭ અર્થાત્ જેણે કામદેવ અને મૃત્યુને (અથવા કામદેવને સત્વર) નાશ કર્યો, તે જ્ઞાનાદિ) સંપત્તિને ધારણ કરનારા, સંસારના અનિષ્ટને (અર્થાતુ તેને નાશ) કરનારા, પ્રાણુઓના સ્વામી, વૃષભ (બળદ)ના લાંછનવાળા, (વિશ્વવિશ્વના) સંપૂર્ણ શૃંગારરૂપ એવા આદીશ્વર (ષભપ્રભુ) તને પવિત્ર કરે. જે બીજો અર્થ મહાદેવને લાગુ પડે છે, તે નીચે મુજબ છે – જેણે કામદેવને જલદી મારી નાખે, તે, વિભૂતિ (રાખડી)ને (અંગે) ધારણ કરનારા, પાર્વતીને હિતકારી, ભૂતના નાથ, બળદના વાહનવાળા, સર્પરાજરૂપી ભૂષણવાળા આદિદેવ તને પવિત્ર કરે. આવા દ્વિઅર્થ કે દ્વારા પણ જિનેશ્વરોની જૈનેતર માં સ્તુતિ કરવામાં આવી હેય એમ લાગતું નથી. અરે શ્રીસમપ્રભસૂરિએ તો હદ કરી છે, કેમકે નીચે મુજબન- कल्याणसार सविता न हरेक्षमोद hત્તાવારજન વાવો धर्मार्थकामदमहोदयचीर धीर सोमप्रमावपरमागमसिद्धसूरे ॥" ––શતાર્થિક પઘ દ્વારા તેમણે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ પ્રમુખ અનેક જૈનેતર દેવોની સ્તુતિ કરી છે. આ સ્તુતિમાં તેમને અંગે જે જે વિશેષણો વાપર્યા છે તે તે દર્શનમાં આપેલાં વિશેષ સાથે બરાબર મળતાં આવે છે. આ ઉપરથી જોઈ શકાય છે કે જૈન મુનિવર જૈનેતર દશન- હિંદુ પુરાણેને પણ સચોટ અભ્યાસ કરતા હોવા જોઈએ. આ તેમની સહિષ્ણુતા અને યથારિત વસ્તુ આલેખવાની અભિલાષા પ્રકટ કરે છે. ૧ કહેવામાં આવે છે તેમજ રાજાને આશીર્વાદ રૂપે ધીમાનતુંગર રિએ નીચે મુજબનો દ્વિઅથો લેક ક હતા. જરાતી nળેશાણી, ડાવર શ tific युगापीय प्रिय फुयार, विलसत्मपमपर ॥" ૨ આ સરિજીની સ્થલ : જુઓ મંગારા-તરંગિણીની બે ખેતી કરતાવના. ૮ { ·વીરભક્તામર [श्रीधर्मननास- ५८ सर्वशास्त्राध्ययनादपि सम्यक्त्वमधिकमिति दर्शयन्नाह- जानन्ति यद्यपि चतुर्दश चारु विद्या देशोनपूर्वदशकं च पठन्ति सार्थम् । सम्यक्त्वमीश ! न धृतं तव नैव तेषां ज्ञानस्वरूपममलं प्रवदन्ति सन्तः ॥ २४ ॥ टीका हे जिन ! ये चतुर्दश विद्या जानन्ति । यतः- "पडङ्गी वेदाश्चत्वारो, मीमांसाऽऽन्वीक्षिकी तथा । धर्मशास्त्रं पुराणं च, विद्या एताश्चतुर्दश ॥१॥" च-पुनर्देशोनपूर्वदशकं देशेनोनं पूर्वाणां दशकं च सार्थम्-अर्थयुक्तं पठन्ति, परं तत्र सम्यक्त्वं चैन धृतं तेषां ज्ञानस्वरूपं सन्तः-सज्जनाः अमलं-निर्मलं नैव प्रवदन्ति-नैव कथयन्ति । यन उक्तं नन्दिवृत्तौ-"मिथ्यादृष्टिः उत्कृष्टतः श्रुतमवगाहमानो देशोनानि दश पूर्वाण्यागाहते, परि- पूर्णानि त्वयगाढुं न शक्नोति" । एतावच्छास्वाधीत्यपि सम्यक्त्वाभावेऽज्ञानवानेवेत्यर्थः ॥ २४ ॥ अन्वयः (हे ) ईश! यद्यपि ( ये ) चतुर्दश विद्याः चारु जानन्ति, देश-ऊन-पूर्व-दशकं च स अर्धे पनि ( परं) तव सम्यक् ( ये. ) न धृतं, तेषां शान-स्वरूपं सन्तः अ-मलं न एवं प्रवदन्ति । શબ્દાર્થ जास्त (). पर्ट : सम्यक्त्वं (मू० मम्यरत ) सम्५. । ईश ! (. ईश) 3:41 नम्नति धृतं (मु० धून )२५ २०५ तब (म० युग्मर )-11. . FEE - तेषां (मु० तर)-नेमन ननर ग्यर:३५ प्रारम्यान ३५ : - अवन्ति ।

·परिभक्तामरम् ] વીરભક્તામર લોકાર્થ “હે નાથ ! જોકે (જે મનુષ્ય) ચાદ વિધાઓ સારી જાણે છે તેમજ કંઈક અપૂર્ણ એવાં દશ પૂર્વેનું અર્થ-સહિત પઠન (પણ) કરે છે, છતાં પણ જે તેમણે તારૂ સમ્યકત્વ (યથાર્થ દઈને ધારણ કર્યું નથી, તે તેના જ્ઞાનવરૂપને સજજને નિર્મલ કહેતા નથી–૨૪ સ્પષ્ટીકરણ ચોદ વિદ્યાઓ આપણે જોઈ ગયા તેમ ચોદ વિદ્યાઓ તે બીજી કઈ નહિ પણ ચાર વે, ના અંગે, મીમાંસા, તર્ક, ધર્મશાસ્ત્ર અને પુરાણ એ ચૌદ છે. તેમાં ચાર થી વડગવેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદ એ વેદે ઉપરાંત પાછળથી ઉદ્ધાર થઇને દરિયે (રમ 2 ) અથર્વવેદ સમજવામાં આવે છે. વેદના કરતાં ઉતરતા દર જેના પર તેના શાયક . અંગ” કહેવામાં આવે છે. એકંદર અંગ છ છે –(૧) શિલ. (ર) દશા. (૧) - - રણ, (૪) નિરૂર્ત, (૫) તિર્ષ અને (૬) કલ્પ. ત્રણ મૂળ પૂર્વ-મીમાંસા . મ તીર્થંકરના ઉપદેશનું શ્રવણ કર્યા બાદ તેના મુખ્ય શિ, જે નિધિ છે અને જેમને “ગણધર' એવા નામથી સંબોધવામાં આવે છે, તે ન? - - અને તે શારગોને બાર વિભાગમાં વિભક્ત કરે છે. આ કવિને “.. ' છે (જ્યારે આ બારે વિભાગના સમરત ને “દાદાગી' માં આ બાર અંગે માંના “દિવાદ' નામના બારમા અંગના (1) પરિણ, (૨ ) * ગ, (૪) પૂર્વગત અને (૫) ચૂલિડા એ પગ બે રે મ પ . ' જેમાં “ચૌદ પૂર્વ રામાવેશ થાય છે, અર્થાત્ ગનના ના પિ પૂર્વ” કહેવામાં આવે છે. ચૌદ પૂર્વોનાં નામો– (૧) ઉત્પાદ (૨) ગામણી (૩) વીર્ય પાર ? - . જ્ઞાનપ્રવાદ, (૬) સત્ય-પ્રવાત, () પાપી, ( 1 1 ( ૧૦ ) વિવાનુખવા, (૧૧) પ. (૨) . (૧૪) લોબિન્દુસાર, ૧પણ સાથે પાનમાં રાખે છે , 1 ના પાપ છે ૨ કપાપ- ૬ વાવના - s ** ·૬૦ વીરભક્તામર બીપીuિnd- ધીરે ધીરે બારમું અંગ નષ્ટ થતાં ચૌદ પૂર્વનું જ્ઞાન પણ નષ્ટ થયું અને અત્યારે તે એવો સમય આવી લાગે છે કે આ ભરતક્ષેત્રમાં તે કોઈને પણ એક પૂર્વ જેટલું પણ જ્ઞાન નથી. વીર-નિર્વાણ પછી ૯૮૦ વર્ષ સુધી એક પૂર્વના જેટલું તે જ્ઞાન ધરાવનાર મહાત્મા વિદ્યમાન હતા. કહેવામાં આવે છે કે વી. સં. ૯૮૦ માં શ્રીમાનું દેવદ્ધિગણિએ ધીરે ધીરે પૂર્વને ઉચ્છેદ થતો જોઈને જે કઈ જ્ઞાન તેમના સમયમાં વિદ્યમાન હતું, તે ટકી રહે તેટલા માટે તેમણે તે પુરતકારૂ કર્યું. પૂર્વ શબ્દમાં રહેલી પ્રધાનતા- એ પણ નિવેદન કરવું આવશ્યક સમજાય છે કે સૌથી પ્રથમ તે ગણધર (અક્ષર-રચનાની અપેક્ષાએ) પૂર્વની રચના કરે છે અને ત્યાર બાદ બીજાં અંગાદિક રચે છે. આથી “પૂર્વ” શબ્દને વ્યુત્પત્તિ-અર્થ ચરિતાર્થ થાય છે. વિશેષમાં સર્વ આગમોમાં “પૂર્વ’ને પ્રધાન ૫૪ આપવામાં આવ્યું છે. અર્થાત જેમ સામાન્યતઃ મનુષ્યોમાં પુરૂષ પ્રધાન પદ ભોગવે છે, તેમ સમગ્ર આગમોમાં “પૂર્વનું પ્રાધાન્ય છે. આથી કરીને તે સાધ્વીઓને પૂર્વનું અધ્યયન કરવાને અધિકાર નથી, એમ કહેવામાં આવે છે, પરંતુ એ ધ્યાનમાં રાખવું કે અગ્યાર અંગ સુધીનું અધ્યયન કરવામાં તેને કોઈ રોતું નથી. વિશેષમાં આ પૂર્વે પ્રાયઃ સંસ્કૃત ભાષામાં રચવામાં આવે છે અને એ સંસ્કૃત સાહિત્ય કેટલું વિશાળ હોય છે તેનો ખ્યાલ નીચે લખવામાં આવતી હકીકત ઉપરથી આવી શકશે. પહેલું “પૂર્વ ' લખવાને માટે એક ટુરિત (હાથી) પ્રમાણમસી (શાહી) જોઈએ. બીજું પૂર્વ લખવાને સારુ બે હસ્તિપ્રમાણુ, ત્રીજું “પૂર્વ' લખવાને માટે ચાર હરિત પ્રમાણ અને એવું પર્વ લખવાને સારુ આઠ ટુક્તિપ્રમાણુ મસી જોઈએ. એ પ્રમાણે પાંચમા “પૂર્વના લખાણને માટે ૧૬ હસ્તિ-પ્રમાણ, ઇશાને સારૂ ર, સાનભાને સારૂ ૬૪, આઠમાને માટે ૧૨૮, નવમાને માટે ૨૫૬, દાને માટે પ૧૨, અગ્યારમાને સારૂ ૧૦૨૪, બારમાને સારૂ ૨૦૪૮, તેમને માટે ૪૬ અને મને માટે ૮૧૨ દર્તિ-પ્રમાણ મસી જોઈએ. અર્થાત્ કોઈ એક “પૂર્વ' લખવાને માટે ની ના પૂર્વ નાં બી શાહી જઇએ. એકંદર રીતે સમસ્ત “પૂર્વી' લખવાને માટે ૧૬૧૮૩ કરિઅરીએ. કલ્પસૂત્ર ઉપર ઉપાધ્યાયથી વિનયવિજયજીએ રેલી સુબોધિકા ની ટકા ના ઉલ્લેખ છે. દફન વિનિમજ તેની પદ-સંખ્યા- ૧ ) ઉત્પાદમાં સર્વક અને સર્વ પદાર્થોના ઉત્પાદન અધિકાર છે. તેમાં * * * : - છે. અને સર્વ પદાથોના પરિમાનું વન છે, તેમાં ની • તે --- “ ” કરતાં આવ્યા *:-- હારી છે દ ી “, છે *- , • કે વચન 1% છે : } s ·3 hrane પ્રસ્તાવના e~ -- આ પ્રથમ વિભાગમાં શ્રીમાનતુંગરિકૃત ભકત્તામર સ્તંત્ર છે : . ચારૂપ વીર-ભક્તામર તથા નેમિ-ભક્તામરને તેમજ માં પરિદિ : - ભક્તામર સ્તોત્રને તથા શ્રીગારનારકલ્પ તે જ તેના હાથ છે : આવ્યો છે. આમાંના વીરભક્તામરને ભાષાન્તરાદિકનો પ્રાણ છે. . ૧૯૬૯ માસની શરૂઆતમાં કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ સાંસારિક ઉપાધરને ૮ ને ” એક વર્ષ સુધી હાથમાં લઈ શક હતો નહિ. ઈ. સ. ૧૯૬૪ ના રિ-૧ - ફરીથી હાથમાં લીધું અને નાતાલની રજા દરમ્યાન તે ક ર જ રિ. * : ભક્તામર અને દ્વિતીય વિભાગમાં આપવામાં આનાક સારી ના - દિકની શરૂઆત પણ કરી. જેમ જીભનયુનિવકૃત સ્તુતિ ચાવડાનો કાર્ય અને પરીકરણ તૈયાર કરી તેને રાંગ પાં "ના " કાય પરત્વે પણ મેં પ્રયાસ કર્યો છે. પરંતુ નિ આ કિ.! * : પદ્યનું શીર્ષક (મથાળું) તૈયાર કર્યું હતું તેમને " '' .'' વીર-ભક્તાગારના સંબંધમાં તો પ રિ છે છે, કિન્તુ એટલું તો માર વગેરવું પર તેમજ ૧૯મા ની તે ૩૧ સમી અને ૧૯ ૧ - હોવાથી તે કાર્ય કર્યું છે. આ વાનપાનમ , '; અન્ય પતિને પગ કર્યો છે. નેમિ-ભક્તામરમાં તે તેના ડd ,ભા પરંતુ આ કાવ્યનો વિષય જ એવો છે તેના પર તેમજ ઘણી વાર રણ પણ માં : વીર-ભક્તામર તૈયાર કરવામાં ને , (મહેસાણા) તરસી પરિપ. રા:: શ્રા સાપને ભારે ના, નેમિ - .. રાજ્ય ન્યાયાધિ 'ર ૧ ફિર : રાજ વિજ તરીકે ૨ * เม3 ·વામિન વીરભક્તામર (૩) વીર્ય-પ્રવાદ પૂર્વમાં જીવાદિકની શક્તિનો ઉલ્લેખ છે. તેમાં ૭૦ લાખ પડે છે. (૪) અસ્તિ-નાસ્તિ-પ્રવાદ પૂર્વમાં કયા પદાર્થ છે અને ક્યા પદાર્થ નથી એ વાત તેમજ દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર, કાલ અને ભાવની અપેક્ષાએ જીવાદિકની સત્તા તેમજ અસત્તા પણ વિચા- રવામાં આવી છે. આમાં સપ્તભંગીની પણ પ્રરૂપણ છે. તેમાં ૬૦ લાખ પડે છે. (૫) જ્ઞાન-પ્રવાદ પૂર્વમાં મતિ, શ્રત ઈત્યાદિ પાંચ પ્રકારના જ્ઞાનનું સવિસ્તર વર્ણન છે. તેમાં ૯૯, ૯૯૯ પદે છે. (૬) સત્ય-પ્રવાદ પૂર્વમાં સંયમ, સત્ય વચન, અસત્ય વચન ઈત્યાદિને ઉલ્લેખ છે, એમાં એક કરોડ અને છ પદે છે. (૭) આત્મ-પ્રવાદ પૂર્વમાં આત્માનું અનેક નયપૂર્વક અને વિરોષમાં નિશ્ચય અને વ્યવહાર નયાનુસાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. આત્માના સ્વરૂપ ઉપર આ પૂર્વ વિશેષતઃ પ્રકાશ પાડે છે. એમાં ૨૬ કરોડ પહો છે. (૮) કર્મ-પ્રવાદ પૂર્વમાં જ્ઞાનાવરણાદિક આડે કર્મોનું પ્રકૃતિ, સ્થિતિ અનુભાગ અને પ્રદેશ એ ચારે અપેક્ષાપૂર્વક વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. એમાં એક કરોડ અને એંસી હસર પડે છે.' (૯) પ્રત્યાખ્યાન-પ્રવાદ પૂર્વમાંથી પ્રત્યાખ્યાન સંબંધી માહિતી મળે છે. એમાં ૮૪ લાખ પદે છે. (૧૦) વિધાનપ્રવાદ પૂર્વમાં અનેક પ્રકારની વિદ્યાઓ સંબંધી ઉલ્લેખ છે. એમાં એક કરોડ અને દશ લાખ પદ છે. (૧૧) અવશ્ય પૂર્વમાં જ્ઞાન, તપ, સંયમ ઈત્યાદિ શુભ ફળરૂપે સફળ અને પ્રમાદ ઇત્યાદિ અશુભ ફળરૂપે અફળ છે એ સંબંધી માહિતી આપવામાં આવી છે. એમાં ૨૬ કરેડ પડે છે. ( ૧૨ ) પ્રાણાયઃ પૂર્વમાં પાંચ ઇન્દ્રિય, ત્રણ પ્રકારનાં બલ, ઉચ્છવાસ-નિઃશ્વાસ અને આયુષ્ય એ દશ પ્રાણ તેમજ અનેક પ્રકારનાં આયુષ્ય સંબંધી ઉલ્લેખ છે. એમાં એક કરોડ અને ૫૬ લાખ પદો છે. (૧૩) કિયા-વિશાલ પૂર્વમાં સંવમાદિક ક્રિયાઓ સંબંધી ઉલ્લેખ છે. એમાં નવ કરોડ પદે છે. (૧૪) લોકબિન્દુસાર પૂર્વ જગતમાં તેમજ ફુલોમાં અક્ષરની ઉપર નિન્દુની જેમ સવોત્તમ છે. એમાં સાડા બાર કરાડ પડે છે. આ પૂર્વમીમાંસાનું પ્રકરણ પૂર્ણ કરવામાં આવે તે પૂર્વે એ નિવેદન કરવું અસ્થાને નહિ ગણાય કે આ કાર્ય ઉપરથી એમ જોઇ શકાય છે કે દર પૂર્વી કંઈક ન્યૂન ન ધરાવનારી વ્યક્તિ સમક્તથી વંચિત હોઈ શકે અને ઓછામાં ઓછા દશા પૂર્વના રાતા સમકઠી . કૃત હોય છે. સાતમા, મા અને દવા અને ૩ કરોડ, ૩ ૧-૩ માપન-સારે =ાને = લાખ અને ૧૨ હજાર પરે છે.

·૬૦ વીરભક્તામર [श्रीधर्मवर्धनकृत- ધીરે ધીરે બારમું અંગ નષ્ટ થતાં ચૌદ પૂર્વનું જ્ઞાન પણ નષ્ટ થયું અને અત્યારે તે એવો સમય આવી લાગે છે કે આ ભરતક્ષેત્રમાં તે કોઈને પણ એક પૂર્વ જેટલું પણ જ્ઞાન નથી, વીરનિર્વાણ પછી ૯૮૦ વર્ષ સુધી એક પૂર્વના જેટલું તો જ્ઞાન ધરાવનાર મહાત્મા વિદ્યમાન હતા. કહેવામાં આવે છે કે વી. સં. ૯૮૦ માં શ્રીમાનું દેવગિણિએ ધીરે ધીરે પૂર્વનો ઉચ્છેદ થતો જોઇને જે કંઈ જ્ઞાન તેમના સમયમાં વિદ્યમાન હતું, તે ટકી રહે તેટલા માટે તેમણે તે પુસ્તકાણ કર્યું. પૂર્વ શબ્દમાં રહેલી પ્રધાનતા- એ પણ નિવેદન કરવું આવશ્યક સમજાય છે કે સૌથી પ્રથમ તો ગણધર (અક્ષર-રચનાની અપેક્ષાએ) “પૂર્વની રચના કરે છે અને ત્યાર બાદ બીજાં અંગાદિક રચે છે. આથી “પૂર્વે શબ્દને વ્યુત્પત્તિ-અર્થ ચરિતાર્થ થાય છે. વિશેષમાં સર્વ આગમાં “પૂર્વ પ્રધાન પદ આપવામાં આવ્યું છે. અર્થાત્ જેમ સામાન્યતઃ મનુષ્યમાં પુરૂષ પ્રધાન પદ ભગવે છે, તેમ સમગ્ર આગમાં “પૂર્વનું પ્રાધાન્ય છે. આથી કરીને તે સાધ્વીઓને પૂર્વનું અધ્યયન કરવાને અધિકાર નથી, એમ કહેવામાં આવે છે, પરંતુ એ ધ્યાનમાં રાખવું કે અગ્યાર અંગ સુધીનું અધ્યયન કરવામાં તેને કોઈ રેકતું નથી. વિશેષમાં આ પૂર્વે પ્રાયઃ સંરકૃત ભાષામાં રચવામાં આવે છે અને એ સંસ્કૃત સાહિત્ય કેટલું વિશાળ હોય છે તેને ખ્યાલ નીચે લખવામાં આવતી હકીકત ઉપરથી આવી શકશે. પહેલું “પૂર્વ” લખવાને માટે એક હરિત (હાથી) પ્રમાણમસી (શાહી) જોઇએ. બીનું પૂર્વ લખવાને સારૂ બે હતિ-પ્રમાણ, ત્રીજું પૂર્વ લખવાને માટે ચાર હસ્તિ પ્રમાણ અને એવું પર્વ લખવાને સારૂ આઠ હસ્તિપ્રમાણ મસી જોઈએ. એ પ્રમાણે પાંચમા “પૂર્વના લખાણને માટે ૧૬ હસ્તિપ્રમાણ, છઠ્ઠાને સારૂ ૩૨, સાતમાને સારૂ ૬૪, આઠમાને માટે ૧૨૮, નવમાને માટે ૨૫, દશમાને માટે પ૧૨, અગ્યારમાને સારૂ ૧૦૨૪, બારમાને સારૂ ૨૦૪૮, તેરમાને માટે ૪૯ અને ચૌદમાને માટે ૮૧૯ર હસ્તિ-પ્રમાણ મસી જોઈએ. અર્થાત્ ઈ એક પૂર્વ લખવાને માટે તેની પૂર્વેના પૂર્વ કરતાં બમણ શાહી જોઇએ. એકંદર રીતે સમસ્ત પૂર્વે લખવાને માટે ૧૬૩૮૩ હસ્તિ-પ્રમાણે શાહીઈએ. કલ્પસૂત્ર ઉપર ઉપાધ્યાયશ્રી વિનયવિજયજીએ રચેલી સુબાધિકા નામની ટીકામાં આ પ્રમાણે ઉલ્લેખ છે. ચૌદ પૂર્વોના વિષયો તેમજ તેની પદસંખ્યા- (૧) ઉત્પાદ પૂર્વમાં સર્વ દ્રવ્ય અને સર્વ પદાર્થોના ઉત્પાદનો અધિકાર છે. તેમાં એક કરોડ પદો છે. (૨) અગ્રાયણીય પૂર્વમાં સર્વ દ્રવ્ય અને સર્વ પદાર્થોના પરિમાણનું વર્ણન છે. તેમાં ૯૬ લાખ પદ છે. ૧ - વંધમાં માનર છે. તે એ છે કે પ્રેમ તો ગણધર-મૃતની રચના કરતાં આચાદિ બની 11 ના અનેક એમ નદી-ય તેમજ પ્રવચન-સરકારની ટીકા ઉપરથી જોઈ શકાય છે નાની લવરિત રામ રામ રાખે છેજયારે પ્રવચનારહાર (ગાળ) ·વિરમગામ વીરભક્તામર (૩) વીર્ય-પ્રવાદ પૂર્વમાં જીવાદિકની શક્તિનો ઉલ્લેખ છે. તેમાં ૭૦ લાખ પડે છે. (૪) અસ્તિ-નાસ્તિ-પ્રવાદ પૂર્વમાં ક્યા પદાર્થ છે અને ક્યા પદાર્થ નથી એ વાત તેમજ દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર, કાલ અને ભાવની અપેક્ષાએ જીવાદિકની સત્તા તેમજ અસત્તા પણ વિચા- રવામાં આવી છે. આમાં સપ્તભંગીની પણ પ્રરૂપણ છે. તેમાં ૬૦ લાખ પડે છે. (૫) જ્ઞાન-પ્રવાદ પૂર્વમાં મતિ, શ્રુત ઇત્યાદિ પાંચ પ્રકારના જ્ઞાનનું સવિસ્તર વન છે. તેમાં ૯, ૯૯૯ પદે છે. (૬) સત્ય-પ્રવાદ પૂર્વમાં સંયમ, સત્યવચન, અસત્ય વચન ઈત્યાદિ ઉલ્લેખ છે. એમાં એક કરોડ અને છ પદો છે. (૭) આત્મ-પ્રવાદ પૂર્વમાં આત્માનું અનેક નયપૂર્વક અને વિરોધમાં નિક ને વ્યવહાર નયાનુસાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. આત્માના સ્વરૂપ ઉપર આ પૂર્વ વિદ્યા પકોડા પડે છે. એમાં ૨૬ કરોડ પદો છે. (૮) કર્મ-પ્રવાદ પૂર્વમાં જ્ઞાનાવરણાદિક આડે કર્મનું પ્રકૃતિ, સ્થિતિ અનુરાગ અને પ્રદેશ એ ચારે અપેક્ષાપૂર્વક વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. એમાં એક કરોડ અને મેં કાર રે.." (૯) પ્રત્યાખ્યાન-પ્રવાદ પૂર્વમાંથી પ્રત્યાખ્યાન સંબંધી માહિતી મળે છે. એ. ૪ લાખ પદો છે. (૧૦) વિદ્યાનુવાદ પૂર્વમાં અનેક પ્રકારની વિદ્યાનો સી વેન છે. એક કરોડ અને દશ લાખ પદ છે. (૧૧) અવય પૂર્વમાં જ્ઞાન, તપ, સંયમ ઇત્યાદિ સફળ ની અશુભ ફળરૂપે અફળ છે એ સંબંધી માહિતી આપવામાં આી છે. -જા રા રેડ (૧૨) પ્રાણાયુઃ પૂર્વમાં પાંચ ઇન્દ્રિય, ત્રણ પ્રકાર બત, - - - આયુષ્ય એ દશ પ્રાણ તેમજ અનેક પ્રકારનાં આખ્ય તંબ 0 4 3 અને ૫૬ લાખ પદે છે. (૧૩) કિયા-વિશાલ પર્વમાં સંપમાદિક દિને તેને તે તેની ... ૨ 0 * પદ છે. ક (૧૪) લોકબિન્દુસાર પૂજગતમાં તેના સવોત્તમ છે. એમાં સાડા બાર કરાડ પા છે, આ પૂરેપીમાંસા પડાણ પૂર્વ રાજ કરે છે ? - . :: ગણાય કે આ કાર્ય ઉપર નેમ છે. એ છે કે તું ખેતિ સમકકી સિત હોઇ છે અને છે. તે એ.. ? ગૃત હોય છે. 1- મન-કરાર છે. જો - 1 1 3 3 - 1 - - - ·* ६२ વીરભકતામર [श्रीधर्मवर्धनकृत- વિશેષમાં ચૌદ પૂર્વધર યાને શ્રુતકેવલીની હૈ બલિહારીજ છે, કેમકે સેન-પ્રરનના ઉલ્લેખ મુજબ તે અસંખ્યાત ભવ જોઈ શકે. વળી તે મરીને જન્યથી લાન્તક દેવલોકે જાય (જુઓ તવાણાધિગમસૂત્ર અ. ૫સૂ૦ ૨૨ નું ભાષ્ય.) पुरुषोत्तमोऽयं वीर एवेत्याह- नृणां गणा गुणचणाः पतयोऽपि तेषां ये ये सुराः सुरवराः सुखदास्तकेऽपि । कृत्वाऽञ्जलिं जिन ! चरिक्रति ते स्तुतिं तद् व्यक्तं त्वमेव भगवन् ! पुरुषोत्तमोऽसि ॥ २५ ॥ टीका हे जिन ! ये नृणां-मनुष्याणां गणाः ! किंविशिष्टा गणाः ? 'गुणचणाः' गुणैर्विख्याताः । "तेन वित्ने चु [च] सुप्रचणपौ" इति चणप्प्रत्ययः । ये तेषां नृगणानां पतयो-राजानश्चक्रिणः । ये पुनः सुराः सुरवरा-इन्द्राः सुखदास्तकेऽपि, स्वार्थेऽकच् प्रत्ययः । ते-तव स्तुति चरिक्रति- अतिशयेन कुर्वन्ति । किं कृत्वा ? अञ्जलिं कृत्वा । तत्-तस्मात् कारणाद् व्यक्तं स्पष्टं यथा स्यात् तथा हे भगवन् ! पुरुषोत्तमः-पुरुषेपूत्तमस्त्वमेवासि, अन्यो न कोऽपीत्यर्थः ॥२५॥ (हे ) जिन ! ये नृणां गुण-चणाः गणाः तेषां पतयः अपि ये (च) सुराः सुर-वराः सुख दार तके अपि अञ्जलिं कृत्वा ते स्तुति चरिक्रति, तद् व्यक्तं ( यद् ) भगवन् ! त्वं एव पुरुप-उत्तमः अति। શબ્દાર્થ नृणां (मू० नभनुध्याना. कृत्वा (धा रान. गणाः (मू० गण) समुध्धया, टमा. अञ्जलिं ( मू० अञ्जलि ) लि. गुण-शुषु. जिन! (मू० जिन ) तीर्थ ! चण-प्रशिक्षतावा प्रत्यय. चरिक्रति (धा कृ) मतिशय छे. गुणचणा: गुलाधा प्रसिद्ध ते ( मू० युष्मद् )-तारी. पतयः (मू. पतिरपानीमा. स्तुति ( मू० स्तुति ) तिन, मरासान अपि-५४. तद्-तथी. तेपा (मू. तद् ) तमना. व्यकंरपट. ये (नू. यद् )ोमी. त्वं (मु० युष्मद)-तु. मुराः (मू० सुर)जन, हवा. भगवन् । (मू० भगवत) नाय ! पुरुष-५३५, भ२६. .: (भू. मुखरमुरे, रनिया. उत्तम-अ. मू. मुखद जमानारा. । पुरुषोत्तमा (1) पुसाने विष र (२) नारायण. । असि (पा.सार ). देव र दति प्रसिद्धहमालम् ( 131१५)। अन्वयः एव-गा. वर-3n.

·वीरभक्तामरम् ] વીરભક્તામર શ્લોકાર્ધ મહાવીરજ પુરૂષોત્તમ છે – “હે વીતરાગ ! ગુણએ કરીને વિખ્યાત એવા માનવોના સમુદાયો તેમજ તેના સ્વામી (ચક્રવર્તી પ્રમુખ નપતિઓ) તેમજ સુખ અર્પણ કરનારા જે દેવો તથા જે દેવેન્દ્રો છે તેઓ પણ બે હાથ જોડીને તારી અતિશય સ્તુતિ કરે છે, તેથી એ સ્પષ્ટ (સિદ્ધ થાય ) છે કે હે ભગવન : તેજ પુરૂષોને વિષે ઉત્તમ છે [ તુંજ નારાયણ છે, બાકી બીજા તો નામધારી જવા!”—૧૫ रोगा झषा बहुमहामकराः कषाया- श्चिन्तैव यत्र वडवाग्निरसातमम्भः । वाधिर्भवः सर इव त्वयका कृतस्तत् तुभ्यं नमो जिन ! भवोदधिशोपणाय ॥ २६ ॥ टीका है जिन ! त्वयैव त्वयका स भवः-संसारो वाधिः-गमुद्रः पर दव-नटाल दर सा में इति कः ? यत्र रोगा झपा-मत्स्याः, कपाया बहुमहामफराः, चिन्ता पमातिः- पान:: असात-दुःखमम्भो-जलं यत्र । तत्-तस्मात् कारणात् मनोदधिशोपगाय संचासमुद्र निकर काय ) तुभ्यं-भवते नमो-नमस्कारोऽस्तु ॥ २६ ॥ अन्ययः (हे ) जिन! यत्र रोगाः सपा, कपायाः पहु-महत्-मपारा, चिन्ता ...... ... ...... (सा) भवः वापि स्वयका सरसइव फता, तर उदधि-शोषणार दुर । શબ્દાર્થ पाधि (p. -.. या(भू ...... सरः (F-17: रोगाः (मू. रोग). शपाः (मू० प )सो, म पा-५ महत्या मफरसगर बहुमदामारा-५ मारा म.. फपायाः (मू. कपा) चिन्ता-पिता, २ स्वयकार - गर- . पडपाशिः (p. 47 ) ... ...... नि. मसात.utail...५ जाम:(. .in . 1 ५५ ५ ५५५.५ ·૬૪ વીરભક્તામર [વર્ષ શ્લેકાર્થ “હે જિનેશ્વર જ્યાં રોગરૂપી મર્યો છે, (કેધ, માન, માયા અને લેભ એ ચાર) કથા- રૂપી ઘણું મેટા મગરે છે, ચિન્તાજ એ વડવાનલ છે, અને દુઃખ તે જલરૂપ છે. તે સંસારરૂપી સમુદ્રને તેં (જ) સરવર જેવો કરી દીધું છે તેથી કરીને સંસારરૂપી સાગરનું શેષણ કરનારા એવા તને (મારા) પ્રણામ (જો).”—૨૬ સ્પષ્ટીકરણ શ્લોક-તાત્પર્ય- આ શ્લોકમાં સંસારને સમુદ્રની ઉપમા આપી છે અને તેને ચરિતાર્થ કરવા અને પ્રયત્ન કરવામાં આવે છે. જેમકે સમુદ્રમાં મ, મગરે, વડવાનલ તેમજ જલ હેાય છે, તેમ સંસા- રમાં તેની ગરજ સારનારા રોગ, કથા, ચિન્તા અને દુઃખ રહેલાં છે. આને નાશ કરવાની દળ રાખનારે આ સાગરનું શેવ કરી જવું જોઈએ. એવું કાર્ય કે વીર પ્રભુ ! તેંજ કર્યું છે, કાનન (નાનારી અગત્ય નઝિ, પરંતુ તે નામને સંપૂર્ણતઃ ચરિતાર્થ કરી આપનાર એવા ) અને મારા અવાર કામ છે, એ આ શ્લોકને ફલિતાર્થ છે. જન્મ ?િ રરૂપથી તો અણ્ય ઇ શકે તેથી તેને પરાઠમના સંબંધમાં એટલુંજ . “ના પિતાનાં વંદા-જુવાર સુતા હતા! રિદિરો હે રે, ચિના ત સાં” –શ્રીપાલ-ચરિત્ર - રાઉન છે તેથી કરીને ને ચિનાથી અધિક છે, કેમકે ચિના તે એક વાર રિરૂિ. ૧. સા બત છે. જ અન્ય રાજ્ય 4 નય વિવા- ૧૧ : યા કરવાના - દ. મોરના મા ૨૧:ન કરવાની ૨. } 3 * ૨ : ૨ { { - ૧૪ ( ૧ ૧ t": : : : : - 4 ·वीरभक्तामरम् ] વેરભક્તામર ૬૫ अन्वयः (हे ) जिन ! यद् मया हि यस्य तस्य च जनस्य आवश्यकंपारवश्यं वरिवस्ययाआतं,तत् तर्कयामि यहु-मोहतया मया त्वं स्वप्न-अन्तरे अपि न कदाचित् अपि ईक्षितः असि । શબ્દાર્થ यो रणने साधे. तर्कयामि (धा० तर्क ) त ३ धुं. यस्य (मू० यद् )ोनी. बहु-धा. तस्य (भू. तद् )-ना. मोहता-जाना च-मन. बहुमोहतया अत्यन्त मनानपणाने साधे. जनस्य ( मू० जन )-मनुष्यनी. त्वं (मू० युष्मए)-तु. हि-निश्चयवाय म०4. स्वप्न-स्वान पारवश्यं ( मू० पारवश्य )-परतन्त्रता. अन्तर-मध्य आवश्यकं (मू० आवश्यक)-१३री. स्वप्नान्तरे-वनमा जिन ! (मू० जिन )- पातरा ! अपि-प. मया ( मू० अस्मद् )-माराया. परिवस्यया (मू० वरिवस्या )सेवा 43. कदाचित् पि. आप्तं (धा० आए )- ययु ईक्षितः (मू० इक्षित ) नेवाये. तद्-तेथा. असि (धा० असू). કલેકાર્થ પરતત્રતાનું કારણ- हे पीत ! मारे २५ तेवा मनुष्यनी ( ५६५ ) २३१२५ (सागवानी मी) ५२. તત્રતા સેવારૂપે પ્રાપ્ત થઈ છે (અથતુ મારે ગમે તેવા માનવની ગુલામગીરી પણ કરવી પડે છે) તેથી હું એમ તર્ક કરું છું કે પ્રચુર અજ્ઞાનપણને લીધે મારાથી તું સ્વપ્નમાં પણ કદાપિ જેવા નથી (અર્થાત હું પરત–તારૂપી વિડંબનાથી વ્યાકુળ રહું છું એજ બતાવી આપે છે કે રખના पए ताशन श्वाने सायशाणी यो नथी ). "-२७ ननलि. - स्तनन्धयस्य भगवतो रूपस्वरूपमाह- रम्येन्द्रनीलरुचिवेषभृतो जनन्याः पार्ध श्रितस्य धयतश्च पयोधरं ते। रूपं रराज नवकाञ्चनरुक् तमोभं विम्वं रवेरिव पयोधरपार्थवति ॥ २८ ॥ १ एतच भगवत. स्तन्यपानवर्णन लौकिका, विरे विपरदे पार पाने इ.स शामनीत्या तु सष्टमेव विरोध "बिनाङ्गुष्ठे तुरेन्देश, पीपूपमपनारितम् । अपियर धितो नायो, SEHRARIA नाका" इस्पाएकै प्रामाष्पाद । 1 ·વીરભક્તામર [श्रीमानwor दीका हे जिन ! ते-तव रूपं रराज-विराजति स्म । किं कुर्वतस्ते ? जनन्या-मातुः पार्थ-सनी विजय-अभिनन्न । -पुनः पयोधर-जुचं धयतः-पिवतः। 'धेट पाने' इत्यस्य शत (नाम) । विलिटाया जनन्याः ? रम्यो-मनोवो य इन्द्रनील-श्यामरजीशास्तमद सविता गटन को-नयन्तं विभनौति गम्येन्द्रनीलरुनिवेपभृत् तस्याः। सिंविशिएं का? न पनि पुनः कोस? तमोशम्-भगतारमातकम् । किमिा ? पपोनरमान में पनि नमिमा सोमण्डलगिताते उपमासाम्यामिति ॥ २८ ॥ अनमः 1: --Treat पारमिता गो - . . .inris २१ * * * . and 4 . है 4 -- . . A * . 4 ·वीरभक्तामरम्] વીરભક્તામર ६७ સ્પષ્ટીકરણ શું તીર્થકર સ્તનપાન કરે છે?— વીર ભગવાન સ્તનપાન કરતા હતા એવો ધ્વનિ આશ્લોમાંથી નીકળે છે. પરંતુ એ તો લૌકિક ન્યાય પ્રમાણેનું વર્ણન છે એમ સમજવું જોઈએ. કેમકે તીર્થકર સ્તનપાન કરતા નથી એ વાત તે સુસ્પષ્ટ રીતે આવશ્યક તેમજ આવશ્યકની શ્રીમાન હરિભદ્રસુરિકૃત ટીકા (५ १२५) ७५२थी नशाय छे. प्रभोर्जन्म- इक्ष्वाकुनामनि कुले विमले विशाले सदनराजिनि विराजत उद्भवस्ते । दोषापहारकरणः प्रकटप्रकाश- स्तुणोदयादिशिरसीव सहस्ररश्मः ॥ २९ ॥ टीका हे जिन ! इक्ष्वाकुनामनि कुले ते-तव उद्भवो-जन्म विराजते । किविशिष्टे कुले ? विमले- निर्मले, (विशाले) विस्तीर्णे। पुनः (किंविशिष्टे) सन्धिः-समीचीन रतैः-पुरुपरत्नै राजत इत्ये. वंशीलस्तस्मिन् सद्रलराजिनि । कस्मिन् कस्य क इव ? तुझोदयाद्रिशिरसि-उच्चोदयाचलशिसरे सहस्ररश्मेः-सूर्यस्य प्रकटप्रकाश इव-प्रसिद्धतेज इव। किंविशिष्ट उद्भवः? दोपाणामपहारस्य करणं- विधानं यस्य सः । उभयत्र विशेपणं तुल्यमिति ॥ २९ ॥ अन्वयः (हे जिन ! ) 'इक्ष्वाकु'-नामनि विमले विशाले सद्-रत्न-राजिनि कुले ते दोप-अपहार-फरण: उद्भव: तुङ्ग-उदय-अद्रि-शिरसि सहन-रश्मे दोपा-अपहार करणः प्रकट-प्रकाशः श्व विराजते। શબ્દાર્થ इक्ष्वाकु-देवा. अपहार-१२ ते. नामन्नाम. फरण. इक्ष्वाकुनामनि= Uपा' नामना. दोपापहारफरणः-अपरा५२ २५॥ २त्रित १२ कुले ( मू० फुल )-शने विष. કરવાનું કાર્ય છે જેનું તે. विमले ( मू० विमल )-निर्भग. प्रकट-२५०८, प्रशिक्ष विशाले (मू० पिशाल )-विस्तीर्ण प्रकाश-ते सत्-. प्रकटप्रकाशा-असि. रत्न-रेल. राजिन्-शोलायमान, सुनित. उदय-य. सदलराजिनि-२४ २ल पडे सुशोजित. अद्रि-पत, भय विराजते ( धा० रार)ीरे ७. शिरल्या. तुमोदयाद्रिशिलि-गना मजि२७५२. उद्भवः (मू. उदय )म, ते (मू० गुप्मा)-तारा. सहा-२. दोप-अ५२५. रहिनदी. दोपा-रान. सहसरदने (नसहस-दिन तुज-या.

·[શ્રીધર્મવર્ધનત- ૬૮ વીરભકતામર શ્લેકાર્થ પ્રભુને જન્મ “(હે તીર્થરાજ !) ઈક્ષ્યાકુ' નામના નિર્મળ તેમજ વિસ્તીર્ણ તથા ઉત્તમ (પુરૂવરૂપ) રત્ન વડે શેભતા એવા વંશને વિષે દોષિને નાશ કરનારો તારે જન્મઉદયાચળના ઉચ્ચ શિખરને વિષે રાત્રિને અંત આણનારા એવા સૂર્યના પ્રસિદ્ધ પ્રકાશની માફક વિશેષતઃ શેભે છે.”—૨૯ સ્પષ્ટીકરણ ઈશ્ર્વાકુ વંશની ઉત્પત્તિ- પ્રથમ તીર્થંકર શ્રી ઋષભદેવનું જન્મ થયાને એક વર્ષ વીત્યા બાદ સૌધર્મેન્દ્ર વંશ રથાપન કરવાને માટે પ્રભુ પાસે આવવા તૈયાર થયે. સ્વામીનું દર્શન કરવા જનારા સેવકે ખાલી હાથે જવું તે ય નથી એમ વિચારી તે બન્ને એક મટે ઈશુ -૩ (શેરડીને સાંડે) સાથે લીધે. આ લઇને તે ઈન્દ્ર નાભિ રાજાના ઉત્સગ (ખોળા)માં બેઠેલા પ્રભુ સમીપ આવ્યો અને વિજ્ઞાન વડે તેનો સંકલ્પ જાણું લઈને પ્રભુએ તે ઈશુ-દડ લેવાને પોતાને હાથ લંબાવ્યો, એટલે મસ્તક વડે પ્રણામ કરી ઇન્દ્ર તે પ્રભુને અર્પણ કર્યો. પ્રભુએ ઈશ્નનું ગ્રહણ કર્યું તેથી તેમના વંશનું નામ ઈન્ડે ઈક્વાકુ પાડ્યું. नाथस्य जन्माभिषेक:- खानोदकैर्जिन(र्जनि)महे सुरराजिमुक्तै- र्गाने पतद्भिरपि नूनमनेजमानम् । दृष्ट्वा भवन्तममराः प्रशशंसुरीश- मुच्चैस्तटं सुरगिरेरिव शातकौम्भम् ॥ ३० ॥ टीका जिन(जनि महे-जन्ममहोत्सव सुरराजिमुक्तैः-देवश्रेणिमुक्तैः सानोदकैः । गात्रे-शरीरे पतद्भिः। नूनं-निवितम्। भरन्तमीयं अनेजमानम्-अकम्पमानं दृष्ट्वाऽमरा-देवाः प्रशशंसुः-प्रशंसन्ति स्म । कमिव ? शातकोम्भ-मौवणं सुरगिरेः-मेरोल्चैस्तटमिव, निचलतया वर्णेन च तुल्यत्वात् ॥३०॥ अन्वयः जिन (अनि )-महे सुर-राजि-मुक्त गाने पतद्भिः अपि स्नान उदकैः भवन्तं ईशं अनेद्धमान દવા બનાઃ ટિ શ ri ૩-૪ વમવન્ત) ફરવુ. શબ્દાર્થ 1. Rડુ ઉવ. નિમ જનમ-સવને વિ. ": વ. દેવ. લિ.િ ·(૨) ગવી જોઈએ તેવી શુદ્ધ નથી. ફક્ત અક્ષરજ ખૂટે છે એટલું જ નહિ, પરંતુ એક બે સ્થળે તે આખી તિની પંકિત દષ્ટિગોચર થતી નથી. ૧૯ મે લોક પણ ત્યાં આપેલો નથી. આ પ્રમાણેની આ પ્રતિમાં અપૂર્ણતા હોવા છતાં પણ એકંદર રીતે તે મને સહાયભૂત થઈ પડી છે, કેમકે મુદ્રિત પુરતમાં આવતા પાઠ સાથે સરખામણી કરી પાઠાન્તરે આપવામાં તેમજ મુકિત પુનિકમાં પણ કેટલેક રથલે જે પાઠ હોવા જોઈએ તે ત્યાં હતા નહિ તેવે રથલે હું આ પ્રતિનો ઉપયોગ કરી શક્યો છું. આ ત્રિપાઠી પ્રતિ છે. મધ્યમાં મૂળ કલેકે આપેલા છે અને ઉપર નીચે ટી આપી છે. આમાં બધાં મળીને ૧૪ પત્રો છે. પ્રત્યેક પત્રમાં બંને બાજુએ સરેરાસ સોળ સોળ લીટીઓ છે અને પ્રત્યેક લીટીમાં ચાળીસ ચાળીસ અક્ષરો છે. વળી સંક ૧૮૪ માં લખાયેલી પ્રતિ ઉપરથી સં. ૧૯૬૦ માં આ પ્રતિ લખવામાં આવી છે એમ આ નિના કાન્તમાં આપેલા ઉલ્લેખ ઉપરથી જોઈ શકાય છે. વરભક્તામર તેમજ નેમિ-ભક્તામરના ભાષાંતરાદિકની સંપૂર્ણ પ્રેસ-કૉપી તૈયાર કરીને તેમાં શ્રીયુત જીવણચંદ સાકરચંદ ઝવેરીની સૂચના અનુસાર આગામોદ્ધારક જૈનાચાર્ય આન- દસાગરિક ઉપર ક્લિી આપી હતી. તેઓશ્રીએ પોતાના શિષ્ય માણિયસાગરજી દ્વારા આ બાવન પારસી સેવા કૃપા કરી હતી. આ પ્રેસ-કૉપી પાછી મળતાં ઈ. સ. ૧૯રપના કે મારી માને કર્ણાટક મુદ્રણાલયમાં છાપવા આપવામાં આવી હતી. પહેલી વાર મુકે કે જાપાનો હ. શ્રીમાન જીવણચંદની સુચના મુજખ બીજી વારના પ્રફની એક નકલ આનન્દસાગરજી ઉપર અને બીજી નકલ અનુગાચાર્ય (૫૦) ક્ષાનિતવિજયજી રકામાં આવી હતી. ક્ષાન્તિવિજયજી તરફથી આ બીજી નકલ પાછી મળતાં ન કરવી અને તરફ બનતું ધ્યાન આપી તેમાં યથાયોગ્ય ફેરફાર કરી તે મુફ હું મુદ્ર- કરવાના કરી છેવટનું પ્રફ મંગાવ હતા. એટલામાં આચાર્યશ્રી તરફથી પ્રુફ જેવાઈ - - - ૩ ટના મા સુધારાવધારા કરી ને છાપવા માટે મોકલી આપતા હતા. અત્ર ૭ જે ધીખી વાર મને મારા લઘુ બન્યુ પ્રા. મણીલાલ તરફથી ક . . અને ક્રિપત્ર તૈયાર કરવામાં વિજયદાનસૂરિજી તરફથી સાય -. કુકે છે. જે જે વ્યકિઓ તરફથી મને મદદ મળી છે, તે તે વ્યકિત- ૬. હું નિવેદન કર તેમજ મનિદાય કે મુદ્રણદોષને લીધે આ પુરત- ર ને નફ સજજના મા-દષ્ટિ રાખશે એવી તેમને વિજ્ઞપ્તિ હર છે. S ઈરાલાલ રામદાસ કાપડિયા , એ જ એક * + ·ધીરૂTER! વીરવાતામર ૯ ' ત્રિપણું મુ (TH=દેલ અમદા (જૂ હર)=દેવો. પુજાનિ = વણિએ મેલાં. પ્રાપુ(પા ઉR)=પ્રશંસા કરતા હવા. ( ) ઉપર i (જૂ )નાથને, ga (Gir)=૫ડતાં. =ા. તરું ( To તર) તટ. – ખચિત. પિરિપત પામી ( ગ7- ણન) નિશાળ િ=સુર-ગિરિના, મેરૂના. વી (ST )=જેને. જેમ. માઁ (જૂર અપા)=આપને. શાતમં (મૂળ શાતૌન)=સુવર્ણમય. બ્લેકાર્થ પ્રભુને જન્માભિષેક—- “જન્મ-મહત્સવને વિષે દેવ-પંક્તિએ મૂકેલાં અને શરીરના ઉપર પણ પડતાં એવાં સ્નાન–જલો વડે પણ આપ પ્રભુને નિયળ જોઈને દેવ મેરૂ પર્વતના સુવર્ણમય અને ઊંચા (તથા નિશ્ચળ) એવા તટની જેમ આપની ખચિત પ્રશંસા કરતા હવા.”–૩૦ સ્પષ્ટીકરણ નાગજલ- સુવર્ણાદિક આઠે જાતિઓ પૈકી પ્રત્યેક જાતિના એક યોજન ઊંચા એવા એક હજાર ને આઠ કળશેને શીર-સાગરના જલથી ભરીને તે વડે પ્રથમ અય્યતેન્દ્ર અને ત્યાર બાદ બીજા દર ઈદ્રો પ્રભુને જલાભિષેક કરે છે. મેરૂ પર્વતના શિખરમાંથી વેગથી ચારે તરફ પ્રસાર પામતું આ જ હજારે નદીઓની કલ્પના કરાવે છે. ૬૭ ઈન્દ્રોનું આ કાર્ય પૂરૂ થતાં સૌધર્મેન્દ્ર ચાર દિશામાં ચાર રફટિક મણિના ઊંચા વૃષભ (બળદો) બનાવે છે અને તેને જલથી ભરી દે છે. આ વડે જ્યારે સૌધર્મેન્દ્ર પ્રભુને જલાભિષેક કરે છે, ત્યારે જાણે પાતાલ ફેડ્યું હોય તેમ આ વૃષભોનાં આઠ શિંગો (શીંગડાં)માંથી જલયંત્રની જેમ નીકળતી જલની ધારાઓ આકાશમાં વિહેવા લાગે છે. જૂદા જૂદા મૂળવાળી પરંતુ અન્તમાં મળી ગયેલી એવી આ જલધારાઓ આકાશમાં નદી- સંગમને વિશ્વમ ઉત્પન્ન કરે છે. આ ઉપરથી પ્રભુના ઉપર કે જલપ્રપાત થતો હશે તેને સહજ ખ્યાલ આવી શકશે. વિશેષમાં ઈન્દ્ર પ્રભુને જલાભિષેક કરતાં ખંચા હતે એ વાતનું અત્ર સૂચન થાય છે. ઇન્દ્રની શંકાના નિવારણાર્થે પ્રભુએ પોતાના ડાબા પગના અંગુઠા વડે મેર ચાં અને તેમ કરતાં આવા અચળને પણ ચલાયમાન કર્યો (જુઓ મહાનિશીથ, અ૦ ૩), ૧ સરખા શ્રી મહાવીરસ્વામીના પંચકલ્યાણકના રતવનની ત્રીજી ટાલની નીચે લખેલી કડીઓ – “કંચનમણિ ભૂગાર, ગન્ધદકે ભય એ, કિમ સહસે લધુ વીર, હરિ સશય ધર્યા એ. વહેસે નીર-પ્રવાહ, કેમ તે નામીયે રે, નિમણુ સનાત, જાણું સ્વામીએ રે.”

·.

·-- વીરબકતામર ७१ પાપાને વિશેષ પ્રકારે જણાવનારા એવા તારા (સમવસરણના) ત્રણ ગઢ આ જગતમાં त्यंत.".---.39 है - भगवन्संगरणे सुरमानिध्यमाह--- कान्तारवर्त्मनि नराः पतिताः कदाचिद् दैवात् क्षुधा च तृपया परिपीडिताङ्गाः ये त्वां स्मरन्ति च गृहाणि सरांसि भूरि- पद्मानि तत्र विबुधाः परिकल्पयन्ति ॥ ३२ ॥ टीका है जिन ! कदाचित् समये कान्तारवर्त्मनि-अरण्यमार्गे पतिता दैवात् क्षुधा बुभुक्षया (च- पुनः ) तृपया परिपीडिताजा ये नरास्त्वां स्मरन्ति त्वत्स्मरणं कुर्वन्ति । तत्र कान्तारवमनि देवा- विषुधा गृहाणि च पुनः सरांसि परिकल्पयन्ति-रचयन्ति । किविशिष्टानि गृहाणि ? भूरि-प्रचुरा पद्मा-लक्ष्मीर्येषु तानि । किविशिष्टानि सरांसि ? भूरिपझानि- बहुकमलानि ।। ३२ ।। अन्वयः पादाचित् देवात् फान्तार-चमनेि पतिताः क्षुधा तृपयाच परिपीडित-अङ्गाः ये नराः त्वां स्मरन्ति, ( तेषां छते ) तत्र विबुधाः भूरि-पसानि गृहाणि सरांसि च परिकल्पयन्ति । શબ્દાર્થ पान्तार-11, स२९५. ये (मू० यद )-रा. पर्मन्-मार्ग त्वां (मू० युष्मद् )-तने. कान्तारवर्मनि-अ२५५ना मार्ग विषे. स्मरन्ति (धा० स्म)-या 3रे छ. नराः (मू० नर )मनुष्यो. गृहाणि (भू० गृह)-परेरा. पतिताः (मू० पतित )-५31. सरांसि (० सरस्)-सरोवरी. फदाचित्पि, ४ वेगा भूरिस्म दैवात् ( ० ) नेवा, मनसाय. पना-अभी. क्षुधा (मू० पध् )-भूपधा. पमा-भग. च-मन. भूरिपशानि-(१) मा छे १६भी बने किया, तृपया (मू० तृषा)=तृपाथी, तरसथा. (२) पशु छ भने बनविरेवा. परिपीडित (भा. पोर) अत्यंत पायदा. अगर शरी. तन-सा. परिपीडिताशा मयत पायेसु छ शरीर मर्नु विवुधा (मू० वियुध) हेवा. એવા परिकल्पयन्ति (धा० फ्लप )-स्से छे. ૧ આની માહિતી માટે જુઓ સ્તુતિચતુર્વિશાતિકાના ૯૪માં પદ્યનું સ્પષ્ટીકરણ, ·७२ વીરભકતામર [श्रीधर्मवर्धनकृत- બ્લેકાર્થ ભગવત-સ્મરણને મહિમા– કદાચિત દેવગે કરીને અરણ્યના માર્ગમાં (ભૂલા) પડેલા એવા તેમજ ક્ષુધા અને તુષાથી અતિશય પીડા પામેલું છે શરીર જેમનું એવા જે મનુષ્ય (આવા સંકટ સમયમાં) તારું મરણ કરે છે, તેમને માટે) દેવો તે સ્થલમાં બહુ છે લક્ષ્મી જેને વિષે એવાં ગૃહે તેમજ ઘણાં છે પક્ષે જેને વિષે એવાં સરોવરો રચે છે.”—૩૨ म भगवञ्चित्तस्थिरतामाह- संनिश्चला जिन ! यथा तव चित्तवृत्तिः कस्यापि नैवमपरस्य तपस्विनोऽपि । यादृक् सदा जिनपते ! स्थिरता ध्रवस्य तादृक् कुतो ग्रहगणस्य विकाशिनोऽपि ? ॥ ३३ ॥ टीका हे जिन ! यथा तव चित्तवृत्तिः संनिश्चला-स्थिरा वर्तते, एवम्-अमुना प्रकारेण कस्याप्यप- रस्य तपस्विनोऽपि न । दृष्टान्तमाह-हे जिनपते ! सदा-सर्वदा ध्रुवस्य-उत्तानपादजतारकस्य याक स्थिरता तादृक् स्थिरता विकाशिनोऽपि-प्रकाशवतोऽपि ग्रहगणस्य कुतः १, तादृक् स्थिरता नास्तीत्यर्थः ॥३३॥ अन्वयः हे ) जिन ! यथा तव चित्त-वृत्तिः संनिश्चला, एवं कस्य अपि अपरस्य तपस्विनः अपि न ?| हे जिन-पते ! यादृक् ध्रुवस्य सदा स्थिरता ( वर्तते ), ताक् विकाशिनः अपि ग्रह-गणस्य कुतः શબ્દાર્થ संनिश्चला अतिशय स्थिर. याडक् ( मू० यादृश). जिन ! (मू० जिन ) हे तीर्थ२ । सदा-हमेशा. यथा-परीत. जिन-पीत. तव (मू० युप्मद् )-तारी. पति-स्वाभी. चित्त-मन. जिनपते ! हे नितेश्वर ! वृत्तिवण. स्थिरता-स्थिर चित्तवृत्तिः मनोत्ति धुवस्य (मू० ध्रुव) गर्नु. कस्य (मू० किम् )-नी. तारक (मू० तादृश)-त. कुतः यथा. ग्रह-अड. एवं रे. गण-समुदाय (म. अर) अन्यनी ग्रगणस्य-याना समुहायर्नु. तपस्थिना (मू० पम्निन् )-1५४२नावानी. विकाशिनः (मु० विकाशिन् )समान. अपि-प.

·Gram -33 - पीरभक्तामरम् ] વીરભક્તામર ७३ શ્લેકાર્થે પ્રભુની મનોવૃત્તિની નિશ્ચલતા- હે વીતરાગ ! જેવી રીતે તારી મનોવૃત્તિ અત્યન્ત નિશ્ચળ છે, તેવી રીતે અન્ય કોઈ તપરવીની પણ નથી. હે જિનેધર ! જેવી જાતની ધ્રુવ (ના તારા)ની રિથરતા છે, તેવી રિથરતા પ્રકાશમાન એવા ગ્રહોના સમુદાયની પણ ક્યાંથી હોઈ શકે? अथ भगवद्दर्शने आजन्मवैरिणामपि विरोधो न भवतीत्याह- ओत्वाखवोऽहिगरुडाः पुनरेणसिंहा अन्येऽडिनोऽपि च मिथो जनिवैरबन्धाः । तिष्ठन्ति ते समवसृत्यविरोधिनं त्वां दृष्ट्वा भयं भवति नो भवदाश्रितानाम् ॥ ३४ ॥ टीका हे जिन! ते-तव समक्सृति। स गतौ समवपूर्वः विष्प्रत्ययान्तः तत्र समवसरणे । जनिवैर- वन्धा अपि-जन्मवैरवन्तोऽपि मिथः-परस्परं तिष्ठन्ति । के ते इत्याह-ओतुभिः-मार्जारैर्युता आखवो- सूपका ओत्वासवः, अहिमिः-सपैयुता गरुडा अहिगरुडाः, पुनरेणैः-मृगैर्युताः सिंहा एणसिंहाः, च-पुनरन्येऽप्यगिनः-प्राणिनो मिथस्तिष्ठन्ति । किं कृत्वा ? लामविरोधिन-विरोधवर्जितं दृष्ट्वा । अत एव भवन्तमाश्रिता (भवदाश्रिता)स्तेपां भवदाश्रितानां भयं नो भवति। न च नित्यविरोधिनां द्वन्द्व एकवद्भवतीति कथमत्र बहुत्वमिति वाच्यं, द्वन्द्वे एवैकत्वनियमात् । अत्र तु शाकपार्थि- वादिवन्मध्यमपदलोपितत्पुरुषसमासत्वात् स्पष्टैव निर्दोपता ॥ ३४ ॥ अन्वयः (हे स्वामिन् ! ) ते समवति त्वां अ-विरोधिनं दृष्ट्वा मोतु-आखवा, अहि-गरुडा, पुनः एण-सिंहा. जनि-वैर-बन्धाः अपि अन्ये च अभिन्नः मिथः तिष्ठन्ति; ( अतः एव ) भवत्-आश्रितानां (प्राणिनां ) भयं नो भवति । શબ્દાર્થ ओतु-मिला. एण-मृग. आखु-१२ सिंह सिंह मोत्वासवा मिसाडीमाथा युत ४२. एणसिंहा भृगाथा परिश्त अहि-स अन्ये (मू० अन्य ) Hor. गरुड-ग३.. अङ्गिन (मू० भनिन् ) अहिगरुडासबाथा युडा ग३। अपि-५९ पुनर-वणी. चम्सने. ૧ ધ્રુવના સંબધી માહિતી માટે જુઓ તસ્વાર્થાધિગમસૂત્ર (અ૪ સુલ ૧૪ ૨ જૈન શાસ્ત્રમાં ૮૮ ગ્રહ હોવાનો ઉલ્લેખ છે (તેના નામો માટે જુઓ સુર્ય १०७), ५२तु तेमा (१), (२) सूर्य, (३) भंस, (४)सुध(५) त. शनि, ( ८ ) | मने (८) मे भुम्य अहे थे. .

·૧૭૨ વીરભકતામર [श्रीधर्मवर्धनकृत- લેકાર્થ ભગવત-સ્મરણનો મહિમા- કદાચિત દૈવ-ચોગે કરીને અરણ્યના માર્ગમાં (ભૂલા પડેલા એવા તેમજ ક્ષુધા અને તૃષાથી અતિશય પીડા પામેલું છે શરીર જેમનું એવા જે મનુષ્ય (આવા સંકટ સમયમાં) તારું મરણ કરે છે, તેમને માટે) દેવો તે સ્થલમાં બહુ છે લક્ષ્મી જેને વિષે એવાં ગૃહે તેમજ ઘણાં छ पभानने विष सेवा सरोवरे। २२ छ."-3२ भगवचित्तस्थिरतामाह- संनिश्चला जिन ! यथा तव चित्तवृत्तिः कस्यापि नैवमपरस्य तपस्विनोऽपि । यादृक् सदा जिनपते ! स्थिरता ध्रवस्य ताह कुतो ग्रहगणस्य विकाशिनोऽपि ? ॥ ३३ ॥ टीका हे जिन ! यथा तव चित्तवृत्तिः संनिश्चला-स्थिरा वर्तते, एवम्-अमुना प्रकारेण कस्याप्यप रस्य तपस्विनोऽपि न । दृष्टान्तमाह हे जिनपते ! सदा सर्वदा ध्रुवस्य-उत्तानपादजतारकस्य याहरु स्थिरता ताक् स्थिरता विकाशिनोऽपि-प्रकाशवतोऽपि ग्रहगणस्य कुतः ?, ताक् स्थिरता नास्तीत्यर्थः ॥३३॥ अन्वयः हे ) जिन ! यथा तव चित्त-वृत्तिः संनिश्चला, एवं कस्य अपि अपरस्य तपस्विनः अपि न १॥ हे जिन-पते ! यादृक् ध्रुवस्य सदा स्थिरता (वर्तते ), ताक् विकाशिनः अपि ग्रह-गणस्य कुतः શબ્દાર્થ संनिश्चला अतिशय स्थिर. यादृक् ( मू० यार )ो. जिन ! (मू० जिन तीर्थ।२। सदा-उमेश. यधा-सीरीत. जिन-पीत. तव (मू० युष्मद् )-तारी. पति-स्वाभी. चित्त-मन. जिनपते ! हेरिनेश्वर ! वृत्तिका स्थिरता-स्थिर५५. चिन्नवृत्तिः मनोति. ध्रुवस्य ( मू० ध्रुव )भुवनु. कस्य (मू० किम् )नी. ताटक (मू० तार-त. अपि. कुता-याया. ग्रह-त. गणसभुनाय. गायन. पर Anना ग्रहगणस्य-अपना समुहपनु. नायितः दरानी. विकाशिनः (मृ० विगरिन् भान. f 1 . . ।

·वीरभक्तामरम्] વીરભક્તામર ૭૫ Hચરણ. R (T (f)=તેને. વિષુધા (જૂ વિષધ)=૧) દેવે (૨) પડિ. વુિં (પાન) કણવાને. પ્રવત્તિ (ઘા ) કહે છે રા! (મૂળ)=ડે નાથ ! ન (જૂન્) કેઈ. જ નહિ. art=પણું. શrs (પા)=સમર્થ થ. ગામતિ (પા "મ્)=આક્રમણ કરે છે મિતુ. (જૂ૦ મિડું) વજન, =અને. JTયુગલ, જોડલું. (જૂ or)=૪, સૌધર્મ દેવકને ઈન્દ્ર, વરુ=પર્વત. તત્તેથી કરીને. વીંછિત (ા ધિ)=રૂડી રીતે આશ્રય કરેલ. શુ (સૂકુ)=વ્યાજબી. મિથુરુષંચિતંકચરણયુગલરૂપી પર્વતને રૂડી g=, રીતે આશ્રય કરેલાને. શેકાઈ પ્રભુની ચરણ-સેવાને પ્રતાપ હે નાથ ! જે ચમરે નાસીને તારા ચરણ-તલમાં પ્રવેશ કર્યો, તેને હણવાને (સૌધર્મ દેવલોકને સ્વામી) શક તેમજ વા (પણ) સમર્થ થયાં નહિ. તેથી કરીને કોઈ પણ તારા ચરણ યુગલ રૂપી પર્વતને રૂડી રીતે આશ્રય કરેલા (પ્રાણુ)નું આક્રમણ કરતા (અર્થાત્ પરાભવ કરી શકતો ) નથી એમ વ્યાજબીજ (વાત) દે [ અથવા પડિતે ) કહે છે.”—૧૫ સ્પષ્ટીકરણ ચમરેનો ઉત્પાત– વિંધ્યાચળની તળેટીમાંના “બિભેલ ગામમાં વસનારો પૂરણ નામને એક તાપસ મરીને બાલતપશ્ચર્યાના પ્રભાવથી “ચમચંચા નગરીમાં ચમરેન્દ્ર તરીકે ઉત્પન્ન થશે. ઉત્પન્ન થતાં જ તે અવધિજ્ઞાન વડે જેવા લાગે. અનુક્રમે ઉપર દષ્ટિ કરતાં તેણે પોતાની ઉપર સૌધર્મ દેવલોકના સ્વામી શકે છે. આથી તે કોપાયમાન થયે અને તેને નીચે પડવાને તે તૈયાર થઈ ગયે. તેના સામાનિક સુરેએ આ વાતની ના કહી, કિન્તુ તેણે માન્યું નહિ. પરંતુ તેને એમ વિચાર આવ્યો કે ખરેખર મારા કરતાં વધારે પુણ્યશાળી શથી કદાચ મારા પરાભવ થાય, તે પછી મારે કોને શરણે જવું. આ સંબંધમાં અવધિજ્ઞાનના ઉપયોગ વડે તેણે જોયું કે ચરમ તીર્થંકર મહાવીર પ્રભુ સુસુમાર પુરમાં હાલ વિરાજે છે, તેમને શરણે હું જઈશ તે મારૂ શ્રેય થશે, કેમકે તેઓ ગેલેક્યના પિતા છે. આમ વિચારી તે પોતાની તુંબાલય' નામની આયુધશાળામાં ગયા. ત્યાંથી એક મુલ્ગર લઈ તે નગરી બહાર નીકળે. આ વખતે સામાનિક દેવતાઓએ તે અજ્ઞ છે એમ જણ તેની ઉપેક્ષા કરી. ક્ષણ વારમાં તે મહાવીર પ્રભુ પાસે આવ્યો અને આયુધને દૂર મૂકી ત્રણ પ્રદક્ષિણા કરીને તેમને કહેવા લાગ્યો કે મારા મસ્તક ઉપર પગ મૂકીને શક રહેલો છે, વારતે તે દુર્જય શકને હું આપના પ્રભાવથી જીતી લઈશ. આ પ્રમાણે કહીને ઈશાન દિશામાં જઈને તેણે વૈદિય લબ્ધિ વડે એક લાખ જન પ્રમાણનું અતિ ભયંકર રૂપ વિકુવ્યું અને તેમ કરીને તે સૌધર્મ દેવલોક તરફ ઉઠ્યા. આને જોઈને તે વ્યંત પણ ગભરાઈ ગયા અને જ્યોતિષ્ક દાવો પણ ત્રાસ પામી ગયા. જોત જોતામાં તે સૂર્ય-ચન્દ્રના મંડળનું ઉલ્લંઘન કરી તે સૌધર્મ દેવલો- ·७४ વીરભક્તામર [श्रीधर्मवनकृत- मिथस्स२२५२स. अविरोधिनं ( मू० अविरोधिन् ) विशेष रहित. जनि-१.भ. त्वां (मू० युष्मद् )-तने. वैर-दुश्मनावर. दृष्ट्वा नेशन. वन्धपध भय (मू० भयलय, मी जनिवैरवन्धामथा वैरती मधले भने मेवा. भवति (घा० भू)-हाय छे. नो-नहि तिष्ठन्ति (धा० स्था)-रहे छे. भवत्-माप. ते (मू० तद) तया. आश्रित (घा० त्रि)माश्रय घरेस. समवसति (मू० समवसत् )-समवसरमां. भवदाश्रितानां मापनी माश्रय साने. શ્લેકાર્થ प्रभु-शन माहात्म्य- " (नाथ !) ता। सभवसरमा तन विष-पति (अर्थात सौभ्य दृष्टिवायो) धने બિલાડીઓ ઉંદરની વચ્ચે, સર્પ ગરૂડાની વચ્ચે અને હરણે સિહોની વચ્ચે તેમજ જન્મથી ભાવ વહન કરનારાં એવાં અન્ય પ્રાણિઓ પણ અરરંપરસે (સાથે) રહે છે. એ ઉપરથી જોઈ शाय छ ४) मापनी माश्रय सीसा (1)ने मय होता नथी."--3४ भगवचरणशरणगतं न कोऽपि पराभवतीत्याह- यस्ते प्रणश्य चमरोंऽहितले प्रविष्ट- स्तं हन्तुमीश ! न शशाक भिदुश्च शक्रः । तद् युक्तमेव विबुधाः प्रवदन्ति कोऽपि नाकामति क्रमयुगाचलसंश्रितं ते ॥ ३५ ॥ टीका हे ईश ! यश्चमर:-चमरेन्द्रः प्रणश्य ते-तवाहितले प्रविष्टस्तं हन्तुं शक्रश्च-पुनर्भिदुः-वर्ज न शशाक-न समर्थो बभूव । तद्धेतोविबुधाः पण्डिता देवा वा युक्तमेव प्रवदन्ति । किं तदित्याह-ते -तब क्रमयुगाचलसंश्रितं-चरणयुग्मपर्वताश्रितं कोऽपि नाकामति कोऽपि न पराभवति । अत्र भगवतीसूत्रात् ( श० ३, उ० २, सू० १४३-१४६ ) चमरप्रवन्धो ज्ञेयः ॥३५॥ अन्वयः (हे ) ईश ! य. 'चमर.' प्रणश्य ते अंहि-तले प्रविष्ट तं हन्तुं शक्र' भिदुः च न शशाक; तर 'क. अपि ते क्रम-युग-अचल संश्रितं न भानामति' (इति ) विवुधा युक्तं एव प्रवदन्ति । શબ્દાર્થ या मूर) यहि-यरषु. ने ( पू. दुमद)-नान. तस-तणियु प्राय (घा. ननन. संहितरे या-नसभा चमर (हार)यम, जनभागना प्रविष्टः ( म०प्रविष्ट) प्रदेश यो.

·वीरभक्तामरम्] વરભક્તામર ૧૭૫ પણ [ સં ( )=તેને, વિધા (જૂ૦ વિઘ)૧) દેવે; (૨) પરિકન. નું (પાન) કણવાને. ઘત્તિ (દા૬)-કહે છે જા! (૧૦ ૪) હે નાથ ! T (જૂન્િEઈ. જ નહિ. (પ)=સમર્થ થશે. સામતિ (ઘા)=આક્રમણ કરે છે મિપુર (જૂ ડુિ) વજ કામ=ચરણે =અને. યુગયુગલ, જોડવું ( )=, શીધર્મ દેવકને ઈન્ટ, સર=૫1. તેથી કરીને. નશ્ચિત (ઘ ધિ=ડી ને માય કરેલ. ગુf (ગુ)બાજબી. મયુરચિતંકચરણ-યુગરૂપ પતન કી પcજ. રીતે આશ્રમ કરેલાને. બ્લેકાર્થ પ્રભુના ચરણ-સેવાને પ્રતાપ– “હે નાથ ! જે ચમરે નાસીને તારા ચરણ તલમાં પ્રવેશ કર્યો, તેને થવાને (ગોપ દેવકને સ્વામી) શક તેમજ વા (પણ) સમર્થ થયાં નહિ. તેથી કરીને કોઈ પણ તારા ચા- યુગલ રૂપી પર્વતને રૂડી રીતે આશ્રય કલા (મા)નું આક્રમણ કરો (અર્થાત પરાભવ કરી શકતો નથી એમ વ્યાજબીજ (વાત) દેવો [ અથવા પડિ) કહે છે."– ૫ સ્પષ્ટીકરણ ચમરેન્દનો ઉત્પાત- વિંધ્યાચળની તળેટીમાં બિલ ગામમાં વસનારે પૂરણ નામનો એક નાન કરીને બાલ-તપશ્ચર્યાના પ્રભાવથી ચમચંચા નગરીમાં ચમરેન્દ્ર તરીકે ઉત્પન્ન છે. - તે અવધિજ્ઞાન વડે જોવા લાગે. અમે ઉપર દષ્ટિ કરતાં તેણે પિતાની ઉપર સીધા સ્વામી શકને જો. આથી તે કોપાયમાન છે અને તેને ન પાડવાને ને તૈયાર થઇ રહી ન રોમાનિક સરેએ આ વાતની ના કહી, કિંતુ તેણે ગાવું નહિ. પરંતુ તેને એવિ : . ખરેખર મારા કરતાં વધારે પુણ્યશાળી શશી કરાર મારે પરાભવ થાય, તે પ ર ર ને શરણે જવું? આ સંબંધમાં અવધિજ્ઞાનના ઉપયોગ વડે તેણે જે નીકર મહાવીર ‘માર’ પુરમાં હાલ વિરાજે છે, તેમને શરણે હું જાતે જ છે . આ લેમના પિતા છે. આમ વિચારી તે પોતાની તુંબાલય નામની આ પાક . . એક મુફ્ટર લઈ તે નગરી બહાર નીકળે. આ વખતે સામાનિ દેવ તે = ? એ જ તેની ઉપેક્ષા કરી. ક્ષણ વારમાં તે મહાવીર પ પાસે અને અને આને દૂર જઈ ણ પણિ કરીને તેમને કહેવા લાગ્યો કે મારા પતિ ને ! તે દર્જ ને પાપના પ્રભાવથી જીતી લઇ. આ પ્રમાણે કહીને રિા દિ. “મિલ વડે ક લાખ રન કમાણુનું અતિ હં દિકુ ન દેવલોક તે ઉ. પાને જેને તે બતર પગાર : કને એસ પાગી ગયા. જોત જોતામાં તેની દુ ક ને .

·(૬ વીરભક્તામર [શ્રીમીન- માં આવી પડ્યો. તેને જોઈને ત્યાં વસતા અનેક જીવો ભયભીત બની ગયા. આ ચમરેન્દ્ર એક પગ પમવેદિકાની ઉપર મૂ અને બીજો પગ સુધર્મા સભામાં મૂક્યો અને પોતાના આમુખ વડે ઇન્દ્ર-કીલ ઉપર ત્રણ વાર તાડન કર્યું અને શકને તુચ્છકારી કાઢ્યો. શકને વિશે અને અવધિજ્ઞાન વડે તેને વિચાર કરતાં તેને ખબર પડી કે આ તો અમરેન્દ્ર છે. એટલે તેણે કહ્યું કે અરે ચમર! તું અહિંથી નાસી જા. આમ કહીને તેણે ચમરના તરફ પ્રજવલિત વધ્યું આથી અમરેન્દ્ર ભયભીત થઈ નાચવા લાગે અને ધીરે ધીરે પિતાનું રૂપ નાનું બનાવને ગયે. અહિ વ મૂક્યા બાદ શક વિચારવા લાગે કે તીર્થકર, તીર્થંકરનું ચૈત્ય કે કઈ મર્ષિના શરણના પ્રતાપથીજ કે અસુર અહિં આવી શકે, બાકી તે કદાપિ તેમ બને નહિ; અને એ તેમ હશે, તો હું તેમની આશાતના કરનારે થઈશ. આથી આ સંબંધમાં અવધિજ્ઞાન વડે જોતાં તેને કામ પડ્યું કે તે મહાવીર પ્રભુના પ્રભાવથી અત્ર આવ્યું હતું અને અત્યારે તેમજ દર ગયો છે. આથી તે તે વિચારવા લાગે કે અરરર! મેં ઘણું અનુચિન મા , આ ગ. એમ વિચારી તે એકદમ રામરેન્દ્રની અને વાની પાછળ કે ગ ની પન્ના અને ક્ષણવારમાં તે તે તેની રાણીપ આવી પહોંચ્યા. વજ ચમની કવિ નજીક આવી પચતા “શરણ, શરણ એમ પિકાર તે ચમરે પિતાનું શરીર +--- ૪ કરીને મનાવી પ્રજનાં ચરણ્ની વચ્ચે કુજુની જેમ ભરાઈ ગયે. આ વખતે વ " ? રર ન જેટલુંજ આવું રહ્યું હતું અને તે આગળ વધે તેટલામાં તે શકે તે પક ૮ દિને નન્દના કરી છે તેમની કામા માગી લીધી. પિતાને છોધને શનિ શકે ઈશાન માં જઈને બે વાર પિતાને ડાબે પગ પછાડ્યા અને કી મહાવીર નું શાલિવું, તેથી મેં તારી સાથેની દુશ્મનાવટ ?? - તું ના થાન છે. આમ કહી શકે અને વદા કરી અને પછી =.. પછી અમરેન્દ્ર પ્રજને ગમાંથી બહાર ન લે અને કરવા લાગે. પછી પ્રભુને નમીને તે પાનાની નગરીમાં એ બે - દકિનથી અને વાંકાગાર મ, ના મ ! - વંદન કરી પિનાને શાન સાથ, -: - ર : – - રર ! uિr m*રાજ -: 7 : ---- :; } કુ - 1 S -- R ! ૪ ·૩) ઉપઘાત પાદપૂર્તિરૂપ કાવ્ય રચવાનો હેતુ– મનુષ્યના સ્વભાવ પર વિચાર કરતાં એમ લાગે છે કે અન્યનું અનુકરણ કરવા–ભલે પછી તે વાસ્તવિક હોય કે વાસ્તવિક હોય તો પણ તેમ કરવા સામાન્ય મનુષ્ય તે લલચાય છે. જે સાધન દ્વારા એક મનુષ્ય વિદ્યા, કિતિ કે ધન સંપાદન કરતે દષ્ટિગોચર થાય છે, તે સાધ- નને પ્રાપ્ત કરી તદનુસાર વર્તન કરવા અન્ય તૈયાર થઈ જાય છે. કિતિના અર્થી કેટલાક કવિ- એના ઉપર પણ આવી અસર થઈ છે એમ કહેવામાં આવે છે. દાખલા તરીકે, મહાકવિ કાલિદાસના મેઘદૂતની મોહિનીમાં મુખ્ય બની તેને જેવું દૂત- કાવ્ય રચી કીર્તિ મેળવવા કેટલાક જૈન અને અજેને કવિઓએ પ્રયાસ કર્યો છે, જ્યારે કેટલાકે મહ ભર્તુહરિના શતકને અને તેમાં ખાસ કરીને વૈરાગ્ય-શતકને લક્ષ્યમાં રાખી તેવાં શતક રચવાં કલમ હાથ ધરી છે. કેટલાકે જયદેવના જેવું ગીત-ગેવિન્દ રચી પોતાને કીર્તિ-રતંભ રાપવા પ્રયત્ન કર્યો છે. આ તો અર્જન કાવ્યની વાત કરી. પરંતુ આ હકીકત જૈન કાવ્યના સંબંધમાં પણ ઘટી શકે છે એમ કહેવામાં આવે છે. જેમકે શતાધિક શ્રીસમપ્રભસૂરિકૃત (પ્રસાદતા, અને સરલ- તાથી વિભૂષિત) સિજૂરપ્રકરના અનુકરણરૂપમ્પર-મકર, કસ્તુરી-મકર અને હિંગુલ- પ્રકાર રચવામાં આવ્યાં છે. 1 સરખા- गतानुगतिको लोको, न लोक पारमार्थिक. । વાટિકામળ, તમે તાકarrગનન્ + ૧ છે ” ૨ મેઘદૂતના સમસ્ત દેના એક અથવા બે ચરણે લઈને પાર્ષોલ્યુદય નામનું કાવ્ય રચનારા થીજનસેનસૂરિ (આ કાવ્ય છપાયેલ છે, એના સબ ધમાં કે, બી, પાઠકનું એમ માનવું છે કે એ મૂળ મેઘદૂત કરતાં ચડિયાતું કાવ્ય છે), પવન-દૂતના કતાં વાદિચન્દ્ર (આ કાવ્ય મેઘદૂતની છાયારૂપ છે અને તે મુકિત છે), ચન્દ્ર-દૂતને કર્તા જમ્બકવિ, નામદૂતના કતાં સાંગણતવિક્રમ, શલતના કર્તા ચારિત્રગુંદર- ગણિ (આ ઘણું પ્રાસાદિક કાય છે અને તે મુદિત છે , ઇન્દુ-દૂતના કર્તા વિનયવિજયગણિ, મેઘદૂતના ર્તા વિક્રમ મત્રી, મેઘદુત સમસ્ય-લેખના કર્તા ઉપાધ્યાય શ્રીમેઘવિજય અને જૈન મેઘદૂત (ઓ કાવ્ય ઈ મેઘદૂતની પાદપૂતિરૂપ નથી, પરંતુ ફક્ત અત્ર નામમાં તેમજ તેના પ્રથમ શ્લેકના પ્રારંભમાં સમાનતા છે)ના કર્તા મેરૂતુંગાચાર્ય તેમજ મોત અને તોતના કર્તાઓ (એમનાં નામે જાણવામાં આવ્યાં નથી, ચોદત મુદત છે.) વિગેરે જેન કવિઓ થઈ ગયાં છે. ૩ અજૈન કવિઓમાં પવનતના કર્તા બેઇક, હવ-દતના કર્તા માધવ, મદુતના કર્તા તેલંગજનાથ, પદાંક દૂતના કર્તા કૃષ્ણસાર્વભ, હરાતના કર્તા રૂપસ્વામી તેમજ કિલસિદેશના કતાં ઉદંડ શામી, શુક સંદેશના કર્તા લક્ષ્મીદાસ, હંસ-સંદેશના કર્તા વેદાંતદેશી વિગેરે કવિનાં નામો જાણીતાં છે. અપદ્યાનંદ કવિએ વૈરાગ્ય-શતક રચ્યું છે. આ કાવ્યમાલાના સપ્તમ ગુચછકમાં છપાયેલું છે, ૫ કપૅર-પ્રકારના કર્તા હરિ સાધુ છે. કે ·વીમામામ) વિરભક્તામર सुशीतलेश्या विधानेन सा हतेति भगवत्यां(श० १५, सू० ५४३) प्रोक्तम् । ईश ! वधाऽद्या- पीदं युक्तं वन्नामकीर्तनजलं तव नामः कीर्तनं-शंसनं तदेव जलं अशेपं-समस्तं भवानि दाम- રિ-વિધ્યાતિહિ || ૨૬ !! अन्वयः (૨) નિન! પૂર્વ -પર-ઘરે પાકુ-શત- વિઘવ તૈ- દુતા, તેથી ( દે) ૪. પુર્વ યુ (૪)-મજૂર્તિાઝરું અને મા-બામા શબ્દાર્થ ઉપ પણ પૂર્વ=પહેલા. ગા=આજે, વેયા (મૂપુEતારાથી. સકસજજન. યુ (ગુ)=મુક્ત, વ્યાજ ઉપર ઉપકાર. (૦ર૬)=એ. રાત્પર, #!(11) નાથ! સદુપરા=સજજન પ્રતિ ઉપકાર કરવામાં તજાતેવી રીતે તત્પર, માજીક. તેનોટેરવા=ોલેસ્યા. =અશિ. સા (ઇતિ)=નષ્ટ થઈ પાભિવરૂપી અગ્નિને કિન! (મૂળન)= તીર્થંકર ! =કાન. વિપાઇ (પા પા)=કરીને. રામારું નામ ''' , , , સુન્દરતાવાચક અધ્યય. જ્ઞાતિ (પ• મ્) 1 તથા=શીતલેરયા. બc (૫ )=ઇને સુતરવાં સુંદર શીતલેસ્થાને. બ્લેકાર્થ પ્રભુના નામનો મહિમા– “હે જિન ! સજજનો પ્રતિ અથવા સારો ઉપકાર કરનારાં નર ને છે છલ્મથ અવરથામાં સુંદર શીતલેયા મૂકીને વૈશિકાયન તાપ ગોરાળા તેજેતેશ્યાનો નાશ કર્યો. તેવી રીતે હે નાથ ! આ જાય છે કે - ! રૂપી જલ સમસ્ત ભયરૂપી અગ્નિને શાંત કરે છે."–૩૬ સ્પષ્ટીકરણ ગશાળક–ચાર– ગોશાળકના પિતાનું નામ મંખલી હતુ જારે તેની નું ગશાળકો જ શાળામાં હતા, તે રીતે તેનું જ પડ ગોશાળક વાવણી કપલ છે. જે તે ડુપર. - લઇને ફરવાને પોતાના પિતાનો M ડી. ડ ા ત - રાહ ન જય હે. આ જ કાર ક્યા. તેમણે વિજય છે. તે છે કે કે કે, કે ન - ·७८ કોપાયમાન થઈ વીરભકતમિર [ ત્રાયવર્ધનત- કર્યું એટલે ત્યાં રત્ન-વૃષ્ટિ વિગેરે પાંચ દિવ્ય પ્રકટ થયાં. આ હકીકતની ગોશાળકને ખબર પડી એટલે તે મહાવીર સ્વામીને શિષ્ય થવા તૈયાર થઈ ગયે. પ્રભુની પાસે આવી તેણે તદનુસાર ઘણી વિજ્ઞપ્તિ કરી, પરંતુ પ્રભુ તે મૌનજ રહ્યા. છતાં તે પિતાને તેમને શિષ્ય માનવા લાગે. પછી તે પ્રભુની સાથે વિહાર કરવા લાગ્યા. અનુક્રમે તેઓ “કુર્મ' ગામમાં આવી ચડ્યા. આ ગામમાં એક વૈશિકાયન નામને તાપસ રહેતો હતો. આ તાપસ ગામની બહાર મધ્યાહન સમયે આતાપના લેતો હતો. તે સ્વભાવથી વિનીત અને ક્ષમાવાન હતો. ગોશાળક આ તાપસ પાસે ગયો અને પિતાના દુરુસ્વભાવનુસાર તે તેને પૂછવા લાગ્યો કે અરે તાપસ ! તું કંઈ તત્ત્વ જાણે છે કે? અથવા શું તું જ શવ્યાન છે ? અરે તું સ્ત્રી છે કે પુરૂષ છે આ પ્રમાણે ઘણી વાર ગોશાળકે તેને કર્કશ વચનો કહ્યાં, તેથી જેમ ચંદન પણ ખૂબ ઘસવાથી ઉષ્ણ બની જાય, તેમ તે ક્ષમાવાનું તાપસ પણ ગયો અને તેણે એના ઉપર તેલયા મૂકી. જવાળાઓથી અતિશય ભયંકરે એવી તેજોયાણી ભયભીત બને તે ગોશાળક પ્રભુ પાસે આવ્યું, એટલે સર્વદા અપકારી જન ઉપર પણ ઉ કાર કરવામાં તત્પર એવા પ્રભુએ તેના રક્ષણાર્થે સામી શીતલા મૂકી. તેથી જળ વડે જે અ શાંત થઈ જાય તેમ તે તેજલેયા શાંત થઈ ગઈ. આથી વૈશિકાય તે આશર્યાતિ થઈ ગયો. તે પ્રભુ પાસે આવી તેજલેયા મુક્યા બદલ ક્ષમા યાચી ગયે. ગોશાળકે પ્રભુને પૂછયું ક–“આ તેલયાની લબ્ધિ શી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે વાર પ્રભુએ તેના ઉત્તરમાં જણાવ્યું કે જે મનુષ્ય નિયમધારી થઈ હમેશા છેડ કરે અને એક પુષ્ટિ કુફ્રાય (ગડદ) તથા અંજલિ-માવ જળ વડે પારણું કરે તેને છ મહિનામાં તેજસ્થાની લ માસ ધાય છે.” શાળકે ઉપર મુજબની વિધિ અનુસાર ઉગ્ર તપશ્ચર્યા કરીને તેજસ્થાની બિમાર કરી. વિના પાશ્વનાથના શાસનથી વિમુખ બનેલા રાધુઓ પારોથી તે અશાંગ નિતિન ક કાર છે. પિતાના અવસાયને લઈને તે લોમાં પિતાને તીર્થકર તરીકે ઓળ 1. ક. પરંતુ વીર જવાને તેની ખરી હકિત પણ કરી બતા. આથી Gર અને રવાના ઉપર તેલયા મુકી, પરંતુ તે તેયાએ તો પ્રભુની પ્રાણિક કરી અને નાની કાર્ય પની પાસે શાળકે કરાવ્યું તેની લાયમાન થાય છે ના કરી . શાળકે ઉપર તેલવા મુકી હતી, તેની પ્રજા અંગમાં ' -શાળાને ગયા. સાત દિને મરામને વિચાર - ન.ના વા. વન કા પાનામાં છે કે વિના , - કે, ' ' + ( ) , ( • } ક 8 - { } } : ” રે 1;

·७८ वीरभक्तामरम् ] વીરભક્તામર તેથી તે બારમા દેવલોકમાં ઉત્પન્ન થશે. ત્યાંથી ચવીને તેણે આ ભવમાં અનેક દુદ કર્મો કરેલાં હોવાથી ઘણા સમય સુધી તે નરકાદિક ગતિને પણ અતિથિ બનશે, પરંતુ અંતમાં શુદ્ધ ચારિત્ર પાળી તે મેશે જો. भगवन्नामतः सर्पभयमपि विलीयत इत्याह- ऊर्ध्वस्य ते बिलमुखे वचनं निशम्य यच्चण्डकौशिकफणी शमतामवाप । तत् साम्प्रतं तमपि नो स्पृशतीह नाग- स्त्वन्नामनागदमनी हृदि यस्य पुंसः ॥ ३७ ॥ टीका हे जिन! (यद-) यस्मात् कारणात् ते-ता विलमुरो जजय (ऊधक शुत्वा चण्डकौशिकः फणी गर्पः शमता-गोत्यागनामदार - नाग. , . . ६ नाग:-सपरत न स्पृशति-तस्पर्शमात्रं ( अपि ) नरोनि । न हदि वनामनाग़दमनी वर्तते । न च (1) नाग नागदमी ज.वि. : .. क . (हे जिन! ) विश-मुसे ऊपरय घचन नियम ५ ५ ... साम्प्रा अपि द यस्य पुरादित्वर-नाम-iltilt Eii } { its. iii ... अधस्य ( म० ) ३... त(भू तुज )... पिर. मुप-५, ग. विरामु॥ १५ ॥ पचन (भू. ५. tithi 121(पा... ........ । . १३. his ५५ - १६ } " day५ -- ·૮૦ વીરભક્તામર श्रीधर्मवर्धनकृत- શ્લેકાર્થ નાથના નામનું ગૌરવ– “(હે વીતરાગ !) જે કારણને લીધે (સર્ષના) દરના મુખ સમીપ ઊભા રહેલા એવા તારા વચનનું શ્રવણ કરીને ચડકૌશિક સર્ષ શાંતિ પામે, તે કારણને લીધે હાલમાં પણ મનુષ્યના હૃદયમાં તારા નામરૂપી નાગદમની છે, તેને આ દુનિયામાં નાગ સ્પર્શ (પણ ) કરતા નથી.”—૩૭ સ્પષ્ટીકરણ પામ્યો ચડકૌશિકનું વૃત્તાન્ત- પૂર્વ જન્મમાં જેણે ચારિત્ર અંગીકાર કર્યું હતું, પરંતુ ક્રોધને વશ થઇ જેણે તે મલિન કર્યું હુ અને તદનુસાર જે “કનખલ' નામના સ્થાનમાં વસતા પાંચસે તાપસેના કુલપતિના કૌશિક પુત્ર તરીકે ઉત્પન્ન થયો હતો અને ત્યાં પણ છે કે પાયમાન અવસ્થામાં મરણ હતો, તે તાપસ મરીને ચણ્ડકૌશિક નામના દષ્ટિ-વિષ સ તરીકે ત્યાંજ ઉત્પન્ન થયે. આ સર્ષથી સમસ્ત લેકે ભયભીત રહેતા હતા. એકદા વીર પ્રભુ વિહાર કરતા કરતા તે સ્થાનમાં આવી ચડ્યા, ત્યારે લેટોએ તેમને કહ્યું કે તમે “તંબી નગરીએ જવા ઈચ્છે છે, તે સારી માર્ગ મૂકીને વક માર્ગે જાઓ, કેમકે મધ્યમાં અતિશય ભયંકર એવો દષ્ટિ-વિલ સર્ષ રહે છે. પ્રભુએ તેમનું કહ્યું માન્યું નહિ, કેમકે તેઓ જાણતા હતા કે મારા દર્શન અને ઉપદેશથી ચણ્ડકૌશિક પતિ- બોધ પામનાર છે. જે અરણ્યમાં આ સર્વે વસતો હતો, તે અરણ્યમાં આવીને યક્ષ-ડપમાં પ્રભુ કામ તે ક્રોધથી લાલચોળ થઈ ગયું અને તેના સામું વિમય દષ્ટિથી જોવા લાગ્યા. આથી પણ તેનું કાર્ય સિદ્દ થયું નહિ, ત્યારે સૂર્ય સામું જોઈ જોઇને તે વધારે ભયંકર દરિવાલા અને લા. પરંતુ એ વાલા તે પ્રજની ઉપર જલધારા જેવી થઈ પી. આથી ખુબ ચીડાઇ ગઇ તેમને ડરવા લાગે અને હસી હસીને પા હવા લાગ્યો, કેમકે તે બી ને મા નિકી ના કાણુ લોકપ્રિય કરી જશે અને તેમ છતાં કદાચ તે મારા ઉપર પડશે. તે ન કરી દો, પરંતુ કાઈ પણ સ્થળે તેનું વિશ્વ પ્રવું ન;િ કિન્તુ ત્યાંથી ગાન છે. જે ૯ ની ધરા વા લાગી. આથી તે વિલ ય ના કાન અને રે . . . નર તે જ કંઇક શાન થ, વારે મે તને - શક : 7-3, : છે. આ વાન ની તે ઉપર ઉભા કર અને * - -જન કરે છે અને તે કાર છે. તેના મિ ?િ - . આ નાની વાંકાનેર પર બને જયારે દ ૧૪ ધ્યાનમાં આરૂઢ થયા એટલામાં તે ગર્વિષ્ટ સર્ષે પણ ફરતા ફરતે ત્યાં આવી ચડ્યો . પ્રભુને એને ·rahul- वीरभक्तामरम्] વોરભક્તામર ८१ આવવા લાગ્યા અને કેટલાક તે દૂધ, ઘી વિગેરે પદાર્થો તેના શરીર ઉપર ચડાવવા લાગ્યા. આ પદાર્થોની ગન્ધથી આકર્ષાઈને અનેક કીડીઓ આવી પહોંચી અને તેઓ આ સર્પના શરીર ઉપર દુઃસહ ચટકા ભરવા લાગી. થોડા સમયમાં તો આ સર્પનું શરીર ચાળણી જેવું થઈ ગયું, પરંતુ આ પ્રમાણેનું મરણાન્ત કઈ આવી પડતાં પણ તે શાન્ત રહ્યો અને અંતમાં મરીને તે સહસ્ત્રાર (मामा) पराभव तरी उत्पन्न यया. -- है भगवद्विहारे ईतयो न भवन्तीत्याह-~- तुर्यारके विचरसि म हि यत्र देशे तत्र त्वदागमत ईतिकुलं ननाश । अद्यापि तद्भयमहर्मणिधामरूपात त्वत्कीर्तनात् तम इवाशु भिदामुपैति ॥ ३८ ॥ टीका हे जिन ! तुर्यारके चतुर्थारके यत्र देशे त्वं विचरसि स्म-विजहर्थ, तत्र देशे त्वदागमत:- तवागमनाद् ईतिकुलं-सप्तेतयस्तासां कुलं-समूहो ननाश-नाशं प्राप । यतः- "अतिवृष्टिरनावृष्टि-द्पकाः शलभाः शुकाः । स्वचक्रं परचक्रं च, सप्तैता ईवयः स्मृताः॥१॥" अद्यापि ताभ्यो भयं तद्भयं त्वत्कीर्तनादाशु-शीघ्रं भिदा-नाशमुपैति । कस्मात् किमिव ? अहर्मणिधामरूपात्-सूर्यप्रशस्ततेजसस्तम इव-ध्वान्तमिव । यथा तमो भिदां-नाशमुपैति, वधे- तिकुलमिति ।। ३८ ॥ अन्वयः तुर्य-अरके यत्र देशे ( हे जिन ! त्वं ) विचरसि स्म, तत्र त्वद्-आगमता ईति-कुलं हि ननाश; भद्यापि तद्-भयं त्वत्-कीर्तनात् महन् -मणि-धामन्-रूपात् तमः इव भिदां आशु उपैति। શબ્દાર્થ तुर्य-यतुर्थ, योयो. त्वदागमतावासमाजमनधा अरक-मारे. ईति-पत, S. तुरके या मारामा कुल-समूह विचरसि स्म (धा. चर् )-वियरता . इतिकुलं-तिना सभू. हि-नियवाय अ५५. ननाश (धा० नरनार पामता हवा. यत्रामा अद्यापि ५४. देशे (मूस) समा. तड़यं-तना ल. am- अहन-पित. मणिल आगम-भागभन.

·[श्रीवर्मनकृत- ૮૨ વીરભક્તામર अहर्मणि-सूर्य. तमः ( मू० तमस् )-मा२. धामन्=ते. इव: 37. रूप-सभान, पा. आशु-1, सत्प२. अहर्मणिधामरूपात्-सूर्यना नेपा भिदां (मू० भिदानास त्वत्कीर्तनात् तासातनथा. उपैति (धा०३) पाने थे. શ્લોકાર્થ પ્રભુના વિહારને પ્રતાપ– “(હે જિનેશ્વર !) ચેથા આરામાં જે દેશમાં તું વિચરતો હતો, ત્યાં તારા આગમનથી (અતિવૃષ્ટિ, અનાવૃષ્ટિ, ઉંદર, તીડ, પોપટ, સ્વચક્ર અને પરચક એ સાત ) ઈતિનો સમૂહ નાશ પામતો હતો. (વલી) જેમ સૂર્યના પ્રશસ્ત તેજ વડે અંધકાર નાશ પામે છે, તેમ હજુ પણ તારા संतनयी त (ति-समुदाय )नो लय नष्ट थाय छे."-3८ * * भगवत्पादसेवाफलम्- निर्विग्रहाः सुगतयः शुभमानसाशाः सच्छुक्लपक्षविभवाश्चरणेषु रक्ताः। रम्याणि मौक्तिकफलानि च साधुहंसा- स्त्वत्पादपङ्कजवनाश्रयिणो लभन्ते ॥ ३९ ॥ टीका हे जिन ! तव पादावेव पङ्कजे-कमले तदुपलक्षितं वनमाश्रयन्तीति त्वत्पादपङ्कजवनाथ यिणः । शीलेऽर्थे णिन् प्रत्ययः । ईदृशाः साधुहंसा रम्याणि मौक्तिकफलानि लभन्ते । साधुपक्षे मोक्षफलानि, हंसपक्षे मुक्ताफलानि । कीदृशाः साधवो हंसाच ? विग्रहानिष्क्रान्ता-निर्विग्रहाः सुगतयः शुभमानसे-सुचित्ते मानससरोवरे (च) आशा-इच्छा येषां ते शुभमानसाशाः । साधक कीदृशाः ? सन्-समीचीनो यः शुक्लपक्षो-मातृपितृपक्षस्तत्र विभव-उद्भवो येषां ते । अथवा सम्प क्त्वलाभात् शुक्लपक्षः-अपार्धपुद्गलसंसारस्तत्र विभवो-जन्म येषां ते, तत्परतो भ्रमणाभावात्, सच्छु- क्षा भवाः । हंसास्तूज्ज्वलपक्षविभवाः । पुनश्चरणेषु-चारित्रेषु रक्ताः, हंसास्तु चलनेषु रक्ता : । उभयत्र विशेषणानि तुल्यानि ॥ ३९ ॥ अन्वयः २-पाद-पहज-वन-आथयिणः, निर्-विग्रहाः, सु-गतया, शुभ-मानस-आशार, सत्-शुक्ष चरणेपु रका च साधु-हंसाः रम्याणि मौक्तिक-फलानि लभन्ते । બની માહિતી માટે જુઓ મુનિરાજ શ્રીન્યાયવિજયકૃત ન્યાયકુસુમાંજલિનું સ્પષ્ટીકરણ (૫૦ ૫). આ વિષયના વિશેષ જિજ્ઞાસએ જમ્બુદ્વીપ-ગ્રાપ્તિનો દ્વિતીય વક્ષસ્કાર જે.

·(B] વીરક્તામર ૮૩ શદાર્થ નિભાવવાચક મિય, ઉત્પત્તિ છે જેમની એવા; (૩) સુન્દર સફેદ Gિ) માન (૨) કલા (1) પાંખરૂપી રા૫ત્તિવાળા. નિધિng = ISાની અથવા કથિી વિમુખ. (૦ )(૧) ચારિત્રોને વિશે (૨) =નાવાયક આવે. ચરને વિજે. જતિન ) નિ, (૨) . TI (T)= (૧) રાગી; (૨) લાલ. -સારી નિ જેમની એ w()=મનહર Tઐ=. મા =(૧) મુક્તિ સંબધી; (૨) મોતી. માન(1) ચિત્ત, (૨) માનર (પરવર) ht=ી TET=અભિલા, આ મોપિ નિ (૧) મુક્તિ રબધી ફળે (૨) જમાના (૧) રબ ચિત્તને વિરે ઈચ્છા છે મોતી. જેમની એવા, (૨) સુંદર માનસને વિશે ર=અને. અભિલા છે જેમની એવા. પુ=મહાત્મા, Rારા, R=વસ. જ કરેત. સાપુહંસા =સાધુરૂપી હંસ. ૧=પાંખ. પકચરણ. ગુv=અધપુદગલ સંસાર, જૈને પારિભાષિક =કમળ, વન=ન. મિ(૩૧) જન્મ, (૨) સંપત્તિ. ગાયિ=આશ્રય લેનાર. ખાલમિયાન), સારા અલ પક્ષને વાવના તાર ચરણ-કમલના 'વિને જન્મ છે જેમને એવા, (૨) સમ્યકત્વને વનનો આશ્રય લેનારા. લાભ થયેલ હોવાથી અર્ધપુદગલ સસારને વરે મત્તે (પ૦ સમ્ =મેળવે છે. બ્લેકાર્થ પ્રભુની ચરણ-સેવાનુ ફળ- “તારાં ચરણ કમલના વનને આશ્રય લેનારા, વિગ્રહથી વિમુખ, સારી ગતિને પ્રાપ્ત થયેલા, સુંદર માનસને વિષે અભિલાષા છે જેમને એવા, સારા શુક્લ પક્ષરૂપ વિભવવાળા અને વળી ચરણને વિષે રક્ત એવા સાધુરૂપી હંસે મૌક્તિક-ફલ પામે છે.”—૩૯ સ્પષ્ટીકરણ પદ્ય-મીમાંસા– આ સ્તોત્રમાં જેકે બબ્બે વસ્તુઓમાં સરખી રીતે ઘટી શકે એવાં દ્વિઅર્થી વિશેષણોથી યુક્ત અન્ય પળે (જેવાંકે ર૮મા, રમ) પણ છે, છતાં આ પદ્ય વાંચતાં કંઈ ઓરજ લહેર આવે છે, કેમકે એમાં એવાં વિશેષણો વિશેષ દૃષ્ટિગોચર થાય છે. આવાં પ રચવાં એ કંઈ બાળ- કને ખેલ નથી; એ તો શબ્દ-શાસ્ત્રમાં પ્રવીણ હેય તેજ રચી શકે. જૈન સાહિત્યમાં આવાં પઘોથી વિશિષ્ટ ઘણાં કાવ્યો છે. પરંતુ અત્ર તે તેમાંના એકનો જ ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. તે વ્યિ બીજું કઈ નહિ પણ કાવ્ય-ભાલાના સપ્તમ ગુચ્છકમાં છપાયેલ શ્રીજબૂમુનિવિરચિત જિનશતક છે. એ કાવ્યના સમસ્ત (૧૦૦) પધે અધૂરા જેવા વિશાળ વૃત્તમાં રચાયાં છે એ પણ એની વિશેષતા સૂચવે છે, ·૮૨ વીરભક્તામર [श्रीधर्मवर्धनकृत- अहर्मणि-सूर्य. तमः ( मू• तमस् )संघसर. धामन्ते. इव-भ. रूप-समान, पा. आशु-N5, सत्य२. अहर्मणिधामरूपात्-भुर्थना ते पा. भिदां (मू० भिदा )नाशने. त्वत्कीर्तनात्-ता। तनथा. उपैति (धा० इ ) पामे छे. શ્લોકાર્થ પ્રભુના વિહારને પ્રતાપ- “(હે જિનેશ્વર !) ચોથા આરામાં જે દેશમાં તું વિચરતો હતો, ત્યાં તારા આગમનથી (અતિવૃષ્ટિ, અનાવૃષ્ટિ, ઉંદર, તીડ, પિપટ, સ્વચક્ર અને પરચક્ર એ સાત) ઈતિને સમૂહ નાશ પામતે હતે. (વળી) જેમ સૂર્યના પ્રશસ્ત તેજ વડે અંધકાર નાશ પામે છે, તેમ હજુ પણ ता। संतनथी . (ति-समुदाय )ना भय नष्ट थाय छे."-3८ भगवत्पादसेवाफलम् -- निर्विग्रहाः सुगतयः शुभमानसाशाः सच्छुक्लपक्षविभवाश्चरणेषु रक्ताः। रम्याणि मौक्तिकफलानि च साधुहंसा- स्त्वत्पादपङ्कजवनाश्रयिणो लभन्ते ॥ ३९ ॥ टीका है जिन ! तव पादावेव पङ्कजे-कमले तदुपलक्षित वनमाश्रयन्तीति त्वत्पादपङ्कजवनाभ यिणः । शीलेऽर्थे णिन् प्रत्ययः । ईदृशाः साधुहंसा रम्याणि मौक्तिकफलानि लभन्ते । साधुपले मोक्षफलानि, हंसपसे मुक्ताफलानि । कीदृशाः साधवो हंसाच ? विग्रहानिष्क्रान्ता-निर्विग्रहाः सुगतयः शुभमानसे-सुचित्ते मानससरोवरे (च) आशा-इच्छा येषां ते शुभमानसाशाः । साधवः कीदृशाः ? सन्-समीचीनो यः शुक्लपक्षो-मातृपितृपक्षस्तत्र विभव-उद्भवो येषां ते । अथवा सम्य क्त्वलानात् शुक्लपक्ष:-अपार्धपुद्गलसंसारस्तत्र विभयो-जन्म येषां ते, तत्परतो श्रमणाभावान्, सच्छु अपक्षविभवाः । हंसास्तृज्ज्वलपक्षविभवाः । पुनथरणेषु-चारित्रेषु रक्ताः, हंसास्तु चलनेषु रक्ता रक्तवशाः । उभयत्र विद्रोपगानि तुल्यानि ॥ ३९ ॥ ! अन्वयः त्वत्-पाद-१४-बन-शायिणः, निर-विग्रहाः, गु-गतया, शुभ-मानस-आशा, मत-गुस भाः, चरपु रक्ताः च साशु-हंसाः रम्याणि मौकिक-फलानि लभन्ते । 1 date tirituवियत यामुirls २५/२५ ( ५० ६५.. ....... Trirat-मस्तिता५६०५१ .

·તીરામ વીરક્તામર ૮૩ શબ્દાર્થ નિભાવવાચક અવ્યય ઉત્પત્તિ છે જેમની એવા (૩) સુન્દર સફેદ શિ=(૧) લડાઈ, સંગ્રામ (૨) કલેશ(૩) દેહ, પાંખરૂપી સંપત્તિવાળા. નિર્વિઘg =લડાઈથી અથવા કલેથી વિમુખ. aug (Tr) (૧) ચારિત્રને વિશે, (૨) સુન્દરતાવાચક અગ્યય. ચરણેને વિષે mસિન ૧) ગતિ, (૨) ચાલ, ra ()=(૧) રાગી, (૨) લાલ. પિતા =સારી છે ગતિ જેમની એવા. રાજ (TRI)=મહિર. મ=સારૂ. મ= ૧) મુક્તિ સંબધી; (૨) મોતી. માનસ ( ૧) ચિત્ત, (૨) માનસ (સરોવર). aછળ, (=અભિલા), ઇરછા. મૉજિનિ (૧) મુક્તિ સબંધી ફળે (૨) સમાનતારી/૧) શુભ ચિત્તને વિષે ઈચ્છા છે તીઓ. જેમની એવા; (૨) સુંદર માનસને વિષે વં અને. અભિલાષા છે જેમની એવા. સાપુ=મહાત્મા =સારા. લસ. શુ =વેત. સાપુતા=સાધુરૂપી હંસે. =પાંખ, ચરણ. શપઅર્ધપુગલ સંસાર, જૈન પારિભાષિક =કમળ. ૨R=ાન, હિમવ(૨૧) જન્મ, (૨) સપતિ. ગાયન=આશ્રય લેનાર. પક્ષવિમાન ૧), સારા શુક્લ પક્ષને હવેQાવાવના તારા ચરણ-કમલના વિષે જન્મ છે જેમનો એવા, (૨) સમ્યકત્વને વનને આશ્રય લેનારા. લાભ થયેલું હોવાથી અધપુલ સસારને વશે મત્તે (પામ=મેળવે છે. પ્લેકાર્થ પ્રભુની ચરણ-સેવાનુ ફળ– “તારાં ચરણકમલની વનને આશ્રય લેનારા, વિગ્રહથી વિમુખ, સારી ગતિને પ્રાપ્ત થયેલા, સુંદર માનસને વિષે અભિલાષા છે જેમને એવા, સારા શુક્લ પક્ષરૂપ વિરાવવાળા અને વળી ચરણને વિષે રક્ત એવા સાધુરૂપી હંસે મૌક્તિક-ફલો પામે છે.”—૩૯ સ્પષ્ટીકરણ પદ્ય-મીમાંસા આ સ્તોત્રમાં કે બબ્બે વસ્તુઓમાં સરખી રીતે ઘટી શકે એવાં થિ વિશેષણેથી યુક્ત અન્ય પદ્ય (જેવાં કે ૨૮મા, ૨૯મા) પણ છે, છતાં આ પઘ વાંચતાં કંઈ ઓરજ લહેર આવે છે, કેમકે એમાં એવાં વિશેષ વિશેષ દૃષ્ટિગોચર થાય છે. આવાં પ રચવાં એ કંઈ બાળ- કને ખેલ નથી, એ તો શબ્દ-શાસ્ત્રમાં પ્રવીણ હોય તેજ રચી શકે. જૈન સાહિત્યમાં આવાં પોથી વિશિષ્ટ ઘણાં કાવ્યો છે. પરંતુ અત્ર તો તેમાંના એકને જ ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. તે કાવ્ય બીજું કોઈ નહિ પણ કાવ્યમાલાના સપ્તમ ગુચ્છમાં છપાયેલ શ્રીબ્યુનિવિરક્ષિત જિનશતક છે. એ કાવ્યનાં સમસ્ત (૧૦૦) પધે અમ્મરા જેવા વિશાળ વૃત્તમાં રચાયાં છે એ પણ એની વિશેષતા સૂચવે છે, ·[ શ્રી ધર્મવર્ધન- વીરભકતામર ૮૪ ઉદાહરણ તરીકે, એ કાવ્યનું નીચે મુજબનું દશમું પદ્ય અત્ર આપવામાં આવે છે – "तन्वाना वैनतेयश्रियमंहितवृपोत्कर्षमोपिप्रतापाः कामं कौमोदकीनाशरणशरणदा नीरेंजोदाररागाः। सद्यः प्रद्युम्नयुक्ताः सदसिकृतमुदो यक्रमाश्चक्रिणो वा भ्राजन्ते भ्राजिताशाः सुखमखिलमसौ श्रीजिनो वो विधेयात् ॥" શુક્લપક્ષી એટલે શું?– જે જીવન નિર્વાણ-નગરે પહોંચવામાં વધારેમાં વધારે અર્ધપગલપરાવર્ત જેટલાજ કાલ સુધી વિલંબ ખમવો પડે તેમ હૈય, તે જીવ “શુક્લપક્ષી' કહેવાય છે, જ્યારે એથી વધારે કાળ પર્યત જેને સંસારમાં રખડપટ્ટી કરવાની બાકી હોય, તે “કૃષ્ણપક્ષી” કહેવાય છે. આ વાત લક્ષ્યમાં આવે તેટલા માટે જૈન શાસ્ત્રમાં કાલના વિભાગને આશ્રીને વાપરેલી પુદ્ગલ-પરાવર્ત નામની પરિભાષા પરત્વે વિચાર કરીએ. પુદગલપરાવર્ત એ જૈનશાસ્ત્રને ઘણા મોટા કાલના વિભાગને દર્શાવનારે પારિભાષિક શબ્દ છે. કરડે વર્ષ જેટલો સમય પણ આ કાલ-વિભાગની આગળ કંઈ હિસાબમાં નથી. આ પુદ્ગલ-પરાવર્તન (1) દ્રવ્ય-પુદગલ-પરાવર્ત, (૨) ક્ષેત્ર-પુગલ-પરાવર્ત, (૩) કાલ- પુરોલ–પરાવર્ત અને (૪) ભાવ–પુલ–પરાવર્ત એમ ચાર પ્રકાર છે. તેમાં પણ વળી આ દરેક પ્રકારના પરાવર્તન બાદર અને સુમિ એમ બબ્બે અવાન્તર ભેદ છે. આ દરેકનું સ્વરૂપ તો અત્ર વિચારવું પ્રાસંગિક નહિ ગણાય, વાતે અહિં તે આ બધા પ્રકારોમાંથી ફક્ત સુમન ક્ષેત્ર–પુદ્ગલ-પરાવર્તનું જ સ્વરૂપ વિચારી લઈએ, કેમકે પ્રસ્તુતમાં તેનું જ કામ છે. જૈન શાસ્ત્ર પ્રમાણે આકાશના લોકાકાશ અને અલોકાકાશ એમ બે વિભાગો કલ્પવામાં આવ્યા છે અને તેમાં વળી લોકાકાશના અસંખ્ય પ્રદેશ માનવામાં આવ્યા છે. આ દરેક પ્રદેશને મરણ કરી પર્શવામાં જેટલો સમય વ્યતીત થાય, તે સંપૂર્ણ સમયને બાદ ક્ષેત્રપુગલ-પરાવત’ કહેવામાં આવે છે. આ સર્વ પ્રદેશને ક્રમસર અથવું એક પછી એક એમ તેગોઠવાયેલા છે તેમને મરણથી રપ વામાં એટલે કાલ જાય તે બધો વખત સૂક્ષ્મ-ક્ષેત્ર-પુગલ-પરાવર્ત કહેવાય છે. અન્ય શબ્દ કહીએ તો ધારો કે કોઈ એક જીવનું એક અમુક આકાશ-પ્રદેશમાં મરણ થયું. ત્યાર પછી ગમે ત્યારે ત્યાર પછી તરતજ અથવા અમુક કાલ વીત્યા બાદ, કેમકે ફરીથી તેનું મરણ તે પ્રદેશના અને રવર્ત પ્રદેશમાં થવું જોઈએ એવો કંઇ નિયમ નથી) પણ તે જીવનું અનન્તર પ્રદેશમાં મરણ વાવ (વચ્ચેના વખતમાં કેઈ અન્ય પ્રદેશ કે પ્રદેશોમાં મરણ થાય છે તે પ્રદેશ કે પ્રદેશની આમાં ત્રી કરવાની નથી, કેમકે તે ક્રમથી સ્પર્શાવેલ નથી, ત્યાર પછી વળી તેવીજ રીતે પાછું આ દ્વિતીય પ્રદેશના અનન્તર પ્રદેશમાં મરણ થાય, એવી રીતે એક પછી એક કમ- - તે ગન -શુમાવવાંવનન કો નવા-દઃ ૨ લi-fi - •3 દ -૩. ૩ જૈન મંરિત ફોન-ના ય નનન ારા, “ માં છે - કાકા - જો વ, ઉો .- " at -, “ ૬ * ! ૨ ક ૨ ના , જે - બરફ !! [ ૬ લાખ ! ! ને ! .- 11 ·આ પ્રમાણે ઉપર્યુક્ત જૈન અને જૈન કાવ્યની છાયા કે પાદપૂર્તિરૂપે કાવ્ય રચવામાં માન- વની અનુકરણરૂપ પ્રકૃતિ કારણભૂત હોય અને એ અનુકરણનો મુખ્ય ઉદ્દેશ મૂળ કર્તાના કરતાં પણ વધારે ઉચ્ચ પદ પ્રાપ્ત કરવાની અભિલાષા હોય એમ માની લઈએ, તો પણ મહુવાદી તાક્ક- શિરોમણિ શ્રીસિદ્ધસેન દિવાકરના શબદલાલિત્ય અને અર્થ-ગરવથી અલંકૃત યાણ મંદિર તોત્રના તેમજ શ્રીમાન માનતુંગરિના પ્રસાદતાથી વિભૂષિત ભક્તામર સ્તવના અંત્તિમ પાર લઇને ફકત અનુકરણ કરવાના ઉદ્દેશથી અને તે પણ આ પ્રખર કવીશ્વની પ્રતિભાને પોંચી વળવાના કે બકે તેથી પણ વિશિષ્ટ પ્રકારનું પારિડત્ય પ્રકટ કરવાના હેતુથી જૈન કવિઓએ પાદપૂર્તિરૂપ કાવ્ય રચ્યાં છે એમ માનવા મારું મન તે ના પાડે છે, કેમકે પાદપૂર્તિરૂપ કાવ્ય રચવાને ઉદ્દેશ તે તે કૃતિઓ પ્રતિ બહુમાન હોવાને લીધે તેને ચિરસ્થાયી બનાવવાનું હોય એમ પણ સંભવી શકે છે. હિંદુસ્તાનને ઇતિહાસ તપાસતાં એ સહેલાઈથી જોઈ શકાય છે કે અનેક અપૂર્વ અત્યારે દષ્ટિગોચર થતા નથી. વૈર-ભાવને લઈને ધર્માધ અજૈનોને હાથે કેટલાએ જૈન ભંડાર અગ્નિદેવના બલિદાનરૂપ થયા છે. આવી પરિસ્થિતિમાં કઈ પણ અપૂર્વ કાવ્યને અમર રાખવા લાલસા થાય છે તે પૂર્ણ કરવા તેના સમરત દેશના પ્રત્યેક ચરણની પાદપૂર્તિરૂપ કાવ્ય રચવાં એ પણ એક જાતનો માર્ગ છે, જોકે બીજો માર્ગ એ પણ છે કે તે તે કાવ્યની અનેક નકલો કરાવી અન્ય અન્ય સ્થળમાં સ્થાપિત કરવી. પાદપૂર્તિરૂપ કાવ્યની રચના- અત્રે એ ધ્યાનમાં રાખવું કે પાદપૂર્તિરૂપ કાવ્ય રચવું એ બાળકને ખેલ નથી. મૂળ કાવ્યમાં જે જે વિશિષ્ટ ગુણેને સદૂભાવ હોય, તે તે ગુણોથી વિભૂષિત કાવ્ય રચવું એ પ્રતિભાશાળી મનુષ્યજ કરી શકે એમ કહેવું ખોટું નહિ ગણાય. કેમકે “લાકડે માંકડું વળગાડ્યાન દેષ પિતાને શિરે ન આવે એટલા માટે પાદપૂર્તિ તરીકે લીધેલા પાદમાંથી નીકળતા અર્થનું અનુસન્ધાન કરવા તરફ પણ લક્ષ્ય આપવાની આવશ્યકતા રહે છે એ ભૂલવા જેવું નથી. વળી તેમાં પણ કોઈ મહા વ્યકિતનું ચારિત્ર સાંગોપાંગ આલેખવું એ તો પ્રતિ- ૧ Indische Studien (vol. 14, pp. 357-371) માં ઈ.સ. ૧૮૭૬ માં ડૉ. યાકોબી(Jacobi)એ તૈયાર કરેલાં ભક્તામર અને કલ્યાણ મંદિરતેત્રનાં જર્મન ભાવાનર છપાયાં છે. આની પ્રસ્તાવનામાં તે વિદ્રાને એમ કર્યું છે કે કયામંદિર સ્તોત્ર ભક્તામર સ્તોત્ર ઉપરથી રચવામાં આવ્યું છે. એટલે કલ્યાણમંદિર સ્તોત્ર એ ભક્તામર સ્તોત્રના અનુકરણરૂપ છે. આ તેમની માન્યતામાં હવે કઈ ફેર પડ્યા છે કે નહિ તે મારા જાણવામાં આવ્યું નથી પરંતુ આ માન્યતા જન પપ થી વિરુદ્ધ છે એટલુંજ અત્ર નિવેદન કરવામાં આવે છે, કેમકે તેના ધમાં અત્રવિધ વિચાર કરો એગ્ય નથી. ૨ અનિમ કરવાનો હેતુ એ છે કે અન્ય ચરણોથી પાદપૂર્તિ કરેલાં સંપૂર્ણ કાલે મારા જેવામાં આવ્યાં , બાકી શ્રી કાવિયન ગ્રન્થમાલાના શ્રીનસ્તોત્ર-સંગ્રહના દિનીય ભાગ (પૃ. ૧૫-૧૬)માં ભખાર રમા કલ્યાદિ પ્રમય લેકના પ્રક પાછી પાદપૂર્તિ કરતાં ચાર ચાર શ્લોકના બે કા દે છે ૬ અગ્નિ નદિ ગાય કે અદિ યા અંતનું પાદ લઈને અનેક રચાયાં છે એમ 2 - તનુજ પ્રથમ પદની ઇદ પૂર્તિ કાવ્યો મેળવવા મેથીપુત જીવદ સાકરચંદ ઝવેરી દર વર લિંક કરવી, પરતુ કે થી પ લ નથી. વાતે આ હકીકત વિચારણીય છે.

·धौरभक्तामरम् ] વીરભક્તામર કહેવામાં આવે છે, ते સર આવતા જતા સમસ્ત લોકાકાશના પ્રદેશમાં ક્રમશઃ મરણ થાય અને તેમ થવામાં એટલે સમય પસાર થઈ જાય તેટલે બધે સમય સુક્ષ્મ-ક્ષેત્ર–પુદગલ-પરાવર્ત'ના નામથી ઓળખાય છે. આ કાલ અનન્ત કાલ કહેવાય છે. આનાથી અડધે સમય કે જેને અર્વ-પુદ્ગલ-પરાવર્ત કાલ પણ અનન્ત કાલ છે. भगवद्वचनश्रद्धानात् कामितप्राप्तिर्भवतीत्याह- संसारकाननपरिभ्रमणश्रमेण क्लान्ताः कदापि दधते वचनं कृते ते । नाम कामितपदे जिन ! देहभाज- स्त्रासं विहाय भवतः स्मरणाद ब्रजन्ति ॥ ४० ॥ टीका हे जिन ! देहभाजा-प्राणिनः कदापि पचन तं-भरपदं धादिसरा नाम. लामन्त्रणे, कामितपदे-वाञ्छितस्थाने बजन्ति-गच्छन्ति । किविशिधापान पश्रगेण शान्ताः-द(श) प्राप्ताः । किं कृत्या ? प्रायम्-आयरि मयं भयं दिया करा: स्मरणात् । ईप्सितपदप्राप्तौ भवतमरणमेव हेतुरित्यर्थः ।। ४० ॥ ? M . (द) जिन ! (ये) पेह-भाजः कदापि से पचन संघ, or-rrr शान्ताभिवता रमरणात् पास विनाय पापित-पदं नाम मजा! शा संसार-संसार, प. फानन-२१२९५, नगर परितमण-२५७५४ी, परभण. भगया. Foung सारयाननररिसमायण-AR पनगानी २५७५हानामा irilis NAPRIL (DTD-RE NIMan ! पदापिका दपत (पा पा) । ए. porn) PARAN से (Ter | स से (ग- पद) 1 १५ + २२सनी..... (BAHAR * . 3 ·८६ વીરભક્તામર [श्रीधर्मवर्धनकृत- (७) ॥ स्मरथी बास-रहित यछने धछित स्थानभां (निपा-२) २५२ नय छ."----४० . • भगवद्रूपं दृष्ट्वा सुरूपा अपि स्वरूपमदं मुञ्चन्तीत्याह- सर्वेन्द्रियैः पटुतरं चतुरस्रशोभं त्वां सत्प्रशस्यमिह दृश्यतरं प्रदृश्य । तेऽपि त्यजन्ति निजरूपमदं विभो ! ये मां भवन्ति मकरध्वजतुल्यरूपाः ॥ ४१ ॥ टीका हे विभो ! ये मां मकरध्वजतुल्यरूपाः कामदेवसदृशरूपा भवन्ति, तेऽपि त्वां प्रदृश्य- दृष्ट्वा निजरूपमदं त्यजन्ति । किंभूतं त्वां ? सर्वेन्द्रियैः पटुतरं-स्पष्टतरम्, चतुरस्रशोभ-समचतुः रखसंस्थानराजिनम्, पुनः सद्भिः सज्जनैः (प्रशस्यः-) प्रशंसाहः सत्प्रशस्यस्तम्, इह-अस्मिन् लोके दृश्यतरं, दर्शनाया) दृश्यः, अतिशयेन दृश्यो दृश्यतरस्तम् ॥ ४१॥ अन्वयः (हे) विभो ! ये माः मकर-ध्वज-तुल्य-रूपाः भवन्ति, ते अपि सर्व-इन्द्रियैः पटु-तरं, चतुरन्त शोभ, सत्-प्रशस्यं इह दृश्य-तरं त्वां प्रहश्य-निज-रूप-मदं त्यजन्ति । શબ્દાર્થ सर्वसभरत. प्रदृश्य ( धा० दृशु)-मेधने. इन्द्रियःन्द्रिय त्यजन्ति (धा. त्यज्)-५७ हे छे. सर्वेन्द्रियैः समरत धन्द्रियो पहे. निज-पोताना. पटुतरं (मू० पटुतर )-भना२. रूप-२५३५. नसभ-)यतुरख ( संस्थान). मद-मलिमान. शोमा-शाला. निजरूपमदं-पोताना ३५ना माने. चतुरसशोभं (सम.)तुरख 43 सालतो. विभो ! (मू. विभु)- नाय ! त्यां (मू० युष्मद् )-तने. ये ( मू० यदू)-मा. ५-सापान,साधु माः (मू० मर्त्य )-प्राणीमा. =મશંસા કરવા લાયક, भवन्ति (धा० भू)ीय छे. 'नाने प्रशसा ४२साय.. मकर:भग२. આ દુનિયામાં ध्वज-4m. रं (सतर)-अत्यन्त सनीय, अतिशय मकरध्वजम्मगर छेनी चलात, आगय. .. तुल्य-सभान. मारयजतुल्यरूपाना समान ३५ ५ मनु मेवा - ·મ ૮૭ વીરાના પર કાકા પ્રભુનું અલોકિક રૂપ– નાથ ! જે પ્રાગા કામદેવના સચાન રૂપવાળા હોય છે, તેમાં પણ સમસ્ત ઇન્દ્રિય છે અને, (સમ- ચતુર (થાન) વડતા રાજ્યને પ્રશંસા કરવા લાયક તેમજ વળી મા લાને વિષે અતિશય ની એવા તને જોઈને પિતાના રૂપનો અભિમાન ત્યજી દે છે. (અર્થવ તારૂ રૂપ અનુપમ છે)."–૪૧ સ્પષ્ટીકરણ સંસ્થાનવિચાર– “સંધાન એટલે અવયવોની રચના પૂર્વકની શરીરની આકૃતિ. આ સરથાનના જૈન શાસ્ત્રમાં છ ભેદ પાડવામાં આવ્યા –(૧) સમગતરસ, (૨) ગોધ પરિમડલ, (૩) સાદિ, (૪) કુજ, (૫) વામન અને (૬) હુડ. (૧) સમચતરસ સંસ્થાન એ સર્વોત્તમ છે. “સમ' એટલે જેનું જટલું માપ હોવું જોઈએ તેટલું; “અ” એટલે ચાર દિશાઓથી ઉપલક્ષિત શરીરના અવયવે આ સંસ્થાનમાં સર્વ અવ- યોનું માપ જેટલું જોઈએ એટલુંજ હોય છે. (૨) જોધ—પરિમણ્ડલ સંરથાન એ એના નામ પ્રમાણે વડના જેવા પરિમણ્ડલવાળુ છે. અર્થાત્ જેમ વડનું ઝાડ ઉપરના ભાગમાં પરિપૂર્ણ અવયવવાનું હોય છે, પરંતુ તેનો નીચલે ભાગ તે નથી, તેવી રીતે આ સરથાનવાળાનો નાભિથી ઉપરનો ભાગ બહુ વિસ્તારવાળે યાને સુંદર હોય છે જ્યારે નીચલો ભાગ ઓછાવત્તા પ્રમાણવાળ હોય છે. (ક) સાંદિ શબ્દમાંના આદિ શબ્દથી નાભિની નીચે ઉભેંધના નામથી ઓળખાતા નો એક ભાગ સમજ ઉપર્યુકત સરથાનને ઉપને ભાગ શુભ છે, તેમ આ સંસ્થા- નો નીચેનો ભાગ શુભ છે. (૪) મુજે સંસ્થાનવાળાનાં મતક, ડેક, હાથ અને પગનું પ્રમાણુ યથાચિત હોતું નથી, પરંતુ તેનાં બાકી બધા અવયવોનું પ્રમાણ બરાબર હોય છે. (૫) વામન સંથાન આનાથી ઉલટું છે. અર્થાત એ સંસ્થાનવાળા પ્રાણીના મસ્તક ઇત્યાદિ બરાબર પ્રમાણવાળા હોય છે, જ્યારે બાકીનાં અવયવોનું પ્રમાણ યોચિત હોતું નથી. ૧ સરખાવો-–“ િશયાળે , ગc–(૧) ભરો. (૨) કોમ () જો, (૪) cr, (૫) છે, (૬) કુ."–ાનાં, ઘ જ. ૨ પંચાંગહની વૃત્તિમાં રચવ્યા મુજબ કેટલો આને "સાચિના નામથી ઓળખાવે છે અને સાશિના અર્થ શાબલી હા કરે છે. આ ત્રણ બળમાં ગેળ અને પુષ્ટ હોય છે, જ્યારે તેને ઉપરનો ભાગ તેમજ તેની શાખા . કેટલાક વાચન સમાન કુમ્ભ અને મુન્જ સંસ્થાનને વામન કહે છે, કેમકે તેઓ તેના વિપરીત લક્ષણ આપે છે. પ્રશાખા તેમ નથી.

·No text on this page.

·वीरभक्तामरम् ] વિરક્તામર ८ અતુ આ ચન્દ્ર છે ને એ તે નહિ, કેમકે તે તે કલંકી છે. આ સૂર્ય પણ નથી, કારણે તેનું તેજ અસા છે. ત્યારે આ મેરૂ છે ? એમ પણ નથી, કેમકે તે તે અત્યંત કઠિન છે. વળી આ વિણું પણ નથી. કેમકે તે તે વામ(વણ) છે. ત્યારે શું આ બ્રહ્મા છે નહિ, તેમ નથી, કેમકે આ કંઈ વૃદ્ધ નથી તેમજ આ અનંગ (કામદેવ) પણ નથી, કેમકે તે તે દેહ-રહિત છે. ઠીક, હવે મને માલુમ પડ્યું કે આ તો સર્વ દોષથી મુક્ત અને સમરત ગુણેથી યુકત अन्तिम तीर्थ:२ ( महावीर ) छे. निर्बन्धनं जिनं ध्यायन्तो निर्वन्धना भवन्तीत्याह- छित्त्वा दृढानि जिन ! कर्मनिबन्धनानि सिद्धस्त्वमापिथ च सिद्धपदं प्रसिद्धम् । एवं तवानुकरणं दधते तकेऽपि सद्यः स्वयं विगतबन्धभया भवन्ति ॥ ४२ ॥ टीका हे जिन ! त्वं दृढानि कर्मनिवन्धनानि छित्त्वा (सिद्धः ) प्रसिद्धं सिद्धपदं-मोक्षपद- मापिथ-प्राप्तवान् (च)। एवम्-अमुना प्रकारेण ये तवानुकरणं त्वद्रूपसमाचरणं दधते-धरन्ति ते एव तके, स्वार्थेऽप्रत्ययः, तकेऽपि जनाः सद्यः तत्कालं स्वयं-स्वतो विगतवन्धभया-बन्धनभयरहिता भवन्ति ॥ ४२ ॥ अन्वयः (हे) जिन ! त्वं रढानि कर्मन्-नियन्धनानि छित्वा सिद्धः (जातः) प्रसिद्धं सिद्ध-पदं च आपिया एवं ( ये ) तव अनुकरणं दधते, तके अपि सयः स्वयं विगत-बन्ध भयाः भवन्ति । શબ્દાર્થ छित्वा (धा० छिद् )पान. तव (मू० युष्मद)-तास. रदानि (मू० ६८ ) भभूत अनुकरणं (मू० अनुकरण) अनुरे, समान जिन !( मू० जिन ) हे तीर्थ । wાચરણ कर्मन्-. दधते (धा० धा)-पार रे. तके ( मु. तक ) ता. कर्मनिवन्धनानिना २. अपि-पक्ष्य सिरः (मूल सिद्ध)-भुत. सच.-तरत. त्वं (मू० युष्मए)-तुं. स्वयं-पोतानी भेगे. आपिथ (भा० सापू )-आप्त २हवा. च-भने. विगत (धागम् )-विशेरे श येतो. पन्ध-म-धन सिद्ध-सा गरेसा भयभीत पद-Rथान. विगतवन्धभया:-विनोगन तो भ.५. सिद्धपदं-मोक्षे गयेबाना स्थानने. प्रसिहं (मू. प्रसिस)-सि. નો ભય જેનો જવા. एवं वी भवन्ति (पा. भू.पा. निवन्धन-२].

·વીરભક્તામર [श्रीधर्मवन- લોકાર્થ “હે જિન ! કર્મનાં મજબૂત બન્ધનને છેદીને તું સિદ્ધ થશે અને વળી પ્રસિદ્ધ એવા મુકિત-પદને (પણ) પામે. આવી રીતે જેઓ તારું અનુકરણ કરે છે, તેઓ પણ પોતાની મેળે સત્વર બન્ધનના ભયથી રહિત બને છે.”—ર भगवत्स्तोत्राध्ययनात् सर्वोपद्रवनाशो भवतीत्याह- 'न व्याधिराधिरतुलोऽपि न मारिरारं नो विड्वरोऽशुभतरो न दरो ज्वरोऽपि । व्यालोऽनलोऽपि न हि तस्य करोति कष्टं यस्तावकं स्तवाममं मतिमानधीते ॥ ४३ ॥ दीका है जिन ! यो मतिमान् इमं तावकं स्तवमधीते, तस्य मतिमतो व्याधिराधिश्च कष्टं न करोति । " व्याधिः शरीरजा पीडा, स्यादाधिर्मानसी व्यथा" इति विवेकः । किंविशिष्टो व्याधिस्त- थाऽऽधिः १ अतुलो-महत्तरः । च-पुनर्मारिः-मरकोपद्रवः, पुनः आरम्-अरीणां समूह आरं कष्टं न करोति । अपि पुनर्व्यालो-दुष्टगजः सर्पो वाऽनलो-बहिस्तस्य कष्टं न करोति ॥ ४३ ॥ अन्वयः (हे स्वामिन् ! ) या मतिमान् इमं तावकं स्तवं अधीते, तस्य अ-तुलः अपि व्याधिः आधिः कष्टं नहि करोति, न मारिः, आरं, नो विवर: अशुभ-तर दर वरः अपि न, व्याला अनलः अपि न (फष्टं करोति)। શબ્દાર્થ नम्नहि. व्यालः (मू० व्याल )(१) साथी; (२) सर्प. व्याधिा मू० व्याधि ) रोग, शारीरिक पी31. अनलः ( मू० अनल) अभि. याधिः-(मू० आधि ) मानसि पी3. हि-निश्चयवाय अव्यय. अतुलः (मू. अतुल )असाधार. करोति (धा० )-रेछ अपि-५९. कष्टं (मू० कष्ट दुम मारिः (मू० मारे )-भ२४ी. यः (मू० यदू) आरं (मू० भार )शनमाना:समुहाय. नो-नलि. तावकं ( मू० तावक )ता। संगाया विश्वरः (मु० विइबर ) N५-शजुने १५५१. स्त (मू० स्तव )=२तुतिन. अतुगतरः (मू. यमुमतर) अतिशय भ२१११, इमं (मू० इदम् )-मा. दरः (मु. दर ५. मतिमान् ( म० मतिमन् शुदि. ज्वरः (F• बर). अधीते (धा०६)भरी छे. ૬ અા પવન પ્રાપન વ ચ રામદાવકારથી બી રહ્યાં છે.

·भ वरिभातामरम् ] વીરભક્તામર વ્યાકાળે ભગવત્ સ્તોત્રના પઠનથી સર્વ ઉપદ્રને નાશ– " ( नाथ !) युद्धिशाणी ( भनुष्य ) मा तास स्तोत्रने म छ, तन मसाधा२१ વ્યાધિ, આધિ, મરણ, શત્રુને સમુદાય, રાજ્ય-શત્રુને ઉપદ્રવ, અત્યંત અશુભ ભય કે જવર, (६४ २ २५241) सममि माथी अ५ (समर्थ) नथी."-४३ भगवत्स्तवो मौक्तिकहारः कण्ठे धार्य इत्याह- त्वत्स्तोत्रमौक्तिकलतां सुगुणां सुवर्णा त्वन्नामधामसहितां रहितां च दोषैः । कण्ठे य ईश ! कुरुते धृतधर्मवृद्धि- स्तं मानतुङ्गमवशा समुपैति लक्ष्मीः ॥४४॥ टीका हे ईश! हे स्वामिन् ! यः पुमान त्वत्स्तोत्रमौक्तिकलतां कण्ठे कुरुते-कण्ठे दधाति । तर स्तोत्रं त्वत्स्तोत्रं तदेव मौक्तिकलता ताम् । किविशिष्टां मौक्तिफलतां ? शोमना गुणा-औदार्य- माधुर्यादयो यस्याः सा तां सुगुणां सुदवरकां तां च । पुनः कीदृशीं ? शोभना वर्णा-अक्षराणि नेतिनि ( सितादीनि ) च यस्याः सा तां सुवर्णा-मनोज्ञाक्षरां, शोभनवर्णा च । पुनस्त्वन्नामधाम- सहिताम् । अन्याऽपि मौक्तिकलताधामसहिता-तेजोयुक्ता भवति । च-पुनर्दोषैः-दूपर्ण रहितां, एता- दृशीं यः कण्ठे कुरुते । किविशिष्टो यः धृता धर्मस्य पृद्धिः-वर्धनं येन सधृतधर्मतिः, धर्मवर्धन इति कर्तृनामगर्भितं विशेषगम् । तं पुरुपं लक्ष्मीः समुपैति-समागत्य वृणुते । किविशिष्टं नं ? 'मानतुङ्ग मानेन-स्वाभिमानेन तुङ्गम् उचं, अप्राप्तपराभवत्वादसण्डिताभिमानमित्ययः । मानना इति भक्तामरस्तोत्रकारकस्य नामगर्भित विशेपणम् ॥ ४४ ॥ अन्वयः (हे ) ईश ! यः धृत-धर्म-द्धिः सु-गुणां, सु-वर्णो, त्वर-नामन्-धामन्-सहितां, दोषः च रहिलां स्वत्-स्तोत्र-मौक्तिक-एतां फण्ठे फुरते, तं मान-तुझं अवशा लक्ष्मीः समुपति । શબ્દાર્થ स्तोत्र-रतन, स्तुति. घर्ण-(१) पक्ष (२)२ मौकिफ-माती. सुपर्णीमर पqA एता-वेस. नामन्नाम स्वस्तोत्रमोविफलतां-तारा स्तोत्रमा मातीना धामन्-ने. हारन. सहित-त. सु-सुन्तापार भय. सनामधामसहितांना.. गुण-(१) गुए, (२) ३. रहिना (F० रहिला) सुगुणांसुरले क्षमावा. दोपः (१)? १ मार सलमेतर, प्रत्यन्तरामाद : तापपया म इति स्पाद । .

·४२ વીરભક્તામર [श्रीधर्मवर्धनकृत- कण्ठे ( मू० कण्ठ गान विषे. मेवा. या (मू० यद् )२ तं (मू० तद् तेन. ईश । (मू० ईश ) हे नाथ ! मान मलिभान. कुरुते (धा० कृ)=४२ . तुङ्ग-यो. धृत (धा० धृ) धारण रेस. मानतुङ्ग-मभिभानथा या. धर्म-धर्भ. अवशा=(मू० अक्श ) (१) परत-त्र; (२) वतन्त्र, वृद्धिबधारे। समुपैति (धा० इ) पासे आवे छे. धृतधर्मवृद्धि:पारण रीछे धनी पृद्धिने लक्ष्मीः (मू० लक्ष्मी )सभी. પ્લેકાર્થ પ્રભુના સ્તોત્રરૂપી હારનું કંઠમાં ધારણ– (હે ઈશ્વર !) ધારણ કરી છે ધર્મની વૃદ્ધિને જેણે એવો જે (ધર્મવર્ધન ગણિ ) સુંદર ગુણથી યુક્ત, સુશોભિત વર્ણવાળા, તારા નામરૂપી તેજથી યુકત અને દેથી રહિત એવા તારા સ્તોત્રરૂપી મૌતિક-હારને કઠમાં (ધારણ) કરે છે, તે અભિમાનથી પ્રૌઢ (માનતુંગ)ની સમીપ ५२तन्त्र [मथवा स्वतन्त्र] सभी लय छे.".-४४ रसगुणमुनिभूमेऽब्दे ( १७३६ )ऽत्र भक्तामरस्थैः चरमचरमपादैः : पूरयन् सत्समस्याः। सुगुरु विजयहर्षी' वाचकास्तहिनेय- श्वरमजिननुतिं ज्ञो धर्मसिंहो' व्यधत्त ॥ १॥-मालिनी ॥ इत्युपाध्यायश्रीधर्मवर्धनगणिकृतं श्रीभक्तामरस्तोत्रसमस्यारूपश्रीवीरजिनस्तवनं तद्वत्तिथ ॥ .. .

·भक्ताः-सेवका अमरा-देवा यस्य स नेमिस्तस्य संयोधने हे भत्तामर नम:- (२) श्रीभावप्रभसूरिविरचितं ॥ श्रीनेमिभक्तामरम् ॥ नेमिसम्बोधनापरनामकं स्वोपज्ञवृत्तिसमलङ्कृतम् श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीइष्टदेवतायै नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः । नवा श्रीपार्श्वनाथाय, गुरवे वाणयेऽपि च । भक्तामरस्तवान्त्यांति-समस्यारचनाश्रितम् ॥ १॥-अनुष्टप नेमिसम्बोधनं काव्यं, कृतं यन्मयका मुदा । तस्य च क्रियते पृत्तिः, श्री भावप्रभ'मरिणा ॥२॥-युग्मम् (अवतरणम् ) तत्र प्रथमकाव्ये समुद्रविजयनृपशिवादेवीपुत्रे श्रीनेमिनाथे रचिनविवाहमाग्रीमोमिने सपरिवारे विवाहार्थ तोरणसमीपं समागतेऽपि नानाविधपगनां बृहत्पूकार शया दरां विधाय तान् बन्धनात् प्रमोच्य पश्चाद् गते सति उग्रसेनेराजपुत्री राजीमती प्रियवियोग दाट- यन्ती सती नेमिनं संबोधयति- भक्तामर ! त्वदुपसेवन एव राजी- मत्या ममोत्कमनसो दृढतापनुत् त्वम् । पद्माकरो वसुकलो वसुखोऽसुखार्ता- वालम्बनं भव जले पततां जनानाम् ॥ १ ॥-बान्तरिया टीका 1 राजीमत्या आलम्बनम्-आधारो भव-भवतात् । कस्यां सत्यां गरी मन्दिर सत्यामित्यन्वयः । भक्तामरेति सातिशयसम्बोधनपरत्वेन ये पन्य नेकाने या दुरी त्यतो देवानां पूज्य(ज)कत्वान्मालशब्दोपन्यानः कुतो रोयः । इत्र संपादन मल्लक्षणजनाय अमं-विरहलक्षणं रोगं राति-ददातीति हे भत्तामर ! इति नमोनिकी पुनः कथंभूतस्त्वं ? 'स्टतापनुत्' रढं-पठोरं ता-पिरहलपणं तुंाति-जनदि रसन्नत। पुनः कथंभूतस्त्वं पदाकरः-लक्ष्मीणा सानिः लक्ष्मीपानि पर्दः । अन्यथा विनिमः यदुक्तं- १“पती'मा ।

·४ નેમિભક્તામર [श्रीभावप्रभकृत- - . " वासश्चर्म विभूषणं शवशिरो भस्माङ्गरागः सदा गौरेकः स च लागले त्वकुशलः सम्पत्तिरेतावती । ईशस्येत्यवमत्य याति जलधि रताकरं जाह्नवी कष्टं निर्धनिकस्य जीवितमहो दारैरपि त्यज्यते ॥१॥"-शाईल. पुनः कथंभूतस्त्वं ? 'वसुकला' वसुपु-द्रव्येषु कला यस्य सः, द्रव्योपार्जनकलावानित्यर्थः, अथवा वसुपु-धनरत्नवस्तुषु कला-शुद्धाशुद्धपरीक्षणलक्षणा यस्य सः, अथवा वसुपु-रत्नेषु उप- लक्षणत्वात् ज्ञानदर्शनचारित्रेषु कला-दक्षत्वं यस्य स इति । पुनः कथंभूतस्त्वं ? ' वसुखः 'वसु भि:-तेजोभिरुपलक्षितः खः-सूर्य इव वसुखः-तेजसा सूर्यस्वरूपः। एतेन तेजस्वी प्रतापवानि- त्यर्थः । एतर्विशेषणेहस्थताव्यवहारः सुनिर्वाहकर उक्तः । कथंभूताया मम ? 'उत्कमनसः उत्कण्ठितं मनो यस्याः सा उत्कमनास्तस्या उत्कमनसः । कस्मिन् ? त्वदुपसेवने एन-तव सेवा- यामेव । एवकरणं राजीमत्या निजसतीत्वख्यापनार्थम्, सुकलत्रेण गृहस्थावासः प्रशस्यत इत्यु- क्तम् । यथाशब्दोऽत्र गम्यः । यथा त्वं जले-जडस्त्ररूपे मार्गे डलयोरैक्यत्वात् पततां-पातं कु- र्वतां जनानां आलम्बनं भवसि ज्ञानमार्गदायकत्वात् । अथवा यथा इ इति संबोधने हे जड ! प. ततां जनानां उपलक्षणत्वात् पतच्छब्दसाहचर्येण पशुशब्दगृहीतत्वात् गौरवदानार्थ संमीलिताना पक्षिणां मयूरादीनां अजादीनां चासुखातों सत्यां आलम्बनं भवसि । एतेन पशूपरि दयां कता व पवाद वलितः, परं विरहपीडिताया ममोपरि दया न धृता इति रोपोक्तिः प्रोक्ता ।। अथात्र श्लेपत्याद बहवोर्थाः सन्ति । ते केचिल्लिख्यन्ते-हे नेमे ! त्वं ममालम्बनं भव । व इति उपमायाम् । क इव ? पद्माकरः-तडाग इव । यथा तडागोऽसुखातौं तृपाक्रान्तायामवस्थायां अथवा उप्पर्तुपीडायां सत्यां जले-जलनिमित्तं पतताम्-आगच्छतां जनानां मनुष्यादीनां आलम्बनं भवति । कथंभूतः पद्माकरः ? 'मुकलः' मुष्ठ-शोमनानि कानि-जलानि लाति-गृहातीति मुरुलः,स्वच्छजलधारक इत्यर्थः । पुनः कथंभूतः पद्माकरः १ व इति वरुणः,वाद्-वरुणान् सुसंयम्य म मुसः, इलम्वामित्वात् , यो यस्य स्वामी (तस्मान् ) तस्य स्वामिनः सुखं भवतीति लोकोक्तेः । अथना है नमे ! त्वं आलम्बनं भव । क इव ? व इत्युपमायां सुकल इव | यथा सुकलः " अर्थव्ययाः मुगलः” (का० ३ श्लो० ५१) इति हैमवचनात् । दाता मोक्ता पुरुषः । अमुवाती-दारियपीडायां मला पटना-प्रागच्छनां जनानां-याच कादीनां आलम्बनं मानि, दातृत्वान् । कथं भूतः गुफला? पगामीवान, वमुन्नः' बमुमिः-नेनामिः यः-मूर्य इव, नेजम्बीत्यर्थः । अथवा हे नेमे ! मंत्र कब ? मुकल, इव । यथा मुष्ट-गोमनाः फला यस्य म गुफल: चन्द्रः। दि अमृतपाने, निमिनायें मममी, अमृतपाननिमिनं पननां जनाना का मानि, दागनपानेन पुष्मानीत्यर्थः । कथंभूतः गुरुरबन्द्रः? आजादाः, गोरापनः । पुनः कथंभूतः मुलान्द्रः ? 'या' परन्दना पाट असा निः-निमामि निमसन्यास मन ! ? व इति उपमायाम । गुगः-गुर , k: वादाला सर्वः । भगुमानी गनी गामिद * 44.

·(૫) ભાની પરાકાષ્ટા સૂરાવે છે. આમાં પણ ખરી ખૂબી તો ત્યારે જ ગણાય કે જયારે પાઠને તે કાવ્ય અન્ય કોઈ કાવ્યની પાદપૂર્તિરૂપ છે એમ ન ભાસે, પરંતુ તે અખંડિત કાવ્ય છે એમજ લાગે.” આને માટે શબ્દ-રરાના ઉપર પણ ધ્યાન આપવાની જરૂર રહે છે. પાદપૂર્તિરૂપ કાવ્યનો પ્રારમ્ભ– ભક્તામર સ્તોત્રની પાદપૂર્તિરૂપે રચાયેલાં કાવ્યના સંબંધી વિશેષ વિચાર કરીએ તે પૂર્વે એક અન્ય પ્રા વિચારી લઈએ. આ પ્રશ્ન એ છે કે પાદ-પર્તિરૂપ કાવ્ય રચવા તરફ પ્રથમ કેનું ધ્યાન ખેંચાયું? એ તો દેખીતી વાત છે કે કાવ્યમાં વર્ણવેલા અલંકારો પૈકી પાદપૂર્તિ પણ એક અલંકાર છે. આથી કરીને આવા અલંકારને પ્રથમ કોણે પ્રારંભ કર્યો એ જાણવું મુશ્કેલ છે. કેમકે એક તે પ્રાચીનમાં પ્રાચીન અલંકારશાસ્ત્ર કયું છે અને તે કેણે રચ્યું છે તે જાણવું જોઈએ. વળી આ ઉપરાંત પહેલ વહેલું પાદપૂર્તિરૂપ કાવ્ય કોણે રચ્યું એનો પણ નિર્ણય કરવા તેના કર્તાને સમય નિર્ણત હોવો જોઈએ. એથી કરીને આ પ્રશ્નને અત્યન્ત વિશાળ દષ્ટિએ વિચાર થઈ શકે તેમ નથી એટલું જ નહિ પણ પ્રસ્તુતમાં લકતામરની પાદપૂર્તિરૂપ કાવ્ય કેણે પ્રથમ રચ્યું એ વિચારવા જતાં પણ આ રાત્રિની પાદપૂર્તિરૂપ કયાં ક્યાં કારચાયાં છે તેને સંપૂર્ણ બંધ થયા વિના આ પ્રશ્નને પણ છેવટને ઉત્તર તો આપી શકાય તેમ નથી. આથી કરીને સાધન મળશે તે તે સંબંધમાં બીજા કે ત્રીજા વિભાગમાં વિચાર કરવામાં આવશે એટલું નિવેદન કરી આ વાત પડતી મૂક્વામાં આવે છે. વીર-ભક્તામરની સમીક્ષા નામ— વીર-ભક્તામર કાવ્યને “રાજયદ્દિવૃદ્ધિ” પરથી પ્રારંભ થતું હોવાથી તેના કર્તા ઉપા- ધ્યાય શ્રી ધર્મવર્ધનગણિ એને “રાજ્યÉિવૃદ્ધિ” એ નામથી ઓળખાવે છે. આમ કરવામાં તેમણે ભક્તામર સ્તોત્ર, કલ્યાણમંદર સ્તંત્ર, સંસાર-દાવાનલની સ્તુતિ ઇત્યાદિ નામે રાખવામાં જે હેતુ સમાયેલ છે તેનું અન્ન અનુકરણ કર્યું હોય એમ લાગે છે. વીસમા તીર્થંકર વીર પ્રભુનું ચરિત્ર એ આ ભક્તામરની પાદપૂર્તિરૂપ કાવ્યને વિષય હેવાથી તેને “વીરભકતા- મરના નામથી પણ ઓળખાવી શકાય છે. --- ૧ આવી હકીકત ભાષાંતરને પણ લાગુ પડે છે. ઉચ્ચ કોટિનું ભાષાંતર તો તેજ ગણાય કે જે વાંચવાથી એમ ન માલુમ પડી જાય કે તે અમુક ગ્રન્થનું ભાષાંતર છે. પરંતુ એમજ લાગે કે એ સ્વતંત્ર રુન્ય છે. પરંતુ આ કાર્ય કંઈ સહેલ નથી ૨ મેઘદૂતની પાદપૂર્તિરૂપ કાવ્ય રચવાના કાર્યની શરૂઆત જૈનોએ કરી છે એવો જે આત્માનંદ ગ્ર- રત્નમાલા તરફથી બહાર પડેલ જેનમેઘદૂતની પ્રરતાવનામાં ઉલ્લેખ છે ૩ અત્યારે આવાં છ કાળો મને મળી આવ્યાં છે. એનાં નામે તથા કર્તાઓ સારૂ જુઓ ૧૭મું પૃષ્ઠ ·. नेमिभक्तामरम्] નેમિભક્તામર ९५ पीडायां सत्यां जले उपलक्षणत्वानीराश्रयसमीपे, आधारे सप्तमी, तत्र वसतां पततां जनानां अर्थात् चक्रवाकपक्षिणां आलम्बनं भवति, विरहविनाशकत्वात् । चक्रवाकमिथुनं हि रात्राववश्यमेव विश्लेपं गच्छति, सूर्योद्भे तु संयोग प्राप्नोति, तवापीदृशं कर्तुमुचितमिति सूचितम् । दृढतापनुत् एतद्विशेषणं सर्वत्र योज्यमिति । पतत् पक्षी "पतविपतत्पतङ्गाः" इति हैमः (का० ४, श्लो० ३८२), "खः सूर्ये" इति हैमानेकार्थ्यां महीपकोपे च । “वो वाते वरुणे रुद्रे सान्त्वने" इत्येकाक्षरनिघण्टौ। चन्द्रमण्डलं, यतः "खं नृपे गगने विन्दाविन्द्रिये चन्द्रमण्डले" इत्यादि महीपसके । इति प्रथमकान्यार्थः ॥ १॥ अन्वयः ( यथा ) जले (डे) (अथवा इ जड!) मऊ-अमर ! ( अथवा भक-अम-र)! पततां जनानां अ-सुस-आती (सत्यां ) आलम्बनं ( भवसि तथा ) बढ-ताप-नुद, पमा-आकरः, वसु-कलः वसु- खः त्वं त्वत्-उपसेवने एवं उत्क-मनसः मम राजीमत्याः आलम्वन भव । अथवा (हे) भक-अमर ! अ-सुख आतॊ जले पततां जनानां दृढ-ताप-नुद्, सु-क-लः व-सुखः पना- परः व त्वं त्वत्-उपसेवने एव उत्क-मनस. मम राजीमत्याः आलम्बनं भव । अथवा (६) मक-अमर ! इ जड़ । अ-सुख-आती पततां जनानां दड-ताप-नुद चतु-या, पमा- आकरः सुकला व त्वं त्वत्-उपसेवने एवं उत्क-मनसः मम राजीमत्याः आलम्बनं भव । अथवा (हे ) भक-अमर ! अ-सुस-आती जले पततां जनानां रह-ताप-नुद्, ६-सुखः ( अथवा वसु- सः), पगा-अफरः सुफला व [अथवा (हे) भक-अमर !............डड-ताप-तुद् पा-आफरः वातु-फलः, सुखः व त्वं त्वत्-उपसेवने एव उत्क-मनसः मम राजीमत्याः आलम्वनं भव । શબ્દાર્થ भकम्मेव उत्कमनस:-Qत जे चित्त रेनु मेवा, अमर-२ रढोर. अम-ग ताप-(१) ४२, (२), (3) शो, (४) गरमी. रा-मा. नुद्-प्रेषु, २२ भकामर (1) सुसजे से५ लावा! (२) दृढतापनुद-(१) diR ने २ ३२नारा (२) હે ભક્તને રોગ અર્પણ કરનારા ! સંબોધના. त्वत् (मू० युष्मद् )-दिती५ ५३पाय सर्वनाम. त्वं (मूयुष्मद). उपसेवन सेवा पद्मा- १)नी, (२)शाला. स्वदुपसेवनेतारी सेवामा. पम५६. पव: 31. भाकर=(१) माण, (२) उभू. राजीमत्याः (मूराजीनतो )२२मतीना पनाकरम् (1) यदनानी मात, (२)२ मम (गू० अलरभास. (3) मा स. उत्कलित. वसु-(1) ६२, (२) २; (6) रि(३४. मनस वित्त कला-गा.

·૯૬ નેમિભક્તામર શિમાવામ94- વઢ=મને હર. ઘણુ– (૧) (ના ઉપાર્જનને) વિષે કળાવાન; (૨) રત્નને વિષે કુશળ; (૩) કિરણો અથવા પ્રકાશ વડે મનોહર. વં ઉપમાવાચક અવ્યય. સુકતાવાચક અવ્યય. જિ=જી.. હાં ગ્રહણ કરવું. g=(૧) સુંદર જલને ધારણ કરનાર (૨) પિસા કેમ ખરચવા તે જાણનાર; (૩) ચન્દ્ર as (૦ = ૧ ) સૂર્ય(૨) મચ્છુળ. ઘન ૧) વરૂણ (૨) રૂ. હુ સુખ. વહુવાર(૧) તેજ વડે સુર્ય, (૨) કિરણ વડે (ઉપલક્ષિત છે) મળ જેનું એવા. વપુર=(૧) વરૂણથી સુખ છે જેને એવા (૨) રૂકને સુખ છે જેથી એવા. કુવર=સુંદર સય. હુ દુઃખ મર્સિ–પીડા. અણુવાર્તા દુઃખની પીડાને વિષે. ગાઢi ( ચાર વન )=આધાર. મ (ઘા મથા. ક (-૧) જલને વિષે (૨) જલ નિમિત્તે. T?! (મૂ૦ )==હે જડ! સ્=સબોધનાર્થક અવ્યય. પતતાં (મૂળ વત-૧) પડતા (૨) આવતા (૩) પક્ષીઓના. નાનાં (ક) લેકના. લોકાર્થ વિરહિણી રામતીના ઉદ્ગાર- સુરે છે સેવકે જેના એવા (હે દેવાધિદેવ ) ! જડ માર્ગને વિષે પડતા (અથવ ઉન્માર્ગે જનારા) લેકેને જેમ તું (તેમને જ્ઞાન-દાતા તરીકે) આધાર છે, અથવા છે તમારા જેવા) ભક્ત (જનને વિરહરૂપી) રોગ-દાયક ! જડ! (મારા લગ્ન પ્રસંગે ગૌરવ-દાન આપ- વાને અર્થે એકત્રિત કરેલા) પક્ષિ-જનને (તેમનો સંહાર કરવારૂપ તેમને) દુઃખ આવી પડતાં જેમ તું તેમનો આધાર બન્યા (અર્થાત તેમના ઉપર દયા લાવીને તેમને દુઃખ-મુક્ત કર્યો ] તેમ જ્યારે મને તારા વિરહરૂપી દુઃખની પીડા થાય છે ત્યારે કઠેર (વિરહરૂપી) અગ્નિને દૂર કરનારા એ, વળી લક્ષ્મીની ખાણરૂપ (અર્થાત દ્રવ્યવાન), તથા વળી દ્રવ્ય(ના ઉપાર્જનને) વિયે કળાવાનું અથવા ધન, રત્ન અને વસ્તુ (ની પરીક્ષા) માં કુશળ] એવો તેમજ તેજ વડે સૂર્ય (સમાન અર્થાત્ પ્રતાપી) એવો (એટલે કે ગ્રહના ધર્મોથી અલંકૃત) તું, તારી સેવામાં ઉત્કંઠિત ચિત્તવાળી જે હું (ધારણની નંદિની) રામતી તેને આધાર થા. અથવા દેવો છે ભક્ત જેના એવા હે (નાથ)! (તુષાથી અથવા ગ્રીષ્મઋતુના તાપથી) જ્યારે પીડા થાય છે, ત્યારે જલને માટે આવતા જનોને જેમ કઠેર તાપને નષ્ટ કરનારો તથા સ્વચ્છ જલને ધારણ કરનારો તેમજ વરણ (રૂપી સ્વામી) દ્વારા સુખ છે જેને એવો પદ્માકર આધાર છે, તેમ [ અથવા જ્યારે (દારિરૂપી) પીડા થાય છે, ત્યારે (તારા જેવા ધનિકની સમીપ) આવતા મનુષ્યોને જેમ તીવ્ર સંતાપ સંહાર કરનાર એવો તથા તેજ વડે સુર્યસમાન (અર્થાત્ ·नेभिभक्तामरम्] નેમિભક્તામર તેજસ્વી) તેમજ લક્ષ્મીને ભંડાર છે જેની પાસે એક દ્રવ્યના વ્યયને જાણનારો (મનુષ્ય) આધાર છે, તેમ] તું, કે જડ! સતી હેવાને લીધે) તારીજ સેવામાં ઉત્કઠિત મનવાળી એવી જ હું (સત્યભામાની બેન) રામતી તેને આધાર બની અથવા “હે સુરેશ્વર ! જેમ અત્યંત સંતાપને નાશ કરનારો એ, તથા કિરણ વડે (વ્યાપ્ત છે) મમ્ફળ જેનું એ [ અથવા (ભૂષણરૂપ હોવાથી) મહાદેવને સુખકારી એવો ] તેમજ શોભાના ભંડારરૂપ ચન્દ્ર અમૃતનું પાન કરવાને માટે (અધીરા બનેલા અને એથી કરીને દુઃખથી પીડાતા એવા (ચકાર) પક્ષિ જનોને આધાર છે તેમ [ અથવા જેમ (ચક્રવાકના વિરહરૂપી) કઠોર તાપને હરનાર, પાને (વિકસિત કરનાર હોવાથી તેની) ખાણરૂપ તેમજ કિરણો [ અથવા તેજ વડે મનહર એ શુભ (અર્થાત ગ્રહણાદિસ્થી મુક્ત) સૂર્ય જલાશય પાસે (વસનારા ચક્રવાક) પક્ષિજના (યુગલને રાત્રિ આવી પડતાં વિરહરૂપી) દુઃખની પીડા જ્યારે પ્રાપ્ત થાય છે ત્યારે તેને આધાર બને છે, તેમ 3(સમ્યગ્દર્શનાદિક) રાની (પ્રાપ્તિમાં) કુશળ એવો તું તારીજ સેવા કરવામાં) આતુર છે મન જેનું એવી હું જે (ઉગ્રસેનની પુત્રી) રાજીમતી તેને આધાર થા.”—૧ સ્પષ્ટીકરણ શ્રી નેમિનાથ- આ અવસર્પિણું કાલમાં થઈ ગયેલા ચોવીસ તીર્થંકરમાંના શ્રીનેમિનાથ એ જૈનોના બાવીસમા તીર્થંકર છે. એમને અરિષ્ટનેમિના નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. સૈર્યપુરના સમુદ્રવિજય રાજની રાણું શિવા દેવી ચૌદ સ્વ વડે સૂચિત એવા આ પુત્રરત્નને શ્રાવણ શુક્લ પંચમીએ જન્મ આપવા ભાગ્યશાળી થઈ હતી. નેમિનાથ પ્રભુ બાલ્યાવરથામાંથીજ વૈરાગ્યે રંગથી રંગાયેલા હોવાને લીધે તેઓ લમ-ગાંઠથી બંધાઈ પોતાની સ્વતંત્રતા વેચવા માંગતા હતા નહિ. એક વખત આ પ્રભુ પોતાના કાકા વસુદેવના પુત્ર શ્રીકૃષ્ણની આયુધશાળામાં જઈ ચડ્યા અને ત્યાં તેમણે એવું અપૂર્વ શૌર્ય બતાવ્યું કે શ્રીકૃષ્ણ તેમનાથી ભયભીત થઈ ગયા. તેમને શંકા થઈ કે આ નેમિકમાર મારૂ રાજ્ય લઈ લેશે. એટલામાં આકાશવાણું થઈ કે એઓ તે યોગ્ય વયે દીક્ષા ગ્રહણ કરનાર છે. આ સાંભળીને કૃષ્ણ નિશ્ચિત્ત થયા. પરંતુ બંધુ-સ્નેહને વશ થઈ તેમણે તેમને પરણાવવા વિચાર કર્યો અને તદંગે વિવાહ મનાવવાનું કાર્ય તેમણે પોતાની પત્નીને સોંપ્યું. તેઓ પિતાના દીયર નેમિનાથને જલક્રીડા કરવા લઈ ગઈ અને ત્યાં તેમને અતિશય ઉપાલંભે આપ્યા. આ સંબંધમાં ઉપાધ્યાય શ્રીવિનયવિજયે કલ્પસૂત્ર ઉપર તેમણે રચેલી સુબોધિકા નામની ટીકામાં નીચે મુજબનું વર્ણન કર્યું છે- ૧ રારખાવો સરસ્વતીચન્દ્રના નાટકમાં કસમના ઉદ્દગારો—- પરણીને પરવશ થઈ રહેવું, પિંજ પરાવું, સુખમાં ફરતાં સ્વત જીવને બધનમાં બંધાવું.' ૧૨ ·[માવામ9– ૯૮ નેમિભકતોમર निर्वाहकातरतयोद्वहसे न यत् त्वं कन्या तदेतदविचारितमेव नेमे!। भ्राता तवास्ति विदितः सुतरां समर्थों સોશિંગસુતિહાપૂar !! ? –વસન્તતિલકા “( પ્રથમ રૂકિમણીએ કહ્યું કે, નિર્વાહ કરવાની કાયરતાથી જે તે કન્યાનું પાણિગ્રહણ નહિ કરે, તે હે નેમિ(નાથ) ! તે અવિચારી (કાર્યો છે. કેમકે) બત્રીસ હજાર વનિતાઓના વર તરીકે પ્રસિદ્ધ એવા તમારા ભાઈ (તમારા બધાનું પણ કરવા) સર્વથા સમર્થ છે.”—૧ ऋषभमुख्यजिनाः करपीडनं विदधिरे दधिरे च महीशताम् । वुभुजिरे विषयांश्च बहून् सुतान् સુવરે શિવમય મરે ૨ –કુતવિલસ્મિત त्वमसि किं नु नवोऽद्य शिवंगमी भृशमरिष्टकुमार ! विचारय । कलय देवर ! चारुगृहस्थतां रचय बन्धुमनस्सु च सुस्थताम् ॥ ३॥ “(ત્યાર બાદ સત્યભામાં બેસવા લાગી કે) ઋષભ (સ્વામી) પ્રમુખ તીર્થકરોએ પાણિગ્રહણ કર્યું, પૃથ્વીના સ્વામીપણાને (અર્થાત રાજયને) ધારણ કર્યું, અનેક (મેગ-ઉપ- ભોગના) વિષયે ભગવ્યા અને વળી તેઓ ઘણા પુરોના પિતા (પણ) બન્યા અને તેમ છતાં (અંતમાં) તેમણે મોક્ષ પણ પ્રાપ્ત કર્યો. તે હે અરિષ્ટકુમાર ! શું તું આજે નવો મેસે જનાર છે વાતે તું ખૂબ વિચાર કરહે દયેર! તું મને હર ગહરથપણું ધારણ કરી અને બન્યુ (જનો)નાં મનને સુરથ (ચિન્તા-રહિત) બનાવ.”—૨-૩ अथ जगाद च जाम्वुवती जवान शृणु पुरा हरिवंशविभूपणम् । स मुनिसुव्रततीर्थपतिही શિવમવિ લાત તો દિ–કુત ( આ પ્રમાણે સત્યભામા બોલી રહી એટલે) ત્યાર બાદ જામ્બુવતી સત્વર બોલી કે હે નેમિ(કુમાર) સાંભળો. પ્રાચીન સમયમાં હરિવશ ભૂષણરૂપ તે મુનિસુવ્રત તાપૂર ગુડવાસમાં રહેવા છતાં અને પુત્રવાન બનવા છતાં (અંતમાં ચારિત્ર ગ્રહણ કરી ) માણે ત ગયા. ”—- ૨ पद्मावतीति समुवाच विना वधूटी शोभा न काचन नरस्य भवत्यवश्यम् । * ૧-૪૪ વિવાદાવા થતા વડદાદા નિયંત્ર્યક્તિ ·કેમ ? નેવિાક્તામર ૯૯ नो फेलस्प पुरुषस्य करोति कोऽपि વિઘાને વિટ મોમાઈ છે –વસન્તા (આ પછી) પદ્માવતી એમ બોલી કે સ્ત્રી વિનાને પુરૂષની અવશ્ય જરા પણ શોભા નથી. એકલા પુરૂષને કોઈ પણ (માનવ વિશ્વાસ કરતે નથી, કેમકે પત્ની વિનાને પુરૂષ જારજ બને,”—૫ સન્યાયામભાઈ- पर्वोत्सवा वेश्म विवाहकृत्यम् । उद्यानिकापुक्षणपर्पदश शोभन्त एतानि विनाशनां नो ॥६॥~-न्द्रा ( ત્યાર બાદ ગાન્ધારી બોલી કે ) નવેઢા સ્ત્રીના સારા જ્ઞાતિ-મિત્ર યાત્રા, શુભ સંઘ, સાર્થ, પર્વ, મત્સવ, ઘર, લગ્નનું કાર્ય, ઉજાણું, (વિવાહમાં) પોંખવું તેમજ સભા એ બધું સુન્દરી વિના શકતું નથી.”-૬ अज्ञानभाजः किल पक्षिणोऽपि क्षितौ परिभ्रम्य वसन्ति सायम् । नीडे स्वकान्तासहिताः सुखेन તતો િ િહેવર ! મૂડદે ? . ૭ –ઉપજાતિ “(ગોરીએ એમાં ઉમેરો કર્યો કે ખરેખર અજ્ઞાની એવા પક્ષીઓ પણ ભૂમિ ઉપર રખડ્યા પછી સાંજના સુખેથી પિતાના માળામાં પોતાની કાન્તા સાથે રહે છે, તે હે દેયર ! શું તેનાથી પણ તમે અધિક મૂઢ દષ્ટિવાળા છો?”—૭ सानादिसर्वाङ्गपरिष्क्रियायां विचक्षणः प्रीतिरसाभिरामः। विश्रम्भपात्रं विधुरे सहायः લોડો મન્નકૃતે વિચાર? ૮ –-ઉ૫૦ “(આ સાંભળીને લક્ષ્મણએ કહ્યું કે, પ્રિયાના સિવાય બીજા કેણ સર્વ શરીરના સ્નાનાદિક સરકારમાં ચતુર, પ્રીતિ-રસ વડે મનહર તથા વિશ્વાસ સાજન હોઈ શકે અને વિધુર (અવસ્થા)માં મદદગાર બને”-૮ विना नियां को गृहमागताना प्राघूर्णकानां मुनिसत्तमानाम् । करोति पूजापतिपत्तिमन्यः ઘઉં ૨ શોમાં સતે મનુણઃ?!! –ઉ૫૦ (ત્યાર પછી સુસીમાએ કહ્યું કે, ઘેર આવેલા પાણાની તેમજ મુનિવરની પૂજાની ક્રિયા પ્રિયા વિના કણ કરે તેમજ (તેવા ) મનુષ્યને શોભા (પણ) કેમ મળે ?”—૯ ·૧૦૦ નેમિભક્તામર [શીખવેમત- કર્યું . આ પ્રમાણેના ઉપાલંભે સાંભળી પ્રભુથી રહેવાયું નહિ એટલે તેઓ હસી પડ્યા. આથી શ્રીકૃષ્ણની સ્ત્રીઓ એમ માની બેઠીકે તેમણે વિવાહ કરવા સંમતિ દર્શાવી છે. આ વાતની શ્રીકૃષ્ણને તેઓએ વધામણી આપી એટલે તેમણે (કંસના પિતા) ઉગ્રસેનની પુત્રી રાજીમતી સાથે તેમની સગાઈ કરી. લગ્ન દિવસ નજીક આવતાં ભારે ઉત્સાપૂર્વક કૃષ્ણ નેમિનાથને સાથે લઇને છપન કોટિ યાદવની જાન સહિત ઉગ્રસેન રાજાને ત્યાં ગયા. તારણે આવતાં નેમિનાથ પ્રભુએ પશુઓનો અતિશય કરૂણ પિકાર સાંભળે. તેનું કારણ પોતે જાણતા હોવા છતાં તે વાતને ખુલાસો કરવા તેમણે પોતાના રથના સારથિને કહ્યું. તેણે ઉત્તરમાં જણાવ્યું કે આપના લગ્ન પ્રસંગે ભોજન આપવાને અર્થે અત્ર પશુ-પક્ષીઓને એકત્રિત કરવામાં આવ્યાં છે; આ સાંભળતાંજ દયાના સાગર એવા નેમિનાથે પિતાને રથ તે પ્રાણુઓની સમીપે લઈ જવાને સારથિને સૂચવ્યું. આ પ્રાણુઓની દયાજનક સ્થિતિ જોઈને તરત જ તેમણે તેમને છોડાવી મુક્યાં અને પિતાના રથને પાછા પિતાના ગૃહ તરફ વાળવા સારથિને ફરમાવ્યું. નેમિકુમારને પાછા વળતાં અને તેમના માતા-પિતાએ તથા તેમનાં અન્ય સગા-સંબંધી- ઓએ તેમને ઘણા સમજાવ્યા, પરંતુ તે એકના બે થયા નહિ અને તેમણે ગૃહ તરફ પ્રયાણ આથી રાજીમતી અતિશય દારૂણ વિલાપ કરવા લાગી. આ પ્રસંગને લક્ષ્યમાં રાખીને કવિરાજ રામતીના મુખથી તેમને ઉપાલંભ અપાવે છે. એક પછી એક વિવિધ પ્રકારના ઉપાલંભની શ્રેણિ આ ૪૪ લોકના કાવ્યમાં છેક ૩૫ લોક પર્યત દષ્ટિગોચર થાય છે. છંદાદિક સંબંધી વિચાર- આ કાવ્ય શ્રીમાનતુંગરિકૃત ભક્તામર-સ્તોત્રના ચતુર્થ ચરણની પાદપૂર્તિરૂપ છે, એથી કરીને આને પ્રત્યેક પદ્યમાં આ સ્તોત્રના પ્રત્યેક પદ્યનું અં દષ્ટિગોચર થાય એ વાભાવિક છે. પરંતુ અત્ર તે વિશેષતા એ છે કે આ કાવ્યને પ્રારંભ પણ ઉપર્યુક્ત રસ્તોત્રના મર' એવા પ્રારન્સિક પદથી થાય છે. આ કાવ્ય વસન્તતિલકા છંદમાં રચાયેલું છે અને તેનું લક્ષણ “I વસતિની તેમના તો 1 ” એમ આપવામાં આવે છે. આ ઉપરથી જોઈ શકાય છે કે એ તગણથી શરૂ થાય છે, આથી આ સંબંધમાં એમ પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં આવે છે કે તગણનું ફળ શુન્ય હેવાથી આ ગણથી કર્યું શરૂ કરવું શું ઇચ્છે છે? આના સમાધાનાર્થે નિવેદન કરવાનું કે ભમણ અને યણણ એ (ચાકર ) ગણે છે, જ્યારે જમણ અને તગણ ઉદાસીન છે. તેમાં ઉદાસીન ગણની પછી એ 1 ના સંબંધમાં જુઓ વિજયન ચનતિ-જિનાનન્દ-સ્તુતિને પ્રથમ પવનું છીક ( 4 ). અંતિમ ચરણ ૨ - - “નના ર ના –યુવાન ઝન જનતા માં જ , કૈં તો મનમ. ” ·नमिभकामरम् ] નેમિભક્તામર १०१ ભૂતાણ આવે તે શુભ થાય અને જય મળે.’ આ હકીકત તે વસન્તતિલકા છંદને લાગુ પડે છે, કેમકે તેમાં પ્રથમ તગણ છે અને ત્યાર બાદ લગણ છે. છે કે આ પ્રમાણે ઉપર્યુક્ત પ્રશનું સમાધાન થઈ જાય છે, છતાં પણ 'भः प्रभुक्षोभकारकः અર્થાત્ ભ એ અત્યંત ખળભળાટ કરનાર છે, વાતે એ અક્ષરશી કાવ્યને પ્રારંભ કરવો ઉચિત નથી એ નવીન પ્રશ્ન ઉદભવે છે. આને ઉત્તર એ છે કે વર્ણ-શુદ્ધિની બાબતમાં સંગવાળા ભકારને નિષેધ કરવામાં આવે છે, પરંતુ એકલો ભાર તે ભગવાનને જણાવનાર હોવાથી તે હાનિકારક નથી.” હવે એ પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થાય છે કે “વાક્તામર'માં જે “મર' એ અપશબ્દ આવે છે તે ઠીક નથી તેનું શું ? આનું સમાધાન એ છે કે “ગા' એ મન્નબીજ છે અને કાવ્યની આદિમાં તેમજ અન્તમાં તેને પ્રયોગ કરવાથી કાવ્ય સમાપ્ત થાય છે. વળી “” એ અક્ષર ચકેશ્વરી મન્નનું બીજ છે એવી આમ્નાયિકા પણ છે. २ स पिनोर्मुदे सह मयोपयम यदीन्द्र ! नोरीकरिष्यसि तदा तव काऽन कीर्तिः ? जग्राह यो हि गृहिकर्म विधाय वृत्तं स्तोप्ये किलाहमपि तं प्रथम जिनेन्द्रम् ॥ २॥ टीका हे इन्द्र !-हे स्वामिन् ! यदि-चेत् त्वं उपयमं-विवाहं न उरीकरिष्यसि । कया सह ? मया सह । कस्यै ? पित्रोः-मातरपितरयोदे-हाय । तदाऽत्र-लोके तव का कीर्तिःकीय यशः ? न कापि, अथवा कुत्सिता कीर्तिरित्यर्थः, साभ्यस्यवचनत्वात् । एतदेव द्रढयति-हीति निधितं यो मरुदेवासुतः वृत्तं-दीक्षा जग्राह-गृह्णाति सा । किं कृत्वा ? गृहिकर्म विधाय-विधा- हादिभोगकृत्यं कृत्वा । यत्तदोनित्यसंबन्धात् किलेति सत्ये अहं तं प्रथमं जिनेन्द्र-सपमं स्तोप्ये । अपिशव्दादन्येऽपि विचक्षणजनाः स्तोष्यन्ते । अथवा प्रथमं जिनेन्द्रं झपभ, अपिशब्दादन्यानपि ईदृशान जिनान् स्तोप्ये-रतुतिमार्ग नेष्यामि । अतस्त्वां विहाय अन्ये सर्वेऽपि जिनाः कीर्तनीया इति काकुः । अत्र मल्लिस्तु स्त्रीवेदत्वादनपेक्षितः । इति प्रथमोऽर्थः ।। अथ द्वितीयोऽर्थः-या अहि इति, अन अकारप्रश्लेपः, न विद्यते हे संवोधनं "हे कमल- ने ! अहि, मम समीपं निपीद" इत्यादिलक्षणं तद् अहि । नपुंमके सन्ध्यवराणां हसत्वा । एवंविधं गृहिक विधाय अपरिणीतत्वात् सीवर्जितं गृहिकार्य कता यो भवान् नेमिः वृत्तं जग्राह। આ ઉપરાંત મિત્ર ગની પાછળ મિત્રગણું આવે તે ઉત્કૃષ્ટથી જૂજ થળ આવે છે અને વળી બીબ ગણોને યોગ શુભ ફલદાયક નથી એમ પણિકતે માને છે. ૨ આ સંબંધમાં જુઓ બીભદકેદારફત વૃત્તરત્નાકરની નારાયણભરે રચેલી શક્તિ, - ·-- [श्रीभावप्रमत- નેમિભક્તામર ૧૦૨ जमो- किलेत्यसत्ये । अहं अपिशब्दादन्यो मत्सदृशो जनः प्रथम-पार तं जिनेन्द्र-वां अरिष्टनेमि स्तोष्ये, किलाव्ययस्यालीकार्थत्वात् तव स्तुतिं न करिष्यामीत्यर्थः । इति द्वितीयोऽर्थः ॥ अथ तृतीयोऽर्थः-या-कृष्णः अहिः-सूर्य इव, “अहिः मूर्य" इति महीपानेकार्थकोपे, तेजस्वी यो गृही तस्य कर्म-विहारिकार्य तस्य या विधा-क्रिया भोगविलासादिका तस्या आयो -लाभो यस्मिंस्तत् एवंविधं यद् वृत्तं-शीलं जग्राह । एतेन जनार्दनेन पोडशसहस्र संख्यामितकल- त्राणि परिणीतानि, तैः सह विलासो लोकैः प्रशस्यगृहस्थावासो गीयते । किलेति सत्ये । अहमपि तं प्रथम जिनेन्द्र-नारायणस्वामिनं स्तोम्ये । “मार्जजिनौ कुमोदकः" इति हैमः (का० २, श्लो० १३०)। एतेन एककलत्रनिर्वाहेऽपि त्वं असमर्थोऽसि, भीरुकत्वेन निल्यमत्वादिति काकुः । इति तृतीयोऽर्थः॥ अथ लौकिकदृष्टान्तेनापि चतुर्थोऽर्थः-य-ईश्वरो हि-निश्चितं गृहिकर्म विधाय-हिमा चलपुत्री परिणीय वृत्तं भिक्षाटनलक्षणं जग्राह-भिक्षाटनं चकार। अहमपि प्रथमं जिनेन्द्रं-वृषाई (शिव) स्तोष्ये । त्वत्तो वामदेवः श्रेष्ठः, यतो भिक्षाटनेनापि वीनिर्वाहकारकोऽभवत्, परि परमप्रीतित्वात् । गौरीशिवयोरप्रतिमप्रीतिप्रवर्तनं प्रसिद्धमिति । वं तु महत्यां समृद्धों सत्यामपि स्त्रीविमुखोऽसि, तेन तव कान कीर्तिरिति निश्चितम् । जिन-ईश्वरः स चासो इन्द्रः- स्वामी च जिनेन्द्रः । यतः- "कन्दर्पवीरे निहते जिनेन किं दुःखितं बाढमभूत् तदानीम् । इदं मया स्पष्टतरं तु प्रोक्तं न वेत्ति मोघं वहते स गर्वम् ॥१॥"-उपजातिः इति द्वितीयकाव्यार्थः ॥२॥ अन्वयः (हे ) इन्द्र ! यदि (त्वं) पित्रोः मुदे मया सह उपयमं न ऊरीकरिष्यति, तदा तव अत्र का कीनि: ? यः हि ( अथवा अहि-) गृहिन्कर्म विधाय वृतं जपाइ. तं प्रयनं जिन-इन्द्रं (अपि ) अई अपि किल सोप्ये [ अथवा यः अहि-गाइन्-कर्म-विधा-आय-वृत्त जग्राह, तं प्रथमं जिन-इन्दं जह भपि क्लि स्तोष्ये। શબ્દાર્થ पिनोः (मू० पितृ-मान-पिताना. तदातो. मुदे ( मू. मुद)-६५२ भाटे. तव (मू० युष्मद् ) तारी. सह-डित, . का (मू० किम् )=(1),(२) राम. नया (पू. अमद भरी. अत्रोमां. उपर (. उसपर)सद कीतिः (मू. कीनि)मा५३. पादित | माद (धा० ग्रह ). द!(न्दन! या (ग. यद). यः (भू. य)-(१), નારાયણ (२) मिरिष्यति । पा.-1, ५. -- 1 ·૧૦૩ નેમિક્તામર મામ્ ] ત્રિપણું. ૪ દિનિશ્ચયવાચક અવ્યય હિહિધર્મવિધાયત્ત સૂર્યના જેવા ગૃહસ્થના પુનઃગ્રહરય કર્મના વિધાનો લાભ છે જેમાં એવા વૃત્તને =કાર્ય, સ્તબ્ધ (T. REહુ સ્તુતિ કરીશ. નિર્મહત્યનું કાર્ય ઝિન ૧) નિશ્ચયવાચક અવ્યય, (૨) અસત્યતા- =સ બોધનાર્થક અવ્યય. સૂચક અએમ. અત્રિ (૧)(હે કમલાક્ષી! અત્ર આવ, મારી પાસે ૩ () હું. બેસ ઈત્યાદિ) સંબધનથી રહિત, (૨) સૂર્ય. હિઝુર્મિહે મૃગલચની ! મારી સમીપ બેસ તે ( ત) તે. ઈત્યાદિ સબોધનથી રહિત એવા ગૃહસ્થના કાયને. પ્રથમ (જૂ યમ)=પ્રથમ રિયા (ધા. પા કરીને =પહેલા (અવ્યય). લિન (૧) સામાન્ય કેવલી, (૨) નારાયણ; (૩) વૃત્ત (મૂળ ઉત્ત-દીક્ષાને, ચારિત્રને. મહાદેવ. વિધા=વિધાન. જિનેન્દ્ર ( વિરેન્દ્ર) (૧) જિનેશ્વરને, (૨) બાલાભ. નારાયણ નાથને (૩) શંકર સ્વામીને. લેકાર્થ હે નાથ! તું માત-પિતાના હર્ષની ખાતર મારી સાથે લગ્ન રવીકારશે નહિ (અર્થાત્ મારૂ પાણિ-ગ્રહણ નહિ કરશે), તે આ જગતમાં તારી શી આબરૂ ' (વિશેષમાં જે નાભિનન્દને) ( વિવાહાદિક ) ગૃહસ્થનું કાર્ય કર્યા બાદ દીક્ષા ગ્રહણ કરી તે પ્રથમ જિનેશ્વરની (તે) હું પણ નક્કી સ્તુતિ કરીશ [ અથવા “હે (મૃગાક્ષી ! અત્રે આવ, મારી પાસે બેસ ઇત્યાદિ ) સંબોધનથી રહિત એવું (અર્થાતુ લગ્ન કર્યા વિનાનું) ગૃહ-કર્મ કરીને જે (તે) દીક્ષા ગડણ કરી તે તું જિનેશ્વર (અરિષ્ટનેમિ)ની પ્રથમ તે હું પણ રસુતિ નહિ કરીશ (કેમકે તે અનુચિત કાર્ય કર્યું છે ) ]. અથવા “હે સ્વામિન્ ! જે તું માતા-પિતાને ખુશી કરવાને માટે મારી સાથેના લગ્ન કબૂલ રાખશે નહિ, તે તારી આબરૂ ખરાબ ગણાશે. વળી) સુર્યસમાન (તેજસ્વી) એવા ગૃહરના કર્મના વિધાનો લાભ છે જેમાં એવા (અર્થાત્ સોળ હજાર સુન્દરીઓની સાથે લગ્ન- ગાંઠથી જોડાવાના એવા) વૃત્તને જેણે ગ્રહણ કર્યું, તે નારાયણ નાથની ખરેખર (સૌથી) પહેલાં હું પણ સ્તુતિ કરીશ, (કેમકે તું તો બીકણ હોવાને લીધે કે નિરૂઘમી હોવાને લીધે એક નારીને પણ નિર્વાહ કરવા અસમર્થ છે, જ્યારે નારાયણ તો સોળ હજાર સુંદરીઓનું પુરૂ કરવા સમર્થ છે) [ અથવા જે (મહાદેવે ) ખરેખર (પાર્વતીનું પાણિ ગ્રહણ કરવારૂપ) ગૃહસ્થને ગ્ય કાર્ય કરીને ( ભિક્ષાટનરૂપી) વૃત્તને ગ્રહણ કર્યું તે મહાદેવ (વૃષભેશ્વર)ની હું પણ ખરેખર પ્રથમતઃ સ્તુતિ કરીશ (કારણ કે ભીખ માગીને પણ તે પોતાની પત્નીને નિર્વાહ કરવા સર્વદા કટિબદ્ધ છે, જ્યારે તું તો ધનિક હોવા છતાં તે કાર્ય કરી શકતો નથી).”—૨ ૧ અબ “પણ” શબ્દથી મારા જેવા અન્ય જન પણ તેમની સ્તુતિ કરશે એવો અર્થ નીકળે છે. પરંતુ “પણ શબ્દને અવય જે પ્રથમ જિનેશ્વરની સાથે કરવામાં આવે અર્થાત પ્રથમ જિનેશ્વરની પણ એને ઉલેખ કરવામાં આવે, ત્યારે ગૃહત્કાર્ય કરી દીક્ષા લેનારા એવા અજિતરવાની પ્રમુખ અન્ય જિનેશ્વરની પણ હતુતિ કરી એવા અર્ય ફરે છે. 7 * ·१०४ નેમિભક્તામર [श्रीमावप्रमत- रम्यं गृहं च रमणी रमणीयराढां भोगान् समं प्रवरबन्धुजनैरपास्य । तारुण्ययुग यदुपते ! त्वदृतेऽङ्ग दीक्षा- मन्यः क इच्छति जनः सहसा ग्रहीतुम् ? ॥३॥ टीका अङ्ग इति संबोधने । हे यदुपते ! कोऽन्यो जनः सहसा-शीघ्र दीक्षा ग्रहीतुमिच्छति वा- ञ्छति ? न कोऽपीत्यर्थः । कस्मात् ? त्वत् ऋते-त्वां विना । किं कृत्वा ? रम्यं गृहं च पुनः रमणीयराढां-मनोहरशोभा एवंविधा रमणी-प्रियां पुनः भोगान् अपास्य-त्यक्त्वा । कैः सर्म बन्धुजनैः-सहोदरादिभिर्जनैः सम-साधम् । कथंभूतोऽन्यो जनः १ तारुण्ययुग् , यौवनयुक्त इति ॥३॥ अङ्ग 'यदु'-पते ! रम्यं गृहं रमणीय-राढां रमणी प्रवर-वन्धु-जनः समं भोगान् (च) अपास्य त्वत् ऋत का तारुण्य-युर जनः सहसा दीक्षा ग्रहीतुं इच्छति ? (न कः अपि)। શબ્દાર્થ रम्यं (मू० रम्य ) मनोडर. युज-नार. गृह (मूल गृह )-धरने. तारुण्ययुग-यौवनयी युत, युक्र चम्यने. यदुन्य रमणी (मू० रमणी)-सुरीन, पति-नाथ. रमणीय मना, यित्ता. यदुपते ! हे यहु-नाथ, डेनभिनाय ! राढा-शाला. त्वत् (मू. युष्मद् )ता. रमणीयराढां-यित्ता शाला के नोनी मेवी. ऋतेविना. भोगान् । मू० भोग)मान. अ-समाधनकाय सक्य. सम-साथे, युरत. दीक्षां (मू• दीक्षा)-दीक्षाने, यात्रिने. प्रवर-उत्तम. अन्य (मू० अन्य )-अ५२. वन्धुमा-ध. का (मू० किम् ) जन-मा. इच्छति (धा० इयू)पछि. प्रवरवन्धुजने. उत्तम मधु-मनायी. जनः (मू० जन मनुष्य अपास्क (धा अस्)-रहने, न. सहसा मेम तारण्ययापन, gali ग्रहीतुं (धा० ग्रह)-अY ३२वाने. બ્લેકાર્થ હે યદુનાથ! મનહર મંદિરને તથા ચિત્તાકર્ષક સૌન્દર્યવાળી સુંદરીને તેમજ ઉત્તમ બંધુ- જનૈની સાથેના બેગોને (એકદમ ) ત્યજી દઈને તારા સિવાય કે અન્ય યુવક એકદમ દીક્ષા पाने"-3 ·વિષય- આ કાવ્ય વીર પ્રભુના જીવનના મુખ્ય પ્રસંગો ઉપર પ્રકાશ પાડે છે; કેમકે એમાં વીર કાના પૂર્વ ભવો, તેમની બાલક્રીડા, તેમનું નિશાળગરણું, તેમણે દીક્ષા લીધી તે પૂર્વે દીધેલું સાંવ- રિક અને તેમણે ચડકૌશિકને કરેલા પ્રતિબોધ, તેયાથી પરિત બનેલા ગોશાળક દરર તેમણે શીવલેણા મૂકીને કરેલે ઉપકાર, સંગમે કરેલા ઉપસર્ગોને ધંપૂર્વક સહન કરવાની નકની વૃત્તિ અને શક્તિ, તેમના શરણપૂર્વક ચમરેન્દ્રનો ઉત્પાત, તેમણે પ્રાપ્ત કરેલું કેવલજ્ઞાન - ઉપદેશ ગરિમા, તેમની વાણીની મધુરતા, તેમણે ઇન્દ્રભૂતિ ઉપર કરેલ અનુપમ ઉપકાર, નું ગપ, તેમની જમણલાદિક વિભૂતિઓ ઈત્યાદિ બાબતોને અત્રે ઉલ્લેખ કરવામાં જડ છે. આ ઉપરાંત કેટલેક રથલે તો સમસ્ત જિનેને લાગુ પડે એવી તેમની સ્તુતિ 1 , કરવામાં આવી છે. પાદરા, - ૬ . . ()નર્વતિ (લો. ૧૮), મિતિ (રલ ૨૫), { « ૪૨) ઇત્યાદિ રૂપે આ કાવ્યમાં નજરે પડે છે. વિશેષમાં ૧૧) નિ 1 ( ૧૬), નિરવ ( ૦ ૧૭, - ૧ ( ૧૪) એ છે તે વ્યાકરણસિદ્ધ છે એમ સિદ્ધ - - ૫ - જ [ ન હંકાર- માનનું રિએ રચલા ભકતામર રતેત્રની પાદપૃતિરૂપ લેવાથી તે કેમ, આ છે તેમજ તેમાં પાદરૂપ અલંકાર મુખ્ય છે, જો કે - અલંકા તેમાં દષ્ટિગોચર થાય છે. - કેક - અરેક અનું અનિવ, સેળમા શ્લોકમાં “નિર' ક . ગ જ છે ને ભાવ, વળી ઉપમાન અને દ'. . મક, ૧૮, ૨૮ મા, કે નથી કદમ ૬૬ - કાબ: અકારની વિવિના છે. "કની રસધાર L છે -' છે ને તેનું નામ મે. --- Ang - ૧૩ ·- अमिभक्तामरम् मेवा. નેમિક્તામર १०५ रोहुँ क्षमो जिन ! करोऽपि ममाबलाया- स्त्वामुलं हि भवदागमजातवीर्यः। न स्यान्मुनीश ! लवणेशगृहीतशक्तिः को वा तरीतुमलमम्बुनिधिं भुजाभ्याम् ? ॥४॥ टीका हीति निश्चितम् । हे जिन ! ममावलाया अपि करो-हस्तस्त्वां रोर्बु क्षमः-समर्थो वर्तते । (कथंभूतः करः १ 'भवदागमजातवीर्यः' भवत आगम-सिद्धान्त आगमनं वा तेन जातम्-उत्पन्न वीर्य-चले यस्य सः)। कथंभूतं त्वां ? उद्धलम्-उत्कटपराक्रमम् । वा इति पक्षान्तरं करोति-हे मुनीश को नरोऽम्युनिधि-समुद्रं तरीतुमलं-समर्थो न स्यात् ? अपितु स्यादेवेत्यर्थः । काभ्यां ? भुजाभ्याम् । कथंभूतः कः ? 'लेवणेशेति' लवणसमुद्रसुराद् गृहीता-प्राप्ता शक्तिः-सामर्थ्य येन स इति ॥४॥ अन्वयः (हे ) जिन ! मम अचलायाः अपि भवत्-आगम-जात-वीर्यः फरः उद्-वलं ( अपि ) त्वां रोद्धं हि क्षमः । या (हे) मुनि-ईश! लवण-ईश-गृहीत-शक्तिः कः अम्बु-निधिं भुजाभ्यां तरीतुं अलं न स्यात् । શબ્દાર્થ रोद्धं (घा. रुध् ) पाने. क्षमः (मू० क्षम) समय. नम्नदि जिन ! (मू० जिन ) हे वीतरा ! स्यात् (धा० भस् )-यास. करः (मू० फर)-हस्त, साथ मुनि-योगी, साधु. ईश-नाय, स्वामी. मम (मू० अस्मद)-भारी. मुनीश !-डे योगीश्वर । अवलाया (मू० अयला )नारीना. लवण-१ (सभु). स्वां (मू० युष्मद)-त. गृहीत (धा० प्रह) अहए रेस उद-प्रमततास्य अव्यय शक्तिशति. घल-५२ भ. लवणेशगृहीतशक्तिः संपए (समु)! २पामा उदयलं-मण पराभनु मेवा પાસેથી ગ્રહણ કરી છે શક્તિ જેણે એવો. િિનયવાચક અધ્યય फः (मू० किम् ). भवत्-आप. घा-अयस. भागम(१) सिद्धान्त, (२) भागमन. तरीतुं (पा. त)तरी लाने. असभर्य. जात (धा. जन् )Gut ययेस धम्यु-re. धीर्य-म. निधि-२. भवदागमजातवीर्यः भापना सिद्धान्त [ अश्या अम्युनिधिसभने. આગમન ]થી ઉત્પન્ન થાય છે બળ જેને વિષે भुजाभ्यां (मू. गुज) हायपर १.तवणेदोत्यादि इति व-पाठः । ૨ જૈન માન્યતા પ્રમાણે જે દ્વીપમાં આપણે વસીએ છીએ, તે જમ્બુ દ્વીપ છે આ દીપની અરે બાજુએ રહેલા સમુદ્રને લવણના નામથી ઓળખાવવામાં આવે છે. =ા સમુદ્રનું જળ તેના નામ ઉપરથી સૂચન કાય તેમ ખારું છે એના સબંધી વિશેષ માહિતી માટે જુઓ જીવાભગમ તથા પ્રશ્નવ્યાકરણ. अपि-पy.

·१०६ નેમિભક્તામર [श्रीभावप्रम- બ્લેકાર્થ હે વીતરાગ ! આપના સિદ્ધાન્ત [ અથવા આગમન ]થી ઉત્પન્ન થયું છે બળ જેને વિષે એ મારે અબળાને પણ હસ્ત પ્રબળ પરાક્રમવાળા આપને રોકવાને (અર્થાત્ તેર- સેથી નહિ પાછા ફરવા દેવામાં) ખરેખર સમર્થ છે; કેમકે હે ગીશ્વર ! લવણ (સમુદ્ર)ના સ્વામી પાસેથી પ્રાપ્ત કર્યું છે પરાક્રમ જેણે એવો કેણ સમુદ્રને બે હાથ વડે તરી જવામાં समर्थ न थाय?".-४ भद्रं चकर्थ पशवेऽपि यथा तथा त्वं तूर्ण कृपापर ! ममैह्यसुरक्षणार्थम् । रिष्टाश्रितां खलु धवो महिला समन्तुं नाम्येति किं निजशिशोः परिपालनार्थम् ॥५॥ दीका हे कृपापर !-हे दयाप्रवीण ! तथा तूर्ण-क्षिप्रं मम असुरक्षणार्थ-प्राणरक्षणाय एहि- आगच्छ । यथा त्वं भद्रं-कल्याणं चकर्थ-करोपि स्म । कस्मै ? पशवेऽपि-हरिणादितिर्यगजात येऽपि दृष्टान्तेन । खलु इति निश्चितम् । धवः-पतिः महिलां-भार्या किं नाभ्येति-संमुखं न गच्छति अपि(तु) गच्छत्येव । किमर्थ ? निजशिशोः-स्त्रकीयबालकस्य परिपालनार्थम् । कथं- भूतां महिला ? समन्तुं-सापराधामपि । पुनः किंभूतां महिला ? रिटाश्रितां-कटाक्रान्तामिति । "रिष्टं क्षेमेऽशुभेच" इत्यनेकार्थः ॥५॥ अन्वयः (हे ) कृपा-पर ! यथा त्वं पशवे अपि भद्रं चकर्थ, तथा मम असु-रक्षण-अर्थ तूणे एहि । किं धवः निज-शिशोः परिपालन-अर्थ सह-मन्तु, रिट-आश्रितां महिला खलु न अभ्येति । શબ્દાર્થ मद्रं (मू० भद्र)स्याने. एहि (घा.) माप. चकर्थ (धा० ) यु. असुम्पाय पशवे (मु० पशु)-पशु अति. रक्षण-भयार. अपि-प. असुरक्षणार्थ-पाए। पयायाने माटे. यथाभ रिट-४८. तथा-तेम. आश्रित (घा घि )-माश्रय सीधेय. त्वं (म० युम्मद)-d. रिष्टाश्रितां मात. तस-५२. खलु-मरेपर, नी. कृपा-या. धवः (मू० पर)-पति. पर-1-५२. महिला (मू० महिला )भानि. पापर हवामाता! मह-सरिन. मम (मू० घन्म भा मन्तु-अ५२५.

·*我 } ·१०८ રમવાનામર [श्रीमाप्रमत- 1 चार-मनादर. 07, दिनी, PAPA. चूत मान, मागो केतु फलिका-मी, मौर. चागतालिकानिकको नुमनाएसामान! निकर-सम५. रना मना माहिती साधु (३५) લેકાર્થ " नाय 1 में कार ( आश्रिय) दितारी बयन ( आपने ) , ते पयन ( રાજ્યાદિક સમૃદ્ધિના સુખની પ્રાપ્તિરૂપી ફળની વૃદ્ધિની સિદ્ધિને માટે થશે, કેમકે ) શ્રીમ (# )मा सूर्य-Bि२९] अत्यंत त छ, ( परंतु) तथा प्रशने त त भना२ माम-भरीना मद्वितीय हेतु३५ भने छ."-६ - आगच्छ कृच्छ्रहर ! हृच्छयचित्रपुङ्ख- लक्षीकृतां कृशतनुं क्षम ! रक्ष मां त्वम् । त्वत्सङ्गमे क्षयमुपैष्यति मेऽतिदुःखं सूर्याशुभिन्नमिव शार्वरमन्धकारम् ॥ ७ ॥ टीका हे कृच्छ्रहर !-हे कष्टनिवारक! त्वं आगच्छ-अत्रैहि । हे क्षम! हे समर्थ ! त्वं मां रक्ष, मम संयोगकवचं धारयेत्यर्थः । यतः कथंभूतां मां ? 'हच्छेति' हच्छया कन्दर्पस्तस्य चित्रपुड्खो. वाणस्तेन लक्षीकृता-वेध्यीकृता तामिति । "लक्ष व्याजशरव्ययोः" इति हैमानेकार्थः । पुनः कथंभूतां मां ? कृशतनुं-दुर्बलशरीगम् । हे जिन ! त्वत्सङ्गमे-तब संयोगे सति ममातिदुःखं कर्तृपदं क्षयं- विनाशमुपैष्यति-प्रयास्यति । किमिव ? अन्धकारमित्र, यथाऽन्धकार क्षयमुपैति । कथंभूतमन्ध- कारं ? सूर्यांशुभिन्नं सत् । पुनः कथंभूतमन्धकारं ? शार्वरं-रजनीसम्बन्धि इति ॥ ७॥ अन्वयः (हे ) कृच्छ्र-हर ! त्वं आगन्छ ! ( हे ) क्षम! (स्वं) हृच्छय-चित्राङ्ख-लक्षीकृता, कृश-तनुं मां रक्ष । ( हे जिन 1 ) त्वत्-सङ्गमे ( सति ) मे अति-दुःखं सूर्य-अंशु-भिने शार्वरम् अन्धकार इव क्षयं उपैयति! શબ્દાર્થ थागच्छ (घा० गम् )-भार. हृच्छयचित्रावलक्षीकृतांना पाय 43 वाँधा- कृच्छ%2. येही हर (घा० ह)-रनार कृश-पातणु, हुमण. पच्छदर ३४-निपा। तनु-शरीर, हे. हच्छय%५, समय कृशतनुं-मछे है तो मी. चित्रगुहम्मा क्षम! (मू० क्षम)-डे समय। अतीस्तवीपाये. रक्ष (भा. रक्ष् )= २क्षण २,तुमयाब 1 ·નેમિનારમ] નેમિલાતાગાર ૧૦૯ =દુ:ખ, પીડા, માં (જૂ ER)=મને. કાં (સુધી )તું. ગતિ =અતિશય દુઃખ, મોગ. સૂર્ય, રવિ, તમે તારા સોગને વિષે. =કિરણ. સ (જૂ ()નાશને, મિ(vr)=બેદાગેલું. સ્થિતિ (પ)=પામશે. સૂમિખં=સુર્યનાં કિરણો વડે જોડાયેલું. રં=જેમ, (૬૦ +)=મારું, શ=( જૂ૦ )=રાતિ સબંધી. આરિ==પતિશયવાચક વ્યય, | aur ( PI)=વાર. કાર્ય હે કષ્ટ-નિવારક (નાથ)! તું આવ. હું સમર્થ (સ્વામિન્ ) ! કંદને બાણ વડે વધાયેલી તેમજ દુર્બળ દેહવાળી એવી મને (તું કામદેવના આઘાતથી ) બચાવ. હે જિન તારે સંયોગ થશે, ત્યારે મારું (વિરહરૂપી) અતિશય દુઃખ સુર્યનાં કિરણે વડે ભેદાયેલા રાત્રિ સંબંધી અંધકારની જેમ નાશ પામશે.”— સ્પષ્ટીકરણ વ્યાકરણ-વિચાર– અત્ર જે “શાવર' શબ્દનો ઉલ્લેખ કર્યો છે, તે શબ્દ વ્યાકરણ-સિહ છે કે કેમ એ પ્રક વિચારવામાં આવે છે. સિદ્ધહેમના “da gaષતિસમૂહે ” (૬, ૫૦ ૨, To ) સુવા- નુસાર રાવ સંમૂd શ એમ સિદ્ધ કરવામાં આવે, તે તેમાં દોષાપત્તિ છે; કેમકે હું “સંભવ શબ્દથી તે તાત્કાલિક અભાવનું સૂચન થતું નથી? આના ઉત્તર તરીકે કેટલાક એમ કહે છે કે જેમ સૂર્યાસ્ત થતાં રાત્રિને પ્રારંભ થાય છે તેમ અન્ધકારને થતો નથી એટલે “સંભવ' શબ્દ ઘટી શકે છે. આથી કરીને તો બાથ મારું' એ પ્રમાણેને ઉલ્લેખ કરનાર મુનિવર્યશ્રી કનકકુશલની વાત સાચી ઠરે છે. આ સંબંધમાં સિદ્ધહેમના “ઘfiષ્પ: (, ૦ ૨, જૂ ૮૦) સુત્ર પ્રમાણે છે તેમજ પાણિનીય વ્યાકરણના “ઝા (૪૦ , ૦ ૨, T૦ ૨૨ ) પ્રમાણે અન્ન કરું પ્રત્યય કેમ હોઈ શકે નહિ એ પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થાય છે. કેટલાક આનું સમાધાન એમ કરે છે કે અર્થવિશેષતાને લઇને એ દોષનું નિવારણ થાય છે. વિશેષમાં મહાકવિઓએ પણ આવાં રૂપને પ્રયોગ કર્યો છે. દાખલા તરીકે જા તેનો નિવિર માં શાર' શબ્દને કાલિદાસે, ગૌપા' માં “ઔષસ શબ્દને ભારવિએ અને નાનાન, બાન' એ શબ્દોને નયાચિકે, વળી સgિp mનીના એમાં નેશ શબ્દનો અને જ્ઞાનરંગઃ રીક્વેરીલા'એમાં શારદ' શબ્દને મહાકવિઓએ પ્રયોગ કરેલ દષ્ટિગોચર થાય છે, એમ ભક્તામર સ્તોત્રની ટકા રચનારા ઉપાધ્યાય શ્રી મેઘવિજય કપે છે. ૧ =ા સુમાં “ભવ'sમાં પ્રત્યય લીધો છે, તેનાથી પહિં જ અર્થ કરવામાં આવે , કેમકે તે તે રાખ માસ (મહિનામાં થનારાને માસિક પ્રમાણે કહેવામાં આવ્યું છે, જ્યારે અહિ કરાખી રીનું એક અંધારું એમ કહેવાને પાય નથી. - ·१०८ નેમિનાર [श्रीमावणभकृत- चार मना१२. एकदिनीम, २५२२६. चूत मात्र, मांगी. हेतु-२१ फलिका मरी, भार. चारतालिकानिकहेतु: माडर भागान। निकर-समृदा मारना सपना माहितीय २५ (३५). લેકાર્થ " नाथ ! मैं ने 1२ (२॥प्रिय ) ५५५ दिता क्यन ( मापने ) घु, ते वयन ( રાજ્યાદિક સમૃદ્ધિના સુખની પ્રાપ્તિરૂપ) ફળની વૃદ્ધિની સિદ્ધિને માટે થશે (કેમકે ) ગ્રીષ્મ (d )मा सूर्य-२९ मत्यंत त छ, (५) तथा अरीने तो ते मनोहर मान-मरीन मद्वितीय हेतु३५ भने छ.".-६ + - । पुनः कथंभूतां आगच्छ कृच्छ्रहर ! हृच्छयचित्रपुल- लक्षीकृतां कृशतनुं क्षम ! रक्ष मां लम् । त्वत्सङ्गमे क्षयमुपैष्यति मेऽतिदुःखं सूर्याशुभिन्नमिव शार्वरमन्धकारम् ॥ ७ ॥ टीका हे कृच्छ्रहर !-हे कष्ट निवारक! त्वं आगच्छ-अत्रैहि । हे क्षम !-हे समर्थ ! त्वं मां रक्ष, मम संयोगकवचं धारयेत्यर्थः । यतः कथंभूतां मां? हृच्छेति' हृच्छया-कन्दर्पस्तस्य चित्रपुलो- वाणस्तेन लक्षीकृता-वेध्यीकृता तामिति । “लक्षं व्याजशरव्ययोः" इति हैमानेका मां ? कृशतनु-दुर्बलशरीगम् । हे जिन ! त्वत्सङ्गम-तब संयोगे सति ममातिदुःखं कर्तृपदं क्षय- विनाशमुपैष्यति-प्रयास्यति । किमित्र ? अन्धकारमित्र, यथाऽन्धकार क्षयमुपैति । कथंभूतमन्ध- कारं ? सूर्यांशुभिन्नं सत् । पुनः कथंभूतमन्धकारं ? शार्वरं-रजनीसम्बन्धि इति ॥७॥ अन्वयः (हे ) कृच्छ्र-हर ! त्वं आगच्छ! ( हे ) क्षम! (4) हन्छय-चित्राङ्ख-लक्षीकृतां, कृश-न मां रक्ष । ( हे जिन ! ) त्वत्-सङ्गमे ( सति ) मे अति-दुःखं सूर्य-अंशु-भिने शार्वरम् अन्धकार एव શબ્દાર્થ आगच्छ (घा० गम् )-मार. कृच्छ-2. हच्छयचित्रगुडलक्षीकृतांना पाय 43 वाधा. येसी. हर (घा.)-ना२ कृच्छदर-निवा२४! कृश-पात, दु. ५, अभव. तनु-शरी२, २ विमाथ. कृशतर्नु छ है ना पी. सशास्तन्नाधाये क्षम ! (मू० क्षम)- समय। रक्ष (पा० रक्ष )-तु रक्षा ४२, तुमच्याव.

·नेमिभक्तामरम्] નેમિભક્તામર ૧૦૯ માં (જૂમને. કુર=દુઃખ, પી. દવે (જૂ કુતું. ગતિણં અતિશય દુઃખ. મ=સંગ. સૂર્ય સૂર્ય, રવિ. =તારા સગને વિષે. રા=કિરણ. કર્થે (મૂળ લર)નાશને. મિ (પા મિ)=મેદાયેલું. ત્તિ (ઘા)=પામશે. સૂમસંસૂર્યનાં કિરણો વડે ભેદાયેલું, Eવ જેમ, છે (પૂ કામ<=મારૂ- શાર્વ= જૂ)=રાત્રિ સંબંધી. ત્તિ અતિશયવાચક અવ્યય, શ્વર (મૂળ પર) અંવારૂ. કાર્થ હે કષ્ટ-નિવારક ( નાથ)! તું આવ. હું સમર્થ (સ્વામિન) ! કંદર્પના બાણે વડે વિધાયેલી તેમજ દુર્બળ દેહવાળી એવી મને (તું કામદેવના આઘાતથી) બચાવ. હે જિન તારે સચોગ થશે, ત્યારે મારું ( વિરહરૂપી) અતિશય દુઃખ સુર્યનાં કિરણે વડે ભેદાયેલા રાત્રિ સંબંધી અંધકારની જેમ નાશ પામશે.”–૭ સ્પષ્ટીકરણ વ્યાકરણવિચાર અત્ર જે “શાર્વર' શબ્દનો ઉલ્લેખ કર્યો છે, તે શબ્દ વ્યાકરણ–સિદ્ધ છે કે કેમ એ પ્રકા વિચારવામાં આવે છે. સિદ્ધહેમના “સત્ર શરત મૂ' (મ૦ ૬, ૦ ૨ [ ૧૪) સૂવા- નુસાર શર્થી સંપૂર્વ એમ સિદ્ધ કરવામાં આવે, તો તેમાં દોષાપત્તિ છે, કેમકે શું “રાવ” શબ્દથી તે તાત્કાલિક અભાવનું સૂચન થતું નથી ? આના ઉત્તર તરીકે કેટલાક એમ કહે છે કે જેમ સૂર્યાસ્ત થતાં રાત્રિને પ્રારંભ થાય છે તેમ અન્ધકારને થતો નથી એટલે “સભવ” શબ્દ ઘટી શકે છે. આથી કરીને તે “સર્વ મ ા' એ પ્રમાણેને ઉલ્લેખ કરનાર મુનિવર્યો કનકકુશલની વાત સાચી ઠરે છે. આ સંબંધમાં સિદ્ધહેમના ઘઊંવાદ (૦ ૬, ૫૦ ૨, ફૂ૦ ૮ ) સત્ર પ્રમાણે તેમજ પાણિનીય વ્યાકરણના બાજી' (૦ ૪, પ૦ ૨, To 8) સૂર પ્રમાણે અત્ર ત્રુ પ્રત્યય કેમ હોઈ શકે નહિ એ પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થાય છે. કેટલાક આનું સમાધાન એમ કરે છે કે એ-વિશેષતાને લઈને એ દોષનું નિવારણ થાય છે. વિશેષમાં મહાકવિઓએ પણ આવાં ને પ્રયોગ કર્યો છે. દાખલા તરીકે “ાર્ય તમસો સિવિલે'માં “શાર શબ્દને કાલિદાસે, અલિૌપતા' માં “ઔષસ” શબ્દને ભારવિએ અને “સમાનરા, કાન' એ શબ્દનો તૈયાયિકે, વળી જે ના તુ કૂષ્પને પાકિનીના ' એમાં “નૈશ શબ્દો અને નવ જીરા એમાં શારદ' શબ્દને મહાકવિઓએ પ્રાગ કરેલો દષ્ટિગોચર થાય છે. એ ભક્તામર સ્તોત્રની ટીકા રચનારા ઉપાધ્યાય શ્રીમેધવિજય કપે છે. 1 આ સત્રમાં જે “ભવ " અર્થમાં પ્રત્યય લી છે, તેનાથી અહિ રજૂ કરવામા આવે , કે તે તો આખા માસ (મહિના)માં થનારાને માસિક એ પ્રમાણે કરવામાં આવ્યું છે, જ્યારે આ 3 M ; એકઠું અંધારૂ એમ કહેવામાં આ -થી. S ·लद्युतिमुपैति-मौक्तिककान्ति प्राप्नोति । कस्मिन् सति ? नभसि-आकाशे नभसि-श्रावणमासे ११० નેમિભક્તામર [श्रीभावप्रमत- આ ઉપરથી જોઈ શકાય છે કે મહાકવિઓએ પ્રયોગ કર્યો છે, વાસ્તે આ રૂપ છેટું નથી; બાકી ચાલુ વ્યાકરણથી તે એ વારસિક સિદ્ધ થતું નથી. એથી કરીને તે પ્રામાણિકના નામથી ઓળખાતે પક્ષ એને “અપભ્રંશ' તરીકે ઉલ્લેખ કરે છે. વિશેષમાં એ પણ નિવેદન કરવું જોઈએ કે વ્યાકરણના સાધારણ નિયમ પ્રમાણે જયારે 241 ३५ सिद्ध यतुं नथी, त्यारे छवटना SIय तरी 'शर्वर्या इदं शाबरम् । सेभ 2813 सि કરવા તૈયાર થઈ જાય છે. उद्यतडिद्घनघनाघनगर्जितेऽहि- भुग्भाविते नभसि नौ नभसीन ! देहे । धर्मोत्कटादिरिव दन्तुरतां विषण्णो मुक्ताफलद्युतिमपैति ननूदबिन्दुः ॥ ८॥ टीका हे इन !-हे स्वामिन् ! ननु-निश्चितं नौ-आवयोर्देहे-शरीरे उदविन्दुः-जलकणः मुक्ताफ उद्यत्तडिद्घनघनाधनगणिते उत्कटविद्युत्सान्द्रमेघगर्जारवे सति । कथंभूते उद्य० ? अहि ग्भावित- मयूरशब्दमिश्रिते । कस्मात् ? धर्मोत्कटात-उष्मोत्कर्षात् । इब उत्प्रेक्षते । इ:-कामः दन्तुरता- उन्नतदन्ततामुपैति । कथंभूत : विपणा-विषादं प्राप्तः । कथंभूतां दन्तुरतां ? मुक्ताफलद्युति स्पष्टम् । उदकस्योदन आदेशः तेनोदविन्दुः। उन्नता दन्ता अस्येति दन्तुरस्तद्भावो दन्तुरतेति ।।८।। अन्वयः धर्म- (हे) इन ! नभसि नमसि अहि-भुज्-भाविते उद्यत्-तडित्-धन-धनाघन-गर्जिते ( सति) उत्कटात् विषण्णः इः इव मुक्ताफल-युति दन्तुर तां नौ देहे उदन-बिन्दुः ननु मुक्ताफल-पुति उपैति । શબ્દાર્થ उद्यत् (घा.)-यमा भारती. अहिभुज-मयूर, गौर. तदिन-भिनी, पीrm. भावित-मिश्रित. अहिभुग्माविते-५५२( 11 )| Mबिन. नमामि ( P० नमा)-मा. ना ( गू० अस्मद् )-मासस ना. उपनयना नानिंयमी, वि. :: मनाने नमामि ( मू० नमा) आयम ( १२)मा. इन! (मन)-१२॥भित। दो ( मदेश)-१२-1 G५२. . घन: मनायन-अध. - धर्मना.

·नेमिभक्तामरम्] નેમિભક્તામર १११ धर्मोत्कटात् तान न साधे. पुति-ते. दः (मू०४)भोय. मुक्ताफलयुर्ति मानीना ने. य-रेभ. उपेति (घा.)आभरे है. दन्तुरतां (मू० दन्तुरता ) तपस्याने. ननुनी. विषण्णः (मू० विषण्ण )-मिन उदनग, पी. बिन्दु-y. मुचाफए-मोति, माती. उदबिन्दु रणनु मिन्दु શ્લોકાર્ધ “જ્યારે શ્રાવણ માસમાં આકાશ મયૂરના શબ્દ)થી મિશ્રિત થયેલા તેમજ રફરાજમાન રસદામિનીથી અલંકૃત બનેલા તેમજ ગાઢ એવા મેઘની ગર્જનાથી યુક્ત બને છે, ત્યારે જુના ઉત્કર્ષને લીધે જેમ ખિન્ન થયેલે કામદેવ મુકતાફળના જેવી પ્રભાવાળી વતને મખ કરે તેમ આપના બેના દેહ ઉપરનું જલ-બિન્દુ મુકતાફળની પ્રશાને પામ –૮ है पश्येडशीति सखिता मदनादरः वि. नृत्यन् मयूरनिकरोऽनघटां समीक्ष्य । मैत्र्या भवन्ति भगवन् ! प्रभया प्रम पाकरेपु जलजानि विकासामालि । ९ ' शीया है भगवन् !-हे शानिन् ! सरिता मंत्री निकि किं १ अयं गयुरनिकर:-फेफिसगृहो नृत्यनत्यं पूर्वन गरी । मेपगाला समीक्ष्य-पिलोक्य । पुनः पानी rani प्रकाशयुतानि भवन्ति । कथं प्रकर्ष यथा रगात पति पारित भूगगा गया : 'गया' मित्रस्य-सूर्य रयं प्रभा मंत्री प .... णार हे पाप ! गदनादरः कि:-पोऽर्थः । अया मनात सादरः शनादरः. अनासता इत्यर्थः । यता मपि नि: राति-दाति (इति) मदनादरः । “प्रिय माग- Fri रादित इत्यर्थः । अधनायारपहेपाइ मने-पी विवादि कार्य पलाऽरमादर राव करत : (ते, संयमता इति ॥९॥ + + at HTTER: बार-::---- . + ·તેમભક્તામરે जानिक (. आमि)-(१) लगिनी.; (२) श्री ११४ [श्रीभावप्रभकृत- न कामिनां हीरलसस्य न श्रीः सर्वं तु न स्यादनवस्थितस्य ॥१॥" (-उपजातिः) इति । सदा सनानिशं शश्वत्" इति हैमः ( का०६, श्लो० १६७.) । अथवा हे चल ! स त्वं किं ना-पुरुषः १ अपितु पुरुषो न असि । नृशब्दस्य ना (प्रथमैकवचनं ), पौरुषाभावात् । यतो मार्गितां सम्पद्यमानां भार्या न निषेधयतीति क्षत्रियधर्मोऽस्ति, त्वं तु तं धर्म त्यजसि, निर्लज्जत्वात्, अतोऽहं त्वां पुरुष न कथयामि इति । विरहपीडितो हि जनः परुषमपरुपम् उचित मनुचितमपि सर्व वाक्यं जल्पति, मोहितत्वेन विवेकाभावात् । अथवा हे चल ! स त्वं किं नैवासि स एव त्वं स्वेच्छाचारी वर्तसे इत्यर्थः । स कः ? यत्तदोनित्यसम्बन्धः यो भवान् इह-विवाहमण्डपे इति इमं वर्ग-स्वजनसमूह विवाहभूत्याश्रितं-विवाहस्य सुववभूषणभोजनविलेपनादिसमृद्धियुक्तं न करोति । कथंभूतमिमं वर्ग? आत्मसमम्-आत्मना तुल्यमिति । इति वर्ग इतीति किं १ जन्या- परयितृमित्राणि, "जन्यास्तु तस्य सुहृदः ( का० ३, श्लो० १८१ ) इति हैमवचनात्, प्रमः- माता, जनयिता-पिता, सहजा-भ्रातरः, जामिः भगिनी कुलखी च, "जामिः स्वसकुलत्रियोः" इति हैमानेकार्थः, अहं श्यामाऽपि-नवयौवनाऽपि । चः समुच्चये । इति समस्तस्यजनवर्ग- मिति । श्लोकः-- श्यामा श्यामेन वर्णेन, श्यामा स्त्री नवयौवना। अप्रसूता भवेच्छयामा, श्यामा पोडशवापिकी ॥१॥" (-अनुष्टुप) इति ॥ १०॥ अन्वयः (९) चट ! या जन्याः, प्रसूः, जनयिता, सहजाः, जामिः च अहं श्यामा अपि इति इमं आत्मन् एम वर्ग इह दियाह-भृति-आश्रितं [अथवा विवाह भूत्या माश्रितं] न करोति, तप एपा का [च्या भातिका ] ? सः त्वं किं ? न एव [अथवा ( है ) सना एच (चल ! ) त्वं कि, अधया मा एर (चल!) मा त्वं किं ना?] | શબ્દાર્થ दि), (२) (मन्द). प्रमः (मू० प्रसू)नी, माना. म. () जनयिता ( गू० जनयित्) पिता. महजाः ( म० गद )-गी, मे. चम्मन. जन्याः ( मू. जन्य )=१२२भित्रो, it. dan . दयामा-युपनि. न अगि- 4 Page 2 , * . 03:, -- आई (मू• अगा. . यौ । यू. ४५ - ·(૭) વિષય— રામતીની સાથે લગ્નગાંડથી જોડાવાને માટે નેમિનાથ પ્રભુ શ્રીકૃષ્ણ પ્રમુખ યાદવની સાથે લગ્ન-મંડપ સુધી આવી તેણેથી પોતાને રથ પાછો ફેરવી જાય છે તે પ્રસંગથી આ કાચનો પ્રારમ્ભ કરવામાં આવ્યું છે. તેમાં વિરહિણુ રામતીના ઉદ્યારે એ આ કાવ્યના મુખ્ય વિ. ઈદ અને અલંકાર– આ કાવ્ય છંદની બાબતમાં તે વીર-ભતામરને મળતું આવે એ દેખીની વાત છે. વર્ષ પાદપૂર્તિરૂપ અલંકાર પણ આ બંને કામાં મુખ્ય અલંકારરૂપ છે એ પણ કંઇ નિવેદન કર- વાની જરૂર રહેતી નથી. વ્યાકરણ– આ કાવ્યમાં કોઈ પણ સ્થળે વ્યાકરણના નિયમોનો ભંગ થયેલ જેમાં પા 3. છતાં એટલું તો ઉમેરવું પડશે કે દશમા પધના ત્રીજા ચરણમાં “' ને * * * ની રે - વામાં આવી નથી તે વાસ્તવિક નથી એમ કોઈને ભારો. પાનું ના દિકરા ન કર વામાં આવે તે પૂર્વે મહર્ષિ ભતૃહરિએ રચેલા નિમ્નલિખિત પર્વ તરફ ન નવિન નહિ ગણાય. - a રિવામિ નnd a Rા કિ, -- A પિપાં જ જન જન જા ! ! આ પદના રાતુર્થ ચરણમાં “ ' અને ની રિમે છે. • રાંધિ નહિ કરવાથી વ્યાકરણના નિયમને ભંગ થાય છે કે નહિ તે સંબર : પ્રકાશ પાડે છે.- રિત: નિશા, નિપાન ! શિલ્પા મારે ઘરે , નિરજ ! આ ઉપરથી જોઈ શકાય છે કે રેડ પર, પાત ને મન, સમાં સંધિ કરવી જ જોઈએ; પરંતુ વાકયમાં સંધિ કરી નનિ !: R. રાખે છે. આથી આ ડાન્ય ષિત નથી એમ સિંહ પાસે , - - - - - - A નીચે મુજબનું સૂત્ર 11 T s A rides và પણ આ વાતની સાક્ષી પૂરે છે. વીર-ભક્તામર ને ને એના :- આ જ કાજે રીમાનતુંગર : ભારત રણની ૧પ ( પાતર . ર ?? ? ૧ કપ -- དཔདཱ ཙཱ༌ ལཱཙཱ དཔཎྜག གཙགས :: ཁ པ ： སཔ་ བ ས ·नेगितामरम् ] નેમિક્તામર ११५ भूनि-सनि. इयत्र पियाभूत्या-4-11 संपत्ति ५. मात्मन्-मात्मा. आधित (पा. भि)-गाश्रम स. सम-तुस्य, समान. पिपाइभृत्याश्रितंनी सपतिपमा रास मात्मसमपाताना समान, यः (० पा). फरोति (पा. क )-रे छे. કલેકાર્થ " (सहा) य५७ (वित्तवाणानाथ)! नैया, अननी, 13, प्रधुमने मागिनी [अथवा કુળ-સ્ત્રી તેમજ હું યુવતિ એવા આ પિતાના સમાન (કુટુંબ-) સમુદાયને જે વિવાહની (સુંદર વરત્ર, આભૂષણ, ભજન, વિલેપન ઇત્યાદિ) સમૃદ્ધિ વડે આશ્રિત કરતું નથી, એવો જે તું ( છે) તેના આગમનથી શું? (અર્થાત્ તું અત્ર નહિ આ હેત, તે સખીઓમાં મારી હાંસી થાત નહિ.) [અથવા આ તારી શી દશા છે અથવા આ તારું શું જ્ઞાન છે? (તે હું જાણી શકતી નથી, પરંતુ ભવિષ્યમાં સ્ત્રી વિના તું દુઃખી થશે એમ મને લાગે છે, કેમકે “ગોળ વિનાનો કંસાર, તે બાયડી વિનાનો સંસાર') 3 તેમજ વળી તે તું છે ? ના (આકિંચિકર લેવાથી તે નિરર્થક છે) [ અથવા તે તું નથી જ! (તેજ તું સ્વેચ્છાચારી છે) અથવા તે તું શું પુરૂષ છે, (કેમકે ક્ષત્રિ- અને ધર્મ તે શરણાગત અબળાનું રક્ષણ કરવાને છે ) અથવા હે (બાલ્યાવરથામાંજ નહિ परंतु ) सह ५ ! ते तुं पण छे]. ".---१० ] *. दृष्ट्वा भवं तमनिमेषविलोकनीयं नान्यत्र तोपमुपयाति मदीयचक्षुः । पीत्वा पयः शशिकरद्युति दुग्धसिन्धोः क्षारं जलं जलनिधेरशितुं क इच्छेत् ? ॥ ११ ॥ टीका हे सुभग ! मदीयचक्षुः-मम नेत्रं कर्तृपदं तोपं-तुष्टिं नोपयाति-न प्राप्नोति । कस्मिन् ? अन्यत्र-शुभसांसारिकभोगविलाससुखं विहायान्यत्र मुनिधर्ममार्गे । किं कृत्वा ? तं-प्रसिद्वं सुक- तोपेवं भवं-संसारं उपलक्षणत्वाद् विविधभोगसंयोगलीलाजनितसुखास्वादप्रमोदमेदुरवहुनरनारी- रूपं दृष्ट्वा-विलोक्य । कथंभूतं भवं ? अनिमेपविलोकनीयं-(नेत्र )निमीलनरहितदर्शनीयम् । दृष्टान्तमाह-को नरो जलनिधेः-लवणसमुद्रस्य क्षारं जलमशितुं-जलपानं कर्तुमिच्छेत् ? न कोs- पीत्यर्थः । किं कृत्वा ? दुग्धसिन्धो:-क्षीरसमुद्रस्य पयः-जलं पीत्वा । किविशिष्टं पयः ? शशि- करद्युति-चन्द्रकिरणधवलमिति । अत्र मुनिधर्ममार्गस्य क्षारजलोपमानं विविधक्लेशजालसहनवाद, सांसारिकसुखस्य तु क्षीरसमुद्रनिर्मलजलोपमानं प्रत्यक्षसुखत्वात् सर्वजनानुभवसिद्धमिति । एतेन पुण्यवतां भोगविलासं दृष्ट्वा मन्मनस्तत्र धावति, त्वं तु तत्र विमुख इति तव मूढलमस्तीति । अथ द्वितीयमर्थमाह-हे सुभग ! मदीयचक्षुः-(मम) नेत्रं तोपं नोपयाति । कस्मिन् ? त्वां विना-अन्यत्र वररूपे । किं कृत्वा ? भवन्तं-नेमिं दृष्ट्वा । कथंभूतं भवन्तं ? अनिमेपविलोकनीयं ?

·૧૧૬ નેમિભક્તામર [માન - स्पष्टम् । दृष्टान्तमाह-को नर इत्यादि पूर्ववत् अन्वयः । परं अन्यपुरुषस्य लवणसमुद्रक्षारजलो. पमानं, श्रीनेमिनस्तु क्षीर( निधि )जलोपमानमिति ॥ ११ ॥ (हे सुभग! ) अनिमेष-विलोकनीयं तं भवं [ अथवा भवन्तं ] दृष्ट्वा मदीय-चक्षुः न अन्यत्र तोपं उपयाति । दुग्ध सिन्धोः शशिन्-कर-दुति परः पीत्वा जल-निये क्षारं जलं अशितुं का इच्छेत् ? શબ્દાર્થ ટ્ટવા (ધા )=જોઈને, પીવા (ઘા =પાન કરીને, પીને. મ (મ)=સંસારને. ઃિ (૦ )=(૧) દૂધ; (૨) જી. તે (મૂળ તત્ ) પ્રસિદ્ધ. વિશ=ચ. માતં (૦ મવ=આપને. =કિરણ. નિમેષ મટકું મારવું તે, આંખ ખાચવી તે. તરપ્રભા, તેજ, રાત્રિદેવ, રિતિચન્દ્રનાં કિરણોના જેવું જ છે જે વિહોરનાર=દર્શનીય, જેવા લાયક. એવું. નવિનવે (૧) એકી ટસે જોવા લાયક સુધ=શીર, દૂધ. (૨) દેવની જેમ દર્શનીય. લિવું=સમુદ્ર. જ નહિ. દુલિપો ક્ષીર-સમુદ્રનું. અભત્રીજે સ્થળે. art (લી)=ખારું. તો (મૂ૦ તપ સતિષ. ૩થાતિ (પાચાપામે છે. ઢ (મૂ૦ ૩)=જળ, પાણી. ભવ=મારી. લનિઃ (મૂળ નધિ)=સમુદ્રનું. કુ=અખ. બરિતું (પા અ =પાન કરવાને. વિચક્ષુ =મારી આંખ. ફુછે (પા)=ઈછે. શ્લોકાથ “(હે નાથ !) વિવિધ પ્રકારનાં ભેગ, લીલા, લલના ઈત્યાદિથી મનહર અત એવ) નિનિમેષ જોવા લાયક એવા પ્રસિદ્ધ સંસારને જોયા બાદ સુંદર સાંસારિક ભોગ-વિલાસથી વિમુખ એવા મુનિ-ધર્મરૂપી) અન્ય સ્થળે મારું ને સંતોષ પામતું નથી [ અથવા દેવની જેમ દર્શનીય એવા આપને જોયા પછી મારૂ નેત્ર અન્યત્ર સંતોષ પામતું નથી ], (કેમકે) ચન્દ્રનાં કિરણેના સમાન પ્રમાવાળા ક્ષીર-સમુદ્રના જલનું પાન કર્યા બાદ(લવણ) સમુદ્રના ખારા જલન આસ્વાદ લેવાને કોણ ઈછે?”—૧૧ राज्ञो महामृगमदाकुलमण्डलस्य दैत्यारिमार्गगमनस्य तमोऽदितस्य । चक्षुष्य ! चारुचतुराक्षिगतस्य किञ्च यत् ते समानमपरं न हि रूपमस्ति ।। १२ ।।

·? नेमिभक्तामरम् ] નેમિભક્તામર ११७ टीका किञ्चेति पक्षान्तरे । कोऽर्थः १ अनन्तरकाव्ये द्वितीयेऽर्थे मदीयचक्षुरन्यत्र तोपं नोपयातीति यदुक्तं तदर्थमेव हेत्वन्तरेण द्रढयति-हे चक्षुष्य !-हे सुभग ! " चक्षुष्यः सुभगः इत्यभिधा- नचिन्तामणि(का० ३, श्लो० १११ वचनात् । अपरम्-अन्यद रूप ते-तब समान नहि अस्ति, भुवने इति शेपः । कथंभूतस्य ते ? ' राज्ञः' राजत इति राजा तस्य महाभूपस्य । पुनः कथंभूतस्य ते ? 'महामृगेति' महामृगा-गजास्तेषां मदैः-दानवारिभिराकुलं-व्याप्तं मण्डलं-देशो यस्य स तस्य । पुनः फिभूतस्य ते ? ' दैत्येति' दैत्यारेः-वासुदेवस्य मार्गे-पथि गमनं यस्य स तस्य । अथवा दैत्यारयो-देवास्तेपां मार्गे गमनं यस्य स तम्य । एतेन तवाग्रतः कृष्पोस्ति, अग्रगा देवाः सेवकाः सन्ति इत्यर्थः । पुनः कथंभूतस्य ते ? तमोभिः-पापैरदितः-असण्डितस्तस्य । पुनः कथंभूतस्य ते ? 'चारुचेति' चारवो गनोहराधतुरा-नरनारीजनास्तेपांअक्षिगतो-देप्यस्तस्येति। चक्षुपे हितधा(चाक्षुष्यः यं दृष्ट्वा चक्षुः प्रसादं प्रायोति । अक्षिगतस्तु देरणीयः, "द्वेन्योऽक्षिगतः" (का०३, श्लो० ११२) इति हैमरचनात् । अत्र विरोधः-यश्चक्षुप्यः सोऽविगतः कथं स्यात् ? परि- हारस्तु-चारुचतुराक्षिषु गतः स्थितः स तस्य । ते नेत्रोपरि (?) रक्षन्ति, सादरविलोकनेन वाल. भ्यत्वादिति [अथवा चालनिपुणजननेनैः सह गतं-गमनं यस्य सः, "आः रथं व्याघुय्य गतो गतः" इत्यर्थः । अत्र लुशौपम्यत्वात् कथंभूतस्य ते-तव कायेव १ राज्ञः-चन्द्रस्येव, यथा राज्ञः-चन्द्रस्य समान अपरं रूपं नास्ति । कथंभूतस्य राज्ञः ? महामृगो लक्ष्मस्वरूपहरिणः तस्य मदेन कस्तू रिकया आकुलं मण्डलं यस्य स तस्य । अथवा महामृग(मद?)शब्देन उपलक्षगत्वात् कस्तूरिकादिसु. गन्धद्रव्यैराकुलं मण्डलं यस्य स तस्य । देवस्थान सुगन्धद्रव्यमिश्रितमेन स्यादिति । पुनः कथं- भूतस्य रातः १ दैत्यारीणां-देवानां मार्ग-आकाशस्वस्मिन् गमनं यस्य स तस्सेति । पुनः क- भूतस्य राज्ञः १ तमायां-रात्रौ उदितः- उदयं प्राप्तः । अथवा तमोभिः अन्धाररदिनः-- ण्डितः । अथवा तमसा-राहुगाऽदितः-असण्डितः, राहुणा मुक्तस्येति, शेपं तया विशेषम् । पुनः रातः-इन्द्रस्येव, इन्द्रपक्षेऽपि महामृग ऐराण इत्यादि यथोचितयोडना कर्तव्येति ॥ १॥ किश्च (हे) चक्षुष्य ! यह महत्-मृग-मद-आर-मण्डलस्य, देव-रिमार्ग-उन्नत्य, वमन- दितस्य अथवा तमा-उदितस्य ], चार-चतुर-आधिगतस्य [ अथवा चार-चतुर-शि-सोते समानं भारं रूपं नहि अस्ति। શબ્દાર્થ राक्षा (० राजन् )-(पतिना, (२)ना; महामृगमदाऊडमाइटस) (3).ना. महामृग (1) था; (२) (३), (७) ३२पूरी (6५६पाये ). मद-(1) हान-११, (२) रा. आफुल-41. मण्डल-(1) AL. (२) १ आरामनर. पुलिया। अन्वयः 14. (२)) भार

·No text on this page.

·गोमेभकामरम् ] નેમિક્તામર ११८ . 1 टीका शिवाया अपत्यं शैवेयः, तस्य संबोधने हे शैवेय! हे देव । हे जलजादित ! हे शहला- छन ! अहमीशी चर्ते । तदाह-कथंभूताऽहं त्वत्सेति' त्वमेव सन्-शोभनो विः-पक्षी तस्य योगोऽस्मिस्तत् एवंविधं चनं-गृहं जलं काननं वा गता-प्राप्ता, (यद्वा) तस्य योग एव वनं-गृहं जलं कागनं वा गता चेतसा भावितत्वन्मयसकलस्थानेत्यर्थः कतरिक्तः । "वनं प्रश्रवणे गेहे, प्रवासेऽ- म्भसि कानने" इति हैमानेकार्थ्याम् । तथापि थंभूताऽहं ? 'तीनेति' तीवः कटुः आतपो-विर- हलक्षणसंतापरतस्योद्धत-उत्कटो यः परामयः-अभिमवस्तेन भाविता-मिश्रिता, पीडितेत्यर्थः । तथापीति विरोधालकारो दर्शितः, त्वदु(यु)क्तगृहादिके आतपपीडा न भवतीति । परमन विह- गोपमानमुचितं चञ्चलस्वभावत्वात् स्थितः सन् तत्कालमेवोडयनं कुर्यात, त्वमप्यागतः सन् त्वरित गत इत्यर्थः । अथ विरोधपरिहारमाह-'त्वत्सेति' तव सत्-निरन्तरं यो वियोगस्तस्य वन-गृहं तव वियोगमन्दिरं प्राप्तेति । अथवा तव निरन्तरवियोगात्, पञ्चमीतत्पुरुषसमासात्, वन-जेलं गृहं काननं इत्यादि स्थानं गतापि कापि रतिं न लब्धेत्यर्थः । हे देव ! यत एतद् वनं पाण्डुपलाश- कल्पं जातम् । कस्मिन् सति ? भातीति भवान् तस्मिन् भवति-त्वयि वासरे-दिवसे सति । पलं- मांसमश्नातीति पलाशो-राक्षसः, पाण्डः-युभुक्षितत्वाच्वेतशासौ राक्षस (पलाश)व तेन कल्प-सदृशं भक्षणकारित्वादिति ॥ १३ ॥ अन्वयः (हे ) 'शैवेय' ! (हे) देव! (हे) जलज-अक्ति ! अहं त्वत्-सत्-वि-योग-वनं एव गता तथापि तीन-आतप-उद्धत-पराभव-भाषिता (अस्मि ) यद् भवति वासरे (सति ) एतद् ( वनं ) पाण्ड- पलाश-कल्पं जातम् । શબ્દાર્થ सत्- १) शासन; (२) निरंतर. उद्त-द. विपक्षी. पराभव-५२।भप. योग-संयोग भावित-मिश्रित. वियोग-वियोग तीनातपोतपराभवभाविता-सात संतापन 6. 'वन- १)(२) (३). કટ પરાભવથી પીડિત, त्वत्सद्वियोगवन- १)तारा समान शासन पक्षीना 'अहं (भू० अनद). રોગ છે જેને વિષે એવા વનમાં, (૨) તારા शैवेय। (मू० शैवेय)-शिमा-नभिनाय! સમાન સુંદર પક્ષીના ગરૂપી વનમાં, (૩) देव! (मू० देव) हे ! તારા નિરતર વિયોગરૂપી વનમાં, (૪) તારા जलजन्म. નિરંતર વિયોગથી વનમાં, अद्धित-(पा० अस्ति जलजाहित ! हे मना नया यूत ! गता (मू० गत )गी, पामेली. जातं (मू० जात)मन्यु. तथापि-तापस एतद् (मू० एत). तीव-सत. यदीया रीन. आतप-संताप वासरे ( ० यासर पिसे. १ 'रह जलं' इति स-पाउः। २'पदेवर' ति -पाठः। .

·૧૨૦ નેમિભકતામર [માવામગ્રત- વચરિરાક્ષસ, guસમાન, છું, સમાન, નવલિ (મૂ૦ મ=પ્રકાશમાન. પાપડુ=ફ્રિકા. ઘ૪=માંસ. પડુપઢારા ફિક્કા (પડી ગયેલા) રાસની બeખાવું. શ્લેકાર્થ “હે શિવા-નન્દન ! હે દેવ ! હે શંખના લાંછનથી લાંછિત (જિનેશ્વર ) ! હું તારા સમાન સુંદર પક્ષીને યોગ છે જેને વિષે એવા વનમાં ગઈ તે પણ (તારા વિરહરૂપી) સપ્ત સંતાપ પરાભવથી પીડિત છું જેથી કરીને પ્રકાશમાન (આયરૂપી) દિવસ તે છતે આ વન સુધાર્ત હોવાને લીધે) ફિક્કા પડી ગયેલા રાક્ષસના જેવું (ખાવા ધાય) છે.”—૧૩ સ્પષ્ટીકરણ વિધાલંકારનો પરિહાર– હે શિવા દેવીના પુત્ર! હે દેવ હે શંખના લાંછવાળા (નાથ) ! હું તારા નિરતર વિયોગરૂપી વનમાં ગઈ તેથી [ અથવા તે તારા સતના વિયોગને લીધે જલ, ગૃહકે જંગલમાં ગઈ તો પણ હું તીવ્ર સંતાપના ઉત્કટ પરાભવથી પીડિત થઈ (અને મને કંઈ પણ સ્થલે ચેન પડ્યું નહિ). व्याहारमेड इव मे यदि नो शृणोषि शब्दादिकं सुखमिदं ब्रज हारि हित्वा । नेतर्नरा भुवि भवन्ति गताङ्कुशा ये कस्तान निवारयति सञ्चरतो यथेष्टम् ? ॥१४॥ टीका है नेतः !-डे स्वामिन् ! यदि चैत्वं मै-मम व्याहार-वचनं एड व बधिर इस नो शृणोपि, मन व नाकपीत्यर्थः, तदा संवत-याहि । कि कता ? इदं प्रत्या शुदादिक ब्दरूपवान्याम मु हिया-त्या किरिशिष्टं मुसं ? हारि-रम्यम् । है नेतः । ये -વાં નિરામ, નાના - મવા ITY hક-૪ના કાય? | વિધિ ના વિવિધતિ છે 28 li -: ૮ - - - - - 11:14 { " ) નો . ( હરે ૮ વાદ-વિહાર 8. * * * * * - - • 1, 1 જ નિવામ?

·Hin નેમિકતામર १२१ શપદાર્થ मार (FIR ) 41.1.1. दिया (पा)-सधने. (ए) (२१. नेता ! (०)- नाय ! नरा. (गूजर थे। मे (सर)-गा. भुधि (भू. भू )-पात वि. रि- भवन्ति ( भा. भू)-५, राय. मांसद गत (भा. गम् ) भरोसा शापि ( 17 )- सस परश-मय, महि. गताकुशागता २५शमना मेवा. जाषि-म. ये (मू० पा)ोगा. सम्मादिक- ६५ का (मू. किम् ). गुस (ग)-१ तान् (गू० तर)-तमने. (म. सम्): निवारयति (धा पार )-निवारे ७. घा (पा RN)-Pt. सशरत. (मू० सवारत् )-ral. दारि (म. पारि )२. यधष्ट-भ२७ मुरमा શ્લોકાઈ “હે નાયક ! જે બહેરાની માફક તું મારૂ વચન સાંભળતો નથી, તો (પછી) આ શબ્દાદિક નેહરખને છોડીને જ. જે મનુષ્ય જગતમાં નિરંકુશ હોય છે, તેવા ઇચ્છા મુજબ ફરતા जनाने एव:"-१४ re A * * घ्यानं विधेहि कुरु रैवतके तपांसि विद्धीति मां हरिसुतोऽस्थिरमाशु कर्ता। यज्जन्ममात्रलघुगात्रजिनांहितो नो किं मन्दरादिशिखरं चलितं कदाचित् ? ॥१५॥ टीका हे नेमे ! त्वं रैवतके गिरी ध्यानं विधेहि-कुरु । पुनः त्वं तपांसि कुरु । हे नेमे ! हरि- मुतः-कृष्णपुत्रः-कामः आशु-शीघ्र मां-नेमि अस्थिरं व्रताद् भ्रष्टं कर्ता-करिष्यति इति त्वं विद्धि -जानीहि । यद्-यस्मात् कारणात् कदाचित्-कस्मिचितु काले मन्दरादिशिखरं किं नो चलितं ? अपितु कम्पितमेव । कस्मात् ? 'जन्मेति' जन्ममात्रथासौ लघुगानचासौ जिनो वीरश्च तस्यां- हितः-पादकमलात् । अत्र महावीरचरणत इति दृष्टान्तमात्रविवक्षितत्वात् भाविनि दृष्टान्ते भूतो- पचारः । अथवा "पुवतित्थयरनिद्दि?" इति वचनात् प्रसिद्धत्वाद् भवत्येव । एवं "धम्मसारहीण" इति पदे भाविनि मेवकुमारदृष्टान्ते भूतारोपणा दृश्यते ॥ १५ ॥ १ पूर्वतीर्थकरनिर्दिछ । २ धर्मसारयिभ्यः ।

·૧૨૦ નેમિકતામર [માનિત- જવલિ (મૂડમ=પ્રકાશમાન. પદ્ધવિરાક્ષસ, પાપડુ કિકે. હપસમાન, . v=માંસ, પડુપઢારપં ફિફા (પડી ગયેલા) રાસની બSખાવું. સમાન પ્લેકાર્થ “હે શિવા-નન્દન ! હે દેવ ! હે શંખના લાંછનથી લાંછિત (જિનેશ્વર) ! હું તારા સમાન સુંદર પક્ષીને યોગ છે જેને વિષે એવા વનમાં ગઈ તે પણ (તારા વિરહરૂપી) સપ્ત સંતાન પરભવથી પીડિત છું જેથી કરીને પ્રકાશમાન (આપરૂપી ) દિવસ હોતે છતે આ વન ૮ સુધાર્ત હોવાને લીધે) ફિક્કા પડી ગયેલા રાક્ષસના જેવું (ખાવા ધાય) છે.”—૧૩ સ્પષ્ટીકરણ વિરોધાલંકારનો પરિહાર– હે શિવા દેવીના પુત્ર! હે દેવ ! હે શંખના લાંછનવાળા (નાથ)! હું તારા નિરન્તર વિગરૂપી વનમાં ગઈ તેથી [ અથવા તો તારા સતત વિયેગને લીધે જલ, ગૃહ કે જંગલમાં ગઈ તો પણ હું તીવ્ર સંતાપના ઉત્કટ પરાવથી પીડિત થઈ (અને મને કોઈ પણ લે ચેન પડ્યું નહિ). व्याहारमेड इव मे यदि नो शृणोषि शब्दादिकं सुखमिदं ब्रज हारि हित्वा । नेतर्नरा भुवि भवन्ति गताङ्कुशा ये करतान् निवारयति सञ्चरतो यथेष्टम् ॥१४॥ टीका हे जेत: !-डे स्वामिन् ! यदि चेत् त्वं मे-मम व्याहार-वचनं एड इस यधिर इस नो गृणोति, मन करनं नाकामीत्वः, तदा वं अन-यादि । किता? इदं प्रत्यक्ष शुध्दादि ૬ હું દિન-II વિશિડ્યું મi? દરિ-નવ : ૧ જ નગરના નર, નાના નાના- યા પાસેથી મે - બર? તું તો તન ત્રિાતિ 3 || ન , ( તા) ઇ-કf - - - - - - - - - -4 are 1 ·नेमिभक्तामरम्] નેમિભક્તામર १२३ मीन उत्तर के छ ? पुन्वतित्थयरनिदिडे अर्थात् पूर्व तीर्थ धरे निर्देश ज्य! हायवीर प्रभु भे३ પર્વત કંપાવશે એ વાત જન-સમાજમાં સુપ્રસિદ્ધ હેય અને એથી કરીને રામતી તે વાત જણતી હતી એમ કહી શકાય. तत्रोपितं निधुवनाय समागतास्त्वां देव्यः समं सहचरैः सुतनुं समीक्ष्य । वक्ष्यन्ति मोहिततरा इति कामरूपो दीपोऽपरस्त्वमसि नाथ ! जगत्प्रकाशः॥१६॥ टीका हे नेमे ! देव्यो-देवनार्य इति वक्ष्यन्ति-कथयिष्यन्ति । किं कृत्वा ? त्वां नमीश्य- विलोक्य । कथंभूतं त्वां तत्र रैवतके उपित-स्थितम् । पुनः कथंभूतं त्वां ? सुतनु-गोननदेहम् । कथंभूता देव्यः १ सहचरैः-निजमित्रैः सम-साधं समागता-आयाताः । कस्म ? निभुवनाय- सम्भोगाय । पुनः कथंभूता देव्यः ? मोहिततरा-अतिशयमोहं प्राप्ताः । इनि बल्यन्ति, इतानि किं ? हे नाथ ! त्वमपरः-अपूर्वो दीपोऽसि । कथंभूतस्त्वं ? 'जगत्प्रकाशः' जगनि-विष्टपे प्रमानो यस्येति । तैलमयदीपस्तु गृहमात्रमेव प्रकाशयति, अतोऽपर इति । कथंभूतस्त्वं ? कामरूपः- कन्दर्पसमानः । अथवा तपः-सिद्धत्वादिच्छास्वरूपः ॥ १६ ॥ अन्वयः सइचरैः सह निधुवनाय समागताः, मोहित-तरा देव्यः तप उपितं सु-तनुं त्यां सनीय है) नाथ ! फामरूपा त्वं जगत्-प्रकाश. अपरः दीप. असि' इति पश्यन्ति । શબ્દાર્થ तघरमा. इति मेम. उपित (मू० उपित )२ऐसा. फाम-(1), अमीर, (२).... निधुवनाय ( मू० विधुवन ) सगोगने भाटे. रूप-३५. समागताः (मू. समागता )-मादी. स्वां (मू० युष्मर)-तने. पामरूपा(1) ६. न ....., देव्यः (मु० देखो ) पीसी. (२) 44..... '. सम-सदित. दीप (मू• दार) सक्ष्चरर (मू• सहचर )-मिना. अपरः (p. in ) मुना १०५५ (म. पर)- तनु-रीर, अति (...) सुत-१६२७ शरीर पनु पान. समीक्ष्य (पा. ३). नाध! (मा.५ ! पश्यन्ति ( पा० ). मोदिततरा. (मू• भारत-रा)मति५ मत अपाश::.., . पामेका ST 2:" १०. जोपीनायोमेघ ते ( १, ch)-RINE.......... . .

·१२४ નેમિભક્તામર [श्रीभावप्रभकृत- શ્લોકાર્થ પિતાના મિત્રોની સાથે સંભે ગાર્ચે આવેલી તેમજ અતિશય મેહ પામેલી એવી દેવીઓ ત્યાં રૈવતક પર્વત ઉપર રહેલા એવા તેમજ સુંદર દેહવાળા એવા તને જઈને કહેશે કે કે નાથ ! કંદર્પના સમાન રૂપવાળ [અથવા ઇચ્છિત રૂપવાળો] એવો તું જગતને વિષે પ્રકાશ પર उना२। अपूर्व ही छ.". -१६ त्वद्ध्यानभाज्यपि पुनर्मयि नो गताया- मिष्टार्थवाधकबृहहिरहान्धकारम् । सद्धर्मधाम्नि सहजोद्यमधौतदोषः सूर्यातिशायिमहिमाऽसि मुनीन्द्रलोके ॥ १७ ॥ टीका हे नमे ! त्वं मुनीन्द्रलोके-योगीश्वरजने 'सूर्येति' सूर्याद् अतिशायी-अधिको महिमा यस म एवंविधोऽसि । कथंभूतस्त्वं ? 'सहजेति' सहजोद्यमेन-आत्मनिष्ठितारम्भेण धौता-प्रक्षालिता दोपा-कर्ममलरूपा रात्रिर्येन स इति । कथंभूते मुनीन्द्रलोके ? सद्धर्मधाग्नि-शुभधर्ममन्दिरे । पुनई नेमे ! त्वं मयि विषये सूर्यातियायिमहिमा नासि। कथंभूतायां मयि ? त्वद्वयानभाज्यपि ताया नयुतापामपि । पुनः कथंभूतायां मयि ? गतायां प्राप्तायाम् । किं प्रति ? 'इष्टेति' इष्टा:- शान्टिनास्तिख वाचक-निरोधकं वृहत्-ग्रौढं विरह एवान्धकारमिति स्पष्टम् । एतेन न्द्रसोले प्रयोतकारको मि, मयि तु न, विरहान्धकार(स्य) विद्यमानत्वात् इति तब न युक्त निति॥१७॥ मुनी- अन्वयः {रे दिन ! ) सन्-धर्म-धाग्नि मुनि-पन्द्र-लोक महज-नयम-चौत-दोषः, सुष-मनिशायिन- रिना उ, उनम् त्वत्-बान-नाति अगि, इट-अब-याचर-पृहन्-विरह-वका यां मारना રાજીવ बाय--1.. 11. . afat-truti. 24tiindian sei it' ३ . * - . की 41.

·(૮) ઉપાધ્યાય શ્રી ધર્મવર્ધનગણિએ પિતાના ગુરૂના નામને તેમજ તેમણે આ કાવ્ય કઈ સાલમાં રચ્યું તે સૂચવનારે એક લેક અંતમાં આવે છે એ વિશેષતા છે. આ બંને કાવ્ય રોપણ ટીકાથી અલંકૃત છે. વીર-ભતામરની ટીકા જતાં એ સહજ જોઇ શકાય છે કે એ ટીકામાં અમુક રૂપે વ્યાકરણથી સિદ્ધ છે એ બતાવવા પ્રયાસ કરવામાં આવ્યા છે, જ્યારેમ-ભક્તામરની ટીક તરફ દષ્ટિપાત કરતાં એમ માલુમ પડે છે કે તેમાં એકના એક પધમાંથી જેટલા અર્થે થઈ શકે તેટલા સૂચવવા પ્રયાસ થે છે. વિરોષમાં વીર-ભક્તામરના ચોથા ચરણમાંથી મૂળ ભક્તામરનાચતુર્થ ચરણના અને ધનિ નીકળે છે, જ્યારે તેમનભતારમાં તે તે ચરણને અન્ય રીતે પદદ કરી નવીન અર્થ પણ કેટલીક વાર સૂચવવામાં આવે છે. વળી જેમ વીર-ભક્તામરમાં એક રથળે (સોળમાં પધમાં) મૂળ ભક્તામરના સંપૂર્ણ પદને સંપૂર્ણ ભાવ નજરે પડે છે, તેવી હકીકત નેમિ-ભ- કતામરને પણ લાગુ પડે છે એટલું જ નહિ, પરંતુ મૂળ ભકતામર સંપૂર્ણ ૧૧ મે લેક ‘ના’ને બદલે “મી” એટલાક ફેરફાર સાથે દષ્ટિગોચર થાય છે. આ બંને કાવ્યને વિષય તીર્થકરના ગુણ ગાવાને છે. વાર-ભતામરમાં તે જૈનેના વીસમા અને આ અવસર્પિણની અપેક્ષાએ અન્તિમ તીર્થકરનું લગભગ સંપૂર્ણ જીવને આલેખવામાં આવ્યું છે, જ્યારે નેમિ-ભક્તામરમાં તો આ અવસર્પિણમાં થઈ ગયેલા અખંડ બ્રહ્મચારી બાવીસમા તીર્થકરના લગ્ન પ્રસંગથી માંડીને તેમના જીવન ચરિત્રની રૂપરેખા દોરવામાં આવી છે. વીસ તીર્થકરમાં આ બે તીર્થંકર પ્રથમ તીર્થકર શ્રીત્રાષભદેવ, સેળમા તીર્થકર શ્રીશાન્તિનાથ અને ત્રીસમા તીર્થકર શ્રીપાશ્વનાથની જેમ વિશેષ લોકપ્રિય છે. આ બંને કા પૈકી વર-ભકતામરનું “રાજ્યદ્ધિવૃદ્ધિ એવું અપર નામ છે, જ્યારે એવું નામ નેમિ-ભક્તામરનું આપવામાં આવ્યું નથી. પરંતુ તેનું કારણ દેખીતું છે, કેમકે જો આ કાવ્યને એવી રીતે ઓળખાવવા તેના કર્તાએ વિચાર રાખ્યો હોત, તે તે કાવ્ય “ભકતામર પદથી શરૂ કરતાં અન્ય કોઇ પદથી શરૂ કરવું જોઈતું હતું. કેમકે આ પદથી શરૂ કરવાથી તે તેનું “ભક્તામર એવું નામ રાખવું પડત અને તેમ થતાં મૂળ કાવ્ય અને સમસ્યારૂપ કાવ્યની ભિન્નતા દષ્ટિગોચર થાત નહિ, શ્રીધર્મવર્ધનગણની કૃતિઓ – આ કવીશ્વરે વીર-ભક્તામર રચ્યું છે એ તો આ ગ્રન્થ ઉપરથી જોઇ શકાય છે. આ ઉપ- રાંત જૈન ગ્રન્થાવલી (પૃ. ર૩૪) ઉપરથી જોઈ શકાય છે તેમ તેમણે એક હજાર લોક જેટલું શ્રેણિક-ચરિત્ર ગદ્યમાં લખ્યું છે. આ સિવાય તેમણે કોઈ અન્ય ગ્રન્થ ર હેય એમ જાણવામાં આવ્યું નથી. શ્રીભાવપ્રભસૂરિની કૃતિઓ – આ કવિરાજે નેમિ ભક્તામર રચ્યું છે એ વાતની તો આ ગ્રન્થ સાક્ષી પૂરે છે. વિશેષમાં જૈન શ્રાવલનાં નિવેદન કર્યા મુજબ તેમણે ૧૯૧માં કલ્યાણ-મદરના ચતુર્થ ચરણની - ક ·antari. . नेमिनातागरम् ] મિલકતામર १२५ उधम-G. महिमन् मलिभा, २५. धौत (धा० धावू )= २, पानणे. सूर्यातिशायिमहिमा सूर्यथा यतियाती महिमा दोपा-शलि. नागोवा. सदजोधमधातदोपावालापि: Gधम पर घो। मुनि-योगी. Hil (भ-१९३५ ) निनो मेवो. इन्द्र-त. सूर्य-भूर्य, वि. लोक- अतिशायिन्यडियात. मुनीन्द्रलोके-या॥३२ साउने विष. બ્લેકાર્થ “(હે જિન ) જેણે શુભ ધર્મ-નિરરૂપ એવા યોગીશ્વર-લોકેને વિષે સ્વાભાવિક ઉદ્યમ વડે ( કમલરૂપી) રાત્રિનું પ્રક્ષાલન કર્યું છે એવો તેમજ સૂર્ય કરતાં અધિક મહિમાવાળે એ તું છે, પરંતુ તારું ધ્યાન ધરનારી હોવા છતાં) પણ વાંછિત વસ્તુના બાધક તેમજ વિસ્તીર્ણ વિરહરૂપી અંધકારને પ્રાપ્ત થયેલી એવી હું (રાજીમતી) તેને વિષે તું તે નથી (અર્થાત્ ભલે તું ગિજની કર્મરૂપી રાત્રિને અંત લાવનાર હોવાથી તેમના સંબંધમાં તો તું સૂર્ય કરતાં વધારે પ્રભાવશાળી છે, પરંતુ મારા વિરહરૂપી અંધકારને તું નાશ નહિ કરી શકો હોવાથી હું તેને સૂર્ય કરતાં કેવી રીતે ચડિયાત ગણું? ઉલટ તને તેનાથી ઉતરતે ગણવો જોઈએ, કેમકે તે તો અંધ- रने नाश १३२०५ परे छ).".-१७ * वक्त्रं जिनान वसतः प्रणिधानभाजो विश्वासतो मृगशिशुव्रजचुम्बितं सत् । संदृश्यते बहुललक्षणभावितं ते विद्योतयज्जगदपूर्वशशाङ्कबिम्बम् ॥ १८ ॥ टीका हे जिन ! हे नेमे ! ते तव वक्त्रं-मुखं अपूर्वशशाङ्कचिम्नं संदृश्यते, लोफैरिति शेपः । कथंभूतस्य ते ? अत्र-नगे वसतो-चासं कुर्वतः । पुनः कथंभूतस्य ते १ प्रणिधानभाजः-समाधि- योगयुक्तस्य । कथंभूतं वक्त्रं ? 'मृगेति' मृगाणां-हरिणानां शिशवो-बालास्तेषां बजः-समूहस्तेन चुम्बितं सद्-वर्तमानम् । कस्मात् ? विश्वासतो-निश्चलत्वान्निर्भयत्वेन विश्वासहेतुत्वात् । अत एव कथंभूतं वक्त्रं अपूर्वशशाङ्कविम्ब ? बहुलेति' बहुलानि लक्षणानि-लाञ्छनानि तैर्भावितं-सहितम् । चन्द्रमण्डलमध्ये तु एकं लक्ष्म वर्तते, अत्र तु वहनि चितानि सन्ति, तेन वक्त्रमपूर्वशशाङ्कविम्ब- मित्युक्तम् । किं कुर्वत् वक्त्रं ? विद्योतयत्-प्रकाशयत् । 'किं ? जगद्-विश्वमिति ॥१८॥ अन्वयः (हे) जिन ! भन यसतः प्रणिधान-भाजा तेविश्वासतः मृग-शिशु-मज-चुम्यिवं, सत् , यहुल- लक्षण-भावितं, जगत् विद्योतयत् वपन अपूर्व-शशाह-विम्ब (लोक) संश्यते। १'कि प्रति' इति रा-पाठः । ? ?

·૧૨૬ નમિભક્તામર [श्रीमाप्रमान- શબ્દાથે वत्रं (मू. वक्त्र ) भुम, वहन. सन् ( घा० अम्)-विधमान. जिन! (मू० जिन )- निना संदृश्यते (धा. हर) नेवार थे. अत्र-अहिंसा वहुल-अतिश५. वसतः (मू० वसत् )रहना।. लक्षण-नि. प्रणिधान-ध्यान. भावित-युत. भाज्रनार. बहुललक्षणभावित अतिशय मानाथा युत. प्रणिधानभाजम्यानयुद्धा. ते (मू० युष्मद् )-ताई. विश्वासतः (मू० विश्वास )-विश्वासने दीधे. विद्योतयत् (धा० द्युत् )-MAI नाई. मृग-२. जगत् ( मू० जगत् )दुनियाने. शिशु-माण अपूर्व-मसाधारण. ब्रज-समूह. शश-भृग. चुम्बित (धा० चुम्ब् )-युमित, युमन ४२।येस. असन, थिन शशाक-भृगर्नु सानतावित, य मृगशिशुवजचुम्बित गुना माना समुदाय विम्य-मिम. વડે ચુંબિત अपूर्वशशाकविम्य असाधारण यन्द्र मिस બ્લેકાર્થ “હે જિન! અહંઆ (રૈવતક પર્વત ઉ૫૨) વસનારા તથા સમાધિગથી યુકત એવા તારા (નિશ્ચલતા તેમજ નિર્ભયતાને લીધે વિશ્વાસથી હરણનાં બાળના સમુદાય વડે ચુંબિત થયેલું એવું, વળી અનેક લક્ષણેથી લક્ષિત એવું તેમજ વિશ્વને પ્રકાશમય કરનારું એવું સુખ ધારણ ચન્દ્રના બિંબના સમાન (લેકેથી) જેવાય છે.”—૧૮ 3AHI- * उद्योग एष भवता क्रियतां किमर्थ ? किं वाऽथ ते तु वरवस्तुन ऊनमस्ति ? । त्वामेव वीक्ष्य शितिभं समुदो मयूर्यः कार्य कियज्जलधरैर्जलभारननैः ? ॥ १९ ॥ टीका अथेति अन्वादेशे प्रश्ने वा । हे नेमे ! भवता-सया एप उद्योग-उद्यमः किमयं क्रियता ? न कोऽपि हेतुर्दश्यत इत्यर्थः । नुरवधारणे । वरवस्तुनः-प्रधानराज्यादिवस्तुनः सकाशात् इतरत किं ते-तव उन-असंपूर्णमस्ति ? किमप्यूनं नास्तीत्यर्थः । दृष्टान्तमाह-मयूर्यो-मय्वतमाः शितिर्म-श्यामवर्ण एवंविधं त्वामेव वीक्ष्य-विलोक्य समुदः-महर्षा भवन्ति । तदा जलमार, -नीरमारेण नमनशीलः जलधरैः-मेधैः कियत् कार्य ? न किमपि कृत्यमस्तीत्यर्थः ॥१९॥ एका उद्योगः भवता किमर्थं क्रियता ? किंया अथ ते वर-वस्तुनः अनु अस्ति शितिर्भरवां एवं धोक्य मयूर्यः सर-मुदः ( भवन्ति, तदा) जल मार-न. जलधर कियत् कार्यम् । ૧ અધારણ કરવાનું કારણ એ છે કે ચદમાં તે એક લાં છે, જ્યારે નેમિનાથમાં અનેક લાંછનો છે अन्वयः ·१२७ समुदः-पित. निभातामरम्] મિલકતામર શબ્દાર્થ पोगः (मू योर) -भ. त्यां (गू युष्मर )-तने. पपः (मृ एल)मा. एच-न भवता (म० भया )-पायी. पीपय (पा० इंदर)ोधन. नियतां (घा.)२१५ से. शितिभं (मू० शितिम )-श्यामवी. किमर्थ- भार. मुद्-स. किंधा-या. अध:प्रमा: ५७५५. मयूर्यः ( मू० मयुरी ) भीमा, सो. नुनी. फार्य (० कार्य )-र्य, स. कियत:हूं. पर उत्तम. जलधरैः (मू० जलघर )- ५ परतुदी जल-Ye, पाशी. परयस्तुन:-तीनथी. भारभार, मान्न जन (० जग )-पूर्ण. गन-नमनशाम शस्ति (पा.स् )-2. जलभारतःसना मार नमनशास. બ્લેકાર્થ " ( नाथ ! ) 21 (तपक्षा, ध्यान, समय त्या ) Gधम तुंशाने भाटे ४२ छ ! શું (ઉત્તમ રાજ્યરૂપી) શ્રેષ્ઠ વસ્તુથી કંઇક અપૂર્ણ છે યામવર્ણી એવી તને જોઈને મયુરીઓ હર્ષિત થઈ જાય છે, તો પછી જલના બાર વડે નમ્ર બનેલા એવા મેધનું (તેમને શું કામ છે ? (તેવી જ રીતે તેને ઉત્તમ રાજ્યાદિક સામગ્રી મળેલી હોવા છતાં તું કેમ તપશ્ચર્યા કરે છે કે તારે शानी मोट छ !)"---१० - इच्छावरं वरमिति स्वजनेन नुन्ना वच्मीत्यहं द्रुतकराजनिरुद्धकर्णा । रत्ने यथा जनतया क्रियतेऽभिलाषो नैवं तु काचशकले किरणाकुलेऽपि ॥ २० ॥ टीका हे नेमे ! अहं इति वचिम-कथयामि । कथंभूताऽहं ? इति स्वजनेन-बन्धुवर्गेण नुन्ना- प्रेरिता-कथिता । इतीति कि ? हे राजीमति ! त्वं अवरं-अन्य वर-भर्तारं इच्छ-वाञ्छ इति । (पुनः) कथंभूताऽहं ? द्रुत-शीघ्रं करान्जाभ्यां-हस्तकमलाभ्यां निरुद्धौ-पिहितौ करें-श्रवणो यया सेति । इति वच्मि, इतीति किं ? हे स्वजन! यथा जनानां-लोकानां समूहो जनता तया रत्ने-मणौ अभिलाप: -वाञ्छा क्रियते, एवं तु किरणाकुले-मरीचिन्याप्तेऽपि काचशकले-काचखण्डे न क्रियत इति ॥२०॥ अन्वयः 'भवरं घरं इच्छ' इति स्वजनेन नुन्ना अहं द्रुत-कर-अज-निरुद्ध-कर्णा ' यथा रत्ने जनतया अभिलापः क्रियते (तथा ) किरण-आकुले अपि काच-शकले तु न एवं ' इति (आई) घम्मि । - ·१२८ નેમિભક્તામર [श्रीभावप्रम- શબ્દાર્થ इच्छ (धा० इप्) ५२६ ४२. रत्ने ( मू० रत्न )लने विषे. अवरं (मू० अवर )=सन्य. यथाभ. वरं (मू० वर)-परने. जनतया (मू० जनता ) सोया. इति मेभ. क्रियते (धा कृ)=२२य छे. स्वजनन (मू० स्वजन ) 4 43. अभिलापः (मू० अभिलाष )२७८ नुन्ना (धा० नुद्)-प्रेरित. न-नहि. वच्मि (धा० वच् )=९ छु. एवं-मेवी शत. अहं (मू० अस्मद् ). तु-तु. द्रुत-शाध, Oreal. काच%ाय. करत, हाय. शकल-1, . काचशकले अयना ने विषे. निरुद्ध (धा० रुध् )संघ रेस. किरण-श. आकुल-व्यात. द्रुतकराजनिरुद्धकर्णा-४२-४मस हारा शा ढांडा किरणाकुले-रिए। 43 व्यात. દીધા છે કાનો જેણે એવી. अपि-पा. કાર્થ “(નેમિનાથને મૂકીને) અન્ય વરને વર એમ સંબધીઓ દ્વારા પ્રેરણા કરાયેલી હું કરી મલ વડે શીઘ કાન ઢાંકી દઈ એમ કહું છું કે જેમ કે ન વિષે અભિલાષા રાખે છે, તેઓ કિરણે વડે પણ વ્યાપ્ત એવા કોચના કકડા વિષે રાખતા નથી.”—૨૦ अब्जभण. कर्णान. * * भव्ये ! मनोहरवरो भविता भवत्याः किं नेमिनाऽसहशुचा च किमित्थमाल्या १ । वाच्यं किमत्र यदि मे न भवानिवान्यः कश्चिन्मनो हरति नाथ ! भवान्तरेऽपि ॥ २१ ॥ टीका। हे नेमे ! तदा आल्या-सख्या इत्थं किं वाच्यं कथं वक्तव्यं, अमुना वाक्येन मृतमित्यर्थः । दत्य तिनदाह-भव्या-मनोहरा तस्याः संबोधनं क्रियते हे भव्ये! हे राजीमति! भवत्याः- तव गाजीमन्या मनोहायरो भविना-भविष्यतीत्यर्थः । अतो नमिना कि ? सतमित्यर्थः । चपूना जगाचा वि ? उत्कटगोन मृनमित्यर्थः । इनि हे नाथ! यदिबदन्यः कषिजनीच-अम्मिन भरे मन्द-मवेद में-मा मना-विजनहानि काय? भानिर, यथा भवान न्वं मम जाननायो नयर्थः ।। २१ ।। २०11 is ..५१० ५० ५.६६॥ . 4 ·नेमिभकामम् ] નમભક્તામર ૧૨૯ अन्वयः यदि (हे ) नाथ ! भवान् श्च अन्यः कचित् अत्र भव-अन्तरे अपि मे मनः न हरति ( तहि भव्ये! भवत्या मनोदर-परः भपिता, (अतः) नेमिना कि ? अ-सह-शुचा च किंी इत्थं आल्या किंघाच्यम् । શબ્દાર્થ भन्ये । ( भन्या (N)! पाव्यं (मू. याच्य)हेवाय. मनोहर-पित्ता अत्रमा संसारमा. पर-पर, पति. यदि मनोहरपर मनार १२. मे (मू० भस्म)-भाई. भविता (पाम)-यशे. नम्नलि. भवत्याः (मू० भक्ती )-पापना. भवान् ( मू० भवत् ) माप. नेमिना (मू० 'नेमि )-भि प. अन्यः (म० अन्य )-भीन्ने. असद-सनसोवा, २५सला. फधित् (मू० किम् ). शुच्. मनः (मू० मनस्)-थितने. असहशुचा-असर पडे. हरति (धा. हरे . घ-qणा. नाथ ! (मू० नाय )-डे नाय ! इत्यंभा प्रभारी भव-स. भवान्तरे अन्य सम. भाल्या (भू. आलोसपा पडे. अपि-५g. શ્લોકાર્યું હે નાથ! જ્યારે આપની જેમ કોઈ અન્ય (પુરૂષ) આ ભવમાં તેમજ ભવાન્તરમાં પણ મારૂ મન હરનાર નથી, તો પછી તે મનહર (અગાક્ષી) ! આપ (રાજીમતી)ને મનહર વર મળશે, વારતે નેમિથી શું (અર્થાત્ તે પછી નેમિનાથનું શું કામ છે ? વળી અસલ શેકથી ५ सयु, सेभ समाथी उभडेवाय ! ( अर्थात् न उपाय )."-२१ + अस्या न दूषणमतो हि भवानसह्यो- बाधः कृतान्तजनको भवतीश ! सोऽपि । साताय सर्वजगतां च शिवा यमर्क प्राच्येव दिग् जनयति स्फुरदंशुजालम् ॥ २२ ॥ टीका शिवा-समुद्राविजयनृपपत्नी प्राची एव-पूर्वा एव दिक्-काष्टा य नेमिन अर्क-सूर्य जनयति । कस्मै ? सर्वजगता-सर्वजनानां साताय-सुखाय । कथंभूतं यमर्क ! स्फुरदंशुजालं- भरनभिन् ' स पY सी. शुम शहे भयभूरित अलिपानचिन्तामलि (:. १, सो. २८)नी वापरा. ૨wા પક્ષમાં અનેક ઋએ દષ્ટિગોચર થાય છે એ એની વિશેષતા છે.

·. 130 નેમિલકતામર [शोभावप्रभात- प्यमानकिन्दाममूहम् । अत्र शिवैव प्राची यमेव सूर्य इति रुपकालङ्कारः प्रोक्तः, अथ न- कदोज मिन्नममत्वा जिवा-निरूपद्रवा प्राची एच दिक यमर्फ जनगतीति द्वितीयः सूर्यपक्षार्थः । नव । बन्दोनित्यसंबन्धः । हे ईश ! हि-यस्मात् कारणात् सोऽपि भवान् नेमिः एवंविधो पनि । नाह-संयंभूतः स भवान् ? ' कृतान्तजनकः । कृतान्त-वियोगलक्षणं यमं जनयति-- उन्नयतीनि कृतान्तजनकः, मम पीडाकारणं भवति । यमो हि सर्वेषां पीडाकदस्तीति । पुनः संस्कार भवान् ? अबाधः-उच्छृहलः, निरङ्कुश इत्यर्थः । “ अाधोच्लोदामा० " इति म: ( क१०६. शो० १०२)। पुनः कथंभूतः स भवान् ? असह-अगहनीगः, कठोरप्रकृतितात् । माताल सर्वजगनामिति पूान्वयापेक्षया प्रस्तः पधाद् दुष्टो जात इति विरोधः । अपिरोि पाः। परिवाग्नु-जगभूनः स भवान् ? कृतान्त-सिद्धान्तं अथवा होमकार्य जनगतीति कृता. । ' कमानो क्षेमकर्मणि । सिद्धान्तगमदेवेषु" इति हैमानेकार्थः । पुनः कथंभूतः स ::::ो पाला-पीडा गस्य गोआप इति । पुनः कथंभूतः स भवान् ? अगा-उप Foनो गोपि सूर्यः कलातजन्मकारकः । पुनः कथंभूतः स गर्गः ? निमाः । पुनः नाथंभूतः गोऽपि मर्यः ? असदो-दुनिलयः । अगा दादामा अगाः शिवाया जनन्याः पूर्वायाः दिशय दूपर्ण ग ri (13) ईदृशो जान इति कातः ।। २२ ।। अन्यथः r: रन-द-जाद, सी-जगतां गानाय जगातिहेश हिरा 72 , नालन चमन, अतः अरगान दुप। साथ जना 1 ful. ( २ ) १२॥१. गदान...! juttarti, COME •न 11, ( 1 ): M4 । hya क भ r M । - A Ho भू x . । ." * .

·नेमिभक्तामरम्] નેમિક્લાસર ૧૩૧ ર=અને. વિશs (T. રિઆ દિશા. શિવા (જૂર) શિવા (રાણી). નયત (પાન)=જન્મ આપે છે. રાવા (૧૦ વિ)=કાયાણકારી. ( પ૦ ) રાયમાન, પ્રકાશમાન. (૧૦) જેને, =કિ૨ણુ. a (જૂ કf )=સુને, રવિને, =સમૂહ, બાવી=પૂર્વ. વંજ્ઞા પ્રકાશમાન છે કિરણેને સમુદાય પ૩=, જેને એવા. શ્લોકાઈ “હે નાથ ! (સમુદ્રવિજય નૃપતિની પટરાણી) શિવારૂપી (કલ્યાણકારી) પૂર્વજ દિશા ફરાયમાન કિરણોના સમુદાયવાળા એવા જે આપ નેમિ ) સૂર્યને આખી આલમના સુખને અર્થે જન્મ આપે છે, તે આપ પણ ( કઠોર પ્રકૃતિવાળા હોવાને લીધે ) અસા, ઉષ્ણુ ખલ અને (હું વિરહી હોવાને લીધે મારા પ્રતિ ) મરણદાયક છે. (અર્થાત આપ તે દુઃખના હેતુ થઈ પડ્યા છો), એથી કરીને એને દોષ નથી.”—૨૨ સ્પષ્ટીકરણ વિરાધને પારહાર– જગતના સુખને માટે જે આપને શિવા દેવીએ જન્મ આપે, તે આપ તો મને મરણા કષ્ટ-દાયક થઈ પડ્યા છે એ વિરોધનો નીચે મુજબ પરિહાર છે – શિવા રાણરૂપી પૂર્વ દિશાએ જે નેમિનાથ રૂપી સૂર્યને સમસ્ત બ્રામ્હના સુખને અર્થે જન્મ આપે તે આપ તે (ઉપસથી) ક્ષોભ પામતા નથી, વળી આપને (કોઈ પ્રકારની) પીડા નથી, તેમજ આપ સિદ્ધાન્તના પ્રરૂપક છે અથવા કલ્યાણકારી કાર્યને કરવાવાળા છે, એથી શિવાને કંઈ દેખ નથી. + चेतश्चमचरिकरीषि दरीश्रितानां तीवैतपिमरैवतशृङ्गसङ्गी । आदर्शधान्नि धृतकेवलचक्रिवत् किं નઃ શિવઃ શિવપશ્ય મુનીન્દ્ર ! Wાર ? ! ર૩ છે हे मुनीन्द्र ! त्वं चेतः चमचरिकरीपि-अतिशयेनाचर्ययुक्तं करोपीत्यर्थः । केपा ? दरी- श्रितानां-कन्दरास्थितानां जनानाम् । कैः ? तीः-उत्कटैः प्रतैः यमनियमरूपैः । कथंभूतस्त्वं ? विपनरैवतशृगसङ्गी, असमरैवतगिरिशिपरस्थित इत्यर्थः । हे मुनीन्द्र ! शिवपदस्य पन्या मार्गो- ૧-૩ સૂર્યના સબંધમાં “અસલવા તેના તરફ નહિ જઈ રાકીય એવોર્ડ અર્થ કરે તેવીજ રીતે 'અ- બાધ” શબ્દથી “અન્ય તેજ વડે પરાભવ નહિ પામનાર એવો ” અર્થ કરવો વિશેષમાં લાકક્તિ પ્રમાણે સૂર્ણ થયું રાજને બાપ થા ક ·? 130 નમિભક્તામર [श्रीभविभकृत दीप्यमानकिरणसमूहम् । अत्र शिवैव प्राची यमेव मूर्य इति रूपकालङ्कारः प्रोक्तः, अथ च- शब्दोन भिन्नक्रमत्वात् शिवा-निरुपद्रवा प्राची एव दिक यमक जनयतीति द्वितीयः सूर्यपक्षार्थः । शेपं तथैव । यत्तदोनित्यसंवन्धः । हे ईश ! हि-यस्मात् कारणात् सोऽपि भवान् नेमिः एवंविधो भवति । तदाह-कथंभूतः स भवान् ? ' कृतान्तजनकः ' कृतान्त-वियोगलक्षणं यमं जनयति- उत्पादयतीति कृतान्तजनकः, मम पीडाकारणं भवति । यमो हि सर्वेषां पीडाकदस्तीति । पुंना कथंभूतः स भवान् ? अबाधः-उच्छृङ्खलः, निरङ्कुश इत्यर्थः । “ अबाधोच्छृङ्खलोहामा० " इति हैमः ( का० ६, श्लो० १०२)। पुनः कथंभूतः स भवान् ? असह्यः-असहनीयः, कठोरप्रकृतिवाद । अतः साताय सर्वजगतामिति पूर्वान्वयापेक्षया प्रसूतः पश्चाद् दुष्टो जात इति विरोधः | अपिर्विरो धार्थः । परिहारस्तु-कथंभूतः सं भवान् ? कृतान्त-सिद्धान्त अथवा क्षेमकाय जनयतीति कृता- न्तजनकः । “ कृतान्तो क्षेमकर्मणि । सिद्धान्तयमदेवेषु " इति हैमानेकार्थः । पुनः कथंभूतः से भवान् ? न विद्यते बाधा-पीडा यस्य सोवाध इति । पुनः कथंभूतः स भवान् ? असह्य-उपः सगैंरक्षोभ्य इति । अथ द्वितीयपक्षे सोऽपि सूर्यः कृतान्तजन्मकारकः । पुनः कथंभूतः स सूर्यः ? अबाधः-अन्यसर्वतेजोभिरनभिभवः । पुनः कथंभूतः सोऽपि सूर्यः ? असह्यो-दुर्निरीक्ष्यः । अतः पूर्वार्थापेक्षया कृतान्तजेनकादिशब्दलाभात् अस्याः शिवाया जनन्याः पूर्वायाः दिशथ दूपर्ण ने विद्यते, तस्याः किं दूपर्ण ? त्वं ( एव ) ईदृशो जात इति काकुः ॥ २२ ॥ अन्वयः 'शिवा' एवं प्राची दिक यं स्फुरत्-अंशु-जालं अके सर्व-जगतां साताय जनयति, हे ईश ! हिस अपि भवान् अ-सहः, अ-बाधः, कृतान्त-जेनक' च भवति, अतः अस्याः न दूपणम् । શબ્દાર્થ अस्याः (मू० इदम् )-मार्नु. जनक-(१) पिता; (२)पन्न १२नार. नम्नलि. कृतान्तजनका=( १ ) यमनान( २ ) सि. दुपणं (मू• दूषण ). નના પ્રરૂપક, (૩) કલ્યાણકારી કાર્ય કરનાર, यताम्मेधा उशने. भवति (धां. भू)-याय छ. हिम. ईश ! (मू. ईश) ले नया भवान् ( मू. भवत् )आ. सा(मू० तद्)ते. असद्यः (मू० असा )सन नअरी २५ ते. अपि-प. भवाधः (१) २ (२) अविधमान पाने साताय ( मू० सात ) सुपने माटे. सर्व-समरत, मामी. कृतान्त=(१) यम, (२)सिld; (a) sell. जगत्-दुनिया, मासभा સુકારી કે. सर्वजगतां मामी भासमती. याधा-1 मा. रस्य रथगम्- " रूप या साया-दर्पयोरभिदा भयेत् । गमानं पाउसमान दा, सपागप वा ॥१॥ -~~याग्मालारे (५०४, श्री. ६६) ·नेमिभक्तामरम् ] નેમિભક્તામર ૧૩૧ પર ને. વિ( વિ=દિશા. શિવા (જૂ ) શિવા (રાણું). નથતિ (પ૦ કન્)=જન્મ આપે છે. રિલા (મૂળ શિs)=ક પાણકારી. 5 (૫૦ ૪) પુરાયમાન, પ્રકાશમાન. (F)=જે. શુ કિરણ, (પૂ)=સૂર્યને, રવિને. ના સમૂહ રાવી=પૂર્વ. વંgir=પ્રકાશમાન છે કિરણોને સમુદાય પવ=જ. જેને એવા. શ્લોકાઈ હે નાથ ! (સમુદ્રવિજ્ય નૃપતિની પટરાણું) શિવારૂપી (કલ્યાણકારી) પૂર્વજ દિશા કુરાયમાન કિરણોના સમુદાયવાળા એવા જે આપ (નેમિ ) સૂર્યને આખી આલમના સુખને અર્થે જન્મ આપે છે, તે આપ પણ ( કઠોર પ્રકૃતિવાળા હોવાને લીધે) અસા, ઉ9- ખલ અને (હું વિરહી હોવાને લીધે મારા પ્રતિ) મરણદાયક છે(અર્થાત્ આપ તે દુખના હેતુ થઈ પડ્યા છે), એથી કરીને એને દેશ નથી.”—૨૨ સ્પષ્ટીકરણ વિરોધને પરિહાર– જગતના સુખને માટે જે આપને શિવા દેવીએ જન્મ આપ્યો, તે આપ તે મને મરણાન્ત કષ્ટદાયક થઈ પડ્યા છો એ વિરોધને નીચે મુજબ પરિહાર છે – શિવા રાણરૂપી પૂર્વ દિશાએ જે નેમિનાથ રૂપી સૂર્યને સમસ્ત બ્રહ્માણ્ડના સુખને અર્થે જન્મ આપે તે આપ તે (ઉપસર્ગથી) #ભ પામતા નથી, વળી આપને (કોઈ પ્રકારની) પડા નથી, તેમજ આપ સિદ્ધાન્તના પ્રરૂપક છે અથવા કલ્યાણકારી કાર્યને કરવાવાળા છે, એથી શિવાને કઈ દોષ નથી. - - चेतश्चमचरिकरीषि दरीश्रितानां तीनैतविषमरैवतशृङ्गसङ्गी । आदर्शधाम्नि धृतकेवलचक्रिवत् किं નન્યઃ શિવઃ શિવપશ્ય મુનીન્દ્ર ! પ્રચાર ? / રરૂ I हे मुनीन्द्र ! त्वं चेतः चमचरिकरीपि-अतिशयेनाधर्ययुक्तं करोपीत्यर्थः । केषां ? दरी- धितानां-कन्दरास्थितानां जनानाम् । कैः १ तीत्रैः-उत्कटः व्रतैः-यमनियमरूपैः । कथंभूतस्त्वं ? विपनरैवतशृङ्गसङ्गी, असमरैवतगिरिशिखरस्थित इत्यर्थः । हे मुनीन्द्र ! शिवपदस्य पन्था-मार्गो- ૧-૩ સૂના સબંધમાં “ સલ'વા તેના તરફ નહિ જોઈ રાક એવો અર્થ કર. તેવીજ રીતે “અ- બાપ” શબદથી “અન્ય તેજ વડે પરાભવ નહિ પામનારે એ * અર્થ કરવો. વિશેષમાં કાતિ પ્રમાણે અલમ- રાજ બાપ થાય છે. 1 ·૧૩૨ નેમિભકતામર [શ્રીમાતા- न्य एतत्कष्टात् इतरः किं न वर्तते ? अपितु वर्तते एव । कथंभूतः पन्थाः ? शिवो-निरुपद्रवः । किंवत् १ आदर्शधाग्नि-दर्पगगृहे धृतकेवलचक्रिवत्-लब्धकेवलज्ञानभरतचक्रधर इवेति ॥ २३ ॥ अन्वयः દે મુરિ વિષમ-જોવા-જૂEસી વં તીઃ ત્રસૈ રી-બ્રિતાનાં રેતા મરિયા આર-ધારિત છૂત-વ-વામિન-વ ક્રિ ઉવ-૪ રાજઃ શિવઃ સ્થિર (તે)?! શબ્દાર્થ વેર (મૂ૦ ફૂ)=ચિત્તને. પૂત (પ૦ Fપ્રાપ્ત કરેલ. ઘમચરિવારિ (ધો. 9 )=અતિશય આપતિ વર= કેવલજ્ઞાન), સર્વ તા. કરે છે, ઘણે અચંબો પમાડે છે. નિ=ચક્રવર્તી. કુર=ગુફા. સરખુ, બરાબર. ત્રિા(વાચિ)=આશ્રય કરેલ. ધૃતવર્ઘિ=પ્રાપ્ત કર્યું છે કેવલજ્ઞાન) જે બ્રિજાનાં ગુફાનો આશ્રય કરેલાના. એવા ચક્રવતીની જેમ. Tઃ (deતી. ક્રિ=શું. : ( 1 =વતે વડે, =નહિ. ઉજવવામ. વાચઃ (જૂન્ય Fબીજે. પાવત (પર્વત). શિવઃ (ભૂ શિવ-કલયાણકારી. -દિર, શિવ=મહા. = કરન'ર. સ્થાન. ત્તિનામ વિતના શિખર વિપશ્ચા-સ્થાન, નિ=પતિ, સાધુ Tદ્ર=મુખ્ય. -=-વનમ. =ોગીશ્વર, હે મુનિરાજ ( 1) મા. લોકાથ સર ! વિમવન (પર્વતના શિખર ઉપર રહેલો એ તું તીવ (પ માં વસનારા (જનના) ચિત્તને અતિશય આયક્તિ કરે છે. (પ 'ક દિ ) દાવનમાં દેવલ (જ્ઞાન) પ્રાપ્ત કરનારા એવા (ભરત) સ દ: પદને. (ઇ) અન્ય કલાકારી માર્ગ નથી વાર? સ્પ-ટીકર વલસાન- મ - ક, બ. ક. કરી, દાદર જ વર શi, , -- - . અને એક ધા' કી -: દ.. . - " ક , - - - , , , . . . - - - - - દા ૬ ·-- श्रीभक्तामरस्तोत्रपादपूर्तिरूपस्य काव्यसङ्ग्रहस्य प्रथमो विभागः उपाध्यायश्रीधर्मवर्धनगणिकृतवीरभक्तामर- श्रीभावप्रभसूरिरचितनेमिभक्तामरस्तोत्रद्वयम् स्वोपज्ञटीकासमलङ्कृतम् श्रीमानतुजसरिसंधभक्तामरस्तोत्र श्रीधर्मघोषसूरिप्रणीतगिरिनार- गिरीश्वरकल्परूपपरिशिष्टव्यान्वितम् । -coatseep- गुर्जरभाषानुवादविवरणादिपरिष्कृतं संशोधितं च कापडियेत्युपाहश्रीरसिकदासतनुजनुषा हीरालालेन । - प्रसिद्धिकारकः- शाह वेणीचन्द्र सूरचन्द्र । कार्यवाहिनी श्रीमती आगमोदयसमितिः । वि. स. १९८२]] पीरसंवत् २४५२ [.स. १९२९ मतयः १२५० ग्यं रूप्यकत्रयम् । . .

·(૯) પાદપૂર્તિરૂપ તેમજ પાટીકાથી અલંકૃત એક કાવ્ય રચ્યું છે. (આને અભિનવ-કલ્યાણ-મંદિર તેમજ જૈનધર્મવરસ્તોત્ર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ બંનેને જૈન ગ્રન્થાવલીમાં જુદા ગણવામાં આવ્યા હોય એમ લાગે છે, પરંતુ તેમ કરવામાં આવ્યું હોય તે તે ખોટું છે. વળી શ્રીયશવિજય જૈન ગ્રન્થમાલા તરફથી પ્રસિદ્ધ થયેલા જૈનસ્તવ્યસંગ્રહના પ્રથમ ભાગમાં આ કાવ્યનું જૈનધર્મવરસસ્તવન એવું નામ રાખવામાં આવ્યું છે.) આ ઉપરાંત ન્યાયવિશારદ ન્યાયાચાર્ય મહામહે પાધ્યાય શ્રીયશવિજયે રચેલા પતિ- માશતક ઉપર ( વિ. સં. ૧૭૪ માં) લધુવૃત્તિ તેમજ તેમણે રચેલા નપદેશ ઉપર એવ- ચુરિ તથા શ્રીપાચન્દ્રકૃત મહાવીર સ્તોત્ર ઉપર વૃત્તિ આ સરિજીએ રચી છે. વળી પ્રતિમાશ- તકની પ્રસ્તાવનામાં નિવેદન કર્યા મુજબ તેમણે માતૃકા-પ્રકરણ પણ રચ્યું છે. સં. ૧૭૯૨માં રચેલી હુતાશિની કથા તથા છ પત્રની પર્યુષણ-અફાઈ–વ્યાખ્યા એ પણ જૈન ગ્રન્થાવલી અનુસાર તેમની કૃતિઓ છે. શ્રીધર્મવર્ધનગણિ અને શ્રીભાવપ્રભસૂરિનાં જીવન ચરિત્ર – શ્રીધર્મવર્ધનગણિના સંબંધમાં તેમણે રચેલા વીર-ભકતામરના અન્તિમરલોક ઉપરથી જોઈ શકાય છે તેમ આ કાવ્યની રચના તેમણે સં. ૧૭૩૬માં કરી હતી અને શ્રીવિજયહર્ષવાચક એ તેમના ગુરૂ થતા હતા. આ ઉપરાંત તેમના જીવન ઉપર વિશેષ પ્રકાશ પાડનારું કોઈ સાધન મારા જોવામાં આવ્યું નથી એટલે તે સંબંધમાં હું વધારે લખી શકતો નથી. ૧ આપટીકા યુક્ત કાવ્યની એક પ્રતિ મને થીમાન છવણચંદ મારફતે મુનિવર્ય હંસવિજયજી તર- ફથી મળી છે. હાલમાં આ પ્રતિની પ્રેસકોપી તૈયાર કરી રહે છું. આગમેદયસમિતિ દ્વારા તે બહાર પાડવામાં આવનાર છે. ૨ આ ગ્રન્ય (લઘુવૃત્તિ સહિતશ્રી જૈન આત્માનન્દસભા તરફથી વિ. સં. ૧૭૧માં પ્રસિદ્ધ થયેલ છે ૩ સરખા પ્રતિમા શતકની અન્તમાં આપેલી ટીકાકારની પ્રશસ્તિ– ચામમિતિ (૧૪૪૨) માપરાકાષ્ટનીતિયો છે વારે રે તિા, પૂરત વૃત્તિમાં ” ૪ આ લઘુત્તિ સૂરિજીએ પોતાના શિષ્ય તીરનને માટે રચી હતી એ વાત એના અન્તમાં આપેલા નિસ-લિખિત ઉલેખ ઉપરથી સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે. " इति श्रीमत्पूर्णिमागच्छीयभारकत्रीभावप्रभसूरिसमुसता 'प्रतिमाशतफ 'लघुतिरिय शिष्यज्योतीरलस्य हेतवे પૂ.” ૫ સરખાવા- स्मृत्वा धीशारदामन, श्रीभावप्रभसूरिमिः । स्मृत्यर्थ लिख्यते कधित्, पर्यायो बस्य गृत्तितः ॥ १॥" ૬ માં રહે તેમજ તેની વૃત્તિ શ્રી વિજય જન સંસ્કૃત પાઠશાલા (મહેસાણા) તરફથી પ્રસિદ્ધ ધયેલા શ્રીસ્તોત્રરત્નાકરના દિતીય વિભાગમાં છપાયેલાં છે, ૭ જાતક-દીપિકા નામને પ્રત્યે તેમજ (સન ૧૭૬૫માં) તેની વૃત્તિ રચનારા તરીકે જે હર્ષવિજયનો જેન પ્રસ્થાવલીમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, તે આજ છે કે કેમ તે તેની પ્રતિ જેવા વિના નિવેદન કરી રાકાય તેમ નથી, -- 1 ·नेमिभक्तामरम्] નેમિભક્તામર ૧૩૩ વિચારવા લાગ્યા કે શું શરીરના બીજા ભાગે પણ અલંકાર વિના આ નિસ્તેજ દેખાતા હશે ? એની પ્રતીતિ કરવા તેઓ અંગ ઉપરથી એક પછી એક આભૂષણ ઉતારવા લાગ્યા. આનું વર્ણન કરતાં શ્રી હેમચન્દ્રસૂરિ કહે છે કે પ્રથમ તે તેમણે મરતક ઉપરથી માણિ- થને મુકુટ ઉતાર્યો, એથી તે મસ્તક રત્ન વિનાની મુદ્રિકા જેવું દેખાવા લાગ્યું. ત્યાર બાદ તેમણે કાનમાંનાં કુડળ કાઢી નાંખ્યાં, એટલે તે કાન સૂર્ય અને ચન્દ્ર વિનાની પૂર્વ અને પશ્ચિમ દિશા જેવા ભાસવા લાગ્યા. ગ્રીવા (ડાક) ઉપરથી ગળચવે દૂર કરવાથી તેમનીગ્રીવા નીર (જળ)વિનાની નદી જેવી જણાવા લાગી. પછીથી તેમણે વક્ષારથલ (છાતી) ઉપરથી હાર ઉતાર્યો, એથી તે તે તારા વિનાના આકાશની જેમ શુન્ય દેખાવા લાગ્યું. બાજુબંધ ઉતારતાં તેમના બંને હાથે જાણે અર્ધલતાપાશથી રહિત બે સાલ વૃક્ષ હોય તેમ ભાસવા લાગ્યા. હાથના મૂળમાંથી તેમણે કડાં ઉતાર્યો, એટલે તે આમલસાર વગરની ઇમારત જેવા જવા લાગ્યા. તેમણે ત્યાર પછી બીજી બધી આંગળીઓમાંથી મુદ્રિકા કાઢી નાખી, એટલે તે આંગળીઓ સર્પ વિનાની ફેણ જેવી દેખાવા લાગી. ત્યાર બાદ તેમણે પાદમાંથી પાદ-કટક દૂર કર્યો, એથી તે રાજકુંજરના સુવર્ણ કંકણથી રહિત દાંતના જેવા જણાવા લાગ્યા. આ પ્રમાણે સર્વ આભૂષણને તેમણે અનુક્રમે ત્યાગ કર્યો એટલે તેમનું શરીર પત્ર વિનાના વૃક્ષ જેવું શૈભારહિત દેખાવા લાગ્યું. આ પ્રમાણેનું પિતાનું શરીર જોઈને તેમણે એ વિચાર આવ્યો કે શરીરની અલંકારથી કૃત્રિમ શોભા છે. બાકી આ શરીર ને અંદરથી વિદિક મળથી અને બહારથી મૂત્રાદિકના પ્રવાહથી એમ ઉભય રીતે મલિન છે. આ પ્રમાણે તેમણે શરીર ઉપરની મમતા ઓછી કરવા માંડી એટલું જ નહિ, પરંતુ શુદ્ધ વિચારમાં આગળ વધતા જતા એવા તે રાજે શ્વર અપૂર્વકરણને અનુક્રમથી ક્ષપક શ્રેણિ ઉપર આરૂઢ થયા. શુક્લ ધ્યાનમાં તલ્લીન બનેલા એવા તેમને સદવિચારના પ્રભાવથી કેવલજ્ઞાન ઉત્પન્ન થયું. ધન્ય છે આવા રાજર્ષિને કે જેમણે મન પૂa મનુષ્કાનાં ક્ષાર રાજ્યમોક્ષ એ વાક્યને ચરિતાર્થ કરી બતાવ્યું તેમજ ગૃહસ્થાવાસમાં રહીને પણ કેવલજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું. * पूर्ण व्रतेन भवतु कियया गतैः किं ? कप्टैः कृतं च तपसाऽस्त्वलमन्यकृत्यैः। चेत् केवलं शिवसुखाजविकाशहेतुं ज्ञानस्वरूपममलं प्रवदन्ति सन्तः ॥ २४ ॥ टीका છે ને! તેને પૂર્ણ સંત ! મિયા મg-૨ત ગૌ-મ-વિ જિં-ના कटैः-लोचादिभिः कृतं-सृतम् । तपसाऽस्तु-सृतम् । अन्यकृत्यैः-अन्यधर्माभासकायः अलं-सद ·જ્ઞાન જ્ઞાન. રૂપી કમલના વિકાસના કારણરૂપ કહે છે, તો પછી વ્રતથી તેમજ ક્રિયા વડે (પણ) સ; (વિ. ૧૩૪ નેમિભક્તામર [શ્રીપાવાવ नेमे ! चेद-यदि सन्तः-पण्डिताः केवलम्-असहायमेकं अमलं-निर्मलं शिवसुखानविकास- हेतुं-मोक्षसुखकमलोल्लासनकारणं एवंविधं ज्ञानस्वरूपं-ज्ञानलक्षणं प्रवदन्ति इति ॥ २४ ॥ अन्वयः (હે નાથ!) જે સત્તાવ અ- મ-gg-૪ન્ન-વિવારા- તું જ્ઞાઘ-ચનેિ (તé) ગ્રસેર છૂ, ચિયા મg, mઃ કિં? , તારા અg, અરા- ૪ / શબ્દાર્થ પૂuસ. જે. તેજ ( રાત)-ત્રત વડે. ૪ (મૂળ વૈ૪)=નિઃસહાયી, એકલા. વિકસવું. શિવ (૧) કલ્યાણ, (૨)મેલ. ળિયા (મૂ૦ કિચા)=ક્રિયા વડે. જુવ=મુખ, તૈઃ (મૂત)=ગમનો વડે, અદા મી. ત્રિશું, સર્યું. વિરા=લવું તે. છેઃ (૦ )=કષ્ટો વડે, દેતુ=કારણ. =સ. રિવાજ્ઞવિહેતું વિવસુખરૂપી કમળના ૨ વળી. વિકાસના કારણરૂપ, તપણા (મૂળ તાડૂ) તપશ્ચર્યાથી, તપથી, અસ્તુ=મૂવું. =સ્વરૂ૫. અરું=સર્યું. નિરાઇ=જ્ઞાનના સ્વરૂપને. ચ=અપર. અમરું (૬૦ સામ=નિર્મલ. કવાતિ (૦ વર્Fકહે છે. અન્ય =અન્ય કાર્યો વડે. હત (ફૂસંત )=સંતે, પરિ. કલેકાર્થ “(હે નાથ !) જે સન્તો જ્ઞાનના વિરૂપને નિઃસહાયી તથા નિર્મલ તેમજ મુક્તિના સુખ હાદિક) ગમનથી શું? (લાચાદિક) (પણ) શા કામનાં તપશ્ચર્યાથી શી સાર્થકતા અને અન્ય (ધર્માભાસરૂપી) કાર્યોથી પણ બસ થયું (અર્થાતુ આ બધી ક્રિયાઓ નકામી છે ). ”—૧૪ સ્પષ્ટીકરણ જ્ઞાન અને ક્રિયાને સગ– “સ” રાખવાચક વિવિધ શબ્દોથી શોભતા આ પદ્ય દ્વારા રાજમતી ક્રિયાનો નિધિ કરે છે, પરંતુ તે વાત યુબ નથી, કેમકે જ્ઞાન અને શિક્ષાના સાગથી મુક્તિ મળે છે. માં વડની કિનારી છે. વિશેષમાં એ ધ્યાનમાં રાખવું કે જ્ઞાન એ દેખી છ- છે, જ્યારે શિયા એ ગતિ કરનારી દેવા છતાં આંધળી છે એટલે આ બંનેને ૨. જે વિધિમાં નવા મકાન પણ ઉમરાત્રિમાં સમાવી છે, નું આપે છે,મક બાર માને gિ” - છે. ઉનનુની નનાવિચાર કરતાં આચાર રવિ અં =કાર્ય.

·नैमिभक्तोमरम्] (મભફતામર ૧૫ કાય છે અને દુનિયામાં છાપ પણ ચારિત્રશાળી વ્યકિતની જ પડે છે. આ સંબંધમાં ઘણું વિવેચન २४ श तेभ थे, परंतु म त " आचारहीनं न पुनन्ति वेदाः " मे पसिष्ट-स्मृतिना ७४1 21- ધ્યાયના ત્રીજા કલેકના ચરણને ઉલ્લેખ કરી વિરમવું ઉચિત સમજાય છે. આની વિશેષ માહિતી भाट तुमा विशेषावश्य: (गायां ११४३-११६३). WW बालश्चिखेलिथ सुरैः कृतनर्मकमैं- धीरो भवंश्च समितौ भुवनेषु जिष्णुः। सत्त्वात् पुनः स च गृहीति किमत्र गण्यो व्यक्तं त्वमेव भगवन् ! पुरुषोत्तमोऽसि ॥ २५ ॥ टीका हे भगवन् ! व्यक्तं-प्रकटं अन-लोके त्वं एव पुरुषोत्तमो गण्यः-संख्येय इति किमसि ? अपितु पुरुषोत्तमो गण्यो नासि । त्वं बालः सन् सुरैः-देवैः सह चिखेलिथ-क्रीडां करोपि स्मेत्यर्थः । कथंभूतैः सुरैः ? कृतानि नर्मकर्माणि-क्रीडाकर्माणि येषां तैः । कर्मशब्दोवाका- रान्तोऽप्यस्ति । च-पुनः कथंभूतस्त्वं ? धीरो-दृढो भवन् । कस्यां ? समिती-ईर्यादिपञ्चसमिति- रूपेऽथवा साम्ययोगे। यत:--"समितियुधि सङ्गमे । साम्ये सभायामीर्यादो" इति हैमाने- कार्थः । पुनः कथंभूतस्त्वं ? भुवनेषु-विश्वेपु जिप्णुः-जयनशीलः । कस्मात् ? सत्वात्-पराक्र- मात् । अथ कृष्णोऽपि सुरैः सह क्रीडां चकार, समितौ-समामे सभायां वा धीरो भवन पुनः सत्त्वात् विश्वे जयनशीलः । इति तव कृष्णस्य च साम्यं प्रोक्तम्, अथ कृष्णस्य विशेपमाह-पुन- रितिभेदे । स च कृष्णः गृही-कलत्रवान इति वर्तते, त्वं तु न इति, तेन पुरुषोत्तमः गण्यो नैति युक्तम् । पुरुषाणां मध्ये उत्तमः पुरुषोत्तम इति निरुक्तिः । अथवा “स च गृहीति भवांस्तु योगी" इति पाठान्तरम् । तत्र पक्षे हे भगवन् ! त्वमेव पुरुषोत्तमोऽसि, साम्यधर्मत्वात् । पुनः स च कृष्णो गृही। पुनः भवान् तु योगी-योगधारी। यतः (श्रीवाग्भट विरचिते) अलङ्कारान्ये (प०४, श्लो० ८५,८६)- "केनचिद यत्र धर्मेण,द्वयोः संसिद्धसाम्ययोः। भवत्येकतराधिक्य, व्यतिरेकः स उच्यते ॥१॥-अनु० अस्त्वस्तु पौरुपगुणाजयसिंहदेव- पृथ्वीपतेदंगपतेय समानभावः । किन्त्वेकतः प्रतिभटाः समरं विहाय सद्यो विशन्ति वनमन्यमशङ्कमानाः॥२॥"असन्त० इति व्यतिरेकालकार उक्तः । लोकभापया स्त्रीरहितो योगी कथ्यते इत्यस्या ईविचनमपि ॥२५॥ १ 'ति भवास्तु योगी' इति पाठान्तरम् । २ 'साल्पाति-पाय -- -- ·૧૬ નિમિભક્તામર [श्रीमावप्रम- પુનવળી. -- अन्वयः (त्वं ) वालः ( सन् ) कृत-नर्मन्-कर्मः सुरैः चिखेलिथ, समितौ धीरः भवन् सत्वात् च भुवने जिष्णुः सः (पुरुषोत्तमः ) च गृही इति ( तस्मात् ) हे भगवन् ! व्यकं त्वं एव अत्र पुरुष-उत्तम લખ્યઃ (રૂતિ ) લિંક અહિ ? શબ્દાર્થ વા (વાઢ)=બાળક. રિદ્ધિ (ધા. લેન્દ્ર =ક્રીડા કરી. રસ (મૂળ તૈક્) તે. (મૂળ પુર)=દેવ સહિત. ગૃહી (મૂFગૃહસ્થ. (વા $)=કરેલ. રુતિ એમ. નર્મન=ક્રીડા. Éિ=શું. કૃત્ય. અત્રકઆ જગતમાં. તન કર્યા છે ક્રીડાનાં કૃત્યો જેણે એવા. શષ્યઃ (૦રાખ્યEગણવા લાયક. ધીર: (મૂ૦ ધીર-દઢ. સ્પષ્ટ. મવ(૦મવFથ. á (મૂ૦ ૩૬તું. =જ. મૉ (મૂમિતિ) (૧) ઈદિક સમિતિમાં, (૨) મ!િ (મૂ૦માવહે ભગવન ! યુદ્ધમાં, (૩) સભામાં. પુરુ=મનુષ્ય. મુgિ ( મુવન)=દુનિયાઓમાં ઉત્તમ શ્રેઇ. gિ ( uિg Eયનશીલ, જીતવાના સ્વભા- પુણોત્તમ (મૂળ ઉત્ત) (૧) મનુષ્યમાં એક વાળો. ૨ ) નારાયણ. રા(સંવFપરાક્રમને લીધે. અઘિા મન છે. પ્લેકાર્થ જેમણે કીડાનાં કૃત્યો કર્યા છે એવા દેવાની સાથે બાળક ઈ કરીને તે જેમ ધડ કરી તેજ (દર્યાદિક પાંચ) સમિતિને વિષે [ અથવા યુદ્ધકે સભામાં] ધીર થયો કે પરામ, દુનિયામાં તું જ્યનશીલ છે, તેમ તે નારાયણ પણ છે. પરંતુ તે ગ્રહ છે અને કરી છે), એથી કરીને હે ભગવન! તુંજ અત્ર પુરૂત્તમ ગણી શકાય તેમ છે ખરો કે સ્પષ્ટીકરણ સમિતિ શબ્દનો અર્થ સાવધાના, સાવની શુદ્ધ પ્રવૃત્તિ થાય છે. ચારિત્રની રક્ષાને એ રિતિપાળવાની છે. આ સમિતિના (1) ઈ-સમિતિ, (૨) ભાષામ : એ-મિતિ, ( છે. બિલિને અને એ જીતુ વન મા (૪) આહાનિ-રમિતિ - ર~માં પણ દાય નો તેમાં પડી ન જાવ ઇતિ જાય એ વડે અને (૫) પાપિનિકા- અંક : ? ભજ તે “અજન- જ ·नेमिभक्तामरम् ] નેમિક્તામર १७७ રક્ષણ એક યુગ (ઘોસરા) જેટલી અગ્ર દૃષ્ટિ રાખી ચાલવું. ભાષા-સમિતિથી એ સમજવાનું કે બેલતી વખતે સાવચેત રહેવું અર્થાતુ અહિતકારી કે પાપમય વચન બોલવું નહિ. એષણ સમિતિનું તાત્પર્ય એ છે કે શાસ્ત્રમાં જે વરતુઓ લક્ષ્ય અને પેય ગણવામાં આવી હોય તે ગ્રહણ કરવી અર્થાત્ પ્રાસુક આહાર પાણી લેવા. આદાન-નિક્ષેપ-સમિતિને અર્થ એ છે કે વસ્ત્ર તેમજ પાત્ર લેતાં મૂકતાં ભૂમિનું નિરીક્ષણ અને પ્રમાર્જન કરી તેમ કરવું. પારિષ્ઠાપનિકા-સમિતિને અર્થ એ છે કે મલ- મૂત્રનો ગ્ય ભૂમિએ ત્યાગ કરે. * पूर्व प्रभो ! प्रबलपूरितपाञ्चजन्यः के प्रेजिन्ताच्युतभुजो हसितोऽस्य दारैः । मौनं श्रितः परिणये विमुखोऽधुनैवं तुभ्यं नमो जनभवोदधिशोषणाय ! ॥२६॥ टीका हे प्रभो ! पूर्व-प्रथमं भवान् ‘प्रवलपूरितपाञ्चजन्यः' प्रवलेन-शौर्येण पूरितो-ध्मातः पाञ्च- जन्यो-चासुदेवशड्डों येन स इति अभवत् । ततोऽनन्तरं भवान् के प्रकाशेऽर्थात् प्रकाशयुक्त मल्ला- क्षाटके प्रेद्विताच्युतभुजो-चालितकृष्णहस्तोऽभवत् । ततोऽनन्तरं कशब्दोऽत्रानुवर्तनीयः तेन के-जले जलाश्रये इत्यर्थः । अस्य कृष्णस्य दारैः सत्यभामादिखीभिर्भवान् हसितः हास्यं नीतः। ततोऽनन्तरं भवान् परिणये-विवाहमेलननिमित्तं मौनं श्रितः-गृहीतमांनोऽभवत् । ततोऽनन्तर- मधुना-साम्प्रतम् एवंप्रकारः कोऽर्थः १ तोरण आगतः पाणिग्रहणमकृत्वा पश्चाद् वलितः, संवत्सरदानं दत्वा व्रतं गृहीत्वा रैवतके योगासक्त इत्यर्थः । एवंशब्दः प्रकारार्थः । हे जनभवोदधिशोपणाय ! जनानां संसारसमुद्रशोपणे आयो-लाभो यस्य सः । अथवा जनो-मल्लक्षणस्तस्य भवः-जन्म स एवोदधिः-समुद्रस्तस्य शोपणे-स्थलकरणे आयो-लाभो यस्य स तस्य संवोधने इति । वियोगिना- मेकाऽपि घटिका कल्पान्तकालोपमा भवति, .अतो भवोदधीत्युक्तं युक्तम् । हे नेमे ! तुभ्यं नमः- नमस्कारोऽस्तु । एतेन त्वं शिक्षायोग्यो न, अहं तु शिक्षाकथनेन थपिता इति अत्यन्तति- रस्कृत्यलङ्कारोऽयम् , यदुक्तं नैषधे- "मुखरय स्वयशोनवाडिण्डिम जलनिधेः कुलमुज्ज्वलयाधुना । अपि गृहाण वधूवधपौरु हरिणलाञ्छन ! मुश्च कदर्थनाम् ॥१॥" इति ॥ २६ ॥ - . १रपतफे 'रत्यधिक स-पाठ ! - ·૧૩૮ નમિભક્તામર [श्रीमात्रप्रमत- સો (મૂલ્ય ---- લાભ. (હે) મો. પૂર્વ (સવા) વણ-પૂર્તિ-જ્ઞજ્ઞાજ, () જે વિત્ત-સુત-મુન્ના अस्य दारैः हसितः, परिणये मौनं श्रितः, अधुनों एवं विमुखः (अभवत् ), (तस्मात् ) जन-भव રાધિ-રોજગ્યા! તુર્થ નમઃ શબ્દાર્થ પૂર્વ=પહેલાં. મૌન)=મનને. કામે (પૂFહે નાથ ! શ્રિતઃ (૧૦ તિ–આશ્રય કરેલ. વણ બકૃષ્ટ શાર્ય. રિજી (મૂરિના લગ્નને વિષે ત્તિ (ધા પૂર=પૂરેલ. વિગુણ (મૂ વિમુલ-વિમુખ પરન્યપાંચજન્ય (નામ શંખ). યુના=હંમણ, પ્રતિપાલચા=પ્રકૃણ પરાક્રમ વડે પૂર્યો છે =આમ. પાંચજન્ય જેણે એવા. સુબ્ધ (ગુમ=ાને. કે (૧)(૧)પ્રકાશમાં (૨) જલમાં. નમસ્કાર. દેતિ (ઘા)=હલાવેલ. વરફ્લેક. અયુત્તે અચુત, કૃષ્ણ, જવ સંસાર. મુહસ્ત, હાથ. સાકસમુદ્ર. જિતાળુમુકવા છે કૃષ્ણને હાથ જેણે તે. શોષા=શોષવું તે. ફલિતા (દિસી કાઢેલ. અજી (જૂ ર =આની. પ (૧૦ હજ્જી વડે, જનમવોરિયા = લેના સંસાર સમુદ્રના શોષણનો લાભ છે જે દ્વારા એવા (સં.) બ્લેકાર્થ “હે નાથ ! પહેલાં તે તે પ્રકૃણ પરાક્રમ વડે પાંચજન્ય (નામનો શંખ) પૂર્યો હતો. ત્યાર બાદ તે પ્રકાશ(યુક્ત અખાડા )માં કૃષ્ણને હસ્ત વા હતા. વિષે એની પત્નીએ તને હસી કાર્યો હતો. ત્યાર બાદ લગ્ન સંબંધમાં મન ધારણ કર્યું હતું અને હમણા તું આમ વિમુખ થયે છે. તે તેથી તેને અથવા મારા જેવા મનુષ્યના ) સંસાર-સમુદ્રનું રોષણને લાભ છે જે દ્વારા એવા હે નાથ ! તને નમરકાર હેજે.”—૧ સ્પીકરણ -વિચાર– દરેક વાસુદેવની પેઠે કુષ્ણુનેગરૂનું વાહન હતું. તેની પાસે પાંચજન્ય શંખ, કહી ગઇ નક , આ ધનુષ્ય અને સુદર્શન ચી. વળી તેને શ્રીવાને લાંછન હતું. તેના અર્થમાં નક મલિદો, જ્યારે તેના જજની મધ્યમાં કારતુભમણિ હો. તેને સત્યભામા મ9મ વિચાર– બિર નેત્ર દિમા પધનું ય ચ નો ઉર્ષ માં ત્રિમ ! માં : - - છે. જો અદના નેતા અને દ્વિ માં છે તેનું જ છે.' 1 1 વળી ત્યાર પછી લાશને ·નેમિભક્તામર नेमिभक्तामरम्] १36 રણ એવો પ્રશ્ન ઉપસ્થિત થાય છે. શું ભકતામર-સ્તોત્રની જૂની પ્રતિમાં “જિન” શબ્દને બદલે જન' શબ્દને ઉલેખ હશે કે જેથી કરીને અહિં પણ એવો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યું છે ? त्वं चेच्छिवात्मज इतीश ! शिवाय मै कि ? नारिष्टनेभिरिति चेदशुभच्छिदेऽपि । स्वैर्वा निरुक्तवशतो मयि सानुकूलः स्वप्नान्तरेऽपि न कदाचिदपीक्षितोऽसि ॥२७॥ टीका हे नेमे चेद-यदि त्वं शिवात्मज इत्यसि, तदात्वं मे-मम शिवाय-कल्याणाय किं नासि ? शिवहेतुत्वात् शिवा जननी तत्पुत्रस्त्वं तादृशो नेति । हे नेमे । चेद्-यदि त्वं अरिष्टनोमरिति असि, तदापि-पुनः संमे-ममाशुभच्छिदे-कप्टविदारणाय किं नासि ? अरिष्टस्य-अशुभस्य नेमिरिख प्रध्वंसकत्वादरिष्टनेमिरिति निरुक्ततः। वेति पक्षान्तरे । हे नेमे ! स्वैः स्वकीयैर्जनैः कदाचि- दपि-कस्मिंश्चिदपि काले स्वप्नान्तरेऽपि-निद्रावस्थायामपि त्वं मयि विषये सानुकूल: अनुरागयुक्तो नेक्षितोऽसि-न विलोकितोऽसि । कस्मात् ? निरुक्तवशतः-निरुज्यधीनतः । शिवात्मज इति अरिष्टनेमिरिति भवान् नामतोऽस्ति, परमार्थतो नास्ति इत्युक्तम् ।।२७॥ अन्वयः (हे)श ! चेद् त्वं 'शिवा'-आत्मजः इति (मासि, तदि) मे शिवाय किं न (असि) चेद (त्वं) 'अरिष्टनेमिः',(तर्हि मे ) अशुभ-छिदे अपि (किं न ?)चा स्वप्न-अन्तरे मपि स्पैः (जनैः) निरुक-वशतः मयि स-अनुकूलः न कदाचित् अपि ईक्षितः असि । શદાથ त्वं (मू० युष्मद). अशुभच्छिदे-मशुमना नायने भाटे. चेद-ने. अपि-पा. शिवा-शिक्षा स्वैः (मू० स्य)-पोताना (ना) ५. आत्मज-पुन, न-1. घा-पक्षान्तर५५३ ५२५५. शिवात्मजा शिरा (देवी)नानन. निरंतव्युत्पत्ति. इति-सम. चशम्भाधान. ईश! (मू० ईश)-हे नाय ! निरक्तवशता व्युत्पत्ति अनुसार, નામના અર્થ शिवाय (मू० शिवशायें. प्रभारी मे (मू० लस्मर)-भारा. मयि (मू• सस्मर)-भारे विशे. किम. सानुकूल अनुगमन अरिए-मराक्ष नैमि- परिएनेमिः (1) अरिष्टनेभि; (२) माल प्रति अशुभ-अशुल. छिद-, नास पाते. अन्तरसम५. स्वप्नान्तरे-२१मा कदाचित् पि. इक्षितः (म.रक्षित)ोरार असि(पा. लस्र.

·-- पोनीयमिनि । एतेन जलं त्वां प्रति कथयति-यथाऽहं जलं रक्तकमलश्रिया सह रागीमागि ४० નેમિભક્તામર [श्रीभावप्रभात- બ્લેકાર્થ " ( नाथ !)नेतुं शिवा (हेवी ) नो नन्न हाय, तो पछी भा२। ४८ यार्थे થતું નથી ? વળી જો તું અરિષ્ટનેમિ હોય, તે પછી મારા અશુભનું છેદન કેમ કરી ને અથવા નિરૂક્તને લીધે તે અનુકૂલ હે જોઈએ તથાપિ તું તારા સ્વજનો) વડે પણ સ્વપ્નમાં पि भा२। प्रति सानुमाया नथी. "-२७ वेत्थेति नाद्रिवसते ! विशदं ध्रुवं त्वां सौवं मतं प्रतिविभातमिदं ब्रवीति । रागीभवद् विकचकोकनदश्रियाऽरं बिम्बं रवेरिव पयो धरपार्श्ववर्ति ॥ २८ ॥ टीका अद्री वसतिर्यस्य स तस्य संबोधने हे अद्रिवसते ! त्वमिति न वेत्थ-न वेत्ति । इतीति की तदाह-हे नेमे ! ध्रुव-निचितं, प्रतिविभातं विभातं विभातमित्यव्ययीभावः, प्रभाते प्रभाते । घर पार्धवर्ति-रचतकपर्वतसमीपवर्तमानं पयो-जलं कर्तृपदम् । इदं मत-मनोऽभिप्रायं त्वां अनीति । न धातुर्द्विकर्मकः । कथंभूतं मतं ? स्वस्येदं सौवं-स्वकीयम् । पुनः कथंभूतं ? विशदं-निर्मलम् । पुनः कथं न मतं ? अग्म्-अत्यर्थ चिकचकोकनदश्रिया-विकस्वररक्तकमलच्छायया रागीमान- जायमानरन्तवर्णम् । किमिव ? ग्वम्मिमित्र-सूर्यस्य विनमपि मतं त्वां ब्रवीति । शेष तथा नया न्दमपि राजीमन्या मह रागीभव इति त्वं न वेत्थ इति स्थितम् । “धरः कर्माधिपे गिन कामले." इति हेमानेकार्थः ॥२८॥ दमले : व. विश्वं व विकच-कोकनद-श्रिया (प्रति-विमातं) रागीमान् धर-पात्र अन्वयः - ? m- : रयिं मयं असतं वा प्रति-विमान प्रवानि इनिन कन्या શબ્દાર્થ घनिनिवास दियमन-111 २il in ! (...) Fatya.fi .... . Mamma ·नेमिभक्तामरम् ] નેમિભક્તામર १४१ १ वं (मू० भुव)-निश्रित. धिया (मू० श्री )-सभी १९. त्वां (मू० युष्मद)-तने. विकचकोकनदश्रिया-वि१२५२ पधानी समानी सौवं (मू० सौच )-२4314, पोताना. साये. मतं (मू० मत )=मत, भलिभाय. अरं (मू० अर)-सत्यंत. विभात-प्रमात, सवार. बिम्ब (मू० विम्य )मिय. प्रतिविभात प्रत्येक प्रभात रवेः (मू० रवि )सूर्पन इदं (मू. इदम् )-मा. इव-भ. ब्रवीति ( धा० ) छे. पयः (मू० पयस् ) राग-२ndl. धर-पर्वत. रागीभवत्-२ तानु माय२५ ४२तो. पार्श्व-सभी विकच-विस्वर, मादा वर्तिन्-होनार फोकनद-२४ भर, प. धरपार्श्ववर्ति-पर्वतमा सभाप होनाई. શ્લેકાર્થ "रती (श्वत ) पर्वतन। 8५२ निवास छ मेवा ( नाथ) । म २विन मिभ्य (સર્વદા) વિકવર પોની લમી સાથે રક્તતાનું આચરણ કરે છે (અર્થાતુ પદ્મની જેમ પિતે પણ રકત બને છે, તેમ તું મારી સાથે રાગી થા) એમ (આ) પર્વતની પાસે વહેતું જલ તને નિર્મલ, નિશ્ચિત તેમજ અત્યંત એવો પોતાને અભિપ્રાય પ્રત્યેક પ્રભાતે કહે છે એ તું જાણ નથી. (કેમકે એની તને ખબર હેય, તે તું આમ મારા પ્રતિ વિરક્ત રહે ખરેકે?) -२८ * स्वामिन् ! ' समुद्रविजया वनिपालसूनो ! स्तादीश्वरोऽत्र यदहार्यगतिं तवेमाम् । कान्ति निवारयति विष्णुपदोदितां क- स्तुङ्गोदयाद्रिशिरसीव सहस्ररश्मेः ॥ २९ ।। टीका हे स्वामिन् ! हे समुद्रविजयावनिपालमूनो!- हे समुद्रविजयभूपपुत्र ! अत्र-रैवतक- नगे भवानीश्वरः-स्वामी शब्दच्छलान्महादेवः स्तात्-भवतु । यद्-यस्मात् कारणान् को नरः तवेमां कान्तिम्-इच्छां शोभा वा निवारयति ? अपि तु न कोऽपीत्यर्थः । “कान्तिः शोभाकामनयोः" इति हैमानेकार्थः । कथंभूतां कान्तिं ? अहार्या-हर्तुमशक्या गतिः-गमनं यस्याः सा, अथवा- ऽहार्य-पर्वते रैवतके गतिः-गमनं यस्याः सा, अथवाऽहार्यवत् पर्वतवद्गतिहठस्वरूपा यस्यांसा तामिति । पुनः कथंभूतां कान्ति ? विष्णोः-कृष्णस्य पदं अर्थात् क्रीडास्थानं रैवतकत्तस्मिन्नुदि- ता-उदयं प्राप्ता, अथवा विष्णुपदवत्-आकाशवत् उदिता-उद्गता, शून्या निरर्थका इत्यर्थः, अथवा विष्णुपदे-आकाशे उदिता, भूमिगतं गनोहरवस्तुतार्थ विहाय शून्पत्याने जातेल्या, तामिति । महादेवस्यापि कान्ति को निवारयति ? अहार्ये-हिमाचले गतिर्यस्याः सा नां विष्णु ·१४० न मद गनीमल इति न घेा पनि गित "धा: मा નેમિભક્તામર [श्रीभार કાર્યું (हे नाथ ! ) तुंशिवा (हेवी ) नी नन्दन लाय, तो पछी भा। ये 34 તે નથી ? વળી જે તું અરિષ્ટનેમિ હય, તે પછી મારા અશુભનું છેદન કેમ કરતે ની: અથવા નિરૂક્તને લીધે તે અનુલ હોવો જોઈએ તથાપિ તું તારા સ્વજનો)વડે પણ એમાં પ' ४ापि मा। अति सानुमायो नथी. "..--२७ वेत्थेति नाद्विवसते ! विशद ध्रुवं त्वां सौवं मतं प्रतिविभातमिदं ब्रवीति । रागीभवदू विकचकोकनदश्रियाऽर विम्ब रवैरिव पयो धरपार्श्ववति ॥ २८ ॥ टीका को गरिमय ग तग्य गंबोधने हे अद्रिवगते ! सागिति न वेला-नवेगि । इतात ति. -निधितं, प्रनिविमानं विमानं विमातमित्यव्ययीभातः, प्रमाने प्रगाने । म बतातमीपतनमान पयो-जल कठपदा । इदं मत-गनो-भिप्राग रसा ful कापून मन ? मध्येदं गौ-माकीयम् । पुनः कथंभूतं १ गिगाई -गिर्ग दम् । र अन्य विकको नदधिमा विकासकामललागणागीमा ? नियमित - विपि म नि । न तरमा प्रति कथयनि-गया- कमलभिया ग? RY" - T IMMA R M key 5 १ NIRA क • 2011 १.

·(૧૦) આવી જ રીતે નેમિ-ભક્તામરના અન્તિમ પદ્ય તેમજ તેની ટીકામાં તેના કર્તા શ્રીભાવપ્રભ- સૂરિ સૂચવે છે તેમ તેઓ સરિ થયા તે પૂર્વે તેઓ “ભાવરત્ન'ના નામથી ઓળખાતા હતા. પાછળથી તેમણે સૂરિપદ પ્રાપ્ત કર્યું ત્યારે તેમનું “ભાવપ્રભ એવું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું. વિશેષમાં આ સમયે શ્રીમલિના વીર વંશરૂપ મલને વિષે.રાજહંસના સમાન એવા તથા રામા નામની માતાની કુક્ષિમાં ઉત્પન્ન થયેલા તેમજ જયસી નામના પિતાના પુત્ર શ્રીતેજસી શ્રેષ્ઠીએ સૂરિપદને મત્સવ કર્યો હતો.' મહિમાપ્રભ મુનિરાજના શિષ્યવર્ય આ ભાવપ્રભસૂરિજી પૂર્ણિમ ગચ્છના હતા તેમજ તેમને ભાણરત્ન નામના શિષ્ય હતા એ વાત જૈનધર્મવરેસ્તોત્ર નામના પજ્ઞ ટીકાથી અલંકૃત કાવ્યની પ્રતિના અન્તિમ ઉલ્લેખ ઉપરથી જોઈ શકાય છે. વળી તેમને તીરત્ન નામની પણ એક શિષ્ય હતા એ વાત પ્રતિમાશતકની લધુવૃત્તિના અંતમાં આપેલા ઉલ્લેખ ઉપાધી જે શકાય છે (જુઓ નવમા પૃષ્ટ ઉપરનીચેથી ટિપ્પણી). આ ઉપરાંત તેમના સંબંધમાં પણ વિશેષ માહિતી મને મળી શકી નથી એટલે આ બંને કવીશ્વરને પ્રણામ કરવા પૂર્વક કે આ પાત પણે કરું છું. બાઇ.. વિ :: ૧૪.૮૦, . હીરાલાલ રસિકદાસ કાપડિયા ·नेमिभक्तामरम् ] નેમિભક્તામર १४१ ध्रुवं (मू० ध्रुव)-निश्रित. दिया (मू० श्री) सक्षमी 43. त्वां (मू० युष्मर)-ने. विकचकोकनदश्रिया-विरवर पधानी मानी सौवं (मू० सौप )-२५४१५, पोताना. साये. मतं (मू० मत)-मत, अमिास. अरं (मू० अर)-सत्यंत. विभात-भात, सवार. बिम्ब ( मू० विम्ब )मिम. प्रतिविभात-प्रत्ये प्रलात. रवेः (मू० रवि )-सूर्यन इदं (मू० इदम् )-सा इवरमा ब्रवीति (धा० ) छे. पय. ( मू० पयस् )re राग-23rtdl. घर-पर्वत. रागीभवत्-२३ततार्नु माय२९] उरतो. पार्श्वसभी५. विकच-वि:२१२, पानी वर्तिन्-हाना. फोकनद-२31 मई, 4. धरपार्श्ववर्ति-पर्वतना सभी हानाई. શ્લેકાર્થ "जना (रैवत) पर्वतन ७५२ निवास छ मेवा (नाथ) ! म पितुं मिण (સર્વદા) વિકસ્વર પની લમી સાથે રક્તતાનું આચરણ કરે છે (અર્થાતુ પની જેમ પિતે પણ રકત બને છે, તેમ તું મારી સાથે રાગી થા) એમ (આ) પર્વતની પાસે વહેતું જલ તને નિર્મલ, નિશ્ચિત તેમજ અત્યંત એવો પોતાને અભિપ્રાય પ્રત્યેક પ્રભાતે કહે છે એ તું જાણુ नथी. (भ सनी तने पर डाय, ततुं साम भा२१ प्रति वि२६ २७ परे। 3)"-२८ * स्वामिन् ! ' समुद्रविजया'वनिपालसूनो ! स्तादीश्वरोऽत्र यदहार्यगतिं तवेमाम् । कान्ति निवारयति विष्णुपदोदितां क- स्तुणोदयादिशिरसीव सहस्ररश्मेः ॥ २९ ॥ टीका हे स्वामिन् ! हे समुद्रविजयावनिपालसूनो !- हे समुद्रगविजयभूपपुत्र ! अत्र-रैवतक- नगे भवानीश्वरः-स्वामी शब्दच्छलान्महादेवः स्तात्-भवतु । यद्-यस्मात् कारणात् को नरः तवेमां कान्तिम्-इच्छां शोभा या निवारयति ? अपि तु न कोऽपीत्यर्थः । “कान्तिः शोभाकामनयोः" इति हैमानेकार्थः । कथंभूतां कान्तिं ? अहार्या-हर्तुमशक्या गतिः-गमनं यस्याः सा, अथवा- ऽहार्ये-पर्वते रैवतके गतिः-गमनं यस्याः सा, अथवाऽहार्यवत् पर्वतवद् गतिठस्वरूपा यस्यांना तामिति । पुनः कथंभूतां कान्ति ? विष्णोः-कृष्णस्य पदं अर्थात् क्रीडास्थानं रैवतरुत्तस्मिन्नुदि- ता-उदयं प्राप्ता, अथवा विष्णुपदवत्-आकाशत् उदिता-उद्गता, शून्या निरर्थका इत्यर्थः, अपना विष्णुपदे-आकाशे उदिता, भूमिगतं मनोहरवस्तुतार्थ विहाय शून्यस्थाने जानेत्यर्थः, तामिति । महादेवस्यापि कान्ति को निवारयति ? हार्ये-हिमाचले गतिर्यस्याः सा वां विष्णु- ·[श्रीभावप्रभात- १४० નેમિભક્તામર લોકાર્થ (हे नाथ ! ) ने तुं शिवा (वी) नी नन्दन साय, तो पछी भा! ४८यापार्थे થતો નથી ? વળી જો તું અરિષ્ટનેમિ હોય, તે પછી મારા અશુભનું છેદન કેમ કરતા નથી અથવા નિરૂક્તને લીધે તે અનુકૂળ હવે જોઈએ તથાપિ તું તારા સ્વજને) વડે પણ સ્વપ્નમાં પણ पि मा प्रति सानु वाया नथी. "-२७ * वेत्थेति नाद्रिवसते ! विशदं ध्रुवं त्वां सौवं मतं प्रतिविभातमिदं ब्रवीति । रागीभवदू विकचकोकनदश्रियाऽरं बिम्बं रवेरिव पयो धरपार्श्ववर्ति ॥ २८ ॥ टीका तदाह-हे नेमे ! ध्रुवं-निश्चितं, प्रतिविभातं विभात विभातमित्यव्ययीभावः, प्रभाते प्रभाते । घर पुनः कथंभूतं मतं ? अरम्-अत्यर्थ विकचकोकनदाश्रिया-विकस्वररक्तकमलच्छायया रागीभवत्-स- कर्पासमूले" इति हैमानेकार्थः ॥२८॥ अन्वयः पति पयः इदं विशदं ध्रुवं सौवं अरं मतं त्वां प्रति-विभातं ब्रवीति इति न वेत्थ । શબ્દાર્થ वत्य (पा. विदू). वसति-निवास. रति-न. न. (सं.) विशदं (मू० विशद )in, - न पदमनम" -आलिया-पितामणि ( ५० २, ३1० १६८) अद्रौ वसतिर्यस्य स तस्य संबोधने हे अद्रिवसते ! त्वमिति न वेत्य - न वेत्सि । इतीति किं ? पार्श्ववर्ति - रैवतकपर्वतसमीपवर्तमानं पयो - जलं कर्तृपदम् । इदं मतं - मनोऽभिप्रायं वां ब्रवीति । बेञ् धातुर्द्विकर्मकः । कथंभूतं मतं ? स्वस्येदं सौवं - स्वकीयम् । पुनः कथंभूतं ? विशद - निर्मलम् । ञ्जायमानरक्तवर्णम् । किमिव ? रवेत्रिम्बमिव - सूर्यस्य विम्वमपि मतं त्वां ब्रवीति । शेपं तयैव योजनीयमिति । एतेन जलं त्वां प्रति कथयति - यथाऽहं जलं रक्तकमलश्रिया सह रागीभवामि तथा त्वमपि राजीमत्या सह रागीभव इति त्वं न वेत्थ इति स्थितम् । “ धरः कूर्माधिपे गिरौ ( हे ) अद्रि - बसते ! रवः विम्यं इव विकच - कोकनद - धिया ( प्रति - विभातं ) रागीभवत् धर - पाच- अद्विवसते ! पर्वत ५२ निवासी सा !

·नैमिभक्तामर ] નેમિભક્તામર १४१ ध्रुवं ( भु) निषित. भिया (मू० भो) -भी 43. त्वां न सुनर . विरुवकोफनदधिया-वि१२ पवानी समानी सौवं ( तौर प, भोताat. साये. मतं (नमस)-मत, मजिना. अरं (मू० अर)-पत्यंत. विभात-पात, सवार. रिम् (मु० किम) मिम. प्रतिरिभात-पाते. रवेः (मूक रवि )सूर्य इदं (न. भा. इव-भ. नयोति (धा० म्):13. पयः (मू० पपर )४d. राग-२dl. घर-पर्वत. रागीभवत्-तार्नु भारत परत. पार्श्व-सभी५. विकच-विरपर, भाडे वर्तिन-दोनार फोकनद-२३ भर, प. धरपार्ववर्ति-पर्वतमा समीप होनाई શ્લેકાર્થ જેનો (કૈવત) પર્વતની ઉપર નિવાસ છે એવા ( હે નાથ) ! જેમ રવિનું બિમ્બ (સવંદા) વિકસ્વર પોની લમી સાથે રક્તતાનું આચરણ કરે છે (અર્થાત્ પદ્મની જેમ પિતે પણ રક્ત બને છે, તેમ તું મારી સાથે રાગી થા) એમ (આ) પર્વતની પાસે વહેતું જલ તને નિર્મલ, નિશ્ચિત તેમજ અત્યંત એવો પોતાને અભિપ્રાય પ્રત્યેક પ્રભાતે કહે છે એ તું જાણતો नथी. (भो भनी तने ५५२ हाय, तो तुं माम मा प्रति विस रहे परे। 3) "-२८ * . स्वामिन् ! 'समुद्रविजया वनिपालसूनो ! स्तादीश्वरोऽन यदहार्यगतिं तवेमाम् । कान्ति निवारयति विष्णुपदोदितां क- खोदयाद्रिशिरसीव सहस्ररश्मेः ॥ २९ ॥ टीका है स्वामिन् ! हे समुद्रविजयावनिपालमनो!- हे समुद्रविजयभूपपुर ! अन-रैवतक- नगे भवानीश्वरः स्वामीशब्दच्छलान्महादेवः स्वाद-भवतु । यद्-यस्मान् कारणात् को नरः वेमां कान्तिम्-इच्छां शोभा वा निवारयति ? अपि तु न कोऽपीत्यर्थः । "कान्तिः शोभाकामनयोः" इति हैमानेकार्थः । कथंभूतां कान्तिं ? अहार्या-हर्तुमशपया गतिः-गननं यस्याः सा, अपवा- हार्य--पर्वते रैवतके गतिः-गमनं यस्याः सा, अधराव्हार्यवत् पर्वतवद् गतिहठवल्पा यस्यांता तामिति । पुनः कथंभूतां कान्ति ? विष्णोः कृष्णस्य पदं अर्थात् क्रीडात्यानं रैवतकतस्मिन्नुदि- ता-उदयं प्राप्ता, अथवा विष्णुपदवत्-अाकाशत् उदिता-उद्धता, शून्या निरर्पका इत्ययः, अपवा विष्णुपदे-आकाशे उदिता, भूमिगतं मनोहरवस्तुतार्थ विहाय शून्यस्पाने जा तामिति । मह देव को निवारपति ? अहा-हिमाचले गतिर्यस्याः + ·૧૪૨ નેમિભક્તામર [श्रीभावप्रकर- पदोदितां-आकाशोद्गताम् । अथवा विष्णुपदादुदितां-प्रकटितां एवंविधा कान्ति-शोभा गङ्गामि- त्यर्थः । गङ्गा तु हरिचरणोद्गता हरशिरःस्थितेति लोकोक्तिः इत्युक्तिलेशः । यथा तुझोदयादिशि- रसि-उच्चोदयाचलशिखरे सहस्ररश्मेः-सूर्यस्य कान्ति को निवारयति ? । विष्णुपदे-आकाशे उदि- ताम् । शेपं यथोचितं योज्यमिति ॥२९॥ अन्वयः (हे ) स्वामिन् ! 'समुद्रविजय-अवनिपाल-सुनो ! अत्र ईश्वरः स्तात् यद् तब इमा अदार्थ-गा। विष्णु-पद-उदितां कान्ति तुङ्ग-उदय-अद्रि-शिरसि सहन-रश्मेः इव का निवारयति । શબ્દાર્થ स्वामिन् । (मू० स्वामिन् ) ई नाय ! निवारयति (धा० वार् निवा२५५ ३२. समुद्रविजय-समुद्रपित्य, सुना ॥३t. विष्णु-ए अवनिपालापति, २११. पद-(१) य२९]; (२) २यान. विष्णुपद-(१) २२९]; (२) Yaj :न, मगुषितपायनिपाठसूनो समुद्रपि०४५ २६. (3) मारा. मना'. उदित (धा०६) 34 आ... तान (का). विष्णुपदोदितां (1) | (slat ) २५ G६५मा माव; (२) meal 4 ((1) २५॥ी; (२) माहे. गाव.0, ( 3 ) मा G4 20 (1) વિષ્ણુના ચરણમાંથી નીકળે.. ४), (२) ५ त. का (मु. किम् )आशु. तु:-224, यो. आयु मन छ उदय-984 ., (८): 1 छोते, अदि-गिरि, अय. - 10. शिरम-टाय, fun तुहोदयाद्रिविरगि-३.५ 1412111-18 Fatta १ मदर. }..1(२. तन-fitti, sit, ".. !!! it! fun tutnt , . : ...! ... "१. 11 . , । . , ra 4 १ 1* है . 4 * ·मनिमार] નેવિકતામર ૧૪ ઉદયાચળને શિખરને વિષે ( રહેલા) સૂર્યની આકાશને વિશે ઉદયમાં આવેલી તેમજ અહાર્ય नीति- नीमा निवारी श!"---२६ * सारेछुदुर्लभमतोऽफलमेव मन्ये मुख्यं महेश ! महतोऽप्यपरोपकृत् ते । सिद्धागमार्थवरमुच्चदर्श स्वरूप- मुच्चैस्तट सुरगिरेरिव शातकौम्भम् ॥ ३० ॥ टीका हे महेश !-हे महाप्रभो ! अहं ते-तव स्वरूप-ध्यानावस्थागतरूपं अतः कारणादफलं-निर- र्थकमेव मन्ये-जानामि । कथंभूतं स्वरूपं ? मुख्यं -प्रधानमिति । पुनः कथंभूतं स्वरूपं ? सिद्धा-दे- वास्तेपामागम-आगमनं तस्यार्थी-हेतुस्तेन वरं-श्रेष्ठम् । अथवा सिद्धः -प्रसिद्ध आगमानां-जिन प्रणीतशास्त्राणामों-हेतुस्तेन वरमिति, आगमोत्पत्तिकारणत्वात् । 'आगमस्त्वागतौ शाखे" इति हैमानेकार्थः । पुनः कथंभूतं स्वरूपं ? 'उच्चदर्श' उच्चा-ऊर्वा गुणस्थानापेक्षया दशाऽवस्था यस्य तदुचदशम् । एवंविधमपि विशेषणद्वारेणाफलकारणमाह-~-पुनः कथंभूतं स्वरूपं ? अपरोपकर-परे- पामनुपकारक, त्वत्स्वरूपस्यानुभवगम्यत्वात् स्थूलमतीनाम किञ्चित्करम् । अथवा विपमस्थानस्थि- तस्य दर्शनमपि दुर्लभमतो जनानामनुपकारकमिति । पुनः कथंभूतं स्वरूपं ? 'सारेच्छुदुर्लभ सारं-श्रेष्ठमिच्छतीति सारेच्छुम्तेन दुर्लभं-दुष्प्रापंमिति । कथंभूतस्य ते ? महतो-महानुभाव- स्यापि । किमिव तटमिव । यथाऽहं सुरगिरेः-मेरुपर्वतस्य शातकौम्भ-सुवर्णमयं तटं अतोऽफलं मन्ये । कथंभूतं तटं ? मुख्य-प्रधानम् । पुनः कथंभूतं तटं ? 'सिद्धेति' सिद्धाः-प्रसिद्धा आगमा अगाः शब्दप्नभेदत्वाचन्दनादिवृक्षा अर्था(थ)अन्यवस्तूनि तैर्वर-श्रेष्ठम् । पुनः कथंभूतं तटं ? उचद- शम्-उमतदशम् । पुनः कथंभूतं तटं ? उच्चैः-उन्नतम् । एवंविधमपि अफलकारणमाह-पुनः कथं- भूतं तटं ? अपरोपकृत्-अनुपकारकम् । यतः कथंभूतं तटं ? सारेच्छुदुर्लभं-धनवाञ्छकनरदुष्प्रापं. मिति । कथंभूतस्य सुरगिरेः ? महतः-प्रौढस्येति ॥३०॥ अन्वयः (हे) महत्-ईश ! ( अहं) (महतः ) सुर-गिरेः शातकौम्भ, (मुख्य), (सिद्ध-आगम-अर्थ- वरं, उश-दशं ) उचैः, (अ-पर-उपकृत, सार-इच्छु-दुर्लभं) तट इन महतः अपि ते मुख्यं, सिद्ध-आगम-अर्थ-वरं, उच्च-दशं स्वरूपं -पर-उपकृत्, सार-इच्छु-दुर्लभं अतः अ-फलं मन्ये । શબ્દાર્થ सार-(१)श्रेड, (२)धन. इच्छु-ना. दुर्लभ हुन १-२ 'पकमिति 'ति सोरादुर्लभंडनी ( मया पननी ) sst રાખનારને દુર્લભ. अततमेधाराने.

·产 ·नेमिभक्तामरम्] નેમિભક્તામર १४५ अशीतकर:-सूर्य एवातपत्र-छनमिति । तृतीयं 'वातोचेति' वातेनोचलन्त-उभ्वोच्छन्तो रितता- विस्तीर्णभावं प्राप्ता निझरा एव चामरं इत्येवं निकमिति । कथंभूतं (१) निकं किं कुर्वत् ? निजगत:- त्रिभुवनस्य परमेश्वर प्रख्यापयत्-कथयत् इति रोपोक्तिः ॥ ३१ ॥ अन्वयः (हे) देव-अर्वित । इह तब त्रि-जगतः परमेश्वरत्वं प्रत्यापयत् उथ-उपरा-गलनं, -त- कर-आतपत्रं, वात-उचलत्-वितत-निर्झर-चामरं च त्रिकं एवं एव अस्तु । શબ્દાર્થ उध-स्य, अया. चभने. उपल-पत्य२. देव-४२. आसन-मासन, अर्चित (भा० ) उधोपलासनं या पत्य२३पी भासन. देवार्चित पनि शीत-शीत. निफा- समा५. कर-२५. इए-त. अशीतकर-९५७ २५५ नात, सूर्म. अस्तु (पा.). भातपत्र-ताधा रक्षा उरना२, ७१. तय (मू. गुर)-11 अशीतकरातप-सूर्य३५ ७२. एवं-समा पात-पवन. उथलत् (धा. चल)-अत: वितत (पा. तन् )-विरती). प्रत्यापयत् (पा. (40:21 निर्सर-3. मि चामरस्याभर. जगत्-नि पातोपलद्विततनिहरचामरं-पवन 43 अन्या oil विजगत-ity તેમજ વિસ્તીર્ણ એવા ઝરારૂપી ચાર- परम्पराप ( ५५... १.... કલેકા "हे सुरे। वड पूलित (4) 4 ( अर्थात् . ५॥ने २ रनारे। सवा तारे। (१) २२० - १०५६.., 1 . (3) ५पन 43 जयारता तमा वित्तीय है."-31 उक्तेष्वमीपु वचनेषु मयाऽमृतानि আনলিমা নানুয়াশা। नेत्रादिपु प्रचितसाम्गगुणेन मेह पद्मानि तर विजुभाः परित पन्ति !! ३२ : हे नेमे ! पूर्व जमीपु सपने माता-. मयोपु-भाषितेए । कारभूतसामसा at:- s -:

·१४६ નેમિભક્તામર [श्रीभावभकृत- अनुरागयोजनेन । हीत्युपप्रदर्शने । विबुधाः-पण्डिता मे-मम तत्र नेत्रादिपु पद्मानि-कमलानि परिकल्पयन्ति-कथयन्ति । केन ? प्रथितसाम्यगुणेन-विख्याततुल्यगुणेनेति, यथा नेत्रे कमल मुखे कमलमित्याद्युपमानं धृतं, तथा वचनेष्वमृतोपमानमिति ॥ ३२ ॥ अन्वया ( हे 'नेमे !' ) आदृत-रुषा अपि मया अनुराग-युक्त्या उक्तेपु अमीषु वचनेषु अमृतानि जानीध्वम्, हि विवुधाः मे तत्र नेत्र-आदिषु प्रथित-साम्य-गुणेन पद्मानि परिकल्पयन्ति । શબ્દાર્થો उक्केषु (मू० उक्त) म्यारेद. आदि-अभुम. अमीपु (मू० अदस्)-मा. नेत्रादिषु नेत्राधिन विधे. वचनेषु (मू० वचन )पयनाने विषे. प्रथित (धा० प्रथ)यात. मया (मू० अस्मद् )-भाराथा. साम्य-तुल्म. अमृतानि (मू० अमृत) अमृता. जानीध्वं (धा ज्ञा) तभन्नए. गुण-गुष्य. प्रथितसाम्यगुणेन असि६ तुम गु रीन. आइत (धाहमारेसी, धार रेसो. रुषोध, गुस्सी. मे (मू० अस्मदूमाRi. आईतरुषा-धार કર્યો છે ક્રોધ જેણે એવી. हिडेभ. अपि-प. पद्मानि (मू० पद्म)-पा. भनुराग-प्रीति. तत्र-सां. युक्ति-योग, संबंध विवुधाः (मू० विदुध )-५एिता. अनुरागयुक्त्या प्रीतिना संधथा. ने-माम परिकल्पयन्ति ( धा० कृप)- छ. શ્લેકાર્થ આ વચનને વિષે તમેઅમતની કલ્પના કરકમ પડિતો મારા મુખ) આદિમાં પ્રસિદ્ધ સાદય ગુણ હેવાને લીધે કમલની કલ્પના કરે છે.”—૩૨ मत्वाम्यहं च मुखनेत्रजितावमुष्या नीतोष्णतामिति मदेन मृगेण मन्ये । दाहाय मे प्रकृतिरीश ! विघोर्यथाऽस्ति ताहा कुतो ग्रहगणस्य विकाशिनोऽपि ? ॥ ३३ ॥ टीका ( હે નેમિનાથ ! ) જેણે કાપ ધારણ કર્યો છે એવી ( અર્થાત મારો અનાદર કરતા હોવાથી તમારા પ્રતિ ગુરસે થયેલી એવી ) હું હોવા છતાં પણ મારાથી પ્રીતિપૂર્વક ઉચ્ચાયેલાં देर में - मम दादार - मीकरणाप अस्ति , वाद - वाशी विकाशिन - उद्योवमाजोगी है ई -६ म्यानिन् ! यथा - पन प्रकारेण विधी : -चन्द्रस्य प्रकतिः - ज्योल्लामयसभा ·नेमिभक्तामरम् ] નેમિભક્તામર ग्रहगणस्य-उडुगणस्य प्रकृतिः कुतोऽस्ति ? नास्तीत्यर्थः । अहमेवं मन्ने । कयंभूना प्रतिः ? इति उष्णतां नीता-उप्णवं भावि(प्रापि )ता । केन ? मृगेण-लाञ्छनमिनहरिन । न करणभूतेन ? मदन-कस्तूरिकया । इतीति किं ? मत्स्वानी-मन बानी चन्द्रः च-पुनः नई मृगः इमो द्वौ अमुप्या-राजीमत्या मुग्वनेत्रजिता-राजीमतीमुखनेवाभ्यां पगम्दी, पडिनाव त्यर्थः । इति हेतोः । “ मदः कस्तूरिकायां च" इत्यनेकायः ॥ ३३ ॥ -*- . . (हे ) ईश! यथा मत्-स्वामी अहं च अमुप्याः मुन-नेत्र-जिता इति मृगंज मदन 7-17 विधोः प्रकृतिः मे दाहाय अस्ति, ताइक् (प्रतिः ) विकागिन. आप प्रद- गल. શબ્દાર્થ स्वामिन्-२५०, नाय. वाटार (दाद १५ १६ मत्स्वामी-गारी नाय, अहं ( गू० अरगद )- प्रति। (... घ-मन मा!( मुप-प.. 1240(HI, ५..." जित ( पा० नि)-vali... यथा मुगनेत्रजिनी=णम नत्र ताया. भगुप्याः (गू पदर )-ना. नीता (पानी)-10 or it.l. उष्णता (गू० उष्णता )-१२ मति. तिम. मदन (भू० मर)री दारा. मृगन (भू. मृग)-१२४ा. मन्य ( भा. मर)- मा. เช่น "नास माशाभी arti , 11:11. या 30२ (५५ ५२.१ ) !! ...। प्रति (५५) 74 | परिताप : ....... ! કયાંથી લેઈ શકે એમ છે મને. . ३ ६ h. m है और परम पर पर ५०० योला सेमरिया ............ . .

·નેમિભક્તામર [श्रीभावप्रभकृत- ૧૪૮ पव-7. टीका हे पर !-उत्कृष्ट ! अथवा पर ! शत्रुरित्र प्रतिकूलत्वात् । अत्र-अस्मिन् प्रसिद्ध एव पदार्च त्वं पश्य-विलोकय । हे नेमे ! शशाङ्क:-चन्द्रः कैरविण्यां-कुमुदत्यां च-पुनर्योत्स्नाप्रिये-चकोर- विहङ्गमे परमां-उत्कृष्टां रति-रागं वितनोति-विस्तारयति । हि-यस्मात् स्नेहान्वितः-प्रीतियुक्तः परिवृढः-स्वामी विमुखः-पराङ्मुखो न भवति । किं कृत्वा ? उभवत् उभयोः-द्वयोः कुमुदिनीच- कोरयोरिव आश्रितानां-सेवकानों अभयं-भयरहितं अयनं-मार्ग गृहं वा दृष्ट्वेति । निजस्वामी सेवकानां मागं गृहं वा गच्छति सङ्गमार्थ प्रीत्येत्यर्थः । इति राजीमत्या विप्रलम्भाधिकारः (सम्पूर्णः) ॥३४॥ अन्वयः (हे ) पर ! अत्र एव पश्य ! शश-अङ्कः कैरविण्यां ज्योत्स्ना-प्रिये च परमां तिं वितनोति, हि स्नेह-अन्वितः परिवृढः उभ-वत् आश्रितानां अयनं अभयं दृष्ट्वा विमुखः न भवति । શબ્દાર્થ अत्र-मडिया. खेह प्रीति. अन्वित (धा. इ)=युत, सडित. पश्य (धा० दृश)-तुंने. लेहान्वितम् प्रीतिया युत. परमां (मू० परमा )=ष्ट. परिवृढः (मू० परिगृढ )-स्वामी. पर ! (मू० पर (१) श्रेट; (२) शत्रु! विमुखः (मू० विमुख )विभुम, प्रति फैरविण्यां (मू० कैरविणी)-मुहिनीन विषे. अयनं (मू० अयन )-ने. ज्योत्स्ना-य--प्रमा, २९ी. हि-भ. प्रिय-प्रिय, पक्षल. दृष्ट्वा ( धा० दृश् ) धने. ज्योत्स्नाप्रिये-य--प्रभा छ प्रिय नन तर विषे, अभयं ( मू० अभय )=निर्भय, १५२हित. ચોરને વિષે. भवति (धा० भूयाय छे. चम्मने. नम्नलि. वितनोति (धा० तन् )-विरतारे छे. रनि (मू० रति)=भानित. उभ-मे. दाश-नृ. पत्-भा. अधिन, दान. उभवत्-अनी भा५३. शशाङ्क: -जननुते, य.. आवितानां (मू० પ્લેકાર્થ श्रेय ( स्वामी ) ! [44( २१ वा २५ प्रति३ पाथी) ले २ તું અનાજ છે. ચન્દ્ર કુમુદિની નિ તમારા પર પ્રતિ કલી ) ઉ9 મીતિ ધિરાર કરે છે. તેનું કાર એ છે કે પનિયુક્ત કરવા આ બે ( કુમુદિની અને ચાર ) ન ( ને તેનું નિધિએ તેનાથી વિમુખ થતા નથી (અધ 11 नग 14). "---३४ आश्रित)-मामय सीधेन. --- ] ] + ·પાક ૧-૨ - ‘ -૦૦ છે. વિષય-સૂચી વિષય વીર-ભક્તામર વર્ધમાન મહાવીર સ્વામીના પૂર્વ ભવ તેમજ તેમના નામની સાર્થકતા કાળના વિભાગ, વર્ધમાન સ્વામીનુ ચવન, ચક્રવર્તીની વ્યાખ્યા, બાર દેવલોક, વાસુદેવની વ્યાખ્યા, મહાવીર સ્વામીના સત્તાવીસ ભ, ભરત નરેશ્વર, શ્રેણિક નૃપતિ, પદ્યવિચાર. મહાવીર સ્વામીનું અલૌકિક પરાક્રમ….. વીર પ્રભુની કીડા, “વીર' શબ્દ સંબંધી વિચાર. વીર પ્રભુનું અપૂર્વ વિદ્યા-બલ વીર પ્રભુનું નિશાળ-ગર, ૫ઘ-અલંકાર, આઠ વૈયાકર. પ્રભુનો ઉપદેશ-મહિમા. કર્મ-ક્ષયનું કારણ નાથનું નામ. ભગવાને મારી હઠાવેલ મિથ્યાત્વને મળેલા આશ્રય પ્રભુના નામની વિશેષતા શ્લોકનું તાત્પર્ય. પ્રજના કેવલજ્ઞાનનો મહિમા કલ્યાણક વિચાર, પ્રભુને સેવક પ્રતિ અનુપમ ઉપકાર અર્થ-વિચાર, ખરો ઉપકારી, ઇન્દ્રભૂતિ વિચાર, દવાનખરિફ ગાનાર “.૧ તેમજ તેનું ભાષાન્તર. પ્રભુની વાણીની મધુરતા, પાઠાતરવિચાર. વીર પ્રભુનું અનુપમ રૂ૫ લોકને સાર, નિદર્શનથી મિથ્યાત્વને નાશ. .. શ્લેડનું તાત્પર્ય, લેકની વિચિતા. કષાયોને નાશ કરવામાં પ્રભુનું અપૂર્વ બળ જિનેશ્વર અને સિંહની તુલના, કષાયમીમાં-ધ, માન, ૧ - ક ઉપસર્ગો સહન કરવામાં પ્રભુની દઢતા. સંગમ અને તે કરવા ઉગે, અતિ ઉપર બ પ્રભુની અપૂર્વ દીપડતા લોક- સૂર્ય કરતાં પણ અને અધિક સહિ પ્રી ની રે ખાણી, ડફન છે ૧ - ·नेमिमक्तामरम् ] નેમિભક્તામર ૧૪૯ સ્પષ્ટીકરણ શૃંગાર-અધિકાર- શૃંગાર રસ એ નૈવ રસો પછી પ્રથમ છે. આ રસના સંગાત્મક શૃંગાર અને વિપ્રલમ્મા- ત્મક શૃંગાર એમ બે પ્રકારે પડે છે. આ વાતની વાભદાલંકારના પંચમ પરિચ્છેદનું નિમ્ન- લિખિત પંચમ પદ્ય સાક્ષી પૂરે છે- “લજપત્યમિથો ત્યાં, કૃત્તિ ના ૩ सयागो विप्रयोगश्चेत्येप तद्विविधो मनः ॥ તેમાં વિમલસ્સાત્મક શૃંગારના પૂર્વાનુરાગ, માન, પ્રવાસ અને કરૂણ આક્ષીને ચાર પ્રકાર પડે છે. તેમાં પૂર્વાનુરાગનું લક્ષણ એ છે કે- "स्त्रीपुंसयोर्नवालोका-देचोल्लसितरागयोः । शेयः पूर्वानुरागोऽय-मपूर्णस्पृश्योर्दशा ॥" –વાભદાલંકાર, ૫-૫, - ૧૮ અર્થાતુ નૂતન દર્શનમાત્રથી જેમનામાં રાગ ઉત્પન્ન થયેલ છે તેમજ જેમની અભિલામી છે એવા સ્ત્રી-પુરૂષની અવરથા તે “પૂર્વાનુરાગ' છે. માન અને પ્રવાસના સંબંધમાં આ પછીને નીચે મુજબને કલાક પ્રકાશ પાડે છે – 'मानोऽन्यवनितासङ्गा-दीर्याविरतिगच्यते । પ્રવાસ પર છે, િરિાઃ | અર્થાત્ (પતિએ કરેલા) અન્ય અબળાના સંગથી (પત્નીમાં) જે સ્ત્રી વિકાસ થાય છે તે માન” છે; જ્યારે પ્રિય પરદેશમાં હોય, ત્યારે વિરહને લઇને ભાજપનો વિર. શૃંગાર તે “પ્રવાસ' છે. કરૂણાત્મક શૃંગારનું સ્વરૂપ આ પછીના કલાકમાં નીચે મુજબ આખુ “તારે, w 1 આ કોર્ષ, રૂપન * અર્થાત્ એક એકના અનુરાગી દમ્પતીમાંથી એકનું મરણ ણાત્મક શૃંગાર છે અને આ રસ તે વૃત્તવર્ણનમાં–રાં બા ને અને મ -------- ૧ વસનું લક્ષણ- ( विभावैरनुभादा, समिनिचारिक । rst s, 1s - ૧ ' -વાટકા, ૧ \ , , , ૨ સરખા – - "- -------- ----- - ૩ આ રસને કેટલા કારસ તરીકે જ છે ને 2 - sy છેબેદ નથી, એટલે તેને પૂર - ૧ ઇ. . --- હેમચન્દ્રસૂરિત કાવ્યાનુશાસનને જે ૫ ૬ ·૧૫૦ નેમિભક્તામર [श्रीभावप्रमकृत- + આ ઉપરથી જોઈ શકાય છે કે રામતી અને નેમિનાથને લગતે શૃંગાર રસ સંચો- ગાત્મક નહિ હેવાથી તે વિમલભ્યાત્મક છે. તેમાં પણ તે નેમિનાથ પ્રભુ તેરણે આવ્યા, ત્યાં સુધી તે તેને પૂર્વાનુરાગ કહી શકાય. તેણેથી પાછા ફર્યા ત્યાર પછીથી તે એકલા પ્રવાસાત્મક રસને પ્રારંભ ગણી શકાય અને જ્યારે તેમણે સિદ્ધિ સુન્દરીને વરવાને માટે તપ કરવા માંડ્યું ત્યારથી માંડીને તે રાજીમતીએ જ્યાં સુધી દીક્ષા લેવાને વિચાર ન કર્યો ત્યાં સુધી તેને માનાત્મક શૃંગાર ગણી શકાય. એ તે દેખીતી વાત છે કે શૃંગારના થાનમાં વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન થવાથી આ રસને નાશ થાય છે અને વૈરાગ્યને પ્રાદુર્ભાવ થાય છે. તે પ્રમાણે આ પદ્ય સમાપ્ત થતાં વિપ્રલમ્માત્મક શૃંગા- રન અધિકાર સમાપ્ત થાય છે અને વૈરાગ્યની શરૂઆત થાય છે. - माकन्दवृन्दवनराजिपदे निरेनो- ऽसह्योऽप्यहो ! सकलकेवलसम्पदाप्तेः । सालत्रयं भविभृतं भुवि मोहभूपो नाकामति क्रमयुगाचलसंश्रितं ते ॥ ३५ ॥ टीका निर्गतमेनः-पापं यस्मात् स निरेनास्तस्य संवोधने हे निरेनः 1-हे निप्पाप ! अहो इत्या- थर्ये असह्योऽपि-असहनीयोऽपि मोहभूपः-सकलकर्मनायको मोहराजः सालत्रयं-चपत्रिकं नाका, मति-न पीडयति । कथंभूतं सालत्रयं ? ते-तव मयुगाचलसंश्रित-चरणयुगलपर्वताश्रितम् । पुनः कथंभूतं सालत्रयं ? भविभृत-देवैर्नरैस्तिर्यग्भिः पूर्णम् । कथंभूतस्य ते ? 'सकलेति' मकर-मपूर्ण यत् केवलं-केवलज्ञानं तस्य सम्पद आप्तिः-प्राप्तिर्यस्य स तस्य सकलकेवलसम्पदाप्लेः । कस्मिन् ? माकन्देति' माकन्दा-आग्रास्तेषां वृन्दानि यस्मिस्तत् एवंविधं यद् वनं तम्य गनि:-अपिस्तन्याः पदे-याने रैवतके । आधारे सप्तमी । श्रीनेमे केवलज्ञान रैवतके समुन्नमिति ॥ ३५॥ अन्वयः (2 ) निर्-नः ! यही अ-मयः अपि मोद-भृपः मानन्द-वृन्द-यन-गजि-पदे सकराट-पाठ- सम्पद- दे प्रम-युग-अचान-मंश्रितं भधिन्-मृतं गाण्य-अयं भुवि न आक्रामति । શબ્દાર્થ ·नेमिभक्तामरम् | નેમિભક્તામર ૧૫૧ નિશન્યતાવાચક અવ્યય. અવિન=ભવ્ય. પનg=પાપ. મૃત (પ)=પૂર્ણ, ભરપૂર. નિરેન ા=હે પાપરહિતી મવિમૃત=ભવ્યોથી ભરપૂર. રાખી શકાય તેવો. મુવિ (જૂ મૂ)=પૃથ્વી ઉપર. અલt=અસહનીય. મોહ. અપિકપણ. મૂત્રરાજા. મો=અહે. મહિv=મેહરાજ પર સંપૂર્ણ જ નહિ. વિરુદેવલ (જ્ઞાન). સામતિ (પા)=આક્રમણ કરે છે. Wલમી. કમ=ચરણ નિઃપ્રાપ્તિ. યુગયુગલ, જોડકું. વિરપણે સંપૂર્ણ કેવલ( જ્ઞાન )રૂપી સત્તાકપર્વત લક્ષ્મીની પ્રાપ્તિ (ઈ) છે જેને તેના સંશ્રિત (ઘા -આશ્રય લીધેલ. લગ રામJાવટશ્ચિતંકચરણ-યુગલાપી પર્વત વડે નયત્રણને સમુદાય. આશ્રિત. ભાયંત્રણ ગઢ. તે ( યુ ) તારા, પ્લેકાર્થ સર્વજ્ઞતાને પ્રભાવ– “હે પાપરહિત (પ્રાણ-નાથ ) ! આમ (વૃક્ષો)ના સમુદાયોથી યુક્ત વનેની પિતા રથાનમાં ( અર્થાતુ ગિરનાર પર્વત ઉપર) જેને સંપૂર્ણ દેવલ('તાન રૂપી લીની પ્રાપ્તિ (ઈ) છે એવા તારા ચરણ-યુગલરૂપી પર્વતે વડે આશ્રિત તેમજ ભવ્ય (જેના આગમન) વડે ? એવા ત્રણ ગઢનું અસહનીય (પ્રતાપવાળે) એ મહરાજ (પણ) આમણ કરતા નથી એ આશ્ચર્ય છે. –૩૫ अथ नेमिस्तुतिद्वारं प्रकटयनाह- इत्युत्सुका गतिविनिर्जितराजहंसी 'राजीमती दृढमतिः सुसती यतीशम् । इन्द्रैः स्तुतं शुपययाविति नोऽसुखाग्नि त्वन्नामकीर्तनजलं शमयत्यशेपम् ॥ २६ ॥ ૧ વિચાર- “ જ રજા દત ST : STોર - # - = " -* ·૧૫૨ નમિભક્તામર [श्रीमावममत- १ टीका हीति निश्चितं राजीमती यतीशं-साधुस्वामिन नेमिनं इति उपययो-समीपंजगाम। कर्य- भूता राजीमती ? इत्युत्सुका-सादरा। इतीति किं तत् ? प्रभुसमीपं मोहभूपपीडारहितमिति हेतोः । पुनः कथंभूता राजीमती ? 'गतिविनिर्मितराजहंसी' स्पष्टम् । पुनः कथंभूता राजीमती? दृढमतिः- निश्चलबुद्धिः । पुनः कथंभूता राजीमती ? सुसती-शुभसाध्वी । कथंभूतं यतीशं १ इन्द्रः स्तुतं- कीर्तितम् । इतीति किं ? हे नेमे ! त्वन्नामकीर्तनजलं-तव नामस्तवनमेव नीरं कर्तृपदं नः अस्माकं अमुखाग्नि-दुःखानलं अशेष-समस्तं शमयति-स्फेटयति ॥ ३६॥ अन्वयः इति उत्लुका गति-विनिर्जित-राजहंसी दृढ-मतिः सु-सती 'राजीमती स्वद्-नामन्-कीर्तग- जलं नः अ-शेष अ-सुख-अग्निं हि शमयति इति इन्द्रैः स्तुतं यति-ईशं उपययौ । શબ્દાર્થ पनि मेरा यशिंम्भुनीश्वरने. उनुका (मू. उत्गुक)मातुर. "इन्द्रः (मू० इन्द्र )-/- 43. पनि स्तुतं (मू० स्तुत )=२तुति राक्ष. विनित (पा. नि)स. हि-निशपतापाय स०५म. राजहंमी. उपययौ (घा. या सभी ग. गानिचिनिर्वितराजहंसी याबमा ती छ । न (मू० अस्मद् )-समारा. 2ी. मुखप. गरीमतीमती. अग्नि-मनि, मा. अमुसार्मि-.५३पी गनिने. नामन्नाम. रविनीते. कीर्तन-तवन. जल-761, पी. स्वनामकीर्तनजनारा नामना तिन३५ । स्त्री- कभी गमयति (धा० सम् )२ सा-टोप )-AVतनि. પ્લેકાર્થ मिन.५ से गमन- 4 ": भ! 4.1 142) Ann-di) सन (१.५) fair fil, . श्रीमती ... ... शेप (मू. (21) nir iye ·તેમભક્તામર -- मिभक्तामरम्] मत्तालिपाटलमलीमसकामभोगी योगीश ! दुर्धरकषायफटोत्कटाक्षः। जय्यो जवेन जठराप्तजनोऽपि तेन त्वन्नामनागदमनी हृदि यस्य पुंसः ॥ ३७ ॥ टीका हे योगीश!-हे साम्ययोगस्वामिन् ! यस्य पुंसो-नरस्य हदि-हृदयकमले वन्नामनागदमनी- तवाभिधानमेव भुजङ्गदमनी ओपधी वर्तते । यत्तदोर्नित्यसंवन्धः । तेन पुरुपेण मत्तालिपाटलमलीमम- कामभोगी जय्यः-जेतुं शक्यते । मत्ता:-क्षेव्यं प्राप्ता येऽलयो-भ्रमरास्तेषां पाटलं-समृहस्तद्वन्मलीम- सः-कृष्णो यः काम एव भोगी-सर्प इत्यर्थः । कथंभूतः १ 'दुर्धरेति' दुर्धरा-दुःसहा-भयङ्करा ये कपाया:-क्रोधादयस्त एव फटा:-फणास्तैरुत्कटे-तीने अक्षिणी-नेत्रे यस्य मः। अथवा दुर्धरकपायाः फटा-दम्भा एव उत्कटे-मत्ते अक्षिणी यस्य स इति । " फटास्तु केतवे फणे" इति, “ उत्कटस्तीव्रमत्तयोः" इति च हैमानेकार्थः । पुनः कथंभूतः मत्त०कामभोगी ? जवेन- वेगेन जठरम्-उदरमाप्तः-प्राप्त एवंविधो जनो यस्य सः। अपिः विस्मये । कामगन गर्ने जना भक्षिताः सन्ति ॥३७॥ अन्वयः यस्य पुंसा हदि त्वद्-नामन्-नाग-दमनी ( धर्तते ) तेन दुर्धर-पापार-फट-पर-सरा, ज्येन जठर-आप्त-जना मपि मत्त-अलि-पाटल-मलीमस-काम-भोगी (जयेन) जय्यः । શબ્દાર્થ मत-मत्त. उत्कट-(१)तीम; (२) मत अलि-अमर. अक्षिनेत्र. पाटल-सभूद. दुर्धरकायफटोत्कटाक्षः (१) ५२ :१५-१६ मलीमस-७१, आणी. । तीन ने12, (:): काम-मान, २ति-पति. पायते॥ भोगिन्-सर्प, सा. જેનાં એ मत्तालिपाटलमलीमसकामभोगी-6-मत्त पभाना जय्यः ( मू. :) સમૂહના સમાન કાળે કામદેવરૂપી સર્ષ जवेन (मू. उच)-२५१,१५५ योगिन-योगी, मुनि. जठर-२, प.. शिनाथ माप्त ( पर योगीश! योगिनाय, हे भुनी। जन-भ५ दुर्धरलय ४२, सहनीय. जठरातजन ने कपाय-पाय. फट-(१), (२) ३५८. } अपि--- फटार 1 तेन (0. ''दुर्थेरेपि 'यधिक्ष. स-पार तक पर- + ·[श्रीभावप्रभात- -७ वकिलमान, मृत्युदायित्वात् । पुनः कथंभूतं मिथ्यान्विशारानं ? विशददर्शनान्यावं. ૧૫૪ નમિભક્તામર नामन्नाम. स्वन्नामनागदमनी-तास नाम३५ नाममनी. नाग-सर्प. हदि (मू० हृद्यमा. दमनी-(१)विषने नार सौषधा; (२)नदी यस्य (मू० यद्)-ना. मंत्र पुंसः (मू० पुंस्) मनुयना. લોકાર્યું “અહો ! જે મનુષ્યના હૃદયમાં તારા નામરૂપી નાગ-દમની છે, તેનાથી દુર્ધર (ધાદિક ) કપાયરૂપી કે વડે તીવ્ર નેત્રવાળો (અથવા દુદ્ધ કષા જેવાં કે પટે તે રૂપી ઉન્મત્ત છે નેગે જેનાં એવો) તેમજ ઝડપથી જેના ઉદરને વિષે મનુષ્ય પ્રાપ્ત થયા છે એ (અર્થાતુ વેગ ર્વક મનુષ્યનું ભક્ષણ કરી ગયેલ એવો) ઉન્મત્ત બમરોના સમૂહની જેમ કાળે કામદેવરૂપી સર્ષ (ग) ती शाय छे." कालोपमं विशददर्शनकृत्यशून्यं पक्षद्वयात् सदसतो धृततर्कजालम् मिथ्यात्विशासनमिदं मिहिरांशुविद्ध त्वत्कीर्तनात् तम इवाशु भिदामुपैति ॥ ३८ ॥ टीका हे नेमे ! इदं मिथ्यात्विगागनं कर्तृपदं त्वत्कीर्तनात्-तय सम्यकम्तवनात आशु अन्यकामिव मिदां-विनायं उपति-प्रामोति । कथंभूतं मिथ्यात्विशागने ? कालोप निदान रहितम् । पुनः कथंभूतं मिथ्यात्विशामन ? गदसतः-शुद्धाशुद्धात पवार विचारजाल मिनि । कथं भृनं तमः ? मिहिगंशुविद्ध-मूर्यकिरणपण्डितमिति ।।३।। पद-दशा-टरम, विशद-दर्शन-य-शन्य, मन्-अमतः पदा-अयात् ५५-१-४ पुन मिर-अंध-विदं तमः इय भाशु भिदा उपनि। शा -बीर अन्वयः १ ए + : - य, पक्षपात ...

·नेमिभक्तामरम्] નેમિભક્તામર ૧૫૫ પુતળા ધારણ કરી છે તેની જાળને એવું. સિદિવિ સૂર્યનાં કિરણે વડે ભેદાયેલું. નિષ્ણાવિન=મિયાવી. જીર્તન=પ્રશંસા. વિશાલ ચાસન, આશા. રવર્તનાત્વ=નારા કીર્તનથી. મિધ્યાહ્નવાલન =મિથ્યાત્વીઓનું શાસન. તમ. (મૂળ તમઅધકાર, અંધારું, (મૂલમ્)=એ. વ=જેમ. મિતિ=સૂર્ય. આgશીઘ, સત્વર. અંશ=કિરણ. મિવ ( મિતા)=ભેદને, નાથને. વિદ (પાવિભેદાયેલું. પતિ (૬) =પામે છે. શ્લોકાઈ જેમ સૂર્યનાં કિરણેથી ભેદાયેલું અંધારું સત્વર નાશ પામે છે, તેમ તારા દીર્તનથી આ (મૃત્યુદાયક હેવાથી) કાલકૂટની ઉપમાવાળું, નિર્મળ દર્શનના કૃત્યથી રહિત તથા વળી છે (એકાંત) સત્ અને (એકાંત) અસત્ એમ બે પક્ષથી તર્ક-જળ પાથરી છે એવું મિથ્યાત્વીઓનું શાસન શીઘ નાશ પામે છે. –-૩૮ સ્પષ્ટીકરણ સત્ ” અને “અસ” સંબંધી વિચાર– કોઈ પણ વસ્તુના સંબંધમાં જૂદી જૂદી અપેક્ષાએ વિચાર કરવો તે “અને કાવાદ? ચાને “રયાકાદ છે. આ અનેકાન્તવાદ-શૈલીને ઉપયોગ કરવાથી યથાર્થ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે, જ્યારે તેથી વિપરીત લક્ષણવાળી એકાન્તવાદ–શૈલીને આશ્રય લેવાની અપાઈ ન થવાને પૂર્ણ સંભવ રહે છે. એ તે સુવિદિત હકીકત છે કે દરેક વસ્તુની બંને બાજુઓ તપાસવી જોઈએ. આ વાતના ઉપર શાસ્ત્રકારોએ તે ખાસ ધ્યાન આપવું જોઈએ. જે શા આ દરિપૂર્વક રસવામાં આવ્યાં હોય તે આદરણીય તેમજ હિતકારી છે એમ કહેવામાં જરાએ ભય રહે નહી. ટુંકમાં જે માં ચાદ-સિદ્ધાન્તને યથોચિત રથાન આપવામાં આવ્યું હોય, તેજ “ધર્મ' એવા નામને ઠક ગણું શકાય; બાકી બીજા ધર્મો તે નામધારીજ સમજવા જોઈએ. કઈ પણ પદાર્થ એકાન્તતઃ સતુ કે એકાન્તતઃ અસત્ ની એમ હતું કે , અપેક્ષા અનુસાર દરેક પદાર્થમાં સત્ત્વ, અસત્ત્વ, નિત્યત્વ, અનિત્યત્વ એવા વિરહ ર , સુખેથી રવીકારી શકાય તેમ છે, એવી આ તેમની માન્યતા અસ્થાને નથી. આ સંબંધમાં વિચાર કરતાં સમજી શકાય છે કે જે પદાર્થને કાનન - ર તેઓ તેમ કરવામાં ભૂલે છે. પ્રથમ તો દઈ પણ પદાર્થને કાન સરકાર વિશિષ્ટ સ્વરૂપ ઉડી જાય છે. કેમકે તેમાં અન્ય પાના ધર્મને પણ મન ને છે અને એથી કરીને તે પદાર્થને અભાવ માનવાને પ્રસંગ પર થાય છે == . -- બ્રલાર્ડને તેજ પદાર્થ માનવુ પડે છે અને આ હકીક્ત તે દઈ ની કે - વાળાને તે પોતાની પત્નીને પણ સર્વથા જનની છે તે જનનીને પણ = 1 રવીકારવી પડે તેમ છે, કેમકે એક જ વસ્તુમાં તે સર્વ ને સર ક ર , . 39 - - - k ·૧૫૬ નેમિલકતામર T ન્તવાદી આ સંબંધમાં એવો બચાવ કરી શકે તેમ નથી અને તે સર્વ ધર્મો એકજ અપેક્ષા રવીકાર્યા નથી, પરંતુ અન્યાન્ય અપેક્ષા પ્રમાણે તેમ કર્યું છે, કેમકે એ કાર્ય તે અનેકાન્ત દીનું છે. વળી વરતુને એકાન્તતઃ સતુ માનનારને તેને ટિસ્થ નિત્ય માનવી પડશે અને તેમ કરવામાં તે તેને શિરે અનેક આપત્તિઓ આવી પડશે. તેમાંની અત્ર એકનું દિગ્દર્શન કરાવવામાં આવે છે અને તે એ છે કે પોતે પણ પોતાની આર્થિક, નૈતિક કે આધ્યાત્મિક સ્થિતિ સુધારી શકો નહિ. આથી બીજી મોટી આપત્તિ શું હોઈ શકે? આવી જ રીતે કઈ પણ વસ્તુને એકાત્તતઃ અસત માનવી તે પણ ઇષ્ટ નથી, કેમકે તેમ કરવા જતાં તે બ્રહ્માણ્ડ શુન્યરૂપ બને છે. અન્ય શબ્દોમાં કહીએ તે ભયંકર શુન્યવાદને સવીકાર કરે પડે તેમ છે. જૈન શાસ્ત્રમાં નિવેદન કર્યા મુજબ દરેક પદાર્થનું (૧) દ્રવ્ય, (૨) ક્ષેત્ર, (૩) કાળી અને (૪) ભાવ એમ ચાર દૃષ્ટિપૂર્વક અવલોકન થઈ શકે છે. તેમાં દરેક પદાર્થનું અસ્તિત્વ પિતાના દ્રવ્યાદિક આથીને રહેલું છે, પરંતુ અન્ય પદાર્થના દ્રવ્યાદિક આથીને રહેલું નથી એમ સ્વીકારવું તે અનેકાન્તવાદ છે અને આ ઉત્તમ માર્ગ છે અને તેને જૈન દર્શનમાં પૂર્ણ સત્કાર કરવામાં આવે છે, જોકે કેટલીક વાર તે જૈનેતર દર્શનમાં પણ અનેકાન્તવાદની ગબ્ધ આવે છે આ ચારે દષ્ટિએ વિચાર કરીએ તે પૂર્વે એ વિચારવું અરથાને નહિ ગણાય કે જેને પિતા કહેવામાં આવે છે, તે તેના પુત્રને પિતા છે અથવું તે અન્યને પુત્રને પિતા ના એટલે કે તે વ્યકિતમાં અમુક અપેક્ષાએ પિવત્વ માં રહેલો છે અને અમુક અપેક્ષાએ તે કર્મ રહેલ નથી. અર્થાત્ પુત્રથી પિતા તરીકે સત્ એવો જ પિતા તે બીજાના પુત્રથી પિતા તરીકે આ ઉપરથી સમજી શકાય છે કે પોતાના ગુણોથી–પતાના ધર્મોથી-તાના સ્વરૂપથી જે દ્રવ્ય સત્ છે, તેજ દ્રવ્ય બીજા દ્રવ્યને ગુણેથી–બીજા દ્રવ્યના સ્વરૂપથી અસંતુ આ હકીકત વિશેષ ધ્યાનમાં આવે તે માટે આપણે ઘટનું ઉદાહરણ ચારે દષ્ટિપૂર્વક વિચારીએ ધારો કે એક ધટ માટીના બનેલા છે અને મુંબઈમાં રહેલો છે. વળી તે શરદઋતુમાં ઉત્પન્ન થયેલા છે તેમજ તે શુક્ષ વર્ણવાળો છે. એમાં માટી, મુંબાઈ, શરતું અને શુકલ વ એ આ ઘટના દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર, કાલ અને ભાવ છે. આથી કરીને ઘટના છે પરંતુ તે જળરૂપ નથી એમ કહી શકાય; અર્થાત્ સ્વદ્રવ્યની અપેક્ષાએ એ સત છે, પરંતુ પરદ્રવ્યની અપેક્ષાએ તે અસ રીતે મુંબઈમાં રહેલો ઘટ મુંબાઈ-ક્ષેત્રની અપેક્ષાએસતુ છે, પરંતુ અન્ય ક્ષેત્રની જેવા કે સુરત અમદાવાદ ઈત્યાદિની અપેક્ષાએ અસતુ છે. એવી જ રીતે શરદ તુરી-કાલની અપેક્ષાએ વલની અપેક્ષાએ માવ, અસરા વિચારતાં એ પણુ સમજી શકાય છે કે અમુક કાલની માટીને લે ઘટ અન્ય કામ તેના પમાન સંખ્યામાં તેમજ તેની ગાવમાં ફરક પડતો તે જ પિત્તળ૨પે કે એવા કે અન્ય પણ પરિણમે, કેમકે દરેક પદાય એકજ જાનન યુગલને બનેલું છે. આ પુદગલના પચ્યા અસત્ છે. છે. છે. એવી જ s, ·નેમિશક્તામર ૧૫૭ એ સત્ છે, જ્યારે હેમન્તાદિક અન્ય સ્તુઓની ૫પેક્ષાએ તે અસત્ છે. વળી તે શુકલ વર્ણની અપેક્ષાએ સત્ છે, જ્યારે અન્ય વણેની અપેક્ષાએ અસત્ છે. આ ઉપરથી સાર એ નીકળે છે કે આ ઘટ રવભાવથી સત્ છે, પરંતુ પર-ભાવથી અસતુ છે. रतत्रयं निरुपम नरराजहंसाः संवित्तिदर्शनचरित्रमयप्रकाशम् । क्षित्याप्तसंसृतिपरिश्रमदुःखदाह त्वत्पादपङ्कजवनाधयिणो लभन्ते ॥ ३९ ॥ टीका हे नेमे ! त्वत्पादपकजवनायिणः तव चरणकमलवनसेविनः 'नरराजहंसा' नरा एव राज- हंसा-उत्तमहंसा रलवयं लभन्ते-प्राप्नुवन्ति । कथंभूतं रतत्रयं ? संवित्तीति ' संवित्तिः- : सम्यग्- ज्ञानं, दर्शनं-सम्यक्त्वं, चरित्रं (च) एतन्मयम्-एतत्स्वरूपं प्रकाशं यस्य तत् । पुनः कथंभूतं रत्नत्रयं ? निरुपम-उपमानरहितम् । पुनः कथंभूतं रतत्रयं ? 'क्षित्येति क्षिति-विनाशमाप्त:- प्रासः संस्तेः-संसारस्य परिश्रमस्य केशस्य दुःखदाहः सन्तापो यस्मिस्तेदिति ॥ ३९ ॥ अन्वया त्वत्-पाद-पत्र-पन-आश्रयिणा नर-राजहंसाः संवित्ति-दर्शन-चरिन-भय-प्रकाशं, क्षिति- मास-संपति-परिश्रम-दुःख-दाह, निर्-उपमं रत्न-प्रयं लभन्ते । શબ્દાર્થ रत्न-रेल. आप्त (धा० सा )-पास. रत्नत्रयंत्र रत्नाना सपने. संसृति-संसार. निरुपम (म० निरुपम ) -भा-२लित, परिश्रम-परिश्रम, रा. नर-मनुष्य. दुःख-दुः५. राजहंसरास दाह-संता५. नरराजहंसा: मनुध्या३पा सस. क्षित्याप्तसंरतिपरिथमदुःखदाई-नारा पाभ्यो संवित्ति-सम्यम् शान, या माप, સાંસારિક પરિશ્રમ સંબંધી દુખને સંતાપ दर्शनदर्शन. જેને વિષે એવા. चरित्र यात्रि पाद-यर मय-२१३५१५ तक्षित प्रत्५५. पकूजन्मण प्रकाशत. बनयन. सवित्तिदर्शनचरित्रमयप्रकाशंम्सम्यम् शान, दर्शन आथयिन्-माश्रय सेना. ને ચારિત્ર" છે પ્રકાશ જેને એવા. त्वत्पादपङ्कजवनाथयिणा तास २२१-मसपा प. क्षिति-नाश નનો આશ્રય લેનાર लभन्ते (धा० लम् ) प्राप्त रे छे. १ 'तत्' इति रा-पाठ।

·૧૫૮ નેમિનાર લાભાર્થ “(હે નાથ !) તારા ચરણ કમલ વનને આ લેનારા યથાર્થ જ્ઞાન, દર્શન અને ચારિત્રરૂપ પ્રકાશવાળા એવા તથા વળી જેને વિષે સાંસારિક પરિશ્રમ સંબંધી દુખના સંતાનો નાશ થાય છે એવા તેમજ ઉપમા રહિત એવા રન-જ્યને પ્રાપ્ત કરે છે.”—૨૯ वित्तेन साधकतमेन सुनन्दभावात् कैवल्यनार्युरसिजैकरसामिलापाः । सम्यक्प्रमादसुभृतोऽव्ययतां त्वदीयात् त्रासं विहाय भवतः स्मरणाद् व्रजन्ति ॥ ४०॥ दीका हे नेमे ! असुभृतः-प्राणिनोऽव्ययतां-अक्षयभावं व्रजन्ति-प्राप्नुवन्ति । कस्मात् ? (स्मर- णात्-) संस्मरणतः । किं कृत्वा ? भवतः-संसारात् त्रासं-भयं विहाय-त्यक्त्वा । कथंभूतात् स्मरणात् ? त्वदीयात् भवदीयात्, तव संवन्धिनः । पुनः कथंभूतात् स्मरणात् ? 'सम्यअमात्' सम्यक्-शुभा-सकलनैगमादिनयैरवाधिता प्रमा ज्ञानं यस्मिस्तत् (तस्मात् )। पुनः कथंभूतात स्मरणात् १ सुनद्धा-अतिशयेन बद्धा भावाः-पदार्थी हेयज्ञेयादिका यस्मिंस्तत् तस्मात् । केन ! साधकतमेन-उत्कृष्टकरणेन । कथंभूतेन साधकतमेन ? वित्तेन-प्रसिद्धेन । कथंभूता असुभृतः "कैवल्येति' कैवल्य-मोक्ष एव नारी स्त्री तथा उरसिजौ-स्तनौतयोरेकरसे अद्वितीयस्वादेभिलापो येषां ते । इति नेमिस्तुत्यधिकारः ॥ ४० ॥ । १ ? ? अन्वयः वित्तेन साधकतमेन सु-नद-भावात् सम्यच्-प्रमात् त्वदीयात् स्मरणात् कैवल्य-नारी-उरसि- ज-एक-रस-अभिलापाः असु-भृतः भवतः त्रासं विहाय अव्ययतां व्रजन्ति । શબ્દાર્થ वित्तेन (मू० वित्त ) प्रसिद्ध, अभ्यात. साधकतमेन ( मू० साधक-तम)- ४२४ 43, सु-ससंततापाय: स-५५. नद्ध (धा नहू )-म, मधेस. भाव-पार्थ, मुनद्धभावात्मनिशय मधिमा छ पहायत विषे मेवा. कैचल्य-मोक्ष, भूति. १ कपर येति' इत्यधिक क-पाठः । नारी-मी, भलिसा. उसिज-रतन. एक-महिताय, असाधार, रस-स्वाह. अमिलाप% Dil. कैवल्यनार्युरसिजकरसाभिलाषा: भुतिया भाल- લાનૉ સ્તનના અદિતીય સ્વાદની ઇચ્છા છે જેમને એવા. सम्यच:-शुम, ३.

·(૧૦) આવી જ રીતે નેમિ-ભક્તામરના અન્તિમ પદ્ય તેમજ તેની ટીકામાં તેના કર્તા શ્રીભાવપ્રભ- સૂરિ સૂચવે છે તેમ તેઓ સરિ થયા તે પૂર્વે તેઓ “ભાવરત્ન'ના નામથી ઓળખાતા હતા. પાછળથી તેમણે સૂરિપદ પ્રાપ્ત કર્યું ત્યારે તેમનું ‘ભાવપ્રભ' એવું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું. વિશેષમાં આ સમયે શ્રીમાલિના વીર વંશરૂપ મલને વિષે.રાજહંસના સમાન એવા તથા રામા નામની માતાની કુક્ષિમાં ઉત્પન્ન થયેલા તેમજ જ્યતસી નામના પિતાના પુત્ર શ્રીતેજસી શ્રેષ્ઠીએ સૂરિપદને મહોત્સવ કર્યો હતો.” મહિમાપ્રભ મુનિરાજના શિષ્યવર્ય આ ભાવપ્રભસૂરિજી પૂર્ણિમ ગચ્છના હતા તેમજ તેમને ભાણરત્ન નામના શિષ્ય હતા એ વાત જૈનધર્મવરેસ્તોત્ર નામના રોપણ ટીકાથી અલંકૃત કાવ્યની પ્રતિના અન્તિમ ઉલેખ ઉપરથી જોઈ શકાય છે. વળી તેમને તીરત્ન નામના પણ એક શિષ્ય હતા એ વાત પ્રતિમાશતકની લધુવૃત્તિના અંતમાં આપેલા ઉલ્લેખ ઉપરથી જોઈ શકાય છે (જુઓ નવમાં પૃષ્ઠ ઉપરની ચોથી ટિપ્પણી). આ ઉપરાંત તેમના સંબંધમાં પણ વિશેષ માહિતી મને મળી શકી નથી એટલે આ બંને કવીશ્વરને પ્રણામ કરવા પૂર્વક હું આ ઉપદુધાત પૂર્ણ કરું છું મુંબાઈ.. વિક્રમ સંવત ૧૯૮ર. હીરાલાલ રસિકદાસ કાપડિયા ૧ કરો પ્રતિમાનકની લઘુત્તિની પ્રતિઃ- " श्रीश्रीनाडिमुवारनशकमले श्रीरानहसोपमो रामाशिसनुद्भवो जयतसी देहारनो दाप्तिमान् । जालो योनिमा सुपरहिटकः पातेजसीप्रेष्ठिराद - ઘર નદી વર્જિત. આ 1 ” ·मनिमततागर ] નેવિાક્તામર ૧પટ્ટ अना: नि. मम्पकममात्- १ भरना. माभूतः ( FT) -t. जव्ययतां (भू. ५५ना )२५५ मापार. स्पदीयात् (मू. त्वदीय )-तारा. प्रासं (भू० प्राग)सने. विहाय (पा. हा )-पान, सा. भवतः (मू० भव)संसारथा. स्मरणात् (मू० स्मरण )२मधुया, मा६ रवाया. मान्ति (पा० ) पाने छ. શ્લોકાર્ધ જેમાં પ્રસિદ્ધ એવા ઉત્તમ કર વડે (હેય-યાદિક) પદાર્થો અતિશય બાંધ્યા છે એવા તો વળી જેને વિષે જા જ્ઞાન છે એવા તારા સ્મરણથી મુક્તિરૂપી મહિલાના સ્તનના (મર્દન- પી) અદ્વિતીય સ્વાદની જેમને અભિલાષા છે એવા પ્રાણુઓ સંસારના ત્રાસને ત્યજી દઈને (मर्थात् तेनायी मुात यधने ) याने पामे छ. "-४० સ્પષ્ટીકરણ ૩૬ મા પાવી જે નેમિનાથની રામતીએ સ્તુતિ કરવા માંડી હતી, તે સ્તુતિ અધિકાર અત્ર સમાપ્ત થાય છે, કેમકે આ પછીના પદ્યમાં કવિરાજ તે સાધી કેવલજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી મોક્ષે જાય છે એમ સૂચવે છે. . - पीत्वा वचो जिनपतेरधिगम्य दीक्षा साऽथार केवलमनन्तसुखं च मोक्षम् । आश्रित्य सिद्धवरवस्त्वगदा हि के नो मा भवन्ति मकरध्वजतुल्यरूपाः १ ॥ ४१ ॥ टीका अध-अनन्तरं सा राजीमती केवलं केवलज्ञानं आर-पाप च-पुनमोक्षं-निर्वाणमार । किं कृत्वा ? जिनपतेः-श्रीनेमिनो वचो-वचनं पीत्वा-सादरं श्रुत्वा । पुनः किं कृत्वा ? दीक्षा- पञ्चमहातभारं अधिगम्य-प्राप्य । कथंभूतं मोक्षं ? अनन्तसुखं स्पष्टम् । हीत्युपनदर्शने । के मा-मनुष्या मकरध्वजतुल्यरूपाः कन्दर्पसमरूपा नो भवन्ति ? अपितु (सर्वे) भवन्त्येव । कथंभूता माः १ अगदा-रोगरहिताः । किं कृत्वा ? सिद्धवरवस्तु आश्रित्य-प्राप्य-आसेव्येति, सिद्ध-औषधसिद्धा-सिद्धवैद्यः तस्य वर-श्रेष्ठं वस्तु-रसायनादिभेषजम् इति ।। ४१॥ अन्वयः अथ जिन-पतेः वचः पीत्वा दीक्षा (च) अधिगम्य सा ('राजीमती') केवलं अनन्त-सुसं मोक्ष मार, हि सिद्ध-घर-वस्तु आश्रित्य अ-गदाः के माः मकर-विज-तुल्य-रूपाः नो भवन्ति ।। १ 'इति' इत्यधिकः-पाठः। , ·૧૬૦ નેમિક્ષતામર माः (मू० શબ્દાર્થ ત્યા(ધા) પાન કરીને આદરપૂર્વક શ્રવણ કરીને. વર=ઉત્તમ, શ્રેષ્ઠ. વચ (૦ વ)-વચનને. g=વસ્તુ, ચીજ. ત્તિ સામાન્ય કેવલી. લિવરવહુ-સિહની ઉત્તમ વસ્તુને. પતિનાથ. કરોગ, વિન (મૂળ વિનતિ )=જિનેશ્વરના. વિા=રોગ રહિત. અધિષ્ય (ધો. )=પ્રાપ્ત કરીને. હિ કારણ કે. રીક્ષા (મૂ. રીલા)=દીક્ષાને. છે (મૂળ વિન્Fાણું ar (મૂળ દ્E. નો નહિ, વાય ત્યાર બાદ, મર્ચ)=મલૈં, માન. કાર (ધા )=પ્રાપ્ત કરતી હતી. મનિત (ઘા મFથાય છે. વ૮ (મૂ૦ ૦)-કેવલ (જ્ઞાન)ને. મજ મગર અનત અનન્ત, નસીમ, અપાર. શ્વકtવા. સુસુખ. મરવ=મગર છે ધ્વજામાં જેની તે, મદન. અનન્તપુર્વ અનન્ત સુખ છે જ્યાં એવા. વળી. અર્થ સમાન. મોર્ફ (પૂ.મોલ)=મોક્ષને, ૨૫-૨૫, મરવાનુ =મનના સમાન રૂપ છે જેમને સાત્રિત્ય (ધા %િ)=આશ્રય લઈને. સિદ=ઔષધ-સિદ્ધ, સિદ્ધ-વૈદ્ય. એવા. શ્લોકાર્ય રાજીમતીને કેવલજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ અને તેનું મુક્તિગમ-ન– “ત્યાર બાદ (અર્થાત્ પોતાના પ્રાણનાથ નેમિનાથની સ્તુતિ કર્યા બાદ તે ) જિનેશ્વર વચન રૂપી અમૃત )નું પાન કરીને અને દીક્ષા ગ્રહણ કરીને તે રાજમતીએ કેવલ (જ્ઞાન) અને ત્યાર પછી ) અનન્ત ખત્મક મને પણ પ્રાપ્ત કર્યો, કારણ કે સિદ્ધ વૈધ ઉત્તમ (રસાયનરૂપી) વસ્તુને આશ્રય લઇને અથવું તે રસાયનનું સેવન કર્યા બાદ) ગરહિત (બનેલા) એવા ક્યા માનવો મદનના સમાન રૂપવાળા થતા નથી–૪૧ कॉस्कान् नवानि हसिताजशुचीन गुणांस्ते येऽनादितो विषमबाणभटेन नद्धाः। राज्ञि त्वयीश ! मनुजाः सति सार्वभौमे सद्यः स्वयं विगतवन्धभया भवन्ति ॥ ४२ ॥ टीका हे ईश ! अहं ते तव कांस्कान्-कान् कान् गुण(णान्) औदार्यादीन् नवानि-स्तवीमि(वानि) ? ना गुणानामानन्त्याद वक्तुं समर्थो न भवामी(नी)त्या भूतान गुणान्? हसिताजगुचीन्- જેના દર્શનમાં મુકિતમાં નુખને સ્વભાવ માોિ છે અને તે વાત નિયુક્ત છે. જુઓ ન્યાયમમાં જલિ (૩૩૮-૩૩૮).

·१६1 मिभक्तामरम् । નેમિભક્તામર विकस्वरकमलपवित्रान् । हे ईश! ये प्राणिनः अनादितः-अनादिकालाद् विपमवाणभटेन-काम- सुभटैः(टेन) नद्धा-बद्धाः सन्ति । तच्छन्दोध गम्यः । ते मनुजाः सद्यः-शीघ्र स्वयम्-आत्मना विगतवन्धभया भवन्ति । कस्मिन् सति ? त्वयि नेमौ सार्वभौमे-चक्रवर्तिनि राज्ञि-भूपे सतीति स्पष्टम् । "द्विः कानः कानि सः" (सिद्ध० अ० १, पा० ३, सू० ११ ) इति सूत्रेण सकारागमः पूर्वस्यानुस्वारानुनासिकौ च इति हेमवृहद्वत्तौ, तेन कोस्कानिति सिद्धमिति ॥ ४२ ॥ अन्वयः (हे) ईश! (महं ) ते इसित-अज्ञ-शुचीन काँस्कान् गुणान् नवानि ?। ये मनुजाः अनादितः विषम-याण-भटेन नद्धाः, ते त्वयि सार्वभौमे राशि सति सद्यः स्वयं विगत-बन्ध-भयाः भवन्ति । શબ્દાર્થ काँस्कान (मू० किम् )-341 41. नद्धार (मूनरअप मवानि (धा० नु)-रत. राशि ( ० राजन् )-रा. हसित (धा० इस )-पि४२१२. त्ययि (० युप्म) अग्ज:भस. ईश! (०) नाय ! शुचि पवित्र मनुजाः (मू.)जानी, मनुका हसिताम्जशुचीन-१३२५२ मसना समान पवित्र सति (गु.ग ). गुणान् (मू० गुण)-गुरुन. सार्वभौमे (. सनीन)-ut. ते (मू० युष्मद)-तारा. सपस्त१२, ... ये (मू० यत्) स्वयं-पोती. अनादितः (मू० अनादि )-नाEि ( 311 )ी. पिगत (पा.)-:.. विषम-विषम, १५४२. चन्ध-4-न. बाणमा भय नीति,जी. विषमवाण-विषम छे मारतात, मन. विगतयगया.- -... ' भट-de,सावा. विषमवाणभटेन-भाना ८ ५३. भवन्ति ( पा.--... શ્લોકાઈ " नाय ! वि२१२ मसना समान पवित्र मे ..! . . (लेवानी मतसमये 23 तारा गुमनन्त मी ते ! मनाति (स )ी मनपी सुम2 43 ( संसा२३ vidal ) : તું ચક્રવર્તી રાજા થયો છે ત્યારે સત્વર પોતાની મેળે જેની નો ૨ - એવા બને છે (અર્થાત્ તેઓ સસાર-સપી સપા સુખી સંપન કરે છે સ્પકરણ व्या२६-वियार-- 24 ५५मा २' को योग 32........ ७५३या २७ ५५ , 3.5 dri - 1 . तिन- -तित ३५६ . है -- 1 ·१६२ [श्रीभावप्रभात નેમિભક્તામર विशेषमा मापी रीत व्या२ना मापारे व्यायेई 'कस्कः ' ५४ शतायि श्रीसमरस- સરિકૃત શૃંગાર-વૈરાગ્ય-તરંગિણીના આઠમા પ્રદ્યના નીચે મુજબના– 'कार्याकार्यविवेकशून्यहृद्यः कस्को न संजायते –અન્તિમ ચરણમાં દૃષ્ટિગોચર થાય છે. આ ઉપરાંત પ્રભાવક ચરિત્રમાંના સીબપ્પભટ પ્રબંધમાંના ૭૧૮ મા પદ્યના નીચે મુજબના– " कस्कः कां कां गतिं गन्ता, बुध्यते को जिनं विना –ઉત્તરાર્ધમાં પણ नगरे पडे छे. सद्ब्रह्मचार ! जिन ! 'यादव'वंशरल ! 'राजीमती'नयनकोकविरोकितुल्य !। जुष्टः श्रिया सकलयैकपदे भवेत् स यस्तावकं स्तवमिमं मतिमानधीत ॥ ४३ ॥ डीका हे गदागार ! बालनाचारित्वात् । है जिन! । यादववंशरत्र ! स्पष्टम् । हे राजीमती निरोकिनुल्य !-रा.मनोनवचक्रवाकर्यसमान !| विरोफा:-किरणा रास्य गीत मिस यः । हे नेमे ! यो मानेमान्-पण्डित इमं तापकं तसंवन्धिन स्तां-स्तान it. परत मितिमान, एकपदे इति विक्तिप्रतिरूपकमव्ययं सीमायें, यी बिया-उमा . सोमवेत् । कयं तवा पिया ? मकलया-समस्तया ।। ४३॥ वन-चार ! ( ६ ) जिन ! ( है ) 'यादव'-वंश-रन ! ( है ) Latin- मतमान में ताल अधीने, सापक-पदे सकदमा निया यः (न .. ma -- 4 । महश्या (iPintt. Pr 411.- -. - । "+ है • 4t.../. A , * porthote . , "..

·नेमिभक्तामरम् ] નેમિભક્તામર ११3 બ્લેકાર્થ " (मास-प्रत्यारी सोपान दी) सुंदर लयवाणा मेवा (नेमिनाय)! १ (राग-द्वेपना 6५२ विनय मेणसा)-तीय:२ 1 है यायशने वि२त्न (समान) ! १२॥ મતીના નેત્રરૂપી ચવાકને (આનંદ આપવામાં) સૂર્ય સમાન ! જે બુદ્ધિમાન આ નાનું અધ્યયન કરે છે, તે એકદમ સમસ્ત લક્ષ્મી વડે સેવિત બને છે (અથવુ તે અપૂર્વ કરી રવી थाय छे)."-४३ * * " . + । . १ हारावली नुतिमिमां द्युतिसन्ततीडां कण्ठे दधाति महिमाप्रभसृरिराजः । यस्ते सदैव रुधिराश्रितभावरत्नां त मानतुगमवशा समुपैति लक्ष्मीः ॥ ४१ । ॥ इति श्रीभक्तामरस्तोत्रात्तचतुर्थपादनमम्यामयं श्रीननिमम्मी । टीका हे जिन ! यो जनस्ते-तवैमा नुति-स्तुति हारावली-हारणिया । जलकरोति। कथंभूतो यः ? 'महिमति' महिना-महत्त्येन मा समान प्र... : मुरीणां-पण्डितानां राजा सूरिराजः,महिमाप्रभसामा मूरिगाव गायन; ', श्रीमहिमाप्रभसूरिराज इति नाम दर्शितम् । कथंभूना नुति दाग!! प्रभाणा सन्ततिभिः-आवलीभिः इद्धा-दीताम् । पुनः पाय ifi.. मनोहराणि आश्रितानि-प्रोतानि भावा-अभिधेयविशेषा तान ५.१ • ! पणेन शिप्यारस्थायां भापरन इति निजनाम करिना दातम् । ५... ! र नाम लब्धमिति । यत्तदोनित्यसंबन्धः । लक्ष्मीस्त पुर गा! .... । । , अवशा-अनधीना [अपि] । कथंभूतं तं ? मानतु:-मानामपि ! .. : ॥ इति श्रीभापप्रभारिपिरपिता नमिलमोवी. अन्यः (हे नाथ ! ) या महिमन्-जा-प्रभा-रि-राम. d Evil i... भाष-रत्नां दार-भावली तुर्ति कपडे दधाति, त म.td. iivil ki । . । सं. 44 4 भावली-दि दाग-२नी लि. मुर्ति (भू. मुदि) -वी. मां (भू-दम् ).it १ . ना.१.१.५* ... ।

·૧૬૨ નેમિભક્તામર [श्रीभावप्रभात विशेषमा २ावी रीत व्या३२९ना साधारे श्यायेई 'कस्कः' ५६ शतायि श्रीम સરિકૃત શૃંગાર-વૈરાગ્ય-તરંગિણીના આઠમાં પધના નીચે મુજબના "कार्याकार्यविवेकशून्यहृदयः कस्को न संजायते –અન્તિમ ચરણમાં દૃષ્ટિગોચર થાય છે. આ ઉપરાંત પ્રભાવક-ચરિત્રમાંના થીબપ્પભકિ પ્રબંધમાંના ૭૧૮મા પધના નીચે મુજબના– कस्कः कां कां गर्ति गन्ता, वुध्यते को जिनं विना –ઉત્તરાર્ધમાં પણ નજરે પડે છે. सद्ब्रह्मचार ! जिन ! 'यादव'वंशरल ! 'राजीमती'नयनकोकविरोकितुल्य !। जुष्टः श्रिया सकलयैकपदे भवेत् स यस्तावकं स्तवमिमं मतिमानधीते ॥ ४३ ॥ - टीका हे गदागार ! बालनाचारित्वात् । हे जिन! । हे यादववंशरल ! स्पष्टम् । है राजीमती मनकोपिरोकिनुल्य !-राजीतानेवचक्रयाकसूर्यसमान ! । विरोमा:-किरणा अस्प मन्त विगकी-मः । हे नेमे ! यो गतिमान्-पण्डित तावकं त्वत्संबन्धिन स्त-स्तान न लम मनिमान्, एकपदे इति विभक्तिप्रतिरूपकमव्ययं शीमायें, शीनं लिया-लम्मा ३२ मा नरेन् । कयं नया प्रिया ? सकलया-समस्तया ॥ ४३ ॥ अन्वयः २ . સાદાથે 2: ( . ge). श्रिया (मु.का. - 411 (1) सध्या (HAMt. एक-in, inth. मेयर - म 4 . में ' .. ...... 14.10 . . To 0 भ 7 -- . 4. . P । मुन् - नाचार ! ( जिन ! ( ई ) यादव - वंश - रत्ना ( ) ' रानीमनी ' tti ' टायः मनिमान ताव स्तवं मधीते , मापक - देगलयामियाना ) ·.१९3 मिभक्तामरम् ] નેમિભક્તામર શ્લોકાથ " ( मास-प्रत्यारी सोपान सीधे ) सुंदर प्रलयवाणा मेरा है (नेमिना)! (राग-द्वेषना 6५२ विनय भण)-तीर्थ:२९ याहवंशन बियन (समान) ! २७. મતીના નેત્રરૂપી ચક્રવાકને (આનંદ આપવામાં) સૂર્ય સમાન ! જે બુદ્ધિમાન આ નારા અવનવું અધ્યયન કરે છે, તે એકદમ સમસ્ત લક્ષ્મી વડે સેવિત બને છે (અર્થાતુ ને અપૂર્વ લફીનો વાપરી थाय छे). "-४३ - . ५ * . 1 . A । . हारावली नुतिमिमां द्युतिसन्ततीद्धां कण्ठे दधाति महिमाप्रभसृरिराजः । यस्ते सदैव रुचिराश्रितभावरत्नां तं मानतुङ्गमवशा समुपैति लक्ष्मीः ॥ १४ ॥ इति श्रीभक्तामरस्तोत्रात्तचतुर्थपादममस्यामयं श्रीनेमिनम्यायनम् गोरन् ।। टीका हे जिन ! यो जनस्ते-तवेमां नुति-स्तुति हारावली-हारणिरूमां नदी :: अलङ्करोति। कथंभूतो यः १ 'महिमति' महिना-महत्त्वेन भा- समन्तात् पनाम: सूरीणां-पण्डिताना राजा सूरिराजः,महिमाप्रम-वासा गरिंगजब महिनाम:" { { : श्रीमहिमामभरिराज इति नाम दर्शितम् । कथंभूतां नुति हारााली ? 11 प्रभाणां सन्तविभिः-आवलीभिः इद्धां-दीप्ताम् । पुनः फरभूi ji alम ! : मनोहराणि आश्रितानि-प्रोतानि भावा-अभिधेयविशपा एप सानि , पणेन शिष्यावस्थायां भावरन इति निजनाम कविना दसितम् । रिप ...... नाम लब्धमिति । यत्तदोर्नित्यसंबन्धः । लक्ष्मीस्तं पुरसं नापति मानी. 14 15 अवशा-अनधीना [अपि] । कथंभूतं तं ? मानतुज-मानोनमपि । ॥ इति श्रीभावप्रभसूरिविरपिता नेमिसम्योधनसीप... । अन्दयः (हे नाथ ! ) यः महिमन्-आ-प्रभा-सूरि-रा. ते मा . air... ई. भाव-रत्नां दार-भावली नुर्ति कण्ठे दधाति, त मान- तु- ARE Emi aai . શબ્દ हार-हार. पुति जायष्टी-दि. स- धारापी-२०ी लिन जुर्ति ( भू• नति) स्तुति Sation मां (भू.)--11. 'माता'। . ५.

·૧૬૨ નેમભક્તામર [श्रीमाप्रभात विरोपमा मापी रीत व्या२ना मापारे श्याये 'कस्कः' ५४ शतायि श्रीम સરિકૃત શૃંગાર-વૈરાગ્ય-તરંગિણીના આઠમા મધના નીચે મુજબના – "कार्याकार्यविवेकशून्यहृदयः कस्को न संजायते –અન્તિમ ચરણમાં દૃષ્ટિગોચર થાય છે. આ ઉપરાંત પ્રભાવચરિત્રમાંના થીબપી પ્રબન્ધમાંના ૭૧૮મા પદ્યના નીચે મુજબના— "कस्कः कां कां गतिं गन्ता, बुध्यते को जिनं विना –ઉત્તરાર્ધમાં પણ नभरे पड़े छे. सब्रह्मचार ! जिन ! 'यादव'वंशरल ! 'राजीमती'नयनकोकविरोकितुल्य !। जुष्टः श्रिया सकलयैकपदे भवेत् स यस्तावकं स्तवमिमं मतिमानधीते ॥ ४३ ॥ रीका महानार ! बाउन मावारित्वात् । हे जिन ! । हे यादववंशरस ! स्पष्टम् । हे राजीमा रोकिनुल्य !-रानीनेवचकवाकार्यसमान !| विरो:-किरणा प्रस्म मला । हनने यो गतिमान्-पण्डित इमं तात-वत्संबन्धिन स्ना-नाने माने १. मान्, एकपदे इनि विमक्तिप्रतिरूपकमव्ययं शीनाथै, ग्रीनं प्रिया-मा वे । यता त्रिया ? मालया-रामस्तया ॥ ४३ ।। -बार ! () नि! ( है ) 'याद'-वंश-रटन (६) मोती म F- मनमान दर्न ताल अधीत, पानि शाय । ३ (५.१४) 2. लिया ( .. मलिया ( • fistt. 4 * * . नी...* ka - + A t C + ·क-परिशिष्टम् श्रीमानतुङ्गाचार्यविरचितं ॥ भक्तामरस्तोत्रम् ॥ काव्यद्वयेन मङ्गलं प्रादुप्फुर्वनाह- भक्तामरप्रणतमौलिमाणिप्रभाणा- मुद्दयोतकं दलितपापतमावितानन् । सम्यक् प्रणम्य जिनपादयुगं युगादा- वालम्बनं भवजले पततां जनानाम् ।।१।। यः संस्तुतः सकलवायतत्त्ववोधा- दुद्भूतबुद्धिपटुभिः सुरलोकनापैः। स्तोत्रैर्जगवितयचितहरेदारैः स्तोष्ये किलाहमपि तं प्रपन लिनन । २ ।। ५.०१, कविरात्मौद्धत्यं परिजिहीपुराह- बुद्धया विनाऽपि विधार्थिनगदपीट ! स्तोतुं समुचतगतिपिंगता । बालं विहाय जलसंस्थितमिन्ना मन्यः क इच्छति जनः मला . जिनस्तुतापन्येषा दुप्परता दर्शचना:-- वक्तं गुणान् गुणसमुद्र ! शा करले धामः मुग्गुरुनिनो' ! कल्पान्तपातपमनोरावर पोजा तरीन नाम: ॥

·१६६
भक्तामरस्तोत्रम्
स्तवनविरचनप्रयत्नेकारणमाह-
सोऽहं तथापि तव भक्तिवशान्मुनीश !
कर्तुं स्तवं विगतशक्तिरपि प्रवृत्तः ।
प्रीत्याऽऽत्मवीर्यमविचार्य मृगी मृगेन्द्र
नाभ्येति किं निजशिशोः परिपालनार्थम् ॥ ५॥
निजासामर्थेऽपि वाचालताकारणमाह-
अल्पश्रुतं श्रुतवतर्ता परिहासधाम
त्वद्भक्तिरेव मुखरीकुरुते बलान्माम् ।
यत् कोकिलः किल मधौ मधुरं विरौति
तच्चारुचूतकलिकानिकरैकहेतुः॥६॥
स्तवनग्रन्थने यो गुणस्तमाह-
त्वत्संस्तवेन भवसन्ततिसन्निबद्ध
पापं क्षणात् क्षयमुपैति शरीरभाजाम् ।
आक्रान्तलोकमलिनीलमशेषमाशु
सूर्याशुभिन्नमिव शार्वरमन्धकारम् ॥ ७॥
स्तवारम्भसामथ्र्य दृढयन्नाह-
मत्वेति नाथ ! तव संस्तवनं मयेद-
मारभ्यते तनुधियाऽपि तव प्रभावात् ।
चेतो हरिष्यति सतां नलिनीदलेषु
मुक्ताफलद्युतिमुपैति ननूदबिन्दुः॥ ८॥
सर्वज्ञकथामभावं प्रदर्शयन्नाह-
आस्तां तव स्तवनमस्तसमस्तदोष
त्वत्संकथाऽपि जगतां दुरितानि हन्ति ।
दूरे सहस्रकिरणः कुरुते प्रभैव
पद्माकरेषु जलजानि विकाशभाजि ॥ ९॥

·પદ્યાક ૧-૨ હ ૪ ૫ -૦૦ ૬ o oooo con - on one વિષય-સૂચી વિષય વીર-ભક્તામર વર્ધમાન મહાવીર ) રવામીના પૂર્વ ભવો તેમજ તેમના નામની સાર્થક્તા કાળના વિભાગો, વર્ધમાન સ્વામીનું અવન, ચક્રવર્તીની વ્યાખ્યા, બાર દેવલોક, વાસુદેવની વ્યાખ્યા, મહાવીર સ્વામીના સત્તાવીસ , ભારત નરેશ્વર, શ્રેણિક નૃપતિ, પઘ-વિચાર, મહાવીર સ્વામીનું અલૌકિક પરાક્રમ... વીર પ્રભુની કડા, વીર” શબ્દ સંબંધી વિચાર. વીર પ્રભુનું અપૂર્વ વિદ્યા-બલ •••• વીર પ્રભુનું નિશાળ ગરણું, અલંકાર, આઠ વૈયાકરણે. પ્રભુને ઉપદેશ-મહિમા. કર્મ-ક્ષયનું કારણ નાથનું નામ, ભગવાને મારી હઠાવેલ મિથ્યાત્વને મળેલો આશ્રય પ્રભુના નામની વિશેષતા નું તાત્પર્ય. પ્રભુના કેવલજ્ઞાનને મહિમા કલ્યાણક-વિચાર. પ્રભુને સેવક પ્રતિ અનુપમ ઉપકાર અર્થ-વિચાર, ખરો ઉપકારી કેણ, ઇન્દ્રભૂતિ-વિચાર, દેવાનન્દસરિત ગતિમાષ્ટક સ્તોત્ર તેમજ તેનું ભાષાન્તર. પ્રભુની વાણીની મધુરતા. પાઠાન્તર-વિચાર. વીર પ્રભુનું અનુપમ રૂ૫ - લોકને સાર, જિન-દર્શનથી મિથ્યાત્વને નાશ. લોનું તાત્પર્ય શ્લોકની વિચિત્રતા. કક્ષાનો નાશ કરવામાં પ્રભુનું અપૂર્વ બળ જિનેશ્વર અને સિંહની તુલના, કષાય-મીમાંસા––ોધ, માન, મામા અને લોભ. ઉપસર્ગો સહન કરવામાં પ્રભુની દતા. સંગમ અને તેણે કરેલા ઉપસર્ગો, અંતિમ ઉપસર્ગનું શીહેમચન્દ્રસૂરિએ કરેલું વર્ણન, પ્રભુની અપૂર્વ દીપકતા શ્લોક-સમીક્ષા. સૂર્ય કરતાં પણ પ્રભુનો અધિક મહિમા પ્રભુની સૂર્યની સાથે સરખામણ, વ્યતિરેક અલંકાર, 11 ૧૨ ૧૩ ૧૦૦ ૧૪ છે ૧૫ e ·. - श्रीमानतुगसूरिकृतम् भगवद्गुणोत्कीर्तनफलमाह- नात्यहुत भुवनभूपणभूत ! नाथ ! भूतैर्गुणैर्भुवि भवन्तमाभिष्टुवन्तः। तुल्या भवन्ति भवतो ननु तेन किंवा भूत्याश्रितं य इह नात्मसमं करोति ॥ १० ॥ भगवदर्शनफलमाह- दृष्ट्वा भवन्तमनिमेपविलोकनीयं नान्यत्र तोपमुपयाति जनाय । पीत्वा पयः शशिकरघुति दुग्धनिन्धोः क्षारं जलं जलनिधे रनितुं का ॥१॥ भगवद्रूपवर्णनमाह- यैः शान्तरागरचभिः परमाधि निर्मापितसिभुवनेगललाममा । तावन्त एव खलु तेऽप्य पनि यत् समानमा नी र जिनमुखपर्णनमाद- घर स्व ने सुग्गादान निःशेषनिर्मितजगहियो ! विग्बं कलर यामालिन थर् वासरे भन्नति भगवगुणाना पाहिला- सम्पूर्णमाला, माशुपातिक थे संश्रितालिका arre: ते - ator 4 * ·१९४ भक्तीमरस्तोत्रम् भगवन्नीरागतामाह- चित्रं किमत्र यदि ते त्रिदशाङ्गनाभि- नीतं मनागपि मनो न विकारमार्गम् । कल्पान्तकालमरुता चलिताचलेन किं मन्दराद्रिशिखरं चलितं कदाचित् ? ॥ १५ ॥ भगवतो दीपेनोपमा निरस्यन्नाह- निघूमवर्तिरपवर्जिततैलपूरः कृत्वं जगत्त्रयमिदं प्रकटीकरोषि । गम्यो न जातु मरुतां चलिताचलानां दीपोऽपरस्त्वमसि नाथ ! जगत्प्रकाशः॥ १६ ॥ सूर्येणौपम्यनिरासमाह- नास्तं कदाचिदुपयासि न राहुगम्यः स्पष्टीकरोषि सहसा युगपज्जगन्ति । नाम्भौधरोदरनिरुद्धमहाप्रभावः सूर्यातिशायिमहिमाऽसि मुनीन्द्र ! लोके ॥ १७ ॥ विशेपाचन्द्रोपमा निरस्यन्नाह- नित्योदयं दलितमोहमहान्धकारं गम्यं न राहुवदनस्य न वारिदानाम् । विभ्राजते तव मुखाजमनल्पकान्ति विद्योतयज्जगदपूर्वशशाङ्कविम्बम् ॥ १८ ॥ भगवन्मुखेन्दुपुरतः सूर्याचन्द्रमसोर्निष्प्रयोजनत्वं सूचयन्नाह- किं शर्वरीपु शशिनाऽह्नि विवस्वता वा युप्मन्मुखेन्दुदलितेषु तमस्सु नाथ !। निपन्नशालिवनशालिनि जीवलोके ·१९६ - - श्रीमानतुझसूरिकृतम् ज्ञानद्वारेणान्यदेवॉस्तिरस्कुर्वनाह- ज्ञानं यथा त्वयि विभाति कृतावकाशं नैवं तथा हरिहरादिपु नायकेषु । 'तेजः स्फुरन्मणिषु याति यथा महत्त्वं नैवं तु काचर्शकले किरणाकुलेऽपि ॥ २० ॥ निन्दास्तुतिमाह- मन्ये वरं हरिहरादय एव दृष्टा दृष्टेषु येषु हृदयं त्वयि तोपमेति । किं वीक्षितेन भवता भुवि येन नान्यः कश्चिन्मनो हरति नाथ ! भवान्तरेऽपि ॥ २१ ॥ जिनजननीप्रशंसाद्वारेण भगवद्वर्णनमाह- स्त्रीणां शतानि शतशो जनयन्ति पुत्रान् नान्या सुतं त्वदुपमं जननी प्रसूता। सर्वा दिशो दधति भानि सहस्ररश्मि प्राच्येव दिग् जनयति स्फुरदंशुजालम् ॥ २२ ॥ परमपुंस्त्वेन स्तुतिमाह- त्वामामनन्ति मुनयः परमं पुमांस- मादित्यवर्णममलं तमसः पररतात् । त्वामेव सम्यगुपलभ्य जयन्ति मृत्यु नान्यः शिवः शिवपदस्य मुनीन्द्र : पन्थाः १ . सर्वदेवनाम्ना जिनं नुवमाह- त्वामव्ययं विभुमचिन्त्यमसरूपमा मलाणमीश्वरमनन्तर्मनगरे जन् । योगीश्वरं विदितयोगननेव ने ज्ञानस्वरूपममलं. प्रमातिनः - - ·१७ भक्तामरस्ताव अर्यान्तरकरणेनान्यदेवनाम्ना जिनं स्तुवन्नाह-- बुद्धस्त्वमेव विवुधार्चितबुद्धिबोधात त्वं शङ्करोऽसि भुवनत्रयशङ्करत्वात् । धाताऽसि धीर ! शिवमार्गविधेविधानाद व्यक्तं त्वमेव भगवन् ! पुरुषोत्तमोऽसि ॥ २५ ॥ जिनं नमनाह- तुभ्यं नमस्त्रिभुवनातिहराय नाथ ! तुभ्यं नमः क्षितितलामलभूषणाय । तुभ्यं नमस्त्रिजगतः परमेश्वराय तुभ्यं नमो जिन ! भवोदधिशोषणाय ॥ २६ ॥ पुनर्निन्दास्तुतिमाह- को विस्मयोऽत्र यदि नाम गुणैरशेषै- स्त्वं संश्रितो निरवकाशतया मुनीश !। दोपैरुपाचविविधाश्रयजातगर्वैः स्वमान्तरेऽपि न कदाचिदपीक्षितोऽसि ॥ २७ ॥ कियत्नातिहार्यप्रकटनैर्जिनं स्तुवन्नाह उच्चैरशोकतरसंश्रितमुन्मयूख- माभाति रूपममलं भवतो नितान्तम् । स्पष्टोलसत्किरणमरततमोवितानं विम्ब ग्वेग्वि पयोधरपार्श्ववति ॥ २८ ॥ पुनरपि मगवापुर्वर्णनमाह- निहागन मणिमयूख शिग्याविनित्रे विघ्रानते नत्र वपुः कनकावदानम् । त्रियहिलमदालनाधिनानं उदगं दया सिमीय मायादमः ॥२५॥ - ·+ श्रीमानतारिकृतम् पे प्रकारान्तरेण भगवद्पुर्वर्णयन्नाह- कुन्दावदातचलचामरचारुशोभं विभ्राजते तव वपुः कलधौतकान्तम् । उद्यच्छशाङ्कशुचिनिर्झरवारिधार- मुच्चैस्तटं सुरगिरेरिव शातकौम्भम् ॥ ३० ॥ छत्रत्रयलक्षणं प्रातिहार्य वर्णयन्नाह- छत्रत्रयं तव विभाति शशाकान्त- मुच्चैः स्थितं स्थगितभानुकरप्रतापम् । मुक्ताफलप्रकरजालविवृद्धशोभं प्रख्यापयत् त्रिजगतः परमेश्वरत्वम् ॥ ३१ ॥ अतिशयद्वारा जिनं स्तुवन्नाह- उन्निद्रहेमनवपङ्कजपुञ्जकान्ति- पर्युल्लसन्नखमयुखशिखाभिरामौ । पादौ पदानि तव यत्र जिनेन्द्र ! धत्तः पद्मानि तत्र विबुधाः परिकल्पयन्ति ॥ ३२ ॥ स्तोत्रं संक्षेपयन्नाह- इत्थं यथा तव विभूतिरभूजिनेन्द्र ! धर्मोपदेशनविधौ न तथा परस्य । यादृक् प्रभा दिनकृतः प्रहतान्धकारा तादृक् कुतो ग्रहगणस्य विकाशिनोऽपि १ ॥ ३३ ॥ गजभयहरं जिनं दर्शयन्नाह- श्योतन्मदाविलविलोलकपोलमूल- मत्तभ्रमभ्रमरनादविवृद्धकोपम् । ऐरावताभमिभमुद्धतमापतन्तं दृष्ट्वा भयं भवति नो भवदाश्रितानाम् ॥ ३४ ॥ सिंहभयापहारमाह- भिन्नेभकुम्भगलदुज्ज्वलशोणितात- मुक्ताफलप्रकरभूषितभूमिभागः ।

·No text on this page.

·ख-परिशिष्टम् श्रीधर्मघोषसूरिप्रणीतः ॥श्रीगिरिनारकल्पः॥ वरधर्मकीर्तिविद्या-नन्दमयो यत्र विनतदेवेन्द्रः। स्वस्तिश्रीनेमिरसौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ १ ॥ ઉત્તમ ધર્મ, કીર્તિ, વિદ્યા અને હર્ષથી પરિપૂર્ણ એવા તેમજ જેમને સુરેન્દ્રાએ વિશેષે કરીને નમસ્કાર કર્યો છે એવા તથા કલ્યાણરૂપ લક્ષ્મીથી યુકત એવા નેમિ (નાથ) માં ( વિરાજે) છે, તે ગિરિનાર પર્વતરાજ જ્યવતે વર્તે છે.–૧ नेमिजिनो यदुराजी-मतीत्य राजीमतीत्यजनतो यम् । शिश्राय शिवायासौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ २॥ યાદવેની શ્રેણિની ઉપેક્ષા કરીને તેમજ રાજીમતીને ત્યાગ કરીને નેમિ (નાથ) તીર્થ કરે જેને મોક્ષ (મેળવવા માટે આશ્રય લીધે, તે ગિરિનાર ગિરીધર યે પામે છે.-૨ स्वामी छत्रशिलान्ते, प्रवज्य यदुच्चशिरसि चक्राणः । ब्रह्मावलोकनमसौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ ३ ॥ છત્ર-શિલાના અન્ત (ભાગ)માં દીક્ષા ગ્રહણ કરીને જેના ઉચ્ચ શિખર ઉપર (રહીને ) (नाम) स्वामी निन २१३पर्नु शनयु, त गिरिना२०-3 यत्र सहस्राम्रवणे, केवलमाप्यादिशद् विभुर्धर्मम् । लक्षारामे सोऽयं, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ ४ ॥ જ્યાં સહસ્ત્રાવનમાં કેવલજ્ઞાન પામીને પ્રભુએ લૈલારામમાં ધર્મને ઉપદેશ આપે, તે गिरिना२०-४ निर्वृतिनितम्बिनीवर-नितम्बसुखमाप यनितम्बस्थः । श्रीयदुकुलतिलकोऽयं, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ ५ ॥ જેના નિતંબ ઉપર રહી શ્રીયદુકુળને વિષે તિલક (સમાન નેમિનાથે નિણરપનારીના ઉત્તમ નિમ્બનું સુખ પ્રાપ્ત કર્યું, તે ગિરિનાર–પ Em भाभान मे पन. २ मावाने भाराम भरने, सभासद. १५जना ·१७८ શ્રીગિરિનારકલ્પ , काञ्चनबलानकान्तः, समवसृतस्तन्तुनेह विम्बमिदम् । रतनेनानीतमसौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ १९ (જેના) કંચન બલાનની અંદરના સમવસરણમાંથી સૂત્રના તાંતણા વડે (ખેચીને આ ( सत्यारे विधमान ) भिम सही २तन साव्या, गिरिना२०१६ बौद्धनिषिद्धः सङ्घो, नेमिनतौ यत्र मन्त्रगगनगतिम् । जयचन्द्रमादिशदसौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ २० ॥ જ્યાં (નેમિનાથ)ને પ્રણામ કરવામાં બૌદ્ધો વડે નિષેધ કરાયેલા સંઘે મંત્ર (બળ )થી ગગનમાં ગમન કરનારા જયચન્દ્રને ( ત્યાં આવવા) આજ્ઞા કરી, તે ગિરનાર૦–૨૦ तारां विजित्य बौद्धान्, निहत्य देवानवन्दयत् सङ्घम् । जयचन्द्रो यत्रायं, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ २१ ॥ તારા (દેવી)ને જીતીને અને બૌદ્ધોને પરારત કરીને જ્યાં જયચન્દ્ર સંઘને દેવોનું વજન કરાવ્યું, તે ગિરિનાર – ૨૧ नृपपुरतः क्षपणेभ्यः, कुमायुदितगाथयाऽम्वयाऽlत यः। "श्रीसद्धाय सदाऽयं, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ २२ ॥ રાજાઓની સમક્ષ કુમારીઓએ ઉચ્ચારેલી ગાથા વડે (આ પર્વત શ્વેતાબનો છે એમ સિદ્ધ કરી આપીને) અંબા (દેવીએ દિગમ્બર પાસેથી (લઇને) જેને શ્રીસંઘને સદા માટે સમર્પણ કર્યો, તે ગિરિનાર –૨૨ नित्यानुष्ठानान्त-स्ततोऽनुसमयं समस्तसङ्घन । यः पठ्यतेऽनिशमसौ, गिरिनारगिरीश्वरो जयति ॥ २३ ॥ ત્યારથી (માંડીને) નિત્ય ક્રિયા કરતાં આ સંઘ જ ગાથાને નિરન્તર પાઠ કરે છે, તે (माया-विषय) गिरिना२०-२३ दीक्षाज्ञानध्यान-व्याख्यानशिवावलोकनस्थाने । प्रभुचैत्यपावितोऽसौ, गिग्निारगिरीश्वरो जयति ॥ २४ ॥ રા, દાન, ધ્યાન, વ્યાખ્યાન તથા મોક્ષના દર્શનને સ્થાને પ્રશનાં શશી પવિત્ર अन्य २०-२४ रानीमनीचन्द्रदर्ग-गजेन्द्रपदकुण्डनागझयींदौ । या प्रमूर्तियुनाइय, गिरिनारगिरीश्वगे जयति ॥ २५ ॥ १४. 47. True HAMALE (२in )२ Ep-२५ +

·No text on this page.

·-૧૮૦ શ્રીગિરિનારકલ્પ વિઘા-પ્રાકૃત (નામના શાસ્ત્ર)માંથી ઉદ્ધાર કરેલા એવા પાદલિપ્તસૂરિકૃતિ ઉજ્જયન્ત- કલ્પ વિગેરે ઉપરથી આ પ્રમાણે મેં જેનું વર્ણન કર્યું છે, તે ગિરિનાર –૩૨ જોકે અત્ર શ્રીગારનારકલ્પને અનુવાદ પૂર્ણ થાય છે, છતાં પણ પ્રથમ લોકમાં તેના કર્તાએ આડકતરી રીતે જે નામ સૂચવ્યાં છે તે સંબંધમાં નીચે મુજબનો ઉલ્લેખ કરવો આવશ્યક સમજાય છે –– આ કલ્પના કર્તાએ ધર્મકીર્તિથી પિતાનું ઉપાધ્યાય અવરથા દરમ્યાનનું નામ સૂચવ્યું છે. આથી એમ માની શકાય કે આ કલ્પ તેમણે સૂરિપદ પ્રાપ્ત કર્યું તે પૂર્વે રચ્યું હશે કેમકે સુરિ થયા પછી તે તેમનું ધર્મધેષ એવું નામ રાખવામાં આવ્યું હતું. વિદ્યાનન્દ(સરિ) એ એમના ગુરૂમાઈનું નામ છે અને દેવેન્દ્ર(સૂરિ) એ એમના ગુરૂનું નામ છે.

·પડ્યાંક ૧૮ •e છે Dow ૨૦ -૦૦ ૨૧ - 2 ••• ૨૨ Po ૨૩ o 2020 ૪૨ (૧૨) વિષય પ્રભુના યશશ્ચન્દ્રની અપૂર્વતા પ્રભુએ આપેલું સાંવત્સરિક દાન. પ્રભુના ચરણ-દર્શનને પ્રભાવ પ્રભુસેવાની પ્રાર્થના જિનેશ્વરનું ભામંડલ જિનેશ્વરજ ખરેખરા શંભુ છે મધ્યસ્થ ભાવ. શાત્રાધ્યયન કરતાં સમ્યકત્વની અધિકતા. ચોદ વિદ્યાઓ, પૂર્વમીમાંસા-ચૌદ પૂર્વેનાં નામે, પૂર્વ શબ્દમાં રહેલી પ્રધાનતા, ચૌદ પૂર્વના વિષયો તેમજ તેની પર સખ્યા. મહાવીર પુરૂષોત્તમ છે નાથને નમસ્કાર શ્લોક-તાત્પર્ય, ચિત્તા, પરતત્રતાનું કારણ સ્તનપાન કરતી વેળાએ પ્રભુનું રૂપ, શું તીર્થંકર સ્તનપાન કરે છે? પ્રભુને જન્મ ": ઈવાકુ વરની ઉત્પત્તિ. પ્રભુને જન્માભિષેક ૨૫ ooo •••• . ૨૬ S ૨૭ ૨૮ •૦૦ કે ૨૯. ૩૦ નાનજલ, SS મહિમા... ore ૩૧ ३२ 33 ૩૪ ૩૫ ૧e -- ; ; સમવસરણના ગહે. ભગવતુ-મરણને પ્રની મનવૃત્તિની નિશ્ચલતા પ્રભુ-દર્શનનું માહભ્ય પ્રભુની ચરણ-સેવાને પ્રતાપ અમરેદ્રને ઉપાત. પ્રાના નામને મહિમા લરિત્ર ચિ દિવ્ય છઠને અર્થ. નાના નામનું ગારવ દિનું ઝન પના દિકરા તાપ કી વણસેવાનું ફળ 14., : અ. હતું કે, બી દઢ ચાની પ્રતિ ૩૬ •••• ૩૭ con છે ૩૮ છે P > ૪૦ ••• ·visorywww.mvwners स्पष्टीकरणसाधनीभूतग्रन्थसूची (સ્પષ્ટીકરણમાં સાધનરૂપ ગ્રન્થોની સૂચી) Easammssssssmssm-im-samt সাদা श्रीसुधर्मस्वामी ( गणधरः) 1 ध्रुवपलिश्रीन uit जैनमन्याः जम्मूद्वीपप्रज्ञप्तिः जीवाजीवाभिगमः उत्तराध्ययनम् प्रश्नव्याकरणम् भगवतीसूत्रम् सूर्यप्रज्ञप्तिः आवश्यकम् स्थानाङ्गम् महानिशीथम् कल्पसूत्रम् आवश्यकनियुक्तिः दशकालिकम् प्रवचनसारोद्धारः आवश्यकचूर्णिः नमुध्धुणं ( शक्रस्तपः) विशेषावश्यकम् स्तुतिपतुर्विशतिका त्रिपरिशलाकापुरूषचरिवर काज्यानुसासनम् अभिधानचिन्तामणिः যায়াম নিমন্ত্রনা सकलाईव धीमाया123 भाभि नीतिमा सातारने Hina.tv , , . isit ५. १५, ५ ... - ܨܗ ܟ݂ܙܟ݂ ܕ݁ܟ݂ܝܽܗ सुपोषित ( पाल्पा ५. ८ .., ·१८२ स्पष्टीकरणसाधनाभूतप्रन्यसूची प्रणेतारः मुनिश्रीजम्बूकविः श्रीप्रद्युम्नमरिः उपाध्यायश्रीधर्मवर्धनगणिः श्रीहरिभद्रमूरिः जैनमन्याः जिनशतकम् विचारसारप्रकरणम् श्रेणिकचरित्रम् दुर्गद्वयाश्रयकाव्यम् आवश्यकवृत्तिः योगदृष्टिसमुचयः लोकतत्वनिर्णयः अष्टप्रकरणम् भक्तामरस्तोत्रम् भगातीपतिः दीरमामागम् मनासारितम् मारमोपलायन नाम कम् श्रीमानतुङ्गमारिः श्रीअभयदेवरिः श्रीदेवविमलगणिः श्रीचन्द्रप्रभमूरिः मुनिश्रीरूपचन्द्रः श्रीदेवानन्दनिः श्रीजिनप्रभारिः श्रीविमलमूरिः उपाध्यायधीसमयमुन्दरमणिः मुनिराजश्रीरत्नसिंह बीमीनिविमलमुनीयः माधमसिहमतिः गावित्रीसोमानापुर केसरदली समान ने मनायनाम निनादरम् ना भारताशेर श्रीमानदारित tage * * में ग २. 11: . . .:: ::या .

·स्पष्टीकरणसाधनीभूतान्यसूची નાથા प्रणेतारः श्रीचतुर्विंशतिजिनानन्दस्तुतयः તથી નિયણિક શ્રીપાલરાજાનો રાસ ઉપાધ્યાય શ્રીવિનયવિજયજી મહાવીરસવામીનું પંચકલ્યાણકનું રતવન, શ્રીહંસરાજજી જૈન ગ્રન્થાવલી પ્રસિદ્ધ શ્રીજૈનતામ્બર કૉન્ફરન્સ, મુંબઇ અનન્યા poોતા; मालतीमाधवनाटकम् कविवरश्रीभवभूतिः कविकल्पद्रुमः श्रीवोपदेवः वृत्तरत्नाकरवृत्तिः श्रीनारायणभहः मेघदूतम् कवीश्वरश्रीकालिदासः शिशुपालवधः कविराजश्रीमाघः वसिष्ठस्मृतिः श्रीवसिष्ठः अष्टाध्यायी चैयाकरणराजश्रीपाणिनिः સરસ્વતીચન્દ્ર નાટક, આ પ્રમાણે સ્પષ્ટીકરણ તૈયાર કરવામાં મેં જે જે ગ્રન્થની સહાય લીધી હતી તેની સુચી અત્ર પૂર્ણ થાય છે એટલે એ સંબંધમાં કંઈ ઉમેરવાનું બાકી રહેતું નથી. પરંતુ ઉપાધ્યાય શ્રી ધર્મવર્ધન ગણિએ તેમજ શ્રીભાવપ્રભસૂરિએ ટીકા રચવામાં જે જે ગ્રન્થોના પાડે ટાંચણરૂપે લીધા છે તેને ઉલ્લેખ કર રહી જાય છે. એથી કરીને આ સંબંધમાં એ નિવેદન કરવાનું કે ઉપાધ્યાયજીએ સારસ્વત વ્યાકરણ, કાત્યાયનકૃતવર્તિક, હેમચન્દ્રસૂરિકૃત અભિધાન ચિત્તામણિ તેમજ અમરકેશને ઉપયોગ કર્યો છેજ્યારે સુરિજીએ મહેમચન્દ્રારિકત અભિયાન ચિન્તામા હિને તેમજ અનેકાઈકોશ તથા વળી એકાક્ષરનિઘટ્ટ, મહીપકૃત અને કાર્યકરોને અને શ્રીહર્ષકૃત નૈષધીયચરિતનો ઉપયોગ કર્યો છે.

·No text on this page.

·શ્રીઆગમેદય સમિતિ તરફથી પ્રસિદ્ધ થયેલા ગ્રન્થની યાદી અંક ગ્રંથનું નામ તેના કર્તા વિગેરે. 1 છે. ૧ * આવશ્યક ભાગ ૧ શ્રીસુધર્માસ્વામીકૃત, શ્રીભદ્રબાપુરમીત નિક્તિ અને શ્રી નિભદ્રસૂરિની ટીકા સરિત. ૨ આવશ્યક ભાગ ૨ ઉપર પ્રમાણે ક જ આવશ્યક ભાગ ૩ ૪ કે આવશ્યક ભાગ ૪ ૫ * આચારાંગ ભાગ ૧ શ્રી સુધરવામકૃત, શ્રીમદ્રબા.” બીકીનાંઠા !' ૬ + આચારાંગ ભાગ ૨ ઉપર પ્રમાણે ૭ ઔપાતિકત્ર બીઅભયદેવરિપી ટી નિ, ૮-૧૧ * પરમાણ, નિગોદ, મુગો અને બા ' છે , ૨ * ભગવતીસૂત્ર ભાગ શ્રી ભવામીન, તે છે કે ૧૩ * ગવતીસૂત્ર ભાગ ૨ ઉપર ૧૪ વાગવતીસૂત્ર લાગ 3 ૧૫ જ સમવાયાંગ નજી “પાગડગણિત, , 19 » ગામિડિત લીધ, \ * S ૧૮ જ જૂરાંગ પીપાન, હ પનીર ( 1 ) น. เlyt (เน+ 1 + વામાંગે છે પણ ) { ૧૧ * \\ \ ( i. * ક

·No text on this page.

·આમેય સમિતિ દ્વારા પ્રસિદ્ધ થતા ગ્રંથની યાદી. ૧૮૧૭ ૧૧. ધનપાલ-પચાશિકા, ટીકા તથા ગુજરાતી ભાષાંતર સાથે. ૧૨. ભક્તામર-સ્તોત્ર શ્રીમાનતુંગરિકૃત, શ્રીગુણકરસુરિ તેમજ ઉપાધ્યાય શ્રી વિજયકૃત ટીકા સાથે. ૧૩ જૈનધર્મવરસ્તોત્ર શ્રીભાવપ્રભસૂરિકૃત, પા ટી સહિત. ૧૪. લીંબડી આદિ ભંડારની પ્રતિઓનું સૂચી-પત્ર, ૧૫. લોકપ્રકાશ (ગુજરાતી ભાષાંતર સાથે ). ૧૬. જીવસમાસ. ૧૭, પ્રજ્યાદિ કુલકે. ૧૮. સ્તુતિ ચતુવૈિશતિકા થશોભનમુનિરાજકૃત, શ્રી વિજય પ્રમુખ ચાર મુનીશ્ચરોએ રચેલી ટીકાઓ સહિત. ૧૯, ભવભાવના. પુરત મળવાનું ઠેકાણું – લાયબ્રેરીઅન, શ્રીઆગોદય સમિતિ, દેવચંદ લાલભાઈ ધર્મશાળા, બડેખા ચકલો, ગોપીપુરા, સુરત, { THE BOOKS PUBLISHED BY Sri Āgamodaya Samiti + 1. *Āvašyaka (Part 1) --By Śi Sulltano commentales of Sii Bhinensi..! IIaushadh Sc 2, Avasyaka (Part 1)- 1s an, , , 3. *Avašyaka (Part III) - Jabuka 4. *Āvasyaha (Part IV)- Isolate 5. *Achätänga (Part Immlis Siswa le coin 110 l. Sui !" Sanctive 6. Achitunga (Part III kisa 7. *Aupapatiha Suttisi તો તે છે !' Pa, . : : tritish ખ 1 -- મન- ----- S.K : ક ·૧૮૮ THE BOOKS PUBLISHED BY SRI ĀGAMODAYA SAMITI •.. . ... ... 12. “Bhagavati Sūtra (Part 1) ----By Sri Sudharmā Svāmi with the commentary of Sri Abhayadeva Sūri 13. "Bhagavati Sūtra (Part II)--As above 14. *Bhagavati Sūtra (Part III)-As above 15. *Samavāyānga-Same as above 16. Nandi Sūtra-By Sri Devavachaka Gaņı with the commentary of Sri Malayagiri 17. Ogha Niryukti--By Sri Sudharmā Svāmi with the commentaries of Sri Bhadrabāhu Syāmi and Sri Droņāchärya 18. *Sūtra Kritānga-By Śrī Sudharmă Svāmi with the commentary of Sri Silānkācharya 19. "Prajñāpanā Sūtra (1st Half)-By Śri Syāmāchārya with the commentary of Sri Malayagırı 20. "Prajñāpanā Sūtra (2nd Half )---s above 21. 'Sthānanga Sūtra (1st Half)-By Sri Sudharmi Svimi with the commentary of Sri Abhayadeva Sūri 22. *Sthanhága Sūtra (2nd half) As above 23. "Antakriddaíadi threo Sūtras-With the commentary oi Sri .Ibhayadeva Sūri 21. "Sürya Prajñapti-With the commentary of Sri Malha .... LO ... ... ... .. . . 25. *Jäārā Dharma Kathānga-By an ancient sint with the coinin :ntary oi Sri Abhayadeva Sūrı 2. "Praina Vyakarana-babove? 27. Sid. Samachūri Prakarand-By an ancient sunt 3. "Likidis.ith the commentary of Sri Abh.iy... . *32. 1A Prakarunt (2) Shaddırsand days 33. märtan Sütri-math discorra nehtiry Ut Sri Suluh... .... + + orangörsa-Cathi ülkkärādi-Krusaha ***L! Sot Psy..!ht Set with ; ;«--- ܐ ܪܕܐ ܕ ܗܳܝ ܬ݁ܰܐ܂ ܐ ܐܚܚܚܬܫܝ 3 $ stheit ***** - wys honderden & + ·THE BOOKS PUBLISHED BY SRI AGAMODAYA SIJITI 12% Rs 2. p. 38. Višeshāvaśyaka (Part 1)---By Jinabhadra Gani, Translator Mr. Chunilal Hakamchand 39. Jain Philosophy–(English) late Mr. V. R. Gandhi 40. Yoga Philosophy 41. Karma Philosophy 42. Rāyapaseņi Sūtra 43. Anuyogadvāra 44. Nandi Sūtra (2nd edition) IN PRESS 2 0 0 0 0 14 0 010 •. ... uiܪ 1. Vira-Bhaktāmara & Nemi-Bhaktamara 2. Pañcha Sangraha 3. Višeshāvasyaka (2nd Pait) 4. Āchārapradipa 5. Āvaśyaka with the commentary of 6. Nandi-Adi 7. ChaturvimšatıkāBy Sri Bappibili.** 8. Stuti-chaturviisatikā--Ry Su Sus! ' 9. Chaturvimšati.Jinūnauda-Stuti --l', Gani 10. Sarasvati-Bhaktämaia & Santi Bhabhilara 11. Dhadapāla-panchästhui 12. Bhaktamara-By 11111is. mies of Gumball Sund indre 1.ly 13. Jaina-dhanniavara-studia 14. Lists of Limba Bhawa, ale 15. Lohu-prakasa (ting instal 16. Jivaramasa 17. Praviajadi Kulakud 18 Stuti chatuivamistikust will be 19, Bhayubhalalla 3 t ·શેક દેવચંદ લાલભાઈ જૈન પુસ્તકેદ્દાર ફંડ તરફથી પ્રસિદ્ધ થયેલા ગ્રંથોની ચાદી. ગ્રન્થનું નામ, તેના કર્તા વિગેરે. 1. શ્રીવીતરાગસ્તોત્ર શ્રી હેમચંદ્રાચાર્યકૃત, શ્રીપ્રભાચંદ્રસૂરિએ રચેલી તેમજ મુનિશીવિશાલરાજના શિગે રચેલી ટીકા સહિત. ૨. + એમણપ્રતિકમણવૃત્તિ પૂર્વ મુનિવર્યંત. ઉ. સાલાલભાઇ શીગુભવિજયગણિત- પાકિ સુવ, ખમણ અને પાક્ષિક સુત્ર ઉપર શીરો રન ટી સતિ . ર મ પરીક્ષા મામા પાધ્યાય થી શોવિજયકૃત રોપ ' ર ' કે ' શરિભદ્રસારિત, શ્રીયશોવિજ્ય અને * નકશી કી તા. કે 4.31 કનડવામી, શ્રી વિજય e - + 1 : : મદારી દીધા છે. 1. 1 ) શનિ ' અનમાં ) : * બે } t, - s મ * હ ને ન અને A જે કઈ . * f ** ·‘ક (૧૩) વિષય પ્રભુનું અલૌકિક રૂપ સસ્થાન-વિચાર, ગનનું અનુપમ સી. વીતરાગને ધ્યાનને પ્રભાવ ભગવત-રતના પદનથી સર્વ ઉપદ્રનો નાશ પ્રભુના રામપી ફારનું કંઠમાં ધરખમ o ન y ••• નેમિ-ભકનાર વિરહિ રામતીના ઉદ્ગારા ત્રિીનેમિનાથ, અંદ આદિ સંબંધી વિચાર, બાકર, વિચાર, ‘મદનાદર પરત્વે વિચાર, વિધાલંકારના પરિવાર, લેટાથે સમાધાન, વિરાધને નિવાર, ભારત ચવનને કવલકાન જ્ઞાન અને દિયાને રાહ. મિનિ. કુ-વિચાર, પારિવાર, ગાર-અધિકાર. રવાનાને પ્રભાવ રામતીનું નેમિનાથ પાસે ગમન રઅને પિયાર. રાણીને ભલાનની પ્રાપ્તિ અને તે મુba , " કરવિવાર, -

·No text on this page.

·શેઠ દેવચંદ લાલભાઈ જૈન પુસ્તકેદાર ફંડ તરફથી પ્રસિદ્ધ થયેલા ગ્રન્થોની યાદી. અંક ગ્રન્થનું નામ, તેના કર્તા વિગેરે. ૧. * શ્રીવીતરાગસ્તોત્ર શ્રી હેમચંદ્રાચાર્યકૃત, શ્રીપ્રભાચંદ્રષ્ટ્રિએ રચેલી તેમજ મુનિશ્રીવિશાલરાજના શિષ્ય રચેલી ટીકા સહિત, ૨. શ્રમણપ્રતિક્રમણસૂત્રવૃત્તિ પૂર્વ મુનિવર્યકૃત. ૩. સ્યાદ્વાદભાષા શ્રીગુભવિજયગણિકૃત. ૪. શ્રીપાક્ષિક સૂત્ર, ખમણ અને પાક્ષિક સૂત્ર ઉપર શ્રીયશોદેવ- સૂરિકૃત ટીકા સહિત ૫. * અધ્યાત્મમત પરીક્ષા મહામહોપાધ્યાય શ્રીયશોવિજ્યકૃત રોપણ ટીકા સાથે ૬. શ્રીઠશક પ્રકરણ શ્રીહરિભદ્રસૂરિકૃત, શ્રીયશોવિજ્ય અને શ્રીયશોભદ્રની ટીકા સાથે. છે. * શ્રીક૯પસૂત્ર શ્રીભદ્રબાહુવામીકૃત, શ્રી વિનયવિજ્ય ઉપાધ્યાયની ટીકા સહિત. ૮. * વંદારૂ વૃત્તિ, શ્રી દેવેન્દ્રની ટીકા સાથે. ૯. દાનકલ્પદ્રુમ (પન્ના-ચરિત્ર) શ્રીજિનકીર્તિસૂરિકૃત. ૧૦. ચંગ ફિલોસોફી (અંગ્રેજીમાં) શ્રીયુત વીરચંદ રાઘવજી ગાંધીકૃત. ૧૧. જલ્પકલ્પલતા મુનિશ્રીરત્નમંડણકૃત. ૧૨. યોગદૃષ્ટિસમુચ્ચય શ્રીહરિભદ્રસારિકૃત, પજ્ઞ ટીકા સાથે. ૧૩. કર્મ ફિલોસોફી (અંગ્રેજીમાં) શ્રીયુત વીરચંદ રાઘવજી ગાંધીકૃત, ૧૪. આનંદ કાવ્ય મહોદધિ મૌતિક ૧ ૯ (ગુજરાતી કાવ્યને સંગ્ર; ) ૧૫. શ્રીધર્મપરીક્ષા પંડિત પાસાગરકૃત. ૧૬. શાસ્ત્રવાર્તાસમુચ્ચય શ્રીહરિભદ્રસૂરિકૃત, શ્રીયશોવિજ્ય ઉપાધ્યાયની ટીકા સરિત. ૧૩. કર્મપ્રકૃતિ શ્રીશિવશર્માચાર્યકૃત, શ્રીમલયગિરિરારિની ટીકા સહિત. ૧૮. કલ્પસૂત્ર શ્રીભદ્રબાહુસ્વામીકૃત, શ્રીકાલિકાચાર્યની કથા સહિત. ૯. પિચકનિદમણ મુત્ર, પ્રાચીન મુનિરાજકૃત. અં; ૧૧ ૧૯ સીદલમાં નથી. જ

·કે દે લ ક ર ક ફી પ્ર િનથી એની ગાદી
૫. જિઝબા રારિ.
પ્રકાશ ત્રિક રજી.
1.
૮. નવપદાનિ
૯. વિચારનાર,
૧૦. નન્દાધિશ ( બીજી બાગ ).
11 આનંદ કા બેટા રિ ૮7 કર '' : '”
૧૨. શવાની અનિ.
૧૦,
નવર (ક).
૧૪. પ્રિયંકરપકથા.
પુના શાપ –
વારઅન, દવા " ,
કેવી ર ' , , ,
1
THE BOOKS PID!!!!!!
?
Devcland L
ક

·પડ ૧૯૨ છે કે લાવ કંડ તરફથી પ્રસિદ્ધ થયેલા ગ્રન્યોની યાદી અંક ગ્રંથનું નામ, તેના કર્તા વિગેરે, ૪૪. પિડનિર્યુકિત શ્રીભદ્રબાહુરવામકૃત, શ્રીમલયગિરિઆચાર્યની ટીકા સહિત. ૫. ધર્મસંગ્રહ (ઉત્તરાર્ધ) શ્રીમાનવિય ઉપાધ્યાયક્ત. ૪૬. ઉપમિતિભવપ્રપંચકથા (પૂર્વાર્ધ) શ્રી સિદ્ધિ મુનિરાજકૃત. ૪૭, # દશવૈકાલિક સૂત્ર શ્રીશશ્ચંભવસરિકૃત, શ્રીહરિભદ્રસુરિની ટીકા સહિત ૪૮. શ્રાદ્ધપ્રતિક્રમણ સત્ર, શ્રીરશેખરસૂરિની ટીકા સહિત. ૪૯. ઉપમિતિભવપ્રપંચકથા (ઉત્તરાર્ધ) શ્રી સિદ્ધિ મુનિરાજકૃત, ૫૦. જીવાજીવાભિગમ શ્રીમાલયગિરિની ટીકા સહિત. ૫૧. સેન (પ્રશ્નોત્તર રત્નાકર ) શ્રી શુભવિજ્યગણિકૃત. પર. * જમ્બુદ્દીપપ્રજ્ઞપ્તિ ( પૂર્વાર્ધ) શ્રીશાન્તિચંદ્રની ટીકા સહિત આવશ્યક વૃત્તિ ટિપ્પણ શ્રી હેમચંદ્રસૂરિકૃત. ૫૪. જમ્બુદ્વીપપ્રજ્ઞપ્તિ ( ઉત્તરાર્ધ) શ્રીશાન્તિચંદ્રની ટીકા સહિત. પપ. દેવસરાઈપ્રતિક્રમણ પૂર્વ મુનિવર્યકૃત. પ૬. શ્રીપાલચરિત્ર (સંરકૃત) શ્રીજ્ઞાનવિમલસૂરિકૃત. પ૭. સૂકતમુક્તાવલિ. ૫૮. પ્રવચનસારહૃાર (પૂર્વાર્ધ) શ્રીનેમિચંદ્રસુરિત, શ્રીસિધ્ધસેન- સૂરિની ટીકા સહિત. તંદેલવેયાલિય (ચઉસરણ) શ્રીવિજયવિમલની ટીકા સહિત. વિશતિરથાનક્વરિત શ્રીજિનહર્ષગણિત- ૬૧. કલ્પસૂત્ર શ્રીભદ્રબાહુ વામકૃત, શ્રીવિનયવિજ્યની ટીકા સહિત. ૬૨. સુબોધસમાચારી શ્રીશ્રીચંદ્રાચાર્યકૃત. સિરિસિરિવાલકહા (શ્રીપાલચરિત્ર) શ્રીરત્નશેખરસૂરિકૃત. પ્રવચનસાર ( ઉત્તરા) શ્રીનેમિચંદ્રસૂરિકૃત, સટીક લોકપ્રકાશ ભાગ ૧ લો દ્રવ્યપ્રકાશ સંપૂર્ણ, ઉપાધ્યાય શ્રીવિનયવિજ્યકૃત. ૬૬. આનંદ કાવ્ય મહોદધિ મૌક્તિક ૭ મું. શ્રીતત્ત્વાથધિગમસૂત્ર (અધ્યાય ૧ થી ૫, પહેલો ભાગ ) વાચકવા ઉમાસ્વાતિજીકૃત, સિદ્ધસેનગણિજીની ટીકા સહિત. છપાય છે. ૧. ૨. ચરણપયન્ના- હ, કથાકેશ શ્રીરાજશેખરકૃત. અલક્ષી (અર્થરત્નાવલી), સમયસુન્દરઉપાધ્યાયકૃત * આ નિશાનીવાળ પુસ્તકો મીલકમાં નથી. પ૯. ૬૦, ૬૩, ૬૪. ૬૫. ૬૭. પંચ વસ્તુક. ૪.

·શે. દેલાજેપુફંડ તરફથી પ્રસિદ્ધ તથા ગ્રન્થની યાદી
૫. જિનપ્રભસૂરિકૃત સ્તોત્રાદિ.
૬. લોકપ્રકાશ (ક્ષેત્ર લોક વગેરે).
નવપદપ્રકરણ
નવપદલઘુવૃત્તિ
વિચારરત્નાકર.
૧૦. તત્ત્વાર્થાધિગમસૂત્ર (બીજો ભાગ ).
૧૧. આનંદ કાવ્ય મહોદધિ મૌક્તિક ૮(કુમારપાસ).
૧૨. શાત્રવાર્તાસમુચ્ચય પાકૃતિ.
૧૩,
નવ મરણ (સટીક).
૧૪. પ્રિયંકરનૃપકથા.
પુસ્તકે મળવાનું ઠેકાણ
લાયબ્રેરીઅન, શેક દેવચંદ લાલભાઈ જૈન ,
દેવચંદ લાલભાઈ ધર્મશાળા,
બડેખા રે, ..
---
THE BOOKS PUBLISHED
Sheth Devchand Lalhliai lain !!!.10.1":1}
1. Sri Vitærāfs-store- !
the culmine pole siis
of the disciples a les
2. Sramann Pirtiltamania *** in
•sycdh likel- :
4. Sri Pabxhila Sitra na
Stra : છે
* Adhäsim Mais Pumba

·94- TUIE BOOKS PUBLISHED BY SIETI 17110 . # .... ... 6. "Śri Shodaáaka Prasarana--1); 1120 mlpy Sistrja the commentaric of ST Pipira ,171 S:i vijaya 7. "Śri Kalpa Sūtra-By 13hidralibu S; imi 1,5 tir com. montary of Vinayaita lipidly-in? 8. *Vāndaru Vșitti.With the commenttry of Sri Daventral Suri 9. *Dānakaſpadruma or The Life of Dhanna_Dy Sri Jinzhirti Sūri 10. "Yoga Philosophy (English) --by Mr. Virchand R. Gándhi 11. *Jalpakalpa Latā-By Niuni Ratnamangana 12. *Yoga-Drshți Samuchchaya-By Sri Harbhadra Sūri, Commented by himself 13. "Karma Philosophy (Eng.) by Jr. Virchand R. Gandhi 14 *Ananda Kāvga Mahodadhi (Part 1)-A collection of classical Gujarāti Poems 15.' *Śrī Dharma Parikshā—by Pandıta Padmasāgara 16. "Šāstra Vārtā Samuchchaya-by śri Harbhadra Sūri, with the commentary of Sri Yaśovijaya Upadhyāya 17. "Karma Prakriti-By Sivaśarmáchārya, commented by Śrī Malayagiri Sūri 18. “Kalpa Sūtra with the Story of Kālikācharya--By Śrī Bhadrabahu Svāmi 19. * Pañcha Pratikramana Sūtra-By an ancient priest 20. Ananda Kavya Mahodadhi ( Part II - A collection of classical Gujarāti Poems 21. "Upadeśa Ratnākara ----By Sh Munisandara Suri 22. *Ananda Kāvya Mahodadhi (Part III -A collection of classical Gujarāti Poems 23. 'Chaturvimšati Jinānanda Stuti By Sri Meruvijaya Gani 24. Shat Purusha Charita-By Mani Kshemaikara Gani 25. "Stbūlabhadra Charitra-By Sri Jayānanda Sūri 26. Sri Dharma Sangraha (Part I)-By Muni Mānavijaya Upādhyāya 27. *Sangrahani Sūtra-By Śrī Śrichandra Sūri with the commentary of Sri Devabhadra Sūri .... 28. Samyaktva Pariksha, Upadesha Sataka---By sa Vibhudhavímala Suri ... Ha • • .... .... .... I.T. ... 1. 5.4. are 6... ... . t. Not available.

·Rs ile P THE BOOKS PUBLISHED b. im homenad 0 0 }_ ܝ | ܐ he 1 Sūri 38. TH DEVCHAND LIPF 164 29. "Lalita Vistarā, Chaityavandana Sūtra-131, Sri Haribhadra Sūri, with the comment iry of Sii Munichandra Sūri 0 8 0 30. Ananda Kāvya Mahodadhi ( Part IV )- collection of classical Gujarati Poems 0 12 0 31. *Anuyogadvāra Sūtra ( 1st Half) - By Śrı Hemchandra Sūri 0 0 0 22. "Ananda Kävya Mahodadhi ( Part V) - collection of classical Gujarati Poems 0 10 0 33. *Uttarādhyayana ( Part 1 - Vith the comment iries of Sri Bhadrabīnu Siimi and Sri Sinu Sūri 34. *Malayasundari Charitra--By Sri Jayatilaha Sūns 7 35. *Samyaktva Saptati -Bi Sillanbhadra Sūl with the commentary of Sui Singh itulak achiry ? 1 0 0 36. "Uttarādhyayana ( Part II) - Jith the commentaries of Sri Bhadrabahů si imi ind Sisinti Sūri 37. *Anuyogadvāra Sūtra (2nd Half)--By Sri lenehundr i Gunasthāna Kramāroha By Sri Ramnichlarz Sin aut the commentary by himselt 39. "Dharma Sangrahaní (Part I) - By Sri 1} orbliveira Sūrı with the commentary of Sri Vuly 1875 40. *Dharma Kalpadruma-By Sri Udu adlizmi Gani 41. Uttarādhyayana ( Part III)ith the commentaries of Śrī Bhadrabāhu Sumi and Sri Sinti Suri 42. *Dharma Sangrahani (Part II }-}}} Sa Hanhidr. Suri with the commentary of Sri Malavign Ichuss 43. Ananda Kávya Mahodadhi (Part VI) wreturn classical Gujarati l'oems 44. *Pinda Nirgukti--By Sri Bhudhabihu soon with 24 commentary of Sri Malaygin íchu 45. "Dharma Sangraha (2nd Half)-bi, M12.1 Upadhyâya 46. Upamiti Bhava Prapancha Katha - Bs 5 Sulh.my Rishi 47. *Daša Vaikalika Sūtra- sii Saludkins with the commentary of Sri Haubham San 48. Shrāddha Pratikramana Sūtra---with the comments of Sri Ratnaśckhar Sürı 49. *Upamiti Bhara Prapañcha Kathā (2nd Helf, Sri Siddharshi Nishi C 1 *Not ainable ·qes THE BOOKS PUBLISHED BY SHETH DEVCHAND L. .... ... 0.. .... ... .... .... .... ... .... ... ... 50. *Jivājīyābhigama-With the commentary of Sri Malayagiri 51. Sena Praśna, Praśnottara Ratnākara-By Sri Subhavijaya Gani 52. *Jambū-dvipa Prajñapti (1st Half)-With the commentary of Srī śāntichandra 53. Āvaśyakavritti-Tippaņa-By Sri Hemachandra Sūri 54. Jambū-dvipa Prajñapti (2nd Half)--With the commentary of Sri śāntichandra 55. *Devasi Rāi Pratikramaña—By an ancient Priest 56. Śrīpāla Charitra (in Sanskrit)-By Srī Jñānavimala Suri 57. Sukta Muktavali 58. Pravachana Sāroddhāra (1st Half )-By Srī Nemichandra Sūri with the commentary of Sri Siddhasena Suri 59. Tandula Vaichārika (Chatuḥsarapa)-With the commentary of Śrī Vijayavimala 60. Vimsati Sthanaka Charita-By Śrī Jivaharshagani 61. Kalpa Sūtra-By Śri Bhadrabāhu Svāmi with the commentary of Sri Vinayavijaya 62. Subodha Samāchāri—By Sri Chandrāchārya 63. Sirisirivālakahā (Srīpāla Charitra in Prākṣita) --By Sri Ratnasekhara Sūri 64. Pravachana Sāroddhāra (2nd half )-By Sri Nemichandra Sūri with the commentary of Śrī Siddhasena Sūri 65. Lokaprakāśa ( 1st Part)---By Upadhyāya Śri Vinayavijaya 66 Ananda Kāvya Mahodadhi (Part VII)-A collection of classical Gujārāti Poems 67. Tattvārthādhigama Sūtra (Part I)-By Váchaka Sri Umisvāti with the commentary of Sri Siddhasenagani la Press 1. Pañcha Vastuka. 2. Chausarana Fayannā 3 Kathākosa 4. Atalakshi (Artharatnāvali ) Hymrs, atm,b; :: Jimaprablia Suri .. ... .. • .... > ·THE BOOKS PUBLISHED BY SHETH DEVCHAND L. J.P.F. 940 6. Kumārapāla Räsa (in Gujarati) 7. Navapada Prakarana 8. Navapada Laghu-vșitti 9. Vichāra Ratnākara 10. Tattvārthadhigama Sūtra (Part II) 11. Anand Kavya Mahodadhi (Part VIII) 12. Šāstravārtasamuchchaya, 13. Navasmarana ( Saţika ) 14. Priyankara-nțipa-kathā Can be had al- THE LIBRARIAN, SHETH DEVCHAND LĀLBHAI JAIN PUSTAKODDHĀR FUND. DEVCHAND LĪLBHAI DHIRMSĀLĀ, BIDEKHI CHAKLO, GOPĪpuri, SURAT (INDIA) more

·No text on this page.

·શુદ્ધિપત્ર ૬ पूरे ૨૭ નં ૦ ૩ પૃષ્ઠ પંક્તિ અશુદ્ધ *(૧) ૪ શ્રીગારનાર શ્રીગિરિનાર (૧) ૧૧ ચતુર્વિશતિકાને ચતુર્વિશતિકાને (૨) ૨૩ વિજયદાનસૂરિજી વિજયદાનસૂરિજી (૪) ૩૨ પ્રમથ પ્રથમ (૫) ૬ પાલ્પતિરૂપ પાદપૂર્તિરૂપ (૬) ૨૪ સચવે સૂચવે (૬) ૩૧ પૂરે (૭) ૧૩ ભતૃહરિએ ભતૃહરિએ (૮) ૮ નામ-ભતામરમાં નેમિ-ભકતામરમાં (૮) ૧૮ શ્રીપાશ્વનાથની શ્રી પાર્શ્વનાથની (૮) ૩૨ કલ્યાણ મંદિરના કલ્યાણ મંદિરના ૨ ૩૧ ૧૦ राज्य. ૨ ૩૧ સંપત્તિ સંપત્તિ ૪ થીવધમાન શ્રીવધમાન ૨ ચક્રવર્તી ચક્રવર્તી ૫ ૩૪ રાવણ જરાસંધ ૬ ન્યજ ૬ - અનિતિ અગ્નિભૂતિ ૧૯ ઇન્દ્રભૂત ઇન્દ્રભૂતિ ૮ પુતિરૂપ પૂર્તિરૂપ ૩૫ શ્રી હેમચન્દ્રસૂરિ શ્રી હેમચન્દ્રસૂરિ ८ घामं धीम ૧૧ ૨૯ ઉદેશ ઉદ્દેશ ૫ નીચે પેદેવકૃત કવિકલ્પ. કુમનો નીચેનો ૧૩. ૯ સત્રની સૂત્રની ૨૪ परवन्दनाय पदवन्दनाय ૨૪ ૧૯ मत्या मत्वा ૨૮ ४ त्वत्तल्यरूपो त्वत्तुल्यरूपो ૨૮ ૩૩ નિયુક્તની નિર્યોતિની ૨૯ ८ चक्षरिव चक्षुरिव ૨૯ १७ तुल्य तुल्यमिव ૨૯ ૨૧ વીદુલ્હા- पाण्डु-पलाश-कल्पं कल्प પ્રસ્તાવના તથા ઉપદુધાતનાં પૃષ્ઠ કેસમાં બાપેલા છે. ૪ તેમજ એ બે બીબાએ છપાતી વેળા ખડિત થઇ જવાથી આવી અશુદિઓ ઉપસ્થિત થઈ છે. રેફનાં તેમજ અનુસ્વારના બીબ અક્ષરથી જુદાં હોવાથી કેટલીક વાર તે તદન ઊડી ગઈ છે. પૃષ્ઠ પંક્તિ અશુદ્ધ ૨૯ ૨૩ અતિશ અતિશય ૨ ૨૪ અજ્ઞાનને છે અજ્ઞાનને વિશે ૩૦ ૧૨ મિથ્યાત્વીઓનું મિથ્યાત્વીઓનું ૩૧ ૮ ગાગિના(વા)ન- ત્રાદિના( ) पानामिति (निति) जीवानामिति ૩૨ જેનું ૩૩ ૧૭ પ્રાણીને દેવ પ્રાણી-દેહી ૩૮ ૧૩ પ્રભુના પ્રભુની ૩૮ ૩૧ ઘટડામાં ઘુટડામાં ૪૨ લગ્ન ૪૩. ૩૨ મૃતૈ नृत्यै ૪૭. ૨૮ વિભૂષિત વિભૂષિત ૪ પૂર્વના પૂર્વના ૬૦ ૫ પુર્વને પૂવને ૬૦ ૧૭ પહેલું પર્વ પહેલું પૂર્વ ६८ ૮ વશની વંશની કર ध्रवस्य ध्रुवस्य S૭ ૩૦ ચાર ચરિત્ર 59 ૩૩ ઉર ખલ ઉશૃંખલ ७८ ૩૦ રનની સુવર્ણની 9 ૧૪ * ૨ ( तव ક્ટ ૧૬ शमता शमता ૮૫ સમ સૂક્ષ્મ ૮૫ અર્ધ ૮૭ પ્રભુનું પ્રભુનું ૨૭ શત્રઓને શત્રુઓને ૨૦ मित्ययः मित्यर्थः ૯૨ ૨૦ તત્તિવ तदृत्तिश्च ३४ ભાડાર ભરડાર ૯૮ कन्या कन्या ૯૮ ૨૭ દીયેર દીયર ૧૦૫ ૮ आगम आगमः ૧૦૫ ૩૮ જીવાભગમ જીવાભિગમ ૧૦૬ ૩૪ માગ મારા ૧૦૯ ૨૯ કાલિદાસે કાલિદાસે ૧૧૦ ૧૧ मपति •मुपैति ૧૧૨ ૨૨ વિકાસ વિકસિત ૧૧૬ ૧૩ માચવી મીચલી ૮ ૩ ૪ અવ ૩

·No text on this page.

·૧૫ ૧૨ જm નિમીમ પૃષ્ઠ પતિ અશુદ્ધ શુદ્ધ ૧૧૭ ૩૬ શત્રુ ૧૨૨ ૨૮ લધ લધુ ૧૨૪ नेमे ૧૨૭ ૧૮ સમાધિ સમાધિ ૧૩૦ ૨૯ સમરત સમસ્ત ૧૩૧ ૩૧ લેકોક્તિ લેકોક્તિ ૧૩૬ ૩૬ ૩૬ અષ્ટ પ્રવચન અષ્ટ પ્રવચન ૧૪૦ અત્ર આપેલી ટિપ્પણી ૧૩૯ માં પાના ઉપર જોઈએ. ૧૪૧ ૩ પોની પિરાની ૧૪૩ २२ एवंविधमपि अफल-'एवविधस्यापि अफल- ઉછાળ૦ साया. कारण.' इति प्रतिभाति ૧૪ ૨૪ રથાનની સ્થાનની ૧૪૯ ૩ આધકાર અધિકાર ૧૪૯ ૭ જાય जायापत्यो પૃષ્ઠપંતિ અશુદ્ધ ૧૪૯ ८ मयागो संयोगो ૧પ૦ ૧૦ અધિકાર અધિકાર ૧૫૩ ૩૫ ટુર दुर्धरेति ૧૫૪ વિચદ વિશદ ૧૫૯ १७ दीक्षा दीक्षा ૧૪ નરસીમ ૧૬૩ ૨૫ ૧૭૩ ६ गोच्य मोना ૧૮૦ થીગરનાર ગિરિનાર ૧૮૩ ૪ થીવનયવિજયજી જીવનવિજય ૧૮૩ ૧૭ પણું પણું ૧૮૨ ૧૮ શ્રીભાવમભદિને enવપ્રદ ૧૮૩ ૨૧ ચિત્તામાં ૧૮૩ રર અને માધાને- અનેરા -- ·ܫܙܕܚܫܟܪܫܢ ܙ ·Printed by M. N. Kulkarni, at the Karnatak Printing Press, 318 A, Thakurdwar, Bombay, Published by Shah Venichand Surchand for Shree Agamodaya Samiti at the Office of Sheth Devchand Lalbhai Jain Pustakoddhar Fund, 114/116 Javeri Bazar, Bombay, ·ॐ (१) उपाध्यायश्रीधर्मवर्धनगणिविरचितम् ॥ वीरभक्तामरम् ॥ ( 'राज्यर्द्धिवृद्धि'इत्यपरनामकम् ) -:..- अथ वीरप्रभोः पूर्वभवोल्लेखस्तन्नामसार्थकता च- राज्यर्डिवृद्धिभवनाद् भवने पितृभ्यां श्री वर्धमान' इति नाम कृतं कृतिभ्याम् । यस्याद्य शासनमिदं वरिवर्ति भूमा- वालम्बनं भवजले पततां जनानाम् ॥१॥-सन्ततिलका श्री आर्षभिः प्रणमति स्म भवे तृतीये गर्भस्थितं तु मघवाऽस्तुत सप्तविंशे । यं 'श्रेणिका'दिकनृपा अपि तुष्टुवुश्च स्तोष्ये किलाहमपि तं प्रथमं जिनेन्द्रम् ॥ २॥-युग्मम् अथ तृतीयकाव्ये श्रीभगवतो महावीरस्वामिनो बलाधिक्यमाह- 'वीर !' त्वया विद्धताऽऽमलिकी सुलीला बालाकृतिश्छलकृदारुरुहे सुरो यः। तालायमानवपुष त्वदृते तमुच्च- मन्यः क इच्छति जनः सहसा ग्रहीतुम् ॥ ३ ॥ अध चतुर्धकान्येन श्रीभगवतो विद्याधिक्यमाह- शक्रेण पृष्टमखिलं त्वमुवध यत् तद् जैनेन्द्रसंज्ञकमिहाजनि शब्दशालन् । 1 अम्मानि सम्पिपि पयानि परम्नतिमान्दार पतेन्वे । R ·तस्यापि पारमुपयाति न कोऽपि बुद्धया को वा तरीतुमलमम्युनिधि भुनाभ्याम् ? ॥ ४॥ उपदेशाधिक्यमाह- धर्मस्य वृद्धिकरणाय जिन ! त्वदीया प्रादुर्भवत्यमलसद्गुणदायिनी गौः । पेयूपपोषणपरा वरकामधनु- र्नाभ्येति किं निजशिशोः परिपालनार्थम् ? ॥ ५ ॥ कर्मक्षये भगवतो नानो माहात्म्यमाह- छियेत कर्मनिचयो भविनां यदाशु त्वन्नामधाम किल कारणमीश ! तत्र । कण्ठे पिकस्य कफजालमुपैति नाशं तच्चारुचूतकलिकानिकरैकहेतुः ॥ ६ ॥ भगवता मिथ्यात्वं हतं, तदन्यदेवेषु स्थितमित्याह- 'देवार्य'देव ! भवता कुमतं हतं तन्- मिथ्यात्ववत्सु सततं शतशः सुरेषु । संतिष्ठतेऽतिमलिनं गिरिगहरेषु सूर्याशुभिन्नमिव शावरमन्धकारम् ॥ ७ ॥ भगवतो नान्न आधिक्यमाह- त्वन्नाम 'वीर 'इति देव ! सुरे परस्मिन् केनापि यद्यपि धृतं न तथापि शोभाम् । प्रामोत्यमुत्र मलिने किमृजीपपृष्ठे मुक्ताफलद्युतिमुपैति ननूदविन्दुः ॥ ८ ॥ भगवतो ज्ञानोत्पत्तिविशेपमाह- ज्ञाने जिनेन्द्र ! तब केवलनाम्नि जाते लोकेघु कोमलमनांसि भृशं जहर्षुः ।

·श्रीधर्मवर्धनगणिकृतम् प्रद्योतने समुदिते हि भवन्ति किं नो पद्माकरेपु जलजानि विकाशभाझिज ? ॥ ९ ॥ सेवके उपकारविशेपमाह- वादाय देव ! समियाय य 'इन्द्रभूति-' स्तस्मै प्रधानपदवीं प्रददै स्वकीयाम् । धन्यः स एव भुवि तस्य यशोऽपि लोके भूत्याऽऽश्रितं य इह नाऽऽत्मसमं करोति ॥ १० ॥ भगवतो वचनमाधुर्यमाह- गोक्षीरसत्सितसिताधिकम(मि)टमिष्ट- माकर्ण्य ते वच इहेप्सति नो परस्य । पीयूपकं शशिमयूखविभं विहाय क्षारं जलं जलनिधे रसितुं क इच्छेत् ? ॥ ११॥ भगवतो रूपाधिक्यमाह- अगुष्ठमेकमणुभिर्मणिः सुरेन्द्रा निर्माय चेत् तव पदस्य पुरो धरेयुः। पूप्णोऽग्र उल्मुकमिवेश ! स दृश्यते वै यत् ते समानमपरं न हि रूपमस्ति ॥ १२ ॥ भगवदर्शने मिथ्यात्वं नोघटतीत्याह- उज्जाघटीति तमसि प्रचुरप्रचार मिथ्यात्विनां मतमहो न तु दर्शने ते । काकारिचक्षुरिव वा न हि चित्रमत्र यद् वासरे भवति पाण्डुपलाशकल्पम् ॥ १३ ॥ कपायभङ्गे भगवतो बलवत्वमाह- वन्या द्विपा इव सदैव कपायवर्गा भञ्जन्ति नूतनतरूनिव सर्वजन्तून् ।

·सिंहातिरेकतरसं हि विना भवन्तं कत्तान् निवारयति सञ्चरतो यथेष्टम् ? ॥ १४ ॥ उसनगमइने भगतो दृडतां दर्शयन्नाह- हिट्सङ्गमेन महतामुपसर्गकाणां या विंशतिस्तु ससृजे जिन ! नक्तमेकम् । वित्वं चचालन तथा तन झञ्झया तु कि मन्दगदिशिसरं चलितं कदाचित् ? ॥ १५ ॥ MA Nirmanand ॐ निश : निराजन ! निःस्लमान ! Hel ! निम्मन ! निरकुशेश!। मनोरनारणान गांग ना गत्यकाशः ॥ १६ ॥ 40 . 74 नमन मना इ.सातच गये एव । ". दिन कमा बितान -- मान मान्द्रो । १० । * 1 , २ + ·श्रीधर्भवर्धनगणितम् दुर्भिक्षकष्टदलनात् क्रियते सदोप- कार्य कियज्जलधरैर्जलभारननैः । ॥ १९ ॥ भगवचरणदर्शने फलाधिक्यमाह- यादृक् सुखं भवति ते चरणेऽत्र दृष्टे तादृक् परर्भुवदनेऽपि न देहभाजाम् । प्राप्ते यथा सुरमणौ भवति प्रमोदो नैवं तु काचशकले किरणाकुलेऽपि ॥ २० ॥ भक्तो भगवत्सेवां प्रार्थयनाह- एवं प्रसीद जिन ! येन सदा भवेऽत्र त्वच्छासनं लगति मे सुमनोहरं च । त्वत्सेवको भवति यः स जनो मदीयं कश्चिन्मनो हरति नाथ ! भवान्तरेऽपि ॥ २१॥ जिनस्य भामण्डलम्- भामण्डलं जिन ! चतुर्मुख ! दिक्चतुप्के तुल्यं चकासदवलोक्य सभा व्यमुक्षत् । सूर्य समा अपि दिशो जनयन्ति किंवा प्राच्येव दिग् जनयति स्फुरदंशुजालम् ? ॥ २२ ॥ लोकैर्यः शिवः शिव इति ध्यायते स भगवानेवेत्याह-- शम्भुगिरीश इह दिग्वसनः स्वयम्भू- सृत्युञ्जयस्त्वमसि नाथ ! महादिदेवः । तेनाम्बिका निजकलनमकारि तत् त्वत्- नान्यः शिवः शिवपदस्य मुनीन्द्र ! पन्थाः ॥ २३ ॥ सर्वशास्त्राध्ययनादपि सम्यक्त्तमधिकमिति दर्शयन्नाह- जानन्ति यद्यपि चतुर्दश चारु विद्या देशोनपूर्वदशकं च पठन्ति सार्थम् ।

·ur वीरभक्तामरम् सम्यक्त्वमीश ! न धृतं तव नैव तेषां ज्ञानस्वरूपममलं प्रवदन्ति सन्तः ॥ २४॥ पुलोत्तमोऽयं वीर एवेत्साह- नृणां गणा गुणचणाः पतयोऽपि तेषां कृत्वाऽञ्जलिं जिन ! चरिक्रति ते स्तुति तदू व्यक्तं त्वमेव भगवन् ! पुरुषोत्तमोऽसि ॥२५॥ मंमारनागरमोपकाय प्रणाम:- रागा झपा बहुमहामकराः कषाया- बिन्तैव यत्र वडवाग्निरसातमम्भः । वाधिर्भवः सर इव त्वयका कृतस्तत् तुभ्यं नमो जिन ! भवोदधिशोषणाय ॥ २६ ॥ नगदशनालाने विडमना- यद् यत्य तस्य च जनस्य हि पारवश्य- नावश्यकं जिन ! मया वरिवस्ययाऽऽतम् । तत् तम्यानि बहुमोहतया मया त्वं स्वमान्तर पि न कदाचिदपीक्षितोऽसि ॥२७॥ सन्नरचनावा पसरूपमाह- न्यन्द्रनीलचित्रयन्तो जनन्याः पार्थभिनत्य भवनश्च पयोधरं ते । मन नभवनम्रतमान बिनदिक पर्यायामावति ।। २८ ।। 1 बनविता र Trt ये ये सुराः सुरवराः सुखदास्तकेऽपि ।

·m श्रीधर्मवर्धनगणिकृतम् - दोपापहारकरणः प्रकटप्रकाश- स्तुङ्गोदयादिशिरसीव सहस्ररश्मेः ॥ २९ ॥ नाथस्य जन्माभिपेकः- खानोदकैर्जिन(जनि)महे सुरराजिमुक्तै- गाने पतद्भिरपि नूनमनेजमानम् । दृष्ट्वा भवन्तममराः प्रशशंसुरीश- मुच्चैस्तटं सुरगिरेरिव शातकौम्भम् ॥ ३० ॥ वप्रत्रयविचारः- ये त्रिप्रदक्षिणतया प्रभजन्ति 'वीर' ते स्युनरा अहमिवाद्भुतकान्तिभाजः। वप्रत्रयं वददिति प्रविभाति तेऽत्र प्रख्यापयत् त्रिजगतः परमेश्वरत्वम् ॥ ३१ ॥ भगवत्संस्मरणे सुरसानिध्यमाह- कान्तारवमनि नराः पतिताः.कदाचिद् दैवात् क्षुधा च तृषया परिपीडिताङ्गाः। ये त्वां स्मरन्ति च गृहाणि सरांसि भूरि- पद्मानि तत्र विबुधाः परिकल्पयन्ति ॥ ३२ ॥ भगवपित्तस्थिरतामाह- संनिश्चला जिन ! यथा तव चित्तवृत्तिः कस्यापि नैवमपरस्य तपस्विनोऽपि । यादृक् सदा जिनपते ! स्थिरता ध्रुवस्य ताहक कुतो ग्रहगणस्य विकाशिनोऽपि ? ॥ ३३ ॥ अथ भगवदर्शने जन्मवैरिणामपि विरोधो न भवतीत्याह- ओत्वाखवोऽहिगरुडाः पुनरेणसिंहा अन्येऽङ्गिनोऽपि च मिथो जनिवैरवन्धाः । - - ·THyat. ८ विन्ति ने समवसृखबिराधिन त्या उसा भयं भवति नो भनदाश्रितानाम् ॥ ३४॥ भरकमानमोगरे परावतीत्याह- बन्ने लक्ष्य चनरों हितले प्रविष्ट- न इन्तुनाश! न शशाक भिदुभ शकः । विबुधाः प्रवदन्ति कोऽपि कनिकम युगा नलगंधितं ते ॥ २५ ॥ 11-11: - ६ ... - ..::mit in मुशीतालेश्याम् । * he , सय ॥ १६ ॥ 171 * -- *"ti in 144 ” *- J * ... + + ܀ ·7 makaareantaramrememe-marrister- श्रीधर्मवर्धनगणिकृतम् रग्याणि मौक्तिकफलानि च साधुहंसा- स्वत्पादपङ्कजवनायिणो लभन्ते ॥ ३९ ॥ भगवद्वचनश्रद्धानात् कामितप्राप्तिर्भवतीत्याह- संसारकाननपरिभ्रमणश्रमेण क्लान्ताः कदापि दधते वचनं कृतं ते । ते नाम कामितपदे जिन ! देहभाज- स्त्रासं विहाय भवतः स्मरणाद् ब्रजन्ति ॥४०॥ भगवद्रूपं दृष्ट्वा सुरूपा अपि स्वरूपमदं मुश्चन्तीत्याह- सर्वेन्द्रियैः पटुतरं चतुरस्रशोभं त्वां सत्प्रशस्यमिह दृश्यतरं प्रदृश्य । तेऽपि त्यजन्ति निजरूपमदं विभो ! ये मा भवन्ति मकरध्वजतुल्यरूपाः ॥४१॥ निर्वन्धनं जिनं ध्यायन्तो निर्वन्धना भवन्तीत्याह- छित्त्वा दृढानि जिन ! कर्मनिबन्धनानि सिद्धरत्वमापिथ च सिद्धपदं प्रसिद्धम् । एवं तवानुकरणं दधते तकेऽपि सद्यः स्वयं विगतबन्धभया भवन्ति ॥ ४२ ॥ भगवत्स्तोत्राध्ययनात् सर्वोपद्रवनाशो भवतीत्याह- न व्याधिराधिरतुलोऽपि न मारिरारं नो विड्वरोऽशुभतरो न दरो ज्वरोऽपि । व्यालोऽनलोऽपि न हि तस्य करोति कष्टं यस्तावकं स्तवमिमं मतिमानधीते ॥ ४३ ।। भगवस्तवो मौक्तिकहारः कण्ठे धार्य इत्याह- त्वत्स्तोत्रमौक्तिकलतां सुगुणां सुवर्णा त्वन्नामधामसहितां राहतां च दोषैः । - २ ·८ वीरभक्तामरम् तिष्ठन्ति ते समवसृत्यविरोधिनं त्वा दृष्ट्वा भयं भवति नो भवदाश्रितानाम् ॥ ३४ ॥ भगवञ्चरणशरणगतं न कोऽपि पराभवतीत्याह- यस्ते प्रणश्य चमरोंऽहितले प्रविष्ट- स्तं हन्तुमीश ! न शशाक भिदुश्च शक्रः । तद् युक्तमेव विबुधाः प्रवदन्ति कोऽपि नाकामति क्रमयुगाचलसंश्रितं ते ॥ ३५॥ भगवन्नामतोति(पि)भयं न भवतीत्याह- पूर्व त्वया सद्रुपकारपरेण तेजो- लेश्या हता जिन ! विधाय सुशीतलेश्याम् । अद्यापि युक्तमिदमीश ! तथा भयानि त्वन्नामकीर्तनजलं शमयत्यशेषम् ॥ ३६॥ भगवन्नामता सर्पभयमपि विलीयत इत्याह- ऊर्ध्वस्य ते बिलमुखे.वचनं निशम्य यचण्डकौशिक'फणी शमतामवाप । तत् साम्प्रतं तमपि नो स्पृशतीह नाग- स्त्वन्नामनागदमनी हृदि यस्य पुंसः ।। ३७ ॥ भगवदिहारे ईतयो न भवन्तीत्याह-~- तुर्यारके विचरसि स्म हि यत्र देशे तत्र लदागमत ईतिकुलं ननाश । अद्यापि तद्भयमहर्मणिधामरूपात् त्वत्कीर्तनात् तम इवाशु भिदामुपैति ॥ ३८ ॥ শায়েস্থ निर्विमहाः नुगतयः शुनमानमाशाः मानिमवावरणेषु रताः । PTA do

·શ્રીભક્તામર-સ્તોત્રની પાદપૂર્તિરૂપ
કાવ્ય-સંગ્રહનો પ્રથમ વિભાગ.
===
730;
ઉપાધ્યાય શ્રી ધર્મવર્ધનગણિકૃત વીર-ભક્તામર
તથા
શ્રીભાવમભસૂરિકૃત નેમિ-ભક્તામર
તેમજ પરિશિષ્ટ તરીક
શ્રીભકતામર-સ્તોત્ર તથા શ્રીગિરિનાર-ગિરીશ્વર-ક૬૫.
સંશોધન, ભાષાન્તર તથા પિન કરનાર
પ્રોહીરાલાલ રસિકદાસ કાપડિયા, એન. રે,
ન્યાયકુસુમાંજલિ તથા ગાર-ગ-નાગિણિસ.
સિહ કર્તા-
આગમાદયરતિ તારી
શાહ વિ . .
કપ પા પ્રતિ–11
મિ ત 36.33
પર લ * *
અs 3 -

·-- -- श्रीधर्मवर्धनगाणिकृतम् रग्याणि मौक्तिकफलानि च साधुहंसा- स्वत्पादपङ्कजवनायिणो लभन्ते ॥ ३९ ॥ भगवद्वचनश्रद्धानात् कामितप्राप्तिर्भवतीत्याह- संसारकाननपरिभ्रमणश्रमेण क्लान्ताः कदापि दधते वचनं कृतं ते । ते नाम कामितपदे जिन ! देहभाज- स्वासं विहाय भवतः स्मरणाद् ब्रजन्ति ॥ ४० ॥ भगवद्रूपं दृष्ट्वा सुरूपा अपि स्वरूपमदं मुञ्चन्तीत्याह- सर्वेन्द्रियैः पटुतरं चतुरस्रशोभं त्वां सत्प्रशस्यमिह दृश्यतरं प्रदृश्य । तेऽपि त्यजन्ति निजरूपमदं विभो ! ये मां भवन्ति मकरध्वजतुल्यरूपाः ॥४१॥ निर्वन्धनं जिनं ध्यायन्तो निर्वन्धना भवन्तीत्याह- छित्त्वा दृढानि जिन ! कर्मनिबन्धनानि सिद्धस्त्वमापिथ च सिद्धपदं प्रसिद्धम् । एवं तवानुकरणं दधते तकेऽपि सद्यः स्वयं विगतबन्धभया भवन्ति ॥४२॥ भगवत्स्तोत्राध्ययनात् सर्वोपद्रवनाशो भवतीत्याह- न व्याधिराधिरतुलोऽपि न मारिरारं नो विड्वरोऽशुभतरो न दरो ज्वरोऽपि । व्यालोऽनलोऽपि न हि तस्य करोति कष्टं यस्तावकं स्तवमिमं मतिमानधीते ॥ ४३ ॥ भगवत्स्तवो मौक्तिकहारः कण्ठे धार्य इत्याह- त्वत्स्तोत्रमौक्तिकलतां सुगुणां सुवर्णा राहितां च दोषैः।

·+ च वीरभक्तामरम् कण्ठे य ईश ! कुरुते धृत धर्मवृद्धि'- स्तं 'मानतुङ्गम'वशा समुपैति लक्ष्मीः ॥४४॥ अय प्रगतिः- न्सगुणमुनिभूमेऽब्दे ( १७३६ )ऽत्र भक्तामरस्थैः चम्मचरमपादैः पूरयन् सत्समस्याः। मुगुरु विजयहां' वाचकास्तहिनेय- परमजिननुर्ति शो 'धर्मसिंहों व्यधत्त ॥१॥-मालिनी -Prakaantar Aama Jee - ५ ·(२) श्रीभावानभसरिविरचितं ॥ श्रीनेसिभक्तामरम् ॥ ( नेमिसम्बोधनापरनामकम् ) श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीइष्टदेवतायै नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः । भक्तामर ! त्वदुपसेवन एव 'राजी- मत्या' ममोत्कमनसो दृढतापनुत् त्वम् । पद्माकरो वसुकलो वसुखोऽसुखार्ता- वालम्बनं भव जले पततां जनानाम् ॥ १ ॥-वसन्ततिलका पित्रोर्मुदे सह मयोपयम यदीन्द्र ! नोरीकरिष्यसि तदा तव काऽत्र कीर्तिः । जग्राह यो हि गृहिकर्म विधाय वृत्तं स्तोप्ये किलाहमपि तं प्रथमं जिनेन्द्रम् ॥२॥ रम्यं गृहं च रमणी रमणीयराढां भोगान् समं प्रवरवन्धुजनैरपास्य । तारुण्ययुग् 'यदु'पते ! त्वदृतेऽग दीक्षा- मन्यः क इच्छति जनः सहसा ग्रहीतुम् ? ॥ ३॥ रोडुं क्षमो जिन ! करोऽपि ममावलाया- स्त्वामुहलं हि भवदागमजातवीर्यः । १" दमे सृरिवया 'उठी ग श्रीमाण्डणभार्याचालिमदेवीकृति "गध्यात्मिकस्तुति गुर्जरगिरायो रचयितार श्रीउकेशवपातीयवाणीगोत्रमाहा- रोप उपोदाते संयोजनीय मुजजन ।

·नेमिभक्तामरम् न स्यान्मुनीश ! लवणेशगृहीतशक्तिः को वा तरीतुमलमम्बुनिधिं भुजाभ्याम् ? ॥४॥ भद्रं चकर्थ पशवेऽपि यथा तथा त्वं तूर्ण कृपापर ! ममैह्यसुरक्षणार्थम् । रिष्टाश्रितां खलु धवो महिलां समन्तुं नाभ्येति किं निजशिशोः परिपालनार्थम् ? ॥ ५॥ तीक्ष्णं वचोऽप्यभिहितं मयका हितं यत् तत् ते भविष्यतितरां फलवृद्धिसिद्धयै । यद्धेलिघाम तपतीश ! भृशं निदाघे तच्चारुचूतकलिकानिकरैकहेतुः ॥ ६ ॥ आगच्छ कृच्छ्रहर ! हृच्छ्यचित्रपुल- लक्षीकृतां कृशतनुं क्षम ! रक्ष मां त्वम् । त्वत्सङ्गमे क्षयमुपैयति मेऽतिदुःखं सूर्याशुभिन्नमिव शार्वरमन्धकारम् ॥ ७ ॥ उद्यचडिद्घनघनाघनगर्जितेऽहि- भुम्भाविते नभसि नौ नभसीन ! देहे । धर्मोत्कटादिरिब दन्तुरतां विपण्णो मुक्ताफलानिमुपैति नन्दविन्दुः ॥ ८ ॥ पदयेशीनि मन्विता मदनादरः किं ? नृत्यन मयूरनिकगेऽब्दबटां समीक्ष्य । मैत्र्या भवन्ति भगवन् ! प्रभया प्रकर्ष पद्माकापु जलजानि विकाशमाजि ॥ ९॥ किम नेत्र चल ! काऽनतिका नपा उन्याः प्रनिनिता महानाब जामिः।

·श्रीभावप्रभसूरिविरचितम् श्यामाऽप्यहं च इति वर्गमिमं विवाह- भूत्याऽऽश्रितं य इह नात्मसमं करोति ॥ १० ॥ दृष्ट्वा भवं तमनिमेपविलोकनीय नान्यत्र तोपमुपयाति मदीयचक्षुः। पीत्वा पयः शशिकरद्युति दुग्धसिन्धोः क्षारं जलं जलनिधेरशितुं क इच्छेत् ? ॥ ११ ॥ राज्ञो महामृगमदाकुलमण्डलस्य दैत्यारिमार्गगमनस्य तमोऽदितस्य । चक्षुष्य ! चारुचतुराक्षिगतस्य किञ्च यत् ते समानमपरं न हि रूपमस्ति ॥ १२ ॥ त्वत्सद्वियोगवनमेव गता तथापि तीवातपोडतपराभवभाषिताऽहम् । 'शैवेय' ! देव ! जलजाधित ! जातमेतद यद् वासरे भवति पाण्डपलाशकर पम् ॥ १३ ॥ व्याहारमेड इव मे यदि नो शृणोपि शब्दादिकं सुखमिदं बज हारि हिला। नेतर्नरा भुवि भवन्ति गतानुशा कस्तान् निवारयति सञ्चरतो चपेष्टम : ॥ १६ ॥ ध्यानं विधेहि कुए रैवतके तपांसि विछीति मां हरिसुतोऽस्विरमा कर्ता । यजन्ममानलघुगानजिनहिती नो किं मन्दगद्विशिखरं चलितं वदाचिन : १५ तनोषितं निधुवनाय नमागतारत देव्यः समं साची सार्नु भनी । ये vieLA-- भूया रस पिसभनी।

·नेमिभक्तामरम् न स्यान्मुनीश ! लवणेशगृहीतशक्तिः को वा तरीतुमलमम्बुनिधिं भुजाभ्याम् ? ॥ ४ ॥ भद्रं चकर्थ पशवेऽपि यथा तथा त्वं तूर्ण कृपापर ! ममैह्यसुरक्षणार्थम् । रिष्टाश्रितां खलु धवो महिलां समन्तुं नाभ्येति किं निजशिशोः परिपालनार्थम् ॥५॥ तीक्ष्णं वचोऽप्यभिहितं मयका हितं यत् तत् ते भविष्यतितरां फलवृद्धिसिद्धथै । बलिधाम तपतीश ! भृशं निदाघे नगारनूतकलिकानिकरैकहेतुः ॥६॥ मागच्च कृष्छदार ! हच्छयचित्रपुर- रीकृनां कृातनं क्षम ! रक्ष मां त्वम् । स्वासदमे क्षयमुपैयति मेऽतिदुःखं गशुभिन्नमित्र शामिन्धकारम् ॥ ७॥ दिदानवनावनगनिनेऽहि- भने नभनि नौ नभमीन ! देहे । रित्र दन्तुगतां विषयों मनिमुनि ननदबिन्दुः ॥ ८ ॥ मदगदरः कि: न हा काय । 7 77 ! '. । . ....: Fr -.'.--:":""; f! R Frror at PC MAP " ·श्रीभावप्रभसूरिविरचितम् १३ - श्यामाऽप्यहं च इति वर्गमिमं विवाह- भूत्याऽऽश्रितं य इह नात्मसमं करोति ॥ १० ॥ दृष्ट्वा भवं तमनिमेषविलोकनीयं नान्यत्र तोषमुपयाति मदीयचक्षुः। पीत्वा पयः शशिकरघुति दुग्धसिन्धोः क्षारं जलं जलनिधेरशितुं क इच्छेत् ? ॥ ११ ॥ राज्ञो महामृगमदाकुलमण्डलस्य दैत्यारिमार्गगमनस्य तमोऽदितस्य । चक्षुष्य ! चारुचतुराक्षिगतस्य किञ्च यत् ते समानमपरं न हि रूपमस्ति ॥ १२ ॥ त्वत्सद्वियोगवनमेव गता तथापि तीव्रातपोद्धतपराभवभाविताऽहम् । 'शैवेय' ! देव ! जलजाङ्कित ! जातमेतद् यद् वासरे भवति पाण्डुपलाशकल्पम् ॥ १३ ॥ व्याहारमेड इव मे यदि नो शृणोषि शब्दादिकं सुखमिदं ब्रज हारि हित्वा । नेतर्नरा भुवि भवन्ति गताङ्कुशा ये कस्तान् निवारयति सञ्चरतो यथेष्टम् ? ॥ १४ ॥ ध्यानं विधेहि कुरु रैवतके तपांसि विद्धीति मां हरिसुतोऽस्थिरमाशु कर्ता । यज्जन्ममानलघुगानजिनांहितो नो किं मन्दरादिशिखरं चलितं कदाचित् ॥ १५ ॥ तत्रोषितं निधुवनाय समागतास्त्वां देव्यः समं सहचरैः सुतनुं समीक्ष्य । १ 'भूत्या लितं ' इत्यपि सम्भवति ।

·नेमिभक्तामरम् * ॥ वक्ष्यन्ति मोहिततरा इति कामरूपो दीपोऽपरस्त्वमसि नाथ ! जगत्प्रकाशः ॥ १६ ॥ त्वदध्यानभाज्यपि पुनर्मयि नो गताया- मिष्टार्थबाधकबृहहिरहान्धकारम् । सद्धर्मधाम्नि सहजोद्यमधौतदोषः सूर्यातिशायिमहिमाऽसि मुनीन्द्रलोके ॥ १७ ॥ वक्त्रं जिनात्र वसतः प्रणिधानभाजो विश्वासतो मृगशिशुब्रजचुम्बितं सत् । संदृश्यते बहुललक्षणभावितं ते विद्योतयज्जगदपूर्वशशाङ्कबिम्बम् ॥ १८ ॥ उद्योग एष भवता क्रियतां किमर्थ ? किं वाऽथ ते नु वरवस्तुन ऊनमस्ति ? । त्वामेव वीक्ष्य शितिभं समुदो मयूर्यः कार्य कियज्जलधरैर्जलमारननैः ? ॥ १९ ॥ इच्छावरं वरमिति स्वजनेन नुन्ना वमीत्यहं द्रुतकराव्जनिरुद्धकर्णा । रत्ने यथा जनतया क्रियतेऽभिलापो नैवं तु काचशकले किरणाकुलेऽपि ॥ २० ॥ भव्ये ! मनोहरवरी भविता भवत्याः कि 'नेमिना'ऽसहशुचा च किमित्थमाल्या ? | वाच्यं किमत्र यदि मे न भवानिवान्यः कश्चिन्मनो गति नाथ ! भवान्तरेऽपि ॥ २१ ॥ अन्या न दृयणननो हि भवानसह्यो- इनायः कृतान्तजनको भवनीश ! सोऽपि ।

·भीमाप्रमनगरचितम् साताय सर्वजगतां च 'शिवा' चमक प्राच्येव दिग् जनयति स्फुरवंशुजालम् ॥ २२ ॥ चेतश्चमचारिकरीपि दर्गश्रितानां तातैपिमरैवतगृगमदगी। आदर्शधानि धृतवेलचनिदत कि. नान्यः शिवः शिवपदर गुनीन्द्र ! पन्याः।।२३।। पूर्ण क्तेन भवतु कियया गतः नि ? कटः कृतं च तपमाऽरत्यत्मनः। चेत् केवल शिवमुखारजनिकान ज्ञानरचरूपममलं प्रदान बालभिलिय सुरैः फलन में पशि भर समिती गवना :: सत्चात् पुनः सच गति मगर लमेल गगमन ! , . . ! पूर्व प्रभो ! प्रतापस्तिपा र से कि तात गौन श्रितः पवित्र तुभ्यं नगा जनmic :: ६ ! स्वरेजी :- निमि सोनी निराशि मसाऽदि INE .

·4 रागीभवद् विकचकोकनदाश्रियाऽ विम्वं खेरिव पयो घरपार्थवनि ॥ २८ ॥ स्वामिन् ! 'समुद्रविजया वनिपालमूनो ! स्तादीश्वरोऽत्र यदहार्यगतिं नमाम् । कान्ति निवारयति विष्णुपदोदितां क- स्तुगोयाद्रिशिरसीव सहस्ररश्मेः ॥ २९ ॥ सारेच्छुदुर्लभमतोऽफलमेव मन्ये मुख्यं महेश ! महतोऽप्यपरोपकृत् ते । सिद्धागमार्थवरमुच्चदशं स्वरूप- मुच्चैस्तटं सुरगिरेरिव शातकौम्भम् ॥ ३० ॥ उच्चोपलासनमशीतकरातपत्रं वातोचलद्विततनिर्झरचामरं च । देवाचित ! त्रिकमिहास्तु तवैवमेव प्रख्यापयत् त्रिजगतः परमेश्वरत्वम् ॥ ३१ ॥ उक्तेष्वमीषु वचनेषु मयाऽमृतानि जानीध्वमातरुषाऽप्यनुरागयुक्त्या । नेत्रादिषु प्रथितसाम्यगुणेन मे हि पद्मानि तत्र विबुधाः परिकल्पयन्ति ॥ ३२ ॥ मत्स्वाम्यहं च मुखनेत्रजितावमुण्या नीतोष्णतामिति मदेन मृगेण मन्ये । दाहाय मे प्रकृतिरीश ! विधोर्यथाऽस्ति तादृक् कुतो ग्रहगणस्य विकाशिनोऽपि ? ।। ३३ ।। अत्रैव पश्य परमां पर ! कैरविण्यां ज्योत्नाप्रिये च वितनोति गतिं शशाङ्कः।

·પર્વત ધીમા દરમિતિને સેટરી અને ભાષાન્તરકર્તા છે. હી. ૨. કાપડિયાને આધીન છે.
છે. પીચંદ મય શ્રીમતી આમોદ સમિતિ માટે
નં. ૧૧૪૧૧૬ જવેરી બજાર મુંબાઈની રોઠ દેવચંદ
લાઈ જૈન પુરવાર કંડની
ખોટીસમાંથી પ્રસિદ્ધ કર્યું.
હા.૨-૨૦૧૩કનાટક પ્રેસ, ૩૧૮એ, ઠાકુરદ્વાર, મુબઈ,

·श्रीभावप्रभत्रिविरचितम् लेहान्वितः परिवृढो विमुखोऽयनं हि दृष्ट्वाऽभयं भवति नोभवदाश्रितानाम् ॥ ३४ ॥ माकन्दवृन्दवनराजिपदे निरेनो- ऽसह्योऽप्यहो! सकलकेवलसम्पदाप्तेः। सालनयं भविभृतं भुवि मोहभूपो नाकामति क्रमयुगाचलसंश्रितं ते ॥ ३५ ॥ इत्युत्सुका गतिविनिर्जितराजहंसी 'राजीमती' दृढमतिः सुसती यतीशम् । इन्द्रैः स्तुतं हापययाविति नोऽसुराभि त्वसामकीर्तनजलं शमयत्यशेपम् ॥ ३६ ॥ मत्तालिपाटलगलीमसकामभोगी योगीश ! दुरिफपायपाटोत्कटाक्षः । जय्यो जवेन जठगतजनोऽपि त्वचामनागमनी दियस्प पुनः २४. कालोपमं विशदर्शन त्या पक्षदा सदरातो पता मिध्यात्विशासनमिद मिले पिलीतना भी मिलान - ! रसाय निरुपम और स; समितिबारे । सातार ::५५.. (५५... 14... af . . .. ::... ... ...

·नेमिभक्तामरम् रागीभवद् विकचकोकनदश्रियाऽरं विम्बं रवेरिव पयो धरपार्श्ववर्ति ॥२८॥ स्वामिन् ! 'समुद्रविजया'वनिपालसूनो ! स्तादीश्वरोऽत्र यदहार्यगतिं तवेमाम् । कान्ति निवारयति विष्णुपदोदितां क- स्तुगोदयादिशिरसीव सहस्ररश्मेः ॥ २९॥ सारेच्छुदुर्लभमतोऽफलमेव मन्ये मुख्यं महेश ! महतोऽप्यपरोपकृत् ते । सिद्धागमार्थवरमुच्चदशं स्वरूप- मुच्चैस्तटं सुरगिरेरिव शातकौम्भम् ॥ ३०॥ उच्चोपलासनमशीतकरातपत्रं वातोचलद्विततनिर्झरचामरं च । देवाचित ! त्रिकमिहास्तु तवैवमेव प्रख्यापयत् त्रिजगतः परमेश्वरत्वम् ॥ ३१ ॥ उक्तेप्वमीपु बचनेषु मयाऽमृतानि जानीरमाइतरुषाऽप्यनुरागयुक्त्या । नेत्रादिपु प्रथितमान्यगुणेन मे हि पद्मानि तत्र विवृधाः परिकल्पयन्ति ॥ ३२ ॥ मल्लान्यहं च मुवनेत्रजितावमुन्या नीतातानिति मदन मृगण मन्य । दहाव ने प्रतिया ! विधार्यवास्ति तो अगमत्य विकाशिनोऽपि ? ॥ १३ ॥ वापर !रियां दिनमान नि १६

·उपाध्यायत्रीधर्मवधनगणिविरचितम्
॥ वीरभक्तामरम्॥
-
-
( 'राज्यदिवृद्धि'इत्यपरनामक न्योपजीकाममनन
अवतरणम्-
श्रीआदीयम्नुनियंत्र, न्ना मनामनांनवर ।
श्रीमानगुटंगचाय-चिहिनं नुमनाम : If ||--.
तत्कान्याना नमस्तानां, नुनुयामि।
ममस्यापूग्णाष्टं, म्नवं वीर्गः ॥२ । .
राज्यवृिद्धिनामानं, मंत्री श्रीधर्मनः ।
संक्षिारूपां नहीका. धोरां .
अध वीरप्रभोः पूर्वनवोल्लयतनाममाया -----
राज्यादिवृद्धिनयनाद नपने पिता
श्री वर्धमान' इति नाम in
यस्याप शाननमिदं परिपालना-
पालम्बनं भवजल 1.11 .
श्री आर्षभिः' प्रणमति र ..
गरियतं तु न .. ...हो ।
यं श्रेणिका दिकनपा ...
स्तोप्ये विलाइनपि तान
i
.
..
राषिक्ति। रिलेति नितिनम् । ............
पान् भीआनिः-भरत पोरं ५.. ...
भूताता यसपा. प्रगति लिन ..
सीधीरस्य नापित, ..TV
Mawte
...

·नेमिभक्तामरम्
सम्यक्प्रमादसुभृतोऽव्ययतां त्वदीयात्
नासं विहाय भवतः स्मरणाद् व्रजन्ति ॥ ४० ॥
पीत्वा वचो जिनपतेरधिगम्य दीक्षां
साऽथार केवलमनन्तसुखं च मोक्षम् ।
आश्रित्य सिद्धवरवस्त्वगदा हि के नो
मां भवन्ति मकरध्वजतुल्यरूपाः ? ।। ४१॥
काँस्कान् नवानि हसिताब्जशुचीन् गुणास्ते
येऽनादितो विषमबाणभटेन नद्धाः।
राज्ञि त्वयीश ! मनुजाः सति सार्वभौमे
सद्यः स्वयं विगतबन्धभया भवन्ति ॥४२॥
सद्ब्रह्मचार ! जिन ! 'यादव'वंशरत्न !
'राजीमती'नयनकोकविरोकितुल्य !।
जुष्टः श्रिया सकलयकपदे भवेत् स
यस्तावकं स्तवमिमं मतिमानधीते ॥४३॥
हारावली नुतिमिमां द्युतिसन्ततीहां
कण्ठे दधाति 'महिमाप्रभ सूरिराजः ।
यस्ते सदैव रुचिराश्रित भावरत्नां'
तं 'मानतुङ्गम'वशा समुपैति लक्ष्मीः॥४४॥

·उपाध्यायश्रीधर्मवर्धनगणिविरचितम् । ॥ वीरभक्तामरम्॥ ('राज्यद्धिवृद्धि'इत्यपरनामकं स्योपाटीकाममसनम ) अवतरणम्- श्रीआदीगस्तुतियंत्र, स्तोत्रं भक्तामगभिधम् । श्रीमानतुझेराचार्य-विहितं मुप्रभावयु ॥ १॥ तत्काच्यानों समस्तानां, तुयनुयाहिसंग्रहः । समरयापूरणाच्छ्रेष्ठं, स्तवं वीरजिनमितुः ॥ २ ॥ राज्यर्दिवृद्धिनामानं, चके श्रीधर्मयधनः । संक्षिप्तरूपा तहीका, स्वीपज्ञा च माविकाम् ।। २ ।। , ... अथ वीरप्रभोः पूर्वभवोल्लेखस्तानामगार्थकता ----- राज्यर्डिवृद्धिभवनाद् भवने पितृभ्यां श्री वर्धमान' इति नाम हुतं अतिधाम् । यस्याय शासनमिदं परिपात भूमा- वालम्बनं भवजले पतता जनानाम् ॥ १ -- ... { . . श्री आर्पमिः' प्रणमति स्म नवे तुमार गर्भस्थितं तु मघवाऽस्तुत किये। यं श्रेणिका दिक्पा अपि तुम स्तोप्ये किलाहमपि तं धर्म नि , { . . . टीमा पाविर्वति। फिलेति निभितम् । बामा तमिर ..... न्धान भीभाभिः - भरताना प्र...!! . भूतार्थता पया, प्रणयति माता .. ::: श्रीधारय मामितिमा, यि मरा " H 12 है ·- વીરભક્તામર [ श्रीधर्मवर्धनकृत- "मरीचिरयं मत्पौत्रः, स चतुर्विंशतितमतीर्थकरो भविष्यति" इति श्रुत्वा वन्दनीयोऽयं "जे अ भविस्संतणागए काले" इति मत्वा भरतः प्रणमति स्म । त्वन्ताथादी न पूर्वगौ" (अभिधान-चिन्तामणौ का० १, श्लो० २३) इतिवचनात् तुशब्दोऽपरसम्बन्धार्थः । गर्भस्थितं तु यं सप्तविंशे भवे मघवा-शक्रः अस्तौ(पी)त् । ऋषभदत्तभार्याया देवानन्दा- बाहाण्याः कुक्षौ गर्भरूपेण स्थितं हीनकुलावतारत्वेन, चलितासनः शक्रो यं (गर्भस्थितं ) अवधिना दृष्ट्वा हृष्टः सन् (शक्रः) सिंहासनात् समुत्थाय नमोत्थुणमितिस्तोत्ररचनयाऽस्तुत, ततः शक्रस्तवो जातः, सोऽद्यापि सर्वसधेन पठ्यते । च-पुन:, श्रेणिकादिकनृपा अपि यं तुष्टुवुः, विद्यमानस्य श्रीवीरजिनेशस्य मुख्यो नृपो भक्तः श्रीश्रेणिकः । यदाह- सेणियनि वसिद्धाइयदेवीमायंगजक्सकयसेवेत्ति"। श्रेणिकादिकाः आदिशब्दात कोणिकोदायनादीनां ग्रहणम् । श्रेणिकादिकाश्च ते नृपाश्च श्रेणिकादिकनृपाः। यं वीरं तुष्टुवुः-स्तवनां चक्रुः, तमहमपि स्तोप्ये इति । अपिशब्दोवान्याकर्षणद्योतनार्थः। तमिति के ? प्रथमम् । ननु श्रीआदिजिनेशस्तुती प्रथममिति विशेषणं स्पष्टम्, चतुर्विंशतितमस्याहतः कथं ग्रंथममिति विशेषणं चरितार्थ स्यात् ? इत्यत आह-प्रथा-विस्तरा मा-लक्ष्मीः शोभा वा यस्य स प्रथमः । न च सर्वतीर्थकृतां सामान्यमदो विशेषणमिति वाच्यम्, मातापितृभ्यां त्रिशलासिद्धार्थाभ्यां यस्य वर्धमान इति नाम कृतम् । कस्मात् १ भवने-खकीयवेश्मनि राज्यर्द्धिभवनात् , राज्यं " स्वाम्यमात्यसुहृत्कोश- राष्ट्रदुर्गवलानि च" (अमरकोशे श्लो० ७५१) इति सप्ताङ्गम, तद्पा ऋद्धिः, तस्या वृद्धिभवन- राज्यवृिद्धिभवनं तस्मात् राज्यर्द्धिवृद्धिभवनात्, धन-धान्य-हिरण्य-कोश-कोष्ठागारादिसद्धि- वर्धमान इति नाम विहितम्। किंविशिष्टाभ्यां पितृभ्यां ? कृतिभ्यां सुकृतवद्भयां धामवद्भयां वा! पुनर्यस्य वर्धमानस्य अद्य-प्रत्यक्षे पञ्चमारके काले इदं वर्तमानं शासन-आज्ञावचनं भूमौ पृथिव्या परिवर्ति-सर्वोत्कृष्टतया वर्तते । किंविशिष्टं शासनं ? भवजले-संसारजलनिधौ पततां-निमज्जतां जनाना-मनुष्याणां आलम्बन-अवलम्बनरूपमित्यर्थः । अत एव राज्यवृिद्धि(भवन)त्वात् प्रवर्तमा: नगासनत्वाच प्रथा-विस्तरा मा-लक्ष्मीः शोभा वा यस्य (स ) प्रथमस्तं प्रथममिति एतद् विशेषणं श्रीवर्धमानस्वामिनः शासनाधीश्वरस्य सत्कलितार्थ प्रतिभाति ॥ इति काव्यद्वयार्थः ॥ १-२॥ अन्वयः भवने राज्य ऋद्धि-वृद्धि-भवनात् यस्य श्री-वर्धमाना' इति नाम कृतिभ्यां पितृभ्यां कृतं, भय-जले पततां जनानां आटम्बनं इदं ( यस्य ) शासनं अद्य (अपि) भूमौ वरिवर्ति, यं च श्री-'आपभिः' (प्रथम) तृतीय नवे अपमति स्म, गर्भ-स्थितं तु (य) सतविंशे मथवा अस्तुत, (य) 'धोणिक'-मादिक-नुपाः भरितुश्बु, मधनं विनन्दन्द्र भदं अपि फिल स्तोप्ये । શદાથ गन्यादिवृद्धिभवनात्-4--0 2 यथार नवने (मु० मपन )ने विणे. पितृभ्यां (मू, पिन)-मातापिता 43. . . . . ४ (कलो)।

·વીરમh] વીરભક્તામર શ્રી માનવાચક ડબ્દ. ગ. ઘર્ધમાન=વર્ધમાન (સ્વામી ), ચોવીસમા તીર્થંકર રિયત (પા )=રહેલ. શીર્ષાના=શ્રીવધમાન, રિપતંગર્ભ (અવસ્થા)માં રહેલા. ત્તિ એમ. g=કિg. નામ (૦ જામ) નામ. મધવા ( પવન)=ઇન્દ્ર તે (જૂન થત)=કરેલું. અતુત ( પt g)=સ્તવ હ. Sિ (T Bતિ)=૧) સારાં કૃત્યો કરનારા સર (પૂરવિં)=સત્તાવીસમા. (૨) તેજવાળા. ચં (કૂચ)=જે. થરા (જૂ૦ ૨) જેનું =ોણિક (રાજા), અભયકુમારના પિતાશ્રી. જય આજે, આશિરૂઆત. રાઉનં ( TIR)=શાસન, આજ્ઞા. નુપ=રાજા, ભૂપતિ. વુિં (જૂ ૧)=આ. ભાવિલાપા=શ્રેણિક પ્રમુખ રાજાઓ. વર્તિ (ધા = ઉત્કૃષ્ટપણે વર્તે છે. ત્રિપણુ. મૂમી (મૂળ મા)=પૃથ્વી ઉપર. Rવું (પ૦ ૪)=સ્તુતિ કરી, કાકા (જૂગાર)=આધારભૂત), ટેકા(રપ. ર=અને. મેર=સંસાર. તો (ધા તુસ્તવીશ. ગજલ, પાણી. વિઝખચિત. સવારે સસાર-સમુદ્રમાં. મહું (જૂ or)=. વાત ( પતર)=પડતા. તે (જૂ તર)=ોને, નાનાં (કૂઝન)=મનુષ્યોના. પ્રથમં=પહેલવહેલા. વામિષભસ્વામીના પુત્ર, ભરત (રાજેશ્વર). બધ=વિસ્તીર્ણ. બીગામિા=શ્રીભરત ચક્રવર્તી), માન ૧) લક્ષ્મી, (૨) ભા. =ભૂતાર્યવાચક શબ્દ. પ્રથમં=વિસ્તીર્ણ છે લક્ષ્મી [અથવા શેભા જેની એવા. કરિ મ (પા) નમન કરતા હવા. વિરાગ-દેવને જીતનારા, વીતરાગ. મ(મૂ૦મા)=ભવમાં =મુખ્ય, gી (જૂ કુતીય)=બીજા, બિંજિન-પતિને. બ્લેકાર્થ વધમાન (મહાવીર) સ્વામીના પૂર્વ ભવે તેમજ તેમના નામની સાર્થકતા- “(પિતાના મહેલમાં રાજ્ય–સંપત્તિની વૃદ્ધિ થવાને લીધે, સારાં કૃત્ય કરનારાં અથવા પુણ્યશાળી અથવા તેજસ્વી] એવાં માતાપિતાએ જેનું વર્ધમાન એવું નામ પાડ્યું, તેમજ સંસાર–સમુદ્રમાં પડતા (અર્થાતુ ડૂબતા) મનુષ્યના આધારભૂત એવું જેનું આ શાસન અત્યારે (આ પંચમ કેલમાં પણ) પૃથ્વી ઉપર સર્વોત્કૃષ્ટપણે વર્તે છે, તથા વળી પહેલવહેલાં તે ૧(૧) સ્વામી, (૨) વછર,(૩) મિત્ર, (૪) ખજાને(૫) રાષ્ટ્ર (ક) જિલ્લા અને (૭) ન્ય એ રાજ્યનાં સાત અંગે છે. ૨ ધન, ધાન્ય, સુવર્ણ, દેશ, કોઠાર ઇત્યાદિ સંપત્તિ. ૩ ત્રિશલા રાણી અને સિદ્ધાર્થ રાજ એ વર્ધમાન સ્વામીના માતાપિતા થતાં હતાં. ૪ જૈન શાસ્ત્રમાં કાલના “ઉત્સર્પિણ” અને “અવસર્પિણ” એમ બે મુખ્ય વિભાગ પાડવામાં આવ્યા છે. આ બે વિભાગો મળીને એક કાલ-વક થાય છે. આવાં અનત કાલચક્ર પસાર થઈ ગયાં છે અને બે ઉપર્યુક્ત કાલચકના ઉત્સર્પિણ અને અવસર્પિણ એમ બે વિભાગોના છવિભાગો પાડવામાં આવ્યા છે. આ પ્રક વિભાગ ગને આરા (જ) કહેવામાં આવે છે. અને પંચમ કાલથી અવસર્પિણીને પશ્ચિમે આરે સમજવાને છે.

·[ श्रीधर्मवर्धनकत- ૪ વીરભક્તામર જેને શ્રીષભ(દેવ)ના પુત્ર (ભરત ચક્રવર્તા) ત્રીજા ભવમાં પ્રણામ કરતા હતા અને (ત્યાર પછી) ગર્ભવાસમાં રહેલા એવા જેને સત્તાવીસમા ( અંતિમ ) ભવમાં (સીધર્મદેવલો- કના શક ) ઈન્દ્ર તવતા હતા, તેમજ જેની શ્રેણિક પ્રમુખ પૃથ્વીપતિઓએ પણ સ્તુતિ કરી, તે પોતાના પિતાશ્રીની રાજ્ય-સંપત્તિની વૃદ્ધિના કારણભૂત હેવાને લીધે તેમજ અત્યારે પણ તેનું શાસન ચાલતું હોવાને લીધે) વિરતીર્ણ છે લમી [ અથવા શોભા ] જેની એવા (વર્ધમાન, વીર, મહાવીર, દેવાર્ય ઇત્યાદિ નામથી પ્રસિદ્ધ) જિનેશ્વરની હું ધર્મવર્ધનગણિ) પણ ખચિત રતુતિ કરીશ.”—૧-૨ સ્પષ્ટીકરણ વર્ધમાનસ્વામી– આ કાવ્ય દ્વારા કવિવર વર્ધમાનસ્વામીના જીવનચરિત્ર ઉપર પ્રકાશ પાડે છે. તેમાં પ્રથમ શ્લોકમાં તે તેમના પૂર્વ લવ વિષે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યું છે અને સાથે સાથે તેમનું નામ ચરિતાર્થ છે એમ સિદ્ધ કરવામાં આવ્યું છે. આ કાવ્યના નાયક ચોવીસમા તીર્થંકર વર્ધમાન સ્વામીના ગર્ભવાસના સંબંધમાં જે આશ્ચર્યજનક ઘટના બની હતી, તેનું અત્ર દિગ્ગદર્શન કરાવ વામાં આવે છે, પરંતુ તે પૂર્વે એટલું કહેવું નિરર્થક નહિ ગણાય કે આ નીચે લખેલી ગર્ભ બદલવા સંબંધિની વાત દિગમ્બરેને માન્ય નથી, કેમકે તેમની માન્યતા પ્રમાણે મૂવ અંગાદિ રહ્યાંજ નથી અને તેમના ઉદ્ધાર કરેલા ગ્રન્થમાં આ વાત મળતી નથી. એમ કહેવામાં આવે છે કે વર્ધમાનવામીએ યાને મહાવીર પ્રભુએ પોતાના ત્રીજા ભવમાં નિજ કુળ વિષે ઘણે ગર્વ કર્યો હતે. પ્રસંગ એમ બન્યું હતું કે ભારત રાજેશ્વર પિતાની પિતાશ્રી પ્રથમ તીર્થકર ઋષભદેવને નમરકાર કરવા ગયા હતા અને ત્યાં તેમણે તે જિનેશ્વરને એ પ્રશ્ન પૂછો કે હે સ્વામિન! આપની આ સભામાંથી કોઈ પણ જીવ આપ જવી પામશે કે કેમ? આના પ્રત્યુત્તરમાં ભગવાને કહ્યું કે તારો પુત્ર અને મારી પત્ર મરીચિચાવીસમો (અંતિમ) તીર્થંકર થશે. ત્યાર બાદ નમુત્થણું યાને શકસ્તવની અંતિમ ગાથા- ૧ભરત કે ઐરાવતના છ ખંડના અધિપતિ અથવા મહાવિદેહના બત્રીસ વિજો પિકી ગમે તે એક વિજયના સ્વામીને “ચાવતી' કહેવામાં આવે છે. આ સંબંધી વિશે માહિતી માટે જુઓ થશેભનમુનીરજ સ્તુતિ-ચતુર્વિરાતિકાના ૬પમાં પવનું સ્પષ્ટીકરણ. ૨ એન દાઢમા બાર દેવર બતાવ્યા છે, તેમાંના પહેલા દેવલોકને સૌધર્મ દેવલોક કહેવામાં આવે છે. ખદેવ રાજવી પરિવારનું નિવાસસ્થાને સમજવું. જેને રામ (૧) ભુવનપતિ (૨) બન્નર, (૩) તિક અને (૪) વૈમાનિક એમ જે ચાર એ પણ છે તેમાં વળી વગાનિકના કપ અને કદાતીત એમ બે નવતર છે. તેમના કાપપન દેના બાર નિવાસસ્થાને છે. તેને નામે ની ( ૧ ) રાધિ, (૨) દક્ષિાન, (૩) સાહુનાર, (૪) મા (૫) પ્રહ્મલેક (૬) { }, (૮) હસાર, (૯) આના (1) પ્રાત, (૧૧) આર અને (૧૨) અs, R ૬ - - - - - સુનિ-ચતુર્વિજનિકા (૧૪). 3 - દવા ફક , ઉતાવન , જિતરા , દીનરાવ , ચડત , દશાર્ણભદ્ર વિગેરે ·૫ વીરભક્તામર ભાગ 3 "जेय अईआ सिद्धा, जे अ भविस्संतणागए काले। સંપ મ પદમા, સરવે તિથિ ઘંવામિ.”–આર્યા –ના ઉપર ધ્યાન આપીને ભરત રાજા પિતાના પુત્ર મરીચિને વન્દન કરવા ગયા અને તેમ કરવાનું તેમને આ કારણ પણ જણાવ્યું. આ સાંભળીને મરીચિએ વિચાર કર્યો કે ખરે- ખર મારા કુળને ધન્ય છે, કેમકે મારા પિતામહ પ્રથમ તીર્થંકર થયા, વળી મારા પિતા પ્રથમ ચવત થયા, હું પણ પ્રથમ વાસુદેવ થઈશ તેમજ અંતિમ તીર્થંકર પણ થઈશ. આ મદના કટુ વિપાક તરીકે એ મરીચિને જીવ પ્રાણત દેવલોકમાંના પુષ્પોત્તર વિમાનથી ચવીને અંતિમ ભાવમાં મગધ દેશમાંના ક્ષત્રિયકુણ્ડના નરપતિ સિદ્ધાર્થના રાજ્યમાં રહેતા ઋષભદત્ત નામના બ્રાહ્મણની દેવાનન્દા નામની પ્રિયાની કુક્ષિમાં અવતર્યો. આ એક અલૌકિક ઘટના છે (જુઓ કહપ-સૂત્ર, સૂ૧૭). ભિક્ષુક કુળમાં આ પ્રમાણે દેવાનન્દાની કુક્ષિમાં ૮૨ દિવસે વ્યતીત થયા બાદ શકે- દ્રનું આસન કંપ્યું. ત્યારે તેણે અવધિજ્ઞાનથી પ્રભુને ત્યાં ગર્ભમાં રહેલા જોયા. આથી એકદમ હપિત થઈ જઈ પિતાના આસન ઉપરથી નીચે ઉતરી, તેમની તરફ સાત-આઠ પગલાં ચાલી- અંજલિ જેડી તેણે તેમની સ્તુતિ કરી (આ સ્તુતિ શાસ્તવના નામથી પ્રસિદ્ધ છે). પરંતુ પ્રભુને નીચ કુળમાં અવતરેલા જોઇને તે શેકાતુર થયે, એથી કરીને તેણે તરતજ હરિણગમેલી દેવને ત્રિશલા રાષ્ટ્રના ગર્ભને અને આ દેવાનન્દાના ગર્ભને અદલબદલ કરવા ફરમાવ્યું. તે કાર્ય તે દેવે કર્યું. આમાં તાત્પર્ય એ રહેલું છે કે કદાચિત તીર્થંકરનું ચ્યવન નીચ કુળાદિકમાં થાય, પરંતુ જન્મ તે તેવા કુળમાં કદિ સંભવતો જ નથી. આ વાતની કલ્પસૂત્ર (સૂ૦ ૧૮ ) સાક્ષી પૂરે છે. ગર્ભાવાસને સમય પૂર્ણ થતાં પ્રભુને જન્મ થયો. આ વાત ઈ. સ. પૂર્વે ૫૯માં બની. મહાવીરસ્વામીના સત્તાવીસ ભ– આ લોકમાં મહાવીરસ્વામીના સત્તાવીસ ભવો થયા વિષે ઉલ્લેખ છે. આથી કોઈને એમ શંકા ઉપસ્થિત થાય કે શું મહાવીરસ્વામીન એટલાજ ભવો થયા છે ? પરંતુ આ શંકા “ભવ'ની ગણતરીના રિવાજની અજ્ઞાનતા સૂચવે છે. દરેક જીવે અત્યાર સુધીમાં અનેક ભવ ૧ સંસ્કૃત-છાયા- "ये च अतीताः सिद्धाः, ये च भविष्यन्ति अनागते काले । सप्रति च वर्तमाना., सर्वान् त्रिविधेग वन्दे ॥" ૨ “વાસુદેવ” એ ત્રણ ખંડના અધિપતિનું નામ છે. એને નીલ વર્ણ હોય છે. એને “અધચક્રવતીન નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. એક કાલ-ચકમાં ૧૮ વાસુદેવો થાય છે અર્થાત “ઉત્સર્પિણી તેમજ અન્ય સર્પિણ” કાલમાં નવ નવ વાસુદેવો થાય છે. વાસુદેવના વડીલ બધુને “બલદેવ' કહેવામાં આવે છે જ્યારે તે પ્રખર શત્રુને “અતિવાસુદેવ” કહેવામાં આવે છે. એ ધ્યાનમાં રાખવું કે વાસુદેવો નિયાણું બાંધવાવાળા હોય છે, જ્યારે બલદેવો તેવું કાર્ય કરતા નથી. વળ વાસુદેવો અધોગામી છે, જયારે બલદેવ ઊર્ધ્વગામી છે (સરખાવો આવશ્યક-નિયુકિત, ૪૧૫ મી ગાથા). આ અવસર્પિણી કાલમાં શ્રીકૃષ્ણ નવમા વાસુદેવ, તેમના ભાઈ બલરામ નવમા બલદેવ અને રાવ એ નવમા પ્રતિવાસુદેવ થઈ ગયા છે. વિશેષમાં આ સર્વેને “લાફાપુરૂષ' એવી સંજ્ઞા આપવામાં આવે છે.

·[ श्रीधर्मर्वना વીરભક્તામર ૬ * કર્યા છે પરંતુ જે ભવમાં જીવને સમ્યત્વની પ્રાપ્તિ થાય છે, ત્યારથી તેના ભવ ગણાય છે. કેમકે સમ્યકત્વરૂપી બીજની પ્રાપ્તિ વિનાતે પૂર્વના અન્ય ભવરૂપી ભ્રમણાઓ શન્યજ છે. વિશેષમાં આ સત્તાવીસ ભથી મોટા ભવો સમજવાના છે, કેમકે વચ્ચે વચ્ચે બીજા ભવો પણ થયા છે, પરંતુ તે મહત્વના નહિ હેવાથી અત્ર તેની ગણના કરવામાં આવી નથી. ઉપર્યુક્ત સત્તાવીસ ભલે ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરૂષચરિત્ર તેમજ સુબેધિકા પ્રમાણે નીચે મુજબ છે (૧) નયસાર, (૨) સૌધર્મવાસી દેવ, (૩) મરીચિ, (૪) બ્રહ્મલેકવાસી દેવ, (૫) કૌશિક (બ્રાહ્મણ) (ભવ-બ્રિમણ ), (૬) પુષ્યમિત્ર, (૭) સૌધર્મવાસી દેવ, (૮) અગ્નિત (બ્રાહ્મણ), (૯) ) ઈશાનવાસી દેવ, (૧૦) અગ્નિભૂતિ (બ્રાહ્મણ ), (૧૧) સનસ્કુમારવાસી દેવ, (૧૨) ભારદ્વાજ (બ્રાહ્મણ), (૧૩) મા- વાસી દેવ (ભવ-બ્રિમણ), (૧૪) સ્થાવર ( બ્રાહ્મણ), (૧૫ બ્રહ્મલોકવાસી દેવ, (૧૬) વિશ્વભૂતિ (ક્ષત્રિય), (૧૭) મહાશુક દેવલોકમાં દેવ, (૧૮) ત્રિપૃષ્ઠ (વાસુદેવ ) ૧૯) સાતમી નરકમાં નારકી, (૨૦) સિંહ, (૨૧)થી નરકમાં નારકી (ભવભ્રમણ (૨૨) મનુષ્ય, (૨૩) પ્રિય મિત્ર (ચક્રવર્તી), (૨૪) મહાશુક દેવલોકમાં દેવ (૨૫) નંદન, (૨૬) પ્રાણત દેવલોકવાસી દેવ અને (૨૭) મહાવીર. આ સંબંધમાં નીચેની ગાથાઓ વિચારવા જેવી છે. "गामाविक्खग १ सोहम्म २ मरिइ.३ पण कप्प ४ कोसिय ५ सुहम्मे ६। मरिऊण पुस्तमित्ते ७ सोहम्मे ८ ग्गिजोय ९ ईसाणे १०॥ अग्गिभूई ११ तियकप्पे १२ भारदाए १३ महिंद १४ संसारे। थावरय १५ वैभिभव १६ विस्सभूइ १७ सुके य १८ तेविहू १९ ।। अपइहाणे २० सीहे २१ नरए २२ भमिऊण चशिपियमिते २३ ।। मुळे २४ नंदण नरवइ २५ पाणयकप्पे २६ महावीरी २७ ।। -શ્રીવિચારસાર-પ્રકરણ ગાથાંક ૭૬-૯ આ બધમાં આવશ્યક-નિયુક્તિની૪૪૦-૪૫૭ સુધીની ગાથાઓ પણ જોવા જેવી છે. ભરત નરેશ્વર ના અવસાંપણ હાલમાં ઉત્પન્ન થયેલા પ્રથમ તીર્થંકર શ્રી ઋષભદેવના ભરત નારેશ્વર પુત્ર થાય છે. નાભિ અને મરૂ એ તેમના દાદા દાદીનાં નામે છે, જયારે તેમની માતુશ્રીનું નામ તો સુર્મ કરી છે. અને એમાં ધર્મને વિશે ધનની બુદ્ધિ રાખવી તે “સમ્મફત છે, “ દેઃ જરીક દિ: પન્ના 13 પત્ર ધોવર ડાયાઃ શનિઃ છે 13 : માણસ ના r: ૧૨. 4 41 42 - દિ' છે + 3 થી ૪ નવા પદો વિકાર છે : - કાન પર વિનિકા (૫૦ ૮-૯)મ મ વાસ્તવિક દેવને વિષે દેવત્વની બુદ્ધિ , ખરેખરા ગુરૂને વિશે ·શ્રીમવિજયાનન્દસૂરીશ્વરના પટ્ટધર શ્રીમવિજયકમલસૂરિરાજના પ્રથમ પદધર તિકશાસ્ત્રવિશારદ શ્રીવિજયદાનસૂરિ અભિમાય. શ્રીવીરભક્તામર, નેમિભક્તામર એ વિગેરે તે પ્રાચીન પુરૂષોની કૃતિઓ રહી એટલે તેને માટે તે કહેવાનું જ શું હોય? મૂળ ભકતામરનું છેલ્લું એક એક પદ લઈને તેની સાથે પિતાનાં ત્રણ પાદ રચી પાદપૂર્તિ કરવી અને અભિધેય અર્થના એક્તારમાં જરાય ગુટી આવવા ન દેવી એ તો તે કાળની શાસન-રસિક કાવ્ય-કુશળતાની એક પરાકાષ્ઠા જ કહેવાય. કહેવાની 03 નથી કે વાંચનાર આ કાવ્યના પ્રત્યેક શ્લોકમાં કંઈ અસામાન્ય વિદ્વત્તા, આલંકારિક અર્થ-ગરવ અને અખૂટ કાવ્યરસ રહેલો જોઈ શકશે. આ કાવ્યનું ભાષાંતર થવાથી ગુજરાતી વાંચનારાઓ તેને સંપૂર્ણ લાભ લઈ શકશે એ નિઃસંશય છે. ભાષાંતરમાં જ કેટલીક વખત મૂળની ઝમક તુટી જવાની અને પિતાની મતિને અનુસરતી ઘાલમેલ કરવાની ફરિયાદ થાય છે તે આ ભાષાંતરમાં દૂર થયેલી જોઈ શકાય છે. એને શબ્દાર્થ, કાર્થ, ભાવાર્થ, રપષ્ટીકરણ વિવેચનને ટિપ્પણ વિગેરે કરવામાં ભાષાંતરકાર ભાઈ હીરાલાલે સારો પ્રયાસ કર્યો છે અને વાંચકોને રસ ઉપજાવવા સાથે બહેળું જ્ઞાન આપ્યું છે. ભાષા પણ સીધી, સાદી અને સરળ વાપરી છે. જે સૂવાદિ વાંચવાનેજ શ્રાવને નિષેધ છે તેનું ભાષાંતર કરવાની નિષિદ્ધ દિશામાં ગમન કરવાને આજે જેઓ પ્રેરાય છે તેને બદલે તેઓ, આ કાવ્યના ભાષાંતરથી જે શાસ્ત્રશૈલી પ્રમાણે જોઇતાં યોગ્ય ભાષાંતરોજ કરીને જૈન સાહિત્ય- ની સાચી સેવા બજાવવા પ્રેરાય અને સંસ્કૃત ભાષાના અનભિજ્ઞો જે સંસ્કૃત ભાષાને અભ્યાસ કરી યથાર્થ રસ લેતાં શીખે તો તે તદ્દન ઈચ્છવા યોગ્ય છે. આવાં જુનાં ચમત્કારી અને વિશેષ લેકેપકારક ગદ્યપદ્ય (અનુમત) સાહિત્યને લોક ભાષામાં બહાર લાવવા માટે જે પુસ્તકેદ્ધાર સંસ્થા તરફથી ભાઈ જીવણચંદ આદિના પ્રયાસ થાય છે તે સાર્થક છે. સમ્ય-જ્ઞાનપ્રચારા- દિના કારણે આવાં ભાષાંતર હિંદી વિગેરે દરેક ભાષામાં ખાસ કાળજી અને આધાર નીચે જાય એ જરૂરનું અમદાવાદ, વિક્રમ સંવત ૧૯૮૨ ચિવ ડાદ ૪, શુક્રવાર વિજ્યદાનસૂરિ ·--- વિભાગર છે. -------- નવા નિશાં બને જ નાની સાથેજ થયો હો, અર્થાત સમંગલા દેવીએ ભાન અને શાના બે ને એ ના. અપર માતા રસુનંદા દેવીના બાહુબલિ ": ૮- ' ના ભાઈ અને તેના અને સુન્દરી નામની પુત્રી એ તેમની બેન થતી હશે. બત્રને ધન ગન બન્યા હતા. દરેક ચવની પાસે જેમ ચોદ ને હગ છે, તેમ તેમની પાસે પણ હતાં. સાધારણ રીતે એમ કહેવાય છે કે ગૃહવાસમાં દેવ- હતા અને એકત્ર છે. પરંતુ આ મહાત્માને તેનું જ્ઞાન પણ પિતાના રાજ્ય–ભુવનમાં રહેવા છતાં પડ્યું હતું. તેની બલિહારી સરવે છે. કિન્તુ આનું કારણ એ છે કે જો તેઓ તે વખત સાપ ા. છતાં તેમનું હાયરૂપી ભલે તે નિર્લેપજ હતું. તેઓ તે વખત “ai r 7' અર્ધાતુ “જે જે વસ્તુ આ સંસારમાં દરિ–ગોચર થાય છે. તે અનિય છે એવી ભાવના વ્યાવતા હતા, તેનું આ પરિણામ હતું. આ ભરત રાજપને પ્રણામ કરી તેમને વિંધને હલ્લેખ અત્ર સમાપ્ત કરવામાં આવે છે. શ્રેણિક નૃપતિ- શ્રેણિકના પિતાનું નામ પ્રસેનજિત હતું, જ્યારે તેમની માતાનું નામ ધારણું હતું. ગિ વિશે તેમ મગધ દેશમાંની રાજગૃહી નગરીના રવામી બન્યા હતા. તેઓને ચિલ્લણ પ્રમુખ રાણી હતી. રાણી ચિલ્લણ તેમના જેવી સન્દર્યની એક અનુપમ મૂર્તિ હતી. આ બન્નેના સૌન્દર્યને જોઈને તે સમવસરણમાં મહાવીર સ્વામી વિરાજમાન હોવા છતાં પણ તેની પદામના અનેક દિ મહમુગ્ધ બન્યા હતા અને તે એટલે સુધી કે સાધુઓમાં ફક્ત ગૌતમ રવાની ( ઇન્દ્રભૂતિ ) અને સાથીઓમાં ચન્દનબાલા દેરાં રહી ગયાં હતાં. આ શ્રેણિક રાજને અભયકુમારાદિક પુત્ર હતા. શ્રેણિક રાજા વીર પ્રભુના પરમ ભક્ત ગણાય છે. તેઓ આ અવસર્પિણ ” કાલ પૂરા થયા બાદ “ઉર્પિણ'ના બીજા આરામાં પ્રથમ તીર્થંકર થનાર છે, જે અત્યારે તે તેઓ પ્રથમ નરકમાં છે. 1શાદ રનની માહિતી માટે જુઓ જબૂદીપ-પ્રાપ્તિ, તૃતીય વક્ષકા. - આ ચિલણા રાણીના સબંધમાં એમ કહી શકાય કે– "मा रामणीयफनिधेरधिदेवता या पान्दयसारसमुदायनिकेसन वा । सण. राये। नियतमिन्दुमुधामृणाल- ज्योरनादि यारणमभून्मदनथ वेधा ॥" –માલતીમાધવ અર્થાત–તે (માલતી) રૂપાદિ સંપત્તિના ભંડારની અધિષ્ઠાયિકા દેવી છે અને સૌન્દર્યના સમુદાયનું ઘર છે. હે મિત્ર! ખરેખર તે (માલતી)નું ઉપાદાન કારણ ચંદ્ર, અમૃત, કમલને દડ અને ચંદ્રનો પ્રકાશ આદિ થયેલ છે અને તેના કર્તા (અષ્ટ) કામદેવ બનેલ છે આ વાત એ બનેનું અનુપમ ચારિત્ર-બળ સૂચવે છે. આવુ દઢ હાચર્ય પાળનાર તરીકે સ્થૂલિભદ્રનું નામ પણ જૈન સમાજમાં જાણીતું છે. ૪ પ્રભુના સેવકની પણ આવી દશા થાય એ “પળો ના તિ”એ રાત્રને ચરિતાર્થ કરે છે.

·શ્રીમાં- વીરભક્તામર કર્યા છે પરંતુ જે ભવમાં જીવને સમ્પર્વની પ્રાપ્તિ થાય છે, ત્યારથી તેના ભવ ગણાય છે. કેમકે સમ્યáરૂપી બીજની પ્રાપ્તિ વિના તે પૂર્વના અન્ય ભવરૂપી ભ્રમણાઓશન્યજ છે. વિશેષમાં આ સત્તાવીસ લેવાથી મોટા ભવો સમજવાના છે, કેમકે વચ્ચે વચ્ચે બીજો ભવો પણ થયા છે, પરંતુ તે મહત્વના નહિ હોવાથી અત્ર તેની ગણના કરવામાં આવી નથી. ઉપર્યુક્ત સત્તાવીસ લવે ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરૂષચરિત્ર તેમજ સુબોધિકા પ્રમાણે નીચે મુજબ છે – (૧) નયસાર, (૨) સૌધર્મવાસી દેવ, (૩) મરીચિ, (૪) બ્રહ્મલેકવાસી દેવ, (૫) કૌશિક ( બ્રાહ્મણ (ભવ-બ્રમણ ), (૬) યુષ્યમિત્ર, (૭) સૌધર્મવાર દેવ, (૮) અગ્નિત (બ્રાહ્મણ, (૯) ઈશાનવાસી , (૧૦) અગ્નિભૂતિ (બ્રાહ્મણ ), ( ૧૧ ) સનસ્કુમારવાસી દેવ, (૧૨) ભારદ્વાજ (બ્રાભણ), (૧૩) મહેન્દ્ર વરી દેવ (ભવ-બ્રમણ), (૧૪) સ્થાવર (બ્રાહ્મણ ), ( ૧૫ ) બ્રહ્મલેકવાસી દેવ, (૧૬) વિશ્વભૂતિ (ક્ષત્રિય), (૧૭ મહાશુક્ર દેવલેમાં દેવ, (૧૮) ત્રિપૃષ્ઠ (વાસુદેવ, (૧૯) સાતમી નરકમાં નારદી, (૨૦) સિંહ, (૨૧) થી નરમાં નારકી (ભવભ્રમણ (ર) મનુ, (૨૯) પ્રિય મિત્ર (ચક્રવર્તી), (૨૪) મહાશુક દેવલોકમાં દેવ (રપ) નંદન, (૨૬) પ્રાણત દેવલોકવાસી દેવ અને (ર૭) મહાવીર આ સંબંધમાં નીચેની ગાથાઓ વિચારવા જેવી છે. "गामाविलग १ सोहम्म २ मरिइ ३ पण कप्प ४ कोसिय ५ सुहम्मे ६ । मरिऊण पुस्तमित्ते ७ सोहम्मे ८ गिजोय ९ ईसाणे १०॥ अगिभूई २१ नियकप्पे १२ भारदाएं १३ महिंद १४ संसारे। थायरय १५ वैमिभव १६ विस्सभूइ १७ मुक्के य १८ तेविट्ठ १२॥ अपइट्टा २० सोहे २१ नरप.२२ ममिऊण चरिपियमिचे २३ ॥ मुक २४ नंदण नरवर २५ पाणयकप्पे २६ महावीरो २७॥ --શ્રીવિચારસાર–પ્રકરણ, ગાથાક ૭૬ન આ સંબંધમાં આવશ્યક નિર્યુલિની ૪૪૦-૪૫૭ સુધીની ગાથાઓ પણ ભરત નેશ્વર- - અ કાલમાં ઉત્પન્ન થયેલા પ્રથમ તીર્થંકર શ્રી ભદેવના ભરત નરેશ્વર 5 દw , બેન નેમ તેમનાં દરારાદીના નામે છે. જ્યારે તેમની માતુશ્રીનું નામ તો સુર્મ વાવિક દેવને વિશે વિશ્વની બુદ્ધિ, ખરેખર ગરને વિશે -દે એ જ લિધ ક ખવી તે “સમ્પફવ’ છે. જેવા જેવી છે, છે - - * * * * - ૪ - -ar : ૪ દક જે7: n : : ૪ પત્ર 1. ૧ ૪૪૪ ૪ ૬:- કે :z :: ? ? ? : 1 -- તે એક જૂન-નિકા (૩૧ ૮-) - ·चौरभक्तामरम् ] વીરભક્તામર ગલા છે. વિશેષમાં બ્રાહ્મીને જન્મ પણ તેમની સાથે જ થયો હતો, અર્થાત્ સુમંગલા દેવીએ ભરત અને બ્રાહ્મીના યુગલને જન્મ આપ્યો હતો. અપર માતા સુનંદા દેવીના બાહુબલિ પ્રમુખ ૯ પુત્રો તેમના ભાઈઓ થતા હતા અને સુન્દરી નામની પુત્રી એ તેમની બેને થતી હતી. તેઓ ભરતક્ષેત્રના છ ખંડ સાધીને ચક્રવર્તી બન્યા હતા. દરેક ચક્રવર્તીની પાસે જેમ ચૌદ રે હોય છે, તેમ તેમની પાસે પણ હતાં. સાધારણ રીતે એમ કહેવાય છે કે ગૃહવાસમાં દેવ- લજ્ઞાન થવું મુશ્કેલ છે, પરંતુ આ મહાત્માને તેવું જ્ઞાન પણ પિતાના રાજ્ય-ભવનમાં રહેવા છતાં થયું હતું, એ તેમની બલિહારી સૂચવે છે. કિન્તુ આનું કારણ એ છે કે જે કે તેઓ તે વખત સંસારરૂપી કાદવમાં રહેતા હતા, છતાં તેમનું હૃદયરૂપી કમલ તે નિપજ હતું. તેઓ તે વખત ને સંસારે મતિ તારું ના' અર્થાત્ જે જે વરંતુ આ સંસારમાં દષ્ટિ–ગોચર થાય છે, તે અનિત્ય છે' એવી ભાવના ભાવતા હતા, તેનું જ આ પરિણામ હતું. આ ભરત રાજપને પ્રણામ કરી તેમના વિષેનો ઉલ્લેખ અત્ર સમાપ્ત કરવામાં આવે છે. શ્રેણિક નૃપતિ- શ્રેણિકના પિતાનું નામ પ્રસેનજિતું હતું, જ્યારે તેમની માતાનું નામ ધારણ હતું. ગ્ય વયે તેઓ મગધ દેશમાંની રાજગૃહી નગરીના રવાસી બન્યા હતા. તેઓને ચિલ્લણ પ્રમુખ રાણુઓ હતી. રાણી ચિલ્લણ તેમના જેવી સૌન્દર્યની એક અનુપમ મૂર્તિ હતી. આ બને સૌન્દર્યને જોઈને તે સમવસરણમાં મહાવીર સ્વામી વિરાજમાન હોવા છતાં પણ તેની પર્ષદામાંના અનેક લેકે મેહમુગ્ધ બન્યા હતા અને તે એટલે સુધી કે સાધુઓમાં ફક્ત ગૌતમ સ્વામી ( ઈન્દ્રભૂતિ) અને સાક્ષીઓમાં ચન્દનબાલા કોરા રહી ગયાં હતાં. આ શ્રેણિક રાજાને અભયકુમારાદિક પુત્ર હતા. શ્રેણિક રાજા વીર પ્રભુના પરમ ભક્ત ગણાય છે. તેઓ આ અવસર્પિણ” કાલ પૂરી થયા બાદ ઉત્સર્પિણીના બીજા આરામાં પ્રથમ તીર્થંકર થનાર છે, જે કે અત્યારે તે તેઓ પ્રથમ નરકમાં છે.' ચિદ રોની માહિતી માટે જુઓ જબૂદીપ-પ્રાપ્તિ, તૃતીય વક્ષરકાર. ૨ આ ચિલ્લણા ગણીના સંબંધમાં એમ કહી શકાય કે– "सारामणीयफनिधेरधिदेवता पा सौन्दर्यगारसमुदायनिफेसन था। સજા છે. નિગમતુપાળા- ज्योत्स्नादि कारणमन्मदनक्ष पेधा ॥" -ન્માલતી-માધવ અર્થાત–તે (માલતી) રૂપાદિ સંપત્તિના ભડારની અષિાયિક દેવી છે ને સૌન્દર્યના સમયનું ઘર , છે મિત્ર ખરેખર તે (માલતી)નું ઉપાદાન કારણ ગઇ, કપાત, કમલનો દંડ =ાને અંદર અને તેને કર્તા (છા) કામદેવ બનેલ છે આ વાત એ બન્નેનું અનુપમ ચારિત્ર-બળ સૂચવે છે. આનું દ૮ વર્ષ પનર તરીકે બિકનું નામ પણ જૈન સમાજમાં જાણીતું છે ૪ પ્રભુના સેવકની પણ આવી દશા થાય એ “જો ને. એ સુને ન કરે છે ·८ श्रीमान मान- આ શ્રેણિક વિના જીવન પર પસંવનન ગણાક બિક यरित्र तेमा टिप-४१1 112 13. !! "21-1 til gart -या- વલી (પૂર ર૩૪ અને ૨૬૧)માં છે. આ ઉપરાંત દુગદગાગાગ, આવકવૃતિ, દશવૈકાલિક-વૃત્તિ તેમજ શાળાધ્યયનમાં તેમને લગતી ન મળી આવે છે, पध-विचार- આ ૪૪ પાનું કાવ્ય શ્રીમાનતુંગરિકન ભાનામર નેત્રના ચતુર્થ ગરણની પદ પૂર્તિરૂપ તેનાથી “વસન્તનિલકા છેદમાં રામાં આવ્યું છે. એ અંદનું લક્ષણ વસન્તતિલક વૃત્તમાં રચાયેલા શ્રીવિજ્યકત ચતુવંશતિ-જિનાનન્દસ્તુતિને પૂર માં વિચાર વામાં આવ્યું છે, એથી કરીને અત્રે એ સંબંધમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવતો નથી. अथ तृतीयकाव्ये श्रीभगवतो महावीरस्वामिनो बलाधिणमाह- वीर ! त्वया विदधताऽऽमलिकी मुलीलां वालाकृतिश्छलकृदारुरुहे सुरो यः। तालायमानवपुपं त्वदृते तमुच्च- मन्यः क इच्छति जनः सहसा ग्रहीतुम् ॥३॥ टीका हे वीर ! त्वया आमलिकी सुलीलां-शोभनक्रीडां विदधता-कुर्वता यः सुर आरुरुहे -यो देवस्त्वया आरूढः यत्स्कन्धे त्वया चटितमित्यर्थः । किविशिष्टः सुरः ? छलकृत्-छमः कारकः । पुन: किंविशिष्टः सुरः ? वालाकृतिः' वालवदाकृतिः-आकारो यस्य सः । तं सुरं त्वदृते त्वद्विना अन्यो जनो ग्रहीतुं-स्वायत्तीकत्तुं क इच्छति ? न कोऽपीत्यर्थः । किंविशिष्टं तं ? उच्चम् । कीदृशं ? 'तालायमानवपुष' ताला तृणराजस्तद्वदा (तमिवा)चरति तालायते, तालायते ( इति तालायमानं ) तत् तादृशं वपुः शरीरं यस्य स तालायमानवपुस्त तालायमानवपुपम् । "ऋते योगे पञ्चमी" त्वत् इति पञ्चम्या एकवचनम् । ऋते इति विनार्थेऽ. व्ययम् । अत्र भगवत आमलिकीक्रीडाप्रबन्धो ज्ञेयः ॥३॥ , - अन्वयः (हे ) 'चीर!' त्वया आमलिकी सु-लीलां विदधता या वाल-आकृतिः छल-कृत् सुरः आरुरुहे, तं तालायमान-वपुपं उच्च (सुरं) सहसा ग्रहीतुं त्वत् ऋते का अन्यः जनः इच्छति ? । ૧ છંદ સંબંધી સ્કૂલ માહિતી માટે જુઓ બપભસિરિફત ચતશતિકા ( JN).

·-- વાઢિળક, वीरभक्तामरम् ] વરભક્તામર - ૯ શબ્દાર્થ વીર! (મૂ૦ વર)=હે વીર, હે મહાવીર ! સુરઃ (૦ પુર) દેવતા. વયા (મૂળ રૂપને)=સ્તારા વડે. ચર (મૂળ )=જે. વિધતા (મૂ વિ)-કરતા. લાયમનિસ્તાડના સમાન મિટિ (જૂ૦ સમરિ) આમલિકી, વપુરૂદેહ, શરીર. સુ=પ્રશસાવાચક અવ્યય તારા માનવરૂપતા સમાન દેહ છે જેને નેને. =ક્રીડા. ( યુ ) તારા. સુ-સુંદર કીડાને. તે વિના, સિવાય તે (મૂળ તે)નેને. મતિ આકાર- કરું (કૂ = = વાતિ બાળકના જેવો આકાર છે જેને તે. અચા(જૂ )=બીજો અપર છ૪ કપટ, દશે વર (મૂર્િ)=ો. રુતિ (ઘા )=ઈછે. કરનાર, કર (મૂળ કન)=મનુષ્ય છેકપટ કરનારે. તા=એકદમ માહ (ઘા )=આરૂઢ થયો. ઝરણું (વા દ)=પકડવાને, વશ કરવાને શ્લોકાર્થ મહાવીર સ્વામીનું અલૌકિક પરામ- “હે વીર (જિનેશ્વર ) ! બાળકના સમાન આકારવાળા અને (એથી સાબીત થના) કપટ કરનારા એવા જે દેવના ઉપર આમલકીની સુદીડા કરતો કે તું આરૂઢ છે, તે તાડના (વૃક્ષ) સમાન દેહવાળા અને (અત એવી ઉચ્ચ એવા દેવને એકદમ વશ કર્તાને નારા સિવાય અપર મનુષ્ય ઈચ્છા કરે ? સ્પષ્ટીકરણ વીર પ્રભુની ક્રીડા– એક વખત ઇન્દુ સભામાં વીર પ્રભુની પ્રશંસા કરીને કહ્યું કે તે અતુલ સામેવાળી છે અને વળી ધીર છે. આ વાત એક સુરને ગળે ઉતરી નહિ એટલે તેની પરીક્ષા કરવા તે જ્યાં લગભગ આઠ વર્ષની ઉમ્મરના વીર પ્રભુ અન્ય રાજકુમાર સાથે વનમાં રમતા હતા, ત્યાં આજે . આવીને તેમાં વૃક્ષના મૂળ પાસે સર્ષ થઈને રહ્યો એટલે અન્ય રાજકુમાર તે પાચન કરી ગયા; પરંતુ વીર પ્રભુએ તેને હાથેથી પકડી દૂર ફેકી દીધા. આવી ફરીથી રાજકુમારે રિ- થઈ ક્રીડા કરવા લાગ્યા એટલે તે સુર પણ રાજકુમાર થઈ ત્યાં રમવા આવ્યો. આ કુંડારી સરત હતી કે જે હારી જાય તે બીજાને પોતાની પીઠ ઉપર વહન કરે. વર પ્રતે એક જીતતા હતા, તેથી અન્ય રાજકુમારે તેમને પોતાની પીઠ ઉપર દહન - દુ. એર ક વખત પેલે દેવ હારી ગયો એટલે પ્રભુ તેની પીઠ ઉપર પડી છે. એટલે દુનિવે :- રાળ રૂપ વિકવ્યું અને પર્વતના કાં પતે ઈશામાં વર લાગે. == = - - - શ્રીહેમચન્દ્રસ િત્રિષષ્ટિશલાલપુરૂષચરિત્રમાં છે –

·No text on this page.

·दौरभक्तागरम् ] વીરભક્તામર ११ વીર પ્રભુની વીરતા તે જણે તે તેમનો જન્મસિદ્ધ હક નહિ હોય એમ લાગે છે. કેમકે તેમના જન્મસવના સમયે ઇન્દ્ર જ્યારે જલાભિષેક કરતા ખચાયા, ત્યારે તે પ્રભુએ પિતાના ડાબા પગના અંગુઠા વડે મેરૂ પર્વત કંપાવી પિતાનું પરાક્રમ પ્રદર્શિત કર્યું હતું. તે ઉપરાંત આપણે ઉપર જેઈ ગયા તેમ આમલકી કીડાદિક પ્રસંગે પણ તેમણે તેમનું વીરત્વ પૂરવાર કરી બતાવ્યું હતું. આથી કરીને એમને “વીર ' કહેવા તે તે ન્યાપ્ય ગણાય. અરે તેમને “મહાવીર' કહેવામાં આવે, તો તે પણ ખેટું નથી. શ્રુતકેવલી શ્રીમાન ભદ્રબાહુવામી પણ કહે છે કે— "भयले भयभेरयाणं, परसदोवसग्गाणं सन्तिसमे पडिमाणं पालए धामं अरतिरतिसहे दविए धीरियसंपने देवदि से णाम फयं समणे भगवं महावीरे" १॥ -पसूत्र, २०१०८ अथ चतुर्थकान्येन श्रीभगवतो विद्याधिक्यमाह- शक्रेण पृष्टमखिलं त्वमुवक्थ यत् तद् जैनेन्द्रसंज्ञकमिहाजनि शव्दशास्त्रम् । तस्यापि पारमुपयाति न कोऽपि बुद्धया को वा तरीतुमलमम्बुनिधिं भुजाभ्याम् ? ॥ ४॥ टीका हे वीर! लेखशालाग्रहणावसरे शक्रेण-इन्द्रेण पृष्टं अखिलं-समस्तं यत् त्वमुवक्थ-सदुत्तराणि ऊचिवान् , तदिह-अस्मिन् लोके जैनेन्द्रसंज्ञकं शब्दशास्त्रंच्याकरणमजनि-जातम् । जिनश्चेन्द्रश्च तो देवते अस्येति जैनेन्द्रम् । इन्द्रश्चन्द्रः काशिकृत्स्नेत्य( त्याद्य )ट महावैयाकरणाः, तैस्तैः कृतं तनामकं व्याकरणं अजनि-समुत्पनमित्यर्थः। कोऽपि जनस्तस्यापि शब्दशास्त्रस्य पारं बुद्ध्या नोपयाति, गहनार्थत्वात् । उक्तमर्थमर्थान्तरन्यासेन द्रढयति-वेति पक्षान्तरे, अम्बुनिधि-समुद्रं भुजाभ्यां तरीतुं का क्षमः] अलंका समर्थः १ न कोऽपीत्यर्थः ॥४॥ अन्वयः शक्रेण पृष्टं अखिलं यत् त्वं उवफ्थ, तद् इह जैनेन्द्र-संज्ञकं शब्द-शास्त्रं मजनिः तस्य अपि पारं कः अपि बुद्धया न उपयाति, (यतः) का वा भुजाभ्यां अम्बु-निधि तरीतुं अलम् । १ अचलो भयभैरवयोः परीपहोपसर्गाणां क्षान्तिक्षमः प्रतिमाना पालकः धीमान् भरतिरविसहः द्रव्य वोर्यसंपनः देवैः तस्य नाम कृतं धमणो भगवान महावीरः । ૨ સરખા શ્રી ભગવતીના પ્રથમ શતકના પ્રથમ ઉદેશના પાંચમા સત્ર ઉપરની શ્રીઅભયદેવસૂરિકૃત वृत्ति

·No text on this page.

·वीरगनामा ] વીરભક્તામર વીર પ્રજની વીરતા તે જણે તે તેમને જન્મ-સિદ્ધ હક નહિ હોય એમ લાગે છે. કેમકે તેમના જન્મોત્સવને રામ ઇન્દ્ર ચાર જલાભિષેક કરતા ખચાયા, ત્યારે તે પ્રભુએ પિતાના ડાબા પગના અંગુઠા વડે મેરૂ પર્વત કંપાવી પિતાનું પરાક્રમ પ્રદર્શિત કર્યું હતું. તે ઉપરાંત આપણે ૯૫૨ જે ગયા તેમ મામલદી ડાદિક પ્રસંગે પણ તેમણે તેમનું વીરત્વ પૂરવાર કરી બતાવ્યું હતું. આથી કરીને એમને “વીર' કહેવા તે તો ન્યા ગણાય. અરે તેમને “મહાવીર કહેવામાં આવે, તે તે પણ ખેટું નથી. શ્રુતકેવલી શ્રીમાન ભદ્રબાહુવામી પણ કહે છે કે – "भयो भयभरपाणं,परीसदीयसगाणं पन्तिपम पडिमाणं पालए धामं अरतिरतिसहे दविए पीरियसंपदेवेदिसे णाम कायं समणे भगवं महावीरे"१॥ -५सून, ९० १०८ अथ चतुर्थकाम्पेन श्रीभगवतो विधाधिक्यमाह- शक्रेण पृष्टमखिलं त्वमुवक्थ यत् तद् जैनेन्द्रसंज्ञकमिहाजनि शब्दशासम् । तस्यापि पारमुपयाति न कोऽपि बुद्धया को वा तरीतुमलमम्बुनिधिं भुजाभ्याम् ? ॥ ४॥ टीका हे वीर ! लेखशालाग्रहणावसरे शक्रेण-इन्द्रेण पृष्टं अखिलं-समस्तं यत् त्वमुवक्थ-सदुत्तराणि ऊचिवान् , तदिह-अस्मिन् लोके जैनेन्द्रसंज्ञकं शब्दशास्त्रं व्याकरणमजनि-जातम् । जिनश्चेन्द्रश्च तो देवते अस्येति जैनेन्द्रम् । इन्द्रश्चन्द्रः काशिकृत्स्नेत्य( त्याद्य )ट महावैयाकरणाः, तैस्तैः कृतं तमामकं व्याकरणं अजनि-समुत्पन्नमित्यर्थः। कोऽपि जनस्तस्यापि शब्दशास्त्रस्य पारं बुद्धया नोपयाति, गहनार्थत्वात् । उक्तमर्थमर्थान्तरन्यासेन द्रढयति-वेति पक्षान्तरे, अम्बुनिधि-समुद्रं भुजाभ्यां तरीतुं कः [क्षमः] अलं-का समर्थः ? न कोऽपीत्यर्थः ॥४॥ अन्वयः शक्रेण पृष्टं अपिलं यत् त्वं उवफ्थ, तद् इद जैनेन्द्र-संक्षकं शब्द-शास्त्रं अजनिः तस्य भपि पारं फः अपि पुद्धया न उपयाति, (यतः ) का वा भुजाभ्यां अम्बु-निधि तरीतुं बलम् । १अचलो भपभैरवयोः परीपहोपसर्गाणां क्षान्तिक्षमः प्रतिनानां पालकः धीमान् भरतिरतिसहः दन्यं वीर्यसंपन्नः तस्प नाम कृतं धनमो भगवान् महावीरः । ૨ સરખા શ્રીભગવતીના પ્રથમ વ્રતના પ્રથમ ઉના પાંચમા સુવ ઉપરની શ્રીઅભયદેવસૂરિત त्ति ·૧૨ વીરભક્તામર [श्रीधर्मनिकन- શબ્દાર્થ રોજ (મૂ૦ શન) ધર્મેન્દ્રથી. ત (મૂ૦ ત૬)=નેને. gષ્ટ (મૂળ પૃદ )=પૂછાયેલ. વિ=પણ. વિરું (જૂ૦ વિજ)=સમસ્ત. પ(જૂટ પર)=પાર. રવે (મૂળ યુદ્)=ૉ. ૩થાતિ (વા યા)=જાય છે. હવેથ (ધા વ)=કહ્યું. જ નહિ. ચ (મૂળ ચર)=જે. ( મિ)=ઈ. તeતે. ૩યા (મૂળ)=બુદ્ધિ વડે. કનેજિન અને ઈન્દ્ર છે દેવતા જેના એવા. વા=અથવા, સંજ્ઞા નામ. તરતું (ઘા)=ારવાને. કને સંજ્ઞ=જૈનેન્દ્ર છે નામ જેનું એવું. બરું=સમર્થ. ઉદ્દે=આ લેકને વિષે. અનુજલ. અતિ (પા ) થયું. રા=શ. નિકિ સમૂ. અમ્યુનિધિ સમુદ્રને. રાā=વ્યાકરણ, મુંગાભ્યાં (મુ)હસ્ત વડે, શ્લેકાર્થ વીર પ્રભુનું અપૂર્વ વિદ્યારબલ– “સૌધર્મેન્દ્ર પૂછેલા પ્રશ્નના ઉત્તર તરીકે) જે સર્વ તેં કહ્યું, નામના વ્યાકરણ તરીકે પ્રસિદ્ધ) થયું. આ વ્યાકરણ ગહન હોવાને લીધે) બુદ્ધિ વડે કાઈ પS તેને પાર પામતું નથી અથવા હાથ વડે સાગરને તરી જવામાં કોઈ સમર્થ છે ખરો કે?”—૪ સ્પષ્ટીકરણ વીર પ્રભુનું નિશાળ-ગરણું- શાસ્ત્ર, આ લોક્ન વિષે જૈનેન્દ્ર . પડિત પાસે તેમને લઈ ગયા. આવા અયુક્ત કાર્યની સીધમેન્દ્રને ખબર પડી એટલેdછાણનું આના ઉત્તર સાંભળીને પણ્ડિત તો ઠડાગાર થઇ ગયા પછી સીધમેન્દ્ર પ્રભુની સ્તુતિ કરી ચાલી થયે મને વ્યાકરણ વિષે પૂછેલા પ્રશ્નો અને તેના ઉત્તર રેન્દ્ર વ્યાકરણ એવા નામથી પ્રસિદ્ થયા (સરખાવો આવશ્યક-નિયુક્તિની ૭૫-૭ મી ગાથાઓ). પઘ-અલંકાર આ ચતુર્થ પથ “અનન્યાસ' નામના અલંકારથી રોભી રહ્યું છે. શ્રી હેમચન્દ્ર સરએ અઘરન્યાસનું લક્ષણ નીચે મુજબ આપ્યું છે – જિજ રજા જાનન : --- -ફાવ્યાનુરાસન, ૫૦ ૨૭૮. વીર પ્રભુ વિદ્યાભ્યાસ કરવાને લાયક થયા , એટલે તેમના અપર્વ જ્ઞાનથી અજ્ઞાત એવાં તેમનાં માતાપિતાએ તેમને નિશાળે બેસાડવા વિચાર કર્યો અને તદનુસાર પોતાના રાજ્યમાંના ઉચ્ચ રૂપ લઈને લેખ - શાલામાં આવે અને વ્યાકરણને લગતા કેટલાક પ્રશ્નો વીર પ્રભુને પુછયા ,

·No text on this page.

·वीरभक्तामरम् ] વીરલક્તામર १३ मा वैया४२॥-- (१) छन्द्र, (२) यन्द्र, ( 3 ) शन, (४) माविशति, (५) ॥४॥ यन, (६) पाणिनि, (७)मभ२ गते (८) बनेन्द्र में 213 वैया४२६। छे. આ વાતની નીચેને લોક સાક્ષી પૂરે છે. इन्द्रश्चन्द्रः काशकृत्स्ना-पिशली शाकटायनः । पाणिन्यमरजैनेन्द्रा, जयन्त्यष्टौ च शाब्दिकाः॥" અત્રે એ નિવેદન કરવું અસ્થાને નહિ ગણાય કે શ્રીવિનયવિજયે કલ્પસૂત્રના દશમા સૂત્રની વ્યાખ્યામાં વીસ વ્યાકરણ વિશે ઉલ્લેખ કર્યો છે. - उपदेशाधिक्यमाह- धर्मस्य वृद्धिकरणाय जिन ! त्वदीया प्रादुर्भवत्यमलसद्गुणदायिनी गौः। पेयूपपोषणपरा वरकामधेनु- नाभ्येति किं निजशिशोः परिपालनार्थम् ॥५॥ टीका हे जिन ! त्वदीया गौः वाणी धर्मस्य वृद्धिकरणाय प्रादुर्भवति । किंलक्षणा गौः १ अमला- न-निर्मलान् सनः-समीचीनान गुणान् ददातीत्येवंशीला 'अमलसद्गुणदायिनी' । उक्तमर्थ द्रढयति- वरा-प्रधाना कामधेनुः निजशिशो:-स्ववत्सस्य परिपालनार्थ किं नाभ्येति-संमुखं किं न समा- गच्छति ? समागच्छत्येव । किविशिष्टा वरकामधेनुः ? ' पेयूपपोपणपरा' पेयूपं-अभिनवं पयस्तेन पोपणं तस्मिन् परा-तत्परा । "धेनुस्तु नवसूतिका " ( का० ४, श्लो० ३३३ ) इति हैमः । भगवतो वाणी कामधेनुरित्यर्थः ॥५॥ अन्वयः (हे ) जिन ! त्वदीया अ-मल-सत्-गुण-दायिनी गौर धर्मस्य वृद्धि करणाय प्रादुर्भवति पेयप-- पोषण-परा वर-कामधेनुः निज-शिशोः परिपालनार्थ किं न अभ्येति । શબ્દાર્થ धर्मस्य (मू० धर्म )-धर्भनी. प्रादुर्भवति ( भा. भू)-32 याय . वृद्धि-पधारे। अमल-निर्भर करण-(1) अर्थ, (२). सत्म्सा. वृद्धिकरणाय-क्षिनातुने अर्थ, गुण-गुष्प जिन 1 ( मू० जिन )-941 छे सग भने ६५ो दायिन्-मापना२. मेवा ( समाधना ), पीतराग ! अमलसद्गुणदायिनी-नि तेन सा सुभाने पदीया (मू. त्वदीय) तारा. मर्प नारी ·HAMROHAMRPAN [श्रीधर्मवर्षनात- १४ વીરભક્તામર गौर (मू० गो)वा. वरकामधेनु:-उत्तम सुलि. पयूप-ताशुं ५, पडे सात दिवसानी पीमायेची नम्नडि. भायर्नु प. अभ्येति (धा० इ) संभुभ गय छे. पोय-पुटि. किंशुं. निज-पोताना. पेयुपपोपणपरा-पीन धनी पुष्टिमा त५२. शिशु-पथ्युं, मा. घर-नम. निजशिशोः पोताना माण. कामधेनु-सुरलि, २वीय गाय. परिपालनार्थ-रक्षा ४२वाने भाटे. પ્લેકાર્થ प्रभुनी पश-भलिभा- “ વીતરાગ (પરમાત્મા). નિમૅલ તેમજ ઉચિત ગુણેને અર્પણ કરનારી એવી તો વનિ ધનની વૃદ્ધિ કરવાને માટે પ્રાદુર્ભાવ થાય છે તે જ છે, કેમકે) શું નવીન नवी!"--५ 6 कर्म ननो नाम्नो माहात्म्यमाह- ठियत कर्मनिचयो भविनां यदाशु त्वन्नामधाम किल कारणमीश! तत्र । काटे पिकस्य कफजालमुपैति नाश नचान्तकलिकानिकरैकहेतुः ॥ ६ ॥ टीका मानिन । पर-सम्मादेनोः नविना-ममारियां कर्मनिनयः कर्मममूह बार +7 출 12 . ५ . 5 K " ' દ્ધિ કરવામાં તત્પર એવી ઉત્તમ કામધેનું પોતાના બાળકનું રક્ષણ કરવાને અર્થે સંમુખ જતી मनत्र अति निवितंचनामवाम कारण , तर नाम सभाम ॥ तरीय - किलस्व काटे जालं माहिर चार मनात यानावसम्म TATT . मददिन कानन् । दो girl ·વીરભક્તામર वीरभक्तामरम्] ૧૫ શબ્દાર્થ ચૂત=આમ્ર, આંબો છિત (પા છિદ્) છેદાઈ જાય. કે (દૂ૦ =કઠમાં, ગળામાં. કર્મન=કર્મ, આત્માની નૈસર્ગિક શક્તિને પણ આછા પિતાજી (જૂપિs)=કોકિલાના, કેયલના. દિત કરનાર પુદ્ગલ-વિશેષ. THકકફ, નિવ-સમૂહ, સમુદાય, જો નચિ=સમૂહ, નિવાસ=કર્મનો સમુદાય. Fiારુંકફને સમૂહ. વિના (૧૦ મનિ)=સંસારીઓના. પતિ (પા )=પ્રાપ્ત થાય છે ચ=જેથી. ના (મૂનાર)=વિનાશને. બા=સત્વર, જલદી. તત્eતે. દ્વિતીયપુરૂષવાચક સર્વનામ, =મનહર. નામઃનામ. ધામન તેજ. વાલ્શિ=મજરી, મોર. ત્વમીમધામ તારૂ નામરૂપી તેજ. નિર=સમુદાય. ખિચિત. v=અદ્વિતીય, અસાધારણ vi (મૂ ) હેતુ. હેતુ=કારણ. રા! (મૂરું) હે પ્રભુ! વીર્તાિનિદેતુ=મનોહર આમ- તત્ર તેમાં. મજરીને સમુદાયરૂપી અદ્વિતીય કારણ, કાર્ય કર્મક્ષયનું કારણ નાથનું નામ- હે પરમેશ્વર ! જેથી સંસારી (જીવ) નાં કેમને સમુદાય સત્વરે છેદાઈ જાય છે, તેમાં તારું નામરૂપી તે જ નક્કી કારણ છે. (જેમકે) કોકિલાના કઠને વિષે (બાઝેલી) ફની જેલ નાશ પામે છે, તેમાં મનહર આમ્ર-મંજરીને સમુદાય અદ્વિતીય કારણ છે.”—૬ भगवता मिथ्यात्वं हतं, तदन्यदेवेषु स्थितमित्याह- 'देवार्य'देव ! भवता कुमतं हतं तन्- मिथ्यात्ववत्सु सततं शतशः सुरेषु । संतिष्ठतेऽतिमलिनं गिरिगहरेपु सूर्याशुभिन्नमिव शार्वरमन्धकारम् ॥ ७ ॥ टीका દે દેવાલે!- વર્ધમાન ! “ લેવા જ્ઞાનન” (T૦ ૨, શો રૂ૦) તિ हैमः । यद् भवता-त्वया कुमतं-कुत्सितनतं हतं तत् शतशो " बहादेः शस् * ફાર્મહત્યા- संख्येषु सुरेषु 'मिथ्यात्ववत्सु' मिथ्यालमस्ति येपुते मिथ्यात्ववन्तस्तेषु संतिष्ठते-निरन्तरं तिष्ठति। किंविशिष्टं कुमतं ? अतिमलिनं-महामलीमसम् । फेपु किमिव ? गिरिगहरेषु न्याराभिन्नं (शावर- ૧ કમનું લ સ્વરૂપ સ્તુતિચાવિંશતિકાના પુ• ૬-૭ મા આનેખવામાં આવ્યું છે

·No text on this page.

·મુPr=મેતી. वीरभक्तामरम्] વીરભક્તામર ૧૭ न प्राप्नोति । तत्र दृष्टान्तमाह-अमुत्र-अमुणिन् लोके ननु-निश्चितमुदविन्दुः-दकस्य बिन्दुः- जलकणो मलिने ऋजीपपृष्ठे-पिष्टपाकभृत्पीठे किं मुक्ताफलद्युति-मौक्तिककान्ति [किं] उपैति- प्राप्नोति ? न प्राप्नोतीत्यर्थः । ऋजीपपृष्ठतुल्योऽन्यसुरः, तत्र वीर इति नामोदकविन्दुर्न शोभत इत्यर्थः ॥ ८॥ अन्वयः (हे) देव ! यद्यपि 'वीरः' इति त्वत्-नाम केन अपि परस्मिन् सुरे धृतं, तथापि (तत् तस्मिन) शोभा न प्रामोति; अमुत्र (हि) मलिने ऋजीप-पृष्ठे उदन्-पिन्दुः मुक्ताफल-द्युति ननु उपैति किम् ?! શબ્દાર્થ વનમિત્તારૂં નામ. અમુક=આ લેકને વિષે. વીર (પૂ વીર) વીર મને (૬૦ મસિન)=મલિન, મેલવાળા. પસિ=એમ. ત્રિશુ. દેવ! ( Eહે પરમેશ્વર ==એક જાતનું પાત્ર, તળવાનો પે. પીઠ ge ( કુર)=દેવને વિષે. ગgછની પીઠ ઉપર, સ્મિન (મૂ૦ પર)”ન્ય. ના િ(મૂ૦ મિ)=કઈકથી. પુતિ-પ્રકાશ. =જોકે, મુર્તિ-મતીના પ્રકારોને. પૂત (જૂ પૂત)થાપન થયુ. પતિ (પા =પામે છે. જનહિ. નg=ખરેખર. સંથાપિતાપણુ. ૩૬=જલ. રોમાં (પૂ શોમા)=શોભાને, તેજને. વિદુરીશું. કામતિ (પા માર) પામે છે. કરિશુર જલનું ટીપુ. કાર્થ પ્રભુના નામની વિશેષતા “હે પરમેશ્વર ! જોકે કોઈકે તારૂ વીર એવું નામ અન્ય દેવને વિષે સ્થાપન કર્યું, તો- પણ તે ત્યાં શોભા પામતું નથી. (કેમકે) આ લોકને વિષે અજીવ પાત્રની મલિન પીઠ ઉપર (રહેલું) જલનું બિન્દુ શું મુક્તાફલની કાન્તિને ખરેખર પામે કે-૮ સ્પષ્ટીકરણ લેકનું તાત્પર્ય– આ કલામાંથી તાત્પર્ય એ નીકળે છે કે જેમ સિંહનું ચામડું પહેરવાથી શિયાળ સિંહ બને તે નથી, તેમ મનુષ્ય તો શું પણ કાઈક ( હનુમાન) દેવ પણ જે વર્ધમાન સ્વામીનું વીર એવું નામ ધારણ કરે, પણ તે તેને ચરિતાર્થ કરી શકે નહિ. અ આ વાત બાવન વીરને નામે ઓળખાતા દેવ આશ્રીને કહેવામાં આવી છે. આ બાવન વીરંપી ધંટાકર્ણ વિગેરે સમજવા.

·१८ વીરભક્તામર [श्रीवमवर्षनछत भगवतो ज्ञानोत्पत्तिविशेषमाह- ज्ञाने जिनेन्द्र ! तव केवलनाम्नि जाते लोकेषु कोमलमनांसि भृशं जहर्षुः । प्रद्योतने समुदिते हि भवन्ति किं नो पद्माकरेषु जलजानि विकाशभाञ्जि ? ॥ ९ ॥ टीका है जिनेन्द्र ! तब केवलनानि ज्ञाने जाते-उत्पन्ने सति लोकेपु-स्वर्ग-मर्त्य-पातालेषु कोमल- मनांसि लक्षणया भव्यजनानां मनांसि भृशं अत्यर्थं जहए:-हपं प्रापुः। हीति उक्तमर्थ द्रढयति- प्रद्योतने-श्रीसूर्ये समुदिते-उद्गते सति पद्माकरेपु-तडागेपु जलजानि-कमलानि विकाशभाजि- विकस्वराणि किं नो भवन्ति ? भवन्त्येव । " प्रद्योतनस्तपनः" (का० २, श्लो० ९) इति हैमः ॥९॥ अन्वयः (हे.) जिन-इन्द्र ! तव केवल-नान्नि ज्ञाने जाते लोकेषु कोमल-मनांसि भृशं जहर्युः; हि प्रयोदने समुदिते किं पद्म भाकरेषु जलजानि विकाशभाजि नो भवन्ति । શબ્દાર્થ शाने ( मू० झान )शान, मध. जहर्षुः (धा० हुए ) भान पामता 4l. जिनेन्द्र !(मू० जिनेन्द्र) हे जिनेवर, हे निल! प्रद्योतने (मू० प्रद्योतन -सूर्य. तव (मू० युप्मदू)नारे विणे. समुदिते (मू० समुदित )-3थे. केवल-३५६-जान, सता. हि-२४ ३. केवलनान्ति सेनामा अपा भवन्ति (धा० भू)-यार छे. जाते (मू० बात )-उत्पन्न यये. किं. लोकेपुत्र) ने विषे. नोजहि. मदनरन. पद्माकरेषु (मू० पद्माकर नावाने विणे, સરોવરને વિષે. मनस्-चित्त. जलज्ञानि (म० जलज भना. दोमटमनांसिमरन चित्तो. विकाशमाधि (मु० विकाशमान विासने भृशंपन्न. लानारा, विश्वर. શ્લોકાર્ધ 1 કેવલજ્ઞાનનો મહિમા- . જિનેશ્વર! વારે તેને વધુ એ નામનું જ્ઞાન (કવલજ્ઞાન) ઉત્પન્ન થયું, ત્યારે સ્વર્ગ, ભવ્યું એ ત્ર) લેકને વિવે (લવ્ય પ્રાણીઓનાં) મળ ચિત્તો અત્યંત આનંદ પામ્યાં ને દિલ થાય છે, ત્યારે શું (કમલના સડવાળાં) સરાવરને વિરે કમલાવિવાર को -- M ·वीरभक्तामरम् ] વીરડતામર સ્પષ્ટીકરણ क्ष्या-पियार- १२ तीर्थ ४२१ (१) पन, (२) बम, (3) Nat-, (४) उपसताननी पारित અને (૫) નિર્વાણ એ પાંચ સમયે અથતુ એ પાંગે કલ્યાણક વખતે કેટલીક અલૌકિક ઘટનાઓ બને છે. જેમકે એક તે આ વાતની ખબર ઇન્દ્રો પિતાનાં આસને કમ્પવાથી જાણે છે. વળી આ પાંચે કલ્યાણકને વિષે સર્વ જીવોને શેડીક વારને સારૂ શાન્તિ મળે છે, તેમજ તેમને હર્ષ પણ થાય છે. વિશેષમાં નરક જેવા થાનમાં પણ પ્રત અને સાતા (સુખ) થઈ રહે છે. પ્રસ્તુતમાં કેવલજ્ઞાનરૂપી સૂર્યને ઉદય થવાથી ભવ્ય-કમલે ખીલી રહે છે. ઈન્દો સમવસ- રણ (ધર્મદેશના મ૩૫) ની રચના કરવા અને ડેવલજ્ઞાનીની અમૃત દેશનાનું પાન કરવા અધીરા બની જાય છે. सेवके उपकारविशेपमाह-- वादाय देव ! समियाय य 'इन्द्रभूतिः' तस्मै प्रधानपदवीं प्रददे स्वकीयाम् । धन्यः स एव भुवि तस्य यशोऽपि लोके भूत्याऽऽश्रितं य इह नाऽऽत्मसमं करोति ॥ १० ॥ टीका हे देव ! य इन्द्रभूतिः-गौतमगोत्रीयो बामणो वादाय-वादं कर्तुमनाः समियाय-समाज- गाम, तस्मै स्वकीयांप्रधानपदवीं भवान् प्रददे। प्रददे इति प्रथमपुरुषैकवचनस्य क्रियाभिसंबन्धाद भवानिति कर्तृपदं ग्राह्यम् । तस्मै इन्द्रभूतये दानपाने चतुर्थी । उक्तमर्थ द्रढयति-भुवि-पृथिव्यां स एव धन्यो लोकेऽपि तस्य यशः-तस्य कीर्तिः। तस्येति कस्य ? ना-यः पुमान् आनितं-से- वार्थमागतं पुरुषं भूत्या-श्रद्धया कृत्वा आत्मसमं-आत्मना तुल्यं करोति, स एव ना । नृशब्दस्य प्रथमैकवचनम् । स एव नरो धन्य इत्यर्थः ।। १० ॥ अन्वयः छे) देष ! यः 'इन्द्रभूतिः' वादाय समियाय, तस्मै ( भवार) सकीयां प्रधान-पदवीं प्रददे। य: ना इह आथितं भूत्या भात्मन-समं फरोति, सः एप भुपि धन्या, तस्य यशा भपि लोके । શબ્દાર્થ पादाय (मू० पार )-पाहा. इन्द्रभूतिः (म हदभा)- मति, वीर ना देव । (क)- ४१२ પ્રથમ ગણપર- समियाय (घा.)-भागो. तस्मै (मु. तर)-२. यः (मू. पर) प्रधान-तम, मुन १भा समयमा स्तुति-यपिशति (५० 30-33). wom ·૧૮ વીરભક્તામર [श्रीधर्मवर्धनकत- भगवतो ज्ञानोत्पत्तिविशेषमाह- ज्ञाने जिनेन्द्र ! तव केवलनाम्नि जाते लोकेषु कोमलमनांसि भृशं जहर्षुः । प्रद्योतने समुदिते हि भवन्ति किं नो पद्माकरेषु जलजानि विकाशभाञ्जि ? ॥ ९ ॥ टीका हे जिनेन्द्र ! तव केवलनानि ज्ञाने जाते-उत्पन्ने सति लोकेपु-स्वर्ग-मर्त्य-पातालेषु कोमल- मनांसि लक्षणया भव्यजनानां मनांसि भृशं अत्यर्थं जहएः-हपं प्रापुः । हीति उक्तमर्थ द्रढयति- प्रद्योतने-श्रीसूर्ये समुदिते-उद्गते सति पद्माकरेपु-तडागेषु जलजानि-कमलानि विकाशमाजि- विकस्वराणि कि नो भवन्ति ? भवन्त्येव । " प्रद्योतनस्तपनः" (का० २, श्लो० ९) इति हैमः ॥९॥ अन्वयः (हे ) जिन-इन्द्र ! तव केवल-नानि ज्ञाने जाते लोकेषु कोमल-मनांसि भृशं जहएः; हि प्रद्योतने समुदिते किं पद्म-आकरपु जलजानि विकाशभाजि नो भवन्ति । શબ્દાર્થ शाने (मू० ज्ञान ) शान, मेध. जहर्षुः (धा० हुए )-मानं पामता . जिनेन्द्र !( मू० जिनेन्द्र)हे जिनेश्वर, हे नि! प्रद्योतने (मू० प्रद्योतन )-सूर्य, तव (मू० युप्मदू)-तारे विषे. समुदिते (मू० समुदित )-3ये. केवल-व-जान, सर्वज्ञता. हिए. केवलनान्नि-३५१ मे छे नाम मेनु मेवा. भवन्ति (धा० भू)-थाय छे. जाते (मू० जात)-उत्पन थये. किं- . दोरुपु-(५) ने विषे. पद्माकरेषु (मू० पद्माकर )-णावाने विणे, नो-नाडि फोमट-२. સરોવરને વિવે. मनस्-यित्त. जलजानि (मू० जलज) भना. कोमलमनांसिनरम थिती. विकाशमाजि ( मू० विकाशमान पिातने मुश-न्यन्त. શ્લોકાર્ધ પ્રભુના કેવલજ્ઞાનનો મહિમા– य! यारे तने 34 में नाम all (344-1-Sत्पन्न , सारे (स्वर्ग, भने અને ત્રણે લોકને વિષે (શવ્ય પ્રાણીઓનાં કમળ ચિત્તા અત્યંત આનંદ પામ્યાં કનારે ઉદય થાય છે, ત્યાર (મેલના સગાળ સરોવરને વિષે કમલ વિસ્તર ५-- MPARI, वि३२५२.

·વિરમગામ ] વીરભક્તામર ૧૯ સ્પષ્ટીકરણ કલ્યાણક-વિચાર- દરેક તીર્થંકરના (૧) અવન, (૨) જન્મ, (૩) દીક્ષા-ગ્રહણ, (૪) કેવલજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ અને (૫) નિર્વાણ એ પાંચ સમયે અર્થાતુ એ પાંચે કલ્યાણક વખતે કેટલીક અલૌકિક ઘટનાઓ બને છે. જેમકે એક તે આ વાતની ખબર ઇદ્રો પિતાનાં આસનો કમ્પવાથી જાણે છે. વળી આ પાંચે કલ્યાણકને વિષે સર્વ જીવોને ચેડીક વારને સારૂ શાન્તિ મળે છે, તેમજ તેમને હર્ષ પણ થાય છે. વિશેષમાં નરક જેવા સ્થાનમાં પણ પ્રત અને સાતા (સુખ) થઈ રહે છે. પ્રસ્તુતમાં કેવલજ્ઞાનરૂપી સૂર્યને ઉદય થવાથી ભવ્ય કમલો ખીલી રહે છે. ઇન્દ્રો સમવસ- રણ (ધર્મ-દેશના-મણ્ડપ) ની રચના કરવા અને કેવલજ્ઞાનીની અમૃત દેશનાનું પાન કરવા અધીરા બની જાય છે. सेवके उपकारविशेषमाह-- वादाय देव ! समियाय य 'इन्द्रभूतिः' तस्मै प्रधानपदवी प्रदे स्वकीयाम् । धन्यः स एव भुवि तस्य यशोऽपि लोके भूत्याऽऽश्रितं य इह नाऽऽत्मसमं करोति ॥ १० ॥ दीका हे देव ! य इन्द्रभूतिः-गौतमगोत्रीयो ब्राह्मणो वादाय चादं कर्तुमनाः समियाय-समाज- गाम, तस्मै स्वकीयांप्रधानपदवीं भवान् प्रददे । प्रददे इति प्रथमपुरुषैकवचनस्य क्रियाभिसंबन्धाद् भवानिति कर्तृपदं ग्राह्यम् । तस्मै इन्द्रभूतये दानपाने चतुर्थी। उक्तमयं द्रढयति-भुवि-पृथिव्यां स एव धन्यो लोकेऽपि तस्य यशः तस्य कीर्तिः। तस्येति कस्य ? यो ना-यः पुमान् आश्रितं-से- वार्थमागतं पुरुषं भूत्या-ऋद्धया कृत्वा आत्मसमं-आत्मना तुल्यं करोति, स एव ना । नृशब्दस्य प्रथमैकवचनम् । स एव नरो धन्य इत्यर्थः ॥१०॥ अन्वयः (हे ) देव ! यः 'इन्द्रभूति' वादाय समियाय, तस्मै (भवान् ) स्वकीयां प्रधान-पदवी प्रददे या ना इह आभितं भूत्या आत्मन्-समं करोति, सः एव भुपि धन्या, तस्य यशः अपि लोके । શબ્દાર્થ પવાર (T૦ વર)વાદા. મૂતિ ( ક્વિઝભૂતિ, વીર પ્રભુના રેવા (૨) હે ઈશ્વર ! મિથા (પા)=ગાવ્યા ત(૧૦ તને. (૫૩)જે. પના ઉત્તમ, મુખ્ય ૧ આ સંબંધમાં શુઓ સ્તુતિચતુશિતિકા (૫૦ ૩૦-૩૩). પ્રથમ ગણધર- .

·[ ત્રિપર્વનાત- ૨૦ વીરભક્તામર પદવી દે, પદ, =પણું. ધાનપર્વ મુખ્ય પદ, ઢો (મૂ ) જગતને વિશે. (૦)=આપ્યું. ‘ત્યા (મતિ)=દ્ધિ વડે. વાં( વા=નિજ, પોતાનું. આશ્રિત (૦ યાતિ) આશ્રય લીધેલાને, ધન્ય (૧૦ થFધન, પ્રશંસનીય. શરણે આવેલાને. ( 1)-ત. આ જગતમાં. ના (મૂ૦ =મનુષ્ય મુવિ (મ) પૃથ્વીને વિષે. બતાવુઅાત્મા. તેમ સમાન, ઉલ્ય. તેરા (૩૬તેની. અભિમં પોતાના સમાન. ચાર (મૂ૦ ૨૩)=કીર્તિ. રોતિ (ઘા =કરે છે. શ્લેકાર્થ પ્રભુને સેવક પ્રતિ અનુપમ ઉપકાર- “હે દેવાધિદેવ! જે ઇન્દ્રભૂતિ (આપની સાથે) વાદ કરવાને આવ્યા, તેને આપે વડી ઉન પદ (ગાધર-પદ) અર્પણ કર્યું. આ કૃત્ય યોગ્ય છે, કેમકે જે મનુષ્ય પોતાને આશયલીલા (નેવક)ને આ જગતમાં ફિ વડે પિતાને સમાન કરે છે, તે જ ખરેખર પૃથ્વી ઉપર પ્રશંસનીય છે અને જેમાં તેની દીતિ (ધન્યવાદને પાત્ર છે.”—૧૦ સ્પષ્ટીકરણ -વિચાર- * કરદ’નું “a” એમ પદદ કરવાથી બીજો અર્થ કુરે છે અને તે એ છે છે કી ) ના સેવકને સંપત્તિએ કરીને પિતાના સમાન કરતા નથી, તેને પૂછી ઉપર ના - છે, તેની કીનિ પણ તેને મુબારક છે!!! આ વકિત છે, અથવા . . .. કડાની માલબ એ છે કે જે સ્વામીની સાચા દિલથી સેવા કરવા છતાં પણ - - , , .વી નું કે તેની કીર્તિ તેનેજ મુબારક છે. --- ૩ - રવિયર એનિમ્નલિખિત કા– વિપુ, પુના જ ગુર - વ વવ , 1 હાજરાત ! *- ર જ સાધુ રાય, ને સાધુમાંનું એક છે * : - - ના દે છે. આ વાતને જાતિ - . . . , " ભાવો 'વિનયવિજય 8 * ·श्रीसवेशाय नमः આમુખ શ્રીમદ્ભાનતુંગ રિએ ચમત્કારિક શ્રીભક્તામર સ્તોત્ર રચ્યું છે. આ સ્તોત્ર વેતાંબર અને દિગબર અને સંપ્રદાયને અતિમા હોવાથી તેના ઉપર જેટલી ટીકાઓ ઉપલબ્ધ થાય છે, તેટલી બીજી સ્તોત્રો ઉપર જોવામાં આવતી નથી તેમજ એની પાદપૂર્તિરૂપ કા જેટલાં ગોચર થાય છે તેટલાં બીજાં રોગની સમસ્યારૂપ કા જોવામાં આવતાં નથી. આ ઉપરાંત આ કાવ્યની વિશેષ પૂબી તે એ છે કે આને દરેક ક્ષેકને લગતાં જુદાં જુદાં યન્ત્રો અને મા પણ ઉપલબ્ધ છે. જૈનોના મોટા ભાગનું મન્તવ્ય એવું છે કે–ભક્તામરના અંત સિવાયના ચરણો ઉપર પણ સમસ્યારૂપ કાવ્યો રચાયેલાં છે.” પરંતુ અમારી પૂરતી તપાસમાં અમને આવાં કાવ્ય પ્રાપ્ત થયાં નથી, પણ માત્ર અંતિમ ચરણની પાદપૂર્તિરૂપ છ કાવ્યો ઉપલબ્ધ થયાં છે (એની વિશેષ વિગત માટે ૨૭મું પૂજુઓ ) જેમાંથી આ ગ્રંથમાં ઉપાધ્યાય શ્રી ધર્મવર્ધનગણિવિરચિત વીરભકતામર તથા શ્રીભાવપ્રભસૂરિકૃતિ નેમિભક્તામર એમ બે સમસ્યાનેકા તેમજ પરિશિષ્ટમાં ભૂલ ભક્તામર અને અનુવાદસહિત ગિરનારકલ્પ પાઠકવર્ગ સમક્ષ રજુ કરતાં અમોને પરમ આહલાદ થાય છે. આના બીજા વિભાગમાં શીધર્મસિંહસૂરિરચિત સરસ્વતીભક્તામર અને મુનિવર્ય શ્રી કીર્તિવિમળકૃત શાન્તિભક્તામર છપાવવા શરૂ થયેલાં છે, જ્યારે ત્રીજા વિભાગમાં ઉપાધ્યાય શ્રીસમયસુન્દરમણિકૃત ગsષભભક્તામર અને મુનિરાજ શ્રીરત્નસિંહકૃત નેમિભક્તામર (પ્રાણપ્રિય કાવ્ય) પ્રસિદ્ધ કરવાને પ્રબન્ધ આદરવામાં આવ્યો છે. આ પ્રથમ વિભાગમાં પ્રસિદ્ધ કરેલા સટીક કાવ્યો અગાઉ શ્રીચવિજયજી જૈન પાઠશાળા (મહેસાણું) તરફથી બહાર પડ્યાં હતાં જેને ઉપયોગ કરવાની શેઠ વેણચંદ સૂરચંદ, સેક્રેટરી શ્રીયશોવિજયજી જૈન પાઠશાળાએ અમને રજા આપી હતી. એ ઉપરથી અમે વીરભક્તામર બીજી હરત-લિખિત પ્રતિના અભાવે તૈયાર કરાવ્યું છે અને તે માટે અમે એ સરથાના પણ છિયે. નેમિભક્તામરની હરતલિખિત પ્રતિ અને મુનિરાજ હંસવિજયજી તરફથી મળી હતી જે બદલ એઓશ્રીના પણ અમે પણ છિયે. આ અમૂલ્ય ગ્રંથનું સંશોધનાદિક કાર્ય સુરતવાસ્તવ્ય, પરમ જૈનધર્માવલંબી તેમજ શ્રીમ વિજયાનન્દસૂરીશ્વર ( આત્મારામજી મહારાજ ) અને મુનિરાજ શ્રીહવિજયને ગુરૂ તરીકે પૂજનારા અને તેઓશ્રીના પાદસેવનથી જૈનધર્મના તીવ્ર અનુરાગી સ્વર્ગસ્થ ર. રસિકદાસ વરદાસ કાપડિયાના જયેષ્ઠ પુત્ર પ્રફેસર હીરાલાલ રસિકદાસ એમ. એ. કુરા કરાવવામાં આવ્યું છે. એઓએ પ્રસ્તાવના અને ઉપધાતમાં કર્તાઓના જીવન તથા અન્ય સહાય વગેરેના સંબંધમાં સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ કર્યો છે એટલે તત્સંબંધે અને લખવું અને ઉચિત ધારતા નથી.

·વીમાની વીરભક્તામર ૨૧- “સજજન જે ભુંડું કરતાં રૂડું કરે રે, તેહના જગમાં રહેશે નામ પ્રકાશ રે; બે પત્થર મારે તેને ફલ દીયેરે, ચંદન આપે કાપે તેહને વાસરે–સાંભળજો હવે કવિપાક કહે મુનિશે.” આ ઉપરથી જોઇ શકાય છે કે પોતાની સાથે બાથ ભીડવાને તૈયાર થયેલા એવા ઈન્દ્ર- ભૂતિને પણ જે વીર પરમાત્માએ ઉત્તમ પદ આપી પિતાના સમાન બનાવ્યા તેમને ખરેખર ધન્યવાદ ઘટે છે, તેમજ સજજન કે સાધુ કહે તો તે પણ તેવીજ પુરૂષે છે. આ ઉપરથી સાર એ નીકળે છે કે ખરેખરા સજનની સજજનતા નિરપેક્ષ હોય છે, અર્થાત્ એવા સજજનો સજજનતાની ખાતરજ–પોતાના સ્વભાવનુસારજ સજનતા દાખવે છે. શું પુપને કેઈએ વિજ્ઞપ્તિ કરી છે કે તમારે અમને સુવાસ આપવી? શું વનદેવીએ કોઈ દિવસ કોઈની સાથે પણ વસન્તને સંદેશો કહાવ્યો છે કે તારે આવીને મારી શોભામાં વધારો કરવો? શું કોઈ ચક્રવાકે સૂર્યને પ્રાર્થના કરી છે કે તારે પૃથ્વી અને નોમંડલને પ્રકાશિત કરવા, શગુરૂપ અંધ- કારને દૂર કરો અને ચક્રવાક અને ચક્રવાકીને સંગ કરાવવો? શું મેઘને ચાતકે કે પર્વતે કદી વિનો છે કે તારે તાપનો વિનાશ કરનારી જલ-વૃષ્ટિ કરવી, ચાતકોને જીવાડવા અને તેમના નાદ દ્વારા વૈર્ય રત્નને પ્રાદુર્ભાવ કરવો? શું ચન્દ્રને કદી પણ કુમુદે કે ચકોરે વિનતિ કરી સાંભળી છે કે તારે અમને આનદ આપ શું ચન્દ્રિકા અને પૃથ્વી સંગેત્રીય છે કે જેથી કરીને તે પૃથ્વીને સુધાના સમાન ધવલ બનાવે છે? ૧ સરખાવો શ્રીદેવવિમલગણિત હીરસૌભાગ્યનાં નિમ્નલિખિત પશે. "अपेक्षां च न कापि फुर्वन्ति सन्तः स्वभावेन किं तूपकुर्वन्ति सर्वान् । किमभ्यर्षितानि प्रसूनानि कैधिज्- નાનું ઐતિ -મુગાબાતમ્ (૬૬) पदाचिद् पसन्तस्य सन्देशवाचो-. ऽपि च प्रेषिताः कापि किं फुशलभम्या । मृगाक्षीमियोकण्टको मारीभि. प्रसूनरयं हासयामास यत् ताम् ।।-भुजा किमभ्यय॑ते फेनचिचण्डरोनि- र्यादिवो भासयत्येष यर पा । विपक्षानिपोद्वासयत्यन्धकारान् પુનાના પાનું – ૧ अयाच्यन्त कि पाऽम्मुदा. फेनचित् किं यदुवाधराणों व्यपोहन्ति तापम् । જનરચન્તી ઉપવન सनादेश पैदू(इ)मरापयन्ति ।। -भुजा उपाकारि किं करवा चकोरे- ૬ જિલy પ રિ પાસે ગોત્ર:પુનદિ ઉિ રસ્ત सुचीकुर्वते ता यदेता. सुधापत् ॥--गुजा. - મે સગ, કર- T s ·૨૨ વીરભક્તામર [ શ્રીષન - ઇન્દ્રભૂતિ-વિચાર– મગધ દેશમાંની રાજગૃહી નગરીના સ્વામી શ્રીશ્રેણિકના “ગોર્વર' (ગુવર ) ગામમાં વસુભુતિ નામને વિપ્ર વસતો હતો. તેને પૃથ્વી નામની સ્ત્રીથી ઇન્દ્રભૂતિ, અગ્નિભૂતિ અને વાયુભૂતિ એ નામનાં ત્રણ પુત્ર-ર ઉત્પન્ન થયાં હતાં. એ બ્રાહ્મણનું ગૌતમ ગોત્ર હોવાને લીધે ઇન્દ્રભૂતિ એ નામથી વ્યવહાર કરવામાં આવે છે, અર્થાત્ તેને ગૌતમ(ગામ)વામી તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે. આ ગૌતમ સ્વામી અર્થાત્ ઇન્દ્રભૂતિ ચૌદ વિધાના પારગી બન્યા હતા. તેમણે ચારે વેદોનું સારી રીતે અધ્યયન કર્યું હતું અને તેઓ પોતાને “સર્વત' તરીકે ઓળખાવતા હતા. એક વખત પાવાપુરીની રામીપમાં મહસેન વનમાં રહેતા સમિલ નામના વિપ્રને માં અગ્નિભૂતિ પ્રમુખ દી બ્રાવણ સહિત ઇન્દ્રભૂતિ યજ્ઞને માટે ગયા. ત્યાં તેઓ યજ્ઞ કરતા ના એવામાં તેમને પાકાશમાં ઉદ્યોતિ છે અને તદનેતર દેવોને મત્સ્ય-લોક ઉપર ઉતરી અવિતા જે. આમ ને એમ માન્યું કે આ મારા યજ્ઞનો પ્રભાવ છે અને દેવો મને અભિનંદન આપ- દાને માને છે. મારે તે દેવો સાં નહિ આવતાં પાવાપુરીમાં દેવોએ રચેલા વીર ગની સમર ગયા, ત્યારે તેમને આશ્ચર્ય પાર ન ર (ઓથી સાબીત થાય છે કે તેઓ રા: ના નીર, એ અજ્ઞાનજનક શા છે. વિશેષમાં લેકિને મુખેથી અવ ની વીર દાન અને અને તે સર્વના છે એમ સાંભળતા તો તેમને અતિશય સામ ગર્વ તે વિચારવા લાગ્યા કે ખરેખર અત્ર કઇ ધુતારે આવ્યો લાગે છે અને તેને ?" એમ સંવે છે. આમ વિચારી પ્રભુનું માન મોડવાને તેઓ તૈયાર એ જ પ્રખ્યા કર્યું. પરંતુ સમવસરણની સમીપ આવતાં, તેમજ ઉન - - અને વિપત વીર પ્રભુના મુખારવિંદ તરફ નજર પડતાં છે, તેઓ - અધુરામાં પુરું વીર વાગવાને તેમને તેમના નામથી બોલાય. - દરનું નિરાકર! “ આથી કરીને ઇન્દ્રભૂતિને મન - ર :-કમર પામ કરી પોતાને તેમને મેવક તરીકે શ્રીક- -- કરો અને દીપ આપી એટલું જ નહિ, પરંતુ પ્રથમ જ નું અનુપમ ઉપકરિન્ય બિજ થનું કે, " .. દ : : ** S * અ. ન. જન્મ ·મામ ] વીરભક્તામર ૨૩ પતે એક પિરિપી પર્યત દેશના આપ્યા બાદ તરત જ તરતના જૈનેતર દીક્ષિત ઇન્દ્રભૂતિને એજ સમવસરણમાં પદ-પીઠ ઉપર બેસીને વ્યાખ્યાન આપવાને પણ અધિકાર આપે. આ તેમની સજજનતા સૂચવે છે. આમાં પણ હજી જાણે કંઈ ન્યૂનતા રહી નહિ ગઈ હોય કે શું કે જેથી કરીને ગૌતમસ્વામીને પેતાના નિર્વાણ સમયે પોતાનાથી દૂર કાઢયા. પોતાનામાં ઈન્દ્રભૂતિને “મારાજ વીર’ એવી જે મમતા હતી તે દૂર કરવાને અને તેમ થતાં તેમને સર્વ-પદથી અલંકૃત કરવાને માટે તેમણે આમ કર્યું. આમ બાબત હોવાને લીધે, પિતાના સેવકને પિતાની તુલ્ય બનાવવાની–નહિ કે તે સ્વામી તરીકે રહેવાની અને સેવાને સેવક રાખી મૂકવાની–એવી અનુપમ ભાવનાની વીર ભગવાન કરતાં વધારે આબેહુબ મૂર્તિ અન્યત્ર મળે ખરી કે ખરેખર મહાપુરૂષને ઉપકાર પણ મહાન જ હોય છે. સર્વ-પદથી ખરેખર શુભતા એવા ઈન્દ્રભૂતિ વીર-નિર્વાણ બાદ ૧૨ વર્ષે એણે સિધાવ્યા. આ દિતી મંગલરૂપ ઇન્દ્રભૂતિને મારા વારંવાર પ્રણામ છે એટલુંજ કહી અગ્ર વિરમવામાં આવે તે પૂર્વે નિલિખિત ગીતમાદક તરફ દષ્ટિપાત કર અનાવશ્યક નહિ ગણાય. श्रीदेवानन्दसूरिकृतं गौतमाष्टकम् श्रीहन्द्रभूतिं वसुभूतिपुत्रं पृथ्वीभवं गौतमगोत्ररत्नम् । स्तुवन्ति देवासुरमानवेन्द्राः સ તો અજીતુ વાછિતું છે ? –૩પજ્ઞાતિ श्रीवर्द्धमानात् त्रिपदीमवाप्य मुहूर्त्तमात्रेण कृतानि येन । अङ्गानि पूर्वाणि चतुर्दशापि स गौतमो यच्छतु वाग्छितं मे ।।२।।---उप० श्रीवीरनाथेन पुरा प्रणीतं मन्त्रं महानन्दसुखाय यस्य । ध्यायन्त्यमी सुरिवराः समग्राः स गौतमो यच्छतु वान्छितं मे ॥ ३ ॥-उप० ૧ “પરૂપી” એટલે પ્રહર અર્થાત્ ત્રણ કલાક ૨ કેટલાક દરીનકારે એ ઈશ્વરને નિત્યમુક્ત માને છે, તેમજ તેના સમાન તે તેના મેવકે નજ થઈ શકે એવું જે ઈશ્વરનું સ્વરૂપ આલેખ્યું છે, તે વિચારણીય છે. ૩ બધાં મળીને મંગલા ચાર –(૧) વીર ભગવાન,(૨) ગૌતમ સ્વામી, (૩) સ્થલિભદ્ર આદિ મુનિરાજ અને (૪) જૈન ધર્મ યાને સ્વાતંદદન. હું પણ છે કે- “મંા અાપન વો', તમામું. $ “રિમiા, નપsમંત્ર ti' ગૌતમસ્વામીને લગતી હકીકત જિનપ્રભસરિત ગોતમસ્તોત્રમાંથી તેમજ આવશ્યક વિશેષાવશ્યક, ઉત્તરાધ્યયન, ભગવતી ઇત્યાદિ અગમેમો પણ મળી શકે છે.

·[श्रीधर्मवर्धनछते- घ २४ વિરભક્તામર यस्याभिधानं मुनयोऽपि सर्वे गृह्णन्ति भिक्षाभ्रमणस्य काले । मिष्टान्न-पाना-ऽम्बरपूर्णकामाः स गौतमो यच्छतु वान्छितं मे ॥ ४॥-उप० अष्टापदाद्रौ गगने स्वशक्या ययौ जिनानां परवन्दनाय । निशम्य तीर्थातिशयं सुरेभ्यः स गौतमो यच्छतु वाञ्छितं मे ॥ ५ ॥–उप० त्रिपञ्चसङ्ख्याशततापसानां तपःकृशानामपुनर्भवाय । अक्षीणलव्ध्या परमान्नदाता • स गौतमो यच्छतु वाञ्छितं मे ॥६॥-उप० सदक्षिणं भोजनमेव देयं साधर्मिकं (के) सङ्घसपर्ययेव । कैवल्यवस्त्रं प्रददौ मुनीनां स गौतमो यच्छतु वान्छितं मे ॥७॥-उप० शिवं गते भर्तरि वीरनाथे युगप्रधानत्वमिहैव मत्या । पट्टाभिपेको विदधे सुरेन्द्रः स गौतमो यच्छतु वान्छितं मे ॥८॥-उप० श्रीगौतमस्याष्टकमादरेण प्रयोधंकाले मुनिपुङ्गवा ये। पठन्ति ते सूरिपदं च देवा- नन्दं लभन्ते नितरां क्रमेण ॥९॥--उप० मर्यात-"वसुभूतिना नन, (तेनी ५) पृथ्वीना सुत, मने गौतम गोत्रने दिले “પૃથ્વીના સને બીજો અર્થ “મંગલ' થાય છે, એ વાત ધ્યાનમાં લઈને તે શ્રીદેવવિમલગણિએ હીરબામાં ચતુર્ધ સત્રમાં સાતમા અને આઠમા પો ધારા નીચે મુજબ ઉદ્દગાર કાઢ્યા છે— "बभूव मुस्यो वमुभूतिमृनु- स्तेषां गणीनामिह गीतमाहः । यो वनमावं न बभार पृथ्वी- मुनोऽपि नो विपदावलम्बी ॥"-6नति જે પૃથ્વીત કરીને પીવાના પા કરીને તેમજ નારાયણના ચરણનો આશ્રય લી 2 ચમને વખતના પગમાં બન્યો બચુત છે અને એ મની -૮ છે તેમજ તે રથ આકાશને આશ્રય લે છે એ ખીની વાત છે).

·** વિભાગ- 3 વેરભક્તામર ૧૫ રજસમાન એવા જે શ્રીઈન્દ્રભૂતિની દેવેન્દ્રો, દાનવેન્દ્ર અને નરેન્દ્ર સ્તુતિ કરે છે, તે ગૌતમ (રવામ) મને વાંછિત આપે .”—૧ શ્રીવર્હિમાન ( જિનેશ્વર )ની પાસેથી (ઉત્પાદ, વ્યય અને દૈવ્યરૂપી) ત્રિપદી પ્રાપ્ત કરીને જેણે મુર્તિમાત્રમાં (બાર) અંગે તેમજ ચદ પૂ ર, તે ગૌતમ ( પ્રભુમને અભીષ્ટ અર્પણ કરે.”—૨ મક્ષના સુખને માટે શ્રી વીર ભગવાને જે ગૌતમસ્વામી ના નામવાળો) મંત્ર કહ્યો હતો અને જે મંત્રનું ધ્યાન સમગ્ર સૂરીશ્વરો કરે છે, તે ગૌતમ (વામી) મને વાંછિત સમર્પો.”—૩ સર્વે મુનિઓ પણ ભિક્ષા-બ્રમણના સમયે જેનું નામ લે છે અને તેમ કરી મિદ અન્ન, પાન અને વસ્ત્રથી પૂર્ણ ઈચ્છાવાળા થાય છે, તે ગૌતમ (પ્રભુ) મને અભીષ્ટ અર્પે.”—૪ “સુરો પાસેથી (અષ્ટાપદ તીર્થને અતિશય શ્રવણ કરીને જે ગગનમાં ચાલવાની પિતાની શક્તિ વડે અષ્ટાપદ પર્વત ઉપર (ચોવીસ) જિનેન્દ્રનાં ચરણના વન્દનાર્થે ગયા, તે ગૌતમ (મુનીશ્વર) મને મનવાંછિત આપ.”—૫ તપશ્ચર્યા કરવા વડે કૃશ બનેલા એવા પંદરસેં ( ૧૫૦૦) તાપને મુક્તિને માટે જે એ અક્ષણ લબ્ધિ વડે તેમના પરમાન્ન (ક્ષીર)ના દાતા બન્યા, તે ગૌતમ (ગણધર ) મને અભીષ્ટ સમ.-૬ “સાધર્મિકેને દક્ષિણાની સાથેજ ભોજન દેવું ને સંઘની વાત્સલ્યતા પણ તેમજ થાય છે તેવી રીતે મુનિઓને જેણે સર્વજ્ઞતારૂપી વસ્ત્ર પણ પરમાનની સાથે અર્પણ કર્યું, તે ગૌતમ (ગીશ્વર ) માર મરથ પૂરા પાડે.”—૭ “પોતાના સ્વામી વીર પ્રભુ મેણે ગયા એટલે યુગ-પ્રધાનપણું શ્રીગૌતમ સ્વામીમાં છે એમ માનીને તેમને દેવેન્દ્રોએ પટ્ટાભિષેક કર્યો, તે ગૌતમ (મુનિવર ) મને મનવાંછિત જે મુનીશ્વર જાગતાની સાથેજ આદરપૂર્વક (આ) શ્રીગૌતમાષ્ટકનું પઠન કરે છે, તેઓ સૂરિપદને અને તદનંતર (દેવગતિના) આનન્દને પણ ખચિત પ્રાપ્ત કરે છે. ( કર્તા શ્રીમાનું દેવાનન્દ સુરિજીએ પિતાનું નામ પણ આ અન્ય ૫દમાં સૂચવ્યું છે.)”. અર્પે. ”૮ સાથે સાથે વિરોધાભાસ' નામના અલંકારથી વિભૂષિત આના પછીનુ નવમું પત્ત પણ જોઈ લઈએ. જપ સરૂમો पत्ते नतानामपुनर्भवं यत् । शिष्यीकृता येन भयं विहाय शिवं धयन्ते च तदन चिनम् ॥" –-ઉપજાતિ. અર્થાત્ જેનું કરકમલ પુનર્ભવ (નખ)થી યુક્ત હોઈ કરીને પણ પ્રણામ કરનારને અપુનર્ભવ (મેલ) અર્પણ કરે છે તેમજ વળી જેણે શિષ કરેલા છો ભવ (મહાદેવ)ને છેડીને શિવ (મહાદેવ)ને આપણે લે છેતે અન્ન આશ્ચર્યજનક છે (“ભવ'નો અર્થ 'સારે' કરવાથી અને “શિવ’નો અર્થ મો કરવાથી વિરોધાભાસનો પરિહાર થાય છે ·, વીરભક્તામર [श्रीधर्मवर्धनन्त- भगवतो वचनमाधुर्यमाह- गोक्षीरसत्सितसिताधिकम(मि)ष्टमिष्ट- माकर्ण्य ते वच इहेप्सति नो परस्य । पीयूषकं शशिमयूखविभं विहाय क्षारं जलं जलनिधे रसितुं क इच्छेत् ? ॥ ११ ॥ टीका है जिन! ते-तय यनो-वचनमाकर्ण्य-श्रुत्वा परस्य-अन्यदेवस्य वचो जनो नो ईप्सति-नाम नि । जिविलिटं यतः १ गोक्षीरं-दुग्धं सती चासौ सितसिता-उज्ज्वला शर्करा ताभ्यां ललिगमा निरिपेण मृ(मि)-मधुरतरम् । पुनः ( किंभूतं वचः ? इष्ट-गाञ्छित ) । नि-निमयुगविभ-गन्द्रकिरणतुल्यं निर्मलं पीयूपकं-अमृतं विहाग त्याला - क्षार जलं सितुं-स्खादितुं क इच्छेत्-को वाञ्छेत् ? न को पीत्यर्थः । गाई काव्यगः । यहा पीयपतुल्यं के जलं अमृतजलं पीत्वा धारं जल पटने नि धातोः ) तुम्प्रत्यये इडागमे च रसितुमिति गुपाठः । अशितुमिनि भवन यामागत् ॥ ११ ॥ अन्वयः सिरहा.अविक- मिट, उष्टं घनः आकार्य पाम्ग (चना) :-युगर-विमं पीपक गायप-घा] विहाय जादनिवा १ . શજદાથે ने ( • गुपद) - पत्रः (म, हर निगम (4 ) firit -- " - AR है।

·સીમામાન્] વિરભક્તામર ૨૭ [ gિ ( )=ઇને, ચીને. શનિઃ (ા નNિ)=સાગરનું. ( )-ખારા, ( )-પાણીને. ag ( )=રવાદ લેવાને, જ પાગી. T ( )-કોણ. નિષિ સહ. છે (પ)=ઈછા કરે. લોકાર્ય પ્રભુની વાણીની મધુરતા– “(હે જગન્નાથ !) ગાયના દૂધથી તેમજ ઉત્તમ અને ઉજજવલ એવી શર્કરાથી પણ વધારે નિમલ [ અથવા મધુર ] તથા પ્રિય એવું તારું વચન શ્રવણ કર્યા બાદ અન્યના વચનનું શ્રવણ કરવા (કે પણ મનુષ્ય) અત્ર ઇચ્છા નથી. (કેમકે) ચન્દ્રનાં કિરણેના જેવા (નિર્મલ) અને અથવા અમૃત સમાન જલને મૂકીને (લવણ) સમુદ્રના ખારા જલને રવાદ લેવાને કેણ ઈચ્છે?'–૧૧ સ્પષ્ટીકરણ પાઠાન્તર-વિચાર– અર્થાન્તરન્યાસથી અલંકૃત એવા આ શ્લોકની વૃત્તિમાં “કનિશિd” (નિવે+) એ પાડાન્તરના સંબંધમાં ખુલાસે કરવામાં આવ્યું છે અને તેમાં “તું એ પાઠ અશુદ્ધ છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. આ વાતના સમર્થનમાં એ ઉમેરવાનું કે સમયસુન્દરગાણિકૃત નષભ-ભક્તામરમાં, રત્નસિંહકૃત નેમિ-ભક્તામર (યાને પ્રાણપ્રિય કાવ્ય)માં તેમજ કાવ્ય-માલાના સસમ ગુચ્છકમાં છપાયેલ ભક્તામર સ્તોત્રમાં પણ “સિપાઠ છે. પરંતુ એ નિવેદન કરવું અસ્થાને નહિ ગણાય કે ભાવપ્રભસૂરિવિરચિત નેમિ-ભકતામરમાં, કીર્તિવિમલકૃત શાન્તિ-ભકામરમાં તેમજ ધર્મસિંહરિ રચિત સરસ્વતી-ભક્તામરમાં પણ “” એ પાઠ છે. વળી ‘સુપ- શિનો દેવા, “રાશિને નાના એવાં વાક્યો પણ જોવામાં આવે છે. વાસ્તે આ વાત વિચારણીય છે. s भगवतो रूपाधिक्यमाह अङ्गुष्ठमकमणुभिर्मणिजैः सुरेन्द्रा निर्माय चेत् तव पदस्य पुरो धरेयुः। पूष्णोऽग्र उल्मुकमिवेश ! स दृश्यते वै यत् ते समानमपरं न हि रूपमस्ति ॥ १२ ॥ रीका हे जिन ! सुरेन्द्रा-देवेन्द्राअणुभिः-परमाणुभिः एकमगुष्ठं निर्माय-नूतनं निप्पाय चेदयदि तव पदस्य-चरणस्य पुरः-अग्रे धरेयुः-तब चरणस्याङ्गुष्ठेन तुल्यताकरणाय स्थापपेयुः । किंविशिष्टैर- ·[ीhine- २८ વીરભક્તામર णुभिः? 'मणिजैः' मणय. चन्द्रकान्तादिरत्नानि नेषु नाता मणिजास्तमणिज:-लोट्टतः परमामुनि रित्यर्थः । हे ईश! सोऽङ्गुष्ठो वै इति निश्चितं पृष्णः सूर्यस्याग्रे उल्मुकमिव-अलातमिव दृश्यते । वद् यस्मात् कारणाद् हीति निश्चितं ते-तव समानमपरं रूपं नास्ति, त्वत्तल्यरूपोऽन्यो नास्तीत्यर्थः॥१२॥ अन्वयः (हे) ईश ! चे सुर-इन्द्राः मणि-जैः अणुभिः एक अङ्गुष्ठं निर्माय तब पदत्य पुरस् घरेयु: (तर्हि ) सः पूष्णः अने उल्मुकं इव वै दृश्यते; यद् ते समानं अपरं रूपं न हि अस्ति । શબ્દાર્થ मशुष्ठं (मू० मङ्गुष्ठ). अग्रे (न०कन म एकं (मू० एक)-मे. उल्मुकं (न० दल्नुक)-शने. अणुभिः (मू० ला)-५२भाएमा वडे. इवो. मणि-रेल. ईश ! (५० ईश) परमेश्वर ! मणिः-रत्नामांधा उत्पन्न थयेस. सः (नू० तद)-ते. सुर-टेव दृश्यते ( घा० माय (७). सुरेन्द्राः भूरपतिमा. वै-नी. निर्माय (घा० मा मनासाने. यद-याशन. चेट्ने ते (न० युकदमार. तव (मू० युप्मद् नारा. समान (मू० समान ) नुस्य. पदस्य (मू० पदयनी. अपरं (मू० पर) अन्य. पुरसभामग. नम्नडि. घरेयुः(पा० ) १२. हि-निरपवाय अश्य. रूपं (मू० रून३५, २१३५ पूष्मः (० पूपन्) भूर्यनी. अस्ति (पा० न બ્લેકાર્થ વીર પ્રભુનું અનુપમ રૂપ- नानी"-१२ સ્પકરણ नानारावयार- भी मामी भाची शो मन ५२.५: -in. १९ ४५ साली मी त्या 01- " १ ५.नेश्वर ! ( यान्तारिलोमांधी पन ययेा ५२ माय ! १3 ( 31 ) એક ડે ( નવીન ) બનાવીને જે દેવેન્દ્રો તારા ચરણના અંગુઠાની આગળ ધરે , તો તે ન ની જ અંગાર જેવો દેખાય છે , જેથી કરીને ( ખાતરી થાય છે દે ) નથી તારા સમાન અન यो वर्ष इन्नानः परमार व र ·वीरमाताम्] વિરામર ૨૯ ""सव्वसुर जद रूवं, अंगुहपमाणयं विउन्वेजा। जिणपायंगुर पा, ण सोहए तं जहिंगालो ॥" પરંતુ એ ધ્યાનમાં રાખવું કે સમવસરણમાં તે પ્રભુના પ્રભાવથી પ્રભુના સમાન તેમની ત્રણ મૂર્તિઓ બનાવવામાં દેવતાઓ સમથ થાય છે. 4 भगवदर्शने मिथ्यात्वं नोद्घटतीत्याह- उज्जाघटीति तमसि प्रचुरप्रचार मिथ्यात्विनां मतमहो न तु दर्शने ते। काकारिचक्षरिव वा न हि चित्रमत्र । यद् वासरे भवति पाण्डुपलाशकल्पम् ॥ १३ ॥ टीका हे जिन ! मिथ्यात्विनां मतं तमसि-अज्ञाने उज्जायटीति-अतिशयेन उद्घटति-प्रकटीभ- वतितराम् । किंभूतं मतं ? प्रचुरो-बहुला प्रचारो-विस्तारो यस्य तत् प्रचुरप्रचारम् । अहो इत्या- अर्ये । तन्मिथ्यात्विनां मतं ते तव दर्शने न तु उज्जाघटीति, दर्शने-सम्यक्त्वे भगवतोऽवलोकने वा मिथ्यात्वस्य विलयात् । हीति निश्चितम् । अत्र चित्रं न किञ्चित् , तत्राचय नेत्यर्थः । यद-यस्मा- देतोः काकारिचक्षुसरे पाण्डुपलाशकल्पं भवति, काकाना-काकपक्षिणामरिः-शत्रु'कस्तस्य चक्षुः- नेत्रं दिवसे पाण्ड-पाण्डरवर्ण यत् पलाशपत्रं तेन कल्प-तुल्यं भवतीत्यर्थः । वासरे घूकचक्षुपो निस्ते. जस्त्वात्, तमसि प्रचुरप्रचारत्वात् ॥ १३ ॥ अन्वयः। (हे जिन !) अहो ! मिथ्यात्विना प्रचुर-प्रचारं मतं तमसि उजाघटीति, न तु ते दर्शने, पान दिमत्र चित्रं यदू पासरे काक-अरि-चक्षुः इव पाण्ड-पलाश-कल्पं भवति । શબ્દાર્થ उज्जाघटीति (पा० पट् )-भतिश 2 यार . अहो माधयवार भव्यय. तमसि (मू० तमसू)-मजानन . नम्नलि. प्रचुर मात. तु-परंतु प्रचार-विस्तार. दर्शने (मू० दान )(1) सम्पयन,(२) २५५. प्रचुरप्रचारमन्त विस्तार तापा, सोनने विणे, () मत वि. मिथ्यात्विना (गूनिम्यालिन् )भिध्यात्तीमानु. ते (मू० युप्मर)-ना मतं (मू० मत )न. काकडी ૧ સંસ્કૃત છાયા-- सर्पपुरा यदि रूप, अट्याप्रमाणं पिरिन् । जिनादाराई प्रति, न शोभते तर पाया | .

·વીરભક્તામર ૩૦ [श्रीधर्मवर्षनरी પહુ=પીળા. ત્રિદુમન, શત્રુ. એ=અહીં. T=કાગડાને શત્રુ, ઘુવડ ય જે માટે. રાજનેત્ર. વારે (મૂ૦ વાર =દિવસે. ઘરવઘુ ઘુવડનું નેત્ર. સતિ (ઘ૦ ૦ =થાય છે. જેમ. વા અથવા. geોરઃખાખરાનું પાંદડું. દિનિશ્ચયવાચક અવ્યય. ઉણપ સમાન, ફુલ્ય. રિત્ર (ત્રિ) આશ્ચર્યજનક. પડ્ડપટરપિ પીળા ખાખરાના પાંદડા સમાન શ્લોકાર્થ જિન દર્શનથી મિથ્યાત્વને નાશ– હે જિનેશ્વર ! અહા ! અત્યન્ત પ્રચાર છે જેનો એવું મિથ્યાત્વીઓનું દર્શન અજ્ઞાનને ખરેખર એમાં કંઈ આશ્ચર્ય નથી, કેમકે એ સ્વાભાવિક છે કે ઘુવડ (પક્ષી)ની આંખ દિવસના -૧૩ પરંતુ વિવેક-નેત્રવાળા પાસે તે તેની રાતે અંધારામાં તે તે લીલા લહેર ઉઠાવે છે ). સ્પષ્ટીકરણ શ્લોકનું તાત્પર્ય– આ શ્લોકનું તાત્પર્ય એ છે કે જેમ અંધારામાંજ બધી પોલ ચાલે અને અજવાળામાં તે તે વાડજ પડી જાય તેમ મિયાત્રીઓનું શાસન અજ્ઞાનરૂપી અંધકારમાં અથડાતા જ નેજ સચિકર થઈ શકે અને તેનું જેર પણ ત્યાં જ ચાલે, મત તરતજ અંકાઈ જાય. વિશેષમાં સત્ય માર્ગે ચાલનારા જનેની સંખ્યા પણ ઉન્માર્ગે જનારા કરતાં ઓછી ઉપર પણ જોઈ શકાય છે. મારે મહાવીર સ્વામીને પ૦૦૦૦ શ્રાવક (અને તેથી કમ વિકાએ ભાન હતા, ત્યારે શાળાને ૧૧૦૦૦૦૦ (૪) શ્રાવક ભકત હતા. આ જ એવું વિવિ મિચાવીઓના મનને લાગુ પાડ્યું છે, તે વાસ્તવિક છે, કેકની વિચિત્રતા– કે ક , , , , , , 7 અને એમ અન્યનું વટાણાટ છે દરે એક અને ઉપયોગ કર્યો નથી એ આર્ય છે. વિષે અતિશય પ્રકટ થાય છે , પરંતુ તારા દર્શનને વિષે તેમ થતું નથી ( એ આશ્ચર્ય છે ) . અથવા (ાળા અને ) પીળા એવા ખાખરાના પાંદડા જેવી ( અર્થાતુ નિસ્તેજ ) થાય છે , ( જ્યારે તે . તે બનવા જોગ છે . આ વાત તો મહાવીર સ્વામીના અને ગે શાળાના શ્રાવની સંખ્યા ·૮ આમુખ આગમોયસમિતિ દ્વારા અત્યાર સુધીમાં મેટે ભાગે મૂળ ગ્રંથો બહાર પડતા હતા. પરંતુ સં. ૧૯૭૮ ની રતલામની સભામાં ભાષાન્તર આદિ છપાવવાનો ઠરાવ થયેલ હોવાથી તદનુસાર અમે વિશેષાવશ્યક ભાષાંતર ૧ લો ભાગ બહાર પાડ્યો હતો અને જેને ૨ જે ભાગ પણ અમે થોડા સમયમાં બહાર પાડવાના છિયે. વિશેષાવશ્યકનું ભાષાંતર માત્ર ભાષાંતર તરીકે જ બહાર પાડવાનું બની શકયું હતું, જ્યારે આ ગ્રંથને જૈન તેમજ જૈનેતર બંનેને અતિ ઉપયોગી થાય તેવી રીતે તૈયાર કરાવવામાં આવ્યો છે. સંસ્કૃતના અલ્પ અભ્યાસીઓને સુગમતા થઈ પડે તેટલા માટે અન્વયે અને શબ્દાર્થ તેમજ જિનસિદ્ધાંતોથી અપરિચિત વર્ગને સહાયભૂત અને સરળતાથી સમજી શકાય તેટલા માટે પરીકરણ બનતી કાળજી પૂર્વક તૈયાર કરાવ્યાં છે. અમારા પ્રયાસની સફળતા પાઠક વર્ગની પસંદગી ઉપર તેમજ આ ગ્રન્થના લેવાતા લાભ ઉપર રહેલી હોવાથી આ સંબંધે વિશેષ નિવેદન કરવાનું બાકી રહેતું નથી. પરંતુ જો આ પદ્ધતિ વિરોષ ઉગી માલુમ પડશે તે ભવિષ્યમાં આવી પદ્ધતિથી બીજા ગ્રંથે બહાર પાડવા અમારી આવા ગુન્હા સંબંધે કાંઈ ન્યૂનતા આદિ માલુમ પડે, તેમજ બીજી કોઈ વિશેષ માહિતી દાખલ કરવાની રહી ગયેલી માલુમ પડે તેમજ અન્ય પણ કાંઈ સુચના કરવાની યોગ્ય લાગે તે ને પાકવર્ગ તરફધી અમને જણાવવામાં આવશે તે ભવિષ્યના ગ્રંથોમાં તે સુધારો કરવા અપ બનતું કરીશું. વિશેષમાં ઉપર સૂચવેલી છ પાઠપૂર્તિરૂપ કૃતિઓ ઉપરાંતની, વિરોષ પાક ત્તિ ૪ કૃતિની પ્રતિ જેમની પાસે હેય અગર કયાં છે તેની માહિતી હોય તે અમને કરવામાં આવેલી ને ! પ્રસિદ્ધ કરવા પ્રયત્ન સેવવામાં આવશે. -કાર વીના - પિથી આકારમાં એટલે સુપર રોયલ સાઈઝમાં ૧૨ પછ આકારે પર આ છે. વિચારસાર પ્રકરણને ડેમી ૮ પૈજી પુસ્તક આકાર અને નિકાહારક નારને દર વલ સાઇડમાં ૮ પિજી પુરતકાકારે અને અંગ્રેજી ગ્રંથો 4. ૬ ) કનકાવારે બહાર પાડવામાં આવ્યા છે, જ્યારે આ ગ્રંથને કાઉન ૮ જ 5. કાં ૩ ફિર નિ કરવામાં આવ્યા છે અને એને માટે ૪૮ રતલી કાલી લાયન - ૬ :. A . . . ._c ) જાનના કામને વાપરવામાં આવ્યા છે. િદવ સમિતિ કાર અર્વ ન બહાર પડ્યા છે તે સમિતિને સામાન્ય ર.. . . . અને તેને નારિ. * ---- ----.-. કરિનાનેકા યહી ગામમાં ન * :ક બની ૨૧ મી નારીખ)ને માર , - તે જેના નામ પણ મ ર છે, કારણ કરી. , ન છે, ન આનંદસાગર * ·૩૧ श्रीरभक्तामरम्] વીરભક્તામર कपायभङ्गे भगवतो बलवचमाह- वन्या द्विपा इव सदैव कषायवर्गा भञ्जन्ति नूतनतरूनिव सर्वजन्तून् । सिंहातिरेकतरसं हि विना भवन्तं कस्तान निवारयति सञ्चरतो यथेष्टम् ? ॥ १४ ॥ टीका हे स्वामिन् ! कपायवर्गाः कपति-दहति प्राणिनां( नो) जीवानामिति( निति ) कपः -संसारस्तस्यायो-लाभो येभ्यस्ते कपायाः-क्रोधादयस्तेषां वर्गाः, “वर्गस्तु सदृशां स्कन्धः"(का० ६, श्लो० ४९ ) इति हैमः। यद्वा तद्गणो वर्गः अनन्तानुवन्ध्यादिभेदचतुष्टयेन चतुर्गुणिताः कपाय- वर्गाः वन्या द्विपा इव सर्वजन्तून नूतनतरूनिव भञ्जन्ति । कदा ? सदैव-सर्वस्मिन् काले । हीति निश्चितम् । भवन्तं विना त्वां विना तान् यथेष्टं सञ्चरतो द्विपान को निवारयति ? । किंविशिष्टं भवन्तं ? 'सिंहातिरेकतरसं' सिंहादतिरेक-अधिकं तरः-पराक्रमो यस्य स तं सिंहातिरेकतर- सम् ॥ १४॥ अन्वयः (हे परम-आत्मन् !) कपाय-वर्गाः चन्याः द्विपाः इव सर्वजन्तून् नूतन-तरून् इव सदैव मञ्जन्ति सिंह-अतिरेक-तरसं भवन्तं (हि ) विना तान् यथेष्टं सञ्चरतः (कपाय-द्विपान ) का निवारयति । શબ્દાર્થ धन्याः (मू० वन्य )ी, पनमा सना. द्विपाः (गू द्विप )=१२, साथीभा. इव सदैव-सहा. फपाय-या आय. वर्ग=(१) समूह, (२) ( गणित प्रसि). कपायवर्गाषायना वो. भान्ति ( पा० मा ), ना रे . नूतन-नवीन. तय-2, 43. नूतनतरून नपान वाने. सर्व-समरत. जन्तु-आयी. सर्वजन्तून-समरत माने. सिंह-सि. अतिरेक मधि तरस्-५२१. सिंहातिरेफतरसं सिंहबी अधिः ५राम वा. हि- निवार २५०५० चिना-पसर. भवन्त (भू• भवन) मा५ तान् ( मु. तदनन निवारयति (पा. चार मारे. सारतः (म. सवरन् निनावर पएंमर मुल.

·૩૨ વીરભક્તામર [ श्रीधर्मना- શ્લેકાર્થ કષાયને નાશ કરવામાં પ્રભુનું અપૂર્વ બળ- “(હે પરમાત્મા !) જેમ જંગલી હાથીઓ નવીન વૃક્ષોને ભાંગી નાંખે છે, તેમ કષાયના વગ સમસ્ત પ્રાણીઓને નાશ કરે છે. (આ પ્રમાણે) મરજીમુજબ વર્તનારા તે (કયાયરૂપી કુંજરોને) ખરેખર સિંહ કરતાં પણ અધિક પરાક્રમ છે જેવું એવા આપ સિવાય (અન્ય) | અટકાવે ?”—૧૪ સ્પષ્ટીકરણ જિનેશ્વર અને સિંહની તુલના- જિનેશ્વર સિંહ કરતાં ચઢિયાતા છે, કેમકે કદરૂપી કુંજરને તેમણે સર્વથા પરાજ્ય કમી પણ વિષયસેવન કરતો નથી કે ? કહ્યું પણ છે કે- "सिंहो वली द्विरदशूकरमांसभोजी, संवत्सरेण रतिमेति किलैकवारम्" કષાય-મીમાંસા ‘કપાય' શબ્દ “ક” અને “આય” એ બે શબ્દોનો બનેલો છે. તેમાં “ક” એટલે “સંસાર' અને “આય” એટલે “લાભ” તેમાં એક વ્યુત્પત્તિ-અર્થ એ છે કે “Had- નિતિ :” અર્થાતુ પ્રાણીઓને સંતપ્ત કરે છે, તે “ક” છે. સંસારમાં જન્મ-મરણના ફે ફેરવનાર “કાય છે. આ કાયના ઘ (ગુર), માન (ગ), માયા (કપટ) અવાજ ક વાર મુખ્ય છે. આ દરેકના એક એકથી અને એથી કરીને તે ઓછા હાનિકારક (1) અનન્તનુબન્ધી, (૨) અત્યાખ્યાન, (૩) પ્રત્યાખ્યાન અને (૪) સંજવલન એમ v –- - - - - ને વાર આય આવે એ સપને દુધનું પાન કરાવ્યા બરાબર છે. કરવાનું બીડું ઝડપ્યું હોય એમ લાગે છે. ટૂંકમાં મારી માં - - - નમાવેલું છે. આ સંબંધમાં વિમલરિએ ઠીક કર્યું છે કે- -: જનાદ સમાજ વચ્ચે ને "રામાં નાના બાય ! ૪ ૨- નવચં તને - : " જ જુ 1 : * - ૪ - - - - - ને હું ? છે . જ્યારે સિંહ તો કાઈક વાર પણ તેને વશ બની જાય છે , કેમકે શું સિહ વર્ષમાં એક વાર ·पौरभक्तामरम् ] વીરભક્તામર અર્થાત–અરે! ક્રોધ આત્માને પ્રતિક્ષણ પરિતાપ કરે છે, જન્માન્તરમાં પણ અત્યંત વેરની પર પરાનું પોષણ કરે છે, પરિજનને (સ્વજનને) શોકાતુર કરે છે અને સતિના માર્ગને નિદેવ કરવામાં ગન્ધ-હસ્તીની ગરજ સારે છે; વાતે આ ક્રોધરૂપી વૈરીને એક ક્ષણ વાર પણ થાન કેમ અપાય ? ક્રોધના સંબંધમાં શ્રીમેરવિજયવિરચિત ચતુર્વિશતિજિનાનન્દસ્તુતિ (પૂર " તથા સ્તુતિ ચતુવિંશતિકા (પૃ. ૧૫૧ માં વિશેષ વિચાર કરે તેવાથી આ સબં તે આટલુંજ નિવેદન કરવું બસ સમજાય છે. માનના સંબંધમાં પણ સ્તુતિ-ચતુવંશતિકા (પૃ પર-પ૪)માં કામ કરે છે , અહિંઆ તેના સ્વરૂપ ઉપર પ્રકાશ પાડનારે ફક્ત એકજ કલાક વિચારી લઈએ "urગર્વમુક્ષમાં સમરિનું પss i 1 मन्ताक्षिप्तपुशीलतावशतनुः प्राणी यदध्यामिना । तं मानं विपदा निधानमयशोगोनिदानं गदा કુપા માર્વવમાઇ માના 15 મમ 1 , - , છે ૧ - અર્થાત્ – મન! જ્યારે મનના સેવનથી માને તો મન્ત , ને " • 1 સળીથી [ અથવા દુષ્ટ આચરણથી ] જકડાઈ જાય છે અને તમને ' . માણસ પૂજનીય પ્રતિ પણ પિતાની ગરદન માપવાને ગર્વ છે કે, ' ', ' ભંડારરૂપ અને અપકીતિના રાહના ડારરૂપ મ મ ... , મૃદુતા (નરમાશ) મેળવવા પ્રયાસ કરવો જોઇએ. માયા- માયા કહે છે કપટ કહે છે ને કહા એ ૧ - - - - સષાત અને ગાઇ ને એના પર છે. અમે , , બેરી, બાજાર-વિચારીને જ તે પાવરી - - - - આ માયાને ધીમાન હેમચન્દ્રરારિ તણી પી ... 3 ખેdi૫ -ન, 9, *, , wોની, મw : 1 . * પપ - પ - Hindi - . --', -બપિની જ કમિ છે - માં ડાઇ . . * જ ·– [ श्रीधर्मवर्धनकृत- વીરભક્તામર ४ t માયાવી પુરૂષ અન્યને છેતરી શકે એમાં નવાઈ જેવું નથી, પરંતુ ખાડે ખેદે તે પડે એ કહેવત મુજબ માયાવી પિતાના આત્માને જ છેતરે છે. આ વાતની નીચે લોક સાક્ષી પૂરે છે. "कौटिल्यपटवः पापा, मायया वकवृत्तयः । भुवनं वञ्चयमाना, वञ्चयन्ते स्वमेव हि ॥" –યોગશાસ, પ્ર. ૪ ગ્લ૧૬. અર્ધાતુ-કુટિલતામાં કુશળ અને માયા વડે બકવૃત્તિને ધારણ કરનારા એવા પાપીઓ જગ- ને ઠગતાં પોતેજ ઠગાય છે. ભાવારૂપી મહારાણસીના પંજામાં અનેક જન સપડાઈ જાય છે. જુગારીઓ તેમજ વેફયાઓ પ્રપંચ-જાળ પાથરવામાં કચ્ચાસ ન રાખે એમાં કંઈ આશ્ચર્ય નથી. પરંતુ કેટલાક વ્યાપા- રીઓ અને રાજાઓ પણ કુટિલતાને ઉપયોગ કરવામાં પાછી પાની કરતા નથી. અરે આ તે ગૃહોની વાત કરી, પરંતુ કેટલાક સંન્યાસીઓ અને નામધારી જોગીઓ પણ માયાદેવીના બન બને છે. આથી કરીને તે કહેવામાં આવે છે કે – મુખમેં રામ, બગલ મેં છુરી, ભગત વયે દાનત બુરી.” પણ s ધનું કાર પરંતુ પદ રાખવું જોઇએ કે દગો કોઈને સગે નથી. તેને અલ્પ સહવાસ પણ અને થઈ પડે છે. કેવું છે કે “નવ મઘા, વિનયંનિધનનું ! ધનતંતરિક્ષા, તિથિં મરિમનાં -13-નલિનાઘ જેવા તારાદિક આત્માઓને પણ (પૂર્વ જન્મમાં તારયા માટે કરેલા) : દરૂપ બનીનું કારણ થઈ પડ્યો, તે તેથી કરીને મહાત્માએ તેને ભાગ કડ ન કરો એ (એટલે કે ભાવારૂપી મહારાણીના ફંદમાં ફસાયેલાને મુક્ત કરનારી : પ .... દરીની સેવા રવીકારવી જોઈએ). – •. ક રસ. ૧, તેને લાલ ધિરાજનું છે, કેમ ---- = ર ના કરે છે. એ સમવનન કરવાનું કે- - ર : - કાન ! જ નામ છે, દિનને પા કપ બાદ છે. કરે : ૧ ·वीरभक्तामरम् ] વીરભક્તામર ૩૫ અરે, દ્રવ્યના લાભથી પ્રાણુઓ પિતાનાં પૂર્વનિધાનના સ્થાનમાં સર્પ, ગરોળી, ઉંદર ઇત્યાદિ અધમ પંચેન્દ્રિય જીવો તરીકે ઉત્પન્ન થાય છે. વળી આલોભરૂપી સેતાન તે ભૂત, પિશાચ ઈત્યાદિ દવેને પણ સતાવે છે, કેમકે તેઓ લોભને વશ થઈ નિધાન-ભૂમિ ઉપર ફર્યા કરે છે. વળી ઉચ્ચ જાતિના દેવાની પણ લોભ દુર્દશા કરે છે. કહ્યું પણ છે કે- મૂળો પીવાયો, મુતાવિરા પ. व्युत्वा तत्रैव जायन्ते, पृथ्वीकायादियोनिषु ॥ અર્થી–ઘરેણાં, બાગ, વાવ ઇત્યાદિમાં મહમુગ્ધ બનેલા દેવો પણ ચવીને તેજ પૃથ્વીવાદિક યોનિઓમાં ઉત્પન્ન થાય છે. લોના પરાક્રમને સંબંધમાં જેટલું કથન કરવામાં આવે તેટલું થોડું છે, કેમકે કહ્યું પણ सव अवगुणको गुण लोभ भयो तव और अवगुण भयो न भयो" અર્થાત્ જ્યારે સૅમસ્ત અવગુણોના ગુણરૂપ લોભ પ્રાપ્ત થયો, તો પછી બીજા અવગુણ હેય કે ન હોય તે સરખું જ છે. હવે આપણે પ્રથમ તે તેના પંજામાં સપડાયેલા સાધારણ મનુષ્ય સંબંધી વિચાર કરી લઇએ. આ સંબંધમાં શ્રીમમભરિએ કહ્યું છે કે – यद् दुर्गामटवीमटन्ति विकटं झामन्ति देशान्तर गाहन्ते गहनं समुद्रमततुलेशां कृर्षि कुर्वते । सेवन्ते कृपणं पति गजघटासंघदुरसंचर सर्पन्ति मधनं धनान्धितधियस्तलोभविस्फूर्जितम् ॥" -સિંદૂર-મકર, શ્લ પ૭. અર્થાત–-ધન મેળવવામાં આંધળા બનેલા એવા મનુષ્ય દુર્ગમ અરણ્યમાં રખડે છે, વિકટ દેશાન્તરમાં ભટકે છે, ઊંડા સમુદ્રમાં પ્રવેશ કરે છે, અત્યન્ત કલેશકારી ખેતી કરે છે, (મમ્મણ ૧ સરખા- નું પાર પાક પરિચ ા धनोभेन जापन्ने, निधान स्यूलभूमिथु । ૨ સરખા- पिसारमुलप्रेत-भूतपक्षादयो धनन् । स्वा परकोप वा-प्रचचिनिन्ति लोनतः॥" ૩ દેવના મરણને “યવન” કહેવામાં આવે છે, ૪ પૃપીકારાદિકરી મન વીકાય, જડ-કાર અને વનસ્પતિ-કાવ સમજવા. ૫ સરખા- સિંહે પંજા, નિષાર નંમ્ ા રગર છે, જેના પર ઇમ : K ·વીરભક્તામર [ રોડ જેવા) કૃપણ સ્વામીની પણ સેવા કરે છે અને હાથીઓના સમુદાયના સંઘર્ષ કરીને અગમ્ય ( જેમાં દુખેવી પ્રવેશ થઈ શકે એવા) યુદ્ધમાં પણ જાય છે, એ બધો લોભને પ્રતાપ છે. આજે આપણે સામાન્ય ગુહુરથને લગતી હકીકત વિચારી. પરંતુ દીક્ષા ગ્રહણ કરેલા અને ઉપ- એ નામના અગ્યારમાં ગુણરથાન સુધી જઈ પહેલા મુનિવરોનું પણ અધઃપતન કરા- વનું કેન સિવાય અન્ય કોઈ કષાય બીડું ઝડપી શકે તેમ નથી. નિવડની પણ આવી દશા થાય તેમાં આશ્ચર્ય જેવું છે તેની સાથે એ પણ વિચારવા છે કે પ્રથમ તીર્થંકર ઋષભદેવના પુત્ર ભરત અને બાહુબલિકે જે તેજ 'કાં અનરા , તેઓ વચ્ચે પણ રાજ્ય બાબત (તેમના પિતાશ્રી આ પૃથ્વીને પાવન " ક માં) તારૂણ ગુડ સળગી ગયું. (આવી પરિરિયંતિમાં અલ્પ સત્ત્વાળા દિની રીમાના રોજી આપ આપસમાં લડી મરે તેમાં તે કહેજ શું ? છે. જેમના ઉપર કાળો કેર વર્તાવવામાં કુશળ અને સર્વ સાં- છે, તે પછી શાસ્ત્રકાર તેના સંબંધમાં rij r[, miri વિજયના મ" ના ના, હો વિI a – દશવૈકાલિક, બ° ૮, ૧ ? કરે છે, માનવન કરે છે, માયા વિના છે, .. કર ફરે છે--- કરે, તેમાં જરા તું નથી. વાર માટી ભરતીની માફક ફૂલના : - - ર શ્રીમચાચા રવા- ~ S જિક અને - -- ને ‘ના’ કેમ મા મ ર મ ક મનની S + રે ખ R છે છે - ·3७ વિરક્તામર मम् ] लोभसागरमुढेल-मतिवेलं महामतिः। सन्तोपसेतुबन्धेन, प्रसरन्तं निवारयेत् ॥" -योगशास्त्र,०४, सो० २२ ---साशन रीस ये. ઉપર્યુક્ત કાયમીમાંસાના વિવેચનમાંથી સાર એ નીકળે છે કે ક્રોધાદિક કો ઉપર વજય મેળવવા બનતો પ્રયાસ કરવો જોઈએ. કેમકે કહ્યું પણ છે કે- "सकपायो नरः सत्सु, गुणवानपि नार्थ्यते । यतो न विपसंपृक, परमानमपीप्यते ॥" અર્થાત્ –કઈક મનુષ્ય ગુણવાન હોય પરંતુ જો તે કષાયથી યુક્ત હય, તો સજજનેમાં તે ઇe નથી; કેમકે જે પરમા પણ (અ૫) વિષથી પણ મિશ્રિત હૈય, તે શું તે ઈચ્છવા યોગ્ય गाय! * * उपसर्गसहने भवगतो दृढतां दर्शयन्नाह- हिट्सगमेन महतामुपसर्गकाणां या विंशतिस्तु ससृजे जिन ! नक्तमेकम् । चित्तं चचाल न तया तव झन्झया तु किं मन्दरादिशिखरं चलितं कदाचित् ? ॥ १५ ॥ टीका + हे जिन ! द्विट्समेन देशीति विट् अभव्यत्यानित्यद्धपी यः सङ्गमा देवस्लेन या महता- मुपसर्गकाणां विंशतिः ससृजे-चके। कियत् कालं? एकनक्तं-एकरानि यापत् । वयोपसनपिंगत्या तव चित्तं न चचाल-नो चलति स्म। रटान्तमाह-सञ्झया तु-प्रएिपुक्तमहासनेन मन्दराद्रिशि- खरं कि कदाचित् चलितं ? न चलितमित्यर्थः । गन्दरो-मेरुः म चासापद्रिव-पतितस्प विसरम् । "धूलीपिपीलियाओ" (आवश्यकनियुक्ती गा० ५०२-५०४) इत्यागुपसर्गाणापिसतिः ।।१।। अन्वयः (६) जिन ! विद-सामेन मदतां उपलकाणां या पिशातिः तु एसपने dst as it न चचाल, रामाया तु मिन्दर-दि-शिवारं पदाचित् चदितम् । 1-साविजय पायो, सायना- पापा, मागी दिन । लेगम५५.. . -e-lish TA vtittal, atte, no sisir ५३ ३२. uitutica.in.:.

·- ૩૮ વીરભક્તામર [ શ્રીધર્મવવનઝત- શબ્દાથે દિઃ(દિEદેવી. ત્તિ (મૂ વિત્ત)=મન. સન્મ-સંગમ (નામનો દેવ). વેવાણ (તાઉચળ્યું. દ્વિરમેન પી સંગમ વડે. ર=નહિ. મહતi (ભૂમિ)=મેટા. તયા ( તત્eતેનાથી. ૩vani (કૂ૦ ૩પ-ઉપસર્ગોની, ઉપકોની. થા (મુન્નાવૃષ્ટિયુક્ત પ્રયડ પવનથી. ચા (મૂ૦ ૨૬ )=જે. કિંશુ. દ્વિરાતિ (મૂર્વિરાતિ)=વીસ. મામેર (પર્વત છે. સુ-વિશેષતાવાચક અવ્યય. =પર્વત, ગિરિ. રૂક (ઘા =કરવામાં આવી. શિશિખર, ટોચ. કિન! (મૂ૦ કિનEહે વીતરાગ! માણિશિવમેરૂ ગિરિનું શિખર, ન (જૂન-રાત્રિ. ટિd (જૂ૦ વરિત ચલાયમાન થયેલું. g(નૂ થઇ એક. વાવ-કદાપિ, ક્યારે પણ. શ્લેકાર્થ ઉપસર્ગો સહન કરવામાં પ્રભુનો દૃઢતા- “હે વીતરાગ! (અભવ્ય હોવાને લીધે સજજનેના નિત્ય ) વી એવા સંગમે જે મોટા વીસ ઉપસર્ગ એક રાત્રિમાં કર્યો, તેથી કરીને તારૂં ચિત્ત ચળ્યું નહિ (તે યુજ છે, કેમકે છે ( મુસળધાર ) વૃણિયુક્ત એવા પ્રચણ્ડ પવનથી પણ મેરૂ ગિરિનું શિખર કદાપિ ચલાયમાન થાય છે કે ? -૧૫ સ્પષ્ટીકરણ સંગમ અને તેણે કરેલા ઉપસર્ગો– સંગમ એ સૌધર્મદેવલોકને એક સામાનિક દેવ હતો. એકદા આ દેવલોકને યામી સૌન્દ્ર ( શક) અનેક દેવ અને દેવાંગનાઓથી અલંકૃત એવી પિતાની સભામાં બડે તો તેવામાં તેણે મહાવીર સ્વામીને પૈની પ્રશંસા કરતાં કહ્યું – દેવાનુપ્રિ. ભરતક્ષેત્રમાં પિતાલ ગામની સમીપમાંના પોલાસ ત્યાં અત્યારે મહાવીર ભગવાન કયેત્સર્ગ બાનમાં લીન છે અને તેને ચલાયમાન કરવાને માટે સુરક અસુર-અરે લોક્યમાં કાઈ પણ સમ નથી” આ સાંજનાં સંગમકે જે સદાને માટે સમ્યફત્વથી વંચિત રહેનાર છે, તેને ખૂબ ને પવે. નેશકને દવા લાવ્યો –નાં શિખરો ગગનને રૂંધી રહ્યાં છે અને જેનાં મૂળ - ડાં ઉતરી ગયા છે એવા મિરૂ પર્વનને પણ અસ્ત વડે એક પત્થરના ટુકડાની મા ઉ., « ને જલમાં નિમન કરવામાં, સાગરનું પણ - - - પૃથ્વીને એક ઇત્રની માફક હુરત વડે ઉપાડી લેવામાં સર્વે એ ક કરી દિલમાં છે કે આ એક મણ મહાવીરની આટલી બધી 3, 4. • જે દઇ જ કાન , નવા જ બીને ' ૬....૧ રન જ ન પ ( ગઈ છે, જે તે એક ઘટડાનાં પાન કરી ·वीरभक्तामरम् ] વીરભક્તામર T. + પ્રશંસા કરે છે. હું હમણાજ જાઉં છું અને એને ચલાયમાન કરીને પાછો વળું છું” આ સમયે ઇન્દ્ર વિચાર કર્યો કે જે હું આને કીશ, તે આના મનમાં પ્રભુના સામર્થ્ય વિષે શંકા ઉદ્દભવ, આથી તેણે તેને જવા દીધા, એક શિલાતલ ઉપર જાનુ પર્યત હસ્તને લંબાવીને, શરીરને જરા નમાવીને તથા મિનિ નેત્ર એક રૂક્ષ દ્રવ્ય ઉપર દૃષ્ટિ રાખીને એમ તપપૂર્વક એક રાત્રિને માટે મહાપ્રતિમાને ધારણ કરીને ઊભા રહેલા મહાવીર સ્વામીને જોતાં તો સંગમના કેપને પાર રહ્યો ન;િ કેમકે તેને જોતાં દુર્જન ક્રોધ કરે, તે તેમાં શી નવાઈ તે તે એક પછી એક ઉપસર્ગ કર્વા તૈયાર થઇ . (૧) ધૂળની વૃષ્ટિ–પ્રથમ તે સંગમે ધૂળની એવી વૃષ્ટિ કરી નાં નવું કવિ છિદ્રા તેથી પુરાઈ ગયાં અને શ્વાસે શ્વાસ લેવાનું કાર્ય પણ અશક્ય થઈ પડ નું ન્યા પણ યોગીશ્વર મહાવીર તમામ પણ ધ્યાનથી ચલિન ન થયા, ત્યારે સંગ : શેધી કાઢો. (૨) વામુખી કડીઓ—-પ્રથમ ઉપસર્ગથી જ્યારે કંઇ વળ્યું નહિ. ' . . દૂર કરીને પ્રભુના શરીરના ઉપર કીડીઓ વિકુ. આ ડીડીઓ બબુના પર છે તરફથી પરણી બીજી તરફથી સાયની જેમ બહાર નીકળતી હતી. જી-૧ પ્રભુનું આખું શરીર વીધાઈ ગયું. પરંતુ નિગીની આશા અને નિયા' - 1 ઉપસર્ગ કરવાથી પણ સંગમનો પાઠનાર ન વળે. ત્યારે તે બને છે. 1 (૩) પ્રચંડ કસો—-દુર્જનતાની કંઈ હદ સારી નથી, - ૧ કિ - 1 - ન, ડાંસ વિતુર્થી, તેના પ્રહારથી પ્રભુના શરીરમાંથી બે ને ! " પણ પ્રબ તો લોજ ભકિપામ્યા, ત્યારે તે ગમ પધાર રાખે (૪) ધીમે ––પાયા ઉપસર્ગ રીંક જ છે અને એ પામેલા પિંકુવ. આ પીરે તો ચાડ મારા માટે છે કે, કે જાણે તે ની રામપંક્તિiઝ હાય કમખે , - - પપા નહિ, ત્યારે સંગમ મિજાજ , ને ૪૧ ઠીક નહિ, પારતે હીમત ન હારતા રડી 3' જ છે ( ૫ ) પtીઓ- ના પડે . માન. એના પ્રકારની પ્રબનું ફાવીર િ િ , બી-૧ અને રે . ( ) 3.. - ૨ ... ફારી ડી ડી ડિ " , ". પર પડશે . આ , . . . . . - 4 1 T હું 1 .

·૪૦ વીરભક્તામર [श्रीधर्मवर्धनकुत- (૭) –આ ઉપાય તે બીજે કોઈ નહિ, પરંતુ તેણે યમરાજના દંડ જેવા ભયંકર અને મેટી ફાવાળા સર્પો (સાપ) વિદુર્થી. જેમ વૃક્ષને લતા વીંટી લે છે, તેમ આ સપનખર તે બક સુધી પ્રજને શરીરને વીંટી લીધું અને તેના શરીરમાં પોતાનાથી બને તેટલી વેદના ઉપજ કરવામાં કચાસ ન રાખી. કિન્તુ આથી પણ સગમનું કાર્ય સર્યું નહિ, એટલે તેણે હાર્યો જુરી બમણું રમે તેમ આડમા ઉપસર્ગને પ્રારંભ કર્યો. (૮) ઉદરો–આડમાં ઉપસર્ગ તરીકે તેણે વજ જેવા દાંતવાળા ઉંદરે વિકુભ્યાં તેઓએ કને કરવામાં પડતાનું સમસ્ત બળ વાપર્યું. પરંતુ પ્રભુ તો નિશ્ચલ રહ્યા એટલે કેવળીભૂત કરે એવો સંગમ વધારે વધારે ઉપદ્રવ કરવા તૈયાર થશે. (૬) ર-નાં ચરણના ધબકારાથી આખી પૃથ્વી ડે છે અને જેની ધન, નદી કે તે એક મોન્મત કુંજર (હાથી) વિક. આ કુંજર એકદમ ડો તેમને પિતાની સૂંઢ વડે અદ્ધર ઉપાડીને આકાશમાં ઉછાળા. આથી ... મા તે પિતાના તળ ગચા રાખીને ઊભો રહ્યો. આમ કરવામાં તેનો : : : મારે તેને દંતાળ વડે ઝીલવા કે જેથી તેની છાતી ચણા બે : ૨, બા પ્રમાણે કરવા છતાં પણ પ્રભુ તે તાના ધ્યાનમાં મને રજા + કરવા માંડ્યા. ની વિવિ. આ ગિરી બને કે ને - - - તે ભાગ પર ચિન કરવા લાગી. પહેલી ! ,, દમન અન્ય ઉમળ કરવા કટિબ છે. -- : ડને પબ લાભદ કરનાર એવા અનેક કે ન - જેની બજા, પદ છે જેવી છે તેમ, “ : - લ” ક” જ છે બ ને = :. “ “ અ! -૧ { } ૬ મ * કે { } S . -w મ કેમ કે * * a - અ. . . - - - ૬ " #s * છે . A ૬ છે. કે