·THE BOOK WAS DRENCHED

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184143
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·THE
PUNJAB SANSKRIT SERIES
No. II.

·THE
PUNJAB SANSKRIT SERIES
OR
A COLLECTION OF RARE AND UNPUBLISHET)
SANSKRIT and PRAKRIT WORKS
EDITED BY
THE WELL-KNOWN AND EMINENT SCHOLARS
OF
INDIA, EUROPE and AMERICA
Noi 2.
LAHORE (INDIA)
THE PUNJAB SANSKRIT BOOK DEPOT
1922.

·जैमिनिगृह्यसूत्रम्
THE
JAIMINIGRHYASŪTRA
BELONGING TO THE SAMAVEDA
WITII
EXTRACTS FROM THE COMMENTARY
EDITEI) ITH
An introduction
and translated for the first time into English
BY
nowe
Dr. W. CALAND,
Professor of Sanskrt in the University
of Utrecht.
PUBLISHED BY
MOTI LAL BANARSI DASS
Proprietors
The Punjab Sanskrit Book Depot, Lahore.
1922

·P'BLISHI) BY
Moti Lal Banarsi Dass
The Punjab Sanskrit Book Depot
Said Mitha Street, Lahore.
CHECKED 1950
By SL. &
Shooked 1969
hecked 1965
All Rights Reserved by the Publishers.
Deepmber 1922
PKINTEL BT
Sardari Lal Jain,
Manager
The Bouhay Sanskrit lie:
Said Mitha Street, Lahore.

·INTRODUCTION. Remarks on the literature of the Samaveda in general. According to Hindu tradition the Sāmaveda comprised once no less than a thousand "schools or branches" (bakhås). But, as in these schools the holy texts were studied at forhidden times, Indra is said to have destroyed them with his thunderbolt. So only few of them are now a days extant. In the first place the sākhā of the Rāņāyaniyas, which is subdivided into seven parts : Rāņāyaniyas, Satyamugras, Kalopas, Mahākālopas, Lāņgalāyanas, Sārdúlas and Kauthumas. According to some authorities the Kauthumas fall into six subdivisions : Bauthumas, Āsurāyaṇas, Vātāyanas, Prāñcadvainabhrts, Prācīnayogyas and Naigamiyas (cp. Mahīdāsa on Caraṇavyūha, p. 44 ed. of Benares). Beside; this tradition others tell us, that the Rāņāyanīyas comprise) nine schools : Raņāyaniyas, Šatyāyanīyas, Satyamudgalas, Khalvalas, Mahākhalvalas, Lārgalas, Kauthumas, Gautamas and Jaiminiyas. Further tradition informs us, that at present of all these sakhās only three are left over : the Kanthumas in Guijara (Guzerat), the Jaiminiyas in Karņītaka (the present Karnatik) and the Rīņāyaniyas in Mahārāştra (the country of the Marāthas). To our knowledge have come the text books of these three śākhās, if not wholly complete. As the Vulgata of the Sāmasamhitā is considered that of the Kaut humas, whule eight Brāhmaṇas are handed down as belonging to this sāklā: 1. The Tandy ama hābrāhmaṇa or Pañcavımía brālmaņa (ed. in the Bibl. Indica); 2. The Sadrimśabrāhmaṇa (edited by H. F. Eelsingh: Şadviņśabrāhmaṇam vijñāpanabhāşyasahitam, Leiden, Brill 1908 and by Jibananda Vidyasagara, Calcutta 1881); 3. The Sama vid hānabi ahmaņa (edited by Burnell, London 1873 and by Satyavrata in the ·ii. journal Uşa, Calcutta 1895, translated into German by Sten Konow, Halle, 1893); 4. The Ar şey abrāhmaṇa (ed. hy Burnell, Mangalore 1876, and hy Satyavrata in “Uşa", Calcutta 1892); 5. The Devatadhyāyabrāhmaņa (ed. by Burnell, Mangalore 1873 and by Vidyasagara 10- gether with the Şadviņśa); 6. The Upanișa dbrāhin aņa, of which the first two prapathakas contain the Mantrabrāhmaṇı (ed. by Satyavrata in “Uşa'' 1890); the last eight prapāthakas comprising the Chandogyaupanişad (ed. by Röer in the Bibl. Indica and by Böhtlingk with a german translation, Leipsic 1889); 7. The Samhitopan işad (ed. by Burnell, Mangalore 1877); 8. The Vamsabrāhmaṇa (ed. by Burnell, Mangalore 1873 and in the "Uşa" 1892). The following Sūtras are dependent on the Samhita and the Brāhmaṇas of the Kauthumas : 1. The Maśakakalpasůtra or Arşeyakalpa (ed. by W. Caland, Brockhaus, Leipsic 1908); 2. The Kșudrasætra, being an appendix to the arşeyakalpa (printed after this text); 3. The Śrautasatra of Lațyāyana (ed. in the Bibl. Indica); 4. The Gịhy as êtra of Gobhila (ed, in the Bibl. Indica and with German translation by Fr. Knauer, Dorpat 1884; English transl. by H. Oldenberg in Sacred Books of the East, vol. XXX); 5. The Śrādhakalpa of Gobhila or Vasiştha (ed. in the Bibl. Indica as an appendix to Gobhilal; 6. The Karmapradipa or Chandogyagļhyaparisista (ed. by Jiv. Vidyasagara in Dharmaśāstra samgraha and elsewhere) ; 7. The Grhyāsaņgraha (ed. by Bloomfield in the Journal of the German Oriental Society, vol. 35, and in the Bibl. Ind. and the "Uşa”). There are many texts more as the Puşpasutra, the Pancavidhas útra (both ed, by Simon), the Nidänasūtra etc., most of which have been edited. For a complete survey of these ·iii. texts see : "Die Jaiminiya Samhita” ed. by W. Caland, Breslau 1907, page 14. Thus for the texts of the Kauthumas. Whether the Rāņayaniyas are a śāk bā or a caraña, i. e. whether, besides an independent tradition of the sůtras they possess a separate recension also of the Samhita, is not yet ascertained : the Audgātraprayoga of Sayaņa, who, as we know, adhered to the Sútra of Drahyāyaṇa, shows in the musical notation of the Samaveda divergencies, although slight, from the Vulgata. For the rest are at present considered as Rāņāyaniya texts the following: 1. The Drahyāyaṇaśrautasůtra (edited partly by Reuter, London, Luzac 1904) ; 2. The Khadiragļhyasútra (ed. with the comm. of Rudraskanda at Mysore 1913, and translated H. Oldenberg in the Sacred Books of the East, vol. XXIX); 3. The Gautamapitſmed hasútra (ed. by W. Caland together with the Pitrmed hasútras of Baudhāyana and Hiraṇyakešin, Leipsic 1896); 4. The Gautam asmộti (ed. with Telugu comm. by Chentral Rao Pantalu, Madras 1890). But it is at far from certain, that all these texts belong to the Rāņāyaniyas. Āśārka in his commentary on the Karmapradipa informs us that the Gobhilasâtra contains the domestic ritual followed not only by the Kauthumas but also by the Rāņāyaniyas. In agreement with this statement is the fact, that Henādri in his Śrāddhakalpa thrice (pag. 1424, 1460, 1468) designates Gobhila as the Rāņāyanīyasūtrakrt. If we accept these statements, the Khādirasūtra cannot be also the Sutra of the Rāņāyaniyas. Now, in Southern India there is said to exist a Khadiragrhyasútra of the śārdûlas (see Report on a search for Skt, mss. in the Bombay Presidency 1891-1895, by A. V. Kathavate, Bombay, 1901, No. 79), who also are a śakha of the Samaveda, and this Sûtra of the Sardûla·sāmagas agrees, as I am informed, with the exception of a few various readings, with the text of our Khadirasútra. That at the tine of Hemādri there existed a living tradition of the Sardalasakba is seen also from his Śräddhakalpa, where (on page 1078), he mentions those parts of the Veda that are to be recited by the Śärdúlašākhins during the feeding of the Brāhmaṇas. It is, therefore, possible that at least the Khādırasútra contained originally the domestic ritual of the Sárdülas. But there is still another tradition current about this Khădirasūtra. In the G?lyaratna edited at Mysore in 1881 with the commentary called Kaņķhabhûşaņa, we find several times cited a Gautamagļhyasútra, and all the passages here attributed to Gautama are to be found in our Khādirastra. Besides, we possess, as has been noted above, a Pit?mcdhasūtra of the Gautamas, a Gautamadharmasútra (ed. by Stenzler, London 1876) and a Gautamasmộti. All these may have been the books of the Gautamas, who also formed a subdivision of the Sāmaveda. Of the third greater sākhā belonging to the Sāmaveda, the Jaiminiyas, until a few years ago but one single book was known, viz. the Talavakāra or Kena Upanişad. A. C. Burnell, who during his sojourn in Southern India published many Sāmaveda texts, brought to Europe a collection of other texts belonging to this sāklā. Of these texts are now published : 1. The Jaiminiya sa mhita (Die Jaiminīyasamhitä mit einer Einleitung über die Sāmaveda literatur by W. Caland, Breslau 1907); 2. The Jaiminiya brāh ma ņ a partly; of this important and extensive Brāhmaṇa copies procured by Burnell are to be found at the India Office in London. Several miner parts have been published by H. Örtel in the Journal of the American Oriental Society. As the manuscript materials, however, were inadequate to give a complete edition of this ·book, the writer of this Introduction published large extracts from it (Das Jaiminiyabrāhmaṇa in Auswahl, Text, Ülbsersetzung, Indices;Amsterdam, 1919): 3.The Jaiminiyaupanişadbrāhmaṇa (properly : the Gayatryupanişad, being a part of the great Brāhmaṇa; ed. by Örtel, New Haven 1894 as Vol. XVI of the J. A. O, S.); 4. The Ārşey a brāhmaṇa (the Jaiminiya text of the Arşeya brāhmaṇa of the Samveda ed. by Burnell, Mangalore 1878); 5. 'The Jaiminiyaśrautasútra (edited with a Dutch translation under the title: "Bijdrage tot de Kennis von het vedische ritueel" by 1), Gaastra, Brill, Leiden 1906); 6. and lastly The Jaiminigțhyasútra, on which text see below. Besides these texts, now printed, the India Office possesses also copies of the Gānas of the Jaiminīyas, brought to Europe also by Burnell. But until the key to its musical notations is found, an edition of these books can hardly be expected. Remarks on the Jaiminigrhyasútra. In his Introduction to the Ķktantravyākaraña(page XLIX) Burnell informed us, that a copy of the Gịhyasátra of the Jaimıniyas with a commentary by Śrīniväsa had just (in the year 1879) come into his possession. This Manuscript was presented to the Ind a office, and through the kindness of Dr. F. W. Thomas, Chief Librarian of the India Office, I was allowed to make use of it. The Mss. is in excellent condition, in Giantha characters. On the title page we read in Burneli's handwriting: "A. C, Burnell, 1879. I. JaiminigỊhyasútra with C. by Crinivāsa. The author refers to previous Kārikās and Vittis. 2. Vinatānanda, a prayoga to the same. Both from Tinavelly MSS. 1. about 200 years old. 2 recent."

·vi. The Manuscript is registered as B 464, written neatly on blue paper on 73 folia, 19 c. m x 24 c, m, in Grantha. Each Sútra is followed by its bhāșya. In two Reports (“Report on a search for Skt. and Tamil mss. for the year 1896/97 by Śeşagiri Sastri No. 1, Madras 1898" and in a ditto for the year 1893/94) I found two more mss, of this text mentioned under No. 24 of the no, I and under no. 65 of no. 2. The first of these two is a copy of an original from Trichinopoly, on paper in Nāgāri comprising 48 pages of 15 lines each. This copy contains the continuous text of the Sûtra alone. The second of the two Madras mss. gives the commentary called Subodhini composed by Śrīnivāsin Adhvarin; this is a copy of a Telugu original on paper, 100 pages of 20 lines each. On these three mss. so based the text as given below: B. designates the ms. of Burnell at the India Office. M' designates the first Madras ms. (text only). Mdesignates the second Madras ms. (Subodhinī). The text is given by me continuously, just as found in M', without division into Sŭtras. To facilitate understanding the sentences are separated by a small danda above the line. In indicating the close of a sentence the commentary was mostly, but not always, my guide. Of the commentary only extracts are presented, but I do not believe that anything deservirg mention has been omitted. Against ordinary use Śrīnivasa comments also on the mantras. These vyākhyās have been received into the extracts only for those mantras, which do not occur in any printed text, or when they occur only in the Mantrabrāhmaṇa of the Kauthumas. I regret to state that I was not able to give a wholly faultless text as the text of the commentary as handed down only in one ms.(B) complete, M' treating of the second part only the ·vi. Sraddha, the aştakaritual, the grharidhi, and the anasnatsamhitakalpa. A few remarks must be made concerning the relation of the commentary to the text as handed down in M'. It is only in the first part (the first Adhyāya) that Śrīniväsa follows this text closely. As to the second part, the commentary disagrees in two respects the texts of M'. First there is no trace that to Srinivasa were known the adbhutaśānti (11. 7) and the grahahoma (II. 9). Consequently these two chapters were the most difficult to reconstruct, In the second place the disposition of the materials in the Subodhini differs in some respects from the one in the text of M'. After treating Khaņda 3 the Subodhini continues : itah param ahitågneh sariranuse ityadi (cp. p. 29, 1. 12 of the text) dahanådisapindyantavidhayakasttrâny ante vyakhyåsyåmaḥ. Then follows immediately the exposition of kh. 6 (gphakarma) as fourth kh. and after it the anaśnatsamhitakalpa (kb. 8). No numbering of khandas is given further on, at the end we read only ity anasnatsamhitåkalpah. Then follows, in agreement with what had been stated by Śrīnivasa (see above), the treatment of khaņda 4, introduced by the words, atha dahanapatulo ryakhyâyate. Having then treated from khaņda 4 unto p. 29, 1. 17 (unto: madhye sariram, these included) Srinivasa deviates again from the text as given by M', as he begins communicating some passages from the Jaiminiyabrāhmaṇa (viz. I. 46-48, cp. the extracts of the commentary on page 65 ) and explaining them (atha âhitagnell kramasamskůra ucyade). As the Sutra itself (p. 30, 1, 1-2) refers to this passage of the Brāhmaṇa with the words tasya niisikayo?? sruvan nidadhyâd ity etenånuvakena this passages cannot have formed a part of the Sútra proper. After treating this matter, and lending with the words: ity ·Tili. ishitagnidahanakalpäh, Śrīnivāsă continues explaining the text, first the passage p. 29, 1. 17-unto p. 30, 1. 9 (unto araveksamânal, incl. i; this part and indicated : iti dvitiyaḥ pátala!. Then follows the exposition of p. 30, l. 9– P. 31, l. 9. At the end we read : ili dahane trtiyah pațalah. On the relation of the Jaiminig rhyasů tra to the other txts of the Jaiminiya s the following may be said. From various facts it is clear, that our sūtra is a genuine text of the Jaiminīyas and that it attaches itself to the other books of this sākha. While in the list of Veda-teachers, to whom at the utsarga ceremony libations of water are to be presented, the Raņāyaniyas begin with Rāņāyani and end with Jaimini (cp. Simon, Beiträge zur Kenntniss der Vedischen Schuler, p. 27, rem. I, and Subrahmaṇyavidvān, Gobhilagshyaprakafikā; p. 113 ), the. JaiminigȚhya mentions Jaimini Talvakāra in the first place ( cp. the text, p. 14, 1. 11 ), The Vrātikavrata prepares the student for the study of the Vratas, i. e. of those parvans of the Samhită, which begin with the vrataparvan; thus the commentary, and cp. Jaim. gļhs. p. 15, 1. 8. This statement agrees with the sequence of the Samans as handed down by the Jaiminiyas, this säkhā beginning the Araṇyaka with the vrataparvan, in contrast with the tradition of the Kauthuma-Rāṇīyanīyas who begin with the arkaparvan, cp. Jaim. ārş. br. p. 23 and Arşeyabrāhmaṇa ( Kauth. ) p. 62, both cited according to Burnell., edition of these texts. The Aupanişada vrata prepares for the study of the Upanişada, which according to śrīnivāsa, comprises ten adhyayas. · This statement seems not to agree with other facts, as the Jaiminīya upanişad brāhmaṇa, edited by Örtel comprises not ten adhyāyas, but twelve anuvākās. On the other hand the assertion of Srinivasa, does agree with ·ix. a communication made by Burnell to Max Müller (see Sacred Books of the East, vol. I, p. Xc.): “The Kena upanişad comprises the 135-145 Khaņdas or the tenth anuvāka” (that is, of the Jaiminiya brāhmaṇa). Most conclusive, however, is the fact that our Sûtra refers repeatedly to the Jaiminīyasambitā, indicating by their pratika the verses, that are to be taken from this Samhita and thus presupposing it as known to its readers (or auditors ?). So e, g: the puruşasûkta according to the Subodhini (see p. 44, 1. 15) has seven verses, whereas the Kauthuma recension knows only five. This is in harmony with the Sambitā, where the seven verses of thus sûkta are handed down in II. 3. 6-11. 4. 2. The Jaiminīyabrāhmaṇa also is supposed to be familiar to those, who accept the domestic ritual of our Sútra as their own. This is clearly seen from Jaim. gļhs. II. 4 (p. 29. I. 12), where the author refers to the 48th, and 46th. anuvāka of the first book of the Brāhmaṇa (see J. A. O. S., vol. XIX, p. 106, 103). There is one point of linguistic character, where our Sûtra harmonizes with the tradition of the Jaiminiyas, viz. the use of the Tamil-malayālam ? instead of Sanskrt d; this? occurs twice : in Kâra i (p. 14, 1. 12) and in il opahavana, That Hindu tradition itself knew our Sūtra to be that of Jaimini is proved by a citation (this is the only passage, where I found the Jaiminigrhya cited) found in the unpublished Bhāşya of Sāyaṇa on the Darśapûranımasasůtra of Baudhāyana. Sayaņa here says : taluvakurakulpe jaimini's càha: whitågnc's cct pûrvain jäyı mriyeta tai nirmianthyena dahei suintupnena vicii. The passage occurs Jaimn. gļhs, II. 5 (heg.). About the relation of the Jaiminigrhya s útra to the other Gịhya sůtras of the Samaveda we remark that our Sútra, as is to be expected, has a closer affinity to the Satras of the Sániaveda (Gobhila and Khedira), ·X. than to the Sätras of ar y other Veđa. Whereas Gobhila and Khadira differ from one another principally in the distribution of the materials, the Khādira, moreover, being more concise than the Gobhilashtra, the jaiminisútra as compared with them, has a totally independent character. It is true that many a sentence of the Jaiminisůtra agrees verbally with the Gobhilasůtra : compare Gobh. I. 1. 9 with Jaimn. 1. 2—3 (we remark the ungrammatical prâcych in Jaim.); Gobh, 1. 1. 10 with Jaiin. 1. 3; Gobh. I. 5.15 with Jaim. 1. 9-10; Gobh. I. 5. 18 with Jaim. 1, 11-12; Gobh. IV. 5.4 with Jaim. 2. 3 ; Gobh. IV. 5.5 with Jaim. 2. 3 (here Khădira and Jaim, agree, in opposition to Gobhila, as both texts reckon the parisamūhana and bhūmyalambhana to the paribhāşās); Gobb. III. 3. 2—5 with Jaim. 14. 7–8; Gobh. III. 2. 51 with Jaim. 14. 15 ; Gobh. III. 3. 9–10 with Jaim. 14. 16-17 ; Gobh. III. 1. 29 with Jaim. 15. 4-5; Gobh, III, 2, 11 with Jaim. 15. 5 ; Gobh. III. 2. 12 with Jaim. ib. ; Gobh. III. 2. 1--4 with Jaim. 15. 10---11; Gobh., III, 2. 6 with Jaim. 15. U ; Gobh. III. 2. 5, 18, 19 with jaim. 15. 12 ; Gobh. III. 2. 29 with Jaim. 15. 16-17; Gobh. III. 2. 32 with Jaim. 16. 5; Gobli. III. 5.3 with Jaim. 18. 4 ; Gobh. III. 5. 11, 12, 14 with Jaim, 18. 4-5; Gobh. III. 5. 32-34 with Jaim. 18. 4–6; Gobh. 111. 5. 13 with Jaim. 18.6 ; Gobh, 111. 5. 31 with Jaim. 18. 6; Gobh. III. 5.7--10 with Jaim, 18.7--9; Gobh. III. 5. 21--22 with Jaim. 18. 10–12 ; Gobh. II. 1. 21 with Jaim, 20. 5. Some of these sûtra-sentences are found also in the Khadirasûtra, but usually in a more or less (different wording. So our Jaininisůtra stands nearer to the Gobhila-than to the Kbadirasætra. This fact does not necessarily compel us to suppose, that it is caused by direct influence of the one on the other Satia, as it is more probable that the Samavedins from older times possessed a common stock of ritual prescriptions, from which each of them drew.

·xi. Whilst the Gobhila and Khadira sätras stand very near to one another and especially have this fact in com: mon, that both of them acknowledge the Mantrabrāhmaņa as their authority for the mantras, cating the mantra taken from this source by its pratika, the Jaiminisútra in this respect also stands by itself. Many a mantra given by the Mantrabrāhmaṇa is found in the Jaiminisútra also, but it is here given always sakalapāțhena and, as is seen from the list of mantras at the end of this edition, never wholly agreeing. Not a few times do we find a mantra in the Jaiminisútra occuring also in the Mantrabrabmaņa, but in a wording agreeing more closely with the recension of the texts of the Black or White Yajurveda. Further it is to be remarked, that our Jaimini text contains some mantras, which as yet are known only from the Kathakagļhyasútra. We may close this Introduction with a few remarks concerning the relation of our Sätra to some texts outside the Samaveda. In the second part of our Sætra we met with some whole chapters, which, mutatis mutandis, are found also in other texts. So the last four chapters occur also in texts of the Baudhāyaniyas. The gļhavidhi (11. 6) is found almost verbally agreeing in Baudh. gļhyaparisista (I. 16): the adbhutaśānti (II. 7) occurs, somewhat longer, in Baudh. gļhyasätra III. 9, the mantras, as is to be expected, differing ; the anaśnatsamhitakalpa (II. 8) has its counterpart and perhaps its origin in Baudh, dharmastra III. 9., whilst finally the grahavidhi agrees nearly verbally with Baudh. g!hyapariśışta I. 15. I, for my part, am inclined to believewe cannot prove it with absolute certainly—that we must admit the possibility of the Jaimini sútra having borrowed these parts from Baudhāyana. On the whole, the texts of the Baudhāyaniyas have become very popular in Southern India and have influenced apparently also other texts of the Sāmaveda, especially the still unpublished Parisişța, the contents of which are given by Winternitz in his Catalogue of South Indian Manuscripts, London 1902, pagei 20.

·8. 10. II. 12. CONTENTS. 1. I--4. prakayajnatantran. पाकयझतन्त्रम्। 5. punisuvanam. पुंसवनम् । 6. nindimukhasraddham. नान्दीमुखश्राद्धम् । 7. simantonnayanan. सीमन्तोन्नयनम् । jātakarina. जातकर्म। 9. nümakarma. नामकर्म । prisanakarma. प्राशनकर्म। cantlam. चौडम्। upanayanam. उपनयनम्। 13. sandhyopisanam. सन्ध्योपासनम् । 14. upitkaranam. उपाकरणम्। 15. utsargah. उत्सर्गः। 16-18. vratani (godinam 18). व्रतानि (गोदानम् १८) । 19. samávartanam. समावर्तनम् । 20-22. vivahah. विवाहः। "23. sêyampratarhomau; सायंप्रातहोमौवैश्वदेवम् । vaišvadevam. 24. navayajnali. नवयज्ञः। II. 1-2. sråddham. श्राद्धम्। 3. astakih. भएका:। 4. qurdhvadchikan. और्वदेहिकम्। udakaran im, asthi- उदकरणम्, अस्थिसञ्चयनम् । samcayamam. 6. gxhuvidhill. गृहविधिः। 7. adbhutusaniih. अद्भुतशान्तिः 8. anasnatsamhittikalpah. अननसंहिताकल्पः । 9. grahsantih. प्रहशान्तिः। 5.

·*ओ३म्* अथातो ऽग्निं प्रणेष्यन्प्रागुदक्प्रवणमभ्युत्य' स्थण्डिलं लक्षणं कुर्यान्मध्ये प्राची रेखामुल्लिख्योदीची च संहिता पश्चात्तिस्रो मध्ये प्राच्योऽभ्युच्यामिं प्रतिष्ठापयर्भुवः स्वरिति लक्षणावृदेषा सर्वत्रा- थातः पाकयज्ञान्व्याख्यास्यामो हुतो ऽहुतः प्रहुतः प्राशित इति तेषामेकानौ होमो नित्ये यज्ञोपवीतोदकाचमने दर्शपूर्णमासतन्त्राः खतन्त्रा वा दक्षिणतो ऽनेः पूर्णपात्रमुपनिदधाति सुवं चापां पूर्णमुत्तरतो ऽरिष्माबहिर्देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोबाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रोक्षामीतिरे प्रोक्षितमुपल्लप्तं भवति सकृयजुषा द्विस्तूष्णीं खादिरः पालाशो वेध्मस्तदलाभे विभीतकतिल्वकबाध- कनिम्बराजवृक्षशल्मल्यरलुदधित्थकोविदारश्लेष्मातकवर्ज सर्ववन- १० स्पतीनामिध्मः कुशालामे शूकतृणशरशीर्यबल्बजमुतवनलशुण्ठवर्ज सर्वतृणानि शुक्राः सुमनसस्तासामलामे जपारूपकाकुत्थामण्डीकुर- एडकवर्ज गन्धवत्यो वा सर्ववर्णाश्चतस्र आज्यप्रकृतयो भवन्त्यूधन्य वावाचं वा दधि वा पयो वा पश्चादगेराचमनं त्रिराचामेतिः परिमृजेत्सकृदुपस्पृशेत्पादावभ्युच्य शिरश्च शीषण्यान्प्राणानुपस्पेशदर्प ३ .१ प्रणेष्यन् M'; प्रणष्यन् M%; प्रणयिष्यन् B text and comm. २ M' : देवस्य त्वेति सावित्रेण instead of देवस्य ... प्रोक्षामांति. ३ काकुत्थम° M. ४ ऊधन्यं B (comm.); उधन्यंB (t); उदन्यं M'; ऊद्धन्यM (t); उ(?)अन्य M (comm.). ५ om. all exc. M. ६ आचामे° B; आचमे° M', M'.

·जेमिनिगृह्यसूत्रे १. १-२. उपस्पृश्य पश्चादमेरुपसमाहितस्योपविश्य दक्षिणेन पाणिना भूमिमा- रम्य जपतीदं भूमेर्भजामह इदं भद्रं सुमङ्गलं परा सपनान्बाधस्वा- न्येषां विन्द ते धनमिति बस्वन्तं रात्रिबेदिमस्तोम्येन तुचेनानि परिसमूहेदाचया वा त्रिः प्रस्तरमुपसंगृह्य प्रतिदिशं परिस्तुणाति दक्षिणपुरस्तादुपक्रम्याग्रैर्मूलानिछादयन्पश्चाद्वोपस्तीर्योलपराजिभ्या- मुपहरेदाक्षिणोत्तरः सन्धिः ॥१॥ प्रस्तरात्पवित्रे गृयाति प्रादेशमात्रे समे अप्रशीर्णाग्रे अनन्तर्गर्भ अङ्गुष्ठेनोपकनिष्ठिकया च धारयननखेन छिनत्ति पवित्र स्थो वैष्णव्याविति विरूवमगिरनुमा येद्विष्णोर्मनसा पूते स्थ इति १० सकृयजुषा द्विस्तूष्णीं पात्रस्योपरिष्टात्पवित्रे धारयबाज्यमासिच्योत्त- रेणामिमगाराविरूह्य तेष्वधिश्रित्यावद्योत्य दर्भतरुणाभ्यां प्रत्यस्य निः पर्यमि कृत्वोदगुद्वास्य प्रत्यूह्याङ्गारानुदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां त्रिरुत्पु- नात्याज्यं च हविश्व प्रणीताश्च सुवं च देवस्त्वा सवितोत्पुना- त्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिरिति देवो व इति १५ प्रणीताः पुनराहारमाज्यस्य सकृयजुषा द्विस्तूष्णीमुत्तरतो sa: प्रणीताः प्रणीय दkः प्रच्छाध दक्षिणतो ऽनेः प्रस्तरं निधाय प्रस्तरस्योपरिष्टात्पवित्रे निधाय विरूपाचं जपत्यों तपश्च तेजश सत्यं चात्मा च धृतिश्च धर्मश्च सत्त्वं च त्यागर ब्रमा च प्रम च तानि प्रपद्ये तानि मामवन्तु भूर्भुवः स्वरों महान्तमात्मान- २० मध्यारोहामि विरूपाक्षो ऽसि दन्ताजिस्तस्य ते शय्या पणे गृहा अन्तरिक्षे ते विमितं हिरण्मयं तद्देवानां हृदयान्ययस्मये कुम्मे १ पालभ्य B. २ उपक्रम्य M', B (c); उपकाम B (t); उपक्रमः M'. ३ Thus M%; °श्चाद्वोपरिस्ती° B, M'. ४ मि M'. ५ सत्वं B. सत्यं M. ६ गृहान्तरि or ग्रहा° all. ४ हिरगमयं B (text and comm.) M"; हिरण्य M'.

·३ जैमिनिगृह्यसूत्रे १. २-३. अन्तः संनिहितानि तानि बलभूश्च बलधा च रक्ष यो' मा प्रमदः सत्यं ते द्वादश पुत्रास्ते त्वा संवत्सरेसंवत्सरे कामप्रेण यज्ञेन याजयित्वा पुनर्ब्रह्मचर्यमुपयन्ति त्वं देवानां ब्रामणो ऽस्यह मनुष्याणां ब्रामणो वै ब्रामणमुपधावति तं त्वोपधावामि जपन्त मा मा प्रतिजाप्सीर्जुह्वन्तं मा मा प्रतिहौषीः कुर्वन्तं मा मा ५ प्रतिकार्षास्त्वां प्रपद्ये त्वया प्रसूत इदं कर्म करिष्यामि तन्मे समृध्यतां विरूपाक्षाय दन्ताजये ब्रह्मणः पुत्राय ज्येष्ठाय श्रेष्ठाया- मोपाय कर्माधिपतये नम इति ॥२॥ नुवं प्रणीतासु प्रणीय निष्टप्य दभैः संमृज्य संमार्गानभ्युच्या- गावाधाय दक्षिणं जान्वाच्यामध्यं चेत्किंचिदाज्ये ऽवपद्येत घुणस्त्र्य- १० म्बुका मक्षिका पिपीलिकेत्या पश्चभ्य उद्धृत्याभ्युत्क्ष्योत्पूय जुहुयात्प- रिधीन्परिदधाति मध्यमं स्थवीयस पश्चादीर्घ मध्यमं दक्षिणतः कनीयसमुत्तरतः संस्पृष्टान्दक्षिणतो ऽओरपां कोशं निनयत्यदिते ऽनुमन्यस्वेत्यनुमते ऽनुमन्यस्वेति पश्चात्सरस्वते ऽनुमन्यस्वेत्युत्तरतो देव सवितः प्रसुवेति त्रिः प्रदक्षिणमग्निं परिषिश्वेदेव सवितः १५ । प्रसुव यज्ञं प्रसुव यज्ञपति भगाय दिव्यो गन्धर्वः केतपूः केतं नः पुनातु वाचस्पतिर्वाचं नः स्वदत्विति सकृद्यजुषा द्विस्तूष्णीमथे- ध्ममादाय सुवेणाज्यं गृहीत्वाभिघार्यानावस्यादधात्ययं त इध्म प्रात्मा जातवेदस्तेन वर्धस्व चेध्यस्व चेन्द्धि वर्धय चास्मान्प्रजया पशुभि- ब्रह्मवर्चसेनानायेन समेधय स्वाहेति मनसाघारौ जुहोति संतत-२० मक्ष्णया प्रजापतये स्वाहेत्युत्तरं परिधिसन्धिमन्ववहृत्य नुवमिन्द्राय स्वाहेति दक्षिणं परिधिसन्धिमन्ववहत्याघारौ३ हुत्वाज्यभागौर १ रक्षणो B; लक्षणो M'; रक्षनो M. २ only in M. ३ आधारे त्वा M°; not found in the other sources.

·४ जमिनिगृवस्त्रे १. ३-४. जुहोत्यमये स्वाहेत्युत्तरतः सोमाय स्वाहेति दषियतस्तावन्तरे- णाहुतिलोको भूः स्वाहा भुवः स्वाहा स्वः स्वाहा भूसवः स्वः स्वाहेत्त्यमये ऽभीषोमाम्यामिति पौर्णमास्याममय इन्द्रामिभ्यामित्य- मावास्यायामुत्तरपूर्वामुत्तरपूर्वामाहुतिं जुहोत्पनमिजुदाहुत्याहुति ५ प्रत्यक् सौविष्टकृतस्थानावित्यो ऽमिः पुरस्तात्स्विष्टकृदन्ते ऽन्यत्र' वपाहोमाज्यहोमाभ्यां न स्विष्टकृतं प्रत्यभिधारयति खुवै सकृदा- ज्यमुपस्तुणाति दिईविषो ऽवद्यति सकृदाज्येनामिषार्य प्रत्यमिघा- रखत्यहुष्ठेनाकुलिम्यां च मांससंहिताभ्यां विहविषो ऽवधति द्विराज्येनामिषार्य प्रत्यमिधारयति जामदग्न्यानां तद्धि पत्रावत १. भवत्यगुल्या तृणकूर्चेन वा एषा होमावृत्सर्वत्र ॥३॥ सपवित्रं प्रस्तरमादत्ते तस्याग्राणि अवे ऽनक्ति दिव्यच्वेति मध्यमाज्ये ऽन्तरिक्षे ऽवेति मूलानि हविषि पृथिव्यामश्वेति प्रस्तरात्तणं निरस्यत्यायुषे त्वेति प्रस्तरममावनुप्रहरत्यमये ऽनुमतये स्वाहेति पश्चात्तणमनुप्रहरति द्विषन्तं मे ऽभिधेहि तं चैव प्रदह १५ स्वाहेति घृतनालाः समिध आदधाति समृद्ध्यै स्वाहेति भूमि- मारभ्य शीर्षण्यान्प्राणानुपस्पृशेदप उपस्पृश्य द्वादश प्रायश्चित्ता- हुतार्जुहोत्याकूत्यै स्वाहा ।। कामाय स्वाहा ॥ समृद्ध्यै स्वाहा ।। ऋचा स्तोमं समर्घय गायत्रेण रथंतरं वृहद्गायत्रवर्तनि स्वाहा ।। उदु त्वं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः । दृशे विश्वाय सूर्य स्वाहा ।। चित्र देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्यामेः । भाषा द्यावा- पृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च स्वाहा ॥ उदय . १ खिष्टकदन्तेनअन्यत्र M'; स्विष्टकृतंतेअन्यत्र M'; स्विकृतन्तन्यत्र B. २ अभिघार्य missing in B, M": ३ घृताक्लाः B. ४ पालभ्य M. ५ भाक्रस्यै M', B; आत्माय M'.

·५ जैमिनिवस्त्रे १. ४. तमसपरि स्वः पश्यन्तो ज्योतिरुत्तरम् । देवं देवत्रा सूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तमं स्वाहा ॥ प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता बभूव । यत्कामास्ते जुहुमतमो ऽस्तु वयं स्याम पतयो रयीणां स्वाहा ॥ भूः स्वाहा ॥ भुवः स्वाहा ॥ स्वः स्वाहा ॥ भूर्भुवः स्वः स्वाहेत्यथास्तीर्णान्दर्भानानीय प्रणीतानां च सवस्य चोपरिष्टात्कृत्वापसावयञ्जपति३ सदसि सन्म भूयाः सर्वमसि सर्व मे भूयाः पूर्णमसि पूर्ण मे भूया अक्षितमसि मा में चेष्ठा इति प्रतिदिशमप उत्सिञ्चति प्राच्यां दिशि देवा ऋत्विजो माजयन्ता- मिति प्राचीनावीती दक्षिणस्यां' दिशि मासाः पितरो माजयन्ता- मितिः यज्ञोपवीती भूत्वाप उपस्पृश्य प्रतीच्यां दिशि गृहाः पशवो १० मार्जयन्तामित्युदीच्या दिश्यापोषधयो वनस्पतयो मार्जयन्तामित्यू- ध्वायां दिशि यज्ञः संवत्सरो यज्ञपतिर्मार्जयन्तामिति समुद्रं वः पहिणोमीत्यपो निनीय समुद्रं वः प्रहिणोम्यक्षिताः स्वां यो- निमपि गच्छत । अरिष्टा अस्माकं वीराः सन्तु मा परासेचि नः स्वमिति यदप्सु ते सरस्वतीत्यङ्गुष्ठेनोपकनिष्ठिकया चाक्षिणी १५ विमृजेद्यदप्सु ते सरस्वति गोष्वश्वेषु यन्मधु । तेन मे वाजि- नीवति मुखमद्धि सरस्वतीति दर्भान्परिधींचानावाधाय वामदेव्येन शान्ति कृत्वा त्रिः पर्युक्षेत्सहविष्कं प्रदक्षिणमन्वमंस्थाः प्रासावी- १ The Mss. om the visarga constantly before स्व. २ अथास्तीर्णन्दभीन° B; यथाम्तीर्ण दीन° M'; विस्तीर्णान् दीन M'. ३.Read अवस्रावयन् ? ४ इति only in MP. ५ दक्षिणायां M', M'. ६ Thus runs the text in M. In B MP the pratika is not given at the first place, but the Mantra is found immediately Sakalapathena and then, after sra, the act, if above.p. 3. I. 15. Thus throughout further on.

·wr जैमिनिगृह्यसूत्रे १. ४-७. रिति मन्वान्सनमयेत्पूर्णपात्रमुपनिहितं सा दक्षिणा यथाश्रद्धदक्षिणाः पाकयज्ञाः पूर्णपात्र वा ॥४॥ पुंसवनं तृतीये मास्यन्यत्र गृष्टे ते चहें अपयित्वा पृषदाज्यं वा स्थालीपाकवत्संस्कृत्य पुरुषसूक्तेन जुहुयान्माषौ च यवं च पुनिङ्गं कृत्वा दधिद्रप्सेनैनां प्राशयेत्प्रजापतिः पुरुषः परमेष्ठी स मे पुत्रं ददात्वायुष्मन्तं यशस्विनं सह पत्या जीवसूर्भूयासमिति न्यग्रोधशुषं फलाम्यामुपहितं शुक्लरक्ताभ्यां सूत्राभ्यां ग्रथित्वा कण्ठे धारयेद्धवकुमारायेत्याचक्षत वासो दक्षिणा ॥ ५॥ अथातो नान्दीमुखेभ्यः पितृभ्यः पूर्वेद्याख्यास्याम आर्यमा- १० णपक्षे पुण्ये नक्षत्रे श्वः करिष्यामीति श्वो भूते वानं संस्कृत्य शुचीन् श्रोत्रियान्बामणाननुमन्त्रयते शुचिः शुक्लमनामाच्छाद्य यज्ञोपवीत्यप प्राचम्य चतुःशुक्लान्बलीन्हरती दधि तण्डुलाः सुरभि शुक्राः सुमनस इत्यग्न्यायतने प्रागग्रान्दर्भान्संस्तीनिये सोमाय प्रजापतये विश्वेभ्यो देवेभ्य ऋषिभ्यो भूतेभ्यः पितृभ्यः १५ सर्वाभ्यो देवताभ्यो नम इति हविष्यमनं ब्रामणेभ्यः प्रदाय दना माषमत्स्यमांसभक्ष्याशनैरित्यपरमथ चतुष्टयमादाय व्रीहियवपुष्पस- पाणीति सह तैरेवोदकुम्भमादाय मनः समाधीयतां प्रसीदन्तु भवन्त इत्युत्का सप्रणवं नान्दीमुखाः पितरः श्रीयन्तामित्येवं यथार्थमितरे प्रतिबयुः३ .॥ ६ ॥ Ja 'सीमन्तोनयनं चतुर्थे मासि षष्ठे ऽष्टमे वा पूर्वपचे पुण्ये नक्षत्रे हस्तोत्तराभिर्वा कुर्यात्तिलमुद्गमित्रं स्थालीपाकं अपयित्वान्वार- ब्धायां जुहुयान्महाव्याहृतिभिर्तुत्वा प्राजापत्यया चाथैना पश्चा २० १ Repetition of the last two words only in B. २ Thus M'; कर्णे B. ३ B repeats the last three words. ४ प्राजापत्ययचा M.

·२ जमिनिगृवस्त्रे १. ७-:. दमेमंद्रपीठ' उपवेश्यैरकायां वाहतोत्तरायो तस्यै निः शुक्रया' शलल्या प्राणसंमितं सीमन्तं कुर्याच्छुळेना मूर्भः प्राणाय त्वापानाय त्वा व्यानाय त्वेत्यथास्या दक्षिणं केशान्तं सम्भिरलंकृत्य तथोत्तर हिरण्यवतीनामपां कांस्य पूरयित्वा तत्रनामवेक्षयन्पृच्छद्धिं भूलवः स्वः किं पश्यसीति परा प्रत्याह प्रजा पशून्सौभाग्यं मह्यं दीर्घमायुः पत्युरिति वासो दक्षिणा हिरण्यं वा ॥ ७ ॥ कुमारे जाते जातकर्म प्राक्स्तनप्राशनाद्रीहिं च यवं च जा- तरूपेणावघृष्येदमममिति प्राशयेदिदमममयं रस इदं प्राणेनामृतं सह पृथिवी ते माता द्यौः पिता जीवाहि शरदः शतं पश्याहि शरदः शतमित्यथैनमभिमन्त्रयते ऽदङ्गात्संभवसि हृदयादधि जायसे । १. आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतं पश्याहि शरदः शतमित्यथैनं परिददात्यहे त्वा परिददाम्यहस्त्वा राज्य परिददातु रात्रिस्त्वाहोरात्राभ्यां परिददात्वहोरात्रौ त्वार्धमासेम्यः परिदचाम- धमासास्त्वा मासेभ्यः परिददतु मासास्त्वर्तुभ्यः परिददत्ततवस्त्वा संवत्सराय परिददतु संवत्सरस्त्वा जरामै मृत्यवे परिददात्विति ॥ को ऽसि कतमो ऽसीत्याह सं मासं प्रविशासावित्ववास्य गुवं नाम ददाति वेदोऽसीत्यथास्य मूर्धानमुपजिप्रत्यरमा भव परशुभव हिरण्यमस्तृतं भव पशूनां त्वा हिंकारेणामिजिनामीत्येवमेव प्रवा- सादेत्य पुत्राणां मूर्धानमुपजिप्रति फलीकरणमिश्रान्सर्षपान्दशरा- अमनौ जुहुयात् शण्डायेति द्वाभ्यां शण्डाय मर्कायोपवीराय शो- २० ण्डिकेर उलूखलो मलिम्लुचो दुणाशि' च्यवनो नश्यतादितः५ , पीठमुप° all; cp. Par. Grhs. I. 15. 4. २ The Mss. om the visarga. ३ सम्मासं B. M शर्मासं M (cp. Mantr. br. I.5.14). ४रुणाशि M'. ५Without visarga the Mss.

·जैमिनिगृखसत्रे १. ८-११. स्वाहा । पालिसन्विलिखबनिमिषन किंवदन्त' उपश्रुतिरर्यम्णः कुम्मी शत्रुः पात्रपाणिनिपुणहान्त्रीमुखः सर्पपारुणो नश्यतादितः२ स्वाहेति दशरात्रं दम्पती सूतको भवतस्तस्यान्ते स्मात्वोत्था- नम ॥ ८ ॥ अथातो नामकर्म पूर्वपक्षे पुण्ये नक्षत्रे द्वादश्यां वा पिता नाम कुर्यादाचार्यो वा तमहतेन वाससा समनुपरिगृह्य पिता- केनासीत तस्य नामधेयं दद्याद् अक्षरं चतुरक्षरं वा घोषवदा- अन्तरन्तस्थमनुनक्षत्रमनुदैवतमनुनामातद्धितमाकारान्तं स्त्रियै यथा- थं३ वा कुमारयज्ञेषु च नक्षत्रं नक्षत्रदैवतं तिथिमिति यजते १० अष्टावन्या जुष्टा देवता यजते ऽग्नि५ धन्वन्तरि प्रजापतिमिन्द्रं वस्त्रुद्रानादित्यान्विश्वान्देवानित्येतासुन ६ स्विष्टासुई सर्वा देवता अभीष्टा भवन्ति ॥ ६ ॥ अथातः प्राशनकर्म पूर्वपक्षे पुण्ये नक्षत्रे ब्राह्मणान्भोजयित्वा हविष्यमबं प्राशयेदनपते ऽनस्य नो देवनीवस्य शुष्मिणः ।.प्र १५ प्रदातारं तारिष ऊर्ज नो धेहि द्विपदे शं चतुष्पद इति ॥१०॥ तृतीये संवत्सरे जटाः कुर्वीत गर्भतृतीय इत्येक उदगग्रने पूर्वपचे पुण्ये नक्षत्रे ब्राह्मणान्वस्तिवाच्यापराहे ऽग्निं प्रणयित्वा दक्षिणतो ऽमेश्चत्वारि पूर्णपात्राणि निदध्याद्रीहियवानामभितो मध्ये तिलमाषाणामाचान्तोदके ऽन्वारब्धे जुहुयान्महाव्याहृतिभिहुत्वा १ Thus B; किंवदन्तीम् M'; किंवदन्ती M. For the two mantras cp. Par. gļhs. I. 16. 23. २ Without visarga the Mss. ३ MP instead of यथार्थ : अभिधानसमर्थ. x În Mº begins a new Khaņda; consequently this recension has one Khanda more in the first praśna. ५ Thus B M'; अग्नि ध° M'; read अग्निधन्वन्तरी ? ६ Thus B; एतास्वष्टामु M'; एतास्वष्टा M. :

·६ जमिनिगृह्यसूत्रे १. ११. विरूपाक्षणात्र पश्चमी जुहोति सर्वोषधीभि स्फाएटमुदकमानयन्ति' बीहियवास्तिलमाषा इत्येतत्सर्वोषधमायमगात्सविता सुरेणेति चुरमादत्त प्रायमगात्सविता सुरेण विश्वेदेवैरनुमतो मरुद्भिः । स नः शिवो भवतु विश्वकर्मा यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न इत्युष्णेन वायरे उदकेनेहीत्युदकमादत्त उष्णेन वायः उदकेनेह्यदितिः केशा- ५ न्वपत्वित्याप उन्दन्तु जीवस इति दक्षिणं केशान्तमभ्युन्यादाप उन्दन्तु जीवसे दीर्घायुष्ट्वाय वर्चस इति तसिंस्तिस्रो दर्भपिञ्जूलीरु- पदधात्येकां वा धारयतु प्रजापतिरिति धारयेद्धारयतु प्रजापतिः ३पुनः पुनः सुवप्तवा इत्यूचं त्रिरादर्शन स्पृष्ट्वा येन धातेति चुरेण छिन्यायेन धाता बृहस्पतेरग्नेरिन्द्रस्य' चायुषे ऽवपत् । तेन त १० आयुषे वपामि सुश्लोक्याय स्वस्तय इति येन तत्प्रजापतिर्मरुभ्यो" गृहमेधिभ्यो ऽधपत् । तेन त आयुषे वपामि सुश्लोक्याय स्वस्तय इति येन भूयश्चरात्ययं ज्योक च पश्याति सूर्यम् । तेन त आयुषे वपामि सुश्लोक्याय स्वस्तय इत्येवं पश्चात्तथोत्तरतः६ प्रतिमनं केशांश्च दर्भपिजलीशेषांश्वानडुहे गोमये ऽभूमिस्पृष्टे निदध्याह्राम- १५ णस्य पुरस्तात्पश्चादितरयोर्वर्णयोयत्चुरेणति नापिताय धुरं प्रयच्छे- धत्तुरेण मम्ला' वप्ना वपसि नापिताङ्गानि शुद्धानि कुर्वायुर्व! मा हिंमीनापितेति यथेषां गोत्रकल्पः कुलकल्पो वाप्लुते प्रायश्चि- तीर्जुहुयादावृतैव स्त्रियाः कुर्यादमयं समयं चेत्पश्चाज्जुहुयादथास्य १ The MSS. have mostly स्फागड (गड and एट are often confounded in Grantha); is the text corrupted from "भिः फागतमु° or is स्फाण्ट equal to फागट ? Comm. मह क्वरितं. २ Thus B, M'; वायवुद° M'. ३ BM' om. पुनः पुनः ४ अग्नेर् alone in MP. ५ Thus MM'; instead of येन तत् ६ Thus M', MP; पश्चादथोB. ७ Thus B; क्षुग्णामम्ला M'; मन्मला M'. B: यत.

·१ १० जमिनिगृह्यसूत्रे १. ११-१२. मूर्धानमारभ्य जपति त्रियायुष कश्यपस्य जमदग्नेलियायुष' यद्देवानां त्रियायुष' तत्ते अस्तुर त्रियायुषमिति धान्यपन्वले गोष्ठे वा केशानिखनेत्कुशलीकर्ता पूर्णपात्राणि हरेगौर्दक्षिणा ॥११॥ - सप्तमे ब्रामणमुपनयीत पञ्चमे ब्रह्मवर्चसकाम नवमे त्वायु- ५ काममेकादशे क्षत्रियं द्वादशे वैश्यं नाति षोडशमुपनयीत. प्रसृष्टभूषणो' ह्येष वृषलीभूतो भवतीति तत एनं मातमलंकृत मानादं कृतनापितकृत्यमानयन्ति तमहतेन वाससा परिदधीत परीमं सोमेति यथावर्ण परीमं सोम ब्रह्मणा महे श्रोत्राय दध्मसि । यथेमं जरिमा ण ६ याज्ज्योक् ६ श्रोत्रे अधि जागराजीवाहि शरद: १० शतं पश्याहि शरदः शतमिति परममिन्द्र ब्रह्मणा महे राधाय दध्मसि । यथेमं जरिमा ण याज्ज्योग्राष्ट्रे अधि जागराजीवाहि शरदः शतं पश्याहि शरदः शतमिति परीमं पोष ब्रह्मणा महे, पोषाय दध्मसि । यथेमं जरिमा ण ८ याज्ज्योक् ८ पोषे अधि जा- गराजीवाहि शरदः शतं पश्याहि शरदः शतमित्यथैनं पश्चादः १. प्राचखमुपवेश्य यज्ञोपवीतिनमाचार्य भाचामयत्याचान्तमुत्थाप्योत्त. रतोऽग्रेःप्राचो दानास्तीर्य तेष्वक्षतमश्मानमत्याधाय तत्रैनं दक्षिणेन पादेनाश्मानमधिष्ठापयेदिममश्मानमारोहाश्मेव वं स्थिरो भव द्वि- पन्तमपवाधस्व ६ मा च वा द्विषतो वधीदित्यथैनं पश्चादनेः प्रा- मुखमुपवेश्योत्तरत प्राचार्यो ऽन्वारब्धे जुहुयान्महाव्याहृतिभिर्तुत्वा २० वेदाहुतिभिश्च संपातमास्ये भूर्ऋचः१० स्वाहेति प्रतिमत्रं भूचः १० १ श्यायु° B. ३ उपनयते B; उपनयेत M'.उपनीयत M ४ Thus B; उपनीयत MP3; उपनयेत M. ५ प्रत्रस्त M',M. ६ णयाज्यो° B, M', M. ७णयज्यो° B; याज्यो° M'; missing ८ णयानज्यो° B; णयाज्यो° M'; missing in M'. १. The Visarga not in the MSS. . २स्तु B. in M'. है अववाघMI M.

·. जैमिनिगृह्यसूत्र १. १२. ११ स्वाहा भुवो यजूंषि स्वाहा स्वः सामानि स्वाहेति प्राशितमा- चान्तमुत्थाप्य नमो वातायेन्येनं प्रदक्षिणमनि परिणये नमो वाताय नमो अस्त्वग्नये नमः पृथिव्यै नम श्रोषधीभ्यो नमो वो ऽदृष्टाय बृहते करोमीत्यधिगन्तरधिगच्छ प्रदातः प्रयच्छासावमुष्मै वेदमि. त्यथैनं पश्चादनः प्राङ्मुखमवस्थाप्य पुरस्तादाचार्यः प्रत्यङ्मुखस्तावञ्ज- ' ली कुरुत उत्तरत आचार्यस्तमन्यो ऽद्भिः पूरयेभिस्रावेणेतरस्य पूरणमर्थन संशास्ति ब्रह्मचर्यमगामुप मा नयखेति को नामा- सीत्यसाविति नामधेयं दद्यात्तत्राचार्यों जपति हिं भूर्भुव: स्वरा- गन्त्रा समगन्महि प्र सु मयं युयोतन । अरिष्टाः संचरेमहि स्वस्ति चरतादयमित्यथास्य दक्षिणेन. हस्तेन दक्षिणं हस्तं. गृहातीन्द्रस्ते ? हस्तमग्रभीद्धाता हस्तमग्रभीत्पूषा हस्तमग्रभीत्सविता हस्तमग्रभी- दर्यमा हस्तमग्रभीन्मित्रस्त्वमसि धर्मणानिराचार्यस्तवेति प्राणानां प्रन्थिरसीति नाभिदेशमारभ्य५ जपति प्राणानां ग्रन्थिरसि मा वित्रसामृत मृत्योरन्तरं कुर्विति दक्षिणमंसमन्ववमृश्य मयि व्रत इति हृदयदेशमारभ्य५ जपति मयि व्रते हृदयं ते अस्तु मम चित्तमना १५ चित्तं ते अस्तु । मम वाचमेकवतो जुषस्व बृहस्पतिस्त्वा नियुनक्तु मयीत्यर्थन परिददात्यनये त्वा परिददामि वायवे त्वा परिददामि दवाय त्वा सवित्रे परिददाम्यद्भयस्त्वोषधीभ्यः परिददामि सर्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यः परिददामि सर्वेभ्यस्त्वा भूतेभ्यः परिददाम्यरिष्ट्या इत्यर्थनं संशास्ति ब्रह्मचार्यसि समिध आधेह्यपो ऽशान कर्म कुरु मा दिवा २० स्वाप्सीरित्यनये समिधमाहार्षमिति घृतेनाताः समिध आदधात्यमये १ Cp. page 5 note 6. २ स्वग्न M, MP. ३ श्राचार्यःतम' B; प्राचार्यस्यतम'' M ; प्राचार्यस्थतम'' M. ४M' here and further on throughout अग्रहीत. ५आलभ्य M',B.

·५ १२ जैमिनिगृह्यसूत्रे १. १२. समिधमाहार्ष१ बृहते जातवेदसे । यथा त्वमने समिधा ममिध्यस प्रचमहमायुषा वर्चसा तेजसा सन्या मेधया प्रज्ञया प्रजया पशु- भिमवर्चसेनानायेन धनेन समेधिषीय स्वाहा ॥ अप्सरासु या मेधा गन्धर्वेषु च यन्मनः । देवी मेधा मनुष्यजा सा मां मेधा सुरभिर्जुषतां स्वाहा ॥ भूः३ स्वाहा भुवः३ स्वाहा स्वः३ स्वाहा भूर्भुवः स्वः स्वाहेतीयं दुरुतादिति मेखलामावधीत इयं दुरुक्का परिवाधमाना वर्ण पवित्रं पुनती म आगात् । प्राणापानाभ्यां बलमाभरन्ती स्वसा देवी सुभगा मेखलेयम् ।। ऋतस्य गोप्त्री तपसः परस्पी प्रती रक्षः सहमाना अरातीः । सा मा समन्तादभिपर्येहि १० भद्रे भतारस्ते मेखले मा रिखामेति मोजी ब्रामणस्य मौवीं राजन्यस्य मुञ्जमिश्रां तामलीं- वैश्यस्य मोञ्जी वा सर्वेषामथ परि- धानानि क्षोमं वा शाणं वान्तरं ब्राह्मणस्यणेयमुत्तरं रौरवं राजन्यस्याजं वेश्यस्यैणेयं वा सर्वेषां स्वस्त्ययनो ऽसीति दण्ड प्रयच्छेत्प्राणसंमित पालाशं ब्राह्मणस्य बैल्वं ब्रह्मवर्चसकामस्य १५ नैयग्रोधं राजन्यस्यौदुम्बरं वैश्यस्य पालाशं वा सर्वेषां मातरं प्रथम मिक्षेताथान्याः सुहृदो भवत्पूर्वया प्रामणो भिक्षेत भवति भिक्षा देहीति भवन्मध्यमया राजन्यो भिक्षां भवति देहीति भवदन्त्यया वेश्यो देहि भिक्षां भवतीति क्षां च हिं च न वर्धयेद्भवत्पूर्वया वा सर्वे प्रायश्चित्तं चेदुत्पद्येत जीवा स्थ जीवयत मेत्येनमप २. आचामयेजीवा स्थ जीवयत मापो नाम स्थामृता नाम स्थ स्वधा १ श्राहारियन B. २ प्रश्नया B. All Mss. without visarga. ४ परस्पाः and परस्फा MP text and comm.; परिस्वी B text and comm., M. ५ तामली B ; तमली M', MP. ६ Thus only M'; न्य: B, M'. ७ सुहृदः M', '; सुहृदं B.

·अमिनिगृह्यसूत्रे १. १२-१३. १३ नाम स्थ तासां वो भुक्षिषीय सुमती मा धत्त शिवा मे भवत नमो वो ऽस्तु मा मा हिंसिष्टेति भैक्षमुपन्याहृतमूर्ध्व त्रिरात्रात्सा- वित्री प्रत्यात्तदहर्वा पश्चादनेः पच्छो ऽधर्चशः सर्वामित्यनूच्य वेदमारभ्याने व्रतपत इति घृतेनाकाः समिध श्रादधात्यग्ने वतपत व्रत चरिष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यतां स्वाहा । वायो तपते ५ व्रतं चरिष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यतां स्वाहा । आदित्य व्रतपते व्रतं चरिष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यतां स्वाहा । व्रतानां तपते व्रतं चरिष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यतां स्वाहेति तदेततादेशनं सर्वत्र व्रतसमाप्तावने व्रतपते व्रतमचारिप तदशकं तन्मे ऽराधि स्वाहेति मत्रान्सनमयेदथैनं संशास्ति ब्रह्मचार्याचार्याधीनः प्रशान्तो ऽधःशायी दण्डमेखलाजिनजटाधारी स्व्यनृतमधुमांसगन्धमाल्यवर्जी भवेति त्रिरात्रमक्षारालवणाश्यूर्ध्व त्रिरात्रात्प्राची बोदीची वा दिशमुपनिष्क्रम्य पलाशं गत्वा व्याहृतिभिरभ्यज्य स्थालीपाकेनेष्ट्वा यज्ञोपवीतं" दण्डामित्युदस्य प्रत्येयाद्गार्दक्षिणा ।। १२॥ सायंप्रातरुदकान्ते पूतो भूत्वा सपवित्रो ऽद्भिर्जियेतापोहिष्ठी- याभिस्तिसृभिस्तरस मन्दी धावतीति चतसृभिर्वामदेव्यमन्ते शुचौ देशे दर्भेष्वासीनो दर्भान्धारयमाणःप्रत्यङ्मुखो वाग्यतःसन्ध्यां मनसा ध्यायेदा नक्षत्राणामुदयादुदितेषु नक्षत्रेषु त्रीन्प्राणायामान्धारयित्वा सावित्री सहस्रकृत्व आवर्तयेच्छतकृत्वो वा दशावरमथाभिमुपतिष्ठते ऽग्ने त्वं नो अन्तम इत्यथ वरुणमुपतिष्ठते त्वं वरुण उत मित्र २ इत्येतयैवावृता प्रातः प्राङ्मुखस्तिष्ठनथादित्यमुपतिष्ठत उद्वयं तमस- ३ १ भुक्षीय B; भिक्षिीय M', MP. २ उपव्याहृत' M. ३ Thus B; अक्षारलव 12; अक्ष्यरलव M. ४पालाशं the Mss. ५ Thus M"; "पवीतदण्ड" B,M'.

·१४ जैमिनिगृह्यसूत्र १. १३-१४. स्परीत्यथ मित्रमुपतिष्ठते प्र मित्राय प्रार्यम्ण इति स यदि सूर्या- म्युदितः सूर्याभिनिचुलो वा तच्छेषं सावित्री मनसा ध्यायेत्सैव तत्र प्रायश्चित्तः॥१३॥ 'श्रावण्यामुपाकरणं प्रोष्ठपयां वा हस्तेन त्रीन्प्राणायामाना. ५ यम्याचम्य? सर्वे पुरस्ताजपं जपन्ति सह नो ऽस्तु सह नो भुनक्तु सह नो वीर्यवदस्तु मा विद्विषामहे सर्वेषां नो वीर्यवदस्त्विति तेभ्यः सावित्री प्रजयाद्यथोपनयने मनसा सामसावित्री च सोमं राजानमित्यादितश्छन्दस्यिधीत्य यथार्थमक्षतधानानां दधश्च नवाहुती. र्जुहोत्यृपीन्देवांश्छन्दांस्यूचो यजूंषि सामान्यचं साम यजामहे सदस. स्पतिमद्भुतं मेधाकारमित्येतासामेव पूर्वाभिः पडिभः पूर्व तर्पयेदाचा. र्यमाचायश्चि३ जैमिनि तलवकारं सात्यमुग्रं राणायनिं' दुर्वाससं५ च भागुरिं६ गोरुण्डिं' गोर्गुलविंद भगवन्तमोपमन्यवं कारडिं सावर्णि गार्य वार्षगण्यं देवन्त्यमित्यतांस्त्रयोदश धानावन्तं द- धिक्राव्ण ११ इत्येताभ्यामभिमन्वय हविःशष प्राश्य प्राहं प्रधीयत' २ १५ अागेये समाप्ते ऽज ऐन्द्रे मेषो गोः पावमाने पर्वदक्षिणा सब्रह्म- चारिणश्वोपसमेतान्भोजयेत्सावित्रमहः' ३ काङ्क्षन्त उत्सर्गे च पक्षि- णी रात्रिं न मांसमश्नीयान श्राद्धं न लोमानि संहारयेन स्त्रियमुपेया- हतो जायामुपेयावर्षाशरदिकमेतद्वतमधमासमित्येके १४ ॥ १४ ॥ १ प्राणानापम्याथाचम्य M'; प्राणायामानावमाम्य M'; प्राणायामानाचम्य B. २ शंनाअस्तु MP. & What tollows, until the end of the khanda, is missing in M'. प्राचार्य प्राचार्य च ॥'. ४ ग्राणायनि B; राणायिणी M. ५ कुरुवासमं B; दासच or दासत्र M', cp. Simon, Beitr. zur Kenntnis der Vedischen Schulen, S. 28, note. ६ भागुरं ML गागिगडं B, गौरण्डिं M'. ८ गौद्गल B; गोर्गलवं ।' # Thus 13, but with Tamil-Valavālam 1, instead of the d; गार्ग्य° M. 9o Thus B ; *777# 01'. ११ दधिकामिन्ये B. १२ प्राधीयत '. १३ सावित्राम° the Mss. १४ वर्षशर' '.

·१ जमिनिगृह्यसूत्रे १. १५-१७. १५ तैषीमुत्सर्गो वेदेषु यथास्वं विश्रमन्तां छन्दांसि चतुरुत्तराणि शिवेन नो ध्यायन्त्वित्युत्सृज्याध्यायानध्यायौ व्रतानि चानुपालयन्तो यथास्वं वेदमधीयीरबत ऊर्ध्वमनेषु नाधीयते ॥ १५ ॥ गोदानिकबातिकोपनिषदाः संवत्सरास्तेषु सायंप्रातरुदकोपस्प- शनं नानुपस्पृश्य भोजनं प्रातः सायमुपस्पृश्या समिदाधानादरण्या- ५. समिधमाहृत्यादध्यादादित्यवातिकः संवत्सर एकवासा न युक्तमा- रोहेदादित्यं नान्तर्दधीत बत्रेण महीमासनशयनाभ्यामुपानद्भया च नोर्ध्व जान्वोरपः प्रस्नायादन्यत्राचार्यवचनाद्रातिके व्रतपादित्यत्रा- तिके शुक्रियाण्योपनिषद उपनिषदं श्रावयेत् ॥ १६ ॥ द्वादश महानाम्निकाः संवत्सरा नव पद् त्रय इति विकल्पाः १० संवत्सरमित्येके पित्रा चेच्छुता महानाम्न्यः संवत्सरं ब्रह्मचर्य चरेच्छुक्लैकवासा व्रतं तु भूयस्तिष्ठदिवाथासीत नक्तं तस्य कृष्ण भोजनाच्छादने भवत इत्येके शुक्लं चैव परिदध्याद्रागदोपान कृष्णं सर्वास्वप्नुपस्पृशेदबुक्ताः शकर्य इति नावा न प्रस्नायात्प्राणसंशये तूपस्पृशदुभयतः अपि वा गाः पाययेत्पशूताः शक्कय इति वर्ष १५ नान्तर्दधीत छत्रेण प्रति वर्ष निष्क्रामेदेवमस्य चरतः कामवर्षी पर्जन्यो भवति ब्रह्मचर्यान्त एकरात्रमुपोषित अरण्यं गत्वा शेवल- मिश्राणामपां कांसं पूरयित्वा तमुपवेश्य समनुपरिगृह्य निमीलितं तिम्र स्तोत्रिया उपगायेत्सपुरीषा' उपोत्थायाचार्यो ऽहतेन वाससा मुखमस्य परिणोत्प्रदक्षिणमुदपात्रं धारयस्तिष्ठेदह शेष रात्रिमासीत २० १ Thus B, MP ; गोदा M'. २ उपनन्यां च om. M'. ३ ब्रातिके B, MP ; ब्रातिकम M'. ४ नाम्रीकाः B, M. ५ वत्सर इत्येके B, M:. ६ नाम्नयः the Mss. ७ चैव M'; नैव (sic) B ; MP om. the words शुक्......दध्यात्. . Thus only B; आपूक्का 1'; अभुक्ता M. atter "स्पृशेद. १. Thus all (उपागायेत् M'); but as the comm. explains उपगायेत् by अध्यापयेत , the correction उपगापयेत् is probable. . . k Bins. इति - ·१६ जमिनिगृह्यसूत्रे १. १७-१८. वाग्यतः श्वो भते ऽरण्यं गत्वाग्निमुपसमाधाय वत्समुपान्वानीय' वाम उद्वेष्टयेदुधम्य कांसमपोऽभिवीक्ष इति वीक्षेत्स्वरभिवीक्ष इत्यादित्यं ज्योतिरभिवीक्ष इत्यग्निं पशुमाभिवीक्ष इति वत्सं समन्या यन्तीत्यपः प्रसिच्य वासः कांसं वत्समित्यचार्यायोपहरेत्स्थालीपाकाद्विश्वा- ५ मित्रेन्द्रौ महानाम्नीश्च यजत इत्याचार्य सपरिषट्कं भोजयेदगौदक्षि- णा॥१७॥ द्वादश वर्षाणि वेदब्रह्मचर्य जननात्प्रभृतीत्येके यावदध्ययनं वा सदा साये समिदाधानं सायंप्रातभैक्षचरणं द्वे त्रिवृती वर्जये- त्रिवृतं च मणि त्रिगुणे' चौपानही पोडशे- गोदानकरणं तत्केशा- १. न्तकरणमित्याचक्षते चौडकरणेन मन्त्रा व्याख्याता५ उपनयनेन बतादेशनं न त्विह नियुक्त महतं वासः मर्वाणि लोमनखानि वापयेच्छिखावर्जमित्यौद्गाहमनिरुप्तकेशः स्नायाद्वनस्पतेरिति वनस्प- तीनां स्नानायेन त्वचमुन्मृगीते वनस्पतेस्त्वगसि शोधनि शोधय मा तां त्वाभिहरे दीर्घायुष्ठाय वर्चस इति वनस्पतीनां गन्धो ऽसीति स्नात्वानुलेपनेन कुरुते वनस्पतीनां गन्धो ऽसि पुण्यगन्ध पुण्यं मे गन्धं कुरु देवमनुष्येषु तं त्वाभिहरे दीर्घायुष्ट्वाय वर्चस इति वनस्प- तीनां पुष्पमसीति सजमावनीते वनस्पतीनां पुष्पमसि पुण्यगन्ध पुण्यं मे गन्धं कुरु देवमनुष्येषु तं त्वाभिहरे दीर्घायुष्ट्वाय वर्चस इत्यादर्शो ऽसीत्यादर्श आत्मानं वीक्षेतादर्शो ऽस्या मा दृश्यासन्दे- २० वमनुष्या उभये शोभो ऽसि शोभासमहं देवमनुष्येषु रोचो ऽसि १५ १ Thus B; उपन्वनीय M'; उपन्वानीय M. २ चरेत् ins. M'. ३ Thus B 11'; मादामाये P. Thus B; त्रिगुण M'; त्रिगुणी M. ५ Thus M'; "करणेनमन्त्रव्याख्यातं MP; "करणनव्याख्यातं B. ६ ऋन्मृदनीते 18; उन्मृधनीत '; उन्मृनीयते M. ७ Thus BMP; अवेक्षेत '.

·जेमिनिगृह्यसूत्रे १. १८-१६. १७ रोचासमहं देवमनुष्येष्वित्यपोद्धृत्य स्रजमादेशयेतोक्का' धर्माः संव- त्सरेषु गौर्दक्षिणा ॥१८॥ वेदमधीत्य व्रतानि चरित्वा ब्राह्मणः स्नास्यन्संभारानुपकल्पयते ऽहतं वास एरकां स्नानमनुलेपनं सुमनस प्राञ्जनमादर्शमहते वाससी त्रिवृत मणिं वैणवं दण्डं शुक्ने उपानही नापित उपक्लुप्त उत्तरत ५ उपतिष्ठत्येरकामास्तीर्याहतेन वाससोदग्दशेन प्रच्छाद्य तत्रैनं प्रा- सुखमुपवेश्य दण्डमप्सु षादयेद्विषतां वज्रो ऽसीति मेखला विलं- सयेदुदुत्तममिति तां चैवाप्सु षादयत्केशान्तकरणेन मन्त्रा व्याख्याताः परिवापनं च शिरो ऽग्रे वपते३ ततः श्मश्रुणि तत इतराण्यङ्गान्य- नुपूर्वेण केशश्मनुलोमनखान्यश्चन्थस्य मूले निखनेदुदुम्बरस्य १० वापहतो मे पाप्मेति शीतोष्णाभिरद्भिर्हिरण्यान्तर्हिताभिरेनं स्ना- पयोच्छवा नः शंतमा भव सुमृडीका सरस्वति मा ते व्योम संदृशीति रोहिण्या स्नायात्प्रजापतेवा एतमक्षत्रं प्रजावान्भूयासमिति मृगशिरसि स्नायात्सोमस्य वा एतनक्षत्रं सोमेज्या मोपनमेदिति तिष्ये स्त्राया- दबृहस्पतेर्वा एतनक्षत्रं ब्रह्म बृहस्पतिर्ब्रह्मवर्चसी भूयासमिति हस्ते १५ स्नायात्सवितुर्वा एतनक्षत्रं सवितृप्रसूतो भूयासमित्यनूराधासु ना- यान्मित्रस्य वा एतन्नक्षत्रं मित्राणां प्रियो भूयासमिति श्रवणे स्मायाद्विष्णोर्वा एतनक्षत्रं यज्ञो वै विष्णुर्यज्ञो मोपनमेदिति तम- हतेन वाससा परिदधीत परीमं सोमेति सव्यमग्रे ऽक्ष्यञ्जीत यशसा मेत्यथः दक्षिणं त्रिवृतं माणं कण्ठे प्रतिमुश्चते पालाशं वस्त्यय- २० नकामः स्वस्त्ययनो ऽसीति बैल्वं ब्रह्मवर्चसकामो ब्रह्मवर्चसी १ आदेशयत B ; आदेशयेति MP (आदेशयेत comm.); आदेशयते M'. २ द्विषतो M. ३ वपेत M. ४ Thus B ; आनुपूर्येण MP ; आन्पूर्वेण M'. ५ औदुम्बरस्य all. ६ यशसमेतिअथ B; यशासामेतिअथ M; यशसौमेतिअथ M.

·१८ जैमिनिगृह्यसूत्रे १..१६. भूयासमित्यर्कमन्नाधकामो ऽर्कवाननादो भूयासमिति गन्धर्वो ऽसि विश्वावसुः स मा पाहि स मा गोपायेति वैणवं दण्डमुपादत्त उपानहावादधीत' नेत्रे स्थो नयतं मामिति दक्षिणमग्रे प्रतिमुश्चते तस्य व्रतानि भवन्ति नाजातलोम्न्योपहासमिच्छेद्वर्षति न धावेनो- ५ पानही स्वयं हरेन फलानि स्वयं प्रचिन्वीत न प्रतिसायं ग्रा- मान्तरं व्रजेनैको न वृषलैः सह नोदपानमवेक्षेत्र वृक्षमारोहेन्न संक्रममारोहेनानन्तर्धायासीत नापरया द्वारा प्रपन्नमनमश्नीयान शुक्तं न द्विःपक्कं न पर्युषितमन्यत्र शाकमांसयवपिष्टान्नथुकफाणितदधि- मधुघृतेभ्यो नानमणि हसेन नग्नः स्नायाच्छुक्ला वाचो न भाषेत १० जनवादं कलहांश्च वर्जयेत्त्रयः स्नातका भवन्तीति हरे माहारुणि- गौतमो३ विद्यानातको व्रतस्नातको विद्यावतस्नातक इति तेषा- मुत्तमः श्रेष्ठस्तुल्यौ पूर्वी स्नात्वाचार्य ज्यान्मधुपर्क मे भवानानय त्वित्याचार्यकल्पो वा तमै प्राङ्मुखायासीनाय मधुपर्कमाहरेद्विष्टर- पाद्यार्थ्याचमनीयान्येकैकमनुपूर्वेण' विष्टरमध्यास्ते पायेन पादौ १५ प्रक्षालयते मयि श्रीः श्रयतामिति सव्यं पादमग्रेशूद्रा चन्मयि पद्या' विराडित्यथ दक्षिणं मयि वर्च इत्यय प्रतिगृह्णीयादाचमनीयाभिरा- चामेत्- पात्रचमसं विष्टरोपहितमधस्ताद्विष्टरौ संहिताग्रौ भवत एकविष्टर उत्तरतस्तयोर्मध्ये दधि मधु संनिहिते भवतो दना चेद्दधि- मन्थो द्भिश्चेदुदमन्थः पयसा चेत्पयस्यस्तं प्रतिगृह्णीयाद्देवस्य त्वेति १० तं प्रतिगृह्य भूमौ प्रतिष्ठाप्यावघृष्याङ्गुष्ठेनोपकनिष्ठिकया च मह्यं ६ ४ प्रजयात् B. १ Thus M M'; आददीत B. २ °फाणित MP: °पाणित B पाणि° M'. ३ Thus B (only °रणिगौत') ; इति इह स्याहारुणीत M'; इति अनाहरुणिौत M. ५ Thus M'; आनुपूर्वेण B; आनुपूर्येण MP. ६ Thus MP; श्रिय° M; श्रीय B. ७ Thus B; विद्याविरा इति M'; विपद्याविराडिति M'. ८ Thus B; आचमेत् MP ; °चामयेन् M. & Thus M'; B M° : त प्रतिगृह्य देवस्य त्वेति त्रिः प्रभूमौ ।

·जैमिनिगृह्यसूत्रे १. १६-२०. १६ त्वा यशसे श्रिये ऽनाधाय ब्रह्मवर्चसायेति त्रिः प्राश्नीयाच्छेषमुत्तरतः प्रतिगृह्य ब्राह्मणाय दद्यादभ्युच्य वाब्रामणाय गर्ने वा निखने- त्परः स्वधितिपाणिगां दृष्ट्वाह गौगौरिति२ तामभिमत्रयते गौधनु- रित्योमुत्सृजतेति यात्कर्तव्या चेत्कुरुतेति याद्गीर्धेनुर्हव्याः माता रुद्राणां दुहिता वसूनां स्वसादित्यानाममृतस्य नाभिः । प्र नु वोचं ५ चिकितुषे जनाय मा गामनागामदिति वधिष्ट पिबतूदकं तृणान्य- त्त्वित्यथः षडयाहा भवन्त्य॒त्विगाचार्यः स्नातको राजाभिषिक्त: प्रियः सखा श्रोत्रियश्चेति तेभ्य आतिथ्यं गां कुर्यात्तामतिथय इति प्रोक्षेत् ॥१६॥ स्नात्वा मातापितरौ परिचरेत्तदधीनः स्यात्ताभ्यामनुज्ञातो जायां ? विन्देतानग्निकां समानजातीयामसगोत्रां मातुरसपिण्डां ज्यायसः कनीयसी दूतमनुमत्रयते ऽनृक्षरा ऋजवः सन्तु पन्था एभिः सखायो यन्ति नो वरेयम् । समयमा सं भगो नो ऽनुनीयात्सं जास्पत्यं सुयममस्तु देवा इति पाणिग्रहणे ऽनिमाहियमाणमनुमत्रयते" ऽग्निरैतु प्रथमो देवतानां सो ऽस्यै प्रजा मुश्चतु मृत्युपाशात् । तदयं १५ राजा वरुणो ऽनुमन्यतां यथेयं स्त्री पौत्रमघं न रोदादिति प्रज्वलित- मुपतिष्ठत इमामग्निस्त्रायतां गार्हपत्यः प्रजामस्यै नयतु दीर्घमायुः । अशून्योपस्था जीवतामस्तु माता पौत्रमानन्दमभि प्रबुध्यतामियमिति पुरस्तादोर्ब्राह्मणो वाग्यतः प्रत्यमुख उदकुम्भं धारयस्तिष्ठेदक्षिणतो ऽग्नेः शमीपलाशमिश्रान्लाजाञ्छूपें माता धारयेन्मातुरभावे तन्मात्री प्रत्य गमेरेरकां तेजनी- वान्यहवंजातीयं संवेष्ट्य निदध्यायथा २ Thrice गौर M. ३ Thus BM' (cp. the comm.); भव्या MP. ४ After इति (which is missing in B M') M' has : प्रोमुत्सृजत् तामुत्सृजेत. ५ Thus all (instead of येभिः), ६ Thus all (instead of निनीयात् ) also the comm. ७ °हीयमाण° 1 B; हार्यमाणा M. तेजनीयं M. ६ वा अन्यदैवजा M. २० १ परिगृह्य M. also the comm. = Thus B: तेजनं M" ·२० जैमिनिगृह्यसूत्रे १. २०-२१. प्रसार्यमाणं पश्चाध बर्हिषः प्रामोत्यथास्यैर वाससी प्रोक्ष्यानुमन्थ्य ददातिर या प्रकृन्तनवयन्या अतन्वत याश्च देवीरन्तामभितो ऽददन्त। तास्त्वा देवीर्जरसा संव्ययन्त्वायुष्मतीदं परिधत्स्व वास इति तां प्रयादिमामेरका दक्षिणेन पादेनाभिजहीति प्र मे पतियानः पन्थाः ५J कल्पतामित्यजपत्यां स्वयं जपेत्यास्या इति दक्षिणत एरकायां भार्यामुपवेश्योत्तरतः पतिरुभावन्वारभेयाता स्वयमुच्चर्जुहुयाजाया- यामन्वारब्धायां महाव्याहृतिभिर्खत्वा या तिरश्रीति सप्तभिर्जुहोति संपातं प्रथमया मूर्धन्यासिश्चेद्या तिरश्ची निपद्यसे ऽहं विधरणी इति । तां त्वा घृतस्य धारया संराधा राधयामसि संराधायै स्वाहा ॥ '• मा ते गृहे निशि घोष उत्थादन्यत्र त्वद्रुदत्यः संविशन्तु । मा त्वं विकेश्युर आवधिष्ठा जीवपत्नी पतिलोके विराज प्रजां पश्यन्ती सुम- नस्यमाना स्वाहा ॥ अन्वद्य नो ऽनुमतिर्यज्ञं देवेषु मन्यताम् । अग्निश्च हव्यवाहनस्तत्करोतु समृध्यतां स्वाहा ॥ द्यौस्ते पृष्ठं रक्षतु वायुरूरू अश्विनौ च स्तनं धयतस्ते पुत्रान्सविताभिरक्षतु । आ १५ वामसः परिधानाबृहस्पतिर्विश्वे देवा अभिरक्षन्तु पश्चात्स्वाहा ॥ 'अप्रजस्तां पौत्रमृत्यु पाप्मानमुत वाघम् । शीर्णः सजमिवोन्मुच्य द्विषद्भयः प्रतिमुश्चामि पाशं स्वाहा ॥ यानि कानि च पापानि सर्वाङ्गेषु तवाभवन् । पूर्णाहुतिभिराज्यस्य सर्वाणि तान्यशीशमं स्वाहा ॥ प्रजापत इत्येका ॥२०॥ अथास्या दक्षिणेन पाणिना दक्षिणं पाणिं गृह्णाति प्रहस्तं पुंस २० J १ °माणः M. २ Before अथ MP ins. इति. ३ दधाति MM. ४ Thus B%; कल्प्यतामित्य° M"; कल्प्यतमियमित्य M. ५ 'Thus MP ; मूासि B ; मामि° M': ६ Thus B MP; पौत्रं Without the visarga B M2 ; fico M?. मृत्युं M.

·१ ५ जमिनिगृह्यसूत्रे १. २१. २१ अङ्गुली स्त्रियः साङ्गुष्ठं मिथुनकामोर गृहामि ते सौभगत्वाय हस्तं मया पत्या जरदष्टियथासत् । भगो ऽयंमा सविता पुरन्धिर्मचं त्वादुर्गार्हपत्याय देवाः ॥ सोमो ऽददद्गन्धर्वाय गन्धवो ऽददमये । रयिं च पुत्रांचादादग्निर्मामथो इमाम् ॥ सोमः प्रथमो विविदे गन्धर्वो विविद उत्तरः । तृतीयो ऽग्रिष्टे पतिस्तुरीयो ऽहं मनुष्यजा इत्युपनयनावृताश्मानमधिष्ठापयेत्स्त्रीवत् उत्तरपुरस्तादर्भार्यया संप्रेक्ष्यमाणो जपत्यघोरचक्षुरपतिमी म एधि शिवा पतिभ्यः सुमनाः सुवर्चाः । जीवसूर्देवकामा स्योना शं नो भव द्विपदे शं चतुष्पदे ॥आ नः प्रजां जनयतु प्रजापतिराजरसाय समनकर्यमा । मदुर्मङ्गलीः पतिलोकमाविश शं न एधि द्विपदे शं चतुष्पदे ॥१० तां पूषञ्छिवतमामेरयख यस्यां बीजं मनुष्या वपन्ति । या न ऊरू उशती विस्रयाते यस्यामुशन्तः प्रहरेम शेफम् ॥ अमो ऽहमस्मि सा त्वं सामाहमस्म्यत्कं मनो ऽहमस्मि वाकं धौरहं पृथिवी त्वं तावेहि संभवाव सह रेतो दधावहै पुंसे पुत्राय वेत्त मामनुप्रता भव सहशय्या मया भवासावित्यथास्था नाम गृहीत्वाग्निं परिक्रमे-१५ यातामी+मस्यूज़ माता नाम सा मामेहि सह प्रजया सह रायस्पो- पणेति तस्यां प्रत्याजितायां भ्रातान्यो वा सुहृदभिधारितान्लाजा- छूपादञ्जलिनोपघातमञ्जलावावपेदुपस्तीर्णाभिघारितान्कृत्वा ता- नितरामौ जुहुयात्कन्यलेयं नार्यर्यम्णमिति कन्यला पितृभ्यः पति- लोकं यतीयमव दीक्षामयक्षत स्वाहा ॥ इयं नायुपनते ऽनौर १ Here follow in M' the words (which are neither given by B M* nor explained in the comm.): मध्यमा परिवर्जयेत् २ Thus BMP; गर्भाणामि M. ३ तुरियो B ; तुर्यो M' M. ४ M' inserts here the mantra इममश्मानम् with uha. ५ Thus M'; °धामयधि B; °नीमेति M'. ६ पशुभ्यः all Mss. of the text ; the comm., however, has fatxt: ७ Thus B; नयेति M1; नो भव M. २. , ·जैमिनिगृह्यसूत्रे १. २१-२२. लाजानावपन्ती । दीर्घायुरस्तु मे पतिरेधन्तां ज्ञातयो मम स्वाहा । अर्यम्णं नु देवं कन्याग्निमयक्षत । स इमां देवो अर्यमा प्रेतो मुश्चातु मामुतः स्वाहेति होमान्तेषु जपति चतुर्विश्वा उत त्वया वयं धारा उदन्या इव । अतिगाहेमहि द्विप इति तूष्णीं धारिका कामाया- । वपेच्चतुर्थ दक्षिणं शूर्पपुटं काम इत्याचक्षत उत्तरपुरस्तादग्नेः सप्त पदान्यभ्युत्क्रमयदेकमिष इति प्रतिमन्त्रमेकमिषे विष्णुस्त्वान्वेतु । द्वे ऊर्जे विष्णुस्त्वान्वेतु । त्रीणि रायस्पोषाय विष्णुस्त्वान्वेतु । चत्वारि मयोभवाय विष्णुरत्वान्वेतु । पञ्च प्रजाभ्यो विष्णुस्त्वान्वेतु । षड्तुभ्यो विष्णुस्त्वान्वेतु । सखा सप्तपदी भवेति सप्तमे प्राचीमवस्थाप्योदकुम्भेन • मार्जयेरनापोहिष्ठीयाभिस्तिसृभिः प्रेक्षकाननुमन्त्रयते सुमङ्गलीरियं वधूरिमा समेत पश्यत । सौभाग्यमस्यै दत्त्वायाथास्तं विपरेतनति प्रेक्षयेद्धृवमरुन्धतीं सप्त ऋषीन्पश्यानीति प्रतिजानानां ध्रुवो ऽसीति ध्रुवमुपतिष्ठते ध्रुवो ऽसि ध्रवाहं पतिकले भूयासममध्येति पातेनाम गृहीयादसावित्यात्मनो ऽरुन्धतीमरुन्धत्यरुद्धाहं ? पत्या भूयासममु- १५ नेति पतिनाम गृह्णीयादसावित्यात्मनः ॥ २१ ॥ पूषा त्वेत इति प्रस्थितामनुमन्त्रयते पूषा स्वेतो नयतु हस्तगृह्या- श्विनौ त्वा प्रवहतां रथेन । गृहान्गच्छ गृहपत्नी यथासो वशिनी त्वं विदथमावदासीति स्वं कुलं प्राप्तां कल्याणशीलाः कल्याणप्रजाः समवजीर्णाः प्रत्यवरोपयन्तीह प्रियं प्रजया ते समृध्यतामस्मिन्गृहे २० गार्हपत्याय जागृहि । एना पत्या तन्वं संसृजस्वाथाजीवी विदथमा- वदासीति प्रत्यवरोप्यानडुहे चर्मण्युत्तरलोमन्युपवेशयेदिहर गावो निषीदन्त्विहाश्वा इह पुरुषाः । इहो सहस्रदक्षिणो ऽभिः पूषा १ After अरुन्धती B ins. : दृष्टवा उपतिष्ठते अरन्धतांति. M' M; °लोम्न्युष° B. ३ Thus B; °दक्षिणा अभि M'; दक्षिणोपि M. १ २ २ Thus ·३ जैमिनिगृह्यसूत्रे १. २२. २३ निपीदत्विति कुमारमुपस्थ आधाय शकलोटानावपेत्फलानि वो- त्थाप्य कुमारमन्वारब्धायां जुहुयादिह धृतिरित्यष्टाभिः स्वाहाका- रान्तरिह धृतिरिह स्वधृतिरिह रन्तिरिह रमस्व । मयि धृतिर्मयि स्वधृतिर्मयि रमो मयि रमस्वेति२ त्रिरात्रमक्षारालवणशिनौ ब्रह्मचारिणावधः संवेशिनावसंवर्तमानौ' सह शयाताम्वं त्रिरात्रा- ५ संभवो' निशायां जायापतिकर्मण्यं प्रायश्चित्तीर्जुहुयादग्ने प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि यास्य प्रजानी तनूस्तामस्या अपजहि स्वाहा । वायो प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्रामणस्त्वा नाथकाम उपधावामि यास्यै पशुनी तनूस्तामस्या अपजहि स्वाहा । सूर्य प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रा- १० यश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि यास्यै पतिनी तनू- स्तामस्या अपजहि स्वाहा । चन्द्र प्रायश्चित्ते त्वं देवानां प्रायश्चित्तिरसि ब्राह्मणस्त्वा नाथकाम उपधावामि यास्यै गृहनी तनूस्तामस्या अप- जहि स्वाहा । अग्ने वायो सूर्य चन्द्र प्रायश्चित्तयो यूयं देवानां प्रा- याश्चित्तय स्थ ब्राह्मणो वो नाथकाम उपधावामि यास्य यशोजी १५ तनूस्तामस्या अपहत स्वाहेति स्थालीपाकादाने प्रजापति चेष्ट्वा संपातांश्चमस आनीय स्रोतांस्यायेत्येनां ब्रयानाभिं प्रथमं ततो यान्यूज़ ततो यान्यर्वाञ्च्यूर्वमर्धरात्रात्संवेशनं विष्णुर्योनि कल्पय- त्वित्येतेन तृचेन विष्णुर्योनि कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिंशतु । आसिश्चतु प्रजापतिर्धाता गर्भ दधातु ते ॥ गर्भ धेहि सिनीवालि २० गर्भ धेहि सरस्वति । गर्भ ते अश्विनौ देवावाधत्तां पुष्करस्रजौ ॥ हिरण्ययी अरणी यं निर्मन्थतामश्विनी । तं ते गर्भ दधाम्यहं दशमे 1 Thus M. MP ; इत्येताभि B. ३ Thus B; अक्षारलवना M M'. ४ Thus B ; अथस्संवत° M; M" ५ मंभवत: B. अवेति B. ७ विष्णु...तृचेन om. M'. २ Before इति M ins. स्वाहा. defective.

·५ जैमिनिगृह्यसूत्रे १. २२--२४. मासि सूतबार इत्पृतावृतावेवमेव संवेशनेर हुत्वाचार्याय गां दद्या- ददर्शने ब्राह्मणेभ्यो गां दद्यात् ॥ २२ ॥ सायंप्रातोमे ऽनय इति प्रथमामाहुतिं जुहोति प्रजापतय इत्युत्तरामेवं प्रातरनिस्थाने सूर्यः सायंप्रातरशनस्य बली वर्धयित्वा पूर्वस्मादनौ जुहोत्यमये स्वाहा सोमाय स्वाहा धन्वन्तरये स्वाहा द्यावापृथिवीभ्यां स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा सर्वाभ्यो देवताभ्यः स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति मनसोत्तरां तत एवोत्तरतो ऽर्बलिं" हरति ये हर्षणा वेपना स्फातिमाहरा वातस्य भ्राजमनुसंचरन्ति । तेभ्यो बलिमनकामो हराम्यवं पयस्वदहुलं मे अस्त्वित्यवमशनाय- १० त्यायस्थाने मृत्योरधिष्ठानाय स्वाहेति शेषस्य बलिहरणं प्रदक्षिणं गृह्याभ्यो देवताभ्यो बलि नयामि तन्मे जुषन्तां ता मा पान्तु ता मा गोपायन्तु ता मा रक्षन्तु ताभ्यो नमस्ताभ्यः स्वाहेत्युदधाने मध्ये ऽगारस्योत्तरपूर्वार्धे शयने देहल्यां' संवरणे ब्रह्मायतनम् एतेष्वा- यतनेषु शेष धन्वन्तरये निनयेत्सदा गृहेषु स्वस्तिवाचनं सा १५ महाशान्तिरित्याचक्षते ॥ २३ ॥ नवेन यक्ष्यमाणः पुराणेनाग्रे यजेताग्निधन्वन्तरी प्रजापतिमिन्द्रं तित्रश्च नवाहुतीनवेन यजेत शरदि बीहीणां वसन्ते यवानां वर्वासु श्यामाकानामैन्द्रामो वैश्वदेवो द्यावापृथिव्यश्वरव एकचरु- वोक्ते एवोपस्तरणाभिधारणे द्विहविषो ऽवद्यत्यथ प्राश्नीयाद्भद्रानः २० श्रेयः समनेष्ट देवास्त्वयावसेन समशीमहि त्वा । स नो मयोभूः पितो १ Thus M%; सूतवे (इति) B ; सूतवाह (इति) Mt. २ Thus BM शनं M. ३ Thus B; आदर्शने MIM. ४ न्तरे the MSS. ५ Thus MP only ; बलीमाहरति B ; बलीन् हरति M'. & Thus M'M' ; आयु° B. ७ देहिन्यां B ; देहिल्यां M' ; देवड्या . ग्रहायनेषु एतेप्व" M'; ब्रायतनेषु तेव MP; ब्राह्मणायतने एतेष्व B. ~.

·५ 3 जमिनिगृह्यसूत्रे १.२४-२. १. आविशस्व शं तोकाय तनुवे स्योन इत्येतमु त्यं मधुना संयुतं यवं सरस्वत्या अधि मनावचषुः१ । इन्द्र आसीत्सीरपतिः शतक्रतुः कीनाशा आसन्मरुतः सुदानव इति यवस्य प्राश्नीयादमिः प्रथमः प्राश्नातु स हि वेद यथा हविः । शिवा अस्मभ्यमोषधीः कृणोतु विश्वचर्षणीरिति श्यामाकस्य प्राश्नीयात्प्राश्नीयात् ॥२४ ।। ॥ इति जैमिनिसूत्रं पूर्वम् ॥ श्राद्धं करिष्यन्तः स्नाताः शुचिवाससस्तिलर्वास्त्ववकीर्यः सव्य- माचरन्तो ऽनमुपसाधयेरन्हविष्यरुपसिच्यैवैवं दद्याद्यद्यद्दद्यात्तत्तद्ध- विष्यैरुपसिच्यैव हविष्या इति तिलानामाख्या दन्तधावनं स्नानी- यानि पाद्यमानीय प्रथमोद्धृतं ब्राह्मणांस्त्र्यवदातानुपवेशयत्या मे गच्छन्तु पितरो भागधेयं विराजाहूताः सलिलात्समुद्रियात्५ । १० अक्षीयमाणमुपजीवतैनन्मया प्रत्तं स्वधया मदध्वमित्युपमूललूनान्दर्भा- न्विष्टरान्प्रसव्यान्कृत्वा ब्राह्मणेभ्यः प्रदद्यादेतत्ते पितरासनमसौ ये च त्वात्रानु तेभ्यश्चासनमित्येवं पितामहायैवं प्रपितामहाय हविष्योदकं तिरः पवित्रं गन्धान्सुमनसश्च दद्यादन्नमवत्त्वा घृतेनाभिधार्य दर्भा- परिस्तरणीयानिति तदादायानौ करिष्यामीति ब्रामणाननुज्ञाप्य १५ प्रारदक्षिणामुखो ऽग्निं प्रणयित्वा त्रिर्धन्वन्प्रदक्षिणमप्रिं परिस्तृणाति प्राचीनावीती त्रिः प्रसव्यं त्रिः पर्युक्षेत्प्रदक्षिणं प्राचीनावीती त्रिः प्रसव्यमोदुम्बर इध्मः परिधयो भवन्ति मेक्षणं च पवित्रं संस्कृत्या- १ °वकिषुः M; विचक्रिषु: B ; M' detective. repetition acc. to the comm.; the MSS. do not repeat. ३ Thus M' ; अकीर्य BM1. ४ °हुता: MSS. % Thus M' and the comm.; समृद्यात् M'; समुद्रात् B. ६ Thus M'; BMP: स्तरणीयानीति ७ धुन्वन B (comm. : धून्वन्). २ The %3B ·२६ जैमिनिगृह्यसूत्रे २. १. समुत्पूयानौ पवित्रं प्रास्य मेक्षणेन जुहोत्यग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नमः स्वाहा सोमाय पितृमते स्वधा नम स्वाहेति यज्ञोपवीती भूत्वाप उपस्पृश्य यमायाङ्गिरस्वते स्वाहेति मेक्षणममावनुप्रहरति नमस्कारान्कृत्वा यथादैवतं त्रिः पर्युक्षेत्प्रदक्षिणं प्राचीनावीती त्रिः ५ प्रसव्यं सव्यञ्जनमन्नं पात्रेषु वर्धयित्वामासु पक्कमिति दीरं घृतं वा सिञ्चत्यामासु पक्कममृतं निविष्टं मया प्रत्तं स्वधया मदध्वमिति वर्धि- तान्यादिशत्येतद्वः पितरो भागधेयं पात्रेषु दत्तममृतं स्वधावत् । अक्षीयमाणमुपजीवतैनन्मया प्रत्तं स्वधया मदध्वम् ॥ अमृता वागमृता वाचो अग्ने वाचो ऽमृत त्वं त्रिकृतकधामा३ । एभिमत्प्रतः स्वधया १० मदध्वमिहास्मभ्यं वसीयो ऽस्तु देवाः॥ अयं यज्ञः परमो यः पितॄणां पात्रदेयं पितृदेवत्यमग्ने । वाक्च मनश्च पितरो नः प्रजानीमाश्विभ्यां प्रत्तं स्वधया मदध्वम् ॥ य इह पितरः पार्थिवासो य अन्तरिक्ष उत ये समुद्रियाः६ । ये वाचमाप्त्वा अमृता बभूवुस्ते' ऽस्मिन्सर्वे हविषि मादयन्ताम् ।। एषा व ऊर्गेषा वः स्वधा चामत्त च पिबत १५ च मा च वः क्षेष्ट । स्वधां वहध्वममृतस्य योनि यात्र स्वधा पितरस्तां भजध्वम् ॥ येह पितर ऊर्देवता च तस्यै जीवेम शरदः शतं वयम् । ज्योतिष्मद्धत्ताजरं म आयुरित्यथैतानि ब्रामणेभ्य उपनिक्षिप्य स्वा- मुष्ठेनानुदिशत्यमुष्मैः स्वधामुष्मै स्वधेति यन्मे ऽप्रकामा इति भुञ्जतो ऽनुमन्त्रयते यन्मे ऽप्रकामा उत वा प्रकामा समृद्धे. ब्रामणे २० ऽब्रामणे वा । य स्कन्दति नितिं वात उग्रा येन नः प्रीयन्ते 9 In B M first are given all the mantras, then follow the words : व° श्रादि. २ मृतत्वं B ; अमृतत्वं M. (MP defective). ३ त्रिविधक° M ; त्रिवृदेक° B (M° defective). ४ यं the MSS. ५ Thus B ; आन्तरिक्ष्या M'; अन्तरिक्ष्या MP. ६ समुद्या : M'; समृदया M'; समुद्राः B. ७ Thus MP ; ते अम्मि° M'; तस्मि° B. वोष्ट MP3; मावनेष्ट B ; माधवछेषु M'. ब्राह्मणस्यांगुष्ठेन M'. B: सम M° : ममध्ये M!. ८ माच- १. Thus ·२७ जमिनिगृह्यसूत्रे २. १-२. पितरो देवताश्च । वायुष्टत्सर्वं शुन्धतु तेन शुद्धेन देवता मादयन्ता तसिञ्छुद्धे पितरो मादयन्तामित्यक्रान्समुद्र इत्याचं गीत्वा संपन पृष्ट्वाथाचामयेद्यज्ञोपवीती' भूत्वाभिरमन्तां भवन्त इत्युत्का प्रदक्षिणं कृत्वा यन्मे रामेति गच्छतो ऽनुमन्त्रयते यन्मे रामा शकुनिः श्वापदश्च यन्मे ऽशुचिर्मन्त्रकृतस्य प्राशत् । वैश्वानरः सविता तत्पुनातु तेन " पूतेन देवता मादयन्तां तस्मिन्पूते पितरो मादयन्तामिति ॥१॥ शेषमनुज्ञाप्य प्रत्येत्य प्रारदक्षिणायतं चतुरनं गोमयेनोपलिप्या- पहता असुरा रक्षांसि पिशाचाः पितृपद इति मध्ये रेखां काष्ठेनो- ल्लिख्य ये रूपाणि प्रतिमुश्चमाना असुराः सन्तः स्वधया चरन्ति पगपुरो निपुरो ये भरन्त्यनिष्टांल्लोकात्प्रणुनोत्वस्मादित्युन्मुक दक्षि- १. णतो निदधात्यनुलेखं दर्भानास्तीर्योदपात्रेणाचामयत्याचाम पितरसौ ये च त्वात्रानु ते चाचामन्त्वित्येवं पितामहायैवं प्रपितामहाय तेषु पिण्डानिदधात्यनुनामापहस्तेनैतत्ते पितरसौ ये च त्वात्रानु तेभ्यश्च खधा नम इत्येवं पितामहायैवं प्रपितामहाय नामान्यजानतः पितरेतत्ते पितामहतत्ते प्रपितामहैतत्त इति बन्ध्वजानत इदं पितृभ्यः १५ पृथिवीषद्भय इदं पितामहेभ्यो ऽन्तरिक्षसद्भय इदं प्रपितामहेभ्यो दिवि- पद्भय इत्यत्र पितरो मादयध्वं यथाभागमावृषायध्वमित्युदगावृत्या तमि- तोरासीतामीमदन्त पितरो यथाभागमावृषायिषतेति जपित्वा पूर्वव- दाचामय्य नीवी' विस्रस्य नमस्कारान्कृत्वा यथादेवतमेतद्वः पितर इति वस्त्राण्यादिशत्यूर्णास्तुकां दशाम्बरं वा एतद्वः पितरो २० वासो गृहान्नः पितरो दत्ताधत्त पितरो गर्भ कुमारं पुष्करस्रजं यथेह १ Thus B ; आचाने M° ; आवामइति M. २M has after भूत्वा the words: अप उपस्पृश्य. ३ प्रणुनोत्व' the MSS. IT thu.SS. ५ Thus all (निवीं B). ६ Thus MP विस्रस्य B%; विमृश्य M. ४ाच- ·१ १ २८ जैमिनिगृह्यसूत्रे २. २-३. पुरुषो ऽसदित्यञ्जनाभ्यञ्जने ददात्याच्यासावित्यभ्यवासाविति गन्धान्सुमनसश्च दद्यानमो वः पितर इति षड्भिर्नमस्काररुपतिष्ठते नमो वः पितरो रसाय नमो वः पितरः शुष्माय' नमो वः पितरो जीवाय? नमो वः पितरो घोराय नमो वः पितरो बलाय नमो वः पितरो ५ मन्यवे स्वधायै च पितरो नमो व इत्यूर्ज' वहन्तीरमृतं घृतं पयः कीलालं परितं स्वधा स्थ तर्पयत मे पितृनित्यपः प्रसिच्य मा मे वेष्टेत्यभिमन्य मा मे क्षेष्ट बहु मे पूर्तमस्तु ब्रह्माणो मे जुषन्ता- मनमनम् । सहस्रधारममृतोदकं मे पूर्तमस्त्वेतत्परमे व्योमन् ॥ देवाश्च पितरश्चतत्पूर्त मे अत्रोपजीवन्ताम् । अक्षीयमाणमुपजीवतै- १० नन्मया प्रत्तं स्वधया मदध्वमिति ये समानाः सुमनस५ इति प्रदक्षिणं कृत्वा ये समानाः सुमनसो जीवा जीवेषु मामकाः। तेषां श्रीमयि कल्पतामसिंल्लोके शतं समा इत्यामयावी पिण्डान्प्राश्नीयादनाद्य- कामो वानौ वा संक्षेपयेदप्सु वाभ्यवहरेयुरजं गां ब्राह्मणं वा प्राशयेयुः शेषस्य प्राश्नीयान्न चानप्तिं गच्छेत् ॥२॥ ऊर्ध्वमाग्रहायण्यास्त्रयो ऽपरपक्षास्तेपामेकैकस्मिन्नेकैकाष्टका भवति शाकाष्टका मांसाष्टकापूपाष्टकेति तत्र शाकमांसापूपानि हवीं- प्योदनं च तेषां हविषां स्थालीपाकावृतानो जुहुयादष्टकार्य स्वाहा एकाष्टकायै स्वाहा अष्टकायै • सुराधसे स्वाहा संवत्सराय परिव- ? In the following passage the recension of M' is 10- ceived , after each dative we find in B M™ partly abbreviated, partly corrupt, the words : खधायै च पितरो नमो वः ; Mhas this addition only after the six namaskaramantras and ins. after इति the word: पर्यान्तेषु. Did the text run originally: नमस्का- भतिष्ठते नमो वः.. स्वधाय च पितरो नमो व इत्यन्तैः ? २ परिसृत the MSS. ३ अपः प्रसिच्य om. M'. ४ क्षेठेत्यामन्त्र्य M. % Thus M'. M': समनसो : सुम° B M' (also the comm.). ७ मक्षापयेत् M. Thus M': शयेत् BMP. ६ न ins. M. १. Thus M: "काय BM. & Here ·जमिनिगृह्यसूत्रे २. ३-४. २६ त्सरायेदावत्सरायेद्वत्सरायावत्सराय' कृणुता नमोभिः । त्वया वयं सुमतौ यज्ञियानां ज्योगजीता अहताः स्याम स्वाहेति हुत्वोपतिष्ठत एहि भगैहि भगैहि भगेतिर मध्यमायां गां कारयेत्तामष्टकायै प्रो- क्षेत्तस्यास्त्रीणि सव्यान्युपोद्धरति पार्श्वमपधनी३ श्रोणीमितिः श्वो भूते श्राद्धमन्वष्टक्यं तदहर्वा ब्राह्मणान्हविरानुपवेश्य तांस्तर्प- ५ यित्वा तस्मादग्नेर्दक्षिणतः षडमीन्प्रणीय तेषामेककसिन्नेकैको कर्ते खानयेदायामेन प्रादेशमात्री पार्थिवेन व्यङ्गुलामवाग्वैकाङ्गुलामिति तासु पिण्डानिदधात्यनुनामापहस्तेन माः पितृभ्य उपकर्षति". पार्थानि स्त्रीणां तत्राध्वर्यवः केचिदधीयते मध्यमं पिण्डं पत्नी प्रा- भीयात्प्रजाकामस्य तथा श्राद्धस्य स्थालीपाकं वा श्राद्धस्य स्थालीपाकं १० वा ॥३॥ आहिताग्नेः शरीरनाशे त्रीणि षष्टिशतानि पलाशत्सरूणामाहृत्य तैः प्रतिकृतिं कुर्यात्कृष्णाजिन ऽशीन्यध शिरसि दध्यादग्रीवायां तु दशैव तु बाह्वोश्चैव शतं दध्यादङ्गुलीषु पुनर्दश उरसि त्रिंशतं दध्याजठरे विंशतिं तथोर्वोचव शतं दध्यात् मेढ़े चापि दशैव १५ तु जानुजंघयोस्त्रिंशतं दध्यात् दश पादाङ्गुलीष्वपि- इत्येतावन्तीह पुरुषस्य शरीराणि भवन्तीति विज्ञायते मध्ये शरीरं सतीशरीर- मुप्तकेशं निकृत्तनखं प्रक्षालितं चितामारोपयन्त्यत्र पात्राण्यपि१२ * Uncertain ; before set B inserts: CATHTIT : over B has: इद्वत्सरायायवत्सराय : after इद्वत्सराय MP has: वत्सरायायवत्सराय, M' : वतसवत्स गय. Five are required acc. to the comm. B; M* only twice एहि भग. MP twice and at the end : भगेत्रिः ३ Thus B: अपनी MP: अपगनि M'. ४ Thus B MP; श्रौणिमिति M. ५ Thus B ; कर्षन्ति M* ; पितृभ्योवकर्षति M'. ६ The repetition of the closing words alone in M'. ७ मधे B (in the comm., this passage is missing in the text): मंद्र P. not in M'. & Thus all MSS. The correct reading is no doubt : एतावन्ति ह. १० मति B M'; सती comm.; instead of my restitution : उप्तकेश', the MSS. have लुप्त'. The text probably is corrupt. Are we to read : सति शरीर उप्त ? ११ Not in B. १२ अप B instead of पि. ६ २ Thus : : ८ अपि ·३० जमिनिगृह्यसूत्रे २. ४--५. चिनोति तस्यामेनमादधति' तस्य नासिकयोः सुवा निदध्यादि- त्यतेनानुवाकेन य एवंवित्स्यात्स यदोपतापी स्यादितिर पूर्वमेव चतुगृहीतं गृहीत्वान्यं३ यथासंभवमास्ये हिरण्यशकलमाधायानी- नुपोह्य सामभिरुपतिष्ठते नाके सुपर्णमिति ग्राम्यं गेयमुदिते धूमे ५ त्वेषस्ते धूम ऋण्वतीत्यनी समारूढे ऽग्ने मृड महं- असीत्येतयोरन्य- तरेण पराक्क्ष पराग्वा असा लोक इति ब्राह्मणम् ॥४॥ आहिताग्नेश्चत्पूर्व जाया म्रियेत तां निर्मन्थ्येन दहेत्सांतपनेन वा श्मशानकृतं स्वकृतमनिरिणमपसलवक्रोदकं कृत्वा यत्र वौ- षधयो जायन्ते तत्र शरीरं दग्ध्वोदककरणाय यान्त्यनवेक्षमाणा न वाहिनीषु कुर्वन्ति तेषां योयः पश्चाजातः ससो ऽग्रं कुर्यादुप- कूल मकूले कूपं खात्वा सव्यहस्तस्यानामिकया सकृदुदकं प्रोहति प्रेतस्य नामकरणेन वाहिनीषु चेदुद्ग्रथ्य • केशानिमज्यैकाञ्जलि दत्त्वोपसंगृह्य केशानुल्मकस्यानिमारभेतामे शूकाहेर पापं में ऽपह- तेति शमीमारभेत शम्यसि शमय मे पापमित्यश्मानमारभेताश्मासि १५ स्थिरो ऽस्यहं स्थिरो भूयासमिति तूष्णीं गोमयं कृतोदकं दक्षिणा- मुखमासीनं तमनुगन्तार उपविशन्ति तानितरः कल्याणीभिर्वाग्भिः प्रत्याहोपास्तमनवेलायां ग्राम प्रविशन्ति तां रात्रिमेकमाषण वसन्ति शान्त्या वा श्वो भूते क्षीरोदके संसृज्य शरीराण्यवसिञ्चत्य- जशृङ्गेण गोशृङ्गेण २ मृण्मयेन कोशेन वा तृतीयायां गन्धौषधीभिः संसृज्य शमीशाखया पलाशशाखया वासंह्लादयन्कुम्भ्यामवदध्यात्स्त्री १°दधाति B. २ इति only in B. ३ अन्य only in B. ४ श्रादाय the MSS; उपोष्य M', प्रोद्य B. ५ Thus (rightly !) the MSS. ६ परात् M'; B om. After at both MSS. insert इति. रखकृतं not in B. & B omits the first demonstr. pronoun ; °जातामसो M. १. MSS. corrupt ; M': चेन्दुकृत्ये ; B: दुत्नत्थ्य (here only the syllable चे seems to fail). ११ Thus B (and the comm.); शोकाहे M. १२ Not in M. २० ·जैमिनिगृह्यसूत्रे २. ५--६. ३१ चेद्धट एव दध्याश्चतुष्पथमतीत्य महावृक्षं नदी वा तीर्थेषु निखनेत् प्रेतस्य तृतीयायां स्नापयन्त्यपामार्गेण मृदा गोमयेन च२ वासांसि प्रक्षाल्य दशरात्रमासते३ चतुर्थ्यां भिक्षामावर्तयेरन्तस्य सिद्धममो- करणं कालं च यावदाकांक्षेयुर्भिक्षयानुसंतरेयुरूर्व दशरात्राच्छाद्धं दधुन दधुरा श्राद्धस्य प्रदानान्नक्षत्रेषु नियमो मघास्वेकतारेषु भर-' णीषु च पूर्वसमयेषु न रोहिण्यामुत्तरेषु ध्रुवेषु ब्राह्मणान्हविर- हानुपवेश्य तांस्तर्पयित्वैकवत्पिण्डं दद्यान चान्वितिः श्रूयात्सर्वैः कामैस्तर्पयेदनुगमनं कृत्वा शेषमनुज्ञाप्य प्रत्येत्य शेष न प्राश्नीया- ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य प्राश्नीयात् ॥५॥ अथातो गृहकर्मणो गृहवृद्धिमिच्छन्मासिमास्यूतावृतो संवत्सरे- १० संवत्सरे वा पूर्वपक्षे पुण्ये नक्षत्रे गृहशान्तिमारभेतापामार्गपला- शशिरीषाकौंदुम्बरसदाभद्रामृततणमिन्द्रवल्लीभिर्बद्ध्वा गृहान्परिमार्जी परिसमूह्यापो ऽभ्युक्ष्य पश्चगव्यैर्दर्भमुष्टिना संप्रोक्ष्य सिद्धार्थकान्संप्र- कीर्य११ वास्तुबलिं कृत्वा वास्तोर्मध्ये वास्तोष्पति हुत्वा सावित्र्या सहस्रं जुहुयात्ततो दक्षिणपुरस्तात्ततो दक्षिणपश्चात्तत उत्तरपुरस्तात्तत १५ उत्तरपश्चान्मध्ये वा गौर्वासो हिरण्यं दक्षिणा ब्राह्मणानन्नेन परिविष्यं पुण्याहं स्वस्त्यृद्धिमिति वाचयित्वैवं प्रयुञ्जानो ऽनन्तं महान्तं पोषं पुष्यति बहवः पुत्रा भवन्ति न च बालाः प्रमीयन्ते नाग्नि- दहति न दंष्ट्रिणः खादयेयुन तस्कराः सपत्ना रक्षांसि पिशाचा अपि १ Not in M. २ चा MP; missing in B ; the comm., how- Ever has च. ३ Thus B : दशरात्रशेषं ।' ४ Not in B: the comm., however, seems to indicate, that these words, which run thus in M : तस्यासिद्धंकमौकरणं, belong to the text. ५ अनु not in B : MP has : कालश्छकांक्षेयुः भिक्षयानुसंतनीयुः ६ Before नक्षत्रेषु MP has the following, to me unintelligible words : पशु- छेदेकपम्यत्रो M' ins. वा ८च not in B. & om. B; शेष्य १. Not in [. ११ °सं° only in I'. M'.

·३२ जमिनिगृह्यसूत्रे २. ६-८. ५ बाधन्ते यदि गावः प्रतप्येरन्गवां मध्य आहुतिसहस्रं जुहुयादित्येतेनैव कल्पनाश्चोष्ट्रखराजाविकमहिषहस्तिकुलमन्यतरदिवपदां चतुष्पदांच व्याख्यातम् ॥६॥ अथातो ऽद्भुतशान्ति व्याख्यास्यामोऽथ यद्यगारे स्थूणा विरो- हेत् कपोतो वागारं गच्छेद्गीर्वा गां धयेदनड्वान्वारे दिवमुल्लिखे- दनौ वा धूमो जायेताननौ वा दीप्येत मधु' वा जायेत वल्मीकं वोपजायेत मण्डूको वाम्भृणे वाश्येच्वानो वा गृहे पर्यटेयुरित्येता- नन्यांश्च यत इन्द्र भयामहे । सदसस्पतिमद्भुतम् । अधायामुतेसुमु- दस्य । सनादग्ने । यद्वा उ विश्पतिः शितः । प्रत्यग्ने । यं रक्षन्ति । १. प्राजापत्ययाः पुरस्ताच्चोपरिष्टाच महाव्याहृतिभिर्जुहोति. एतान्युक्सामानि गायेत् ॥७॥ अथातो ऽनश्नत्संहितायाः कल्प व्याख्यास्यामः शुचिवामाः स्या- धीरवासा वा हविष्यमनमशनमिच्छेदपः फलानि वा ब्राह्मण- स्त्वेवर १ प्रत्याहरेत्प्राङ्वोदङ्वा ग्रामानिष्क्रम्य शुचर्चा देश उदकान्ते १५ वा गोमयेन गोचर्ममात्र स्थण्डिलमुपलिप्य प्रोक्ष्य लक्षणमुल्लिख्या- द्भिरभ्युच्यानिमुपसमाधायाघारावाज्यभागी हुत्वाज्याहुतीर्जुहोत्यनये सोमाय रुद्रायेन्द्राय ब्रह्मणे प्रजापतये बृहस्पतये विश्वेभ्यो देवेभ्य ऋषिभ्य ऋग्भ्यो यजुभ्यः सामभ्यः श्रद्धाय प्रज्ञाये मेधाये सावित्र्य सदसस्पतये ऽनुमतये च हुत्वा दर्भेष्वासीनः प्राक्तूले दक्तूलेषु वा २० दक्षिणेन पाणिना दर्भान्धारयनोंपूर्वा व्याहृतीः सावित्री च चतु- रनुद्रुत्य मनसा सामसावित्री च सोमं राजानं ब्रह्मजज्ञानीये चोभे २ वरोहेत ३ गन्धयेयु अनडवा ६ वाश्रमणोवाशपेछुश्वानी ७ Citation corrupt. ६ °पुरस्तात् वोपरि १. 'व्याहृार्जु ११ स्त्वेवा BB स्वेवं M° : स्त्वैव M. १ Not in B. ४ खत् अग्नी ८ प्राजा- ५ मधुना पत्यायाच .C ·जैमिनिगृह्यसूत्रे २. ८. ३३ ३ १ वेदादिमारभेत संततमधीयीत मौनी न चान्तरा विरमेत् । अथान्तरा व्याहरेदथान्तरा विरमेत् त्रीन्प्राणानायम्यातम्याचम्य३ वृतान्ता- देवारमेताप्रतिभायां यावता कालेन वेदमधीयीत तावत्कालमधीयीत यजानीयादृक्को यजुष्टः सामतस्तदवामयात्तामणं तच्छान्दसं तदैवतं साम वा अक्रानित्येतदेव वाम्यस्येत्तिष्ठन्नासीनः शयानश्चक्रम्यमाणो: ५ वा संहितां प्रयुज्यात्समृद्धिरेवास्य भवत्याधं त्रिवर्ग वा सहस्रकृत्व इति जैमिनिश्च वार्यमन्तं वा यथाकामी वा द्वादश संहिता अधीत्य यदनेनानध्यायेष्वधीतं यद्गुरवः कोपिता यान्यकार्यणि कृतानि ताभिः पवते शुद्धमस्य पूतं ब्रह्म भवत्यथापरा द्वादश संहिता अधीत्य ताभिः प्रजापतेर्लोकमवामोत्यथापरा द्वादश संहिता अधीत्य तामिरुशनसो १० लोकमवामोत्यनश्नत्संहितासहस्रमधीत्य ब्रह्मभूतो विरजो भवति कामचारी सर्वान्कामानवामोति संवत्सरं भैक्षभक्षः प्रयुञ्जानश्च- चुर्लभते षण्मासान्यावकभक्षश्चतुरो मासानुदकसकभक्षो द्वौ मासौ फलभक्षो मासमभक्षो द्वादशरात्रं वानश्नन्, क्षिप्रमन्तर्धीयते ज्ञाती- न्पुनाति सप्तातीतान्सप्लानागतानात्मानं च पञ्चदशं तारयते तामेतां १५ देवनिश्रेणीत्याचक्षत एतया वै देवा देवत्वमगच्छनषय ऋषित्वं तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मसत्त्रस्य त्रिविध एवारम्भो भवति प्रातःसवने मा- ध्यदिने सक्ने ब्राझे वापररात्रे तस्य ह वा एतस्य द्वावेवानध्यायौ यदात्माशुचिर्यदेशस्तद्वा एतत्प्रजापतिः सप्तऋषिभ्यः प्रोवाच सप्तऋ- पयो महाजह्ववे महाजडामणेभ्यो बामणेभ्यः ॥ ८ ॥ २ १ Thus B MP ; व्याहरेत् M'. २ Thus M'; B om. अन्तरा before विरमेत् ; M' om. अथान्तरा व्याहरेत्. ३ बातम्य only in B, instead of it M: आचम्य ; M' om. x yara: only in M'; चक्रम्य both MSS. ५ Thus emended; °चावार्यन्तं B; चवाप्यन्तं M'. ६ वानश्नान् B%; वाप्राश्नात् M'.

·३४ जैमिनिगृह्यसूत्रे २.६. १ अथ ग्रहाणामातिथ्यं बलिकोपरुतं व्याख्यास्यामः अश्रद्द- धानमशुचिकरणमजाप्यं २ त्यसमजलं । सुव्यक्तं ग्रहा नयन्तिः पुरुष यमसादनम् ।ग्रहाणां दीप्रचेष्टानां नक्षत्रपथचारिणाम् । ग्रहातिथ्यं प्रवक्ष्यामि शान्तिकर्मणि कारयेत् । भास्कराङ्गारकोप रक्को श्वेतो ५ शुक्रनिशाकरौ । सोमपुत्रो' गुरुश्चैव तावुभौ पीतकी स्मृतौ । कृष्णं शनैश्वरं विद्याद्राहुं केतुं तथैव च । ग्रहवर्णानि पुष्पाणि प्राज्ञस्तत्रो- पकल्पयेत् । गोमयेन गोचर्ममात्रं स्थण्डिलमुपलिप्य प्रोक्ष्य लक्षण- मुल्लिख्याद्भिरभ्युक्ष्याग्निमुपसमाधायाघारावाज्यभागी हुत्वा ग्रहानावा- हयन्त्यादित्यं मध्ये लोहितं पूर्वदक्षिणतः सोभम् । पूर्वोत्तरतो १० बुधमुत्तरेण गुरुं पूर्वेण भार्गवम् । पश्चिमे शनैश्चरं विद्याद्राई दक्षिणपश्चिमे१० पश्चिमोत्तरतः केतुं १ वृत्तमादित्याय त्रिकोणमङ्गा- रकस्य चतुरश्रे'२ सोमाय बाणं बुधाय दीर्घचतुरनं बृहस्पतये पञ्चकोणं शुक्राय धनुः शनैश्चराय राहोः शूर्प केतो जमिति१३ ईश्वरं भास्करं विद्यात१४ उमां सोमं तथैव च। स्कन्दमङ्गारकं चैव १५ बुधो५ नारायणः स्थितः। बृहस्पतिः१६ स्वयं ब्रह्म शुक्रः शक्रस्त- थैव १७ च । यमं शनैश्चरं विद्याद्राहोः कालतिनः १८ केतोश्चित्र- गुप्तश्चेत्येते ग्रहदेवताः अग्निरापो भूमिर्विष्णुरिन्द्राणी प्रजापतिः सर्पो ब्रह्मेत्येते प्रत्यधिदेवताः जातमर्क18 कलिङ्गेषु यामुनेषु च चन्द्रमाः । विन्ध्य अङ्गारकदेशो२० मध्यदेशो२१ बुधः स्मृतः । बृहस्पतिः सि- न्धुदेशः शक्रदेशो २ घटेषु च । शनैश्चरस्तु सौराष्ट्रो राहुस्तु पूर्वदे- २० 1 Sic ! are we to read : °कर्मोपहूतं ? २ Sic ! °करण must probably be cancelled. ३ नावाहयन्ति ४ °दने ५ ग्रहातीर्घ ६ कारको सोपुत्रो ८ After लोहितं the word दक्षिणतः is inserted. ६ नुधंउत्त १० दक्षिणतः प ११ केतु १३ ध्वजग्रमिति १४ चैव instead of विद्यात् १५ बुधं १७ शुक्र शक्र १८ Sic ! १६ Sic ! जातो ऽर्क: to be restored ? २० विध्याम- झारको देशो २१ मघादेशो २२ शकोदेशो १२ श्रां १६ °पति

·EXTRACTS
FROM THE
COMMENTARY.

·No text on this page.

·३ जैमिनिगृह्यसूत्रे २. ६. ३५ शिकः केतुः पर्वत इत्येते देशानां ग्रहजात? इति अर्कसमिधमा- दित्याय प्रादेशमात्राभिघारितानाम्यादिभिर्जुहुयात् खादिरमङ्गारकाय पालाशं सोमायापामार्ग बुधायाश्वत्थं बृहस्पतय औदुम्बरं शुक्राय शमी शनैश्चराय राहोर्दः केतोः कुशाग्रमित्यष्टाविंशतिमाज्याहुती- जुहोत्येताभिः पक्कामेर्जुहोत्यादित्याय इलोदनं३ हविष्यमनमङ्गा- रकाय४ सोमाय घृतपायसं पयोदनं बृहस्पतये क्षीरोदनं ५ शुक्राय दध्योदनं बुधाय तिलपिष्टमाषोदनं शनैश्चराय राहोर्मासोदनं केतो- चित्रोदनमिति आ सत्येनेत्यादित्याय अग्निमूर्धा दिव इत्यङ्गारकाय आप्यायस्व समेतु इति सोमाय ब्रह्म जज्ञानमिति बुधाय बृहस्पते अति यदर्य इति बृहस्पतये अस्य प्रत्नामनु द्युतमिति शुक्राय शं नो . देवीरभिष्टय इति शनैश्चराय कया नश्चित्र आभुवदिति राहोः केतुं कृण्वनकेतव इति केतोः रतां धेनुमादित्याय रक्कमनड्वाहमङ्गा- रकाय सोमाय शङ्ख बुधाय काश्चनं बृहस्पतये वासः शुक्राय हयं नीलां गां शनैश्चराय राहोः कृष्णायसं केतोः कुञ्जरमिति सर्वेषा- मपि हिरण्यं वा येन वा तुष्यत्याचार्यस्तद्ददाति यथा समुत्थितं १५ यत्र यत्रेण प्रतिहन्यते । तथा ग्रहोपस्पृष्टानां शान्तिर्भवति दारुणम् ॥ नादिशेत्तपसा युक्तं नादिशदिवमाश्रितम् । न च वेदान्तकं विप्रं वृत्तान्तां नारी परिवृताम्११ ॥ अहिंसकस्य दान्तस्य धर्मजितधनस्य च । नित्यं च नियमस्थस्य१२ सदानुग्रहा ग्रहाः ॥ ग्रहा गावो नरेन्द्राश्च ब्राह्मणाश्च विशेषतः । पूजिताः पूजयन्त्येते निर्दहन्त्यवमानिताः ॥६॥ ॥ इति जैमिनिसूत्रं समाप्तम् ॥ १ Sic ! must we restore इत्येतेषु देशेषु प्रहा जाता इति ३ Sic ! ४ इविष्य ५ वीतोदनं ६ This word added by me. ७ सासत्यनेत्य ६ स्थितय; यन्त्रं must be corrupt; Baudh. has घोरं 99 A corrupt Sloka ! २० २ Sic ! रक्तु १.Sic! १२ तिवनीयमस्थस्य

·No text on this page.

·श्रीनिवासाध्वरिविरचिता जैमिनिसूत्रव्याख्या सुबोधिनी ॥ जैमिनिसूत्रं पूर्वम् । प्रथमः खण्डः॥ पादैहस्तैः शिरोभिश्च भूर्भुवःस्वरधिष्ठितम् । ज्योतिष्पूरं दुरालोकं ज्वलज्जाम्बूनदप्रभम् ॥ संप्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यां संविदः सलिलस्य च । विराजमानं विश्वेषां हृदि सूर्ये च संततम् ॥ अनाद्यन्तमनीशं तमन्तराध्यायपूरुषम् । प्राकारिकाश्च वृत्तीश्च मन्वादेवचनान्यपि ॥ न्यायांश्च शिष्टाचारांश्च समालोच्य पुनः पुनः। संचिताखिलसारापि स्वल्पग्रन्था सुबोधिनी । व्याख्यया व्यक्लयोपेता मन्त्राणां च यथामति । टीका जैमिनिसूत्रस्य श्रीनिवासेन तन्यते ॥ नात्र प्रमाणेन विना कश्चिदप्यर्थ उच्यते । नानूद्यते प्रमाणं तु ग्रन्थ विस्तरशङ्कया ॥ p. I, I. I-2. अथेति मङ्गलार्थमत इत्यारम्भार्थम् । आग्निं प्रण- यिष्यन्प्रदेशान्तरे स्थापयितुमिच्छन्विहितकर्मण इति शेषः । प्रागुत्तरप्रदेशा- वनतं स्थण्डिलं कृत्वाभ्युदय तस्य मध्ये वक्ष्यमाणपञ्चरेखात्मकलक्षणं दर्भा- दिना लिखेत् । गोमयेनोपलिप्य त्रिरुधृत्यावोक्षितायां भुवि पश्चप्रस्थमि- ताभिः सिकताभिमृद्भिर्वा कृतमरनिचतुरश्रं धिष्ण्यं स्थण्डिलमिति पूर्वा- चार्यसंज्ञा॥ ad p. I, l. 2-3. स्थण्डिलमध्यात्यालाखीं रेखामुल्लिख्य तस्याः पश्चात्तया संहितां संयुक्तामुदाखीमरत्न्यायता रेखामुल्लिख्य तस्याः पश्चा- तस्या मध्ये समाप्तये तिस्रः प्राख्यो रेखाः प्रादेशायामा उल्लिखेरन् । तथा च प्रत्यङ्खलाकृतिलक्षणं भवति । 1. 4. यस्मिन्होममात्रं प्रधानं स हुतः प्रौपासनादिः।' यस्मिन्न विद्यते होमः स अहुतः सन्ध्यावन्दनादिः । यस्मिन्होमो ऽन्यच प्रधानं स प्रहुतः पुंसुवनादिः। पुंसुवने हि पुरुषसूकहोमः पुल्लिङ्गप्रश्नश्च प्रधानं । प्राशितं श्राद्धकर्म । एवं चतुर्धा पाकयज्ञान्व्याख्यास्यामः। यस्मा- दंते दर्शपूर्णमासादिभ्यो ऽल्पे मवन्ति तस्मादेषु पाकयज्ञाख्या। पाकशब्दो ह्यत्राल्पार्थकः॥ ad p. I, ·४० Jaiminig!hyasūtra, Commentary, ad p. 1-2. ad p. 1, 1. 5. तेषां पाकयज्ञानां होम एकाग्नौ कर्तव्यः। न तु कर्म- णिकर्मणि पृथगनिरुपादेयः । सर्वकर्मार्थमेको ऽग्निर्धार्यः । स चार्थादापास- नाग्निरिति प्रसिद्धं । ब्रह्मचर्याधर्थसमिदाधानादिस्तु तेषामोपासनाग्न्यसंभ- वाल्लौकिके इति सिद्धम् ॥ ad p. I, 1. 5. एते कर्मादौ स्तः विकल्पानुक्तरेव नित्यत्वे सिद्ध नित्य- शब्दग्रहणं स्त्रिया अपि यज्ञोपवीताकारेण उत्तरीयं कर्माङ्गं भवति । श्रोतस्प- धिनुकल्पव्यावृत्त्यर्थमुदकग्रहणम् ॥ p. I, 1. 5. एते पाकया दर्शपूर्णमासतन्त्रसरशतन्त्रा भवन्ति । एतेन यदेतेष्वनुक्लमाकांक्षितं तहर्शपूर्णमासाभ्यामानेतव्यं । यथा खादिरः पालाशो वेध्म इत्युक्ने एकविंशतिरिध्मदारूणीति ॥ ad p. I, I. 6. वाशब्दश्चार्थः । एते स्वतन्त्राश्च भवन्ति न सर्वत्रैषां दर्शपूर्णमासतन्त्रमानेतव्यमित्यर्थः । तेनात्र न ऋत्विग्वरणादि । तथा च सूत्र- द्वयार्थ प्राचाराद्यवस्थापनीयः ॥ ad p. I, 1. 6. पूर्णपात्रस्य दक्षिणात्वं वक्ष्यति (p. 6, l. I) । तद्यो- ग्ययथाशक्ति वाह्यादिपूर्ण पात्रमित्यर्थः ॥ ad p. I, 1. 6. पूर्णपात्रस्य पुरस्तात्खादिरादिमयं जलपूर्ण नुवं चोपनिदधाति ॥ ad p. I, 1. 7. इध्मश्च बर्हि श्वेध्मावर्हिः। उपलक्षणमेतत् । अनिर्दिष्ट- स्थानं सर्वमुत्तरत उपनिदधाति । प्रोक्षणीनामग्नेः पश्चादुपनिधानमाचारात्॥ ad p. I, I. 12-13. शुक्लानां सुमनसामलामे जपापुष्पादीनि पञ्च वर्जयित्वा। गन्धवत्यश्चेत्सर्ववर्णाः कृष्णरकादिवर्णाः सुमनसो ग्राह्याः । वाशदश्वार्थः॥ ad p. I, I. I3-14. ऊधन्यं नवनीतं वा। वाह्यं वा घनीभूतं । दधि वा पयो वा । एताश्चतस्र प्राज्यप्रकृतय प्राज्यहेतव प्राज्यकार्ये भवन्ति यद्याज्यं न लभ्यते॥ ad p. 1, 1. 14. प्राग्विहितस्याचमनस्य प्रदेशनियमो ऽयम् ॥ ad p. I, I. I+-15. प्रसङ्गात्सार्वत्रिकत्याचमनन्यायमनुष्ठानक्रम उच्यते॥ ad p. I, I. 15. शीर्षण्यान्प्राणान् चचुषी नासिके श्रोत्रे चेत्यर्थः ॥ 3. रात्रिश्चेन्मन्त्रजपकालः धनमिति पदमपोह्य तत्स्थाने वस्विति 1. 4. परिसमूहनं नाम प्राण पाणिना अनि परितः संमा जनं तच प्रत्यचमन्ते सकत्सकद्धवति ॥ ad p. 2, 1. . श्रूयात् ॥ ad p. 2, ·ad p. 2, ad p. 2, Jaiminigrhyasūtra, Commentary, ad p. 2. 1. 4--5. प्रस्तरमुपसंगृह्य सप्रस्तरेण पाणिना प्रतिविशं प्रादक्षिणादिक्रमेण दक्षिणपुरस्तादुपक्रम्य प्राचीनानां मूलानि दक्षिणोत्तरा- प्रैस्तन्मूलानि च प्रतीचीनाश्छादयन्सर्वत्र प्रागौर्दभैः पूर्वपश्चिमयोः प्रादे- शमात्रैरितरेतरयोररनिमात्रैः परिस्तुणाति ॥ p. 2, 1. 5. पश्चिमतो वा प्रथमं परिस्तीर्यानन्तरं द्वाभ्यामुलपरा- जिभ्यां दर्भमुष्टिभ्यामरनिमात्राभ्यां पश्चिमपरिस्तरणदक्षिणोत्तरयोः संसक्त- मूलाभ्यां पूर्वस्यां मध्ये संहिताग्राभ्यामुपहरेत्परिस्तुणीयात् ॥ ad p. 2, 1. 6. पूर्वस्यामुक्तः परिस्तरणसन्धिस्तु दक्षिणोत्तरो भवति। दक्षिणपरिस्तरणमुत्तरमुपरिंगतं यस्मिन्तादृशो भवतीत्यर्थः । पक्षद्वये प्रथम- श्चतुरश्रः द्वितीरास्त्रिकोण इति वेदितव्यम् ॥ द्वितीयः खण्डः॥ ad p. 2, 1. 7. पूर्वगृहीतात्प्रस्तरात्पवित्रसंक्षे भाविनी तृणे अप्रशी- र्णाने अच्छिन्नाग्रे अनन्तर्गर्भ अन्तस्तृणान्तररहिते प्रादेशमात्र ते गृहाति ॥ ad p. 2, 1. 10-14. ते पवित्रे कस्यचित्पात्रस्योपरिष्टाद्वामकरण धारयन्तस्मिन्पात्रे पवित्रे प्लावयन्नाज्यमासिच्य अग्नरुत्तरतः परिस्तरणस्या- न्तरेव कतिचिदङ्गारान्पृथक्कृत्य तेषु तदाज्यमारोप्य दर्भज्वालया प्रदीप्य दर्भाग्राभ्यां क्षिप्त्वा त्रिर्दर्भज्वालया प्रदक्षिणीकृत्य परिस्तरणादुत्तरत प्राज्य मवरोप्याङ्गारानग्नौ संयोज्य उदगमाभ्यां पवित्राभ्यामाज्यं च हविश्च प्रणी- ताश्च स्रुवं चानेन यजुषा त्रिरुत्पुनाति प्रागपवर्ग मन्त्रोक्तिः सकृत्सकृदिति वक्ष्यति (p. 2. 1. 15) । देवः सविता त्वा त्वां । उत्पवनीयं वस्तु पुनातु पवित्रीकरोतु । अच्छिद्रेण पवित्रेणादित्येनासौ वा प्रादित्यो ऽच्छिद्रं पवित्र- मिति ब्राह्मणं । वसोस्तेजस्विनः सूर्यस्य रश्मिभिश्चोत्पुनात्विति मन्त्रार्थः ॥ p. 2, 1. I5. भाज्यस्य विहितमुत्पवनं । पश्चिमतः पवित्रे पुनरा- हस्य आहृत्य कर्तव्यं । तथा च पवित्रे प्रागानीय पश्चान्त्रीत्वा प्रागानेतव्ये इति सिद्धम् ॥ p. 2, I. 15-p. 3, 1. 8. प्रणीतार्थमुत्पूता अपः परिस्तरणादः हिरुत्तरतो ऽने प्रतिष्ठाप्य दभैः प्रच्छाद्य तथा दक्षिणतो ऽनेः पूर्णपात्र- वयोरुत्तरतः प्रस्तरं निधाय तदुपरिष्टात्पवित्रे निधाय विरूपाक्षदेवतमिमं मन्त्रं जपति । परिस्तरणादौ प्रस्तरोपसंग्रहणस्य प्रणीताप्रणयनानन्तरं प्रस्तर- निधानस्य च विधानात्तदन्तर्विहितानि कर्माणि प्रस्तरपाणिना कर्तव्यानीति गम्यते । तप इत्यादि दश पदार्थाधिदैवतानि विरूपाक्षविभूतिभूतानि पूर्व प्रपद्ये । तानि मामवन्तु महादेवभजनशक्तं कुर्वन्तु । अनन्तरं भूर्भुवःस्वः त्रैलोक्यात्मतया वर्तमानमोमिति प्रणवान्तवेद्यशुद्धचैतन्यरूपं महान्तमपरि- ad ·४२ Jaiminigrhyasātra, Commentary, ad p. 2-3. छिन्नमात्मानं परमात्मानं त्वामध्यारोहामि शरणीकरोमि । त्वं भक्तेषु प्रक- रितरौद्रवेषतया विरूपाक्षो ऽसि भयंकरनेत्रो ऽसि । दन्ताभ्यां दंष्ट्राभ्याम- नक्ति व्यक्तीभवति प्रकाशते इति दन्ताजिरसि। तारशस्य ते शय्या निवास: पणे पर्णपटलाच्छमतया दुर्गमेकान्तरे भवति । नमः पर्याय च पर्णाशद्याय चेति श्रूयते (cp. T. S. IV. 5. 9. m)। परमार्थस्वरूपस्य ते तव तु गृहा गृहं निवासस्थानमन्तरिक्ष विशुद्धहदयदहराकाशे तच विमितं विगतमान- मपरिच्छिन्नं । हिरण्मयं हितं च रमणीयं चादित्यवर्णमिति वा। यस्मादेवं तस्माद्देवानां सर्वेषां तानि हृदयानि सारांशा प्रयलये कुम्भे इवाच्छिदुरस्त्र- भावे त्वयि अन्तः तदन्तर्भागे संनिहितानि संगृहीतानि । नमो वः किरिके. भ्यो देवानां हृदयेभ्य इति श्रूयते (cp. T. S. 1. c. p) । सर्वदेवतात्मासीति यावत् । बलभूबलाकरश्च त्वं बलधा च भजतां बलपोषकश्च । रक्ष को अस्मान् णत्वमाः । मा प्रमदः प्रमादादन्तरा मा त्याती। सत्यं खलु ते तव स्वरूपमेव कथमन्तरात्यागो भवेदिति भावः। द्वादश ते तव कालरूपस्य पुत्राश्चैत्रादिमासरूपा यदङ्गेषु वसन्तादिषु सर्वो ऽपि यशस्त्वां संवत्सरे संवत्सरे कामं प्राति पूरयतीति कामप्रः कामपूरकः। तादृशेन दर्शपूर्णमासा- दिना यक्षेन सर्वेण याजयित्वा पुनःपुनर्ब्रह्मचर्य दीक्षां यष्टुमेवोपयन्ति पुनः पुनः परिवर्तमानैश्चैत्रादिभिर्यजनादेवमुच्यते त्वमेव खलु सर्वकामात्मा सर्व- यज्ञानामाधारभूतो यजनीयश्चेति यावत्। लौकिकदृष्टया साजात्येनापि विशे- परक्षणीयतामाह । त्वं देवानामित्यादि । उपधावति शरणीकरोति । जपन्त- मित्यादि कृतस्य प्रतिकरणं प्रतिहननं तन्मा कार्करिति भावः । त्वामित्यादि प्रसूतो ऽनुज्ञातः। शिष्टं स्पष्टम् ॥ तृतीयः खण्डः॥ ad p. 3, 1. 9-.सवगता अपप्रणीतास्वासिच्य । स्रवं निष्टप्य दर्भः संमृज्य संमार्गान्समार्जनसाधनभूतान्दर्भानभ्युदयानौ क्षिप्त्वा जानु दक्षिणमाच्य अवनम्य । घृतं निरीक्ष्य । तस्मिन्नाज्ये घुणत्री अम्बुका (sic) पिपीलिका इत्यादिजन्तुजातममेध्यं पवित्रं किंचिदा पञ्चभ्यः पश्चानधिकम- वपद्येत संभाव्यत चेत्तदुद्धृत्य देवस्य त्वेत्यभ्युक्ष्यैताभ्यामेव पवित्राभ्यां प्राग्वदुत्यूय होतव्यं जुहुयात्। अधिकाशुद्धावन्यदाज्यमुपादाय यथाविधि संस्कार्यमिति भावः॥ ad p. 3, 1. 11-13. स्थवीयसं स्थवीयांसं स्थूलतमं मध्यममाया- मेन न्यूनमनेः पश्चाद्भागे । दीर्घ मध्यमं स्थौल्येन न्यूनम दक्षिणतः। कनी- यसं कनीयांसमायामेन स्थौल्येन कनीयांसमोरुत्तरतः । एवं त्रीपरिधीन्प- रस्परसंस्पृष्टान्परिदधाति । विहितशुक्लसुमनोभिरग्न्यायतनमलंकुर्यात् ॥ ad p. 3, 1. 13. कोशं धारा निनयति सिञ्चति ॥

·Jaiminigxhyashtra, Commentary, ad p. 3-4. ad p. 4, ad p. 3, 1. 18-20.हे जातवेदः प्रयमिमाते प्रात्माशरीरं। तेन इध्मेन वर्धस्व च ध्यस्वच दीप्यस्व चास्मानिन्छि दीपय वर्धय प्रजया पशुभिब्रह्मवर्चसेनानायेन समेधय संपन्नान्कुरुप्प च ॥ ad p. 3, 1. 20-22. अमावेष । उनरं परिधिसन्धिमनुगतादेशात् वायुकोणादारभ्येत्यर्थः। प्रणया विदिखतया यावदानेयकोणमित्यर्थः । सततं निरन्तरमाज्यमासिञ्चन्प्रजापतये स्वाहेति मनसोपरन्सवमवहत्य नीत्वा । अथ दक्षिणं परिधिसन्धिमनुगताद्देशादिन्द्राय स्वाहेतिमनसामन्त्र- मुखरन्प्राग्वद्यावदीशानकोणं सुवं नीत्वा । एवमाधारौ नाम द्वे आहुती जुहोति ॥ 1. 1-3. तावाज्यभागदेशावन्तरेण तयोर्मध्य इत्यर्थः । माहुतीनामासां चतसृणां वक्ष्यमाणानां च लोकः स्थानं भवतीति । एताव- दग्निमुखं नाम सर्वाग्निकर्मणां पूर्वाङ्गम् ॥ ad p. 4, 1. 4-5. इदमादीनि परिभाषासूत्राण्या खण्डसमाप्तः । स्विष्टकृत्संबन्धिनः स्थानात्प्रत्यगाहुत्या पाहुतिमनभिजुलदसंयोजयन् । हुत- स्यहुतस्य उत्तरपूर्वामुत्तरपूर्वामाहुतिं जुहोति ॥ ad p. 4, 1. 5 -6. लाजान्वपतीति विधानात् वपनरूपहीमो लाज- होमः । लाजहोमाज्यहोमाभ्यामन्यत्र सर्वाहुतीनामन्ते सर्वाहुतीनामुत्तरपूर्व- भागे स्विकृदग्निनित्यः । अग्नये स्विष्टकृते स्वाहेति तदीयाहुतिर्नित्या सार्व- त्रिकेत्यर्थः॥ 1.6-7. अवदानानन्तरं स्थालीस्थे हविषि यत्प्रत्यभिघा- रणं विधास्यते तस्विष्टकृतमवदाय न कुर्यात् शेषस्य स्विष्टकृत्वकारस्यान- भिधानात् । उपस्तीर्य सकृदयदाय द्विरभिधारणमिति दर्शपूर्णमासत पानी- यते द्विरवदानमपि पञ्चावत्तिनामिति च ॥ ad p. 4, 1. 7-8. प्रत्यभिधारयति स्थालीस्थं हविरिति शेषः । अङ्गुष्ठेन संनिधानात्तर्जनीमध्यमाभ्यां चाङ्गुलिभ्याम् ॥ ad p. 4, 1. 9-10. जामदग्न्याना भार्गवाणां । तद्धि पश्चात्तं भव- तीति पूर्वाचार्यमतानुवादः । प्रत्यभिधारणं विना सुवोपस्तरणेन सह पक्ष संख्या॥ ad p. 4, 1. I0. विहितमुपस्तरणमभिधारणं चागुल्या तर्जन्या दर्भ- कूर्चेन वा कर्तव्यमित्यर्थः॥ चतुर्थः खण्डः॥ ad p. 4, 1. 13. निरस्यति निष्कर्षति ॥ ad p. 4, 1. 14-15. अनुप्रहरति जुहोति । द्विषन्तं मे अभिधेहि जानीहि तं प्रतिदह चेति ॥ ad p. 4, ·Jaiminig?hyasūtra, Commentary, ad p. 5--7. ad p. 5, 1. 5-7. दर्भान्परिस्तरणानि । सदसि शुभकरमसीति । प्रणीताचमसं प्रति॥ ad p. 6, 1. 8-12. ऋत्विजों देवाः पृथिव्यादयः पृथिवी होतेत्ये- धमादि श्रूयते । मासास्तद्देवता । गृहा गेहाधिष्ठाभ्यः ॥ ad p. 6, 1. I--2. यथाश्रदक्षिणा येषां ते यथाश्रद्धदक्षिणा इमे सर्वे पाकयज्ञा भवन्ति । विहितहिरण्यादौ ब्राह्मणविहितेतरदानं च यथा- श्रद्धं भवदित्यर्थः॥ ad p. 6, 1. 2. विहितहिरण्यादिदानाशक्तौ सर्वपाकयज्ञेषु पूर्णपात्र. मात्रं वा दक्षिणा भवति । दक्षिणा चाध्यापकाय तदभाव श्रोत्रियायेति वक्ष्यति । श्रावृत्तिः प्रश्नसमाप्तिद्योतनाथः ॥ पश्चमः खण्डः॥ ad p. 6, 1. 3. गृष्टेः प्रथमगर्भाया नार्याः पुंसुवनं । अन्यत्र चतुर्थे मासि स्यात् ।। ad p. 6, 1.3-4. पृषदाज्यं दधियुक्तमाज्यं । स्थालीपाकवत्संस्कृत्य हविरिवोत्पूयेत्यर्थः । प्रसङ्गादस्माकं पुरुषसूक्तं सप्तरीमत्र व्याख्यायते ॥ ad_p. 6, 1. 4-6. माषौ च वृषणवत् यवं च शिश्नवत् संनिवेश्य रेतोबिन्दुवदनगेन दधिबिन्दुना सहानेन मन्त्रेण प्राशयेत् ॥ ad p. 6, 1. 7-8. फलाभ्यामुपहितं मूलतः संसक्तं न्यग्रोधशुङ्गं वटसमिदनं । तथा च वृषणोपहितशिश्नसहशमिति यावत् ॥ ad p. 6, 1. 8. एवं कृतमिदं कर्म निश्चयेन कुमारोत्पत्तये स्यादिति पूर्वाचार्या पाचक्षते ॥ षष्ठः खण्डः॥ ad p. 6, 1. 10-II, श्व इत्यादि नान्दीमुखदिनात्पूर्वेधुर्वा । नान्दी- मुखदिने एवान्नं संस्कृत्य तदनन्तरं वा इत्यर्थः ॥ ad p. 6, 1. 12-15. दध्यादिभिश्चतुर्भिः शुक्लद्रव्यैरष्टाभ्यो देवता- भ्यः प्रतिद्रव्यमेकैका पंक्तिरिति चतुर्धा हरति। नमःशब्दस्य पृथक्पृथग्योगः। अग्न्यायतने यत्राग्निः प्रणेष्यते तत्रेत्यर्थः॥ ad p. 6, 1. 16. माषाशनेन मत्स्याशनेन मांसाशनेन भक्ष्याशनेन वा मिश्रयेदित्यपरं मतमित्यर्थः ॥ सप्तमः खण्डः॥ ad p. 7, 1. 2-3. श्रा मूर्ध्नः मूर्धपर्यन्तं । प्राणसंमितं नासमभि- कृत्य । सीमन्तं केशविभागं प्रत्याखस्तिष्ठन्कुर्यात्। मन्त्रे विभजामीति शेषः। प्रतिमन्त्रं सकृत्सकृतिति प्रायः॥ ad p. 7, l. 5. परा अन्या भार्येत्यर्थः॥

·Jaiminigshyasūtra, Commentary, ad p.7--8. ४५ अष्टमः खण्डः॥ ad p. 7, 1.7-10. जातरूपेण समांशसुवर्णेन शिलादौसंक्षोध बालं प्राशयेत्। इदं व्रीहियवमन्त्रमयं सुवर्णशकलोरसाइदं सुवर्ण प्राणेनानस्यप्राण- त्वात्तेन सह सहितममृतं पिबेति शेषः। पृथिवीत्यादि धौरादित्यस्तदन्तर्वर्ती पुरुषः पिता तबीयत्वाद्वर्षस्य तस्य धात्री पृथिवी माता। तस्याः खल्वोष- धीशरीरेणास्य पूर्व जननं। ततो ऽन्नरूपेण । ततः शुक्ररूपेण।ततःक्रमाच्छरीर- त्वेन । ततो ऽस्य पितुरेव स्तनौ व्रीहियौ । तौ हैतौ प्रजापतेः स्तनौ यही- हियवश्चेति श्रुतिः । हिरण्यं च प्राजापत्यो रस इति । शतं शरदः शतं संव- त्सरान् जीवाहि जीव । पश्याहि पश्य ॥ ad p. 7, I. 16. वाक्यद्वयमेतत् । पुत्रं प्रत्याह पूर्व कतमो ऽसि त्व- मस्मिन् जन्माने। सं समस्तगुणैर्मा मां संप्रविशानुकुरु। असावित्यस्य स्थाने प्राश्विनेत्यादि नाक्षत्रं नामास्य संबुद्धया निर्दिशेत् ॥ ad p. 7, 1. 18. पशूनां हिंकारः सामात्मकतया शुद्ध इति ॥ ad p. 7, I. 19-p. 8, 1. 3. तण्डुलावयवाः फलीकरणाः । लौकि- कामाचौपासनवद्धोमः । शण्डादयो ऽष्टौ बालघातिग्रहाः। चतुर्थीत्रयं प्रथ- मार्थे । तथालिखन्विलिखनित्यादि दश । अर्यम्णः शत्रुः कुम्भीत्येकः । निपु. णहा अन्त्रीमुख इति पदच्छेदः । एते सर्वे इतःप्रदेशानश्यन्त्विति ॥ ad p. 8, 1. 3. सूतको सूतकवन्तौ ॥ ad p. 8, 1. 3--1. उत्थानमशुचित्वान्मोक्षः॥ नवमः खण्डः॥ ad p. 8, 1. 5. द्वादश्यं जन्मदिनाद्वादशे दिवस इत्यर्थः ॥ ad p. 8, 1. 8. (अनुनक्षत्र) यथा कथंचिदस्य जन्मनक्षत्रसंबन्ध- सहितं वा । यथा सुकृत्तिकः अग्निमित्रः मेष इति ॥ ad p. 8, 1. 8. (अनुदैवतं) देवतासंबन्धसहितं वा। यथा केशवः शंकर इत्यादि ॥ ad p. 8, 1. 8. (अनुनाम) पित्रादेर्नामानुगतं वा । यथा विश्वामित्रः पराशर इत्यादि। ad p. 8, 1. 8. (अतद्धितं) सर्वत्र तद्धितान्तवर्जम् ॥ ad p. 8, 1. 8. (श्राकारान्तं स्त्रियै) विहितं नामैव लियै चदाकारा- न्तं कुर्यात् स्त्रीप्रत्ययोपलक्षणमेतत् । यथा जया शंकरीत्यादि । ad p. 8, 1. 8--9. (यथार्थ वा) उक्तसंर्वविशेषानपेक्षया यथार्थ- मर्थानुरूपं ज्योतिर्दशाभाविकर्मनिर्णये यो ऽर्थो ऽभिलषितो ऽभिधातुं तद- भिधानसमर्थ वा नाम कुर्यात् । यथा सुयज्ञः पुण्यकीर्तिः महामतिरिति ॥

·४६ Jaiminigặhyasätra, Commentary, ad p. 8-10. ad p. 8, 1. 9. (कुमारयज्ञेषु च) नामकर्मार्थ वक्ष्यमाणदशाहुतयो होतव्या इत्यर्थः॥ ad p. 8, 1. 9. नामाधानानन्तरं कुमारस्य जन्मनक्षत्रं तदैवतं जन्म- तिथिं च यजते । तेभ्यः स्वनामभिर्जुहुयात् ॥ ad p. 8, l. I0-II. जुष्टाः सेविताः सरित्यर्थः। अनिधन्वन्त- रिभ्यां स्वाहा प्रजापतये स्वाहेत्यादि सप्ताहुतयः ॥ ad p. 8, 1. 16. जठा इति शिखाशब्दवाच्याः केशाः ॥ ad p. 9, 1. I. स्फाण्डं (sic) सह कथितम् ॥ ad p. 9, 1. 7. दीपजूलीति दर्भद्वयमूलप्रदेशः॥ ad p. 9, 1. 8-9. कातचिरिकमान् केशान् सदर्भपिजूलीकान्स- व्यहस्तेनानेन मन्त्रेण धारयेत् । सुवप्तवै सुखेन वपनं कर्तुमित्यर्थः । ad p. 9, 1. 13-14. तथति चाथे। एताभ्यां मन्त्राभ्यां क्रमात्पश्चा- दुत्तरतश्च एवमेव छिन्द्यात् सुरादानं विना सर्वमावर्तेतेत्यर्थः । तदिति पूरणः । अयं कुमारस्त्वं येन चुरेण कृतवपनः भूयः दीर्घकालं चराति अस्मि- न्लोके चरिष्यसि ज्योक चिरकालं च सूर्य पश्याति द्रक्ष्यसि च ॥ ad p. 9, 1. 18. एकाईयाणामेका चूडा व्यायाणां तिन इत्यादि गोत्रकल्पः । कुलकल्पस्तु पित्रादिभिराश्रितः प्रकारः। तथा नापितं बोधये- दिति शेषः॥ ad p. 9, 1. 19. पश्चापनस्नानानन्तरं प्रधानाहुतयः ॥ ad p. 10, 1. 2-3. धान्यपल्यले धान्यक्षेत्रे। निखनेत् निगृहेक- मकरः॥ द्वादशः खण्डः॥ ad p. I0, 1. 5-6. अतिक्रान्तषोडशवयस्कं ब्राह्मणं नोपनर्यात । अनियतेन्द्रियतया वष शूद्रप्रायो भवतीति ॥ ad p. 10, 1. 8-14.हे सोम ब्रह्मणा मन्त्रेण महे महते श्रोत्राय श्रोत्रियत्वाय परिदध्मसि परिधानवन्तं करोमि । इमं यथा जरिमा जरा प्रशक्तिः न यात् न प्राप्नुयात् यथा च ज्योक् सदा श्रोत्रे श्रोत्रियत्वे अधि- जागरादधिकं जागरूको भवेत् तथा त्वमनुगृहीष्वेति शेषः । ण यादिति साहितं णत्वं । अथ कुमारं प्रति जीवाहीत्यादि व्याख्यातं । राष्ट्राय राज्य. रक्षायै । हे पोषेति पोष्याधिष्ठात्री देवतां प्रति । पोषाय पुष्पै समृद्धयै ॥ ad p. I0, 1. 18. द्विषन्त (sic) इत्यकारान्तं प्रथमैकवचन द्विष- नित्यर्थः (1)॥

·Jaimin igrhyasūtra, Commentary, ad p. 11–13. ad p. II, 1. I-4. वः तुभ्यं । अरष्टाय वृहते परमात्मने नमः करोमीत्यन्वयः । लिङ्गात्कुमारेण वक्तव्यो मन्त्रः ॥ p. 1I, I. 4. (अधिगन्तरधिगच्छ) अधिगन्तव्यमिति शेषः । एवमाचार्यः कुमारं प्रयात् ॥ ad p. 11, 1. 4-5. इत्थमाचार्य कुमारो ध्यात् । असावित्यत्रा चार्यनाम संबुद्धया अमुष्मै इत्यत्रात्मानं चतुर्थ्या च निर्दिशेत् ॥ ad p. II, I. 6-7. प्राचार्याअलिगतानामपां नीचैःसावेण इतरस्य शिष्याजलेः पूरणं स्यात् । इदमुदकप्रदानरूपेण गुरोर्वेदप्रदानप्रतिज्ञानम् ॥ ad p. II, I. 7. एनमाचार्य कुमारः संशस्ति प्रार्थयात ॥ ad p. II, l. 9-10. सु 9-10. सु मयं प्रयुयोतन प्रमिश्रय भगवन्वयं तु प्रागन्त्रा अस्मानागच्छता सह समगन्माहे संगच्छेमहि ॥ ad p. II, I. 12--14. स त्वं मा विस्रसः मा विश्लथितो भव । हे अमृत । रुलोपः सवर्णदोघंश्च छान्दसः । मृत्योरन्तरं प्रवेशरन्धं च मा कुरु॥ ad p. II, I. 14--17. हृदयदेशमालभ्य जपाते नाभेरविच्छेदेन दक्षिणमंसमन्ववमृश्य ततो हृदयदेशमालभ्य कुमारस्य इमं मन्त्रं जपति प्राचार्यत्वेन व्रते मयि मम वाचं वेदमयीमेकवतः अचश्चल ब्रह्मचर्ये त्वां मयि नियुनक्तु नियोजयतु मवश्यं करोत्वित्यर्थः ॥ ad p. 12, 1. 8--10. (तस्य etc.) ऋतस्य प्राश्रमधर्मस्य गोप्सी तपसश्च परस्पी पालयित्री परातीच शबून्सहमाना प्रसह्य वर्तमाना मा रिषाम मा नश्येम भर्तारो धर्तारः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ad p. 12, 1. 12. कौपीन काटेवस्त्रं चान्तरं तत्क्षोमवा शणसंबन्धि वास्यात्सर्वेषामित्यर्थः॥ ad p. I2, 1. 18. भिक्षावाक्ये क्षा इति च हि इति चाक्षरे न वर्ध- येनोवैव्रयात् । नीचैस्तरामितरवणेभ्यो ब्यादित्यर्थः ॥ ad p. 13, l. 3-4. (अनूच्य etc.) एवमुक्तां घटुः सावित्रीमनूच्य बेदमादितः किंचिदेकसामावरमृक्पूर्वमाचार्यावधीत्य पठिष्यमाणैश्चतुर्भिर्म- न्त्रैश्चतस्रो घृतेनालाः समिधो ऽनावादध्यात् । उपनयनप्रभृत्यासमावर्तन. पर्यन्तं यद्रह्मचर्य तद्रतमात्र एभिमन्त्रैरादिश्यते। तदिदं षोडशे गोदानकरणे विसृज्य पुनरपि तत्रापोद्धृत्य नजमादेशयेतेति विधास्यति (cf. p. 17,l. 1)। समावर्तने त्वस्यात्यन्तविसर्गः। इदं विसृज्यैव गौदानिकाधन्तरालवतादेशः। ad p. 13, 1. 8. तदेतन्मन्त्रचतुष्टयेन समिदाधानं बलादेरप्युपल- क्षणं सर्वत्र गौदानिकादिवतोपक्रमे ऽपि कर्तव्यम् ॥

·४८ ad Jaiminigủhyasūtra, Commentary, ad p. 13--14. ad p. 13, 1. 9--10. व्रतसमाप्तावत्रादिष्टस्य महतो व्रतस्य समा- क्यर्थे समावर्तनाङ्गदण्डसादनात्पूर्वकाले गौदानिकादिसमानौ च एभिर्मन्त्रैः समिध आधेयाः तदानी च मन्त्रानेवमूहदित्यर्थः ॥ ad p. 13, 1. 12. (त्रिरात्रम् etc.) अक्षारमलवणं च भैक्षमाचार्या- नुज्ञयानीत ॥ ad p. 13, 1. 13--14. अभ्यज्य आज्येनासिच्य । स्थालीपाकेन चरुणा व्याहृतिभिरिष्ट्रा तन्मूले हुत्वेत्यर्थः । यज्ञोपवीतं दण्डं च ब्रह्मचारि- णस्तस्मिन्नेव पलाशे उत्क्षिप्य प्रत्येयात् प्रत्यागच्छेत् । ततश्च यज्ञोपवीतं दण्डं चान्यदाददीत ॥ त्रयोदशः खण्डः॥ ad p. I3, 1. 15-16. मार्जयेत अात्मानं प्रोक्षयेत् । तन्मध्ये सूर्य- श्वाग्निश्चेति सायंप्रातमन्त्राचमनं स्मृतिसिद्धम् ॥ ad p. 13, I. 16. ( वामदेव्यमन्ते) अन्ते वामदेव्यं प्रोक्षणमन्त्रः स्यात् । अन्तग्रहणमिदमन्यैरपि स्मृत्यन्तरसिद्धैः प्रोक्षणं तरत्समन्दीयादूर्व ज्ञापयति॥ p. 13, 1. 16-18. नक्षत्रोदयोपलक्षितकालादधि सन्ध्यां पर- मात्मानमादित्यान्तर्वतिनं ध्यायेदित्यर्थः । स्मृतिसिद्धार्घ्यदानानन्तरकृत्यमे- तत् । प्रातर्विशेषो वक्ष्यते (p. 13, 1. 21)। सायमपेक्षो ऽयं विधिः ॥ ad p. 13, 1. 18-19. प्राणायामप्रकारस्तु सव्याहृतिकमित्यादि मनूक्तः (cp. Manavadharmasastra VI. 70; II. 78)। स्मृत्यन्तर- सिद्धतर्पणानन्तरकृत्यमेतत् । आवर्तयेत् पठेत् ॥ ad p. 13, 1. 19. (शतकृत्वो वा दशावरम् ) दशावृतस्त्ववरं मत- मित्यर्थ. (B: दशावृत्तयस्त्ववरम्मत°) ॥ ad p. I4, 1. I-2. यस्मिन्सुप्ते ऽनुत्थिते सूर्य उदेति स सूर्याभ्यु- दितः। यस्मिन्सुप्ते ऽनुत्थिते सूर्यो निम्रोचति अस्तमेति स सूर्याभिनिम्रतः । तच्छेषं तस्मात्सुनिकालादह शेष रात्रिशेषं वा ॥ चतुर्दशः खण्डः ॥ ad p. 14, 1. +. श्रवणसमवस्थितचन्द्रयुक्तपौर्णमासी श्रावणी । तथा प्रौष्ठपदी । वर्षापौर्णमास्योरन्यतरः स्यादित्यर्थः॥ ad p. I4, 1. 4. (हस्तेन) तनक्षत्रयोगिपूर्णिमाभावे संनिधानाद्वा- र्षिकेण हस्तेन उपाकुयादित्यर्थः ॥ ad p. 14, 1. 4-6. सर्वे प्राचार्यः शिष्याश्च । पुरस्ताज्जप इत्यु- क्त्वा भूम्यालम्भजपात्प्रागेव कार्यः । अध्यष्यमाणो वेदः नः सहास्तु सर्वे- ·Jaiminigxhyasātra,Commentary, ad p. 14-15. पामधीनो ऽस्तु । तथा भुनक्त परिपालयता तथा शेषमपि हातव्यं । मा विद्विषामहे वयं परस्परम् ॥ ad p. 14, 1. 8--9. छन्दास्या यैन्द्रपषमानानि।पादितः पूर्व। अधीत्य अध्याप्य । यथार्थ यथाशक्ति एक वरमित्यर्थः॥ ad p. 14, 1. 9--10. ऋषिभ्यः स्वाहेत्यादिप्रकारेण । ज्यादीन् पडिष्ट्वा ऋचं सामेत्यादि ऋग्भिध तिसृभिस्तिस्न आहुतीर्जुहुयादित्यर्थः । ऋषय ऋक्सामद्रष्टारः । देवा ऋक्सामवाच्याः । छन्दांसि ऋक्सामयो- योनि गायत्र्यादीनि । यजूंषि यानि सूत्रब्राह्मणमन्त्राणि ॥ ad p. I4, 1. I0. एताभिरेव धानाभिः पूर्वाभिः पविभः षडाहुति- मन्त्ररित्यर्थः । तानेव ऋष्यादींस्तृप्तिभाजः कुर्यात् । तानावाहनादिभिः संपूज्य हुतशेषा धानास्तेभ्यो निवेद्याचार्यः शिष्याश्च तानद्रिस्तर्पयेयुः ॥ ad p. 14, l. I0-13. (प्राचार्यमाचायाँध) प्राचार्य जैमिनिमाचा. स्तिलवकारादीनेतांस्त्रयोदश ऋष्यादीनिव तृप्तिभाजः कुर्यादित्यर्थः ॥ ad p. I4, 1. 16. (सावित्रमहः कान्क्षन्ते) सावित्रमहः हस्तनक्षत्रं । तदेव पर्वदक्षिणा कर्मणि च काक्षन्ते केचिदाचार्याः ॥ ad p. 14, 1. 16. ( उत्सर्गे च ) सावित्रमहः अन्यच कर्मजातमुपा- कृतिवदेव स्यात् ॥ 1. 16-17. ( पक्षिणी...प्रश्नीयात् ) पक्षिणी पक्षतुल्या- गामिवर्तमानायुक्तां रात्रिमुत्सर्गे इति शेषः । आचार्यस्यैवैतानि वर्णानि (sic ) स्युः॥ पञ्चदशः खण्डः ॥ ad p. 15, 1. I--2. यथास्वं स्वस्थानेषु । छन्दांसि गायत्र्यादीनि । चतुरुत्तराणीत्युपलक्षणमन्येषामपि शिवेन सहेति शेषः । नो अस्मानिति । इत्यमर्थाभि (?) सन्धिपुरःसरमुक्त्वा उत्सव्यमित्यर्थः। ततश्च स्विष्टक- दादि हविशेषप्राशनान्तमुपाकर्मवत् ॥ ad p. 15, 1. 2--3. ( उत्सृज्या...अधीयीरन् ) अध्यायदिने भ्य- यनमनध्यायदिने तदभावश्च । उभयोरनुपालनं । यथास्वं स्वायत्त (B: स्वा- युक्तं ) पठितमेव वेदावयवमित्यर्थः॥ ad p. 15, 1. 3. अतस्तैष्याः पूर्णिमाया ऊर्वमनेषु सत्सु मेघछन्ने ऽहीत्यर्थः । नाधीयते नाध्येतव्यम् ॥ षोडशः खण्डः॥ ad p. 15, 1. 4. गोदानसमाप्तिकं पवमानपर्यन्ताध्ययनमत्र गोदा- नशब्देनोच्यते । व्रतानीति प्रारण्यपर्वादौ । दशाध्यायी उपनिषदिति । ad p. 14, ·.. ad Jaiminigļhyasūtra, Commentary, ad p. 15. तंवशाव्यन्याहतिसामगायत्राणि यदुपनयनादि षट् द्वादश वा वर्षानं यावदभ्ययनकालं वा ब्रह्मचर्यमिति वक्ष्यमाणकालमध्ये गोदानसमावृतसामो. पनिषत् सामामध्ययनार्यालयः संवत्सरा भवन्ति । औपनिषदस्तु समानव- तत्वादत्रोपात्तः वक्ष्यमाणादादित्यनातिकात् (p. 15, 1. 6) परो विज्ञातव्यः । दं च सूत्रं तत्तत्संवत्सरानुष्ठेयव्रतविधानार्थम् ॥ p. 15, I. 4 -5. तेषु त्रिषु संवत्सरेषु उदकोपस्पर्शनं खानम् ॥ ad p. 15, 1. 5. अनुपस्पृश्य प्रस्नात्वा प्रातर्भोजनं न कुर्यात् । भैक्ष- चरणादि त्वमातेनापि कार्यमिति भावः । दिनचतुर्भागे ऽत्र प्रातःशब्दः ॥ ad p. 15, 1. 5. (साय'...प्राधानात्) न भुञ्ज्यादिति शेषः । भैक्ष- चरणं तु मानाप्राक समिदाधानादनन्तरमन्तरा वा मानसमिदाधानयोर्भ- वति । प्रदोषान्ते दिवसचतुर्भागे ऽत्र सायंशब्दः ॥ ad p. 15, 1. 5-6. (अरण्यात्... दध्यात्) सदा साये समिदाधा. नमिति वक्ष्यमाणस्य (p. 16, 1. 8) अयमेततविषयो गुणविधिः । इदं व्रतं गौदानिकनिमित्तत्वेन त्रित्वं गौदानिकं वांतिकमौपनिषदमिति तत्तत्संशांच लभते । तथा च संवत्सरत्रयस्यादौ त्रिरादेशनमन्ते त्रिः समाप्तिश्च तदेतद्र- तादेशनं सर्वत्रेत्यादि विधेः । तत्र प्रतादावग्ने बतपत इत्यादिमन्त्रेषु गौदा' निकं व्रतं चरिष्यामि अन्ते प्रचारिषमित्यादि तत्तन्नामनिर्देशः । उपनयना- दिएं सामान्यत्रतं तु सर्वेष्वेष्वनुसरति । एवमुत्तरत्र प्राचं । अत्र औपासन- वत्पूर्वोत्तरमन्त्रमध्ये व्रतसमिदाधानं बतादौ तु पूर्वपरिषेकात्प्रागुपनयनवत्। वस्त्रोपवीतमेखलाजिनदण्डधारणं च प्रायः कुर्वन्ति । उपाकृतेः प्रागेव गौदानिकादेशः॥ ad p. 15, 1. 6. (आदित्यवातिकःसंवत्सरः) प्रादित्यव्रतानि शुक्रि- यसामानि । उनकालमध्ये तदध्ययनार्थः संवत्सरो भवति। इदं तहतविधा- नार्थम् ॥ p. 15, 1. 6. (एकवासाः) एकसहायं वासो यावद्ध्वंसं वसीत ॥ ad p. 15, 1. 6-7. (न युक्तमारोहेत्) युक्तमनोरथप्रभृति ॥ ad p. 15, 1. 8. (नोच...प्रनायात्) अपः प्रनायात् प्रस्यन्दयेत् । अयुचित्वनिमित्तं तु स्नानं भवति ॥ ad p. 15, 1. 8-9. तस्मिंस्तस्मिन्संवत्सरे व्रते समाप्ते सति श्राव- येदध्यापयेदित्यर्थः । इति गौदानिकार्दनि चत्वारि समाप्तानि ॥ ¿ These difficult and doubtless corrupt words are handed down thus in M°: वश्शव्यव्याहृतिसामगायत्री...(lacuna)...दिषुयद्वा दशवर्षान ..

·Jaiminigļhyasūtra, Commentary, ad p. 15. ५१ " सप्तदशः खण्डः॥ ad p. 15, I. I0. महानाम्न्य इति विदा मघवन्निति शंकरीत्रयं ससाम (वसामि M) । तदध्ययनार्थाः द्वादश संवत्सराः नव षड्वा । त्रयो वा संवत्सरा इति विविधास्तत्र कल्पा भवन्ति ॥ p. 15, 1. II. श्रुता अध्यापिता भविष्यन्ति चेदित्यर्थः ॥ ad p. 15, 1. II--12. शुक्लत्वमत्र शुचित्वं । .विहिते काले संव- त्तरमात्रमेय चरेत् ॥ ad p. 15, 1. 12. (व्रतं...दिवा) व्रतं समग्रं चरन्दिवा भूयः बहुश- स्तिष्ठेत् ॥ ad p. 15, 1. I2. (प्रथासीत नक्तं) भूय इति शेषः ॥ ad p. 15, 1. 12--13. (तस्य...परिदध्यात्) अन्नं तु तदुक्कवठ्ठा भवत्विति भावः॥ ad p. 15, 1. 13. (रागदोषान्न कृष्णं) रागदोषाखेतोः कृष्णं न परि- दध्यात्॥ ad p. 15, I. I+. उपस्पृशेत् मायात्। प्रत्यहमनेन (प्रत्यग्गमनेन M) या स्नानयोग्या यवृच्छया ('पृच्छया M) संगम्यन्ते (संगम्यते M) तासु सर्वास्वित्यर्थः । अप इत्युक्ता अबुक्ता (thus emended ; चयुक्का B, अभुक्ता M) इति हेतोः। अस्ति हि श्रुतिः प्रापो वै शकर्य इति ॥ ad p. 15, 1. 14. (नावा न प्रस्त्रायात्) नावा अपो न प्रविशेत् । अवतीर्यैव नद्यादिकं लायेदित्यर्थः॥ ad p. 15, 1. I4-15. (प्राण...उभयतः) प्राणसंशये तु नावैवला यन्नुभयतस्तीरयोरुपस्पृशेत् मायात् ॥ ad p. 15, 1. 15. उभयत इति शेषः । पशूक्ता इति । अस्ति हि श्रुतिः पशवो वै महानाम्न्य इति ॥ ad p. 15, 1. 15-16. प्रतिवृष्टि गृहानिर्गतः किंचिक्कियो गृहं प्रवि- शदित्यर्थः॥ ad p. I5, 1. 16--17. (एवमस्य...उपोषितः) ब्रह्मचर्यान्ते महाना- नीब्रह्मचर्यान्ते इत्यर्थः । एकरात्रं एकमहोरात्रमुपोषितः स्यादिति शेषः ॥ ad p. 15, 1. 17-19. (अरण्यं...सपुरीषाः) तलिन्नुपोषणदिने । प्राचार्यकृत्यमेतत् । अपामद्भिरित्यर्थः । तं ब्रह्मचारिणमुपवसन्तं । समनुप- रिगृह्यालिङ्गय । निमीलितं मीलितादं कृत्वा स्तोत्रियाःस्तोत्रियसामसहिता महानाम्नीः । उपगायेत् अध्यापयेत् । एवा घेवेत्यादि पश्च पुरीषपदानि ॥ ad p. 15, 1. 19-20. शिष्यो प्रामं प्रत्येत्येति शेषः ॥ १ Read. बच्छया ।

·Jaiminigrhyasatra, Commentary, ad p. 15-16. ad p. 15, 1. 20-p. 16, 1. I. (रात्रिम'...वग्यतः) उदपात्रं धार. यचिनिशेषः॥ ad p. 16, 1. 1-2. (ar...वेष्टयेत्) आचार्यकृत्यं । श्वो भूने प्रभाते । वासः मुखवेष्टनवस्त्रम् ॥ ad p. 16, 1. 2. (उद्यम्य...धीक्षेत्) ता एवापः । ब्रह्मचारिकृत्यम् ॥ ad p. 16, l. 2-4. (स्वर'...°पहरेत्) अपः कांस्यगताः । प्रकृत मेव धासम्प्रभृति । उपहरेत् दद्यादाचार्याय गृहं गताय ॥ ad p. 16, 1. 4-5. स्थालीपाकात् हविषेत्यर्थः (sic)। पुरस्नन्त्रा- न्ते इदमिति व्रतसमाप्तिद्योतकः । तस्मादत्रैव व्रतान्तसमिध प्राधाय स्विष्ट- कृदाधुत्तरतन्त्रम् ॥ ad p. 16, 1. 6-7. (गौर्दक्षिणा) दत्तस्य वत्सस्य माता गौरव दीयते । महानानीकव्रतं समाप्तम् ॥ अष्टादशः खण्डः॥ ad p. 16, 1. 7. वेदार्थ ब्रह्मचर्य यदुनियन प्रादिष्टं तदद्वादश वर्षाणि चरितव्यम् ॥ ad p. 16, 1. 7. (जननात्...एके)तथा चोपनीय (तथा चोपरि M) पडवर्षाणीत्यर्थः । सप्तमे छुपनीयते ॥ ad p. 16, 1. 7-8. (यावदध्ययन) ब्रह्मचर्यचरणमिति शपः ॥ ad p. 16, 1. 8. (सदा...प्राधान) औपासनवत्तन्त्रं । अग्नये समि- धमित्याधुपनयनवदाहुतिः ॥ ad p. 16, 1. 8-9. द्वे त्रिवृती त्रिप्रकारे वस्तुनी केते इति चरित्र- वृतं मणि त्रिगुणे उपानही च वर्जयेत् ॥ ad p. 16, 1. 9. (षोडशे गोदानकरणं) गोदानमिति केशान्तकरणं तरसंस्कारः। तदस्मिन्पाकयझे इति । तदोदानकरणमिदमपि वृणोति ॥ ad p. 16, 1.9-10. (तत्...ाचक्षते) अत एवोपनयनायेनाव कालं केशा धार्या इति ज्ञायते । ब्रह्मचर्यान्ते एतत्कर्म । पञ्चमे चोपनयने सदादि द्वादश वर्षाणि ब्रह्मचर्य तन्मध्ये चानुकल्पाश्रयेण महानामानिमाता मेधाविना च अध्येतव्यजातस्य सर्वस्याप्यध्ययने चार्थादिदं षोडशे भवि- प्यतीति मुख्याभिप्रायेणेदं (मुख्यान्तमा M) षोडश इत्युक्तं पक्षान्तरेण तदाग्वापरं (sic B; तदन्याग्वापरं M) वा यथाकथंचित् ब्रह्मचर्यावसान एवेदं कुर्यात् ॥ ad p. 16, I. II. अविकृतं विरूपाक्षहोमान्तं कर्तव्यं । मानीयादि (मि)ध प्रोक्ष्य इति विशेषः ॥

·. Jaiminig!hyasūtra, Commentary, ad p. 16-17. ad p. 16, I. I0-II. (उपनयनेन प्रतादेशन) वक्ष्यमाणमपोद्धृत्य नजमादेशयेतेति (p. 17, 1. I) आदेशनमुपनयनेन व्याख्यातमिनि शेषः। तदेनद्रतादेशनं सर्वति सिद्ध इदमुपनयनादिष्टस्य महतो व्रतस्यह निवृत्ति सापयति । अतो विरूपाक्षाहुत्यनन्तरं प्रतान्तसमिध माधेयाः। पुनगदेश- कालं तु वक्ष्यत्यपोद्धृत्य स्रजमादेशयेतेति ॥ ad p. 16, I. II. (न विह...वासः) इह व्रतादेशे ऽहतं घासःन नियुक्तं न नियतं । अस्तु वा मा वेत्यर्थः । अत एव सर्वत्र व्रतादेशेषपनयन- वन्नूतनवस्त्रावस्तीति ज्ञायते ॥ ad p. 16, 1. 11-12. (सर्वाणि...प्रौद्राहमनिः) समिदाधानादन- न्तरमुदकदानाद्या (sic M ; °मुदगादानाद्याः B) अपने स्वयं विशेषः। औद्राहमनिराचार्यः । प्राचार्यग्रहणं पूजार्थम् ॥ ad p. 16, I. 12. (उप्तकेशः स्नायात्) उप्तकेशः धान्यपल्वले गोष्ठे वा निखातकेशः॥ ad p. 16, 1. J2-14. वनस्पतीगं चर्मणा संपिष्टन नानीयेन। वन- स्पतेस्त्वगसि त्वं हे शोधनि मा शोधय । तां त्वाभिहरे धारयामि ॥ ad p. 16, 1. I 5. (सात्वा'...कुरुते)कुरुते प्रात्मानमलंकुरुते। देवेषु मनुष्येषु च मध्ये मे पुण्यं गन्धं कुरु । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ad p. 16, 1. 19-p. 17, 1. I. प्रादों ऽसि त्वं देवमनुष्या उभये मामारश्यासन्नादरेण दृश्यासुः। शोभो ऽसि शोभयितासि त्वं देवेषु मनु- प्येषु च मध्ये अहं शोभासं शोभिषीय । रोचो ऽसि गेचयितासि वं देव- मनुष्येषु अहं रोचासं रोचिषीय ॥ ad p. 17, I. I. (अपोद्धृत्य... देशयेत) अपोद्धृत्य अपनीय स्रज- मस्याचार्य प्रादेशयेत व्रतसमिध आधापयेत् । एतत्कर्मादौ निवर्तितस्य व्रतस्य पुनरत्राधानं । कुतः ॥ ad p. 17, I. I-2. (उता...संवत्सरेषु) प्राक्संवत्सरेषता एवा- त्रापि नियमान नूतनमिति भावः। तत उत्तरतन्त्रं प्रायश्चित्तान्तं कृत्वा मूर्धारम्भजपः॥ एकोनविंशः खण्डः ॥ ad p. 17, 1. 3-5. स्नास्यन्यथाशक्ति दक्षिणां दत्वा गुरुणानुमतः समावर्ननं करिष्यमाण इत्यर्थः । स्नानं मानीयं । शुके अनुपभुक्ते उपानही । ad p. 17, 1. 5. उपक्लुप्तः संनद्धः॥ ad p. 17, 1. 6-7. पूर्वतन्त्रान्ते बनान्तसमिध प्राधायानन्तरकृत्य- मेतत् । पास्तीर्य पश्चादग्नेरिति शेषः । अप्सु तत्रैव पात्रावस्थितास्वप्सु ॥ : .

·Jaiminigrhyasūtra, Commentary, ad p. 17-18. . ad p. 17, 1. 8. (ता...षादयेत् ) प्राचार्य एव ॥ ad p. 17, 1. 8. (केशान्त'...व्याख्याताः) वक्ष्यमाणनानीयानुले- पनसुमनप्रादर्शान्वनस्पतेस्त्वगसीत्यादिमन्त्रैर्विनियुजीतेत्यर्थः ॥ ad p. 17, l. 9. (परिवापनं च) वक्ष्यमाणवपने प्रकारश्च मेखलां सादयित्वा महाव्याहृतिभिर्विरूपाक्षेण च हुत्वा सर्वोषधीभिरित्यादिकृत्यं । तत्रायं विशेषः॥ ad p. 17, 1. 9-II. शिष्यकृत्यमेतत् ॥ ad p. 17, I. II-I2. प्राचार्यकृत्यमेतत् । हे सरस्वति नः शिवा शंतमा शोभनतमा भव । सुमृडीका सुखकरतमा भव । ते तव व्योम व्यापकं परं धाम मा संघशि मां प्रति संदर्शनाय भयतु ॥ ad p. 17, 1. 18-19. स्मानीयगन्धरजां गोदानकरणवद्विनियोगा- दनन्तरकृत्यमेतत् । अन्तरीयमात्रस्य परिधानमत्र ॥ ad p. 17, I. 19-20. (सव्य०...दक्षिणं) नयैव ऋचा। मा मां चावापृथिवी यशसा संयोजयतां । इन्द्रबृहस्पती भगेन भाग्येन संयोजयतां। भगस्य यद्यशस्तन्मां विन्दतु । यशः मा मां प्रतिमुच्यतां न विमुञ्चन्तु । यशस्वी अहं अस्याः संसदः प्रवदिता प्रकर्षण वाग्मी स्यां भवेयं । अस्याः संसदः अहमुत्तमश्च भूयासमित्यर्थः ॥ ad p. I7, 1. 20. ( त्रिवृतं... मुश्ते ) आदर्शमादर्शो ऽसीत्य दिम- न्त्रेणावेक्ष्य धृतोत्तरीयस्येदमुच्यते । प्रतिमुश्चते सूत्रप्रोतमासञ्जयति ॥ ad p. 17, 1. 20-21. पालाशं त्रिवृतंमणि । स्वस्त्ययनकामःसुष्टु- जीवनकामः॥ ad.p. 17, 1. 21--p., 18, I. 2. अर्कवानन्नवान् । पालाशमेषैषां मुख्यम् ॥ ad p. 18, 1. 3. ( उपानहाय ..मामिति ) करेण युगपदा- दधीत (sic)॥ ad p. 18, I. 3. अय सव्यमिति शेषः । नेत्रे नेत्रिणी इत्यर्थः । प्रथोत्तरतन्त्रः समूर्धारम्भजयः सगोदक्षिणः समाप्यते ॥ ad p. 18, 1. 3. [ तस्य...भवन्ति ] यावजीवभिाते शेषः॥ ad p. 18, I. 4. [नाजात....इच्छेत् ] स्वभावाद्वाल्याला नाभेरधो यस्या न लोमानि तया उपहास्यतीति [ उपहास्यन्तीति M] उपहासं मयुर नेछ। न ताशी परिणेतुं कामयतत्यर्थः ॥ ad p. 18, 1. 5. [न फलानि... चिन्वीत] वृतदिभ्य इति शेषः ॥ ad.p. 18, 1. 6. [नैकः ] ग्रामातरं व्रजेत् ॥ ad p. 18, 1. 6. ( न वृष लैः सह) ग्रामात बोत् ॥

·Jaiminigțhyasūtra, Commentary, ad p. 18. ad p. 18, 1. 6-7. [न संक्रममारोहेत्] संक्रममक्रम पिण्डशिला वा (sic; the Comm. on this sutra is missing in M)॥ ad p. 18, 1. 7. [नान्तयासीत पालनादिमिभूमिमनन्तर्धायाना. . ad p. 18, 1. 7. [नापरया...अश्नीयात् ] अपरया द्वारा गृहस्या- प्रधानद्वारेण प्रपनमानीतम् ॥ ad p. 18, 2. 7. (न शुक्लं) शुक्तं गतरसम् ॥ ad p. 18, 1. 8. (न द्विपकं ) गतोष्णस्योष्णतावाप्तये ॥ ad p. 18, 1. 8--9. (न पर्युषितम... घृतेभ्यः) पर्युषितं पुरातनं शाकादिभ्यो ऽन्यत्र तानि विनेत्यर्थः । यवानपिष्टानादीत्यन्धयः । फाणितं शर्करा॥ ad p. 18, 1. 9. [शुक्ला ...भाषेत शुक्लाः परेषां प्रीतिकरीःn ad p. 18, l. I0-II. अशक्रया अवतो ऽधीतवेदनातो विद्याना तकः । अबुद्धया अवेदो ऽनुष्ठितव्रतनातो व्रतस्नातकः । अधीतवेदो ऽनुष्ठितव्रतनातश्च विद्याव्रतस्नातक. ॥ ad p. I8, 1. II--12. [ नेषा...श्रेष्ठः] उत्तमस्तृतीयः विद्यावत- सातक ad p. 18, l. 12--13. (सात्वा'...'नयत्विति) सात्वा एवं नाना- ख्यं पाकयचं निर्वर्त्य ॥ ad p. 18, I. I3. (प्राचार्यकल्पो वा) प्राचार्यस्य पुत्रादिर्षा तथा पाच्य इत्यर्थः॥ ad p. 18, 1. 13. (तस्मै...ाहरेत् ) आचार्यस्तत्कल्पो घेति शेषः । ad p. 18, 1. 13-14. विष्टरमासनकूर्च दद्यादिति शेषः ॥ ad p. 18, 1. 15. शुद्रा चेदस्य पादं प्रक्षालयेत ॥ ad p. 18, I. 16. (मयि वर्च... सीयात्) परमेष्ठी प्रजापतिः मयि वर्चश्व गन्धश्च । प्रथो प्रथ। यज्ञस्य यत्पयः यो रसः तत्सर्व दिविमाकाशे चां सूर्यमिव इंहतु हृढीकरोतु ॥ ad p. 18, 1. 16--17. (आचमनीयामि ...अधस्तात्) यस्मिन्नते तबमसं । पात्रचमसं चमसपात्रं भक्षणपात्रमित्यर्थः। अधस्ताविष्टरेण तृण- कूर्चेण उपहितं संसक्तं भवति ॥ ad p. 18, 1. 17. (विष्टरौ...भवतः) प्रागेव तौ हौ विधरौ संहिताप्रौ संबवाणौ भवतः यश्चमसस्याधस्तानिहितो यथोपरि निधास्यते । ad p. 18,!.18. (एक°.. उत्तरतः) उत्तरतबमसत्योपरि निधातव्यः॥

·Jaiminigrhyasūtra, Commentary, ad p. 18-19. ad ad p. 18, I. 18. (तयो...भवतः) दधि च मधु च तयोर्विष्टरयो- मध्ये यथा भवेतां तथा तौविष्टरी कृत्वा संनिहित प्रतश्चमससिक्के भवतः। इदमितरयोर्मधुपर्कयोरुपलक्षणम् ॥ ad p. 18, 1. 18-19. (दध्ना... मन्थः) दध्ना चेन्मधुसंनिहितं स दधिमन्थनामा मधुपर्कः॥ ad p. 19, 1. 3. (परः...गौरिति) परः अन्यः । स्वधितिपाणिः खड्ग- पाणिर्भूत्वा । गां तस्मै स्नातकाय दृष्ट्वा दर्शयित्वाह ॥ ad p. 19, 1. 3-4. (ताम'...धेनुरिति) गौधनुरित्यादिमन्त्रेण नाम- भिमन्त्र्य॥ ad p. 19, I. 4. (कर्तव्या...अयात् ) कर्तव्या भोजनार्थ संस्कर्तव्या चेत् । कुरुतेति संस्कुरुतेति ब्रयात् । न त्वभिमन्त्रयेत ॥ p. I9, 1. 4-8. इति मन्त्रः । गौः धेनुः पातव्याक्षीरा। हव्या हविर्योग्या॥ ad p. 19, 1.7-8. विष्टरादिगवान्तमिहाग्रंशब्देनोच्यते ॥ ad p. 19, 1. 8. (तेभ्य...कुर्यात्) आतिथ्यमतिथिभोजनभूतांगाम- देिरप्युपलक्षणं कुर्यात् संस्कुर्यात् अनुत्सर्गे सति ॥ ad p. 19, 1. 8-9. तां संस्करिष्यमाणां गामतिथये त्वा जुष्टं प्रोक्षा- मीत्यन्तेन सावित्रेण प्रोक्षत् ॥ इति समाधर्तनम् ॥ विंशः खण्डः॥ 1. 10--II. अनग्निकां यस्मिन्वयसि स्वयमेव लज्जया वासः परिदधाति तवयस्कां । समानजातीयामसवर्णो मातुरसपिण्डांमातु- रर्धशरीरत्वात्पितुरप्युपलक्षणं । संगतः पिण्डे शरीरो यस्याःसासपिण्डा। वरस्य मात्रा पित्रा च रक्तधातुसंबन्धरहितामित्यर्थः। तच सापिण्ड्यं सप्त- पुरुषमितिवत् सप्तमे शरीरे निवर्तते । तथा च मातुलदुहितुर्दुहिता पितृष्व- सदुहितुर्दुहिता इत्येवमादयः अपरिप्रायाः मातुः स्वपित्रा तस्य स्वपुत्रेण तस्य स्वदुहित्रा तस्याश्च स्वदुहित्रा धातुसंबन्धो ऽस्तीति मातुलदुहितृदु- हिता मातुः पश्चमीति त्याज्या । एवमन्यत्राप्यूह्यम् ॥ ad p. 19, I. II--12. (ज्यायसः कनीयसी) ज्यायसः वयसा ज्ये- ष्ठतमस्य वरस्य । कनीयसी वयसा यवीयसीं जायां कुर्यात् ॥ ad p. 19, 1. 12-14. दूतं दुहितमतिप्रदाननिर्णयाय प्रस्थास्यमानं गणपतिसंकल्पस्य सत्यं कुरु । नान्दीप्रतिसरानन्तरकृत्यमेतत् ॥ अनुक्षराः अशर्कराः । ऋजवः पन्थाः पन्थानः सन्तु । एभिः पथिभिः नः सखायः ad p. 19, ·. ad p. 19, ad p. 19 Jaiminig!hyasūtra, Commentary, ad p. 19-20. घरेयं कन्यागृहं यन्ति प्राप्नुवन्ति । अर्यमा च नः समनुनीयात् भगश्च नः समनु यात्। हे देवाः जास्पत्यं जायापत्यं सं सम्यक् सुयममस्तु सुकरमस्तु॥ ad p. 19, 1. 14-16. दूत्यकृत्यानुष्ठानम्वस्तिवाचनकन्यावेश्मगम- नमधुपर्क ग्रहणसंभारकल्पनानन्तरकृत्यमेतदनुमन्त्रणम् ॥ 1. 19. पूर्णपात्रनिधानानन्तरकृस्यमेतत् प्रोक्षणाचा कर्म- समाप्तेः॥ ad p. 19, 1. 20. [मातु...मात्री] मातुरभावे अशक्ती तन्मात्री तत्सरशा धारयेत् । मातुः स्वसा मातामही वा ॥ 1. 21-p. 20, I. I. एवंजातीयं एवंप्रकारमन्यद्वा प्रा. तरणं कशिपु कम्बलादि । यथा संवेशनकाले प्रसार्यमाणं परिस्तरणबाहिषः पश्चार्ध प्राप्नोति स्पृशति ॥ ad p. 20, I. I-3. अथ समुपनिहितं देवस्य त्वेति प्रोक्ष्यानन्तर- मेवास्यै वाससी ददाति । प्रतिवासी मन्त्रावृत्तिः। याः देवीः देव्यः इदं वास अवयन् तन्तुसंतानं कृतवत्यः । या अतन्वत विस्तारितवत्यः। या प्रकृन्तन् खण्डितवत्यः । या अभितः अन्तान् (thus also the text is to be emended) दशाः अददन्त कृतवत्यः। तास्त्वा देवीदेव्यः जरसा सह संव्ययन्तु संयोजयन्तु । प्रायुष्मतीत्यादि स्पष्टम् ॥ ad p. 20, 1. 3-4. परिहितोपसंवीतवस्त्रयां प्राचान्तोपसनां वधूमन्यात्मनोर्मध्येन नीत्वा उपवेश्य श्रीसूक्तेन मङ्गल्यसूत्रं बद्ध्वा भूषणा- न्यलंकृत्य प्रत्याखः श्वशुरेण संकल्प्य यथाशक्ति दत्त्वा गोत्रनामपुरः सरं दत्तामनामुपधेश्य । भूम्यालम्भादिपुरस्तन्त्रः आज्यानन्तरं लाजानां वा इत्युत्पवनं । तन्त्रान्ते एरका प्रसार्यानन्तरमिदं । अभिजहि आरोहेत्यर्थः ॥ ad p. 20, l. 4--5. (प्र मे...कल्पतामिति ) वधूरेरकां प्राङ्मुखी प्रारोहति ॥ ad p. 20, 1. 5. (अजपत्यां...प्रास्या इति) प्र मे इत्यादि तस्या- मजपत्यां वरः स्वयं प्रास्याः पतियानः पन्थाः कल्पतामिति जपेत् ॥ ad p. 20, 1. 5--6. (दक्षिणतः...पतिः) उपविशेदित्यर्थः ॥ ad p. 20, 1. 6. (उभावन्वारभेयातां) उभौ दम्पती तामेरकामवा- रमेयातां सहैवारोहेताम् ॥ ad p. 20, 1. 8--19. संराधा नाम देवता सा च पृथिव्यात्मका साज्यते । संराधा हे संराधे । या त्वमहं विधरणी इति सर्वस्य प्रपश्चस्य धार यित्री इति संकल्प्य तिरश्ची निपद्यसे तिर्यक् भूता शेषे पृथिवीरूपेण त्या त्यां घृतस्य धारया राधयामसि तर्पयामः । अत्र गर्थे न सिद्ध ऋचः परं चतुर्थ्यन्त प्रादरात् ॥ ।

·Jaiminigrhyasatra, Commentary, ad p. 20-22. ad p. 21, एकविंशः खण्डः॥ ad p. 20, 1. 20. संपातसेकानन्तरमिदम् ॥ ad p. 20, 1. 20. ( प्रहस्तं पुंसः) पुंसः प्रजाः कामयमानः प्रहस्तं मणिबन्धनप्रदेशं गृह्णाति ॥ ad p. 21, I. 15--17.हे जानकि त्वं ईरसि इर्नाम (इद नाम B) देवता श्रियो ऽधिष्ठात्री षे त्वेत्यादि प्रसिद्धा सासि । दीर्घरेफो (रेभौ MSS) प्रमादपठितावा वा । ते माता ऊई ऊई नाम देवता प्रजानाम- भानां चाधिष्ठात्री । सा ते माता। यस्मात्त्वमूर्जः पुत्री ईर् (इद B) चेति नाम सिद्धं तस्मात्सा तारशी त्वं प्रजया सह रायस्पोषेण सह मामेहि प्राप्नुहि॥ ad p. 21, I. 17-18. तस्यां प्रत्यागतायां माता वा अस्या अन्यो वा बन्धुः लाजानभिघारितान् कृत्वा कारयित्वा वा शूर्पावलिनोपहत्योपह- त्यास्या अजालौ द्विर्द्धिरावपेत् ॥ ad p. 21, 1. 18--19. तान् लाजान् । इतरा पनी । कृत्वा भर्ना कारयित्वेत्यर्थः । प्रत्याहुति अग्निं परिक्रम्यपरिक्रम्य तिष्ठन्ती जुहुयात् । कन्यलत्यादिमन्त्रांस्तु लिङ्गात्पतिरेव वदेत् ॥ 1. 19--p. 22, 1. 3. इयं कन्यला कन्या पितृभ्यः पति- लोकं यती पितगृहात्पतिगृहं प्राप्नुवती दीक्षा सहधर्मचारिणीनियममव- यक्षत अवाप्नोति स्मेत्यर्थः । इयं नारी मम भार्या उपनते मन्मुखन व्रते। कथमिति चेत् । दीर्घायुरित्यादि । इयं कन्या मम भार्या अर्यम्णं नु देवमि- ममनिं भावयित्वा अयक्षत अयजत । स देवो अर्यमा इमां मां च इतः प्रदेशात् प्रमुश्चतु मद्गृहं प्राप्तुमनुजानातु ॥ ad 1. 3-4. होमत्रयस्यास्यवदयमाणधारिकावपत्रस्य चान्ते चतुःकृत्व इमं मन्त्र जपेत् । 1. 4-5. (तूष्णी...चतुर्थ) चतुर्थमन्नावावपेत् लाजधा- Jरिका कामाय वध्वा प्राप्त्यर्थम् ॥ ad p. 22, 1. 5. (दक्षिणं...'चक्षते) अतस्तेनावपेदिति भावः। काम- साधनत्वात्तलिन् कामशब्दः ॥ ad p. 22, 1. 9-10. सप्तमे पदे एनां निवर्त्य प्राकाखीमवस्थाप्य उदकुम्भगताद्भिरुदकुम्भधरो लाजवापः पतिश्च तां प्रोक्षयेयुः ॥ ad p. 22, 1. I0-II. विवाहोत्सवे प्रेक्षकाः॥ ad p. 22, I. 12-15. प्रागेव तथा प्रतिज्ञाप्य तथा प्रतिक्षां कुर्वती तां ध्रुवादीन्यदा प्रथममेते दृश्यन्ते तदा प्रेक्षयेत् । तान्दयित्वा पश्येति प्रेरयेत् । सापि ध्रुवं राष्ट्रा॥ p. 22, ad p. 22, ·Jaiminigrhyasūtra, Commentary, ad p. 22--23, द्वाविंशः : खण्डः॥ ad p. 22, 1. 18-21. स्वं कुलं भर्तृगृहं प्रानां तां वधूं सुशीलाः सुप्रजाः समवजीर्णाः जीवत्पतयो जरत्यः प्रत्यवरोपयन्ति शिविकादिभ्यः स्वाके अनेन मन्त्रेणावरोपयन्ति । एना एनेन । अजीबी अजीर्णा सती। शिष्टं स्पष्टम् ॥ . 1. 1. ad p. 23, ad p. 22, I. 21--p. 23, I. I. अथ तां पतिर्जग्तीनामङ्कात्प्रत्यव- गेप्य वृषभस्य चर्मण्यास्तीणे अनया ऋचा उपवेशयेत् । पुरस्तन्त्रान्तकृत्य- मेतत् ॥ ad p. 23, l. I. तस्या अङ्के कुमारं निवेश्य तस्य हस्ते मोदकान् फलानि वा दद्यात् ॥ ad p. 23, 4. (...रमस्वेति) ततश्चोत्तरतन्त्रम् ॥ 4-5. अधःसंवेशिनौ अखट्वाशापिनौ। प्रसंवर्तमानी अपरिष्वजन्तौ ॥ ad p. 23, 1. 5--6. (ऊर्व...संभवः) त्रिरात्रादूर्व संनिहिते पुण्य- दिने संभवः संयोगः स्यात् । चतुर्थस्याह्न अपुण्यत्वे यावत्पुण्यदिनं अप- रिष्वजन्तौ सह शयातामेव ॥ ad p. 23, 1. 6. (निशायां...'कर्मण्यं) ऊर्ध्व त्रिरात्राभिशायां चतु. • रात्रावित्यर्थः । जाया च पतिश्च जायापतिकर्मण्यं गृहस्थकर्माह सायं- प्रातोमादि तदाप्रभृति कार्यमित्यर्थः । ad p. 23, 1. 6-16. औपासनानौ पुरस्तन्त्रान्तकृत्यमेतत् । संवे- शनाङ्गो ऽयं होमः प्रत्याहुति संपातं च सिश्चेत् ॥ ad p. 23, 1. 16-17. प्रायश्चित्ताहुत्यनन्तरंचरोरवदायामये स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति ससंपातं हुत्वा । एतासां सप्ताहुतीनां संपातापाने समानीय भार्याहस्ते दत्त्वा सनाभिनवरन्ध्राणि समालिम्पेति तां प्रयात् ॥ ad p. 23, 1. 17. (नाभिं प्रथम) प्रेषिता सा मिश्रितैः संपातैर्मामि प्रथममजीत॥ ad p. 23, I. 17-18. (नतो यान्यूई) नत ऊर्ध्वं यानि चतुओ- णकर्णास्यानि नान्यजीत ॥ ad p. 23, 1. 18. (ततो यान्यश्चि) ततो यान्यर्वाधिनाभियोनि- गयवस्तान्यजीत। ततः स्विष्टकदाघुत्तरतन्त्रं। प्राज्ये बरीचक्रमात् प्रस्तर मूलाधनं भवति ॥ Rap. 23, 1. 18-19. (ऊर्ध्वमर्ध'...तुचेना संवेशनं मैथुन । तब- स्यान्ते संयोगः॥

·ad p. 23, ६० Jaiminighyasūtra, Commentary, ad p. 23--24. 1. 19-p. 24, 1. I. भार्या प्रत्यभिमन्त्रणं ।...इयं स्त्री हिरण्ययी अरणी पुवारणी एनामश्विनौ देवौ निर्मन्यतां निर्मश्शीतां सूतवै प्रसवाय । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ad p. 24, I. I. [तावृतावेवमेव एवमेवार्धरात्रादूर्ध्वमेतेन तृचेन कुर्यादित्यर्थः॥ ad p. 24, 1. 1-2. [संवेशने...दद्यात्] अग्ने प्रायश्चित्तेत्यादि संवे. शनहोमानन्तरमाचार्याय विवाहहोमप्रवेशहोमसंवेशनहोमानामङ्गभूतां दक्षि- णां गां दद्यात् ॥ . ad p. 24, ad p. 24, 1. 2. आचार्यस्यादर्शने उपद्रष्दभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणां गां दद्यात् । विवाहः समाप्तः ॥ प्रयोविंशः खण्डः ॥ ad p. 24, 1. 3. सिायंप्रातोंमे] विधिं वक्ष्याम इति शेषः । 1. 3-4. [अग्नय...उत्तरां] सायमिति शेषः । . आज्यं पयो व्रीहिर्वा होमद्रव्यम् ॥ ad p. 24, I. 4. [एवं...सूर्यः] अयं विशेष इत्यर्थः । अस्य चौपास- नस्य विच्छेदे ऽपि सायमुपक्रम एवायं भवति॥ ad p. 24, l. 4--7. सायं प्रातश्च सिद्धस्यानस्य बली द्वौ उद्धारौ वर्धयित्वाखण्ड्य गृहीत्वा तयोः पूर्वस्मात्खण्डादनावताः समाहुतीर्जुहोति औपासनानौ तदभावे पचनानौ ॥ ad p. 24, 1. 7. [मनसोत्तरां] उत्तरां प्रजापतय इत्येतां मनसा जुहोति ॥ ad p. 24, I. 7-9 ततो होमार्थमुद्धृतादेवेत्यर्थः। सिद्धमाचारात् गन्धपुष्पमुभयतचोदकं बलिहरणेषु । ये देवा हर्षणाः हर्षकराः। वेपनाः भीतिकराः । स्फातिमाहराः भुक्तिमिच्छन्तः । वातस्य भ्राजमन्तरिक्षमनुसं. चरन्ति । तेभ्य इत्यादि स्पष्टम् ॥ ad p. 24, 1. 9-10. [एवमशनायति] प्रशनायति अन्नकामे सति पुरुषे एवमेव पूर्ववदेव बलिं भूयो हरोदित्यर्थः ॥ ad p. 24, 1. 10. (प्रायस्थाने...स्वाहेति ) तत्रावशिष्टं सर्व पाय- स्थाने लभस्थाने संवत्सराहाराय (सराभाराय B) लभ्यमानस्य व्रीयादेः संग्रहस्थाने मृत्योरधिष्ठानाय स्वाहा इति मन्त्रेण बलिं हरेत् ॥ ad p. 24, 1. 10-14. शेषस्य द्वितीयस्य उधृतानस्य बलि- हरणमेतेषु सप्तसु प्रायंतनेषु । ततः प्रदक्षिणमावृतं कुर्यात्। उद्घाने इत्या दीनामुदपात्रसमीये। गृहमध्ये नवसु वास्तुभागेषु उत्तरपूर्वस्मिन्मागे खवा ·Jaiminigrhyasutra, Commentary, ad p. 24. ad p. 24, देः स्थाने द्वारवाह्यशिलायां द्वारपिधानफलकायां वास्तुमध्ये इति क्रमावर्थः गृह्याभ्य इत्यादि स्पष्ठम् ॥ 1. 14. (शेष...निनयेत्) शेषं सर्व ब्रह्मायतने एव धन्ध- न्तरये हरेत् ॥ ad p. 24, 1. 14. [सदा... वाचनं यथा प्रसन्ना ब्राह्मणाः स्वस्स्य- स्त्विति वदन्ति तथा तेषां प्रेरणं स्वस्तिवाचनं । ब्राह्मणान्मोजनादिभिः सत्कुर्यादित्यर्थः । सो ऽयं मनुष्ययाः॥ ad p. 24, 1. 14-15. यड्राह्मणैः सत्कृतैः स्वस्तिवाचनं सा महती सर्वारिष्टानां शान्तिरित्याचक्षते वदन्त्याचार्याः । वैश्वदेवं समाप्तम् ॥ चतुर्विशः खण्डः॥ ad p. 24, 1. 16. नवविकारेण चरुणा यक्ष्यमाणस्तजातीयेनैव पुरा- णविकारेण चरुणाग्रे ऽग्निधन्वन्तरी प्रजापतिमिन्द्रं च यजेत ॥ ad p. 24, l. I7. [तिरश्च नवाहुतीः] तदनन्तरं तिस्रो नवाहुनी- र्वक्ष्यमाणा जुहुयात् । एकेनैव तन्त्रेणेति भावः ॥ ad p. 24, I. I7. (नवेन यजेत) वक्ष्यमाणविधिरेव सिद्धाययं वि- धिनियमार्थः । भवेन द्रव्येण यजेतैव नान्यत्र पूर्व तद्विनियोग इति शरदि संबध्यते ॥ ad p. 24, 1. 17. (शरदि व्रीहीणां) ऐन्द्रानो वैश्वदेवो द्यावापृथि- व्यश्वरव इति प्रतिवाक्यं संबध्यते शरदि वीहीणां विकारेण ऐन्द्रानव वैश्वदेवश्च द्यावापृथिव्यश्च प्रयश्चरवः पृथक पात्रपकाः स्युः॥ ad p. 24, I. 18-19. (एकची) एकपात्रपकचरुर्वा ऐन्द्रानो वैश्वदेषो चावापृथिव्यश्च स्यात् । तदेवं पुरस्तन्त्रान्ते पुराणेनैकेनैव चरुणा- निधन्वन्तरिभ्यां स्वाहा प्रजापतये स्वाहा इन्द्राय स्वाहा इति तिस्रो हुत्वा- नन्तरं त्रिभिर्वा चरुभिरेकचरुणा वा इन्द्राग्निभ्यां स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा द्यावापृथिवीभ्यां स्वाहा इति तिन आहुतीर्जुहुयात् । अथ स्विष्टकृत्। तत्र प्रतिहविः सकृदयदान पञ्चावत्तिनः द्वितिरेकैकस्मात् । ऋतुभेदेन तु द्रव्यभेदः॥ 19. (उक्ने... घारणे) प्राशनाय होम इव उपस्तरणाभि- धारणे कुर्यात् ॥ ad p. 24, 1. 19. ( विहविषोऽवद्यति ) प्राशनाय नवात् हविणः दिग्वधति॥ ad p. 24, 1.

·Jaiminigrhyasūtra, Commentary, ad p. 25-26. . ad p. 25, 1. 3-5. प्राश्याचम्य परतन्त्रं समापयेत् । विश्वचर्षणीः सर्वप्रजास्वरुपिणी (sic)। वाक्यावृत्तिः समाप्तिज्ञापनार्थ ॥ श्रीनिवासावरिकता टीकेयमतिलळ्यपि । सुमतीनां भवेन्नित्यं संतोषाय सुबोधिनी ॥ इति जैमिनिसूत्रं पूर्वम् ॥ जैमिनिसूत्रमुत्तरम् । प्रथमः खण्डः॥ ad p. 25, 1. 6-8. शुचिवाससः शुक्नवाससः । वास्तु गृहं । सव्यमाचरन्तः अप्रादक्षिण्येन क्रियाः कुर्वन्तः । हविष्यस्तिलैरुपसिच्य संसृज्य अन्नमुपसाधयेरन् पचेरन् ॥ ad p. 25,1.9--II. (पाद्यमानीय etc.) सर्वस्मात् (सवस्मात् B,व्य- ध्वलात् M) तदहरुद्धारात्मागुवृतं पाद्यं सातवद्भयस्तेभ्यः समानीय दत्त्वा तान्ब्राह्मणांस्त्र्यवदातान् त्रिभिर्विचाजन्मवृत्तैरवदातान् शुद्धान् प्रा मे गच्छ- निवत्यादिना उपवेशयेत् ॥ ad p. 25, l. II-13. मूलसमीपे छित्त्वा समाहतान्दर्भान्प्रसव्यान् अप्रदक्षिणं बद्धान्विष्टरान् कृत्वा मन्त्राह्मणेभ्यः प्रदद्यात् ॥ ad p. 25, 1. 13-14 (हविष्या'...दद्यात् ) हविष्यैस्तिलैः सहित. मुदकं तिर्यन्यस्तपवित्रं गन्धान्सुमनसश्च तूष्णीं दद्यात् ॥ ad p. 25, 1. 14--17. अवत्त्वाअवदाय। परिस्तरणीयानीति (sic B en M ) इतिशब्दः प्रभृतिपर्यायः इध्मपरिधिमेक्षणानां ग्रहणार्थः । तत्स- मादायानौ करिष्यामीत्युक्त कुर्विति तैरनुज्ञातः । प्राग्दाक्षिणामुखः पाने- याभिमुखः। विधूंन्वन हस्वतृणानि ॥ ad p. 26, 1. 5-6. क्षीरं घृतं वासिशति । वर्धयित्वा प्रभूतं परि- वेष्य ( परिवेष्टय the MSS. ) । मया प्रत्तं दत्तं हविः । प्रामासु पकमाम- मपि अपकमपि असुपकमपि दुस्वादुपकमपि तस्मिनिदम'ज्यममृतं निविष्टं तस त् हे पितरःयूयं स्वधया मदध्यमित्यर्थः ॥ ad p. 26, 1. 6-17. धर्धितानि एतद इत्यादिभिरादिशति संकल्प- यति। (ad अमृता etc. 1. 8 ) हे अग्ने त्वं एकधामापि अद्विती- यस्वरूपो ऽपि त्रिवृता विविधयावृत्त्या पश्यन्ती मध्यमा वैखर्यात्मना वर्त- मानो ऽसि । तस्माद् हे वाचो ऽमृतवाचः सरस्वत्याः अमृतपरमार्थस्वरूप जोमयी वागिति हि श्रूयते । स्वदनुग्रहेण वाक् ऋखायी अत्र या प्रयुज्य- १ °लयपि B, M. २ This indication not in the MSS. ...

·.. Jaiminigrhyasūtra, Commentary, ad p. 26-28. माना साप्यमृता भवतु । पितृणां श्रवणीया भवतु । वाचः वाक्यमय्यम अमृता भवन्तु । एभिरित्यादि स्पष्टं । हे देवा इहलोके अस्मभ्यं वसीयः सुखमस्तु । ( ad 1. Io sq. ): अयं यज्ञ इत्यादिपूर्वाधं स्पष्ट । पितृदेवत्यं पात्रदेयमिदं हविरपि परमं भवात्वित्यर्थः । नो अस्माकं वाक्य मनश्च पितर इति प्रतिजानीम पितृस्वरूपमित्येव संकल्पयामः । तस्मात्तदुभयं शुद्धं । अश्विभ्यां प्रतं अश्विनोर्बाहुभ्यां दत्तं तस्माद्धविरपि शुद्धमिति भावः । (adl. 12 sq.): य इह पितर इत्यादि स्पष्टं । ये पितरः वाचं वाचः श्रुत्या रहस्यं वस्त्वाप्त्वा ब्रह्म विदित्वेत्यर्थ. (ब्रह्मविदित्येत्यर्थः B)अमृता बभूवुः । शिष्टं स्पष्ट ad p. 26, 1. 18. अनुदिशति निर्दिशति ।। ad p. 26, 1. 19-p. 27, 1. 2. मे मया संपादिता भोज्यादयः । यचदि । अप्रकामा प्ररमणीयाः । प्रकामा रमणीया वा। ब्राह्मण भोकरि । समृद्ध श्रोत्रिये । यद्यपि सति । अब्राह्मणे वा अश्रोत्रिये । यद्यपि वा सति । यो पात उग्रां नितिं श्राद्धघ्नं रक्षो यथा स्कन्दति निगृहाति। नः पितरः येन प्रकारेण प्रीयन्ते तथा तत्सर्व स वायुः शुन्धतु शुद्धं करोतु । तेनेत्यादि स्पष्टम् ॥ .. ad p. 27, 1. +--6. यन्मे मया दत्तं मन्त्रकृतं हविः रामा शकुनिः श्वापद इति तिर्यग्योनयः एवमादिरशुचिर्जन्तुः । प्राशत् प्राश्नाति स्म । वैश्वानर इत्यादि स्पष्टम् ॥ द्वितीयः खण्डः ॥ ad p. 27, 1.7-II. शेषमनुज्ञाप्य अनशेषैः किं क्रियतामिति प्रश्नेन इटैः सह भुज्यतामिति प्रत्यनुशां लब्ध्वा । उल्मुकं संनिहितादेव पितृकार्याग्नेः कंचिदुल्मुकमाकर्मसमाप्ति अनिर्वास्यदनिकं (sic) निदध्यात् ॥ ad p. 27, 1. 13. अपहस्तेन पितृतीर्थेन ॥ ad 1. 15--17. मात्रादीनामविचारेण (°नां विचारेण B ) पित्रादीनविवेचयतः इदं पितृभ्य इत्यादयो मन्त्राः ॥ ad p. 27, 2. 19 sq. पित्रे नमः पितामहाय नमः प्रपितामहाय नम इति नमस्कृत्य । एतद इत्यादिना सौमपुच्छं वा वसपुच्छं वाच्छिद्य वस्त्रा- एयतिसृजति ॥ तृतीयः खण्डः॥ ad p. 28, 1. 15-16. मार्गशीर्षमासे या पौर्णमासी सामाग्रहा- यणी । ततः परं ये त्रयो ऽपरपक्षास्तेषामपरपक्षाणांमध्ये एकैकस्मिनपरपक्षे एकैकाएका कर्तव्या भवति । अष्टम्यां कर्तव्या श्राद्धक्रिया अटकेत्युच्यते । P. 27, ·६४ Jaiminigxhyashtra, Commentary, ad p. 28-29. ताच तिलो ऽटकाः क्रमात् शाकाष्टका मांसाधका अपूपाष्टकेति च अभि- धीयन्ते॥ ad p. 28, I. 16-p. 29,1. 2. तेषां हविषां तैहविर्भिः प्रोदनेन च पृथक्पृथक्पठितैश्चतुर्भिमन्वैश्वतन आहुतीः स्थालीपाकावृता रेखनादि- पूर्णपात्रदक्षिणान्तक्रमेण जुहुयात् । अष्टकादयस्तिस्रो देवताः संवत्सगदि पञ्च प्रकारभिन्नः ( ° B)कालात्मा भगवान् चतुर्थी देवता । तस्मै भगवते नमोभिहविर्भिः कृणुता तृप्तिं कुरुत हे सखायः।कृणुता इति सांहितो दीर्घः। तेषां संवत्सरादीनां पञ्चानां यशियानां यजनीयानां सुमतौ सुमस्या अनुप्र- हेण वयं सकुटुम्बाः ज्योक चिरमजीता अजीर्णाः अहताःअविच्छिन्नायुषश्च स्याम भवेम॥ adp.29,1.2--3. अष्टभ्य आहुतिभ्यः परमेहि भगेति त्रिरुकवा अग्नि- मुपस्थाय स्विष्टकृतं हुत्वा प्रस्तरादानाधुत्तरतन्त्रं समापयेत् । स्विष्टकदव दानं तु हविईयात्पृथक्पृथक्सकृत्सकद्भवति ॥ ad p. 29, 1. 4.[तस्या...श्रोणीमिति तस्या गोः सव्यं पार्श्व सव्यं जघनं सव्यमुरु [1. °मूरुं] च हविरर्थमुद्धरति ॥ ad p. 29,1.4-5. यस्मिन्दिने अयं होमः ततः परस्मिन्दिवसे अन्य एक्यं नाम श्राद्धं कर्तव्यं होमदिवसे वा ॥ ad:p. 29, 1. 5--7. ब्राह्मणान्हविरहान् दत्तदन्तधावनमानीयादि. कान स्नातांश्च दत्तपाद्यान् प्रा में गच्छन्त्वित्यादिनोपवेश्य तांस्तर्पयित्वा पासनाविशेषानुज्ञापनपर्यन्तं यथाविधि कृत्वा प्रत्येत्य यावपिण्डनिधानकर्म। प्राग्दक्षिणायतं चतुरभ्रं गोमयेनोपलिप्य तस्मात्पितृहोमाग्नेर्दक्षिणतः षड प्रीनित्युपलक्षणं यावत्पिण्डसंख्यानमीनित्यर्थः प्राय ये रूपाणीत्यादिना प्रागुनेन प्रतिष्ठाप्य ये समाना इति प्रदक्षिणपर्यन्तं यथा न नश्येत्तथा कृत्वा तेषामनीनामेकैकस्मिन्ननावेकैकस्यानरुत्तरपश्चादेकैकां कमिवटमायामेन प्राग्दक्षिणेन प्रादेशमात्री पार्थिवेन पृथुत्वेन विस्तरेण व्यङ्गुलामवाग्वा । वाशब्दश्वार्थः । अधस्ताच निम्नतयेत्यर्थः । एकाङ्गुलां खानयेभिखनेत् ॥ ad p. 29, 1. 8. ( तासु... हस्तेन ) तासु कर्षषु अपहता इति पृथक्ररेखा लिखित्वा अनुलेखं दर्भानास्तीर्याचमनादि क्रमेण यथाविधि षट् पिण्डांन्मिलितेन हवियेन निदध्यात् । पिण्डभाजस्त्वत्र मजा-पितृभ्यः पार्थानि स्त्रीणामिति वचनात्पितृमातृपितामहपितामहीप्रपितामहप्रपिता- मा इति गम्यन्ते । जीवतो विना मृतानामेव पिण्डदानमिति प्राचं । अनु. नामापहस्तेनेति वध्वंशकथनस्योपलक्षणत्वात् ( वध्वांश° M, विध्यंश° B) पूर्वखण्डकः सर्वो ऽपि विधिरत्र प्रामोति ॥

·Jaiminig!hyasūtra, Commentary, ad p. 29. ad p. 29, 1. 8-9. मांसाष्टकायामुघृतस्य सव्यानत्रयस्य अन्तरं सारभूतं मज्जांशं पितृभ्यः पितृपितामहप्रपितामहेभ्य उपकर्षति पानि याह्यांशानि स्त्रीभ्यः मातृपितामहीप्रपितामहीभ्यः प्रददातीत्यर्थः ॥ ad p. 29, 1. 9-II. तत्रामयावी पिण्डान्प्राश्नीयादित्याधुक्तपिण्ड- विनियोगे केचिदध्वर्यवः कर्मतन्त्रकर्तारः पूर्वाचार्याः प्रजाकामस्य पत्नी मध्यमं पिण्डं प्राश्नीयात् । श्राद्धस्य सर्वस्यापि स्थालीपाकं हुतशेषमन्नं वा पली प्रानीयादिति ब्राह्मणेष्वधीयते ॥ चतुर्थः खण्डः॥ ad p. 29, 1. 12-13. अथ दहनादिसंस्कारपटलमुपक्रमिष्यमाण आहिताग्निसंस्कारस्य प्रधानत्वात्तमेव प्रथमं विधित्सुः सतिशरीर (sic, ep. p. 29, 1. 17) इत्यादिना अनष्टशरीरस्य विशेषं विधास्यत्रष्टशनर. स्याहिताः कर्तव्यं विदधाति । प्राहिताग्नेः शरीरनाशे पलाशत्सरूणां पला. शपत्वनालानों त्रीणि षष्टिशतानि षष्ट्युत्तरशतत्रयमाहत्य तैरस्थां प्रतिनि- धिभूतैः कृष्णाजिने स्वस्थानापन्ने कृष्णाजिने नाडिस्थानापनैः कुशैर्बन्धन- साधनस्तानितान्यङ्गानि बद्ध्वा प्रतिकृतिं कुर्यात् । तत्र प्रत्यङ्गमियत्ताप- रिच्छेदे (sic) ब्राह्मणमेवोदाहरति अशीत्यर्धमित्यादि विनायत इत्यन्तेन । ad p. 29, l. I3-I7...इत्येवंप्रकारेण एतावन्ति एतावत्संख्यानि इहलोके पुरुषस्य मध्ये शरीरंशरीरमध्ये शरीराणिशरीराङ्गभूतान्यस्थीनि भव- न्तीति विज्ञायते श्रुतौ दृश्यत इत्यर्थः। अथ प्राहिताग्ने क्रमसंस्कार उच्यत. Now follows immediately the text (with commentary) of Jaim. brābm. (cp. Journ. of the American Oriental Society, XIX, p. I03 sqq.) I. 46; I. 47; I. 48. After the comm. on Jaim. br. I..48. 5 the text continues: इत ऊर्व संस्तरणी नाम गां हत्वा तस्या- स्तत्तदङ्गानि परेतस्य तत्तदनेषु विन्यसनादिविधिः कलावनुपयुक्तत्वान व्या- ख्यातः; then follows the sutra (cp. Jaim. gxhs. p. 30,1.3). प्रास्ये हिरण्यशकलमादाय (sic) उपरि काष्ठानि संस्तीर्य यथास्थितमनीन्प्रोह्य उपदीपयन्ति (cp.'Jaim. br. I. 49.5); then follows Jaim. br. I.49. 6, first sentence(unto देवलोकः प्रत्यागच्छति)and then Jaim.gxhs. p. 30, 1. 4 (अथ सामभिरुपतिष्ठते) unto l. 6 (...इनि ब्राह्मणं). Colophon of this part: इत्याहिताग्निदहनपटलः ॥ p. 29, 1. 17-18. वक्ष्यति (viz. p. 30, 1. 7) प्राहितामेछ पूर्व जाया प्रियेत तां निर्मन्थ्येन दहेदित्यादि तस्यायं पुरस्तादपवादः निरा- रखकरणनिष्पुरीषकरणाहुतीनां निवृत्त्यर्थश्च । अन्यत्सर्वमाहिताग्निवदेव ।

·Jaiminigrhyasatra, Commentary, ad p. 29-30. सतीशरीरं पतिव्रताशरीरमित्यर्थः । उपरिष्टावक्ष्यमाणनिर्मन्थ्येन दहनं तु अपतिव्रताया इति गम्यते ॥ ad p. 29, 1. 18-p. 30. 1. 2. (अत्र पात्राणि...इत्येतेनानुवाकेन) अत्र सतीशरीरदहने तस्यामित्याद्यनुवाकविहितं यज्ञपावनिधानमपि प्राहि- ताग्निवदेव कुर्यादित्यर्थः । वचनेनापि सिद्ध सत्यारम्भो ऽयं नियमार्थः । अत्रैव पात्राण्यपचिनोति (sic) नाम्यत्रेति । तस्मानिन्थ्येन दहने पात्राणा- मनीनां च उत्सर्ग एव न तु चितासंयोगः उभयत्रापि भार्याभावात् प्राहि- तानः श्रौतकर्मलोपस्तुल्यः॥ ad p. 30 1. 2. ( य एवंवित्...पूर्वमेव ) स यदोपतापी स्यादि- त्यादिना पूर्वोक्तः । जीवत एव श्मशानप्रवेशविधिः पूर्वमेव कृतादियुगेष्वेव नाधुना प्राकृतैस्तथा कर्तुं शक्यमित्यर्थः ॥ ad p. 30, 1. 3. (चतुर्ग ... संभवं) अन्यमाहिताग्नीतरमौपा- सनाग्निमन्तं समिदाधानानिमन्तं वा । प्राहिताग्निसंस्कारोक्तप्रकारेषु यथा यावता प्रकारेण संभाव्यते तथा संस्कुर्यात् । चतुर्ग्रहीतं गृहीत्वा । होमस्तु सर्वेषामग्निमतां कार्य इत्यर्थः ॥ ad p. 30, l. 4-6. (सामभिरुप' etc.) सामभिरेतैर्वक्ष्यमाणैरग्नि- मुपतिष्ठते । नाके सुपर्णमिति ऋचो (ऋच M) ग्राम्ये गेयमरण्ये गेयमिति च के सामनी । तत्र ग्राम्यं सामात्र गेयं भवति । चिताग्निसंयोगेन धूम उदिते सति त्वेषस्ते धूम ऋण्वतीति साम गेयं । अग्नौ समारूढे परेतं स्पृ. टवति अग्ने मृड महं असीति अस्याचि द्वे सामनी। तयोरन्यतरेणोपतिष्ठते। असौ लोकः पराग्वै भवति असंनिहितो वै भवति । तस्मात्पराग्भिरेतैः सा- मभिरुपतिष्ठेत अनावृत्तरित्यर्थः । इति हि ब्राह्मणं इति प्ररोचनार्थः ॥ - पञ्चमः खण्डः। ad p. 30, 1. 6-7. निर्मन्थ्येनापूर्वारणिमन्थनजनितेन । सांतपनेन श्रौताग्निसंतप्तकपालोद्भूतेनाग्निना बा तां दहेत् । अत्र वक्तव्यसतीशरीरमि- त्यादि सूत्रव्याख्यानावसर एव उक्तम् ॥ ad p. 30, 1.7--9.श्मशानकृतं श्मशानार्थस्थलं । अनिरिणं ऊपर वर्जितं । अपसलवनोदकं अपसव्यावृत्तोदकं च । स्वकृतं स्वत एव तथा- विधं । तदलाभे यत्ततस्तथा कृत्वा वा यत्र वा ओषधयो जायन्ते तस्मिन्स्थ- ले वा शरीरं निःशेषं दग्ध्वा दग्धमनवेक्षमाणा उदककरणाय यान्ति ॥ ad p. 30, 1. 9-10. ( न वाहिनीषु कुर्वन्ति ) वाहिनीषु नदीषु प्रवाहजलेवित्यर्थः उदकदानं न कुर्यात् किंतु स्थावरजलेषु वाप्यादिष्वेव कुर्यादित्यर्थः॥

·Jaiminigxhyastitra, Commentary, ad p. 30-31. ad p. 30, l. I0. (तेषां योयः...ऽग्रं) तेषामुदकदायिनां मध्ये योयः पश्चाजातः वयसन्यूनः स्यात्सो ऽप्रमुदकदानमाचरेत् । तदनन्तरं वयोज्येष्ठ इत्यर्थः॥ ad p. 30, 1. I0--11. ( कुर्यादुपकूलं ) जलमध्ये उदकदानं न कु- र्यात् किंतु उपकूलं कूलसमीपे कुर्यात् । यथा कूले क्षिप्यमाणं जलं पुनर्वा- प्यादौ संनिपतेत् तथा कुर्यादिति गम्यते ॥ ad p. 30, 1. II. [अकुले...खात्वा] वाप्यादिजलस्य कुलादति- विप्रकृष्टत्वादिनिमित्तेन जलाशयकूले उदकदानं कर्तुं अलामे सति कचि- स्कूपं खात्वा घटाद्याहतजलेन तस्मिन्कूपे कुर्यात् ॥ ad p. 30, 1. 11-12. एतत्त उदकं गोविन्दशर्मनित्येवमादिप्रका- रेणेत्यर्थः॥ ad p. 30, 1. I2. (वाहिनीषु...कशान्) स्थावरजलालाभेन प्रवाह- जलेष्वेवोदकदाने केशानुश्चैद्ध्वा उदकं दद्यादित्यर्थः । अन्यत्र मुक्तकेशेनैव उदकदानमिति गम्यते ॥ ad p. 30, I. I2-14. (निमज्य etc.) उक्तप्रकारेण निमज्य एका- अलिं दत्त्वा लम्बमानान् केशान् करनिष्पीडितजलानुपनिबध्य जलाशयतीरं (रा MS.) नीतस्य दीमाङ्गारकरस्य उल्मुकस्याग्निमनेन मन्त्रेण स्पृशेत् । शुकाहि म कश्चिदग्निः । अपहतेति व्यत्ययात् बहुवचनं अपजहीत्यर्थः ॥ ad p. 30, I. 16-17. कल्याणीभिर्दीर्घायुषो भवन्त इत्यादिभिः शोकापनोदिनीभिर्वाग्भरित्यर्थः ॥ ad p.30, 1. 17 मापो नाम प्रमाणविशेषः । माषप्रमाणपरिमित- स्वर्ण विक्रीतद्रव्येण सर्वे चुद्यावृत्तिं कुर्वन्ति । अल्पमश्नन्तीत्यर्थः ॥ ad p. 30, 1. 18. (शान्त्या वा) किंचिदप्यभक्षित्वा वेत्यर्थः। इत्यु- दकदानविधिः। अथ संचयनविधिः॥ ad p. 30, 1. I8--19. क्षीरोदके समे संसृज्य शरीगण्यस्थीनि मृण्मयेन कोशन औचित्यात् गोश्राङ्गाकारनिर्मितेनेत्यर्थः ॥ ad p. 30, 1. 20. (असंहादयन्) असंहादयन् कटकटाशब्दमका- रयन् ॥ ad p. 31, I. I. तदाहृत्य गच्छन् कंचन चतुष्पथं महावृक्षं नदी वा अतीत्य गत्वा तर्थेिषु पुण्येषु निखनेत् ॥ ad p. 31, 1. 2. प्रेतस्य तृतीये ऽहनि संचयनानन्तरं संस्कार श्रोत्रिया अपामार्गपिन मृदा गोमयेन च स्वकरदत्तेन नापयन्ति ।

·६८ Jaiminigrhyasūtra, Commentary, ad p. 31. ad p. 31, 1. 2-3. (वासांसि...ांसते) सर्वेऽप्यधिन इति शेषः॥ p. 31, 1. 3. [चतुर्थ्यां... वर्तयेरन् ] चतुर्थदिवसमारभ्य अधिनः सर्वे भिक्षाशनेन जीवेयुः तस्यां भिक्षायां श्रोत्रियगृहे नीतायां वैश्वदेवादेः सिद्धत्वायज्ञशेषासिततया पूता यघिनो भवन्तीति भावः ॥ ad p. 31, 1. 4. (कालं च...संतरेयुः) यावत्कालं च ये (वयं MS) अग्नौकरणादिकारिणो भवेयुस्तावत्कालं भिक्षाशिनश्च स्युरित्यर्थः॥ ad p. 31, 1. 4-5. (ऊर्ध्व etc.) एकोद्दिष्टश्राद्धप्रदानपर्यन्तं दशा- हमध्ये विहितादन्यत् न किंचित्कस्मैचिद्दधुः ॥ ad p. 31, 1. 5. (नक्षत्रेषु नियमः) एकोहिष्टश्राद्धस्य नक्षत्रनियम उच्यते ॥ ad p. 31, 1. 5--6. (मघासु... समयेषु) एकतारेषु प्राचित्रा- स्वातीषु पूर्वसमयेषु पूर्वफल्गुनीपूर्वाषाढापूर्वप्रोष्ठपदासु ॥ ad p. 31, 1. 6. (न रोहिण्यामुत्तरेषु ध्रुवेषु) उत्तरेषु उत्तरफल्गु. णीउत्तराषाढोत्तरप्रोष्ठपदासु एनान्येव प्रतिषिद्धानि नक्षत्राणि ध्रुवाणीत्य- भिधीयन्ते । विहितामे [sic] प्रतिषिद्धतरेषु नक्षत्रेष्वपि कुर्यादिति भावः ॥ ad p. 31, 1. 6-9. सामान्यश्राद्धापेक्षया एकोद्दिष्टश्राद्ध विशेष- विधिरुच्यते । एकवत् यथाश्राद्धं पिण्डप्रदानं च क्रियमाणं मृतमेकं प्रामो- ति । तथा मन्त्रवाक्येषु पितामहादिनिर्देशयर्ज पदविन्यासः कर्तव्यः। ये च त्वात्रान्वित्यादि च न ब्रयात् । मृतस्य एकस्यैवार्थे त्र्यवरा ब्राह्मणा भोजनीयाः। ते च वस्त्रादि (1. वस्त्रादिभिः) सर्वकामैश्च तर्पणीयाः। पिण्ड- दानानन्तरं च गच्छतो ऽनुमन्त्रणं शेषस्याप्राशनं (sic) स्वस्तिवाचनानन्तरं भोजनं चेति ॥ षष्ठः खण्डः॥ ad p. 31, I. I0--II. गृहकर्माणः गृहस्थाश्रमधर्मस्य सिद्धयर्थ गृहवृद्धि गृहस्य धनधान्यैर्द्विपद्भिश्चतुष्पद्भिश्च समृद्धिमिच्छन्नुक्लकाले गृह- शान्त्याख्यं कर्म प्रारभेत ॥ ad p. 31, 1. II-15. अपामार्गादयो ऽष्टौ । सदाभद्रा शिशुपूला । अमृताः पूर्वा [l. दूर्वाः । तृणं कुशाः । पारेसमूह्य संमृष्टधूल्यादिकं कचि: समूहीकृत्य। सिद्धार्थकान् सर्षपान्। वास्तुबलिं कृत्वा गृहमध्ये प्रदेशमीश्व- [व] लीगन्धपुष्पादिभिरलंकृत्येत्यर्थः । अलंकृतवास्तुस्थले पुरस्तन्त्रान्ते वा- स्तोष्पतये स्वाहेत्याज्येन हुत्वा सावित्र्या सहस्रं चाज्येन जुहुयात् ॥ ad p. 31, 1. 15-16. उक्तप्रकारेण चतसृषु विदिनु होतव्यं वा- स्तुमध्ये मात्र वेत्यर्थः॥

·Jaiminigrhyastitra, Commentary, ad p.3[--33. ad p. 31, 1. 16. [गौर्वा ...दक्षिणा] त्रयमिदं समुदितं दक्षिणा- त्वेन देयं न तु विकल्पः॥ ad p. 31, 1. 16-17. परिविष्य तर्पयित्वा । पुण्याहं भवन्तो अव- न्त्वित्यादि तैः पुण्याहं वाचयित्वा समापयेत् ॥ ad p. 32, 1. I-3. अश्वादिकं वा उपतप्येत सर्वेषां द्विपदां चतु- पदामन्यतरद्वा उपतप्येत तदाप्येवं जुहुयादित्यर्थः ॥ अष्टमः खण्डः॥१ ad p. 32, 1. 12. अथातः अनश्नता प्रयोक्तव्या संहिता अनश्नत्सं. हिता तत्प्रयोगं तत्प्रयोगविधि व्याख्यास्याम इत्यर्थः॥ ad p. 32, 1. 12-13. अननसंहितायाः प्रयोक्ता शुक्लवासाचीर- वासा वा स्यात् ॥ ad p. 32, I. 13-14. ब्राह्मण एव अननसंहितां प्रयुञ्ज्यान तु क्षत्रियवैश्यौ॥ ad p. 32, 1. 21-p. 33, I. I. सामसावित्री तत्सवितुर्वरेण्यमिति साम । सोमं राजानमिति साम । ब्रह्म जज्ञानमित्य॒चि सामद्वयं च मनसा- धीत्य वेदादिमारभेत ॥ ad p. 33, 1. I. [संतत'...मौनी] संततमविच्छिन्नधारं यथा भव- ति तथा मौनी व्यवहारान्तररहितः ॥ ad p. 33, l. I. [न चान्तरा विरमेत्] संहितासमाप्तिपर्यन्तं मध्ये विरतो न भवेत् ॥ ad p. 33, 1. 1-3. (अथान्तरा...आरभेत) अथ मध्ये व्यवहरेत् विरतो वा भवेश्चेत् प्रातम्य यावदानि [I. यावदानं] निरुद्धप्राणो भूत्वा वृत्तान्तात्पागधीताच्छेशमारभेत ॥ 1. 3-4. अप्रतिभायां मध्ये कतिपयवेदांशस्य स्फुरणे यावता कालेन अस्फुरितांशं घेदमधीयांत तावत्कालं ऋग्वेदायजुर्वेदात्सा- मवेदावा यजानीयात् यावतीर्ऋचः यावति यजूंषि यावन्ति वा सामानि जानीयात्तान्यधीयीतर । एवं चेत् अस्फुरितांशाध्ययनफलमाप्नुयादित्यर्थः॥ ad p. 33, 1. 4-5. अस्फुरितांशवेदतुल्यच्छन्दोदैवतम्राह्मणं साम वा तावत्कालमधीत्य तत्फलमाप्नुयात् ॥ १ The Comm. on the 7th. kh. is missing. २ Here M' breaks off. ad p. 33, ·ad Jaiminigrhyasūtra, Commentary, ad p. 33. ad p. 33. 1. 5. (अक्रानि... भ्ययेत्) अक्रानित्यचि यत्साम तदे. कमेव वा अस्फुरितवेदांशाध्ययनतुल्यकालमावर्त्य प्रस्फुरितवेदांशाध्ययन- फलमाप्नुयात्॥ ad p. 33, 1. 5-6. अस्य संहितां प्रयुजानस्य सर्वाभीष्टसमृद्धिर्भ- वत्येव [सर्वाहीष्टसमृद्धिर्भवतेय MS.] ॥ ad p. 33, 1. 6-7. (आधं...जैमिनिः) आद्यं त्रिवर्ग अन्न आयाही- त्यचि यत्सामत्रयं तदेव पा सहस्रकृत्व आवयं संहिताप्रयोगफलं लभेतेति जैमिनेर्मतमिति । प्राचार्यग्रहणं पूजार्थं ॥ ad p. 33, 1. 7. [च वार्यमन्तं वा] यक्षियासि च वायमित्यन्तं यानि सामानि तानि मात्रमधीत्य वा संहिताध्ययनफलमाप्नुयात् ॥ p. 33, 1. 7. [यथाकामी वा| स्वेक्षया यत्र कचित् यानि कानि च सामानि यथाशक्ति वाधीत्य संहिताध्ययनफलमश्नुयादित्यर्थः ॥ ad p. 33, 1. 7-9. द्वादश संहिता...ब्रह्म भवति] अननत्संहिता द्वादशधावर्त्य यदनेनाधयित्रा (1. °ध्येत्रा ?) अनध्यायेषु अष्टम्यादिषु अधी- तं गुरवो वा अशुश्रूषया कोपिता वेति यत् यानि वा अकार्याणि विहित- भिक्षाशनादि व्रतानुष्ठानप्रतिषिद्धपर्युषितभोजनादीनि कृतानि नाभिर्दुश्च- याभिः पवते अपवित्रतां न प्राप्नोति । अस्य ब्रह्म अधीनो वेदश्च शुद्धस्ते- जस्वी भवति॥ ad p. 33, 1. 9--10. द्वादशसंहितावृत्त्यनन्तरं पुनर्वादशधावर्त्य शुक्रस्य लोकं प्राप्नोति ॥ ad p. 33, 1. 12-13. [चतुर्लभते चतुरतीन्द्रियज्ञानमित्यर्थः॥ ad p. 33, 1. 13--14. यावकः यवविकारः । उदकमिलिताः सक्त- वः उदकसनवः । सक्लयो लाजचूर्णाः । एवं संहितां प्रयुआनः क्षिप्रमन्तर्धा- नशक्तिं लभते ॥ ad p. 33, I. 14-15. (शातीन्पुनाति) बन्धूनिष्पापा करोति ॥ ad p. 33, 1. 15. नारयते कर्मबन्धादुद्धरति ॥ ad p. 33, 1. 15-16. (तामेतां...आचक्षते) तामेतामनश्नत्संहितां देवलोकमारोढुं सोपानपरंपरेत्याचक्षते पूर्वाचार्याः ॥ ad p. 33, 1. 16. एतया वा अननत्संहितया बहुधावृत्तया देवत्वं देवा ऋषित्वमृषयश्च प्राप्तवन्तः ॥

·JaiminigỊhyasūtra, Commentary, ad p. 33. p. 33, 1. 16-19. अस्य अनमत्संहिताध्ययनस्य प्रातमध्याहे ब्राह्म मुहूर्ते वा प्रारम्भकालः न तु पुण्यदिनान्वेषणम् ॥ ad p. 33, 1. 19-20. (तद्वा एतत् etc.) एतदननसंहिताध्ययन- विधानं । ब्राह्मणेभ्य इति द्विरावृत्तिः प्रश्नसमाप्तिद्योतका । इत्यननत्संहिता- पटलः ॥ १ यस्यात्मा कमलाक्षपादजलजे भृङ्गायते सर्वदा यद्बुद्धिर्निगमार्थबोध- सरणौ नाभ्येति वक्राध्वनि । विश्वामित्रकुलाधिपार्विकशशिर स श्रीनिवासाध्वरी चक्रे जैमिनि- गृह्यकर्मविवृति बालात्मबोधक्षमाम् ॥ इति जैमिनिसूत्रव्याख्यानं संपूर्णम् ॥ १ Text and Comm. of khanda 9 are not given in our Subodhini. २ 1. शशी

·No text on this page.

·LIST OF MANTRAS. The parallels only from the Mantrabrahmana are given completely; for those mantras, that are not found in any printed text, parallels from other unpublished texts are given, if possible. After a pratīka the fat figure refers to the page of the Jaim. grhya, the second figure to the line. Before a pratika the figure 1, indicates, that the mantra is cited pratikena in the Jaim. gļhs. and that it occurs in the Jaiminiyasamhita ; 2, indicates, that the mantra is cited sakalapāthena in the Jaim. gļhs, and notwithstanding is found in the Jaiminiyasamhita ; 3, indicates, that the mantra sakalapathena is found in the Agnışto'pasūtra of the Jaiminivas; 4, indicates, that the mantra has nowhere an exact parallel ; 5, indicates, that the mantra agrees exactly with the Mantrabrālımaņa and that it occurs only in this text. The mantras occuring in II. 9 are not registrated in this list. More parallels than those that are indicated by me, can easily be found by means of the "Spruchverzeichniss” to the Mänavagrhya (ed. Knauer) and by means of the Mantrapātha. The Sāmaveda (Jaiminiya recension) is cited as JS, according to the text published by me. The Mantrabrāhmana (MBr.) is cited acc, to the edition of Satyavrata in the “Uşa”. The Gobhilagyhya (Gobh.) according to the edition of Knauer. The Mantrapātha according to the edition of Winternitz. Wherever the single name of an author is given, the Grhyasútra attributed to this anthor is meant.

·. . ७४ Jaiminigrhyasatra, List of mantras. अक्रान्समुद्रः 27, 2; 33, 5 : JS. I. 3. 6.5%; III. 49. I. अमय इन्द्राग्निभ्याम् 4, 3. अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा 26, I : MBr. II. 3. 2 (var.). अग्नये ऽग्नीषोमाभ्याम् 4, 3. अग्नये त्वा परिददामि 11, 17. अग्नये ऽनुमंतये स्वाहा 4, 13. अग्नये समिधमहार्षम् 11, 21 : MBr. I. 6. 32 (var.'. अग्नये सोमाय प्रजापतये 6, 13. अग्नये सोमाय रुद्राय 32, I6. अग्नये स्वाहा 4, I. अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा 24, 5. :प्रथमः प्राश्नातु 25, 3 : MBr. II. I. 15 (var.). अग्निरैतु प्रथमः 19, 15 : MBr. I. 7. 10 (var.). अग्ने त्वं नो अन्तमः 13, 20 : JS. I. 2. 4. 9. 2 ; III. 34. 15. अग्ने प्रायश्चित्ते 23, 6 : MBr. I. 4. I [var.]. अग्ने मृड 30, 5 : JS. I. I. 3. 3. अग्ने वायो सूर्य 23, 14 : MBr. I. 4. 5 (var.). अग्ने वतपते 13, 4, 9 : MBr. I. 6. 9 [varr.]. अग्ने शूकाहे 30, 13. अघोरचतुः 21, 7 : MBr. I. 2. 17 (var.). अङ्गादङ्गात् 7, IO: MBr. I. 5. 16 (varr.). अत्र पितरः 27, 17 : MBr. II. 3. 6. अदिते ऽनुमन्यस्व 3, 14 (5, 18): Gobh. I. 3. I. अधायामुत (?) 32, 8 : JS? अधिगन्तरधिगच्छ 11, + अनुमते ऽनुमन्यस्व 3, 14 (5, 18): Gobh. I. 3. 2. अनुक्षरा जवः 19, 12. अन्तरिक्ष ऽदय 4, 12. अन्नपते नस्य 8, I+ अन्वद्य न: 20, 12 : MBr. II. 2. 19 (varr.), cp. AV. VII. 20. I ; Maitr. S. III, p. 189, 1. I0; Kaus. sil. 45. 16. .

·: .8... Jaiminigrhyasutra, List of mantras. ७५ अपहतो मे पाप्मा 17, II. अपहता असुरा: 27, 7 : MBr. II. 3. 3 (varr.). 4 अपो ऽभिवी 16, 2 : cp. Khad. II. 5. 31. अप्रजस्ताम् 20, 16 : MBr. I. 1. 14 (var.). अप्सरासु या मेधा 12, + : Taitt. ar. x.41; Mantrap. II. 4.6; Hir. I. 8. अभिरमन्तां भवन्तः 27, 3. अभ्यमवासी 28, I. श्रीमदन्त पितर: 27, 18 : MBr. II. 3.7. अमुष्मै स्वधा 26, 18. 4 अमृता वाक् 26, 8 : cp. Kath. (altind. ahnenk. p. 255). अमो ऽहमस्मि 21, 12 : cp. Mantrap. I. 3. 14; differing in Jaim. up, brālm. I. 54. 6. 4 अयं यज्ञः 26, IO : cp. Kath. (altind. annenk. p. 256). अयं त इध्म अात्मा 3, 18 : Asv. I. I0. 12; Bhar. I. 4; Hir. I. 2. II. अरुन्धत्यरुद्धा 22, 14 : ep. Gobh. II. 3. II. 4 अर्कवानन्नादः 18, I. प्रर्यम्णं नु 22, 2 : MBr. I. 2. 3 (var.). प्रश्मा भव 7, 17 : NIBr. I. 5. I8. a and 19. 4 अश्मासि 30, 11. अष्टकायै सुराधसे स्वाहा 28, 18. अटकायै स्वाहा 28, I7. अहे त्वा परिददामि 7, 12 : MBr. I. 5. I5 (var.'. आकूत्यै स्वाहा 4, 17. पावालौ 28, I. आचाम पितः 27, II. 4 श्रादर्शो ऽसि 16, 19. श्रादित्य व्रतपते 13, 6 : IBr. I. 6. II (varr.). श्रा नः प्रजाम् 21, 9 : MBr. I. 2. 18 (var.). आप उन्दन्तु 9, 6 : MBr. I. 6. 3 (Jaim. longer). प्राप ओषधयः 5, 11. . ..

·७६ Jaiminigyhyasūtra, List ot mamas. : I पापोहिष्ठीयास्तिस्रः 13, 16 ; 22, IO : (do not seem to occur in Jaim. Samh.). 4 मामासु पकम् 26, 5-6 : cp. Kath. (altind. ahnenk. p. 256). 4 आ मे गच्छन्तु पितरः 25, 9: cp. Kath. (I. c. p. 255). प्रायमगात्सविता 9, 2-4: MBr. I, 6. I (Jaim. much longer). आयुषे त्वा 4, 13. आलिखन्विलिखन् 8, I : cp. Parask. I. 16. 23. + इदमन्त्रमयं रसः 7, 8. इदं पितृभ्यः 27, 15. इदं भूमेर्भजामहे 2, 2 : MBr. II. 4. I (cp. Jaim. guhs. p. 2, 1.3). इन्द्रस्ते हस्तम् 11, 10 : Hir. I. 5. 19; MBr. I. 6. I5 (varr.). इन्द्राय स्वाहा 3, 2I. इमंस्तोम्यं तृचम् 2, 3 : JS. III. 32. 4-6. इममश्मानम् 10, 17 : MBr. I. 2. I [var.]. इमामग्निस्त्रायताम् 19, 17 : MBr. I. I. 11 [var.]. इयं दुरुक्तात् 12, 6 : MBr. I. 6. 27 [slight var.]. इयं नारी 21, 20 : MBr. I. 2. 2 [longer]. इह गावः 22, 21 = Bharadv.; MBr. I. 3. 13 [var:]. इह धृतिः 23, 2 : MBr. I. 3 +. इह प्रियम् 22, 19 : Mantrap. I. 9.4. 4 ईत्वमसि (!) 21, 16. I उदुत्तमम् 17, 8 : JS. II. 5. I. 2 उदु त्यम् 4, 19 : JS. I. I. 3. II; IV.I. I0. उद्वयं तमसस्परि 4, 21; 13, 21. उष्णेन वायो 9, 4-6 : MBr. I. 6. 2 (var.). ऊर्ज वहन्तीः 28, 5 : MBr. II. 3. 15. [ ऋचं साम 14, 9: JS. I. 2. 3. 6. I0. ऋचा स्तोमम् 4, 18. ऋतस्य गोत्री 12, 8 : MBr. I. 6. 28 (var.). एकमिषे 22, 6 : MBr. I. 2, 9-12 [varr.]. एकाष्टकायै स्वाहा 28, 18. : .

·.. - . Jaiminigrlayasätra, List of mantras. ७७ 4 एतत्ते पितरसौ 25,.12. एतत्ते पितरसौ 27, 13. एतः पितरः 26, 7.: cp. Kath. [altind. ahnenk. p. 256], एतः पितरः 27, 20 MBr. II, 3, 14, 12, 16 [the last with var.). एतमु त्यम् 25, I : MBr. II. I. 16 (slight var.). 4 एषा व ऊर्छ 26, 14 : cp. Kath. (altind. ahnenk. p. 256). एहि भग 29, 3. श्रो तपश्च तेजश्च 2, 17 : MBr. II. 4, 5 and 6 (several varr.. प्रोषधयो वनस्पतयः 5, II. कन्यला 21, 19 : MBr. I. 2.5 [slight var.]. कामाय स्वाहा 4, 17 : cp. Man. II. 13. 6. को नामासि 11,7: MBr. I. 6. 17. को ऽसि कतमो ऽसि 7, 16 : MBr. I. 5. 14. a. 4 गन्धर्वो ऽसि 18, I. गर्भ धेहि 23, 20: MBr. I. 4. 7. गृहाः पशवः 5, Io. गृह्णामि ते 21, I : MBr. I. 2. 16 [slight var.]. गृह्याभ्यो देवताभ्यः 24, II : Man. II. 12. 6; Kaus. su. 74. 10. 3 गौर्धेनुहव्या 19, 3--7. चन्द्र प्रायश्चित्ते 23, 12 : MBr. I. 4. 3 (var.). 2 चित्रं देवानाम् 4, 20 : JS. II. 4. 6. जीवा स्थ 12, 19-20: cp. Sankb. II. 6. 1. 4 ज्योतिराभिवीते 16, 3: cp. khad. II. 5. 31. I तरस मन्दी (चतस्रः) 13, 16: JS, III. 31. 27. तां पूषन् 21, II. त्रियायुषम् 10, I = Mantrap. 11. 7. 2; MBr, I, 6. 8 (varr.) Jaim, up, brahm, IV. 3. I (first half). I त्वं वरुण 13, 20: JS. III. 54. 6. 1 त्वेषस्ते धूमः 30, 5 : JS. I. 1. 9. 3. । दधिक्राव्णः 14, 13 : JS. I. 2. 3. 5.7. 4 दिव्यदय 4, HI. देव सवितः प्रसुव 3, I5-17 (5, 18): MBr. I. I. I. देवस्त्वा सविता 2, 13 : Gobh. I. 7.25. देवस्य त्वा सवितुः 1,7; 18, 19. देवा भत्विजः 5, 8. 4देयाश्च पितरश्च 28, 9. देहि भिक्षां भवति 12, 18 : Kaus. sā. 57. 18. द्यौस्ते पृष्ठम् 20, 13 : MBr. I. I. 12 ; Hir. I. 19.7. . : - ..

·. 3. . उदा Jaiminigxhyasthtra, List of mantras.. 5 द्विषन्तं मे ऽभिधेहि 4, 14 : MBr. II. 8 13. b. द्विषतां वज्रो ऽसि 17, 7. । धानावन्तम् 14, 13 : JS. I. 2. I. 10. 7. धारयतु प्रजापतिः 9,8 : Man. I. 21. 3. ध्रुवो ऽसि 22, I2-13 : cp. Gobh. II. 3.9. नमो वः पितरः.28, 2: MBr. II. 8-1 (varr). नमो वाताय 11, 2. I नाके सुपर्णम् 30, 4 : JS. I. 2. 3. I. 3. नान्दीमुखाः पितरः 6. 18. नेत्रे स्थः 18, 3 : MBr. I. I. 12 (var.). परीममिन्द्र परीमं पोष 10, 8-14; 17, 19 : Hir. I. 4.8; Kath. 41; AV. XIX. 2. 42. परीमं सोम पवित्र स्थः 2,8 : Gobh. I. 7. 22. 4 पशुमभिवीने 16, 3 : cp. Khad. II. 5. 31. पितरेतत्ते 27, I5. I पुरुषसूक्तम् 6, 4 : JS. II. 3.6-4. 2. पूषा त्वेतः 22, 16. + पृथिव्यामन्दव 4, 21. प्रजापतये स्वाहा 3, 21. 4 प्रजापतिः पुरुषः 6, 5. प्रजापते न त्वत् 5, 2; 6, 22, 20, 19; 32, 10 MBr. II. 5.9. प्रजां पशून् 7.5. I प्रत्यग्ने 32, 9: JS. I. I. I0. 6. 4 प्रदातः प्रयच्छ 11, 4. I प्र मित्राय 14, I : JS. I. 2. 2. 3. 3. 5 प्र मे पतियान: 20, 4: MBr. I. I. 8. a. प्राणानां ग्रन्थिरसि 11, 13 : MBr. I. 6. 20 (differing). प्राणाय त्वापानाय 7, 2. 5 प्रास्याः (पतियानः etc.) 20, 5 : MBr. I. I. 9. a. ब्रह्मचर्यमगाम् 11, 7 : MBr. I. 6. 16. ब्रह्मचार्यसि 11, 20 : MBr. I. 6. 25 (var.), 26 (var.). ब्रह्मचार्याचार्याधीनः 13, 10. 1 ब्रह्मजज्ञानीये (उभे) 32, 21 : to JS. I. 2. 3. I, 9. ब्रह्मवर्चसी भूयासम् 17, 21. भद्रानःश्रेयः 24, 19 : MBr. II. I. 13 (slight varr.). भवति भिक्षां देहि 12, 16 : Kaus. su. 57. 16. चितांति दि 12. H Kans. shn - 17.

·. - Jaiminigxhyasatra, List of Mantras. भूः स्वाहा भुवः स्वाहा 4, 1; 5, 4; 12, 5. मनः समाधीयताम् 6, 17. माय पद्या विराट् 18, 15. माय व्रते 11, 14--17 : MBr. I. 2. 21 (varr.). I,3 मयि वर्चः 18; 16 : JS. II. I. 4. मयि श्रीः श्रयताम् 18, 15 : Asv. I. 24. 29; Man. I. 9. 16. I महानानी 15. II: JS. II. 7. महाव्याहृति 6, 22; 8, 19; 10, 19 ; 20, 7; 32, Io. मह्यं त्वा यशसे 18, 20. मा ते गृहे 20, IO: MBr. I. I. I3 (varr.). 4 मा मे क्षेष्ट28, 7: cp. Kath. (altind. ahnenk. p. 258 मासाः पितरः 5,9. 4 मृत्योरधिष्ठानाय स्वाहा 24, I0. I मेधाकारम् 14, IO: JS. III. 28. 6. 4 य इह पितरः 26, 12: cp. Kath. (altind. ahnenk. p.255-256). I यं रक्षन्ति 32, 9: JS. I. 2. I. 8. I. । यज्ञः संवत्सरः 5, 12. I यत इन्द्र 32,8; JS. I. 2. 2. 5. 2; III. 55. 12. यत्तुरेण 9, 16--18: Man. I. 21. 73 Alv. I. 17. 16; Par II. I. 19. Mantrap. II. I.7; Hir. I. 9. 16. यदप्सु ते सरस्वति 5 15-17; TBr. II. 5. 8. 6. 1 यद उ विश्पतिः 32, 9: JS. I. I. 12. 8. 4 यन्मे प्रकामः 26, 18 sqq.: cp. Kath. (altind. ahnenk. p. 256-257). 4 यन्मे रामः 27, 4: cp. Kath. (altind. ahnenk. p. 258). यमायाङ्गिरस्वते 26, 3. । यशसा मे 17, 19: JS. II. 2. 2. या अकृन्तन् 20, 2 : MBr. I. I. 5 (varr.). या तिरश्ची 20, 7-9 : MBr. I. 5.6 (varr.). यानि कानि च पापानि 20, 17: MBr. I. 3.6 (var.). येन तत्प्रजापतिः 9, 11. येन धाता 9, 9-II: Asv. I. I7. 12; MBr. I.6.7 (many varr.). येन भूयश्चरात्ययम् 9, 13: Asv. I. 17. 13 (text of Bibl: Ind.). ये रूपाणि 27, 9: MBr. II. 3. 4 (var.). ये समाना: 28, I0.-12. 4 येह पितर: 26. 16: cp. kath. (altind. ahnenk. p, 256). 4 ये हर्षणाः 24, 8. 4 वनस्पतीनां गन्धः 16, 14-16. 4 वनस्पतीनां पुष्पम् 16, 17. 4 वनस्पतेस्त्वक 16, 13. : .

·: . Jaiminigrhyasutra, List of mantras. I वामदेव्यम् 5, 17; 13, 16 : to JS. III. 4. 5. पायो प्रायोधिते 23, 8 : MBr. I. 4. 2 (var.). वायो तपते 13, 5: MBr. I. 6. io (differing.). विरूपाक्षो ऽसि 2, 17(20);9,I: MBr.II.4.6 (many differences). विश्वा उत त्वया 22, 3: MBr. I. 2. 5. b (var.) विष्णोर्मनसा पूते 2, 9: Gobh. I. 7. 23. विष्णुयोनिम् 23, 18--20: MBr. I. 4. 6. 4 वेदेषु यथास्वम् 15, I. घेदोऽसि 7, 17. व्याहति 13, 133; 32, 20. व्रतानां व्रतपते 13, 7: MBr. I. 6. 13 (differing.). शण्डाय मर्काय 7, 20: cp. Par. I. 16. 23. 4 शम्यसि 30, 14. शिवा नः शंतमा 17, 12 : cp. Taitt. ar. I. 3 (9). संवत्सराय परिवत्सराय 28, 18 : MBr. I. I. 12 (var.). I सदसस्पतिमद्भुतम् 14, 9; 32, 8: JS. I. 2. I. 6. 7. सदसि सन्म भूयाः 5, 6: cp. Kaus. sii. I36. 3. I सनादने 32, 9: JS. I. I. 8. 8. I समन्या यन्ति 16, 3: Js. II. I. 6. सं मासं प्रविश (!) 7, 16 : cp. MBr. I. 5. 14. b. 3 समुद्रं वः प्रहिणोमि 5, 12-15. समृद्धयै स्वाहा 4, 15; 17: Man. II. 13. 6. सरस्वतेऽनुमन्यस्व 3, 14: Khad. I. 2. 19: Gobh. I. 3. 3(var.). सह नो ऽस्तु 14, 5: Par. II. I0. 22 (var.). सामसावित्री 14.7; 32, 21. I सावित्री 13, 19; 14, 2, 7; 31, 14; 32, 18: JS. IV. 3. 8. सुमङ्गलीरियम् 22, IO : MBr. I. 2. 14. सूर्य प्रायश्चित्ते 23, IO: MBr. I. 4. 4 (var.). सोमः प्रथमः 21, +. I सोमं राजानम् 14, 8; 32, 21 : JS. I. I. I0. J. सोमाय पितृमते 26, 2: MBr. II. 2. 1 (var.). सोमाय स्वाहा 4, I. सोमो ददत् 21, 3 : MBr. I. I. 17. + स्वरभिवीने 16, 2 : cp. Khad. II. 5. 31. स्वस्त्ययनो ऽसि 12, 13; 17, 21. हिं भूर्भुवः स्वः। किं पश्यसि 7, 4 : MBr. I. 5. 5 (slight var.). हिं भूर्भुवः स्वरागन्त्रा 11, 8 : MBr. I. 6. 14. हिरण्ययी प्ररणी 23, 22. . . . , . ..

·THE RULES OF DOMESTIC CEREMONIES OF THE JAIMINÎYAS. I. 1. General outline of grhya-sacrifices. Now, being about to carry forward the fire (to the place where he is to perform the domestic ritual, he should prepare with sand or clay) a piece of ground sloping towards the north-east (measuring a square cubit); having sprinkled over with water this sthaņờila, he should in its centre (with a grass stalk) make the mark by drawing one line from west to east and another touching the first, at its west side, from south to north ; then three lines in the middle from west to east. Having sprinkled it over (with water), he should establish thereon the fire with the formula : "Bhaḥ, bhuvah, svah". This making the mark must at all times be performed (when a fire is established for ritual purposes). Now we shall explain the sacrifices of cooked food. They are huta (i. e. consisting of a simple burnt-offering), ahuta (devoid of any burnt-offering), prahuta (preceded by a burnt-offering), and prāśita (i. e, where food is eaten). The burnt-offerings are performed in one single fire (not in three, as is the case with the Vedic ritual). Regularly prescribed are (here) the wearing of the upper garment above the left shoulder and beneath the right arm-pit, and the sipping of water. These offerings follow the rite of the new and fullmoon sacrifices (i. e. the now following description must be completed according to this rite), or they are self-dependent. 1. The mark thus resembles a trident, the points of which are directed toward the west.

·2 Jaiminigrhyasūtra English Translation. To the south of the fire and near it he places a vessel (filled with rice etc., destined as sacrificial fee for the officiating priest) and a sacrificial ladle filled with water ; to the north of the fire the fuel and Kusa grass. After being sprinkled once with the formula : "On the instigation of god Savit? I sprinkle thee with the arms of the Asvins with the hands of Paşan," and twice without muttering the formula, the fuel and grass have been put down ready. The fuel should be of palāśa or khadira wood. If he cannot obtain this wood, he should take the fuel from any tree with the exception of Vibhitaka, tilvaka, bādhaka, niniba, rājavșikșa, salmali, aralu, dadhittha, kovidāra and śleşmâtaka. If kuća grass cannot be obtained, any kind of grass is allowed with the exception of sûka-grass, saccharum reed, usira’, balbaja, mutava, nala and suņtha. The flowers (used for ornamenting the fire-stead) should be white. If he cannot obtain these, fragrant flowers of any other colour are to be used, with the exception of japārūpā, käkuttha, caņņi and kuraņdaka. There are four normal substitutes of the clarified melted butter (the "ghee", destined for the offerings) viz. fresh butter (?), inilk (?), sour coagulated milk, and fresh milk. Behind the fire should take place the rinsing of the mouth. Thrice he should rinse the mouth, twice wipe (his lips with the base of the thumb of the right hand). Once he should touch water : having sprinkled his feet, he should touch with water the head and the organs of sense in the head (i. e. eyes, nose, ears). Having touched water he mutters, sitting down behind the fire on which fuel has been put, whilst touching 1 Cp. Gobh. I. 5, 13; these kinds of wood are used in abhicâra-rites. 2 Uncertain; cr. Gobh. I. 5. 18.

·Jaiminig!hyasūtra English Translation. 3 "he earth, the formula: "Here we partake of the earth; here he prosperous, here the auspicious. Repel the adversaries, obtain thee another one's wealth," and if it is night, the same formula, but closing with : "another one's riches." With the triplet, beginning : “Let us prepare this song” he should wipe with his wet hand around the fire, or thrice with the first of these three verses, Having seized a prastara (i. e. a bundle of darbha grass taken from the barhis), he strews (this grass) round (the fire) at every quarter of the sky, beginning in the southeast, (first from east to west, then from west to north, from north to east, from east to south), covering the roots (of one layer) with the tips (of the next). Or he strews the grass first at the west side and lays down two rows of grass in easterly direction at the southern and northern ends of the westerly row, so that they join before the fire and form a triangle. At the point, where these last two rows are connected (i. e. at the east side, before the fire) the tips of the southern blades of grass lie above those of thie northern. I. 2. From the prastara he takes two (grass-stalks as)“purifiers,” measuring a span, ever, with unbroken tips, and which do not bear a young shoot in them. Holding them between thumb and ring-finger, he cuts them (to obtain the required length) with any other instrument than his fingernails, muttering the formula : “You two are purifiers, sacred to Vişņu." Three times he should stroke them upward with water, muttering the formula: “Through the mind of Vişņu you are purified": once with this formula, twice silently. Holding (in his left hand) the "purifiers' above a vessel, he pours in it (with the right hand) the ghee (destined for the Jaim. 8. 1. 1.7.1-0.

·4 Jaiminigyhyasūtra English Translation. sacrifice). Then he thrusts some burning coals out of the fire in northerly direction, puts (the vessel with the ghee) thereon, holds two flaming young stalks of darbha grass above it, throws the two stalks into (the fire), noves thrice a burning grass stalk from left to right around the vessel, removes it from the fire in northerly direction, thrusts the burning coals back into the fire and purifies thrice with the northward-pointed purifiers the ghee, the sacrificial substance (destined for the chief oblation), the pranita-water, and the sacrificial ladle, muttering (each time) the formula:" "May the god Savitự purify thee with unimpaired purifier, with the rays of the good Sun." Of the ghee (the purifying takes place) whilst moving the two purifiers back (only, and not forward through the ghee). This purifying is performed once with the formula, twice silently. Having carried the pranita-water to the north of the fire, having covered it with důrva-grass, having put down the prastara (i. e. the bundle of grass) to the south of the fire, having put the two purißers above the bundle of grass, he mutters the virtpakşa formula : Om ! heat, lustre, truth, all-soul, firmness, righteousness, vitality, renunciation, Brahma, brahman ; to these I resort, may these favour me, Bhaḥ, bhuvah, svah, om! The great all-soul I ascend. Thou art the one with deformed eyes, of shining teeth (?) Thy couch is on the leaf", thy dwelling is in the atmosphere, golden is thy shed. There those hearts of the Gods are deposited inside an iron jar. Strong (art thou) and bestowing strength. Protect us, do not neglect us. In truth, thou hast twelve sons; these, performing for thee year 1 The translation of the following words fall out in a European language. 2 Rudra is meant. Cp. TS. IV. 3. 9. m. 4 The cominientator cites TS, IV. 3. 9, p. :

·ſaiminigyhyasútra English Translation. 5 - after year a desire-granting sacrifice, again practise chastity". Thou art the brahmin of the Gods, I am the brahmin of men : the brahmin resorts to the brahmin : to thee I resort. When I mutter the formula, do not obstruct my muttering, when I offer, do not obstruct my offering, when I perform a sacrificial action, do not obstruct my action. To thee I resort. Instigated by thee I will perform here the sacrificial action. May this thrive for me. Obeisance to the God of the deformed eyes, to the one of shining teeth, to the son of Brahman, to the Highest, the Best, the unfailing, the Lord of sacrificial action !" I. 3. He should pour the contents of the sruva-ladle into the pranita-water, hold the sruva above the fire (to expel all evil influence), sweep it clean by means of darbha-grass stalks, throw these stalks after sprinkling them into the fire, bend his right knee, sprinkle the ghee after having removed from it anything unfit for sacrifice that might have fallen into it, e. g. a wood fretter, a tryanıbakafly, a bee, an ant, up to fives, purify it (with the two ''purifiers') and then make the offering. He lays around (the fire) the (three) enclosing pegs, touching each other with their extremities : the middle and thickest one on the west-, the longest one on the south-", the smallest one on the north side. On the south side of the file he pours a pail of water with the formula : “Aditi, give thy consent", on the west . 1. Rudra-S'iva being considered as the Time, the Year, his twelve sons are the months. At the end of each year they again begiu their sacrifice, introduces by the diksâ, of which chastity is a factor. 2. i. e. the purohita 1 33. After he has removed some unclean animal five times, he need not need it further. 4. The second madhyamn is incomprehensible and probably iuterpolated, (p. Hir. grlive. I 2. - f.

·6 Jaiminigyhyasūtra English Translation. : side with : "Anumati, give thy consent", on the north side with : "Sarasvati, give thy consent." Then from left to right he thrice pours water around the fire, the first time with the formula: "God Savit? speed the sacrifice, speed the lord of the sacrifice unto good fortune. May the heavenly, thought-cleansing Gandharva cleanse our thought. May the Lord of speech render our voice palatable", the second and third time silently. Having taken a piece of fuel and having by means of the ladle drawn ghee, he anoints the stick and puts it on the fire with the formula : “This fuel is thy self, Jatavedas ! Thereby thou shalt grow and be inflamed. Inflame us and make us grow ; through offspring, cattle, holy lustre, and through the enjoyment of food make us increase. Svaha ! The two âghåras he pours out in thought', uninterrupted, crossways; the first with the formula : "To Prajapati. Svaha !" approaching the sruva on the inside of the northern junction of the pegs; the second with the formula: "To Indra. Svâhâ !" approaching the sruva on the inside of the southern junction. Having poured out the aghāras, he offers the two portions of ghee, in the northern part of the fire with the for mula: "To Agni, Svähä l", in the southern part with the formula: "To Soma. Svāhā !" Between them is the space for the (chief) oblations (of the caru): "Bhuh, Svāha ! Bhuvah, Svaha ! Svah, Svaha! Bhoh Bhuvaḥ Svah. Sväha !" (after these four) on the day of full-moon : "To Agni ; to Agni and Soma", on the day of new-moon : “To Agni; to Indra and Agni. 1. Thinking only, not speaking, the accompanying formula. 2. The first oghatra is poured out in south-eastern, the second in northwestern direction, ·Jaiminigrhyasůlra English Translation. 7 In pouring out the oblations he avoids to pour out a subsequent one on the place of a previous one, in northeastern direction, backward of the spot where the oblation to Agni sviştakịt is performed. Regularly prescribed is (the oblation to) Agni sviştakſt towards the east at the end (of each sacrifice), except at a vapā-offering and a ghee-offering.' After the oblation to Agni sviştakịt he does not (as is done otherwise, see the next sentence) again pour ghee (on what is left of the caru). He "spreads under" once in the sruva (i. e. he first pours some ghee into the ladle), cuts twice from the sacrificial substance (the caru), pours once ghee over (the cuttings in the sruva), and pours again some ghee (on what is left of the caru). With the thumb and the two fingers (next to the thumb), which are joined at the feshy side, he cuts off twice from the sacrificial substance. For descendant of the Rşi Jamadagni he pours twice ghee over the cuttings and then pours again ghee over what is left of the sacrificial substance. For this is the fivefold cutting off.' Or (instead of thumb and two fingers) he may use (to cut off the portions to be offered) either his (fore-) finger or a bunch of grass. This is everywhere the mode of sacrificing. 1. The oblation to Agni vv., then, closes the others in the north-east. 2. Towards the north-east, cp. Hir. I. 3. 7. 3. The oblation to Agui sv. falls out if the chief oblation is performed with ghoe, op. Gobh. I. 9. 26, Khād. 1. 3. 12; as to the vapa boma, 40- cording to the comm, on our Sūtra, the lajxhoma is meant. 4. Onco-preading under", twice cutting off, twice pouring over the ghee.

·8 Jaimninigrhyasútra English Translation. I. 4. He then takes the prastara together with the purifiers and anoints its points in the sruva with the formula: “Anoint thee in the sky," its middle part in the ghee with the formula : "Anoint thee in the atmosphere", its roots in the sacrificial substance with the formula: "Anoint thee on the earth.” Having torn a grass stalk out of the prastara with the formula: "For long life thee,” he throws the prastara into the fire, with the formula : "For Agni, for Anumati. Svaha !" The grass stalk he throws after it with the formula : "Fetter my enemy and burn hiin. Svāha !" He puts on the fire sticks of fuel anointed with ghee with the formula : "For prosperity. Sväha !" and taking hold of the earth he should touch the vital organs in his head. Having touched water he performs the twelve prāyaś. citta oblations: "For intuition. Svāha ! (1). For desire. Svaba ! (2). For prospering. Sväha ! (3). By the verse make the chaunt to prosper, by the gayatra the rathantara, the bphat that has the gāyatra as its track. Svāhā ! (4). This god Jatavedas is borne upwards by the rays; the sun, for all to see. Sváha ! (5). The radiant splendour of the gods has arisen, the eye of Mitra, Varuņa, and Agni ; it has filled the earth, the sky, the atmosphere : the sun, the soul of all that moves and stands. Svāhā ! (6). Out of the darkness, gazing on the higher light, we have come to the god among the gods, to Surya, the highest light. Svaha ! (7). Prajāpati, none other than thou has encoinpassed all these beings; for what we sacrifice unto thee, be that ours ; may we be the lords of wealth. Sváha ! (8). Bhah. Svāhi ! (9). Bhuvah. Svaha ! (10). Svaḥ. Svala ! (11). Bhah, Bhuvah, Svah ! ! Svaha !" (12).

·Jaiminigrlıyasútra English Translation. 9 . .. Having brought the strewn darbha-grass and having put this on the pranita-water and on the sruva, he pours the water out of the sruva into the praņita ?), whilst muttering the formula : "Thou art the real ; be real for me. Thou art the all ; be all for me. Thou art full ; be full for me. Thou art imperishable ; perish not for me." He then pours out the pranita-water successively in the direction of the quarters : in the easterly direction with the formula: “May the gods, the priests, cleanse themselves'; in the southern direction-whilst wearing his uppergarment on the right shoulder and beneath the left arm-pitwith the formula : "May the months, the Fathers, cleanse themselves", in the western direction-having again shifted his garment above the left shoulder and beneath the right arm-pit, and having touched water-with the formula : "May the house, the cattle cleanse themselvss; in the northern direction with the formula : “May the waters, the plants, the trees cleanse themselves”; in the upward direction with the formula : "May the sacrifice, the year, the lord of the sacrifice cleanse himself.” Having poured out (the rest of the) water (on the earth) with the verse : "To the ocean I send you, the imperishable (waters); go back to your source. May I not suffer loss in my offspring, may my sap not be shed”, he should wipe his eyes with thumb and ringfinger with the verse : “The sweet of thee, Sarasvati, that is in the waters, in the cows, in the horses, therewith, O Sarasvati with your swift horses, anoint my face." Having thrown the darbha grass and the pegs into the fire, and having averted all evil, by singing the Vamadevya chaunt he should thrice sprinkle water around the fire, besprinkling at the same tiine the rest of the) sacrificial substance, from left to right; the closing words of the formula (cp. I. 3) he should alter in this way: "...thou hast given thy consent ;...thou hast sped."

·. 10 Jaiminig: hyasa tra English Translation. The full vessel put down near the fire (cp. I. i) is the sacrificial fee. At the sacrifices of cooked food the sacrificial fee is either in accordance with the faith (śraddha) (of the performer), or it consists in the full vessel. 1. 5. The ceremony to secure the birth of a male child. The ceremony to secure the birth of a male child takes place in the third month (of the pregnancy), except in the case of a woman who has a child." Having boiled a mess of rice in ghee, or having consecrated by the sacrificial formula, as is done with a sthali pāka, a portion of ghee mixed with coagulated milk, he should offer it with the puruşasūkta.' Having shaped two beans and a barley corn into the male organ of procreation, he should give it her to eat together with a drop of sour milk with the formula (which should be muttered by the pregnant woman): "Prajāpati, the male, the overlord, may he give me a long living glorious son. May I together with my husband bring forth living children.” Then having fastened a nyagrodha shoot, which has fruits, with two threads, one white, one red, she should bear it on her throat. This they, say, is a sure means to get a son. A garment is the sacrificial fee. 1 In this case, according to the comm., the pumsavana should be performed in the fourth month (9) 2 For this sûkta (consisting of 7 vorsos) see Jaim. 8. II. 3. 6-4. 2 (page, 58 of the edition).

·Jaiminig!hyasūtra English Translation. I. 6. The Sraddha preceding every sacrament. Now we shall explain the śrāddha which on the day previous (to any festivity) must be performed in honour of the glad-faced Fathers (the Manes). It finds place in the fortnight of the waxing moon, under a propitious nakṣatra. On the preceding day or on the day itself having dressed food he invites clean and learned brāhmins. Being clean, and having put on a white, not wet garment, wearing his uppergarment above the left shoulder and beneath the right arm-pit, having sipped water, he offers bali-offerings consisting of four white substances : thick sour milk, unhusked rice, perfume, white flowers, having spread darbha grass on the fire place with the tips to the east, saying: “To Agni obeisance ! To Soma, obeisance ! To Prajapati, obeisance ! To the allgods, obeisance ! To the seers, obeisance ! To the Bhatas, obeisance! To the Manes, obeisance ! To all the gods, obeisance !" To the brāhmins he gives food fit for offering, together with thick sour milk, or, according to another view, together with food and eatables such as beans, fish, flesh. Then he takes the following four substances : rice, barley, flowers and mustard, and together with these a jar filled with water, saying to the brāhmins : "Compose your mind, be propitious," and then with the syllable om : “Let the glad-faced Manes be pleased.” In the same way the others should answer, conformably to each wish. .. 1. 7. The parting of the hair. The parting of the pregnant wife's hair he should per- ·12 ſaiminigrhyasđtra English Translation. of the moon, under an auspicious nakşatra, when the moon stands in conjunction with hasta or with a subsequent nakşatra After he has boiled a sthalípaka (a mess of rice) mixed with sesamum and mudga beans, he should sacrifice, while she standing behind lays her hand on his shoulder, with the "great words" and with the verse addressed to Prajāpati'. After he has made her sit down to the west of the fire on a splendid seat or on a mattress of erakā grass covered over with a new garment, he should by means of the white-spotted part of a porcupine's quill that has three white spots, part her hair right over the nose up to the head (i. e. beginning at the forehead and ending at the top of the head) with the formula : "For outbreathing thee ; for inbreathing thee ; for throughbreathing thee." Having adorned the tips of her hair on the right side with wreath and in the same way on the left side, he should fill a vessel of white brass with water mixed with gold dust, and, while causing her to look at this water, ask her : "Him, Bhuh, bhuvah, svah! What do you see?” The other answers : “Children, cattle and good luck for me, long life for my husband.” A garment or a piece of gold is the sacrificial fee. I. 8. The ceremony for the new born child. When a boy has been born the ceremony of the new born child takes place. Before the sucking he should grind to powder some rice and barley by means of a piece of gold and cause the child to eat (of this powder) with the formula: “Here is food, here sap, here nectar together with breath ; 1, If a naksatra as phalguní, asadhâ or prosthapada covers more tban one day, then on uttrâ phalguní etc. 2. See I. 4, middle.

·Jaiminigțhyasútra English Translation. 13 thy mother is the earth, thy father the sky." Live a hundred autumns, look a hundred autumns," Then he speaks over him the verse : "From limb to limb thou art produced, out of the heart thou art born. Thou, verily, art the self, called son, so live a hundred antumns, see a hundred au. tunins. He then consigns him : "To the day I consign tliee ; let the day consign thee to the night ; let the night consign thee to day and night together ; let day and night consign thee to the half-months ; let the half-months consign thee to the months ; let the months consign thee to the seasons ; let the seasons consign thee to the year ; let the year consign thee to old age, to death.”—Then he says : “Who art thou? Who of many art thou ?" (and): “Enter upon the month that belongs to the Lord of days, N. N." Then he gives him the secret name with the formula : "Veda art thou", be then kisses him on the head with the formula: “Be a stone, be an axe, be insuperable gold; with the cattle's himkâra I kiss thee.” In the same way he kisses the head of his sons after returning from a journey, During ten days he should sacrifice into a fire mustard seed mixed with rice husks, with the two verses : «То Şaņda, to Marka, to Upavira. Let Şavşdikera, Ulakhala, Malimluca, Duņaşi, Cyavana vanish hence. Svaha.—Let Âlikhat, Vilikhat, Animiş, Kimvadanta, Upašruti, Kumbhin, the foe of Aryaman, Patrapâni, Nipunahan, Antrimukha, Sarşapăruņa vanish hence. Svaha.”? 1. Rend probably: Katamo' xíty aháhaspatyam masam pravija, ep. Gobh. II. 8. 14. If this is right, the woriis N. N. should be replaced by the name of the child derivater from the name of the naksatru guder which it is born. 2. Cn. Paraskara 1. 16. 23.

·14 Jaimugihyasútra English Translation. During a period of ten days husband and wife are impure on account of the childbirth. At the end of this period after having bathed she rises (from the childbed! 1.9. The giving of the name. Next the giving of the name, It takes place in the first half of the month under an auspicious nakşatra, or on the twelfth day. The father or the teacher (âcârya) should give the name. The father should sit down with the child on his lap, after having wrapped it in a new garment. He should give him a two- or three- or foursyllabic name, beginning with a sonant, with a semivowel in it, derived from the name of the nakșatra (with which the birth has coincided) of the deity (which presides over this naạşatra), (or) derived from the (i. e. the father's) name, containing no taddhita (suffix), ending in ā for a female child ; or the name may be appropriate. (On this occasion) and on all occasions when a sacrifice on behalf of the boy is performed, he sacrifices to the nakşatra, to the deity of the nakşatra and to the weekday (of the birth). Moreover he sacrifices to the following eight deities : to Agni, to Dhanvantari, to Prajāpati, to Indra, to the Vasus, to the Rudras, to the Adityas, to the Allgods. If these are well honored with sacrifice, all the deities are propitious. I. 1o. The first feeding with solid food. Now the (Grst) feeding with solid food. Having fed in the first half of the month under an auspicious nakşatra a number of brahmins, he should cause the child to partake of food fit for sacrifices, whilst muttering the verse : "Lord of food, give us food painless and strong, þring forward the giver, bestów vigour on us : on men and animals.

·Jaiminig rhyasätia English Translation. 15 I. II. The tonsure of the child's head. In the third year (after the day of the birth) he should ape the twisted ha'r (of his son) (i. e. he should perform e caçakarman), according to some authorities in the third ar reckoned from the beginning of pregnancy. During le northern course of the sun, in the first half the month, ider an auspicious nakşatra having caused a number of ahmins to pronounce their blessing, he should in the aftervon carry forward the fire and put down to the south of je fire four vessels : two filled with rice and barley on both des (i. e. the vessel with rice to the west, the one filled ith barley to the east), between these two other vessels, ve filled with sesamum, one filled with beans. While the boy, who has sipped water, touches him om behind, he should sacrifice (four times ghee) with the great words” and a fifth time with the Virūpākṣa formula ee I, 2). They pour out the water decocted from the various nds of herbs—the rice, barley, sesamum and beans (above entioned) are the “various kinds of herbs.”—Then he takes > the razor with the verse : "Hither has come Savitr with e razor, approved of by the Allgods, by the Maruts; may e, Viśvakarman, be propitious unto us; do ye protect us rer with prosperity.” He takes the water with the verse : Come, Väyu, with the hot water ; (nay Aditi shave the air." With the verse : "May the waters moisten thee for fe, for old age, for splendour" he should moisten the hair ear the right ear. In this (hair) he puts three darbha lades or a single one. He should hold (the hair and the lade in his left hand) with the verse : “Prajapati hold Translation uncortain, cp. the critical notes and Gobh. III. 4. 11.

·16 Jaiminigrhyasatra English Translation. again and again, for good shaving." Having touched with mirror thrice (the hairs and the grass blades) in upward direction, he should shave off (some hair together with parts of the blades) by means of the razor, multering (the three mantras): "With the razor, wherewith the creator has shaved (the head) of Bịhaspati, of Agni, of Indra, for the sake of long life, therewith I shave thy (head), for the sake of long life, of glory, and of welfare."—With the razor, wherewith Prajapati has shaved (the head) for the Maruts householders, therewith I shave thy (head) for the sake of long life, of glory, and of welfare.--With the razor where. with this one may go about further, and may long see the sun, therewith I shave thy (head) for the sake of long life, of glory, and of welfare." In the same way the back and the left side of the head. At each mantra he should deposit the hair and the rest of the darbha blades on bull's dung, which should not be put on the bare ground ; if the boy belongs to the brahmin caste, this bull's dung should be put to the east, if he belongs to the two other castes, bebind. He then should hand over the razor to the barber with the mantra : “When thou shearest with the...razor,' O) barber, make the limbs clean ; do not injure the life, the splendour, O barber.” (The barber then shaves the hair) according to the custom of the Gotra or family (of the boy). After the boy has been washed, he (i. e. the father or the acārya) should perform the präyáscitta offerings (cp.I.4). By the......act, and without mantras the ritual is performed for a female child. If it is performed with the mantras, the sacrifice (of the principal oblations) should be performed afterwards. 1. The words are corrupt from Ath. 8. cte.; road: marcayatá instead of mamlâ raptra.

·Jaiminig!hyasätra English Translation. :7 Then he takes hold of his (i. e. the boy's) head and mutters the verse : “The threefold age of Kaśyapa, Jamad. igni's threefold age, the threefold age that belongs to the gods, ?nay that threefold age belong to thee." The hair he should burv in a cornfield or in a cowshed. The person who arranges the hair should take the full vessels. A cow constitutes the sacrificial fee. I. 12. The initiation of the student. In the 7th year he should initiate a brahmin--in the 5th, one that is desirous of spiritual lustre, in the 9th, one that is desirous of attaining long life-, in the 11th a ksatriya, in the 12th a vaisya. He should not perform the initiation after he has passed his 16th year. "For (in this case) he becomes of shattered testicles', equal to a südra" it is said in holy tradition). Then (viz. when he has reached this age) they bring him (to his spiritual teacher) after he has bathed, has been adorned, his eyes have been anointed, and the barber has made his toilette. He should put on him a new garment with one of the three following verses, according to his caste: “We clothe, O Soma, this (boy) with the holy word, for the sake of great learning, so that it (i. e. the garment) may lead him to old age' and he may long watch over learning. Live chou a hundred autumns, see thou a hundred autumns-We clothe, () Indra, this (boy) with the holy word, for the sake of great power, so tlrat it may lead him to old age and he may long watch over power. Live thout a hundred 1. Translation uncertain, son tho commentary. 2. Tho mantra bere and Hir. 1. 4. ! is corrupt, op. AV. XIX. 21. 2 ani Kath. grlyan.

·18 Jaiminigrhyasútra English Translation. autumns, see thou a hundred autumns.--We clothe, O Posa, this (boy) with the holy word, for the sake of great wealth, so that it may lead him to old age, and he may long watch over wealth. Live thou a hundred autumns, see thou a hundred autumns." Now the teacher, having made him sit down to the west of the fire with his face directed toward the east, and wearing his upper garment above the left shoulder and beneath the right arm-pit', makes him rinse his mouth, Then he makes him stand up, strews northward pointed darbha grass to the north of the fire, puts on this grass an unbroken stone, and causes him to step with his right foot on this stone with the verse : "Mount here on the stone, like the stone be thou firm ; press away thy enemy, but let not thy enemy slay thee." Now the teacher causes him to sit down to the west of the fire with his face turned to the east, and himself sits to the left (of the boy) and sacrifices, whilst the boy takes hold of him, with the "great words" and the oblations to the Vedas, pouring after each formula the dregs of each oblation into the mouth of the boy: "Bhûh, the Ķk-verses. Svaba ! Bhuvah. the Yajus-formulae, Svāha ! Svah, the Samanchaunts. Svāhā !" When the boy has swallowed the dregs and rinsed his mouth, the teacher causes him to stand up, and leads him around the fire, turning his right side to it, with the formula: "Obeisance to the Wind, obeisance be made to Agni, obeisance to Earth, obeisance to the Plants, obeisance I make to you, to the unseen Great One" (and he addresses the boy The meaning may be also: “after he has hung tho sacred thrond" (the yajnopavíta) on him. Dvisato is corrupt, we expect (visan.

·Jaiminigihyasūtra English Translation. 19 OWD) name, with the words): "Study thou, who art going to study,'' (to which the boy answers): "Imparter, So-and-so, impait to So-and-so the Veda." Now the teacher causes him to stand to the west of the fire with his face turned toward the east, whilst he himself stands before him with his face turned toward the west. Then they join their open hands together, the teacher holding his own above those of the boy. The hands of the teacher are now filled by some other person with water, so that the water trickling down, fills the hands of the other (i. e. the toy). He (i. e. the boy) directs him : "I have come hither for studentship ; initiate me." "Who by name art thou ?" Answering : “So-and-so" he (the boy) should mention his Now the teacher mutteis: “Him ! Bhūh, bhuvalı, sval! With him who comes hither we have come together. Drive ye thoroughly away death'. May we walk unhurt ; may this one walk in bliss." He then seizes with his right hand lis (i. e, the boy's) right hand, with the formula: “Indra has seized thy hand, Dhātr las seized thy hand, Puşan has seized thy hand, Savity has seized thy hand, Aryaman has seized thy hand. Thou art Mitra by rights; Agni is thy teacher." Having touched (the place of) his navel, he mutters : “Thou art the knot of the breaths ; do not loosen thyself; make not an opening to death, thou that art free from (premature) death."2 Having gradually passed with his hand along his right shoulder, he mutters, whilst touching (the place of) his heart: "In my will be thy heart; after my will shall thy will follow ; in my word thou shalt rejoice with all thy will ; let Brhaspati join thee to me." He now consigns him : "To Agni I consign thee. To Vāyu I consign thee. To god SavitI consign thee. 1. Only the roading mrtvum instearl of martyam gives a good sonso. 2. This must be the moaning of the corrupt tradition.

·20 Jaimin'gļhyasátra English Translation. To the Waters I consign thee. To the Plants I consign thee. To all the Gods I consign thee. To all the Beings I consign thee, for the sake of security.” Now he directs him: "A student art thou. Put fuel on (the fire). Drink water (as thy only beverage). Do the service. Do not sleep in the day-time.” He (i. e, the student) puts pieces of fuel anointed with ghee on the fire with the following mantias, one after each svāhā: "To Agni, to the great Jatavedas, I have brought a piece of wood. As thou, Agni, art inflamed through the piece of wood, thus may I prosper through long life, splendour, vigour, gift, insight, wisdom, offspring, cattle, holy lustre, the enjoyment of food, and riches. Svaha.-- The insight that dwells with the Apsaras, the mind that dwells with the Gandharvas, the divine insight and that which is born from men : May that insight, the fragrant one, rejoice me. Svähā.–Bhuh, svāhā.---Bhuvah, svāhā.--Svah, svaha.-Bhah, bhuvaḥ, svah, Svāhā.' He (i. e. the student) ties a girdle round himself with the verses : “Here protecting me from evil words, purifying my kind as a purifier, bringing strength to exhalation and inhalation, has come to me the sisterly goddess, this blessed girdle.--A protector of right, a defender of mortification, slaying the goblins, overpowering the foes : do thou, O blessed girdle, surround me from all sides ; may we, that wear thee, not perish.” The girdle consists of muñja-grass for a brahmin, of mûrva-grass for a kşatriya, of tāmala-bark mixed with muñja-grass for a vaişya, or for all of muñja-grass. Now as for the garments : the under-garment consists (for al!) of linen or hemp ; the uppergarment for a brahmin is made of the skin of an antelope, for a kșatriya of the rurudeer, for a Vaişya of a goat, or for all of the antelope. ..

·Jaiminigihyasūtra English Translation. 21 .. With the formula : "Evil averting art thou” he should give the staff, reaching up to the nose, of palaća-vood for a brahmin, of bili a-wood for one who is desirous of spiritual lustre, of nyagrodha-wood for a kşatriya, of udumbara-wood for a Vaisya, or for all of palasa-wood. He should heg food first of his mother, then of other friendly disposed women. He should beg, if he is a brahmin, with the word 'Lady' at the beginning : "Lady, give alms”; with this word in the middle, if he is a Kşatriya : "Gire, Lady, alms”; with this word at the end, if he is a Vaiấya : "Give alms, Lady" not emphasizing (i. e, speaking nearly inaudibly) the last syllalle of the word bhiksam (alms) and of the word "give" (dehi). Or all may beg with the word “Lady" at the beginning. When something abnormal (something to be atoned for) occurs between the act of assu ssuming the garment and of begging alms), he should cause him to sip water with the formula : "You are living, bestow life 0.. him. Waters are ye by name, immortal ones are ye by name ; si adhã are ve be name ; of you, being such, may I partake ; receive me into far our ; bu auspicious to me. Obeisance to you, do not hurt me." The begged food is brought to the teacher. After three days, or on the same day, he: (i. e. the teacher) should recite to the student the verse addressed to Savit;, to the west of the fire : first by verse quarters, then by versehalves, then entire. When the pupil has learned the verse and has (by learning the first verse of the Rgveda, the first chaunt of the Sāmai eda, the first formula of the Yajuri eda) begun the (study of the) Vedas, he puts on the fire sticks of wood anointed with ghee, with the formula : "Agni, lord of the observances, I shall keep the observance, may I be equal to it, may I succeed in it. Sraha ! Vayu, ·22 Jaimingil yasūtra English Translation, lord of the observances etc ..Svāhā ! Âditya, lord of the observances etc...Svaha ! Lord of the observances, ruling over the observances, itc ..Svana !" This instruction in the performance of the observances is everywhere practised (where an occasion presents itself). At the close of the period during which the observances are kept, he should alter the formula, so as to say (in stead of : "I shall keep,... may I be equal,... Inay I succeed): "I have kept,... I have been equal, ..I have succeeded.” Then he instructs him (i, e, the student): “Be a student of the Veda, subject to the teacher, subdued, lying on the ground, bearing the staff, the girdle, the antelope-hide, the matted hair abstaining from women, falsehood, honey, meat, perfunie, garlands." During three days he eats no pungent or saline food. After the lapse of the three days he should leave the village in eastern or northern directioa go to a palāşa tree, anoint it with "the great words,” sacrifice a mess of bo.lcd rice (at the fooi of the tree), throw away his sacred thread, his staff, etc., and return (to the village). The sacrificial fee consists of a cow. I. 13. The twilight devotion. In the evening and the morning he should, being pure, at the brink of the water (i, e, on a shore, a bank) with a purifier (i. e. a grass stalk) in his hand, wash himself with water with the three verses, beginning: "You, waters, are", with the four verses, beginning: "May this gladdening one crossºs; the vamadevya chaunt* (comes) at the end, 1. Afterwards he should take another staff etc. 2. Known to the student of this sítra from the Jain. Srantasútra (k.12). 3. Jaim. S. 1. 3. 4. 4. 7. 4. Chanted on Jaim. S. l. 2. 1. 6. 5, ·Jaim'nig!hyasútra English Translation. 23 Sitting on a pure spot on darbha grass, holding, darbha grass in his hand, directed toward the west, restraining his speech, he should meditate on the evening twilight until the appearance of the stars. When the stars have appeared, he should, after having thrice restrained his breath, repeat the verse addressed to Savit? a thousand times or a hundred times, (but) at least ten times. He then addresses to the fire the verse beginning : "Agni, be thou our nearest"); to Varuņa the verse beginning: “Thou art Varuņa and Mitra." In the same way in the morning, but now directed toward the east, and he addresses to the Sun the verse beginning : "Out of the darkness" and to Mitra the verse beginning : “To Mitra, to Aryaman. If the sun should rise or set while he is sleeping, he should repeat mentally the verse addressed to Savity during the rest of that (day or night). This is the atonement in this case. 114 I. 14. The opening of the annual course of study. On the day of full-moon of Srávaņi or Prauşthapada, under the nakşatra Hasta, the opening ceremyny of the annual term of Veda-study (is performed). Having thrice restrained his breath and having sipped water, all (the students) mutter the “fore- muttering'' : "May it be ours in common, may it enjoy us in common, may it be efficacious to us in common; may no hatred spring up between us; may it be efficacious to all of us." To them he (i. e, the teacher) should recite the verse addressed to Savitr in the way as described in the upanayana (ch. 12) and mentally the Savit?-chaunt and the one composed on the verse : 1. Jaim. $. 1. 2. t. 9. 2. 2. Jain. S. 111. 54. 6. 3. Jaim. br. 11. 08. t. Jaim. S. I. 2. 2. 3. 3. 3. Found at the end of the aranya-gâna of the Jaimin iyan.

·24 Jaiminig: hyasůtra English Translation. "Soma the King.” When they have learned the chandas part (of the Sāmaveda, i, e. its first part, containing the three parvans of the agni-, indra-, and pavamāna-verse), beginning at the beginning and as much as is suitable (i. e. at least one verse with its chaunt), hesacrifices nine offerings of entire barley-corns and thick sour milk: to the Rşis (who have "seen” the diverse verses and chaunts that have been learnt) (1); to the Deities (to which the versees are addressed) (2); to the Metre (of these verses) (3); to the verses (4); to the Formulae (contained in brāhmaṇa and sâtra) (5); to the chaunts (6); with the verse, beginning : "The verse, the chaunt, we rerere""(7); with the verse, beginning: "The Lord of the seat, the wonderful"4 (8) and with the verse, beginning : “The one who gives insight (9). Then he (i. e. each student ?) gratifies (with a libation of water) the first six already mentioned groups (the Rşis, the Deities, etc.), then his (present ?) teacher, and then the following thirteen (ancient) Teachers : Talavakīra, Satyamugra, Rāņāyani, Durvāsas, Bhäguri, Gauruņdi, Gaurgulavi, Bhagavat Aupamanyara, Kāradi, Savar ņi, Gárgya, Varşagaạya and Daivantya. Having muttered the two verses, beginning : “Him who possesses grain «Το Dadhikrāvan's over the rest of the sacrificial substance, 197 and : 1. The bárhaspatya-saman, composed on dim. $. I. 1.-10, 1. 2. Probably each student is meant. But the senso of this passage is not absolutely clear; it seems, however, in rossible to take, sis the commentator does, adhitya in the sense of adhyájil. 3. Jaim. S. 1. 2. 3. 6. 10. 4. Jaim. S. 1. 2. 1. 6. 7. 5, Jaim. S. III, 28. 6. 6. This list contains nearly the same names as the one of the Kanthumas, see Caranavyúba ed. of Benares, page 435, and Simon, Beitraege zur Kenntniss der Ved. Schulen page 28. 7. Jaim. S. I. 2. 1. 10. 7. 8. Jaim. S. T. 2, 3, ñ. 7.

·JaiminigȚhyasūtra English Translation. 25 they eat the remnants and study during the forenoon." When the study of the part sacred to Agni (of the sămareda arcika) has been completed, a he-goat is given as fee ; after the part sacred to Indra, a ram ; after the part sacred to Pavamāna Soma, a cow. He (i. e, the newly initiated pupil) should entertain (his teacher) and his fellow students, who have come together. On the day sacred to Savitļ, and at the leaving off (the studying the Veda) they wait', one night together with the two adjoining days (i.e. the preceeding and the following days). He should not eat meat, should avoid śråddhas, should not shan e the hair on his body, should not have intercourse with women ; his wife however, he may approach when she has her monthly periods. These observances belong to the rainy season and the autumn, according to some authorities they last (only) half a month. I. 15. The ending of the term of study. On the day of the full-moon of Taișa they leave off (studying the Veda). Having left off studying with the formula : "May the Metres, that increase each by four syllables, repose duly in the Vedas ; may they think of us propitiously", they should, paying attention to the prescriptions of studying and not-studying and to the observances, study at discretion (?) the Veda. Thenceforward (i. e. from Taişa full-moon on), however, they, shold not study if clouds rise. 1. Translation uncertain, 2. Vix. they do not continue their study, rp. Oldenberg's note on Gobh. .IT, 3. 9. :. Cp, Oldenberg on Ciobh, 1II. :), 10 and 16.

·26 Jaiminigphyasūtra English Translation. I. 16. The observances (I. 16-18). The gaudánika-', vratika-, and aupanişada-observances last one year each. During these, at the evening and at daybreak, water should be touched : he should not take food in the morning, before he has touched water, and the evening, after he has touched water, he should not take food before he has put the piece of fuel on the fire. He should put fuel on, that he has taken from the forest. The Aditya observance lasts a year. During this period he should wear one garment, should not-mount a yoked chariot, should not interpose on umbrella between himself and the sun, nor a seat and couch or sandals between himself and the earth; he should not descend (for bathing) farther than knee-deep, except at the injunction of his teacher. During the period of the vrātika observances he (i, e, the teacher) should communicate (to him) the vrataparvan (and the arka-and dv andva-parvans), during the period of the adityavrätaka, the sukriyas, during the aupanişada period the upanişad, 1. The vrain undertaken with the formula («p. I. 12): “Agni, lord of observancos, I will undertake the Giandanka obsel vanop etc., and introducing the study of the parvans of the prvárcika, called after agni, india and pavamána. 2. The vrata introducing the study of the three parvans of the aranyaka, alled unccessively: vrata-, arka-and vandvaparvan. (see the edition of the Jaim. S'., pages 23-28).--It is remarkable tha the Gobhila-aud Khádira-sútras call this vrata equally vrátika, although in their recension of the Sînaveda these parvans have the sequence: arka, dvandva, vrata. Thence follows that the sequence preserved by the Jaiminiyas was the original one. 3. Introducing the study of the unanisad, which contains ten adhyâyas: the brahmana, the vams'abrahmana the npanisad-brahmana (or gayatrasyopanisad), the Kena upanised, and the árseya bráhmann. 4. Introducing the study of tho s'ukriyaparvan (soe edition of the Jain. $. pa e 28).

·Jaiminigo hyasútra English Translation. 27 I. 17 2 To the study of the mahānimni (verses and their chaunts) are consecrated twelve, nine, six, or three years ; these are the various possibilities; according to some authorities, one year, in case the mabānamnīs have already been studied by his (i. e, the student's) father. During a year he should practise continence, wearing one garment, but the observances (in case he devotes to this part of the Veda one year only) are enhanced. He should stand in the daytime and sit at night. According to some his food and clothing should be dark. But because of the objection to the colour, he should rather put on a white, not a dark (garment). At the study of all (the mahānämnīs) he should touch water, for it is said that "the sakvari-verses are the water. He should not cross a river in a boat, but if his life is in danger (viz, if he would cross the river swimming), he (may cross by means of a boat, but) should touch water before (ascending) and after (disembarking). Or he may, (before ascending and after disembarking) give drink to (some) cows, for it is said "that the sukriya-verses are the cows. He should not interpose an umbrella between him. self and the rain, but walk in the rain. If he acts thus, Parjanya will send rain according to his wish. At the close of this period of self-restraint he fasts one day and one night. Having gone to the forest and having filled a brass vessel with water in which a blyxa octandra (a plant growing in water) has been mixed, he, ſi. e. the teacher) causes him (the student) to sit down near him, and having embraced him he should cause (the student), who keeps his eyes shut, to sing after him the three stotra-verses (i, e, the mahanan::is) together with the parts called purisha. The 1. Roading s'uklam tveya instead of s'uklam caiva. 2. Jaim. br. III. 114: npo vai mahánámnyas. 3. Jain br. L. c.: pas'avo vai mahánámnyas. Sou the edition of the Jain, S. page 60. 973 4.

·28 Jaiminigihyasátra English Translation. teacher then should get up and encircle from left to right the face of the student with a new garment. During the rest of the day the student (having returned home) should stand, holding a vessel filled with water in his hand. During the (following) night he should sit (holding the vessel with water) restraining his speech. On the following morning he (the teacher with the pupil) should go into the forest, put fuel on the fire, bring near a calf and unloosen the garment (from the student's eyes). He (the student) should then raise the brass vessel (with water, which he still bears in his hand) and look at it with the formula : "At the waters I look down”, with the formula: "At the sun I look", he should look at the sun, with the formula : "At the light I look”, at the fire, with the formula : "At the calf I look", at the calf; having poured out the water with the verse beginning : “Some meet" he should (having returned home) take the garment, the brass vessel and the calf to his teacher. From a sthālīpāka he makes burnt oblations to Viśvāmitra and Indra, and to the mahānāmni-verses. He then should entertain his teacher and his retinue with food. A cow is the fee. I. 18. The study of the Veda lasts twelve years ; reckoned from the birth onward, according to some authorities (in which case, if he is a brahmin, the study is extended over six years only); or until he lias learnt the Veda, Constantly he has to add fuel to the fire in the evening, and to go out seeking alms evening and morning. He should avoid two three-stringed objects: a three-stringed amulet and three-stringed shoes. In the sixteenth year the godāna (finds place), that means : "the cutting of the beard.” The mantras are the 1. Jaim. S. II. 1. 0.

·Jaiminigihyasūtra English Translation, 29 same as those used for the tonsure (I. 11). The undertaking of the observances is the same as that of the initiation (I. 12). Here, however, no new garment is prescribed. He causes to shave off all the hair of his body and to cut his nails, according to Audgahamani with the exception of his toplock. When he has been shaved, he should bathe. With the formula : "Thou art the skin (the bark) of the trees. O cleansing one, cleanse me. I bring thee near for the sake of long life, of lustre" he rubs himself with paste prepared from the bark of) trees. With the formula : “Thou art the perfume of the trees. ( sweet-scented one, make me sweet-scented among gods and men. I bring thee near for the sake of long life, of lustre" he rubs, after having bathed, his body with ointment. With the formula : "Thou art the flower of the trees. O sweet-scented one, make me (etc. az above)", he fastens a garland on (his head). With the formula : “Thou art a mirror (ādarśa); may both gods and men look (ādrśyāsan, sic !) at me, Thou art shining, may I shine among gods and men” he should look at himself in t'ie mirror. Having taken away the wreath he (i. e. the teacher) should give him directions (to put fuel on the fire etc.). The ordinances (to which the student is subjected) during the years (of the study following after the godāna) are treated. A cow is the fee. I. 19. The bath taken at the end of studentship. After he has studied the Veda and observed the observances, a brahmin, being about to take the (absolving) bath, gets ready the ( following ) requisites: a new garment, a mat of eraka-grass, paste for the bath, ointment, flowers, collyrium, a nirror, two new garments, a three-stringed amulet, a bamboo staff and two white shoes. A ſully equipped barber stands near on the north side.

·30 Jaiminigrhyasätra English Translation. Having spread out the mat of eraka grass and covered it with the new garment with the fringe toward the north, he (the teacher) should cause him (i. e. the student) to sit down with his face directed toward the east and should throw his staff into the water with ihe formula: "Thou art the thunderbolt destined for the enemies." The girdle he should make him loosen with the verse beginning : "Unloose the highest.' The girdle also he should throw into the water. The mantras (for the shaving) are the same as those of the shaving (I, 18); the shaving also takes place, He shaves (on this occasion) first his head, then his beard, then his other limbs successively ; he (the student or the teacher ?) should bury the hair of his head, the hair of his beard and lus nail-clippings at the root of an asvattha or udumbara-tree. With luke-warm water, holding a piece of gold between (the water and the body) he (i. e, the teacher) should bathie him with the verse : “Be thou propitious and most favourable to us, and gracious, O Sarasvati ; let us not be separated from sight of thee." He should take the bath under the nakşatra Rohiņi, this nakşatra belongs to Prajāpati, if he wishes to get offspring. He should take the bath under the nakshatra Mrgasiras, this nakşatra belongs to Soma, if he wishes that a Soma-sacrifice may fall to his share.3 He should take the bath under the nakşatra Tishya, this nakşatra belongs to BỊhaspati, and BỊhaspati is the Brahman (the holy Word, the Veda), if he wishes to get spiritual lustre. He should take the bath under the nakşatra Hasta, this nakşatra belongs to Savitſ, if he wishes to be impelled by Savitr. He should take the bath under the nakşatra Anuradbās, this nakşatra 1. Jaim. S. II.5 1. 2. Only the reading samdrs'nh of Ath. V. gives good sense. 3. If he wishes afterwards to be chosen as priest at a Suma-sacrifice.

·Jaiminigrhyasútra English Translation, 31 998 belongs to Mitra, if he wishes to be dear to his friends (mitra). He should take the bath under the nakşatra Śravaņa, this nakşatra belongs to Vişņu, and Vişņu is the sacrifice, if he wishes that a sacrifice may fall to his share." He (i. e. the teacher) should invest him with the new garment with the verse : "We clothe, O Soma this boy” etc. Then he should salve bis eyes, first the left and then the right, with the verse beginning: "With glory me. The three-stringed amulet, which must be made of palāśa-wood if he is desirous of averting evil, he (i. e, the student) fastens to his neck with the formula: "Thou art the one averting evil', of bilva-wood, if he is desirous of spiritual lustre with the formula: “May I become possessed of spiritual lustre," of arka-wood, if he is desirous of getting food with the formula: “May I eat food." With the formula: “Thou art the Gandharva Viśvāvasu ; protect thou me, guard thou me" he takes the bamboo staff, He should put on the two shoes with the formula : "You are the leaders, lead me,” First he fastens on the right one. The observ ances for him are the following: he should not wish for sport with a girl that has not reached the age of puberty, he should not run while it is raining, nor take his shoes in his own hand, nor gather fruits of the trees himself, nor go toward erening to another village, neither go alone nor together with Śadras, not look into a well, not climb a tree nor a bridge, nor be seated without inteposing (something between himself and the ground), not eat food which has been brought in at the western door ; nor (pre- 1. For similar proucriptions op. Biudh. s'rs. XVII. 39. 2. ('p. 1. 1: (page 1+). 3. Jaim, S. II. :). 12.

·32 Jaiminigihyasátra English Translation. pared) food that has turned sour, nor food which has been cooked twice (i. e, has been warmed) or which has been kept orer for the night, except such as is prepared of vegetables, meat, barley, rice, flour, parched rice, juice of sugarcane, coagulated inilk, honey, and ghee. He should not laugh if there is no cause for mirth, not bathe naked, not speak harsh words, avoid scandal and quarrels. According to Âruņi Gautama there are three kinds of Snātakas : the Snītaka by knowledge, the Snātaka by the completion of his observances, and the Snātaka by knowledge and by the completion of his observances. Of these the last ranks foremost, the first two are equal (to each-other). (The Arghya reception on Madhuparka) When he has taken the (absolving) bath (and has become a "Snātaka') he should address his teacher: "Your honour should bring me the madhuparka” (i. e. the mixture of ghee, curds, and honey). He or another personi, competent 10 replace the teacher should bring to him, who is seated with his face turned toward the east, the madhuparka : the bed of grass (to sit down upon), the water for washing the feet, the arghya water, and the water for sipping, each separately. He seats himself on the bed of grass. He washes his feet with the water destined for this use with the formula: "In me may fortune rest" : when it is a sudra who washes his fect, the left foot should be washed first ; then the right foot with the formula: “In me may rest the pădyā virāj." With the verse beginning: “In me may lustre" he should accept the argliya water ; the water offered him for sipping he should sip. Underneath the wooden vessel (in which the madhuparka is now to be given), a 1. Ser the remark of Professor Oldenberg in sacrod B. of the East XXIX. 2. Jaim. S. II. 1. +, page 97.

·Jaiminigrlıyasútra English Translation. 33 bushel of grass is held ; the two bushels of grass (viz. this one and the other one, mentioned in the following sentence) are (beforehand) tied together at their toppacts'; one bushel f grass lies above the vessel ; between these two bushels curds and honey are put together in the vessel. If he adds curds, the madhuparka is a dadhimantha, if water : a udamantha, if milk: a payasya. This madhuparka he should accept with the formula : "On the impulse of god Savity (I accept thee with the arms of the Aşvins with the hands of Půşan)". Having put it down on the ground and having mixed the contents with his thumb and ring-finger, he should thrice eat of it with the formula: "For the sake of glory, of fortune, of food, of holy lustre (I take) thee to me." The rest of it he should give to a brahmin, having seized the vessel at the left side", or to a non-brahmin, but then after first having sprinkled it with water, or he may bury (the remains) in a hole. Any other person then holding a knife in his hand, speaks, looking at the cow, (which now is brought near): "The cow, the cow, the cow !" To this (cow) he addresses the formula : "The cow will become a milch-cowt" (and the verse): "The mother of the Rudras, the daughter of the Vasus, the sister of the Adityas, the navel of immortality--to the people who understand me I will say : do not kill the guiltless cow, which is Aditi.- Let it drink water, let it eat grass." Immediately after this verse he should say: "Om! Let it loose", but if it is to be killed : "Slaughter it." .. 1. According to Bandháyana the madhuparka is given Kúrcábhyám parigrhya. This probably is the meaning of avaghrsya, which usually signifes: to rub off. 3. Translation doubtful, 4. The srautasutre also has the reading havya in stead of the only possible bhlavy..

·34 Jaiminig!hyasūtra English Translation. ..y there are six persons, to whom the arghya reception is due : an officiating priest at a Vedic sacrifice, a teacher, a Snataka, a King who has received the royal consecration, a dear friend, and a learned brahmin. For these he should kill the guest.cow. He should sprinkle her with water with the formula : “For the guest (I sprinkle thee)." I. 20. The wedding (I. 20-22). Having taken the (absolving) bath he (should return home and) attend upon his parents, being subject to them. With their permission he should take for his wife a girl, who has reached the age of puberty, who is his equal in birth, who should belong to a different gotra (from her husband's), who should not be related to his mother in the seventh degree, who should be younger than himself who is older. The messenger (who is to ask the girl in his name) he dismisses with the verse : "May be free from thorns, and straight, the paths by which our friends go a wooing for us; may Aryaman, may Bhaga lead us all, may our domestic state be well regulated, ye gods !" On the fire, when it is being brought near on the occasion of the taking of the hand i, e, at the wedding properi, he speaks the verse: “May Agni come hither the first of the deities ; may he release the offspring of this (woman) from the fetter of death. May this king Varuņa grant, that this woman shall not weep over distress (falling to her lot) through her sons." To the fire, when it has been kindled, he addresses, standing before it and looking at it, the verse : "May Agni gårhapatya protect this woman, may he lead her offspring to long life. With fertile womb may she be the mother of living children ; may she experience delight in her sons."

·Jaiminig?lyasūtra English Translation. 33 i bushel of grass is held ; the two bushels of grass (viz. this one and the other one, mentioned in the following sentence) are (beforehand) tied together at their topparts"; one bushel of grass lies above the vessel ; between these two bushels curds and honey are put together in the vessel. If he adds curds, the madhuparka is a dadhimantha, if water : a udamantha, if milk: a pavasya. This madhuparka he should accept with the formula : "On the impulse of god Savit; (I accep: thec with the arms of the Aşvins with the hands of Paşan)". Having put it down on the ground and having mixed the contents with his thumb and ring-finger, he should thrice eat of it with the formula : "For the sake of glory, of fortune, of food, of holy lustre (I take) thee to me." The rest of it he should give to a bralımin, baving seized the vessel at the left side", or to a non-brahmin, but then after first having sprinkled it with water, or he may bury (the remains) in a hole. 'Any other person then holding a knife in his hand, speaks, looking at the cow, (which now is brought near): "The cow, the cow, the cow !" To this (cow) he addresses the formula : "The cow will become a milch-cow+'' (and the verse): "The mother of the Rodras, the daughter of the Vasus, the sister of the Adityas, the navel of immortality-to the people who understand me I will say : do not kill the guiltless cow, which is Aditi.- Let it drink water, let it eat grass." Immediately after this verse he should say: "Om! Let it loose", but if it is to be killed : "Slaughter it.” ni 1. According to Baudhayana tho madhuparka is given Kúrcábhyán parigrhya. 2. This probably is the meaning of avaghrsya, which usually signifies: to rub off. 3. Translation doubtful. 4. The s'rantasútra also has the reading havya in stead of the only possibl, bhavy is ·34 Jaiminig?hyasūtra English Translation, Now there are six persons, to whom the arghya reception is due : an officiating priest at a Vedic sacrifice, a teacher, a Snataka, a King who has received the royal cration, a dear friend, and a learned brahmin. For these he should kill the guest-cow. He should sprinkle her with water with the formula: "For the guest (I sprinkle thee)." Conse- I, 20. The wedding (I. 20-22). Having taken the (absolving) bath he (should return home and) attend upon his parents, being subject to them. With their permission he should take for his wife a girl, who has reached the age of puberty, who is his equal in birth, who should belong to a different gotra (from her husband's), who should not be related to his mother in the seventh degree, who should be younger than himself who is older, The messenger (who is to ask the girl in his name) he dismisses with the verse : “May be free from thorns, and straight, the paths by which our friends go a wooing for us; may Aryaman, may Bhaga lead us all, may our domestic state be well regulated, ye gods !" On the fire, when it is being brought near on the occasion of the taking of the hand i, e, at the wedding properi, he speaks the verse: “May Agni come hither the first of the deities ; may he release the offspring of this (woman) from the fetter of death. May this king Varuņa grant, that this woman shall not weep over distress (falling to her lot) through her sons." To the fire, when it has been kindled, he addresses, standing before it and looking at it, the verse : "May Agni gārlapatya protect this woman, may he lead her offspring to long life. With fertile womb may she be the mother of living children ; may she experience delight in her sons."

·Jaiminigihyasūtra English Translation, 39 formulae : "One for sap ; muy Vişnıı go after thee.-Two for juice ; may Vişņu go after thee.—Three for prosperity ; way Vişnui go after thee.--Four for comfort ; may Vişņu go after thee.-Five for progeny; may Vişņu go after thee.-- Six for the seasons ; may Vişnui go after thee.-Be a friend of seven steps. At the seventh (step), having caused her to stand directed to the east, they should sprinkle her out of the vessel filled with water with the three verses, beginning : "Ye waters are beneficent.' The lookers-on he addresses with the verse : “This woman wears auspicious ornaments, Come up to her and behold her. Having brought luck to her, go away back to 12 yojir houses." 19 casc. Then he should make her look on the pole-star, the star arundhati (i. e. alkor of ursa major), and the seven seers (ursa major), when she declares : "Let me see (them)." To the pole-star she addresses looking at it, the formula : “Thou art the pole-star (dhruva, firm), may I become firm (i. e, fixed) in the house of my husband So-and-so”, uttering the name of her husband (instead of "So-and-so"), and at the end of the formula her owu name in the nominative On arundhati she looks with the formula : “Arundhati, may I be held fast by my husband So-and-so," uttering the name of her husband and at the end of lhe formula her own name. 1. 22. When she departs (to tlle house of her husband), he speaks over her the verse ; “fay Puşan lead thee thence, 1. Vin. the person who holds the water (1. 20) together with the brules groom and the person who has held the grain. 2. SAL 1. 1.3 big. 3. Insters of arndahá we repect ruddha, de Gobh. II. 3. 11. .

·. 40 Jaiminighyasätra English Translation. grasping thy hand; may the Asvins carry thee forth in a chariot ; go to the house, that thou mayest be a housewife having control thou shalt speak unto the council.” When she bas reached her own house, (some women) of good disposition, that possess beautiful progeny and have reached old age together (with their respective husbands), make her descend with the verse : “May here succeed for thee by progeny what is dear (to you). Watch thou over this house for housewife-ship ; unite vourself with this one, your husband ; then, being not deficient, thou shalt speak to the council."! Thereupon he makes her sit down on a bull's hide with the hairy side turned upwards, with the verse : “Here may cows sit down, here horses, here men. Here may also Puşan with a thousand sacrificial gifts sit down." Having placed a boy in her lap he should throw sweetmeatsoi fruits (in its hands). Having removed the boy he should whilst the wife holds on to him from behind, sacrifice with the following eight formulae, each concluded with the word Svāhā !: “Here is steadiness. Here is independant steadı- Here is delight. Here take delight. In me the stcadiness. In me the independant steadiness. In me the joy. In me rejoice." During a period of three days and nights they should abstain from saline or pungent food and from sexual inter. course, sleeping on the ground and lying together without approaching one another. After the lapse of the three days they should cohabit. In the night* (following on the three day period) (begins) the ritual work of the married pair 1. The text is corrupt, cp. RV. X, 83. 27. 2., Thus the comm.; the precise meaning is unknown. 3. Apparently the "some" of Gobh. Il. 5. 7 are the Jaiminîyas. 4. The following is the caturthikarman: the ritual of the fourth night. ness.

·Jaiminig!lıyasūtra English Translation. 39 formulae : "One for sap ; muy Vişņu go after thee.-Two for juice ; may Vişņu go after thee.-Three for prosperity ; iray Vişņıı go after thee.-Four for comfort ; may Vişņu go after thee.-Five for progeny; may Vişņu go after thee.-- Six for the seasons ; may Vişņu go after thee.-Be a friend of seven steps." At the seventh (step), having caused her to stand directed to the east, they should sprinkle her out of the vessel filled with water with the three verses, beginning: “Ye waters are beneficent.", The lookers-on he addresses with the verse : “This woman wears auspicious ornaments. Come up to her and behold her. Having brought luck to her, go away back to your houses." Then he should make her look on the pole-star, the star arundhati (i. e. alkor of ursa major), and the seven seers (ursa major), when she declares : "Let me see (them)." To the pole-star she addresses looking at it, the formula : “Thou art the pole-star (dhruva, firm), may I become firm (i. e. fixed) in the house of my husband So-and-so", uttering the name of her husband instead of "So-and-so"), and at the end of the formula her own name in the nominative On arundhati she looks with the formula : “Arundhati, may I be held fast by my husband So-and-so," uttering the name of her husband and at the end of lhe formula her own name. case. 1. 22. When she departs (to the house of her husband), he speaks over her the verse ; "May Půşan lead thee thence, 1. Viz. the person who holds the wat (1. 20) together with the bride. groom and the person who has bep the grain. 2. See J. 1.3 big. 3. Instead of aruddha muddha, see (tobh. II. 33, 11.

·40 JaiminigỊhyasūtra English Translation. grasping thy hand ; may the Asvins carry thee forth in a chariot ; go to the house, that thou mayest be a housewife ; having control thou shalt speak into the council.” When she has reached her own house, (some women) of good disposition, that possess beautiful progeny and have reached old age together (with their respective husbands), make her descend with the verse : "May here succeed for thee by progeny what is dear (10 you). Watch thou over this house for housewife-ship ; unite yourself with this one, your husband ; then, being not deficient, thou shalt speak to the council."1 Thereupon he makes her sit down on a bull's hide with the hairy side turned upwards, with the verse : "Here may cows sit down, here horses, here men. Here may also Puşan with a thousand sacrificial gifts sit down.” Having placed a boy in her lap he should throw sweetmeats or fruits (in its hands). Having removed the boy he should, whilst the wife holds on to him from behind, sacrifice with the following eiglt formulae, each concluded with the word Svähá !: "Here is steadiness. Here is independant steadi- Here is delight. Here take delight. In me the steadiness. In me the independant steadiness. In me the joy. In me rejoice." During a period of three days and nights they should abstain from saline or pungent food and from sexual intercourse, sleeping on the ground and lying together without approaching one another. After the lapse of the three days they should cohabit. In the night* (following on the threeday periud) (begins) the ritual work of the. married pair. ness. 1. The text is corrupt, cp. RV. X. 83. 27. 2. Thus the comm.; the precise meaning is unknown. 3. Apparently the "Home" of Gobh. II. 5. 7 are the Jaiminîyas. 4. The following is the caturthikarman: the ritual of the fourth night.

·Jaiminig! hyasūlia English Translation. 41 He should sacrifice the expiatory oblations with the formulae: “Expiating Agni ! Thou art the expiation of the gods. 1, a brahmin, entreat thee, desirous of protection. The substance, which dwells in her that brings death to progeny, remove from her. Svākā.---Expiatory Vayu ! Thou ait the expiation of the gods. I, a brahmin, entreat thee, desirous of protection. The substance, which dwells in her that brings death to cattle, remove from her. Svālā.--Expiatory Sürya! Thou art the expiation of the gods. I, a bralimin, ertreat thee, desirous of protection. The substance, which dwells in her that brings death to the husband, remove from her. Svāhā.-Expiatory Candra ! Thou art the expiation of the gods. I, a brahvin, entreat thee, desirous of protection. The substance, which dwells in her that brings destruction to the house, remove from her. Svāhā.-Expiatory Agni, Väyu, Sûrya, Candra, you are the expiation of the gods. I, a brahmin, entreat you, desirous of protection. The substance, which dwells in her that brings destruction to fame, remove ye from her. Stābā.” Having sacrificed from a sthālīpāka to Agni and Prajāpati and having poured together into a wooden vessel the remnants of each oblation, he should address her with the words: “Anoint thy vital canals.” First (she anoints) the navel, then the organs of sense which are above (viz. eyes, nose, cars, mouth), then those bencath (the navel). After the three days have passed, the cohabitation takes place, after the husband has muttered the three following verses : "May Vişņu make the womb ready; may Tvaştı frame the shape (of the child), may Prajāpati pour forth the sperm, may Dhät: give thee conception.-Give conception, Sinīvāli, give conception, Sarasvati; may the two Aśvins, the gods wreathed with lotus, give conception to thee.--The embryo, which the Asvins with golden fire- ·42 Jaiminigrhy asatra English Translation. drill produce : that embryo I put into thee, for giving birth in the tenth month." The cohabitation takes place in this manner after each menstrual period. After the burnt oblations he should give a cow to his teacher, in default of the teacher he should give a cow to (some) brahmins. 1. 23. The regular evening-and morning-sacrifices. At the evening-and morning-sacrifice he offers first an oblation of ghee to Agni, a second to Prajāpati; thus also in the morning, but then instead of Agni: to Sürya. The Vaiśvadeva, Of his evening-and morning-food he puts aside two great portions' destined for the bali-offerings, and sacrifices into the fire from the foremost portion: “To Agni. Svāhā! To Soma. Svāha ! To Dhanvantari, Svāha ! To Heaven and Earth. Sväha ! To the All-gods. Svahā! To all the Deities. Svāhā ! To Prajāpati. Svāhā !" The last one only mentally (i. e. he thinks only: “To Prajāpati. Svāhā”). Then to the north of the fire le offers (on the ground) a bali-sacrifice with the verse : "The gladdening, trembl. ing, increase-bringing ones, that follow on the track of the wind : to these I, desirous of food, offer a bali-sacrifice. May much nutritive food fall to my share." In the same way if (someone) hungers. On the place where he collects his revenues (his rice, barley, etc.) he offers a bali-sacrifice with the formula : "To Death's abode.” Of the rest bali-offerings are made sun- 2 1. Possibly dhrajim was the original reading. 2. This is not clear to me. During a sacrifice tho Brahmau-priost has his seat to the south of the fire.

·Jaiminigrhyasūtra English Translation, 43 wise, with the formula : "To the house-deities I offer a talı; may they accept this from me, may they protect me, may they guard me, may they preserve me. To these obeisance, to these Svāha,” first near the water-jar, then in the middle of the house, in the north-eastern part, near the bed, on the threshold, 'near the enclcsure, and near the place where the Brahman has his seat.' The remains he should pour out for Dhanvantari. At all the house-rites' a benediction must be said (by one or more brahmins who must then be entertained with food). This (benediction) is called the great means of appeasement (i. e. of averting evil). 1. 24. The sacrifice of the first fruits. When he is about to undertake the sacrifice of the first fruits, he should first perform a sacrifice with the old fruits to Agni, Dhanvantari, Prajāpati and Indra, they offer three oblations of the first fruits, in autumn of rice, in spring of barley, in the rainy season of millet. On these occasions a mess of the corns boiled whole, is offered successively to Indra and Agni, to the Allgods, to Heaven and Earth. Or one mess only is offered. The "spreading-under" and the sprinkling of ghee have been dealt with (and should take place here). Twice he cuts of a fragment from the sacrificial substance, then he should paitake of it after having muttered the verse : "From the good ye have led us 10 the better, ye gods! Through thee, the nurishment, may 1. This is not clear to inc. During a sacrifice the Brahman-priest has his sent to the south of the fire. 2. Porhaps read grhyesni in stead of grhesii. 3. All is based on the s'rauta-ritual, sewe. g. p. VI. 29, 3, 7, 10. 4. This means probably that of the first fruits a carul is offered to Agni, Dhanvantari, Prajapati, Indra, and Indra ani Agni And so on.

·4+ Jaiminig!hyasåtra English Translation. we obtain thee. Thus enter into us, () Poticn, being refreshment, for the good of our children and ourselves, pleasant.” Of the barley he should partake with the verse: “This barley, mixed with honey, they have ploughed through Sarasvati under Manu. Indra was lord of the plough, the hundredfold wise one ; ploughers were the Maruts, the exuberant givers." Of the millet he should partake with the verse: “May Agni partake first, for he knows how the sacrificial substance is ; may be, the friend of all human tribes, make the herbs blessed for us." II. I. The s'raddha (II, 1-2). When thy are going to perform a śrāddha, they should bathe, put on clean garments, strew the house with sesamum, and prepare the food, sprinkling it with "substances fit for oblation"; during all the acts they should use the left hand, wear the sacred thread (or the upper garment) on the right shoulder and beneath the left arm-pit. All that he gives, he should give after sprinkling it with substances fit for oblation." The expression : "substances fit for oblation" means : sesamum. Having brought tooth-sticks, water and unguents proper for bathing, water for washing the feet, which has been drawn first of all!, he causes to sit down (some, at least three) brahmins, spotless in three respects (i. e. knowledge, birth, and behaviour) with the verse : "May my Fathers come to their share, called by the Viraj, from the oceanic water. Live ye upon this undiminished (share), delight ye at free will in that which is given by me.” Then he should give to the brahmins darbha grass cut off near the root, 1. Translation uncertain.

·Jaiminigihyasūtra English Translation. 45 having made (from this grass) layers wound from right to left', with the formula : “Here, Father, So-and-so is a seat for thee and for those who come here with thee; for these also is the seat.' In the same way for his grandfather and great grandfather, Then he should give them water mixed with sesamum (pouring it out) through a strainer, perfumes and flowers. Having cut off a portion of the food and having sprinkled it with ghee, he takes the grass for strewing around the fire etc., asks the brahmins' permission to sacrifice into the fire, carries it forward in south-eastern direction and strews the grass shaking it around the fire three times from left to right, wearing his sacred thread (or his upper-garment) on his right shoulder and beneath his left arm-pit. He should sprinkle water around the fire three times from left to right and three times from right to left. The fuel and the enclosing pegs are of udumbara-wood, as also the ladle. Having made and consecrated by mantras the two purifyers, and having "purified" with them the food, he throws the purifyers into the fire and sacrifices by means of the ladle (from the food): "To Agni, who carries the oblaticn to the Manes. Sradha! Obeisance ! Svāhā "To soma, who is accompanied by the Fathers. Svadhā ! Obeisance ! Siala." Then having shifted his sacred thread (or his upper-garment) to the left shoulder, and having touched water, he throws the ladle into the fire with the formula: "To Yama, who is accompanied by the Angiras. Svāhā !" Having performed the namaskāra according to the deities”, he should sprinkle (again) water around the fire in the same way as before. 1. This refers to the nanner in which ihe throad holding the grass, has heen slung around it. 2. He has to mutter: "I make an obeisance to my Father. I ni...: 10 oheisance to my grandfathor'' etc.

·46 Jaiminig!hyasútra English Translation. Then he puts a big portion of food with condiments in (different) vessels and pours milk or ghee upon it with the verse : "In the raw ones (i. e. the cow's) the boiled nectar has entered ; delight ye at free will in that which is given by me." The big portions he assigns with the verses: “This, ye Fathers, is your share, given in the vessels, the nectar, full of svadhā. Live ye upon this undiminished (share), delight at free will in that which is given by me.- The immortal Word, the immortal Waters, the (immortal) Food : this is the threefold, one-law-ed immortality of the Word.' Delight ye at free will in these three given by me; may here, ye gods, be weal for us. This sacrifice to the Fathers is the highest : what is given in the vessels, what is destined for the Fathers, () Agni. Word and Mind, ye Fathers, are your offering.' Delight ye at free will in what has been given by the Asvins.— The Fathers here on the earth, those in the atmosphere, and those of the ocean, those that have reached the Word, that have become immortal, may these all delight in this sacrificial substance.-Here is strength (food) for you and here Svadhā, tat ye and drink it', and may this (portion) not be diminished for you. Take with you the Svadha : the spring of nectar ; enjoy the Svadhā, ye Fathers, that is here.—The strength (food) and the deity that is here, ye Fathers, upon that hundred years. Make ye my life full of light and devoid of old age.” There upon he puts these (vessels with food) down near the brahmins and assigns them with his thumb, muttering : "To So-and-so. Svadhā. To So-and-so. Svadhā.” While thy eat he speaks over them the verse : What by me (is bestowed) against or with my will, on an imperfect brahmin or on a non-brahmin', what food drops into may we live a 1. The text of these verses being more or less corrupt, I liave followed the recension of the Kathakagrhyasútra.

·Jaiminigyhyasūtra English Translation. 47 lerrific Niryti, by which our Fatliers and the deities are gladdened-may Vayu purify all that ; by it, being purified, may the deities rejoice, in it may the Fathers rejcice." Having chanted the Âśvasaman, composed on the verse beginning: “The ocean roared," and having asked if (their meal) is finished, he should, wearing his sacred thread (or his uppergarment) upon his left shoulder, make them rinse their mouths. Then he says: "May you be pleased", circumambulates them, turning his right side toward them, and while they depart, mutters over them the “What a black bird and a beast of prey, what an unclean person, have eaten of the food prepared by me with mantras, may Savit? Vaiśvānara purify that; by it, being purified may the deities rejoice ; in it may the Fathers rejoice themselves." verse : II. 2. Having begged for the rest (of the food, to do with it as he pleases) he should return (from the spot to where he has accompanied the departing brahmins). He smears with bull's dung a quadrangular spot, directed toward the southeast, and in the middle of it by means of a piece of wood scratches a line with the formula : "Driven away are the asuras, the rākşasas, the piśācas, who dwell among the Fathers”", and lays down to the south of this square a firebrand with the verse : "Whatsoever asuras roam about at will assuming various shapes, being large-bodied or smallbodied (?), may Agni expel them from this space." Having strewn darbha-grass along the line, he makes him (i. e. his father) rinse his mouth by means of a vessel filled with water (from which he pours out some quantity): "Father So-and-so, rinse thy mouth, and may these that accompany 1. Jaim. S.I. 3. 6. 5.

·48 Jaiminig!hyasūtra English Translation. thee here also rinse their mouths." In the same way for his grandfather and great-grandfather. On these places (where he lias poured out the water, for each of the three ancestors a little more to the south) he lays down little balls of boiled rice, addressing each of his ancestors by his name, with that part of the hand which is sacred to the Manes', with the forir ula: “This is for thee, Father So-and-so, and for those who accompany thee. Svadhā. Obeisance." In the same way for his grandfather and great-grandfather. If he does not know their names, then with the formulae : “Father, this is for thce. Grand father, this is for thee. Great-grandfather, this is for thee.” If he does not know his kinsmen (nor their names)', then with the formulae : "This is for the Fathers, who dwell on the earth. This is for the Grandfathers who dwell in the atmosphere. This is for the Great-grandfathers who dwell in the heaven.” With the formula : “Here, ye Fathers, regale yourselves ; like bulls come hither, each to your own share” he should turn round to the north and sit down, holding his breath as long as possible. Then he (turns back and) having muttered the formula: “The Fathers have regaled themselves ; like bulls they are come hither, each to his own share”, he makes them rinse their mouths in the same way as described above, he loosens the tuck of his garmentº, performs obeisance to each of the deities, and assigns garments to them : a knot of wool or a cloth consisting of the fringe of his garment, with the formulae: “Here is a garment for you, O Fathers ; give ye a house to us, O Fathers; give fruit to the womb, O Fathers : a boy wreathed with lotus, that here may be a male child." He gives ointment and 1. The part between thumb and fore-finger. 2. Cp. Ap. s'rs. I. 9. 6. 3. Seu Eggeling in Sacred Books of the East, vol. XII, page 368, voto 2. 4. He has to say: "Obeisance to my Father So-and-so" otc.

·Jaiminig!hyasútra English Translation. 49 collyrium with the formula : “Anoint thee, So and-so !" and "Anoint thy eyes, So-and-so !" He should give perfuines and flowers. He then addresses them with the following six formulae of obeisance: "Obeisance to your sap, ye Fathers ! Obeisance to your lustre, ye Fathers ! Obei. sance to your life, ye Fathers ! Obeisance to your terror, ye Fathers ! Obeisance to your strength, ye Fathers ! Obeisance to your wrath, ye Fathers ! and to your Svadba. Obeisance to you, ye Fathers !" With the verse : "Ye waters, who carry food, nectar, ghee, milk, kilala' and parisrul*, are Svadha ; satiate my Fathers" he pours out water, and speaks over it the verse : "May it not diminish for me; may great liberality fall to my share; may the Brahmins delight in the food I offer repeatedly. May what I give (to the Brahmins) become for me in the highest abode Nectar-water of a thousand streams. May Gods and Fathers subsist here upon this liberality of mine. Live ye upon this undiminished (share), delight at free will in that which is given by me." He then circumambulates, turning toward it his right side, (the spot where the ancestors have been regaled) with the verse : “They who are common and benevolent, the living amongst the living, mine : may their prosperity fail to my lot in this world through a hundred years. The rice balls may be eaten by a sick person, by one who is desirous of food, or they may be thrown into the fire or the water, or given to a goat, a cow, or a brahmin. Of the rest (i. c. either the rice from which the rice balls have been taken, or the rest of the food eaten by the brahmins) he may eat, but he should not eat his fill, Kinds of spirituous liquor, 0 Surn.

·50 Jaiminigrhyasūtra English Translation, II. 3. The Astakas. On each of the three dark halves of the months following on the Âgrahayaņi-fullmoonday fall the Aştakās: the Aştakā of vegetables, the Aştakā of ineat, and the Aştakā of flour-cakes. The sacrificial substance is vegetables, flesh, flour-cakes, and (for all) a mess of boiled rice. Of these substances he should sacrifice into the fire in the manner prescribed for a sthālīpāka, with the formulae: “To the Aşțaka. Svāha ! To the Aştaka par excellence. Svāha! To the favourable Aştakā. Svaha ! To the Samvatsara, to the Parivatsara, to the Idāvatsara, to the Idvatsara, to the Âvatsara make ye (the offering) with obeisance. Through thee may we, undecayed, unbeaten, long enjoy the favour of these (years), which are worthy of sacrifice. Svāhā !!!! Having poured out the burnt-oblations, he should respectfully address (the fire ?) with the formula : "Come, thou good Fortune (or : "O) Bhaga); come, thou good Fortune ; come, thou good Fortune." At the middle Aştakā he should have a cow slaughtered. He should sprinkle her with the formula: "To the Așțakā agreeable I sprinkle thee." Of this (cow) he should take out the left fank, the left apaghani and the left buttock. On the next day he performs the anvaştakya-śrāddha (i. e. the śraddha on the day after the aştakā), or it inay take place on the same day. Having made sit down (some) 1. According to the comm. this last mantra consists of five separate mantras: "To the Samvatsara make ye offering” (etc.) (1). "To the Parivatsarn make ye ufforing" (etc.) (2). etc. ote. This is not wholly certain. 2. Probably these parts are reserved for the anvastakya, cp. the following. 3. Perhaps the thigh, see Gobh. IV. 1...

·Jaiminigļhyasútra English Translation. 51 Brahmins (at least three), who are worthy to partake of the sacrificial substances, he should satiate them, carry forward to the south (out of this fire) six fires, and dig near each of these files one trench, a span long, three fingers broad, one finger deep. In these trer.ches he deposits the balls of boiled rice, addressing his ancestors each with his name, with that part of the hand which is sacred to the Manes'. The marrow he lays down for the male ascendants, the ribs (etc.) for the female ones. Some adhvaryus' teach about this subject, that the middle rice ball (offered at the anvaştakya-śrāddha) should bu eaten by the wife of one who is desirous of offspring ; thus also (the middle rice ball) of an (ordinary) śrāddha, or the sthālipīka. 3 II. ti The funeral ceremonies (II. 4-5). When the corpse of one who had consecrated and during his lifetime maintained the three sacred fires has gone lost, he (viz, the son) should fetch 360 palāśa-stems and shape these on the skin of a black antelope into a human frame : for the head he lays down to, for the neck 10, for the two arms 100, for the fingers again 10, for the breast 30, for the belly 20, for the thighs 100, fur the organ of generation 1o, for the knees and the legs 30, for the toes "So many are the bones of a man”, says the sacred tradition. If the corpse has not gone lost", they should shave the hair, pare the nails, wash it and raise it on a pyre ; here they IO. 1. So nutel on page 18. ... Vix. Adherents of the Ynjurveda. 33. This must mean: the rest of the sthálipákn, of which has been sacrificed. 4. The translation of this corrupt passage is conjectural.

·: 52 Jaiminighyasūtra English Translation. pile also his sacrificial utensils in the way described in the chapter of the brāhmaṇa which begins : "on it they place him; on his nostrils he should put down the two sruvaladles''. Having previously taken four ladle-fuls of ghee, according to the prescripts of the chapter in the brāhmaṇa beginning : “He who knows thus, if he should fall illº', (and then having made an oblation with this ghee in the fire) he puts, if possible, a piece of gold on the mouth of the corpse", propels the fires to the pyre and addresses it respectfully with the chaunts : with the one composed on the verse beginning : “The eagle flying in the vault''*, ing to the grāmageya ; when the smoke has risen upwards, with the one composed on the verse beginning : “Thy sparkling smoke arises”'s and when the fire has risen, with one of the two composed on the verse beginning: "Agni, be gracious; thou art great. The Samans should be chanted right off "without returning” i. e, without repetition): "without returning in yonder World" so says a brālmaņa. accord- II.5. If the wife of one who has consecrated his three sacred fires, comes to die before him, he should cremate her with a fire produced from the fire-drill or with a săntapanafire. 1. Jaim. brábn. l. 48 (see journal of the American Oriental Society, vol. XIX, page 106). 2. Jain. br. I. 46 (J. A. 0. S. 1. c. pago 10:3); the words yil evamvit syat precede immediately this passage. 3. lam far from certain to have rendered the meaning of the Sítrakára. 4. Jaim. S I. 2. 3. 13; the chaunt is the yamam Sáma. 3. Jain. $. I. 1. 9. 3. the channt is the Kaulmudan Sáma. 6. Jaim. S. I. 1. 3. 3; to this verse belong two Yama-samans 7. Dry substances are put into an earthern pot and fire is laid around until the full in the pot takes fire.

·Jaiminigrbyasätra English Translation, 53 Having selected as burial ground a spot, which by its nature is not saline, and whence the water flows down from right to left tortuously, or a spot, where herbs grow, and here having cremated the corpse, they go away without looking back in order to bring the libation of water to the deceased ; this they do not perform in streaming water. The libation should be poured out so that always the youngest among them pours it out before the elder one ; at the brink of the water; and if there is no brink, after having dug a well. With the nameless finger (i. e. the ringfinger) of the left hand he throws once some water forward, uttering the name of the deceased. If (the libation is made) in streaming water, they should first loosen the hair on the head, they plunge into the water and having poured out the water-libation out of the hollow of the two open hands held together, they should tie up the hair and each of them should touch the fire of a firebrand with the formula: "O Agni śükāhi (?), drive ye away my evil.” He should touch a šamī-branch with the formula : “Thou art a sami, remove (samaya) my evil", a stone, with the formula: “A stone art thou ; hard (steady) art thou ; may I be steady"; then without any formula, a piece of bull's dung. When he has poured out the libation of water be should sit down with his face directed toward the south, and those who have accompanied him should sit down near him. Another one addresses to them edifying words. At sunset they enter the village. During this (day and the following) night they subsist on one single bean", or in complete indifference to all worldly enjoyments (1. e. eating nothing at all). 1. This seens hore [cl. the following pagsage] to be the meaning of udgrathya. 2. Or: “solely on beans"? The commentator takes mása as a measure: th y subsist on so much food as has been bought for one masa [a gold night), i .

·5+ Jaiminigļhyasđtra English Translation. On the next day he mixes milk and water (goes to the spot of cremation) and besprinkles the bones (with this mixture) by means of a goatshorn, a cow-horn or an earthen pail. On the third day he should mix perfumes with herbs in water sprinkle the bones by means of a sami or palāśabranch and put them into an urn without making a noise (i. e, so that no grating sound is made by the bones touching one another). If the deceased was a woman, then in an earthen water-jar. Passing a crossway, a great arbour or a stream, he should bury (the urn) in the stair of a landing place of a stream. On the third day after the decease they make them (i. e, the participants) bathe with apāmārga-plants, clay and cwding Having washed their clothes they remain idle during a period of ten days. From the fourth day on' they should subsist on food begged (from the neighbours). From this (begged food)? the offering into the fire bas been demonstrated (and should in the well-known way take place during these ten days), and with this begged food they should pass along together the time they expect'. After the lapse of the period of the ten days they should perform a śrāddha. Until they perform this stāddha they should not give (alms). The restrictions for the nakṣatras are : (this șraddha should take place) under (i, e. when the moon stands in conjunction with the maghas, under nakşatras consisting of one single star, under bharaṇī, 1. Reading caturthyá L?). 2. Reading tasyah. 3. Probably they must with this fool perform the norning and evening offerings. 1. The meaning of this sentence is not clear to me, ·Jaiminigphyasūtra English Translation, 55 and of the double nakşatras under the former ; not under the fixed ones, viz. rohiņi and under the later star of a double nakşatra'. Having made some) brahmins sit down who are worthy to partake of sacrificial substances, and having satiated these, he should give one single ball of boiled rice, (changing the plural of all the mantras with which it is offered) into the singular, and leaving out the addition : "and to those who accompany thee” (II. 2). He should satisfy all their (i. e. the brahmins) desires. Having accompanied then and having begged for the rest of the tood, to do with it as he pleases (cp. II. 2, beg.), he should The rest he should not partake of; only after having made the brahmins pronounce their blessing he may paitake of it. return, II. 6. 'The rite of the house. Now follows (the description) of the rite of the house. If he wishes that his house may Hourish he should every month, every season or every year in the first half of the month under an auspicious nakşatra undertake the rite for averting evil'from his house. Having by means of indra valli-creepers tied together apāmārga, palāśa, sirişa, arka udumbara, sadābhadra and amặtatrņi, and (with this kind o broom) having cleansed and swept his house, having be sprinkled it with water, having sprinkled it all over b means of a handful of darbha-grass with the five products of the cow, having strewn about white mustard seed, he should in the middle of the house perform the bali-offerings to the house and sacrifice oblations of ghee to Vastoņpati and then a thousand times sacrifice ghee with the verse addressed to Savitr. This same sacrifice then takes place in the south- 1. Fixed nre «nlied also by Varahamihira [Brhatsamhitá] rohin' and uttaraphalgunî, uttarásâdha, uttarapiosthapada.

·56 Jaiminig!hyasůtra English Translation. eastern, then in the south-western, then in the north-eastern and then in the north-western part of the house ; or in the middle (only). The sacrificial fee consists of a cow, a garment or a piece of gold. Then he should regale (some) brahmins with food and make them pronounce their benedictions. Thus performing lie enjoys endless and great prosperity, he gets many sons, who do not die young, the fire burns not his house, no biting animals will devour him, no thieves, rivals, demons or devils annoy hini. If his cows grow sick he should in the midst of his cows sacrifice a thousand ghee offerings in the same way (viz, with the verse addressed to Savit;). The same holds good of the sickness of horses, camels, asses, goats and sheep, buffaloes, elephants and any of his bipeds or quadrupeds. II. 7. The allaying of prodigies. Now we shall explain the allaying of prodigies. Now, when in his house the central pillar buds forth, when a dove enters into it, when a cow sucks another cow, when a draught-ox scrapes the sky (with his horns), when smoke or flames are seen while there is no fire, when honey is produced, when an ant-hill arises, when a frog croaks in the water-reservoir, wlien dogs roam about in the house-in case of these and other (prodigies and bad omens), he sacrifices ghee with the verses beginning: "What, O Indra, we fear", "thc prodigious master of the seat"}, "adhyāyamutesumudasya'"},"always, O Agni", "when the lord of the 1. Jaim. 8. 1. 2. 2. 5. 2. 2. L. C. j. 2. 1. 6. 7. 3. This citation is corrupt. 1. Jaim. $. 1.1.8, 8.

·Jaiminigrhyasūtra English Translation. 57 house is wheited, "from all sides, O Agni", "whom guard' and with the verse addressed to Prajapati* ; at the beginning and end with the great words". Then she should chant the sāmans composed on these same verses. II. 8. The recitation of the Veda during a fast. Now we shall explain the rite of the recitation of the Veda during a fast. He should wear a clean garment or a dress made of bark ; he should desire (i. e. partake of) food fit for sacrifice, water or fruit. But only a brahmin should bring it to himº. Having gone forth from the village in an eastern or northern direction ; having smeared with cowdung, a sthandila,-a bull's hide in size ; on a clean spot or in the neighbour hocd of water, having sprinkled it; having drawn the lines on it ; having besprinkled it with water ; having heaped fuel on the fire (which he has carried to this spot); having sacrificed the two aghāras and the two ghee-portions, he offers burnt-oblations to Agni, to Soma, to Rudra, to Indra, to Brahman, to Prajāpati, to Bșhaspati, to the Allgods, to the Seers, to the Řk-verses, to the Yajus-formulae, to the Sāman-chaunts, to Faith, to Knowledge, to Wisdom, to Sāvitri, to the Lord of the scat, and to Anumati. Having sacrificed he should, sitting on darblia-grass, the tufts of which are directed toward the east or the north, hold darbha-grass in his right hand. So sitting he should recite mentally four times "the great words” preceded by the syllable om, the verse addressed to Savitr and the . L. C. I. 1. 12. 8. 1. L. c. I. 1. 10. (j. 1. L. C. I. 2.1. 8. 1. See I. t. Bhûh, bhuvah, svah. 1. Translation doubtful. .

·58 .. Jauninigshyasútra English Translation. chaunt composed on this verse, the chaunts composed on the verse beginning : "The king Soma") and the two chaunts composed on the verse : “The Brahinan born". Then he should begin with the beginning of the Veda and without interruption recite it silently, and he should not interrupt the recitation by stopping. Now were he to converse in between, or to stop, he should thrice hold his breath as long as he is able to, sip water, and begin just where he left off. If a passage does not occur to him, he should during the time the forgotten passage would have taken him, recite another passage either from the Ķgveda, the Yajurveda or the Sāmaveda [thereby he reaches that forgotten part], or a Säman that has the same brāhmaṇ., the same metre, and the same deity; or he may repeat (during the time which the forgotten passage would require) the Sāman belonging to the verse beginning : "The sea has roared's -Standing, sitting, lying down or walking he should recite the Samhitā : thriving falls to his share. Or, according to Jaimini, he may recite the first triple section a thousand times, or ending with the syallabe vāryam", or as much as he likes, By recitirg twelve times the Samhitā he removes from himself the faults committed by studying on forbidden days, by angering his teacher, and through improper acts. The Veda is by him sanctified and purified. If he recites the samhitã another twelve times, he gains thereby the world of Prajāpati. If he recites it another twelve times, he gains thereby the world of Uśanas. If, fasting, he re. 1. Jaimn. S. I. 1. 10. 1. 2. L. c. I. 2. 3. 1. !); to this verse belong the two rtusímans. 3. Jaim. S. 1. 3. 0. 5. 4. According to the comm. the three Simans on the first vorso of the Samhiti are meant. 5. In this case the Sämans belonging to Jaim. S. I. 1. 1. 11-1. 6. 8. 7. (1-61) are nieant.

·Jaiminigo by asůtra Englisia. Translation. 59 cites the samhita one thousand times, he becomes one with Brahman and resplendent moving : unrestrained he gains the fulfilment of all his wishes. If he recites it during a year subsisting on begged food, he gains the (power 'of supernatural) vision ; if during six months subsisting on barley-gruel, if during four months subsisting on water and barley-flour, if during two months subsisting on fruits, if during one month subsisting on water, or during twelve days eating nothing at all (he recites the samhita), he obtains the power of suddenly disappearing, and sanctifies his kinsmen : seven kinsmen in the ascending, seven in the descending line and himself as fifteenth he rescues (from rebirth). They call that the ladder of the gods. By means of that the gods reached their divine station and the seers the position of seers. The beginning of this "session of Brahman" is threefold : at the morning pressing (of the Soma-sacrifice), at the midday pressing, or in the last part of the night : (the muhurta) sacred to Brahman. Of this (session of Brahman) there are two intermissions of study (1. e. of reciting the Veda): if he himself is unclean, if the spot (where the recitation takes place) is unclean. This rite was proclaimed by Prajāpati to the seven seers, by the seven seers to Malājahnu, and by Mabājahnu to the Brahmins. Il.. The appeasing of the Planets. Now we shall explain the reception, the food-offering, and the victims for the gralas (i, e, the “Seizers", the Planets). One who is devoid of faith, who is unclean, who does not mutter the sacred texts, who forsakes the auspicious ceremonies, that man the Seizers lead of a surety to the ·60 Jaininigshyasūtra English Translation. abode of Yama. I shall proclaim the hospitality to be offered to the Seizers of terrific action, who frequent the path of the stars. He should perform this (hospitality) for the sake of appeasing (them). Red are the Sun and Mars, white are Venus and the Moon; Mercury and Jupiter, these two are recorded to be yellow; he should know Saturn as also Rahu and Ketu to be black. The wise men should for this occasion get ready flowers which have the colour of the Seizers. Having smeared with cowdung a sthandila, a bull's hide in size, having sprinkled it, having drawn the lines on it, having besprinkled it with water, having heaped fuel on the fire, having sacrificed the two āghāras and the two gheeportions, he calls to their places the Seizers : the Sun, to the middle ; to the south of this place, Mars ; to the south-east, the Moon ; to the north-east, Mercury'; to the north, Jupiter ; to t'e east, Venus ; to the west, Saturn; to the southwest, Rahu and to the north-west, Ketu. The place for the Sun is circular, for Mars triangular, quadrangular for the Moon, arrowshaped for Mercury, a traperium for Jupi. ter, a pentagon for Venus, a segnient for Saturn, a half-circle for Rāhu, banner-shaped for ketu. He should know that the Sun represents the god Śiva, the Moon : Umā (i. e. the consort of Siva), the planet Mars: the god of war Skanda; Mercury stands for Nārāyaṇa (i. e. Vişnu), Jupiter is Brahman itself and Venus is Indra. Saturn he should consider as Yama, Rāhu is the messenger of the God of Death, and Ketu is (his secretary) Citragupta. These are the deities of the Seizers. Fire, Water, Earth, Vişņu, (Indra), Indrāni, Prajāpati, Sarpa. (i. e. Šeşa) and Brahman are in successive order their presiding deities. 1. Cp. the text of Bandh. grhya Paris'psa 1. 10. 12 (rod. of Mysore).

·Jaiminigrhyasūtra English Translation. 61 The Sun was produced in Kalinga-land, the Moon in the country of the Yamunā, the place of Mars is the Vindhya, that of Mercury is the “Midland”, that of Jupiter the country of the Sindhu, that of Venus the Ghats', Saturn belongs to Surāșțra, Rāhu to the eastern region and Ketu to the Parvata-inountain (i. e. the Himalaya ?). These are the regions where the Seizers are produced. A piece of arka-wood, smeared with ghee, of the size of a span, he should put into the fire for the Sun', of khadira-wood for Mars, of palaba-wood for the Moon, of the apāmärga-plant for Mercury, of aśvattha-wood for Jupiter, of udumbara-wood for Venus, of Śami-wood for Saturn, of dūrvā-grass for Rahu and a tuft of Kuśa-grass for Ketu. He sacrifices twenty-eight oblations of ghee'. With these (i. e, the following verses ?) he sacrifices into his household-fire to the Sun a simple mess of rice', to Mars sacrificial food, to the Moon a mess of rice boiled with ghee, to Jupiter a rice mess boiled with water, to Venus a rice mess boiled with milk, to Mercury a mess boiled with sour coagulated milk, to Saturn a mess of beans with sesamummeal, to Rāhu a mess of meat, tu Ketu a mess of rice boiled with turmeric. With the verse beginning : "With true ight to the Sun ; with the verse : "Agni is the head" o Mars, with the verse : "Swell up, let be gathered" to he Moon ; with the verse : “The Brahman, born""S Mercury ; with the verse : “BỊhaspati, what the enemies" to This would point to Malalar, but it is uncertain; the Dictionaries do not record the word ghata in this seose; perhaps: “border is meant. Abbreviated, th text being corrupt. This is not clear. Reail: pakvágnan juhoti. Read with Baudh, and Vaikh, sudbodanam. These verses are not found in the texts of the Jaiminives. Most probably this chapter is taken from the Bandh. grhyasútrn. Jaim. S. l. 1. 3. 7. L. c. 1. 2. 3. 1. 9.

·62 JaiminigȚhyasátra English Translation.. 191 to Jupiter ; with the verse : “After his ancient splendour" to Venus ; with the verse : "To weal for us the divine ones" to Saturn; with the verse : "With what aid the wondrous" to Rahu, with the verse : “Making a banner for the bannerless' to ketu. As sacrificial fee he gives for (the offering to) tlie Sun a red milch cow; for (the offering to) Mars a red ox; for the (offering to the) Moon a conch; for (the offering to) Mercury a piece of gold; for (the offering to) Jupiter a garment ; for (the offering to) Venus a horse ; for (the offering to) Saturn a dark-blue cow; for (the offering to) Rāhu a piece of iron ; for (the offering to) Ketu an elephant. Or for each a piece of gold or that by which his teacher is pleased. As the arising of something terrible is warded off by a mystical diagram, so is this evil-averting-rite a protection for those that are touched by a "Seizer". For him who abstains from hurting living beings, for him who practises self-control, for him who has gained possession of dharma, and for him who constantly checks himself, the "Seizers" are at all times favourable. The “Seizers" are the cows, they are the princes, and especially they are the brahmins ; being revered, they revere, being disregarded, they torment. 1. ). c. II. 11. 1. 2. l. 1. 3. 13, 3. J. C. 1. 2. 1. 6. j. 1. c. 4. 1. c. III, 37. 10. 5. See the text of Bandb. 0. The following verse is omitted in this translation.

·Worth Seeing Book on Indian Politics, OM BÅRHASPATYA ĀRTHA S'ASTRAM. OR (The Science of Politics according to the School of Bihaspati) Original Text edited with An Introduction, Notes, and English Translation by Dr. F. W. Thomas, M. A., Librarian India Office Library, London. together with an Historical Introductory Remarks and Indexes by Pt. Bhagavad Datta, B. A., Supdt. Research Deptt:, D. A, V. College, Lahore. Printed on best ivory paper, cloth bound with gold letters. Indian Price Rs 2/8/- Foreign 6 s. Some of the Opinions. 1 " Talking of the wisdom of the past brings to me a new and learned translation by Dr, F. W Thoinas, M. A- .......... of the Ancient BRHASPATI SUTRA. The Brhaspati means the Science of polities according to the School of Brihaspati,and might be termed“The School of conduct for Kings" As with all the old wisdom, nearly the entire Sutra of Bri. haspati is just as applicable to proper intercourse to-day, if modified by changes of environment and cordition,' (Birmingham Weekly Post 19-8-22). 2, "The.. ...... Dr. Thomas's edition and translation of the Brihaspati Sutras, with the introductory remarks by Pt. Datta will no donbt be found very useful.......... (Sir George A, Grierson, Rathfonham) ·PUNJAB SANSKRIT SERIES 1. Barhaspatya Artha Sastra, text edited with Notes, Introduction and English translation by Dr. F. W. Thomas, M. A., together with an historical introductory remarks by Pt. Bhagavad Datta, B. A., Price Rs 2/8/- or sh. 6/- 2. Jaiminiya Gșhya Sūtra-text edited with extracts from the commentary subodhini, Notes, introduction, and English translation by Dr. W. Caland, M, A., Price Rs. 6- or sh, 12/- BOOKS IN THE PRESS. 1. Kaņviya Satapatha Brahmaņa, text edited with notes and a valuable introduction of nearly 200 pages by Dr. W. Caland, M. A. Nilmata Purānam or the History of Kashmir, text edited with notes and historical introduction by Prof. Kanji Lal, M. A., and J. D, Zadu Esq. 3. Āryavıdya Sudhakara of Yajneshwar Bhatta. It was long out of print. Now again reprinted with additions and alterations by Mahamahopadhyaya Pt. Siva Datta. 4. Atharvan Jyotish-Text edited with a valuable introduction by Pt. Bhagavad Datta, B. A. 5. Mahābhārata Analysed by C. R. Krishnama Charlu. 6. Apastamba Sulba Sutra, text edited with Karvind Swami's comm. introduction, English translation and several diagrams by Pt. Bhagavad Datta, B. A., and L. Gian Chand, B. A., 7. Kautilya Artha Sastra-text prepared from the best Münich Mss. which contains many different and valuable readings than the text hitherto published edited with many notes and a valuable introduction by Dr. J. Jolly and Dr. R. Schmidt. Besides the above we are also dealers in all kinds of Sanskrit Books published any where in the world. Please apply to : MOTI LAL BANARSI DASS, Proprietor, The Punjab Sanskrit Book Depot, Said Mitha Street LAHORE.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.