·॥ महात्मनिर्वाणम् ॥ सीपी मप संग्रह सव्याख्यानम् फमांफ." ..... मा घि मपन. श्रीनीलकण्ठगुरुदेवपदारविन्द- स्यन्दन्मरन्दसरसीकृतमस्तकेन । नारायणेन कृत एप महात्मगान्धि- स्वर्गाधिरोहणकयाटितः प्रयन्धः ॥ प्रन्यकर्ता व्यारयाता च वैधवाचस्पतिः वि. नारायणन् नायर

·LIBRARY
* TIDYA
TIP
LN 3182

·FOREWORD - Mahatma-niruana is a short poem in Sanskrit, covering a little over a hundred stanzas describing the events on Friday, the 30th January, 1918, in the Birla House, New Delhi, when the body of Mahatmaji became the target of the bullets of an assassin The author of this short poem is Shri V. N. Nair, an eminent Ayurvedic physician of Kerala, a well-known scholar and poet in Sanskrit. He preserves and continues the tradition of India in the matter of combining in himself mastery over science along with literary and poetic talents. He has also written works in Sanskrit verses relating to sciences, and such works, too, exbibit his poetic abilities. lodia has seen various saviours of humanity, who made their presence at times when virtue was at an ebb in the world and the destroyers of moral life were rising. Shri Rama and Shri Krishna and Buddha are still worshipped as such * Incarnations of the Divine. Mahatmaji is being similarly worsbipped by the people of India and of various countries in the whole world in the present time. When the great purpose is served, they disappear, but only the matter of their physical presence. At the time of such disappearance of their physical presence, people begin to assemble to discuss the ways and means for preserving the great * Teaching " which they have given to humanity. The Mahabharala and the Shrermed Bhagavats are records of such elforts made by the leadors of humanity to preserve such Teaching. In both of them we find that creat Rishis like Seunska come in centres like Naimisbaranya along with other ·ii Rishis for the purpose. Thus in the Shreemad Bhaga. vata we read: नैमिशेऽनिमिपक्षेत्रे ऋषयः शौनकादयः । सत्तं स्वर्गाय लोकाय सहन्नसममासत ॥ (In Naimisha, the divine region. Rishis headed by Saunaka, started a great sacrifice, lasting for a thousand years, for the sake of winniog the heavenly abode). The Mahabharata too, as we have it now, was recited before the assembly of the Maharshis at the Naimisharanya. There is a tradition about the image of Shri Krishna haviag been worshipped by Uddhava after the great Nirvana, and that the image was drowned in the ocean at a later time, and the imgge at the Guruvayur Temple in Kerala is that very one, We need not be too critical about the bistoricity of the tradition ; we can easily accept the tradition to the crtent of attempts having been made at that time to preserve the memory of the great "Teacher" after his disappearance in his physical form. The tradition is being followed today also. Various memorials are being created in different parts of India and also in other countries, to perpetuate Mahatmaji's memory: an immense literature, too, is developing regarding his life and his " services " to humanity. But in this vast mass of the "Momotials," poetry is not playing the same part which it once did in ancient India, The Ramayana preserves the story of Shri Ramg, and its author knew that poetry is the most festing memorial that can be erected to any one which will last : यावस्थास्यन्ति गिरयो यावत्नयति निम्नगा। (as long as the mountains stand as long as the rivers flow).

·nii It is on the basis of this statement of Valmiki that Dandin, in bis work on literary criticism called Kat ya dursa, says आदिराज यशोरूपमादर्श प्राप्य वाध्ययम् । (The form of the glory of the first king, falling on the mirror of poetic words will last for ever) The Mahabharala and various other literary works preserve the memory of great persons The Mouryan Fmperor A oko erected columns bearing his Edicts and he also carved his Edicts on rocks But they were forgotten soon after his days and even the name of that Emperor dropped out of literature except for a bare mention in the 11st of kings in the Puranas But the afahabharola and the Ramayana and the Shreemad Bhagasala still continue and they will never decay and will never bo forgotten It is this tradition of India, not completely forgotten in India though peglected in modern times, which the poet has followed in his attempt to preserto the memory of Mahatmaji il the past 15 any indication of the probabilities of the future, it in such a poem that will to known in the whole world recording Mahatmaji when the statues and temples and other monuments may nnt be even remembered by posterits. It is a great privilege for me to contribute to this monument in the form of a humble Foreword! The poem is written in simple, sweet verses com. rored in a metre which had been adopted by Kolidus in similar contests ol be morning it is duided into trohaltes The Goat hull contains a description of the ronti ol the dsy till Ystha maji come to the 'Proser Heilor 100 tbe second describes the trsais etests .

·iv 1 that followed The poem opens with a description of the Birla House, a description of Mahatmaji's "Greatness and his daily routine This is followed by some evil omens 83. seen by the author in his poetic V1310n, which add to the artistic value of the work in so far as it provides the proper background for the main event in the evening people assemble for the Prayer and they talk about the contents of Mahatmaji's previous talks at similar Prayer Meetings Here the first Part ends Mahatmaji appears at the Prayer Meeting accompanied by his two dear girls, the assailant greets him which Mahatmagi responds to, then the sinful deed follows and Mahatmaji s body falls down shedding blood the contusion and grief that follows 13 expressed in the form of a wailing by the Earth, the assailant confesses his act, the two girls also weep A word fram Above closes the poem People may wonder why the poet selected Sanskrit as the language medium for his work, since Sanskrit is practically a dead language to the majority of the people 10 and outside Ind18 The author is a great poet in his own mother tongue Malayalam and he could easily have composed the poem in thet language with equal success But there is the difficulty that his words would be confined to a small portion of the people for whom it is meant, and it can reac the others only through a translation In the case of Sanskrit, it is the only Indian Itterary language that 18 common to the whole of India and that is equally distributed throughout the country It is known to more people than what is recognised There are few literary men in any linguistic region who Arc not familiar with Sapskrit, and Sanskrit 15

·more popular in foreign countries than any other
Indian language The poets in the various linguistic
rogions of India can easily render the poem in their
own language without much disturbance to the natura
of the original If any point of an all India valuo 19
to be put into a literary form, even now Sanskrit 13
the only larguage that can serve the purpose
The poem may be modern, but nothing is lost
through its being modern The poet 13 steeped in the
classical lore of India and he has a wonderful command
of Sanskrit Except for the name of the poem and
the name of the author, there is nothing to indicate
that it is # modern work, if being modern 19 a ground
lor rejection There are various parts in the work
which remind one of the poems of the classical period.
the descrintions of Mahatmaji reminded me of the
description of Shiva in the Kumarasambhava ol
Kalidasa The poem is also reminiscent of the Geetho,
and the following stanza
पद पाप्पुजिनासितं म्यित चलित सुप्तमिति सस्पृहम् ।
(llere Bappuji sst, here he stocd, here he moved
about here he slepe, in this way, with eagerness... )
reminded me o! Marayana Bhatia's verse in his
Sulhalroharana

·vi The poet had to introduce various proper dames and also various non Sanskritic words, and it is a very difficult task ; but the poet has been able to bchieve tbis difficult job in a very successful way. There is no jolting. no jerk. In such a work, some sort of annotation is unavoidable. A comprehensive and lucid commentary in Sanskrit has been added from the pen of the author bimself. I am sure that the poem will last as long as the mountains stand and as long as the rivers flow, and that the memory of Mahatmaji will be preserved in this poem for the remotest posterity even. I have great pleasure to introduce this gem to the lovers of poetic art and to the worshippers of Mahatmaji. I cannot conclude this Foreword without expressing to the author my deepest thanks for associating me. however unworthy I may be for the task, with this great work. Kunhan Raja. Tehran (Iran), (Professor of Seoskrit, 18t July, 1954. S University of Tehran). } ·अवतारिका विदितमेवेई विदुपां, यदुतास्माकममरभारती पुरा बटुभिः पण्डिनवरेण्यैः कवितल्लजैश्च समुपासिता, तर्कव्याकरणवेदान्तादि- विषयको प्रभूतैर्महाग्रन्थैरुपशोमिता, काव्यनाटकालकारादिसाहि. त्यनियन्धनस्यायवैदज्ज्वला सर्वासामपि भापाणां दुरापं किमप्य- भ्यहितं पदमण्यतिदिति । विद्वत्पुरस्कर्तणां श्रीयिकमभोजादीनां काले भारतस्योतरदेशेषु, श्रीमत्प्रतापरुद्रप्रभृतीनां समये दक्षिण- देशेषु, श्रीमानविक्रमाद्यानामनेदस्यपरान्तदेशेषु च महती किला- वर्धत गैर्वाण्यां न्यसम्पत् । फाले गले यहुतिथे पुनरेपा भाषा दिने दिने परिम्लाना, नानाविधैः कृच्छरमिभूता, भूतकाल इव मन्थलमुच्चयाननाविष्कुर्वन्ती शोच्या कामपि दशामयासीत् । यथा. फाल पठनपाठनादिपु व्यापूतानां लग्धवर्णानामभावेन, विद्वत् प्रोत्साहकानां प्रभूणां घेरल्येन च विरलविरलः समवर्तत संस्कृत. भाषामयानां प्रन्यानामघताः । मिन्नसंस्काराणामालेयानामाधि. पत्येत्र सुप्रतिष्ठित पुरातनापंसंस्कारसम्पन्ना मपि भारतीयाश्चिराय विस्मरन्तो गर्धापया महिन्नः सयउमानाथ गृहिणीपदमागल्या वृथामिमानोच्छ्नमयहम्मुर्धानमुचस्तराम् । पयमत्यगात् प्रायः पज्ञाशदर्पपरिमिता कालो यन साहित्य या शास्त्रेषु धा महान्ति प्रन्थरतानि नात्मानमदर्शयन संस्कृतभापायाम् ॥ धराज्यप्रयुक्तेनास्यातन्त्र्यान्धकारेण सुचिरमन्धीकृता भारत- पसुन्धरा यदा किल भारतमहाजनसभाया महात्मगान्धिप्रभृतीनां देशमतशिरोमणीमाञ्च नित्तरपरिश्रमेण लभते स्म स्वाताव्य- सर्योदयं तदापि इन्ताभ्युदिता पयापर्तन्त प्रायः सपि संस्थान ·ii पण्डिताः । भापास्वन्यासु प्रतिदिनमवतरत्तु सामयिकविषयप्रति- पादकेपु बहुमुखेपु ग्रन्थेषु नैव माबुध्यन्त संस्कृतपण्डिताः सुचिरः निर्विश्यमानाया गादनिद्रायाः । भापान्तरीयकविपु प्रावृपेण्येग्घिय पयोदेषु प्रकटविस्टनादमभिवर्षत्सु स्वतन्त्रभारतमहिमामृतधारा- महो वतास्माकं संस्कृत कविमेघसार्थाश्चलकोपमनभिवर्षन्तो वि. च्छिन्नाविलायं विलीयन्ते स । पर्वभूते व्यतिकरे सामयिक- विपयेपु सर्वथा प्रधानभूनां महात्मगान्धिनो ब्रह्मभूयमातिमधिकृत्य "महात्मनिर्धाण" नामकमिदं खण्डकाव्य निर्माय सुरलरखती- चरणमूले समुपहृतवान् पण्डित कवीन्द्रः श्रीमान् “वटक्केप्पाटु नारायणन् नायर" महाशयो नूनं धन्यवादमईति सपामपि भार- तीयानाम् । यथाहं पश्यामि तथा स्वातन्त्र्यारुणकिरणानुपङ्गप्रफुल्ल. मनुपम खदेशप्रेमैव न पुनः कवियशःप्रार्थित्वमेतत्वाव्यनिर्माणे नान्तरीयकम् ॥ प्रथमाध द्वितीयामिति द्विधा विभक्तमिदं काव्यमादी महात्मगान्धिनः प्रियं देहलीनगरालङ्कारमितिवृत्तप्रवृत्यधिकरण- भूतं विरलालयनामकं सुनवालगृहं निर्दिश्य घस्तुनिर्देशरूपेण समारभ्यते । तत्र च धैष्णवव्रताचरणं, करणत्रयसाम्यरूपमसक्त. जीवित, सर्वयोगक्षेमानुकूले कर्मणि प्रवर्तनमित्यादिकं बाहाचार- गतं महात्मगान्धिनो माहात्म्यातिशयं द्वादशभिः श्लोकः संक्षिप्य तनिर्वाणकथायाः पूर्वरनं कविरुद्धाटयति । तत्रादौ भारतभूमण्ड- लस्यापत्करः कोपि कालविपर्यास आरम्घ इति सूत्रयित्या पद्भिः श्लोकैः प्रकृतानुगुणं शिवाभोऽभोरयादिकं प्रस्तौति दुर्निमित्तम् । अथ वृत्तनिशान्तिमफ्रियस्य चरितमानसपार्चनस्य महात्मनः सविधे लेखनकार्यदर्शिनी, भिषजां, परिचर्यारसिकानां, कन्यकानां, सुहृदां च समागमनं, त्वरितप्रतिलेख्पपनि कानां स्वपमेव प्रत्युत्तरलेखनं ·iii च वस्तुजातं तथा प्रतिपादयति यथा समनन्तरभावि किञ्चित्पा कर्म, तेन महदस्याहिते, ततश्च भारतीयेषु कर्तव्यमूढता, काल- चोदितः प्रकाशवीर्ययोः क्षयश्चावश्यं भविष्यन्तीति व्यज्यते । विरलालयतिनि प्रार्थनमण्डपे महात्मदिदृक्षया विविधार्थप्रति- पचिलिप्सया च सम्मिलितानां जातिक्रियागुणैविभिन्नानां पञ्च- शताधिकानां जनानां गान्धिधर्मसंहिताविषयकप्रश्नविमाधान कतिपयैः श्लोकैः प्रतिपाद्यते, येष्वहिंसासत्याग्रहादि नवीनधर्मपु वर्णाश्रमप्रभृतिप्राचीनधर्मपु च खण्डनमण्डनादिरूपा वादपतिवाद- परिपाटी हृदयस्पर्शिन्या विघया प्रपञ्च्यते । सा च मिथोन्यव- दारव्यापृता जनसंसत् पञ्चमघण्टाचादनपर्यन्तं महात्मनः समाग- मनं प्रतीक्षमाणा धर्तते । पतायता समाप्यते कथापीठस्थानीय प्रथमार्धम् ॥ द्वितीयमधे महात्मनः प्रार्थनमन्दिरागमेन सह समारभ्यते । तदागमोत्कण्ठितसर्पकण्ठजे " महात्मगान्धि की जय" शब्दे वियति विजृम्भिते, जनेषु सकलेपु विरलागारे दत्तदृष्टिपु मनुगान्ध्या चायागान्ध्या च धूतोभयपायः कृताञ्जलिः करुणाईया दशानु- गृहन् महारमा सयपां दर्शनपथमयातरत् । महात्मागमनमुपवर्ण्यते पञ्चभिः पद्या, यानि तदीयां तादात्यकीमयस्थां चित्रलिखितामिय प्रदर्शयन्ति । अथवा न खलु नामात्र चित्रं यदालेपकारास्तूलि- कयेय यश्ययाचः कययो पाचा विलिसन्ति चित्राणि प्रापशिस्य पस्तुजातस्य । मपसरेमिप्नपहतेन्द्रियग्रामेषु सभिडेपु ममदास्ययेन मन्छिनेषु, फलिद्रुमप्रायः कोपि धानुकापसो घामेतरपार्थमागस्य "मनु याप्पुजिगा विलम्यितं किमपि मार्थनमण्डपागमे" इति सगद्दं कययन , "समभूदय तथेति सस्सितं दत्तोत्तरम्य महामनो जठरे पक्षसि च निगृढमानीतासलिशास्त्रात् गोलबद्रयं न्यपनत् ।

·ir अचिन्तितोपनतेन दारुणेनानेनावस्यान्तरेण जडीते जनताहृदये, किमिदं घिगिति रुदितपतितयोः पााचलम्पिन्योः कन्यकयोः, नलिकाननिहतो महात्मा झटिति "हा रामि"ति कम्पिताधरः पृष्ठतः पतन क्षणमालिमायध्य "जनसेवनमीश्वरार्चनं परतोप्यस्तु ममे". त्यभापत ॥ नलिकानगुलिकामहरेण निपतन्तं महात्मानमुपनतरच्छेद- विधुरा प्रततिरियानुपाश्रया भरतक्षितिठादन्यपतव । भारत. भूमेमंदात्मनः पत्नीत्व परिकल्प्य पत्या सह तस्याः पतनवर्णनमति- तरां युक्तमेव । पतिता च सा पुरस्तादधलोक्य घातुकमतिदु.सहेन रोपेण नियद्धभृकुटिराकुक्षदतिरुक्षरक्षः, शापनर्जनभत्सनादिभिः रुज्ज्वलं यदाकोशनमुपवर्ण्यते द्वादशाभिः पयः, येषु घातुरस्य विनायकगोदशस्य याद्यमाभ्यन्तरं च स्वरूपमतिवरैर्ववनोलेस- रुटुंकितमभिलक्ष्यते । पापिनां तदनुरूपो निन्धश्चाकारः प्रायो भव- तीति, पापपूर्णस्यापि लोकविपत्करं निरपायमयस्थानमीश्वरेच्छा- कल्पितमिति, भारतीयसर्वव्यक्तिहृदयमभिव्याप्य तत्संस्करणपूर्वक समान प्रयोजनमभिलक्ष्य प्रयर्तमाने महात्मनि पापमाचरितवानयं गोदशो भगवद्वेधी किरात इच निन्धकर्मा नरकपाती जात इति च पद्येप्यमीपु सुष्टु समर्थ्यते कविना । अथ भरतक्षिति देवतायाः करुणकरुणेन सहदयद्रवीकरणचणेन रोदनेन सह काव्यमेतत् समाप्तिमुपयाति ॥ प्रख्यातेनेतिवृत्तेन, मनोहारिण्या शब्दार्थभनया, भासुरया लपोपमाघलवारशोभया, रुचिरतरया करणशान्तरसपुष्ट्या च विराजमानमेतत् काव्यमिति प्रमोदस्थानमेतद्विदुषां समुदायस्य । एवंभूतमिदमुत्तम काव्यरत्नं विरवय्य गीर्वाणवाणीमाराधितवते श्री नारायणन् नायर महाशयाय सुबहुधारयन्ति सुरसरसती- - ·परिवस्यारसिका भायुकाः | भायगंभीरस्यास्य काव्यस्य संक्षिप्ता काचिद्याख्यापि कविनेच विरचिता विजयतेतरां, यथा कविहदय- मन्यूनानतिरिक्तं करतलामलकवत् प्रकाश्यते । समतीतायामेकस्यां शताब्यामेताएश किमपि फाध्य संस्कृतभाषायां न पल्चयतीर्ण शायसे । सुचिरानुयद्धपि मध्ये कियन्तं चित् कालं विच्छिन्नमसरे संस्कृतसाहित्यचरित्रे काश्यमेतत् घटयति कमपि नयीनमध्याय, यो मन्ये सुधिरमनुस्मयेत साहित्यलौहित्यदत्वादरः सूरिभिः । स्वतन्यभारतसमयतीर्णा मुन्तरित साहितोनभोमण्डला सेयं पाय- मतलिम चिराय जय जयेति जीयादिति सादरमाशामहे ।। इदं घानायश्यं धक्तव्यमनुपक्ष्यामः । यदि नामाय कविविक्रम- भोजादीनां काले समभविष्यहि ननमाजनिष्यत् पात्रमतिमहत्तीना समापनानाम् । समितिके तु काले काव्यमेताशं तथा नाते अति । सर्पकलाशालामभृतिभिर्विद्यालयेषु पाट्यप्रन्यतया निधि तान्येय कायानि कपीनामसंपादनाय प्रगल्भन्ते । इन्टर, पी.प., पम. प. प्रभृतिषु सर्पलाशालापरीक्षाम् कालिदासमाघधीहा- दीन काव्यानि पाठ्यतया परिकल्पितानि प्रायो एश्यन्ते, म पुन- स्पलोफ्यन्ते नवीनकधीनां प्राधास्तथा परिकल्पिताः । दाविद्य- फेरनादिभाषासादिस्यात्तु प्राक्तनानां मयीनानाच कपीनां काप्यानि सममेय समुद्रस्य पाध्यायेन निधीयन्ते । संस्कृतकपीनां सामयि- कपिपपकाव्यनिर्माणे दृश्यमानमोदासीन्यमयात्र कारणं अपितु- मदति । सामयिकप्रग्येषु मुण्यतममिदं 'मदारमनिर्वाण"रि.ए. प्रभूतिपु पियरोमण्यादिषु च परीक्षा पाटगायेन परिफाप्यते पेत् मनुचितं भवेदितिमन्यामहे । इति नारपिदमिसि MLA है. यासुदेवन् मूरम ·ग्रन्थकर्तुः प्रस्तावना । श्रीमता पाठकमहाशयानां पुरता खण्डकाव्यमिदमुपहरनेष सहदयवशंघदो जन एतदारम्भवृत्तान्तमुद्दिश्य किमपि निवेदयितु- मिच्छति ॥ 1918 तमे क्रिस्ताब्दे जनवरिमासे निशत्तमे दिने साये “रेडियो"यन्त्रविसृष्टो " हन्त महात्मा गान्धी हत" इति सकल- लोकमर्ममेदको वृत्तान्तः । स हि प्रलयाभ्रगर्जितवत्तडित्तरङ्गाघात. बच्चोत्तासमुत्कम्पस्तम्भसंभ्रमप्राय विकारं तदा कस्य वा नाजनयत् ? कतिपयमुहूर्त कालं दुःसहशोकावेगामिभूतः कथञ्चिल्लम्घावधानो यदृच्छया मनस्युल्लिखितपूर्वमिय पद्यमेकमित्थमभ्यगच्छम् । यथा-"ठगिति स्फुटितोद्धतध्वनिश्रवणत्रस्तयिवृत्तकन्धरा" इत्यादि (75 तमं पद्यम्)। अस्य पूर्वोत्तरभागपूरणार्थः प्रयत्नो बुद्धिगुदायाः कोणे कचिदारब्धो पृत्तान्तपत्रेपु प्रकटितस्य वस्तुवृत्तस्य संप्रदणे काव्योचितसंविधानेन तत्परिष्करणे च सायधा यधानमनुस्यूनो मास- प्रयान्ते एतद्ग्रन्थस्वरूपेण परिणतोभवत् । महात्मनस्तपः सत्यनिष्ठां जितेन्द्रियत्वमीश्वरतत्याययोधं शमदमादिपुरस्मतमताधारणं पौरुपमैहिक पारनिकं च निष्काम- कर्मकलापमस्यादरेण चिराद्गृहीतवतो मम तसिग्निरुढा भक्ति- स्तन्मते श्रद्धातिशयश्चात्र फान्यकर्मणि मामचोदयताम् । नाहं कयिः न पण्डितः न राष्ट्रियधर्मकर्मविदग्धः न हि संस्कृतभारतीचरण- संवादनकृतहस्तः । महात्मनस्तथाविधं चरमवृत्तान्त विपदिग्धं नाराचमियाकाण्डे हृदयपतितमसहमाना सुरभारती ससंभ्रम- मसंस्कृतामयोग्यामप्युपस्थितां मे मनीषां शोकपूरपरीयाद्दपणालि- फामकल्पयदिति संभावनीयम् ॥ -- ·vii ':, “गान्धिनिर्वाण"मिति दत्तसंज्ञकमेतत् खण्डकाव्यं तदा प्रति. घार संस्कृन"पने "मनोरमा ल्यमासिकान्थे "पारिजाताख्ये भापामासिके च प्रकटितमासीत् । सम्यक परिशोध्य व्याख्यानेन सह पृथक् पुस्तकं मुद्राप्यमिति प्रतीक्षितं च । तत्रान्तरे किमपि चम्पूकाव्यमेतद्विषयमेतत्सशकं च पण्डितवरेण केनचित् प्रका- शितमिति ज्ञातम् । ततश्च "महात्मनिर्वाण" इत्यस्य नामो विप. र्यासनं कृतम् । व्याख्यान चास्य संक्षेपणाशयप्रकाशकमुपनियद्धम् ।। जानाम्येव "संस्कृतसाहित्यरत्नाकरे मया प्रक्षिप्तमिदं काच. खण्डं तनुतरच्छायातरङ्गोत्थापनेपि नालं भवेदिति । तथापि लोकोत्तरो नायकः शोकोत्तर भारतमर्मक्षतात्मकमितिवृत्तमिति विदुषामनामिमुख्यमवश्य भाषीति नास्ति मे यत्नवैफल्यप्रसङ्गः॥ मद्रपुरसर्वकलाशालायां संस्कृताचार्यपदमधिष्ठाय चिरात् पण्डितानां प्रशंसामधिगत्याधुना मुक्ताधिकारः साहित्यन्याकरण- शिरोमणिः पि. कृष्णन् नायर् महाभागोत्र प्रामादिकदोपशोधने पहूपाकरोत् । ममान्तवासी आयुष्मान् “एम. अच्युतन् नायर" लेखनादिकर्मसु मे महत् साहाय्यमकरोत् । मदीयः सतीर्थ्यः प्रिय- सुहृत् पण्डितः के. वि. एम्. महाशयः सुगमसुन्दरशब्दार्थघटिते- नावतारकप्रबन्धेन, पारसीकसर्वकलाशालायां संस्कृतवाक्पतिपद- मधिगत्य नव्यसंस्कारयोगरम्यां सुरभारतीमादरेण लालयन् विप. श्चिद्ग्रेसरः श्रीमान् सि. कुम्मन राजा ताबदालभाषामयेनोपोद्धा- तेन, चास्य प्रसाधने गौरवं परमामोद चातनुताम् । पारका स्कालर प्रस् मधिकारिणो निर्दोपमेतन्मुद्रणं साधु निरवर्तयन् । पवमेतत्प्रकाशनकार्य मह्यमुपकृतवद्यः सर्वभ्यो धारयामि याहून् धन्यवादान् ॥ इदमनास्ति विशेषतः प्रस्तोतम्यम् । 'नल्लेप्पुळि" पेशे ·viii “चोण्डत्त" संझके प्रभुकुले जाता "थी कुत्रुलधिमधेरियम्मा" (AMrs. Paliyath K. Kunjan Achan) इत्यभिधानवती, B.Sc. विरुदधारिणी संस्कृतभापाभिशा सद्गीतनिपुणा महात्म- गान्धिकथायां संस्कृतभापायां मयि चादरातिशयात् ग्रन्थस्यास्य समनं मुद्रापणव्ययं निरवर्तयत्" इति । उदारशीलायामस्यामनि- मात्रमेव कृतज्ञता वहामि । तया विरचितमेतद्ग्रन्थप्रशस्तिपद्य- चतुष्टयमयः प्रदर्यते- २ "विरणातः कविपुग्यो रचयिता नारायणारयः सुधीः प्रस्ताव्यं च महात्मनः सुचरितं सत्रात्मकं गान्धिनः। गैर्वाणी व विकारपोपणचणा भाषा ननु स्वीकृता किं वा सम्प्रति कासितव्यमपरं सारस्यसम्पत्तये ॥ लोकानामणुशक्तिशनसमगद्यद्धान्तिविध्वंसने मुख्यालम्पनमार्षभारतधरासंस्कार एवाधुना। इत्यालोच्य सतां मुदे व्यरचद्धिसाग्रहोच्चाटन थीमद्गान्धिचरित्रयोगचिरं काव्यं मिपक्सत्तमः ॥ याणी वेदपुराणदर्शननिधिर्विदम्मनोहारिणी जाता निर्गतचेतनेति कथनं सत्यं नु मन्ये कथम् । अद्यापीडशनव्यकाव्यकलनासंपत्समुज्जृम्भिता प्रौढयाखिलकालदेशसुभगा या राजने भारते । गदशतवियशानां देहिनां योगमेदैः परपदसमवाप्तिप्रार्थिनां चाश्रयाय । अनवरतसदुद्योगाय नारायणाय प्रविशतु परमायुयुगेहाधिनाथः।" ३ वि. नारायणन् नायर.

·TA-4 AN thatanAmalentin ईशावास्यं जगत् पश्य- नमक्तो धर्ममाचरन् ममं मर्यजनक्षेम- मीक्षासौ समाहितः ·॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ ॥ महात्मनिर्वाणम् ॥ D (प्रथमाधम्) विरलालयनाम, देहलीनगरे, भाति महात्मगान्धिनः । सुखवासगृह मनोहरं किमपि मार्थनमण्डपाञ्चितम् ॥१॥ विरलालयेति ॥ देहलीनगरे=भारतभूमण्डलस्य सांप्रतिक- राजधानीपत्तने, डलहि (Delhi) नाम्ना प्रसिद्ध । विरलालयनाम =विरलालय इति नाम यस्य तत् (Birla house) | प्रार्थन- मण्डपाश्चितं प्रार्थनमीश्वरनामकीर्तनस्तोत्रकथोपन्यासादिभिः प्रति दिनं सायं पञ्चमघण्टायां महात्मगान्धिना प्रारब्धं पावनं कर्म, तदर्थं निर्मितेन मण्डपेनाञ्चितं - पूजितं । अन मण्डपे भारतभुवोऽ. भ्युदयं कान्तो वहवः प्रतिदिनं संगच्छन्ते । मनोहर परि- कृतसर्चावयवत्वादारामादिदर्शनीयविचित्रयस्तुभूपितत्वाशेत्यर्थः । किमपि, महात्मगान्धिनः भारतभूसमुद्धरपावतनिष्ठस्यानन्यगोचरं महात्मपदमलंकुर्वतो "मोहनदासकर्मचन्दा"भिधानस्य गान्धिनः । सुखवासगृह -- स्वाभिप्रायानुरोधेन विरचितैः पावनैरमुद्रणोज्वलैः संविधानः पूर्णत्वात् , भाति-प्रकाशते । “विरल " इति कोप्यु- दारचरितः प्रभुवरो भारतस्वातन्त्र्यलाभाथै चिराय प्रयतमानः गान्धिनश्चिरन्तनसुहृत् महाशय पवात्र निर्दिष्स्यालयस्य स्वामी । तदालयस्तनामघटितया संशया "विरलालय" इति प्रख्यातः ।

·2 महात्मनिर्वाणम् महात्मा तावद्धालये यथेटमवसरेपु समागत्य वसति । एतन्निवा. सस्तस्सै रोचतेतरामिति प्रसिद्धम् । अयं व वस्तुनिर्देशन - ग्रन्थारम्भः॥ विरलो हि घराधनाधिपः स महात्मा च महेश्वरोपमः । रजताद्रिसमे सहासिका शुभदा तन्मणिमन्दिरे तयोः ॥२॥ विरल इति ॥ विरल:-पूर्वोक्तो विरलमहाशयः “श्री राजा बलदेवदास" इति नाना प्रसिद्धः । घराधनाधिपः धराया-भूमेः, धनाधिप:-कुबेरः। अये हि स्वमन्दिरमान्ते " लक्ष्मीनारायणक्षेत्र' विष्णुशिवबुद्धदुर्गाधनेकदेवविग्रहप्रतिष्ठया पूजोत्सवादिभिश्च बहु- भक्तजनाकर्पकं, सनातनधर्मसमाजोपयोगार्थ, निर्मायान्यानि च तथाविधानि पुण्यकर्माणि विधायास्तिकलोकाहतमुत्कृष्टमेव पर्द विभर्ति । क्षेत्रस्यास्य प्रथमोद्घाटनोत्सवस्तावत् 1942 तमे फ्रिस्ताद महात्मगान्धिना निर्वर्तितः । यस्य चरमप्रस्थानद्वारमपि इन्त! तत्परिसरे एव विधिना समुद्घाटितम् । स-महात्मागान्धिमहाश. यश्च, महेभ्यरोपमः- परमेश्वरतुल्यः, आध्यात्मिकलौकिकधर्म- योगेषु सर्वशः सर्वशक्तश्चायमिति सधैः पूजितत्वात् । हि प्रसिद्धं इत्यर्थः। रजताद्रिसमे रजनादिः कैलालः तेन समे-तुल्ये, तन्म. णिमन्दिरे- तस्मिन् पूर्वोक्त विरलालये । अनेकलारूप्यकव्ययेन महार्हरम्यहर्यसञ्चयरूपेण निर्मितत्वाद्विचित्ररत्नसचितपुत्रिका- ध्वजतोरणादिभूपितत्याच मणिमन्दिरमित्यन्सर्थकं वचः । तयोः विरलमहात्मनोः, सहासिका सहवासः, शुभदा-गुभप्रदा, भारतस्येति भावः । आसीदितिशेषः । यथा त्यागमूभिक्षाटन. रसिकस्य महेश्वरस्य वित्तेश्वरेण सरयं सहवासं च पुराणे प्रति- पाघ स्यागस्य सम्पदनुपन्धः सम्पदश्च स्पागायलम्बः सर्वलोक- ·पूर्वार्धम् सुखायेति योधितं तथात्र संपदः परित्यागस्य च मूर्तिभूतयोविरल- महात्मनोः मिथः प्रीतिपूर्वकः सहवासो भारते शुभायैव संघृत्त इति वस्तु व्यज्यते॥ उपशान्तविशुद्धसात्विकव्यवहारैर्निजशिष्यसञ्चयैः । जगतः स्थितये स वैष्णवं व्रतमुग्रं, चरतीह, पावनम् ॥३॥ उपशान्तेति ॥ उपशान्तविशुद्धसाचिकव्यवहारैः= उपशान्ताः औत्सुक्यादिमिश्चित्तविक्षेपवर्जिताः, विशुद्धा: रजोगुणजन्यैर्दर्प- रोपादिमिस्तमोविकारैरालस्यभयविपादादिमिश्चाकलुपिताः, अत एव साधिका:- शौचास्तिक्यादिधर्मकाः, व्यवहारा - विविधक- रणमवृत्ता व्यापारा येषां तथाविधैः, निजशिष्यसञ्चयैः स्वकीयधर्मा- धर्मोपदेशश्रवणेन स्वाचारानुकरणेन च विनीता अन्तवासिनस्तदुप- लक्षिताः स्वपरिचारकादयस्तद्गृहयास्तव्याः सर्व एवेत्यर्थः, तेप सञ्चयैः- सई, सहेति भावः। सः-महात्मा, जगतः = लोकस्य, न केवलं स्वकीयभारतभूमेरित्यर्थः । स्थितये -प्रतिष्ठायै, याह्या- भ्यन्तरशत्रुपीडां चिना स्वतन्त्र स्वस्थभावानुवृत्तये, उग्र इन्द्रिय- सुत्रसर्वस्वपरित्यागपूर्वकमाद्वारे व्यवहारे च प्रौढं नियममास्थायानु- प्ठोयमाने, पावनं कामाद्यनुपहतत्वात् पवित्रं, वैष्णव-विष्णु- देवताकम् । विष्णोहि स्थितिकारकत्वम् । व्रतं = उपवासादिरूपं, इह = अस्मिनालये, चरति-अनुतिष्ठति । जगत्कल्याणफलकमि- द्रियजनिबद्धमनन्यसाध्यमस्य तपोवैभवमिति भावः । पतेन महात्मनो वैष्णयमतानुयायित्वमभिव्यज्यते ॥ "इह 'वाप्पुजि'नासितं स्थितं चलितं सुप्तमिहेति " सस्पृहम् । अभिलक्ष्य, दिने दिने, नवातिथयो यत्र भजन्ति धन्यताम् ।।

·. गच्छन्तो महाजनाः, 4 महात्मनिर्वाणम् इह चाप्पुजिनेति ॥ यत्न मालये, याप्पुजिना= महात्मना । "याप्पुजीगति पूज्यतानिवन्धनं देशाचारानुसारि गुरुजनेषु प्रयुज्य- मानमभिधानम् । इह-अस्मिन् पीठे, आसितं= उपविष्टं. इह- असिन् स्थाने स्थितं, इह = अस्यां वेदिकायां, चलितं चक्रमित, इह-शयने, सुप्त निद्रितं, इत्यनेन प्रकारेण महात्मसंसर्गपविधि- तान् देशान् , सस्पृह साभिनिवेश, अमिलक्ष्य - साक्षात्कृत्य, दिने दिने प्रतिदिनं, नवातिथयः= नयीना अतिथयः दर्शनाया. घन्यतां i-मात्मनः पुण्यवत्त्वे, भजन्ति । महात्मदर्शनलाभः तदुपभुक्तस्थलादिदर्शनमपि पुण्येन पुण्याय चेत्यभिमन्यमानाः कृतार्था भवन्तीति भावः । एतेन बहुजनयहुमत- स्तत्र तद्व्यवहार इति सूच्यते । अत्र “याप्पुजी"ति देशभापाशब्द- स्तावद्वाक्ये संस्कृतविभक्तिप्रत्यययोगेन प्रसाध्यान्वितः। एवमन्य- प्रापि'हरिजन' इत्यादि शब्दानां संस्कृतवत्करणमभ्युपगन्तव्यम् ॥ "इरिजन्" "नवजीवना"ख्यया नवगान्धिस्मृतिसारसंग्रहः । समुदेति यदन्तरिक्षतः समये सर्वतमोविमोचनः हरिजनिति ॥ “हरिजन" इत्यघमजातीयानां चातुर्पादिधर्म- वहिर्भूतानां नाम महात्मना कल्पित, तथा प्रथितं चः। तेषां समु- द्धरणार्थ आगलहिन्दिभापयोः प्रतियार प्रकटीक्रियमाणः पवमन्यः "हरिजन्" इत्याख्यायते । नवजीवनारयश्चान्यो ग्रन्थः सामुदा- विकराष्ट्रियनवीनधर्मप्रसाधनपरो भवति । एतद्वारा प्रकाश्यमानो, नवगान्धिस्मृतिसारसंग्रहः = नवाया गान्धिस्मृतेः तदुपक्षातस्याध. मजातीयानां देवालयप्रवेशनमस्पृश्यतानिरास इत्यादिरूपेण कालो- चिताभ्युदयानुकूलस्य धर्मसंस्करणस्येति भावः । सारसंग्रहः- तात्पर्यार्थसंक्षेपः । तद्विशेषणं सर्वतमोविमोचन' इति । सर्वस्य ·" पूर्वाधम् 5 पाह्याचारेप्वाभ्यन्तरचिन्ताविपयेपुच यदशाननं वैकृतं तस्यापनोदने प्रवृत्त इत्यर्थः । यदन्तरिक्षतः यस्यालयस्यान्तरिक्षादाकाशादन्त- र्भागादित्यर्थः । समये= कालसङ्केतमनतिक्रम्येति भावः । समुदेति = याविर्भयति । अत्र 'नवगान्धिस्मृतिसारसंग्रह ' इति समासे ग्रहशब्दः शक्त्या सूर्यादिग्रहप्रतीति जनयनि । अविशेपोक्त्या तदधिपः सूर्य एवात्र गृह्यते । अन्तरिक्षात्समुदयस्तमोविमोचनं च तकर्तृकं युज्यते । किं च सर्वशन्दोलवर्णाश्रमधर्मपरानवर्णी- श्वाभिदधाति । समये इत्याचारे इत्यर्थः । 'समयाः शपथावार- फालसिद्धान्तसंविदः" इत्यमरः। तत्रावर्णसवर्णतामेदपालननिरूढ. स्याज्ञानस्य नाशाय नवगान्धिस्मृतिः प्रवर्तत इति गम्यते ॥ स हि "पण्डितनेरु""पाटले"प्रमुखानां भरणाधिकारिणाम् । विपतस्थविहस्तदुर्गतमभृतीनां च यथार्त्यदेशिका स हीति ॥ भरणाधिकारिणां-- स्वतन्त्रभारतराज्ये सर्वोपरि- तनं प्रथम सचिवपदं (Prime Minister) अधिष्ठितः पण्डितो जयहरिलालनेरुः (Pandit Jawaharlal Nehru) पाटले- 'सरदार वल्लभभाय् पट्टेल् ' (Sirdar Vallabhbhai Patel) इत्येतो प्रमुखौ-प्रधानपुरुषोयेषां तेषामन्यसचियादीनां, विमतस्थ- विहस्तदुर्गतप्रभृतीनां च- स्तवमाहम्मदादिमतान्तरवर्तिनो 'वि- मतस्था', अस्वातन्त्र्यादिदोषैरशक्त्या च दुर्वला "विहस्ता', दरिद्राः दुर्गताः इति जातिक्रियागुणादिभिर्निन्धं पदमधितिष्ठन्तः सर्वत्र प्रभृतिग्रहणात् परिगण्यन्ते । स:- महात्मा, यथार्थदेशिका हि- फर्तव्येपूपदेशेन, प्रेरणेन, निर्यन्धेन, स्वयंप्रवर्तनेन च प्रोत्साहयन् फलपर्यन्तं संहकुर्वाणोयमुत्तमो मार्गदर्शक इत्यस्य यथार्थदेशिकत्य- मुच्यते । "ही"ति प्रसिद्धौ ॥ - - ·6 महात्मनिर्वाणम् चिरसञ्चितसत्यनिष्ठतामथया, सर्वसवत्ववाञ्छया । सकलैः परिपूज्यते जनः तपसा निर्मलधर्मयोगिना ॥ ७ ॥ चिरसञ्चिति ॥ चिरसञ्चितसत्यनिष्ठताप्रथया - चिरेण सम्पादितया सत्यसन्धोयमिति प्रसिद्धया । सर्वसमत्ववाग्छया- जातिगुणादिभिर्विभिन्नानामपि खराज्यानुकूलमन्योन्ययोगक्षेमपर- स्वरूपमखिलप्रियंभावुकं घा, यत् समत्वं नस्मिन्नभिनिवेशेन । निर्मलधर्मयोगिना तपसा - राजपादिहीनस्य साविकस्य कालो- चितविशेषसंस्कृतस्य धर्मस्य योग.-सम्बन्धो यस्मिंस्तथाविधेन प्रतविशेपेणोपचासादिरूपेण हेतुना । सकलैः जनःजातिगुणादि- निरपेझ देशान्तरीयैश्व जनैः । परिपूज्यते-- समाराध्यते । सर्व. योगक्षेमकाया सत्यधर्मवतपरायणेषु जनानामादरातिशयः स्वयं संपद्यत एवेति भावः॥ करणत्रयसाम्यमद्भुतं दधताऽकामहतेन कर्मसु । उपदिष्टमुदाहनं च तद्भगवद्गीतमासक्तजीवितम् ॥८॥ करणेति ॥ करणत्रयसाम्यं करणानां प्रय-मनोवाकर्माणि तेषां साम्यमेकरूपत्वं "मनस्येकं ववस्ये कर्मण्येक महात्मनां" इति कोय॑मानम् । दधता वहता। कर्मसु पकामहतेन स्वधर्मा- नुष्ठाने फलेच्छया यदवशत्वं तद्रहितेन, इदं मे कर्तव्यमिति केवलं साविक सङ्कल्पमवलम्ज्य व्यवहरता तेन । भगवद्गीतं भगवता- श्रीकृष्णेन, गीतमुपदिएमर्जुनायेत्यर्थः । तत् = प्रसिद्ध । असक्त- जीवितं = सहरहित जीवधारणं । फलेच्छया प्रयुक्तयोत्कण्ठया दि विषयेषु सङ्गः सन्देवविपरीतचिन्तया बुद्धिमालिन्यं च भवति । अकामानां हि सुखेन कर्तव्येषु प्रवृत्तिरनिष्टामसहथेति । उपदिष्टं = समासु पत्रमन्थेषु च प्रकाशितैरुपन्यासरित्यर्थः । उदाहृतं व- ·१ - नवेति ॥ पूर्वार्धम् 7 खकीयाहारादिपु आसक्तिरहितत्वनिमित्तकं विशेपेण विजयलाभ प्रादर्शयदित्यर्थः॥ नवपौरुपयोगपद्धतिः व्रतमत्याग्रहविग्रहात्मिका। अपदानशतैरितस्ततो विनियुक्तास्य महत्वमादधे ॥९॥ व्रतसत्याग्रहधिग्रहात्मिका - व्रतं मौनमुपवासः प्रायोपवेशः इत्यादिरूपं तपः, सत्याग्रहः-तन्नामा प्रसिद्धः कोपि विपक्षसाधनोपायःसएव विग्रहः तदुभयमात्मा-स्वरूपं यस्याःसा। नवपौरुपयोगपद्धतिः- T: नवस्य नूतनस्य पुरुषकारस्य प्रयोगसरणिः । अपदानशतैः-- अनेकाद्भुतसंविधानैः सह । इतस्ततः = तत्र तत्र प्रदेशेषु । चिनियुक्ता प्रवर्तिता । अस्य =गान्धिनः । महत्त्व सर्वातिशायि माहात्म्यं । आदधे-विदधे । पूर्वापरकालदेशादि. विवेकपूर्व कमिदं कर्तव्यमिदं न कर्तव्यमिति विधौ निषेधे च हिंसाच्छलादिस्पर्शरहित आत्मशक्तिमात्रायब्धः धिपक्षविनम्रता- मानपर्यय सानश्च यः सुदृढोभिनिवेशः स पव सत्याग्रहः । स्वार्थ- लाभनिरपेक्ष सत्यमानप्रतिनिविष्टत्वमित्यर्थः । यो हि क्षुद्रेण हेतुना देशकालादिविवेकरदितमस्थाने प्रयुज्यमानः स्वार्थलाभाय मुष्टियन्धः तमोरजः प्रवर्तितः, स तायत् स्वाश्रयं खविषयं च दूपयति । तस्मात् भिन्नोयं साविकः सर्वधर्माविरुद्धश्चेति नवपौरुपयोगत्वमस्योक्तम् । अनेन, महात्मोपन, सत्याग्रहेणाफ्रिकायां पुरा राजाधिकारिणां विस्मयः, शङ्का, स्वानुकूल्यं च समपद्यन्त । भारतेपि समुचित- सन्नाहपरिपुष्टः सोयमुपायः, सर्वत्र विजयमेव प्रादर्शयदिति सत्या- ग्रहप्रयोगस्यास्य, विप्रहसंज्ञान स्वीकृता । कृतकृत्यमग्नु तन्मनो वहिरन्तनियमैर्न वध्यते । समसत्यसुधीरया हृदि स्थितया चेतनया तु धार्यते ॥१०॥ ।

·महात्मनिर्वाणम् कृतेति ॥ कृतकृत्यं = यथावनिर्वर्तितसहस्पम् । अगृधु- स्वार्थलाभं प्रत्युत्कण्ठयानभिभूतम् । तन्मनः तस्य महात्मनो मनः वहिरन्तनियमैः- राजकीयैः सामुदायिकैर्मतधर्मादिभिश्च न वध्यते = अवशं न भवति । कर्तव्याकर्तव्येपु वाह्याः सामान्यजनसाधा- रणा नियमास्तेन नाद्रियन्त इत्यर्थः । किं तु, समसत्यसुधीरया--- राजद्वेषादिविषमचिन्ताविरहात् समभावस्थितया, सत्यपरया, निर्भयात्मिकया । हृदि स्थितया सर्वसाक्षिरूपेणान्तः प्रकाश- मानया । चेतनया = सर्वनियमवन्धमुकया, स्वतन्त्रया, निर्मलया धिया, धार्यते - स्वस्थं यथा परिरक्ष्यते । नियमानां हि राज्यतन्त्र- निबन्धनाना, वर्णाश्रमादीनां च समसत्यस्वरूपत्वासंभवात् निर्म- लस्वविवेकावष्टम्मेनैव तस्य मनसो विशेपेणाभ्वासो धैर्य च सम्प- मिति भावः॥ न हि तस्य परात्मयोगिनः करणीयं किमपीह विद्यते । तदपीश्वरचोदनां समप्रकृतिस्थामनुपालयत्यसौ ॥११॥ न हीति ॥ परात्मयोगिन:=पगत्मना समष्टिजीवस्वरूपेण योगः-स्वात्माभेदरूपेण सम्बन्धः, सोस्यास्तीति, तस्य - महात्मनः। इह - इन्द्रियविषयव्यवहारात्मके व्यष्टिप्रपञ्चे। किमपि करणीयं- विषयसुखलाभाय तदुःखपरिहाराय वा कर्तव्यं किञ्चित् । नहि विद्यते - नास्ति । इन्द्रियदु खेष्वनुद्विग्नमनस्तया तत्सुखेषु विगत- स्पृहतया चेत्यर्थः । तदपि = तथापि । समप्रकृतिस्थां - जाति- गुणादिनियन्धनेन विपमभावेन विकृतिमप्राप्तायां प्रशतो, समष्टि- प्रपञ्चोपाधिभूनसामान्याहकारे तिष्ठतीति तथाविधाम् । ईश्वर- चोदनां समष्टिचैतन्यस्य "लोकाः समस्ताः सुखिनो भवन्तु" इत्याकारकं नियोगम् । असौ महात्मा । अनुपालयति = अनु- - ·- - पूर्वाधम् सरति 1 व्यष्टिगतं जीवसृष्टं विषमभावमविगणय्य सर्पयोगक्षेमानु- कूले कर्मणि प्रवर्तत इति भावः॥ पृथगात्मतया विवर्जितः समभावो हि महत्वरक्षणम् । तदिहेश्वरता, समष्टिताप्यमृतत्वं च समं समन्वितम् ॥ १२ ॥ पृथगिति ॥ पृथगान्मतया वियर्जिनः- इतरजीवेभ्यः स्वात्मनः पृथक्त्वेन योमिमानस्तद्विनाभूतः । समभावः स्वार्थविशेषानु- सन्धानरहितः सर्वजीवार्थसामान्यावयोधः । महत्त्वलक्षण - परि- मिनोपाधिस्पर्शमाने विधान्तस्यात्मनो महत्वमौपचारिक, सर्वो- पाधिष्यद्दमिति यः सामान्यरूपोहद्वारस्तदेव मुख्यं महत्यमित्यर्थः । ईश्वरता समष्टिना अमृतत्व च-सर्वज्ञः सर्वशक्त इतीश्वरत्वं, सर्वस्वरूपसामान्यात्म तत्यं समष्टित्वं, नाशरहितत्वं विशेषा- भावादमृतत्वं, इत्येवं विकल्पिता भावा इत्यमेदेनान्वयः । तत्- मुख्यं महत्वम् । इद-महात्मगान्धिनि । समं-युगपत् । सम- न्वितं - सम्यक सामानाधिकरण्येन समवेतम् । उक्तलक्षण: समभाव एवेश्वरत्वादिना विकल्पितं प्रसिद्धमस्य महत्वमिति भावः॥ विविधाखिलदेशकालगव्यवहारानुगतात्मसत्तया । मितमीश्वरसाम्यमस्य हा! परमायाहतिनाद्यपूरितम् ॥ १३ ॥ पवं गान्धिनो माहात्म्यमान्तरं बाह्याचारगत च प्रस्तुत्याधुना तन्निर्वाणकथायाः पूर्वरङ्गमुद्घाटयति-विविधाखिलेति ॥ विवि- धाखिलदेशकालगव्यवहारानुगतात्मससया - विविधा.नानाप्र. काराः, गखिला:-अशेषाः देशकालगन्यवहारा:-देश पाह्या- भ्यन्तरादिविकल्पयहुल: ग्रामनगरादिक । काल:-- -क्षणमुहूर्ताहो- रात्रादिकः लोकशालगोबरशुभाशुभादिलक्षणः । देशकालापत्र .

·10 महात्मनिर्वाणम् निमित्तमप्युपलक्षयतः । तेन देहमनोगता निजा आगन्तवश्च दशा- विशेषा गृह्यन्ते । एवं देशकालनिमित्तानि गच्छन्ति-व्याप्नुवन्तीति तथाविधा व्यवहाग:-ऐहिकामुमिकधर्माधर्मविषयकाः स्वाभावि- काश्च मनोवाहायच्यापारा: तान् अनुगता अनुबद्धा; आत्मनः- स्वस्य गान्धिन इति भावः । सत्ता-सद्भावः। मताचारपरिष्करणस्यो. पज्ञातृत्वेन मार्गदर्शकत्वेन प्रचारकत्वेन च प्रायो नव्यशिक्षितः सत्कारपूर्वकमभ्युपगतोयं महात्मा नवीनलोकव्यवहारानुस्यूत- मात्मानं विभीत्यभिप्रायः । इदमीश्वरपक्षेपि योजनीयम । जगद्य- वहारस्याधिष्ठानमुगादानं साक्षी चेति विकल्पितस्य ब्रह्मण एच रूपमीश्वरो नामेति प्रसिद्ध तद्विदामिति यावत् । मित- अनु- मितम् । अस्य, ईश्वरसाम्यं-- ईश्वरतुल्योयमित्युल्लेखः । हा = कटमिति वक्ष्यमाणचिपत्तिस्मरणं । अद्य अस्मिन् दिने। परमा- यादतिना परस्य-शत्रो, मायया ग-कूटप्रयोगेन, या आइतिःशस्त्र. पातनं, तेन इति गान्धिपक्षे। ईश्वरपक्षे तु परया मायया, आहतिः -परिच्छेदनं, तेनेत्यर्थः। पूरितम् अन्यूनं कृतमिति भावः। माया हि परा चापरा चेति द्विधा । अविधानाम्नो अपरमाया जीवोपाधिः । परमाया ईश्वरोपाधिः। मायापरिच्छिन्नत्यप्राप्त्या गान्धिन ईश्वर- सादृश्यम् । दिनेस्मिन् पूर्ण भवतीति श्लेपोपस्थापितोर्थः । इह लोके गौणं तस्येश्वरत्वमय शरीरत्यागेन मुख्य सायुज्यमुक्तिरूपं सम्पन्नमिति व्यज्यते ॥ अय पूषणि सर्वजिन्मृगासिनि “जीवानशनाङ्किते" कलो। उदितः क्षयपक्षपञ्चमः परुषो दैत्यगुरोः स वासरः ॥ १४ ॥ अथ तन्निर्वाणदिनं निर्दिश्य तनुनमगुमलक्षणं वस्तुण्या कविएया चवीते-अथेति ॥ अथेत्यत्र प्रकृतान्तरारम्भकथनम् ।

·. पूर्वार्धम् 11 प्पणि सूर्ये । सबैजिन्मृगासिनि सर्वजिदिति संवत्सरसंशा । मृग इति राशिनाम । तथा सर्व जिद्वर्षस्य मृगेन्मुगमाले मास्ते- तिष्ठनोति सर्वजिन्मृगासिनि । “जीवानशनावित - जीयानां- प्राणिनां अनशनेन-आहाराभावेन । धनधान्यादिदोर्लभ्यादित्यर्थः । तदुक्तमस्य वत्सरस्य लक्षणे-यथा उद्यतो वर्षणे मेघो जलं नेयोपजायते । महाध सर्वजित सर्वमेव घरानने!" इति । जीवा. नशनपदस्याक्षराङ्क लक्षिते 5048 तमे इति वाभिप्राय: 1 कलौ कलिवत्सरे । ममासान्तर्गते हि पौषमासे उत्तरायणमारभ्यते । यत्न सौम्यानामोजस्कराणां गुणानां क्षयो भवति । तदुक्तं "विद्या. दयन मुत्तरम् । आदानं च तदादत्ते नृणां प्रतिदिनं बलम् । तरिम- प्रत्यर्थतीक्ष्णोष्णरक्षा मार्गस्वभावतः । मादित्यपवनाः सौम्यान क्षपयन्ति गुणान् भुवः" इति । अनेनाशुभकालारम्भः सूचितः । क्षयपक्षपञ्चमः = कृष्णपक्षपञ्चमतिथिरूपः । इदमप्यन्धकार भावि- नमाक्षिपति । परुषः कर्कशः, वक्ष्यमाणात्याहिताश्रयत्वात् । दैत्यगुरो-शुक्रस्य । बासर. = दिवसः । मासुरकर्मानुकूलत्व- मनेन सूचितम् । उदिता प्रादुर्भूनः । भारतभूमण्डलस्यापत्करः कोपि कालविपर्यास आरब्ध इति भावः॥ अययापुरमुत्पच्छिवाशिवभोभोरवपूरिताम्बरः । कटुकौशिककण्ठनालनिर्गलिताकन्दविशेषभीपणः ॥ १५ ॥ अथ पभिः श्लोकः प्रकृतानुगुणं दुनिमित्तं वयते--अगवा. पुरमिति ॥ अयशापुरं = प्रभूतपूर्व यथा भवति तथा । जग्गा च्छियाशिवभोभोरचरिताम्बरः - उत्पतता- शियानां जम्बुकीनां, मशियन-अमलरूपेण भोभोग्येण | . मालत्यमुक्तं “मे मेति शिया भयङ्करी भो भो शपयमारिगामा -उश: भाग, ·= 12 महात्मनिर्याणम् इति पृहत्संहितायां । परितमम्बरमाकाशो यस्मिन्निति पूर्वश्लोकस्थ- वासरशब्दस्य विशेषणम | कटुकौशिककण्ठनालनिर्गलित-मन्द- विशेषभीपणः = कटुः-परुपः, कौशिकस्योलकस्य, कण्ठनाला- निर्गलित:-प्रवृत्तः, आफन्दः-रोदनप्रायः शब्दः तेन विशेष- भीपण इति भयङ्करः । इदमपि वासरविशेषणम् । प्रसिद्धमेतदुर्नि- मित्तमिति ॥ परुपप्रतिकूलमारुतोद्धतधूलीपटलातिधूसरः । कलि-कालभुजङ्गफूत्कृतज्वलिताकम्पितसर्वदिक्ततः ॥ १६ ॥ परपेति ॥ परुषप्रतिकूलमारतोद्धतधूलीपटलातिधूसरः- परुप.-खरः, प्रतिकूल:-अभिमुखः, मारुतः-वायुः तेन उद्धतं उत्क्षिप्त, धूलीपटलं-पांसुजालं, तेन अधूिसर:-अत्यन्तफर्युरः । मूर्नद्रव्यगोचरोयं वर्णविकारो वासरे आरोपित पव । कलिकाल- भुजङ्गफूत्कृतज्वलिताकम्पितसर्वदिक्कटः = कलिरेव कालभुजद्गः- कालसर्पः, तस्य फूत्कारेण, ज्वलितं-दीप्तं. आ समन्तात् , कम्पित -चलितं सर्वदिक्तटं यस्मिन् वासर इति विग्रहः । कलौ काल- भुजङ्गरत्वं दिशां ज्वलितत्वं कम्पितत्वं च कल्पितं, आकस्मिकानिष्ट- शसिदुनिमित्तत्वेन भयकरत्वद्योतनार्थम् ॥ उदयाद्रितटस्थकण्टकक्षतरक्ताधिकलोहितारुणः । हरता चत येन भारतश्रियमत्याहितमाहितं भुवि ॥ १७ ॥ उदयेति ॥ उदयादित्तटस्थकण्टकमतरताधिकलोहितारुणः उदयगिरेस्तटे स्थितानां कण्टकानां क्षतेभ्यः स्मृतं रक्तं. तेन अधिकलोहितवर्णः अरुणो यस्मिन्निति पूर्वाधिकशोणितवर्णत्वमा- दित्ये कल्पितम् । कण्टकेन क्षुद्रशवरूपार्थान्तरद्योतकेन कृताद्- व्रणाद्वक्तस्रणं तत्र हेतुत्वेनोपात्तं च वक्ष्यमाणकथाव्यञ्जकम् । - - ·पूर्वाधम् 13 भारतश्रियं "इन्त्यायाः* संपद, स्वातन्त्र्यादिसर्वश्रेयोनिदानभूतां गान्धिनो मूर्तिमिति भावः । हरता- बलादाच्छिन्दता, येन चास- रेण, तदानयस्य कर्मणस्तरकतृत्वारोपः । भुवि-सर्वत्र लोके । अत्याहितं महाभीतिप्रदं कर्म । आहितं = उत्पादितम् । बतेति खेदे ॥ . "अवितर्कितमष्टदिक्तटस्फुटनन्यग्रमदृष्टदुष्क्रमम् । अघरोत्तरणं भुवः किपप्यशुभं संपति संभविष्यति" ॥१८॥ इति कापि समष्टिचेतनापरिणामोयविमर्दघोषणा । परितो विरलालयं प्रतिध्वनिताऽऽशान्तदशामशातयत् ॥१९॥ वक्ष्यमाणाया विपत्तेः सर्वलोकभयङ्करस्वात्तद्धेतोरपि समष्टि चैतन्यरूपादीश्वरादेव प्रवृत्ति सम्भान्य तत्संघद्धो विपरिणाम पतत्पद्यार्थप्राय इति तथा वर्ण्यते । अवितर्कितमिति ॥ अवि- ततिं = अचिन्तितपूर्वम | अप्रदिक्तटस्फुटनन्यग्रं = अष्टानां दिशां, तटानि-प्रान्तदेशास्तेषां स्फुटने-ध्यसने, व्यग्रं = सत्वरम् । अहटदुष्प्रम= अदृष्टपूर्वो दुष्टश्च क्रम-आरम्भो यस्येति, कारणस्य दुर्निरूपत्वात् पापात्मत्त्वाच । भुवः भूलोकस्य । अधरोत्तरणं == अधार्मिकम्य पापिनो नीचस्य चोत्कर्षः सुकृत्तिनां चापकर्ष इत्य- त्यन्तविपर्यासकरम् । किमपि - अनिर्वचनीयमाकस्मिकं च । अशुभं = अमङ्गलं कर्म । संप्रति अधुना । संभविष्यति = अविलम्बेन लक्ष्येत इत्यर्थः । एतत्पद्यस्य तात्पर्यायानन्तरपद्यगतेन “इति" शदेनान्वेति। इति= एवंविधा | कापि कार्यानुमेयत्वादनिर्वचनीया । समष्टिचेतनापरिणामोप्रविमर्दघोपणा- अन्तर्यामित्वेन जगति सर्वत्र ।

·14 महात्मनिर्याणम् विद्यमानस्येश्वरचैतन्यस्य, परिणामः-अवस्थाविपर्यासः, तेनोग्र- स्तोमो, चिमर्दस्तस्य घोपणा- उच्चैरास्यानम् । अशुभकर्मण उक्त- पूर्वस्य हेतुरीश्वरचोदनायाः स्वतन्त्रः परिपाक पवेति भावः । परितो विरलालय विरलालयप्रदेश सर्वतोमिव्याप्यप्रतिध्वनिता सती । “अत्याहितमुपस्थितमिति" दुनिमित्तः स्पष्टमुपलक्षिते तस्मिन्नवस्थान्तरे तत्कारणभूतेश्वरेच्छाधोपपतिध्वनित्वमारोपितं । आशान्तदशां = सर्वथा शान्तिमतीमवस्थाम् । महात्मसान्निध्या- दिति भावः । अशातयत् = अच्छिनत् । शान्तिप्रधाना विरलाल- यान्तर्वहिर्भागा अस्मिन् समये भयशोकादिजनकस्य कस्यापि विका- रस्य पूर्वरूपमविभ्रन्निति भावः॥ विरलालयमा महात्मनः पियशिष्या जगदुःसमुत्थिताः । निजवामविलोचनांसपोः स्फुरणं स्वमायाश्च भीपणाः ।। विरलालयेति ॥ विरलालयगाः =विरलालयवासिनः, महा- स्मनः= गान्धिनः । प्रियशिप्याः अन्तरङ्गभूता अन्तेवासिनः । समुत्थिताः प्रानः सुप्तोत्थिताः । निजबामविलोचनांसयो:: वामनेत्रस्य घामस्कन्धस्य च । स्फुरणं कम्पनम् । भीपणाः- हिनजन्तुभिः प्रेतैश्च पीडनमावानं चेत्यादिरूपाः । स्वप्नकथा स्वप्मेनुभूतान् वृत्तान्तान् । जगदुश्च= अकथयंश्च । चामनेत्रस्य वाम- स्कन्धस्य च स्फुरणं भीषणस्वप्नदर्शनं च मृत्युं तवणं च सुचयः तीति लोके प्रसिद्धम् ॥ अथ वृत्तनिशान्तिमनिय चरितस्तानजपाचन मुनिम् । निमलेखनकार्यदर्शिनः कृतहस्तास्तरसोपतस्थिरे ॥ २१ ॥ अथेति ॥ अथेति प्रस्तावान्तरसुचनार्थ । वृत्तनिशान्तिम- प्रियंवृत्ता-अतीता, समापितेत्यर्थः, निशान्तिमा-निशाया-राने- 2 ।

·" पूर्वार्धम् 15 रन्तिमा-अन्तकालसंवद्धा, प्राभातिकीत्यर्थः । क्रिया-अवश्यकार्य निमर्गशौचादिकं यस्येति । चरितमानजपाचनं चरितानि- आचरितानि नानजपपूजाकर्माणि नित्यमनुष्ठीयमानानि येन तथा- विधम् । मुनि- जितेन्द्रिय, महात्मानमिति शेप. । कृतहस्ताः- चिराभ्यासेन प्रकृतकार्य लब्धपाटवाः । निजलेखनकार्यदर्शिनः म्वकीय पत्रपतिपत्रलेखनात्मक कार्य पश्यन्तीति तथा तन नियुक्ताः शिष्या इत्यर्थः। तरसा = सत्वरं । उपतस्थिरे- उपागच्छन् । देन. दिन कार्यपरिपाटीमनुसृत्य लेखनधूर्वहा शिष्याः खान्तिकमागता इति भावः॥ भिपजः किल सौखसुप्तिकाः परिचर्यारसिकाश्च कन्यकाः । सुहृदोतिययश्च "वाप्पुजी"क्षणकामाः क्रमशः समागमन् ॥ भिषज इति ॥ "सुखेन सुप्त वा" इति प्रातरुत्थाय ये पृच्छन्ति ते सौखसुप्तिकाः (ठक प्रत्यय ) इति तथाविधाभिपजो वैद्या । महात्मन स्वास्थ्यसरक्षणे व्यापृतास्ते तदाहारनिद्रादिपु दत्तावधानाः सह वसन्तीति किलशब्देन छोतितम् । परिचर्या रसिका कन्यकाश्च तत्परिवरणे स्वारस्येन प्रवृत्ता वक्ष्यमाणा "मनुगान्धि"प्रभृतय कन्यका. । सुहृदो-मित्राणि, वाप्पुजीक्षण- कामा.-"बापुजी"ति महात्मन. पूज्यतारा सिदे शमसिद्धं नाम, तस्य महात्मन एवेक्षण कामयन्त इति तथाविधाः । अतिथय. आगन्तुका', देशान्तरादागता इत्यर्थः । क्रमश समागमन् = आदी भिपजस्ततः कन्यकास्ततः सुहृदोतिथयश्च समागता इति भावः ॥ त्वरितपतिलेख्यपत्रिकाः पग्मानीय तदालि खत्स्वयम् । अपि तस्य तु जीवसाक्षिणि प्रतिभात फिमपीति वेत्ति कः ॥ 2 ·- 16 महात्मनिर्वाणम् त्वरितेति ॥ त्वरितप्रतिलेख्यपत्रिका: सत्वरं प्रतिलेखन- मपेक्षमाणानि पत्राणि । परं- केवलं । विलम्यक्षमाणि पृथक्कत्ये- त्यर्थः । आनीय= उपानीय । तदा - तस्मिन् काले । स्वयं भलिखत्, न तु यथापूर्व शिष्यैरलेखयदित्यर्थः । तेन तत्कार्य विलम्यासहत्य महात्मनामिप्रेतमिति सूचितम् । तत्र हेतुः सम्भाव्यते अपि तस्येत्यादिना-वक्ष्यमाणस्वकीयमहाप्रस्थान सामान्याव्यक्तरूपेण दैवात्तदन्तःकरणसाक्षिचैतन्येन गृहीतं वा स्यादिति । तस्य महात्मनः अनन्यसाधारणनैर्मल्यादिविशिष्टे जीवसाक्षिणि = जीवस्य द्रष्टुर्दश्यसंयोगवियोगादिरूपं, कर्म प्राचीन नवीनमव्यक्तं व्यक्त संस्काररूपेण यत्र निलीनमवतिष्ठने स्मृत्यादिरूपेण क्वचित्प्रका. शते च स एव जीवसाक्षी । जन्मान्तरकृतस्य कर्मणः समष्टिप्रपञ्च- व्यापिन ईश्वरसङ्कल्पस्य च देवात्तत्र प्रतिभानं व्यष्टिप्रपञ्च तत्कार्य- स्वरूपानुभवश्च प्रकृतिनियतो भाव पव । निर्मलधियां महात्मना. मन्तःकरणे विशेषतस्तादृशं प्रतिभानमयश्य सम्भावनीयम् । तथा, किमपि = अनिर्वचनीयरूपं वस्तु । प्रतिभातं अपि-प्रवुद्धं किमि- त्युत्प्रेक्ष्यते । संभावनैवेयं नैतावता निर्णय इति विशदयति । को वेत्ति = को जानाति ।। महात्मनः स्वयं प्रवृत्तः संरम्भोस्माकं हेतु- चिन्तामतीत्य वर्तत इति भावः ॥ स्त्रपिता सुकृतेन, तक्षिता तपसा, तत्वदृशा च संस्कृता । महतां प्रतिपत्मगल्भते स्थलकालान्तरितेपि वस्तुनि ॥ २४ ।। महात्मनां युद्धौ भविष्यतोप्यर्थस्य प्रतिभानमुपपन्नमेवेत्युक्त- संभावनां द्रढयतिस्नपितेत्यादिना-सुरुतेन = अतीतवर्तमानजन्म- कृतेन पुण्यकर्मणा, स्नपिता-क्षालनेनेव निर्मलीशता । तपसा विषयपरित्यागप्रधानेन तीवात्मनियन्त्रणेन शस्त्रेणेघ । तक्षिता ·, पूर्वार्धम् 17 छेदितस्थौल्या, सूक्ष्मतरतत्वस्पर्शानुकूलं सूक्ष्मत्वं प्रापितेत्यर्थः। तत्वदृशा तथा जीवेश्वरजगतामधिष्ठानभूतं निर्विशेष तत्त्वं पश्य- तीति तथाविधया या, संस्कृता-व्यावहारिकव्यवस्थाया मिथ्यात्ववोधस्तदधिप्तानस्य सर्वसमस्य सत्यत्यनिर्णयश्च बुद्धः परमः संस्कार. तत्समवेता । महतां = महात्मनां, प्रतिपत्-- वुद्धिः, स्थलकालान्तरिते= देशान्तरिते कालान्तरभाविनि, वस्तुन्यपि विषये । प्रगल्भते-ग्रहणसमर्था भवति । पुण्यकर्मानुष्ठानेन राग- उपादिमालिन्यमुक्ता त्यागाभ्यासेन विषयलोभक्षयादन्तरन्न.प्रवेश. समर्था सर्वाधिष्ठानतत्त्व युत्पत्तिमती च कचिद्देशेनावृतं कालेन विप्रकृष्ट चार्थ समीपस्थवर्तमानरूपमिय गृह्णातीति भावः॥ परिदृष्टपरावरस्य तद्विपलं तस्य मनोस्तसंशयम् । अपि शान्तमदृष्टवैभवादरतिग्रस्तमिवाद्य वीक्षितम् ॥२५॥ अन्त:करणसाक्षिणि भात तद्विपत्तिबीजं महतामपि स्वभाव. विपर्यास जनयतीति तथात्र धर्यते--परिदृऐति ॥ परिहणपरा- वरस्य परमन्यत्म अवरं असारं यस्मादिति परावरशब्देन सर्वोत्कृष्टः परमात्मैवोच्यते । स परिएः सर्वत्रानुभूतो येन । तस्य महात्मनः । विमलं-निर्मलं, निष्कामतया कर्मलेपरहितमित्यर्थः । अस्तसंशय = सर्वसशयहीनं । नित्यानित्यसारासारादिविशेषाणा- मात्माद्वैतरूपत्वनिश्चयादित्यर्थः । तत् = चिन्ताविपादादिरहितत्वेन प्रसिद्धम् । मन. - हृदयं । शान्तमपि = स्वत प्रशान्तमपि, कृत- फस्यतया लोभाभावाच । अहवैभवातम्भवितव्यतायाः प्रभावाद । अद्यम् अस्मिन् दिने । अरतिग्रस्तमिय = प्ररतिः-स्थानासनशय- नादिष्यनिच्छा, तया ग्रस्त= आविष्ट, इवेति तथाविधस्तस्य मनो- विकारो न हटपूर्व इति द्योतनार्थम् । अत एव वीक्षित - लक्षणे- ·- . 1 18 महात्मनिर्याणम् रालोकितं, अन्यैरिति भाघ । परापरे दृष्टे सशयनासो, हृदय- ग्रन्थिमेद , कर्मक्षयस्तेन विषयगतिविलोपश्च जीवन्मुत्तानामनुभव श्रुतिप्रस्तुत अनेनानन्तरलोकेन च वर्ण्यते । तेन चानासक्तियोग. सस्कृत तस्य मन इति द्योतित भवति ॥ स्थितमासितमुत्थितं कचिचलितं चाप्यविशिष्टहेतुकम् । तदमन्यत कर्मसक्षये हृदयग्रन्थिविभेदलक्षणम् ॥२६॥ अरतेरेवकारो वर्ण्यने स्थितमिति ॥ अविशिष्टहेतुकं- हेतुविशेषरहितं यथा तथा कचित् स्थित, आसित, उत्थित, चलित चापीत्यन्वय. । स्थानासनोत्थानवझमणानि नदुपलक्षि- तानि च दानादानभाषणादीनि तत्तदुचिनहेतुप्रयुक्तानि नाभवग्नि- त्यर्थ, । कर्मसक्षये-जीयस्वरूपसमवेतस्य सश्चितकर्मण फले- च्छापूर्वमाचरितस्यागामिकर्मणो वीजरूपेण स्थितम्य च क्षये जाते, परावरात्मदर्शनादिस्यर्थ । तत् -- अरतिकृत विचेष्टितम् । हृदय- प्रन्थिविमेदलक्षणं = नराणा हृदय हि कर्मवासनामिथितमिव स्थितम् । अपरिच्छिन्नात्मानुभवात्तु तत् स्वय मिद्यते । प्रन्थिमेदेन हृदयस्य शून्यत्वमिव जायते । फर्मणो हेतौ स्वरूपे चैव शिथिली- भूते व्यवहारेप्यवश्यमरतिर्भवतीति प्रन्थिमेदलक्षणमेव तदिति । अमन्यत = समभाव्यत । अन्यैरिति भाव । हृदयप्रन्थिमेदप्रस्ता- घोयमनन्तरमावि तथाविधमत्याहित ध्वनयति ।। अनिमेपमलक्ष्यत्तितन्नयन निर्वृततारक कचित् । समलक्ष्यत सम्मुखापतद्विपयस्पर्शचिरायितेन्द्रियम् ॥ २७ ॥ यायिपयेभ्यो निवृत्तस्य चिन्ताविष्टस्येयान्तर्मुखस्य तस्य तादात्विकानामभाधाना मध्ये चक्षुषो निप्पन्दतादिरूप चैलक्षण्प मत्र वर्ण्यते । अनिमेषेति ॥ तन्नयन = तस्स गान्धिनो नेत्रम् ।

·. पूर्वार्धम् 19 अनिमेष निमीलनझियारहितम् । अलक्ष्यवृत्ति-दृश्यमाने गुणे तदाधय द्रव्ये या लक्ष्ये वर्तते तिष्ठति, इदमेवं रूपमिति विशेषतो गृहातीत्यर्थः, तथा न भवतीत्य लक्ष्यवृत्ति । निघृततारकं-- विषय. विशेषस्पर्श होनत्यादस्पन्दमाना तारका यस्य तत् । फचित् = कुत्र- चिद्विषये। संमुखापतद्विषयस्पर्शचिरायितेन्द्रिय संमुसे-अभि. मुसं आपततीति तथाविधस्य विषयस्वरूपस्य तदाश्रयद्रव्यस्य था, स्पर्श ग्रहणे, चिरायित-विलम्पित, प्रयनान्तरापेक्षयेत्यर्थः, इन्द्रियं दृष्टिद्वारा प्रवर्तमान मनसचैतन्यं यस्य तादृशम् । सम- लक्ष्यत= अदृश्यत, अन्यैरिति भावः । जीविते नैराश्यं निवेद वायमर्थः सूचयति ॥ उपदेशकथा च नाचलत् पदवाक्यार्थविशेषभासुरा । नवराष्ट्रियधर्मयोगसङ्गतगीतोपनिषद्विराजिता ॥२८॥ उपदेशेति ॥ पदयाक्यार्थविशेषमासुरा= पदानां घाफ्याना- मर्थानां च विशेषोऽसाधारणचमत्कारकारित्वं तेन शोभमाना । नवराष्ट्रियधर्मयोगसङ्गतगीतोपनिषद्विराजितानघस्य स्वतन्त्रमा- रते स्वीकरणीयस्य, राष्ट्रियधर्मस्य-राज्यभरणतन्घ्रपद्धतेः, योगा- संपन्धसोप्ठय, तत्र समताभ्या-आनुगुण्येन घटिताभ्यां, गीतोप- निपद्नयां-तदुपदिष्टयचनाभ्यामित्यर्थः, विराजिता-शोभिता । उपदेशकथा च = उपदेशात्मक उपन्यासश्च । नाचल-न प्रायः तत । वक्तव्यशेपाभायात् प्रयोजनाभायाराग्याईयाथेति भायः । तत्र हि गान्धिनियासे शिष्येभ्यः स्वदर्शनार्थमागतेभ्यश्च देशक्षेमो- पयोगिन्यात्मसंस्करणप्रकारदर्शिनी च महात्मन उपदेशकथा यथा- घसरं नित्यंते । तप"कर्मण्येवाधिकारस्ते", "योगस्थः पुरा- कर्माणि सझं त्यक्त्या धनञ्जय" इत्यादीनि गीतापवनानि "ईशा- ·20 महात्मनिर्वाणम् यास्यमिदं सर्व यत् किञ्चिजगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुखोया मागृधः कस्यस्विद्धनम" इत्यादीनि श्रुतिवाक्यानि च प्रसन्नानु- सारेण प्रस्तूयन्ते । भारतभूतलमेतत् प्रशान्तस्वस्थवाह्याभ्यन्तरं भूत्वा सधैनः प्रगल्भतामिति सुदृढमपि तस्यौत्सुक्यमयसरेसिन प्रक्षीणमित्यनेन प्रत्यायितं भवति ॥ न चरवाद फलानि पूर्ववत् न पपौ छागपयश्च संभृतम् । न गिरा स वधूळनोदयत् न च चालान् वत पर्यलालयत् ।। सः- महात्मा, पूर्ववत् = ययापूर्व, फलानि स्वादुपारेयत (Orange) द्राक्षादीनि, न चपाद= नाभक्षयत् । संभृतं - यथेष्ट संपादितं । छागपयः = अजाक्षीरं । म पपौ = नापिधत् । वधूः स्तुपाप्रभृती गिरा-सरसक्रीडालापेन । न व्यनोदयत् = नाहा- दयत् । चालान् न पर्यलालयञ्च = बालकपरिलालनं च नाकरोत् , वतेति खेदे । फलाहरणमाजक्षीरपान बालवधूविनोदनं च प्रति- दिनमवसरेपु क्रियमाणमकस्मादद्योपेक्षितमित्यर्थः । "मम वीरमृतिवरं भवेधशूलान्नलिकास्त्रतोपि वा। इति योगदशामुना कदाप्युदितं ; तन्मुहुरद्य संस्मृतम् ॥३०॥ तस्य दिनचर्यासदासीनता विपर्यासं चाकस्मिक्मेवमवेक्ष्य तवान्ते चसन्तो जनाः तन्मनोगतं किमिति चिन्ताविष्टा महात्म- नोक्तं किमप्यस्मरनिति वयते-ममेति । वपशुलात्-शूला- रोपणेन वधः-विशिष्य राजद्रोहमहापराधिपु पुरा यः प्रयुक्त सीत् तस्माद्वघशूलात् । नलिकास्त्रतःमलिका नाम गोलक- क्षेपणोपयोगिनालरूपं यन्नं, तदन्तगलानिपात्यमानमायसगोल च नलिकास्त्रमित्युच्यते । अनेनापि राजविद्विष्टा न्यन्ते । शवयश्च .

·पूर्वार्धम् 21 पुरतः पृष्ठतो वा एतदत्रं प्रयुञ्जते । स्वयंवृतमृतीनां सिद्धानां पतयो- रज्यतरेण जाता मृतिः वीरमृतिः चीरोचितो मृत्युः । मम भवेत भविता, वरं-मरणप्रकाराणां मध्ये स्वस्यैतदुभयं प्रियमित्यर्थः । “चरं कावे मनाक प्रिय"मित्यमरः । इति योगदशा = एवमतीन्द्रिय- ज्ञानवता गान्धिना । कदापि = कदाचित् पूर्व । उदित = उक्कं । तत्= वचनं । अद्य अस्मिन् दिने । मुहुः = अनेकशः। संस्मृत- तत्संय?ः शिष्यादिमिरित्यर्थः। तथाविधमत्याहितमधुना संभवि. प्यति वेति भीतास्तदन्तिकस्था इति भावः ॥ अविनाशमभौतिकं महद्वपुरस्मीति यदुक्तमन्यदा । तदनुस्मृतमैहलौकिकरशिथिल्यनिवन्धन जनैः ॥३१॥ अविनाशामिति ॥ अन्यदा-अवसरान्तरे । अविनाशं-- नाराहीनं । अभौतिकं पञ्चभूतविकारस्यतिरिक्तं । महत् = अपरि- च्छिन्नं । वपुः- मृतिः। अहं अस्मि- अदृश्ये सर्वसमे सूक्ष्मवेतन- स्वरूपे ममाद्दमित्यमिमानः, न पुनः क्षणिके स्थूल देह इति भावः । इति- पवं, यत् उक्त, गान्धिनेति शेषः । तत्-यचनं । ऐहलौकि- कमहशैथिल्यनियन्धन - इहलोकसम्बन्धी यो ग्रहः-बन्धः तस्य शैथिल्य-अदृढत्वं, अनास्थेत्यर्थः, तत् निवन्धन-हेतुर्यस्येति । लौकिकजीवितरसे विरफ्त्या तथोक्तमिति जनैः = अन्तिकस्थैः, मनुस्मृतं = आलोचितमित्यर्थः । वर्तमानं तस्यौदासीन्य जनैरित्थं व्याख्यातमित्यभिप्रायः॥ इति हेतुविहीनमाकुलव्ययितास्वस्थपरस्परैजनैः । कयमप्पतिवाहितं दिनं सविता चास्तमयोन्मुखोऽभवत् ।। एवं तस्यारतेरौदासीन्यस्य च वर्णनमुपसंहरति-इतीति ॥ इति -पवेप्रकारेण, हेतुविहीनं - अकारणं यथा तथा, आकुल- .

·, 22 महात्मनिर्वाणम् व्यथितास्वस्थपरस्परैः = याकुलं-अनवधानं, व्यथितं-दुःखितं, अस्वस्थ = अशान्त च, परस्परं-अन्योन्यं, येषां तैः । जन:- तदा- लयस्यैः, तत्र सर्वे सममस्वस्था अभवन्निति भावः। दिनं - वासरः। कथमपि-क्लेशेन । अतिवाहिन-क्षपितं । सविता च = सूर्यश्च । अस्तमयोन्मुखः = अस्तं जिगमिपुः । अभवत् । सवितुरस्तमयोक्ति- रनन्तरां विपत्ति सूचयति ॥ जनतापनित्तिहेतुतामतिसम्मानितमित्र विप्लवे । चरमाद्रिवटस्थगरिकच्छविलिप्ताम्युदखण्डशोणिते ॥३३॥ अस्तमयावसरनिमिः पद्यैःवर्यते । तृतीयपधस्थस्य "समये" इति पदस्य विशेप्यत्वं समस्तपदानां विशेपणत्वं च ज्ञेयम् । जन- तापनिवृत्तिहेतुतामतिसम्मानितमित्रविष्ठवे - जनानां तापस्य नि- वृत्तौ हेतुतामत्या-हेतुरित्यभिप्रायेण, सम्मानितः-अमिनन्दितः, मित्रविप्लव:-सवितृविनाशः, यस्मिंस्तथाविधे। सर्वकल्याणकाङ्गिणो लोकमित्रस्य, महात्मनो विपत्त्या हन्तात्र भारते सन्तापशान्ति. मिच्छन्ति केचिदिति वस्तु व्यज्यते । “हेतुतामति शम्देन मिथ्या- कल्पितं तस्य तापशमहेतुत्वमिति घोतितं च । चरमाद्रितटस्थ- गैरिकच्छविलिप्ताम्बुदखण्डशोणिते -चरमाद्रितटस्थं- अस्तगिरि- सानुस्थितं, गैरिक-धातुविशेषः, तस्य छवि:-कान्तिः तयालिप्तैः- तथोत्प्रेक्षितः, अम्बुदखण्डैः-मेघशकलैः, शोणिते-रक्तीकृते । तथा पश्चिमदिशः शोणितलिप्तवद्रीपणत्ववर्णनमनन्तरमाव्यनर्थ- स्वरूपद्योतनार्थम् ॥ विरताखिलराज्यतान्त्रिकन्यवहारालयकार्यसंभ्रमे। रवितादिगङ्गनाजनक्षणविक्षिप्तपयोधराम्बरे ॥३४॥ , ·- पूर्वार्धम् 23 विरताखिलराज्यतान्त्रिकन्यवहारालयकार्यसंभ्रमे = विरत:- प्रशान्तः, अखिलानां सर्वेपा, राज्यतान्त्रिकानां-राज्य-राक्षः कर्म प्रजापालनं तस्य तन्त्र सिद्धान्तः तद्विदुरिति राज्यतान्त्रिकाः । उक्थादित्वात् ठक् । राज्यतन्त्रविदग्धाः सचिघा इत्यर्थः । तेषां व्यवहार:-देशकालदशानुकूलं भरणशास्त्रासम्बन्धि प्रवर्तनम् । तदुपयोगिन आलयाः- -न्यायविचारो, नियमनिर्माण, कलाप्रचरणं, चिकित्सासंविधानं इत्यादि विषयेषु पृथक् पृथक् कल्पिता निलयाः । तेपु यानि कार्याणि-कर्तव्यानि, तेषु सभ्रमः-संरम्भ.-यसिं-- स्तथाविधे समये इत्युत्तरपद्यगतेन पदेनान्ययः । सायंकाले राज्य- कार्यालयेषु प्रवृत्तिविरामः प्रसिद्धः। वक्ष्यमाणमत्याहितमपि भरण- कार्यपुस्तमनमिव जनयिष्यतीति सूचितम्। रवितप्तदिगगनाजन- क्षणांवक्षिप्तपयोधराम्बरे- रविणा-सूर्यण, तप्तः, दिगगनाजनैः- दिश पवाङ्गनाजनास्तैः, क्षण-क्षणकाले, विक्षिप्त-धियोजितः, पयोधरो मेघः, यसिस्तथाविधमस्यरं यस्मिन् समय इत्यर्थः । अङ्ग- नानां पयोधराम्बरस्योत्तरीयस्य विक्षेपणवचनमयक्षस्ताडनावसरे संभाव्यमानत्वादासनशोकावेगसूचनं भवति ॥ अचिरसभविष्पदन्यतानियताग्रेसरहविपर्यये । समये, समवर्तिमारुतद्रुतनिर्वाचितसर्वदिक्तटे ॥३५॥ अचिरप्रभविष्यदन्धतानियताग्नेसरदग्विपर्यये = अचिरेण प्र. भविष्यन्त्या अन्धताया:-सन्ध्याकालिकदृष्टिप्रतिरोधस्य, नियता- प्रेस-निश्चितः पुरोगामी, यो दृग्विपर्यय-विपरीतदर्शनं यस्सि- स्ताहशे। इदं चक्षुरिन्द्रियनाशात्मके रोगे पूर्वरूपमित्यायुर्वेदप्रसि- दम् । समर्तिमारतद्रुतनिर्वापितसर्वदिक्तटे- सम-शीतोष्ण, यथा तथा वर्तमानेन मारुतेन वायुना, द्रुतं-शीघ्र, निर्वापितानि- .

·" 24 महात्मनिर्याणम् शमितोष्णानि, आदित्य तेजः क्षयादित्यर्थः, सबैदिक्तटानि-सर्व- दिशां पान्तभागाः यस्मिन्निति तस्मिन् समये-काले हशो-दर्शनस्य धर्मशास्त्रोपदेशस्य, विपरीतमाचरितं ग्विपर्ययः--पापविशेषः । स च दुःपात्मकमन्धत्वं कर्तव्यमूढत्वं जनयिष्यतीत्यन्धताया नि. श्चितः पुरःसर इत्युक्तः । पतेनानन्तरभाधि किञ्चित् पापं कर्म, तेनास्याहित. तनश्च भारतीयेषु कर्तव्यमूढत्वं, कालचोदितः प्रकाश- वीर्ययोः क्षयश्चावयं भावीति व्यज्यते ॥ विरलालयविस्तृताङ्कणोल्लसितप्रार्थनमण्डपे शुमे । मिलिता गुणजातिकर्मभिर्विविधाः पञ्चशताधिका जनाः ।। तस्मिन् समये किं संभूतमित्युच्यते । विरलालयेति || शुभे मालेधूपदीपजपार्चनादिभिः पविश्तित्वात् । विरलालयवि. स्तृताङ्कणोल्लसितप्रार्थनमण्डपे विरलालयस्य विस्तृत-विशाल, अङ्कगं-पार्श्वतः परिष्कृतं भूतलं. तत्र उल्लसितं-शोभित, प्रार्थना मण्डप-ईश्वरमार्थनोपयोगिमन्दिर तत्र । गुणजातिकर्म मिः- गुणेन जात्या कर्मणा च, विविधाः-यहुविधाः नानागुणजात्याचारा इत्यर्थः, पञ्चशताधिकसंख्याका जनाः मिलिताः समागता इति - भाव: ॥ कृतपूर्वनिरन्नताव्रतक्षपितोपीहितसिद्धिहितः । मदनाक्रमवन्ध्यतामितस्वहरिमार्यनसार्यकत्वधीः ॥३७॥ तथा तत्र सम्मिलितानां तात्कालिकश्चिन्ताविशेष: द्वाभ्यां पद्याभ्यामन प्रतिपाद्यते-कृतपूर्वेति ॥ कृतपूर्वनिरनतावतक्षपितः - कृतपूर्वण-सन्निहितपूर्वकालाचरितेन, निरनतावतेन-उपचा- सेन, क्षपितोपि-कर्शितोपि । ईहितसिद्धिहितः इष्टार्थलामेन -- ·पूर्वार्धम 25 परिपुष्टः। 1948 जनपरि 19 तारिकायां कृतेनोपचासेन दिल्लीस्थ- माहम्मदविहारमोचनं महात्मना कारितमिति वस्त्यत्रानुसन्धेयम् । कर्शनं देहस्य बृहणं तु जीवस्येति क्षेयम् । मदनाक्रमवन्ध्यतामित- वहरिप्रार्थनसार्थकत्वधीः= मदनस्य "मदनलाला त्यस्य, आक्रमः -'चोवक्षेपणात्मकमाक्रमणं. तत्य वन्ध्यता-निष्फलता, तया मित-अनुमित, स्वहरिमार्थनस्य-स्वीयविष्णुभजनस्य, सार्थकत्वं -साफल्यं, तत्र धीः वोध , विनंभ इत्यर्थः यस्य स महामति- रित्युत्तरश्लोकेनान्ययः । मदनलालाख्यः कश्चिदुर्मतिः 1948 जनपरिमासैकविंशदिने, महात्मनो यपि बाय प्राक्षिपत् । तत्तु. स्खलितलक्ष्यमफलं जातमिति वस्त्यत्रायगन्तव्यम् । हरिभजन- माहात्म्यादेवमापन्निवृत्तिरिति संभावितम् ॥ स महामतिरात्मदर्शनं क्षणमस्माकमिह प्रदास्यति । स्फुटयिष्यति चाद्भुतं बृहत्तरसंदेइनिरासपार्गणम् ॥३८॥ स महामतिः महात्मागाधी, क्षणं- अल्पे काले, आत्मदर्शनं = स्वदर्शनं, इह = प्रार्थनवेदिकायां, अस्माकं प्रदास्यति= आत्मान- मसान् दर्शयिष्यतीत्यर्थः । किं च, अद्भुतं-मसाधारणव्याख्या- नविशिष्ट, पृहत्तरसंदेहनिरासमार्गणं - वृहत्तराणां सन्देहानां- अहिंसावर्णाश्रमनव्यराज्यतन्त्रादिविषयकाणां, निरास:-परिहारः, तदर्थ मार्गणं-गपणं तत्प्रकारमित्यर्थः । स्फुटयिप्यति-प्रकाश- यिष्यति, उपपादयिष्यतीति भावः । वृहत्तरसं, देदनिरासमार्गण- मिति पदच्छेदे, स्वदेहत्यागहेतोः शस्त्रस्य स्फुटनं वक्ष्यमाणमनेन सूचितं भवतीति शेयम् । तत्रैवमर्धयोजना-अद्भुतमकारणमसं. भान्य च, वृहत्तरसं-महावेगं । “तरस इत्यसुन्प्रत्ययान्तस्य "" धातो रूपम् । “हस्तरसी तु रयः स्वदः इति धेगपर्याये.

·.
...
26
महात्मनिर्याणम्
प्यमरः । महत्वं चात्र भीषणत्यातिशपनिवन्धनं योध्यम् । मार्गणं
==शरम् । “ मार्गणं याचनेष्वेपे मार्गणस्तु शरेथिनि" इति हैमः ।
शस्त्रसामान्यवाचकेनाप्यनेनात्र नलिक रमेव विवक्षितं भवति ।
समासे...तरसन्देह इति परसवर्णः, व्यस्तपदे तु तस्य पदान्त-
विकल्पेन
.तरसं" इत्यनुस्वार एवं॥
इति कौतुकतो दिक्षया विविधार्यमतिपत्तिलप्सया ।
नवभारतराष्ट्रियस्थितिमतिसंस्कारविधायुभुत्सया ॥३९ ।।
इति - एमालोच्य, कौतुकतः - सुनेन कालक्षेपायोपयुक्त-
मिति कौतुकात्, दिक्षया - मूर्ने माहात्म्यमिव पूज्यमानं गान्धिनं
द्रष्टुमिच्छया, विविधार्थप्रतिपत्तिलिप्सया नानाविधानां कार्या-
कार्य तत्त्वानां विज्ञानामिलापेण, नवभारतराष्ट्रियस्थितिप्रतिसंस्का-
रविधाबुभुत्सया = नवभारतस्य स्वातन्त्र्यलाभानूतनवद्भूतस्य भार-
तभूमण्डलस्य, राष्ट्रियस्थिते.-भरणतन्त्रव्यवस्थायाः, प्रति संस्कारः
गुणाधानेन दोपनिर्हरणेन च प्रवलतरत्वापादन, तस्य विधा:-
प्रकार विशेषास्तासां बुभुत्सया-योद्धमिच्छया । लोकशाम्रजाति-
गुणादीनधिकृत्य, राज्यतन्त्राणि विपयीकृत्य च महात्मा प्रतिदिनं
प्रार्थनोपन्यासे हृद्यं भापणं करोति; तच्छ्रवणोत्तुक्याद्वयस्तता
गच्छन्ति चेति भावः। 41 तमश्लोकस्थेन "समागता इति पदेन
घाक्यस्यान्वयः॥
प्रभवो वणिजः पुराविदो भृतका राजसभाधिकारिणः ।
द्विजवृद्धवयस्यदुबला: विमताः स्तवनास्तिकास्तिकाः ॥
शिखहिन्दुमहम्मदाः कृताकृतविद्या विविधाश्च योषितः ।
मलिनामलपभूपणपतिभाश्चात्र समं समागताः ॥४१॥

·- , पूर्वार्धम् 27 कीशास्तथा समागता इति विनियते । प्रभव इति ॥ प्रभवः धनिकाः, वणिज:=पण्यवृत्तयः, पुराविदा-पुराणशाः, भृतकाः -भृत्याः, राजसमाधिकारिणः - राजकार्यालयेष्यधिकृताः, द्विज- वृद्धवयस्यदुर्वला: = द्विजा.-ब्राह्मणाः, वृद्धाः पयोधिकाः, घय- स्थास्तरुणाः, दुर्बला अशक्ताः विमता: विविधमताचाराः, ऊस्तव- नास्तिकास्तिकाः-फ्रिस्तुमतस्थाः, नास्तिका-निरीश्वरवादिनः, भास्तिकाः-तद्विपरीताः, शिखहिन्दुमहम्मदः = "सिक " जातीयाः हिन्दवो माहम्मदाश्चाताकृतविद्याः विद्याभ्यासवन्तस्तद्रहिताच, यिविधा:- नानावेपमापागुणशालिन्यः, योपितः-चनिताः, मलि- नामलवेषभूपणपतिभाः = वेषो भूषणं विज्ञान व येषां मलिनं येषां च निर्मलं तदुभयविधाश्च, अत्र प्रार्थनमण्डपे । समसमकाले विषमव्यवहारादिरहितं यथा तथा च समागताः- सम्मिलिताः। प्रायःसर्षानुप्राहकस्तत्रोपदेशः प्रचलतीत्यनेन व्यज्यते ॥ प्रतिवासरमित्यमत्र सम्मिलवां, पर्युपिवेपि सङ्गमे । अविपन्नमनाविलं मियः सरसं प्रेम फिमप्यवर्धत ॥४२॥ प्रतिवासरं-दिने दिने । इत्थं = उक्तप्रकारेण । पत्र = अस्मिन् मण्डपे । सम्मिलता = सरच्छतां । सङ्गम = सम्पन्धे । पर्युपितेपि चिरावस्थितेपि । अतिपरिचितेपीत्यर्थः । अविष - अदुष्ट, नवीनमिव रसायमित्यर्थः । अनाधिलं म्- प्रसन्नं । विसंवादरक- लुपमित्यर्थः । मिथः सरसं-परस्परावादप्रियंभावुकमित्यर्थः । किमपि - असाधारणं, प्रेम-प्रणयः, अवधत-वृद्धिमगमत् । मताचारादिमूलतत्वयोधकस्य सर्वसमत्यप्रकाशकस्य महारमन उप- देशमाहात्म्यादित्यर्थः ।

·28 महात्मनिर्वाणम् गतपूर्वसमाजसंस्तुतव्यवहारार्थनिवद्धचर्वणाः । कतिचिन्नवधर्मसंहिताविषयमनविमर्शमादधुः महात्मना बहुशः प्रतिपादितान् प्राचीननवीनधर्मसंवन्धिनः परिष्कारानाधित्य, प्रार्थनमण्डपे सम्मिलितानां यथापूर्व प्रवृत्ते वादे विशेषतस्तीक्ष्णस्यमय समपद्यतेति तवर्णनमारभ्यते । गत- पूर्वेति । गतपूर्वसमाजसंस्तुतव्यवहारार्थनिबद्धचर्पणाः = गतपूर्वा- अतीताः, समाजा:-सम्मेलनानि, तेषु संस्तुता:-परिचिताः, व्यवहारा:-गान्धिनः श्रोतृणां च प्रवादाः, तेषां अपु-प्रतिपा- धेपु, नियई-संसक्तं, वर्षणं-भूयोविचारात्मक यैः तथाविधाः, कतिचित् केवन, नवधर्मसंहिताविषयप्रश्नं नवानां धर्माणां संहिता उपदेशग्रन्थः, तस्य विषयः-प्रतिपाद्यं तत्र ये प्रश्नाः-पूर्वपक्ष. सन्देहवादरूपाः इत्यर्थः, सेपु विमर्श-विचारणं, आदधुः-चक्रः सत्याग्रहादिसावर्णाश्रमदेवालयप्रवेशमाहम्मदसमयादिकं कालदे- शानुसारेण परिष्कृत्य, विपरिवृत्य च ग्राह्यमिति महात्मप्रभृनीना- मुपदेशस्तावन्नवीन एव । ततस्तत्प्रतिपादकोपदेशयाफ्यान्यत्र नव- धर्मसंहिताख्यया निरदिश्यन्त । तेन विमहित्वं तस्य घोतितं । भवति ॥ "समदर्शनमिष्यते विदा व्यवहारस्तु समो न शोभनः । अविरक्तदशा ह्यपेक्षते ननु वर्णाश्रमधर्मयन्त्रणम्" ॥४४ ।। विदां= लोकशास्त्रतत्त्वज्ञानां = विभिन्नरूपेषु पदार्थेषु सामा- न्यधर्मग्रहणं, प्यते = अभ्युपगम्यते, समः व्यपदारः तु= जाति- गुणकर्मशीलशौचादिभिरभ्यासनिरूढः परस्परविसहशीमेव विए. यरतिमनन्यभावेन विभ्राणानां स्नानपानाद्यनन्तात्मको यो व्यवहार- त्रिविधारणसंबन्धी चिन्तन भाषणगमनागमनादिरूपः तस्य सम- ·पूर्वाधम् 29 भाव, न शोभन न साधुभवति । अनादिघासनाचोदितेपु प्रत्यनुकूलेनाभ्यासेन दृढीरतेषु तेपु प्रयुज्यमान समीकरण- प्रयतस्तारदपूर्व विपमभावमुत्थापयेदित्यर्थ । तर्हि विपमध्यवहार- निमित्तक सामुदायिक्योगक्षेमभङ्ग कथ नियायत इत्यत्राह- अविरत्तदशेति ॥ अविरताना-विषयासक्ताना दशा= अवस्था, इन्द्रियसुख यतिरेकेणात्मन स्थिति स्तीति यत् प्राकृत जीवधारण तत्, वर्णाश्रमधर्मयन्त्रण-ब्राह्मणादयश्चत्वारो वर्णा , ब्रह्मचर्या दयश्चत्यार आथमाश्च स्मृत्यादिप्रसिद्धा धर्मविशेवैर्विभक्ता तद्धर्म- मतिलध्य व्यवहरन्तो राशा दण्ड्यन्त इति प्राचीन सम्प्रदाय । ताश नियन्त्रणमपेक्षते अवलम्ब्यावतिष्ठते । रागद्वेषाचव- खण्डितचित्ताना प्रजाना व्यवहारे समत्वमसाध्यमनर्थकर चेति भाय । ननु इति प्रतिवादिसवोधनम् ॥ "परिणामसहस्रदन्तुरो युगधर्मः परित्तिमर्हति । पिपदे फलदाय वा भयेत् प्रकृतिः सा पुरुपैरुपेक्षिवा" ॥४५ वर्णादिधर्माणा तात्पर्य मन्यथान्यथा गृहीतमेतद्देशकालानुरूप व्ययद्वारे स्वीकर्तुमशफ्यमयुक्तमनर्थकर चेति तत्परिवर्तन कार्यमिति पक्षान्तरमाह-परिणामेति ॥ परिणामसदनदन्तुर = परिणाम सदघेण-अनन्तेन परिवर्तनेन, दन्तुर-निस्रोन्नत , उत्कर्षाप. परविपर्यास गत । युगधर्म - पृतनेतादियुगान्तरेषु प्रागनुष्ठितो धर्म । परिवृत्ति - पत देशकालाचतुसारेण विपर्यासन, अईति= क्षमते । धर्मपरिवर्तामुपपप्रमेयेति भाय । सा प्रति " युगात रोपविण्यासारेण पालित कर्तव्यविशेषनिरुद समाय , पुस्पै - परोक्षणाधिशारिमिविचारशीलस्तचरकालिजननाय , उपेक्षिता - यथा तथा या भयत्यिति परिस्यना सनी, विपदे - दुनिशमीप ·30 महात्मानयाणम् सर्गिकरोगः शत्रपीडा चेत्याद्यापदे, कलहाय वा जात्यादिनिय. न्धने जीवितमकारे मिथः पृथग्भावप्रवणतया य माभ्यन्तरः कलह- स्तस्मै, भवेत् विपत्ति कलहं च जनयिप्यतीत्यवश्य धर्मपरिवर्तन कार्यमिति भावः ॥ "कचिदस्तु रिपोरसिया प्रशमो व्यक्तिगते वधोद्यमे । मतविस्फुटिते मदोत्प्लुते सहनं कुत्र शमाय कल्पते " ॥ ४६॥ महात्मना उपदिश्यमाने सहनसमरात्मति नव्ये अहिंसावत- योगे कश्चिद्दोपमुत्थापयति, कचिदिति ॥ चघोद्यमेवधारम्मे, व्यक्तिगते व्यक्तिमाधिते, एकपुरुषाभिते, पकस्य स्वविरोधिजन प्रति “अहमेनं हन्मीति जाते संरम्भ इत्यर्थः । क्वचित् =न सर्वत्र, अहिंसया = नव्यप्रकारकाहिंसाधर्मप्रयोगेन, “प्राणानपि त्यक्ष्यामि न तु सत्यप्रतिष्ठितात् धर्मात् प्रचलिप्यामीति दृढं निश्चित्य विरो- धिकृतहिसाया: सहनेनेत्यर्थः । एतेन हृदये विकसिते, धर्मवी- जाकुरणावकाशे लब्धे, रिपोः धातुकस्य, प्रशमः = स्वानिनिवे- शस्य निन्द्यत्वं परपक्षस्य धर्म्यत्वं च बुध्या हिंसाकर्मतो निवृत्तिः, अस्तु भवतु । कचिदस्तु इत्यस्वरसत्योक्त्या तादृशमशमस्यासाघा- रणत्वं सुचितं भवति । समष्टिगते तु यधोद्यमे नैयमित्याह-मत- विस्फुटितेति ॥ मतानि-स्तवमाहम्मदादीनि तेतुभूतैः विस्फु- टिते-विकसिते, अयथावद्गृहीतवमतधर्माः केचिन्मतान्तरीयाणां हिंसां खमतागमोपदिष्टं धर्म मन्यन्ते । यतो मतामिमानो हिंसा- हेतुतया वर्धत इत्यनुभयः । मदोरप्लुतेमदेन =दपेण, उत्प्लुते- उद्धते । परमकाप्टांगत इत्यर्थः । मतभेदस्पर्धया कार्याकार्यविस्म- रणात् समुदायध्यसनपरे हिंसामिनिवेशे प्रवृत्त इति यावत् । सहन-घातुकमनः प्रशमनायादिसावतिनस्तत्पीडासहनसन्नद्धत्वं ।

·51 पूर्वार्धम् कुत्र कस्मिन् विषये फलाय-प्रतिपक्षप्रशमात्मकायेत्यर्थः । क- रूपते = समर्थ भवति? न कुत्रापि तत् सफलं भवेदित्यर्थः । तथा च नायमहिसोपदेशः समुदायक्षेमकातिभिः स्वीकरणीय इत्यर्थः ॥ "यदकाममभेदभावनं तदहिसेति महात्मनो मतम् । चिदुपाधिसमष्टिरञ्जिनी नवमी सिद्धिरियं हि कामधुक" ॥ अहिंसा नामात्मनि समवाय-संबन्धेन निरूढः संस्कार एच, न तु परमध्वंसकर्मा -भावः केवलमित्युपपाद्योक्तदोपं परिहरति, - यदकाममित्यादिना ॥ अकाम = स्खमाणरक्षणे परप्रशमनै ता योमि- निवेशस्तद्रहितं, अभेदभावन- स्वस्य परस्य च व्यावहारिको जाति- गुणकर्मादिकृतो यो मेदः तस्य परमात्मन्यारोपितस्य नत्वविवेका- दप्रतिभाने, सर्वात्मकत्यानुभयो भवति । तस्य भावनं-संस्कारः फलासक्तिरहिता सर्वसमत्वभावनेत्यर्थः । एवमात्मनि संस्कृते, रागद्वेपादिमालिन्यापगमात् शौचमास्तिक्यं दयादाक्षिण्यमनीत्तु फ्यमित्यादयः, साधिका भायाः प्रकाशन्ते । तत् = तादृशमात्मनो निर्मलत्वं । अहिंसा भावरूपिणी ; हननक्रियाभावो नानादिसा- लक्षणमिति, महात्मनः मतम-महात्मा मिप्रायः 1 चिदुपाघिसम- तिरञ्जिनी येतनस्वरूपां सूक्ष्मशरीरसमष्टिं हिरण्यगर्भसंक्षितां रअयतिस्तत्सायुज्यनाण्याशनुकूलयतीति तथाविधा । इयं- अदिसा, नवमी-अणिमाद्यशमहासिद्धिव्यतिरिक्ता । सिद्धिः- समानुपव्यवहारशक्तिः । कामधुक हि कामं दोग्धि-उपस्थापय- तीति तथा भूता । “मापूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापःप्रविशन्ति पद्धत् । तद्वत् कामा यं प्रविशन्नि स स शान्तिमानोति न काम- कामोति भगवद्गीतावचनमत्रानुसन्धेयम् । “युद्धिानमसम्मोहः ...प्रदिसा...भयन्ति भाषाभूतानां मत्त एप पृथग्विधाः, इति ·32 महात्मनिर्याणम् गीतावचने भावरूपेगैवाहिसा निर्दिष्टा । भूतेपु तत्संपतिश्वेश्वरा- द्भवतीति च स्पष्टम् । अझामस्य कामप्राप्ति म समुद्रस्य नदीजल- प्राप्तिरिय सङ्गवर्जितमौत्सुक्यरहितमविकारजनकं च किमपि सौहि- त्यमेवेति ज्ञेयम् । एवंविधाहिंसाधर्मसंस्कारः समष्टिचैतन्यप्रवृत्ति- नियामकत्वात् पूर्वोक्तदोपरहितो भातीति भावः । " उपपन्नमुदाहृतं तु न कचिदेतत् , समुपास्यते जनः । यदि केवलसाचिकी विधेनरसृष्टिर्भविता कदाचन ॥४८॥ समष्टिसूक्ष्मशरीरतादात्म्यं प्राप्य सामुदायिकहिंसारतिः प्रश- मनीयेति यदुक्तं तदुपपन्नं युक्तियुक्त । किं तु एतत् कचित् न उदाहृतं - तथा प्रशमनं कुत्रापि विपये प्रयोगेणानुभवयोग्य न कृतं । तादृशी सिद्धिर्दिव्यप्रभावरूपा लोके दुर्लभैवेवि भावः । विधे:-ब्रह्मणः, नरसृष्टिः-मनुप्यसृष्टिः, कदाचनअचिन्तनीये पनिश्चित्काले, केवलसायिकी सत्वगुणमात्रोपादाना, भरिता यदि-भविष्यति चेत्, तदा जनै =सामान्य जनैः, उपास्यते - अनु- ठोयते, पतदित्यनुवर्तते । रागद्वेपादिप्रवर्तकेन रजसा मोहजनकेन तमसा च वर्जितः सत्वगुण एक एव ब्रह्मणा रणधुपादीयेतेत्यसंभव पवायम् । तथा च तारशहिंसायोगसिद्धिनोंदाहरणमईतीति प्रति. वादिनोभिप्रायः॥ ननु भारतबन्धमोचनं बहुमाहम्मदसोहदार्जनम् । परमेश्वरमन्दिराविशच्छ्वपचब्राह्मणभेदमार्जनम् ॥ ॥४९॥ पतञ्च बहुप्वयंपदाहतं महात्मनैवेति यादी त्रिभिः पर्दर्श- यति नग्विति ॥ ननु - अभिमुखीकरणाथै प्रतियादिसंबोधनमिदं । भारतबन्धमोचनं-भारत-भूमण्डलस्य, यन्धमोचनं-भागलेया- . . " ·- - पूर्वार्धम् 33 धीनस्वरूपास्वातन्त्र्यस्य भञ्जनं । बहुमाइम्मदसौहदार्जन- बहूनां माहम्मदाना, सौहृदस्य-मैत्रीवन्धस्य, आर्जन-सम्पादनं । परमे. श्वरमन्दिराविशच्छयपचमाह्मणमेदमार्जन परमेश्वरमन्दिर-देया- लयं, आविधतां-प्रविशता, श्वपचाना-चण्डालानां, उपलक्षण- मिदं सर्वनीचजातीनां, ब्राह्मणानां च-मेदस्य, मान-विनाशनं । भाजलेयाधिकारिमिः सह सत्याग्रहादिप्रयोगः, माहम्मदानां हैन्द-- वेषु चिरानुयद्धप्रबुद्धविद्वेषाणां विनंभजनकोनुनयो मततत्त्वयोधन च जास्या कर्मभिराहारादिभिश्च निकृष्णास्वणिकैः स्पर्शनदर्शन- सान्निध्यादिषु निषिद्धाः, श्यपचादय इति, वेदशास्त्रकर्माधिकारा- च्छौचशीलादिभिश्चोत्कृष्टाः पूज्याश्च ब्राह्मणा इति, च यो भेदश्चि- रात् पालितस्तस्य मार्जनाय देवालयप्रवेशनयज्ञ इति भारतभूस्वा- तन्त्र्यलाभाय महात्मना सम्पादितेषु व्यवहारे यहिंसाधर्मसंस्कार पयान्तर साधनमिति भावः ।। जनसम्मतराज्यतन्त्रसंघटनापीठद्धाश्पबन्धनम् । नवलौकिकसन्धिविग्रहाद्यवधातव्यगुणमसाधनम् ॥५०॥ जनसम्मतराज्यतन्त्रसंघटनापीठदृढाश्मयन्धनम-जनसम्म. तस्य-प्रजानां भूरिपक्षानुरोधिनो, राज्यतन्त्रस्य-भरणप्रयोग- व्यवस्थायाः "डिमोक्रसी"तिख्यातायाः, सहटना-तस्याः पीठस्य- आथयस्य, दृढं-स्थिर, अश्मयन्धन-शिलासन्धानं, भरणनियमा- जनप्रतिनिधिभिर्विधातव्यास्तन्निपदणमपि प्रजाभ्युपगतैरपिछतः कार्यमित्यस्य परिष्कृतस्य राज्यतन्त्रस्यानुकूलं प्रजानामाशयसाम- रस्यं, स्वार्थपरित्यागा, परार्थपोषणं घेत्यादि, महात्मना यहुविधे. यपदेशः, भूयिष्टश्च व्यवहारः, एटमिति भावः। नपलौकिक- सन्धियि प्रदापयघातन्यगुणप्रसाधनं-नपु-नधीनपरिकारमयु. ..

·" 34 महात्मनिर्याणम् रेपु, लोकेषु भवन्तीति नवलौकिकाः, सन्धिविग्रहादयः केन कदा कुन कस्यां दशायां सन्धातन्यं विगृहीतव्यमित्यादिरूपेण प्रसिद्धा राजधर्माः। आदिशन्देन यानांसनादय उकाः। त पवावधातव्या:- अप्रमादेन प्रयोकव्याः, गुणा:-राज्यतन्त्राश्रिता धर्माः, तेषां प्रसा- धनं-प्रकण देशकालाद्यनुकूलसंस्कारेण सइटनं । महात्मा हि मुख्येषु राष्ट्रधर्मेपूपदेष्टा तदधिकतानामिति प्रसिद्धम् ॥ चिरमुन्नतजात्यःकृतोद्धरणं चेति यदन्यदीदृशम् । सकलं तदसिया दृढीकृवसवेन महात्मना कृतम् ॥५१॥ चिरं-बहोः कालादारभ्य, उन्नतजात्ययावतोद्धरणं - उन्नता- जातियां तैः ब्राह्मणादिभिः, अघाकृतानां-नीचनिपातितानां, उद्धरणं चेति म उः स्थानेषु स्वीकरणं, तेषां स्वप्रख्यापितेन "हरि- जन् " नाना व्यवहारः, कुलाचारपरिष्करणं, गजकोयाधिकारदानं, वापीकूपघण्टापथेषु, विद्यालयेपु, भोजनालयेपु, प्रादेशिफसांस्था- निकसभासु चोत्कृष्टजातीयः सह समानकक्ष्यायामङ्गीकरण चेत्या- दिभिरित्यर्थः । देवालयप्रवेशनं तु पृथगुतं प्राधान्यादिति शेयम । यत् ईशमन्यत्म्मतविपरिवर्तन, मद्यवर्जन, स्वादिचक्रप्रवर्तन, त्रिवर्गसाधनेषु सर्वत्र समें प्रचोदनं चेति समुदायसइटनाय संप- द्विवृद्धये चोपयुक्तं, तत् सकलं-तत् सर्य, अहिंसया-पूर्वोक्त- प्रकारया, दृढीकृतसत्वेन-दृढीकृतं-स्थिरीकृत, सत्-मनोयलं यस्येति । महात्मना कृतं असाधरणमतिविपममनेकविनजटिलं च पूर्वोतं कर्मजाले स्वकीयाहिंसावतप्रभावेन, साक्षात्परम्परया व प्रयुक्तेन साधितमित्यभिप्रायः॥ "इदमन्यदनन्यगैर्गुणैः स महात्मा यदुपास्यते जनः । विपरीतफला तु सा न किं तदहिसाविनियोगपद्धतिः ॥५२॥ - ।

·पूर्वाधम 35 द्रागप्रपरः प्रत्यवतिष्ठने, इदमन्यदित्यादिना ॥ अनन्यगैः- अन्यादृष्टः, विवेकस्तपो, ध्यान, दीर्घदृष्टिः, सत्यसन्धता, धैर्य- मनुनयपाटवं चेत्यादिमिर्गुणैः =धर्मविशेषैः, स महात्मा, जनैः अविशेषेण सर्वैः, उपास्यते - भाप्तबुद्धघा सेव्यते इति, यत् इदं= अपदानजालं, अन्यत् = कारणान्तरसम्पन्नं, अहिंसाफलस्योदाहर- णतया न ग्राह्यमित्यर्थः । किं तु सा तदहिसाविनियोगपद्धतिः तस्य अहिंसायास्तदुपज्ञाताया इत्यर्थः । विनियोगपद्धतिः-प्रयोग- सरणिः, विपरीतफलान किं-विपरीत प्रतिकूलं फलं यस्यास्ता- हशी न भवति कि? इत्याक्षेपः । विपक्षस्य, प्रशमनायेति प्रयुज्य- माना यथेटमविनेन हिंसामणि साहाय्यं ददातीति भाव ॥ बहुलक्षमिता निरागसः स्वजना इन्त यमक्षयं गताः । विमतस्थविचित्र हिंसया वलिनां नः परिपश्यतां पुरः ॥५३॥ तदेव फलपैपरीत्यमुपपादयति यहुलक्षेत्यादिना ॥ बहुलक्ष- मिता: अनेकसंख्याकाः, यहुलं-अभीक्ष्णं क्षमिताः क्षमाशालिनः कृताः आत्मसंयमविद्योपदेशेनेति चार्थः । स्वसंरक्षणोपायेप्यकृतो- धमा इति भायः । अत एव निरागस.-विपक्षप्रति कुलकर्मघर्जिताः, सजना-स्वसंपन्धिनो जनाः, विमतस्थविचित्रहिंसया-विमत- स्थानां-अस्मद्विपरीतमतधर्मनिष्ठानां, विचित्रया-नानारूपया, शासाच्छेदनमग्निप्लोपणं ताडनमेदनाकर्षणविकर्षणादिकं च कृत्यान्ते जीववियोजनमिति हिंसायां धैचित्र्य योध्यम् । स्वमतविरुद्धाना मारणं स्वधर्म इति ज्ञातिदेषरूपिता मदेन परस्य चित्रय लीलया प्रयतन्ते । धनाहरणादि रसाय ययस्तरसहचरा भवन्ति । यलिनां - देवदादयन, धैर्यण, सेनया च पलयता, परिपक्ष्यतां - साक्षा- दीक्षमाणानां । - मस्साकं । पुर-पुरोमागे, यमक्षयं गता:- ·36 महात्मनिर्वाणम् यमालय प्रासाः मृता इत्यर्थः । अहिंसागभूतात्मनियन्त्रणसंस्कार- यशात् परिकरशून्यतया निष्फलवीर्या वयं जीवन्मृता एतद्वैशस पश्यामो हन्तेति शोके ॥ दुहिता, भगिनी, कुटुम्बिनी जननी चेति विधर्मराक्षसः। अपमानितमर्दिता हताः घलिनां नः परिपश्यतां पुरः ॥५४॥ दुहितेति ॥ पुत्री, सहजा, भार्या, माता चेत्येवं भूता अस्म- दीयाः स्त्रियः। विधर्मराक्षसै.= विधर्माणो-मतान्तरस्थाः राक्षसा इस त, फरकर्मप्रियरित्यर्थः । अपमानितमर्दिताः-पूर्वमपमानिताः पश्चान्मर्दिताः पीडिताः, हता:- अन्ते मारिताः, पलिनां न इत्यादि पूर्ववत् ॥ "निपतन्तु विपक्षरक्षसां पदसंवाहनपुण्यभाविताः । त्रितयाक्षरमन्त्रयन्त्रिताः स्वजनाः कि नरयज्ञपावके" ॥५५॥ मतान्तरीयप्रसादनं स्वपक्षस्य पोपणार्थकमित्युपदेशं कश्चि- शिन्दति-निपतन्तु इत्यादिना-विपक्षरक्षप्त - फ्राणां चिमत- स्थानां । पदसवाहनपुण्यभाविता: = पदसंघाहनं–पादशुश्रूषणं- प्रसादनार्थकानां निकृष्टकर्मणामुपलक्षणमिदं । तदेव पुण्य-शुभ• कर्म, तेन भाविता:-संस्कृताः । स्वजना:-- अस्मदीया.. त्रितया- क्षरमन्त्रयन्त्रिता- प्रितयाक्षरमन्त्रण-"अहिंसेति मन्त्रण धीर्याधिक्यान्मन्नत्वारोपः । तेन यन्त्रिता.-बद्धाः निर्व्यापारी- कृताः । भरयशपायके- नरमेधयागवही, निपतन्तु कि? - पतन्तु पा तथा मरणमिष्टमेय वा इति काकुः । मतान्तरीयहिंसने पुपय- कर्मेति तेषामेतत्कर्म यशवत् पचित्रितमिति तत्र प्राणत्यागेनासदी- यानां पशुत्यलाभोपि तत्प्रसादनोपयोगितया पुण्यसंपत्तये भवतीति - ·। - ॥ उपकार- पूर्वार्धम् 37 बात्र पवने बलवानाकोशो गम्यते । एतादृशं चित्रयधमुपेक्षमाणा देशिका निन्दनीया इति भावः॥ परिहार्यमिदं तु वैशसं न विपद्य विधिदुर्विडम्बनम् । न विनश्यतु हा तपखिनी भुवि वर्णाश्रमधर्मदेवता ॥५६॥ पुण्य, मन्त्रः, यज्ञ इत्यादिशब्दैराक्षिप्तं चैदिकं कर्म स्मरन् कोपि हिन्दुमहासभापक्षीयः प्रवन्धमतिरेवमाह, परिहार्यमित्यादिना । इदं वैशसं तु परिहार्य = पूर्वोक्तप्रकारेण हैन्दवैरनुभूयमानं वैशसं, परिहार्य -केनापि प्रकारेण निय गीयम् । विधिदुर्विडम्बन- विधि:- वेदशास्त्रोपदेशः, “अहिंसा परमो धर्मः", प्रधान.स्यादपकारपरेप्यरौ " इत्यादिः । निषेधस्याप्युपलक्षणमिदं । तेन "माहिस्यात्सर्वाभूतानी"त्यादिरुपदेशविषयसामान्याद्गृहाते । तस्य दु विडम्बन-जातिगुणादिनियन्धनमधिकारं, देशकाला- दिनि-रूपितं प्रयोगमेदं चाविगणय्य पापण्डब्राह्मणपण्डितपामरादि साधारणेन व्यवहारेणानुकरणं, सनातनधर्मनिष्ठानां प्रतारणं था। नविपद्य- नास्माभिः सोढुं शक्यं । तपस्विनी = कृशा, नव्यशिक्षि- तैरुपेक्षितेत्यर्थः । हा - इत्यनुतापद्योतनं । वर्णाश्रमधर्म देवता-- वर्णाः ब्राह्मणादयः, आश्रमाः ब्रह्मचर्यादयः, पते शाने कर्मणि व्यय. साये सेवायां च प्रवृत्ता हैन्दवसमुदायस्य सौभाग्यमैकमत्यमभ्युदयं च पालयन्ति स्म । ते संप्रति क्षत्रियायलम्याभावाच्छिथिलमर्यादा: संघृताः । विद्याभ्यासेनास्तिक्येन पुण्यकर्मणा च चित्तपिशुद्धि- स्तया चात्मनः साधिकश्चेतनाप्रसाद इति यास्माकं पुरुषार्थप्रदा धर्माधिष्ठानदेवता सा । भुविन न केवलमसत्समुदाये प्रशम- फाक्षिणामन्यसमुदायानां देशेष्यपि । न विनश्यतु नात्यन्तिक- मभावं प्राप्नोतु । वर्तमाने धर्मविधवेन्यविनश्यत्स्वरूपा सैघदेवता. -

·38
महात्मनिर्वाणम्
स्मान् पालयेदिति प्रार्थना । एतेन तस्य सनातनधर्मपक्षः साधुतर
इत्युक्तं भवति ॥
"अपि निर्दयरामहस्तगः स कृपाणो न पुनर्भविष्यति ।
यदि शूद्रमुनिर्यदीश्वरो यदि धर्मश्च विभृङ्खलक्रमः" ।।५७॥
पूर्वोक्तरीत्या समुचेजितः कश्चित् सद्यः स्फुरितामः सहसा
दुःश्रवं यचनमित्थमाह, अपीत्यादिना ॥ निर्दयरामहस्तगः- निर्दयः
रामहस्तः श्रीरामभद्रकरः, तं गच्छतीति, स पाणः शम्बूक-
वधार्थ श्रीरामेण प्रयुक्त उत्तररामायणे प्रसिद्धः सनः “रे हस्त!
दक्षिण! मृतस्य शिशोर्द्विजस्य जीवातवे विस्ज शूदमुनौ कृपाणम् ।
रामस्य गात्रमसि दुर्घहगर्भखिन सीताविवासनपटोतरुणा कुतस्ते।"
इति भवभूतिना घर्णितश्च । शूदमुनिः यदि = शुद्रजातीयस्तापसः
भवति चेदित्यर्थः । ईश्वरः यदि तत्साक्षिता स्थितः सर्वशः
सर्वशक्तश्च समष्टिचेतनोपाधिका ईश्वरोस्ति चेत् । धर्मः च -
सनातनधर्मः, विगृहलक्रमः यदि अधिकारादिनियममनादृत्या-
चरितः भवति चेत् तदा । पुन: पश्चायुगान्तरेपि, न भविष्यति
अपि = न भवेदपीति संभावना । त्रेतायुगीयशम्वृकयधो हि धर्म-
स्थापनार्थमीश्वरेण कृतः । सति तत्सहशे धर्मविप्लयन्यवहारे पतत्
कलिकालेपि तत्सरशस्तपस्वी नूनमीश्वर प्रेरितेन केनापि रामेण
निहन्येतैवेति भावः । “यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत!
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहं " इति गीतायचनमत्रानु-
सम्धीयते ॥
इति पक्षविपक्षनिग्रहक्रमसन्नाह विशेषदुर्दिने ।
श्रुतपञ्चमघण्टिकारवस्तनितास्तन्न जनावम्पिरे ॥५८॥

·-खण्डन तस्य उत्तरार्धम् 39 "समदर्शनमिप्यते-इत्यारभ्य चतुर्दशमि पद्ये प्रतिपा- दित प्राक्तन नव्यधर्मप्रश्नप्रतिवचनात्मकं वादमुपलहत्य प्रकृतकथा- मनुसन्धत्ते, “इति पक्ष" इत्यादिना । इति = एचप्रकारेण । पक्ष- विपक्षनिग्रहकमसन्नाहविशेषदुर्दिन= पक्ष -महात्मनोपदिष्ट सत्या- ग्रहाहिंसादि नयधर्मव्यवहाररूप । विपक्ष -तद्विपरीत सनातन धर्मग्रहादि.तयोपिये विवदमानाना मिथो निग्रह नम-खण्डितस्य मण्डन ततो मण्डितस्य च सण्डनमिति पौर्वा पर्यानुवृत्तिः तन य सन्नाहविशेष –परपक्षनिरासकयुक्तिप्रकटना- त्मक परिकरवध , तेन विशेषदुर्दिन-भृशान्धकार., श्रोतृणा- मन्यतरपक्षनिर्णयशक्त्यभायज-यो मोह , “मेघच्छन्नोति दुर्दिन" इति प्रसिद्ध तम प्रसर इति च । यस्मिंस्तसिन्नवसर इति शेष । जना = प्रार्थनमण्डपस्था , श्रुतपञ्चगघण्टिकारवस्तनिता == पञ्चम घण्टाबादनशब्द एव स्तनित ये श्रुत ते । घण्टारवस्यात्र दुर्दिना- नन्तरभवस्तनितत्यारोपोऽतर्कितपूर्ववाद्भयजनकत्याशयेन । चक- पिरे कम्पितवन्त । वादग्रसक्तावधानतया सहसा घण्टाध्यनि- स्तानम्पयदिति भाव ॥ ॥ इति पूर्वाध समाप्तम् ॥ उत्तरार्धम् ॥ अथ तन "महात्मगान्धि कीजय"शब्दस्तुमुलो व्यजम्भत । समविस्फुटितस्तदागपग्रहणोत्कण्ठितकण्ठजः ॥५९ ॥ अथ घण्टाचादनानन्तर, तन% = मण्डपे, तदागमग्रहणोत्कण्ठि तसर्पकण्टन -तस्य-महात्मन . आगमग्रहणे-मागमनशाने, उत्क-

·40
महात्मनिर्वाणम्
ण्ठितानां-उत्सुकानां, सर्वेषां कण्ठेभ्यः जातः, समविस्फुटितः -
समकालमुत्थितः । तुमुलः सङ्कीर्णः । "महात्मगान्धिकीजय"
शब्दः तथाविधः प्रसिद्धो जयघोपः । व्यजृम्भत-अवर्धत ।
उच्चैरभ्यतेत्यर्थः । प्रार्थनसभागमनं पञ्चमघण्टायामेवेति जनाना.
मेवं प्रवृत्त उत्साह इति भायः॥
विषयान्तरमुक्तत्तयो विरलागारविशेषदृष्टयः ।
अभिलक्ष्य किमप्यहो जनाः परमानन्दमभुजतक्षणम् ॥६॥
दुरात्तद्दर्शने जातस्तेपामाहादोवर्ण्यते, विषयान्तरेति ॥ जनाः
- तन वर्तमानाः । विषयान्तरमुक्तवृत्तयः = द्रष्टव्यश्रोतन्यादिभ्यः
शब्दस्पर्शादीन्द्रियार्थेभ्यश्च, मुक्का-निवृत्तावृत्तिर्मनोव्यापारः येषां
ते । पिरलागारविशेपदृष्टयः-विरलागारे-महात्मनो वासस्थाने
विशेषेण दत्ता दृष्टियपां ते । अगारविशेपे-स्वकीयगृहे तदुपलक्षि-
तेपु पुत्रदारार्थेषु च, विरला-स्वल्पा, दृष्टिः-सङ्कल्परूपं दर्शनं
येषां तथाविधा इति च । विरक्ता इति भावः । किमपि वक्ष्य-
माणं महात्मनो रूपं, ब्रह्मेति च । अमिलक्ष्य साक्षात्कृत्य, क्षणं
अल्पकालं । परमानन्द = अस्त्रण्डानन्दं । अभुखत- अन्वभूवन् ।
दृढप्रार्थित्वात् स्वतःप्रधानत्वाच्च गान्धिनः परमात्मनश्च दर्शन-
मतीचाहादायाभवदिति भावः । अब एपणात्रयरहिता योगिनो
निर्वचनीय निर्विकल्पं ब्रह्म साक्षात्कृत्य समाघावात्मानन्दमन्यभूष-
नितिश्लेपेण गम्यमानोर्थः महात्मदर्शनसुखस्य ब्रह्मानन्दसहशत्वं
व्यञ्जयति । अहो आश्चर्यमेतदिति भावः।
निजधाम विसृज्य तोरणादवतीयांवनिमास्थितः प्रभुः।
अनुगृह्य दृशा कृताञ्जलि: चलित: प्रार्थनमण्डपं मति ॥६१॥

·उत्तरार्धम् 41 प्रभुः = महात्मा, निजधाम= स्ववासस्थान । विसृज्य त्यक्त्वा । तोरणात् = गृहद्वारात् । अवनि - भुवं । अवतीर्य-बहिरागत्य, आस्थितः= अवतिष्टमानः सन् | दशा अनुगृह्यसकरुणया दृष्ट्या शुभाशंसनं कृत्वा । कृताञ्जलिः = कृतो विहितोञ्जलिबन्धो येन यस्सै चेत्यर्थः । प्रार्थनमण्डपं प्रति मण्डपप्राप्तिमुद्दिश्य । चलितः = मन्दमन्दं गतः । अनुगृह्येति कृताअलिरिति च वस्य पूज्यत्य- मिव पूजकत्यमपि विषयमेदनिमित्तकं महात्मनावयुद्धमस्तीति तस्य गौरवं दाक्षिण्यविशेष च गमयति । अत्र वैकुण्ठादिनिजधाम त्यक्त्वा भूमौ अवतीर्य कृपाकटाक्षेण भक्तामनुगृह्णानस्य भक्तवत्सलस्य विष्णोवृत्तान्तो व्यज्यते । तत्सादृश्यं च महात्मन इति भावः ॥ परिपावनभारतश्रिया पुरतो दत्तशा सुरक्षितम् । ददृशुः क्षितिचक्रवर्तिनं परितस्तावदहिसया वृतम् ॥६२॥ महात्मागमनं यथादृष्टस्वभावमत्र पञ्चभिः पद्यैर्घयंते, परि- पाचनेत्यादिमिः पुरतः = पुरोभागे, दत्तदृशा = दत्ता-न्यस्ता हक-दृष्टिः यया तथाविधया, परिपावनभारतधिया = परिपावनया- प्रशान्तधार्मिकाचारनिर्मलया, भारत (इन्त्या) मद्दीलक्ष्म्या भारतीय- पुरुपकारदेवतयेत्यर्थः । सुरक्षित- सम्यक पालितं । अहिंसया तदाख्यतस्यसंस्कारवलेन । परितः तावत्-पृष्ठतः पार्श्वतः सर्वत्र च। वृत - घेधितं । क्षितिचक्रवर्तिन-क्षितो सर्वत्र प्रशमोपाय- सिद्धये प्राणान् धारयतस्तस्य चक्रवर्तिपदमभ्युपगतम् । तं महा. स्मानमिति शेषः । मण्डपस्था अपश्यन्नित्यर्थः । अस्य चक्रावर्तिनो पहिरगरक्षार्थ सर्व भारतीयाः पुरतो यान्ति, अहिंसादिना साथि. केन बलेन च स्वयं रक्षित पवेत्यतः न कोपि स्वागरक्षक: पुरुषो नियुक्तोस्तोत्यर्थो गम्यते ॥ .

·42 मद्दात्मनिर्वाणम् मधुरस्मितसुन्दराननं कृतसिन्दूरविशेषकालिकम् । "मनु"ना च त"थाव"या धृतोभयपार्थ करुणाईलोचनम् ।। अत्र चतुपु पद्येपु नियद्धानि द्वितीयान्तानि पदानि अन्तिमेन "ते" इति पदेन विशेषणतयनुयन्ति । मधुरेति ॥ मधुरस्मित. सुन्दरानन - मधुरेण-मनोहरेण, सितेन-मन्ददासेन, सुन्दरं- चारु, आनन-मुखं यस्य तं । कृतसिन्दूरविशेपकालिकं - कृतं सिन्दूरमय विशेषक-तिलक यस्मिंस्तथाविधं अलिफ ललाट यस्य तं । मनुना= 'मनु' गान्धीति प्रसिद्धया महात्मनः स्नुपया। नथा वया="माया" गान्धीति ख्यातया वध्वा च, धृतोमय. पार्श्व-धृते- गृहीते उभयपात्र वामदक्षिणवाहुभागो (आवया- घामः, मनुगाभ्या दक्षिणश्च पाशगृहीत इति पस्तु) यस्य ते । करुणाद्रलोचन - कृपामसृणेक्षणम् ॥ नवसप्ततिवर्षद्धमप्यनतिक्षीणविकस्वरोजसम् । बहुकार्यनिविष्टबुद्धिमप्यवधानातिशयाढ्यमानसम् ॥६४ ॥ नवसप्ततीति ॥ नवसप्ततिवर्षवृद्धमपि - नवाधिकसप्तति- संख्याः वः, वृद्धं-स्थविरं अपि । मनतिक्षीणविकस्वरोजसं = अनतिक्षीण-क्षयाधिक्यरहितं, विकस्वरं-विकसनशीलं, ओज:- शरीरधातूनां तेजः यस्य तं । वार्धक्येपि तेजसः स्फूर्तिः साधिका- हारस्य चित्तप्रसादस्य च फलमिति शेयम् । बहुकार्यनिविष्टबुद्धि- मपि यदुपु कर्तव्येषु, निविधा-प्रविष्टा. वुद्धिर्यस्य तं । तथापि, अवघानातिशयाव्यमानसं - अवधानस्य-समाधानस्य, अतिशय:- उत्पा, ग्रहणधारणादिषु बुद्धिकर्मसु मसाधारणं सामर्थ्यमित्यर्थः। तेन आढय-संपन्नं, मानसं-मनः, यस्य तं । कार्यबाहुल्येपि तस्य स्वाभाविको बुद्धिशक्तिन हीयत इति सत्यसंपदेव गम्यते ॥

·. उत्तरार्धम 43 विकृतावृतमध्यहत्तटश्लयसतावरणोत्तरच्छदम् । चिरसंस्तुतरापकीर्तनप्रवणाकम्पितदन्तवाससम् ॥६५॥ विवृतेति ॥ विवृतावृतमध्यहत्तटश्लथसतावरणोत्तरच्छदं = कचिद्विवृतं, कचित् आवृतं च मध्यं यस्य तथाविधे, हृत्तटे- हृदयतले, श्लथं-शिथिलं यथा तथा सक्तः संबद्धः आवरणार्थक उत्तरच्छदः उत्तरीय यस्य तं । चिरसंस्तुतरामकीर्तनप्रयणाकम्पित. दन्तवाससं= चिरात् संस्तुतं-अभ्यस्तै, रामकीर्तनं-"राम राम" इति नामोच्चारणं । तत्र प्रघणे-प्रवृत्ते अत एवाकम्पिने ईपञ्चालिते, दन्तवाससी-दन्तच्छदौयेन तथाविध | रामनामकीर्तनं हि महा- त्मनो नित्यवतमेव ॥ अविशङ्कमवाप्तवेदिकातलसोपानतृतीयपद्धतिम् । तमवेक्ष्य जना जयारवं कृतवन्तोञ्जलिवन्धबन्धुरम् ॥६६॥ अविशङ्क-विशद्वा-आशङ्का । तदहितं यथा भवति तथा । सर्वेषु स्वकीयत्ययुध्यारूढो विनम्भोनेन व्यज्यते । अवाप्तवेदिका- तलसोपानतृतीयपद्धति = अवाप्ता-प्राप्ता, वेदिकातलस्य-प्रार्थन- वेदिप्रदेशस्य, सोपान-आरोहणास्थानं, तस्य तृतीया पद्धतिः-पतिः येन तथाभूतं, ते महात्मानं । अवेक्ष्य-- दृष्ट्वा, जना:-मण्डप- स्थिताः । अञ्जलिवन्धवन्धुरं अअलियाधेन रम्य, जयारय - जय- घोपं, सतवन्तः, अलि यध्या "महात्मगान्धि की जय" इत्य- कीर्तयनित्यर्थः॥ प्रमदात्ययमूछिते जने समभावापहृताखिलेन्द्रिये । फलितावसरः कलिद्रुमः किल कश्चित् खलराडपागमत् ।।६७ अयसरेसिन पापमूर्ति तं धातुकापशदमत्रावतारयति-प्रम- ·- . महात्मनिर्वाण दात्ययेति ॥ जने प्रार्थनसभासमवेते जनसङ्के । प्रमदात्यय- मूछिसे = प्रमदस्य-महात्मसान्निध्यजन्यस्याहादस्य, अत्ययेन- आधिक्येन, फ्रमातीतेनेत्यर्थः, मूञ्छिते~मोहिते, स्थलकालादि- स्मृतिनाशाद्वियशीकृते इत्यर्थः । स्पृहणीयोपि हर्पस्तावदतिभूमि गतः प्रज्ञाप-राधाय कल्पत इति व्यज्यते । प्रमदात्ययशब्देन प्रकृष्ट उत्कटो मदस्यात्यय इत्यर्थोपि युध्यते । मद्यपानादिमिर्जायमानो मदात्ययरोगः प्रसिद्धः । तस्य हि धीधुतिस्मृतिविभ्रंशो हिताहित. विशेषग्रहणासामर्थ्य व लिगम् । तद्वत् प्रमदात्ययविमूढतयात्र जनैर्विपत्तिद्वारमपावृतं न प्रबुद्धमिति भावः । नवीन भारतराज्य- धर्मपु मद्यपाननिरोधपरो नियमः सुतरां समादरणीय इत्यनेन सूचितं भवति । समभावापहृताखिलेन्द्रिये= समभावेन–समेन मनोविकारेण, महात्मसान्निध्यलाभजन्यया कृतार्थतयेत्यर्थः । अप. हतानि-वशीकृतानि, अखिलेन्द्रियाणि-चक्षुरादीनि यस्य तसिंथ सति, अन्तःकरणस्य चक्षुरादीन्द्रियाणां च तदा महात्मस्वरूपग्रहण- मारे विधान्तत्वात्तत्र स्थितानामितरच्छद्मचेप्यास्वरूपग्रहणे नाभूत् सामर्थ्य मिति भावः । आदरणीयोपि समभायः अस्थाने प्रवृत्तो- नर्थायैवेति व्यजितं भवति । कलितावसरः स्वकार्यसिद्धधनुकृ- लोयमवसर इति कृतविनंभः कलिमः किल= लोकधर्मपरिष्क- रणप्रवृत्तेपु सजनेषु दोपप्रख्यापनपूर्व कलहायमान उन्मत्तोयं भूना. चासत्यादर्जनीयः "कलिद्रम" एवेत्यमेदारोपः। किलेति प्रसिद्धी। कश्चित् अविदितव्यवहार इत्यर्थः । खलराट- सलाना- मृर्मा- णामग्रेसरः, उपागमत्-महात्मनः समीपदेशमागच्छत् ।। उपहस्तचतुष्टयान्तरं मभुवामेतरपार्चमास्थितः । अभिवन्ध सगद्गदखरं किमपीत्यं स जगाद निष्टुरः ।। ६८ ॥

·उत्तरार्धम् 45 उपदस्तचतुष्टयान्तरं - किञ्चिदूनहस्तचतुष्टयममाणं अन्तरं- अवकाशो यस्येति पार्श्व देशविशेषणं । "प्रकोप्टे विस्तृतकरे हस्त." इति तन्मानम् । तथाभूतं प्रभुचामेतरपार्श्व-प्रभोर्महात्मनः, चामे- तर-दक्षिणं, पाच-पार्थदेश, आस्थितः अधिश्रितः सन् , अभिवन्ध= अञ्जलिवन्धपूर्वकं नत्या, मगद्दस्वरं गद्दस्खलितेन खरेण, सःनिष्टुर:=रात्मा, किमपि इत्थं- किञ्चिद्वक्ष्यमाण- प्रकारेण, जगाद - मनवीत् । इदं वस्तुगतमेव । सगद्गदस्वरमित्यु- पत्या चिकीर्पितस्य क्रूरकर्मणः क्रियमाणस्याभिवन्दनस्य चात्यन्तं विसस्यत्वमस्यान्तरात्मनि स्फुरिनमिति द्योतितं भवति ।। ननु चाप्पुजिना विलम्बितं किमपि प्रार्थनमण्डपागमे । द्रुतमुत्तरितं महात्मना “समभूदद्य तथेति सस्मितम् ॥६९॥ तदेववचनमाह, नन्विति ॥ ननु = सुकुमारमेतत्संबोधन, "याप्पुजिगना- बापुजीति हिन्दिभापायां गुरुजनामिधानं सांप्रदा- यिक, तेन प्रार्थनमण्डपागमे = मण्डपप्राप्ती, किमपि-किञ्चित् , विलम्बित -विलम्बः कृत इति प्रश्नार्थकः काकुः । महात्मना, समितं - मन्ददास कृत्या शाहीनं सविसंभ चेति भावः । द्रुतं- जघेन, उत्तरितं - उत्तरं दत्तम्। कथमित्युच्यते । अघ अस्मिन् = भवदुक्तप्रकारेण, समभूत--विलम्बो जान इत्यर्थः । वस्तुतस्तुतत्क्षणागतेन "बल्लभभायि पटेल " महाशयेन सह मिथः किमपि भाषणमवश्यं कर्तव्यमासीदित्येव विलम्बहेतुः अनौपचारिका प्रश्नः नदनुरूपं च प्रतियचनमिति शेयम् ।। इदमन्तरमाप्य दुर्मतिः स निगूढ, नलिकास्त्रमाददे। निचलान च गोलकद्वयं जठरे चैकमयास्य वक्षसि ||७|| , दिने, तथा ·46 महात्मनिर्वाणम् घातुकस्य यूरतमं तत् सर्वमर्मभेदकं कर्मात्र प्रतिपाद्यते, मिति ॥ दुर्मति. दुबुद्धिः। स इद अन्तर-पूर्वोक्तमश्नपति- वचनक्रियापरिच्छिन्नमवकाश | आप्य-स्वकर्मानुकूलतया गृहीत्वा । निगूढं - स्वकचुकस्य कोटरे प्रागेर गुप्त । नलिकास्त्र = लोहगोल- कप्रक्षेपकं नलिकारूपमन । आदये - करे गृहीतवानित्यर्थ । किंच, अस्य -महात्मन । जठरे - उदरदेशे। गोलकद्वय-लोहगुलिका. द्वय । अथ तदनन्तर । यक्षसि हृदयस्थाने । एक गोलक, निच. खान- निक्षिप्तवान् । गोलकत्रयमेवं त्रिवार प्रक्षिप्य स्थानत्रय- दारणं कृतमितीदमपि वस्तुवृत्तम् ॥ सहसा गुरुसाध्वसाइतक्षतमस्तिष्कतया जडीकृतम् । जनताहृदय नभश्च तत् घनहाहारचपूरित्तान्तरम् ॥७१ ॥ तदा तय किं सवृत्तमित्याह, सहसेति ॥ सहसा तत्क्षण गुरुसावसाहतक्षतमस्तिष्कतया - गुरुणा-महता, साध्वसेन- भयेन, आहत-अभिहत, क्षत-मिन, मस्तिष्क-मस्तुलुन, बुद्धेः स्थान येपा ते तथात्वेन । भयाधिक्यान्मस्तिष्कलमवेतासु सिरातु रक्तसम्मर्दस्तेन तद्भेदस्तन इन्द्रियध्वसोपीति वैधकम् । जनता- हृदयं जनसमूहस्य हदयं, जडीकृतं = अचेतन निर्व्यापारमिव च स्तमित्यर्थ । तत् नभश्चतन्मण्डपायच्छिन्नमन्तरिक्ष च । धन- दादारवपूरितान्तर- धनेन-निविडेन, हाहारवेण-वाहेत्यानन्द नशब्देन, पूरित-माध्मातं स्तब्धमित्यर्थ , अन्तर-अन्तर्भाग यस्य तथा जडीरतमेव । क्षणं जना कर्तव्यमुढा पर हाहारव चयुरिति - - - भाव ॥ किमिद घिगितिक्षतक्षरद्रुधिरं वीक्ष्य ततश्च तद्वपुः । रुदितं पतितं च मूछित मनुगान्ध्यापरया जनैः समम् ।। ७२

·-
१
उत्तराधम
47
किमिदमिति ॥ ततश्च = तदनन्तरं च । क्षतक्षरगुधिरं-
क्षतेभ्यः व्रणेभ्यः, क्षरत्-नवत्, रुधिरं-शोणितं यस्य तत् ।
तद्रपुः तस्य गात्रं, धीक्ष्य- दृष्ट्वा, किमिदं चिगिति- इदं किं इति
धिक इति च उक्त्वेति शेपः अत्यन्तमतर्कितत्वात् निन्दनीयत्वाञ्च
वीक्षणक्षणोवुद्धमाक्षेपवचनमेतत् । मनुगान्ध्या - पूर्वोक्तया महा-
त्मनः स्नुपया । अपरया - चशब्दोत्राध्याहर्तव्यः आया गान्ध्या ।
गान्धिशब्दोत्र स्त्रीयाचकत्यात्तल्लिङ्गः प्रयुक्तः । उभयपाविलम्पि-
नीभ्यां ताभ्यां जनै: मण्डपस्थैः, सम-सह रुदितं पतितं चेति
भावेक्तः। सवैस्तै रोदनादि कृतमिति भावः ॥
निहतः स च पृष्ठतः पतन् क्षणमावध्य महामञ्जलिम् ।
जनसेवनमीश्वरार्चनं परतोप्यस्तु ममेत्यशंसत ॥७३॥
निहतः तथामिहतः । स महात्मा च, पृष्ठनः पतन् = पश्चात्
पतन् । क्षण= अल्पे समये, महा महामूल्ये, अखिलातत्या-
दनन्तरालभ्यत्वाच । अञ्जलिं आवध्य = अलिबन्धनं कृत्वा । मम,
जनसेवन जनानां अविशेपेण सर्वेषां योगक्षेमार्थः प्रयतः। ईश्य-
रार्चनं = ईश्वरपूजनं च । परतः अपि अस्तु-परलोकेपि तत् सुकर
भवतु, इति एवं, अशंसत = आशंसितवान् । लोकक्षेमार्थ जीव-
धारणं कुर्चतो महात्मनः सेवकत्वं सेव्यस्य कल्याणाय केवलं भवति,
न तु स्वस्य । ततस्तत्कृतस्यालिवन्यस्य महार्धत्वम् । पतनसमये
कृतोयमालियन्धः वस्तुगत एव । तस्य जनसेवनाद्यभिप्रायकत्वं
तु औचिस्यात् कल्पितम् ॥
नलिकासविदीर्णवक्षसं बत "हा रामिति कम्पिताधरम् ।
निपतन्तमनन्तसत्वमन्वपतद्भूरनुपाश्रया सती ॥ ७४॥

·. 48 महात्मनिर्वाणम नलिकास्त्रविदीर्णयक्षस -नलिकालेण विदीर्ण पक्षो-दृदय. स्थानं यस्य तं, चतन हन्त! “हा राम्" इति-हृदयव्यथायामपि रामनामोच्चारण छत्वा । कम्पिताधरंचलिताघरं । अनन्तसावं-- अनन्तं-अविनाशि सत्वं मनोयलं यस्य. अनन्तस्य शेषस्येव सत्त्व- भूभारवहनसामर्थ्य यस्येति च । तथाविधं, निपतन्तं -पतनक्रिया- नुकूलचेप्याश्रयभूतं । ते= महात्मान, अनु = पश्चात् , भूः भूलोका, भूमिरेव च । अनुपाश्रया सती-निरालम्या भूत्वा । अपतत् - पपात । लोकक्षेमधूर्वहस्य तस्य पतने लोकस्यापि निपातोभयदिति भावः । अनन्ताख्येन शेषेणावलम्बिता भूमिस्तत्पतने यथावश्य पतति तथेतिश्लेपेण तत्साहश्यमुक्तं भवति । सतीति पतिव्रता- वाचकशब्देन भुवो विशेषणं तस्या भर्ना सह पतनवर्णनं च भारत. भूमेः महात्मनः पत्नीत्वं परिकल्प्यवक्ष्यमाणमर्थमासूत्रयति । पत. नायसरे "हा राम्" इति वचनं वस्तुगतमेव । इदं चात्रानुसन्धे- यथा-"तथानिपतितमपक्षीयमाणहृदयस्पन्दमनुत्मान्त- घरमप्राणवर्ग महान्मनश्शरीरं प्रार्थनमण्डपात्स्वयासस्थानमनायि; नव्यभोपज्यकलाविदग्धैठपचरितम; पादोनपष्टघण्टायामेय विर. तस्पन्दं जातमिति, प्राप्तकालमौर्ध्वदेहिकं कर्म च महाहणानण च संविधानेन निर्मितं चेति" ठगितिस्फुटिनोद्धतध्वनिश्रवणत्रस्तवित्तकन्धरा । भरतक्षितिदेवता तु "हा धिगिति प्रेक्ष्य पपात मुछिता ॥ * अत्याहितं, अत्याहित, महो महात्मा हता. गान्धी निद्वतः, वाहतास इत्यादिमिर्भपशोकमू विस्फुरितैः सर्वतः समु- स्थितैराक्रन्दनध्वनिमिर्मारतमण्डलस्यान्तरिक्ष भूकम्भेनेचाग्निपर्धत. स्फुटनेनेव प्रलय धनगर्जनेनेव च क्षोमित चकितं च जातमिति यम् । -- ·उत्तरार्धम् 49 वर्णनीपमर्थजालं भरतक्षितिदेवतामुपाधित्वेन गृहीत्या तश्चेष्टादि- रूपेण प्रकाशयति । जडानामपि देवतात्मकत्वोल्लेखनेन सचेतन- स्वकल्पनं मनुष्यसाधारणस्तावहारश्च सारस्वतसगै शोभावह इति सम्प्रदायोप्रावलम्वितः । ठगितीत्यादिना ॥ भरतक्षितिदेवता तु- ६२ तमे पद्ये महात्मनोहरक्षकस्थाने यस्याः पुरस्ताद्गमनं वर्णितं सा, भरतक्षितेः भरतभुवो, देवता-अधिष्ठानदेवता, सर्वभावेना- मिव्याप्यस्थिता जीवशक्तिः । व्यवहारसाक्षिरूपं तदधिष्ठानं, कर्ट- स्वाधमिमानविशिष्टोहङ्कारश्चात्र देवतापदार्थेयरुद्धः शेयः । ततश्च देवतासंबन्धेनात्र प्रस्तूयमानो वृत्तान्तः भारतीयजनसामान्यमान. यत्वेन विषयत्वेन च संयनातीत्ययसेयम् । ठगितिस्फुटितोद्धत- ध्वनिश्रवणवस्तविवृत्तकन्धरा = ठक् इति उच्चैः स्फुटितस्य-प्रभि. नस्य. उद्धतस्य-उच्चैरस्थितस्य,ध्यनेः-नलिकास्त्राभिघातशब्दस्य, थवणेन-आकर्णनेन, वस्ता-स्वयं चकिता, विवृत्ता-परावृत्ता, च कन्धरा“ग्रीया, यस्यास्तथाभूता सती । प्रेक्ष्य-आलोक्य इदमेवंविधमिति विज्ञानात् मागेयेति प्रेक्षणकर्मानुल्लेखनेन धोत्यते । "हा धिक"= कट! निन्द्यं च इति = उक्त्येति शेषः । मूञ्छिता योघहीना । पपात = अपतत् आश्रयविषयादि विज्ञाननिरपेक्ष- मुत्थितया मुच्छेया तस्यावस्थान्तरस्य तीवतमोद्रेगकारित्वं व्यजितं भवति ॥ असपञ्जसमञ्जसा करे निगृहीतं नलिकास्त्रभीषणे । पुरुषोत्तमघातुकं ततः शवरं सा पुरवस्तमैक्षत ॥ ७६॥ ततः मुच्छ पगमानन्तरं । सा-भारत देवता । नलिकास्त्र- भीपणे-नलिकास्त्रेण तत्संयन्धेनेत्यर्थः, भीषणे-भयजनके, करे- हस्ते, अञ्जसा तत्क्षणे, निगृहीत = बलाद्गृहीत्या निरूद्धमित्यर्थः ।

·52 महात्मनिर्वाणम त्यस्येत्यर्थः, व्यतिरेका-परीत्य, अधमत्यमित्यर्थः, यस्य तथा- विधं, इदं तव मस्तकं- एतत्ते शिर इति उत्तरलोकस्थविशेषणैः सहान्वयः। पापिनां नदनुरूपो निन्धश्चाकारःप्रायोभवतीति स्वभाव पवं वर्णितः ॥ विपतिवहिगोलकं कलिसम्मानितकालकन्दुकम् । प्रसवानिलघटितं न हि स्फुटितं हन्त जगद्विपत्तये ॥१०॥ विपेति ॥ विषगनियहिगोल - विष्ण-मृतिकरौपधेन, गर्मित-अन्तःपूरित, चह्निगोलक-अग्निविकिरणार्थक गोलकं । कलिसम्मानितकालकन्दुकं - संहारयुगदेवतया सम्मानितं-यहु- मानेन दत्तं, कालस्य-अन्तकस्य, कन्दुक-फोडासाधनविशेषः । स्वकर्तव्ये संहारकर्मणि सहायभूताय कालाय सन्तुष्टैन कलिना दत्त. मित्यर्थः, हिंसानुकूलदुर्वासनासम्पन्नमिति भावः । तव मस्तक-- इति पूर्वणान्वयः । प्रसवानिलघट्टिन-प्रसवाथै प्रवृत्तेन सूतिका- निलेन घट्टित-उत्पीडितं, गर्भाशयाद्भपतनावसरे इत्यर्थः । जग. द्विपत्तये जगतो-लोकस्य, विपतिः विध्यसः तस्मै न हि स्फुटिनं =न खलु विभिन्नं, हन्त - इत्यनुतापे । पापपूर्णस्यापि शिरसो निरपाय जन्म तस्य चैव लोकविपत्करं फलमितीश्वरेच्छा वलीय- सीति भावः ॥ गुरुपातकपिण्डदुर्भरं यदनिर्वापिततीवचैतनम् । इह वामन ! ते शिरचिरात् पलिना पादशतेन ताड्यताम् इदमपि तच्छिरसी भर्सन, गुरुपात केति ॥ गुरुपातकपिण्ड- दुर्भरे-गुरुणा-घनेन, पातकस्य-पापस्य पिण्डैन अन्तर्गतावुद- प्रन्धिरूपेण, दुर्भरे-तुमशक्य । अनि पिततीववेतन - अनि- चापिता-अप्रनाशिता, तीमा तीक्ष्णा, चेतना-धुद्धिः यस्मिन् ·उत्तरार्धम् 53 प्रवुद्धमस्तिष्कव्यापारकमित्यर्थः । यत् ते शिर:-योयं तव मूर्घा सः, इह = अस्मिन् मण्डपवैदिकायामेव, हे वामन ! - ह्रस्वगात्र! इदं च निन्द्यतालिङ्गम । बलिना=बलवता, पादशतेन = शतशः प्रयुक्तबहूनां पादपायातः । ताड्यता - महन्यता कन्दुकत्वारोपो दुर्भरपिण्डत्वारोपश्च मनः पादाहतिझोडायोग्यतां ध्यनक्ति । पुरा पादत्रयविक्षेपेण वामनो महायलेर्मूर्धानमपीडयदित्याख्यायते । इदानीं तु महाबलिरनेकैः पादाघातैमनस्य शिरस्ताडयेदित्यर्थः शब्दशक्त्यागम्यते । हरेरपि स्वदुष्कर्मफलानुभयो दुर्निधारा, किमु वक्तन्य मनुजानामिति प्रकृतार्थनास्य संवन्धो शेयः ॥ उदरे कुलधूमकेतुमुत्कटपापं दधती निशाचरम् । जननी, तब सूतिकागृहं प्रविशन्ती यत किं न संस्थिता ॥ ८२ उदर इति ॥ कुलधूमकेतुं वशनाशकमुत्पातभूतं । उत्क्ट- पापं उद्विक्तपापमृति । निशाचरं--राक्षसं त्यामिति शेपः । उदरे = जठरे, दधती वहन्ती। तव जननी-स्वन्माता | सुतिगृहं-- प्रसवालयं । प्रविशन्ती गच्छन्ती। किं न संस्थिता=कुतो वा न मृता, यतेतिखेदे । गर्भस्य पापवैभवेन प्रसवपूर्वक्षणे माता यदि निहन्यते तहि तदेवचरमित्याशयः विधिना तथान कृतमिति खेदः॥ वनिताधनमानकामिपु प्रतिपक्षपतिपत्तिजृम्भितः । कलहः, कलिवैभवात् , कचिन्महतोप्यापदि पर्यवस्यति ।। ८३ चित्तविक्षेपो हि परा काष्ठां गतश्चिरं नावतिष्ठते । अतोत्र जातोहेतुचिन्तावसर इति तथा वय॑ते, वनितेति ॥ वनिताधन- मानकामिपु-यनितां धनं मानं च कामयमानेपु जनेषु । प्रतिपक्ष- प्रतिपत्तिजृम्भिता प्रतिपक्षस्य-स्खबिरोधिनः, प्रतिपत्तिः शानं .

·50 महात्मनिर्याणम् द्रुतमागत्य बिरलारयकिहरः कश्चित्तं तथा न्यसेत्सीदितिवस्तु- गतम् । असमञ्जसं = दुराचारं । पुरुषोत्तमघातुकं- पुरुषोत्तमम्य महात्मनः भगवतः श्रीकृष्णस्य च, घातुर्क- हन्तारं । तं शयरं- व्याघसदृशं तं, व्याधमेय च, पुरतः, ऐक्षत- अपश्यत् । यथा शयरः कश्चित् पुरा भगवन्तमनाततायिनमस्त्रेण जघान तथा महात्मानमपीति सादृश्यं योध्यम् ॥ अथ दुःसहरोपभीपणभृकुटित्रासितलोकलोचना । शप, तर्जय, भर्सयेति सा भृशमाक्रुक्षदरुन्तुदाक्षरम् ।। ७७॥ अथ ईक्षणानन्तरं, सा= भारतदेवी, दुःसहरोपभीषणभृकुटि- त्रासितलोकलोचना- दुःसहेन, रोपेण-क्रोधेन, भीषणया-भय- प्रया, सुकुट्या-भृकुटिः ललाटभ्रसवोचनादिकृतः ऋरो मुख- विकारः, तेन त्रासितानि-भयप्रकम्पितानि, लोकानां पश्यतामि- त्यर्थः, लोचनानि-ईक्षणानि यया तथाविधा भूत्या। शप, तर्जय, भसय इति शापं, तर्जन, भर्सन च कुर्वन्ती । अरुन्तुदाक्षरं-मर्म- भेदकाक्षरमयं यथा तथा । तं = समुद्दिश्येत्यर्थः । आक्षत् - उपक्रोशनमकरोत् । शापादिभिस्तमगई यदिति भायः॥ नरकागमसिद्धराक्षसव्रतदीक्षान्तनितान्तदर्पितः । ध्रियसे खल! ते शिरः पतेत् सपदीरम्मदवतिपादितम् ॥ ७ तमेव शापादिप्रकारमाह द्वादशभिः नरकेत्यादिभिः। नरका- 'गमसिद्धराक्षसवतदीक्षान्तनितान्तदर्पित:- नरकप्राप्तिहेतुहिंसादिकं ये स्वधर्म पश्यन्ति तेषां समय एवात्र नरकागम इत्युच्यते । तत्र सिद्ध प्रसिद, राक्षसपतं-क्षसामुचितं प्रियं च हिंसामधानं व्रत-नियमः वस्य दीक्षा-गुरूपस्थानमारभ्य मुख्ययक्षपर्यन्ते पु ·, उत्तरार्धम् 51 3158 कर्मसु क्रमेण प्रवृत्ति , तस्या अन्त -अन्य कर्म, सर्वदोपपरिहार• पूर्वक व्रतस्य पुरण तेन नितान्तदर्पित -अनन्यसाध्यो महाफलश्च गान्धियधात्मको मे यश सप्रति सपूर्ण इति महताहङ्कारेण समु. अतः । त्व हे खल! मूर्य! धियसे - अवतिष्ठले । अद्यापि जीय सीति काकु । ते शिर = तर मूर्धा, इरम्मदवहिपाटित - मेघ ज्योतीरूपेण वहिना विदारित सत् । सपदि पतेत्-द्राफ भूमी पतिप्यति । बज्रपातेन स्फुटितस्ते मूर्घा पतत इति शाप । अत्र, राष्टियस्वातन्त्र्यसिद्धयर्थ, घेदशास्त्रविधिलहनेन चण्डालद्विजाये- कीकरण, माहम्मदादिमतान्तरीयप्रसादनाय हैन्दवानागनेकवेश- सानुभवस्तथाविध बहुमुख सनातनधर्मप्रतिकूलमुपदिशति, करो. ति, कारयति चाय महात्मेति चिराजात केपाचिद्विरोधो, पैरस्य, प्रतिकारेच्छा च सभ्यान्तर्विवृद्ध परिणतमेव महात्मनो वधाय कमणि नृशसमचोदयदिति भारत सर्वत्र प्रवृत्ताचस्तुगति राक्षस- व्रतदीक्षारूपेण व्यखिता। इदमुन्मदसर्पवीक्षण नतयोण तनुरोम धूसरम् । तव मस्तकमुत्तमाङ्गताव्यतिरेक यदुलादुर्भगम् ॥७९॥ मूर्ध पातो विरताकारत्वेनापियुक्त पवेति प्रदर्शयति । इद- मुन्मदेति ॥ उ.मदसर्पधीक्षण- उन्मदस्य-शुभितस्य, सर्पस्य फणिनो वीक्षणमिव दर्शनमिय घीक्षण-दर्शन यस्य तत् भीपात्या. दिति भाय । नतधोण-नता नम्रा, घोणा नासा, यस्य नत् । तनुलोभ-तनूनि सरयया रूपेण च स्वल्पानि लोमानि यस्य तत् । धूसर गर्दमस्येव धूम्रपणे । यस् उलकदुर्भग-उलूपस्य कौशि- फस्य, शिर इयेस्यर्थ , दुर्भग-निन्द्याकार । उत्तमाताव्यतिरेक- उत्तम-श्रेष्ठ, मार-मययय तस्य भायस्तत्ता, तस्या उत्तमान- - ·52 महात्मनिर्याणम् त्वस्येत्यर्थः, व्यतिरेकः-परीत्य, अधमत्वमित्यर्थः, यस्य तथा- विधं, इदं तव मस्तकं एनचे शिर इति उत्तरश्लोकस्थविशेषणैः सहान्वयः। पापिनां नदनुरूपो निन्द्यश्चाकारःप्रायोभवतीति स्वभाव एवं वर्णितः॥ विषगर्भितवहिगोलकं कलिसम्मानितकालकन्दुकम् । मसवानिलघट्टितं न हि स्फुटितं हन्त जगद्विपत्तये ॥१०॥ विपेति ॥ विषगर्भितवहिगोलकं = विपेण-मृतिकरौपधेन, गर्मितं-अन्तःपूरितं, चगिगोलक-अग्निविकिरणार्थक गोलकं । कलिसम्मानितकालकन्दुकं -संहारयुगदेवतया सम्मानितं-बहु- मानेन दत्तं, कालस्य-अन्तकस्य, कन्दुकं-क्रीडासाधनविशेषः । स्वकर्तव्ये संहारकर्मणि सहायभूताय कालाय सन्तुऐन कलिना दत्त- मित्यर्थः, हिंसानुकूलदुर्वासनासम्पन्नमिति भावः । तव मस्तकं- इति पूर्वणान्वयः । प्रसधानिलघट्टितं प्रसवार्थ प्रवृत्तेन मृतिका- निलेन घट्टित-उत्पीडित, गर्भाशयाद्भपतनावसरे इत्यर्थः । जग- द्विपत्तये-जगतो-लोकस्य, विपतिः विध्वसः तस्मै न हि स्फुटितं - न खलु विभिनं, हन्त = इत्यनुतापे । पापपूर्णस्यापि शिरसो निरपायं जन्म तस्य चैवं लोकविपत्करं फलमितीश्वरेच्छा पलीय- सीति भावः। गुरुपातकपिण्डदुर्भरं यदनिर्वापिततीवचेतनम् । इह वामन! ते शिरश्चिरात् वलिना पादशतेन ताइयताम् ।। इदमपि तच्छिरसो भर्त्सनं, गुरुपातकेति ॥ गुरुपातकपिण्ड- दुर्भर - गुरुणा-घनेन, पातकस्य-पापस्य पिण्डेन अन्तर्गतायुद- प्रन्धिरूपेण, दुर्भर-धतुमशक्यं । अनिर्वापिततीवचेतन - अनि- पिता -अप्रनाशिता, तीवा-तीक्ष्णा, चेतना-बुद्धिः यलिन् ·, उत्तरार्धम् 53 प्रयुद्धमस्तिष्कव्यापारकमित्यर्थः । यत् ते शि:- योयं तय मूर्धा सः, इद = अस्मिन् मण्डपवेदिकायामेव, हे वामन! = हस्खगात्र! दं च निन्द्यतालिमम । बलिना-बलवता, पादशतेन- शतशः प्रयुक्त यहां पादपाघातैः । ताडयता = अहन्यतां कम्दुकत्यारोपो दुर्भरपिण्डत्यारोपश्च मूधः पादाहतिकोडायोग्यता व्यक्ति । पुरा पादप्रयविक्षेपण यामनो महाबलेर्मूर्धानमपीडयदित्यारयायते । इदानीं तु महायलिरनेकैः पादाघातैमनस्य शिरस्ताडयेदित्यर्थः शब्दशक्त्यागम्यते । हरेरपि स्वदुष्कर्मफलानुभयो दुर्निवारा, किमु वक्तव्यं मनुजानामिति प्रकृताधेनास्य संवन्धो शेयः॥ उदरे कुलधूमकेतुमुत्कटपापं दधती निशाचरम् । जननी, तब सूतिकागृहं प्रविशन्ती चत किन संस्थिता ।। ८२ उदर इति ॥ कुलधूमकेतुं वशनाशकमुत्पातभूतं । उत्कट- पापं- उद्रिक्तपापमृति । निशाचर राक्षसं त्यामिति शेषः । उदरे जठरे, दधती घदन्ती। तब जननी-त्यन्माता । संतिकार प्रसयालयं । प्रविशन्ती-गच्छन्ती। किं न संस्थिता - फुतो धान मृता, यतेनिरोदे । गर्भस्य पापवैभवेन प्रसवपूर्वक्षणे माता यदि निहन्यते तर्हि तदेवयरमित्याशयः। यिधिना तथान एतमिति सेदः॥ वनिताधनमानकामिपु प्रतिपक्षपतिपत्तिम्भितः । फलदः, कलिंबभवात् , चिन्महतोप्यापदि पर्यवस्यति ।। ८३ चित्तविक्षेपो हि परी काष्टां गतश्चिरं नावतिष्ठते । अतोन अतोनुचिन्तायसर इति तथा ययेते, पनितेति ॥ पनिताधन- मानकामिपु-यनितां धनं मानं च परमपमानेषु जनेषु । प्रतिपक्ष- प्रमिपत्तिम्भिता प्रतिपसस्प-विरोधिनः, प्रतिपत्तिः पाने ·54 महात्मनिर्वाणम् तेन जम्भित:-प्रवृद्धः । फलहः = विग्रहः । फचित् = कुत्रचिद्वि. पये । कलिवैभवात् कलिकालमहिना । महनः = महापुरुपस्यापि । आपदि =विनाशे। पर्यवस्यति परिसमाप्यते । घनितादिहेतुके कल हे ईदशी विपत्तिरभ्युपेयत पवेत्यर्थः । न हि कश्चन हेतुरीदृशो न च वृत्तः कलहस्तथाथवा । तब राक्षसवेदचोदितो नरमेधः कलिदैवतो ह्ययम् ॥८४ ॥ न हीति ॥ ईदृशः= उक्तरूप.। कश्चन- कोपि । हेतुः वीज। न हि न खल्वस्ति । तथा = परस्परसघनरूप. कलहः न वृत्तश्च - न प्रवृत्तश्च । फलहस्य हेतु स्वरूप च न इष्टमित्यर्थः । अथवा पक्षान्तरे, अय= महात्मनो बघ । तय=ते । राक्षसवेदचोदितः राक्षसागमे विहितः । हिंसनमानात्मकत्यात्तथा कल्पितः । कलि- दैवत = कलि देवताक , कलिप्रसादार्थकः, नरमेध हि-तनामको यज्ञ पवेत्यर्थः । पापकर्मणि कौतुकारवया कृतमिद कर्म कारण- विशेष नापेक्षत इति भावः॥ ननु, येन समत्वदर्शिना भुवनं सर्वमहिसया जितम् । मनुजाधम ! साधितं त्वया किमकाण्डे तमभिन्नता छलात् ।। ननु मनुजाधम!-मूढ!, समत्वदर्शिना=सर्यानपि समभा- वेन पश्यता । येन- महात्मना । सर्व भुवन-सर्वलोक, अहिंसया -हिंसारहितेन घौण करणेन, जित-वशीकृतं ! लोकानुप्रदाय जीवन्त पूजनीय त, छलात्- व्याजेन, अकाण्डे = कारण धिना। अभिनता=निगृह्यता, त्वया । किं = कि प्रयोजन, साधित. समार्जितमित्याक्षेपः । यध्यनिरूपितं कारणमनधिगत्य रतो वध- स्तरकर्तुरुन्मादप्रयुक्त एघेति भाव.॥ 1 ·उत्तरार्धम् 55 अनिदानमष्टलक्षणं दुरुद च भुजङ्गदशनम् । यदि तद्विपशल्यमुक्तये नियति धिम्यमपक्षपातिनीम् ॥८६॥ तदेव प्रकारान्तरेणाद - अनिदानमिति । अनिदान हेतु- रहित । अष्टलक्षणं = अदृष्ट-अज्ञातं, लक्षणं-पूर्वरूपं यस्य तादृशं । दुरुदक = दुष्ट उदः-उत्तरफलं यस्य तत् असहानेका- नर्धजनकमिति भावः । भुजङ्गदशन- सर्पदंशन, तदात्मको गद इत्यर्थः । अस्यागन्तुकत्वानिदानपूर्वरूपसंप्राप्तिग्रहणद्वारा रोगनिर्ण- यश्चिकित्साचिन्तनं च दुर्घटमिति भावः। एतच्च दंशन, तद्विपशल्य- मुक्तये यदि - तस्य सर्पस्य, विपशल्यं-शल्यवत् स्वदुःखजनक खविपमेव, तस्य मुक्तये-विसर्जनाय भवति चेत् । परदंशनेन खविपमुक्तिः भुजङ्गस्याश्यासं जनयति चेदित्यर्थः । यमपक्षपातिमी - यमस्यान्तकस्य पक्षे- साये, पतति-संवनातीति, यमप्रिया- धायिनीमित्यर्थः । नियति लोकस्थितिनियामिकां प्रकृति । धिक - सैवनिन्दनीयेत्यर्थः । भुजङ्गशब्दो वृथा परपीडक स्खलमप्यमि. धते । तत्कृत दंशनं पीडमिति चार्थो शेयः । सर्पाः केचित् कदाचित् स्वदंष्ट्रायां सञ्चितेन विपेण पीडिताः उन्मत्ताः परदेशने. नाभ्यासमर्थयन्त इति प्रसिद्धिरत्रानुसन्धेया ।। अनवद्यममित्रदक्षिणं तदहिसायवमीवरेर्पितम् । हृदयं, क महात्मनः क ते व्यतिरेकोप्यनयोर्न मृष्यते ॥८७॥ नियतिहेतुकत्येगि महात्मनो हृदयदारणकर्ता पापिष्ठो नोपेक्ष. णीय इति तद्धृदयमेदं परामृशति अनवधमिति ॥ अनवयं रागद्वेपादिरातकैतवरहितं । अमिप्रदक्षिणं- अमिन्ने शनायपि दक्षिणं-अनुकूलं, अदिसायतं = हिसैव प्रतं यस्य तथाविधं । ईयरे सर्पनियामके समष्टिचैतन्ये । अर्पित-कर्मफलस्येभ्यरा.

·56 महात्मनिर्वाणम् णेन सङ्गवर्जितमित्यर्थः । एवं विघं महात्मनो हृदयं, क- कुत्र, तय हृदयं = पापपहिलं, क-कुन । उभयोमद्ददन्नरमस्तीत्यर्थः। अनयोः =महात्मनस्तव च हृदययोः । व्यतिरेकः = पूज्यत्वापूज्यत्वयोधकं लक्षणमेदनिरूपणमपि । न मृष्यते-न क्षम्यते विवेकिमिरिति शेषः । निन्दार्थमपि त्वद्धृदयस्मरणं दुःसहमिति भावः ॥ हृदयं हि महात्मगान्धिनो मम चाभिन्नमभौतिकं दृढम् । प्रहरन्तमभिच्छिनत्ति यत्मतिघानो बहुजन्मभीपणः ॥ ८८॥ महात्महदयस्य पूज्यत्वे हेतुविशेपमाह-हृदयं हीति ।। महा- स्मगान्धिना, मम, च हृदय, अभिनं-एक, भारतीयहदयसमष्टि- तादात्म्यमापन्नं नदित्यर्थः । अभौतिक-भृतगुणानुपरुद्धं सूक्ष्म चेतनात्मकमित्यर्थः । दृढं = यलिष्टं अभिघातक्षम । यत्प्रतिघातः यस्य-हृदयस्य प्रत्याघातः, आहननस्य यो वेगो हढे लक्ष्ये प्रतिरुद्धो बलानिवृत्त आहन्तारममिहन्ति स एव प्रत्याधातो नाम । स बहु. जन्मभीषणः = यहुपु जन्मसु भय जनयन् । प्रहरन्त अमिहन्तारं, ताशवेगारम्भकमित्यर्थः । अमिच्छिनत्ति - भिनत्ति । अयमन निष्कर्षः, यथा-हृदयं हि रक्तमांसादिमय भौतिक वस्तु । तत्र तादात्म्य संवन्धेनाभिव्याप्य स्थिता चेतनशक्तिरिति चेतनास्थान तदुच्यते । एवं च जड चेतनं, स्थूलं सुक्ष्म, चेत्या- दीनां द्वन्द्वधर्माणामिदमधिष्टानं भवति । जन्मसिद्धस्तस्य भौतिक आकार आशरीरना शमेकरूप एवावतिष्ठते । चेतनभायस्तु याही- रान्तरेच हेतुभिर्वधते, हीयते. विपरिणमते च । तत्र शास्त्रज्ञानं, धर्मनिष्टा, सत्सलो, मैञ्यादिगुणाभ्यासश्च दृदयस्य चेतनभावमुप. वृहयति । तद्नं रागद्वेषमोहादिरूपं मालिन्य विशेषयति च । विवृद्ध विशुद्ध चास्मिन भाये हृदयस्य विकासप्रतिरोधको विषय- व्यक्तमव्यक्ता -- ·उत्तरार्धम् 57 घासनायन्धः स्वयं भिद्यते । मिनसेतुबन्धश्वेतनाप्रवाहः स्वतन्त्र श्चिन्मयेन स्रोतसा देशान्तरं रूपान्तरं या गच्छति; व्यक्तिविशेषो. पाधिमनिलय प्रवृत्तोयमखिलव्यक्तिसाधारणमाश्रयमचाप्य सजा. तीयविजातीयवगतमेदशून्य सर्वान् भावानात्मनि विभ्राणः सर्व- हृदयसायुज्यं प्राप्नोति । ज्ञानात्मिका लिद्धिरियमभ्यासेन दृढीभूता महात्मनां दिव्यत्वमीश्वरत्वं च प्रसाधयति । परिपाकहीनताप्रयुक्तः कालादिनियन्धनधात्र जायमानो फलभेदस्तूपाधियशाद्दर्निचार एव॥ एवं च पूर्वोक्तसंस्कारसम्पन्न महात्मनो दृश्य भारतीयसर्थ- व्यक्तिहदयमभिव्याप्य सत्संस्करणपूर्वक समान प्रयोजनमभिलक्ष्य सममेव प्रवर्तत इति, गुणेन क्रियया च समानत्वं तयोरभेदकारणं सम्पन्नमेव । अतः साधूक्त "हृदयं हि महात्मगान्धिनो मम चाभि- नमित्यादि । दृढत्य पुनस्तस्य यलिष्ठत्यादमे द्यत्यायोक्तम् । परि- च्छिन्नं भौतिकं च गुणमनिवर्तमान महदेतचैतन्यं स्वरूपे स्थित- ममेद्यं सदा प्रत्याघातगप्रवर्तक चेति भावः । एतेनास्मिन् जन्मनि जन्मान्तरेपुच त्यामेप ब्रह्मराक्षसस्तयेत् भीपयेदभिहन्याचेत्युक्तं भवति । तव चापिशाचहुंकृतैभृशमाध्मातनिरुद्धपीडितम् । हृदयं नरकोत्सवध्वजोदरणार्थ समये स्फुटिप्यति ॥ ८९ ॥ घातुरहदयस्य भाविनी दशामाद-सय चेति ॥ तय हदयं च, अपिशाचहुरते: मध-मदारमहरयाजन्यं पापं, सदेवपिशाचो- घोरपदः, तस्य कृतः हुशारी, तस्मयुक्तन पातेनेत्यर्थः । भूश- भत्यन्तं । भाध्मातनिरुद्धपीडित - माध्मातं-पूरित, निगमं-- विप्राध, पीडित-सम्मतिं च सत् । नरकोरसमध्यजोधरणाय - ·58 महात्मनिर्याणम् नरकलोके य पापिना चित्रप्रदर्शनमीपण , उत्सव = प्रेतपिशा- चादिसम्मेलनमहामह , तस्य धजोद्धरण-पताकासमुत्थापन, तदर्थ तन्निर्वहणार्थ । समये = परिणतेवसरे । स्फुटिष्यति विभिधेत । नरकोत्सबारम्मे मुरय कर्म धजोद्धरणात्मकमेतद्धद- यकरण्डकस्फोटनपूर्वक भवेदित्यनेन, पापस्य सर्वातिशायित्वमसह्य वेदनाजनकत्व च व्यजितम् ॥ यदि गूढचरैः स रक्षितो भटकल्पैर्न भनेदिय विपत् । तदनिष्टमिति त्वसाम्प्रत न हित स्वादु च सर्वमोपधम् ॥९॥ अथ किञ्चिच्छान्तरोपेव स्वकीयानामपराधं परामृश्यानुतप- तीत्याह-यदीत्यादिना ॥ गूढचरै = गूढ अन्यैरविज्ञात यथा तथा चरद्धि । भटकलो = अव्यक्तपरिकरत्यात् भटसहशैरङ्गरक्षा- पुरुपै । स महात्मा रक्षित यदि पालितश्चेत् । इय विपत् = एपा आपत् । न भवेत् =न भविष्यति। तत् = अङ्गरक्षकसाहचर्य अनिए = महात्मनो नेट " इन्द्रियसुखसर्वस्व परित्यज्य परार्थमीश्व रेच्च्या चा जीवतो मे भौतिक रक्षाकर्म नापेक्षित निष्फल चेति विनमातिशयादहरक्षा चिन्ता महात्मना बहुशो निरस्ताभूदि ति यस्तुवृत्तमयानुसन्धेयम् । इति तु असामत- एविधेन हेतुना कर्तव्य तदुपेक्षित चेत् तदयुक्तमित्यर्थ । हि-यस्माद्धेतोः । सर्व औपध= औपधशब्दोघ दु खपरिहरणोपायमाप्रमुपलक्षयति । स्वादु • मधुर । हित च = दोपनाशोपयोगि च न भवति । महात्मन पक्षमविगणय्य तथा करणे न दोप इत्यभिप्राय । वस्तुतस्तु प्रार्थन- मण्डपे समवेताना परीक्षणार्थ पालक (Police) पुरुषाणा विशति सैनिकाना निश्च नियुत्ते आस्ताम् । अवसरेस्मिन् देयातेपा प्रमाद हवाजायत।

·उत्तरार्धम् 59 । "पुरुषोपि करोति नाखिलं विधिरेवेति महात्मनोदितम् । उपसि, स्वयमेव, वेद कस्तदयं सायमुदाहरेदिति ॥ ९१ ॥ सर्चमीश्वरः करोति कारयति चेति कथमस्माकमत्रापराध इति पक्षं निराकरोति महात्मवचनेनैव-पुरुपोपीति ॥ पुरुषोपि- मनुजोषि। करोति = कर्मसु स्वयं प्रवर्तते । विधिः एव- देवमेव । अखिलं न- सर्व कर्म न करोतीत्यर्थः । इति एवं । महात्मना स्वमाणत्यागदिवसेस्मिन्, उपसि - पूर्वाह्ने । स्वयमेव=न केनापि पृप्टेन इत्यर्थः । प्रसङ्गात्, उदित= उक्तं, इदं च वस्तुवृत्तं । सायं = तस्मिन्नेयापराह्ने । अयं-महात्मा । तत् = स्ववचने । उदाहरेत् = निदर्शयेत् । इति कः वेद = को जानाति । तदानीं नवचनस्यैवंविधा, पापिनः कस्य पि पौरुपाभासेन देहत्यागात्मकः, परिणामो न प्रवुद्ध इति भावः । भयमस्य मुनेनिरागसः कृत इत्याप्तजनैरुदासितम् । रघुवीरहतं तपस्विनं फिल शम्युकममी न चास्मरन् ।। ९२ ॥ हन्तास्याप्तमित्राणामुदासीनत्ये कोहेतुरित्याद-मुनेः-जिते- न्द्रियस्य रागवर्जितस्य । निरागसः = निरपराधस्य द्वेपरहितस्य । अस्य-महात्मनः । फुतः कस्मात् जनात्, भय पीडाशहा, न फुतोपि मेव्यमस्तीत्यर्थः। इति एवं मत्वा । आप्तजनैः सुहद्भिः। उदासितं- पापशहां धिना स्थितम् । प्रमादोयमित्याद-तपस्विनं मपसि स्थितं । रघुवीरहत-धीरामचन्द्रेण इतं । शम्यूक-तभा- मगई। किल-प्रसिद्धी, ममी- सुहृदः । न चास्मरन्न स्मृतपसः । उत्तररामायणीया पतरकाध्यस्य ५६ तमे पचप्याख्याने प्रदर्शिता कयाधातुसन्धेया । अपराधामापः पुण्यं तपश्चात्र ग किशिदुपारोतीति मायः - ·60 महात्मनिर्वाणम् स्थितिकर्मणि तद्वपुर्विधोः करणं नश्यति नैव देवतः । इति विश्वप्तता च विस्मृतं भगवद्वेधिकिरातसाइसम् ।। ९३ ।। वैष्णवत्वमप्यत्राकिञ्चित्करमित्याह-स्थितिकर्मणीति ॥ तद्- वपुः तस्य देहः । स्थितिकर्मणि-जगद्रक्षाकार्ये । विघोः विष्णोः । फरणं = उपकरणं । सत्यधर्मादिपालनेन लोकस्थितिकार्य महात्मा विष्णोः सहकारीत्यभिप्रायः । ततः देवतः= विधेः सकाशात् । नैव नश्यति 'न विनश्यत्येव । इति-एवं । विश्वसता विश्वास- यता, जनेन च । भगवधिकिरातसाहसं भगवधिनः-भगवन्तं श्रीकृष्णं विध्यतीति तथाविधस्य, किरातस्य साहसं-विचार- गहितं कर्म । विस्मृतं न प्रबुद्धम् । विष्णोरक्तारः पुरुषोत्तमः किरातेन हतः किं पुनरन्य इति भावः ॥ न हि कोपि तडित्करण्डवत् वपुरस्य स्पृशति स्वमृत्यवे । इति वद्धसमाधयोधुना न विदुः किं मदनस्य विक्रमम् ॥ ९४ आस्मनाशभयादप्यस्य प्रतिकूलं कश्चिन्न करोतीति पक्षोपि न युक्त इत्याद-न हि कोपीति ॥ तडित्करण्डवत् विधुच्छपस्या- धारभूत करण्डकमिय स्थितं । अस्य गान्धिनो, वपुः=गा। खमृत्यवे - कर्तुः मृतये । फोपि न स्पृशति= फश्चिन्नाझामतीत्यर्थः। यथा तडित्करण्डकस्पर्शस्य फलं स्वमृत्युरेव तथा महात्माभियोग- स्थापीति भावः । इति -पवं । यद्धसमाधयः- पद्धः दृढीकृतः, समाधिनिश्चयो येस्ते । अधुना अलिन् वर्तमानकाले प्रवृत्तं । मदनस्य = "मदनलाला"ख्यस्य कस्यचिद्वालिशस्य । विक्रम-परा- क्रम, म विदुः किन जानन्ति या इत्याक्षेपः । कतिपयदिनेभ्यः प्राक् महात्मनिग्रहार्थे “योय"प्रक्षेपणं कृतवान् मदनलाल राज- ·भारमान उत्तरार्धम् 61 पीयैर्यद्धश्चास्तीति यस्तु मत्रानुसन्धातव्यम् । अत्र मदनस्य मन्म- यस्य मदतपोभनाधक पराममध प्रतीयते । मात्मनाशफलकमपि परपीडन स्पृहयन्ति बद्दय इति भाय ॥ अनुतापसहस्रमुत्थित तदिहात्मानमध.करोति में। परिहारमतीत्य वर्तते परिदाहः पुरुपापराधना ॥९५॥ अनुनापेति ॥ इद प्रत्यक्षतु मिविशातेप्यनगमे तदनरक्ष- कचितान प्रसक्तत्येय प्रकारे व्यतिकरे उत्थित- मनस्याविर्भूत । तत् पूर्वोत्तरूपं । अनुनापसदन पटुविध पश्चात्तापः कर्ता । -आभ्यन्तर धर्मपरकारविशेषातिष्ठित, यध कालो- चितसम्परप्समुपदित घ मम स्वरूप । घरोति = अध पात- पति । निन्दनीया नियमपदार्दा चाहमय सपनेत्यर्थः । तत्र हेतु- माह-पुरुषापराधज-धियो धैर्यस्य स्मृतेश्च यो घिनश स "पुपापराघ" इत्युच्यते, प्रमाद इत्यर्ध । ततो जात परिक्षा परियो भूयमान सन्ताः । परिवार नियारणोपायं । अतीत्य- पतित्रम्य । धनते-तिष्ठति । अपरिद यंतया नित्योपमानापो साधारमनो निरएता पोपपीति मायः ॥ इदमीश्वरर्पभश्चन पपन इन्त निगम्य पातुकः । निमगाद, ननान्निी, पिपप्पर पोदतमुचारः ॥ ९६ ।। पपगुपयोगमा योपसत्य पति परपसानदार- मुनाटपनि-दमी परेति । परपमना-यापापि मो- विण्य, पारमियर्ष । तिगे। लपलं. माता | निभाया। पामुक- म । मा int-मुधीरस्य धोक्षपिगममनिपे पपे । पपरे । - ।

·D 62 महात्मनिर्याणम् पोद्धतं = गर्वसमुद्धतं । किमपि वक्ष्यमाणरूपं । पचः :-घचनं । उच्चकैः = तारस्वरेण । निजगाद = अन्वयीत् । तत्तादृशमोधशोका- नुतापकलुपेण, देव्या वचसा नास्य दर्पशान्तिः पश्चात्तापो वाजायत, प्रत्युत स्वकर्म धर्मानुगतमेवेत्ययमभिमन्यत इति भावः ॥ "अनियन्त्रित हिंसया हतैः शतशः प्रेतगणैः पुरस्कृतः । स "विनायकगोदशो"स्म्यहं प्रयितः कापि च "नात्तुरा"मिति ॥ तद्वचनं पञ्चभिराह-अनियन्त्रिनेत्यादिमिः । अनियन्त्रित- हिंसयाकेनाप्यनिवारितेन चिमतस्थैः कृतेन हिंसाकर्मणा । शतशः अनेकशतसङ्ख्यया । हतैः =निहतः, विरोधिमिः क्रियमाणापि हिंसा न निरोद्धयेति महात्मनः अहिंसाधर्मोपदेशं प्रत्याक्षेप मनसि कृत्यैवमुक्तिः । प्रेनगणः - अपमृत्युयशादन्तराले संभ्रमद्भिर्जीयैः। पुरस्कृतः= तत्कार्यधुरंधरतया नियमितः । सः वक्ष्यमाणरीत्या प्रसिद्धः । विनायकगोदशः = "विनायकगोड्से" इति देशभापायां संशित: । कापि - केपुचिद्देशेषु, “नातुराम्" इति प्रथितः- नातुरामसंशया ख्यातः एवं “ नात्तराम, विनायकगोडसे" इति संशितः अहमस्मि । खनामन णमौद्धत्यात् । विगतः नायको- नियन्ता यस्य तथाविधस्य गोः~यलीयर्दस्य, दशेव दशा-यथेष्टा. चाररूपा यस्येति विग्रहेणान्धर्थत्वमेतत्संज्ञायाः प्रत्येतन्यत् ॥ न विभमि लिखामि राष्ट्रियन्यवहारं विमृशाम्यनर्गलम् । प्रथिता, मम "हिन्दुराष्ट्र"मित्यनया पत्रिकयार्यधर्मिता ॥ ९८ न विमेमोति ॥ न विमेमि-भीतो न भवामि । लिखामि-- लेखनं करोमि, वृत्तान्तपत्रेष्पित्यर्थः । राष्ट्रियव्यवहारं - राष्ट्रसंघ- निधनं व्यवहारं, अधिकारिणां जननायकानां च नीतिनिघणं ·उत्तरार्धम् 63 तन्निर्देशं च । अनर्गलं = स्वेच्छानुसारेण । विमृशामि-गुणदोप- विवेचनं करोमि सभासु ग्रन्थविशेष प्रकाशनेन चेत्यर्थः । मम आर्यधर्मिता = आर्यधर्म हैन्दयधर्मः, वर्णाश्रमव्यवस्थारूपः सोस्या. स्तीति तथात्यं । तेन, हैन्दयधमेणैव भारते योगक्षेमपालनं कार्य ! अन्यथा मद्दती विपत्तिरिति मे पक्षयन्ध इति भावः । “हिन्दुराष्ट्र इति अनया-हिन्दुराष्ट्रारुपया, मया प्रसाध्यमानया, पत्रिकया घृत्तान्तपत्रेण, प्रथिता=प्रसिद्धा । अत्यन्तमेयवर्णाश्रमपक्षपाती " - सोहमिति भावः ॥ न हि वैरमनादरोपि वा मम देवे च गुरौ च गान्धिनि । अमहात्मकमिच्छता जगत् जगदीशेन कृतोहमायुधम् ।।९९ ॥ कलहकारणादिप्रश्नमुसरयति, न हीत्यादिना । मम, देये गुरी-धर्माचार्येषु । गान्धिनि - महात्मनि च । वैर विद्वेषः । अनादर:-भादराभावश्च चा । न हि नास्त्येव । तुल्ययोगेन गान्धिनो माहात्म्यं पूज्यत्वं च स्वाभिमतमेवेति सचितम् । पुनरेयं घोरम कुन इत्याद-जगत् = इदं भुवनं । अमदात्मकं- मदात्म- गान्धिादितं । इच्छता - कामयता। जगदीशेन = ईश्वरेण । मई यायुघं एतः- आयुधस्थाने गृहीतोहम् । ईश्चराधया संभूतमिद-- मिति भाषः ॥ अतिवर्षमफालवर्पणं जलदे जीवनदेपि नेप्पते । नियतिः समयोगकांक्षिणी न खलु व्यक्तिविशेपमीक्षते ।। ईयरेच्छाया गान्धिमते फर्थ विरोध रयाशइपाह, पति- पाति॥ जलरे-मेघे। जीयनदेपि प्राणधारणोपयोगिनः पानी- यस्य प्रदातरि अपि । मतिष- अमितयर्पणं, अकालय मत्पमाले घर्षणं । तदुभयमपि, नेप्पते-म युज्यते । जीपन- ·64 महात्मनिर्याणम् प्रदोयमिति कृत्वा तस्यातियोग मिथ्यायोगं च जना न सहन्त इत्यर्थः । अतस्तद्धेतुपरिहरणमीश्वरस्य कर्तव्यमभूदिति भावः । हन्त गान्धिनो माहात्म्यमीश्वरप्रतिफलं या इत्यत्राह-समयोग- कांक्षिणी आधिक्यं न्यूनत्वं च विना कालदेशाधनुकूलः यः समो योगः सन्नाह उपायो वा तं कांक्षतीति तथाविधा । नियतिः ईश्वरशक्तिः । व्यक्तिविशेष - हीनमिथ्यातियोगहेतुभूतायां व्यक्ती विशेपान्तरमस्ति चेत् तत् । न ईक्षनेन गणयति । समयोग. सिद्धये मुग्धेव प्रकृतिः स्वच्छन्दं प्रवर्तत इत्यर्थः । भवितव्यताया- मस्यां न कस्याप्यपराध इति भावः ॥ अधुना मृतिरावयोदिता मरणं मारणपप्यनिच्छतोः। नलिकास्त्रमतो धृतं मया वृतमन्येन निरन्नताव्रतम् ॥ १०१॥ महात्मापीश्वरमतमिदं जानातीति सोदाहरणमाह, अधुनेति॥ अधुना अस्मिन् काले । मरणं स्वस्य स्वकीयानां या मृत्यु । मारणं - अन्येषां निग्रहं अपि, अनिच्छतो:- अनिष्ट मन्यमानयोः। आवयोः =मम गान्धिनश्च । महमन्यकृतामात्मीयहिंसां न सहे। महात्मा तु स्वकीयकृतामन्यहिंसां न सहते । तदुभयमप्यस्मिन् काले दुर्निवार भूयिष्ठं च जातम् । ततो वरमावयोः प्राणत्यागः । अत:- अस्माद्धेनोः । मया नलिकास्त्रं धृतं गान्धिनि मया हते खमरणं निश्चितमिष्टं चेति धैर्यमवलम्ब्येति भावः । अन्येन- महात्मना । निरनतावतं- उपवासः । वृतं स्वेच्छया स्वीकृतम् । “विपक्षामनुकूलयितुमसमर्थस्य अहिंसाप्रतिनो मृतिरेय घरं" इति निश्चयेनेति भावः । गतो मयि न पापित्वशका युज्यंत इत्यभि- प्रायः। अनन्तरातीतो महात्मन उपवासोत्र स्मर्तव्ययो हि स्वमरण- पर्यन्त इति प्रकाशितः ॥

·उत्तरार्धम् 65 अथ तं परिवर्ण्य विस्मृतस्वपरार्या सरितस्खलद्गतिः । अमहत्वानात्मक प्रभोरहिनिर्मोकमुपाजगाम सा ॥ १०२॥ अथ तदुचनवणानन्तरं । तं-गोदर्श । परिवर्य- तत्सन्निधिं त्यक्त्वा । साभारतदेवता । चिस्मृतस्वपरार्था - विस्मृतः स्वस्य परस्य चार्थ:-कार्य यया सा, कर्तव्यमूढा सती- त्यर्थः । त्वरितस्वलद्गतिः- त्वरिता-व्यग्रा, स्खलन्ती-निरव- धाना च गतिः-पादन्यासमामः यस्या सा । अमहत्व:महत्व- रहित । अनात्मक-आत्मरहितं, निर्जी, प्रभो.= सर्वातिशायि- माहात्म्यशालिन । महिनिर्मोक - सर्पकचुकं याह्य जडमन्नमय- फोशमात्रमित्यर्थः । उपाजगाम = उपागच्छत् । अहिनिर्मों को हि सजीवलपस्मृतिद्वारा भयं जनयति । निर्जीवश्चार्य महात्मनो देव- स्तदीयप्रभावस्मृतिद्वारा शोकानलमुज्ज्वलयतीत्युद्वेगजनकत्वसा- मान्यात्तयोरमेदारोप ॥ परिवेष्टनमश्रुवर्पणक्षणविल्लेदितरक्तविन्दुकम् । कथमप्यवलोकितं सपा निजहृद्भेदभयानु नोद्धतम् ॥१.३॥ परिषेएनमिति ॥ तया-देच्या। परियेनं - आयरणपत्रं । मधुवर्पणक्षणविले दिनरक्तविन्दुक= मथुवर्पणेन क्षणादिले दिता- स्तत्क्षणप्रवृत्तयापधारया द्रवी शता रकपिन्दयो यस्मिन् कर्मणि तद्यया भवति तथा । कथमपि पच्छ्रण दु.सदशोकागभ्रम- विक्षिप्तपितयेत्यर्थः । अवलोकित-दृष्टं । किं तु न पद्धतं-न उन्मोचितं । निजहरेदभयात् - स्वदयस्फुटनभयादित्युत्प्रेक्षा । अयि नाय ! गोसि हा गतः क गतोसीति हठादताइयत् । निनवासि हद्गतस्य निर्गतिमाशङ्कय तु न पपाटयत् ।।

·- 66 महात्मनिर्वाणम् अयीति ॥ अयि नाथ=प्रियसंबोधनमेतत् । स्वपालकत्वेन विलापौचित्याच प्रियत्यारोपः। गतोसि-निर्यातोसि । हा गत:- हन्त नएः । क्व गतोसि= कुत्र गतोसि । इति = इत्युक्त्या प्राकृत. स्त्रीसाधारणचिसविकारमूच्छितेव, निजवक्षसि = स्वहृदयमित्तौ। हठात् = बलात् । अताडयत्=ताडनमकरोत् । तु= किंतु । हृद्ग- तस्य हृदयगोचरस्य तस्येति शेपः। निर्गति = वहिर्गमनं । आश. ड्य- सन्दिा, भाशङ्का नामानिष्टप्राप्तिसंभावना । हृदयादपि तद्वियोगो माभूदिति सङ्कल्प्येति भावः । इयमुत्प्रेक्षा गम्या । न व्यपाटयत् = वक्षःपाठनं नाकरोत् । अनेन ताडनस्य तीक्ष्ण तहेतुभूतश्चित्तविक्षेपातिरेकश्च व्यज्यते ॥ अहहाद्भुतवैभवं वपुर्नृपतिमार्थितदुर्लभेक्षणम् । पतितं भुवि पादरेणुसंग्रहणोत्कण्ठितसाधुसंहति ॥१०५॥ अतः परमस्या विलापवर्णनमेव, अहहेति ॥ अहहेति-शोका. वेगसङ्कटस्फुटितः शब्दः । अद्भुतवैभव = अनन्यगोवर माहात्म्य यस्य तत् । नृपतिप्रार्थितदुर्लभेक्षणं - नृपतिभिः-महाराजैरपि, प्रार्थितं-यावितं, दुर्लभं-दुष्मापं च, ईक्षणं-दर्शनं यस्य । हरि- जनोद्धरणादिकर्मसु सदा व्यापृतस्य तस्य प्रभुजनेषु न तावन्मात्र- माभिमुण्यमिति भावः । पादरेणुसंग्रहणोत्कण्ठिनसाधुसंदति पादरेणूना-पादधूलीनां, संग्रहणे-सञ्चयने, उत्कण्ठिता-उत्सुका, साधुसंहतिः- सजनसमूहः यस्य तत् । लोकानुग्रहाय निष्कामं व्यवहरतस्तस्य पादस्पर्शः सद्भिरभिलप्यत इति भावः । तथाविधं धपुः- गात्रं । भुघि = भूमौ । पतितं दृश्यत इति शेषः । पतना. नन्तरक्षणे आवागान्ध्या महात्मनः शिरा कञ्चित् स्याङ्के समारोप्य धृतमिति यस्तु वृत्तम् ॥

·. उत्तरार्धम् 67 अजडः परमेश्वरस्त्वमित्यमरत्वं त्वयि वीक्षितं मया । सदसरसमवर्तिनो विधेरिह धिक तां परमस्वतन्त्रताम् ॥ १०६ अजडेति ॥ त्वं भजड.- जाउयमज्ञानं तद्रहितः सर्वज्ञ इत्यर्थः । परमेश्वर:= परमश्वासावीश्वरश्च सर्वशक्त इत्यर्थः । इति = एवं ज्ञात्वा । अमरत्व- मरणरहितत्वं । त्वयि भवति । मया वीक्षित-दृएं सदलिपतमित्यर्थः । सदसत्समवर्तिनः सत्सु असत्सु च सम-अविशेपेण "सजनो न ताबद्धन्तव्यो यथा असजन" इति विशेष परित्यज्य, वर्तमानस्य संहाररूपं कर्म पुर्वतः। विधेः- कालात्मनो रुद्रस्य । इह अस्मिन् लोके । परम- खसम्भतां परमा-उत्कृष्पापकृचिन्तातिशायिनी, या स्वतन्त्रता- स्वच्छन्दवृत्तिता, तां धिक्-सा निन्द्यैवेति भावः ॥ हरिनामशतपतिध्वनिमय तपार्थनमश्चनिद्रितः । मतिपालयसीव वैष्णवं तव यानं दिवि, हा धिगस्तु माम् ॥ हरिनामेति ॥ हरिनामशतप्रतिध्वनिप्रयतप्रार्थनमञ्चनिद्रितः हरिनामानां-"रघुपति राघव राजाराम पतितपावन सीताराम" इत्यादिरूपेण प्रतिदिन मुचैः प्रार्थनायसरेपु जनः सद्द समुपृष्टानां, प्रतिभ्यनिना-प्रतिशम्देन, तन्मण्डपान्तरालभित्तिप्रसोनेति भाया, प्रपसे-पवित्रे, प्रार्थनमश्चे-तदर्थ निर्मित पर्य, निद्वितः-सुप्ता, तथा निभृत शयानः । घेण-विष्णुलोकात् समागच्छत् । दियि- माकाशे । तय यानंत्यदर्थे पिनियुक्तं पारलौकिक पादनं । प्रतिपालयसि श्य प्रतीक्षसे येत्युन्प्रेक्षा । यथा पुण्यक्षेत्रयावा पापा शाटागमनं प्रतीक्ष्य विश्रमालयमझे कतिचिव क्षणान् निदाति तथेति भायः। दामांधिफ-स्पया परिस्यका मजीयितु- मिच्छामीस्पर्धः॥

·68 महात्मनिर्वाणम् न हि किविवेदिपं पुरा परपुष्टा विवशापि वैशसम् । उपनीय तु मानिता, परैः परिपीड्ये, रहिता च हा त्वया ॥ न हीति ॥ पुरा- पूर्वकाले । परपुष्टा परैः-विदेशीय- विमतस्थैः, आङ्गलद्वीपस्थैरिति भावः । पुष्पा-संरक्षिता । मत पय विवशा= अस्वतन्त्रा, अपि । किञ्चित् वैशसं = एतादृशं किमणि दुःखं । न भवेदिपं - नान्वभूवं । उपनीय तु = उपनयनं कृत्वा तु, स्त्रीणामुपनयन हि परिणयः तेन भर्तुरुपस्थानं च । तेन मानिता = बहुमतापि । परैः-शत्रुभिः द्वेषादसूयया च कलहायमानः । परि- पीडये- पीडितासि । त्वया शरण्यभूतेन । रहिता - वियुका च। हा! करें! दुःसहोर्य ताप इति भावः। पारतन्त्र्यं प्राकने त्यया सहानुभूतं वरमेतसादत्याद्वितादित्यभिप्रायः॥ मम नोड्यनस्वतन्त्रता क्षतपक्षद्वयमूलघटनात् । निजहदसधारयापि तच्छमनं कामयसे घिगस्तु माम् ॥ १०९ ममेति ॥ क्षतपक्षद्रयमूलघट्टनात् = क्षत-प्रणित, पक्षयो:- "पाकिस्थान हिन्दुस्थान" विभागेन सण्डिनयोः द्वयं, तस्य मूलं- तत्कारणभूतं धर्माचारबैजात्यं, तस्य घटनात्-इतरेतरपीडनात् । मम उडयनस्वतन्त्रता - उड्डयने-ऊर्ध्वगमने, योगक्षेमप्रसाधनकर्म- णीत्यर्थः । स्वतन्त्रता-स्वच्छन्दचेष्टासोकर्य नास्ति । यथा काचित् पक्षिणी पक्षद्वयमूले प्रणिते स्वयमुत्पतनं प्रत्यसमी भवति तथे- त्युपमान व्यका । निजद्रसधारया- स्वहृदयानिर्गतस्य रसस्य पीयरक्तस्य धरयापि, तच्छमने- तस्य प्रणस्य, शमन- रोपणं । कामयसे-इच्छसीति काकुः । मर्मक्षतचिकित्सायां शुद्धरतसेका सांप्रदायिक पय । विमतस्थप्रसादनाय प्राणस्यागोपि कार्य इति समतमुदाहतु महात्मा स्वयमोशे पेशसं वृणुत इति प्रसिद्धमर्थ- .

·उत्तरार्धम् 69 मानित्यैवमुक्तम् । घिक अस्तु मां = मत्कृते हन्तानुभूतादशेय- मिति पापदग्धाहमेव निन्द्येति भावः ॥ अकलङ्कमशेपमोहनं मृदुमन्दस्मितकौमुदीरसम् । प्रिय ! दर्शय तावदाननं हृदयावर्जकपुण्यदर्शनम् ॥ ११०॥ अकलमिति ॥ अकलई मन:कलङ्कचिह्नलेशास्पृष्टं, प्रसन्न- मित्यर्थः । अशेषमोहन - सर्पयेतोहरं । मृदुमन्दस्मितको मुदीरस: मृदुमन्दसितमेव कौमुदीरसः चन्द्रिकासार मावादकारी धर्मः यम्य तत् । हृदयायर्जकपुण्यदर्शनं हृदयं -~मना मायर्जयति माक- पतीति अत्यन्तमोत्सुक्यजनकमित्यर्थः । पुण्य-पषित्रं, दर्शन- मात्रेण द्रष्टुमनसि साविकधर्मोदयादित्यर्थः । दर्शन-मालोकन यस्य तथाविधं । हे प्रिय!- नाथ!, माननं- तय मुपं । तावत्- यथास्थित । दर्शय - अस्मान् प्रदर्शय । तथायित्यन्मुखदर्शन यिना न जीवधारणमिष्टमित्यमिवायःn ·, -- 70 महात्मनिर्वाणम् इति बहु विलपन्ती, सा पतन्ती, लुटन्ती निजशिरसि कठोरं ताडयन्ती रुदन्ती । क्रमविगलितसंज्ञा, मृच्छिता भारतश्री: स्फुटितमपि च वाक्यं किञ्चिदेवं नमस्तः ॥११२॥ इत्थमत्र दिमानोपात्तं विलापमुपसंहरति, इतीति ॥ इति- एवं । बहु = अनेकप्रकारेण । विलपन्ती= विलापे कुर्वन्ती, सा भारतथीः भरतक्षिति देवता । पतन्ती लुटन्ती भूमौ निपत्य लोठनं कुर्वन्ती । निजशिरसि = स्वमूर्ध्नि । कठोरं-- जीवितनिरा- शतयातिघोरं । ताडयन्ती= प्रहरन्ती । रुदन्ती = तथाक्रन्दमाना । फमविगलितसंक्षा=क्रमेण विगलिता-शिथिलीभूना संज्ञा-बुद्धिः यस्यास्तथा । मूच्छिता मोहान्धकार गता अभूत् । एवं वक्ष्य- माणविधं । किञ्चित् वाक्यं किमपि वचनं । नमस्त. आकाशात् । स्फुटित स्पष्टमुत्थितं च । मूछनसमकालमेवेति भावः । प्रायः सर्यानुभयगोचरे दैवव्यपथये. चाथै वक्तव्ये वक्तश्रोतृदेशकाला- दिनिरपेक्षं पचनस्य निरुपाधि प्रामाण्यममिप्रेत्याकाशवाणीत्य- मारोप्य कश्यस्तदयतारयन्तीति सम्प्रदायोनाङ्गीकृतः ॥ HIONA अये! शोकेनालं नियतिरुपनद्धथुतिरहो तवानन्दो व्यर्थः पतिरतनुसचोद्य जयति । त्वदकालङ्काराः खलु तदुपनीतास्तव मुदे नत्र सत्याहिंसावतमुपकरिष्यन्ति घलिनः ॥ ११३॥ तदेव वचनमाह, अये इति ॥ भये! - इति सकरण संयो- धनं । शोकेन अल - शोको माभूत् । तब-ते । आफन्दा उच्चस्तरं ·उत्तरार्धम् 71 रोदनं । व्यर्थः = निष्फलः । कुत इति चेत् , नियतिः - सवस्तु- नियामिका ईश्वरशक्तिः। उपनद्धश्रुतिः = उपनद्धा-प्रद्धा, श्रुतिः- श्रवणेन्द्रियं यस्याः सा केनाप्यगोचरेण हेतुना तस्याः कर्तव्ये सने मितपः क्रियमाणमाक्रन्दनं केवलं वधिरकर्ण जाप पवेति स्वभावो न शक्यमन्यथाकर्तुमिति भावः । विपुनरबाभ्यासस्थानमित्यत्राह- पतिरिति । पतिः तव नाथः महात्मा । अद्य = अस्मिन् दिने । अतनुसत्या-तनुरदितो जीयः, अनल्पसत्यगुणसंपन्नश्च । जयति- सर्वोत्कर्षेण वर्तते । शरीरधारणकाले विधेकिनामपि प्रारब्धवशात् रजसस्तमसथानुवृत्तिधर्मभ्रमावकाशश्चायश्य संभाव्यते । सर्यात्म- भावानुभवस्तदान पूर्णो भवति । विदेदभावे तु रजस्तमोविमुक्तेन सत्वेनात्मानन्दः पूर्णोनुभूयते । एवमशोच्यस्य महात्मनस्तावच्छुद्धं शान्तं चायस्थान्तरमिदमद्यास्माभिरभिनन्दनीयमर्चनीयं चेति नात्र शोकायाश इति भावः । तहिं का गतिर्ममेत्यत आद, त्यति । तदुपनीताः - तेनोपनीमा: शिक्षिता, सिद्धस्य भारतसातव्यस्य परिपालने इत्यर्थः । पलिनः = शक्ता. यलं प्रभूत्साहमन्त्रशक्तिरू येपामस्तीति तथाभूना इत्यर्थः । त्वदहालद्वारा तय अकस्य- उत्सनस्यालद्धारभूताः पुप्रस्थाने त्यया परिलालिता पोपिताश्च । नयं-धर्तमानदशानुमारेण परिवर्तितं । सत्यादिसायतं - सत्य- पसमदिसाय च, स्वार्धपरित्यागपूर्वकं सत्यपरिपालनं भारमपीडा- घरणेनापि परपीडापरिवर्जनपूर्वक स्वधर्मनिष्ठादार चात्र प्रतलाण विपक्षितम् । तप-से । मुदे-सुखसिद्धये । उपफरिप्यन्ति बलु -नितपिप्यारयेय । महात्मोपशाते परमनि चरन्तः “पण्डित- मेहपाटले"प्रभृतपलरपरोक्षेपि तात्पर्येण भारतीययोगक्षेमनिपंदणे प्रवर्तरनिति न किञ्चित्र विशदम्यानमस्तीस्यभिमायः। -

·HETATION
72
महात्मनिर्घाणम्
"अध्यात्म चाधिभूतं मिलितमिह, कमप्यर्थमाविष्करोति
प्रत्येकं तत्समर्थ न भवति, विपदे सम्पदे वापितस्मात् ।
जातिव्यक्तिक्रियासु, स्वपरमतभिदामस्पृशन्ती प्रभूणां
प्रौदा सामान्यदृष्टिर्नयति, जनहितालम्बिनां निर्मलश्रीः॥"
॥ शुभम् ॥
Folunter
31525
TA
Printed at The Scholar Press, Palghat.

·Hearate
SNOVE
RIBE
Maitra
mthandhi
Whawatviamant
Am
+++wit
इन्त्या म्यगज्यायनान्त,
म्यायनार प्रयोभन
মা যখ আম
गतः सोय प्रशाध्यति

·ii भागः पट्टिः 42 4 १ 44 46 47 48 मगुद्धम् तयनु तिलक प्रझाप-रा वैधकम् महार्य णवगं भौषज्य नतघोणं लोभ पादपायातः शुद्धम तयानु तिलक प्रशापरा वैद्यकम महार्य णवेगं भैपज्य नतघोणं लोम पादाघातः मृर्भः मितता " 51 53 54 मित्रता 5 16 19 15 16 20 21 4 5 16 21 2 13 17 20 13 5 16 23 16 20 " " 56 " त्य प्रत्याधातो चापि স্বপ্ন 57 D 59 62 त्यर्थः प्रत्याघातो चाद्यपि अघ कुत मनियन्त्रितहिं स्वनाम सर्तव्यो समुघुष्ट यस्या दर्शनं 7 “अनियन्त्रित हिं खनाम सर्तव्ययो समुघृष्ट यस्यादर्शनं 64 67 69