·KAVYMÁLÂ. 28.
THE
DỨTÂNGADA
SUBHATA,
EDITED BY
MAHÂMAHOPADHYAYA PANDIT DURGAPRASADA
AND
KÂSÎNÂTH PANDURANG PARAB.
Second Revised Edition,
PRINTED AND PUBLISHED
BY
TUKÂRÂM JÁVAJÍ
PROPRIETOR OF JAVAJI DADAJI'S NIRNAYA-SAGARA' PRESS.
BOMBAY
1900.
Price 2 Annas,

·(Registered according to Act XXV of 1867) ( All rights reserved by the Publisher.)

·काव्य-गला. २८. श्रीमुभटकविप्रणीतं दूताङ्गदम् । जयपुरमहाराजाश्रितेन पण्डितब्रजलालसूनुना महामहोपाध्याय- पण्डितदुर्गाप्रसादेन, मुम्बापुरवासिना परबोपाह्व-. पाण्डुरङ्गात्मजकाशिनाथशर्मणा च संशोधितम् । द्वितीयं संस्करणम् । - तच्च मुम्बय्यां निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिना मुद्राक्षरैरङ्कयित्वा प्राकाश्यं नीतम् । (अस्य ग्रन्थस्य पुनर्मुद्रणादिविषये सर्वथा निर्णयसागरमुद्रायन्त्रालयाधिपते- रेवाधिकार' ।) मूल्यं २ आणकाः।

·No text on this page.

·काव्यमाला। महाकविश्रीमुभटकून दृताङ्गदम् । पायात्स वः कुमुदकुन्दमृणालगौरः गडो हरेः करतलाम्वरपूर्णचन्द्रः । नादेन यस्य सुरशत्रुविलासिनीनां काभ्यो भवन्ति शिथिला जघनस्थलीपु ॥ १ ॥ अपि च । शंभोः कोदण्डभङ्गादविदितविभवः शक्रसूनोविनाशा- दज्ञातः सेतुबन्धादपि न परिचितः केकसीनन्दनेन । संवादादगदस्याप्यनधिगतगतिः कारणान्मर्त्यमूर्ते. भूयाद्भूत्यै जनाना जगति रघुपतेर्वैष्णवः कोऽपि भावः ॥ २॥ (नान्यन्ते) सूत्रधारः-(परिक्रम्य नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ।) प्रिये विलासवति, इत- स्तावत्। १. अय सुभटकविरत्र कुमारपालदेव वर्णयति. स च कुमारपाल १०८८ मितात्जिस्त- संवत्सरादारभ्य ११७२ मितसंवत्सरपर्यन्त गुर्जर (गुजरात) देश पालयामास. श्वेताम्बर- जैनोऽनेकग्रन्थकर्ता पण्डितवरः श्रीहेमाचार्योऽपि कुमारपालसमकालीन एव. (मुम्बई- मुद्रितसुभाषितावलीपुस्तकोपोद्धातस्य १३९ पृष्ठ विलोकनीयम् ) हेमाचार्यकृत कुमार- पालचरित प्राकृतनिबद्ध प्रसिद्धमेव. 'सुभटेन पदन्यासः स कोऽपि समिती कृतः। ये- नाधुनापि धीराणा रोमाञ्चो नापचीयते ॥ इति कीर्तिकौमुद्यां (१।२४) निस्तसंवत्सर- त्रयोदशशतकपूर्वभागसमुत्पन्नः सोमेश्वरदेवोऽपि सुभटकवि स्तौति. अस्मिन्प्रथे न सर्वे श्लोकाः सुभटकृताः, किं तु भवभूतिराजशेखरादिकृता अपि श्लोका अत्र वर्तन्ते. परकी. यश्लोकग्रहण च कविरेव स्वय ग्रन्थान्ते स्वीकरोति 'पायात्स व:-' इत्यादि प्रथमश्लो. कस्योत्तरार्धे काव्यालंकारटीकाया (२८) नमिसाधुनोदयहृतः. २. वालिनः, ३. कैकसी रावणादीनां माता. 'नकषी' इति पुस्तकान्तरपाठः. .

·काव्यमाला। (प्रविश्य नटी-अजउत्त, इअमि । आणवेदु अज्जो ज करणिजम् । (क) मूत्रधारः-विश्वविश्वंभराभारसमुद्धरणादिवराहस्य निजभुजयुगलवि- दलितसकलवैरिवृन्दसुन्दरीनेत्रनीलोत्पलविगलितबहलवाष्पपूरप्लवमानप्रताप- राजहंसस्य महाराजाधिराजश्रीमत्रिभुवनपालदेवस्य परिषदाज्ञया प्रबन्ध- विशेषमहमुपक्रापमाणोऽस्मि । भो भोः सामाजिकाः, शृणुत सावधानाः यदद्य वसन्तोत्सवे देवश्रीकुमारपालदेवस्य यात्रायां पैदवाक्यप्रमाणपारंग- तेन महाकविना श्रीसुभटेन विनिर्मितं दूताङ्गदं नाम च्छायानाटकमभि- नेतव्यम् । नटी-अजउत्त, जुत्तं ववसिदम् । (ख) (नेपथ्ये) तारापतौ वानरराजलक्ष्मी निहत्य यो वालिनमानिनाय । तीर्णार्णवो दाशरथिः स देवः सुवेलशैलोपवनेष्वखेलत् ॥ ३ ॥ सूत्रधारः-आर्ये, प्रारब्धमेव कुशीलवैः । यदमी रामानुचरवीराणां परस्परमालापाः श्रूयन्ते। तदेहि । आवामप्यनन्तरकरणीयाय सज्जीभवावः । (इति निष्क्रान्तौ।) प्रस्तावना। (ततः प्रविशतः सुवेलशैलशिलातलासीनो रामलक्ष्मणौ । सुग्रीवादिकश्च विभवतः प- रिवारः ।) रामः-(लक्ष्मण प्रति ।) वत्स लक्ष्मण, (क) आर्यपुत्र, इयमस्मि । आज्ञापयत्वार्यो यत्करणीयम् । (ख) आर्यपुत्र, युक्तं व्यवसितम् । १. 'युगलागलाविदलित' इति पाठः. २. 'देव' इति पद पुस्तकान्तरे नास्ति. ३. 'प- दवाक्यपारंगमेन' इति पाठः ४. सुग्रीवे. ५, 'खेलेत्' इति पाठः. ६. 'नर्तकै.' इति पाठ'. ७. 'इहैव रामानुचराणां परस्परालापा.' इति पाठ.. ८. 'सुग्रीवादिपरिवारश्च' इति पाठः. ९. 'रामः-(लक्ष्मणमवलोक्य ।) तीर्णोऽर्णवः' इति पाठ..

·दताइदम् । ३ नीर्णोऽणवः का तेव कपीश्वरम्य सेनाभेटेझटिति राक्षसराजबानी । यत्पौरुषोचितमिहाद्य कृतं मया न- दैवस्य वश्यमपरं धनुषोऽथवास्य ॥ ४ ॥ लक्ष्मणः-आर्य, कातरजनमनोवलम्बिना देवेन किम् ।। उद्योगिन पुरुषसिहमुपैति लक्ष्मी- दैवं हि दैवमिति कापुरुषा बदन्ति । दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः ॥ ६ ॥ अपि च । यावल्ललाटशिखरं झुकुटिर्न याति यावन्न कार्मुकशिखामधिरोहति ज्या । तावन्निशाचरपतेः पटिमानमेतु त्रैलोक्यमूलविभुजेषु भुजेषु दर्पः ॥ ६ ॥ तदादिश्यतामङ्गदाय दौत्यम् । रामः- (अङ्गद सबहुमानालोक्य ।) वत्स, पिता ते यद्वाली बलिनि दशकण्ठे कलितवा- ने तद्वक्तुं शक्ता वयमयमुदास्ते न पुलकः । स एव त्वं व्यावर्तयसि तनुजत्वेन पितृतां ततः कि वक्तव्यं तिलकय निसृष्टार्थपदवीम् ॥ ७ ॥ अगद:-(मौलिमण्डलमिलत्करयुगलेन प्रणम्य विज्ञापयति ।) देव, कि प्राकारविहारतोरणवतीं लङ्कामिहैवानये किं वा सैन्यमहं द्रुतं रघुपतेस्तत्रैव संपादये । १. सुग्रीवस्येत्यर्थः. २. 'इहाकुरित मयाद्य' इति पाठः. ३ अयं श्लोकः पुस्तकान्तरे नास्ति. प्रसिद्धश्च हितोपदेशादिषु. ४. 'आलोक्य समादिशति ।) महावीर अहद' इति पाठः. ५. 'न शक्तास्तद्वक्तुम्' इति पाठः. ६: 'एष' इति पाठः. ७. निसृष्टार्थो दूतविशेष इत्यर्थः ८. अस्माच्छोकादारभ्याग्रिमाङ्गदोक्तिपर्यन्तं पुस्तकान्तरे नास्ति.

·काव्यमाला। -वत्स, २ आकल्पं कुलपर्वतैरविरलैबध्नामि वा सागरं देवादेशय किं करोमि सकलें दोर्दण्डसाध्यं मम ॥ ८ ॥ राम:- अज्ञानादथवाधिपत्यरभसादस्सत्परोक्षे हृता सीतेयं प्रविमुच्यतामिति वचो गत्वा दशास्यं वद । नो चेलक्ष्मणमुक्तमार्गणगणच्छेदोच्छलच्छोणित- च्छत्रच्छन्नदिगन्तमन्तकपुरं पुत्रैर्वृतो यास्यसि ॥ ९॥ अङ्गदः-देव, संधौ वा विग्रहे वापि मयि दूते दशाननी । अक्षता मा क्षता वापि क्षितिपीठे लुठिष्यति ॥ १०॥ रामः-साधु भो वालिनन्दन, साधु । (इति पृष्ठे हस्त दत्त्वा विसृजति ।) (अङ्गद प्रणम्य निष्कान्तः।) सुग्रीवः-(लङ्काशैलशिखरमालोक्य ।) देव, पश्य पश्य । सावज्ञमिव संपश्यन्कपिवीरवरूथिनीम् । निजांसे दशकण्ठोऽयं दत्ते मत्तेभवदृशम् ॥ ११ ॥ तदागच्छत । वयमपि सुवेलशैलवनतिलकितानि जलनिधेस्तटानि पश्यामः। (इति निष्क्रान्ताः।) (ततः प्रविशति रावणो मन्दोदरी विभीषणादिकश्च परिवारः ।) रावण:-(विभीषणं प्रति ।) वत्स विभीषण, एते ते मम बाहवः सुरपतेर्दोर्दण्डकण्डूहराः सोऽहं सर्वजगत्पराभवकरो लङ्केश्वरो रावणः । १. 'रामः प्राह' इति पाठः. २. अय श्लोक क्षेमेन्द्रेण सुवृत्ततिलके भवभूतिनाम्नो- दाहृतः. तत्र च द्वितीयचरणे 'सीतेय प्रविमुच्यतां शठ मरुत्पुत्रस्य हस्तेऽधुना' इति पा- ठोऽस्ति. ३. 'साधु अङ्गद, साधु चालिनन्दन' इति पाठः. ४. 'विसर्जयति' इति पाठः. ५. एते ते' इत्यादि श्लोकद्वय पुस्तकान्तरे नास्ति.

·६ .. दूताङ्गदम्। सेतोर्बन्धमिमं शृणोमि कापेभिः पश्यामि लङ्का वृतां जीवद्भिस्तु न दृश्यते किमथवा किं वा नहि श्रूयते ॥ १२ ॥ अपि च । जम्भारातीभकुम्भस्थलदलनपटुश्चन्द्रहासाभिधानः खड्गः किं तापसस्य श्रवणविषयतां न प्रयातो मदीयः । यन्नासौ मेघनादप्रभृतिभटशतैव्यावृतां वेत्ति लङ्का तन्नूनं सत्यमेतत्प्रचलति हि मतिः प्राप्तकालस्य जन्तोः ॥ १३ ॥ यदाखण्डलदर्पेन्दुराहवो बाहवो मम । द्रुह्यन्ति तापसेभ्योऽपि तदरिष्टमहो महत् ॥ १४ ॥ मन्दोदरी-(खगतम् ।) तं जेव्व अन्ज वि गले गरलं गव्वस्स वरिसए एस । जग्गन्ति जेण रक्खसकुलम्मि सोअङ्कुरकुडप्पा ॥ १५ ॥ (प्रकाशम् ।) णाह, पेक्ख पेक्ख । अच्चरिअं अचरिअम् । विलसिदसरोसवानरवरूहिणीकलअलस्स कल्लोला । इह तुह विलासवासम्मि वीर विरअन्ति पडिसद्दम् ॥१६॥ (क) रावण:-(सावज्ञम् ।) देवि प्रकृतिप्रियवादिनि, अलमलमनया मर्कट- कीटकोलाहलविभीषिकया। किमप्यपरं वक्तुकामासि । मन्दोदरी- अज्ज वि ण कोवि दोसो रहुपहुणो देव देहि वैदेहीम् । मन्दोदरीअ मण्डणमखण्डभावं समन्भेदु ॥ १७ ॥ (ख) तमेवाद्यापि गले गरलं गर्वस्य वर्षत्येषः । जाग्रति येन राक्षसकुले शोकाकुरकुङ्मलाः ।। नाथ, मेक्षस्व प्रेक्षस्व । आश्चर्यमाश्चर्यम् । विलसन्सरोषवानरवरूथिनीकलकलस्य कल्लोलाः । इह तव विलासवासे वीर विरचयन्ति प्रतिशब्दम् ॥ अद्यापि न कोऽपि दोषो रघुप्रभोर्देव देहि वैदेहीम् । मन्दोदर्या मण्डनमखण्डभावं समभ्येतु ॥ १ 'प्रकृति' इति पुस्तकान्तरे नास्ति. २. 'कटककोलाहलबिभीषया' इति पाठः.

·काव्यमाला। रावणः-(सकोपहासम् ।) देवी, एकं तावदकृत्यमेतदतुलं यन्मैथिलीयं हृता द्वैतीयीकमिदं विमृश्य यदसौ तस्मै तदा नार्पिता । तार्तीयीकमिदं तु यत्कपिभटैर्बद्धेऽद्य वारां निधौ संधानं दशकंधरो रचयति क्ष्मानन्दिनीमर्पयन् ॥ १८ ॥ तदवतंसयतु स्वती विलासगृहम् । (इति मन्दोदरी बाष्प विसृजन्ती निष्क्रान्ता।) रावणः-(विभीषण प्रति ।) वत्स विभीषण,तवापि किमपि वक्तव्यमस्ति। विभीषणः-देव लङ्केश्वर, विचारय नयचक्षुषा । मनुष्यौ न मनुष्यौ तौ वानरास्ते न वानराः । व्याजेन किमपि च्छन्नं देव दुर्दैवमेव ते ॥ १९ ॥ तदियं मुच्यतां राक्षसकुलकालरात्रिर्जानकी । रावणः-(सरोष खड्गमादाय ।) आः पाप प्रतिपक्षपक्षपातिन् कुलाङ्गार दुराचार, एष ते चन्द्रहासेन शिरः पातयामि । (इति संरभते ।) (विभीषणश्च सभयमपसरति ।) माल्यवान्-(अन्तराले भवन् ।) देव लङ्केश्वर, विचारय नयचक्षुषा किमहितमभिहितं कुमारविभीषणेन । रावण:-भोः, त्वमपीदृशः संपन्नः । (माल्यवान्सभय तूष्णीमास्ते।) रावणः-(विभीषण प्रति ।) अरे बान्धवापसद, परिहर मे राजधानीम् । तमेव च वनेचरमनुप्रविश्य प्रकाशय नीतिनैपुण्यम् । न पुनः कथाशेष करिष्यामि। विभीषणः-न भाव्यमन्यथा भवति । (इति वदन्निष्क्रान्तः ।) (ततः प्रविशति प्रहस्ताभिधः प्रतीहारः ।) प्रहस्तः-देव, रामस्य दूतोऽहमिति ब्रुवाणः कोऽपि शाखामृगो द्वारमध्यास्ते । रावणः-(सावज्ञम् ।) प्रवेशय तावत् । १. 'बान्धवाभास' इति पाठः.

·दूताङ्गदम् । (ततः प्रविशति प्रहस्तेन सहाहदः ।) अङ्गद:-(रावणमवलोक्य स्वगतम् ।) स एष जगदास्कन्दकौतुकी दशकंधरः । गन्मौलिकमलारामे रामः क्षेप्ता शिलीमुखान् ॥ २० ॥ (प्रकाशम् ।) रे राक्षसाः कथयत क स रावणाख्यो रत्नं रवीन्दुकुलयोरपहृत्य नष्टः । त्रैलोक्यदीपनकरास्त्रशिखाकराले यो रामनामदहने भविता पतङ्गः ॥ २१ ॥ (बहवो राक्षसा रावणरूप वित्रति ।) अगद:- रे रे रावण रावणाः कति बहूनेतान्वयं शुश्रुमः प्रागेकं किल कार्तवीर्यनृपतेर्दोर्दण्डपिण्डीकृतम् । एकं नर्तनदापितान्नकवलं दैत्येन्द्रदासीजनै- रेकं वक्तुमपि त्रपामह इति त्वं तेषु कोऽन्योऽथवा ॥ २२ ॥ रावणः-(बहुरूपाणि सहृत्य सहेलम् ।) भो भोः शाखामृग, कस्त्वं क. स्यासि . दूतः। अङ्गद:- - पितर्युपरते यस्तु नोद्वहेत्पैतृकी धुराम् । तेन नैवोपदेष्टव्याः स्वस्य वंशस्य पूर्वजाः ॥ २३ ॥ तथापि भवतु। रक्षोदुर्भिक्षमाधातुमवतीर्णोऽस्ति यः क्षितौ । तस्य रामस्य दूतोऽहं सुतस्तस्य च वालिनः ॥ २४ ॥ अपि च । तस्य रामस्य दूतोऽहं येन मे जनको हतः । वालिनस्तस्य पुत्रोऽहं यद्वीर्यानुभवस्तव ॥ २५ ॥ १. 'सदने' इति पाठ'.

·काव्यमाला । रावण:-(अङ्गद प्रति।) - रामः किं कुरुते न किंचित् रावणः- अपि च प्राप्तः पयोधेस्तटं कस्मात्सांप्रतम् एवमेव हि रावण:- ततो बद्धः किमम्भोनिधिः । अङ्गद:- क्रीडाभिः रावण: किमसौ न वेत्ति पुरतो लङ्केश्वरो वर्तते अगद:- जानात्येव विभीषणोऽस्य निकटे लङ्कापदे स्थापितः ॥ २६ ॥ रावणः-(साशङ्कम् ।) रामस्याधुना कीदृशी चर्या । अङ्गन्द:-- अङ्के कृत्त्वोत्तमाङ्गं प्लेवगबलपतेः पादमैक्षस्य हन्तुः कृत्वोत्सङ्गे सलीलं त्वचि कनकमृगस्याङ्गमाधाय शेषम् । बाणं रक्षःकुलन प्रगुणितमनुजेनादरात्तीक्ष्णमक्ष्णः कोणेनोद्वीक्षमाणस्त्वदनुजवचने दत्तकर्णोऽयमास्ते ॥ २७ ॥ (रावणस्तत्रावज्ञा नाटयन् , प्रहस्तस्य कर्णे एवमेव कथयति ।) प्रहस्तः यदादिशति देवः । (इति निष्कान्तः।) (ततः प्रविशति प्रहस्तेन सह मायामैथिली ।) मैथिली-जअदु जअदु अजउत्तः । (क) (इत्यभिदधाना रावणोत्सङ्ग- मारोहति ।) रावणः-(स्वगतम् ।) साधु भो मायामपि साधु, जानासि दशकण्ठ- माराधयितुम् । (क) जयतु जयत्वार्यपुत्रः । १. 'रामः कि कुरुते' इत्यादिरगदर्शवणयोरुक्तिप्रयुक्तिरूपः श्लोक'. २. सुधीवस्य. ३. हनूमत.

·दूताङ्गदम्। अङ्गदः-(सविषादमात्मगतम् ) अपि नाम जानकी परायाङ्गनाच- रितमाचरेत् । भवतु । विलोकयामि तावत् । रावणः-देवि विदेहनन्दिनि,प्रतिबोध्यतां रोमप्रहितोऽयं शाखामृगः। मायामैथिली-(अङ्गद सबहुमानमवलोक्य ।) वत्स अङ्गद, मह वयणे- हि पडिबौधेहि राहवम्- इम्मवर कीस चिज्जसि राहव तं वज णि णअरम् । दिण्णाहं णिजहिअए सक्खीकिय मयणमेअस्स ॥ २८ ॥ अवि अ। मयि रावणकपङ्कजविलासहंसीइँ अज रहुणाहो । रक्खसभटेहि भञ्जिदभरतं भूसेदु णिजरज्जम् ॥ २९ ॥ (क) अङ्गदः-(कर्णी पिधाय ।) न खलु भवती जानकी । यतः । अश्रुतपूर्वाविनया पर्याप्तालंकृता च शीलेन । सा राघवस्य पत्नी पुनाति भुवनानि गङ्गेव ॥ ३० ॥ (ततः प्रविश्य पटाक्षेपेण) राक्षसी- श्रुत्वा रघुपतेः किंचिदनिष्टं देव मैथिली । विधातुं सर्वदुःखान्तं लतापाशेन वाञ्छति ॥ ३१ ॥ रावणः-(सखेदम् ।) आः, किमेवमभिहितमनवसरे । राक्षसाः, रक्षत रक्षत जानकीम् । (इति मायामैथिली विसर्जयति ।) अङ्गदः-(सहर्षम् ।) परमार्थमैथिलीमयेन तेजसा तिरस्कृतं मायामैथि- लीमयमन्धकारम् । (क) वत्स अगद, मद्वचनैः प्रतिबोधय राघवम् - एषामुपरि कस्माखिद्यसे राघव तं व्रज निजं नगरम् । दत्ताहं निजहृदयेन साक्षीकृत्य मदनमतस्य ॥ अपि च। मयि रावणाङ्कपङ्कजविलासहंस्यामद्य रघुनाथः । राक्षसभटैर्भञ्जितभरतं भूषयतु निजलज्यम् ॥ १. 'मैथिली खयम्' इति पाठः. -

·काव्यमाला।
रावणः-भो वलीमुख, किमपि वक्तुकामः ।
न दोषः खल्पोऽपि प्रभवति तवाकृत्यकरणा-
दपि क्रव्यादानां भवति परमं मण्डनमिव ।
अतः क्रव्यादेश त्वयि न परदारापहरणा-
दनौचित्यं किंचित्तदपि विषमाः क्षत्रियरुषः ॥ ३२ ॥
रावणः-(सक्रोधम् ।) आः पाप दुर्मुख, मौखर्यदर्शनेन राघवमर्पयसि
न पुनर्निदर्शनेन ।
अगदः-किमपरमुदाहरणं विलोकय ।
समं प्रतिज्ञया येन तीर्खा दुस्तरमर्णवम् ।
वनद्रुमाः सुवेलस्य भज्यन्ते त्वद्भुजा इव ॥ ३३ ॥
रावणः-अरे विचारमूढ,
पारावतैः किमयमम्बुनिधिर्न तीर्णः
क्रान्ताः कथं न कपिभिः क च नाम शैलाः ।
तद्वेद्मि दोर्बलमसौ यदि शौर्यरेखा-
माविष्करोति करवालकषोपलेऽद्य ॥ ३४ ॥
अपि च रे, रावणं न जानासि ।
आस्कन्धावधि कण्ठपीठविपिने प्राक्चन्द्रहासासिना
छेत्तुं प्रक्रमिते मयैव झटिति त्रुट्यच्छिरासंततौ ।
असेरं गलिताश्रु गद्गदपदं भुग्नं च यद्येष्वभू-
द्वक्रेष्वेकमपि स्वयं स भगवांस्तन्मे प्रमाणं शिवः ॥ ३५ ॥
किं राघवस्य दशकंधरचन्द्रहास-
वंशेऽभवन्भुवनभीतिभिदः शरास्ते ।
लूनानि यैस्तव शिरांसि पुनः प्ररोह-
मेष्यन्ति मूढ नहि धूर्जटिपर्वणीव ॥ ३६ ॥

·दूताङ्गदम् । ११ रावणः-(सक्रोध चन्द्रहासमादाय ।) रे अपसरापसर मेऽग्रतः, न पुनः कथाशेष करिष्यामि । अङ्गदः-(गन्तुमिच्छन् । रे नक्तंचरराज मुञ्च सहसा देवीमिमां मैथिली मिथ्या कि निजपौरुषस्य नटनप्रागल्भ्यमभ्यस्यसि । एतां पश्यसि किं न किनरगणैरुद्गीतदोविक्रमां सेनां वानरभर्तुरुद्भटभुजस्तम्भावभीमां पुरः ॥ ३७ ॥ अपि च। शिरोभिर्मा देवीः शिव इव न ते दास्यति पुनः प्रबन्धं पश्याब्धेः सरस इव कैलाससुभट । हितं तु त्वां ब्रूमो मम जनकदोर्दण्डविजये चलत्कीर्तिस्तम्भ त्यज कमलबन्धोः कुलवधूम् ॥ ३८ ॥ कि च। आदौ येन सुबाहुमुख्यपिशिताहारैः समं ताडका नीता नाशमतश्च भन्नवदनश्रीस्ते स्वसाकारि च । हत्वा येन वने भवद्भटवटून्बद्धोऽम्बुधिश्च क्षणा- कर्ता त्वन्निधनस्य सैष समरे भ्रान्तिस्तवाद्यापि का ॥ ३९ ॥ अपि च । रे रे राक्षस मा स शंकरवरभ्रान्त्या विभाजीर्तयं रुष्टो मूढ तदैव यन्मतिरभूत्सीतापहारे हरः । नो चेदिष्टकपालमण्डनभृताप्याखण्ड्य मुण्डावली भक्त्या ढौकितमीश्वरेण किमहो प्रत्यर्पितं प्राभृतम् ॥ ४० ॥ अपि च । जानीमहे महेश्वरपरिचरणप्रसङ्गपरमार्थमपि भवतः। मिथ्या- भिमानिन्, आः पौलस्त्य किमेवमुत्पुलकितः खस्सै मुहुः श्लाघसे यत्तोषं गमितः स्वमौलिकमलैर्बालेन्दु मौलिमया । १. 'तव किम्' इति पाठः.

·काव्यमाला।
प्राचीनं हि विरञ्चिपञ्चमशिरश्छेदापवादं स्मर-
न्देवोऽदत्त वरं तवापि कृपया कायव्रतं कुर्वतः ॥ ४१ ॥
शृणु रे दशवदन, वदनविवरविनिर्गतवाग्विभीषिकया न विभीमो वयम् ।
(इत्यभिधाय निष्क्रान्तोऽङ्गद.।)
(नेपथ्ये।)
त्वयि त्रिभुवनाधीशे हन्ति वानरवाहिनी ।
सज्जो भव महावीर वीरत्वं व गतं तव ॥ ४२ ॥
रावणः-(सौत्सुक्यम् ।) अये, अस्मदनुजीविनो वध्यमाना भृशं बु-
म्बायन्ते ।
(ततः प्रविशन्ति विक्षताङ्गा निशाचरभटाः ।)
निशाचरा:-
वानरैर्यदि वध्याः स्मस्त्वयि नाथेऽप्यसांप्रतम् ।
त्वमपि प्राणिते बुद्धिं शाश्वती मा कृथा वृथा ॥ ४३ ॥
रावण:-(सकोपं प्रहस्त त्वरितमाहूय ।)
संनह्यतां सपदि राक्षसवीरसेना
के नाम रामहतकस्य वनौकसोऽमी ।
जागति यन्मम भुजे ननु चन्द्रहासः
श्यामीकृतामरवधूमुखचन्द्रहासः ॥ ४४ ॥
(पुनर्विकट परिक्रमन् ।) अरावणमरामं वा जगदद्य भविष्यति । (इति वद-
निष्क्रान्तः।)
(ततः प्रविशतो हेमाङ्गदचित्राङ्गदौ गगनवीथीसंचारिणौ गन्धवौं ।)
हेमाङ्गदः-सखे चित्राङ्गद,
दिव्यास्त्रैर्भूर्भुवःस्वस्त्रितयडमरकोड्डामरैर्योधयित्वा
लूनोत्क्षिप्तैः शिरोभिर्दशभिरघिनभो दर्शितैकादशार्कः ।
काकुत्स्थेनावक़ी! निविशिखशिखायोगपीठोपहतो
ब्रह्मास्त्रेणाधिशेते रजनिचरपतेरिशय्यां कबन्धः ॥ ४५ ॥

·दूताङ्गदम्। १३ चित्राङ्गदः-सखे, अनया गगनवीथ्या वहोः कालासंचरा निर्भयमेवम् । (नेपथ्ये कलकल: ।) यद्वक्राणां दशानामिव दश ककुभः शासितुं मृष्टिरासी- द्विशत्यायश्च दोभिर्दशगुणितमिव प्राप्तवान्वीर्यवर्म । लकेन्द्रः संजितेन्द्रः समरभुवि जवाज्जानकीवल्लभेन ज्योतिर्दीप्रैः क्षुरप्रैः स खलु विरचितो निर्विवन्धः कबन्धः।।४।। चारणः-शृणु हेमाङ्गद, चित्राङ्गद, चित्रमिवावलोकय । हेलाखण्डितचण्डहेमहरिणैर्वाणैः कुलं रक्षसां शेषीभूतपिभीषणं गुणनिधौ कृत्वापि रामे स्थिते । प्रत्युज्जीवितशङ्कया यमजितो लङ्कापतेः कातरै- नों मुक्ताः कुसुमस्रजो न च सुरैरास्फालितो दुन्दुभिः॥४७॥ चित्राङ्गदः-(सचमत्कार हेमाइद प्रति ।) सखे हेमाङ्गद, ईडगेवाद्भुत- रसैकभाजनं भवानीपतिभक्तिभासुरः प्रबलप्रतापभरप्रणमितसकलसुरासुरो वीरवीरोत्तंसः खल्वयं नक्तंचरचक्रवर्ती । यः किल पुरा पुरारिपरिचर्या- बसरे बिभ्राणं दशवक्रतां क्रममिलत्पञ्चाननीपूजया यः सर्व स्वमिव खमीश्वरमिति ज्ञात्वा मुखैः पञ्चभिः । शंभोरेव शिरःसु तं निजकरं व्यापारयन्वारितः पार्वत्याः कथमप्यहो न स दशग्रीवो गिरां गोचरः ॥ ४८ ॥ (कर्मप्रावल्यमीक्षमाणः । सखेदम् ।) सखे हेमाङ्गद, पश्य पश्य । इह खल विषमः पुरातनानां भवति हि जन्तुषु कर्मणां विपाकः । हरशिरसि शिरांसि यानि रेजुः शिव शिव तानि लुठन्ति गृध्रपादैः ॥४९॥ हेमाङ्गदासखे, नातिचित्रमेतत् । यतो धर्मस्ततो जयः' इत्ययं सत्य एव शास्त्रप्रवादः । अतोऽस्मिन्नर्थे शरीरादिभिः पुण्यापुण्यकारिणामायति- देर्शिता । अत्र रावण एवोदाहरणमापद्यते । तथाहि । ३ ·काव्यमाला। वपुर्मुख्यं वित्तं व्ययितमिह धर्मार्थमवनौ खलु स्फारीभूतं वलति विपरीतं नहि पुनः । बलि कुर्वशंभोः पलभुजपतिः सत्रिभुवनां शिरःश्रेणी लेभे ननु विगमयन्नुत्पलकृते ॥ ५० ॥ (नेपथ्ये ।) वाणैलान्छितकेतुयष्टिशिखरो मूर्छानमत्सारथि- सास्वादनलुब्धगृध्रविहगश्रेणीभिरासेवितः । रक्षोनाथकवन्धगाढपतनक्षुण्णाक्षदण्डो हयै- हेषित्वा स्मृतमन्दुरास्थितिहृतैर्लङ्कां रथो नीयते ॥ ११ ॥ (पुनर्नेपथ्ये ।) सर्वा गीर्वाणवध्वो ब्रजत निजगृहान्बद्धमाधोरण द्रा- स्वर्गेभस्तम्भमालानय सुरकरिणं यामिका यात देवाः । भूयो दिव्यद्रुमाणां भवतु ननु वने नन्दने संनिवेशो द्वारि क्षिप्तं यदैन्द्रे दशवदनशिरः किंकरैरङ्कितस्य(१) ॥ १२ ॥ अपि च । रणरसिकसुरस्त्रीमुक्तमन्दारदामा स्वयमयमवती) लक्ष्मणन्यस्तहस्तः । विरचितजयशब्दो बन्दिभिः स्यन्दनाङ्का- दिनकरकुललक्ष्मीवल्लभो रामभद्रः ॥ १३ ॥ रामः-(पुष्पकाधिरूढोऽयोव्यामागच्छन्सीता प्रति लङ्कारणभूमि दर्शयन् ।) अत्रासीत्फणिपाशबन्धनविधिः शक्त्या भवद्देवरे गाढं वक्षसि ताडिते हनुमता द्रोणाद्रिरत्राहृतः । दिव्यैरिन्द्रजिदत्र लक्ष्मणशरैर्लोकान्तरं लम्भितः केनाप्यत्र मृगाक्षि राक्षसपते कृत्ता च कण्ठाटवी ॥ ५४॥ इति नवरसगीमिर्जानकी प्रीणयन्वः पुलकितालताङ्गः पैतृकं प्राप्य धाम ।

·दूताङ्गदम् । सुखयतु कुलराज्यं पालयन्नुत्कपौरः प्रकटितवहुभद्रः सर्वदा रामभद्रः ॥ ५५ ॥ स्वनिर्मितं किचन गद्यपद्यबन्धं कियत्प्राक्तनसत्कवीन्द्रः । प्रोक्तं गृहीत्वा प्रविरच्यते स्म रसाट्यमेतत्सुभटेन नाट्यम् ॥ १६ ॥ इति सुभटकावप्रणीत दूताइद नाम च्छायानाटक समाभम् । समाप्तोऽयं ग्रन्थः।