·No text on this page.

·परिडतकुलपति:
श्रीजीवानन्दविद्यासागर वि, ए,
PANDIT JIBAVAYDA VIDYASAGARA B, A,
Superintendent Free Sanskrit College, Calcutta.
.

·No text on this page.

·न्वायदर्शनस्य सूचीपत्रम् । का..पहार , ३ ... १० १६ ... ... २२ २२ ११ मिय: मीरपाखायोजनकपनम्, पदापांनाममय, तत्वभानाधीनसमष्टिवम्, मारलपर तहिमागर, प्रत्यचल पम् पनुमानस्य लपरम विभाग उपमागलदरम् शब्दलपम, मन्दस्व विभाग:, ममेयस्य लदपम् विमानय, पामनिरूपपम्, পুৰীলিদে, इन्द्रियविभाग: भूतविभाग:, अस विभागः, मुस्लिपन, मनोनिरुपपन, प्रहरिलदरं तदिमागर, दोषलचएम. मेयभावलपम, फललापन, दुःखलचलन, अपवर्गलदरम्, संशयस लहर विभाग, प्रयोजनलचएम, दृष्टान्नललपम्, सिद्धान्तलचसम, सिद्धान्तविभागः, অল্পৰিৱানন্দ, प्रतिवन्न सिद्धान्तलाम, पधिकरसिद्दान्तलघपम् भ्युपगमसिद्धान्तलचपन, पक्ष्यदविभागः, प्रतिज्ञालापन, देलदएमा ... ... २५ १ ... २५ ३ ... २६ ५ है ... १ ... ... ... १ ... ४ ...

·[ २ ] ७ ५ ... ३ ५ ... ... ४२ ... ४४ १ १ ४४ ... ... १ ... ... ... ५ ... ५५ न्यसिरेकि तुलधाम, पदापरणलषयम, न्यतिरेक्दाहरणलघणम् अपमयलपणमा गिगममलयपम्, समिपम, नियनिरूपपम, वादलचपम नपलक्षणम्, वितण्डालक्षणम्, स्वाभासविभागः, राज्यभिचारलतपम, विरुद्धलक्षणम, प्रकरणसमलघणम, साध्यसमलक्षपम, अतीतकाललतपम, হলবঘন, छलविभाग: वाकछलजक्षणम् सामान्यच्छलनिरुपणम् उपचारकललवणम्, छलपूर्वपक्षः, तसमाधानम्,' লানিষযম, नियहस्थानलक्षणम, अथ द्वितीयाध्यायः संशयपूर्वपक्षः, संभयसिद्धान्तः, प्रमाणपूर्वपक्षः, तत्समाधानम्, समाधानान्तरम, पूर्वपनान्तरम् तत्ममाधानम्, प्रत्यक्षलक्षणाचेपः, तत्समाधानम्, आचेपान्तरम्, ... :: ५८ १८ . ... २४ ... ... ... ... ५ ... ... ... ७५ ७ ૨. ... ... ... ७६. ...

·... ८३ है ८४ ८५ ५ .. . ... १ १२ १५ १२ १४ ४ १४ [ ३ ] समाधानान्तरम, मनःसिद्धी युक्तिः मत्यपंसिद्धान्तमबम, संनिकों हेतुत्वशडा, तन्ममाधानम, प्रत्यक्षस्थानमितित्वमा तरसमाधानम्, पवयविपूर्वपक्षस्वम, तत्समाधानन, पवयवसिद्धान्त स्तम, पनुमानपूर्वपासूत्रम्, तत्ममाधानम्, वर्तमानाचेपः, तसमाधानन, उपमानपूर्वपधसूवम, तत्समाधानम, उपमानस्थानुमानान्तर्भावमतम, तनखडनमा शब्दपूर्व पक्षसूवम्, तत्समाधानमा देदप्रामाण्यापः, तसिद्धान्तः, वेदवाक्य विभागः, विधिसएपन, पर्धवादविभागः, नुवादलक्षणम, देदप्रामाण्ये युक्ति, ... प्रमादचतुपाक्षेपः, तासमाधानम, লিভাধন, राष्ट्रपरिणामसंमयः पदविकारनिराकरम, शब्दविकारयवहार, पदनिप्पम, पदार्पसंशयः, क्षेत्रणपतिसकिएएम, :: १७ ६ १०३ १०४ ६ १०६ १०६ ... ... १२ ·. १५५ MEntrantram, निरगानिम HTTE . mt. 1111. भजनमा . .. ... ... Hignt: नादिया. गरीHITI पापा मायागम. तुरतमा १५२ .. - १५० १५८ १ १ १ ४ M मनापास मनम भनिगलतिपादन गोसियम पापिल मुवन्तरकपनम, इन्द्रियभीतिकलपरीपापम्, इन्द्रियमागालपरीक्षणम्, पपरोलपम्, युडामित्यतामंगयः, अधिनित्यतायादिसाम्यमतम्, गतसएमम्, मागमतान्तरपथम, अयुगपदयाप म्युत्पादनादि, चपिकवादिसोगस डाकथनम्, मौमतभडासमाधानम, सौगतमते सापटूपणम्, तनिराकरणादि,.. खुदराम गुणत्व प्रकारणाम, बुद्धरुत्पन्नापठित्वकथनम, युद्धी शरीरगुणत्वाभायस्य विशिष्यकथनम्, मनःपरीक्षामकरणम्, शरीरस्य सत्पुम्पादृष्ट निप्पायतापकरषम, १८८ १८९ १८. १८१ १८२ १८४ १९५ १९६ पू ... ६ ... ४ २१४ २१८ ... ११ ... २२३ ·C ... १ ... १५ चतुपाध्याय, महरिपरीक्षा, दोषपरीघरम, दोपा पदवयक धनम्, मत्यभावसिद्धान्तः, उत्पत्तिप्रकारमदर्शनम्, शून्यतोपादान करम प्रकपरिरामवादः, पाकषिकत्तनिराकरप्रकरम,... प्रकरए सर्वानित्यनिराकरप्रकरणम्, सर्वनित्यत्वनिराकरणम् सर्वधत्त्वनिराकरप्रकरम, मर्दशून्यतानिराकरप्रकरणम्, महाकान्तवादनिराकरपम्, জীবাদকবেন, दुःखपरीदा, 'पपवर्गपरीदाप्रकरपम्, तत्वज्ञानोत्पतिप्रकरपन, पवयविमकर, নিবেমঘ, वाहाभानिराकरप्रकरपन, तत्त्वज्ञानविहद्धिप्रकरपम्, अघ पक्षमाध्यायः, दातिविभागस्वन, साधन्यवधर्मसनलदान, साधसमादरसटुप्तरत्वे वीजन, दातिषट्कनिरूपपम्, नातिषटकासटुप्तरत्वपीलम, मासमाप्तिसननिप्पपन, क्योरमदुत्तरत्वे वीजन, ভনিনোনিবে, प्रसासनोत्तरकपनम्, प्रतिष्टान्नसनीचरकपनन्, अनुत्पत्तिसमटधाम, तसोत्तरन्, मयसमनिष्पन, : २८२ ४ २८६ २६२ २९ २८१ ... ५ ... ... ... . -

·No text on this page.

·न्यायदर्शनम्। अथ प्रथमाध्यायस्य प्रघमाजिकमाप्यम्। प्रमाणतोऽर्घप्रतिपत्तौ प्रत्तिसामादर्थवत् प्रमाणम् । प्रमाणमन्तरेण नार्ध प्रतिपत्तिः। नार्धप्रतिपत्तिमन्तरण प्रवृत्ति- सामर्थ्यम् । प्रमाणेन खल्वयं ज्ञाताऽर्थमुपलभ्य तमर्थमभी- सति जिहासति वा। तस्येप्साजिहासा प्रयुक्तस्य समोहा प्रवृत्तिरित्युच्यते सामर्थ्य पुनरस्याः फलेनाभिसम्बन्धः । समीह- मानस्तमर्धमभीप्सन् जिहासन् वा तमर्थमाप्नोति जहाति वा। अर्थस्तु सुखं सुखहेतुः दुःखं दुःखहेतुच, सोऽयं प्रमा- खार्थोऽपरिसझेश्यः प्राणभृजेदस्यापरिसझेरयत्वात्। अर्धवति च प्रमाणे प्रमाता प्रमेयं प्रमितिरित्यर्धवन्ति भवन्ति, कस्मात् इतमापायेऽर्थस्यानुपपत्तेः । तत्र यस्येमाजिहासाप्रयुक्तस्य पुर्सीलालमोजितमदनकोटिवंजवधू- नमानामानन्दं कमपि कमनीयं दिरचयन् । स कोऽपिमा प्रघयतु मनीमन्दिरहर विलीकोलोकानां सजदललदग्नामदतनुः १ ময়ন্তী যুমিলিমিাঃকালাম। सध्यापीयपमानोरतिरक्षिरता पूर्रयन्दीमभिशा নালীকনিৰিীমনুমাবি भुगो भर विधाएं परस्परुचं माझ्यानो भवान्या: ।

·२ न्यायदर्शनम्। [१म प्रध्यायः। प्रहत्तिः स प्रमाता। म येनायं प्रमिगोति तत् प्रमाणम् । योऽर्थः प्रतीयते तत् प्रमेयम्। यदर्यविज्ञानं मा प्रमितिः । चतरपु चैवंविधार्थतत्त्वं परिममाप्यते। किं पुनस्तत्त्वम् । सतच सद्भावोऽमतशामझावः। सरसदिति ग्खमाणं यथा- भूतमविपरीतं तत्त्वम् भवति, प्रमशासदिति ग्टयमार्ग यथाभूतमविपरीतं तत्त्वम् भवति । कयमुत्तरस्य प्रमाणेनो- पतविरिति सत्यप्युपलभ्यमाने तदनुपलब्धेः प्रदीपवत, यथा दर्शकेन दीपेन दृश्ये ग्राह्यमाणे तदिव यन्त्र ग्टह्यते तयास्ति । यद्यभविष्यदिदमिव व्यजास्यत विज्ञानाभावानास्तीति। एवं प्रमाणेन सति ग्रहामाणे तदिव यन रयते तनास्ति यद्य- भविष्यत् इदमिव व्यज्ञास्यत विज्ञानाभावान्नास्तीति तदेवं सतः प्रकाशकं प्रमाणमसदपि प्रकाशयतीति सच्च स्खल पोड़शधा व्यूढ़मुपदेष्यते तासां खल्वासां सद्दिधानाम् । प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयव- यदीयतर्क किरणैरान्तरध्वान्तसन्ततिम् । सन्ततरन्ति भाम्वन्तमक्षपादं नमामि तम् ।। असे गुरुधर्मयोरिव लसत्मामडलोमण्डनं रुपं किसन पौरुषं गिर इव प्रागलम्यसम्पादकम् । दाने कर्णमिवावतीर्णमपरं दौने दयादधिणं तातं विश्वविसारिधारुयशसं विद्यानिवासं नुमः । ४१ पलसमतिरपोदं विस्तृतं न्यायशास्त्रं विरहितपहुयवी लीलया वेत्तु विज्ञः । इति विनिहितचेता: कौशलं क कामो गुरुचरणरजोऽहं कर्पधारीकरोमि : ५। विद्यानिवाससूनीः क्वतिरेषा विश्वनाथस्य । विदुषामतिमधियाममत्सरापां सुदै भविता ।।

·१म अध्यायः] प्रथमाह्निकम् । ३ तर्कनिर्णयवादजल्पवितण्डाहेलाभासलजाति- निग्रहस्थानानां तत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसाधिगमः॥१॥ निर्देशे यथावचन विग्रहः। चार्य इन्दः समासः। प्रमा- दीनान्तत्त्वमिति शैषिको षष्ठी, तत्त्वस्य ज्ञानं निवेय- सस्याधिगम इति कर्मणि षड्यौ, एतावन्तो विद्यमानाः। एषामविपरीतज्ञानामिहोपदेशः, सोऽयमनवयवेन तन्नार्थ उद्दिष्टो वेदितव्यः, प्रात्मादे: खलु प्रमेयस्य तत्वज्ञानानिय- साधिगमः। तचैतदुत्तरस्वेणानूद्यत इति। हेयं तस्य निर्व- तक हानमात्यन्तिकं तस्योपायोऽधिगन्तव्य इत्येतानि चत्वा- य॑र्धपदानि सम्यगबुध्वा निःश्रेयसमधिगच्छति। तन संशया- दीनां पृधवचनमनर्धकं संशयादयो यथासम्भवं प्रमाणेषु प्रमेयेषु चान्तर्भवन्तो न व्यतिरिचन्त इति, सत्यमेतत् इमास्तु चतस्रो विद्याः पृथकप्रस्थानाः प्राणभृतामनुग्रहायोपदिश्यन्ते यासां चतुर्थोयमान्दितिको न्यायविद्या। तस्याः पृथक प्रयोजनमममिक्षाय धादन्ती न प्रदर्शन्ने पतः प्रथमं प्रयोजनमभिधानीयं तपाचाः बिहार्य निधसम्बन्दं श्रोतुं श्रीता प्रवर्तते । शास्त्रादौ तैन बनाया सम्बन्धः समवीजनः । मिडी मातोय: प्रयोजनं यस तत्तया एवं सिइसम्बन्द- नियपि तसत्प्रतिपादनाय भगवानपपादः अधर्म सूचयति । पब तत्वज्ञान- नि:देयनयो: तत्वज्ञानयोर हेतु हेतुमाव: प्रनापादिवबचानयोर्विधर- दिपविभाव: प्रमापादिमासपीः प्रतिपातिपादकभावः मास्त्रनिर्दियसवीर प्रदोदप्रयोजकमाद: सम्हन्यः तल ज्ञायतेनिति बुत्पत्या तत्त्वज्ञान शास्त्रं तथा शनिवेपतोरपि तवधानहार करतु महाद एव सम्बन्ध इति सम्प्रदाय. विदः, पर दंपदार्यप्रधानी हः समासः यद्यपि भेदै इन्दविधानादत घ रहना पदार्थानामभेदान्द्र पन्धादि पदातावद्धदक्षभेदादेव इन्दरति न दोपदन्त विसर तन पनिटेंगे यथा दयने दिया ति पायलमापाद- सारित प्रमापानि मेयर संभा प्रयोजन दृष्टान्नर सिद्धानर पवार ·गा। [MEE T: पद: An: पातमिमा infat:। नमा Enternपने सन नामान निकाल उगाने कि गित, यो तो "FAIZA Arthristml नि पति," frui str: । Reो मागतिः। THE for: तलमान जिलाकिलित ममासमा जान stom: मेरीमा प्रशगयते । पर प्रमोनगम । यम प्रयत: परतत राय प्रयोजनम्। समयममीणा ना. मन् वा मारमा तनाग सो पाणिग: मागि सामाणि माधनिया प्यासाः, सदाय म्याय: प्रात, Ar: पुनरय प्रायः। प्रमाणोरयंपरोक्षण न्याय: प्रत्यक्षागमाश्रितमनुमान गानीक्षा प्रत्यक्षागमाभ्यामोदितम्यान्योक्षणमन्योता तया प्रयतत ल्यायोतिको न्यायविद्या न्यायशास्तम्। यस्पन- रनुमान प्रत्यक्षागमविरुई न्यायाभाम: म इति सत यादजल्पी नियर वादप नम्बर वितका चलाभामा जातयन भियत. मामानिति पिपर वर्षयता सम्पदाविदात भाष्य म्यवचनपदन कति कपिदार्य व गते तत प्रमाणे प्रमये च मोतं व गवते मप्रयोजनवान नव वत्यते मनु हटानादाविकपमं मप्रयोजन सथाप दृष्टाने हिनसनम पम्पययतिरीकिभेदेन दृष्टामविध्यस वत्यमा यत्वात्। गंगये मिहान्त छ । मायधन संमये इसे घ वैविध्य मि हान्ने धातुविध्यम्य वत्यमाषत्वान, पन्यथा नासिमियरणामयीयवचनं तवापि व्यास्न्येत एकनचनौव लचपम्वे सत्तादिति वति। मध्यान्तु सर्वत्र प्रथमोपस्थित कन चनेनेव वियः, नयन मवपमेनेव प्रमाणादीनां बहुत्वं परिछियते किन्वयिमविभागेन, नोकहित धवप्तदिरादी भषय खदिरय पलाशरीति न दिएधते पतएव प्रयोजन कवचनान्तत्वेऽपि नहिभागाकरणेऽपि सुखदुःखाभावतसाधनभेदेन तस्स यत्वं न विरहात इति पव प निःयेयसे सिद्ध पटादिवतत् माये म प्रयनान्तरमपेचितमिति ·इस अध्यायः] प्रघमाशिकम्। ५ सप्रयोजनौ, वितण्डा तु परीक्ष्यते वितण्डया प्रवर्त्तमानो वेत. ण्डिकः। सप्रयोजनमनुयुतो यदि प्रतिपद्यते सोऽस्य पक्ष: सोऽस्य सिद्धान्त इति वैतण्डिकत्वं जहाति । अथ न प्रति. पद्यते नायं लौकिको न परीक्षक इत्यापद्यते। अथापि परपक्षप्रतिषेधज्ञापनं प्रयोजनं ब्रवीति, एतदपि तागेन । यो ज्ञापयति यो जानाति यच्च ज्ञाप्यते एतच्च प्रतिपद्यते यदि तदा वैतण्डिकावं जहाति। अघ न प्रतिपद्यते पर- पक्षप्रतिषेधज्ञापनं प्रयोजनमित्येतदस्य वाक्यमनर्धकं भवति । वाक्यसमूइव स्थापनाहीनो वितण्डा, तस्य यद्यभिधेयं प्रति- पद्यते सोऽस्य पक्ष स्थापनीयो भवति। अथ न प्रतिपद्यते प्रलापमावमनर्थकं भवति वितण्डात्वं निवर्त्तत इति। अथ दृष्टान्तः। प्रत्यक्षविषयोऽर्थः। यत्र लौकिकपरीक्षकाणां दर्शनं न व्याहन्यते स च प्रमेयं तस्य पृघवचनच तदारया- वनुमानागमो। तस्मिन् सति स्यातामनुमानागमावसति च न स्याताम् । तदात्रया च न्यायप्रहत्तिः। दृष्टान्तविरोधन प्रतिपादनायाधिगमपदम् । ननु प्रमादयः पदार्या इति शब्दात् प्रघनस्वादेव दा तलमान सादिति चेद्र तेषां दिरिष भानं हि तत्वज्ञानं तहोलदर. परीधामकारवाहालादेद, मासं दि विशिष्टानुपूर्वी का पचाध्यायी अध्याय. साकिसमूहः पाहिदन्तु तामाकरणसम्हः, मकरन्तु तादृमन्वसमूहः स्वन्तु वाहमवानन्हः वापरन्तु ताहरपदसमूह इति वदन्ति । इदनानेकर विवदितं तेनाध्यायादराधिकादिहयामवदेऽपि न एतिः। पचर यपि मोदजनकमानविषयत्वेन प्रमेयवादी निस्पयितु मयं तदापि प्रमान्य सवलपदाचवन्यापरत्वेन प्राधान्दात् प्रथममुद्देयः। ततोऽवसरतो दुभुक्षित- प्रमेयस ततर पदारपण्यापनर दायाधीनतया दाचे निष्पपीतियो न्यायपूर्बाद धीः संशययोजनयो: नवास्तितया संमयस अपने नए नितिपि मननदिधानाद संसयस दायादवमिति दापन। साचार्यसंयोप- रमात् यदपि प्रयोलनं न न्यायामपि तु तदानं तपापि देव निरपरी ·arti 12t 'गा नयोजनोमो - Tufai त: भासनीपो भनि, मापन सा जाताना आग: sust नति मिन Eti netfuTEE दो साल गुना दातात" पागमागोय: मिजात. ॥ Trant पुशासनमा, मफ पिचारासा: 1 मातोमाय मागोमाग या भुमिदि: . ममागते रा पता: पतिसादग: मनमाया उनी । तापमाणममाय भागम: प्रतिमा, सुरनुमान, ভাগ মা , মাথা, মাথায়গায় सामर्थपणन निगमनमिति मोऽयं परमो न्याय पति एरोग वादगम्पवितगडा: प्रयत्तस नासोऽन्यथेति तदायया च तरह. व्यवस्था। ते घेतऽययवा: गयणेपा: मन्तः प्रमयेऽन्तर्भूता मम भाननिरूपचापचेति । परप्रन्याय दृष्टान्तण मुलतादमनर साल हटानम्मको दाय: मिदानविषय इत्यतीनन्तर निदानम्न, ततपाइसरत: शिक्षाम्नाधीनग, पचावयवरूपण न्यायण सतक कास्यतया न्यायमारिष स्तकंश, मतय तकं जन्यतया नियस, तत निर्णयानुकुमवाधादसा, अन्पयापि वादकार्यकारितादनतरं जल्पम्प, सतर विजयापैकशायांतुकम्मत या वितगाया कथात यथापि दुपयसापेषतयानन्तरं दुपयेषु निपपीयेषु वाद देशनीयत्वरूपी रकर्षववाहेतुबदामासमानत्वाधादी वाभामाना, ततय ताभासोपजीवनन छलस, सच्याघात कत्लेन पत्यन्तास दुसरलात्ततो मातः कपावसानतेनायांदनना नियस्यानानामिति, पन घ प्रमेयान्त:पातिधुद्धिप्पणापि संशयादनिरनुयोज्यानु योगपनियहरथानान्त:पातिमीष जायीर प्रकारभेदेन प्रतिपादन मियपदि. वैद्याधमत नियहरथानान्त:पातिमा हेत्वाभासानां पृथमिधानप्रयोगमन्त मानाति भगवानक्षपाद एव । भाष्ये तु वाद देशनीयतया रेखामासानां पृथ. गुपन्यास इयुका पत्र वार्तिक, यदि वादे देशमीयत्वात् पृथमभिधानं तदा - ·१म अध्याय:]. प्रघमाह्निकम् । एवमयं पृथगुचन्त इति । तर्को न प्रमाणसङ्ग्रहोतो न प्रमाणान्तरं प्रमाणानामनुग्राहकास्तत्त्वज्ञानाय कल्पाते, तस्योदाहरणं किमिदं जन्म ततकेन हेतुना निवर्त्य ते पाहो- खिदशतकेन अथाकस्मिकमिति एवमविजात कारणोप- पत्त्या अहः प्रवर्तते यदि कतकेन हेतुना निवल ते हेतूच्छदा. दुपपन्नोऽयं जन्मोच्छेदः। अधाशततेन हेतुना ततो हेतूच्छेद- स्याशक्यत्वादनुपपन्नोऽयं जन्मोच्छेदः । अधाकस्मिकमतो- किस्मानियमानं न पुनर्निर्वत्स्यतीति नित्तिकारणं नोप- पद्यते तेन जन्मानुच्छंद इति। एतस्मिंस्तविषये कर्मनिमित्त जन्दति प्रमाणानि वर्तमानानि तर्कशानुग्रहन्ते तत्त्वज्ञान- विषयस्य विभागात्तत्त्वज्ञानाय कल्पाते तर्क प्रति। सोऽय- मित्यम् भूतस्तर्कः प्रमायसहितो वादे साधनायोपालम्भाय वार्थस्य भवतीत्येवमर्थम्पृथगुच्यते प्रमेयान्तर्भूतोऽपीति, निर्णय- स्तत्त्वज्ञान प्रमाणानां फलम्, तदवमानो वादः, तस्य पाल- नाघं जल्पवितण्डे, तावेतो तर्कनिण्यो लोकयावां वहत इति ~ मारिकापमिदान्तानां दाद देशनों यदा घाभिमान स्थान, यदि भि. शदाबाद देनरलं तदारयादीनामपि वाद देश मोयल या सादादी चिसोदामांदनक्षिपदासानमंदापनाई सराहामास र परमति सदस्य सत् सिदानान्द रहने सहिपन सादरवार। दसदन्दिामामामनिराम मा सहि सदा र feerink:। हम CHEET गिराने हरिमाद. FREER PREET र प्रयोPE रेलमाMore ETAर ति दल - दा. माEctr६६ १. ई. RETRE. सभी सरकार RECERe Tr- का rek माहं , retre artic, १८१ERE ·८ न्यायदर्शनम्। [प्रगाय:। मोऽयं निर्णय: प्रमेयान्तर्भूत एवमयं पृथगुहिट दति। बाट: गत नानाप्रवक्ता काः प्रताधिकरणमाधनोऽन्यतराधिकरणान. यायमानो यावासमूहः पृथगुष्टि उपनन गार्थम, उपलशि. तेन व्यवहारमतत्त्वज्ञानाय भवतीति तहिरोपी जल्पवितगडे तत्त्वाध्यवसायसंरचणार्यमित्युवम्। निग्रहस्थानेभ्यः पृथगुष्टिा क्षेत्वाभासायादे चोदनोया भविष्यन्तीति, जल्पयित गदयोस्नु निग्रहस्थानानीति छलजातिनिग्रहस्थानानां पृयगुपदेग उपलक्षपार्थ इति। उपलचितानां स्ववाको परिवर्जनम् । छलजातिनिग्रहस्थानानां परवाको पर्यनुयोगः। जातेय परेण प्रयुज्यमानायाः सुलभ: समाधि: स्वयच सकरः प्रयोग इति। सेयमान्वीक्षिकी प्रमाणादिभिः पदार्यविभज्यमाना "प्रदीपः सर्वविद्यानामुपाय: सर्वकर्मणाम् । पाययः सर्व धर्माणां विद्योद्दे प्रकीर्तिता" तदिदं तत्त्वन्नानं निःयेय- साधिगमार्थ यथाविद्यं वेदितव्यम् । इहत्वध्यात्मविद्याया- मात्मादितत्त्वज्ञानम्, निःवे यसाधिगमोऽपवर्गप्राप्तिः। तत् करपसम्भवाच वयन्तु ममाएं प्रापनिलय इति भगववामगपान्त:पातिप्रमाणमन्द- स्पोशारणमेव नालमिति बूमः, पव च उद्देश नक्षणपरीचापां पूर्वपूर्वसापेक्षतया मयममुद्देशोऽनन्तरं लक्षणं मसनाचलपरोदेति सोद्देशपदार्थलचपहलपरीदा प्रथमाध्यायाः तन च सपरिकरन्यायलक्षणं प्रथमाधिकाघ:, तब उ स योग- नाभिधेयमतिपादक प्रथमहितीयस्वाभ्यामेकं प्रकरणं, नतः प्रमाएलपपप्रकरणं ततः प्रमेयलक्षण प्रकरणं ततो न्यायपूर्वाङ्गप्रकरणं सतोन्यायसिद्धान्तप्रकरणे ततोन्यायस्वरूपप्रकरणं ततो न्यायोत्तरानप्रकरणमिति प्रथमाहिके सप्त प्रकरणानि । अवपादन पशदीचा पौधा उन्नयनन्त निर्वाहिका सेयमान्वोतिको न्यायतकांदि- भन्दैरपि व्यवहियते तथा च न्यायो मीमांसा धर्मशास्त्रापीति" युतिः, पुराप- न्यायमीमांसत्यादि स्मृतिः। मीमांसा न्यायतकच उपाङः परिकीर्तित इति पुराणम्। वैविद्यभ्यस्त्रयौं विद्या दण्डनीतिक्ष भाश्वतीम्। पावौचिकौशाम- विधां वारिम्भाय लोकत इति मनः, तया यस्तकें पानुसबसे स धर्म वेद नेतर ·१म अध्यायः] प्रथमाह्निकम् । ट खलु निःश्रेयसं किन्तत्त्वज्ञानानन्तरमैव भवति नेत्युच्यते किंतर्हि तत्त्वज्ञानात् ॥ १ ॥ दुःखजन्मपत्तिदोषसिध्याज्ञानानामुत्तरोत्तरा- पाये तदनन्तरापायादपवर्गः ॥२॥ तत्रात्माद्यपवर्गपर्यन्तप्रमेये मिघ्याजानमनेकप्रकारक वर्तते आत्मनि तावन्नास्तीति अनात्मन्यात्मेति दुःखे सुखमिति अनित्ये नित्यमिति अनाणे वाणमिति सभये निर्भयमिति जुगुप्सितेऽभिमतमिति हातव्येऽप्रतिहातव्यमिति प्रवृत्ती नास्ति कर्म, नास्ति कर्मफल मिति दोषेषु नायं दोषनिमित्तः संसार इति प्रेत्यभावे नास्ति जन्तु वो वा सत्त्व आत्मावा यः प्रेयात् प्रेत्वच भवेदिति। अनिमित्तं जन्म। अनिमित्तो जन्मोपरम इत्यादिमान् प्रेत्यभावोऽनन्तश्चेति नैमित्तिकः सब कर्मनिमित्तः प्रेत्यभाव इति । 'देहेन्द्रियबुद्धिवेदनासन्तानो- च्छेदप्रतिसन्धानाभ्यां निरात्मकः प्रेत्यभाव इति। अपवर्गो भीष्मः। स खवयं सर्वकार्योपरमः सर्वविप्रयोगेऽपवनें बहु च भटकं लुप्यत इति कथं बुद्धिमान् सर्वसुखोच्छेदमचैतन्य- मसुमपवर्ग रोचयेदिति। एतस्मान्मिघ्याज्ञानादनुकूलेषु रागः प्रतिकूलेषु देषः रागदेणाधिकारावासूयेोमायालोभादयो इत्यादि मोघध नवोपनिषदं तात ! परिशेषन्तु पार्थिव !। मथामि मनसा तात ! हा चान्दोधिको परामिस्युपनिषदर्थयान्वीचिक्यन्तुसारी माध इत्युक्त मिति: १५ ननु तत्त्वज्ञानस्य न साधादेव नियमहेतुलं नि:शेयसं तावहिविक्ष परापर- भेदात् तथापरं जीवन्मुधिलक्षएं तत्त्वज्ञानानन्तरमेव तदप्यवधारिताम्मतत्त्व नैरन्ताभ्यासापरतमिप्याज्ञानस्य प्रारब्ब कर्मोपभुनानस्य परन्तु कमेप, तब हम- प्रदिपादनायेदं सूवमिति सादौनां मधे यत्तु उत्तरोत्तरं तेषामपाये तरनतरम्य

·No text on this page.

·१स अध्यायः ] प्रथमाह्निकम् । । निमित्तोऽयं संसार इति। प्रेत्यभावे खल्वस्ति जन्तु वः सत्त्व प्रात्मावा यः प्रेत्य भवेदिति। निमित्तवज्जन्म निमि- त्तवान् जन्मोपरम इत्यनादिः प्रेत्यभावोऽपवर्गान्त इति नैमि. त्तिकः सन् प्रेत्यभावः प्रवृत्तिनिमित्त इति सात्मकः सन् देहे- न्द्रियबुद्धिवेदनासन्तानोच्छेदप्रतिसन्धानाभ्यां प्रवर्तत इति । अपवर्गः शान्तः खल्वयं सर्वविप्रयोगः सर्वोपरमोऽपवर्गः। बहु च का घोरं पापकं लुप्यत इति कथं बुद्धिमान् सर्वदुःखो- छेदं सर्वदुःखासंविदपवर्ग न रोचयेदिति। तद्यथा मधुविष- संपृक्तानमनादेयमिति एवं सुखं दुःखानुषप्तमनादेयमिति । विविधा चास्य शास्त्रस्य प्रहत्तिः। उद्देशी लक्षणं परीक्षा चेति, तत्र नामधेयेन पदार्थमावस्याभिधानमुद्देशः, तत्रोद्दिष्ट- स्थातत्त्वव्यवच्छेदको धर्मो लक्षणम् लक्षितस्य यथा लक्षणमुप- पद्यते नवेति प्रमाणैरवधारणं परीक्षा, तनोद्दिष्टस्य प्रविभक्तास्य लक्षणमुच्यते यथा प्रमाणानां प्रमेयस्य च, उद्दिष्टस्य लक्षितस्य च विभागवचनं यथा छलस्य वचनविधातोऽर्थविवल्पोपपत्या कलं तत् विविधमिति अघोद्दिष्टस्य विभागवचनम् ॥ २ ॥ प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि ॥३॥ अक्षस्याचस्य प्रतिविषयं हत्तिः प्रत्यक्षम्। हत्तिस्तु सन्नि- नहसंयोगादिती धर्मादिसम्भवाहाभिचार: तमात् मिष्याशाननवासनैदान दोषः, नस्सार मिप्दाशननाशात् वल्कालीमतत्त्वज्ञानजवासनातो वा नाम इत्या. भय इत्यपि वदन्ति । यद्यपि दुःसापायामापवर्ग: किन्तु स एव सः तदायभेद एव नव पक्षपः, पपवर्गपटं वा नावहारपरन् पनन्तरपदैन जन्मान्तरमेर परामयत इति तु न यारानं दुःखपदवैयापन : दुःखानुपरमासधर- प्रयोगकर हरूपात इत्यारयेनेदमित्यपि कपित् ॥ २ ॥ इति सूवानी सप्रयोगमाभिधेयमदरम्।

·No text on this page.

·१स पध्यायः ] प्रघमाशिकम् । १३ प्रमातः प्रमातव्या प्रमाणानां सररोऽभिसंप्लवः । असहरो व्यवखेति पथ विभक्तानां लक्षणवचनमिति ॥ ३ ॥ इन्द्रियार्थसन्निकर्षात्पन्नं जानमव्यपदेश्यमव्य- भिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम् ॥ ४ ॥ इन्द्रियस्यार्पन सन्निकर्षादुत्पद्यते यत् ज्ञानं तत् प्रत्य- क्षम्। न तर्हि इदानीमिद्रं भवति आत्मा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रियमनेति, नेदं कारणावधारणमेतावत् प्रत्यक्षे कारणमिति किन्तु विशिष्टकारणवचनमिति यत्प्रत्यक्ष- ज्ञानस्य विशिष्ट कारणं तदुच्यते, यत्तु समानमनुमानादि- ज्ञानस्य न तन्निवर्तत इति। मनसस्तर्हि इन्द्रियेण संयोगो वक्तव्यः। भिद्यमानस्य प्रत्यक्षज्ञानस्य नायं भिद्यत इति समानत्वानोक्त इति यावदर्थं वै नामधेयशब्दास्तैरर्घसंप्रत्ययः अर्थसम्प्रत्ययाच व्यवहारः । तदमिन्द्रियार्थसन्निकर्षादुत्पन्न- मर्थज्ञान रूपमिति वा रस इत्येवं वा भवति, रूपरसदाच विषयनामधेयम्। तेन व्यपदिश्यते ज्ञानं रूपमिति नानौते रस इति जानीने नामधेयशब्देन व्यपदिश्यमानं सत् शाब्द प्रसच्चते अत आह अव्यपदेश्यमिति। यदिदमनुपयुक्त शब्दार्थ- सम्बन्वेऽर्थज्ञानं तन्नामधेयशब्देन व्यपदिश्यते, ग्रहोतेऽपि च शब्दार्थसम्बन्वेऽस्यायं शब्दो नामधेयमिति यदातु सोऽर्यो हेर एदानभूतदादयं विभेषोद्देशः । प्रत्येकलदपन्तु वचते। इति विस्वी इति: समाना। पदिमहानि ययाम सपयितुमारमते। पत्र प्रतिमतमदं प्रपदमिति योगादिन्द्रियवाघरदात् प्रवदमन्दस्य प्रस्तुतलाश करपसएस प्रमितिसाद स्पषतं दयापि यत दयाहार प्रदानादरप्लर दाये देकदेश- मनावरदेशाते तत्काएवं सरव मियाम्पेन दा सामनीयम् । पाममन:- ·܀ ·। . इम अध्यायः] प्रथमाष्टिकम् । 'पहाव्यम् अनिन्द्रियार्यसनिकर्षजं हि तदिति, इन्द्रियस्य वे सतो मनस इन्द्रियेभ्यः प्रघगुपदेशो धर्मभेदात्। भौतिकानी- न्द्रियाणि नियतविषयाणि । सगुणानाचैषामिन्द्रियभाव इति । मनस्त्वभौतिकं सर्वविषयच नास्य सगुणस्येन्द्रियभाव इति सति चेन्ट्रियार्थसनिकर्षे सविधिमसनिधिं चास्य युगपज्ञानानु- त्पत्तिकारणं वक्ष्यास इति। मनसयेन्द्रियभावान वाध्यं लक्ष- णान्तरमिति। तन्वान्तरसमाचाराचैतत् प्रत्येतव्यमिति पर- मतमप्रतिषिमनुमतमिति हि तन्वयुक्तिः । व्याख्यातम् प्रत्यक्षम् ॥ ४॥ अथ तत्पूर्वकं विविधमनुमानम् पूर्ववच्छेष- वत् सामान्यतो दृष्टञ्च ॥ ५ ॥ तत्पूर्वकामित्यनेन लिङ्गलिङ्गिनोः सम्बन्धदर्शनं लिङ्गदर्श- नचाभिसम्बधते लिङ्गलिझिनोः सम्बन्धयोर्दर्शनेन लिङ्गस्मृति- रभिसम्बध्यते स्मृत्या लिङ्गदर्शनेन चाप्रत्यक्षोऽर्थोऽनुमीयते । पूर्ववदिति यत्र कारणेन कार्यमनुमीयते। यथा मेघोन्नत्या भविष्यति दृष्टिरिति। शेषवत्तत् यत्र कार्येण कारणमनु- मौयते पूर्वोदकविपरौतमुदकं नद्याः पूर्णत्वं शीघ्रत्वच्च दृष्ट्वा स्रोतसोऽनुसौयते भूता हष्टिरिति, सामान्यतो दृष्टं व्रज्यापूर्वक- मन्यत्र दृष्टस्यान्चत्र दर्शन मिति तथाचादित्यस्य तस्मादस्त्य- दारकमयभिचारोति मनभिन्नमित्वर्घ:, इदांशिकसमसालयलेन वक्ष्यत्वे तु तइति तत्प्रकारकत्वं निर्विकल्पकल दस्यत्वे तदभाववति तदमकारकत्वमयः तस्य विभागः पयपदेय व्यवसायानमिति निर्विकल्पकं सविकल्पकं चेति हिदि, अत्यमित्यर्थः पदनानं लदयति विमनते च। पानन्नदोषकायभन्दो हेतुहेतुमडाव- नातिसूचनाय तत्पूर्वकं प्रत्यपूर्व के प्रत्ददं प्रपदविशेपो व्यायादिविषयसेन ·१२ न्यायदर्शनम्। [१म प्रध्यायः। प्रत्यक्षाप्यादित्यस्य प्रजाति। 'प्रय या पूर्ववदिति यत्र यया पूर्व प्रत्याभूतयोग्यतरदर्शनेनातरम्यापत्य दासानुमानम् । यथा धूमेनाग्निरिति । पयमाम परिगेषः म च प्रमकप्रति. धेऽन्यवाप्रमजास्मिथमाणे मम्मलयः यथा सदनित्यमित्येव- मादिना द्रव्यगुणकर्मगाामविगेपेण मामान्यमियोपसमयायेभ्यो निर्भस्य शब्दम्य तस्मिन् व्ययामंगुणर्मगये न द्रव्यमेक- द्रव्यत्वात् न कर्म गम्दान्सरहेतुत्वाय यस्तु गिप्यते सोऽयमिति शब्दस्य गुणात्वप्रतिपत्तिः। सामान्यतो दृष्टं नाम यवाप्रत्यने लिङ्गलिङ्गिनो सम्बन्ध केनचिदयन लिङ्गस्य सामान्यादप्रत्यक्षी लिङ्गी गम्यते यथेच्छादिभिरात्मा इच्छादयो गुणाः गुणाय द्रव्यसंस्थानाः तद्यदेषां स्थानं स आत्मेति विभागवचनादेतत् विविधमितिसिहे विविधवचनं महतो महाविपयस्य न्यायस्य लघीयसा सूत्रेणोपदेशात् परं वाक्यलाघवं मन्यमानस्याबस्मिन् वाक्यलाघवेऽनादरः तथाचायमित्यम्भतेन वाक्यविकल्पेन प्रहत्तः सिद्धान्ते छले शब्दादिषु च बहुलं समाचारः शास्त्रे इतिं संदिपयन प्रत्यक्षं सदसहिषयवानुमानम्, कस्मात् वैकाल्यग्रहणात् विकालयुक्ता अर्था अनुमानेन गृह्यन्ते भवि. प्यतीत्यनुमीयते भवतीति चाभूदिति च असञ्च खल्वतीतमना- गतक्षेति। अथोपमानम् ॥ ५ ॥ व्यातिविशिष्टपक्षधर्मताशाननन्यत्वं लभ्यते पनुमानम् पनुमिति यत इत्यध्याधारण च करणलक्षणं अथ या करणलक्षणमेवेदं तवानुमानमिति करपल्युटा पनमिति- करणमिति समाख्यावलादेव लमं तच व्याप्तिज्ञानं प्रत्यचपूर्वकं सहचारप्रत्यक्ष. पूर्वक विभजते विविधमिति पूर्व कारणे तहत् तल्लिडकं यथा मेघोतिविशेषेष तथ्यनुमानं शेषः कार्य तलिङ्गक शेषवत् यथा नदौड़ा उध्यनुमानं सामान्यती दृष्ट कार्य कारपभिन्नलिङ्गकं यथा पृथिवीत्वेन द्रव्यत्वानुमानम् पथ वा पूर्वम् मन्वयस्तहत्केवखान्वयीत्यर्थः यथा अभिधेयं प्रमेयत्वादित्यादि शेषो व्यतिरकस्तहत् ·म अध्यायः] प्रघमाह्निकम् । १७ प्रसिद्धसाधात् साध्यसाधनमुपमानम् ॥ ६ ॥ प्रजातेन सामान्यात् प्रजापनीयस्य प्रज्ञापनसुपमान- मिति। यथा गौरिव गवय इति, किं पुनरवोपमानेन क्रियते यदा खल्वयं गवा समानधर्म प्रतिपद्यते तदा प्रत्यक्षतस्तमर्थ प्रतिपद्यत इति समाख्यासम्बन्धप्रतिपत्तिरुपमानार्थ इत्याह । यथा गौरिव गवय इत्युपसाने प्रयुक्त गवा समानधर्ममर्थ- मिन्द्रियार्थसन्निकर्षादुपलभमानोऽस्य गवयशब्दः संजेति संज्ञा संजिसम्बन्ध प्रतिपद्यत इति। यथा सुहस्तथा मुद्गपर्णी यधामापस्त्रया माषपर्णीत्युपमाने प्रयुक्तो उपमानात् संज्ञा- सङ्गिसम्बन्ध प्रतिपद्यमानस्तामोषधीं भैषज्यायाहरति एव- मन्चोऽप्युपमानस्य लोके विषयो बुभुत्सितव्य इति। शब्दः ॥६॥ आप्तोपदेशः शब्दः ॥ ७ ॥ आप्तः खलु साक्षात् हातधर्मा यथादृष्टस्यार्थस्य चिख्या- पयिषया प्रयुत उपदेष्टा साक्षात्करणमर्थस्याप्तिस्तया प्रवर्तत अथ देवलयतिरेकीपर्यः यथा पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यतै गमववादित्यादि सामान्यती दृष्ट पन्वयपतिरकि यथा वहिमान् धूमादित्यादि । ५ ॥ उपमानं सवति। प्रसिद्धस्य पूर्वप्रमितस्य गवादेः साधयांसाहनात् तज्ज्ञानात् साध्यस गवयादिपदवाचदस्य साधनं सिद्धिरुपमानसुपमितियंत इत्यध्याहारे चकरपलदर पच दा साध्यसाधनमिति करपल्युटा करपलए मेवेदन पत्र र वैधयोपमितिमपि मन्यन्ते टौवाहतः, यथा च पतिदीर्घनौव. वादि परन्तरदेधर्मशानादृष्टे करमपदबाएवायः। एवमपोऽप्युपमानस्य विषय इति भावं, वपासनपीसही पोषधी विषं जनोन्यविदेशवादबा शते मुह पसायभाने दाते यमौषधी विषहरपौत्युपमिदा दिषयीशियनरत्यादि । ६॥ पदं यति। इद पति एत्यधनं वदय: प्रमापसन्द रति पामोपदेर प्रदिएर पाहः मरुवदासायचाईशानदान वसीपम इदर्द: मतदाएं- ·तया च मयां न्यायदर्शनम्। [रम अध्याय इत्याप्तः ऋष्यार्यम्नेजशनां ममानं लक्षणम् । व्यवहाराः प्रवर्त्तन्त इति। एयमभिः प्रमाणे देवमनुष्यतिरयां व्यवहारा: प्रकल्पान्ते नातोऽन्यथेति ॥ ७ ॥ स विविधो दृष्टादृष्टार्थत्वात् ॥ ८ ॥ यस्येह दृश्यतेऽर्थः स दृष्टार्थः यस्यामत्र प्रतीयते सोऽदृष्टार्थ: एवमपि लौकिकवाक्यानां विभाग इति। किमयं पुनरिद- मुच्यते स न मन्येत दृष्टार्थएवाप्तोपदेश: प्रमाणम् अयस्याव- धारणादिति। श्रदृष्टार्थोऽपि प्रमाणमर्थस्यानुमानादिति । किं पुनरनेन प्रमाणनार्थजातं प्रमातव्यमिति तदुच्यते ॥ ८ ॥ आत्मशरोरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोषप्रेल्व- आवफलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयम् ॥ ६ ॥ तवात्मा सर्वस्य द्रष्टा, सर्वस्य भोक्ता, सर्वनः, सर्वानुभावो, तस्य भोगायतनं शरीरम्। भोगसाधनानीन्द्रियाणि भोक्तव्या इन्द्रियार्था: भोगो बुद्धिः। सर्वार्थोपलब्धौ नेन्द्रियाणि प्रभव- तीति सर्व विषयमन्तः करणं मनःशरीरन्द्रियार्थबुद्धिसुखवेद- यथार्थ ज्ञानप्रयुक्तः शब्द इति फलितार्थः अथ ना भातो यथार्थ उपदेशः भाद- मोधी ययात् । भाब्दखस जातिविशेषस्तथा च यथार्थशाब्दज्ञानकरणत्वमर्थः । बन च विशेष्यायप्रकारकत्वतदति तत्प्रकारकत्वादिप्रमालचपानामेकं लक्षणे परच लक्ष्यतावच्छेदके निवेश नीयमती नाभेदः ॥ ७॥ विभजते। सप्रमाणशब्दः शब्दतदुपजीविप्रमाणातिरिक्तप्रमाणगम्यायको हदार्थ कः शब्द तदुपजीविप्रमाणमावगम्याथ कोऽदृष्टार्थ कः तथा च दृढार्थ कला- दृष्टार्थकत्वभेदात् प्रमाणशब्दस्य हैविध्यमित्यर्थः ॥ ८॥ समाप्तं प्रमाणलक्षण प्रकरणम् । प्रमेयं विभनते लक्षयति च। भव तु शब्दः पुनरय तथाचैतेषां पुन: प्रमेयत्वं न तु प्रमा विषयत्वेन संयोगादीनामपि प्रमेयशब्दो हि वादादिशब्दवत परिभाषाविशेषण हादशम प्रवर्तते तन च प्रकट नेयं प्रमेयमिति योगार्थः ·(म अध्याय: ] प्रथमाजिकम्। १८ नानां निहत्तिकारणम्, प्रहत्तिर्दोपाय नास्य, पदं शरीरमपूर्व- मनुत्तरच, पूर्वशरीराणामादिर्नास्ति उत्तरेपामपवर्गोऽन्त इति प्रेत्यभावः । ममाधनसुखदुःखोपभोगः फलम्। दुःख- मिति नेदमनुकूलवेदनीयस्य सुखस्य प्रतीतेः प्रत्याख्यानम्, किन्तर्हि जन्मन एवेदम्, ससुखसाधनस्य दुःखानुषवाटुःखेनावि- प्रयोगाहिविधवाधनायोगा: खमितिसमाधिभावनमुपदिश्यते, समाहितो भावयति, भावयनिर्विद्यते, निर्विणस्य वैराग्यम्, विरक्तस्यापवर्ग इति जन्ममरणप्रबन्धोच्छेदः सर्वदुःखप्रहाण- मपवर्ग इति। अस्त्यन्यदपि द्रव्यगुणकर्मसामान्चविशेषसमे- वायाः प्रमेयम् तद्भेदेन चाऽपरिसक्षेत्रयम् । अस्य तु तत्त्वज्ञाना. दपवर्ग: मिप्याज्ञानात् संसार इत्यत एतदुपदिष्टं विशेषेणेति। तत्रामा तावत् प्रत्यक्षतो न ग्राह्यते स किमाप्तोपदेशमात्रादेव प्रतिपद्यत इति नेत्युचते अनुमानाञ्च प्रतिपत्तव्य इति कधम् ॥८॥ इच्छाद्देषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्ग- सिति ॥ १० ॥ यज्जातीयस्यार्थस्य सद्रिकर्षात् सुखमात्मोपलब्धवान् प्रकर्षर संसारहेनियामानविषयत्वं मोदहेतुधौविषयत्वं वा स्ट्या च तावदन्या- न्य त्वमर्थः लुपमपि तदेव प्रमेयं किमित्याकासायामात्मादयो दर्शिता इत्यती वचनभेदेऽपि नानन्वयः वेदाः प्रमापमियादादप्येवं, पन्यथा पात्मसूवे विगति: सातघा च पश्यते प्रमेयत्वेनैवामिति प्रतिपादनाय पन्यतमानानेऽपि नापवर्ग इति प्रतिपादनाय वा प्रमेयमित्य कवचनमित्यन्ये तञ्चिन्त्य, पचापि भामा च शरीर इन्द्रियापि च पधार बुद्धिर मनर प्रहत्तिर दोषार प्रेन्यभावर फलक्ष टाख पवर्गवति यघावचनं दिग्रहं वर्षयन्ति, पब प्राधान्यात्कारपरुपषट्क- मभिधाय कार्यपप्रमेयषटकमभिहितं तवें पूर्वपूर्वस प्राधान्यात् मघममुद्देश इति वदन्ति ।

·गोगना। [ जातोगका मिनानि मामा refनो नातिनाना भनि नि मान: मिगतिविधीमाले लि. मंदिता मेलाने जमिनो नतिमामात तो : गायोगी गमा: सात भिजातोय. मतगतते मोऽयम् प्रसन मने मानिने नागमभागारमा म पात निगमगे नाहीत माले न साहिति। एतन दुतो मानो म्यागाराः। शुखदुःल्या नार्य रामाधगमादधानः सुम मुपसारी दुःसमुपममते रामादुरले बेटयते पूर्णक, भुसमान: पाल्पय नियति किनिदिति निमगन् जागोते दामगि दिदै नाग मुभुकाविमर्गाभ्यामभित एध माणमाममिमम पूर्वानएन तुरिति। सव देशान्तरवदिति विभग्यते। यथाऽनामवादिनी देशान्तर नियतथिप्रया युभिदा न प्रतिमन्धोयन्ते तयेकदेहविपया अपि न प्रति- सन्धीयेरन् अविशेषात्. मो ऽयमेकमत्वस्य ममाचारः स्वयं दृष्टस्य रमरणं नान्यदृष्टस्येति एये सलु नानामत्त्वानां समा. चारोऽन्यदृष्टमन्ये न मरम्तीति। तदेतदुभयमशक्यमनाम- वादिना व्यवस्थापयितमिति एवमुपपनमस्त्यात्मेति। भोगाधिष्ठानम् ॥१०॥ तष मथमोद्दिष्टमात्मानं लपयामि। पत्र चामन: प्रत्यचत्वालिश कपनमस- तं न च भरोरातिरिकाम्मव्युत्पादनार्थ तदितिवायं परिमपरोधावययापते: क्षषषाकपनेन म्यूमत्व घेति पेन्द्र सलिनापदस्य लचणार्थत्वात् न च लिमित्ये कर- पपमेन मिषितामा सधपत्वं प्रतीयते तचायुनं घेयादिति वाय कि सप. मित्याकासायामिछादौनामभिधानानिमलितं लक्षपमिति प्रत्यायकाभावात, तथा ·१मधध्यायः] प्रघमाशिकम् । २१ चेष्टेन्द्रियार्थाश्रयः शरीरम् ॥ ११ ॥ कथं चेटाययः। ईप्सितं जिहासितं वाऽर्थमधिकृत्येसा- जिहासाप्रयुक्तस्य तदुपायानुष्ठानलक्षणा समोहा चेष्टा सा यत्र वर्तते तच्छरौरम्। कथमिन्द्रियात्रयः। यस्यानुग्रहे. सानुग्टहीतानि उपघाते चोपहतानि स्वविषयेषु साध्वसाधुष वर्तन्ते स एपामात्रयस्तच्छरौरम्, कथमर्धाश्रयः यस्मिन्बाय- तने इन्द्रियार्थसन्निकर्षात् उत्पनयोः सुखदुःखयोः प्रतिसंवेदनं प्रवर्तते सएषामाश्रयस्तच्छरीरमितिभोगसाधनानि पुनः ॥११॥ घ्राणरसनचचुस्त्वक्शोवाणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः॥१२ जिप्रत्यनेनेतिघ्राणं गन्ग्रहातीति, रसयत्यनेनेति रसनं प्रत्येकमेव उदयशानेटामयदानामालमावस दवावं सुखदुःखषाप संसारित लपत्व मिति १० ॥ सममा शरीरं सरयति । पव चेष्टादीनां मिलितानां पाश्रयत्वं न लरएं वैयपादपि लाश्यपदस प्रत्येकमन्वयारेटाश्यत्वादिलपत्ये तात्पर्य चटावध प्रयवाजन्यतावच्छेदको नातिविशेषः न च भरीरावयवेऽतिव्याप्तिः पन्यावयवि. देन विषपान न च निडियमरोरेऽभ्याफिसादृशे मानाभावात्, पतएवाह इन्द्रियात्रय इति इन्द्रियाश्यवर पदददलताम्यवरूपसम्बन्धविशेषेप पत्तुभान देवदतोऽयमिन्दादिप्रतीतः, पश्यत्वमित्याबाईसन्दो न रूपादिपरसदाश्य- त्वस्य घटादातिब्दात: किन्तु सुखदुःखान्यतरपरः पतएव भाषं यस्मिद्रायतने सुखदुःखयोः प्रति संवेदनं प्रयते सएषामाश्यसष्टरमिति, वस्तुतखन्यतरा. अयत्वमपि न सहर, बिन्तु सखापयलं दुःसाश्यति सदाहये तात्पर्य मरस्य तदारयत्दमवस्दैदकतासम्पन्न सादरलत्यत्वे बचावयवित्तन विशेषपोयं स्वनिगरौरे मारविमरोर हटादी च सुखदुःखस्वीकारावास्यामिः, न घ বল্লভীবাচি: বিলম্বালানিদ্বয় বিব पितला नाहरजातिय मनुष्यत्वचैवतादिः हरदम नरसिंहसरात भेदादर- सिंहवसातिमादाय नरसिंहपरे लएसमन्वय रति । ११॥ रन्दियं विभनवे लयति च। यद्यपि मनसोऽपौन्द्रियबमोद सदापि मायादेपसापरबाद दोषः वसतिन्द्रियापदस दतिरिन्द्रियापोपद ·गायदर्शनम्। [१म अध्यायः । रसं रतातीति। नटेऽनेनेति चत रूपं पश्यतीति, स्मगत्याने. नेति स्पर्गनम् लक स्थानमिन्द्रियं त्वक् तदुपधार: स्थाना. दिति। शृणोत्यनेनेति यो शब्द रहातीति एवं ममाग्या. निर्वचनसामर्यादयोध्य खयिपयग्रहणलक्षणानीन्द्रियाणौति । भूतेभ्य प्रति नानाप्रकृतीनामेषां मतां विपयनियमो नैकप्रक- तीनां मति च विपयनियमे स्वविपयग्रहालचगत्व भव- तीति। कानि पुनरिन्द्रियकारणानि ॥ १२ ॥ पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशमिति भूतानि ॥१३॥ संजागरदेः पृथगुपदेशो भूतानां विभतानां सुवचं कायम्भ- विष्यतीति। इमे तु खलु ॥ १३ ॥ गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः पृथिव्यादिगुगास्तदर्थाः॥१४ पृथिव्यादीनां यथाविनियोगं गुणा इन्द्रियाणां यथाक्रम- मर्या विषया इति। अचेतनस्य करणस्य युद्धर्ज्ञानं वृत्तिः तेन भूतेभ्य इत्यस्य नासाति: पत्र चैतानीन्द्रियाणीति वदता प्राणाद्यन्यान्यत्वं लक्षामिति मूचिस, प्रत्यक्षजनकतावच्छेदकत या इन्द्रियत्वमखण्डोपाधिरूपमित्यन्ये, प्राणत्वादिकं नातिविशेषरूपं कणं शकुल्य वच्छिन्न नम: श्रीवं घ्राणादीनि कि प्रकृति कानीत्याकासायामाद भूतभ्य इति तेनेन्द्रियाणामहङ्कारपततिकत्व नैति मन्तव्यं व्युत्पादयियते चैद हतीयाध्याय, भव घ्राणादौना चतुषां पृथिव्यादि- नन्यत्वं सम्भवति योवस्य कर्णशष्फल्यवच्छिन्नाकाशस्य कर्णशष्कु ल्यानन्यत्वादेव अन्यत्वव्यपदेशः अथवा घभिन्नानीति पूरयित्वा भूताभिवानीति व्याख्येयम् । भ्राणादौत्य स्वीपलक्षणपरत्वे तु भूतेभ्य इति वहिरिन्द्रियपरम् ॥ १२ ॥ भूतान्येव कानीत्याकाद्धायामाह। पारम्भे परस्परानपेक्षत्वसूचनायासमास- करणं भूतत्वन्तु वहिरिन्द्रिययह योग्यविशेषगुणवत्त्व प्रथिवीत्वादयस्तु जातिविशेषा इति ॥ १३ ॥ क्रमप्राप्तमध विभजते लक्षयति ध। वैशेषिकाणां द्रव्यगुणकर्मखर्घशब्दा- भिधेयत्वमत: पञ्चानां गन्मादीनामेव कथं तत्त्वमित्याभहानिरासाय तदर्था इत्युक्तं तेषामिन्द्रियाणामा विपया उद्दिष्टापि तएवेत्याशयः इत्यञ्च तदर्थत्वं लक्षण- ·१म अध्यायः] प्रथमाह्निकम्। चेतनस्याक रुपलचिरिति · युतिविरुदमर्थं प्रत्याचक्षाणक इवेदमाह ॥ १४॥ वुद्धिरुपलब्धिनिमित्वनन्तरम् ॥ १५ ॥ नाचेतनस्य करणस्य बुद्धानं भवितुमर्हति तधि चेतनं स्यात् एकचायं चेतनो देहेन्द्रियसवातव्यतिरिता इति प्रमेय- लक्षणार्घस्यापि वाक्यस्यान्वार्थप्रकाशनमुपपत्तिसामर्थ्यादिति । स्मृत्वनुमानागमसंशयप्रतिभाखमज्ञानोहाः सुखादिप्रत्यक्षमि- छादयश्च मनसो लिङ्गानि तेषु सत्सु इयमपि ॥ १५ ॥ युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गस् ॥ १६ ॥ अनिन्द्रियनिमित्ताः स्मृत्यादयः करणान्तरनिमित्ता भवितु- महन्तीति युगपञ्च खलु प्राणादीनां गन्धादौनाञ्च सन्निकर्षेषु सत्सु युगपद्धानानि नोत्पद्यन्ते तेनानुमीयते अस्ति तत्त- दिन्ट्रियसंयोगि सहकारिनिसित्तान्तरमव्यापि यस्यासनि- धर्नोत्पद्यते जानं सविधेयोत्पद्यत इति मनःसंयोगानपेक्षस्य हीन्द्रियार्थसन्द्रिकर्षस्य ज्ञानहेतुत्वे युगपदुत्पारन् ज्ञाना- नीति क्रमप्राप्ता तु ॥ १६ ॥ मिति मन्तव्यं तप्पय्दन वरिरिन्द्रियाधि परामवन्त तथा चेकसिरिन्द्रियमाव- पादिपारतं तिरिन्द्रियमारिरिन्द्रियायागुरात्वं दा तदर्थः । इपिसा- दिगुदानि त्यनिस के गुरा दाकासायां गर्भस्वादि पिसादीनां गुदा उति पहोसमामी भादादिसमक्षम गुगरिनोरभेदो नेति सूचितम् । १४ । इहिं सपिदमार। मन्दिरं समामाईक न तु सामानामिद बुद्धि- नादम माइदापरपय परिसरामधिपो भान या हिमपा पद धार रादिपदयाएलमभव सिनत्व शातिर दामिति भावः । १५॥ ममी पनि । सुगपत् एका एमालभोलि पूरी सामानामगुस्पति- धो हामशार ममती टि एमिर: सारिएरा- विहिप पसार भारद म मा पनदि समासादर

·No text on this page.

·१म अध्यायः] प्रसाट्रिकम् । पुनरुत्पत्तिः प्रेयसावः ॥ १६ ॥ उत्पन्नस्य धाचित् सत्वनिकाये मृत्वा या पुनरुत्पत्तिः स प्रेयभावः। उत्पन्नन्य सम्बद्धन्य सम्बन्धस्तु देहेन्द्रियमनो- बुद्धिवेदनाभिः, पुनरुत्पत्तिः पुनर्देहादिभि: सम्बन्धः पुनरित्य- भ्यामाभिधानम् । यत्र क्वचित् प्राणभृत्रिकाये वर्तमानः पूर्वोपात्तान् देहादीन् जहाति तत्प्रेति यत् तंत्रान्यत्र वा देहादीनन्चानुपादत्ते तवति प्रेत्यभायो नृला पुनर्जन्म मोऽयं जन्ममरणप्रबन्धाभ्यामोऽनादिग्पवर्गान्तः प्रेत्यभायो वेटिनव्य इति ॥१८॥ प्रत्तिदोषजनितोऽर्घः फन्नम् ॥ २० ॥ गुरव दरबमवेटनं फन्नम् सद्भविपावं वर्म दुःग्दविषादर नन्युनर्देन्द्रियविषयकुदिपु मनीषु भवतीति म जातिभिः फन्नमभितम् तया कि प्रनिटीपजनितोऽर्थः फलमतत् सम्भवनित पन्नमाजमणतं पयंत्य सम्पाय- मिति नाय हानीपादानयोनिष्ठा पवमान दाऽस्ति में THE Frezi * ::::17. ET..? : - iter trai irrit-rrrrrr Pr म 5

·गार्गन ।
[ 2 यात
दागोगादानमोलमोनो नोति।
॥३०॥
बाधनाल बगा टु:ममिति ॥ २१ ॥
ना पोहा तास। रागाननिमानुपयामि
निर्मागग वर्तमान रागोगामिति मोऽयं मा दुःगे
माननियमित पर ने जिलाराजेगानिसदों
निमित नितिगोलियो fuो निममी यहा तु निहा
मोऽयं यतारापर्णतमानम् ॥ २१ ॥
तदत्यन्त विमोचोऽपवर्ग: ॥ २२ ॥
गन टुगेन शमनात्या विशिरपयर्गः कथमपातस्य
अन्ममोहानमन्त्रण पानुपादानम् मामयम्यामपर्यन्तामप.
यगं येटयन्तेऽपयर्गविदः अभयदमजम्ममृत्य पद बनानेमप्राप्ति
रिति। नित्यं सुग्नमातानी महत्वयमोने व्यज्यते तेनाभि-
व्यमोनाल्यन्तं विमुक्तः सुनो भवतीति केचित् मन्यन्ते तेषां
प्रमाणाभावादनुपपत्तिः, न प्रत्यक्षं नानुमानं नागमो वा
विद्यते नित्यं सुखमात्मनो महत्ववन्मोतेऽभिव्यज्यत इति
नित्यस्याभिव्यक्ति: संवेदनं ज्ञानमिति तस्य हेतुर्वायो यतस्त-
अरोरादिकं सर्वमेव तथा च माय सत्पुनःन्द्रियबुद्धिषु सतीषु भवतीति मा
देहेन्द्रियादिमिः फलमभिप्रेतं तपादि प्रत्तिदोषननितोऽर्थः फलमेतत्सर्व
भवतीति प्रत्यक्ष जन्यत्वमेव फलत्वं प्रहत्तिदीपजनित इति तु निवेदोपयोगा.
दुनम् ॥ २० ॥
दुःखं लचयति। पाधना पोड़ा तदेव लक्षणं स्वरूपं यस्य तथाचानुभव-
मिद्धदुःखल मातिरेव लचपं शरीरेन्द्रियार्थेषु दुःखसाधनत्वात्सुखे च दुःखानुपात
दुःखव्यवहारो गौण इति पसरवायिमस्वे सत्पदेन मुख्यदुःखपरामर्थः ॥ २१॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·१म अध्यायः] प्रथमाह्निकम् । २८ नित्यसुखरागः प्रहीयते तस्मिन् प्रहीणे नास्य नित्तसुखराग: प्रतिकूलो भवति यद्येवं मुक्तस्य नित्यं सुख भवति प्रथापि न भवति नास्योभयोः पक्षयोर्मोक्षाधिगमो विकल्पात इति । स्थानवत एव तर्हि संशयस्य लक्षणं वाचमिति तदुच्यते ॥२२॥ समानानेकधर्मोपपत्तेर्विप्रतिपत्तेरुपलब्धानुप- लब्धाव्यवस्थातच विशेषापेक्षो विमर्श:संशयः॥२३ समानधर्मोपपत्तविशेषापेक्षो विमर्श: संशय इति स्थाणु- पुरुषयोः समानं धर्ममारोहपरिणाही पश्यन् पूर्वदृष्टच तयो- विशेष बुभुत्तमानः किंखिदित्यन्चतरावधारयति तदनवधा- रणं ज्ञानं संशयः समानमनयोधर्ममुपलमे विशेषमन्चतरस्य नोपलभ इत्येषा बुद्धिरपेक्षा संशयस्य प्रवर्तिका वर्तते, तेन विशेषापेक्षो विमर्श:संशयः। अनेकधर्मोपपत्तेरिति समान- जातीयमसमानजातीयच्चाने कम् तस्यानेकस्य धर्मोपपत्ते- विशेषस्योभयघा दृष्टत्वात् समानजातीयेभ्योऽसमानजाती- येभ्ययार्या विशेष्यन्ते । गन्धवत्वात् पृथिवी अवादिभ्यो विशिष्यते गुणकर्मभ्यय, अस्ति च शब्दे विभागजत्वं विशेषः, तस्मिन् ट्रव्यं गुणः कर्म वेति सन्देहः विशेषस्योभयधा दृष्टत्वात् किं द्रव्यस्य सतो गुणकर्मभ्यो विशेष पाहोस्विगुणस्य मत । भमानकालीको दसः तम्म र मापायाह समद सारदेन दुःखेन अमरा दन मिहिरप रहि भाप दु:दम टुहारसहिए: । ९६. एमापदम् । FEATE हर। संरक्षियनिहर: किम Raहिदी. पि: रिमा एमबिम् समिति प्रबोर हेम. एर हिरोईन भारभारदार सरदारर मुझे बिसरमा समादि सानिमार हमारा पिरहिरहारEEE मार ·*. मान नि भाकप: पाति ता गगन भाजन इति निर्माता विपरित याद तभे कान Fifift:। पापातो पिर इति भयानक में नायालाय. ग Hit महाको मन int.T. जायतमा तलाना inteA: Main मगोदकमा मोनिकायमान मिति सन: पानिपमान सामानाथ ममा " मानुपम : fre: पयादित मंगयो भलि। अगुपसभागपात: मग गोपनियत मुनकोलाद कादि, अगमानुत्पर्य तिमई ता, तत: पानिध्यमा संलयः कि समापनभ्यत तामदिति मगयो भनि पिपिता पुर्ववत, पूर: ममानानि च धर्मा सया, उपलथानपलच्या पुगताम्य, एतावता विगंधण पनननम्, ममानधर्माधि- गमात् ममानधर्मापपत्तेधिशेषगृत्यपक्षो विमर्ग इति, स्थान- वता लत्तावच मिति समानम् ॥ २३ ॥ पौनधर्म: पमाधारण: जसानादिन्यः तथाच मापार पधर्मवमिसानजनो माधारणधर्मवामिनामजन्य शेयधा, विपतिपत्तिविरुदकोटियोपण्यापक: सट- समादित्यर्थः यद्यपि शब्दण न संमायकत्व तथापिसन्दाकोटिइयोपम्पिती নাল: বময় নি যনি মান অনুপনিন যা मदिषयकत्वानिारसे प्रामाण्य संशय रति फलितोऽर्थः, पन्ये तु उपलभाव्यवस्था प्रामाणसंशयः पनुपलभिरूपलभिविरोधिधमत्वं तदव्यवस्था तत् संशय प्रत्याहः । वस्तुतस्तु प्रामाण्यसंशयस्य न संशय हेतुत्वं किं त्वमसीताप्रामाण्य कमानस विरोधि सया मति प्रामाण्य संशय तज्ज्ञानस्याविरोधितया साधारपधर्मदमंगादित एवं संगोपनिरिति सपलब्धीत्यादिकं साहमस्थले संभयो भवतीत्येतावन्नावपर पकारीश्याप्यसंशयस व्यापकसंशयहेतुत्वं समुचिनीतीति वदन्ति, यिमेषापेक्षः ।

·१म अध्यायः] प्रथमाह्निकम् । ३१ यमर्घमधिकृत्य प्रवर्तते तत् प्रयोजनम् ॥ २४ ॥ यमर्घमाप्तव्यं हातव्यं वाध्यवसाये तदाप्तिहानोपायमनु- तिष्ठति प्रयोजनन्तहेदितव्यम्, प्रहत्तिहेतुत्वादिममर्धमा- सपामि हास्यामि वेति व्यवसायोऽर्थस्थाधिकारः, एवं व्यव- सीयमानोऽोऽधिक्रियत इति ॥ २४ ॥ लौकिकपरीनकाणां यस्मिन्नर्थे बुद्धिसाम्यं सदृष्टान्तः ॥ २५ ॥ लोकसाम्यमनतीता लौकिका नैसर्गिक वैनयिकं बुद्धयति- शयमप्राप्तान्तहिपरीताः परीक्षकास्तर्केण प्रमाणैरय परी- क्षितुमर्हन्तौति, यथा यमर्थ लौकिका वुध्यन्ते तथा परी- नका अपि सोऽर्यो दृष्टान्तः। दृष्टान्तविरोधेन हि प्रतिपक्षाः प्रतिषेड्डव्या भवन्तीति। दृष्टान्तसमाधिना च स्वपक्षाः स्थाप- नीया भवन्तीति। अवयवेषु चोदाहरणाय कल्पत इति । प्रय सिद्धान्तः । इदसित्यम्भूतञ्जेत्यभ्यनुज्ञायमानमर्थजातं सिद्ध सोटिकरमापद: वस्तुतन्तु संशयधारावाहिकत्व स्वादत पार विशेषेति विशेष विशेषानं स्पेदते निवर्तकत्वेन त्याच विशेषदर्शननिवद्वत्व कधनमुखेन विशेषाद नजन्यमय इत्युकन् । २३ ॥ कममा प्रयोजनं लक्ष्यति । संधिवात्य एद्दिश्य तयार प्रहनिहेलिफ्रा- दिषय प्रयोजनत्व विषयत्वं साध्यतास्य दिषयताविशेष: तेन जानमुखत्वादिदारणं प्रचिदिति स्वरुपकपनं तपकचूड़ामरिमादिमामिवारकं तदिति केचित् पत्र निरुपाधीशाविषयकत्वात् मुखदुःखाभावयोमरस प्रयोशनन्द तदपायम्स तु तदि- छाधीनेशाविषयदाटौप्रयोजनवमिति : २९ : बममा दृष्टान्तं सदयति । टोकिकोऽमायासपरिमोटनजन्दबुद्धिप्रकर्ष: प्रतिपाय इति फलितो: परीक्ष: शावपरिमोटनमाहबुद्धिप्रकर्ष: प्रतिपादक इति पलिताः तपार प्रतिपायप्रतिपादक्योरिति पदसद दवचनं कपा-

·No text on this page.

·१म अध्यायः ] प्रथमाडिकम् । ३२ सर्वतन्त्राविरुद्धस्तन्तेऽधिकृतोऽर्थः सर्वतन्त्र- सिद्धान्तः ॥ २८॥ यथा प्राणादौनौन्द्रियाणि गन्धादय इन्द्रियार्थाः पृथिव्या- दीनि भूतानि प्रमाणैरर्थस्य ग्रहणमिति ॥ २८॥ समानतन्त्रसिद्धः परतन्तासिद्धः प्रतितन्त्र- सिद्धान्तः ॥ २६॥ यथा नासत आत्मलाभः न सत आत्महानं निरतिशया- शेतनाः देहेन्द्रियमनःस विषयेषु तत्तत्कारणेषु च विशेष इति सांख्यानाम्, पुरुषकर्मनिमित्तो भूतसर्गः, कर्महेतवो दोषाः प्रहत्तिञ्च, खगुणविशिष्टाचेतनाः, असदुत्पद्यते, उत्पन्नं निरु- ध्यते इति, योगानाम् ॥ २८॥ यत्सिद्धावन्यप्रकरणसिद्धिः सोऽधिकरण- सिद्धान्तः ॥ ३० ॥ यस्यान्य सिद्धावन्येऽर्था अनुषचन्ते न तैर्विना सोऽर्थ: सर्वतन्य सिद्धान्तं लक्ष्यति । सर्वतन्त्राविरुद्धः सर्वशास्वाभ्युपगत इति यहवः वन्ततो यघायुतएवार्घः पन्यथा तन्नेऽधिक्षत इत्यस्य वैयपिरत एव च नात्या. दैरसदुत्तरत्वमपि सर्वन्तसिद्धान्त: म च तन्वेऽधिवत इति स्पष्टाप लक्षणे तु न देयमेवेति वाय ममम इन्ट्रियत्व स्थापि सर्वतन्दसिद्धान्ततापत्ते: नयान्तु सूवस्थी- पलपमावत्वादादिप्रतिपाद्यभयाभ्युपगतः कथानुकूलोऽय: स इति वदन्ति । २८ । प्रतिवन्तसिद्धान्तं ददयति । समानद एकार्थ सेनैकतन्त्र सिद्ध इत्यथैः बसन्त्र सिद्ध इति पर्दवसितोऽर्थः तथा च वादिप्रतिपादकतरनावाभ्युपगत- मदैकतररा प्रतिबसिद्धान्त इति फदिताध: यथा मीमांसकानों पर निदत्तम् । २८ पपिलरपसिद्धान्तं एरयति । यसाईस सिही दायमामायामेवान्दस्य ·३४ न्यायदर्शनम्। [१म प्रध्यायः। मिध्यति तेऽर्था यदधिष्ठाना: मोऽधिकरणमिजान्तः यया देते. न्द्रियव्यतिरिक्तो शाता, दर्शनम्मनाभ्यामकार्य ग्रहणादिति । पत्रानुपनिणोऽर्था प्रन्द्रियनानावं नियत विषयागोन्द्रियाणि स्वविपयग्रहणलिङ्गानि जातुर्मानमाधनानि गमादिगुणण्यति. रित ट्रव्यं गुणाधिकरण नियतयिषयरीतना इति पूर्यार्थ सिद्धा. येतेऽर्थाः मितान्ति न तबिना मोऽय: मम्भयतीति ॥ ३०॥ अपरीक्षिताभ्युपगमात् तद्विशेपपरीक्षणमभ्यु- पगमसिद्धान्तः ॥ ३१॥ यत्र कितिदर्थजातमभ्युपगम्यते अस्तु द्रव्यं गम्दः, स तु नित्योऽयानित्य इति ट्रव्यस्य सतो नित्यताऽनित्यता वा तहि- शेषः परीक्ष्यते सोऽभ्युपगममिडान्तः स्वयुधतिशय चिख्यापयि- पया परवुदरवजानाच प्रवर्तत इति । भयावयवाः ॥ २१ ॥ . प्रकरणम्य प्रस्तुतम्य मिद्विभाति सोऽधिकरणसिद्वान्त इत्यर्थः यथा तहारकादिक पपीकायोपादानगीचरापरोपज्ञानधिकोषांततिमनन्यत्वे माध्यमाने सर्वशत्व- मौरस एवं हेतुषलादपि यथा दर्शनस्पर्शनाभ्यामकार्य यहपादिन्द्रियादिन्यति- रित पारमनि साधिते रन्द्रियनानात्व तथा च यदसिद्धि विमा योऽर्थः भन्दादामानाधा न मिश्थति सोऽधिकरणसिद्धान्त इति, वम्तुतस्तु भन्दत्वमनु. मानत्वचाविवक्षितं प्रमाणमावमपेक्षितं पतएव प्रत्यक्षेण स्थूलत्व साधनानन्तर- मुक्तमात्मतत्त्वविवेके सोऽयमधिकरणसिद्धान्तन्यायेन स्यूलत्वसिद्धो अपमहाभा इति तन च वाक्यासिही तदनुसङ्गी यो यः सोऽधिकरणसिद्धान्त इति वार्षिक फक्किा लिखित्वा येन केनापि प्रमाणेन वाक्यासिद्धी नन्यमानायां योऽन्यार्थ: सिध्यति स तथेत्यर्थः, इति स्याप्यातं, दीधितिकता, एवं हेतुरोमः पचय वाक्याथ इति टोकावचने च उपलचणमेतदित्युक्तं तव तप विशिय व लक्षणं कार्य यत्त जनकीभूतम्यापकताजाने व्यापककोटावेव विषयः प्रकतानुमित्या व्यापक कोटी विषयौलतः .मान्दजनकपदार्थ ज्ञानविषयत्व सति शादविषययेति हयमधिकरणसिद्धान्त इति तन्न इन्द्रिय नानात्वादी भायायुदाइतेऽन्याप्तैरिति ॥२०॥ अभ्युपगमसिद्धान्तं सत्यति । पपरीचितस्य साचादवितस्य विशेषपरोक्ष ·१म अध्यायः] मधमाझिकम् । प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः ॥३२॥ दशावयवानके नैयायिका वाक्ये समक्षते। जिज्ञासा संशयः शक्यप्राप्तिः प्रयोजनं संशयव्युदास इति ते कमानो- चन्त इति तनाप्रतीयमानेऽयं प्रत्ययार्थस्य प्रवर्तिका जिज्ञासा अप्रतीयमानमर्च कम्मानिन्जासते तं तत्त्वतो ज्ञात हास्यामि वोपादास्ये वा, उपेक्षिप्थे वैति तावता हानोपादानोपेक्षा- वुदयस्तत्त्वज्ञानस्यार्थस्तदर्थमयं जिज्ञासते सा खल्वियम- साधनमर्यस्येति, जिज्ञासाधिष्ठानं संशयच व्याहतधर्मोपसहा- तात् तत्त्वज्ञाने प्रत्यासन्नः व्याहतयोहि धर्मयोरन्यतरत्तत्त्व भवितुमर्हतीति स पृथगुपदिष्टोऽप्यसाधनमर्घस्येति, प्रमातुः प्रमाणानि प्रमेयाधिगमार्थानि सा शक्यप्राप्तिन साधकस्य बाक्यस्य भागेन युचते प्रतिज्ञादिवदिति प्रयोजनं तत्त्वाव- धारणमर्थसाधकस्य वाक्यस्य फलं नैकदेश इति, संशयव्युदास: प्रतिपक्षोपवर्णनं तत्प्रतिषेधेन तत्त्वज्ञानाभ्यनुज्ञानार्य न त्वयं साधकवाक्यैकदेश इति प्रकरणे तु जिज्ञासादयः समर्धाः अव- - विशेषधर्मकपनं पपरमादिति सापकत्वे पक्षमो सभ्युपगमश्चापदामित्यर्थः विषपरोपाहायते स्वहतोऽभ्य पगतमिदमिति तथा ५ सादादविताय - पनमसिहान्नः एघा मनस इन्द्रियदमिति ।। समात दायाश्यसिद्धान्तलरकरणम् । हमहामानवरदाहषि विभनते। पनेन विमान प्रविधायरतमत्व- मदयपदमिति र चितम्, पच र प्रविमादीनां पधानामवयवत्वयनादशा- वयवदादो बुदस मिनतवं, ते च यथा दर्मिता भा जिवासासमय: रक्ष प्राप्तिः प्रयोजन संस्यपदास्यति एते प्रतिक्षादिक्षिता दर वासादाय ने नारदोडासां योजनामादिइपया नमवनिंदा पिशासा तदनकः समय:

·No text on this page.

·एस अध्यायः] प्रघमाशिकम्। १७ तथा वैधात् ॥ ३५ ॥ उदाहरणवैधाच साध्यसाधनं हेतुः कथम् अनित्यः शब्द उत्पत्तिधर्मकात्तात् अनुत्पत्तिधर्मकं नित्यं यघात्मादि ट्रव्य- मिति ॥ ३५॥ साध्यसाधात् तद्धसभावी दृष्टान्त उदा- हरणम् ॥३६॥ साध्येन साधयं समानधर्मता साध्यसाधर्म्यात् कारणात् तदर्मभावो दृष्टान्त इति तस्य धर्मस्तधर्म: तस्य साध्यस्ख साध्यञ्च हिविधम् धर्मविशिष्टो वा धर्मः शब्दस्यानित्यत्वम्। धर्म- विशिष्टो वा धमी अनित्व: शब्द इति, इहोत्तरं तद्ग्रहणेन कमात् पृथग्धर्मवचनात् । तस्य धर्मस्तधर्मस्तस्य भावस्तहर्मभावः स यस्मिन् दृष्टान्ते वर्त्तते स दृष्टान्तः साध्य- साधात् तहमभावी भवति स चोदाहरणमिप्यते तत्र यदु- त्पद्यते तदुत्पत्तिधर्मकं तञ्च भूत्वा न भवति श्रात्मानं जहाति ग्टह्यत इति साध्यतावईदवावचिन्द्रसाध्धान्दितमापदलदोषक: माध्धान्दितम्दार्थबोधीवा स्वयव इति फखिता: तल दैविध्धमा दाहरसाधतघा वैधन्यादिति साधमन्वयः वैधी व्यतिरेक: ताहान्याहिरिति फदिताध: सदाहरपसाधम्र्य उदाहरदोधान्दयच्याहिस्ततोऽन्दी तिब्ध उदाहरति स्पष्टा तथा च भातान्वयच्याहिकहतुदोधको हित्व वयवः सातव्यतिरेक्याहिधरतुदोषको खवयव इति परिवार्यएषमातीताय व्याप्तिकहतुदोधको हत्ववयवो व्यतिरेकी हेतुः उसने बतादयतिरेदबाहिरहेतुदोषको हेवघरोन्नयव्यतिरेकोदपि चितमिति वदनि । ३४ । ३५ । इम्प्रान्दाहरएं रएपनि। हटान्त स्टारनिति पर दृष्टान्ती दृष्टान्न व एनं हादकपनयोग्यावयद इत्यः तेन दृष्टानस सानदिपदेनासाद. विरदपि न एदि योग्यताय ददन्नु मान्दरानिन्दितावावयवत्वं, हर ·३८ न्यायदर्शनम्। [१म अध्यायः। निरुध्यत इत्यनित्यम्। एवमुत्पत्तिधर्मकत्वं साधनमनित्यत्वं साध्वं सोऽयमकस्मिन् योर्धर्मयोः साध्यसाधनभावः साधाद: व्यवस्थित उपलभ्यते तं दृष्टान्ते उपलभमानः शब्देऽप्यनुमि- नोति शब्दोऽप्युत्पत्तिधर्मकत्वादनित्यः स्यात्यादिवदित्य दा. हियते तेन धर्मयोः साध्यसाधनभाव इत्युदाहरणम् ॥ ३६ ॥ तविपर्ययादा विपरीतम् ॥ ३७॥ दृष्टान्त उदाहरणमिति प्रकृतं साध्यवैधात् तदर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणमिति अनित्यः शब्द उत्पत्तिधर्मकत्वात् अनुत्पत्तिधर्मकं नित्यमात्मादि सोऽयमात्मादिदृष्टान्तः साध्य वैधादनुत्पत्तिधर्मकत्वादतधर्मभावी योऽसौ साध्यस्य धर्मो- ऽनित्यत्वं स तस्मिन् भवतीति । अवात्मादी दृष्टान्ते उत्पत्ति- धर्मकलस्थाभावादनित्यत्व न भवतीति उपलभमानः शन्दे विपर्ययमनुमिनोति उत्पत्तिधर्मकत्वस्य भावादनित्यः शब्द इति माधोक्तस्य हेतोः साध्यमाधात् तदर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् वैवर्योक्तम्य हेतोः साध्यवैधादतहर्ममावी दृष्टान्त उदाहरणं पूर्वम्मिन् दृष्टान्ते यौ तौ धौ माध्यसाधन- भूतो पश्यति माधेऽपि तयोः माध्यमाधनभावमनुमिनोति उत्तरम्निन् दृष्टान्ते ययोधर्मयोरेकस्याभावादितरस्यामावं दिविधम् पदवियतिरकिभेदात्तवावयुदाहरवं लक्ष्यति मायमाषांतहम. मोति पनायुदाहरणामिति गेषः परे त मयूदवमन्दयुदाहरपमेव मामान्य. रदा दूमियाः, माध्यमावान् माध्यमाचरितधर्मात् प्रकृतमाघनादियः नं माचार में भावयनि तया च मानवताप्रयुटमाध्यवत्तादभावकोऽवयवः मामादनयामापदकासहरमिति यावत् : १६ बतीपटारर अश्यति । কম্বা ভাগ্যবহমান द, माघमापनयतिरत्रयायपदारवं म्यदिनदाहर ·१म अध्यायः] प्रथमाह्निकम् । पश्यति तयोरेकस्याभावादितरस्याभावं साध्ये अनुमिनीतीति तदेतत्वाभासेषु न सम्भवतीत्यहेतवो हेत्वाभासाः तदिन हेतूदाहरणयोः सामग्रंम्परमसूक्ष्म दुःखबोधं पण्डितैरुपवेट नीयमिति ॥ ३७॥ उदाहरणापक्षस्तथेत्युपसंहारो न तघेति व साध्यस्योपनयः ॥ ३८॥ उदाहरणापेक्ष उदाहरणतन्नः उदाहरणवशः, व सामर्थ्यम्, साध्यसाधर्म्ययुक्ते उदाहरणे स्वात्यादिद्रव्यमुत्पा धर्मकमनित्वं दृष्टं तथा शब्द उत्पत्तिधर्मक इति साध्य शब्दस्योत्पत्तिधर्मकत्वमुपसंजियते, साध्यवैधय॑युक्ते पुनरुद हरणे आत्तादिद्रव्यमनुत्पत्तिधर्मकं नित्यं दृष्टं न च तथा शव इति अनुत्पत्तिधर्मकत्वस्योपसंहारप्रतिषेधेनोत्पत्तिधर्मकत्वमु संनियते तदिदमुपसंहारहैतसुदाहरणहैताद्भवति उपसंनिय नेनेति चोपसंहारो वेदितव्य इति। दिविधस्य पुनहेत हिंविधस्य चोदाहरणस्योपसंहारहेते च समानम् ॥ ३८॥ . यथा लीवदरोरं सालकं प्रारादिमत्वात् य त यदा घट इति वाक प्रयोगमपेत्य तथा दान्वयुदाहरर व्यतिरेक्युदाहर या प्रयोनयमिन्यर्थः । ३० कमप्राप्तमपनयं लयति । साध्यस्य पदस्य सदारतापेक्ष उदार मारी यसपसंचार उपन्यास हमीदारपोपदविव्याहिविशिष्टतुविमिष्टप विषयकोषजनको दायावयद रदनिगमनं हेतुविमिरत्वेन न पचको दिन्नु पधानिहतुपोषकमिति तदासः पव पान्वययतिरेक्याशीरन्दर वादिनानुनमः कार्य पदारपोपदर्भितेति तु परिचायकमावमिति तु न वा दाविपरीतल्यामुपदर्शकोपनरवारकत्वात् वस्तुतोऽवयवपदैनेद सहारा स्थोपनयी हिदिधोऽन्दयिन्यतिरीतिभेदात् तपेति साध्यस्योपसंहारोऽन्वष्यपर न सति साध्यसोपहजारो हिरापमय: पब च तपारदप्रयोगावस्यक বাঘ কিন্তু আমি বিধিবদীছ এরা থ বহি চুষাঁদিবি বা

·No text on this page.

·रम अध्यायः] प्रघमाशिकम् । ४१ ज्ञायासनात्रया हेत्वादयो न प्रवर्तेरन्, असति हेतौ कस्य साधनभावः प्रदर्श्यते उदाहरणे साध्ये व कस्योपसंहारः स्यात् कस्य चापदेशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनं स्यादिति, असत्युदाहरणे केन साधयं वैधयं वा साध्यसाधनमुपादीयेत कास्य वा माधर्म्यवशादुपसंहार: प्रवर्तत, उपनयनचान्तरेण साध्येऽनुपसंहृतः साधको धर्मो नार्थं साधयेत्, निगमनाभावे वानभिब्यतासम्बन्धानां प्रतिज्ञादीनामकार्वन प्रवर्तनं तधेति प्रतिपादनं कस्येति। अवाक्यवार्थः साध्यस्य धर्मस्य धर्मिणा सम्बन्धोपादानं प्रतिज्ञार्थः । उदाहरणेन समानस्य विपरीतस्य वा धर्मस्य साधकभाववचनं हेत्वर्थः, धर्मयोः साध्यसाधनभाव- प्रदर्शनमेकात्रोदाहरणार्थः साधनभूतस्य धर्मस्य साध्वेन धर्मेण सासानाधिकरणोपपादनसुपनयाः । उदाहरण- स्वयोर्धर्मयोः साध्यमाधनभावोपपत्तो साध्ये विपरीतप्रसङ्ग- प्रतिषेधार्थ निगमनम् । न चैतस्यां हेतूदाहरणपरिशुद्धौ सत्या साधर्म्यवैधान्यां प्रत्यवरखानस्य विकल्यान्जातिनिग्रहस्थान- बहुत्वं प्रजामते, अव्यवस्थाप्य खलु साध्य साधनभावमुदाहरणे जातिवादी प्रत्यवतिहते व्यवस्थिते तु खलु धर्मयोः साध्य- साधनभावे दृष्टान्तस्ये समाणे साधनभूतस्य धर्मस्य हेतुत्वे- नोपसानं न साधय॑मानस्य न वैधय॑मानस्य वति। हाई तर्को लक्षणीय इति अघेदमुच्यते ॥ ३८ ॥ हेतुकपनपूर्वकसा,विभिपरप्रदर्शद: वाहपरधर्महदहापसाधविशिरपर. पोषकताहरसाधपोषकी दा दायावयवी निगमन मिति सददिब्यतिरीदि.- भेदाह भेद इत्यामयः विक्षिरितु मान्न तदेवाकार इद पर : ३९ । समानावरकरन्।'

·No text on this page.

·इम अध्यायः ] प्रथमाह्निकम् । ४१ जायामनाथया हेत्वादयो न प्रयत्नैरन्, असति हेती कस्य साधनभावः प्रदर्श्यते उदाहरणे साध् च कस्योपसंहारः स्यात् कास्य चापटेशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनं स्यादिति, असत्युदाहरणे केन साधर्म्य वैधयं वा साध्यसाधनमुपादीवेत वास्य वा साधर्म्यवशादुपसंहारः प्रवर्तत, उपनयनचान्तरण साध्येऽनुपसंहतः साधको धर्मो नार्धं साधयेत्, निगमनाभावे वानभिब्यतासम्बन्धानां प्रतिज्ञादीनामकार्वन प्रवर्तनं तपति प्रतिपादनं कस्येति। अथावयवाः साध्यस्य धर्मस्य धर्मिया सम्बन्धोपादानं प्रतिज्ञार्थः। उदाहरणेन समानस्य विपरीतस्य वा धर्मस्य साधकभाववचनं हेत्वर्थः, धर्मयोः साध्यसाधनभाव- प्रदर्शनमेकत्रोदाहरणार्थः । साधनभूतस्य धर्मस्य साध्येन धर्मेण सामानाधिकरखोपपादनसुपनयार्थः । उदाहरण- स्वयोधर्मयोः साध्यसाधनभावोपपत्ती साध्ये विपरीतप्रसङ्ग- प्रतिषेधार्थ निगमनम्। न चैतम्यां हेतूदाहरणपरिशुद्धौ सत्यां साधर्म्यवैधास्यां प्रत्यवस्थानस्य विकल्यान्नातिनिग्रहस्थान- बहुत्वं प्रनामते, अव्यवस्थाप्य खलु साध्यमाधनभावमुदाहरणे जातिवादी प्रत्यवतिहते व्यवस्थिते तु खलु धर्मयोः साध्य- साधनभावे दृष्टान्तस्थे सलमाणे साधनभूतस्य धर्मस्य हेतुत्वे- नोपमान न साधर्म्यमातस्य न वैधय॑मानस्य वैति । जर्द्ध तर्को लक्षणीय इति अधेदमुचते ॥ ३८ ॥ हेतुकघनपूर्वकसाध्यविमिपदमदर्शक: व्याप्तपदधर्महेतुन्नाप्यमाध्यविशिटपद. पोषकतामसाध्यबोधको वा न्यायावयवी निगमनमिति पस त्वयितिरदि. भेदान्द भेद इत्यामयः व्यतिरीकिषि तु तदान तपेयेवाकार इत्यपरे : ३८ ! समानदायखरपाकरणम् ॥

·४२ न्यायदर्शनम्। [१म अध्यायः। अविज्ञाततत्त्वेऽर्थ कारगोपपत्तितस्तत्त्वजा- नार्थमूहस्तकः ॥ ४० ॥ अविज्ञायमानतत्त्वेऽर्थे जिज्ञासा तावन्जायते जानीयेम- मर्थमिति, अथ जिज्ञासितस्य वस्तुनो व्याहती धर्मों विभागेन विमृशति किंस्विदित्यमाहोखिन्नत्यमिति विमृश्यमानयो- धर्मयोरेकं कारणोपपत्त्याऽनुजानाति सम्भवत्यािन् कारणं प्रमाणं हेतुरिति, कारगोपपत्वा स्याटेवर्मतन्नेतरदिति तत्र निदर्शनम् योऽयं जाता ज्ञातव्यमर्थ जानौते तच भो जानी. वेति जिजामा, स किमुत्पत्तिधर्मकोऽनुत्पत्तिधर्मक प्रति विमर्शः, विमृश्यमानेऽविनाततत्त्वार्थ यस्य धर्मस्याभ्यनुजा- कारणमुपपद्यते तमनुजानाति, यद्ययमनुत्पत्तिधर्मकस्तत: स्वकृतस्य कर्मगाः फलमनुभवति जाता, दुःखजन्यप्रत्तिदोप- मिथ्यांजानानामुत्तरमुत्तरं पूर्वस्य पूर्वस्य कारणसुत्तरोत्तरा- पाये तदनन्तराभावादपवर्ग इति स्यातां मंमारापवर्गी, उत्प- त्तिधर्मके जातरि पुनर्न म्याताम, उत्पन्नः खलु जाता क्रममा तक लक्षयति । स इति लन्यनिर: कारणोपपगित कर যি বাম অলিগায় খ গলালিনি সখীগন্ধস্থল জাৰখ আছ বাবদিঘিমাল ও ঋত্বি: অস্বাভাবিক সাধ থামায়াত निति गावयाचाांरीपाची व्यापकस्याजाय्यारोपः म सक यया मिनिवा- रोपानि मलारीप: नियंति: ग्यानिधूमः म्यादित्यादि भदौनिशिः ग्याग्निधमः ग्रादित्यादिवारगाय य्यापकाभावयचिन मिस इति नियंति: स्यात् पदयं शादियादिधारणाय व्यापति राघाप्यारोपाधीनम्नदारोप इत्यर्थलामाय ার্কনি ল থানালার্নিীঘদ্বিদ্বন্ধী গৰ্ম্ম সি যখন অমীকালবিয়া নিল বুনা নাযিলমলাবিন্নাথ কথাবার্থ- मिति तत्वनिपयामिन्याय; यवनाप्रयोजकतावागा सय भापिच एवेति भावः। पोत कान्येव नुचणाम हलए मानमलयायी भातिविशेषक यामोयनुमद..

·१म अध्यायः] प्रथमाह्निकम्। देहेन्द्रियबुद्धिवेदनामि: सम्बध्यत इति नास्येदं वक्ततस्य कर्मणः फलमुत्पन्नच भूत्वा न भवतीति तस्याविद्यमानस्य निरुदस्य वा वचतकर्मणः फलोपभोगो नास्ति, तदेवमेक- स्थानेकशरीरयोगः शरीरादिवियोगश्चात्यन्त न स्यादिति । यव कारणमनुपपद्यमानं पश्यति तवानुजानाति, सोऽयमेवं लक्षण जहस्तर्क इत्युचते। कथं पुनरयं तत्त्वज्ञानार्धा न तत्त्वज्ञानमेवेति अनवधारणात् अनजानात्ययमेकतरं धर्म कारणोपपत्या न ववधारयति न व्यवस्थति न निशिनोति. एक्वेसिति। कथं तत्त्वज्ञानार्थ इति, तत्त्वज्ञानविषयाभ्य- नुज्ञालक्षणानुग्रहोद्भावितात् प्रमन्नादनन्तरप्रमाणमामात् तत्त्वज्ञानमुत्पद्यत इत्येव तत्वज्ञानार्य इति। सोऽयं तक: प्रमाणानि प्रतिसन्दधानः प्रमाणाभ्यनुनानात् प्रमाणसहिती वादे उपदिष्ट इत्यविधातरूमनुजानातीति यथा मोऽर्थी भवति तन्य यथाभावस्तत्वमविपर्ययो यायातप्यम् । एत. शिविपचे । ४० ॥ .. Fat: वि एम मिय' परमारया देत र दासि बारcr: सानार्दपादनः नया घरी यदि हारी मात्र भी न म त्यसमा मानिसको मन नामित कर पपरयो CY. म ११५ पछि सामान्य दावामदादा कम मातिमि : म iframe सहा पदर घट Ek REER Seti मा २८र पर Earle: TEEK में सrzE TRY CHEET: rince Partner : ri. rreiratrITTEE १ सय terrrrrroric ETV REEEEEEE. Tir REETFREE+RE.

·४४ न्यायदर्शनम्। [१म अध्यायः। विश्व पनप्रतिपनाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः स्थापना माधनं, प्रतिपेध उपालम्भः, तो साधनोपालम्भी पनप्रतिपक्षाययो व्यतिपत्तावनुबन्धेन प्रबर्तमानी पत्नप्रति- पनावित्युच्येते, तयोरन्यतरस्य निवृत्तिरेकतरस्यावस्थानम् अवश्यम्भावि, यस्यावस्थानं तस्यावधारणं निर्णयः। नेद पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं सम्भवतीति एको हि प्रति. जातमध हेतुतः स्थापयति प्रतिसिहं चोदरतीति द्वितीयस्य हितीयेन स्थापनाहेतुः प्रतिषिध्यते तस्यैव प्रतिपधहेतु- चोद्भियते स निवर्त्तते तस्य निवृत्ती योऽवतिष्ठते तेनार्याव- धारणं निर्णय इति उभाभ्यामेवार्थावधारणमित्याह, कया युक्त्या एकस्य सम्भवो द्वितीयस्यामम्भव: तावेतौ सम्भवासम्भवी विमर्श सह निवर्तयतः, उभयसम्भवे उभयासम्भवे त्वनिवृत्ती विमर्श इति। विभृश्येति विमर्श तत्वा, सोऽयं विमर्श: पक्षप्रतिपक्षाभावद्योत्य' न्यायं प्रवर्त्तयतीत्युपादीयत इति, एतच विरुद्धयोरेकर्मिस्थयोर्वोदव्यं यत्र तु धम्भिसामान्यगती विरुद्धौ धौ हेतुतः सम्भवतः तत्र समुच्चयहेतुतोऽर्थस्य तत्त्वा- भावोपपत्तेः, यथा क्रियावद्रव्यमिति लक्षणवचने यस्य द्रव्यस्य क्रियायोगो हेतुतः सम्भवति तत् क्रियावत् यस्य न त्वव्याप्यं न स्यात् तदन्यवाधितार्थ प्रमङ्गस्तु धूमो यदि वहिव्यभिचारी स्थाइडिनन्यो न स्यादित्यादिः प्रथमोपस्थितत्वोत्सर्गविनिगमनाविरहलाघवगौरवादिकन्तु प्रससा- नात्मकत्वात् न तर्क: किन्तु प्रमाणसहकारित्वरुपसाधात्तथा व्यवहार इति संक्षेपः ॥ ४० ॥ क्रमप्राप्त निर्णयं लक्षयति । विमृश्य सन्दिह्य पक्षप्रतिपसाभ्यां साधनो- पाषम्माभ्याम् उपालम्भः परपचपणम् पर्थस्सावधारणं तदभावाप्रकारकं सत्प्रकारक । . x ·श्म अध्यायः] द्वितीयानिकम्। ४ सम्भवति तदक्रियमिति एकर्मिस्थयोच विरुद्धयोरयु- गपद्धाविनोः कालविकल्पः यथा तदेव द्रव्यं क्रियायुक्त कियावत् अनुत्पद्रोपरतक्रिय पुनरक्रियमिति। न चायं निर्णये नियमो विनश्यैव पक्षप्रतिपक्षाभ्यामओवधारणं निर्णय इति किन्विन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्न प्रत्यक्षेऽवधारणं निर्णय इति परीक्षाविषये तु विनश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः शास्त्रे वादे च विमर्शवर्जम् ॥ ४१ ॥ इति वात्स्यायनीये न्यायभाये प्रथमाध्यायस्य प्रघममाह्निकम् । प्रघमाध्यायस्य द्वितीयानिकम् । तिस: कथा भवन्ति वाटो जत्यो वितएका चेति तामाम् । पानं पता ने नियमामान्सर तथापि हिकादिकं Mear दनिEि REA भाईजाद का एरिमा मिति EER सिति ।। कामावरम् । माता माया HERE HERE . rre:lrirreicími me referent reth Ele! Trrrrrrrr VETTEENER rart:: *a R" SRK ER: THEIR were eternet KE EL ETree SE CERE FERTIYE ·४६ न्यायदर्शनम्। [१म अध्यायः। प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः॥४२॥ एकाधिकरणस्थौ विरुदी धर्मों पक्षप्रतिपनौ प्रत्यनीक- भावादस्त्यात्मा नास्त्यात्मेति, नानाधिकरणी विरुद्धौ न पक्ष- प्रतिपक्षी यथा नित्य आत्मा अनित्या बुद्धिरिति, परिग्रहो. ऽभ्युपगमव्यवस्था, सोऽयं पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः तस्य विशेषणं प्रमाणतर्कमाधनोपालम्भः प्रमाणस्तर्केण च साधन- मुपालम्भवास्मिन् क्रियत इति, साधनं स्थापना, उपालम्भः प्रतिषेधः, तौ साधनोपालम्भौ उभयोरपि पक्षयोर्व्यतिषतावनु- बद्धौ च यावदेको निवृत्त एकतरो व्यवस्थित इति निहत्तस्यी- पालम्भी व्यवस्थितस्य साधनमिति जल्पे निग्रहस्थानविनियोग- वादेतप्रतिषेधः, प्रतिषेधे कस्यचिदभ्यनुजानार्थ सिद्धान्ता. विरुद्ध इति वचनम्, सिद्धान्तमभ्युपेत्य तहिरोधी विरुद्ध इति , स्यादित्याशयेनोक्तं भाष्यकता तिसः खलु कथा भवनि वादी अल्पी वितणा वेति तब तत्त्वनिर्णयविजयान्यतरखरुपयोग्यी न्यायानुगतवधनसन्दर्भः कथा लौकिकविवादवारणाय न्यायेत्यादि, यवैकेन न्यायः प्रयुक्तोऽपरेण तु मनपरि- यहीऽपि न कृतस्तहारणाय पाय विशेषणमिति कथाधिकारिणम्त तत्वनिर्णय. विनयान्यतराभिलाषिणः सर्वजनसिहानुभवानपलापिन: अवणादिपटवः पकला- कारिणः कयौपायकव्यापारसमा इति । तव वादं लचयति। पन च वाद इति लक्ष्यनियः पषप्रतिपदी विति- पतिकोटी तयोः परियास्तसाधनोद्देश्यकोक्तिप्रत्यतिरूपचनसन्दर्भः तावमापन कथान्तरमाधारणमत पार प्रमाणेत्यादि प्रमाणसांभ्यां तद्रूपेण जाताभ्यां साधनी. स .सपा उमयवापि प्रमापादिमहावै कोटियस्यापि सिद्धिः शादतसपेप ज्ञाताभ्यामिति शाममनाहाय्य विवचितम् उपासम्भो वर्ष भस्वादी तुप्रमालामासलादिना जाताभ्यामपि साधनोपासश्री भवत रति सहारणं तथा पवरषा तदतरिव इटवम् इत्या प्रमाणामासलपकारकचानविषयकरएक- पाखम्भी यव ·म अध्यायः] द्वितीयाडिकम्। ४७ हेत्वाभासस्य निग्रहस्थानस्याभ्यनुज्ञावादे पश्चाक्यवोपपन्न इति, होनमन्चतमेनाप्यवयवेन न्यून हेतूदाहरणाधिकमधिकमिति चैतयोरभ्यनुज्ञानार्यमिति अवयवेषु प्रमाणतर्कान्तर्भावे पृथक् प्रमाणतर्कग्रहणं साधनोपालन्मयतिषड्नचापनार्थम् । अन्चयो- भावपि पक्षौ स्थापनाहेतुना प्रवृत्तौ वाद इति स्यात्। अन्त- रेणाप्यवयवसम्बन्धम् प्रमाणान्य, साधयन्तीति दृष्टं तेनापि कल्पन साधनोपालम्भो वादे भवत इति ज्ञापयति। छल. जातिनिप्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्प इति वचनादिनिग्रहो नत्य इति मा विनायि । छलनातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भ एवं जल्पः प्रमाणतर्कमाधनोपालम्भो वाद एवेति मा विज्ञायी- त्येवमधे पृथक् प्रमाणतर्कग्रहणमिति ॥ ४२ ॥ ধাধনীৰ নীৰ নামতশবিদ সানিনি; বন ৮ निम्नपिनियमा सिद्धार्गदादिदिपच्यम् जी सु सदपि ल. पटवार्षद सदर तानातामाखानयोग्यवं तापनिरिकनिसानीपदा. सादर हामियरम्यान तिादादीनामे के ला सपनाहायोग्यमित शिश: मदिसंपदारमित्या: सिदान्नादिर रमापरिसरातोहार पसी पर हमनेन मानाधिकाने यामास तागिरी. मारक ए मामासन विमानांतकांमार चोपकारी Free है तारा लामा नानाधिकापरिसरनिरा. तिमि दान र तरह मिसा पुर. सादिशादिर ममाधिदिमानामा CERTAIEEE यता EKRRITTraft after E FREE TRESEE ETER. रे frite पर PREE: Pre: HERE: TERfier Price: र: tir. Preer EMIRRE: Fer' irrrrrrrect , ·गायदर्शनमा [१म पचाय:। ययोतोपपन्नलजातिनिग्रहम्यानसाधनो- पालम्भी जल्पः ॥ १३ ॥ यथोमोपपत्र इति प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः मिदान्ता. विरुषः पजावयवोपपन्नः पचप्रतिपक्षपरिग्रहः । छलजातिनि- ग्रहस्थानमाधनोपालम्भ इति । छल जातिनिग्रहस्थाने साधन- मुपालम्भवामिन् मियत इति। एवं विशेषणो जल्प: न खलु वै छलजातिनिग्रहस्थाने: माधनं कस्यचिदर्थस्य सम्भवति प्रतिषेधार्थ चैपां सामान्यलक्षणे च श्रूयते वचनविघातो. ऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलमिति साधर्म्यवैधाभ्यां प्रत्यवस्थान जातिः। विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिय निग्रहस्थानमिति। विशेष- लक्षणेष्वपि यथास्वमिति न चैतदिजानीयात् प्रतिपेधार्थ- तयैवार्थं साधयन्तीति। छलजातिनिग्रहस्थानोपालम्भ इत्येव. मप्युच्यमाने विज्ञायत एतदिति। प्रमाणैः साधनोपालम्भयो- छलजातीनामङ्गभावो रक्षणार्थत्वात् न तु स्वतन्त्राणां साधन- नल्प लक्षयति । यथोपु यदुपपन्न तेनोपपन इत्यर्थः मध्यपदलोपो समासः तथा च प्रमाणतर्कमाधनीपालम्भ: पक्षप्रतिपक्षपरिग्रह इत्यस्य योग्यतया परामर्श: अन्यथा नल्पस्य वादविशेषत्वापतिः प्रमाणतर्काभ्यां तद्रूपेण जाताभ्यां न तु ज्ञानेऽनाहार्यत्वं विवचितम् पारोपितप्रमाणाभावेनाभासेऽपि नल्पनिर्वाहात यद्यपिछलादिभिरुपालम्भ एव न तु साधनं तथापि साधनस्य परकीयानुमानस्यी- पालम्भी यवेत्यर्धान्न दोषः परपचदूषणे सति स्वपक्षसिद्धिरित्यत: साधने, नटुपयोग इत्यन्ये उभयपचस्थापनावत्वेन च विशेषणीयमतो वितण्डायानातिव्याप्तिः सपति- पचस्थापनाहीन इत्युत्तरसूवात् मलने उभयपक्षस्थापनावत्वलाभ: खापनावत्त्वा- देव ध पजावयवनियमोऽपि लभ्यत इति वदन्ति पत्रच हलादिभिः सरुपालम्भी न विशेषणाय व्याप्तिरपि तु तद्योग्यतयैव योग्यतावच्छेदकन्तु बादभित्रकधात्वमेव तव धोकवादत्वानच्छिन्नभेदमनदादभेदी वा विशेषणमिति चलत्यादिना विजि- गोषुकथावं योध्यते विनिगोहि कुलादिकं करोति तथाचोभयपदस्थामनावती ·१म अध्यायः] हितीयाङ्गिकम्। भावः। यत् तत्प्रमाणैरवस्य साधनं तत्र छलजातिनिग्रह- स्थानानामङ्गभावो रक्षणार्थत्वात्, तानि हि प्रयुज्यमा. नानि परपक्षविधातेन वपक्षं रक्षयन्ति। तथा चोक्तम् । "तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्घ जल्पवितण्डे वीजप्ररोहरक्षणार्थ कण्टकशाखावरणवदिति”। यश्चासौ प्रमाणैः प्रतिपक्ष- स्योपालम्भस्तस्य चैतानि प्रयुज्यमानानि प्रतिषेधविघातात् सहकारीणि भवन्ति तदेवमङ्गोभूतानां छलादीनामुपादानम् नत्य न स्वतन्त्राणां साधनभावः। उपालम्भे तु खातन्वय- मध्यस्तीति ॥४३॥ स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डा ॥ ४४ ॥ स जल्पो वितण्डा भवति, किं विशेषण: प्रतिपक्षस्थापनया हीनः, यौ तौ समानाधिकरणो विरुद्धौ धमौं पक्षप्रतिपक्षा- विदिनोएक.पा मम : त्यपि पदन्ति ५५ पायं मम: दादिना खपदमाधनं म्युच्य नायं हेदाभासतापायोगादिति सामान्यतो नायमसिद्ध इत्यादि हिपती दा प्रतिवादिना स्तमासानादिनिरासाय परोक सम्मनादेव हामि ভোলাকাৰখানবিকোলা ভাঙা নিখালি प्रतिकार दिनादिरोध हिसासदासरेन्दन्तरादिशाताईदिदिपमहाकायदा- পয়েনৱীসলিনা पराधिक मदमदावादपन्याहारसया या समादाभासन परो परिवा म्हार एनसनीयः ततो दादिमा हायपानि परीकमा स्परपर- नपानि मालोचमानारदामासाहिरिको माराम दामासन पारिदिन: स्थापना इपया सहा मदिपाल मरमर दुपारनेर पिएपीवाश्मीर: रघा दिल चलान समिछादि हमादिERFE राता दिमाहारा PिERFER ६ पु म PET

·No text on this page.

·- एम अध्यायः] हितीयाह्निकम् । अनेकान्तिकः सव्यभिचारः ॥ ४६ ॥ व्यभिचार एकवाव्यवस्था सह व्यभिचारेण वर्तत इति सव्यभिचार:, निदर्शनम् नित्यः शब्दोऽस्पर्शत्वात् स्पर्शवान् कुम्भोऽनित्यो दृष्टो न च तथा स्पर्शवान् शब्दस्तम्मादस्पर्शत्वा- बित्यः शब्द इति हटान्ते स्पर्शवत्त्वमनित्यत्वं च धमौन साध्य- साधनभूती दृश्येते स्पर्शवांचाणुनित्यश्चेति। आत्मादौ च दृष्टान्ते उदाहरणसाधात् साध्यसाधनं हेतुरिति । अस्पर्श त्वादिति हेतुनित्यत्वं व्यभिचरति अस्पर्श बुद्धिरनित्या चेति, एवं विविधऽपि दृष्टान्ते व्यभिचारात् साध्यसाधनभावो नास्तीति लक्षणाभावादहेतुरिति । नित्यत्वमप्येकोऽन्तः। अनित्यत्वमप्ये कोऽन्तः, एकस्मिन्नन्ते विद्यत इति ऐकान्तिकः । विपर्ययाटनकान्तिकः उभयान्तव्यापकत्वादिति ॥ ४ ॥ सिद्धान्तमभ्युपेत्य तविरोधी विरुद्धः ॥ ४७ ॥ - घरमयोसमिति दिरोधियानवधिमवाक्योरमादादमिति दिरोपित्वं तेना- दमिति तत्वारपासामान्य तरदिरोधित्वं पय दम्पति । ४५ ॥ समिधार एयति। एक माध्यस्य तदभावस्य च पोऽन्त: साधार दमिररितसापार. होऽन्तः सरकार: भिररिसमाचारः इदारयः के सार कानिारयता कमात माहितरक्साचारदातान्तिहरदो. सान्तिय: स र माधाररोसाधारोपमहारो हि विविध: साधार: मानहानिः रा रग्दो निन्द: मिकरदात्म विदरंदीपः एपरिसाएपरिसररात् साधारस्पEि: रुपयः सायद मिरदिपयः यदाको निन्दारिसाद पारी १ देष्टान्ददि- मपिएक: सानिमालादिमा पद र पाहि. rtracाय: दाद मार: माerfrPRE Czerar. रहिन free शाट मार हाना- पEr AwarRRC माहिदree राम : ।

·५२ यदा. नारादर्शनम्। [म पयाय:। तं विरुण होति तपिरोभो पशुपेते मिवान्त लादतीति गया सोऽयं विकागे गलोरऐति निललप्रतिषेधाटतोऽणमित पिनागप्रतिषेधार न निलो विकार उपपाते प्रलोप हेतु- घोरपेतोऽपि विकागेऽम्तोलनेन मामिहान विरुध्यते। कथम् गतिरामनाम: अपायः प्रशुतिः यद्यात्मलाभात् प्रचातो विकागेऽस्ति नित्यत्वप्रतिषेधो नोपपद्यते यदातर- पेतम्यापि विकारस्याम्तिलं तर खलु नित्यत्वमिति। नित्यत्व. प्रतिषेधो नाम विकारम्यारमलाभात् प्रच्युतेरुपपत्तिः । रमलाभात् प्रत्ययते तदनित्यं दृष्टं यदस्ति न तदात्मनाभात प्रयवते। अस्तित्वं चात्मलाभाव प्रच्युतिरिति विरुवावेती न मह सम्भवत इति सोऽयं हेतुर्यरिसहान्तमाथित्य प्रवर्तते तमेव व्याहन्तीति ।। ४७॥ यस्मात् प्रकरणचिन्ता स निर्णयार्थमपदिष्टः प्रकरगासमः ॥ ४८॥ विमर्थाधिष्ठानो पक्षप्रतिपक्षावनवसिती प्रकरणम् तस्य चिन्ता विभप्रभृति प्राङिनर्णयाद्यत् समीक्षणं सा जिज्ञासा यत्कृता स निर्णयार्थं प्रयुक्त उभयपक्षसाम्यात् क्रमप्राप्त विराई तत्तयति। पन च सिद्धान्तं साध्यं प्रतिज्ञायां हि परस्य सिद्धस्यानो माध्यमभिधीयते तथा च साध्यमभ्यु पेत्य उद्दिश्य प्रयुकास विरोधी साध्याभावव्याप्त इति फलितायः, यथा वद्धिमान् इदत्वादिति एतस्य साध्या- भावानुमिति सामग्रीत्वेन साध्यानुमिति प्रतिवन्धी दूषकतावीजं न च सहमति- पपाविशेषः तन हलन्नरं साध्याभावसाधकम् इह तु हेतुरेव साध्याभावसाधक: साध्यसाधकलेन त्वयोपन्यस्त इत्यशक्तिविशेषोनायकत्वेन विशेषात् ॥ ४७ ॥ क्रमप्राप्त प्रकरणसमं वक्ष्यति । सहेतुः स्वसाध्यस्य परसाध्याभावस्य वा निर्णयार्थमपदिष्टः प्रयुक्त: प्रकरणसम सप्यते स प क इस्याकाचायामा यमान:

·१म अध्यायः] हितीयाङ्गिकम्। प्रकरणमनतिवर्तमानः प्रकरणसमो निर्णयाय न प्रकल्पते प्रजापनं तु अनित्वःशब्दो नित्यधर्मानुपलब्ध रित्यनुपलभ्य- माननित्यधर्मकमनित्यं दृष्टं स्थात्यादि, यत्र समानो धर्मः संशयकारणं हेतुत्वेनोपादीयते स संशयसमः सव्यभिचार या तु विमर्शस्य विशेषापेक्षिता उभयपक्षविशेषानुप- लबिच सा प्रकरणं प्रपत्तयति, वयम् । विपर्यये हि प्रकरण- निहत्ते: यदि नित्यधर्मशब्द ग्राह्यते न स्यात् प्रकरणम् यदि वा अनित्यधर्मों रोत एवमपि निवत्त प्रकरणम् सोऽयं हेतु- रुभौ पक्षो प्रवर्तयन्नन्चतरस्य निर्णयाय न प्रकल्पते ॥ ४८ ॥ साध्याविशिष्टः साध्यत्वात् साध्यससः ॥ ४६॥ ट्रव्यं छायेति साध्यम्, गतिसत्वादिति हेतुः साध्येना- विशिष्टः साधनीयत्वासाध्यसमः, अयमप्यसिदत्वात् साध्व- वज्ञापयितव्यः, साध्यं तावदेतत् किं पुरुषवच्शयापि प्रबरपचितिकरर पदप्रतिपदादिति भाएं साध्य तदभावनाविति तदसधा सनिया की हेतुर्यत निरंय अनयितुमनस्तुल्य दस्टेन पर प्रतिबन्धात् किन्तु धर्मिर सायदव तदभादक देति चिन्तां निशानां प्रवयति स प्रकर. समः यहा कष्ट कर लिद परामर्दो दा को तुरनयो. साधक: एतयोः क', परामः प्रमति दा यन मिनामा भक्तीर: दमादित्यादि तु पतम्धितिनात लएरनु नपरलदिरोधिपरामर्शकालीनपराम दिने पर बसायपरानकालीन- नुस्ददविरोधिपरामो दा हिरीपिपरामरस्य १ हेतुनिकत्वमेकज्ञानविषयत्व- समर्थन पाहतोदंत्वं न हात् ५५ दशाभि दीप: इदत स्वरपि विरोधिपरामचारी टुटदमिटमेन्दचक्ष्यम् । १८ । Fमा हादसद्धि साध्न शादिमाऽपिरिटः दुत रह पार माध्यवादिति मानीददादिदा दिसा सापनीर रूपा दिति चेत् सादहमपते पर चारित रति दयिते रायxि. सरपासिदिसावाहिरिभेदादिविधः। जया सिदिर परे पटलावदा- ·५४ न्यायदर्शनम्। [१मे अध्यायः । गच्छति आहोखिदावरकद्रव्ये संसर्पति आवरणसन्तानाद- सविधिसन्तानोऽयं तेजसो गृह्यत इति सर्पता खलु द्रव्येस ज्ञानाद्यो यस्तेजोभाग प्रावियते तस्य तस्यासन्निधिरेवाव: च्छिन्नो एद्यत इति। आवरणन्तु प्राप्तिप्रतिषेधः ॥ ४ ॥ कालात्ययापदिष्टः कालातीतः ॥ ५० ॥ कालात्ययेन युक्तो यस्यार्थस्यैकदेशोऽपदिश्यमानस्य सं कालात्ययापदिष्टः कालातीत इत्युचते। निदर्शनम् । नित्य:- शब्दः संयोगव्यंयत्वात् रूपवत् प्रागूईच व्यक्तरवस्थितं रूप प्रदीपघटसंयोगेन व्यज्यते तथा च शब्दोऽप्यवस्थितो भेरो- दण्डसंयोगेन व्यज्यते दारूपरशुसंयोगेन वा तस्मात् संयोग- व्यङ्ग्यवानित्यःशब्द इत्ययमहेतुः कालालयाएदेशात् व्यञ्ज- । । . भाव: यथा काउनमयः पर्वती वहिमानित्यादी स्वरूपासिद्धिः पचे हेतुतावच्छेद- कावच्छिन्नस्याभावः यथा इदो द्रव्यं धूनादिन्यादौ व्याप्यत्वासिद्धिशान्यभिचरित- सामानाधिकरण्यस्याभावः न च खल्पासिद्धेरेव सूवालावातीनोंभवीनेंतर- खत्यत्वमिति वाच्य हेतुरिति • पदं यव पूरणीयं हेतुपद गमकहतीाप्ति- विशिष्टपत्तधर्मस वाचकं व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्म इत्येव वा पूर्यतां तया च तस्य किजिदंशसाध्यत्वेनैव साध्यसमबम् अतएव साध्ये साध्यतावच्छेदकाभावः साधने साधनसावच्छेदकाभावश्च व्याप्यत्वा सिद्धिः यथा पचतावन्दकामावपक्षताव. ईदकवने दादरन्यसमत्वेनाययासिद्धित्वं यथा च परे इत्वभावहेतुमदादेरन्यत- मत्वेन स्वरूपासिडिवं तथा साध्यतावच्छेदकाभावादेरन्यतमत्वेन व्याप्यवासिहित्वं विषयान्यतमत्वं चासिदिसामान्यलक्षणं नीलधमत्वादेरपि च्याप्यवासिद्धावन्ताव वदन्ति तेषामयमाशयः व्याप्तिहिं साध्यसम्बन्धितावच्छेदकपा गुरुधर्मय साध्य- सम्बन्धितानवदकोऽती नीलधूमत्वादेः साध्यमम्बन्धितानवच्छेदकत्वान्न व्याप्ति- म्वरूपत्वं तथा च साध्यतावच्छेदकाभावादिरिव साधनतावच्छेदको व्याप्यता- मवरदयत्वमपि भवति व्याप्यत्वासिडिरिति ॥ ४८ व्रमप्राममतीतकासं सचयति। अतीतकालय समानार्थमालात् काला. वौवन्दनीशालय साधनकाल स्वात्ययेऽभावेऽपदिरः प्रयुक्तो केतुः एतेन ·में अध्यायः] हितीयाङ्गिकम्। कस्य संयोगस्य कालं न व्ययस्य रूपस्य व्यक्तिरत्येति सति प्रदीपघटसंयोगे रूपस्य ग्रहणं भवति न निहत्ते संयोग रूप ग्यवते, निहत्ते दारुपरशसंयोगे दूरस्थेन शब्दः श्रूयते । विभागकाले सेयं शब्दव्यक्ति: संयोगकालमत्येतीति न संयोग- निर्मिता भवति। कस्मात् कारणाभावादि कार्याभाव इति । एवमुदाहरणसाधर्म्यस्याभावादसाधनमयं हेतुर्हेत्वाभास इति। अवयवविपासवचनं न सूत्रार्थः, कस्मात्, “यस्य येनार्थ- सम्बन्धी दूरस्यस्यापि तस्य सः। अर्थतो बसमर्थानासानन्त- यसकारणम्" इत्येतदचनाविपर्यासेनोतो हेतुरुदाहरण- साधात् तथा वैधात् साधनं हेतुलक्षणं न जहाति । अजहवेतुलक्षणं न हेलामामो भवतीति अवयवविपर्यास- वचनमप्राप्तकालमिति निग्रहखानसुतं तदेवेदं पुनरुचत इति अतस्तन्द्र सूबार्थः । अथ छलम् ॥ ५० ॥ वचनविघातोऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलस् ॥ ५१ ॥ साध्याभावमाटदसा पति मुश्चित साधाभावनिएये सापनासम्मवादयमेव पाधिनसार अति गोयते यथा पहिरनुए: हतवादित्यादी मच दाई पावसकस व्यभिचारस्वरपा सिनत रद दीपदमुचितमिति वाएं तदप्रति- समानेन पावर दोपदारसदान् पयसमाधिरसरात् पक्षिकाला- बलिन्द्री घटी गमकान खिरादिनः पर्वतो दानानियादादाराच साध्या- भाददत्य एतादाद दकादमित्वर तब सदा। परे तु घटः मतक: हाम्लादित्यादी व सामीपनौतनश्मातईकलं भारत दुपते व द. भावोसोलंदाररमिति पदन्ति । ५.. समारेखामानकर कममा दर्द हरपति। एस हामित यो दिनले दिर: चलो तरसनेति धावत् तदुपपदा तिमिरपद यो दररस दादुर ·न्यायदर्शनम्। [१म अध्यायः - न सामान्यलक्षणे छलं शक्यमुदाहर्तुम् विभागे तूदाहर- णानि। विभागय ॥ ५१ ॥ तत् त्रिविधं वाक्छलं सामान्यच्छलमुप- चारच्छलञ्चेति ॥ ५२॥ तेषाम् ॥ ५२॥ अविशेषाभिहितेऽर्थे वक्तुरभिप्रायादर्घान्तर- कल्पना वाक्छलम् ॥ ५३ ॥ नवकम्बलोऽयं माणवक इति प्रयोगः । अब नवः कम्बलो- ऽस्येति वक्तुरभिप्रायः । विग्रह तु विशेषो न समासे, तवायं छलवादी वक्तुरभिप्रायादविवक्षितमन्चमर्थं नव अस्येति तावदभिहितं भवतेति कल्पयति कल्पयित्वा चासम्भ- वेन प्रतिषेधति एकोऽस्य कम्बलः कुतो नव कम्बला इति । तदिदं सामान्यशब्दे वाचि छलं वाकछलमिति । अस्य प्रत्यव- कस्वला विद्याधातो दूषण' तकलमित्यर्थः वक्तृतात्पर्य्याविषयार्थकल्पने न दूषणाभिधान- मिति फलितं तात्पर्य्याविषयत्वं विशेथे विशेषण संसरों वा यथा नेपालादागतोऽयं नवकम्बलवत्त्वादित्यत्र नवस यापरत्व कल्पनयाऽसिहाविधानं प्रमेयं धर्मवादित्यव पुण्यत्वार्थकल्पनया भोगासिद्धा विधानं वह्निमान् धूमादित्यत्र धूमावयवे व्यभि- धाराभिधानम् ॥ १॥ लषितं छलं विमनते। तब वाकच्छलं लचयति । यव शक्यार्थहये सम्भ- पति एकार्थनिर्णायकविशेषाभावादनभिप्रेतशक्वार्थ कल्पनेन दूषणाभिधानं तहाक- चलं लक्षणन्तु मल्या एकार्थशाब्दबोधतात्पर्य कशब्दस्य शत्यार्यान्तरतात्पथ्यकत्व- कल्पनया दूषणाभिधानं यथा नेपालादागतोऽयं नवकम्बलवत्त्वादियुके कुतोऽय नयमझाका: कम्बला इति एवं गौविषापीयुक्त कुतो गनस्य रङ्ग शेती धावतीति थेतरूपवभिप्रायपोक्त श्वेती न धावतीत्यभिधानमित्यादिकमुद्यम् । ५२ ।।

·'अध्याय: द्वितीयाङ्गिकम्। नं सामान्यशब्दस्यानेकार्घत्वेऽन्चतराभिधानकत्यनायां विशे- चनम्। नवकम्बल प्रत्यनेकार्थस्थाभिधानं नवः कम्बलो. नवकम्बला अस्येति। एतस्मिन् प्रयुक्तो येयं कल्पना नव बला भस्येत्येतद्भवताभिहितं तच न सम्भवतीति। मिन्चतराभिधानकल्पनायां विशेषो वक्तव्यः । यस्माहिशेषो. विशेपेषु विज्ञायते। अयमोऽनेनाभिहित इति, स च वशेषो नास्ति तस्मान्निध्याभियोगमात्रमेतदिति। प्रसिहय के शब्दार्थसम्बन्धोऽभिधानाभिधेयनियमनियोगः। अस्या- धानस्यायमोऽभिधेय इति समानः सामान्यशब्दस्य विशेषो वशिष्टशब्दस्य प्रयुक्तपूर्वाञ्चेमे शब्दा अर्धे प्रयुञ्चन्ते नाप्रयुक्तपूर्वाः, योगवार्यसम्प्रत्ययार्थः, अर्धप्रत्ययाच व्यवहार इति। तत्रैव- पर्धगत्वचे शब्दप्रयोगे सामर्थ्यात् सामान्यशब्दस्य प्रयोग- नेयमः। अनां ग्रामं नय सर्पिराहर ब्राह्मणं भोनयेति वामान्यशब्दाः सन्तोऽवयवेषु प्रयुचन्ते सामाद्यवार्ध- क्रियादेशना सम्भवति तत्र प्रवर्तन्ते नार्धसामान्य नियादेशना- ऽसन्भवात् । एवमयं सामान्चशब्दो नवकम्बल इति योऽध: सम्भवति नव कम्बलोऽस्येति तत्र प्रवर्तते यस्तु न सम्भवति नव कम्बला अस्येति तत्र न प्रवर्तते सोऽयमनुपपद्यमानार्थ- कल्पनया परवायोपालम्भस्तेन कल्पात इति ॥ ५३॥ सन्भवतोऽर्यस्यातिसामान्ययोगादसम्भूतार्थक- ल्पना सामान्यच्चलम् ॥ ५४ ॥ अहो खत्वसौ ब्राधणो विद्याचरणसम्पन्द्र इत्युक्त कचिदाह सामान्यददै एयति। सामाररिस्पापभिमादपोशर पति-

·न्यायदर्शनम्।
[१म अध्यायः
सम्भवति हि ब्राह्मणे विद्याचरणसम्पत् इत्यस्य वचनस्य
विघातोऽर्थविकल्पोपपत्याऽसम्भूतार्थकल्पनया क्रियते यदि
ब्राह्मणे विद्याचरणसम्पत् सम्भवति व्रात्येऽपि सम्भवेत्, व्रात्यो-
ऽपि ब्राह्मणः सोऽप्यन्तु विद्याचरणसम्पन्न इति। यहिवक्षित-
मर्थमाप्नोति चात्येति च तदतिसामान्यम् । यथा ब्राह्मणत्वं
विद्याचरणसम्पदं क्वचिदाप्नोति क्वचिदत्येति सामान्यलक्षणं
छलं सामान्यच्छलमिति । अस्य च प्रत्यवस्थानमविवक्षित.
हेतुकस्य विषयानुवादः प्रशंसार्थत्वात् वाक्यस्य, तदवासम्भू-
तार्थकल्पनानुपपत्तिः । यथा सम्भवन्त्यस्मिन् क्षेत्रे शालय
इति। अनिराकृतमविवक्षितञ्च बीजजन्म, प्रहत्तिविषयस्तु
क्षेत्र प्रशस्यते सोऽयं क्षेत्रानुवादो नामिन् शालयो विधीयन्त
इति। वीजात्तु शालिनिर्हत्तिः सती न विवक्षता एवं सम्भ-
यति ब्राह्मणे विद्याचरणसम्पदिति सम्पहिषयो ब्राह्मणत्वं न
सम्पडेतुः । न चात्र हेतुर्विवक्षितः। विषयानुवादस्वयं
प्रशंसार्थत्वादाक्यस्य, सति ब्राह्मणत्वे सम्पबेतुः समर्थ इति
विषयञ्च प्रशंसता वाक्येन यथा हेतुतः फलनिहत्तिन प्रत्या-
ख्यायते तदेवं सति वचनविघातोऽसम्भूतार्थकल्पनया नोप-
पद्यत इति ॥५४॥
धर्मविकल्पनिर्देशोऽर्थ सद्भावप्रतिषेध उपचार-
छलम् ॥ ५५ ॥
अभिधानस्य धर्मों यथार्थप्रयोगः। धर्मविकल्पोऽन्यत्र
यथा
सामान्ययोगादसम्भवदर्थ कल कम्पनया टूपणामिधामं सामान्य छलम् ।
ब्राधणोऽयं विद्याधरणसम्पन्न इत्यते ग्रामपत्वेन विद्यावरपसम्पदं साधयतीति
कल्पयित्वा परी बदति कुबो प्राणत्वेन विद्याचरणसम्पहाल्ये व्यभिचारात् ॥५४॥

·१म अध्यायः] द्वितीयाङ्गिकम्। दृष्टस्यान्चनप्रयोगः । तस्य निर्देशे धर्मविकल्पनिर्देशे। यथा मच्चाः नोशन्तीति पर्थसद्भावन प्रतिषेधः मच्चस्थाः पुरुषाः मोशन्ति न तु महाः क्रोशन्ति, का पुनरवार्थविकल्पोपपत्तिः अन्यथा प्रयुक्तस्यान्चधार्थकल्पनं भत्त्या प्रयोगे प्राधान्येन कल्पनम, उपचारविषयं छलसुपचारछलसुपचारो नीतार्थ: सहचरणादिनिमित्त नाऽतद्भावे तदभिधानसुपचार इति । अत्र समाधिः प्रसिद्वाप्रमिद्धे प्रयोगे वतुर्यघाभिप्रायं शब्दार्थ- योरनुज्ञा प्रतिषेधो वा न छन्दतः प्रधानभूतस्य शब्दस्य भातास्य च गुणभूतस्य प्रयोग उभयोलॊकसिद्धः । सिद्धे प्रयोग यघा वहुरभिप्रायस्तथा शब्दार्थावनुज्ञेयौ प्रतिषेध्यौ वा न छन्दतः । यदि वहा प्रधानशब्दं प्रयुत यघा भूतस्याभ्यनुना प्रतिपधो वा न इन्दतः । श्रय गुणभृतं तदा गुणभूतस्य, यव तु वहा गुणभूतं शब्दं प्रयुको प्रधानमृतमभिप्रेत्य पर: प्रति- पंधति स्वमनीया प्रतिपधोऽसौ भवति न परोपालम्भ इति ॥ ५५ ॥ वाक्छलमेवोपचारठलं तदविशेषात् ॥ ५६ ॥ सपा मह ाक समता विधिः दतः रनिरारा पहिला पहला र पहला पति:लं पर मिली पर मादी मरम्या CERT का पट ६८ हर: P Vrf रह सभासमार EिE Eार. हार । E CER TEE SETTEE: Kirar rrrr" Pana iitterदार. TE:11 ·नागना। [माय: में पानापना लियते सणारा गाया अनिताराप मार्गो गणम:, प्रधानमनः मागामि कायिका प्रतिषियाति ॥ ५ ॥ न तदर्थान्तरभागात् ॥ ५७ ॥ গ যাশনাশ সাধনাগরিষ্যাগ तरभागार। নে: অসীমশনাযীশাগদান कल्पना अगामापसिधति ॥ ५० ॥ अविणेपे वा किञ्चित्साधादेकच्छलप्रसङ्गः ॥५८॥ छलण्य हिलमभ्यनुसाय विवं प्रतिषिध्यते किनिसाध. ार यथा घायं हेतुस्लिलं प्रतिषेधति तथा दिल्लमप्यनुनातं प्रतिपति, पियरी हि किसिमाधयं पयोरपोति, अथ दिवं किषिरसाधाव निवर्तते वित्वमपि न नियत्स्य तीति । प्रत करम् ॥ ५८॥ साधर्म्यवेधाभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः ॥ ५६ ॥ प्रयुक्त शितो यः प्रसङ्गो जायते सा जाति: स च प्रसङ्ग - प्रसनाकलं परोपितु पूर्वपपयति । सदस्यार्थान्तरकल्पनाऽवियपाहाक. छत्तमेवोपचारछसं स्वादिति छलस्य हित्वमेव न तु वित्तमिति भार्थः । ५६ समाधते। उपचारकलस्य वाकछलाभेदी न तयोरान्तरमावात् भिन्न- बात् भिवतया प्रमापसिद्धत्वादिति. फलितार्थः पूर्वोक्तभदकधर्मेण भेदसम्भवेऽपि यत्किचिइमेगाभेदे सामान्यधर्मणाभेदस्य सर्वत्र सम्भवादविभागः कुनापि न स्यादिति ॥ ७॥ विपचे वाधकमभिप्रेन्याह। यत्किषिद्धर्मादविशेपे किसिमाधाकलत्वादि.. रूपालस्यै क्य स्थान त त्वदभिमतं द्वित्वमपीति भावः । ५८ ॥ समाप्त कुलप्रकरणम् ॥१०॥ कमप्राप्तां मातिं वचयति । साधम्यवैधाभ्यामिति सापधारो निर्देशन ·अध्याय: द्वितीयाष्टिकम् । यंवैधाभ्यां प्रत्ववस्थानमुपालन्भः प्रतिषेध इति उदा- साधात् साध्यसाधनं हेतुरित्वस्योदाहरणसाधम्र्येग वस्थानम् । उदाहरणवैधात् साध्यसाधनं हेतुरित्यस्यो- रणवैधयण प्रत्ववस्थानम्। प्रत्वनीकभावान्लायमानोऽर्थो तेरिति ॥ ५८ ॥ विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम् ॥६०॥ विपरीता वा कुत्सिता वा प्रतिपत्तिर्विप्रतिपत्तिः । विप्रति- मान: पराजयं प्राप्नोति निग्रहस्थानं खत्तु पराजयमाप्तिः । तिपत्तिस्वारम्भविषये न प्रारम्भः। परीण स्थापितं वा प्रतिपधति प्रतिपधं वा नोडरति, समासाच्च नैत एव ग्रहस्थाने इति। किं पुनदृष्टान्तवजातिनियहस्थानयो- दोऽध सिदान्तवझेद इत्यत आह॥६० ॥ तद्दिकल्पाज्जातिनिग्रहस्थानवहुवम् ॥ ६१ ॥ तस्य माधवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानस्य विकल्पान्जाति. हुत्वम्। तयोर विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्त्योर्विकल्पान्निग्रहस्थान- हुत्वन, नानाकल्पो विकल्पः, विविधो वा कल्पो विकल्पः । kिe मा वैध मदाने दृपानिधानं मासिरियाई पात्रा प्रारदारवादानबादि रसास् सरल REPRENERALIAान निद सातामापार airtenा परमिटा का सेन र सन्दौर राहात दमावत् सता र सरकार स्वा. र हा साहिति दिनEिR दर्द र FTERE RATE werfe: FIR दर सा हा Erretreer ferrerce Forfrr: creere rfortant हार ·গান । } নানা{{ালা শা শীর গাণিবিনিশান {{লাপ {নি। নাগ; শ প শীল। শশা এবীথিন্স পণি নিবা গা গারি हितगति ॥ १॥ খুনি বাঃলী গণশ গণমালা fীলগামিম। মা গণমাংসা; ॥ ? ক दितीयाध्यायस्थ মগাপ্পি। স্ময় তা সমাগৰিী স গ বিয়ে দােলনি पक्षाभ्यामर्यायधारणं निर्णय त्यग्रे विमर्श एव परोक्ष्यते । এ সব বিশ্ববিখশবপ্নাহকাধাবল বক; মাথ বন্ধু সামালি'ৰ মৰিগালাম বা পন্থসিবি সনি । • বিলিয়খানালিশা নাদীবি মদী মুখিন । নবিদ্ধ খান স্বাভাবিলা মাল বিনিয়োগ্রাযঘাত বলিলাম- কামব্যাকোবিনি যখন হয় নীলৰি মাৰিঘৰীখাবিথঙ্ক মিথলিমাৰা মনিষাবাদী না; যিন নি মা !! समाप्त पुरुषायतिलिदादीपणामान्यलचपकरणम् ॥११॥ मथमाध्यायस्य हितोयमाक्षिकम् ॥ २॥ इति योविचमाषभट्टाचार्यकसन्यायस्वदत्ती प्रथमाध्याय- বলি: মামা। মমা: মঘিনীঘিষাঘ অধিন: हरि हितोयमध्यायं भासमानमहं भजे।" খস নাথাকি ঘিন ঘীবী মম যিলা গীব গল্পী ·श्य अध्यायः] प्रधंमाह्निकम् । समानानेकधमाध्यवसायादन्यतरधर्माध्यव- सायाहा न संशयः ॥ १ ॥ समानस्य धर्मस्याध्यवसायात् संभयो न धर्ममात्रात् । अथवा समानमनयोर्यधर्ममुपलभत इति धर्मधर्मिग्रहण संशयाभाव इति। अथवा समानधर्माध्यवसायादर्थान्तरभूते धर्मिणि संशयोऽनुपपन्न इति न जातु रूपस्यार्थान्तरभूतस्या- ध्यवसायादर्थान्तरभूते स्पर्श संशय इति । मायादर्घावधारणाटनवधारणज्ञानं संशय उपपद्यते कार्य- कारणयोः मारूयाभावादिति। एतेनानेकधर्माध्यवसाया- दिति व्याख्यातम्। अन्चतरधर्माध्यवसायाञ्च संशयो न भवति। ततो धन्चतरावधारणमिवेति ॥ १ ॥ अथवा नाध्यव- मंग्य एव परोपीय: दिष्य हिमासानुसारात् सूचीकटापायाशास: संभयपरी- दायाः प्रमालादिपरोचोपयोगित्दात् प्रगापपरीवाभायाई रति वदन्ति । दात- नम्न घलय परोपितलान बनायचतुर्घयोः प्रमेयस्य पक्षमे च नाते परीक्षित- मारदानदतिरिक्षयावत्पदापरीऐवाध्यायाः। प्रयोशमादिपरीक्षामा सयदे. वालिदोन वरिष्दमारदात तत दिमासारामारपरीक्षानिरिमीयादा सामाजिया: तत च मय बरामि । सवादी संध्यपरीक्षाकाम मानि चाय परमी सात पीरराय पूर्वपातम् । र एEER यमामात मध्यपरीक्षाया यो मारमनदादा- EिRE Tी दरनि सम्मान है। भामदया मनहर मकाएं सपाय: स्मामालि REfr irr: रमदद। परम् Tara Tre निरा. मालपारि दिए referrrrr- Hi राई र EिRFE re? Rarrier's FREET. Hinrrit giririrar Tif६ मा

·No text on this page.

·श्य अध्यायः] प्रथमाह्निकम्। स्थिता व्यवस्थानादव्यवस्था न भवतीत्यनुपपत्रः संशयः, प्रथा- व्यवस्थात्मनि न व्यवस्थिता, एवमतादात्मयादव्यवस्था न भवतीति संशयाभाव इति ॥ ४ ।। तथाऽत्यन्तसंशयस्तधर्मसातत्योपपत्तेः ॥ ५ ॥ येन कल्पेन भवान् समानधर्मोपपत्तेः संशय इति मन्यते तेन खल्वत्यन्तसंशयः प्रसन्चते समानधर्मोपपत्तेरनुच्छेदात् संशयानुच्छेदः नायमतदर्मा धर्मी विश्यमाणे स्टच्यते सततन्तु तदर्मा भवतीति अस्य प्रतिषेधप्रपञ्चस्य संक्षेपे- पोदारः ॥ ५ ॥ यथोताध्यवसायादेव तविशेषापेक्षात् संशये नासंशयो नात्यन्तसंशयो वा ॥ ६ ॥ संशयानुपपत्ति: संशयानुच्छेदश्च न प्रसज्यते, कथम्, यत्तावत्समानधर्माध्यवसायः संशयहेतुर्न समानधर्ममावमिति। अनुपलमान्यवस्थायाश संशयजनकत्वं तदा स्यात् यदि खमिन्द्रप्यव्यवस्थितत्वं स्यात् नदेवं तघा च स्वामनि व्यवस्थितायातस्याः कथमन्यवाव्यवस्यात्व- मित्यर्थः नन्वन्यवसापामाखसंभयसस्त्र पन खमंशयरपत्वं संशयस्य विपयदिशेष- घटितत्वात् नस चान्य संभयमनकत्वं न विरुदम् । पती दूपपान्तरमाह। तथा तथा सति व्यवस्थाया हेतुत्वे सति तचापब्दोऽयं न सवान्तर्गतोऽपितु भापत्य इत्यन्ये पत्यन्तसंश्य: संभयानुच्छेदः स्यात् तस्य तच्चनकस शान- तादिसाधारधर्मदर्शनस्स सातदोपपते: सदा सम्भदादध ज्ञानवादिसाधारए- धर्मदनेऽपि कारखान्तरविलम्बान सर्वत्र प्रामाणसंशय इति यदि तदा तस्व विषयसंमयेऽपि हेतुत्वस्तिति किं मामारसंशयस्य साधारएधर्मदर्शनावा संयतुत्वेनेति भाषः । ५. सियान्तमा। योहाध्य रसायात् साधारपादिधर्मदर्शनात् तस्य पुरप- ·न्यायदर्शनम्। [श्य अध्यायः। एवमेतत्, कस्मादेवं नोचत इति विशेषांपेक्ष इति वचनात् सिद्धेः। विशेषस्यांपेक्षाकाझा, सा चानुपलभ्यमाने विशेष समर्था न चोतं समानधर्मापेक्ष इंति समाने चं धर्मे कंध- माकाहा न भवेत् यद्ययं प्रत्यक्षः स्यात्। एतेन सामर्थेन विज्ञायते समानधर्माध्यवसायादिति उपपत्तिवचनाहा समान- धर्मोपपत्तेरित्युच्यते न चान्यासद्भावसंवेदनादृते समानधर्मोप- पत्तिरस्ति। अनुपलभ्यमानसद्भावो हि समानो धर्मो विद्य. मानवतीति। विषयशब्देन वा विपयिणः प्रत्ययस्वाभि- धानम् । यथा लोके धूमेताग्निरतुमीयते इत्युक्ते धूमदर्शने- नाग्निरनुमीयत इति ज्ञायते कथं दृष्ट्वा हि धूममग्निमनु- मिनोंति नादृष्ट्या, न च वाक्ये दर्शनशब्दः श्रूयते अनुजानाति च वाक्यस्यार्थप्रत्यायकत्वम्, तेन मन्यामहे विषयशब्देन विषयिण: प्रत्ययस्याभिधान' बोद्धाऽनुजानाति एवमिहापि समानधर्मशब्देन समानधर्माध्यवसायमाहेति। यथोहित्या समानमनयोधर्ममुपलभत इति। धर्मधर्मिग्रहणे संशयाभाव इति। पूर्वदृष्टविषयमेतत् । यावहमाँ पूर्वमद्राक्षन्तयोः समानं धर्ममुपलभे विशेष नोपलभ इति। कथं तु विशेष पश्येयं तेनान्यतरमवधारयेयमिति, न चैतत्समानधर्मोपलव्धौ धर्मधर्मिग्रहणमात्रेण निवर्तत इति यत्रोक्तम् नार्थान्तराध्यव. सायादन्यत्र संशय इति यो झर्थान्तराध्यवसायमानं संशय- हेतुमुपाददीत स एवं वाच इति। यत्युनरेतत्कार्यकार- गयोः सारूप्याभावादिति कारणस्य भावाभावयोः कार्यस्य खादया विशेष इतरव्यावतको धर्मस्तस्थापगत ईच ईवणं ततः विशेषादर्शना- टित्वयंम्त पा च विशेषादर्शनसहितसाधारपघमंदर्भमादित: संगये खोरूते न ·श्य अध्याय: ] प्रघमाशिकम् । भावाभावी कार्यकारणयोः सारूप्यम् यस्योत्पादाद्यदुत्पद्यते यस्य चानुत्पादाद्यबोत्पद्यते तत्कारणं कार्यमितरदित्येतत्ता- रूप्यम्, अस्ति च संशयकारणे संशये चैतदिति, एतेनानेक- धर्माध्यवसायादिति प्रतिषेधः परिहत इति यत्पुनरेतदुत्ता विप्रतिपत्त्यव्यवस्वाध्यवसायाच न संशय इति। पृथक्मवाद- योाहतमर्थमुपलभे विशेषञ्च न जानामि नोपलमे येनान्व- तरमवधारयेयम्। तत् कोऽत्र विशेषः स्याद येनकातरमव- धारयेयमिति। संशयो विप्रतिपत्तिजनितोऽयं न शक्यो विप्रतिपत्तिसन्मतिपत्तिमात्रेण निवर्तयितुमिति। एवमुप- नधानुपलब्धावस्थालते संशये वेदितव्यमिति। यत् पुन- रेतत् विप्रतिपत्तौ च सन्मतिपत्तेरिति विप्रतिपत्तिशब्दस्य योऽर्थः तदध्यवसायो विशेषापेक्ष: संशयहेतुस्तस्य च समा- ख्यान्तरेण न निहत्तिः समानेऽधिकरणे व्याहतायौं प्रवादी. विप्रतिपत्तिशब्दस्यार्थः तदध्यवसाय विशेषापेक्षः संशयहेतुः न चास्य मन्प्रतिपत्तिशब्दे समारथान्तर योज्यमाने संशय- हेतुत्वं निवर्तते। तदिदमहतबुदिमम्मोहनसिति। यत्पुन- रव्यवस्थालनि व्यवस्थितत्वाज्ञाव्यवसाया इति मंशयहतो. रर्घस्याप्रतिषेधादयवस्थाऽभ्यनुजानाश निमित्तान्तरेण शब्दा- न्तरलत्यना व्यर्या शब्दान्तरकल्पना, अव्यवरखा खलु व्यवस्था न भवत्यव्यवस्थालनि व्यवसितत्वादिति नानयोरुपलब्धानु- पलब्बयो: सदसहिपयत्व' विशेषापेक्ष संशयहेतुर्न भवतीति সানিডিন যানা মামনি মুমিন ন নৰনা- शराभावादरी नायविधिमारपरसंबई: सार- नादेर पनि एमाला पसारिति मिलतमि रतिः विहिरीर दिदातामा यो परमाद र समानधर्षदई ·S न्यायदर्शनम्। [२य अध्यायः । व्याघातय युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनमो लिङ्गमिति, एतावांय प्रमाणप्रमेययोः सद्भावविषयः म चानुपपत्र इति तस्मात् प्रत्यक्षाटीनां प्रमाणत्वं न मम्भवतीति, अस्य समाधि: उप- लब्धिहेतोरुपलश्चिविषयस्य चार्थस्य पूर्वापरसहभावानियमा- दाथा दर्दनं विभागवचनम् 'क्वचिदपलब्धिहेतुः पूर्व पद्यादुप- लब्धिविषयः। यथादित्यस्य प्रकाशः उत्पद्यमानानां क्वचित पूर्वमुपलब्धिविषयः पद्याटुपलब्धिहेतुः, ययावस्थितानां प्रदीपः क्वचिदुपलबिहेतुरूपलब्धिविषयय मह सम्भवतः, यथा धमे- नाग्नेर्ग्रहणमिति, उपलबिहेतच प्रमाणं, प्रमेयन्तुपलब्धिविषयः एवं प्रमाणप्रमेययोः पूर्वापरसहभावेऽनियते यथाऽर्थो दृश्यते तथा विभज्य वचनीय इति। तवैकान्तेन प्रतिषेधानुपपत्तिः सामान्येन खलु विभज्य प्रतिषेध उक्त इति समास्याहेतोस्त्र- काल्ययोगात् तथाभूता समाख्या, यत् पुनरिदं पश्चात् सिद्दे च प्रमाणेन प्रमीयमाणोऽर्थः प्रमेयमिति विज्ञायत इति । प्रमाणमित्येतस्याः समाख्याया उपलब्धिहेतुत्व निमित्तं तस्य वैकाल्ययोगः, उपलब्धिमकार्षीदुपलब्धि' करोति उपलब्धि करिष्यतीति समाख्याहेतोस्वैकाल्ययोगात् समाख्या तथाभूता, प्रमितोऽनेनार्थः प्रमीयते प्रमास्यते इति प्रमाणं, प्रमितं प्रमी- यते प्रमास्यत इति च प्रमेयम् । एवं सति भविष्यत्यस्मिन् हेतुत उपलब्धिः, प्रमास्यतेऽयमर्थः, प्रमेयमिदमित्येतत् सर्व भवतीति, काल्यानभ्यनुजाने च व्यवहारानुपपत्तिः। यश्चैवं वा सत्वस्येष्टलादुत्पत्ते: शक्तिमशक्यत्वात् तदयमर्थः प्रमाणप्रमयीयंगपत्सत्वे युग- पदुत्पत्ती बहीनामर्थविशेषनियतत्वायतकमहतित्व तन्न स्यात् पदशानं हि शब्द- विषयकं याणप्रत्यक्षरूपं शाब्दपोषम पदार्थ विषयक: परोक्षरुपी विनानीय इत्यनयोनं योगपर्व सम्भवति कार्यकारणभाववत्वात् क्रमिकलेनैव सिऔरत एक- ·रय अध्यायः] प्रथमातिकम्। ७१ नाभ्यनुलानीयात् तस्य पाचकमानय पति, सावकमानय तविष्यतीति व्यवहारो नोपपद्यत इति। प्रत्यक्षादीनाम- प्रामाएं वैकात्यासिझेरित्येवमादिवाका प्रमापाप्रतिषेधः । तवार्य प्रष्टव्यः। अधानेन प्रतिपेधिन भवता किं क्रियत इति, किं सम्भवो निवते प्रयासम्भवो जाप्यत इति, तद्यदि सम्भवो निवर्त्य ते सति सम्भवे प्रत्यक्षादीनां प्रतिषेधानुपपत्तिः प्रधा. सम्भवो ज्ञाप्यते प्रमाणलक्षणं प्राप्तस्तर्हि प्रतिषेधः प्रमाणा- सम्भवस्योपलब्धिहेतुत्लादिति। किचातः ॥ ११ ॥ वैकाल्यासिद्धेः प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १२ ॥ अस्य तु विभागः पूर्वं हि प्रतिषेधसिहावसति प्रतिषेध्ये किमनेन प्रतिषिध्यते, पञ्चात् सिद्धौ प्रतिषेध्यासिद्धिः प्रतिषेधा- भावादिति युगपत्सिद्धौ प्रतिपधसिद्धाभ्यनुज्ञानादनकः प्रतिषेधः इति। प्रतिषेधलक्षणे च वाक्येऽनुपयद्यमाने सिद्ध प्रत्यक्षादीनां प्रामामिति ॥ १२ ॥ सर्वप्रमाणप्रतिषेधाच्च प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥१३॥ कथं वैकाल्यासिडेरित्वस्य हेतोर्यादाहरणमुपादीयते हेत्वस्य साधकत्व दृष्टान्ते दर्शयितव्यमिति न च तर्हि मेव माननुभयविषयकमित्यपि नामहनीयं सहरसय एवं न्याप्तिधानानु- मियादादपि टूट परे मनामियोन युगपत्सिहिन पुगपत्मानं दुदीना- मदिरेपनियतत्वात् नहतिवं वषा सति न सासया लिपपो धानमन- मित्यादि घटादेश प्रदादिर न चानयोर्योगपर्व सम्भवतीद, इत्याः १॥ सिदान्तस्वम् । यदि वैशाल्यान्डिया प्रभावात् प्रमयसिरिपियते तदा वट्रीत्या ददीयः प्रतिपक्षीपदपपद इति दादुत्तरमेवदिति भावः रिक्ष सर्व- ममारप्रति प्रदिपेप मापनदि नासुपरमम् । १२ ॥

·न्यायदगनम्। [२य अध्यायः। प्रत्यक्षादीनामप्रामारयम्। अब प्रत्यनादीनामप्रामाखमुपा- टीयमानमप्युदाहरणं नाच साधयिष्यतीति सोऽयं सर्वप्रमाणे ाहतो हेतुरहेतुः । सिद्धान्तमभ्युपेत्य तहिरोवी विरुद्ध प्रति, वाक्या? धस्य सिद्धान्तः स च वाक्यायः प्रत्यक्षादीनि नाय माधयन्तीति। इदचावयवानामुपादानमर्यस्य साधनायेति । अघ नोपादीयते अप्रदर्शितहलवस्य दृष्टान्तेन साधकत्वमिति निधो नोपपद्यते हेतुत्वासिडेरिति ॥ १३ ॥ तत्यामाण्ये वा न सर्वप्रमाणविप्रतिषेधः ॥१४॥ प्रतिषेधलक्षणे खवाक्ये तेपासवयवाधितानां प्रत्यक्षादी. नामप्रामाण्येऽभ्यनुज्ञायमाने परवाक्येऽप्यवयवाचितानां प्रामाण्यं प्रसज्यते अविशेषादिति। एवञ्च न सर्वाणि प्रमा. णानि प्रतिषिध्यन्त इति। विप्रतिषेध इति वोत्ययमुपसर्गः सम्प्रतिपवये न व्याघातऽर्थाभावादिति ॥ १४ ॥ वैकाल्याप्रतिषेधश्च शब्दादातोद्यसिद्धिवत्तत् सिद्धेः ॥ १५॥ किमर्थं पुनरिदमुच्यते, पूर्वोतनिबन्धनार्थ यत्तावत् पूर्वोक्त मुपकधिहेतोरुपलब्धिविषयस्य चार्थस्य पूर्वापरसहभावानिय- माद्यथादर्शनं विभागवचनमिति। तदितः समुत्थानं यथा - तपा च कथं प्रतिषेधसिद्धिरित्याह। यदि च प्रतिषेधक प्रमापमपेयते तदा कघसर्वप्रमापप्रतिषेध इत्याद १३: ननु मन्मते वस्तुसिदिनांधिवा विश्वस्त्र शून्दत्वात् ममा नयभावोऽपि न वातविकतन्मते घ वैशाल्यासिडिवचतसहरति ।१४ वैकाल्यो यः प्रतिषेध सन सम्भवति इस इत्या पार शब्दादिति यथा मन्दात् पशहाविनः पूर्वसिद्धस्यातोरस सरलादेः सिदितिः यथा या पूर्वसिद्धात् ·श्य अध्यायः ] प्रघमाडिकम्। विधायेत। अनियमदर्शी खस्वयमृषिनियमेन प्रतिषेध प्रत्याचष्टे, काल्यस्य चायुक्तः प्रतिपध इति। तत्रैकां विधामुदाहरति शब्दादातोद्यसिद्धिवदिति यथा पद्यात् सिद्धेन शब्देन पूर्वसिघमातोद्यमनुमीयते माध्यमातोद्यं साधनच शब्दः। अन्तर्हिते ह्यातोये स्वनतोऽनुमानं भव- तीति। वीणा वाद्यते देणुः पूर्यत इति वनविशेषेण पातोद्य- विशेष प्रतिपद्यते। तथा पूर्वसिद्धमुपलब्धिहेतुना प्रतिपद्यत इति। निदर्शनार्थत्वाचास्य शेषयोर्विधयोर्यथोक्तमुदाहरणं वेदितव्यमिति। कस्मात् पुनरिह तन्त्रोच्यते पूर्वोक्तासुपपाद्यत इति सर्वधा तावदयमर्थ: प्रकाशयितव्यः सह इह वा प्रका. श्वेत तत्र वा न कश्चिविशेष इति यदा चोपलब्धिविषय: कस्य- चिदुपलब्बिसाधनं भवति तदा प्रमाणं प्रमेयमिति चैकोऽर्थो- ऽभिधीयते । अस्यास्यावद्योतनार्थमिदमुच्यते ॥ १५ ॥ प्रमेयता च तुलाप्रामाण्यवत् ॥ १६ ॥ गुरुत्बपरिसाणज्ञानसाधनं तुला प्रमाणं, ज्ञानविषयो गुरुद्रव्यं सुवर्णादि प्रमेयम् । यदा तु सुवर्णादिना तुलान्तरं व्यवस्थाप्यते तदा तुलान्तरप्रतिपत्ती सुवर्णादि प्रमाणं, तुला- न्तरं प्रमेयमिति एवमनवधवेन तन्वार्थ उहिष्टो वेदितव्यः । . पदार्याटुप्तरकालीनवन्तुक मनं यया वा वहिनकालोनाइमाइनिसिदिसधा- द्वापि ममा दः सर्वत्र प्रमापादुत्तरभाविन्द प्रमापस्य चतुरादः प्रमात: पूर्वभावि- त्वमस्य व पूर्व प्रमाशिश्यन्तु तम्य नीपयते यदा कदाचित् प्रमासम्पनेव ममाप. वायदा कदाचित् पाकसम्पन्नैव पाचकमानववादिवदिति भावः पन कारान्तं न वानतिमिति तत्त्वालोके वस्तुतटीयादिवरसात् सूवान्त- त्वर तव । १५ । नवनियतवादद प्रनापामयन्यवहारी न पारमार्षिक: रचौ सपांदिक- ·७४ न्यायदर्शनम्। [श्य अध्यायः । अात्मा तावटुपलब्धिविषयत्वात्.प्रमेये परिपठितः। उपलब्धी खातन्त्रयात्. प्रमाता।. बुद्धिरूपलब्विमाधनत्वात् प्रमाणम्, उपलब्धिविषयत्वात्तु प्रमेयम्, उभयाभावात्तु प्रमितिः। एव- मर्धविशेपे समाख्या समावेगो योन्यः। तथा च कारकशब्दा. निमित्तवशात् समावेगेन वर्तन्त इति। वृक्षस्तिठतीति स्त्रस्थिती स्वातन्वयात् कर्ता, वृक्षं पश्यतीति दर्शनेनाप्नुमिप्य माणतमत्वात् कर्म, वृक्षण चन्द्रमसं ज्ञापयतीति नापकस्य साधकतमत्वात् करणम् । वृत्तायोदकमामिचतील्यासिच्च- माननोदकेन वृतमभिप्रेतीति मम्प्रदानं, वृक्षात् पर्णम्पततीति. ध्रुवमपायेऽपादानमित्यपादानम् । वृक्षे वयांसि मन्तीत्या- धारोऽधिकरणमित्यधिकरणम् । एवञ्च. सति न द्रव्यमावं कारकं. न क्रियामावं किं तर्हि क्रियामाधनं क्रियाविशेषयुक्तं कारकम् । यत् क्रियामाधनं खतन्त्रः स कर्ता न द्रव्यमावं न क्रियामात्रम्। क्रियया द्याप्तमिप्यमाणतमं कम न द्रव्य- मात्रं न क्रियामावम् । एवं साधकतमादिप्वपि, एवञ्च कार- कार्यान्वाख्यानं यथैवोपपत्तित एवं लक्षणत: कारकान्वाख्यान- मपि न द्रव्यमात्रेण न क्रियया वा, किं तर्हि क्रियामाधने क्रियाविगेपि युक्त इति कारकगदद्यायं प्रमाणं प्रमेयमिति म च कारकधर्म न. हातुमईति अम्ति च भोः कारकगब्दानां निमित्तवशात् ममावेगः। प्रत्यक्षादीनि च प्रमाणानि उप- नधिहेतुत्वात्, प्रमयचोपन्तधिविषयत्वात, मंवेद्यानि च प्रत्यनादौनि प्रत्येनेयोपन्नमै अनुमानेनोपन्लभे उपमानेनोप- बारवटियारमायामा। यादिलायाः सवांटिगरदयनापरिषदर. ৰাে দাবড়ালের বলে দাদা दिमिनदयसमावमादिन्टियादपि प्रमाणामयवार प्रति या प्रमापता ·च अध्यायः] प्रथमाह्निकम्। लभे आगमेनोपलभे प्रत्यक्ष मे ज्ञानमानुमानिक मै जानमोप- मानिक मे ज्ञानमागमिकं मै ज्ञानमिति ज्ञानविशेषा ग्रह्यन्ते, लक्षणतम ज्ञाप्यमानानि जायन्ते विशेषेण इन्द्रियार्थसनि- कावन्नं ज्ञानमित्येवमादिना, सेयमुपलब्धिः प्रत्यज्ञादि- विषया कि प्रमाणान्तरतोऽघान्तरेण प्रमाणान्तरमसाधनेति कद्यान विशेषः ॥ १६ ॥ प्रसागतः सिद्धेः प्रांगणानां प्रमाणान्तरसिद्धि- प्रसङ्गः ॥ १७॥ यदि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणन नोपलभ्यन्ते। वेन प्रमाणे- नोपलभ्यन्ते तत्रमाणान्तरमनाव: प्रसज्यत इति। अनवस्था- माह तन्याप्यन्यतरस्याप्यन्चे नेति नचानवस्था शपयानुभातु- मनुपपत्तेरिति। अस्तु तर्हि प्रमाणान्तरमन्तरण नि:माध- नति ॥ १७॥ तद्विनिहत्तेर्वा प्रमाणान्तरसिद्धिवत् प्रमय- सिदिः ॥ १८॥ यदि प्रत्यक्षाद्युपलब्धी प्रमाणान्तरं निवर्तते प्रामेछुप- Fear RIमरादित दामाद कार मा यदा २६१. fe परिव दाहाया. मारियाद कर. CERITA १८ FREE Nicera: Pr: MER: RECE: TE EFTER: REE TRE. १८९६१: : : PRER. cr: "१३.६९ Fir #r. ! १६: . ::FT.TTER

·No text on this page.

·। श्य अध्यायः] प्रथमाह्निकम् । रेव ग्रहणमित्युक्तम् । अन्वेन ह्यन्यस्य ग्रहणं दृष्टमिति नार्थ- भेदस्य लक्षणसामान्यात् प्रत्यक्षलक्षणेनानेकोऽर्थः संग्टहीतः। तत्र केनचित् कस्यचिदग्रहणमित्यदोषः। एवमनुसानादि- प्वपौति, ययोद्धृतेनोदकेनाशयस्थस्य ग्रहणमिति जाळमनसोक्ष दर्शनात्। अहं सुखी अहं दुःखी चेति तेनैव ज्ञात्रा तस्यैव ग्रहणं दृश्यते, युगपज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गमिति च तेनैव मनसा तस्यैवानुमानं दृश्यते, ज्ञातुज्ञेयस्य चाभेदो ग्रह रास्य ग्राह्यस्य चाभेद इति । निमित्तभेदोऽवेति चेत् समानं, न निमित्तान्तरेण विना जातात्मानं जानीते न च निनि- त्तान्तरेण विना मनमा मनो रात इति समानतत्, प्रत्य- शादिभिः प्रत्यक्षादीनां ग्रहणसित्वनाप्यर्थभेटो न राहत प्रत्यक्षादीनाचाविषयस्यानुपपत्तेः। यदि स्थात् विक्षिदर्घजातं प्रत्यक्षादीनामविषयः । यत् प्रत्यक्षादिभिर्न शक्यं ग्रहीतं तम्य ग्रहणाय प्रमाणान्तरमुपादीयेत। तत्तु न शक्यं केनचिदुपपादयितुमिति । प्रत्यक्षादीनां यथादर्शन- मेवेदं मशासच सर्व विषय इति केचित्तु दृष्टान्तमपरिग्टहीत हेतुना विशेषतुमन्तरण साध्यमाधनायोपाददते। प्रटीपप्रकाश: प्रदीपान्तरप्रकाशमन्तरेगा रते. तपा प्रमा- गानि प्रमाणान्तरमन्तरंगा रान्त इति। म चायं विहि- इति। यघा नाहि भारतमीपुरते सदा हदि हम torrent EETरा पEEKEERT TRIFICE REET REFERTERPT REEEEET THE . मदरसा Err: r rt. ET PETPREPEC TECERTRErrrrrrr rai TREARRECT : Fr

·No text on this page.

·श्य अध्यायः]
प्रथमाह्निकम्।
७८
प्रत्यक्षलक्षणानुपपत्तिरसमग्रवचनात् ॥ २०॥
पानमनः मन्त्रिकर्षा हि कारणान्तरं नोतमिति ।
चासंयुक्ते द्रव्ये संयोगजन्यस्य गुणस्योत्पत्तिरिति ज्ञानोत्पत्ति
दर्शनादात्ममनःसनिकर्षः कारणम्, मनःसन्त्रिकर्षानपक्षस्य
चेन्द्रियार्थसत्रिकर्षस्य जानकारणत्वे युगपदुत्पोरन् बुद्धय
इति मन:मविकर्षोऽपि कारणम्। तदिदं सूत्र पुरस्तात्
हातभाष्यम् ॥ २०॥
नात्ममनसोः सन्निकर्षाभाव प्रत्यक्षोत्पत्तिः॥२१॥
आत्ममनसोः सन्निकर्षाभावे नोत्पद्यते प्रत्यक्षम इन्द्रियार्थ-
सन्निकर्पाभाववदिति, सति चन्द्रियार्थसनिक ज्ञानोत्पत्ति-
दर्शनात् कारणभावं ब्रुवते ॥ २१ ॥
महाराभ्यनुनानादप्रतिषः मन्यते विशेषहेतोः ख्यातिपक्षधर्मतात्रयस्य परिगह
सत्युपसंहारस्य साध्यसाधनम्याभ्यनुनानाटुकानै कात्मक प्रतिषेधो न भवति ॥१॥
समाप्तं प्रमापसामान्यपरीक्षा प्रकरपम् ॥ १३ ॥
प्रमारसामान्यपरीधानन्तरं प्रमापविशेषेषु परीक्षणीयेषु प्रथमोद्दिष्टं प्रत्यवं
परीपपीयं तव च फलहारकमेव लक्षणं पूर्वमुझमतः फललवणं यथाशुतमाधि-
पति । प्रत्यचथ यता पमिन्द्रियासनिक!त्पनत्वं तनोपपद्यतेऽसमयवचनात्
पयमधेः प्रत्यक्षस्य कारणोटतं सक्षपभिहितं तव कारएकलापीटताया:
मामा विमिवैधनमतिब्यामिनिराम तच्च माभिहितम् पसमग्रम इन्द्रियार्थ-
सनिकर्षजन्पत्यमा अभिषितम् पारममन:संयोगन्द्रियमन:संयोगादिकन्तु
नाभिहितं तषा चालममःसंयोगस्पेन्द्रियाघसंयोगजन्यतयानुमिन्यादातिब्यामि-
रित्ययः । २० ।
मन्दाममनोयोगादेः कारपत्वमेव मासीत्यालायामाह। যাবলিঃ
हामनी मनसा यः सङ्गिकपस्तदभावे न प्रत्यक्षोत्पत्तिर्य तोऽत पाममनायोगस्य
कारपदमावसकम् । प्रत्यारोपनिरिति महतं कानोत्पतिरिमि दिवदितम् ॥२१॥

·No text on this page.

·श्य अध्यायः] प्रथमाह्निकम् । मनः सन्निकर्षः प्रत्यक्षस्यवेन्द्रियार्थसनिकर्ष इत्यसमानो- इसमानत्वात्तस्य ग्रहणं सुप्तव्यामहमनसाञ्चेन्द्रियार्घयोः सन्नि- कर्षनिमित्तवाटिन्द्रियार्थमन्त्रिकर्षस्य ग्रहणं नात्मसनसोः मन्त्रिकर्षस्येति। एकदा खल्वयं प्रबोधकालं प्रणिधाय सुप्तः प्रणिधानवशात् प्रयुध्यते। यदा तु तीव्रौ ध्वनिस्पी प्रवोधकारणम्भवतन्तटा प्रसुप्तस्येन्द्रियार्थमविकर्षनिमित्तं प्रबोधज्ञानमुत्पद्यते, तत्र न जातुर्मनसच मन्त्रिकर्षस्य प्राधान्चं भवति, किं नहींन्द्रियार्थयोः सन्निकर्षस्य, न ह्यात्मा जिनाममानः प्रयत्नेन मनम्तटा प्रेरयतीति एकदा खल्वयं विषयान्तरामनामनाः सङ्कल्पवशादिषयान्तरं जिनाममान: प्रयत्नप्रेरितेन मनसेन्द्रियं मंयोजच तत्तहिपयान्तर' जानौते। वटा तु खल्वस्य निःमसत्यम्य निर्जिजामस्य च व्यामप्तामनमो वाहाविपयोपनियातनानानमुत्पद्यते तटेन्द्रियार्थसनिकर्षम्य प्राधान्य न झवामौ जिनाममान: प्रयत्न न मन: प्रेग्यतीति प्राधान्याचन्द्रियार्घमनिकर्षस्य ग्रहण कार्य, गुणात्वात, नात्म- मनमोः मन्दिकपस्येति प्राधान्ये च हेत्वन्तरम् ॥ २४ ॥ प्रत्यक्ष निमित्तत्वाच्चेन्द्रियार्घयोः सन्निकर्षस्य पृघरवचनम् ॥ २४ ॥ का -- तिर। Me Ke Term पर FERE: Creratur TrE मा: TIME: FREE: गतम HEATERFECER : ER FREET - REE: ::er PER Terriera #REEFRE.

·No text on this page.

·श्य अध्यायः] प्रघमाझिकन् । ८३. व्याहतत्वादहेतुः ॥ २६ ॥ यदि तावत् क्षचिदात्ममनमोः सन्त्रिकर्षस्य जानकारणत्वं नेयते तदा युगपज्ज्ञानानुत्यत्तिर्मनसोलिसिति व्याहन्येत तदानीं मनसः सन्निकर्षमिन्द्रियार्थसन्निकर्षोऽपेक्षते, मन:- संयोगानपेक्षायाञ्च युगपज्ञानोत्पत्तिप्रसङ्गः। अथ मा भूद- व्याघात इति सर्वविज्ञानानामात्ममनसोः सनिवार्षः कारण- मिप्यते तदवस्वमेवेदं भवति ज्ञानकारणत्वादात्ममनसोः सन्निकर्षस्य ग्रहणं कार्यमिति ॥ २६ ॥ नार्थविशेषप्रावल्यात् ॥ २७ ॥ नास्ति व्याघात: न ह्यात्ममन:सत्रिकर्षस्य जानकारणत्वं व्यभिचरति, इन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य प्राधान्यमुपादीयते अर्थ- विशेषप्रावल्याद्धि सुप्तव्यासलमनसां ज्ञानोत्पत्तिरेकदा भवति, अर्थविशेषः । काचिदेवेन्द्रियार्थः तस्य प्रावल्वं तीव्रतापटुते तञ्चाविशेषप्रावल्यमिन्द्रियार्थसन्निकर्षविषयं नाममनसोः सन्निकर्षविषयं, तस्त्रादिन्द्रियार्थसन्निकर्षः प्रधानमिति, असति प्रणिधाने सङ्कल्प चासति सुप्तव्यासकमनसां यदिन्द्रियार्थ- पतोऽतराहपादिघटितविशेषलवान्यपि सम्भवन्ति चाहषहवनुमित्यत्तिजाति- मलादीनि लहानरालपि ट्रष्टलानौयाश्यं वर्षयन्ति : २५ । इन्दियायनानिकों न हेतुरन्दयन्यभिचारादित्दाशयेन भरते । गौतश्यादि. हान्ने एटसंयोगादी विद्यमानेऽपि वासुपादेपनत्वे इन्द्रियार्पसंयोगी न स्तुरिया: २६ समाध। विशेषम्य गीताद: प्रापल्यात् प्रसिदत्वाहीतादियवरं सपा एगौतरपादेयाएपादिरतिरक्षकत्वात् महिवाभावस्य ९ शांपत्दात्तत् सरकार धेन्द्रितायंसनिक तुलमतः पूर्वपो न दुष्ट इति परे दु रन्दि- प्रतिदिन दुल मिदद इन्द्रियमनीयोगादेरतुत्वमिति मान्दः मरते ·न्यायदर्शनम्। [२य अध्यायः। मधिकर्यादुपयते शानं तन मन:मयोगोऽपि कारणमिति मनमि फिया कारणं वायमिति यथेष शातुः गालायमिरा- जनित प्रगतो मगसः प्रेरणा प्रारमगुण एमालनि गुणान्तर मांग मा प्रतिदोपजनितममित येग प्रेरित मग दलियोण समागते रोन हाशमागी मनमि मंयोगामाया तानापती गर्माणताम्य निवांते, पितराशारण गणान्त पर दया कर्मशारणमा पानगपाति चतुर्विधानामना १.पण मनमा गतीनगणफियातीसगावात् गरी नियमाणामनपत्तिामतः ॥ २० ॥ प्रगत मनुमानमदिराहगादुपलभः ॥ २८॥ सन्द्रिामविकापताना शान हाशा तांतर मिलामा सन् सलनमानमा, मास, माटेगमगाय पानामा नी नीया तब गया it पोला पहिानसिनीति tite f नागद का गाया मारकर न. नयामा पनि मागत Fa, Eniनयम Man नशाना F, गगासनमान पदार ·श्य अध्यायः प्रयमाझिकम्प प्रतिसन्धानात् तत्र हक्षबुद्धिः न तहिं वृक्षवुद्धिरनुमानमेवं सति भवितुमर्हतौति । द्रव्यान्तरोत्पत्तिपक्षे नावयव्यनुमेयः । अस्यै. कदेशसम्बन्धस्याग्रहणात् ग्रहणे चाविशेषादनुमेयत्वाभावः । तस्माद्वक्षबुद्धिरनुमानं न भवति। एकदेशग्रहणमाश्चित्य प्रत्यक्षस्थानुमानत्वमुपपाद्यते तज्ञ ॥ २८ ॥ न प्रत्यक्षेण यावत्तावदप्युपलम्भात् ॥ २६ ॥ न प्रत्यक्षसनुमानं कमात् प्रत्यक्षेणैवोपलम्भात् यत्तदेक- देशग्रहणमान्यीयते प्रत्यक्षेणासावुपलन्भः न चोपलम्भी निर्वि- पयोऽस्ति यावञ्चार्थजातं तस्य विषयस्तावदभ्यनुजायमानं प्रत्यक्षव्यवस्थापक भवति । किं पुनस्ततोऽन्यदर्थजातमक्यवी समुदायो वा न चैकदेशग्रहणमनुमानं भावयितु शक्य हेत्वभावादिति। अन्यचापि च प्रत्यक्षस्य नानुमानत्वप्रसङ्ग- स्तत्पूर्वकत्वात्, प्रत्यक्षपूर्वकमनुमान, सखदावग्निधूमौ प्रत्य- क्षतो दृष्टवतो धूमप्रत्यक्षदर्शनादग्नावनुमानं भवति यत्र च सम्बदयोर्लिङ्गलिङ्गिनोः प्रत्यक्षं यच्च लिङ्गमावप्रत्यक्षग्रहणं नैतदन्तरेणानुमानस्य प्रहत्तिरस्ति न चैतदनुमानमिन्द्रियार्थ- सनिकर्षजत्वात् न चानुमेयस्येन्द्रियेण सन्निकर्षानुमान भवति सोऽयं प्रत्वज्ञानुमानयोर्लक्षणभेदो महानायि- तव्य इति ॥ २६॥ बरते। प्रत्ययत्वेनाभिमतं घटादिक्षानमनुमानममितिरेक्दैनस पुरोभागम्य पहलानन्तरमुपल सघाचै कर्देशालामकलिदमानजन्य त्वादादिशामममिति- रित्व: । २८ समाधा प्रदरममानमिति न मलाईदनानितित्वं नेदः । . पादत्ताव टुपटमान यातायतोऽपि एस तिहारमा प्रदादेन्द्रिये पोपरमा.

·4 । गायनम्। [यपगायः। न चैकदेशोपलचिरवय विसनावात् ॥ ३० ॥ न देगोपनलिमात कि तोगादिगोपनधितात. चरितायलपनधिय, याम्मारा अवधिमजावार अमित शाय. মালানিবিহীনশায়বানশীথলজিসম- स्येवाटेगोपनब्धापनुपनधिरनुपपति। अजरामग्रहणादिति चेत् न कारणतोऽन्यस्यैकदैगम्याभायात् न चावयवाः कृतम्राः ग्रान्त प्रयययरयायययान्तरव्यवधानात् नायययो कस्म्रो सयत इति नाये ग्रघमाणेचयययेषु परिसमाप्त इति, सेय- मेकटेगोपलचिरनिद्वत्तेति कत्ममिति वै खुल्यशेषतायां मत्याग्भवति, प्रात्ममिति रोपे सति, तशेतदवययेषु बहु- अव्यवधाने ग्रहणात् व्यवधाने चाग्रहणादिति। अङ्गतु भवान् पृष्टो व्याचष्टां ग्घमाणस्यावयविनः किम- रहीतं मन्यसे येनैकदेशोपलब्धिः स्यादिति न यस्य कारणे. भ्योऽन्ये एकदेथा भवन्तीति तवावयववृत्तं नोपपद्यत इति इदं तस्य वृत्तम्, येषामिन्द्रियार्थसन्निकर्पादग्रहणमवयवानां व्यवधानादग्रहणं तैः सह गृह्यते येपामवयवानां व्यवधाना- दग्रहणं तैः सह न गृह्यते न चैतत्कृतोऽस्ति भेद इति समु. दायोऽप्यशपता वा समुदायो वृक्ष: स्यात् तत्प्राप्तिर्वा उभयथा- ग्रहणभावः। मूलस्कन्धशाखापलाशादीनामशेषता समुदायो वृक्ष इति स्यात् प्राप्तिर्वा समुदायिनामिति उभ- यथा समुदायभूतस्य हक्षस्य ग्रहणं नोपपद्यत इति अवयवै. प्वस्ति। वा दुपलम्भस्य त्वयाप्यभ्युपगमात् इदमुपलक्षणं शब्दगन्धादिप्रत्यक्षस्थावारपात् न प्रत्यक्षमा निषेध इत्यपि योध्यम् ॥ २९॥ यदपि नचादिचानस्यानुमितित्वमिति तदपि दूषयति। न च नवेत्यर्थः ।

·श्य अध्याय:] प्रथमाह्निकम् । न्तावदवयवान्तरस्य व्यवधानादशपग्रहणं नोपपद्यते प्राप्ति- ग्रहणमपि नोपपद्यते प्राप्तिमतामग्रहणात् सेयमेकटेशग्रहण- सहचरिता इनबुधिद्रव्यान्तरोत्पत्तौ कल्पाते न समुदायमाव इति ।। ३० साध्यत्वादवयविनि सन्देहः ॥ ३१ ॥ यदुतामवयविसद्भावात् प्राप्तिसतामयमहेतुः साध्यत्वात् साध्यन्तावदेतत्कारणभ्यो द्रव्यान्तरमुत्पद्यत इति अनुपादित. मेतत्, एवञ्च सति विप्रतिपत्तिमावम्भवति विमतिपत्तेचा- वयविनि संशय इति ॥ ३१ ॥ सर्वाग्रहणमवयव्यसिद्धेः ॥ ३२ ॥ चैकदेशसैवोपलादिरियपि युधम् पवयविसावात् यतो हि पदयव्यति पतरूद- व्यवप्रत्यत्तकालयविनोऽपि प्रन्दछ न दारतं तेनापि सह चक्षुः संयोगादिसला- दिति भाव: । ३० सनातं प्रत्यादपरीक्षा प्रकरणम् ॥ १४ ॥ पवयविसावादिति हेतुसाधनायोपोहातसमन्यावयविप्रकरणमारभते । पव चादयविनि सन्देहः साध्यबादिति यघा उतार्यों न सङ्गवते वहादौ व्यभि- चारामादयमर्यः पवयविनि सानादसिद्धत्वात् सन्देहोऽवयविसावादियुक्त हेतोसघाच सन्दिग्धा सिद्धी हेतुरिवर्यः तव च ट्रव्यत्वं स्पर्शवत्वं वा परत्वव्याप्दै न देत्यादयो विप्रतिपत्तय: तप च सकम्पत्वाकम्पबरनवारकत्वाहतत्वानाइतत्वादि- बचपविरुद्धधमाधासादकोऽदयवी न सम्भवति वाहि माखादैन कम्पो मूदाददैन तदभावोऽप्युपलभ्यते न कमिन्द्रेद ट्रच्यै एकदैव विरुद्धधर्मय- समावेशः सम्भवति तमाददयदा एव तपाभूता न दन्योऽवयवी मानामावात् एवं मधारननरतकदेशांपरख दशावच्छेदनारकत्वीपलम्भादेवं वाहत पठादरना- इतत्वीपलम्भादवसे यम् इति पोहाना पूर्वपत्तः पन र पोडाना पूर्वपद वापि माहिता लिखितानि च विस्तारभयान लिस्यन्ते : ३१.

·-- ·८८ श्य अध्यायः] प्रथमाशिकम् । सेनावनवद्ग्रहणमिति चेन्नातीन्द्रियत्वा- दग्नाम् ॥ ३४ ॥ यथा सेनाङ्गेषु वनाङ्गेषु च दूरादप्रमाणपृथक्त्वेप्वेक- मिदमित्युपपद्यते वृदिः, एवं परमाणुपु सञ्चितेष्वरबमाण- पृथक्त्वेष्वेकमिदमित्युपपद्यते बुद्धिरिति, यथाऽग्रामाणपृथक्- त्वानां खलु सेनावनाङ्गानामारात् कारणान्तरतः पृथक्त्वस्या- ग्रहणं, यथाऽरह्यमाणजातीनां पलाश इति वा खदिर इति वा नाराजातिग्रहणं भवति, रह्यमाणप्रसन्दानान्नारात् सन्द- ग्रहणं, यद्यमाणे चार्यजाते पृथक्त्वस्याग्रहणादेकमिति भाताः प्रत्ययो भवति, न त्वणूनां ग्टह्यमाणपृथतानां कारणतः पृथक्- त्वस्याग्रहणात् भात एकप्रत्ययोऽतौन्द्रियत्वादणूनामिति। इद- मेव च परीक्ष्यते किनेकप्रत्ययोऽणुसक्षयविषय पाहोखिन्नति अणुसञ्चय एव सेनावनाङ्गानि न च परीक्ष्यमाणमुदाहरण- मिति युक्तं, साध्यत्वादिति, दृष्टमिति चेन्न तहिषयस्य परी त्योपपत्तेः। यदपि मन्यते दृष्टमिदं सेनावनाङ्गानां पृथक्त्वस्या- ग्रहणादभेदेनकमिति ग्रहणं न च दृष्टं शक्यं प्रत्याख्यातु- मिति, तथा नैवं तहिपयस्य परीक्ष्योपपत्तेः। दर्शनविषय एवायं परीक्ष्यते योऽयमेकमिति प्रत्ययो दृश्यते स परीक्ष्यते किं द्रव्यान्तरविषयो वाऽधाणुसक्षयविषय इत्यत्र दर्शनमन्यतरस्य साधकं न भवति नानाभावे चाणूनां पृथक्त्वस्याग्रहणादभेदे- नैकमिति ग्रहणम्। अतस्मिंस्तदिति प्रत्ययो यथा स्थायी परन्यया परमारउनले वैकदमधारन हस्लधाररनेकदमापन मकला. कर न सादित्यर्थः । ३३ । इदमवयं नौकापरेन नीवालार्षदबत् दुपधारन यस्वदधिधारण ·न्यायदर्शनम्। [श्य अध्यायः पुरुष इति तत: किमतस्मिंस्तदिति प्रत्ययस्य प्रधानापेक्षित. त्वात् प्रधानसिद्धिः, स्वाणी पुरुष इति प्रत्ययस्य किं प्रधानम्, योऽसौ पुरुषे पुरुषप्रत्ययस्तस्मिन् सति पुरुषसामान्यग्रहणात् स्वागी पुरुपोऽयमिति, एवं नानाभूतप्वेकमिति प्रामाण्य- ग्रहणात् प्रधाने सति भवितुमर्हति। प्रधानञ्च सर्वस्याग्रहणा. दिति नोपपद्यते, तम्मादभिन्न एवायमसेदप्रत्यय एकमिति, इन्द्रियान्तरविपयेवभेदप्रत्यय: प्रधानमिति चेत् न विशेष- हेत्वभावात् दृष्टान्ताव्यवस्था, योवादिविषयेषु शब्दादिष्व. भिन्द्रप्वकप्रत्ययः प्रधानमनेकस्मिवेकप्रत्ययस्येति। एवञ्च सति दृष्टान्तोपादानं न व्यवतिष्ठते, विशेषत्वभावात्, अणुपु सञ्चि- तेषु एकप्रत्ययः किमतस्मिंस्तत्प्रत्ययः स्वाणी पुरुषप्रत्ययवत्, अथार्थस्य तथाभावात् तस्मिस्तदिति प्रत्ययो यथा शब्दस्यक- त्वादेवः शब्द इति। विशेषहेतुपरिग्रहमन्तरेण दृष्टान्ती संशयमापादयत इति, कुम्भवत् सञ्जयमावं गन्धादयोऽपोत्यनु- दाहरणं गन्धादय इति, एवं परिमाणसंयोगस्पन्दजातिविशेष- प्रत्ययानप्यनुयोताव्यास्तेषु चैवं प्रसङ्ग इति। एकलवुडि- स्तस्मिंस्तदिति प्रत्यय इति विशेषहेतुहिदिति प्रत्ययेन सामा- नाधिकरण्यात् एकमिदं महचेति एकविषयी प्रत्ययो समा. नाधिकरणी भवतः तेन विज्ञायते यन्महत् तदेकमिति। अणुसमूहातिशयग्रहणं महप्रत्यय इति चेत् सोऽयममहत्- स्वणुषु महत्प्रत्ययोऽतस्मिंस्तदिति प्रत्ययो भवतीति, किञ्चातः अतस्मिंस्तदितिप्रत्ययस्य प्रधानापेक्षितत्वात् प्रधानसिद्धिरिति भवितव्यं महत्येव महत्प्रत्ययेनेति । अणुशब्दो महानिति वञ्चोपपत्तेर्विजातीयसंयोगवले नेवावयवावयविभावाभावेऽप्यपपत्तेरतः पूर्वोक्तां मुक्तिमेव साधीयसौं मन्यमानसव परीनं समाधाननाश पयति । पतिदूर- ·श्य अध्याय:] प्रघमाशिकम्। च व्यवसायात् प्रधानमिद्धिरिति चेत् न मन्दतीव्रताग्रहण- मियत्तानवधारणात् यथा द्रव्येऽणु: शब्दोऽल्पो मन्द इत्येतस्य ग्रहणं, महान् शब्दः पटुतीव्र इत्येतस्य ग्रहणम्। कस्मात् इयत्तानवधारणात् न वयं महान् शब्द इति व्यवस्यनियानय- मित्यवधारयति । यथा वदरामलकविल्वादीनि संयुक्त इमे इति च द्वित्वसमानात्रयं प्राप्तिग्रहणं, हा समुदायावाश्रयः संयोगस्येति चेत् कोऽयं समुदायः। प्राप्तिरनेकस्याऽनेका वा प्राप्तिरेवास्य समुदाय इति चेत् प्राप्तरग्रहणं प्रात्यायितायाः संयुक्त इमे वस्तुनी इति नाच हे प्राप्ती संयुक्त रह्येते, अनेक- समूहः समुदाय इति चेन्न हित्वेन समानाधिकरणस्य ग्रहणात् हाविमो संयुक्तावर्याविति ग्रहणे सति नानेकसमुदायाश्रयः संयोगो रयते न च इयोरखोहणमस्ति तस्मान्महतो हित्वा- बयभूते ट्रयसंयोगस्य स्वानमिति प्रत्यासत्ति: प्रतीक्षा तावता संयोगो नार्थान्तरमिति चेत् नार्थान्तरहेतुत्वात् संयोगस्य शब्दरूपादिस्यन्दानां हेतुः संयोगो न च व्ययोर्गुणान्तरोपजन- नमन्तरण शब्द रूपादिपु स्पर्श च कारणत्वं ग्राह्यते तन्मादगुणा- न्तरं प्रत्ययविषयश्चान्तरं तप्रतिषेधो वा कुण्डली गुरुरकुण्ड- लशान इति संयोगबुडेच यद्यर्थान्तरं न विपयः अर्थान्तरप्रति- षेधस्तहि विषयस्तत्र प्रतिषिधमानवचनं संयुक्तो द्रव्ये इति यद- न्तिरमन्यत्र दृष्टमिह प्रतिषिडाते तहतव्यमिति हयोर्महतो. राषितस्य ग्रहणाबाखात्रय इति जातिविशेषस्य प्रत्यायानुहत्ति- लिङ्गस्याप्रत्यास्थानं प्रत्याख्याने वा प्रत्ययव्यवस्थानुपपत्तिः । कमनुवैकादादरमददलेपि सेनानादि प्रददिक्दैकपरनापोरप्रत्ययत्वेऽपि तस्नुहपघटादैः प्रत्यक्षं स्वादिति पेन्द्र तदपि पनामतीन्द्रियदात् पन्ददे ·८२ न्यायदर्शनम्। [श्य अध्यायः। व्यधिकरणस्यानभिव्यतरधिकरणवचनम्, अणुसमवस्थानं विषय इति चेत्, प्राप्ताप्राप्तसामर्थ्यवचनम् । किमप्राप्ते अणुसमवस्थाने तदाश्रयो जातिविशेषो ग्रहते अथ प्राप्ते इति, अप्राप्त ग्रहण- मिति चेत् व्यवहितस्याणुसमानस्थानस्याप्युपलब्धिप्रसङ्गः, अव्यवहितेऽणुसमवस्थाने तदाययो जातिविशेपो रोत, प्राप्ते ग्रहणमिति चेत्, मध्यपरभागयोरप्राप्तावनभिव्यक्तिः, यावत् प्राप्त भवति तावत्यभिव्यक्तिरिति चेत् तावतोऽधिकरणत्वमणु- समवस्थानस्य यावति प्राप्ते जातिविशेपो रह्यते तावदस्याधि- करणमिति प्राप्त भवति, तकसमुदाये प्रतीयमानेऽर्थभेदः । एवञ्च सति योऽयमणुसमुदायो वृक्ष इति प्रतीयते तत्र हक्ष- बहुत्वं प्रतौयेत। यत्र यत्र घणुससुदायस्य भागे वृक्षवं ग्राह्यते म स वृक्ष इति। तस्मात् समुदिताणुसमवस्थानस्या- र्थान्तरस्य जातिविशेषस्याभिव्यक्तिविषयत्वादवयव्यर्थान्तरभूत इति । परीक्षितं प्रत्यक्षम् । अनुमानमिदानी परीक्ष्यते ॥३४॥ रोधीपघातसादृश्येभ्यो व्यभिचारादनुमान- मप्रमागम् ॥ ३५ ॥ अप्रमाणामति। एकदाप्यर्थस्य न प्रतिपादकमिति । रोधादपि नदी पूर्णा रयते तदा चोपरिष्टादृष्टी देव इति महत्त्वस्य हेतुत्वात्तत्मत्त्वात् मे नावनादि प्रत्यवं युयदे न बना महत्वाभावादिति भावः॥२४॥ समाप्तमवयविपरीक्षा प्रकरणम् । १५ ।। अवमरेष क्रमप्रासमनुमान परीचितु पूर्वपचयति । पूर्वमनं तव विविधस्याप्रामामये माधितनुमानम प्रमाण मान मिमित्यासयेनेदम् अदनानम् पनुमानले नाभिमतं न प्रमाण प्रमितिकर याभवारनुकत्वात् तव अनुमानय विध ·श्य अध्याय: ] प्रथमाशिकम् । ६ मियानुमानम्। नौड़ोपघातादपि पिपीलिकाण्डसचारो भवति तदा च भविष्यति हष्टिरिति मिघ्यानुमानमिति। पुरुषोऽपि मयूरवासितमनुकरोति तदापि शब्दसादृश्यान्निध्या- नुमानं भवति ॥ ३५ ॥ नैकदेशवाससादृश्येभ्योऽर्थान्तरभावात् ॥ ३६ ॥ नायमनुमानव्यभिचारः अननुमाने त खत्वयमनुमानाभि- मानः, कचं, नाविशिष्टो लिङ्ग भवितुमर्हति। पूर्वोदक- विशिष्टं खलु वर्षोदकं शीघ्रतरत्वं स्रोतसो बहुतरफेनफलपर्ण- काहादिबहुलचोपलभमानः पूर्णत्वेन नद्या उपरि वृष्टो देव इत्यनुमिनोति नोदकहडिमात्रेण। पिपीलिकाप्रायस्याण्ड- सञ्चार भविष्यति दृष्टिरित्यनुमौयते न कासाचिदिति। नेदं मयूरवासितं तत्सदृशोऽयं शब्द इति विशेषापरिज्ञानान्निध्या- नुमानमिति यस्तु सदृशात् विशिष्टाच्छब्दाहिशिष्टं मयूर- वासित राहाति तस्य विशिष्टोऽर्थो ग्राह्यमाणो लिङ्ग यथा विविध व्यभिचारं दर्शयवि रोधेत्यादिना नदोहशा पिपीलिकाण्डसचारण मयूर- स्तेन च दृश्यनुमानं विविधमुदाहरणं न सम्भवति नदारीधाधीननदोहा দীঘানালখিত্বীন্তিকার নম্বন্ধযুবনীন অলি- पारात् पिपीलिकाण्डमधारय दृष्टिहेतुत्वाभिप्रायेदम् अथवा लक्षासूवे पूर्ववत् पूर्वकालीन माध्यानुमापकं शेषवदुत्तरकालीनमाध्यानुमापकं सामान्यती दृष्ट विद्यमानसाध्य स्याप्यनुमापकमित्यर्थ इत्यामयः पतेन वैकालिकसाध्यानुमापकत्व मम्मवति परेत पिपीलिकाएसधारणात्यन्तोमानुमानं ततय महाभूतधीमानुमान तस्य च हरितुत्लान हयगुमानमिति बदन्ति एवमन्यवापि व्यभिचारमडा- सम्भवादयभिचारनिश्यस्यामितिहनीरव टुमलातत् प्रामाण्य न सम्भवती. समाधा। पनुमानामामारय न युतम् एस्दशरोधजनदीहडेसाजपिपी. ছিলাখাযুলুমলা দ্বিীমুল কাবীবা রিনা ·न्यायदर्शनम्। [श्य अध्यायः । सर्यादीनामिति, सोऽयमनुमातुरपराधो नानुमानस्य योऽर्थ- विशेषेणानुमेयमर्थमविशिष्टार्यदर्शनेन बुभुत्सत इति । त्रिकाल- विषयमनुमानं वैकाल्यग्रहणाटित्युक्तमत्र च ॥ २६ ॥ वर्तमानामावः पततः पतितपतितव्यकालो- पपत्तेः ॥ ३७॥ हन्तात् प्रच्यतथ्य फलस्य भूमौ प्रत्यासौटतो यदूई म पतितोऽध्वा तत्मंयुक्तः कालः, पतितकालः, योऽधस्तात् म पतितव्योऽध्वा तत् संयुक्त: काल: पतितव्यकालः नेदानीं तीयोऽध्वा वर्तते यव पततीति वर्तमानः कालो ग्राह्येत, तम्याइतमानः कालो न विद्यते इति । ३७ ॥ तयोरप्यभावो वर्तमानाभावे तदपनत्वात्॥३८॥ नाध्वययः कालः, किं ताई क्रियाव्ययः पततीति यदा पतनक्रिया व्युपरता भवति म काल: पतितकालः, यदोत्पत्स्यते म पतितव्यकालः। वटा द्रव्ये वर्तमाने क्रिया रह्यते म वत्तमानः कान्तः। यदि चायं द्रव्ये वर्तमान पतनं न ग्यहाति टीप: नमन व्यभिचारमना मन्याचसा तस तदपरयदात्र दोष मा. ममातमनुमानपरीक्षा प्रकाराम :१६ अनुमानम्र विशालविषयन्दमभिमतं हद र समानामानि तदधीन पानयोग्तानागतयोरभाईन कामवासविषयाभावटियाग्न वामान. একান্নবী বালাখিবর। বাশমা: কালীবালানি हवामानः वादति परत इति परत: ममाटांचाधिक: सपन देन' पताचा मनधिक: रन पतितव्यवान वनमारम प्रमापनि समय, पमानामा रददगामार ·श्य अध्यायः] प्रथमाझिकम्। नाप्यना- कस्योपरसमुत्पत्यमानतां वा प्रतिपद्यते पतितः काल इति भूता क्रिया, पतितव्यः काल इति घोत्पत्स्यमाना किया, उभयोः कालयो: क्रियाहीनं द्रव्यमधःपततौति क्रियासम्बद्ध सोऽयं कियाट्रव्ययोः सम्बन्ध राति वर्तमानः कालस्तदा- यो चेतगै कालो तदभावे न स्यातामिति । अथापि ॥ ३८॥ नातीतानागतयोरितरेतरापेक्षा सिद्धिः ॥ ३६ ॥ यद्यतीतानागतावितरेतरापेक्षी सिद्धेवताम, प्रतिपोमहि वर्तमानविलोपम् । नातीतापेक्षाऽनागतसिदिः । गतापेक्षा प्रतीतसिदिः कया युक्त्या केन कल्पनातीताः कथ. मतीतानागतयोरिति तन्नोपपद्यते विशेषत्वभावात् । दृष्टान्तवत् प्रतिदृष्टान्तोऽपि प्रसज्यते। यथा रूपस्पर्शी गन्ध- ৰেী ননননী মিন মনীনানাননিনি ননন- पेक्षा कस्यचित् सितिरिति। यस्मादेकाभावेऽन्चतराभावा- दुमयाभावः। यवेकस्यान्चतरापेक्षासिद्धिरेकस्येदानी किम- पेक्षा यान्यतरस्कापेक्षा सिद्धिरकस्येदानी किमपेक्षा एव- मेकस्याभावेऽन्वतरन सिद्धातील्युभयाभाव: प्रसज्यते। अर्थ- सद्भावव्ययचायं वर्तमानः कालः विद्यते ट्रव्यं विद्यते गुण: विद्यते कर्मेति। यस्य चायं नास्ति तस्य ॥ ३८ ॥ वर्तमानाभावे सर्वाग्रहणं प्रत्यक्षानुपपत्तेः ॥४०॥ प्रत्यक्षमिन्द्रियासिद्रिकर्षजं न दाविद्यमानमसदिन्द्रियेए पहात् दतमानसहियोगि होमल वर्षमान प्रापभादाहियोगित मामहमिति भावः । १८. मन हर पारा Pि मा रोकार दिति भादरा

·No text on this page.

·रय अध्यायः प्रथमाह्निकम् । अहणेन रायन्ते सियासन्तानस्य नाविच्छेदो विधीयां नारम्भो नोपरम इति सोऽयमुभयथा वर्तमानो रहाते प्रपत्तो व्यपत्ताय । अतीतानागताभ्यां स्थितिव्यङ्गो विद्य ट्रव्यमिति क्रियासन्तानविच्दाभिधायौ च वैकाल्यान्वित पचति छिनत्तौति अन्चल प्रत्यासत्तिमभृतेरर्थस्य विवक्षार तदभिधायो बहुप्रकारो लोकेषु उत्प्रेक्षितव्यः तस्मादरि वर्तमानः काल इति ॥ ४ ॥ अत्यन्तप्रायैकदेशसाधर्म्याटुपमानासिद्धिः ॥ ४२ । अत्यन्तसाधादुपमानं न सिद्धाति, न चैवं भवति यर गौरवं गौरिति, प्रायः साधादुपमानं न सिद्धाति, न भवति यथानडानेवं महिष इति, एकदेशसाधादुपमा न सिहाति, न हि सर्वेण सर्वसुपमीयत इति ॥ ४२ ॥ प्रसिद्धसाधादुपसानसिद्धेर्यथोक्तदोषानु पत्तिः ॥ ४३॥ ने साध्यस्य कत्नप्रायाल्पभावमाथित्योपमानं प्रवर्त किं तईि प्रसिद्धसाधात् साध्यसाधनभावमाथित्व प्रवर्त पा। वर्तमानस्यापि घटादः स्वामरक्षरुपादीनां हतताकतव्यातयोरसी भविष्यत्तयोपपत्तेचंटार्टरप्यतीतानागतत्वेन व्यवहार: परम्परासम्बन्धादित्यर्थ: । समाप्तं वत्तमानपरोचाप्रकरणम् । १७ पथावसरेप कमातीपमानं परोधित पूर्वपक्षयति । प्रसिद्धसाधयां मान तन युन यत; साधम्मावन्तिक प्रायिकमेकशिकं वा न सम्म हिमायन्तिकमाधव गोरिव गौरित्युपमानं प्रवते न वा प्रायिकसाध गौरिव महिष रति न १ यत्किक्षित् साधयेष मेहरिद सर्वप इति साधा चोपलधपदादेवोपमानमयेवं खण्डनीयम् । ४२ ॥ समात प्रसिई मकर महिपादिन्याहत्या सिद्ध प्रातं यत्साधर्मम

·No text on this page.

·श्य अध्यायः] प्रघमाशिकम् । २८ तथेत्युपसंहाराटुपमानसिद्धेनाविशेषः ॥ ४६ ॥ तघेति समानधर्मोपसंहारादुपमानं सिध्यति नानुमानम् । अयज्ञानयोर्विशेष इति ॥ ४६ ॥ शब्दोऽनुमानमर्थस्थानुपलब्धेरनुमेयत्वात् ॥४७॥ शब्दोऽनुमानं न प्रमाणान्तरम्, कस्मात् शब्दार्घस्यातु- मेयत्वात्, कयमनुमेयत्वम्, प्रत्यक्षतोऽनुपलब्ध यथाऽनुप- लभ्यमानो लिङ्गी मितेन लिङ्गेन पचान्मीयत इति अनुमानम् एवं मितेन शब्देन पचानीयतेऽर्योऽयमनुपलभ्यमान' शब्दः । इतवानुमानं शब्दः ॥ ४७ ॥ उपलब्रहिप्रवृत्तित्वात् ॥ ४८॥ प्रमाणान्तरभावे हिप्रहत्तिरुपलविरन्यया ह्युपलब्धिरनु- माने अन्यधोपमाने, तटव्याख्यानं शब्दानुमानयोस्तूपलब्धि- गवयपददायत्वे उपमानस्य प्रमापाई प्रमान उपमानजन्यां प्रमान पनुमानत्वेन न परसाम दयः बाहिन्नानाभावादिति भावः । ४५. ननु ब्याज्ञिाननियमः कन्यावामियनुभयेन युध्यन्तरनार। पनुमानादुप- मानस्य नाविशेष: येल्पसंहारात् यथा गौतथा नवय इति ज्ञानादुपमानसिद्धे- रुपमानाधीनसिहस्पमित: त्या च व्याप्तिज्ञानानपैदसादृश्यज्ञानाधीनीपमिति- रिन्दनुभदसिद्धं विष नानुमिनोनि किन् पमिनोमील्प नचवसायसिद्धीपमिति- पिलपितुल्यत इत्दाश्यः । १६. समापमानप्रामारपपरीधामकरम् ॥१७॥ काममा न्दं परीदितुं पूर्वपरयति । सब्दोऽनुमानमित्यय भाव्दयोधी- निमितिरिति पयवसितार्यरुषा १ शब्दो विविधयानमितिकरपन पस मन्द प्रतिपायस पटरप्रवाददात् पर्मयत्वादिति तथा च सादज्ञानमनु- मितिरमयविषयत्वात् प्रयदभिन्नत्वाईयन तात्पर्ययम् । १७६ विन्दरमा उपलबः मान्ददोपदेनाभिमताया पद्धमिलित्वेनाभिमता- ·-- ܚ ܕ ·श्य अध्यायः] प्रघमाह्निकम् । १०१ प्रमाणतोऽनुपलब्धेः ॥ ५१ ॥ प्रत्यक्षतस्तावच्छब्दार्थप्राप्ते नोपलावरतीन्द्रियत्वात् येने- न्द्रियेण रह्यते शब्दस्तस्य विषयभावमतिहत्तोऽर्थो न टच्यते । अस्ति चातीन्द्रियविषयभूतोऽप्यर्थः समाजेन चेन्द्रियेण सहा- माणयोः प्राप्तिधत इति प्राप्तिलक्षणे च रसाणे शब्दा- र्थयोः शब्दान्तिके वार्थः स्यात्, अर्धान्तिके वाशब्दः स्यात्, उभयं वोभवत्र। अघ खल्वयम् ॥ ५१ ॥ पूरणप्रदाहपाटनानुपलब्धेश्च सस्वधासावः ॥५२॥ स्थानकरणाभावादिति चार्थ: न चायसनुमानतोऽप्युप- लभ्यते शब्दान्तिकेऽर्थ इति। एकस्मिन् पक्षेऽप्यस्य स्थान- करणोच्चारणीयः शब्दस्तदन्ति केऽर्थ इति। अन्नोग्न्यसि शब्दो. चारणे पूरणप्रदाहपाटनानि र रन्, न च प्रन्टच्यन्ते । धग्रहणान्नानुनेयः प्राप्तिलक्षणः सम्बन्धः अर्थान्तिके शब्द इति। स्थानकरणासम्भवादनुवारणम्, स्थानं कण्ठादयः, करणं प्रयत्नविशेषः । तस्यार्धान्तिकऽनुपपत्तिरिति उभय- प्रतिषेधाच नोभयम् । तस्मान्न शब्देनार्यः प्राप्त इति ॥ १२ ॥ शब्दार्थव्यवस्थानादप्रतिषेधः ॥ ५३ ॥ शब्दार्थप्रत्ययस्य व्यवस्थादर्शनादनुमीयतेऽस्ति शब्दार्थ- ब्दा यो: उपन्धामाद दप्यार। पदेन सराईप सम्माभाद: दाहा- माय: हेनुमा पति, यदि पदसान व्याहि: सानदा नानिवासीरप्दै भावपूरपमुपपदारमुरूपाटनानि : दरम साप्पए मलनाडादरमादि समात् । ५ दत विदोसाई प्रदाययति F१ सदलिपर इदारहने ।

·ܕ - ·श्य अध्यायः] प्रघमाशिवाम् । १०३ सामयिकाः शब्दार्थमम्प्रत्ययो न स्वाभाविकः । ऋष्याय- नेच्छानां यथाकामं शबिनियोगोऽर्थप्रत्यायनाय प्रवर्तते, स्वाभाविक हि शब्दस्याधपत्यायकत्वे यथाकामं न स्यात् । यघा तेजमस्य प्रकाशस्य रूपप्रत्यय हेतुत्वं न जातिविशेष व्यभिचरतीति ॥ ५५ ॥ तदप्रामाण्यमन्तव्याघातपुनरुतदोषेभ्यः ॥५६॥ पुत्रकामेष्टिहवनाभ्यामेषु तस्येति शब्दविशेषमवाधिकुरुते भगवानृषिः। शब्दस्य प्रमाणत्वं न सन्भवति, कादनृत- दोषात्। पुत्रकामेष्टौ पुत्रकामः पुत्रेच्या यजेतेति, नेष्टी संस्थितायां पुत्रजन्म दृश्यते । दृष्टार्थस्य वाक्यस्यानृतत्वात् अट्ट- धार्थमपि वाक्यमग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकाम इत्याद्यनृत- मिति ज्ञायते। विहितव्याघातदोषाच हवने "उदिते होतव्य- मनुदिते होतव्यं समयाध्युपिते होतव्यम्” इति विधाय विहितं व्याहन्ति “प्यावोऽस्याहुतिमभ्यवहरति य उदिते जुहोति शवलोऽस्या, हुतिमभ्यवहरति योऽनुदिते जुहोति भब्दसान सह न म्वाभाविकः मन्बन्धः नातिविशेषेऽनियमात् शब्दस्या- नियतापकत्वदर्शनादा- हि यकभन्दाद्दीर्घ कविशेष प्रतियन्ति नेच्छास्तु कडुनिति नियने तु सर्वः सर्व प्रतीयात् पापाततश्चेदं नानासतावपि यत्र यस शनियहतस तदोपरिसते: । ५५ समान शब्दसामान्यपरीक्षाप्रकरणम् ॥१८॥ शब्दस्य दृष्टादृष्टाकलेन हैविटननं तव चादृष्टाघकशब्दस्य वेदस्य प्रामावं परीचितु पूर्वपदयति। तस दृष्टाव्यतिरिक्त सदस्य वैदस सामान्य कुतः नृतत्वादिदोषात् तव च पुवेटिकारी यानादी कचित् फलानुत्पत्तिदर्शना- दन्तत्वं व्याघात: पूर्वापरविरोधः यथा ददिते नुहोति पनुदिते जमोति समयाध्युपित जुहोति यावोसातिमभ्यवहरति य टदिते शवलोम्यातिमभ्य-

·No text on this page.

·रय अध्यायः ] प्रथमातिकम्। वैगुण्यं प्रज्ञा प्रयत्नगतः प्रमाटः, साधनवैगुण्यम् आर्द्र सुषिरं दार्विति, तत्र फलं न निष्पद्यत इति नानृतदोषः। गुण- योगेन फलनिष्पत्तिदर्शनात् न चेदं लौकिकाद्भिद्यते पुत्रकाम: पुत्रेध्या यजेतेति ॥ ५७ ॥ अभ्युपेत्य कालभेदे दोषवचनात् ॥ ५८ ॥ न व्याघातो हवन इत्यनुवर्त्तते योऽभ्युपगतं हवनकालं भिनत्ति ततोऽन्यत्र जुहोति तत्रायमभ्युपगतकालभेदे दोष उच्यते श्यावोऽस्याहुतिमभ्यवहरति य उदिते जुहोति तदिदं विधिभंगे निन्दावचनमिति ॥ ५८ ॥ अनुवादोपपत्तेश्च ॥ ५६ ॥ पुनरुक्तदोषोऽभ्यासे नेति प्रलतम् । अनर्थकोऽभ्यासः पुनरत: अर्थवानभ्यासोऽनुवादः योऽयमभ्यासस्त्रि: प्रथमा- मन्वाह विरुत्तमामित्यनुवाद उपपद्यते अर्थवत्त्वात् । विवंच नेन हि प्रथमोत्तमयोः पञ्चदशत्वं सामिधेनीनां भवति । तयाच मन्त्राभिवाट:। इदमहं नाटव्यं पादशावरेण वाग्व- वेण वाधे योऽस्मान् हेष्टि यञ्च वयं हिम इति पञ्चदशसामि- धनीर्वच मन्त्रोऽभिवदति तदभ्यासमन्तरेण न स्यादिति ॥५६॥ । रादे गुरखनमोदितत्वादि ययोन कर्मणः फलाभावे धन्तत्वं न चैवमतीति भाव: ५७. यघातं परिहरति । न व्याघात इति शेयः पन्याधानकाले उदितडीमा- दिकनभ्युपेत्य स्वीहत्यानुदितहोमादि करणे पूर्वोक्तदोपकघनान्न व्याघात इत्यर्थः । ५८ पीना परिहरति । च पुनर पनुवादोपपत्ते: पुन पौनरुत्य निप्पयो- सनत्वे हि पौनरुत्वं दीप तस्यले दनुवादस उपपत्ते: प्रयोजनस सम्वात्

·No text on this page.

·श्य अध्यायः] प्रथमानियाम् । विधेः फलवादलक्षणा या प्रशंसा सा स्तुतिः सम्प्रत्ययार्य स्तूयमानं बधीतेति प्रवर्तिका च फलवणात् प्रवर्तते । सर्वजिता वै देवाः सर्वमजयन् सर्वस्यात्यै सर्वस्य जित्ये सर्व मैवैतेनाप्नोति सर्व जयतीत्येवमादिः। अनिष्टफलवादो निन्दा वर्जनाधं निन्दितं न समाचरेदिति । स एष वा प्रथमो यज्ञो यज्ञानां यच्चोतिष्टोमो य एतेनानिष्ट्वाऽन्येन यजते गत्ते पतत्ययमेवैतब्जीयते वा इत्येवमादि। अन्चकर्ट कस्य व्याह- तस्य विधेर्वादः परततिः । हुत्वावपामेवाग्रेऽभिधारयन्ति अथ पृपदान्यं तदुइ चरकावय॑वः पृपदाज्वमेवाग्रेऽभिधारयन्ति । अग्नेः प्राणा: पृषदाचं स्तोममित्येवमभिदधतीत्येवमादि । ऐतिह्यसमाधरितो विधि: पुराकल्प इति। तमादा एतेन ब्राह्मणा हविः पवमानं सामस्तोमस्तौपन् योने यज्ञं प्रतन- वामह इत्येवमादिः । कथं परतिपुराकल्पौ अर्धवादाविति । स्तुतिनिन्दावाक्येनाभिसम्बन्धादिध्याययस्य कस्य कस्यचिद- घंस्य द्योतनादर्थवाद इति ६३ ॥ विधिविहितस्यानुवचनसनुवादः ॥ ६४ ॥ . तव तुन्यादिभेदादर्यवाद विमजते। तुति: साधावियर शाक वाक् यया सर्वजिता वै देवाः सर्वमजयन् सर्वस्य साह सर्वस्य नित्यै सर्वमेवैते नाप्रोति सर्व लयतीत्यादि पनिटयोधनहारा वियर्य: प्रदक्षकं निन्दा एपवाद. प्रचनो यदानां यन्मयोतिटोमोज्यम् एतेनानिया न्येन यजते र गहें पतत्ययमेवै- तदीयते प्रवामीयत इत्यादि पुरपविभेपनिहमियी विरुद्दकपनं परकृतिः यथा इता वपामेवा मिधारयन्यध पदाज्यं तदुइ चरकादयेवः पदापनेवायेऽभि- धारययः प्रातः पदान्यमित्यभिदधनीत्यादि ऐनिधसनातरितवया को राकत यया तस्माता एतेन पुरा माप्रसारित पवमानसानतो मम सौपन् यः' भतनवामा इत्यादि।

·न्यायदर्शनम्। [रय अध्यायः। विध्यनुवचनचानुवादो विहितानुवचनञ्च, पूर्वः शब्दानु- वादोऽपरोऽर्थानुवादः । यथा पुनमत हिविधमेवमनुवादो. ऽपि। किमर्थं पुनर्विहितमनद्यते, अधिकारार्थ, विहित- मधिकृत्य स्तुतिर्बोध्यते निन्दा वा विधिशेपो वाभिधीयते विहितानन्तरार्थोऽपि चानुवादो भवति। एवमन्यदप्युत्प्रन. णीयम्। लोकेऽपि च विधिरर्थवादोऽनुवाद इति च विविध वाक्यम्। प्रोदनं पचेदिति विधिवाक्यम्। अर्थवादवाक्य- मायुर्व! बलं सुखं प्रतिभानञ्चान्ने प्रतिष्ठितम् । अनुवादः पचतु पचतु भवानित्यभ्यास: क्षिप्रं पच्यतामिति वा, अङ्ग- पच्यतामित्यध्येपणार्यम् । पचतामेवेति वाऽवधारणार्थम् । यथा लौकिके वाक्ये विभागेनार्थग्रहणात् प्रमाणत्वमेवं वेद- वाक्यानामपि विभागेनार्थग्रहणात् प्रमाणत्वं भवितुमर्ह- तौति ॥ ६४ ॥ नानुवादपुनरुतयोर्विशेषः शब्दाभ्यासोपपत्तेः॥६५ पुनरुतमसाधु, साधुरनुवाद इति अयं विशेषो नोपपद्यते। कस्मात् उभयत्र हि प्रतीतार्थः शब्दोऽभ्यस्यते चरितार्थस्य शब्दस्याभ्यासादुभयमसाध्विति ॥ ६५ ॥ शीघ्रतरगमनोपदेशवदभ्यासान्नाविशेषः ॥ ६६ ॥ अनुवादलचमारा प्राप्तस्य पनु पात् कथनं स प्रयोजनमनुवाद इति सामान्य लक्षणं तद्विशेषो विधियिहितस्येति विध्यनुवादी विहितानुवादयेत्यर्थः पय चार्थवादानुवादविभागोविधिसमभिव्याहतवाक्यानां तेन भूतार्यवादरूपारा वेदान्तवाक्यानामपरिग्रहान्न न्यूनता । ६४ ॥ शब्दाभ्यासस्य बाधितार्थ कशब्दस्य योऽभ्यासः पुन. प्रयोगत सोप- मतेः सनात् पनवारः पुनरुक्तान भिद्यत इत्यर्थः । ६५ । शहते।

·२८ अध्यायः] प्रयमाझियाम्। नानुवाद पुनरुतायोरविशेषः । कस्मात् । अर्थवदभ्यासस्या- नुवादभावात् ममानेऽभ्यासे पुनरातमनर्धकम् । अर्थवान- भ्यामोऽनुवादः । शीघ्रतरगमनोपदेशवत् । शीघ्रं शीघ्रं गम्यता शोधारं गन्यतामिति क्रियाशियोऽभ्यामेनैवोचते। उदा. हरणार्थ दम् एवमन्योऽप्यन्यासः। पचति पचतीति क्रिया. नुपरमः। ग्रामो ग्रामो रमणीय प्रति व्याप्तिः। परिपरि विगतेभ्यो हटो देव पति परिवर्जनम्, अध्यधि कुध निपण- मिति सामीप्यम्। तितं तितामिति प्रकार: । एवमनुवादस्य स्तुतिनिन्दाशेषविधिप्वधिकारार्थता विहितार्थता क्षेति। किं पुनः प्रतिषेधहेतूहारादेव शब्दस्य प्रमाणत्वं न सिडाति ॥ ६६० मन्वायुर्वेद प्रामाण्यवच्च तमामाण्यमाप्तप्रा- मास्यात् ।। ६०॥ किं पुनरायुर्वेदस्य प्रामाण्यं यदायुर्वेदेनोपदिश्यते पद हालेष्टमधिगच्छति इदं वर्जयित्वाऽनिष्टं जहाति तस्यानु- ठीयमानस्य तथाभाव: सत्यार्यताविपर्याय:, मन्वपदानास्त्र विषभूताऽशनिप्रतिपधार्थानां प्रयोगेऽर्यस्य तथाभावः एतत् प्रामाण्यं किं कृतमेतत्। प्राप्तप्रामाण्यवतम्। किं पुन- राप्तानां प्रामाण्य साक्षात्कृतधर्मता भूतदया यथाभूतार्थ- समाचते। पनुवादस्य पुनरमानाविशेषः पभ्यासात अभ्यासस्य सप्रयोनन. हार सब दृष्टान्तमा शौति या लोकै गम्यवामित्युका पुनर्गम्यतां गम्यताम् सादि कमाविलवादियोषामुयते तथा प्रकृतेऽपीति । ६६. एवममामासाधकं निरस्य प्रामार साधयति । पारस्य वेदकाः प्रामा. स्यात् यथार्थोपदेशकत्वात् वेदस्य नदुहवमपालवं वेन हेतुना वैदस्य मामाश- १०

·No text on this page.

·२य अध्यायः] द्वितीयाशिवाम्। १११ न लौकिकेप्वदर्शनास, तेऽपि नित्या इति चेत् न अनाप्तोप- देशादविर्मवादोऽनुपपन्नः। नित्यत्वादि शब्दः प्रमाणमिति अनित्यः स इति चेत् अविशेषवचनम् अनाप्तोपदेशो लौकिको न नित्य प्रति कारणं वायमिति। यथानियोगवार्यस्य प्रत्यायनानामधेय शब्दानां लोके प्रामाण्य नित्यत्वापामा- यानुपपत्तिः। यत्रार्थ नामधेयशब्दो नियुज्यते लोके तस्य नियोगसामात् प्रत्यायको भवति न नित्यत्वात् मन्वन्तर- युगान्तरेषु चातीतानागतेषु सम्प्रदायाभ्यासप्रयोगाविच्छेदी वेदानां नित्यत्वम् प्राप्तप्रामाण्याच्च प्रामाण्यम् लौकिकेषु शव्देषु चैतत् समानमिति ॥ ६७ ॥ इति वात्यायनीये न्यायभाये दितीयाध्यायस्यायमाह्निकम् । द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयाह्निकम् । प्रयथार्थः प्रमाणोद्देश इति मत्वाह । न चतुष्टमैतिद्यापत्तिसम्भवाभावप्रामाण्यात् ॥१ न चत्वायेव प्रमाणानि, किं तर्हि, ऐतिवमर्थापत्तिः मनमेयम् पाप्त गृहीतं प्रामाण्यं यत् स वेदस्तादृशेन वेदत्वम प्रामाण्यमनुमेय- मिति केचित् ॥६॥ समान सन्दविशेषपरोधाप्रकरणम् । १८ । इति श्रीवियनाथभट्टाचार्य कृतायां न्यायसूववत्ती विभागपरोधा- निरपेचसाप्रमाणपरीक्षणं नाम हितीयस्याय- माडिकम् । १॥ पद विभागसापेचप्रमापरीचयं तदैव चादिकार्थः चत्वारि पाच प्रकरणामि

·No text on this page.

·श्य अध्यायः] हितीयाङ्गिकम्। ११३ शब्दलक्षणमैतिवाद्यावर्तते सोऽयं भेदः सासान्यात् संग्रघात इति। प्रत्यक्षेणाप्रत्यक्षस्य सस्वदस्य प्रतिपत्तिरनुमान, तया शार्धापत्तिसम्भवाभावाः, वाक्यार्थसम्प्रत्ययेनानभिहितस्यार्थस्य प्रत्यनौवनावादग्रहणमपत्तिानुसानमेव, अविनाभावहत्या च सम्बदयोः समुदायसमुदायिनोः समुदायेनेतरस्य ग्रहणं सम्भवः । तदप्यनुमानमेव । अस्मिन् सतीदं नोपपद्यत इति विरोधित्वे प्रसिहे कार्यानुत्पत्त्या कारणस्य प्रतिबन्धकमनु- मीयते सोऽयं यघार्घ एव प्रमाणोद्देश प्रति सत्यमेतानि प्रमा. पानि न तु प्रमाणतराणीत्युताम् । अवार्थापत्तेः प्रमाण- भावाभ्यनुजा नोपपद्यते तयाहीयम् ॥ २ ॥ अपित्तिरप्रसाणस्नैकान्तिकलात् ॥ ३ ॥ अत्तत्तु मधेषु हटिन सक्तीति বয়ের भवतीत्येतदर्यादाप- यते सत्वपि चेकदा न भवति सेयमपत्तिरप्रमाणमिति। नानकान्तिकालमर्यापत्तेः ॥ ३ ॥ अनर्यापत्तावा पत्थसिमानात् ॥ ४ ॥ सियान्नमवम् । न मनापरतुयस प्रविधः द विद्यमानान्तर भादादन्तमांडाद मामगन्दर साक्षीदानसम्वाहस्तुत पासीरदान न माद हार दिनु पासासादिशानं योग्यतामाधीना आदाति पचपदाद- रमानेन्नमांक: एपपाइप हिदिना दाहिमान न सम्पति हरिदादा- दिमघवन्दबाहिर व सायोपि साहिटपटाददना पहिले मियारावामान एम्भाध माहिसानुमानम् भावनिमाराट- मानारन रिरोद भारः। २॥ सपने मामा परिभादर्भावचिन्ता देव तु भालोटि तटर: है। समिहिन भदीदने सति म हरिदतीहिरिषद माना मई शभापाहान्निएलाद ।। -

·No text on this page.

·श्य अध्यायः द्वितीयाङ्गिकम्। तत्प्रामाण्ये वा नाीपत्त्यप्रामाण्यम् ॥ ६ ॥ अर्यापत्तेरपि कार्योत्पादेन कारणसत्ताया अव्यभिचारो विषयः न च कारणधर्मो निमित्तमतिबन्धात् कार्यानुत्पादत्व- मिति। अभावस्य तर्हि प्रमाणभावाभ्यनुज्ञा नोपपद्यते कध- सिति ॥६॥ नासावप्रामाण्यं प्रमेयासिद्धेः ॥ ७॥ अभावस्य भूयसि प्रमेये लोकसिडेजात्यादुच्यते नाभाव- प्रामायं प्रमेयासिबेरिति अधाऽयमर्धबहुत्वादधैंकदेश उदा- नियते ॥ ७॥ নিৰবৰিনালঘিনালা নন্- प्रमेयसिद्धेः ॥८॥ तस्याभावस्य सियति प्रमेयं, कथं लक्षितेषु वासस्नु अनु- पादेयेषु उपादेयानामलक्षितानां लक्षणलक्षितत्वात् लक्षणा- भावेन लक्षितत्वादिति। उभयसविधावलक्षितानि वासां- स्थानयेति प्रयुतो येषु वातस्सु लक्षणानि न भवन्ति तानि पद या एपिदनैकान्तिवत्वं न दीपाय दिन्तु वरिपये इति यदि तदा- पतेरपि नामामामिला। स्नैकान्ति कलस्य विपये सापलादि सन्तो: मामा मन्दले तदापोपतेरपि खदिपये प्रामासमिति भादस न प्रमाउन्नमांद इति तटसा परते। भादनाम माएं दि दस प्रमेयं सिडीचदेव तु मास्ति भावस्य दुष्टदान तब मार- प्रहभिरिति मायः॥ सिद्धान्तवन् । तसामावमनारस प्रनयसिद्धिः मादानो निर्देश हिं सम्मेदसिदवार हितेषु नि रितेषु घटादिषु । रितादां ततममयद. सिद्धिः सरिताना कई प्रमेयदम पा पदादित्वादिति व्ययभारण

·No text on this page.

·श्य अध्यायः] हितीयातिकम्। किन्तु के पुचिमनमान्यवस्थितानि पनवस्थितानि केपुचिदपेक्ष- माणो ये लक्षणानां भावं न पश्यति तानि लक्षणामावेन प्रतिपद्यत इति । ११॥ प्रागुत्पत्तेरसावोपपत्तेश्च ॥ १२ ॥ अभाववैतं खलु भवति प्राक् चोत्पत्तरविद्यमानता उत्पन्द्रस्य चात्मनो हानादविद्यमानता, तवालक्षितेषु वासास प्रागुत्पत्तेरविद्यमानतालक्षणो लजणानामभावो नेतर इति । पाप्तोपदेशः शब्द इति प्रमाणभावे विशेषणं अवता नाना- प्रकारः शब्द इति ज्ञाप्यते तस्मिन् सामान्येन विचारः किं नित्योऽयानित्य इति । १२ ॥ विसहेत्वनुयोगे व विप्रतिपत्तेः संशयः ॥ १३ ॥ प्राक्षाशगुण: शब्दो विभुनित्योऽभिव्यक्तिधर्मक इत्येके, गन्धादिमहत्तिद्रव्येषु सन्निविष्टो गन्धादिववस्थितोऽभि- व्यतिधर्मक इत्यपरे, आकाशगुणः शब्द उत्पत्तिनिरोधधर्मको बुद्धिवदित्यपरे, महाभूतसोभजः शब्दोऽनावित उत्पत्ति- ममाधन । पूर्वपदी न सुरुः प्रतियोगिनो सदस्य यदवस्थितमवस्वाम तसादाय साहसि पयमयः प्रतियोगिखष्पज्ञानादेनाभावखरूपनिरूपप- हवादामादरचयापति भावः । ११॥ नियसिरिरिति । मख्कम लानुवर्तते प्रतियोगिन उत्पत्त: माद भावस सपन: उपरमात् घटो भविष्यतीत्यादिमागमावविषय काद इस सार्दसौदि. सत्वादिति भाव: कारण सादरपि प्रसिद्धत्वं ससुशीयते पाया नियां- पारत्वेन न प्रामारखं वस्तुती टिप्पादिवत्सातिरवासाममामे मद दार- भाव रति । १२॥ सनामारधामकर...

·No text on this page.

·२य प्रधाय: ] दितीयाट्रिकम्। ११८ दिति चेन्न अभिभवोपपत्ते: संयोगस्य व्यत्रकम्य तीममन्दतया शस्दग्रहणस्य तीव्रमन्दता भवति न तु दो भिद्यते यथा प्रकाशस्य तीव्रमन्दतया रूपग्रहणस्येति तच्च नैवम् प्रमि- भवोपपत्तेः, तीव्रो मेरौशब्दो मन्दं तन्नौशब्दमभिभवति न मन्दः, न च शब्दग्रहणमभिभावक शब्दय न भिद्यते शब्द तु भिद्यमाने युक्तोऽभिभवः तस्मादुत्पद्यते अन्दो नाभिव्यन्यत इति, अभिभवानुपपत्तिय व्यक्षकसमानदेशस्याभिव्यक्ती प्रात्य- भावात् व्यचकेन समानदेयोऽभिव्यज्यते शब्द इत्येतस्मिन् पक्षे नोपपद्यतेऽभिभवः, न हि भेरौशब्देन तन्वीखनः प्राप्त इति, अमाप्ते अभिभव इति चेत् शब्दमावाभिभवासनः । अथ मन्येताऽसत्यां प्राप्तावभिभवो भवति इति। एवं सति यथा भैरोशब्दः कचित्तन्नोखनमभिभवति। एवमन्तिकस्योपादान- मिव दवीयस्थोपादानमपि तन्नोखनं नाभिभवेत् श्रमाप्र. विशेषात् तव कश्चिदेव भेयां प्रणादितायां सर्वलोकेषु समान- कालास्तन्नीखना न येरन् इति। नानाभूतेषु शब्दसन्तानेषु सन्त, श्रोत्रप्रत्वासत्तिभावेन कस्यचिच्छब्दस्य तौबेण मन्दस्या- भिभवो युक्त इति। कः पुनरयमभिभवो नाम प्राधसमान- नातीयग्रहणमभिभवः । यघोल्काप्रकाशस्य ग्रहणाईस्यादिर त्यप्रकाशेनेति ॥ १४ ॥ रत र ऐन्दियकवादिति सामान्यवाद सति रहिरिन्द्रियशपलोकिकरदय- विषयत्तादित्यपः परतु ऐन्द्रिय सौदिकमयपविभेष्यत्वं सामान्यसमदाययोस्त नदपाल नातिवादिना विशेषत्वसम्मवेऽपि जानित्वादरप्रद पवाव च्यमिधार: মনৰ দিবাঘ বালি অমিমা আনল ইব্দিৰামাৰাৰ पप्रयोलकत्वमामबार तदेति सयले घटादौ यथा उपचारी शानं तदेव वायसप्रकारकप्रदपविषयबादित्यः तथा कार्यत्वेनानासासाौषित

·No text on this page.

·च अध्यायः] द्वितीयाट्रिकम् । ति, तर यथाजातीयकः शन्दो न तघाजातीयकं कायं कचिन्नित्यं दृश्यत इत्यव्यभिचरः। यटपि सामान्यनित्यत्वा- देति इन्द्रिय प्रत्यासत्तिग्रायमेन्द्रिय समिति ॥ १६ ॥ सन्तानानुमानविशेषणात् ॥ १७ ॥ नित्ये व्यभिचार इति प्रकृतम्। नेन्द्रियग्रहणसासा- छब्दस्यानित्यत्वं किंतीन्द्रियप्रत्यासत्तिग्राह्यत्वात् सन्ता- नानुमानं तेनानित्यत्वमिति यदपि नित्येप्वप्यनित्यत्ववदुप- चारादिति न॥ १७॥ कारणद्रव्यस्य प्रदेशशब्देनाभिधानान्नित्ये- ध्वप्यव्यभिचार इति ॥ १८ ॥ एवमाकाशप्रदेश आत्मप्रदेश इति नावावाशात्मनोः कारणद्रव्यमभिधीयते यथा शतकस्य, कवं ह्यविद्यमानमभि- धीयते अविद्यमानता च प्रमाणतोऽनुपलब्धः किं तर्हि तनाभिधीयते संयोगस्याव्याप्यत्तित्वं परिच्छिन्नेन द्रव्येणा. काशस्य संयोगो नाकाशं व्याप्नोति अव्याप्य वर्तत इति, सदस्य तन द्रव्येण सामान्यं न ह्यामलकयोः संयोग पाश्रयं व्यानोति सामान्यकता च भतिराकाशस्य प्रदेश इति। अनेनात्मप्रदेशो व्याख्यातः संयोगवञ्च शब्दबुद्यादीनामव्याय- वैकालिकबरपदिन्यतामावरपद्यानित्यत्वमस्येवाविनाभित्वाद्रित्यत्वमीपचारिकमती नयभिचार: पादिम मारमादावचिनसत्वं न चैतदसाव इति वायः॥ १६ दितीये व्यभिचाग्मुरति । सन्तानस्वानुमानानुमिति कररी लिने विशे- परात् सन्तानः सन्नन्दनान: एकानांवदिनत्वेन ज्ञायनान: वेन सामान्यदत्वे सतीति विपपीयनिति । १७१ त्तीय व्यभिचारं वारयति । पासा हेतुनाव भाकारी प्रादेमिक- ·न्यायदर्शनम्। [२य अध्यायः। इक्तित्वमिति। परीशिता पतीयमन्दता शब्दतवं न भक्ति कति। जम्मात् पुनः सूत्रकारस्थास्मिमर्थ सूतं न रात पनि मोनमिद भगवत: सूतकारस्थ बहुप्पधिकरणे ही पची नाममापयति तल गाससिलान्तात् तत्त्वावधारणं प्रति- पतमनतोति मन्यते शाससिद्धान्तमा नायगमायातमनः मार मागागमनुमानमिति। प्रथापि सल्लिदमम्ति इदं नामोति कुरा एतत् पतिपत्तव्यमिति प्रमाणत उपलभरनुप- नाति। विदामानम्तहि गहः ॥ १८ ॥ पागणारगानुपधेरावरगाद्यानुपलायन ॥२६॥ प्रागनारणावास्ति गष्टः। कगात्। अनुपनी गती. नाभिगवणादिभ्य एतापपद्यते कगात् सावरगादी. नापन्न कारणानामग्रगात्। पाननामतः गली नीष. नगर गमविटान्दियगरधानादियवमादि पनगभि. नादान नति माऽयमनमामिती नाम्नोति, जारण- नदभावात् प्रागलाणादनपनापति। निमार्ण गति नियाजनितीन प्रगलन कारण ter मानिसमात । गवारगान प्रति ..........। प्रनिता पनि TH मायामामागाट - ·य अध्यायः] हितीयाह्निकम् । १२३ अपि त्वभावादेवेति सोऽवमुचार्यमाणः श्रूयते धूयमाणच भूत्वा भवतीति अनुमीयते जर्द्ध चोचारणा यते स भूला न भवतीति अभावान व्यत इति कथम् आवरणाद्यनुप- लोरित्युक्तं तस्मादुत्पत्तितिरोभावधर्मकः शब्द इति एवञ्च सति तत्त्वं पांशुभिरिवावाकिरनिदमाह ॥ १८॥ तदनुपलब्धेरनुपलन्मादावरणोपपत्तिः ॥२०॥ यद्यनुपलन्भादावरणं नास्ति प्रावरणानुपलब्धिरपि तद्य- नुपलभानास्तीति तस्या अभावादप्रतिषिदमावरणमिति कधं पुनर्जानीतेऽभावाबावरणानुपलब्धिरुपलभ्यत इति किमत्र जेयं प्रत्यात्मवेदनीयत्वात् समानम् अयं खलावरणमनुप- लभमानः प्रत्यात्ममेव संवेदयते नावरणमुपलभ इति यथा कुर्छनाहतस्यावरणसुपलभमानः प्रत्यात्ममेव संवेदयते सेय- मावरणोपलब्धिवदावरणानुपलधिरपि संवेद्यैवेति सत्य पहतविपयमुत्तरवाक्यमस्तौति अभ्यनुज्ञावादेन तूचते जातिवादिना ॥२०॥ अनुपलन्मादप्यनुपलब्धिसद्भाववन्नावरणानुप- पत्तिरनुपलभात् ॥ २१ ॥ एवष्व যদি বই: সিকাষেদিস হালাল दामूदाष्ट्र समारते तीन्द्रियान्न नियमकवकल्पनामपत्य मिपदम्पनेव एदीयहोमि भाषः १८ मास्तर पूर्वपरपरं एवरयम्। पलपलमानुपलबिहारबहादरप- পিতে য ব আয়ােৱহ হ ম ন - पटवरपरकाचभाष सारीपरधिरे साद यदि पारा- सरएपदिायराइपर एमावस्दा पारबाइपरकारपि दार- कादतिरिक

·No text on this page.

·श्य अध्यायः] द्वितीयाट्रिकम् । १२५ साध्यवैधय॑णोदाहरणम् ॥ २४ ॥ नाणुनित्यत्वात् ॥ २५ ॥ उभयस्मिनुदाहरणे व्यभिचारान्न हेतुः । अयं तईि हेतुः सम्पदानात् ॥ २६ ॥ सम्प्रदीयमानमवस्थित दृष्टं, सम्प्रदीयते च शब्द आचा- येणान्तेवासिने तस्मादवस्थित इति ॥ २६ ॥ तदन्तरालानुपलब्धेरहेतुः ॥ २७ ॥ येन सन्प्रदीयते यमै च तयोरन्तरालेऽवस्थानसस्य केन लिङ्गेनोपलभ्यते सम्प्रदीयमानो ह्यवस्थित: सम्प्रदातुरपैति सम्प्रदान प्राप्नोतीत्यवर्जनीयमेतत् ॥ २७ ॥ अध्यापनादप्रतिषेधः ॥ २८ ॥ अध्यापनं लिङ्गम् असति सम्प्रदानेऽध्यापनं न स्यादिति॥२८ न सत्मविपरस्वदीयदतीरनैकान्तिकदादिया। स्पर्शत्वं न भन्दनिन्यत्व- साधकं दमपि व्यभिचारात् । २४ पनसान्निकमपि साधलं सादवाह। पनेकान्तिकास साधवलेपः पर- नापीनियलं न स्वाट्रयवादिना तानिदत्वानुमानापत्तरित्ययः ॥ २५ ॥ शहते। गुरु शिपाय विद्याया: सम्प्रदानात् तथा च शब्दस्य प्राकरत. सिई वधा व तावत्कालं स्थिरं दैनं परानाम्यसिपतीति न्यायानित्यनम- सिमिति भावः।२६ सिद्धानन्दम् । लिपे उपचन्द्र गुरुरध्यापयति यदि पदी नित्यः सानदा शिवागमनाननरमध्यापनात.पूर्वनपि शब्द उपलभ्यतेवनपटसा ब नाति रद इत्यवसदुहीन हेतुः। २०६ पूर्वपदस्बन्। मदीयवोः प्रतिपेशे न गुलः इतः पयारनात् ययन-

·No text on this page.

·श्य अध्यायः] द्वितीयाङ्गिकम्। १२७ विनु त्यतु भवानिति, हिरनृत्यत् त्रिरनृत्यत् हिरग्निहोत्रं जुहोति दिर्भुङ्हो एवं व्यभिचारात् प्रतिषिहहेतावन्यशन्दस्य प्रयोगः प्रतिषिध्यते ॥ ३१ ॥ अन्यदन्यस्मादनचत्वादनन्वदित्यन्यताऽभावः॥३२ यदिदमन्वदिति सन्चसे. तत् खार्थेनानन्यत्वादन्चन भवति । एवमन्यताया अभावः, तत्र यदुत्तामन्यत्वेऽप्यस्या- सोपचारादित्येतदयुक्तमिति शब्दप्रयोगं प्रतिषेधतः शब्दान्तर प्रयोगः प्रतिषिध्यते ॥ ३२ ॥ तदसावे नात्यनन्यता तयोरितरतरामिक्ष- सिद्धेः ॥ ३३ ॥ अन्यस्मादन्यतामुपपादयति भवान् उपपाद्य चान्यत् प्रत्या- चष्टे अनन्यदिति च शब्दमनुजानाति प्रयुक्तो चानन्यदिति। एतत् समासपदमन्यशब्दोऽयं प्रतिषेधेन सह समस्यते यदि चानोत्तरं पदं नास्ति कस्यायं प्रतिषेधेन सह समासः, तसा- त्तयोरनन्यान्यशब्दयोरितरोऽनन्यशब्द इतरमन्यशब्दमपेक्ष- माणः सिद्धयतीति तत्र यदुतमन्चताया अभाव इत्येतदयुक्त- मिति, अस्तु नहींदानी शब्दस्य नित्यत्वम् ॥ ३३ ॥ उत्तरपति । पूर्वपदो न युतः कुतः पन्यत्वे भेदेऽपि प्रदानाम् पध्ययनाभ्या- रख उपचारात् सम्भवान् न अभ्यासः स्वैवं साध्यति हिर्जुहोति विन्दवतीत्यादी भेदम्बमास्दर्शनादिति भावः ।। न्यतैव नगति नातीति पमन्यतेऽप्यन्यासीपपत्तिरिति तटस्थ पाहते। यदन्यबादन्दपते वफादनन्दादमि तत्कपमन्दाभेदयोर्विरोषादिदि मावः साभेदलावसकत्वमिति दयन् । समाते। सदभावयवसाभादैनन्ददापि नास्ति दयी दामट्योः सि.

·एवमन्त्र- १२८ न्यायदर्शनम्। [२य अध्यायः। विनाशकारणानुपलब्धः ॥ ३४ ॥ यदनित्यं तस्य विनाशः कारणाद्भवति यथा लोष्टस्य कारणद्रव्यविभागात, शव्दवेदनित्वस्तस्य विनाशो यस्मात् कारणाद्भवति तदुपलभ्येत न चोपलभ्यते तस्मानित्य इति॥३४ अश्रवणकारणानुपलब्धः सततश्रवणप्रसङ्गः ॥३५॥ यथा विनाशकारणानुपलब्ब रविनाशप्रसङ्गः । वणकारणानुपलब्धः सततं श्रवणप्रसङ्गः। व्यन्जकाभावाद- श्रवणमिति चेत् प्रतिषिद्धं व्यन्नकम् । अथाविद्यमानस्य निर्निमित्तं श्रवणमिति विद्यमानस्य निर्निमित्तो विनाश इति समान दृष्टविरोधी निमित्तमन्तरेण विनाश चावणे चेति ।। ३५॥ उपलभ्यमाने चानुपलब्धेरसत्वादनपदेशः ॥३६॥ अनुमानाचोपलभ्यमाने शब्दस्य विनाशकारण विनाश- कारणानुपलब्धरसत्वादित्यनपदेशः। यस्मादिषाणी तस्मा- दश्व इति किमनुमानमिति चेत् सन्तानोपपत्तिः उपपादितः शब्दसन्तानः संयोगविभागजाच्छब्दाच्छब्दान्तरं ततोऽप्यन्य- ततोऽप्यन्यदिति तत्र कार्यः शब्दः कारणशब्दं निरुणद्धि प्रति- परखरसापेचत्वात् वस्तुतस्तु तयोर्मध्य इतरख एकतरस्य अनन्यत्वस्त इतरापेक्षसिद्धः इतरबस्य भेदस्य ज्ञानापेचापिद्धियंस्य ताहभत्तादित्ययः ॥ ३३॥ भद्धते। शब्दी नित्य इत्यादिः अनुपलचिरप्रत्यक्षमज्ञानं वा ॥ ३४ ॥ पाये प्रतिबन्धिमाह। यद्यप्रत्यदत्वादभावसिदिनदा यसकारणयाप्रत्यक्ष- खादयवयं न स्यादिति सततवपप्रसङ्ग इत्यय: ॥ ३५ ॥ हितीये बाइ। अनुमानादिना सपलभ्यमाने विनाशकारणे अनुपलव्य -

·No text on this page.

·१२९ न्यायदर्शनम्। [२य अध्यायः। विनाशकारणानुपलब्धेः ॥ ३४ ॥ यदनित्यं तस्य विनाशः कारणाद्भवति यथा लोष्टस्य कारणद्रव्यविभागात, शब्दश्चेदनित्यस्तस्य विनाशो यस्मात् कारणाद्भवति तदुपलभ्येत न चोपलभ्यते तस्मानित्य इति ॥२४॥ अश्रवणकारणानुपलब्धः सततश्रवगाप्रसङ्गः ॥३५॥ यथा विनाशकारणानुपलब्ध रविनाशप्रसङ्गः । एवमय- वणकारणानुपलब्धः सततं श्रवणप्रसङ्गः। व्यञ्जवाभावाद- श्रवणमिति चेत् प्रतिपिद्धं व्यञ्जकम् । अथाविद्यमानस्य निर्निमित्तं श्रवणमिति विद्यमानस्य निनिमित्तो विनाश इति ममानश दृष्टविरोधो निमित्तमन्तरेगा विनाश चावणे चति ॥ ३५॥ उपलभ्यमाने चानुपलब्धेनसत्वादनपदेशः ॥३६॥ अनुमानाच्चोपलभ्यमाने गदग्य विनाशकारणी विनाश कारणानुपलय रमत्वादित्यनपदेशः। यम्मादिपागो तम्मा. दग्व इति किमनुमानमिति चेत् मन्तानोपपत्ति: उपपादित शब्दमन्तान: मंयोगविभागजाचदाछदान्तर ततोऽप्यन्य- जनोऽप्यन्यदिति तत काय पदः कारणागद निरगादि पति- गमरमानन्दात् वन्दनन्द नमःम र मनग्य मामि उदा दम मानाशाय शादियः ३५ माने! नियमादि महामं का 15.1 THI REAnat Mamat. arrer मदनम: । ४.ना. 11: करणी.

·श्य अध्याय:] हितीयाशिकम् । १२८ घातिद्रव्यसंयोगस्वन्त्यम्य शब्दस्य निरोधक: । दृष्टं हि तिरः प्रतिधमन्तिकस्येनाप्यववर्ण शब्दस्य ववर्ण दूरस्खेनाप्य- सति व्यवधान इति। घण्टायामभिहन्यमानायां तारस्तार- तरो मन्दो मन्दतर इति श्रुतिभेदान्नानाशब्दसन्तानोऽविच्छे- देन च यते तत्र नित्ये शब्दे, घण्टास्थमन्वगतं वाऽवस्थित सन्ताननिहत्तिरभिव्यक्तिकारणं वाचं येन श्रुतिसन्तानो भव. तौति शब्दभेदवासतित्रुतिभेद उपपादयितव्य इति। अनित्वे तु शब्द घण्टावं सन्तानहात्तिसंयोगसहकारिनिमित्तान्तरं संस्कारभूत पटुमन्दमिति वर्तते तत्यानुबत्त्या शब्दसन्तानानु. हत्तिः । पटुमन्दभावाञ्च तीव्रमन्दता शब्दस्य, तत्ततव ऋति- भेद इति न वै निनिमित्तान्तरं संस्कार उपलभ्यते अनुपलब्ध. र्नास्तीति ॥ ३६॥ पाणिनिमित्तप्रश्लेषाच्छदाभावे नानुपलब्धिः ॥३०॥ पाणिकर्मगा पाणिघण्टापन्लेषो भवति तस्मिंच सति शब्दसन्तानो नोपलभ्यते अतः त्रवणानुपपत्तिः। तत्र प्रति- धातिट्रव्यसंयोगः शब्दस्य निमित्तान्तरं संस्कारभूतं निरुणधी- त्वनुमीयते। तस्य च निरोधाच्छन्दसन्तानो नोत्वद्यते अनु- त्यत्तौ अतिविच्छेदः। यवा प्रतिधातिव्यसंयोगादिपोः रमादावदीयो हेरनुपर्दर: पसाधकः पसिइबात् सन्दमावत्वेन दिनासकल्पन- नितिमादः ३६। ভিৱালি লৰে । रदायमाने कामादी पादिरूपनिमित्तय प्रधान संयोगाचदामा उपलबमाने दामावकारपस नादपचिरिति ययातायाचिनः परंतु पारिरुपनिमित्त प्रष: सम्बन्धी यत्र रु पारित पदा पयत् सरमदः ततः मन्दामा मदने सति न दिनामवारपार- एचिरिद वा पतु पूर्व दस ताप नाकक संसारदिशेयो तुरुस ·न्यायदर्शनम्। [२य अध्याय:। कियाहतोमंस्कार निरुडे गमनाभाव इति कम्पमतानप पानेन्द्रियग्रालस्य चोपरमः कांस्यपानादिपु पाणि सोप्पो नि संस्कारमन्तानस्पति, सम्मानिमित्तान्तरण संस्कारभूतम्म नानुपनधिरिति ॥ ३०॥ विनाशकारगानुपलब्ध शावस्थाने तनित्य- स्वप्रमहः॥ ३६॥ यति या गिनाकारण नोपलभ्यते तदतिष्ठते बाप. शानामा नाय नित्य मजा। एक यानि गान्तिमान शरणानि शाभियता पनि गतं न त विनाग. कारणं गतोषपात मानपादनादनपानमनायानात Hai नियमगत इति। प्रथ नवन्तति विनाशकार- नानगगलगायाघानाविलालमिति । कारागाना- गायन नादण पाणिपाय कापयत् कामगीरमाद- भार: किग हि प्रतिवानिदगावपात् ममानाभि maपमा मालिनि ॥३८॥ अम्गवाटप्रतिपधः ॥ ३ ॥ मागणः मनति प्रतिषियन पयासनगर: * .

·श्य अध्यायः] द्वितीयाशिकम् । प्रतिषेधः अस्पर्शत्वाच्छन्दाययस्य रूपादिसमानदेशस्याग्रहणे शब्दसन्तानोपपत्तेरस्पर्शव्यापिद्रव्याश्रयः शब्द इति ज्ञायते न च काम्पससानात्रय इति प्रतिद्रव्यं रूपादिभिः सह सनि- विष्टः शब्दसमानदेशो व्यज्यत इति नोपपद्यते कथम् ॥ ३८॥ विसत्यन्तरोपपत्तेच समासे ॥ ४० ॥ सन्तानोपपत्तेचेति चार्यः, तयाख्यातम्। यदि रूपा- दयः शब्दार प्रतिद्रव्यं समस्ताः समुदितास्तस्मिन् समुदाये यो यथाजातीयकः सन्निविष्टस्तस्य तथाजातीयस्यैव ग्रहणेन भवितव्यं शब्दे रूपादिवत् तत्र योऽयं विभाग एकट्रव्ये नाना- रूपाभिन्नत्रुतयो विधर्माणः शब्दा अभिव्यज्यमाना यन्ते । यच विभागान्तरं सरूपाः समानश्रुतयः सधर्माणः शब्दा- स्तीव्रसन्दधर्सतया भिन्नाः श्रूयन्ते तदुभयं नोपपद्यते नाना- भूतानामुत्पद्यमानानासयं धर्मो नैकस्य व्यज्यमानस्येति । अस्ति चावं विभागो विभागान्तरच तेन विभागोपपत्तेमन्या- महे न प्रतिद्रव्यं रूपादिभिः सह शब्दः सन्निविष्टो व्यज्यत इति। हिविधवायं शब्दो वर्णानको ध्वनिमात्रय, तत्र वर्णा- त्मनि तावत् ॥ ४०॥ विकारादेशोपदेशात् संशयः ॥ ४१ ॥ भलायामाह। उता प्रतिपक्षी न सम्भवति पमर्शत्वात् शब्दाययति शेष: सदी हि न ववहिरेपगुपः पग्रियोगासमवायिकारएकत्वाभाववदकार गुपपूर्वक कार्यवादियामयः । ३८ एतदेव पादयितुनाह ! सनाने सांदिसमुदाय साहित्येन शब्दो वत इविन पुहं विमतान्तरस विभागान्तरस तारमन्दारपपरीः पयनः एकाधि- देवसादी तारमन्दादि नानारदा मायने गवादयतु दिनानियोगद परान्त इति भावः। १५ समासदानिवत्वाकरम् । ४..

·No text on this page.

·रय अध्याय: ] हितीयाङ्गिकम्। यकारादिकारः। पृथक्स्वानप्रयत्नोत्याद्या होमे वर्णास्तेषा- मन्चोन्यस्य स्थाने प्रयुज्यत इति युक्तम् । एतावचैतत् परि- गामो विकार: स्यात् कार्यकारणभावो वा उभयच नास्ति तस्मान्न सन्ति वर्णविकारा वर्णसमुदायविकारानुपपत्तिवन वर्णविकारानुपपत्तिः अस्तेर्भूः ब्रुवो वचिरिति यथा वर्णससुदा- यस्य धातुलक्षणस्य वचिद्विषये वर्णान्तरसमुदायो न परि- णामो नाकार्य शब्दान्तरस्य स्थाने शब्दान्तरं प्रयुज्यते तथा वर्णस्य वर्णान्तरमिति इतवन सन्ति वर्णविकाराः ॥ ४ ॥ प्रकृतिविद्धौ विकारविवृद्धेः ॥ २४ ॥ प्रतत्यनुविधानं विकारेषु दृष्टम्। यकारे इस्वदीर्धानु- विधानं नास्ति येन विकारत्वमनुमीयत इति ॥ ४२ ॥ न्यूनसमाधिकोपलब्धे विकाराणामहेतुः ॥४३॥ द्रव्यविकारा न्यूनाः समा अधिकाय रह्यन्ते तहदयं विकारो न्यूनः स्यादिति द्विविधस्यापि हेतोरभावादसाधनं अत्र नोदाहरणसाधाडेतुरस्ति न वैधात् दृष्टान्तः। इतं कनाहटाचारमकता मुदिरपि दाहापातजन्यावयासंयोगनाशा. यदिनी नाम मन्येव कुलारम्भरतं कपालादेश स्वरूपाविनान घटाचारा. तत विकारनिराकरदाय वन् । न व दिकारिदतथा सति तत् महादानवाभिमन्या विद्यारसादि विमापते: मादस्पायवा. বাবা মার কায়া হায়ত্বে विहितसादिपचे: तमादादेमपद यानिति मायः ४२ । पाधिपति। दही हेतुर्न युक्तः विकाराम प्रहत्वपेच्या न्यूनतम समत- মাধি ৰামলা হয় দুনিয়া নবিলেতেছি,

·No text on this page.

·श्य अध्यायः हितीयाशिकम् । १३५ वा तस्यात्मनोऽन्वये पूर्वो व्यूहो निवर्त्तते, व्यूहान्तरचोपजायते तं विकारमाचक्ष्म। न वर्षसामान्ये कविन्दात्मान्वयौ य इलं नहाति यत्वज्ञापयते तव यधा सति द्रव्यभावे विकारवैषम्ये नाऽनडुहोऽखो विकारो विकारधर्मानुपपत्तेः, एवमिवर्णस्य न यकारो विकारो विकारधर्मानुपपत्तेरिति । एतय न सन्ति वर्णविकाराः । ४६ !! विकारप्राप्तानामपुनरावृत्तेः ॥ ४७ ।। अनुपपदा पुनरापत्तिः। कथम् । पुनरापत्तेरननुमाना- दिति। इकारो यकारत्वमापनः पुनरिकारो भवति न पुन- रिकारस्य स्थाने यकारस्य प्रयोगोऽप्रयोगक्षेत्ववानुमान नास्ति । ४७॥ सुवर्णादीनां पुनरापत्तेरहेतुः ॥ ४८॥ अननुमानादिति न इदं हनुमानं, सुवर्ण कुण्डलत्वं हिला रुचकलमापद्यते रुचकत्वं हिला पुन: कुण्डललमाप- यते, एवमिकारोऽपि यकारत्वमापनः पुनरिकारी भवतीति व्यभिचारादननुमान, यया पयो दधिभावमापन्नं पुनः पयो भवति किम्, एवं वर्णानां न पुनरापत्तिः । अय सुवर्णवत्युन- रापत्तिरिति सुवर्णोदाहरणोपपत्तिव न॥४८॥ समायो। नाव ट्रयविकारतुलाता वितारापतिपर्य धर्मों महत्दादिधानं तो भेद इति महते तदनपति: इम्बन्ददौवादिना प्रतिभेदेऽपि सा- मैदामादात् । १६३ इतर न विहार या विकारास न पुम: प्रतिमता दृष्टान सतु दधिरतां पुनरापयते सारस्तु यहारदां प्राEः पुनरिवारवानापरते दुमा पुनरपि दधि परत एवेति माय: ११ परिपत। हो नि युनः स्वदिदि टकौमादं विधायकए. सवानापन: बटवानापरत एदि भादः १८

·No text on this page.

·२य अध्यायः] द्वितीयाट्रिकम् । वस्थानं वर्णानां, किमिदमनवस्वानं वर्णानाम् उत्पद्य निरोधः। उत्पय निरुडे इकारे यकार उत्पद्यते यकार चोत्पद्य निरुद्दे इकार उत्पयते इति कः कस्य विकारः तदेत. दवग्रच्छ सन्धाने सन्धाय चावग्रहे वेदितव्यमिति नित्यय तु तावत्समाधिः ॥ ५२॥ नित्यानामतीन्द्रियत्वात्तधर्मविकल्पाच वर्ण- विकाराणामप्रतिषेधः ॥ ५३ ॥ नित्या वर्णा न विक्रियन्त इति विप्रतिषेधः यथा नित्यत्वे सति किचिदतीन्द्रियं किञ्चिदिन्द्रियग्राह्यामन्द्रियग्राह्याय वर्णा एवं नित्यत्वे सति किञ्चिन्न विक्रियते वर्णास्तु विनियन्त इति विरोधादहेतुस्तधर्मविकल्पः, नित्य नोपजायते नापैति अनुपजनापायधर्मकम्, अनित्य पुनरुपजनापाययुक्त, न चान्तरणोपजनापायौ विकारः सम्भवति, तद्यदि वर्ण विनि- यन्ते नित्यत्वमेषां निवर्तते। अथ नित्या विकारधर्मत्वमेषां निवर्तते सोऽयं विरुहो हेत्वाभासो धर्मविकल्प इति, अनित्य- पचे समाधिः ॥३॥ अनवस्थायित्वे च वर्णोपलब्धिवत्तहिका- रोपपत्तिः ॥ ५४ ॥ विचार मूरदक्षिमा परांनां नित्याचे विकाराम बानियत साधि- रदायित्नेकारतामन रमिकारनामारिकारानुपपक्षिरिददः । ५९ प विदारवादी नियममाला परिसरति! विहारात प्रसिधी मल:मिस्थामा धमकिलाच भावाविवादहीन्दियावान् बान्दिय- जवं मनोयते या मिलानामाहाददामलन्दियदेऽपि नौदादौना विस्तवमा शिलारामविकारिले सिमा रिपारि सादिति।

·No text on this page.

·श्य अध्याय:] हितीयाह्निकम् । प्रकृत्यनियमावर्णविकाराणाम् ॥ ५६ ॥ इकारस्थाने यकार: श्रूयते यकारस्थाने खल्विकारी विधीयते, विध्यति, तयदि स्यात् प्रातिविकारभावो वर्णानां तस्य प्रततिनियम: स्यात् दृष्टो विकारधर्मित्वे प्रततिनियम इति ॥५६॥ अनियमे नियमानानियमः ॥ ५७ ॥ योऽयं प्रतिनियम उक्तः स नियतो यघाविषयं व्यव. स्थितः, नियतवानियम इति भवति, एवं सत्यनियमो नास्ति तत्र यदुक्तं प्रात्यनियमादित्येतदयुक्तमिति ॥ ५७ ॥ नियमानियमविरोधादनियमे नियमाच्चा- प्रतिषेधः ॥ ५८॥ नियम इत्यनार्धाभ्यनुज्ञा, अनियम इति तस्य प्रतिषेधः । अनुज्ञातनिपियोर व्याघातादनन्तरत्वं न भवति। अनि- यमय नियतत्वानियमो न भवतीति नावार्थस्य तथाभावः प्रतिषिध्यते किं तर्हि तधाभूतस्यार्थस्य नियमशब्देनाभिधीय- कालान्तो यो म दुयले दधीति मदानन्तरमवादिन्दन हरू मादित सद विकारानुपातिरिवार। विकारात हिहिनियमो पा और. सभी विकारमायो न तु परीदते तु दादी विचारी पार. rfFunाया रहार हाराहहिरिहि भार५८ । सामने। रन्टिमी ८r :: FR: PART ममादिः । १० रमा! नियमान रन मिति: :: :

·No text on this page.

·२य अध्यायः] हितीयाशिवाम्। १४. विभलिईयो नामिक्याच्यातिको च, ब्राह्मणः पचतीत्युदाह- रणम्. उपसर्गनिपातास्तहि न पदमंत्राः लक्षणान्तरं वाच्य. मिति. शिप्यते च खलु नामिक्या विमतोरव्ययालोपः तयोः पदसंजामिति पदनार्थमम्प्रत्यय इति प्रयोजनं नामपदवाधि- सत्य परोक्षा गौरिति पदं खल्विदसुदाहरणम् ॥ ६ ॥ तदर्य व्यताकृतिजातिसन्निधावुपचारात् संशयः ॥ ६१ ॥ अविनामावत्तिः सन्द्रिधिः अविनाभावेन वर्तमानासु व्यक्त्याततिजातिषु गौरिति प्रयुज्यते तत्र न ज्ञायते किमन्य- तमः पदार्थः उत सर्व इति । शब्दस्य प्रयोगसामर्थ्यात् पदार्था- वधारणं तस्मात् ॥ ६१ ॥ या शब्दसमूहत्यागपरिग्रहसंख्याड्डापचय- वर्णसमासानुबन्धानां व्यक्तावुपचाराद्यक्तिः ॥६२॥ पदमादौ निरूपयति । ते वरा मित्यन्ता: पदं बहुत्वमविवचितं विमीय मत्वमनपेदितं विकिय मुहिङरुपा वस्तुतस्तु नेदं पदं शाब्दबोधोपयोगि किन्तु इदमाशाहाहरूपमघवा विभक्षित्तिरन्नासम्बन्धसेन हक्तिमत्वं पदमिति प्रत्यक्ष पदं निराप्य तदर्थनिरूपर साक्षते य हात् पदार्थनिएपपमिति तन्न पदनिरूपरवानातलायने: एकसूवस प्रकरपवाभावात् ॥ ६॥ तव पदे निरूपित तहाघवं पदावं निरूपितं तवापि धावावस्व निर्विवादबावाटिपटाचे निरपयितुमाह। व्यक्तिगंदादिः नाति: गोत्वादि. राजतिरवयव स्थानविशेषः तेषां सनिधिः सामीप्यं निदनं तव सति उपचारात् नानात् तदा च वयाप युगपत्मन्दयात् फिनतेषां प्रत्येक पदार्थ उत समसमिति एयरल: इदं भावनिति केचित् वन्तुलन्त टुर्दोधादिस्वरसात् मूवमेव तदर्थ वसन्त मारहत: पूरसमिति प्रतिभाति । १:

·No text on this page.

·श्य अध्यायः] द्वितीयाह्निकम् । १४३ भियों विशेप्यते स गोशब्दार्यों या गौस्तिष्ठति चा गौनिषणेति न द्रव्यमानमविशिष्टं जात्याविनाऽभिधीयते, किं तहि जाति- विशिष्ट, तस्मान्न व्यक्तिः पदार्थः, एवं समूहादिषु द्रष्टव्यम् । यदि न व्यतिः पदार्थः कथं तर्हि व्यतावुपचार इति निमित्तादतद्भावेऽपि तदुपचारो दृश्यते खलु ॥ ६३ ॥ सहचरणस्थानतादात्तमानधारणसामीप्य- योगसाधनाधिपत्येभ्यो ब्राह्मणसञ्चकटराजशत्तु- चन्दनगङ्गाशाटकान्न पुरुषेष्वतद्भावेऽपि तटुपचारः अतद्भावेऽपि तटुपचार इत्येतच्छन्दस्य तेन शब्देनाभिधान- मिति, सहचरणाचष्टिका भोजवैति यष्टिकासहचरिती ब्राह्मणोऽभिधीयत इति, स्थानात् मच्चाः कोशन्तीति मवस्थाः पुरुषा अभिधीयन्ते, तादात् कटार्थेषु वोरणेषु व्यूद्यमानेषु कटरोतीति, हत्तात् यमो राजा कुवेरो राजेति तहदर्तत इति, मानात् आदकेन मिता: भत्तव: आढ़कशतव इति, तपयति । नौ मलिधिनावसानवस्थानात् पब्यवस्वानात् ६३ व्यक्तिमावस्यमका हिनदादिपदायत्किविहरुपस्थितिः स्यादती मीत्व- दिष्टिाटिदांचा दया च नाहीतविशेषादायात् दालावेद मतिरस्ट कर्ष तस्मितिदोष प्रिनवम्। पादेऽपि तत्पदाकावेऽपि तदुपचार तन्दकपदमी या सापादिती ब्राम्पादौ ययादिपदप्रयोगः सः घरपात् मंयोगविषार्ट मीभयन्यत्र यष्टिवरदाह यटिमब्दप्रयोग एवं स्थानादया: औरतीति मधस्थपुर वादप्पांत् कटं करोतीति कटाकदीर बटवासिदत्वेन भारदलायोगात यमस हातानुशासमादिती राननि सन इति मानात् पाद- चैन मिटा मलव पादकत्व इति धारपालया तं पन्दनं दादन्दनमिति .

·No text on this page.

·स्य अध्यायः हितीयाङ्गिकम्। व्यताकृतियुक्तोऽप्यप्रसङ्गात्मोक्षगादीनां मृग- बके जातिः ॥६६॥ नातिः पदार्थः कस्मात् व्यत्यालतियुक्तेऽपि नहवके प्रोक्ष- णादोनामप्रसङ्गादिति। गां प्रोक्षय गामानय गां देहीति नैतानि सजवके प्रयुज्यन्ते कस्मात् जातेरभावात् । अस्ति हि तत्र व्यक्तिरस्त्याततिः यदभावात् तवासम्मत्वयः स पदार्थ इति ॥६६॥ नाकृतिव्यतापक्षलाज्जात्यभिव्यक्तः ॥ ६७ ॥ जतिरभिव्यक्तिराशतिव्यती अपेक्षते नाटधमाणायामा. कृती व्यक्ती जातिमा शुई रयते तस्मान्न जातिः पदार्य: इति। न वै पदार्पन न भवितु शक्य कः खल्विदानी पदार्थ इति । ६७ व्यताकृतिनातयस्तु पदार्थः ॥ ६८ ॥ तुशब्दो विशेषणार्ध: । किं विशिष्यते प्रधानाङ्गभावस्था- एटतसर पयति । गवत व्यत्याकलियुनेऽपि प्रोदयादौनामसहाद- मावाति: पहाई तरपा मकवापि शिलादासतिसाला दे और स्मिादिति भावः । देवलासिनिपएं मिरा देबदहातिपर गिराकरोति। हातिमा पदा: नाभिजातिमाष्टोधरू पाहनियतकारिताह- मिदियनियमापदादादिका समाधान भए गोतावारसासाहतिरामदर काकालामिति पाहा सिाहित्य पटलायरिबारदं हारमोर. rasRIES A REEKIT पदमापदावर

·No text on this page.

·श्य अध्यायः11 द्वितीयानिकम्। १४७ विद्यात्। सा च नानासत्त्वानां तदवयवानाच नियता- हाहादिति नियतावयवव्यूहाः खलु सत्त्वावयवा जातिलिङ्गं शिरसा पादेन गामनुमिन्वन्ति। नियते च सत्त्वावयवानां व्यूहे सति गोत्वं प्रख्यायत इति। अनाकृतिव्ययायां जाती सत्सुवर्ण रजतमित्येवमादिप्वालतिनिवर्तते जहाति पदार्थ- त्वमिति ॥७०॥ समानप्रसवात्मिका जातिः ॥ ७१ ॥ या समानां बुहिं प्रसूते भिन्नेष्वधिकरणेषु यया वइनौत- रेतरतो न व्यावर्तन्ते योऽर्योऽनेकन प्रत्ययानुत्तिनिमित्त तत् सामान्यम्। यच्च केपाविद्धेदं कुतचिभेदं करोति तत् सासान्यविशेषो जातिरिति ॥ ७१॥ इति वात्यायनीये न्यायभाये हितीयाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् । समाप्तचायं द्वितीयोऽध्यायः । আমি ভাষি। নিধিরা যাবার ভাড়াদি मसामदियो स्ट्रिं तसच परम्परया द्रबहानत्वं बानियासमवारिवारका- पादिका लिधो यस्था: सेन्दई रति क्षरित । ७०॥ नाति एति । समामाकारक: सवो बुडियममम् पाका सर पसाः मा मा च समानाकाररिजननयोग्यत्तम: समानाकारदिनमयोप- विघी मिलानेहसमतरपाई पिवदन्ति रदनु दोधम् एवं सादिय- रको गादिपवान् राष्ट्रोधः पदमन व हावारमामा- पासादाहोपदमनीटिरिद सादिति ॥ १॥ ERE दागिरीरावर २९. रितोपामाजिक fewarentineरममा तिरिमामा- REET RAriranारिसमा ·१४८ न्यायदर्शनम्। [श्य अध्यायः तृतीयाध्यायस्य प्रथमाह्निकम्। परीक्षितानि प्रमाणानि, प्रमैयमिदानी परीक्ष्यते तच्चा- मादौत्यात्मा विवियते। किं देहेन्द्रियमनोवुद्धिवेदनासङ्घात- मात्रमात्मा पाहोवित्तव्यतिरित इति, कुतः संशयः व्यप- देशव्योमयथासिहेः क्रियाकरणयोः कर्ता सम्बन्धस्याभिधानं व्यपटेशः स हिविध: अवयवेन समुदायस्य मूलैक्षस्तिष्ठति स्तन्भैः प्रासादो ध्रियत इति। अन्येनान्यस्य व्यपदेश: पर- शुना वृश्चति प्रदीपन पश्यति। अस्ति चायं व्यपदेशः चक्षुषा पश्यति मनसा विजानाति वुद्या विचारयति शरीरेण सुख- टुःखमनुभवतीति तत्र नावधार्यते किमवयवेन समुदायस्य देहादिसङ्घातस्य अथान्ये नान्यस्य तव्यतिरिक्तस्य अन्येनायमन्यस्य व्यपदेश: कस्मात् । दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणात् ॥ १॥ दर्शनेन कश्चिदर्थो गृहीत: स्पर्शनेनापि सोऽर्थो गृह्यते यमहमद्रासचक्षुषा तं स्पर्शनेनापि स्मृशामीति यचास्पार्श स्पर्शनेन तं चक्षुषा पयामीति, एकविषयाविमौ प्रत्ययावेक- कर्तृको प्रतिसन्धीयेते न च सङ्घातकर्तृको नेन्द्रियेणैक- तरुप्रतितुल्यता भवति यत्कृपामन्तरा यदीयकरुणाकणातरति मोहजालं ननः । विधाय इदयाम्बुजे रुधिरवाक्प्रचागय सां नमामि परदेवतां सततमेव वाणीमहम। पथावसरतः प्रमेयेषु परोधषीयेषु प्रथमोद्दिष्टमात्मादिषट्कं हतीये परी- पौर ते नात्मादिषट्कं परोवाध्यायाघ: ननामादिचतुष्कपरीक्षा प्रथमाडिकार्थः ·१४८ श्य अध्यायः] प्रघमाङ्गिकन्। कार्तृकौ। तद्योऽसौ चक्षुषा त्वगिन्द्रियेण चैकार्थस्य सङ्घ- होता भिन्ननिमित्तावनन्च कर्तृको प्रत्ययो समानविषयो प्रतिसन्दधाति सोऽर्थान्तरभूत आत्मा। कर्य पुनर्नेन्द्रियेणैक- कर्ट को इन्द्रियं खतु खं खं विषयग्रहणमनन्यकर्ट के प्रति- सन्धातुमर्हति नेन्द्रियान्तरस्य विषयान्तरग्रहणमिति। कथं न सातकट की एकः खल्वयं सिन्ननिमित्तौ स्वात्मकर्ट को प्रत्ययो प्रतिसंहितौ वेदयते न सघात: कस्मात् अनिवृत्तं हि नद्धात प्रत्येक विषयान्तरग्रहणस्याप्रतिसन्धानमिन्द्रियान्तरे- नैवेति ॥१॥ न विषयव्यवस्थानात् ॥ २ ॥ न देहादिमतातादन्यचेतनः, कस्मात् विषयव्यवस्थानात् व्यवखितविषयाणीन्द्रियाणि चक्षुप्यसति रूपं न स्टचते सति च रखते। चझ यस्मिन्द्रमति न भवति सति भवति तय तदिति विज्ञायते। तस्माद्रूपग्रहणं चक्षुषः चक्ष रूपं पश्यति एवं प्राणादिष्वपीति तानीन्द्रियाणीमानि खखविपयग्रहणा- शेतनानि इन्द्रियाणां भावाभादयोर्विपयग्रहणस्य तथाभावात् एवं सति किमन्येन चेतनेन सन्दिग्धत्वादीतः योऽयमिन्द्रि यागां सादाभावयोर्विषयमहरणस्य तपाभावः स कितन- १६९ रन नामादिर TE म. FREEEEEE. राघरा MITHदारा F रमिनियम सरता। एerievarir ni . ANTEErrfic: हरम'. •rt: PREM का - ·१५० न्यायदर्शनम् । [श्यं अध्याय । वादाहोखिच्चैतनोपकरणानां ग्रहणनिमित्वादिति सन्दिह्यते; चेतनोपकरणत्वेऽपीन्द्रियाणां ग्रहणनिमित्तवाद्भवितुर्हति यच्चोत विषयव्यवस्थानादिति ॥ २ ॥ तव्यवस्थानादेवात्मसद्भावादप्रतिषेधः ॥ ३ ॥ . यदि खल्वेकमिन्द्रियमव्यवस्थितविषयं सर्वज्ञं सर्वविषयग्रा- हि चेतनं स्यात्, कस्ततोऽन्यं चेतनमनुमातु शक्नुयात् । यस्मात्तु व्यवस्थितविषयाणीन्द्रियाणि तस्मात्तेभ्योऽन्वश्चेतनः सर्वज्ञः सर्वविषयग्राही विषयव्यवस्थितितोऽनुमीयते। तत्रेदः मभिज्ञानमप्याख्येयं चेतनवृत्तमुदायिते रूपदर्शी खल्वयं रस गन्ध वा पूर्वग्रहीतमनुमिनोति। गन्धप्रतिसंवेदी च रूप- रंसावनुमिनोति। एवं विपयशेषेऽपि वाच्यम्। रूपं दृष्ट्वा गन्धं जिघ्रति घ्रात्वा च गन्ध रूपं पश्यति। तटेवमनियतः पर्यायं सर्वविषयग्रहणमेकचेतनाधिकरणमनन्यकर्तृकं प्रति- सन्धत्ते प्रत्यक्षानुमानागमसंशयप्रत्ययांश्च नानाविषयान् स्वात्म- कर्ट कान् प्रतिसन्धाय वेदयते सर्वार्थविषयच्च शास्त्र प्रति- पद्यते। अर्थमविषयभूतं थोत्रस्य क्रमभाविनो वर्णान् श्रुत्वा पदवाक्यभावं प्रतिसन्धाय शब्दार्थव्यवस्थाञ्च बुध्यमानोऽनक- विषयमर्थजातग्रहणीयमकैकेन्द्रियेण गृहाति। सेयं मर्व- नस्य नेया व्यवस्थाऽनुपदं न शक्या परिक्रमितुम्। प्राकृति- पत्र माइते। चतुम्तगादीनां रूपम्पमादिनियत विषयवासनरादशानुपादि- समवाचिदमित्यवादप्रत्यया भान्त प्रति माव: ॥ २॥ समाधत्त। उसप्रतिपेदी न युक्तः एतविषयव्यवस्यानादेवात्मसदमावाददि रिक्षात्मकन्यनादित्यर्थः पयं मात: तत्तदिन्द्रियाणां तत्तविषय प्रत्यास प्रति ममवायिलं वायं न दु प्रदक्षतावचित्र प्रति अनुमित्यादि जनकत न मि. कमकामावः तेन जयमानत्वावदिजनकतावदेशमा मन्वं समुरादनियता ·NE यि अध्याय: प्रथमाझिकम्। मावन्तदाहतम् । तर यदुतामिन्द्रियचैतन्चे सति किमन्येन चेतनेन तदयुक्तं भवति। इतव देहादिव्यतिरिक्त प्राला न देहादिसतमात्रम् ॥ ३॥ शरीरदाहे पातकाभावात् ॥ ४ ॥ शरोरग्रहरीन शरीरन्द्रियबुद्धिवेदनासबात: प्राणिभूतो रयते प्राणिभूतं शरीरं दहतः प्राणिहिंसाकृतं पायं पातका मित्युचते तस्याभावः तत्फलेन कर्तुरसम्बन्धात् अकर्तुच सम्बन्धात् शरीरेन्द्रियबुद्धिवेदनाप्रबन्ये खवन्यः सङ्घात उत्य- चतेऽन्चो निरुध्यते उत्पादनिरोधसन्ततीभूतः प्रवन्धो नान्चत्वं बाधते, देहादिसङ्घातस्यान्चत्वाधिष्ठानत्वात् । अन्चवाधिष्ठानो हासो प्रख्यायत इति एवं सति यो देहादिसङ्घातः प्राणिभूतो हिमा करोति नासो हिंसाफलेन सम्बध्यते, यच सम्बध्यते नतेन हिंसा ता, देवं सत्त्वमैदे छतहानमताभ्यागम: प्रसन्चते सति तु सत्लोलादे सत्तनिरोधे चाकनिमित्तः सत्त्वसर्गः प्राप्नोति। तन मुत्यों ब्रह्मचर्यवासो न स्यात् । तयदि देहादिसहातमा स्थात् शरीरदाहे पातकं न भवेत् अनिघतत् तस्माद्देहादिससातव्यतिरित प्रात्मा नित्य इति ॥ ४॥ दाकनर नियकाया वचनावाररादिमाऽपि कररारमिदावादीलेप दिवालदादी मुदत समानिन्दिवमेदाराना ११ न्द गौरी धानानीलादि प्रीतेरस परीरमादेवारा पयति । पातकामादात् पातकारभावात् रूपा परतालिझ दुःसादिकं न सादिति यहा दाहीनादया दररोरनारे हरि दिम पर

·No text on this page.

·श्य अध्यायः] प्रथमाङ्गिकम्। च्छेदो वा हिंसा अनुच्छित्तिधर्मकस्य सत्वस्य कार्याश्रय कर्तबधो वा न कल्पान्तरमन्यदस्ति सत्वोच्छेदय प्रतिषिद्धः तव किमन्यच्छेषं यथाभूतमिति। प्रधवा कार्याश्रय कर्तृवधादिति कार्याश्रयो देहेन्द्रियबुद्धिसङ्घातो नित्यस्यात्मन- स्तन सुखदुःखमतिसंवेदनं तस्याधिष्ठानमाश्रयस्तदायतनं तद्भवति न ततोऽन्यदिति स एव कर्त्ता तदिमित्ताहि सुरन- टुःखसंवेदनस्य निर्हतिः न तमन्तरेणेति वस्य वध उपधात: पौड़ा प्रमापं वा हिंसा न नित्यत्वेनालोच्छेदः। तत्र यदुक्तं तदभाव: मानकप्रदाऽपि तन्नित्यत्वादेतदेति। इदश्च देहा- दिव्यतिरिक्त पाना ॥ ६ ॥ सव्यदृष्टस्येतरण प्रत्यभिज्ञानात् ॥ ७॥ पूर्वापरयोर्विज्ञानयोरेकविषये प्रतिसन्धिनानं प्रत्यभि- शानम्। तमेवैतहिं पश्यामि यमनासिपं स एवायमर्थ इति। सव्येन दक्षुपा दृष्टमयतरेणापि चापा प्रत्यभि. जानात् । यमद्राप्तं तमेवैतहि पश्यामोति। इन्द्रिय तन्त्र तु नान्यदृष्टमन्यः प्रत्यभिजानातीति प्रत्यभिज्ञानुपपतिः पनि विदं प्रत्यभिज्ञानं तमादिन्द्रियव्यतिरितवेतनः।। Mirrr. Prrat KRTER . पनि ८: सामान hereferre Area पार REMErr: समंदर RECE virEE true SIT:TEITPir* rir por: Te prer erT; KEEPER Pret.:.

·No text on this page.

·श्य अध्यायः] प्रथमाह्निकम् । १५५ हाववटी नासास्सियवहितौ चतुषः स्थाने भेदेन सोते न चैतदेकस्मिन्नासास्थिव्यवहित सम्भवति अधवैकविनाशस्या. नियमावाविमावधौं तौ च पृथगावरपोपघाती अनुमीवेते विभिन्नाविति अवपीड़नाच्चैकस्य चक्षुषो रश्मिविषयसबि- कर्षस्य भेदाद दृश्यभेद इव ग्राह्यते तचैकत्वे विरुद्धाते अव. पीड़ननिहत्तौ चाभिन्नप्रतिसन्धानमिति तस्मादेकस्य व्यवधा. नानुपपत्तिः अनुमीयते चायं देहादिसवातव्यतिरिक्षवेतन इति॥११॥ इन्द्रियान्तरविकारात् ॥ १२ ॥ कस्यचिदम्तफलस्य ठहीतमाहचर्ये रुपे गन्धे वा केन- चिदिन्द्रियेश रघमाणे रसनस्येन्द्रियान्तरस्य विकारः रमानुस्मृतौ रसगर्दिप्रवत्तितो दन्तोदकसंप्लवभूतो रह्यते तस्ये. न्द्रियचैतन्येऽनुपपत्तिः, नान्यदृष्टमन्यः स्मरति ॥ १२॥ न स्मृतेः स्मर्त्तव्यविषयत्वात् ॥ १३ ॥ स्मृति म धर्मो निमित्तादुत्पद्यते तस्याः स्मर्तव्यो विषयः तत्कृत इन्द्रियान्तरविकारो नात्मसात इति ॥ १३ ॥ मुतम् पदमा दिलोया दिनामादिसाधनमपि यु परिऽपि गोटदा. मरारिदात्यय: सुपपरः समदात् र साधारएर समिति टीका- परमस्रि पर ममद सूताई मन्दमामा भारत हिशान्दिनः एवं निरनिहित हमाहिरात क्षति निरादरोहि रा. मदिरापानाहरमासादयदलात् रातो नम: रा रा रा. मदिरोधारमा मदार free, रश्मिाको भर मदिरभि ११.. I TER दि मनमरवातिरमिति मस्तिदि! । हतिrre शिकार

·No text on this page.

·श्व प्रध्यायः प्रघमाशिकम् । सन्धीयन्ते समानकर्तृकाणि न नानाकर्तृकाणि नाकर्तृ- वाणि किं तर्हि एककतकाणि अदाक्षमसुमधैं यमेवैतर्हि पखामि भद्राक्षमिति दर्शनं दर्शनसंविच, न खत्वसंविदिते खे दर्शने स्वादेतदद्राक्षमिति, ते खल्वेते हे माने यमेवैतहि पश्यामीति बतीयं ज्ञानमेवमेकोऽस्तिभिर्जानयुच्चमानो नाकर्तृको न नानाकर्तृकः किं तर्हि एककर्तृक इति, सोऽयं स्मृतिविषयोऽपरिसझयायमानो विद्यमानः प्रजातोऽर्थः प्रति- पिध्यते नास्त्याला स्मृतेः स्मर्त्तव्यविषयत्वादिति न चेदं स्मृति- मात्रं स्मर्तव्यमावविषयं वा पदं खलु ज्ञानप्रतिसन्धानवत् स्मृतिप्रतिसन्धानमेकस्य सर्वविषयत्वात् एकोऽयं ज्ञाता सर्व विषयः स्वानि ज्ञानानि प्रतिसन्धत्ते अमुमय ज्ञास्याम्यसुमधु विजानाम्यसमर्थमज्ञासिषमसुम जिज्ञासमानचिरमजावा- ऽध्यवस्यत्यज्ञासिपमिति एवं स्मृतिमपि त्रिकालविशिष्ट सुम्पूर्णविशिष्टात प्रतिसन्धत्ते संस्कारसन्ततिमात्र तु सत्ये उत्पयोत्स्य संस्कारास्तिरो भवन्ति स नास्त्येकोऽपि संस्कारी यस्विकालविशिष्टं ज्ञानं स्मृतिक्षानुभवेत्। न चानुभव- मन्तरेण भानस्य स्मृतेय प्रतिसन्धानमहं ममेति चोत्पद्यते देहान्तरवत् प्रतोऽनुमीयते प्रत्येकः सर्वविषयः प्रतिदेई ঘন্নাম নিবন্ধ নিষদ চুনি যয় বাস্তু हत्तेरभावाद प्रतिसन्तानं भवतीति ॥ १५ ॥ नात्मप्रतिपत्तिहतूनां मनसि सम्भवात् ॥ १६ ॥ मसामा पदप र साधादतिरिकासहिदिः इदं न वंचित सामिति स्त् ि॥ १५: समहरCE १९ ·बायगनन। [श्य अध्यायः। न शादिमहाततिरिता प्रामा कम्मात् प्रारमप्रति এলিনা মানি মমতা। গলনামায় पाटिलो यमाटोगामागप्रतिपादकानां तूनां मनमि मभवो यतः मनो हि ममिपयमिति तम्मान गरोरेन्द्रियमनोमुखि महातयतिाि प्रारमेति ॥ १६ ॥ जातुनिसाधनोपपत्तेः संज्ञाभेदमात्रम् ॥१७॥ सातः बन पानमाधनान्यपपद्यन्ते चनपा पश्यति धागोन जिति म्पगनेन स्मगति एवम्मन्तुः मर्मविपयस्य मतिसाधन- मन्तःकरणभूतं सर्व विषयं विद्यते येनायं मन्यत इति। एवं सति जातात्मसंज्ञा न मृष्यते मनःसंज्ञाऽभ्यनुज्ञायते मनमि च मन:मंशा न मृप्यते मतिमाधनं त्वभ्यनुजायते तदिदं संन्नाभेदमानं नायें विवाद इनि प्रत्याख्याने वा सर्वेन्द्रिय. बिलोपप्रमझ, यय मन्तुः सर्वविपयस्य मतिमाधनं सर्वविषयं प्रत्यास्यायते नास्तीति । एवं रूपादिविषयग्रहणासाधना- न्यपि न सन्तीति सन्द्रियविन्लोप: प्रमन्यत इति ॥ १७ ॥ नियमच निरनुमानः ॥ १८ ॥ योऽयं नियम इथते रूपादिग्रहणसाधनान्यस्य सन्ति मतिसाधनं सर्वविषयं नास्तीति, अयं निरनुमानो नावानु- मनु मनसो नित्यत्वादात्मत्वमस्तित्याशते । नातिरिक्त पामा प्रात्मसाधक- मानानां मनसापांन्तरमिति.माव: ॥ १६ समाधते। यदि मनसो शारत्वं तदा व्यासङ्गायुपपादनाय करणान्तर मवश्यं वाच्यं सथा धैको जाता ज्ञानसाधनं चैक सिहं मन पात्मास्थिति संज्ञा- मा किक्ष यासडोपपादकतया मनसोऽपुत्वं सिडमात्मनस प्रत्यक्षोपपादयतया नहत्त्वमिति भेद पावश्यक प्रति भावः । १७ ·श्य अध्यायः प्रथमाजिकम्। मानमस्ति ऐन नियमप्रतिपद्यामह इति। रूपादिभ्यश्च विषया. न्तरं सुखादयस्तटुपन्नवी करणान्तरसद्भावः, यथा चक्षुषा गन्धो न टधत इति करणान्तरं प्राणम्, एवञ्चक्षुाणाभ्यां रसो न राखत इति करणान्तरं रसनम् एवं पेषु तथा चन्नु- रादिभिः सुखादयो न ग्रच्चन्त इति करणान्तरेण भवितव्यम् तञ्च ज्ञानायौगप द्यलिङ्गम् । यच्च सुखाद्युपलब्बो करणं तच जानायोगपलिङ्गम् तस्येन्द्रियमिन्द्रियं प्रति सविधे- रमविधेर्न युगपजज्ञानान्युत्पद्यन्ते तत्र वटुक्तमात्मप्रतिपत्ति- हेतूनां मनमि मम्भवादिति तदयुताम् किं पुनरयं देहादि- महातादन्यो नित्य उतानित्य प्रति कुतः संशयः उभयधा Eत्वात् संशयः। विद्यमानमुभयया भवति नित्यमनित्यक्ष प्रतिपादिते चालमभाव मंगयानिहत्तेरिति अात्मसद्भाव है- भिवाम्य प्राग्देहदाद वयानं सिदम् उर्द्धमपि देभेदादय. निष्ठते कुतः ॥ १८॥ पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुबन्धात् जातस्य हर्षभय- शोकासरग्रतिपत्तेः ॥ १६ ॥ जातः रगल्वयं कुमारकाऽस्मिन् जन्मन्बीतेषु पर- माकांत सर्पभयशोवान् प्रतिपद्यर लिलानुमेयान् ते पमन्यनुबन्धादुपयो नान्यथा सत्यनुपन्दर पूर्वाभ्यासन rrrrrrrERE TREE CE CERTrt: 'c Pr. FREET Ex; terrrr fry Price: TE CERE. 'K : HT: TE..

·न्यायदर्शनम्। [३ अध्यायः । रेगा न भवति पूर्वाभ्यामरा पूर्वजन्मनि सति नान्ययेति सिवात्येतत, प्रवतिष्ठतेऽयमूह गरीरमेटाटिति ॥ १८ ॥ पद्मादिपु प्रवोधसम्मीलनविकारवत्तद्विकारः ॥२०॥ यया पनादिप्वनियेषु प्रबोधसम्मोन्ननं विकारो भवति एवमनित्यम्यात्मनो हर्षभयगोकसम्प्रतिपत्तिर्विकारः स्यात् हे त्यभावाटयुक्तम अनेन हेतुना पनाटियु प्रबोधमम्मीलन- विकारयदनित्यस्यात्मनो हादिमम्प्रतिपत्तिरिति, नातीदा. हरगसाधर्म्यात् साध्यसाधनहेतुन वैधादस्ति हेत्वमावाद- सम्बहार्यकमपार्यकमुच्यत इति। दृष्टान्ताच हर्षादिनिमि- त्तस्यानिहत्तिः या चेयमासेवितेपु विषयेषु हदिसम्प्रतिपत्तिः स्मृत्यनुबन्धसता प्रत्यात्म गृह्यते सेयं पद्मादिसम्मीलनदृष्टान्तेन न निवर्तते यथा चेयं न निवर्तते तया जातस्यायोति, क्रिया- जातय पर्णविभाग: संयोगप्रबोधः, सम्प्रौलने क्रियाहेतवानु मेयः। एवञ्च सति किं दृष्टान्तेन प्रतिषिहाते। अथ निर्निमित्त: पद्मादिपु प्रबोधसम्मौलनविकार इति मतम् एव. मात्मनोऽपि हर्षादिसम्प्रतिपत्तिरिति तञ्च ॥ २० ॥ नोणाशीतवर्षाकालनिमित्तत्वात् पञ्चात्मक- विकाराणाम् ॥ २१ ॥ प्वपि पांदिहेतुषु उन्म हपांटोनां सम्प्रतिपत्ति: उत्पत्तिसस्था: पूर्वपूर्वानुमदा- धोन स्मृतिसम्बन्धादेव मुभवात् इत्य चेदानीन्तनस्थात्मनः पूर्वपूर्वसिद्धौ तस्सा नादित्वमनादेश मावस्स.न नाश इति निन्यत्व सिद्धिरिति भाव: : १६ मत भडते । बालय चांदयो मुखविकासाय नुमेया न च तत्सम्भव: पद्मा- दीनां प्रवीधादिवर विशेषाधीनक्रियावयादव तदुपपनेरिति भावः । २० ·३य अध्यायः] प्रथमाजिकम्। १६१ उत्पादिपु सत्तु भावात् असत्खभावात् तबिमित्ताः पक्षभूतानुग्रहेण निहत्तानां पद्मादीनां प्रबोधसम्मौलन- विकारा निमित्ताइवितुमर्हन्ति न निमित्तमन्तरेण, न चान्यत् पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुबन्धात् निमित्तमस्तीति। न चोत्पत्तिनिरोध- कारणानुमानमालनो हटान्तात् न इर्षादीनां निमित्तमन्त- रेणोत्पत्तिः नोप्णादिवनिमित्तान्तरोपादानं हर्षादानं तन्माद- युतमेतत् इतर नित्य पाला ॥ २३ ॥ प्रेत्याहाराभ्यासकृतात् स्तन्वाभिलाषात् ॥२२॥ लातमात्रस्य वत्सस्य प्रवृत्तिलिङ्गः स्तन्चाभिलापो रहाते सद नान्तरेणाहाराभ्यासम् । वाया युतया, दृश्यते हि शरीरिणां सुधापौधमानानामाहाराभ्यासहातात् प्ररथानु- बन्धादादाराभिलापः, न छ पूर्वशरीरमन्तरेणासौ जातमान- स्योपपद्यते, तेनानुमीयते भूतपूर्व शरीरं यवानेनासारोऽभ्यस्त म रहस्पयमात्मा पूर्वशरीरात् प्रेत्य शरीरान्तग्मापन्द्र' इत्पीडितः पूर्वान्यम्तमाहारमनुस्मरन् स्तन्यमभिलपति तया. स देहभेदादाला भिद्यत भवत्येवो देशमेदादिति। २२. प्रयसोऽयस्कान्नाभिगमनवातदुपसर्पणम् ॥२६॥ यथा सन्तु प्रयोऽभ्यासमन्तरे एायस्वान्तमुपसर्पति. १८ रति। - मा। ए PEATER CENTER Center NCERTER FEE: Hrrrrr: । ११ । Errorm in errrrrrrrfers Prerrrrrrrrrrrrrrrrrrr. nircrirTHERE Aff.

·No text on this page.

·क्ष्य अध्यायः] मघमाझिकाम्। स रागो नायत इत्यर्यादापद्यते अयं जायमानो रागानु. बहो जायते रागस्य पूर्वानुभूतविषयानुचिन्तनं योनिः पूर्वानु- भवच विपयाणामन्चस्मिन् जन्मनि शरीरमन्तरेण नोपपद्यते, मोऽयमात्मा पूर्वशरीरानुभूतान् विषयाननुरस्मन् तेषु तेषु रचते तथा चायं योर्जन्मनोः प्रतिसन्धिः, एवं पूर्वशरीरम्य पूर्वतरेण पूर्वतरस्य पूर्वतमेनेत्यादिनाऽनादिचेतनस्य शरीर- योगः अनादिच रागानुवन्ध इति सिद्धं नित्यत्वमिति काधं पुनर्जायते पूर्व विषयानुचिन्तनजनितो जातस्य रागो न पुनः॥ २५ ॥ सगुगद्रव्योत्पत्तिवत्तदुत्पत्तिः ॥ २६ ॥ यधोत्पत्तिधर्मवास्य द्रव्यस्य गुणा: वारणत उत्पद्यल ययोत्पत्तिधर्मकस्यात्मनो रागः कुतिमिदुत्पद्यते, पवाय मधि- तानुवादो निदर्शनार्थः ॥ २६ ॥ न सङ्घल्पनिमित्तत्वादागादीनाम् ॥ २० ॥ न खलु सगुणद्रव्योत्पत्तिवदुत्पत्तिरातानो रागर . कगात् साल्पनिमितवादागादीनाम्। घय रहन प्रापि विपयानामवमानानां महत्पजनिती रागी र सरस्पर RT और म watiPETHERE try to carecrur: ri Hir Eritr - RE:

·No text on this page.

·श्य अध्यायः] प्रथमाडिकम्। १६५ चेहेन्द्रियायियभावेन कल्पत इत्वतः पश्चानां भूतानां संयोगे सति शरीरं भवति भूतसंयोगो हि सिधः पक्षानां न निषिष इति, प्राप्यतेजसवायव्यानि लोकान्तरे शरीराणि, तेष्वपि भूतसंयोगः पुरुषार्थतन्त्र इति स्थास्यादिद्रव्यनिष्पत्तावपि निःसंभयो नाबादिसंयोगमन्तरेण निप्पत्तिरिति। पार्थि- वाप्यतैजसं तहुणोपलो :, निवासोच्छासोपलब्धचातुभौतिक, गन्धकेदपाकव्यूहावकागदानेभ्यः पाश्चभौतिकं, त सन्दिग्धा हेतव इत्युपेक्षितवान् सूत्रकारः, कधं सन्दिग्धाः सति च प्रकृतिभावे भूतानां धर्मोपलब्बिरसति च संयोगा. प्रतिपेधात् सदिहितानामिति । यघा स्वात्यासुदकतेजो. वायाकाशानामिति तदिदमनेकभूतप्रकृतिधरीरमगन्धमरम- मरुपमस्पष्ट प्रात्यनुविधानात् स्यात् न विदमित्वं भूतं तग्मात् पार्धिवगुणान्तरोपलब्धः। २८॥ पाधि वाप्यतैजसं तद्गुणोपलव्धेः ॥ २८ ॥ क ॥ निश्वासोच्छासोपलव्धेचातुभौतिकम् ॥२८॥ख ॥ गन्धलेदपाकव्यूहावकाशदानभ्यः पाञ्च- भौतिकम् ॥ २८ ॥ ग॥ । Emer frierfar PE समाहि १८ Eng Progr' ५ re: : PETET REETrferrPix. एen PatrikRiterr rcetrear: rrrrrrrrrrrrr. A १... RET Irr: AFTER Ft.Trt.

·No text on this page.

·श्य अध्यायः] प्रथमाह्निकम् । चानुपलब्धिरिति व्यतिरिय रुपासारसवस्थितस्य विषय स्योपालन्मो न शासनारप्राप्तस्य, न चाप्राप्यकारित्वमिन्द्रि- याणां तदिदमभौतिकले विभुत्वात् सम्भवति, एवमुभय- धर्मोपलव्ध : सथयः, अभौतिकानि इत्याह कस्मात् ॥ ३० ॥ महदणुग्रहणात् ॥ ३१॥ महदिति महत्तरं महत्तमं घोपलभ्यते यघा न्यग्रोध- पर्वतादि, अरिखत्यातरमणतमञ्च रयते न्यग्रोधधानादि, तदुभयमुपलभ्यमानं चक्षुषो भौतिकत्व वाधते भौतिक हि यावत् तावदेव व्यानोति प्रभौतिकन्तु विभुत्वात् सर्वव्यापक- मिति न महदणग्रहणमावादभौतिकलं विभुत्वक्षेन्द्रियाणां शक्य प्रतिपत्तुम् इदं खलु ॥ ३१ ॥ रश्मार्थ सन्निकर्षविशेषात् तद्ग्रहणम् ॥ ३२ ॥ तयोमहटगोहणं चक्षरश्मेरर्थस्य च सन्निकर्पविशेषा- ননি অযা মীমেমৰ বনি নামেলিয়া, ६ व १३ मत कीनिमियर पद माह लिई मति घटाएपलान्यास कर तिरपि सन् EVER'मोलासिEिTERTre richer RITERE MEIfref rifra. १८:हिORCEभोलिका: ..! PREETTET * FREE: rrrrrrrr cat re : ... Practer९ मार PRE Brror:MEETr"TENER": retures frierrerkritri. Tr. riti Irriram rrrrrrrrrrrrrrr'

·No text on this page.

·क्ष्य अध्यायः] प्रघमाशिकम्। अनेकद्रव्यसमवायाद्रूपविशेषाच रूपोपलब्धिः ॥३६॥ यत्र रूपक्ष द्रव्य तदारयः प्रत्यक्षतः उपलभ्यते रूप. विशेषस्तु यावात् काचिद्रूपोपलब्धिः यदभावाञ्च द्रव्यस्य कचि- दनुपलब्धिः स रूपधर्मोऽयमुद्भवसमाख्यात इति, अनुभूतरूप- सायं नायनो रश्मिा, तनाप्रत्यक्षतो नोपलभ्यत इति दृष्टय तेलसो धर्मभेदः उद्भूतरूपपर्थे प्रत्यक्षं तेजो यधादित्वरश्मयः, उतरूपमनुभूतल्लव प्रत्यक्षम् यथा प्रदोपरश्मयः। उद्भूत- वर्गमनुभूतरूपमप्रत्यक्षम् यथावादिसंयुक्तं नः। अनुभूत- रुपमर्थोऽप्रत्यक्षयाचुपो रश्मिरिति ॥ ३६॥ कर्मकारितश्चेन्द्रियाणां व्यूहः पुरुषार्थ तन्तः ॥३७॥ पधा इतनस्यार्थी विषयोपलधिभूतः भूतर कत्ययते तघेन्द्रियाणि व्यूढानि यापस्य व्यूहः, ५५ । ट्रव्यविशेपे च प्रतीघातादादरचोपपति ट्रव्याणां विश्वरूपो प्यूह इन्द्रियवत्कर्मचारितः कर्म तु धर्माधर्मभृतं वेतनखोपभोगामिति । सव्यभिचाराच्च प्रतीपालो -- प्रसारणोपलादिकिन परियो भनिए.धर्मो न भूतानि धर्म मिति एसए .. Preetire

·No text on this page.

·श्य अध्यायः प्रथमाझिकम्। वाद्यप्रकाशानुग्रहादिषयोपलव्धेरनभिव्यत्तिा- तोऽनुपलब्धिः ॥ ४१ ॥ वाद्येन प्रकाशनानुग्रहीतं चक्षुर्विषयग्राहकम, तदभावे- ऽनुपलबिः, सति च प्रकाशानुग्रह गौतसर्थोपलब्धौ च सत्या तदाश्चयस्य ट्रव्यत्स्य चक्षुषाऽग्रहणम् रूपस्यानुभूतत्वात् सेयं रूपानभिव्यक्तितो रूपात्रयस्य द्रव्यस्थानुपलब्धिदृष्टा तत्र यदुक्तं तदनुपलब्ध रहेतुरित्येतदयुक्तम्, कस्मात् पुनरभिभवो. उनुपलबिकारणम् चाक्षुषस्य रश्सेनॊचत इति । ४१॥ अभिव्यक्तौ चाभिभवात् ॥ ४२ ॥ वाह्यप्रकाशानुग्रहनिरपेक्षतायाक्षेति चार्यः, यद्रूपमभिव्यक्त मुद्भूतं वायप्रकाशानुग्रहं च नापेक्षते तद्विषयोऽभिभवो विध- ययेऽभिभवाभावात् अनुद्भूतरूपत्वाच्चानुपलभ्यमानं वाध- प्रकाशानुग्रहाचोपलभ्यमानं नाभिभूयत इति एवमुपपन्नम् अस्ति चाचपो रश्मिरिति ॥ ४२ ॥ नन्ददातरूपदासपोऽनुपलधिनं दभिभवादितन किं विनिगमकर्मिति नटलासयामा । पनभितितोऽद्धा तरूपवार पोऽनुपलभिः कुतः वाम- प्रकामापात् सौराष्ट्रीशादिसारिवाहिषयोपस्टन्म: तस्वीर तापले दामामा- पदा म सात् पमिभूतले १ कहातिनापि प्रजननं न वादभिभूपस वाचमलादिति भाषः ४१ नम पटुपो माभिमय: दिन्न नपस स च मदले मानामाव: विशाभिमान मिसरदारजनने पविरोधाभाष इत्यामहायाना। रए पमिपमा प्रयदे टाकद इति यावत् सात प्रतामाई भि- मददम्पमा न वै प्रहते सबदिदस सदारिमापदलान्दरवन रद. मिति माद:४२

·No text on this page.

·श्य अध्यायः] प्रघमाशिकम् । स्यात् प्राप्यकारित्वेऽपि तु काचामपटलस्फटिकान्तरितोय- लधिर्न स्यात् ॥ ४५ ॥ अप्रतिघातात् सन्निकर्षोपपत्तिः ॥ ४६ ॥ न चकाचावपटलं वा नयनरसिं विष्टम्नाति सोऽप्रति- हन्यमानः सनिलयत इति, यस मन्यते न भौतिकस्याप्रती- घात इति तन्नः ४६ ॥ धादिल्यरश्मेः स्फटिकान्तरेऽपि दाोऽवि- घातात् ॥४७॥ आदित्यरस्मेरविघातात् स्फटिकान्तरितेऽप्यविधातात् दाोऽविघातात् अविधातादिति च पदाभिसम्बन्धमेदादाक्य- भेद पति यथा वाक्यं चामेद इति प्रतिवाक्यं वाक्याभेदः श्रादित्यरश्मिः कुम्भादिषु न प्रतिहन्यते प्रविघातात् कुम्भ- स्वमुदकन्तपति प्राप्तो हि द्रव्यान्तरगुणस्य उणपर्शस्य ग्रहणन् तेन च शीतस्पर्माभिभव इति, स्फटिकान्तरितेऽपि प्रकाशनौये प्रदीपरश्मीनामप्रतिघात: अप्रतिघातात् प्राप्तस्य ग्रहणमिति भर्जनकपालादिस्वच ट्रव्यमान्नेवेन तेनसा दाते तनाविधातात् प्राप्तिः प्राप्तौ तु दाहो नाप्राप्यकारि तेज इति रिहानारदेन जरद स्थितीति नन्दमापारि दिन दादा एक एस सदस प्रदिपंधी गोएकालदत्त न समदति इमानरितमादपल- रिकाः५१ मनु पारित दलाचारितेऽपि सदियों म सादतीति दर - परिलनिवारवायाभार । दादिमा ट्राविधातादातिवमा मदि- पक्षमाद:

·No text on this page.

·श्य अध्यायः] प्रघमाशिकम् । १७५ आदर्गरूपोपक्षाते तदभावात् कुधादिषु च प्रतिविम्वग्रहणं न भवति एवं काचाचपटलादिभिरविघातयतरश्मे सुधादि- सिव प्रतिघातो द्रव्यभावनियमादिति ॥ ४६॥ दृष्टानुमितानां नियोगप्रतिषेधानुपपत्तिः ॥५०॥ प्रमाणस्य तत्वविषयत्वात् न खलु भोः परीक्ष्यमापन दृष्टानुमिता अर्याः शक्या नियोत्तमेवं भवतेति नापि प्रति- पेडुमेवं स भवतेति न होदमुपपद्यते रूपवगन्धोऽपि धाक्षुपो भवविति गन्धवदा रूपक्षातुर्ष मा भूदिति अग्निप्रतिपत्ति- वडूमेनोदकाप्रतिपत्तिरपि भवविति उदकाप्रतिपत्तिवहा धूमे- नाग्निप्रतिपत्तिरपि मा भूदिति किं कारणम् यथा सस्वर्या भवन्ति य एषां खोभावः स्वोधर्म इति तयाभूताः प्रमाणेन प्रतिपयन्त इति तयाभूतविषयकं हि प्रमाणमिति इमो सनु नियोगप्रतिषेधी भवतादेशिती काचाचपटलादिवदा कुख्या- दिभिरप्रतिघातो भवतु कुधादिवद्या कापाभ्रपटलादिभिर- प्रतिधातो माभूदिति न दृष्टानुमिता: सस्विमे ट्रव्यधर्माः प्रतिघातामतीधातयोपिलब्धानुपलब्धी व्यवस्थापिके व्यव. हितानुपलबमाऽनमीयते कुधादिभिः प्रतिघातः, व्यक्तिी. पलव्ययाऽनुमीवते वाचावपटलादिभिरप्रतिघात इति पदापि पुल्वेकमिदमिन्द्रियं वहनौन्द्रियाणि वा इतः संभयः । ५० ॥ THIRTE रोपः रम हायादिनादिवानापति हिम सादिति पियदि सैपालोमा EिREE ११: रएRE PRET Ire TOP रापानमा :: frir & : *TERTER freeम:::: TE)

·No text on this page.

·श्य पध्यायः] प्रधमाहिकम्। महाति मान्यः एवं खचोऽवयवविशेषो रूपादिग्राहकस्तेपा- सुंपघातादवादिभिर्न गृह्यन्ते रूपादय इति । ५४ : आहतत्वादहेतुः ॥ ५५ ॥ वगव्यतिरेकादेकमिन्द्रियमित्यु का वगवयवविशेषण धूमोपलब्धिवद्रूपलब्धिरित्युच्यते एवं च सति नानाभूतानि विपयग्राहकाणि विषयव्यवस्थानात् तद्भावे विषयग्रहणस्य भावात्तदुपधाते चाभावात् तया च पूर्वोवाद उत्तरेण वादेन व्याइन्यत इति, मन्दिग्धचाव्यतिरेकः पृथिव्यादिभिरपि भूते- रिन्द्रियाधिष्ठानानि व्याप्तानि न च तेप्वसत्सु विषयग्रहणं भव. तीति तम्मान त्वगन्धहा सर्वविषयमेकमिन्द्रियमिति ॥ ५५ ॥ न युगपदर्यानुपलब्धेः ॥ ५६ ॥ प्रामा मनसा सम्बध्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रियं सर्वार्थ: मविकष्टमिति प्रालेन्द्रियमनोऽध सदिकर्षेभ्यो युगपदग्रह- पानि म्युः, न च युगपदपादयो रचन्ते, तमानकमिन्द्रियं मर्वविषयमस्तीति प्रमाहचर्याच विषयग्रहपानां नैकमिन्द्रियं मविषयक, साहचर्य हि विषयग्रहणानामधापनुपपत्ति रिति ५६ ॥ विप्रतिषेधाच न त्वगेका ॥ ५० ॥ न खलु वर्गकमिन्ट्रिय व्याघातात् त्वचा स्पाएपप्राप्तानि माया र मर Arc. हार RTR Kाया areer

·No text on this page.

·३य अध्याय:] प्रघमालिकाम् । न खल्लिन्द्रियापक्षत्वात् पचेन्द्रियाणौति सिद्यति, कास्मात् तेषामर्थानां बहुत्वात्, बहवः सलिमे इन्द्रियार्धाः, स्पर्शस्तावच्छीतोष्णानुप्णशीता इति, रूपाणि शक्लहरिता- दीनि, गन्धा इटानिष्टोपेक्षणीयाः रसाः कटुकादयः शब्दा वत्तानो धनिमाचार भिनाः, तयस्येन्द्रियाणि तस्येन्द्रि- यार्थबहुत्वाबद्दनौन्द्रियाणि प्रसन्चन्त इति ॥ ५८ ॥ गन्धवाद्यव्यतिरीकां गन्धादीनामप्रतिषेधः ॥६॥ गवत्वादिभिः स्वसामान्यैः कृतव्यवस्थानां गन्धादीनां यानि गन्धादिग्रहणानि तान्यसमानसाधनसाध्यत्वादग्राह- कान्तराणि न प्रयोनयन्ति, अर्थसमूहोऽनुमानमुतो नार्थंक- देशः अर्येकदेशवाचिव विषयपनत्वमावं भवान् प्रतिषेधति, तस्मादयुतोऽयं प्रतिषेध इति, कथं पुनर्गन्धत्वादिभिः स्वसा- मान्चैः शतव्यवस्था गन्धादय इति। स्पर्शः खल्वयं विविधः शीत उप्लाऽनुष्णशीतय सत्वेन स्वसामान्येन संग्रहीतः राधमाणे च शीतपशें नोप्यस्यानुप्णा शीतस्य वा ग्रहणम् ग्राहकान्तरं प्रयोजयति, स्पर्शभेदानामेकसाधनसाध्यत्वात् । वेनैव शीतल्लों रायते तेनैवेतरावपोति। एवं गन्धवेन गन्धानां रूपत्वेन रूपाणां रसत्वेन रसानां शब्दत्वेन शब्दाना- मिति, गन्दादिग्रहणानि पुनरसमानसाधनसाध्यावादग्राह. कान्तरणं प्रयोजकानि, तस्मादुपपद्रमिन्द्रियार्थपशवात् पाठे न्द्रियापीति, यदि सामान्य संग्राहकं प्राप्तमिन्द्रियाणाम् ॥ करते। सन्दियामा मौरपोवादीदो गदादिन्दिार रहतरद- मादिन्दियापलादिन्टिरभेदीन माप। दिघी म रक्षादीनां सरमादीनां रमलादपरिवार ·१८० न्यायदर्शनम्। [श्य अध्यायः विषयत्वाव्यतिरेकादेकत्वम् ॥ ६१ ॥ विषयत्वेन हि सामान्येन गन्धादयः संग्टहीता इति ॥३१॥ न बुद्धिलक्षणाधिष्ठानगत्याकृति जातिपञ्च- वेभ्यः ॥ ६२॥ न खलु विषयत्वेन सामान्येन कृतव्यवस्था विषया ग्राह कान्तरनिरपेक्षा एकसाधनग्राधा अनुमीयन्ते, अनुमीयन्ते च पञ्च गन्धादयो गन्धत्वादिभिः स्वसामान्यैः कृत व्यवस्था इन्द्रियान्तरप्राधास्तस्मादसम्बइमेतत्। अयमेव धार्थोऽनूद्यते बुडिलक्षणपञ्चत्वादिति, बुद्धय एव लक्षणानि विषयग्रहण- लिङ्गत्वादिन्द्रियाणाम, तदेतदिन्द्रियार्थपञ्चत्वादित्येतस्मिन् सूत्रे वतभाथमिति, तस्माद्बुद्धिलक्षणपञ्चत्वात् पञ्चेन्द्रियाणि, अधिष्ठानान्यपि खलु पञ्चेन्द्रियाणाम् सर्वशरीराधिष्ठानं स्पर्शनं स्पर्श ग्रहणलिङ्गम, कृष्णसाराधिष्ठानं चक्षुर्वहिनिःमतं रूपग्रहणलिङ्गम्, नासाधिष्ठानं घ्राणम्, जिहाधिष्ठानं रसनम्, कर्णछिद्राधिष्ठानं थोत्रम्, गन्धरसरूपस्पर्शशब्दग्रहणलिनला. दिति.। गतिभेदादपोन्द्रियभेदः, कृष्णसारोपनिवई चक्षुर्वष्ट्रि- नि:सत्य रूपाधिकरणानि द्रव्याणि प्राप्नोति, स्पर्शनादीनि नन्धत्वादिसत्वात् तथा च विमानकगमवावछिन्नग्राहकलममिप्रेम लवातर धमांवभिनयामकमिति भाव: । ६० । यदि गन्धवादिना सुरभ्यादौनामैकां तदा विषयत्वेन नबरसादीमामथै क्यादि न्द्रियैक्यं स्यादिति। भरते। विषयलाव्यतिरेकाहिषयी नैश्यात् । ६१ उत्तरयति । इन्द्रियाणामेश्य म स्तुमा बुद्दौस्यादि देशापादेयंन वर्ष वाचवत्वादि तत्पञ्चत्वेन सदच्चित्रकरवाना पचतम् एवमपिडानं दयादि.

·३२ अध्यायः] प्रथमाजिकम्। १८१ विन्द्रियाणि 'विषया एवाचयोपसर्पणात् प्रत्यासौदन्ति, सन्तानहत्त्या शब्दस्य धोत्रप्रत्वासत्तिरिति आक्षतिः खलु परि- माणमियत्ता सा पञ्चधा खस्थानमात्राणि प्राणरसनसर्शनानि विषयग्रहणे नानुमेयानि, चक्षुः कृष्णसारायं वहिनिःसृतं विषयव्यापि, बोवनान्यदाकाशात्, तञ्च विभु शब्दसावानु- भवानुमेयं पुरुषसंस्कारोपग्रहाचाधिष्ठाननियमेन शब्दस्य व्यजकमिति। नातिरिति योनि प्रचक्षते, पच खल्विन्द्रिय- योनयः पृथिव्यादीनि भूतानि, तन्मात् प्रकृतिपञ्चत्वादपि पञ्चेन्द्रियाणीति सिद्धम्, कधं पुनर्जायते भूतप्रतीनीन्द्रियाणि नाव्यतामालतीनौति ॥ ६२॥ भूतगुणविशेषोपलब्धेस्तादात्माम् ॥ ६३ ॥ दृष्टो हि वाद्यादीनां भूतानां गुणविशेषाभिव्यतिनियमः, वायुः स्वर्शव्यचकः, अपो रसव्यतिकाः, तेजो रूपव्यन्नक, पार्थिवं किषिट्रव्यं कस्यचिद्र्व्यस्य गन्धव्यञ्जकम्। अस्ति चायमिन्द्रियाणां भूतगुणविशेषोपलब्धिनियमः, तेन भूतगुण- विशेषोपलमन्यामहे भूतप्रकृतीनीन्द्रियाणि नाव्यक्तमती- नौति, गन्धागयः पृथिव्यादिगुणा इत्युपदिष्टम् उद्देशन प्रवि- व्यादीनामेकगुणत्वे समान इत्यत आह ॥ ६३ ॥ दिपयरूपरतात् गति: इरादीबननम् इदं परधिहत्य यहा गतिः प्रकारचा घ महारारा पस्दात् पहिरदा पहाति हद हावटेदेन ग्रीवं रूपांदद- देनेत्यादिपवारभेदात् पाहिगोलकामा संस्थानविशेषः सातिः प्रषिदीत्वादि पतली लाति: धर्मलेन मोनत्वसंपरा. प्रादिः पिवीत्यादिस माममा। भूतानां पिबादीदों ये गुरदिया गमादयसपल दतात्मामाभिवादादिष्टान्तन पिर्कदादि साधन- मिति भाव: समामिद्रियादातरम् । ३१ ·१८२ न्यायदर्शनम्। [३य अध्यायः। गन्धरसरूपस्पर्शशब्दानां स्पर्श पर्यन्ताः पृथिव्याः अप्तेजो वायूनां पूर्व पूर्वमपोह्याकाश- स्योत्तरः ॥ ६४॥ स्पर्शपर्यन्तानामिति विभक्तिविपरिणामः, आकागम्योत्तरं शम्दः स्पर्शपर्यन्तेभ्य इति कथन्तरविर्देशः स्वतन्वयिनियोग. मामात्, तेनोत्तरशदस्य परार्थाभिधान विज्ञायते, उद्देगसूत्रे हि म्पपर्यन्तेभ्यः परशब्द इति तन्त्रं या स्पर्शम्य विवक्षित त्वात् मार्शपयन्तेषु नियुक्तेपु योऽन्यस्तटुत्तरः गन्द इति ॥ ६४ ॥ न सर्वगुणानुपलब्धः ॥ ६५ ॥ नायं गुणनियोग: माधः, कम्मात् यग्य भूतमय ये गुणा न ते तदात्मकेन्द्रियेग मा उपलभ्यन्ते पार्थिवेण हि मागीन ग्यांपर्यम्ता न गृह्यन्ो गन्ध एयैको ग्रहाते एवं गैपेवपीति कयंतहीं न गुणा, विनियोक्तया इति ॥ ६५ ॥ राकयाम्यबोत्तरीगुगासदायादुत्तरोत्तरागा राद नपन्त धिः ॥ ६६ ॥ गन्धाटोनामिर्क को ययाकर्म यिन्यादीनामिक कम्य गुगा: अतस्तदनवनयिः नेपा नयास्तव्य चानपतथिः, प्राणेन म. , air farmar gami girint tire T; Migrat नाम fruaranम: RM 14, anim; marate ........... .." traintinuity : - - ·श्य अध्यायः प्रथमाणिकम् । १८२ Int गोर शित रुपस्पर्शानां रसेन रूपस्पर्शयोः, चक्षुषा स्पर्शस्येति, कधं तर्थनेकगुणानि भूतानि रहन्त इति ॥ ६६ ॥ संसर्गाच्चानेकगुणग्रहणम् ॥ ६७ ॥ अबादिसंसर्गाच पृथिव्यां रसादयो रहन्ले एवं शेषप्व- पौति नियमस्तर्हि न प्राप्नोति संसर्गस्यानियमाञ्चतुर्गुणा प्रथिवी त्रिगुणा प्रापो हिगुणं तेज एकगुणो वायुरिति नियमयोपपद्यते कयम् ॥ ६७ ॥ विष्टं द्यपरस्परेण ॥ ६८॥ पृथिव्यादीनां पूर्व पूर्वमुत्तरेणोत्तरेण विष्टमतः संसर्गा- नियम इति तचैतद्भूतसृष्टौ वैदितव्यन्नैतीति ॥ ८ ॥ न पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वात् ।। ६६ ॥ नेति त्रिसूत्रीं प्रत्याचष्टे, कस्मात् पार्थिवस्य घ प्रत्यक्षत्वात् महत्त्वानेकद्रव्यत्वाद्रूपाञ्चोपलब्धिरिति तैजस- मेव द्रव्यं प्रत्यक्षं स्यात् न पार्थिवमाप्य वा रूपाभावात् तेजसवत्तु पार्थिवाप्ययो: प्रत्यक्षत्वात् न संसर्गादनेकगुणग्रहणं भूतानामिति। भूतान्तररूपकृतन्तन पार्थिवाम्बयोः प्रत्य- क्षत्व हुवतः प्रत्यक्षो वायुः प्रसन्चत नियने वा कारणमुच्यता- दिन पोति द्रव्यस्याप्यस्य तद res दिसादापटपमानानां रसादीनां का गतिरित्त समाना । एत्तरोतराधाम यादीनाम् एकदव एवैकमेर तदुत्तरीकरणादात् रहादिगुदान सदनुपरमिषा रसादौनां प्रासादिनापचिरिचाई: ताई र दिमादी रसादिया RTE! परं पियादिपर Rel- दिनादि रसात् विष्टं समा दया र पिसाटम बटादिना रहदा- संयोपादादिरात भार!

·No text on this page.

·श्य अध्यायः] प्रघमाशिकम् । १८५ विष्टत्वाद्रूपवान् वायुरिति नियमकारणं नास्तीति। तेजसेन स्पर्शन वायव्यस्पर्शस्याभिभवादग्रहणमिति न च तेनैव तस्याभिभव इति। तदेवं न्यायविरुद्ध प्रवादं प्रतिषिध्यन् सर्वगुणानुपलब्धेरिति चोदितं समाधीयते ॥ ६ ॥ पूर्वपूर्वगुणोत्कर्षात्तत्तत्प्रधानम् ॥ ७० ॥ तस्मान्न सर्वगुणोपलब्धिः घ्राणादीनां पूर्व पूर्व गन्धाटे- गुणस्योत्कर्षात्तत्तत्प्रधानं का प्रधानता विषयग्राहकत्वं, को गुणोलपः अभिव्यती समर्थत्वं, यथा वाह्यानां पार्थिवाप्य- तैजसानां द्रव्याणां चतुर्गुणत्रिगुणदिगुणानां न सर्वगुणव्यन्ज- कत्वं, गन्धरसरूपोत्सर्षात्तु यथाक्रमं गन्धरसरूपव्यञ्जकत्वम्, एवं प्राणरसनचक्षुषां चतुर्गुणत्रिगुणद्दिगुणानां सर्वगुणग्राहक- त्वम्। गन्धरसरूपोत्कर्षात्तु यथाक्रमं गन्धरसरूपग्राहकत्वं तस्मात् प्राणादिभिर्न सर्वेषां गुणानासुपलधिरिति। यस्तु प्रतिजानीते गन्धगुणत्वाघ्राणं गन्धग्राहकम् एवं रसनादिप्व- पौति तस्य यथागुणयोगं प्राणादिभिर्गुणग्रहणं प्रसज्यत इति किं कृतं पुनर्व्यवस्थानं किक्षित् पार्थिवमिन्द्रियं न सर्वाणि कानिचिदाप्यतैजसवायव्यानीन्द्रियाणि न सर्वाणीति ॥ ७० ॥ तवावस्थानन्तु सूयत्वात् ॥ ७१ ॥ प्रत्यरत्याएपपसिसस रपम्पन्दित्वे तुषा त्वचा च सारं न सापादेश कृषिलापन सदिक्ष परम्परा तित्वे गौरवमिति भाव: । ६ | रनादः पूपियादिगुरले प्रासादिनापि तदरहमा इन नियामदमार। पूर्वपूर्व प्रासादिक्षप्रधानं गवादिप्रधान प्राधान्ये बौदमाह गुसरोवष्ट्रिरक कभादकांतासापकदा बघा १ रन्मादिए म सायद पाहरवं प्रापादीनामिति ।

·न्यायदर्शनम् । [३य अध्यायः
अर्थनिर्वृतिसमर्थस्य प्रविभक्तस्य द्रव्यस्य संसर्गः पुरुष
संस्कारकारितो भूयस्त्वम्, दृष्टो हि प्रकर्षे भूयस्त्वशब्द
प्रकृष्टो यथा विषयो भूयानित्युच्यते। यथा पृथगक्रिया
समर्थानि पुरुपसंस्कारवशादिपौषधिमणिप्रभृतीनि द्रव्यारि
निर्वयन्ते न सर्व सर्वार्थम्, एवं पृथग्विषयग्रहणसमर्थानि
घ्राणादीनि निर्वयन्ते न सर्वविषयग्रहणसमर्थानीति
खगुणात्रोपलभन्ते इन्द्रियाणि कस्मादिति चेत् ॥ ७१ ॥
सगुणानामिन्द्रियभावात् ॥ ७२ ॥
सान् गन्धादौनोपलभन्ते प्राणादीनि केन कारणेनेति
चेत् स्वगुणैः सह घ्राणादीनामिन्द्रियभावात् घ्राणं खेन गन्धेन
समानार्थकारिणा सह वाह्य गन्ध गृह्णाति तस्य स्वगन्ध
ग्रहणं सहकारिवैकल्पात् न भवति, एवं शेषाणामपि यदि
पुनर्गन्धः सहकारी च स्यात् प्राणस्य ग्राह्यवेत्तत आह ॥ ७२ ॥
तेनैव तस्याग्रहणाच्च ॥ ७३ ॥
न गुणोपलब्धिरिन्द्रियाणाम्। यो ब्रूते यथा वाह्यद्रव्यं
चक्षुषा ग्राह्यते तथा तेनैव चक्षुषा तदेव चक्षुह्यतामिति
तादृगिदं तुल्यो धुभयन प्रतिपत्तित्वभाव इति ॥ ७३ ॥
ननु पृथिव्यन्तरस्थापि गन्धप्राधान्यात् किमिन्द्रियं किमनिन्द्रियमित्यवाह।
भूयस्तात् नलाद्यविशिष्टपथिव्याधारब्बलात्तावस्थानं घ्राणादीन्द्रियत्वव्यय-
स्थिति: ।। ७१
घ्राणादीनां गन्धादिगुणवत्त्वे मानमाह। सगुणानां गन्दादिविशिष्टानां
घाणादीनामिन्द्रियभावात् गधादिसाचाल्कारकारपत्वात् कुडुमगधाभिव्यन्नक-
तादौ तथैव दर्शनात् ॥ २ ॥

·श्य अध्यायः ] प्रथमाणिकम्। १८७ न शब्दगुणोपलब्धः ॥ ७४ ॥ स्वगुणानोपलभन्ते इन्द्रियाणीत्येतत् न भवति उपलभ्यते हि खगुणः शब्दः बोनेणेति ॥ ७४ ॥ तदुपलब्धिरितरेतरद्रव्यगुणवैधात् ॥ ७५ ॥ न शब्देन गुणेन सगुणमाकाशमिन्द्रियं भवति न शब्दः शब्दस्य व्यञ्जकः न च प्राणादीनां स्वगुणग्रहणं प्रत्यक्ष नाघ्य. नुमीयते अनुमीयते तु श्रोत्रेणाकाशन शब्दस्य ग्रहणं शब्दगुण- त्वचाकाशस्येति, परिशेषचानुमानं वेदितव्यम्, प्राला तावत् श्रोता न करणं मनसः श्रोत्रत्वे वधिरत्वाभावः पृथिव्यादीनां घ्राणादिभावे सामर्थ्य श्रोतभावे चासामर्थ्यम् अस्ति चेदं योचमाकाशच शिष्यते परिशेषादाकाशं श्रोत्रमिति । ७५ ॥ इति वात्स्यायनीये न्यायभाष्ये टतीयाध्यायस्याद्यमाह्निकम् । . प्रत्यक्ष गन्धादिसिद्धावप्रत्यक्षत्वादनमवत्वकल्पननित्याशयेनाह । तेन इन्द्रिये तस्य समुपस्येन्द्रियस्थायहपादनुस्तकल्पनमिति ॥ ७३ ॥ नन्विन्द्रियगुणानामप्रत्यक्षदनियमी नेत्याशद्धते । एकनियमी न युक्तः शब्दस्य योवगुपस्वीपलब्दः । ७४ समाधत्ते। द्रव्यगुणानां रूपभन्दादीनां परस्परं वैधाछब्दस्योपलभिर्न चापादीनां शब्दात्रयस्य स्वाधवेनैक्यसिद्धेरिति भावः ॥ २५ ॥ समाप्तमर्यपरीक्षामकरणम् ॥ ३२ ॥ रवि वतीयाध्यायस्वाद्यमाझिक्षम् पापनादिप्रयचतुष्कपरीचरं नाम ।

·तृतीयाध्यायस्य । । द्वितीयाङ्गिकम्। परीक्षितानीन्द्रियाखर्याच बुद्धेरिदानों परीक्षाक्रमः सा किमनित्या नित्या वेति कुतः संशयः कर्माकाशसाधात् संशयः ॥ १ ॥ अस्पर्शवत्वं ताभ्यां समानो धर्म उपलभ्यते। बुद्धी विशेष चोपजनापायधर्मवत्वं विपर्यवञ्च यथास्त्रमनित्ययोस्तस्यां वुद्धौ नोपलभ्यते तेन संशयः। अनुपपन्नरूपः खल्वयं संशयः, सर्व शरीरिणां हि प्रत्यात्मवेदनीयाऽनित्या बुद्धिः सुखादिवत्, भवति च संवित्ति स्यामि जानामि अज्ञासिषमिति न चोपजनापायौ अन्तरेण त्रैकाल्ययत्तिः, ततव कात्यन्यतो- रनित्या बुद्धिरित्येतत् सिद्धम्, प्रमाणसिद्धञ्जेदम् शास्त्रेऽप्युक्तन् इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नं युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्ग- मित्येवमादि, तस्मात् संशयप्रक्रियानुपपत्तिरिति। दृष्टि- प्रवादोपालम्भार्थन्तु प्रकरणम्। एवं हि पश्यन्तः प्रवदन्ति साध्याः पुरुषस्यान्तःकरणभूता नित्याः बुद्धिरिति साधनं प्रचक्षते ॥ १॥ भय क्रमप्राप्ततया बुद्धर्मनसय परीक्षा सप्तभिः प्रकरणैतत्परीव चाहिका परेनु शरीरावच्छेदव्याप्यभोगानुकूलसम्बन्धवत्परीक्षा शरीरान्तसिपमेय परीक्षे. वाहिकार्य इति तदसन् इन्द्रियपरीक्षायामतिव्याप्तः तत च द्विपरीक्षा पक्षभिः प्रकरणैः तबादी बुडानित्यताप्रकरणं तव संशय दर्शनाय मूवम् । कमंग भाकाशस्य च साधम्यांनिस्पशंवाट्बुद्धिपदायें नित्यत्वसंशयः बुद्धिपदं नित्यमा न देति संशयपर्यवसनः ॥ १ ॥ ।

·श्य अध्यायः] हितीयानिकम् । १८९ विषयप्रत्यभिज्ञानात् ॥ २॥ किं पुनरिदं प्रत्यभिज्ञानं यं पूर्वमज्ञासिषमधं तमिमं जानामौति ज्ञानयोः समानेऽधै प्रतिसन्धिज्ञानं प्रत्यभिज्ञानम् एतच्चावस्थिताया बुझेरुपपन्नम, नानात्वे तु बुद्धिभेदेपूत्पन्नाप- वर्गिषु प्रत्यभिज्ञानानुपपत्तिः नान्यज्ञातमन्यः प्रत्यभिजाना- तीति ॥ २॥ साध्यसमत्वादहेतुः ॥ ३॥ यघा खलु नित्यत्वबुडेः साध्यमेवं प्रत्यभिज्ञानसपीति कि कारणम् चेतनधर्मस्य करणेऽनुपपत्तिः पुरुषधर्मः खल्वयं ज्ञानं दर्शनमुपलब्धिर्बोधः प्रत्ययोऽध्यवसाय इति, चेतनो हि पूर्व भातमर्थ प्रत्यभिजानातीति तस्यैतन्नाडेतोनित्यत्व युतमिति, करणचैतन्याभ्युपगमे तु चेतनखरूपं वचनीयं नानिर्दिष्ट- खरूपमात्नान्तरं शक्यमस्तीति प्रतिपत्तुम, ज्ञानञ्चेदबुद्धेरन्त:- करणस्याभ्युपगम्यते, चेतनस्येदानी किंवरूपं को धर्म: कि तत्वम् ज्ञानेन च बुद्धो वर्तमानेनार्य चेतनः किं करोतीति, चेतयत इति चेत् न ज्ञानादन्तिरवचनम्। पुरुषचेतयते बुद्धिर्जानातीति नेदं जानादर्यान्तरसुचते चेतयते जानौते वुध्यते पश्यत्युपलभ्यत इत्येकोऽयम इति, बुद्धिर्ज्ञापयतीति चेत् पड़ा जानीते पुरुषो बुद्धि पयतीति सत्यमेतत् एवक्षा- भ्युपगमे ज्ञानं पुरुपस्येति सिहं भवति न वुडेरन्तःकरण- सद दुनियत्वं सांस्यः सापयति । बुद्धिर्मिति सेप: यो घटनद्राएं सपटं सामोनि प्रत्यभिज्ञानमेवं हनिमन्तं विषयीहरोति न घाला तथा दरममधिहरर कूटत्वात् हप्ताद तिमतो दुरिद हिन्द सा. परिरामः रियाधिोतिरोभापादेव न पाहिमामापिदि !!

·१६० न्यायदर्शनम्। [श्य अध्यायः। स्येति प्रतिपुरुषच शब्दान्तरव्यवस्था प्रतिज्ञान प्रतिषेधहेत. वचनम्। यस प्रतिनानौते कश्चित् पुरुषञ्चेतवते कश्चिद बुध्यत्वे कश्चिदुपलभते कचित् पश्यतीति पुरुपान्तरालि खत्विमानि चेतनो बोधोपलवा द्रष्टेति नैकस्यैते धर्मा इति, अब कः प्रतिषेधहेतुरिति, अर्थस्यामेद इति चेत् समान- मभिन्नार्या एते शब्दा इति तत्र व्यवस्थानुपपत्तिरित्येवं चेन्म- न्यसे समानं भवति पुरुपयेतयते बुद्धिर्जानीते इत्यत्राप्ययों न भिद्यते तत्रोभयोवेतनत्वादन्यतरलोप इति यदि पुन- वुध्यतेऽनयेति वोधनं बुद्धिर्मन एवोचते तच नित्यम् अस्त- देवं न तु मनसो विषयप्रत्यभिज्ञानावित्वत्वात्। दृष्टं हि करणमेदे ज्ञातुरेकत्वात् प्रत्यभिज्ञान' सयदृष्टस्येतरण प्रत्यभिज्ञानादिति चक्षुर्वत् प्रदीपञ्च प्रदीपान्तरदृष्टस्य प्रदीपान्तरेण प्रत्यभिज्ञानमिति तस्माज्ञातुरयं नित्यत्वे हेतुरिति। यच्च मन्यते बुद्देरवस्थिताया यथाविषयं वृत्तयो ज्ञानानि निचरन्ति हत्ति हत्तिमतो नान्येति ॥३॥ न युगपदग्रहणात् ॥ ४॥ हत्तित्तिमतोरनन्यत्ते हत्तिमतोऽवस्थानाद हत्तीनामब- स्थानमिति यानीमानि विषयग्रहणानि तान्यवतिहन्त इति युगपहिषयाणां ग्रहणं प्रसन्यत इति ॥ ४ ॥ परिहरति । साध्यसमत्वात् पसिद्धत्वात् प्रतिसवारत्वं न ६: 1 नानानीत्यादिमा पान्मन एव प्रतिसबाट प्रत्ययात् पनादिनिधनवनव तस कौटयम् पन्या बसिद्धमिति माव: ॥ दुरेव स्थायिन्या ययाविषयं जानामिका हत्तयो इनिमदमिना वरिव मुगुलिया निःसरन्तीति सांसमतं निरस्पति । इनितिमतीरमदे हशिनदस्त्रिया ·श्य अध्यायः] द्वितीयाट्रिकम् । १८१ अप्रत्यभिज्ञाने व विनाशप्रसङ्गः ॥ ५ ॥ प्रतीते च प्रत्यभिज्ञाने हत्तिमानप्यतीत इत्यन्तःकरणस्य विनाशः प्रसन्यते विपर्यये च नानात्वमिति। अविभुः चैक मनः पर्यायेणेन्द्रियैः संयुन्यत इति ॥ ५ ॥ क्रमवृत्तित्वादयुगपद्ग्रहणम् ॥ ६ ॥ इन्द्रियार्थानां वृत्तिहत्तिमतो नात्वमिति, एकत्वे च प्रादुर्भावतिरोभावयोरभाव इति ॥ ६ ॥ अप्रत्यभिज्ञानञ्च विषयान्तरव्यासङ्गात् ॥ ७ ॥ अप्रत्यभिज्ञानमनुपलविः, अनुपलब्धिच कस्यचिदर्थस्य विषयान्तरव्यासह मनस्युपपद्यते हत्तिहत्तिमतो नात्वात् एकवे धनधको व्यासः इति। विभुत्वे चान्तःकरणस्य पविणेन्द्रियैः संयोगः ॥ ७॥ न गत्वभावात् ॥८॥ प्राप्तानीन्द्रियावन्तःकरणेनेति प्राप्त्यर्धस्य गमनस्या- इत्तेरव्यवस्सितिर्वापा तथा च सर्वपदार्पदहर उपगत सात् म एवं तमादामद इति. २८ पौदामनदायित्वाएते तवार। परम्प मिझाने प्रत्यभिज्ञानव भावे दिना तिमतोऽपि दिभारः सादती म योरैदान् ॥ ५ ॥ युगपदर रूमते सुम्पादयति .मनस प्रमादि ममसीहत्दादिन्द्रियः हात्मामामा शामिछदं तपा ए पिन दैई मनः पचांदेर परिन्द्रियः रूपध्दत इस्पतारमा हदिन्द्रियममःयोगे सति जानन. पर साहिर पामामापपरादयति । मिटानं तदिन्दियमाना. मारः पिपयारेन्द्रियान्रेममा समादिया।

·... १८२ बायटगेनम्। [श्यपध्याय: तब मामयत्तित्वाभावाटयुगपत्यादमानुपपत्तिरिम गत्वभावाम प्रतिपिडं विभुनोऽन्तःकरणस्यायुगपदग्रहण लिङ्गान्तरेगानुमोयते। यया चापो गति: प्रतिपिता सवि फारविप्रकटयोस्नुन्यकालग्रहणात् पाणिचन्द्रमसोव्यवधानप्रती घातेनानुमीयत इति मोऽयं नान्तःकरणे विवादो न तर नित्यले मिदं हि मनोऽन्तःकरणां नित्यवेति, कतहिं विवाद तस्य विभुत्वे तय प्रमाणतोऽनुपलब्ध, प्रतिपिडमिति एक- चान्तःकरणं नाना चैता जानामिका वृत्तयः चक्षुर्विज्ञानं घ्राणविज्ञानं रूपविज्ञानं गन्धविनानमेतच वृत्तिमतोरकत्वे. ऽनुपपद्रमिति। एतेन विषयान्तरव्यासः प्रत्युतः । विषया. न्तरग्रहणलक्षणो विषयान्तरन्यासः पुरुषस्य नान्तःकरण- स्वैति केनचिदिन्द्रियेच सविधिः केनचिदमविधिरिति। अयं तु व्यासङ्गोऽनुज्ञायते मनस इति। एवमन्तःकरणं नाना हत्तय इति सत्यमेदे हत्तेरिदमुचते ॥८॥ स्फटिकान्यत्वासिमानवत्तदन्चत्वाभिमानः ॥६॥ तस्यां हत्ती नानात्वाभिमानः यथा ट्रव्यान्तरोपहिते स्फटिके अन्यत्वाभिमानो नौलो लोहित इति। एवं विण्या- न्तरोपधानादिति ॥८॥ वनमते पैदन्द्रोपपयत तारा बन्ने मनसः कमेपेन्द्रियसदमी न मनसी विमुलेन गयभावात् परंतु नझारो न सूत्रान्तर्गत: लिन्तु विमुत्ते धान्नःकरपस पर्यायपेन्द्रियैः संयोगो नेति मायावतरपिकायान इत्या::८॥ इतिहनिमतोवन्ततीभेदपि भेदप्रत्ययप्रतिपादनाय शहते। क्या नबा- कुसुमादितनिधानादेवसापि स्थटिकस तनमामिनानस्तयाहन्तिमदमिनानि नितत्तपियनविकर्पवमानानेव प्रतिमारुत इति ॥

·स्य अध्यायः] हितीयाट्रिकम् । २६६ न हेत्वभावात् ॥ १० ॥ स्फटिकान्चत्वाभिमानवदयं ज्ञानेषु नानात्वाभिमानो गौणो न पुनर्गन्धान्वित्लासिमानवदिति हेतुर्नास्ति हेत्व- भावादनुपपन्न इति, समानो हेलभाव इति चेत् न ज्ञानानां क्रमेणोपजननापायदर्शनात् क्रमेण हीन्द्रियार्थेषु ज्ञानान्युप- जायन्ते चापयन्ति चेति दृश्यते तस्मान्धान्चत्वाभिमानवदयं जानेषु नानात्वाभिमान इति। स्फटिकान्चत्वाभिमानवदित्येत- दप्यमाण: क्षणिकवाद्याह ॥ १० ॥ स्फटिकोऽप्यपरायरोत्पत्तेः क्षणिकत्वाहाती- नामहेतुः ॥ ११ ॥ स्फटिकस्याभेदेनावस्थितस्योपधानसेदानानात्वाभिमान इत्ययस विद्यमानहेतुः पक्ष:, कस्मात् स्फटिकेऽप्यपरापरोत्पत्तेः, म्झटिकेऽप्यन्याव्यलय उत्पद्यन्ते अन्चा निरुध्यन्त इति. कप्पं जणिकत्वादाहीनां क्षणचाल्पीयान् कालः, क्षखितिका चलिकाः कथं पुनर्गम्यते क्षणिकाव्यलय इति, उपचापचय. प्रबन्यदर्शनाचरीरादिषु पहिनिहत्तस्याहाररसस्य शरीरधि- रादिभावनोपयोऽपचयर प्रबन्धेन प्रवर्तते उपचयादानीना- ' दुवति। भमो साधकामादामोतं. एनमित्व चिकुम विभाधादिति मामिदि वादनाम व दिन्न सुझाया मूटर ताऽपरास्नादापरि- सरा मामला समिति मन्दन्ते । १.! समाई भित्तामरम्. क९िE THE TREEमान: सोमतः एते। मटियानाम- मानवर: दुतः परापरीपने हिस्सहिद:

·No text on this page.

·देय अध्यायः] हितीयाशिवान् । १६५ नाम, विनाशकारचोपत्तभ्यते घटादीनामवयव विभागः । यस्य बनपचितावयवं निरुध्यते अनुपचितावयवनोत्पद्यते तस्याओपनिरोध निरन्वये वा पूर्वोत्यादे न कारणमुमयताप्युप- न्यत इति १३॥ क्षीरविनाशे कारणानुपलब्धिवद्दध्युत्पत्तिवन तटुपपत्तिः ॥१४॥ यघानुपलभ्वमानं शौरविनाशकारणं दव्युत्पत्तिकारणचा- भ्यनुज्ञायते तथा साटिकऽपरापरासु व्यतिषु विनायकारक सुत्पत्तिकारणं चाभ्यनुज्ञेयमिति: १४ ॥ लिङ्गतो ग्रहणान्नानुपलब्धिः ॥ १५ ॥ चौरविनाशलिङ्गं शोरविनाशकारलं दध्युत्पत्ति लिङ्गं दध्युत्पत्तिकारणच रखतेऽतो नानुलपविः। विपर्ययस्तु स्फटिकादिपु ट्रव्येषु अपरापरोत्पत्ती व्यहीनां न लिङ्गमस्ती. वनहत्तिरति, अव करित् परिहारमाह १५ : न पयसः परिणामगुणान्तरप्रादुर्भावात् ॥ १६ ॥ पयसः परिरामो न विनाश प्रत्येक पाह। परिणाम- स्थानिधारोपपयापरयादीनि च १ रूटिव दिनारकारसुपरस्ते ऐन दिमाशतिर मादिदि भारः १६ रिपटि। दिविसरलादपदधिरस् टुपपपिटिक- दिकासारपसटिकोरिकारमाथि सारिदि भारः स्रािरदम्। दा. रविनारस र रिटायर हरा

·No text on this page.

·क्य अध्यायः] हितीयाशिकम् । २८० दधिवत् न पुनर्विनाशकारणभावात् कुन्भस्य विनाशः उत्पत्ति- कारणाभावाचोत्पत्तिः एवं स्फटिकादिव्यतीनां विनाशोत्पत्ति- कारणाभावाहिनाशोत्यत्तिभाव इति निरधिष्ठानच दृष्टान्त- वचनं घमाणयोर्विनाशोत्यादयोः स्फटिकादिपु स्यादय- मात्रयवान् दृष्टान्तः क्षौरविनाशकारणानुपन्तधिवध्युपलब्धि- पञ्चेति ती तु न रच्छेते तस्मानिरधिष्ठानोऽयं हटान्त इति, अभ्यनुसाय प स्फटिकन्योत्यादविनाशौ योऽत्र साधकस्तस्या- भ्यनुन्नानादप्रतिपेधः । कुम्भवन्न निष्कारणी विनाशोत्पादौ स्फटिकादीनामित्यभ्यनुज्ञेयोऽयं दृष्टान्तः प्रतिपडुमशक्यत्वात् जोरदधिवत्तु निष्कारणौ विनाशोत्पाटाविति शक्योऽयं प्रति- पेई कारणतो विनाशोत्यत्तिदर्शनात् चोरीविनाशोत्यत्ती पन्यता तत्कारणमनुमेयम्, वायलिहि कारणमिन्युपपन्द्र- मनिल्या बुद्धिरिति । इदन्तु चिन्यते कम्यं बुद्धिः पाल. न्द्रियमनोऽर्थानां गुण प्रति प्रमिदोऽपि च सवयनः परीचा. गं प्रवर्तयासीति प्रक्रियते मोऽयं युद्धी मशिवाय: माय: विकोपरयाग्रहणादिति। नवायं विशेषः । १८ । गेन्द्रियार्पयोतदिनारोऽपि जनावस्यानात् ॥१८॥ नन्द्रियामामर्धानां वा गुणानं ने बिना पाकर भावान् भवति हल्लिदमिन्द्रिये च बिनो ना. Error: #TE ।' STv ter EPTET .. Erirar Title १५TTER: 1 HREE

·No text on this page.

·१८६ श्य अध्यायः] हितीयानिकम्। विभु । मनन्तदन्तःकारणभूतसिति तस्य नर्वेन्द्रिवैर्युगपत् संयोगाद्युगपज्ज्ञानान्युत्पद्येरनिति ॥ २० ॥ तदात्मगुणत्वेऽपि तुल्यस् ॥ २१ ॥ विभुरात्मा सन्द्रियैः संयुक्ताः इति युगपञ्ज्ञानोत्पत्ति- प्रमग इति। २१ इन्द्रियैर्मनसः सन्निकषांसावात् तदनुत्पत्तिः॥२२॥ गन्वायुपनब्बे रिन्द्रियार्थसन्निकर्षवदिन्द्रियमनःमन्दिकर्पो- ऽपि कारणं तन्य चायोगपद्यमणुत्वात् मनमः प्रयोगपचा- दनुत्पत्तिवंगपनानानामालगुणत्वेऽपोति । यदि पुनगले न्द्रियार्थमन्निकम्मावादगन्धादिजानमुत्पद्यते ॥ २१ ॥ नोत्पत्तिकारणानपदेशात् ॥ २३ ॥ पालेन्द्रियमन्द्रिवर्षमादानन्याटिजानमुन्मयत इति नाली स्पतिवारगमपदिश्यते येनैतत् प्रतिपदोमतीति। २६ र हिमादि। आयाममो. EिPE FREE में दाव पटेः समान र सपा REFERY EPTara Pric TrTE KE '1 PETE ! REP TITTERarr; T: ... TET TET ·न्यायदर्शनम्। [श्व अध्यायः। मिति न च जातरि विनष्टे जानं भवितुमर्हति अन्वत् खलु चैतदिन्द्रियार्थमन्निकर्षनं ज्ञानं यदिन्द्रियार्थविनाशे न भवति, इदमन्यदात्ममनःसनिकर्षनं तस्य युक्तोभाव इति, स्मृतिः खल्वियमद्राक्षमिति पूर्वदृष्टविषया न च विज्ञातरि नष्टे पूर्वोपलव्धेः स्मरणं युक्तम्, न चान्चदृष्टमन्यः स्मरति, न च मनसि ज्ञातय॑भ्युपगम्यमाने शक्यमिन्द्रियार्थयो रत्वं प्रतिपादयितुम्, अस्तु तहि सनो गुणोज्ञानम् ॥ १८ ॥ युगपज्ज्ञेयानुपलब्धेश्च न मनसः ॥ २० ॥ युगपज्ज्ञेयानुपलब्धिरन्तःकरणस्य लिङ्गम्, तत्र युगपञ्- जयानुपलब्धानुमीयते अन्तःकरणं न तस्य गुणोज्ञानम्, कस्य तर्हि जस्य वशित्वात्, वशी ज्ञाता, वश्यं करणं, ज्ञानगुणत्वे च करणभावनिहात्तिः घ्राणादिसाधनस्य च ज्ञातुर्गन्धादिजाना- भावादनुमीयते अन्तःकरणसाधनस्य सुखादिज्ञानं स्मृतिश्चेति तव यज्ञानगुणं स आत्मा, यत्तु सुखाद्युपलब्धिसाधनमन्त:- करणं मनस्तदिति संज्ञामेदमावन्नार्थभेद इति युगपञ्ज़या- नुपलब्ध शायोगिन इति चार्थः योगी खलु ऋद्वौ प्रादुर्भूतायां विकरणधर्मा निर्माय सेन्द्रियाणि शरीरान्तराणि तेषु तेषु युगपज्ञयानुपलभते, तचैतहिभी ज्ञातर्युपपद्यते नाणी मनसीति, विभुत्वे वा मनसो ज्ञानस्य नात्मगुणत्वप्रतिषेधः, उद्देरामगुपत्वं यययात्मपरीचात एवं चिद्धप्रायं तथापि विशिय व्युत्पाद- नाय बुद्यात्मगुषत्वप्रकरणं नत्र पेन्द्रियायसद्रिकांधीनत्वादिन्द्रियादिनिठव- मैवान्नु भयांकारासंयोगाधीनगदसायरामनिम्त्ववदिति पूर्वपचे सिद्वान्तम्बम् । बुदिनन्दियत्र न वार्थस गुपदापि जान सरपस्याबस्थानात् उत्पतेः न अनुमवितुरभाव परण्मुपपद्यते तिप्रमादिति भावः ! १८.

·श्व अध्यायः हितीयाङ्गिकम्। १८६ विभु । मनन्तदन्तःकरणभूतमिति तस्य सर्वेन्द्रियैर्युगपत् संयोगाद्युगपज्ज्ञानान्युत्पद्येरनिति ॥ २० ॥ तदात्सगुणत्वेऽपि तुल्यस् ॥ २१ ॥ विभुरात्मा सर्वेन्द्रियैः संयुक्तः प्रति युगपज्ञानोत्पत्ति- प्रमाः इति ॥ २१॥ इन्द्रियमनसः सन्निकर्षाभावात् तदनुत्पत्तिः ॥२२॥ गन्धाद्युपलब्ध रिन्द्रियार्थसनिकर्षवदिन्द्रियमनःसन्निकर्पो- ऽपि कारणं तस्य चायोगपत्यमणत्वात् मनम: अयोगपद्या- दनुत्पत्तियुगपज्ञानानासामगुणत्वेऽपीति । यदि पुनगल्ने न्द्रियार्थमन्निकर्षमावादगन्धादिज्ञानमुत्पद्यते ॥ २१ ॥ नोत्पत्तिकारणानपदेशात् ॥ २३ ॥ पात्मेन्द्रियमन्द्रिवर्षमादान्धाटिजानमुत्पद्यत इति नाती- त्पत्तिकारणमपटिश्यते येनैतत् प्रतिपोमहीति: २F 1 मनोर र दिमति । युगपश्यान पाली: fan मोर रमाबरदव गिई: इग्न तो पुरपायानुसार : को पारित कथा र हातमादायका मात्र कायम re" भागरिक सादिता. FE करsc Tir मा TET HT ए रदीपदर, त * Tr: tr- sexy Crice: सारर TT trar TIRErr Art:१९९! fectri, REETFre, बार vi TricÝTE a tirar terreinere ·ལཱ** ·३य अध्यायः हितीयाशिवाम्। २०१ ज्ञानसाधनः संस्कारो ज्ञानमित्युचते ज्ञानसंस्कृतैरात्म- प्रदेश: पर्यायेण मनः सवितप्यते प्रात्लसनासनिकर्षात् स्मृत्योऽपि पर्यायेण भवन्तीति ॥ २६ ॥ नान्तःशरीरवृत्तित्वान्मनसः ॥२७॥ मदेहस्यात्मनो मनसा संयोगो विपच्चमानकधिय- महितो जीवनमिप्यते। तवास्य प्राक् प्रापणादन्तःगरीरे वर्तमानस्य मनमः शरीराबहिर्नानसंस्कृतरालप्रदेशः संयोगो नोपपदात इति ॥ २७ ॥ साध्यत्वादहेतुः ॥ २८॥ विपच्चमानकर्माशयमात्र जीवनम्, एवष्ठ मति माध्य- मन्त शरीहित्तित्व सनम इति ॥२८॥ स्मरतः शरीरधारगोपपत्तेरप्रतिषेधः ॥ २६ ॥ समर्पया रखल्वयं मनः प्रगिदधानः चिरादपि वाशि, मरति भरतर शरीरधारणं हन्यते प्राममनासधिवाजय १. राहार र संम्माराम मनोयोग्य रहात मान र महाम: ATTETर मारा PRER ११ Frfeat. ENTERTE TET Ertner :: RRT Tre rrki rriarrrrrrrrrrrrrr: ":CE: TER"" ·२०३ न्यायदर्शनम्। [श्य अध्यायः प्रयतो हिविधः धारकः प्रेरकय, निःसृते च शरीराबहिर्मनसि धारकस्य प्रयत्नस्याभावादगुरुत्वात्यतनं स्यात् शरीरस्थ सारत इति। २०n न तदाशुगतित्वान्मनसः ॥ ३० ॥ पाशुगति मनस्तस्य वहिः शरीरादात्मप्रदेशेन ज्ञानसं- तिन सत्रिकर्षः प्रत्यागतस्य च प्रयत्नोत्यादनमुमयं युज्यत इति, उत्पाद्य वा धारक प्रयत्न शरीराद्रिःसरणं मनसो. इतस्तत्रोपपन्नं धारणमिति ॥ ३०॥ न स्मरणकालानियमात् ॥ ३१ ॥ किञ्चित् क्षिप्र स्मार्यते किनिचिरेण, यदा चिरेण तदा भुस्मर्षया मनसि धार्यमाणे चिन्ताप्रबन्ध सति कस्यचिदर्थस्य लिङ्गभूतस्य चिन्तनमाराधितं स्मृतिहेतुर्भवति तवैतचिरनिय- रिते मनसि नोपपद्यते इति, शरीरसंयोगानपेक्षयात्मनः संयोगो न स्मृतिहेतुः शरीरस्य भोगायतनत्वात् उपभोगायतनं पुरुषस्य जातुः शरीरं न ततो निसरितस्य मनस आत्मसंयोग- मावं ज्ञानसुखादीनामुत्पत्तौ कल्पाते, कृप्तौ वा शरीरवैयर्थ- मिति ॥ ३१॥ सिद्धान्तस्वम्। उत्तप्रतिषेधीन युक्ता भरतः शरीरधारपरुपाया उपपत्ते. गुजरन्यथा मनसो वहिवे शरीरावच्छिनाममनोयोगामावेन प्रयवामा प्ररोर- पारणं न स्यादिति भावः ॥ २६॥ पुनःगडते। भरीराधारण न मनसः भागगतिलाशीघ्रमेव शरीर पराहतः ॥२०॥ दूधयति । मनसः शीघ्रमागमनं न युक्त मरणे चालनियमाभायात् कदा. पिच्छौध भयंते कदाचित्पावधानाहिसम्सेनापति म विधानं सौरान्तः- ·श्य पध्यायः] द्वितीयाज्ञिकम्। धात्मप्रेरणयदृच्छाज्ञताभिश्च न संयोगविशेषः ३२ अात्मप्रेरणेन वा मनसो वहिः शरीरात् संयोगविशेषः स्थात्, यदृच्छया वाकस्मिकतया, जतया वा मनसः सर्वधा चानुपपत्तिः, कर्घ स्मर्त्तव्यत्वादिच्छातः स्मरणज्ञानासम्भवाच, यदि तावदानाऽसुधार्थस्य स्मृतिहेतुः संस्कारः असुपिन्नात्म- प्रदेशे समवेतस्तेन मनः संयुच्यतामिति मन: प्रेरयति तदा मृत एवासाव? भवति न स्मर्त्तव्यः । न चात्नप्रत्यक्ष प्रात्म- प्रदेशः संस्कारो वा तवानुपपदामप्रत्यक्षेण संवित्तिरिति, सुस्मूर्षया चायं मनः प्रपिदधानविरादपि कविदधैं स्मरति नाकमात्, प्रत्वच्च मनसो नास्ति जानप्रतिपधादिति, एतच ॥३२॥ व्यासक्तसनसः पादव्यधनेन संयोगविशेषण समानम् ॥ ३३ ॥ यदा खल्वर्य च्यामतमनाः क्तचिशे शव रया कण्टकेन वा पादव्यधनमाप्नोति तदात्ममनःसंयोगदिशेप एफियः. TE रि दुःलं दुःखवेदनशेति तलाचं समान: प्रतिषेधः, याचा टिमहर र हरिनिगम परसारित प :- बाद या मारिहाललाई दायरधार महाभारः । Prart : Kri #r Ferfrwitter ERE THER?. मारिए रहा KRT. Fiere are- REETTER imurrrrrrier: TFEETETTE KREEN ·२०४ न्यायदर्शनम्। [श्य अध्यायः। तु विशेषो नाकस्मिकी क्रिया, नाकस्मिकः प्रयोग:इति, कर्मादृष्टमुपभोगार्थ क्रियाहेतुरिति चेत् समानं, कर्मादृष्ट पुरुषस्थ पुरुषोपभोगार्थ मनसि क्रियाहेतुरवं दुःखं दुःख. संवेदनच सिध्यतीत्येवञ्चेमन्यसे समानं स्मृतिहेतावपि संयोग विशेषो भवितुमर्हति। तत्र यदुक्तमात्मप्रेरणयदृच्छाज्ञाता- भिव न संयोगविशेष इत्ययमप्रतिषेध इति पूर्वस्तु प्रतिपधो नान्तःशरीरवृत्तित्वान्मनस इति कः खल्विदानीं कारण- योगपद्यसद्भावे युगपदस्मरणस्य हेतुरिति ॥ ३३ ॥ प्रणिधानलिङ्गादिज्ञानानामयुगपदावाद्- युगपदस्मरणम् ॥ ३४ ॥ यथा खल्वात्ममनसोः सन्निकर्षः संस्कारय स्मृतिहेतुरेवं प्रणिधानं लिङ्गादिज्ञानानि तानि च न युगपद्भवन्ति तत्- सता स्मृतीनां युगपदनुत्पत्तिरिति ॥ ३४ ॥ प्रातिभवत्तु प्रणिधानाद्यनपेचे स्मार्ते योग- पद्यप्रसङ्गः॥३५॥ -- एतनिराकरोति। नृत्यादिकं पग्यत: करदकादिमा पादन्यथनेन सदय- देन मन:संयोगो यथा जायते सथैतदपोति मायः इतरथा तन मनःस योगे. ऽप्युलदीपाः स्युः पदृष्टविशेषाधीनकर्मय मादसाविति चतुल्यं प्रकृतेऽपोति भायः॥ २३॥ यारणायोगपर्व स्वयमुपपादयति । प्रणिधार्म चिौकाचं गति यावत् लिवानामम् उदोधकम् उहीधकामामामन्यादादिपदं भानापरतो योजनीयं तमा क्रमात मरणक्रमः यदि च युगपडीधयानि तदा तापियक्षमरणमियत एर यया पदमानादायिति मन्तव्यम् । २४ ·- ३य अध्यायः] हितोयाशिलम् । यत् खलिदं प्रातिभमिव ज्ञानं प्रणिधानादनपेक्ष मात- मुत्पद्यते कदाचित्तस्य युगपटुत्पत्तिप्रसङ्गो हेवभावात् सत: स्मृतितोरसंवेदनात् प्रातिलेन समानाभिमानः, वयविषये वै चिन्ताप्रबन्ये कचिदेवार्यः कास्यचित् स्मृतिहेतुः तस्यानु- चिन्तनात् तस्य स्मृतिर्भवति, न चावं स्मर्ता सर्वे स्मृतिहेतु संवेदयते, एवं मे स्मृतिस्त्पन्नत्यसंवेदनात्, प्रातिभमित्र ज्ञानमिदं मातमिति। प्रातिभ कयमिति चेत् पुरुषकर्म- विशेषादुपभोगवनियमः प्रातिममिदानीं ज्ञानं युगपत् कस्मात् नोत्पद्यते वयोपभोगाय कम युगपदुपभोग न करोति एवं पुरुषकर्मविशेषः प्रतिभाईतुन युगपदनैकं प्रातिमं मान- मुत्यादयति, हेत्वभावादयुनमितदिति चेत् न करणन्य प्रलय- पाये मामात्, उपभोगवन्दियन इत्यस्ति दृष्टान्तः, तु. नास्तीति तन्मे न करणस्य प्रत्ययपाये मामात् नय.. मिन् चे युगपदनद पानमुत्यदर्त, न धानवाग्मिंस्तदिन दृष्टेन प्रत्यायेगानुमयं करमामयेमित्यम्भतमिति र पातुर्विवरणधर्मिणो देशनानाले प्रलययोगपद्यादिलि. अयमहितीयः प्रतिष: पवितारीरस्य चानकमान बायादवप्रो युगपद कार्यकारी स्मात् पारिवारिक गरीरमातुरिन्द्रिवाई प्रवन्धन धानमनकर्मवरिशाला मानि न यदा मनःपूजयते तदा स्थानिक स्ट दुगपत् मा मते प्रदेश र सोगपर्वाधामायादित नामदारवादेवासासादिक राति मोगाविधानपति नाम तु बोधिन प्रदान सासर गल. गरि सो ने नमः ·बायदानम्। [व्याध्यायः जायादेयाप्रदेशे युगपत् गृतिप्रसङ्ग पति यत् पुगपधर्मी ज्ञान- मन्तःकरणस्येनापप्रयतासुग्घटुमानि धर्मा उति कस्य- विहानं तत् प्रतिपिध्यते ॥ ३५ ॥ जस्वेच्छाहेपनिमित्तत्वादारम्भनिवृत्त्योः ॥ ३६ ॥ अयं खलु जानीते तावत् पटं में सुबमाधनमिदं मे दुःख- साधनमिति, जातं सुसमाधनमातुमिच्छति दुःखसाधनं हातु. मिच्छति, प्राप्तुम् इच्छाप्रयुक्तास्यास्य सुखसाधनावाप्तये समीहा- विशेष प्रारम्भः जिहासा प्रयुक्तस्य दुःखसाधनपरिवर्जनं निहत्ति- रेव जानेच्छाप्रयत्न सुखदुःखानामे केनाभिसम्बन्धः एककर्ट कत्वं जानेच्छामहत्तीनां समानायवत्वज्ञ, तस्यान्नस्येच्छा- देपनयनसुखदुःखानि धर्माः नाचेतनस्येति, प्रारम्भनिहत्त्योय प्रत्यगात्मनि दृष्टलात् परवानुमानं वेदितव्यमिति। अत्र भृतचैतनिक श्राह ॥ २६ ॥ तल्लिङ्गत्वादिच्छादेषयोः पार्थिवादोष्वप्रतिषेधः ॥३७ आरम्भनिहत्तिलिङ्गाविच्छादेषाविति यस्यारम्भनिहत्ती तस्येच्छाहेषौ तस्य ज्ञानमिति प्राप्त पार्थिवाप्यतेजसवाय- नन्विछादीनां मनोधर्मत्वात्तेषां ज्ञानजन्यत्वात् सामानाधिकरप्स्येन च वन साय्यकारणभावात् कथं ज्ञानस्यात्मगुपदमित्याशङ्कायो सिद्धान्तस्वम् । इस मानवत पात्मन इच्छादयः हेतुमा पारम्भनिचोरिचाहेपनिमितवादिति प्रतिनियोरिकाहपजन्यत्वात्तव सामानाधिकरण्येन ज्ञानस्य हेतुत्वमिति भावः यहा स ज्ञानवती याविधायी तबिमित्तवादित्ययः वघा प ज्ञानेशा- प्रयवानां सामानाधिकरणं नासिद्धम् । ३६ ॥ नम्नस्त तेषां सामानाधिकरण्य' परन्तु मानधिकर कायाकार पार्षि- ।

·श्य अध्यायः] द्वितीयाङ्गिकम्। मिति। वीयानां शरीराणामारन्भनिहत्तिदर्शनादिकापन्जानर्योग इति चैतन्यम् ॥ ३७॥ परवादिष्वारन्त निवृत्तिदर्शनात् ॥ ३८ ॥ शरीरे चैतन्यनिहत्तिरारम्भनिहात्तिदर्शनादिच्छापज्ञाने- योग इति प्राप्त परमादेः करणास्यारम्भनिहत्तिदर्शनाचैतन्य अघ शरीरयेच्छादिभियोगः परम्वादेतु करणस्या- रम्भनित्ती व्यभिचरतः न त भयं हेतुः पार्थिवाप्यतेजस्वाय- वीयानां शरीराणमारन्भनिहत्तिदर्शनादिच्छाद्देपज्ञानयोग इति। अयं तन्चिोऽर्थः तसिङ्गत्वादिच्छाइपयोः पार्थिवा- येप्वप्रतिषेधः पृथिव्यादीनां भूतानामारम्भम्तावत् बसस्थावर- शरीरेषु तदवयवव्यूहलिगः प्रवृत्तिविशेषः, लोष्टादिपु प लिहाभादात् प्रहत्तिविशेषाभावो निहत्तिः प्रारभनिनि- निहाविच्छापाविति पार्घिकाप्येष्वणपु तदर्शनादिया. हेपयोस्तद्योगाजमानयोग प्रति सिद्ध मृतईतन्य मिति ॥३८ । कुन्सादिप्वनुपलब्धेर हेतुः ॥ ३६ ॥ कुम्भादिगददयदानां यूलि : प्रतिविशेष पार. मिकतादियु प्रहतिविपासादो निहतिः, न ६ मत्सिवाला our cir :- E:: Ketrine :: : THE ! १६ Prer. IT rrrrrrrrr TETREE: Tr Arti Ft .:'.

·न्यायदर्शनम्। । [३य अध्यायः। नामारम्भनित्तिदर्शनादिच्छा पप्रयतजानैर्वोग: तस्मात् तल्लिङ्गत्वादिच्छाद्देषयोरित्यहेतुरिति ॥ ३८ ॥ नियमानियमो तु तविशेषकी ॥ ४० ॥ तयोरिच्छाहे पयोर्नियमानियमो विशेपको · मेदको जस्येच्छाहे पनिमित्ते प्रवृत्तिनिहती न वाचये किं तर्हि प्रयोन्यायवे, तत्र प्रयुच्यमानेषु भूतेषु प्रहत्तिनिवृत्ती स्तः न सर्वेषु इत्यनियमोपपत्तिः। यस्य तु ज्ञानाद्भूतानामिच्छा- हेपनिनित्ते आरम्भनिवृत्ती स्वायये तस्य नियम: स्यात् । यया भूतानां गुणान्तरनिमित्ता प्रहत्तिर्गणप्रतिबन्धाच निवृत्ति- भूतमात्रे भवति नियमन एवं भूतमात्रे ज्ञानेच्छाहे पनिमित्ते प्रवृत्तिनिहत्ती स्वायये स्याताम् । तस्मात् प्रयोजकाधिता. ज्ञानेच्छापप्रयत्नाः प्रयोज्याचये तु प्रहात्तिनिवृत्ती इति मिद्धम्। एकशरीरे तु जाटबहुत्वं निरनुमानम् । भूतचैत- निकस्यैकशरीरे वहनि भूतानि ज्ञानेच्छाहेपप्रयनगुणानौति जाटबहुत्वं प्राप्तम्, प्रोमिति ब्रुवतः प्रमाणं नास्ति। यया नानाशरीरेषु नाना जातारो बुधादिगुणव्यवस्थानात्, एव- मेकशरीरेऽपि वुद्यादिव्यवस्थानुमानं स्यात् जाटबहुलश्येति दृष्टयान्वगुणनिमित्त: प्रवृत्तिविशेपो भूतानाम् सोऽनुमान. मन्यत्रापि दृष्ट: करणलक्षणेषु भूतेषु परखादिपूपादानलक्षणेषु च मृत्प्रभृतिवन्यगुणनिमित्तः प्रवृत्तिविगेपः सोऽनुमानम् । अन्यत्रापि च । बसस्थावरगरौरेषु तदययवव्यूहलिङ्गः प्रवृत्ति- दमने युवादयति। सर्दियको तयारीतनाचतन योपिकी सरन्याय नियमानियमी ममशायर जनतानियमनटमा समान नियमादीना ·एच अध्यायः ] हितीयाट्रिकम् । २०६ विशेषो भूतानामन्च गुणनिमित्त इति स च गुणः प्रयत्न- समानावयः संस्कारो धर्माधर्मसमाख्यातः सर्वार्थः पुरुषार्था- राधनाय प्रयोजकी भूतानां प्रयत्नवदिति। आत्मास्तित्व- हेतुभिरात्मनित्यत्वहेतुभिस भूतचैतन्यप्रतिषेधः तो वेदि- तव्यः, नेन्द्रियार्थयोस्तहिनाशेऽपि ज्ञानावस्थानादिति च समानः प्रतिषेध इति, क्रियामा क्रियोपरससावञ्च प्रहत्ति- निहत्ती इत्यभिप्रेत्यो तल्लिङ्गत्वादिच्छादेषयोः पार्थिवाद्येप्व. प्रतिषेधः, अन्यथा त्विमे श्रारम्भनिहत्ती आख्यात न च तथा. विधे पृथिव्यादिषु दृश्येते, तस्मादयुक्तं तलिङ्गत्वादिच्छाहेषयोः पार्थिवादोप्वप्रतिषेध इति। भूतेन्द्रियमनसां समानः प्रति- पेधो मनस्तूदाहरणमात्रम् ॥ ४० ॥ यथोक्तहेतुत्वात् पारतन्ववादकृताभ्यागमाञ्च न मनसः॥ ४१ । चादेषप्रयतसुखदुःखज्ञानान्चात्मनो लिङ्गमित्यतः प्रति यथोत संग्रहते तेन भूतेन्द्रियमनसाच्चैतन्यप्रतिषेधः। पार- तन्वयात् परतन्त्राणि भूतेन्द्रियमनांसि धारणप्रेरणव्यूहन- क्रियासु प्रयतवशात् प्रवर्तन्ते चैतन्चे पुनः खतन्त्राणि स्युरिति। असताभ्यागमा प्रहत्तिर्वागबुधिशरीरारम्न प्रति चैतन्ये भूतेन्द्रियमनसां परकृतं कर्म पुरुषेण भुज्यत इति स्यात् तनहाएर पदवलदा परीर तेषां जानाभारः परसादी दि. दया शिया ददतस्तु एटे परमादिहियामनिहा मानवले . चादीनां मोरहामाई नरमाा। हादर पति : - ·२१. न्यायगनम्। । [श्य पध्याय:। प्रचैतन्ये तु तत्साधनस्य सशतनामफलोभोग: पुरुपयेत्युप- पात इति, प्रयायं मिजोपर्मग्रनः ॥ ४१ ॥ परिशपाययोता हेतूपपत्तेश्च ॥ ४२ ॥ श्राम गुग्गो जानमिति प्रगतम्, परिशेपो नाम प्रमताप्रति पेधेऽन्यताप्रमजामियमागो मम्प्रत्ययः, भूतेन्द्रियमननां प्रति- पेधे दृश्यान्तरं न प्रमज्यते गिप्यले चात्मा तस्य गुणो घानमिति प्रायते, ययोताहेतूपपत्तेशेति टनम्पर्गनाभ्यामेकार्यग्रहणा- दित्येवमादीनामालप्रतिपत्ति हेतूनामप्रतिपधादिति परिशेप- जापना प्रातस्थापनादिनानायज्ञ ययोताहेतूपपत्तिवचन- प्रयवोपपत्तेोति हेत्वन्तरमेवेदं नित्यः सत्वय- मात्मा यस्मादेकस्मिन् शरीरे धर्मञ्चरित्वा कायभेदात् स्वर्गे मिति। स्तुत्वात् मानेकाटीनां सामानाधिकरशन कार्यकारणभावात् पारतन्तपात् मनस येतग सहकारित्वादिचादयो न त पा: वस्तुतस्तु इशादीनां पारतन्मात् पराधीनविषयतामालित्वात् इशादीनां हि समानाधिकरएखजनकज्ञान विषय- तैव विषयना जागवैयधिकरणे च तद् स्वादिति माद: खातात स्वयं कृतात् कर्नयः पभ्यागमो भोगः म ननसी यत्रादिमत्त्वेन स्यानह्यन्यकताल्कमपी भोगः नवा मोनी. ऽपि मगसः भीनयन्धमीचादिभागिन एवात्मत्वातन्त्रिः पात्मनि मानाभावात् पात्मनः सुखादिसाचात्कारानुरोधान्म इत्त्वं मनमय धर्मियाहकनानादगुव. मतोऽपि नैवयं न च मनसः परमाणत्वालापवास नित्य तन्मतं बघाचाममनसो- निन्यत्वात् सदाज्ञानादिप्रसङ्गादनिर्मोच: स्यादतोऽन्तः करणस्यानित्यत्वं तन्द्रासन मोक्ष इति नाज्यम् पदृष्टाद्यभावेन गित्ययोरपि वध्ययोरिव फलाजनकत्वात् न न ज्ञानादिकं प्रक्रम्य प्रत्येकास मन एवेति युतेर्मनस.एव ज्ञानादिकं भेदमुखेनी- पादानोपादेयभावकथनादिति वाच्यं पनवे पापा इत्यादी निनितेऽपि दर्शनात कारणतमा तात्पर्यादिति तत्वम्॥४१॥ मात्मगुणबनुपसंहरति । इच्छादिकमात्मगुण इत्यादि हेतुनाह परिशेषात् ·श्य अध्यायः] हितीयाङ्गिकम्। २११ देवेपूपपद्यते अधर्मचरित्वा देहभेदान्नरकेषुपपद्यत इति उप- पत्तिः शरीरान्तरमाप्तिलक्षणा, सा सति सत्ये नित्वे चाय- वती बुद्धिप्रबन्धसाने तु निरात्मके निराश्रया नोपपद्यत इति। एकसत्वाधिष्ठानचानकारीरयोग: संसार उपपद्यते। शरीर- बन्धोच्छेदचापवर्गो सुतिरित्युपपद्यते, बुद्धिसन्ततिमात्रे त्वेका- मलानुपपत्तेन कविहीर्घसध्वानं सन्धावति न करिच्छरीर- प्रबन्धादिमुचत इति संसारापवर्गानुपपत्तिरिति वुद्धिसन्तति- मात्रे च सत्वभेदात् सर्वसिदं प्राणिव्यवहारजातमप्रतिसंहित- सव्याहत्तलपरिनिहनञ्च स्यात्, ततः स्मरणाभावान्नान्यदृष्ट- मन्यः सरतीति, स्मरणञ्च खलु पूर्वज्ञातस्य समानेन जात्रा ग्रहणम् अज्ञासिपमसुमर्थ शेयमिति, सोऽयमेको ज्ञाता पूर्वज्ञातमथं रहाति तचास्य ग्रहणं स्मरणमिति, तद्बुद्धि- प्रवन्धमा निरातके नोपपद्यते॥ ४२ ॥ स्मरणत्वात्मनोखामाव्यात् ॥ ४३ ॥ उपपद्यत इति, पालन एव स्मरणं न वुद्धिसन्ततिमात्र स्येति, तुशब्दोऽवधारणे, वाघ नखभावत्वात् न इत्यस्य स्वसावः खोधनः। अयं खलु जास्यति जानाति अज्ञासी- दिति निवालविपणानेकेन ज्ञानेन सम्बध्यते तचास्य विकालविपयं ज्ञानं प्रत्यावेदनीयं ज्ञास्यामि जानामि दरीरादिनिराला योगना नामावाहिरादिलादीनां प: पपनत्वात् । १२ ॥ तरामास्तमरिदमपि पिपरिवार पर दादयति ! कुर पनामाबात् भानपरकामाक्षात् भागलादपिका ERE: AFT: तेर सागवादविला मत लिद' या कामाबाद पतिवारसाल.

·૨૨૨ नारादगंनम्। [३य प्रध्यायः जामिपमिति पत्तेते तवाणाय मो धर्मस्त कारगणे न मुष्टि प्रममामातम्य निरामकोति। तिहेवनामयोगपद्यायुग- पद सारणमित्राताम्, अय केभ्य: स्मृतिरुत्पद्यते इति, स्मृतिः बल ॥ ४२ ॥ प्रणिधाननिवन्धाभ्यासलिङ्गलक्षणसाश्यपरि- ग्रहाथयाश्रितसम्बन्धानन्तव्यवियोगेककार्यविरो- धातिशयप्राप्तिव्यबधानमुखदुःखेछापभयाऽधि- त्वक्रियारागधर्माधर्मनिमित्तेभ्यः ॥ ४४ ॥ सुम्पया मनसो धारणं प्रणिधान, सुस्मर्पितलिङ्गचिन्तन- क्षार्थम्मृतियारणम्, निबन्धः खल्वे कग्रन्योपयमोऽर्यानाम् एका ग्रन्योपयता: ववर्या अन्योऽन्यस्मृतिहेतव भानुपूर्व्यतरथा वा भवन्तीति। धारणाशास्त्रकतो वा, प्रजातेषु वस्तुयु स्मर्त्तव्या- नामुपनिःक्षेपो निबन्ध इति, अभ्यासस्तु समाने विषये ज्ञाना. नामभ्यात्तिरभ्यासजनितः संस्कार प्रात्मगुणोऽभ्यासशब्दे- नोचते स च स्मृतिहेतुः समान इति, लिङ्ग पुन: संयोगिसम- वाय्येकार्थसमयायिविरोधि चेति, संयोगी यथा धूमोऽग्नेः, गोर्विपाणं, पाणिः पादस्य, रूपं स्पर्शस्य, अभूतं भूतस्येति। हतित्वे सिद्धः तेरामतिवमपि सिद्ध परे तु ज्ञानस्थागविनाशित्वात्कथं स्मृति- हेतुनेत्यवाह' स्परपमित्यादि ज्ञानवतः खभावः संस्कारः तस्मादित्यर्थः प्रत्याहुः॥४३॥ मृतेर्योगपद्यसमाधानाय मणिधानादीनामुद्दोधकानो क्रमी हेतुरातन मपिघानादीनि दर्शयति । सरपमित्यनुवर्तते निमित्तशब्दस्य हन्दात्परं श्रुतस्य प्रत्येकमभेदेनान्वयः प्रणिधानं मनसो विषयान्तरसचारवार नियन्ध एकग्रन्योप- ·स्य अध्यायः] हितीयाडिकम्। २१३ । लक्षणं पखवयवस्थं गोत्रस्य स्मृतिहेतुः विदानामिदं गर्गाणा. मिदमिति, सादृश्यं चित्रगतं प्रतिरूपकं देवदत्तस्येत्येवमादि, परिग्रहात् खेन वा खामी खामिना वा खं त्मयते, पात्र- यात् ग्रामखा तदधीनं स्मरति। आत्रितात् तदधीनेन ग्रामण्य- निति, सम्बन्धात् अन्तेवासिना गुरु स्मरति ऋत्विजा याज्य- मिति, आनन्तर्यात् इति करणीयेप्वपु, वियोगात् येन विप्र- युचते तहियोगप्रतिसंवेदी नृशं स्मरति, एककार्यात् कान्तर- दर्शनात् पार्वन्तरे स्मृतिः, विरोरात् विजिगीषमाणयोरन्चतर- दर्शनादन्चतर मयंते, अतिशयात् येनातिशय उत्पादित:, प्राप्ते, यतो वैन किक्षित् प्राप्तमाप्तव्यं वा भवति तमभीक्षण स्मरति, व्यवधानात् कोशादिभिरसिप्रतीनि स्मयन्ते,सुख- दुःखान्यां तहेतुः स्मर्यते, इच्छाहेषाभ्यां यमिच्छति यच्च हेष्टि तं स्मरति, भयात् यतो विभेति, अर्थित्वात् चेनावों भोजनेनाच्छादनेन वा, क्रियाया रथेन रयकारं स्मरति, रागात् यस्यां स्त्रियां रत्तो भवति तामभीक्षण स्मरति धर्मात् जात्य- न्तरस्मरणमिह चाधीतयुतावधारणमिति, अधर्मात् प्राग- नुभूतटुःखसाधनं स्मरति, न चैतेषु निमित्तेषु युगपत्संवेदनानि भवन्तौति युगपदस्मरणमिति, निदर्शनञ्चेदं स्मृतिहेतूनां न परिमलवानमिति, अनित्यायाञ्च वुद्धावुत्पन्नापवर्गित्वात् काला- निधन घामाम मियादियरन यामः कारवाहन रस पि मोक्ष कालिमार सीमोसमधाम सादियान दुपदार: भान हटतरम्बार दो हि दिन सिह' हा राक्षस मार एरं या पिकादि नादः महादेशादः परिवः बीकार. मा सम्पाम्भिाव: देवानहरर विरादि परिक

·२१६
न्यायदर्शनम् । [३य अध्यायः।
यवायस्थितस्तत्र व्यक्तं न तु बुझेरस्थानानवस्थानाभ्यामिति,
कम्मात् अर्थग्रहणं हि बुद्धिः यत्तदर्थग्रहणमव्यक्तं व्यसं वा
बुद्धिः सेति विशेषाग्रहणे च सामान्यग्रहणमावमव्यक्तग्रहण
तत्र विषयान्तरे बुध्यन्तरानुत्पत्तिर्निमित्ताभावात्, यत्र
समानधर्मयुय धर्मो रह्यते विशेषधर्मयुक्तय तदाक्तं ग्रहणं,
यत्र तु विगेपेऽग्टद्यमाणे सामान्य ग्रहणमात्रं तदव्यक्तं ग्रहणं,
समानधर्मायोगाच्च विशिष्टधर्मयोगो विषयान्तरं तत्र यद-
ग्रहां न भवति तद्ग्रहणनिमित्ताभावात् न बुद्धरनवस्थाना-
दिति यथाविपयन ग्रहणं व्यक्तिमेव प्रत्यर्थनियतत्वाच बुद्धीनां
मामान्चविषयच ग्रहणं स्वविपयं प्रत्यव्यक्त विपविपयञ्च
ग्रहणं खविपयं प्रत्यव्यतं विशेषविपयञ्च ग्रहणं स्वविपयं प्रति
व्यक्तम्, प्रत्यनियताहि बुद्धयः, तदिदमव्यक्तग्रहणं देशितं
क्व विषये युधनवस्थानकारितं स्यादिति धर्मिणस्तु धर्मभेदे
बुद्धिनानात्वस्य भावाभावाभ्यां तटुपपत्ति: धर्मिण: खल्वर्थस्य
समानाय धर्माविशिष्टाय तेषु प्रत्यर्थनियता नानावुद्धयस्ता
उभय्यो यदा धर्मिणि वर्तन्ते तदा व्यक्त ग्रहणं धर्मिणमभि-
प्रेत्य यदा तु सामान्यग्रहणमात्रं तदाऽव्यक्त ग्रहणमिति, एवं
धर्मिणमभिप्रेत्य व्यक्ताव्यक्तयोग्रहणयोरुपपत्तिरिति, न वेद-
मव्यक्त ग्रहणं बुद्धर्बोदव्यस्य वाऽनवस्थायित्वादुपपद्यत इति
इदं हि न ४८॥
प्रदीपाचिः सन्तत्यभिव्यक्तग्रहणवत्तद्ग्रहणम्॥४६॥
उत्तरयति । प्रतिषेऽन्यस युद्धराविनाशित्वस्याभ्यनुगा त्वया कृता
विदारसम्पानदृष्टान्तरूपस हेनोः साधकस्सीपादानात् तथा चांगतीवाध इति
भावः ॥४८॥

·स्य अध्याय:] द्वितीयाङ्गियाम्। अनवखायित्वेऽपि बुरेस्तेषां द्रव्याणां प्रतिपत्तव्यम्, कार्य प्रदीपार्चिः सन्तत्यभिव्यता ग्रहणवत् प्रदीपार्चिपां सन्तत्या वर्तमानानां ग्रहणानवस्खानं ग्राधानवस्वानञ्च प्रत्यधनियत. त्वात् बुदीनां यावन्ति प्रदीपाची पि तावत्यो बुद्धय इति दृश्यते चात्र व्यता प्रदीपार्चिषां ग्रहणमिति, चेतना शरीर. गुण: सति शरीरे भावादसति चाभावादिति ॥ ४८ ॥ द्रव्ये स्वगुणपरगुणोपलव्धेः संशयः ॥ ५० ॥ सांशयिकाः सतिभावः स्वगुणोऽप्स द्रवत्वमुपलभ्यते परगुन- शोणता, तेनायं संशयः किं शरीरगुणश्चेतना शरीरे रहते अथ द्रव्यान्तरगुण इति न शरीरगुणश्चेतना कमात् ॥ ५० ॥ यावच्चरीरसावित्वाद्रूपादीनाम् ॥ ५१ ॥ न रूपादिहीनं शरीरं रखते चेतनाहीनन्तु ग्राह्यते । यधोणताहीना श्रापः, तस्मान्न शरीरगुणचेतनेति, संस्कार- वदिति चेन कारणानुच्छेदात् यथाविध ट्रव्ये संस्कारस्तधा- विधे एवोपरसो न तन कारणोच्छेदादत्वन्तं संस्कारानुपपत्ति- पस्तु तर्हि तददृष्टान्त नान्यासां बुद्धीनामनवस्थायित्वमित्याह । यथा दीपाविंषां सनन्यमानानाननवस्थायित्वेऽप्यभिव्य तरह धान्दवापि स्यात् दिगुरूग्नावस्थते या बुडिरुत्पदा साखविषये व्यवति भावः । ४८ ॥ समास दुहेरपदापनिवाकरम् । ३६ । भय बुद्धः शरीरगुपदामावरकर न च मागेव तसिहरनारमनीय नेतन् नौरो दानामोत्यायनुभदेन तसाधकानामाभासीकरणादती विश्यि तदन्यू- त्पादनाय संमयोलमाह। ट्रन्दनादौ म्हगुपद पादः परमुन्य भैयादेश पहावं परीरे रपादरीरास र रहार एडादिः भरगपो न कि द मिदानस्दन्। न एतनति पादी भायातः पूरी न

·न्यायदर्शनम् ।
[३य अध्यायः।
भवति ययाविध शरीरे चेतना गृह्यते तयाविध एवात्यन्तो-
परमचेतनाया ग्धते, तन्मात् संस्कारवदित्यसमः समाविः
अथापि शरीरस्वञ्चैतनोत्पत्तिकारणं स्यात् ट्रव्यान्तरस्वं
वोमयस्त्रं वा, तत्र नियमहत्वभावात् शरीरस्येन कदाचि-
चेतनोत्पद्यते कदाचिन्नेति नियमहेतुर्नास्तीति ट्रव्यान्तर.
स्थेन शरीर एव चेतनोत्पद्यते न लोष्टादिषु इत्यत्र न नियम-
हेतुरस्तीलि उभयस्य निमित्तले शरीरसमानजातीये ट्रये
चेतना नोत्पद्यते शरीर एव चोत्पद्यते इति नियमहतु-
नास्तीति, यच मन्येत सति स्यामादिगुणे द्रव्ये श्यामाधु-
परमोष्टः एवं चेतनोपरमः स्यादिति ॥५१॥
न माकजगुणान्तरोत्पत्तेः ॥ ५२ ॥
नात्यन्तं रूपोपरमो ट्रयस्य वाम रूपे निवृत्ते पाक
गुणान्तरं रत रूपमुत्पद्यते शरीरे तु चेतनामावोयरमोऽत्यन्त-
'मिति, अयापि ॥ ५२७
प्रतिदन्द्रिसिद्धेः पाकजानामप्रतिषेधः ॥५३॥
शरीरविशेषगुप इत्ययः भयं तांकारः धुवादिकं शरीरविशेषगुरु: साशार-
शरीरमापि स्यान् पादिवत् तत्परिकाप्ये चानुमानं झादिकं न शरीरविशेष-
गुपःच्यावदयमादित्वात् शब्दवत् व्यतिर रूपवडा पयावचमाविवश पाय-
चलामिमतकालीननाममतियोगिवन् । ५१
पिठरपाकमत ब्यभिचारमाइते। शरीर पाकाधीनदपादिना व्यभिचारा-
प्रोक्तं साधनं युक्तमित्व यः परे तु सिद्धान्तमूवमेवेदं तथा हि पाकजरुदेव
व्यभिचारः शनीय: पावनगुपान्तरस रूपान्तरसोत्पत्तः तवा ५ खममानाधि-
कारखसमानजातीयासनानझालीनत्वं पूर्वोक्तहनी नाशपतियोगिले विशेषगोय.
“मिव्यर्थ इत्यादः॥५२॥

·श्य यध्यायः] हितीयाशिवान् । २१८ यावत्सु द्रव्येषु पूर्वगुणप्रतिद्वन्दिसिदिस्तावत्सु पाकाजो- त्पत्तिदृश्यते पूर्वगुणैः सह पाकजानामवस्थानस्याग्रहणात्, न च शरीरे चेतनाप्रतिहन्द्रिसिद्धौ सहानवस्थायिगुणान्तरं गृह्यते येनानुमौवेत तेन चेतनाया विरोधः, तस्मादप्रति- पिडा चेतना यावच्चरीरं वर्तत न तु व तसान शरीर- गुणच तना इति, इतव न शरीरगुणतना ॥ ५३॥ शरीरव्यापित्वात् ॥ ५४॥ शरीरं शरीरावयवाच्च सर्वे चेतनोवत्या व्याप्ता इति न कचिदनुत्पत्तिचेतनायाः, शरीरवच्छरीरावयवाय तना इति प्राप्तं चेतनवहुत्वम्, तत्र यथा प्रतिशरीरं चेतनबहुत्वे सुख- दुःखजानानां व्यवस्थालिङ्गमेवमेकशरीरेऽपि स्यात् न तु भवति तस्मान्न शरीरगुणचेतनति, यदुहं न कचिच्छरीरावयवे चेतनाया अनुत्पत्तिरिति सा न ॥ ५४॥ केशनखादिष्वनुपलब्धः ॥ ५५ ॥ सिद्धान्नमव' पारवानां प्रतिदिन पुरीरप्रतिरपले शैरान्तरे मि: घटादी पारसमदिरी न कराय: शरीरावयवानाजमादीनामप्रि- संयोगपि नामारसलात् पौतु पाहामा प्रतिदिनोऽग्निस्योगाद स्ःि बधा छ वाहमारियोगास्नानाधिश्रमसनानियोग. नाग्निदोल- इने घन समिधार वारः पवे तुरीएपलामा नरनार प्रतिनीति पडदानां पूरपादिई प्रतिविधि एकदिन रपे विनाने रसासरा- मादात् देपिन् पामे सत्यपि शिवायद मानान् रोदनादिवं न भरीरविलेपार इलदारः ! ५३ ऐनमारमासरीरविनयापनामिति यः काममजादिन नीर- लापरयारपसंदैन दारभरिएदादिदि भाष: !!

·मा am नामामागोमागनमामि ॥५:: EिT : ATH गोसमहानगो- । शेगेपमिय: गानामिति, PAKगेगा 1 ५६ ॥ गरीगगाधर्मात् ॥ ५७॥ विविध गोरगण: अप्रत्यक्षा गरुलम इन्द्रियाय ran Formना प्रत्यक्षता मोद्यालाय नेन्द्रिय माता मनाविषयत्वास मात दयानारगण ति॥ ५० ॥ न रूपादीनामितरतरवैधात् ॥ ५८॥ ययेततरयिधर्माणो म्पादयो न गरोरगुणत्वं जाति एवं रूपादियधम्यांचेतना गगेरगुणत्वं न हाप्यतीति ॥ १८॥ देशयति । औरहपादिगम्ययापकतं न शागरम गीरप्पम्प मांट: य. नवादावनपरित्ययः । ५५ दृपयेति । परम पोन चेतना न शरीरयषः शरीरस्यापित्वात् गरीर नटव मदन मम्मभन मत्त्वात् भरीरगपन्त न घावयाहत्त: माते न संगति चैतममानुपालीः ममात त्वगितीत्याः ॥५६॥ लिन्तरमा। युदिनं गरोरगुतः मरोरगुपवैधयांत वहिरिन्द्रियायतले सति वेद्यतात् ॥ ५.० पाधिपति। नीत वृतं पादीनां परम्पर वैधम्यांत् नयाच तद्गीत्या स्पर्मादीनांगरोगावं न सादचानयत्वालयाचीशमप्रयोजकमिति भावः ५८ ·श्य पध्यायः] द्वितीयातिकम्। ऐन्द्रियकात्वाद्रूपादीनामप्रतिषेधः ॥ ५६ !! अप्रत्यक्षलाक्षेति। यतरतरविधर्माणी रुपादयो न वैविध्यमतिवतंत यदि शरीरगुणः स्यादिति, प्रतिवर्तत तु, तस्मान्न शरीरगुण इति। भूतेन्द्रियमनतां ज्ञानप्रतिषेधात् सिद्धे सत्यारम्भो विशेषज्ञापनार्थ बहुधा परीश्यमाणं तत्त्वं सुनियिततरं भवतीति परीक्षिता बुद्धिः, मनस इदानीं परीज्ञानमः तत् किं प्रतिशरीरमेकमनेकमिति विचार ५॥ जानायोगपद्यादेकं सनः ॥ ६० ॥ अस्ति खलु वै ज्ञानायोगपद्यमेकैकस्येन्द्रियस्य यथा. विषयं करणस्यैकाप्रत्ययनिहत्तो सामान्न तदेकाले सनसी लिङ्ग, यत्तु खल्विदसिन्द्रियान्नराणां विषयान्तरेषु ज्ञाना- योगपद्यमिति तल्लिङ्ग कस्मात् सन्भवति खलु वै वहुए सनात इन्द्रियमन:संयोगयोगपद्यमिति ज्ञानयोगपद्य स्यात् न तु भवति तस्मादिपये प्रत्ययपायादेवं मनः ॥ ६ ॥ न युगपदनेकन्नियोपलब्धेः ॥ ६१ ॥ समाते। रपादीनां नरोरगुरताविषेधः कुतः ऐन्द्रियस्तात् तत- दिदियाराहलातरवैधन्ऽपि शरीरगुरतादधिद्वैधय॑स्य वहिन्दिया. दाइले सति ग्राहदसामावात् एतौ च तत्त्वादिवि भाद: । ५८ . समाम दुःशरीर-गरभेद प्रकररम् ३७ ८ मामा मनःपरीक्षा वन प्रतिशरीरमे नगरतरादिसाकारितया मनापाई वेति संस्ये मनःपदमेवोषितं वेन ए प्रत्येक सदस्टमनःसपनाया- सयौरपये पपीते इति पूर्वपचे सिद्धान्तस्वम् । प्रतिरोरं मनो दानाने दासजस्टेपि योग सादती न मनी नानात्वमिति मादा

·No text on this page.

·व्य अध्यासः] द्वितीयाशिवाम् । २२३ न चासां जनेश बत्तमानानां बुद्धीनामाशुहत्तित्वात् मनो टाते तदेतदनुमानलतन्वं बुद्धिविवायोगपद्याभिसानस्वेति न चास्ति सुतासंशया युगपदुत्पत्तिव॑धीनां यया सनसां वहुत्व- नेवाशरीरंतुसीयत इति ॥ ६२ ॥ वयोताहेतुत्लाबाणु ॥ ६३ ॥ अणु लग एकच्चेति धर्मसमुचयो ज्ञानायौगपद्यात् लहले सनसः सन्द्रिय योगायुगपतिपयग्रहणं स्वादिति सनसः खतु सोः सेन्ट्रियख गरीरे वृत्तिलाभो नान्चन शरीरात् मातुच पुरुपख शरीरायतना बुध्यादयो विषयोपसोगो जिहालितहानमीसितावातिच सर्वे च शरीराच्या नव- हारा:, तल उलु विप्रतिपत्तेः संशयः विलयं पुरुषवार- निषितः भरीरमा पानोतित् सूतमानादकम्भनिमित्त प्रति अपने हनन विप्रतिपत्तिरिति तनेदं तलम् ॥ ६३ ॥ पूर्वहातपालानुपन्धातदुत्पत्तिः ॥ ६४ ॥ पूर्वशरीरे या प्रतिनिशिरीराभलक्षणा तत् पृहात पारोह तस्य पालं तजनिती धर्माधी तत्पलस्थान- चन्दः पालसनदेखापसानं तेन प्रयुक्तोन्दो भूलचन्तयो- लति: परीरस्य न जतन्य इति वदधिष्ठानोऽयमाला सरदीप दान : mer! दया करा पादक::::: Prer ::

·No text on this page.

·मायः
हितीयाविना
शिवनातीनाम्न
.
माळ: कमलादमानमिति। भूयो नृत्यवान
नतिजानन माटमा
नीत्यजिनिमित्तत्यान्माताप्तिो:
सामानाम: कमाल REET: :
काया कि नगर :
तिमी यो :-
*कोर Im, Pr: ::
मर: ::-
FREE
15.! . .
.
.
इ
7
..
.

·No text on this page.

·व अध्यायः] द्वितीयानिकम् । २२७ रात्मभिः सम्बन्धात् सर्वात्मनाञ्च समानैः पृथिव्यादिमिरुत्पा- दितं शरीरं पृथियादिगतस्य च नियमहेतोरभावात् सर्वा- मनां सुखदुःखसंवित्त्वायतनं समानं प्रासं, यत्तु प्रत्यानं व्यवतिष्ठते तव शरीरोत्पत्तिनिमित्त कर्म व्यवस्वाहेतुरिति विज्ञायते परिपचमानो हि प्रत्यात्मनियतः कर्माशयो यस्मि- नात्मनि वर्तते तस्येवोपभोगायतनं शरीरसुत्याय व्यवस्थाप- यति। तदेवं शरीरोत्पत्तिनिमित्तवत् संयोगनिमित्त कर्म इति विज्ञायते। प्रत्यात्मञ्चवस्थानन्तु शरीरस्थालना संयोग प्रचक्ष्महे इति ॥ ७.n एतेनानियमः प्रयुताः ॥ ७१ ॥ योऽयमकर्मनिमित्त शरीरमर्गे सत्य नियम इत्युच्यते अयं शरोरोत्पत्तिनिमित्तवत् संयोगोत्पत्तिनिमित्तं कर्मत्यनेन प्रत्युताः, कस्तावदयं नियमः यथैकस्यात्न नः शरीरं तथा सर्वपा- मिति नियमः, अन्वस्याऽन्यधेत्यनियमो भेदो व्यात्तिर्विशेष प्रति । दृष्टा च जन्मव्याहत्तरचाभिजनो निहाटाभिजन: पति, प्रगतं निन्दितमिति, व्याधिवकुलमरोगसिति, समनं विवाद- मिति, पोडाबहुलं सुखबहुत मिति, पुरपाशियलक्षणोपप विपरीतमिति, प्रशस्तलक्षणं निन्दितलक्षणमिति, पटिन्द्रियं में घर लगदात् माारसारित । म याकपि रयोगविषोरदार मारना सा मदीय करारं पोरपिर मरतो : म पनि र सरोकार पदामा हसSITERE. -

·No text on this page.

·श्य अध्यायः द्वितीयाशिकम् । २२८ अदर्शनं खलु अष्टमित्युचते अदृष्टकारिता भूतेभ्यः शरीरोत्पत्तिः, न जात्वनुमन्ने शरीरे द्रष्टा निरायतनो दृश्य पश्यति, तशास्य दृश्य विविवं विपयर नानावनाव्यता- मनोस्तदर्थः शरीरसगे: तस्मिन्नवसिते चरितार्थानि भूतानि न शरीरमुत्वादयन्तीत्युपपन्नः शरीरवियोग इति। एवं चेन्नन्यते पुनस्तत्प्रसङ्गोऽपवनें पुनः शरीरोत्पत्ति: प्रसच्यते इति, या चानुत्पन्ने शरीरे दर्शनानुत्पत्तिदर्शनाभिसता या घापवर्गे शरीरनिहत्तौ दर्शनानुत्यत्तिरदर्शनभूता नैतयोरदर्श नयोः काचिदिशेष इत्यदर्शनस्यानिवृत्तेरपवर्ग पुनः शरीरो. त्यत्तिप्रमङ्ग इति। चरितार्थाविप इति चेत् ॥ ७३ ॥ न करगाकरगयोरारम्भदर्शनात् ॥ ७४ ॥ चरितार्थानि भूतानि दर्शनावसानान्द्र शरीगन्तरमार- भन्ते इत्ययं विशेष एवं पेटुचते करणाकरण योरारभ्भदर्शनात् चरितार्धानां भूतानां विषयोपन ब्धिकरगात् पुन: पुन: शरोरारम्भो दृश्यते प्रकृतिपुरपयो नात्वदर्शनस्याकरणा- निरर्थकः शरीरारम्भः पुन: पुनश्यते। तम्माद कामनिनि- साभ्यां भृतसष्टी न दर्शनार्या शरीरोन्यत्तिका युक्तातु धार्म- निमित्त मग दर्गनार्या शरीरोमत्तिः। कर्मविपाइमवेदनं । काम मन परमहर कदम पर . : दरिदमा रमारम्ने र Ter FTE माया SERE यदि स्कार:: :: EER TEE TR: ५६ परिस: दिप

·No text on this page.

·३य अध्यायः] हितीयाट्रिकम् । शरीरीत्पत्ती कास्य च्यात् शरीरपात: प्रायणमिति । प्राय- णानुपपत्ते खतु वै नित्यत्वप्रसङ्ग विमः यादृचिके तु प्रायरी प्रायणभेदानुपपत्तिरिति, पुनस्तत्प्रसङ्गोऽपवर्ग इलेतत् समा- धित्तुराह ।। ७६ ॥ अणु श्यामतानित्यत्ववदेतत् स्यात् ॥ ७७ ॥ यघाणोः यामता नित्या अग्निसंयोगन प्रतिविद्धान न पुनरुत्पद्यते एवमहकारितं शरीरमपवर्ग पुनोत्पद्यते इति ॥ ७७ नाहतास्यागमप्रसङ्गात् ॥ ७८॥ नायमन्ति दृष्टान्त: दृष्टान्त: कस्मात् अवताभ्यागमप्रसङ्गात् असतं प्रमाणतोऽनुपपन्न तस्याभ्यागमोऽभ्युपपत्तिव्यंवनायः एतद्दधानेन प्रमाणतोऽनुपपन्न मन्तव्य तस्मान्द्रायं दृष्टान्तो न प्रत्यकं न चानुमान किचिटुच्यत इति। तदिदं दृष्टान्तस्य माध्यममत्वमभिधीयत इति । अथवा नासताभ्यागमप्रसङ्गात् अणुयामतादृष्टान्नाकर्मनिमित्तां शरीरोत्पत्ति समाधान या मताभ्यागमप्रसङ्गः प्रहते सुखदुःखहती कर्मणि पुरपन्द मुलं टुःखमभ्यागधतीति प्रसज्येत. प्रोमिति हुवतः प्रत्यक्षा- चारारहित । FO सति ८ रामपा बाबा EFT: ! ६ : । पारो: PETaarharu H दिहे Er मा EिAREE POTr rs Get REr. HERE TET:

·No text on this page.

·अर्थः अध्यायः] प्रथमाजिकम् । दृष्टो नास्ति कर्मचरितं दुश्चरितं वा, कर्मनिमित्तः पुरुषाणं सुखदुःखयोग: इति विधाते, सेयं पापिष्ठानां सिघ्या- दृष्टिरकर्मनिमित्ता शरीरष्टिरकर्मनिमित्तः सुखदुःखयोगः इति। ७८॥ इति वात्स्यायनीये न्यायभाये रतीयाध्यायस्य हितीयाङ्गितम्। सनातखा हतीयोऽध्यायः॥३॥ चतुर्याध्यायस्य प्रथमाह्निकम् । मनमोऽन्तन्तरं प्रहत्तिः परीक्षितव्या तत्र खलु यारसा. धर्माययशरीरादि परीचितं पूर्वा सा प्रहत्ते: परीक्षा एत्याह। प्रवृत्तियंघोता ॥ १ ॥ त्या परीक्षितति प्रत्यनन्तरास्तर्हि दीपाः परीतन्ता- मिल्लत प्राहा। हान् मामिला मागम. फ्लम. दादिपाय दिरं दस दिन दिमामा ति भाद. ममा रहनिरासाकरम् ! ८ । मायामाकरितम् . ररि योनिमा मायावह रहा : परदETERAREFREET: EFFECT : -

·No text on this page.

·४ः अध्यायः] प्रवमाणिकम् । २३५ तेषां दोषाणां वयोराशयस्तयः पक्षाः, रागपक्षा: कामो मत्तरः सहा वृणा लोभ इति, इषपज्ञाः क्रोध: ईप्याऽसूया ट्रोहोऽमर्प इति, मोहपक्षाः मिप्याज्ञानं विचिकित्सा मानः प्रसादः इति त्रैराश्यानोपसचायन्ते इति, लक्षणस्य तभेदात् त्रित्वसनुपपन्नं, नानुपपन्न रागहेषमोहान्तरमावात् प्रासक्तिलक्षणो रागः, असर्पलक्षणो हेपः, मिथ्याप्रतिपत्ति- लक्षणो मोह इति, एतत् प्रत्यात्मवेदनीयं सर्वशरीरिणां, विजानात्ययं शरीरी रागसुत्पन्नम, अस्ति मेऽध्यात्म रागधर्म इति, विरागञ्च विजानाति नास्ति मेऽध्यान' रागधर्म इति । एवमितरयोरपौति । मानेऽस्याप्रतयस्तु वैराश्यमनु- पतिता इति नोपसङ्ख्यायन्ते ॥ ३॥ दीपपरीक्षायां पातायानाह। तथा दोषा पपि प्रवर्तना लचा इन्युन्त दन्त एवेति नारिद्धिरिति भावः ॥२: समा प्रहनिदीपसामान्यपरीक्षामकरन् । १०॥ १८ वैरान विदेश दोपपरीसराय सवैराग्यमकर तन सिद्धान्त- दन्। पां दोपारा यी राश्यः वयः पदा न तु रागहे पनोहानामकै कलं पानान्तरभादात् वानरभेदत्वात् तथा च भयोकमानादौनानेवेदान्त- भांबा दिमागन्यूनत्वम् रचाई पत्वमिप्याज्ञानदापविरधर्म वाम विभागा- चिरम् रक्षात्दादिस्नु रामादायनुभवसिदं तव रामपर: दानो नसा सहा हमा स्नी माया दम्भ ति दानी रिसंसा रतिय विजातीयः संयोगः नारी नमामिलाप इति तुन दुर लिया: दानब्याते: महरः खायोजन प्रविसम्मान विना पराभिमत निधारदा या राजकीयाटुद पानादोदकं पेयं इत्यादि एवं परगनिवारवाद हा धांविरोधेन प्रादा दरा इदं में न दीयता- मितीधा एपितधाकररेगापि धनररस्दा दार्ममपि हामिद एव मंदिरोधेन परदधासोमः परवक्षनेहा नाया कपटेन धार्मिकदादिना होलखापनेष्टा दमः। षपद: कोष पांन्या ट्रीटोमोऽभिमान इति ·#CA A ·४य: अध्यायः] प्रघमाह्निकम् । २४१ उपमृद्य प्रादुर्भावादित्वयुक्तः प्रयोगी व्याघातात् यदुप- मृट्नाति न तदुपन्द्य प्रादुर्भवितुमर्हति विद्यमानत्वात् यच्च प्रादुर्भवति न तेनाप्रादुर्भूतेनाविद्यमानेनोपमर्द पति ॥ १५ ॥ नातीतानागतयोः कारकशब्दप्रयोगात् ॥ १६ ॥ अतीत चानागते चाविद्यमाने कारकशब्दाः प्रयुज्यन्ते पुत्लो जनिष्यते जनिष्यमाणं पुत्चमभिनन्दति पुत्वस्य जनिय. माणस्य नाम करोति । अभूत् कुम्भो भिन्नं कुम्भमनुशोचति । भिन्नस्य कुम्भस्य कपालानि, अजाताः पुत्ताः पितरन्तापय- न्तीति वहुलं भाक्ताः प्रयोगाः दृश्यन्ते, का पुनरियं भक्तिः आनन्तर्यभक्तिः प्रानन्तर्यसामर्थ्यादुपसद्य प्रादुर्भावार्थः प्रादु- भविपन्नझुर उपचट्नातीति भातं कर्तृत्वमिति ॥ १६ ॥ न विनष्टेभ्योऽनिष्पत्तेः ॥ १७ ॥ न विनष्टाहौजादङ्गुर उत्पद्यत इति तस्मान्नाभावामा. वोत्पत्तिरिति ॥ १७ ॥ क्रसनिर्देशादप्रतिषेधः ॥ १८ ॥ पवीत्तरम्। एपमद्य प्रादुर्भवतीति न युक्तः प्रयोगव्याघातात् उपनदंबरम पूर्वमसत्त्वे उपमदं कवायोमात् पूर्व सत्त्वे च परतः प्रादुर्भावायोगान् । १५ । पूर्वपदी दूपयति । नायुनः प्रयोगः पतीवेऽनागते च कारकादायोगान् कत कर्मादियोधकरदप्रयोगात् यहा ननिय पुनः जनिष्यमाएं एवमभिनन्दति पभूत् एसी मिनकुममइशेषनि। १९ नमासामीपधारिणः प्रयोगमापापि किं दोभाषिनरसीपादानत्वं मन्यसे दोमादिस्मिारसदा खेपि सोपादानत्वं निमितत्वं दा नवादी र तरन्। : विनष्टानां दौडादौमारुपादानस्वायोगादत एव भदितीयसव विनष्ट बिहार भोपचिवस भादकार्यसमदारिदारपदादर्षदकत्वात् । १०१ २१

·No text on this page.

·अर्थ: अध्यायः] प्रथमाह्निकम्। २४३ न पुरुषकमीभावे फलानिष्पत्तेः ॥ २० ॥ ईश्वराधीना चेत् फलनिष्पत्तिः स्यादपि तईि पुरुषस्य समौहामन्तरेण फलं निष्पोतेति ॥ २० ॥ तत्कारितत्वादहेतुः ॥ २१ ॥ पुरुषकारमीश्वरोऽनुग्रहाति फलाय पुरुषस्य यतमानस्ये- स्वरः फलं सम्पादयतीति। यदान सम्पादयति तदा पुरुष- कर्माफलं भवतीति तस्मादीवरकारितत्वाद तुः पुरुषका. भावे फलानिष्पत्तरिति, गुणविशिष्टमालान्तरमीवरः तस्यात्म- कल्पात् कल्पान्तरानुपपत्तिः। अधर्म मिथ्याज्ञानप्रमादहान्या धर्मज्ञानसमाधिसम्पदा च विशिष्टमात्मान्तरमीवरः तस्य धधर्मसमाधिफलमणिमाद्यष्टविधमैश्वयं सङ्कल्पानुविधायी चास्य धर्म: प्रत्यानहत्तीन् धर्माधर्मसच्चयान् पृथिव्यादीनि च भूतानि प्रवर्तयति, एवञ्च खमताभ्यागमस्यालोपेन निर्माण प्राकाम्यमीवरस्य स्खलतकर्मफलं वेदितव्यम्, प्राप्तकल्पशायं कारत्वेनेत पार पुरति परपकर्मषी हि वैफल्यमपि रसते सहकार्यन्तर- সময় বা না হয় যা যা ঘা হিমশিম বােধ कि पुरपकमति भावः वस्तुतस्तु कैवलेदरकारलातापरं मदर दुपादानता. परत्वे तुम किमपि मानमाकल्यास हि १९ দুশান। ঈদ ও সৰ সখিয়া নিশ্লিাবালি- तायामामुपगमाभ्युपगमे देनापतिरसः सई सईदा सान स्सार कामपिता- मिति पुरएकमपि सहकारिताको मार पादानदान न समपनि समादिकारावासद वारसामावं लियत एपेशि भारः॥२.। मन्द पुरपण्यापारस्य पद मिलान वादिति दबार। पामावर पुरमामादकारितदात् पुरस्ट दम पर मादागतात् पुरस्कार द: पटानुपधादयः नदोहरत भाई दिरिमाकादमीवरः

·No text on this page.

·s: अध्याय:] प्रघमाशिकम् । २४५ अनिमित्तनिसित्तत्वान्नानिमित्ततः ॥ २३ ।। अनिमित्ततो भावोत्पत्तिरित्युच्यते यतयोत्पद्यते तन्द्रि- मित्तमनिमित्तस्य निमित्तत्वान्नानिमित्ता भावोत्पत्तिरिति॥२३॥ निमित्तानिमित्तयोरर्थान्तरभावादप्रतिषेधः॥२४॥ अन्यदि निमित्तमन्यञ्च निमित्तप्रत्याख्यानं, न च प्रत्या- स्थानमेव प्रत्याख्येयं, यथानुदकः कमण्डलुरिति नोदकप्रति- पेध उदकं भवतीति, स खल्वयं वादोऽकर्मनिमित्त: शरी- रादिसर्ग इत्येतस्त्राव भियते। अमेदात्तत्प्रतिषेधेनैव प्रति- पितो वेदितव्य इति, अन्येऽनुमन्यन्ते । २४ ॥ सर्वसनित्यमुत्पत्तिविनाशधर्मकत्वात् ॥ २५ ॥ विमानत्वबाम यस्य कदाचिद्भावस्तदनित्वम् उत्पत्तिधर्म- कमनुत्पन्नं नास्ति विनाशधर्मकमविनष्टं नास्ति किं पुनः सर्व, भौतिकच शरीरादि अभौतिकच वुद्दादि तदुभयमुत्पत्ति- विनाशधर्मकं विज्ञायते तस्मात् तत्सर्वं, अनित्यमिति ॥ २५ ॥ यदि प कार्यामाक्षिकत्वं तदा न परमाखादीनानुपादानवं नवेवरस निमित्तत्वात জিনিষদৰনামেন पूर्वपदमूवम्। पनिमित्त ति मधमान्तात्तसिल रनिमित्तामावीत्पत्तिरित्व: भाति स्पटा घटायुत्पत्तिन हारनियन्या उत्पत्तिदात् हटायपत्तिदन् यहा घटा. दिन सवारपद. मावदाकटकवादिवत् देश संस्थानविशेषः शादि- पदान्मयूरदिदादिपरिवः वदवाररकमेदैत्यामयः ॥ २२ ॥ एकदशी चान्दी पयति । पनिमित्तत इति हेतुपञ्चमीनिर्देशानिमितव লিদিঘা নির্দিঘ ত্রি। ২। टूपयति। पनिनिस निनियस प पपांचरमात् भेदात् :

·No text on this page.

·४ः अध्याय: ] प्रथमाह्निकम् । नित्यस्यापल्याख्यानं यथोपलब्धिव्यवस्थानात्॥२८॥ अयं खलु वादो नित्यं प्रत्याचष्टे नित्यस्य च प्रत्याख्यान- मनुपपन्न कास्मात्, यथोपलब्धिव्यवस्थानात् यस्योत्पत्तिविनाश. धर्मकत्वमुपलभ्यते प्रमाणतस्तदनित्यं, यस्य नोपलभ्यते तहिप- रौतं, न च परमसूक्ष्माणां भूतानासाकाशकालदिगात्ममनसा तदगुणानाञ्च केषाञ्चित् सामान्चविशेषसमवायानानोत्पत्ति- विनाशधर्मकत्वं प्रमाणत उपलभ्यते तस्मानित्यान्येतानौति । प्रयमन्च एकान्तः ॥ २८ ॥ सर्व नित्यं पञ्चभूतनित्यत्वात् ॥ २६ ॥ भूतमात्रमिदं सर्वे तानि च नित्यानि भूतोच्छेदानुपपने- रिति॥ २८ ॥ नोत्पत्तिविनाशकारणोपलव्धेः ॥ ३० ॥ उत्पत्तिकारणलोपलभ्यते विनाशकारपञ्च तत् सर्वनित्यत्वे व्याहन्वत इति ॥ ३०॥ न घटान्स म्दनं पंससापि प्रतियोगिध्वंसत्वात् धसमारभावानाधार- कालस्य प्रतियोग्यधिकरत्वमिति व्यादरम्योजकत्वाद्रीन्दन्ननमिन्यन् । २७ । समाते । निन्दस्य नित्यत्वविशिष्टस निरूत्वस्थ न प्रवासवानमिति पलिते घोपयदि उस्मानतिमा तथा च धर्मिदारमानेन दापसा. नाकामादमदद दरवापनादिति । २८ समा स्पानिसहनिराकरम् । १८ । मनित्य न भावादिसिडिरसहिराकरमकररं तनारमन ६ नि भुलत्यादीय दादा न दृधन्दादमाय पस्तनिहादिक' है। परमहादामघालता मास!

·न्यायदर्शनम्। [४ अध्यायः। तननगावगेधावप्रतिषेधः ॥ ३१ ॥ यम्योत्पत्तिविनायकारणम्पन्नत पति मन्यमे तभूत- न चाणहीनमर्यान्तरं गाते भुवन नगावरोधाभूतमावमिट. मित्य युक्तो ऽयं प्रतिषेधः इति ॥ ३१ ॥ नोत्पत्तितत्कारगोयलञ्चः ॥ २ ॥ कारगाममानगुणम्योत्पनि कारणोपलभ्यते । न चैत- दुभयं नित्यविषयं न चोत्पनिलत्कार गोपिनधि शक्या प्रत्या- ग्यातु, न चाविपया काचिदपश्चि: उपनश्चिमामर्थात् कारगोन ममानगुणं कायंमत्यद्यत इत्यनमौयते स बलप- लम्धेर्विपय इति । एयन तमजणावर्गधोपनिर्मित, उत. पत्तिविनाशकारगा प्रयुक्तम्य ज्ञातुः प्रयत्नो दृट इति, प्रमिडया वयवी तबर्मा उत्पत्तिविनाशधमा चावयत्रो मिड इति । शब्दकर्म बुडयादीनां चाव्याप्तिः पञ्चभूतनित्यत्वात्तलक्षणावरो- धाञ्चेत्यनेन शब्दकर्मबुद्धिसुखदुःखेच्छाहेपप्रयत्नाच न व्याप्ता- स्तस्मादनकान्तः, स्वप्नविषयाभिमानवन्मिध्योपल विरिति चेत् भूतोपलब्धौ तुल्यम् । यथा स्वप्ने विपयाभिमान एवमुत्यत्ति- कारणाभिमानः इति एवचैतद्भूतोपलब्धौ तुल्यम, द्युप्रथिव्या- समाधते । सनित्यत्वं न युनं घटादीनाम् उत्पत्तिविनायकारणाना कपाल. संघोगमुद्रपातादीनाम् उपलब्धेत थाधोत्पादविनामावावश्यकाविति ॥ ३० ॥ पुम: साझा पार। उतप्रतिषेधी न नित्यस्य परमाखाय वध भूतत्वादि घटादी सदवरोधात तसत्वातथाचीत्पादादिप्रत्ययो बान्त इति भावः ॥ ३१ ॥ दूषयति । अनित्यत्वनिषेधी न युक्तः सत्यत्तितत्कारणात्ततामापकादुपलः तथापीपादविनाशपतीले प्रामाएिकत्वातनिषेध सरया कादापिकवतो.

·४M: अध्यायः] प्रथमाशिकम् । २४८] ग्रुपलब्धिरपि स्वप्नविषयाभिमानवत् प्रसज्यते, पृथिव्याद्यभावे सर्वव्यवहारविलोप इति चेत् तदितरत्र समानम् उत्पत्ति- विनाशकारणोपलब्धिविषयस्याप्यभावे सर्वव्यवहारविलोप इति सोऽयं नित्यानामतीन्द्रियत्वादविषयत्वाञ्चोत्पत्तिविना- शयोः स्वप्नविषयाभिमानवदनित्य हेतुरिति। अवस्थितस्यो- पादानस्य धर्ममात्र निवर्त्तते धर्ममात्रमुपजायते स खलत्पत्ति- विनाशयोर्विषयः। यच्चोपजायते तत् प्रागप्युपजननादस्ति । यञ्च निवर्त्तते तनिहत्तमप्यस्तीति। एवञ्च सर्वस्य नित्यत्व- मिति। ३२॥ न व्यवस्थानुपपत्तेः ॥ ३३ ॥ अयमुपजन: इयं निहत्तिरिति व्यवस्था नोपपद्यते उप- जातनिहत्तयोर्विद्यमानत्वात् अयं धर्म उपजातोऽयं निहत्त- इति सद्भावाविशेषादव्यवस्था। इदानीमुपजननिवृत्ती नेदानी- मिति कालव्यवस्था नोपपद्यते सर्वदा विद्यमानत्वात् अस्य धर्मस्योपजननिहत्ती नास्येति व्यवस्थानुपपत्तिरुभयोरविशे- पात् । अनागतोऽतीत इति कालव्यवस्थानुपपत्तिः वर्तमानस्य सद्भावलक्षणत्वात् अविद्यमानस्याललाभ उपजनो विद्यमान- स्थानहानं निहत्तिरित्येतस्मिन् सति नैते दोषा: तस्माद्यदुक्तं प्रागप्युपजननादस्ति निहत्तश्चास्ति तदयुक्तमिति अयमन्च एकान्तः॥३३॥ दनुपपतेः न चाविर्भावातदुपपतितसेवानिवत्वे सर्वनियरियाघातात् । विवेचवि. पते चेदं पटतरनुपरिष्टात् । ३२॥ एवाददिनाशप्रत्ययस्य मान्दवं स्वादियाबाद। सावलौदिकानालेन रिहतापि ममत्वरडायां प्रनाममयवहारविदीप: मादिदयः । । समा स्वनिपदनिराकररप्रकरन:४० ·२५० न्यायदर्शनम्। [४य: अध्यायः सर्व पृथग्भावलक्षणपृथक्त्वात् ॥ ३४ ॥ सर्व नाना न कश्चिदेको भावी विद्यते कस्मात् भावलक्षण- पृथक्त्वात् भावस्य लक्षणमभिधानं येन लक्ष्यते भावः से समास्थाशब्दः तस्य पृथग्विपयत्वात् सर्वो भावः समास्याशब्दः समूहवाची कुम्भ इति संज्ञाशब्दो गन्धरसरूपस्पर्शसमूह बुध्न- पार्श्वग्रीवादिसमूहे च वर्तते निदर्शनमात्रञ्चेदमिति ॥ ३४ ॥ नानकलक्षणैरेकभावनिष्यत्तेः ॥ ३५ ॥ अनेकविधलक्षणैरिति मध्यमपदलोपी समासः । गन्धा- दिभिश्च गुणैर्वघ्नादिभिश्चावयवैः सम्बद्ध एको भावो निष्पद्यते गुणव्यतिरिक्तश्च द्रव्यमवयवातिरितचावयवीति विभतन्याय- चैतदुभयमिति। अथापि ॥ ३५ ॥ लक्षणव्यवस्थानादेवाप्रतिषेधः ॥ ३६ ॥ न कधिदेको भाव इत्ययुक्तः प्रतिषेधः कस्मात् लक्षणव्यव- अथ प्रसङ्गात् सर्वपृथक्क करणं तव पूर्वपतमूत्रम्। सर्व वस्तु पृथक् नाना लक्ष्यतेऽनेनेति लक्षणं समाख्या तस्याः पृथक पृथगर्थकत्वं तथा च प्रयोग: घटादिः समुहस्प: वाध्यतात् सेनावनादिवत् पतीन्द्रिये गगनादी माना- भावादात्मनः शरीरानतिरेकादगुणकर्मणोराययाभेदाहिशेषसमवाययोमानामावा- दभावस्य तुच्छत्वान्न व्यभिचार: यहा घटादिकं स्वमादपि पृथगमावलक्षणानां गन्धरमादीनां तत्तदवयवादीनाश पृथकान घटादेय तदभेदादिति भावः ॥ ३४ ॥ ममाधत्ते । अनेकलपौरन कस्वरूपैपरसादिभिस्त तदवयवैय विशिष्टयेक. ग्यैव भावन्य निप्पत्तरुत्पत्तरित्यर्थः तथाचैकस्य धर्मियः प्रत्यक्षादिप्रमाणसिडलात् तम्य चातपत्वरासनत्वादिविगहधर्माध्यस्तकपरमायाम कवाभावादग्यवानाश कारणत्वात् कार्यकारण योरभेदासम्भवाय न तमामक घटादः समभवतीति माव:३५ ·४ः अध्यायः ] प्रथमाशिकम् । २५१ स्थानादेव यदिह लक्षचं भावस्य संज्ञाशदभूतं तदेकस्मिन् व्यवस्थितं यं कुम्भमद्राक्षं तं स्यामि यमेवास्साई तं पश्या- मौति, नाणसमूहे रहते इति। अणुसमूहे चारह्यमाणे यदधते तदेकमेवेति । अथाप्येतदनूतं नात्ये को भावो यस्मात् समुदायः । एकानुपपत्तेर्नास्त्येव समूहः नास्त्येको भावो यस्मात् समूठे भावशब्दप्रयोगः एकस्य चानुपपत्ते: मनूहो नोपपद्यते। एकससुचयो हि समूह इति व्याहत. त्वादनुपपन्न नात्येको भाव इति यस्य प्रतिषेधः प्रतिज्ञायते मनूहे भावशब्दप्रयोगादिति हेतु अवता स एवास्यतुज्ञायते एकासमुच्चयो हि समूह इति समूहे भावशब्दप्रयोगादिति च ममूहमाश्चित्व प्रत्येक समूहिप्रतिषेधो नास्त्येको भाव इति सोऽयमुभयतो व्याघाताद्यकिञ्चनवाद इति । एकान्तः॥ ३६॥ सर्वसमावो मावेष्वितरेतरामावसिद्धेः ॥ ३७॥ यावद्भावजातं तत्सर्वमभावः वास्मात् भावेपिततिराभाव. सिद्धेः असन् गौरवात्मनानम्जो गौः। प्रसनम्नो गवालना- गौरस इत्यसत्प्रत्ययस्यप्रतिषेधस्य च भावशन्देन सामाना- मार। ENCE पकानां पटपटाहोमा सामाधम. दादापि साम मर: स्पारसमक्षरवादित टि. FFER पार्ट एट इवादितaferम पदं समा र रस एर घरहरपर मार का ऐहिना RKERE ARE: HTTERरिरंद र :: Kri Tere भारः । १६ ॥ TFriरदार

·No text on this page.

·अर्थः अध्यायः] प्रथमालिकम् । २५३ भेदः। सामान्चविशेषसमवायानाच विशिष्टा धर्मा गधन्ते सोऽयममावस्य निरुपाख्यत्वात् सम्प्रत्यायकोऽर्थभेदो न स्यात्, अस्तित्वयं तस्मान्न सर्वमभाव इति । भधवा न स्वभावसिद्धे. र्भावानामिति। वरूपसिद्धेरिति गौरिति प्रयुज्यमाने शब्द जातिविशिष्टं ट्रव्यं ग्रझते नाभावमात्र यदि च सर्वसभावः गौरित्यभावः प्रतीयेत गोशब्देन चाभावः उच्येत, यस्मात्तु गोशब्दप्रयोग द्रव्यविशेषः प्रतीयते नामावस्तस्मादयुतामिति, अथवा न खभावसिद्धेरिति। असन् गौरक्षात्मनेति गवात्मना कास्मान्नोचते अवचनात् गवालना नौरस्तौति खभावसिद्धिः, अनखोऽख इति वा अगौगौरिति वा कम्मानोचते प्रवच- नात् खेन रूपेण विद्यमानता द्रव्यस्येति विज्ञायते अव्यति- रेकप्रतिषेधे च भावानामसंयोगादिसम्बन्धो व्यतिरेकः, अता- व्यतिरेकोऽभेदास्थसम्बन्धः । प्रत्ययसामानाधिकरवं यथा न सन्ति कुण्डे बदराणीति असन् गौरवात्मनामनखे गौरिति गवाखयोरव्यतिरेकः प्रतिपिध्व गवाखयोरेकत्वं नास्तीति। तस्मिन् प्रतिपिध्यमाने भावन गवा सामाना- धिकरखमसत्प्रत्ययस्यासन् गौरवात्मनेति, यथा न सन्ति कुण्डे बदराणीति कुण्डे वदरसंयोगे प्रतिषिध्यमाने सद्भिरस- प्रत्ययस्य सामानाधिकरस्वमिति ३८॥ न स्वभावसिदिरापेक्षिकत्वात् ॥ ३८ ॥ अपेक्षालतमापेक्षिकं इस्खापेक्षाकृतं दीर्घ दीपिक्षा- सिधान्नस्वन् । मादानां दिव्यादीनां समावन्य गन्वादः सत्वादेश रिक्षः नधिस गदरपादिकं सत्वेन प्रतीतिवां समवति । २२

·No text on this page.

·पः अध्यायः] प्रथमाशिकम्। सञ्चैकान्ता सिद्धिःकारणानुपपत्त्युपपत्तिभ्याम्॥४१॥ यदि साध्यसाधनयो नात्वमेकान्तो न सिरति व्यति. रेकात् अघ साध्यसाधनयोरभेदः एवमप्येकान्तो न सिति साधनाभावात् न हि तमन्तरण कस्यचित् सिद्धिरिति॥४१॥ न कारणावयवभावात् ॥ ४२ ॥ न सत्रकान्तानामसिडिः, कस्मात् कारणस्यावयवभावात् अवयवः कश्चित् साधनभूत इत्यव्यतिरेकः, एवं हैतादीनाम- पोति॥४२॥ निरवयवत्वादहेतुः ॥ ४३ ॥ सचिव समवति दिवसापरलं सापदं न वा पाये तस तुद्धत्वान्न सापकलम पन्चे तव सदलात् कुतः सवववनिति भावः । ४०॥ অন্য নায়িকজদ ৪৫ ॥ पप संरीकान्तवाददिराकरप्रकरएं तव मापन पधेने संरकान्तवादा: नमे सदविशेषात् सर्व धा नित्यानित्वमेदात् सर्व वैधा ज्ञाता यं भानमिति पतु प्रमाता प्रमार प्रनयं मितिरिति एवं यथासम्वन्देऽपि तव यथा নিৰাতিৰংলা ই বা নদিনি ব; মনৰ ভাষন एकनित्य इववादसपा वैद निर्विशेष सत्यं सर्वनन्यन्द्रिप्या यहा सर्व पक्ष- लातं एवं देतपदं सदविशेषात् घटः सन् पटः सनिति प्रतीत: घटामिनसद- भिद्रपटस घटाभेदसिदः त्रुनिरपि एकमेवाइयं ब्रा नेह नानाति विक्षनेत्याटि पन्यापीदनेन কালাম ঘষা চুৰি মীনানিকা इत्यादिस्सुक्षयः एतेदाचेपेषु सिद्धान्तसूबम । साक्षान्ता म सिध्यन्ति हारपल प्रमारसाइपपतेः उपपची वा न सोसान्तः साधन साध्यातिरिकसपिडित. त्वात्। ४१६ पाधिपति। न सहोदान्तसासिद्धिः काररस प्रनारसावयवमावात स्वदेशवादवयदादयविदीर भेदाभावः । ४२॥

·No text on this page.

·: आध्यायः
प्रयमाडिकम्।
वर्ग: पन्नं व्ययते तत्र भिन्ोऽस्मिन् देशदादुत्पद्यत इति.
न मदीग्रामादिकामानामारग्मफलमिति ॥ ४५ ॥
कालान्तरेगानिप्पत्तिहतुविनाशात् ।। ४६ ॥
ध्वस्तायां प्रती प्रहत्तेः फल न कारणमन्तरणोत्पत्तुमर्हति
न खलु वै विनटात् धारणात् किजिदुत्पद्यत इति ॥ ४६॥
प्रानिप्पत्तेक्षफलवत्तत् स्यात् ॥ ४७ ॥
यघा पलार्थिना क्षमूले सेकादिपरिकर्म क्रियते तस्मिथ
प्रध्वस्ते पृथिवीधातरबातना संग्रहीतः श्रान्तरेण तेनमा
पघमानो रसट्रव्यं निवर्तयति स द्रव्यभूतो रसो वृक्षानुगतः
पाकविशिष्टो व्यूहविशेषेण सन्निविशमानः पर्णादिफल
निवर्तयति। एवं परिपेकादि कर्म धावत् न च विनष्टात्
फलनिष्पत्तिः, तथा प्रहत्या संस्कारी धर्माधर्मलक्षणो जन्यते
सनातो निमित्तान्तरानुग्रहीतः कालान्तर फलं नियादय-
तीति। उहतत्पूर्वलतफलानुबन्धात्तदुत्पत्तिरिति तदिद
प्राङ्निष्पत्तेर्निष्पद्यमानम् ॥ ४७ ॥
तधिकदीच की चादीनामेव पलवसमवे नाष्टादिकल्पनमिति पूर्वपर
सिद्धान्तवम्। कालान्तरीपभोरलेन प्रतिपादनादित्यर्थः खर्गो हि फलं यूयते
सघ दुःखासमिन सखं न वैधिक मतया एवं हिंसासनदरकोपभोगः फलं
यूयते न च तत् सम्भव रवि भाव: : ४५
दालान्तरेप कर्मपः फलं न समादति हेतीसकर्मणी विना-
मात्५६
समायो। सांदिनियोः माद तदृहारं सात् दृष्टान्तमाइ हरफलवत्
क्या मूलसे क्षादिनापि तदधीनाक्यदीपपयादिद्वारदलेन फलोत्पनिसमा
मरतमि यागादिनामपि नन्दन्यादृरूपहाररुवान सईदुत्पनिविरोधः ॥ ३० ॥

·No text on this page.

·अर्घः अध्यायः] प्रथमाह्निकम् । २५४ कायं वुद्या सिद्धमुत्पत्तिनियमदर्शनात् तस्मादुपादाननिय- मस्योपपत्तिः सति तु काय प्रागुत्वत्तेरुत्पत्तिरव नास्तीति आश्रयव्यतिरेकावृक्षफलोत्पत्तिवदित्यहेतुः॥५१॥ मूलसेकादि परिकर्म फलचोभयं वृक्षात्रयम्, कर्म चेह शरीरे फलचामुत्रेत्यायव्यतिरेकादहेतुरिति ॥ ५१ ॥ प्रौतेरात्माश्रयत्वादप्रतिषेधः ॥ ५२ ॥ प्रीतिरात्मप्रत्यक्षत्वादालाचया तदात्रयमेव कर्म धर्म- संजित धर्मस्यात्मगुणत्वात्। तस्मादात्रयव्यतिरेकानुपपत्ति. रिति ॥५२॥ न पुत्रपशुस्त्रीपरिच्छदहिरण्यान्नादिफल- निर्देशात् ॥ ५३ ॥ दाऽभावान प्रहनुपपत्ते: सिदतादौ पटी भविष्यतीति न मायते किन्नु न বিবীনি ন ত ন নি মং; কি যেন কনী ন मायते कब पटाभावादिति चेत् कपमिदं निररादि पटापूर्व तन्दुतिकतयोन्दन्द दात् तन्तुले नारयतेति चेन्तुलेन दाररतेत्येवं सात् प्रहाधनुरोधात् । ५. नबन हेतुस्टभावस्थापि एफट ददिति दृष्टान्नपदातिहिरिदा- संदेन रहते। पानिपत स्टददित्यनः दुसः पारयव्यतिरेकान देन लादिम बनातं बस नामात् हरुले त कस इस सत्तात् लिटरवादिई परिषौपयुभम इत्यभिमानः ।। समाए। पारम्पतिरेकादिति तु पीत; स्पर सह. एन झापमानरकाग्लिादारादिसामानारिररिय:::

·वायदर्शनम्। [४यः अध्यायः। प्रजया पिलभ्य इति, रणानि तेषामनुबन्धः सकर्मभिः सम्बन्धः कर्मसम्बन्धयाचनात् । जरामयं वा एतत् मत्रं यद- ग्निहोत्रं दर्गपूर्णमामी चेति जरया एप तम्मात् सवाधिम्- चते मृत्युना हति, जणानुबन्धादपवर्गानुष्ठानकालो नास्ती- त्यपवर्गामायः । के गानुबन्धामात्ययवर्गः, केगानुबधव जायते नस्य के गानुबन्धयिोदो रह्यते । प्रपत्त्यनुबन्धायास्त्यपवर्गः । नग्मप्रभत्ययं यावत् प्रायां वागबुद्धिगरीरारम्भेयाविमुक्तो ग्रहाते तव यटुसा दुःखाजग्मप्रत्तिदोपमिथ्याजानानामुत्तरोत्त- रापाये तदनन्तराभावादपवर्ग इति तदनुपपत्रमिति। अत्रा- भिधीयते, यत्तायणानुबन्धादिति ऋणैरिव ऋणैरिति ॥५८॥ प्रधानशब्दानुपपत्तेर्गुगाशब्देनानुवादो निन्दा- प्रशंसोपपत्तेः ॥ ६ ॥ ऋगोरिति नायं प्रधानन्दः यव खल्वेकः प्रत्वादेयं ददाति द्वितीय प्रतिदेयं ग्रह्णाति तवास्य दृष्टव्यात् प्रधान- मृणशब्दः, न चैतदिहोपपद्यते प्रधानशब्दानुपपत्तेर्गुणशब्द- नायमनुवादः ऋणैरिव ऋणैरिति प्रयुक्तीपमञ्चैतत् अग्निर्माण- वक इति। अन्चत्र दृष्टचायणशब्द इह प्रयुज्यते यथाऽग्नि- जरया या एप तस्मादिमुच्यते मृत्युना घेति षापाकरणमन्तरेप च न तत्र प्राचिः तथा च पर्वत प्रणानि वीण्यपावत्य मनीमोचे निवेशयेत् । पनपा- हत्य मोचन्तु सेवमानो बजत्यधः एवं भानुभवादपि पुरुषो हिरागादिभितमत्- कर्मापारममाए: भानुविद्ध एव दृश्यते तत्कथमपवर्ग: एवं प्रवस्यनुपधादपि पुरुषी हि वागबुद्धिशरीमानकापारममाणो धर्माधर्मी यावबीवमुपायन कथमपान्यतामिति ॥ ५८ ॥ समापन । नायमान इत्यायनवादी हि प्रधानपद: नहि भायमानः ·8. अध्यायः] प्रयमाजिकम्। शब्दो माणवको, कयं गुणशब्द नानुवादः निन्दाप्रशंसोपपत्त: पार्सन्लोप णीव ऋणादानाविन्यते, कर्मानुष्ठाने च गोत्र नणदानात् प्रशरते। जायसान इति गुणशब्दो विपर्यवे- ऽनधिकारात्। जायमानो ह वै ब्राह्मण इति च शब्दो यहवः सम्पयमानो जायमान इति । यदायं स्टहरखो जायते तदा कर्मभिरधिक्रियते मालतो नायसानस्थानधि. कारात्, यदा तु मारतो जायते कुमारो न तदा वार्मभिरधि- क्रियते, अर्थिनः शतस्य चाधिकासत्। प्रर्थिनः नर्मभि- रधिकारः कर्मविधी कामसंयोगस्मृते: अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः इत्येवमादि, शत्तस्य च प्रवृत्तिससवात् शतस्य कर्मभिरधिकारः प्रहात्तिसन्भवात्, एतः खलु विहिते कर्मरि प्रवर्तते नेतर इति, उभयानावस्तु प्रधानशब्दार्ये माटतो जायमाने कुमारे उभयमर्थिता शक्तिश्च न सवतीति भिद्यते च लोकिकादाक्याइदिकं वारं प्रेक्षापूर्वकारिपुरुप- प्रणीतत्वेन तर लोकिकतावदपरोक्षकोऽपि न जातमान सुमारकमेवं ब्रूयादधीष्व यजस्व ब्रह्मचर्य घरेति। कुत एवम् ऋषिरुपपन्द्रानवद्यवादी उपदेशाइँन प्रयुक्त उपदिशति । वै नर्तकोऽन्धेषु प्रवर्तते न गायनो वधिविति, उप- दिष्टाविज्ञानोपदेशविषयः बश्वोपदिष्टमवं विजानाति तं प्रत्युपदेशः क्रियते न चैतदस्ति जायमानकुमारके इति गाह- स्थ्यलिङ्ग मन्तब्राह्मणं कर्माभिवदति वन मन्त्रबाएं - हमरुधिक्रिदते या... मा यदा तु माटो मा नारदी न तदा एमिरधिडिपते पनि: मास घाधिकारादिति जायमान बनेन सदा दावर न जाससहिरति देवाती यावदीर: बदमा ·२६६ न्यायदर्शनम् । [४यः अध्यायः। कर्माभिवदति तत्पनोसम्बन्धिना गार्हस्थ्यलिङ्गनोपपन्नम्। तस्मादग्टहस्योऽयं जायमानोऽभिधीयत इति। अयित्वस्य चाविपरिणामे नरामयवादोपपत्तिः, यावचास्य फलेनार्थिवं न विपरिणमते न निवर्तते तावदनेन कर्मानुष्ठेयमित्युपपद्यते जरामर्यवादस्तं प्रतीति, जरया ह वेत्वायुषन्तुरीयस्य चतुर्यस्य प्रवज्यायुतास्य वचनं, जरया ह वा एष एतस्मादिसुचत इति, आयुषस्तुरोयं चतुर्थं प्रव्रज्यायुक्तं जरेत्युच्यते तत्र हि प्रव्रज्या विधीयते अत्यन्तजरासंयोगे नरया ह वैत्यनर्यकम् अशलो विमुचत इत्येतदपि नोपपद्यते खयमशतास्य वाह्यां शक्ति- माह। अन्तेवासी वा जुहुयादब्राह्मणा स परिकोत: क्षीरहोता वा जुहुयाइनेन स परौनोत इति । अथापि विहितं वानूद्येत कामाहार्थः परिकल्पात विहितानुवचनं न्याय्यमिति ऋणवानिवाखतन्तो रहस्यः कर्मसु प्रवर्तते इत्युपपन्नं वाक्यस्य सामर्थ्य, फलस्य हि साधनानि प्रयन- विषयो न फलं, तानि सम्पन्नानि फलाय कल्पान्ते, विहितव जायमानं विधीयते च जायमानं तेन यः सम्बध्यते सोऽयं जायमान इति । प्रत्यक्षविधानाभावादिति चेत् न प्रति- येधस्यापि प्रत्यक्ष विधानाभावादिति। प्रत्यक्षतो विधीयते नान इति गुणपन्दो विषय येनधिकारादिति तया च जायमान इय ने नीय. नौत उचले तप अनचादावधिकारात् पनिहोवादी एहस्यवाधिकारः चौम वमानी वाधीयतामिति युतः एवमणदोऽपि न मुख्यः न घव प्रयाद वासन ददाति परन्तु कदापाकरणदायकत्वासापनाय तपोतं सा. दिमायोगे दीनमा निम्दाममोपपत: पानशाकरतदवाकरवाया. मित्रामिहोत्रायकरपत करपाभ्यां निन्दायमें उसने न पाटानकावाभाव:

·यअध्यायः] प्रथमाह्निकम्। गाईख्यं ब्राह्मणेन, यदि चाबमान्तरमभविष्यत् तदपि व्यधा- स्यत प्रत्यक्षतः, प्रत्यक्षविधानाभावान्नास्त्याचमान्तरमिति न प्रतिषेधस्य प्रत्यक्षविधानाभावात् न प्रतिषेधोऽपि वै ब्राह्मणेन प्रत्यक्षतो विधीयते नसन्याचमान्तराणि एक एव ग्रहस्वायम इति प्रतिपेधस्य प्रत्यक्षतोऽत्रवणादयुक्तमेतदिति ॥ ६ ० ९ अधिकाराच्च विधानं विद्यान्तरवत् ॥ ६१ ॥ यथा शास्तान्तराणि खे खेऽधिकार प्रत्यक्षतो विधाय- कानि नार्थान्तराभावात्, एवमिदं, ब्राह्मणं ग्रहस्थ शास्त्र खेऽधिकार प्रत्यक्षतो विधायक नाथमान्तराणामभावादिति। गवाह्मणचापवर्गाभिधाय्यभिधीयते । ऋचव ब्राहाणानि चापवर्गाभिवादीनि भवन्ति। चञ्च तावत्, कर्मभिर्मुत्यु- ऋषयो निषेदुः प्रजावन्तो द्रविणमिच्छमानाः, अधायरे ऋषयो सनीषिणः परं कर्मभ्योऽन्तवमानः, न कर्मणा न प्रजया धनेन, स्वागनके अन्तत्वमानशः। परैण नाक निहितं गुहायां विवाजते यद्यत्यो विशन्ति, वेदाहमेतं पुरुष महान्तमादित्यवर्ण तमसः परस्तात् । तमेव विदित्वाति- नृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय । अध वाहणानि, त्यो धर्मस्कन्धाः यज्ञोऽध्ययनं दानमिति, प्रथमस्तप एव, हितीयो ब्रह्माचार्यकुलवासी, तीयोऽत्यन्तमात्मानमा- जरया दिनुपत इन्दुः न च तस्याटिरपरलने पनवासी वा स्यात् राEि परिदीए इत्यादिनासापि विधानात् माटायुपर ईमानी भरदुपते कि बरामदबादः कामनामिनार का घमापन सहित पारिने नरान्दवादोरिति पति दामना दाराने वदना समदरामिप्रारबरानवाद पपवे.

·न्यायदर्शनम्। [ ४र्थः अध्यायः। । चार्यकुलेऽवसादयन्, सर्व एवैते पुखलोका भवन्ति । ब्रह्म संस्थोऽमृतत्वमेति । एतमेव प्रवाजिनो लोकमभीप्सन्तः प्रव्रजन्तीति अथो खल्वाहुः काममय एवायं पुरुप इति म यथाकामो भवति तथा प्रातुर्भवति तथा तत्कर्म कुरुते यत्कर्म कुरते तदभिसम्पद्यते इति कर्मभिः संसरगामुक्का प्रकृतमन्य. टुपदिशन्ति इति तु कामयमनो योऽकामो निष्काम आत्म- कामो भवति न तस्य प्रागा उत्क्रामन्ति इहैव समबलीयन्ते ब्रोव सन् ब्रह्माप्येतीति। तत्र यदुक्त मृणानुबन्धादपवर्गा- भाव इत्येतद् युक्तमिति ये चत्वारः पथयो देवयाना इति च चातुरायम्या म्यनुतेरैकायम्यानुपपत्तिः, फलार्थिनथेदं वाहाणा- सगमयं वा एतत् सत्र यदग्निहोत्र दर्शपूर्णमासी चेति, नाथम् ॥ ६॥ समारोपणादात्मन्यप्रतिषेधः ॥ ६२ ॥ प्राजापत्यामिटिं निरूप्य तम्यां माववेदमं हुवा आत्म. न्यग्नीन् ममारोप्य ब्राह्मणा: प्रवदिति थ यते, तेन विजा. भोमः प्रजावित्तलोकपणयास व्युत्यायाय भिक्षाचयं पर. लोति, एपणाभ्यथ व्यस्थितम्य पालनयान्तानि कर्माणि नोपपद्यन्त इति नाविगैषिणा कत: प्रयोजकफल भवतीति। चातुराथम्य विधानानिझाम-पगणधर्मशास्त्र कायम्यानुप. पतिः। तदप्रमाणमिति नत् न प्रमाणेन बनु बारमा देविहामपुरणय प्रामागमभ्यनुनायत, में या मारत अय. .. 4 नद *: MIRRITI नियमान. १ यानि । १ नम: प.

·अर्थ: अध्यायः] प्रघमाशिवाम् । र्वाङ्गिरस एतदितिहासपुराणमभ्यवदन इतिहासपुराणं पक्षम वेदानां वेद पति। तस्मादयुक्तमेतदमामाखमिति। श्रमा- माये च धर्मशास्तस्य प्राणभृतां व्यवहारलोपालोकोच्छेद- प्रसङ्गः । द्रप्रवक्तृसामान्याञ्चाप्रामाण्यानुपपत्तिः, य एव मन्तवा मणस्य द्रधारः प्रवतारर ते खल्वितिहासपुराणस्य वेति। विषयव्यवस्थानाच यघाविषयं प्रामाण्यम् अन्यमन्त- ब्राहाणस्य विषयोऽन्वचेतिहासपुराणधर्मशास्त्राणामिति यजो मन्तवाधणस्य, लोपाहत्तसितिहासपुराणस्य लोकव्यव- हारव्यवस्वानं धर्मशास्तस्य विषयः । तवैकेन सर्व व्यवस्थाप्यत इति, यथाविषयमतानि प्रमाणानीन्द्रियादिवदिति। यत् पुनरैतत् लेशानुबन्धस्याविच्छेदादिति ॥ ६२ ॥ पावचयान्तानुपपत्ते च फलासावः ॥ ६२ ॥ क ॥ - . . नामानि समारोमविधानात् दूयते प्राजापत्यानिहिं निरस नसां सर्वदेदवं ददाबन्दनीन् स्मारोप्य वासरः प्रदिति पतएव पवार: पचयो देवयाना प्रति चातुराजन्युतिरपि च । ६२ नवनिहीनताप्रतिदावपि तत्पलख एवापवर्गपतिबद: स्वादवाद। मानिनः फ्लरू खताभाद: पग्निही हिपानयान्तं पावासनिधीवपादापि तेपायः प्रमोदस बदनामसाई विन्दासः मुखे हतपूरी गुमित नेप मिठोसदनुपपत्त: हन तदरिन्दामात् पग्निहोनस्टाभावेऽपि ज्यौविसीमहा- सानादिहिंसादिपटामो प्रक्दिन्मदर्द स्वादती दिन्दरसतश्याय पार प. दसतमा प्रारबादिरित परत शनादेव ९६ इत्यादयः यूयते हि दया दिहान् पुस्पा विध्ध निरचनः परनं साम्मुपैति एवं दीप पास समाधि नचिन्हरे पराद। सप्ते शनाग्नि: सर्दनारि भयसाद पुरत नति इदा हामनारन्दस प्रजाववादोऽपि नापवर्गविरोधी त्या च यूयते एतत्य दे पूर्वे मारापन घाना विधांसः मनन वामपने प्रियदा वरिपानी देणं ·न्यायदर्शनम्। [४र्थः अध्यायः। सुषुप्तस्य खप्नादर्शने तो शामावादपवर्गः ॥६३॥ यथा सुपुप्तस्य खलु स्वप्नादर्शने रागानुबन्धः सुखदुःखानु बन्ध विच्छिद्यते तथाऽपवर्गेऽपौति। एतच्च ब्रह्मविदो मुक्ता- स्यात्मनो रूपसुदाहरन्तीति । यदपि प्रवृत्त्यनुबन्धादिति ॥३३॥ न प्रवृत्तिः प्रतिसन्धानाय हीनल शस्य ॥ ६४ ॥ प्रक्षीणेषु रागद्देषमोहेषु प्रवृत्तिर्न प्रतिसन्धानाय, पूर्व सन्धिस्तु पूर्वजन्मनिवृत्ती पुनर्जन्न तज्ञादृष्टकारितं, तस्यां प्रहोणायां पूर्वजन्माभावे जन्मान्तराभावोऽप्रतिसन्धानमप- वर्गः। कर्मवैकल्यप्रसङ्ग इति चेत् न कर्मविपाकप्रतिसंवेदन- स्याप्रत्याख्यानात् पूर्वजन्मनिवृत्तौ पुनर्जन्म न भवतीत्युच्यते न तु कर्मविपाकप्रतिसंवेदनं प्रत्याख्यायते । सर्वाणि पूर्वकर्माणि धन्ते जन्मनि विपच्यन्त इति ॥ ६४ ॥ न ले शसन्ततः खाभाविकात्वात् ॥ ६५ ॥ नोपपद्यते लेशानुबन्धविच्छेदः, कस्मात् लेशसन्तते: नायमामा लोक इति ते इस वैषणायाय विषयायाय लोकै षापायारा व्युत्याय মিকাই পালীনি গন্ম র লা: জল লুল মমি অরিছীনা प्रयोनकलाभायम्तथा सति भिकूणामपि पाव चयान्तं स्थादित्यर्थ इत्याहुः । इत्तिमम्मतम् अधिक मूवम् । ६२ । मोगानुवर्य दूपयति । खत्रादर्शनकाले सुपुमस यथा लिभावेन दुवा. मावस्तथाऽपनगेऽपि रागाद्यमावन दुःखामाव: स्यात् ॥६॥ प्रत्यनुषधारपवर्गामावं दूषयति । शिम्यो ननति के भो रागादि: सारर. हिपी या प्रकृतिः सा प्रतिमभानाय विधाय न मयति धांधी न जनयती. पः। ६४ ·श्यः अध्यायः] प्रथसाङ्गिकम्। २७१ । खाभाविकत्वात् अनादिरियं लोशसन्ततिः न चानादिः शक्यः उच्छेत्तुमिति। अत्र कश्चित् परिहारमाह ॥ ६५ ॥ प्रागुत्यत्तेरभावानित्यत्ववत् स्वाभाविकऽप्य- नित्यत्वस् ॥ ६६ ॥ यथाऽनादिः प्रागुत्पत्तेरभाव उत्पन्नेन भावेन निवर्त्य एवं स्वाभाविकील शसन्ततिरनित्वेति । ६६ ॥ अणुश्यासताऽनित्यत्ववहा ॥ ६७ ॥ अपर प्राह तथाऽनादिरणश्यामता अथ चाग्निसंयोगाद- नित्या तथा लशसन्ततिरपीति, सतः खलु धर्मो नित्यत्वमनि. त्यत्वञ्च तत्वभावे भावे भातमिति। अनादिरणश्यासतेति हेत्वभावादयुताम, अनुत्पत्तिधर्ममनित्यमिति नात्र हेतुर- स्तीति। अयं तु समाधिः ॥ ६७ ॥ न सङ्कल्पनिमित्तत्वाच रागादीनास् ॥ ६८ ॥ कर्मनिमित्तवादितरेतरनिमित्तत्वाञ्चेति समुच्चयः। मिप्या- सङ्कल्पेभ्यो रजनीयकोपनीयमोहनीयेभ्य रागद्देषमोहा उत्य- यन्ते कर्म च सत्त्वनिदायनिर्वतकं नैयनिकान् रागहेष- मोहान निवर्तयति नियमदर्शनात्, दृश्यते हि कचित्तत्त्व- निकायो रागबहुल: कविहेषबहुल: कचिन्मोहबहुल इति। नामावगरमानः । सनदी म एतः सामादिद एव देवी साह मारकरमाामिलहप्त् मागमामिला माद: परमारमामाया दिनारा मिामा (Gr ·२७२ 'न्यायदर्शनम् । [४ः अध्यायः। इतरेतरनिमित्ता च रागादीनासुत्पत्तिः मूढ़ो रज्यति, मूढ़ः कुप्वति, रक्तो मुद्यति, कुपितो मुह्यति । सर्वमिथ्यासकल्पानां तत्त्वज्ञानादनुत्यत्तिः। कारणानुत्पत्ती च कार्यानुत्पत्तेरिति, रागादीनामत्यन्तमनुत्पत्तिरिति। अनादिय लो शसन्तति- रित्यप्युक्तम्। सर्वे इमे खल्वाध्यामिका भावा अनादिना प्रबन्धेन प्रवर्तन्ते शरीरादयः, न जात्वत्र कथिदनुत्पन्नपूर्वः प्रथमत उत्पद्यते अन्यत्र तत्त्वज्ञानात्, न चैवं सत्यनुत्पत्ति- धर्मकं किञ्चिायधर्मकं प्रतिज्ञायत इति। कर्म च सत्त्व. निकायनिर्वतकं तत्त्वज्ञानक्तात् मिथ्यासझल्पविधातान रागाद्युत्पत्तिनिमित्त भवति सुखदुःखसंवित्तिफलन्तु भव- तीति ॥ ६॥ इति वात्स्यायनीये न्यायभाये चतुर्थाध्यायस्याद्यमालिकाम् । चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयाशिकम् । किन्नु खलु भो यावन्तो विषयास्तावत्स प्रत्येकं ज्ञान- अनित्यत्व विमागिभायलं नवरात् मागमाये नगाडयामतादिरनादिमाया च भाष्यम् पनादिरणग्यामतेति स्वभावादयुशमियसी मरायमुपेत्य मिशान मा। भो युस कुतो रागादोनों सजापनिमिगत्यात् गहन्यो मिथ्याशाम निमित' वेपो तथा प रायनानेग मियाजाननिधी रागादिनियंकारा एवेति भावः । ६८॥ समागमपधगंपरीचाप्रकरणम् ॥५२॥ समान थाध्यायस प्रयममाप्रियाम् ॥ १॥ --- ·४: अध्याय:] हितीयानिकम् । २७६ । मुत्पद्यते। अय क्षचिदुत्पद्यत इति कमात्र विगेपः, न ताव. देकव यावहिपयसुत्पद्यते जेयानामानन्यात्, नापि क्षदि. दुत्वद्यते, यन्द्र नोत्पद्यते तवानिहत्तो मोह इति मोशेष- प्रमङ्गः। न चान्यविपयेण तत्वज्ञाननान्यविषयो मोहः जयः प्रतिषेछमिति। मियाज्ञानं वै बलु मोही न तत्त्वजानन्या- नुत्पत्तिमात्र, तच मिथ्यानानं यत्र विपये प्रवर्तमानं मंमार- वीज भवतिम विपयन्तत्त्वतो नेय इति, किं पुनम्तन्मिया- जानम् अनामन्यात्मग्रहः, अहमम्मीति मोहोऽवहार इति। पनामाई नत्वहमम्मीति पश्यतो हिरहार पति, किं पुगन्तदर्घजातं अहिपयोऽहहार: गरीन्द्रियमनोवेदनाद्ययः. कार्य तहिपयोऽमवारमंमाग्वीजं भवनि। अयं न करे- राजातमातमन्मोति व्ययमितस्तटुटनेनारमो मन्त्र मानोऽनुर्चदलशापरिणतः पुन: पुनरसदपाल नावानी जन्ममरणाय यत नेनावियोगान्द्रायन्नं दुःजातिमा यग्नु दुःरनं दुरनायतनं दुःजानुपही समय मिला. रिति पश्यनि, म दुःवं परिजानाकि परिणाम प्रकीर्ण भयानपादानात् विधारयत एवं पान व भद्र रिति पश्यति, न या प्रकार. सोमादेन गावं भवितुमिति तोपान , ५ सोपं न हक्तिः प्रतिमानारे', inter: समान व द्विानि सामकि वो. मान् पEिR. ri कर मिनि are ". ཡ: རྨ་: གནས:: ཚ ༤ : ཝཔར་ནུཔྤཡྻཔསྶཡ; दोपनिमिवानां तापमानादानादि !

·ल्यायदर्शनम् । [४ः अध्यायः। शरीरादि दुःखान्त प्रमेयं दोपनिमित्तं तहिषयत्वान्निध्या- ज्ञानस्य, तदिदं तत्त्वज्ञानं तद्विषयमुत्पन्नमहङ्कारं निवर्तयति, समानविपये तयोर्विरोधात्, एवं तत्त्वज्ञानाट्टुःखजन्मप्रवृत्ति- दोपमिध्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तराभावादपवर्ग इति, स चायं शास्वार्थसंग्रहोऽनद्यते नापूर्वी विधीयत इति । प्रसङ्घयानानुपूा तु खलु ॥ १ ॥ दोषनिमित्त रूपादयो विषयाः सङ्कल्पलताः॥२॥ कामविषया इन्द्रियार्या इति रूपादय उच्चन्ते ते मिया. सङ्कल्पप्रमाना रागहेषमोहान् प्रवर्त्तवन्ति तान् पूर्व प्रसञ्च- क्षीत, तांश्च प्रसञ्चक्षाणस्य रूपादिविषयो मिथ्यासइल्यो निव- तते, तन्निवृत्तावध्यात्म शरीरादि प्रसञ्चक्षीत, तवप्रसया- नादध्यात्मविपयोऽहसारो निवर्तते, सोऽयमध्यात्म बहिच विवित्तचित्तो विहरन् मुक्त इत्युच्यते। अतःपरं काचित् अथ शास्त्रस्य परमं प्रयोजनमपवर्ग: स चीहिटो लचित: परीचितोऽप्य. किशियार: कारणानिरूपणात नवनिहितमेव दुःखादिमूवे कारण नामक्रमेय टुःखामावीपवर्ग: इतीति चेत्सत्यं मियाज्ञानापगमहेतु मिहित: तत्वज्ञानं, सव हेतुरिति चेत् कस्य तत्वं नातव्यमित्यभिधानीयमित्यामयेन सवधानपरीक्षा मैव चाधिकाय: तव च षटप्रकरणानि प्रादी तत्वज्ञानोत्पत्तिप्रकरणम् पन्यानि घ यथाययं वत्यन्ते सव सिद्धान्तमूवम् । पहारीऽहमित्यमिमान: म च शरीरादिविषयको मियाज्ञानमुध्यते तच दीपनिमित्तानां गरीरादीनां तत्वस লায় গালারিন আর্নল প্পি মৰীৰৰী গৰণীয় তামি कोपनीय कुप्पति केचित्त दोपनिमित्तानां रागादीनां तत्वज्ञानासन्न वदनिटानु. वरितमानादारस्यामिलापत्य नितिरित्ययः इत्याः ॥ ननु के तावदतुरनीया विषया: पु रज्यन् संमरतीत्यती विवक्षाय सानुर. दिशति । मदन्यः समीचीनलैन मायनं तश्यियीकता पादय: दोपस रामाद.

·Zअध्यायः] हितीयाङ्गिकम्। संज्ञा हेया, काचिद्भावयितव्येत्युपदिश्यते, नार्थनिराकरण- मोपादानं वा कवमिति ॥ २ ॥ तन्निमित्तन्ववयव्यसिसानः ॥ ३ ॥ तेषां दोषाणां निमित्तन्वयव्यभिमान: सा च खलु स्त्रीसंज्ञा सपरिस्कारा पुरुषस्य, पुरुषसंज्ञा च स्त्रियाः । परिस्सारच निमित्तसंज्ञा अतुव्यञ्जनसंज्ञा च, निमित्तसंज्ञा दन्तोहं चक्षु निकन्, अनुचजनसंज्ञा इत्यं दन्तौ विमोठा- विति, सेयं संज्ञा क्षानं वयति तदनुपलांच दोषान् विवर्जनी- यात्, वर्जनन्त्वस्या: भेदेनावयवमंज्ञा केशलोममांमशोणिता- सिहायुशिराकफपित्तोचारादिसंज्ञा, तामचुभसंक्षे त्याचक्षते, तामन्य भावयत: कामरानः प्रहीयते, सत्ये च विविध विषये काचित् संज्ञा भावनीया काचित् परिवर्जनीयेत्युपदिश्यते वधा विपसन्यतोऽनेऽनसंज्ञोपादानाय विषसंज्ञा प्रहाणायेति । सचेदानीमा निरावारिप्यताऽवयव्युपपाद्यते ॥ ३ ॥ निमिररयमिति जानन रक्षति रमिति देटि ते पादयोरियन माया: सतत:रावादिक्षः ।। मन्दादि पसता गागादिरादि पतिर हा परल. ति मन: हादियापारमिती रागादिनिहाय पाय ददिया। १५. चिम राधिकार भिमारः सपरिवारदिनि रापदिनिमित १ चा दुनिया कद मापा परिकारपियरका : Par पदममा समादक पदरारा एक रखनमा परिcace इटा। मकर रही साहिर ! या निकित करार पर म: सर:: सरि:: सारा TRE . : :र.

·न्यायदर्शनम्।
[४र्थः अध्यायः।
विद्याऽविद्या विध्यात् संशयः ॥ ४ ॥
सदसतोरुपलभाविद्या विविधा, सदसतोरनुपलम्भादः
विद्यापि हिविधा, उपलभ्यमानेऽवयविनि विद्या दैविध्यात्
संशयः, अनुपलभ्यमाने चाविद्या विध्यात् संशयः सोऽयम-
वयवी यापलभ्यते अथापि नोपलभ्यते न कथञ्चन संशयात्
सुच्यते इति ॥ ४ ॥
तदसंशयः पूर्वहेतुप्रसिद्धत्वात् ॥ ५ ॥
तस्मिन्ननुपपन्नः संशयः, कस्मात् पूर्वोक्तहेतूनामप्रतिषेधा-
दस्ति ट्रव्यान्तरारम्भ इति ॥ ५ ॥
वृत्त्यनुपपत्तेरपि तर्हि न संशयः ॥ ६ ॥
एतः। कएलपीठं कुठारेण छिनास्थ स्वां सखी कदा। भगुमचा तु मांसा-
मुक्की कसमयो देहः किं मेऽपराध्यति एतमादपरः कता कत्तनीयः कई
मयेति ॥ ७० ॥
समाप्त तत्वज्ञानोत्पत्तिप्रकरणम् ॥३॥
पथ प्रसद्भादवयविप्रकरणं वस्तुतस्तु शरीरे धर्मध्यस सम्मन्येऽपि एक
ध्येयमपरं हेयमिति नियुक्तिदम् पतोऽवयवी नास्ति किन्तु परमागपुन इति
तवं सदेव सन्मुमतभिर्भावनौयं परमाणु पुन इत्यप्यापाततः परमाणोरप्य
निराकरिष्यमाणत्वादिति सौगत शडामपाक मयमारभः यद्यपि हिवीयाध्याय
व्यवस्थापिस एनावययो तथापि स्वयुफिदायन सीवान्तिकस्य वैमापिकस धाव
प्रत्यवस्थानमिति तव संभयप्रदर्शनाय गवम्। संभय इत्यस प्रविमीत्यादि:
पवयविन: प्रत्यक्षसिद्धनात् तदपलापो दुःसा इत्यस क्र विद्येति प्रमाघमदिन
গানইবিঘা গনলল বাধাবল্য গান সানাযাথাযথনিশি
संशय इत्ययः॥ ४॥
ममाति। तवाक्यविनि न मंशयः पूर्वदतुमिहत्वात हिशीयाध्यायील.
युटिभिरवयविनः प्रका मिहलात् ॥ ५॥

·४८: अध्यायः] हितीयाङ्गिकम् । हत्त्वनुपपत्तेरपि तहि संशयानुपपत्तिर्नास्त्य वयवीति तह. भन्नते कृत्स्नै कदेशात्तित्वादवयवानामवयव्यभावः ॥७॥ एकैकोऽवयवो न तावत् कृत्नेश्वयविनि वर्तते तयोः परिमाएमेदादवयवान्तरसम्वन्धाभावप्रसङ्गाच्च, नाप्यवयव्येक- देशेन, न यस्यान्येऽवयवाः एकदेशभूताः सन्तीति। प्रथा- वयववेवावयवी वर्तते तेषु चाहत्तरवयव्यभावः ॥ ८॥ न तावत् प्रत्ययवं वर्तते तयोः परिमाणभेदात् द्रव्यस्य चैकट्रव्यत्वासात, नाप्येतदेशैः सर्वेषु अन्यावयवाभावात्, तदेवं युवा संशयो नास्त्ववयवीति । ८॥ पृथक् चावयवेभ्योऽहत्त: ॥६॥ पृथक् चावयवेभ्यो धर्मिभ्यो धर्मखाग्रहपाटिति नमा. नम् ॥८॥ विनि एवं करते। पिरमधार तर्हि संवादपपत्रिपदन- दिममवादेव स्वादिय: हपदापति दिदि मापदार दी. देशाक्षिदादायदानानदयधमाद: पदवी हि रसायद सात् सान पनि दार: दिसम्भरिनारदात् पन्नादि मेवाददारीन दा नाद: लिन मदिरापान गतः सान्दरमायदानराहत तथापि कदमदरखमाबरद मार देरबदलमाया पदयदे टपल्या मावाददयदी नाम नमासिन्दालेपद हिमाद: स्टमेंटमिति ददन्दि :: दामामागिदिसायनिदन देदः पइ उभी नातिर र म्बई परमाद रात कुट: १: पायगे हिरनामाम गिरा ही मामेडम ·न्यायदर्शनम्। [४र्थः अध्यायः। न चावयव्यवयवाः ॥ १० ॥ एकस्मिन् भेदाभावा दशब्दप्रयोगानुपपत्ते - रप्रश्नः ॥ ११ ॥ किं प्रत्यवयवं लत्स्रोऽवयवी वर्त्तते अथैकदेशेनेति नोप- पद्यते प्रश्नः, कस्मात् एकस्मिन् भेदाभावानेदशब्दप्रयोगा- नुपपत्तेः। कृत्स्नमित्यनेकस्याशेषाभिधानम्, एकदेश इति नानात्वे कस्यचिदभिधानं, ताविमौ जत्नेकदेशशब्दो भेद- विषयौ नैकस्मिन्नवयविन्युपपद्यते भेदाभावादिति, अन्या. वयवाभावान्नैकदेशेन वर्तते इत्यहेतुः ॥ ११ ॥ अवयवान्तराभावेऽप्यवृत्त रहेतुः ॥ १२ ॥ अवयवान्तराभावादिति यद्य प्येकदेशोऽवयवान्तरभूतः स्यात् तथाप्यवयवेऽवयवान्तरं वत्तत नावयवौति, अन्यावयव- भावेऽप्यत्तेरवयविनो नैकदेशेन वृत्तिरन्यावयवाभावादित्य- . पीति भाव: यहा कृतन कदेशाभ्यामवयवो न यत्तते किन्तु स्वरुपेणैवेति गाया पूर्वपत्तिणः सूवं पृथगिति अवयवेभ्यः पृथगययको नामि फरापत्तेः पहात्तिल. प्रमगात् तथा सति नित्य स्यादिति मायः कथिन अवयवातिरिकोऽयययो वत्त तामित्यत पूर्वपक्षिण: सूवं पृयगिति पूर्वोक्तयुक्त्याऽवयवेभ्यः पृथगप्यत: ॥ नववयवावयविनीतादात्मामेव सम्बनः सादवाद। न हि तन्तुः पटम्तम्भी यहमिति कश्चित्प्रत्येति नवाऽभेदेनाधाराधयमाव उपपद्यते ॥ १० ॥ मिसान्तसूत्रम्। अवयवी कात् मान एकदेशेन या यत इति प्रमो न युद्धः एकस्मिन्वयिनि भेदामावाहिनियत शब्दप्रयोगसायकलात् बनेकस्या भेषता हि कात्मा समुदायिनां वितितमैकदम म चैकम्य तरसम्भव दरि ·४ः अध्यायः] द्वितीयाह्निकम् । २७८ हेतुः, वृत्तिः कयमिति चेत् एकस्यानकतात्रयाश्रितसम्बन्ध- लक्षणा प्राप्तिः, अाश्रयाश्रितभावः कथमिति चेत् यस्य यतो- ऽन्यत्रामलामानुपपत्तिः स प्रायः, न कारणद्रव्येभ्योऽन्यत्र- कार्यद्रव्यमात्मानं लभते, विपर्ययस्तु कारणद्रव्येष्विति, नित्येषु कथमिति चेत् अनित्येषु दर्शनात् सिद्धम्। नित्येषु द्रव्येषु कथमाययायिभाव इतीति चेत् अनित्येषु द्रव्यगुणेषु दर्शनादाचयाचितभावस्य नित्येषु सिद्धिरिति । तस्मादवयव्य- भिमानः प्रतिषियते निःयसकामस्य नावयवी यघा रूपा- दिपु मिथ्यास झल्पो न रुपादय इति। सर्वाग्रहणमवयव्य- सिद्धेरिति प्रत्यवस्थितोऽप्येतदाह ॥ १२ ॥ केशससूहे तैसिरिकोपलब्धिवत्तटुपलब्धिः ॥१३॥ यथैकेकः कैशस्तैमिरिकेण नोपलभ्यते, केशसमूहस्तप- लभ्यते, तयेकै वोऽणु पलभ्यते अणुसचयस्तृपलभ्यते, तटिट- मगुमनृहविपयं ग्रहणमिति ॥ १६ ॥ G. T इतर विषयी मगु, TAITI की माप व ययागमायादितियां द र म युर: १ मारमा FF : नाहि तर पर तिरामादि म तपदिक मानव विक्षो १RE: NEETE हमा माcि #r PER घटवारिक सरह ह: कार f: हवामहमिमी पापाव TREE: ritsar REEThr: Cur tiremi Tark ! er: रस मिरर e:tr: IEC forg, TRITE: परमपरा. समार:

·गायनम्। 1. Y: पगायः नचावयञ्यायवा:?" }} एकस्मिन् भेदाभाबादशब्दप्रयोगानुपपत्त समयः॥ २१ ॥ कि प्रत्यय जनमोऽपयो पत्तले प्रवेशदेगेनेति नोय. पदा प्रयः, करमार एमम्मिन् भेलामावादगदप्रयोगा- नुपपत्तेः। राममिलने जयापाभिधानम, एकटेश पति नानाले यानिटभिधानं. तापिमो करने कदेगगन्दो भेट. विषयो नेशम्मिवयचिन्युपपोते भेटामायादिति, प्रत्या. क्यवाभायाकटेगेन यत्ती पलहेतुः ॥ ११ ॥ अवयवान्तराभावेऽप्यत्त रहेतुः ॥ १२ ॥ अवयवान्तराभावादिति यद्य प्ये कदेगोऽवयवान्तरभूतः स्यात् तथास्ययययेऽवयवान्तरं यत्तंत नावयबीति, अन्यावयव. भावेऽम्यत्तरवयविनो नेकदेशेन वृत्तिरन्याश्यवाभावादिल. बीति भाव: यहा कतर कदेशाभ्यामश्यतो न यतते किन्तु बप्पेवेति महाया पुर्वपतिप: एवं पृथगिति पश्यवेभ्यः पयगवयत्री नासि कत: पात: पतिव प्रसङ्गात् तथा सति नित्य स्वादिति भावः कशित अवयनातिरितोऽवयको वत तामित्यव पूर्तपतिषसूवं पृयगिति पूर्वोतन्याऽवयवेभ्यः पृथगम्थान: 1 2 नववयवावयविनोतादात्मामेव सम्बनः सादवाह। न हि तन्तुः परतभी गहमिति कशित्पत्येति नत्राभेदेनाधाराधियमाव उपपद्यते । १० विज्ञानस्वम् । अवयवी कात्मोन एकदेशेन वा वत इति मनोन युल: एकमिन्नत्रयविगि भेदाभाषाझेदनियतशब्दप्रयोगमायुक्तबात् पनेकसा- पता हि कात्सा सनदायिनां किञ्चिलमेकदेशत्वे म चैकस तत्सम्म इनि आव: ११ ·अर्थः अध्यायः ] द्वितीयाट्रिकम् । २८१ अवयवावयविप्रसङ्गश्चैवमाप्रलयात् ॥ १५ ॥ यः खल्ववयविनोऽवयवेषु वृत्तिप्रतिपधादभावः सोऽयस- वयवस्यावयवेषु प्रसज्यमानः, सर्वप्रलयाय वा कल्पेत, निर- वयवाहा परमाणुत्वं निवत, उसयथा चोपलब्धिविषयस्या- सावः, तदभावादुपलब्धाभावः । उपलब्धमाश्रयचायं कृत्ति- प्रतिषेधः स प्राश्रयं व्याघ्नन्नात्मद्योताय कल्पात इति। प्रथापि ॥ १५ ॥ न प्रलयोऽणुसद्भावात् ॥ १६ ॥ अवयवविभागमाश्रित्य हत्तिप्रतिषेधादभावः प्रसज्यमानी निरवयवात् परमाणोनिवर्त्तते न सर्वप्रलयाय कल्पाते । निरवयवत्व तु खलु परमाणोविभागैरल्पतरप्रसङ्गस्य यती नाल्पीयस्तवावस्थानात् लोष्टस्य खलु प्रविभज्वमानावयव- स्याल्पतरमल्पतसमुत्तरमुत्तरं सवति स चायसल्पतरप्रसङ्गः यस्माद्भाल्पतरमस्ति य: परमोऽल्पस्तत्र निवर्त्तते, यतश्च नाल्पीयोऽस्ति तं परमाणु प्रचाह इति ॥ १६ ॥ परं वा त्रुटेः ॥ १७॥ दीपासराभिधानाय सूचम् एवम प्रकारे हत्तिविकल्पदीपोऽययविन्य वय प प्रसन्ना कामदयात् प्रलयोऽभावसथा: सर्वाभाव एव स्यान कसापि रहय. निति माधून सर्याग्रहपमययव्य सिद्धरिति । १५ ॥ भन्नु सर्वाभाय त्यहाए । पापनाशाएमाधन परमागीमामायन नन्हमापात् यहा नमवयवावयक्षिपदारस्वधा प्रस्टयपदने सो कार्य: प्रदये ५ निखिलधिवादिनाशात् पुन: सर्गोन स्वादियाश्येन शरते यति हमा नति र सफल धिव्यादिनाशः परमारावादिय:। १ ।

·नितिन गcिam #गामा मानि: It 2 it fमिति :Trial RT fift : MIt rat Hain. नि में गित गाने, गोर" fra: बिना म naam हाति ११, Art off Timi Hit तोमिया इन्दि पानिपपोत ग कैगनितिन मरने गादिता सजिलो पर पर पायेत, गजालाभ्यो बचत नि, त तिकी प्रामा: अमिता समागा सोदिया अनि, वियतनाचारयाणा पोन्टियन जतिपति मोऽयं গালাগুলি শ্রাদার:, লাথর গ্রা- तरम्, यत् प्रणय विपय दति, मश्यमा विषय प्रति चत् म मयमा भयोगभावात चातीन्दियशायदणाट युतम, मञ्चयः गहरल्याने काय संयोगः मन रयमाणाययो रयते नातीन्द्रियाययः। भवति होदमनन संयुक्तमिति, सम्मादयता मतदिति। एघमाणम्य चेन्द्रियेण विषयम्यागर- गाद्यनुपलब्धिकारमुपलभ्यते तम्मानेन्द्रियदौर्बल्याटनुपनधि रगानाम्। यथा नेन्द्रियदौर्बल्याचक्षपाऽनुपलधिगन्धादीना. मिति ॥ १४॥ - मुत्तरयति। इन्दिया पाटये विषययाय पार : दिमा मान्दी तपम्प मादामपकर्षः न तु पटुतरं घसः मन्दं गृहाति तदिदमुः म्वविषयानतिकमोति फलितार्थमा नाविषय निरिति तथा च स्वाधिपः परमाणे कात्यापनमपि कर्थ चतुर्पछीयादिति भाष: १८:

·अर्थः अध्यायः] द्वितीयाट्रिकम् । अवयवावयविप्रसङ्गश्चैवसाप्रलयात् ॥ १५ ॥ यः खल्ववयविनोऽवयवेषु हत्तिप्रतिपधादभावः सोऽयस- वयवस्यावयवेषु प्रसच्चमानः, सर्वप्रलयाय वा कत्त, निर- वयवाहा परमाणुत्वं निवत, उसयथा चोपतधिविषयस्या- भावः, तदभावाटुपलव्याभावः। उपलव्वद्यायचायं वृत्ति- प्रतिपः स प्रास्वं व्याघ्नन्नात्तद्योताय कल्पात इति। ध्यापि ॥१५॥ न प्रलयोऽणुसनावात् ॥ १६ ॥ अवयव विभागमावित्य हत्तिप्रतिषेधादसाव: प्रसन्यसानी निरवयवात् परमाणोनिवर्तते न सर्वप्रलयाय कलति । निरवयवत्व तु रखनु परमाणोविसागरत्वतरप्रनय यती नाल्पीयस्तावखानात् लोटस्य लु प्रविभज्यसानादयन. स्याल्पतरमल्पतमसुत्तरमुत्तरं सवति म चायसयतमा चस्मामात्यतरमस्ति यः परमोऽल्पत्तन निदरी. दर नापीयोऽस्ति तं परमाणु प्रचा इति। (Er परं वा बुटेः ॥ १७॥ दोराय Per र रम: . TH. Err:::: ETTERetri : TET रा Eritr" CER Eri fir... ! Fert: : * में

·No text on this page.

·४ः अध्यायः ] हितीयाडिकम् । तम्भवति नाणोरकार्यत्वात् अकाये हि परमाणावन्तर्वहि- रित्वस्याभावः। यत्र चास्य भावोऽणुकाव्यं तन्न परसाणः यतो हि नायतरमस्ति स परमाणुरिति ॥ २०॥ सर्वसंयोगशब्दविभवाञ्च सर्वगतम् ॥ २१ ॥ यत्र कचिदुत्पन्नाः शब्दा विभवन्याकाशे तदायया भवन्ति मनोभिः परमाणुभिस्तलायंच संयोगा विभवन्त्याकाशे नामंयुक्तमाकाशेन किञ्चिन्नद्रव्यमुपत्नभ्यते तस्मान्नाम- गतमिति ॥ २१ ॥ अव्यूहाविष्टमविभुत्वानि चाकाशधर्माः ॥ २२ ॥ मयताप्रतिघातिना द्रव्येण न व्यूवते यथा नाछेनोटक. कस्मात् निरवयवत्वात् सपंच प्रतिघाति द्रव्यं न विद्यम नाति, नास्य क्रियाहेतु गुणं प्रतिवाति, वास्तात् मा. त्वात् विपर्यये हि विष्टम्मी दृष्ट इति। स भवान् सांक द्रव्ये दृष्ट धर्म विपरीत नाहिन्तुमर्हति। अहवयवस्या तरत्वप्रमादणुकाप्रतिवधः। सायले चामोरी. ऽणुतर प्रति प्रमज्यते, कस्मात् कार्यकारगचयोः परिमा माधा। मी हरिदार ELEE.. रामद ईराम . Error सरितार। ११rtme: MERE FEE FREE V३.r र ? FEE RE: TrirTer: CT: Terrere, iTE :...- ·२८४ न्यायदर्शनम् । [४र्थः अध्यायः। भेददर्शनात्। तस्मादखवयवस्याणुतरत्वं, यस्तु सावयवो- ऽणुकायं तदिति, तस्मादणुकार्यमिदं प्रतिषिद्धात इति, कारणविभागाच्च कार्यस्यानित्यत्वं नाकाशव्यतिभेदात् लोष्ट- स्थावयवविभागादनित्यत्वं नाकाशसमावेशादिति ॥ २२ ॥ मूर्त्तिमताञ्च संस्थानोपपत्तेरवयवसद्भावः ॥ २३ ॥ परिच्छिन्नानां हि स्पर्शवतां संस्थानं त्रिकोणं चतुरस्र समं परिमण्डलमित्युपपद्यते, यत् तत्स्वानं सोऽवयवसन्निवेशः, परिमण्डलाचाणवस्तस्मात् सावयवा इति ॥ २३ ॥ संयोगोपपत्तेश्च ॥ २४ ॥ मध्ये सन्नणुः पूर्वापराभ्यामणुभ्यां संयुक्तास्तयोर्व्यवधानं फुरुते व्यवधानेनानुमोयते, पूर्वभागेन पूर्वेणाणुना संयुज्यते, परभागेणापरेणाणुना संयुज्यते, यौ तौ पूर्वापरौ भागो तावस्यावयवी, एवं सर्वतः संयुज्यमानस्य सर्वतोभागा अवयवा इति, यत् तावन्मूर्त्तिमतां संस्थानोपपत्ते रवयवसद्भाव इति, अत्रोक्तं किमुक्ता विभागाल्पतरप्रसङ्गस्य यतो नाल्पीयस्तत्र निवृत्तेरखवयवस्य चाणुतरत्वप्रसङ्गादणुकार्यप्रतिपेध इति । सर्वगतत्वं यद्यते मूर्व शून्यतावादिमते म संगच्छेते श्राकागादौरनभ्युपगमात्तथापि वन्मत इति पूरयित्वा व्याख्येये ॥ २२ ॥ पूर्वपदी युत्यन्तरमाशते । परमाणीरिति श्रेष: हेतुमा संम्यानोपपते: 'संम्यानवत्वात् परमायहिं परिमलाकार: मंस्यानयत्व मान भन्दा यति मूत्तिमतामिति मुर्तवात् संस्थानवत्वमित्ययः च: पूर्वोचहेतु ममुगिनीति नीलम हेतुत्वम्मुच्चयार्थी वा पकारः ॥ २३ ॥ युन्यन्नरमाह। अवयवमझाद इत्यनुवर्तते संयोगदत्वादिति त्वयः संयोग- ·राय: अध्यायः] द्वितीयाष्टिकम् । २८५ यत् पुनरेतत् संयोगोपपत्तेयेति स्पर्शवत्वावधानमाययस्य चाव्याप्तमा भागमहिः, उत्तानात्र स्पर्शवानणः स्पर्शवतोरग्बोः प्रतिघातायवधायको न सावयवत्वात्, स्पर्शवत्वात्, स्पर्श. वत्वाच व्यवधाने सत्यासंयोगो नाययं व्याप्नोतीति भागभक्ति- र्भवति। भागवानिवायमिति, उक्तचाप विभागेऽल्पतरप्रस- इन्स्य यतो नाल्पीयस्तवावस्थानात् तदवयवस्य चाणुतरत्व- प्रसङ्गादणकार्यप्रतिपेध इति मूर्त्तिमताच संस्थानोपपत्तेः संयोगोपपत्ते च परमाणनां सावयवत्वमिति हेत्वोः ॥ २४ ॥ अनवस्थाकारित्वादनवस्थानुपपत्तेश्चाप्रतिषेधः २५ यावन्मूर्तिमद्यावञ्च संयुज्यते तत्सर्वं सावयवमित्यनवस्था- कारिणाविमौ हेतू. सा चानवस्था नोपपद्यते सत्यामवस्थायां सत्यो हेतू स्याताम्। तस्मादप्रतिषेधोऽयं निरवयवत्वस्येति । विभागस्य च विभज्यमानहाने!पपद्यते तस्मात् प्रलयान्तता नोपपद्यत इति। अनवस्थायाच प्रत्यधिकरणं द्रव्यावयवा- नामानन्त्यात् परिमाणभेदानां गुरुत्वस्य चाग्रहणं, समान- परिमाणत्वं चावयवावय विनोः परमाखवयवविभागादूर्द्ध- मिति । यदिदं भावान् बुद्दीराथित्य वुद्धिविषयाः सन्तीति त्वात् कथं सावयवत्वमिति चेत् इत्य' संयोगम्याव्याप्यत्तित्वादग्याप्यत्तित्वक्षा- वच्छेदकभेदं विना नोपपाते पवळे दकशावयव इति ननु परमारखवयवेऽप्ययं दोषः सात्तघाधानवस्थित परम्परामसः इति चेत् त्यन तर्हि परमाराव्यसनं खोकुरु गून्यतावादं निरवयवमाशाशादिकमपि नास्तीति भावः ॥ २४ ॥ ममाधसे । पूर्वोकयुज्या परमाणोनिरवयवत्वप्रतिषेधी न युक्तः कुत पनवस्था- कारित्वात् प्रामापिकीयमनवस्था स्वादत पार पनवस्यानुपपत्नयति सर्वेषामन- वस्तिनावयवत्ते मेरसर्षपयोमतुल्यपरिमारत्वापत्तिरित्यक्ष तसंयोगावदेदिवादिग्नि- ·न्यायदर्शनम्। [४ः अध्यायः। मन्यते । मिथ्याबुद्दय एताः। यदि हि तत्त्ववुद्धयः स्युर्बुद्धया विवेचने क्रियमाणे याथात्मा बुद्धिविषयाणामुपलभ्येत ॥२५॥ वुद्धयाविवेचनात्तु भावानां याथात्मानुप- लब्धिस्तन्त्वपकर्षणे पटसद्भावानुपलब्धिवत् तद- नुपलब्धिः ॥ २६ ॥ यथायं तन्तुरयं तन्तुरिति प्रत्येक तन्तुषु विविच्यमानेषु नार्थान्तरं किञ्चिदुपलभ्यते यत्पटवुद्धेर्विपयः स्यात् याथात्मया- नुपलबरसति विषये पटबुद्धिर्भवतीति मिथ्यावुद्धिर्भवति एवं सर्वति ॥ २६॥ व्याहतत्वादहेतुः ॥ २७ ॥ यदि वुद्या विवेचनं भावानां, न सर्वभावानां याथात्मा- नुपलब्धिः । अथ सर्वभावानां याथात्मानुपलब्धिन बुद्धया भागा न वा शून्यतायुका निष्पमाणलात् प्रमाणसत्त्वे शून्यत्वविरोधात् निष्य माप. कन्यताऽभ्युपगमे किमपराई पूर्णतयेमि दिक् । २५ । समाप्तं निरवयव प्रकरणम् ॥ ५५ ॥ ननु वाचार्थाभावात् कुतोऽवयवावविव्यवस्येति मसमपाक वाद्यायम निराकरणमारमते प्रमेयत्वं नामत्वव्याप्यं नवेति संशयः राव पूर्वपसमूवम् । गुः प्रकरणविछदार्थः भावानां युद्दया विवेचनादभेदीलेखात् याथात्मास भानभेद लनपशानुपन्दधिरनुपपचिः घट इति जानं मम जातमिति घनुभूयते सन घट इति ज्ञानमित्यनेन नानघटयोरभेद सलिप्यते सती न जाभासिरिती विषय: यथा पटे विविद्यमाने सन्तूनामेवापकणादावसिरिन यस्तु एवं रारपि नांगञ्चतिरित इति घटवादिस्तु जानवाकारविधीय इति भावः ॥ २६ ॥ ममापन। शो तुम युनत: च्याइतत्वात् न हि बुद्धमा विचरे परस ·४यः अध्यायः] द्वितीयाङ्गिकम्। २८७ विवेचनं भावानां यायालयानुपलब्धियेति व्याहन्यते, तदुक्त. मवयवावयविप्रसङ्गवमाप्रलयादिति: २० तदाश्रयत्वादपृथग्ग्रहणम् ॥ २८ ॥ कार्यद्रव्धं कारएट्रव्याधितं तत् कारणेभ्यः पृघड नोप- लभ्यते विपर्यये पृथगग्रहणात्, यत्राययाचितभावो नास्ति तत्र पृघग्ग्रहणमिति बुया विवेचनात् तु भावानां पृथग्- ग्रहणसतीन्द्रियेवणषु यदिन्द्रियेण ग्राह्यते तदेतया बुद्दया विविचमानसन्चदिति ॥ २८ ॥ प्रसाणतचाऽर्थप्रतिपत्तेः ॥ २६ ॥ बुद्धया विवेचनाजावानां वाधात्मयोपलब्धिः। यदस्ति यथा च तत् सर्व प्रमाणत उपलबधा सिद्धाति। यात्र प्रमाएत उपलविस्तधा विवेचनं भावानां, तेन सबै मातापि सर्वधर्माणि सर्वे च शरीरिणां व्यवहाराः व्याप्ताः । परीक्षमाणे हि बुद्याध्यवस्यति इदमस्तीटं नास्तीति तक न नर्वभावानुपपत्तिः ॥ २८ । तन्नु ररता हिपति बन्दनः पट पहिहितीपते ना कन्दः परति ६ पटे सादर न तु सन्दभिः किरहनुपटविदेपनादेव पाटाईसिटिनिन तुम्हादत पदाटी मोहिते म्दादिपरस्टादनसारेन तु पटविषय म मनुमोद पान र सादिया। पर यह रिएदिस्य पटसापालेको कदापरतादि पोरन. तिनामसाटासह हिपए मशारद नसहि मार::। सोमरमदिरा में सदर ·२९६ न्यायदर्शनम्। [४र्थः अध्यायः। मन्यते । मिथ्यावुद्धय एताः। यदि हि तत्त्ववुद्धयः स्युव॑या विवेचने क्रियमाणे याथात्मा बुद्धिविषयाणामुपलभ्येत ॥२५॥ वुद्धद्याविवेचनात्तु भावानां याथात्मानुप- लब्धिस्तन्त्वपकर्षणे पटसद्भावानुपलब्धिवत् तद- नुपलब्धिः ॥ २६ ॥ यथायं तन्तुरयं तन्तुरिति प्रत्येक तन्तुषु विविच्यमानेयु नार्थान्तरं किञ्चिदुपलभ्यते यत्पटवुद्धेविषयः स्यात् याथात्मा- नुपलरसति विषये पटवुद्धिर्भवतीति मिघ्यावुद्धिर्भवति एवं सर्वत्रेति ॥ २६॥ व्याहतत्वादहेतुः ॥२७॥ यदि वुद्या विवेचनं भावानां, न सर्वभावानां याथात्मया. नुपलब्धिः। अथ सर्वभावानां यायात्मानुपलब्धिर्न वुद्ध्या भागा न वा शून्यतायुक्ता नियमाणत्वात् प्रमाणसत्त्व शून्यत्वविरोधात् निष्प माप. कन्यताऽभ्युपगमे किमपराई पूर्णतयेति दिक । २५ । समात निरवयव प्रकरणम् ॥ ५५ ॥ ननु वाच्यार्थाभावात् कुतीऽवयवावयवित्र्यवम्येति मसमपाका वाच्यार्थमा निराकरणमारमते प्रमेयत्वं नानवश्याप्यं नवेति संगय: सब पूर्व पचमूवम् । गु: प्रकरणविदाय: भावानां वुझा विवेचनादभेदी खात् यायामास्य शानभेद नन्न स्थानुपन्त धिरनुपपतिः घट इति ज्ञानं मम जातमिति घनुभूयते सत्र घट रतिज्ञानमिन्यनेन चानघटयोरभेद वियते तती न जानातिरिको विषय: यया पटै विदिच्यमाने तन्तुनाम वापकर्षणादायतिरिम न वस्तु एवं रानुरपि नांगयतिरित ति घटत्वादिस्तु जानवाकारविशेषति भावः ॥ २६ ॥ म माधत्तं । ती तुम युन: व्याइतत्वात् नदि वुड्या विश्वन पटस ·ध्या अध्यायः] द्वितीयाङ्गिनाम् । विवेचनं भावानां यायात्मयानुपलब्धियेति व्याहन्यते, तदुता मवयवाश्यविप्रसङ्गश्चैवमाप्रलयादिति : २७ ॥ तदाश्रयत्वादपृथग्ग्रहणम् ॥ २८ ॥ कार्यद्रव्यं कारणद्रव्याचितं तत् कारणेभ्यः प्रयङ्नोप- लभ्यते विपर्यये पृथग्रहणात्, यतायाचितभावो नास्ति तन पृथगग्रहणमिति बुद्ध्या विवेचनात् त भावानां पृथग्- ग्रहणमतीन्द्रियेवणुपु यदिन्द्रियेए रहते तदेतया बुडया विविचमानमन्चदिति : २८ प्रमाणतयाऽर्थप्रतिपत्तेः ॥ २६ ॥ बुद्या विवेचनाजावानां बाधात्मयोपलब्धिः। यदस्ति यथा च तत् सर्वे प्रमाणत उपलबधा सिद्धाति। या प्रमाएत उपलदिखबुधा विवेचनं भावानां, तेन सर्व- शान्तानि सर्वकारि सर्वे च शरीरिणां व्यवहारा: व्याप्ताः । परीक्षमाणे हि बयाध्यवस्यति पदमस्तोटं नास्तीति तय ननवभावानुपपत्तिः । २८ । तन्तु कला सिति बन्नुत: पट इति हिपतीयले नरन्तुः परतिपटेन मार नव वनमि: हिन्दस्टविदेपनादेश दाधमिदिन दिन पटामदी नीति हादिपरक्षवादनुसादेन त पटरियर SEE न को दे पान र मदिरा पारद. विदयमार र स्वायस पटी क. मिट कामवासन पिरमराय: सदा हमारा: २० : Fཏྭཱ་བྷཱ༌rཔt:༣ ལོཙཱ༌པཙ་ གཙྩོ Fཙཱ་བྷཱུ

·२८८
न्यायदर्शनम्। [४थः अध्यायः।
प्रमाणानुपपत्त्युपपत्तिभ्याम् ॥ ३० ॥
एवञ्च सति सर्वनास्तीति नोपपद्यते, कस्मात् प्रमाणा-
नुपपत्त्यु पपत्तिभ्यां, यदि सर्वन्नास्तीति प्रमाणमुपपद्यते,
सर्व नास्तीत्येतद्याहन्यते । अथ प्रमाणं नोपपद्यते सर्व
नास्तीत्वस्य कधं सिद्धिः, अथ प्रमाणमन्तरेण सिदिः, सर्व-
मस्तीत्यस्य कथं न सिदिः ॥ ३० ॥
खपविषयाभिमानवदयं प्रमाण प्रमेयाभिमानः ३१
यथा वने न विषयाः सन्त्यथ चाभिमानो भवति, एवं
न प्रमाणानि प्रमेयाणि च सन्ति, अथ च प्रमाणप्रमेयाभि.
मानो भवति ॥ ३१॥
मायागन्धर्वनगरमृगटणिकावडा ॥ ३२ ॥
हेत्वभावादसिद्धिः ॥ ३३ ॥
समान्ते विषयाभिमानवत् प्रमाणप्रमेयाभिमानो न पुन
भावसिद्धिः स्यादित्यत पाह। पूर्वोक्तहेतु, समुचिमोति पकारः अर्थस्य घटादेः
प्रतिपत्त : प्रमाणाधीनत्वात् तथा च प्रामाणिकेऽथें गौरवं न पाधकमिति भावः
अन्यथा ज्ञानमपि सिध्यगौरवादिन्यतापत्ति: ॥ २८ ॥
न वा वाधार्थाभावसाधनं सम्भवतीत्याह। व्याघातात्र वाधाभाव इति
मेष: वार नातीत्यव यदि प्रमाणमस्ति सदा प्रमाणस्य वाचास्य मत्तात्र वाचा.
भावः अथ मास्ति तदा निष्पमापकवान तसिद्धिरित्ययः किन घटादौ यदि
प्रमाणमस्ति तदा तत एव वाधार्थसिदिः पथा प्रमाणं तदा कथं घट इति
ज्ञानस्य घटाकारत्वं मन्यसे ज्ञानस्वानुत्पत्तरिति । ३.:
ननु प्रमाणप्रमेयव्यवहारी न पारमार्थिकः परन्तु विज्ञानामि तत् तदाकार-
यानि वासनापरिपाकवहादेव स्वाप्रप्रत्ययवदैन्द्रजालिकातातिवयाविर्भवतीत्या-
मयेन प्रइने सूवाभ्यां स्पष्टम् ॥ २१॥ ३२॥

·अर्थः अध्यायः] हितीयानिकम् । २८८ र्जागरितान्ते विषयोपलब्धिवदित्यल हेतुर्नास्ति हेत्वभावाट- मिडिः। खपान्ते चासन्तो विषया उपलभ्यन्त इत्यत्रापि हेलभावः। प्रतिबोधेऽनुपलभ्मादिति चेत् प्रतिबोधविषयोप- लभादप्रतिषेधः, यदि प्रतिबोधेऽनुपलन्भात् खप्ने विषया न सन्तौति तर्हि य इमे प्रतिबुद्धेन विषया उपलभ्यन्ते उपलम्भात् सन्तौति विपर्यये हि हेतुसामर्थ्यम्, उपलभाभावे सत्यनुप- लन्मादभाव: सिद्यति, उभयया बसावे नानुपलभस्य साम- ध्यमस्ति, यया प्रदीपस्याभावाद्रूपस्यादर्शनमिति, तत्र भावे- नामाव: ससर्यत इति, खमान्तविकत्ये च हेतुवचनं खान- विषयाभिमानवदिति ब्रुवता खनान्तविकल्ये हेतुर्वाचः, कश्चित् खप्नोमयोपसंहितः, कश्चित् प्रमोदोपसंहितः, कश्चि- दुभयविपरीतः कदाचित् खममेव न पश्यतीति, निमित्तवतस्तु खप्रविषयाभिमानस्व निमित्तविकल्यादिकल्पोपपत्तिः ॥ ३३ ॥ स्मृतिसङ्कल्पवञ्च वनविषयासिमानः ॥ ३४ ॥ पूर्वोपन्तव्यो विषयो यथा स्मृतिय सङ्कल्पच पूर्वोपलब्द- विषयो न तस्य प्रत्याख्यानाय कल्पते । तघा खप्ने विषय- ग्रहणं पूर्वीपलब्धविषयं न तस्य प्रत्याख्यानाय काल्पते । एवं दृष्टविषयच खनान्तो जागरितान्तेन यः सुप्तः खप्न पश्यति स समाधा। वालाभादसासिद्धि विभावात् प्रमाभावात् पयवा हेतो. परादेरमपगमे घटायमित्यादिनानामरिद्विरिवः न च रासदायमात् मादिति बाएं घासनाया अतिरिवाजेपरमप्रसङ्गात् वासनाया: सन्तदमान- नया सापादि मगनपचिरिति दिन ! २६ । नन्दसपियादा पिरामल भावना प्रदा एक दि ·२८८ न्यायदर्शनम् । [ ४यः अध्यायः। प्रमाणानुपपत्त्युपपत्तिभ्याम् ॥ ३० ॥ एवञ्च मति सर्वबास्तीति नोपपद्यते, कस्मात् प्रमाणा- नुपपत्त्य पत्तिभ्यां, यदि सर्वनास्तीति प्रमाणमुपपद्यते, सर्वे नास्त्रीत्येतद्याहन्यते । प्रय प्रमाणं नोपपद्यते सर्व नास्तीत्यस्य कषं सिद्धिः, अय प्रमाणमन्तरेण सिडिः, सर्व- मस्तीत्यस्य कयं न सिदिः ॥३०॥ खप्नविषयाभिमानवदयं प्रमाण प्रमेयाभिमानः ३१ यथा स्वप्ने न विषयाः सन्त्यष चाभिमानो भवति, एवं न प्रमाणानि प्रमेयाणि च सन्ति, अथ च प्रमाणप्रमेयाभि. मानो भवति ॥ ३१॥ मायागन्धर्वनगरमृगटपिणकावदा ॥ ३२ ॥ हेत्वभावादसिद्धिः ॥ ३३ ॥ खनान्ते विषयाभिमानवत् प्रमाणप्रमेयाभिमानो न पुन भावसिद्धिः स्वादित्यत पाइ। पूर्वोक्त हेतु, समुशिनीति पकारः पयंस घटादः प्रतिपत्त : प्रमाणाधीनत्वात् तथा च प्रामापिका गौरवं न पावमिति माव: अन्यथा हानमपि मिध्यगौरवादिन्यतापतिः २८: न वा वाधार्धाभावमाधनं सम्भवतीया। याघातात वाघामाव इति अप: पानातीत्यव यदि प्रमापमति तदा प्रमापस वाचय मला वाधा. भाव: पथ माति तदा निप्पमापकबाब तसिद्धिरित्यय: किव घटादौ यदि प्रमाणमन्दि तदा तत एव वाधार्यसिदि: पया प्रमादं ददा कयं घट रति मानस घटाकारत्वं मय दानवैवानुत्पत्तरिति :३०: ननु प्रमाणप्रमेयव्यवहारो न पारमादिकः परनु विज्ञानामि तत् सदाभार- गानि वासनापरिपाकमादेव साप्रत्ययवदैन्द्रजालिशादीतिवचाविभग्नीत्या- प्रवेन मरने सूवायां मरम्। २१ २२ ·ई: अध्यायः] द्वितीयाङ्गिकम्। २६१ मानो निववंते नार्थो विषयसामान्चलक्षणः, तथा माया- गन्धर्वनगरगढपिणकानामपि या बुद्धयोऽतस्मिंस्तदिति व्यव- सायास्तनाम्यनेनैव कल्पेन मिच्योपलधिविनाशस्तत्वज्ञाना- नाप्रतिपेध इति। उपादानवञ्च मायादिपु मिथ्याज्ञानम् । प्रज्ञापनीयसरूपच दव्यमुपादाय साधनवान् परस्य मिप्याध्य- वसायं करोति सा माया। नीहारमशतीनां नगरखरूप- सन्निवेशे टूरानगरबुद्धिरुत्पद्यते, विपर्यये तदभावात्, सूर्य- मरोचिपु भौमेनोमणा संसृष्टेषु स्पन्दमानेषूदकवुद्धिर्भवति, सामान्य ग्रहणात् अन्तिकस्वस्य, विपर्यये तदभावात, क्वचित् कदाचित् कस्यचिञ्च भावान्नानिमित्तं मिध्याञानम्। दृष्टञ्च बुद्धिद्वैतं मायाप्रयोक्तः परस्य च दूरान्तिकस्थयोर्गन्धर्वनगर- गणिकानु, सप्तप्रतिवुडयोच स्वप्रविषये तदेतत् सर्वस्याभावे निरुपायतायां निरालकत्वेनोपपद्यत इति ॥ ३५ ॥ बुद्धेश्चैवं निमित्तसद्भावोपलम्भात् ॥ ३६ ॥ मिघ्यावुद्धेचार्थवदप्रतिषेधः कस्मात् निमित्तोपलम्भात् सद्भावोपलम्भाच, उपलभ्यते मिध्यावुद्धिनिमित्तं, मिघ्यावुद्धिय प्रत्यात्ममुत्पन्ना रयते संवेद्यत्वात्, कस्मात् मिध्यावधिरप्य- स्तीति । ३६॥ मनु कामवापि सहिपयकत्व समतिरोधः कथं सादित्याद्या मिपी- पलायागन्धर्व नगरादिशाम तत्वज्ञानादनारोपिलवस्तुमाययादिनार: प्रति- रोध: भमशान घा एवं प्रदयसापि दर्पसुपरिमय तत्वज्ञाननाप्रति- रोपि ममत्वानं मदति भादः ॥ १५ ॥ माधमिकस्तु धामारवं साधते सदृष्टान्तम दुरप्य सत्वं साधयतित एवं दादर एपि न प्रतिषः निमित्ततावीपरमात सोनुदवस ·२८० न्यायदर्शनम्। [४यः अध्यायः। एव जाग्रत् स्वप्नदर्शनानि प्रतिसन्धत्ते इदमद्राक्षमिति। तत्र नाग्रबुद्दित्तिवशात् स्वप्नविषयाभिमानो मियेति व्यवसाय:, सति च प्रतिसन्धाने या जाग्रतो वुद्दित्तिस्तदशादयं व्यव- सायः स्वप्रविषयाभिमानो मिति। उभयाविशेपे तु साधनानर्थक्यं, यस्य स्वप्रान्तजागरितान्तयोरविशेषस्तख खप्पविषयाभिमानवदिति साधनमनर्यक, तदाययप्रत्वाख्या नात्। अतस्मिंस्तदिति च व्यवसाय: प्रधानाश्रयः, अपुरुषे स्थाणी पुरुष इति व्यवसाय: स प्रधानात्रयो न खलु पुरुष ऽनुपलचे पुरुष इत्यपुरुप व्यवसायो भवति, एवं स्वपविषयस्य व्यवसायो हस्तिनमद्रानं पर्वतमट्राक्षमिति प्रधानाययो भवितुमर्हति। एवञ्च सति ॥ ३४ ॥ मिथ्योपलब्धिविनाशस्तत्त्वज्ञानात् स्वप्रविष- याभिमानप्रणाशवत् प्रतिबोधे ॥ ३५ ॥ स्थाणी पुरुषोऽयमिति व्यवसायो मियोपलधिरतम्मिंस्त- दिति ज्ञानं, स्याणी स्थाणुरिति व्यवसायस्त त्वज्ञानं, तत्व. ज्ञानेन च मिथ्योपलबिर्निवलंते नार्यः स्थाणुपुरुषसामान्य- लक्षणः, यघा प्रतिबोध या ज्ञानहत्तिस्तया स्वप्रविषयाभि- प्रत्यया भवेयुरित्यत पात। पूर्वोपलव्धविषय इति शेप: सरस उपनौतमानं यया मृत्यादिः पूर्वोपलञ्चविषयकः तया स्वाप्रप्रत्ययोऽपीति न निविषयक: न । सः स्वमपि खादति नियिरः मुनमपि पति नलिदं पूर्वोपलवमिति वाद्य स्वस्थ खादनस ध निनमिरमः खण्डनस्य च पदधत्वात् संसर्गमानस प मानतात ना हेतुकनं इत्यादिटानेन संसारमा कृतेय स्मृती विशिष्ट बुद्दी च हेतुतस्यामिमतत्वात् हर ममे दोषः बालविवोटविशिशोदयोधी वेचन्यदेतत् । ३४ ·पछ: अध्यायः] हितीयाङ्गिकम्। २६९ मानो निवर्वते नार्यो विषयसामान्यलक्षणः, तथा माया- गन्धर्वनगररगणिकानामपि या युद्धयोऽतस्तिदिति व्यव. सायास्तनापनेनैव कल्पेन मिच्योपलब्धिविनाशस्तत्त्वज्ञाना- वार्थप्रतिषेध इति। उपादानवक्ष मायादिपु मिघ्याज्ञानम् । प्रज्ञापनीयसरूपच दव्यमुपादाय साधनवान् परस्य मिथ्याध्य- वसायं करोति सा माया। नीहारप्रकृतीनां नगरखरूप- सन्निवेशे दूरान्नगरबुदिरुत्मयते, विपर्यये तदभावात्, सूर्य- मरोचिषु भौमेनोमण संस्ष्टेषु स्पन्दमानेदकबुद्धिर्भवति, सामान्य ग्रहणात् अन्तिकस्यस्य, विपर्यये तदभावात, क्षचित् कदाचित् कस्यचिच भावान्नानिमित्तं मिथ्याज्ञानम्। दृष्ट बुदितं मायाप्रयोः परस्य च दूरान्तिकस्वयोर्गन्धर्वनगर- सुगणिकात, सप्तप्रतिबुदयोर समविषये तदेतत् सर्वस्यामादे निरुपायतायां निरालकलेनोपपद्यत इति ॥ ३५ ॥ वुद्देश्चैवं निमित्तसद्भावोपलन्मात् ॥ ३६ ॥ मिप्याबुद्देशार्थवदप्रतिषेधः कमात् निमित्तोपलन्मात् सद्भावोपलम्भाश, उपलभ्यते मिघ्यावुद्धिनिमित्तं, मिघ्यावुदिर प्रत्यात्मनुत्पन्द्रा रहते संवेद्यत्वात्, स्मात् मिप्यावुद्धिरप्य- स्तीति। ३६ मद ममापि सपियक वनप्रतिरोध: कई सादियारा मिपी. पहनांचारमनपरादिनस तवमानानारोपितदादाहिनारः प्रदि. रोध: बमलदानं सादं मन्दापि मुखदिममा दनिकाति- रोक्ष ममता मददति माद५। मामिस्ट समासाद साधते हटान दुरे र साक्ष्यति IE! दिन प्रतिषेधः दिमिततापरात् दस ·२८३ न्यायदर्शनम्। [ ४: पञ्चायः तपधानभेदान मिथ्याबुद्ध वैविध्योपपत्तिः॥३॥ तत्त्वं म्यागारिति प्रधान पुरुप नति। तत्वप्रधानयोर- लोपादात म्यागी पुरुप द्रति मिथ्याबुधिरुत्पद्यते मामान्य- ग्रहणात, एवं पताकायां बलाकेति, लोटे कपोत इति, न त ममान विपये मियाबुतीनां ममावेशः, मामान्य ग्रहणाव्यव- खानात्। यम्य तु निरात्मक निरुपाग्यं सयें तस्य समावेग: प्रसज्यते, गन्धादी च प्रमेये गन्धादिबुदयो मिथ्याभिमता. म्तत्त्वप्रधानयोः सामान्यग्रहणस्य चाभावात् तत्त्वबुद्धय एव भवन्ति। तस्मादयुक्तमेतत् प्रमाणप्रमेयबुद्धयो मिध्येति, दोप- निमित्तानां तत्त्वज्ञानादहशारनिहत्तिरित्युताम् अथ कायं तत्त्व जानमुत्पद्यत इति ॥ ३७॥ समाधिविशेषास्यासात् ॥ ३८॥ स तु प्रत्याहतस्येन्द्रियेभ्यो मनसो धारकेण प्रयत्न न धार्थ- अमितत्वात् न घलोकं सहेतुकं सम्भवति अहेतुकत्वे च कादाचिकत्वयाकीप: केचित्त भमस्य सहिषयले प्रमावस्यादित्यवाह बुद्धरिति एवं प्रमानिमित्तम्य प्रकारस्य सहायः सत्वं यन तथा चमकिरजतयोः सत्यत्वपि गुती रजतत्ववे. शियाभावान तयुद्धे प्रमात्वमिति भाव इत्याए: पत्र घोपलम्भ पदमनात. प्रयोजनकम् ॥ २६॥ न वा मिथ्या पविष्टान्तेन शानमावस्यासनमावविषयकल' सहिषयकवाभावी वा सम्भवतीत्याह । तत्त्व धर्मिस्वरूपप्रधानम् भारीप्य तथाच धमे धन्ये ये प्रमानमारोपरजतत्वायंगे च यमंत्वमिति दृष्टान्तासिद्धिरिति भावः तेचित प्रमानाप्रमानयोर्विरोधानेकन समावेश इन्चत माह तत्त्वति तथा च विषय “भेदान विरोध इति भावः इत्याहु: । ३०॥ समाप्त वाद्याभङ्गनिराकरणप्रकरणम् ॥ ५६ । .

·घ: अध्यायः] द्वितीयानिकम् । २६३ माणस्यात्मना संयोगस्तत्वबुभुत्लाविशिष्टः, सति हि तस्मि- ब्रिन्द्रियार्थेषु बुद्धयो नोत्पद्यन्ते, तदभ्यासवशात् तत्त्वबुदि- रुत्पद्यते, बटुक्तं सति हि तस्मिन्निन्द्रियापु बुद्धयो नोत्पद्यन्त इत्येतत् ॥ ३८॥ नार्थविशेषप्रावल्यात् ॥ ३६ अनिच्छतोऽपि बुद्धात्वत्तेर्नेतद्युक्तं, कस्मात् अर्थविशेषप्राव- त्यात् अवुभुत्तमानस्यापि बुधत्पत्तिा। यया स्तनयित्- शब्दप्रतिषु। तत्र समाधिविशेषो नोपपद्यते । ३८॥ चुदादिभिः प्रवर्तनाच्च ॥ ४० ॥ क्षुत्पिपासाभ्यां शीतोष्णाभ्यां व्याधिभियानिचतोऽपि दुदयः प्रवर्तन्ते। तस्मादैकाग्रानुपपत्तिरिति। प्रस्त्वेतत् समाधिव्युत्थाननिमित्त समाधिप्रत्यनीकल मति त्वेतम्मिन् - न सातादीनं हा रिकाम्या विचारानं जा कर सारा दिदद भान हरभूमिमुहारमिधामला. Ferfecमारम FधानविEिETREET नाम: RE FEET FAITH Efe. ferrier. FFFFEREETfमराEिCENTRE fere: १ निरिमन FEE VE:- सामाPिER FE. रंकाRrfrre Fr: arrieो । र सद, freal Trte h . triccuratkirt: RAERE: 1 retr Fr* CEREME Hergeart Trritt :

·२८४ न्यायदर्शनम् । [४ः अध्यायः। पूर्वकृतफलानुबन्धात् तदुत्पत्तिः ॥ ४१ ॥ पूर्वकतो जन्मानरोपचितस्तत्वज्ञानहेतुर्धर्मप्रविवेकः फलानुबन्धो योगाभ्याससामर्थ्य, निष्फले हि अभ्यासेनाभ्यास आद्रियेरन्। दृष्टं हि लौकिकेषु कर्मस्वभ्याससामर्थ्य प्रत्य- नोकपरिहारार्थञ्च ॥ ४१॥ अरण्यगुहापुलिनादिषु योगाभ्यासोपदेशः ॥४२॥ योगाभ्यासजनितो धर्मो जन्मान्तरऽप्यनुवर्तते प्रचयकाठा- गते तत्त्वज्ञानहेतौ धर्म प्रकृष्टायां समाधिभावनायां तत्त्व. जानमुत्पद्यत इति, दृष्टश समाधिर्नार्थविशेषप्राबल्याभिभवः । नाहमेतदीपं नाहमेतदजासिपमन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह लौकिक इति। यद्यर्थविशेषप्राबल्यादनिच्छतोऽपि बुद्धप्रत्- पत्तिानुजायते ॥ ४२ ॥ अपवर्गऽप्येवं प्रसङ्गः ॥ ४३ ॥ मुक्तस्यापि बावार्थसामर्थ्यादबुद्धय उत्पद्येरनिति । ४३ ॥ न निप्पन्नावश्यम्भावित्वात् ॥ ४४ ॥ परिति जनमानसममाधिजन्यमंकामगात ममाभिमद्विरण: मतपण चानक जनामामा प्रत्यादि मरने वयमा पूर्व क्रममा प्रथमतः . म फन्न धर्मावापानमनमादित्यर्थः गया च योगगव ममानिमित शरणिधानात मवान्तर सदैव तत: प्रन्य कपीसनाधिगमीया रायामायण ना दयानिधानात विषयमाति कल्येन विनावमशान प्रत्यूलाभायचेयरः ॥ ४ १ ॥ भीमसम्यानमुपदिगति । सब यिमिता पादित माय: ईन .' मामिनि चित् । ४२३ तट; TET E; प्रकागिसमप्रम:43 ·४: अध्यायः] हितीयाङ्गिकम्। कर्मवशानिष्पन्नशरीरे चेष्टेन्द्रियार्धात्रये निमित्तभावा- दवश्यम्भावी बुद्धीनामुत्पादः न च प्रबलोऽपि सन् वाह्योऽर्थ आत्मनो बुद्धपत्लादे समर्थो भवति। तस्येन्द्रियेण संयोगाद- बुद्धत्वादे सामर्थ्य दृष्टमिति: ४४ ॥ तदभावश्चापवर्गे ॥ ४५ ॥ तस्य बुद्धिनिमित्तात्रयस्य शरीरन्द्रियस्य धर्माधर्माभावाद- भावोऽपवर्ग तव यदुतमपवर्गेऽप्येवं प्रसङ्ग इति तदयुतम् । तन्मात् सर्वदुःखविमोक्षोऽपवर्ग: यस्मात् सर्वदुःखवीजं सर्व दुःखायतनं चापवर्गे विच्चियते, तस्मात् मर्वेण दुःखेन विमुक्ति रपवर्गों न निवीजं निरायतनच दुःखमुत्पद्यत इति४५ ॥ तदर्थं यमनियसाध्यासात्लसंस्कारो योगा- वाध्यात्मविध्युपायैः ॥ ४६ ॥ तस्थापवर्गस्याधिगमाय यमनियमाभ्यामात्ममंस्कारः। यमः समानमान्यमिग्णां धर्म साधनं, नियमस्तु विशिम. प्रात्मसंन्कारः पुनरधर्महानं धर्मोपचयच, योगशास्ताखाध्यान- मा निपहा सरीराद: मारिया बालन विति८:११ म दिमताल । नमसनमार स्वाम विदितमामः:: नु मिसाद निसार र म KE TEनाना। रमपम .. Kt मा मरिर :: मामा-NKERE: THERRES. TER: HTET.

·२८८
न्यायदर्शनम्। [४र्थः अध्यायः।
तत्वाध्यवसायसंरक्षणार्थ जल्पवितण्डे वीज-
प्ररोहसंरक्षणार्थ कण्टकशाखावरणवत् ॥ ५० ॥
अनुत्पन्नतत्त्वज्ञानादाममहीणदोषाणां तदर्थं घटमाना.
नामेतदिति। विद्यानिर्वेदादिभिश्च परेणाविज्ञायमानस्य,
ताभ्यां विटद्य कथनम्। विग्योति विजिगीषया न तत्त्व-
बुभुत्सयेति। तदेतद्विद्यापालनार्थं न लाभपूजाख्यात्यर्थ-
मिति ॥ १०॥
ताभ्यां विगृह्य कथनम् ॥ ५० ॥ क ॥
इति वात्स्यायनीये न्यायभाष्ये चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् ।
समाप्तधायं चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
तविद्यैः सह संवाद इत्यव वयो वायः सह संवादः कालव्य इति ममी
माभूदिति तत्त्वज्ञानपरिपालनप्रकरणमारमते ।
तत्वाध्यवसायस्य तत्वनिर्णयस्य
मंरक्षणं परीकदूषणास्कन्दनेनाप्रामाण्यशकाविघटनं तदर्थ नल्पषितण्डे पूर्व मुक्ने
इति शेषः॥५०॥
ननु साया कि कार्यमित्यत पाह। अयमर्थः त्रयी वाचैः सद्दर्शनाभ्यासा.
हितकुमारपरैयां यदि स्वपत प्रातिप्यते सदा ताभ्यां नल्पवितणाभ्यां साव.
धारणं चैतत् वय्यन्त:पातिनामाक्षेपे तु बादजल्पवितहाभियथेच्छकथयेदिति
भाव: वस्तुतन्तु मुमुची तादृशः मह संवादी योगरागवान हि शास्त्रपरिपालन-
मपि सदुद्देश्य न वा तदुपेचयैव शास्त्र गति किन्तु शास्त्रमभ्यस्यैदेशि व.
मिति । इति सिमम्मतम् अधिक मूवम्। ५. क
समान तत्वज्ञानपरिपालन प्रकरणम् ॥ ५८ ॥
समान चतुर्थाध्यायस्य हिशीयाहिकम् ॥ २ ॥
उति महामहोपाध्याययोमविद्यानिवासमहापायाम पौषिशनाथ मिहान.
पवाननमहाचार्यकृताया न्यायमूवत्ती चतुरियायः ॥ ४ ॥

·पञ्चमाध्यायस्य प्रधमाह्निकम् । साधम्यवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानस्य विकल्पान्जातिवहुत्व- मिति संक्षेपेणोतं तहिस्तरेण विभन्यते, ताः खखिमाः नात्यः स्थापनाती प्रयुक्त चतुर्विशतिः प्रतिपधहेतवः । साधर्म्यवैधोत्कर्षापकर्षववियेविकल्प- साध्य-प्राप्ताप्राप्तिप्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तानुत्पत्तिसंश य- प्रकरणाहवर्धापत्त्व विशेषोपपत्तापलब्धानपलब्धि- नित्यानित्यकार्यसमाः ॥१॥ माधयेण प्रत्यवस्थानमविशिष्यमाणं स्थापनाईतुतः साधयसमः प्रविशेषं तत्र तत्रोदाहरिप्यामः। एवं वैधर्म्य- समप्रभृतयोऽपि निवहाव्याः । लक्षणन्तु ॥ १ ॥ লৰা ভেবে গবে হীনত্ব নেবেন। सम्प्रति मिपयामः पक्षममध्यायमसिंगापनम् । छ जातिनियावानयोरद्दिथ्योलंटितयोल सहिलामानिनिए. সংকলিন মুমি বহুথিলিভামিলাথিয়ালেনি যাবে: বীয নন সানিহীনিসিলিয়াতি দায়া: মিছানিষিবিদ কিং: ক বার হলি করা সমনিং লামাক খালি যা बस में नरपिटरानाति मिले। पद र साधादीमा कार्यान्नानां है: समा बत् सासमाय- रतुरिटिजानप रवः पत्र ए नारिपदात् समारदं मरम्झे मार. दातिवादी समारदा दिमपने समरदो निर्विवाद एव तर जाहिरदा ·वायदर्शनम्। [५म प्रध्यायः माधयंवैधाभ्यामुपसलारे. तधर्मविपर्य- योपपत्तेः साधम्मावैधय॑समी ॥ २॥ माधम्य गोपसंहारे माध्यधर्मविपर्ययोपपत्तेः माधय॑णेव प्रत्यवस्थानमविगिष्यमाणं स्थापनाहेतुतः साधर्म्यममः प्रति. पेधः। निदर्शनं कियावानात्मा ट्रयस्य क्रियाहेतुगुणयोगात् द्रव्यं लोटः क्रियाहेतुगुणयुक्तः क्रियावान् तथा चात्मा तम्मात् क्रियावानिति, एवमुपसंहृते पर: साधागोव प्रत्यवतिठते निष्कृिय प्रात्मा विभुनो द्रव्यस्य निष्क्रियत्वात् विभु चाकाशं निष्कियच्च तथा चात्मा तम्मानिष्किय इति, न चास्ति विशेपहेतुः क्रियावत्माधात् क्रियावता भवितव्यं न पुनर क्रियसाधानिष्क्यिोति विशेषत्वभावात् साधम्र्यसमः प्रतिषेधो भवति, अध वैधर्म्यसमः। क्रियाहेतुगुणयुक्ती लोष्टः परिच्छिन्नो दृष्टो न च तथात्मा तस्मान्न लोष्टवत् क्रियावा. न चास्ति विशेपहेतुः। क्रियावत्साधात् क्रिया- वता भवितव्य न पुनः क्रियाववैधादक्रियेणेति। विशेष- निति। म्त्रीलिङ्गतया यद्यपि नान्वयतथापि प्रतिषो दिशेश्य इति भाप्यादयः वयन्तु तहिकल्पादिति स्वस्थ विकल्पस्यैव विशेयत्वे विविध: कल्पः प्रकारी विकल्पः तथा चैते साधर्म्यसमादयो नातिविकल्पा एवमयिममूवेष्वपि इत्यच नातेर्विशेष्यत्वे साधर्म्यसमेत्यपीति बूम: समीकरणाथै प्रयोगः सम इति वार्तिकं यद्यपि नैतावता समीकरणं तथापि समीकरणोद्देश्यकत्वमस्येव अथवा साधयमेव समं यव उ साधयंसमः एकवव्याप्राधिक्यपि साध सममेवेति भावः ॥ १ ॥ साधयंवैधर्म्यसमौ लक्षयति। उपसंहार साध्यासोपसंहर वादिना कृते तद्धर्मस्य साध्यरूपधर्मस्य यो विपर्ययो व्यतिरेकस्तस्य साधयंवैधम्यांभ्यां केवलाभ्यां व्यापानपेचाभ्यां यदुपपादनं ततो हेतोः साधर्म्यवैधयंसमावुच्यते तदयमय: वादिना पन्वयेन व्यतिरेकेण वा साध्ये साधिते प्रतिवादिनः साधर्म्यमावमहत्त- ·५स मध्याय:] प्रयमानिनन् । -- त्वमावादेवयनमः वैधन्यग दोपसंहारे निक्रियः 'पारमा विभुत्वात् त्रिवाददद्यमविभु हट बघा नोटान तयाला तन्नाद्रिक्रिय इति वैधन्यंग प्रत्यवस्ानं निक्रिय इन्धमाकाशं मियाह तुगुणरहितं न तयाला तन्मान निनिय पति न बान्ति विशेषकेतुः, नियावधन्यानिप- क्रियेण भक्तियं न पुनरक्रियवैधयात् क्रियावति । विशेड- नलमादादेवयंममः, क्रियावान् नोट: क्रियातुनुपयुको हरन्तया वात्मा तस्मात् शियावानितिन चाक्ति वि. तुः। मियाबधानिष्क्रियो न पुन: नियाबमान्यांत नियामानिति विशेषत्वभावान माधम्रनोरनाम गोलाहोरिनजिवन मिति:॥ ॥ मालामा च ::: मायानग्या, मा पनि नाम : पाकिदिशती. शिरपनि . :::

·न्यायदर्शनम्। [५म अध्यायः। अखादिवेधयाहोत्वादेव न गौः सिहाति न गुणादिभेदात् ततत् कृतव्यवस्थानमवयवप्रकरणे प्रमाणानामभिसम्बन्धा- चैकार्थकारित्वं समान वाक्य इति हेलामासायया खलिय- मव्यवस्थेति ॥ ३॥ साध्यदृष्टान्तयोधर्मविकल्याटुभयसाध्यत्वाच्चोत्- कर्षापकर्षवण्यावण्यं विकल्पसाध्यसमाः ॥ ४ ॥ दृष्टान्तधर्म साध्येन समासनत्कर्षसमः । यदि क्रियाहेतुगुणयोगालोष्टवत् क्रियावानेवात्मा लोष्टवदेव स्पर्श वानपि प्राप्नोति, अथ न स्परावान् लोष्टवत् क्रियावानपि न दर्शित गोगोंबस तादात्मान गोरव वा सिद्धियया तथैव लतकलादपि व्याप्ति- परधर्मतासहितादनित्यत्वसिद्धिन तु भ्यातिपक्षधर्मतारहितात् साधम्र्य मावात् तथा सति प्रदूषकसाधम्यांत् प्रमेयत्वादितस्वइचनमयदूषकं स्यादित्ययं विशेषः । ३. इति सहमतिपदेशनाभासामकरणम् । ५८ । क्रमप्राप्त नातिषट्कं निष्पयति । उत्कर्षे सम उत्कर्षसम एवमपकर्ष- समोऽपि वयोवण्यसाध्यति मावधानो निर्देशः वयंवादिना समो वयसमादि: अविद्यमानधारोप उत्कर्षः विद्यमानधर्मापचयोऽपकर्षः पयंत्व' वचनीयत्व तव सन्दिग्धसाध्यकत्वादि सदमावोऽवयंवं विकलो हैविध्यं साध्यत्व' पचावयव- साधमीयल साध्यान्तयोधर्मविपादिति पचानामव्यानवीजं समयसाध्य. वादिति पतस तदयमयः साध्यतेवेति साध्यं पक्ष: सपा व साध्यदृष्टान्तयो. रियस्य पटानयोरन्यतरणिनित्ययः धर्मविकसी धर्मस्य वैचिवां तव चिमवं कषितमत्वं प्रकृते साध्यमाधनान्यतरस्पस धर्मख विकल्पासवादोऽविद्यमान धारोपः स उत्कसम: व्याप्तिमपुरस्कृय पादृष्टान्तान्यतस्मिन् साध्यसाधनाथ- तोपाविद्यमानवमरमन्त्रनं उल्कसम इति फलितायः यथायदोनिय: . कवादिति स्थापनायाम् पनित्यवे शतकव घटे पसाचरितमतः प्रदोऽपि कप. वान् सात नया च विवक्षितविपरीतसाधनाहिशेषविषको तुम्न नमामासा देयम् एवं यावदनापयांत तक्रवाहटोऽपि यायपः सादविमेवार बन्नुतन्तु पटे ·म अध्यायः] प्रथमाशिकम्। ३०३ नोति विपर्यये वा विशेषो वाव्य इति साध्ये धर्माभावं टान्तात् प्रसनतोऽपकर्षसमः, लोटः खलु क्रियावानविभुः काममात्नापि नियावानविभुरस्तु विपर्यये वा विशेषो वहव्य ति। स्यापनीयो वखों विपर्ययादवीः । तावतो साध्य- दृष्टान्तधौ विपर्ययस्य ती वर्खावमौ भवतः, साधन- धर्मयुक्त दृष्टान्ते धर्मान्तरविक्स्पात् साध्यधर्मविकत्वं प्ररजतो ·३०४ न्यायदर्शनम् । [५म अध्यायः। विकल्पममः। क्रियाहेतगणवुन किञ्चिहन यथा लोटः किचिन्नघु यथा वायुः एवं क्रियाहेतुगुणयुक्तं किञ्चित् क्रिया- वत् स्यात् यथा लोष्टः किञ्चिदक्षियं यद्यात्मा विशेषो वा वाच्य इति हेत्वाद्यवयवसामध्ययोगी धर्मः साध्यः । तं दृष्टान्ते प्रसजतः साध्यसमः। यदि यथा लोष्टस्तथामा प्राप्तस्तहि यघात्मा तथा लोट इति साध्यवायमात्मा क्रियावानिति कामं लोटोऽपि साध्यः । अघ नैवं न तहि यथा लोष्टस्तथात्मा एतेषामुत्तरम् ॥ ४॥ किञ्चित्साधीदुपसंहारसिद्देवैधयीदप्रतिषेधः५ अलभ्यः सिदस्य निङ्गवः सिद्धञ्च किञ्चित् साधर्म्याटुपमानं देशनामामा चै विकल्पसमायान्तु पक्षे हटान्ते च श्री धर्मनस्य विकल्यो विरुद्धः कन्पी व्यभिचारित्वम् उपलक्षणं चैतत् अन्यत्तिधर्नस्थापि बोध्यं व्यभिचारोऽपि हैतोधनान्तरं प्रति धर्मान्तरस्य साचं प्रति धनान्तरस्य धर्मान्तरं प्रति वा तथा च कस्यचिद्धर्मस क्वचिदामिचारदर्शनेन धनवाविशेषात् प्रकृतहती: प्रलतमा प्रति व्यभिचारापांदनं विकल्पममा यथा शब्दोनित्यः कतकवादित्य न कृत कत्वस्य गुरुत्वन्यभिचारदर्भनादगुरुत्वस्यानित्यत्वयभिधारदर्शनादनित्यत्वस्य मूलयभि- धारदर्शनाद्धमत्वाविशेषात् क्तकत्तमप्यनित्यत्वं व्यभिचरेदित्य नै कान्तिकदेशना- भासा चेयं पहष्टान्तादेः प्रातसाध्यतुल्यतापादनं साध्यसमा तवायमाशयः एतत्प्रयोगसाध्यस्वानुमितिविषयत्वं तथा च पचादरनुमितिविषयत्वात् साध्य वदैतत्प्रयोगसाध्यत्वन् प्रतः साध्यसना तथा हि पक्षादः पूर्व सिद्धत्वै एतत् प्रयोगसाध्यवाभावान्नानुमितिविषयत्वं पूर्व ममिहत्वे पचादेरज्ञानादायया सिद्धा- दयसद्देशनामासा चेयं मूवान्तु उमयमाध्यत्वात् उस तनहटान्ती तो हेवादिः तत्साध्यत्वं तदधीनानुमिति विषयलं साध्यसेव पक्षादरपोति तुल्यता- पादन मिति लिङ्गोपहितमानमते लिङ्गास्थाप्यनुमितिविषयत्वात् साध्य समत्वं हेतीय सांध्यत्वे हेतुमान दृष्टान्तोऽपि साध्य इत्याशयः ॥ ४ ॥ एतासामसटुप्तरत्वे वीजमाह। किजित साधम्यांत माधयविशेषान् व्यामि- सहितात् उपसंहारसिद्धेः साध्यषि वैधयादेतविपरीतात् व्यातिनिरपेचात् ·भूम अध्यायः] प्रघमाशिकम् । ३०५ यथा गौस्तधा गवय इति। तत्र न लभ्यो गोगवययोर्धर्म- विकल्पचोदयितुम्। एवं साधके धर्मे दृष्टान्तादिसामर्थ्य- युक्ते न लभ्यः साध्यदृष्टान्तयोधर्मविकल्पावैधात् प्रतिषेधो वनुमिति ॥ ५ ॥ साध्यातिदेशाच्च दृष्टान्तोपपत्तेः ॥ ६ ॥ यत्र लौकिकपरीक्षकाणां वुद्धिसाम्य तेनाविपरीतोऽर्थी- ऽतिदिश्यते प्रज्ञापनार्थमेवं साध्यातिदेशाददृष्टान्त उपपद्यमाने साध्यत्वमनुपपन्नमिति ॥ ६ ॥ साधर्म्यमात्रात् भवता लतः प्रतिषेधो न सम्भतीत्यर्थः भन्यथा प्रमेयत्वरुपासाधक- साधात् तद्रूपपमप्यसम्यक् स्यादिति भावः तघा चायं क्रमः अनित्यत्वब्याप्यात् हातकत्वात् शब्दे नित्यत्वमुपसंहरामो न तु कतकत्वं रुपस्यापि व्याप्यं येन तती रूपमप्यापादनीयं शब्दे एवन् पनित्यत्वं न रूपव्याप्यं येन रूपाभावादनित्यत्वाभाव: शब्द स्यात् एवं वयं समेऽपि किदित् साधात् व्याप्यतावच्छेदकावचिन्नाद्धेती: माध्यसिदि: ताहशतुमत्त्वच दृष्टान्ततामयोनकं न तु पक्षे यावदिशेषणावचिन्त्री हेतुतावदचिनहेतुमत्त्वम् अन्यथा त्वयाऽपि दूपणीयो दृष्टान्तो कर्तव्यः सोऽपि न स्यात् एवमवर्य समेऽपि व्याप्यतावच्छेदकावछिन्नस्य दृष्टान्तदृष्टम्य पक्षे सत्त्वा- साध्य सिद्धिर्न तु दृष्टान्तहतियावदर्भावचिन्नस्य पई सत्त्वम् एवं विकल्पसनेऽपि प्रकृतसाध्य न्यायान् प्रहातहेतोः साध्यसिद्धिसदैधात् यत्किक्षिाभिचारात् हतः प्रतिपक्षी न सम्भवति न हि यत्किस्मिाभिधारादेव प्रकृतहती: प्रलतमाध्या- साधकत्वमतिप्रसमात् एवं साध्यसमेऽपि व्याप्याडेती सिद्दे पते साध्यसिद्धिर्न दु पददृष्टान्नादयोऽप्यनेन साध्यन्ते तघा सति क्वचिदपि साध्यसिद्धिर्न स्यात् त्वदीय- टूपपमपि विटीयेत ॥ ५॥ पर्यावरसाध्यसमामु समाध्यन्तरमप्यार। दृष्टान्ततीपपत्तिदृष्टान्ततीपपत्ति: साध्यातिदेशात् हटान्ते हि साध्यमतिदिश्यते तावदैव दृष्टान्तत्वमुपपद्यते न त्वशेषो धर्म: पदघान्तयोरभेदापतेः पदादेरपि साध्यसनत्वनेतेन प्रत्युमा दृष्टीनी दृष्टान्तः परः तयाधिमामिप्यत: पदोन्कीर्तनाचा च साध्यस्थातिदेशात माद- नात् पद इत्युचते न तु पदोऽपि साध्यतेऽतिप्रसदादिति भाद: Pr समाम जातिपटकाकरम् ।

·No text on this page.

·५म अध्यायः] प्रघमाजिकम्। प्राप्य सूद घटादिकार्य निष्पादयन्ति अभिचाराच पोड़ने सति हटममाप्य साधकत्वमिति ॥ ८ ॥ दृष्टान्तस्य करणानपदेशात् प्रत्यवस्थानाच्च प्रतिदृष्टान्तेन प्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तसमौ ॥ ६ ॥ माधनस्यापि साधनं वतव्यमिति प्रसङ्गे प्रत्यवस्वानं प्रसङ्गमम: प्रतिषेधः कियाहेतुगुणयोगी क्रियावान् लोष्ट इति हेतु पदिश्यते न च हेतुमन्तरेण सिडिरस्तौति प्रति- दृष्टान्तेन प्रत्यवस्वानं प्रतिहटान्तसमः। क्रियावानाला क्रियाहेतुगुगयोगात् लोटवदित्युक्ते प्रतिदृष्टान्त उपाटीयते क्रियाहेतगुणयुतामाकाशं निष्क्रियमिति काः पुनराकाशस्य क्रियाहेतुर्गुणो वायुना संयोग: संस्कारापेक्षः वायुवनस्पति- संयोगवदिति, अनयोक्त्तरम् ॥ ८ ॥ २६ नामति नहिवार दहादि प्राव घटादिना सम्महपि तु सदादिना विनादिरद्देयतया पोड़ां जनयति चन्दया लोकवेदसिद्ध कार्यकारभावी वही हेतुरप्यसाधक मादिति प्रामानिमाविहयाप्रकरम नामविहान्नरने वाली लपति। दृष्टान्तन्न कार मार मदनपोनमिक्षानन परिधान धाननियोजनदं नपा ६ दृष्टान्तस नाय. व प्रनारामावात प्रवदनादन: यापीदं सदुहरनेव तथापि दृष्टान्ने प्रमार बाएं नापि प्रमादान्तनिवनवम्बया मदरसाद तापय तदुहनाचारन. सामान: म इति एतन्दते हतोलन्तरनिदनदसादिम रद पूर्वमते तु दनवनादिकं दसनारादिरचन्न तनिदि दियः पनद. मादेशकामासा पेयं प्रविहन्तनमः प्रदेश विधानेन दमादाद प्रदि हटानलमा रत साधारर तेन विटटालनालयीन प्रलमान: तेन साप स्मादारः यदि वानरवानिया मदः बदामारा.

·No text on this page.

·५म अध्यायः] प्रथमाह्निकम् । मानयोः किं कस्य साधनं किं कस्य साध्यमिति हेतुना न विशिष्यते अहेतुता साधात् प्रत्यवस्थानमहेतुससः । अस्यो- तरम् ॥ १८॥ न हेतुतः साध्यत्तिधेस्त्रैकाल्यासिद्धिः ॥ १६ ॥ नौकात्यासिद्धिः कन्नात् हेतुत: साध्यसिद्धः। निर्वत- नौयस्य निहत्तिः विजेयस्य विज्ञानम् उभयं कारणतो दृश्यते सोऽयं महान् प्रत्यक्षविषय उदाहरणमिति। यत्तु खलूक्तम- मति साध्ये कस्य साधनमिति यत्तु निवर्त्य ते यच्च विज्ञाप्यते तस्येति ॥ १८॥ प्रतिषेधानुपपत्तेः प्रतिषेधव्याप्रतिषेधः ॥ २० ॥ पूर्व पसायुगपदा प्रतिषेध इति नोपपद्यते प्रतिषेधानुप- पत्तेः स्थापनातुः सिद्ध इति ॥ २० ॥ अर्धापत्तितः प्रतिपक्षसिद्धरधापत्तिससः ॥ २१ ॥ स्दाम घटादेरावान् द हार सात् अत एव न घटायरामा लाइन या माननिया नुस्तकालदक्निीः सदहरदिपारारिता निरिमनापन: दा + हालसम्ममारया लामोसम: कारमानंद ८ समान सदायरः प्रतिइटहरना. *सायम् । १ vaiमार। बारिकीकाम पारिता सा भइत: ४. रिपसात् । १८. हामा : Ek feg मार। PEReeper striest: हा पर • This . : कारमा (

·No text on this page.

·म अध्याय:] प्रथमाह्निकम्। . साविशेषप्रसङ्गात् AIM ha एकधर्मोपपत्तेरविशेष सजावोपपत्तेरविशेषससः ॥ २३ ॥ एको धर्मः प्रयत्नानन्तरीयकलं शब्दघटयोरुपपद्यत इत्य- विशेष उभयोरनित्यत्वे सर्वस्याविशेषः प्रसज्यते कचं सद्भावोपपत्तः एको धर्मः सद्भावः सर्वस्योपपद्यते सद्भावोपपत्तेः सर्वाविशेषप्रसङ्गात् प्रत्यवस्थानमविशेषसमः अस्योत्तरम् ॥२३॥ क्वचिद्धमानुपपत्तेः क्वचिचोपपत्तेः प्रतिषेधा- सावः॥ २४॥ यथा साध्यदृष्टान्तयोरेकधर्मस्य प्रयत्नानन्तरीयकत्वस्योप- पत्तरनित्यलधर्मान्तरमविशेषण, एवं सर्वभावानां सद्भावोप- पत्तिनिमित्तं धर्मान्तरमस्ति येनाविशेषः स्यात् प्रध मतम- नित्यत्वमेव धर्मान्तरं सद्भावोपपत्तिनिमित्तं सावानां सर्वत्र स्यादित्येवं खलु वै कल्यामाने अनित्याः सर्वे भावाः सद्भावोप- - . - निन्दवनिति न हि विशेषविधिनावरेपनिषेधफलकमपि तु सति तात्प हचित् महिनौलो घट इन्दु सर्वमन्वदनौदमिति चित् प्रतिपद्यते । २२ : इति पर्यापतिसनमबरम् ॥ पविशेषरुन सदयति। एकास धर्मस इतकवादः शब्द घटे घोपपत्र: रत्वात् यदि मन्दघटयोरनित्यत्वेनाविशेष: उरते तदा सर्वेषानविशेषासः कृतः सावीपप सतसन्द्रावल ये मावा धर्माः सत्वपमेयवादयतेषामुपपत्तेः सवात् दहा र सपान दे पदादिभारः सर्वेषामेकजातीयत्वेऽवान्तरजात्युध्देदः सर्वे- पामनियले बालादिदिटय रस्यादि तथा समावनिपाविपापादनन- विशेषमति पलिता पव पाविषसम इति लवनिर्देश: सावोपपते: सर्वा- विकासादिति र उत्पादक प्रतिकूलवदमनाभासा यन् । २३: वीधरना। वहमंतस हेसोधों व्याधादिसस्य कचित् हतादादी ....

·No text on this page.

·५स अध्यायः] प्रथमाह्निकम् । स्यात् उभयकारणोपपत्तिवचनादनित्यत्वकारणोपपत्तिरभ्यनु- जायते अभ्यनुज्ञानादनुपपन्नः प्रतिषेधः, व्याघातात् प्रतिषेध इति चेत् समानो व्याघातः एकस्य नित्यत्वानित्यत्वप्रसङ्ग व्याहतम् ब्रुवतोताः प्रतिषेधः इति चेत् स्वपक्षपरपक्षयोः समानो व्याघातः स च नैकतरस्य साधक इति ॥ २६ ॥ निर्दिष्टकारणाभावेऽप्युपलमाटुपलब्धिसमः॥२०॥ निर्दिष्टप्रयत्नानन्तरीयकत्वस्यानित्यत्वकारणस्याभावेऽपि वायुनोदनाक्षशाखाभङ्गजस्य शब्दस्यानित्यत्वमुपलभ्यते निर्दिष्टस्य साधनस्याभावेऽपि साध्यधर्मोपलब्धया प्रत्यवस्थान- मुपलब्धिसमः। .अस्योत्तरम् ॥ २७ ॥ कारणान्तरादपि तइसौंपपत्तरप्रतिषेधः ॥२८॥ प्रयत्नानन्तरीयकत्वादिति ब्रुवता कारणत उत्पत्तिर- भिधीयते न कार्यस्य कारणनियम: यदि च कारणान्तरा- कारणस्य नपक्षसाधकप्रमाणस्य त्वयाऽभ्यनुज्ञानात् त्वया हिमत्य चस्स दृष्टान्ती- करणेन सपनाएकत्वमनुज्ञातमतः कषं तत्प्रतिषेपः शक्यते कर्नम् पनुज्ञात- सापि प्रतिपक्षे वपक्ष एव किं न प्रतिषिध्यते ॥ २६ ॥ प्रति उपपतिसमप्रकरगन् । ६८ उपलब्धिसमं लषयति । वादिना निर्दिस कारणस्य साधनस्यामाऽपि सायसीपलम्भान् प्रत्यवस्थानमुपलबिसम प्रत्यर्थः तथा हि पर्वती पनिमान् भूमादित्यादिक वयवधारणार्थनुचते न च तत् सम्भववि धूम घिना पालोका. दितोऽपि वहिसिधेः तथा प न तस्य साधकत्वगिति प्रतिकूलतः न वा धमा- एजिमानेवेन्यवधारणं द्रव्यालादैरपि धूमेन साधनात् न वा पर्वत एक बधिमान- देवादिकन पवधारयितुं शक्यते महानसादेरपि दधिमत्वादन्यथा हटान्नादिः सात् एवं वजिसन्यपर्वतस्यापि सच्चाराध इत्यादि नद्देश्नाभासा वयम् ! २० । स्वीरमाह। कारणान्तरात् नापनानरादालोकादितोऽपि नस एम

·No text on this page.

·-
::::::: :: : ।
-
:
:--:.::
...--
...
1.1:.::.
r.
11::......:.
.
T: ..
....... ...... ..........
..! - IRREF.६५
::
:: iCri,
Rit
१८. Lthi NCR: ... "
*.'' 14 at the

·No text on this page.

·५म अध्याय:] प्रघमाशिकम् । निष्टं सम्पचते, सोऽयमनित्यत्वेन प्रत्यवरखानादनित्यसम इति। अस्योत्तरम् ॥ ३२ ॥ साधादसिद्धेः प्रतिषेधासिद्धिः प्रतिषेध्य- साधाच ॥ ३३॥ प्रतिज्ञाद्यवयवयुक्त वाक्यं पक्षनिवर्तकं प्रतिपक्षलक्षणं प्रतिषेधस्तस्य पण प्रतिषेध्येन साधर्म्य प्रतिज्ञादियोगः तद्यनित्वसाधादनित्यत्वस्यासिद्धिः साधादसिद्धेः प्रति- षेधस्याप्यसिद्धिः प्रतिषेध्येन साधादिति ॥ ३३ ॥ दृष्टान्ते च साध्यसाधनभावन प्रज्ञातस्य धर्मस्य हेतुत्वात्तस्य चोसयघासावान्नाविशेषः॥३४॥ दृष्टान्ते यः खलु धर्मः साध्यसाधनभावन प्रज्ञायते म -- घमिनपुरमान्य किदिहान्तसाधन सर्व साध्यत्वापादनमनियममा मापदादपिषममातीव्यवदम्मत मर्यादित एवापादते न तु मम्म माध्यत्वं यत पनित्यत्वेन मनाऽनियसमेति भावप्रधानो निर्देशनमा चन्द न्नद्धमेव लामिति तन्द्र यतिमान् धूमादिन्यादी महामन साधयात् मागास बन्य वधिमत्त मादिन्यः कान्तरवापत्तेः पापादोन नाम्मे वैधम्यापलदक কামাল Fतत्वानुमोनियमघाकारक्षम्यांदाकारमिलादित: भवमेवानि मादित लघरी यविधिहमरीय बामियारा कवच वैधत विपनिलाम् च साधावापाट किन्दामादीनामनित्यत्व दादिति सत पाचन रमिट प्रतिकुलतमासा देयम् ।। Latmरमा। यदि लिहित मामला दरम् माधबामादन्दमभिमतं नदा दतिम्र: सादि अहिले माधवत् बया काले कपलं नई हानसमर. न्या महादिर नए दोपहातिर्थमन्दीरमा इनकम कमेन र हर साERVEEPा सा । १९ ।

·No text on this page.

·५म अध्यायः ] प्रथमाह्निकम् । ३२३ भवति अनित्यत्वस्याभावानित्यः शब्दः। एवं नित्यत्वेन प्रत्यवस्थानानित्य ससः। अस्योत्तरम् ॥ ३५ ॥ प्रतिष ध्ये नित्यमनित्यभावादनित्ये नित्य- त्वोपपत्त: प्रतिषेधाभावः ॥ ३६ ॥ प्रतिषेध्ये शब्दे नित्यमनित्यत्वस्य भावादित्युचमानेऽनु- ज्ञातं शब्दस्यानित्यत्वम्, अनित्यत्वोपपत्तेश्च नानित्यः शब्द इति प्रतिषेधो नोपपद्यते, अघ नाभ्युपगम्यते नित्यसनित्यत्वस्य भावादिति हेतुर्न भवतीति हेत्वभावात् प्रतिषेधानुपपत्ति- रिति, उत्पन्नस्य निरोधादभावः शब्दस्यानित्यत्वं तत्र परि- प्रश्नानुपपत्तिः, सोऽयं प्रश्नः तदा नित्यत्वं किं शब्दे सर्वदा भवति अथ नेत्यनुपपन्नः, कस्मात् उत्पन्नस्य यो निरोधादसावः शब्दस्य तदनित्यत्वम्, एवच्च सत्यधिदारणाधेयविभागो व्याघा- तानास्तीति नित्यानित्यविरोधाच नित्यत्वमनित्यत्वं चैकल्य धर्मिणो धौ विरुध्येते न सम्भवत: तत्र यदुक्त नित्यानित्य- त्वस्य भावानित्य एव तदवर्तमानार्थमुतामिति ॥ ३६ ॥ सकट कोपत्र पनिवरितधर्मः एक कत्वं त्वया दिती नित्यमुपेयते न दान वेत् तदा साध्यामापादंशतो पाधः अप धितो नित्यमेव सकलंकत्वं विरई नद्देश. नामासा चेयमिति दूमः६५ पवीत्तरमा। प्रतिपद मापदे शब्द सर्वदा पमित्यभावात् पनित्यदात् पमित्ये पद पनित्यत्वमुपपद्यते न हि सम्भवति पनित्यत्वं मित्पत्ति पर तनियमित व्याधानात् न च निमिति सर्वक्षामित्व: तपा च पदसा- नियले कई सर्वकालमनिटसम्पन्ध इतिचाप सईदालमिवर यावत् सम. मिन्य चीत् स: बात: प्रतिपंधी न सम्भवति मतानरे तु पनि निदवीपपने मीनपाय: हिमेष: लतः स न समतोल: १६ पनि दिसावरम् ।

·३२४ न्यायदर्शनम् । [५म अध्यायः। प्रयनकाय्यानेकत्वात्कायसमः ॥ ३७॥ प्रयत्नानन्तरीयकत्वादनित्यः शब्द इति, यस्य प्रयनानन्त रमात्मलाभस्तत् खल्वभूत्वा भवति यथा घटादिकार्यमनित्य- मिति च भूत्वा न भवतीत्येतद्दिजायते। एवमवस्थिते प्रयत्न कानिकत्वादिति प्रतिषेध उच्यते। प्रयनानन्तरमात्मलाभव दृष्टो घटादीनां व्यवधानापोहाञ्चाभिव्यक्तिर्व्यवहितानां, तत् किं प्रयत्नानन्तरमात्मलाभ: शब्दस्य आहोऽभिव्यक्तिरिति विशेपो नास्तिः कार्याविशेपेण प्रत्यवस्थानं कार्यसमः अस्यो. त्तरम् ॥ ३७॥ कार्यान्चत्वे प्रयत्नाहेतुत्वमनुपलब्धिकारणोप- पत्तः ॥ ३८॥ सति कार्यान्यत्वे अनुपलब्धिकारणोपपत्तेः प्रयनस्याहेतुत्वं शब्दस्याभिव्यक्त्यं यत्र प्रयत्नानन्तरमभिव्यक्तिस्तत्रानुपलब्धिः कारणं व्यवधानमुपपद्यते। . व्यवधानापोहाच्च प्रयत्नानन्तर- कार्यसमं स्नत्तयति। प्रययकायस्य प्रयवसम्पादनीयम्याने कत्वात् अनेक- विषयत्वात् पयमर्थः शब्दोऽनित्यः प्रयवानन्तरीयकवादियुती प्रयवानन्तरीययावं प्रयत्रकाये घटादी प्रयवानन्तरीमानुभ्यमाने कोलकादापि दृष्टव दितीयन तान्यत्व माधकम् पाये तु प्रसिद्ध सथा च सामान्यत के तोरनमिममिय- निराकरन प्रत्ययस्यानं कायममा असिइदशनामासा घेयं अथवा प्रयन- आर्याणां प्रयबमा ब्यानां कत्तव्यमयबानामिति यावत् दायामा अनेकविध. लादुतान्यस्य व्याघावकमुत्तरं कायममा यथा पासा पायनिगपवान् भवान- दर्शितानामपि परियः यथा लत्पचे विधिपणं भविष्योति महाऽपि माठी. ममा कार्यकारणभावनोपकारनियमनवम्त्यनुपनारममा इत्यादि ॥३०॥ पवीतरम् । शब्दम्य कार्यापिकाप्यत्वे प्रयवस्य वप्रययम्य पतन्वम् ·प्रतिधेऽपि नमानी दीपः ॥ ३ ॥ प्रतिनिधाचनमानिया: विचित प्रतिनिधिनि imaमियालारमामा लि. अन वा नलप्यानित्यन्यपने प्रयतामगारमुल्यादी नाभिरिति पिपत्यमाय:, निचत्वपऽपि प्रयदानमामिप्यतिनापाट ति फिीप- विभाय:, मोऽयमभवपचममो विरीपोत्वभाव पत्युभयमप्य- नमान्तियामिति या स्वार यवनपा पधिदारमारादिकमुपपयोग नाद: पानिपटे न कापार झासीमामन्यले नानाविधत समानरं वयम त्वदीयदपरामययम्प परितुत्यम् पगाधक्षतामाधक घाभावः उप. नः पारदम प्रमादम निदापयास या स्पपशि. मिहापगाववाधीनोपपादः नमायान् तापाय नव्याघातकवादियघ: । ३८ इशि कार्यसमप्रकरणम् : ७४ । काममप्रकरणम्य एवं तावमातिवादिन प्रति सर्वत्र सुष्टुरेणैवीमार: फार्थ त्यमिश्तिं देवाभिमतं तन्द्र नियविनय फलकत्व कथायां सम्पयत पसटुसरी- वन पथयोः प्रयोगवाभिमतफवासिद्धिरिति व्युत्पादयितु' कथामासरूपा षट्पदी गिशिदायै प्रदर्भ यति। प्रयवानन्तरीयकत्त्व न शन्दी नित्यत्वं साध- यात अनेदान्तिकत्वादिति यो दीपः स लपदेऽपि तुल्यः प्रयवाभिव्यलत. . .

·No text on this page.

·५स अध्यायः] प्रथमाधिकाम्। प्रतिषधं सदोषमभ्युपेल्य प्रतिषेधविप्रति- धे समानो दोषप्रसङ्गो मतानुज्ञा ॥ ४२ ॥ प्रतिषेध द्वितीयं पक्षं सदोषमभ्युपेत्य तदुद्धारमनुका अनुज्ञाय प्रतिषेधविप्रतिषेधे टतीये पक्षे समानमनैकान्ति- कत्वमिति समानं दूषणं प्रसजतो दूषणवादिनो मतानुज्ञा प्रसन्चत इति पक्षमः पक्षः ॥ ४२ ॥ रूपक्षलक्षणापेक्षोपपत्त्युपसंहारे हेतुनिर्देश पर पक्षदोषाभ्युपगमात् समानो दोष इति ॥४३॥ स्थापनापचे प्रयत्नकार्यानेकत्वादिति दोषः स्थापना- हेतुवादिनः खपक्षलक्षणो भवति, कस्मात् खपक्षसमुत्यत्वात्, सोऽयं स्वपक्षलक्षणं दोषमपेक्षमाणोऽनुवृत्वानुज्ञाय प्रति- पेधेऽपि समानो दोष इत्युपपद्यमानं दोषं परपक्ष उपसंहरति इत्यं वानैदान्तिक: प्रतिषेध इति हेतु निर्दिशति तव खपक्षलक्षणापेक्षयोपपद्यमानदोषोपसंहार हेतुनिर्देशे च सत्व- नेन परपक्षोऽभ्युपगतो भवति, कथं लत्वा यः परेण प्रयत्न- कानिकवादित्यादिनाऽनैकान्तिकदोष उत्तस्तमनुवृत्य पक्षः प्रतिधामति धेऽप्यनैकान्तिकत्व तुल्यमिति वादिनस्तृतीयः पद: विति- तापितवानैदान्तिदद तसनानदीपोडानं वा चतु: पद: : ११ पवन पदनार प्रतिषेध हितोयं पदं सदोषमभ्युपेन्द तब मदुत दीप- मनुदृत्य प्रतिषेधविप्रतिपेये मदीयपदे तीये स्नानं दोषं प्रसन्नयनसद नवानु- दानामद निरालानिलय:४२ ॥ मई परमाह। समदः सापदाप्पा मपनः पद: सदोहद महती ·३२८ न्यायदर्शनम्। [५म अध्यायः। । प्रतिषेधेऽपि समानो दोपो भवति यया परस्य प्रतिषेध सदोप- मभ्युपेत्य प्रतिषेधेऽपि समानं दोपं प्रसजत: परपक्षाभ्युपग- मात् समानो दोपो भवति, यया परस्य प्रतिषेधं सदोपमन्यु पेत्य प्रतिपधेऽपि समानं दोपं प्रसनतो मतानुजा प्रसन्यत इति, स खल्वयं पष्ठः घक्षः, तत्र खलु स्थापनाईतुवादिनः प्रथमटतीयपञ्चमपक्षाः, प्रतिषेधहेतुवादिनो हितोयचतुर्य- पष्ठपक्षाः, तेषां साध्वसाधुतायां मीमांस्यमानायां चतुर्य- पछ्योरविषेपात् पुनरुक्तदोपप्रसङ्गः। चतुर्थपने समान- टोपत्वं परस्योचते प्रतिपेधविप्रतिषेधे प्रतिषेधदोपबहोप इति, पठेऽपि परपक्षाभ्युपगमात् समानो दोप इति समानदोपत्व- मेवोचते, नार्थविशेपः कश्चिदस्ति समानस्तृतीयपञ्चमयोः पुनरुताटोपप्रसङ्गः, तीयपनेऽपि प्रतिषेधेऽपि समानो दोप इति समानत्वमभ्युपगम्यते, पञ्चमपक्षेऽपि प्रतिपधप्रतिषेधे समानो दोपप्रमङ्गोऽभ्युपगम्यते नार्यविशेष: कचिटुच्यत इति. तत्र पञ्चमपष्ट पक्षयोराविशेषात् पुनरुक्तटोपः, टतीय- चतुर्थयोर्मतानुन्ना, प्रथमदितीययोर्विशेपहेत्वभाव इति, पट- पच्यामुभयोरमिधिः, कदा पट्पनी यदा प्रतिषेधेऽपि ममानो टोप इत्येवं प्रवर्तते तदोभयोः पत्नयोरमिदिः, यदा तु कार्या- न्यत्वे प्रयत्नातुल्वमनुपलब्धिकारणोपपत्तेरित्यनेन टतीयपत्ती युज्यते तदा विशेप है तुवचनात् प्रयत्नानन्तरमात्मलाभ: दिदीयपन: ममदनानन्यायदा ममादरः तत्र दीपादानमिति सलिनाय तया च मदीयाई टीपमदाय पीपपादनं कमें यम्नया : विधिविममानी दीपति तावता तयापि महादसा गया है ·५म अध्यायः] हितीयाट्रिकम् । शब्दस्य नाभिव्यतिरिति सिदिः प्रथमपक्षो न पटपक्षी प्रवर्तत इति ॥४३॥ इति वात्स्यायनीये न्यायभाये पञ्चसाध्याय- स्याद्यमालिकाम् । पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयाट्रिकम् । विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्त्योर्विकल्पान्निग्रहस्थानबहुत्वमिति संचे- पेणोतं तदिदानी विभजनीयं निग्रहस्थानानि सतु पराजयवस्तृन्चपराधाधिकरणानि प्रायेण प्रतिज्ञाद्यवयवा- अयाणि तत्त्ववादिनमतत्त्ववादिनचाभिसंप्लवन्ते तेषां विभागः । प्रतिजाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिताविरोध: प्रतिज्ञासन्यासो हेत्वन्तरसर्यान्तरं निरर्थकम- विज्ञाता सपार्थ कसप्राप्तकालं न्यूनमधिक्ष पुनरुतामननुभाषणमज्ञानसप्रतिमा विजेपो यामुयोरप सारिसादमिरः पनि स्थान हामि रहा पर सदा परपरी महति १६ । लिम प्रतिमा Permancer.

·३३० न्यायदर्शनम्। [५म अध्यायः। मतानुजा. पय॑नुयोज्योपेक्षणं निरनुयोज्यानु- योगोऽपसिद्धान्तो हेत्वाभासाश्च निग्रहस्थानानि तानीमानि हाविंशतिधा विभज्य लक्ष्यन्ते ॥१॥ प्रतिदृष्टान्तधर्माभ्यनुज्ञा स्वदृष्टान्ते प्रतिज्ञा- हानिः ॥ २॥ साध्यधर्मप्रत्वनीकेन धर्मेण प्रत्यवस्थित प्रतिदृष्टान्तधर्म खदृष्टान्तेऽभ्यनुजानन् प्रतिज्ञां जहातीति प्रतिज्ञाहानिः, निदर्शनम् ऐन्द्रियकवादनित्यः शब्दो घटवदिति लते अपर आह दृष्टमैन्द्रियकत्वं सामान्ये नित्वे कमान्द्र तथा शब्द इति प्रत्यवस्थिते इदमाह वर्धेन्द्रियकं सामान्वं नित्वं . कामं अथेदानी नियहखानविशेषलक्षणाभिधानं , तदेव धाडिकाय: सा चेह प्रकरणानि तव चाचं प्रतिज्ञाहत्वन्धतराधित निग्रहस्थानपशकविशेषलरूप. प्रकरणम् पन्यानि च यथास्थानं वक्ष्यन्त तव विधेपलचवार्थभादौ विमजते । अत्र चस्वथें तेन एतानि तु नियहस्थानानि न पुनरपधारादिनाऽननुमाषपादिक न वा झटिति संवरणेन तिरीहिता च वापीत्यर्थी लम्यत इति प्रात: नव्यान्तु चकारोऽनुनसमुच्चये तेन दृटान्ते साधनवैकल्यादीनां परिग्रहः। तन क्रमेण प्रतिज्ञाहान्यादीनां लक्षणेषु वन्येषु प्रयमोद्दिष्टां प्रतिज्ञाहानि लधयति । प्रतिकूलो दृष्टान्ती यव स प्रतिदृष्टान्तः परपद: स्व: सौयः हटान्ती यत्र स खदृष्टान्त: खपच: तथा ध खपचे परपचधर्माभ्यनुज्ञा प्रतिमाहानि: स्वयं विभिप्याभिहितपरित्याग इति फलितार्य: सिद्धान्तस्तु खयं विशिय नाभि- धीयत इति नापसिद्धान्तमाय सेयं पचहतुहटान्तमाध्यतदन्यानिभेदात् पञ्चधा भवति ययाशब्दोऽनित्यः कृतकवादियुत मन्यमिश्या वाषिताविषयोऽय. मिन्युत्तरित पस्तु नहिं घट एव पच इति एवं तवैव ऐन्द्रियस्लादिति हेती.

·५म अध्यायः] हितीवाङ्गिकम् । घटो नित्योऽस्त्विति स खवयं साधकस्य दृष्टान्तस्य नित्यत्वं प्रसन्जयनिगमनान्तमेव पक्षं जहाति पक्षं जहत् प्रतिज्ञां नहातीत्युचते प्रतिज्ञाचयत्वात् पक्षस्येति ॥ २ ॥ प्रतिज्ञातार्य प्रतिषेधे धर्मविकल्पातदर्थ- निर्देशः प्रतिज्ञान्तरम् ॥ ३ ॥ प्रतिज्ञाता?ऽनित्यः शब्द ऐन्द्रियकत्वात् घटवदित्युती योऽस्य प्रतिषेधः प्रतिदृष्टान्तेन हेतुव्यभिचार: सामान्यमेन्द्रि- यकं नित्यमिति तस्मिंच प्रतिन्नाताप्रतिषेधे धर्मविकल्या- दिति दृष्टान्तप्रतिदृष्टान्तयोः साधम्बयोग धर्मभेदात् मामान्य- मैन्द्रियकं सर्वगतम् ऐन्द्रियकस्त्वसर्वगतो वट इति धर्म- विकल्पात् तदा निर्देश इति माध्यमिद्धार्थ, काचं यथा वटोs- सर्वगत एवं शब्दोऽप्यसर्वगतो घटवदेवानित्य प्रति, तवानिल्य: शब्द प्रति पूर्वा प्रतिज्ञा, असर्वगत प्रति हितोया प्रतिमा स्नैकान्दि व त्वमिति प्रत्युकी भाव कृत दत्दादिप्ति मिति : धमादयो गोलदाय दिन सान: साधर्मायकस्त इति । समिति एवम् पद रिसाधने घाम: दिपायादिः पा सदैव गोट गादि समय र तस्मिादिति रिवादि ।। वितरं एरपति। लिहातमा लि Viमार fer: पी पिक: Folic .:::.. सादानमिति हाई: HELP कर RRC पर सीप र P. Pritillar त एसर're :: : १९ erricricketer : १५ rake IF AR: RECR': + 3 +

·No text on this page.

·५म अध्यायः द्वितीयाङ्गिकम् । . - -- इति, एवं प्रतिपिद्धे पक्षे यदि ब्रूयात् कः पुनराह अनित्यः शब्द इति, सोऽयं प्रतिज्ञातार्थनिङ्गवः प्रतिज्ञासन्यास इति ॥५॥ अविशेषोत हतौ प्रतिषिद्धे विशेषमिच्छतो हेत्वन्तरम् ॥ ६ ॥ निदर्शनम् एकप्रकृतीदं व्यक्तमिति प्रतिज्ञा, कस्माद्धेतोः एकप्रकृतीनां विकाराणां परिमाणात् नृत्पूर्वकाणां शरा- वादीनां दृष्टं परिमाणं, यावान् प्रकतेषूहो भवति तावान् विकार इति, दृष्टञ्च प्रतिविकारं परिमाणम्, अस्ति चेदं परिमाणं प्रतिव्यक्त, तदेकप्रकृतीनां विकाराणां परिमाणात् पश्यामो व्यक्तमिदमेकप्रतीति अस्य व्यभिचारण प्रत्यव. स्थानं, नानाप्रतीनामेकप्रसतीनाञ्च विकाराणां दृष्टं परि- माणमिति, एवं प्रत्यवस्थिते आह एकप्रकृतिसमन्वये सति शरावादिविकाराणां परिमाणदर्शनात् सुखदुःखमोहसम- न्वितं हीदं व्यक्तं परिमितं ग्टह्यते तत्र प्रहत्यन्तररूपसम- वयाभावे सत्वे कप्रकृतित्वमिति, तदिदमविशेषोत हेतौ प्रतिषिद्धे विशेषं ब्रूवतो हेत्वन्तरं भवति, सति च हेवन्तर- प्रतिज्ञासन्यास लक्ष्यति । परस्य स्वाभिहितस परेण प्रतिषेधे त मति तपरिजिहीया प्रतिभातास्थापनयननपलाप इत्यर्थः यथा शब्दोऽनित्य पेन्द्रिय कलादित्यु के सामान्य व्यभिचारेण परेश प्रत्युक्ते क एवमा शब्दोऽनित्य हलन्तरं लक्ष्यति। पन घ हतादित्य नेन हित्ववयवांशी न विवक्षितोऽपि तु साधकांशः स प हेलवयन्य उदाहरणादिस्सी वा पविशेपोत इति पूर्वोक इत्यर्य दिषामित इति मामिप्रायं तेन परीक्षपीधिौर्षया तवैव तो दिशेपपान्तरप्रदेपोऽन्य हेतुकर वा इयमपि हेत्वन्तरं तघाइ परीकपीद्दिषी- पंया तवैव हेवी पूर्वोकतनावद कातिरिकतारदकविशिश्वचनं हेत- ·न्यायदर्शनम् । [५म अध्यायः। भावे पूर्वस्य होतोरसाधकत्वानिग्रहस्थानं, हेवन्तरवचने सति यदि हेत्वर्थनिदर्शनो दृष्टान्त उयादीयते नेदं व्यक्तमेक प्रहति भवति प्रक्लत्यन्तरोपादानात्, अथ नोपादीयवे दृष्टान्ते हेत्वर्थस्थानिदर्शितस्य साधकभावानुपपत्तेरानर्थक्याडेतोर- निहत्तं निग्रहस्थानमिति ॥ ६ ॥ प्रकृतादादप्रतिसम्बद्धार्थमर्थान्तरम् ॥ ७ ॥ यथोक्तलक्षणे पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहे हेतुतः साध्यसिकी प्रकृतायां ब्रूयात् नित्यः शब्दोऽस्पर्शत्वादिति हेतुः, हेतुर्नाम हिनोलेर्धातोस्तुनिप्रत्यये कृदन्तपदं, पदञ्च नामाख्यातोपसर्ग निपाताः अभिधेयस्य क्रियान्तरयोगाहिशिष्यमाणरूपः शब्दों नाम, क्रियाकारकसमुदायः, कारकसयाविशिष्टक्रियाकाल. योगाभिधाय्याख्यातं, धात्वर्थमावञ्च कालाभिधानविशिष्ट. योगेष्वर्थादभिद्यमानरूपा निपाता: उपसृज्यमानाः क्रियाय. द्योतका उपसर्गा इत्येवमादि, तदर्थान्तरं वेदितव्यमिति ॥७॥ वर्गक्रमनिर्देशवनिरर्थकम् ॥ ८॥ यथा नित्यः गन्दः कचटतपा: जवगडदगत्वात् झभञ् नाती विपणटान एवं हलन्तमिति प्राय: पुलिया बनाकर पाटो वा यया भयो निन्यः वाचन्द्रियप्रय बालादिगो मामा ने कालियन प्रय मामाययस्य मनोति विशेषणं एवं nिerapml यान्द्रियमय तनिमियादातर मानलन कविमिटीली एमपनविशेष :पि ममानिमाक्षितगतरायिनिगाहपत्रिपामा करना 04 यांना यति। प्रकला प्रती परमात्मा परमो समीप मीयाममहामानम यां मनानानिमियानमाल कर द यथा मनि: तालिका मदीयम लामामा1ि21 ·५म अध्यायः हितीयाङ्गिकम्। घटवष्वदिति एवं प्रकारं निरर्थकम्, अभिधानाभिधेय- भावानुपपत्तौ अर्थगतेरभावाद वर्णा एव क्रमेण निर्दिश्यन्त इति ॥८॥ परिषत्पतिवादिस्यां विरभिहितमप्यविज्ञात- मविज्ञातार्थम् ॥६॥ यदाक्य परिपदा प्रतिवादिना च विरभिहितमपि न विज्ञायते लिहशब्दसप्रतीतप्रयोगमतिद्रुतोच्चारितमित्येवमा- दिना कारणेन तदविज्ञातमविज्ञातार्यमसामर्थ्यसंवरणाय प्रयुतमिति निग्रहस्थानमिति ॥ ८ ॥ निरर्थक लक्ष्यति । वनां ने निर्देशो नवतेत्यादिप्रयोगसाचल्यो निर्देश निरर्थक निग्रहानं वापकपदप्रयोग इति पलिता: वाचकत्वं मया निरुददया मास्वपरिभाषया का दोध्य समयबन्धव्यतिरेकेति विशेषपीयं देन यापन विचार कतंच इति समयसम्मनसवापमं न दोषः माटिति मंदर तु न दोष इन्दुप्रायम् पर सम्भ३: प्रनादादित्यवधेयन् । विधाता लपवति । विरभिहितं वादिनैति शेषः विरभिधानं पानव- शानादिनाऽवोधनिरासाय परिपत्प्रनिदाद्यन्तरेण विशते तु नाविज्ञाताद- मिति माद: नया , पवहिताविकटब्युपद्रपरिपत्प्रतिवादिदोधानुकूलीपस्थित्यः जनकदाचकवादप्रयोगोऽदिशातामिति हाकेदनेन निरबकापायकलदासः वच परामानापादनेन मन लयो भविष्यतीति मनाक्षिसम्भव: न च यथा- কৰিী এবং তাহাদে শুনিনি বাহু বা মনি মস্কো परमटुपौध यत्किविभिधानेनैव सब जयसवात् एतरू वैपासवः पसा- धारतवमानासि यचा पचनादयो बौझानां तक सपादयः पक्षेन्द्रियाति र स्पमन्यः सविता भासम्मः रामपाभिनिदेशाः संहारकमः ख. टुम पेदनामः निर्दिकन्द मानम्पन्नः हिलायमविप्रयोगमनपरित- रटिघा कश्यपतनयतिवरयं विनदनसमादनामध्यवान् दत्तुमाता- दिवादितीय नियमादेती शवदादि वन पतिताक्षरितादिनमोदि ·.4M- AmritrT-Arar ·स अध्याय:] द्वितीयाधिकम् । होनसत्चतमेनाप्यवयवेन न्यूनम् ॥ १२ ॥ प्रतिज्ञाटीनामवयवानामन्यतमेनाप्य वयवेन होनं चून नेग्रहम्यान, माधनाभावे साध्यामिचिरिति ॥ १२ ॥ हेतूदाहरणाधिकसधिकल् ॥ १३ ॥ एकेन हातवाटन्यतरस्यानर्धक्य मिति तदेतन्नियमाभ्युप- गर्म वेदितव्यमिति। १३ ॥ शब्दार्ययोः पुनर्वचनं पुनरुतमन्यवानुवादात्॥१४॥ अन्यत्नानुवादात् शब्दपुनरुतमर्थपुनरुक्तं वा, नित्यः शब्दो दूनं ददति। परनीकि तीयः पाद: जयपराजयन्य वस्या पतु: पादः एवं प्रतिमाहत्वादीनां हनः तव नभादोमन्यानोहादिना व्यवसाभिधानमप्रातकादमिति : ११ ॥ पवयन समास्तमिद्धेन तेन सौगतस्य डावयवाभिधाने. ऽपि न यूनत्वं नन्दवदवहीनत्वं अवयवत्वावच्छिन्द्राभावः तघा पाकघनमेव हादत राहान्दवनेनापीति, तथा च यत्किदिवयवशून्यावयवाभिधानं फलितं नचायमसिद्धान्तः सिद्धान्तविरुद्धानभ्युपगनात् अपि तु समातीमादिनाऽनभि- पानात् १२ पधिकं चयति । हेतूदाहरणचुपलदरां टूपणाधिकमपि पोय' तथा हतकर्तव्यापुनस्कामिधानमिति फलितम् पनुवादन्तु न त कत्र्तव्यः सामि. प्रयत्नात् प्रतिशधिकार पुनक्तं धूमादालीकात् महानसवञ्चत्वरवदित्यादिकन्तु विना समयव दाद्यांदिनमाटुक्तमधिकं यथा महानसं महानसपदिति तु माधिकं दिन्तु पुनस्मन् : १३७ मना खरिद्धान्तानुरूपयोगामासनिग्रस्थानबित प्रकरएन् । ७६ ॥ दुनरत लत्यति। पुनर्वचनं पुनरत तस विभागाचे प्रदायोरिति नैन सब्दपुनरुतनयं पुनगरुड ते पनुवादै तिच्यातिवारपायान्यवानुवादादिति पनुबादायदे सतीवर्षः निष्प्रयोजनं पुनरमिधानं हि पुनरत' अनुगदन्तु

·No text on this page.

·५मे अध्यायः] हितीयाहिकम्। विजातस्य वाक्यार्घस्य परिषदा प्रतिवादिना विरभि- हितस्य यदप्रत्युञ्चारणन्तदननुभापणं नाम निग्रहस्थानमिति, अप्रत्युचारयन् किमात्रयं परपक्षप्रतिषेधं ब्रूयात् ॥ १७ ॥ अविज्ञातञ्चाज्ञानम् ॥ १८ ॥ विज्ञातार्थस्य परिपदा प्रतिवादिना विरभिहितस्य यद- विज्ञानन्तदज्ञानं निग्रहस्थानमिति। अयं खल्वविजाय कस्य प्रतिषेधं ब्रूयादिति ॥ १८॥ उत्तरस्याप्रतिपत्तिरप्रतिभा ॥ १६ ॥ परपक्षप्रतिषेधः उत्तरं तदयदा न प्रतिपद्यते तदा निग्र- हीतो भवति ॥ १६॥ पननुभाष वधयति । परिपदा विज्ञानस्य विशिष्य बुद्धायस्य वादिना विभिरभिहित तथा च प्रथमवचनेऽननुभापणे वादिना वारवयं वाक्यमिति दर्शितं तथा च विभिरभिधानेऽपि यवानुभाषपविरोधी न्यापारः तवाननु- भाषनं नियाहस्थानमित्यर्थः पञ्चान सार्यनिरासायाचानमनाविषकुर्वतेति विक्षेपसाइप्प निरासाय कघामविच्छिन्दतेति च विशेषणीयमित्याचाप्योः न धाप्रतिभासायं उत्तरमतिपत्तावपि समाधीमादिनाऽननुभाषपसम्भवात् तदिदं अर्धा एकदेशानुवादाविपरीवानुवादात् देवलटूपपीक्या स्तम्भेन वैति सर्वनाम- पदनानुवादात् पचनमित्याचार्याः कधिदनानाविभाऽननुमापपासाइये यदियतुं शक्यते तदेवोडाव्यम् । १७ ॥ पशानं लक्षयति । भावे कः कारण परिपदा विज्ञातस्येत्यायनकर्षणार्थ- सघाच परिपदा विज्ञानस्य वादिना विरभिहितस्यायविधानमित्यर्थः दष किंवदसि बुध्यत एवं नेत्याध्याविष्कर पेन दातुं शक्रत इति १८॥ पातिभा एचयति। उत्तराहें परोक्त बुद्ध्वाऽपि यवोत्तरसमये उत्तरं न प्रतिपद्यते तदापतिमा नियहखानं न चावाननमापसावकत्वात् तद टूपपस्तिति दार्थ परोनाऽननुवाद कितन् यत्र परीनमन्यापि नोत्तरं प्रति- पद्यते नवासाइत समूचन सोकपाठायुया चेयम् । १९

·No text on this page.

·५म अध्यायः] द्वितीयाह्निकम् । निग्रहस्थानप्राप्तस्यानिग्रहः पर्य्यनुयोज्योपेक्ष- णम् ॥२२॥ पर्यनुयोज्यो नाम निग्रहोपयत्त्या चोदनीयस्तस्योपेक्षण निग्रहस्थान प्राप्तोऽसीत्यननयोगः, एतच्च कस्य पराजय इत्यनुताया परिषदा वचनीयं, न खलु निग्रहं प्राप्त: खकोपोनं विकृणुयादिति ॥ २२ ॥ अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानाभियोगो निरनु- योज्यानुयोगः ॥ २३ ॥ निग्रहस्थानलक्षणस्य मिघ्याध्यवसायादनिग्रस्थान निगर- होतोऽसीति परं ब्रुवन् निरनुयोज्यानुयोगान्निग्रहीतो वेदितव्य इति ॥ २३ ॥ पर्यनुयोज्योपेथएं लक्ष्यति। निग्रहम्यानं प्राप्तवतोऽनियह: निग्रह- स्थानानुभावनमित्यय: यव वने कनिग्रहन्यानपाते एकतरोभावनं तव न पर्यनुयो. ज्योपेक्षयम् अवसरे निग्रहस्थानोहावनवाधिन्नाभावस्यैव वत्वात् ननु वादिना संघमिदम्भाव्य वकीपोनविवरणस्यायुक्तलादिति चेत् सत्य' मध्यस्थेनैवेदमुनाद वाद च वयमुहावनेऽप्यदोषः। २२ ॥ निरनुयोज्यानुयोगं लक्ष्यति। एवरे यथानियक्षस्थानोभावनातिरित यनिग्रहस्थानोहावन दियः एतेनावसर नियहन्यानोडादने एकनियहम्याने निय स्थानान्तरोनावने च नातिव्याक्षिः सोऽयं चतुचलं जातिराभासोनवसर- गह पाभासी व्यभिचारादादसिदृष्याधुभावनन पनवसर पडाकाले एबौदभावनं यथादसि चेत् प्रतिज्ञाहानिः विमेषयसि त हेदन्तरन् एवमवसर- मतीत्य वचननपि यथा सपनानयाधमापदादेः परिमनाही एवमनुनमाधा- मानायननुभापपावसनमान्यपीधाविपरमाननापहले दिन तदुदमारन. मित्यादिवयम् :२९:

·No text on this page.

·धम अध्यायः]
द्वितीयाशितम्।
तदस्यापमिधान्तोनिग्रहस्थानन्भवति। अथ नाभ्य पैति पक्षो.
इस्य न मिजाति ॥ २४ ॥
हेत्वासासाश यथोताः ॥ २५ ॥
हेत्वाभानार निग्रहस्थानानि किं पुनलक्षणान्तरयोगात्
हवामाना: निग्रहस्थानलमापन्नाः यथा प्रमाणानि प्रमेयत्व.
मित्यत पाह। ययोता इति। त्वामानलक्षणेनेव निग्रह-
स्थानभाव इति। त इमे प्रमागादयः पदार्या उद्दिष्टा
लक्षिताः परीक्षितायेति ॥ २५ ॥
इति वाल्यायनीये न्यायभाये पक्षमाध्यायस्य द्वितीयाहिने
ममाप्तधायं पक्षमोऽध्याय: ॥ ५ ॥

·No text on this page.

·५म अध्यायः]
हितीयाशिकम् ।
दम्यापमिकान्तोनिग्रहयानन्भवति। अब नाभ्य पैति पक्षो-
इन्य न मिडाति २४ ॥
हेत्वाभासाश ययोताः ॥ २५ ॥
हवामानाश्च निग्रहस्यानानि किं पुनरंक्षणान्तरयोगात्
हवामाना: निग्रहानलमापनाः यथा प्रमाणानि प्रमेयत्व-
मिलत आह! वयोहा इति। लामासनमानव निग्रह.
म्यानभाव इति। त इमे प्रमागादयः पदार्या उद्दिष्टा
लहिता: परीक्षितायेति। २५ ॥
इति वाल्यायनीये न्यायमाथे पक्षमाध्याय दिनीयालि
मसामयायं पलमोऽध्यायः ॥ ५॥

·No text on this page.