·आनन्दाश्रममुद्रणालयस्थग्रन्थानां सूचीपत्रम् । ६ ५ . ... J . . १ . १० ५ ४ १ . ग्रन्थनाम। मूल्यम् । 'रू. आ. १ गणेशाथर्वशीर्षम्-सभाष्यम् । ६ २ रुद्राध्यायः-सायणाचार्यभट्टभास्करमणीतभाष्याभ्यां संवलितः १ ३ पुरुषसूक्तम्-सायणभाष्योपेतम् । ४ योगरत्नाकरः-वैद्यकशास्त्रीयग्रन्थोऽनीव पुरातनः । ५ ईशावास्योपनिपतू-सटीकशांकरभाप्याद्युपेता । १४ ६ केनोपनिपतू-सटीकशांकरभाष्याधुपेता । ७ काठकोपनिपतू-टीकाद्वयसहितशांकरभाष्योपेता । ८ प्रश्नोपनिषत्-सटीकशांकरभाष्याधुपेना । ९ मुण्डकोपनिपत्-सटीकशांकरभाष्यधुपेता । १० माण्डूक्योपनिपत-सटीकशांकरभाष्यगौडपादीयकारिकाद्युपेता।२ ११ ऐतरेयोपनिपत्-सटीकशांकरभाष्याधुपेता । १२ तैत्तिरीयोपनिषत्-सटीकशांकरभाष्याद्युपेता । १२ १३ तैत्तिरीयोपनिषद्भाप्यवार्तिकम्-सुरेश्वराचार्यकृतं सटीकम् । २ २ १४ छान्दोग्योपनिपत्-सटीकशांकरभाष्योपेता । ... १५ बृहदारण्यकोपनिपत्-सटीकशांकरभाष्योपेता । १६ बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्-भागप्रयात्मकम् । २२ १७ श्वेताश्वतरोपनिपतू-भाष्यदीपिकाद्युपेता । १८ सौरपुराणम्-श्रीमद्वैपायनप्रणीतम् । उपपुराणम् । १९ रसरत्नसमुच्चयः-श्रीमबाग्भटाचार्यविरचितः। वैद्यकग्रन्थः। ३ १२ २० जीवन्मुक्तिविवेकः-विद्यारण्यविरचितः सटीकः । ३ १२ २१ ब्रह्मसूत्राणि-सटीकशांकरभाष्योपेतानि भागद्दयात्मकानि । १२. २२ श्रीमच्छंकरदिग्विजयः-विद्यारण्यकतः। टीकाटिप्पणीम्यां सहितः। ६ २३ यासकन्यायमालाविस्तरः-भारतीतीर्थमुनिमणीतः । ... १२ २४ जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः-श्रीमाधवप्रणीतः । २५ सूतसंहिता-माधवरूतटीकोपेता । भागत्रयात्मिका । २६ हस्त्यायुर्वेदः-पालकाप्यमुनिविरचितः । २७ वृन्दमाधवः श्रीमवृन्दप्रणीतः । सटीकः । वैद्यकग्रन्थः । ६ २८ ब्रह्मपुराणम्-श्रीपद्व्यासविरचितम् । प्रथमं महापुराणम् । ६ २९ उपनिपदा समुच्चय:-श्रीनारायणशंकरानन्दकृतदीपिकासहितः।६ १२ ३० नृसिंहपूर्वोत्तरतापनीयोपनिपत-भाष्याद्युपेता। १२ ८ ३ . १ . ११ ८ ७ ४ १ ·रू० . ... .. ४ ९ .. ८ ० ... . ५ ४ अन्यनाम। मूल्यम्। आ. ३. बृहदारण्यकोपनिषन्मिताक्षरा-श्रीनित्यानन्दमुनिविरचिता । २ ३२ ऐतरेयब्राह्मणम्-सायणभाष्यसमेतम् । भागद्वयात्मकम् ।...१० ३३ धन्वन्तरीयनिघण्टुः-श्रीधन्वन्तरिविरचितः। वैद्यकमन्थः ६ ४ १४ श्रीमद्भगवद्गीता-शांकरभाष्योपेता । ३४ श्रीमद्भगवद्गीता-सटीकशांकरभाष्योपेता। ६ ३५ मंगीतरत्नाकरः-शाङ्गदेवहतः सदीको द्विभागः1 गानशास्त्रम् । १० ४ ३६ तैत्तिरीयारण्यकम-सायणभाष्यसमेतं भागद्वयात्मकम् । ३७ तैत्तिरीयब्राह्मणम-सायणभाष्यसमेत भागत्रयात्मकम् ।... १४ २८ ऐतरेयारण्यकम-मायणभाष्यसहितम् । ३ ३९ संस्काररत्नमाला-गोपीनाथभट्टाविरचिता भागद्दयात्मिका । १२ ४० संध्याभाष्यममुच्चयः-सण्डराजश्रीरप्णपण्डितादिमणीतः। २ ४१ अमिपुराणम्-महर्षिव्यासपणीनम् । महापुराणम् ४२ तैत्तिरीयसंहिता-सायणभाष्यसमेता । भागनवकात्मिका । ४८ ४३ वैयाकरणसिद्धान्तकारिकाः-भट्ठोजीदीक्षितरुताः सटीकाः। . ४४ श्रीमद्भगवदीता-पैशाचभाष्य ममता । ४५ श्रीमद्भगवद्गीता-मधुसुदनश्रीधर छतटीफोपेता। ४६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः-अपरावरुदटीकासहिता भागवयात्मिका। १३ ४७ पातञ्जलयोगसूत्राणि-भाष्यनिभ्यां समेतानि । ३ ४८ स्मृतीनां समुच्चयः-अङ्गिरःप्रभृतिसप्तविंशतिस्मृत्यात्मकः । ५ ४९ वायुपुराणम्-महर्षिव्यासप्रणीतम् । महापुराणम् । ५. यतीन्द्रमतदीपिका-श्रीनिवासदासकता । प्रकाशटीकोपेता । १ ५१ मर्यदर्शनसंग्रहः-पाधवाचार्यप्रणीतः। ... ५२ श्रीमद्गणेशगीता-नीलकण्टशतटीकोला । ५३ मत्याषाढश्रौतसूत्रम्-सत्यापाढविरचित भागदशकात्मकम् । २८ ५४ मत्स्यपुगणम्-श्रीमद्वैपायनमुनिपणीतम् । महापुराणम् । ६ ५५ पुरुषार्थचिन्तामणिः-आठवलेइत्युपारविष्णुभट्टकृतः । ५६ नित्यापोडशिकार्णवः-भास्कररायोनीतटीकासहितः । ३ ५७ चारभूषणम्-हिरण्यकश्यानिमोकोपाहन्यम्बकरुतम् । ४ ५८ आचारेन्दुः माटेइत्युपावन्यम्बकविरचितः । ५९ श्राद्वमञ्जरी-केळकरोपाहनामविरचिता । ६. यतिधर्मसंग्रह:-विश्वेश्वरसरस्वतीकृतः । १ . . ... . . ७० ० ० ० ४ ० ० ० ० ० ० . . ४ ० ... ४ २ ... ...

·[३] आ ८ ३ १ ... ... ४ १ १ १ ... ܩ अन्यनाम। मूल्यम् । रू० ६१ गौतमप्रणीतधर्मसूत्रमू-हरदत्तकृतटीकासमेतम् । २ ६२ ईशकेनकठप्रश्नमुण्डमाण्डूक्यानन्दवल्लीभृगपनिपदः-सटीकाः२ ६३ छान्दोग्योपनिपत्-रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता । १२ ६४ बृहदारण्यकोपनिपत्-रङ्गरामानुजविरचितमकाशिकोपेना। ३ ६५ शाहायनबाह्मणम्-ऋग्वेदान्तर्गतचाप्कलशाखीयम् । ४ ६६ काव्यप्रकाशः-उद्योतयुतप्रदीपसहितः। ६ ६७ ब्रह्मसूत्राणि-दीपिकासमेतानि । ६८ बृहह्मसंहिता-नारदपश्चरावान्तर्गता । १२ ६९ ज्ञानार्णवतन्त्रम्-ईश्वरमोक्तम् । तन्त्रशास्त्रग्रन्थः । ७० स्मृत्यर्थसारः-श्रीधराचार्यविरचितः । १० ७१ बृहद्योगतरगिणी-विमल्लमविरचिता भागवयोपेता । १२ ७२ परिभापेन्दुशेखरः वैद्यनाथरुतगदाख्यटीकायुतः । २ ६ ७३ गायत्रीपुरश्चरणपद्धतिः-श्रीमच्छंकराचार्यविरचिता।.. ७४ द्राह्मायणगृह्यसूत्रवृत्तिः-रुद्रस्कन्दमणीवा । ७५ ब्रह्मसूत्रभाप्यार्थरत्नमाला-सुब्रह्मण्यविरचिता । ७६ ईशकेनकठोपनिषदः-दिगम्बरानुचररुतव्याख्यासमेताः । ७७ वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः-बलानन्दसरस्वतीविरचिता । २ ७८ त्रिस्थलीसेतुः-नारायणमविरचितः । १२ ७९ छान्दोग्योपनिपत्-मिताक्षराव्याख्यासमेता । ८० वाक्यवृत्तिः-श्रीमच्छंकराचार्यरुता सटीका । ८१ आश्वलायनश्रौतसूत्रम्-नारायणरुतवृत्तिसमेतम् । ८२ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः-हरिदीक्षितविरचिता । ८३ संक्षेपशारीरकम्-व्याख्यासहितं भागद्वयोपेतम् । ८४ अद्वैतामोदः-अभ्यंकरोपाववासुदेवशासिमणीतः । ८५ ज्योतिर्निवन्धः-शूरमहाठश्रीशिवराजविरचितः । १५ ८६ विधानमाला-श्रीनृसिंहभट्टविरचिता । ८७ अमिहोनचन्द्रिका-किंजवडेकरोपासवामनशाखिरुता। ८८ निरुक्तम्-दुर्गाचार्यरुतवृत्तिसमेतम् । मागद्वयात्मकम् । ८९ काव्यप्रकाशः-संकेताख्यटीकासमेतः । ९० शाहायनारण्यकम्-भग्वेदान्तर्गतबाष्करशाखीयम्। १ 0 ४ १ ० ३ ... . . ८ ४ ९ १ ... २ . 3 ४ ... ४ १४ २ ४ الس ... ... ४ ·IDYA ATIYA S.N.......... आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ग्रन्थाङ्कः ६ सटीकशांकरपदभाष्यवाक्याप्योपेता केनोपनिषत् । रत्नागिरिग्रामनिवासिभिर्वेदशास्त्रज्ञैर्महामहोपाध्यायः आगाशे इत्युपाद्वैर्षालशानिभिः संशोधिता । TRA LIBRARY तथा ७ शंकरानन्दकता केनोपनिषदीपिका नारायणविरचिता केनोपनिषदीपिका च ।। इदं पुस्तकद्वितयमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम् । एतत्पुस्तकं बी. ए. इत्युपपदधारिणा विनायक गणेश आपटे Saabuke इत्यनेन SANN पुण्याख्यपनने श्रीमन् 'महादेव चिमणाजी आपटे । इत्यभिधेय- महाभागप्रतिष्ठापिते आनन्दाश्रममुद्रणालये आयप्ताक्षरमुद्रयित्वा प्रकाशितम् । पष्ठीयमङ्कनातिः । शालिवाइनशकान्दाः १८५६ । खिस्ताव्दाः १९३४ ॥ (अस्य सर्वेऽधिकारा रानशासन्मनुसारेण स्वायत्तीकृताः )। मूल्यमेको रूपका (०१)।.

·BHAVAN'S LIBRARY
This book is valuable and
NOT to be ISSUED
out of the Library
without Special Permission

·केनोपनिषद आदर्शपुस्तकानि शुद्धीकरणाथं येषां मिलितानि. तेषां नामानि पुस्तकानां संज्ञाश्च प्रदान्ते । . (क) इतिसंक्षिता-केनोपनिपसटीकपदभाष्योपता विडिल भोषिको इ. ण्डिका' इसि ग्रन्थावल्यां मुद्रिता पुण्यपत्तननिवासिनो , फैलासवासिनां वेशा० सं०देवोपाहवाळशास्त्रिणाम् । (ख.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता काश्यां शिलामुद्रिवा रा० रा. महादेव चिमणाजी आपटे इत्येतेषाम् । (ग.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता, इन्द्रपुरनिवासिना किये इत्युपाहानां थीयुतानां रा. रा. भाऊसाहेब बाळासाहेव इत्येतेषाम् । (घ.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता पटोदरनिवासिनां श्री.. युतानां पटवर्धनोपाद्वानां रा० रा. कृष्णराव भीमाशं- कर इत्येतेपाम् । (रु.) इतिसक्षिता--केनोपनिपत्सटीकपदभाप्योपेता के० शा० सं० रा. रा० दिनकरशास्त्री जोशी नागावकर इत्येतेपाम् । लेखनकाल: सं० १८६२ (प.) इतिसंहिता-फेनोपनिषत्सटीकपदभाप्योपेता बडलीग्रामनिवासिनी श्रीयुतानां वे० शा० सं० रा. रा. चिदम्बरदीक्षिव- कुलोत्पन्नानां मार्तण्डदीक्षितानाम् । लेखनकाल: शके १७६७ (छ.) इतिसंज्ञिता--फेनोपनिषत्पुण्यपत्ननिवासिनां श्रीयुवानां रा० रा० माऊसाहेव नगरकर इत्येतेपाम् । (.ज.) इतिसंज्ञिता-फेनोपनिपत्पुण्यपत्तननिवासिनो श्रीमतां पुरंदरे इत्यु. पाद्वानां मल्हारराव इत्येतेपाम् । (स.) इतिक्षितम्-केनोपनिषत्पदभाष्पं सटीकं करवीरपुरनिवासिनो .. शा० सं० द्रविडोपाहाना नानाशास्त्रिणाम् । (स.) इतितक्षिता-फेनोपनि पत्सटीकपदभाष्योपेता करवीरपुरनिवासिनां श्रीमतो वे शा० सं० गुरुमहाराजानाम् । लेखन- फाला सं. १८७८ .

·[३] (म.) इतिसंहिता-केनोपनिषत्सटीकवाक्य माध्योपैता नागपुरनिवा- सिना :श्रीयुताना रारा० अप्पासाहेब घुटी इत्येते. वेषाम् । Pr (क.) इतिसंक्षिता-फेनोपनिषधीपिका मुम्पापुरनिवानिनां वे भा० सं० रा० रा. जयकृष्णमहाराजानाम् । c (ख.) इतिसंजिता--केनोपनिषदीपिका बटोदरनिवासिनी श्रीयुताना पटवर्धनोपाहाना रा०, रा. कृष्णराव भीमाशंकर, इत्येतेषाम् । .६ (ग.) इतिसंजिता--केनोपनिषदीपिका मूळयुता x (क.) इतिसंज्ञिता-फेनोपनिषदीपिका नारायणविरचिता, पुण्यपचन- निवासिनो श्रीयुताना रा०रा० भाऊसाहेव नगर कर इत्येपाम् । समाप्तेयमादर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका । . at .... Pxt प्रात्रिबसकाधारप्राप्तम् । एतस्वफस्य सामिनो नाम न जायते!

·अथास्याः केनोपनिपदो मन्त्रप्रतीकानां वर्णानुक्रमणिका। मन्त्रमतीकानि ख० म० पृ० , अथ वायुमब्रुवन्वायो अथाध्यात्मं यदेवव अयेन्द्रमब्रुवन्मघवन् :: ७ २४ ४ ५२७ ३११ २५ ... ... इस पेदवेदीदप ... .... उ. उपनिपदै भो हि .... ४ का फेनेषितं पसति मेषितं मनः ... .... १ १ स. सदभ्यद्रवतमभ्यवदव ३ ४ २४ .... .... ... ८ .... ... .... .... .... पद सदनं नाम घट्टैषां विजनौ तस्मादा इन्द्रोऽतिवराम् सस्माद्वा एसे देवाः मस्मिरस्त्वयि किं वीर्यम् .... ४ ३ २ २३ ४ ४ २ २१ ३ ५२४ ... ... .... .... .... .... तस्मै तृणं निदधौ .... .... .... .... वस्ये तपो दमा कवि वस्वैप आदेशो यदेवत् वेऽपिमञ्चवजातवेदा १० २५ ४ ४२७ ३ ३ २३ .... .... न. न सम चक्षुर्गच्छति ... १ माई पम्प सुवेदति ... ... २ २१६ ·[२] मंन्त्रप्रतीकानि ख० म. पृ० प्रतिबोधविदितम् .... .... . २ ४ १७. व. मम ह देवेभ्यः .... ... .... .... य. ... ... १ ७१३ ... २ २१३ ... ... यचक्षुषा न पश्यति यच्छोत्रेण न शृणोति यमाणेन पाणिति यदि मन्यसे सुवेदेखि यद्राचाऽनभ्युदिवम् यन्मनसा म मनुते पस्यामवं तस्य मतम् यो या एतामेवम् १ ... .... ... ... १ ५१२ २ ३१६ ४ .... .... मोत्रस्य श्रोत्रम् .... स. ३ १२१५ ... .... सबस्मिमेवाऽऽकाचे सा प्रक्षेवि होवाच समाप्तिमगमदियं वर्णानुक्रमणिका । S NJOY DIA LIBRARY ·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः । आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता केनोपनिषत् । :0:-- अथ श्रीमच्छंकरभगवत्पादविरचितं भाष्यम् । केनेपितमित्यायोपनिपत्परब्रह्मविषया वक्तव्येवि नवमस्याध्यायस्याss. रम्भः । प्रागेतस्मात्कर्षाप्पशेषतः परिसमापितानि समस्तकर्माश्रयभूतस्य च माणस्योपासनान्युक्तानि कर्माङ्ग-सामविषयाणि च । अनन्तरं च गायत्रसामविपर्य दर्शनं वंशान्तमुक्त कार्य सर्वमेवघयो फर्म च ज्ञान च सम्यगनुष्ठितं निष्कामस्य मुमुक्षोः सत्त्वशुद्धयर्थं भवति । सकामस्प तु ज्ञानरहितस्य केवलानि श्रौतानि स्मार्तानि च कर्माणि दक्षिणमार्ग- अथाऽऽनन्दगिरिकृता टीका । यच्छ्रोत्रादेधिष्ठान चक्षुर्वागाद्यगोचरम् । स्वतोऽध्यक्षं पर ब्रह्म नित्यमुकं भवामि तत् ।। केपितमित्यादिको तलवकारशाखोपनिषदं व्यापिख्यासुभगवान्भाष्यकारोऽहंप्रत्यय. गोचरस्याऽऽत्मनः संसारित्यादस रब्रह्मभावस्योपनिषत्प्रतिपाद्यस्यासंभवानिषियत्वा- दव्याख्येयत्वमित्याशङ्कयाहंकार साक्षिणः संसारित्वप्राहकप्रमाणाविषयत्वासत्वप.. तिपादने विरोधासंभवात्सविषयत्वाद्व्याख्येयत्वं प्रतिमानीते-केनेपितमित्यायेति । कस्ताहि नवमस्याध्यायस्याष्टाध्याय्या सह नियतपूर्वोत्तरमावानुपपत्तिलम्यः संबन्ध इत्याराश्य हेतुहेतुमद्भावलक्षणसंबन्धं दर्शयितुं वृत्तमनुवदति-मागेतस्मादित्यादिना। कर्मासाम पाश्चमक्तिकं साभक्तिकं च तद्विपयाण्युपासनानि पृथिव्यादिदृष्टयो- कानि । प्राणदृष्ट्या गायत्रसामोपासनं च । शिष्याचार्यसतानाविच्छेदो मंशस्तदव- सानेन अन्येन कार्यरूपमेव वस्तूक्तं चेत्तहि प्राणायासनसहितस्य कर्मणः संसारफल. स्वाइसज्ञानानुपयोगात्कथं हेतुहेतुमद्भावः संबन्धोऽमिपिरिसत इत्याशङ्कय नित्यक- मणां तावज्ज्ञानोपयोगित्वं कथयति--सर्वमेतादति । काम्यानां प्रतिषिद्धानां च फ़ तद्दोपदर्शनेन पैराग्याथ् कथयति-सकामस्य विति । एतयोः पयोनि- १ क. स्व. च. म. 'धे ऽविषिरसत ! २ ग. प. इ. इ. ८. 'गां फ तावरज्ञानोपयोगिक ! ।

·१ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- १ प्रथमः खण्डः । प्रतिपत्तये पुनरावृत्तये च भवन्ति ।. स्वाभाविक्या स्वशास्त्रीयया प्रवृत्त्या पश्वादिस्थावरान्ताऽधोगतिः स्यात् " अर्थतयोः पयोन कतरेण चन तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावनि भूतानि भवन्ति । जायस्व म्रियस्वेत्ये- तत्तृवीयं स्थानम् " इति श्रुतेः । “प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुः" इति मन्त्रवाद्विशुद्धसत्वस्य तु निष्कापस्यैव वाह्यादनित्यात्साध्यसाधन- संवन्धादिद्द कृतात्पूर्वकनारा संस्कारविशेपोद्भवाद्विरक्तस्य मत्यगात्मविपया जिज्ञासा प्रवर्तते । तदेतद्वस्तु प्रश्नपतिवचनलक्षणया श्रुत्या प्रदर्यवे फेनेपितमित्याद्यया । काठके चोक्तम्-" पराश्चि खानि व्यतृणत्स्व- पंभूस्वस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन् । कधिद्धीरः प्रत्यगात्मानमतदाई. तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् " इत्यादि । " परीक्ष्य लोकानकर्मचितान्त्राह्मणो निवेदमायानास्त्यं कृतः कृतेन " " तद्विज्ञानार्य स गुरुमेवाभिग च्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् " इत्याचायणे च । एवं विर- पतस्प प्रत्यगात्मविषयं विज्ञान श्रोतुं मन्तुं विज्ञातुं च सामर्थमुपप. घते नान्यथा । एतस्माच्च प्रत्यगात्म ब्रह्मविज्ञानासंसारपीजमज्ञानं कामक-- मपत्तिकारणमशेपतो निवर्ववे। वत्र को मोहः कः शोक एकत्व. मनुपश्यतः इति मन्त्रवर्णात् । : वति. शोकमात्मवित् " इति, कर्मयोमध्ये केनापि मानेंग ये न प्रवृत्तास्ते प्रतिषिद्धानुयायिन इत्यर्थः । जायस्व निपस्वेति । पुनः पुन यन्ते म्रिपन्ते चेत्यर्थः । तिखः भेना जरायुनाण्डो. ब्रिजललगाः पितृयाणदेवयानलक्षणमार्गदयगमनमतीत्य कष्टामेव गतिमीयुः प्राधा इत्यर्थः । एवं कर्मफलमुक्त्वा ततो पिरतत्य विशुद्धसत्त्वस्य ब्रह्मज्ञानेऽधिकार इति दर्शयन्हेत हेतुमद्भापमाह-विशुद्धसत्वस्य विवि । साध्यसाधनसंबन्धविरक्तस्यति संबन्धः । तत्र निमित्तस्यादृष्टस्यानियतत्वमाह-यह कृतादिति । कर्मफलाद्विरकस्य वामिज्ञासा भवतीत्यवान्यसंवादमाह-काटके पति । आइत्तचक्षुरिति । साध्यसाधनमायादुपरतकरणग्रामश्चक्षहणस्योपलक्षणार्थत्वात् । अन्वयन्यतिरेकसि- दावं चाह-एवं दीति । नान्ययेति । अविरतस्य बहिपियातितस आत्म. निकासयानुपपना कपंपिनाताऽपि न फलावसाना स्याच्यागादिपदित्यर्थः । यय. प्येवमुपनिषदा फर्मकाण्डसमन्योऽस्ति तपाऽप्युपनिपानन्यज्ञानस्य नियोजनस्वानो. पनिपदो व्यापारमा संमयतायाङ्कचाऽऽ--एतस्माचेति । समुच्चयवादिनोऽ. ., ११.प. प.. मनाः स्वेदनाफ. प. प.ग. १६.प.प. प...' १ ·प्रथमः खण्डः] केनोपनिषत् । ३ " मिद्यवे हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । शीयन्वे चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्ट परावर ॥ इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । कर्मसहिनादपि ज्ञानादेतसिध्यतीति चन। वाज- सनेयके तस्यान्यकारणत्ववचनात् । जाया मे स्यात् " इति प्रस्तुत्प पुत्रेणायं लोको जथ्यो नान्येन कर्मणा । कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोका" इत्यात्मनोऽन्यस्य लोकत्रयस्य कारणत्वमुक्तं वाजसनेयके । तत्रैव च पारिवाज्यविधाने हेतुरुक्त:- किं मजया फरिष्यामो येपो नोऽयमात्माऽयं लोकः " इति । तत्राय हेत्वयः-प्रजाकर्मवत्संयुक्तवि- धाभिर्मनुष्यापितृदेवलोकायसाधनैरनात्मलोकप्रतिपचिकारणः किं करिष्यामो न चास्माकं लोकत्रयमनित्यं साधनसाध्यामिष्टं येपामस्मा स्वाभाविकोड: जोऽनरोऽमृतोऽभयो न वर्धते कर्मणा नो कनीयानित्यश्च लोक इष्टः । स च नित्यत्वान्नाविद्यानिवृत्तिव्यतिरेकेणान्यसाधननिष्पाद्यस्तस्मा- स्मत्यगात्मनामविज्ञानपूर्वकः सर्वेपणासंन्यास एव कर्तव्य इति। कर्मसहभा- वित्वविरोधाच प्रत्यगात्मबलविज्ञानस्य । न ह्युपाचकारकफलभेदविज्ञानेन फर्मणा प्रत्यस्तमितसर्व मेददर्शनस्य प्रत्यगात्मब्रह्मविपयस्य सहभावित्वमुपप- मिप्राय शङ्कते--कर्मसहितादपीति । एकाध्ययनविधिपरिगृहीतत्वाकर्मज्ञानकाण्ड- योरेक फलं वाच्यं ततः कर्मसमुञ्चिताज्ज्ञानात्समिदानसप्तारनिवृत्तिलक्षणं फलं सिध्य. तीति न कर्मसु विरक्तस्योपनिपदारम्भ इत्यर्थः । अध्ययनविधिपरिग्रहमात्रेण कर्मका- ण्डस्य न मोक्षफलत्वं कल्पयितुं शक्यं फलान्तरावगमविरोधादित्याह-न । वाजसने- यक इति । किंच यदि श्रुतेः कर्मसमुचितज्ञानं विधिस्सितं स्यात्तदा पारिवाज्यं भोप. दिश्यत श्रुत्या हेत्यभिधानेन ततो न समुच्चयः श्रुत्यर्थ इत्याह-तत्रैव चेति । प्रनाश ब्दस्योपलक्षणार्थत्यमादाय हेत्वर्थमाह-तत्रायमिति । किं कारष्यामो न किमप्यात्मा कामत्वादेवेति शेपः। तत्फलं मुक्त्वा क्रमेण मोक्षसंमवास्किमिति प्रजादिष्वनादर इत्या. शङ्कयाऽऽह-न चेति । इटोऽप्ययमात्मलोकः कर्मणा विना न लम्यते फलत्वान्मोक्ष. स्यान्यथास्वमावमुक्तत्वे बन्धमोक्षावस्थयोरविशेषापातादित्याशङ्कयाऽऽह-स चेति। कर्म- मोक्षे कार्यस्योत्पाद्यादेरसंमवात्सम्यग्ज्ञानादविद्यानिवृत्त्या फलप्रसिद्ध्युपपत्तेर्न कर्मकार्यों मोक्ष इत्यर्थः । बलज्ञानस्यानुभवावसानतासिद्धये परोक्षनिश्चयपूर्वकः संन्यासः कर्तव्यः। सिद्धे चानुभवावताने ब्रह्मात्मज्ञाने स्वभावप्राप्तः संन्यास इति द्रव्यम् । इतश्च न कर्म- ब्रह्मात्मतानिश्चयसमुच्चयः शास्त्रार्थ इत्याह-कर्पसहभावित्वेति । ननु कर्मवद्ब्रह्मज्ञा. नस्य विधितोऽनुष्ठयत्वाद्विधेश्च विनियोज्यादिभेदापेक्षितत्वात्कथं सर्वभेददर्शनप्रत्यस्तमग क. स. 'रमा जाय।

·आनन्दगिरिकवटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता-[ १ प्रथमः खण्डः सामवेदीयखळवकारोपनिपत् । सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीयं करवा- वहै। तेजस्विनावधीतमस्तु मा विदिपावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्व ब्रह्मोपनिषदं माऽहं ब्रह्म निराकुयां मा मा ब्रह्म निराकरोदनि- राकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिपत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः। ॐ केनेपितं पतति घवे । पस्तुमाघान्पे सत्यपुरुपतन्त्रत्वबालविज्ञानस्य । तस्मादृष्टादृष्टभ्यो याप्रसाधनसाध्येभ्यो विरक्तस्य मत्यगात्मविषया ब्राजिनासेयं केनेपित- मित्यादिश्रुत्या प्रदर्पते । शिष्याचार्यप्रश्नमतिवचनरूपेण फयनं तु सूक्ष्मव. स्तुषिपपत्वात्मुखमविपतिकारणं भवति । फेवलवर्णागम्यत्वं च दर्शितं भपति । "नेपा सण मतिरापने या " इति श्रुतेश्च । वापुरुपो पैद" " आचार्यादेव विद्या विदिवा साधिष्ठं मापन शति। क्षदिदि प्रणिपातेन " इत्यादिश्रुतिस्मृतिनियपाध । कश्चिद्गुरूं प्रमनिष्ठं विधिवदपेत्य प्रत्यगात्पविषयादन्यत्र शरणमपश्पनमयं नित्यं शिव. मचलमिपच्छेवि फलप्पो । फेनेपितपित्यादि । फेनेपितपिति केन कपिमिएममिमे सन्मनः पति गच्छवि स्वविषयं मतीति संपल्यते । उपसे मनमाने समीत्याशइयाह-वस्तुमाधान्ये सतीति विपिनन्यापान- मायोहि विधितिपय उच्यते शान तपेति तद्विीसिसिरिस्प: यामारपस्यगारम. नो प्रमानिसायपरोक्षपारोसाय वा फर्मगा समुचयोन प्रामाणिकतामादिरगुप- संहानि-तस्मादिति । प्रमप्रतिपनपेग प्रतिरादनाय सापर्यपाह-विष्याचायति। भारनेपा पानीका हतन्या या न मवीरयः । सापिळ:गोपनतम फाउं प्रापपती. सप: प भामा गती पनि पारसन्नरमी कामिनाया न्यायानमिवा. " आचा.

·[१ प्रभमः खण्डा ] फेनोपनिषत् । प्रेपितं मनः । इसमीक्ष्ण्यार्यस्य गत्यर्थस्य चहासंभवादिच्छार्थस्यैवैतद्रूपमिति गम्यते । "इपितमितीट्मयोगस्तु च्छान्दसस्तस्यैव प्रपूर्वस्य नियोगायें प्रेषितमित्येतत् । चत्र प्रेपितमित्येवोक्त प्रेपयितमेपणविशेषविपयाकाङ्क्षा स्यात् । केन प्रेप- यितृविशेपेण । कीदृशं वा प्रेपणमिति । इपितमिति तु विशेषणे सति सदु. भयं निवर्वते । फस्येच्छामात्रेण प्रेपितमित्यर्थविशेषनिर्धारणायधेपोऽयोs. भिप्रेतः स्याफेनेपितमित्येतायतैव सिद्धत्वात्प्रेपितमिति न वकन्यम् । भपि च शब्दाधिक्यादाधिक्यं युक्तमितीच्छया कर्मणा वाचा वा केन प्रेषित- मित्यविशेषोऽवगन्तुं युक्तः । न प्रश्नसामर्थ्यावहादिसंघातादनित्याकर्म- कार्याद्विरक्तोऽतोऽन्यत्कूटस्थं नित्यं वस्तु बुभुत्समानः पृच्छतीति साम- ादुपपद्यते । इतरयेच्छाचाकर्ममिदेहादिसंघातस्य मेरयितृत्वं प्रसिद्धमिति मनोऽअर्थक एवं स्यात् । एवमपि प्रेपितशब्दस्यार्थो न प्रदर्शित एव न संशयवतोऽयं प्रश्न इति मेपितशब्दस्यार्थविशेष उपपद्यते । किं ययामसि- दमेव कार्यकारणसंघातस्य प्रेपपितृत्वं किंवा संघातव्यतिरिक्तस्य स्वतन्त्र स्येच्छामात्रेणैव मनआदिमेपयितृत्वमित्यस्याथस्य मदर्शनार्य केनेपित पतवि शङ्कयाऽऽह-इपेरिति । आमीक्ष्ण्यं पौनःपुन्यं तद्विषयताया गतिविषयताया या मन- 'सोऽनमिप्रेतत्वान्मनःप्रवर्तकविशेषस्यैव बुभुत्सितत्वादित्यर्थः । = इपयोगे सति गुणेन भवितव्यम् । तदैषितमिति स्यात्तदमावाच्छन्दसत्वामिधानं न तु धातोरनिट. स्वादनुपन्धस्य विकल्पविधानादन्वेषितमन्विष्टं वेति वैकल्पिकप योगादर्शनादिति । इपित प्रेषितमिति पदद्वयस्यार्थवत्वमाह-तत्र पेपितमित्यादिना । इच्छामात्रेणेति । पय- नमन्तरण संनिधिमात्रेणेति व्याख्यातं नेदं व्याख्यानमपि शोभते । अपर्यायशब्दभेद. स्यार्थभेदव्यभिचारादित्याह-आप चौत। स्वदुक्तोऽयमविशेषो न पटते संघातस्यैवे- च्छादिभिः प्रवर्तकत्वसिद्धेः प्रश्नानुपपत्तिप्रसङ्गादित्याह-न प्रश्नात । मनमः स्वातन्त्र्या- सेट्तस्येषिविषये कित्त्वनिपेघामावाक्डिति चेति निषेधप्रसक्त्या गुमेन भवितव्यमिति चिन्त्यम् । घातोरनिट्वामावेऽपि यथाकथंचिदनुवन्धशब्देनेटो ग्रहणेऽपि तीपसहेति विकरपे सत्यपि यस्य विभापति क्तस्यनिषेघाकालपकमयोगादिति पुस्त, कान्तरीयपाठोऽपि चिन्त्यः । प्रयोगादर्शनादिति पाठेऽपि यस्य विभापति निषेधपूरण- मपेक्ष्यमेव । ज्यन्तेषिणा गुणसमर्थनं तु गुणस्येनिनित्तत्वामावेनेटि सतीत्यक्षराननु- गुणम् । प्रेषितशब्दे प्रेरणास्वीकारादिषितशब्दे व्यर्यानुपयोगेन माध्यानभिपेतं च । अनुबन्धस्येत्यायुत्तरप्रन्यासंबद्धं चेति शेषम् । १ ग. घ. द. च. श. म. द. 'गादि।

·- श्रीनन्दगिरिकृत टीकासंचलित शांकरभाष्यसमेता-[१ पथमः खण्डः] कैन प्राणः प्रथमः ति युक्तः । केनेपितां वाचमिमां ' वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥१॥ श्री स्य श्रोत्रं अपितं मन इति विशेपणद्वपमुपपद्यते । ननु स्वबन्न मनः स्वविपये स्वयं पंदतीदि मसिद्धम् । तत्र कथं प्रश्न उपपद्यत इति । उच्यते । यदि स्वतन्त्रं मनः प्रष्टचिनिवृत्तिविषयं स्याचहि सर्वस्यानिष्टचिन्तनं न स्यादनथै च मामन्संकल्पपति । अत्युग्रदुःखे च कायें वार्यमाणमपि प्रवर्तत एव मनस्त. स्मायुक्त एव फेनेपितमित्यादिपश्नः । केन प्राणो युक्तो नियुक्त प्रेरितः सन्प्रति गच्छवि स्वव्यापार प्रति । प्रथम इति प्राणविशेषणं स्यात्तत्पूर्वक -स्पारसन्द्रियवृत्तीनाम् । केनेपिता वाचमिमां शब्दलक्षणां वदन्ति लौकिफाः। सपा चक्षुः श्रोत्रं च स्वे रवे विपये क उ देवो द्योतनवान्युनक्ति नियुके मेरयमित १॥ एवं पृष्टयसे योग्यायाऽऽह गुरुः शृणु त्वं यत्पृच्छसि । मनआदिकरण- मावस्य को देवः स्वविपयं मति प्रेरायता कथं वा प्रेरयतीति । श्रोत्रस्य भोत्रं शृणोत्यनेनेति श्रोत्रं शब्दस्य श्रवणं प्रति करणं शब्दाभिव्यजक भोत्रमिन्द्रियं तस्य श्रोत्रं स यस्त्वया पृष्टश्चक्षुः श्रोत्रं फ उ देवो युनक्तीति । असावेविशिष्टा श्रोत्रादीनि नियुक्त इति वक्तव्यै नन्वेतदननुरूपं पति- वचनं श्रोत्रस्य श्रोत्रमिति । नेप दोपः। तस्यान्ययाविशेषानवगमाव । यदि हि श्रीप्रादिष्यापारव्यतिरिक्तन स्वव्यापारेण विशिष्टः श्रोत्रादिनियो। काऽवगम्पेत दानादियोक्तयत्तदेदमननुरूपं मसिवचनं स्यात् । न विह भोप्रादीनां प्रयोक्ता स्वव्यापारविशिष्टो लवित्रादिवदधिगम्यते । श्रोत्रादी- नामेव तु संहताना व्यापारणाऽऽलोचनसंफरपाध्यवसायलक्षणेन फलाव. .सानखि मावगम्यते । अस्ति हि श्रोत्रादिपिरसंहचो यत्प्रयोजनमयुकः सम्पतिरिकप्रवर्तकसंभावनापायात्मनो न घटन इत्याक्षिप्य समाचते-ननु सतन्त्रपिस्पादिना । अत्युग्रदुःखे चेति ! अग्रतनीनदुःख धूतादिकायें ॥१॥ प्रतिवधनस्य प्रमाननुरूपत्यमाय समाघते- सार्वविशिष्ट इत्यादिना । मोबाइयः पविलक्षणशेषाः सरतावागुहादिवदित्यनुमानेन श्रोत्राविशेषी तावदया. ग्यो यदि सोऽपि संहतः स्थाहिं गृहादिषपेतनः स्यात् । ततस्तस्याप्यन्यः पी बाध्यतःपाध्याय पनपस्पानामा परिहारायसिंहस्थतनी गम्यते । मतः सर्वसा. लिणं साविहं यष्टमेर प्रतिवमनसिरपं: । फलावसानं फलनिष्पतिर्मिना । यहिए- सलगाया हि करणाय व्यापारो सिमने नित्यागनिष्पकरबादा फलावतानलिई - ·केनोपनिषत् । [ १ प्रथमः खण्डः] मनसो मनो यद्वाचो ह याचं स उ प्राणस्य प्राण- भोत्रादिकलापो गृहादिवादिति संहतानां परार्थत्वादवगम्यते श्रोत्रादीनां प्रयो- का। तस्मादनुरूपपेवेदं प्रतिवचनं श्रोत्रस्प श्रोत्रमित्यादि का पुनरव पदार्यः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादेः । नात्र श्रोत्रस्य श्रोत्रान्तरेणार्य: । यया प्रकाशस्य प्रकाशान्तरेण । नेप दोषोऽयमत्र पदार्थ:-श्रोत्रं - तावत्स्वविषयव्यञ्जन- समर्थ दृष्टम् । सच स्वविषयच्यञ्जनसामर्थ श्रोत्रस्य चैतन्य धात्मन्योतिपि नित्ये संहते सर्वान्तरे सति भवति नासतीत्यतः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यागृपप: द्यते । तथा च श्रुत्यन्तराणि-"आत्मनवायं ज्योतिषाऽऽस्ते" "स्प मासा सर्वमिदं विभाति " " येन सूर्यस्तपति नसेद्धः" इत्पादीनि । 'यदादित्यगत तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्' । 'क्षेत्र क्षेत्री तया कृत्स्नं प्रकाशयति भारत' ॥ इत्यादि गीताम् । काठके च-"नित्यो नित्यानां चेतनचेतनानाम् " इति । श्रोत्रायेष सर्वस्याऽऽस्मभूत चेतनमिति प्रसिद्धं तदिह निवार्य । अस्ति किमपि पिबुद्धिगम्यं सन्तिरतमं कटस्थमजरममृतमभपम श्रीवादेरपि श्रीवादि तत्सामर्थनिमित्तमिति प्रतिवचनं शब्दार्थयोपपद्यत एव । तथा मनसोऽन्ता- करणस्य मनः । न ह्यन्तःकरणमन्तरेण चैतन्यज्योतिषा दीपितं स्वविपय- संकल्पाध्यवसायादिसमर्प स्यात् । तस्मान्मनसोऽपिं मन इति । इह घुद्धि- मनसी एकीकृत्य निर्देशो मनस इति । यदाचो ह वाचं यच्छन्झो यस्मा. दर्थे योग्रादिभिः सः संवध्यते । यस्माच्छोत्रस्य श्रोत्रम् । यस्मान्मनसो मन इत्येवम् । वाचो ह वाचमिति द्वितीया प्रथमात्वेन विपरिणम्पते । माणस्य प्राण · इति दर्शनात् । घाचो ह वाचमित्येतदनुरोधेन प्राणस्य माणमिति कामाद्वितीयेव न क्रियते । न । बहुनामनुरोधस्य युक्तत्वाद्वाचा मित्पस्य पानिपेतावद्वकन्यं स उ प्राणस्य माण इति शब्दद्वयानुरोधेन । पुर्व हि वहूनामनुरोधो युक्तः कुतः स्यात् । पृष्टं च वस्तु प्रयमयैव निदधु.. युक्तम् । स यस्त्वया पृष्टः प्राणस्य माणास्पतिविशेषस्य माणस्तस्कृत हि प्राणस्य प्राणन सामर्थ्यम् । न ह्यात्मनाऽनधिष्ठितस्य मागनमुपपयवे । "को वेवान्याका मापायदेप आकाश आनन्दो न स्यात् व्यापारस्तेन तच्छेनी लक्ष्यत इत्यर्थः । प्रतिवचनस्य संक्षे रतस्तात्पर्यमाह-श्रोत्रा- देव सर्वस्येति । यस्मादस्ति श्रोत्रस्य श्रोत्रं तस्माच्छोत्रादावात्मबुद्धिः संस्यकव्यति शेषः । प्राणपेक्ष चेतनाविधानपूर्षिकाऽचेतनप्रतिवाद्यादिप्रवृतिपदिस्यमियाss. इन मारत्मनाऽनविष्ट्रिनस्पति । ज्ञावति पदाध्यागरे कारणमाह-प्रधुः पृष्टः " "ऊर्व प्राणमुना ·। .. आनन्दगिरिकृतटीकासंघलित शांकरभाष्यसमेना-[१ प्रथमः खण्डः ] श्वक्षुपश्चक्षुः । अतिमुच्च धीराः प्रेत्या- स्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ २ ॥ न तत्र पत्यपानं प्रत्यगस्यति" इत्यादिश्रुविभ्यः । इहापि च पक्ष्यवे-" येन, माणः मणीयते वदेव ब्रह्म व विद्धि" इति । श्रोत्रादीन्द्रियमस्वाचे घ्राण- माणस्य ननु युक्तं ग्रहणम् । सत्यमेवं प्राणग्रहणेनैव तु प्राणपाणस्य ग्रहणं छतम् । एवं मन्यते श्रुतिः सर्वस्यैव करणकलाकस्य यदर्थप्रयुक्ता प्रवृत्तिस्व- होति मकरणार्यो विवक्षितः । तथा चक्षुपश्चक्षुरूपमकाशकस्य चक्षपो यद्रूपन.. हणसामर्थं तदात्मचैतन्याधिष्टिवस्यैवावयापश्चक्षुः । मधुः पृष्टस्यार्थस्य मातु- मिष्टत्वाच्छ्रोत्रादेः श्रोत्रादिलक्षणं ययोक्तं ब्रह्म ज्ञात्वत्यध्याहियते । अमृता भवन्तीवि फलश्रुवेश्च । ज्ञानाद्धयमृतत्वं प्राप्यचे । ज्ञात्वा विमुच्यत इति सामर्थ्याच्छेत्रादिकरणकलापमुज्झित्वा । श्रोत्रादौ ह्यात्मभावं कृत्वा तदु-. पाधिः संस्तदात्मना जायते म्रियते संसरति च । अतः श्रोत्रादेः श्रोत्रादि. लक्षणं ब्रह्माऽऽत्मेति विदित्वाऽतिमुच्य श्रोत्राद्यात्मभावं परित्यज्य ये श्री. प्राधात्मभावं परित्यजन्ति ते धीरा धीमन्तः । नहि विशिष्टधीमत्वमन्तरेण श्रोत्राघात्मभावः शक्यः परित्यक्तुम् । प्रेत्य व्या-त्यास्मालोकास्पुत्रमित्र- कळत्रबन्धुपु ममारंभावसंव्यवहारलक्षणात्यकसपणा भूत्वेत्यर्थः । अमृता अमरणधर्माणो • भवन्ति । " न कर्मणा न प्रगया धनेन त्यागेनेके अमृत- स्पंपानशुः" "पराचि खानि व्यतृपत्"" आरत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् । यदा सर्दै प्रमुच्यन्ते " " अत्र ब्रह्म समश्नुने " इत्यादिश्रुतिभ्यः । अय- चाऽतिमुच्येत्यनेनवेपणात्यागस्य सिद्धत्वादस्मालोकालेत्यास्माच्छराित्मेत्य मृत्वेत्यर्थः ॥ २ ॥ यस्माच्छोत्रादेरपि श्रोत्रायाभूत ब्रह्मायो न तत्र तस्मिन्ब्रह्मणि चक्षु- स्यार्यस्येति । सामादिति। श्रोत्राद्यात्ममावस्यागमन्तरेगामृतत्वासंभवातान.. बलाच्छोत्राद्यात्ममा त्यक्त्वाऽमृता मवन्तीति संवन्धः । एतत्स्फुटयति-श्रोत्राको होत्यादिना । मृत्वेति । विदेहमुक्तिर्विवक्षिता प्रारब्बमोगक्षये शरीरान्तरोत्पादेवी कारणामावादश्यमाविनी विदुषो मुक्तिरित्यर्थः ॥ २॥ सर्पाद्यव्यासाधिष्ठानरज्जुबच्ोत्राद्यध्यासापिष्ठानचेतन्यं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिमा. छसित नहिं रज्जु दिधिष्ठानत्वाद्विपयत्वप्रसङ्ग इति शङ्का निवर्तयति-पस्माच्छोत्रादे रपीत्यादिना ! मध्यस्तस्य अधिष्ठानमेव स्वरूपमायन्तमध्येषु तदन्यभिचारास्वरूप ·لا ए [१ प्रथमः खण्डः केनोपनिषत् । चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न विझो न विजानीमो यथैवदनुशिष्या- दन्यदेव तदिदितादथो अविदितादधि । गच्छति । स्वात्मनि गमनासंभवात् । तथा न वागगच्छति । पाचा हि शब्द एकामागोभियं कासयति यदा तदाऽभिधेयं मति बागच्छवी- स्युच्यते । तस्य च शब्दस्य तनिकस्य घ फरणस्पाऽऽत्मा ब्रह्मावो न चागच्छवि । ययाऽमिर्दाहकः प्रकाशकवापि सन्न वात्मानं प्रकाशयति दहति च तद्वत् । नो मनो मनधान्यस्य संकल्पयित्रध्यवसायित्त १ च सदात्मानं संकल्पयत्ययवस्यति च तस्यापि ब्रह्माऽऽरमेतीन्द्रियमनोभ्यां हि वस्तुनो विज्ञानं बदगोचरवान विद्मस्तद्ब्रह्मेशमित्यसो न विजानीमो यया येन प्रकारणेद्ब्रह्मानुशिष्यादुपदिशच्छिप्पायेत्पमि- भाषः । यद्धि करणगोचरं तदन्यस्मा उपदेष्टुं शक्पं जातिगुणकि. याविशेषणः । न तज्जात्यादिविशेषणवहस । तस्माद्विपमं शिष्यानुपदेशेन प्रत्याययितुमिति । उपदेशे तदर्थग्रहणे च यत्नाविशयकर्तव्यतां दर्शयति- न विम इत्पादि । अत्यन्तमेवोपदेशमकारपत्याख्याने प्राप्ते तदपवादोऽयमु- च्यते । सत्यमेवं प्रत्यक्षादिभिः प्रमाणन परः प्रत्याययितुं शक्यः। आग- मेन तु शक्यत एव मत्यायपितुम् । तदुपदेशार्यमागपमाह-अन्यदेव तद्वि- दितादयो अविदितादधीति । अन्यदेव पृथगेव तयत्मकृतं श्रोत्रादीनां श्रोत्रा- दीत्युक्तमविप च पाम् । वद्विदिवादन्यदेव हि विदितं नाम यद्विदिक्रिय- याविशयेनाऽऽ तद्विदिक्रियाकर्मभूतं कचिकिचित्कस्पषिद्विदितं स्यादिति सर्वमेव घ्यावं वद्विदिवमेव वचस्मादन्यदित्यर्थः । अविदिवमनासं तहीवि मात आह-अयो अविदिवाद्विदिवविपरीतादन्याकवादविद्यालक्षणाम्याक सीजाद । अपीरघुपर्य] । लक्षणयाऽन्यदित्यर्थः । यदि यस्मादध्युपरि विषयता च न पदार्यधर्मस्ततोऽपयोनकोऽयं हेतुरित्यर्थः । अविषयत्वात्तहिं शास्त्रार चापोपदेश्यस्वपिन स्यादित्याशक्य नास्से व वास्तवमित्याह-इन्द्रियमनोभ्यां हाति। वाह्मणोऽयमित्यादि नातितः कृष्णोऽयमित्यादि गुगतः पाचकोऽयमित्यादि क्रिपातो राजपुरुा इत्यादि संबन्धविशेषणत उपदिश्यते । ब्रह्म तु न नात्यादिमत् । "केवलो निर्गण" इत्यादिश्रुतेः । अज्ञेनाऽऽगमस्य मेरेन प्रतिपन्नत्वात्तदृष्टयाऽऽवास्याप्या विद्यालेशोत्यदृष्ट्या व्यावहारिक उपदेश उपपद्यत आगमतस्तस्यैवाऽऽस्मानं ब्रह्मरूपेश पित योग्यतातिशयात्वादिस्यभित्याऽऽह-अत्यन्तमेवेवि वाक्यस्य पदाधिया. १ स. च. . 'शोच्छेद।

·१० आनन्दगिरिकन्टीकासंबलिवशीकरभाष्यसमेता- [१ प्रथमः खण्डः ] इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ॥ ३ ॥ भवति वचस्मादन्यदिति प्रसिद्धं यद्विदितं वदल्यं मयै दुःखात्मकं चेति हेयम् । तस्माद्विदिवादन्यत्युक्ते वहेयत्वमुकं स्यात् । तथाऽविदिवाद- धीत्युक्तेऽनुपादेयत्वमुक्तं स्यात् । कार्यार्थ हि कारणमन्पदन्येनौपादीयतेऽतश्व न वेदितुरन्यस्म प्रयोजनायान्यदुपादेयं भवतीत्येवं विदिताविदिताभ्यामन्य- दिति हेयोपादेयमविपेन स्वात्मनोऽन्यब्रह्मविपया जिज्ञासा शिष्यस्य निव. dिar स्यात् । न ह्यन्यस्य स्वात्मनो विदिताविदिताभ्यामन्यत्वं वस्तुनः (तः) संभवतीत्यात्मा ब्रह्मत्पेष वाक्यार्थः। अरमात्मा ब्रह्म "" य आत्माऽ. पहनपामा पत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म " " य आत्मा सन्ति" इत्यादिश्रुत्यन्तरेभ्यवेत्येवं सर्वात्मनः सर्वविशेषरहितस्य चिन्मात्रज्योतिपो ब्रह्मत्वमविपादकस्य वाक्यार्यस्याऽऽचार्योपदेशपरम्परया प्राप्तत्वमाह-इति शुश्रुमेत्यादि । ब्रह्म पैमाचार्योपदेशपरम्परयवापिगन्तव्यं न तनः प्रव. चनमेघापहुश्रुततपोयज्ञादिभ्यश्चेत्येवं शुशुम श्रुतवन्धो वर्ष पूर्वपामाचार्याणा वचनम् । य आचार्या नोऽस्मभ्यं तद्ब्रह्म व्यावक्षिरे व्याख्यावयन्तो विस्पष्ट फधिवषन्तस्तेपामित्यर्थः ॥३॥ अन्पदेव तद्विदितादयो अपिदितादधीत्यनेन वाक्पनाऽऽस्मा ब्रह्मति मविपादिते श्रोतुराशङ्का जावा, वत्कयं वात्मा ब्रह्म । आत्मा हि नामा.. पिकवा कम्यपासने च संसारी कोशसनं या साधनमनुष्ठाय ब्रह्मादि. देवावर्ग पा प्राप्तमिच्छति चस्मादन्यं उपास्पो विष्णुरी घर इन्द्रय माणो वा ब्रह्म भवितुमर्हति न स्वात्मा । लोकमस्पयपिरोधात् । यधापे वापिका परादप आत्मेत्याचवे तया फार्मिणः " भई यमाई यन इस्यापा एघ देवता उपासो । वस्पायुक्त यद्विदितमा नद्रा भवेत् । सोऽम्प उपासक इति । वामेनामारा सिपलिगलक्ष्य बदा. स्पा ताप दर्शयितुमपक्रमते-यदिदि बदल्पमित्यादिना विम्यनति दितमविदित पति यी गतिः । ततो विदितावदितवानपेयेन दिनु: सरूां प्रत्यत्र तापपगमस्येत्याए-न पश्यति॥ ३ ॥ उपाय पिनाकिमीमासमतिपनिविरोधमाकर परिहरति विनिता. पापना-मापदेष वविदिमादित्यादिना ! अशु पागन्धित १३. 'यामा ·" । १ मथमः खण्ड] केनोपनिषत् । यद्वाचाऽनयुदितं येन वागायुयते । वपादाऽऽद मैवं शविष्ठाः । 'यञ्चतन्यमानसत्ताकं चाचा चागिति जिहा. मुलादिष्वष्टसु स्थानेषु विषक्तमानेयं वर्णानामभिव्यञ्जकं करणं वर्णी धार्थसंकेवपरिच्छिन्ना एतावन्त एवं क्रमायुक्ता इत्येवं वदमिव्यङ्गन्य- शब्दः पदं चागित्युच्यते । “अकारी वै सर्या वाक्सपा स्पर्शान्तास्थोप्म. भिर्व्यज्यमाना बह्वी नानारूपा भवति" इति श्रुतेः । मितममित स्वर सत्यानृते एव विकारो यस्यास्तया वाचा पदत्वेन परिच्छिन्नया करणगुणवत्याऽनभ्युदितमप्रकाशिचमनभ्युक्तं येन ब्रह्मणा विवक्षितेऽये सफरणा बागभ्युयते चैतन्यज्योतिपा प्रकाश्यवे प्रयुज्यत इस्पेतत् । यद्वाचो ह वागित्युक्तं वदन्वाक् । यो वाचमन्तरो यमपवीत्यादि च वाजसनेयके या पाक्पुरुषेषु सा घोपेषु प्रतिष्ठिता कधिचा वेद ब्राह्मणः इति प्रश्नमुत्पाद्य प्रतिवचनमुक्तम् सा वाग्यया स्वमे भापवे " इति । सा हि वक्तुर्वक्तिनित्या वाक्चैतन्यज्योतिःस्वरूपा । "न हि वक्तुर्य केपिपरिलोपो विद्यते" इति श्रुतेः । तदेवाऽऽत्मस्वरूपं ब्रह्म निरतिशयं भूमाख्यं वृहत्त्वामेति विद्धि विजानीहि त्वं पैर्षामा- अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च ॥ इत्येतेष्वाकाशप्रदेशे वाश्रितमित्यनेनाऽऽकाशोपादानत्वं सचितम् । पानेयमिति । अग्निदेवताकमित्यर्थः । न केवलं करणं वागुच्यते वर्णाश्योच्यन्त इत्याह-वर्णाश्यति । तदुक्तम्-यावन्तो यादृशा ये च यदर्थप्रतिपादकाः । वर्णाः प्रज्ञाससामर्थ्यास्ते तथैवावबोधकाः ॥ इति । गौरिति पदं गकारीकारविसर्जनीया एवं क्रमविशेषावच्छिन्ना इति मीमांसकायनु. सारेणोक्तं स्फोटवादिनोऽनुसारेणाऽऽह-तदभिव्यङ्गन्ध इति । स्फुट्यते व्यज्यते वर्णरिति स्फोटः पदादिबुद्धिप्रमाणकः । एकरूपाया बुद्धेरनेकवर्णावलम्बनत्वासंमषा- । दिति भावः । उके वाक्याथै श्रुतिसमतिमाह-अकार इति । अकारप्रधानोंकारो- पलक्षिता स्फोट या चिच्छक्तिः सर्वा याक्सपा स्पर्शान्तःस्थोप्मभिर्यज्यमाना कादयो मावताना स्पर्शा यरलवा अन्तःस्था: शषसहा ऊप्माणस्तैः क्रमविशेषापच्छिन्नैर्य- ज्यमाना नानारूपा विवर्तते । मितमृगादि पादावसाननियताक्षरत्वात् । अमितं यनु. राधनियताक्षरपादावसानत्वात् । स्वरः साम । गीतिप्राधान्यात्। सत्यं यथादृष्टार्थवचनम् । अनृतं तद्विपरीतम् । करगं वागिन्द्रियं गुण उससर्जनं यस्याः सा करणगुणवती पुरु. ग. प. ६.८. पाक्यपदार्थे। -- -

·१२ धागन्दगिरिकवटीकासंवलितशोकरभाष्पसमेता-[१ प्रथमः खण्ड:].
कामः
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ४ ॥
यन्मनसा न मनुते येनाऽऽहुर्मनो मतम् ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ५॥
यञ्चक्षुपा न पश्यति येन चक्षुपि पश्यति ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमपासने ॥ ६ ॥
शुपाधिभिः । वाचो ह वाक्चक्षुपयक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मना कर्ता
मोक्ता विज्ञाता नियन्सा प्रशासिता विज्ञानपानन्दं ब्रह्मेत्येवपादयः संव्य-
घहारा
असंव्यवहाय निर्विशेपे परे साम्ये ब्रह्मणि प्रवर्तन्वे
ताच्युदस्याऽऽत्मानमेव निर्विशेपं ब्रह्म विद्धीत्येवशब्दाः। नेदं ब्रह्म यदि.
दमित्युपाधिभेदविशिष्टमनात्मेश्वरायुपासते ध्यायन्ति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धी-
त्युक्तेऽपि नेदं ब्रह्मत्यनात्मनोऽब्रह्मत्वं पुनरुच्यते । नियमार्थमन्वब्रह्मवुद्धि-
परिसंख्यानार्य चा ॥४॥
यन्मनसा न मनुते । मन इत्यन्तःकरणं घुद्धिमनसोरेकत्वेन गृह्यते । मनु-
तेऽनेनेति मनः सर्वकरणसाधारणम् । सर्वविषयव्यापकत्वात् ।
संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा तिरधृतिहाँधीभीरित्येतत्सर्वं मन एव
इति श्रुतेः । कामादित्तिमन्मनसेन मनसा यच्चैतन्यज्योतिर्मनसोऽवभासक
न मनुते न संकल्पपति नापि निधिनोति । मनसोऽवभासकस्वेन नियन्तृ-
वाद । सर्वविषयं प्रति प्रत्यगेवेति स्वात्मनि न प्रवर्ततेऽन्तःकरणम् । अन्ता-
स्थेन हि चैवन्यज्योतिषाऽवभासितस्य मनसो मनन सामर्थ्य तेन सदृतिक
मनो येन ब्रह्मणा पतं विषयीकृत व्याप्तमाहुः कयपन्ति ब्रह्मविदः ।
सस्माचदेव मनस आत्मानं अस्पक्चेतपितारं ब्रह्म विदि । नेदमित्यादि
पूर्ववत् ॥ ५ ॥
यच्चक्षुपा न पश्यति न विपयी करोत्यन्तःकरणवृत्तिसंयुक्तेन येन च -
प्यन्तःकरणवृत्तिमेदमिनाशक्षुची: पश्यति लोकश्चैतम्यात्मज्योतिपा विषयी
करोति व्यामोति ॥६॥
पेषु चेतनेषु या वाक्शक्तिः सा घोषेषु वर्णेषु प्रतिष्ठिता तव्ययत्वादित्यर्थः । तदे-
वेत्येवकारस्य कृत्यमाह-यैर्वागायुपाधिभिरिति । नियमार्यमिति । पक्षेऽनात्म.
न्यपि ब्रह्मबुद्धौ प्राप्तायामारमेव प्रोति बुद्धि नियन्तुमित्यर्षः । अन्यस्मिनुपास्ये या
बाबुद्धिस्तनिवृत्यर्थं वा पुनरब्रह्मत्वमुच्यत इत्यर्थः ॥ ४ ॥
सर्व स्पष्टमिति न व्याख्यातम् ॥ ५॥६॥

·[२ द्वितीयः खण्डः ] केनोपनिषत् ! यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन. श्रोधमिद५ श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ७ ॥ यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ८॥ इति प्रथमः खण्डः ॥१॥ यदि मन्यसे सुवेदेति यच्छोत्रेण न शृणोति दिग्देवताधिष्ठितेनाऽऽकाशकाम मनोवृषिसंयु.. रतन न विषयी करोति लोको येन श्रोत्रमिदं श्रुवं यत्मसिद्धं चैवन्पात्म- ज्योतिषा विषयीकृतं वदेवेत्यादि पूर्ववत् ॥ ७ ॥ 'यमाणेन घाणेन पार्थिवेन नासिकापुटान्तरवस्थितेनान्तःकरणप्राण- चिभ्यां सहितेन यन्न माणिति गम्धवन्न विषयी करोवि येन चैतन्यात्म. ज्योतिपाऽवभास्यत्वेन स्वविषयं प्रति प्राणः प्रणीयते । वदेवत्यादि सर्व समानम् ॥ ८॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीपच्छंकरभगवत्पादकवी केनोपनिषत्पदभाष्ये प्रथमः खण्डः ॥१॥ एवं हेयोपादेयविपरीतस्त्वमात्मा ब्रह्मेति प्रत्यायितः शिष्योऽद्दमेव ब्रह्मेति मुटु वेदाई मामिति गृहीणदित्याशङ्कयाऽऽचार्यः शिष्यघुद्धिविचालनार्य, यदीत्याह । नन्धिष्टैव मुवेदाहमिवि निश्चिता प्रतिपाचः सत्यमिष्टा निश्चिता प्रतिपतिर्न हि मुवेदाहमिति । यद्धि वेधं वस्तु विषयी भवति उत्सुष्टु वेदितुं शक्यं दाह्यमिव दग्धुमग्नेर्दग्धुर्न यो स्वरूपमेव । सर्थस्य हि वेदितः स्वात्मा ब्रह्मति सर्ववेदान्ताना सुनिश्थितोऽर्थः । इह च तदेव प्रतिपादिवं प्रश्नपतिवच. नोक्त्या श्रीवस्य श्रोत्रमित्याद्यया। यद्वाचाऽनभ्युदितमिति विशेषतोऽवधारि. तम्। ब्रह्मवित्संप्रदायनिश्चयश्चोक्तोऽन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधीत्युपन्यं. स्तमुपसंहरिष्यति चापिज्ञातं विजानता विनावमविजानतामिति । तस्मायुक्त- मेव शिष्यस्य सुवेदेति पुर्द्धि निराकर्तुम् । न हि वेदिता वेदितुर्वेदितुं शक्योऽधि- ॥७॥८॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ वेदितुः स्वरूपत्वे ब्रह्मगो मा मद्विपयत्वम् । स्वरूप मानामावात् । अतिरिकस्य विषयत्वे किंमनुपपन्नमित्याशझ्याऽऽह-सर्वस्य हौति । यदिशब्दप्रयोगे कि फारम:, .

·१५ भानन्दगिरिकन्टीकासंचालित शांकरभाष्यसमेता-[२ द्वितीयः सप्टः] . य दहरमेवापि नूनम् । त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपं रिय दग्धुमग्नेः। न चान्यो घेदिता ब्रह्मणोऽस्ति यस्य वेधमन्यत्स्यामा मान्य- दतोऽस्ति विज्ञातृ" इत्यन्यो विज्ञाता प्रतिषिध्यते . तस्मात्सुष्टु चेदाई ब्रह्मेति मतिपचिमियैव । तस्मायुक्तमेवाऽऽहाऽऽचार्यों यदीत्यादि । यदि कदाचिन्म- न्पसे सुर्वदेवि मुष्ठु चेदाई ब्रह्मेति । कदाचिद्ययाश्रुतं दुर्विज्ञेयमपि क्षीणदोषः मुमेघाः कश्चित्मतिपद्यते कश्चिनति साशङ्कमाह यदीत्यादि । दृष्टं च एपोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत 'एप आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्म" इत्युक्ये प्राजापत्यः पण्डितोऽप्यमुरराड् विरोचनः स्वभावदोपवशादनुपपद्यमा. नपपि विपरीतमय शरीरमात्मेति प्रविपन्नः । तयेन्द्रो देवराट् सद्विस्विरुक्तं पाप्रतिपद्यमानः स्वभावदोपक्षयमपेक्ष्य चतुर्ये पर्याय प्रथमोक्तमेव ब्रह्म प्रति- पन्नवान् । लोकेऽप्येकस्माद्गुरोः शृण्वता कश्चिद्ययावत्मतिपद्यते कश्चिदयथा. चत्कश्चिद्विपरीवं कथिन प्रतिपद्यते किमु वक्तव्यमन्द्रियमात्मतत्त्वम् । अत्र हि विप्रतिपन्नाः सदसद्वादिनस्तार्षिकाः सर्वे । सम्मादविदिवं ब्रह्मति सुनि- धितोक्तमपि विषमप्रतिपत्तित्वाद्यदि मन्यस इत्यादि साशकं वचनं युक्तमे- याऽऽचार्यस्य । दहरमल्पमेवापि नूनं त्वं वेत्थ जानीपे ब्रह्मणो रूपम् । फिमनेफ़ानि ब्रह्मणों रूपाणि महान्त्यर्भकाणि च येनाऽऽह दहरमेवे. स्यादि । बाढम् । अनेकानि हि नामरूपोपाधिकृतानि ब्रह्मणो रूपाणि न स्वा । स्वतन्तु " अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तयाऽरसं नित्यम- गन्धवञ्च यत इति शब्दादिभिः सह रूपाणि मतिपिध्यन्ते । ननु येनेव धर्मेण यदूप्यते तदेव तस्य स्वरूपमिति ब्रह्मणोऽपि येन विशेपेण निरूपणं देव तस्य रूपं स्यादत उच्यते । चैतन्यं पृधि- मिश्यत आह-कदाचिदिदि । भक्षिणि शरीरस्य प्रतिच्छाया दृश्यत इति प्रसिद्धव. टुपदेशाचरीरमात्मेति प्रतिपन्नः । छायाया व्यभिचारित्वं बुद्ध्वेत्यर्थः । सहदिति । " य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते " इत्येकवारमुक्तम् , 'य एप स्वप्ने महीयमानश्वरति" इति द्वितीयेनोक्तम् , " तत्रेतरमुप्तः समस्तः 'संपन्नः " इति निरुक्कमप्यात्मान- मप्रतिपद्यमान इन्द्रो ब्रह्मचर्येणाधर्मादिदोपक्षयमपेक्ष्य चप्पे पर्याये । एप संप्रसा- दोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरूपसंपच " इत्यत्र प्रथमपर्यायोक्कमेव ब्रह्म प्रतिपरवानित्यर्थः । अर्भकाणि चेति । अस्पानि । न तो रूपमस्ति व्रक्षण पायुक्तं तदाक्षिपति-ननु येनेवति । फेन तहिं विशेषेण ब्रह्मणो निरूपणमि- त्याकाक्षायां पैनन्यरूपेणेत्याह-चैतन्यमिति । भूतानां समस्तानां व्यस्तीना १.प. प. स. ८. द. २ ग... १. दभ्रमे । ३ प. स. स.ट. 'नाई । क प.म.प'।

·[ २ द्वितीयः खण्डः] फेनोपनिषत् । यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमाश्त्यमेव ते न्यादीनामन्यतमस्य सर्वेषां विपरिणतानां वा धर्मो न भवति । तथा ओत्रादीनामन्तःकरणस्य च घों न भवतीति ब्रह्मणो रूपामेति । ब्रह्म रूप्प चैतन्येन । तथा चोक्तम्-"विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" "विज्ञानघन एव" "सत्यं ज्ञानमनन्तम्" "प्रज्ञानं ब्रह्म" इति च ब्रह्मणो रूपं निर्दिष्टं श्रुतिषु । सत्यमेवं त्याऽपि बदन्तःकरणदेहेन्द्रियोपाघिद्वारेणैव विज्ञानादिशब्दनिदि- श्यते तदनुकारित्वादेहादिद्धिसंकोचच्छेदादिषु नाशेपु च न स्वतः । स्वत. रस्वविज्ञानं विजानतां वितातमविजानतामिति स्थित भविष्यति। पदस्थ ब्रह्मणो रूपमिति पूर्वेण संवन्धः । न केवलमध्यात्मोपाधिपरिच्छिन्नस्यास्य ब्रह्मणो रूपत्वमपं वेत्य यदप्यधिदैवतोपाधिपरिच्छिन्नस्यास्य ब्रह्मणो रूपं देवेषु येत्य त्वं तदपि नूनं दहरमेव वेत्येवि मन्येऽहम् । यदध्यात्म यदधिदेवं तदपि च देवेपूपाधिपरिच्छिन्नत्वादहरत्वान्न निवर्तते । यत्तु विध्वस्तस|पाधि- विशेष शान्तमनन्तमेकपद्वैतं भूपाख्यं नित्यं ब्रह्म न तत्सुवेद्यमित्यभिप्रायः । । यत एवमय नु वस्मान्मन्वेऽद्यापि मीमांस्यं विचार्यमेव ते तव ब्रह्म । एवमाचा- योक्तः शिष्य एकान्त उपविष्टः समाहितः सन्यथोक्तमाचार्येणाऽऽगममर्यतो वा देहाकारपरिणतानां चैतन्यं धर्मो न भवतीति पहिरनुपलम्भासद्धर्मत्वे रूपादिवस. साधकत्वामावप्रसङ्गाच । तथा श्रोत्रादीनामपि मौतिकवाविशेषाचैतन्यं धर्मो न भवतीति पारिशेप्यास्वतन्त्रपैतन्यं ब्रह्मणो रूपम् । तत्र श्रुतिसमतिमाह-तया चोक्तमिति सत्यमेवं चैतन्यं पारमार्थिकं ब्रह्मरूपं श्रुतितात्पर्धगम्यं तथाऽपि यदुक्तं ब्रह्मणो रूपं कथं नास्तीति तदुपाधिद्वारेणेव ब्रह्मणः शब्देन निरूपणं निर्देशनं न स्वत इत्यभिषे. त्यान्तःकरणाद्यमिव्यक्तिमुपलम्य हि यदुपाध्यमिव्यक्तिनिमित्तं चैतन्यं तद्ब्रह्मेति निदि- श्वत इत्यर्थः । ननुपाधिरुपाहितसंबद्धो भाति चैतन्यस्य त्वसशस्य कथं देहादिरुपा- पिरित्याशङ्कयाऽऽह--बदनुकारित्वादित्यादिना । यथा जले कम्पमाने सविता कम्पत इव भियमाने मिद्यत इवेति मिथ्यातद्धर्भमागित्वात्सवितुर्नलमुपाधिरित्युच्यते न तु संबन्धाद्दूरस्थयोः संयोगाद्ययोगात् । तद्वदेहादेवृद्धिसंकोचच्छेदादिषु दाहादिषु नाशेषु चतन्यस्य मिय्यादेहवर्ममागित्वादेहादेपामित्वमभिर्धायत इत्यर्थः । नमु न खतथैतन्यतया निरूप्यो व्रत कथं तर्हि तदनुभव इत्याशङ्कयाऽऽह-संत- स्त्विति । मविषयतयेव विषयानुपरकविरफुरणं ब्रह्मानुभव इत्यर्थः । वर्फतश्चेति । घेद्यत्वे पटादिवदनामत्वादिप्रसङ्गादित्यादितर्कत आत्मनो क्यं ब्रह्म न भवत्येवेति १. म. 'स्य च दें। २ क. ख. 'रनं तदाप वोपाधि।

·१६ आवन्दगिरिकनटीकासंघालितांकरमाप्यसमेता-[ २ द्वितीयः खण्डः मन्ये विदितम् ॥ ९ ॥ १ ॥ नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । यो नस्तद्देद नदि नो न वेदेति वेद च ॥ १० ॥ २ ॥ यस्यामतं तस्य मतं विचार्य चर्कतय निर्धार्थ स्वानुमचं कृत्वाऽऽचार्यसकाशनुपगम्पोचाच-मन्पेड. 'हमयेदानीं विदितं ब्रह्मेति ॥ ९ ॥१॥ फर्यमिति । शृणुत । नाहं मन्ये सुवेदेति नैवाई मन्पे सुवेद ब्रह्मेति । नैव तर्हि विदितं त्वया ब्रह्मेत्युक्त आह-नो न वेदेवि वेद च । वेद चेति चन्दान वेदं च । ननु विनिषिद्ध नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद चेति । यदि न मन्यसे सुवेदेति । कयं मन्यसे वेद चेति । अय मन्यसे वेदै. वेसि । कथं न मन्यसे सुवेदेति एक वस्तु येन नायवे तेनैव तदेव वस्तु न मुविज्ञायत इति विपतिपिई संशयविपर्यया यर्जयित्वा । न च ब्रह्म संश- पितत्वेन ज्ञेयं विपरीतत्वेन वेति नियन्तुं शक्पम् । संशविपर्ययो हिसवानर्थ- फरत्वेन नैव प्रसिद्धौ एक्माचार्येण विवाल्यमानोऽपि शिष्यो न विचवाल। "अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादाधि " इत्याचार्योक्तागमसंपदापयशादु- पपत्यानुभवचलाच नगर्न च ब्रह्मविद्यायां दृढनिश्चयतां दर्शयन्नात्मनः । फयमित्युच्यो । यो यः कथिमोऽस्माकं सब्रह्मचारिणां मध्ये तदुक्क वचनं तत्त्वतो वेद स उद्रह्म वेद । किं पुनस्तवचनमित्यत आह-जो न वेदवि वेद चेति । यदेवान्पदेव तद्विदितादयो अषिदिवादधीत्युक्तं वस्स्वनुमानानुभ- वाभ्यां संयोज्य निधि वाक्यान्तरेण नो न वेदेति चेद चेत्यवोचदाचार्य- पुदिसंबादाय मन्दबुद्धिग्रहणपपोहाय च । तथा च गणितमुपपन्नं भवति यो नस्तदेदेति ॥ १० ॥२॥ शिष्पाचार्यसंवादात्मचिनिहत्य सेन रूपेण श्रुतिः समस्त संवादनिचपर्य- मेव योषयति-पस्थापनपित्यादिना । पस्य ब्रह्मविदोऽमतमविधावपति- दितं ब्रह्मेति मतमभिमायो निश्चयस्तस्प पतं ा सम्पन्न होत्यभिप्रायः । निर्याज्ञानसंशयायभावेन स्वानुमदं कृत्वेत्यर्थः ॥ ९॥ १ ॥ आचार्थवचनादन्यदेव वचनं शिष्य उवाचेति नाऽऽशनीयमित्याह-यदेवाग्यदे: घेति । तथा त्याचार्यद्धिसंवादे सत्यर्यान्तरानभिगाने सतीत्यर्थः ॥ १॥२॥ ११.१.नाहमा १स.. 'द न'1३६.भ. 'मायामोहा। ४. रा. प. प. श. *"निरा से ५३. रा. नियुक्त। है .

·२. द्वितीयः खण्डः] केनोपनिषत् । मतं यस्य न वेद सः। अविज्ञातं विजानतां विज्ञा- तमविजानताम् ॥ ११ ॥३॥ प्रतियोधविदितं मत- यस्य पुनर्मवं ज्ञातं विदितं मया ब्रह्मेति निश्चयो न देव स न ब्रह्म विजानाति सः । विद्वदविदुषोर्ययोक्ती पक्षावधारयति-अविज्ञात- ममतमविदितमेव ब्रह्म विमानता सम्पत्रिदिववतामित्येतद । विज्ञातं विदि. वं ब्रह्माविजानतामसम्यग्दर्शिनामिन्द्रियमनोधुद्धिष्वेवाऽऽत्मदर्शिनामित्यर्पः । न त्वत्यन्तमेवाव्युत्पभयुद्धीनाम् । न हि तेपा विज्ञातमस्माभियोति मतिम: पति । इन्द्रियमनोबुद्धघुपाधिष्वात्मदर्शिनां तु ब्रह्मोपाधिविवेकानुपळम्भाबु दयाधुपाघेश्च विज्ञाववाद्विदितं ब्रह्मेत्युपपद्यते भ्रान्तिरित्यतोऽसम्पग्दर्श- मपूर्वपक्षत्वेनोपपस्प विज्ञातमविजानतामिति । अथवा हेत्वर्य उत्तराघोंड. विज्ञावमित्यादिः ॥ ११ ॥ ३ ॥ • अविज्ञात विजानवामित्यवधृतम् । यदि ब्रह्मात्यन्तमेवाविज्ञात लौकिकानां ब्रह्मविदां चाविशेषः प्राप्तः । अविज्ञातं विजानतामिति च परस्परविरुद्धम् । कयं तु सद्ब्रह्म सम्पग्विदितं भवतीत्वमर्थमाह-मतिबोधविदितं वोघं वो, प्रति विदितम् । योपशब्देन बौद्धा प्रत्यया उच्यन्ते । सर्ये प्रत्यया विषयी -भवन्ति यस्प स आत्मा सर्वबोधान्यतिबुध्यते सर्वमत्पयदी चिच्छक्ति- । अयवा हेत्वर्थ इति । लोके शुक्त्यादितत्त्वं विमानता यतोऽध्यस्त रूप्यायविज्ञात 'भवति । अनानतामेव त्वघ्यस्तं विज्ञातं भवतीति प्रसिद्धम् । तथा ब्रमणि ज्ञेयत्व. साध्यस्तत्वादेव तत्वविदो न ज्ञातं ब्रह्म पश्यन्तीत्यर्थः ॥ ११ ॥३॥ ज्ञातब्रह्मस्वादर्शने ब्रह्मास्मीति कथं व्यवहरतीति चेत्किमनयेष्टकावाहकानां रत्नपे. टकचिन्तया ज्ञातस्य व्यवहाराङ्गत्वं वदतोऽपि वस्तुपकाशस्य व्यवहाराङ्गत्वस्येष्टस्वा- वास्तवताततानपेक्षकत्वादित्यव्युत्पन्नव्युत्पादनाय चौद्यमुद्भावयति-अविज्ञातमित्या- दिना। नीलपीतायाकाराणां वृद्धिषिकाराणां नडानां यचैतन्यव्याप्तत्वेनानडवदवभासस्त साक्षिणमुपलक्ष्य सोऽहमात्मा ब्रह्मतिमहावाक्यादविषयतयैव यो वेत्ति स ब्रह्मविदु. यते । तेन नाविशेषप्रसङ्गादिचोद्यावकाश इत्याह-विवोपविदतपिति । प्रत्यये. प्वविशिष्टतयाऽनुगतरूपेणेत्यर्थः । येन चित्स्वरूपेणाहमा साक्षी तस्य सर्वत्रावित्रः १... 'शेपप्रारविः।३ ग. प. प. ज.द, 'पया मां ·१८ भानन्दगिरिकवटीकासवलितशांकरभाष्यसमैता-[२ द्वितीयः खण्डः! स्वरूपमात्रा प्रत्ययैरेव प्रत्पयेष्वविशिष्टतया लक्ष्यवे नान्यद्वारमात्मनो विज्ञानायातः प्रत्ययप्रत्यगात्मतया विदितं ब्रह्म यदा तदा तन्मतं तदा वत्सम्यग्दर्शनमित्यर्थः । सर्वपत्ययदर्शित्वे चोपजननापायनितहक्स्वरूपता. नित्यत्वं विशुद्धस्वरूपत्वमात्मत्वं निविशेषकन्वं च सर्वभूतेषु सिद्धं भवेत् । लक्षणभेदामावाद्वयोम्न इव पटगिरिगुहादिषु । विदिताविदिताभ्यामन्यही- त्यागमवाक्याः। एवं परिशुद्ध एवोपसंहृवो भवति । "दृष्टेष्टा श्रुतेः श्रोता मवेर्मन्दा विज्ञावेर्विज्ञाना" इति हि श्रुत्यन्तरम् । यदा पुनर्योधक्रियाकवि घोधक्रियालसणेन तस्कार विजानातीति बोधलक्षणेन विदित प्रतिवोध. विदितमिति व्याख्यायवे । यथा यो वृक्षशाखाचालयति स वायुरिति तद्वत् । वदा पोधक्रियाशक्तिमानात्मा द्रव्यं न बोधस्वरूप एव । घोषस्तु जायते विनश्यति च । यदा बोधो जायते तदा वोयक्रियया सह विशेषः । यदा घोषो नश्यति तदा नष्टयोपो द्रव्यमा निर्विशेषः । तत्रैवं सति विक्रिया. स्मक सावपवोऽनित्योऽशुद्ध इत्यादयो दोपा न परिहाँ शक्यन्ते । यदपि फाणादानात्ममनासंयोगजो वोध आत्मनि समवेति । अव आत्मनि बोढत्वं नतु विक्रियात्मक आत्मा । द्रव्पमानस्तु भवति घट इस रागसमवायी। अस्मिन्पक्षेऽप्यचेतनं द्रव्यमानं ब्रह्मेति " विज्ञानमानन्दं ब्रह्म इत्याचा श्रुतयो बाधित स्सा । आत्मनो निरवयवत्वेन प्रदेशाभावानित्यसंयुक्त- पानेकस्मिन्नेव देहेऽहं साती भेदोत्पत्यादीना च साक्ष्यगतत्वेन साक्षिण एकत्व. नित्यत्वादिकमपि सिध्यतीत्याह-सर्वप्रत्ययदर्शित्वे चेवि । पिदितत्त्वाविदिल- स्वयोः सायगतपन तदन्यत्यमप्यस्मिन्पो संभवतीयाह-विदिताविदिताभ्या- मन्यदिति । एकदेशिघ्याख्यानमुभान्य दृश्यति--पदा पुनरिस्पादिना । भनितयोगाटलोहियवन्मनासंयोगासमवापिकारणादात्मन्योने पत-पत्पयत इस्यतन केलं श्रुतिपिरुलूमसमापित पत्याह---आत्मनो निरवयवत्वेनेति । प्रदेशवता प्रदेशवतो लोके संयोगो Te: | आत्मनो निष्प्रदेशवामन संयोगो म संभवायुका तदयकम् । युगपत्ता भूसंयोगिल सगितमात्मनस्ततो मनसः संयोगोऽसीति चेतनाह-नित्यति। ग्रहणक लादम्पकाल एव स्मृतीना क्रमेणे- पौरपतिरिति नियमो वैशेषिकस्य नोपपद्यो महाकालेऽपि स्मृत्युत्पत्तिप्रसाध सकारपदाममनःसंयोगस्याविशेषादिस्यो। गत प पियानमा न तु संयोगिर प.पनापमित्या+ह-संसर्गमित्वं चेति । न्यायविरुद्धमत्युकं तस्फूट. प.पु. १.९ोपनिस्पास्याय स्पाने करसनीयमिति दाहेत्ययो लिखितः पाठः। 14.1. धर्म में 1१६.५मा.प. . . मुरार! " ·[१ द्वितीयः खण्डः] केनोपनिपत् । १९ स्वाञ्च मनसः स्मृत्युत्पत्तिनियमानुपपत्तिरपरिदार्या स्यात् । संसर्गमित्वं चाऽऽत्मनः श्रुतिस्मृतिन्यायविरुद्धं कल्पितं स्यात् । "असङ्गो न हि सन्जसे". " असकं सर्वभृत् " इति श्रुतिस्मृती द्वे । न्यायश्च गुणवद्गुणवता संसू- ज्यते नातुल्यजातीयम् । अतो निर्गुणं निर्विशेष सर्वविलक्षणं फेनचिदष्य. तुल्यजातीयेन संमृज्यत इत्येतन्यायविरुद्धं भवेत् । तस्मानित्यालुप्तविज्ञान- स्वरूपज्योतिरात्मा ब्रह्मेत्ययमर्थः सर्वयोधयोद्घत्व आत्मनः सिध्यति नान्यथा । तस्मात्मवियोधविदित मतमिति यथाव्याख्यात एवार्थोऽस्मामि।। यत्पुनः .स्वसंवेद्यता मतियोधविदितमित्यस्य वाक्यस्यायों वयते । तत्र भवति सोपाधिकत्व आत्मनो बुद्धयुपाधिस्वरूपत्वेन मेदं परिकल्प्याऽऽत्म- नाऽऽत्मानं वत्तीति संव्यवहारा आत्मैवाऽऽत्मानं पश्यति ॥" स्वयमे। पाऽऽत्मनाऽऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम " इति । ननु निरुपाधिकस्याऽऽत्मन एकत्वे स्वसंवेद्यता परसंवेद्यता वा संभवति । संवेदनस्वरूपत्वात्संवेदनान्त- रापेक्षा च न संभवति । यया प्रकाशस्य प्रकाशान्तरापेक्षाया न संपवस्तद्वत् । बौद्धपक्षे स्वसंवेद्यतायां तु क्षणभङ्गुरत्वं निरात्मकत्वं च विज्ञानस्य स्यात् । न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वात् । " नित्यं विभुं सर्व- गतम् " " स वा एप महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयः" इत्पाधा: श्रुतयो पाध्येरन् । यत्पुनः प्रतियोधशब्देन निर्निपित्तो वोधः प्रतियोघो यथा यति-न्यायश्चेति । एकदेशिव्याख्यानान्तरमनद्य दूषयति- यत्पुनरित्यादिना । यद्वेद्य तद्वेदितुवेदनाच मिन्नं यथा घटादीति व्याप्तिविरोधात्स्वसंवेद्यत्वं वास्तवं नोपप- धते ततो बुद्धयादावात्ममावमारोप्याऽऽत्मना तस्य वेद्यत्वं वाच्यमिति निरुपाधिक- स्वरूपस्थिति स्थादिलाह-तत्र भवति सोपाथिक इति । कामादस्य स्वसंवेध स्वानङ्गीकारवलात्परवैद्यत्वं प्रसज्जत इत्यपि न वाध्यमित्याह-संवेदनस्वरूपत्वा- दिति । बौद्धन स्वसंवेद्यं विज्ञानमिष्टं तव किं न स्यादित्यत माह-बौद्धपक्ष इति । प्रत्यक्षस्य वर्तमानावभासकरवारक्षणान्तरविशिष्टे स्वात्मनि क्षणान्तरविशिष्टं तदेव विज्ञान प्रत्यक्ष न संभवति । अतः स्वात्मनि स्वयमेव विज्ञानं प्रत्यक्षं चेद्वर्तमान- क्षणमात्रं सत्त्वं स्यात् । स्वसंवेद्यत्वेन साक्षिणोऽनङ्गीकारान्निरात्मत्वं च स्यादेव तच्छ्रुति- विरुद्धमित्यर्थः । प्रतिबोधवाक्यस्यार्थान्तरं शङ्कते-यत्पुनाति । ब्रह्माहमस्मीति चिन्तयतो यावच्चेतोव्यायतिस्तावर तसमाधिनिवृत्ते चेतोव्यापारे यः परमानन्दसा- ३ १. ४. श. 'द्धृत्यमात्म । २ क. इ.स. वमारम'1३७.ट. निर्णीतो याक. स, चा, त्वमिति । ५ क. स्व. 'त्यग्नमाभिव्यकस्य न'।

·२२ आनन्दगिरिकन्टीकासंवलिवशांकरभाष्यसमेवा-२ द्वितीया पण्डः] . ममृतत्वं हि विन्दते। सुप्तस्येत्यर्य परिकल्पयति । सकृदिनानं प्रवियोष इत्यपरे । निनिमित्तः सनि: मित्तः सकताऽसकता प्रतियोघ एव हि सः । अमृतत्वममरणभावं स्वात्म- म्यवस्थानं मोक्षं हि यस्माद्विन्दते लभवे ययोकात्मवियोधात्मविवोधविदिता- ' स्मफाचस्मात्मतिबोधविदितमेव मतमित्यभिप्रायः। वोधस्य हि प्रत्यगात्माऽऽ त्मविषयं च मतममृतत्वे हेतुः । न धात्मनोऽनात्मत्वममृतत्वं भवत्पात्मत्वा- दात्मनोऽमृतत्वं निनिमित्तमेव । एवं मर्त्यत्वमात्मनो यदविद्ययाऽनात्मत्वम- क्षात्कारः सौपुतानन्दसाक्षात्कारवत्सोऽसंप्रज्ञातसमाधिः प्रतिबोध उच्यते । तदुक्तं वार्तिककृता--" अपरायत्तबोधो हि निदिध्यासनमुच्यते " इति । अथवाऽक्रियत्र- झारमत्वानुमवे सति प्रमातृत्वानुपपत्तो पुनर्ज्ञानासंपवात्सयोमुक्तिकारणं सकृविज्ञान प्रतिरोष उच्यते। सकृत्प्रवृत्त्या मृद्गाति क्रियाकारकरूपभृत् । अन्नानमागमज्ञ नं साङ्गत्यं नास्त्यतोऽनयोः ॥ ॥ इति । पक्षहयेऽप्यरुचिमाह-निनिमित्त इति । आयमाशयः-न तावदविद्यानि वर्तकस्याऽऽगन्तुकस्य मोघस्य निर्मित्तत्वं संभवति । कार्यस्य सनिमित्तत्वव्याः । सौपुतस्यापि न निनिमित्तत्वमविद्यायाः पूर्वपूर्वनिरोधावस्यासंस्कारोद्भूततादृशवृत्त्याम- पतचेतन्यस्य तत्र सुखसाक्षात्कारोपगमात् । अत एव वृत्तिविशिष्टस्य विनाशे स्मरणमुपपद्यते । अत्रापि तावृत्तिसंस्कारप्रचयानिवृत्तेऽपि चित्ते ब्रह्माभिव्यक्त स्यादिति चेन्न । तथा सत्यप्रमात्वेन विनष्टपुत्रापरोक्षादिवाविद्यानिवृत्तिर्न स्यात् । शाब्दसानसंवादात्प्रमात्वे परतन्त्रत्वपसङ्गः शब्दमूलस्वाममात्वेन निर्निमिचतेति प्रवृ. सर्फष्टकर्मपतिबन्धादर्वमानप्रमातृत्वामासानिवृत्तरसवोघोऽपि संभवतीति पक्षयेऽ. पिनाऽऽरः । सर्वथाऽपि परमात्मा प्रतियोघ एव बोघं प्रति वोघं प्रति साक्षितया मातीति । रक्ष्यपदार्थविवेचनपूर्वकं महावाक्योत्यं परमात्माऽस्मीति ज्ञानमेव सम्यग्ज्ञानं पस्मातस एवामृतत्त्वं लमत इस्याह-अमृतस्यामिति । उक्तमय संक्षिप्याऽऽह- पोपस्प होति। बुद्धिपरिणामस्य सर्वस्य मासकं प्रत्यक्चैतन्यं परमात्मा न भवति किंतु ब्रह्माण्डाद्वहिःस्थितस्तत्प्राप्ठिश्च मोक्ष इत्याशङ्कयाऽऽह-न होति। अनात्म- प्राः कर्मफलपदनित्यत्वेनामृतत्वमसिद्धिर्न स्यादित्यर्थः ।. यातदोपपरिहारायोपा- विकभेदेन भिन्नत्वं ब्रह्मणः स्वतस्त्वात्मत्वमेवेति मन्यसे तत्राऽऽह-आत्मस्वादिति । प्रझग आत्मत्वादेवाऽऽत्मनोऽमृतत्वं स्वभावत एव सिद्धम् । तहि विद्याया आन. १.म. गारमविश्पर म', क.रा. मसादात्मनोऽम्' । ३ ग. प. ६.८ 'तवादाए'।४ क. प. प. 'तकर्मफलर'।

·[ २ द्वितीयः खण्डः 1. केनोपनिषत् । आत्मना विन्दते वीर्य विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥ १२॥४॥ इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः। भूतेषु भूतेषु -- ३ विपति।। कयं पुनर्ययोक्तयाऽऽत्मविद्ययाऽमृतत्वं विन्दत इत्यत आह- आत्मना स्वेन स्वरूपेण विन्दते लभते वीर्य वलं सामर्थ्य धनसहायपत्री- पषितपोयोगकृतं वीर्य मृत्युं न शक्रोत्यभिभवितुपनित्यवस्तुकवत्वात् । आत्मविद्याकृतं तु वीर्यमात्मनैव विन्दते नान्यनत्यतोऽनन्यसाधनवादात्म; विद्यावीर्यस्य नदेव वीर्य मृत्यु शक्रोत्यभिभवितुम् । यत एवमात्मविपाकर वीर्यमात्मनैच विन्दतेऽतो विद्ययाऽऽत्मविषयया विन्दतेऽमृतम्, " नायमात्मा वलहीनन लभ्यः" इत्यायणे । अतः समयों हेतुः, अमृतत्त्वं हि विन्दव इति ॥ १२॥ ४॥ फष्टा खलु सुरनरतिर्यवप्रेतादिपु संसारदुःखयहुलेषु पाणिनिकायेषु जन्म जरामरणरोगादिसमाप्तिरज्ञानादत इहैव चन्मनुष्योऽधिकृतः समर्थः सन्प- धुवेदीदात्मानं ययोक्तलक्षणं विदितवान्ययोक्तेन प्रकारेण । अय सदस्वि सत्यं मनुष्यजन्मन्यस्मिन्नविनाशोऽर्थवत्ता वा सद्भावो चा परमार्थता वा सत्यं विद्यते । न * चेदिहावेदीदिति । न चेदिह जीवंश्चदधिकृतोऽवेदी विदितवास्तदा महती दीर्घाऽनन्ता बिनष्टिविनाशनं जन्मजरामरणादिमव- धाविच्छेदलक्षणा संसारगतिस्तस्मादेवं गुणदोषो विनानन्तो ब्राह्मणा भूतेषु भूतेषु सर्वभूतेषु स्थावरेषु चरेपु चैकमात्मतत्त्वं ब्रह्म विचित्य विज्ञाप धक्यं प्रातमित्याशङ्कयाऽऽह-एवं मर्त्यत्वमिति । अविद्यया देहायात्मत्वप्रति. पत्तिरिति यत्तदात्मनो मर्यावं तन्निवृत्तिविद्याफलमित्यर्थः । वीर्य विद्याकृतमुक्त मुक्तत्वे दाढय तच्च स्वामाविकमेव मुक्तत्वं वास्तवम् । सर्वशरीराद्यसंसर्गित्वान्नमो.. वन्निरवयवत्वादेव । ततश्च नित्यमुक्त एवाहमित्यवष्टम्मो विद्याकृतं बलमित्यर्य: ॥ १२ ॥ ४॥ उत्तरवाक्यस्यापेक्षितमर्थम:ह-कष्टा खल्विति । लौकिकमपि सत्यम् । चिरे जीवनं धनवत्वम् । सद्भावः साधुमावः ख्यातिः । एतदपि सर्व ब्रह्मविदो भवतीति * अत्र यद्यपि सर्वेष्वादर्शपुस्तकेषु न वेदवेदीदित्येयोपलभ्यते तथाऽपि मूळे न दिया। देदीरिति पर्वतेऽतस्वथैव प्रतीकस्यापि महीतुं युजवान वेदिहावदीदित्येव स्थापितम्। ।

·आनन्दगिरिकतटीकासंघलितशंकरभाष्यसमेता । ९ द्वितीयः खण्डः] विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता · भवन्ति इति द्वितीयः खण्डः ॥२॥ ब्रह्म ह देवेश्यो विजिग्ये साक्षात्कृत्य धीरा धीमन्तः प्रेत्य व्याहत्य ममाहंभाषलक्षणादविद्यारूयाद. स्माटोकादुपरम्य सत्मिकत्वभावपतमापनाः सन्तोऽमृता भवन्ति ब्राँव भवन्तीत्यर्थः। स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मेर भवति" इति थु।। ॥ १३ ॥५॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिग्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्पादकृतो केनो. पनिपत्पदभाष्ये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ मम ह देवेभ्यो विजिग्ये " अविज्ञातं विजानवां विनावमविजानवाम् इत्पादिभवणाचदस्ति तदिनातं प्रमाणैर्य नास्ति तदविवाद शशविपाणक. पपत्यन्तमेवासम् । तयेदं ब्रह्माविज्ञातस्वादसदेवेति मन्दबुद्धीनां मामोहो पा भूदिवि तदर्थेयमाख्यायिकाऽऽरभ्यते । तदेव हि ब्रह्म सर्वप.. कारण प्रशास्तृ देवानामपि परो देव ईश्वराणामपीश्वरो दुर्विज्ञेयो देवाना नयोतरसुराणां पराजयहेतुस्तत्कयं नास्तीत्येतस्यार्थस्यानुकूलानि चराणि पासि पन्ते । अथवा ब्रह्मविद्यायाः स्तुतये । कथं ब्रह्मविज्ञानाद्धध न्यादपो देवा देवानां श्रेष्ठत्वं जग्मुस्ततोऽप्यतितरामिन्द्र इति अथवा दुन्द्रियं ब्रह्मत्तत्मदर्यते । येनाम्पादयोऽतितेजसोऽपि क्लेशेनैव ब्रह्म विदितवन्तरतयेन्द्रो देवानापीश्वरोऽपि सन्निति पक्ष्यमाणोपनिपविधिपरं वा समें ब्रह्मविद्याव्यनिरफेण प्राणिना कर्तृत्यायभिपानो मिथ्येत्येतदर्शनार्थ पारूपायिका । यथा देवानों नपाधाममानस्लवादति । ब्राह्म यथोक्तल. सणं परं किल देवेभ्योऽपि विजिग्पे जपं लघवदेवानाममुराणां च स्मुत्यर्पमुच्यते । परमार्पतो ब्रह्मरूपम्पितिस्नु फरम१६पं भवतीत्यर्थः ॥ १३ ॥५॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ उत्तरप्रन्याय प्रतीकमादाय तापमाह-ग्रामत्यादिना । अभिमेनं तातर्यमाह- पक्ष्पमाणेति । उसमाधिकारिगोपरमविरुपं मनामनाहानं पूर्वोत्तमुतरन म मन्दापिकारिणोपरं सगुगमनापामनं १६ । तर दयमाणं सायनातं १ष्ट. ......मार ---

·[ २ तृतीयः खण्डः ]. केनोपनिषत् ।
तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्तः । त
ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमति
॥ १४ ॥ १ ॥ तद्वैपां विजज्ञौ . तेयो ह प्रादुर्व-
भूव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ॥१५॥
॥ २ ॥ तेऽनिमबुवातवेद एतद्विजानीहि किम-
तयक्षमिति तथेति ॥ १६॥ ३॥
संग्रामेऽसुराञ्जित्वा जगदरातीनीश्वरसेतुभेत्तुन्देवेभ्यो जयं तत्फलं च माय-
च्छन्जगतः स्येम्ने । वस्य ह किल ब्रह्मणो विजये देवा अग्न्यादयोऽमही.
यन्त महिमानं प्राप्नुवन्तस्तदाऽऽत्मसंस्थस्य प्रत्यगात्मन ईश्वरस्य सर्वज्ञस्य
• सर्वक्रियाफलसंयोजयितुः पाणिनां सर्वशक्तर्जगतः स्थिति चिकीपरपं
जयो महिमा चेत्यजानन्तस्ते देवा ऐक्षन्तेक्षितवन्तोन्यादिस्वरूपपरिच्छि.
नात्मकृतोऽस्माकमेवाय विजयोऽस्माकमेवायं महिमाऽग्निवारिचन्द्रत्वादिल-
क्षणो जयफलभूतोऽस्माभिरनुभूयते नास्मत्सत्यगात्मभूतेषरकत इत्येवं
मिथ्याभिमानेक्षणवताम् ॥ १४ ॥ १॥
तद्ध किलैषां मिथ्येक्षणं विजज्ञौ विज्ञातवद्ब्रह्म । सक्षितृ हि वत्सर्व
भूतकरणपयोक्तृत्वादेवानां च मिथपानानमुपलभ्प मैवासुरवदेवा मिथ्याभि-
मानात्पराभवेयुरिसि तदनुफम्पया देवान्मिथ्याभिमानापनोदनेनानुगृह्णीया-
मिति तेभ्यो देवेभ्यो ह फिलार्याय प्रादुर्वभूव स्वयोगमाहात्म्पनिर्मिवेना.
स्पदमुवेन विस्मापनीयेन रूपेण देवानापिन्द्रियगोचरे प्रादुर्यभूव । तपादु.
भूतं ब्रह्म न व्यजानत नैव विज्ञासवन्तो देवाः । किमिदं यक्षं पूज्यं महद्भू-
तमिति ॥ १५॥२॥
ते वदनानन्तो देवाः सान्तर्मयास्ताद्विजिज्ञासवोऽमिमग्रगामिणं जात,
घेदसं सर्वकल्पमनुवन्न तवन्तो हे जाववेद, एतदस्मद्गोयरस्थं यक्ष विषा-
नीहि विशेषतो युध्यस्व त्वं नस्वेजस्वी किमेतयक्षमिति । तथाऽस्त्विति
विषिदर्शगात् । अतोऽत्रैव तापमान्तरतास्पर्थप्रदर्शनं तु संभावनामात्रेणेति द्रध-
व्यम् । ईश्वरत्य सेतवो मर्यादा वर्णाश्रमादिधर्मास्तद्वेदकान् । मगतः स्येने स्वैर्याय
स्पयोगमाहात्म्यनिर्मितेन सत्वरमस्तममा त्रयाणां गुणाना योगो युक्तियटनं माया
सन्माहात्म्ये( न निर्मित ते )नेत्यर्थः ।। १४ ॥ १ ॥ १५ ॥ २ ॥

·..
२४ आनन्दगिरिकृतटीकासंगलितशांकरभाष्यसमेता-[२ तृतीयः खण्डः]
तदामन्यत्तमायवदत्कोऽसीत्यनिर्वा अहमस्मीत्यत्र-
चीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥१७॥४॥ तस्मि-
स्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदं सर्व दहेयं यदिदं
पृथिव्यामिति ।। १८ ॥ ५॥ तस्मै तृणं निदधा-
वेत हेति तदुपमेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धं
स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतयक्ष-
मिति ॥१९॥६॥ अथ वायुमनुवन्वायवेतद्विजा-
नाहि किमत यक्षमिति तथेति ॥२०॥७॥ तदाय-
वत्तमायवदत्कोऽसीति वायुर्वा अहमस्मीत्यनवी-
वयसप पद्रवत्तत्मविगतवानमिः । तं च गतवन् पिपरिछपु वरसमीपेड
भगरमत्वानपणीभूवं तयक्षमभ्यद्रव( बद )दमि प्रापमाप कोऽसीति । एवं
प्रक्षणा पृष्टोऽपिरप्रवीदनिर्वा अमिनामाऽहं प्रसिद्धो नाववेदा इति च नामद
पेन मसिदतयात्मानं लाययन् । इत्येवमुक्तयन्त ब्रह्मावोचस्मिन्न
प्रसिद्गृणनामवति त्वपि कि पीप साममिति । सोऽग्रवीदिदं नमस्सधैः
दरेयं परमी कुर्याम् । यदिदं स्थावरादि पृपियामिति । पृथिव्यामित्यप.
लक्षणार्प योऽन्तरितस्थमपि दात एवामिना । स्मा एवमभिमानवते ब्रह्म
तुणं निदधी पुरोऽमे स्थापिपाहमवत्तृगमा ममाप्रतो ददन घेदस्य दग्ध
समयों व दग्धृत्वाभिमानं सर्वश्रेस्पुक्तस्ववृणमुपपाय तणसमीपं गत्यान्स.
मरेन सपोत्साहन धेगेन गत्या न शाफ नाशकदग्धुं स नातवेदा.
स्तृणं दग्पपचतो ग्रीटियो समवितस्तव एष यहादेव तणी देवाप्रति
निय निमा विगवान् निवासपा शक्तवान विमा विपको
पपपिनि ॥ १६ ॥ ३ ॥ १७ ॥ ४ ॥ १८॥ ५॥ १९ ॥६॥
मप पायमिपधानन्तरं पायुमरम्दै वायसदिनानोपादिसा:
- मार्य न । पानामनामनादायुः । पापवास भतीन
14
garसेपमा १२५ो न पियमि॥१९॥३॥ १७ ॥ १ ॥

·३ तृतीयः खण्डः ] कैनोपनिषत् । न्मातरिश्वा वा भामस्मीति ।। २१ ॥ ८॥ तस्मिरस्त्वयि कि वीर्यमित्यपीद५ सर्वमान्ददीय यदिदं पृथिव्यामिति ॥ २२ ॥ ॥ ९ ॥ तस्मै तृणं निधावेतदादत्स्वति तदुपत्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकाऽऽदा स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेत- यक्षमिति ॥ २३ ॥ १० ॥ अथेन्द्रमब्रुवन्मघवन्नेतद्दिजानीहि किमेतयक्षमिति । तथेति तदायद्वत्तस्मातिरोदधे ॥२४॥ ११ ॥ स तस्मिन्नेवाऽऽकाशे नियमाजगाम पहुशाभमानामुमा५ हैमवती ता होवाच किमेतयक्षमिति ॥ २५ ॥ १२ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ मातरिश्या । इदं सर्वमप्यावदीय गृद्धीयाम् । यदिदं पृथिव्यामित्यादि समा: नमेव ॥ २० ॥७॥ २१ ॥८॥ २२ ॥ ९ ॥ २३ ॥ १० ॥ अयेन्द्रामिति । अथेन्द्रमनुषन्मघवन्नेवद्विजामीहास्यादि पूर्वपत् । इन्द्रः परमेश्वरी मघवान्पलषयाचयेति तदभ्यद्रवत्तस्मादिन्द्रादारमप्तमीपं गतात- ड्रह्म विरोदधे तिरोभूतमिन्द्रस्येन्द्रस्वाभिमानोऽतितरां निराकर्तव्य इत्यतः संवादमात्रमपि नादाइलेन्द्राय तद्यक्ष यस्मिन्नाकाश आकाशप्रदेश आत्मान दर्शयित्वा विरोभूतमिन्द्रश्च ग्रह्मणस्विरोधानकाले यस्मिन्नाकाश आत्सीत्स इन्द्रस्वस्मिन्नेवाऽऽकाशे तस्यो । किं तयक्षमिति ध्यायन्न निववृतेऽन्यादिव- चस्येन्द्रस्य यक्षे भक्ति बुद्ध्वा विद्योमारूपिणी प्रादुरभूत्स्त्रीरूपा । स इन्द्र. । स्तामुपां पहुशोभमानां सर्वेषां हि शोभमानानां शोमनतमा विद्यां तदा बहुशोभपानेवि विशेषणमुपपन्नं भवति । हैमवती हेमकतामरणपतीमिव घशोभमानामित्यर्थः । अयवोमव हिमवतो दुहिता ईमवती नित्यमेव सर्व : क्षेश्वरेण सह वर्वत इति ज्ञातुं समयवि कृत्वा तामनगाम । इन्द्रस्तां होमा फिलोपाच पाच्छ हि कित्तयित्वा तिरोभूवं यक्षमिति ॥ २४ ॥११॥ २५॥ १२ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिघाजकाचार्यश्रीपच्छंकरभगवत्पादकती फेनोपनिपत्पदभाष्ये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ ॥ २० ॥७॥२१॥ २२ ॥ ९ ॥ २३ ॥ १० ॥ २४ ॥११॥ इति सृतीयः खण्डः ॥ ३॥ + अत्राऽऽददीयमिति सानुसारः पाठ उपलभ्यते । स च धान्दसौ लेखकप्रमादाद्वा वोध्यः । . A Y ·२६ आनन्दगिरिकवटीकासंघलिसशांकरभाष्यसमेता- [१ चतुर्यः खण्डः] * सा ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतदिजये मही- यध्वमिति ततो हैव विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २६ ।। ॥१॥ तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान्देवा- न्यदग्निर्वायुरिन्दस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुस्ते ह्येनत्म- थमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २७ ॥ २ ॥ तस्मादा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान्स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श स ह्येनत्मथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २८ ॥३॥ सा ब्रह्मोति होवाच ह फिल ब्रह्मण ईश्वरस्यैव विजय ईश्वरेणैव जिवा असुरा यूयं तत्र निमित्तमात्रं तस्यैव विजये यूयं महीयध्वं महिमानं प्राप्नुय । एकदिति क्रियाविशेषणार्थम् । मिथ्पाभिमानस्तु युष्माकमयमस्माकमेवार्य विजयोऽस्माकमेवायं महिमति । ततस्तस्मादुमावाक्यादैव विदांचकार ब्रह्मे. तीन्द्रोऽवधारणात्ततो हैवेति न स्वातन्त्र्येण ॥ २६ ॥१॥ यस्मादमिवाबिन्द्रा एते देवा ब्रह्मणः संवाददर्शनादिना सामीप्यमुप- गवास्तस्मादिश्वगुणरतितरामिव शक्तिगुणादिमहाभाग्यरन्यान्देवानविवरा- मतिशयेन शेरत . इवैते देवाः । इवशब्दोऽनर्थकोऽवधारणार्थो घा । यदमि- _युरिन्द्रस्त हि देवा यस्मादेनड्रह्म नेदिष्ठमन्दिकतम मियतम पस्पृशुः स्पृष्ट- वन्तो ययाक्कैब्रह्मणा संवादादिप्रकारस्ते हि यस्माच हेतोरेनद्ब्रह्म प्रथमा प्रयमाः प्रधानाः सन्त इत्येतद्विदांचकुरित्यतीति ॥ २७ ॥२॥ यस्मादग्निवायू अपीन्द्रवाक्यादेव पिदांचक्रतुरिन्द्रेण ह्युमावाक्यात्मधर्म श्रुतं ब्रह्मेत्यतस्तस्मादा इन्द्रोऽवितरामतिशयेन शेव इवान्यान्देशान्स निन्नेदि- ठं पस्पर्श यस्मात्स नित्यमो विदांचकार ब्रह्मेत्युक्तार्थ वाक्यम् ॥ २६ ॥ ॥३॥ ॥ २६ ॥ १॥२७॥२॥ २८ ॥ ३ ॥ * ग, प. १. च. स. भ.ग, ट. पुस्तकेयु सेति पदं नारिख ।

·[ चतुर्थः खण्डः] फेनोपनिषत् । २७ तस्पैप आदेशो यदेतद्विद्युतो व्ययुतदा३ इतीन्न्य- मीमिपदा३ इत्यधिदैवतम् ॥ २९ ॥ ४ ॥ अथा- ध्यात्म यदेतद्गच्छतीव च मनोऽनेन चैतदुपस्मरत्य- भीक्ष्णं संकल्पः ॥ ३० ॥५॥ वस्य प्रकवस्य ब्रह्मण एप आदेश उपमोपदेशो निरुपमस्य ब्रह्मणो 'येनोपमानेनोपदेशः सोऽयमादेश इत्युच्यते । किं तदेतत्मसिद्धं लोके विद्युतो व्यावद्विद्योतनं कृतवदित्येतदनुपपन्नमिति । विद्युतो विद्योतनामिति फरष्यते । आ इत्युपमा । विद्युतो विद्योतनमिवेत्यर्थः । " यया सकृति- घुसम्" इति श्रुत्पन्तरे च दर्शनाद्विधुदिव हि सकृदात्मानं दर्शयित्वा तिरो- भूतं ब्रह्म देवेभ्यः। अथवा विद्युतस्वेज इत्यध्याहार्यम् । व्यावद्वियोतितवत् , आ इव । विद्युत्तस्तेजः सद्वियोतितवदिवेत्यभिप्रायः । इतिशब्द आदेश- प्रतिनिर्देशार्थ इत्ययमादेश इति । इच्छन्दः सपुच्चयार्थः । अप चापरस्त- स्याऽऽदेशः । फोऽसौ । न्यमीपिपत् । यथा चक्षुमीमिपन्निपं कृतवत् । स्वार्थे णिच् । उपपार्य एवाऽऽकारः चक्षुपो विषय प्रति प्रकाशतिरोभाव इव वेत्यर्थः । इत्यधिदैवतं देनताविपयं ब्रह्मण उपमानदर्शनम्॥ २९ ॥ ॥ ४ ॥ अथानन्तरमध्यात्म प्रत्यगात्मविषय आदेश उच्यते । यदेतद्च्छतीय च मन एतद्ब्रह्म दौफत इव विषयी करोतीव यथाऽनेन मनसैतापस्मरति समीपताः स्मरति सापकोऽभीक्ष्णं भृशं - संकल्पश्च मनसो ब्रह्मविपयो विद्युतः सकाशाद्वियोतनं कृतवदित्यनु पन्नं ब्राणः स्वयंपोतिष्ठापराधीनप्रका. शानुपपत्तेविद्युत्संबन्धि द्योतनं कृतवदित्यनुपपन्नमन्याश्रयस्य विद्योतनस्यान्यकर्तृक]. स्वानुपपत्तेरतो पपाश्रुतासंभवादन्यत्र तात्पर्य वक्तव्यामित्यर्पः । प्रतिनिधार्थ इति । परामर्थः । चक्षुषो निमेपणं द्रुतं भवतीति प्रसिद्धं तद्वद्ब्रह्मणि क्षिप्रकारित्वं सृष्ट्यादी. प्रतिबन्धामावेनाऽऽयासामावेन च द्रुतकारित्वं धर्मोऽविदेवतम् । यद्धयेयं ब्रह्म तद्यथा विद्युतः प्रकाशो युगपद्विश्वव्यापकस्तथा निरतिशयज्योतीरूपं द्रुतं सकलसृष्ट्यादि. कारि पारमैश्वर्यसंपन्नमित्युपमानोपदेशेनोक्तम् ॥ २९ ॥ ४ ॥ अधुना प्रत्यगात्मतया ब्रह्मणो यथाऽभिव्यक्तिः स्यात्तयोपदिश्यत इत्याह-अथा. नन्तरमिति । एतत्प्रकृतं ज्योतीरूपं ब्रह्म प्रति मदीयं मनो गच्छदर्तत इति चिन्तये: दिति य उपदेशः स आध्यात्मिकोऽभीक्ष्णं पौनःपुन्येन मम मनसः संकल्पो ब्रह्मविषय १६. स. 'पेनोपासनामा । । 1 ·२८ आनगिरिकवरीकासंचालितशक्तभाष्यसमेता-[-चतुर्षः खण्डः ] सद तहदै नाम तहनमित्युपासितनं स य एतदेवं पदाति हैनं सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ॥ ३१॥ ।। ६ ।। उपनिपदं भो बृहीत्युक्ता त उपनिष- वाहीं वाव त उपनि पदमवूमेति ॥ ३२ ॥ ७ ॥ मनउपाधिफत्वादि मनसः संकल्पस्मृत्यादिप्रत्ययैरभिष्पज्यवे ब्रह्मावि- पीनियमाणे व चातः स एप ब्रह्मणोऽध्यात्ममादेशो पिधुनिमेषण. पदाधिदेव गुतं प्रकाशनधर्म्यध्यात्म य पना प्रत्ययसमकालाभिव्यक्तधर्मी- स्पेष आदेशः । एषमादिश्यमानं हि ब्रह्म मन्दबुद्धिगम्पं भवतीति ब्रह्मण आदेशोपदेशः । नहि निरुपाधिकमेव ब्रह्म मन्दबुद्धिमिराफळपितुं शक्यम् . ॥ ३० ॥ ५॥ किंघ तद्रम ह फिल सद्वनं नाम तस्य वनं बदमं वस्प प्राणिजातस्य प्रत्यगात्मभूतत्वादननीयं संभजनीयमतस्तदनं नाम प्रख्याचं ब्रह्म सदन मिति यतस्तस्माचदनमित्यनेनैव गुणाभिधानेनोपासितव्यं चिन्तनीयामिति । बनेन नानोपासकस्प फळपाह-स या फश्विदेवयपोकं घोष यषोक- गुणं घेदोपास्तेऽमि हैनमुपासकं सर्वाणि भूतान्यभिसंवा चम्ति हमार्ययन्त एव पया अक्ष । एघमनुशिष्टः शिष्य आचार्यमुवाच ॥ ३१ ॥६॥ उपनिषदं रहस्पं पचिन्त्यं भो भगवन्हीत्येवमुक्तवति शिष्प आहाऽऽ• चार्य: । उक्ताऽभिहिता से सवोपनिपछ । का पुना सेत्पाह-यामी प्रमाणा परमात्मन इयंता परमात्मविषयत्वादतीचिनानस्प पावव व उपनिषदमा घूमत्युक्तायेव परमात्मविद्यायुपनिषदमयमैत्यवधारपत्युचरार्थम् । परमात्मा विपपामुपनिषदं शुक्षत उपनिषदं भी चूहोति पृता शिष्पाप कोऽभि- माय: । यदि पाव चवस्यास्प मनः कृतस्ववा पिष्टपेपणवत्पुनरुकोऽन- एवेति प्यापसः प्रत्याभूतयमाभिव्यकिः स्यादित्याह--पनउपाधिकलादीवि । उरम संलिप्याडह-रियुनिषणयदिति । सगुणमझोपासनवर्षकटकमु. घम् । तत्र पिरक उत्तमाधिकारी परमरहस्यं पृतीस्याह-एवपनुशिष्ट इति ॥३. ॥५॥१॥॥ परमरहस्य श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनीम्मेवोत्तरार्पमित्युत्तरप्रापेन विद्याप्रापाय. विधानामुका विधा निरपेशेवयपधारयति । अवधारणापरवं प्रतियनस्य घोपमु- नाम रट यानि-परमात्मविषयापियादिना । । पूर्वोकोपनिषतयाम्पसे. १५,म.र...म.स. पर।

·[• धतु खण्ड:] केनोपनिषत् । र्थकः प्रश्नः स्यादय सावशेषोत्तोपनिषत्स्याचवस्तस्याः फलवचमेनोपसंहारो न युक्तः प्रत्यास्माल्लोकादमृता भवन्तीति । तस्मादुक्तोपनिपच्छेपविषयोप प्रश्नोऽनुपपन्न एवानवरपितत्वात् । कस्तभिमायः प्रधुरित्युत्पते । कि पूर्वोक्तोपनिपच्छेपवया वत्सहकारिसाधनान्तरापेक्षा। अय निरपेक्षेव।सापेक्षा चेदपेक्षितविषयायुपनिषदं ब्रूहि। अथ निरपेक्षा चेदवधारय पिप्पलादवमाता परमस्वीत्येवमभिप्रायः । एतदुपपन्नमाचार्यस्यावधारणवचनमुक्का त उपनि. पदिति । ननु नावधारणमिदं यतोऽन्यद्वक्तव्यमित्याह तस्यै वपो दम इत्या- दिसत्यं वक्तव्यमुच्यत आचार्येण नतक्तोपनिपच्छपतया वत्सहकारिसाप नान्तराभिप्रायेण वा । किंतु ब्रह्मविधामाप्त्युपायाभिमायण वैदैस्तदश्च सह पाठेन समीकरणाचपाप्रभृतीनाम् । न हि वेदानां शिक्षाघङ्गानां च साता. ब्रह्मविद्याशेपत्वं तत्सहकारिसाधनत्वं वा सहपठितानामपि यथायोग्य विमा ज्य विनियोगः स्यादिति चेधया मूतवाकानुमन्त्रणमन्त्राणां ययादेववं विपागस्तथा तपोदमर्मसत्यादीनां ग्रह्मविद्याशेपत्वं सत्सहकारिसापनत्वं पति फलप्यते । वेदानां तदङ्गानां चार्थप्रकाशकत्वेन कर्मात्मज्ञानोपायत्वमि. त्येवं यं विमागो युज्यतेऽर्थसंबन्धोपपत्तिसामर्यादिति चेत् । नायुक्त।। न अयं विभागो घटना पाश्चति । न हि सर्वक्रियाकारकफलभेदबुदितिर- स्कारिण्या ब्रह्मविद्यायाः शेषापेक्षा सहकारिसाधनसंवन्धो वा युज्यते । क्षते । शेषशब्देन फलोपकार्यक्षं विवक्षितम् । सहकारिशब्देनानुपसर्ननमपि समु. घया, विवक्षित । एवं शिष्यामिप्रायमुपवर्ण्य समाधानमाह-एतदुपपभामिति । विद्याङ्गत्वहीनः सह पाठातपःप्रमृतीनां विद्याङ्गत्वं नास्तत्युिक्तम् । तत्र योग्यता- शेन शेषशेपिमावः सहपाठस्त्वार्कचित्कर इति शङ्कते-सहपठिवानामपीति । " अग्निरिदं हविरजुनावीवृवत महो ज्यायोऽकृत । अग्नीपोमाविदं हविरजुपेतामवी- वृवता महो पायोऽकानाम् " इत्यादिनैव सूतवाकेन सर्वयागसमाचौ देवतानुमन्त्रण किरते । तत्र ययप्यामिन्सूकवाके बहयो देवताः पठ्यन्ते तथाऽपि यस्मिन्यागे या देवताऽऽता तस्या एव विसर्जने योग्यतावशादस्य सूकवाकस्य यथा विनियोग स्तथा तपःप्रमृतीनामेव विद्याशेपत्वेन विनियोगो मविष्यतीत्यर्थः :। मवेत्सूकवाकस्य विनियोगो योग्यतासमवात् । न कर्मणां विद्याविरुद्धत्वेन योग्यताया भयोग्यत्वादि- १. 'पदस्ततस्त'। २ क. स. 'म् । वेदवेदाङ्गैः शि' । ३ क. स. प. इ. प. श. प. त्याग 1४ क.ब.क.प.म.न. यस्मित्यागे !

·३०. बानन्दगिरिकन्टीकासंचालितशीकरभाष्यसमेवा- [१ चतुर्थः खण्डः ] तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा सर्व विषयाचपपगात्मविषयनिष्ठत्वाच ब्रह्मविद्यायास्तत्फलस्य च नि:भेयसस्प, मोक्षामिच्छन्मदा फर्म त्यजेदेव ससाधनम् । स्यजवेष हि वग्नेयं त्यक्ता प्रत्ययपरं पदम् ।। [इवि ] । तस्मात्कर्मणा सहकारित्वं कशेपापेक्षा वा न ज्ञानस्पोपपयते । तोs. सदेव मुक्ताफानुमन्त्रणवघयाद्योग विभाग इति । तस्मादवपारणार्यदेव मनमविवचनस्पोपपद्यते । एवावस्येचे यमुपनिषदुक्ताऽम्पनिरपेसाऽमृतत्वाप 1.३२ ॥ ७॥ पापियां घालीमुपनिपदं सवाऽभूपेति वस्प वस्पा उक्तापा उपनि. पदः माफ्युपायभूतानि सपादीनि । नपा कार्यन्द्रिपमनसा समाधानम् । यम पशमा । फर्मामिहोत्रादि । एहि संस्कृतस्य सत्त्वशुदिहारा . मानोत्पचिर समृदितफरमंपस्पोकेऽपि प्रापंप्रतिपचिपिंपरीवपतिपचिश्च पपेन्द्रपिरोयनममृतीनाम् । अस्मादि६ वातावपु षा बहुपु जन्मान्तरेषु वप. यादिमिः कवसत्वरदेनि समुपयो पपाशुतम् । पस्प देये परा मक्तिर्यपा देवे सपा गुरी। तस्यते कपिता पर्या प्रकाशन्ते महात्मना। शवि पत्रवर्णात ! बानपने falशपापाप फर्मणा " इति स्म। विशद उपसाणदर्शना।। इस्पेयमापनपदापि मानोस्परुपकारकमपा- निररमदभिरविणाएपदानि भवति । प्रविष्टा पानी.पादापिणापासेपु हिसरा मनिनिहाति प्रमानिया ने पनपापिय पुरुषा । पेदापरपारा AIIT-नापरिनि HिERE पिप को मना फाशेपनपा प नास्ति EmAREETTE मयं गाय एक माना इम्प -मपिपनि , म उसापादित गरियो पालो य: प्रागारमा RTY RARRER पिपासा. न.प. मnिt • ति-पापिनापिक 11 मग..

·1
AM
सगुणविधायाः क्रममुक्त्यर्थस्वाक्रमेण प्राप्यं यत्करल्यं निर्गुणविद्याफलं तत्पूर्वा
[१ चतुर्थः खण्डः] फेनोपनिषत् ।
वेदाः सर्वाङ्गानि(णि) सत्यमायतनम् ॥ ३३ ॥
॥ ८॥ यो वा एतामेवं वेदापहत्य पाप्मानमनि
न्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति
॥ ३४ ॥९॥
इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥
सर्वाणि चाङ्गानि शिक्षादीनि पट् कर्मज्ञानप्रकाशकत्वाद्वेदानां तद्रतणार्यत्वा-
दङ्गानां प्रतिष्ठात्वम् । अथवा मतिष्ठाशब्दस्य पादरूपकल्पनार्थत्वाद्वेदास्त्वि-
सराणि सर्वाङ्गानि(णि) शिरआदीनि । अस्मिन्पक्षे शिक्षादीनां वेदग्रह-
भेनेव ग्रहणं कृतं मत्येतव्यम् । अङ्गिानि गृहीतेऽङ्गानि गृहीतान्येव भवन्ति ।
सदायवनत्वादङ्गानाम् । सत्यमायतनं पत्र तिष्ठत्युपनिषत्तदायवनं सत्य.
मिति । अमायिताऽकौटिल्य वाल्मनःकायानां तेषु यात्रपति विद्या येऽमा-
पाविना साधवः । नासुरमतिपु मायाविपु । "न येपु जिममनृतं न माया
च" इति श्रुतेः । तस्मात्सत्यमायनमिति कल्प्यते । तपादिग्वेव प्रतिष्ठा-
षेम माप्तस्य सत्यस्य पुनरायवनस्वेन ग्रहणं साधनाविशयत्वज्ञापनार्थम् ।
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्राच्च सत्यमेकं विशिष्यते ।। इति स्मृतेः ॥३३॥८॥
यो वा एतां ब्रह्मविद्या कैनेपितमित्यादिना ययोतामेवं महाभागा ब्रह्म
६ देवेभ्य इत्यादिस्तुतां सर्वविद्यापतिष्ठां वेदामृतत्वं हि विन्दत इत्युक्तमपि
ब्रह्मविद्याफलमन्ते निगमयते-अपहत्य पाप्मानमविद्याकामकर्मलक्षणं संसा-
रखी विधूपानन्तेऽपर्यन्ते । स्त्रों लोके सुखात्मके ब्रह्मणीत्येवत् । अनन्त
इति विशेषणान त्रिविष्टपे । अनन्तशब्द औपचारिकोऽपि स्यादित्यत आह-
ज्येय इति । ज्येये ज्यायसि सर्वमइत्तरे स्वात्मनि मुख्य एव पतितिष्ठति । न
गब्रह्मात्मविषया चेत्यर्थः । पादरूपकल्पनेति । प्रसिद्धपादसामान्यस्य करिपतत्त्वा-
दिसरैरप्यः कसनारूपैर्भवितव्यमित्यर्थः । तस्य तपो दमः कमत्यत्रत्येतिशब्दस्यो.
पलक्षणार्थत्वात्सत्यमपि संग्रहीतव्यं कथं पृथगुच्यत इत्याशङ्कयाऽऽह-तपादि-
बेवेति ॥ १३ ॥ ८ ॥
..
कमिहोपसहियत इत्याह-पो वा एतामित्यादिना ॥ ३४ ॥९॥

·६२ आनन्दगिरिकतटीकासवालशांकरभाष्यसमेता- ४ चतुर्थः खण्डः ] सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्य करवावहै। तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विपावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । आप्पायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्व ब्रह्मोपनिषद माऽहं ब्रह्म निराकुयर्या मा मा ब्रह्म निराकरो- दनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिपत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ इति सामवेदीयतलवकारोपनिपत्समाप्ता । पुना संसारमापद्यत इत्यभिप्रायः ॥ ३४ ॥९॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमाईकरभगवत्पादकृषी केनोपनिपत्पदभाष्ये चतुर्थः खण्डः ॥४॥ समाप्तमिदं श्रीमच्छंकराचार्यविरचित तळवकारोपनिपदप- रपर्यायकेनोपनिषत्पदभाष्यम् । योऽसौ सर्वेश्वरो विष्णु. सर्वात्मा सर्वदर्शनः । शुद्धो बोधा युधिः साक्षात्सोऽहं नित्योऽभयः प्रमुः ॥ इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीगच्छुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यश्रीमहामन्द- ज्ञानकृती श्रीमच्छोकरतलवकारोपनिपदपरपर्यायकेनोपनिष. स्पदमाध्यटिप्पणं संपूर्णम् ॥

·साधनतयाऽधारितस्यादास्मविषयेष मिनासा नायते । जिज्ञासोश्याऽऽस्मनिरूपणायो । ॐ वत्सब्रह्मणे नमः। हेतुमद्भावः संबन्धः कर्मकाण्डेन ज्ञानकाण्डस्येत्याकाङ्क्षायामाह-अव ऊर्ध्वमिति कामिनाऽनुष्ठितं कर्म यद्यपि संसाराय भाति तदेव तु निष्कामेणानुष्ठितं सत्त्वशुद्धये । स्यात् । शुद्धसत्वस्य चानात्मज्ञानाभिमुख्यं न जायते । अनात्मामिनिवेशस्थानर्थ. आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरवाक्पभाष्पोपेता । केनोपनिषत् । अथ शांकरमाष्यम् । समाप्त कर्मात्मभूतपाणविषयं विज्ञानं कर्म चानेकमकारम् । ययोर्वि- कल्पसमुच्चयानुष्ठानाइक्षिणोत्तराभ्यां सृतिभ्यामापनाची भवतः । अव ऊर्ध्व फलनिरपेक्षज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठानास्कृतात्मसंस्कारस्योच्छिन्नात्मज्ञान- प्रतिवन्धकस्य देवविपयदोपदर्शिनो निर्माताशेपवासविषयत्वात्संसारबीजम- . अथाऽनन्दगिरिकता का। प्रयत्नाद्यन्सरेणैव मनआदेः प्रवर्तकम् । विदिताविदितान्यत्वासिद्धं ब्रह्माहमद्वयम् ॥ केपितमित्यादिकां सामवेदशाखामेदब्राह्मणोपनिषदं पदशो व्याख्यायाप न तोष भगवान्माप्यकारः शारीरकायैरनिर्णीतार्थत्वादिति न्यायप्रधानश्रुत्यर्थसंग्राह- क्यिाविरूपासुः पूर्वकाण्डेन संबन्धमभिषित्सुः पूर्वकाण्डा) संक्षेपतो दर्शयति- समाप्तमिति । कर्मणामात्ममूत आश्रयभूतः माणस्तस्य शुद्धत्वादिगुणविशिष्टस्यो- पासनं पूर्वत्रातिवृत्तं कर्म च नित्यनैमित्तिकाद्यनेकप्रकारमविदुषामतिकान्तमित्यर्थः । ताभ्यां ज्ञानकर्मभ्यामेव मोक्षसिद्धेर्न मुमुक्षोः पृथगुपनिषदारभ्येतिशङ्कानिरासाय ज्ञान कर्मणी विशिनष्टि-ययोरिति । ज्ञानमनादृत्य कर्मण एव निरपेक्षसाधनतयाऽनुष्ठान विकल्पस्ततम्चन्द्रमण्डलं प्राप्याऽऽवर्तते केवलस्य ज्ञानस्य कर्मसमुच्चितस्य वाऽनुष्ठाना. ब्रह्मलोकं प्राप्य स्थित एव तस्मानाऽऽवर्तत इत्यापेक्षिक्यनावृत्तिर्भवति न पुनरात्य- न्तिकी । कृतकत्वपरिच्छेदाम्यामनित्यत्वानुमानात् । अतः संसारफलकमेव कर्मकाण्ड मित्यर्थः । अस्वयं कर्मकाण्डार्थस्तथाऽपि नियतपूर्वोत्तरमावानुपपत्तिलम्यः कथं ५ ·२ आनन्दगिरिकबाटीकासवलित शांकरवाक्यभाष्योपेता- [अर्थमः खंडः) झानमुचिरिचरसतः प्रत्यगात्मविषयभिज्ञासोः केनेपितमित्यात्मस्वरूपतस्व. विज्ञानायायमध्याय आरभ्यते । तेन च मृत्युपदपज्ञानमुच्छेत्तव्यं तत्तन्त्रो हि संसारो यतः । अनधिगवत्वादात्मनो युक्ता तदधिगमाय वद्विषया जिज्ञासा । कर्मविषये चानुक्तिः । तद्विरोधित्वात् । अस्प विजिज्ञासितव्य- स्याऽऽत्मवत्वस्प कर्मविपयेऽवचनं करमादिति चेदात्मनो हि यथावधि- ज्ञानं कर्मणा विरुध्यते । निरतिशयब्रह्मस्वरूपो शात्मा विजिज्ञापयिपितः । " वदेव ब्रह्म स्वं विद्धि नेदं यदिदम्" इत्यादिश्रुतेः । नहि स्वाराज्येऽभिः पिक्को ग्रह्मर्ष गमितः फंघन x नमितुमिच्छत्पत्तो ब्रह्मास्मीति संयुद्धो न फर्म कारयितुं शक्यते । नह्यात्मानमवाता ब्रह्म मन्यमानः प्रषि प्रयोज. जनवीं पश्यति । न प मिपयोजना प्रवृत्तिरतो विरुध्यत एवं कर्मणा' ज्ञानम् । अतः कर्मविषयेऽनुक्तिपिज्ञानविशेषविषयव जिज्ञासा । कर्मानारम्भ पनिषदारभ्यत इति हेतुहेतुमद्भाव इत्यर्थः । आत्मस्वरूपब्रह्मतत्त्वविज्ञानायायमण्याय आरम्यते घेरिक तेन विज्ञानेन फलं स्यादित्यत आह-तेन चेति । यतोऽन्वयव्य. तिरेकाम्यामक्षानता संसारप्रसिद्धिस्सदुच्छेदेनाऽऽत्यन्तिकारोच्छेदः फलमित्यर्थः । मृत्युकारणमात्माज्ञानमुच्छेत्तुमिच्छत आत्मनिज्ञासा नायत इत्युक्तम् । तदसत् । अहं. प्रत्ययेनवाऽऽत्मनोऽधिगतत्वादधिगते गिज्ञासानुपपरित्याशङ्कयाऽऽह---अनगि तत्वादिति । भहंप्रत्ययस्य मनुष्यत्वादिसमानाधिकृतस्य व्यतिरिकात्मप्रमापकत्वासि; देवदिना विपतिपत्तिदर्शनाच युक्ता निजातयः । तपाऽपि कर्मकाण्डे देहव्यतिरिक्त स्याऽsमनो विध्यपेशितत्वेन निरूपतत्वात्पुननिजामानुपत्तो कथं जिज्ञासोरुपनिषदा रम्यत इत्याशङ्कयाऽऽह-कर्मविषय इति । अस्ति देहादिव्यातीकिः परलोकतंबन्ध्यात्मे स्थेतावदेव स्वर्गकामादिचोदनानिरपेक्षित नत ब्रह्मात्मासं तस्य कर्मविरुद्धत्वात्ततस्ताज ज्ञासा युक्त्यर्थः । संग्रहवाक्यं पिवृणोति-अस्पैस्पादिना । निरतिशयमस्वरूप भा; स्मोपनिषदि विनिज्ञापपिपितोऽस्तु । कथमेतावता कर्मणा विरोध इस्याकाङ्क्षायामाह-न- होति देवताराधनरूपो हि यागो विच सर्वदेवतात्मभूतः पशुमायाश्च व्यावस; कपं दे- यता प्रणमेदियः । ब्रममतत्वज्ञानं कर्मविरुद्ध पेत्तहिं श्रुत्या ब्रह्मात्मत्वोपदेशेनापरिक्ष मातियानपिपितमित्यानुष्ठानमेव प्रतयेतातो मिक्षासातत्वेनाभिमतः कर्मकाण्टेन सं- भन्योऽसंगत इस्पासामुदायामिति सनन्धं समर्पयति-कर्मानारम्भ इत्पादिसूत्रेण । Kामयिनया।

·- 1 १ प्रथमः खण्डः] फेनोपमिपद ३ इति चेम । निष्कामस्य संस्कारार्थत्वात् । याद छात्मविज्ञानेनाऽऽत्मावि. पाविषयत्वात्परितित्याजयिपितं कर्म ततः " प्रक्षलनाद्धि पङ्कस्य दादस्पः निं वरम् ॥ इत्यनारम्भ एव फर्मणः पानरुपफलस्वादापासबहु- छत्वात्तत्वज्ञानादेव च श्रेयामाप्तेरिति चेत्सत्यम् । एतदविद्याविप कर्मा- सफलत्वादिदोपबद्धन्धरूपं च सकारस्य । इति नु कामयमानः " इत्यादिश्रुतिभ्यः । न निष्कामस्य । तस्य तु संस्कारार्यान्येव कर्माणि भवन्ति तन्निवत काश्रयमाणविज्ञानसहिवानि । " देषयाजी श्रेयानात्मयानी वा इत्युपक्रम्याऽऽत्मयाजी तु फरोति " इदं मेऽनेनाङ्ग संस्क्रियते ॥ इति संस्कारार्थमेव कर्माणीति वामस- " फामान्यः कामयते ॥ नेयके। महायज्ञश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीपिणाम् इत्यादिस्मृतेश्च । प्राणादिविज्ञानं च केवलं कर्मसमुच्चितं वा सकामस्प माणात्मप्राप्त्यर्थमेव भवति । निष्कामस्य त्यात्मज्ञानप्रतिवन्धनिर्माएं भवति । आदर्शनिसर्जनवत् । उत्पन्नात्मवियस्य त्वनारम्भी निरर्यकत्वात् । उत्पत्तिविधिविहितानां कर्मणां संस्कारार्थत्वे प्रमाणमाह-देवयाजी श्रेयानित्या दिना । फटकामनया देवान्यो यजते स किं श्रेयानुताऽऽत्मशुद्धयर्थमेव स्वर्गाद्यासहं हित्वा यो यजते स आत्मयानी श्रेयनिति प्रश्नं कृत्वाऽऽत्मसाजी थेपानिति निर- पितं शतपये कामानुपघातसहितं मे ममाङ्गमनेन कर्मणा संस्क्रियत इति संस्कारार्थ. वेनेव करोति न कामवशग इत्यर्थः । वामी ब्रह्मज्ञाना: । क्रियते सनुरिति । तनुस्थ आत्मा रक्ष्यते । नन प्राणायुपासनं प्राणादिभावमा प्रदर्थमेव, " मो एतस्यै देवताय सायुज्यं सलोकतां भयति " इति श्रुतेः । कथमुक्तं कर्मनिर्वर्तका- अयप्राणोपासनसहितानि कर्माणि संस्कारानीति तमाऽऽह-प्राणादिविज्ञानं घेति । विविदिपावाक्ये ( ण) यज्ञायुपटक्षितस्य सर्मस्य कर्मण आत्मज्ञानाः स्पेन विनियुक्तत्वादुपासनस्य च मानसकर्मस्वादात्मज्ञानप्रतिपन्धकस्य कल्मषस्य निवर्हणद्वारेण स्यादात्मज्ञानास्वमित्यर्थः । अज्ञाभिप्रायेण सप्रयोजनावात्तं प्रत्य. नारम्मप्रसङ्ग आश्रयहीन इत्युक्तम् । ज्ञान्यभिप्रायेण स्वनिष्टापादनस्येष्टापादनस्पत्या- प्रसङ्गस्याऽऽमासत्वमाह-उत्पन्नात्मविद्यस्येति । न केवलं श्रुतिप्रामाण्यादेव विवे. फिनः कर्मानारम्भः साध्यसिद्धी सायनं नाऽऽद्रियत इति लौकिकन्यायाच्च फर्माना रम्मः सिद्ध इत्यर्थः । ज्ञानफले केयस्येऽमुपयोगाच ज्ञानिनः कर्मानारम्भ इट इत्याह- ·४ भानन्दगिरिकवटीकासंवलितं करवाक्पयाप्योपैता-[१ पथमः खम्हा हरिः ॐ केनेपितं पतति प्रेपितं मनः । फर्पणा वध्यते जन्तुविद्यया च विमुच्यते । तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यवयः पारदर्शिनः ॥ इति । "क्रियापपश्चैव पुरस्तात्संन्यासश्च तयोः संन्यास एवात्यरचयत् " इति " त्यागेनैके "" नान्यः पन्या विद्यते” इत्यादिश्रुतिभिश्च न्यायाच । उपायभूतानि हि फर्माणि संस्कारद्वारेण ज्ञानस्प बानेन त्वमृतत्वमाप्तिः, " अमृतत्वं हि विन्दवे " " विद्यया विन्दतेऽमृतम् " इत्यादिश्रुविस्मृचि- भ्पथ । नहि नद्याः पारगो नावं न मुञ्चति ययेष्टदेशगमन प्रति स्वातव्ये सति । नहि स्वमावसिद्ध वस्तु सिपाधयिषति सापनः स्वमावसिद्ध- वाऽऽत्मा तथा नाऽऽपिपयिपितः, आत्मत्वे सति नित्याप्तत्वात् । नापि विचिकारपिपिता, आत्मत्वे सति नित्यत्वादपिकारित्वादविषयत्वादमूर्व. त्वाच । श्रुवेश्य न वर्धते कर्मणा" इत्यादि । स्मृतेश्च । अविकार्योs. यमुपते " इति । न च संचिफीपितः । "शुदमपापविद्धम् " इत्यादि- श्रुतिभ्यः । अनन्यत्वाच । अन्येनान्पत्संस्क्रियते, न चाऽऽत्मनोऽन्पभूता क्रिपास्ति, न च स्पेनैयाऽऽत्मना स्वमात्मानं संचिकीत् । न च घस्स्वन्तराषानं नित्यमाप्तिर्वा यस्त्वन्तरस्य नित्या । नित्यत्वं चेष्ट पोसस्य । भव उत्पन्नाविधस्प फारम्भोऽनुपपन्नः । अतो व्यारचवाय. युदेरात्मविज्ञानाप फेनेपितमित्याथारम्मः। प्रचिलिङ्गादिशेपार्थः प्रश्न उपपन्नः। रयादीनां हि चेवनावदपिठिनानां महर्दिया नानपिष्ठि- सानाम् । पनादीनां चाचेवनानां प्रचिदृश्यते । नादि लिङ्ग चेतनाव- नहि समावसिमित्यादिना । उत्पचिराविधिकृति संचितिथेति चतुर्विध किया- फलं स्वरूपावापाने फेवस्ये न संभवतीत्युक्तम् । यदि च परमानन्दगुणस्याम: न्यापानं प्रभाण्टादहि:स्थित ग्रामवााि भीवाय फेवल्यं करप्पते तीनित्यत्वं दुर्गा. रमिस्याह -नच वन्त्वन्तराधानमिति । एवमुपनिषदारम्पं संपान्य वाक्य. स्या संग्रहानि-~-मरचिलिङ्गनादिति । शियानार्पयोः प्रनप्रतिवमनरुपा श्रुतिः मुगप्रनितापर्या प्रकारात्र प्रश्नः किमाऽनासे ऐति चोपनिरासाय सामान्यतो शारोऽपि विशेषराधादात समाति विकसरणवदिति सूत्रितमनदियोति-रथा. दीनि । मनमादीनामेय पैननावादतनप्रवृत्तित्वादिस्यमियो हेरिति ना. .....।

·. मम. यत्वप्रसक्तः । तस्य पृथक्सत्त्वामावात्स्वरूपेण स्वहाराङ्गस्यादित्यकम् । मन्वन यदि 1 प्रथमः खण्डः] फेनोपनिषत् । ५ • केन प्राणः प्रथमः प्रति युक्तः । केनेपिता वाचमिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥१॥ श्रोत्रस्य श्रोत्रं ; तोऽधिष्ठातुरस्तित्वे । करणानि हि मनआदीनि नि यमेन प्रवर्तन्ते । वासति चेतनायत्यधिष्ठातर्युपपद्यते । नविशेपस्व चानधिगमाचेतनावसामान्ये चाघि- गते विशेषार्यः प्रश्न उपपद्यते । केनेपित केनेष्ट कस्येच्छामात्रेण मनः पतवि 'गच्छति स्वविषये नियमेन व्यापियत इत्यर्थः । मनुतेऽनेनेति विज्ञाननिमि- चमन्तःकरणं मनः मेपितमिवेत्युपमाः । नत्विपितमेषितशब्दयोरविह संभवतः । न हि शिष्यानिय मनादीनि विपयेभ्यः पयत्यात्मा विविक्त- नित्पचित्स्वरूपतया तु निमित्तमात्र प्रवृत्तौ नित्यचिकित्साधिष्ठातृवत् । प्राण इवि नासिफाभवः । प्रकरणात् । प्रथमत्वं चलनक्रियायाः माणनिमित्त्वा. ‘रस्वतो विषयावभासमानं करणानां प्रवृत्तिः। चलिक्रिया तु प्राणस्यैव आदिपु । तस्मात्माथम्यं प्राणस्य प्रति गच्छति युक्ता प्रयुक्त इत्येतत् । वाची वदनं किंनिमित्र प्राणिनां चक्षुःश्रोत्रयोश्च को देवः प्रयोक्ता । फरणानाम. धिष्ठाता चेतनावान्यः स किविशेषण इत्यर्थः ।। १ ।। श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिप्रतिवचनं निर्विशेषस्य निमित्चत्वार्यम् । विक्रि- यादिविशे परहित्तस्याऽऽत्मनो मनआदिमत्ती निमित्तत्वमित्येतच्छ्रोत्रस्य श्रोत्र- शङ्कनीयमित्याह-करणानि हीति । अन्यत्रमना अमूर्व नादर्शमित्यादिलोकानुभवा- न्मनादीनां करणत्वं सिद्धं ततः प्रदीपवदचेतनत्वं सिद्धमित्यर्थः । इच्छामात्रेणेति प्रयत्नाद्यभावो लक्ष्यते नविच्छास्तित्वं निर्विकारतायो विवक्षितत्वात् । प्रेपितमिवेतीव. शब्दाध्याहारेण किमिति व्याख्यातम् । यथा राज्ञ इच्छामात्रेण काचिद्धृत्यमवृत्ति काचिच्च वागादिव्यापारेण तद्वदिह कि न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-नस्विति । सक्रि. यस्य सर्वस्यानित्यतयाऽवधारितत्वानिष्क्रिय वस्तु पिच्छिपितं ततो नार्थमेदः मंभवती. स्यर्थः । विपयेभ्य इति । विषयग्रहणार्य नित्यचिकित्सायामधिष्टातुश्चकोरस्य संनि. धिमात्रेण यथा राजभोजनादिप्रभृत्तिनिमित्तत्वं तद्वदित्यर्थः । प्रकरणादिति । करण- संनिघानादित्यर्थः ॥ १॥ प्रधिवचनवाक्यार्थसंग्रहं विवृणोति-विक्रियादीत्यादिना । मनादीनां यः प्रव. तकः स किंविशेष इति प्रश्नस्य निर्विशेषतैव विशेष इत्युत्तरम् । क्रियाया गुणस्य संव. न्यस्य वा विशेषस्य व्यावर्तकधर्मस्य दर्शयितुमशक्यत्वास्क्रियादिमत्वे घटादिवदना मप्रसङ्गादतो निर्विशेषचैतन्यात्मकोऽहमित्येवं ज्ञानं सम्यग्ज्ञानम् । न चामावेन सद -- ·. ३ आनन्दगिरिकृवटीकासंचलित शॉकरवाक्पभाष्योपैता। [१ थमः खणा] मित्यादिमतिवचनस्यार्थः । अनुगमाचदनुगतानि यत्रास्मिनसराणि। फर्य गुणोत्पनेनेति श्रोत्रं तस्य शब्दावमासकत्वं थोत्रत्वम् । शब्दोपलम्घृरू- पवयाऽवभासकत्वं न स्वतः श्रोत्रस्याचिद्रूपत्वात् । भारमनश्न चिपवाद ! परछोत्रस्योपलब्धृत्येनावमासफत्वं तदात्मानिमित्चत्वारोत्रस्य श्रीममित्यु ज्यते । पया सवस्य सत्रं यथा वोदकस्योण्यमानिनिमिचापिति दग्घुरप्यु- करय दग्याऽमिरुच्यते । उदकमपि ह्यग्निसंगोगादमिरुरुपो । सदनिस्पै यत्सं. पोगाटुपळब्धृत्वं सस्करणं थोत्रादि । उदफस्येय दग्धृत्वमनित्यं हि सप्रवत् । पण तु नित्यमुपलम्धृत्वममाविचौपं स नित्यौपलब्धिस्वरूपत्वादग्धेचोपळ. शोरयादिपरकोऽपि विशेषोऽमविष्यत्तदा तमवपत् । श्रुतिस्तूपलक्षणवृत्त्येव मतिष- पनं नुवाणा निर्विशेषत्वं मन्यत इति श्रुत्यक्षरानुसाराद्गम्यत इत्याह-अनुगमादिति। निषित्ववाचकपदामावात्कयं निविशेपेऽक्षरानुगम इत्याह-फयमिति । निर्विशे. पस्य पाषाशक्त्या वाक्यार्थत्वामावेऽप्युपलक्षणवृत्त्या मविष्यतात्यमियेस्य श्रोप्रशन्ध स्प तावन्मुख्यार्थमाइ-शृणोतीति । शब्दावमासकत्वं स्वशक्त्यैव भविष्यति श्रोत्रस्य फषं तस्य शब्दावमासकावनाऽऽस्मोपलायितव्य इत्याकाक्षायामाह-शन्दोपलन्धरू. पति । शकिः सतः प्रकाशमानस्यैव याच्या नासतोऽप्रकाशमानस्य नरविपाणा- एमानत्वेन शक्तिमत्त्वानुपपत्तेः । सत्ता प्रकाशश्वाऽऽत्मरूपं तन्नेदे मानामाबादत उपल• स्मृतादाम्यनव स्रोत्रस्यावमासकस्यमुपलब्धनादात्म्येनेति यापटनोपलक्ष्यते तद्रुप. परप्यपातकस्वमन्याधीनमित्यनवस्था प्राप्नोतीत्याशङ्कयाऽऽह-आत्मनधेवि।स. काशवादपरपुः सत्ताप्रतीत्योरनन्यायसवानानवस्थेत्यर्थः । मारवेवमनासामावः । तपाऽपि क थोत्रस्य श्रोत्रमियामोगत इत्यारावयाऽऽह-पोप्रस्पति । बदामनिमिचत्वादिति । तस्याऽऽस्मनिमित्तस्याच्दोषस्य भोत्रमित्युपटपने निष. शेप पैतन्यमामिस्पपः । पपा समस्येति । समातिनियामकं कर्म समित्यु। रयते यावर्षः । यदि थोप्रादिमायामाऽस्ति कथं लोकायति दिः श्रौत्रादिको पटकपपहार दायाशयापार-उदफमपीति । सदुपटम्धूसंपमापोत्रादि- पूषटम्पवादवहार पापः । मामते लाद नियोविभाष भामेति घोबादः करण न स्यात् । शिक्षा हि करणापेक्षायाकाशापामाद-मनिरपं पदिति समानुपानिममुपस्पृा भवति मुद्धिपरिणात त्रादिकरणं मुवित्त पापा: योगादिगंगने मानिायोपटपममोऽपि RIHFER HIEnt पापा स्पानापाऽऽ६-पत्र लिनि। उपम सहिद घोषा ....

·क. मा. श्रोत्रत्वा।२ क ख. छ. श. म. पोधित: ३ भोला !.. । प्रथमः खण्डः] फेनोपनिषद । मनसो मनो यदाचो ह वाचं स उ प्राण- स्प पाणश्चक्षुपश्चक्षुः । अतिमुच्य धीराः प्रत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ २ ॥ घोरपचे । श्रोत्रादिषु श्रोतृत्वाद्युपलब्धिरनित्या नित्या चाऽऽत्मन्यतः भोत्रस्त श्रोत्रमित्याद्यक्षराणापर्यानुगमादुपपद्यते निर्विशेषस्योपलब्धिस्वरूप. स्पाऽऽत्मनो मनादिप्रवृत्तिनिमितत्वमिति । मनआदिध्येवं ययोकम् । पाचो ह वाचं माणस्य माण इति विभक्तियं सत्रैव द्रष्टव्यम् । फयं पृष्ट- वात्स्वरूपनिर्देशः प्रथमयैव च निर्देशः । तस्य च ज्ञेयत्वाकर्मत्वमिति द्वितीया । अतो पावो ह वाचं प्राणस्य प्राण इत्यस्मात्सर्वत्रैव विम- कित्यम् । यदेवच्छोत्रापलब्धिनिमित्तं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिल. क्षणं . मित्योपलब्धिस्वरूपं निर्षिशेषमात्मतत्तं [ तबु वाऽवि. मुच्यानवयोपनिमिचाध्यारोपिसाबुदयादिलक्षणासंसारान्माक्षणं कृत्वा धीरा धीमता प्रत्यास्मालोकाच्छरीरात्मेत्य वियुज्यान्यस्मिन्नमविसंघीयपाने निनिमित्तस्वादमृता भवन्ति । सवि ह्यज्ञाने काँणि शरीरावरं भविसंदधव आत्माघरोघे तु सर्वकर्मारम्भनिमिचाज्ञानविपरीवविद्यानिविप्लुपुत्वाक- भणापित्यनारम्भेऽमृता एव भवन्ति । शरीरादिसंवानाविच्छेदपति संघानाथपे- भयाऽध्यारोपिवमृत्युषियोगात्पूर्वमप्पमृताः सन्तो निस्पात्मस्वरूपवादमृता . दिविति । प्रोत्रादिषु निमिरो ससु श्रौत्रादितहते प्रमातार श्रोतृवादिरूपोपलब्धि. रित्युपलब्धृत्वमित्यर्थः । मनसो मन इत्यादिवेवमतिदिशति-मनमादिष्वमिति । न्यायसामान्याययोक व्याख्यानं द्रष्टव्यम् । नहि मनतो मनात्वं वाचो वाक्त्वं वा स्वातः . पेण संभाति, अध्यात्तत्वादतोऽधिष्ठानसताप्रकाशाम्यामेव सत्ताप्रकाशत्वं मनमआदे। तयाधियानं निर्षिशेपमेवोपलक्षयितव्यम् । विशेषत्वेऽध्यास्तत्वासनादिति भावः। विभ. फिदनि शतात्पर्यमाह-पाचो हेत्यादिना । मनभादेः प्रवर्तकः किंस्त्रमाव इति एस्वात्स्वरूपनिदेवः काव्यिः । स च प्रथमया । "निदेशे प्रथमा प्रोका" इति स्मर. गादित्यर्थः । अतिमुच्चीरा इत्युतरं वाक्यं साध्याहार योगपति-यदेवदित्यादिना। एतद्द्वाऽमृता भवन्तीति संबन्धः। तादात्म्येना यारोपितो यो बुद्धयादिरनवबोधनि. मित्तः संसारततो मोक्ष तादात्म्याध्यासनिवृत्ति फलम् । अमृता भवन्तीति विदे, हमुकिरदृष्टं फलमित्यर्थः । कर्मगां बन्धानपपतिरिति शेषः । निमित्तामावाच्छ राहायनारम्भेऽमा भवन्तीति प्रयोगादागन्तुकत्वममृतत्वस्येतिशङ्कानिवृत्त्यर्थः माइशरीरावीवि । अनादिमवपरमरया शरीर्याने परताच भविष्यामीति शरी . - ·. ६. आनन्दगिरिकृतटीकासंघलितांफरवायभाष्योपेता- [१ प्रथमः खण्डः न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न विद्मो न विजानीमो यथैतदनु- शिष्यादन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादाधि । भवन्तीत्युपर्यते ॥ २॥ न सत्र चक्षुर्गच्छतीत्युक्तेऽपि पर्यनुयोगे हेतुरमतिपत्तेः । श्रोत्रस्य श्रोत्र- मित्येवमादिनोक्तऽप्यात्मतत्वेऽपतिपन्नत्वात्सूक्ष्मत्वहेतोषस्तुनः पुनः पुनः पर्यनुयुयुक्षाकारणमाइ-न तत्र चक्षुर्गच्छनीति । तत्र श्रोत्राद्यात्मभूते चक्षुरा- रादीनि वाक्चक्षुषोः सर्वेन्द्रियोपलसणार्थत्वान्न विज्ञानमुत्पादयन्ति । सुखा- दिवाई गृढतान्तःकरणेनान आह-नो मनः । न सुखादिवन्मन सो विप. यस्तत् । इन्द्रियाविषयत्यात् । न पियो न विजानीमोऽन्तःकरणेन ययैत- ब्रह्म मनआदिकरणजातमनुशिष्यादनुशासनं कुर्यात्मशतिनिमित्तं भवेत्याs. विपयवान विमो न विजानीयः। अथवा श्रोत्रादीनां श्रोत्रादिलक्षणं ब्रह्म विशेषेण दर्शयेत्युक्त आचार्य आह-न शक्पवे दर्शयितुं कस्मान्न तत्र चक्षुः नछत्रीत्यादि पूर्ववत्सर्वमत्र तु विशेषो पयतदनुशिष्यादिति । यये. तदनुशिष्यात्मविपादयेत अन्योऽपि शिष्यानितोऽन्येन विधिने. त्यभिप्रायः । सर्वथाऽपि ब्रह्म बोधयेत्युक्त आचार्य आह-अन्यदेव द्विदिवादयो अविदिवायीत्यागमम् । विदिताविदिताभ्यामन्पत्वम् । रादिसंतानाविच्छेदस्य प्रतिसंधानं धर्माद्यविकारित्वाध्यासः कामादिदोपकान चैत- स्माद्ध्यारोपितो यो मृत्युस्तद्वियोगापेक्षयाऽमृतत्वस्य भवनमौपचारिकमित्यर्थः ॥२॥ न तत्र चक्षुर्गच्छत्तीति वाक्यार्य संगृह्णाति-आचार्यगाकेऽपि . तत्वे शिष्यस्यापति. पत्तेहेंतो: पर्यनुयोगे हेतुर्न तत्र चक्षुर्गच्छतीति । एतद्विवृणोति-प्रोत्रस्य श्रोत्रमि- त्यादिना । अत्मा नेन्द्रियविषयोऽभौतिकवान रविपणन् । मनश्चेन्द्रियं प्रसिद्ध ततस्तस्याप्यविषय इत्याह--इन्द्रियाविषयत्वादिति । न विद्मो न विजानीम इत्यायम्यामः सर्वथाऽन्तःकरणाविषयत्वख्यापनार्थः आक्षेपपरतया व्याख्याय शड्को तरत्वेन ब्याचष्टे-अयवेत्पादिना। इत उपलक्षणपकारादन्येन प्रकारेण न शक्यते दर्श- वित क्रियागुणादिविशेषशयत्वादित्यर्थः । आगममित्युपदेशपारम्पर्थमाहेति संवन्धः । आगमस्यार्यमाह-विदिताविदिताभ्यामन्यत्वमिति । अयदात्मनो विदितमपिदितं वा स्यादतो विदितस्वापिदितत्वनिषेधेनाऽमनोऽन्यत्र ब्रह्मस्व विदुषां पिनिवाऽstमा- १ग. . म. 'तं यथा भवेतीच. 'तं यया भ' । ३ स. प. च. छ. 'तदपि ।

·फेनोपनिषद [ प्रथमः खण्डः] यो हि ज्ञाता स एव सः । सर्वात्मकस्मात् । अतः सर्वात्मनो ज्ञातुप्रिन्त- रामावाद्विदिवादन्यत्वम् । स वेति वेधं न च तस्थास्ति वेत्ता" इति च मन्त्रवर्णाद । “ विज्ञावारमरे केन विजानीयात् " इति च वाजसनेयके । मपि च व्यक्तमेव विदितं चस्मादम्पदित्पमिपाय: । यद्विदिवं व्यक्तं तदम्य- विषयत्वादपं सविरोधं ततोऽनित्यमत एवानेकत्वादशुद्धमत एव तद्विलक्षणं प्रीति सिद्धम् । अस्तु वविदितम् । न विज्ञानानपेक्षवाद । यद्यविदित आदिवानापेक्षमविदितविज्ञानाय हि लोकमवृत्तिः । इदं तु विज्ञानानपेक्ष कस्मा- दिनानस्वरूपत्वात् । न हि यस्य यत्स्वरूपं तनान्यतोऽपेक्ष्पते। न च स्वत एवापेक्षा । अनपेक्षमेव सिदत्वात् । प्रदीपः स्वरूपाभिव्यको न प्रकाशान्त. रमन्यतोऽपेक्षवे स्वतो वा पदयनपेक्षं तत्स्वत एव सिद्धं प्रकाशात्मकत्वा- स्मदीपस्यापेक्षितोऽप्यनर्थका स्यात् । प्रकाशे विशेोभावपात् । नहि प्रदीपस्प स्वरूपाभिव्यक्ती मदीपप्रकाशोऽर्थवान् । न चैवमात्मनोऽन्यत्र विज्ञानमस्ति येन स्वरूपचिन्नानेऽप्यपेक्ष्यते । विरोध इति चेनान्यत्वात् । स्वरूपपिज्ञाने विज्ञान- मोत्युपदिश्वं भवतीत्यर्थः । विदितान्यत्वे युत्तिामाह-यो हीत्यादिना । विदि. सन्यित्षवचनस्याऽऽर्थिकमर्थमाह-अपि चेति । कार्याद्वयावृत्तिः सिध्यतीत्यर्षेः । भामा याप्यन्यतो विज्ञानं नापेक्षते तपाऽपि स्वग्राहकत्वात्स्वस्मादेव विज्ञानमपे. सते तेन विज्ञानानपेक्षत्वमसिद्धमित्याशङ्कयाऽऽह-न च स्वत एवेति । स्वमा वतयाऽनपेक्षमेव सिद्धत्वादपेक्षाशब्दार्थों न घटते स्वग्राहकरवं चासिद्धं स्ववृत्तिवि. रोधादित्यर्थः । विज्ञानं सनातीयानपेक्ष प्रकाशत्वात्प्रदीपवदित्यनुमानमभिप्रेत्य दृष्टा. तमाह-नहीति । तमोध्वस्तये ह्यालोकापेसा तदभावश्वाऽऽलोके स्वत एव सिद्ध इत्यर्थः । प्रदीपस्य तेजप्तस्य तैनतान्तरानपेक्षत्वेऽपि विजातीयपकाशस्य ज्ञानस्या. पेक्षा स्वव्यवहारेऽपि दृष्टा तथा ब्रह्मणोऽपि विजातीयज्ञानापेक्षा, भविष्यतीति नप वाच्यमित्याह- -न चैवमात्मन इति । ब्रह्मणोऽन्यस्य सर्वस्याज्ञानात्मकत्वाद्धा. नसमावनैव नास्त्यन्यत्र ततो न विजातीयज्ञानापेक्षमपि प्रीत्यर्थः । ज्ञानानपेक्षत्वे लौकिकानुमपविरोधं शास्त्रविरोधं चौमान्य परिहरति-विरोष इति चेन्ना- न्यत्वादिवि । सूत्रस्य पूर्वपक्षमागं विभाते--स्वरूपविज्ञान इत्यादिना । विज्ञानानपेक्षस्य ब्रह्मणोऽमाणि । सापेक्षत्वं जीवशब्दवाच्यस्योपाधिविशिष्ट- १. ग. प. य. 'का प्रदी।

·१. भानन्दगिरिकन्टीकासंबलितशांकरवाक्यमाप्योपेता-[ १ प्रथमः खण्डः स्वरूपत्वाविज्ञानान्तरं नापेक्षव इत्येतदसत् । दृश्यते हि विपरीतज्ञानपात्मनि सम्यग्ज्ञानं च न जानाम्यात्मानमिति श्रुतेश्च " तत्त्वमसि " " आत्मान- मेवाषेत् "" एतं वै तमात्मानं विदित्वा " इति च । सर्वत्र श्रुतिधात्मवि. ज्ञाने विज्ञानान्सरापेक्षत्वं दृश्यते तस्मात्मत्यक्षश्रुतिविरोध इति चेन्न । कस्मात् । अन्यो हि स आत्मा बुद्धयादिकार्यकरणसंघाताभिमानसंवानाविच्छेदलक्ष- णोऽविवेकात्मको बुद्धयवभासमधानचक्षुरादिकरणो नित्यचिरस्वरूपात्मान्त:- सारो यत्रानित्यं विज्ञानमवभासते । बौद्धमत्ययानामाविर्भावतिरोभावधर्मक- स्वाचद्धमतयैव विलक्षणमपि चापभासते।अन्तःकरणस्य मनसोऽपि पनोऽन्त. नवस्वात्सर्वान्तरश्रुतेः । अन्तर्गतेन नित्यधिज्ञानस्वरूपेणाऽऽकाशबदम चालता- स्मनाऽन्तर्गर्भभूतेन चाह्यो चुद्धधात्मा तद्विलक्षणोऽचिमिरिवामिः प्रत्ययैरावि. वितिरोभावधर्मकैर्विज्ञानाभासरूपैरनित्परनित्यविज्ञान आत्मा सुखी दाखी. पभ्युपमचो लौकिकैरतोऽन्यो नित्यविज्ञानस्वरूपादात्मनः। तत्र हि विज्ञाना. स्यानुभूपतेऽतो मिन्नविषयत्वान्न विरोध इत्याह-न कस्मादित्यादिना । बुद्धचादौ कार्यकरणसंघाते य मात्माभिमानसंतानोऽनादिभवपरम्पराप्रापितस्तस्याविच्छेदरूपम.... निर्वाच्यमज्ञानलक्षणं चिहं यस्य चित्प्रतिविम्यस्य स तथोक्तः । चित्तन्त्र निर्वाच्य- मज्ञान चैतन्यमवच्छिद्य स्वायच्छिने यास्वरूपावभासं प्रतिवध्य मौढ्यायध्यासहेतु- भवति । तस्मादविवेकात्मको जीव इत्युच्यते बुद्धेरन्तःकरणस्य यथा यथा नीलपीता. याकारावमासा जायन्ते तथा तथा चित्प्रतिबिम्नः प्रमातृत्वादिरूपेण मातीति तत्म- धानोऽध्यस्तस्य विशिष्टस्य तत्तत्तयैव सत्त्वाद्विशिष्टान्तनिविष्टो य आत्मा निस्यचि. स्वरूपः स एव सारो यस्मिन्स तथोक्तः । द्धिपरिणामरूपाणां नीलपीतादिप्रत्यया- नामुत्पन्नविनाशवत्वात्तदुपरक्तरूणानित्यं चैतन्यं यत्रावभासते सोऽन्यो जीवः । सर्यान्येतानि जीवविशेषणान्यन्यत्वाफुटीकरणार्यानि न केवलमनित्यत्वम् । विशिष्टो- पाधिरूढतया विज्ञानस्य तद्धर्भतथैवावभासते मनुष्योऽहं जानामीति प्रतिशरीरं विल. क्षणमपि चतन्यमवभासते विशिष्टभेदादित्यर्थः। परमार्थतः कीदृशं चेतन्यं यस्य विशिष्टधर्मताऽवमासते तत्राऽह--अन्तःकरणस्येति । ननु विशेषणसंवन्धात्स्वरूपे समारोपितो विशिष्टो भाति तस्य मिथ्यात्वात्कषमात्मत्यव्यवहारासदत्वं तत्राऽऽह--- अन्तर्गतेनेति । विशिष्टान्तर्गतेन विस्वरूपेण तादात्म्यावाह्य इत्यनात्माऽपि दिविशिष्ट आत्मेत्युपगतो लौफिकैरिति संबन्धः । अत इत्युक्तधर्मपत्वादस्त नित्यविज्ञानाद्विलक्षणो नीवः । कथमेतावता विरोधः परिहन इत्याकाक्षायामाह- ११.प.श. या नि'। २ प. छ. युद्धामा ! ३ क. घ. छ.श. 'पेण नि'1४ क.

·[.१ प्रथमः खण्डः] कैनोपनिषत् । पेक्षा विपरीतज्ञानत्वं चोपपद्यते न पुनर्नित्यविज्ञाने । तत्त्वमसीति योधोप- देशो नोपपद्यत इति चेत् । आत्मानमेवावेदित्येवमादीनि च नित्योपत्मि- करवात् । न ह्यादित्योऽन्येन मंकाश्यतेऽवस्तदर्यबोधोपदेशोऽनर्थक इति चेन्न। कोकाध्यारोपापोहार्यत्वात् । सर्वात्माने हि नित्यपिज्ञाने युद्धयाधनित्यधर्मा लोकरध्यारोपिता आत्माविवेकवस्तदपोहार्थो वोघोपदेशो बोधात्मनः । तत्र च तत्र हीति । एवं लोकानुमवविरोधे परिहतेऽपि शास्त्रविरोधो न परिहृत इत्याह- वत्वमसीति । विशिष्टस्य मिथ्यात्याब्रह्मास्मीत्यनुमवायोगान्मोक्षाहत्वायोगाश्च तरख- मसात्युपदेशो न घटते चेत्तर्हि ब्रह्मण एवोपदेशोऽस्त्वित्याशङ्कयाऽऽह-आत्मान. मेवावदिति । एवमादीनि वाक्यानि ब्रह्मोपदेशपक्षे न संगच्छन्ते तज्ननितफलामा- मादित्यर्थः । विशिष्टस्य निरुपाधिकस्य च ब्रह्मण उपदेशासंभवेऽप्युपाघिविशिष्टचि- रस्वरूपनीवपदलक्ष्यस्य वैशिष्ट्यद्वारेणोपदेशो मविष्यति फलं तस्याऽऽरोपितबन्ध. निवृत्तिरित्याह-न । लोकेति । ननु लोकशब्देनाऽऽत्माच्यतेऽनात्मा वा । माऽऽद्यः । आत्मनोऽधिष्ठानतयाऽध्यासकर्तृत्वासंमवाचैत्रो हि शक्तिकायो रमत- मध्यस्यति न शक्तिकैव । अध्यासकर्तृत्वे चाऽऽत्मनः प्रागेवाभ्यासाकर्तृत्व वाच्यम् । कर्तृत्वस्य प्राग्भावनियमात्तदा चानिरीक्षप्रसः । कर्तृत्वस्याध्यासत्वे च न कर्तृत्व- मात्मनस्तद्विषयकर्तृत्वान्तराभावात् । भावे चानवस्थानात् । न द्वितीयः । नडत्वा- दनात्मनोऽध्यासकर्तृत्वानुपपत्तेः । चेतनो हि देवदत्तोऽध्यस्यतीति प्रसिद्धम् । अथ भडस्याध्यासकर्तृत्व नाम भ्रान्त्याश्रयत्वं यद्यपि न संमवति तथाऽपि भ्रान्तिनिमि- तत्वं दृष्टं जपाकुसुमादेः । न तस्य सत्यस्योपाधित्वसंभवाद्भाप्यकारमते च जडस्य सर्वस्याध्यात्मकत्वादध्यासहेतुत्वं न संभवति तस्मादसंबद्धमिदं भाष्यं लोकाध्यारोपा. पोहार्थत्वादिति । लोकशब्देनाहंकारादय उच्यन्ते । तेषां व्यावहारिकसत्यत्व- स्यार्थक्रियासमर्थत्वेनाम्युपगमात् । स्वधर्मारोपनिमित्तत्वेनोपाधित्वसमवात्परमार्थसत्य- स्यैवोपाधित्वमित्यस्मान् प्रति दृष्टान्तामावादहंकारादयश्च चित्तन्त्रानाद्यानाच्याविद्यामय. मृतसूक्ष्मविकारा अविद्यावच्छिन्न एव चैतन्ये निपतन्ति । उपाधिविकाराणामुपहिते पक्षपा- तिताया दर्शनात् । यथा जलचलनादीनाम् । तस्मान्नासंगतं भाष्यम् । ननु बोधा. स्मनो नाबोधः समञ्जसः । प्रकाशाप्रकाशयोर्विरोधप्रसिद्धः । मोघोऽपि च बोधात्मनो न समजतः । निर्विकारत्वात् । कर्ष बोधात्मनो बोधोपदेशः सार्थकस्तत्राऽऽह- वत्र चति । बोधादन्यस्यानोधात्मकत्वेनावोधाश्रयत्वं न समजतम् । आरमामयस्व- प्रसङ्गादनिवृत्तिप्रसाच्च तस्य मोधासमवात् । तस्माद्बोधात्मन एवामोषः समासः परिशेषाद्विरोधश्चासिद्धः सातिवेद्यस्वात् । बोधोऽपि तत्रैव समञ्जसो घटादेवोत्या. म. स. स. स. व पाच्य कर्तत्वस्य परिभाषा ·. १२ भानन्दगिरिकवटीकासंपलिवशांकरवाक्यमाभ्योपेवा- [१ प्रथमः खण्डः) घोषाघोषौ समञ्जसौ । भन्यनिमित्तत्वादक इवोपण्यमानिनिमिचम् । राज्यहनी इसाऽऽदित्यनिमित्ते लोके नित्यावीण्यप्रकाशवग्न्यादित्ययोर- पत्र भाषापावयौनिमिचत्वादनित्पाविवोपचर्यते । यक्ष्यत्यमिः प्रकाशयि- प्यति सपिवेति तद्वत् । एवं च सुखदाखवन्धमोताद्यध्यारोपो लोकस्य वदपेप ततपस्यात्मानपेवावेदित्पात्माववोघोपदेशेन श्रुदयः फेवलमन्या- रोपापोदार्याः । यया सविताऽसौ प्रकाशयत्यामानामति बद । चौपावोध- फर्तृत्वं च नित्यबोधात्मनि । तस्मादम्पदविदिवाद । अपिशब्दधान्यायें । पहा यदि यस्यापि वचतोऽन्यत्सामर्थ्याच्याऽपि भृत्यादीनां राजा ।। अव्यक्तमेवाविदिवं ततोऽन्यदित्यर्थः । विदितमविदिवं च पक्कापक्के प्रसिद्धः । चियाप्त एवं पुद्धिपरिगामे बोधशब्दव्युत्पत्तैः परिणाम्यन्तःकरणोपहितस्य मोधात्मनो वोघवत्त्वं समझसमित्यर्थः । सामन्जस्ये हेत्वन्तरमाह-अन्यनिमित्त्वा- दिवि । अन्यत्राहंकारादिसंघाते वादिना लौकिकानां च चौघागोषी प्रसिद्धी तो पाऽऽरममाघामोभसंबन्धादिस्यात्मनो मुख्यौ मोधामोधी । यत्संबन्धादन्यत्र यदुपर्यते सत्तत्र मुख्यं यथाऽग्निसंबन्धादुदकस्योष्ण्यमुपचारेणाग्नौ तन्मुस्पमिस्पर्धः । आत्म- निमित्तौ चदन्यत्र बोघानीधी ताहि निमित्तत्वादात्मनो व्यापारवत्त्वप्रसन्नस्तत्राऽऽह- राभ्यहनी इवति । यपाऽऽदित्पतनिध्यसनिधिमात्रनिमित्ते टोके राज्यहनी भवतः । नयादित्यः कंचन पापयत् स्थापयति वा । मतो निमित्तत्वं न व्यापारवत्त्वाविनामूत. मित्यपः। नन्नात्मनि बोधस्य नित्यत्वे कपं कालावच्छेदव्यवहारःप्रारज्ञासिपं शास्त्रार्थः मिदानी च नानामि पुन स्यापीति तत्राऽऽह दृष्टान्तम्-नित्यावीण्यप्रकाशा विति । तद्विषयस्य कालावष्टिमस्वर कालावच्छेदव्यवहारः स्वरूपेम नित्येऽपि बाघे न विरुष्पत इत्यर्थः। बामनि बोघावोधयोः सामनाये कि सिद्धामित्यत आह- एवं घेति । आगन्तुक विषयासंबन्धातदुपरकरूपेण बोधस्याऽऽगन्तुकायेऽपीदान मया खात्मा मुख्यत इति निस्यनोधात्मनि कयं योधकर्तृत्वव्यपदेश इत्याराकया:s. परकापनयस्याऽऽगनतकत्वेन भविष्यतीत्याह-पपा सविताऽसाविधि । यस्मा. दापोपाधिकमात्मनि योधकर्तत्वम् । षतः पुनर्विज्ञानानपेक्षावमेव । तस्माद्विज्ञानानपे. सवादविदितादम्यावं सिवम् । फषमन्पास्वविवसापामपिशब्दः संगच्छते तयाऽऽह- अपित्रप्दति निपातानापने कार्यवाहक्षगया पेपर्पः । अविदितादविवायाss. रिकरमाह-~अध्यक्तवेति । विदितं न मारयपिदित बन मस्तीस्परकनिषे. पाप हापमुकापा समुदापामाह-रिदिवमविदितं चेति । पाचमतिर १२."पिण... 'गि दो।

·फैनोपनिपत् ।
१
प्रथमः खण्डः]
इंति शुश्रुम पूर्वपां ये नस्तव्याघचक्षिरे ॥ ३ ॥
यद्दाचाऽनयुदितं येन वागायुयते । तदेव ब्रह्म त्वं
विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ४ ॥
।
कार्यकारणत्वेन विफरिपते ताभ्यामन्यम विज्ञानस्वरूपं सर्वविशेषप्रत्यस्त-
मिवमित्ययं समुदापार्यः । अत एवाऽऽत्मत्वान्न हेय उपादेयो वा । अन्प.
दयन्येन हेयमुपादेयं वा । न तेनैव तद्यस्य फस्पचिद्धेयमुपादेयं वा भवति ।
आस्मा च ब्रह्म सन्तिरात्मत्वादविपयमवोऽन्यस्यापि न हे यमुपादेयं वा ।
अन्यामावाच्च । इति शुश्रुम पूर्वेषामित्यागमोपदेशः । व्याचचतिर इत्यस्वा.
तन्त्र्यं वर्कप्रतिषेधार्थम् । ये नस्तोतवन्तस्ते नित्यमेवाऽऽगम ब्रह्मपति-
पादकं व्याख्पाववन्तो न पुनः स्वयुद्धिप्रभवेन वणोक्तवन्त इत्यागमपार•
पर्याविच्छेदं दर्शयति विद्यास्तुतये । वर्कस्त्वनवास्थितो भ्रान्तोऽपि भव
तीति ॥ ३॥
पदाचेविमन्त्रानुसादो दृढपतीते । अन्यदेव तद्विदितादिवि । योऽयमाग.
। मार्यों ब्राह्मणोक्तोऽस्यैव ढिम्ने मन्त्रा यद्वाचेत्यादयः पठ्यन्वे । यहह्म
पाचा शब्देनानभ्यदिवमनभ्युक्तममकाशितमित्पतत् । येन वागभ्युद्यत इति
वाक्प्रकाशहेतुत्वोक्तिः । येन प्रकाश्पत इति वाचोऽभिधानस्यामिधेयमांश-
फत्वस्य हेतुत्वमुच्यते ब्रह्मणः । उक्तं च केनेपिता वाचमियां वदन्ति यदाची
६ वाचमिति । सदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्यविपयत्वेन ब्रह्मण आत्मन्यवस्पाप.
नार्य आम्नायः। यद्वाचाऽनभ्युदितं वामपकाशनिमित्तं चेति ब्रह्मणोऽविपप-
खेनवस्त्वन्तरजिला निवर्प स्वात्मन्येवावस्थापयत्याम्नायस्वदेव ब्रह्म
विदीवि यत्नव उपरमयति । नेदमित्युपास्यप्रतिपैघाच ॥ ४ ॥
'इत्यस्वातन्त्र्यं तर्कप्रतिषेधार्थमित्येतत्सूत्रं विवृणोति-ये नस्तदिति ॥ ३ ॥
यद्वाचेतिमन्त्रानुवादो दृढपतीतेरिति सूत्रमेतद्विभजते-अन्यदेवेत्यादिना । येन
पागम्युचत इत्यनेन वाक्प्रकाशे हेतुत्वोक्तिब्रह्मणः क्रियत इति योजना । एतत्सूत्र
विवृणोति-येनेत्यादिना । वदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्याद्यान्नाय आत्मन्येव युद्धख-
पापनार्य उपसंहाराषः । अविषयत्वेन ब्रह्मगोऽतिरिकस्वरूपेण वैद्यत्वासमवादिति
योभना । एतत्सूत्रं विमजते-पदाचेत्यादिना ॥४॥

·१४ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशीकरवाक्यभाष्योपेवा-[ १ प्रथमः खण्डः] यन्मनसा न मनुते येनाऽऽहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥५॥ यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षुशप पश्यति । सदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ६ ॥ यच्छोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिद श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ७ ॥ यमाणेन न प्राणिति ऐन प्राणः प्रगीयते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ८ ॥ इति प्रथमः खण्डः ॥१॥ यदि मन्यसे सुवेदेति देहरमेवापि नूनम् । वं यन्मनसेत्यादि समानम् । मनो मतमिति । येन ब्रह्मणा मनोऽपि विपयीकृतं नित्यविज्ञानस्वरूपेणेत्येतत् । सर्वकरणानामविपयं वानि च सम्पापाराणि सविपयाणि नित्यविज्ञानस्वरूपावभासतया येनावमास्यन्त शवि श्लोकार्यः । " क्षेत्र क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति " इति स्मृतेः । तस्य भासा इति चाऽऽथर्वणे । येन प्राण इति । क्रियाशक्तिरप्यात्म- विज्ञाननिमिचेत्येतत् ॥ ५॥६॥ ७ ॥ ८ ॥ इति प्रथमः खण्ड ॥१॥ यदि मन्पसे सुवेदेति शिष्ययुदिविचालना गृहीवस्थिरतायै । विदि- वाविदिशाभ्पा निवर्त्य वृद्धि शिष्यस्य स्वात्मन्यवस्थाप्य तदेव प्रक्ष त्वं विदीति स्वाराज्येऽभिपिच्योपास्यमविपनायास्य पुदि विचाळ- मन्त्रसमुदायस्यार्थमाह-सफरणानामित्यादिना । यसकरणानामविषय पेन निविशेषेण सर्वाणि करणानि मास्यन्ते तमेव त्वं ततोऽतिरिकज्ञानाय यत्नो न कर्तव्य इति यत्नोपरम एव लक्ष्यने । विद्रीत्यनेनातिरिक मा विद्रात्यभिप्रायः ॥५॥ १॥1॥८॥ इति प्रपमः खण्डः ॥ १॥ यदि मन्यते मुदेश्यनेन वाक्येन शिष्यवुद्धिविचालना क्रियते स्थूणानिखनन· न्यायेन गृहीतस्प दार्षिम् । एतसंप्रयाक्यं विशृणोति-विदिसापिदिताम्या. रियादिना । अशोर प्रमणो रुपं नूनं वं वेस्थेति को मन्यत इस्याकासापाः ७.ग. प.एममे।

·बापिदितमिति सुपरिनिश्चितः सन्प्रतिवचनमाहेत्यर्थः । प्रत्ययत्रयस्य संगतिः संघट. | २ द्वितीयः खण्डःj फेनोपनिषत् । १५ वेत्थ ब्रह्मणो रूपं यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु भीमाश्स्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥ ९ ॥ १ ॥ यति यदि मन्पसे सुवेदाई ब्रह्मेति स्वं ततोऽस्यमेव ब्रह्मणो रूपं घेत्य त्व- मिति नूनं निश्चित मन्यत इत्याचार्यः । सा पुनर्विचालना किमर्येत्युच्यते- पूर्वगृही वस्तुनि बुद्धः स्थिरतायै । देवेष्वपि सुवेदाहमिति मन्यते यः सोऽ- प्यस्य ब्रह्मणो रूपं दहरमेष घेचि नूनम् । कस्मात् । अविपयत्वात्कस्यचि- ब्राह्मणः । अथवाऽल्पमेवास्याऽऽध्यात्मिकं मनुष्येषु देवेषु च । आधिदैवि. कमस्य ब्रह्मणो यद्रूपं तदिति संबन्धः । अथ न्विति हेतुर्मीमांसाया। यस्मा: हरमेव सुविदितं ब्रह्मणो रूपमन्यदेव तद्विदिवादित्युक्तत्वात्सुवेदेति च मन्य. सेऽतोऽल्पमेव वेत्य त्वं ब्रह्मणो रूपं यस्मादय नु तस्मान्मीमांस्यमेवाद्यापि ते तब ब्रह्म विचार्यमेव यावद्विदिताविदितपतिषेधागमार्यानुभव इत्पर्यः । मन्ये विदितमिति शिष्यस्य मीमांसानन्तरोक्तिः प्रत्ययत्रयसंगतः। सम्यग्व.' स्तुनिश्चयाय विचालितः शिष्य आचार्येण मीमांस्यमेव त इति चोक्त एका... न्वे समाहितो भूत्वा विचार्य यथोक्तं सुपरिनिश्चितः सन्नाहाऽऽगमाचार्या- त्मानुभवात्पयत्रयस्यकविषयत्वेन संगत्पर्यम् । एवं हि सुपरिनिष्ठिता विद्या सफला स्यानानिधितेति न्यायः प्रदर्शितो भवति । मन्ये विदितमिति परि. माह-~मन्यत इत्याचार्य इति । यदिति । यादृशमस्य ब्रह्मणो रूपं त्वममस्था- स्तादृशं देवेष्वपि यो मन्यते सोऽपि दहरमेव नूनं मन्यते इति योजना । अथ विति हेतुमीमांसाया इति संग्रहवाक्यं विवृणोति-यस्मादित्यादिना । प्रतिवचनस्यार्य संगृहीत विवृ गोति-मम्यगित्यादिना । विचार्येति । मया विदितं ब्रह्मेति कि प्रतिवचनं ददाम्यताविदितामति वा । नाऽऽयः । आचार्यागमप्रत्ययविरोधाद्वेदनविषयः तया च घटवब्रह्मत्यप्रसङ्गाद्वेदितृत्वेन मम विकारित्वापाताच न द्वितीयः । गोपालादि. भ्योऽविशेषप्रसकातूष्णीमवस्थाने वाऽप्रतिभाप्रसङ्गादिति विचार्यकै कपक्षदोपपरिनिहाया विदितमविदितं चेति समुचितं वच्मि । अज्ञानसंशयायमावाद्विदितं वेदनविषयत्वाभाषा- नमेकस्मिन्विषये किमर्थमुच्यते । संवादाधीनं प्रामाण्यमिति तार्किकस्थितेनिश्चयार्यम् । स्वतःप्रामाण्यपले स्वागमा प्रत्ययान्तरसंवादस्तात्पर्यद्योतकः । प्रतिबन्धनिरासेनोपचार १.ख. प. प.स. 'स्य च । २ छ. . 'तं चेदं विक.. 'पक्षवापग!. १.प. 'तकप!

·१६. आनन्दगिरिकृतटीकासंघालवशांकरवाक्यभाष्योपेतां-२ द्वितीयः खण्डः + नाह मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । निष्ठितनिधितविज्ञानप्रतिज्ञाहेतृतः ॥ ९॥१॥ परिनिष्ठित सफलं विज्ञानं मतिजानीत आचार्यात्मनिश्चययोस्तुत्यवा। यस्मादेतुमाह-नाह मन्ये सुवेदेति । अहेत्यवधारणार्यों निपातो नैव मन्य इत्येतत् । यावदपरिनिष्ठित विज्ञानं तावत्सुदेव सुष्ठ वेदाई ब्रीति विप. रोमो मम निश्चय आसीत् । सोऽपजगाम भवद्भिर्विचालितस्य ययोका. 4मीमांसाफळभूतात्स्वात्मब्रह्मत्वनिषयरूपात्सम्पमत्ययाविरुद्धत्वात् । अतो नाह मन्ये सुवेदेति । यस्माच तत्रैव न वेदेति मन्य इत्यनुवर्वते । अपिदित. ब्रह्मविषघात् । कयं बाई मन्पस इत्युक्त आह-वेद च । पशब्दाद्वेदं च न वेद चेत्यभिमायः । विदिताविदिताभ्यामन्यत्वाद्ब्रह्मणस्तस्मान्मया विदिवं ब्रह्मवि मन्य इति वाक्पार्थः। अथवा वेद चेति नित्यविज्ञानब्रह्मस्वरूपतया नो न वेद वेदेव चाईस्वरूपविक्रियाभावात् । विशेषविज्ञानं च पराध्यस्वं न स्वव रेण निधयहेतुरिति सर्वस्य प्रतिवचनवाक्यस्य तात्पर्यमुक्त्वा मन्ये विदितमित्यादिना मन्ये विदितमित्येकदेशस्याथ संगृह्णाति ॥ ९ ॥ १ ॥ संगृहीतं स्फुटपति--परिनिष्ठितमित्यादिना । विरुद्धत्वादिति । विपरीतप्र. स्ययस्य सम्यग्ज्ञानविरुद्धत्वातदुदयमात्राद्विपरीतप्रत्ययोऽपगत इत्यर्थः । न केवलं विपरीतप्रत्ययस्य संशयस्य वाऽमावान्मम निश्चित विज्ञानमज्ञानामावाचेत्याह-यस्मा. घेति । अथवा वेद चेत्यस्यान्योऽर्थः कथ्यते । यद्यनित्यमात्मविज्ञानं स्यात्तर्हि तस्य प्रागमावकाले प्रध्दसाभावकाले वाऽज्ञानं समाव्येत नतु तदस्ति । नित्यं हि विज्ञानं मम मम स्वरूपं ततो नो न वेद । यदि च वेदनं मम विक्रिया मवेत्तदा विक्रियायाः कादापिकत्वात्कदाचिदहं वेदेति शङ्कयेत नतु तदस्ति । वरूपविज्ञानस्यान्ययात्वासंभ. पारसदा वैदेवाहम् । पपा स्वामाविकापलतया पर्वतास्तिष्ठन्तीति व्यपदेशस्तद्वदित्यर्थः । स्वसत्तापा स्वयं प्रति स्वप्रकाशत्वमादाय व्याख्यातं चशब्दामाह-विशेषविज्ञान पेवि । भागमाद्विधारसहकृताम्नातं ब्रह्मात्मकताव्यकमन्तःकरणपरिणामरूपं प्रशा मीति विशेषषिक्षानं तत्परेणान्त:करणेनोपाधिनाऽऽत्मन्यध्यास्त न परमार्थतो ज्ञानवरव- + केनोपनिषापदमाध्यतो नाहं मन्य इति पाठः। १६. . नाई म ।१६.प. प. प. ०.१. म. मिश्ये ११ प.प्रभेवि!

·इत्याकाक्षायामाह-यदुक्तमिति । या विदितादन्यदुक्कमिति संबन्धः । गोपा. [२ द्वितीयः खण्डः] फैनोपनिषत् । १७ यो नस्तद्वेद नदि नो न वेदेति वेद च ॥ १० ॥ ॥२॥ यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः। इति । परमार्थतो न च वेदेति यो नस्तद्वेद तद्वेदेतिपक्षान्तरनिरासार्यमाम्नाय उक्तार्यानुवादात् । यो नोऽस्माकं मध्ये स एव तंब्रह्म वेद नान्यः । उपास्य. ब्रह्मवित्त्वात् । अतोऽन्यस्य यथाऽहं वेदेति वेद घेति पक्षान्तरे ब्रह्मवित्त्वं निरस्पो । कुतोऽयमोऽवसीयत इत्युच्यते । उक्तानुवादादुक्तं ह्यनुवदति नो न वेदेवि वेद चेति ॥ १० ॥२॥ यस्यामतमिति श्रौतमाख्यायिकार्योपसंहारार्थम् । शिष्याचार्योंक्तिमत्यु- क्तिलक्षणयाऽनुभवयुक्तिमधानयाऽख्यायिकया योऽर्थः सिद्धः स श्रौतेन वचनेनाऽऽगमप्रधानेन निगमनस्थानीयन संक्षेपन उच्यते । यदुक्कं विदिता. दन्यवागादीनामगोचरत्वात् । भीमासित चानुभवोपपचिभ्यो ब्रह्म तत्व ज्ञातव्यं कस्मात् । यस्यामतं यस्य विविदिपायुक्तमत्तस्प साधकस्यामतम- पिनावमविदितं ब्रह्मत्यात्मतत्त्वनिश्चयफलावसानावबोधतया विविदिपा निट- चेत्यभिमायः । तस्य मा ज्ञातं तेन विदितं ब्रह्म येनाविषयत्वेनाऽऽत्मस्वेन प्रतियुद्धमित्यर्थः । स सम्पग्दी यस्य विज्ञानानन्तरमेव ब्रह्मात्मभावस्पाव- सितत्त्वात्सर्वतः कार्याभावो विपर्ययेण मिथ्याज्ञांनो भवति । कयं मतं विदित बानं मया ब्रह्मेति यस्य विज्ञानं स मिथ्यादी विपरीतविज्ञानो विदिताद. न्यत्वाद्ब्रह्मणो न वेद स न विजानाति । ततश्च सिद्धमौदिकस्य विज्ञानस्प मिथ्यात्वम् । अब्रह्मविषयतपा निन्दिवत्वाचया कपिलकणभुगादिसमयस्थापि मात्मन इति न वेद चेति घटत इत्यर्थः । प्रकारान्तरेणापि ब्रह्मविज्ञान संभवतीतिः शङ्कानिरासाय वापैकदेश इत्याह-यो नस्ववेद तदेदेखि । इदं सूत्रवाक्यं विवृ- गोति-यो नोऽस्माकमिति । यो नोऽ:माकं मध्ये तद्विदितापिदितान्यत्वं वेदेति शेपः । यथाऽहं वेदातोऽन्येन प्रकारेग विदुप उपास्यमपित्वादिति योजना । उक्ता- नुवादादिति । अभ्यासाख्यतात्पर्यनिदर्शनादविषयतयैव ब्रह्मविज्ञानं, विवक्षित- मित्यर्थः ॥ १० ॥२॥ यस्यामतमिति वाक्यार्थ संगृहीत व्याख्याति-शिष्पाचार्यत्यादिना । श्रोतमिति शिष्यस्याऽऽधार्थस्य चौफिर्न भवतीति स्थापनार्थम् । तेन श्रौतेन वचनेन कथमुच्यत । च.छ झ. 'ति।प्र। ३ ५. छ. श. 'दान्ये । क. मातोभ।

·१८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलित शांकरवाक्यभाष्योपेता- [२द्वितीयः खण्डः] अविज्ञातं विज्ञानतां विज्ञानमविजान- ताम् ॥११॥३॥ प्रतिवोधविदितं मत- । विदितवाविषयत्वादनवस्थिततर्कजन्यखाद्विविदिपानिरचेश्च मिथ्यात्वविति। स्मृतेश्व- या दयाह्याः स्मृतयो याच काच कुदृष्टयः । सर्वास्ता निष्फलाः प्रोक्तास्तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः ॥ इति विपरीतमिथ्याज्ञानयोर्नपत्यादिति । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातम. , विजानवामिति पूर्वदेक्तिरनुवादस्याऽऽनर्थक्यान् । अनुवादमात्रेऽनर्थकं वचन- मिति पूर्वोक्तयोर्यस्थामवमित्यादिना ज्ञानाज्ञानयोत्वर्थत्वेनेदमुच्यते । अधि. ज्ञावमविदितमात्मत्येनाविषयतया ब्रह्म विजानता यस्मात्तस्मात्तदेव ज्ञानं यतेपा विज्ञातं विदितं व्यक्तमेव बुद्धयादिविपयं ब्रह्माविजानतां विदिताविदितव्या- वृत्तमात्मभूतं नित्यविज्ञान स्वरूपमात्मस्थमविक्रियममृतमजरममयमनम्पत्या. दविपयामित्येवमविजानताम् । बुद्धयादिविपयात्मायैव नित्यं विज्ञातं ब्रह्म । तस्माद्विदिनाविदितव्यक्ताव्यक्तधर्माध्यारोपण कार्यकारणभावेन सर्विकल्पमा ययार्यविपयत्वात् । शुक्तिकादो रजतायध्यारोपणज्ञानवनिमयाज्ञान पाम् ।। प्रतिबोधविदितं सममिति । पीप्सापत्यपानामात्मायबोधद्वारत्वाद्रोध । लादीनामिषाऽऽस्मतत्त्वं न विवक्षितं किंतु ब्रह्मण आत्मत्वफलावसानो योऽवषोधो यस्य स तथोक्तस्तस्य मावस्तत्ता तथा बुभुत्सा निवृत्ता । विचार्यमाणे ब्रह्मण आत्मत्वेन पर्यवसानादतिरिक्तमन्तब्याभावादमतमित्यर्थः । अविज्ञातं विमानतामित्युत्तरार्धपार्थ संगृहीतं विवृणोति-अनुवादमात्र इत्यादिना । हेत्वर्थत्वेनेति । अयमर्थः-पूर्वेषां घा विमानतामयितातत्वेनैव ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वादिदानी प्यविषयतया ज्ञान सम्या ज्ञान तथा पूर्वेषामविदुपां विज्ञातत्वनैव ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वादिदानीमपि विपयतया ज्ञानमसम्यग्ज्ञानमिति । बुद्धयादिविषयं सद्रूपतया बुद्धिरामा मन आत्मेन्द्रियमा स्मेति विज्ञान वेदपादानां ग्रह योद्धादीना प्रसिद्धं तत इदानीमपि तन्मतानुसारिणी भ्रान्तानामेत्र युद्धयादिविषयमनात्मरूपमात्मतयाऽमिमतमित्यपः ॥ ११ ॥ ३ ॥ फेन द्वारेण तषिपतयाऽऽरमाऽगायनामित्याकाइसायाम.ह-प्रतिवोधेति । १५. प. प. प. प. प. द. ग. Relt ·श्रुतिभ्यश्च । " तरति शोकमात्मवित्" इत्यादिश्रुतिपु चाऽऽत्मज्ञानममृतत्वनिमित्तं भयमिति प्रसिद्धं बुद्धयादिसंघातमात्मानं मन्यमानस्योपासकस्य च कर्तृत्वभ्रमा- निवृत्तेः । " अप येऽन्यथाऽतो विदुरन्यराजानरते क्षय्यलोका भवन्ति " इत्यादि। १२ द्वितीयः खण्डः ] ]. फेनोपनिपत् ममृतत्वं हि विन्दते । आत्गना विन्दते मति घोघं प्रतीति वीप्सा सर्वप्रत्ययव्याप्त्यर्या । चौद्धा हि सर्वे प्रत्य- 'यास्तप्तलोहवन्नित्यविज्ञानस्वरूपात्मव्याप्तत्वाविज्ञानस्वरूपावभासास्तदन्याव भासश्वाऽऽत्मा तद्विलक्षणोऽग्निवदुपलभ्यत इति सेन ते द्वारी भवन्त्या- त्मोपलव्धौ । तम्मात्मतिबोधावभासमत्यगात्मतया यद्विदितं तद्ब्रह्म सदेव मतं जातं तदेव सम्यग्ज्ञानयत्मत्यगात्मविज्ञानं न विषयविज्ञानम् । आत्म. त्वेन प्रत्यगात्मानगक्षदिति च काठक । अमृतत्वं हि विन्दत इति हेतुवचनं -विपर्यये मृत्युमाप्तेः । विषयात्मविज्ञाने हि मृत्युः प्रारभव इत्यात्मविज्ञानममृ. तत्वनिमित्तमिति युक्त हेतवचनममृतत्वं हि विन्दत इति । आत्मज्ञानेन किमम- तत्वमुत्पाद्यते । न । कयं तहि । आत्मना विन्दते स्वेनैव नित्यात्मस्वभावेना. संग्रहवाक्यं विवृणोति-धोघं प्रतीत्यादिना । यथाऽस्मिन्शरीरे बुद्धिपरिणामा नहा अपि चिन्द्याप्ततया संवेदनवदवासात इति संभाव्यते । जडानां स्वाभाविकप्र. का शानुपपत्तेः । तथा सर्वशरीरेषु बौद्धाः प्रत्यया ययातया संवेदनवद्भासन्ते सोऽस्तीति संभाव्यते । एतदुक्तं भवति । श्रोतृशरीरापरिसन्नबौद्धप्रत्ययसाक्ष्येकस्त्व. मथः । तदितरसर्वशरीरावच्छिन्नगद्धप्रत्ययसाक्ष्येकस्तदर्थः । चिन्माने ब्यावर्तकध- मानुपलम्भाद्विभक्तत्वे चानात्मवादिदोपप्रसका संभावितमेकत्वं तदेव ब्रह्मा स्वमिति- वाक्यजबुद्धिवृत्तावविषयतया प्रकाशते ब्रह्मास्मीति यस्मात्तानन्याञ्जडानवभासयतीति तदन्यावभास भात्मा सर्वजडविलक्षणोऽवगन्तुं शक्यते तस्मादित्युपसंहारः । प्रतिबो- घमवमासाश्चिमतिविम्बारपा प्रत्यगात्मतयाऽव्यमिचरितस्वरूपेण विम्बस्थानीयेनकेन रूपेण यड्रह्मवेदनं तत्सम्यग्दर्शनमित्यर्थः । विषयविज्ञानं सम्यग्ज्ञानं न भवतीत्यत्र हेतुमाह- आत्मत्वेनेति । ब्रह्मण आत्मत्येन विषयत्वासमवादित्यर्थः । अद्वयान- न्दरूपस्य सर्वज्ञत्वादिधर्मकस्य ब्रह्मणः शाकसमधिगम्यत्वात्तटस्थस्यापरोक्ष संभवति किंतु प्रत्यग्रूपेणैवेत्यभिप्रेत्य काठकेऽपि विशेषणमित्यर्थः । प्रत्यक्तयाऽपरो- सब्रह्मज्ञानं तदेव सम्यग्ज्ञानमित्यत्र को हेतुरित्याशङ्कयापरोक्षवन्धाध्यासस्य परोक्ष. तन्निवर्तनेनामृतत्वसाधनवादित्युत्तरवाक्यार्य ज्ञानानिवृत्यसंपवादपरोक्षज्ञानस्य च संगृह्णाति-अमृतत्वं होति । सूत्रं विभनते-विपयात्मति । विपयेषु बुद्धयादिप्वा. स्मविज्ञाने विषयतया वा व्यतिरिक्तस्योपास्यतया ज्ञाने मृत्युः प्रारभते न ·२० आनन्दगिरिकृवदीकासंवलित शांकरवाक्पभाष्योपेवा-२ द्वितीयः खण्डः) वीर्य विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥ १२॥४॥ मृतत्त्वं विन्दते । नाऽऽलम्बनपूर्वकम् । विन्दत इत्यात्मविज्ञानापेक्षम् । यदि हि विद्योत्पाघममृतत्वं स्यादनित्यं भवेत्कर्मकार्यवत् । अतो न विद्योत्पाद्यम् । यदि चाऽऽत्मनेवामृतत्वं विन्दते किं पुनर्विधया क्रियत इत्युच्यते । अनात्मविज्ञानं निवर्तयन्ती सा वनिवृत्या स्वाभाषिकस्यायुतत्वस्य निमि- तमिति फलप्यते । यत आह-वीर्य विद्यया विन्दते । वीर्य सामर्थ्यमना- स्माध्यारोपमायास्वान्तध्वान्तानभिभाव्यलक्षणं बलं विद्यया विन्दते । तच फिविशिष्टम् । अमृतमविनाशि । अविद्यानं हि वीर्य विनाशि । घिद्यपाऽविद्याया वाध्यत्वात् । न तु विद्याया वाधकोऽस्तीति विद्यांज- ममृतं वीर्यम् । अतो विद्याऽमृतत्वे निमित्तमात्र भवति नायमात्मा चलहीनेन लभ्यः" इति चाऽऽयर्वणे ; लोकेऽपि विद्याजमेव पलमभिम- चति म शरीरादिसामर्थ्य यथा हत्यादेः । अथवा प्रतियोविदितं मतमिति सकृदेवाशेषविपरीतनिरस्तसंस्कारेण स्वभावियोपयद्यद्विदिवं प्रसिद्धमित्यर्थः। नाऽऽलम्बनपूर्वकमिति । किंचिदुपास्यमालम्बनीकृत्य तदुपासनसा- ध्यतया न विन्दत इत्यर्थः । कथं तर्हि विन्दत इति प्रयोग इत्याकाक्षायामाह-आत्मवि. ज्ञानापेक्षामिति । आत्मविज्ञानेन मयत्वभ्रमनिवृत्तिमपेक्ष्यामृतस्वमुपचर्यत इत्यर्थः । मुख्या बाधमाह-यदि हीत्यादिना । अनात्मा विज्ञायते येन तदनात्मविज्ञानम- नापनिर्वाच्यमात्माज्ञानमित्यर्थः । पुनरज्ञानान्तरोदयेन बधशङ्कायां कथं सकृदज्ञान- निवृत्तिमात्रेणामृतत्वनिमित्सत्यं ज्ञानस्येत्याशङ्कयाऽऽह-यत आहेति । स्वस्या- सोऽवच्छेदो मयति येन ध्वान्तेन तस्वान्तध्यान्तमनात्माध्यारोपो मनुप्यावाचभि. मानः पारमेश्वरी शक्तिमाया जीवत्वानिमित्तमज्ञानं स्वातध्वान्तम् । एतैः सर्वामि. भवनीयो न मायामा येन पियानातिशयेन तद्वीय विद्वालमते । पूर्वसिद्धस्या- झानादेनाशामायायाय स्वतो श्रीनवन्धकत्वामावादमिनवस्याज्ञानस्योत्पत्तो कारणा. भावात् । प्रवृत्तफटकर्माक्षियस्य चाज्ञानलेशाय द्वैतायभाप्तस्य च विद्वदमिमावकावा- श्लानिधीयते सम्परतानस्यामृतावहेतुत्वमित्यर्थः । ननु विधानं चेत्कएम. विनाशि फनकाय पिनाशिस्वनियमादित्याशङ्कयाह-न तु विद्यापा इति । थायदेशपातं जायमानो देताभासो विद्यया पाध्यत एव न मामामभक्तुिं शाहोतीत्यकामो यीर्य तस्यापिनीशोऽpart तत्कारणविचाया अबाध्यत्वाभिमायणो- यते न स्वरूपनाशामायाभिप्रायणेत्यर्थः । प्रतिरोषपदस्य योगिकपर्व न्याख्याय रुटमभिवायेण यापष्टे-मय नि । अशेषतया विपरीतो कारो येन १ रा.प. 'नासा'।

·एकस्मिन्निरंशे चिन्मात्रे चयनस्योर्वाघोदेशनिवेशनस्येप्टकाना- । २ द्वितीयः खण्डः] फेनोपनिषत् । इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः। भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लो- कादमृता भवन्ति ॥ १३ ॥ ५॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ वदेव मतं ज्ञातं भवतीति । अथवा गुरूपदेशः प्रविवोधस्तेन वा विदितं मतमित्युभयत्र प्रवियोधशब्दप्रयोगोऽस्ति । सुप्तपतियुद्धो गुरुणा भतिवोधित इति । पूर्व तु ययार्थम् ॥ १२ ॥ ४ ॥ इह चेदवेदीदित्यवश्यकर्तव्यतोक्तिर्विपर्यये विनाशुश्रुतेः । इह मनुष्य- जन्मनि सत्यवश्यमात्मा वेदितव्य इत्येवद्विधीयते । कयमिह चेदवेदीदिदि- तवान् । अथ सत्यं परमार्यतत्त्वमस्त्यवाप्तं तस्य जन्म सफलमित्यभिपाया। न चेदिहावेदीन्न विदितवान्यैव जन्म । अपि च महती विनष्टिमहान्विनाशो जन्ममरणमयन्याविच्छेदमाप्तिलक्षणः स्याद्यवस्तस्मादवश्यं वद्विच्छेदाय ज्ञेय आत्मा ज्ञानेन तु किं स्यादित्युच्यते-भूतेषु भूतेषु। चराचरेषु सर्वेष्वित्यर्थः । विचित्य पृयनिष्कृष्यैकमात्मतत्त्वं संसारधर्मरस्पृष्टमात्मभावेनोपलभ्पत्यर्थः। । न पुनश्चित्वेति संभवति विरोधात् । धीराः धीमन्तो विवेकिनो विनिवृत्तवाद्यविपयाभिलाषाः । मेत्य मृत्वाऽस्माल्लोकाच्छरोरा- धनात्मलक्षणायावृत्तममत्वाइंकाराः सन्त इत्यर्थः । अमृता अमरणधर्माणो नित्यविज्ञानामृतत्वस्वभावा एव भवन्ति ॥ १३ ॥ ५ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २॥ बोधेन स प्रतिबोधी युगपत्कृत्स्नाविद्यातत्कार्यनिवर्तकः सद्योमुक्तिहेतुरित्यर्थः । प्रतिबोधशब्दनेषा व्याख्यातस्तत्राऽऽद्य व्याख्यानं युक्तमित्याह --पूर्व विवि । गुरूपदेशे सत्यपि प्रतियोभव्याप कात्मानुसंधान विनाऽपरोक्षावगमासंभवात्सपोमुक्त श्वाशास्त्रीयत्वादित्यर्थः ॥ १२ ॥ ४ ॥ इह चेदवेदादित्यादिवाक्याथै संगृहीतं विवृणोति-इह मनुष्पजन्मनीत्यादिना । विरोधादिति । मिवासंभवादित्यर्थः ॥ १३ ॥ ५ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २॥ अनेकार्यत्वादातूनाम् - ११. च.. श. 'म' ·२२ भानन्दगिरिकृत्टीकासंबधितशीकरवाक्यभाष्योपैता । [३ तृतीयः खण्डः] ब्रह्म ह देवेभ्य इति ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयतोक्तियत्नाधिक्यार्था । समाप्ता ब्रह्मविद्या यदधीनः पुरुषार्थः। अव ऊर्ध्वमर्थवादेन ब्रह्मणो दुर्विशेषतोच्यते । सदिक्षाने कथं नु नाम यत्नपधिकं कुर्यादिति। शमाद्यों चाऽऽम्नायोऽभिगा नशातनात् । शमादि वा ब्रह्मविद्यासाधनं विधित्सितं तदर्थोऽयमर्थवादा. नायः । न हि शमादिसाधनरहितस्याभिगानरागपादियुक्तस्य ब्रह्मविनाने • सामर्थ्यमस्ति । व्यावृत्तवाझमिथ्यापत्ययग्राह्यत्याद्रह्मणः । यस्माचाग्न्यादीनां जयाभिमानं शातयति । ततश्च ब्रह्मविज्ञानं दर्शयत्यभिमानोपशमे। तस्माच्छ. मादिसाधनविधानाथोंऽयपर्थवाद इत्यवसीयवे । सगुणोपासनायों वाऽपोदित. स्वात् । नेदं यदिदमुपासव इत्युपास्यत्वं ब्रह्मणोऽपोदितमपोदितत्वादनुपा- स्यत्वे प्राप्त तस्यैव ब्रह्मणः सगुणत्वेनाधिदेवमध्यात्म चोपासनं विधातव्य- पित्येवमों चेत्यधिदैवतं सदनमिन्युपासिर च्यामिति हि वक्ष्यति । ब्रहोति परो लिङ्गगत । नान्यत्र परादीश्वरान्नित्यसर्वज्ञात्परिभ्याम्यादींस्तृणं पानी फत सामर्थ्यमस्ति तन्न शशाक दग्धुमित्यादिलिङ्गगब्रह्मशब्दवाच्य ईश्वर इत्यवसीयते । नान्यथाऽग्निस्तृणं दन्धुं नोत्सद्दत वायुर्वाऽऽदातम् । ईश्वरे- पछया तृणमपि वजी भवतीत्युपपद्यते । ससिद्धिर्जगतो नियतमा वृत्तेः । श्रुतिस्मृतिमसिद्धिभिनित्यसर्वविज्ञान ईश्वरे सर्वात्मनि सर्वशक्ती य, सुराणां नये हेतुरसुराणां पराजये । सत्वप्रधानया शक्त्या संपन्नः सोऽहमीश्वरः ॥ इति ब्रह्म हेत्याद्याख्यायिकायास्तात्पर्य संगृहीतं रिवृणोति-समाप्रेत्यादिना । तापर्यान्तरमाह-- शमाद्यों वति । संग्रहवाक्यं विवृणोति--शमादि वेति । मभिमायान्तरमाख्यापिकायाः संगृहाति--सगुणति । संगृहीत विवृणोति-नेदामि। त्पादिना । कृत्स्नाख्यायिकायास्तात्पर्यमुक्त्वा ब्रह्मशब्दार्थमाह-वामेति । परो- लिङ्गमादिति । एतद्व्याख्याति-नान्यत्रेत्यादिना । कथं तहश्विरसिद्धिरित्याकाङ्- क्षायामाह--सिद्धिरिति । ननु श्रुत्यादिभिरेवेश्वरे सिद्धे किमिति जगतो नियतम. वृत्तिलिङ्गकानुमान मंत्रितं तनाऽऽह-श्रुतिस्मृतिमसिदिभिरिति । यावतकेंग संम. यो नानुगृह्यते तावच्छात्र मतिपन्नोऽपीश्वरो न निधीयतेऽर्थवादत्वशङ्कापतिबन्धादतः शास्त्रार्थयेश्वरस्य निधयाय नियमाय सामान्यतो दृष्टमनुमान शास्त्रानुपाहकरूपं सूत्रे. म. दिवति।

·वाऽस्य निर्माणमित्यं चेति ततो न साध्यवैकल्यं यथाशब्द एवेति चेदिति । परिहरति-न परेति । कर्तृपरतन्त्रस्य कर्मणो निमित्तमात्रत्वा- स्वातन्त्र्येण निमित्तत्वासंभवात्कार्यवेचिश्यस्य मङ्गप्रसङ्गो वाधकः कर्तारमन्तरेण । भतः पक्षे माध्यामावशङ्कानपत्तेन शकिव्यभिचारित्यमिति मायः । हवाक्यस्य पूर्वपक्षमाग पिवणोति-यदिदमित्यादिना । यदिइभीश्वरवादिभिरपि [ ३ तृतीयः खण्डः] २३ फैनोपनिषत् । सिदेऽपि शास्त्रार्थनिश्चयार्यमुच्यते । तस्यैश्वरस्य सद्भावसिद्धिः कुतो भवती- रयुच्यते । यदिदं जगदेवगन्धर्षयक्षरक्षःपितृपिशाचादिलक्षणं वियत्पृ- विन्यादिस्यचन्द्रग्रहनक्षत्रविचित्रं विविधमाण्युपभोगयोग्यस्थानसाधनसंवन्धि बदत्यन्तकुशलशिल्पिभिरपि दुनिर्माण देशफालनिमिचानुरूपनियतप. त्तिनिवृतित्पनेतन्नोक्तृकर्मविभागलमयस्नपूर्वकं भवितुमर्हति । कार्य- स्वे सति पयोक्तलक्षणत्वात् । गृहमासादरयशयनासनादिवद्विपक्ष आत्मा- दिवत् । कर्मन एयेति पत्। न परतन्त्रस्य निमित्तमात्रत्वात् । यदिद- गोच्यते । एतद्व्याख्याति-तस्येश्वरस्येत्यादिना । अनादिप्रसिद्धकर्तृव्यतिरिक जगदमीकृत्य यद्यपीश्वरः सिषाधयिषितस्तथाऽपि जगतो बहनि विशेषणानि संसारि. विलक्षणकर्तृसंभावनाय, नैयायिकास्तु ल्याप्यस्य पक्षधर्मतावलाव्यापकाविशेषः पक्षधर्मः सिध्यति ततः स्वतन्त्रमनुमानमीश्वरनिश्चायकमाहुः । तद्रूपणं प्रकटार्थे द्रष्टव्यम् । सामान्यतो दृष्ट रचयति । एतज्जगद्भोक्तॄणां कर्मणां च विमागं यो जानाति तत्पू. के मवितुमर्हतीति प्रतिज्ञा । अत्र जगन्निमित्तादृष्टनिष्पत्ययों यो जीवानां प्रयत्न स्तत्पूर्वकत्वं जगतः सिद्धमिति सिद्धसाधनत्वं वदतां निरीश्वरवादिनां निरासाय विशे- पण भोक्तृकर्मविभागक्षेति । न हि जीवानामेते मोक्तारोऽस्मिन्देशे काले वाऽस्य कर्म, फलस्येति विभागज्ञानं संभवति । विशेषानभिज्ञस्वादित्यर्थः । यथोक्तलक्षणत्वादिति। विचित्रत्वादिरयुक्त व्यभिचारः स्यात् । आत्मादिस्वभाववैचिमस्य प्रयत्नपूर्वक स्वाभावात्तदर्थ कार्यत्वे सतीति विशेषणम् । कार्यस्वादियुक्तेऽबुद्धिपूर्वकारिकायें विभागज्ञपयत्नपूर्वकत्वं नास्तीत्यने कान्तिकत्वं स्यात्तदर्थ यथोक्तक्षणत्वादिति । यदि पेनं तद्विमागक्षप्रयत्नपूर्वकं यथा गृहादि । जानात्येव हि तक्षादिरयं गृहादिरस्य स्वा- मिनो द्रव्यदानादिपूर्वक हि साधनदूपणे । नाभिप्रायवशात् । विपक्षे व्यतिरेक आत्मादिवदित्युदाहरणम् । पद्विभागज्ञप्रयत्नपूर्वकं न भवति तद्विशिष्ट कार्यमपि न भवति । यथाऽऽत्माकाशादी. त्यवयव्यतिरेकायोग इत्यर्थः । विपित्रकायस्वमस्तु विभागज्ञप्रयत्नपूर्वकस्वं न भाव. प्यति कि बाधक नगर्षियस्य कर्मवैचिव्यादेव संमवादतः पक्ष एव साध्याभाव- शङ्कया शङ्कितविपले वर्तमानो हेतुः शशितव्यभिचार इत्यभिप्रेत्याऽऽह-कण संग्र प.अ. भविशेषवि' । २ म. गविशेषश' । ३ छ. स. . वन ·२५ भानन्दगिरिकतटीकासवलिशांकरवायंभाष्योपेता-(३तृतीयः खण्डः] मुपभोगवैचित्र्यं प्राणिनां तत्साधनवैचित्र्यं च देशकालनिमित्तानु- रूपनियतमवृत्तिनिवृत्तिक्रमं च तन्न नित्यसर्वज्ञकर्तृकम् । किं तर्हि कर्मण एव तस्याचिन्त्यप्रभावत्वात्सर्वैश्च फलहेतुत्वाभ्युपगमात् । सति कर्मणः फलहेतुत्वे किमीश्वराधिककल्पनयति न नित्यस्येश्वरस्य नित्यसर्वशक्ते। फलहेतुत्वं चति चेत् । न कर्षण एवोपभोगवैचित्र्यागुपपद्येव । कस्मात् । कर्तृतन्त्रत्वाकर्मणः । चितिमत्प्रयत्ननिर्वृत्तं हि कर्म तत्पयत्नोपरमादुपरवं सद्देशान्तरे कालान्तरे वा नियतनिमित्तविशेषापेक्षं का फर्क जनयिष्पवीनि न युक्तमनपेक्ष्यान्यदात्मनः प्रयोक्तृ कर्वेव फलकाले प्रयोक्तवि चन्मया निर्वतितोऽसि त्वां प्रपौत्य फलाय यदात्मानुरूपं फलमिति न देशकाल- निमित्तविशेषानभिन्नत्वात् । यदि हि कर्ता देशविशेषाभिन्नः सन्स्वातन्त्र्येण कर्म नियुज्पाचवोऽनिष्टफलस्याप्रयोक्ता स्यात् । न च निनिमि सदनि- पछयाऽऽत्मसमवेत तच्चर्मवद्विकरोति कर्म । नचाऽऽत्मकृतमकर्तसमवेतमय- स्कान्तमणिवदारुष्ट भवति मधानकर्तृसमवेदत्वात्कर्मणः । भूताश्रयापति वैषम्पनण्यदीपपरिहाराय कर्मणो जगद्वैचित्र्यहेतुत्वनिष्ट तत्संपतिमन विहायापूर्व ईश्वरः कल्प्यते धी तस्य फलहेतुत्वं च धर्मः कल्पनीय इति गौरवं स्यादित्याह-न नित्य स्येश्वरस्येति । सति लाघवे गौरवं दूषणं स्यान्नेह तदस्तीत्यभिपेत्य सिद्धान्त विवृ: जोति-नकर्षण एवेत्पादिना । आत्मनोऽन्यं प्रवर्तकमनपेक्ष्य कर्म चेन्न फलं जनयति तार्ह कर्ता भीव एव प्रयोजकोऽस्विति शङ्कित्वा परिहरति-कतवेत्यादिना। अनिष्टफलभोगसिप्पन्यपानुपपत्त्या कर्तुः कर्मनियोक्तृत्वं न संभवति पेत्तर्हि निनि. मित्तमेव कर्म फलाकारेण परिणमत इति जरत्कर्ममामासकानां मतमाशङ्कयाऽऽह- म च निनिमित्तमिति । करिनिच्छपा कर्म विकरोतीत्यत्र दृष्टान्ताभावाचर्मणोऽपि विकारस्य सनिमितत्वादित्यर्थः । यच्च सौगतेनोच्यते फलकालपर्यन्तं कर्तुरवस्थाना- भावान्न कर्तृममवेतं कर्म किंतु क्षणिकपिज्ञानेनाऽऽत्मना कृतं कदाचित्फलस्याऽs. फट भवति । यथाऽयस्कान्तो मणिः कदाचिञ्चेतनेन प्रयुक्तोऽन्यदाऽपि लोहस्य प्रेरको भवति तद्वदिति तप्राऽऽह-न चाऽऽत्मकृतमिति । करणादीनि कारकाणि यः पर. पफरोति स प्रधानकर्ता | तत्समवेतं कर्म प्रसिद्धं तस्य च फलकालपति स्थायि- स्वमेष्टव्यम् । अन्यथाऽकृताम्यागमकृतविप्रगाशप्रसङ्गात्प्रत्यभिज्ञाप्रामाण्याचेत्यर्थः । कोकापतिकाभिप्रायमुद्भाव्य पति-भूताश्रयमित्यादिना । आधुनिककर्मीमांसकाना १५.५,५.श. म. निमि' ·फलदाता कश्पनीय इत्याह--न हति । संग्रहवाक्यं 'फलमदत्वैव प्रध्वंसते ततस्तत्र फलदातारं कालान्तरेऽपेक्षत इत्यर्थः । यागादिफलं ' कर्माद्यामिजेनः दीयमानं व्यवहितफलत्वात्सवाफल्यदित्याह-तस्माच्छान्ते यागा. दीदि । ननु नीवस्तावास्योपभोगसाधननियन्ता, तस्यापीधरः फलदानेन नियन्ता १५.च.छ.ग. वरवध।१५..छ.म."दपनु ।३.. छ. य..ता का । ३ तृतीयः खण्डः] फेनोपनिषत् । २५ द चेभ साधनस्यात् । कर्तृक्रियायाः साधनभूनानि भूतानि क्रियाकालेऽनुभूत- व्यापाराणि समाप्तौ च हलादिवत्का परित्यक्तानि न फलं कालान्तरे वर्तमुत्सहन्ते न हि हलं क्षेत्राबीहीन्गृहं प्रवेशयति भूतकर्मणोश्याचेतनत्वा- रस्वताप्रवृत्त्यनुपपत्तिः । वायुवदिति चेन्नासिद्धत्वात् । न हि वायोरचिति- मतः स्वतःप्रवृत्तिः सिद्धा रयादिष्वदर्शनाद । शास्त्रात्कर्मण एवेति चेच्छास्त्र हि क्रियातः फलसिद्धिमाह नेश्वरादेः स्वर्गकामो यजेवेत्यादि । न च प्रमा- णाधिनतत्वादानर्थक्यं युक्तम् । न चेश्वरास्तित्वे ममाणान्तरमस्तीति चेत् । न दृष्टन्यापहानानुपपत्तेः । क्रिया हि द्विविधा दृष्टफलाऽदृष्टफला च । दृष्टफ. लाऽपि द्विविधाऽनन्तरफलाऽऽगामिफळा च । अनन्तरफला गतिभुजिल. क्षणा । कालान्तरफला च कृपिसेवादिलक्षणा । तत्रानन्तरफला फलापवर्गि- ध्येव कालान्तरफला तत्पन्नमध्वंसिनी । आत्मसेव्यायधीनं हि कृपिसेवादे। फलं यतो न चोभयन्यायव्यतिरेकेण स्वतन्त्र कर्म ततो वा फर्क दृष्टम् । वथा च कर्मफलमाप्ती न दृढन्यायहानमुपश्यते । तस्माच्छान्डे यागादिकर्मणि नित्यः कर्तृकर्मफलविभागन ईश्वर सेव्यादिवद्यागाद्यनुरूपफलदातोपपयते स । मतमुद्रावयति-शास्त्रादित्यादिना । यतेत्याख्यातपदासामान्येन समीहितसाधन यागः प्रतीयते । कस्य समीहितस्य साधनमिति विशेषाकाक्षायां स्वर्गकामपदसनि. घानात्काभ्यमानस्वर्गसाधनत्वं यद्यप्यवगम्यते तथाऽपि क्षणिकस्य यागस्य कालान्तर रीयस्वर्गसाघनत्वासंभवान्निष्फलत्वशङ्केत्याशङ्कयाऽऽह- --न चेति । औषधपानादेः कर्मणः स्थायिसंस्कारद्वारेण कालान्तरीयारोग्यादिफलहेतुत्वप्रसिद्धेर्यागस्य श्रुतसाध. नवनिर्वाहाय स्थाय्यवान्तरापूर्व परिकल्प्यते तेन न त्वानक्यं निदोषवाक्याधिगतत्वा. दित्यर्थः । श्रुतसाधनत्वसिद्धयन्यथानुपात्या किमतश्विर एव नेष्यते तत्राऽऽह-- न चेश्वरेति नेयमर्यापतिरीश्वरास्तित्वे प्रमाणमन्यथाऽप्युपपन्नत्वात् । न च मानान्त. रमस्ति । तद्विषयIत्यादरर्थवादत्वादित्यर्थः । नापूर्वद्वारेण श्रुतनिर्वाहः कपनीयः । यव्यवहितफलं कर्म तचैतन्यप्रयुक्तफलमिति दृष्टाया व्याोनिप्रसङ्गादतः श्रुतसाधन- स्वसिद्धेयन्यथानुपपत्येश्वरः विवृणोति--क्रिया होत्यादिना । फलोदयेनापवर्गो नाशो यस्याः सा फछापक गिणी न फलदातारं पृथगपेक्षत इत्यर्थः । उत्पन्नमध्वंसिनीति । उत्पन्ना सती ·२६ आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरवायभाष्योपैता- [३ तृतीयः खण्डः चाऽऽत्मभूतः सर्वस्य सर्वक्रियाफलपत्ययसाक्षी नित्यविज्ञानस्वभावः संसार- घरसंस्पृष्टः श्रुतेश्च । "न लिप्यते लोकदुःखेन वाह्य" "जरामृत्युमत्येति" "विजरो विमृत्युः"।" सत्यकामः सत्यसंकल्प एष सर्वेश्वरः पुण्यं कर्म कारयति " अनननन्यो अभिचाकशीति" एतस्य वां अक्षरस्य प्रशासने " इत्याद्या असंसारिण एकस्पाऽऽत्मनो नित्यमुक्तस्प सिद्धौ श्रुतयः । स्मृतयश्च सहस्रशो विद्यन्ते । न चार्थवादाः शक्यन्वे कल्पयितुम् । अनन्ययोगित्वे सति विज्ञानोत्पादकत्वात् । न चोत्पनं विज्ञानं वाध्यते । अमतिषेधाच्च । न चेश्वरो नास्तीति निषेधोऽस्ति । " . पेदिप्यते तहि नियन्तुः स्वव्यतिरिक्तनियम्पत्याङ्गीकारादीश्वरस्याप्यन्यो नियन्त। भसज्येत नियन्तृत्वाविशेषात् । अतोऽनवस्थाप्रसमाधितमनुमानमित्याशङ्कयाऽऽह-- स चाऽऽस्मभूता सर्वस्येति । कल्पितभेदमात्रेण नियम्पनियामकभावोपपत्तेने तात्त्विकभेदावकाशः। तात्त्विक देवत्वे च घटादिवाकार्यत्वादिप्रसस्ततोऽतिरिक्तनिय. म्यत्वव्याप्त्यमावान्नानवस्थाप्रसङ्ग इत्यर्थः । राजवदीश्वरः फलदाता चेत्तहिं निग्र. हानुग्रहकर्तृत्वाद्रागादिमास्यात्तत्राऽऽह--सर्वक्रियाफलेति । यथा लौकिकसाक्षी कस्यचिज्नयहेतुरन्यस्य पराजयहेतुरपि न रागादिमाकथ्यते । यथोपलब्धभापि. स्वात् । तथेश्वरः क्रियादिसाक्षी रागादिमान्न भविष्यति । अननुरूपादातृत्वात् । रामाऽप्यसाधून्दण्डयन्साधू-परिरसन्न रागोदिमान्कथ्यत इति मायः । साक्षि- स्वे तही(सती)श्वरस्येक्षणक्रिया स्यात्राऽऽह-नित्यति । नित्यविज्ञानस्वमावस्या. निर्वाच्यविषयावच्छेदेन साक्षित्वं कल्पितमित्यर्थः । सर्वस्य जीवस्याऽऽत्मभूतयेदश्विर- स्तर्हि संसारधर्मलिप्येत संसार्यभेदादित्याशङ्कयाऽऽह-संसारोति । न केवलमुपपत्ते- रीश्वरसिद्धिः श्रुतेरपीत्युकं ताः श्रुतीरुदाहरति ---न लिप्यत इत्यादिना । स्मृत. सर्वगतं सौम्यादाकाशं नोपलिप्यते " । " समं सर्वेषु भूतेषु"। " वरः सर्वभूताना इत्याद्याः । यदुतमर्यवादत्वादममाप्यं तत्राऽऽह-- न घेति । ईश्वरविषयाणि वाक्यानि न कर्मविषिसनिधिसमानातानि । अतोऽनन्य. शेषावे सति मोधकस्यात्स्वा प्रमाणानि कर्मविधिवाक्यवदित्यः। किंधार्थवाद- रखेऽपि नाप्रामाण्यं पदसमावरवटेन नायमानस्य ज्ञानस्य पाधादर्शनात्स्वतःप्रामाण्या. दस्य माधविता नोपपयत इस्याह-नचौरपानमिति । इतन्य नाप्रामाण्यमित्याह-प्रपति पायेति । पाढे पाव पक्षणो रूपे मूर्त वामत पेति प्रातस्य नेति नेतीति परस्ताप्रति । । यध- यथा १.प. प., म.पाए। १५. प. ७. 'दसे।प., . पतिभिरी' #. ना.प.

·तृतीयः खण्डः फित्वप्रामत्वात् । यया रागतः प्राप्ता भूताहिसा निषिध्यते नैवमीश्वरस्य मानिरस्ती. निरपेक्षस्य कर्मणः फलहेतुत्वानुपलम्मात् । अतो यथा मानान्तरसिद्धं सचदमव. केनोपनिषत् । २७ माप्त्यभावादिति चेनोक्तत्वात् । न हिंस्यादिविवत्माप्त्यभावात्मविपेपो नाऽऽरभ्यत इति चेन । ईश्वरसद्भावे न्यायस्यक्तित्वाव । अथवाऽप्रसिपे- धादिवि कर्मणः फलदान ईश्वरकालादीनां न प्रतिषेधोऽस्ति । न च निमि. चान्वरनिरपेक्षं फेवलन कत्रैव प्रयुक्त फलदं दृष्टम् । न च विनष्टोऽपि पामः कालान्तरे फलदो भवति । सेव्यबुद्धिवत्सेवफेन सर्वज्ञेश्वरबुद्धौ तु संस्कृवायां यागादिकर्मणा निर्देऽपि कर्मणि सेव्यादिवेश्वरात्फलं कर्तु. मेवतीति युक्तम् । न तु पुन: पदार्था वाक्पशतेनापि देशान्तरे कालान्तरे का स्वं स्वं स्वभावं जहति नहि देशकालान्तरेषु चामिरनुष्णो भवति । एवं कर्मणोऽपि कालान्तरे फलं द्विपकारमेवोपलभ्यते । वीजक्षेत्रसंस्कार- परिरक्षाविज्ञानवस्त्रपेक्षफलं कुष्यादि विज्ञानयत्सेव्यपुद्धिसंस्कारापेक्ष- पेवति नैवमीश्वरं प्रस्तुत्य प्रतिपेष उपलम्यत इत्यर्थः । प्रतिषेधाभावः सत्त्वान्न भवति त्यन्यथासिद्धिमाशङ्कय परिहरति-माप्तीत्यादिना । अपतिषेधादिति संग्रहवाक्य प्रकारान्तरेण व्याचष्टे-अथवेति । स्वर्गकामो यजतेत्यादिशास्त्रं यागस्य फलदायिनी सहकार्यन्तरं निषेधयति । वास्यमैदपसङ्गादित्यर्थः । इतश्च शास्त्रमयोगव्यवच्छेदक वाच्यं नान्ययोगव्यवच्छेदकम् । खक्चन्दनपनितादिनिमित्त- नितादेनिर्मित्तत्वमिष्ट तश्वरस्याप्येष्टव्यमित्याह-न च निमित्तान्तरानिरपेक्षामिति । इतश्चेश्वरः फलदाता वक्तव्यः प्रध्वस्तस्य यागस्य कारणत्वासंमवात् । नियतपूर्व- क्षणसत्वं हि कारणत्वम् । न चापूर्वद्वारेणोपपद्यते । अप्सति द्वारवति द्वारस्वानुपपत्तेः। न चौषधपानादिदृष्टान्तः। औपधाद्यवयवानां संस्कृतानां फलकालपर्यन्तमनुवर्तमानामा. वाऽपि नष्टस्य फलदातोपपद्यते तत्राऽऽह-सेव्ययुद्भिवदिति । एतत्कर्मानेमानुष्ठित. मिति कर्मणेश्वरस्य युद्धावारोह एव कर्मणां संस्कारस्तद्वशाद्विनटेऽपि कर्मणीश्वरास्फर्ड युक्तम् । यथाऽनेनाहं सेवित इति सेव्यबुद्धौ संस्कृतायां कालान्तरे विनष्टाचामपि सेवायां सेव्याद्रानादेः फलं भवति तद्वदित्यर्थः । यद्यपि लौकिकानां कर्मणां फलसाघनत्वं चेतना. धान दृष्ट तथाऽपि वैदिकाय यागाः फलं दातारं विनाऽपि वाक्यप्रामाण्याद्रविष्यतीति -न तु पुनरिति । अन्वययोग्यानां पदार्थानां संसर्गबोधकमेव वाक्यं न तु तबलादृष्टः पदार्थवभावस्त्यक्तुं शक्पत इत्यर्थः। वनक्षेत्रयोः संस्कारस्तपरिरक्षा शक्ति द्योतयति न । २ श. फलं दु' । ३५. 'लक्ष्यते। ४ झ. मेव कालान्तर्रायफलहेतुत्वादित्यभिप्रेत्याऽऽह-न च विनष्ट इति । कथं नहींधरा नाऽऽशनीयमित्याह-न १ क. स. प.छ. म. म. कारणवादिना क पेसफ'१५५, . झ. श. खरवान।

·-- २८ आनन्दगिरिक दीकासंवलिन शांकरवाक्यभाष्योपैता- [ ३तृतीयः खण्डः फलं च सेवादि । यागादेः कर्पणसथाऽविज्ञानवकपेक्षफलषानुपपची कालान्तरफलत्वात्कर्मदेशकालनिमिचविपाकविभागबुद्धिसंस्कारापेक्षं फळ भवितुपईति । सेवादिकर्मानुरूपफलज्ञसेव्यबुद्धिसंस्कारापेक्षफलस्येव । वस्मात्सिद्धः सर्वज्ञ ईश्वर सर्वजन्तुयुद्धिकर्मफलविभागसाक्षी . सर्व भूतान्तरात्मा । यत्साक्षादपरोक्षाघ आत्मा सर्वान्तर इवि श्रुतेः । स एवं चात्राऽऽत्मा जन्तुना नान्योऽवोऽस्ति द्रष्टा श्रोता मन्ना विज्ञाता नान्यदतोऽस्ति विज्ञात्रित्याचास्मान्तरमनिपेधश्रुतेस्तत्त्वमसीति चाऽऽत्मत्वोपदेशाद । नाहि मृदिण्डः काश्चनारमत्वेनोपदिश्यते । ज्ञानशक्तिकोपास्योपासकशुद्धाशुद्ध- मुक्तामुक्तभेदादात्मभेद एवेति चेन्न । भेददृष्ट्यपवादात् । यदुक्तं संसारिण. ईश्वरादनन्य इति । तन्न कि ताई भेद एव संसार्यात्मनाम् । कस्मालक्षणभेदा- दश्वमहिमवत् । कयं लक्षणभेद इत्युच्यते । ईश्वरस्य वावन्नित्यं सर्वविपर्य ज्ञानं सवितृप्रकाशवत् । तद्विपरीत संसारिणां खद्योतस्येव । तथैव शक्तिमे। दोऽपि । नित्या सर्वविपया चेश्वरशक्तिपिपरीतेतरस्य । कर्म च चित्स्वरूपा- रमसचामानिमित्तमीश्वरस्य । औपण्यस्वरूपद्रव्यसनामानिमित्तदहनकर्मवत् । राजायस्कान्वप्रकाशकर्मवच स्वात्माविक्रियारूपम् । विपरीतमिवरस्य। उपा- सीतिवचनादुपास्य ईश्वरी गुरुराजवत् । उपासकश्चेतरः शिष्यमापयत् । अपहतपाप्मादिश्रवणानित्यशुद्ध ईश्वरः । पुण्यो वै पुण्येनेविवचनाविपरीत इत्तरः । अत एव नित्यमुक्त एवेश्वरो नित्याशुद्धियोगात्संसारीतरः । अपि चें च तद्विज्ञानवान्यः कर्ता तदपेक्षफलं कृष्यादि दृष्टम् । सेवादिकं च विज्ञानवान्यः सेव्य- स्तबुद्धिसंस्कारापेक्षं दृष्टम् । यथा यागादेः कर्मणः कालान्तरफचत्वादविज्ञानवरकः- पेक्षफलस्वानुपपत्तो कर्मादिविभागज्ञकपेक्षफलत्वं भवितुमर्हतीत्यर्थः । लौकिककर्मस्व. नेकविधेष्वपि मध्ये सेवा यागादरेनुरूपो दृष्टान्त:इत्यभिप्रेत्य पुनराह-सेवादीति । सेवादिकर्मानुरूपं फलं नानाति या सेव्यस्तद्बुद्धौ यः संस्कारस्तदपेक्षफलस्य सेवादे. यंधा न सातम्यं तद्वदित्यर्थः । एवं तावनिरीश्वरवादिनं प्रतीश्वरं प्रसाध्य सेश्वरवा. दिनाममिमतवास्तवभेदनिरासाय प्रक्रमते 1-~स एवेति । जीव ईश्वराद्भिन्नस्तद्विरुद्ध. धर्माकान्तत्वात् । यो यद्विरुद्धधर्माकान्तः स ततो पिन्नः । यथाऽश्वान्महिप इत्यनुमान- मुद्भाव्य तस्य मेदनिन्दानुपपत्त्यनुगृहीतामेदश्रुतिविरोधारकालात्ययापदिष्टत्वमाह- ज्ञानशक्तीत्यादिना । संग्रहवाक्यं विवृणोति--पदुक्तमित्यादिना । स्वात्मनोऽ. विक्रियारूप नगदुपादानादिरक्षणं कश्वरयेत्यर्थः । दूपणान्तराभित्सियाऽनुवदति- १७.. 'पदद। ३ प. प. प. दा., 'पेशय फ।

·१ क ख घ.च...म.प्रविज्ञा' ।३ क.छ. . प्रलपव' । ३ ग.च.म. केनोपनिषत् । यत्र सानादिलक्षणभेदोऽस्ति तत्र भेदो दृष्टः । यथाऽश्चमहिपयोस्या ज्ञाना- दिलक्षणभेदादीश्वरादात्मना भेदोऽस्तीति चेन्न । कस्मात् । अन्योऽसावन्योऽ. हपस्मीति न स वेद वे क्षय्यलोका भवन्ति । मृत्योः स मृत्युमामोतीति भेद- दृष्टिीपोद्यते । एकत्त्वप्रतिपादियश्च श्रुतयः सहस्रशो वियन्ते । यदुक्तं ज्ञाना- दिलक्षणभेदादित्यत्रोच्यते नानभ्युपगमाव । युद्धधादिभ्यो व्यतिरिका विळ- क्षणाश्वेश्वराद्भिन्नलक्षणा आमानो न सन्ति । एक एवेश्वरयाऽऽत्मा सर्वभू- वाना नित्यमुक्तोऽभ्युपगम्यते । वाह्यचक्षुर्बुद्धयादिसपाहारसंवानाईकार- ममत्वादिविपरीतमत्ययमबन्धविच्छेदलक्षणो नित्पशुदबुद्धमुक्तविज्ञानात्म- वरगमों नित्पविज्ञानावभासावित्ययानवी जिस्वभावः करिपतोऽनित्यवि. जान ईश्वरलक्षणविपरीतोऽभ्युपगम्यते । यस्पाविच्छेदे संसारव्यवहारः । विच्छेदे च मोक्षव्यवहारः । अन्यश्च मृत्ौलेपवत्प्रत्यक्षमध्वंसो देव- पितृमनुष्यादिलक्षणो भूतविशेषसमाहारो न पुनश्चतुर्थोऽन्यो मिन. लक्षण ईश्वरादभ्युपगम्यते । बुद्धयादिकालतात्मव्यतिरेकाभिमायण यदुक्तमिति । जीवाः किं बुद्धयादिविशिष्टाश्चित्मतिबिम्बा धर्मित्वेन गृह्यन्ते किंवा. ज्ञानं चैत्याः सुखादयो बीममविद्यादि बीजिशरीरं तत्स्वभावविशिष्टस्य विशेषणता- दात्म्यादित्यर्थः । यस्य विशिष्टरूपस्याविच्छेदे तत्प्रविष्टचित्स्वरूपस्य संसारव्यव. हारो, यस्य च विच्छेदे प्रतिविम्वरूपस्य विम्बसंपत्त्या मोक्षव्यवहारो मवति स कल्पितरूपः पृथगम्युपगम्यतेऽतः सिद्धसाधनमित्यर्थः । द्वितीयविकल्पेऽपि सिद्ध- साधनत्वमाह---अन्यथेवि । तृतीयविकल्पे बुद्धयादिकसितेभ्यो विशिष्टात्मम्यो शस्याऽऽश्रयस्य मानविकलवादित्यर्थः । ईश्वरादन्य आत्मा नास्तीति वदता सर्वोपा- घिस्य ईश्वर एवाऽऽत्मेत्युक्त मवति । तदा च वद्धत्वमुतत्वादिविरुद्धधर्मत्व सुखदुः- खादियोगश्वासनस्य विरुद्धः प्रसज्यतेत्यतो वास्तवमसंसारित्वं करिसतेन संसारित्वेन न विरुध्यत इति दर्शयितुं यस्य यस्यान्तःकरणादिविकारस्योदयादेः संनिधिमात्रेणाऽऽस्मा- निमित्तं तस्य तस्य लोकेरहंकारादिभिर्विपरीतरूपस्याध्यारोपणादात्मनः संसारित्वमि. तृतीयः खण्डः] तु हेतुराश्रयासिद्धस्ताह व्यतिरेकेण लक्षणमेदादित्याश्रयासिद्धी हेतुः । ईश्वरादन्यस्याऽऽत्मनोऽ. देवमनुष्यादिशब्दवाच्याः सनितिका देहाः किंवा तृतीयो विउक्षणनिरुपाधिकभेद- भिन्नश्चेतनः। माये सिद्धसाधनत्वमाह-नानभ्युपगमादित्यादिना । चित्त पक्षीकरणे निरुपाधिकरवरूपामिशायण छ. ह.भा. 'स्पोखादे ·३. मानन्दगिरिकनटीकासंबालनाकरवाक्पभापोपेना- [ तृतीया सन्दः सरवाद । ईश्वरस्यैव विरुदलक्षणस्यमयुक्तपिति चेरमुखदुःखादियों गय । न । निमित्तस्ये सनि लोकापर्यपाध्यारोपगात्सवितृरन् । यया दिसापिता नित्यम काशरूपवाहोमापिम्पयत्यनाभिव्यक्तिनिपि वस्त्रे सवि लोफष्टिविपर्पयगोदयात्तपणाहोगत्रादिकर्तृत्वाध्यारोपभाम्भवत्येवपीघरे नि. र पविद्वानतिरपे लोकशानापोरमुखद् खस्मृत्यादिनिमित्त सवि लोक- विपरीमयुद्धपाऽध्यारोपितं विपरीवलक्षणवं मुखदुखादयध न स्वतः। भारमणधनुरूपाध्यारोपाच । गया घनादिविकीर्णेऽम्बरे येनैव सपितृप. फाशे न दृश्यने म आत्मदृष्टयनुरूम्मेवाध्यापति समितदानीमिा न पका• सापनीति सस्पेय प्रकाशेऽन्य भ्रान्त्या । एनपिद्द चौदादित्युदवामिप- पाफुल भारपाऽध्यागोपितः मुखदुःखादियोग उपपयो । स्मरगापवर- परस्पेप हि स्परणम् । "त: रनिनिमपोइन " नादचे करस. नित्पापम्" इत्यादि । भनो नित्यमुक्त एकस्मिन्सपिवरीव लोकारिपापा. रोपिमाघरे मंसारित्वम् । सानादिमामाण्पादभ्युपगममारित्वरिपरि रोध इति । एमेन प्रत्गे नानादिभेदः प्रयुक्तः । सौम्पपत-पतन mein ·पाच्यरूपेण मिथ्या लक्ष्यरूपेण तु पिम्नमेव सरूपावस्थानं मुक्तिरुपपद्यते . मागं मृपानिप्रतिविमोऽपि निम्नं पुन: सत्यमशेषमेव"इति॥१४॥१॥ ' उपाधिना सार्धमुपापिनयमोपाधिक सर्वमवेहि मिध्या। प ... रण। २.७. स.1.28. ध्यत्वरू। ३१ तृतीयः खण्डः] केनोपनिषत् । ब्रह्म ह देवेश्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त । त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विज- योऽस्माकमेवायं महिमेति ॥ १४ ॥ १ ॥ स्वाधविशेषे च भेदहेत्वभावात् । विक्रियायत्त्वे चानित्यत्वात् । मोक्षे च विशेषानभ्युपगमादभ्युपगमे चानित्यत्वमसङ्गान् । अविद्यावदुपलभ्पत्वाच भेदस्य तत्क्षयेऽनुपपत्तिरिति सिद्धमेकत्वं तस्माच्छरीरेन्द्रियमनोवुद्धिविपय. वेदनासंतानस्याहंकारसंबन्धादज्ञानीजस्य नित्यविज्ञानान्यनिमिचस्याऽs. त्मतत्त्वयायात्म्पविज्ञानाद्विनिमुवावज्ञानवीजस्य विच्छेद आत्मनो मोक्षसंज्ञा विपर्यये च बन्धसंज्ञा । स्वरूपापेक्षत्वादुभयोः । ब्रह्म ह, इत्यैतिद्यार्थः । पुरा किल देवासुरसंग्रामे जगस्त्यितिपरिपिपालयिषयाऽऽत्मानुशासनानुव- तिभ्यो देवेभ्योऽयिभ्योऽर्थाय विजिग्येऽजेपीदसुरान्ब्रह्मण इच्छानिमित्तो विजयो देवानां वभवेत्यर्थः । तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अपहीयन्त । पन्नादिलोकस्थित्यपहारिष्वसुरेपु पराजितेपु देवा वृद्धिं पूजा वा प्राप्तवन्तः॥ %E ॥ १४ ॥१॥ दुःस्ती कश्चित्सुखी दुःखादिविक्रियाव्ययस्थायथानुपपत्त्याऽऽश्रयमेदस्ताविकः कल्प्यते तघाऽऽह-विक्रियावचे चेति । सुखादिविक्रियाणामुपाधिधर्मस्वानाऽऽत्मभेदसा- घकस्वं व्यधिकरणातिद्धवादित्यर्थः । किंच न सरेव मोक्षे विक्रियादिविशेष इष्यते । स्वरूपावस्थानं च मोक्षस्ततः सविशेषत्वं न स्वाभाविकमित्याह-मोक्षे चेति । किंच भामत्स्यमयोरपियावनिर्धातरुपलम्भासुषुधिसमाध्यान्त्यभावेऽनुपलम्मानिध्यात्वं भेदस्य सिद्धमित्याह-अविद्यापदिति । जीवानां क्रमेणानेकशरीरानुयायित्वात्प्रा. तिमासिकस्य शरीरादिसंतानस्य मिथ्याभिमानविषयत्वाच्छुक्तिरूप्यपदज्ञानीजस्य विच्छेद आस्मनो मोक्षसंज्ञेति संबन्धः । आत्मन इति कस्मादुच्यते विशिष्टस्य मन्धमोक्षौ कि नेष्येते तत्राऽऽह-स्वरूपापेक्षत्वादिति । विशिष्टस्य मोक्षेऽन्वया. समवादन्वये वा संसारानिवृत्तिपसनादन्याय प बन्धेऽन्यस्य च मोझे साधनवैया. दुपाधिवैशिष्टयद्वारेण स्वरूतस्योपाधिप्रतिबिम्पकरपस्य बन्धमोक्षो । प्रतिबिम्ब -

·.
३२ आनन्दगिरिकृतटीकासंघलित शांकरवायएभाष्योपेता-[३ तृतीयः खण्डः
तीपां विजज्ञौ तेश्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजा-
नत किमिदं यक्षमिति ॥ १५॥२॥
तेऽनिमबुवातवेद एतद्विजानीहि किमिदं
यक्षमिति तथेति ॥ १६ ॥ ३ ॥
तदायदवत्तमायवदत्कोऽसीत्यानि; अहमस्मीत्यब-
वीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥ १७ ॥४॥
तस्मिश्स्त्वयि कि वीर्यमित्यपीद सर्व दहेयं यदिदं
पृथिव्यामिति ॥ १८ ॥ ५ ॥
तस्मै तृणं निदधायेतद्दहति । तदुपप्रेयाय सर्वजवेन
तन्न शशाक दग्धुं स तत एव निववृते नैतदशक
विज्ञातुं यदेतपक्षमिति ॥ १९ ॥ ६॥
त ऐक्षन्वेति मिथ्यामत्ययत्वादेयत्वरूपापनार्थमाम्नायः । ईश्वरनिमिचे
विनये स्वसामयनिमिचोऽस्माकपेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महित्यात्मनो
जयादि श्रेयोनिमित्तं सर्वात्मानमात्मस्यं सर्वकल्याणास्पदमीश्वरमेवाऽऽत्म•
वेनाद्ध्या पिण्डमात्रापिमानाः सन्तो यं मिथ्याप्रत्ययं चक्रुस्तस्य पिण्ड-
मात्रविषयत्वेन मिथ्याप्रत्ययत्वात्सर्वात्मेश्वरयायात्म्पावबोधेन हातव्यताख्या
पनार्यस्तट्टैषामित्याचाख्यायिकाम्नायः । तद्ब्रह्म ह फिलैपां देवानामभिः
मायं मिथ्याहंकाररूपं विजनो विज्ञातवत् । ज्ञात्वा च मिथ्याभिमानशावनेन
तदनुजिघृक्षया देवेभ्योऽर्थाय पापेवेन्द्रियगोचरे नातिदूरे प्रादुर्वभूव ।
महेश्वरशक्तिमायोपात्तैनात्यन्ता तेन प्रादुर्भुतं किल फेनचिद्रूपविशेषण ।
सरिफलीपलभमाना अपि देवा न व्यजानत न विज्ञादव फिमिदं यदे.
तघक्षं पूज्यामिति ॥ १५॥ २॥
संदितानायामिमब्रुवन् । तृणनिधानेऽयमभिमायोऽस्यन्वसंभावित पोर.
त ऐसन्तति देषानामाक्षणस्य मिथ्याप्रत्ययस्यान्निध्याभिमानस्य हेयत्वस्यापनार्थी
प्रक्षणः प्रादुर्भाव इति योजना । सूत्रमिदं व्याख्याति-चिरनिमित्त इत्यादिना ।
नयादि हरये निमित्तं मन्यमाना इति शेषः ॥ १५ ॥२॥

·॥ ११॥३॥ १७॥ ४॥ १८॥ ५॥ १९ ॥ ६॥ २० ॥७॥ २१
इति प्राप्ते डान्सवादमादेशः। अत्र सदभ्यश्वत्तत्तस्मादिति पाठो भान्यतः प्रतायत!
* ययपि यहुए पुस्तकेषाददायमिति पाटस्तथाऽपि स लेखकप्रमादान् । अथवा "इटोन"
३३
। तृतीयः खण्डः]
फेनोपनिषत् ।
अथ वायुंमब्रुवन्यायवेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति
तथेति ॥ २०॥ ७ ॥
तदन्यदवत्तमायवदत्कोऽसीति वायुर्वा अहमस्मीत्य-
बबीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥ २१ ॥८॥
तस्मिश्स्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद५ सर्व माददीय
यदिदं पृथिव्यामिति ॥ २२ ॥ ९॥
तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपयाय सर्व-
जवेन तन्न शशाकाऽऽदातुं स तत एव निववृते
नैतदशकं विज्ञातुं यदेतयक्षमिति ॥ २३ ॥
॥ अथेन्द्रमब्रुवन्मघान्नेतद्विजानीहि
किमतयक्षमिति तथेति तदायद्वत्तस्मात्तिरोदधे
॥ २४ ॥ ११ ॥ स तस्मिन्नेवाऽऽकाशे स्त्रिय-
विमारतयोस्तृणदहनादानाशक्त्याऽऽत्मसंभावना शाविता भवेदिति । इन्द्र
आदित्यो वनभृद्वा । अविरोधात् । इन्द्रोपसर्पणे ब्रह्म विरोदध इत्यत्रायम
भिमाया-इन्द्रोऽहमित्यधिकतमोऽभिमानोऽस्य सोऽहमम्पादिभिः प्राप्त
वाक्संभाषणमात्रमप्यनेन न प्राप्तोऽस्मीत्यभिमानं कथं न नाम नह्मादिति ।
वदनुग्रहापैवान्तहित तब्रह्म बभूव ॥ १६ ॥ ३ ॥ १७ ॥ ४ ॥ १८ ॥ ५
॥ १९ ॥ ६ ॥ २० ॥७॥ २१ ॥ ८ ॥ २२ ॥ ९ ॥ २३ ॥ १० ॥
॥ २४
स शान्ताभिमान इन्द्रोऽत्यर्थं ब्रह्म विजिज्ञासुर्पस्मिनाकाशे ब्रह्मणः पादु-
र्भाव आसीतिरोधानं च तस्मिन्नेव नियमतिरूपिणी विद्यामाजगाम ।
॥ ८॥ २२॥९॥ २३॥ १० ॥ २४ ॥ ११ ॥

·३४ मानन्दगिरिकृतटीकासंवलियांकरवाक्पमाप्योपचा- [३ तृतीयः खः). माजगाम बहुशोमानामुमा५ हैवमती .ताए होवाच किमेतद्यक्षामिति ॥ २५, ॥ १२ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥३॥ सा ४ ब्रह्मति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विनये मही- यध्वमिति ततो हैव विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २६ ॥ ॥ १ ॥ तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान्देवा- म्यदग्निर्वायुरिन्द्रस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुस्ते ह्येनत्य- थमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २७ ॥२॥ तस्माद्दा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवानम निन्नेदिष्ठं । पस्पर्श स झेनत्प्रथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥२८॥ ॥ ३॥ तस्यैप आदेशो यदेतद्विद्युतो व्ययुतदा३ अभिमायोडोषदेतुत्वाद्रपरम्पुमा हेमवतीय सा शोभमाना विच विरूपोऽपि विद्यावान्यर शोमवे ।। २५ ॥ १२ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ वो च पृट्वा सस्पा एय वचनादिदांचकार विदितवान् । अव इन्द्रस्य योपदेतृत्वादियोमा । विधासदायवानीश्वर इति स्मृतिः । यस्मादिन्द्रपि. कानपूफिनिशामिन्दार निभेदिष्ठाविसमीपं ग्रह्मविद्यया ब्रह्म HIRTE सन्तः परशु राणवन्ता हिमपमा प्रथम.पिदांचकार विदाचरित्ये. सस् । तस्मादतितरामनीत्यान्याननियन दीप्यन्देऽम्पान्देवास्ततोसीन्द्रोऽति- तरां दीप्यो । आदो वनविज्ञाना ॥२६॥१॥२७ ॥ २ ॥२८॥३॥ वस्यैष आदेशस्तस्प प्रजण एप यक्ष्यमाण आदेश उपासनोपदेश । इत्पर्यः । यामाईवेभ्यो विद्युदिय सदीय मान मन पनिमपस्मादियो पिघातनं यथा यदेतद्रा व्याशियोतितवन् । मा येत्युपमा শায় घनायकार विदार्य विद्यासर्वदा ॥ २५ ॥ १२ ॥ नि gin: ॥३॥विचलि समयाना शछित मितापापा पोधोतः ॥ २६॥ १॥ २७ ॥ २॥ २८॥५॥ तस्मादिदापासि पन परेमादित्यादिना । भर्मः x Hents ११.१. पथा मका.

·अहंग्रहेणैवैतस्कर्तव्यमित्यभिप्रेत्याऽऽध्यामिममरूपमाह--आत्मेत्पादिना m वर्षः खण्डः] फेनोपनिपत् । इतीन्न्यमीमिपदा३ इत्यधिदैवतम् ।। २९ ॥ ४ ॥ अथाध्यात्म यदेतद्गच्छतीय च मनोऽनेन चैत- दुपस्मरत्यक्षीक्षण संकल्पः ॥ ३० ॥ ५॥ तद्ध तदनं नाम तदनगित्युपासितव्यं स य एतदेवं शव एवं तद्ब्रह्म देवानां पुरतः सर्वतः प्रकाशवव्यक्तीभूतमतो व्यातदिवे. त्युपास्यम् । यथा संकृविद्युतमिति च वाजसनेयके । यस्मायेन्द्रोपसर्पण. काले न्यमीमिषद् । यथा कविचक्षुर्निमेपणं कृत्वानिति । इतीदित्यनको निपातौ । निमिपितवदिव तिरोभूनमित्येवमधिदैव देवताया अघि यदर्श- नमपिदैवतं तत् ॥ २९ ॥ ४ ॥ अथानन्तरमध्यात्ममात्मनोऽध्यात्ममुच्यत इति वाक्यशेषः । यदेवघयो- तलक्षणं ब्रह्म गच्छतीव प्राप्नोतीच विपयी करोतीवेत्यर्थः । न पुनपिपी करोति मनसोऽविषयत्वाद्ब्रह्मणोऽतो मनो न गच्छति । येनाऽऽहुर्मनो मतामिति हि चोक्तम् । गच्छतीवेति तु मनसोऽपि मनस्त्वाव । आत्मभूत. त्वाच ब्रह्मणस्तत्समीपे मनो वर्तत इत्युपस्मरस्यनेन मनसैव तद्रम विद्वान्पस्मा. चस्माम गच्छतीवेत्युच्यते । अभीक्ष्णं पुन: पुनश्च । संकल्पो ब्रह्ममेषितस्य मनसः । अत उपस्मरणसंफल्यादिभिर्लिङ्गैस पनोध्यात्मभूतमुपास्पमि- व्यमिमायः ॥ ३० ॥ ५॥ तस्य चाध्यात्ममुपासने गुणो विधीयते तद्ध तदनं तदेतद्रम सच्च तदनं च तत्परोक्षं वनं संभमनीयम् । बनतेस्तकर्मणस्तस्मात्तद्वनं नाम । ब्रह्मणो गौणं हीदं नाम । तस्मादनेन गुणेन द्वनमित्युपासितव्यम् । स कश्चिदेतघयोक्तमेवं यथोक्तेन गुणेन वनमित्यनेन नाम्नाऽभिधेयं ब्रह्म वादोपसंहारोऽयं विध्युपक्रमार्थम् । विद्युदृष्टान्तेनात्यन्तदीसिमचं निमेषणहष्टासन देवैरपि दुर्जेयत्वमिति गुणद्वयं देवानधिकृत्य विवक्षितम् । अत एव तद्गुणद्वयामिशि- V - स्टोपासनमाधिदैविकमुच्यते ॥ ३९ ॥ ४ ॥ . ॥३०॥ ५॥ वनतस्तस्फर्मण इति । वन समजन इत्यस्य घातोः समानार्थस्य रूप वन. मिति । तत्मसिद्धं वनं न गृह्यत इत्यथः गौणमिति । अवयशकि. 'त्मविषयमन्यात्मम।

·३६ आनन्दगिरिकृतदीकासंवलितशांकरवाक्पमापयोपैता- [१ चतुर्भः खण्डः] वेदाभिहैनसर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ॥ ३१ ॥ ॥ ६ ॥ उपनिपदं भो बृहीत्युक्ता त उपनिषद्बाही वाव त उपनिपदमवूमेति ॥ ३२ ॥ ७ तस्यै तपो दमः कति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि (णि ?) सत्यमायतनम् ॥ ३३॥ ८॥ यो वा एतामेवं वेदा- पहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रति- वेदोपारते । तस्यैतत्फलमुच्यते । सर्वाणि भूतान्पेनमुपासकपभिसंवाउछ. न्तीहाभिसंभजन्ते सेवन्त रमत्यर्थः । यथागुणोपासनं हि फलम् ॥३१॥६।। उपनिषदं भो हीत्युक्तायामप्युपनिपदि शिष्येणोक्त आचार्य आह- उत्त.ा कथिता ते तुभ्यमुपनिषदात्मोपासनं च । अधुना ब्राह्मी चाव ते तुभ्यं ब्रह्मणो ब्राह्मणजातेरुपनि पदमप वक्ष्याम इत्यर्थः । वक्ष्यति हि । ग्रामी नोक्ता । उक्ता त्वात्मोपनिषत् । तस्मान्न भूनाभिपायोऽमस्ययं शन्दः ॥ ३२॥७॥ सस्पा वक्ष्यमाणाया उपनिषदस्तपो ब्रह्मचर्यादि दम उपशमः कर्मा- मिहोत्रादीत्येतानि प्रतिष्ठाऽऽश्रयः । एतेपु दि सत्सु ग्रामोपनिपरमतिष्ठिता भवति । वेदायत्वारोऽङ्गानि च सर्वाणि । प्रतिष्ठत्यनुवर्तते । ब्रह्माश्रया हि विद्या । सत्यं यथाभूतवचनमपीडाकरमायतनं निवासः सत्यवत्सु हि सर्व यथोक्तमायतन इवावस्थितम् ॥ ३३ ॥८॥ तापेवा सपआयङ्गा तत्मतिष्ठा प्रालीमुपनिषदं सायसनामात्मज्ञान- तुभूतामेवं यथाययो वेदानुवर्ततेऽनुरिति । तस्येतत्फळमाह--अपात्य पापानम् । अपक्षय (सीय) धर्माधर्मावित्यर्थः । अननोऽपारेऽविधमा- मान्ते । स्वर्ग लोके मुसमाये निर्दुःसात्मनि परे प्रामणि । ज्पेये मावि एपं न रुदमा समुदायसवयेत्यर्पः ॥ ३१ ॥६॥ घालणनातेपनिषदापिति । ग्रामगनास्पनुष्ठेयां विधामात्मज्ञानसाधनमूना- शिर्षः ॥ १९ ॥७॥ मी वेदात मूसायामाया ॥ १३ ॥८॥ सापायीनि वातापामानि पापाः ॥ ३१ ॥९॥ सागराम मिटः सांसो यादतः। 1 न.प्रविष्टोऽमुपायः समिहिनाम् ॥ १ ॥ 1. म. ना. .

·। चतुर्थः खण्डः] केनोपनिषत् । तिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥ ३४ ॥९॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४॥ इति सामवेदीया तलवकारशाखोक्ता केनोप- निपत्समाता ॥ सर्वपहत्तरे मविविष्ठति सर्ववेदान्तवेयं ब्रह्माऽऽस्मत्वेनावगम्यं वदेव प्रम मविपद्यत इत्यर्थः ॥ ३४ ॥९॥ चतुर्यः खण्डः ॥ ४॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यगोविन्दभगवत्पादपूल्यशिष्प- श्रीमत्परमहंसपरिप्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवतः कवी तळवकारोपनिषदपरपर्यायकेनोपनिपाध्ये क्षुद. गणवाक्यविवरणं समाप्तम् । इति चतुर्थः खण्डः ॥ १॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिग्राजकाचार्यश्रीमदोविन्दमगापूज्यपादशिष्यवी. मत्परमहंसपरियामकाचार्यश्रीमच्छंकरमगवतः कृती सामवेदयितछ. पकारशाखोपनिषत्क्षुद्रगणे वाक्यविवरणे माध्ये श्रीमत्परमहं. सपरियामकाचार्यश्रीमदानन्दज्ञानविरपिता व्याख्या समामा" 3D% 3D ·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। शंकरानन्दकता केनोपनिषद्दीपिका । फेनेपितोपनिषदं व्याकरिष्ये पदाध्वना । रम्या बलकाराणां शाखीयामात्मबोधिनीम् ॥ १॥ ब्रह्मणः मत्यक्षादिममाणैरनवगम्यत्वाचदस्तित्वस्प च प्रमाणसिद्धत्वा- चित्रेणापि कर्मणा माणाधुपासनेन ब्रह्मज्ञानोत्पादमन्तरेण ब्रह्मावा: संपा. -दयितुमशक्यत्वादशुद्धान्तःकरणस्य च ब्रह्मज्ञानोत्पादस्यासंभावितत्वादतः कर्माणि मागायुपासनानि चोक्त्वा ब्रह्मविद्याापक्रमते । तत्रापि प्रतिपत्ति- सोकर्यार्थ गुरुशिष्यसंवादपिवाऽऽह । शिष्यः पृच्छति-केनासता सता केनाचेतनेन चवनेन वा भिन्नाभिन्न वेषिवमिष्टं कस्येच्छानिमित्तमित्यर्थः । पतसि सर्वासु दिक्षु गच्छति मन इति वक्ष्यमाणेन संबन्धः । सामान्यतः भेरयितारं पृष्ट्वा विक्षेपतस्तं पृच्छति-प्रेषितं प्रेरितं धनुष्मतेर उपाघाताद्धा. जात को ह्यनदेशादेशान्तरं नयतीत्यर्थः । मनासंकल्पविकल्पोपलक्षितम. त:करणं ज्ञानशक्तिरित्ययः । केन व्याख्यातम् । पाणः पञ्चत्तिरध्यात्मा- दिभेदभिन्नः क्रियाशक्तिरित्यर्थः । प्रथमोऽव्याकृताभिमानिन ईश्वरस्य चेत. नाचेतनात्मकं विक्षेपं जनयतः सर्वप्रवृत्तिनिमित्तं प्रथमः पुत्रः प्रति प्रकणो. दिदिक्षु गच्छति युक्ता संवदः केन प्रेषित इत्ययः । केन व्याख्यातम् । इपिता मेरितां वाचं वागिन्द्रियरूपामनेक शब्दजननीमिमां वास्वायएस्था- नस्थां वदन्ति । अस्य वागिन्द्रियस्य वक्तुपरक्यत्वेऽपि फेनचिनुन्नवागि- न्द्रियास्तदुचार्यपाणां वर्णपदवाक्यात्मिकां वाचं व्यक्तमुचारयन्ति । चक्षुः- श्रोत्रं चक्षुश्च श्रोत्रं च क उ को नाप देवा सर्वव्यवहारकारणभूतो युनक्ति संनद्धं करोति मेरयतीत्यर्थः ॥ १॥ गुरुराह-श्रोत्रस्य शब्दोपलब्धेरसाधारणकारणस्य श्रोत्रं यथाऽस्माकम. साधारणपवहारस्य कारणं श्रोत्रं तथा श्रोत्रस्थापि शन्दग्रहणसामथ्र्यस्पासा. धारणं कारणम् । मनसः सर्वोपलब्धौ साधारणकारणस्य मनः साधारणका. रणत्वसामर्थकारणम् । यद्धत्वर्यमुक्तः श्रौत्रादिभिर्वक्ष्यमाणेश्वशुरन्तः-संव- ध्यते । अषवा यद्यो वचो वागिन्द्रियस्य वर्णोचारणशक्तई प्रसिद्धस्य वाचं . १ ग. पित्वा' । ३ ग. 'विद्यां यामु' । ३ ग.त्य सा'। ख. 'कार्यस्य ।

·-- करानन्दकृता- [ प्रथमः खण्डः ] वाग्वागिन्द्रियसामर्थ्य कारणम् । यदुश्य उ स उ एव प्राणस्य पश्चटनी- वनकारणस्य माणो जीवनकारणत्वसामथ्र्यकारणम् । चक्षुपो रूपोपलव्धे. रसाधारणकारणस्य चक्षुथ सामर्थ्य कारणम् । एवंभूतो य: स एवेत्य. न्वया । मनादेः सामान्यतो विशेपतच प्रेरयितेवि शेपा। अयमर्थः अस्ति मनआदीनां प्रेरपिता मनादिविलक्षणश्वनश्चेवनानां मेदगन्धशन्य इति । अतोनात्वाऽविद्या सकार्यापतिमुच्य सर्वात्मना परित्यज्य धीरा बुद्धिमन्वो ब्रह्मचर्यादिसाधनसंपमाः । अपवोपसर्गयोगे धातोरन्यार्थत्वं प्रायेणेवि न्यायेन पीरा अतिमुच्या ब्रह्मास्मीति तमवगत्य प्रेत्यास्माल्लोका- लोफन्दाभिधेपकार्यकारणसंघाताभिमानादस्मात्मनिवाणिप्रत्यक्षात्मेश्य प्र. फग गत्वा वदभिमान परित्यज्यत्ययः । अमृता मरणकारणाविद्यातस्कार्य- शून्याः । भवन्ति स्पष्टम् ॥ २॥ ननु येन मेरितं मन भादिकं गच्छसि तदिदमिति गृङ्गादिकया फरमान प्रदर्पत इत्यत आह-न वत्र चक्षर्गच्छति रूपादिहीनत्वात्तस्य तस्मिन्धि पपे चक्षुर्न न गच्छति । ननु चक्षुराधाणामपि स्वर्गापूर्वादीनां चाम्पिप. पत्वं इष्टमित्पत आइन वाग्गच्छति । स्पष्टम् । तत्यनुवर्तते । ननु पागमाहाणामपि पम्पकफेतक्यादिगन्धभेदाना मनसा ग्रहो दृष्ट इत्यस आह- नो मन उक्तम् । गच्छति तत्पनुवति । यत ६वं सतः श्रोत्रस्य योप्र. पिस्यागुकोपदेशमन्तरेणाऽऽस्याऽऽत्मनो दर्शन उपायान्तरं न विधः पयु. दधा न जानीमः । नापि पिविषशास्त्रगुर्वाग्रुपदेशेभ्य इत्याइन विना- नीमो विशिष्टेम्पः शालेभ्यः शास्त्रगुदिप इदानीमपि नाधिगच्छापा । पया येन प्रकारेणेवच्छत्रस्य श्रोत्रमित्यादिना मन आदेः मेरफमनुः शिवामा गुरुवारशिप प्रोस्प प्रोत्रमित्यादिनोपदिश्यानु पथा- हेलो वर्तुल को गौरिवियविशेषणं फुर्यापमुपायं न विमो न विजानीम इस्पापः । ननु लोफे दयी मविविमता च तन आभ्पामन्यवरधिशेषणेन पिपणीपपित्य३ भाद-अन्यदेव तविदिताचच्छत्रप श्रोपमित्यादिनोक्तं पिदिवानानपिपपासपस्मादम्पदेर पृथगेव न त मानविषयः । ननु वषि. दिवयमस्वरूपमिस्पत भार-प्रयो अपविदिशामातापिपपादमाता- .६ पदकोषसमो। १.१.३॥

·१ प्रथमः खण्डः ]. केनोपनिषदीपिका। दन्यदेव । नन्विदं भवद्युदिकस्पितामेत्यत आह-इत्यनेन प्रकारेण शुश्रुम अवचन्तो वयम् । पूर्वेषां पित्रादीनाम् । ते च न मुर्खा इत्येवमाद--ये मसिदाः शमदमादिसाधनसंपन्नाः शास्त्रहदयज्ञा नोऽस्माकं सहाध्यायिना शिष्याणां सरोवस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तं व्याचचक्षिरे विस्पटमा समन्ता- स्कथितवन्तः । अनेन गुरुमुखादेवाऽऽत्मावगतिर्भवति न तु मकारान्तरे- त्यर्यादुक्तम् ॥ ३ ॥ अतो वागाधगम्यत्वेनैवावगन्तव्यं न त्वन्ययेत्येतन्मन्त्रपञ्चेफेनाऽऽह- पत्तसिद्धमारमस्वरूपं नाचा वर्णपदादिरूपया पैदलोफयाक्यात्मिकयाऽनभ्पु. दिवमपकाशितं शृङ्गग्राहिफया । येन प्रसिद्धेन वाग्वागिन्द्रियं वर्णादिवाक्स हितमभ्युद्यते सर्वत उच्यते स्वव्यवहारक्षमा भवतीत्यर्थः । केनेपिता वाचः मित्यस्येदमुत्तरम् । तदेव वाचा प्रकाशितं वाचः प्रेरकं न त्वन्यत् । ब्रह्म घृहदेशकाल यस्तुपरिच्छेदशून्यं त्वमस्पच्छिप्पो ब्रह्मणो भेदरहितो विद्धि नानीहि । ननु किमर्थं तदेव ज्ञातव्यं यतो बहुविधभेदमहमनई वा तदित्यु: पासते जनाः । तद्वदहमपि भवदुक्तादन्यज्ज्ञास्यामीत्यत आह-नेदमिदं बहु. विधभेदमहमनई वा गृहीतं बागादिविषयभूतं न ब्रह्मवि शेषः । इदंशब्दार्य- माह-यस्मसिद्धमुपासकानामिदं मसिद्धं ज्ञातृज्ञानज्ञेयभेदवदुपासत उपासनं कुर्वते यथावत्स्वरूपावयोपशुन्याः ॥ ४ ॥ वागगम्यस्यापि चम्पककेतक्यादिगन्धभेदस्य मनसा ग्रहो दृष्ट इत्यत भाह-~यत्मसिद्ध मनसो मनो मनसाऽन्तःकरणेन न मनुते कोऽपि नाघि- गच्छति । न च तदकिंचित्करमित्याह--येन मनसाऽविज्ञातेनाऽऽहुः कय. यन्त्यस्मा व्याख्यातारी मन उक्तं मतं ज्ञातं सर्वकार्यक्षममित्यर्थः । अनेन केनेपितमित्यादिश्यमानस्योत्तरं सिद्धम् । यद्यपि वामनसयोरगोचरत्वे- नैव चक्षुःश्रोत्रमाणानामगोचरत्वं सिदं तथाऽपि पञ्चप्रश्नानां प्रत्येकयुत्तर दातुं वक्ष्यमाणं पर्यायत्रयमवगन्तव्यम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिद- मुपासते व्याख्यातम् ॥ ५॥ यत्मसिद्धं चक्षुपश्चक्षुधक्षुपा रूपग्राहकेणेन्द्रियेण न पश्यति नावलो.. फयाति येन चक्षुपश्चक्षुषा चयक्षिणी पश्यत्यवगच्छति चक्षुपः सर्व. १ ग, 'ति मन त ! २ ग, 'नासोऽदि । ।

·'ट शंकरानन्दकता- [२ द्वितीय, सण्डः कार्यकारणमित्यर्थः । चक्षुःश्रोत्रं फ उ देवो युनतीतियोगस्य विभागेनाss. घस्योचरं दत्तम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते व्याख्यातम्॥६॥ यत्मसिद्धं श्रोत्रस्य श्रोत्रं श्रोत्रेण शब्दोपलब्धिसाधनेन न शृणोति नाधिगच्छति । येन श्रोत्रस्य श्रोत्रेण श्रोत्रं शब्दोपलब्धिकारणमिदमाका- शस्य मदेशविशेपास्म श्रुतमषिगतम् । स्वकार्यक्षम कृसमित्यर्थः । चक्षु:- औ क इत्यस्पाविशिष्टस्यानेनोत्तरं दत्तम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेद पदिदमुपासवे व्याख्यानम् ॥ ७ ॥ यत्मसिद्धं प्राणस्य रूपं प्राणेन पञ्चवृत्तिना न प्राणिति प्राणचेष्टा न करोति येन माणस्य माणेन माणः प्रसिद्धपञ्चतिः प्रणीयते प्राग नीयते स्वचेष्टा कार्यत इत्यर्थः । अनेन फेन प्राण इत्यादेरुत्तरं दत्तम् । भोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिना तु सामान्यतः । अत्र तु विशेषत इति न पुनरु- तम् । अथवा तदुत्तरं तत्रैव कण्ठतः । अत्र तु वागाविषयत्वप्रतिपाद- नेनाध्यमिति न पुनरुक्तम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदयुपासते व्या. ख्यासम् ॥८॥ इति श्रीशंकरानम्दभगवतः कृतौ केनोपनिषद्दीपिकायां प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ पूर्व ययात्स्यिवमात्मस्वरूपं गुर्वायुपदिष्टमुपदिश्वेदानी शिष्पधुद्धिपनुसर. नाह-यदि पक्षान्तरे पन्पसे वस्तुनो विद्यपानमपि x जानापि मुवेद मुटु भवदादिभिरक्त ममाऽऽत्मस्वरूपं जानापि । इत्यनेन प्रकारेण यदि मन्यस इत्पन्ययः! सपा ब्रह्मतत्वं जानीप इत्याद-दहरमवापि ननम् । अपि संभाव. नापाम् । नास्त्येव भक्तो नामानम्। अय च चननत्वामानवानहमस्मीति संभावयसि तथाऽपि नन निधि सदिपयस्थालयवादल्यमेव न तु वृहद । त्वं मानिस्वाभिमानी न्यायमेव जानीपे । फिम् । ग्रामणो रूपं देसकाळ वस्तुपरिच्छेदभूपस्य स्वरूपं दास्नानन्ये हेयरसादस्य विविपरिरहे. दापस्प व कार्यकारणसंघाताभिमानी परिचिटनो मनिकः। एवं वाय. लोपन्ममिदं सपा मेयं कार्य प्रारूपमाय ब्राह्मणः सर्वपरिन्दनन्यस्य देरेपिन्द्राम्यादिषु । भए नु यस्मादप देोपु पाप्रसिदमस्पर पति ४पदमपिसमिर मावि 1. करन 1 स. 'CERT ·E२ द्वितीयः खण्डः ] कैनोपनिपदीपिका ५ भेदस्तस्मादेय मीमास्यमेव विचारणीयमेव ते तब स्वयेत्यर्थः । एवमुक्तो मीमांसां कृत्वा शिष्य आह-मन्येऽवगच्छामि विदिवमवगतं मयवि शेषः ॥१॥ नयंचिदि[ तत्व हेतुपाह-नाहं मन्ये सुवेदेति नौ न चेदेवि वेद च। अहं सुवेदेति नैव मन्ये । यदि सम्यङ्न ज्ञातं तर्हि किं न ज्ञातमेवेत्यव आह-नो न वेदेति । तहिं किं संदिग्धमित्यत आह-वेद च । जानाम्यात चकाराजानन्नपि भेदयुद्धेरभावान्न जानामि । न सुवेदेत्यनेन ब्रह्मणोऽति- दुर्योधत्वं दर्शितम् । नो न वेदेत्यनेन शास्त्रेकगम्यत्वमुक्तम् । वेदेत्यनेन संशयादिराहित्यमुक्तए । चकारेण सर्वभेदभक्षका साक्षात्कार उक्तः । अतिदुर्योधशास्बैकगम्यासंदिग्धसर्वभेदशुन्यब्रह्माहमस्मीत्यर्थः । यो मत्तोऽ. न्योऽपि नोऽस्माकं शिष्याणां मध्ये तन्मयोक्तं सुवेदेति न न देत्यपि न वेद चेति वेद जानाति स तद्ब्रह्म श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तं वेद जानाति यस्मादयमवगन्ता मदुक्तं वेद भवानेवमवगच्छवि । नो न वेदेति वेद च न जानामीति न जानापीत्यपि न । चकार इविनोकारयोरनुवृत्त्यर्थः । दर्शिता च तयोर्योजना । तस्माद्ब्रह्म वेदेत्यभिप्राया ॥२॥ ननु न जानामीति ज्ञानवता ज्ञेयं जानामीति ज्ञानवता चाँज्ञेयं भवद्वाची भङ्गया ब्रह्म सिध्यति न चैवं प्रामाणिकमित्यत आह-यस्य ब्रह्म विदु- पोऽमतमनधिगतं कर्तृकर्मादिभावेन तस्य कर्तृकर्मादिभावानधिगंतवतो मक्ष- मधिगतम् । इदानी वैपरीत्यमाइ-मन कर्तृकर्मादिभावेनाविगतं यस्य ब्रह्म विदुषो न वेद न जानाति स कर्तृकर्मादिभेदज्ञानवान् । तत्रैव हेतुमाह- यतोऽविज्ञातमनधिगतं विजानतां विविधज्ञातृज्ञानतेयादियुदिपता देशका. लवस्तुपरिच्छेदशून्यरूपत्वाद्ब्रह्मणस्ततः । विज्ञान विशेषेण यथाविधमान- तरूपेणाधिगतमविजानता विविधज्ञात्रादिभेदबुद्धिरहिवानाम् ॥ ३ ॥ अविजानता विज्ञातं चेतहि सुषुप्तिमूर्छादौ सर्वोऽपि कृतकृत्यः स्यादि. त्यत आह-प्रवियोधविदितं सर्वपत्ययसाक्षित्वनावगतं मतं विज्ञान न तु सर्वपत्ययोपरमे सुषुप्त्यादौ । ननु किमनेन ज्ञानेनत्पन आह-अमृतत्व हि विन्दन्त आत्मना हि यस्मादात्मनाऽऽत्मज्ञानेनामृतत्वमविद्यात कार्यादिमरण- - , ग. स्यस्य विदितरवे । १ ग. ति । पेनहि ! ३ ग. 'ये सदा । ४ ग. गमययो ।

·है शंकरानन्दकता- [ ३ तृतीयः खण्डः] खूपस्पं स्वयंप्रकाशमानन्दात्मस्वरूपमित्यर्थः। विन्दवे लभते । हत्वप: स्याऽऽस्मनेति व्याख्यानम् । पिन्दते वीर्य सामथ्र्यमविद्यामितिकारणं घरमसाक्षात्काररूपं लभते । उक्तवीर्यलाभादुक्तामृतत्वमाप्तिः प्रसिद्धैवेत्याह- विधयाऽधिष्ठानयायात्म्यसाक्षात्कारण फर्मगन्धानपेक्षेण विन्दतेऽमृतमाघष्ठा- नविपरीतग्रहणतज्जदुःखरूपमरणकारणशून्यमविक्रियमाधिष्ठानं लभने ॥४॥ ननु विद्या चेच्छरीरान्तर एव न त्वत्रैव सति शरीर इत्यत आह-इहा- स्मिन्नेवाधिकारिशरीरे चेयधवेदीज्ञातवान् । अथ तदा सत्पं सचिदानन्द- रसं ब्रह्मास्ति विद्यते न चेदिहावेदीदिहाधिकारिशरीरे यघई ब्रह्मास्मीति शरीरे साक्षात्कारं न कृतवांस्तदा महत्यतिपोढा त्रिविघदुःखसंवानजननी विनष्टिर्षिमाशरूपा । श्रुत्या सानुकोश मतदुक्तम् । एतच्छरीरमन्तरेण सम्. लघोरसंसारविनाशकात्मज्ञानस्य दुर्लभत्वात्ततोऽस्मिन्मत्येव तदर्थ यत्न भास्योन्यथा सततं संसारसागरे निमज्जनमेव स्यादिति । इदानी- मात्मनः सर्वत्राहमस्मीत्यवलोकनं करणीयमित्येतदात्मज्ञानस्य संसारपा- ध्योपधस्य स्वरूपमाह सा । भूतेषु भूतेषु प्राणिषु । वीप्सा निखिलचतु- पिंधमाणिसंग्रहार्या । विचित्य वयं स्म इत्यधिगत्य धीरा पुद्धिमन्तो विद्धा- सः । प्रत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति व्याख्यातम् ॥ ५॥ इति श्रीशंकरानन्दभगवतः कृतौ केनोपनिषद्दीपिकायां द्वितीयः खण्डः ॥२॥ विशुद्धान्तःकरणैरेच ग्रामविद्ययेच सर्वातिशयवत्सर्वात्मभूतं ब्रह्म विनेयं न स्वन्यथेत्येतदमियमाख्यायिकाऽऽरभ्यते-ब्रह्म सत्यज्ञानानन्दादिलक्षणंह फिल देवेभ्यो देवानामनुग्रहार्थाय विजिग्ये विविध देवानां लोकदयप्रतिकूल. ममुरकुलं जितपत् । तस्य देवानग्रहमत्तस्प इकिळ ब्रह्मणः सत्यज्ञानानन्दा. दिलक्षणस्य विनये विविधनपानापचं देवा इन्द्राग्निवायुप्रभृतयोऽमहीयन्त प्रमिता भवन् । सेऽविज्ञान प्रामपमावा ऐतन्व प्रत्यक्ष रूपमाणपकारेणेक्षण. मर्यन्। सदीक्षणप्रकारमाइ-अस्माकमेव कार्यकरणसंघावामिमानिनापिन्द्रा- म्यादीनापेव न वन्यस्य फस्पचित् । अयमस्मत्प्रत्यक्षाविपपो विजयो विवि. १. यस म्या'. ३ ग.र्यकार'

·तस्मै वस्यामेरनुग्रहार्य तृणमत्पल्लं शुष्क स्थावररूपं निदधौ नितरी पुरवा
स्थापितवत् । तत्स्थापयित्वेदं जगौ । एतच्टुष्कं तृणं मया पुरता स्थापित
दह भस्मी कुरु । इत्यनेन प्रकारेण यक्षेणोक्तोऽग्निः पुरता स्थितं तृणापत
[ ३ तृतीयः खण्डः] केनोपनिपदीपिका।
घोऽसुरपराभवलक्षण उत्कर्षः । अस्माकमेवायं व्याख्यातम् । महिमा महत्व
रूपा सर्वजन्तुभ्यः स्तुतिपूनादिलाभलक्षणः । इत्यनेन प्रकारेण ॥१॥
तद्ब्रह्म देवानां विजयकद्ध किलैपां देवानामज्ञानिनां गारूडममिमायं
विजली विशेपेण ज्ञातवत्तेभ्यस्वेषां गर्वारूढानां देवानामज्ञानिनामनुग्रहार्य ह
फिल प्रादुर्बभूव किमपि रूपं धृत्वा नयनपंयमागतं तद्ब्रह्म न व्यजानत देवा
इदं तदिति विशेषेण न ज्ञातवन्तः । तदज्ञातमाह-किं विचारे । इदं प्रत्यक्ष
यक्षं पूज्यमविदिव्यरूपत्वात् । इत्यनेन प्रकारेण ॥२॥
एवं संशयाविष्टहृदयास्ते गर्वाविष्टा देवा अग्निं देवानामग्रेसरं वह्निमन्त्रुवन्नु-
क्तवन्तः । तदुक्तिमाह-जातवेदो जातानि धेदांसि विविधानि ज्ञानानि सर्व
चेदात्मकानि यस्मादग्नै। स जातवेदास्तस्य संघोधन हे नाववेद एतदस्माभिः
रुच्यमानं पुरास्थित विजानीहि विशेषेणावगच्छ । किमेवधक्षमेतत्पुरता
स्थिवं यक्ष किं देवादिषु कतमदित्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेण । एवं तैरुक्तः स
तथा देवोक्ताङ्गीकारे । यद्भवद्भिरुच्यते तत्करिष्यामीत्यया । इत्यनेन मका.
रेणोक्त्येति शेषः ॥ ३॥
सत्पुरस्थितं यक्षमवगन्तुमभ्यद्रवत्सं मुखत्वेन समीपं गतवान् । तया ।
समीपं प्राप्त जिज्ञासु सावज्ञमभ्यवददामिमुख्येनोक्तवत् । तदुक्तिमाह-का
प्रश्ने। मत्समीपमागतस्त्वमसि भयसि । इत्यनेन प्रकारेण । एवं पृष्टः स
माहं अग्निरमिनामा वै प्रसिद्धः सर्वेषामहं त्वत्समीपमागतोऽस्मि भवामि ।
इत्यनेन प्रकारेणानबीदुक्तवान् । विशेषनाम्ना पुनरात्मानमाह-जातवैदा
घा अहमस्मीति स्पष्टम् ॥ ४ ॥
एवमुक्त पुनः सावशं तद्यक्षमाह-तस्मिन्नु क्तनानि त्वयि मत्पुरवी पत.
माने पराके । फिमाक्षेपे । न किपपीत्यर्थः । वीर्य सामर्थमित्यनेन प्रकारेण।
एवमाक्षिप्तोऽपि स स्वगर्वयशात्तदीयं प्रश्न मन्वान आह-अपि संभावना
याम् । इदं शुष्कमा च जगत्सर्वं निखिलं दहेयं दहनं कुर्याम् । अत्युक्ति-
मारणा सर्वशब्दार्थमाह-यत्मसिद्धमिदं स्थावरजङ्गमात्मक म प्रषिव्या
ब्रह्माण्डकटाइभुपि । इत्यनेन प्रकारेण ॥ ५॥

·शंकरानन्दकता [ ३ तृतीयः खण्डः ] याप समीपं मकण गतवानसर्वजवेन स्वकीयेन सर्वजवेन तद्यक्षस्थापित शुष्कं तृणं न शशांक दग्धुं भस्मीकर्तुं शक्तो न वभूव । सोऽमिर्जातवेदा अपगतर्वस्तव एष शुष्कतृणादहनादेव निमिचात्माप्तवज्जो निववृते झटि. स्येच देवानगन्तुं तस्मानिवृत्ति चकार । आगत्य च देवानुवाच । तदुक्ति। माद-नेतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षपेतत्पुरतः स्थित यस्मसिद्धं सामान्यतस्त- देतादेवि विशेपको विज्ञातुं शक्तो नाभवम् । इत्यनेन प्रकारेण ॥ ६ ॥ अयानेनिवृत्तस्य वाक्यश्रवणानन्तरं वायुं सर्पजगतः प्राणं प्रभञ्जनमवुर- अक्तयन्तः । वायो है वायो । एवद्विजानीहि किमेतयक्षमिति तथेति तय- वचमभ्यवदेरफोऽसीति । वायुर्वा अहमस्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति। चस्मिस्त्वयि कि पीमित्यपीदं सर्वमाददीय यदिदं पृथिव्यामिति वस्मै तृणं निदधावेतदादरस्वति तदुपवाय सर्वनवेन तन्न शशाकाऽऽदातुं स तव एव निवहते नवदशक षिक्षातुं यदेव यक्षमिति । वायुर्वायुनामा । इदं सामान्यम् । विशेषरूपं स्वाह-मातरिश्वा मातांकाशे श्वसि(या)मि गच्छामीति मातरि । श्वनामा । आददीपाऽऽदायान्तारिले गमनं कुर्याम् । आदत्स्वाऽऽदायवस्या भूमेरस्प तृणस्य च फस्पाचिदत्यल्पमप्यन्तरं कुरु । आदातुं सर्वतः स्वीकर्तु व्याख्यातमन्यत् ॥ ७॥ ८ ॥ ९ ॥ १० ॥ अय निवृत्तस्प विगवगर्वस्य वायोर्वचनश्रयणानन्तरमिन्द्रं परमैश्वर्यसंपन्न प्रिलोकनायमब्रुवमुक्तवन्तः । मघवन्मो इन्द्र । एतद्विजानीहि किमेतयक्ष- मिति तपेति उपद्रवत् । पारुपातम् । तस्मात्स्वसमीपमा जादिन्द्रा चिरोदधेऽन्तर्धानं चकार । शुद्धान्तःकरणैरपि स्वस्वकर्मभिरनवगम् दर्शयितुमिन्द्रोहि ब्रह्मसमीपं प्राप्त करग्रहणावसरे तन्न दृष्टवानित्यर्थः॥११॥ स विस्मपमना इन्द्रस्वस्मिन्नेव पत्र यक्षं स्थित तत्र न वन्पत्राss. 'कारोऽवकाशे सदेव पक्षं ध्यास्तस्यापिति शेषा । एवं स्थिते मघोनि पिशुदान्तःकरणे पसदनोरमुफे नदव(नादपगवावर्षानायचर्याभिमाने संपमाधिकारिगणे सी मादुर्बभूव । स वां स्त्रियं प्रामपिर्धा मदि. मी ददाति शेपः । यो निरीक्ष्य वामानगाम यस्प बानी बलु. मागभुषान् । आगल्प च पहुशोभमानां 'सफलापियापिशाचीवलक्षण्पे ·[ ४ चतुर्थः खण्डः.] केनोपनिषद्दीपिका। नाधिककान्तिमतीमुमा सकलसंसारक्षोच्छेदकत्वेनोकष्टां प्रमो ब्रह्मवि- द्यामित्यर्थः । हेमवती हिमरूपः सर्वदा शीतला स्वयंप्रकाशमान आनन्दा- स्माऽन्वहित यक्षस्वरूपः स यस्य निस्पपस्त्युपनिषद्विभागस्प स हिमोस्त- स्येयं दुहिता हैमवती ताम् । अयोपा भगरतः पिनाकपा माणपिया सा हि कान्दिशीकान्भृशं विषण्णाअन्तून्मातेव नानारूपेराश्वासयति । तदु- चितमिन्द्रस्यापि वादृशस्य तस्या दर्शनम् । सा च हिमवतो गिरिराजस्प दुहिता मसिद्धा वाम् । अथवा हेम कनकं तस्याऽऽभरणानि हैमानि करकमुकुटा- दीनि तानि यस्याः सन्ति सा हैमवती तां प्रसिद्धां विदुपामुमा हकिलो- वाचोकवान् । तदुक्तिमाह-किमेवयक्षमिति व्याख्यानम् ।। १२ ।। इति श्रीशंकरानन्दमगवतः कृतौ केनोपनिषदीपिकायां तृतीयः खण्डः॥३॥ सा ब्रह्म बृहदेशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं भवतां विजयकारणमित्यनेन प्रकारेण ह फिलोवाचोक्तवती । ब्रह्मवि नामधेयमुक्त्वा तस्य महिमानम.' प्याह-ब्रह्मम उक्तस्प घे मसिद्धस्यैवद्विजये महीयध्वं विजपनिमिचमेव. न्महीयध्वमिदं भवा महत्त्वं येन लोके स्तुतिपूजादिमन्त एतादृशाः स्युरि- त्पनेन प्रकारेण । शिक्षा चेयं ब्रह्मगो विजये सति यूयं महीयध्वं मा स्वात- याभिमानं कुरुवेत्यर्थः । एवमुमयोक्त इन्द्रस्ततस्तस्या उमाया वचनाद किच व एच न स्वन्यस्माद्विदांचकार ज्ञावान् । तज्ज्ञानमारमाह- ब्रह्म यद्यक्षमन्वहित तहह्मेत्यनेन प्रकारेण ।।१॥ तस्माद्यतो वाय्वनी संवादं कृतवन्तौ ब्रह्मणेन्द्रयोमावचनेन निश्चिकाय वतो प्रसिद्धा एते । देवा अभीन्द्रवायवोऽवितरामिवातिकमविक्रम्येव वर्तन्तेऽपानमीन्द्रवायुम्पतिरिक्तान्देवांश्चन्द्रवरुणादीन् । एव इत्युक्तामामत आह-पयः प्रसिद्धोऽमिपिरिन्द्रः प्रसिद्धानि त्रीपपि नामानि त्रयाणां तेऽमीन्द्रवायवः सर्वेभ्योऽत्यषिका दि यस्मादेनया रूपमामान नेदिष्टय शियन समीपं पपृशुः स्पर्शनं चब्रह्मणः समीपं गवा इत्यर्थः । तेना- वायकः सर्वदेवाधिका हि यस्मादेनदेवानां पुरतः स्पि यक्षं ब्रह्म प्रपमः . ग. 'दुपाम।

·। १० शंकरानन्दकृतां [४चतुर्थः खण्डः] प्रथमा देवेभ्यो मुख्या इत्यर्थः । विदांचकार विदांचक्रुः । छत्रिन्याय दर्श यितुमेकवचनेन निर्देशः । तज्ज्ञानानुकरणं ब्रह्मेति स्पष्टम् ॥ २ ॥ इदानी छत्रिन्यायं विवृणोति-वस्माद्यतोऽमीन्द्रवायुषु ब्रह्मसमीपगामि. विन्द्र एवोमोपदेशाब्रह्म ज्ञातवान् , ततो प्रसिद्ध इन्द्रः परमैश्वर्यसंप. भोऽतितरामिवातिशयेनातिकामत्यन्यानस्वव्यतिरिक्तान्देवानग्निवायुपमुखान् । स इन्द्रः। नन्नेदिष्ठं पस्पर्श स ह्येनत्मयमो विदांचकार ब्रह्मेति स्पष्टम् ॥ ३॥ तस्पेन्द्रेणावगतस्य ब्रह्मणं एष वक्ष्यमाण आदेश उपदेशः । यत्मासिद्ध ब्रह्मरूप शास्त्रेषु स्वयंप्रकाशमेतद् द्वेष्ट वक्ष्यमाणस्वरूपं विद्युतः मसिद्धा. यास्तडितः । व्यधुतद्विशेषेण द्योतनमकरोत् । ३ । आकारप्लुतिरावा र्या । आश्चर्य जोधातुविलक्षणमपि ब्रह्म विद्युतः सकाशी द्विस्पर्ट प्रकाशे कृववादिव स्वयंप्रकाशमित्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेणाऽऽदेश इत्यन्वयः । यथा स्वयं विद्युतोऽपि विशेषप्रकाशवदिव । इदित्य चक्षुरादीनि सान्त:करणानि न्पपीमिपन्निमेपोपलक्षिा स्वस्वव्यापार कारितवत् । आ३ । आकारप्लुवि: पूर्ववदाश्चर्य सर्पक्रियाहीनोऽपि सर्वदेवनिष्पाद्या क्रिया कारितवानिवेत्यनेन प्रकारेणाऽऽदेश इत्यन्वयः। अधिदेवत हिरण्यगर्भमयिकत्यतिद्वपाभ्यां वाक्या. भ्पामुपदिष्ट आदेशोऽधिदेवतम् ॥ ४॥ अपाधिदेवतादेशकयनानन्तरमध्यात्ममात्मानमधिकारिशरीरमुररीकपो. प्यमान उपदेशोऽध्यात्म यत्नासिद्धमषिदेवं विद्युतोऽपि विशेपपकाशवदिवे- सयुद्धे सर्पग प्रति गच्छतीव च यातीव चकारात्स्पृशजीव च मनोऽFa:- फरणमनेन चान्त:करणेनपैतधितोऽपि विशेषकाशवदिव ब्रह्मोपस्मरत्यई प्रमास्मीति सामीप्येन शास्त्रोकं स्मरत्यमीक्षां निरन्तरं संकर इदं ग्रझाई साक्षात्करोमीत्यरूपोऽमिलापः सोऽप्यनेनेत्यभिप्रायः ॥ ५॥ बटुक्कं ब्रह्म ह फिल तदनं नाम ५ वस्प माणिजातस्य घननीय संभजनीयमेतदेव नामधेयम् । तस्पेदानी नापानुगुणोपासनमा--तदनं नामयमित्यनेन प्रकारेण तदुपासिकपं पिजातीयप्रत्यययन सजातीय. मध्ययमबाहेण साक्षात्कर्वव्यम् । इदानी गुणोपासनस्प फलमाह- सकळक्षणसंपनी या कनवरस्वयंप्रकाशं सर्वव्यापारनिमिपं मनःसंकरर. 1-स उपा- १ ग. सिस्तास्वयंपारनिनिय मनः संकसमरनगमने कारण प्रम मा ३ माया गमिक 11T.

·["चतुर्थः खण्डः फेनोपनिषदीपिका । स्मरणगमनेषु फारणं ब्रह्म । एवमुक्केन प्रकारेण तदनं नामधेयमिति पद मानान्युपास्त इत्यर्थः। अभिनं सर्वाणि भूतानि गच्छन्ति इकिलैनं सटून(न)नामोपासकं निखिलानि स्थावरजंगमान भूतानि दर्शनस्पर्शनादि- नाऽभिगच्छन्ति संगच्छन्ति संवाञ्छन्ति सर्वत इच्छां कुर्वन्ति ॥६॥ इदानीमाख्यायिका परित्यज्य पुनः शिष्यमश्नमवतारयति--उपनिषदं ब्रह्मविद्या विद्यम विन्दतेऽमृतमिति भववैवीक्तं भो हे गुरो ब्रूहि कयय फिमु ब्रह्मविद्याऽऽहोरिवदन्या पीति प्रश्नार्यः । इत्यनेन प्रकारेण । ब्राह्म. विद्या चेदुक्कैव तस्याः साधनानि चेतपआदीनि वक्ष्यामीत्पनेनाभिमायण गुरुराह-उक्ता श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यारभ्याभीक्ष्णं संफल्प इत्यन्तेन गुणोपा- सनासहितेन वाक्यसंदर्भण कथिता । ते तुभ्यम् । उपनिषत् , तादात्म्यलक्ष. णेन सामीप्येन नितरां ब्रह्म गमयित्वाऽहंममादिग्रन्थीशियिलीकृत्याविधा ससंस्कारा सादयति विनाशयतीत्युपनिषद्रमविद्या । ब्राझी वाच ब्रह्मणा सत्यनानलक्षणेन संबद्धा ब्राह्मी तामेव न तु तत्संबद्धा तपादिकाम् । अत उपनिषदं व्याख्यातम् । अघूमोक्तवन्तः । अतोऽन्यां कथयिष्याम इत्य- भिप्रायः ॥ ७॥ तस्यै, उक्ताया ब्राहम्या उपनिषद उत्पत्यर्थम् । वपस्तपःशब्दाभिधेयं स्वधर्मानगुणशरीरसंतापफर मनइन्द्रियकाठ्यादिषु । दम इन्द्रियनिग्रहः । कर्म स्ववर्णाश्रमोचितं श्रौतं स्मार्च चेत्यादिकमन्यदपि शमघ्रह्मचर्यादि । इदानीमस्या उपनिषदः स ब्राह्म्युपनिषदः (१) उपासनमाह-प्रविष्ठाः मवितिष्ठन्त्यतौरव प्रतिष्ठा इयं तपाद्युपनिपकामधेनुर्ब्रह्मविद्योपनिपदत्सा चतुष्पादित्यर्थः । ततः प्रतिष्ठाः पादाः । इदानी मान्विशेषत माह-वेदा ऋगायाश्चत्वारः । वेदानां पह(सर्वा)ङ्गानि(णि) विद्याकामपेनोः परिः शिष्टानि निखिलाङ्गानि । सत्यं कालत्रयेऽपि घाघयून्यं ब्रह्म भूरिवेवरस्या गोरायतनं प्रचारोपवेशनादिस्यलम् ॥ ८॥ यो मुमुक्षुब्रह्मविद्यार्थी तपादिसंपादनोपवो वे प्रसिद्धोऽनुत्पन्नम्रमसा. साकारः श्रद्धालुरेता तपादिकामधेनुं ब्रह्मविद्यावत्सामेवं वेदपादादिरूपेण * इद पदमविकमिव भाति। क. बोपां भो।

·फरानन्दयां केनोपनिषदीपिका । [१ चतुर्थःमः ] चेद जानात्युपास्त इत्यर्थः । सोऽपहत्य स्वस्मादपच्छेदपुरःसरं विनाश्य पाप्मानं ब्रह्मविद्योत्पचिप्रतिवन्धहेतुमनग्वे विनाशरहिते स्वर्गे स्वर्गवासिभि. गेय आनन्दात्मनि लोके स्वयंपकाये व्यये ज्यायसि सर्वस्मादभ्यधिके ब्रह्मणीत्यर्थः । मवितिष्ठति संजावचरमसासात्कार प्रकर्षेण पुनरुत्थानशू- न्यत्वेनावस्थानं करोति । प्रतिविष्ठति व्याख्यातम् । .पदाभ्यास उपनिषत्स- माझ्यर्थः इति श्रीशंकरानन्दभगवतः कृतो केनोपनिषद्दीपिकायां चतुर्थः खण्डः ॥४॥ समाप्ते शंकरानन्दकवा वलबकारोपनिपदपरपर्याप- फेनोपनिषदीपिका ॥

·.. चलिक्रिया हि सर्वेप माणनिमिष । वेन माणस्य. मापम्पमू ! ॐ तत्सब्रह्मणे नमः । नारायणविरचिता केनोपनिषद्दीपिका । फेनेपितोपनिपदि.खण्डाश्चत्वार ईप्सिताः । क्षुद्रग्रन्थसमाहारे सा द्वात्रिंशचमी मना ॥ सलवकारशाखा सापवेदे नवाध्याय्याम् । तत्र माकर्माण्युक्तानि ततः सम. स्तफर्माश्रयस्य माणस्योपासनानि ततः कर्माङ्गसामोपासनानि तो गायत्र. सामविपयं दर्शन वंशान्तमुक्तपष्टाभिः । ततस्तैः शुद्धसत्त्वं पति केनेषितः मित्याधा ब्रह्मविषयोपनिपन्नवमाध्याय आरभ्यते । दृशष्टार्थेभ्यो वाह्यसाध. नेभ्यो विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषया जिज्ञासेयम् । केनेपितमित्यादि । शिष्या. चार्य प्रश्नपतिवचन रूपेण कपनं सुखपतिपत्यय केवलतर्कागम्यत्वदर्शनार्थ घ। केन कषेपितमिष्टमभिप्रेतं सत्कस्येच्छामात्रेण मनः पतति स्वविषयं प्रति गच्छति । इपेराभीक्ष्ण्यार्यस्य गत्यर्यस्य चेहासंभवादिच्छार्यस्यैतद्रूपम् । इटा. गमछान्दसः । तस्यैव प्रपूर्वस्य नियोगायें प्रेपितमिति । न यथामसिद्धमेव कार्यकारणसंघातस्य प्रेरयितृत्वं किंतु संघातघ्पतिरिक्तस्प स्वतन्त्रस्वेच्छा- मात्रेण मनआदिपरयितृत्यमित्यस्यार्यस्य प्रदर्शनार्थ केनेपित्वं मैपिवमिति विशेषणद्वयम् ! ईश्वरविषयोऽयं प्रश्नः । यदुक्तम्- ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूहानि मायया ॥ इति । प्रवृत्तिलिङ्गाच विशेषायः प्रश्न उपपन्नः । रयादीनां हि चेवनावदधिष्ठि. वानां प्रवृत्तिर्दष्टा तद्धि टिङ्ग चेतनावतोऽधिष्ठातुरस्तित्वे । मनआदीनि चेतनावदधिष्ठितानि करणत्वाद्वासीवादिवि प्रयोगः । मनुवेऽनेनेति मनोऽ. न्ताकरणम् । इपितं मेपितमित्युपमार्थे न त्वनयोरविह समयवा HR शिष्यानिव मनभादीनि विषयेभ्यः मेरयत्यात्मा । विविक्तनित्यचि. तस्वरूपमात्रतपा तु निमित्तमात्रं प्रवृत्तौ । प्राण इति नासिक्यः । केन युक्तो नियुक्तः प्रेरितः सन्मवि गच्छति स्वव्यापार रणाद । तत्मवृत्तिपूर्वकन्यारसपेन्द्रियमवृत्तीनाम् । प्रति . आधा प्रथम ·- ३ नारायणविरचिता [१ प्रमः खण्डः] स्वतरित्वन्द्रियाणां विषयावभासकत्वमात्रं न चलिक्रियारूपा प्रतिः । सा सुमाणानिमित्तव तेषाम् । केन देवेनेपितामिष्टां कस्येच्छामाग्रेण वाचं शब्द लक्षणां वदन्ति लौफिफवाचा वदनं फिनिमिचं माणिनाम् । चक्षुः श्रोत्रपि. न्द्रियम् । क उ प्रश्ने । देवो युनक्ति प्रेरयति । करणानामधिष्ठाता चेतना. धान्या स किंलक्षण इत्यर्थः ॥१॥ प्रतिवचनं थोत्रस्य श्रोत्रमित्यादि । अयमत्र पदार्थः । थोत्रे तावत्स्ववि. पयव्यजनसमय( सामर्थ्य ) दृष्टम् । तच सामर्थ्य श्रोत्रस्प चैतन्ये ह्यात्मज्यो- विपि निरपेऽसहते सर्वान्तरे सति भवति नासतीति । " आत्मनेवायं ज्योतिषाऽऽस्ते शेते" तस्य मासा "" येन सूर्यस्तपाते " इत्यादिश्रुतेः श्रोत्रायेव सर्वस्पाऽऽत्मभूतं चेतनमिति प्रसिद्धम् । तदिह निवर्त्यते । अस्ति फिमपि विद्युद्धिगम्यं सर्वान्तरतमं कूटस्थमजरममृतमभयं श्रोत्रादेरपि योगादि वत्सामर्थनिमिचमिति प्रविवचनम् । शब्दार्पयोपपनः । कयं शृणो. स्पनेनौवे श्रोत्रं वस्य शब्दावभासकत्वं श्रोत्रतत्त्वम् । ववध शब्दोपल- धृरूपतपाऽवभासकाचं न स्वतः श्रोत्रस्याचिद्रुपत्वात् । आत्मनश्च चिद्रूपत्वा- घरट्रोषस्योपलब्धृत्वेनावभासकत्वं तदात्मनिमित्तमिति श्रोत्रात्मेत्युच्यते । पयोदफस्यौप्यमग्निनिमिचमिति दग्धुरप्युदकस्य दग्धाऽग्निरुच्यते । उदफमः प्यपिसंयोगादमिरुच्यते । तद्वत् । अनित्यं यस्यान्यसंयोगादपळब्धृत्वं तत्क- रणं श्रौत्रादि । पदकस्येव दम्वृत्वम् । तत्र हि तन्नित्यं यत्र नित्यमुपलन्थे। स्वममाविवाष्पं स नित्योपलब्धिस्वरूपत्वादग्धेचापलब्धोच्यते । पौत्रादिषु भोत्रत्वाधुपलव्धिरनिस्पा । नित्या चाऽऽत्मनि । अतः श्रोषस्य श्रोत्रमित्याधत. रानुगमादुपपत्रं निर्षिशेपस्पोपलब्धिरूपस्पाऽऽमनो मनमादिपति , मिमिसत्यम् । मनसोऽन्तःकरणस्य मना न धन्वाकरणपन्तरेण चैतन्यम्यो. विषा दीपि स्वविषयसंकल्याध्ययसानादिसमर्थ स्यात् । परमात्मनसोज मनः । पुलपादिप्रयमप्यन्तर्माप पनस इति निर्देशः । यद्वाचो ह वाचम् । पउम्दो यस्मादयः श्रोत्रादिभिः सः संबध्यते । पस्मारटोत्रस्य थोत्रं पस्मान्मनसो मनो यस्मादाचो वाक्तस्माचपन्नात्वा पनभापतिपुच्योज्झित्वाऽ. स्ता पमन्तीरपन्वयः । याचपिति द्वितीया प्रथमा । स उ माण इत्यनु. रोपात । पृष्टस्पाइडरमनः प्रधान विभवाया प्रथमया निर्देऽमुचितरपाप । स परत्वया पृष्टा प्राणादयस्य शानिविपश्य प्राणः | सरह माणस्य पाणमसामयम् नि पारपनाऽनपिष्ट्रिय प्राणनगुपचिपन । "को टेवापा- ·३ अद्विदिवादयोः अविदितादधीति । विदितं व्यक्तं व्यावं ततोऽन्यदविदित. मन्माउवमविया तोऽप्यध्युपरि लक्षणपाऽन्यदित्यर्थः । यदि यस्मादुपरि 1 १ प्रथमः खण्डः] केनोपनिषदीपिका। का प्राण्यायदेप आकाश आनन्दो न स्यात्" "ऊन प्राणमुनपत्यपानं प्रत्यगस्यति" इत्यादिश्रुतिभ्यः । ननु श्रोत्रादीन्द्रियपस्तावाद्माणमाणस्प ग्रहणं युकं न त्वविशेषेण । सत्यम् । सामान्यग्रहणे तस्पाप्यन्तावाददोषः । सर्वस्यैव हि करणकलापस्य यदर्थपयुक्ता प्रवृत्तिस्तद्वीति प्रारणार्यों विवक्षितः । तथा चक्षुपो रूपमकाशकस्य यद्हणसामथ्र्य तदात्मचैतन्याधिः ठितस्यैव । अतश्चक्षुपश्चक्षुः । पटुः पृटस्पार्यस्य ज्ञातुमिहत्वादत्र तजाति शेषः । अतिमुच्योज्झित्वा सामर्थाच्छोत्रादिकरणकलापम् । यत्कृतः संसा. रस्तं श्रोत्रादावात्ममावं त्यक्त्वा श्रोत्रादेः श्रोत्रादिलक्षणं ब्रह्माऽऽस्मेति ज्ञात्वाऽध एव ते धीरा धीमन्तो न हि विशिष्टधीमत्वमन्तरेण श्रोत्राधात्मक भावः शक्यः परित्युक्तम् । प्रेत्य व्यावृत्त्यास्माल्लोकान्ममामावलक्षणात्य. कसषणा भूत्वेत्यर्थः । अमृता अमरणधर्माणो भवन्ति । अथवाऽविमुपे- त्यनेनैवपणास्यागस्य सिद्धत्वादस्मालोकात्मेत्यास्माच्छरीरादपेत्य मृत्वे. त्ययः ।।२॥ यस्माच्छोरोधात्मभूत ब्रह्मातो न वत्र तस्मिन्ब्रह्मणि चक्षुर्गच्छति। स्वात्मनि गमनासंभवात् । अव एव न वागच्छति । थाऽमिहिका प्रकाशकवापि सन्न वात्मानं दहति प्रकाशयति वा तद्वत् । श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनाक्तेऽ- प्यात्मवरखे सूक्ष्मसेनापविपनस्वासनः पर्यनुयपक्षा वाक्चक्षुपोः सन्द्रिया. थत्वाचक्षुरादीनि तत्र स्वात्मभूते न ज्ञानगुत्पाद पन्तीत्यर्थः । तर्हि सुखादि- वदन्ताकरणेन गृह्य वामत आह-नो मनो गच्छति । अवो न विद्यो वाय. करण विजानीमोऽन्तःकरणेन सुखादिवधयेतन्मनादिकरणनावमनुशि- पादुपदिशेड्रह्म । यदि करणगोपरं वदन्यस्मा उपदेष्टुं शक्पं जातिगुणक्रि. यादिविशेषणः। न तु जात्यादिविशेषणवमतस्माद्विपमं शिष्पानुपदेशेने प्रत्यायपि तस्मादुपदेशे तदर्थप्रहगे च यत्नाविश्यः काव्य इति भावः। अपवा श्रोत्रादीना प्रोत्रादिलक्षणं ब्रह्म विशेषेण दर्शयेत्युक्त आह-नवत्र परित्यादि । विसभित्र तु विशेषः । यतदनुशिष्पात्यतिपादयेदन्योऽपि शिष्यमितोऽन्यविपिनेति भावः। सर्वथा ब्रह्म योधयेत्युक्ते यद्यपि प्रत्यक्षा. दिभिर्न शक्यते प्रत्यायपितुभागमेन तु शक्पा इस्पाशयेनाऽऽह-अन्यदेव ·: नारायणविरचिता- [१ मथमः खण्डः ] भवति तत्ततोऽन्यदिति मसिद्धम् । 'यविदितं तदल्पं पर्व दु खात्पकं चेति हेयम् । अविदितमुपादेयं कार्या हि कारणमुपादीयते । तेन हेयोपादेया- भ्यामन्पा । एतेन स्वात्मव्यतिरिक्तब्रह्मविषया या जिज्ञासा सा निव- तिवा भवति । न हि स्वात्मा हेयो नाप्युपादेयोऽन्यद्धयन्येनोपादीयते न तु स्वयमेव स्वयं हीयते वोपादीयते वा । तेन स्वात्मैव ब्रह्मेत्युपदिष्टम् । इति शुश्रुमेति । ब्रह्मेवमाचार्योपदेशपरम्परयेवाधिगन्तव्यं न तर्कत: प्रवचनमे. पाबहुश्रुतपोयज्ञादिभ्यश्चेत्येवं शुश्रुम श्रुतयन्तो वयं पूर्वेषामाचार्याणां वचनम् । य आचार्या नोऽस्मभ्यं तद्ब्रह्म व्याचचक्षिरे विस्पष्टं फयितव- नता ॥३॥ 'अन्यदेवेत्यनेनाऽऽरमा ब्रह्मति प्रतिपादिवे शङ्का स्यात् । कयमात्मा शरीरी ब्रह्म ततोऽन्य उपास्यो विष्णुरीश्वर इन्द्रः पाणो वा ब्रह्म भतितुम. हति न स्वात्मा कोकप्रत्यय पिरोधादिवि वामपनेतुमाह-~-यद्वाचेति । पञ्च- धन्यमानं स्वसचाकं वाचा वागिति जिह्वमूलादिस्वष्टसु स्थानेषु विपतमा- मेयं वर्णानामभिव्यञ्जकं करणं वर्णाचार्यसंकेतपरिच्छिन्ना एतावन्त एवं क्रममयुक्का इत्येवं तदभिव्यङ्गायाः शब्दः पदं वाक्यं नागित्युच्यते । " अकारो सर्वा वासषा स्वरस्पन्तिास्थोष्मभिर्यज्यमाना वाङ्नाना- इति श्रुतेः। मितममित स्वरः सत्यानने एव विकारो यस्यास्तस्पा वाचा पदत्वेन परिच्छिन्नया करणवत्याऽनभ्युदितमपकाशि- सम् । येन ब्रह्मणा विवक्षितेऽयं सफरणा वागभ्युषते चैतन्यज्योतिपा प्रकाश्यते सा हि वक्तरुक्तिरूपा नित्या चैतन्यरूपा "न हि वक्तर्वाचो विप- रिलोपो विधवे" इति श्रुतेः तदेवाऽऽत्मस्वरूपं ब्रह्म निरविशयं भूमाख्यं बृहस्वादवि विद्धि जानीहि त्वा । चक्षुश्वश्चक्षुरित्यादिश्रोतव्यवहाराव्यु- दस्थाऽऽत्मानमेव निर्षिशे ब्रह्म विद्धीत्यशब्दाय । नेदं ब्रह्म यदिदापा. विभेदविशिष्टयनात्पश्चरायुपासतेध्यापन्ति । उके हीश्वरेण बसिहं पति- राणु ब्रह्मविदा श्रेष्ठ देवार्चनमनुत्तमम् । न देवा पुण्डरीकाक्षो न च देवत्रिलोचनः ।। न देवो देवरूपो दिन देवचित्तरूपकः । अकृत्रिममनाधव देवन देव उच्यते ॥ आकारादिपरिच्छिन्ने मित वस्तुनि तरवार अकृत्रियमनायन्तं देवनं चिच्छिवं विदुः ।। इति । रूपा भवति

·एवं हेयोपादेयपिपरीतस्त्वमात्मा ब्रह्मेति प्रत्यायितः शिष्योऽहमेव ब्रह्मति
सु चेदाई मामिति गृहीयादित्याशङ्कयाऽऽचार्यः शिष्यवृद्धिविचालनार्थमाह.
यदिति । अहं सुलु वेदेति चेन्मन्यस नेतद्युक्तं सर्वस्व हि वेदितुरात्मा ग्रहा
नहि वेदिता वेदितुर्वेदितुं शक्योऽग्निरिव दग्धुमग्नेः । न चान्यो धेदिता
ब्रह्मणोऽस्ति यस्य वेद्यमन्पत्स्याहम " नान्यदवोऽस्ति विज्ञात" इत्पन्यस्य
विज्ञातुनिषेधात् । तस्मात्सुष्ट वेदाई ब्रह्मवि प्रतिपत्तिमिध्येव । तस्मायुक्तमे.
मेघा कविमविषयवे फश्चिनेति साशङ्कयुक्तं यदीत्यादि । महतीह सूक्ष्पे.
तिका पर्वते । प्रह्मणा गोषितोऽपि विरोचनो यथावण मविपदे । इन्द्रवतः
[२ द्वितीयः खण्डः]
.
केनोपनिषद्दीपिका।
अज्ञातशिवतत्त्वानामाकाराद्यर्चनं कृतम् ।
योजनाध्वन्यशक्तस्य कोशाध्वा परिकल्पते ॥ इति च ।
सत्र पूजाविधिरप्युक्ता-
बोध: साम्यं शम इति पुष्पाण्यच्याणि तत्र च ।
शिवं चिन्मात्रममलं पूज्यं पूजाविदो विदुः ॥ इति ।
वदेव विद्धीत्युक्तेऽपि नेदं ब्रह्मेत्पनात्मनोऽग्रह्मत्वं पुनरुच्यते नियमार्थ-
मन्यब्रह्मबुद्धिपरिसंख्यानार्थ च ॥ ४ ॥
अन्यदेव तदिति ब्राह्मणोक्तायों यद्वाचेत्यादिमन्त्रे दृढी क्रियते-यन्मनसेति ।
कामादिष्टचिमन्मनस्तेन यचैतन्यज्योतिर्मनसोऽवभासक न मनुते न संकल्पयति
नापि निधिनोलि मनसोऽवभासकत्वेन नियन्तृत्वात्सर्व विषय प्रति प्रत्यगे-
बेवि स्वात्मनि न प्रवर्ततेऽन्तःकरणम् । अन्तःस्थेन हि चैतन्यज्योतिपाऽ-
बभासितस्य मनसो मननसामय तेन सर्ववृत्तिकं मनो येन ब्रह्मणा मत
विषयीकृवं व्याप्तमाहुः कथयन्ति ब्रह्मविदः । तस्मात्तदेव मनस आत्मानं
मत्यरचेतयितारं त्वं ब्रह्म विदि ।। ५ ।।
न पश्यति न विषयों करोति वेगान्तःकरणवृत्तिसंयुक्तेन चक्षुपि तवृत्तीः
पश्यति चैतन्यात्मज्योतिपा विपयी करोति व्याप्नोति लोकः ॥ ६ ॥
पच्छोत्रेण दिग्देवताधिष्ठितेनाऽऽकाशकार्येण मनोत्तिसंयुक्तेन न विषयी
करोवि लोकः । यच्चैतन्यात्मज्योतिषा च श्रोत्रं श्रुतं विषयीकृतं तदेव ॥ ७॥
यरमाणेन पार्थिवेन नासापुटस्येनान्त:करणमाणत्तिभ्यां सहितेन न
माणिति गन्धवान विषयी करोति लोकः । येन चैवन्यात्मज्योतिषाऽवभास्य.
वेन स्वविपर्य प्रति प्राणः मणीयते तदेव ॥ ८ ॥
इति नारायणविरचितायां केनोपनिषद्दीपिकायां प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥

·६ नारायणविरचिता [ २ द्वितीयः खण्ड थपर्याय प्रथमोक्तमेव ब्रह्म प्रतिपदे लोकेऽप्येकस्माद्गुरोः शृण्वतां कथिध- यावत्पत्तिपद्य कविदयथावस्कविद्विपरीतं कभिन्न मतिपद्यते । किं पुनर्वक्त- व्यमतीन्द्रिय आत्मवत्वे । सर्षे चात्र तार्किका विमतिपन्ना। । तस्मादविदितं नीति सुनिश्चिवोक्तेऽपि विषगपतिपत्तित्वाचादि मन्यस इति साशङ्कं वचनं युक्तमेवाऽऽचार्पस्प । दहरं दभ्रमल्पपेयापि ननं वं वेत्थ जानीपे ब्रह्मणी रूपम् । फिमनेकानि रूपाणि महान्ति दभ्रमाणि च येनाऽऽह-इभ्रमेवेत्या- दि । वाढम् । अनेकानि हि नामरूपोपाधिकृत्तानि ब्रह्मणो रूपाण'न स्वतः । स्ववस्तु " अशन्दमस्पर्शमरूमपव्ययं तथाऽरसं नित्यपगन्धवच्च यत्" इति शब्दादिभिः सह रूपाणि प्रतिपिध्यन्ते । न केवलं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यायध्यात्मोपाधिपरिच्छिन्नमुपदिष्टमेव ब्रह्मणो रूपमल्पं वेत्थ । किंतु यदस्य ब्रह्मणो देवेपु रूपमधिदैवमिति यावत् । अदिधयोपाविपरिच्छिन्न. स्य ब्रह्मणो यद्रूपं वेत्थ चदपि दभ्रमेव वेत्येत्यहं मन्ये । यदध्यात्मं यदपि घ देवेवाधिदेवतोपाधिपरिस्छिनं तदपि तत्त्वतो न सहसा वेदितुं शक्यम् । यतु विध्वस्त सर्वोपाधिविशेष शान्तपनन्तमेकमवत भूमाख्यं नित्यं ब्रह्म तत्कयं सुवेद्यमित्यभिप्राय: । यत एव मथ नु हीनं तस्मान्मन्येऽ. चापि मीमांस्यं विचार्यमेव तब ब्रह्म । एवमाचार्योतः शिष्य एकान्त प. विष्टः सन्यथोक्तपाचार्येणाऽऽगममर्थतो विचार्य सर्फतश्च निर्धार्य स्वानुभवं कत्वाऽऽचार्यसकाशमुपगम्योवाच-मन्ये विदितमिति । अथ त्वं मन्यसे पया विदितं ब्रोति । अथवा देवेषम्यादिषु सूक्ष्मबुद्धिष्वपि यो मन्यो मुहा. इमिति सोऽप्यस्य ब्रह्मणो रूपं दभ्रमेव वेत्ति नूनं । पुनर्वक्तव्यमल्पबुदिपु मानवेषु । तस्मान्मीमांस्यमयुक्तः शिष्य आह मन्ये विदिवमित्येवं योज्यम् । अथवाऽध्यात्ममपिदेयं च यदस्य ब्रह्मणो रूपं सोपाषिकं त्वया विदिवं सहरमल्पमेव न तु पर भूमाख्यं तत्तु से मीमांस्यमेवास्तीत्युक्ता शिष्य उपार्षि परित्यज्यानुभवेन निश्चित्याऽऽह गन्ये विदितमित्येवं योज्यम् । अय निवति हेतुर्मीमांसाया। सुविदित रूपं कस्मादभ्रमन्यदेव तद्विदिवादियुक्त. त्वात् । मन्ये विदितमिति शिष्यमीमांसानन्तरोक्तिरागमाचार्यानुभवलक्षणप- त्ययत्रयस्पकविषयत्वेन संगत्पर्यम् ॥ १ ॥ आचार्यात्मानुभवयोस्तुरूपत्वे हेतुमाद-मन्ये सुवेदेति । अहेत्यवधारणे। नैव मन्ये सुवेद ब्रह्मोति । नव नहि त्वया विदितं ब्रह्मेत्युक्त आह-नो न - * मुले नाहमियन नाहेति पाठावरोधेवेदम् । .

·गुरूपदेशः प्रतियोधस्वेन निदित मनम् .! अमृतत्वं हि विन्दत इति हेतुवच- [ २ द्वितीयः खण्डः] फनोपनिपद्दीपिका घदेखि वेद चेति । नाह मन्यै सुवेदेति विदिनादन्यत्वमुक्तं नो न वेदेति चापिदितादन्यत्वयुक्तं वेद चेति वेदैव । ननु विमतिपिद्धमिदं न सुवेद वेद चेति । एकस्मिन्विषये वेदनावेदनयोर्विरोधात् । नैष दोषः । विदिताविदि- तान्यत्वेन स्वप्रकाशावेदनपरत्वाद । फलव्याप्यत्वासंभवेऽपि चरमान्ताकर• णचिव्याप्तत्वाङ्गीकाराव । आत्ममकाशे प्रकाशान्तरानपेक्षणाद | विषयाका. रान्तःकरणत्तिपतिविम्वितं चैतन्यं फलं घट इवाऽऽत्मप्रकाशे स्वप्रकाशत्वेन प्रतिविम्बानपेक्षणात् । इदानीमात्मने( नो) ब्रह्मविद्याया दृढनिश्चयता दर्शयनजति यो न इति नोऽस्माकं सब्रह्मचारिणां मध्ये य उक्त तद्वचनं तत्त्वतो वेद स एष तह्म वेद नान्यः । किं पुनस्तद्वचनमत आह- नो न वेदति बेद चति । अन्यदेवेत्यादिनोक्तं वस्त्वनुमानानुभवाभ्यां सं- योज्य निश्चितं नो न वेदेति वेद चेत्यनेन वाक्येनाऽऽचार्यबुद्धिसंघादार्य मन्दबुद्धिग्रहणव्यपोदार्थ च पयोक्तं ब्रह्म । एतद्राक्यमर्यतो यो घेद स एव ब्रह्म वेद नान्य इत्यर्थः ॥ २ ॥ आख्यायिकोपसंहारार्य श्रुविः स्वेन रूपेण समस्तसंवादनिर्वृत्तमर्यमवधार. यति-यस्यामतामिति । यस्यामतमात्मतत्वनिश्चयफलावसानावयोधतया विवि. दिपा निवृत्ता तस्य मतं तेन ज्ञातम् । मतिबुद्धिपूजार्येभ्यश्च " इति क्तः। कस्य च वर्तमाने " इति कर्तरि षष्ठी । विद्वदविदुषोर्ययोक्ती पक्षावव. धारयति- अविज्ञातमिति । अविज्ञावं विज्ञाताविदितादन्यदेव ब्रह्म विजा. नां सम्यग्दर्शिनाम् । विज्ञातं विदितं ब्रह्माविजानतामसम्यग्दर्शिनाम् । इन्द्रियमनोवृदयुपाघिवात्मदर्शिनां ब्रह्मोपाधिविवेकानुपलम्भावुद्धपापेश्व विज्ञातत्याद्विज्ञातं ब्रह्मत्युपपद्यते भ्रान्तिः । न त्वत्यन्तमूडानामियं भ्रान्ति- रतोऽसम्यग्दर्शनपूर्वपक्षत्वेनोपन्यस्यते । हेत्वर्थे वोत्तरार्घः ॥ ३ ॥ यदि ब्रह्मात्यन्तमेवाविज्ञातं तर्हि लौकिकानां ब्रह्मविदां चाविशेषा माप्तोऽविज्ञात विजानतामिति च परस्परविरुद्धम् । कथं च ब्रह्म सम्पम्वि दिव भवतीत्येवमर्थमाह-प्रतियोति । वोधं बोधं प्रति विदितं घोधशब्देन चौद्धाः प्रत्यया उच्यन्ये । यस्य स प्रत्यया विषयी भवन्ति स आत्मा सर्वबोधान्प्रतिबुध्यते सर्वमत्यपदी चिच्छक्तिस्वरूपमात्र प्रत्यपैरेव प्रत्य- येष्वविशिष्टतया लक्ष्यते नान्यद्वारान्तरमात्मविज्ञानाय । अतः प्रत्ययमः त्यगात्मतया यदा विदितं ब्रम तदा तन्मनं तत्सम्यग्दर्शनमित्यर्थः । यता * अन्यदित्वविकमिव भाति ।

·नारायणपिचिवा [ ३ तृतीयः खण्डः मम् । विपपात्मविझाने(नौ) हि मृत्युपारभत इत्यात्मविज्ञानममृतत्वनिषित- मिपि युक्तं हेतुश्चनम् । फरमात्मविज्ञानेनामृनत्वं विन्दवेऽत आह-आत्म. नेति । स्वेन रूपेण विन्दव लमते वीर्य वळं सामर्यम् । धनसहायमन्त्रोप. पिचपोयोग वर्षि मृत्यू नाभिभवितुं शक्नोति । अनित्यवस्तुकचत्वात् । आत्मविधाकृतं तु धीमात्मनेर विन्दवे नान्पेनत्पवस्तदेव वीर्य मृत्युं शक्नो स्पमिमयितुम् । यत एवमात्मविद्याम् वीर्यपात्मनैव विन्दतेऽनो विद्ययाss. रमविषपया विन्दतेऽमृतम् । नायमामा पळहीनेन कभ्यने( भ्या)" झवि श्रुत: साप हेनुग्मृतत्वे ॥ ४ ॥ फष्टा खलु संसारगनिरत इहैव वैयदि मनुष्योऽधिकृतः समय: सनपदी. दात्मानं यथोक्तलक्षणं विदितवान् । अथ सत्यं परमार्यवत्वमस्स्यवाप्तं तस्य जन्म सफलपिनि मावः। चेनावेदी महती विनाष्टिमहाधिनायो जन्ममरण. मपन्याविच्छेदलक्षणः स्यात् । नावे किं पादत आद-भूतेषु भूतेषु चरा घरेषु विचित्य पृषय कत्येकपात्मतत्वमात्समावेनोपला धोरा धीमन्ती, विषेफिनः मेरय च्यावृत्त्यापाद्धोकार राधाचपपत्ताईकाराः सम्वोs. मना नित्यविशानामृतत्वस्वमाया मयन्ति ॥ ५ ॥ इति नारायणविरामितायां केनोपनिषदीपिकायां द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ समाना मानविद्याऽन अपघादेन ब्राह्मणो रिपोपोऽपिकप. स्नाय । समाधयों यानापोऽभिमान शावनात् । पातपायपिध्यामापप. प्रापरवाहमाण | " नेदं पदिदमुपामने ". इत्पपोदिनस्वारसगुणवानोराम. नायों मस्येव प्राणा सगुणसनाध्यात्पमधिदेवं पोपासनं पिase. पिरपः । प्रा रा । को धन्यानणं या सपा । ऐतिये । देशागरसंग्रामे मेयोऽपि विनिम्पपीदारान् । वनइयानिपिचो देशाना रिनपो परेरपी । तापनि ग्रहाणो दिन ग्रामक चौक मनि पनादिलोकगिर पारिशमोतु परामिषु देवा यदि पूना पा प्राप्त नापेमाइलोषिको पिपारपरमादेपरपानापोंडपाRI. पा । किपासोषितपन रानपिने पियो गाविसमापनपिनमा. पेरापं त्रिपाका परिपाल पानापपपरमारान. पुरातापिपाशामियाना : १ ॥ परिसपानामपिता Hिriनो प्रारम् । •ང་ ་ 【ར་བ་སཾརྡ་ཋ14 ན yt gui ཤཱ སྨན་ ལ•irit def• .

·स्मादेवोमावाक्पादेव विदांचकार ब्रह्मेनीन्द्रः । ततो हेवेत्यवधारणं ब्रह्मा- पतुः खण्डः] यक्षम् । इति वाक्यसमाप्तौ ॥७॥८॥९॥ १० ॥ ११ ।। १२ ॥ इति नारायणविरचितायां केनोपनिषद्दपिकायो तृतीयः खण्डः ॥३॥ सा तं ब्रह्मोति होवाच । सा हि नित्यमेवेश्वरेण सर्वज्ञेन सह पर्वत इति ज्ञातुं समर्या । ब्रह्मण ईश्वरस्य वै विजये महीयध्वमीश्वरेण हि जिता अमुरा यूर्य तत्र निमिचमानं तस्यैव विजये महिमान प्राप्नुय । एवदिति क्रिया- विशेषणम् । युष्माकं तु मिथ्याभिमानोऽस्माकमेवार्य विजय इदि | ववस्त्र--- फेनोपनिषदीपिका वेन्द्रियगोचरे नातिदूरे प्रादुर्यभूव पईश्वरशक्तिमायोपाचनात्यन्वाद्भुतेन केनचिद्रपेण प्रादुर्भुतं किलोपलभमाना अपि देवा न व्यजानत न विज्ञा. . बवन्तः । किमिदं यदेतद्यक्षं पूज्यामिति । यनेरौणादिकः सः ॥ २॥ ते तद्विज्ञानायाग्निमनुवन् । अभ्यद्रयच्छीघ्रं गतः । तमभ्ययदद्ब्रह्म । किम् । कोऽसीति । पृोऽग्नि जातवेदा वा इति नामदयेनाऽऽस्मान श्लाघपन्नगिरब्रवीत । एवमुक्तवन्तं ब्रह्मोवाच । तस्मिन्ने प्रसिद्धगुणनाम- वति त्वयि कि वीर्य सामर्थमिति । सोऽब्रवीदपीदमित्यादि । पृयिव्यामि. त्युपलणमन्तरिक्षस्थस्यापि । एवमाभिमानवते ब्रह्म तृणं निदयों पुरः स्थापितवत् । एतत्तणमात्रं ममाग्रतो दह न चेदग्धुं समयों मुश्च सर्वत्र दग्धृत्वाभिमानमित्युक्तस्त सृणमुपौयाय तृणसपीपं गतवान्सर्वजवेन सर्वो. त्साहकृतेन वेगेन । गत्वा न शशाक नाशकद्दग्धुं सोऽमिस्तव एव तुणदाहाश. कैरेव ग्रीडित्वा निववे निवृत्तः सन्देवानवोचनैतदिति ॥३॥४॥५॥६॥ अपानवरं वायुमब्रुवन्नित्यादि पूर्ववत् । वानाद्मनाद्वायुः । मातर्यन्वारसे श्वयात वर्धत इति मातरिश्वा । आददीय गृह्णीयाम् । तृणनिघानेऽयममि- पायः । अत्यन्तसंभावियोरनिमारुतयोस्तृणदहनादानाशक्त्याऽऽस्मसंमा. बना शातिता भवेदिति । तस्मादिन्द्रातिरोदधे । विरोधानेऽप्पयमाभिपाय इन्द्रोऽहमित्यधिकतमोऽभिमानो यस्य सोऽहमग्न्पादिभिः प्राप्त वाचा संभा- षणमात्रमप्यनेन न माप्तोऽस्पीत्यभिमानं कयं न नाम जह्यादिवि । सदनु: ग्रहायवान्तहितं बभूव । स शान्ताभिमान इन्द्रोऽत्यर्थं ब्रह्म जिज्ञासुर्यस्मि- भाकाशे ब्रह्मणः प्रादुर्भाव आसीतिरोधानं च तस्मिन्नेवाऽऽकाशे तस्यौ कि धक्षमिति ध्यायन्न निववृतेऽत्यादिवत् । तत इन्द्रस्य यक्षे भकि दृष्ट्या विद्या मादुरासीत् । स त्रियमतिरूपिणी विद्यामाजगाम । रुद्रस्योमा हेमवती सा तो प्रसिद्धामुवाच किमिदं बहुशोभमानाऽभिमायवोघहेतुत्वाद्विद्येव वोये स्वामनिरासाप ।।१।।

·: १० नारायणविरचिता [१ चतुर्भः खण्ड:] स्माता इति । यामादग्विाविन्द्रा ब्रह्मणा. संवाददर्शनादिना सामी. पपगवास्तस्मात्स्वैर्गुणैरतितरामिव शक्तिगुणादिमहामाग्परम्पान्देवानचि- शेरत इव । इवशब्दोऽवधारणे । आतिशेरत एते हि देवा यस्मादेना नदि- धमन्तिम पस्पृशुः स्पृष्टवन्तः । यथोक्त ब्रह्मणः संवादादिमफारस्व हि यरमाच हेनोरेतद्ब्रह्म प्रथमा प्रथमाः प्रधानभूताः सन्तो विदांचकार विदांच- कुरेन्द्रह्मेति ॥२॥ यस्मादमिवाय अपीन्द्रवाक्यादेव विदांचक्रतुः । इन्द्रेण हामावाक्यात्मय श्रुतं ब्रह्म । तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवाविशयन शेत इवान्यान्देवान्स निन्ने दिष्ठं पस्पर्ध । यस्मारस नित्प्रथमो विदांचकार ब्रह्मत्युक्तार्थम् ॥ ३ ॥ तस्य प्रकस्य ब्रह्मण एप आदेश उपदेशो निरुपमस्य ब्रह्मणो येनोपमा स एप पदार्थ इत्यर्थः । कि स्त् । यदेतत्मसिद्ध लोके विद्युतो व्यधुतत्मत्य- यायोऽविवक्षितो देवेभ्यो ब्रह्म तिरोधूतम् । अथवा विद्युतस्तेन इत्यध्याहार्यम् । ज्यदुतादियोतिषदा इव विद्युतस्तेजा सकृद्वियोनितपदिवेत्यर्थः । इतिशब्द थादे शातिनिर्देशा: । इत्ययमादेश इति । इच्छन्दः समुच्चयार्थ: । अयं घापरतरयोऽऽदेशः । कः । न्यामिपत । स्वार्थे णिच् । उपमार्य एवाss. फारः । पापो विपयं मति प्रकाशतिरोभाव इवेत्यर्थः । अथवोपमानहयेन ब्राह्मणो शानशक्तिक्रियाशक्ती क्रमेण दर्शिते । इत्यघिदैव देवताविषयं ब्राह्मण उपमानदर्शनम् ॥ ४॥ भपाध्यामं प्रत्यगात्मविषय आदेश उच्यते । यदेतद्रह्म गच्छतीव च मन उपदोफत इष विषयी कगेतीव चैप आदेशा सायापिण्डवन्मनोति- मात्रस्म स्फुरणाविष्टत्वात् । अन्यथाऽऽकारमात्रस्य जडत्वनैव मानानुपपत्तेः । साधफस्य विषयासक्तावपि ब्रह्माविस्मरणेऽयं हेतुरित्याह-अनेन च मनतो अधगमनेनसमोप स्वसमीप एव स्मरति चिन्तयति न विस्मरत्यभीक्ष्णं निरन्तरम् । संकल्पः संपल्पयतीति संकल्पः । संकल्पविकल्पो मनोरती कुर्व- अपि साधक एपोऽध्यात्ममुपदेशः । यद्वैपोऽभीक्ष्णं संकल्पो पनसो ब्रम- विषय इत्युपदेशः । अपिदैवं विशुदुम्मेपणवहृतं प्रकाशमि ब्रह्माध्यात्म प मनास्यपसमकालाभिव्यक्तिधर्मास्येप आदेशः । एवमादिश्यमानं हि ग्रा मन्दादिगम्यं भवति । न हि निरुपाधिकमेव प्रल मन्दबुद्धिभिराकमयितुं परपम् ॥ ५॥ वरप नामा-तद द्वनं नाप ग्रह्म । यता किमत आह-दनमित्यु. सामिष्यामिति। नाम्नोपासनायायमुपदेशः । पाप माणिजावस्प पनं संमभः ·अमृतत्वं हि विन्दत इत्युक्तमपि ब्रह्मविद्याफलमन्ते निगमपति-पो वा इति । एतां केनेपितमित्याचां ब्रह्म देवेभ्य इत्यादिना स्तुताम् । पामान. मविद्याकामकर्मलक्षणं संसारवीजम् । अअनोपर्यो सगे लोके सुखात्मनि ब्रह्मणि ज्येये उपायसि सर्वमहवरे । स आत्मनि प्रतितिदिन पुनः पुनः इति नारायणविरार्चितायां केनोपनिषद्दीपिकायां चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ नारायणेन रचिवा शंकरोक्त्युपजीविना । अस्पष्टपदधारयानां फैनेपितपदीपिका ॥ समाप्यं नारायणहवा तलवकारोपनिपदपरसपनो- चतुर्थः खण्डः] केनोपनिषदीपिका। नीयम् । "वन संभक्तौ " संभक्तिः सम्यक्सेषा। तद्गुणोपासनेन तदेव फलं भवतीत्याह-स य एतदेवमिति । वेदोपास्ते । अमिसंवाञ्छन्ति हमार्य- यन्त एवं यया ब्रह्म ॥६॥ एवमनुशिष्टः शिष्य आह-उपनिषदं भो इति । आचार्य आह-उक्तति । का पुन: सेत्यत आह-ब्राह्मीमिति । ब्रह्मणः परमात्मन इयं ताम् । एताव- स्पेयमुपनिपदन्यनिरपेक्षाऽमृतत्वायोक्ता । इतिशब्दो विद्यासमाप्तौ ॥ ७॥ उपनिषदं भो ब्रूहीति प्रश्नसार्थकत्वायोक्ताया उपनिपदः प्राप्त्युपायभूवा- नि तपादीनि विद्याङ्गरूपकेणाऽऽह-तस्पा इति । कायेन्द्रियमनसां सपा- घानं तपः। उपशमो दमः । अग्निहोत्रादि कर्म । इतिशब्द आद्यर्थे । अमानि- स्वमदम्भित्वमित्यादीन्यपि । प्रतिष्ठा पादौ पादाविवास्या विद्यायास्तेषु हि सत्सु प्रतितिष्ठति ब्रह्मविद्या पद्भयामिव पुरुषः । तपादीनां विद्यासाघ नवं स्वताश्वतरमन्त्र उक्तम्- यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तया गुरौ । तस्येते कथिता हार्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ इति । स्मृतौ च-ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयापापस्य कर्मणः ॥ इति । बेदार साङ्गाश्वत्वारः सर्वाणि शिरापाण्यादीन्यङ्गानि । सत्यममीयिवार- फौटिस्यं च वाङ्मनाकायानां तदायतनमाश्रपो विद्यायास्वपादिष्वेव पति- छात्वेन प्राप्तस्य सत्यस्य पुनरायवनत्येन ग्रहणं साधनातिशयस्वमदर्शनार्थम् । अश्वमेधसहस्रं तु सत्यं च तुलया धृतम् । अपसहस्राच सत्यमेकं विशिष्यते ॥ इति स्मृः ॥ ८ ॥ पनिषदीपिका ॥ ... संसारमापद्यते । द्विरुक्तिः समाप्त्यर्या ॥९॥ % 3D ·१११ कायपरिशुद्धिः-म. अभ्यंकरोपाववासुदेशास्त्रिमणीता । श्रीमत्पद्मपुराणम्-महापुराणान्तर्गतं चतुर्भागारमकम् । . सिद्धान्तदर्शनम्-महर्षि वेदव्यासमणीतं निरञ्जनभाव्यतम् । १ आधानपद्धतिः-किंजवडेकरोपाहवामनशास्त्रिभिः रुता। पश्वालम्भमीमांसा-किंजवडेकरोपावामनशास्त्रविरचिता । . शिवभारतम्-कंवान्द्रपरमानन्दविरचितम् । [४] ४ ७ ८ ३ १ . ९ . . प्रन्थं नाम। मूल्यम् रू. आ० ९. गौतमप्रणीतन्यायसूत्राणि-भाष्यवृत्तिभ्यां समेवानि।... . ९२ श्रीमद्भगवद्गीता-सटीकरामानुजभाष्ययुता । ९३ दर्शपूर्णमासप्रकाश:-किंजवडेकरोपाहवामनंशासिकतः। ६ १२ : ९४ संस्कारपद्धतिः-अभ्यंकरोपावभास्करशास्त्रिविरचिता । ९५ काश्यपशिल्पम्-महेश्वरोपदिष्टम् । ... ९६ करणकौस्तुभः-कृष्णदैवज्ञविरचितः । .९७ मीमांसादर्शनम्-सतन्त्रवार्तिकशाबरभा० भागषट्कात्मकम्।२५ ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयः-अभ्यंकरोपाहवासुदेवशास्त्रिपणीतः । ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम्- १३ ९९ भास्करीयवीजगणितम्-नवाङ्कुराटीकासहितम् । . १०० प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः-नागेशभट्टविरचितः। कुण्डार्कयुतः। १ १०१ शांकरपादभूषणम्-पर्वतेइत्युपाहरघुनाथशास्त्रिरुतं द्विभा०८ १०२ ब्रह्मवैवर्तपुराणम्-भागवयात्मकम् । १०३ श्रुतिसारसमुद्धरणम्-गिर्यपरनामकतोटकाचार्यमणीतम् । १०४ त्रिंशच्छ्लोकी-टिप्पणीविवृतिभ्यां समेता। धर्मशास्त्रमन्थः। २ १०५ आश्वलायनगृह्यसूत्रम्-आश्वलायनाचार्यप्रणीतम् । १०६ दशोपनिषदः-मूलमात्राः । १०७ लीलावती-श्रीमद्भास्कराचार्यमणीता। टीकाद्वयोपेता विभागा। ३ १०८ व्या०महाभाष्यम्-(अङ्गा. पतञ्जलिवि.प.उ.यु.विभागम् । ४ १०९ श्रीमद्भगवद्गीताप्रथमाध्यायौ-म.अभ्यंकरटीकायुतौ। ११० ग्रहगणिताध्यायः-(पूर्वार्ध: भास्ककृतः भाष्यटीकोपेतः । २ १० ५ ४ ० १३ १५ .१२ ० 0 ३ ८ १ ४ . २० ४ १ १४ ...

·BHAVAN'S LIBRARY This book should be returned within a fortaight from the date last marked below Date of Issue पम् Date of Issue Date of Issue Date of Issue आ. [flm 1965 27 DEC 1910, . ४ १५ 1027 १० 1 १ १२ २ १२ ३८ ११, . ४ १ ४ ८ २ . O ११. ६६ ९५ काश्यपशिल्पम् ८८ निरक्तम् ३ ६ केनोपनिषत् ३० नृसिंहपूर्वाचिरतापनीयोप० १ १२ ५२ गणेशगीता ९१ न्यायसूत्राणि १ गणेशानीपम् पद्मपुराणम् ७३ मापीपुरश्चरणपद्धतिः। पश्चासम्ममीमांसा ६१ गौतमसूत्रम् ८/७२ परिमापेन्दुशेखरः ११० ग्रहगणिनाभ्यायः २ ८४७ पातञ्जलयोगमाणि ३ 12 छान्दोग्योपनिषत् (०)५ ३ पुरुषसूकम् ६. छान्दोग्योपनि (रामा०)३ १२.५५ पुरुषार्थपिन्यापाणिः ४ ७९ छान्दोग्योप (पिवाक्षरा.)२ ८पभोपनिषत् . . १० ८ . . - ·३ . २ १ Date or issue Borrowers No. Date of issue Borrowers No. मन्थाङ्काः मूल्यम् मन्थाङ्काः मूल्यम् आ. आ. १००. पायश्चित्तेन्दुशेखरः १ १०१०७ लीलावती ९९ वीजगणितं सटीकम् २. १५ बृहदारण्यकोपनिषत् ८ Sa 2 Vu ke SAN/AGA 1.11013 ३४ (रामानुजटी०) ३/ Bharatiya Vidya Bharan's framtagar ३१ (मिताक्षरा) Not talerlssued १६ बृहदारण्यकोपनिषद्भा० Call x Server Arrinetto 13 ७१ बृहद्योगतरङ्गिणी १० one with sankar ६८ बृहद्ब्रह्मसंहिता CBhajan २८ ब्रह्मपुराणम् Sandakiy-B-braoke aurt १०२ ब्रह्मवैवर्तपुराणम् २१ ब्रह्मसूत्राणि (शां०)१२ ६७,, ब्रह्मामृतवर्षिणी P4/10/53. Rishita दीपिकासमेतानि ४ 112JUL 1960 ८२ बलसूत्रवृत्तिः a planiniakby ३४ भगवद्गीता (शां०भा०)२ (सटीक०भा०)६ (पैशाचभाष्य ०१ ४५ (मधुसूदनीश्रीधरीटी. Shri R/A- Kashyan ९२ ,, ( रामानुजीया ) ७ 13.JAN-191 १०९ ,,(अद्वैताङ्कुराटीका)२ Insura ७५ भाष्यार्थरलमाला -Ansy ६ १० माण्डूक्योपनिषत् २ ९७ मीमांसादर्शनम् ९ मुण्डकोपनिषत् ६० यतिधर्मसंग्रहः ५० यतीन्द्रयतदीपिका, ४६ याज्ञवल्क्यस्मृति ४ योगरत्नाकर ३ समुच्चयः "स्मृत्यर्थसारः. २ रुदाध्यायः ६.२६ हस्त्यायुर्वेदः 2-7-0FC1918 " " ५४ मत्स्यपुराणम् २५ ८ . ० ० Acc : १९ रसरत्नसमु