·इदं पुस्तकं भावनगरस्थ
लल्लुभाई-सनून-गुलाबचन्द्रेण
म्वकीय "आनन्द प्रीन्टींग प्रेस"
नाम्नि मुद्रणालये मुद्रितम् ।
भावनगरीय-श्री नेन
आत्मानन्दसभाकार्याधिकारिणा
गांधी त्रिभुवनदासात्मनेन
वल्लभदासेन प्रकाशितम्।

·000(Occcrorecore
ना
न्यायांभानिधि-श्रीमद्विजयानन्द सरित।
N
LIBRE
JURI UZUN Yusu uwooo DONDOOOGOCOoou
वर्ग 100
Crococccoreteoror.

·अथ निवेदनम् । इदं हि चन्द्रसूर्यादिमण्डलगतानेकवक्तव्यताप्रधानं सान्वथा- भिधेयाभिधानं नवनवतिगाथापरिमितं मण्डलप्रकरणं नाम प्रकरणं मांप्रतकालीनमन्दमतीनामेकत्र मण्डलविचारसारनिज्ञासूनां भव्यसत्त्वानां तदवयोधाय स्वस्मृतये च जीवाजीवाभिगमादिसूत्रगाथाभिः वृद्ग- न्छगगनाङ्गणदिनमणिश्रीमन्मुनिचन्द्रसूरिविरचितसमग्रमगढलविचार- कुलकगाथाभिः पृथक्पृथगागमप्रकीर्णकगतविप्रकीर्णभूतमण्डलविचारले. शाधारविरचितनवीनगाथामिश्च श्रीमता पण्डितविनयकुगलेन सङ्कलि- तमित्यस्य प्रकरणस्य प्रान्तगाथाव्याख्यानतः प्रकटमेव । अस्य प्रकरणस्योपरि वाचकवर्गस्य सुखावबोधाय जिनागम-उ- पाइ-प्रकरणादिगतमण्डलविचारानुसरणशीलाऽत्तीवस्फुटतरव्याख्याना अनेनेव पण्डितप्रवरेण खोपजा वृत्तिरपि लिखितेत्यस्य प्रशस्तिगतंहि- तीयकाव्येन स्फुटमेवावसीयते । खोपज्ञवृत्तियुतस्यास्य प्रकरणस्य विनिर्माता कदा कतम महीमण्डलं मण्टयामास? इति निज्ञासायां नातायां प्रस्तुतप्रकरणस्य प्रशस्तिगतेन- गुरुतमतपगणपुष्करसूर्याः श्रीविजयसेनसूरीन्द्राः । श्रीमदकन्वरनरवरविहितप्रबलप्रमोदा ये ॥१॥ तेषां शिशुना वृत्तिः स्रोपज्ञा व्यरचि विनयकुशलेन । मलत्राणाहपुरे फरवाणरसेन्दु १६५२ मितवर्षे ।। २॥"

·- इत्यनेन काव्यहयेन तथा श्रीमन्महेन्दमूरिविरचितविचारसप्त- तिकापकरणत्तिगतेन- श्रीतपगणगगनाङ्गणमूरश्रीविजयदेवसूरीणाम् । विनियोगाद वृत्तिरियं विनिर्मिता विनयकुमलेन ॥१॥" इत्येतत्काव्येन च श्रीमद्विग्यसेनमूरिश्रीविजयदेवसूर्योः समान- कालवर्तित्वेन विक्रमाकायद्विपञ्चाशदधिकसोटगगताब्दयां मण्डलमर- रणत्तिविरचितत्वेन च श्रीमती विनयकुशलस्य मतासमयोऽपि नि- विवाट विक्रमीयसप्तदशशताब्दयामेव निश्चीयते । अनन्तरोक्तग्रन्थव्यतिरिक्तो ज्योतिश्चक्रविचारनामा अन्यः श्रीमता विनयकुगलेन स्तोऽम्तीति श्रूयते परं न ममासादि । अस्य प्रकरणस्य मुद्रणे द्रव्यमाहाय्यं भावनगरवास्तव्यश्रीगा- लिजातीय-श्रेटि-माणिक्यचन्द्र-तनून-उनममी इति नाम्ना स्तन् । तदस्यतत्काय प्रशंसाईम् । एतम्य संशोधनसमये प्रवर्तकश्रीमत्कान्तिविजयपुस्तकमंग्रहा नव्ये अनतिशुद्धे पुस्तके समुपलञ्चे। यद्यप्यनन्तरोदितपुस्तद्वितयाघारेण सावधानतया संगोधन- ममारि तथाप्यत्र दृष्टिदोषण कचनाशुद्धिरवभिटा भोत्तत्र मंगोप्य वाचनीयं धीपनरिति प्रार्थयने- मचरणानचचर्ग चतुरविजयः।

·॥ अहम् ॥ न्ययाम्मानिधि मद्विजयानन्दसरिभ्या नम । श्रीमद्-विनयकुशलविरचितस्वोपज्ञत्तिसङ्कलितं मण्डलप्रकरणम्। श्रीमशीरजिन नत्वा, नित्यानित्यार्यदेशकम् । मण्डलादिविचारम्य, कुर्षे वृत्ति मुबोधिकाम् ॥१॥ अन्यत्र ग्रन्थेषु पिम्तराभिहितान् चन्द्रादिमण्डलादिविचारान वेश्या सक्षेपेण तद्विचाराभिधित्सया मण्डर प्रकरणाभिधानम्य ग्रन्थम्यै- मामाद्या गाथामाह--- पणमिश्र वीरजिणिद, भरमंडलममणदुक्खपरिमुकं । चंदाइमंडलाई-विरलवमुद्धरिस्मामि ॥ १ ॥ पणमि० । श्रीवीरनिनेन्द्र 'प्रणम्य' नरवा, किरक्षण वीरम् ? भवमण्डन भ्रमणम्य यदु म्ब तेन परिमुक्त-रहित, चन्द्रादिमण्डरादिवि- जारलेगमुहरिप्यामि, जीवाभिगमाद्यागमादिति शेष | दह नन्द्रादय पच्च-चन्द्र १ मूर्य २ ग्रह नक्षत्र ४ ताररा ५ रूपा, ते ·-- विनयकुशलविरचितं चरीदिभेदेन द्विधा । तत्र चराणां मण्टलादिस्वरूपमिह वक्ष्य इति ॥१॥ अत्र पूर्व तावत्साहद्वीपद्वयममुद्रद्वयगतचन्द्रसूर्याणां सङ्ख्यामाह- ससिरविणो दो चउरो, वार दुचत्ता विसत्तरी अकमा । जंयूलवणोआइसु, पंचसु ठाणेसु नायया ।॥ २ ॥ ससिर । शशिनो रययश्च हो चत्वारो द्वादश द्विचत्वारिंशद् द्विसत्ततिनम्बूपभृतिप्वर्यतृतीयहीपेषु लवणकालोध्योः समुद्रयोश्च पञ्चसु स्थानेषु ज्ञातव्याः । भावना यथा-द्वी चन्द्रौ द्वौ सूर्यो जम्बूद्वीपे, एवं चत्वारो लवणसमुद्रे, द्वादश धातकीखण्डे, द्विचत्वारिंगत्कालोदधौ, हिमततिः पु-कराध इति ॥ २ ॥ अथ निखिले नरलोके चन्द्रसूर्याणां सर्वाग्रमाह- बत्तीससयं चंदा, वत्तीमसयं च सरिमा सययं । समसणीए सव्ये, माणुसखित्ते परिभमंति ॥३॥ बतीस १० । द्वात्रिंशदधिकं शतं चन्द्रा द्वात्रिंगद्रधिकं शतं सूर्याश्र 'सततं' निरन्तरं अपेरल्याहारात्सर्वेऽपि मनुष्यलोके 'सम श्रेण्या ' जम्धू- द्वीपगतमेरोः परितः पतया परिभ्रमन्ति ॥ ३ ॥ अथ चन्द्रसूर्याणां क्रियन्त्यः पंक्तयः कथं च मंस्थिता. ? इत्याह- चत्तारि श्र पंतीनो, चंदाइयाण मणुअलोगम्मि । छापट्टी छावट्टी, होई इक्किकिया पंती॥ ४ ॥ चत्ता० इह मनुष्यलोके चन्द्रादित्यादीनां चतस्रः पतयो भवन्ति, १ आदिना स्थिरमंदो प्राय ।

·मवृत्तिकं मण्डलप्रकरणम् । तद्यथा-वे पंक्ती चन्द्राणां हे च मृयाणामेकान्तरिने । एकका च पंक्तिभवति पट्पष्टिपट्यष्टिचन्द्रमूर्यसङ्ख्या । तद्भावना चबम्-एकः मिल सूर्यो नम्बृढीपे मेरोदक्षिणमागे चारं चरन् यतेने एक उत्तरभागे । तथा पश्चन्द्रमा मेगेः पूर्वमागे एकोऽपरभागे । तत्र यो मेरोदक्षिणभागे सूर्य- श्रारं चरन वतने तत्ममग्नेणिव्यवस्थिती ही दक्षिणमागे एव सूर्यौ लवण- समुद्र, पद धातकीखण्डे, एफर्दिगतिः कालोदे, पत्रिंगदम्यन्तरपुष्कराई दत्यस्यां सूर्यपंक्ती पट्पष्टिः सूर्याः। तथा यो मेरोरुत्तरभागे सूर्यश्चारं चरन् यतने तम्यापि समनेण्या व्यवस्थिती ही सूर्यो उत्तरभागे लवणसमुद्रे, पट्ट धातकीस्खण्डे, एकविंशतिः कालोदे, पत्रिंशदम्यन्तरपुष्कराई दत्यस्यामपि सूर्यपंक्ती सर्वमङ्ख्यया पट्षष्टिः सूर्याः । तथा यो मेरोः किल पूर्वमागे चारं चरन् वतने चन्द्रमतत्समश्रेणिव्यवस्थिती पूर्वभागे डी चन्द्रममौ लवणे, पड़ धातकीखण्डे, एकविंशतिः कालोदे, षट्- त्रिंशदभ्यन्तरपुष्करा इत्यस्यां चन्द्रपंक्ती सर्वसङ्ख्यया षट्षष्टिान्द्र- नमः । एवं यो मेरोरपग्मागे चन्द्रमास्तन्मूलायामपि पंक्ती षट्पष्टि- श्रन्द्रममो दिनव्याः । स्थापनाऽमे विलोक्या ॥ ४ ॥ अथ नक्षत्राणां पंक्तिम्यरुपमाह- छप्पन पंतीमो, नखिचाणं तु मणुअलोगम्मि । बावट्ठी छावट्ठी, होई इकिफिया पंती ॥ ५ ॥ छप्पन्न । नक्षत्राणां मनुष्यलोके सर्वसङ्ख्यया पटपञ्चागपट्टयो भवन्ति । एकाच पंक्तिभवति यद्यष्टिपटपटिनक्षत्रपरिमाणा इत्यर्थः। तथाहि-किलामिन सम्बृहीपे दक्षिणतोऽहमागे गाम्य शामिनः परि- ·विनयशुशटविरचितं वारभृतान्यभिनिदादीन्यष्टाविंगतिमयाकानि नक्षत्राणि क्रमेण व्यव- स्थितानि चार चरन्ति । उत्तरतोऽप्यढमागे द्वितीयम्य शमिन परिवार- भृतान्यष्टाविंशतिमसयाकान्यमिनिदादीन्येव नक्षत्राणि कमेण व्यव थितानि । तत्र दक्षिणतोऽर्धमागे यदभिनन्नक्षत्रं तत्समश्रेणिव्यवन्धित हे अभिजिन्नक्षत्रे लवणममुद्रे, पड़ धातकीखण्डे, एफविशति कालोदे, पत्रिंशदभ्यन्तरपुष्कराधे इति सर्वमङ्ख्यया पट्पष्टिरभिनिन्नक्षत्राणि पंच्या व्यवस्थितानि । एवं अवणादीन्यपि दक्षिणतोडमागे पढ़या व्यवस्थितानि षट्षष्टिसङ्ख्याकानि पट्पष्टिसङ्ख्याकानि भावीयानि । तथोतरतोऽप्यद्धमागे यदभिनिनक्षत्रं तत्समश्श्रेणिव्यवस्थिते उत्तरभाग एव हे अभिजिन्नक्षत्रे लवणसमुद्रे, पड़ पालकीखण्डे, एकविंशति- कालोदे, पत्रिंशदम्यन्तरपुष्करा? । एवं श्रवणादीनां सर्वनक्षत्राणा पतयोऽपि प्रत्येकं षट्पष्टिसङ्ख्याका वेदितव्या इति भवन्ति सर्वमङ्ख्यया पट्पञ्चाशत्सङ्ख्या नक्षत्राणां पतयः । एकका च पंक्तिः षट्पटिसचेति। किञ्च जम्बृद्धीपे यस्मिन्दिने यदश्विन्यादिनक्षत्रं दक्षिणा भागे. एक्म्य चन्द्रम्य परिभोग्यं भवति तम्मिन्नेव दिने तत्समश्रेणिम्यस्य द्वितीयन्य चन्द्रस्योत्तरार्द्धभागे तन्नामकमेव नक्षत्रं परिभोम्यं भवति । एवं सर्वम्मिन द्वीपे समुद्रे चैकनामकनक्षत्रे एव चन्द्रा. सूर्याश्च ममकं भवन्ति ।।२।। अथ ग्रहाणां पंक्तिम्बरूपमाह-- छावत्तरं गहाणं, पंतिमय होइ मशुभलोगम्मि । डावहि अछावहि अ, होई इक्किकिया पती॥६॥ छावत्तरं । ग्रहाणामकारकप्रभृतीनां मवमायया मनुप्यलोके ·. मवृतिक मण्डलप्रकरणम् । पहमतनं पंक्तिशतं ' पट्सप्तत्यधिकं पंक्तिमतं भवति, एकका च पंक्तिमवति पट्पष्टिः पट्पष्टिः । अत्रापीय भावना-जम्बृद्वीपे दक्षि- पाईमागे एकस्य गगिनः परिवारमृता अङ्गारकप्रभृतय एवान्येऽष्टा- मीनिग्रहाः । तत्र दक्षिणतोद्रभागे योऽङ्गाकनामा ग्रहम्तत्ममणि- व्यवस्थिती दक्षिणभागे एव द्वावगारको लवणममुद्रे, पड़ घानकीखण्डे, एकविंगतिः कालोटे, पत्रिंगदम्यन्तरपुष्कगर्दै इनि, एवं शेषा अपि मतानीनिग्रहाः पन्या व्यवस्थिताः प्रत्येकं पट्पष्टिर्वेदितव्याः । यमुतरतोऽप्य भाग पूर्वोक्तदक्षिणपंक्तिममश्रेणिन्धानामहारप्रभृती- नामष्टामीने ग्रहाणां पंक्तयः पट्पष्टिमङ्ख्या मावनीया इति भवति मर्य- महत्या ग्रहाणां पटमततं पंक्तिगतम् । एकैका च पंक्तिः पट्पष्टि- मंम्ब्याकेति । पुनरुक्तं जीवामिग-"छावट्टी पिडगाई, चंदाहचाण मणुअलोगम्मि । दो चंदा दो मूग, य होंति इविकर पिडा ॥१॥ डायट्ठी पिडगाई, नवम्वत्ताणं नु मणुअलोगम्मि | छप्पण्णं नक्खत्ता, होति इविकर पिटा ॥ २ ॥ छावट्टी पिटगाई, महम्गहाणं तु मणु- अन्योगम्मि । छावत्तरं गहमयं, होद उ विषय पिडए ॥२॥" पिटकानि ' इनि, अत्र चन्द्रादित्यचतुष्पं मपरियारं पिटकासार पिटक- मुच्यने, अयमयों हारिभद्रयां जीवामिगमलघुटती । किश्शात्र प्रथम नभनगाथा नक्षत्राणा चन्द्रादिभोम्यत्वेनोक्ता, महा न चन्द्रादिमोग्या इनि ज्ञापनाय व्युत्क्रमः ॥३॥ अयनेषां चन्द्रादीनां भ्रमणम्वरूपमार. दीरममा जादिनी नरम, न 'ममनियरि मनु मदिनमा ·विनयकुशलविरचितं ते मेरु पडिअडंता, पयाहिणावत्तमंडला सव्ये । अणवडिअजोगेहि, चंदा सूरा गहगणा य ॥ ७॥ ते मेरू । 'ते' पूर्वोक्ता नरलोकवर्तिनः सर्वे चन्द्राः सर्वे सूर्याः सर्वे ग्रहगणाः सर्वाणि नक्षत्राणि ध्रुवादिवनं सर्वे तारकाश्च जम्बू- हीपगतममुमेव मेरुमनु-लक्षीकृत्य प्रदक्षिणावर्तमण्डलाः सन्तो नित्य- महोरात्रं परिभ्रमन्ति, न तु क्षणमात्रं क्वापि कदापि तिष्ठन्ति । गायो- सरान विशेपमाह-'अणवट्ठिअ' ति । चन्द्राः सूर्या ग्रहगणाश्च 'अनवस्थितयोगेः' प्रतिदिनं पृथक एथक् मण्डलैः परिभ्रमन्ति, तेन चन्द्रादित्यग्रहाणां मण्डलान्यनवस्थितानि, यथायोगमन्यस्मिन्नन्यस्मिन्म- ण्डले तेषां संचरिष्णुत्वात् । चकारान्नक्षत्रतारकाणां मण्डलान्यवस्थितानि ज्ञेयानि, प्रतिदिनं तेष्वेव निजनिनमण्डलेपु संचरणात्। तथा ध्रुवपार्श्व- वर्तिनस्तारा ध्रुवमेव परिवर्तयन्ति न मेरुम् । ध्रुवाश्चत्वारो जम्वृद्धीपे ज्ञेयाः; यदुक्तं "नमिऊण सजल" अभिधलघुक्षेत्रसमासप्रान्तगाथाया वृत्ती श्रीहरिभद्रमूरिभिर्यथा---" इह मेरोश्चतुर्दिशं चत्वारो ध्रुवतारा मन्तव्याः, तत्परिवारतारकास्तु तेषामेव तारकाणां चतुर्णा समन्तात्परि- भ्रमन्ति न तु मेरोः प्रादक्षिण्येन " इति ॥७॥ अथ जम्बुद्वीपे चन्द्रा- दीनां चारक्षेत्रविष्कम्भमानमाह--- दीवे असिइसंयं जो-अणाण तीसहि तिन्नि सय लवणे । खितं पणसयदसहित्र, भागा अडयाल इगसट्ठा ॥८॥ दीवे० । 'द्वीपे ' जम्बूद्वीपे चन्द्रयोः सूयर्योश्च ' क्षेत्रं' चार- क्षेत्रं विष्कम्भतोऽशीत्यधिकं शतं १८० योजनानाम् , लवणे च त्रिंश- .

·सवृत्तिक मण्डलमकरणम् । (७) दधिकानि त्रीणि शतानि योजनानां १३०, उभयोनीलने दशाधिकानि पञ्चशतानि योजनानामष्टचत्वारिंगञ्षाष्टिभागा योजनस्य ५१०१। नक्षत्राणामपि चारक्षेत्रमेतदेव, सर्वाभ्यन्तरमबाह्यमण्डलयोः परस्परं ददाधिकपञ्चशतयोजनप्रमाणान्तरालम्योक्तत्वात् । ग्रहणां तारकाणां च चारक्षेत्रविष्कम्भमान व्यत्या शास्त्रेषु नोपलभ्यत इति ॥ ८॥ अथ नम्बृढीप चन्द्रयोः सूर्ययोश्च संस्याज्ञापनपूर्वकं प्रत्येकं कति मण्डलानि भवन्तीत्याह-- इह दीवे दुनि रवी, दुनिअ चंदा सया पयासंति । चुलसीसयमंगसिं, मंडलमनसि पन्नरस ॥ ६॥ इह दिवे० |' इह ' अस्मिन् नम्बृद्दीपे द्वौ सूर्यो द्वौ च चन्द्रौ सदा प्रकाशयतः । तत्र 'एगेसिति प्रथमोद्दिष्टयो ल्योश्चतुरशीत्यधिक शतं मण्डलानि भवन्ति । 'अन्नेसिति पश्चादुद्दिष्टयोश्चन्द्रयोः पञ्चदश- संस्त्याकानि भवन्ति । नक्षत्रमण्डलानि चादी सन्ति, तत्वरूपं नक्षत्राधिकारे भावयिप्यने ॥ ९॥ अथ सूर्यमण्डलानां मियश्चन्द्र- मण्डलानां चान्तराणि कियत्प्रमाणानीत्याह- दो जोत्रणंतराई, मराण मसीण पंचतीसा य । चीसमिगसहिमागा, चउरो तस्सत्तभागा य॥१०॥ दो नोअणं० । मूर्यपम्बन्धिनां मण्डलानामन्तराणि हे योनने योननद्वयप्रमाणानीत्यर्थः, एवंविधान्यन्तराणि मूर्ययोल्यात्यधिकशत- संध्याकानि भवन्ति । चन्द्रमम्बन्धितां मण्डलानामन्तराणि पचत्रिंग- धोननानि निंगचक्योननभ्याष्टिभागा एकम्यकाष्टिभागस्य सप्तभागाः ·१ विनयकुशलविरचितं क्रियन्ते तादृशाश्चत्वारो भागाश्च ३५३६ ४, एवंविधान्यन्तराणि चन्द्रयोचतुर्दश । तेन नम्बूद्वीपे द्वयोः सूर्ययोश्चन्द्रयोश्च दक्षिणो- त्तरायणे कुर्वतोः प्रतिदिनभ्रमिक्षेत्रलक्षणानि निनविम्वप्रमाणविष्कम्भानि मण्डलानि यथाक्रमं सूर्ययोः १८४ चन्द्रयोः पञ्चदश १५ भवन्ति । नेपां मण्डलानामन्तरालसहितानां विष्कम्भक्षेत्रमानम्-५१० । तभाहि-सूर्यस्य चतुरशीत्यधिकं शतं मण्डलानाम्, अन्तराणि त्र्यशी- 'त्यधिकं शतम् १८३, एषां विष्कम्भमानं हे वे योजने, ते च त्र्यशी- त्यधिकशतेन गुण्येते जातानि षट्पष्टयधिकानि त्रीणि शतानि ३६६ । ये च सूर्यसम्बन्धिनोऽष्टचत्वारिंशदेकपष्टिभागाः ४६ ते चतुरशीत्यधिकेन शनेन गुण्यन्ते जातान्यष्टाशीतिगतानि हात्रिंशदधिकानि ८८३२, तेषां योजनानयनाथ एकपष्टया भागे हते लब्धं चतुश्चत्वारिंशं योजनशतं शेषा अष्टचत्वारिंगच्चकषष्टिभागा योजनम्य १४४५, एतत्पूर्वराशी क्षिप्तं जातं च यथोक्तमानम् ५१०४६ । चन्द्रम्य तु मण्डलविष्कम्भः षट्पञ्चाशदेकषष्टिः भागा योननस्य , ते ५६ पञ्चदशगुणिता जाताः ८४०, तेषां योजनानयनार्थमेकषष्टिभागहरणे लब्धाः १३ शेषाः ४७ स्थिताः। मण्डलान्तराणां च प्रत्येक विष्कम्भमानं पञ्चत्रिंशद्योजनानि त्रिंशदेकषष्टिभागा योजनम्यकम्यकपष्टिभागम्य च सप्तधा छिन्नम्य च- त्वारो भागाः ३५३०४, पञ्चत्रिंशचतुर्दशगुणिता जातानि ४९० योननानि, त्रिंशद्भागाश्चतुर्दशगुणिता नाताः ४२०, मप्तधा छिन्नम्य चत्वारो भागाश्चतुर्दशगुणिता जाताः घट्पञ्चाशत् , ते सप्तभिर्हता लब्धा अष्टावेकषष्टिभागाः, ते च चतुझ्यतविंशतो क्षिप्ता नाताः ४२८ ने एकपाट्या हृता लब्धानि योजनानि सप्त शेष एक एकपष्टिभागः' , ·- . सवृत्ति प्रल्मरणम् । स्थित ७१ पृोक्तानि योननानि १३ तथा ४९० तथा ७, मर्वेषा मीरने जातानि योजनानि ५१०, शेषभागा १ तथा ४७, उभयो मीलने स्थिता इति । इद चारक्षेत्रचक्रवारविष्कम्भमानम् ॥१०॥ अथ कति मण्डलानि हीपे रति च निषधे रपणे च कति मूर्यचन्द्र योमवन्तीति गाथाहयेनाह संततमंवरमे, रवीण पथसद्धिमंडला दी। तत्य विसट्ठी निसढे, तिनि पाहाइ तस्मेर ॥११॥ चंदाणं निसढे वि अ, मंडल पण गुरुपएमि दीसंति । सेसाई मंडलाई, दोह नि जलहिस्म ममम्मि ॥१२॥ मतत। मतत' मरार 'पतन' पूर्वोक्त मूर्थयोश्चन्द्रयोश्च मध्ये प्रविशतोहिनिगच्छनोश्च मण्टगना परम्परमन्तर जैयम् । तत्र ग्व्यो पञ्चषष्टिमण्टरानि नम्बृढीपे । तत्रापि हापष्टिनिपधपर्वने त्रीणि च तम्य बाहायाम् , इद तु श्रीमुनिचन्द्रमूरिभिरुतम् । समवाया- वृत्तौ विपटिस्थाने-"नम्बृद्धीपम्य पर्यन्तिमेऽमीत्युत्तरे योगनगने पञ्च- पष्टिर्भवन्ति, तत्र निषधपने नीलवत्पने च त्रिषष्टि सूर्योदया मूर्य- मण्डलानीत्यर्थ , तदन्ये तु हे जगत्या, शेषाणि तु लवणे' इत्युक्तमस्ति । महणीवृत्तादारपि-"त्रिपष्टित्रिषष्टिमण्डलानि निषधनीलवतो, हे हे हरिवषको यादी। ततस्तत्त्व मवविद्वेद्यम् ॥ ११ ॥ तया-चदा० । चन्द्रयोनिपधनीन्वन्तपर्वत एवं पञ्च मण्डलानि गुरूपदेशे दृश्यन्ते, रोयाणि मण्टगनि द्वयोगपि जल्धौ ११९ मूर्यम्य दम १० चन्द्रम्य चमान्ति (तत्राप्यय विगेप -१-०-३-४-१-११-१२-१३-४ ११-१२ पतानि चन्द्रमण्डलगानि मूर्यस्यापि माधारणानि । पठ:-- ·(१०) विनयकुशलविरचितं सप्तम ७ अष्टम ८ नवम ९ दशम १० रूपाणि पुनश्चन्द्रस्येव भव- न्ति, न नातुचिदपि तेपु सूर्यः समायाति । चन्द्रस्य १५ मण्डलानाम- न्तराणि चतुर्दश भवन्ति । तत्र चतुर्पु सर्वाभ्यन्तरेषु चतुर्यु सर्ववा- ह्यमण्डलान्तरेषु च सूर्यस्य प्रत्येकं द्वादश मण्डलानि भवन्ति । मध्यव- र्तिपु षट्सु चन्द्रमण्डलान्तरेषु सूर्यमण्डलानि त्रयोदश त्रयोदश भव- न्ति ॥ १२ ॥ अथ मण्डलनिप्पत्तिस्वरूपमाह-- रविदुगममणवसाओ, निष्फजद मंडलं इह एगे । तं पुण मंडलसरिसं, ति मंडलं बुच्चइ तहाहि ॥ १३ ॥ रविदु । रविडिकभ्रमणवशान्निप्पद्यते मण्डलमिहेकम् । तत्पुनर्व- त्ताकारतया मण्डलसदृशमिति हेतोयवहारेण मण्डलमुच्यते न तु नि- श्रयेन । तथाहीति साक्षाद्दर्शने ॥ १३ ॥ तमेवार्थ गाथाद्वयेनाह- गिरिनिसढनीलवंतेसु उग्गयाणं रवीण कक्कम्मि । पढमाउ चेव समया, ओसरणेणं जो भमणं ॥ १४ ॥ तो नो निच्छयरूवं, निफाइ मंडलं दियराणं । चंदाण वि एवं चित्र, निच्छयो मंडलाभावो ॥ १५ ॥ गिरिनि० ० । निषधनीलवन्नाम्नोगिर्योरुपयुद्गतयो रव्योः ‘कर्के कर्कसंक्रान्तिप्रथमदिने प्रथमसमयादेवारभ्य शनैश्शनरपसरणेन यतः का- रणाहमणम् ॥ १४ ॥ तो नो । 'तो' इति ततः कारणान् ‘निश्च- यरूपं मण्डलं न निप्पद्यते' परिपूर्णवृत्ताकारतया मण्डलनिष्पत्तिनिश्च- यतो दिनकरयोन भवतीत्यर्थः । चन्द्रयोरप्येवमेव निश्चयतो मण्डला• , १ ·- सवृत्तिकं मण्डलप्रकरणम् । (११) भावम्तथैव वक्रतया परिभ्रमणान् ॥ १५ ॥ अथ चन्द्रमूर्ययोमण्डल- स्थानादूईमधश्च संक्रमणनिषधमार---- रणिपरदिणयराणं, उड्डे अ अहे श्र संकमो नत्थि । मंडलसंकमणं पुण, सर्भतरवाहिरं तिरिनं ॥ १६ ॥ रयाणअर० । 'रननिकरदिनकग्योः' चन्द्रादित्ययोः ममभृतला- दशीत्यधिकाष्टाशतयोननेभ्यश्चन्द्रभ्य परिपूर्णाष्टशतयोजनेभ्यः सूर्यम्य च 'उ' ऊईदेशे 'संक्रम.' सञ्चग्णम् । तथा पूर्वोक्तयोजनेभ्योऽ. धश्र मंक्रमो नास्ति, तथानगत्म्याभाव्यान् । तिर्यपुनर्मण्डलेपु मंक्रमण भवेन्, किंविशिष्टमित्याह -'माभ्यन्तरबाह्यं सहाम्यन्तरं बाह्यं यम्य येन या नत्साम्यन्तरबाह्यम्, किमुक्तंभवति-सर्वाभ्यन्तरान्मण्टलात्परत- म्तायन्मण्डलेपु संक्रमणं यावत्मवाह्यमण्डलम्, सर्वबाह्याच मण्डला- दकि मण्डलेपु तावत्मंक्रमणं यावत्सर्वाभ्यन्तरमिति । इदं विमाना पेक्षं न तु तन्मध्यवर्तिमुरापेक्षम् , ते तु नन्दीश्वरद्वीपभगवत्ममवमर- णादिप्वायान्ति ।।१६।। अथ चन्द्रयो. मूर्ययोश्च सर्वमण्टलम्थयोमिथों विकम्भान्तरमाह- ससिससि रविरवि अंतर, मझ इगलक्स तिसयसहो । साहिदुसयरिपण चय, यहि लक्सो छसयसहिओं ॥१७॥ समि० । 'मध्ये' इति मर्याम्यन्तरे मण्डले वर्तमानयो. शशि- नोः ममश्रेण्या परम्पग्मन्तरं नम्बृढीपेऽनीत्यधिक गते योजनानां मध्य प्रवेशात् पष्टयधिकशतत्रययोननोन लक्षम् , अतो यथा-९९६४० । तत्परिधिः योननानि ३१५०८९ किञ्चिदधिकानि, यत ९९६४० ·, ૧૪૩ ४२७ । (१२) विनयकुशलविरचितं अङ्कानां वर्गकरणे दशगुणे च ९९२८१२९६००० एतदकानां कर- णीकरणे सर्वाभ्यन्तरमण्डलम्य परिधिः ३१५०८९ भवति । ततो द्वि- तीयादिचन्द्रमण्टलेषु विष्कम्भम्य 'चय' इति वृद्धियोंमनानां द्वासप्त- तिरेकपञ्चाशदेकपष्टिभागाम्तत्साप्तिकश्चैकभागोऽपि, यथा-योजनानि ७२११, एतद्राशेः परिधिर्योजनानि २३०१७, यतो द्विसप्ततियो- जनान्येकपष्टया गुण्यन्ते ४३९२, एकपञ्चाशति क्षिप्ते जातं ४४४३, तच्च सप्तगुणितमेकेन युतं ३११०२, तच्च वर्गितं दशगुणितं च यथा- ९६७३३४४०४०, एतम्य करणीकरणे आगतं ९८३५३, शेषा- काः ३१४३१ स्थिताम्तेन किश्चित्प्रयोजनम् । तत एकषष्टिः सप्तगुणि- ता जाताः ४२७ तैः कृत्वा लब्धानां भागहारे योजनानि २३० अयं परिरयो यदि चन्द्रम्य प्रथमादिमण्टलपरिरये क्षिप्यते तदा यथो- त्तरं द्वितीयादिमण्डलपरिरयमागच्छति । विष्कम्भवृद्ध्यानयनोपायश्चाय- म्--चन्द्रमण्डलान्तरं पञ्चत्रिंशद्योजनानि त्रिंशदेकषष्टिभागाश्चत्वारश्च साप्तिका भागा इति, अत्र द्वयोः पार्श्वयोरपेक्षया योजनानां हिगुणने सप्ततियोजनानि ७०, तथा त्रिशद्भागानां द्विगुणत्वे पष्टिरेकषष्टिभागाः, तथा साप्तिकाश्चत्वारो भागास्ते द्विगुणिता अष्टौ, तेः सप्तभिरे (क ए) ऋषष्टिभागः, सर्वे एकपष्टिम्तरेकं योजनम्, तच्च योननराशिमध्ये क्षिप्त- मेकमप्ततिः, साप्तिकश्त्रकभाग. स्थितः । चन्द्रविमानं तु षट्पश्चागदा- गमितम् , तद्विगुणत्वे द्वादशोत्तरं शतं ११२, एकषष्ट्या भागरेकं यो- जनं शेषा एकपञ्चाशद्भागा', तद्योजनमेकसप्ततौ क्षिप्तं जातं पूर्वोक्त- मानम् ७२ । एतच्चतुर्दशगुणितं जातमेकोनविंशत्युत्तरं सहस्र , “द्विगुणिने" इत्यपि ।

·मवृत्तिव मण्डलप्रकरणम् । योजनाना १०१९ मेषा भागा ४५, तर यहा चन्द्रप्रथममण्डलवि कम्भे ९९६४० योजनरूपे निप्यन्ते तदा सर्वत्रा। मण्डले यो श्रन्द्रयोमिथोऽन्तर योननानि १००६५९४५ । तत्परिधियोजनानि 3 १८३१५ रिश्चिदुनानि ॥ तथा मर्वाम्यन्तरे मण्डले यो मूर्ययो मिथोऽन्नर योजनानि ९९६४०, तत्परिधियोननानि ३१५०८९ कि चिदधिरानि । द्वितीयादिमूर्यमण्डलपु प्रतिमण्डले विष्कम्भवृद्धिर्योन नानि १३५ । तत्परिधियोननानि १७३०, यत पञ्च एक्पष्टया गुणि ता पञ्चत्रिंशत्सहिताश्च ३४०, ते वर्गिता दशगुणिताश्च नाता ११५६०००, एतदद्वाना करणीपरणे १०७५ आगता, शेषा ३७५ स्थिता , आगताना ६१ भागहरणे १७३६ । अय परिरयो यदि सू यम्य प्रथमादिमण्डलपरिरये क्षिप्यते तदा द्वितीयादिसूर्यमण्डलपरिधि प्रमाणमागच्छति । अत्रापि विष्कम्भवृद्ध्यानयनोपायो यथा-सूर्यम्य मण्डरान्तर योनने है, तद्विगुणत्वं चत्वारि, मूर्यविमान त्वष्टचत्वारिं शद्भागमितम् , तद्विगुण षण्णवतिर्भागा , तेषामेक्पष्टया भागेरेक योनन, तञ्चतुर्यु क्षिप्त नात योननपञ्चक शेषा पश्चत्रिंशदागा १३५, एतच्च यशीत्यधिकशतेन गुण्यते जात योननाना विंगत्युत्तर महस्रम् १०२०, तच मराम्यन्तरमण्डरविष्कम्भे ९९६४० रूपे मील्यने तदा सर बाह्ये मण्डले यो सूर्ययोमियोऽन्तर १००६६० भवति । तत्परि थियोननानि ३१८३१५१ चन्द्रयोरिव मर्वाभ्यन्तर मनाां च मण्ड से मूर्ययोरप्यपाधाप्रमाणमवमेयम् । नवर चन्द्रम्य मूर्यापेक्षया पोडग भिरैक्पष्टिभागन्य॒नमन्तरम् . यत एरोऽपि चन्द्रोऽष्टापष्टिभागाव सूर्यादभ्यन्तरमाकामति, एवमपगेऽपि तन्ममश्रेणिन्य , तत पोडशभि + .

·पिनयकुशलविरचितं भांगन्यूनना ॥ १७॥ अथ मर्राभ्यन्ापरिधिं सर्वबाह्यपरिधिं च वृ- त्तायुक्तमपि मृत्रमध्ये गाथाद्वयेना-- तिन्नेर सयमहस्सा, पनरम हाति जोअणसहस्सा। एगुणनउमा परिही, अभंतरमंडले तेसिं ॥१८॥ लक्सतिगं अट्ठारममहसा, तिनि मय पंचदसअहिआ। परिहीइ जोषणाई, बाहिरर मंडले हुंति ॥१६॥ तिन्नेव० । त्रीणि लक्षाणि पञ्चदशसहस्राणि एकोननवत्यधिकानि ३१५०८९ योजनाना सर्वाम्यन्तरे मण्डले परिधि 'तयो' चन्द्रयोः सूर्ययोश्च ॥ १८ ॥ लक्ख । लक्षत्रिकमष्टादशसहस्राणि पञ्चदशाधि- कानि त्रीणि शतानि योजनाना ३१८३१५ सर्वबाह्ये मण्डले परिधि- रिति ॥१९॥ अथ चन्द्रम्य मर्वमण्डलेपु प्रतिमुहत्तं गतिप्रमाणमाह- साहिअपणसहसतिहुत्तराई, ससिणो मुहुत्त गइ मज्झे । चावन्नहिया सा पहि, पइमंडल पउणचउवुड्डी ॥२०॥ साहि। 'मझे' इति सर्वाम्यन्तरे मण्डले वर्तमानस्य जम्बू- द्वीपे एककस्मिन्मुहर्ते पञ्चसहस्राणि त्रिसतत्यधिरानि साधिकानि यो- जनाना गतिर्भवति, अङ्कतो यथा-२०७३२१४४६ । 'सैव' सर्वा- भ्यन्तरमण्डलगतिढिपञ्चाशद्योननाधिका कृता सती सर्वबहिर्मण्डले च- न्द्रस्यकेकमुहगतिनीयते, अत्र क्यिद्भागानां न्यूनत्व जातम् , अहतो यथा-५१२४६ । प्रतिमण्डल च किञ्चिदूनपादोनचतुर्योननवृ- द्वि क्रियने एतावता पूर्ण योजनत्रिक पञ्चपञ्चाशदधिका पण्णवति- शतभागाश्चेत्यर्थ ३५ । एतच्चतुर्दशगुणित द्वापञ्चाशत् ॥२०॥ अथ मर्यस्य सर्वमण्डलेपु प्रतिमुहूत गतिप्रमाणमाह- ·मत्तिक मण्डलमवरणम् । ममि दुनिगणना, सया य चउवनमजुया याहि । सूरस्स व अट्ठारम, सट्टोभागाणमिह वुट्टी ।। २१ ॥ मग्झि । मर्यमप्यमण्डले यर्नमानम्य नम्बृढीपसत्रमूर्यम्य तु हिपञ्चामाउनान्येनपञ्चागढधिसनि योजनानामिति योग, एसिम्मि- न्मुहुर्ते गतिरेतायती मति २०५१२०, ये चोपरितनागा सूत्रे म्नो सत्वानोक्ताम्ने चन्द्रमूर्ययोर्मुहुर्तवर्तनारमरे चिन्तयिष्यन्ते । या च मर्वमव्यनग्डले मुर्नगति मूर्यन्य सेव चतुप्पञ्चाशद्योननमयुता रता सती सबबाह्यमण्डले प्रतिमुहूर्त गति यने, यथा-६३०१ । अत्र प्रतिमण्डल किञ्चिदूनानामष्टादगपष्टिमागाना * वृद्धि, यत्तोऽ- सादगाना श्यगीत्यधिकशतगुणने ३२९४ नायन्ते, तेषा पष्टया भाग- हारे सव्यानि चतुप्पञ्चाशयोननानीति ॥ २१ ॥ अथाधिझागनक्षत्राणा मतिमुहतं गतिममाणमाह- पणमहसदुसयसाहित्र, परणही जोमणाय मम्मि गई। चउपनहिया सा हिमंडलए होई रिक्साणं ॥ २२ ॥ पणम० मिशि' ति माम्यन्तरे मण्टले वर्तमानाना नक्षत्राणा मेकमुहर्त गनि पञ्चमहलागि गते पञ्चपष्टिा साधिका योन- नाना ५०६५ । सा च साम्यन्नग्मण्डनगतिश्रतुष्पञ्चाशद्यो- मनाधिका नित्यने तदा मनाले मण्डले यतमानाना नसत्राणा प्रतिमु- इतं गति यथा--५३१९ । अत्र मतिमण्डलवृद्धि सम्यग न जायने, यतो मण्डरानामन्तर मयंत्र तुल्य नान्ति ॥ २२ ॥ अय मण्डरभ्रमितमापनपूर्वक पूर्वोक्तमपि चन्द्रादिमुगनिपग्मिाम कर. जगायामिविरा प्रथम चन्द्रम्याह- १८२४ - ·(१६) विनयकुशलविरचितं . बावहि पुरणरूवा, तेवीस अंसगा य बोधवा। दो चेव इवलीसा, छेत्रो पुण तसि बोधब्बो ! २३ ।। यावट्ठि । चन्द्रत्येकेकमण्डले भ्रमिकालः 'द्वाषष्टिः पूर्णरूपाणि' पूर्णा द्वापष्टिर्मुहर्ता इत्यर्थ., त्रयोविशतिरंशाचकस्य मुहास्यकविशल्य- धिकशतद्वयभागरूपा बोद्धव्याः ६२३२३. एतावत्कालप्रमाणं चन्द्रम्ये- कैकमण्डले परिभ्रमतो लगति । अत्रांगम्वरूपं सूत्रेणैवाह-' छेओ 'त्ति छेदो-विभननाङ्कः पुनः 'तेषां' मुहर्तानामेकविंशत्यधिकशतद्वयरूपो बोद्धव्यः ॥ २३ ॥ एएण य भइअब्बो, मंडलरासी हविज जं लद्धं । सा सोममुहुत्तगई, तहिं तहिं मंडले निमा ॥ २४ ॥ गएण । 'एतेन च ' अनन्तरोक्तराशिना द्वाषष्टिमुहूर्तादिरूपेण मण्टलपरिधिराशिभक्तव्यः, भक्ते सति भवेद्यल्लब्धं सा सोमस्यकक- मुहूर्त गतिर्भवति तस्मिन् तम्मिन् मण्डले नियमात् । भावना यथा- सवर्णनार्थ द्वाषष्टिमुहूर्ता एकविशत्यधिकशतद्वयगुणाः क्रियन्ते, जातं १३७०२, उपरितनांशास्त्रयोविशतिः क्षिप्यन्ते जातानि त्रयोदशसह- साणि पञ्चविंशत्यधिकानि सप्तशतानि १३७२५, चन्द्रस्य सर्वाम्य न्तरमण्डलपरिधिर्योजनानि ३१५०८९ रूप, सोऽपि २२१ गुणः क्रियते जात. षट्को नवकः पटकस्त्रिक्श्चतुष्कः पटकः पटको नवकश्चे- ति ६९६३४६६९, अस्य राशे. पूर्वोक्तेन त्रयोदशसहस्रपञ्चविशत्य- धिक्सप्तशतप्रमिताडून १३७२५ भागहारे लब्धानि योजनानि ५०७३ अंशा रिक एपा चन्द्रम्याभ्यन्तरमण्डले मुहूर्तगतिः । द्वितीये ७७४४ -- ·मवृत्तिकं मण्डलप्रकरणम् । चन्दमण्डले परिधिर्योननानि ३१५३१९, मोऽपि २२१ गुणितो जातः षट्को नवकः पटकोऽष्टकः पञ्चकश्चतुष्को नवको नवकति ६९६८५४९९, अस्य रागैः पूर्वोक्तेन १६७२५ रागिना मागे लब्या- नि योजनानि ५०७७.३६७१, एषा द्वितीय मण्डले चन्द्रस्यैककमुहत्तै गनिः । एवं मण्डले मण्डले परिधिवृद्ध्या पूर्वपूर्वापेक्षया मुहत्तंगतिप्र- माणं प्रनिमण्डलं किञ्चिद्नपादोनचतुर्याननवृद्ध्या तावन्नेयं यावत्मर्व- बाह्य मण्डलम् । तत्र च परिधियोननानि ३१८३१५, अयमपि २२१ गुणितो नातः मप्तकः शून्यं त्रिकचतुष्कः सप्तकः पटक एककः पश्च- कश्चेति ७०३४७६१५, अम्य राणेः १३७२५ भागे लब्धानि यो- ननानि ५१२५,13 एतावती मर्वयार्थी मण्डले चन्द्रम्य प्रतिनु- इत्तं गतिः ॥ २४ ॥ अथ मूर्यम्य मुहर्तगतिकरणमाह- मंडलपरिरयरासी, सट्ठी मइमम्मि होह जं लद्धं । सा सूरमुहुत्तगई, तहिं नहिं मंडले निमा ।। २५ ।। मंडलपरिर० । मूर्यम्य मण्डलपरिधिरागिः षष्टया ६० भग्यने, भक्ते मति यल्लब्धं भवति मा सूर्यभ्य:कमुहर्तगतिर्भवति तत्र तत्र मण्डले नियमात । अत्र मण्डलपरिरयगर्गः षष्टया मागायनान्मण्डलभ्र- मिळालम्य पष्टिमुहतप्रमाणता या भावना यथा-सूर्यस्य मर्वाभ्यन्तरे मण्डले परिधिः ३१५०८२, तम्य मण्डलभ्रमिमुहर्ताईन पष्टया ६० भागे लमानि ५२५१३गपा मर्वाभ्यन्तरे मण्डले सूर्यम्य प्रतिमुहूर्त गतिः । पूर्वपन्धिो मतदानशेपेऽन्ने पटकः ममायाति. तेन पत्रि- शत्पष्टिभागानां परिधगधिरनया मनीलने एक योननं भवति, तन्त्र- ·विनयकुशलविरचितं 'सत्ता स्याद, एमन्यत्रापि योग्यम्, ततो द्वितीयमण्डले परिधि ३१५१०७, तस्य षष्ट्या भागे रब्धानि योजनानि ५२५१ १०, पपा द्वितीयमण्डले सूर्यस्य प्रतिमुहूर्त गति एव सर्वाभ्यन्तराहि- निष्क्रामत सूर्यस्य मण्डले मण्डले पूर्वपूर्वानन्तरमुर्तगतिप्रमाणापेक्षया किञ्चिदूना अष्टादश परिभागा प्रवर्धमानास्तावद्वक्तव्या यावत्सर्वचा यमण्डलम् । तत्र परिधि ३१८३१५, तस्य षष्टया भागे लब्धानि योजनानि ५३०५२४, एतावती सर्वार्थी मण्डले सूर्यम्य प्रतिमुहूर्त गति । यथा यथा बहिनिष्क्रामतोश्चन्द्रसूर्ययोगतिर्वर्धते तथा तथा मध्ये प्रविशतोस्तेनेव प्रकारेण हीयत इत्यवसेयम् ॥ २५ ॥ अथ सर्व नक्षत्राणा गाथायेन मुहूर्तगतिकरणमाह- एगणसहिरुवा, सत्तहिं अहिगा उ तिन्नि अंससया । तिन्नेव य सत्तट्ठा, छयो पुण तेसि बोधयो ॥ २६ ॥ एएण य भइअयो, मंडलरासी हरिज जं लद्धं । सा होइ मुहुत्तगई, रिक्खाणं मंडले नियमा ॥ २७ ॥ एगृणस० । नक्षत्राणा मण्डलभ्रमिकाल एकोनषष्टिरूपाणि' पूर्णा एकोनपष्टिमुहूर्ता इत्यर्थ , सप्ताधिकानि पुनस्त्रीण्यशशतानि एकस्य मुहूर्तस्य सप्तषष्टयधिकशतत्रयभागरूपाणि ५९३,७, इयता कालेन नक्षत्र ख ख मण्डल भ्रम्या प्रयति । अशस्वरूप सूत्रेणेवाह-छेद पुन 'नेपा' मुहाना सप्तपष्टरधिकानि त्रीण्येव शतानि योद्धव्य ॥२६॥ गए । एनेन च' अनन्तरोक्तराशिनकोनषष्टिमुहर्तादिरूपेण नक्षत्र- मण्डलराशिभक्तव्य , तत्करणे यलब्ध सा भवति प्रतिमुहृतं गतिन- क्षत्राणा मण्डले मण्डले नियमात् । भावना यथा-- [-एयोनषष्टिमुहर्ता ·मवृत्तिक मण्डलप्रकरणम् । नरर्णनाथ मप्तषष्टयधिक्तत्रयगुणा "क्रियन्ने भात २१६५३, परितनानामझाना च क्षेपे जातान्येविंगतिमहस्राणि नवशतानि पष्टयधिशनि १९६०, मर्याभ्यन्तरे नभत्रमण्डले परिधि ३१५०८९, म च ३०७ गुण क्रियते-एक एकरु पञ्चर पट्टकस्त्रिक मप्तक पदा परस्त्रिक्श्चेति ११५६३७६६३, अम्य पूर्वेण २१९६० भागे रव्यानि योजनानि पञ्चमहस्राणि पश्चपष्टयधिक दे च मने परम्य योननम्य चैकविंशतिमहस्राणि पष्टयधिकानि नवरातानि भागा क्रियन्ते तत्सन्धिनोऽष्टादशमहस्राणि विषष्टयधिक वे च शते भागा १२६१, एतारती प्रतिमुहूतं सर्राभ्यन्तरे मण्डले वर्तमानाना मभिनिगनिहादशनपत्राणा गति । एव तृतीयादिचन्द्रमण्डलाना परिधिप्रमाण परिभाव्य तत्तन्मण्डलम्धशेपनक्षत्राणामपि प्रतिमुहर्त गति प्रमाणमवमातव्यम् , यत प्रथमे चन्द्रमण्डलेऽभिनित् १ श्रवण २ धनिष्ठा ३ गततारका ५ पूर्वभाद्रपट ८ उत्तरभाद्रपद ६ रेवती ७ अश्विनी ८ भग्णी ९ पूर्वफाल्गुनी १० उत्तरपाल्गुनी ११ वाति १० नक्षत्राणि भवन्ति १, तृतीये चन्द्रमण्डले पुनर्वसु १ मघा .. हे नक्षत्रे , पप्ठे चन्द्रमण्डले रत्तिा ३, मप्तमे चन्द्रमण्डले रोहिणीचित्रे द्वे ४, अष्टमे चन्द्रमण्डने विशाग्वा १, ढगमे चन्द्र- मण्टले अनुगधा ६, एकागमे चन्द्रमण्डरे ज्येष्ठा ७, पञ्चटने चन्द्रमण्डले मृगशीर्ष १ आर्द्रा २ पुष्य ३ अश्लपा ४ हम्त ६ मूल ६ पूर्वाषाढा ७ उत्तगपाढा अष्टी मन्ति, गेषेषु द्वितीयचतुर्थ पचननरमद्वादनत्रयोदशचतुर्दशमस्येयु मन्तसु चन्द्रमग्दुरेपु नक्षत्राणि न मन्नि । नत्रान्तिम नपामण्डले परिधि ३१८३१५, परोऽपि ·(२०) মিনহান্তৰিাবির ३६७ गुणो जात-एस एस पकोऽको द्विक एस्क पर शून्य पञ्चकश्येति ११६८५१६०५, अभ्य पूर्वोक्तन २१९६० भाग रब्धानि योजनानि-५३१९ । एपा बाह्ये मण्डरे मृगगिर प्रभृतीनामष्टाना नक्षत्राणा प्रतिमुहर्त गति । ग्रहाणा तारकाणा च मण्डलमानभ्रमिसलमानमुहर्तगतिमानादिक वार्त्तमानिमशास्त्रेषु न दृश्यते । निश्च चन्द्र माधिद्वीपष्टया मुहमण्डर पूरयति, सोऽपि षष्टया मुहूर्तेर्मण्डल परयति, नक्षत्र साधिकरेकोनषष्ट्या मुहूर्तेमण्डल भ्रमणेन पूरयति । ततश्चन्द्रेभ्य सूर्या शीघ्रगतय , तेभ्यो नक्षत्राणि शीरगतीनि । ग्रहास्तु वक्रातीचारमन्दगतितो न नियतगतयम्तेन न तेषा गतिप्ररूपणोक्ता । यत -“चदेहि सिग्घयरा, सूरा सूरेहिं हुति णवखत्ता । अणिभयगइपत्थाणा, हवति सेप्सा गहा सव्वे ॥१॥" ॥२७॥ अथ सर्वाभ्यन्तरे मण्डले वर्तमाने सूर्य उदयाम्तान्तर दिनमान चाह--- मझे उदयत्थंवर, चउणवइसहस्सपणसयछतीसा। थायाल सद्विभागा, दिणं च (त) अद्वारसमुहुत्तं ।। २८ ।। मझे० । सनर्माभ्यन्तरे मण्डले वर्तमानम्य सूर्यम्य पर्यायदिने उदयास्तान्तर चतुर्णवतिमहसाणि पश्चगतानि पविंगत्यधिशानि योन नाना द्विचत्वारिंशत्पष्टिभागाश्च ९४५२६४३ । 'तदा' तम्मिन्दि नेऽष्टादशमुहर्त दिनमान भवतीतिशेप ॥२८॥ अथ प्रतिमण्डल स्यिद्दिनमान हीयते ? मर्ववाह मण्डले च गते सूर्य पियदिनमान सावशेष तिदति ? इत्याह--- पडमंडल दिणहाणी, दुण्ह मुहंगमहिमागारां। अते शर मुहत्तं, दिणं निमा तस्म निरीया ॥ २६ ॥ - ·भागी मवृत्तिक मण्डलपवरणम। (२१) पइ० । प्रतिमण्टर द्वयोमुहस्पष्टिभागयोनिम्य हानिर्भवति । अयमर्थ --एक्म्य मुहम्येस्पष्टिभागा क्रियन्ते तत्सम्बन्धिनी हो भागो हीयेते | 'अते' इति समाह्यमण्डले वर्तमाने मूर्य द्वादशमुहूर्त दिन भवति । अत्र त्रैगशिरमरण ज्ञेयम् यद्यगीत्यधिकशतदिने एण्मुताना हानिम्तन दिनन का हानि ? इति, राशित्रयन्यामो यथा-१८३-६-१ मध्योऽन्त्यगुण क्रियते, एरेन गुणित तदेव भगति जाता पर, जाढिना च भागाऽप्राप्तौ पटेपष्टिगुणा क्रियन्ते जाता ३२६, ते त्र्यगीत्यधिक्यतेन भज्यन्ते लब्धौ हो मुद्दतैपष्टि तो कत्प्रिभृति प्रतिदिन हीयेते, मक्गत्प्रभृति प्रतिदिन यते । यच्च भगवत्यामेकादशे शत एकादशोदेशके रम्य मुह तम्य द्वाविंशत्यधिर गत भागा क्रियन्त ताहनाचत्वारो भागा हानी वृद्धौ चोक्ता , अपप्टिको ही मागो, उभयो ऽयभेद । एतावता पिश्चिदृन पल्चतुप जात यथा पानि 3 अक्षराणि ०८ पराक्षरम्य भागा १२३, यत १८२ दिने पण्मुहर्ता पढन्ते प्रतिमुहर्त परानि १२०, तानि च षड्गुणानि ७२०, तानि त्र्यगीत्यधिक्न मतेन भज्यन्ते रब्धानि त्रीणि ३ पलानि, शेप १७१, तानि भागाऽप्राप्तो पष्टवक्षर गुणितानि १०२६०, तेऽडा १८३ भक्ता रव्या ०६ वणा, नेपा एवम्याचरम्य हारा भागाश्च तथा 'निमा तम्स विवर्ग'ति निया-रात्रिनिनाद्विपरीना ज्ञेया, कोऽथे ? यदा दिनमानमष्टादशमुहत नदा निगा द्वारगमुहतो, यहा दिन हादशमुहतं तदा निशाचादा- मुहर्ता । अनापि हानिवृही ग्निवग्नेये ॥२९॥ अथ मर्वयार्थी मण्डले नथा प्रथमवर्गममण्डलेषु मुर्यम्योन्याम्तान्तग्योननमम्च्यामाह- ·वियसला.राचत (२२) उदयत्यंतर बाहि, सहसा तेसहि छसय तेमहा । तह इगससिपरिवारे, रिक्खडवीसाडसीइ गहा ।। ३० ।। उद० । 'बाहिं' इति सर्वबाह्ये मण्डले सूर्यस्योदयास्तान्तर विष टिसहस्राणि पटूशतानि त्रिपष्टयधिकानि योजनाना ६३६६३ । अत्र सूत्रेऽनुक्तापि द्वात्रिशत्तमगाथावृत्ती करणेन वक्ष्यमाणा प्रथममण्डरा पेक्षया प्रतिदिनमुदयास्तान्तरहानि साधिक द्विसप्ततिशत योजनाना १७२११४४। पूर्वपश्चिमयोश्च तदर्ध साधिका पडनीतियोजनाना जेया । सर्वत्र दिनाईयोनने सूर्य उदयास्तमनयोर्दश्यत इति गाथा- पूर्वार्द्ध । 'तह इग' ति । तथैकम्य शशिन परिवारे रक्षाणि-नक्ष त्राण्यभिनिदादीन्यष्टाविंगति । अष्टागीतिग्रहा मङ्गलादय , तन्नामानि चन्द्रप्रज्ञप्त्यादिभ्यो नेयानि ॥ ३० ॥ अथ तारकमख्यामाह- छावद्विसहस्माई, सयाई नव पंचहत्तरी अतहा। इगससिणो परिवारे, तारागणकोडिकोडीणं ॥ ३१ ॥ छाव० । एकम्य शशिन परिवारे तारकाणा संबन्धिनीना कोटासे टीना परपष्टिसहस्राणि नवशतानि पञ्चसप्ततिश्च, अइतो यथा-- ६६९७५ ० १४ । एतच्च ग्रह ८८ नक्षत्र २८ तारक्राशिविर नरलोरगतद्वात्रिशदधिकशतचन्द्र १३२ गुणितमेतद्भवति, यथा--- इकारम य सहम्मा, छ प्पि अ सोग मगगहाण तु ११६१६ । उच्च मया छन्नउआ, नकवत्ता तिन्नि असहम्मा ३६९६ ॥१॥ अट्ठामीद लक्खा, चालीस महम्म मणुअलगेगम्मि । सत्त य मया अण्णा, तारागणशेडिकोडीण || २ ||" तथा ममयक्षेत्रवर्तिनि द्वीप समुद्रे यावन्तश्चन्द्राम्तदद्वरागिनरचन्द्रमेन्याङ्के गुणिते तत्तद्वीपममुद्र - ·सधृत्तिकं मण्डलप्रकरणम् । (२३) वर्तिमहादिसंख्या स्वयं जया, यत्रकाद्वावधार्या । अत्र तारकायां बहु- त्वात्क्षेत्रम्य स्तोकत्वाच्च केचित्कोटाकोटिरिति संनान्तरं मन्यन्ते । केचिच्च तारकविमानान्युत्मेधाङ्गुलप्रमाणेन मन्यन्ते । किञ्चतत्मन्यं मूर्यम्यापि माधारणम् , चन्द्रस्येव तत्सैन्यम्य सूर्योऽप्यधिप इति, यदुक्तं जीवाभिगमे ज्योतिष्कोद्देशे-" एगभेगम्म णं भंते ! चंदिमसूरि- अम्म चंदिममूरिअम्म केवइओ परिवागे पन्नत्तो?" ति मूत्रम् । अन्य वृत्त्येन्देशो यथा- एककम्य भदन्त ! चन्द्रमूर्यस्य चन्द्रमूर्यम्य' अनेन च पदेन यथा नक्षत्रादीनां चन्द्र. खामी तथा सूर्यस्यापि तस्यापीन्द्र- स्वादिति ख्यापयति । यहा समवायागवृत्तावष्टाशीतिस्थानकेऽप्ययमे- वाभिप्रायोऽस्ति तेन चन्द्रमूर्यो नहेम्यो भिन्नौ तौ महाधिपौडेयौ ॥२१॥ नमानि. उम्वृद्वीप स्वगाब्धी धातकी- सण्डे, कारोदे. पुकरा. गर्वमग्न्या. चन्द्रमा A प्रदा नक्षत्राणि तरकोरि१३३९५ २६७९ ८.३७८१०९३४८००० ८८४०७ २०१५ १६२.१६. १५/२०१६-१६ अथ चन्द्रमूर्याणा केन प्रकारेण का प्रामक्षेत्रं पढ़ने ? कदा च हीयते ? तदाह -- ·(२४) विनयशरविरचित वेसि पविसंताण, तावक्खितं तु वड्डए निश्मा । तेणेर कमेण पुणो, परिहायइ निक्खमंताणं ।। ३ ।। तेसिं० । 'नेपा' सूर्याचन्द्रमसा मर्यबाह्यान्मण्डलादभ्यन्तर प्रविशता तापक्षेत्र प्रतिदिवस क्रमेण नियमाढायामतो वर्धते । येनेय क्रमेण परिवर्धते तेनेव क्रमेण सर्वाभ्यन्तरान्मण्टलाइहिनिष्कामता परिहीयते। तथाहि-सर्वबाह्ये मण्डले चार चरता सूयाचन्द्रमसा प्रत्येक चतुर्णामपि दशधा प्रविभक्तम्य जम्बृद्दीपचक्रवारम्य द्वौ हो भागो तापक्षेत्रम्य भवत । तत सूर्यम्याभ्यन्तर प्रविशत प्रतिमण्डर पष्टयधिकषत्रिं शच्छत ३६६० प्रविभक्तम्य नम्बृद्दीपचवारम्य द्वौ द्वौ भागो तापक्षेत्रस्य वर्धते । चन्द्रमसस्तु मण्डले मण्डले प्रत्येक पौर्णमासी- सभवे क्रमेण प्रतिमण्डल पड्रिंशति पड्रिंशतिभागा मप्तविंशतितमस्य च भागम्येक सप्तभाग २६ । रवेरभ्यन्तरमण्टरपरिधि ३१५०८९, म च ३६६० भक्तो रव्या पडशीति ८६, शेपा ३२९, ते पष्टि गुणिता १९७४०, तेऽपि च ३६६० भक्ता रब्धा पञ्च । शेषा १४१० । चन्द्रम्य तु ८६ पड्रिंशत्या गुण्यते २२३६, एकमातभाग पडशीतिगुणस्तदा ८६, स सप्तथा भक्तो रब्धा १२, ते २०३६ मध्ये क्षिप्ता २२४८, पञ्च भागा पईिगतिगुणा नाता १३०, ते पष्टया हृता रब्धी हो, तो २२४८ मध्ये क्षिप्तो जाती २२५० तेषा तापक्षेत्रागराम्त्वन्त सकुचिता पहिर्विम्तृता करम्बुकापुप्पमम्थान- सम्धिता, पोऽर्थ ? मेर दिशि सकुचिता ल्वणदिगि विस्तृता । उक्त हि-" तेसिं करबुआपुप्पमठिा हुति तावपित्तपहा । अतो मकुद्दा बाहि विस्थडा चमूराण ॥ १॥" ति ॥ ३० ॥ अयो- ·- मवृत्तिक मप्रदप्रकरणम् । बसष्टडियसे जम्बृद्दीपम्य दाभागल्पनयः सम्यम्य तापक्षेत्रे फियन्तो मागा? इत्याह- दीवस्म य दसमागा, इगपामे हुँति विग्नि दियसम्म । कक्स्स य पढमदिणे, भागा पुष दुनि रयणीए ॥ ३३॥ दीय० । द्वीपम्य वय दशभागा एकरपा ' दिवमम्य ' सूर्यता- पक्षेत्रम्य करिमकान्तिप्रथमदिने भवन्ति । कोऽर्थ ? दगधाविभक्त नम्बू द्वीपचक्रवारे यल्लब्ध तारशास्त्रयो भागा एपम्मिन्पार्धे दक्षिणत उत्त रतो या । तदा राचे पुनर्दशभक्ती ही भागौ भवत । दिवसमत्कभाग- त्रययोजनानि ९४५.६४३, गत्रिमपन्धिभागद्वययोननानि ६३०१७ उभयोमलने १५७५४४३: । एव द्वितीयमूर्यम्यापि दिनं रा त्रिंश, मर्वमील्ने ३१५०८९ माभ्यन्तरमण्टरपरिधि त । अत्र मेर प्रति नवयोजनसहमाणि चत्वारि मतानि पटशीत्यधिकानि नव च रश मागायोजनम्येत्येतत्मल्सिप्टदगमागत्रयरूप तापक्षेत्रप्रमाण भवति ९४८६। कथम् ? मन्दरपरिषेपम्य रिश्चिन्यूनत्रयोविंगत्युत्तरपर- मताधिकात्रिंगद्योजनमनमानम्य ३१६२१ दशभिर्भागे हृते यल्लब्ध तम्य त्रिगुणत्वे गतम्य भावादिति । जघन्यदिवसे तु मेर प्रति भागहय बड्योननसहस्राणि श्रीणि गतानि चतुर्विशत्यधिरानि पर च दशमागा ६३२४॥ ३३ ॥ जय क्रमेण हीयमान नपन्यदिवसे यावत्प्रमाण तापक्षेत्रमवमिप्यते तदाह- मयरम्मि दुन्नि भागा, दिवसस्स य हुंति तिनि रयणीए । एव नायब्वायओ, दिणरचीवुट्टिहाणीयो ॥ ३४ ॥ मया फर्कममान्नहितीयढिनाटारम्य पदिमामेयावन्मकरसक्रान्त्याध ·" (२६) विनयकुशलविरचितं. दिनं तत्र परिपूर्ण एको भागो न्यूनो नातः, तेन सर्वबाह्यमण्डले सञ्चरतः सूर्यस्य द्वौ भागौ तापक्षेत्रसम्बन्धिनौ भवतः, त्रयो भागा रात्रेश्चेत्यवग- न्तव्याः । अत्र दिनसत्कभागद्वयेन ६३६६३ योजनानि, रात्रिसत्क- भागत्रयेण च ९५४९४३०, दिनरात्रिमीलने १५९१५७ । एवं द्वि- तीयसूर्यस्यापि । एतदकमीलने सर्वबाह्यमण्डलपरिधि तः ३१८३१५ ॥ तथा कर्काद्यदिने ९४५२६६. उदयास्तान्तरं, मकराद्यदिने च ६३- ६६३ योजनानि, उभयमीलने १५८१८९४०, पुनर? कते यद्भवति तच बहिर्गच्छतस्तुलाद्यदिने । मध्ये प्रविशतश्च मेपाद्यदिने दिनवतित- ममण्डले सूर्यस्योदयास्तान्तरम् ७९ ०९९४ १ । द्वयोः सूर्ययोर्दिन- रात्र्यपेक्षयेतद्राशौ चतुर्गुणे कृते तन्मण्डलपरिधिर्जायते, यथा-३१६३. ७९३४, तदा पञ्चदशमुहूर्त दिनम् , पञ्चदशमुहूर्ता रात्रिरपि । सार्की द्वौ भागो जम्बूद्वीपचक्रवालदशभागानां तापक्षेत्रं भवति । एवं' इति एवं-पूर्वोक्तप्रकारेण दिनरात्रिवृद्धिहानी ज्ञेये । वृद्धिहानियोजनानि प्रागुक्तानि । अत्र विशेषार्थिना भगवतीपश्चमशतकायोदशकवृत्ति- रवगाहा उद्योतान्धकारयन्त्रं चावलोकनीयम् । तत्स्थापना चेयम् ॥३४॥ अथ तत्रैवाऽनयोः मूर्ययोः समुदितयोः मूत्रे एव तापक्षेत्रभागान गाथा- इयेनाह- इह छ चित्र दसमाए, जंबूदीवस्म दुन्नि दिवसयरा । ताविति दित्तलेसा, अभंतरमंडले संता ॥ ३५॥ चत्वारि अ दसभाए, जम्बूदीपस्स दुन्नि दिवसयरा । ताविति मंदलेसा, बाहिरए मंडले संता ।। ३६ ।। दह । 'इह ' अम्मिन नम्बृद्धीपे पड़ेव दाभागान् नम्वृद्धीपस्य ·- सवृतिक मण्डलमकरणम् (२७) द्वी दिवमागे मर्वाभ्यन्तरे मन्ती दीप्तलेश्यों भासत्तेनमौ तापयत । एकमूर्यम्य भागत्रयमिततापक्षेत्राभिधानात ॥३५॥ चत्ता । तथा चतुगे दगभागान् नम्बृद्धीपम्य द्वौ दिवमारी सो सन्ती 'मन्द टेश्यो' मन्दतेनमा तापयतम्तयानगरम्याभाव्यात् ।। ३६॥ अथ मा भ्यन्तरे दमभागाना मध्यादेवरभागम्य योननकरण गाथाहयेनाह--- एगारस अडतीसे, यजितु सयाइ दीवपरिहीए । मेस दसेहि विभत्ते, जे लद्धं तं इमं होइ ॥ ३७॥ इगतीससहस्साई, सपाइमाहियाइँ तह पंच । चउपन्नसद्विभागा, छहि गुणणे अंसछेयाणं ।।३८ ।। एगा । एकादगशतान्यष्टारिंगटधिकानि ११३८ 'नम्बृद्वीप परिये ३१६२२७ वर्नयित्वा' नम्बृद्वीपपरिधिमध्यात ११३८ क्यन्त इत्यर्थ , 'शेपे' सर्वाभ्यन्तरमण्डलपरिधिरूपे ३१५०८९ दशभिर्भक्त यल्लञ्च तद 'इद' वश्यमाण भवति । यत सर्वाभ्यन्तर मण्डल जगतीतोऽगीत्यधिरयोजनगतेनार्वाग, तत उभयो पार्श्वयोरपे क्षा तदद द्विगुणीरत्य ३६०. तच्च वर्गयित्वा दगगुण नियते, तदनु परणीपरणे ११३८ भरन्तीति ।। ३७ ॥ हग० । एकत्रिश त्महमाण्यदाधिकानि पञ्चगतानि योननाना चतुःपञ्चाशच पष्टिभागा योननम्य । ते च क्थ जाता 'छहि गुणणे अमछेआण' ति सर्वाभ्यन्तरमण्डलपरिधिदशमभागयोननराश्या गमनानन्तरमवस्थितयो रगच्छेदराश्योनरकदशरूपयोपडभिगुणने नाता १४, ततो दशस्वपि भागेषु प्रत्येक योजनान्यशाल भवन्ति ३१६०८ १४, तद्दशगुणने मण्डलपरिधिर्भवति । एव द्वितीयादिमरमण्डलेयु तत्तन्निननिनपरिधेग्नु " 7 ·- पतम्य -- विनयकुशलविरचितं सारेण दगभागा सदुद्दया रिचायां ॥३८॥ अथोत्कृष्टदिवमे जम्बृढीप यनिनो मनुप्या स्यिहरत मूर्यमुढयन्त पश्यन्ति ? इति गाथाहयेनाह- एअस्म य रामिस्स य, तिगुणत्ते जो पुणो हवह रासी। ककडचारो रविणो, उदयस्थमणेसु तस्मद्धा ॥ ३९ ।। सीमालीससहस्मा, दो असया जोयणाण पट्टा । इगयीसमद्विभागा, कक्डमाइम्मि पिच्छ नरा ॥ ४०॥ [अ० । अनन्तरोक्त (म्य ) राशे ३१५०८१४ त्रिगुणरणेन यो रागिर्भवति ९४५.८४४ म रवे करमझान्त्याद्य दिनमत्कश्चागे नेय । उदयाम्तसमये च तम्सह' ति तम्यादात्मा तरदच्छन सायमम्तमयश्च मृर्यो दृश्यते ॥ १९ ॥ तद्योजनान्याह- मीआ० । मप्तचत्वारिंगत्महह्माणि त्रिपष्टयधिरे हे च गते पविं शतिपष्टिभागाश्च ४७२६३ ३., पनावद्योजनेभ्यो दृरत सर्वाभ्यन्तरे मण्टले सूर्यमुदयन्तमम्तमयन्त च कधिदिने जम्बृद्दीपमत्रपूर्णविटेह भरतपश्चिमविदेहेरावतादिपु वामिनो नरा पश्यन्ति । यच्छेहोदयमान मयों भृमिरग्नो दृश्यने तत्तु दृरत्यात । पर भृमिन मर्वोच्चम्पेन ममो वर्तने ! यदुक्त भगवत्यामष्टमशतेऽटमोद्देशक-" जम्बूढीये प भने ' मूरिआ उग्गमणमुहुत्तमि मन्झतिअमुहत्तमि अत्थमणमुहत्तमि सव्यस्थ उच्चत्तेण ममा ? हता गोअमा । " इत्यादि ॥ ४० ॥ अथो रष्टदिक्मे सूर्यम्य पश्चादने च मिरिन मियत्तापक्षेत्र भ्यात? तदाह-- एअं चेव य दुगुणं, उभयो पासमु तारखित्तं तु | एवं चेव य सव्वं, दट्टयं बीअरविणो वि ॥४१॥ ए०। , अनन्तरीक्त तापक्षेत्रप्रमाण ४७.६१३१ गतद ·सनि महारा। पाप्मेवारवान्योन्यामा रच दिन भगाने ९.९.८४ सय पनदिने। तन्देव म ममल नम् हनीयवगन टबद॥ ॥१५ कर्मचदिन्ननदिसेतु प्रनिदिवस महानिमन दिली. दानिशमन यात नोक्तापि मासाहमोगह- जंदीचे पइदिण्मुभनो पामेनु तारसित्तम । बामीइ जोअखाई, महिलाई बुट्टिहापासु ॥ ४२ ॥ नबू । नम्वृद्वीपे मूर्यम्य पूर्वापरयोरेकमा तापक्षेत्रम्य साभि- जानि षडशीति षडशीतियोंजनानि कर्काडानो मकराच वृद्धौ भवन्ति । यतरुयीत्यधिकन दिनशनेन दशभाारतम्य सर्वाभ्यन्तरमण्डलपरि घेग्टोत्तरपञ्चशतममधिकत्रिशत्महसप्रमित एको दशभागभागो हीयते वर्धते च तदन दिनेन का हानिवृद्धि ? अत्र राशिफ्न्यास १८ । ३१९०८।१।एकनान्त्येन गुणितो म यरासिम्तदेव भवति । ततो मध्य आयेन भज्यते लब्ध च हिमप्तत शत, शेषा हामिश- त्म्थिता , ते च पष्टिगुणिता १९२०, चतुप्पधाशय पष्टिभागा मीलिता १९७४ भवन्ति, तेऽपि १८३ भक्ता लब्धा दश १० द्विमतत्यधिकशतम्य चाद्धं षडशीतियोंननानि ८६ ३१ पट उक्तोऽ प्ययमों दगमभागविभननार्थमुक्त । चन्द्रम्याप्येप राशि ३१५०८५४ चतुर्दशविभक्तो हे सहस्र माई न दे शने सप्तत्रिंशश षष्टिभागा २०६०३४॥४२॥ अथ मनुष्यलोकचारिशेपमूर्याणा वक्तव्यतामाह- एवं सेसरवीण य, पयाससित्तं दसंसकप्पणया । ता नेअं जा चरमो, पुक्सरदीपभाणु ति ॥ ४२ ।। शेषा १४.

·. विनयकुशलथिरचित एव० । 'एव' अमुना प्रकारेण शेषरवीणामपि नरलोस्वर्तिनम्वनंही पद्वयसमुद्रद्वयचकगारदशागल्पनया दशभागविभननया प्रमाक्षेत्र योजनप्रमाण ववद्वीपममुद्रमव्याह्यपरिधीनामनुसारेण तारज्ञेय याव- रपुष्कराई चरमभानुरेरेस्पक्तिगतपट्यष्टितम सूर्य इति, पर नेपा मन्तरारसूर्याणा नैश्चयिस्म्थान परम्परमन्तर च शास्त्रेप्वदर्शनाद्योजना दिमितिर्न लिखिता। जीनाभिगमे लवणोदवक्तव्यतायां द्वितीय- खण्डे जम्बूद्वीपगतसमश्रेणिप्रतिबद्धो दक्षिणत सूर्य शिसायामभ्यन्तर चार चरति, द्वितीय शिखाया परत । एवमुत्तरतोऽपि शिखाया आरत परत सूर्यो । चन्द्रचतुष्पमप्येवमेव ॥ ४३ ॥ अथ पुष्कगई चरममानो कियाँस्तेज प्रस्तरम्तदाह- लक्खेहि एगवीसाइ साइरेगेहिं पुक्खरद्धम्मि । उदए पिच्छंति नरा, सूरं उक्कोसए दिवसे ॥ ४४ ॥ लक्खे० । सातिरेरेकविंशतिलक्षयोजने सर्वान्तिम सूर्यमुपलक्षणा चन्द्रमप्युदयन्तमम्तमयन्त च सर्वाभ्यन्तरे मण्डले उत्कृष्टेऽष्टादशमुहूर्त दिवसे पुप्फराई मनुना पश्यन्ति । तत्र परिधिरेवम्-"एगा जोअण कोडी, वायालीम हबति रस्खाइ । तीस चेव सहम्सा, दो चेर मया अण्णवन्ना ।। १ ॥ १४२३०२४९ दतिपरिधेर्दशभागा क्रियन्ते तादृग माईभागम्तेन प्रसर २१३४५३७ भवति । प्रवचनसारोद्धा- रवृत्तिगताटाशीत्यधिकशततमेन्द्रियविपयविचार १८८ द्वारे- " इगीस खलु रक्खा, चउतीस चेव तह सहम्साइ | पच य स- याइ भगिआ, मत्तत्तीमाद अइरित्ता ॥ १ ॥ इइ नयणविसयमाण, पुश्वरदीवदयामिणो मणुआ। पुल्वेण य अपरेण य, पिह पिह तह दि ·सवृत्तिक मण्डलप्रकरणम् । (३१) पुकिटे ॥ २॥" उत्कृष्टदिवमे पतावद्योननत उदित पश्यन्ति, तत्र तावत्क्षेत्रपरिधिसद्भावात् । परमिट सर्वाभ्यन्तरमण्डल मानुपोत्तरादार समवति, येन शेपमण्डलानामवकाशो दशोत्तरपञ्चशतयोजनान्तर्विलो क्यत इति, तेनोक्ततेन प्रसर कतिचित्सहीन्यूनो ज्ञेय । नवरमियान् विशेष -जम्बूद्वीपगतसूर्ययोर्दक्षिणोतरयो करप्रसरेभ्यो रवणसमुद्रगत- चन्द्रसूर्याणा दक्षिणोतरयो करप्रमर म्तोक , पूर्वपश्चिमयोश्च भृयान, क्षे त्रम्य परिधिबाहुल्यात्। धातकीखण्डे च षण्णा षण्णा पक्तिगतसूर्याणामु- त्तरोत्तर दक्षिणोतरयोस्तेन प्रसर स्तोक पूर्वपश्चिमयोश्च वर्धते । एव का- रोदे पुष्कराद्देऽपि पूर्वपश्चिमयोरतिरहुलो वर्धत इति स्थिति । पर यो य सूर्यो यत्र यत्र चरति तदधोवामिनो जनाम्तमेव सूर्य पश्यन्ति नान्य तथानगत्स्वाभाव्याद्व्यवस्थामङ्गदोपप्रसङ्गाच्च । एव चन्द्रग्रहादीनामपि व्यवस्था मावनीया॥४४॥अथ तेपा रवीणा दशभागादिस्वरूपमाह- सन्धपरिहीण एवं, मवे निम भाणुणो दसंसतिगं । तावंतुकोसदिणे, जहन्नए दुन्नि उ दससे ॥ ४५ ॥ सव्व० । ल्वणघातकीरारोदपुप्फ्राईपु मर्वपरिधीना 'एव ' अमु- ना प्रकारेण नम्बद्रीपन्यायेन मर्वेऽपि भानव 'ढगागत्रिकम्' इति त्री दशभागान् कन्या युगपत्सर्वाभ्यन्तरमण्डले मञ्चग्न्त उत्स्ष्टदि- यमे तापयन्ति, तदा दिनमानमष्टादशमुहत्तम्, गर्दािदशमुहर्ता । जघन्यदिवसे समा सर्वनाह्यमण्डलम्था मरे ही दशभागौ तापयन्ति, तदा दिनमान हादशमुहतं, रात्रिरष्टाढामुहूतां । सर्वेषा मूर्याणा चतुर- मोत्यधिकशतमण्डरेपु प्रत्येक पट्या मुहूर्ते रेव समर परिभ्रमणात् ॥

·- सवृत्तिकं मण्डलमकरणम् । एतम्मिन चतुर्दशगुणे रते समस्तं चारक्षेत्रं नवाधिकपञ्चशतयोननमितं त्रिपञ्चागच्चकपष्टिमागयुतं ५०९५३, यतः कारणादष्टमिर्मागरधिकं सूर्यविम्बाचन्द्रविम्ब पट्पश्चागद्भागमानत्वात् । अत्रापि विमानाक्रान्त- ममेरगणनादष्टचत्वारिंदादागानामकथनेऽपि पूर्वोक्तेन सह न विरोधः ॥१८॥ अथ मर्वेषु क्षेत्रेपु दिवचनुप्फनिर्णयस्वरूपं गाथायुगलेनाह- जस्स जो.आइच्चो, उदेह सा तस्स होइ पुल्चदिसा । जत्थ विश्र अत्यमई, अवरदिसा सा उ नायया ।। ४६ ।। दाहिणपासम्मि श्र दाहिणा उ वामेण उत्तरा होइ । एआओ तावदिसा, सव्वेसिं उत्तरो मेरू ॥५०॥ जस्म । यस्य लोकस्य यतः म्या दादित्य उदयमेति-दम्गो- चरमायाति तभ्य लोकस्य र पृर्वदिग् जेया। तथा यत्र स्थाने पर्योऽस्तमेति अदृश्यतायोगात्मा अपग , पश्चिमा च ज्ञातव्या ·- (३२) विनयकुशलधिरचितं ४५ ॥ अथ तेषामपि भूर्याणां चारक्षेत्रतः सञ्चरतां कियद्दिनस्तापक्षेत्र वर्धते हीयते च ? इत्याह- एवं च सइ दसंसे, तेसिं पइसंतनीहरंताणं । वड्डइ हायइ तेसीसएण दिवसाण अणुकमसो ॥ ४६ ॥ एवं० । ' एवं ' पूर्वोक्तप्रकारे सति ' तेषा' सूर्याणां मकरे सर्व- बाह्यान्मण्डलान्मध्ये प्रविशतां क च सर्वाभ्यन्तराबहिनिम्मरतां दिव- -सानां त्र्यशीत्यधिकशनेनानुक्रमश एकेको दशांशो वर्धते हीयते च । वृद्धिहानियोजनसंख्या दशमभागयोजनसंख्या च तत्तद्वीपसमुद्राणां मध्यबाह्यपरिध्यनुसारेण वाच्या ॥ ४६ ॥ अथ जम्बूद्वीपादन्यरचीणां मण्डलसंख्या मण्डलान्तरप्रमाणं चारक्षेत्रविष्कम्भमानं चाह- सव्वेसि पि रवीणं, सव्वेसि मंडलाण अन्नुन्न । दोजोअणंतरालं, पंचसयदहुत्तरो चारो ॥ ४७ ।। सव्वे० । सर्वेषां रवीणां चतुरशीत्यधिकशतसंख्यानां मण्डलाना- मन्तरं प्रत्येकं वे योजने, चारक्षेत्रविष्कम्भस्तु दशोत्तराणि पञ्चशतयो- जनानि जेयानि । अष्टचत्वारिंशदेकषष्टिभागास्तु स्तोकत्वान्नोक्ताः । अथवा प्रथममण्डलम्यान्त्यमण्डलस्य वा चाराभावादष्टचत्वारिंशन्नोक्ताः, जम्बूद्वीपाधिकारे चोक्ता, परमार्थस्त्वेक एव ।। ४७ ॥ अथ शेष- चन्द्राणां चारक्षेत्रमानादिस्वरूपमाह-- इगसलुसतिवन्ना, चंदाणं पंचनवहिमसयाई । अट्ठहिं भागेहि जो, अभहिअं मण्डलं ससिणो ॥४८॥ इग० | जम्बृद्दीपचन्द्राणामपि प्रत्येक मण्डलानि पञ्चदशैव, तेषां मण्डलानां भूमिरन्तरं च सानिरेकाणि पञ्चत्रिगद्योगनानि ३५ ४. , ·सवृत्तिक मण्डलमकरणम् । (१३) एतम्मिन चतुर्दशगुणे कते समम्त चारक्षेत्र नवाधिस्पञ्चशतयोजनमित त्रिपञ्चागच्चस्पष्टिभागयुत ५०९ १३, यत कारणादष्टमि गरधिक सूर्यबिम्बाञ्चन्द्रपिम्ब षट्पञ्चाशद्भागमानत्वात् । अत्रापि विमानाक्रान्त भूमेरगणनादष्टचत्वारिंशद्भागानामस्थनेऽपि पूर्वोक्तेन सह न विरोध ॥४८॥ अथ सर्वेषु क्षेत्रेषु दिक्चतुप्पनिर्णयखरूप गाथायुगलेनाह- जस्स जो आइच्चो, उदेह सा तस्स होइ पुन्वदिसा । जत्थ विश्र अत्यमई, अवरदिसा सा उ नायया ॥ ४६ ।। दाहिणपासम्मि अ दाहिणा उ वामेण उत्तरा होइ । एआओ तावदिसा, सम्वेसिं उत्तरो मेरू ॥५०॥ जम्स | यस्य रोरस्य यत स्थानादादित्य उदयमेति-हम्मो चरमायाति तम्य लोरम्य सैव पूर्वदिग् ज्ञेया। तथा यत्र स्थाने सूर्योऽन्तमेति अदृश्यतायोगात्सा अपरा' पश्चिमा च ज्ञातव्या ॥ ४९ ॥ दाहि । उदयमानसूर्याभिमुखसतस्तम्य लोरम्य दक्षिण पार्श्वे दक्षिणा भवति वामपाधैं तूत्तरा। भावना यथा-पूर्वविदेहाना लोकाना या पश्चिमा सा भरतमम्बन्धिना पूर्वा, भरते या पश्चिमा सा पश्चिमविदेहेपु पूर्वा, पश्चिमविदेहेषु या पश्चिमा सा ऐरावते पूर्वा, ऐरावने या पश्चिमा सा पूर्वविदेहेषु पूर्वेत्यादि । मूमेक्षिकया यौगलि कक्षेत्रवपंधरादिषु सर्वत्र पूर्वादयो दिगो विचार्या । यतो जम्बूद्वीप- प्रज्ञप्त्याम्-"जबुद्दीवे ण भने । सूरिआ उदीणपाईणमुग्गच्छ पाईणदा हिणमागच्छति ? १ पाईणदाहिणमुग्गच्छ दाहिणपडीणमागच्छति ? २ दाहिणपडीणमुरगच्छ पडीणदणमागच्छति? ३ पड़ीणउदीणमुग्गच्छ . ३ ·(३४) विनयकुशलविरचितं उदीणपाईणमागच्छंति ? ४ हंता गोअमा !|" इत्यादि, काका प्रश्नः । तथा तापयतीति तापः :-सूर्यस्तदाश्रिता दिक् तापदिक, एताः पूर्वोक्तास्तापदिशोऽवगन्तव्याः, मूर्यप्रभवा इत्यर्थः । क्षेत्रदिगस्तु मेरु- रुचकप्रभवा भवन्ति, रुचका अपि मेरुसर्वमध्यस्थिता अष्टौ प्रदेशाः समभूतलम्थाने गोस्तनाकाराः । तत्र चतस्रो द्विप्रदेगादयो घ्युत्तराः शकटोडीसंस्थाना महादिशः पूर्वाद्याः, चतस्र एवैकप्रदेशाः, मुक्ता- क्लीनिमा विदिशा, हे च चतुष्पदेशात्मिके उ धोदिशाविति । तेन जम्बृद्दीपनगत्यां विजयनामद्वारि पूर्वी दिक, एवं वैनयन्तद्वारि दक्षिणा, जयन्तद्वारि पश्चिमा, अपराजिने उत्तरा । एवं च सर्वत्र द्वीपे जगती- द्वाराण्येतन्नामान्येव सन्तीति क्षेत्रदिगनिर्णयः । अथ तापदिगपेक्षया 'सर्वेषां ' कर्माकर्मभूमिनननानां मेरु: 'औतरः' उतरम्याम् , लवणो- दधातकीखण्डकालोदपुष्कराईप्वनेनेच क्रमेण जम्बूद्वीपसूर्यवद्दिग्विभागो ज्ञेयः, सर्वेषां समकं सञ्चरणात् । एतत्कथनेन सूर्यस्य मेरुममन्ताच्चत- मृपु(दिक्षु)गतिरुक्ता । ततश्च ये मन्यन्ते मूर्यः ममुद्रं प्रविश्य पाताले गत्वा पुनः पूर्वममुद्रे उदेतीति तन्मतमपाम्तम् ॥ ५० ॥ अथ सूर्यस्य दिगः मामान्येनाह- पिट्टे पुब्बा पुरो, प्रवरा वलए भमंतसरस्स | दाहिणकरम्मि मेरू, यामकरे होह लवणोही ।। ५१ ।। पिढे । मेहं परितः प्रदक्षिणावर्तन सूर्यम्य भ्रमतः पठे घटे पूर्वा दिक, पुरतः 'अपरा' इति पश्चिमा । मूर्यस्य दक्षिणहस्ते मेरु, वामकरे नवणोदधिर्भवति । एताः सूर्यदिगो न तु जनानाम् , जनानां सूर्यापेक्षया - ·- मवृत्तिकं मण्डलमकरणम् । दिशो भवन्तीत्युक्तम् ॥ ५१ ॥ अथ पटसु दिक्षु जम्बृढीपगतमूर्ययो प्रमार गाथापट्वेनाह- सगचत्तसहम दुसई, तेवहा तहिगीस सहसा । पुच्चावरकरपसरो, कके सूरा अहुत्तरओ ।। ५२ ।। मग० । कांद्यदिने योननाना सप्तचत्वारिंशत्सहस्राणि हे च शते त्रिषटरधिके एकविंशतिश्च पष्टिभागा ४७२६३३० एतावान्सूर्या- रपूर्वम्यामेतावानेव सूर्यादपरस्या करप्रमरः । इदं तु पूर्वमुक्तमपि पदि- कप्रसाराधिकारात्पुन कथितम् 'अहुतरओ' ति अधोत्तरतो मेरु- दिगि परप्रसर उच्यते ॥ १२ ॥ तदाह- असिइसऊण सहस्मा, पणयालीसाह जम्मो दीवे । असिइसयं लवणे विभ, वित्तीससहस्स सतिभागा ॥५३।। असि । मर्याभ्यन्तरे मण्डले वर्तमानम्य मूर्यम्य द्वीपान्तनगती- नोऽशीत्यधिक्योजनमतप्रवेगात्तद्रन १८० पञ्चचत्वारिंगत्सहस्राणि परप्रमर , एतावता चतुश्चत्वारिंशत्सहस्राणि विंगत्यधिशन्यष्टौ शतानि २४८२० मेर यावत्करप्रमर । मेस्मध्यभागम्यरचस्मदेवां यावत्सर- प्रमर. मूर्यम्याम्ति पर तत्रावकामाभावान्मेव्यन्तन प्रविशति । यद्यपि मण्डलममश्रेण#रोविष्यम्भो योमनामनात्मको न रम्यने किन्तु फिश्चिन्यूनम्तथापि व्यवहारेणतावान पाए । अह नम्मोति अथ याम्यत' रयणदिगि डीपमम्वन्ध्यभीत्यधिक मत १८०, त्यने नत्रयस्विंगत्महस्राणि 'सतिभाग' ति महमतृतीयागयुनानि योन नानि ३३३३३ , अनीत्यधिस्मतमीरने मान १३५११र- .

·(३६) विनयकुशन्दविरचितं प्रसरः। एवमेतत्समश्रेणिस्थस्य द्वितीयरवेरपि करप्रसरो भाव्यः ॥१३॥ अथ ततः प्रतिदिनं हीयमानो मकरे यावानवशिष्यते तदाह-- इगतीससहसअडसयइगतीसा तह य तीस सहसा । मयरे रविरस्सीओ, पुबवरेणं अह उदीणे ।। ५४ ।। इंग० । सर्वाभ्यन्तरान्मण्डलाबहिनिप्कामन सूर्यः क्रमेण पूर्वापरा- भ्यां प्रतिदिनं षडगीत्या पडशीत्या योजनः करप्रसरतो हीयमानर्मको सर्वबाह्यमण्डलमागच्छति । तत्र चैकत्रिंगत्महस्राण्यष्टौ शतान्येकत्रिश- दधिकानि त्रिशञ्च पष्टिभागा योजनस्य ३१८३१३०, एतावत्प्रमाणी मकराधदिने पूर्वस्यामपरस्यां च करप्रसरो भवति, पूर्वापरमीलने तदिनोदयास्तान्तरं जातं ६३६६३ । अथोदीच्याम् ॥५४॥ तदाह- लवणे विसई तीसा, दीवे पणचत्तसहस अह जम्मे । लवणम्मि जोअणतिगं, सतिभाग सहस्स वित्तीसा ॥५॥ लव० । सर्वबाह्ये मण्डले सूर्यो लवणसमुद्रे त्रिंशद्योजनाधिकां त्रिशती याति, तेन लवणसम्बन्धीनि त्रीणि शतानि विंगदाधिकानि ३३०, द्वीपे च पञ्चचत्वारिंशत्सहस्राणि ४५०००, उभयमीलने ४५३३०, उत्तरस्यां करप्रसरः । ' अह नम्मे ' त्ति अथ याम्ये लवणदिशि त्रय. स्त्रिशत्सहस्राणि योजनस्य तृतीयांशयुतयोजनत्रयाधिकानि ३३००३ । करप्रसरः ॥ ५५ ॥ अथ याम्योत्तरयोः सर्वदा सर्वाग्रमाह- पइदिणमपि जम्मुत्तर, अडसत्तरिसहस सहसतइअंसो । उड्ढह गुणवीससया, अठिा पुल्वावरा रस्सी ॥ ५६ ।। पइ० । सर्वसंक्रान्तिपु प्रतिदिनं याम्योत्तरयोः करप्रसरमीलनेऽटस- ततिसहस्रा सहस्रनृतीयांशश्च ७८३३३ ३ । अपिशब्दः सर्वदाप्येता- -- ·मवृत्तिक मण्डलमवरणम् । (३७) यत्प्रमाणम्धिरत्वसूचर । तथोधिश्च मील्ने एरोनविंगतिशतानि, ममवायाङ्गेऽप्येकोनविंशतिस्थाने तथोक्तत्वात् । तथा पूर्वम्यामपरम्या च रवे रदमय' मूर्यक्ग्णिानि मर्वदिनेप्याम्थिता , मर्यमण्डलेपु हानि- अन्तिमद्भावात् ॥ ६ ॥ अथो धम्नेन प्रमर प्रथक्त्वमाह- मयरम्मि वि ककम्मि वि, हिट्ठा अट्ठारजोअणसयाई । जोश्रण सयं च उट्ट, रविकर एवं छसु दिसासु ॥ ५७ ।। मय० । 'मको 'दति दक्षिणायनसर्वदिनेषु 'क्' इत्युत्तरायण मांटिनेषु च सूर्यादयोऽष्टाढायोजनशतानि तेनःप्रसर । यत सूर्या दधोऽष्टयोननगते मममतरम्, ममभृतापेश्या योननसहस्रमधो- ग्रामा , ते हि जम्बृद्दीपापररिदेहेपु मेरोरारम्य जगत्यभिमुख द्विचत्या ग्गियोननमहने क्रमेण क्षेत्रम्यातिनिम्नीभवनादन्तिमविनयद्वयप्रदेशे मन्ति । उक्त हि लघुलेनसमासे-' जो अणमयटमगते, ममधरणीओ अहे अहोगामा । यायारीममहम्मेहिं गतु मेरम्म पच्छिमओ ॥१॥" नवाप्टाढगातानि, अन्यत्र यथामभवम् । अय चाय श्रप्रसरो नम्- हीपगतमूर्ययोग्य | अन्ये मूर्यास्त्यधोऽष्टगतान्येव तपन्ति, क्षेत्रम्य ममत्वादिति । ऊध्य तु सर्वेषा शतमेस करप्रमर , यदुक्त भगपत्यामष्ट- मरातेऽष्टमोद्देशके-"मबुद्दीरे दी ण भने ' चद्दअ वित्त उड़द नवेति रही वित्त अहो तति वा खित्त निग्मि तवेति ? गोअमा । गग मोगणमय उदद तंति इंद्रा अट्टारमनोभणमयार इत्यादि । नमुना प्रकारेण पदमु दिक्षु रविकत प्रमर ॥ ७ ॥ अथ गाथाटिकेन दियमरानिम्थानान्याह- तवति । एव .

·(३८) विनयकुशलविरचितं जइबा जंबूमंदरनगाउ पुब्बावरेण होइ दिणं । तइया रयणी नेत्रा, नरलोए दाहिणुत्तरओ ॥ ५ ॥ उत्तरदाहिणो पुण, दिवसे पुवावरेण किर रयणी । भणिमिणं पंचमसयपढमुद्देसे भगवईए ॥ ५६ ॥ जइआ० । यदा जम्बुद्वीपमध्यवर्तिमन्दराद्रेः पूर्वम्यामपरस्यां च मानुषाद्रिं यावत्सर्वत्र सम्बद्ध दिनं भवति तदा सकले नरलोके रात्रिर्द- क्षिणोत्तरयोर्जेया ॥ ५८ ॥ उत्तः । यदा चोत्तरदक्षिणयोः पुनाभ्यां सूर्याभ्यां दिवसः म्यात्तदा पूर्वम्यामपरस्यां च ‘किल' निश्चितं सर्वत्र सम्बदा मानुपोत्तरं यावद्रात्रिर्भवति, नात्येकवचनम्, इति भणितं दिन- रात्रिस्वरूपं पञ्चमशतकप्रथमोदेशके भगवत्याः, तदालापकश्या- यन्-" जया णं भंते ! जंबुद्दीवे दीवे दाहिणढे दिवसो भवति तया णं उत्तरढे दिवमे भवद ?, जया णं दाहिणढउत्तरड्ढे वि दिवमो भवइ तया णं पुरच्छिमपञ्चच्छिमे णं राई भवइ ? नया णं भंते ! लवणममुद्दे दाहिणड्ढे दिवसे भवद तया णं उत्तरड्ढे दिवसो भवद ? जया णं दाहिणड्ढउत्तरढे दिवसो भवइ तया णं पुरच्छिमपञ्चच्छिमे णं राई भवइ ?, जया ण भंते ! धायइसंडे दीवे दाहिणइहें दिवमे भवद तया णं उत्तरढे वि दिवसो भवइ ?, जया णं धायइसंडे दाहि. गड्ढउत्तरड्ढे दिवसे भवइ तया ण पुरच्छिमपञ्चच्छिमे थे राई भवई ?. हंता गोयमा ! । एवं कालोए वि पुखरटुढे वि ।" इत्यादि, काका उद्देशकोऽवगाह्यः ।। ५९ ॥ अथ प्रतिद्वीपं प्रतिममुद्र कति दिवसा कति रात्रयश्च भवन्ति ? इत्याह- .

·. सवृत्तिकं मण्डलप्रकरणम् । दीवसमुद्देसु सया, रविप्पमाणा य वासरा इंति। स्यणीउ चंदसंखा, समसेणीए मणुअलोए ॥ ६० ॥ दीव० । नरलोकवर्तिसाईद्वयद्वीपे समुद्रढये च यावन्तः सूर्या- स्तावन्तो वासरा भवन्ति । भावना यथा-जम्बुद्वीपे मेरोरुभयतः सम- श्रेण्या हो यासरौ, एवं लवणे एकैकपार्क उभय(द्वय)मंभवाचत्वारः, था. तकीखण्डे द्वादश, कालोदे द्विचत्वारिंशत् , पुष्करा॰ दासप्ततिः, एवं सर्वेऽपि द्वात्रिंशदधिकं शतं वासराः सम्बद्धा समश्रेण्या भवन्ति, सर्वेषा सूर्याणां समकं चलनात् पष्टया मुहत्तरेव मण्डलपुरणाच्च । तेषां मुहूर्त- गतिमानादिकं मण्डलपरिघेः पष्टिभागहारेर्बोध्यम् । तथा चन्द्रप्रमाणा रात्रयोऽपि द्वात्रिंशदधिकं शतम् । तेषां मुहूर्तगतिमानादिकं साधिक- द्वापष्टिमुहर्ते यम् ॥ ६० ॥ अथ यदा कर्कसदान्तौ भरतेऽष्टादश- मुहूत्तं दिनमानं तदा पश्चिमविदेहेरावतपूर्वविदेहादिप्वियन्मानमुतान्यथा ? इति प्रभम्योत्तरं गाथाहयेनाह- पुलविदेहे सेसे, मुहुत्ततिगि वासरे निरिक्खंति । भरहनरा उदयंत, सूरं ककस्स पढमदिणे ॥६१॥ भरहे वि मुहुत्ततिगे, सेसे पच्छिमविदेहमणुआ वि । एरवए वि अ एवं, तेण दिणं सचओ तुन्नं ॥ ६२॥ पुल्च० ० । पूर्वविदेहक्षेत्रे मुहतंत्रिकप्रमाणदिने सति कांधे दिने मूर्यमुदयन्तं ' भरतनराः ' भरतक्षेत्रवासिनोमनाः पश्यन्ति ।। ६१ ॥ भर० । भरतक्षेत्रेऽपि मुहूर्तत्रिकममाणे 'शेषे' अवशिष्यमाणे दिने सति कांद्ये दिने पश्चिमविदेहमनुप्याः सूर्यमुदयन्तं पश्यन्ति ! ' एवं ' अ- मुना प्रकारेण पश्चिमविदेहक्षेत्रे मुहतंत्रिके सति ऐरावतवासिनो नरा - ·(४०) विनयकुशलविरचितं उदितं पश्यन्ति, मेरावतेप्वपि मुहूर्तत्रिके पूर्व विदेहमनुष्याश्च, ततोऽ- प्रेतनक्षेत्रे मुहर्तत्रिके दिने चटिते पाश्चात्यक्षेत्रे सूर्योऽम्तमेतीत्यर्थः । यथोदयवेलासम्बन्धि मुहतंत्रिकं लब्धं तथास्तसमयादर्वाग्मुहतंत्रिक लम्यते, अतः सर्वत्र क्षेत्रे सर्वाभ्यन्तरे मण्टले वर्तमाने सूर्येऽष्टादशमु- इत्त तुल्यमेव, रात्रिश्च सर्वत्र द्वादश मुहत्ती । तदा च पूर्वपश्चिमवि- देहभरतरावतेषु चतुर्पु स्थानेषु मुहतंत्रिकं यावद्दिवसो युगपत्प्राप्यते, परं पूर्वपश्चिमविदेहक्षेत्रयोः सन्ध्याकालिकं मुहतंत्रिकं भरतरावतक्षेत्रेषु प्राभातिकम् , यदा च भरतेरावते सायन्तनं तदा च पूर्वपश्चिमविदेहेषु प्राभातिकमित्येवमभ्यूह्यम् । कर्कसङ्क्रान्त्याद्यदिनव्यतिरिक्तशेषेषु दि- नेषु प्रतिमण्टलं किञ्चिन्न्यूनचतुप्पले तमायाम्यां हानिवृद्धी ज्ञेये ॥ ६२ ॥ अथ सर्वत्राष्टादशमुहर्ता रात्रिः कथं स्यात् ? इत्याह- जंबुद्दीवे मयरे, रयणीइ मुहतविगि अइते । उदयइ तहेव सूरो, मुहुत्ततिगसेसि अत्थमए ॥ ६३ ॥ जंबु० । जम्बृद्वीपे सर्वाम्यन्तरात्क्रमेण दिने हीयमाने सूर्यो यदा सर्वबाह्ये मण्टले गच्छति तदा पूर्वविदेहेपु मकराद्यदिने रात्रेर्मुहर्त्तत्रिके- ऽतिक्रान्ते सूर्या भरते उदयमेति, तथैव मुत्तत्रिके च शेपे सत्येवास्त- मेति । तथा भरते रात्रेर्मुहर्तत्रिके गते सति पश्चिमविदेहक्षेत्रे सूर्यो- दयः, अवशिष्टे रात्रेमुहर्तत्रिके सूर्यस्यास्तमयनं म्यात् । एवमरावते पूर्वविदेहेप्वपि भाव्यम् । रात्रिः सर्वत्राष्टादशमुहूर्ता, यदुक्तं भगवत्यां पञ्चमशतकप्रथमोद्देशके-"नया णं भंते ! नंबुद्दीवे दीवे दाहिण- ड्ढे उक्कोसए अट्टारसमुहुत्ते दिवसे भवइ तया णं उत्तरढे विउकोसए अट्टारसमुहुत्ते दिवसे भवइ !, नया णं दाहिणड्ढे उत्तरड्ढे उक्कोसए ·सवृत्तिकं मण्डलप्रकरणम् । (४१) अट्ठारसमुहुत्ते दियमे भवइ तया गं जंबुद्दीवे दीवे मंदरम्स पव्वयम्स पुरच्छिमपञ्चच्छिमे गं नहन्निया दुवालममुहुत्ता राई भवइ ?, जया णं पुरच्छिमपञ्चच्छिमेणं अट्ठारसमुहुने दिवमे तयाण दाहिणड्डे उत्तरड्डे वि दुवालसमुहुत्ता राई भवइ ?, हंता गोअमा!।" एवमष्टादशमुहर्त- रावेरप्यालापको जेयः । ततो भरतरावतविदेहद्वयादिपु सर्वत्र द्वादश- मुहूर्त दिनम् , द्वादश चतुर्गुणिता अष्टचत्वारिंशद्भवन्ति । मण्डलेषु भ्रमिकालः सूर्याणां मुहर्ताः पष्टिरेय, तेन द्वादशमुहर्ता रात्रावेव सम्माता इति सिद्ध सर्वत्र दिनरात्रिमानं तुल्यम् । यदा द्वादशमुहूर्त दिनं तदा बाह्यमण्डलेषु गतत्वेन मूर्ययोः करप्रसरहानेस्तावत्कालमदर्शनात्तथान- गरखामाव्यादिति ॥ ६३ ॥अथ शेषमनुष्यलोके दिनरात्रिप्रमाणमाह ---- परलोगम्मि म सेसे, एवं दिणरयणिमाणमवि नेअं । नवरं बहिश्रा बाहिआ, ससिसूराणं गई सिग्या ॥ ६४॥ पर०॥ ‘एवं · अनेन न्यायेन शेपे नरलोके दिनरात्रिमानमपि सम्बृद्दीपयज्ञेयम् , तत्रत्यपूर्व विदेहपश्चिमविदेहभरतरावतादिपु मर्वा- म्यन्तरमण्डलचारिषु मूर्येषु दिनमष्टादशमुहत्तं रात्रिर्दादशमुहर्तेत्या- दिकं तथैव परिभावनीयम् । यतो येषु दिनेषु नम्बृद्वीपे मध्यबाह्य- मण्डलेपु मूर्यौ भवतम्तेप्येव दिनेषु तेऽपि सूर्यास्तत्रत्यमध्यबाह्यमण्डले- प्येव भवन्ति । उत्तरचारित्वं दक्षिणचारित्वं च सर्वेषां १३२ समकं भवति, एकनामकनक्षत्रराशिपु सर्वेषां सूर्याणामवस्थानात् । 'नवरं' इत्ययं विशेषः-लवणादिपु ये येभ्यो वहिः सूर्यास्तेषां ' गतिः ' चलनं 'शीघ्रा' गीयतरा जायते ॥६॥ अथ सर्वत्र क्षेत्रेषु दिनरात्रिसम्बन्ध्य- टप्रहरकालम्बरुपमाह- ·(१२) विनयकुशलविरचितं पढमपहराइकाला, जंबुद्दीवम्मि दोसु पासम् । लभंति एगसमयं, तहेर सम्वत्थ परलोए ॥६५॥ पढ० । प्रथमप्रहरादिका उदयकालादारभ्य रात्रेश्चतुर्थयामान्त्यकालं यावन्मेरो समन्तादहोरात्रभ्य मर्चे काला समकाल नम्बृद्वीपे पृथक पृथक क्षेत्रे लभ्यन्ते । भावना यथा--भरते यदा यत स्थानात्सूर्य उदेति तत्पाश्चात्याना दूरतराणा लोकानामम्तकाल, उदयम्थानाधोवासिना जनाना मध्याह्न , एव केपाश्चित्प्रथम प्रहर , केषाञ्चिद्वितीय प्रहर, केयाञ्चित्तृतीय प्रहर , क्वचिन्मध्यरात्र . क्वचित्सन्ध्या, एव विचारण- याष्टप्रहरसम्बन्धी काल समक प्राप्यते । तथैव नरलोके सर्वत्र जम्बू द्वीपगतमेरो समन्तात् सूर्यप्रमाणेनाप्टप्रहरकालसभावन चिन्त्यम् ॥६५॥ सूर्यचन्द्रयो स्वरूपमुक्त्वाऽथ चन्द्रम्य किश्चिद्विशेषमाह- केणं वड्डइ चंदो, परिहाणी होइ केण चंदस्स । केण सिकिरहपक्खा, दिणे अ रत्तिम्मि केणुदो ॥६६॥ केण । केन प्रकारेण चन्द्र शुक्लपक्षे वर्धते ? १ केन प्रकारेण कृष्णपक्षे चन्द्रस्य परिहानिर्भवति ? २ केन प्रकारेण शुक्लपक्षो भवति ? ३ केन प्रकारेण स्प्णपक्षोऽपि ? ४ केन प्रकारेण कदाचि चन्द्रस्य राबावुदय स्यात् ? ५ केन च दिवाप्युदयोऽपि ? ६ ॥६६॥ अथेतान घट् प्रश्नान् विवृण्वन प्रथम राहुस्वरूपमाह- किएहं राहुविमाणं, निचं चंदण होइ अविरहिमं । चउरंगुलमप्पत्तं, हिट्ठा चंदस्स तं चरइ ।। ६७ ॥ रिव्ह ० । इह द्विधा राह , नित्यराह पर्वराहुश्च । तत्र यो नित्य राहुस्तम्य विमान रुप्णम् , तच जगत्स्वाभाव्यात 'नित्य 'आ काल ·सवृत्तिक मण्डलप्रकरणम् । चन्द्रेण मादमविरहितं चतुर्भिग्गुलेरपातं मचन्द्रविमानस्याधम्ताञ्चरति ॥ ६७ ॥ अथ चन्द्रम्य वृद्धिहानिस्वरूपमाह- यावडिं वावडिं, दिवसे दिवसे उ मुक्तपक्खस्त । जं परिवइ चंदो, सवेइ तं चेत्र कालेण ॥ ६॥ याव० । द्वापष्टिभागीरतचन्द्रविमानस्य ही भागावुपरितनों मठा प्यनावायम्वभावत्वात्तावपास्य शेपाः पष्टिभागाः पञ्चदाभागेडियन्ने चन्यारो लम्यन्त । अवयत्रे समुदायोपचाराच्छु पक्षम्य दिवसे दिवसे चतुरो द्वापष्टिभागान यान परिवर्धने 'कालेन' कृष्णपक्षेण पुनर्दिवमे दिवमे तानेव हापष्टिभागान 'क्षपयति' परिहापयति । उक्तं हि-~- " पन्नरसाभागेण य, चंदं पन्नग्यमेव तं वग्ड । पन्नरमविभागेण य, तेगव कमेणऽवक्कमट ॥ १॥" व्याख्या-कृष्णपक्षे प्रतिदिवस राहुविमानं म्बकीयेन पश्चदयभागेन तं चन्द्रमिति चन्द्रविमानम्य पञ्चदशमेव भागं वृणोति' आच्छादयति । शुक्लपक्षे पुनस्तमेव प्रति- दिवसं पञ्चदशभागमात्मीयेन पञ्चदयभागेन 'व्यतिक्रामति' मुञ्च- तीत्यर्थः । जीवाभिगमवृत्तिगतमिदम् ॥ समयायाङ्गवृत्तौ तु द्विष- टिस्थाने-" वावडिं बावद्धि " टत्यत्र चन्द्रविमानस्यकत्रिंशदुत्तरनव- गतविभक्तम्य ९३१ एकोऽयोऽवशिष्यते, शेषाः प्रतिदिवमं द्विषष्टि- डिपष्टिवर्धन्ने, एकत्रिंगदुसरनवमतादम्य पञ्चदशदिनरूपभागेर्हतम्य हापटेलेम्यमानत्वात, एक शेषः ततः पञ्चदगर्दिनः मर्व समुदिता भवन्ति । रणपक्षे पुनम्तथैव हीयन्त इति व्याख्यातम् ॥ ६८ ।। अथ तृतीय मतं सूर्यप्रनप्तिगनमुच्यने-- .

·. (४८) यिनयकुशलयिरचितं सोलसभागे काऊण उडुबई हायएत्थ पनरसं । तत्तियमित्ते भागे, पुणो वि परिवड्डए जोएहा ॥ ६९ ।। सोल । पोटशभागान् म्त्या • उटुपति ' चन्द्र स्प्णपक्षे प्रति दिनमेंक पञ्चद्गभाग परिहापयति, प पञ्चदशदिने पञ्चदशभागा भवन्ति, एकोऽनावृतोऽनशिप्यते । शुलपये तक पञ्चदशभागो वर्षने नेन राकाया पूर्णा पोटगभागा भवन्ति । ज्योतिष्करएडकेऽपीत्य मेन । अनेन भणितत्रयानुमारेण म्तो या घनो या चन्द्र उद्घारम्ति एति, न च मर्व पदापि नित्यराहणा चन्द्र आवियते । आह च चन्द्र विमानम्य पञ्चषष्टिभागोनयोजनमानत्याद्राइविमानम्य ग्रह विमानत्वे नायोजनमात्रत्वाच क्थ मात्मनावरणम्य मभव ?, उच्यते, ग्रहवि मानानामुक्तप्रमाणम्य प्रायिकत्याद्राइविमानमधिकप्रमाणमपि सभाव्यने । अन्ये त्वाहुर्रधीयसोऽपि गहुविमानम्याऽत्यन्तनहुलेन प्रमर्पना नमिस्र रश्मिनालेन महदपि चन्द्रविमानमावियते । अथया मदपि चन्द्ररिमा नमर्वाम्थायिना रघुनापि गविमानेनाच्छादितमधम्तनलोग्नं दृश्यत इति ॥ १९ ॥ अथ श्वेतरप्णाभिधे तृतीयचतुर्थे द्वारे आह---- एवं पट्टड चंदो, परिहाणी होइ एव चंदस्म । कालो या जोएहा या, तेणणुमायेण चंदस्स ||७०॥ एव वि० । 'इत्थ' रानुविमानेन प्रतिदिन क्रमेणाऽनावग्णरुग्णतश्चन्द्र 'यधने' वर्धमान प्रतिभासने, 'य' गहुविमानेन प्रतिदिवम क्रमेणा वरणरणत परिहाणिप्रतिभामो भगति | चन्द्रम्य विषये 'ननानुभानेन' नेन कारणेन एक पभ 'सार' कृष्णो भरति यत्र चन्द्रम्य परिहाणि प्रतिमाम , एस्तु ज्योत्म्नायान शुपम यत्र नन्द्रविषया वृद्धि प्रति ·सवृत्तिक मण्डलप्रकरणम् । भासते। 'कालो वा नोव्हा वा' इत्यत्र हो पाशब्दो तुल्यक्षताद्योतको। अत्र वेतपक्षात्पूर्व स्प्णपक्षाव्यान तयत्ययकारण जीभिगमेऽपि नोक्तम् ॥७०॥ अथ चन्द्रम्य क्दा रात्राबुदय क्दा दिवमेऽप्युदयम्त द्वारद्वय व्याचिख्यासुर्गाथापटनाह-- सूरेण समं उदो, चंदस्स अमावसीदिणे होड । तेसिं मंडलमिकं, रासी रिक्सं वहिवं च ॥ ७१ ॥ सूरेण । सूर्येण साई माम्बप्यमावाम्यासु प्रातश्चन्द्रम्योदयो भाति, तम्मिन दिने चन्द्रसूर्ययोमण्डरमै भवति, यस्मिन्मण्डले सूर्यम्तदृवमेव चन्द्रोऽपि निनमण्डले चरति । तथा तयो राशिनक्षत्र चैस्मेव, यम्मिन् रागौ नक्षत्रे च सूर्यस्तम्मिश्चन्द्रोऽपि ॥७॥ तत किं भवति ? इत्याह- ततो पढिवयवीभाइदिणेसु रिक्साइभेप्रमावहह । इक्किमुहुत्तेण य, सूरा पिट्टे पडइ चंदो ॥ ७२ ॥ तत्तो प० । 'तत' तदिनानन्तरममायाम्यात प्रतिपद्वितीयादिदिनेषु चन्द्रो ऋक्षादीना भेद-अन्तरमावहति, नक्षत्रराशिमण्डलेम्योऽन्तर प्रा मोतीत्यर्थ , तथा च प्रतिदिन मुहर्तेन सूर्यास्पष्टे पतति ॥७२॥ पुन किं भवति ? इत्याह- राहू नि अ पइदिअहं, ससिको इविकभागमुज्झइ अ । इअ चंदो बीघाइअदिणेसु, पयडो हवइ तम्हा ।। ७३ ।। राह वि० राहुरपि प्रतिदिवसमेवरु पञ्चदशभाग 'उज्झद' तित्यन ति, 'इति' अमुना प्रकारेण चन्द्रोऽपि द्वितीयादिपु दिनेषु तम्मात्प्रको भाति । भावना यथा- -शुक्लप्रतिपादयस्तथैव, अमावास्यातो मण्डलादी नामन्तर नायने, मन्दगतित्वेन सूर्यान्मुर्तेनरेन चन्द्र पृष्ठे पतति, रा ·घिनयकुशलविरचित हुरप्येक भाग मुञ्चति, पर माय मूर्यरिग्णातत्वेन न तथा सम्यन्टन्गो चग्मायाति । द्वितीयादिने म्यादयानन्दयन द्वितीयभागमोचनेन मुहूर्त द्विगम्यक्षेत्रपृष्टपतनेन च माय मयाद्रत्वाद् दृश्यते. ण्य मासु प- तिथिपु जेय पूर्णिमा यावन् । गने गीतविभागम्त्वेवम्-पर्वमन्दगति श्रन्द्र, तम्माच्छीघो रवि , तम्माठग्रहा, तेभ्यो नक्षत्राणि, ततम्तारा । ग्रह्मध्ये तु वुधाच्छुक शुक्रान्मङ्गो मगराद वृहम्पतिहम्पने शनि शीघ्र इति संग्रहणीचिगतम् ॥७३॥ अथ पूर्णिमाया यत्म्यात्तदाह- मयलो वि ससी दिमइ, राहुविमुको अ पुएिणमादिरहे। सूरत्यमणे उदओ, पुल्वे पुवुत्तजुत्तीए ॥७४ ॥ मयरो०। पूर्णिमाया मकन्गेऽपि गगी गहुविमुक्त मन दृश्यने । मूर्याम्ने पूर्वम्यामुद्रय प्रामोति, 'पूर्वोक्तयुक्या' पञ्चद्रशमुहर्ते मूर्या स्पृटे पतितत्वेन ॥७॥ पूर्णिमाया विशेषमाह- मसिसूरामिह पुरिणमि, हुंति उ रासीप उभयसत्तमगे। बहुलपडिययनिसाए, गए मुहुत्ते हवइ उदओ ॥ ७५ ॥ ममिम् । माम्बपि पूर्णिमासु गनिमूर्यो परम्पर मत्तनगगी भवत सूर्यभोग्यात्मप्तमगगी चन्द्र, चन्द्रभोग्यात मतमगगो मूर्य । शुष्टपणे दिनोदयस्वरूप प्रोच्याय मागाथया रम्णपक्षे चन्द्रम्य गत्राबुदयन्व रुपमाह-'यहर'ति रम्णपक्षप्रतिपनिमाया मुहत गने चन्द्रम्योदयो मानि ॥७. ॥ तत रिं म्यान् ? इत्याह - एव मुद्दत्तवृष्टी, भागं चार पइदिशं रा । तेरा अमारस्साए, होह वहा ज पुरा वृत्तं ॥ ७६ ॥ प्व मु०॥'व' अमुना प्रारेण मुहतंरिभवनि, यथा रणद्विनी- - ·मवृत्तिक मण्डलप्रकरणम् । (१७) याया मुहर्तद्वये गते चन्द्रोदयो यावदमावाम्याया पञ्चदशमुहर्तवृद्धि । राहुरपि प्रतिदिवस पञ्चदश भागमावृणोति 'तेन' कारणेनामावा- स्याया तथाभवति तत्पुरा प्रोक्त-मूर्यण मममुदयमित्यादिक सर्वम् । अत्र किञ्चिद्दिनमानापेक्षया उदयलाया म्तोक्त्वमधिक्त्व या चिन्त्यम् । पिच्च रात्रेयर्यावद्धिमुंह स्वयम्तावद्भिर्मुदितीयदिवसेऽम्तमयनमपि माव्यम् ॥ ७६ ॥ अथ पर्वराहुखरूपमाह- ससिसूराणं गहणं, सट्टतिबरिमायालवरिसेहिं । उकोसो कमेणं, जहन्नो मासछकणं ।। ७७ ॥ ससिसू० । य पर्वराहु स पूर्णिमारात्रो चन्द्रविमान तथाऽमावाम्या दिने सूर्यविमान तिरोधत्ते, तम्मिम्निरोहिते ग्रहणमिति रूढि । तच्च ग्र हण चन्द्रसूर्ययो क्रमेणोत्कृष्टत साईवर्षत्रयेण चन्द्रम्याप्टचत्वारिंश मूर्यम्य च भवति । जघन्यत पुनस्मयोममिषटकेनैवेति स्थिति ॥७७|| अथ ग्रहणम्य पुनर्विशेषमाह- ससियो वा रविणो या, जामा गहणं तु होइ एगस्स । तइमा तं सव्वेसि, ताणं नेअं मणुअलोए ।। ७८ ॥ मसिणो । यदाकदाचिदेवम्य गशिनो रवेर्वा ग्रहण भवति तदा मर्चषा चन्द्राणा सूर्याणा च मनुप्यरोके ममक नायते, एकम्य चन्द्रम्य तदा सर्वेषा चन्दाणाम् , एकम्य सूर्यम्य तदा सर्वेषा सूर्याणा नरक्षे प्रवर्तिना भवति, यत सर्वेषामप्येकनक्षत्ररागिस्थितिक्त्वात्सम श्रेणिव्य यस्थितत्वाच्च । न चेद खमनीषया रिखित किन्त्वनुयोगद्वार- क्यादी तथैव दर्शनातू , तथा च तदचि ---" चन्द्रसूर्योपगगा राहुग्रहणानि, बहुवचन चात्राईनृतीयद्वीपममुद्रवर्तिचन्द्रायणा युगपटु- - ·(१८) विनयकुशलविरचित पर गमावान्मन्तव्यमिति । यच्च जीवाभिगमादानन्द्वीपादियौगलिक क्षेत्रेषु चन्द्रागेपरागाभार प्रोक्तम्नत्तु तन्मयानन्यामभवन्तत्र ज्ञायते । यहा तेषा पुण्यानुभावाद ग्रह्णादनमपि सभात्यने पर न ग्रहणामभव . तत्रापि चन्द्रादित्याना चारत्वेन || ७८ ॥ अथ चन्द्रारी कढा दक्षि णचारिण कदोत्तरचारिणश्च भवन्ति ? इत्याह- ककाइमिआइसु छसु, रासीमुं दाहिणुनरा कमसो। मासेरा इंति ससिपो. मूरा संवच्छरेप पुणे ।। ७६ ॥ कमा० । र्यादिपरसु रागिपु-कई १ मिह २ कन्या ३ तुग ४ वृश्चिक ५ धनुर्पु ६ वर्तमानाश्चन्द्रार्ग दक्षिगचारिणो भवन्ति, उत्तरमण्डलेम्य क्रमेण दक्षिणमण्डलेपु गच्छन्ति । मृगादिपटसु च- नर १ कुम्भ • मीन ३ मेप ४ वृष ५ नियुनेषु ६ वर्तमानाच न्द्राा उत्तरचारिगो भवन्ति । बटुवचनमत्र मरचन्द्रापिक्षन्, यत सर्वेऽपि सूर्याश्रन्द्रा वा दक्षिणोत्तरचारिण मनकामेव भवन्ति, एक रास्यवम्यानात् । तत्र विशेपमा-एक्न मासेन चन्द्रा दक्षिणोत्तरना रिण, सूर्या पुन सबमरेण दक्षिणोत्तग्चारिणे भवन्ति । अन मामी नक्षनमामो ग्राह्य , म च मतविंगनिर्दिनान्यविंगतिमतपष्टिभागा अनि २७१ प्रमाण, तदर्थेन १४ चन्द्रन्य दक्षिणायनमन चोत्तरायणम् । यतश्चन्द्र १ चन्द्र • अभिवति ? चन्द्र ४ अनि वपिन ५ नामान ते च त्रिदाधिकाटादनमत दिनमम्न्ये युगे पर भवन्ति । नत्रकनगिदिनमाना' सहार्निगद द्वारष्टिभागायन्टमामा द्वापट, माईगिदिनाना मूर्यमामा पष्टि, मतविंशतिदिनमाना माविंगति मतादिना नक्षत्रमाम मदमग ·(४९) सवृतिक मण्डलप्रकरणम् । सप्तपष्टियुगे । तेन युगे चन्द्रस्य दक्षिणायनानि सप्तपष्टिः, उत्तरायणान्यपि सप्तपष्टि, सर्वाणि युगे १३४ चन्द्रायणानि । तथा सूर्यस्य युगे दशायनानि, तत्र पञ्च दक्षिणायनानि पञ्चवोत्त रायणानि । त्र्यशीत्यधिकशतदिनानामेककमयनं १८३, तद्दशगुणं युग १८३० दिनप्रमाणम् । तथा सूर्य. सर्वाम्यन्तरे मण्डले दिनमेकं चरति, सर्वबाह्येऽपि दिनमेक्म्, शेषेषु मण्डलेषु प्रवेशनिर्गमाभ्यां दिनद्वयम् , अत. प्रथमचरमदिनन्यूनत्वे सूर्यसंवत्सरे ३६६ दिनानि, स च पञ्चगुणितोऽष्टादशशतानि त्रिंशदधिकानि । युगस्य चादिः श्रावणमितप्रतिपदि, उक्त हि.--" मावणबहुलपडिवए, बालवकरणे अभीडनक्सत्ते। सव्वत्य पढमसमए, जुगस्स आई विआणाहि ॥१॥" सर्वत्रेति भरतरावतविदेहेषु भाव्यम् । अवसर्पिण्यां पण्णामरकाणाम- प्यादिरत्रेव । विदेहेषु यद्यप्यरकाणामभावस्तथापि पञ्चवत्सरात्मकस्य युगम्य सद्भावात् । मासपञ्चकवर्षपञ्चकखरूपं श्रीमुनिचन्द्रसूरिस्त. कालशतक-प्रवचनसारोद्धारादिग्रन्येभ्योऽवसेयम् । दिनादिसंख्या हु पन्तद्वयादवधायी-- १२ ३० दिनसख्या. ३२ " २१ १२१ . भागा. . १२४ भागकरणाका. बदनामर्दमाग, नक्षत्रमाग अभिवादन ऋतुमार. मास. पचमासनाम. १२ ६. ६७ युग मासाना सन्ञ्या.

·विनयकुशलविरचितं ३८३ दिनमख्या १२ १० ४४ आगतभागमख्या ६२ ६० भागकरणाका चन्द्रमव | चन्द्रसव अभिवर्धित- चन्द्रसव अभिवर्धित पचवरको युग त्सर त्मर सवत्सर त्सर सवत्सर |माम १२] मास १२] मास १३] मास १२ मास १३ दिन १८३० किञ्च सर्वबाह्यमण्डरस्थस्य पुप्यस्य भोग मूर्याचन्द्रमसोस्सर्वाभ्य न्तरमण्डलस्थयो स्यात् । तथा सर्वाभ्यन्तरमण्डलस्थिताभिनिदोग सर्वबाह्ये मण्डले तयो स्यादित्यत्रायनापेक्षो भोगो न तु मण्डलैरत्व कारणम् । स्थानाङ्गे नवमाध्ययनप्रान्तेऽपि-" अभिई सवण धणिट्ठा, रेवइ असिणी मिगसिर पूसो । हत्थो चिता य तहा, पच्छ भागा णय हवति ॥ १॥" एतवृत्ति ---'पच्छमाग' ति पश्चादा गश्चन्द्रेण भोगो येषा तानि पश्राद्भागानि, चन्द्रोऽतिक्रम्य यानि भुड़े, पृष्ठ दत्त्वेत्यर्थ । इत्यादि दृश्यम् ॥ ७९ ॥ चन्द्रसूर्ययोमण्डलादि स्वरूप प्रमाश्याथ नक्षत्रतारकयो स्वरूपमाह- श्रटेन मंडलाई, णक्खताणं जिणेहिं भणियाई । दो मंडलाइ दीवे, मंडलछकं च लवणम्मि ॥२०॥ अढे । अष्टावेच मण्डलानि नक्षत्रागा मिनेन्द्रमणितानि । तर द्वे मण्टले नबृद्वीपे, मण्टरपट्क च त्वणोदे । यञ्चन्द्रममम्सर्वाम्यन्त रमण्डल तनक्षत्राणामपि सर्वाभ्यन्तर मण्डलम्, यश्चन्द्रममम्मनाह्य ·सवृत्तिक मण्डलप्रकरणम् । मण्डलं तन्नक्षत्राणामपि सर्ववाद्यं मण्डलम् । यदुक्तं जम्बूद्वीपप्रज्ञयाम्- जम्बुद्दीचे दीवे णं भंते ! केवइअं ओगाहेत्ता नक्खत्तमण्डला पण्णता ? गोअमा ! जंबुद्दीवे टीवे असीइमयं ओगाहेत्ता प्रस्थ णं दो नक्खत्तमण्डला, लवणसमुद्दे वि तिन्नि तीसे जोअणसए ओगाहेत्ता पत्थ णं छ नक्खतमण्डला पन्नत्ता । मयभंतराओ ण णक्खत्तम- ण्डलाओ केवइए अबाहाए सव्ववाहिरए णक्खत्तमण्डले पन्नत्ते ? गोअमा ! पंचदसुत्तरजोअणसए अबाहाए णक्खत्तमण्डले पन्नत्ते । इति ॥ ८० ॥ अथ केपु केयु मण्डलेपु नक्षत्राणि सन्ति ? इति गाथापञ्चकेनाह-- अभिइ सवण धणिट्ठा, सयभिस पुन्वुत्तरा य मद्दवया । रेवइ अस्सिणि भरणी, पुन्वुत्तरफग्गुणीओ अ॥१॥ तह साई पारसमा, अभंतरए उ मंडले ससिणो । तइए पुणवसु मघा, छठे पुण कत्तिा एका ॥२॥ रोहिणि चित्ता सत्तमि, विसाहिया होइ अट्ठमे एगा दसमे पुण अणुराहा, एगारसमे पुणो जेहा ।। ८३ ॥ मिगसिर श्रद्दा पुस्सो, अस्सेसा तह य हत्थमूलाणि । पुबुत्तरसट्टाओ, इमाणि घड हुँति पनरसमे ॥ ४ ॥ अभि० । अभिनित् १ श्रवण २ धनिष्ठा ३ शतभिषक ४ पूर्व भद्रपदा ५ उत्तरभद्रपदा ६ रेवती ७ अश्विनी ८ भरणी ९ पृवाफ. स्गुनी १० उत्तराफाल्गुनी ११ ॥ ८१॥ तह । तथा स्वाति दर १२, एतानि द्वादश नक्षत्राणि चन्द्रम्य मर्याभ्यन्तरे गण्डले मनि इदं नक्षत्रमण्डलं प्रथम सर्वाभ्यन्तरम् १ । नृतीये चन्द्रमण्डले पुनर्य ६ ·विनयकुशलविरचितं १ मघा २ हे नक्षत्रे, द्वितीयं नक्षत्रमण्डलम् । पठे चन्द्रमण्डले एका रुत्तिका, तृतीयं नक्षत्रमण्डलमेतत् ॥ ८२ ॥ रोहि । सर्वाभ्यन्तरा- सप्तमे चन्द्रमण्डले रोहिणी १ चित्रे २ ढे, नक्षत्रमण्डलं चतुर्थम् | सर्वाभ्यन्तरादष्टमे चन्द्रमण्डले एका विशाखा, नक्षत्रमण्डलं पञ्चमम् ५। सर्वाभ्यन्तरान्मडलात्पुनर्दशमेऽनुराधा, नक्षत्रमण्डलं षष्ठम् ६ । एकादशे चन्द्रमण्डले ज्येठा, नक्षत्रमण्डलं सप्तमम् ७ ॥ ३ ॥ मिग० । मृगशीर्ष १ आदी २ पुप्य ३ अश्लेषा ४ हस्त ५ मूल ६ पूर्वापाढा ७ उत्तरापाढा ८ एतान्यष्टौ नक्षत्राणि सर्वबाह्य पञ्चदशे चन्द्रमण्डले सन्ति, नक्षत्रमण्डलमाष्टमम् ।। ८४ ॥ अथ येषु चन्द्रम- ण्डलेषु नक्षत्राणि न सन्ति तान्याह- सेसेसु मंडलेसुं, सचसु ससिणो न ढुति रिक्खाणि । अट्टस हवंति ताणं, अद्वैव य मंडलाणि तो ॥५॥ सेसे० । ' शेपेषु' द्वितीयचतुर्थपञ्चमनवमद्वादशत्रयोदशचतुर्दश- संज्ञेषु सप्तसु चन्द्रमण्डलेपु नक्षत्राणि न सन्ति । पूर्वोक्तेप्वष्टसु चन्द्र- मण्डलेपु नक्षत्राणि सन्ति, 'ततः' तस्मात्कारणात्तेपामष्टावेव मण्डलानि भवन्ति ॥ ८५ ॥ अथ नक्षत्रमण्टलानामवस्थितत्वमाह- रिक्खाणि मंडले जाणि जम्मि वुत्ताणि वाणि तत्थेव । निचं चरति चंदाईणं भोग तह उ चिंति ॥ ६ ॥ रिक्खा | यानि नक्षत्राणि यस्मिन्मण्टले उक्त नि तत्रव 'नित्यं' आ कालं चरन्ति, तत्तन्निनं निनं मण्टलं त्या गच्छन्ति । चन्द्रादीनामुपभोग्यानि, आदिशब्दा अष्टाविंशतिनक्षत्राणां मध्ये द्वादश नक्षत्राणि ।

·सवृत्ति मण्डलप्रकरणम् । चन्द्रम्योत्तरेणोत्तरम्या दिगि व्यवस्थितानि मदा योग युञ्जन्ति । योग' किम् ? उच्यते, नक्षत्रसीमावर्तिना चन्द्रेण मह नक्षत्राणा सनन्धो योग । अष्टौ नक्षत्राणि सर्वनाह्यमण्टरम्यानि चन्द्रम्य दक्षिणम्या दिशिव्यवस्थि- तानि मदा योग युञ्जन्ति । मर्माम्यन्तरमबाह्ये नक्षत्रमण्डले त्यस्त्या शेपाणि पण्मध्यमण्डलम्यान्यष्टौ नक्षत्राणि कटाचिदुत्तरयोगीनि कदाचि- इक्षिणयोगीनि कटाचित्ममर्दयोगीन्यपि। प्रममिति कोऽर्थ ? तेपा नक्षत्राणा मध्येन भृत्या चन्द्रो ग्रनति गच्छतीति ममवापाड़े प्रोक्तम् ॥ ८ ॥ अथ विं नक्षत्र कति मुर्तानि चन्द्रेण मह चरति ? तत्र प्रथममभिनिन्नक्षत्रमाह- अभिइस्स चंदजोगो, मत्नट्ठीखंडिओ अहोरत्तो । ते हुँति नव मुहुत्ता, सत्तासीसं कलायो अ॥८७ ॥ अभिदम्म। अमिनिनक्षत्रम्य चन्द्रण मह योग मतपष्टिभागी- सनमहोगनगम्यक्षेत्र तम्याविंशतिर्भागा क्षेत्रत , कारतो नव मुहतो ण्यम्य मुातम्य च सतविंशति सप्तपष्टिभागा । तथाहि-सर्वेषामपि नक्षत्राणा सीमा विष्यम्भत पूर्वापरतश्चन्द्रम्य नक्षत्रमुक्तिक्षेत्रविम्तागे नपत्रेणाहोरात्रगम्यक्षेत्रम्य मतपस्या भाग नितो विभक्त ममच्छेद प्रमात | भागान्तरेण तु भज्यमानस्य नक्षत्रसीमाविष्यम्भम्य विषम लेदता भवति, मागान्तरेण न यक्तु शश्यत इत्यर्थ । ततो नभरेणा- होरानगम्यक्षेत्रम्य मतपष्टिभागीरतम्य विगतिभागा अभिनिनक्षत्रच क्षेत्रत सीमा विष्कम्भो भवति, प्रतापति क्षेत्रे चन्द्रेण सह तम्य योगो व्यपदिश्यते । तदनु श्रवणेन सह योग, गीघ्रगामित्वेनामिनितोऽमे गम- नात् । तथाम्यावर विंगतो त्रिमन्मातंवादहीगरम्य त्रिंगता गुणिनाया ·विनयकुशलविरचितं १ मया २ हे नक्षत्रे, द्वितीयं नक्षत्रमण्डलम् । पठे चन्द्रमण्डले एका सत्तिका, तृतीयं नक्षत्रमण्डलमेतत् ।। ८२ ॥ रोहि । सर्वाभ्यन्तरा- सप्तमे चन्द्रमण्डले रोहिणी १ चित्रे २ हे, नक्षत्रमण्डलं चतुर्थम् । सर्वाम्यन्तरादष्टमे चन्द्रमण्डले एका विशाखा, नक्षत्रमण्डलं यश्चमम ५। सर्वाभ्यन्तरान्मडलात्पुनर्दशमेऽनुराधा, नक्षत्रमण्डलं पष्ठम् ६ । एकादशे चन्द्रमण्डले ज्येष्ठा, नक्षत्रमण्डलं सप्तमम् ७ ॥ ८३ ।। मिग । मृगीर्ष १ आर्द्रा र पुप्य ३ अश्लेषा ४ हस्त ५ मूल ६ पूर्वाषाढा ७ उत्तरापाढा । एतान्यष्टौ नक्षत्राणि सर्वबाहय पञ्चदशे चन्द्रमण्डले सन्ति, नक्षत्रमण्डलमष्टमम् ।। ८४ ॥ अथ येषु चन्द्रम- ण्डलेपु नक्षत्राणि न सन्ति तान्याह-~- सेसेस मंडलेमुं, सचसु ससियो न हुँति रिक्खाणि । अडस हवंति ताणं, अद्वैव य मंडलाणि तो ॥५॥ सेसे ० ' शेपेषु' द्वितीयचतुर्थपञ्चमनवमद्वादशत्रयोदशचतुर्दश- संज्ञेषु सप्तसु चन्द्रमण्डलेपु नक्षत्राणि न सन्ति । पूर्वोकेप्वष्टसु चन्द्र- मण्डलेपु नक्षत्राणि सन्ति, 'ततः' तस्मात्कारणात्तेपामष्टावेव मण्डलानि भवन्ति ।। ८५ ॥ अथ नक्षत्रमण्डलानामवस्थितत्वमाह- रिक्खाणि मंडले जाणि जम्मि वुत्ताणि ताणि तत्येव । निचं चरति चंदाईणं भोगं तह उ विति ।। ८६ ॥ रिक्खा० । यानि नक्षत्राणि यस्मिन्मण्टले उक्तानि तानि तत्रैव 'नित्यं' आ कालं चरन्ति, तत्तन्निजं निज मण्डलं त्यक्त्वा नान्यत्र मण्डले गच्छन्ति । चन्द्रादीनामुपभोग्यानि, आदिशब्दात्सूर्यग्रहाणां ग्रहः । अष्टाविशतिनक्षत्राणां मध्ये द्वादश नक्षत्राणि सर्वाभ्यन्तरमण्टलम्थानि , ·सवृत्तिकं मण्डलप्रकरणम् । चन्द्रस्योत्तरेणोत्तरम्यां दिगि व्यवस्थितानि सदा योगं गुञ्जन्ति । योगः किम् ? उच्यते, नक्षत्रसीमावर्तिना चन्द्रेण सह नक्षत्राणां संबन्धो योगः। अष्टौ नक्षत्राणि सर्वबाह्यमण्डलम्थानि चन्द्रस्य दक्षिणस्यां दिशि व्यवस्थि- तानि सदा योगं युञ्जन्ति । सर्वाभ्यन्तरसर्वबाह्ये नक्षत्रमण्डले त्यक्त्या शेषाणि पण्मध्यमण्डलम्थान्यष्टौ नक्षत्राणि कदाचिदुत्तरयोगीनि कदाचि- इक्षिणयोगीनि कठाचित्प्रमदयोगीन्यपि । प्रममिति कोऽर्थः । तेपां नक्षत्राणां मध्येन भृत्या चन्द्रो व्रजति गच्छत्तीति समवायाले प्रोक्तन ।। ८६ ।। अथ किं नक्षत्रं कति मुहर्तानि चन्द्रेण मह चरति ? तत्र प्रथममभिनिन्नक्षत्रमाह---- अभिइस्स चंदजोगो, सत्तहीखंडिनो अहोरचो । ते हुंति नव मुहुत्ता, सत्ताचीसं कलाओ श्र॥ ७ ॥ अभिइस्म० । अमिनिन्नक्षत्रम्य चन्द्रेण मह योगः सप्तपष्टिभागी- कृतमहोरावगम्यक्षेत्रं तस्यकविंगतिर्भागाः क्षेत्रत., कालतो नव मुहूर्ता एकस्य मुहूर्तस्य च सप्तविंशतिः सप्तपष्टिभागाः । तथाहि सर्वेषामपि नक्षत्राणां सीमा विष्कम्भतः पूर्वापरतश्चन्द्रस्य नक्षत्रमुक्तिक्षेत्र विस्तागे नभत्रणाहोरावगम्यक्षेत्रस्य सप्तपष्टया भाग नितो विभक्तः ममच्छेदः प्रजातः । भागान्तरेण तु भग्यमानस्य नक्षत्रमीमाविष्कम्भस्य विषम- च्छेदता भवति, भागान्तरेण न वतुं शस्यत इत्यर्थः । ततो नक्षत्रेणा- होरात्रगम्यक्षेत्रम्य सप्तयहिभागीरतस्याविंशतिभागा अभिनिनक्षत्रम्य क्षेत्रतः सीमा विष्कम्भो भवति, एतापति क्षेत्र चन्द्रेण सह तम्य योगो व्यपदिश्यते । तदनु श्रवणेन मह योगः, श्रीघ्रगामित्वेनाभिनितोऽग्रे गम- नात् । तथास्यामयकविंगतौ त्रिगन्मुहतत्वानहोगबम्य त्रिंगता गुणिनायां ·विनयकुशलविरचितं जातानि पर शतानि त्रिशदधिकानि ६३०, तेषा सप्तपष्टया भागहारे नव मुहूर्त्ता सप्तविशतिश्च सप्तपष्टिभागा ९२७ ॥ ८७ ॥ अथ पश्च दशमुहूर्तयोगीनि षणूनक्षत्राण्याह- सयभिसया भरणीयो, अद्दा अस्सेस साइ जिट्टा य । एए छन्नक्खत्ता, पन्नरसमुहुत्तसंजोगा ॥ ८८ ॥ सय० । शतभिषक १ भरणी २ आर्द्रा ३ अश्लेषा ४ स्वाति ५ ज्येष्ठा ६ चैतानि घट नक्षत्राणि प्रत्येक चन्द्रण सह पञ्चदशमुहूर्त सयोगीनि । तथाहि ---एतेपा पण्णा नक्षत्राणा प्रत्येक सप्तपष्टिखण्डी कृतस्याहोरात्रस्याहोरात्रम्य सा स्त्रयस्त्रिशद्भागान ३ ३ यावञ्चन्द्रेण सह योग । तत कालमानाय मुहर्तभागकरणार्थ त्रयस्विंशत्रिंशता गुण्यते नात ९९०, अईस्त्रिंशद्गुणित पञ्चदश भवन्ति, तेषा पञ्च दशाना क्षेपे जात पञ्चोत्तर सहस्र १००५, एतस्य सप्तपष्टया भाग हरणे लब्धा पञ्चदशमुहूर्त्ता १५, तदेपा कालसीमा ॥ ८८ ॥ अथ पञ्चचत्वारिशन्मुहर्त्तयोगीनि षनक्षत्राण्याह- तिन्नेव उत्तराइ, पुणव्यसू रोहिणी विसाहा य । एए छन्नक्खत्ता, पणयालमुहुत्तसंजोगा ।। ८६ ॥ तिन्ने० [ । 'तिस उत्तरा' उत्तराफाल्गुन्य १ उत्तराषाढा २ उत्तरा भद्रपदा ३ श्च पुनर्वसु ४ राहिणी ५ विशाखा ६ एतानि पणुनक्षत्राणि प्रत्येक चन्द्रेण सह पञ्चचत्वारिंशन्मुहर्त्तसयोगीनि भवन्ति । तथाहि- एतेषा सप्तपष्टिखण्डीकृतम्याहोरात्रस्य सम्बन्धिना भागाना शतमेकमेक- भागस्याड़ यावच्चन्द्रेण साई क्षेत्रसीमायोग । तपा भागाना मुहूर्तगत करणार्थ भागशत भागम्यैक्म्याई १०० त्रिंशता गुण्यते नातानि पञ्च ·. सतिक मण्डलप्रकरणम् । दशोत्तराणि त्रीणि सहमाणि ३०१५, एतेषां सप्तपष्टया भागहारे लब्धाः पञ्चचत्वारिंशन्मुहुर्तास्तदेषां कालसीमा ॥८९॥ अथ त्रिंगन्म- हुर्तचन्द्रयोगीनि पञ्चदशनक्षत्राण्याह- अवसेसा नक्सत्ता, पन्नरस हवंति तीसह मुहुत्ता । चंदम्मि एस जोगो, एक्सत्ताणं मुणेयन्वो ॥ १०॥ अव० । 'अवदोपाणि' उक्तत्रयोदशव्यतिरिक्तानि श्रवण १ घनिष्टा २ पूर्वभद्रपदा ३ रेवती ४ अश्विनी ५ रुत्तिका ६ मृगशिरः ७ पुप्य ८ मघा ९ पूर्वफाल्गुन्यः १० हस्त ११ चित्रा १२ मूल १३ अनुराधा १४ पूर्वापाढा १५ एतन्नामानि पञ्चदशापि नक्षत्राणि चन्द्रेण सह प्रत्येकं त्रिंगन्मुहसंयोगीनि भवन्ति । तथाहि-एतेषां नक्ष- त्राणां प्रत्येकं परिपूर्णानां सप्तपष्टिभागानां क्षेत्रसीमाविष्कम्भः, ते च त्रिशद्गुणिता जाते द्वे सहस्र दशोत्तरे, ते च मप्तपष्टया भागे हते लब्धास्त्रिगदेव, तदेषां त्रिंगन्मुहूर्ताः कालमीमाप्रमाणम् । सूर्यस्यापि नक्षत्रयोगो गाथाभिरिमाभिर्जेयः-" अभिइ छ च मुहुत्ते, चत्तारि अ केवले अहोरत्ते । सूरेण समं गच्छइ, इत्तो सेसाण पुच्छामि ॥ १ ॥ सयभिसया भरणीओ, अद्दा अस्सेस साइ निट्ठा य । वच्चंति मुहु- तेकवीसइ छ च्वऽहोरत्तो ॥ २ ॥ तिन्नेव उत्तराई, पुणव्वसू रोहिणी विसाहा य । वचंति मुहुत्ततिगे, चेव वीसं अहोरत्ते ॥ ३ ॥ अवसेप्सा णखत्ता, पन्नरस सूरं सह गया जंति । बारस चेव मुहुत्ते, तेरस पुण्णे अहोरते ॥ ४ ॥९०॥ अथ नक्षत्रपटले सर्वमध्ये किम् , उपरि किम् , अधश्च किं नक्षत्रम् ! इत्याह--

·विनयकुशलविरचितं
सव्यन्मंतर अभिई, मूलं पुण सव्ववाहिरे होई ।
सवोवरिं तु साई, भरणी सबस्स हिहिम्मि ॥२१॥
सव्व । उत्तरस्यां दिशि जगतीतोऽशीत्यधिकशते सर्वाभ्यन्तरे
मण्डलेऽभिजिन्नक्षत्रम् । पुनः सर्वबाह्ये मण्डले दक्षिणस्यां दिशि मूलं
सदाप्यवस्थितं चरति, तत्र मण्डलेऽष्टौ नक्षत्राणि सन्ति, परं चन्द्र-
मण्डलं पट्पञ्चादेकषष्टिभागप्रमाणम् , नक्षत्रविमानं तु क्रोशमेकमेव,
ततो मण्डलविष्कम्भप्रान्ते मूलम् , शेषाणि तन्मण्डलस्थान्यपि किञ्चि-
दर्वाक् संभाव्यन्ते । एवमभिनिदपि द्वादशसु सर्वाभ्यन्तरे ज्ञेयम् ।
ऊर्धाधश्च चतुर्योजने नक्षत्रपटले सर्वेषां नक्षत्राणामुपरि खातिनक्षत्रम्,
सर्वेभ्योऽपि नक्षत्रेभ्योऽधस्तनं भरणी नक्षत्रं चरति ॥९१ ॥ अथ
तारकाणां स्वरूपमाह-
रिक्खाण व ताराण वि, मंडलगाई अवट्टियाइँ सया ।
णेअव्बाई णवरं, संपइ अपसिद्धसंखाई ॥३२॥
रिक्खा । नक्षत्राणामिव तारकाणामपि मण्डलानि सदाप्यवस्थि-
तानि ज्ञातव्यानि, प्रतिनियते निजे निन एव मण्डले सञ्चरणात् । न
चैवमाशदनीयमेपां गतिन, यतस्तेऽपि प्रदक्षिणया नम्बृद्दीपगतमेस्मे-
वानुलक्षीस्त्य परिभ्रमन्ति, न च दक्षिणोत्तरगाः । ये दक्षिणचारिणो
ये चोत्तरचारिणस्ते सर्वदा तथैव । तेषां मण्डलादिसंख्या सांप्रतीन-
शास्त्रे न दृश्यते ॥ ९२ ॥ अथ भूमितः क्रियदूधं ज्योतिश्रक्रं
-
चरति तदाह--
समभूतला उ अहिं, दसूणजोमणसएहिं भारन्म |
उपरि दसुत्तरजोमण, सयम्मि चिट्ठन्ति जोइसिया ॥३॥

·सवृत्तिकं मण्डलप्रकरणम् । सम० । समात्-मेरुमध्यस्थिताप्टप्रदेशात्मकरुचकसमानाद्भूतलाद- साम्यो दगोनयोजनशतेभ्य आरभ्योपरि दगोत्तरे योजनशते ११० ज्योतिप्कास्तिष्ठन्ति । तथाहि-" शतानि सप्त गत्वोय, योजनाना भुवम्तलात् । नवतिं च स्थिताम्तारा, सर्वाधस्तानमन्तले ॥१॥ तारकापटलागत्या, योजनाना दद्योत्तरे । मूर्याणा पटल तम्मादशीति शीतरोचिषाम् ॥ २॥ चत्वारि च ततो गत्वा, नक्षत्रपटलं स्थितम् । गत्वा ततोऽपि चत्वारि, बुधाना पटल भवेत् ॥ ३॥ शुक्राणा च गुरूणा च, भौमाना मन्दसजिनाम् । त्रीणि त्रीणि च गत्वोवं, क्रमेण पटल स्थितम् ॥ ४ ॥" बहुत्व चात्र सर्वद्वीपममुद्रवर्तिज्योतिश्चक्रा- पेक्ष मन्तव्यम् । यन्त्र चात्रायधार्यम्- सूर्य | चन्द्र बुध गुरु वृहस्पति मगल यो.५९० ८.. अमीषामङ्काना मीलने जात दशोत्तर ११० गतम् । इद तूझंध - प्रमाणम् ॥ ९३ ॥ अथ तिर्यक्तारकाणा प्रचारमाह- इकारसजोअणसय, इगवीसिक्कारसाहिया कमसो । मेरुअलोगावाहिं, जोइसचदं चरइ ठाइ ।। ६४ ॥ इकारम० । एकादशयोजनशतान्येकविंशत्यधिकानि मेरो अ- बाधा अन्तरं रुत्वा, एतावद्भिर्योजनमर दूर विमुच्येत्यर्थ, चल ज्यो- तिश्चक्र मनुष्यलोके परिभ्रमत्ति । तथैकादशयोननशतान्येकादशाधिका- न्यलोकाकाशस्यानाधयाऽचल ज्योतिश्रक तिष्ठति । शेषमेरुप्वपि समावनेत्यमेव । इद तु जम्बूद्वीपतारकापेक्षम्, चन्द्रसूर्यनक्षत्राणा तु तारा नक्षत्र शनि ८८० ८८४ ८८८ ८९१ ८९४ ८९७

·विनयकुशलविरचित
जम्बूद्वीपमेरुत ४४८५० योजने समन्तारे परिभ्रमणम् , नैतेभ्यो
योजनेभ्योऽविदाप्यागमन भवति । तारकाणा चान्तर द्विधा-व्या.
घातन निर्व्याघातज च । एकेक द्विधा-उत्रष्ट जघन्य च। तत्रोटष्ट
व्याघाते पर्वतादिस्खलने मेरुमपेक्ष्य भावनीयम् , यथा-मेरुर्दशसहस
योजनात्मक , तस्य चोभयतोऽत्राधया प्रत्येकमेकविशत्यधिकान्येकादश
शतानि ११२१, तत सर्वमीलने योजनाना द्वादशसहस्रा द्वे च शते
द्विचत्वारिंशदधिके १९२४२ । जघन्य तु निषधनीलवत्कूटाद्यपेक्षम्,
यथा-निफ्धपर्वत स्वतोऽप्युच्चश्चत्वारि योजनशतानि, तस्य चोपरि
पञ्चयोननशतोच्चानि कूटानि, तान्यवशायामविष्कम्भाम्या पञ्चयोजन
शतानि, मध्ये त्रीणि शतानि पञ्चसप्तत्यधिकानि ३७५, उपरि चार्ध
तृतीयानि योजनशतानि २५०, एतेपा कूटानामुपरितनसमश्रेणिप्रदेशे
तथाजगत्स्वाभाव्याटष्टौ योजनान्युभयतोऽवाधया कृत्वा ताराविमानानि
परिभ्रमन्तीति जघन्यतो व्याघातजमन्तर हे योननशते पट्पष्टयधिक
२६६ । तथोल्लष्ट तु निर्व्याघातज कोशद्वयम् , जघन्य पञ्चधनु
शतानि तारतारयोरन्तरम् । उक्त हि संग्रहण्याम्-" तारम्स य तार
स्स य, नबुद्दीवम्मि अन्तर गुस् । वारसजोयणसहसा, दुन्नि सया
चेव वायाला ॥ १ ॥ छावट्ठा दो अ सया, जहन्नमेअ तु होड वाघाए ।
निव्बाधाए गुरुलहु, दोगाउ घणुसया पच ॥ २ ॥" ॥९४ ॥ अथ
लवणसमुद्रे षोडशयोननसस्रोच्चाया शिस्त्राया चरता चन्द्रसूर्यादिज्यो
तिकाणा कथ न व्याघात ? तन्निर्वचनमाह---
जोइसिमाविमाणाई, सवाई हवंति फालिममयाई ।
दगफालिग्रामया पुण, लवणे जे जोइसविमाणा ॥६५॥

·, सवृत्तिक मण्डलप्रकरणम् । जोइ० । इह लवणममुद्रवपु रोपेपु द्वीपसमुद्रपु यानि ज्योतिप्क विमानानि तानि सर्वाण्यपि सामान्यस्फटिकमयानि भवन्ति । यानि पुनल्वणसमुद्रे शिवाचारीणि ज्योतिप्फविमानानि तानि तथानगत्म्या भायादुदक्स्फाटनम्वभावम्पारिश्मयानि, ततस्तेषामुदकमध्य चरता मुदकेन न व्याघात , वारि द्विधा भवति, अग्रतो गमनान्तर जल पुनर्मिलति । ल्वणशिखा पोटगयोननसहस्रोच्चा, ज्योतिप्काणा चारो नवशतेप्वेव । शिसाव्यतिकरम्त्वेवम्-विशेषमार्गरूपो नीचो नीचतरो मृप्रदेशो गोतीर्थमित्र गोतीर्थम् , तच्च रवणोदधौ उभयत प्रत्येक पञ्च नवतियोजनसहना । तत्रादौ जम्बूहीपधातकीनगत्यो समीपे समभृ भागापेक्षया उण्डत्व तदुपरि जलमृद्धिश्च प्रत्येक्मङ्गुलसख्येयभाग , तत पर क्रमादध ऊर्य च तथास्थश्चित्प्रदेशाना हानिवृद्धिश्च यथा पश्च नवतिसहस्रान्ते मृतलापेक्षयाऽधोवगाहो योजनमहस्रम् १०००, तदु परि नरवृद्धिश्च सप्तयोजनशतानि ७००, तत पर मध्यभागे दशयो जनसहस्राणि रथचक्राद्विम्तीर्णभूतममजलपट्टादू पोडशयोजनसह माण्युचा महस्रमेस्मधोऽवगाढा ल्वणगिखा वर्तते, तस्याश्योपर्यहोरात्र मध्ये द्विवार किञ्चिन्न्यूने द्वे गन्यूते नरमधिकमधिक पाता क्लशगायो क्षोभादुपशमाच्च वर्धते हीयते चेति । उक्त हि-" पचाणउइसहम्सो, गोतित्थ उभयओ वि लवणम्म । जोयणमयाण सत्त उ, उदगपरिखुड्ढि उभओ वि ॥ १॥ दसनोअणसाहम्सा, लवणसिहा चकवालओ रुदा। सोल्ससहस्स उच्चा, सहम्समेग च ओगाढा ॥ २ ॥ देमूणमद्धनोअण, ल्वणसिहोवरि ढग दुवे काले । अरेग अइरेग परिवढइ हायए वावि ॥ ३ ॥" ।। ९५ ॥ अथ लवणशिखाया ज्योतिप्काणामूचं तेन प्रसर , ·(६०) धिनयनुशलपिरचितं क्यिान् ? इत्याह-- लवणम्मि उ जोइसिया, उर्दुलेसा हवंति नायन्या । तेण पर जोडसिया, शहलेसागा मुणेअन्या ।। ६६ ॥ स्व० [ रमणममुद्रे यानि ज्योतिप्फविमानानि तानि तथानगम्या भाव्याच्छिमाया प्राप्तान्यवरेझ्यागनि, गिग्यायामपि मर्वतो, प्रागो भरतीत्यर्थ । ततोऽन्यद्वीपममुद्रेपु चन्द्रमूर्यविमानानि ' अधो- रेश्याानि' अधोबहुलपकाशानीत्यर्थ । अय चार्थ प्रायो बहनामप्रतीत , पर श्रीजिनभद्रगणिक्षमाश्रमणविरचितविशेपेणपतीयन्याल्लिखितो न म्बमनीपयेति । तथा मर्वेषा ज्योतिप्काणा विमानान्यर्धास्तापित्य परामाराणि । स्थापना यथा- मान चेह प्रमाणाङ्गुलेन । योमनभ्या पष्टिभागा विधीयन्ते, तत्र क्रमेण ममात्तत्वाञ्चन्द्रविमानानामायामो विस्तारश पटपञ्चागद्भागा , मूर्यविमानानामष्टचत्वारिंगदागा , ग्रह- विमानाना द्वे गय॒ते, क्रोगद्वयमिति हृदयम् , नपत्रविमानामेक मोगम् , तागविमानानामर्धोगम् । उच्चत्वे सपामेभ्योऽर्धम् , यथा-चन्द्राणा विमानान्युश्चत्वेऽष्टाविंगति , मूर्याणा चतुर्विमति . ग्रहाणा रोगम, नक्षत्राणामधनोगम् , ताराणा कोगचतुर्थभाग । इद तागविमानेप्या यामविष्यम्भोधत्वमुत्स्टम्थितीनामरमेयम । जघन्यस्थितीना तारयाणा मायामविष्यम्भाम्या पचधनु मनानि, उच्चत्येऽर्धतीयधनु शतानि । यदुक्त तत्वार्थमाप्ये-"उमटायाम्तागया अर्धगोगम् , जघन्याया पमधनु मतानि, विप्यम्भाईमुश्चत्वे भवन्ति।" ज्योतिष्याणा विमानेषु वर्णविभाग मंग्रहणीयत्तिवचनाद्यथा-" तारा पञ्च वर्णा, शेषा

·सवृत्तिक मण्डलप्रकरणम् ।
अल्वार उत्तप्तक्नक्वर्णा मन्ति" || ९६ ॥ अथ मनुष्यलोक्रहित
तिना ज्योतिप्पाणा किञ्चित्स्वरूपमाह---
चित्तरलेसागा, चंदा सूरा अमट्टिा बाहिं ।
अभिजिइजोए चंदा, सूरा पुण पुस्सजोएण ॥ ९७ ॥
चित्त० । मनुष्यलोकाहिर्दिवमा रामयश्चावस्थिता मन्ति, यत-
चित्रान्तरलेश्याकाचन्द्रा सूर्याश्च । सूर्याणामन्तरे चन्द्राश्चन्द्राणामन्तरे
मूर्या , कोऽर्थ ? यत्र स्थान दिवमम्तत्र सर्वकाल दिवम एव, यत्र
च रात्रि-तत्र सर्वदा रात्रिरेव । तत्र यथा चन्द्रसूर्या अवस्थितास्तथा
रात्रिदिवप्ता अप्यवस्थिता । तत्रत्याश्चन्द्रा नात्यन्त शीता सूर्याश्च
नात्यन्तमुप्णरम्मय । तथाभिजिन्नक्षत्रयोगे सर्वे चन्द्रा सर्वदा, सूर्या
पुन पुष्यनक्षत्रयोगे सन्ति । तत्रान्यानि सर्वाणि नक्षत्राणि सन्ति
पर भोग्यत्वेनैते स्त । एव ग्रहनक्षत्रतारका अपि स्थिरा ज्ञेया । एषा
विमानाना मान चरज्योतिप्कादर्धम् , यथा चन्द्राणामष्टाविंशतिरेकप
ष्टिभागा आयामो विष्कम्भश्च, उच्चत्वे चतुर्दशभागा । सूर्याणा चतु-
विशतिरेक्पष्टिभागा आयामो विष्कम्भश्च, उच्चत्वे द्वादश भागा ।
ग्रहाणामक क्रोशमुच्चत्वेऽर्धम् । नक्षत्राणामईक्रोशमुञ्चत्वे चतुर्थांश ।
ताराणा क्रोशचतुर्थीश उच्चत्वेऽष्टमाश | स्थिराणा ज्योतिप्काणामायूपि
चराणा पञ्चानामिव ज्ञेयानि । किञ्च स्थिरचन्द्रसूर्याणा पतिविषये
पनि मतानि सन्ति तान्यत्र ग्रन्थगौरवमयान्न लिखितानि,
संग्रहणीवृत्यादिम्यो ज्ञेयानि ।। ९७ ॥
तवगणगयणदिणेसरसूरीसरविजयसेणसुपसाया ।
नरखित्तचारिचंदाइआण मंडलगमाईणं ॥९८ ॥

·(६२) विनयकुशलविरचितं
एसो विधारलेसो, जीशभिगमाइयागमहितो।
विणयकुसलेख लिहियो, सरणत्थं सपरगाहाहिं ।।६६ ॥
॥ इति मण्डलप्रकरणं सपूर्णम् ॥
तव० ! एसो०१ स्वस्तपरस्तगाथामिः म्मृत्यर्थ लिखितो वि-
चारलेशो न नूतनो विहितः किन्तु श्रीमुनिचन्द्रसूरिस्तमण्डल.
कुलकमेव प्रतिसंस्तं जीवाभिगमादिगाथामिः कतिभिः कतिभिर्नूत-
नाभिश्च । शेपं स्पष्टम् ॥९८॥९९॥ इति मण्डलप्रकरणवृत्तिः संपूर्णा ।
श्रथ प्रशस्तिः।
गुरुतमतपगणपुष्करसूर्याः श्रीविजयसेनमूरीन्द्राः ।
श्रीमदकबरनरवरविहितप्रयलप्रमोदा ये ! १॥
तेषां शिशुना वृत्तिः, स्वोपज्ञा व्यरचि विनयकुशलेन ।
मूलत्राणाहपुरे, करवाणरसेन्दु १६५२ मितवपें ॥ २॥
विरचितविबुधानन्दाः, विबुधाः श्रीलामविजयनामान:
वैरेतस्याः शोधनसान्निध्यमघायि सुप्रज्ञैः ॥३॥
पच विरुद्धं किश्चिद्भवति हि मतिमान्द्यतस्तथापीह ।
शोध्यमनुग्रहबुद्ध्या, येनेयं भवति मुपवित्रा ॥ ४ ॥

·टीकागतप्रमाणानां वर्णक्रमानुसारि परिशिष्टम् नं.-१ पत्राहा २२ पद्याद्यारम्भ जमुद्दीवे दीवे प मते । के- जुद्दीवे दीवे प भंते ! जया प भते । जयुद्दीवे १ प " " ...२२ पद्याद्यारम्भ पत्राका भद्रासीई रस्सा अभिई छच मुहुने अभिई सवण धणिहा... भवसेसा नक्खना... इकारस य सहस्सा इगवीस खलु लकवा इह नयणविमयमाण एगमेगस्म भंते ! २३ एगा जोयणकोडो... चत्वारि च सता गन्चा... ५७ चन्देहि सिग्घयरा छावहा दोबसया .. ५८ छावही पिडगाइ ५८ .. २४ .. २० जोयणमयदमात तारकापटलरादत्वा... तारस्स य तारमय तिमेव उत्तराओ तेर्सि कलवुअपुष्प दमजोयणमाहस्मा देसूणमद्धजोअण पवाणउइसहम्सा .. पन्नरसाभागण य बावहिं बावहि शतानि मप्त नत्वोध्य शुक्राणा व गुरूनच सयभिमया भरपिआ मावणबहुलपरिवर .. ... . . ... - . " ... " " जबुद्दावे णभंत! सूरिआ २८ .. " " ·टीकायां प्रमाणत्वनोदृतानां ग्रन्थानां वर्णक्रमानुसारि परिशिष्टम् नं. २ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ग्रन्थनामानि . पत्रातः अनुयांगद्वारकृति.... कालदरातक... चन्द्रप्रज्ञप्ति. जीम्बूद्वीपप्रज्ञप्ति. जीवाभिगम. ५-२३-३०-४५-४८-६२ जीवाभिगमलघुवृत्ति. जीवाभिगमवृत्ति. ...४३ ज्योतिश्परण्डक. तत्त्वार्थभाज्य. प्रवचनसारोद्धार. ग्रन्थनामानि पत्राद्वाः भगवती.२१-२६-२८-३७-३८-४. मण्डलकुलक. लघुक्षेत्रसमाम. लधुक्षेत्रसमासवृत्ति ६ विशेषणवती. संग्रहणी. संप्रीति. समवायाह. ३५-५३ ममवायावृति. ९-२३-४३ सूर्यप्रशप्ति.... स्थानाद. ... ... ... ... ...४४ ... ... ... ...