·नामानुक्रमणिका पृष्ठकः पृष्ठांक: अजः ... ... .. ५० ... ... ... ५७ ... ... ... ... ... ४० अंधकासुरसूदनः अनघः ... अनीश्वरः अनेकात्मा अनंत: अपवर्गप्रदः अविकानाथः अव्यक्तः अव्यग्रः अव्ययः अपमूर्तिः अqिभ्यः ... ... ३५ २५ ७१ ... ... गिरीशः २८ चारुविक्रमः ५१ जगद्गुरुः ४० जटाधरः जगड्यापी तारका यी मातः २३ त्रिपुरांतक: ७३ त्रिलोकेशः दक्षाध्वरहा: दिगंबरः दुर्धर्षः देवः २६ नीललोहितः ३५ पंचवक्रः परमात्मा २७ परमेश्वरः ३४ परशुहस्तः २७ पशुपतिः ३० पाशविमोचनः ५४ पिनाही ... ... ... ... ... ६८' मः ... ४४ ... ... ... ... ७७ ... ... ... ३२ ... ... ... ... ... ... .. कठरः कपदी कपर्दी कवची कामारि फारकाल: कृति सा: कृपानिधिः कासवादी राष्ट्रागी संदपरशुः गंगाधरः मनाथ: Tiran MA: गिरिश पुगरातः ... २२ २१ ... ... ... पूपदंतभिद् प्रजापतिः प्रमपाधिपः मन वत्सल मगनेत्रभिद् भगवान् मग म: ... ७२ ... ... ... ... ... ...

·... ... १५ ... ... ... ... २५ २३ .. ... ... ... ... भस्मोद्धूलितविग्रहः भीमः भुजंगभूपणः भूतपतिः महादेवः महासनजनक महेश्वरः मृगपाणिः मृडः- मृत्युंजयः यज्ञमयः ... ... २५ ६४ ... ... ... २३ ४६ पृष्ठाकः ३८. शशिशेखरः शाश्वतः ५२ शितिकंठः शिपिविष्टः शिवः शिवाप्रियः शुद्धविग्रहः ३२ शूलपाणिः श्रीकठः सदाशिवः ४३ सर्वज्ञः सहस्रपाद २९ सहस्राक्षः साविमः सामप्रियः ४७ सूक्ष्मतनुः २२ सोमः सोमसूर्याग्निलोचनः स्थाणुः स्वरमयः ५८ हरिः हविः २४ हिरण्यरेताः ... ... ... ७४ ७४ ६४ ... . ... ... ... ४३ ललाटाक्षः वामदेवः विरूपाक्षः विश्वंभरः विष्णुवल्लमः वृषभारूदः वृषांकः वीरमद्रः व्योमकेशः शंकरः शंमुः ... ... ... शवः ४२ ४९ प्रामाण्येनोपन्यस्तानां ग्रंथानां ग्रंथकृता च निर्देशः माकः कमांक: १ ... ८ २ अग्निपुराणम् अनेकार्थध्वनिमजरी अभिनववृत्तरत्नाकरः अमरः आनुशासनिक पर्व आपस्तवकल्पः कामिक (सदाशिवप्रतिष्ठामंडलम् ) ३ ४ काशीखण्डम् केदारम कोर्मम् गीता जाबालश्रुतिः जेमिनिसूनम् १२ ... तवराजः ·क्रमाका ... ... ३३ ... .. .. ... ... ... ... ... ... ... ३६ ३७ ... ... ... ... ... ... ... ... क्रमांक ... विष्णुभगवतम् वृत्तरलाकरः शंकरसंहिता १८ शारीरकम् १९ । शिवधर्म २० शिवधर्मोत्तरम् . २१ शिवपुराणम् २२ शिवस्तवः २३ शैवागमः २४ पदिशबाह्मणम्... २५ २६ संग्रहः २७ । सुभतिचंद्रः २८ सौतिकपर्व २९ सौभिकम् सोरसंहिता ३१ हरिवशः ३२ ... दीक्षिताः (अम्पय) नानार्थग्लमाला पाणिनीयव्याकरणम् पैंगलसूत्रम् वह तर्कस्तवः ब्रह्मांडपुराणम् ... ब्रह्मात्तरखंडः मुंडकम् रसरत्नाकरः रामायणम् लैगम् वराहपुराणम् वातुमशुदागमः वामनपुराणम् .. वायवीयसंहिता वायुपुराणम् वासिष्ठम् विष्णुपुराणम् ... ... ... ... ४२ ४३ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ४५ ... ... ... ... ... ... ... हैमव्याकरणम् ... ... ४९ ·श्रीः। शिवनामकल्पलता। ससुधापूररत्नावालसहिता। वेदान्तगीतविभवं पुरुषं पुराणमात्मानमाद्यमनघं करुणावतीर्णम् । पस्यापलम्बनवशाद्विलयं प्रयाति विघ्नान्धकारनिचयस्तमहं भजामि ॥ १॥ मानन्दवनजानन्दलहरीजालनिर्भरः। मोक्षकपदवीनाथः श्रीनाथोऽस्तु गतिर्मम ॥२॥ अद्वैताब्धिगलत्सुघारसयुतैर्द्वतप्रमावोद्भवः पद्यैः सूक्तिभिरुक्तवाक्यरचनैायामृताप्लायितैः ॥ विद्याबोधनत प्रसिद्धावभयान्विद्वत्समाजोल्लस- गोपालेन्द्रयतीन्द्रपूज्यचरणाश्रीबालपूर्वान्भजे ॥३॥ मुक्तापीतपयोदमौक्तिफजपाचर्णैर्मुखैः पञ्चमि- रुयरञ्चितमिन्दुकुन्दधवलच्छायं निजाहावृतम् ॥ घण्टाशूल कृपाणपाशहुतभुफ्टकाहियांफुशा- भौतिद्योतकराजमण्डिततनुं वन्दे मुदे शंकरम् ॥ ४ ॥ स्कान्दादौ शिवनामकल्पालतिका रूढां पुमर्थैः फलै- रानम्रामुपलभ्य भास्करमखी रत्नालयालं ध्यधात् ॥ वृत्तानां शतर्फ ससप्तदशर्फ यत्रोर्मितं तत्सुधा- सारैः पूरयति स्म व्यंकटपात. काशीपतिप्रीतये ॥ ५ ॥ काहं मूढः क्व शिवमहिमा भारतीभावदूरः फ्याह शंभो. परमधुरिमोहामनामस्तयेऽई। स्वामिन्भ्यो विषमविषया धैयरीय मदीये- त्यारम्भेऽस्मिनचलगतिरस्त्यद्रिकन्येय धन्या ॥ ६॥ इहसल्याखिलनिगमागमायतिविस्तृत विविधावियामबन्धजालेरत्यन्तमनादिभारनैकपदासपोधि- नमशान्तिमलभमानान्धबलकलिमलकलुपीकृतस्वान्ताजन्ममृद्धिजगमत्युतापसंतप्तचितविभ्रान्तान्च- हतरविविधविषमयिपयाकरमवर धिपतनमयाकुलायमानबापान्तरमावाशान्यादिगुणयोग्यान्पुरु. धोरेयान्परितः पालोच्य परमगलरसिलनिगमागमामृतिमनस्त्रतिहामविमान्यायमन्नतन्त्राय- सिलसंदर्शनसंदर्भतन्यज्ञाश्रीमद्गम्भीररायमारतीवपिनार्यवर्यात्म नमोहसिनमारतीदिलासाम्पवधी.

·शिवनामकल्पलता। मद्भास्कररायदीक्षितामिचित्परमेश्वरभक्ताग्रगण्यः परमपावनीमशेषजनमनःसमाल्हादकारिणी सम- स्तकलिमलकुलषापहारिणी संसारसागरोत्तारिणीमभिनवमनोहारिशिखरिणीमुखपरिगणितहरिण- सुतान्ताएशतवृत्तान्तों परमशिवाष्टोत्तरशतामृतनामशक्तिप्रतिपादिकां शिवनामनिर्वचनाम्यां रत्नालवालाख्यां स्तुतिं प्रणिनीषुस्तत्परिसमाप्तिप्रतिबन्धकप्रत्यूहापोहाय परमपुरुषार्थसंप्राप्तये चाचरितं परमशिवप्रतिपादकं मगलं जनानुजिघृक्षया अन्यतो निवभाति शार्दूलविक्रीडितेन । ॐ मोलस्यैकनिदानमन्जनयनब्रह्मेन्द्रचद्रादिभि- देवैः प्राणपदीकृतं कलिमलप्रध्वंसि धर्माकुरः ॥ भारत्यापि सुदुनिरूपमहिम त्रय्यन्तरे गोपित- वक्तुमङ्गलदं शिवति विमलं नामैव नस्तारकम् ॥ १॥ मोक्षस्येति । धर्मार्थकाममोक्षाख्यचतुर्विधपुरुषार्थेष्वपि नित्यनिरतिशयानन्दावाप्तिरूपमोक्ष एव परमपुरुषार्थः । ' न स पुनरावर्तते न स पुनरावर्तत । इति श्रुत्या तस्यैव परमत्वावगमादित्यत स्तत्प्राप्तिसाधनमेवादौ दर्शयति । मोक्षस्यैकनिदानमिति मोक्षस्य सालोक्यसामीप्यसारूप्य- सायुज्यकैवल्याख्यस्य पञ्चविधस्याप्यपवर्गस्य एकं निदानमादिकारणमित्यर्थः । अनितरसा- धारणसाधनप्राप्यत्वमाविष्र्तुमेकेति मुख्येत्यर्थः । मोक्षमुख्योपायत्वे मानमाह । अब्जन- यनेत्यादिना । तथाचानादिपुरुषोत्तमाब्जयोनिप्रभृत्यखिलसुरगणैः साधारणफलकामरेन्त यनिकनिष्ठेन मनसा स्थिरीकृतमित्यर्थः । नन्वनादिवासनगमलदूषितान्तःकरणानामाधुनिकज नवृन्दानां कथमत्र प्रवृत्तिः स्यादत आह कली यादि । कलिमलस्य कलिप्रयुक्त पापराशेः प्रध्वंसि मलोच्छेदकारीत्यर्थः। ननु स्वयमेव तध्वंस उत कारणान्तरसद्भावात् । नाद्यः। भजनवृत्तिवेयादत- श्वरममाह धर्माकुर इति तथा च 'सामानाधिकरण्यं हि तेजस्तिमिरयोः कुत । इति न्यायाद्ध- भीकुरः स्वयमुत्पयमानस्तद्विरोधिलयपूर्वक एवोत्पद्यत इति भावः । ननु निरवधिकनिरन्तरानन्द दायिमंगलाकरपरमशिवनिजगुणगणभजनादिरूपसाधनान्तरस्यापि संभवानामेव नस्तारक. मित्येवकारासंभवादित्याशंक्याह भारत्यापीति सुतरां दुःखेनापि निरूपयितुमशक्यो महिमा प्र- भावो यस्येति तत्तथा तथाच भारतीवाग्विजृम्भणस्याप्यगोचरमहिमत्वे किमस्मनुक्तिस्तत्र फलती- नि कमुतिकन्यायान साधनान्तरसंभव इत्यपिना सूचितम् । वेदैकप्रमाणसंवेयत्वं दर्शयति त्रय्य- न्तर इति त्रयी वेदस्तस्य यदन्तर मध्यभागस्तस्मिमित्यर्थः । तथाहि ऋग्यजुसामात्मकस्य बेदत्रयस्य योऽयं मध्यभागः सप्तकाण्डसमुदायात्मको यस्तस्य यो मध्यभागश्चतुर्यकाण्ड- स्तस्य यो मध्यमागः श्रीरुद्राध्यायस्तस्प यो मध्यभागो 'नमः सोमाय चा इत्यनुवाकस्तस्य यो मध्य भागो नमः शिवायच हरिपटाक्षरात्मकः शैवमहामन्त्रस्तन्मध्यवतीत्यर्थः । तथाक्तिं शंकरसहि. माय 'सर्वासामपि विद्यानामुत्कृष्टा श्रुतिरुच्यते ॥ चतुर्णामपि वेदानां यजुर्वेदी विशिष्यते ।। यज- बंदचतुष्काण्डः श्रीरुद्रम्तत्र तत्र च ॥ नमः सोमाय चै-यत्र चरा पञ्चाक्षरी मता ॥ तन्मध्ये ·ससुधापूररत्नावालसाहिता। नोवरलं स्याच्छिव इत्यक्षरद्वयम् । इति । यद्यपि त्रय्यन्तरे गोपितमित्यस्मिन्न नेतकरसंहि. तोपबृंहणमुपपादकं चतुर्वेदान्तर्गतत्वेन पंचाक्षरवर्तितया शिव इत्यस्य प्रतिपादितत्वात् । तथापि 'सहस्रे शतम् । इतिन्यायेन त्रयीगोपितत्वमप्यस्यैवेत्यदोषः । वक्तुमङ्गलमिति घृणाक्षरन्याया- दवशोच्चारयितुरप्यत्यन्तशुभावहमित्यर्थः । अत एव स्मर्तुतियातुरित्यादिकमुपेक्षताम् । तथाचोक्त विशुभागवते ' यद् क्ष्यक्षरं नाम गिरेरितं नृणां सकृत्प्रसङ्गादधमाशु हन्ति तत् ॥ पवित्र कार्ति तमलंघ्यशासनं भवानहो दृष्टि शिवं शिवेतर इति। विमलमिति। माणवकार्मणमायायाख्यमल- यासंस्पर्शित्वेन निर्मलमित्यर्थः । तारकमिति । परमगहनससारपारावारपरपारपापकं शिवति नामैव नान्यदेवताप्रतिपादकं नामान्तरमित्यर्थः ॥ १॥ नन्वन्यदेवताप्रतिपादकनामान्तरस्याप्यनु- अरणे किं बाधकं सेव्यः श्रीपतिरेक एव जगतामित्यायभियुक्तायुक्तः । असलि बाधके वस्तुमात्रस्यैवार्थप्रतिपत्तिकरत्वाचेत्याशंक्य साधकबाधकप्रमाणाभ्यामर्थतोऽपि शम्भुरेव सेव्यो नान्य इत्याह साधरया। आनन्त्यौदार्यसत्यादतिमृतिहृतिभिः स्वल्पसेवातितोपा- संकष्टोच्छिरयुत्युपेक्षाभयहितवचनरुत्तमत्वाच शम्भुः ।। सेव्यो विष्णूपमन्यु(हिणयुनिमुतश्रीदमन्येच्छुदेव- दक्षश्रीरामवेदैरशिशुपशुवधूराक्षसैः साक्षिामनः ॥ २॥ आनन्पति शम्भुरेव इत्येतत्साधकहे तनुपदर्शयति ।आनन्त्येत्यायुत्तमत्वादित्यन्तेन । नान्यस्मिन्नेताहशा गुणाः संभवंतीति भावः । उपदर्शितनवसंख्याकहेतुसाधकप्रमाणान्यपि नव दर्शयति । विधिवत्यादिना वेदेरित्यन्तेन तथाच । विष्पवादिसाक्षिका ये आनं यादयो गुणास्तेभ्यः शम्भुरेव सेव्य इति यथाक्रममन्वयः । तथाहि आनंत्ये विष्णुः साक्षी | पुरा हि परस्परजयारिवो झविण्योधिरकालमर्याधःपर्यटतोरपवसितायन्तभावयोनितान्तमन्त.श्रान्तयोमध्ये विष्णोः परावर्तनस्य शिवपुराणे विस्तरण करनात् । ब्रह्मणस्तयात्वेऽपि अन्तवचनप्रयुक्तशाप माया सत्याहतो साक्षित्वमवगन्तव्यम् । औदार्थे उपमन्युर्यथा महाप्रपादस्य तनय उपमन्युरिति प्राकृतबुदया पयःपानार्थमाराधितः गम्मुः परमोदार- क्षीरार्णवमारामायधदित्यादि। तथाचोक्त लेंगे 'उपमन्युरिति ख्यातो मन्युश्च दिनसत्तमः ॥ कुमार इव जाली मोटमानो पहच्या 1 कदाक्षिीरमल्यं स पीतन्मातुलाश्रम।। या मातुरमुतोड पिबशीरमनुत्तमम् ॥ पीत्वा जलं ययाकाम दृष्ट्वा जयाह मातरम् ।। मातमतिमहामागे मम देहि पय. मिनीम् । इत्यादिना क्षीरे याचिते 'दुःसिता विटटापालं स्मृत्वा नपन्यमात्मनः स्मृता पुनः पुनः सारमुपमन्पीति दिनः । दोर देहीति तामाह रोदमानो महामुनिः' इत्यादि । माता पुत्रः रामसहमाना • आडिग्याप दुःशार्ता प्रददौ फर्षि पर ॥ पीया. विनोनम नेर शामिति माह माती पारमावापन्नः ॥

·. पोसमूहस्प दलने चूर्णीकरणे परमावागो तण्डुलादीनां पिष्टीकरणोपयुकपाषाणविशेषा ६ विवस्पितारिपः ॥ ५॥ शिवनामकल्पलता। पञ्चविंशतिः । अहानि यथा ' सर्वज्ञता तृप्तिरनादिबोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तशक्तिः।। अनन्त शक्तिश्च विमोविधिज्ञाः पडाहुरङ्गानि महेश्वरस्य । इत्युक्तानि । अथवाङ्गानि साङ्गप्रत्यङ्गो. पाङ्गानि च वातुलशुद्धप्रतिपादितानि। तत्राङ्गानि यथा 'शिरो वक्रं च हृदयमंगमित्यभिधीयते ॥ शक्तिप्रतापौ त्रिगुणा अभेद्योऽनुग्रहस्तथा ॥ ऋद्धिा या वैभवं च नादसंहतिरेव च ॥ एते दश गुणाः प्रोक्ता महेशविभवावहा । इति । प्रत्यंगानि यथा 'वक्षः कण्ठस्तनो बाहू नाभिगुह्योदर तथा ॥ नेत्रे नासास्यकर्ण च पाणिपादतलांगूलि ।। ऊरू जान् च जङ्घे च प्रत्यंगमिति कीर्तितम् । इति । उपांगानि यथा 'वस्रोपवीतमालाश्च गन्धमाभरणं तथा ॥ आसनावरणं चैतदुपांगमि- ति कीर्तितम् । इति ॥ कृत्यानि यथा ' सृष्टिस्थितिसंहारतिरोधानानुग्रहाख्यानि) पंच कृत्यानि । तिरोवानानुग्रही बन्धमोक्षौ । आगमाः शैवागमाः | भजनानि परमशिवनमनादीनि । कलाः - निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथैव च ॥ शान्त्यतीते च पंचेताः कलाः स्युः परमेशितुः । ॥ अशांश्च शरभभैरववीरभद्रायवतारविशेषाः । ममैवांशो जीवलोक इत्यायुक्तः । जीव एव वा । आदिपदात्परमशिवस्य निर्विशेषत्वमिति । एवं वर्णदयात्मकस्य शिव इति विशिष्टनानो वैभवातिशयमुक्त्वा प्रत्येकं पुनस्तावेव वर्गों संस्तौति शिखरिण्या शिवेति द्वौ वा परपदपतध्द्वसगरुतौ तटौ संसाराधेः स्वविषयकबोधांकुरदले ॥ श्रुतेरन्तगोपायिततररहस्यब्रुवचरौ घरदृयावाणौ भवविटपिबीजौघदलने ॥ ४॥ शिवेति । परपदं परं धाम परमोत्कृष्टा गतिरिति यावत् । तत्र पतंत आपततो व्याप्रीयमाणा ये हंसास्तेषां गरुतो पक्षाविव स्थितौ तथा च चिदंशभूतानां जीवानां पुनस्तदैक्यावाप्तिहेतुत्वेन शिवप्रतिपादकत्वमुक्तं भवति । तञ्च भवजलनिधिनिमनानां कयं मवेदित्याशंकामपार्क माह ताविति ।संसाररूपो योऽयमब्धिरणवस्तस्य तटो मर्यादाभूतौ संसारार्णवतारकावित्यर्थः । तट विम्वित्यमरः । नन्वत्र कथं संसारार्णवतारकत्वं शिवनाम्नः संभवाति 'तमेवैकं जानथ आत्मा- नमन्या याचा विमुंचय अमृतस्यैष संतुः यज्ञात्वा मृत्युमत्येति नान्यः पंथा अयनाय वियते? 'तं से ज्ञात्वा मृत्युमत्येति जंतुर्नान्यः पन्था दुःखविमुक्तिहेतुः' इत्यादिवहतरप्रमाणवलात्परमशिवत- त्वावगमस्यैव तथात्वोपदेशनादित्याशक्याह स्वविषयकति स्वविषयकबोधः स्वस्वरूपावगमस्तस्य योऽरस्तस्य दले पाविव स्थितो दासुपर्णासयुनेत्यादिश्रुतेः न केवलं सकलदेवसामान्यवाचिनाम- पनाम किंतु समस्तवेदार्थगर्भित मुख्यमित्याह श्रुतेरित्यादि।श्रुतेर्वेदाशर्यदंतःमध्यमागतगोपाय- ततर पदहस्यं तस्यादतिराहरणं तत्र चरो चराविवस्पृशो वेदान्तसंवेद्याखिलाशास्पदाद्वैतवझप्रति- पादकादित्यर्थः । भवविपिनः संसारमहीरुहस्य यानि बीजानि अनादिवासनात्मकाः प्राणिदोषास्ते- परम- ·. सेसुधापूररत्नालवासहिता । अब चमनोवाकायकर्मभ्यःकृतं कर्म शुभाशुभम् || भुंजान एव मुच्येत नान्यथा कल्पकोटिभिः। कायिकं वाचिकं हार्दमुत्तमं तूत्तमोत्तरम् ॥ कायेन मनसा वाचा कर्मणा दुष्कृतं कृतम्। इत्यादि- प्रमाणमात्रपरिशीलनपर्यवसितधीमतां केषाचिदर्थान्तराशंकापनोदनव्याजेन पुनस्तमेव स्तौति शाई- लविक्रीडितेन स्वामिन्कर्माण कायके न जरया शक्तोऽस्मि नो मानसे चांचल्यान्मनसो न निर्धनतया पूर्तेष्टदानादिके ।। तस्माद्वाचिककर्मणैव विदुषा साध्यं विदित्वा भवन् नाम्नामष्टशतं निरुच्य जनुपः साफल्यमीहे तमाम् ॥५॥ स्वामिन्निति । स्वामिनिति संबुद्धिः हे स्वामिन्प्रभो करचरणाद्यखिलाययवानामपाटबेन जरसा जरया कायिके कर्मणि नाहं शक्तोऽस्मि नापि मानसे ध्यानादौ संशयाकारवृत्तिमत्स्वरूपत्वेन मनसो निसर्गतश्चाञ्चल्यात् । नवा पूर्तेष्ठदानादिके । तेषां धनैकसाध्यत्वेन तदभावात् । तथा च कायिकवाचिक पानसिकयोरेकैकस्यवाप्याश्रयेण उक्तबाधाद्वाचिकमेव कर्म प्रकृतोपयुक्तमित्यार्यवय- रादिष्टमित्यष्टोत्तरशतशिवनामनिर्वचनेनैव जन्म सफलयामीत्यर्थः ।। ५ ।। अथ तेषां नाम्नां समूलकत्वध्वननपुरःसरं स्वग्रन्थनाम निर्दिशति शिवनामकल्पवल्ल्याः शिवचरितानन्दकाननभवायाः ॥ रुचिरं रत्नावालं रचये सत्पद्यरत्नवरेः ॥ ६ ॥ शिवनामेति । शिवरहस्ये हि 'शरीरार्धमहम् इत्यादिना द्वाविंशतिश्लोकान्पठित्वा 'शिवो महेश्वर इत्यादिभित्रयोदशाभि श्लोकैरष्टोत्तर शतनामान्युत्का इमानि दिव्यनामानिइत्याद- योऽशौ श्लोकाः पठिताः शंकरसंहिताया तेष्वेव प्रथमभागस्याद्यात्यश्लोकावेव पठित्वा नामोत्तरभागे 'एवमष्टोत्तरशतम्। इत्यादिना नव श्लोका अन्य एव पठिता इति स्थितिः । तत्र ' नामकल्पलतेयं मे सर्वाभीष्टप्रदायिनीइति शिवरहस्ये त्रयोदशश्लोक्यामन्धर्थकनामदिशो दृष्ट इत्याशयेन कल्पवल्ल्या इत्युक्तिः । शिवचरितं रहस्यसंहितारूपमेवानन्दकाननं काशीश्वरमोदप्रदं वनमथवा शिवचरितमा- नन्दकं येषां ते शैवाः विष्ण्वादयस्तपामाननानि तर भयायाः उत्पन्नाया रुचिरं रत्नानामावालमा. पापः सिच्यमानजलधारणयोग्या वेदिका 'स्यादालयालमावाप' इत्यमरः । सत्पधान्येव सप्तदशाधि- कशतसंख्यानि रत्नवराणि ते कृत्वा रचये करिष्यामि । 'वर्तमानसामिप्ये वर्तमानवदा । इत्यादिना लढात्मनेपयुत्तमैकवचनं किच कटपयवर्गावराणामेकादिसंख्यापरतया प्रसिद्धत्वेन सत्पय (११७) स्योक्तसंन्यापरत्वात् । अम च 'नाम्नामप्टशतं निरुच्य जनुपः स फल्यभीहे तपाम् । इत्यत्र निखिलनिगमागमप्रमाणे तात्पर्यकत्वेन निष्कृयार्थप्रतिपादकत्वलक्षणस्य निर्वचनस्य प्रागसिद्धि विना अनुपपत्तेः । प्रकृतस्तवमातपायाप्टोत्तरशतसख्याकान्यपिनामान्यनादिसिद्धानि । तत्तठेवागमे शिवरहस्यादिषु स्पष्टप्रतिपादितानि इत्याविकृतामीयतस्तदप्यन न्यारुयायते। तदुनं शिवरहस्ये 'पा.

·शिवनामकल्पलता। चातिविह्वलः ।। दुःखितं सा तदा प्राह संप्रेक्ष्याघ्राय मूर्धनि ॥ संमृज्य नेत्रे पुत्रस्य कराभ्यां कमले- क्षणा ।। क्षीरं वत्स कुतोऽस्माकं वने निवसतां सदा । अधनानां पुरास्माभिर्महादेवो न पूजितः ।। पूर्वजन्मनि यद्दचं शिवमुद्दिश्य वाडव ॥ तदेव लम् नान्यत्तु विष्णुमुद्दिश्य वा प्रियम् ॥ निशम्य वचनं मातुरुपमन्युमहामतिः ।। बालोऽपि मातरं प्राह प्रणिपत्य पयस्विनीम् ॥ त्यज शोक महा- भागे महादेवोऽस्ति चेत्कचित् ।। अचिरादा चिरादापि क्षीरोदं साधयाम्यहम् ॥ तां प्रणम्यैवमुक्का च तपः कर्तु प्रचक्रमे ॥ तमाह च तदा माता कुर्वन्तमतिशोभनम् ॥ अनुज्ञातस्तया तत्र तपस्तेपे सुदुष्करम् ।। हिमवत्पर्वतं प्राप्य वायुभक्षः समाहित । इत्यादिना तपश्चर्यमुत्कोक्तं 'रू स्वमेव भगवानास्थाय परमेश्वरः ।। दर्शयामास विप्राय बालेन्दुकृतशेखरम् ॥ क्षीरं धारासहस्रं च क्षीरो- दार्णवमेव च ॥ दध्योदनार्णवं चैव घृतोदार्णवमेव च ॥ फलार्णवं च बालस्य भक्ष्यलेह्याण तथा । आफुपगिरयश्चैव तदाऽतिष्ठन्समंततः ॥ उपमन्यमुवाचेदं सस्मितो भगवान्प्रभुः ॥ भुंश्व भोगान्य थाकाम बान्धवैर्वत्स पश्यताम् ।। उपमन्यो महाभाग तवैषाम्बा हि पार्वती ॥ मया पुत्रीकृतोऽस्यय दत्तः क्षाराणवस्तवा इति । सत्त्यादृतौ द्रुहिणः स चोक्त एव । मृतिहतौ मार्कण्डेयः तच्च मृत्युञ्जय नामवैभव स्फुटीभविष्यति । स्वल्पसेवातितोपे श्रीदः कुबेरः । तथाहि कश्चित्काशीस्थो द्विजबालः कलहातादितत्परः काभं दुर्जनसंगत्या दुराचाररतः खलो मातापितृदूरीकृतोऽनवलम्बनाखिन्नमनाः किं करोमि क यामि कथं वा धनं प्रामुयामित्येवं पुनः पुनरितस्ततोऽनुधावमानः क्षुधितः कथंचिंदैव- योगावचित्पुण्यफलमभावकसंवेद्यमनवद्यान्तर्मुखाशेपविद्वज्जनवृन्दविलासोल्लसितमुमाकान्तालयमद्रा- सीत् ततस्तवत्यमशेषाभिलपितमन्नादिकमपहर्तुमन्तर्मन्दिरमाविश्यात्यादरेणैवात्मीयवसन- दशाकृतवा परमशिवानुपातिनी प्रदीपच्छायां निराकापीत् । ततः प्रसन्नो भगवानमर्यादैश्वीकरदिवसाम्राज्याधिपत्यं दत्तवानित्यादिबहुतरं प्रपंचित काशी- सण्डे ॥ संकष्ट छित्तावमृतमन्येछुदेवाः । तच्च प्रचण्डाद्दण्डसंवर्तकालदावानलज्वालामाला- कुलितकालकूट विषापहरणादिना प्रसिद्धम् । तथा चोक्तमभियुक्तः 'दृष्ट्वः कौस्तुभम- प्सरोगणमपि प्रकान्तवादा मियो गीर्वाणाः कति वा न सन्ति भुवने भारा दिवः केवलम् ।। प्रकान्ते गरले द्रुते सुरगणे निश्चेष्टिते विष्टपे मा भैप्टेति गिराविरास धुरि यो देवस्तमेव स्तुमः । इति मुनकृताप्युक्तं शिवस्तवे 'विकुण्डो वैकुण्ठो गतधृतिरिवासच्छितधृतिः प्रचेता निश्चैतानिभृतमधवा- ॥ कृतान्नोऽभूत्तान्तो भसितभवनं विश्वभवनं विलोले काकोले शिव शिव मवानेव शरणम्। इति । उपेक्षायां सम्यामभयदाने दक्ष. तच्च दक्षाघरहरेतिनामनिर्नचने व्यक्तिर्भ- विष्यति । हितोपदेशे श्रीराम: तच्च उपदेशतात्पर्यगोचरनिरतिशयानन्दानुभवादिरूपपरम प्रयोगनमामिफलकशिवगीतादौ प्रतिपदं प्रसिद्धम् । उत्तमत्वे वेदाः कः सर्वोत्तम इति प्रभे कृते कोदादिभिधतुभि: प्रसिद्धान्तितस्य शिव एवेत्यर्थस्य शेरे कामीराण्डादौ च स्फुटत्वात् । अरमानन्यौदायीपुरदर्शिगजातस्यान्यनामगरेऽयन्यादृशानामे दिसमियान्यादिगुगानामाश्रयस्येनान्योऽध्यासव्यताम् ॥ तपाचोक्तं वात्सल्यादमयप्रदान तुल्यबटप्रभावानामना- । . मास्तमपा ·यतः सोमधार्युमासमेतपमारून तरूपयेवासभिक्षाटन कामारिकाल काटत्रिपुरारिजसन- ससुधापूररत्नावालसाहता। करणादाततिनिीपणादौदार्यादघशोषणादगणितश्रेयःपदप्रापणात् ॥ सेव्यः श्रीपतिरेक एव जगतामेते साक्षिणः प्रहादश्च विभीषणश्च करिखद् पाञ्चाल्यहल्या ध्रुवः' इति तथा च प्रहादादिसाक्षिका ये वात्सल्यादयो गुणास्तदाश्रयत्वेनान्यस्यापि सेव्यत्वापत्त्या शम्भुरेव सेव्य इत्यवधारणाश्रयणमसंगतमेवेत्यत आह अशिश्वित्यादि। शिशुपशुवधूराक्षसभिन्नैः साक्षिभिरित्यर्थः । तत्र षण्णामपि साक्षिणा साक्षित्वायोग्याशिशुत्वादिधीकान्ततया प्रत्युत बाध- कप्रमाणमात्रोपयोगित्वान्नान्यसेवनं सिद्धयतीति भावः । यद्यप्युपमन्योः शिशुत्वेन बाधकप्रमाणो- पयोगित्वमेव तथापि बहुतरसादकप्रमाणान्तःपरिगणनात्प्रकृतोपयोगित्वमवगन्तव्यम् । शि- वनामभजनातिरिक्तोपायान्तरेष्वसारप्रयुक्तमसामर्थ्यमावेदयंस्तदेव पुनदृढयति स्रग्धरया। 'नाथ त्वच्छक्तितत्वाव्ययचरितभगव्यूहमूर्त्यङ्गसाङ्ग- प्रत्यङ्गो पाङ्गकृत्यागमभजनकलांशादिनिष्कर्पमूहाः ।। त्वन्नामापि त्यजामो यदि दुरितहरं सान्ववायाः कृतार्थाः केनोपायेन जायेमहि कलिहतके जन्मभाजो वयं हि ॥३॥ नाथेति । शक्तयश्च तत्वानि च अव्ययानि च चरितानि च भगश्च व्यूहश्च मूर्तयश्च अगा- नि च सांगानि च प्रत्यङ्गानि चापाड्गानि च कृत्यानि चागमाश्च भजनानि च कलाश्च अंशादिश्चोत तेषां योऽयं निष्कर्षस्तत्त्वागमस्तस्मिन्मूढाः सामर्थ्यशून्याः सन्तः कलिहतके जन्मभाजो यं यदि दुरितहरं त्वन्नामापि त्यजामस्तदा सान्त्रवायाः कृतार्थाः केनोपायेन जायेमहि न केनाप्युपायेनेत्यन्वयः । असामर्थ्यद्योतनाय कलिहतक इति विशेषणं काकाक्षिन्यायेन जन्मनि कृतार्थतापा चेत्युभय- आन्वेति । कलिहतके कलावित्यर्थः । विशेषणस्य परनिपातनात् । हतको हिंसकः पापकारीति यावत् । तथाच पापैकसाधनीभूनेऽस्मिन्कलियुगे जन्मशालिनो वयं कथं त्वन्नाममजनमपि विना कृतकृत्या भवेमेत्यर्थः । तत्र शक्तयो यथा इच्छाज्ञानक्रियादिरूपाः तदुक्तं शैवागमे इच्छाज्ञान- कियारूपास्त्रिशूलं शक्तयो मताः । इति । तत्त्वानि पत्रिंशत् यथा शिवः शक्तिः सदाशिवः ईश्वर: शुद्धपिया चतिपंच शुद्धतत्वानि प्रकृतिबुद्धिरहंकारो मनश्चेति ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च कमेद्रियाणि पच तन्मात्राणि पञ्च भूतानि पञ्च इतिचतुर्विंशतितत्वानि अशुदानि माया कालो नियतिः कला भाविया रागः पुरुषश्चेति सप्तशुद्धाशुद्धानिइति पदिशत्तत्वानि अव्ययानि। यथा उक्तं च विष्णुपुराणे 'शान विरागतेश्वर्यं तपः सत्यक्षमा धृतिः।। समृत्वमात्मसंबन्धो त्यधिष्टातृत्वमेव च ॥ अन्ययानि दशैतानि नित्यं तिन्ति शंकरे।' इति चरितानि परमशिवचरितानि दारूबने भिक्षाटनप्रभृत्यनेकानि तत्त बागमप्रसिदानि भगोयथा 'ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यगसः श्रियः ॥ ज्ञानवैराग्ययोर पण्णा भग इतीरणा' इति । व्यहो यथा 'शिवो भवे हरश्चैव मृडभैव तया पर । मूर्तयो यथा देगानुमहविषापारियकवानस्पविभप्रसादोमारवपाटसुसामनदक्षिणानिर्भािग ·८ शिवनामकल्पलता। वत्युवाच । शरीरार्धमहं शम्भोर्यन प्राप्स्यामि केशव || तदिदानी समाचक्ष्व स्तोत्रं शीघ्रफलप्रदम् ॥१॥ अत्र च शिवरहस्ये सप्तमेंऽशे त्रयोदशेऽध्याये हिमवत्पर्वतस्थे मानससरसि मानसेश्वराहिकण्ठे. श्वरसिद्धेशलिंगेशगौरीलिंगात्मकनामचतुष्टयशालि शिवलिंगस्य महात्म्यप्रकरणे कण्वकश्य परंवाद 'तदा कण्वः समागत्य स्नात्वाब्धेर्मानसे जले। मानसेशं समभ्यर्च्य काश्यपं प्राह सादरम्।। कण्व उवाच 'संसारदाहसिन्नानां मयांनामकृतात्मनाम् ॥ घोरसंसारविच्छेदः कथं भवति सत्वरम्? इत्यादि प्रश्ने कश्यप उवाच शिवाभिधं महः सेव्यं सर्ववेदान्तसंश्रुतम् इत्यादिना शिवभक्तिनामभस्मरुद्राक्षादिमहि- मानमुत्कोक्तम् । 'अब पूर्व शिवा नित्याप्याविर्भूता हिमालये । चक्रे प्राप्तशिवाप्यत्र शिवं प्राप्तुंतपो मुदे ।।। प्राप्तः शिवो यया परमशिवैक्यं प्राप्ताप्यनादिभूता चिच्छक्तिरखिललोकानन्दावाप्तये पुनः शिवं प्रातुमिव तपश्चक्रे इत्यन्वयः । इत्येवं गौरीतपोविशेषादिमहिमानमुक्त्वा 'ध्येया त्वमेव सर्वेषां भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी ।। त्वयापि ध्यायते देवी ध्यातव्यं तव किं शिवे' इत्यादिविष्णुकृतप्रश्नस्य प्रत्युत्तररूपध्वनिरूपो देवीप्रश्नोऽयं पार्वत्युवाचेति । यादृशेन स्तोत्रेण शंभोः शरीरार्धमहं प्राप्स्यामि तादृशं स्तोत्रं समाचश्वेत्यन्वयः । केशवेति साभिप्रायकसंबुद्ध्या त्वया हियेन ध्यातेन हर्यर्धेश्वरात्मकत्वेन प्रसिद्ध शरीराध लब्धं तदेव ध्यायते मयति ध्वनितं तदुक्तं वातुलशुद्धे पंच- विंशतिमूर्तिप्रकरणे 'त्रयोदशं हरेरर्धमर्धनारी चतुर्दशम् । इति । विष्णुरुवाच 'शरीराधै महेशस्य प्राप्तमेव त्वया शिवे ॥ तथापि पृच्छसे देवि यतो वात्सल्वभावतः ॥२॥ वात्सल्याशयतः पृच्छ से पृच्उसीत्यर्थः । त्वया ततोऽहं वक्ष्यामि स्तोत्रमे शिवप्रदम् । इति त्वयेति तुभ्यमि- त्यर्थः । स्तोत्रं स्तव्यनिष्ठगुणाभिधानरूपस्तुतिप्रतिपादकशब्दसंदर्भरूपमित्यर्थः। एक मुख्यं तत्र हेतुः शिवप्रदमिति महगलमदत्वात्परमशि-भिन्न कैवल्यप्रदत्वादा मुख्यमित्यर्थः । 'पुत्रोऽहं तब कल्याणि ततो वात्सल्पभावतः ॥ गया सह त्वया देवि शिवे संभाषणं कृतम् । इति ॥ ३॥ वात्सल्यस्य भावः सत्ता शिव इति विषयसप्तमी संभाषणं प्रश्नरूपं तथा च वत्सभूतेन मया ' शरीरार्धमहं गम्भोर्थन प्राप्स्यामि केशव ) इत्यादिना यच्छिवविषयक प्रश्नरूपं संभाषणं कृतं तदात्सल्यमाव एवं कृपातिशयाविशेषप्रयुक्तमेवनतु मदीयसामर्थ्यप्रयुक्तमित्यर्थः । 'दक्षहस्तांगुष्ठन सान्महाराज्ञः समुत्थितः । महामत्स्याकृतिः श्रीमानादिनारायणोविभः' इत्यादिना देवी पुत्रत्वेनापि विष्णोः प्रतिपादनादिति । स्वयं पुत्रमार्य प्राप्तः सन्धरमपुरुषो विष्णुः परां शक्ति संस्तो- तुमुपसक्रमते । 'तव य-पादपनं तत्सर्ववेदान्तसंस्तुतम् ।। दृष्टं मया कृतार्थोऽस्मि त्यत्पादांबुजवीक्ष- गात् ।। यं पश्यासि जगईये कृपया तमनेकधा ॥ पूजयन्ति सुराः सिदा मुनयश्च न संशयः रम्पायाः सुभगा जातास्त्वत्पादांबुल्हानात् ॥ त्वत्पादपनं सततं ध्यायते कमलादिभिः ।। स्वमादिशक्तिः परमा सर्ववेदान्तसंस्थिता ॥ त्वमेवोंकाररूपा त्वं सर्ववेदान्तरूपिणी ॥ त्वमाय तवित्लिा सचिदानंदरूपिणी || विज्ञानसागरा साक्षाज्ञानधाराविमोहिनी ॥ कलाकाष्ठामह तादिगालोनपनारिणो । वत्त एव समुन्पन्ना वयं प्रमादयः सुराः । त्वत्त एव समत्पमा तोकाः सर्वेऽपिशामवि इति । समुत्पना आविर्भूताःलोकाभतुर्दश भुवनानि 'तव मेत्रत्रयं नंदः मयोंs . - ·समुंधापूररत्लावालसहिता। मिश्च महेश्वरि ।। सोमसूर्याग्रिलोचनेत्यर्थः ।। तवैव मूर्तयः सर्वाः पवनायाः शिवप्रिये ॥ त्वदन्य दृश्यते नात्र त्वमेव सकलं शिवे ।। निष्कलापि त्वमेवांब सकलासि त्वमीश्वरि ।। सकलनिष्कलमावं विवृणोति 'त्वमेव सकला देवि सृष्टिस्थित्यन्तकारिणी ।। त्वमेव निष्कला देवि सर्वोपाधिविवर्जिता ।। प्राप्या त्वमेव सर्वेषां मुक्तिरूपा स्वभावतः ॥ त्वामीदृशीं विदित्वैव सच्चिदानंदलक्षणाम् ।। भज- न्ति मुनयः सर्वे नित्यं वेदैः स्तुवन्तिच ।। ईदृशी त्वं निराकारा साकारेवाय दृश्यते ॥ यतस्त्वमाप विज्ञानमतो रूपं न ते धुवम् || त्वं तपोज्ञानयोगानां फलदासि शिवप्रिये ।। त्वामुद्दिश्यैव मुनिभिः सततं तप्यते तपः॥ संतुष्टा तपसा देवि ददासि परमं पदम।। सुप्रीतायास्तवोमेऽत्र नादेयं वस्तु दृश्य- ते? ॥ उमे इति संबुद्धिः । सुप्रीतायास्तव अदेयं वस्तु न दृश्यते । सर्वं त्वया प्राप्तमेवेत्यर्थः । शिवे त्वयैव सृष्टानि वैकुंठादिपदान्यपि ॥ तानि दत्तानि चास्मभ्यं स्वयैवार्चितया ध्रुवम् ॥ यतः शिवस्त्व- मेवासि ततो दत्तं शिवेन यत् ॥ तत्त्वयैव ध्रुवं दत्तं सर्वकल्याणसंश्रये' इत्येवं परां शक्ति प्रस्तुल्य परमेश्वरप्रतिपादकनामोत्कर्ष दर्शयति। 'रत्नराशी मनोज्ञानि रत्नानीव पुरा मया।वेदाशौ गृहीता- नि शिवनामानि शोभने ।। संत्यनतानि नामानि महादेवस्य शोभने । तानि सर्वाणि नामानि पावनानि न संशयः ॥ तत्र दिव्यानि नामानि प्रसिद्धानि वरानने ॥ बहून्यपि ततस्तेषामावृत्तिर- तिदुर्लमा ॥ अस्तिगुह्यतमं देवि नाम्नामष्टोत्तरं शतम् ।। शंभोरहं प्रवक्ष्यामि पठतां शीघकामदम् ।। अस्तीति वर्तमानव्यपदेशान्नामानि शिवनैवोद्धृतानि अधुनापि वर्तन्त इत्यनादि सिद्धत्वमाविष्क- तामिति । अस्य सर्वकामप्रदत्वमुत्तररामायणे रावणदिग्विजययात्रायां नर्मदातीरे शिवपूजाकारणेs प्युक्तं यथा 'ततस्ते राक्षसाः स्नात्वा नर्मदाया वरांभासि ॥ उत्तीर्यपुष्पाण्याजदुर्बल्यर्थ रावणस्य तु ॥ नर्भदापुलिने ह्यद्य शुभ्राभ्रसलिलप्रमे ॥ राक्षसेन्ट्रैर्मुहूर्तेन कृतः पुष्पमयो गिरिः । पुष्पेषूपरतेष्वेव रावणो राक्षसेश्वरः ॥ अवतीर्णो नदी स्नातुं गंगामिव महागजः ।। तर स्नात्वा च विधिवज्जप्त्वा जप्यमनुत्तमम् ।। इत्यादिना स्नानगपादिकमुक्त्वोक्त 'यत्र यत्र स याति स्म रावणो राक्षसाधिपः ।। जाम्बूनदमयं लिंग तत्र तत्र स्म नीयते ।। स तन कांचनमयं लिंग संस्थाप्य सकते । अर्चयामास पुष्पैश्च गंधैरामोदगन्धिभिः ।। लिंग त्वपूजयद्रक्षो रावणो लोकरा- वणः ॥ जप्योपहारैः सततं गंधैः पुष्पैश्च नित्यशः ।। बलिधूपप्रदानैश्च रावणो लिंगमार्चयत् ।। सवादित्रनिनादेश शर्वमाराधयत्प्रभुम् ।। घृतक्षीराभिषेकैश्च दध्ना चाप्युइकेन च।। पदेको (१) यसमि भैनामाशतसंस्तवैः। शुशुभे तत्र तल्लिङ्गं नानारत्नविभूपितम् ।।अर्चयित्वा तु तं देवं यदाचरति रा- वणः ॥ तत्सर्व सिद्धयते तस्य विधिनार्चयतो हरमिति ॥ ६॥ अस्य श्रीपरमशिवाष्टोत्तरशतनामकल्पलतास्तोत्रमसामन्त्रस्य नारायण ऋषिः अनुष्टुप्छन्दः श्रीउमामहेश्वरी देवता। अधोजमा नमः शक्तिः शिवाय कीलकम्। श्रीसांबसदाशिवप्रीतये नपादो विनियोगः । मलेन पहंगकरन्यासं कृत्वा ध्यायेत् । धवलवपुषमिन्दोमटले सनिविष्ट मुजगवल. पहार भस्मदिग्धांगोगम् ।। हरिणपरशुपाणि चारुनन्द्रामालिं दृदयकमरमध्ये दर चिन्ता ·न . स्मात्सदाशिवसमुद्भवः ॥ सदाशिवान्महेशस्य तमोरुद्रसमुद्भवः ।!। रुद्राद्विष्णुस्ततो ब्रह्मा ततः सर्व- गुणातीतोऽक्षरोऽव्ययः ॥ दक्षिणादसृजत्पुत्रं ब्रह्माण इति । एवमन्यत्रापि शिवनामकल्पलता। तथा चाक्तं महाभारते 'सत्येन ब्रह्मचर्येण लिंगमस्य ययास्थितम् ॥ समर्चयन्ति लोकाश्च महेश्वर इति स्मृतः' इति अस्थायमर्थः । यथास्थित लिंगरूपेणाविर्भूतं न तु विष्ण्वायवतारविशेषादिवद्रूपांतरेण तिरोहितं एवंभूतमपि लिंग लोकाः समचयन्ति । यथाकयाचदवज्ञया किंतु सन्यब्रह्मचर्यायखिलनियमोपेतया परमया भक्त्या समयन्ति । यतोऽतो महेश्वर इति । एतदृष्ट्वानुशासनिकेऽप्यभिहितम् । 'यस्य ब्रह्मा च विष्णुश्च त्वं च शकः सहामरैः।। अर्चयध्वं सदा लिंगं तस्भाच्छ्रष्टतगे हि काइति । अथवा ईशितृत्वे मह- त्वमुत्कृष्टत्वं स्वर्गादिरूपं यत्किंचिदीशितृत्वमिन्द्रादीनामप्यस्ति अत एव छन्दोगानों पदिशब्राह्म- णे उत्पातशांतिप्रकरणे इन्द्रयमादिषु चेश्वगयस्वाहेतिमन्त्रप्रतीतिर्दृष्टा तव्यावृत्त्यर्थं महति इ- न्द्रादीनामपि ईश्वरत्वाच्छियो महेश्वर इत्यर्थः । तथा च श्रुतिः 'ध्येयः सर्वेश्वरः शंभुराकाशमध्याइ- ति। 'सेन्द्रादिषु च देवेषु तस्य चैश्वर्यमुच्यत' इति गारतवचनाच्च । एतदभिप्रायेणेष महेश्वरश्न स' इतिमारतवचनम् ।। महतःप्राणिनः इन्द्रादीन्प्रत्यपि यदस्येशितृत्वमिदमेतदीयेशितृत्वस्य महत्वमिति नतु महतामीश्वरी महेश्वर इति षष्ठीतत्पुरुषरूपव्युत्पत्त्यंतरप्रदर्शनपरम् ।। तथासति व्यधिकरणत्वादुः तरपदस्य 'आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः' इत्यात्वाभावप्रसक्त्या महदीश्वरइत्येव स्यात्।एतेन 'त्वमीश्वराणा महतामपीश्वरराइति मूलं व्याख्यातम्। यदा ईश्वरत्वे महत्वं विशेषणमखिलजगदुपसंहार. कारिणो रूद्रादपि विशेष ख्यापयितुं व्यात्यर्थकादश्रोतेरंतर्भावितार्थादाशुकर्माण वरट्च इत्योणा- दिकवराटि चकारादुप गया इत्वे च निष्पन्नस्येश्वरपदस्य संहारकसामान्यपरतया रुद्रेऽपि प्रवृत्तेः । न्याप्तिश्च व्यापकस्यात्मनोऽवच्छेदकशरीरनाशे सिद्ध्यनीति मरणरूपैव 'गुरोप्तिदिनं चैवाइत्यादिना तंत्रराजे तथाप्रयोगदर्शनात् । तेन त्रिमूर्तिसंहारिका चतुर्थीमूतिर्महेश्वर इत्यर्थः । सृष्टिस्थितिसंहार- तिरोधानानुमहरूपपंचकृत्येषु त्रिमूर्तितिरोधानं चन्धो वा चतुर्थमूर्तेः कृत्यं निवृत्त्यादि कलाभिमुख्यन ब्रह्मादीनां पंचानामपि यथायथं सृष्ट्यादिपंचकृत्यकर्तृत्वस्यानेकशैवागमेषु प्रतिपादितत्वात् । उक्तं च शिवपुराणे शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः ।। संहारवैयः सर्वज्ञः परमात्मेति मुख्यतः ॥ नामाष्टकामिदं तस्य प्रतिपादकमीशितुः ॥ आद्य तु पंचकं तत्र शान्याताद्यनुक्रमात् ।। संज्ञा सदाशिवादीनाम? इति महेश्वरस्य स्वरूपमपि तत्रैषूक्तं 'नानारूपधरो देवो नानाभेदसमन्वितः।। नानाचिन्हसमोपेतो नानालीलाधरो हरः ॥ तथा 'जटामुकुटसंयुक्तमकवकं त्रिनेत्रकम् । वरदाभयह- स्तं च मृगीपरशुधारकम् । इदं रूपं महेशस्य रूपभेदमथो शृणु ' इति ॥ तथा वातुलशुद्धेऽपि महेश्वरसहस्रांशानुद्रदेवसमुद्भवः ॥ महेश्वरस्य कोट्यंशाम्ब्रह्मविष्णुसमुद्भवः ।। इति । तथा पाझे शिवराघवसंवादेऽपि 'य एकः शाश्वतो देवो ब्रह्मवन्यः सदाशिवः ॥ त्रिलोचनो गुणाधारो सिसृक्षा तस्याथ वीक्ष्यात्मस्थं गुणत्रयम् ॥ वामतो हरिम् ॥ ब्रह्मादेशान्महेशानं त्रीन्पुत्रानसृजत्प्रभुः शिवः शिवाच्छक्तिः शक्तेनीदसमुद्भवः॥ नादाद्विन्दूदयस्त- जाता . परः ·ससुधापूररत्नावालसहिता । मिदं जगत् ॥ इति एतत्सर्वं महेश्वरत्वमेवोक्तं (?)जगत्तिरोधानकर इति । बन्धात्मकचतुर्थकार्यकर इत्यर्थः श्रुतीरित इति 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् । यो वेदादौ स्वरःप्रोक्तो वेदान्ते च प्रतिष्ठितःगातस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः स महेश्वरः॥नमीश्वराणां परमं महेश्वरमाइयादि श्रुति- प्रतिपाय इत्यर्थः। एवंमूतो महेश्वरः पंचविंशोऽपि चंद्रशेखरादिभेदभिन्नपंचविंशतिमूर्यात्मकोऽपि पर- शिवाख्यचतुर्थशिव एव त्वम्।तत्प्रभेदरूपत्वादितिभावःपिंचविंशतेमहेश्वराणां प्रत्येकसंख्यापूरकत्या- विशेषात्प्रयोगो नानुपपन्नः । अतएव आपस्तंबकल्पे 'पदं त्रैधं विभज्य तृतीयमुत्तरतो गार्हपत्यस्य शोते मस्मन्युपपत्तिस्तृतीयमाहवनीये तृतीयं पत्न्यै प्रयच्छतीति त्रयाणामाप तृतीयपदेनैव व्य- वहारमाएतेन पंचदशान्याज्यानीति व्याख्यातम्।। शिवमद्वैतं चतुर्थमन्यम् इति श्रुतिसिद्धो हि तुरीयः। शिवपुराणेषु परशिव इति व्यव-हीयते |आगंमषु तु स त्रिविधः परमः सदाशेिवो महेश्वर इति तत्र सदा- शिव:पंचविधः। कर्तकर्मसदाख्यो दौ मूर्तापूर्तसदाख्यौ च दी शिवसदाख्यश्चैकः इतिामहेश्वरस्तु पंचवि- शतिविध इति । तत्तत्स्वरूपनिरूपणपूर्वकमेतत्सर्वं वातुलशुद्धतत्वभदपटले प्रपश्चितम्। संग्रहेऽपि शिव- मेकं विजानीयात्मदाख्यं पंचधा मवेत् ॥भहेशस्तुमहासेनः पंचविंशतिशभेदकः एतद्दे तन्वसंयुक्तमे- कत्रिंशदिति स्मृतम्' इति । अथवा सांख्यमतरीत्या त्वं पंचविशत्तत्वपरोऽपि पदिशतत्त्वमपि उभय- थापि श्रुतीरित इत्यर्थः । तथा च मायां वितिश्रुतेरुपबृंहणं वायुसंहितायाम् अथवा त्रिगुणं तत्वं माययमिदमव्ययम्।मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्।। मायाविक्षोभकोऽनंतो महेश्वरसम- न्वयात् इति । पुरुषविशेष ईश्वर इति महति पुरुषे ईश्वरपदस्य योगसूत्रे प्रयोगश्च ।यो वेदादावितिश्रु- तेरुपबृहणमपि तस्यामेवअत्र 'त्रयोविंशतितत्वेभ्यः परा प्रकृतिरुच्यते ॥ प्रकृतेस्तु परं प्राहुः पुरुषं पंचविंशकम् ॥यं वेदादौ स्वरं प्राहुर्वाच्यवाचकभावतः ।। वेदैकवेयं यस्यादौ वेदांते च प्रतिष्ठितम् ॥ स एव प्रकृती लीनो भोक्तायं प्रकृतेर्यतः । तस्य प्रकृतिलीनस्य परो यः स महेश्वरः इति प्रकृतेः पुरुषाणां च प्रवर्तकः पड्विंश इति भावः । इति सर्व शिवम् ॥ वंशस्थाख्यं वृत्तनिदं तथा व पेगलसूत्र 'वंशस्य ज्तौनी । प्रतिपादं जगणः । -,तगणः~~ 1, जगणः। ~, रगणः एतदृत्वं वंशस्याख्यं भवतीत्यर्थः । तदुक्तं वृत्तरत्नाकरे 'जतो तु वशस्यमुदीरितं जरी इति द्वादशाक्षात्मकजगतछिन्दारूपं समवृत्तमितिलक्षणात् । ॐ शंभवे नमः। शं भावयसि च भवसे शं च भवसि चेति वा देव ॥ त्वं देवदारुविपिने लिंगे प्रथितोऽस्यतः शम्भुः ॥ ३ ॥ शं सुसं भावयत्युत्पादयतीति गंमुः । 'शिवकर । इतिश्तेः । यदा भवतिरयं प्राप्त्यर्थ- कः भूमाप्तावात्मनेपदी । तयाच शं मक्ते सुरं प्रामोति शंभुरानन्दवानित्यर्थः। 'आनंदो मोति न्य जानात्। आनंदादयेव सल्विमानि मतानि जायन्ते आनेदेन जातानि जीवन्ति आनंई प्रयंत्यभिस. पिति 'सुषुप्तिकाले सकले विटीने तमोऽभिभूतः सुसरूपभेति। आनंद मागो रूपं तय देवे पर.

·शिवनामकल्पलता। यामि ॥ १॥ हरिणपरशुपदं वराभययोरप्युपलक्षणम् ॥ 'जपकाले तु मंत्रस्य ध्येयो देवचतुर्भुजः।। वराभयपरश्वेणलसत्करसरोरुह । इति कामिकोक्तः । ॐ शिवो महेश्वरः शंभुः पिनाकी शशिशेसरः ॥ वामदेवो विरूपाक्षः कपदी नीललोहित ॥१॥ एपु नवसु नामसु प्रथम निक्ति - . ॐ शिवाय नमः॥ प्रकृत्या नैर्मल्यादमलगुणयोगादपि शमाज्जगत्याधारत्वाद्भनदमृतदानाच भवतः ।। बलादिच्छाशक्तेः प्रथितपुरि भद्रश्रव इति प्रतीतस्त्वं लिंगे त्रिपुरहर तस्मादसि शिवार प्रकत्येति । प्रकृत्या शिवः । स्वभावतः शोमनरूप इति यावत् । शोभनत्वं चानन्दघनत्वं नैर्म- ल्यादनादिजीववयाणवकार्मणमायायाख्यमलत्रयाभावलक्षणत्वं शुद्धत्वम्।अणुन वस्तस्यानादिजीवि- तापादक: अविद्यासंबंध आणवं मलम् ।। अनादिकर्मफलं वासनारूपं कार्मणम्। अस्ति प्रकाशत इति व्यवहारयोग्यसामग्न्यां सत्यामपि नास्ति न प्रकाशत इति व्यवहारयोग्यत्वपरूमावरणं मायीय मल- मिति तादृशमलत्रयाभाववत्वं चाकर्मवश्ये सर्वशे परमात्मनि स्वभावत एव संभवति इति बहुतरं त- चच्छेवागमेषु प्रपंचितं तथाचोक्तं वायुसंहितायाम् अनादिमलसंश्लेपप्रागभावात्स्वभावतः।। अत्यन्तप- रिशुद्धात्मेत्यतोऽयं शिव उच्यते इति अथवा शिवशब्दः कल्याणगुणवचनः 'श्वःश्रेयसं शिवं भद्रं क- ल्याण मंगलं शुभमित्यमरः शिवा शोभना गुणा अस्य सन्ति इति शिवःअर्शआदेराकृतिगणचान्मत्वर्थी- ऽच् प्रत्ययः । शोभनगुणाश्रय इत्यर्थः । तदप्युक्तम् अथवाऽशेषकल्याणगुणैकायन ईश्वराशिव इत्यु- ध्यते सद्भिः शिवतत्वार्थवेदिभिः इति।यद्यप्यत्र परमशिवस्य निष्कलवाहणाः कथमपि न संभवंति नि- इकलं निष्क्रिय शान्तं निरवयं निरंजनम् ।। अचिन्त्यमव्यक्तमनंतरूपं शिवं प्रशांतममृतं ब्रह्मयोनि- म् । इत्यादिश्रुतेः ।। 'शिवतत्वं महासेन निष्कलं त्विति कीर्तितम्। इतिवातुलशुद्धवचनाच्च । तथापि 'स एव मायापरिमोहित्मा शरीरमास्थाय करोति सर्वम् । यः स्यन्नपानादिविचित्रभोःस एव जागत्य- रितृप्तिमेति । सृष्टयर्थ सर्वतत्वानां लोकस्योत्पत्तिकारणत् ।। योगिनामुपकाराय स्वेच्छया गृण्हते तथैव योगिर्ना चापि ज्ञानिना मन्त्रिणा तथा ॥ जपपूजानिमित्ताय निष्कलं सकलं भवेत् । इति अतिवातुलशुद्धवचनशुद्धात्पराशनिपरिकल्पितगुणा नादाय तथा व्यपदेश इत्यवगन्तव्यम् । अथ वा शमादिति श्याम्यति इति शिवः शांत इत्यर्थः 'उमासहायं परमेश्वरं शिवं त्रिलोचनं नीलकंठं प्रशान्तम् । इति श्रुतेरिति । शिवादय- श्वेतिहमव्याकरणसूत्रेण क्वनि इत्वमलोपयोश्च रूपमित्ति सुभूतिचन्द्रः। अथवा जगत्याधारत्वाज्जगत्या: प्रपंचस्यापार आश्रयस्तस्य भावः तस्मात् । अथवा शेते असबन्येन वर्ततेऽस्मिन्समिति शिवः। सर्वा. भारकमित्यर्थः । 'सर्वनिघृष्वरिष्वलिष्वशिवपटुप्रव्हेवा अस्वतंत्र इत्योगादिकान्निपातनात्तंत्रपदोक्त- कर्तृभिनेऽधिकरणेऽर्थे रूपं सर्वकारणीभूतचिच्छत्तेरप्याधारतया परमशिवस्यैव जगदाधारत्वात्। तथा श्व तिः'मायान्तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् ॥7 यो योनि योनिमधितिध्ने । कोयस्मिनिदं तनुम् । इति + ·1 वातुल- ससुधांपूररत्नावालसहिता । ११ संचविचैति विश्वम्। तमीशानं वरदं देवमीड्य निश्चाय्येमा शांतिमत्यंतमेति । आधारमानंदमखंड- वोधं यस्मिल्हयं याति पुरस्त्रयंचा इत्यादिरित भिजदमृतेति। भजनमुपासनम् भवत इत्यत्र विष- यत्वं षष्टयर्थस्तस्यभजने अन्वय. तथा च भवद्विषयकोपासकानाममृतदानाञ्च यर्थः। अथवा वष्टि- लोकहितमिति शिवः । लोकाना भजतां हित परमामृतरूपं वष्टि इच्छति ददातीति यावत् । वशकान्तावितिधातोः पचाद्यच् । पृषोदरादित्वात्साधुत्वम् । वर्णस्य व्यत्यये अकारस्य इकारादेशे च शिव इति रूपसिदिः । कान्तिरिच्छा । हिसिधातोः सिहशद्धो वशकान्तेः शिवः स्मृतः।। वर्णव्यत्ययतः सिद्धः पश्यकः कश्यपो यथा' इत्यभियुक्तोक्तेः। तथा चोक्त महाभारते ' समेघयति यन्नित्यं सर्वार्थानामुपक्रमम् ॥ शिवमिच्छन्मनुष्याणां तस्मादेव शिवः स्मृतः' इति । अथवा वष्टि इच्छाश्रय इत्यर्थ. । रूपसिद्धिः पूर्ववदेव । सा चैषा चिद्रूपा पराशक्तेर्भेद एव । परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रियाच ' इतिश्रुतेः शुद्धेऽपि 'शिवस्य तु परा शक्तिः सहस्राशुसमुद्भवः ॥ पराशक्तेः सहस्रांशादादिश तिसमुद्भवः ॥ आदिशक्तिसहस्रांशाईच्छाशक्तिसमुद्भवः । तथा 'शक्तिराज्ञापरा शैवी चिद्रूपा परमेश्वरी ॥ शिवेऽवतिष्ठत्यखिलं यथा कारणभूतये । इति । शिवपुराणेऽपि तस्यांकमध्यमारूढा शक्ति- रिच्छाव्यया परा ॥ महालक्ष्मीरित ख्याता श्यामा सर्वमनोरमा । इति ॥ बलादिच्छाशक्तरित्यत्र बलशब्द आश्रयत्वपरः। इच्छाशक्तयाश्रयत्वादित्यर्थः। भद्रश्रव इति भद्रकर्ण-हदइतिप्रथिता प्रसिद्धा या पूः पुरं क्षेत्रविशेष इति यावत् । तत्र त्वं लिगे शिवेश्वरत्वेन प्रतीतो अवगत इत्यर्थः । अष्टषष्ठि- क्षेत्रगणनावसरे ‘भद्रकर्ण-हदे शिवम्। इति काशीखण्डात्पाद्माञ्च । त्रिपुरहरेति संबुद्धिः। तस्माद. सिशिव इति । तस्मान्वमुपदर्शितनैमल्यादिहेतुसमूहाच्छियोऽसि शिवपदप्रतिपायो भवसीत्यर्थः । इंदं च श्रुतिप्रसिद्ध नाम 'नमः शिवाय च शिवतराय च तस्मात्सर्गतः शिवः न सन्न चासञ्छिव एव केवलः सर्वमन्यत्परित्यज्य शिव एवैको ध्येय' इत्यादिश्रुतेः । शिखरिणीवृत्तमिदम् । तथा च पैंगल सूत्रम् 'शिखरिणी यमौ न्सौ भ्लौ गृतुरुद्राः इति । प्रतिपादं यगणः । नगणः ॥, सगणः ॥८, मगणः ॥, लघुर्गुरुश्च पभिरेकादशभिश्च पादे यतिरित्येतत्सप्तदशा क्षरमत्यष्टिछंदोरूप समवृत्तं शिसरिणीसंज्ञकं भवति इत्यर्थः । तदुक्तं वृत्तरत्नाकरे 'रसे ट्रैच्छिन्ना यमनसमलागःशिखरिणी। इति लक्षणमेतत् ॥ ॐ महेश्वराय नमः। तवेश्वरत्वं त्रिजगद्विलक्षणं त्वमीश्वराणां महतामपीश्वरः ।। जगचिरोधानकरः श्रुतीरितस्त्वं पंचविशोऽपि परो महेश्वरः ॥ २॥ सवेश्वरत्वमिति।इश ऐश्वर्य इतिधातोःकर्तरिस्थेशमासेत्यादिना वरन्प्रत्यये ईश्वर इति रूपं महा- भासावीश्वरश्नति कर्मधारयः । ईशितृत्वं महत्वं च प्रवर्तनीयेष्वासललोकप्रवर्तकत्वलक्षणं जगह- ग्यमगेषु जपन्यम्य गुद्यस्य पूजने केनापि प्रवर्तयितुमसत्येऽप्यन्यादरेणासितलोकप्रवर्तनात मगणः ."

·शिवनामकल्पलता ।
स्थितम्' इत्यादिश्रुतेः । 'अब च गुणगुणिनोरभेदादानंदविशिष्टार्थप्रतिपादनेऽप्यासा श्रुतीनां प्रा'
माध्यमवगंतव्यम् । अथवा शंसन्सुसरूपः सन्भवति सत्तरश्रय इति शंभुः भूसत्तायामिनिधातोः सुख-
सत्तास्वरूप इत्यर्थः । 'सत्यं ज्ञानमनंतं ब्रह्म नित्यं विज्ञानमानंदं ब्रह्माइत्यादिश्रुतेः । देवदारुविपि-
ने दारुकावने लिंग इति दारुकावनान्तरे विराजमानं यलिंगं तत्र शंभ्वीश्वर इति प्रसिद्धो भवसी.
त्यर्थः । 'देवदारुपने शंभुम् । इतिपुराणात्। अत उपदर्शितार्थप्रतिपादकत्वात्क्षेत्र विशेष प्रसिद्धत्वाञ्च
शंभुपदप्रतिपायो भवसीत्यर्थः। इदं च श्रुति प्रसिद्ध नाम 'नमः शंभवे च मयोभवे चा 'सर्वेश्वरः शंभुरा-
काश मध्य इतिश्रुतेः । उपगीतारपंवृत्तमिदम् । तथाच पैंगलसूत्रम् 'अंत्येनोपगीति आयाद्वितीया-
धलक्षणकमर्धद्वयं यत्र सोपगीतिरित्यर्थः । लक्षणं वृत्तरत्नाकरे आर्याद्वितीयकेऽर्धे यद्गदितं लक्षणं त-
स्यात् ।। यद्युभयोरपि दलयोरुपगीति तां मुनिर्बुवत' इति ।। ३॥
ॐ पिनाकिने नमः।
नाकोऽपि येन पिहितो मुनिकण्यमूर्धवल्मीकवेणुजधनुत्रितयाग्रजन्मा ।।
यः सप्तशीर्पफणिरूप उदारकर्मा चापस्तमाहबसि नाथ तंतः पिनाकी ॥४॥
नाकोऽपीति त्रिपुरदहनावसरप्रयुक्तशरानलज्वालया पिहित आच्छादितो नाकः स्वर्गे येनेति पि
नाकं तदस्यास्तीति,पिनाकी पृषोदरादित्वात्साधुः । प्रशंसायां मत्वर्थीय इति । प्रशंसा च 'नमस्ते
अस्तु धन्वने, 'अवतत्य धनुस्त्व 'याते हेतिर्मिलुटमा इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धाानाकोऽपि येन पिहित इ.
त्येतच्छब्दार्थमाह मुनिकण्वेत्यादिना यः सप्तशीत्यादिना वाक्यद्वयेना कण्वस्य महामुनेर्योऽयं मूर्धा
उत्तमांग तत्र संजातो योवल्मीकस्तत्संभूतवेणुप्रकृतिक यद्धनुवितयं पिनाकशाई गांडीवास्यं चापत्रय
तत्रामजन्मा प्रथमोत्पन इत्यर्थः । तथाचोक्तमुमामहेश्वरसंवादे 'युगान्तरे महादेवि कण्वो नाम महा-
मुनिः। स हि दिव्यं तपश्चर्य कर्तुमेवोपचक्रमे इत्यादिना । 'पिनाकं नाम मे चापः शाई नाम हरे-
धनुः ॥ तृतीयमवशेषेण गांडीवमभवद्धनुः ॥स च सोमाय निर्दिश्य ब्रह्मलोकगतं पुन: इति किंच
सप्त शीर्षाणि सप्त शिरोसि फणारूपाणि यस्येति तथा तदुक्तं महाभारते उपमन्यूपाख्याने 'इंद्रायुध-
सहस्राभं धनुस्तस्य महात्मनः ॥ पिनाकमिति विख्यातं स च वै पनगो महान् । सप्तशीर्षा महाका-
यस्तीक्ष्णदंष्ट्रो विषोल्बणः । ज्यावेष्टितमहाग्रीवः स्थितः पुरुषविग्रहः । शरश्च सूर्यसंकाशो हटः पाशु-
पताहयः । येन च विपुरं दग्धं सर्वदेवमयः शर: इति। अत एवोदारकर्मा । तदुक्तं लैंगे 'सोमश्च भ-
गवान्विष्णुः कालाग्निर्वायुरेव च । शरे व्यवस्थिताः सर्वे देवमूचुः प्रणम्य तम् । दग्यमप्यथदेवेश शरं
मोक्तुमिहार्हसि। अथ संसृज्य धनुपि ज्यां हसंखिपुरार्दनः। मुमोच बाणं विप्रेन्द्र विकृष्याकर्णमीश्वरः।
तत्क्षणात्तत्पुनर्दग्धं त्रिपुरं तच्छरार्चिपाइतिस्पष्टमन्यत् । इदं अतिप्रसिद्धं नाम 'प्राणेश्वरः कृत्तिवासाः
पिनाकी इति। वसंततिलकावृत्तमिदं तथा च पैंगलसूत्रं 'वसंततिलकाभौजी गौ प्रतिपादतगण:-
नभरणः-जगणni -द्वयं गुरुद्वयं, चेति चतुर्दशाक्षरं शक्करीछन्दोरूपमेतद्वृत्तं वसंत-
तिलकारयं भवतीत्यर्थः। लक्ष्यन्तु वृत्तरत्नाकरे 'उता वसंततिलकातभजाजगोगा इति लक्षणात् ॥४॥

·ससुधापूररत्नावालसहिता। ॐ शशिशेखराय नमः। मतिमयोऽखिलजीवसमष्टिरप्यमथिदक्षमखे हिमगुथा ।। इति धिया दयया विधृतस्त्वया शिरसि तेन भवान्शशिशेखरः ॥५॥ मतिमय इति । शशी चन्द्रः स एव शेखरः शिरोमूपणं यस्येति तथा अयंच चन्द्रः न पारिदृश्यमानः प्राकृतः किंतु मतिमयो ज्ञानस्वरूप इत्यर्थः । तथाचोक्तं शिवपुराणे 'ज्ञानचन्द्रकलाचूढं दशदिग्बाहुमंडलम् । इति । तथा वराहपुराणेऽपि 'जटास्वरूपेण समस्तसागराः कुलालाः सिन्धुबहाश्च सर्वशः ॥ शशी परिज्ञानमिदं तव स्थितं न देव पश्यन्ति कुदृष्टयो जनाइति । तथा आसलजीवसमष्टि : सर्वेषां प्राणिनामैकात्म्यापनः । तथा सोमस्य वराहपुराणे प्रजापालनसत्यतप.संवादे प्रपंचितं 'तस्मिंस्तु मथितो जातो पुनः सोममहीयत ॥ योऽसौ क्षेत्रज्ञसंज्ञो वै देहेऽस्मिन्पुरुषः परः। स एव सोमो मन्तव्यो देहिनां जीवसंज्ञितःइति।हिमगुरिति हिमशब्दः शीतलवचनः 'तुपारः शीतलः शीतो हिमः' इत्यमरः। गोशब्दः किरणपरः।हिमाः शीतलाः गावः किरणा यस्येति हिमगुः । शीतकिरण इत्यर्थः । एवभूतश्चन्द्रः अनपराधोऽपि संभ्रमवशात्क्रुद्धे- न वीरमद्रावतारेणेतरैरपराधिभिस्सह दक्षाध्वरे अमाथ माथतः शिक्षित इति यावत् । ततस्त्वनपराधिनि शिशिनि कृतदयाईचित्तेन शिवेन तदोषोपशमाय शिरसा पुनधृत इत्यर्थः । तथाचोक्तमानुशासनिके उमामहेश्वरसंवादे 'सोमस्तत्र मया देवि कंपितेन भयादितः ॥ पश्यश्चानपराधी सन्पादांगुष्ठेन ता- डितः ॥ तथा विनिकृतेनाहं सामपूर्व प्रसादितः ॥ तन्मे चिन्तयतश्चासीत्पश्चात्तापः पुरा प्रिये ॥ त- दामति सोमं हि शिरसा धारयाम्यहम् । एवं वै पापहानिस्तु भवेदिति मतिर्ममाइति। इद चानपराधि पीडनमत्यतपापावहमिति लोकशिक्षणम् । द्रुतविलंबिताख्यं वृत्तमिदम् । तथाच पैगलसूत्र' द्रुतविलं. बितं नभौ धौ प्रतिपादं नगणो भगणद्वयं रगणश्चैतद्वृत्तं द्रुतविलंबिताख्यं भवतीत्यर्थः । लक्ष्यं च कैदारे 'मृतविलंबितमाह नभी भरौ' इति । ॐ वामदेवाय नमः। वामार्धन क्रीडासि व त्रिलोकीवक्राचारो वल्गुमोदोऽसि तस्मात् ।। विश्वोत्तीर्णः समृतामप्यतीतः प्रेयानात्मा कथ्यते वामदेवः ॥ ६ ॥ अत्र वामेन वामार्धेन वामार्धाभिमानिन्या पराशक्त्योति यावत् । दीव्यतीति देवः क्रीटाशाली दिवुकी डादावितिधातोःसृष्टिस्थित्युपसहारादिरूपविविधप्रपंचकार्यकर्तेत्यर्थः। तथाच 'स्वतंत्रता इत्यागमप्रमा णसिद्धजगत्कर्तृत्वव्यपदेशस्य परमशिववृत्तेस्तवनमापि पराशक्तिसवलनप्रयुक्त त्वेनास्वयं न किंचिदपि कार्य करोतीति भावः। न तस्य कार्य करणं च विद्यते न न्यूनतश्चान्याधिकश्च विद्यते॥परास्य शक्तिविविध व श्रूयते स्वामाविकी ज्ञानबलक्रिया च? इतिश्रुते.।'लिप्यते न स पापेभ्यः पद्मपत्रमिवाम्भसा' इतिश्रुते. 'शिवः शक्त्या युको यदि भवति शक्तः प्रभवितुम्' इत्यायभियनो ने श्चेति।शक्तेः सकलकार्यनिर्वाटर ·१६ शिवनामकल्पलता। त्वस्य परमशिवस्य पृथग्भावस्य तदौदासीन्यस्य च दशितत्वात्। तेन स्रष्टतामप्यतीत इत्यर्थःसूचितः- थवा वामोवको लोकविरुदकपालवेलपैशाचगंबरादिविलक्षणाचरणवान्सचासौ देव इति कर्मधारयः दीव्यतिरस्मिन्पक्षे व्यवहारार्थकालोके हीटलिप्सयानिष्टपरिनिहींपया वा मंगलादिकं निषेव्यते। परम शिवस्य चेष्टानिष्टात्मकार्यकारणसघातरूपप्रपंचसंसर्गिकत्वेनाचिन्त्यापरिमितमहिमाधारत्वात्स्वछन्द- चारीत्यर्थः । तेन विश्वोत्तीर्ण इत्येतत्प्रदर्शितम् । अथवा वामः सुंदरः 'मंगलायतनं देवं युवानम- तिसुदरम्। इत्यागमोक्तः। सचासौ देवो मुदित इति यावत् । दीव्यतेर्मोदार्थकत्वात् । तथा चा- कृत्रिमातिशयितपरमप्रेमास्पद इत्यर्थः । 'न वा अरे सर्वस्य कामाय प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सवै प्रियं भवति । इति श्रुतेः । तेन प्रेयानात्मेत्यर्थः सूचित इत्याशयेनाह वामानत्यादि। त्रिलोकीवकाचारः त्रयाणां लोकानां समाहारः त्रिलोकी तद्द्वकस्तविरुद्ध आचार आचरणं यस्येति तथा वल्गुमोदः वल्गुः सुंदरो मोद आनंदो यस्येत्यर्थः । तस्मादिति । उपदर्शितत्रितयहेतोरि- त्यर्थः । एतस्य विश्वोत्तीर्ण इत्यादिध्वन्वयः । तथा च वामार्धन कीडनात्स्रष्टतामप्यतीतः निलो- कीवक्रा चरणादिश्वोत्तीर्णः मनोहरानन्दवत्वात्मेयानात्मेति व्युत्क्रमण यथायोग्यमन्वयः । यद्यपि वामश्चासौ देव इति समासे सौंदर्यस्य देवपदप्रतिपाये आनंदवत्येवान्वयः। वल्गुमोदोऽसि । ततस्त- स्मादिति । तन्निर्वचनेन विशेषणीभूतानन्द एवान्वय इति परस्परविरोधिव्याख्यानव्याख्येययोरेकार्थ- कत्वस्य व्युत्तिबललभ्यत्वात् । तथापि 'विशिष्टेऽन्वितस्यासति बाधके विशेषणेऽप्यन्वय । इति न्यायासौन्दर्यस्य मोदविशेषणत्वेनाप्यन्वयसंभवादविरोध इति । इदं श्रुतिप्रसिद्ध नाम 'वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नम' इति । शालिनीसंज्ञक वृत्तमिदं तथा पैंगलसूत्र 'शालिनी म्तौल्गोग समुद्रप्रयः प्रतिपादं मगणा, तगणद्वयं, गुरुद्वयं च, चतुर्मिः सप्तभिश्च यतिरित्येतद्वृत्तं शालिन्याख्यं भव- तीत्यर्थः । लक्ष्यं तु कैदारे 'शालिन्युक्ता म्तौतगौगोऽब्धिलोको । इतितहक्षणात् ॥६॥ ॐ विरूपाक्षाय नमः। विषमाणि विविधशक्तीन्यसीणि विलक्षणानि चाक्षाणि ॥ हरहेमकूटशैले लिंगे व्यक्तोऽस्यतो विरूपाक्षः॥६॥ विपमाणीति । विरूपाणि विषमाणि लोचनानि असीणि यस्य स विरूपाक्षः सोमसूर्या मिलोचन इत्यर्थः । अथवा विरूपाणि इच्छाज्ञानक्रियात्मकत्वेन विविधशक्तीन्यक्षीणि यस्येति पूर्ववत् । इच्छाज्ञानक्रियात्मकलोचनत्रयवानित्यर्थः । तयाचोक्तं शैवागमे 'इच्छाज्ञानाक्रियारूप- विलसष्टोधनत्रयम्। इति । अथवा विरूपाणि विलक्षणान्यक्षाणि इंद्रियाणि यस्प तथा इन्दिपपदं त्वगादिधातूनामप्युपलक्षणं लोके याहंकारिकाणि भौतिकानि देद्रियाणि भौतिकारस्वगाया धातवः प्रसिदा। नेतादृशास्त्वगाया घातवश्वरादीनि चेन्द्रियाणि परम. शिवस्य संभवति । 'निष्क्रिय निष्कलं शान्तं निरवयं निरंजनम् । अपाणिपादमश्रोत्रम् । इत्यादि प्रतेः । किन्तु उपासकानार्थ परिकल्पिताम्यप्राकृतानि इन्द्रियाणि तथैव त्वगाद्या धातव इत्यर्थः . स ·- ससुधापूररत्नावालसहिता! तदुक्तं शिवपुराणे 'अप्राकृतशरीरं तमतिमन्मथरूपिणम् ॥ धृतर्गतिघनीभूतसच्चिदानंदविग्रहम् । इति । अथान्यत्रापि शैवागमे 'नास्ति देहेऽस्थिरुधिरं न मासं वापि किचन ॥ प्रतिबिंबमिवाकाशे शकचापमिवांबरे ॥ ज्योतिर्मयतया सिद्वमिदं सादाशिवं वपुः: । इति। कामिकेऽपि 'चतुर्विंशत्युत्तरं यद्भुवनानां शतद्वयम् ।। भुवनाध्वा स संचित्यो देवदेवस्य शूलिनः ॥ सप्तकोटिमहामन्त्रैर्मूलावेया- समुद्भवैः ॥ मंत्राध्वा रुधिरात्मासौ विचित्यः पार्वतीपतिः ॥ अनेकभेदसंभिन्ना मंत्राणां पदसंहतिः।। पदाध्वासो पशुपते. शिरामासतया स्थितः ॥ पृथिव्यादीनि पड़िशत्तत्त्वान्यागमवेदिभिः ॥ उक्ता- न्यमीभिस्तत्वानि शुक्रमज्जास्थिरूपधृक् । इति। एवं परमशिवस्य पंचाननैरुद्गतानि यानि कामिकाद्य- धाविशत्यागमात्मकानि प्रमाणानि तदात्मकत्वेनापि ध्यातव्यं रूपमुक्तं तेनैव प्रदेशान्तरे यथा ।' कामिकं पादकमलं योगजं गुल्फयोयुगम् ॥ चित्यं पादागुलीरूपं कारणं प्रसृतिद्वयम् ॥ .अजिता जानुनोर्युग्मं दीप्तमूरुद्वयं विभोः ॥ गुह्यं वीजात्मकं सूहमं सहस्रं तु कटि- दयम् ॥ पृष्ठभागोंऽशुमानस्य नाभिः श्रीसुप्रभेदकम् ॥ विजयं जठरं प्राहुनिश्वासं हृदयात्म- कम्।। स्वायंभुवं स्तनद्वंद्वमनलं लोचनत्रयम्॥ नीरामः कण्ठदेशोऽथ रुरुतंत्र श्रुतिद्वयम्।।मुकुटं मुकुट नेत्रबाहवो विमलागमा. ॥ चन्द्रज्ञानमुरः शंभोबिबं वदनपंकजम् ॥ जिव्हा प्रोद्गीतमीशस्य ललितं गंडयोर्युगम् ।। सिद्धं ललाटफलकं संतानं कुंडलद्वयम् ॥ यज्ञोपवीतं सर्पोक्त हारस्रक पारमेश्वरम् ॥ किरणं रत्नभूपास्य वातुलं वसनात्मकम् ॥ एवं तत्रात्मक रूपमीश्वरस्य विचिन्तयेत् । इति । हर हेमकूटशैल इति । हरेति संवुद्विः हेमकूटमिति क्षेत्रविशेषः 'हेमकूटे विरूपाक्षम् , इति पाझे । अत इति उपदर्शितहेतोः विरुपाक्ष इति प्रसिद्धो भवत्यिर्थः इदं च श्रुतिप्रसिद्ध नाम ऊर्ध्वरेते विरूपाक्षं विश्वरूपाय वै नमो नम । इति । गीत्याख्य वृत्तमिदम् । तथाच पैगलसूत्रम् 'आर्थार्धसमा गीतिः । आर्यापूर्वार्धलक्षणकमर्धद्वयं यत्र तद्गीत्याख्यं वृत्त भवतीत्यर्थः । तदुक्तं वृत्तर- त्नाकरे 'आर्याप्रथमपदलोक्त याद कथमपि लक्षणं भवेदुभयोः ।। दलयोः कृतयतिशोभा ता गीति गीतवान्भुजंगेशः' इति ॥ ॐ कपर्दिने नमः। नदीपूरैः शोधादय सुरधुनीशोधनात्तत्मदानात्कचग्रंधेर्भेदोऽतिगगित गुणः स्यात्लपर्दो वराट तदाधारः पुरस्थगनमपि तत्पावनं तत्मकाशक्षमत्वं मैराली प्रथयासि तन छालगण्डे कपदी ॥८॥ नदीपूर्णरीत पुरपूर्तीवित्यस्मा द्धातोः सपदादिलादावे किपि राठोपा इति विालपे पूरशब्दो रेफातः प्रतिवाची अन्तर्भावितण्यत्तित एर धातोः कर्तरि वा किपि पूरपर्यायः परगन्दः । कशब्दो जलवाची 'मारुते वेधसि बने पुसि कः कं शिरोऽभुनोः' इत्यमरः । कस्य पर कपर जलप्रवाहः । स च गांगो विवक्षित. । तेन दायति शुश्तीत्यर्थ देपशोधने । इतिधातोः अपि स्य । इत्यत्र- सुपीतियोगविभागात् मुप्यपपदे आतोधातो. कात्ययो भनीति कर्तरि कप्रत्यये-कपर्द इति पास दिरित्यभिप्रायेणाह । नदीपः शोधादिति । शोधश्चार्य नर्मल्योन्माने न तु पावित्र्य पवित्रं परमेशतत्वम् । इत्यभियुनोरन्यायुन पाविन्यानपेक्षणात् । तपाचोन् रामायणे 'पपास जा- नवी पुण्या पुण्ये स्वस्य मुनि ।" अथवा पर गंगा दायति बोधयति पवित्रीकरोतीय अंतर्माविनण्यतिर फर्मण्युपपदे ' आतोनुपसँग ६१ इत्यादि वित् । तथागों माय 'मयोगपतितं तोयं पवित्रमिति पशु पनि परिकराटंकारेण रेतागामिय तोपविषयम स्वतः ·१८ शिवनामकल्पलता। - त्यभिप्रेत्याह अथ सुरधुनीशोधनादिति । अथवा कपरं गगाप्रवाहं ददाति मगौरथायोत तिथेत्याशयेनाह तत्पदानादिति । अथवा कपर्दो जटानां ग्रन्थिविशेषः । 'कपर्दोऽस्य जटाजूट । इत्यमरकोशादित्यभिप्रायेणाह कचान्यगेंद इति । यदा कपर्दशब्दो गुणविशेषपरः । कपर्द - इत्यधिकृत्य भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगेतिशायने । इतिसूतसंहिताटीकाकारोक्तकोश- वचनादित्याशयेनाह • अतिशयितगुणः स्यादिति अचिन्त्यापरिमितानंदसंधायिगुणविशेषो -वा कपर्दपदार्थ इत्यर्थः । अथवा कपर्दो वराट इति तदाधार इति योगेन रूढ्या वा कपर्दिव्युत्पत्तीना यथासंभवं कमेण प्रयोजनान्याह पूरस्थगनमित्यादिना । अत्र कपरा जलप्रवाहेण दायति शुद्धतीति प्रथमव्याख्याने तावानपि जलप्रवाहः प्रो- उनवस्वानुषंगिवारियच्छुद्धिमात्रफलकत्वेन कथंचित्किंचिदापि भूमौ विनिपातेन पर्यवसानात् । - गंगातीरभावलक्षणमहिमोत्या पूरस्थ गंगाप्रवाहस्य स्थगनं स्थिरीभावं प्रथयासि प्रकटीकरोषि .इत्युत्तरेण संबन्धः। कपरं गंगाप्रवाहं दायति शोधयति इतिद्वितीयव्याख्यानं च ‘एवंविधै कलियुगे दोषाणामेकशोधनम् ॥ महादेवनमस्कारो ध्यानं दानमिति श्रुतिः । इतिकौतिया 'अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थांगतोऽपि वा । यः स्मरेद्देवमीशानं स बाह्याभ्यंतरः शुचिः इतिशिवधर्मवचना- त्परमशिवस्य सर्वातिशयपावनोक-या 'अनामिलपिता दृष्टा स्पृष्टा पीतावगाहिता ॥ गंगा तारयते नृणामुभी वंशौ विशेषतः' इत्यानुशासनि वचनप्रतिपन्नं यद्गापावित्र्यं तदपि प्रथयसि त्वमेवेत्यर्थः । भवागपतितं तोयं पवित्रमिति पस्पृशुः इत्युपदर्शितप्रमाणबलात्तावतोऽपि गंगापाविन्यस्य भगवतः परमशिवस्य जटास्पर्श एव कारणमिति भावः । अतएव 'जटास्वरूपेण समस्तसागराः कुलाचलाः सिधवहाश्च सर्वत' इत्यादिना सिंधुवहादीनां महानदीना जटाश्रयत्वोक्तिरपि संगच्छते इति । कपरं -गंगाप्रवाहं ददातीतितृतीयव्याख्याने अविद्यमानस्यार्थस्य दानकर्मत्वासंभवेन दूर्वामावलंब्यंबुकणिका रूपेण तिरोभाषितस्य गंगाप्रवाहस्य योऽयं प्रकाशः प्रकटीकरणं तत्क्षमत्वं तत्सामर्थ्य प्रथयमीत्यर्थः । कपर्दो पराट इति पंचमव्याख्याने परमशिवावतारस्य मैरालाख्यस्य या सनुभूतिः सा मैराली तादृशीं तनुं वा प्रथयसि करोपीत्यर्थः । तन्त्रचितामणौ मैरालाख्यस्य शिवावतारस्य कपर्दमालाधारणकथाया विस्तरेण स्मरणात् | छलगंड- पदास्वार्थिकस्तद्धित छन्दस आनुगुण्याय कृतः । 'छालगंढे कपार्दनम् । इति अष्टषष्टिक्षेत्राध्याये 'पद्मपुराणात् । श्रुतिप्रसिद्धं चेदं नाम नमः कपर्दिने च व्यप्तकेशाय च । इति श्रुतेः । मेघ- 'विस्फूर्जिताख्यं वृत्तमिदं तदुक्तं वृत्तरत्नाकरे' रसर्वश्वैर्मोन्सौ रगुरुयुता मेघविस्फूर्जितं स्यात् । अत्र प्रतिपाद यगणः भगण: नगणः सगणः रगणद्यं गुरुरेकश्च पद्भिः षभिः सप्तभिश्च यतिरित्येत- दृत्तं मेघविस्फूर्जिताख्यं भवतीत्यर्थः । अयं तु अतिधृतेर्भेदः ॥ ॐ नीललोहिताय नमः । नेमांगनं प्रकृतिपूरुपं रवेरन्तथ रूपं युगपदपुस्तव ।। पेथोलिकावुकणतो ऽरुणासिताज्जातः शिव त्वमिति नीललोहितः॥ ९॥ नेममधमंगमा यस्य धपुपस्तादृशं तव शरीरमित्युक्त्या 'त्रयोदशं हरेरधमर्धनारी चतुर्दशम् । तिवातुलशुवचनप्रतिपन्नार्धनारीश्वरात्मकत्वेन नीललोहित इत्युक्तं भवति । तथाच श्रुतिः गते सायं परं ब्रह्म पुरुष कृष्णपिगलम ' इति पिंगलं लोहितमित्यर्थः । वेदपादस्तवेऽपि 'अर्ध ·- ग समुधापूररत्नावालसाहिता। पुंलक्षणं वंदे पुरुषं कृष्णपिंगलम् । इति प्रकृतिपुरुषात्मकत्वादा तथेत्याह प्रकृतिपूरुषमिति प्रकृतिश्च पूरुषश्च तयोः समाहारः प्रकृतिपूरुषं परमशिवाश्रितायाः विद्यावरिकायाः प्रकृतेस्तमःप्रधान- तया लोहित्यौचित्यात् । ब्रह्माण्डान्तर्यशेषप्राणिराशिप्रवर्तकस्य च पुरुषस्य रजःप्रधानतया नील- त्वौचित्यादितिभावः । तथाचोक्तं लैंगे 'नीलश्च लोहितश्चैव प्रधानपुरुषान्वयात्' इति । भानुमंडलांत- ध्येयस्वरूपत्वादा तथेत्याह रवेतश्चेति च शब्दः इतीत्युत्तरत्र संबध्यते । 'इतिहेतुप्रक- रणप्रकर्षादिसमाप्तिषु । इत्यमरः । सूर्यमंडलानर्वतित्वेन थूरामाणं यद्पवयं कंठावच्छेदेन नीलत्वं तदन्यावच्छेदेन लौहित्यं तद्द्यद्वपुर्पतिस्तवेत्यर्थः । तथा च श्रुतिः ‘य एषोऽतरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते । हिरण्यश्मश्रुः हिरण्यकेश आप्रणासात्सर्व एव सुवर्णः । 'असौ यो व सर्पति नीलग्रीवो विलोहित । इति च ।। अर्धागना शरीरत्वात्प्रधानपुरुपान्वयात् ॥ मानुमध्यपरामदाविर्भावाच्च भावत ? इतिहेतुचतुष्टयेनापि नीललोहितपदप्रतिपायो भवसीत्यर्थः । आविर्भावादिति चरमहेतुं दर्शयति वेधोऽलिकेत्यादि । वेधसो ब्रह्मणः यदलीक ललाटं तद्भवो योऽयमंबुकणः स्वेदबिंदु- स्तस्मादित्यर्थः । अरुणासिताल्लोहितनीलाजातः आविभूतः । तथा च सृज्यमानाया प्रजाया वृद्धिकामश्चतुर्मुसः पुत्रेच्छातः परमशिव एव पुत्रो मे भूयादित्यभिसंधायामौ जहाव जुह्वतस्तस्य लला- टासमुद्गतः स्वेदबिंदुरमौ पतंठोहितो भूत्वा पुनर्नीलः सनुदतिष्ठत् । ततो भगवान्नीललोहितनामा- आविरभूदित्यादि अशेषेण प्रपंचितं शिवपुराणे यथा भूत्वा लोहितमाश्वेव पुवनीलमभूत्ततः ।।. नीलरोहित इत्येव तेनाविरभवत्प्रभुः' इति । तथा लैगेऽपि 'वृद्वयर्थं भगवान्ब्रह्मा पुत्रैः स्वैर्मानसैः सह ।। दुश्चरं विचचारप समुद्दिश्य तपः स्वयम् ॥ तुष्टश्च तपसा तस्य भावं ज्ञात्वास्य वाञ्छितम् ॥ ललाटमभिनिमिय ब्रह्मणः पुरतः स तु ॥ पुत्रस्त्वहमिति प्रोच्य स्रीस्वरूपोऽभवत्तदा ॥ तस्य पुत्रो महादेवो हर्धनारीश्वरोऽभवत् । इति । इदं च श्रुतिप्रसिद्धं नाम 'द्रापे अंघसस्पते दरिद्रं नील- लोहित । इतिश्रुतेः । ललिताख्यं वृत्तमिदं तदुक्तं वृत्तरत्नाकरे 'धीरैरभाणि ललिता तभी जरी, इति प्रतिपादं तगणः भगणः जगणः रगणश्चेति एतत्प्रतिपादयतिकं ललिताख्यं वृत्तं भवतीत्यर्थः अयं तु जगत्या भेदः। मूलश्लोक शंकरः शूलपाणिश्च खट्वांगी विष्णुवष्ठमः ।। शिपिविष्टोऽविकानाथः श्रीकण्ठो भक्तवत्सलः ॥ एतान्यष्टो नामानि निर्वक्ति । ॐ शंकराय नमः। कर एव मुखं धरसे भक्तानां कुरुषे च तत् ॥ पीठे चंद्रपुराभिव्ये नाम्ना ख्यातोऽसि शंकरः ॥ १० ॥ करोतीति फरः । शं सुसं को यस्येति शं करोतीति वा शंकरः । गमित्युपपदे धातोरभन्य- यादित्यभिप्रायेणाह कर एवेत्यादि। पीट इति अष्टपष्ठिपीठान्तः परिगणितं यचंद्रपुराग्यं पीठं तवत्यलिंगे शंकर येन प्रसिद्धत्वाश शंकरपदेन निर्वाच्यो गयमी यर्थः । समन्यत् । इदं च श्रुति- मामिदं नाम ' नमः शंकराय च मयस्कराय च । इति । पप्यावास्य नमिदंताय पंगलं 'पध्या युनोना इति प्रतिपाई प्रथमाक्षरोनरं मपरसत नमनान्यतमो गुगो विषमपाद चतुर्याक्षरायगण ·" शिवनामकल्पलता। तथैव समपादे चतुर्थाक्षराज्जगण एव पादांतिमाक्षरं गुरुबीलधुर्वेत्येतद्वृत्तं पथ्याख्यं भवतीत्यर्थः । तथा च केदारे 'युजोर्जेन सरिद्भर्तुः पथ्यावकं प्रकीर्तितम् । ॐ शूलपाणये नमः शिव तृप्तपुरस्थलिंगमध्ये प्रकटस्संत्रिगुणात्लकाललोकैः ॥ शुचिभक्तिदशादिभित्रिशूलं विदधस्त्वं प्रथितोऽसि शूलपाणिः ॥ ११ ॥ 'शिवेति त्रिगुणेत्यादि । त्रिगुणाश्चात्मानश्च कालाश्च लोकाश्चेति तथा शुचयश्च भक्तयश्च दशाश्च आदिश्चेति च इंदः । शुचयोऽग्नयः । गुणाः सत्वादयः आत्मकाललोकशुचिभक्तिदशादिभि- विभिरिति त्रित्वस्योत्तरत्रापि संबंधः । तयाच सत्वरजतमोरूपगुणैः, आत्मातरात्मपरमात्माख्यरा- मवर्गः भूतभविष्यद्वर्तमानाख्यैः कालः, स्वर्गमृत्युपातालाख्यलोकः, गार्हपत्याहवनीयदक्षि- णाख्यैरमिमिः , इच्छाज्ञान क्रियात्मिाभिः शक्तिभिः। वाल्ययौवनवार्धक्याख्यैरवस्था- विशेषैः, जागृतत्स्वमसुषुप्तिभिर्वाऽवस्थाभिरादिपदग्राह्याभिः, सृष्टिस्थितिसंवतिरूपकृत्यादिभिश्च परि- कल्पितं यत्रिशूलं तद्विधारणाच्छूलपाणिरिति प्रसिद्धो भवसीत्यर्थः । तथाचोक्तं पद्मपुराणे 'अथ यज्ञात्मको विष्णस्त्रिशूलं मनसाकरोत् । गुणावस्थाग्निकालात्मलोकशक्तित्रयात्मकम् । इति । अत- एवं शैवागमादौ 'इच्छाज्ञानक्रियारूपास्त्रिशूले शक्तयो मताः। ॥ तथा', 'गुण्यं शूलमेतस्य परशुः सत्यनिष्ठता ? इति च । एवंभूतस्य त्रिशूरस्य फरस्थत्वोक्त्या अनिर्वचनीयसामाश्रयीभूताया अपि मायाया: स्वाधीनत्वमुक्तं भवति । शिवतृप्तपुरस्थलिंगमध्य इति । शिवेति संबुदिः । तृप्तपुरमिति क्षेत्र विशेषः । स्पष्टमन्यत् । इदं च श्रुतिप्रसिद्ध नाम तस्य ललाटाध्यक्षः शूलपाणिः पुरुषोऽजायत । इति । औपछन्दसिकाख्यं वृत्तमिदं तथा च पैंगलसूत्र (?) औपउदसिक प्रति- पादं विषमपादयोः षण्मावोत्तरं रंगणयगणों समपादयोस्त्वष्टमात्रोत्तरं ताव गणौ एतदौपछंद- सिकाख्यं मांत्रावृत्तं भवतीत्यर्थः । मात्रास्वपि केचन नियमा आकरे द्रष्टव्याः तथा च केदारे 'पर्यंतयों तथैव शेषमौपछंदसिकं सुधीभिरुक्तम् । इति ॥ ११ ॥ ॐ खट्टांगिने नमः । द्रुहिणस्यैकं वदनं मिथ्यावचनं दृष्टा सपश्छिन्नं न ततो वेधोमरणं शंभोः क पुनर्हिसाजन्यं पापम् ॥ अथ दंडाधैं वहसि त्वं तन्जनशिक्षार्थ खटाया वा चरणं यत्तद्विमलं सत्वं प्रथितस्तेन त्वं खट्वांगी ॥ १२ ॥ दुहिणस्येति · सांग दंडार्धम् । इत्यापस्तबस्मृतदैढार्धमेव सट्रांगपदार्थः । तच्च दंडस्यामिति वा नरशिरःकपालपोतदंडविशेपो, वा दंडामित्यन्यदेतत् । तद्दहसि लोकशिक्षार्थ स्वीकरोपि सदांगत्यर्थः । ननु बाशिरोलवनप्रयुक्तपापहरणार्थमेवेदं पटांगमुरीक्रियताम् 'कालपाणि: सद्वागी ब्रह्मचारी सदोत्थितः ॥ पूर्णोदशभिपर्वमहा प्रतिमुच्यत । इतिशांतिपर्वणि प्रायश्चित्त- विधारणार्थत्वेन प्रतिपादितत्वात् । तति जनशिक्षार्थमित्युक्तमत आहे, दुहिणस्येत्यादि द्रुहिणस्य ब्रह्मणो मिथ्यावचनं मिथ्यारूपं मृषावचनं यस्मिातादृशमे धदनं सबस्तत्कालमेव छिन्नं -- ·ससुधापूररत्नावालसहिता । जूनं सद्दतमिति यावत् । मिथ्यावचनं दृष्ट्वेत्यनेन मिथ्यावचनस्य दर्शनस्योच्छेदहेतुत्वप्रति- पादनात्स्वस्य प्रागुपदर्शितसत्यसंधत्वमुक्तं भवाते । ननु 'न हिस्यात्सर्वभूतानि। 'अहिंसा परमो धर्मः । 'न बाझणं हन्यात् । इत्यादिबहुतरप्रमाणपग्विर्जितब्रह्महननादिदोषप्रसक्तया प्राणिहिंसक- त्वादिरूपक्रौर्यादिधर्मधर्मितया 'त्रिलोचनं नीलकंठं प्रशातम्। इत्यादिप्रमाणसिद्वप्रशांतत्वादि. स्वरूपधर्मविरोध इत्याशंक्याह तत इति । ततस्तावन्मात्रेण ब्रह्मशिरोलबनमात्रेण वेधोमरणं नाभूदित्यर्थः । अत एव न हिंसाप्रयुक्तपापानुबधोऽपीत्याह कपुनरिति । एकस्मिच्छिरस्युच्छिन्नेऽ प्यवशिष्टानामनपायात्कुनो हिंसाप्रसक्ति. कुतस्तजन्यपापं परमशिवस्य सभवतीत्यर्थः । स्वाभाविक- ज्ञानबलक्रियत्वेन परमशिवस्येच्छामात्रशक्तिप्रधानत्वादिति भावः । तथाच प्रत्यवायरहितेनापि परमशिवेनैवं प्रायश्चितमाचरितं याद किमु वक्तव्यमल्पमतिमदाधुनिकजीवराशेरित्यापामरसाधारणा- खि लोकप्रायश्चित्तप्रवृत्तिदायार्थमित्यर्थः । प्राणवियोगामावेऽपि द्रुहिणशिरोलवनमात्रेण तदननविहितप्रायश्चिताचरणे प्रवृत्तिर्यदि किमु साक्षात्तद्वधकर्तुस्तदाचरणे वक्तव्यमित्यभि- प्रायेणाह वहसीति वर्तमानार्थकलट्प्रत्ययनाविशेषेण यावत्कालपरामर्ने सार्वकालीनं स्यात् । तदा- राणस्य प्रयोजनाकांक्षायामेतस्यापि प्रयोजनत्वेनोपवर्णयितुमुचितत्वादिति भावातथाचोक्त ब्रह्माण्डपु- रणे 'यद्यप्यमुक्तप्राणोऽसि तथाप्येषोऽनघोऽपि सन् ॥ भिक्षाचरणमात्रेण प्रयाश्चित्तो भविष्यति एवंकृते न केनापि ब्रह्मद्रोहः कृतो भवेत् ।। इ-युत्कासौ गणेशानो देवं देवोऽभ्यभाषत । ब्राह्मणे नावमंतव्यमितिलोकस्य क्लप्तये ॥ युवा भिक्षाटनं कर्तुं नियक्तावनघौ मया , इति । अथवा सवाया मंचस्य अंगं पादः सोऽत्यायुध-वेनेति खटागी खटांगायु पवानित्यर्थः । तदुक्तं कामिके सदाशिवप्रतिष्ठापटले 'पिंगलाभजटाजूट दशदोर्दैडमंडितम् ॥अभयं च प्रसादं च तथा शक्ति त्रिशूलकम् ॥ खट्वागं दक्षभागस्थैर्वहत करपल्लवैः ॥ भुजग चाक्षमाला च डमरु नील- पंकजम् ॥ बीजापूरं च वामस्थैर्वहंत सुप्रसन्नकम् । इति । इदं खदागं न प्राकृतमित्याह विमलं सत्वमिति । शुद्धसत्वप्रवर्तकेच्याज्ञानक्रियारूपशक्तित्रयात्मकमित्यर्थः । तदुक्त शैवागमे 'इच्छाज्ञानक्रियारूपास्त्रिशून शक्तयो मताः ॥ उक्तास्ता एव सट्वागशुद्धसत्वप्रवर्तका ? इति । एतेन महान् प्रभु पुरुषः सत्वस्यैव प्रवर्तक । इतिश्रुतिसि दशुद्धस वपर्वतकावं सुचितम् । शुद्धसत्वस्व- रूपं यत्सवागं तद्बहसीति पूर्वेण सबंधः । तेनेति उपदर्शितरीत्याक्तार्थप्रतिपादकत्वेन सदागीति प्रतिपाद्या भवसीत्यर्थः । शंभुसंज्ञकं वृत्तमिदं तथाचोक्तमभियुक्तः 'दशवाणाधैर्यतिधारी स्तोभयमा. मोगंग: शंभु. प्रोक्तः इति। प्रतिपादं संगणः तगणः यगणः भगणः मगणद्वयं गुरुश्च दशमि पंचमि- श्चतुर्भिश्च यतिरित्येतद्वृत्तं शंभुसंज्ञक भवत्यर्थः। 'नवबाणार्यतिधारी ? इत्यापै पाठान्तरम् । तच्चो- दाहरणान्तरविषयमन्चेष्टम् ।। अतिधृते दोऽयम् ।। ॐ विष्णुवल्लभाय नमः। वितरन्हरये तपस्यते पदरेखाजनितं सुदर्शनम् ।। वपुरर्थमपि प्रियाय ते प्रथितस्त्वं भुवि विष्णुवल्लभः ॥ विष्णुवल्लभः उपासकत्येन प्रीतिविषयो यम्येत्यभिप्रेत्या वितरनिति जलंधरवधार्थ स्वपदांगु- परेसातः आविर्भ यसुदर्शनं तचिरकालतपस्यते उपासीनाय विष्णरे वितरन्ददानस्व विष्णु- प्रियो भवसीत्यर्थः । तथाचोक्तमन्यन 'चरणागुरेसत्य जनमध्ये गुदर्शनम् ।। प्रदाय विगो शुलं सय जग्राह वैष्णाम् । इति शेवशुनं दत्वा वैमा सुदर्भनं जमाहेत्यर्थः । विष्णोरास सोहि पणि अश्वन्यमान पनि परमशिवनेव प्रदर्भितम् । 'सम्यगोचार्जवायास्तपसा नियमेन सा-या त्या च भर पा र फर्मणा मनसा गिरा ।। ययावदहमाराध्या कृष्णेन क्लिष्टमगा। ।

·14 पक्रम्य ॥ शिवनामकल्पलता ।- तस्मादिष्टतमः कृष्मादन्यो मम न विद्यते । इति ॥ अथवा विष्णोर्वल्लभः उपास्यत्वेन प्रिय इति तथेत्याशयेनाह वपुरर्धमपीति । ते तव प्रियाय त्वद्भगनैकपरायणाय अर्धवपुरपि वितरनिति पूर्वेण संबंधः । वपुरपीत्यपिना भोगायतनसमष्टयात्मकत्वेन शरीरस्य परमप्रेमास्पदतया दातुमयोग्यस्या. पि दाने किमन्यासामणिमादिसिद्धीनां दाने वक्तव्यमिति निसर्गसिद्धं पारमेश्चर्यमादायमित्यर्थःसूचितः तथाच परप्रेमास्पदीभूत इत्यर्थस्तात्पर्यविषयीभूत इति द्रष्टव्यम् ।। 'उमासहायं परमेश्वरं विभुमहत्यु 'स एव विष्णुः स प्रमाणः स कालानिः इत्यादिश्रुतेः । आवयोरतरं नास्ति शब्दै रथैश्च गोपते । इत्यादि श्रुतेश्च परस्पराभेदस्य स्पष्टीकृतत्वात् । त्रयो- दशं हररर्धमर्धनारीचतुर्दशम् इत्यादिवातुलशुद्धवचनप्रतिपन्नार्धनारीश्वरहर्यर्धादिघटि तपंचविंशतिमूर्तीनामपि परमशिवाभेदस्यान्यत्र प्रपंचितत्वात् । इति सर्वमवदातं वैतालीयाख्य वृत्तमिदं तथा चोक्तं पैंगले 'वैतालीयं द्विस्वरा अयुरूपादे युमादे वसवोंडोलाः । इति । अयुक्पादः विषमपादः युक्पादः समपादः विरिति वसव इत्यत्राप्यन्येति स्वराः सप्त वसवः अष्टाव- धिकारसूत्रान्मात्रा इत्यनुवर्तते तथाच विषमपादयोः चतुर्दश मात्राः । समपादयोः पोडश मात्रा: पादचतुष्टयेऽप्यंते लघुरित्यन्वेति । रगणः लघुर्गुरुश्चेति अक्षरपंचकात्मिकाः अष्टो मात्राः । अंते पादा वसानवर्तिन्यः तथा च विषमपादयोः पण्मात्राः पूर्ववर्तिन्यः अन्याश्चात्यवतिन्य इत्येतद्वैतालीयसं. ज्ञकं वृत्तं भवति । तथाच कैदारे 'पडिपमेष्टी समै कलास्तान समे स्युनों निरंतरः । नसमात्रप- राश्रिताः कला वैतालीयं ते रलौ गुरुः त्येतन्मात्रासंज्ञकं वैतालीयाख्यं वृत्तं भवतीत्यर्थः ॥ १३ ॥ ॐ शिपिविष्टाय नमः। पशवः परमात्मनि धीविरहाद्विपदोऽपि नराश्च सुराः शिपयः ॥ तदनुग्रहकृमृदयं प्रविशन्मथितोऽसि विभो शिपिविष्ट इति ॥ १४ ॥ पशव इति । शिपयः पशवः इत्यन्वयः । शिपयः शिपिपदवाच्याः पशवः इत्यर्थः । वै विष्णु, पशवः शिपिः' इतिश्रुतेः । ते पशवः किं परिदृश्यमानाः प्राकृतगवादिरूपाः नेत्याह द्विपदोऽपीत्यादि । दिपादत्वोपलक्षिता ये नराः सुरा वा सर्वेऽपीत्यर्थः । ननु लोमवल्लांगूल- वत्त्वस्य चतुष्पात्त्वस्य वा पशुपदप्रवृत्तिनिमित्तं तेषां कथं तथात्वमत नीति । विषयत्वं सप्तम्यर्थः । तथाच परमात्मविषयकस्वरूपावगमाभावादज्ञानाश्रयत्वाविशेषेणो- पदर्शितानामपि पशुपदप्रवृत्तिविषयत्वं संभवत्येवेति भावः तथाचोक्तं शारीरिके भगवत्पादैः पश्यादिभिश्चाविशेषात् । इति तथा लैंगेऽपि 'देवादयः पिशांचाताः पशवः परिकीर्तिताः ॥ तेषां पतित्वात्सर्वेशो भवः पशुपतिः स्मृत । इति । तदनुग्रहेति । तेषा शिपिपदप्रतिपाद्यानां यावन्नरसुरादिप्रपंचात्मकपशूना योऽयमनुग्रहः कृपावलोकनविषयीकरणं तत्करोति इति तदनुग्रह- कृत् । हृदयं प्रविशन् इति । अशेषप्राणिनां हृत्पुंडरीकं प्रविशन् ' तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् । इति श्रुतेः तत्तत्प्राणिविशेपातर्यामितयेति यावत् । वस्तुतस्तदीयमानसध्याने विषयीभाव एव हृदय. प्रवेशः तथाचानायोपरतांतःकरणानामशेषजंतूनामप्यनुग्रहार्थ तत्तत्प्राणिविशेषातःस्फुरितः संस्तथा प्रसिद्धो भवसीत्यर्थः । शिपिविष्ट इति शिपिविष्ट इतिनामव्युत्पत्तिः । श्रुतिपसिद्धं चेदं नाम 'नमो गिरिशाय च शिपिविष्टाय चा इति श्रुतेः ॥ तोटकाख्यं वृत्तमिदम्। तथा च पैगलसूत्रं तोटकं सः । इति प्रतिपादं चत्वारोऽपि सगणा यत्र भवंति तत्तोटकाख्यं वृत्तं भवतीत्यर्थः । तथैव केदारे लक्ष्यम् ' इह तोटकमंबघिस कथितम् । इति ।। १४ ॥ ॐ अंबिकानाथाय नमः। नायासे हिमाचलमुमां मनसा तां नाथसेऽथ तन्नायः ॥ भक्टोसि देविकायां लिंगे तेनाविकानाथ ॥ १५ ॥ (यो आह परमात्म- - ·- - समुधापूररत्नावालसहिता। अधिकां नाथति याचते इति वा अंबिकाया नाथः पतिरिति वा । तथाचांबिकायाचकः अंबिके च्छुरंबिकापतिरिति वा यथायथमर्थः । इत्यभिप्रेत्य परमशिवाभिमुख्यं द्योतयन्नाह नाथसीत्या- दि । हिमाचलं प्रत्युमां नाथास याचसे अथवा मनसा ता नाथसे आशासे इत्यन्वयः नाथूनाधृ- यानोपतापैश्वर्याशी:विति पठितस्य धातोरनुदात्तेतो ह्याशिष्यर्थ एवात्मनेपदस्य 'आशिपिनाथ । इतिसूत्रेण नियमात् । अतएव नाथ इत्यात्मनेपदस्य धातोराशासनमेवार्थः । देविकेति । देवि- काख्यक्षेत्रविशेषे विराजमानं यल्लिगं तंत्राविकानाथेश्वरत्वेन प्रकटः प्रसिद्धः इत्यतोऽप्यविकानाथ पदप्रतिपाद्यो भवसीत्यर्थः । श्रुतिप्रसिद्धं चेदं नाम 'नमो हिरण्यवाहवे हिरण्यवर्णाय हिरण्यरूपाय हिरण्यपतयेऽविकापतय उमापतये पशुपतये नमो नम? इति । आर्यावृत्तमिद 'स्वरा अर्ध चार्धिम्। इत्यादिसूत्राटकेनोक्तं एतलक्ष्म कैदारे 'त्रिष्वकेषु पादोदलयोरायेषु दृश्यते यस्याः ॥ पथ्येति ना- म तस्याश्छन्दोविद्भिः समाख्यातम् ॥” इति । अस्मिन्वृत्ते पूर्वार्धे गुरुसहिताः सप्त गणाः तत्रापि षष्ठः जगणो वा नगणः नतु अन्यः यरतो गणा न संत्येव किंतु चतुर्मात्राभावात् । विगणेषु यतिरिति पूर्वार्धं भवति । उत्तरार्धे तु सर्व प्राग्वदेव पष्ठस्थाने लघुरिति पथ्याख्यं वृत्तं भवतीत्यर्थ ॥१५॥ ॐ श्रीकंठाय नमः वेलं गंगामिंदोर्लेखामाद्योत्यां वा कांति कंठे ॥ विभ्रन्मांडल्यशे लिड़े विख्यातोऽसि त्वं श्रीकण्ठः॥ १६ ॥ अत्रच श्रीयुक्तः कण्ठो यस्यति मध्यमपदलोपिसभासे विषानुलिप्तकंठवा शोभोपरक्तकण्ठ. वान्वेत्यर्थ इतिषांचियाख्यानं तत्स्पष्टत्वादुपेक्ष्य प्रकारान्रेण व्युत्पत्तिमनुसरति वेलमित्यादि श्रीशब्दः वेडपरः तज्जन्यशोमापरश्च 'श्रीर्वेपरचनाशोभासंवत्सु रविशाखिपु । वाणीलक्ष्मीलवं. गेषु विष बिल्वेऽप्यथ त्रिषु ।। इति नानाथरत्नमालावचनात् । कमित्यव्ययस्य जलवाचितया 'जलसामान्यलाभे प्रकृते च तद्विशेषविवक्षायां गागमेव जल क्म् शब्दार्थः। ठशब्दश्चन्द्रवाची, 'बृहध्दनौ च ठः प्रोक्तस्तथा चन्द्रस्य मण्डल' इति अनेकार्थध्वनिमंजर्युक्तेः । तथा च श्रीश्च कमच ठश्चति श्रीकंटाः ते चास्य संतीति श्रीकंठ इति द्वदोत्तरं मत्वीयाच्प्रत्ययांतेन श्रीकंठपदेन हालाहलं विपं तज्जन्यकातिं च कंठावच्छेदेन गांगजलं चाद्री कलां च तदन्यदेशावच्छेदेन वहसीत्यर्थः । कठे विभ्रदित्यन कंउदेशस्तदन्यदेशस्याप्युपलक्षकः। मांडल्येश इति मांडल्येशाख्ये क्षेत्रविशेपे श्रीकंठे- श्वरत्वेन प्रसिदत्वात् श्रीकंठपदप्रतिपाद्यो भवसीत्यर्थः । विद्युन्मालाख्यं वृत्तमिद । तथा च पैगलं सूत्रम् । 'विद्युन्माला मौ गौ प्रतिपादं मगणद्वय गुरुद्वयं चेत्तदृत्त विद्युन्मालाख्यं भवतीत्यर्थः । तथा च वृत्तरत्नाकरे लक्ष्यं । मो मो गो गो विद्यमालेत्यनुष्टुप्छंदोभेदोऽयम् ॥ १६ ॥ ॐ भक्तवत्सलाय नमः दासानुरस्यायपसीति तर्णकान् भक्तात्मकानोदन बालको भयम् । पोपाय गृहास्यथ तेषु सौहदं पुष्णासि तस्मादसि भक्तवत्सलः ॥ १७ ॥ भक्तान् दासान् वत्से उरसि लानि गृहातीति भक्तवत्सलः 'उरो वत्सं च वक्षश्च इत्यमरः अथवा पत्सशब्दस्तकपरः तथा च भक्ताश्च ते वत्साश्व तान् लाति तथा अथवा 'वरसासाभ्यो कामबल, इति मत्वर्थेलच्प्रत्ययसमवधाने वत्सशब्दः कामवचनः । तदान् घालः मनेषु वत्सलः प्रेमा- तिशयशारीति तथेत्यभिप्रायेणाह दासानुरस्थावपसीत्यादि । आयपसि गृहासीत्यर्थः । तर्णकान् शिशुविशेषान् ‘ सयोजातस्तु तर्णक । इत्यमरः पोपाय रक्षणार्थ तेषु भनेए सौददं प्रेमातिशय विशेष पुष्णासि पूरयसीत्यर्थः । विवंशास्यं पृतमिद । तथा च अंगलसूत्र । दयंशा तोबो प्रतिपाद लगणदय जगणो रंगणश्चैतदृत्त इंद्रवंशाल्यं भवतीत्यर्थः । तथाच दारोक्तिः 'स्याविंदवंशा सतर- त!

·शिवनामकल्पलता। मूलश्लोफः भवः शर्वखिलोकेशः शितिकठः शिवामियः। उग्रः कपाली कामारिरंधकामुरमूदनः ।। एतानि नव नामानि निर्वक्ति. ॐ भवाय नमः । - - सत्तामात्रमधिष्ठानमुपादानमसि विश्वस्य । सलिलस्याधिष्ठात्री मूर्तिस्तव तेन विश्रुतोऽसि भवः ॥१८॥ भूधातोः सत्तार्थकाकर्तरिपचायचि भवत्यस्तीति भवः । सत्तामात्रस्वरूप इत्यर्थ इत्याभ- प्रायेणाह सत्तामात्रमिति प्रपंचाधिष्ठानमूतसत्तामात्रस्वरूप इत्यर्थः । अस्तरेववेदं रूपं अस्त्यास्मन् विश्वं इत्यधिकरणे अस्त्यस्मादिश्वमित्यपादाने वाकदोरविप्रत्यये अस्ते रिति भ्वादेशेच भव इति रूपसिद्धिः इत्यभिप्रायेणाह अधिष्ठानमुपादानमसीति चराचरात्मासिलप्रपंचजातस्य अधि- ठानमाश्रयः उपादानं वृत्तिप्रयोजन चेत्यर्थः । 'यतोवा इमानि भूतानि जायते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयंत्यभिसंविशंतीति यो योनिमधितिष्ठत्येको यस्मिन्निदं संचविचति विश्वम्इत्यादिश्रुतेः अथवा अष्टमूर्तिसमष्ट्यात्मकपरमशिवाभिन्ना सलिलाधिष्ठात्री श्रीमूर्तिरेवे वा भव इत्यच्यते । तदुक्तं लैंगे तद्यथा 'अष्टमूर्तिजन्यवाप्य स्थितोऽयं परमेश्वरः ॥ चराचराणां भूतानां धाता विश्वभरात्मकः ॥ भव इत्युच्यते देवैर्भगवान्वेदवादिभिः । इति तथाचैकात्मिका नानात्मिका वा मूर्तिरेव भवपदप्रतिपायेत्यभिप्रायेणाह सलिलस्येति तव मूर्तिः इत्यत्र 'राहोः शिरः । इतिवदभेदार्थकषष्ठ्या त्वदभिन्नाष्टमूतिर्भवपदप्रतिपायेत्यर्थः । इदमुपलक्षणं भवत्याधिर्भ- वत्यन्योन्यमस्माद्रमादय इति वा भवः । परस्परं ब्रह्मविष्णुरुद्राणामुत्पादक इत्यर्थः । तथा- चोक्तं शिवपुराणे वायुसंहितायां ' त्रयस्ते कारणात्मानो जाताः साक्षान्महेश्वरात् । ॥ इत्युपक्रम्य 'तपसा तोषयित्वा तं पितरं परमेश्वरम् ॥ ब्रह्मनारायणौ पूर्व रुद्रः कल्पातरेऽसृजत् ॥ कल्पान्तरे पुनर्बहा रुद्रविष्णू जगन्मयौ ॥ विष्णुश्च भगवांस्तत्र ब्रह्माणमसृजत्पुनः ॥ नारायणं पुनर्ब्रह्मा ब्रह्माणं च पुनर्भवः ॥ एवं कल्पेषु सर्वेषु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। परस्परस्माज्जायन्ते परस्परजयषिणः।। इत्यपि द्रष्टव्यम् । इदं च श्रुतिप्रसिद्ध नाम !! 'नमो भवाय च रुद्राय च? इति उद्दीत्याख्यं वृत्तमिदं च पैगलसूत्रं 'व्युत्क्रमणोद्गीतिः', आर्घिद्वयलक्षणयोः पूर्वोत्तरवैपरीत्ये उद्गीतिसंज्ञकं मवतीत्यर्थः । तथाचोक्तं वृत्तरत्नाकरे 'आशिकलं द्वितयं व्यत्ययरचितं भवेद्यस्याः ॥ सोह्रीतिः किल गदिता तद्व्यत्यशभेदुसंयुक्ता ' इति ।। १८ ॥ ॐ शर्वाय नमः। यदेतदाभाति बहुप्रकारं जगत्तदंते सकलं शृणासि ।। अधिष्ठितो मध्यमदेशलिंगे धरण्यधिष्ठातृयापि शवः ॥ १९॥ यदिति शृणाति हिनस्त्यंतकाले सर्वमिति शर्वः 'कृगृभ्योः वा इत्यौणादिको वप्रत्यय इत्यभि- प्रायेणाह यदेत परिदृश्यमानं वियदादिविविधविषयात्मक जगत्तदंते प्रपंचोपसंहारकमहाप्रलयाव- सरे शृणासि उपसंहरसीत्यर्थः 'मय्येव सकलं जातं मयि सर्व प्रतिष्ठितम् ॥ मयि सर्व लयं याति तद्ब्रह्माद्यमस्म्यहम्। इति श्रुतेः । मध्यमदेश इति क्षेनविशेषः तत्रत्यलिंगे सर्वेश्वर इति प्रसिद्ध इत्यर्थः । घरभ्यिपि पृथिव्याभिमानिनीमूर्तिः शर्वपदार्थ इत्यर्थः । परमशिवामिन्नाष्टमूर्तीनाम- तः शर्वमूर्तः पृथिव्याधिष्ठातृनया अन्यत्र प्रपंचितत्वात् । तदुक्तं शिवपुराणे 'ऊ: शत्मिका मूर्ति रितिशरवस्य निश्चयः इति । इदं श्रुतिप्रसिद्ध नाम 'नमः शर्वाय च पशुपतये चाइति उपेंद्रवज्राख्यं वृत्तमिदं तथाच पैंगलसूत्रम् ' उपेंद्रवज्रान्तोज्गौम् । प्रतिपादं जगणः, तगणः, जगणा, गुरुद्वयंचे- तितदत्तमुपेंद्रवज्राख्यं भवतीत्यर्थः । तथाच लक्ष्य केदारे 'उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ ॥१९॥ तथा ~ ·ससुधापूररत्नावालसाहिता । ॐ त्रिलोकेशाय नमः। ऊर्ध्वाधोमध्यभुवाममरासुरमानवप्रकरनिविडानाम् ।। अंतर्यमनात्रिपुटीसाक्षितया शंकर त्रिलोकीशस्त्वम् ॥ २० ॥ त्रयाणां लोकानां समाहारखिलोकी तस्या ईशस्लिोकीशः तन्नियामकः तत्साक्षीचेत्याशयेनहा ऊर्वा इति । अत्र च भूशब्दो भुवनपरः ऊ चावश्च मध्यं च तद्रूपाणि यानि मुवनानि तेपामम- राश्च मानवाश्च तेषां यः प्रकरः समूहः तेन निविटानि संदृष्टानि यान्यूज़ीधोमध्यभुवना- नि स्वर्गपातालम यख्यिा लोकापामतर्यमनादतर्यामितया तकार्येषु प्रेरणादित्यर्थः एवंचात्र यावद्विषयेष्वपि चराचरात्मकेषु प्रत्येम्ववैिचित्र्यद्वारा सर्वानपि लोकानस्वस्वकार्ये प्रवर्तयती- त्युक्तं सर्वात गामित्वलक्षणम् । त्रिलोहीश-वमुक्तं भवति तयाच श्रुतिः ‘एको देवः सर्वभूतेषु गूदः सर्व- पापी सर्वभूतातरात्मा एको जालवानीशत ईशानीभिः सर्वछाकानीशत ईशानीभिः । एको हि रुद्रो न द्वितीयाय तस्थुः य इमांलोकानीशत ईशनीमिः । प्रत्यहनामासंचुकोचातकाले संसृज्य विश्वा भुवनानि गोप्तति अथवा साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्चेति श्रुतिप्रसिद्धं लोकसाक्षित्वमेव त्रिलो कीशत्वमित्याह त्रिपुटीसाक्षितयोति। पुटशब्दोऽपि विषयपरः त्रयाणां पुटानां समाहारः त्रिपुटी स्वर्ग- मृत्युपातालात्मकविविधप्रपंचाकारवृत्तिविशेषविषयसाक्षितया वा त्रिलोकीश इत्यर्थः । मूले च लोक- पदं प्रथमव्याख्याने भुवनपर 'लोकस्तु भुवने जने' इत्यमरः। द्वितीयव्यारयाने च लोक्यत इति कर्भ- व्युत्पत्त्या विषयपरमिति । त्रिलोकेश इति पाठे त्रिलोकेषु ईशः ईशनं यस्येति वा यो लोका: य- स्मिन्स्वकर्मत्वादिसंबंधन तादृशाशनं यस्येति वा व्याख्ययम् । यो लोकानिटोकास्तदीश इति वा त्रित्वसहिता ये लोकास्तदीश इति वा व्याख्याने लक्षणमात्राधिकोऽप्युभयोरपि कर्मधारय. त्याविशेषादिक्संख्ये संज्ञायामितिनियमविरोध इत्यवगंतव्यम् । आर्यागीत्याख्यं वृत्तमिदं तथा च मंगलसूत्रम् ' अर्धे वसुगणा आर्यागीति: इति । स्वरार्धे चार्यानित्यादिशितायाः आर्यायाः अन्यतस्मिन्नुभयस्मिन्वा अर्थे वसुगणा अष्टो मात्रागणाः यत्र संति तदार्यागीतिसंज्ञक वृत्तं भवती- त्यर्थः । प्रकृते चायेऽपि अष्टो मात्रागणा इति द्रष्टव्यम्। चतुर्मात्रात्मको मात्रागणः लघुरेकमात्रो गुरुर्दिमात्रादिकमाकरऽपिद्रष्टव्यं लक्ष्यं तु 'आय पूर्वार्ध यदि गुरुणैवेनाधिकेन निधनेयुक्तम् ॥ इतर तनिखिलं यदीयमर्धमुदितयमायांगीति ।। २० ॥ ॐ शितिकंठाय नमः। दधदधिगलामंद्रपविभहातमभवं कालम् ।। कालंगरगिरिशिखरे प्रथितस्त्वं गितिकंठः ॥ २१ ॥ शितिनीला कंठो यस्येति शितकंठ। अत्र चहालाहलप्रयुक्तकालिनः श्रीकंठपदेनैव प्रदर्शितत्वाप्रका रांतरेण तत्माप्तिपर तया श्रीकंठपद व्याचष्टे इदधिगलमित्यादि । इंद्रपपीति इंद्रस्य देवेंद्रस्य .

·शिवनामकल्पलता। यः पविर्वज्रायुधं तत्प्रयुक्ता या प्रहृतिः प्रहारस्तजन्यो यः कालः नीलरूपं तस्य गलमध्ये विधारणा- च्छितिकंठपदप्रतिपाद्यो भवसीत्यर्थः। तथाचोक्तं हरिवंशे पारिजातापहरणे कृष्णकृतविल्बोदकेश्वरस्त. वे 'दत्तः प्रहारः कु लशेन पूर्व तवेशानापगज्ञातवीर्यम्॥ठे नैन्य ते गते यत्प्रवृत्तं तस्माख्यातस्त्वं नी- लकंठोऽतिकायः इति, कालंजरगिरिरितिक्षेत्रविशेषः स्पष्टमन्यत् अर्धं गीसंज्ञकं मात्रावृत्तमिदं तथाचोक्त ममियुक्तरभिनववृत्तरत्नाकर 'तुरंगीभि स्त्रिभिरधगीति तुरंगशब्दोहि चतुष्कलालकपरः। गजस्थपदाति तुरंगचतुष्कला भवेन्नाम ? तत्रैव विशदं परिभापितत्वात् । तथा च प्रतिपादं चतुर्मात्रात्मकगणत्रयं यत्र तद(गी संज्ञकंवृत्तं भवतीत्यर्थः । २१ । ॐ शिवाप्रियाय नमः। मतिधृतिः कृतिर्वलं शरीरमिंद्रियं मनः ।। समस्तमेव ते शिवा भवानतः शिवाप्रियः ॥ २२ ॥ शिवा चिच्छक्तिः प्रिया स्वात्माभिन्नत्वेन परमप्रेमास्पदीभूता यस्येति शिवाप्रियः। समस्तमेवेत्य- नेनोक्तानुक्तात्मकः सर्वोऽपि प्रपंचः परमशिवाभिन्नपराशक्तिस्वरूपमेवेत्युक्तं भवति। तथाचीक्तमाभियुक्तैः 'शरीरमधिदैवतमंतरात्मा ज्ञानक्रियाकारणमासनजालमिच्छा ॥ ऐश्वर्यमावरणमायतनानि च त्वं किं तन्न यद्भवति देवि शशाकमौलेः । तथा 'शंभोर्ज्ञानक्रियेच्छाबलकरणमनःशांतितेजःशरीर स्वलॊकाकारदिव्यासनवरमहिपीभोग्यधर्मस्वरूपा॥ सर्वरतरुपेतः स्वयमपि च परब्रह्मणस्तस्य शक्तिः सर्वेश्वर्यैकभूमि निभिरभिनुता वेदतंत्राभियुक्ता' इति! शेषमतिरोहितार्थम् । प्रमाणिकासंज्ञकं वृत्तमिदं ' प्रमाणिका जरी लगौ इतिगलसूत्रात्प्रतिपादं जगणः रगणः लघुगुरुश्चेति ॥ २२ ॥ ॐ उग्राय नमः। उत्यस्य॑तनिखिलजनानामुद्गच्छस्यप्यथ जगदम् ॥ प्रव्यक्तः सन्कनखलीलगे वायोरर्वससि तदुनः ॥ २३ ॥ उचसमवाये इति धातोः उच्यति सर्वलोकांतः समवेतो भवतीति वा उत्पूर्वकाताद्च्छनेरुद्द- च्छति सर्वस्मादपि लोकाद् उर्ध्व वर्तते विश्वात्तीर्णो भवतीति वा उग्र इत्यभिप्रायेणाह उच्यतीत्यादि । निखिलजनानामखिललोकानामुच्यसि समवेतोऽसि सर्वलोकांतापक इत्यर्थः । उद्गच्छसि ऊध्र्व व्यामोषि अतएव कनखलारुये क्षेत्रविशेष उग्रेश्वरेण प्रव्यक्तोऽसि व्यष्टिसमष्ट्यात्मकप्रपंचमात्रव्यापि. वेन स्थूलाभावव्याप्तः । अथवा वाय्वधिष्ठातृमूर्तिविशेषो वा उग्र इत्याह वायोरंतरिति शिवपुराणे । स्पंदयन्पवनो विश्वं बिभर्ति स्यदते च यत् ॥ उग्र इत्युच्यते सद्भिर्मूर्ती रुद्रस्य वेधस इति । श्रुति नम उग्राय च भीमाय चा इति । मत्ताख्यं वृत्तमिदं तथा च मोमो प्रतिपादं ममणः भगणः सगणः गुरुश्चेत्येतद्वृत्तं मत्ताख्यं भवतीत्यर्थः । तथा चोक्त- मभियुक्तः । ‘युक्ता मत्ता मभसगुयुक्ता ' इति ॥ २३ ॥ .. . प्रसिद्धं चेदं नाम पेगलसूत्रं 'मत्ता ·२७. . समुधापूररत्नावालसहिता। ॐ कपालिने नमः। कमलभवकरोटिवातमालाधरत्वात्तदधिकवलशाली भासि कंकालनाथः ।। परशिव करवीरक्षेत्रमध्यस्थलिंगे निवससि सुखंघो नामतस्त्वं कपाली ॥ २४ ॥ कपालमस्यातीति कपाली तथा कपालव्यूहमालाधर इत्यनेनाने कब झांडदर्शित्वलक्षणं सदात- नत्वं सूचितं तच्च समवलत्वविषमबउत्वाभ्यां बाधितं सदधिकत्र वत्त्वे पर्यवस्यतीत्यत आह तद- धिकेति तदपेक्षया कमलभवापेक्षया अधिकं बलमस्यास्तीति तथाचोक्तमन्यत्राभियुक्तैः 'कल्पांतरे द्रुहिणकोटिकरोटिमालाभस्मांगराकमलांगवराहशृंगैः ॥ आकल्प एव तव भंगलविग्रहस्य लोकोत्तर किम बलं शिव न यनतीति । कंकालनाथ इति पंचविंशतिमार्यतर्गतो मूर्तिविशेषः तदुक्तं वातुल- शुद्धे 'कंकालं पोडशं भवेत्। इति। करवीरक्षेत्र इति। करवीराख्ये क्षेत्रविशेषे कालीश्वर इति नामा निवससीत्यर्थः । तथाच तादृशक्षेत्रे निवासयोगेन कपालमालाधारणाघ्या मूर्तिविशेषात्मकत्वादे- त्युभयथापि कपालीति भासीति प्रसि वो भवसीत्यर्थः । मालिन्याख्यं वृत्तमिदं तथाच पैंगलसूत्रं मालिनी नौम्यौयचेति । । प्रतिपादं नगणद्वयं मगणः यगगद्वयं चेत्येतद्वृत्तं मालिन्याख्यं भवती- त्ययः । तथाच वृत्तरत्नाकरे 'ननपयययुतेयं मालिनी भागिलोकैः । इति । अष्टाक्षरे सप्तमाक्षरे यतिरिति ॥ २४॥ ॐ कामारये नमः। कपरश्वेत त्वं कामेच्छो रे निष्कामानामासन्नः ।। दर्प कंदर्पस्य प्रक्षिण्वन्विख्यातोऽभूलॊके कामारिः ॥ २५ ॥ कामः कामनासौ अरिःशत्रुर्यस्य यदवाप्तौ कामना विरोधिनी स कामारिरित्याशयेनाह कामेच्छो- ईर इत्यादि । कर्पूरश्वेत इति संबुद्धिः कर्पूरवत्पांडुवर्ण इत्यर्थः। कामः काम्यमानपदार्थसमूहस्तमिच्छती तिकामेच्छुः सकामः कामनैकबद्धचित्त इति यावत् । तस्य दूरे विदूरवर्ती तथाच कामनारूपप्रती- बंधग्रहग्रस्तत्वान्न कथंचिदपि परमशिवभावैक्यं प्राप्तुं शक्नोतीत्यर्थः । एतेन यदवाप्तौ कामना विरोधिनी स कामारिरितिपदव्युत्पत्तिः सूचिता । तामेव पुनर्व्यतिरेकमुखेनापि दृढयति निष्का. मानामिति निर्गता कामना एभ्यः फलविषयकप्रत्याशाशून्यानामित्यर्थः । आसन्नः प्रत्यासन्नस्त- निकटवर्तीति यावत् । कामनारूपप्रतिबंधकविरहानिसर्गत एव परं परमशिवभावं प्राप्नोतीत्यर्थः । तथाचोक्तं शिवपुराणे 'फलोद्देशेन देवेशि लघुमयि समाश्रयः ॥ फलार्थी तदभावे मा परित्यक्तुं क्षमो यत । इति । तथा शिवगीतायामपि 'त्यका पुत्रादिषु स्नेहं निष्कामी निष्परिग्रह.यावजीवं विरक्तः संल्लिंग एवार्चयेच्छिवम् ।। एकेन जन्मना तस्य ददाम्यते परिग्रहम्' इति । तथा च गेड 'महादेवपरा नित्वं चरंतो ह्यध्वरेतसः ॥ अर्चयति महादेवं वामनःकायसंयताः ॥ रुद्रलाक

·ससुधापूररत्नावालसाहिता ।
२९
ॐ गंगाधराय नमः।
अमरतटिनी निनं वलमवेक्ष्य भवच्छिासि गानादपीपतदतीय वेगोद्धरा ॥
पटुतरजटाटवीमुपगता न दृष्टा कचित्परमशिवतां दधनिगदितोऽसि गंगाधरः॥२७॥
अमरेत्यादिः । धरतीति धरः गंगाया धरः गंगाधरः इत्याशयेनाह अमरतटिनी स्वर्नदी कुटिला-
परनाम्नी निजं बलमवेक्ष्य स्वीयपराक्रमातिशयविशेपमालोच्य गर्वाद्वस्तुतः परमशिवभावानपायि-
न्या अपि उराशक्तः कुतोऽपि ब्रह्मशापात्प्राप्तब्रह्मपरभाव जलरूपायाः पुनस्तत्प्राप्तिपूर्वकेच्छाविहारमहो-
सवानुभवो भावीति स्व स्वरूपानुसंधानप्रयुक्तपारवश्यात् ।अथवा स्वर्गमृत्युपातालाख्येषु विष्वतीव
वेगादतवरत्याः मम धारणे के वा शक्ताः स्युर्न कोऽपि शक्नोतीत्याहंकारिकवृत्तिविशेषाद्भव-
च्छिरसीति । अन्यत्र सामयदेशनाभावादितिभावः । तथाचोक्तमारण्यके पर्वणि भगी-
रथं प्रति गंगायाः 'करिष्यामि महाराज वचस्ते नात्र संशयः ॥ वेगं तु मम दुधर्ष पतंत्या गगनच्यु-
तम् ।। न शक्तस्त्रिषु लोकेषु काश्चिद्धारयितुं नृप । अन्यत्र विबुधश्रेष्ठान्नीलकंठान्महेश्वरात् । इति
अन्यत्रापि ब्रह्मतर्कस्तवे दीक्षितैरप्युक्तम् 'गंगा धृता न भवता शिव पावनीति नास्वादितो मधुर
इत्यपि कालकूटः ॥ संरक्षणाय जगता करुगातिरेकात्कद्वयं कलितमेतदनन्यसाध्यम् । इति ।
अतिवेगोध्द्रेति । अत्यंतवेगेन उध्दुरा त्वरितगामिनी गगनादपीपपतव्योम्नः पुनः पुनरापतत् ।
एवंभूनापि सा पराशेवपटुतरजटाटवीमनुपाप्य इच्छाविहारवनवासमहोत्सवायनुभवनेच्छया स्वसा-
मर्यावगुंठनप्रयुक्तलज्जया वा क्वचिदपि न दृष्टेत्यर्थः । एवंभूनगंगाधारणा,गाधर इतिनाम्न,
लोके गिदितो भवसीत्यर्थ.। मालाधराख्यं वृत्त मदम् । तथाच पैंगलानामुक्तिः 'नसजसयलागुरुर्याद
तदेष मालाधरः प्रतिपादं नगणः सगणो जगणः सगणः यगणश्चेति पंच गणा लघुर्गुरुश्चेत्तद्वत्तं मा-
मालाधराख्यं भवतीर्थः ॥ २७ ॥
ॐ ललाटाक्षाय नमः
उडुशशिरविसंहर्ता मलयसमयसप्ताभिः ॥
तमुपरिनयने विभ्रद्भव भवसि ललाटाक्षः ॥ २८ ॥
उडिति ललाटे अक्षि नयनं यस्येति ललाटाक्षः उदवो नक्षत्राणि शशी चंद्रः रविर्भानुस्तेषां
संहर्ता संहारको यः प्रलयसमयसतार्चिः प्रलयकालीनप्रचंहोइंडवातोपहितानलः तमुपरिनयने
विभन्नयनत्वेन स्वीकुटिलाटाक्ष इति प्रसिद्धो भवसीत्यर्थः । स्पष्टमवशिष्टम् । भुजगशिशुभृतारय
वृत्तमिदं तथा च वृत्तरत्नाकरे 'भुजगशिशुभृता नौमा इति । प्रतिपाद नगणय मगण इति गणन-
यात्मकं मजगशिशुभताख्यं भवतीत्यर्थः ॥ २८ ॥

·३ ० मया मीप्यसायुज्यादिस्यानानि वितरकृपानिधिरितिप्रसिद्धो भव सीत्यर्थः । जलंधरदेत्यादीनां बाणांध- फागुरप्रमृतीनां परिग्रहः तथाचोक्तं लगे 'जरंधर इति स्न्यातो जलमंटनसंभवः ॥ आसीदंधकसं- काशस्तपसा लयविक्रमः | तेन देवाः सगंधर्वाः सयक्षोरगकिनराः॥ निर्जिताः समरे सर्वे बझा च ३० शिवनामकल्पलता। ॐ कालकालायन नमः। मार्कंडेयः कालमुखाद्विमुक्तो दग्धो रुद्रः काल इति प्रसिद्धः॥ तूर्या मूर्ति विभ्रदुमादिनाथ प्रख्यातोस त्वं भुवि कालकालः ॥ २९ ॥ कलयात नाशयति इति कालः मृत्युः कालाग्निरुद्रो वा तस्यापि कालः उपसंहारक इति कालकाल इत्यभिप्रायेणाह मार्कंडेयः कंडुतनयः कालमुखात्कालस्य मृकंत्योर्मुखमास्यं तस्मान्मुक्तः मोचितः एतेन मृत्यूपसंहारकः इत्याया व्युत्पत्तिर्दर्शिता । मार्कंडेयमृत्युनाशनं च लैंगे प्रतिपादित यथा 'ततो निशम्य कुपितस्तीक्ष्णदंष्ट्रो भयंकरः ॥ करालवदनः कालः पाशहस्तो महाबलः ।। सिंहनादं ततः कृत्वास्फोटयोचोचैमुर्मुहुः ॥ बबंध च मुनि कालः कालप्राप्तं तमाह च बद्धोऽसि विप्रर्षे इतो नेतुं यमालयम् ।। ब्रूहि वै देवदेवेन तव रुद्रेण किं कृतम्॥ क शर्वस्तव भक्तिः कक पूजा पूजया फलम्॥ क्वचाहं कनु मे भीतिश्चिनबद्धोऽसि वै मया ॥लिंगेऽस्मिन्सस्थितश्चैव तव रुद्रो महेश्वरः । निश्चेऽष्टोभून्महादेवः कथं कथय शंकरः ।। ततः सदाशिवः स्वयं मुनि निहंतुमागतं निहंतुमंतकं मनः स्मरागयज्ञदाहकः॥ स्फुरन्बहिर्गतो वराच्छिवः स्वयं त्रिलोचनस्त्रियंबकत्वचेष्टया च नंदिना गणेश्वरी इत्यादिकालाग्निरुद्रोपसंहारकत्वादा कालकाल इति द्वितीयां व्युत्पत्तिं दर्शयति दग्धो रुद्रइत्यादि। काल इति प्रसिद्धो यो रुद्रः सकलजगदुपसंहारकारकः कालाग्निरुद्र इत्यर्थः । तादृशोऽ पि दग्धः नाशित इति वा कालकाल इत्यर्थः । अथ परमाशवपंचविंशतिमूर्यतर्गता या अष्टमूर्तिस्तां विभ्रत्तदात्मकः सन्कालकाल इति प्रसिद्धो भवसीत्याह तूर्या मूर्तिमिति तथाचोक्तं वातुलशुद्ध 'काल कालमथाष्टमम् । इति उमादिनाथेतिसंबुद्धिः श्रुतिप्रसिद्धं चेदं नाम । 'ज्ञः कालकालो गुणी सर्वधि या इति । गुणांगीसंज्ञकं वृत्तमिदं तथैव पैंगला अहुः ‘म्तोज्गौगः स्यादब्धिनगैर्गुणांगी, इतिीप्रतिपाई तगणः जगणः गुरुद्वयं च चतुर्भिः सप्तभिश्च यतिः इत्येतद्वृत्तं गुणांगीसंज्ञकं भवतीत्यर्थः ॥ २९ ॥ ॐ कृपानिधये नमः। दैतयेषु जलधरांदिप स्वीयानामपकारिकप्वपि ।। सालोक्यादिपदानि दिन्ससि त्वं ख्यातोऽसि ततः कृपानिधिः ॥ ३० ॥ कृपायाः प्राणिमात्रसतापहरणेन्छाथा निधिः आश्रय इति कृपानिधिः देतेयेष्वित्यादि दितिकुलसमुद्भूता ये जलंधरप्रभृतयो दैत्येंद्राः काम सुरगणोन्मूलनेकवद्भवतास्तेष्वपि सालोक्यसा- मगणः ·संन्नह्य शव । ससुधापूररलावालसहिता। मगवान्हरिः ॥ इत्यादिक्मुक्त्वा 'दैत्यैरन्येस्तथान्यैश्च स्थनागतुरंगमैः ॥ संनद्धः सह जेतुं ययौ बली ॥ भवोऽपि देव्या दैत्येद्र मेरुकूटमिव स्थितम् ।। साबः सनंदी सगणः प्रावाच प्रहसन्निव ॥ कि कृत्यमसुरेशान युद्धेनानेन सांप्रतम् ॥ मद्वाणैर्भिन्नसर्वांग मर्तुमभ्युद्यतो बद । इत्यादिना पदांगुष्ठेन लीलयैव महार्णवे पातित इत्यादिकं तत्रैव प्रपंचितं 'कृत्वा भिसि च तं भगवानूथांगं स्मृत्वा जगत्त्रयजयेन सुरांश्च सर्वान् || कामादकोऽनकपुरत्रययज्ञमूर्ति 'लोकत्रयांतककरः प्रहसंस्तदाहा इति । शुद्धविराट्संज्ञकं वृत्तमिदं तथाच पैगलसूत्रं 'शुद्धविराम सौ गोगा प्रतिपादं मगणः सगणः जगणः गुरुश्चैतद्वृत्तं शुद्धविराडिति भवतीत्यर्थः । तथा च वृत्त रत्नाकरे ' सौ गौ शुद्धविराडिदं मतम् इतितलक्षणम् ॥ ३० ॥ ॐ भीमाय नमः। भिया वातो वाति ज्वलनदिनकरौ शकमृत्युप्रचेतो 'मुखादेवास्त्वत्तोभयचकितहृदस्तत्पराः स्वस्वकार्ये ।। नभोधिष्ठात्री ते तनुरतिविपुला सप्तगोदावरे च प्रतीतस्त्वं लिंगे गिरिवरतनगनाथ तेनासि भीमः ।। ३१ ।। भियति विभेत्यस्मात्सर्वमिति भीमस्तदेव दर्शयति वातः वायुः ज्वलनः वन्हिः दिनकरः सूर्यः, शक इंद्रः मृत्युः कालः, प्रचेता वरुणः भयचक्तिहदः भयेन चकितानि विव्हलीभूतानि एदयानि येपा तादृशस्त-परा. । तथा च वाय्वग्न्यद्रमृत्युवरणप्रभृतयो ये देवगणास्ते सर्वेऽपि परमशिवप्रयुक्तभयाकुलितहृदयाः तत्तन्मर्यादानलंघनेन स्वस्वकार्येषु शोपणदाहनप्राशनरक्षण प्राणिहरणाप्यायनरूपेषु निगतरमप्यासता भवन्ति इत्यर्थः । तथा च श्रुतिः पवते भीपोदेति सूर्यः भीषास्मादग्निश्चंद्रश्च मृत्युर्धावति पंचम , इति । तथा ' यदिदं किच जगत्सर्व प्राण एजति निःसृतं महद्भयं वज्रमुत्थितं य एन विदुरमृतारते भवति इति एवं निर्देशेन शिवस्येव भेदैः प्राणादिमिनिजे. ॥ विभाति सर्वभूतानां गरीराणि प्रभंजनः ॥ हन्य वहति देवानां कव्यं पध्याशिनामपि ।। पाकं च कुरते घ वन्हि. शंकास्यैव शासनात् । इति । अथवा आकाशाधिष्ठातृ- मतिविशेषो वा भीमपदवाय इत्यार नभ इति । परम शिवस्य जगदयापिका या तनु वनभोs धात्री मतिरियन्वयः । तदुक्तं शिवपुराणे सर्वावकाशदा सर्वव्यापिका गगनामिका ।। मूर्तिमामस्य भीमास्या भूतदस्य भेदिका ति । सपा प्रवेशनिर्गमावकाशदा भूतदम्य पृथिव्यादिचतुष्का- स्य पंचीकरणादिप्रमियया स्वानुप्रयेशेन व्यातिप्रति तदर्यादिति । समगोदावर इति गोदावरी नदी यस्ता मिनास क्षेत्रयिरे परतायरिंग भीमेश्वर इति प्रायो भयमीत्यर्थः । गिरिवर- नयानाति संपतिः । श्रुतिप्रन्दि चैद नाम 'नम आय २. भीमार चबान । सामान्य भीपास्माद्वातः ·शिवनामकल्पलता। . वृत्तमिदं तदुक्तमभियुक्तः ‘रथाश्वाश्वैः शोमा यमनततगैर्गेन युक्ता यदि स्यात् । इति प्रतिपाद यगणः, मगणः, नगणय, तगणद्वयं, गुरुदयं चेत्येतद्वृत्तं शोभाख्यं भवतीत्यर्थः ।। ३१॥ ॐ परशुहस्ताय नमः। अमोघचरितवं व्यनक्ति परशुस्ते ।। शिवागमवचोभिस्ततः परहशुस्तः ॥ ३२ ।। अमोघेति । पाशुहस्ते यस्येति बहुबीहिः 'प्रहरणार्थेभ्य । इतिवार्तिकेन हस्तशब्दस्य परनि- पातः । शिवागमव चोभिरमोघचरितत्वं तव परशुर्व्यक्ति इत्यन्वयः। शैवे प्राधान्यतिपादकाः ये आगमाः तदीयाभिवाभिरनन्यसाधारणाखिललोकरक्षणादिलक्षणमाचरणं व्यक्ति प्रकटयती- त्यर्थः । तथा · त्रैगुण्यं शूलमेतस्य पंशुः सत्यनिष्ठता ! इत्यायाः प्रागुपदर्शिताः स्मृतयश्चानुसंधैया इति । कुमारललिताख्यं वृत्तमिदं तथा च पैंगलसूत्र कुमारललिता सार : प्रतिपादं जगणः समणः गुरुश्चेत्येतदृत्त कुमारललित.ख्यमुष्णिग्भेदो भवतीत्यर्थः ॥ ३२ ॥ ॐ मृगपाणये नमः। दारुवनस्यैस्त्वाभिचरन्द्रि प्रेषित एणो वेदशरीरः ॥ याचनमुद्रा वा तव हस्ते तर थितोऽसि त्वं मृगपाणिः ॥ ३३ ॥ मृगः पाणौ यस्येति तथा मृगोऽपि हननसाधनत्वात्प्रहरणमेव मृगशब्दो मृगवत्परो वा अयं च मृगः न प्राकृतः किं तु अपिताभिचारयुक्तवेदे परिणत इत्याह दारुवनस्थैरिति दारुकावनकृता वासैः परमशिव प्रत्यभिचरद्भिः अनिष्टमापादयद्भिश्चतुर्दशसंख्याकैरपि अधिभिः प्रयुक्तो योऽयं वेदात्मकशरीरशाली एण: मृगरिशस्तस्य हस्ते धारणान्मृगपाणिरितिप्रसिद्धो भवसीत्यर्थः । पुरा हि भिक्षाटनव्याजेन सी ऋषिपत्नीव्यामोहय संचरतं परमशिव प्रत्यभिचारेणोत्पादिताः ये महागजव्याघ्रादयो दुष्टजन्तवः ते चाकिंपित्कराः प्रत्युत व्याघ्रचर्माम्बरधरस्वादिरूपनाममात्रो- पक्षीणसामर्थ्यास्वरूपहीनाश्चाभवान्नित्यादिकं प्रतिपादितमन्यत्र तथाचोक्तं स्कादे 'ततो मृगं समुत्थाय शीघमागच्छदंबरात् ॥ सर्वाज्ञानविहीनस्तित्न्मृगतुलल्यानिवाब्रुवन् ।। आदाय वामहस्तेन दधारेशश्च निश्चल ' इति । तस्य मृगस्य वेदात्मकत्वमुक्त मृत्युंजयच्याने स्वकर कलितमुद्रापाशवेद क्षमालम् । इति । अत्र वेदशन्दो मृगवाची 'मुद्रापाशमृगाक्षसूत्रविलसत्पाणि हिंमाशुप्रभम् । इति समानार्थकत्वेन यांतरेषु प्रतिपादनात । अथवा मृगो माण याचन मिति यावत् । វប៉ា मृगया मृग' इत्यमरः। तदेव हरते यस्यति वा तथा च याचनमुद्रेत्यत्र याचनायो मुद्रात्वोत्कीर्तनातू अशेषस्याप्याश्रितजनस्यानवरतमभिलाषिताम्कामानहमेव शास्यामति संकलनेन सूचनादनादिविसिद्ध ·ससुधापूररत्नावालसहिता । भक्तवात्सल्यं सूचयन्नाह याचनमुद्रा चेति स्पष्टमन्यत् । रुक्मवतीसंज्ञकं वृत्तामदं तथाचोक्तं पैंगलसूत्रं 'रुक्मवती भ्मौ स्गौ' प्रतिपादं भगणः मगणः सगणः गुरुश्चेत्तद्वृत्तं रुक्मवतीसंज्ञकं भवतीत्यर्थः । तथाच वृत्तरत्नाकरे 'मौ सगयुक्तौ रुम्मवतीयम् । इतितल्लक्षणात् । पंक्त दः ३३ ॐ जटाधराय नमः विविधतनुको दक्षध्वंसे वभूविथ यः पुरा मृगमनुययाचे कोऽन्यस्तु स्थितो मखमंडपे । आखिलसरितः पारावारान्पवित्रतरान्धराशिरसि कचतापन्नान्विभ्रन्छुतोऽसि जटाधरः।। पुराहि दक्षाध्वरहरणावसरे परशिवप्रकोपामिदाहे भयायज्ञपुरुषो मृगरूपेण पलायितः । अन्ये च सः यथायथमज्ञातपूर्वचर्याः स्थगिताशयाश्चासन्। ततश्च भगवान्स्वयमेव साक्षाकिरातोपयुक्तचा- पवाणादिना तापसोपयुक्तजटादिना च द्विविधाविशेषण द्वे रूपे बभार । तत्रैकेन रूपेण यज्ञात्मकं मृगमनुससार । अपरेण चाध्वरशालाप्रविष्टजनहननोत्सुकमनाः स्थितः स एव च वीरभद्र इत्याख्या- यिका वामन पुराणे प्रसिद्धा यथा 'तमेवानुससारेशश्चापमानम्य वेगवान् । शरं पाशुपत कृत्वा काल- रूपो महेश्वरः ॥ अर्धेन यज्ञबाट च जटाधर इति श्रुतिः, इत्यादि । तामेवाख्यायिका प्रदर्शयति विविधतनुकइत्यादिना । स्पष्टं श्लोकार्धम् । अथवा केशाः संहतरूपेण सर्पाकारजटा. स्मृतास्तासां धरो जटाधरः इत्यभिप्रायेणाह अखिलसरित इति । सर्वाश्च महानयः सर्वे समुद्राः शैलाश्च कुलाचल प्रभृतय. शिरसि केशपाशतापन्नास्ता एव जटास्तासां धारणाज्जटाधर इति प्रसिद्धो मवसीत्यर्थः। तदु- के वाराहपुराणे जटास्वरूपेण समस्तसागराः कुलाचलाः सिधुवहाश्च सर्वत.॥ शशी परिज्ञानमिदं तव स्थितं न दव पश्यति कुदृष्टयो जना' इति । हरिणसिंज्ञकं वृत्तमिद तथा च पैगलसून 'हरिणी सौ- मास्लोगससमुद्रऋषय' इति । प्रतिपादं नगणः सगणः मगण. रगणः सगणः लघुर्गुरुश्वपशिश्चतु. नि: स्तभिश्च यतिरित्येतदृत्त हरिणी भवतीत्यर्थः । तथाचोक्त केदारे 'रसयगहयैन्सामोस्लोगाय दी हरिणी तदा अय तु अत्यप्टेहेंदो हरिणीसशकः । ३४ । अथ मूलम् कैलासवासी काची कठोरखि पुराता ॥पाको यूपभारुढो भइमोदृष्टितरिग्रह ॥ इदं नामसप्तकं निक्ति तत्रादौ प्रथमनामव्यारयान निक्ति हरेरियादिना ॐ केलासवासिने नमः हरेर्मुचिमरौ हिमे मंदराद्री भवन्केलिभूम्यो भवत्केलिगम्याः।। तदू परा ज्ञानलभ्यास्ति तामु स्थिनत्वेन जातोऽसि बैंगसवासी।। भावासस्थानं केलस्यासः तर यस्तुं केरी दिलासाना समूहः कलमास्यतेऽस्मिन्नित्यास शीलमस्यास्तीति फैलासवासी तदेव दर्शयति हरेरित्यादि वैकुठार्षदेगे रिमगिरिशिसरे मंदावों ·शिवनामकल्पलता। च मेरौ । इति स्थलचतुष्टयवार्तन: परमशिवविहारविशेषाः परमशिवकमकनिष्ठाभिगम्याः पुनरावृत्ति- शालिनश्चेति तत्तत्पुराणेषु प्रसिद्धाः तत्र हिमाचले वर्तमानः आरण्यके पर्वणि उत्तरगमायणे प्रसिद्धः भेरुमंदारयोवतमानः कूर्मपुराणे प्रसिद्धः वैकुठादूर्ध्वदेशे च वर्तमानः स्कांदे काशीखंढे दर्शितः यथा 'उपरिष्ादिक्षतरष्टौ कोटयः सत्यमारितम् ॥ सत्यादुपरि वैकुण्ठो योजनानां प्रमाणतः ।। आलोकात्परिसंख्यातः कोटिपोडश संमितः ।। यत्रास्ते श्रीपतिः साक्षात्सर्वेषामभयप्रदः ॥ ततस्तु पोडशगुणः कैलासोऽस्ति शिवालयः॥ पार्वत्या सहितः शंभुर्गजास्यस्कंदनदिभिः ॥ यत्र तिष्ठति विश्वेशः सकलः सपरिष्कृतः । इति । वायवीयेऽपि ज्ञेयं विष्णुपदादूर्ध्व दिव्यं शिवपुरं महत् ॥ भोग. संस्थानमतुलं कर्मयोगिरतात्मकम् ॥ अप्रमेयगुणैः सर्वैर्विमानैः सार्वकामिकः ॥ असंख्यैस्तत्पुरं व्याप्त सर्वप्राण्युपकाकैः ।।' इत्यादिना ' सर्वेषां शिवभक्तानां तत्परं परिकीर्तितम् । इत्यंतेन । हरे नीत्यत्र हरिशब्दो वैकुंठपरः मूर्धशब्दश्चोर्ध्ववाची वैकुंठादूर्ध्वदेश इत्यर्थः । तदूर्ध्वमिति तेषां चतुमिप्यू- यमुपरिदेशे वर्तमाना परा उत्कृष्टा ज्ञानलभ्या परशिवध्यानादियोगनिष्ठैकगम्या अतएव पुनरावृत्ति- रहिता च तथाचोक्तं शिवधर्मोत्तरे 'ऊर्ध्व शिवपुरात्तस्मात्थानत्रयमनुत्तमम् ॥ नित्यं परमशुद्धं च स्कंदोमाशंकरास्पदम् । इत्युपक्रम्य 'संप्राप्ताः परमस्थानं ध्यानयोगरता नराः ॥ न तेषां पुनरावृत्ति धोरे संसारसागरे ।। सर्वज्ञाः सर्वदा शुद्धाः परिपूर्णा महेश्वराः॥शिवतुल्यबलोपेताः परं शिवपुरं गताः' इत्यतेन । तास्वित्यादि 'कैलासानां केलिभूमिः इत्युक्तेः स्त्रीलिंगत्वेन निर्देशः । तासु पंचस्वपि परम- शिवविलासभूमिष्वाविर्भूतत्वात्कैलासवासीति प्रसिद्धो भवानित्यर्थः । भुजंगप्रयातसंज्ञकं वृत्तमिदं तथाच पैंगलसूत्रं 'भुजंगप्रयातं यः' जगतीत्यधिकार सूत्रात्प्रतिपादं चत्वारो यगणाश्चत्त- वृत्त भुजंगप्रयातसंश भवतीत्यर्थः । तथाचोक्तं वृत्तरत्नाकरे ‘भुजंगप्रयातं भवेद्यैश्चतुर्भिः । इति लक्षणासिन्दं भवतीत्यर्थः ॥ ३५॥ ॐ कवचिने नमः। चर्माभावे परशरनयनैः स्पृश्यो दृश्यो भवति हि सकलः ॥ स्वातंत्र्येण द्वयमपि तिरयन्दुष्णापत्वात्प्रभवास कवची ।। ३६ ॥ वर्मति कवचवाकवची सकललोकसाधारणं कवचस्य प्रयोजनं दर्शयति । शराश्च नयनानि च शरनयनानि परेपो शरनयनानि तैः परशरनयरित्यर्थः । तथा च शरीरसंरक्षकस्य कवचस्य व्यतिरेके परशरैः स्पृश्यः परनयनदृश्यश्च भवतीति सर्वेषामपि लोकाना तडावश्यक मेवेति यथाक्रम- मन्वयः । अप्राकृतशरीरस्य परमशिवस्य प्राकृतकवचप्रयुक्तप्रयोजनानपेक्षणादन्यादृशमेव तत्कवच- मित्याह स्वातंत्र्येणेत्यादि कवचेनेति शेषः । तत्कार्यकारिवारस्वातंत्र्यस्यापि कवचत्वोपपत्तिः । तथाच स्वातंत्र्यामिन्नेन कवचेन दर्शनस्पर्शनरूपप्रयोजनद्वयमपि तिरस्कुर्वन्प्राप्तुमशक्यत्वाञ्च कव- पीति प्रसिद्धो मबसीत्यर्थः । इदं च श्रुतिप्रसिद्ध नाम 'नमो बिल्मिने च कवाचेने च । इति ·समुधापूररत्नावालसहिता। अमरविलसिताख्यं वृत्तमिदं तथाच पेंगठसूत्र 'भ्रमरविलसितं म्भो न्लोग्च। इति च- शब्दासमुद्रा ऋषय इत्यस्यानुषंगः । तथाच प्रतिपादं मगणः भगणः नगण : लघुर्गुरुश्चतुर्भिः सप्त- भिश्च यतिः इत्येतद्वृत्तं भ्रमरविलसिताख्यं भवतीत्यर्थः तथाच केदारे लक्ष्यं 'म्भौन्लोगस्य भ्रमरविल- लसितम् । इति त्रिष्टुभो भेदः ।। ३६ ॥ ॐ कठोराय नमः। .. घोरैका ते तनुरन्या शिवेति द्वे ते विभ्रज्जगतां रक्षकोऽसि ॥ दुष्टा जीवा दमनेनैव रक्ष्याः पूर्णवादा कथितस्त्वं कठोरः ॥ ३७॥ कठोरः क्रूरस्वभावः इत्यर्थः तेदव दर्शयति घोरकेत्यादि । घोरात्मकं शिवात्मकं चेति द्वे शरीरे तत्र घोरात्मकमानेयं रौद्राकारेण शिवात्मकं च सौम्य वैष्णवाकारेण बिभ्रच्चराचरात्मकप्रपंच जालस्य संरक्षको भवसीत्यर्थः । तदुक्तं महाभारते आनुशासनिके पर्वणि 'वदंत्युमं महादेवं तथा देवं महेश्वरम् ॥ एकाक्षं व्यंबकं चैव विश्वरूपं शिवं तथा ॥ दे तनू तस्य देवस्य देवता ब्राह्मणा- विदुः ॥ घोरामन्यां शिवामन्यां ते तनू बहुधा पुनः ॥ परा घोरा तनुवस्यि सानिविद्युत्समप्रभा ।। शिवा सौम्या तथा हृद्या धर्मस्त्वापोऽथ चंद्रमाः।।आत्मनोऽर्थ तु तस्याग्निरुच्यते भरतर्षभ। इति। ननु सौम्यशरीरेण विष्णुनवाखिलजगदवनसंभरे किमाग्नेयात्मकशरीरभरणेन रौद्रेणेत्याशंस्याह दुष्टा जीवा इति दूरस्वभावा ये महागजव्याघ्रादयो दुष्टजंतवस्ते सर्वेऽपि दंडनेनैव स्वस्वमर्यादावश- वर्तिनः न तु सामवादादिना 'सात्ववादः प्रकोपस्य जन्नोः क्रौर्यप्रदानत' इतिन्यायादिति भावः घोरशरीरभरणं च परमशिवस्य जगद्रक्षणकप्रयोजनकमित्यानुशासनिके व्यक्तमभिहितं यथा पार्व- त्युवाच 'भगवन्देवदेवेश त्रिनेत्र वृषभध्वज ॥ पिंगलं विकृतं भाति रूपं ते तु भयानकम् ॥ भस्मदिग्धं विरूपाक्षं तीक्ष्णदंष्ट्र भयाकुलम् ॥ व्याघोदरत्वक संवीतं कपिलश्मश्रुसंमितम् ॥ रौद्रं भया- नकं घोरं शूलपट्टसुसंयुतम् । किमर्थमीदृशं रूपं तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ श्रीमहादेव उवाच । तदहं कथयिष्यामि शृणु तत्वं समाहिता ॥ द्विविधो लौकिको भावः शीतमुष्णमिति प्रिये । तयोनियथि- तं सर्व सौम्याग्नेयमिदं जगत् ।। सौम्यत्वं सततं विष्णौ मय्याग्नेयं प्रतिष्ठितम् ।। अनेन वपुषा नित्यं सर्वांल्लाकान्त्रिमर्म्यहम् ॥ रौद्राकृति विरूपाक्ष शूलपट्टसुसंयुतम् ॥ आमेयमिति मे रूपं देवलोकहिते रतम्॥ययह विपरीतः स्यामेत्तत्त्यका शुभानने ॥ तदेव सर्वलोकानां विपरीतं प्रवर्तते । तस्मान्मयेदं भियते रूपं लोकहितीपणा इति । अथवा कठोरः पूर्णः 'कठोरः कठिनः पूर्ण इत्यमरः । 'कठोरता- राधिपलाउनछविः । इति प्रयोगाच्च । तथाच नित्यतृप्तस्वरूप इत्यभिप्रायेणाह पूर्णत्वाति अवशेष स्पष्टार्थम्।बातोमसिंज्ञक वृत्तमिदं तथा च सूत्र वातोमी भौगोग चा प्रतिपादं मगण: भगणः तगणः गुरुदयं चेत्तद्वृत्तं वातोमीसंज्ञकं भवतीत्यर्थः । तथाच केदारे 'वातोमीयं गदिता भोतगोमः, इति त्रिष्टुपो भेद।

·शिवनामकल्पलता। ॐ त्रिपुरांतकाय नमः । स्थूल लिंगं कारणमिति यत्रयं चापां नृणां भक्तानां चेत्तदखिलमपि त्वमतयासि क्षणात् ॥ यद्वा नाथ त्रिपुरदहनादलैकिकचर्यया श्रीशैलेऽसि प्रथिततनुमानिति त्रिपुरांतकः८ त्रीणि पुराणि शरीराणि 'पुरससे शरीरेऽस्मिन्शयनात्पुरुषो हरिः । इतिविष्णुपुराणवचनात् । नवदार पुरे देही इतिगीतोक्तेश्च । तेषामंतको नाशक इत्यभिप्रत्याह स्थूलं लिंगमित्यादिना स्थूलं परिदृश्यमानं भौतिक शरीर लिंगं सुक्ष्ममंतःकरणाद्यात्मक कारणमविद्यास्वरूपं चेति यच्छरीराणा अयं तन्नृणां परमशिवपरवृत्तिकाना पामराणामेव । नतु त्वद्भक्तानामपि भक्कानो तु स्मृतिमात्रादेव तदखिलमपि शरीरत्रयं युगपदेवांतयसि नाशयसीत्यर्थः । अथवा त्रीणि यानि पुराणि कांचनरज- तायसमयानि स्वर्गातरिक्षमत्यलोकानुचारीणि तारकाशकमलाक्षविद्युन्मालिसंज्ञदैत्यराजैरधि हितानि महादुर्गाणि तेषामंतको नाशकः तथाचोक्त लैंगे निहते तारके दैत्ये तारपुत्रे सबांधवे स्कंदेन चाप्रयत्नेन तस्य पुबा महाबलाः॥ विद्युन्माली तारकाक्षः कमलाक्षश्च वीर्यवान् । तपस्तेपुर्म- हात्मानो महाबलपराक्रमा ? इत्युपक्रम्य ' कांचनं दिवि तत्रासादंतरिक्षे च राजतम् । आयर्स चामवद्भूमौ पुरं तेषां महात्मनाम् ।। एकैकं योजनशताविस्तरायतमसमम् ।। कांचनं तारकाक्षस्य कमला- क्षस्य राजतम् ।। विद्युन्मालेश्चायसं च त्रिविधं दुर्शमुत्तमम् ॥ इत्यादि इत्यभिप्रेत्याह यदेति अलौकिक चर्ययेति । अलौकिकचर्यापि 'शूलशक्तिगदाहस्तान्दंष्ट्र चापशुलायुधान् ॥ नानाप्रहरणोपेतानाना- विषधरांस्तथा ॥ कालानिरुद्रसकाशान्कालसूर्योपमांस्तथा । इत्यादिना तत्रैव विशदं प्रपंचिता ॥ श्रीशैलति यद्यपि श्रीशैले मल्लिकार्जुन ' इति प्रसिद्धस्तथाप्याटप ठशिवक्षेत्रपरिगणनावसरे श्रीशैले त्रिपुरांतकम् । इत्यभिधानात्तथोक्तम् । इद श्रुतिप्रसिद्वं नाम' महादेवाय व्यंबकाय त्रिपुरांतकाय । इति ॥ माराकाताख्यं वृत्तमिदं तथाचोक्तमभियुक्तैरभिनवरत्नाकरे 'भा- राक्रांता श्रुतिरसहयैर्मतो नरसा लगौ इति प्रतिपादं मगण:तगणः नगणः रगणः सगणः लघुगेरुश्चतुभिः पभिः सप्तभिश्च यतिरित्येत्सप्तदशसख्याक्षरात्मकात्यप्टेमेंद इत्येतद्वृत्तं भाराकांताख्य भवतीत्यर्थः ॥ ३८॥ ॐ वृषांकाय नमः। त्वं गवामनयतः कुपितोऽपि मार्थितोऽसि सुकृतेन वृपेण ।। तेनतद्धजस्थो वृपशैले विश्रुतोऽस्युभयथापि वृपांकः ॥ ३९ ॥ त्वमिति वृषो धर्मः स एवाको लाउन यस्य स वृपांक: वृषध्वगो वृषवाहनश्चेत्यर्थः । गवां धेनूना मनपतः नपो न्यायः स नमवतीत्यनयः । न्यायविरोधी अपराध इति यावत् । तस्मात्कुपितोऽपि क्षुब्धे ऽपि सुकृतात्मकेन वृषेण प्रार्थितः सन्नाराधितः सन्वृषभध्वजो वृषवाहनश्चेति प्रसिद्धा भवसी- त्यर्थः । तथाचोक्तं महाभारते उमामहेश्वरसंवादे पार्वत्युवाच 'भगवन्देवदेवश पिनाकपरमप्रिय ॥ वाहनेषु तथान्येषु सत्सु भूतपते तव ।। अयं तु वृषभः कस्माद्दाहनं स यथाभवत् ॥ शिव उवाच . 14 . .

·तथाचोक्माभियतः 'वेदैर्दिग्भिीतयसा गोवप उक्तो गोरी प्रतिपादं मगणः तगणः सगणः गुरुदयं कंपयन्निव रोदसीम् ।। ऋषिभिः स्तूयमानश्च वृतश्चाप्सरसां गणैः ।। सुशोभमानो वरदः संप्रेक्ष्यैव स तरस्विनाम्। इति । अथवा वृषशब्दो धर्मवचनः । भाशब्दश्च ज्ञानपरः । ऐश्वर्यस्य धर्मसाध्यत्वा- ज्ञानस्य साध्यत्वाद्धर्मज्ञानेश्वयविरागाश्ववारोऽपि वृषपदप्रतिपाद्यास्तप्वारूढो वृषभारूढस्तदैकनिष्ठ इत्यभिपत्याह धर्मज्ञानेत्यादि । शेर्पा सुगमम् इत्यभिप्रेत्याह दैराग्यस्य च । गोवृपारयं वृत्तमिद समुधापूररत्नावालसहिता । आदिसर्गे पुरा गावः श्वेतवर्णाः शुचिस्मिते ॥ बलसंहननोपेता दर्पयुक्ताश्चरंति ताः ॥ अहं तु तप आतिष्ठस्तास्भन्काले शुभानने । एकपादश्वो बाहुलोकार्थ हि भवनिरौ ॥ गावो मे पार्श्व आगत्य दर्पोसिक्ताः समंततः । स्थानभ्रंशं तदा देवि चक्रिरे बहुशस्तदा ॥ अपकारेण चैतासां मनःक्षोभोऽ- भवन्मम ।। तस्माइग्धा यदा गावो रोपाविष्टेन चेतसा ॥ तस्मिंस्तु व्यसने घोरे वर्तमाने पशून्प्रति ॥ अनेन वृपभेणाहं शमितः संप्रसादनेः । तदाप्रभृति शाताश्च वर्णभेदत्वमागताः ॥ श्वेतोऽयं वृषभो देवि सर्वसंस्कारसंयुतः ॥ वाहनत्वे ध्वजत्वे च तदाप्रभृति योजितः ॥ तस्मान्मे गोपतित्व' च देवाभिश्च कल्पितम् । इति । वृषस्य धर्मरूपत्वं स्कांदे प्रतिपादितं ' तस्माद्धर्मः सदा शंभोवृषरूपेण पाहनम् । इति । शैवागमे 'शुद्धस्फटिकसकाशो धर्मरूपो वृपः स्मृत । इति । वृषशै.मिति क्षेत्रवि- शेषः । स्वागताख्य वृत्तमिदं तथाच अंगलसूत्रं स्वागता भगौम्। प्रतिपादं रगणः नगणः भगणः गुरुद्वयं चैतद्वृत्तं स्वागताख्यं भवतीत्यर्थः । तथाच वृत्तरत्नाकरे ' स्वागतेत्ति रनभ हुरुयुग्मम्। इति त्रिष्टुम्भेदः ॥ ३९॥ ॐ वृषभारूढाय नमः। नंद्यारोहानपुरदाहे हरिणा पृष्टे वेदाश्चानां गोवृषरूपे समुपात्तत्वात् ।। धर्मज्ञानैश्चर्यविरागेपु निरूढत्वाद्विरुपातोऽसि त्वं सुरदे वृषभारूढः ॥ ४० ॥ वृषसेचने इतिधातोः सर्वकामानां वर्षणादृषभः । 'ऋषवृषभ्यां कित् । इत्यौणादिको भच्प्रत्ययः। तमारूढो वृषभारूढः द्वितीयेतियोगविभागात्समासः । नंदिवाहन इत्यभिप्रायेणाह नद्यारोहादिति । अथवा त्रिपुरदहनप्रस्तावे सकलदेवमयरथमधिरोहति परमशिवे तदाराक्षमतया भुनजानुषु वेदात्म- काश्वेषु हरिणा वृषभरूपेण स्वपृष्टभागे रथस्य' धारणादिति परंपरया वा वृषभारूढ विष्णुना वेदाश्वानां वेदात्मकानामश्वा- चैपुरदाहेन्यादि । हरिणा नामुपात्तत्वात् । तथाचोक्तं लैंगे 'इंद्रियाणि मनश्चैव भूषणानि समंततः ॥ श्रद्धा च गतिरस्यैव वेवास्तस्य हयाः स्मृताः' इत्यायुपक्रम्य ‘आरुरोह रथं युक्तरणमंडलविभ्रमः ॥ सर्वदेवमयो भूत्वा सारथिम् ।। तस्मिन्नारोहति रथं कल्पितं लोकसंभृतम्॥ शिरोभिः पतिता भूमौ तुरंगा वेदरूपिणः ।। अथ ध्वस्तात्रयस्थास्य भगवान्धरणीधरः ॥ वृषद्ररूपी चोत्याय स्थापयामास वै रथम् ॥ क्षणातरे वृपेंद्रोऽपि जानुभ्यागमद्धराम् ।। अभीषुभिश्च भगवानुयम्य च भयाविधिः ।। स्थापयामास देवस्य वचनादै रथ शुभम् । ततोऽश्वांश्चोदयामास मनोमारुतरंहसः ।। पुराण्युदिश्य स्वस्थानि दानवानां ·१ . ३८ शिवनामकसलमा। च चतुर्दिभिश्च यतिरित्येतद्वृत्तं गोवृषसंशकं भवतीत्यर्थः वृत्तनाम्नोऽपिसंग्रहान्मुद्रालंकारः ४० ॐ भस्मोद्धूलितविग्रहाय नमः। स्वांगे भस्म विलिंपन्नाथ ज्ञानांगशिरोव्रतमुपदिशसि ।। भूतेशाभिधतीर्थेऽपि त्वं भस्मोलितविग्रहनामा ॥ ४१ ॥ भस्मना भूत्या उलितः विग्रहो देहो यस्य स भस्मोद्धूलितविग्रहः स्वांगे निजशरीरे भस्म भूर्ति विलिंपयन्नायेति संबुद्धिः ज्ञानांगेति परमशिवपरतत्वावगमननिदानभूतं यच्छिरोवताख्य- कर्म तद्भस्मोन्लनमेवेत्युपदिशसीत्यर्थः । शिरोवतस्य भस्मोद्धलनात्मकत्वं ब्रह्मवियांगत्वं च सौर- संहितायां मुंडके च प्रतिपादितं यथा 'अग्निरित्यादिभिमत्रैः पद्भिःशुद्धयंत मस्मना ।। सर्वांगोद्भूलनं कुर्याच्छिरोबतसमाव्हयम् । इति तस्मा एवैनां ब्रह्मविद्या बदेत शिरोवतं विधिविद्यस्तु चीर्णम्। इति च पापरोगपाशानां त्रयाणां भर्त्सनाद्भस्मेत्यर्थः । तत्र पापनाशकावं जावालश्रुतौ प्रतिपादितं 'पा नाशयते कृत्वमपि जन्मशतार्जितम् । इति । रोगमर्सनं चानुशासनिके उमामहेश्वरसंवादे प्रदर्शित 'रक्षार्थ मंगलर्थे च भस्म दत्तं मया पुरा' इति । पाशानिर्हरणं ब्रह्मोत्तरसंटे प्रसिद्ध यथा 'उद्भूलनं त्रिपुंडू च मायापाशनिवृत्तये ॥ आचरंति मुनिश्रेष्ठा अथर्वशिरसि स्थितम् । इति ।। तथा वासिष्ठे लैंगेऽपि ‘भर्त्सनाविपापानां पाशानां च महामुने ॥ भस्मेति कोयते रक्षारोगाणां चापि भर्त्सनात इति । भूतेशाभिधतर्थिमिति क्षेत्रविशेषः । शेष स्पष्टार्थम् । पादाकुलकाख्यं वृत्तमिदं तथाच पैंगलसूत्रं एभिः पादाकुलकं पाडशमात्रापादैः' मात्रासमकादिजातिपंचकसंबंधिभियः कैश्चिदनियमन घटिता जातिः । पादाकुलकाख्यं वृत्तं भवतीति । तथाच वृत्तरत्नाकरे ' यदतीतकृतविविध लक्ष्ययुतैमात्रासमादिपादैः कलितम् ।। अनियतवृत्तपरिणामसंहितप्रथितं जगत्सु पादाकुलकम् । इति ॥ ४१ ॥ अथ मूलम् । सामप्रियः स्वरमयस्त्रयीमूर्तिरनीश्वरः ॥ सर्वज्ञः परमात्मा च सोमसूर्याग्निलोचनः इति सप्त नामानि निर्वक्ति तत्रादौ सामाप्रियपदं व्याख्याति ॐ सामप्रियाय नमः चंदनस्पर्शशीतामृतस्पैदिनी सांत्ववाक्सामवेदोऽथ सामानि वा ॥ तैः प्रयुक्तैरतीवेश संपीयसे गीयसे तेन लोकेषु साममियः ॥ ४२ ॥ चंदनेति । चंदनस्पर्शवच्छीतला चित्ताल्हादकारी अमृतस्यदिनी सुभावर्षिणी या सांत्ववार सैव सामपदार्थः तत्र प्रियः सामाप्रिय इत्यर्थः । मदुवाविप्रयत्वं च परमाशवस्य शिववोत्तो प्रदात अमृतस्यंदिनी वाचं चंदनस्पर्शशीतलाम् ।। सर्वत्रेव प्रयुंजानः शिवलोके महीयते । . यथा ·ऋचो इति । साम्नश्च ससुधापूररत्नावालसहिता । सर्वाभ्यहितत्वात्तन्मात्यौचित्यात् । तथाच श्रुतिः ह यो वेद स वेद देवान्यपि यो वेद स वेद यज्ञम् | सामानि यो वेद स वेद सर्वम् इति । तथा गाता. यामपि 'वेदानां सामवेदोऽस्मि' इति । अथवा सामानि गीतविशेषा गीति सामाख्या' इति जैमिनिसूत्रात् । तत्र प्रियम्तयेत्याभप्रेत्याह । अथ सामानिवेति सामगानप्रियत्वं च परमशिवस्य प्रसिद्धमेव तथाचोक्त मारते उपमन्यूपाख्याने 'ब्रह्मा भवं सदास्तोपीद्रयंतरमुदीग्यन् ॥ ज्येष्ठसा- म्ना च देवेशं जगन्नारायणप्रभुः । इति । तैरिति यतः सामगानविशेषैः स्तूयमानः सन्नतीव पीयसे अतः लोकेषु सामप्रिय इत्येवं गीयस इत्यर्थः । स्रग्विणीसंज्ञकं वृत्तमिदं तथा च पैगलसूत्रं 'म्रग्विणी रः जगत्यधिकारात्प्रतिपादं चत्वारो रगणाश्चेत्तद्वृत्तं स्रग्विणीसंज्ञकं भवतीत्यर्थः। तथा च कैदारे लक्ष्यं रैश्चतुभिर्युता स्रग्विणी सा मता । इति ॥ ४२ ॥ ॐ स्वरमयाय नमः। पइजोदात्तपुखाः स्वरा अवयवा वेदैकवर्डपःसांब व्यंजनको भवान्स्वरमयी शक्तिस्तव मता ॥ ॐ कारावयवेषु प्रभृतयो रुद्रेश्वरशिवाः सर्वे यस्य विभूतितां विदधते सोऽपि स्वरमयः ॥४३॥ स्वराः सप्त स्वराः गंधर्वशास्त्रप्रसिद्धा उदात्तादयो वा तन्मय इत्यर्थः । अथवा स्वरशब्दो यावद- परस्तन्मयः। अथवा स्वरो नाम अच् । स चात्र विवक्षया प्रणवरूपः । 'यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदान्ते च प्रतिष्ठितः ॥ तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः स महेश्वरः । इति प्रयोगदर्शनात् । तन्मय- स्तत्स्वरूपः सर्ववेदसारप्रणवात्मक इत्यर्थः । तदेव क्रमेण दर्शयति । पड्जेत्यादिना पड्जप्रभृतयः उदात्तप्रभृतयश्च ये स्वराः निषादर्पभगाधारपडजमध्यमधैवतपंचमाः उदात्तानुदात्तस्वरितप्रचयाख्या वा ते सर्वेऽपि आगमैकशरीरस्य परमशिवस्यावयवविशेषा एव ।' ध्वनीनामपि वर्णाना वेदो मूर्ति- रुदीरिता इत्यागमवचनेन तेषां वेदैकवपुषः संभवात्। तथाचावयवावयाविनोरभेदात्स्वरमय वोपपत्ति- रिति मावः । यावर्णात्मकत्वेन स्वरमयत्वं दर्शयति साबेत्यादिना । साबेति संबाद्धः । व्यंजनक इति कादयः क्षांताः व्यंजनानि तदात्मकः परमशिवः । आदयो विसर्गाताः स्वरास्तन्मयी शक्तिः । शिवशक्त्योरभेदाच्च स्वरमय इत्यर्थः । तदुक्तं शैवतं ' आकारादिविसर्गातस्वराः शक्तिरुदीरिता॥ ककारादिक्षकारान्ता वर्णाः परशिवः स्मृतः । इति । प्रणवात्मकत्वेन स्वरमयत्वं दर्शयति ॐ कारेत्यादि आकारोकारमकारनादबिदाख्याः पंचावयवाः प्रणवस्य तत्र मप्रभृतयो रुद्रेश्वरशिवा इत्यनेन आका रोकारप्रतिपाद्ययोः ब्रह्मविष्णुरुद्रेश्वरसदाशिवापरनामानः परमपुरुषास्ते सर्वेऽपि यस्य विभूतिता विदधते त्वदीयसामर्थ्यातिशयवशात्स्वस्वकार्यकरणोपयुक्तसामध्यशालिनो भवंतीत्यतः स्वरमयो भवानित्यर्थः । 'प्रणवो वाचकस्तस्य शिवस्य परमात्मनः ॥ शिवरुद्रादिशब्दानः प्रणवो हि पर! स्मृत. ॥ तस्मादेकाक्षरं देवमाहुरागमपारगाः ॥ वाच्यवाचकयोरेक्यं मन्यमाना मनस्विन इति । चतुर्मा- नात्मकत्वेनापि प्रणवः प्रतिपादितस्तत्रैव यथा अस्य मात्राः समारयाताश्चतम्रो वेदमूर्धनि ।। अकारश्चायुकारश्च मकारो नाद इत्यपि ॥ अकारं बच्हचं प्राहुरुकारो यजुरुच्यते॥ मकारः सामना ..

·शिवनामकल्पलता। दोऽय श्रुतिरागी स्मृता ॥ अकारस्तु महान्वीनं रजः सा चतुर्मुसः ॥ उकारः प्रकृतियोनिः सर्व पालयिता हरिः ।। मकारः पुरुषो बीजं तमः संहारको हरः ॥ नादः परः पुमानाशी त्रिगुणोऽ विक्रियः शिवः ।। एवं तिसृझिरवेषां मात्राभिनिसिलक्रियाः॥ अभिधाय शिवात्मानं बोधयंत्यर्धमात्रया' इति । शार्दूलललिताख्यं वृत्तमिदं तथाचक्तिमन्युक्त: 'छंदो मानुरसो मसो जसतसाःशार्दूललिलतम् । इति । प्रतिपादं मगणः सगणः जगण: सगणः तगणः सगणश्च द्वादशाभः पमिश्च यतिरित्येत तं शार्दूलललिताख्यं भवतीत्यर्थः ॥ ४३॥ ॐ त्रयीमूर्तये नमः। सांव ऋग्वेदकोऽस्यागलांतादाचनाभैर्यजुर्वेदरूपः ॥ नाभिदेशादधः सामवेदस्तेन तेऽभूत्रयीमूर्तिनाम ।। ४४ ॥ ऋग्यजुःसाम्नां त्रयाणां समुदायखयो ' इति वेदास्यत्रयी । इत्यमरात् । सेव मूर्तिः शरीरं यस्येति । त्रयीमूतिर्वेदत्रयीशरीरक इत्यर्थः । तदेव विभज्य प्रदर्शयति सबित्यादिना सांवति संबुद्धिः । आगलांतादिति ब्रह्मरन्ध्रादि कंठांतमृग्वेदस्वरूपः । आ च नाभेरिति कंठादिनामिपर्यन्तं यजुर्वेद- स्वरूपः । नाभिदेशादिति । नाभ्यादिपादपर्यंतं सामवेदस्वरूप इत्येवं वेदत्रयात्मकमूर्तिमानित्यर्थः । ननु देव्या एवं त्रयीमूर्तिस्वं कूर्मपुराणे हिमवंतं प्रति देवीवचनेन प्रदर्शितं यथा 'ममैवान्या परा मूर्तिर्वेदसंज्ञा सनातनी ॥ ऋग्यजुःसामरूपेण सर्गादौ संप्रवर्तते ' इति । तथाच शिवपुराणे 'शब्द जातमशेवं तु धत्ते शर्वस्य वल्लभा | अर्थस्वरूपभाखिलं धत्ते मुग्धेदुशेसर । इत्यशेषशब्दजालमूर्ति- कत्वं तस्या एव प्रपंचितमिति तत्कथं परमशिवस्य त्रयीमूर्तिकत्वोपवर्णनमिति चेन्न । परमशिवस्य वस्तुतः पराशक्तिप्रयुक्तभेदाभावात् । तच्छरीरभिन्नशरीरतया च शक्तिप्रतापस्य परमशिव एव पर्यवसानादित्यभिप्रायेण तथोक्तमिति । सर्वमवदातम् । त्रयसिंज्ञकं वृत्तमिदम् । तथा चौक्तमाभ- युक्त: ' रस्त्रयश्चेत्रयीनामकं ग । इति प्रतिपादं रगणत्रयं गुरुश्च यत्र भवति प्रयीसंज्ञकं वृत्तं भवतीत्यर्थः । अयं पंक्ते दो दशाक्षस्पारमाणः ॥ ४४-11 ॐ अनीश्वराय नमः। ईश्वरत्वावधिर्यः सं सर्वेश्वरः । तस्य नेशः परस्त्वं ततोऽनीश्वरः ॥ ४५ ॥ न विद्यते ईश्वरो यस्य सः अनीश्वरः । निरवधिकैश्वर्यशालीत्यर्थः । उच्चनीचात्मकेऽस्मिन्प्रपंचे सर्वेऽपि लोकास्तरतमभावेन तत्तत्प्राणिप्रवर्तकलक्षणेश्वर्यशालिन एवेति सावधिकमेवैतषामैश्वर्य निरवधिकैश्वर्यशाली च परमाशव एव । सर्वजगदीशितुस्तस्येश्वरांतरानपेक्षणादित्यनीश्वरत्वं तस्ये- त्यभिप्रेत्याह ईश्वरत्वेति । ईश्वरत्वस्य सकलप्राणिप्रवर्तकत्वलक्षणैश्वर्यस्य योऽयमवधिमर्यादाश्रय' स एव सर्वेश्वरः । तस्य सर्वेश्वरस्य ईशः नियंता परः अन्यः न विद्यते इत्यतस्त्वमेवानीश्वर इत्यर्थः । तथाच श्रुतिः' न तस्य कश्रित्पतिरस्ति लोके न चेशिता नैव च तस्य लिंगम् ॥ स कारणकारण .

·शिवनामकल्पलता।
चेन्द्रियसामान्यजन्यवृत्तिविषयीकरणायोगत्वाज्जगत्प्रकाशमान्यपि त्वदिद्रियाणि त्वत्प्रकाशने अ
समर्थान्येवेति भावः 'यतो वाचो निवर्तते अप्राप्यं मनसा सहा इतिश्रुतेः।एतेन सामसूर्यामयो लोचनानि
यस्येति नामव्युत्पत्तिः प्रदर्शिता । तदुक्तमानुशासान उपमन्यूपाख्याने दिवसकरशशांकवान्हिन
त्रिभुवनसारमपारमीशमायम्॥ अजरममरमप्रसाद्य रुद्रं जगति पुमानिह को उभेत शांतिम्॥ इति ।।
किंच भांत स्वतःप्रकाशमानं यमनुसृत्य अमी भास्वदादयः सूर्यादयो भाति प्रकाशते अतः सोमसूर्याग्नि
वलोचनयति प्रकाशयतीति सोमसूर्याग्रिलोचनः इत्येवं निर्वचनमपि सांप्रतं युक्तमित्यर्थः । तथाच
च श्रुतिः 'न तत्र सूर्योभाति न चंद्रतारकं नेमा विद्युतो भांति कुतोऽयमग्निः तमेव मातमनुभाति
सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति, इति । स्मृतिरपि न तद्भासयते सूर्यो न शशांको न पावकः ।।
यद्गत्वा न निवर्तते तद्दाम परमं मम इति इदं तुलोचनाख्यं वृत्तं तथाचोकमभियुक्तः 'रोयजी गुरु-
लोचनं भवेत्” इति। प्रतिपादं रगणः यगणः जगणः गुरुश्चेतदृत्तं लोचनाख्यं भवतीत्यर्थः। पंक्तभेदोऽ
यं दशाक्षरपादोऽत्र ॥४८॥
हविर्यज्ञमयः सोमः पंचवक्रः सदाशिवः ॥ विश्वेश्वरो वीरभद्र गणनाथः प्रजापतिः ।।
इति नव नामानि विक्ति । तबादी हविः पदं प्रपंचयति ।
ॐ हविपे नमः।
दुग्धमात्रस्य कुहरे यथा घृतं प्राणिमात्रस्य दहरे तथा भवान् ॥
चेतसा संमथित एव लभ्यते हूयमानं त्वमखिलं ततो हविः ॥ ४९ ।।
हविःशब्दो घृतवाची घृतमाज्यं हविः सपिरित्यमरात् । तत्सदृशाय नमः इत्येतद्वृत्तपुरःस.
मरमुपवर्णयति तथाहि दुग्धमात्रांतः संल्लीनमपि घृतं सम्यक्ष्मथनादहिःप्रकाशमापद्यते तथा प्राणि-
मात्रांतःसल्लीनोपि भवाश्रवणायेनकसाधनैर्मनसा पुनःपुनः परिचीयमानः प्राप्त इव भवसीत्यर्थः
तथा च श्रुतिः ‘घृतमिव पयसि निगूढं भूते भूते च वसति विज्ञानम् ॥ सततं मंथयितव्यं
मनसा मंथानभूतेन? इति । अथवा हविः हूयमानं सोमरसात्मकद्रव्यसामान्यं परब्रह्मस्वरूपं तावद्रूप
इत्यर्थः । तदुक्तं शिवपुराणे ' रजसा तं महादेवी देवो रसयिता शिव , इति । तथा च भोक्तव्य-
वस्तुमात्रस्य देविरूपतया तदभेदात्परमशिवोऽपि तद्रूपः । तथा 'ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविब्रह्मामौ
ब्रह्मणा हुतम् ॥ ब्रह्मैव तेन गंतव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ' इतिस्पृतेः । ब्रह्मात्मकहवीरूपत्वं तस्येत्य-
भिप्रेत्याह हुयमानमित्यादि । स्पष्टमन्यत् । दुग्धाख्यं वृत्तमिदम् । तथाचोक्तमाभियुक्तैः दुग्धवृत्तं
रमजरैरुदीरिम् । इति । प्रतिपादं रगणः भगणः जगणः रगणश्चैतद्वृत्तं दुग्धाख्यं भवतीत्यर्थः
जगत्या भेदोऽयं द्वादशाक्षरपरिमितपादः ॥ ४९॥

·स समुधापूररत्लावालसहिता । ॐ यज्ञमयाय नमः। वेदः पादो युपो दृष्ट्रानलचयनरमनवदनस्तनूरुहधर्मका स्रौववंचुः सर्पिनीसों दिवसरजनिनयनयुगः करसवनत्रयम् ।। औदात्रांत्रो वेदीस्कंधश्च चरणयुगुलमुपानिपत्मवर्गाकचभ्रमि- वक्षोदाक्षिण्यो मंत्रास्फिविविधमखकरणतनुकोऽसि यज्ञमयाभिषः ॥५०॥ यज्ञमयो यज्ञस्वरूपः मयटः स्वरूपवाचित्वात् तथाच ' यज्ञो वै विष्णुः । इत्यादिश्रुत्यवग- तयज्ञपुरुषात्मकतोपयुक्तैस्तत्तदवयवैः परमशिवमेव प्रस्तौति 'वेदः पाद । इत्यादिना यज्ञांगाना; मेव परमशिवांगत्वाइदादीनां पादत्वायुत्कीर्तनम् । अनलचयोत । अनलरसनः चयनवदनश्चे- तिकमेणान्वयः । तनूरुहाणि रोमाणि तान्येव धर्माः धर्मस्वरूपाणि यस्य स तनूरुहधर्मकः । ब्रुव एवं मौवस्तदात्मकं चंचुः दीर्धनासायाविशेषः सर्पिराज्यं तदात्मिका नासा यस्य सः सर्पिनीसः दिवसरजी दिवसरात्री ,तदात्मकं नयनयुगं यस्य सः दिवसरजनिनयनयुगः । सवनत्रयमिति प्रातमध्यंदिनं तृतीयं चोति सवनत्रयात्मकः करः औद्गात्राण्येव आंत्राणि यस्य सः औद्गावांत्रः वेदिकास्वरूप एवं स्कंधः उपनिषदात्मकं चरणयुगलं पादयं प्रवर्यात्मक , एव कचभ्रामः जटानां ग्रंथिविशेषः । वक्षः उरः दाक्षिण्यं दक्षिणास्वरूपं यस्य सः । मंत्रा एव स्फिक् कटिपा- वसंधिविशेषो यस्य सः इत्येवंरूपाणि विविधानि नानारूपाणि यानि मखकरणानि यज्ञांगानि तत्तनुकः तन्मूर्तिक इत्यर्थः तथाचोक्तं हरिवंशपद्मपुराणयोः परमशिवं प्रक्रम्य यूपदंष्ट्रः ऋतुहस्तश्चितीमुखः ॥ अग्निजिह्वो धर्मरोमा ब्रह्मशीर्षा महातपाः ॥ अहोरात्रेक्षणो देवो वेदांतश्रुतिभूषणः॥ सुवतुंडश्चाज्यनासः सामघोषस्वनो महान् ॥ धर्मसत्यमयः श्रीमान्क्रमवि- कमसक्रियः ॥ प्रायश्चिचनखो धीरः पशुजानुर्महाभुजः ॥ औद्गात्रांत्रो होमलिंगः फलबीजम- हौषधीः ॥ वाय्वंतरात्मा मंत्रस्फिग्विकृतः सोमशोणितः ॥ वेदीस्कंधो हविगंधो हव्यकव्यातिवेगवा- न ॥ प्राग्वंशकाशो युतिमान्नानादीक्षाभिरर्चितः ॥ दक्षिणाहृदयो योगी महामंत्रमयो महान् ।। उपाकर्मोष्ठचबुकः प्रवार्यावर्तभूषणः॥ नानाछंदोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः।। छायाफली सहायो वे मेस्गमिवोत्थितः” इति। भुजंगविजंभिताख्यं वृत्तमिदं तथाच पैंगलसूत्र 'भुजंगविजृमितं मौलो. सौं लगा वसुरुद्राषयः । तथाच केदारे लक्ष्यं 'वस्वीशाश्वछेदोपेतं ममतनयुगनरसलगर्भुजंगविजें- भितम् । इति । प्रतिपाद मगणद्वयं तगणः नगणत्रयं रगणः लघुगुरुश्च अष्टाभिरेकादशभिः सप्तभिश्च यदि यतिरित्येतद्वृत्तं भुजंगविभिताख्यं भवतीत्यर्थः ॥ ५॥ ॐ सोमाय नमः। मूर्तिप्वष्टास्वीश तवैका रजनीशो ज्योपिष्टोमस्तस्य हविश्वैडविडश्च ।। सौराष्ट्रस्थस्त्वं शिवगंगायमुनस्थो गौर्या साकं नित्यविहारीति चसोमः ॥ ५१ ॥ वेदपादो ·शिवनामकल्पलता। मूर्तिष्विति अष्टमूर्तिषु । चंद्रात्मकत्वाज्योतिष्टोमात्मको यः ऋतुविशेषस्तत्र सोम इति प्रसिद्ध. त्वाद्वा तत्साधनीभूतं च यद्धविहूयमानसामरसात्मकद्रव्यविशेषस्तदात्मकत्वाद्वा एडविढः कुवेरस्त- दात्मकत्वाद्वा सौराष्ट्राख्यो यो देशविशेषस्तव सोमनाथ इतिप्रसिद्धत्वादा गंगायमुनयोर्यत्र संगमस्त- देशे विराजमानत्वादा उमया सह वर्तमानत्वादा सोमत्वं परमशिवस्येत्याह । रजनीशः सोमः अंशा- शिनोरभेदात् । स्वांशभूतसोमसूर्यात्मकत्वमस्येति भावः । 'यज्ञो वे विष्णुः । इत्यादिश्रुतेज्योतिष्टो- मात्मकत्वं तस्य सोमरसस्यापि परमशिवात्मकत्वं हविष्वात् । स्कांदे सनत्कुमारसंहितायां काशीग- तदाल्भेश्वरलिंगप्रस्तावे प्रतिपादितं 'मतीनां च दिवः पृथ्व्या वन्हेः सूर्यस्य वज्रिणः ॥ साक्षाद- पि च विष्णोश्च सोमो जनयितेश्वर । इति । इदं च' सोमः पवते जनिता मतीनाम् । इत्युच उप- हणम् । ऋचि तु पूयमानत्वेन सोमस्य कीर्तनात्सोमरसस्य शिवात्मकता कुबेरस्यापि सोमत्वं मंत्रतंत्रे प्रतिपादितं गौर्या साकमित्यनेन योगार्थः प्रदर्शितः । एतेन व्यष्टिसमष्ट्यात्मकं निखिलवस्तुरूपं परमशिवस्येत्युक्तं भवतीत्यर्थः । श्रुतिप्रसिद्धं चेदं नाम ' नमः सोमाय च रुद्राय च । इति । मत्तमयूराख्यं वृत्तमिदम् । तथा च वृत्तरत्नाकर लक्ष्यं 'वैदै रंधैम्तायसगा मत्तमयूरम्' । मगणः तगणः यगणः सगणः गुरुश्चेति मत्तमयूराख्यं भवतीत्यर्थः ॥५१॥ ॐ पंचवक्राय नमः। सर्वेशब्रह्मतत्वंद्रियविषयकलाभूतसादाख्यमूर्ति- प्वेकैकश्येन पंचात्मसु तव वदनेष्वादिहीनेषु सत्सु ॥ योऽयं मुंदोपसुंदासुरहनननिमित्ताप्सरस्तल्लजेक्षाः प्रादुभावःस तद्भक्त्यतिरभसकृते. जायथाः पंचवक्रः ॥ १२ ॥ . । अर्धादिभेदेन पंच वक्राणि यस्येत्यर्थः । सर्वेशेति ब्रह्माणि च तत्वानि चेंद्रियाणि च विषया. श्व कलाश्च भूतानि च सादाख्याश्च मूर्तयश्चेति इंदः । एकैकश्येन एकैकशः प्रत्येक प्रेत्यकमि- तियावत् । पंचात्मस्विति ईशानतत्पुरुषापोरवामदेवसद्योजाताख्यानि पंच ब्रह्माणि पुरुषप्रकृतिबुध्य- हंकारमनोज्ञानेंद्रियविषयाः वचनादानगमनविसर्गानंदाख्याः पंच कर्मेन्द्रियविषयाः निवृत्तिप्रवृत्ति विद्याशातिशात्यतीताख्याः पंव कलाः पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशाख्यानि पंच भूतानि शिवसादा- ख्यमूतिसादाख्यकर्तृसादाख्यकर्मसादाख्यानि पंच सादाख्यानि । ब्रह्माविष्णुरुदेश्वरसदाशिवाख्याः पंच मूर्तयश्चेति पंच पंचात्मकानि वदनानि चेत्यर्थः । तदुक्तं वायवीयसहितायाम् श्रापि तनवः पंच ब्रह्मसमगव्हयाः ॥ तनुभिस्ताभिरख्याप्तमिह किचिन्नविद्यते ॥ ईशानः पुरुषो पोरो पामा सबस्तथैवच ॥ ब्रह्माण्येतानि देवस्य मूर्तयः पंच विश्रुताः ॥ इति ' ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो अथान्या- ·४५ सर्वतः समुधापूररत्लावालसाहिता । महादेवः सदाशिवः ।। मूर्तयस्तस्य विज्ञेया यामिविश्वमिदं ततम् । इत्यादि । तथा चैकात्मकेषु तव वदनेष्वनादिभूतष्वपि सत्सु योऽयं सुंदोपसुंदाख्यासुरहननार्थ विश्वकर्मणा निर्मिताया अप्सरस- स्तिलोत्तमाख्यायास्तस्याः सौंदर्यातिशयेन जगन्मात्रसंमोहिकाया दिदृक्षातः प्रादुर्भावस्त्वदीयः स तद्भक्त्युद्रेकमात्र प्रयुक्तो नत्वन्यार्थ इत्यर्थः । तिलोत्तमादिदृक्षाप्रयुक्तमुखाबाहुल्यसृष्टिश्चानुशास- निके उमामहेश्वरसंवादे प्रपंचिता यथा 'उमोवाच । भगवन्देवदेवेश सर्वदेवनमस्कृत ॥ चतु मुखो वै भगवानमवत्केन हेतुना ।। भगवन्केन ते वक्रमैंद्रमद्भुतदर्शनम् ॥ उत्तरं चापि भगवन्प- श्विमं शुभदर्शनम् ॥ दक्षिणं च मुखं रौद्रं केनार्थ जटिलावृतम् ॥ यद्यादृशं महादेव श्रोतुमिच्छा- मि कारणम् । एष मे संशयो देव तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ महेश्वर उवाच ॥ तदहं ते प्रवक्ष्यामि यत्त्वमिच्छसि भामिनि ।। पुरा महासुरौ घोरौ ठोकोदेगकरी भृशम् ॥ सुंदोपसुंदनामानावासतुर्बल गवितौ ॥ अशखवध्यो बलिनौ परस्परजयेषिणौ ॥ तयोरेव विनाशाय निर्मिता विश्वकर्मणा ॥ सारमुद्धृत्य तिलशो लोकपूजिता । तिलोत्तमेति विख्याता अप्सरा सा बभूव ह ॥ देवकार्य करिष्यंती हावभावसमन्विता ॥ मां तु पश्यंतमायाता रूपेणाप्रतिमा भुवि ।। मया बहुमता चेयं देवकार्य करिष्यति ।। इति मत्वा तदा चाहं कुर्वती यां प्रदिक्षणम् ।। तथैव ता दिदृशुश्च चतुर्वक्रोs भवं प्रिये ॥ रौद्रं मुखमिदं पूर्व तपश्चर्यापरं सदा ॥ दाक्षिणं मे मुखं दिव्यं रौद्रं संहराति प्रजाः ।। लोककार्यकरं नित्यं पाश्चिमं मे मुखं प्रिये ॥ वेदानधीते सततं चागुतं चोत्तरं मुखम् ॥ एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि । || रूपेणाप्रतिमा सेयं तिलोत्तमा पश्यंतं मामागम्य उपसृत्य प्रतिक्षणं कुर्वती अतएव मया वहुमता च सती देवकार्य करिष्यतीति मत्वा तदाहमनेक मुखेन स्थित इत्यध्याहारेण वाक्यपूरणम् । तथैव यथा मया चिंतितं तथैव मामुपसृत्य प्रदक्षिणी- कृत्य मत्प्रसादबलेन देवकार्य साधयितुं प्रवृत्तां ता दिदृशुः द्रष्टुमिच्छुश्चतुर्वको भवामीत्यर्थः । एतेन अप्राकृतसौंदर्यनिधानभूतां पराशक्तिमेव साधनीकृत्य प्रवृत्तेन साक्षान्मदनेनापि चालयितुम- शक्यस्य ज्ञानवैराग्यतपःसत्यादिदिव्यगुणगणालंकृतस्य भगवतः परमशिवस्य प्राकृतसौंदर्याति- शयशालिन्या तिलोत्तमाया या दिक्षा सा तद्भक्त्यतिशयमात्रयुक्तति भक्तपारवश्यं निसर्गसि- दमित्येतत्सूचितम् । एवंच सुदोपसुंदाख्यौ यावसुरौ तयोर्हनननिमित्तात्तद्दधहेतुभुता या अप्सर- स्तल्लजा प्रशस्ता अप्सरास्तिलोत्तमाख्या तष्ठजेत्यासोविशेषणम्। सौंदर्यवती तदीया याईक्षा ईक्षणं तत्प्रयुक्तः प्रादुर्भावः तत्कृते तदर्थः अजायथाः जातोऽसीत्यर्थः इति । नग्धराख्यं वृत्तमिदं तथा च मंगलसूत्रं ' स्रग्धरा ब्रौ नौ यत्रिः सप्तकः । । तथा च वृचरत्नाकरे टक्ष्यं 'मनैर्याना त्रयेण त्रिमुनियंतियुता स्रग्धरा कीतितेयम् । इति । प्रतिपादं मगणः रगणः यगणत्रयं च सप्तभिः सप्तभिश्च पादे यतिरित्येतदृत्वं नग्धर व्यं भगणः नगणः ·शिवनामकल्पलता। ॐ सदाशिवाय नमः। यो विधीश्वरदृशा सदाशिवः तादृशोऽपि खलु यः सदाशिवः।। तस्य कालकलना कुतस्तदस्त्यौपचारिकतया सदाशिवः ।। ५३ ॥ सार्वकालीनः शिवः सदाशिव इत्यर्थः । नन्वर्थकालकृतपरिच्छेदशन्येऽस्मिन्परमशिवे सार्वका लीनत्वप्रतिपादकं सदेतिविशेषणमव्यावर्तकत्वादनुपादेयमेवैत्याशंक्य तव्यावृत्ति प्रदर्शयन्भक्ति- मार्गेण तथा प्रयोग: परमाशिव इति प्रदर्शयति यो विधीश्वर इयादिना विधीश्वरइत्यायंतग्रहणादि ष्णुरुद्रयोः समुच्चयः । तथा च ब्रह्मविष्णुरुद्रेश्वराणा चतुर्णाम पे मूर्तीनामसमानकालीनवापंचमी सदाशिवाख्या मूर्तिस्तस्याअपि असमानकालीनत्वम् । परमशिवः सदाशिव इति गौणप्रयोगः। एवं ब्रह्मादीना पचानामपि असमानकालीनत्वमुत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वीपेक्षया चिरकालवतित्वं परमशिव- स्य कालानवच्छिन्नः च प्रतिपादितं शिवपुराणे सृष्टिप्रकरणे केन मानेनास्मिन्काले आयुःसंख्या प्रवर्तत इति पृच्छतः ऋषीन्प्रति वायुवचनम् ' आयुपोऽत्र निर्मपाणा गणनान्मानमुच्यते ॥ अक्षिप- क्षमपरिक्षेपो निमेषः परिकीर्तितः ॥ तादृशाना निमेषाणा काष्ठा तु दश पच च । इत्यारभ्य चतुर्युगसहस्रं यत्तत्कल्प इति कथ्यते । इति कल्पमानमुक्का पुनर्वर्णित 'कल्पो नाम दिवा प्रोक्तं ब्रह्मणो व्यक्तजन्मनः ।। कल्पाना वे सहस्रं तु ब्रह्मवर्षमिहोच्यते ॥ वर्षाणामष्टसाहन यदेतदृह्मणो युगम् ।। सवनं युगसाहस्र ब्रह्मणः पद्मजन्मनः ॥ सवनाना सहस्रं तु त्रिविध विगुणं तथा । कल्पते सकलः कालो ब्रह्मणः परमेष्ठिन. ॥ तस्य वै दिवसे याति चतुर्दश पुरंदराः ॥ ब्रह्मा विष्णुदिने चको विष्णू रुद्रदिने तथा ॥ ईश्वरस्य दिने रुद्रः सदाख्यस्य तथेश्वरः ॥ साक्षाच्छि- वस्य तत्सख्या तदा सोऽपि सदाशवः । तस्मिन्साक्षाच्छिवे नैव कालात्मा सप्रवर्तत । इति । अत्र चायमर्थः कल्पसहस्रमेको वत्सरः तादृशवत्सराणामष्टसहस्राण्येक युग तादृशयुगसहस्रमेकं सवनं तादृशसवनाना नवसहस्त्री ब्रह्मण, परमायु. विष्णोरेकदिन तादृशपरमायुः रुद्रस्य तादृशरुद्र- परमाणु, महेश्वरस्य तादृशमहेश्वरपरमायुः सदाशिवस्य एक दिनमिति सर्वत्र सबध्यते। परमशिवस्य तु कालकलनाविरहादेकं दिनमिति व्यवहारमात्र इत्यर्थः । अतएव तवैव देशान्तरे 'कालावच्छेद भेदेन गुरूणामप्यसौ गुरुः ।। सर्वेषामेव सर्वेश. कालावच्छेदवर्जित इति । योगसूत्रमपि सर्वेषामपि गुरुः कालेनानवछेदात् । इति । तथा ' अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिरित धारयेत् ॥ उपचारस्तु क्रियते लोकाना हितकाम्यया । इति तस्येति । एतादृशस्य तव कालकलना कालकृतपरिच्छेदः कुत इत्युपचारमात्रेण परमशिवे सदाशिवतिप्रयोगो लोकानामित्यर्थः । इद तु श्रुतिप्रसिद्धं नाम बझा शिवो मे अस्तु सदाशिवोम् । रथोद्धताख्य वृत्तमिद तथा च पैगलसूत्र 'रथोदतानीम् ॥ तथा च वृत्तरलाकरे 'रोनराविह रथोद्वता लगौ । इति । प्रतिपाद रगण. नगणः रगणः लघुर्ग- श्वेतवृत्त रथोद्धताख्य भवतीत्यर्थः ॥ ५३ ॥ - ·४७ ससुधापूररत्नावालसहिता। ॐ विश्वेश्वराय नमः। केवलं चिन्मयज्योतिरात्मव काशी तेन सर्वाणि विश्वान्यतीतापि विश्वम्।। तत्र वासात्परिच्छेदबुद्धया गृहीतः काशिकाधीश्वरोऽपीश विश्वेश्वरस्त्वम् ॥ ५ ॥ विश्वेषामीश्वरः विश्वेश्वर इत्य मुमर्थ, प्रसिद्धिपूर्वकमुपपादयति केवलमित्यादिना चिन्मय- ज्योतिश्चित्प्रकाशामिका केवलमात्मस्वरूपैव काशीत्युच्यते तेन सर्वाणि विश्वान्यतीतापि अखिल- प्रपंचातिकांता सा विश्वमितिव्यवहारविषय एव । विश्वब्रह्मणोरनन्यत्वादिति भावः । तत्र तादृश्यां पुरि निवसनात्परिच्छेदबुद्ध्या काशिकाधीश्वर इति परिगृहीतोऽपि परमार्थबुद्ध्या विश्वेश्वर एव ब्रह्मसार्वात्म्यस्य श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धत्वेन तदात्मकाया पुर्या निवसितुम्प्युपपन्नं विश्वेश्वरत्वमिति भावः । स्पष्टमन्यत् । विश्वाख्यं वृत्तमिदं तथाचोक्तमभियुक्तैः 'रैश्चतुर्भिर्युतं गेन युक्तं च विश्वम्। इति प्रतिपादं रगणचतुष्टयं गुरुश्चैतदृत्तं विश्वाख्यं भवतीत्यर्थः ५४ ॥ ॐवीरभद्राय नमः । श्रीगोऱ्या वीरः स्वीकृतः पुत्रवुद्धया क्रोधाग्निस्वेदोत्पादितो भद्रनामा ।। भद्रायोगाद्वा राजपूर्वासशालीस्तद्वांस्तद्रूपस्त्वं ततो वीरभद्रः ॥ ५५ ॥ वीर इति कश्चित्परमशिवपुरद्वारवर्ती गणविशेषः स च पराशक्त्या पुत्रत्वेन परिग्रहीत इ- त्येतत्पद्मपुराणे प्रपंचितं यथा ' स एष वीरको देवि सदा मे हृदयप्रियः ॥ नानाश्चर्यगुरुरि गणेश्व- यगणार्चितः। ॥ इत्यादितत्प्रशंसाश्रवणोचरं देवीवचनम् 'ईदृशस्य सुतस्यास्ति ममोत्कंठा पुरांतक । कदाहमीदृशं पुत्रं द्रक्ष्याम्यानंददायकम्। शिव उवाच 'एप एव सुतस्तेऽस्तु नयनानंदहेतुकः ।। त्वया पुत्रः कृतार्थः स्यादीरकोऽपि मुमध्यमे। इति । तथा च वीरश्च भद्रश्च वीरभदौ तावस्प स्त इति काशीखंडे प्रतिपादित 'ततस्त कोपजाइन्हेराविरास महायुतिः ॥ भद्रस्तु प्रतिभाकारः कालमृ. त्युप्रकंपन । इति तथा च वरिश्च भद्रश्च वीरमद्रौ तावस्य स्त इति वीरभद्र इत्यर्थः । अथवा दक्षा- ध्वरहरणार्थ परमशिवोत्पादितस्य वीराख्यपराशक्त्युत्पादिता या भद्राख्या शक्तिस्तयोगादीर भद्र इत्याह भद्रायोगादेति तदुक्तं वायवीयसंहितायां यथा 'दग्धं दक्षावर विमा देवी देवमचोदयत् ॥ देव्या संचोदितो देवो दक्षाध्वरजिघासया ॥ ससर्ज सहसा वीर वीरभदं गणेश्वरम।। सहस्रवदनं देवं सहस्रचरणेक्षणम् । तथा 'मन्युना चासृनद्रा भद्रकाली महेश्वरीम् ॥ आत्मनः कर्मसाहित्या तेन गंतुं सहेव तु ॥ तं दृष्ट्वा चाचितं वी भद्रकालामिसंनिभम् ।। भद्रया सहितं प्राह भदमास्वति शंकर । ति । तथा च वीरभास भद्रभ वीरभद्रस्तदानित्यर्थः । राजपूत राजपुर तत्र वातुं शीलमस्यास्तीति तदासशाली। रानपुरमि Timromकटानलपरिसरे प्रसिदः । तदानिति देदोतरं कर्मधारयोतरं वा मन योऽप ·शिवनामकल्पलता। त्यययोगासिद्धस्तद्प इति । तथाच वीरभद्रोभयवत्वावीराभिन्नभद्रवत्वादा तद्वत्वं राजपुराख्यक्षे. विशेषे वीरभद्रेश्वर इतिप्रसिद्ध्या तत्स्वरूपत्वं चेत्यर्थ इति । अब च वीरभद्रावतार:: कल्पभेदेन बहुधा प्रपंचितः । तथाहि ब्रह्मांडपुराणोत्तरभागे हयग्रीवागस्यसंवादे ललितोपाख्याने यथा 'आ- दिदेवो महादेवो ललाटानलसंभवः ॥ एकं स्वेदपयोविदु नखामेणाक्षिपत्सिती ॥ तत उत्थितवानेको लोकघस्मरविग्रहः ।। कालागिरिव दीप्तांगो वीरभद्रो गणेश्वरः ॥ वीरभद्रः स केलासानिर्जगाम महाजवः । तस्यैव रोमकुपेभ्यो दीसानिटिललोचनात् ।। कर्णाभ्यां चैव नोसाभ्यां आस्याइंष्ट्राम- यंकरात् ।। प्रसूता बहवो लोकघस्मरा प्रमथेश्वरा, इति । तया वामनपुराणे ' कुदस्य निश्चेरुः सहसाचिषः ।। सह क्रुदा त्रिनेवास्यगात्ररोमांतरोद्भवाः ।। गणासंख्यमुसा पुरोगमा । इति । तथा वाराहपुराणेऽपि यथा शुश्राव याजिनां चोच्चरिंद्रागच्छेति कीर्तितः ।। ततः श्रुत्वा महातेजाः सर्वज्ञः परमेश्वरः ॥ चुकोप च भृशं देवो वाक्यं चेदमुवाच ह। इत्यादिना दक्षाध्वरश्रवणजन्यपुनरुक्तं 'तस्याननात्ततो ज्वाला गात्रेभ्यो निर्ययुस्तदा ॥ ततो भूतानि वेताल उच्छुष्माः प्रेतपूतनाः ।। कूष्मांडा यातुधानाश्च सर्वे प्रज्वलिताननाः ।। उत्तस्युः कोटिशस्तत्र नाना- प्रहरणान्विताः ।। एवं कृत्वा स सामग्री देवदेवः प्रतापवान् ।। जगाम दक्षयज्ञाय क्रोधाद्रुद्रः प्रतापवान् । इत्यादि । एवमन्यत्रापि अन्यथा प्रपंचितं तच्च प्रकृतानुपयोगान्नेह संलिख्यत इति।वैश्वदे वीसंज्ञकं वृत्तमिदं तदुक्तं पैंगले वैश्वदेवी मौ याविद्रिय रुपयः । तथैव केदारे 'पंचावेश्छिन्ना वेश्वदेवी ममो यौ । इति । प्रतिपादं मगणद्वयं यगणद्वयं पंचभिः सप्तभिर्यातरित्येतद्वृत्तं वैश्वदेवी- सज्ञकं भवतीत्यर्थः ॥ ५५ ॥ सर्वगानेभ्यो जाता वीरभद्र ॐ गणनाथाय नमः। शशिकरगुणमुखसंख्यानां प्रमथतुपितमयमुख्यानाम् ॥ अधिपतिरसि शिव कैलासे पुरि निवसास गणनाथस्त्वम् ।। ५६ ॥ गणः संख्या 'गणनं गणना गण । इति गणशब्दस्य संख्यावाचित्वात् । तथाच गणनानगमैक- त्वादिपरार्धपर्यंताना सख्यानां नाथो गणनाथ इत्यभिप्रेत्याह शशिकरति शशी एकः करो द्वौ गुणास्त्रयः । तथा च एकद्वित्रित्वमुखाः परार्धाता याः संख्यास्तासामित्यर्थः । अधिपतिरित्यग्रिमेण संबंधः अथवा नंदिभंगिमहाकालप्रभृतयो ये प्रमथगणाः 'आदित्यविश्ववसववस्तुषितभास्वरानिलाः ।। महाराजिकसाध्याश्च रुद्राश्च गणदेवता । इति । तुषितमुख्या गणपदव्यवहार्या देवाः । मयरसतज भनसंज्ञाश्च मयादिगणास्तथा च गणानां प्रमथादीनां नाथो गणनाथ इत्यभिप्रेत्याह प्रमथेत्यादि । यद्यपि मयरसादेर्गणसंज्ञा छंदःसूत्रेषु न दृश्यते तथापि 'ल: समुद्रागण । इति सूत्रस्य विमात्रा. दिषण्मात्रातानां गणसंज्ञाविधायकतापरत्वेन भाष्यवातिकादौ व्याख्यानाददोषः । अथवा परमशि- वाष्टषष्टिक्षेत्रपरिगणनायां गणनाथस्य कैलासाख्यक्षेत्रवासित्वेन प्रतिपादनात्तथेत्याह कैलासेत्यादि ·ससुधापूरत्नावालसहिता ! स्पष्टमन्यत् वृत्ताख्यं वृत्तमिदं तथा च पैगला ' वृत्ता नौ सौम् । तथाचौक्तमभियुक्तैः 'इह नन ससगयुतं वृत्तम् । इति प्रतिपादं नगणद्वयं सगणः गुन्दयं चेत्तद्वृत्तं वृत्ताख्यं भवतीत्यर्थः ।। ५६ ॥ ॐप्रजापतये नमः अंतरिक्षभूमिनाकसंस्थिता याः सहस्रशः सहस्रसंमिताः ॥ रुद्रनामिकाः प्रजाः सृजस्यतः स्थाणुनामको भवान्मजापतिः ॥ १७ ॥ प्रजानां पतिः प्रजापतिरित्यभिप्रेत्याह अंतरिक्षेत्यादि भौमांतरिक्षदिव्याः रुद्रनामिकाः सहस्र संख्याकाः याः प्रजाः ताः सहस्रशः सृजतीत्यर्थः । तथा च श्रुतिः 'सहस्राणि सहस्रशो ये रुद्राः अधिभूम्यां तेषां सहस्रयोजने वधन्वानि तन्मसि नमो रुद्रेभ्यो ये पृथिव्यां येतरिक्षे ये दिवि येपा- मन्नं वातोवर्षमिषवः । इत्यादि स्थाणुनामक इति तथा च वराहपुराणे गौरीविवाहप्रकरणे 'सी- दौ ब्रह्मललाट उत्पन्नः प्रजापतीनामन्यतमः स्थाणुसंज्ञकः स एव प्रजाः सृष्ट्ववान् । जले ममस्त व चिरं स्थित्वा कालातरे पुनर्जलादुत्तीर्य गणान्सृष्ट्वा तैः सहितो दक्षाध्वरं ध्वंसयामासेत्युक्तं यथा रुद्रक्रोधोद्भवो यस्तु पूर्व मनो महाजले ॥ सहस्रार्कसमाकाशो निश्चक्राम जलाद्यदा' इति एवं प्रजापतेः स्थाणुनामकत्वमित्यर्थः । श्येनिकासंज्ञकं वृत्तमिदं तथा च पैंगले 'श्येनीजीलोंग तथा च केदारे 'श्यनिका रलौ रलौ गुरुयंदति । प्रतिपादं रगणः जगणः रगणः लघुर्मुश्चैत्तद्वृत्तं श्येनि काख्यं भवतीत्यर्यः ॥ ५७ ॥ 'हिरण्यरेता दुर्धर्षो गिरीशो गिरिशोऽनघः ॥ भुजंगभूपणो भर्गो गिरिधन्वा गिरिप्रियः ॥. एतानि नव नामानि निर्वक्ति ॥ हिरण्यरेतसे नमः त्वद्वीर्ययोगेन भवेद्धिरण्यं यद्वामिरूपोऽस्यथवा जलार्थम् ॥ त्यक्तेन वीर्येण बभूव हैममंदं तदीशासि हिरण्यरेताः ॥ ५८ ॥ त्वदित्यादिना । हिरण्यं रेतो यस्येति बहुचीहिः । रेतसि हिरण्यशब्दप्रयोगश्च तज्जनकत्व रूपसंबंधनात् । 'आयुर्वे घृतम् । इत्यदिवदित्यभिप्रेत्याह त्वदीर्ययोगेन भवेदिति । हिरण्यामिति पारदयोगेन हिरण्योत्पत्तिस्तु रसरलाकरादौ प्रसिद्धव। ब्रह्माण्डपुराणेऽपि दानप्रकरण यथा 'हिमवदुहिता पूर्वमुमानानी पतिवता ।। पूर्वजन्मनि सा चासीदक्षस्य तनया सती ॥ दक्षकोपात्तु तत्याज सती चात्मकलेवरम् ।। हिमवदुहिता जज्ञे लोके गौरति विश्रुता ।। दत्ता तेनापि सा तस्मे प्रणिपत्य पिनाकिने । विवाह कारयामास विधिवदुहितुस्तथा ॥ वैवाहिकेन विधिना जहापामि पितामहः ।। होमं च कुर्वतस्तस्य विकारो मान्मयोमभूत् ।। रूपं दृष्ट्वा ततो देव्या रेत: सफल माहात्मनः ॥ पद्ध्या च मार्दत तेन बहुधा समपयत ॥ तत्रोपमा महात्मानो वाससिल्या .

·शिवनामफल्पलता। मरीचिपाः ।। अमो विशेषमपतत्तञ्चाभूज्ज्वलनप्रभम् ॥ जाज्वल्यमानं तदीप्त्या चानिमायगतं यथा ॥ शशंसि रेततो देवा दृष्टा पुत्रं विभावसोः ॥ जगृणुः शिरसा चैव भूषणत्वेन योजयत् । एवं सुवर्णमुत्पन्नमाग्नेयं ब्राह्मयमेव च ॥ पवित्रं परमं लोके सुवर्णेन समं कचित् । न दृश्यते द्रव्यजातं तदानं भूषणं तथा । इति । अथवा 'हिरण्यरेता दहनो हुतभुग्धव्यवाहना इत्यमरा- दामिस्यरूपत्वाचथेत्याह । यद्वेति अमिस्वरूप इति । तदुक्तं शिवपुराणे 'अहममिशिरोनिष्ठस्त्वं सोम- शिरसि स्थिता ॥ अनीपोमात्मकं विश्वमावाभ्यां समाधिष्ठितम् । इति हिरण्यशब्दः हिरण्यात्मना परिणतब्रह्मांडपरः तदेव रेतो यस्येति तथेत्यभिप्रायेणाह । अथवेति जलार्धत्यादि पुरा हि रुद्रेण सर्गादावपः सृष्ट्वा तन्मध्यात्सृष्टस्य वीर्यस्य हेमात्मकब्रह्मादात्मना परिणतस्य स्कांदे सारसंहितायो प्रदर्शितत्वात् । यथा 'त्रिमूर्तीनां तु सर्गस्यानंतरं परमः शिवः ॥ शब्दादीनां तु भूतानामुत्पत्ति कुरुते स्वयम् इत्यादिना त्रिमूर्तिसर्गमुक्त्वा 'सदाशिवेश्वरो रुद्रस्तथा नारायणो वियिः।। इतिनाम्ना प्रकीत्यते तेषु रुद्रः शिवाज्ञया ॥ पुरस्तादण्डसर्गस्य ससर्जादौ द्विधा पुनः ॥ अपामेकांशके विद्वान्स्वयं वीर्यमथासृजत् ॥ तदंडमभवध्दैमं सहस्राशुसमप्रभम् ।। तस्मिञ्जज्ञे स्वयं विष्णुर्ब्रह्मेशा- नसमन्वितः ॥ आपो नारा इति प्रोक्ताः सूक्ष्मास्ता मुनिसत्तमाः ॥ शिवस्य नरसंशस्य यतः कार्याणि तास्ततः ॥ ता यदस्यायन प्रोक्तं तेत नारायणः स्मृतः । अंशोपाधिवशेनैव ब्रह्मेति परि कीर्तितः || अपामंतरवस्थानान्नारायण इतीरित । इति । जलाथें त्यक्तवीर्येण हैममंडं बभूवेत्यर्थः शेति संजुद्धिः । शेषं मुगमम् । इंद्रवज्राख्यं वृत्तमिदं तथैव पैगलसूत्रम् 'इंद्रवज्रा तौगोम् । तथा च वृत्तरत्नाकरे स्यादिवत्रा यदि तौ जगौ ग' इतिचोभयसंमतेन प्रतिपादं तगणद्वयं जगणः गुरुद्वयमित्येतवृत्तमिद्रवज्राख्यं भवतीत्यर्थः ॥ ५८ ।। ॐदुर्धर्षाय नमः कैलासे शिखरिणि पौलस्त्यमागल्भ्यं तृणसमतामाप ॥ एवं सत्यभिभवकारिकस्तस्मात्त्वं भवसि हि दुर्धपः ॥ १९ ॥ दुःखेनापि धर्षयितुमशक्यो दुर्धर्षः कथमप्यलभ्यो दुर्लभ इति प्रयोगात्सर्वातिशयबलशाली- त्यर्थ इत्यभिप्रेत्याह कैलास इत्यादिना । पौलस्त्यप्रागल्भ्यं पौलस्त्यस्य पुलस्त्यवंशोद्भवस्य दशा- ननस्य यत्प्रागल्भ्यमात्मीयं यावद्वलं तत्तृणसमता प्राप्तमित्यर्थः। को वा परमशिवपराभवकारी भवेन्न कोऽपीत्यर्थः । तथा च श्रुतिः 'न तत्समश्चाभ्यधिकश्च विद्यत' इति । स्पष्टमन्यत् । पणवाख्य वृत्तमिदं तथा च पैंगले 'पणवो नौ यौ। तथैव केदारे लक्ष्य 'नौगौचेत्पणवकनामेदम्। इति- चौमयसमेतन प्रतिपादं मगणः नगणः यगणः गुरुश्चेत्तद्वृत्त पणवाख्यं भवतीत्यर्थः ॥ ५९॥ गिरीशाय नमः भूरिंगणे पदवाक्ये निष्कलुपे सुसमर्थः॥ पर्वतरापि शंभो तेन मतोऽसि गिरीशः॥१॥ .

·356.
ससुघापूररत्नावालसहिता ।
गिरि वैदिकवाक्ये ईशः समर्थ इत्यभिप्रेत्याह भरिगण इति । ईशइत्यस्य ब्याख्यानं सुसमर्थ
इति । अथवा गिरीणां मेरुमंदरप्रभृतीनामीशः अधिपतिरिति तथेत्याह पर्वतराडपीति । पर्वताधि-
पत्यं च शिवस्य हरिवंशे धन्याश्चर्योपाख्याने नारदं प्रति पर्वतानां वचनेन दर्शितं यथा 'ब्रह्मर्षे
न वयं धन्या नाप्याश्चर्याणि सति नः। अस्माकमीश्वरः शूली गिरीशो वृषभध्वजः। नाश्चर्यो
वापि धन्यो वा तस्मात्परतरो भुवि इति | चित्रपदाख्यं वृत्तमिदं तथा च पैंगलसूत्रं 'चित्रपदा
भौगो।। तथा च वृत्तरत्नाकरे 'भौ गिति चित्रपदा गः । इत्युभय संमतेन प्रतिपादं भगणद्वयं
गुरुयं चैतद्वृत्तं चित्रपदावृत्ताख्यं भवतीत्यर्थः ॥ ६० ॥
ॐगिरिशाय नमः
मेरुपर्वतमपि धनुर्हेतवे कृशयसि तराम् ।
पर्वते निवससि सुख नाथ तद्भवसि गिरीशः ॥ ६१ ॥
गिरि मेरुपर्वतमपि श्यति चापाथै तनूकरोतीति गिरिशः । अथवा गिरौ शेत इति गिरिशः।
शयनं चात्र न प्राकृतं विवक्षितं फितु सुखावस्थानात्मकमेवेत्याशयेनाह मेरुपर्वतमयीत्यादि ।
स्पष्टोऽप्यर्थः । इदं च श्रुतिप्रसिद्धं नाम । 'नमो गिरिशाय चा इति हलीमुखसंज्ञकं वृत्तमिदं तथा
च पैंगलसूत्रं हलीमुखी स ।। तथैव कैदारे ‘रान्नसाविह हलीमुखीति चा उभयसंमतेन प्रतिपाद
रगणः नगणः सगणश्चेत्तद्वृत्तं हलीमुखसंज्ञकं भवतीत्यर्थः । संज्ञात्वेऽपि पिपल्यादेराकृतिगणत्वान्डीप्
भवतीति । 'मखमुखात्संज्ञायाम् । इत्यस्य न प्रवृत्तिः ॥ ६१ ॥
ॐअनघाय नमः
दुःखं नाथ न ते पापं च व्यसनम् ॥ त्रैलोक्याधिपते तस्मादस्यनघः ॥ १२ ॥
दुःखमिति । न विद्यते अपं पापं व्यसनं वा यस्मिन्सोऽनघः । 'मूल्ये पूजाविवर्षो-
हो दुःखव्यसनेष्वघम्' इत्यमरात् । तथा च दुःखस्य पापजन्यत्यादयसनस्य दुःखजन्यत्वात्पूर्व-
पूर्वापाये उत्तरोत्तरापायान्त्रितयशून्यत्वमत एव त्रैलोक्याधिपतित्वं चेत्याशयेनाह दुःख पापं व्यसनं
चेति त्रितयमपि यतस्तव न विद्यते अतस्त्वमनघो भवसीत्यर्थः । 'अयमात्मापहतपाप्मा विजरो
विशोका इति 'हत्पुंडरीकं विरजं विशुद्धं विचित्य मध्ये विदं विशोकम् । अचिंत्यमव्यक्तमनंतरूपं
शिवं प्रशांतममृतं ब्रह्मयोनिम्। । इति । 'समस्तसाक्षिं तमसः परस्तात् इत्यादिश्रुतेः । 'अचिंत्यो
निर्गुणो नित्यो निरवयो निरामयः ॥ निदुःसो निरहंकारो निर्गुणो नित्यो गणनायकः ॥ इत्या-
यागमाचति । स एव विष्णः स प्राणः स कालामिः स चंद्रमाः ॥ स एव सर्व यदभूतं यश
भन्यं सनातनम्। । इत्यादिश्रुत्या सर्वारकत्वेन त्रैलोक्याधिपत्यस्य प्रतिपादितत्वादित्यर्थः । अन-
घाख्यं वृत्तमिदं तथाचोक्तमभियुक्तः । 'मोसभेदन? इति । प्रतिपाई मगणः सगगश्चेत्तदृत्तमन-
।
॥२॥

·ॐभुजंगभूपणाय नमः अभिचारसमर्थदारुकावनगैः महितानहीन ॥ दधद्गरुडादपिविभ्यतस्तनी कथितोऽसि भुनंगभूपणः ॥ ६३ ॥ मुजकौटिल्ये इतिधातोः भुजाभ्यां गच्छतीति वा भुजं कुटिलं यथा भवति तथा गच्छंतीति वा भुजंगाः त एव भूषणं यस्येति भुजंगभूषणः । अभिचारेति अभिचारेण्वन्येषामनिच्छापादनेषु समर्याः कृतबुदयो दारुकावनगास्तद्वासिनो मुनयस्तैः प्रेषितान् । अथवा गरुडानतेयादपि विभ्यतो भयाकुलितचित्ताश्चाहन्सिर्पविशेषान्वासुकीप्रभृतींस्तनावाभरणत्वेन स्वीकुर्वन्भुजंगभूषण इति प्रसिद्धो भवसीत्यर्थः । तथाचोक्तं स्कांदे । ततः पंचफणा नागा निश्वसंतो विपोल्वणाः॥ शीघ्रमुत्थाय कुंडेभ्यः समाजग्मुर्महेश्वरम् ॥ तानुपादाय नागेंद्राञ्ज्वलितानुपशोभितान् ॥ दधारा भरण वेन तेनासीन्नागभूषणः ॥ अपरैरपि नागेंद्रेर्वासुकिप्रमुतैः शिवः ॥ वैनतेयभयात्प्राप्तरलं चक्रे निजां तनुम्' इति । चारुहासिनीसंज्ञकं वृत्तमिदं तथा च पैंगलसूत्रम् । 'अयुक्चारुहासिनी यस्यसर्वे पादा विषमलक्षणयुक्तास्तद्वैतालीयचारुहासिनीनाम । तथा वृत्तरत्नाकरे लक्षणम् 'अयु- ग्भवा चारुहासिनी' इति । प्रतिपादं पण्मात्रानंतरं रगणः लघुर्गुरुरेवं प्रकारेण समस्तपादेषु लक्षणं चेत्तद्वृत्तं चारुहासिनीनामकं भवति । अयुग्भवेत्यत्र लक्षणं नोक्तमित्याशंका चेहि वैताल्याः प्रथमपादलक्षणमेवात्र पिष्टपेषणभीत्या केदारेण नोक्तमित्यर्थः ॥ ६४ ॥ ॐ भर्गाय नमः भयंते दुरितानां संदोहो यदवाप्त्यां ॥ गायत्रीप्रतिपाद्यस्त्वं तस्मादसि भर्गः ॥ ६४ ॥ भज्यते दह्यते पापराशयोऽनेनेति भर्गः सर्वपापनिवर्तक इत्यर्थः पाकापूंजतः करणे पत्रि 'भृस्कोरोषधयोः इतिरमागमें च 'चोःकुः इति कुत्वे च रूपमित्यभिप्रयेणाह भयंत इति यस्य परमशि वस्य अवाया प्राप्त्या दुरितानां संदोहाः समूहाः भयंत इत्यन्वयः पापनिवर्तकत्वं परमशिवधर्मो- तरे प्रसिद्धं यथा हित्वा भित्वा च भूतानि हत्वा सर्वमिदं जगत् ।। यजेदेकं विरूपाक्षं न स पापेन लिप्यतः इति । अथवा भर्गो देवस्य धीमहि इतिश्रुतिप्रसिद्ध्या वा तथेत्याह गायत्रीति भर्गशब्दश्चाय- मकारात इत्यभिप्रायः ।अत एव माधवीये स्मृतिरत्नेऽपि यथा 'तदित्येतत्परं ब्रह्म ध्येयं सूर्यस्य मंड- ले मर्गः स साक्षात्कारेणाविद्या तत्कार्यदाहक इति योगयाज्ञवल्क्येअकारांत एव भर्गशब्दः प्रयुक्तः यथा 'देवस्य सवितुर्मध्ये यो भर्गो नो धियः क्रमात् ॥ प्रचोदयारेण्यं तद्धीमहीत्यन्वयक्रमात् । इति अत एव मैत्रायणीशाखायां गायव्यर्थनिरूपणावसरे एव 'रुद्रो भर्गात्मक इति श्रूयते गायत्रीपतिपा- यत्वं च परमशिवस्य प्रतिपादितं चादित्यपुराणे यथा 'गायत्र्याः परमं तत्वं देवदेवो महेश्वरः ।। इति यात्वा जपेद्विद्वान्गायच्याः फलमश्नुत' इति। कोर्म राजवंशानुकीर्तने यथा 'राजावसुमनास्तञ्च रवि- ·ससुधापूररत्नावालसहिता । मंडलमध्यगम्। समुपासिष्ट गायत्र्याः पुरुषं रुक्मविग्रहम् ॥ अनुग्रहार्थ तस्याद्य भगवान्परम्: शिवः।। आविर्भूय रवेर्बिबादस्मै रूपमदर्शयत् ॥ शिवशक्तिमयं दिव्यं चंद्रार्धकृतशेखरम् ॥ त्रिलोचनं नील- कंठं बनेन्द्रोपेंद्रवंदितम् ।। अनुगृह्य च ते कालं देहाते तां निजं पदम् ।। तुष्टाश्चरंतरतस्य गायत्र्या- राधनादिभिः । इति 'यो देवः सवितास्माकं धियो धर्मादिगोचरे ॥ प्रेरयेत्तस्य भगैस्तु तद्वरेण्ययुपा- महे । इतिस्मृत्यंतराश्रयणे तु प्रकृतेऽपि सांतमेव नामास्तु । मदलेखाख्यं वृत्तमिदं तथा चोक्तं कैदारे ' म्सौगः स्यान्मदलेखा । इति ! प्रतिपादं मगणः सगणः गुरुश्चेत्तद्वृत्तं मदलेखाख्यं भवती- त्यर्थः ॥ ६४ ॥ ॐगिरिधन्वने नमः वाग्विषये त्वं मेरुरिव भवसि त्वां तु मनागभिदति न वचो दिव्यरथे वा पुरदहनविधौ वेदमयाः किल चतुरतुरंगाः ।। चक्रयुगं ते दिनरजनिकरौ वाणशरीरभृदभवदुपेंद्रो मेरुरभूत्वे धनुरुरगपतिया॑भवदीश तदसि गिरिधन्वा ॥ ६ ॥ गिरीति । गीः शब्दः सप्तम्यत: धन्वशब्दश्च मरुवाचकः। प्रथमांतस्तथा च असमस्तं पदद्वयमेकं नामेत्यभिप्रेत्याह वाग्विषय इति यतस्त्वां मनागपि वाचो नाभिदधति अतस्त्वं मरिव निर्जलदेशविशेपवन्मनोवाचामगोचरो भवसीत्यर्थः । 'यतो वाचो निवर्तते अप्राप्य मनसा सह । इतिश्रुतेः। अथवा गिरिः सुमेरुर्धन्वा धनुरात्मको यस्येति बहुव्रीहिः। पुरा हि त्रिपुरदहनाव- सरे दिव्यरथमधिरोहति परमशिवे सुमेर्वादीनां धनुरायाकारेण स्वरूपाविर्भाव इत्यस्य तत्तत्पुराणा- दिषु स्पष्टं प्रतिपादितत्वात् । इत्याशयेनाह दिव्यरथे वेत्यादि । चतुरतुरंगाः मनोऽतीतवेगा तिशयास्तुरंगमाः ते च वेदमयाः वेदात्मकाः किलेति प्रसिद्ध्यर्थकमव्ययं सर्वत्रान्वोत दिनरज- निकराविति दिनकरो रजनिकरश्चेति सूर्यसोमात्मकं रथचक्रयमित्यर्थः । वाणशरीरेति । वाणात्मकतया शरीरं बिभर्तीति यथा उपेन्द्रो विष्णु: मेरिति धन्वाकारण मेरुरभत् ॥ उरग- पतिरिति धनुषः कोटियानुस्यूतमुत्रात्मना सर्पराइभवदित्यर्थः । तथा च वेदाश्वे पुष्पवच्चके शरोपेंन्द्रे धनुगिरौ ॥ स्थित्वा रथे ददाहाशु त्रिपुरं त्रिपुरार्दन । इति । तदुक्तं लेंगे यथा रुद्रस्य देवस्य निर्मितो विश्वकर्मणा ॥ सर्वलोकमयो दिव्यो रथो यत्नेन सादरम् ॥ सर्वभूतमय- चैव सौवर्णः सर्वसंमतः।। रथागं दक्षिणं सूर्यो वामांग सोम एव च ॥ दक्षिणं द्वादशारं हि पोदशार तथोचरम् ॥ आरेषु तेषु विद्रा आदित्या द्वादशैव तु ॥ शशिनः पोटशारेषु कला वामस्य मुवता इति । एवं शैलेंद्रः कार्मुकस्तस्य ज्या तस्य भुनगाधिपः ॥ (?) स्वयं कल्पित विग्रहः ।। कालानिसहशव साक्षाचीक्ष्णः सुदारुणः ॥ एवं कृतरयं दिव्यं कार्मुकं सशराकि- तम् || सारधिगतां चैव ब्रह्माणं प्रभुरीश्वरः।। आमरोह रथं युक्तं रणमंडनसंभ्रमम् । इति । इदं च तन्त्रीसंज्ञक वृ तथा च पंगठसूत्रं तन्वी तो नसो भो न्यो विराविया का प्रति- अथ ·पाद भगणः तगणः नगणः भगणद्वयं नगणः यगणश्चेति द्वादशभिर्दादशभिश्च यतिीरत्येतद्वृत्तं तन्वीसज्ञकं भवतीत्यर्थः । तथा च केदारे 'भूतमुद्रियतिरिहमतनाः स्मौनययाश्च यदि भवति तन्वी । इति प्रतिपादं पूर्ववद्गणाः पंचभिः सप्तभिदशभिर्यतिरिति ।। विरादित्या इत्यपहायेंद्रिय- स्वरमासादिति प्रतीच्याः पठंति । अग्निपुराणे च तथोपबृंहणं दृश्यते तत्पक्षे न प्रकृतश्लोके यतिभंग: ।। ६५ ॥ ॐगिरिप्रियाय नमः प्रेम भरि ते विभाति वैदिकस्तवात्मवाचि ।। सर्वपर्वतेष्वपीति नामतो गिरिमियोऽसि ॥ ६ ॥ गिरि वैदिकस्तुत्यात्मिकायां वाचि प्रियः अत्यतं प्रीतिमान् । तया च असमस्तं पदद्वयमेक नाम अथवा गिरयः कैलासमेरुमंदारादयः पर्वताः प्रियाः प्रीतिविपया यस्येति बहुव्रीहिरित्यभि. प्रेत्याह प्रेमेत्यादि । वैदिकस्तवात्मिकायां वाचि मेरुमदराद्यात्मकपर्वतेषु च यतस्तव प्रीतिरधिका- अतस्त्व नामतः गिरिप्रिय इति प्रसिद्धो भवसीत्यर्थः । समानिकासंज्ञकं वृत्तमिदं तथा च पैगलसूत्र 'ग्लितिसमानीतिः प्रतिपादमष्टाक्षरपादेषु विषमाक्षराणि प्रथमादिसप्तमातानि गुरूणि समाक्षराणि ट्यागष्टमातानि लघूनि यत्र भवन्ति तत्समानी संज्ञकं भवतीत्यर्थः । नव्यमतेऽस्य सूत्रस्य गय- परत्वेऽपि गरुडपुराणोक्तपद्यलक्षणमिह संगमनयि तथाच केदारे लक्ष्यं ‘र्जी समानिकगलौच । इति । रजगणौ गुरुलघुचति प्रसिद्ध प्रतिपादितम् ॥ ६६ ॥ मूलम्। कृत्तिवासाः पुरारातिर्भगवान्प्रथमाधिपः ॥ मृत्युंजय. सूक्ष्मतनुर्जगद्व्यापी जगद्गुरुः ।। एतानि नामानि निर्वक्ति ॥ ॐकृत्तिवाससे नमः वाराणस्यां शिव त्वद्भक्तांस्तुदंतं गजेंद्र विप्रात्सृष्टाभिचारव्याधं च शूलेन हत्वा ।। चर्मदं तदीयं प्रावृत्य विभ्राजमानोऽस्येकाने चंद्वरेखामौले ततः कृत्तिवांसाः ॥२७॥ कृत्तिः गजचर्म व्याघ्रचर्म वा वासो वसन यस्येति कृत्तिवासाः । तदेव प्रदर्शयति धारा- णस्यामित्यादिना पुरा ह्यानंदकाननवासाच्छिवभक्तान्पपीडितुमाविर्भूत गजाकारमसुर तथा दारु- कावनगतमुनिकृताभिचारोत्पादितं व्याघ्रच शूलेन हत्वा तदीय चर्मदयमपि परिधाय विशेषेण प्रकाशमानः परमशिव इत्यर्थः । तथाचोक्त स्कांदे ‘वाराणस्या पुरा यातो गजरूपो महासुरः ॥ तापसान्शिवभक्ताश्च निहतुं कोपदीपितः । इत्युपक्रम्य 'हत्वा त कुजरं भीममधृष्यं दिग्गजैरपि । पादहस्तरतं चर्म विशस्याच्छिद्यते नवैः ।। प्रावृत्यात्मानमात्मेशस्तूयमानोऽखिलैः सुरैः । इति । तथा व्याघ्रो महाकुद्ध आजगाम नसायुधः ॥ तेषामृपीणा मर्मस्थकोपोऽय निर्गतो यथा ।। M ·समुधापूररत्लावालसहिता। तं चादाय त्वचं भित्वा तथा चर्माबरोऽभवत् ॥ शुशुभे चर्मणा तेन नानावर्णयुतेन च । इति । तुदंतं पीडयंतम् । एकाम्रोति क्षेत्र विशेषः । 'एकामे कृत्तिवाससम् । इतिपरमशिवाष्टषष्ठिक्षेत्रमध्ये परिगणनात् । चंद्ररेखामौले इति संबुद्धिः। शिष्टं स्पष्टार्थम । इदं तु श्रुतिप्रसिद्ध नाम 'प्राणे. श्वरः कृत्तिवासाः पिनाकी । चंद्रलेखाख्यं वृत्तमिदं तथा च पैंगलसूत्रानुसारिण आहुः 'नौ म्यौ यति। भवेता सप्ताष्टभिश्चंद्रलेखा। प्रतिपादं मगणः रगणः मगणः यगणद्वयं चेति सप्तभिरष्टाभिश्च प्रतिपादं यतिरित्येतद्वृत्तं चंद्रलेखाख्यं भवतीत्यर्थः ॥६७ ॥ ॐपुरारातये नमः भवान्पूर्वमाभाति पश्चादिदं जगद्भाति यद्वा पुराणामरिः ॥ तनोः कारणस्थूलसूक्ष्मात्मनो विनाशेन वा ते पुरारातिता ।। ६८ ॥ पुरा आदौ राति आदत्ते प्रकाशतं इति पुरारातिः पुरा प्रथमकालिकी रातिर्यस्येति विग्रहः आदानस्य प्रकाशनस्वरूपत्वात् । 'तमेव भांतमनुमाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति श्रुतेः 'यञ्चंद्रमसि यच्चानौ तत्तेजो विदि मामकम्' इत्यादिस्मृतेश्चेत्यभिप्रेत्याह भवान्पूर्वमिति त्वत्प्रकाश विषयीभूतमिद जगदित्यर्थः । अथवा पुराणां कांचनराजतलोहमयानां पूर्वोपदर्शितनगरविशेषाणां स्थूलसूक्ष्मकारणात्मकशरीरविशेषाणां वा अरातिनाशक इति पुरारातिरित्यभिप्रेत्याह यदेति स्पोs र्थः । मंदाकिनीसंज्ञकं वृत्तमिदं तथाचौक्तमभियुक्तैः 'त्रिभिर्येलंगाभ्यां मंदाकिनी इति । प्रतिपाद यगणत्रयं लघुर्गुरुश्चेत्तद्वृत्तं मंदाकिनीसंज्ञकं भवतीत्यर्थः ॥ ६८ ॥ ॐभगवते नमः पराक्रममती विरागयशसी चिया सह जगत्पतित्वमिति पद ।। गुणा भगपदोचितास्त्वयि वसंत्यतः श्रुतिगिरेरितोसे भगवान् ॥ ६९ ।। भगोऽस्यास्तीति भगवानित्यत्र भगपदार्थमुपवर्णयति पराक्रमेत्यादि । पराक्रमश्च मतिश्चेति इंदः । विरागश्च यशश्चेत्यपि बंदः । 'नाशिकास्तनयो टीमुष्ट्योः । इतिनिर्देशनाल्पातरघिसंज्ञयोः पूर्वनिपातस्यानित्यत्वात्। श्रुत्युक्तं जगत्पतित्वं चेति षड्गुणाः मगदप्रतिपायाः । ते चास्मिन्संती ति भगवास्तत्र पराक्रमो वीर्य तच्च शरभभैरववीरभद्रायवतारादिपु प्रसिद्ध 'क्षयद्वीराय प्रभरामहे म. तिम्इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धम् । मतिःयावदस्तुविषयकज्ञान तथा च श्रुतिः यः सर्वज्ञः सर्ववियस्य ज्ञान- मयं तपः विरागः सर्वत्रोदासीन्यं तच्च 'न तस्य कारणे च वियते न तत्समधाम्यधिकथा इत्यादिश्रु- तिप्रसिद्ध यशः कीर्तिः सकलजनस्तुतिविषयत्वमिति यावत् । तथा च श्रुतिः 'नमः श्लोक्याय च व. सान्याप चाइति । तस्य नाम महयश इति मारतेऽपि । 'यं विष्णरुद्रः शंमुच ब्रह्मा लोकपितामहः। स्तुति विविध स्तोत्रदेवदेवं महेश्वरम् ॥ तमति ये शश्वदुर्गाप्यतितति । इति । श्री. उमा तदत्व र 'उमामहायं परमेश्वरं विभुम् तितिभूतियसिदं जगत्पतित्व सर्वेश्वर्यसंपतिः सर्वेशशंभुरा- ·शिवनामकल्पलता। का शमध्या इतिश्रुतेः। एवं प्रमाणसिद्धाः पङगुणाः तथाचोक्तं विष्णुपुराणे 'ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः ॥ ज्ञानवैराग्ययोश्चैव पण्णां भग इतौरिणा' इति । जलोद्धतारव्यं वृत्तमिदं तथाचोक्तं पैगलसूत्रं 'जलोदतगविसज्सिौरसर्तकार तथैव केदारोक्तिः रसेन्सजसा जलाद्धतगतिःइति चोभय- संमतेन प्रतिपादं जगणः सगणः जगणः सगणः पाभः पइभिश्च यातिरित्येतवृत्तंजलोद्धतगत्याख्यं रथोद्धतगतिरिति केचित्पठति चेत्यर्थः ।। ६९ ।। ॐप्रमथाधिपाय नमः मथ्नतितरां यदवैदिकांस्त्वत्पारिपदाः प्रमथा मताः ।। तानीश सदा परिपालयन्भक्तरुदितः प्रमथाधिपः॥ ७० ॥ प्रकर्षेण मनंत्युन्मूलयति अवैदिकान्वेदविरुद्धाचारयुक्तानितिप्रथमास्तेषामप्यधिपः पालक इति प्रमथाधिप इत्यभिप्रेत्याह मनंतीत्यादि तरामितितिडतात्तरप्ततआम च । पदार्थप्रकर्पयोत- कमव्ययं पारिषदा गणविशेपास्तान्पारिपदान्सदा परिपालयनिति तथा चोक्तं सौभिके 'मनोवाक- मभिभक्तान्पाति पुत्रानिवौरसान् ॥ पिबत्यसृग्वसा चान्ये कुब्रह्मदिषां सदा' इति । इदं चोप- स्थिताख्यं वृत्तम् तथा पैंगलसूत्रम् ‘उपस्थिता जो गौ । तथाचोक्तमभियुक्तः 'लौ जोग- उपस्थितमीरितम्। । इति चोभयोर्लक्षणेक्यम्। प्रतिपादं तगणः जगणः जगणः गुरुश्चैतद्वृत्तं दशा- क्षरपाद्भवतीत्यर्थः ॥ ७० ॥ ॐमृत्युंजयाय नमः ख्दाच्युतेशब्रह्मणां कोटयो यया गीर्णाः क्षणात् ।। तद्वोचरो न त्वं विभो तेनाभवो मृत्युजयः ।। ७१ मुत्युम॒तिस्तां जयति स्वविषयकोपासनया स्वभक्ताना मृति निवारयतीति मृत्युंजयः रुद्रे- त्यादि ब्रह्मविष्णुरुद्रेश्वराणा कालनिर्णयस्य प्रागेव स शिव इति निर्वचने प्रदर्शितत्वान्नेह तत्प्र- पंचः । ते ते च ब्रह्मादयः प्रतिकल्पं छिद्यमानाः कोटिसंख्याका अपि यया मृत्या क्षणमात्रा- देव गीर्णाः क्षीणगति प्राप्ताः विनष्टा इति यावत् । तथापि त्वं न तद्गोचरः । न मृत्युविषयः यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदनः । मृत्युर्थस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र स; इतिश्रुति. तस्त्वं मृत्युंजयनाम्ना प्रसिद्धो भवसीत्यर्थः । अभव इति जन्मराहित्यपरं मृत्यभावसाधनाय जन्मनो मृतिव्यावर्तकत्वालड्पध्यमपुरुषः स्पष्टार्थमन्यत् । मृत्युंजयाख्यं वृत्तमिदं । तदु. तमभियुक्तः 'तोमोगलामृत्युंजय ' इति । प्रतिपादं तगणः मगणः लघुगुरुश्चेत्तदृतं मृत्युंजयाख्यं भवतीत्यर्थः ॥ ७१ ॥ ॐसूक्ष्मतनवे नमः दुयमूर्तिधरोऽप्याम्रातके प्रकठः ।। सूक्ष्मादपीश कृशस्तेनासि मूक्ष्मतनु. ।। ७२ ।।

·समुधापूररत्नावालसहिता! सूक्ष्मा तनुर्मुर्तियस्येति सूक्ष्मतनुः सूक्ष्मत्वं मूर्ती दुर्जेयत्वमित्यभिप्रेत्याहे दुज्ञेयमूर्तिः आम्रा- तक इति क्षेत्र विशेषः तत्र भक्तानुग्रहार्थ नामरूपाभ्यां पुनः प्रकटो भवसीत्यर्थः अथवा सूक्ष्मादपि- तनुः सूक्ष्मतनुः तनुशब्दस्य कृशवाचित्वाद् दुर्जेयस्वरूपइत्यभिप्रेत्याह सूक्ष्मादपीति तथाच श्रुतिः सूक्ष्मातिसूक्ष्म कलिलस्य मध्ये धृतात्परं मंडति वाति सूक्ष्म तथाच 'सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नित्यं तत्व- मेव तत् । इति । चुडामण्याख्यं वृत्तमिदं तथाच पैंगलसूत्रं 'चूडामणिस्तभोग । इति प्रतिपादं तगणः भगणः गुरुश्चैतद्वृत्तं चूडामण्याख्यं भवतीत्यर्थः ।। ७२ ॥ ॐजगद्यापिने नमः सत्ताभानं प्रियमिति चानुस्यूतं सर्वेष्वष्वनुभवसिद्धं लोके ।। सचित्सौख्यं त्रयमपि यौष्माकीणं रूपं तस्माद्भवसि जगद्व्यापी त्वम् ।। ७३ ॥ जगत्समष्टिव्यष्ट्यात्मकप्रपंचजातं व्याप्तुं शीलमस्यास्तीति जगद्व्यापीत्याशयेनाह सत्ताभान- मित्यादिना सत्ता सत्स्वरूपं भान ज्ञानस्वरूपं प्रियं सुखस्वरूपं चेत्यंशत्रयमप्यनुस्यूतमापामरसा- धारणाखिललोकानुभवसिद्धं च सञ्चित्सौख्यात्मकं तत्त्रितयमपि योष्माकीणं परमशिवस्वरूपानपा- यिभूतं तदुक्तमन्यत्र 'अस्ति भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यंशपंचकम् ॥ आयं त्रयं ब्रह्मरूपं जग दूपं ततो द्वयम् । इति । तथाचाशत्रयात्मकप्रपंचस्वरूपत्वात्परमशिवस्य जगव्यापित्वं मुकम्मेवेति भावः । तथा च श्रुतिः 'सर्वव्यापी च भगवांस्तस्मात्सर्वगतः शिवः इति । जलधरमालाख्यं वृत्त- मिदं तदुक्तमभियुक्तः ‘अब्ध्यंगैः स्याज्जलदरमालाम्भौस्मौ । इति । प्रतिपादं मगणः भगणः सगणः मगणः चतुर्भिरटभिर्यतिरित्येतद्वृत्तं जलधरमालाख्यं भवतीत्यर्थः ॥७३ ।। ॐजगद्गुरवे नमः वटतरुनिकटे मुनीनखिलान्सुरान्कमलभवमुखान्मयोधनमुद्रया ।। उपदिशसि परं महस्तव दक्षिणामुख परशिव तन्मतोऽसि जगद्गुरुः ॥७॥ जगतां ब्रह्मायखिलसुरमुनिगणानां गुरुः आयब्रह्मणे विद्यापदेष्टेति जगद्गुरुः । 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदातश्च प्रहिणोति तस्मात्? इतिश्रुतेः । तदेवोपदर्शयति वटतर्वित्यादिना वटविटपिनि वटोपगतान्कमलभवप्रभृत्यखिउसुरगणान्मुनिगणांश्च प्रबोधनमुद्रया चिन्मुद्रापर- नाम्न्या उपदिशसि किं तदुपदेशनमित्याकांक्षायामाह परं मह इति । तवेत्यभेदार्थिका पठी । त्वद- भिन्न महः । तथा च सच्चिदानंदात्मकं यत्परं ज्योतिःस्वरूपं परमशिवतत्वं तदुपदेशेन अविद्यायाः परं पारं तारयसीत्यर्थः । दक्षिणामुखश्चासौ परमशिवश्चेति संबुद्धिः। शिष्टं स्पष्टमपरामिताल्य वृत्तमिदं तथा च पेंगलसूत्रम् 'अपराजिता नौ सो ल्गो स्वरऋषयः । तथा च दारे । ननरसलघुगैः स्वरेरपराजिता इति । प्रतिपादं नगणः सगणः लघुरुश्चेत्येतद्वृत्तमपराजिताख्यम् ।। ७४ ।। अथ मूलम्। म्योमकेशो महासेनजनकचारुविक्रमः॥ रुदो भूतपतिः स्थाणुरहिर्बुन्यो दिगंवरः ।। नरावेतानि नामानि निर्वक्ति । ~ ·५८ शिवनामकल्पलता। -- ॐव्योमकेशाय नमः पृथ्वीपायोज्वलनपचनव्योमरूपेषु भूते- प्वल्पाल्पानि प्रथमगदितान्युत्तराणीशितृणि ।। व्योम्नोऽपीशोऽस्यथ च गमनं कुंतलास्ते विराजो गंगाधारा वियदिव जटास्तेन च व्योमकेशः ॥ ७५ ॥ पृथ्वीत्यादिना व्योमैव व्योमकं स्वार्थे कप्रत्ययः। तस्येशो व्योमकेश इत्यभिप्रेत्याह पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशात्मकेषु भूतेषु मध्ये प्रथमगदितानि आकाशादितः पूर्वपूर्वोक्तानि वायवादीनि अल्पानि आकाशापेक्षया वायुस्तदपेक्षया तेजस्तदपेक्षयांपस्तदपेक्षया पृथि- वीति । उत्तरोत्तरापेक्षया पूर्वपूर्वीण्यल्पाल्पानि व्यायानि अभिभाव्यानीति यावत् । एतेन उपद- हितार्थान्वयवैपरीत्ये सति पृथ्यादितः आकाशादीनि पूर्वपूर्वापेक्षया उत्तरोत्तराणि ईशितणि इत्यपि व्याख्यातम् । इशितृणि व्यापकानि अभिभावकानि इति यावत् । तथा च पृथिव्यादीनां आकाशादित उत्पत्तेः श्रुतियोधितत्वेन कार्याणां च कारणेषु विलयनार्थ पूर्वपूर्वाण्यल्पाल्पान्यु- तरोत्तराणीशिवृणि इत्युक्तियुक्तेति भावः । तथा च श्रुतिः ‘आत्मन आकाशः संभूतः आकाशा. द्वायुः वायोरग्निः अमेरापः अद्यः पृथिवी' इति । व्योम्नोऽपीति ईशः व्यापकः व्योम्नोपीत्याप- मा पूर्वपूर्वेषां सर्वेषामपि विलयनाधिष्ठातृत्वेन सर्वव्यापक इत्युक्तं भवति । यतो वा इमानि भूतानि जायते येन जातानि जीवति यत्प्रयत्यभिसविशंतीति । सर्वव्यापी च भगवास्तस्मा- सर्वगतः शिवः' इत्यादिश्रुतेः । 'मयि सर्व लयं याति मत्तः सर्व प्रवर्तते । इत्यादिस्मृतेश्चेति । अथवा व्योमैव केशो ब्योमकेश इत्यभिप्रायेणाह अथचेति अथवेत्यर्थः। कुंतलाः केशसमूहाः विराजः विरापस्य परमशिवस्येत्यर्थः। अथवा केशशब्दो जटावाची व्योमवद्विस्तृताः केशाः जटा यस्यति ब्योमकेशः जटाना च व्योमवद्विस्तरणं सफलीकर्तुमुक्तं गंगाधारा इति । जटाना विशेषणं गंगाया आधारभूताया इत्यर्थ इति । मंदाकाताख्य वृत्तमिदं तथा च पैंगलसूत्रं 'मंदा- काता म्भौ न्तो गौग्समुद्रऋतुत्वरा तथाचोक्तं वृत्तरत्नाकरे 'मंदाकाता जलधिषडगे म्भौनती तागुरू चेत् । इत्युमयमतेऽपि साम्यत्वात् । प्रतिपादं मगण. भगणः नगणः तगणः तगणः गुरुदय- मित्येतदृत्तं मंदाक्राताख्यं भवतीत्यर्थः ॥ ७५ ॥ ॐमहासेनजनकाय नमः सुब्रह्मण्येन पृष्टे प्रणवपरमाधिक इति ब्रह्मण्यन्जेक्षण स्वं दिशति सति कारानियमिते ।। आत्मा वै पुत्रनामेत्युपदिशति तो मोचितवति स्वव्यजाक्षाजपुत्रैः स्त इति महासेनजनकः ॥ ७६ ॥ .

·समुधापूररत्लावालसहिता। कुमारसंहितायां कथा संगृह्णाति सुब्रह्मण्येनेति सुब्रह्मण्येन स्कंदेन प्रणवपरमार्थः प्रणवस्य सकलवेदसारात्मकस्योंकारस्य परमार्थः अभिप्रायविषयीभूतार्थः । अत्र लोके कः इति पृष्टे सति ब्रह्मणि कमलोद्भवे अब्जेक्षणे विष्णौ स्वं दिशतिः अहमेव प्रणवपरमार्थोऽहमेव प्रणवपरमार्थ इति स्वयमेव प्रणवार्थत्वेनोपदिशति । सति कायनियमिते अहमहमित्यनिष्टाकुलितचेतोव्यापारा- विमाविति कारागृहे पातिते आत्मेत्यादि अपरमितानंदस्वरूप इति 'परं ज्योतिः परमात्मैव ओंकारगम्यः स च त्वमेव आत्मा वै पुत्रनामा? इतिश्रुतेरित्येवं बहुमन्यमानोपदेशेन काराग्रह- नियमनात् । ब्रह्माविष्णू मोचितवति त्वयि परमशिवे अब्जाक्षाजपुत्र अब्जाक्षो विष्णुः अब्जो ब्रह्मा पुत्रः स्कंदस्तैः स्तुत इति तथा च ब्रह्मायखिलसुरगणैः काम स्तुतत्वात् । महासेनजनक इति लोके प्रसिद्धो भवसीत्यर्थः । महासेनाख्यं वृत्तमिदं तथाचोक्तमभियुक्तैः 'नौ नौ सौ सप्तरुयतिरिति महासेनमुदितम् ।। सरसाख्यमितिकेचित्पेतुः प्रतिपादं मगणः रगणः भगणः तगणः सगणः सप्तभिरेकादशभिर्यतिरिति महासेनें भवति ।। ७६ ॥ ॐचारुविक्रमाय नमः परमशव त्वया ये निपूदिता गजजलंधरत्रैपुरादयः ॥ अपुनरागमं ते पदं गतास्तव चमत्कृतिश्चारुविक्रमः ॥ ७७॥ चारुः मनोहरः विक्रमः पराक्रमो यस्येति तथा तत्र पराक्रमे मनोहरत्वमुपदर्शयति परम- शिवेत्यादि गजजलंधरत्रपुरादयो ये सुरविरोधिनः स्वकटाक्षानिरीक्षणादिलीलामात्रे निषूदितास्ता- नेव पुनः परमैश्वर्यास्पदं प्रापितवानित्येतदेव चारुत्वं विक्रमस्येति भावः अपुनरागमं पुनरागमन शून्यं नित्यमिति यावत् । ते तव पदं गताः कैलासं प्राप्ताः । स्पष्टमन्यत् । कामिनीसंज्ञकं वृत्तमिदं तथाचोक्तमभियुक्तः 'नररले सगैः कामिनी भवेत् । इति । प्रतिपादं नगणः रगणद्वयं लघुर्गुरुश्चे- तद्वृत्तं कामिनीसंज्ञकं भवतीत्यर्थः । पैतालीयसमपादलक्षणसाम्यादपरांतिका भवति । तथा च चतुर्थीचममात्रयोर्मेलनात्याच्यवृत्तिसंज्ञकं वृत्तं भवतिचेत्यर्थः ।। ७७ ।। ॐदाय नमः वालो धातृललायाजातः सनरुदस्त्वं सोऽरोदीघदरोदीदमित्वादपि रुद्रः ।। उल्लापीकरणाद्वा निश्चितीकरणाद्वा गंवर्ते रोदयसि ब्रह्मादीनिति रुद्रः ॥ ७८ ॥ रोदितीतिरुद्रः रोदनवानित्यर्थ इत्यभिप्रत्याह चाल इत्यादि धातृटठाटाज्जातः आविर्भूतः । अरुद इति । ब्रह्मललाटादाविर्भूतस्य परमशिवस्य शैशवभावाभिव्यंजक च रोदनं भारते शांतिपर्वान प्रपंचितं यया 'ततस्ता विपुला नीतिपूर्व जग्राह शंकरः ॥ वारूपो विशाटाक्षः शिवः स्याणुर- ·शिवनामकल्पलता। मापतिः ।। अनादिनिधनो देवः चैतन्यादिसमन्वितः ॥ ज्ञानानि च वशे यस्य तारकादीन्यशे- पतः ॥ आणिमादिगुणोपेतमैश्वर्यं न च कृत्रिमम् ।। तुष्टयर्थं ब्रह्मणः पुत्रो ललाटादुत्थितः स्वयम् ॥ अब्दत्सुस्वरं घोरं जगतः प्रभुरव्ययः इति । अथवा अग्निस्वरूपत्वाद्दा रुद्रपदप्रतिपायलं परम- शिवस्येत्याह अमित्वादपीति । अग्ने रोदनशालित्वे किं प्रमाणामित्याकांक्षायो श्रुतिस्तत्र प्रमाण- यति। सोऽरोदीदिति 'सोऽरोदीयदरोदीत्तगुद्रस्य रुद्रत्वम् । इत्यादि । तथाचोक्तं शिवपुराणे बहिरंतर्जगद्विश्वं प्राप्य तेजोमयी शुभा ॥ रोद्री रुद्राभिधा मूर्तिरास्थिता घोररूपिणी । इति । आन्यधिष्ठाव्याः रुद्रमूर्तरग्न्यात्मकत्वस्य तत्रैव स्पष्टं प्रपंचितत्वानेह तद्विविच्यते अथवा रुज रोग द्रावयति नाशयतीति रुद्रः रोगनिवर्तक इत्याशयेनाह उल्हाधीकरणादिति । शरीरादिरोग- निवर्तनद्वारा आरोग्यसंपादनलक्षणमुद्याधीकरणमेतेन 'आरोग्यं भास्करादिच्छेदनमिच्छेछुता- शनात् ॥ ज्ञानं महेश्वररादिच्छेन्मुक्तिमिच्छेजनार्दनात् । ॥ इत्यादिप्रमाणवलासवत्मिकत्वं परमशिवस्येत्युक्तं भवति । तदुक्त लैगे 'भोगैश्वर्यात्मा भगवान् देवः सर्वविभूतिदः ॥ रुद्र इत्युच्यते देवेभगवान्भुक्तिमुक्तिदः । इति । अथवा रुदुःखं तहेतुभूतमज्ञान द्राषयतीति रुद्र इत्यभिप्रेत्याह निश्चितीकरणादिति । तदुक्तं वायवीयसंहितायां 'रुदुःख दुःखहेतुर्वा तद्राव- यति यः प्रभुः ।। रुद्र इत्युच्यते तस्माच्छिवः परमकारणम्। इति निश्चितीकरणं च दुःखस्य तदेतो- रज्ञानस्य वा निराकरणेन चित्तैकाग्न्यसंपादनलक्षणमज्ञानकार्यत्वाञ्चितायामिति भावः अथवा रोइयत्यंतकाले ब्रह्मादीनिति तथेत्याह संवर्ते रोदयसीति स्पष्टोऽर्थः । इदं च श्रुतिप्रसिद्ध नाम 'नमस्ते रुद्रमन्यव उतोत इपवे नमः' इति । 'यो रुद्रो अनौ सर्वो ह्येष रुद्र । इत्यादिभिः । लोलाख्यं वृत्तमिदं तथा चोक्तभभियुक्तै 'दिःसप्तच्छिदलोला म्सौ म्भौ गौ चरणे चेत्। प्रतिपादं मगणः सगणः मगणः भगणः गुरुद्वयं च सप्तभिः सप्तभिश्च यतिरित्येतद्वृत्तलोलाख्यं भवतीत्यर्थः ।। ७८ ॥ ॐभूतपतये नमः धरणीजलादिपु तथात्मगणेष्वनुविश्य तानियमयन्नटासे ।। अथवा पिशाचनिकरानटयन्भुवनावनाय ननु भूतपतिः ॥ ७९ ॥ भूतानां पृथिव्यादीनां जीवराशीना य पतिः नियामक इत्यर्थ इत्यभिप्रेत्याह धरणीजलादिषु इति । आदिपदात्तेजःप्रभृतीनां परिग्रहः आत्मगणाः जीवराशयः अनुविश्य अंतः प्रविश्य 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् । इतिश्रुतेः । सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ॥ संपश्यन्ब्रह्म परमं याति नान्येन वर्मना' इति स्मृतेश्च । तान्धरण्यादीनियमयन्शिक्षयन्नटसि नटनपूर्वकं विहर- सीत्यर्थः। अटसीति वा छेदः । अथवा भूता देवयोनिविशेषाः पिशाचापरस्वरूपाः 'पिशाचो गुह्यकः सिद्धो भतोऽमी देवयोनया इत्यमरः । तेषां पतिनाथ इति । तथा चाह अथवेति पिशाच- निकरान्पिशाचसमूहान्नटयन्नटनं कारयन्भवनावनाय जगद्रक्षणाय । तदुक्तं भारते उमामहेश्वरसंवादे देवीकृतश्मशानवासित्वनियामकप्रश्ने यथा 'यदन्येन न शक्यं हि निहंतु भूतजं भयम् । तत्रस्थोस् .

·समुधापूररत्लावालसाहता। प्रजाः सर्वाः पालयामि दिने दिने ॥ मन्नियामाद्भूतसंघा न च नांत हि कंचन ॥ तांस्तु लोकहि- तार्थाय स्मशाने रमयाम्यहम् । इति स्पष्टमन्यत् । प्रमिताक्षराख्यं वृत्तमिदं तथाच सूत्रं 'प्रमिताक्षरा सजौ सौर। तथैव केदारोक्तौ 'प्रमिताक्षरा सजससैरुदिता इति । प्रतिपादं सगणः जगणः सगणद्वयंचैतद्वृत्तं प्रमिताक्षराख्यं भवतीत्यर्थः । आर्यागीतिर्वा । 'अर्धे वसुगण आर्यागीतिर शति लक्षगात् ॥ ७९ ॥ - ॐस्थाणवे नमः वृक्षाभस्तब्धो दिवि भुवि पुर उद्दिश्य स्फार वर्षाणि स्थिरतर उदतिष्ठस्त्वम् ।। ज्योतिलिंगेऽपि प्रभवति सति नैश्चल्या. कल्पांते वातैर्न चलसि तदसि स्थाणुः ॥ ८० ॥ णुः शंकुमात्रावशेषो ध्रुवो वृक्षस्तद्वत्सर्वबाचंचलः सन्प्रकाशत इति परमशिवोऽपि स्था- गुपदप्रतिपाय इत्याह वृक्षाभस्तब्ध इति । दिवि भुवि च निश्चलतया स्थित इत्यर्थः। तथा च श्रुतिः 'वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठ,येकस्तेनेदं पूर्णपुरुषेणः इति । अथवा त्रिपुरविजयावसरे सज्जीकृतचापः सन्पुराणां क्रमयोगसमयं प्रतीक्ष्य निश्चलतया चिरकालं स्थितत्वात्स्थाणुपदप्रतिपाद्यत्वं परमेश्वरस्पे- त्यर्थेनाह पुर उद्दिश्यति । पू:शब्दो रेफांत इति ।पुर इति द्वितीयाबहुवचनांतः। पुरत्रयमुद्दिश्येत्यर्थः । स्फारं यथा तथा वर्षाणि बहुवर्षाणेि तथाचोक्तं भारते द्रोणपर्वणि 'अतिष्ठत्स्थाणुभूतः सन्सहस्रपरिष- सरान् ।। यदा त्रीणि समेतानि अंतरिक्षे पुराणि वै॥ त्रिपाणि त्रिशल्येन तदा तानि विभेदसः।। इति अथवा आपातालव्याप्यलिंगप्रादुर्भावावसरे ज्योतिर्लिंगात्मना निश्चलतया स्थितत्वात्तथेत्याह ज्योतिलिंगेऽपीति तदुक्तं शेवागमे 'नमोऽस्तु स्थाणुरूपाय ज्योतिर्लिंगामृतात्मने ॥ चतुर्मूर्तिवपुःस्थाय भसितागाय शंभवे। इति । उपदर्शितव्युत्पत्तित्रयं च द्रोणपर्वणि प्रदर्शितं यथा 'दहत्यस्थितो यश्च स्थाणुवत्तस्थितं च यत् ॥ स्थिरलिंगं च यन्नित्यं तस्मात्स्थाणुरिति स्मृतिः” इति । स्थितः सन्नध्य विद्यमानं पुरत्रयं दहति । तस्थितं तावत्काळं चिरकालं स्थाणुवस्थित इत्यर्थः । कल्पांत इति सकलजगत्संक्षोभणकालेऽपि प्रचंडवातैरचलनादा स्थाणुरित्यर्थः । इदं च असंबाधाख्यं वृत्तमिति । तथा च पैगलसूत्रम् 'असंबाधा म्तो सो गाविद्रियनवको तथा च वृत्तरत्नाकरे 'म्तो सो गावक्ष महविरतिरसंबाधा । इतिचोमयसंमतेन प्रतिपादं मगणः तगणः नगणः सगणः गुरुदयं च पंचभि- नवभिन्ध यतिरित्येतद्वृत्मसंबाधाख्यं भवतीत्यर्थः ।। ८० ॥ ॐअहिर्बुध्न्याय नमः ब्रह्मांडस्पाघो दशशतफणो बुध्न्यभारं प्रयाते पाताले साधुर्वहतिवसुधा सार्णवद्वीपौलाम् ॥

·शिवनामकल्पकता। तन्मूर्धभ्योऽते विषमयवपुः कालसंकर्षणाख्यो रुद्रो भूत्वेदं दहसि निखिलं सोऽस्यहिर्बुध्न्यनामा ॥ ८१ ॥ बुध्न्यशब्दो मूलवाची 'मूलं बुध्न्योधनाम च? इत्यमरात् । तत्र साधु । इतिसूत्रेण बुध्नश- ब्दस्य यप्रत्यययोगात् बुध्न्यः ब्रह्माडमूलभूतपातालवर्तीतियावत् स च सहस्रफणाशाली शेषसंज्ञक: सर्पगडित्यर्थः। तथाचासमस्तं पदद्वयमेकं नामेत्याह ब्रह्मांडस्योति दशशतफणः सहस्रफणः शेषाख्य- सर्प इतियावत् । बुध्न्यभावं मूलभावं प्रयाते प्राप्ते पाताले साधुः पातालवर्तीति यावत्। बुध्न्यशब्दस्य यप्रत्यय बोधनार्थः 'तत्रसाधु' इतिसूत्रांतर्गतैकदेशस्य साधुरित्यस्य प्रयोगः सार्णवद्वीपशैला समुद्रद्वीप पर्वतादिभिः समीलिता वसुधा भूमि वहति धारयतीत्यर्थः । तन्मूर्धभ्यः तस्य शेषाख्यस्य सर्पराजस्य मर्धभ्यः फणेभ्यः विषमयवपुः विषप्रचुरशरीरः इदं परिदृश्यमानं निखिलं जगदहास उपसहरसी- त्यर्थः। तथाचोक्तं विष्णुपुराणे द्वितीयेऽशे यथा पातालं नाम यत्रास्ते विष्णोर्या तामसी तनुः।। शेषा- ख्या तद्गुणान्वक्तुं न शक्ता देवदानवाः ॥ कल्पाते यस्य वक्रेभ्यो विषानलाशखोज्वलः ।। संकर्ष- णात्मको रुद्रो निष्काम्यति जगत्त्रयम्। इति। हविर्यज्ञमय इत्येकं नाम पाकयज्ञाद्युपलक्षणमिति. व्याख्याय नामदयामिदमिति तु न भ्रमितव्यं 'अहेर्बुध्निय मंत्रं मे गोपाय' । 'अहये बुध्नाय स्वाहा । इत्यादिश्रुतिषु पदद्वयस्यैकनामत्वावेदनात्। कुसुमितलतावेलिताख्यं वृत्तमिदं तथा च पैंगलसूत्रं 'कुसुमितलतावेलिता म्तौ न्यौ याविद्रियर्तुस्वराः ।। तथा च वृत्तरत्नाकरे लक्षं 'स्थाद्भू- तर्वश्वैः कुसुमितलतावेल्छिता नौनयौ यौ। इति चोभयमतेन प्रतिपादं मगणः तगणः नगणः यगणत्रयं पचभिः पभिः सप्तभिश्च यतिरिस्येदृत्तमष्टादशाक्षरपादश्चेत्तद्वृत्तं कुसुमितलतावेलिताख्यं भवतीति । धृतेर्भेदोऽयमित्यर्थः ।। ८१ ।। ॐदिगंवराय नमः महेश दारुकावने महर्षिसिद्धसेविते तताः पतिव्रताः परीक्षमाणया धिया ॥ मनोभवातिशायिनी मनोहरा दधत्तनमुपागतस्तदाश्रमपु भितितुं दिगंबरः ॥४२॥ दिश एवावराणि यस्येति दिगंवरः महेशेति संबुद्धिः तदंगनाः ऋषिपत्नीः पतिव्रताः पतिशुश्रूषणेकनवताः पत्येकभावितदेवता इति यावत् । परीक्षमाणया धिया पातिव्रत्यशोधनार्थ वुया मनोभावातिशायिनी मनोभवस्य मन्मथस्यापि अतिशायिनी संमोहका मनोहरा या तनूमुपागतः प्राप्तः । तदाश्रमेषु अप्याश्रमे मिक्षितुं भिक्षामाद्रितुं दिगंबर इति तथाचीनं लगे 'ततस्तेपा प्रसादार्थ भक्तानामनुकंपया | देव कृतयुगे पुण्ये पृष्ठे हिमवतः शुभे । देवदारुवनं प्राप्तः प्रसिद्धः परमेश्वरः।। भस्मपांडुरदिग्धोगो नमो विकृतलक्षणः । उल्मुकासक्तहस्तश्च रक्तपिंगल- लोचनः ।। फचित्प्रहसते रौद्रं फचिजल्पति विस्मितः ॥ फचिन्नृत्यति शृंगारं क्वचिद्रोति मुहु. मुहुः ।। आश्रमे पटते भक्ष्यं जायते च पुनः पुनः ।। माया कृत्वा तयारूपां देवस्तदनमागतः ।। इति पंचचामराज्यं वृत्तमिदं तदुक्तमभियुक्त: 'निरंतरं उघुर्गुरुदति पंचचामरम् । इति पोडशा- क्षरपादः सप्टलक्षणमित्यर्थः ।। ८२॥ 1 ·इत्यष्टौ ससुधापूररलावालसहिता । अष्टमूर्तिरनेकात्मा सात्विकः शुद्धविग्रहः ।। शाश्वतः खंडपरशुरजः पाशविमोचकः ॥ नामान निर्वक्ति। अष्टमूर्तये नमः मेदिनी भूतमभिमन्यसे शर्व इति पाथसो भवपदेनाभिमानी दनाम्ना तु वैश्वानरस्योग इति मारुतं भीम इत्यंवरस्य ॥ भानुमीशान इति शीतभानु महादेव इत्यात्मनो यज्वनो घा मन्यसे पशुपतीभूय शंभो जगद्व्याप्य तिष्ठन्भवस्यष्टमूर्तिः ॥ ८३ ॥ मेदिनीत्यादिना पृथिव्यादीनि पंच भूतानि चंद्राको आत्मा दीक्षित इत्यष्टौ मूर्तयः शरीराणि यस्येति वा मूर्तिशब्दस्य मूर्तिमत्परतया शदिमंशकाः अष्टौ देवताः मूर्तिमत्यः यस्येति वा अपमूर्तिः। पृथिव्याद्यष्टशरीरको वा तदभिमानी शर्वायष्टदेवतासम- टिरूपो वेत्यर्थः इत्याशयेनाह मेदिनीत्यादि पंचभूतानां मध्ये पृथिव्यात्मकं भूतं शर्व इति नाम्ना अभिमन्यसे अभिमानबाभन्भवसि । पाथसः जलस्य विभक्तिविपरिणतस्य भूतपदस्योत्तरत्रापि यथा- योग्यमन्वयः तथा च जलात्मकस्य भवपदेनाभिमानीत्यर्थः । वैश्वानरस्य तेजआत्मकस्य भूतपदस्य रुद्र इति नाम्ना अभिमानीति संबंधः । मारुतमिति वाम्बात्मकं भूतमुय इतिनाम्ना अभिमानीत्यर्थः। भानुरर्कस्तमीशानइतिनाम्ना अभिमन्यसे शीतभानुश्चंद्रस्तं महादेवइति नाम्ना अभिमन्यसे आत्मनो यज्वनो वेति विकल्पः । पशुपतीभूयति पशुपतिरितिनाम्ना क्षेत्रज्ञान्दीक्षि- तान्वा अभिमन्यस इति । 'अधिष्ठिता महेशस्य शीयाभिश्च मूर्तिभिः ॥ चराचरात्मकं विश्व धत्त विश्वभरात्मना, इति । तथा लैगेऽपि 'अष्टमूर्ति गच्याप्य स्थितोऽयं परमेश्वरः ॥ चरा- चराणां भूताना धाता विश्वभरात्मकः ॥ भवश्वेत्युच्यते देवैर्भगवान्वेदवादिभिः । इति । आदोलि- काख्यं वृत्तमिदं तथाचोक्तमभियुक्तः सप्तभिः प्रहरणैः संयुतातिमगुरुतिर्दशसु यतियुतावोलिकोता। पहरण पचमात्रो गणः । 'आयुधवाचकशब्दः पंचकलाना भवेत्संज्ञा । इतिप्राकृतसूत्रवाणीभूषणादो च परिभाषितत्वात् । तथा च प्रतिपादं सप्तत्रिशत्संख्याकाः मात्राः दशभिर्दशभिश्च सप्तभिश्च यति. रित्येतद्वृत्तमांदोलिकाख्यं भवतीत्यर्थः । अत्र च सप्तमात्रास्मिकायाः चरमयतेः पादांतिमत्वेन तत्मारार्थिकत्वाचदुपेक्ष्य निर्दशभिर्यतिरित्युक्तमित्यवधेयम् ।। ८३ ॥ ॐअनेकात्मने नमः पत्किंचिब्रह्मांड सों वै दस्तत् ।। संख्येपत्ताभावाद्विख्यातो नेकात्मा ॥ ८४ ।। अनेकः आत्मा वस्तुस्वरूपं जीवो वा यस्येत्यनेकामा अखिलप्रपंचात्मकः असंख्यातनीव यात्मको येति क्रमेण दर्शयति यत्किचिदित्यादिना यत्किंचिच्छन्दो यावत्परः 'यलिंपि.

·६४
शिवनामकल्पलता।
प्राचीनमग्रीषोमीयात्! इत्यादौ तथा व्याख्यानात्। तथा च दृश्यादृश्यात्मकं यावद्वस्तुजातं तत्सर्व
रुद्रात्मकमेवेत्यर्थः । तथा च श्रुतिः 'विश्वं भूतं भुवनं चित्र बहुधा जातं जायमानं च यत्सर्वो ह्येष
रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु । इति । अथवाएकदित्रित्वादिभिः परिगणितुमशक्यत्वात्तथैतद्दर्श-
यति संख्येयत्ताभावादिति संख्याया अवघ्यभावादित्यर्थः 'असंख्याताः सहस्राणि सहस्रशो ये
रुद्रा अधिभूम्याम् ' इतिश्रुतेः । शेष सुगम शेषाख्यं वृत्तमिदं तदुक्तमभियुक्तैः " मददं शेषाख्यम्।
इति प्रतिपादं मगणद्वयं यत्र भवति तच्छेपाख्यं वृत्तं भवतीत्यर्थः ।। ८४ ॥
ॐसालिकाय नमः
त्वयि निवसति जन्तुरस्तितागुण इति तानि तव प्रयोजनम् ।।
त्वमपि भवसि तेषु तद्वपुः परशिव तेन मतोऽसि सात्विकः॥ ८५॥
निवसन्ति सत्वान्यस्मिन्निति सात्विकः । तदस्य प्रयोजनमिति प्रयोजनार्थकः ठक्प्रत्ययः ।
अत्र सत्वपदार्थमादौ दर्शयन्प्रत्ययप्राप्त्यर्थमप्याह त्वयि निवसतीत्यादिना सत्वपदं प्राणिपरं
सत्तापरं गुणविशेषपरं च जंतुः प्राणिवर्गः । आस्तिता वर्तमानत्वं कालत्रयाबाध्या सत्ततियावत् । गुणः
रजस्त मोभ्या पूर्वो गुणविशेषः। इति शब्दो हेत्वर्थः। तथा च यतो जंत्वादित्रितयमपि त्वाय परमे शिवे
निवसति संस्थितिं प्रामोति अतस्तानि तव प्रयोजनमिति ठप्रत्ययप्राप्तिरुक्ता प्रयोजनत्वं च प्रव-
तकत्वं सत्वप्रवर्तक इत्यर्थः । तथा च श्रुतिः 'महान्प्रभुर्वे पुरुषः सत्वस्यैष प्रवर्तक । इति । अथवा
सत्वेषु भवः सात्विकः 'तत्र भव' इत्यर्थः अध्यात्मादित्वाञ्वृत्तित्वार्थकः ठक्प्रत्ययः । सत्ववर्ती-
त्याशयेनाहत्वमपीति भवसि सबद्धोऽसि तेपूपदर्शितसत्वपदार्थेषु । तन हेतुमाह तद्वपुरिति शुद्धस-
तामात्रशरीरवानित्यर्थः । तदुक्तं स्कादे सूतसंहितायां 'यस्य मायागतं सत्वं शरीरं स्यात्तमोगुणम् ।।
संहाराय त्रिमूर्तीनां स रुद्रः स्यान्न चापर । इति । यस्य परमशिवस्य मायागतं सत्वं शरीरं भवति
तस्यैव त्रिमूर्तीना संहाराय तमोगुणं शरीर न तु स्वभाविकमित्यर्थः । अत्र च सर्वप्राण्यंतर्यामितया
जंतुवृतित्वमभेदप्रत्यासत्या सत्तावृत्तित्वं सत्वगुणकमतिमत्तया गुणविशेषवृत्तित्वमित्ववधेयं तथा च
'राज्ञि राष्ट्रम् । इत्यादिवदारोपिताधाराधेयभावात् । जगद्विचित्रचरित्रशालिपरमशिव इत्युपदर्शिते
कल्पद्यतात्पयाविषयीभूतार्थ इत्यखंडवाक्यार्थः। अपराख्यं वृत्तमिदं तथा च पैगलसूत्रम् 'अर्ध
इत्यधिकृत्य 'अपग्वकं नौरोलौ ग्जो जौ । इति । प्रतिपादं विषमपादे नगणद्वयं रगण लघुर्गुरुश्च
समपावे तु नगण. जगणदयं रगणश्चैतद्वृत्तमपरास्यमर्धसमवृत्तं मवाते तथाचौक केदारे 'अयुजि-
ननरला गुरुः समे तदपरवमिदं नजोजरो' इति 'पद्विपमे ऽष्टौ समा इत्याधिकृत्य 'वैतालीयेतरे लो
गुरु । इति लक्षणसाम्याद्वैतालीयसंज्ञक मात्रावृत्तमपि भवतीत्यर्थः ।। ८५।।
ॐशुद्धविग्रहाय नमः
घनघृतमिव सत्वमात्रपिण्डो नतु वपुरण्वपि ते रजस्तमोक्तम् ।।
शिव भवास च नैव कुट्योधी इरास मलानिति शुद्धग्रिहस्त्वम् ॥ ८॥

·समुधापूररत्नावालसहिता । शुद्धसत्वमात्रप्रधानो विग्रहः शरीरं यस्येति शुद्धविग्रह इत्याह धनघृतामित्यादिना धनीभूतं घृत- मिव सत्वमात्रपिंडः शुद्धसत्तामात्रशरीरशालीत्यर्थः । तथा च स्मृतिः 'अप्राकृतशरीरं तमति- मन्मथरूपिणम् ॥ घृतमिव घनीभूतं सच्चिदानंदविग्रहम् । इति । मात्रपदव्यावर्त्यमाह नत्विति ते वपुः अण्वपि रजस्तोभ्यां नाक्तमित्यन्वयः । रजसा तमसा वा न कलुषितामित्यर्थः । अण्वपि नाक्त- मित्यनेन शरीरमात्रस्य त्रिगुणात्मकमायामयवत्त्वेपि लीलामात्रोपयुक्तेऽस्मिन्परमशिवशरीरे न तत्कार्यं किमपि भवितुमर्हतीत्येतत्सूचितम् । अतएव 'अन्योन्यमिथुनाः सर्वे सर्वे सर्वत्रगामिनः ।। रजसो मिथुनं सत्वं सत्वस्य मिथुन रजः ॥ तमसश्चापि मिथुने ते सत्वरजसी उभे ॥ उभयोः सत्वरजसोः मिथुनं तम उच्यते ।। नैषामादिः संप्रयोगो वियोगो वापि लभ्यते । इति सांख्या- भियुक्तिरप्युपपद्यते । अथवा विग्रहशब्दो युद्धवानी । शुद्धोऽमायिकः विग्रहः संग्रामो यस्य अमा- यिकसंग्रामशालीत्यर्थः । इत्याशयेनाह शिवेत्यादि । हे शिव त्वं कूटयोधी न भवसीत्यन्वयः। कूट- योधी मायावीयुद्धवान् । एतेन युद्धेऽपि माया न करोतीत्यनेन निष्कपटत्वं नित्यसिद्धत्वमित्युक्तं भवति । अथवा शुद्धो निर्मलः विग्रहः शरीरं यस्मात्तदुपासनाच्छरीरं निर्मलं भवतीत्यभिप्रेत्याह हरसि मलानिति अनाद्यविद्यानुवाणवकामणमापीयाख्यान्मलानित्यर्थः । पुष्पितामाख्यं वृत्तमिदं तथाच पैंगलसूत्र 'पुष्पितामा नौ यौँ न्नौ नौ ग् । तथा च केदारे 'अयुजि नगरेफतोयकारो युजि जनजौ रमाश्च पुष्पिताया । इतिचोभयमतेन विषमपादयोः प्रथमतृतीययोः नगणद्वयं रगणो यगणश्च समपादयोः द्वितीयचतुर्थयोः नगणः जगणद्वयं रगणो गुरुश्चैतदृत्तं पुष्पितामाख्यमर्धसमवृत्त भवति । 'पर्यंते यौ'इत्यादिपूर्वोक्तलक्षणेन औपच्छंदसिकं मात्रावृत्तमपि भवतीत्यर्थः ॥ ८६ ।। ॐशाश्वताय नमः पूतो जगतो जनेः सर्वतो संहारतः परे ॥ वर्तमाने जगत्यपि त्वमस्येवेति शाश्वतः ॥ ८७ ।। शश्वत्सदा साधु वर्तत इति शाश्वतः साध्वर्थकः अण्प्रत्ययः जगदुत्पत्तिस्थित्युपसंहाराख्य- कालत्रयवर्तीत्याशयेनाह पूर्वत इति जगदुत्पत्तिपूर्वकाले जगत्संहारोत्तरकाले जगदर्तमानकाले त्वमनुस्यूततया वर्तमानत्वाच्छाश्वतिको भवसीत्यर्थः । तथाचावशिसायां रुद्रवचनम् मेकः प्रथममास वामि च भविष्यामि च नान्यः कश्चिन्मचो व्यतिरिक्त इति स्पष्टार्थे जविपु- लाख्य वृत्तमिदं तथा च पैंगलसूत्रं 'सर्वत्र सैतवस्य । अमाक्षरेषु चतुर्धपि चतुर्याक्षरोत्तर नभ- जान्यतमो गणवेत्सतवाचार्यस्य मतेन विपुला जविपुला भविपुला नविपुलाश्च कमेण भवंति। प्रते जगणस्यैव सत्वाजविपुलाख्यं वृत्तं भवतीत्यर्थः ॥ ८८ ।। ॐखंडपरशवे नमः गनामुरवधे खंदास्तानाताः परशयः ॥ तदारभ्याखिलदेवगीयसे खंटपरः।। ८८॥ . अह.

·३ ATE शिवनामकल्पलता। पराञ्शृणातीति परशुः " आपरयोः खनिशभ्यां ढिंच ? इत्योणादिकः कुप्रत्ययः । खंडा: विभिन्नाः परशवो यस्येति खंडपरशुरित्यत्र परशोः खंडेने हेतुमाह गजासुखधेत्यादिना स्पष्टोऽर्थः । विपरीतचपलाख्यं वृत्तमिदं तथा च पैंगलसूत्रं 'चपला युजोन् । । अष्टाक्षरपादयोः समयोः चतु- ाक्षरोत्तरं यगणो वा जगणः विषमयोस्तु नगणः एतद्वृत्तं चपलाख्यं भवति । पादयोर्व्यत्यासेन निवेशे च विपरीतचपलाख्यं भवतीत्यर्थः ॥ ८८॥ ॐअजाय नमः न जनिः शिव ते ।। तदसि त्वमजः॥ ८९ ।। न जायत इत्यजः स्पष्टं पांचालरमणाख्यं वृत्तमिदं तथाचोक्तमभियुक्तैः 'प्राकृतेष्वष्टभिर्माद्यो- कर्णा'च शशिप्रमा । रमणं चैव पांचालं मृगेंद्रश्चैव मंदरः॥ कमल चैव संज्ञाश्वं वृत्ताष्टकमुदीरितम्। इति प्राकृतेषु प्राकृतसूत्रेषु वृत्ताष्टकमुदीरितमित्यनेनान्वयः । मायः मयरसतजभनैः तथाच मगणा- त्मकचरणचतुष्टयमेतद्गोकर्णाख्यमित्येवमष्टभिः संज्ञकैः क्रमादृत्ताष्टकं भवतीत्यर्थः प्रकृते च चतुष्टय- स्यापि सगणात्मकत्वात्पांचालाख्यं वृत्त भवतीति बोद्धव्यम् ॥ ८९ ॥ ॐपाशविमोचकाय नमः अभिमतिगुणपंचपरुर्दशत्रिचतुरयुतविंशतिपाशतः ॥ शिवपदभजनेन विमोचयन्पशुगणमिति पाशविमोचकः ॥ १० ॥ पाशाः संसारपतनहेतुभूतावियाकार्यविशेषाः कर्तृत्वभोक्तृत्वायभिमानादयस्तेभ्यो जीवान्वि- मोचयतीति पाशविमोचकस्ते च नानामतभेदेन नानारूपा इत्यावेदयंस्तन्निवृत्तिः परमशिवभज- नपराणां नराणामतिसुलभेत्यभिप्रायेणाह अभिमतीत्यादिना | अभिमतिरभिमानः कर्तव्यभोक्तत्वा- यहंकार इतियास एव पाश इति पाशैकत्ववादिनः । गुणाः सत्वरजस्तमोरूपास्त एव पाशा इत्येके पंच परूपि पर्वाणि यस्याः अविद्यायाः सा पंचपरुः। तमो मोहमहामोहतामिस्रांधतामिस्र- रूप भिन्नावियास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाख्यपंचक्लेशात्मिका अविद्येतियावत्। सैव पाश इत्यन्ये दर्शद्रि- याण्येव पाशा इत्यपरे । त्रयश्चत्वारो वा विचतुरास्तैर्युता विंशतिस्त्रिचतुरयुतविंशतिश्चेति ये पाशाश्च तेभ्य इति पचम्यर्थे तसिल्प्रत्ययः । तथाचोक्तं लैंगे 'चतुर्विंशतितत्वानि पाशाः स्युः परमेष्ठिनः ॥ दशेंद्रियमयैः पाशैरंतःकरणसभः ॥ पचक्लेशमयैः पाशैः पशून्बध्नाति शंकरः ॥ अवियामस्मिता राग द्वेषं च मुनिसत्तमाः । वदत्यमिनिवेश च क्लेशानाशितुमागतान् ॥ तमोमोह महामोहस्तामिममिति पंडिताः ॥ अघतामिममित्याहुः अवियां पचधा स्थिताम् ॥ अविद्या तम इत्याराभा मोहमित्यपि ।। रागमाहुमहामोह देतं तामिस्रमुच्यते ॥ अंधतामिस्रमित्याहस्तथै- वाभिनिवेशनम् ब्रह्लादिस्तवपर्यंतापयन्वद्धा. महेश्वरः ॥ विभिर्गुणमयेः पाशैः कार्य काग्यते स्वयम् । इत्यादि । शिवपवेति उपदर्शितानेकपाशेभ्यः पशुगणं जीवराशि त्वदीयपादारविंदभक्या ·ससुधापूररत्नावालसहिता । विमोचयन्पाशविमोचक इति प्रसिद्धो भवसीत्यर्थः । परमशिवमजनस्य पाशविमोचकत्वमुक्तं लैंगे सएव मोचकस्तेषां भक्त्या स म्यगुपासितः। अविद्यापाशवधानां नान्यो मोचक इध्यते । तमृते, परमात्मानं शकरं परमेश्वरम् इति। वायवीयसहितायामपि 'भावातिशयलभ्येन प्रसादेन मलक्षयम, इति | मत्रोपनिषद्यपि 'सयुक्तमेतत्क्षरमक्षर च व्यक्ताव्यक्त भरते विश्वमीशः।। अनीशश्चात्मा बयते भोकृमावात् , 'ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः, इति । उज्वलाख्यं वृत्तमिदं तदुतमभियुक्तः 'ननभरसहिताभिहितोज्जला: इति । प्रतिपादं नगणद्वयं भगणः रगणश्चैतदृत्तमुज्वलाख्य - भवतीत्यर्थः ॥९॥ अथ नामश्लोकः मृडः पशुपतिदेवो महादेवो व्ययो हरिः॥ पूपदन्तभिदव्यग्रो दक्षाध्वरहरो हरः॥ एतानि दश नामानि निर्वक्ति ।। ॐमृडाय नमः पूर्णाहुत्या त्वयि मुहिते यज्ञे पूर्णे सति सुहिते ॥ यहन्धातृनपि मुखयस्यार्यानेतस्तदसि मृडः ॥ ९१ ॥ पूर्णेत्यादिना मृड इति मृडसुखन इतिधातोः मृडयतीति मृडः सुखजनक इत्यर्थः । तच्च सुखं ज्ञानेन कर्मणा वेत्युभयथापि संभवतीत्याह सुहिते तृने सुहिते शोभन हितं दृष्टं यत्र तास्मरतथाचेष्टार्थजनकीभूतयज्ञसंपूर्ती जाताया पूर्णाहुत्या परमशिवे न तृते सति यहन्या- जकान्ध्यातृज्ञानिनोयष्टुंश्च सुखयसि सुखिनः करोपीत्यर्थः । तदुक्तमन्यत्र 'ज्ञानयोगरनाः केचि- कर्मयोगरताः परे ॥ तेपामानंददः शंभुः कालयोगविवर्जितः । आर्य नेत इति आर्यायाः पार्वत्याः नेतो नायक इति संबुद्धिः । पारतीयसंज्ञकं वृत्तमिदं तदुक्तमभियुक्तः 'पारतीयं मभसगणैः । इति प्रतिपादं मगणः भगणः सगण इत्येतद्वृत्तं पारतीयसंज्ञकं भवतीत्यर्थः ॥ ९१ ॥ ॐपशुपतये नमः ख्यातं तनेषु पाशः पशुरथ पतिरित्येतत्त्रयमाप स्वपं नाथ जीवानियमयसि नुतो मुक्तांश्च कुरुपे ॥ ग्राम्पारण्याधिपत्यं वदसि च यजमानात्माभिमतिमा- भक्तानेपालपीठे रमयसि निवसनासीः पशुपतिः ॥ १२ ॥ पशुशन्दः पशुपाशोभयपरः पशुभासी पाशश्वासो पतिश्चेति कर्मधारयः । तर पशुः पाशः पतिरिति विदार्थवादिनः शेवाः पाशुपतापरनामकास्तेपा मतमभिप्रेत्याह स्यातगिति प्रसिद- मित्यर्थः । तत्रेषु शैवतंत्रेषु तथाचोक्तं वायुसंहितायां 'अगडं च नदं चैर नियंत च तयोपि । IT पतिप्रति कापते त्रितयं कमाव ॥ अक्षरं रक्षरं चैव भगक्षरपर तथा ॥ तदेता ·६८ शिवनामकल्पलता। त्रितयं भूयः कथ्यते वेदवोदभिः । इति । त्वद्रूपमिति तथा च पदार्थवितयात्मकप्रपंचस्वरूपः परमशिव एवेति पशुपाशपतित्रयात्मकत्वात्पशुपतिरित्यर्थः । अथवा पशवः ब्रह्मादिस्थावरांताः प्राणिनस्तेषां पतिर्नियामकः पशुत्वविमोचकश्चेत्यभिप्रेत्याह नाथ जीवान्नियमयसीति तदुक्तं लैगे 'ब्रह्मायाः स्थावरांताश्च देवदेवस्य शूलिनः ।। पशवः परिकीर्त्यते संसारवशवर्तिन) इति । नाथेति संबुद्धिः । नुतः पशुभिः स्तुतः संस्थान्मुक्तांश्च कुरुषे अनाद्यविद्यावासनात्मकसंसारपाशबंधनशून्या- न्करोपीत्यर्थः । अथ वा गवाश्वादिपशूनां पतिराधिपतिः स्वामीत्यर्थ इत्याशयेनाह ग्राम्यारण्येति ग्राम्या ग्रामोद्भवा' सात्विका भावाः गवादयः आरण्याः अरण्योद्भवाः क्रूरभावाः सिंहव्याघ्रादयश्च तेषां यदाधिपत्यं नष्तृत्वपालकत्वादिपं तहसीत्यर्थः तथाचोक्तं हरिवशे 'पालयामि पशून्यस्मात्सु. जामि च यदृच्छया । तेषां च परितो वाहं तस्मात्पशुपतिः स्मृतः इति । अथवा पशुपतिरिति पर- शिवाष्टमूर्त्यतर्गतात्मयजमानाभिमानिमूर्तिविशेष एवेत्याशयेनाह यजमानामाभिमतिमानिति । तदुक्तं वायुसंहितायां 'सर्वात्मनामधिष्ठात्री सर्वक्षेत्रनिवासिनी ॥ मूर्तिः पशुपतेर्जेया पशुपाशनिकृतनी' इति अथवा नेपालाख्ये महापीठे पशुपतीश्वर इति प्रसिद्धिबलात्तथेत्याह भक्तानिति रमयास आनंदयसि स्पष्टमन्यत् । सुवदानाख्यं वृत्तमिदं तदुक्तं भगवतापिंगलेन सूत्रं 'सुवदना प्रौ भनौ म्भो ल्गौ स्वरापिरसाः । तथा केदारोक्तिः 'ज्ञेयाः सप्ताश्वषड्भिर्मरभनमयुताम्लोगः सुवदना । इतिल- मसाम्यात्प्रतिपादं मगणः रगणः भगणः नगण: मगणः भगणः लघुर्गुरुश्च सप्तभिः सप्तभिश्च षभिर्यतिरित्येतद्वृत्तं सुवदनाख्यं विशत्यक्षरपादात्मकं भवतीत्यर्थः ॥ ९२ ॥ ॐदेवाय नमः द्युतिमोदव्यवहारात्सुरजातिप्ववतारात् ॥ शशिमौले जगतीनामधिपत्वादपि देवः ॥ १३ ॥ दीव्यतीतिदेवः दिवुक्रीडाविजिगीषाव्यवहारयुतिस्तुतिमोदमदस्वमकांतिगतिष्वितिधात्वर्था- भिप्रायेणाह युतिमोदेत्यादि युतिदीप्तिः मोद आनंदः व्यवहारो व्यवहृतिः प्रवृत्त्यादिरूपेणेति यावत । युतिमोदो व्यवहारश्चेति तेषा समाहारस्तस्मादिति समाहारदंदः । युतिमोदसहितव्यव- हारदीत मध्यमण्दलोपी वा समासः । तथा च दैदीप्यमानः आनंदवान्व्यवहतिमांश्चेत्यर्थः । नन्वे तावता युत्यमोदप्रदर्शनेन धात्वर्थोपपादनेऽपि कथं देवशब्दप्रवृत्तिविषयत्वं परमशिवस्य तत्प्रवृत्तिनि- मित्ततायाः देवत्वजातेः शरीरविशेपवृत्तितया तत्र तदसंभवादित्याशंक्याह सुरजातिववतारादिति- यथाच 'मनुष्योऽहं ब्राह्मणो जानामि इत्यादौ शरीरगतमानुषत्वजात्यादिकमादायात्मन्यहमितियो- गस्तथा देवजातिमादायापि परमशिवे देवपदप्रवृत्तिविषयत्वं सूपपन्नमिति भावः । अथवा 'राजा भट्टारको देवः इतिकोपात्प्रमुखस्वामिपर्यायो देवशब्दः सर्वाधिपत्यं बोधयतीत्याह जगतीनामिति । लोकानामित्यर्थः। तथाच श्रुतिः 'सर्वेश्वरः शंभुराकाशमध्यः सर्वाधिपत्यं कुरुते महात्मा' इति च। शशिमोले इति संबुद्धिः स्पष्टमन्यत् । मोदाख्यं वृत्तमिदं तदुक्तमाभियुक्त: ' सभगा गो यदि मोदः इति । प्रतिपादं सगण: भगणः गुरुद्वयं चेत्येतदत्तं मोदारख्यं भवतीत्यर्थः ।। २३॥

·३
९
ससुधापूररत्नावालसहिता।
ॐमहादेवाय नमः
गीर्वाणानामपि मधुहादीनां नमनीयस्त्वं देवः ।।
शशिविवेऽधिष्ठात्री तव मूर्तिर्जगदाप्याययतीति महादेवः ॥ ९४ ॥
महांश्चासौ देवश्चेति महादेवः तत्र महत्वं ब्रह्मविष्ण्वायखिलसुरगणैः नमस्यत्वं स्तुत्यत्वं चेत्या-
शयेनाह गीर्वाणानामपीति मधुहादीनां नमनीयो नमस्कारविषयः स्तवनीयः स्तवनविषयः
तदुक्तं सांवपुराणे 'युज्यते यः सुरैः सर्वेमहांश्चैव प्रमाणतः ॥ धातुर्महेति पूजायां महादेवस्ततः
स्मृत' इतिश्रुतिरपि 'तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तद्देवतानां परमं च दैवतम् इति । अथवा महादेव-
मिति चंद्राधिष्ठातृमूर्तिविशेष एवेत्याह शशिविव इति चंद्रमंडलांतःसमधिष्ठिता सा महादेवाख्या
मूर्तिरमृतासारेण जगदाप्याययति आनंदयति चेत्यर्थः। तदुक्तं शिवपुराणे 'आप्याययाति यो नित्यम-
मृतांशुर्निशाकरः ॥ महादेवस्य सा मूर्तिमहादेवसमाढ्या इति। कलहंसीसंज्ञकं वृत्तमिदं तथाचोकम-
भिनवरत्नाकरे 'पण्मातिभिरुदिता कलहंसी यत्र प्रतिपादमष्टादशमात्राः संति तत्कलहंसीसं-
शकं वृत्तं भवतीत्यर्थः ।। ९४ ॥
ॐअव्ययाय नमः
न जायसे परिणमसि प्रवर्धसे न हीयस न च विकृतोऽसि नश्यास ॥
त्वमव्ययैर्दशभिरपि क्षमादिभिः परिष्कृतः परशिव तेन चाव्ययः ।। ९५ ॥
व्ययति विविधतया गच्छति जायते अस्ति वर्धते विपरिणमतेऽपक्षीयते नश्यतीति पढ्भा-
वविकारान्प्रतिपयत इतिव्ययः नश्वरः पदार्थव्यूहःस न भवतीत्यव्ययः 'यन्त्रव्योति तदन्यया इति
गोपथब्राह्मणदर्शिता व्युत्पत्तिमभिप्रेत्याह नजायस इत्यादिना नश्यसीति जन्मादिनाशांताः पट्-
भावधिकाराः शरीरस्यावस्थाविशेषाः सार्वजनीनानुभवसिदा इति स्पष्टोऽर्थः । अथरा अन्ययानि
मागुपदर्शितज्ञानवेराम्यादीन्यस्मिन्संति इत्यव्ययः अव्ययवानित्यर्थः । ज्ञानं विरागमेश्वर्य तपः
सत्यं क्षमा धृतिः ॥ स्रष्टत्वमात्मासंबोधो अधिष्ठातृत्वमेव च ।। अव्ययानि दशैतानि नित्य
विठति शंकरे इति । परिष्कृत इति अलंमतवानित्यर्थः । स्पष्टमन्यत् । चिरास्य वृत्तमिदं तथा
पत्रं 'चिराग्भो स्लोग्चतुष्पनाको । तथा पिंगटानुसारिफदारोक्तिः । चतुम्हि सचिरा
मी स्लो म्। इति । प्रतिपादं जगणः भगणः सगणः जगणः गुरुर्भनभिरभियंतिरित्यत सचि-
रास्प भवतीत्यर्पः॥ १५॥
ॐहरयेनमः
परमिता नामसंकीननं करिमपितचेतसा पाना ।
fift रिमंदो एगी प रीतानि सतपरिः॥ १६ ॥

·शिवनामकल्पलता। दृष्टांतपूर्वकं परमशिवस्य हरपदवाच्यत्वमुपपादयति परशिवेति जनयसीति भवत्यस्मात्सर्वमिति व्युत्पत्त्य उत्पादयसीत्यर्थः। स्थिरमपि उत्पन्नस्य स्थितिमपि चरयसि मृडयति सुखयतीति व्युत्पत्त्या सुखयसि सुखवत्करोषीत्यर्थः । सुचरं जंगममचर स्थावरं स्थावरजंगमात्मकप्रपंचमात्रमित्यर्थः । चरमगुणधरः चरमगुणस्तमोगुणस्तद्वान्प्रहरसि उपसंहरसीत्यर्थः । माणिगुणनिकराख्यं वृत्तमिद तथा च पैगलसूत्रं 'मणिगुणनिकरो वस्वृषयः। अब चंद्रावर्तात्सूत्रात् 'नौनौस् । इत्यनुवर्तते । तथा च प्रतिपादं नगणचतुष्टयं सगणोऽष्टाभिः सप्तभिश्च यतिरित्येतद्वृत्तं मणिगुणनिकराख्यं भवतीत्यर्थः तथाच केदारे लक्ष्यं 'वसुययतिरितिमाणिगुणनिकरम् इति ॥ १० ॥ अथ च नामश्लोकः॥ भगनेत्रभिदव्यक्तः सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥ अपवर्गप्रदोऽनंतस्तारकः परमेश्वरः ।। इतिचावशिष्टनामाष्टकं निर्वक्ति ॐभगनेत्रभिदे नमः विष्णुब्रह्माद्यखिलदिविपट्टतेमखमंडपे वीरं भद्रापतिमुपगतं सुरासुरमर्दनम् ॥ कोपाटोपादरुणनयनो भगस्तमदीश- प्चन्नेत्रे समसभमभिनत्ततो भगनेत्रभित् ॥ १०१ ॥ विष्णित्यादिना विष्णुब्रह्मादयो देवास्तैरखिलैरपि वृत्ते व्याप्ते मखमंडपे यज्ञशालायां भद्रापतिमिति पराशक्तिकोपादाविर्भूतायाः भद्रकाल्याः पतिं स्वामिनं सुरासुरमर्दनं सुरा- 'सुराणा नाशकं तथा च दक्षाध्वरविनाशाय परमशिवेन प्रेषितं वीरभद्रमित्यर्थः कोपा- टोपाकोधावेशादरुणनयन आरक्तेक्षणो मग. सूर्यमूर्तिविशेषस्तं वीरभद्रं न्यदीदृशत्पुनपुन- रपश्यत् । तनेने सूर्यनेने स वीरभद्रः प्रसभं बलात् प्रसभं तु बलात्कारो हठः। इत्यमरः । अभिनदिति तथाचोक्तं देंगे 'दग्धुं वै प्रहितश्चासौ भगवान्परमेष्टिना ॥ तदो- स्पाता बभूवुर्वे लोकाना भयशंसिनः ।। पर्वताश्च व्यशयित चकंपे च वसुंधरा ।। मरुतश्चाप्यधूयंत चुक्षुभे मकरालयः ॥ अग्रयो वै न दीप्यते न च दीप्यति भास्करः ॥ ग्रहाश्च न प्रकाशते न देवा न च दानवाः ॥ ततः क्षणात्मविश्यैव यज्ञवाट महामनाः ॥ रोमजी सहितो भद्रकाला• मिविचापरः ॥ उवाच भगवान्भद्रो दक्ष चामिततेजसम् ।। सपादेव दक्षस्य मुनिदेवान्पिना- किना ॥ दग्धु वे प्रेषितवाह भवतश्च मुनीश्वराः । इत्युक्त्वा यज्ञशाला ता ददाह गणपुं. गः ॥ गणेश्वराच संमुद्धा यूपानुत्पाट्य चिक्षिपु. ॥ गृहीत्वा सत्वरं सर्वान्गगा स्रोतसि चिक्षिपुः ॥ वीरभद्रभतु पष्ठिरोमजेस्तगगत. ॥ व्यष्टमयददीनामा तथान्येपादिवौकसाम् ॥ भगस्प ने चोत्पाट्य करणाग्रेग टीटया ॥ निहत्य मुष्टिना देतान्यष्णश्चैव न्यपातयत् । इति । तया वायवीयसहितायामपि 'भगस्य विपुठे ने शतपत्रसमप्रमे ।। प्रसवोत्पाटयामास भद्रा ·- .. ससुधापूररत्नावालसहिता । परमवेगवान' इति । सूर्यनामार्यायो भग इत्युक्तः । तत्र प्रामाण्य ‘भगं श्रीकाममाहात्म्यवीर्य- यत्नार्ककीर्तिपुः इत्यमरः ॥ भाराक्रांतावृत्तमिदं तथाचोक्तनभियुक्तैः ‘भाराकांता जलधिषडगे- मभी नरसालगौ प्रतिपादं मगणः भगणः नगणः रगणः सगणः लघुर्गुरुश्चतुर्भिः षड्भिः सप्तभिश्च यतिरित्येतद्वृत्तं माराकांताख्यं भवतीत्यर्थः ॥ १०१॥ ॐअव्यक्ताय नमः सांख्य मूलप्रकृतिरिति यदाचख्यौ यत्पाराशयश्चिदिति गदति तत्त्वं तत्त्वम् .सामष्टयं चाक्षरमपि भुवि नैव व्यक्तं लिंगं वाणाभिधमपि शिव इत्यव्यक्तः ॥१०२ ॥ व्यक्तं न भवतीत्यव्यक्तं परमशिवतत्वमित्यर्थः । तथाच यत्तत्वं सांख्यमूलप्रकृतिरित्याभ- मन्यते यच्च. वेदांतिभिः पाराशर्यप्रमुखैः चित्प्रकाशात्मक परं ज्योतीरूपमिति तत्तत्वं स्वरूप- मेवेत्यव्यक्तस्वरूपः परमशिव इत्यभिप्रेत्याह सांख्य इत्यादि यत्तत्वं सांख्यः मूलप्रकृतिरविकृति- रिति आचरव्यौ इत्यन्वयः । यदाहुः सांख्याः ‘मूलप्रकृतिरविकृतिर्महादायाः प्रकृतिविकृतयः सप्त ॥ पोडशकस्तु विकारो न प्रकृति विकृति: पुरुष। इति । सूक्ष्मलिंगमचेतनमनादिनिधनं तथा प्रसवधर्मि निरवयवमेकमेवेति साधारणमेतदव्यक्तामति ब्रह्मांडपुराणेऽपि त्रयोविंशतितत्वानि व्यक्तशब्देन सूरयः ॥ वदंत्यव्यक्तशब्देन प्रकृति च परां तथा' इति । यत्पाराशमिति यत्तत्वंपारा- चिदिति गदति चित्प्रकाशात्मकपरंज्योतिः स्वरूपमित वदती. त्यर्थः । तदव्यक्तत्वमाह हि इत्यधिकरणे 'न चक्षुपा गृह्यते नापि वाचा नान्यदवस्तपसा कर्मणा- वाहत्यादिश्रुतिभिस्तथा निर्णयात् । तत्त्वमिति प्रथमं तत्वमित्येकं पदं पूर्वेण यत्पदेनान्वितं द्वितीय तत्वमिति पदयं तादृशं तत्त्वं त्वमेव त्वत्स्वरूपमेवेत्यर्थः । अथवा व्यक्ताव्यक्तात्मकाखिलप्रपंच- समश्यात्मकवादक्षरात्मकत्वादाणलिंगात्मकत्वाद्वा तथा 'दाविमौ पुरुषो लोके भरश्वाक्षर एवं च॥ क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते । इत्यादिप्रमाणोक्तेरित्यभिप्रायेणाह ' साम- ध्यं येत्यादि । समष्टिरूपमित्यर्थः । तदुक्तं नृसिंहपुराणे 'समष्टिविंदुरव्यक्तं व्यक्तं यदि मुनी- स्वराः इति । अक्षरमपीति तस्याप्यक्षरत्वमुक्तं तथा च मत्स्यपुराणे उक्तम् ' उक्तमक्षरमव्यक्त व्यक्त क्षरमुद्दाहाम्। इति । भुवि भव व्यक्तमिति । वाणाभिधं यष्ठिगं तद्वधि अव्यकपदवायं. मित्यर्थः । तदुक्तं ब्रह्मदेव सायंभुवं बाणलिंग शैललिंगामिति विया ॥ कीर्तित व्यक्तमन्यक व्यकाव्यनामिति कमात् । व्यक्तं मुक्तिप्रदं मुक्तिप्रदमव्यक्तमुच्यते ॥ मुनिमुक्तिपदं लिंग व्यका- स्पक प्रयक्षते ।। दितिस्तुलासमारूदं वृद्धिमेति न हीयते ॥ यदाणटिंगमुदितं शेनं शेठ विदुषुधा।। दति । शिव इति । एतत्सर्वमन्यकपदाच्यं शिवस्वरूपमेव व्यापहवाच्यत्वं परमशिवस्येत्यर्थ इति । फुटिलास्यं वृत्तमिदं तदुक्तमभियुक्त भो भो न्यो गो यदि कुटिठम्मुकं वृतम्। इति प्रतिपय मगणः भगणः नगणः यगण: गुरुदयं घेतवृत्त कुटिठास्यं भवतीत्यर्थः ॥ १०२॥ शर्यः पराशरात्मजो व्यासः - 10 ·शिवनामकाल्पलता। हरति भक्तानां दुरितानीति हरिः 'इन् सर्वधातुभ्याइति संहरतरौणादिक इन्प्रत्ययः । तथा च संकीर्त्यमानं सत्परमाशिवप्रतिपादकं नामैव यद्यशेषदुरितापहारि भवेत्साक्षात्स्वयमेव परमशिवः संसारैकपाशवदानपि स्वभक्तान्विमोचयतीत्यत्र कि विचित्रमितिकमुतिकन्यायमभिप्रत्याह परशिवेति कलिकलुषितचेतसां कलिना कालिप्रयुक्तपापेन कलुषितानि दृषितानि चेतास्यतः करणानि येषां कलिमलग्रस्तचित्तानां पुरुषाधमानामपि त्वन्नामसंकीर्तनं पावनं पापनोदकरमिति बहुश्रुति स्मृतिहासादिषु प्रसिद्धमित्यर्थः । अथवा हरिश्चंद्राख्ये क्षेत्रविशेषे हरीश्वरः इति प्रसिद्धिव- लात्तथेत्याह निवसतीति हरसि च दुरितानीति हरिशब्दव्युत्पत्तिप्रदर्शनपरम् । प्रमुदितवदनाख्यं वृत्तमिदं तदुक्तमभियुक्तैः 'प्रमुदितवदना भवेन्नौर चेत् इति । प्रतिपादं नगणद्वयं रगणद्वयं चैत्तद्वृत्तं प्रमुदितवदनाख्यं भवतीत्यर्थः ॥ ९६ ॥ पूषदंतभिदे नमः॥ अधिमखं रदविकासपूर्वकं परिहसंतमवलोक्य पूपणम् ॥ शिव भवानकृत पिष्टभागिनं दलितदंतमिति पूपदंतभित् ॥ ९७ ॥ पूष्णः सूर्यस्य दंतान् भिनत्त्युत्पातयतीति पूषदंतभिदित्यत्र दंतोत्पाटनहेतुभूतमपराधं दर्शय- नाह अधिमखमिति यज्ञमध्य इत्यर्थः । रदविकासपूर्वकं दंतप्रकाशपूर्वकं परिहसतं पूषणं सूर्यद्वादश- केष्वकं तथा च पुगहि दक्षाध्वरशालामुपगतानसंख्यान्महर्षिभृतीन्सुरगणानादासीन्येन परमशिव- मुपहासपूर्वकं सहासमपमन्यमानानवलोक्य परमदारुणभावेन संवर्तसमयप्रज्वलितकालाग्निमग्नाकारेण घोरवीरभद्रावतारेण पुनः स्वयमेव शिवस्तान्यथोपहासमशिक्षयत् । तत्र च दंतानादाय परिहसितं पूष्णेति देता:पातिताः इत्यादिकं तत्तत्पुराणेषु स्पष्टं प्रतिपादितं तथा च लैगे 'वीरभद्रश्चतुःषष्टीरोम- जैस्तैर्गणैवृतः। व्यष्टंभयददीनात्मा तथान्येषां दिवौकसाम् भगस्य नेत्रे चोत्पाट्य करणाग्रेणलीलया ।। निहत्य मुष्टिना देताः पूष्णश्चैव न्यपातयत्' इति । शिवपुराणे 'पूष्णो दशनपंक्तिं च दिव्यां मुक्तावली- मिव ।। बिभेद धनुपः कोट्या ततः सोऽस्पष्टवागभृत् ॥ इति । शिवेति संबुद्धिः हे परमशिव भवान्ग- लितदंत दंतशून्यं पूपणं पिष्टभागिनं अकृत कृतवानित्यर्थः । तथा च श्रुतिः पूषाः प्रपिष्टभागद- तको हि सा इति । स्पष्टार्थमन्यत् । प्रियंवदाख्यं वृत्ताभिदं तथाचोक्तमभियुक्तैः 'भुवि भवेन्नमजरैः प्रियंवदा' इति प्रतिपादं नगणः भगणः जगणः रगणश्चैत्तदृत्तं प्रियंवदारव्यं भवतीत्यर्थः ॥ ९७ ॥ ॐअव्यग्राय नमः पौलस्त्येनोन्नमनसमये कैलासा ब्रह्मांटानामपि दहनकाले संवते ॥ युद्धेप्वन्येष्वपि बहुपु संतोपोद्रेकादेवीं पश्यन्नदास शिव तस्मादव्यग्रः ॥ ९८ ॥ व्यग्रो विभ्रान्तचित्तः न भवति इत्यव्यमः । निश्चित इत्यर्थः । इत्यभिप्रत्याह पौलस्त्येनेति पौलस्त्यः पुठस्त्यवंशोद्भवो दशाननस्तेन फैलासाद्रेग्नमनसमये उच्चालनसमये देवी पश्यनट- तीत्युत्तरेण संदधा । बोदानां चतुर्दशभुवनानामपि दइन्काले संवर्त प्रलय समय इत्यर्थः सवर्त;

·दरान्मानपत्वं प्राप्त इत्यर्थः। तदुक्तं ब्रह्मपुराणवायपराणयोः 'अभिव्याहृत्य सप्तर्षीन्दक्षं सोऽ- भ्यशपत्पुनः ॥ भविता मानुषो राजा चाक्षुपस्य त्वमन्वये । प्राचिनवर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चैव प्रचे- समुधापूररत्नावालसाहता। लयः कल्प । इत्यमरः युद्धेष्वन्यौष्विति बेपुरादीषु युद्धेषु कालकूटाशनायशक्यकार्येषु चेत्यर्थः । तोपोद्रेकासतोपातिशयात् । एवंरूपेष्वपि कार्यकरणेष्वतिशयितसंतोषवत्त्वादव्यग्रत्वं परम- दोवस्येत्यर्थः । हंसश्येनीसंज्ञकं वृत्तमिदं तदुक्तमभियुक्तेः 'मौ मौ न्मौ गौ यदि निगदिता हंसश्ये नी? इति । प्रतिपादं मगणः नगण. मगणः गुरुद्वयं चैतद्वृत्तं हंसश्येनीसंज्ञकं भवतीत्यर्थः । अस्मि- वृत्ते यः चतुर्थगणो मगणः सः क्वचित्पाठांतरभेदेन यगणो भवति ॥ ९८ ॥ ॐदक्षाध्वरहराय नमः पुरा देवो दक्ष इति शिव तवैकः श्वशुरकः परो मत्यों दक्ष इति विटपिकन्योदरभवः॥ प्रचंतःपुत्रोऽखिलमखफलदातापि च भवा- स्तयोर्यज्ञौ हा व्यदलयदिति दक्षाध्वरहरः ।। ९९ ॥ अत्र दक्षो द्विविधः अमानुषो मानुषश्च तत्रामानुषो दक्षः प्रजापतित्वेन प्रसिद्धः यस्य जामातृत्वमापन्नः परमशिवोऽपि मानुषश्च राजा तस्यैव अवतारविशेषः तयोरध्वरौ हरति नाशयती- दक्षाध्वरहर इत्यभिप्रेत्याह दक्षपदार्थावेव आदौ दर्शयति पुरा देव इति । श्वशुरकेत्यत्र स्वार्थे कुत्सिते वा कप्रत्ययः । शिवद्रोही श्वशुर इत्यर्थः। विटपिकन्योदरभव इति । स एव दक्षः कचित्कुपितेन परमशिवन शाखिना कन्याया त्वं भवितेति शप्तः सन्विटपिकन्यो- ति तसः ।। दक्ष इत्येव नाम्ना त्वं मारिपाया जनिष्यासि ॥ कन्याया शाखिना चै प्राते वै चाक्षुषातरे। अहं तत्रापि ते यज्ञ हन्मि देव्याः प्रियेक्षया । इति । चाक्षुषस्य चतुर्दशमन्वंतर्गतस्य मनुविशेषस्य वशे त्वं भवितेति शतवानित्यर्थः । अखिलेति तयोः मानुषामानुषयोर्दक्षयोर्यज्ञाविति तथाचाखिल स्याप्यध्वरस्य फलं स्वर्गादिरूपाभिमतार्थसिद्धि प्रयच्छन्नपि यज्ञौ व्यदयलदिनाशयदित्यध्वरका- रकस्तत्संहारकश्चेत्याश्चर्यकरं भवचरित्रमचित्यमित्यभिप्रेत्याह हा इति विषादशुगतिध्वव्ययं स्पष्टर- न्यत् । कलातंबाख्यं वृत्तमिदं इथाचोक्तमभियुक्तः ‘कलातंत्रं यो तनसभलघुभिर्गोन साहितम्। इति प्रतिपादं यमणः तगणः नगणः सगणः भगणः लघर्गश्चैतदृत्वं कलातंत्राख्यं भवतीत्यर्थः ॥९९॥ ॐहराय नमः परशिव जनयसि भव इति भणितः स्थिरमपि चरयास मृडपदगणितः ॥ सुचरमचरमपि चरमगुणधरः महरसि जगदिदमखिलामिति हरः ॥ १० ॥ हरत्युपसंहरत्याखिलामति हर: अत्र च सृष्टिस्थित्युपसंहाराख्यं कार्यकारिण्यो भवमृटहरा- ख्यास्तिम्रो मूतयः परमशिवस्य तत्र रजोगुणेन भवमूर्त्या सत्वगुणेन मुटमा प्रथमकार्य सृष्टि दितीयं चास्थिति यथा करोति तथा तमोगुणेन हरमा संहाराख्यं तृतीयकार्यमाप करोतीति ·७४ शिवनामकल्पलता। ॐसहस्त्राक्षाय नमः अगणितकरचरणशिरोद्रष्टोदरयुक्मतिभयमाश्चर्य युगपत्सृष्टिस्थितिलयकारि यदवच्छेदकभेदेन ।। क्षेत्रे च सुवर्णाख्ये प्रथितं लिंगे शिव तव यद्रूपं बहुविधकर्मज्ञानेन्द्रियपरिपूर्ण तदिति सहस्राक्षः ॥ १०३ ॥ अक्षशब्दः इंद्रियसामान्यपरः। सहस्रशब्दश्चानत्यपरः । 'शत सहस्रमयुतमित्याद्यानंत्यवाच- कम्। इत्युक्तः । सहस्राण्यनंतानि अक्षाणि इंद्रियाणि यस्येत्यत्र सहस्रपदप्रयोगादातरमपि सूचय- माह अगणितेत्यादि अगणितैरसंख्यातैः करचरणशिरोदंष्ट्रोदरायवयवैर्युक्तं प्रतिभयं भयकर 'भयं- करं प्रतिभयम् । इत्यमरः । आश्चर्यकर आनंदकारीति यावत् । अत्र हेतुमाह युगपादीत एक- कालावच्छेदेन सृष्टिस्थितिलयाख्यानि कार्याणि करोत्याचगति तथा । ननु परस्परविरुद्धाना सृष्टि- स्थित्युपसंहारादिकार्यविशेषाणां कथमेककालावच्छेदेनोपपत्तिरित्याशक्य औपाधिकभेदान विरोध इत्याह यदवच्छेदकभेदनेति यदिति प्रत्येकं पदं यद्रूपमुपदर्शितरीत्या विविधाश्चर्यकरमित्यर्थः । अवच्छेदेकदेन उपाधिभेदेन क्षेत्रेति य रूपं सुवर्णाभिधे क्षेत्रविशेषे सहस्राक्षेश्वरत्वेन प्रासिद्ध यद्रूपं बहुविधैरनेकप्रकारेः कर्मेद्रियैः ज्ञानेंद्रियैश्च परिपूर्ण व्याप्तं तद्रूपं तवेति पूर्वत्रान्वयति तथाच यस्पं श्रुतिस्मृत्यादौ गीयमानभनेकाकार तत्सर्वं त्वदीयमवति भवति सहस्राक्षत्वं परमशिवस्येत्यर्थः। प्रपंचशरीरकस्य सर्वातर्यामिणो भगवतः परमाशिवस्य सहस्राक्षादिकं प्रतिपादितं श्रुत्यादिभिः यथा 'सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः ॥ सर्वव्यापि च भगवास्तस्मात्सर्वगतः शिवः । ॥ 'विश्वतश्च- शुरुत विश्वतोमुखो विश्वतो बाहुरुतविश्वतस्पात् ॥ 'सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । तथा च गीतायामपि भगवदचनं 'सर्वतः पाणिपाद तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।। सर्वतः श्रुतिमलोंक सर्व- माधृत्य तिप्रति । । इद च आनंदनामकं वृत्तम् । (१) मात्राचतुष्टयपर: नतु मयादिपरः तथा च अर्धमात्रागणसहितैः सप्तगणेः प्रतिपादं त्रिशत्संख्याकाः मात्राः दाविशत्या अप्टभिश्च यतिरित्येत- द्वत्तमानंदनामकं भात्रावृवं भवतीत्यर्थः । अत्र पोडभिश्चतुर्दशाभिश्च यतिरितिविशेषो द्रष्टव्यः । इदं घ श्रुतिप्रसिद्ध नाम 'नमोऽस्तुनीलमीवाय सहस्राक्षाय मीदुषे । इति ॥ १०३ ॥ ॐसहस्रपदे नमः नगदवनार्थमष्टमु धृतासु मूर्तिपु स्सरहर भास्करस्य तव मूर्तिरटमी ।। गणनपपातिगनिमपविश्वरूपवृक् श्रुतिगदितोऽमि शंकर ततः सहस्रपात् ॥१०४॥ सहस्राणि पादाः किरणाः यस्येति सहस्रपात् । सूर्यात्मक इत्यभिप्रेत्याह जगदषनेत्यादि जगदक्षणार्थ शर्यभवादायष्टमूर्तिपु त्वया धृताष्टमीय सूर्यमूर्तिस्त्वदीयेत्यर्थः । अथवा सहनशब्दः अनंतपरः सहस्राण्यनंताः पादाचरणाः यस्येति तथेत्यभिप्रयोणाह गणनपयेति गणनानामैकवादि.

·ससुधापूररत्लावालसाहता। पैराधपयतानां यः पंथास्तवतिकता ये अंशयः पादास्तटितं विश्वरूपं धारयतीति तथा एत- सहस्राक्षपदे व्याख्यातं श्रुतिगदितः 'सहस्राक्षः सहस्र गद्' इत्यादि स्पष्टमन्यत् । प्रभद्रकं वृत्तमिदं तदुक्तमभियुक्तः ‘भवति नजी भजो रसहितो प्रभद्रकं च । इति । प्रतिपादं नगणः जगणः गणः जगणः रगणश्चैतद्वृत्तं प्रभद्रकं भवतीत्यर्थः ॥ १०४ ।। ॐअपवर्गप्रदाय नमः प्रतीकविदहंग्रहो भृतक इत्युपास्तेनिजा- द्विधेः शिवसलोकता शिवतदात्मता साहिता ।। भवंति ससमीपता अमृततात्मविज्ञानतोऽ- खिलं फलमतो भवेदिति मतोऽपवर्गपदः ॥ १० ॥ अपवर्गान्सालोक्यसायुज्यसारूप्यसामीप्यकैवल्याख्या: पंचविधमुक्तीः प्रददात्युपासकेभ्य इत्य- पवर्गप्रदः । तत्र पंचविधमुक्तीस्तत्साधनीभूतोपासनानि च प्रदर्शयात प्रतीकविदिति भृतकः सेवकः निजाविधेः स्वस्वाश्रमविहिततत्तत्कर्मोपासनाविधेः । तथा च प्रतीकोपासना अहंग्रहोपा. सना सेव्यसेवकभावोपासना स्वस्वाश्रमविहितकर्मोपासना चतुष्टयं साधनत्वेनोपन्यस्य तत्फलान्यपि कमेणोपदर्शयति शिवसलोकतेत्यादि। सलोकता सालोक्यं तदात्मता सायुज्यं सार्टिता सारूप्यं समानधर्मितति यावत् । तथा च तदात्मता च सार्टिता चेति इंदोचरं शिवपदेन षष्ठीतत्पुरुषः। ततः शिवसलोकता च शिवतदात्मतासाष्टिते चेति पुनदः । एताश्च ससमीपताः सामीप्येनं सहिताः भवतीत्यन्वयः। शिवसालोक्यं शिवसायुज्यं शिवसारूप्यं शिवसामीप्यं च क्रमेण भवन्ति फलानीत्यर्थः। अत्र च प्रतीकेष्ववयवेषु वाड्मनःप्रभृतिषु देवतोपासनं तस्य फलं सालोक्यं सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वायनंतगुणगणके सगुणब्रह्माणि अहमेवेत्युपासनमहंमहोपासनं तस्य फलं सायुज्यं प्रतीकविदहंग्रहाभ्यां विना स्वात्मनः प्रत्यक्त्वनैश्चर्यविशेषविशिष्ट तयोत्कर्षापकर्षपूर्वकमुपासनं भृतकोपासनं तस्य फलं सारूप्यमेव साटितेत्युच्यते । तथा च तैतेरीयश्रुतिः ‘एतासामेवं देवताना सायुज्यं सार्टिता समानलोकतामामोति? इति कर्मोपासनफलसामीप्यं तथा च माइकश्रुतिः 'तपः श्राद्धे ये छुपवसंत्यरण्ये शांता विद्वाऽसो भैइयं चरंतः सूर्यद्वारेण ते रजः प्रयाति यत्रामृतः स पुरुषोऽध्ययात्मा । इति एताश्च कर्मफलभूताः सातिशयाः अनित्याश्चेत्यवगंतव्यम् । इत्येवं सगुण- ब्रह्मोपासनादि फलमुक्त्वा निर्गुणब्रह्मोपासनायाः नित्यनिरतिशयानंदचित्प्रकाशाद्दे परंज्योतिः- स्वरूपेणावस्थानलक्षणं केवल्याख्यमपवर्गमाह अमृतति तद्धतुमाह आत्मविज्ञानत इति । इदमेव निर्गुणब्रह्मोपासनमित्युच्यते तथा च तेत्तिरीयश्रुतिः ‘एवंविधानुद्गपने प्रमीयते देवानामेव महिमान गत्वादित्यस्य सायुज्यं गच्छत्यथ यो दक्षिणे प्रमीयते स पितृणामेव महिमानं गत्वा चंद्रमसः सायुज्यं सलोकतामामोत्येतो वे सूर्याचंद्रमसोमहिमानी ब्रह्मणो विद्वानभिजयति तस्माद्बह्मणो महिमानगामोति इत्यत्र केवलकर्मणा चंद्रलोकमरी प एवं विद्वानिति विपन्दा- ·७६ शिवनामकल्पळता। भिहितप्रतीकायुपासनात्र यावंतो देवानामहिमानमित्यनेन सालोक्यादित्रयं ब्रह्मणो विद्वानि- त्यनेन ब्रह्मज्ञानवांस्तु एतौ कर्मोपासनाप्राप्यौ सूर्यचंद्रयोमहिमानौ सातिशयत्वादिदोषवंती बुढ्या- अभिजयति अभितः पराकरोति तस्मादधिक निरतिशयिनं ब्रह्मणो महिमानमामोतीत्यर्थः । तथोक्तं शक्तिरहस्ये 'आत्मबुद्ध्या प्रतीकेन मातृबुद्व्याप्यहं धिया। कर्मणा वा भजन्मर्त्यः कैवल्य- पदमश्नुत? इत्यखिलं फलमितिदर्शितदिशा सालोक्यादिपंचविधमप्यपवर्गफलं परमाशिवादेव भवती- त्यपवर्गप्रदत्वं परमशिवस्येत्यर्थः । पृथ्वीसंज्ञकं वृत्तमिदं तथाच पैगलसूत्रं 'पृथ्वी सौ ज्सौ प्लौ ग्वनवौर। तथा च कैदारे 'जसौ जसुयलावसुमहयतिश्च पृथ्वी गुरु:॥ इति । प्रतिपादं जगणः सगणः जगणः सगणः यगणः लघुर्गुरुश्चाष्टाभिर्नवभिश्च यतिरिति पृथ्वीसंज्ञकं वृतं भवती- त्यर्थः ।। १०५॥ ॐअनंताय नमः नाति विभो नेदानीमिति नेदं ब्रह्मेति न वाचो यत्र प्रसरति ॥ नास्त्येव गुणानामंतो न विभूतः शेपोऽसि धराधृक्तेन स्वमनंतः ॥१०६ ॥ अंतः परिच्छेदः स च देशतः कालतो वस्तुतश्चेति त्रिविधः स न विद्यते यस्मिन्नित्यनंत: नाति ब्रह्मेत्यनेनान्वयः। नास्मिन्देशे ब्रह्म नास्मिन्काले ब्रह्म नेदं ब्रह्मति वाचो यत्र यस्मिन्वि- पये न प्रसरति त्रिविधपरिच्छेदशून्य इत्यर्थः । 'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनाना सर्वव्यापी च भगयास्तस्मात्सर्वगतः शिवः न वी षढो न पुमानइत्यादि । अथवा गुणानां विभूतीनां वा अंतः अवसानं नाशो वा यस्मिन्न विद्यते नित्यनिरवधिकैश्वर्यगुणवानित्यभिप्रेत्याह नास्त्येव गुणाना- मिति 'नातोऽस्ति मम दिव्याना विभूतीनां परंतप' इति गीतासु । अथवा जगदुद्दारणार्थमवतीर्णः आदिशेपो वा अनंत इत्याह शेषोऽपीति स्पष्टमन्यत् । इदं च श्रुतिप्रसिद्धं नाम 'सत्यं ज्ञान- मनंतं ब्रह्म इति । मणिमालाख्यं वृत्तमिदं तथा च पैगलसुत्र 'मणिमाला त्यो त्यो। तथा च वृत्तरत्नाकरे 'त्यो त्यो मणिमाला छिना गुहवकैः । इतिचोभयसंमत्वात्प्रतिपादं तगणः यगणः तगणः यगणश्चैतद्वृत्तं मणिमालाख्य भवतीत्यर्थः । अस्मिन्वृत्ते षड्भिः पहियतिरिति ।। १०६ ॥ ॐतारकाय नमः तव पदकमले भजतो जनास्तारिता यत्वया भवनलनिधितो महादेव ताराख्यवर्णात्मकः ।। प्रणवमुपदिशदिनानकाशिकायां परेतानपि श्रुतेिषु निगदितस्तदन्वर्थनामाभवांस्तारकः ॥ १०७॥ तारयन्युपासकान्संसारादिति तारकः। तारयतेवुलित्याशयेनाह तय पदकमळे इति द्वितीया- दिपचनमिई । भनधातो; मकर्मकत्वाद्भवजलनिषितः Timi ·समुधापूररत्नावालसाहिता वयः । यदिति यद्यस्मादतोः संसाराब्धेस्तारिता सर्वेऽप्युपासकाः अतस्त्वं तारक इत्यर्थः । अथवा नार एव तारकः तारयतेः पचायचि स्वार्थे कप्प्रत्ययः प्रणवात्मक इत्यर्थः । अत एव श्रुतावपि तार इत्येव श्रूयते 'नमस्ताराय नमः शंभवे च । इति । अथर्वशिरस्यपि 'अथ कस्मादुच्यते तार इति' यहा तारः प्रणवस्तत्स्वरूप इत्यभिप्रायेणाह प्रणवमुपदिशनिति अत एवोक्तम् 'अनिलो मृगनाभि- रेणुगन्धिहरवामांगकुचोत्तरीयजन्मा ॥ हरते मरणश्रमं जनानामाधिकाशि प्रणवोपदेशकाले । इति । काशिकायां परेतानिति काश्यां मृतिप्राप्तान् । द्विजान्प्रणवोपदेशेन परमगति प्रापयंस्तारक इति श्रुतिषु निगदितोऽसीत्यर्थः । तथाचोक्तं जाबालश्रुतौ ' अत्र हि जन्तोः प्राणेषूकमणेषु रुद्रस्तारक ब्रह्म व्याचष्टे येनासावमृती भूत्वा मोक्षी भवति । इति । द्विजशब्दवैवार्णकपरः । अन्येषां प्रणवे अनधिकारात् । अतएव तेषां रामनामोपदेश इति व्यवस्था .ग्रन्थान्तरकारैरुपदार्शता । प्रणवराम- शब्दयोः ब्रह्मैकबोधकत्वाच्छ्रुतौ तारकं ब्रह्मेति तूभयसाधारणमिति । परेतानपीत्यापना मरणे ज्ञानशून्यानपि जंतून्यादि मोचयास किमु तर्हि साक्षाद्भजनैकसाधनावधूतकल्मष्मानुन्मिषद्वियांकु- रान्नरवरांस्तथा करोषीत्यत्र किमु वक्तव्यमित्ययमर्थः सूचितः । स्पष्टं शिष्टम् ' लालसाख्यं वृत्तमिदं तथाच पैंगलैरुक्तं 'दशवसुविरतिननौ रैश्चतुभिर्युतौ लालसाव्हयम् । इाते प्रतिपादं नगणः रगण चतुष्टयं च दशभिरष्टभिश्च यांतीरत्येतद्वृत्तं लालसाख्यं भवतीत्यर्थः ॥ १०७ ॥ ॐपरमेश्वराय नमः ग्रामाणां पतयोऽपि सोपपदेश्वरा भुवि भूरिश- स्तेऽपि स्वाचितमात्रपोपणपरास्तथैव दिवौकसः ॥ ईशानामपि चेशितासि निजाश्रिताश्रिततड्रिता- '' न्सर्वानप्यवसीशतापरमावधिः परमेश्वरः ॥ १०८॥ परमश्चासावीश्वरश्चति कर्मधारयः। नियामकत्वलक्षणे संरक्षकत्वलक्षणे वेश्वरत्वे । परत्वं च नियामकांतगसंभावनत्वविषयत्वमखिलजगत्कर्मकसंरक्षकत्वं चेत्याशयेनाह ग्रामाणां पतय इत्यादि ग्रामाणां पतयोऽत्यपिना नानानगरदेशद्दीपलोकादीनां समुच्चयः । पतयः ईश्वराः सोपपदेश्वराः सावविकेश्वराः । तथा च ग्रामस्य नगरस्य द्वीपस्य लोकस्य वा नियामकत्वेन ईश्वरत्वाभिमानिनो ये केचित्सर्वेऽपि नियामकातरसंभावनाविषयीकृता एवेति नैषां निरवधिकत्वमीश्वरत्वं संभवती- त्युत्का सर्वजनसंरक्षकत्वलक्षणं द्वितीयमश्विरत्वं नास्तीत्याह तेऽपीति ते ऽपि मामायधिपत- योऽपि स्वाश्रितमात्रषोपणपराः ग्रामादीनामेव पोषणे समर्थाः । नतु सर्वान्पोषयितुं यथा एवं च सर्वजनसंरक्षकत्वलक्षणं द्वितीयमीश्वरत्वमपि नैव तेषां संभवतीति भावः । तथैव दिवौकसः देवा दयोऽपि स्वानिकी एवमेव दर्शितद्विविधैश्वर्यशून्या एवोत भावः । एवं च क्लप्तानां देवतियङ्मनु- व्याणां बोधकत्वमेके सिद्धयति । इतिन्यायात् । परमाशवस्यैव तादृशोभयविधमेश्वर्य संभवती- त्याह ईशानामपीति ईशान्य नियामकलेन वोपदर्शितानां तत्तदादिमामलोकादीनामीशिता निया ।

·७८ । - । शिवनामकल्पलता। मकः । तथा चार्थतः सर्वेषां नियामक इतिपर्यवसानाम्नियामकांतरासंभावनाविषयीभूतेश्वरत्वल- क्षणपारमैश्वर्यमायमुक्तं भवति । निजाश्रितेत्यादि निजं स्वमाश्रिताः ये देवतिङ्मनुष्यादयस्तदा- श्रिताश्च ये पुनस्तानप्याश्रितास्तथा च साक्षात्परंपरया सर्वानपि लोकानवास रक्षसीति सर्वलो- कसंरक्षणकर्तृत्वरूपं द्वितीयमपि पारमैश्वर्यमुक्तं भवति अत एवाह ईशतापरमावधिरिति ईशता ईशनं नियामकत्वं संरक्षवं चेत्यन्यदेवतस्य परमावधिर्यदपेक्षया नियामकः संरक्षको वा नास्ति तादृशः परमेश्वर इत्यर्थः । हरिगप्लुताख्यं वृत्तमिदं तदुक्तमभियुक्तैः ' मात्सोजो जमरौ च दति- शरेषुभिर्हरिणप्लुता । इति । प्रतिपादं मगणः संगणः जगणद्वयं भगणः रगणश्चाष्टभिः पंचभिश्च यतिरित्येतदृत्वं हरिणप्लुताख्यं भवतीत्यर्थः ।। १०८॥ ॥ श्रीसांब वंदे ।। अथैतदुत्तरभागः शिवरहस्यपठितो व्याक्रियते यथा । इमानि दिव्यनामानि जप्यते सर्वदा मया ॥ नामकल्पलतेयं मे सर्वाभीष्टदप्रायिनी ।। इमानि उपदार्शताष्टोत्तरसंख्याकानि सर्वदा कालत्रयेऽपि मया विष्णुना। नामान्येतानि सुभगे शिवदानि न संशयः॥ वेदसर्वस्वभूतानि नामान्येतानि वस्तुतः ॥ एतानि यानि नामानि तानि सर्वार्थदान्यतः॥ जप्यते सादरं नित्यं मया नियमपूर्वकम् ॥ वेदेषु शिवनामानि श्रेष्ठान्यबहराणि च ॥ संत्यनंतानि सुभगे वेदेषु विविधेष्वपि । विविधशास्त्रात्मकेषु वैदेवियर्थः । अष्टोत्तरसहस्रं तु नाम्नामुपदिशत्पुरा ॥ ततोऽपि सारमुदृत्याब्रवीदष्टोत्तरं शतम् ॥ अडभावश्छोदसः। मूलम् । तानि नामानि जप्यंते मया प्रत्यहमादरात् ।। इत्युक्ता पाणपत्यांचा संपूज्य च जनार्दनः ।। ततो जगाम चैकुंठं प्रेरितो जगदेवया ॥ विचमाराधयंती सा गिरिजापि ततः शिवम् ।।

·समुधापूररत्नावालसहिता। संमाता शिवरूपं सा भूयः प्राप्तशिवापि सा ॥ नित्यप्राप्तशिवरूपापि सा शिवा सर्वानपि लोकान्परमशिवाराधनादीन्यापायतुं परमशि- बमाराधयंती भूयः प्राप्तेवाभूदित्यर्थः । अथ शंकरसंहितास्थ उचरभागो व्याख्यायते एतदष्टोत्तरशतं नाम्नामाम्नायसमितम् ॥ आम्नायैः वेदैः समितं सम्यग्बोधितं वेदैकसंवेद्यार्थप्रतिपादकमित्यर्थः । मूलम्। यद्यादिच्छास देवाश तदनेनैव यास्यास ॥ प्राप्स्यसीत्यर्थः। श्रीसूतः। शकंरस्य मिया गौरी जवा कालत्रयं सदा ।। जस्वेति । आगमशाखस्यानित्यत्वादिडभावः । कालत्रयं सदेत्यत्र सदाशब्दः प्रत्यहपरः । प्रत्यहं प्रातमध्यान्हसायं कालत्रयेऽपि जपित्वेत्यर्थः । मूलम् । नारायणोपदेशेन समाधि परमं गता। समवाप्य शरीरार्ध प्रसादाच्छूलपाणिनः ॥ ततः प्रभृति लोकेऽस्मिन्नर्धनारीश्वरः शिवः ।। यखिसंध्य पठेच्छंभोर्नाम्नामष्टोत्तरं शतम् ।। सर्वानामानवाप्नोति भुक्तिं मुक्तिं च विदति ।। शतरुद्रियत्रिरावृत्त्या यत्फलं माप्यते नरैः ।। तत्फलं प्राप्नुयादेवमेकावृत्त्या पठेन्नरः॥ शतं रुद्राः प्रतिपाद्यत्वेनास्मिन्निति शतरुद्रः 'नमस्ते रुद्रमन्यव । इत्यनुवाकसमूहः । यद्यम्यन हिरण्यवाहुप्रमुखाः शताधिका एवं प्रतिपायते ब्रह्मांडोत्तरभागे 'पोडशावरणं चक्रं किंत हुदाधिदेवतम्। इत्यध्याये श्रूयते तथापि शताधिकयोजनवत्यपि सागरे 'शतयोजनविस्तीर्णः सागरः समलंकृतः । इतिवउतरुद्रः द्वितीयशताभावमानतात्पर्यको दृष्टव्यः । 'शतरुद्राविद्यश्व इति तद्धितः । 'नवा एकनाक्षरेण छंदासि वियंति । इति श्रुतेः । एकाक्षराधिक्येऽपि न उदोभंग इति छंदोभाष्यवार्तिकराजयोः स्पष्टम् ॥ मूल ' धन्यः स एव लोकेस्मिन्पश्य भक्तिः शिवे भवेत्।। समाराध्य सदा साब ब्रह्म विदति शाश्वतम् ।। सकृदा पूजयछिगं यस्तु भक्तिसमन्वितः॥ कुठकोटि समुद्धृत्य स याति परमा गतिम् ॥ विल्वपत्रैः प्रशस्तैर्वा पुण्यश्च तुसविले । तिलायनदेव .

·८. शिवनामकल्पलता। . जीवन्मुक्तो न संशयः ॥ नाम्नामेषां पशुपतेरेकमेवापवर्गदम् ॥ अन्येषां चैव शिष्टानां फलं वक्तुं क ईशते । एकैकमपि चेनाम चापवर्गप्रदायकम् ॥ भवेस्किमेतैः सर्वैरपि नामभिः परमशिवमन्वह- माराधयतः पुरुषधौरेयस्य फलं के वावक्तुमाशते समर्थी भवंति न केऽपीत्यर्थ इति । इत्येवं परम- : शिवाष्टोत्तरशतदिव्यामृतनानामानायकमनागभ्यानामनवरतमखंडायमानाभिनवानंदरसनिर्भरानुभा- विकाननेकभंगिभेदभिन्नाभिप्रायविषयीभूतानप्यर्थाननुसंधाय पुनस्तदपर्यवसितांतराल्हादवदनेका परिमितानंदलीलाविग्रहस्यानादितेजःपुंजात्मकानंतरूपधारिणः परज्योतिषः परमशिवस्यापारवे- भवोटसदमृतार्णवतरंगायमाननामरूचिवलपराक्रमातिशयविशेषानशेषेण परिज्ञातुमीशा: ये दधी- चिप्रभृतयो महर्षयस्त एव धन्याः प्रकृतार्थाः परमशिवभावैक्यभाजनानि चेत्यन्यापदेशस्तुति- व्याजेनाचिंत्यापरिमितशक्तिप्रतापमावेदयन्पुनः परमशिवमेव प्रस्तौति जानाति सांच तव धामरुचिं दधीचिर्जानाति ते पदनखाग्रबलं दशास्यः ।। जानाति दौर्वलपराक्रममेष मेहर्जानत्यमोघपटुवाणगति पुराणि ॥ ११५ ॥ जानातीति अत्राथमभिसंधिः पुरा हि बाणःक्षुतादुत्पन्नः क्षुपाख्यो विष्णुपरायणः कश्चित्क्षत्रियः दधीचिरिति कश्चिद्रह्मर्षिः परमशिवभक्ताप्रगण्यस्तयोश्च पास्परं क्षत्रियो वरिष्ठो ब्राह्मणो वेति चिर विवादे संवृत्ते विष्णुपरायणः सर्वोत्कृष्टवलपराक्रमातिशयवानहमेको वरिष्ठो नान्य इत्यभिमन्यमानं भुपाख्यं राजानं क्रोधारकालोचनो ब्रह्मास्तिद्वाक्यमसहमानो वाममुष्टिना समताडयत् । सोऽपि कुलिशेन विप्रर्षि पुनरपि अताडयदेवं परस्परप्रहारयोस्तयोरंतःखिन्नमनाः ब्राह्मणः क्षत्रियेण परा- जितः सन्परमशिवाराधनकवललब्धाकवरावध्यकायः सन्धुपाख्यं राजान वामपादेनाताडयत् । सोऽपि चिरकाल विष्णुमाराध्य तल्लब्धवरोऽपि महर्षि वषयावगुंठितसामर्थ्यवानेवासीदिति स्वय. मेष साक्षादनादिपुरुषोविष्णुरात्मीयचक्रायुधप्रमृतीन्यमोघाखाण्यमोचयत् । तान्यपि दधी चिप्रयुक्तपरमशिवनामांकित: कुशमपैः शरैः स्तब्धवीर्याण्यकिचित्कराण्येवाभवन्नित्यालोच्य पर- मशिवनाममजनबलप्रभावलक्ष्यमिदं सामर्थ्यमनन्यलभ्यमेवेत्याशंक्य परमशिवमजनैकपरायणदधी ध्यास्य ब्रह्मर्पिमेव पुनरपि अनुससारेत्यादिकमशेषेण प्रपंचितं देंगे 'ब्रह्मपुत्रो महातेजा राजा क्षुप इति स्मृतः ॥ अभून्मित्र दर्धाचस्य मुनींद्रस्य सुरेश्वरः ॥ चिरंतनः प्रसंगादै वादः क्षुपदधी- घयोः ।। अभवत्क्षाषियाश्रेष्ठो विप्र एवेति सुवतः।। अष्टानामपि लोकाना वपुर्धारयते नृप इत्यादिना जगाम भगवान्विष्णुः प्रणिपत्य महामुनिम् ।। सुपो दुःखातुरो भूत्वा संपूज्य च मुनीश्वरम् ।। दधीचिमभिवायाशु प्रार्थयामास विहलम् ॥ इत्यतेन तथा । 'दशास्यो नाम रावणः सग्रामनिर्जि- तासिलसुरासुरोपबलमपि कदाचित्केलामाचल गच्छंस्तब्धगतिक पुष्पकमवलोक्य किभेतदित्या- चर्य कथमकाइनिष्पमामिदं पुष्पकमियतश्चितपानस्तदवसरप्रामनदिकेश्वरमुखोद्गतं 'निवर्तस्व दशग्रीव शैले क्रीदति शकर । इत्यादिवास्यमावर्णयन्नमर्पताग्रनयना पुष्पकावरुन को शकर इत्या टपन्भुनाम्या केटासभीषदुत्तोलपामास । ततश्च भगवान्परमशिदस्तकृतं दोश्चमवलोक्य प्रहसम्पादांगुष्ठमलेन पर्वतातस्तं संपीड्य पुनथिरकाठ सामाभिविविध स्तां: स्तुतः सन्पुनर्मोचपामा- .

·८१ ससुधापूररत्नलाबालसाहिता। सेत्यादिकं प्रतिपादितं रामायणे उत्तरकाण्डे 'अथापश्यदशग्रीवो रोक्ममावरणं तदा।। गभस्तिजाल- संवीतं द्वितीयमिव भास्करम् । । इत्यादिना 'संवत्सरसहस्रं तु स्तुवतो रक्षसो गतम् ॥ ततः प्रीतो महादेवः शैलाने विष्ठितस्तदा ॥ मुका तस्य भुजानाजा प्राह वाक्यं दशाननम् । इत्यतेन । एवं विद्युन्मालितारकाक्षकमलाक्षासुराधिष्ठितानि, कांचनरौप्यायसानि ब्रह्मदत्तवरलब्धानि यानि पुराण तानि च त्रिपुरविजयावसरोन्मुक्तबाणानुसंधानमात्रेणकीभूय विप्लुष्टानीत्येतत्प्रसिद्ध लैगे । यथा- ततस्ते सहिता देत्याः प्रणिपत्य जगद्गुरुम्॥ वरं पुराणि त्रीण्येव समास्थाय महीमिमाम् ।। चरिष्यामो हि लोकेशप्रसादाचजगद्गुरोः ॥ तथा वर्षसहस्रेषु समेष्यामः परस्परम् ।। एकीभावं गमिष्यंति पुराण्ये- तानि सानुषु ।। यदा समानि चैतानि यो हन्याद्भगवांस्तदा ।। एकेनैवेषुणा देव स नो मृत्युभविष्यति। एवमस्त्विति तान्देवः प्रीत्या भासाविशदिवम् । इत्यादिस्मृतिप्रसिद्धफलकपरशिवस्तुत्यंतरापेक्षया प्रकृतस्तोत्रस्य फलविशेष निर्दिशन्पुनर्निर्देशमुखेनेतरापेक्षया उत्कृष्टत्वं दर्शयत्ति इयं शंभोरष्टोत्तरशतकनामाविवृतिविजातीयैरटोत्तरशतक वृत्तविरचिता ।। फलं नामस्वावगतिषु च भूम्नैव विदितं बहूनां वृत्तानां प्रमितिरधिका यत्र फलति।११६॥ इयं शंभोरितिाशिवादिपरमेश्वरान्तानि अष्टोत्तरशतसंख्याकानि यानि नामानि तेषां येऽर्थानमल्या दिपारमैश्वर्यातास्तेषां विवृतिनिक्ति जातीयः परस्परभिन्नैरष्टोत्तरशतशंख्या वृत्तविरचितत्यन्वगः । फलामिति । तचन्नाम्नां तत्प्रतिपायार्थविशेषावगतीनां च तच्छतिरमृत्यागमादिषु भरिशः प्रतिपादि- तमित्यर्थः। तथा श्रुतिः-'अपि वा यश्चांडालः शिव इति वाचं वदेत्तेन सह स वसेतेन सह संवदेत्तेन सह भंजते । इति। 'महापातकविच्छित्त्यै शिव इत्यक्षरदयम् ॥ अलं नमरिक्रयायुक्तो मुक्तये कल्पितो मनुः । इत्येवमायाः स्मृतयः प्रागुपदार्शता अन्याश्चागमपुराणरमृतिषु पारेपरार्धमवगंतव्याः । बहूना- मिति । शिखरिण्यादिहरिणप्लुतांताटोत्तरशतसंख्याकवृत्तानो प्रमितिः परमवाधिकेत्यर्थः। तथाचो- रसाधारणासिद्धफलापेक्षयात्रवृत्तविशेषविज्ञानस्यवाधिकफलत्वोत्तया परमशिवभजनकतत्पराणां स्व- भावत एव तत्तस्तोत्रादौ प्रवृत्तिसंभवेऽप्यस्यां स्तुती लौकिकालौकिक साधारणाखिलविदहोकप्रवृ- तिविषयत्वव्यंजनेन सर्वोत्कृष्टत्वमेतत्स्तोत्रस्यत्यर्थः ॥ ११६ ॥ एवं स्तोवोत्कर्षमुक्त्वा तन्मर्तृनामोक्तिपूर्वकं 'नानामष्टशतं निरुच्य जनुषःसाफल्यमीहे तमा- म इति प्रागुपकांतमुपसंहरति इति काशिनियासिसानिचित्यमतुझास्कररायभारती ।। ननुपः सफलत्वसिद्धये शिवनामाप्टशतं व्यवर्वरीद ॥ ११७ ॥ भामिचित्येन सहितं झतुं करोतीति सामिचिपकतुककाशिनिवासी चासो र चेति तथा भारत्यंतमे १५ वा भारतीति कर्तुपनाम भास्कररायस्य भारती वाणीति वार्यः । सेव पंथकीत पारन् । व्यवदोतेभ्युपसृष्टा याक लुहि रूपम् ॥ अम वृत्त प्रथमचरण ऑपउंदसिमस्यो. तरत्रयो वेतालीयम्य अतएव काशीतिपदस्य सखात: पारः वानरोधात्मवितमयनिदेः ।

·शिवनामकल्पलता। - ~ 'मधूम्रबगुडूचिपाठान्वितम् । इतिवाग्भट्टेन च सप्तमिश्यलवोपहेतेति भोजराजेन इतिपदेन कोकिन्न लानितिकालिदासेनान्यैश्च बहुशः प्रयुक्तत्वात् । 'छंदोव्याकरणयोर्विरोधे छंदो बलीय । इत्यर्थस्य ' इत्यादिपूरण । इतिसूत्रे वार्तिकराजभ घ्यराजयोः समर्थनात् । 'ड्यापोः संज्ञाछंदसोर्बहुलम् । इति सूत्रात् ‘बाहुलको हस्व । इत्यप्याहुरिति सर्व शिवम् ॥ ११७॥ श्रीमच्छंकरसंहिताशिवरहस्यादिपसिद्धात्मना नानामष्टशतस्य पोडशशतश्लोक्या निरुक्त व्यधात् ।। श्रीभारत्युपनामभास्करकृती ता विस्तराहुस्तरां व्याख्यौ पटु व्यंकटाचलपतिः काशी- पतिप्रीतये ॥१॥ शिवनामकल्पवल्या भास्करकविरालवालमावात् ॥ तद्दथें । टाचलसुधीः सुधाभिरा- प्रयामास इतिश्रीवेंकटाचलरिप्रणीतः शिवकल्पलतालवालसुधापूरः समाप्तोऽभूत् ।।