·No text on this page.

·00000000000000000000000000000000000
THE
PRINCESS OF WALES
SARASWATI BHAVANA TEXTS
No, 8
EDITED BY
GOPI NÄTHA KAVIRAJA
THE
KĀVYA DĀKINI
Printed by
JAI KRISHNA DASS GUPTA,
at the Vidya Vilas Press, Benares.
1924.
00000000000000000000000000000000000000
Saleable at half of the printed price.

·No text on this page.

·मैथिलश्रीगङ्गानन्दकवीन्द्ररचिता-
काव्यडाकिनी
THE
KĀVYA DĀKINĪ
OF
merenchermanenenesesenternenener
GANGĀNANDA KAVINDRA
EDITED WITE INTRODUCTION ETC.
BY/
P. Jagannātha Šāstrī Hoshing Sāhityupādhyāya,
&
P. Anantarāma Šāstrī Vetāl,
Sadho Lal Scholars, Govt. Sanskrit Library,
Sarasvati Bhavana, Benarés.
1924

·No text on this page.

·INTRODUCTION. The following pages embody the text of a Sanskrit work on 'dosa' (poetical blemishes ) by one Gangānanda Kavindra,an inhabitant of Tīrabhukta or Mithila. It is the only Sanskrit work, so far known, devoted exclusively to an exposition of this topic. The work is divided into five chapters, each called by the name of Dșsti'. The first chapter deals with the definition of 'dosa' and its classification. The definition of the 'verbal faults' ( 7 Tagia ) has been examined and illustrated. The remainig chapters treat respectively, in a similar manner, of the faults of aspects of For's, of sentences, of meanings and of rasa. In the last chapter there appears also a discussion as to when a dosa is regarded as a guna,when its' does not involve any defect at all, or when it is neutral so that it can not be treated either as a guņa or as a dosa. The author, whose name appers as Gangānanda in the colophon, was a Maithil Brahman,being the younger brother of one Raghunātha to whom he refers (p. 37). Nothing is known about his parentage. He was a protége of Mahārāja Karņa of Bikaner. The reign of Karpa-Sri Lui Karņa Deva-,son of Maharāja Bikāji is generally assigned to 1506-1527 A. D. Hence Gangā» nanda may be rightly placed in the beginning of the 16th century.

·(2) Apart from the work, herewith published, the following works are also attributed to the same author: (1) Karṇabhūsana* ( on Rasce ), (2) Bhrngadūta + ( a poem), and (3) Mandāramanjarī † ( a drama ). The present edition of Kavyadakini is based on a single Ms., belonging originally to P. Mukunda S'āstrī and now obtained for the Government Sanskrit Library, Sarasvati Bhavana, Benares. Leaves, 1-29. Size, 9-6" x 3.6" inches. Lines 10 in a page, and letters.40 in a line. Material, country-made paper. Script, Nāgarī, Date, Samvat 1748 ( = 1691 A.D). Transcribed by Mahādeva (Puntamkar). Generally correct. The colophon at the end of the Ms runs thus: वसु श्रीजनिद्वीपभूमिमितेब्दे १७४८ द्वि. तीया दिने पौष मासस्य कृष्णे । शुभे माथुरेमण्डले रम्यलोक महा. देवनामाऽलिखद् ग्रन्थमेतम् । श्रीमहासिद्धेश्वर्यै नमः । *This book was edited in the Kāvyamālā, no.79,by P. Bhavadatta • and Mr. Parab in 1902. The work is said by the author to have been undertaken at the instance of his patron. Cf Aufrecht, Cat. Cat., Vol. III, p. 30. Referred to in the Kūvyadākini, p. 44. This work is to be distinguished from another work of the same name, attributed to Vis'ves' vara Sūri. Sarasvati Bhavan Library, Benares. March 31, 1924. Jagannath Sastri Hoshing ·शुद्धिपत्रम्। पृष्ठम् पङ्गिः २१ १२ २३ २५ ४ २० २६ अशुद्धम् प्रतिवध्यतानि नेयार्थल्किष्टते तात्पर्यविषयक सत्कुर्वन्ति इति । यद्यपि प्रियज्योत्स्नी यन्तृनिभास्तव ! स्पर्शतापि ते ल्किएमाह तत् बाोनिद्रय पथा शब्दरैनेकरैव विटप्रवृत्तिशब्दो परिधेहि सुलोचने नायकाप्राप्त किमस्यभूया वात्तत्कथ० प्रतिपतिः। तस्मादमिदं शुद्धम् प्रतियध्यतानि. नेयार्थक्लिष्टते तात्पर्यविषयक सत्कुर्वन्ति इति यद्यपि प्रिय ! ज्योत्स्नी यन्तृनिभास्तव । स्पर्शतापिते क्लिष्टमाह तत् बाह्यन्द्रिय यथा शब्दैरनेकैरन्या विप्रवृत्तिशब्दो परिधेहि सुलोचने! नायकाप्राप्त ७: १० ७ १३ १३ १२ २७ १२ २४ २०. ३: किमस्य भूया. वात्कथ० प्रतिपत्तिः। तस्मादमिदं ८ २४ २३ द्वितीय धै म्यूनपदेवाचक व्याहतम् । लन्धाऽद्य द्वितीयार्धे न्यूनपदे वाचक व्याहतत्वम्। लब्ध्वाध ३० ३३ C ·पृष्ठम् पसिः परे दशास्य' २३ .. न न्वेवं १२ २० ४७ अशुद्धम् शुद्धम् 'रेरेदशास्य' न पुरङ्करोद्गमः। म पुनरङ्कुरोगमः। निजगृहादुष्टेन निजगृहादु दुऐन वधिपुरी वधि पुरी नन्वेवं निश्चेष्टयाऽचष्ट निश्वेटयाच अस्फुट अस्फुट नीलरूपभृत' 'नीलरूपभृतः' भग्नाप्रमतां भग्नप्रक्रमतां इति । 'काकाक्षिगोलक'० इति 'काकाक्षिगोलक'० क्रूराकान्तिसमद्भव कुराकान्तिसमुद्भवः पक्षेपाथोजक पक्षे पाथोज निर्वाणवैरिदहनाः निर्वाणवैरदहनाः रूपे र्दुग्धदाधि० रूपैर्दुग्धदधि० सहसा सहसा धवलाकुर्वन्ति धवलीकुर्वन्ति द्धतारचना द्धता रचना स्निग्धे! स्निग्धे यशः यशः कान्ताऽऽलाम्बि कान्ताऽऽलम्बि प्रेद्भिन्न মন্বিত मांसलत्व भयादिनाऽपिस भयादिनाऽपि स- ૨૨ ५१ २४ २४ ८. १३ ૨૨ si ११ १३ मासलत्व इति शिवम् ।

·॥ श्रीः ॥ लैथिल श्रीगङ्गानन्दकवीन्द्रनिर्मिता काव्यडादिनी। श्रीसिद्धेश्वर्यै नमः। पायाच्चिराय भवतः सकलादपाया- कंसारिचारकरवारिजवर्तिवणुः ॥ आभीरखामनयनांचयचित्तवित्त- चौर्याय सन्धिरिव निस्वनतस्करस्य ॥१॥ काव्यदोपाऽवबोधाय कवीनां तमजानताम् ॥ गङ्गानन्दकवीन्द्रण क्रियते काव्यडाकिनी ॥ २ ॥ मुख्यावरोधकृदोषः, मुख्यो रसः । अवरोधकृत् प्रतिबन्धकः । रसमात्रप्रतिबन्धकताव. च्छेदकरूपवानित्यर्थः । तत्तु रूपं श्रोत्रकटुत्वादेरेव, न चपेटापातनादेः। प्रतियन्धकता तु क्वचित्साक्षात् क्वचित्परम्परया चेत्यालोचनीयम् । ननु श्रोत्रकटुत्वादेः रौद्रादिरसबुद्धधनवरोधकत्वात्तत्राव्याप्तिरि- त्यत आह- यस्य ज्ञाने सति काऽपि प्रतिबन्धोऽस्ति तत्र सः। अत पवाऽस्य दोषस्य प्रोक्ता धीरैरनित्यता॥ स दोषः । अस्य श्रोत्रकटुत्वादेः । तथा च रसत्वव्याप्यधर्माध. च्छिन्नोपस्थितिप्रतिबध्यतानिरूप्तिप्रतिबन्धकतावच्छेदकरूपवत्त्वं त- ·२ काव्यडाकिन्या: स्वम् । व्याप्यता तु भेदाऽभेदसाधारणी । तेन लकलरसप्रतिबन्धके लाधुत्वादी नाऽव्याप्तिः। पदादिस्थः स पञ्चधा ॥ • आदिशब्दात्पदैकदेशवाल्यार्थरला गृहन्ते । पञ्चधेति पदं तहणलं. विज्ञानबहुव्रीहिस्फोरणार्थम् । अथ वा ऽलङ्कारदोषाणामातिरेक्यव्यक्ष. च्छेदाय। तेषामेवन्तर्भावो वक्ष्यते। तस्मात्पदमादाय तचदत्तिताभेदा- दोषस्य पञ्चविधत्वमुपपन्नमिति । कमेण तद्भेदानाह- पदेऽस्ति श्रोत्रकटुता च्युतसंस्कृतिता तथा ॥ ३ ॥ अप्रयुक्ताऽसमर्थत्वे लिहताऽनुचितार्थते ॥ अवाचकनिरर्थत्वे प्रास्यसन्दिग्धते तथा ॥ ४ ॥ अश्लीलत्वाऽप्रतीतत्वे लेयार्थरिकष्टते तथा ।। अविमृष्टाविधेयांशविरुद्धमतिकारिते ॥ ५ ॥ एवं षोडशधा दोषः पदवी प्रकीर्तितः ॥ अन क्लिष्टत्वादीनां त्रयाणां समास एव पददोषत्वमन्येषां त्वलमा लेऽपीति विशेषः । क्रमेणैषां लक्षणमाह- १ श्रोत्रकटु समाख्यातं माधुर्याव्यञ्जकं पदम् ॥ ६ ॥ यतू माधुर्यगुणं न व्यनक्ति तत्पदं श्रोत्रकटुत्वदोषवदित्यर्थः । श. उददोषस्य शब्दघटितं लक्षणं सर्वत्र बोध्यम् । बनु प्रतिकूलवणेऽतिव्याप्तिरिति चेत् न । यत्र ओजोव्यानयोग्या एव वर्णा रसविरुद्धास्तदिति सूत्रार्थः । तत्र सुकुमाराणामपि वर्णानां रलप्रतिकूलत्वात् । यथा- मानोरगदंशाया जीवितनाथे नते पदयोः । नवजलधरधीरध्वनिरभवत्तायो मनस्विन्याः॥.

·प्रथमा दृष्टिः । अ तार्य इति । यत्र या पदं साधु तन तत् च्युतसंस्कृति । तत्र सधै प्रथा- भवन्त्येव गुणास्तेषां तिष्ठन्ते ये लदन्तिके । कीरा धीरालये दैवीरुद्रिन्ति वचस्ततीः॥ अत्र 'तस्मै कस्तिष्ठत' इत्यत्र प्रकाशनार्थ नियमनमात्मनेपदस्य गतिनिवृत्यर्थे त्वसाधुतैव । तस्मात् 'ये तिष्ठन्ति सदन्तिके' इति पठ. नीयम् । नन्विदं पदं साधु भवत्येव । परन्तु · हन्तीति पदमुपसन्दानं यथा गमनार्थे तथा तिष्ठत इति पदं विना चतुर्थीमसमर्थमित्यस्व- रलादाह- तत्तयाकरणासाधु पदं वा च्युतसंस्कृति ॥ तत्तद्याकरणति । यया भाषया यत्काव्यं क्रियते तद्भापालाधुता. प्रयोजकव्याकरणासाध्वित्यर्थः । तेन प्राकृतभाषाधारब्धकाव्यदोषस. अहः । यथा- महाराजन्नयं पाणिस्तव कल्पद्रुमायते । अमुना दीयते यस्मादार्थभ्यः फलमीप्सितम् ।। अत्र महाराजनिति। 'धराधीश भवत्पाणिर्भुवि कल्पद्रुमायते' इति पठनीयम्। पदं तथा समानातमपि व्याकरणादिभिः ॥ ७॥ कव्यनादरपात्रं यदप्रयुक्तं तदुच्यते । तथेति दुश्च्यवनपदस्य शक्रत्वप्रकारकप्रतीतो सामर्थ्यमप्यस्ति, परन्तु कवीनामप्रयोगविषयत्वादप्रयुक्तत्वमित्यर्थः । न च निहतार्थेन सङ्करः,अनेकार्थत्वाभावात् । नाऽप्यवाचकेन तात्पर्यविषयधर्मप्रकारक- प्रतीतेर्जनकत्वात्। यथा- पङ्कासक्तिमतो लोकान् सत्कुर्वन्ति न साधवः। पद्मानिशामुखे भासा न भासयति चन्द्रमाः॥

·काव्यडाकिन्याः यथा- - अन्न पनानिति । अन 'वा पुंलि पन्नम् इति । यद्यपि पक्षशब्दः पुंल्लि. झे पठितस्तथाऽपि सूलकविभिनं प्रयुक्तः। न च कोशे प्रयुक्त एव, तस्य लाधुतामात्रप्रदर्शकत्वात् । शाब्दिकाख्यातमप्यर्थ न बोधयति यत्पदम् ॥ ८ ॥ अन्तरेणोपसन्दालमसमर्थ तदुच्यते ॥ शाब्दिकेति। पैयाकरणपठितमपीत्यर्थः । अवाचकत्योपलन्दाने- नाऽपि विवक्षितार्थयोधकत्वाभावात् । निहतार्थस्य त्वविलम्यनाऽप्रलि- द्धार्थप्रत्यायकत्वात् । अत्र विलम्बेनाऽपि न विवक्षितार्थबोध इति वि. शेषः कैरवबन्धुकरग्रहभयादिव व्याकुला हन्ति । अस्तं गतवति मिहिरे कैरवशरणं सरोजनीः ॥ अश हन्तीति पदस्य गमनार्थत्वासिप्रायेण प्रयुक्तस्योपलन्दानं वि- ना तदर्थशक्तरभावात्। प्रसिद्धेलाऽप्रसिद्धोऽर्थो यस्यार्थेन विधीयते ॥ ९ ॥ तत्पदं व्यर्थमुदितं लिहतार्थ विचक्षणैः ।। प्रसिद्धनेति । कळ्या झटिति बोधितेनेत्यर्थः । अप्रसिद्ध इति योगेन पिलरबपूर्वमुपस्थापित इत्यर्थः । कचस्ते वारिज तन्वि! मीनौ तब विलोचने। शृणाली बाहुयुगली सरसी प्रतिभासि नः ।। अत्र वारिजपदस्य पझरूपः प्रसिद्धोऽर्थः शैवालरूपमप्रसिद्धमर्थ स्थ. जयति। व्यनक्ति निन्दास्तोत्रे यत्पदं स्तोतव्यनिन्द्ययोः ॥१०॥ तात्पर्यागोचरीभूते तत्स्यादनुचितार्थकम् ॥ अत्र तात्पर्यागोचरीभूते इति विशेषणं व्याजस्तुतिनिधारणाय, तत्र ·प्रथमा दृष्टिः। - निन्दास्तुत्योस्तात्पर्यविषयत्वात्। निन्दाव्यजक यथा- सर्वतीर्थाभिषेण सर्वदा यागकर्मभिः । देहोऽयं मनुजाधीश! छगलस्येव ते शुचिः॥ मन छगलस्येवेत्यनेन तत्लादृश्यलाभादनीप्सिततद्वतचेष्टायाः प्रतीतिः । न्तुतिव्यसकं यथा- कापण्येन पितुस्तुल्यः पितामहपथव्युतः जनैरप्रायनामाऽसौ कुपतिस्त्यज्यतां वुधाः ! ॥ अन कस्यचिनिन्दायां वाच्यायां कुपतिरित्यनेनाऽनभीष्टपृथिवी. पतिप्रत्ययः। तात्पर्यविषयीभूतवस्तुधर्मप्रकारिका ॥ ११ ॥ यतो न जायते बुद्धिः पदं तत्स्यादवाचकम् ॥ नन्वेषमलमर्थेऽतिव्याप्तिरिति चेत्सत्यं, किं तु तत्र घस्तुनोऽपि नोपस्थितिः क्व तधर्मस्य । इह तु केनचिद्रूपेण घस्तूपस्थितिरिति वि. शेषः । यथा- निर्धना अपि दातारः सेवनीया मनीषिभिः । भवन्ति च परित्याज्या धनवन्तोऽपि जन्तवः ॥ अत्र जन्तुपदस्याऽदार्थे विवक्षितस्य तदबोधकत्वात् । न व जन्तुत्वेन रूपेण दातुरभिधायकत्वमप्यस्तीति वाच्यम् । अदातृत्वेना. ऽदातृप्रतीतेरुद्देश्यत्वात् । यथा वा- त्वय्यदृष्टे प्रियज्योत्स्नी गादध्वान्तमभूत्तदा । दृष्टे पुनस्तमःसवव्याप्ताऽपि रजनी दिनम् ॥ अत्र ध्वान्तवैपरीत्याऽभिप्रायेण दिन प्रकाश इत्युक्तम् , तदर्थे दिन- पदमवाचकम् । न च लक्षणयाऽत्र बोधः । मुख्यार्थषाधाभाषात् । यथा वा- करुणाकोमलः पातु कपालं विषधरकरे । उद्धर्तु शाकपाथोधर्जनान् पोतमिवेश्वरः॥

·कान्धडाकिन्या: अन विदधदिति पदं धारणार्थावाचकम् । विपूर्वाइवातेः करण एक तात्पर्य नियतम् । अत एवाऽत्र लक्षणयाऽपि न तदर्थभिन्नार्थप्रती. तिः। न चाऽसमर्थनिहतार्थाभ्यामत्र लहर इति वाच्यम् । विपूर्वाधा. तेरनेकार्थत्वाभावात् । अव्ययं वृत्तनियमवाक्यानुपकारकम् ॥ १२ ॥ . श्लेषाप्रयोजकं यच्च तत्पदं स्यानिरर्थकम् ॥ अन्न वृत्तनियमानुपकारकं वाक्यानुपकारकं समुच्चयरूपार्थानुपका- रकमित्यन्वयः। अव्ययमित्यनेनाऽधिकपदनिवारणम् । सर्गबन्धकृतनि- यमे एमकादिच्छन्दलि वाक्यालङ्कारे श्लेषालङ्कारे च निरर्थकस्या- ऽपि चादेः प्रयोगः सर्वसंमतः । यथा- फरोति व सुधावाणि! विलोचनयुगं तष । सुधांशुकिरणस्पृष्टलरसारुहविभ्रमम् ।। अजवशब्दः। लोकमात्रप्रसिद्धं यत्पदं तद प्राभ्यमुच्यते ॥ १३ ॥ प्रलिद्धमिति चमत्कारीत्यर्थः । अन्यथा शालो प्रसिद्धस्य कटि- पदस्याऽलङ्गतिः स्यात् । नन्वयं गुणो भवति, न तु दोष इति चेत् न, लोकपदेन नास्यजनस्याऽभिधानात् । अत एव कटिपदाधुधारणेन नीडाव्यतिर्विदग्धानां न तु ग्राम्याणाम् । तेषां तुं चमत्कार एव। अ. श्लीले देशभाषानिबन्धनमपि लजादायित्वमत्र तु संस्कृतनिबन्धनमेवेति विशेषः । यथा- कटिः कनकवर्णाभा मुखं शीतांशुसुन्दरम् । जगद्विजेतुकामस्थ कामस्याऽसि पताकिनी ॥ अन्न पटिशब्दः। सन्दिग्धं तत्तु तात्पर्यसंशयो यत्र जायते ।। तात्पर्यसंशयेन यदर्थानिश्चयस्तत्सन्दिग्धमित्यर्थः। यथा- स्वच्छन्दचारिणो वार्या विना यन्तृनिभास्तव । भवन्ति हन्तुमुधुक्ताश्चला इव महीधराः ।।

·प्रथमा दृष्टिः। न वार्या वारणायाः किं गजबन्धिन्येति लन्देहः । जुगुप्साऽमङ्गलबीडा यदश्लीलं व्यनक्ति तत् ॥ १४ ॥ मन जुगुप्सादित्रयं यधनक्ति तत्पदं निविधमश्लीलमित्यर्थः । भा. पानिवन्धनमलीलत्वं देशविशेष एव । संस्कृतनिवन्धनं तु लवदेशला. धारणमिति विशेषः। प्रथमं यथा- घायुं ददस्व धर्माशुकिरणस्पर्शतापि ते । मद रखनयने! शुप्यन्तु स्वेदविन्दवः ।। अन वायुशब्दो जुगुप्साव्यञ्जकः । द्वितीयं यथा- मदीयझोडपर्यके समुपैहि सुलोचने!। संस्थिताऽसि कुतः कान्ते द्वारोपान्तेऽतिलीनवत् ।। अन संस्थितमिति पदममङ्गलव्याकम् | तृतीयं यथा- दूरादेव समालोक्य विस्फुरत्साधनं तव । वद् भूमीपते! तावत्साध्वसं को न गच्छति।। मन साधनपदं पुव्यञ्जनप्रत्यायकतया बीडाकरम् । शास्त्रमात्रप्रसिद्धं यदप्रतीतं तदुच्यते ॥ হল্পনাৰহাল্লানিবিকঙ্কণH । বথা ন্যাক্কায় प्रसिद्ध तन्मात्रशास्त्रप्रसिद्ध च न दोषः। शास्त्रान्तरे तु दोष इत्यर्थः । अलङ्कारशास्त्रप्रसिद्धशब्दार्थस्य यदबोधः स तु पुरुषदोषो न पुनरल- कारशास्त्रस्य । 'न यमपराधः स्थाणोर्यदन्धस्तं न पश्यति इति न्याया- त्। यथा- आशयाम्भोनिधेरन्तर्निमग्नस्य निरन्तरम् । जायतां कथमेतस्य तत्त्वज्ञानतटस्थितिः ।। अत्राऽऽशयशब्दो वासनापर्यायत्वेन योगशास्त्रे प्रतीतः । निषिद्धा लक्षणा यत्र नेयार्थ तत्पदं स्मृतम् ॥ १५॥ निषिद्धेति। प्रयोजनप्रतिपादकवाचकशब्दान्तरे सति.अवाचकान- ...

·कापसाकिन्या मा- C यणानिःप्रयोजनेत्यर्थः । 'गजायां घोषः' इत्यत्र प्रयोजनप्रतिपादक- ख्याऽावात् । यथा- कुराकानयने! नूनमनेन तनुरोचिषा । स्खया लौदामिनी नीता जरणाघातपानताम् ।। मन परणाघातेत्यादिना निर्जितत्वं लक्ष्यते । यदि पुनर्जीयत इति क्रियते तदा निःप्रयोजनलक्षणादोषपरिहारः। यतो व्यवहिता बुद्धिरणस्य लिकष्टमाह तत् ॥ व्यवहिरोति। अनेकपदार्थान्तरितपदार्थलामान्यस्य विशेषस्वरूपा. नुपस्थित्या बिलस्वितेत्यर्थः । तेन पिधत्ते हेरम्बं हिमकरफलामौलिल. हिषी' इत्यत्र भगवत्या विशेषस्वरूपेणोपल्थिती न दोषः। यथा- लमुद्रमथलोत्पन्नंसरित्स्रोतलिमजता। लखे! तत्लंसुखनैव शातं किमपि बक्षुषा ॥ अन लमुन्द्रमथनेनोत्पन्नममृतं तस्य नदीप्रवाह इत्यर्थः। समुद्रमथने- नाऽमृतादन्यस्यापि सम्भवावित्या बोधबिलम्बन दोषः । अयथावदिनिर्देशो विधेयांशस्य यत्र तत ॥ १६ ॥ आविमृष्टविधेयांशमलङ्कारविदो विदुः ।। अयथावद्विनिर्देशस्तु प्रकृते समासेदेश्यविधेयभावतात्पर्य ग्राहक प्रकतिपौर्वापर्यविपर्यालः । तथा चाऽस्य दोषस्य समास एक पदवृत्ति तेति भावः। अत एव 'अथ समासगतमेव' इत्यनेन नियमं वदतः काव्यप्रकाशकृतः लमासेष्वेनमुदाहत्याऽसमासेषदाहरतो नाऽनवधेयवचनत्वशङ्कापीति ध्येयम् । बहुव्रीहौ यथा- रेवाभिषेकजनितानुमितातिपुण्यो जातोऽस्म्यसंशयमहं महनीयमूर्ते!। क्षोणीतलत्रिदशभूमिरुहं भवन्तं नेत्रद्वयेन यदनेन षिलोकयामि ।।..

·प्रथमावृष्टिः । अत्राऽनुमितत्वस्व समासे गुणीभावादप्राधान्यम् । अतोन विधेय. त्वम् । तस्मादमिकजनिताऽतिपुण्य मनुसितमिति युक्तम् । कर्मधारये यथा- सरसिजसुन्दरवदने! नयनतरजस्तचोल्लासी। मदनस्याऽपरमोहनवाण श्वाऽन्तर्विमोहयति ।। मत्राऽपरत्वमुत्प्रेक्ष्यं तस्य समासे गुणीभावादप्राधान्यम् । नसन्दाले यथा नैपधीयचरिते- निमीलितादक्षियुगाच्च निद्रया हृदोऽपि बाह्येनद्रयमौनमुद्रितात् । यदर्शि सङ्गोप्य कदाऽप्यवीक्षितो रहस्यमस्याः स महन्महीपतिः।। अनाऽचीक्षित इत्यत्र प्रसज्यप्रतिषेधो विधेयत्वेन वस्तुमुचितस्त- स्य समाले गुणीभावात्पर्युदासत्वेन विधेयत्वाऽनवगमः । यदुक्तम्- अप्राधान्यं विधेर्यत्र प्रतिषेधे प्रधानता। प्रसज्यप्रतिषेधोऽसौ क्रियया सह यत्र नञ् ।। तथा चाऽत्र निषेधस्याऽप्राधान्यादविधेयत्वम् । यत्र तुनिषेधस्य प्राधान्यं, तत्र यथा- त्वदेहातयः सरन्ति परितो नो विद्युतस्त्वद्भुजे पर्यस्ता चिकुरावलीयमधुना नो शैवलानां चयः। हारस्ते हृदये कुरङ्गनयने ! नाऽसौ मृणालीलता कोऽयं चेतास विभ्रमस्तव सखि ! त्रासः परित्यज्यताम् ।। भत्र नार्थ एव विधेयः । पर्युदासलक्षणं तु- प्रधानत्वं विधेर्यत्र प्रतिषेधेप्रधानता। पर्युदासः स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नम् ।। जघानाऽकुपितो लोके सकलान् प्रतिभूपतीन् । समस्तधरणीसारं वसाराऽयमपीडितः ।। अत्राऽकुपितत्वाद्यनूद्य प्रतिभूपतिहननायेव विधेयमतो गुणभावो 'नअर्थस्याऽभीष्टः।

·काव्याडाकिन्या: तद्धितार्थविशेषणीभूताऽन्यपदार्थ बहुव्रीहौ यथा- कुसुमं विशिखो भृङ्गः सहायो दग्धदेहता। यस्याऽस्ति स स्मरो विश्वं क्षोभयत्येतदद्भुतम् ।। अत्राऽशोभहेती प्रदर्शनीये देहो दग्ध इति दग्धत्वं विधेयम् । यबिरुद्धधियो हेतुविरुद्धमतिकारि तत् ॥ १७ ॥ धिय इति निश्चयरूपाया इत्यर्थः । तेन लन्दिग्धे नातिव्याप्तिः । यथा- गौरीलोलविलोचनाऽश्चलचमत्कारावलोकोल्लस- द्रोमाञ्चप्रचयप्रसारणजडीभूताऽङ्गविक्षेपणः । तालव्याकुलयोगिनीगणसमाहूताऽमरेन्द्रासुरैः मेरास्यावलिवीक्षितो जयकृते भूयाद्भवानीपतिः॥ अत्र भवानीपतिशब्देन अवस्य पत्नी भवानीति व्युत्पत्त्या भवएत्नी- पतिप्रत्ययः । ननु भवानीपतिपदं शिवे योगरूढमतो न विरुद्धाऽर्थप्र. त्यय इति चेत् न, सामग्रीलद्भावे विरुद्धाऽर्थस्मरणवारणस्याऽशक्यत्वा. तू । यथा वा-- कण्ठे हाराऽवाप्तिः कुचयुगले चन्दनालेपः । शुचि वसनं तव को पथि विधुभासस्त्वां विशेषयतु ॥ अन हाराऽवस्थाऽवाप्तिरिति विरुद्धा प्रतीतिः। समासे श्रोत्रकटुत्वं यथा- प्रवासनिरतः कान्तः स्वयं च नवयौवना। दधातु सा कथं प्राणानक्षीणेन्दुक्षये क्षणात् ॥. स्पष्टम् । रक्तप्रवालमिव ते पाणियुगं लोचने अरुणे । अद्भुतमिदमिह यत्त्वं सम्प्रत्यनुरागशून्याऽसि ॥ अत्र रक्तप्रवालमिति प्रवालत्वस्य रक्तत्वाऽव्यभिचारात्कर्मधारयो- ·द्वितीया दृष्टिः। ऽसाधुस्तस्य परस्परव्यभिचारे साधुत्वात् । एवमन्ये पामपि समासग. तत्वमूहाम् ॥ इति श्रीमधिलश्रीगङ्गानन्दकवीन्द्रकृती काव्यडाकिन्यां प्रथमा दृष्टिः । निरर्थत्वाऽसमर्थत्वच्युतसंस्कृतितेतरः ॥ सों वाक्येऽप्ययं दोषः पदमागेऽपि कश्चन ॥१॥ कश्चन न तु सर्वः । ननु निरर्थकत्वादीनां नानापदवृत्तित्वे वाक्यदोपत्वमक्षुण्णमित्यत आह- वाक्यदोषोऽन्वयज्ञानहेत्वनेकपदस्थितिः ॥ कुत इत्याह- निरर्थकादिभिः शब्दरैने कैरन्वयस्य धीः ॥ २ ॥ कथञ्चिज्जन्यते नैव तेन ते नैव तद्गताः ॥ ते निरर्थकादयः । नैव तद्गता नैव वाक्यवृत्तयः । नन्वेवमनेकस्मिन्नवाचकेऽतिव्याप्तिरिति चेत् न, तत्र सामान्य तोऽन्वयबोधो भवतीत्युक्तम् । इह तु केनाऽपि प्रकारेणाऽन्वयबोधः । क्रमणेषामुदाहरणानि यथा- परेतगोठ्या परिवेष्ट्यमानो यश्चेष्टते नाट्यकलाऽभियुक्तः । खट्वाङ्गजुष्टः किल यस्य हस्तः स स्तादभीष्टाय तवाऽष्टमूर्तिः॥... अत्र श्रोत्रकटुत्वं स्पष्टम् । ननु रसविरुद्धा वर्णा इत्युक्तम् । अत्र तु रस एवं नास्ति, कस्य प्रतिबन्धोऽस्त्विति चेत् न, रस्यत इति व्युत्पत्त्या रसपदेन भावोऽप्यु:

·काव्यडाकिन्याः च्यते । प्रकृते पुनः शिवविषयकरतिभावस्य सत्यात्तस्य च वर्णानां श्रु- त्युद्धेजकतया स्थगनसतो न विरोधः । सुत्रामा दैवतो यस्य रक्षकस्तं सुरद्रुमम् । अद्याऽऽनयास्यहं कृष्णः सत्यं सत्ये! ब्रवीमि ते॥ अत्र सुत्रामदैवतशब्दौ शक्रपुंल्लिङ्गयोरप्रयुक्तौ । गावो हरिपयोजातौ क्षयश्च मकरध्वजे । कुजश्च वध्यो यस्याऽऽसीत्स दयाद्भविकं विभुः ॥ अत्र गोहरिपयोजातक्षय मकरध्वजकुजशब्दाः वृषभशक्रकमलविना- शकामनहविशेषाऽर्थतया प्रसिद्धाऽर्था नेत्रविचन्द्रगृहपयोधिनरका. सुरार्थेषु निहताऽर्थाः। गुणैस्तुषारसदृशैर्धवलोऽसि महीभृताम् । जनैः समन्ततः स्तोत्रकोटिलक्ष्मा हि गीयते॥ अनोपलोक्यमानस्य वृषभत्वप्रतीत्याऽनुचिताऽर्थता । लोकाऽसमेन सम्पूज्या सदा समभुजप्रिया । करोतु सुखजातं ते जलाश्रयशरीरजा ॥ अत्र लोकाऽसमसमभुजजलाशयशरीरजशब्दा लोकत्रयचतुर्भुजज- लनिधितनूजानामवाचकाः। फूत्कारोच्छ्रनगल्लोऽयं रोदिति प्रतिवासरम् । त्यक्तखादनपानश्च भल्लं वेत्ति न किञ्चन ॥ अत्र फूत्कारगल्लादिशब्दा ग्राम्याः । वामाऽवलोकनोत्साही विग्रहव्यग्रलोचनः । सकम्पकटकोऽप्येष किञ्चित्कर्तुं समीहते ॥ अत्र वामादिशब्दाः शत्रुयुद्धसेनार्थाः, किं कामिनीदेहकङ्कणार्थी इ. ति सन्देहः। विशो वाणिज्यकर्तारः सुखिनः स्युस्तदा गृहे । यदि तेषां स्वकृत्येषु प्रवृत्तिः सततं भवेत् ॥ अत्र विटप्रवृत्तिशब्दो जुगुप्साव्यञ्जको।

·द्वितीया दृष्टिः। पावकं हि पितृसन सत्वरं याहि सुन्दरि! किमत्र तिष्टसिति। म्लानिमानमपकृष्य तत्र ते संस्कृति तु जननी विधास्यति । अत्र पितृसझसंस्कृतिशब्दावमझलव्यञ्जको। महत्ते लाधनं दृष्ट्वा त्रसत्येवोपसर्पणात् । कम्पनाऽरालनेत्राऽसावनन्यजभया नृप ! ॥ अत्र साधनोपसर्पणशब्दो पुव्यञ्जनसुरताऽऽरम्भस्मारकतया लजा. दायिनी। सर्वदा वर्तते यस्मिन्नाशयः सर्वतो बली। जायतां सुमतेस्तस्य तीव्रसंवेगिता कुतः ॥ अत्राSSशयतीव्र संवेगिताशब्दा वासनाऽतिशयवैराग्यपर्याया योग- शास्त्रमाने प्रतीताः। नितम्बं किरणद्वन्द्वे परिधेहि सुलोचने । भवत्यास्तरलो नित्यं लक्ष्यते भूषणस्पृही ॥ अत्र नितम्वकिरणतरलशब्दैः है. कटककरनायकशब्दाः प्रयोजनं विना यल्लक्ष्यन्ते तदेव नेयार्थता । चेतो वाचं श्रवणद्वयं च पाथोजनयनायाः। तुष्यति निस्सरदमृतद्रवापगां मे समाकर्ण्य ॥ अत्र पायोजनयनाया वाचं समाकर्ण्य मे चेतः श्रवणद्वयं च तुष्य- तीति सम्बन्धे क्लिष्टत्वम् । हासश्रीजयति क्षपाकरमपाकुर्वन्ति केशत्विषः शैवालानि विलोचनं विदलयत्यम्भोजदम्भोदयम् । एषा निश्चलया चिरं चपलया कल्याणि! तुल्या तनु- यस्मिन्भाविनि ! भावितासि भुवने देवोऽयमेवोदितः॥ अत्र नायिकाभावनाविषयो नायक प्राप्तस्तमयमित्यनेनाऽनूद्य तत्रा- ऽप्राप्तं देवत्वं विधातुमुचितम् । तस्मादयमेव देव इति युक्तम् । यदु- क्तम्-'अनुवाघमनुक्त्यैव विधेयं न प्रदर्शयेत्' इति । .

·काव्यडाकिन्या: अयथावद्विनिर्देशं तु प्रकारान्तरेणाऽऽह- यच्छब्दानन्तरं यत्र तच्छब्दो नैव दीयते ॥ ३ ॥ समासे वा गुणीभूतः सम्बन्धो यत्र गम्यते । तत्र तत्र बुधाः प्रोचुरविमृष्टविधेयताम् ॥ ४ ॥ यच्छब्दाऽनन्तरमित्युपलक्षणम् । तच्छन्दाऽनन्तरं यच्छब्दाऽनुपादा- नेऽपि बोध्यम् । यथा- अष्टाङ्गयोगपूतानामशेयो योगिनामपि । योऽसौ गोपवधूवृन्दैरमन्दमुपभुज्यते ॥ अनाऽसाविति पदं विधेयतच्छब्दाऽभिप्रायेण प्रयुक्तमपि विधेया- ऽघोधकम् । ननु- असुष्य भरतस्योक्तं श्रुत्वा मूर्छन्ति मे मुदः । शिखण्डिन्या इवाऽकाण्डे वारिवाहस्य गर्जितम् ॥ इत्यत्राऽसुप्येति पदं तत्पदार्थमभिधचेऽतोऽदाशब्दस्तत्पदार्थ इति। मैवम्- योऽसौ ग्राहमुखग्रासादुजहार करीश्वरम् । ल त्राता दुःखपाथोधेर्मम नान्योऽस्ति कश्चन ॥ इत्यत्र स इति पदमनर्थकं स्यादतोऽदःशब्दो न तच्छब्दार्थकः । यस्य मनागपि भक्तिर्भगवति भूताऽधिनाथेऽस्ति । क्षणमपिकिमस्यभूयात्कथय सखेऽनिष्टसम्पर्कः॥ इत्यनेदंपदस्येवाऽद पदस्य सर्वत्र तत्पदार्थाऽभिधायकत्वमिति चेत् सत्यं, परंतु तस्मिन्नेव वाक्ये स्थितमदःपदं प्रसिद्धिमेव परामृशति न तत्पदार्थमभिधत्ते । तथा हि-यत्पदनिकटस्थितस्याऽदःपदस्य प्रसिद्धयः थकता । न वाक्यान्तरोपात्तस्य तु तथा । यत्पदनिकटस्थितस्थाऽदाप.. दस्य च प्रसिद्ध्यर्थकतायां समानविभक्तिकत्वनियमः। अन्यथा-'तमभ्ये-

·द्वितीया दृष्टिः।
त्युत्सुका लक्ष्मीर्यस्याऽसौ सुप्रियो भवेत्' इत्याग्रसङ्गतं स्यात् ।
ननु बहुषु स्थलेषु यत्तदोरेकैकस्य प्रयोगदर्शनान्नित्यसापेक्षत्वाऽभा-
वात्तत्कथमत्र दोपावतार इति चेत् न, क्वचिदेकतरोपादाने क्वचिदुभयो-
रनुपादानेऽर्थसामर्थ्याद्यत्तदोरर्थः प्रतीयते इत्येव यत्तदोर्नित्याऽभिसम्ब.
न्धो न तु सर्वत्र शब्दोपात्तत्वनियमः । तथा हि-
यस्योपरि प्रतिपलं परिपालयन्ती
सा सर्वतो बलवती भवितव्यताऽस्ति ।
तं हन्तुमुधतकरालकृपाणपाणिः
क्रोधातुरोऽपि शमनः कथमस्तु शक्तः ॥
इत्यादौ प्रसिद्धाऽर्थविपये,
पाणिभ्यां नवपल्लवस्य विजयं वाचा मधूलीभयं
कान्त्या काञ्चनवञ्चनं विदधतीमक्ष्णा मृगक्षोभणम् ।
तामालोकयतः सुधाकरमुखीं लजामुपा चक्षुपा
सान्द्रानन्दपयोनिधौ मम सखे ! सद्यो निमग्नं मनः॥
इत्यादौ पूर्वप्रक्रान्ताऽर्थविषये,
कुतः कमलपत्राक्षि ! तदेव वदनं तव ।
साजनाऽश्रुसमासान्नीयते चन्द्रतुल्यताम् ।।
इत्यादी अनुभूताऽर्थविषये च तच्छब्दो यच्छब्दं नाऽपेक्षते ।
क्वचित्तु तच्छब्दाऽनपेक्षी यच्छन्दो यथा-
न विस्मयो यत्कमलस्य लक्ष्मी रक्ताऽधरासङ्गि मुखं मुमोष ।
कर्णाऽन्तिके सञ्चरताऽम्बुजश्रीस्त्वया हृता नेत्र! विचित्रमेतत्॥
अत्र न विस्मयो नाश्चर्य-इति 'प्रथममन्वयबोधे कुतो न विस्मय
इत्याकाङ्क्षायां 'यत्कमलस्य लक्ष्मी रक्ताऽधरासङ्गि मुखं मुमोष' इत्यन्वय.
बोधे यत्पदस्य न तत्पदाकाहां । वस्तुतस्तु उत्तरवाक्यस्थिते यत्पदे
पूर्ववाक्ये न तच्छब्दस्य शाब्दमुपादानम् । अर्थसामर्थ्यात्तत्पदाऽर्थः .
प्रतीयते।
।

·काव्यडाकिन्या: यदि च--'यदभुतं नो कमलस्य लक्ष्मीम्' इत्यादि नियेत, तदा तदोषतांदवस्थ्यम् । उसयोरनुपादाने यथा- दुर्गतिदारणहेतोरकप ! नृप ! प्रार्थये न त्वाम् । काचिदन्यनिहन्त्री जगदुपरिष्टावरीवर्ति । अत्र यत्तच्छन्दयोरुपादानं विना या नाचिजगदुपरि बरीवर्ति तां वार्थयेऽहमिति सामर्थ्यांदनवरुद्धा वुद्धिरुत्पद्यते । अन्यथा पूर्वोत्तराभ्यां मिलिस्वा नेकार्थप्रतिपतिः। पूर्वार्धात्तरार्धवाक्ययोर्नकवापन्यताप्रति पत्तिरित्यर्थः। ननु ‘स भाग्यवान् शूलिनि यस्य भक्तिः' इत्यादौ उत्तरवाल्यस्थमपि यत्पदं तच्छब्दमपेक्षते, तस्मात्कचित्तच्छन्दाऽनपेक्षी यच्छन्द इति न लङ्गच्छते इत्यत आह- उत्तरस्मिन् गतं वाक्ये यदा भवति यत्पदम् ॥ तच्छब्दस्याऽनुपादालमादानं वा न दूषणम् ॥५|| उत्तरवाक्यस्थे यच्छब्दे तच्छब्दः पूर्ववाक्ये चेदुपादीयते, न बोपा- दीयते, उभयथाऽपि न दोषः । 'तद्वचो यदि पिकेन लजितम्' इत्यत्रायन वा पूर्ववाक्यगतो यच्छन्दस्तच्छब्दं नाऽपेक्षते तत्कथमनुगम इत्याशङ्कायामाह- , यदीत्यादिपदं यत्र पूर्ववाक्यगतं भवेत् ॥ न तत्र तत्पदाऽपेक्षा भवतीति व्यवस्थितिः॥ ६ ॥ आदिशब्दात् यत्रेति पदं गृह्यते । ननु 'मया यद्यत्कृतं पाप तन्में हर महेश्वरि !' इत्यत्र यदी. त्यादिपदभिन्नं यत्पदस्वरूपमस्ति, द्वितीयतत्पदं नास्तीति पूर्वोक्तदो- ·द्वितीया दृष्टिः । १७ क्यासत्यत बाह- नालारूपेण यच्छन्दव्यादर्थ उपस्थितः ।। तमिहकेन रूपेण परामृशति तत्पदम् ॥ ७ ॥ अर्थात् यो योऽन्तमित्यन्दयः । इह प्रकृते एफेन पापत्वेन । यहा- वीप्सयोदिश्यते वैक्रयत्पढ़े यत्पदव्यम् ॥ आदेशियपदेनाऽर्थः समुपस्थापितोऽखिलः ॥ ८ ॥ एकरूपेण तं त्वेकं परामृशति तत्पदम् ॥ अतो न तत्पदे वीप्सा कुत्राऽपि च समीक्ष्यते ॥९॥ यदि वा दृश्यते काऽपि तत्र स्यात्तुल्ययोगिनी ।। यत्पदेन एकरूपेण उपस्थापित इत्यन्वयः। एकं तत्पदमित्यन्वयः । तुल्ययोगिनीति यावत्सङ्ख्याकं यावत्पदं तापत्सङ्ख्याकतत्पदयोगव- तीत्यर्थः । 'यं यं पश्यसि सुतनो! स स रतिरमणेन हन्यते वाणैः'इत्या. दौ तुल्ययोगो बोध्यः । इयांस्तु विशेषः-यत्पदाभ्यामनादेशिरूपाभ्यां भिन्नभिन्नरूपेणोपस्थापितं वस्तु तत्पदाभ्यां परामृश्यते । स सुन्दरः स सर्वशः ल सुबुद्धिः स कोविदः । स पूज्यः सर्वदा लोफे यस्मिन् देवि ! कृपा तव ।। इत्यत्रैकयन्छब्दोपादाने सति बहूनां तच्छब्दानामुपादानात् पूर्वो- तमलतमित्यत आह- आकाङ्क्षा यत्तदोः शाब्दी भवेद्यत्र परस्परम् ॥१०॥ तत्रैवैकतरादाने दोषोऽयं समुदीरितः ॥

·काव्यडाकिन्या: समाले यथा- मोछाहे उत्तणमिह जुज्जइ विसलोअरम्मि चंदम्मि । लिरिहंडरण्णवन्धू तलि कहं पवणं ! तावेलि ॥* अन लोदरे विषलवन्धो बन्धौ श्रीखण्डारण्यलस्बन्धक्ष सूर्जाता- पाभावी प्रति हेतुतयाऽभिमतौ । तच्च तयोः समासे गुणीभावादनु. पपन्नम् । यद्यपि पददोषोऽयं, तथाऽपि पदद्वये वर्तत इति वायदो. पप्रस्ताषे प्रोक्तः। एवं समासान्तरेऽप्यूखम् । विरुद्धमतिकारिता यथा- अपाङ्गे कामचाञ्चल्यमधरे चाऽनुरागिता । ध्रुवं कमलपत्राक्षि ! को न वश्यो भवेत्त । अत्राऽपाले व्यङ्गादौ कामतश्चाशल्यमधरे नीचे चाऽनुराग इति विरुधप्रत्ययः। प्रकाशितविरुद्धाऽमतपदार्थास्यामर्थव्यञ्जकताविरुद्धा. र्थविवक्षाविरहादस्य भेदः । एवं समासाऽसमालयोः पदवाक्यवृत्तित्वमुकत्या दोषाणां यथा- सरुमचं पदैकदेशवृत्तित्वमाह । यथा- ललितवचनवस्वादुल्लसल्लोचनत्वात् सुभगविहलितत्वाद्भङ्गुरभ्रलतायाः। जनयति जनचित्ते हन्त शैवालकेश्याः परिणतहिमभानोरास्यमस्या विशेषम् ॥ अत्रत्वात्वावर्णाः श्रोत्रकटवः । नन्य' नानापदवृत्तित्वे श्रोत्रकटुत्वस्य वाक्यदोषत्वमिति चेत्, उच्यते- पारुष्यं बहुवर्णानां यत्रैकत्र पदे भवेत् ॥ ११ ॥ तत्राऽस्य पदवृत्तित्वमन्यथा भागवृत्तिता ॥ #मू हेतुत्वमिह युज्यते विषलोदरे चन्द्रे । श्रीखण्डाऽरण्ययन्धुस्त्वमसि, कथं पवन ! तापयसि ॥ इतिच्छाया । ( संशोधक) - ·द्वितीया दृष्टि पुरस्तस्य फियानेष भागेऽस्य पदवृत्तित्वाऽभावानो वाक्यवृत्तिता ॥१२॥ यस्य श्रोत्रकटुत्वस्य । जगद्यापि यशः सूते मतिमत्ता मनीषिणाम् । मनुक्षणमतीति च मूढागामर्थसंशयः ॥ मन्न मत्ताशब्दः प्रसिईन क्षीवार्थेन निहतार्थः । विजयो मघवद्रोही निवातकवचो बली। पुरा येन जयद्रथः॥ सन विजेय इत्यत्र यत्प्रत्ययोऽतीतत्वार्धाऽवाचकः। दृष्टान्तीकृत्य कमलं मध्यविभ्रान्तपट्पदम् । शके दशः कृशोदर्याः सतारा विदधे विधिः ॥ यन रश इति पहुवचनमनर्थकम् । एकस्पा एव कृशोदर्या उपा. दानात् । न च दृक्पदं क्रियायां प्रयुक्तमिति वाच्यम्, सतारा इति विशे. दणस्याऽनन्वयप्रसन्हातू । नन्विदमसाधु, द्वयोरेकस्मिन्वा वक्तव्ये बहुवचनस्याऽसाधुत्वादिति चेतू, उच्यते- 'बहुष्वि'त्यादिसूत्रेण द्वयोरेकस्य वा भवेत् ॥ तनिषेधो बहुत्वस्याऽविवक्षायां कदापि नो ॥१३॥ नूनमान्यचरो तनिषेधः बहुवचननिषेधः। परोप्रतिसहो नित्यं निस्पृहो लोभ्यवस्तुषु । सर्वकौशलसम्पनो भवान् ॥ अत्राऽऽढ्यचरशब्दः पूर्वमान्य आसीदिति चरट्प्रत्ययान्तः, किमा. ढ्यषु चरतीति टप्रत्ययान्तो वेति सन्देहः । सोमोद्भवाऽभिषेकेण पूयते सकलो जनः । न परं ब्रह्मविद्वेषसमासक्तमना द्विजः ॥ अत्र पूयशब्दो रसविशेषोपस्थापकत्वेन जुगुप्साव्यजकः।

·२० कापडाकिन्याः अनभिप्रेतकर्तारो बहवो भुवि मानवाः। कुर्वाणाः फेकृति काका निवसन्ति गृहे गृहे ।। अन प्रेतशब्दोऽमङ्गलव्यजकः । अत्र वामनाचार्येणाऽप्रसिद्धाऽसभ्यलाक्षणिकाऽसभ्यलोकसंवीताऽलन भ्यार्थाः शब्दाः सङ्गृहीताः। यथा-सम्बाध इति पदं लङ्कदार्थ- प्रसिद्धं न गुह्यार्थप्रसिद्धमिति अप्रसिद्धाऽसत्यार्थस् । जन्मभूरिति पदं लक्षणया गुह्यार्थ न शक्त्येति लाक्षणिकाऽसभ्यार्थम् । सुभगाभगिनी- कुमायुपस्थानाऽभिप्रेतादिपदं लोके न सङ्ग्रहीताऽसल्यार्थमिति लो- कसंवीताऽसत्यार्थम् । तदुक्तम्- संबीतस्य हि लोकेऽस्मिन् न दोषाऽन्वेषणं क्षमस्। शिवलिङ्गस्य संस्थाने कस्याऽसभ्या च भावना ॥ इति । अतः प्रेतशब्दस्य प्रकृतोदाहरणं न सङ्गच्छते, तथाऽपि काव्यान- फाशकदभिप्रेतमिति प्रेतपदमिहोपात्तम् । लोचने क्रोधकलुषे विक्षिपन्तं रिपून्प्रति । हिरण्यरेतःलशं कस्त्वां युधि समीक्षताम् ।। अत्र रेतःशब्दो ब्रीडाव्यक्षकः । स एव हि वचोबाणः सरोजदललोचने ! ।। यत्कृते हिम्हासो न सुखाय भवन्ति ते ।। अत्र स्ववाच्यवाचकत्वसम्बन्धेन वचःशब्देन गीःशब्दो लक्ष्यते । अतः पदेकदेशे नेयार्थता। तथैव गीःशर इत्यादावपि । तथा चात्रोभयं- पदं परीवर्ताऽसहम् । वारिध्यादौ तूत्तरपदमेव । वडवाऽनलादौ पूर्वपद. मेवेति दिक्॥ इति श्रीमैथिल श्रीगङ्गानन्दकवीन्द्रकृती काव्यडाकिन्या द्वितीया दृष्टिः ·तृतीया इष्टिः। अथ वाक्यदोपानाह- प्रतिकूलवर्णता स्याल्लुप्तविसर्गोपहतविसर्गत्वे ॥ अस्थानस्थपदत्वं हतवृत्तत्वं विसन्धित्वस् ॥ १ ॥ अर्द्धान्तरैकवाचकसमाप्तपुनरात्तभितत्वानि ॥ अभवन्मतयोगत्वं पतत्प्रकर्षप्रसिद्धिधुतते च ॥ २ ॥ कथितपदत्वं च तथा न्यूनाधिकपदत्वे च ॥ अपदस्थसमासत्वं सङ्कीर्णाऽमतपरार्थते वाऽपि ॥३॥ अनभिहितवाच्यभग्नप्रक्रमते अक्रमत्वं च ॥ एवं किलैकविंशतिरुदीरिता वाक्यवर्तिनो दोषाः ॥४॥ क्रमेणैतानाह- यत्र रसाऽननुकूलो वर्णचयो वाक्य एवाऽस्ति ।। प्रतिकूलवर्णमूचुस्तदलङ्कृतिशास्त्रवेत्तारः ॥ ५ ॥ एवकारेण श्रोत्रकटोर्युदासः। तस्य पदेऽपि सत्त्वात् । न चाऽप- दस्थसमालेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तत्र समासस्यैव वैरस्याधाय- कत्वात् , न तु वर्णानाम् । तेषां तु रसाऽनुगुणत्वसम्भावनात् । तदिति वाफ्यम् । तथा च तनिरूपणेन तद्धर्मनिरूपणसिद्धिरित्युक्तम् । शृङ्गारे यथा- कष्टमिप्टेन संश्लिष्टा स्पष्टदष्टौष्ठसम्पुटा । दृष्ट्या निश्चेष्टयाऽऽचष्ट विम्बौष्ठी नष्टचेष्टताम् ॥ अत्र वर्णानां रसाऽननुगुणत्वं स्पष्टम् । रौद्रे यथा- श्रीरामस्य वधू विधूय सहसा तत्साध्वल चेतसो यश्चौर्येण निशाचराऽधर्म ! वनादेकाकिनीमाहरः । तस्मादमिदं नखेन सकलं ते खण्डयित्वा रणे कुयों, पालिसुतोऽङ्गदोऽहमचिरादन्वर्थतां नामनि ।।

·२३ काघडाकिन्या: अन प्रोद्धतवर्णगुम्फः समासदैर्य च कर्तुमुचितम्, तदभावार प्रतिकूलता। यथोचितं तथोदाहियते-- उद्दामद्युतिदुर्दिनीकृतसमिद् युद्धाऽवरुखनिष- सन्दत्तवृतचिचसाध्वसरसा सेयं गदा निर्दया । घनं कृष्टवतः पतत्वधिशिरो दुःशासनस्याऽध त- त्पाञ्चाली चिकुरं चिराय वितलं वध्नातु निर्वन्धतः ॥ अत्र चतुर्थचरणे क्रोधाभावादनुद्धतवर्णन्यासः ॥ लुप्तविसर्ग तत्स्याछत्र विसर्गा विल्लुप्यन्ते ॥ स्पष्टम्। कृपणा निर्धना लोका न स्फुटं दोषकारणम् । अप्यन्तबद्धसंरम्भा नीरदा व भोगिनः ॥ अश कपणा इत्यादी अलकृविसर्गलोपः। है। उपहतविसर्गकं तद्यत्र विसर्गा गता ओत्वम् ॥ स्पष्टम् । यथा- अतिसत्त्वो महाकायो विमलो वसुदो नृपः । यस्याऽग्रे पार्थकर्णाद्या विस्मृति समुपागताः ॥ अत्राऽतिलत्त्व इत्यादावोत्वं प्राप्ता बहवो विसर्गाः। अस्थानस्थपदं तत्स्यायंत्राऽस्थाने पदस्थितिः ॥६॥ यथा- हरिं सपत्नीनखचिहमारादुपेतमत्युत्सुकमानसाऽपि । दृशा भृशोन्मीलितशोणभासा न काऽपि गोपी कलयाञ्चकार ॥ अत्र 'न कलयाञ्चकार' इति वाच्यम् । अन्यथा, अपि तु सर्वा गोप्यः कलयाञ्चकुरिति विरुद्धबोधः प्रसज्येत । नअर्थस्य विधेयतया कलन- समभिव्याहार एव समुचितः । पदस्याऽस्थाने संनिवेशात्सर्वमेव ·तृतीया दृष्टिः। २३ वाक्यं विवक्षितार्थप्रत्यायने शिथिलमित्यस्य वाक्यदोपता। यस्मिन् दुरुच्चारमभव्यदायिलध्वन्तिमाऽप्राप्तगुरुत्वमस्ति । स्वरूपहीनं विगुणं रसानामश्रव्यवृत्तं हतवृत्तकं तत् ॥७॥ अश्रव्यं वृत्तं यस्मिन् तद्वाक्यं हतवृत्तम् । तत्तु पञ्चविधम् । दुरुच्चारं, नायकाचकल्याणकारि, पादान्ताऽप्राप्तगुरुत्वलघु, स्वरूपहीनं, रसा- ऽननुगुणं चेति । . क्रमेणोदाहरणम् । यथा- यदिह वपुषि स्वेदश्रेणी विसर्पति लर्वतः खरतरमथ श्वासं यावं मुहुर्मुहुरुज्झलि । कथय कथय क्षिप्रं तस्मात्सरोरुहलोचने! किमभवदिहाऽद्य त्वदृष्ट्यध्वनो विषयो हरिः॥ अत्र 'अभवदिहाऽद्य त्वदृष्ट्यध्वनः' इति दुरुचारत्वादश्रव्यम् । उअह लरवरे रेह अरुणअरच्छित्तपोम्ममिह सव्वं । मित्तविओउजाअसोणं अणं व भिसिणीणं ॥* अत्र प्रथमार्धे द्वितीयतृतीयौ सगणभगणी नायकाधमङ्गलसूचकौ। पादान्ताऽप्राप्तगुरुत्वलघु द्विधा, विषमपादचतुर्थपादान्तभेदात् । . विषमपादान्ताऽप्राप्तगुरुत्वलघु यथा- विलसति गगने नवाऽम्बुदाली वहति शनैरनिलस्तरङ्गबन्धुः । सहचरि! हितहेतवे वदामि तव न मनागपि मानकाल एषः॥ अत्र 'वदामि इति मिवर्णः । न च पादान्तस्थं विकल्पेन' इति सूत्र समाधिरिति वाच्यम् , तस्य द्वितीयचतुर्थपादौ विषयः । यद्वा बसन्त * पश्यथ सरोवरे राजते अरुणकरक्षिप्तपद्ममिह सर्वम् । मित्रवियो शोणं नयनं व विसिनीनाम् ॥ ? इतिच्छाया ( संशोधकः) ·काव्यडाकिन्या तिलकादिच्छन्दोविशेषः सूत्रस्य विषयः। चतुर्थपादान्ताऽप्राप्तगुरुत्वलघु यथा- मा सम्भावय मां गिरा मधुरया कुर्या न चित्तोत्सवं वाताऽऽन्दोलविलोलपङ्कजदलद्रोहस्पृशा वा इशा। आयाते मयि यवकार भवती कृत्यौचितीसम्भ्रमं. तेनाद्य ममेन्दुसुन्दरमुखि ! स्वात्मा महेन्द्रीयति ।। अत्रालयुक्तयकारपरस्य पादान्तनिबन्धनगुरोरपि'ति'वर्णस्य बन्धः शैथिल्यकारितया न गुरुकार्यकारित्वम् । तस्मात् 'स्वात्मा कृतार्थी- कृतः' इति 'सम' इत्यत्र 'मया' इति च वाच्यम् । छन्दोलक्षणहीनं वृत्तस- त्यन्तवैरस्याधायकतया नोदाहृतम् । हा जगदेकमनोहर ! कान्त ! हा कुलसागरचन्द्र ! नरेन्द्र!। हा गुणलार ! सरोरुहनेत्र ! काऽसमये गतवानलि निद्राम् ।। अन हास्यरसव्याकस्य दोधकवृत्तस्य करुणरसप्रतिकूलत्वाद.. शव्यत्दसू । पुनः पुनः प्रगृह्यादोविश्लेषः सकृदिच्छया ॥ अश्लीलत्वं च कष्टत्वं सन्धेर्यत्र विसन्धि तत् ॥८॥ प्रकृतिवद्भावनिबन्धनो वारंवारमत्र संहितां न करोमीति पुनः स्के- च्छया लकृत्सन्धेर्विश्लेषोऽश्लीलत्वं कष्टत्वं चेति । आदिशब्दात् सूत्रान्तरेण सन्धर्विश्लषो गृह्यते । इत्यस्य पञ्च भेदाः । क्रमेण यथा- लोचने अम्बुजे एते इमे तारे अली पुनः । चित्रं यदेतयोर्मध्ये केसराली न दृश्यते ।। अत्र प्रगृह्यनिबन्धनः सन्धेविश्लेषः । बन्धकीयदनाऽम्भोजे विशन्तीव निशामुळे कदलीगर्भसदृशी उदियाय विधुधुतिः ॥

·तृतीया वृष्टिः । अत्र वेच्छया कृतो विश्लेपः लकदपि दोषः । लण्डामररूपोऽसौ रणेऽसूदतिभीपणः । मालोच्य हतच्छाया बभूवुरिह शत्रवः ॥ चत्र 'चलण्डामर इत्यत्र 'वभूबुरिह'इत्यत्र च सन्धिकृताऽश्लीलता। सार्वी शेनाऽयमर्वार्वा चार्वस्मिन् वेश्मनि स्वयम्। लिखितो मियतः कत्मान्ममर्त पर मालते ॥ भत्र सन्धिकृतं श्रोत्रकटुत्वरूपं फटत्वम् । विरचितशिशुभाव ईक्ष्यमाणः स्मितमधुरं व्रजसुन्दरीगणेन विद्धदतिमृदुः किशोरलीलामित इत एष उदार एति कृष्णः ॥ शन इत इतः'इत्यादौ गुणः प्राप्तः पूर्वत्राऽसिद्धम्'इति सूत्रेण बाध्यते। प्रथ्मार्धशेषवाचक्रपदं द्वितीयार्धसङ्गतं यत्र ।। अर्धान्तरैकवाचकमभिदधते तत्सदा सुधियः ॥९॥ स्पष्टम् । भूपणं भारवरं देहे कुरु चन्द्रोऽयमुद्गतः । तदित्थं शिक्षिता सख्या मुदं याताऽभिसारिका ॥ अत्र 'चन्द्रोऽयसुन्नतस्सद्भास्वरं भूषणं देहे कुरु' इत्यन्वयः । एवं च प्रथमार्धे द्वितीयाधंगततत्पदापेक्षा नावश्यकी। अर्थसामर्थ्यादेव तदर्थ- घांधः। प्रकृते तु अर्थापेक्षा । अधिकपदे तु न तदपेक्षेति भेदः। वाक्यसमाप्तौ सत्यां यदुपात्तं तत्समाप्तपुनरात्तम् ॥ यथा- चित्ताम्लोनिधिसन्दरो मृगदर्जा दूतोपदेशः श्रुतौ मानाशीविषयहिणो मनसिजक्षोणीरुहस्याङ्करः । अन्तमत्तगजेन्द्रकर्षणसृणिर्वशीरवः श्रीहरेः कल्याणं चितनोतु केलिनटनारम्भे मृदङ्गध्वनिः ॥

·काव्यडाकिन्या: अत्र 'मृदङ्गध्वनिः' इति विशेषणदानात् समाप्तपुनरात्तता। वाक्यं वाक्यान्तरे यत्र तद गर्भितसुदाहृतम्॥१०॥ वाध्यमर्थादनुपयुक्तम् । यथा- विलसति गगने नवाम्बुदाली वहति शनैरनिलस्तरङ्गाबन्धुः । सहचरि ! हितहेतवे वदामस्तव न मनागपि मानकाल एषः॥ अत्र 'लह' इत्यादि 'वदामः' इत्यन्तं वाक्यं महावाल्यान्ते प्रवि- टमनुपयुक्तम्। अभवन्मतयोगं तपत्र भवेदन्वयो नेष्टः ।। यथा- यैन्यस्तास्तव विप्रयोगलमये वह्निस्फुलिङ्गोत्करा सदेहे मम ये बभूवुरनिशं हा! हन्त !! मूछ कृतः। येषां वीक्षणमन्तकोपममभूत् कुन्देन्दुपायोसुचां नेत्रद्वन्द्वपथं गते त्वयि मम प्राणेश ! ते शत्यदाः॥ अत्र 'कुन्देन्दुपाथोमुक्'शब्देन यत्तच्छब्दानामन्वयः कवेरभिमतः । सच नोपपद्यते। तथा हि-यरित्यत्र कुन्देन्दुपदार्थस्याऽविशेष्यत्वात । ननु 'ये' इति 'येषाम् इत्यनयोः परस्परमन्वयस्ततः 'कुन्देन्दुपाथोमुचाम्' इत्यनेन तत्पदार्थस्य विशेष्यतयोपादाने सयुभयत्राउन्वयः स्यादिति चेत् न, यैः' इत्यत्राऽनन्वयो भिन्नविभक्तितया तयोरनन्वयाच, विशेषणा- पदार्थयोः पराऽन्वयतात्पर्यणोपात्ततया परस्परमलम्बन्धाश्च । यथावा- उत्सारयसि यत्तन्वि ! मुखाद्वासो मनागपि । मम लोचनयोरद्य तदा स्याच्चरितार्थता ।। अत्र 'यत्' इत्यस्य 'तदा'इत्यनेन सम्बन्धोन, घटते । तस्मात् 'चेत. न्वि'इति वाच्यम् । 'चेत्'इति पदस्थ यदापदार्थकत्वात् ।

·तृतीया दृष्टिः। २७ पाणिप्रवालशकलं तव पद्मरागः कान्ते ! पदद्वयमुरोजयुगं सरोजम् । कण्ठस्तु कम्बुपुटकखिवलीतरङ्गो लावण्यवारिनिधिशीतरुचिर्मुखं ते ॥ अत्र वारिनिधि'शब्दस्य समाले गुणीभूतत्वात्तदर्थेन सर्वे प्रवा. लादयो न सम्बध्यन्ते । अविमृष्टविधेयांशे तु यदेवाऽनिष्टं तदेव दो. पवत् । इह तु सर्वेषां प्रदालादिपदार्थानां तदङ्गत्वेनाऽप्रतीत्या सम्पूर्ण- वाक्यार्थवैकल्यमिति भेदः । यत्राऽऽधा घटनानिपतति पश्चात्पतत्प्रकर्षतत।।११।। स्पटम् । हे हस्तीन्द्रशिशो! न शोभनमिदं यत्कुमकुक्षि गत- स्त्वं वीरुत्ततिमुत्क्षिपन विहरसि प्रोद्दण्डया शुण्डया। किञ्च क्षुद्रतमाः! कुरुध्वमधुना कोला!न कोलाहला- नेतस्मिन् विपिने सुखं मृगपतिनिद्रालितो वर्तते ।। अत्राऽऽरब्धवन्धस्य चतुर्थचरणे निपातः । पदस्य यस्य यत्रार्थे प्रसिद्धिस्तत्र तत्पुनः ।। अतिक्रामति तां यत्र प्रसिद्धिधुतमाह तत् ॥ १२ ॥ न चाऽवाचकेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तात्पर्यगोचरधर्मप्रकारका प्रतीतेरस्य जनकत्वात् । कव्यनादरविषयत्वेऽपि प्रसिद्धधभावादप्रयु. ततोऽस्य भेदः। मजीरादिषु रणितप्रायं पक्षिषु च कूजितप्रभृति । स्तनितमणितादि-सुरते मेघादिषु गर्जितप्रमुखम् ।।

·२८ काव्यडाकिन्या: इत्यादिप्रसिद्धिमतिकामति यत्तत्प्रसिद्धिधुतम् । यथा- नद्यस्तुगतरङ्गभीषणतया ध्वान्तावलीभिर्जग- ध्याप्तं वारिसुचां रवः सखि ! महाघोरः फणी सर्वतः। विद्युद्धीक्षणमात्रतोऽपहरते ने हठेनाऽधुना यत्साशिध्यमितः प्रयालि सुभगे ! वन्दामहे तत्तपः ॥ अत्र रवो नीचप्राणिध्वनिषु प्रसिद्धो, न तु मेधादिशब्देषु । कथितपदं तत्कथितं यत्पुनरुक्तिः प्रयोजनाऽमावे।। - यथा- विकचसरोजोल्लासी रेवाकल्लोलकोतुकोल्लासी। सहचरि ! समीरणोऽयं प्रसमं मम मानसं हरति । अत्र 'उल्लासि' शब्दः पुनरुक्तः । पुनरुपादानाप्रयोजनं विना 'पिष्ट रेषण' न्यायेन न चमत्करोतीत्यस्य दोषत्वम् । न्यूनपदं तत्कथितं नाऽन्वयबोधः पदं विना यत्र ॥१३॥ यथा- करुणाकदम्बकयुता लमर्पिता मयि यदा दृष्टिः। किं मम तदा त्रिलोकी राज्यसुखैः पर्वतेन्द्रसुते ! ॥ अमराष्टिः समर्पिता'इत्यत्र 'त्वया' इत्यनुपादानात न्यूनता । अधिकपदं तत्कथितं यथाकथञ्चित्समन्वयो यस्य । यथा- - चन्द्राकारमनोहरं तब मुखं वाणी मधुस्पर्धिनी पाणिः पल्लवसुन्दरस्तनुरसौ सौदामिनीवन्धुरा । याटुबालमृणालकोमलरुचिहास्यं सुधासोदरं नो जाने सखि! कस्तपस्यति जनो यस्याऽऽलयं यास्यासि ।।

·तृतीया दृष्टिः। २९ अत्र मुनस्य चन्द्रोपमायांवाच्यायामासारशब्दस्याऽवयव संस्थान वाचकतया प्रकृताऽनुपयोगात् स्वरूपार्थकत्वं वायमित्येव यथाकथञ्चित समन्वयः। अपदस्थसमासं तत्राऽस्थाने समासविन्यासः ॥ १४ ॥ यथा- युप्मा ननु धर्पको निशि लुधाधामाऽयमुत्पश्यत प्रातःकाल उपागतोऽयमधुना यायाद्विदूरं कियत् । इत्यन्त नितप्रकोपविसराऽऽताम्रीकताझो रविः पादाऽऽपातननिःप्रभीकृतविधुग्बिोधयत्यब्जिनीः॥ अन्न कविनिवद्धस्य क्रुद्धस्य रवेरुक्ती समासो न कृतः, कवेती तुकृतः। वाक्यान्तरपदं वाक्ये यत्र सङ्कीर्णमाह तत् ॥ यथा- शृणुष्व मल्ली कलकूजितानि प्रसूननम्रा पुरतः पिकानाम् । उत्कण्ठतेऽस्मिन् सखि!मे विधातुं तस्मान्निकुळे हृदयं च किञ्चित् ॥ अत्र 'पिकानां कलकूजितानि शृणुष्व, पुरतः प्रसूननम्रा मल्ली, तस्मादस्मिनिकुञ्जे मे हृदयं किञ्चिद्विधातुमुत्कण्ठते' इति योजना । लिटे तु प्रधानक्रियाभेदो न भवत्यत्र तु तद्भेदः स्फुटः। प्रकृतस्य रसस्याऽस्ति विरुद्धो यत्र यो रसः ॥ तयञ्जकोऽपरस्त्वर्थस्तच्चाऽमतपरार्थकम् ॥ १५ ॥ यथा- रामेणात्मभुवा बाणैस्ताडिता सा निशाचरी। रक्तचन्दनसिक्ताझी जीवितेशग्टहानगात् ॥

·. काव्यडाकिन्या अन व्यञ्जनावृत्तिलभ्योऽर्थः प्रकृतरसविरोधिनः शृङ्गारस्य व्यञ्जकः । अनभिहितवाच्यमुदितं नोक्तिर्यस्मिन्नवश्यवाच्यस्य । यथा-- शिशिरपयालितायाः सखीभिरिह ते. तथाऽपि तन्वनि। अपलरति नैव मोहः शिव ! शिव ! कठिनो वियोगाऽग्निः ॥ अत्र शिशिरपयःसिक्ताऽलि'इति सिक्तत्वस्य विधिर्वाच्यः। तथापि' इत्यस्य द्वितीयार्धे प्रवेशो युक्तः । आत्मक्लेशनिदानं परिहर सानं सरोजाक्षि!। न मयाऽपराधलवकः कृतो भवत्याः कथं कोपः॥ अत्र 'अपराधलवकोऽपि'इति अप्यर्थो वाच्यः। न्यूनपदे वाचकपदा. पेक्षा, इह त्वर्थापेक्षा । अपेस्तु द्योतकत्वादिति विशेषात् । कारकादिक्रमो यत्र भग्नस्तद्भग्नप्रक्रमम् ॥ १६ ॥ आदिशब्दात् प्रकृतिप्रत्ययसर्वनामपर्यायोपसर्गक्रमा गृह्यन्ते। पकारकस्य यथा- भाङ्कारैर्मुखरीकरोति हरितो भृङ्गावली सर्वतः कुओऽस्मिन्नवमल्लिका विरचयत्यक्ष्णामभीक्ष्णं मुदः । रेवासङ्गमशीतलेन मरुता मोदो महान् जन्यते सङ्गीतानि पिकी तनोति समयो मानस्य नाऽयं तव ।। : अत्र सर्वत्राभिहितः कर्ता, 'मरुता इत्यनभिहितः कति भग्नः प्रक्रमः। प्रकृतेर्यथा- परदेशं प्रिये याते तद्वियोगासहिष्णवः । सत्वरं तेन साकं मे धैर्यलजादयो गताः ॥ अत्र 'याते' इति याधातुप्रस्तावे 'गताः' इति गम्धातोरुपादाने भग्नः प्रक्रमः।

·तृतीया दृष्टिः। न चैकपदस्य द्विःप्रयुज्यमानतया कथितपदत्वं दोष इति वाच्यम् । तस्योदेश्यप्रतिनिर्देश्यातिरिक्तविषयत्वात् । उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यादिस्थले तु तस्यैव पदस्य सर्वनाम्नो वा प्रयोग आवश्यकः। तथा हि- उदेति लविता ताम्रस्तान एवास्तमेति च । इत्यादौ 'रक्त एवं' इति पदान्तरेण स एवार्थः प्रतिपाद्यते तदा- ऽन्योऽर्थ व भासमानः प्रतीतिस्थगनं करोति । एवं प्रत्ययादीनामत्यन्त. दूपकत्वाभावाददाहरणं न दत्तमन्यत्राऽनुसन्धेयम् । यस्य यत्र प्रयोगोऽस्ति व्युत्पन्नस्तु ततोऽन्यतः ॥ प्रयोगः क्रियते तस्य तदक्रममुदाहृतम् ॥ १७ ॥ यथा- यहत्ताः शपथा विलोचनपथादन्यत्र सनिर्गमे तुभ्यं सभ्य ! मदर्थमालिनिवहैर्यद्वा भवानर्थितः । यत्किञ्चित् खलु वाञ्छितं हृदि मया चोत्कण्ठया नेत्रयो रागेणाऽद्य तथाऽन्वयित यथा तत्सर्वमापूरितम् ॥ अत्र 'यश किश्चित्' इति वाच्यम् । चादिशब्दा यत्समभिव्याहृताः त. गतमेव स्वार्थ बोधयन्तीति दिक् ॥ इति श्रीमैथिल श्रीगङ्गानन्दकवीन्द्रकृती काव्यडाकिन्यां तृतीया दृष्टिः॥

·३२ काव्यडाकिन्या: अथाऽर्थदोपानाह- अपुष्टव्याहतक्लिष्टपुनरुत्तनिर्हेतुताः ।। सन्दिग्धदुःक्रमाऽस्थानयुक्तत्वान्यनवीकृतिः ॥ १ ॥ ख्यातिविद्याविरुद्धत्वे प्रकाशितविरुद्धता ॥ साकाङ्क्षता सहवरभिन्नता विध्ययुक्तता ।। २ ।। अविशेष विशेषश्वाऽनियमे नियमस्तथा ॥ तयोविपर्ययौ त्यक्तानःस्वीकृतता तथा ॥ ३ ॥ अयुक्तताऽनुवादस्य प्राध्यताऽश्लीलता तथा ॥ एवमर्थेष दोषाः स्युस्त्रयोविंशतिसङ्ख्यकाः ॥ ४ ॥ किलष्टत्वं कष्टत्वम् । ख्यातिः प्रसिद्धिः। तयोर्विपर्ययो विशेऽवि. शेषः, नियमेऽनियमश्च । तन्न- मुख्यार्थाऽनुपकारित्वमपुष्टत्वं द्विधा च तत् ॥ अत्यन्ताऽनुपयोगित्वं तथा लब्धत्वमन्यतः ॥ ५ ॥ तदर्थोपस्थितिमन्तरेण प्रकृतार्थविधाताभाव इत्यपुष्टत्वमर्थस्य । तच्चाऽत्यन्ताऽनुपयोगित्वाऽन्यथालब्धत्वरूपं भेदद्वयमवगाहते। उश्यं यथा- उष्णानल इव सुमुखीमालिङ्गति तां भवद्विरहः । रविकरविकलितकमलं यथा तदङ्गेषु भस्मसाद्भवति ॥ अत्र 'अनलः' इत्युक्तौ औष्ण्यप्रतीतैरुष्णशब्दोऽन्यथालब्धार्थो, 'र- वी'त्यादिकमलविशेषणमत्यन्ताऽनुपयोगि-इत्येतदुभयमपुष्टार्थम् ।

·तर चतुर्थी दृष्टिः। अनुत्कर्षेण यस्त्यक्त उत्कर्पमधिरोप्यते ॥ तनाऽथे व्याहतत्वं स्यात् । 'अनुत्कर्पण'इत्युपलक्षणम् । उत्कर्पणोपात्तो योऽनुत्कर्ष सोऽधिरो- प्यते तत्रापि व्याहतत्वम् । प्रथमं यथा-- लोकानन्दनहेतबे जगति ते तिष्ठन्तु पाथोरुह- श्रीखण्डद्रवचन्द्रिकेन्दुकलिकाचैत्रानिला निर्मलाः । अस्माकं तु सखे! कलानिधिकला यत्सा शोर्गोचरं याता, हन्त ! स एव सम्प्रति मम त्रैलोक्यराज्योत्सवः ।। यं प्रत्यत्कृष्टा चन्द्रकला, व एव कलानिधिकलात्वमुत्कर्षमाधि- रोपवतीति व्याघातः। द्वितीयं यथा- करोति चन्द्रिका सा मे मोदं नेत्रचकोरयोः। न पुनश्चन्द्रिकापूर्णशरत्पीयूपरोचिषः ।। अत्र येन चन्द्रिका उत्कर्षायोपात्ता, तस्य चन्द्रिकाऽनुत्कृष्टेति व्याहतम् । कष्टत्वं च दुरूहता ॥ ६॥ स्पष्टम् । यैप्टा हिमकृत्सुनाजलरुचिस्तेषां कलङ्काऽघसां यत्संवीक्षणमस्ति नैव तदभूत्तस्याः प्रभावोदयः । दैः पीता पुनरान्तरेण नयनेनाऽत्यन्तसन्तोषिणां तेषां किं न कवित्वकैरवकुलं लोक प्रकाशं व्रजेत् ॥ हिमकृत्सुता रेवा तजलरुचिदृष्टा तेषां कलङ्करूपेपापानां यदीक्षणं तत्कलङ्किनो विधोस्तत्पितुः न प्रभावः। अपि तु तस्या एव । यैः पुनरान्तरेण चक्षुषा पीता तेषां चन्द्रतनयाजलरुचिलम्बन्धात्कः अत्र.

·काव्यडाकिन्या: वित्वरूपकैरवकुलं किं न प्रकाशं व्रजेत,इति दर्शनेषु न चन्द्रस्य गुण- स्तन रेवामाहात्स्यमेव पानेषु तस्य गुण इत्यर्थो दुरूहः। पुनरुतत्वमर्थस्य यत्राऽर्थस्य पुनर्ग्रहः ॥ तत्तु द्विविधं पदार्थवावयार्थभेदात् । क्रमेण यथा- रे रे पाप ! दशास्य ! तस्करपते ! रे मेघनादादयो ! वाणीमत्र शृणुध्वमुद्भटतमां सत्यामिमां सङ्गरे । 'आज्ञां श्रीरघुनन्दनस्य शिरसा लब्धाऽद्य लङ्कगमितो युष्माभिः सह रावणेन सहितां द्रागुत्क्षिपाम्यम्वुधौ ॥ अत्र 'रेरे दशास्य'इति 'युष्माभिः' इति चोक्ते सति रावणपदार्थः पुनरुक्तः। स्थितवति रणभूमौ सन्धुनाने धनुया रजनिचरचयानामन्तके राघवेऽस्मिन् । अलमलमतिभीत्या रामभद्रे कपीन्द्राः! समरभुवि सचापे किंभवं वो भयं स्यात् ॥ अत्र द्वितीयवाझ्यार्थः पुनरुक्तः । निर्हेतुत्वं भवेत्तत्र हेतुर्यत्र न चोच्यते ॥ ७ ॥ अर्थातू कार्ये कथिते हेत्वनुक्तिः। न च विभावनालकारऽतिव्या- प्तिरिति वाच्यं, तत्र प्रसिद्धहेतुनिषेधो हेत्वन्तरविभावन,मत्र तु हेत्वना भिधानमेव । यथा- पूर्व यस्य वधाय वानरपतेरने प्रतिज्ञा कृता श्रीरामेण वशं गतोऽपि समरे स त्वत्पिता रावणः। जोवन्नेव मयोज्झितो हनुमता काकुत्स्थभक्तात्मना त्वामप्यद्य न हन्मि पश्य सपदि त्वं जीवलोकानिमान् ॥

·चतुर्थी दृष्टिः। अत्र रावणस्य हननाभावे हेतुरतो न पुनरिन्द्रजितः। यद्यप्यंत्र लक्ष्मणप्रतिज्ञारूपहेतुविभावतं, तथाऽपि प्रसिद्धहेतुनिषेधाभावान्न त- बाऽतिप्रसङ्गः। सन्दिग्धत्वं भवेत्तत्र यत्राऽर्थस्य तु संशयः ।। यथा- विज्ञाय प्रश्नतात्पर्य निर्धारयतु कोविदः । पादा गिरेः किमालेव्याः किं वा ललितयोषिताम् ।। यत्र प्रकरणाभाव शृङ्गारी वक्ता किं शान्त इति लन्देहः। लोकशास्त्रक्रमत्यागो दुःक्रमत्वमिहोच्यते ॥ ८ ॥ लोकसिद्धक्रमत्यागात् शास्त्रसिद्धक्रमत्यागाच द्विविधमर्थस्य दुः. कमत्वम् । यथा- हृदयेन्द्र ! महावाहो ! लाजाविजयराजित!। राजती शतमुद्री मे कानकी वा प्रदीयताम् ।। अत्र कानक्यभावे राजतीयाचनमिति लोकसिद्धः क्रमस्तस्य तु त्यागः।यथावा- कारयित्वा सुतस्यैष यज्ञसूत्रपरिग्रहम् । याति प्रष्टुं तिथिं विप्रो ज्योतिःशास्त्रविशारदम् ॥ अत्र शास्त्रविरुद्धक्रमत्यागः । अस्थानयुक्तताऽर्थानामस्थान उपसंहतिः ।। यथा- शम्भोः शस्त्रपरिग्रहः प्रतिपलं युद्धाभिलाषोदयो वीर्य संयति कार्तिकेयतुलितं क्रौञ्चाद्रिभेत्ता शरः । तद्योगो भगवानयं भृगुपतिर्बाहोममैवाऽनयो- विप्रश्चन्न भवेदहो ! बलवतां तुल्यो महादुर्लभः ।।

·काव्यडाकिन्याः अञ 'विप्रश्चन भवेत्'इत्येतावतैव समाप्ते वाक्यार्थे 'अहो वलवता इ. त्यादिरस्थान एवोपसंहारः प्रकृतार्थप्रातिकूल्यामाचरतीत्यर्थस्याऽस्थाने सम्बन्धः। भङ्गयन्तरनवीकारत्यागोऽर्थस्याऽनवीकृतिः ॥ ९ ॥ यथा- सर्वदा सहजो बन्धुः सर्वदा वाति मारुतः । सर्वदा दुर्जनो दुःखी सर्वदा सुजनः सुखी ॥ अत्र 'सर्वदा सर्वदा' इत्यनवीकृतत्वम् । न च कथितपदसङ्करः । अत्रपर्यायान्तरणोपादानेऽप्यनवीकृतिस्तत्र तु पदाऽभेद इति भेदः । किञ्च कथितपदे निःप्रयोजनपुनर्वचनता, इह तु वन्धुतादीनां दायरू- पप्रयोजनसत्त्वात् । अत एव नाऽर्थपुनरुक्तिः। यथोचितं तथोदाहियते- सर्वदा सहजो बन्धुर्मारुतो वात्यहर्निशम् । न कदाप्यसुखी लाधुः सततं दुःखभाक् खलः ।। इत्यनया भझ्या स एवार्थः प्रतिपादयितुमुचितः। देशादिभेदतः पञ्चविधा ख्यातिविरुद्धता ॥ अत्र ता। आदिशब्दात्कचिलोकस्वभावकाला गृह्यन्ते । पृथिव्यां सारभूताऽस्ति मिथिला नाम सा पुरी ! यत्रोद्यानधरा भाति कुङ्कुमस्तबकोद्गमैः॥ मिथिलायां कुङ्कुमसम्भव इति देशविरुद्धता चरणस्तव तन्वङ्गि! कामदो नात्र संशयः। अङ्कुरो यस्य सम्बन्धी दृश्यतेऽशोकशाखिनि । अत्र कामिनीपादप्रहारेणाऽशोकस्य कुसुमोद्गमः कधिषु प्रसिद्धो न पुरङ्करोद्गमः । लोकविरुद्धोऽपि कविप्रसिद्धया न दोषः ।

·चतुर्थी दृष्टिः। ७ यथा मम भ्रातृचरणानां रघुदेवशर्मणाम् - शैलाः कैलासलास्यं दधति जलधरास्तन्वते सौधसौख्यं तालीशोभावनाली वहति तुलयति स्वःपतीभं मदेभः । त्वत्कीर्त्या श्रीप्रतापस्फुरदमलरुचा जायते किञ्चिदन्यत् क्षोणीन्दो क्षीरसिन्धोः परिणतसुपमा सागराः शीलयन्ति । अत्राऽमूर्तायाः कीर्तः लम्बन्धाजलधरादयो व्यक्तं धवलीभवन्ती- ति कविप्रसिद्धिः। न कर्तव्यैव मन्मुष्टाविन्द्रशूल इवाऽऽत्मधीः । स्फोटयिष्यामि येनाऽद्य शक्रजित्तव मस्तकम् ॥ अत्र शक्रस्य शूलमत्रं लोकेषु न प्रसिद्धमिति लोकविरोधः । तथा व्यालोलिता भृङ्गैलतानां कलिकावली। मधुवृष्टया यथा मूले पूरयामास सारणीम् ।। अत्र कलिकानां मधुबाहुल्यं स्वभावविरुद्धम् । माध्यपुष्पाणि सन्त्यज्य निपतन्ति समुत्सुकाः । मालतीस्तबके सद्यः शिशिरे समयेऽलयः॥ अत्र शिशिरे मालतीकुसुमोद्गम इति कालविरुद्धम् । तत्तच्छास्त्रविरुद्धत्वं भवेदिद्याविरुद्धता ॥१०॥ यथा- ब्राह्मणः शास्त्रपाठेन गमयित्वाऽखिलं दिनम्। सन्ध्याकाले पितुर्यज्ञमेकोदिष्टं करोत्यसौ ॥ अत्रैकोद्दिष्टस्य श्राद्धस्य सन्ध्याकाले धर्मशास्त्रेण विधानं नोक्तम् । यथा वा- मा गोपय सरोजाक्षि ! रहस्यं मम सन्निधौ । बिम्बाधरे तवैतस्मिन् दृश्यते नखंरक्षतम् ॥

·कापडाकिन्याः अत्राऽधरे नखरक्षतं कासशास्त्रविरुद्धम् । एवमन्येष्वपि शास्त्रेषु विरोधो विभावनीयः । प्रकाशितविरुद्धत्वं प्रकाश्याऽर्थविरुद्धता ॥ यथा- यथा दूरं बजत्येषा कीर्तिहदयसूपतेः । तथा तथाऽतिविस्तीर्णा गिरेरिव महानदी ।। अत्रोपसया कीतः सर्वव्यापित्वरूपः प्रकाश्यार्थी विरुध्यते । विरुद्धमतिकारितायास्तु शब्दस्य विरुद्धत्वमिह त्वर्थस्येति भेदः। अप्राप्तपदतात्पर्यगोचरप्रतियोगिता ॥ ११ ॥ यत्रार्थस्य भवेत्तत्र साकासत्वं विदुर्बुधाः ॥ अप्राप्तमनुपस्थितं यत्पदं तत्तात्पर्यगोचरान्वयप्रतियोगी पत्रार्थ इत्यर्थः । यथा- कोडावेश्मनि कारितं नृपतिना द्यूतं स्वमध्ये पुन- बनान्धारतृपेण तत्र रचितो व्याजस्ततोऽपि क्षमा । पाञ्चालीचिकुरावकर्षणमितस्तं चापमान निज राज्यं चात्मसमं कथं नरपति माग्रजो मृष्यते ॥ अत्र राज्यमित्युपेक्षितुमित्याकाङ्क्षति । स्यात् सहचरभिन्नत्वं भणितिमहता सहाऽसतां यत्र ॥१२॥ इदमुपलक्षणम् । अमहता सह महतामभिधाने बोध्यम् । यथा- हंसो मन्थरसञ्चारैः काकः शकुनसूचकैः। कोकिलो मधुरालापैराचारै ति भूसुरः ॥ अन हंसादिभिरुत्कृष्टैः सह काकस्य कथनम् । यथा वा-- तपात्ययेन मण्डूका मूषकाः सस्यवृद्धितः। मीना जलोदयात्सन्तो भोदन्ते तीर्थसन्निधेः॥

·चतुर्थी दृष्टिः। अत्र मण्डकादिभिरपकृष्टैः सह सतामभिधानम् । अविधेयस्य विधानं यत्र भवेत्तत्र विध्ययुक्तत्वम् ॥ यथा- पूर्व यद्विबुधास्त्वया निजगृहाद्दुष्टन विद्राविता भग्नो यच्च वने वने प्रतिपलं व्यूढो मुनीनां मखः । सम्प्रत्युग्रतपस्विनी यदहरः सीतामभीतस्ततः पश्यानन्दितराधबो दशमुख ! त्वां सगरे हन्म्यहम् ॥ अत्र त्वां हत्या राघवमानन्दयिष्यामि' इति विधेयम् । अविमृष्टविधे- यांशे तु पदयोयुत्क्रमाद्विधेयस्य वैपरीत्येन विधानमिह त्वविधेयस्येति विशेषः। अविशेषे विशेपो यथा- रे रे राक्षसराजपुत्र ! समरे मायाऽवरुद्धोऽधुना श्रीरामानुचरानिहोपह्ससि त्वां धिग्वृथा जीवितम् । किं नो वेत्लि हनूमता बलवता येषां पुरोगामिना दग्धान्तःपुरगोपुरावधिपुरी लङ्काऽध वः पश्यताम् ॥ अत्र येषामेकेन पुरोगामिना' इत्यविशेपो वाच्यो, न तु 'हनूमता' इति विशेषः। अनियमे नियमो यथा- भीमस्ते युधि विक्रमो दिशि यशोराशिस्त्वदीयोऽर्जुन- स्त्वत्सारोऽस्ति युधिष्ठिरो धनचयो नासत्यजन्माऽभवत् । कुन्ती योधगंणः क्षितीश! अवतः कृष्णव केशावली मन्ये पाण्डवमण्डलीपरिवृतो भूमौ भवान् वर्तते ।। अत्र 'कृष्णैव' इति नियमाऽभिधानं न कर्तव्यम् । विशेषे सामान्यं यथा- धम्मिल्लोपरि सन्निवेशय सितां मालामिमां यत्नतः श्रीखण्डद्रवलेपनं कुरु कचे हारं हृदि स्थापय।

·काव्यडाकिन्या: वासस्त्वं परिधेहि भास्वरतमं चित्ते भयं मा कृथा गच्छन्त्याः सरणी निशैव सखि ! ते लर्व समाधास्यति । अन्न 'निशा' इत्यत्र 'ज्योत्स्नी' इति विशेषो वाच्यः । नियमेऽनियमो यथा- यः क्षोणीपतिभिर्ललाटफल के सानन्दमाधीयते यहानेन पुरन्दरप्रभृतयस्तुष्यन्ति नाकौकसः । तस्याऽद्य प्रियचन्दनस्य शवरीगेहान्तरे सौरभ. श्रीखण्डीकृतनीरसेन्धनचये तन्धनत्वं वरम् ॥ अन 'सौरभमाश्रीखण्डीकृत' इत्यादिनियमो वाच्यः। नन्वनभिहितवाच्यत्वादस्य दोषस्य को भेदः । तत्राऽवश्यवक्त- व्याऽनभिधानमिह तु तदेवेति चेत् न, अस्य दोषस्य पृथग्भावे निय- माऽनभिधानमेव नियामकम् । न न्वेवं सत्यनयोः शब्दार्थगतत्वे किं मानमिति चेत्, उच्यते शब्दोच्चारणाऽनन्तरमेवाऽनभिहितवाच्यत्वस्य प्रतिभानम्,इह त्वर्थप्रत्ययाऽनन्तरमिति भेदः । एवं चाधिकपदत्वादे- रनियमपरिवृत्ती विशेषो बोध्यः । यदाहु:- 'यो दोषः शाब्दपरिवृत्त्यसहः ल शब्ददोष एव । यश्च पदार्था- व्यप्रतीतिबोध्यः सोऽपि शब्ददोषः। यश्चाऽर्थप्रतीत्यनन्तरं बोध्यः सोऽर्थाश्रयः' इति। त्यक्तपुनःस्वीकृतता यथा- निजालयं धराधीश! कीर्तिमारोपयाम्यहम् । नियोगं सत्वरं देहि तया स्तान्मे सितं गृहम् ॥ अत्र 'नियोगं सत्वरं'इत्यादिना समापितमपि 'तया'इत्यादिना पुनः स्वीकृतम् । यथा वा- लग्नं रागावृताङ्ग्या सुढमिह ययैवाऽसियष्ट्याऽरिकण्ठे मातङ्गानामपीहोपरि परपुरुषैर्या च दृष्टा पतन्ती। तत्सतोऽयं न किञ्चिद्गणयति विदितं तेस्तु तेनाऽस्मि दत्ता : भृत्येभ्यः श्रीनियोगाद्गदितुमिव गतेत्यम्बुधिं यस्य कीर्तिः ॥

·चतुर्थी दृष्टिः।
मन 'विदितं तेऽस्तु'इत्यादिना समापितमपि तेन' इत्यादिना पुनः
स्वीकृतम्।
अनुवादस्याऽयुक्तता यथा--
सरोभूषण ! भृङ्गालिपरमप्रीतिवर्धन !।
दियोनिप्राणकाल! त्वं वद् पद्म ! कसा प्रिया ।
अन्न 'वियोगिप्राणकाल'इत्यस्यार्थो नाऽनुवाद्यः।
भास्यता यथा--
तत्रैवास्तरणे भार्य! स्वपिम्यहमनुक्षणम् ।
तद्वहिः कुरु दासस्त्वमूरुयुग्मं विकासय ॥
अनास्योऽर्थः।
मन्लोलता यथा-
वैदग्ध्यविदुषां पुंसां साङ्करस्य सुखावहा ।
यथा कर्कशता प्रायो न तथैवाऽऽर्द्रता पुनः ।।
सत्र स्त्रीव्यानस्य प्रतीतिरित्यश्लीलता॥
इति श्रीमैथिलश्रीगङ्गानन्दकवीन्द्रकृती
काव्यडाकिन्यां चतुर्थी दृष्टिः ।।
--

·कापडाकिन्धा . अथ रलदोषानाह-- स्वशब्देन रसस्योक्तिः सञ्चारिस्थायिनोरपि ।। परिग्रहो विभावादेविरोधिरसवर्तिनः ॥ १ ॥ अतिकृच्छादभिव्यक्तिरलुभावविभावयोः । आङ्गिनोऽननुसन्धान तथा दीप्तिः पुनः पुनः ॥ ३ ॥ अकाण्डे प्रथनच्छेदावनङ्गपरिकीर्तनम् ॥ अङ्गस्याऽत्यन्तविस्तारः प्रकृतीनां विपर्ययः ॥ ३ ॥ एतादृशो रसे दोषाः सुधीभिः परिकीर्तताः ।। रतस्य रसशब्दन शृङ्गारादिशब्देन वा कथनं दोषः। यथा- दरस्मेरसरोजाक्षी पश्यतः पुरतो मम । विषयेभ्यो रसः कोऽपि त्यवर्तयत मानसम् ।। यदा हरिणशावाक्षी मदन्तिकमुपागता। लखे! तदानींमभवं शृङ्गारमयमानसः ।। व्यभिचारिणः स्वशब्देन कथनं यथा- आक्रम्य विषमं वर्त्म समायाताऽपि सन्निधिम् । आलिङ्गले सलवाऽभूत्प्रियस्य मृगलोचना ।। अन्न सलज्जा' इत्यत्र विनम्रा'इति वाच्यम् । स्थायिनः स्वशब्दवाच्यत्वं यथा- सीतापहारगर्विष्ठे रूक्षं जल्पति रावणे। बभूव समरे क्रोधः अत्र क्रोधः स्थायी । रसायुपस्थितिरतुभावद्वारैव चमत्करोति, पुनः स्वशब्देनेत्यस्य दूषकताबीजम् । प्रतिकूलविभावव्यभिचारिग्रहो यथा- नवधननिचिते गगने प्रणतिपरे प्राणनाथेऽस्मिन् । विधुमुखि ! भव प्रसन्ना न पुनः समुपैति निर्गतः समयः ।। : सद्यः पवनजन्मनः॥ का ·पञ्चमी दृष्टि - " बहारप्रतिकूलस्य शान्तस्याऽनित्यत्वप्रकाशनरूपो विसावस्त- छाति निदो व्यभिचारी गृहीतः । निर्वेदस्य प्रातिकूल्यं शान्त- स्थाविन्यप्रतीत्वैव, न तु शृङ्गारव्यभिचारित्वेन । प्रतिकृलानुभावग्रहो यथा- प्रच्छन्ने हपथं याते दयिते गुरुसन्निधौ । सर्व सानि सन्त्यज्य वनं जति सुन्दरी ।। अन सर्वसन्त्यागो वनगमनं च शान्तानुभावो इन्धनाद्याहरणच्छ. लाभावात् शुझारस्य प्रतिकूली। अनुभावस्य अष्टव्यक्तिर्यथा- वहति पटीरसमीरे नवजलधरवन्धुरे नभसि । विञ्चिदुदञ्चिन्नयना दृष्टिपथं सा गता यूनः ॥ अत्र शृङ्गारस्य पटीरसमीरादिरूपोद्दीपनविभावनायिकारूपालस्व- नविभावावनुभावाऽपर्यवसायिनौ स्थितावित्यनुभावस्य कप्टकल्पना । न च विञ्चि'दित्यादिनाऽनुभावकथनमिति वाच्यम्, यनिष्ठो रसस्तनिष्ठा- नुभावत्स्य वक्तव्यत्वादिह तु नायकनिष्ठे रसे तन्निष्ठानुभावस्य कथना- भावात् 'किञ्चिदित्यादिना नायिकानिष्ठानुभावकथम् । विभावस्य कष्टव्यक्तिर्यथा- बहुशो विलुठति मोहं व्रजति रतिं द्रागपाकुरुते । अयमतिविकलः सम्प्रति करोमि किं तम्न जानीमः ॥ अत्र विलुठनादीनां करुणादावपि सम्भवात् कामिनीरूपस्य वि. भावस्याऽतिकृच्छ्रादभिव्यक्ति। अनिनोऽननुसन्धानं यथा रत्नावल्यां चतुर्थेऽके बाभ्रव्यागमने सति सागरिकाया विस्मृतिः। दीप्तिः पुनः पुनर्यथा कुमारसम्भवे रतिप्रलापे । अकाण्डे प्रथनं यथा वेणीसंहारे द्वितीयेऽङ्के ऽनेकसङ्खये वृत्ते भानु- मत्या सह दुर्योधनस्य शृङ्गारवर्णने । .

·काव्यडाकिन्या: अकाण्डे छेदो यथा वीरचरिते द्वितीयेऽले राघवभार्गवयोर्धाराधिरू- ढेऽन्योन्यसंरम्से 'कङ्कणमोचनाय गच्छामि इति राघवस्योक्ती । अनङ्गपरिकीर्तनं यथा मम मन्दारमञ्जर्या राज्ञः स्वयं कृतं वलन्त- वर्णनमनादृत्य बन्दिवर्णनप्रशंसनम् । अङ्गस्याऽत्यन्तविस्तारो यथा किरातार्जुनीये सुराङ्गनाविलासादिः । प्रकृतयो दिव्या अदिव्या दिव्याऽदिव्याश्च धीरोदात्तधीरोद्धतधी- रललितधीरप्रशान्ताः। वीररसप्रधानो धीरोदात्तः। रौद्ररसप्रधानो धीरोद्धतः । शृङ्गाररसप्रधानो धीरललितः। शान्तरसप्रधानो धीर. प्रशान्तः । एते चोत्तममध्यमाऽधमाः । एतेषु यो यथाभूतस्तस्याऽन्य. थावर्णने प्रकृतिविपर्ययो दोषः । अत एवाऽनर्घ्यराघवे रामायणसिद्धः प्रहर्ता श्रीरामस्तं परिहत्य 'काणीचकार चरमः' इत्यादिना लक्ष्मणेन काकोपरि ब्रह्मास्त्रप्रयोगः कृत इत्युपनिबद्धम् । अन्यथा वीररसप्रधा- नस्य रामस्य ताशकर्मवर्णने प्रकृतिविपर्ययो दोषः स्यात् । 'एतादृशः' इति । कान्तापादप्रहारेण कान्तस्य कोपवर्णनादिरूपा इत्यर्थः। यथा- नमयन्नेव सूर्धानं मनस्विन्या हतः पदा । अत्यन्तारुणहक्कान्तो बभूव स्फुरिताधरः॥ इत्यादि। पूर्वोक्तानपि दोषान्नाऽतिक्रामन्त्यलङ्कृतेर्दोषाः ॥४॥ , - 'पूर्वोक्ता'निति । शब्दार्थगतानित्यर्थः । तथा हि- प्रसिद्धयभावो वैफल्यं तथा वृत्तिविरोधिता ॥ अनुप्रासगता दोषास्त्रय एते प्रकीर्तिताः ॥ ५ ॥ अनुप्रासस्य प्रसिद्धयभावो दोषः प्रसिद्धिविरुद्धत्वेन गतार्थः । वैफल्यं पुनरपुष्टार्थत्वेन गतार्थम् । वृत्तिविरोधस्तु प्रतिकूलवर्णत्वेन

·पश्चमी दृष्टि
लब्धार्थः । क्रमेण यथा-
कर किरीटी वदनं विवस्वान् पदं पृथा चक्षुरपि क्षपेशः।
रूपं रमा यस्य यमो यशांसि स्तौति स्तवैः, सोऽस्तु हरिहिताय ॥
अनाऽनुप्रासानुरोधेन स्तुतिः कृता, न पुनः पुराणादिना तथा
कथितमस्तीति प्रसिद्धिविरोधः।
करकलितकनककङ्कणनिकाणः कर्णयोरनयोः ।
सहचरि ! लहजमनोहरचरणे ! किं लौख्यमाख्याति !!
अत्र विवक्षितविवेकेन वाच्यार्थस्य न काऽपि चारुतेत्यपुष्टार्थते.
वाऽनुप्रासस्य वैफल्यम्।
कपमिटेन संश्लिष्टा स्पष्टदष्टौष्ठसम्पुटा ।
दृष्टया निश्चेष्टयाऽचष्ट विम्बौष्ठी नष्टचेष्टताम् ॥
अत्र श्रुत्युद्वेजकवर्णन्यासः शृङ्गारे न युज्यत इत्युपनागरिकावृत्ति
विरोधः।
हरिणायतनेत्राणां हरिणा वंशिकास्वनः ।
हृते चित्ते वभुवुस्ता हरिणाननकान्तयः ॥
यमकस्य पादत्रयगतत्वेन यमनं दोषः, सोऽप्रयुक्तत्वेन
गतार्थः।
परिमाणजातिगतं न्यूनत्वमधिकत्वं धा यत्रोपमायामुपमानस्य, तत्र
सहचरभिन्नत्वं दोषः । क्रमेण यथा-
प्रालयभूभृतः शत्यमासीश्चन्दनबिन्दुवत् ।
चाण्डाल इव कर्माणि कृतवानसि साम्प्रतम् ।।
रसातलसमा नाभिः सुमेरुसदृशौ स्तनौ ।
भूचक्रसन्निभा श्रोणी त्रैलोक्यं तव जृम्भते ॥
चक्रवाकोऽयमध्यास्ते पद्मासन इवाम्बुजम् ।
इत्यादावमहद्भिः सह महतां महद्भिः सहाऽमहतां चौपम्याभिधानं
सहचरभिन्नत्वपर्यवसन्नम् ।
अत्र
-

·४६ काव्यडाकिन्या उपमाप्रयोजकसाधारणाश्रयत्वे न्यूनाधिकरके न्यूनपदत्वाधिकप- दत्वयोरन्तर्भवतः । क्रमेण यथा- कोल्लसद्भास्वरकुण्डलाभ्यां नेत्राञ्जनेनाऽऽस्यमिदं त्वदीयम् । शरनिशानाथ इवाऽवभाति पार्श्वस्थिताभ्यां गुरुभार्गवाभ्याम् ।। अत्रोपमानस्य नेत्राञ्जनस्थानीयो लाञ्छनरूपो धर्मः केनाऽपि प्रकारेण नोक्त इति हीनपदत्वम् । तं पयोदमिव वीक्ष्य सशस्पं वेपमानकमनीयकलापाः । ताण्डवानि विदधुस्तरुखण्डे दण्डकाननशिखण्डियुवानः ॥ अत्रोपमेयदिशि सीताया अनुपादानात् शम्पाग्रहणमतिरिक्तमि त्यधिकपदत्वम् । लिङ्गवचनभेदेऽपि उपमानोपमेययोः साधारणो धर्मश्चेदसाधारणः क्रियते, तदा तद्धर्मस्योपमानोपमेयान्यतरान्वयः। विशेषणसहित स्यो पमानत्वमुपमेयत्वं वाऽध्याहारणाऽप्यन्वयो धर्मस्य चेत्तदा तद्विशिष्ट- ख्योपमानत्वाद्यस्फुटमित्येव क्रमभङ्ग इत्यस्य भग्नप्रक्रमत्वेऽन्तर्भावः । यथा- यत्तारुण्यतरङ्गिताम्बुजशो मध्यस्थलीवाऽस्फुटं यत्प्राणा इव कामिनोः कुलभुवोरद्वैतमभ्यागतम् । अश्रान्ताकुलकान्तकेलिविगलत्काञ्चीत्रयं निर्गुणं ज्ञेयं यन्न कुलाङ्गनाप्रणयवद्धन्दामहे तन्महः ॥ अत्र स्त्रीलिङ्गावरुद्धोपमाने अस्फुट इति नान्वेति । 'अभ्यागतम्' इत्यस्याऽपि बहुत्वावरुद्धोपमानेऽनन्वयः। यत्तु 'इष्टः पुन्नपुंसकयोः प्रायेण' इति सूत्रेण वामनाचार्येण लि- ङ्गवचनभेदस्याऽदोषत्वमुक्तं; तत्तिङन्तपदप्रतिपाद्यसाधारणधर्मान्वये बोध्यम् । तेन 'चन्द्र इव मुखं भाति' 'पास्यामि वदनं तस्याः पुष्पं मधुलिहो यथा' इत्यादि सङ्गच्छते ।

·पञ्चमी दृष्टिः। ४७ श्लेषमर्यादया यत्र पदं साधर्म्यवाचकम् ।। उभयान्वयि तत्रापि नाऽस्य दोषस्य संस्थितिः॥६॥ वाचा सुधासुचा भासि करणेव सुधाकरः । इत्यादावुपमानोपमेययोर्लिङ्गवैषम्येऽपि 'सुधामुचा' इति विशेषणमु. सयनाऽन्वेतीत्यस्खलितव. धीरुत्पद्यते। नीललपकृतः केशो निरानन्दितवहिणः । दयते तन्वि ! ते शोभा नूतना जलदा इव ।। अन्न 'दधते' इति रूपं दध्धारणधातोरेकवचनान्तं दधातेश्च बहु- वचनान्तं भिन्नवचनयोरुपमानोपमेययोरन्वेति । एवं च 'नीलरूपभृत' इति निरानन्दितवहिणः' इति चोभे विशेषणे एकवचनान्तबहुवचनान्ते तयोरेवाऽन्विते भवतः। कालस्य मेदो दोषोऽत्र भग्नप्रमतां गतः॥ अत्र उपमानोपमेयप्रस्तावे । यथा- सरस्वतीव शरदि प्रससाद प्रिया तव । इत्यादौ सरस्वती प्रसीदति न तु प्रससाद इति कालभेदो भन्न- प्रक्रमतायां तिरोहितः। पुरुषस्य भवेद्भेदो विध्यादेश्च तथा मतः ॥ ७ ॥ प्रथममध्यमोत्तमरूपस्य पुरुषस्याऽप्राप्तप्रापणरूपविधेश्च भेदो वि. स्खलितबोधजनकतया भग्नप्रक्रमान्तर्भावे मतः। क्रमेण यथा- अनया कान्तिच्छटया विद्युदिवाऽऽभासि कमलने ! त्वम् । इत्यादौ विद्युदाभाति न स्वाभासीति सम्बोध्यमानकामिनीनिष्ठ- मध्यमपुरुषभागोऽस्ति, तस्याऽसम्बोध्यमानविद्युद्विषयतया व्यत्या. सात पुरुषभेदः। शेष इव भूमिभारं वहतु भुजस्ते धराधीश!।

·काव्यडाकिन्या: इत्यादी भूमिभारवहन विद्यमानत्वाच्छेपो शूमिसारं वहति न तु घहतु इति । अप्राप्तप्रापणरूपस्य विधेरभावात् । एवमादिरूपोऽर्थो यत्रो. पमानगतत्वेनाऽलम्भवी तत्रापि विध्यादिभेदो बोध्यः । ननूपमाप्रयोजकसाधारणधर्म एव कालादिभेदहेतुस्तस्मात्कालादिः हेतुभिन्नं शाब्दमाक्षिप्यमाणं वा धर्मान्तरसुपादायोपमापर्यवसानं सवि- ध्यतीत्यतो दोषत्वमेव नाऽस्य, क पुनः पूर्वोक्तदोषेण्वन्तर्भावः । यत्र तु 'युधिष्ठिर इवाऽयं सत्यवादी सत्यं वदति'इति, अत्राऽतीतवर्तमानरूपका- लभेदे सत्यपि सत्यवादित्वरूपेण समानधर्मेणोपात्तेनोपसाप्रतीति. रस्खलितैव । कालभेदस्य तत्राऽप्रयोजकत्वादिति चेत्, सत्यम् । परन्तु स्थितज्वेतत्समर्थनं, न तु सर्वथा रमणीयस्र । अथ वा सहृदया एवाऽन प्रमाणम् । उपमायामसम्भवोऽनुचितार्थत्वेन व्याप्तः । यथा- भाति पाणितले तन्वि ! कस्तूरशिकलं तव । प्रातरुत्फुल्लपाथोजे तमःखण्डमिव श्रितम् ॥ अत्र प्रातःकाले पझे तमःखण्डावस्थानमसम्भवीत्यर्थीपनिबन्ध नमनुचितम् । असादृश्यमुपमायामनुचितार्थत्वपर्यवसन्नम् । यथा- त्वदीयं धरणीपाल! दानपाथोजकारणम् । पश्यामि करकासारं खड्गशैवालशोभितम् ॥ D क अत्र दानस्य पाथोजेन, करस्य च कासारेण, खड्गल्य शैवालेन कचि. इपि साम्यं नाऽवगम्यत इत्यनुचितार्थता । ननु खड्गस्य शैवालस्य च किञ्चित् सादृश्यमस्तीति चेत् न, करस्य कालारतुल्यत्वे सिद्धे ख ड्गस्य शैवालतुल्यता सिद्धयेत् । न हि करस्य कासारसादृश्यहेतुः काश्चिहणः प्रतीयते, येन खड्गस्य शैवालतुल्यता सिद्धयेत् । यद्यपि 'व्यनक्ति निन्दास्तोत्रे यत्' इत्यादिनाऽनुचितार्थत्वस्य शब्दनि ठत्वेनाऽभिधानात्कथमनयोर्दोषयोस्तस्मिन्नन्तर्भावः, तथाऽपि काल- ·पञ्चमी दृष्टिः । लोकासिद्धिविरोधावुपमायामनुचितार्थत्वेन व्यपदिष्टौ न तु पूर्वोत्ता- अनुदितार्थता। उत्प्रेक्षायामपि 'मन्ये ध्रुवेवादयः' शल्दाः सम्भावनं फर्तुं शक्नुव- नित, न तु यथाशन्द्रः । तस्य सास्यमानप्रतिपादकत्वात् साम्यस्या- इस्वामविवक्षितत्वादित्यवाचकत्वं दोपः । अयं भाति धराधीशः करवालस्यकरः। रणे परिगृहीताङ्गः साक्षाद्वीररलो यथा ॥ उत्प्रेक्षितोऽप्यर्थो विविच्यमानः सन्नसत्कल्पतयोपाख्यानाऽनहस्तल. नर्धनायाऽर्थान्तरन्यासः क्रियते, स वामनकराकृप्यमाणश्चन्द्र इवाऽत्य. स्तमसत्य इत्यस्य निर्वि पयत्वादपुष्टार्थत्वरूपमनौचित्यम् । यथा--- रविदर्शनहर्षेण प्रोत्फुल्लं भाति पङ्कजम् । नूनं मिशावलोकेन वर्द्धन्ते जगतां मुदः ।। भनाऽचक्षुपः पङ्कजस्य दर्शनमेव नास्ति कुतस्तजनितो हः कथं हा तत्समर्थनाय लब्धपदोऽर्थान्तरन्यासः स्यात् । तस्मादुत्प्रेक्षितोऽर्थों सालमानः सन्न काञ्चिदप्यनुपपत्तिलकगाहते किमर्थ तत्समर्थनाय यत्नः। समासोक्तिरपि साधारणविशेषणमहिम्नोपमानविशेषमुपपादय- ति । तस्याऽत्र पुनरुपादानं पुनरुक्ततायामपुष्टार्थतायां वा पर्यवस्यति । फरेणाऽऽलिङ्गति प्राची हरितं तिग्मचिषि । निःप्रभेन्दुमुखी सद्यो बभूवाऽपरदिग्वधूः ॥ अत्र तिग्मोचिषः प्राच्याश्च लिङ्गविशेषमहिना 'करण' इत्यत्र च लेषमर्यादया नायकत्वादिप्रतीति, स्तथैवाऽपरदिशः प्रतिनायिकात्वं भविष्यति किमर्थ वधूपदोपादानम् । ननु श्लेषे सत्युपमानोपादानस्या. ऽऽवश्यकत्वा,दल्यथा श्लिष्टपदोपादानप्रयासो व्यर्थः स्यादिति चेत्, मै- वम् । यत्रोपमानोपादानं विना साधारणविशेषणमहिना नोपमानप्रती- तिस्तत्र श्लेषोपमाया अवतारः । यथा-- पृथुलकुचा मदनवती तिलकयुता सालकाननोद्दीप्ता । मदकलकोकिलवाणी मधौ वनीवाऽजना जयति ।। , ·काव्यडाकिन्या - एवमप्रस्तुतप्रशंसायामणि सामान्येन रूपेणोपमानप्रतीतो सत्यानु. पमानोपादानं दोषः, स्ल चाऽपुष्टार्थत्वेन पुनरुक्तत्वेन वा व्याप्तः । यथा- कर्तु वाञ्छति झिल्लिका परभृतालापानुकारं वने जम्बूकोऽपि पराक्रम मृगपतेः सम्प्राप्तुमाकाहति । भेको निन्दति गर्जितं जलमुचां प्रायः स्वकीयं बलं जन्तुः क्षुद्रतरो न वेत्ति हिमवत्पर्धीव खद्योतकः ॥ अत्र खद्योतस्याऽप्रस्तुतप्रशंसया सामान्यमुख्नेनाऽवगतो तदुपादानं व्यर्थम् । तदन्येषामेवंप्रायाणामप्यलकारदोषाणां पूर्वोक्तदोषेषचन्तीवो घोध्यः। प्रसङ्गादाह- काचिद गुणत्वं दोषस्य काऽप्यदोषत्वमुच्यते ॥ 'शुणत्वं' इति मुख्यगुणानुकूलत्वात् दोषस्य गुणत्वव्यपदेश इत्यर्थः । वाच्ये समुद्धते व्यङ्गये गुणः स्याउछ्रोनकाटवम् ॥८॥ लसुद्धते वाच्ये सिंहादौ, समुद्धते व्यङ्गथे रौद्रादौ श्रोत्रकटुत्वं गुणः 'समुद्धते' इति । 'काकाक्षिगोलक'न्यायेनोभयत्राऽन्वयि । क्रमेण यथा-- रे शार्दुलगणा ! मनागपि भवद्वालोऽत्रन श्रेयसे यूयं शूकरयूथपाः । प्रियतमासार्थेन निर्गच्छत । चक्षुःकूरकटाक्षवीक्षणपरिक्षिप्ताऽसुमत्तद्विप- द्रोहोद्रेकनिराससालसमितः पञ्चाननः क्रीडति ॥ अत्र सिंहे वाच्ये श्रोत्रकटुत्वं गुणः । दन्ताकृष्टविदष्टसाऽस्थिपललवाताऽतिनियन्त्रण- क्रूराकान्तिसमद्भवत्कटकटत्काराक्रियाभैरवः । हस्तव्यस्तशवालिमस्तकसरन्मजाम्बुनिचापित- प्रौढिप्राप्तचिताग्निरुद्भटतमः प्रेतोऽयमुज्जृम्भते॥

·पञ्चमी छिः।
५१
मन बीभत्सरले व्यङ्ग्य गुणत्वं परुपवर्णानाम् ।
वैयाकरणे वत्तरि श्रोतरि वा श्रोत्रकाटवमदोषः ।।
उसयंरथा-
जन्तीमन्तिके काञ्चिदुदञ्चिन्नयनां सख्ने!।
गचक्षुपमद्राक्षं निनिमेपेण चक्षुषा ।।
मन तृश्रोनोळकरणस्य लतताऽऽलङ्गात् परुषवर्णा न श्रुत्यु-
हेजकाः।
न दोषौ लिहतार्थत्वाऽप्रयुक्तत्वे क्वचित् पुनः ।।
ले यः कमलापतेर्जनयति प्रौढप्रमोदावली-
यः पाथोजगणेषु यः क्षितिभुजां बीजं जगद्विश्रुतः।
यं छायापतिमूचिरे कृतधियो यश्चान्धकारापहः
सोऽयं सत्फलदायको हिमरुचिः पायादपायाजनान् ॥
अत्र हिमरुचिपक्षेपाथोजछायापतिशब्दौ निहतार्थाऽप्रयुक्तौ न दुष्टौ ।
अश्लीलत्वं गुणः काऽपि ।
स्पष्टम् । शान्तोक्तो.
दुर्गन्धिशटितक्रव्यसदृशे साधने स्त्रि..
रतिर्न दृश्यते प्रेतरङ्कादन्यस्य कस्यचित् ॥
यथावा वेणीसंहारे-
निर्वाणवैरिदहनाः प्रशमादरीणां
नन्दन्तु पाण्डुतनयाः सह माधवेन ।
रक्तप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाश्च
स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्याः॥

·काव्यडाकिन्याः अश दुर्योधनादीनां भाव्यमङ्गलसूचनम् । कामशास्रो गोपनीयं वस्तु नानार्थः पदैः सुचनीयमिति राद्धान्तः । यथावा कामशास्त्रे- करिहस्तेन लस्वाधे प्रविश्यान्तविलोडिते। उपसर्पन ध्वजः पुंसा लाधनान्तर्विराजते ॥ सन्दिग्धत्वं तथा भवेत् ॥ 'तथा' इति । प्रकरणवशावाच्यविशेषनिर्णयाभावेन यत्र वाक्यस्य व्याजस्तुतिपर्यवसानं, तन पदानां सन्दिग्धत्वं गुणो भवेदित्यर्थः । G .. यथा- विलक्षणगृहो लक्ष्मीपरिशीलनवतिः। विराजले धरापाल ! भूतलेऽहमिव स्वयम् ॥ यथावा- पृथुकातल्वरपानं भूषितनिःशेषपरिजनं देव !। विलसत्करेणुगहनं सम्प्रति सममावयोः सदनम् ॥ तत्वज्ञे प्रतिपाद्ये गुणो भवेदप्रतीतत्वम् ॥ ९ ॥ यथा- -- लससा दृढ़पाशेन प्रतिरुद्धो भवान्तरे । कुतो रजःपरं सत्त्वमधिरोहत्वयं जनः ॥ अतिनीचस्वभावेषु ग्राम्यता गुण इष्यते ॥ यथा- फुल्लाई ताई रमणिजभराई दाणि मल्लीतरूण (१)मह चित्तपिआई होति।

·पञ्चमी दृष्टि रुपदि दुद्धदहिमसमणोहरेहि कुंजाइं जाई. सहसा धवलीकुणंति ॥k अत्र विदूषकस्योक्तौ दुग्धादिशब्दो ग्राम्यः। वर्णानां प्रतिकूलत्वं गुणत्वेन मतं क्वचित् ॥ १० ॥ यथा- रहने ! रकजनाय पङ्कजशो वृत्तान्तमाख्याहि मे सा नाऽऽलोकि मयेति शृङ्गचलनव्याजाद्रवीपि स्फुटम्। सातोद्वेल्लितनीलनीरजदलोहामातिद्रोहिणी तदृष्टियदि नेक्षिता निजहशोः प्राप्तं चलत्वं कुतः॥ अत्र 'मया नाऽऽलोकि' इत्यनेन क्रुद्धस्य नायफस्योक्तौ दीर्घसमाल- त्वमुद्धतवर्णगुम्फश्च गुणः। न गुणत्वं न दोषत्वं नीरसेष्वस्य दृश्यते ॥ यथा-- G पक्षक्षेपणलक्षवन्दनपरैः प्रातः स्तुतः पक्षिभिः क्षिप्रक्षीणतमोऽन्तरिक्षविलसत्क्षेमक्षमाच्छच्छविः। क्षिप्ताक्षुद्रकुलक्षणक्षितिजनाण्यप्रदो भास्करः प्रक्षुब्धक्षणदाचरक्षयकरोऽक्षेमं क्षिणोतु क्षणात् ॥ नन्वत्र रविविषयकरतिभावोऽस्ति रसपदेन तस्याऽप्यभिधाना. दिति चेत्, सत्यम् । नीरसत्वं रसाऽतात्पर्यकत्व,मिह तु कवेरनुप्रासनि. चाहे तात्पर्यसत्त्वात् । *पुष्पाणि तानि रमणीयतराणीदानी मल्लीतरूणां मम चित्तप्रियाणि भवन्ति । रूपे र्दुग्धदधिभक्तमनोहरैः कुनानि यानि सहसां धवलाकुर्वन्ति ॥ इतिच्छाया[संशोधकः] ·काव्यडाकिन्या: समाप्तयुलरात्तत्वं न दोषो न गुणः कचित् ॥ ११ ॥ 'क्वचित्' इति । यत्राऽन्यदेव वाक्यं विधीयते तत्रेत्यर्थः । यथा प्रागु- दाहते 'उद्दामधुनी'त्यादौ 'पाञ्चाली'त्याग्रहणं वाक्यान्तरविधानाय, न पुनर्विशेषणदानाय । यत्र तु समाप्ते वाक्याथै विशेषणं विधीयते तत्र दोषः। गुणः पतत्प्रकर्षत्वं कुत्रचित्तु निगद्यते ॥ यथा पूर्वोदाहृते 'उहामाती'त्यादौ चतुर्थपादे रौद्ररसासावादतु- तारचना गुणः। अर्थान्तरसङ्क्रमिते वाच्ये विहितस्य चाऽनुवाचत्वे ।। लाटानुप्रासार्थे कथितपदत्वं गुणो भवति ।। मेण यथा नाट्यं नातिसुखं मदीयरसनारङ्गे रसास्वादन- स्निग्धे ! लास्यनिधे ! बत प्रतिपदं वाणि! स्खलन्यास्तक। उत्प्रेक्षातिशयोक्तिपूर्वकपदन्यासं पुनस्तन्वती नृत्यस्यत्र यदा सदा भगवति ! स्यात्ताण्डवं ताण्डवम् ।। अन्न द्वितीयताण्डवपदं लोकानुरजकत्वलक्षणेऽर्थे सक्रान्तम् । व्युत्पत्तिः काव्यहेतुः स्यादर्थः काठ्यादवाप्यते । अर्थाप्त्या जन्यते कीतिर्जाता कीर्तिः स्वरास्पदम् ॥ अत्र काव्यादीनामुत्तरोत्तरं प्रति तदा कारणता निर्वहति यदि तेनै- व पदेन सर्वनामपदेन वा कथ्यतेऽतो विहितस्याऽनुवाद्यत्वे कथितपद- त्वं गुणः। सुधारुचिरुचिद्योतिधोतिलोकत्रये यशः। तव भाति धरापाल ! धरापालंकृतानते ॥

·पश्चमी दृष्टि न्यूनपदत्वं वचिदप्यदूषणं कुत्रचित्तु गुणः ॥ तहारितहं भवेत्पुनरितः पाथो न सन्दृश्यते चन्द्रोऽयं हरते दशौ दिशि सरत्यस्य प्रकाशोऽहनि । आनन्दः प्रकटीभवत्वयमितः सोऽमूर्तिमान विश्रुतः कान्ताऽऽलास्नि मुखं किमेतदिति मे चेतो मुहुर्मुह्यति ॥ अन्नोत्तरदास्यस्य पूर्वाश्यनिषेधं प्रति हेतुत्वप्रतिपत्तये 'नैतद्यतः' इति पदानि न्यूनानि दातुमुचितानि; विशेषप्रतीत्यजनकतया पुनस्तानि नोपात्तानि, अतो न गुणः । न वा पूर्वप्रतीतिमुत्तरा प्रतिपचिः स्थगय- त्यतीन दोषः । वाध्यबाधकमावस्त्वर्थादेव लब्धः । माढालिङ्गनवामनीकृतकुचोद्भिन्नरोमोप्नुमा लान्द्रस्नेहरलातिरेकविगलच्छ्रीमनितम्बाम्बरा । 'मा मा मानद ! माऽति मामल'मिति क्षामाक्षरोल्लापिनी सुप्ता किं नु मृता नु किं मनसि मे लाना विलीना नु किम् ॥ अन 'माऽति' इत्यत्र 'पीडय' इति न्यूनपदस्य रसपोषकतया गुणत्वम् । गुणोऽधिकृपदत्वं तु धारैः कुत्राऽपि कथ्यते ॥ : यथा- शिखिपिच्छधरः क एष भित्ती लिखितोऽस्तीति सखीजनेन पृष्टा । न न वक्ति परं तु वक्ति राधा वपुरुद्यत्पुलकाडरच्छ्लेन ॥ अत्र द्वितीयं 'वक्ति' इति पदमन्ययोगव्यवच्छेदाय । यथा वा काव्यप्रकाशे- वद वद जितः स शत्रुन हतो जल्पन् तव तवाऽस्मीति । चित्र चित्रमरोदीद्धा! हेति परं मृते पुत्रे ॥ इत्यादी हर्षशोकाद्याविष्टे वक्तरि अधिकपदत्वं गुणः ।

·काव्यडाकिन्या अपदस्थसमासत्वं गुणः कुत्रापि कथ्यते ॥ 'रङ्को ! रङ्कजनाय पङ्कजशो वृत्तान्तमाख्याहि' इत्यादौ कुपितस्यो- तो 'वात्तोद्वेल्लित' इत्यादिना समालविरचना गुणः । सङ्कीर्णत्वं गुणः काऽपि सुधीभः परिगयते ।। यथा- त्वामेव पश्यति स्वप्ने ध्यायति त्वां च जाती। सर्वदा ला कुरङ्गाक्षी जानीहि त्वत्परायणा ॥ अत्र 'जानीहि इति दृढप्रत्ययोत्पादनाय गुणः। काऽप्यपुष्टत्वमर्थानामदोषः परिकीर्तितः ॥ 'अर्थानां' इति बहुवचनमविवक्षितम् । यथा- कर्णावतंससंशोभी शिरम्शेखरवानयम् । धनुालक्ष्मणा भूयः शोभते बाहुना रणे ॥ अत्र यद्यपवतंसादि कांद्याभरणमेव, तथाऽपि कर्णाशरमशब्दावध- तसादेः कर्णादिसानिध्यप्रतिपत्त्यर्थम् । धनुःशब्दोऽप्यारुढिप्रतिपत्त्यर्थ. सुपात्तः । केवलस्तु ज्याशब्दो नारोहणप्रतिपत्तये । यथा- गतं कुत्र दशग्रीव ! बाहोर्यि तदाऽस्य ते । लहस्त्रबाहुना गाढं ज्याबन्धोऽस्मिन् कृतो यदा ॥ भत्र निरुपपदो ज्याशब्दः। एवं श्रवणकुण्डलपदमपि श्रवणसा- न्निध्यबोधनाय बोध्यम् । हारपदेन मुक्ताहार एवोच्यते, मुक्ताशब्दो पादानं हारस्य केवलमुक्ताघटितत्वबोधनाय । तेन मुक्तापदप्रयोगः। पुष्पमालेव बालेयं कस्य नामोदहेतवे। इत्यादी मालाशन्दन पुष्पशब्दस्य गतार्थत्वात् पुष्पशब्दोपादानं. पुनरुत्कृष्टपुष्पप्रतीतये ।

·पचमी दृष्टिः। क्षेचितु जगाद मधुरां वाचं'इत्यादौ 'जगाद'इत्यनेनाऽवगतार्थस्या. ऽपि 'वाइत्यस्य 'मधुरा'इत्यादिविशेषणदानार्थमुपादानमिच्छन्ति, तन्न । 'जगाद मधुरं' इति क्रियाविशेषणेनोपपत्तो 'वाचं' इत्यस्य सर्वः थाऽनुपयोगः। तुगतार्थस्याऽपि क्रियाविशेषणेऽपि हाच यस्तत्र विशेप्यस्य प्रयोगः कार्यः। यथा- चरणपरित्राणरहिताभ्यामपि द्रुतम् । पादास्यां दूरमध्वानं व्रजन्नेष न विद्यते ।। अन्न 'चरणत्रपरित्राणरहितं व्रजन' इत्युक्ते सति तुरङ्गादिना गमन सम्भो तात्पर्यगोचराऽन्वयाऽनुपपत्तेरवश्यं पादाभ्यामिति प्रयोज्यम् । ननु शैलाऽधित्यकाकरिकलभरिबृंहिताऽश्वहेषामयूरकेकादिश. व्दप्रयोगेष्वधित्यकादिशब्दैगतार्थानां शैलादिशब्दानामपुरार्थत्वमिति चेतून, अधित्यकादिपु दुरारोहत्वप्रौढिगाम्भीर्यमासलत्वमादकत्वादिप्र. तीत्यर्थ शैलादिशब्दाः प्रयुज्यन्ते । नन्वेवं यथाकथश्चित्प्रयोजनसद्भा. वे कुत्राऽपि दोपो न स्यात् इति चेत्, सत्यम्। स्थितेवतत्समर्थनम्, न तु. सर्वथा रमणीयम् । जघनकाञ्चयादिपदं कविभिरप्रयुज्यमानं कर्णाव. संसादिवन्न समाधेयम् । शाब्दिके प्रतिपाद्ये तु न दोषः कष्टता भवेत् ॥१५॥ यथा- आवयोरिह समानरूपयोरेकशेषमपराविलोकनम् । चेयधत्त कृतधीविधिर्विधिन्वहूतिमकरोत्तदा कुतः ॥ विश्रुतेऽर्थे निर्हेतुत्वमदोषः परिकीर्तितः ॥ ।

·काव्यडाकिन्या यथा कुमारसम्भवे- चन्द्रं गता पद्मगुणान्न मुझे पमाश्रिता चान्द्रसलीमभिवाम् । उमासुखं तु प्रतिपद्य लोला द्विसंश्रयां प्रीतिलवाप लक्ष्मीः || अत्र 'न सुद्धे. इत्यत्र रात्रौ पननिमीलनं दिबसे चन्द्रस्य विच्छाय. वं हेतू, तयोश्च सुप्रसिद्धत्वादनुपादानं न दोषः । साकासत्वमदोषस्तु कुत्रावित्कथ्यते बुधैः ॥१९॥ यथा- मा भवन्तमनलः पवनो वा वारणो सदकला परशुर्वा । वजमिन्द्रकरविप्रसितं वा स्वस्ति तेऽस्तु लतया लह वृक्ष ! | अत्र 'अधाक्षीभासीत्' इत्यादेन्बयोऽध्याहारेणैव बोध्यः । सञ्चारिणः स्वशब्दोक्तिरदोषः परिकीर्तितः ॥ यथा 'औलुक्येन कृतत्वरा इत्यादौ त्वरानुभावस्य भयादिनाऽपिल- भवेऽसाधारण्यं न प्रतीयतेऽत 'औत्सुक्येन' इत्युक्तम् । बाध्यत्वेनोदितो वैरी सञ्चार्यादिर्न दोषभाक् ॥१५॥ आदिशब्दादनुभावविभावौ । यथा- संन्यासो वरमन मे विधुमुखी जायेत नेत्रातिथि- श्चन्द्रं चूर्णय तप्तकाञ्चनलतातुल्यं तदीयं वपुः । क्वाऽहं कुत्र पयोधरः खलवचो दुर्वारमाचक्षते चाञ्चल्यं त्यज चित्त! चञ्चलदृशोऽवस्था भवेत्कीशी ॥ अत्र निर्वेदौत्सुक्यामर्षस्मृतिवितर्कशङ्काधृतिचिन्तानां वैराग्यहेतू. नामपि बाध्यत्वाऽवगमाच्छृङ्गाराऽविरोधिनां भवेत्कादशी' इति चिन्ता यामेव विश्रामः। मुहुर्मुहुः कम्पमानं कृशं पाण्डु वपुस्तष । कथयत्यत्र तत्व झि ! रोगं किञ्चिद्भवद्गलम् ।।

·पञ्चमी दृष्टिः। अारोगानुभावादीन कम्पकायादीनां वाध्यत्वेनोपाशानामनुपा. ज्ञान वा प्रकृतरसलाधारण्यान्न रलविघातकता। या त्वनुमावस्याऽसाधारण्यं तत्र बाध्यत्वाऽनवगमे दोषः। ममाऽस्ति सर्वथा तन्वि ! सर्वत्र समष्टिता। परिहत्य दृढं मानं प्रयच्छाऽऽलिङ्गनानि मे ॥ इत्यादावनुभावस्य शृङ्गारविरुद्धस्य शृङ्गारे घर्णनमनुचितम् । सरोजनयनाः सौम्याः सत्यं सौम्यास्तु सम्पदः । मृणालीलतिकातन्तुनश्वरं किन्तु जीवितम्॥ अन जीवनाऽस्थैर्य शान्तमेव पुष्णाति, अतो बाध्यत्वेनोक्तः शृङ्गा- रविभावल्तमेव पुष्णाति । तथा चाऽत्र विरुद्धविभावोपादाने न दोपः । अनुकारे तु सर्वेषां दोषाणां स्याददोषता ॥१८॥ यथा- अद्राक्षं पक्षमलाक्षीना फटाक्षानहमित्ययम् । ब्रूते पुनर्गवित्याह पुनर्दैवत इत्यपि ॥ अन्न 'कटाक्षान्' इत्यन्तं श्रोत्रकटुत्वं, 'गो'-इत्यत्र च्युतसंस्कृतित्वं, 'दै. इत्यत्राऽप्रयुक्तत्वं च न दोषः । एषमप्यन्येषामालोचनीयमिति ॥ वतः' इति श्रीमैथिलश्रीगङ्गानन्दकवीन्द्रकृतौ काव्यडाकिन्यां पञ्चमी दृष्टिः॥ समाप्तश्चाऽयं ग्रन्थः ।

·No text on this page.