·|| प्रत्ययः॥३।१।१॥ अधिकारणेयं प्रत्ययसंज्ञा क्रियते । सा अधिकारेणापि प्रत्ययसंज्ञायां सत्यां प्रकृत्युपपदोपाधीनामपि प्राप्नोति । तस्याः प्रकृत्युपपदोपाधीनामप्रतिषेधः । अनर्थकः प्रतिषेधो वक्तव्यः । प्रकृति | गुप्तिज्- प्रतिषेधोऽप्रतिपेधः ।। प्रत्ययसंज्ञा कस्मान्न किद्यः सन् [३.१.५] । उपपद। भवति । स्तम्बकर्णयो रमिजपोः [३.२.१३] । निमित्तस्य निमित्तिकार्यार्थत्वादन्य- उपाधि । हरतेइंतिनाथयोः पशा [३.२ त्रापि ॥२॥ २५] । एतेषां प्रतिषेधो वक्तव्यः । किं च स्याद्ययेतेपामपि प्रत्ययसंज्ञा स्यात् । निमित्तानि हि निमित्तिकार्यानि परत्वमायुदात्तत्वमङ्गसंज्ञेत्येते विधयः भवन्ति । किं पुनर्निमित्तं पुनर्निमित्तं को वा प्रसज्येरन् ॥ अत उत्तरं पठति । निमित्ती । प्रकृत्युपपदोपाधयो निमित्तं प्रत्ययाधिकारे प्रकृत्युपपदोपाधी- प्रत्ययो निमित्ती । अन्यत्रापि चैप न्यायो नामप्रतिषेधः ॥१॥ दृष्टः । कान्यत्र । लोके । तद्यथा । वहुः (सू.१) हे अधिकारसूत्र आहे. या सूत्राने धरून वार्तिककार म्हणतात- प्रत्ययसंज्ञेचे विधान केले आहे, तेव्हां पुढील (वा.१) उत्तर सूत्राशी एकवाक्यतेने प्रत्यय. प्रत्येक सूत्राचा वाक्यार्थ झाला की त्याच्या. संज्ञेचे विधान आहे तरी देखील प्रकृति, उप- बरोबर सांगितली जाणारी ही प्रत्ययसंज्ञा पद आणि उपाधि यांना प्रत्ययसंज्ञेचा अप्र- प्रकृति, उपपद, आणि उपाधि म्ह. इतर तिषेधच होय. अनर्थक जो प्रतिपेध त्याला निमित्त यांनाही प्रसक्त होते, तिच्या निषेधा. अप्रतिषेध असे म्हटले आहे. दाखल वचन केले पाहिजे; जसें:- गुप्तिज् तर मग प्रकृत्यादिकांना प्रत्ययसंज्ञा कां बरें कित् (३।१५) या प्रकृति, 'स्तम्बकर्णयोः०' होत नाही ? (३।२।१३) या सूत्रांतील स्तम्ब आणि कर्ण (वा. २) निमित्तं ही निमित्तीकरितांच ही उपपदें, 'हरते? तिनाथयोः०' (३।२।२५) असतात. यांतील पशु हा उपाधि, यांना प्रत्ययसंज्ञा प्रकृत स्थली कोण बरें निमित्त आणि कोण होत नाही, असा प्रतिपेध केला पाहिजे. वरें निमित्ती? जर प्रकृति, उपपद व उपाधि यांना प्रत्यय प्रकृति, उपपद आणि उपाधि ही निमित्ते संज्ञा झाली तर काय बिघडेल ? होत आणि प्रत्यय हा निमित्ती होये, केवळ परश्च (३१०२) या नियमानुसार त्याचा शास्त्रामध्येच हा न्याय आहे असे नाही, तर परप्रयोग करावा लागेल. तसेच त्यांना आयु. इतर ठिकाणीही हा न्याय दृष्टीस पडतो. दात्तस्वर (३।११३) होईल, आणि त्याच्यामुळे इतर ठिकाणी म्हणजे कोटें ? अङ्गसंज्ञा (१।४।१३) होऊ लागेल. हे मनांत लोकांमध्ये; जसे:- कोणी एक मनुष्य १. प्रत्यय हा शब्द संज्ञा म्हणून अधिकार केला २. तेव्हां गुपतिजयित् या प्रकृतीचे उच्चारण आहे. हा अधिकार पांचवा अध्याय संपेपर्यंत चालू सनाकरितांच उपयोगी पडते, म्हणून या प्रकृतीचा राहील, येथून पुढील सूत्रांनी जे सांगितले आहे स्वतंत्र रीतीने प्रत्ययसंप्रेशी संबंध होत नाही. याप्रमा- त्याला प्रत्यय म्हणावं. गॅच उपपदांचा व उपाधींचाहि संबंध होत नाही, ·२ व्याकरणमहाभाष्यम् अ. पा.१ आ.१ वासीनेषु कश्चित्कंचित्पृच्छति कतमो त्वेनोपादीयन्ते ॥ देवदत्तः कतरो यज्ञदत्त इति । स तस्मा प्रधान कार्यसंप्रत्ययाद्वा सिद्धम् ॥३॥ आचष्टे । योऽश्वे यः पीठ इत्युक्ते निमि अथवा प्रधान कार्यसंप्रत्ययो भवति । तस्य निमित्तिकार्यार्थत्वाध्यवस्यत्ययं किं च प्रधानम् । प्रत्ययः । तद्यथा । देवदत्तोऽयं यज्ञदत्त इति नेदानीमश्वस्य बहुपु यात्सु कश्चित्कंचिपृच्छति को पीठस्य या देवदत्त इति संज्ञा भवति ।। यातीति । स आह राजेति । राजेत्युक्ते किं पुनर्निमित्तं को वा निमित्ती । नि. प्रधान कार्यसंप्रत्ययाद्यः पृच्छति यश्चाचष्ट जातोऽर्थो निमित्तमनिर्जातोऽर्थो निमित्ती। उभयोः संप्रत्ययो भवति ॥ किकृतं पुनः इह च प्रत्ययोऽनि तः प्रकृत्युपपदो- प्राधान्यम् । अर्थकृतम् । यथा पुनलोंके- पाधयो निर्माताः । का धातूपदेशे प्राति- ऽर्थकृतं प्राधान्यं शब्दस्येदानी किंकृतं पदिकोपदेशे च । ते निर्माता निमित्त- प्राधान्यम् । शब्दस्यापूर्वोपदेशः प्राधा- दुसन्या कोणाला तरी विचारीत आहे की येथे निमित्त म्हणून गृहीत धरले आहेत. देवदत्त कोणता आणि यशदत्त कोणता? तो (बा.३)अथवा प्रधानाचे ठिकाणी कार्याचा सांगतो.- जो घोड्यावर बसला आहे आणि संबंध होतो म्हणून अप्रधान अशा प्रकृति जो व्यासपीठावर बसला आहे. येथे जो वगैरेंना प्रत्ययसज्ञा होत नाही, हे सिद्ध होते. घोड्यावर आणि जो पीठावर असें सागितले पण येथे प्रधान कोण ? असता घोडा व पीठ ही निमित्त निमित्ती प्रत्यय हा प्रधान होय. जसे बहुत लोक करिताच उच्चारिली असल्यामुळे 'घोड्यावरील चालले असता कोणी एक दुसन्या कोणाला हा देवदत्त आणि पीठावरील हा यज्ञदत्त' विचारीत आहे की कोण चालला आहे ? असेंच तो निश्चित समजतो. पण तो काही तो सागतो की राजा चालला आहे. येथे घोड्याला आणि पीठाला देवदत्त आणि यज्ञ राजा चालला आहे असे म्हटले असता दत्त असे मुळीच समजत नाही. मुख्याचे ठिकाणीच कार्याचा सघ होत आता अमुक निमित्त आणि अमुक निमित्ती असल्यामुळे जो विचारीत आहे आणि जो असे कसे ओळखावें? उत्तर देत आहे त्या उभयंताकडूनही त्यातील पूर्वी जाणलेला जो अर्थ तो निमित्त होय जो मुख्य तोच राजा समजला जातो. आणि न जाणलेला जो अर्थ तो निमिती होय. आता राजाला मुख्यत्व कशामुळे समजा. प्रकृत स्थली सन्प्रत्यय हा अन्यत्र कोठे जाण वयाचें । लेला नाही, व प्रकृति, प्रत्यय, उपाधि, हे राजाकरिता इतर लोक बरोबर असतात अन्यत्र जाणले जातात. म्हणून समजावयाचे. प्रकृत्यादिक हे कोठे बरे जाणले जातात ? पण लोकामध्ये जसे राजाकरिता इतर धातूंचा उपदेश फैरते वेळी आणि प्राति लोक असतात म्हणून राजाला मुख्यत्व सम पदिकाचा उपदेश करते वेळी प्रकृत्यादिक जले जाते, तसे शास्त्रामध्ये सन् वगैरे शब्दाना जाणले जातात. तेव्हा ते प्रकृत्यादिक अर्थ मुख्यल कसे समजावयाचें ? ३. प्रकृति, उपपद आगि उपाधि यापको ज्या त्यांचे ज्ञान प्रातिपदिकांच्या उपदेशावरून होते. ठिकाणी जे धातु असतील ते धातुसाहातील उपदेशा. ४. उत्तर देणाराही मुख्याला उद्देशूनच उत्तर परून समजा आणि जी प्रातिपदिक अमतील देतो आणि ऐकणाराहि तसेंच समजतो.

·चैवैते । पा. २.३.१.१] व्याकरणमहाभाष्यम् न्यम् । यस्यापूर्वोपदेशः स प्रधानम् । संज्ञा न भविष्यति । प्रत्ययः परोभवती- प्रकृत्युपपदोपाधयश्चोपदिष्टाः । क । धातू- त्युच्यते न च विकारागमाः परे संभ- पदेशे प्रातिपदिकोपदेशे च ॥ वन्ति ॥ किं पुनः कारणं समानेऽपूर्वोप- यद्येव निमित्तस्य निमित्तिकार्यार्थ- देशे प्रत्ययः परो विकारागमा न परे । त्वादापि प्रधाने कार्यसंप्रत्ययात्प्रकृत्यु- षष्ठीनिर्दिष्टस्य च तद्युक्तत्वात् ॥५॥ पपदोपाधीनां न भवति विकारागमानां षष्ठीनिर्दिष्टं विकारागमयुक्तं पश्चमी- तु प्राप्नोति । हनस्त च [३.१.१०८] निर्दिष्टाच्च प्रत्ययो विधीयते ॥ त्रपुजतुनोः पुक् [४.३.१३८] इति । . प्रत्ययविधानानुपपत्तिस्तु ॥६॥ एतेषां ह्यपूर्वोपदेशात्प्राधान्यं निमित्तिन प्रत्ययविधिस्तु नोपपद्यते । क । यत्र विकारागमा विधीयन्ते । हनस्त च । विकारागमेषु च परविज्ञानात् ॥ ४॥ पुजतुनोः पुगिति । किं पुनः कारणं विकारागमेषु च परविज्ञानात्प्रत्यय- न सिध्यति । विकारागमयुक्तत्वादपश्चमी- येथे सन् वगैरे ज्या शब्दांचा अपूर्व उप- प्रत्ययसंज्ञा होत नाही. कारण प्रत्यय हा ज्याला देश असतो तो तेथे मुख्य समजला जातो. उद्देशून सांगितला त्याच्यापुढे होतो, असे कारण त्याच्याकरितांच ते तेथे फक्त निमित्त पुढील सूत्राने सांगितले आहे. आणि विकार म्हणून प्रकृति वगैरे शब्द गृहीत धरले जातात. किंवा आगम हे तर पुढे करता येत नाहीत. ते अन्य ठिकाणी अपूर्व म्हणून सांगितले पण प्रत्ययाप्रमाणे विकार आणि आगम यांचा अपूर्व उपदेश असतांना प्रत्यय मात्र पुढे ते कोठे? लागतो आणि विकार व आगम हे पुढे लागत प्रकृति, उपपद व उपाधि. यांपैकी जे धातु नाहीत, याचे काय बरे कारण ? असतील त्यांचा धातुपाठामध्ये अपूर्व उपदेश (वा.५) विकार आणि आगम ज्याला आहे आणि जी प्रातिपदिकें असतील. त्यांचा सांगितले असतात तो शब्द षष्ठीविभक्ति प्रातिपदिकाचा उपदेश करते वेळी त्यांचा लावून उच्चारला असतो, आणि पंचमीविभक्ति अपूर्व उपदेश केलेला आहे. लावून उच्चारलेल्याहून प्रत्ययाचे विधान पण निमित्त हे निमित्तीकरितांच उच्चारले केले जाते. असते म्हणून कार्य हे मुख्यालाच केले जाते; (वा.६) पण प्रत्ययाचे विधानच तेथे करतां म्हणून प्रकृति, उपपद आणि उपाधि यांना येत नाही. प्रत्ययसंज्ञा होत नाही; तरी पण विकार आणि कोठे? आगम यांना प्रत्ययसंज्ञा प्राप्त होत आहे; जेथें विकार आणि आगम यांचे विधान जसें:- इनस्त च (३।१।१०८), त्रपुजतुनोः पुक् केले असेल तेथे; जसे:- 'हनस्त च' 'पुज- (४।३।१३८), या विकारागमांचा अपूर्व उप- तुनोः पुक्.' देश असल्यामुळे त्यांना प्राधान्य आहे, आणि पण प्रत्ययाचे विधान करता येत नाहीं ते निमित्तीही आहेत. याचे काय बरे कारण ? (वा.४) विकार आणि आगम यांना हन् याला विकार सांगितला आहे, आणि ५. तेव्हां पुढील परश्च हे सूत्र विकार आणि आंगम तेथे प्रवृत्त होत नाही, कारण हे दोन्ही अधिकार यांचेविषयी प्रवृत्त होत नाही, म्हणून हेही सूत्र संनियोगशिष्ट आहेत. असतातच.

·४ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.१ निर्दिष्टत्वाच ॥ हनस्तो भवति धातोः क्यम्भवतीति । तस्मात्तत्र पञ्चमीनिर्देशात्सिद्धम् ॥७॥ कस्मात् । हन्तरिति ।। तस्मात्तत्र पञ्चमीनिर्देशः कर्तव्यःनि अर्थाश्रयत्वाद्वा ॥८॥ कर्तव्यः। इह तावद्धनस्त चेति धातोः [३. अथवार्थाश्रयः प्रत्ययविधिः। यस्तमर्थ १.९१] इति वर्तते । इह त्रपुजतुनोः पुगि- संप्रत्याययति स प्रत्ययः॥ किं वक्तव्य- ति प्रातिपदिकादिति वर्तते । यद्येवं हनस्त मेतत् । न हि । कथमनुच्यमानं गंस्यते । च धातोः क्यन्भवतीति धातुमात्रात्क्य- प्रत्यय इति महती संज्ञा क्रियते । संज्ञा च पामोति । नैप दोपः । आचार्यप्रवृत्ति- नाम यतो न लघीयः। कुत् एतत् । लघ्वर्थ झापयति न धातुमानाक्यब्भवतीति यद- हि संज्ञाकरणम् । तत्र महत्याः संज्ञायाः यमेतिस्तुशास्वृदृजुषःक्यप् [३.१.१०९] करण एतत्प्रयोजनमन्वर्थसंज्ञा यथा विज्ञा- इति परिगणनं करोति । अथवा हन्ति- येत । प्रत्याययतीति प्रत्ययः। यदि प्रत्या- मेवात्र धातुग्रहणेनाभिसंभन्तस्यामः । ययतीति प्रत्ययोऽविकादीनां प्रत्ययसंज्ञा पु, जत, याना पुक्क्षागम सागितला आहे. ल्यामुळे इन्धातू हून क्यप्प्रत्यय होतो असे शिवाय त्याचा पचमीविभक्ति लावून निर्देश सहजच सिद्ध होईल, केला नाही. (वा.८) अथवा प्रत्ययसंज्ञा ही अर्थावर (वा.५) म्हणून हनस्त० त्रपुजतुनोः० येथे अवलबून होणारी आहे, म्हणजे जो आपल्या पंचमीनिर्देश केला म्हणजे सिद्ध होईल. अर्थाला दाखवितो तो प्रत्यय म्हटला जातो. पचमीने निर्देश करावयास नको. कारण पण काय, असे वचन केले पाहिजे? हनस्त च येथे धातोः या पचमीची अनुवृत्ति वचन करावयास नको. येत आहे, आणि 'त्रपुजतुनोः' येथे प्रातिपदि तर मग वचन केल्यावाचून हे कसे समजावे कात् या पचमीची भनुवृत्ति येत आहे. प्रत्यय ही तीन अक्षराची मोठी सज्ञा केली पण धानहून क्यप्प्रत्यय सागितला तर आहे, आणि सज्ञा म्हणून जी केली जाते ती वाटेल त्या धातूहून होऊ लागेल. इतकी लहान असू शकते की तिच्यापेक्षा हा दोष येत नाही. कारण ज्यापेक्षा हे दुसरा लहान शब्द असू नये. आचार्य ज्या धातूहून क्यप्प्रत्यय होतो त्या हैं कशावरून? धातूची एतिस्तुशास्वृहजुपः क्य(२०१०९) अशावरून की लाघवाकरिताच सशा इत्यादि सूनानी मोजदाद करीत आहेत, केली जाते. तेव्हा जेथे एका अक्षराची संशा त्यापेक्षा वाटेल त्या धातूहून क्यप् होत नाही करावयाची असता 'प्रत्यय' अशी जी मोठी अमें सुनतील. आहेल, अथवा येथे पातु संज्ञा केली आहे तिच्या या उपयोगा अर्थ शब्दाशी हन्धातूचाच सबध करण्यात येईल, प्रत्याययति इति प्रत्ययः, म्ह. अर्थ दाखवितो जसे:- हन्धातूचे स्थानीं तकारआदेश होतो तो प्रत्यय, असा प्रत्ययशब्दाचा अर्थ आहे. व धातू हून क्यप्प्रत्यय होतो, असा वाक्यार्थ पण जर जो अर्थ दाखवितो तो प्रत्यय असें झाल्यानतर 'कोणत्या धातू हून' अशी आकाक्षा म्हटले तर अविक वगैरे शब्दातील क वगैरेंना उत्पन्न झाली असता हनः हे पद जवळ अस प्रत्ययसज्ञा होणार नाही. कारण ते काहीही ६. तेव्हा निस्तच या सूत्राने सांगितलेला सांगितलेला घुगागम यांना काहीच अर्थ नसल्या. सकारादेश आणि 'पुजतुनोः पु' या सूत्राने मुळे त्यांना प्रत्ययसंहा होत नाही ·५ देशे त्रापुपम् पा. सू.३.१.२] व्याकरणमहाभाष्यम् न प्राप्नोति । न हि ते किंचित्प्रत्याय- बैल्वः ॥ यन्ति । एवं तर्हि प्रत्याय्यते प्रत्यय इति । परश्च ।।३।१।२॥ एवमपि सनादीनां न प्राप्नोति । एवं किमर्थमिदमुच्यते । परो यथा स्या- तर्युभयसाधनोऽयं कर्तृसाधनः कर्मसाध त्पूर्वो मा भूदिति । नैतदस्ति प्रयोजनम् । नश्च ॥ एवमपि कुत एतत्समानेऽपूर्वोप- यमिच्छति पूर्वमाह तम् । विभापासुपो जातुषमित्यत्राकारस्समर्थ वहुच्पुरस्तासु [५.३.६८] इति । मध्ये संप्रत्याययति न पुनः पकार इति। अन्य- तर्हि मा भूदिति । मध्येऽपि यमिच्छत्याह त्राप्यकारेण तस्यार्थस्य वचनान्मन्यामहे- तम् । अव्ययसर्वनाम्नामकच्याक् टेः ऽकारस्तमर्थ संप्रत्याययति न षकार इति । [५.३.७१] इति । य इदानीमतोऽन्यः कान्यत्र । विल्वादिभ्योऽण् [४.३.१३६] प्रत्ययः शेषः सोऽन्तरेण वचनं पर एव अर्थ दाखवीत नाहीत. . अन्य ठिकाणी म्हणजे कोठे ? असें आहे तर 'प्रत्याय्यते इति प्रत्ययः' विल्वादिभ्योऽण् (४।३।१३६)या सूत्राने अ असें म्हणतो, म्ह. ज्याचा अर्थ प्रकृतीने दाख- प्रत्यय करून बनलेल्या बैल्वः या शब्दामध्ये, विला जातो तो प्रत्यय होय. (सू.२) कशासाठी हे सूत्र केले आहे ? असे म्हटले तर सन् वगैरेंना प्रत्ययसंज्ञा प्रत्यय हा प्रकृतीच्या पुढे लावावा, मार्ग होऊ शकत नाही. लावू नये, हे सांगण्यासाठी केलें आहे. तर मग अर्थ दाखविणारा, असाही प्रत्यय हा उपयोग येत नाही. कारण जो प्रत्यय शब्दाचा अर्थ आहे आणि ज्याचा अर्थ प्रक- प्रकृतीच्या मागे लावला पाहिजे तेथे सूत्र- तीने दाखविला जातो, असाही प्रत्ययशब्दाचा कारांनी पुरस्तात् असे म्हटले आहे; जसें:- अर्थ आहे. विभाषा सुपो बहुच पुरस्तात्तु (५।३।६८). पण हे कशावरून की अपूर्व उपदेश तर मग प्रकृतीच्यामध्ये प्रत्ययाचा शिर- सारखाच असतांना त्रापुषम् , जातुपम्, येथे काव न व्हावा यासाठी हे सूत्र केले आहे. षकारापुढील अकार मात्र विकार वगैरे त्या त्या पण जो प्रत्यय प्रकृतीमध्ये शिरावा असें अर्थाना दाखवितो आणि षकार मात्र त्या असेल तेथे सूत्रकारांनी 'टेः प्राक्' असे म्हटले अर्थांना दाखवीत नाही ? आहे; जसे:- 'अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक् टेः' अन्य ठिकाणीही अकारानें तो अर्थ दाख- (५।३१७१). तेव्हां या दोन प्रकारच्या प्रत्ययां- विला जात आहे यावरून आम्ही असें अनु- खेरीज उरलेला प्रत्यय 'पुढे होतो' असें मान बांधतों की अकारच त्या अर्थाला प्रत्यक्ष म्हटले नाही तरी पुढेच होईल. तेव्हां दाखवितो, आणि पकार मात्र त्या अर्थाला 'पुढे होतो' असें सांगणाऱ्या प्रकृत सत्राचा दाखवीत नाही. काही उपयोग दिसत नाही. ७. अवि याच अर्थाचा अविकशब्द आहे. येथे ९. कर्तुमिच्छति चिकीपति येथे इच्छा हा सन्- अवि याच्या अपेक्षा अधिक अर्थ कांहींच नाही, प्रत्ययाचा (३१११७) अर्थ आहे. तरी पण तो त्याचा ८. 'अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थ म्हणजे ज्या अर्थ प्रकृतीने म्हणजे कृधातून दाखविला जात नाही, प्रत्ययांचा अर्थ अमुक असे सूत्रकारांनी सांगितले म्हणून त्याला प्रत्ययसंशा होणार नाही. नाहीं असे प्रत्यय स्वार्थी म. प्रकृतीच्या अर्थी १. हेही अधिकारसूत्रच आहे. तेव्हां पुढील मजावेत, असा न्याय आहे. सूत्रांनी ज्या प्रकृतीला उद्देशून जो प्रत्यय सांगितला ·येवमर्थ परवचनम् ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् [भ.३ पा.१ आ.१ भविष्यतीति नार्थः परवचनेन ॥ एवमपि पञ्चमीनिर्दिष्टाद्धि परस्य कार्यमुच्यते । येपामेव प्रत्ययानों देशो नियम्यते व तद्यथा । ब्यन्तरुपसर्गेभ्योऽप ईत् [६.३. एव नियतदेशाः स्युर्य इदानीमनियत- ९७] इति । विषम उपन्यासः । सत- देशः स कदाचित्पूर्वः कदाचित्परः कदा- स्तत्र परस्य कार्यमुच्यत इहेदानी कस्य चिन्मध्ये स्यात् । तद्यथा । मातुर्वत्सः सतः परस्य कार्य भवितुमर्हति । इहापि कदाचिदमतः कदाचित्पृष्ठतः कदाचि- सत एव । कथम् । परत्वं स्वाभाविकम् । साचतो भवति । पर एवं यथा स्यादि- अथ वाचनिके परत्वे सत्यर्थः स्यात्प- रग्रहणेन । वाचनिके च नार्थः । एतद्धि परवचनमनर्थकं पञ्चमीनिर्दिष्टाद्धि तत्परस्य कार्य यदसौ परः स्यात् । अ. परस्य ॥१॥ थवा यदस्य परस्य सतः संज्ञा स्यात् ।। परग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् । यत्र तर्हि पञ्चमी नास्ति तदर्थमयं तरी देखील ज्या प्रत्ययाचा प्रदेश पूर्वी आहे. आणि प्रकृत स्थली कोणी पुढे नसल्या किंवा मध्ये अशा रीतीने नकी ठरपिला मुळे कोणत्या पुढे असलेल्याला कार्य करतां गेला ते प्रत्यय ठराविक जागीच येऊन येईल बरें ? बसतील, पण ज्या प्रत्ययाचा प्रदेश नक्की येथेही पुढे असलेल्यालाच कार्य कर्तव्य ठरविला नाहीं तो प्रत्यय कदाचित् पुढे आहे. होईल, कदाचित् पूर्वीही होईल, आणि कदा. ते कसे? चित् मध्येही होईल. ज्याप्रमाणे लहान मूल स्वभावतःच सन् वगैरे पुढे आहेतेच. कदाचित् आईच्या पुढेही चालतें, कदाचित् आता सन् वगैरे प्रत्यय करणे हे काम मागेही चालते आणि कदाचित् बाजूनेही 'गुसिल्किद्भ्यः०' वगैरे वचनाचे असेल तर चालते. तेव्हा प्रत्यय हा पुढेच यावा या- 'परश्च' हे सूत्र करण्याचा उपयोग संभवतो. साठी 'परश्च' हे सूत्र केले पाहिजे. प्रत्यय प्रकृतीच्या पुढे करणे हे काम वच. (पा.१) 'पुढे होतो' असे विधान केलें तें नाचें आहे असे गृहीत धरले तरी देखील परश्च विफल होत आहे. हैं सूत्र करण्याचा उपयोग नाही. कारण मूळचे काय कारण? पुढे कोणी नाही तरी 'सन् पुढे केला म्हणजे पंचमीविभक्ति लावून सांगितलेलें कार्य त्या पुढच्या सनाचे अस्तित्व संभवते, अथवा त्याच्या पुढच्याला करावयास सागितले आहे प्रत्ययसंज्ञा हे पुढच्याचे कार्य आहे, ते कार्य (३१।६७); जसे- 'यन्तरुपसर्गेभ्योऽप ईत् पुर्दे प्रत्यय केला तरच पुढच्याला होते, असे (६।१९७). येथे 'धन्तरुपसगेभ्यः' याचा उपन्यास तर मग जे पंचमीनिर्देश नाही त्याकरिता केला तो विसंगत आहे. कारण 'बन्तरूपसर्ग.' 'परश्च' हे सूत्र केले पाहिजे. या स्थली पुढे असलेल्याला कार्य सागितले कोठे बरें पंचमीनिर्देश नाहीं ! असेल तो प्रत्यय या प्रकृतीच्या पुढे होतो. ३. तेव्हा सन्प्रत्यय मार्ग केला किंवा मध्ये २. शा मूळचे सिद्धच आहेत. 'गप्रतिज्. केा तर हे पुढच्याचे अस्तित्व संभवत नाही. किया बरे वचनांनी फक साला साधुरव सागि- तस्मादित्युदरम्य (१।१।१७) या परिमाषेच्या जोरा. वर पुढेच होईल, म्हणता येईल. तले आहे, ·इति । -- पा. सू.३.१.२] व्याकरणमहाभाष्यम् योगो वक्तव्यः । क च पश्चमी नास्ति । परभूतानां लोपो यथा स्यादपरभूता- यत्र विकारागमाः शिष्यन्ते । क च नां मा भूत् । किं पुनरत्यन्तापर- विकारागमाः शिष्यन्ते । हनस्त च [३. दृष्टानां परभूतलोपवचने प्रयोजनम् । १.१०८] पुजतुनोः पुक् [४.३.१३८] किति णितीति कार्याणि यथा स्युरिति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । आचार्य- विकारागमेषु चोक्तम् ॥२॥ प्रवृत्तिापयत्यत्यन्तापरदृष्टाः परभूता किमुक्तम् । प्रत्ययविधानानुपपत्तिस्तु लुप्यन्त इति यदयं तेपु कादीननुवन्धा- तस्मात्तत्र पञ्चमीनिर्देशात्सिद्धमिति ॥ नासजति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । अनु- अत्यन्तापरदृष्टानां वा परभूतलोपा- बन्धासजन एतत्प्रयोजनं किति णितीति र्थम् ॥३॥ कार्याणि यथा स्युरिति । यदि चात्रा- अत्यन्तापरदृष्टानां तर्हि परभूतलो- त्यन्तापरदृष्टाः परभूता लुप्यन्ते ततोऽनु- पार्थ परग्रहणं कर्तव्यम् । य एतेऽत्य- बन्धासञ्जनमर्थवद्भवति ॥ न्तापरदृष्टाः किवादयो लुप्यन्ते तेपां प्रयोगनियमार्थ वा ॥४॥ जेथे विकार किंवा आगम सांगितले कित् किंवा णित् हे प्रत्यय पुढे असतांना आहेत तेथे. सांगितलेली कार्ये होणे हा फायदा आहे. कोठे बरें विकार, आगम सांगितले आहेत ? हाही फायदा नाही. कारण ज्यापेक्षा हे 'हनस्त च' (३।१।१०८), 'त्रपुजतुनोः पुक्' आचार्य किप वगैरे प्रत्ययांना ककार, णकार, (४।३।१३८) येथे, इत्याहि अनुबंध जोडीत आहेत, त्यापेक्षा (वा.२) विकार, आगम, याविषयी सांगि. प्रयोगामध्ये प्रत्यक्ष कधीही दृष्टीस न पड. तलेच आहे ? णाऱ्या अशा किम् वगैरेंचा प्रकृतीच्या पुढे काय सांगितले आहे ? केलेल्यांचाच लोप होतो असे सुचवीत आहेत. प्रत्यय विधानानुपपत्तिस्तु, तस्मात्तत्र पञ्चमी. कसे बरें हें सूचित होत आहे ? निर्देशारिसद्धम् (३।१११, वा.६,७). असें सूचित होते की ककार, गकार, (वा.३) तर मग किप वगैरे प्रत्यय प्रयो. इत्यादि अनुबंध जोडण्याचा असा उपयोग गामध्ये केव्हाही दृष्टीस पडत नाहीत; आहे की कित् किंवा णित् पुढे असतांना अशा प्रत्ययांचा प्रकृतीच्या पुढे असलेल्यां- सांगितलेली कार्य व्हावीत. आतां जर प्रत्यक्ष चाच लोप झाला आहे अशी कल्पना कधीही दृष्टीस न पटणाऱ्या अशा किप वगैरें- होण्याकरितां परश्च हे सूत्र केले पाहिजे. चा प्रकृतीच्या पुढे केलेल्यांचा लोप झाला प्रयोगामध्ये कधीहि दृष्टीस न पडणान्या तरच त्यांना ककारादि अनुबन्ध जोडप्याचा अशा किप् वगैरे प्रत्ययांचा प्रकृतीच्या पुढे उपयोग होतो, एरवी अनुबंध जोदणे फुकट असलेल्यांचाच लोर झाला आहे अशा होईल. कल्पनेचा काय फायदा? (वा.४) किंवा पुढे प्रत्यय फेलेल्याव ४. परिपीः येथे परि या उपसगांच्या पुढे न्या. १५) होते. तसेंचमार ने मधातहून वि. धानुहुन फि.प्रत्यय फेला असता त्याचा लोप झाला प्रत्यय (३।२६६२) हेला अमां को निरसय पुरे तरी प्रत्यपरमाने (१९६२) सो फिपरपर माद सभी पालना परुण भारत भ्रममा पुढे आहे मी फसना करून संमसारन (६।११ गृमि (१२।११६) प्रो.

·८ व्याकरणमहाभाष्यम् [म.३ पा.१भा.१ प्रयोगनियमाथं तर्हि परग्रहणं कर्त- द्वयसजादीनां च केवलदृष्टत्वात् ॥६॥ व्यम् । परभूतानां प्रयोगो यथा स्याद द्वयसजादीनां च केवलानां प्रयोगो परभूतानां मा भूदिति ॥ अस्ति पुनः दृश्यते । किमस्व द्वयसम् किमस्य मात्रम् किंचिदनिष्टं दृश्यते यदों नियमः स्यात् । काव तिथीति ॥ द्वयसादयो वै वृत्तिजस- अस्तीत्याह । घशा अवृत्तिजा यथा बहुस्तथा ॥ प्रकृतेराभिधाने प्रत्ययादर्शनात् ॥५ वावचने चानुत्पत्त्यर्थम् ॥७॥ प्रकृतिराभिधानेऽप्रत्ययिका दृश्यते । वावचने चानुत्पत्त्यर्थ परग्रहणं कर्त- क स देवदत्तः क स यज्ञदत्तो वभ्रमण्हुर्ल- व्यम्। वावचनेनानुत्पत्तिरपि यथा स्यात् । मक इति । बाभ्रव्यो माण्डव्यो लामका- अथ क्रियमाणेऽपि वै परग्रहणे कथमिव यन इति प्रयोक्तव्ये व मण्डुलमक इति वावचनेनानुत्पत्तिर्लभ्या । क्रियमाणे पर- प्रयुज्यते ।। ग्रहणे वावचनेन वा पर इत्येतदभिसं- प्रकृतींचा प्रयोग व्हावा आणि अपरभूताचा बाभ्रव्य, माण्डव्य, लामकायन, असा प्रयोग म्हणजे पुढे प्रत्यय नसलेल्या प्रकृतींचा प्रयोग करावयाचा असता नुसत्या प्रकृतीचाच त्या होऊ नये असा प्रयोगनियम करण्यासाठी अर्थी प्रयोग केला आहे. 'परश्च' हे सूत्र केले पाहिजे. तसेंच अपर (वा.६)तसेच ज्याच्या मागें प्रकृति नाही अशा भूताचा म्हणजे प्रकृतीहून केलेले केरळ द्वयसच , मात्रच, वगैरेंचाही प्रयोग नव्हेत अशा प्रत्ययाचा स्वतन्त्र रीतीने प्रयोग केलेला दृष्टीस पडतो; जसे:- किमस्य ईयसम् , होऊ नये, या नियमाकरिताही हे सूत्र केले किमस्य मात्रम्, काऽद्य तिथी. ज्याप्रमाणे वृत्ती- पाहिजे. मध्ये बहुप्रत्यय (५।३।६८) जो होतो त्यासारखा पण असे काही अनिष्ट नजरेस येत आहे बहु असा शब्द वृत्तीशिवाय निराळा दृष्टोस काय की ज्यामुळे असा नियम घालावा लागत पडतो, त्याप्रमाणे वृत्तीमध्ये जे द्वयसच् (५।२। आहे ? ३७) वगैरे प्रत्यय होतात त्यासारखे हे वृत्ती. होय, अनिष्ट नजरेस येत आहे, असे आ- शिवाय निराळे दृष्टीस पडतात. चार्य दाखवितात. (वा.७) जेथे विकल्प सागितला आहे तेथें (वा.५) जिच्यापुढे प्रत्यय दिसत नाही त्या प्रत्ययाची एकदा उत्पत्ति न व्हावी या. अशी केवळ प्रकृतिच प्रत्ययाच्या अर्थाला साठी 'परश्च' हे सूत्र केले पाहिजे, दाखविण्यासाठी उपयोगात आणलेली दृष्टीस आता परश्च हैं सूत्र केले तरी त्या वा- पडते; जसें:- कोटें आहे तो बच, मण्ड किंवा शब्दाने प्रत्ययाची अनुत्पत्ति कशी बरें लब्ध लमक असा देवदत्त किंवा यज्ञदत्त असे लोक होते ? बोलतात. येथे देवदत्त, यज्ञदज्ञ हे मण्डु, बभ्रु, परश्च हे सूत्र केले असता वाशब्दाचा लमक, याच्या अपत्यापैकी असल्यामुळे येथे परः याच्याशी सबध करावयाचा. तेव्हां परः ५. प्रत्ययाचा अर्थ गम्यमान असूनही पुढे रामाच्या पुढे पूरणप्रत्यय (पा२।४८,५२) लागून प्रत्यय न केलेश्या अशा वेवल प्रकृतींचा. बहुतिथी असे होते.त्यावरून तिथी हा पूरणाची प्रत्यय ६. याचे काय प्रमाण आहे असा याचा अर्थ आहे. आहे असे समजून त्याचा काय तिथी येथे प्रकनीवा- येथे प्रमाण या अथी यस आणि मात्र यांचा खून प्रयोग केला आहे. 'आन ही कितवी भसा पाचा प्रकृतीवाचूनच प्रयोग झाला आहे. तसेच, पहु• अर्थ आहे, ·९ विष्यते ॥ पा.सू.३.१.२] व्याकरणमहाभाष्यम् वध्यते । अक्रियमाणे पुनः परग्रहणे वाव- प्रकृतिः प्रयोक्तव्याप्रत्ययपरा नेति । चनेन किमन्यच्छक्यमभिसंवन्द्धमन्यदतः कश्चात्र विशेषः । संज्ञायाः। न च संज्ञाया भावाभावा- तत्र प्रत्ययनियमे प्रकृतिनियमाभाव: ॥ ९॥ वावचने चोक्तम् ॥ ८॥ तत्र प्रत्ययनियमे सति प्रकृतेनियमो किमुक्तम् । वावचनानर्थक्यं च तत्र न प्राप्नोति । अप्रत्ययिकायाः प्रकृतेः नित्यत्वात्सन इति ॥ प्रयोगः प्राप्नोति । क स देवदत्तः क स प्रयोगनियमार्थमेव तर्हि परग्रहणं यज्ञदत्तो वभ्रमण्डुर्लमक इति ॥ अस्तु कर्तव्यम् ।। अथैतस्मिन्प्रयोगनियमार्थे तर्हि प्रकृतिनियमः। सति किमयं प्रत्ययनियमः । प्रकृतिपर प्रकृतिनियमे प्रत्ययानियमः ॥१०॥ एव प्रत्ययः प्रयोक्तव्योऽप्रकृतिपरो नेति । प्रकृतिनियमे सति प्रत्ययस्य नियमो आहोस्वित्प्रकृतिनियमः । प्रत्ययपरैव न प्राप्नोति । किमस्य द्वयसम् किमस्य वा भवति, म्ह. पर होणारा असा सन्प्रत्यय समजावयाचा, अथवा प्रत्ययाच्या अर्थाची विकल्याने होतो, असा अर्थ झाल्यामुळे पक्षी विवक्षा असेल तर पुढे प्रत्यय लावूनच प्रक- अनुत्पत्ति सिद्ध होते,आणि परश्च हे सूत्र केले तीचा प्रयोग करावा आणि प्रत्यय लावल्या- नाही तर त्या विकल्पाचा प्रत्ययसंज्ञेवांचून वांचून केवळ प्रकृतीचा प्रयोग करूं नये, असा दुसऱ्या कोणाशी बरें संबंध होऊ शकेल ? आणि हा प्रकृति नियम समजावा ? प्रत्ययसंज्ञेचा विकल्प होणे तर इष्ट नाही. या दोहोंत काय बरें फरक आहे ? (वा.८) वाग्रहणाविषयी सांगितलेच आहे (वा.९) या दोन प्रकारच्या नियमांपैकी (३।१७, वा.९). प्रत्ययनियम गृहीत धरला असतां प्रकृति- काय सांगितले आहे ? नियम होत नाही. तेव्हां पुढील प्रत्ययाने रहित वाशब्दाचे ग्रहण केलें तें अनर्थक होतें. अशा केवळ प्रकृतीचा प्रयोग होऊं लागेल; कारण वृत्तीमध्ये सन्प्रत्यय नित्यच इष्ट आहे. जसें:-- कोठे आहे तो बभ्रु, मण्डु व लमक प्रयोगनियमासाठीच परश्च हे सूत्र करावयास असा देवदत्त किंवा यज्ञदत्त ? पाहिजे. तर मग प्रकृतिनियम असूं दे. आतां प्रयोगनियमासाठी हे सूत्र केले आहे (वा.१०) प्रकृति नियम गृहीत धरला तर असे ठरले असतां प्रकृतीच्या पुढे असाच त्यांत प्रत्ययनियम सिद्ध होत नाही. तेव्हां नेहमी प्रत्यय योजावा आणि प्रकृति नसेल प्रकृतीने रहित अशा केवळ प्रत्ययाचा प्रयोग तर केवळ योजू नये, असा हा प्रत्ययनियम होऊ लागेल; जसे:- किमस्य द्वयसम् , किमय ७. 'धातोः कर्मणः समानकर्तृकात्' (३।११७) परश्च हे सूत्र केले असता त्याचे जोरावर वाशब्दाचा येथे वाशब्दाचें ग्रहण केले आहे. तेथे त्या वा परग्रहणाशी संबंध होऊन पुढे होणारा असा सन्. शब्दार्थाचा सन्पदाथांशी संबंध करून प्रधानाचा प्रत्यय विकल्याने होतो असा अर्थ होतो. अर्थात् एकदा वाध करण्यापेक्षा अप्रधान अशा प्रत्ययसंगेशी एकदा सन्प्रत्ययाची अनुरसत्ति सिद्ध होते. संबंध होऊन तिचा एकदा वाध होईल. तेव्हां धातू ८. वाग्रहणाचे प्रत्याख्यान केले म्हणजे अर्था- च्या पुढे सन् होतो आणि त्याला विकल्पाने प्रत्यय तव 'स्या वादाचा संबंध सनाकोडेसच व्हावा संशा होते असा अर्थ होईल, तो इट नाही; आणि याकरितां परश्च हे सूत्र पाहिजे' असे म्हणता येत ·, १० व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.१ मात्रम् काद्य तिथीति । अप्रकृतिकस्य किमर्थमिदमुच्यते । आधुदाचो यथा प्रत्ययस्य प्रयोगः प्राप्नोति ।। स्यादन्तोदात्तो मा भूदिति । नेतदस्ति सिद्ध तूभयनियमात् ॥११॥ प्रयोजनम् । यमिच्छत्यन्तोदात्तं करोत्ति सिद्धमेतत् । कथम् । उभयनियमात्। तत्र चकारमनुबन्धमाह च चितोऽन्तो- उभयनियमोऽयम् । प्रकृतिपर एव प्रत्ययः दात्त इति ।। मध्योदात्तस्तर्हि मा भूदिति । प्रयोक्तव्यः प्रत्ययपरैव च प्रकृतिरिति ॥ मध्योदात्तमपि यमिच्छति तत्र रेफमनु- किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुच्य. वन्धं करोत्याह चोपोचमं रिति [६.१. मानं गंस्यते । परग्रहणसामर्थ्यात् । अ- २१७] इति ॥ अनुदात्तस्तर्हि मा भूदिति । न्वरेणापि परग्रहणं स्यादयं परः। पर एव अनुदात्तमपि यमिच्छति तत्र पकारमनु- यथा स्यादियेवमर्थ परप्रणम् ॥ धन्धं करोत्याह चानुदात्तौ सुप्पिती [३. आंयुदात्तश्च ॥३।१।३॥ १.५] इति ॥ स्वरितस्तर्हि मा भूदिति मानम्, काऽद्य तिथी. नये म्हणून पेलें आहे. (वा.११) हे सिद्ध होत आहे, हैं प्रयोजन होत नाही, कारण ज्या प्रत्य- ते कसे? याला अन्तोदात्त इष्ट असेल त्याला चकार ते असे की येथे दोन्ही प्रकारचे नियम अनुबंध जोडला आहे, आणि 'चितः' (६। आहेत. प्रकृतीने युक्त अशाच प्रत्ययाचा १११६३), चित्प्रत्ययाचा अन्त उदात्त होतो, प्रयोग करावा, आणि प्रत्ययाने युक्त अशाच असे सांगितले आहे. प्रकृतीचा प्रयोग करावा. तर मग मध्योदाच न व्हावा म्हणून हैं पण अशा दोन्ही नियमादाखल नवीन सूत्र केले आहे. वचन करावयाचें की काय ? मध्योदात्तही ज्याला पाहिजे असेल तेथे नवीन वचन करावयाचें नाही. अनुबध रेफ जोडला आहे. आणि 'उपोत्तम तर मग वचन केल्यावाचून कसे बरें हैं रिति' (६।१।२१७), रित्प्रत्ययान्ताचा उपो समजतें त्तम उदात्त होतो, असे सागितले आहे. प्रत्यय पुढे होतो असे विधान केल्यावाचूनही तर मग अनुदात्त न व्हावा म्हणून 'तस्मादित्युत्त०' (१।११६७) या परिभाषेने सूत्र केले आहे. प्रत्यय हा प्रकृतीच्या पुढे येईलच, तेव्हा अनुदात्तही ज्याला व्हावयास पाहिजे प्रकृतीच्या पुढे प्रत्यय नेहमी आणलाच असेल तेथें पकार हा अनुबध जोडला आहे. पाहिजे, असा नियम करण्यासाठी परश्च है आणि सुप्पिती अनुदात्तौ (१४), सुप् सूत्र केले आहे. नावाचा प्रत्यय आणि पकारेत्सशक प्रत्यय (सू ३) कशासाठी हे सूत्र केले आहे' अनुदात्त होतो, असे सागितले आहे, आयुदात्त व्हावा आणि अन्तोदात्त होऊ तर मग स्वरित वर न व्हावा यासाठी नाही. सांगितलेले जे प्रत्यय त्यातील आदि असा अच उदात्त ९. या नियमामुळे प्रत्ययाचा स्वतत्र प्रयोग होतो, जसें:- कर्तव्यम् , तैत्तिरीयम् होत नाही आणि नुसत्या प्रकृतीचाही प्रयोग होणार २ तेन्हां अथातच त्यावरून इतर ठिकाणी नाही. अन्तोदात्त होत नाही असे सिद्ध होते. १. ही अधिकारसूत्रच आहे. पुढील सूत्रांनी ·पा. सू.३.१.३] व्याकरणमहाभाष्यम् स्वरितमपि यमिच्छति करोति तत्र त भथ किमर्थं प्रत्ययसंज्ञासंनियोगेना- कारमनुबन्धमाह च तित्स्वरितम् [६.१. दात्तत्वमुच्यतेऽनुदात्तत्वं च न यत्रै- १८५] इति ॥ य इदानीमतोऽन्यः प्रत्ययः वान्यस्वरस्तत्रैवायमुच्येत । नित्यादि. शेषः सोऽन्तरेणापि वचनमायुदात्त एव नित्यम् [६.१.१९७] प्रत्ययस्य च । अदु- भविष्यतीति नार्थ आधुदात्तवचनेन ॥ पदेशाल्लसार्वधातुकमनुदात्तम् सुप्पिती एवमपि येषामेव प्रत्ययानां स्वरो निय- चेति । तत्रायमप्यर्थो द्विरायुदात्तग्रहणं म्यते त एव नियतस्वराः स्युर्य इदानी- द्विश्चानुदात्तग्रहणं न कर्तव्यं भवति । मनियतस्वरः स कदाचिदायुदात्तः कदा- प्रकृतमनुवर्तते । अत उत्तरं पठति चिदन्तोदात्तः कदाचिन्मध्योदात्तः कदा- आधुदात्तत्वस्य प्रत्ययसंज्ञासंनियोगे चिदनुदात्तः कदाचित्स्वरितः स्यात् । प्रयोजनं यस्य संज्ञाकरणं तस्यायु- आधुदात्त एव यथा स्यादित्येवमर्थमिद- दात्तार्थम् ॥१॥ मुच्यते ॥ आधुदात्तत्वस्य प्रत्ययसंज्ञासंनियोग- हैं सूत्र केले आहे. आतां प्रत्ययसंज्ञक होतो आणि तो आधु- स्वरितही ज्याला व्हावयास पाहिजे असेल दात्त होतो असे येथे आणि पुढील सूत्रामध्ये, तेथे तकार अनुबंध जोडला आहे, आणि 'ति- 'प्रत्ययसंज्ञक होतो व तो प्रत्यय सुप किंवा पित् स्वरितम् (६।१।१८५), तित्प्रत्ययाला स्वरित असेल तर अनुदात्त होतो', असा प्रत्ययसंज्ञेच्या स्वर होतो, असे सांगितले आहे. तेव्हां या जोडीने येथेच उदात्त आणि अनुदात्त कशा- स्वरभेदाने दाखविलेल्या या चार प्रकारच्या साठी सांगितला आहे ? तसा सांगावयास प्रत्ययांहून उरलेला म्हणजे आयुदात्त स्वराचा नको, तर जेथे दुसरा उदात्त आणि अनु- प्रत्यय होय, म्हणून आयुदात्त होतो असें दात्त सांगितला आहे तेथेच हाही उदात्त विधान केल्यावांचूनही आपोआपच आयु- आणि अनुदात्त सांगण्यात यावा. म्हणजे दात्त होईल, तेव्हां आधुदात्तश्च हे सूत्र कर- 'नित्यादिनित्यम्' (६।१।१९७) याने आयु- ण्याचा उपयोग दिसत नाही. दात्त सांगितला आहे, त्याच्या पुढे 'प्रत्ययस्य असे आहे तरी देखील प्रकृत सूत्राचा च' म्ह. प्रत्ययाला आयुदात्त होतो, असे सूत्र उपयोग असा आहे की ज्या प्रत्ययांना स्वर करावे. तसेच 'तास्यनुदात्तेत्०' (१९१८५) नियत ठरविला असेल ते प्रत्यय ठराविक याने अनुदात्त सांगितला आहे त्याच्या पुढे स्वरानेच उच्चारण्यांत येतील आणि ज्या 'सुप्पिती च', म्ह. सुप किंवा पित्हे प्रत्यय अनु- प्रत्ययाला स्वर नियत ठरविला नाहीं तो दात्त होतात, असे सूत्र करावें. शिवाय असें प्रत्यय स्वर लावल्यावांचून उच्चारतां येत करण्यांत हा एक फायदा होत आहे की आयु. नाही, म्हणून कदाचित् आद्युदात्तस्वराने, दात्त आणि अनुदात्त हे शब्द दोन वेळ कदाचित् मध्योदात्तस्वरानें, कदाचित् अन्तो- उच्चारावयास नकोत. कारण तेथे मागुन दात्त स्वरानें, कदाचित् अनुदात्तस्वराने उदात्त आणि अनुदात्त हे पद अनुवृत्त होत आणि कदाचित् स्वरितस्वरानेही उच्चार- आहे. हे मनांत आणून वार्तिककार म्हणतात : ण्यांत येईल. तो आधुदात्त स्वरानेच उच्चार- 'वा.१) प्रत्ययसंज्ञेच्या बरोबर आधुदात्त ण्यात यावा यासाठी हे सूत्र केले आहे. सांगण्यांत असा हेतु आहे की ज्याला प्रत्यय- ३. कारण स्वररहित असें अचाचें उच्चारण संभवतच नाही.

·व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.१ करण एतत्प्रयोजनं यस्य संज्ञा क्रियते कार्याणां निमित्तं भवति नोत्पद्यमानः । तस्याधुदात्तत्वं यथा स्यात् ।। तद्यथा। घटः कृतो घटाश्रयाणा कार्याणां असंनियोगे हि यस्मात्स तदादेरा- निमित्तं भवति न क्रियमाणः ।। धुदाचत्वं तदन्तस्य चानुदात्तत्वम् न या प्रकृतेरायुदात्तवचनं ज्ञापक ॥२॥ तदादेरग्रहणस्य ॥३॥ अक्रियमाणे हि प्रत्ययसंज्ञासंनियोगे. न वैष दोषः । किं कारणम् । यदयं नायुदात्तत्वे प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदा- नित्यादिनित्यमिति प्रकृतेरायुदात्तत्वं देहणं भवतीति तदादेरेवाशुदात्तत्वं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यों न तदादेराद्यु- प्रसज्येत तदन्तस्य चानुदात्तत्वम् ।। अथ दात्तत्वं भवतीति ॥ वदन्तस्य तर्खनुदा- क्रियमाणेऽपि प्रत्ययसंज्ञासंनियोगेनाधु- त्तत्वं प्राप्नोति । दात्तत्वेऽनुदात्तत्वे च कस्मादेव तदादेरा- प्रकृतिस्वरस्य च विधानसामर्थ्या- गुदात्तत्वं न भवति तदन्तस्य चानुदात्त त्प्रत्ययस्वराभावः ॥४॥ त्वम् । उत्पन्नः प्रत्ययः प्रत्ययाश्रयाणां यदयं धातोरन्तः प्रातिपदिकस्यान्त सज्ञा केली आहे त्याला हा आद्युदात्त व्हावा. घेण्याविषयीं समर्थ होत नाही, जसे- तयार (वा.२) प्रत्ययतशेच्या बरोबर आधुदात्त झालेला घट पाणी आणण्याच्या कामी उप सागितला नाही तर प्रत्ययाचे ग्रहण केलें योगी पडतो, उत्पन्न होताना उपयोगी पडत असता तेथे तो प्रत्यय ज्याच्यापुढे केला आहे नाही. त्या प्रकृतीला आरम करून त्या प्रत्ययावर (वा.३) हा दोष येत नाही. समास होणान्या समुदायाचे त्या प्रत्ययाने ग्रहण काय कारण? करावे या परिभाषेने प्रत्ययान्ताच्या आदीला. कारण असे की ज्यापेक्षा हे पाणिनि- च आधुदात्त आणि प्रत्ययाला अनुदात्त आचार्य 'नित्यादिनित्यम्' (६।१।१९७) या होऊ लागेल. सूत्राने नित्प्रत्ययान्त आणि नित्प्रत्ययान्त आता प्रत्ययसक्षेच्या बरोबर आधुदात्त याचा आदि उदात्त होतो असे सागत आहेत आणि अनुदात्त सागितला तरी देखील का त्यापेक्षा प्रत्ययान्ताला आधुदात्त होत नाही बरें प्रत्ययान्ताला आधुदात्त व प्रत्ययाला अनु. असे सुचवीत आहेत. दात्त होत नाही? आद्युदात्ताविषयींचा दोष दूर झाला उत्पन्न झालेला प्रत्यय स्वत:ला प्रत्यय. तरी मुप्पित्प्रत्ययान्ताला अनुदात्त होऊ सशेवर अवलबून असलेली कार्य करून घेण्या- लागेल असा दोष उरत आहेच. विषयों समर्थ होतो, उत्पन्न होताना काय करून (वा.४) ज्यापेक्षा धातो. (६११११६२) या 1.नित्यादिनित्यम्' याचे पुढे 'प्रत्ययस्य च' होतात तसेंच सुप् किवा पित् हा प्रत्ययसशक होतो अर्से आणि 'तात्यनुदात्तेव' याच पुढे 'सुप्पिसौ च' व अनुदात्त होतो असा अर्थ होत असल्यामुळे उत्पन्न भसें सत्र केले तर. होतानाच आधुदात्त आणि अनुदात्त होतो, म्हणून ५ प्रत्यय. या अधिकारखूनाच्या मुहुँ 'आधु. प्रत्यया-ताला भायुदात्त आणि अनुदात्त होत नाही, दात्तच' 'अनुदाची सुपितो' ही अविकारसूत्रे ६ येथे आधुदान व अनुदात्त न सांगता केली असना प्रत्येक सत्रामध्ये है तीन अधिकार त्या त्या प्रकरणात सांगितला तर तदन्ताला होईल उपरिक्षत होतान. म्हां तन्य वगरे धातहून पुढे हा दोष, होतात भाणि ते प्रत्ययसबक होतात व आधुदान ·शास्ति तज्ज्ञाप- यति ॥ पा.स.३.१.३]] व्याकरणमहाभाष्यम् १३ इति प्रकृतेरन्तोदात्तत्वं न वागमस्यानुदात्तवचनात् ॥६॥ यत्याचार्यों न तदन्तस्यानुदात्तत्वं भव न वैतदपि प्रयोजनमस्ति । किं कार- तीति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् । यत्र ह्यनु- णम् । आगमस्यानुदात्सवचनात् । आगमा दात्तः प्रत्ययः प्रकृतिस्वरस्तत्र प्रयोज- अनुदात्ता भवन्तीति वक्ष्यामि ॥ के पुन- रागमा अनुदात्तत्वं प्रयोजयन्ति । इट् । आगमानुदात्तार्थ वा ॥५॥ लविता । इट् तावन्न प्रयोजयति । इदमिह आगमानुदात्तार्थं तर्हि प्रत्ययसंज्ञा- संप्रधार्यम् । इट् क्रियतामायुदात्तत्वमिति संनियोगेनाद्युदात्तत्वमुच्यते । प्रत्यय- किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादिडागमः। नित्य- संज्ञासंनियोगेनाद्युदात्तत्वे कृत आगमा मायुदात्तत्वम् । कृतेऽपीटि प्राप्नोत्यकृतेऽपि अनुदात्ता यथा स्युरिति ॥ प्राप्नोति । इडपि नित्यः । कृतेऽप्याद्यु- सूत्राने धातूचा अन्त उदात्त सांगितला आहे, (वा. ६) हाही उपयोग होऊ शकत नाही. तसाच फियोऽन्त उदात्तः (फिट् सू.१।१) वा काय कारण? सूत्राने प्रातिपादिकाचा अन्त उदात्त सांगितला आगम अनुदात्त होतात असें स्वतंत्रच आहे, त्यापेक्षां सुप्पित्प्रत्ययान्ताला अनुदात्त सांगण्यात येणार आहे. होत नाही असें सूचित होत आहे. कोणत्या बरें आगमाला ह्या अनुदात्त कसें बरें हैं सूचित होतें ? सांगण्याचा उपयोग होत आहे ? असें सूचित होते की जेथे केवळ प्रत्यय इडागमाला उपयोग होत आहे; जसें:- अनुदात्त होत आहे तेथेच म्हणजे सुप किंवा लविता. पित्प्रत्यय असतांना धातूला आणि प्राति हा उपयोग बरोबर दिसत नाही. कारण पदिकाला सांगितलेल्या ह्या अन्तोदात्ताचा येथे असा विचार करावा की प्रथमतः इडा- उपयोग होत आहे. गम करावा किंवा तास्प्रत्ययाला आग्रुदास्त (वा.५) तर मग आगमांना अनुदात्त करावा. होण्यासाठी प्रत्ययसंज्ञेच्या बरोबर येथेच आधु तर मग यांत काय वर करावें? दात्ताचे विधान केले आहे. म्हणजे प्रत्यय इडागम पर असल्यामुळे प्रथम करावा. संशेच्या बरोबरच आयुदात्त केला असतां पण आग्रुदात्त नित्य आहे. कारण इडा- मागून होणारा आगम शेषनिघाताने अनुदात्त गम केला तरी देखील आयुदात्त येऊ होतो. शकतो, आणि इडागम न केला तरी देखील ७. कारण जेथे पुढील प्रत्यय आधुदात्त होतो लूधातहून लुट् ,तिप् ,ढा, तास, त्या तास्प्रत्य. तेथे त्याच्यावरोवर शेपनिघाताने (६।१।१५८) याला इढागम. येथे इडागमाला अनुदात्त केला नाही धातु अनुदात्त होत आहे. आतां जर सुपित्प्रत्य- तर तो इट् तास्प्रत्ययाचा अवयव असल्यामुळे यान्ताला अनुदात्त होईल, तर तेथेही धातूला व प्रत्ययस्वराने उदात्त होईल, माणि शेषनिघाताने प्रातिपादिकाला पूर्वी केलेला अन्तोदात्त टिकणारा ताम् यांतील आकार अनुदात्त होईल. उदात्तलोपाचा नसल्यामुळे अन्तोदात्त सांगणे व्यर्थच होईल. अभाव झाल्याने डाप्रत्ययाला उदात्तनिवृत्तिस्वर ८. नाही तर लवितव्यम् इत्यादि स्थली परत्वा (६।१।१६१) होणार नाहीं; आणि इटागमाला रतव अगोदर इटागम होईल, आणि प्रत्ययाला अनुदात्त केला म्हणजे तास्प्रत्ययांतील उदात्त येला जाणारा आधुदात्त श्डागमालाच करण्याची आकाराचा लोप केला असतां उदात्तनिवृत्तिस्वर पाळी येईल, साधतो. - ·१४ व्याकरणमहाभाष्यम् [म.पा.१ आ.१ दात्तत्वे प्रामोत्यकृतेऽपि प्रामोति | अनित्य त्वमपि नान्तरङ्गं यावना प्रत्यय आश्रीय- इट् । अन्यथास्वरस्य कृत आधुदात्तत्वे माणे प्रकृतिरप्याश्रिता भवति । अन्त. प्राप्नोत्यन्यथास्वरस्याकृते स्वरभिन्नस्य च रङ्गमेवायुदात्तत्वम् । कथम् । इदानीमेव प्राप्नुवन्विधिरनित्यो भवति । आगुदात्तत्व- युक्तं न प्रत्ययस्वरविधौ तदादिविधि - मप्यनित्यम् । अन्यस्य कृत इटि प्राप्नो- वतीति ।। सीयुट तर्हि प्रयोजयति । त्यन्यस्याकृते शब्दान्तरस्य च प्रामुवन्वि- अवचने हि सीयुडादेरायुदारत्वम् धिरनित्यो भवति । उभयोरनित्ययोः पर- ॥७॥ त्वादिहागमः । अन्तरङ्गं तायुदात्त अक्रियमाणे ह्यागमानुदात्तत्वे क्रिय- त्वम् । कान्तरङ्गता । उत्पत्तिसंनियोगे- माणेऽपि प्रत्ययसंज्ञासंनियोगेनाधुदात्तत्वे नाशुदात्तत्वमुच्यत उत्पन्ने प्रत्यये प्रकृति- सीयुद्धादेर्लिह आद्यदात्तत्वं प्रसज्येत । प्रत्ययावाश्रित्याङ्गस्येडागमः । आधुदात्त- लविषीय पविपीय ॥ येऊ शकतो. आद्युदात्त प्राप्त होत आहे, आणि उत्पन्न इडागमही नित्य आहे. कारण आद्युदात्त झाल्यानतर तो प्रत्यय आणि प्रकृति या उभ. पेला तरीही इडागम येऊ शकतो. आणि यताच्या आश्रयाने अगसशा झाल्यानतर इडा- आयुदात्त न केला तरीही येऊ शकतो. गम प्राप्त होतो, म्हणून तो अतरग नाही. पण इडागम अनित्य आहे. कारण आधु आद्युदात्तही अतरग नाही. कारण प्रत्यय दास फेला असता ज्या स्वराच्या तास्प्रत्य हा कारण म्हणून गृहीत धरला असेल ते याला इटागम मात होतो त्यापेक्षा निराळ्या त्याची प्रकृतीही गृहीत धरलीशी होते असा सरान्या तास्मन्ययाला आधुदात्त करण्याच्या सदादिविधि मागितला आहे. पूर्वी प्राप्त होतो. 'स्वरामुळे मेद पावलेल्याला पण आधुदाच हा अतरग आहेच. मातोशारा विधि भनित्य समजला जातो. तो कसा? पण अशा रीतीने आधुदात्तही अनित्य असा की आता नुक्तेंच (१३,या.३) होणार आहे. कारण इट् केला असता इतास् सागितले ना की प्रत्ययाला उद्देशून शागि सन्दाला आउदात्त प्राप्त होतो प इट कर तलेल्या घरविधीविषयी तदादी ग्रहण करा. प्पाप्या पूर्वी वास्गन्दाला आयुदात्त प्राप्त क्या नाही ! होतो. आणि भिन्न भिन शब्दाला प्राप्त तर मग आगम अनुदात्त होतात याचा होगारा विधि अनित्य समजला जातो. तेग्दा उपयोग सीयुटागमाविषयी होत आहे. दोन्ही अनित्य असल्यामुळे त्यामध्ये प्रथमत. (वा ५) 'आगमा अनुदात्ता' है बचन परत्वावरागम हावा. पेलें नाही तर प्रत्ययमशेच्यापरोपर आयु तर मग आधुदाच भंवरंग आहे. दास सांगितला तरीही सीयुटागमासकट सो अतरंग पसार परा आधुदाच होऊ रागेल; जमें- भगा की उत्सम नार प्रत्सपाय सविधाय', पविधीय. १. प्रति माीय पा समुदाया. ११. शुभान माधिषि सिपाला सीपुर की भवेशा दोषोन सारखी भाई गणून वाठोड (४१.२), नार मारमनेपदी उसमपुरा एक- भी चला उमदारेश! मला ये रखनी प्रत्यय ज्ञान मारे १पा प्रायपाल भारी आपुश करावाया तो सीवुद राक्ष पापा ·पा. सू.३.१.३ व्याकरणमहाभाष्यम् १५ तत्तर्हि वक्तव्यमागमा अनुदात्ता भव- तीति । सोऽयमेवं लघीयसा न्यासेन सिद्धे न्तीति । न वक्तव्यम् । आचार्यप्रवृत्ति- सति यद्गरीयांसं यत्नमारभते तज्ज्ञापय- पियत्यागमा अनुदात्ता भवन्तीति यदयं त्याचार्य आगमा अनुदात्ता भवन्तीति । यासुट् परस्मैपदेपूदात्तो डिच्च [३.४. शक्यमिदं लब्धुम् ॥ १०३] इत्याह । नैतदस्ति ज्ञापकम् । यद्येव वचनादथापि ज्ञापकादागमा वक्ष्यत्येतत् । यासुटो डिद्वचनं पिदर्थ- अनुदात्ता भवन्त्यागमैस्तु व्यवहितत्वा- मुदात्तवचनं चेति । शक्यमनेन वक्तुं दाद्युदात्तत्वं न प्राप्नोति । आगमा अविद्य- यासुट् परस्मैपदेषु भवत्यपिच्च लिङ्भव- मानवद्भवन्तीति वक्ष्यामि । यद्यागमा तर मग 'आगम अनुदात्त होतात' असें दोन गोष्टी पित्प्रत्ययाकरितांच जर कराव्या वचन केले पाहिजे. लागत असतील तर परस्मैपदाच्या विषयांत तसे वचन करावयास नको. कारण लिङाला यासुट् होतो आणि तो लिङ्प्रत्यय 'आगम अनुदात्त होतात' असें आचार्याच्या अपित् समजावा इतकेच सांगितले तरी काम व्यवहारावरून सूचित होत आहे. परस्मैपदा- भाँगेल. तेव्हां अशा लघुभूत सूत्रन्यासाने मध्ये लिङाला यासुट् होतो आणि तो उदात्त उदात्त, ङित् , या दोन पदांचें काम भागत व ङित् होतो (३।४।१०३) असें जें आचा- असतां ज्यापेक्षा हे पाणिनिआचार्य दोन पर्दै यांनी सांगितले आहे त्यावरून आगम अनु- निरनिराळी उच्चारून गुरुभूत असा सूत्रन्यास दात्त होतात असे सूचित होते. करतात त्यापेक्षां 'आगम अनुदात्त होतात' यासुडागमाला सांगितलेला उदात्त हा असे ते सुचवीत आहेत. अशा रीतीने आगम 'आगम अनुदात्त होतात' या अर्थाचा सूचक अनुदात्त होतात या गोष्टीचा लाभ होणे होऊ शकत नाही. कारण यासुट् हा ङित् शक्य आहे. होतो आणि उदात्त होतो या दोन्ही गोष्टींचा पण अपूर्ववचनावरून आगम अनुदात्त उपयोग तिप् , सिप्, वगैरे पित्प्रत्यय केला होवोत किंवा ज्ञापकावल्न होवोत, त्या आग- असतां होतो, असे पुढे (३।४।१०३,वा.१२) मांनी पुढील वर्णाचे प्रत्ययादित्व नष्ट होत सांगणार आहे. असल्यामुळे पुढील वर्णाला आयुदात्त प्राप्त पण ङित् होतो आणि उदात्त होतो या होऊ शकत नाही. अवयव असल्यामुळे तो आयुदात्त सीयुटालाच प्राप्त ला 'अनुदात्तौ सुपितो' याने अनुदात्तच प्राप्त होतो, होतो, आणि 'आगम हे अनुदात्त होतात' असें आधुदात्त प्राप्त होत नाही. तेव्हां तेथें उदात्त म्हटले म्हणून होत नाही, होण्यासाठी यासुट उदात्त होतो असे सांगितलेच १२. यासुढागम लिङाला सांगितला असल्या• पाहिज; तें व्यर्थ होत नाही. मुळे परस्मैपदाच्या विषयांत तो अगोदर होऊन १४. अपित् सांगितल्यामुळे ङित्व (१।२।४) नंतर लिङाचे स्थानी तिङ्मत्यय होतात. तेव्हां सिद्ध होते, आणि सुप्पितौ० याने अनुदात्त होत त्या प्रत्ययांना होणारा भायुदात्त यासुटालाच नसल्यामुळे उदात्त सिद्ध होतो. होईल. तेन्हां यासुट उदात्त होतो असे विधान कर १५. आगम अनुदाच होतात असे ज्ञापन केले ण्याचे कारण नाही. ते तर केले आहे, त्यावरून म्हणजे अपित् म्हणण्याने काम मागणार नाही. आगमानुदात्तत्व सूचित होते. . कारण अपित् म्हणण्याने सुप्पिती याने अनुदात्त १३. चिनुयात् इत्यादि स्थली यासुट् हा तिप् झाला नाही तरी या झापकामुळे प्रत्ययाद्युदात्त या पित्प्रत्ययाचा अवयव असल्यामुळे तेथे यासुटा- होणार नाही, ·। १६ व्याकरणमहाभाष्यम् [म.३ पा.१ आ.१ अविद्यमानवद्भवन्तीत्युच्यते लविता तत्तर्हि वक्तव्यमागमा अविद्यमानवद्भव- अवादेशो न प्राप्नोति । स्वरविधाविति न्तीति । न वक्तव्यम् । आचार्यप्रवृत्तिा- वक्ष्यामि । एवमपि लविता उदात्ताद- पयत्यागमा अविद्यमानवद्भवन्तीति यदयं नुदात्तस्य स्वरितः [८.४.६६] इति यासुट् परस्मैपदेपदात्तो डिओत्याह । नैत- स्वरितो न प्राप्नोति । पाष्ठिके स्वर इति दस्ति ज्ञापकम् । वक्ष्यत्येतत् । यासुटो वक्ष्यामि । एवमपि शिक्षितः निष्ठा च डिद्वचनं पिदर्थमुदातवचनं चेति । शक्य- व्यजनात् [६.१.२०५] इत्येप स्वरः मनेन वक्तुं यासुट् परस्मैपदेषु भवत्य- प्रानोति । प्रत्ययस्वरविधाविति वक्ष्यामि ॥ पिच लिड् भवतीति । सोऽयमेवं लघीयसा हा दोष जाण्याकरिता आगम नसल्या- जावेत असे वचन केले पाहिजे, सारखे समजावेत असे वचन करण्यात येईल. तसे वचन करावयास नको. कारण ज्या- पण आगम असून नसल्यासारखे समजा. पेक्षा हे पाणिनिआचार्य 'यासुट्परस्मैपदे - वेत असे वचन केले तर लविता या उदा. दात्तो डिच' या सूत्राने परस्मैपदविषयामध्ये हरणामध्ये अवादेश होणार नाही. लिडाला यासुटआगम होतो व तो यासुट् साकरितात्या वचनामप्ये 'स्वरविधि कर्तव्य उदात्त आणि हित् होतो असें विधान करीत असताना असें म्हणता येईल. आहेत त्यापेचा 'आगम नसल्यासारखे समजा. असे म्हटले तरी लविता येथे 'उदात्ता. वेत' असें सुचवीत आहेत. दनुदात्तस्यः' (८४६६) याने स्वरितस्वर यासुहागमाला सागितलेला उदात्त हा होणार नाही. 'आगम नसल्यासारखे समजावेत' या अर्याचा त्यासाठी सहाव्या अध्यायातील स्वरविधि सूचक होत नाही. कारण यातुर हा हित् कर्तव्य असताना आगम नसल्यासारखे सम होतो आणि उदात्त होतो या दोन्ही गोष्टींचा जावेत असे सागण्यात येईल. उपयोग तिप् , सिप , वगैरे प्रत्यय केला असता वसे सागितले तरी चिन्तितः ये 'निष्ठा. होतो, असे पुढे (३।४।१०३, वा.१,२) साग. च घ्यजनात्' (६३।२०५) याने आगुदात्त णार आहे. सर होऊ लागेल', हा दोर येतोच. पण हित होतो आणि उदात्त होतो या त्याकरिता प्रत्ययवधी स्यरविधि वर्तव्य दोन गोष्टी पित्प्रत्ययाकरिताच जर कराव्या असता आगम नसल्यासारखे समजावेत असे लागत असतील तर परस्मैपदाच्या विषयात सांगण्यात येईल. लिडाला यासुडागम होतो आणि तो लिड्. तर मग आगम असून नसल्पाधारसे धम प्रत्यय अपित् होतो इतकेच सागितले तरी ११.सुष'तान हुन् श्यय, धातूम्या ऊसाराला की प्रत्ययात्रुताच काय असताना आगम नसत्या- राप (१९९५), मा साध्याद सरकार सारस समजावेत या देरी आगम अनुदास होतान सरित (INR)शाला आहे. हारक करावयास नको. कारण प्रत्ययाला भापु. १.धील गम नमस्यामारखा समजाया दाउ मा म्हणजे शेरनिपादानेच आगम अनुदार मुरमक भारमले गहण येते. वील. तेया मागम अनुसार बात' पाण्या १८. सागर हा प्रययाचा अपर प्रसन्या. साधाररता यासुगा उवाच सांगितला पाहिने, गर्ने प्रययापारण पायडागमालाव होय. असे पसी का बनये. नमः। पागणामा उहातमा रिपन के १९ टीर ११ पहा. मनुरगुत.सारस्न अमें अनुमान निप ·पा.स.३.१.३] व्याकरणमहाभाष्यम् न्यासेन सिद्धे सति यद्दरीयांसं यत्नमार न वा बहिरङ्गलक्षणत्वात् ॥९॥ भते तज्ज्ञापयत्याचार्य आगमा अविद्य न वैतदपि प्रयोजनमस्ति । किं कार- मानवद्भवन्तीति ॥ णम् । वहिरङ्गलक्षणत्वात् । बहिरङ्ग- आधुदात्तस्य वा लोपार्थम् ॥ ८॥ लक्षणो लोपोऽन्तरङ्गलक्षणः स्वरः । आधुदात्तस्य तर्हि लोपार्थं प्रत्यय- असिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्गे ॥ अवश्यं चैपा संज्ञासनियोगेनाद्युदात्तत्वमुच्यते । प्रत्यय- परिभाषाश्रयितव्या । संज्ञासंनियोगेनाद्युदात्तत्वे कृत उदात्त- अवचने हि जिनिकित्स्वतिप्रसङ्गः१० निवृत्तिस्वरः सिद्धो भवति । स्रौनी माथु अनाश्रीयमाणायामस्यां परिभापायां रीति । अत्र हि परत्वाल्लोपः प्रत्यय- क्रियमाणेऽपि प्रत्ययसंज्ञासंनियोगेनाादा- स्वरं वाधेत ॥ त्तत्वे मिनिकित्स्वतिप्रसङ्गः स्यात् । औत्सी काम भागेल. तेव्हां लघु त न्यासाने उदात्त (वा.९) प्रत्ययसंज्ञेच्या बरोबर आद्युदात्त आणि डिट या दोन पदांचे काम भागत सांगण्याचा हाही उपयोग येत नाही, असतां ज्यापेक्षा हे पाणिनि आचार्य उदात्तः . काय कारण ? डित् ही दोन पदें घालून गुरुभूत असा सूत्र कारण असे की लोप बहिरंग आहे. सोन+ न्यास करीत आहेत त्यापेक्षा आगम नसल्या- ई असे असतां येथे अकाराला 'प्रत्ययस्य च' सारखे समजावेत' असे सुचवीत आहेत. याने आधुदात्त प्राप्त होतो व 'यस्येति च' (वा ८) अथवा आद्युदात्ताचा लोप व्हावा याने त्याचा लोप प्राप्त होतो. त्यांत आधुदात्त यासाठी प्रत्ययसंज्ञेच्या बरोबर येथेच आयु- अंतरंग आणि यस्येतिलोर बहिरंग आहे. दात्त सांगितला आहे. म्हणजे 'स्रौनी, माथुरी, तेथे 'अंतरंग कर्तव्य असतांना बहिरंग असिद्ध येथे अणाला प्रत्ययसंज्ञा करण्याबरोबर समजावें' या परिभाषेनें प्रथमतः आग्रुदात्त आद्युदात्त केला असतां नंतर ङीपाच्या निमि. करून नंतरच लोप करावयाचा असल्यामुळे त्ताने झालेला अकारलोप (६।१।१४८) हा उदात्तनिवृत्तिस्वर साधत आहे. उदात्ताचा लोप होत असल्यामुळे त्या डीपाला आतां ही अंतरंगपरिभाषा तर जरूर वी. उदात्तनिवृत्तिस्वर (६।१।१६१) सिद्ध होतो. कारलीच पाहिजे. प्रत्ययसंज्ञा केल्यानंतर मागृन नित्यादिनित्यम्' (वा.१०) अंतरंगपरिभाषा न स्वीकारली याचे पुढे 'प्रत्ययस्य च' असे सूत्र करून तर प्रत्ययसंज्ञेच्या बरोबर आद्युदात्त सांगि- आद्युदात्त करावयाचा असें म्हटले तर पर. तला तरीही जित्, नित् आणि कित् या प्रत्य- वास्तव अकारलोप आद्युदात्ताचा बाध करील. यांचे ठिकाणी दोप येतो;जसे:- ओली,कंसिकी, त्यामुळे उदात्तनिवृत्तिस्वर होणार नाही. आत्रेयी. येथे परत्वास्तव यस्येतिलोप नित्, २०. रमुन्ने भवा नौनी, मथुरायां भवा माधुरी, होगा-या आदानाचा अपवाद निस्यादिः (६। येथे अप्रत्यय (४।३१५३) मवायी केला आहे. १९७) याने अप्रलयान्ताला आनुदान प्राम त्याच्या पुढे टीप (४।१।१५) आणिआदिवृद्धि (७१२॥ होतो व लोप (६।४।४८) मान होता. त्यांन ११७) झाली आहे. परत्वास्तव 'नित्यादिः' याना जर लोर पार २१. उस्ले जाता औत्सी. उत्साम्दाच्या पुढे करील तर अपवाद दर होत असल्यामुळे प्रत्यय जाताधी 'उत्सादिभ्योऽम्' (१९८६) याने अन , संदेच्या श्रेणीच अप्रत्याला आपदाच होईल. स्याच्या पुरेटी (४१११५), मादिगृति (१२। नंतर त्याचा लोप पा दासहोर दोनो मन १९७)सासी साहे. प्रत्ययडेच्या यरोवर प्रान उदारनिरिस्पर कोई भागेल ना दोषी २ ·१८ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.१ कसिकी आत्रेयीति । अत्र हि परत्वालोपो लोपः । आदेरुदात्तत्वमन्त्यस्य लोपः ।। बिनिकितस्वरान्वाधेत ॥ नैष दोपः। इदं तर्हि आत्रेयीति । अत्र हि परत्वा- बिनिकित्स्वराः प्रत्ययस्वरापवादाः । न लोपः कित्स्वरं बाधेत । तस्मादेपा परि- पापवादविषय उत्सर्गोऽभिनिविशते । भाषाश्रयितव्या। एतस्यां च सत्यां शक्यं पूर्व ह्यपवादा अभिनिविशन्ते पश्चादु- प्रत्ययसंज्ञासंनियोगेनायुदात्तत्वमवक्तुम् ।। सर्गाः । प्रकल्प्य वापवादविषयं तत प्रत्ययायुदात्तत्वाद्धातोरन्तः ॥११॥ उत्सर्गोऽभिनिविशते । न तावदा कदा- प्रत्ययाद्युदात्तत्वाद्धातोरन्त इत्येत- चित्प्रत्ययायुदात्तत्वं भवत्यपवादायिनि- यति विप्रतिषेधेन । प्रत्ययायुदात्तत्व- कित्स्वरान्प्रतीक्षते ॥ कंसिक्यों भूया- स्यावकाशो यत्रानुदात्ता प्रकृतिः । सम- परिहारः। अन्यस्यात्रोदात्तत्वमन्यस्य त्वम् सिमत्वम् । धातोरन्त इत्येतस्याव- नित् आणि कित् या स्वराचा बाध करील. दुसरा परिहार सभवतो. कंसिकी येथे ठका. हा दोष येत नाही. कारण निरस्वर, राचे स्थानी अगोदर इकादेश केल्या- नित्स्वर आणि कित्स्वर हे प्रत्ययस्वराचे अप. नतर इकप्रत्ययाच्या आदि इकाराला प्रत्य- वाद आहेत, आणि अपवादाचे विषयामध्ये याद्युदात्त होतो आणि अर्थातच अनुदात्त तर उत्सर्ग प्रवृत्त होत नाही. कारण 'प्रथमतः अशा अकाराचा लोप होतो. तेव्हा तो अपवाद मनामध्ये येतात आणि अपवादाचा उदात्तलोप होत नसल्यामुळे उदात्तनिवृत्ति. विषय नव्हे अशी पक्की खात्री झाल्यावर उत्सर्ग स्वराची मुळीच प्राप्ति येत नाही. उपस्थित होतात', म्हणून अपवादाचा विषय तर मग आत्रेयी येथे परत्यास्तव यस्येति. वगळूनच उत्सर्ग प्रवृत्त होतो. तेव्हा अपवा. लोप कित्स्वराचा बाध करील, तेव्हां उदात. दाचे विषयामध्ये उत्सर्ग बिलकूल प्रवृत्त होत निवृत्तिस्वर होणार नाही; म्हणून बहिरंगपरि- नाही असे ठरल्यामुळे अपवाद अशा निस्कि भाषा जरूर स्वीकारावयास पाहिजे. ती बहि- स्वराच्या औसी इत्यादि उदाहरणामध्ये रंगपरिभाषा स्वीकारिली असता प्रत्ययसंज्ञेच्या प्रत्ययस्वर बिलकूल प्रवृत्त होत नाही, तर बरोबरच आधुदात्त सागण्याचे कारण उरत अपवाद अशा त्या निस्कित्स्वराचीच मार्ग नाही. प्रतीक्षा करीत बसतो. (वा.११) प्रत्ययाला सागितलेल्या ह्या कंसिकी या उदाहरणात तर चागलाच आद्युदात्तापेक्षां पर असल्यामुळे 'धातोः' असेंच कसिकी यदी. कमेन कीमा कसिकी. कम. यस्येतिलोपाने वार केला तर अनुदात्तलोप होत सुहागा पुढे श्रोता 'साठिन्' (५।१५३५) अमस्यामुळे उदात्तनिवृत्तिस्वर होणार नाही. पाने टिउन्मत्यय झाला आहे. त्या प्रत्ययाच्या २२. 'ववृचो मनुष्यनाम्न-' (५१३१७८) येथे भकाराला आधुदास झाला तर त्याचा लोप झाल्या. उपत्ययाला इमएक वसर जोडला आहे तो नंतर उदात्तनिवृत्तिस्वर होऊ लागेल अरपत्य न' चितः (१९६३) याने प्रत्ययाचा अन्त उदास भाषेयी. अधिशमाच्या पुढे मपल्लाथी इतमानिन.' नावा पदणून जोडून आहे. पण उच करण्या. (४१३१२२) याने प्रत्यय झाला आहे. त्याला बरोबर प्रत्ययसरेच्या वेळीच जर प्रत्ययाधुशत उपदेशीच एकादेश (२. बा.१). नतर स्था होईल तर आपोआपच त्या प्रत्ययाचा अन्त उदास प्रत्ययाश्या अराराला 'शिवः' (१९६५) या होईल सेन्हा चिकरण ग्यर्थ ईस, स्थाने असे रिश्वराने उदास होऊन में उसाचनियतिस्पर मुचविले की ठकाराचे स्थानी एकादेश केल्यानंतरच रोज भरामो, पण या पिराचा परवाना भरपयाधुरात प्रात्त होगी.

·पा. सू.३.१.३] व्यांकरणमहाभाष्यम १९ काशो यत्रानुदात्तः प्रत्ययः । पचति प्राप्नोति । आम्वष्ट्या सौवीर्या । चित्स्वरो पठति । इहोभयं प्राप्नोति । गोपायति भवति विप्रतिषेधेन । धूपायति । धातोरन्त इत्येतद्भवति वि- न वायुदात्तस्य प्रत्ययसंज्ञासंनि- प्रतिषेधेन ॥ योगात् ।। १४ ॥ पित्स्वरात्तित्स्वरटापि ॥१२॥ न वार्थो विप्रतिषेधेन । किं कारणम् । पित्स्वरात्तित्स्वरष्टापि भवति विप्रति- आयुदात्तस्य प्रत्ययसंज्ञासंनियोगात् । पेधेन । पित्स्वरस्यावकाशः । पचति प्रत्ययसंज्ञासंनियोगेनाद्युदात्तत्वे कृते सति पठति । तित्स्वरस्यावकाशः।कार्यम् हार्यम्। शिष्टत्वाद्धातुस्वरो भविष्यति ॥ इहोभयं प्राप्नोति । कार्या हार्या । तित्स्वरो अयं चाप्ययुक्तो विप्रतिषेधः पित्स्व- भवति विप्रतिपेधेन ॥ रस्य तित्त्वरस्य च । किं कारणम् । चित्स्वरश्चापि पित्स्वरात् ॥ १३॥ टापि स्वरितेनैकादेशः ॥१५॥ चित्स्वरश्चापि पित्स्वराद्भवति विप्रति टापि स्वरितेनैकादेशो भवति ॥ इद- पेधेन । चित्स्वरस्यावकाशः । चलनः मिह संप्रधार्यम् । स्वरितत्वं क्रियतामेका- चोपनः । पित्स्वरस्य स एव । इहोभयं देश इति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वात्स्व- (६।१११६२) हा अंतोदात्तस्वर होतो. जेथें प्र. ठिकाणी अवकाश आहे व पित्स्वराला पचति कृति अनुदात्त आहे अशा समत्वम्, सिमत्वम् , हा पूर्वोक्तच अवकाश आहे; आणि ऑम्ब. येथे या प्रत्ययायुदात्त स्वराला अवकाश आहे प्ठ्या, सौवीर्या, येथे चापाचे ठिकाणी उभय- व धातोः या अंतोदात्तस्वराला जेथे प्रत्यय तांची प्राप्ति आली असतां विप्रतिषेधाने पर- अनुदात्त आहे म्हणजे पचति, पठति, येथे वास्तव चित्स्वर होतो. अवकाश आहे; आणि गोपायति येथे आय. (वा.१४)विप्रतिपेधाचा उपयोग होत नाही. प्रत्ययाचे ठिकाणी उभयतांची प्राप्ति आली काय कारण? असतां विप्रतिषेधानें अंतोदात्तस्वर होतो. कारण असे की प्रत्ययसंज्ञेच्या बरोबरच (वा.१२) टाप्प्रत्यय विवक्षित असतां आधुदात्ताचे विधान केले आहे. तेव्हां प्रय. विरस्वरापेक्षां विप्रतिषेधानें तित्त्वर होतो. पित्स्य- मतः आयुदात्तस्वर केल्यानंतर मागून प्राम राला पचति, पठति, येथे अवकाश आहे. झालेला धानुस्वर होईलच. तित्स्वराला कार्य, हाय येथे अवकाश आहे. पित्स्वर आणि तिल्यर यांना जो विप्रति. कार्या, दार्या, येथे दोनही सर प्रात होतात. पेध दाखविला तोही योग्य ना. वेदां पित्स्वरापेक्षा तित्त्वर विप्रतिषेधाने होतो. काय कारण? (बा.१३) चामत्यय केला असतां पिल्य. (बा.१५)टार केला अपत प्रथमतः यत् रापेक्षा पर असल्यामुळे 'चितः' (६।१।१६३) प्रत्ययाला वस्ति केल्यानंतर त्या ग्लिाय. दा अंतोदात्तत्पर होतो. चिल्वराला चलनः, यर टागाचा एकादेशको कम्पनः, ये युन् (३।२।१४८) प्रत्ययाने पा में जमा मिनार फगवाहीका २३. सम, सिगरम NRNAनिमेनु- पान मान यानि फटादा.४) पाने मांग २५.in: २५. ' (४११:१३१) पर १७:१७४) १ e-memarwari ..

·२० व्याकरणेमहाभाष्यम् [अ. पा.१ आ. रितत्वम् । नित्य एकादेशः । कृतेऽपि रहस्तकादेशः । कान्तरङ्गता । वर्णावा. हि स्वरिवत्वे प्राप्नोत्यकृतेऽपि प्राप्नोति । श्रित्यैकादेशः पदस्य स्वरितत्वम् । स्वरि- स्वरितत्वमपि नित्यम् । कृवेप्येकादेशे तत्वमभ्यन्तरङ्गम् । कथम् । वक्ष्यत्येतत् । प्रामोत्यकृतेऽपि प्राप्नोति । अनित्यं स्वरि- पदग्रहणं परिमाणार्थमिति । उभयोरन्तर- वत्वम् । अन्यस्य कृत एकादेशे प्राप्नो- गयोः परत्वात्स्वरितत्वम्। स्वरितत्वे कृत त्यन्यस्याकृते शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन्वि. आन्तर्यतः स्वरितानुदात्तयोरेकादेशः धिरनित्यो भवति । एकादेशोऽप्यनित्यः। स्वरितो भविष्यति ।। अन्यथास्वरस्य कृने स्वरितत्वे प्राप्नोत्य. अयं चाप्ययुक्तो विप्रतिषेधः पित्स्व- न्यथास्यरस्याकृते स्वरितत्वे स्वरभिन्नस्य रस्य चित्स्वरस्य च । किं कारणम् । च प्रामुवन्विधिरनित्यो भवति । अन्त चापि चित्करणात् ॥१६॥ +आ किंवा हाय + आ या स्थितीत अगोदर केला तर त्यापेक्षा निराळ्या स्वरान्या अकारा. प्यत्प्रत्ययाला स्वरित करावा किरा त्याचा बरोबर टासाचा एकादेश प्राप्त होतो. आणि टापाबरोबर एकादेश करावा? स्वरामुळे निरनिराळ्या स्थानीला प्राप्त होणारा भग या उभयतामध्ये पूर्वी काय बरे करावे? विधि तो अनित्य होय अशी परिभाषा आहे. एकादेशापेक्षा पर असल्यामुळे स्वरितस्वर तर मग एकादेश हा अंतरंग आहे म्हणून पूर्वी करावा? एकादेश होईल. पण स्वरितसर केला अथवा न केला तो अंतरग कसा? तरीही प्रात होत असल्यामुळे एकादेश नित्य असा की फक्त दोन वर्णाची अपेक्षा आहे ना ! असल्यामुळे एकादेश अंतरग आहे, आणि एकादेशाप्रमाणे स्वरितस्वरही नित्य आ. पदाची अपेक्षा असल्यामुळे स्वरित हा बहिरंग हेच. कारण एकादेश फेला तरीही स्वरितस्वर आहे. प्राप्त होतो, अथवा एकादेश न केला तरीही रवरितही अंतरग आहे. तो कसा? पण स्वरितस्वर अनित्य आहे. कारण असें सागणार आहे की 'अनुदात्तं पदमेक' एकादेश केला असता एकाला म्हणजे आका. येथे पदाद घातला आहे तो परिमाणासाठी रारा सरित प्रास होतो आणि एमादेश न घातला आहे. तेव्हा संवरग भया उभयता. केला तर दुसन्याला म्ह. अकाराला प्रात मध्ये परल्लास्तव स्वरित होतो. स्वरित झाल्या. होती. आणि अशा रीतीने 'निरनिराळ्या नतर फेला जाणारा एकादेश स्थानीसारखा शान्दाना प्रास होगारा तो विधि तो अनित्य सरित होईल. दोष' अशी परिम आहे. तसेंच पिस्वराशचित्स्वर या उभयताचा एफादेशही अनित्य होय. कारण त्वरित जो विषतिपेघ दाराविला तोही यरोर नाही. फेला असता सरितयुक अशा अवाराबरोर काय कारण! टापागा एकादेश प्राप्त शेतो, यामि स्वरित न (बा.१६) याथाम् (१९७४) या चार. २१.पारितम् (1१1१८५) याचः अनु. आहे, दास . (११५८) परिमापपरोस . २० पनियास कोटकरायची मदत पण मारामुळे परिपाची प्रभा दाराविण्यासाठी मात होतो.

·पा. सू.३.१.५] व्याकरणमहाभाष्यम् २१ चापि चित्करणसामर्थ्यादन्तोदात्तत्वं ६२] इत्येवं भविष्यति । पूर्ववत्सन भविष्यति ।। इत्युच्यते न चैतेभ्यः प्राक्सन आत्मने- [अनुदात्तौ सुप्पिती ॥३१॥४॥] पदं नापि परस्मैपदं पश्यामः । एवं तर्ष- गुप्तिकियः सन् ॥३॥१॥५॥ नुवन्धकरणसामर्थ्याद्भविष्यति ॥ अथ- गुपादिष्वनुवन्धकरणं किमर्थम् । वावयवे कृतं लिङ्गं समुदायस्य विशेषक गुपादिष्वनुवन्धकरणमात्मनेपदार्थम् भविष्यति । तद्यथा । गोः सक्थनि कर्णे ॥१॥ वा कृतं लिङ्गं गोविशेपकं भवति ।। यद्य- गुपादिष्वनुवन्धाः क्रियन्त आत्मने- वयवे कृतं लिङ्गं समुदायस्य विशेषक पदं यथा स्यात् ॥ क्रियमाणेष्वप्यनुवन्धे- भवति जुगुप्सयति मीमांसयतीत्यत्रापि प्वात्मनेपदं नैव प्राप्नोति । किं कारणम्। प्राप्नोति । अवयवे कृतं लिङ्गं कस्य समु- सना व्यवहितत्वात् । पूर्ववत्सनः [१.३. दायस्य विशेषकं भवति । य समुदाय प्रत्ययामध्ये इत्संज्ञक चकार जोडला आहे, त्या पण तेथे सन्प्रत्ययाच्या मागील प्रकृती- जोरावरच आम्बष्ठ्या, सौवीर्या, येथे अंतो- प्रमाणे असे म्हटले आहे. आणि या चार दात्त होईल. धातूंच्या पुढे तर आत्मनेपद व परस्मैपद हे (सू.५) गुप, तिज, कित आणि मान या कांहींच दिसत नाही. धातूंच्या शेवटीं अनुदात्त अकार इत्संज्ञक आहे तर मग या धातूंना जो अनुदात्त अकार आणि या चार धातूंहून तर सन्प्रत्यय काय. इत्संज्ञक जोडला आहे त्याचे जोरावर व्यव- मचाच सांगितला आहे. तेव्हां या धातूंना धान असतांही या धातूंच्या पुढे आत्मनेपद इसंज्ञक अकार जोडला आहे तो कशासाठी ? (१।३।१२) होईल. अथवा अवयवाचे ठिकाणी (वा, १) आत्मनेपद (१।३।१२) व्हावें केलेल्या चिन्हाचा समुदायाकडे उपयोग होतो; यासाठी पूर्वोक्त चार धातूंना इत्संज्ञक अनु- जसें:- बैलाच्या मांडीला किंवा कानाला दात्त अकार जोडला आहे. केलेली खूण ती 'अमुक खुणेचा' अशा रीतीने अनुबंध जोडला तरी देखील सदर चार तो बैल दाखविण्याच्या कामी उपयोगी पडते. धातूंहून आत्मनेपद होऊ शकत नाही. जर अवयवाचे ठिकाणी केलेल्या खुणेचा काय कारण? उपयोग अवयवीकडे करता येत असेल तर कारण असे की या धातूंहून सन्प्रत्यय जुगुप्सयति, मीमांसयति, येथेही आत्मनेपद हा कायमच होणार असल्यामुळे धातु आणि होऊ लागेल. लकार यांच्यामध्ये सन्प्रत्ययाने व्यवधान येतें. अवयवाचे ठिकाणी केलेले चिन्द को- व्यवधान असले तरी 'पूर्ववत्सनः' (१॥ णत्या समुदायाला उपयोगी पडते ? अव- ३१६२) या सूत्राने आत्मनेपद होईल. यवाचे ठिकाणी केलेले चिन्ह तशाच १. सुप्नांवाचे प्रत्यय किंवा पकारेसंडक प्रत्यय दात अकाराचा उपयोग जुगुप्सते येथे जुगुप्स हे अनुदार होतात; जसे:- दृपदी दृपदः, पचति या धातहून आत्मनेपद पारण्याच्या कामी वासा, तसा जुगुप्त या सन्प्रत्ययान्न पाएन गिन्मत्यय १. गुप्, तिज आनि फित् या धातुंहून स्वार्थी (३।१।२६) कल्यानंतर जुगति या निमत्ययान सन्प्रत्यय होतो; उदा.- जुगुप्सते, तितिक्षते, भानुहुनही पुढे मात्मनेपद करण्याच्या कानी उपयोग चिफिरसति. करता येईल. २, जसा गुप्धातूला जोडलेल्या इलटक मनु- पठति.

·प्यते ॥ २२ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.१ योऽवयवा न व्यभिचरति । सनं च न नादभ्यासं प्रतीक्षत इत्त्वं पुनर्न प्रतीक्षते ।। व्यभिचरति णिचं पुनर्व्यभिचरति । न वाभ्यासविकारेप्वपवादस्यो. तद्यथा | गोः सक्यनि कर्णे या कृतं लिई त्सर्गावाधकत्वात् ॥२॥ गोरेव विशेषकं भवति न गोमण्डलस्य ।। न वेप दोपः। किं कारणम्। अभ्यास- मान्यवदान्शान्भ्यो दीर्घश्चा विकारेप्वपवादस्योत्सर्गावाधकत्वात् । - भ्यासस्य ॥३।१।६॥ भ्यासविकारेष्वपयादा उत्सर्गान बाधन्त अभ्यासदीर्घत्वेऽवर्णस्य इत्येवं दीर्घत्वमुच्यमानमित्त्वं न बाधि- दीर्घप्रसङ्गः ॥१॥ अभ्यासस्य दीर्घत्वेऽवर्णस्य दीर्घत्वं अथवा मान्वधदान्शान्भ्य ई चाभ्या- प्रामोति । मीमांसते ॥ ननु चेतवे कृते सस्येति वक्ष्यामि । एवमपि हलादिशेपा- दीर्घत्वं भविष्यति । कथं पुनरुत्पत्ति- पवाद ईकारः प्राप्नोति । ई चाय इति संनियोगेन दीर्घत्वमुच्यमानमित्त्वं प्रती- वक्ष्यामि ॥ अथवा मान्नघदान्शान्भ्यो क्षते । अथ कथमभ्यासं प्रतीक्षते । वच- दीर्घश्चेवोऽभ्यासस्येति वक्ष्यामि। सिध्यति। समुदायाकडे उपयोगी पडतें की तो अवयव तर मग अभ्यासाची तरी काय म्हणून ज्या समुदायाला सोडून कधीही असू शकत वाट बघत बसतो ! नाही. प्रकृत स्थली पहावें तर हा अनुदात्त सूनामध्ये 'अभ्यासस्य' असे म्हटले अस इत्सशक अकार पक जुगुप्स या समुदायाला ल्यामुळे अभ्यासाची वाट बघतो. पण इत्त्वा- सोडून कधीही असू शकत नाही आणि ची वाट अघण्याचे काहीही कारण नाही. जुगुप्सि या गिजन्तसमुदायाला सोडून अम् (वा.२) हा पूर्वोक दोप येऊ शकत नाही. शकतो, जसे:- यैलाच्या माडीला किंवा काय कारण! कानाला पेलेली खूण त्या बैराचाच विशिष्टपणा कारण असे की अभ्यासासंबंधी कार्या दाखविते,त्या बैलान्या घोळक्याचा विशिष्टपणा विषयी अपवाद हे उत्सगांचा बाघ करीत दाख शकत नाही. नाहीत. सब अभ्यासाला सागितलेला दीर्घ (२.६, वा.१) मान् वगैरे घातूच्या इत्याचा बाध करणार नाही, म्हणजे इत्व अभ्यासाला सागितटेला हा दीर्घ त्या येल्यानतर मागून दीरं होईल, अभ्यासातील भवाला होऊ लागेल, जसें, किंवा 'मान्यधदान्धात्म्य ईचाभ्यासस्य' मीमासते. असे सूप करण्यात येईल. मीमांसते येथील अभ्यासांतील अकाराला असें पेलें तरी हलादिशेषाचा अपवाद सप (७४७९) पेल्यानतर मागून दीर्घ होऊन रोपटच्या व्यजनालाच इंकार होऊ लागेल पण सन्प्रत्ययाच्या उत्पत्तीररोर सागि त्यासाठी 'ईचाच' म्हणजे अभ्यासातील सटेरा हा अभ्यासदीपं इत्याची काय म्हणून अचाला इंकार होतो असे सागेन. किंवा परे पार पपद बसेका 'मान्यपदान्यान्म्यो दीर्घतोऽम्याग्रस्य', म्ह. १ ममुक गोवा पोरक्षा मसा पर एप सन्मयय होतो. भागि या पातम्या सम्यासदीय बापा मुन्ने को होत नाही साराशीप होतो, सा.-मीमामने, सीमरमो. १. मान, दान, वान् पापा न साथी ·पा. सू.३.१.७] व्याकरणमहाभाष्यम् २३ सूत्रं तर्हि भिद्यते ॥ यथान्यासमेवास्तु । च्छायां वा ॥३।११७॥ ननु चोक्तमभ्यासदीर्घत्वेऽवर्णस्य दीर्घ धातोरिति किमर्थम् । प्रकर्तुमैच्छन् प्रसङ्ग इति । परिहृतमेतन्न वाभ्यासविकारे- प्राचिकीर्पत् । सोपसर्गादुत्पत्तिा भूत् । प्वपवादस्योत्सर्गावाधकत्वादिति।। अथवा कर्मग्रहणात्सन्विधौ धातुग्रहणा- नैवं विज्ञायते दीर्घश्व अभ्यासस्येति । कथं नर्थक्यम् ॥१॥ तर्हि । दीर्घश्च आभ्यासस्येति । किमिद कर्मग्रहणात्सन्विधौ धातुग्रहणमनर्थ- माभ्यासन्येति । अभ्यासविकार आभ्या- कम् । कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा सः तस्येति ॥ सन्भवतीत्येव धातोरुत्पत्तिर्भविष्यति ॥ धातोः कर्मणः समानकर्तृकादि- सोपसर्ग वै कर्म तत उत्पत्तिः प्राप्नोति । मान् वगैच्या अभ्यासांतील इकाराला दीर्घ मुळे सर्व इष्ट साधते. होतो, असे सूत्र करण्यांत येईल, (सू. ७) येथे धातोः हा शब्द घातला आहे असें मूत्र केले असतां इष्ट साधतें हैं खरें, तो कशासाठी ? पण मूळ सूत्रांत बदल होतो. प्रकर्तुमैच्छत् प्राचिकीर्यत् , येथे उपसर्ग- तर मर मूळचे जसे सूत्र आहे तसे तें विशिष्ट असा 'प्रकृ एवब्याहून सन्प्रत्यय न व्हावा यासाठी धातोः हा शब्द घातला आहे. पण मन् वगैरेंच्या अभ्यासाला सांगित (वा. १) सनप्रत्यय सांगणाऱ्या या सूत्रा- लेला दीर्घ त्या अभ्यासांतील अवर्णाला होऊ मध्ये कर्मणः म्ह. कर्मवाचकाहन असे म्हटले लागेल अ म्हटले आहे ना? असल्यामुळे धातो: हा वाद व्यर्थ होतो. 'अभ्याससंबंधी कार्याविषयी अपवाद हे इच्छेची कर्मभूत अशी आगि इच्छा फर. उत्सगांचा वाध करीत नाहीत', या परिभाषेनें णान्याकडून केली जाणारी जी क्रिया तमाच. त्या दोषाना परिहारही केलाच आहे. काहून सन् विकल्याने होतो अग मोरम म्हटले किंवा दीवाभ्यासस्य येथे च -अभ्यासत्य तरी तेवढ्याने धान् हनच सन्प्रत्ययाची उत्पनि असा परिन्छेद आम्ही समजत नाही. होईल. तर मग कसा समजतां ? पण 'मोपमग ये कमालीची कर्मभूत जी च-माभ्यासस्य असा समजतो. मिया ती प्रतुंगिच्छति प्रनित यो उप. आभागस्य याचा काय अर्थ? सग आगि धातु या उभयतांनी मिन दाय. अभ्यासस्य विकारः आभ्यासः अमी ही मिली भगल्यामुळे कगभूत नियेमें वानरल तद्धितत्ते मोदवावयाची. अभ्यासाना विकार त्या उगमतांना मिलन ने. हा त्या त्य त्याला दी होतो अब अर्यशाया. उमाजासान मनमानी पनि असूं दे.

·4 भन्। व्याकरणमहामाप्यम [अ.३ पा.१ आ.१ सोपसर्ग कति चेत्कर्मविशेपकत्वा- पवादत्वात् ॥ ४॥ दुपसर्गस्यानुपसर्ग कर्म ॥२॥ सुवन्ताच सनोऽप्रसङ्गः। किं कारणम्। सोपसर्ग कर्मेति चेत्कर्मविशेपक उप- क्यजादीनामपवादत्वात् । सुबन्तात्क्य- सर्गः । अनुपसर्गमेव हि कर्म ॥ अवश्यं जादयो विधीयन्ते तेऽपवादत्वाद्वाधका चैतदेवं विज्ञेयमनुपसर्ग कवि । भविष्यन्ति ॥ सोपसर्गस्य हि कर्मत्वे धात्वधिकारे अनभिधानाद्वा ॥५॥ ऽपि सनोऽविधानमकर्मत्वात् ॥३॥ अथवानभिधानात्सुवन्तादुत्पत्तिर्न भ- यो हि मन्यते सोपसर्ग कर्मेति क्रिय- विष्यति । न हि सुबन्तादुत्पद्यमानेन माणेऽपि तस्य धातुमहणे सनोऽविधिः सनेच्छाया अभिधानं स्यात् । अनभि- स्यात् । किं कारणम् । अकर्मत्वात् । धानात्तत उत्पत्तिर्न भविष्यति इदं तर्हि प्रयोजनं सुबन्तादुत्पत्तिर्मा इयं तावदगतिका गतिर्यदुयतेऽन- भिधानादिति ॥ यदप्युच्यते सुबन्ताचा- सुबन्ताचाप्रसङ्गः क्यजादीनाम प्रसङ्गः क्यजादीनामपवादत्वादिति भवे. प्रसक्त होते. कारण असे की प्रकृयातील केवळ धातु (वा. २) एक विशेष प्रकारची क्रिया हा कर्मभूत क्रियेचा वाचक नव्हे. दासयिली म्हणून उपसर्ग आणि धातु या तर मग मुवन्ताहून सन्प्रत्यय न व्हावा, उभयताना मिळून कर्मभूत क्रियेचे वाचकत्व हा धातुशन्द घालण्याचा उपयोग समजावा. येते, असे म्हणणे असेल तर ते क्रियावाचकत्व (बा.४) सुबन्ताहून सन्प्रत्ययात्री प्राप्ति पातूलाच असून उपसर्ग हा केवळ त्या येऊ शकत नाही. क्रियेचा द्योतक आहे. म्हणून उपसर्गरहित काय कारण? फेरळ धातुच फर्मभूत क्रियेचा याचक आहे. कारण असे की सुबन्ताहून क्यच, क्य, सयव उपसर्ग जवळ असता केवळ पाहूनच वगैरे प्रत्ययाचे विधान केले आहे. ते प्रत्यय सन्प्रत्ययाची उत्पत्ति होईल. अपवाद असल्यामुळे सनाचे वाधक होतील. उपसर्ग जवळ असला तरी केवळ धातुच (पा.५)अथवा सुबन्ताहून सन्प्रत्यर होणार कर्मभूत क्रियेचा वाचक आहे, असे अवश्य नाही. कारण सुबन्ताहून केलेल्या अनात्ययाने समजलें पाहिजे. इन्छे अभिधान केले जात नाही. (वा.३) एक विशिष्ट क्रिया दासविली मुरन्ताहून सन्मत्यय होत नाही या अन- म्हणून उपसर्ग आगि धातु हे उभयता मिळून मिधान हे कारण दाखविलें परें, परंतु जेव्हा कर्ममत प्रियेचे वाचक होतात असं जो समजतो इतर सर्व मार्ग सुटतो तेव्हाच अनभिधन है त्याला मनी सूपामध्ये धातोः हा शन्द पातला कारण पुर्दे फेले जाते. यांतील कृपाहून सन्. आता क्यच् वगैरे प्रत्यय हे अपवाद बस. प्रत्पप करता येणार नाही. त्यामुळे मुरन्ताहून सन्प्रत्यय होणार नाही काय कारण ! असे जे म्हटले आहे ते ज्या ठिकाणी मुर• ५. पुषमिले पुषीवति येथे पुत्र र प्रयुसरण मात्र पातान सन्प्रत्यय करवानार दोय. भाग में कल देपा ताराने निल, जमे:-शिया: पठन्तु तीरी गुरु: सपान भागारप.. ममान या ६. मालसन्तान सन्धयय न शेण्याकरिता तरी देखील प्र, कृ.

·पा. सू.३.१.७] व्याकरणमहाभाष्यम् २५ कस्माञ्चिदप्रसङ्गः स्यादात्मेच्छायाम् । तुमुन् । तत्र तुमुनोत्तत्वात्तस्यार्थस्य सन्न परेच्छायां तु प्राप्नोति । राज्ञः पुत्रमिच्छ- भविष्यति ॥ एवमपीह प्राप्नोति आसन. तीति । एवं तहीदमिह व्यपदेश्यं सदा- मिच्छति शयनमिच्छतीति । इह यो चार्यों न व्यपदिशति । किम् । समान- विशेष उपाधिोंपादीयते द्योत्ये तस्मि- कर्तृकादित्युच्यते न च सुबन्तस्य समानः स्तेन भवितव्यम् । यश्चैहार्थो गम्यते कर्तास्ति ।। एवमपि भवेत्कस्माचिदप्रसङ्गः आसितुमिच्छति शयितुमिच्छतीति स्वयं स्याद्यस्य कर्ता नास्ति । इह तु प्राप्नोति तां क्रियां कर्तुमिच्छतीति नासाविह आसितुमिच्छति शयितुमिच्छतीति । गम्यते आसनमिच्छति शयनमिच्छतीति। इच्छायामर्थे सन्विधीयत इच्छार्थेषु च अन्यस्याप्यासनमिच्छतीत्येषोऽप्यर्थो ग- न्ताचा जो अर्थ पुत्र वगैरे तो आपल्याला तुमुन्प्रत्यय (३।३।१५८) सांगितला आहे. व्हावा अशी इच्छा असेल अशा काही ठिकाणी तेव्हां येथे तुमुन्प्रत्यय केला असल्यामुळे जमेल तेथें सुबन्ताहून सन्प्रत्यय होणार नाही. त्याचे निमित्त में इच्छति हे उपपद त्यानेच पण जेथे परसंबंधी अशा सुबन्तार्थाची इच्छा इच्छा हा अर्थ उक्त झाला असल्यामुळे असेल तेथे म्हणजे राज्ञः पुत्रमिच्छति देवदत्तः 'उक्तानामप्रयोगः' या न्यायाने पुनः त्या येथे सन्प्रत्यय प्राप्त होत आहेच. अर्थी सन्प्रत्यय होणार नाही. पण येथे जे सांगावयास पाहिजे तें आचार्य उक्तस्थली सन्प्रत्ययाची प्राप्ति नसली तरी वार्तिककार सांगत नाहीत. आसनमिच्छति, शयनमिच्छति, येथे सन्प्रत्यय सांगावयास पाहिजे असें तें काय ? समानकर्तृकात् म्ह. इच्छेचा जो कर्ता तो येथे समानकर्तृकत्व वगैरे ज्या विशेष आहे कर्ता ज्याचा अशा कर्माहून, असे सूत्रा- गोष्टी उच्चारल्या आहेत तसाच जो इच्छा हा मध्ये म्हटले आहे. तो इच्छेशी समान कर्ता अर्थ सन्प्रत्ययाने दाखविला जातो तो अर्थ तर सुबन्ताला मुळींच संभवत नाही. गम्यमान असेल तर तेथे सन्प्रत्यय व्हावा. पण ज्या कर्माला कर्ता संभवत नाही अशा असे पहा की आसितुमिच्छति, शयितुमिच्छति, कांही सुबन्तांहून सन्प्रत्यय प्राप्त झाला नाही येथे कर्ता स्वतः हाच ती क्रिया करण्याची तरी पण आसितुमिच्छति, शयितुमिच्छति, येथे इच्छा करतो, असा जो अर्थ गम्यमान होतो सन्प्रत्यय प्राप्त होतो. तो अर्थ आसनमिच्छति या ठिकाणी प्रतीत इच्छा या अर्थी सन्प्रत्यय सांगितला आहे, होत नाही. कारण आसनमिच्छति यापासून आणि इच्छार्थक धातु उपपद असतांनाच अन्याचे बसणे इच्छितो असाही अर्थ मनांत यथे भातोः असा शब्द घातला आहे. हा उपाय समानकर्तृक म्हणता येत नाही. म्हणून सन्प्रत्यय असतांना तो बाजूला सारून अनभिधानाचा अव. होत नाही. पुत्रम् हे इच्छाक्रियेच्या दाराने समान- लंब करणे बरे नव्हे. कर्तृक आहे, तरी तसे परंपरेने समानककत्व ७. कारण क्यचप्रत्यय सांगणान्या शास्त्रामध्ये घेण्यास प्रमाण नाही. आत्मनः असे म्हटले असल्यामुळे तेथे क्यचप्रत्य ९. कारण येथे आसितुम् या सुवन्ताचा अर्थ याची प्राप्ति येत नाही. तेव्हां अशा ठिकाणी सन्- क्रियाच आहे. आणि ती वसणे ही क्रियाच इच्छेचे प्रत्यय न व्हावा याकरिता धातोः असे म्हटले पाहिजे. कर्म आहे. शिवाय येथे क्यचप्रत्ययाची प्राप्ति नाही, ८. कर्ता हा क्रियेलाच असतो, कर्माला नसतो, कारण मकारान्त अन्ययाहून त्याचा निषेध केला आणि पुत्रम् या सुबन्ताचा अर्थ क्रिया नसल्यामुळे आहे (३१८, वा. १). प्राप्त होतो.

·२६ व्याकरणमामाघ्यम् अ.३ पा.१ आ.१ म्यते । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । यो यते ॥ हि मन्यतेऽद्योये तमिस्तेन भवितव्य अकर्मणो ह्यसमानकीकाद्वान- मिति क्रियमाणेऽपि तस्य धातुग्रहण इह भिधानम् ॥७॥ प्रसज्येत संगतमिच्छति देवदत्तो यज्ञ इच्छायामभिधेयायां सन्विधीयते न दत्वेनेति ॥ चाकर्मणोऽसमानकर्तृकाद्वोत्पद्यमानेन स- कर्मसमानकर्षकग्रहणानर्थक्यं नेच्छाया अभिधानं स्यात् । अनभिधाना- चेच्छामिधाने प्रत्ययविधानात् ॥६॥ चत उत्पत्तिर्न भविष्यति ॥ फर्मसमानकर्तृकाहणं चानर्थकम् । अङ्गपरिमाणार्थ तु ॥८॥ किं कारणम् । इच्छाभिधाने प्रत्ययविधा अपरिमाणार्थ वीन्यतरस्कर्तव्य नात् । इच्छायामभिधेयायां सन्विधी- कर्मप्रहणं धातुग्रहणं वा । अङ्गपरिमाणं येतो. अर्थात् इच्छेशी समानकर्तृकत्व हा अर्थ केले आहे. येथे गम्यमान होत नसल्यामुळे सन्प्रन्यय होत (वा.७) तेव्हा जो त्या इच्छेचे कर्म नव्हे नाही. आणि असें तर अवश्य गृहीत धरलेच किंवा समानकर्तक नव्हे अशा अर्थाच्या पाहिजे. 'समानकर्तृकत्व द्योत्स नसताही सन् धातूहून पुढे केलेल्या सन्प्रत्ययाने इच्छा प्रत्यय होतो' असें जो समनतो त्याच्या मताने दाखविली जातच नाही, म्हणून तसल्या सूत्रामध्ये धातुशन्द पावला तरी देखील संगत. घातच्या पुढे आपोआपच सन्प्रत्यय उत्पन मिछति देवदत्तो यशदत्वेन येथे सम् या उप होगार नाही. सगांच्या पुढील गम्घातू या पुढे सन्प्रत्यय (वा.८) तर अंगमा केवढ्याला करावी । होऊ लागेल. समजण्याकरिता घातोः किंवा कर्मणः यापैकी (वा.६) सूत्रातील कर्मणः आगि समान• कोगता तरी एक शन्द घालावयास पाहिजे. कर्तृकात् हा शब्द पर्य होत आहे. पण त्यातल्या त्यात कोणता शब्द घालणे काय कारण? जास्त पापद्याचे आहे? कारण असे की इच्छा हा अर्य दाखवा धातो. हा शन्द घालणेच जास्त पाय. ययाचा असता येप सन्मन्ययाचे विधान द्याचे आहे. कारण धातूमा मार्ग उपसर्ग १.. शाबरोबर मैत्री इच्छितो असे गट पाड्न सन् कराग्याचा सा धातूचा अयंच कर्म ममता में भारती सिा दुम वाची (मंत्री) अमा मन मावच मनात येतो, ज - मन्या मान. साप मेरो मारठीच ममें निश्चित ठरविना मुसा माहे में महटलें अमता थे त्या सन्येचीच ये ना. हे सपायय होत नाही मात्रा ये माई मनात येतच होय तसेच पोगन्याही वा हा माल निधि रवि य. किरेला कहां हा ममायारान. मी या पान- मन्ययय रोग, जसे :-मविगतः परमो हुन सन् करावयाचा या पााचा सांभमारा, मात्रा.पेम मा मागास परसर मी भाउ झाला अमा जो साश भस्थान प्रदामटिन्दायाने हो बम का तोच सापवास का भगाया, भने मजय सससस रिसो, ममा म मनात मनामदेह बा किया रवी में नन्द सिमानकन शा धिमा गये ११.सनिया ममुहर पार सन्दम्पपाने विद्या बाज नमायामुळे मांग मामाया डीभमाया माहिरासन्यवरात्र रोगार नाही.

·पा.सू.३.१.७]] व्याकरणमहाभाष्यम् ज्ञास्यामीति ॥ किं पुनरत्र ज्यायः । धातु- कर्मेति । एतच्चान युक्तं यत्सोपसर्ग कर्म ग्रहणमेव ज्यायः । अङ्गपरिमाणं चैव स्यात् । ननु चोक्तं सोपसर्गस्य हि कर्मत्वे विज्ञातं भवत्यपि च धातोर्विहितः प्रत्ययः धात्वधिकारेऽपि सनोऽविधानमकर्मत्वा- शेप आर्धधातुकसंज्ञो भवतीति सन आध- दिति । नैप दोपः। कर्मण इति नैपा धातुकसंज्ञा सिद्धा भवति ॥ धातुसमानाधिकरणा पञ्चमी । कर्मणो यच्चाप्येतदुक्तं कर्मग्रहणात्सन्विधौ धातोरिति । किं तर्हि । अवयवयोगैपा धातुग्रहणानर्थक्यं सोपसर्ग कर्मेति चेत्कर्म- पष्ठी । कर्मणो यो धातुरवयव इति । विशेषकत्वादुपसर्गस्यानुपसर्ग कर्म सोप- यद्यवयवयोगैपा पष्ठी केवलादुत्पत्तिर्न सर्गस्य हि कर्मत्वे धात्वधिकारेऽपि सनो- प्राप्नोति । चिकीर्पति जिहीर्पतीति । एपोऽपि ऽविधानकर्मत्वादिति स्वपक्षोऽनेन व. व्यपदेशिवद्भावेन कर्मणो धातुरवयवो र्णितः । युक्तमिह द्रष्टव्यं किं न्याय्यं भवति ॥ कामं तीनेनैव हेतुना क्यजपि असला तरी तो वगळून धातूलाच अंगसंज्ञा लाच कर्मवाचक म्हणणे योग्य होय. होते हे कळून येते. आणि धातोः हा शब्द पण उपसर्गविशिष्ट धातूला कर्मवाचकत्व उच्चारून सांगितलेल्या आणि तिङ्शिद्- गृहीत धरले तर धातोः असे म्हटले तरी भिन्न' अशा प्रत्ययाला आर्धधातुकसंज्ञा देखील केवळ धातूहून सन्प्रत्यय करतां होते (३।४।११४) असे सांगितले अस- येणार नाही, असा दोप दाखविला आहे ना? ल्यामुळे या सन्प्रत्ययाला आर्धधातुकसंज्ञा हा दोष येऊ शकत नाही. कारण कर्मणः होते हेही कळून येते. हे धातूचे विशेषण आहे, असे दाखविणारी आतां, 'सन्विधीचे ठिकाणी कर्मणः हा कर्मणः ही पंचमी नव्हे, तर अवयवार्थक पष्ठी शब्द घातला असल्यामुळे धातोः हा शब्द आहे. तेव्हां कर्मार्थप्रतिपादक शब्दाचा अव- फुकट आहे, 'उपसर्गविशिष्ट धातूही कर्मवाचक यव जो धातु त्याहून, असा अर्थ झाल्यामुळे होऊ शकतो' असे म्हणणे असेल तर उपसर्ग प्राचिकीर्पत् येथे प्रकृ एवब्याला कर्मप्रति. हा वाचक नसून केवळ क्रियाविशेषाचा पादकत्व असले तरी केवळ धातूहून सन्- द्योतक आहे, म्हणून केवळ धातुच कर्मः प्रत्यय होईल. वाचक होतो, उपसर्ग आणि धातु मिळून कर्म पण जर कर्मणः ही अवयवार्थक षष्ठी वाचक मानला तर सूत्रामध्ये धातोः असें मानली तर मुळीच उपसर्ग नसतांना चिकी- म्हटले तरी केवळ धातुकर्म नसल्यामुळे त्याहून पंति, जिहीपति, येथे केवळ धातूहून सन्प्रत्यय सन्प्रत्यय होणार नाही,' असें जें पूर्वी (वा. प्राप्त होणार नाही. १,२,३) सांगितले ते त्याने केवळ आपले मत हाही कृधातु व्यपदे शिवद्भावाने कर्मार्थ. मांडले आहे. पण उपसर्गविशिष्ट धातु किंवा प्रतिपादक शब्दाचा अवयव होऊ शकतो. केवळ धातु यांमध्ये न्याय्य रीतीनें कोणाला म्हणून हाही दोष येत नाही. कर्मवाचक म्हणावें हे आपणच ठरविले तर मग याच कारणावरून महान्तं पुत्र. पाहिजे. तर मग आतां उपसर्गविशिष्ट धातू- मिच्छति येथे कर्मार्थप्रतिपादक शब्दाचें १२. उपसर्ग असेल तेथे इच्छेचे कर्म म्हणून जी फक्त द्योतक असला तरी ती विशिष्ट किया उपसर्ग विशिष्ट क्रिया घेतली जाते त्या विशिष्ट क्रियेचा आणि धातु मिळून प्रकाशित होते, म्हणून कर्मार्थ- वाचक जरी केवळ धातु असला आणि उपसर्ग हा प्रतिपादकत्व उपसर्गसहित धातूला मानणे योग्य होय.

·२८ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.१ कर्तव्यः। महान्तं पुत्रमिच्छतीति । तस्मानार्थो वावचनेन ।। कर्मणो यत्सुबन्तमवयव इति।न कर्तव्यः। तुमुनन्ताद्वातस्य च लुग्वचनम्॥१०॥ असामान्न भविष्यति । कथमसाम- तुमुनन्तावा सन्वक्तव्यस्तस्य च ध्र्यम् । सापेक्षमसमर्थ भवतीति ।। तुमुनो लुग्यक्तव्यः । कर्तुमिच्छति चि- बावचनानर्थक्यं च तत्र नित्यत्वात्सनः कीति ॥ ॥९॥ लिङत्तमावा ॥११॥ पावचनं चानर्थकम् । किं कारणम् । लिडुत्तमाद्वा सन्वक्तव्यस्तस्य च वत्र नित्यत्वात्सनः । इह द्वौ पक्षौ वृत्ति- लिडो लुग्वक्तव्यः । कुर्यामितीच्छति पक्षश्वात्तिपक्षश्च । स्वभावतश्चैतद्भवति चिकीर्षति । वाक्यं च प्रत्ययश्च । तत्र स्वाभाविक आशङ्कायामचेतनेपूपसंख्यानम् पृत्तिचिपये नित्ये प्रत्यये प्राप्ते वावचनेन ॥१२॥ किमन्यच्छक्यमभिसंबन्दुमन्यदतः संज्ञा आशङ्कायामचेतनेपूपसंख्यानं क- याः । न च संज्ञाया भावाभावाचियेते। तव्यम् । अश्मा लुलठिपते । कूलं अवयवभूत में पुत्र+अम् है सुरन्त त्याहूनही वाचून दुसन्या कोणाशी बरें संबंध होईल ? यथेच्छ क्यच्प्रत्यय कराना अमें होईल. भागि प्रत्ययसशेचा तर विकल्प मुळीच इट तसे करता येणार नाही. कारण तेरे नाही. तात्पर्य, वाशब्द घातला तो व्यर्थच आहे. सामर्थ्य नसल्यामुळे क्यच्प्रत्यय होणार नाही. (बा. १०) किंवा तुमुन्प्रत्ययाहून विक- ते सामर्थ्य का बरे नाहीं । ल्याने सन्प्रत्यय होतो आणि त्या तुमुन्प्रत्य- इतराविषयी सापेक्ष असलेले तें समर्थ असू याचा लुक् होतो असे वचन करावे; जसे:- शक्त नौहरा, असे वचन आहे. कर्तुमिच्छति चिकीर्पति. (पा. १) सूनामध्ये जो वाद घातला (वा. ११) उत्तमपुरुषविषय जो लिङ् आहे त्याचाही उपयोग होत नाही. तदन्ताहून विकल्पाने सन्प्रत्यय होतो आणि काय कारण! त्या लिहाचा लुक् होतो, असे वचन करावें; कारण असे की वृत्तीविषयी सन् नित्यच जसे:- कुर्यामितीच्छति चिकीपति. होतो. येथे लोकामध्ये किंवा शास्त्रामध्ये दोन (वा.१२) अचेतन कर्त्याचे ठिकाणी संभव. पक्ष आहेत. पैकी एक वृत्तिपश आणि दुसरा णारी जी क्रिया तद्वाचक धातहून स्वार्थी सन्- पास्यरत. हे दोन्ही पक्ष स्वाभाविक आहेत. प्रत्यय होतो, असें वचन करावे, असें:- अमी ते स्वाभाविक दृतिविण्यामध्ये सन्प्रत्यय लुलुठिपते, लं पिपतिपति. नित्यप्राप्त असतां पान्दाचा प्रत्यपषशे पण 'धातोः कर्मण' या सूत्रानेच येथे २९. मुवन्नादून कपमयदाचे विधान से १४. एकारी धानोर याम्' एवढंच सूर भमस्या पाविनिवासर समर्थपरिमाण (११) के भRat सर्वर सिदशेने. वित होते. ते पुषम् महान्तम् । विशेष २५. बसें रैलासारमा बुद्धिमद मनुपालन am ममामुळे नुमास पुषम् पार्न क्यच. •मरेत देख आहे' असे गोग राताने म्हणतात तसे प्रसस्नति करतो नारी. भावो सन्- सोटा घेऊन भरपग परणा-या मनुभ्यामाररूपा सिसी टिग्रणी समरिमाला उपस्पिन हो। मध्ये परक्या पसाचा धोक्याला उरेशन गोगरीतीने नसम्मु र सारे मसाको पाइन सन् भएमा पनि प्रयोग हो। भा. भसर उपरो.

·कारणं न मुमूर्षव दोरी, शस्त्र, पी. सू.३.१.७] व्याकरणेमहाभाष्यम् ३९ पिपतिषतीति । किं पुनः योऽप्यसौ कटं चिकीपुर्वति नासावाघो- सिध्यति । एवं मन्यते चेतनावत एत- पयति कटं करिष्यामीति । किं तर्हि । द्ववतीच्छेति कूलं चाचेतनम् ॥ अचे संनद्धं रज्जुकीलकपूलपाणिदृष्ट्वा तत इच्छा तनग्रहणेन नार्थः । आशङ्कायामित्येव । गम्यते । कूलस्यापि पिपतिपतो लोष्टाः इदमपि सिद्धं भवति श्वा मुमूर्षति ।। शीर्यन्ते भिदा जायते देशाद्देशान्तरमुप- न वा तुल्यकारणत्वादिच्छाया हि संक्रामति । श्वानः खल्वपि प्रवृत्तित उपलब्धिः ॥१३॥ एकान्तशीलाः शूनाक्षाश्च भवन्ति ।। न वा कर्तव्यम् । किं कारणम् । उपमानाद्वा सिद्धम् ॥१४॥ तुल्यकारणत्वात् । तुल्यं हि कारणं चेतना- उपमानाद्वा सिद्धमेतत् । कथम् । वति देवदत्ते कूले चाचेतने । किं कार- लुलुठिपत इव लुलुठिपते । पिपतिपतीव णम् । इच्छाया हि प्रवृत्तित उपलब्धिः। पिपतिपति ॥ न तिङन्तेनोपमानमस्ति । इच्छाया हि प्रवृत्तित उपलब्धिर्भवति । एवं तहींच्छेवेच्छा। सन्प्रत्यय कां बरे होऊ शकत नाही ? कळकाच्या कामट्यांची पेंडी असे समजतों की इच्छा ही चेतन अशा हातांत घेऊन अशा रीतीने कट करण्याविषयी प्राण्यालाच होत असते. आणि कूल हा पदार्थ सज्ज झालेला पाहून त्याच्या मनांतील कट तर अचेतन आहे. बनविण्याची इच्छा ओळखिली जाते. तसे आतां या वचनामध्ये अंचतन असा जो पडायला झालेल्या अशा अचेतन कूलाचीही शब्द घातला आहे त्याचा काही उपयोग ढेकळे गळून पडतात, मेगा पडून पापोद्रे दिसत नाही. आशङ्कायाम् एवढेच करावें. सुटतात व प्रदेशान्तरी जाऊन पडतात. या- शिवाय असे करण्याने श्वा मुमूर्षति येथेही सन्. वरून त्या कुलालाही असलेली पडण्याची प्रत्ययं सिद्ध होतो. इच्छा ओळखिली जाईल, तसेंच मरणोन्मुख (वा. १३) आशङ्कायाम् हे वचन कराव. झालेले कुत्रदेखील एकीकडे जाऊन स्वस्थ यास नको. वसते व त्याचे डोळे काही चमत्कारिक दिसू काय कारण? लागतात. यावरून त्याचीही मरणाची इच्छा कारण असे की इच्छा ओळखण्याचे ओळखिली जाईल. चिन्ह हे देवदत्त वगैरे चेतन आणि कूल (वा. १४) किंवा हा प्रयोग सारखेपणा. वगैरे अचेतन या उभयतांचे ठिकाणी सारखे- मुळे गौण रीतीने केला आहे असे समजावें; जसे:-लुलुठिषते इव लुलुठिपते, पिपतिपति इव कोणतें बरें तें कारण? पिपतिपति. प्रवृत्तीवरून तिच्या पूर्वी असलेली इच्छा पण क्रियापदाचा अर्थ उपमान अशा ओळखिली जाते. असे पहा की जो चेतन रूपाने प्रतीत होत नाही. मनुष्य कट करू इच्छितो तो 'मी कट करणार तर मग सूत्रांतील इच्छाशब्द लक्षणेनें इच्छे. आहे' अशी काही दवंडी पिटीत नाही, तर सारखी अवस्थिति अशा अर्थाचा समजावा. १६. क्रियापदापासून क्रियेची प्रतीति नेहमी १७. जेव्हां चतनाला एखादी क्रिया करण्याची साध्यरूपानेच होते. आणि सिद्धरूपाने प्रतीत इच्छा होते तेव्हा ती क्रिया करण्याच्या आरंभी जशी होणान्या वस्तुसंबंधानेच हे उपमान, हे उपमेय, असे त्याची अवस्थिति होते तशी जी अचेतनाची अब. म्हणतां येते. स्थिति दिसते तीही इच्छाराष्दाने येथे बदली आहे, च आहे.

·३० व्याकरणमहाभाध्यम अ. पा.१ आ.१ सर्वस्य वा चेतनावच्चात् ॥१५॥ भाविनः । यद्येवं कर्तुमन्विच्छति कर्तु- अथवा सर्व चेतनावत् । एवं ह्याह। मन्वेपणा अत्रापि प्राप्नोति । एवं तर्हि कंसकाः सर्पन्ति | शिरीपोऽधः स्वपिति। यस्य स्त्रियामिच्छेत्येतद्रूपं निपात्यते । कस्य सुवर्चला आदित्यमनुपर्येति | आस्कन्द चैतन्निपात्यते । कान्तिकर्मणः ।। कपिलकेत्युक्ते तृणमास्कन्दति । अयस्का अथेह ग्रामं गन्तुमिच्छत्तीति कस्य न्तमयः संक्रामति । ऋपिः पठति । किं कर्म । इपेरुमे कर्मणी । यद्येवं प्राम शृणोत प्रावाणः ॥ गन्तुमिच्छति प्रामाय गन्तुमिच्छतीति इम इपयो बहवः पश्यन्ते । तत्र न ज्ञायते गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुर्यो न प्राप्नुतः। कस्यायमर्थे सन्विधीयत इति । इपेइछत्व. एवं तर्हि गमेमिः कमेपेर्गमिः कर्म । (वा.१५)अथवा सर्व वस्तु चेतनच आहेत. कोणत्या बरे अर्थाच्या इधातूचे इच्छा म्हणूनच लोकामध्ये बसें म्हणतात की असें रूप निपातित आहे ? कवडासे चालतात, शिरीषवृक्ष झोपी जातो, कान्ति-म्ह. अभिलाष करणे हा ज्याचा मुंवर्चला सूर्याला अनुसरते; 'हे कपिलक, आ अर्थ आहे अशा दृष्धातूचे इच्छा असे सन्द' असे सागितले असता गवत हालचाल रूप निपातित आहे. फरू लागते, लोखड चुवकाकडे धावतें, वगैरे. आता ग्राम गन्तुमिच्छति येथे गमन करणे घेदही 'शृणोत मावाणः' असे म्हणतो. आणि इच्छा करणे या दोन क्रियापैकी कोणत्या आता हे इधातु बहुत ठिकाणी पठित क्रियेचे कोणतें कर्म समजावयाचें ? आहेत, त्यापैकी कोणत्या इपधातूच्या अर्थी इच्छा करणे या क्रियेची ग्राम आणि हा सन्प्रत्यय सागितला आहे, हे कळत नाही. गमनकिया ही दोन्हीही कम होते. ज्या इधातूच्या पगाराला छकार (१३। असे आहे तर ग्रामं गन्तुमिच्छति, प्रामाय ७७) होतो त्या इण्याच्या अर्थी सन् होतो. गन्तुमिच्छति, येथे 'गत्यर्थकर्मणि (२३२१२) असें आहे तर तुमन्विच्छति कर्तुमन्वेषणा या सूनाने गत्यर्थक धातूच्या कर्मापुढे करा. या अधीही गन् प्राप्त होतो. वयास सागितलेल्या द्वितीया आणि चतुर्थी तर मग ज्या अर्याच्या धातूचे इन्छा या विमक्ति प्राप्त होऊ शकत नाहीत. असें माववाचक स्त्रीलिंगी नाम निपातित तर मग गमन करणे या क्रियेचे माम हैं आहे, त्या धातूच्या अर्थी सन् होतो. कर्म शेय, आणि इन्छा करणे या क्रियेचे १८. निचे फूल नेहमी सूर्यासमुस असते अशी गणातील पधातूच्या अर्थी सन्प्रत्यय होतो, असे एक प्रकारची हा. सिद्ध झाले. १५. पाशगहो, ऐका' मसाया वेदवाक्याचा २२. अन्विच्छति हे धातूचेंच रूप आहे, मर्थ माहे. यावरून पावागरी चेतन आहेत असे माथि त्यालाच छत्व सांगितले आहे. मन्विच्छति शिमोन. महज शोधतो. तेन्हा सोधणे या भषी सन्मत्यय २०. रायाम् असा दादिगणांव आहे, हो रगेल. सगी असा दिवादिगणामध्ये मारे मागि १ २३. वो मामगमनाबी पछा करनो स्वाम भामरये असा क्रमादि गणांत बाहे. इग्मति, माम आदि गमन से दोन्हीती इष्ट माहेश, केवळ स्पति, जाति, भसी क्रमाने विषारी तीन प्रगरपी प्राम किरा गमन इष्ट नाही, म्हणून सछतिक्रियेची रूवात. दोगी को होत. ११. कारण गामा (मायाम् असा स्कार २४. कारण मान गयर्षक पात्र कर्म ना, अगर उसरा शो पा मुगादि- ·.. अ.३.१.७] व्याकरणमहाभाष्यम् ३१ एवमपि इष्यते ग्रामो गन्तुमिति पर- क्तत्वात्तस्यार्थस्यापरस्य प्रयोगेण न भवि. साधन उत्पद्यमानेन लेन ग्रामस्याभिधानं तव्यम् । किं कारणम् । उक्कार्थानाम- न प्राप्नोति । एवं तर्हि गमेग्रामः कर्मेषे- प्रयोग इति ॥ न तीदानीमिदं भवति रुभे कर्मणी ॥ एपितुमिच्छति एपिपिपतीति । अस्त्यत्र अथ सनन्तात्सना भवितव्यम् । विशेषः । एकस्यात्रेपेरिपिः साधनं वर्त- चिकीर्षितुमिच्छति जिहीर्पितुमिच्छतीति। मानकालश्च प्रत्ययः । अपरस्य वाह्य न भवितव्यम् । किं कारणम् । अर्थ- साधनं सर्वकालश्च प्रत्ययः ॥ इहापि तो- गत्यर्थः शब्दप्रयोगः । अर्थ संप्रत्याय- कस्येपेः करोतिविशिष्ट इपिः साधनं वर्त- यिष्यामिति शब्दः प्रयुज्यते । तत्रैकेनो- मानकालश्च प्रत्ययः । अपरस्य वाह्यं गमनक्रिया हे कर्म होय. असा प्रयोग होते नाही काय ? तरीही इष्यते ग्रामो गन्तुम् येथे इष या तसा प्रयोग होतो. कारण तेथे दोन प्रका- दुसऱ्या धातूच्या कर्मार्थी केलेल्या लटप्रत्य- रच्या निरनिराळ्या इच्छा आहेत. त्यांमध्ये याने त्या क्रियेचे कर्म दाखविले असले तरी फरक आहे. तो असा की एपितुमिच्छति गमधातूचे ग्राम हे कर्म दाखविले जाणार एपिपिषति येथे सन्प्रत्ययाने दाखविलेली जी नाही. इच्छा तिचे इषधातूने दाखविलेली नी इच्छा तर मग गम्धातूचे ग्राम हे कर्म होय, हे कर्म आहे. आणि ती सन्प्रत्ययाने दाख- आणि इप्धातूचे ग्राम आणि गमनक्रिया ही विलेली इच्छा वर्तमानकालची आहे, असे दोन्ही कर्मे होत. सन्प्रत्ययान्त धातूहून पुढे केलेला लट्प्रत्यय आतां चिकीर्षितुमिच्छति, जिहीर्पितुमि- दाखवितो. आणि येथे जी इब्धातूने इच्छा च्छति, येथे चिकीप इत्यादि सन्प्रत्ययान्त दाखविली जाते तिचे कर्म बाहेरचाच काही धातूंच्या पुढे पुनः इच्छा या अर्थी सन्प्रत्यय तरी पदार्थ आहे. आणि ती इच्छा वर्तमान- करावयाचा असल्यास करावा असे वाटते. कालचीच आहे . असे नाही, तर विवरण- वाक्यामधील तुमुन्प्रत्ययसामान्यकाळी होणार काय कारण? आहे. अर्थगत्यर्थः शब्दप्रयोगः, अर्थ कळविण्या तर मग चिकीर्षितुमिच्छति या अर्थीही साठी शब्दाचा प्रयोग केला जातो. तेव्हां दुसरा सन्प्रत्यय होऊं लागेल. कारण तेथेही प्रथमतः केलेल्या सन्प्रत्ययानेंच इच्छा कळ त्या दुसऱ्या सन्प्रत्ययाने दाखविली जाणारी विली जाते, म्हणून पुनः दुसऱ्यांदा सन्प्रत्यय जी इच्छा तिचे कर्म पहिल्या सन्प्रत्ययाने करण्याचे कारण उरत नाही. तेव्हां 'उक्ता- दाखविलेली काही तरी करण्याची इच्छा हैं नामप्रयोगः' म्ह. जो अर्थ एका शब्दानें होय, आणि ती दुसऱ्या सन्प्रत्ययाने दाखविली कळविला गेला तो अर्थ कळविण्यासाठी पुनः जाणारी इच्छा वर्तमानकालची आहे असे शब्दप्रयोग करूं नये, या न्यायाने पुनः सन् पुढील प्रत्ययाने दाखविणे शक्य आहे. आणि होत नाही. तेथे पहिल्या सन्प्रत्ययाने दाखविलेल्या तर मग आतां एपितुमिच्छति एपिपिपति इच्छेचे कर्म कांही तरी बाहेरचंच असणार २५, तेव्हां ग्राम हे कर्म अनुक्त असल्यामुळे असल्यामुळे त्या अर्थी सन्प्रत्यय त्या धातूहून स्याहून द्वितीया (२।३३२) होऊ लागेल, मुळीच होणार नाही, २६. अधातूनच इच्छा हा अर्थ कविला गेला पण न करावा.

·३२ व्याकरणमहाभाष्यम् अ.३ पा.१मा.१ साधनं सर्वकालश्च प्रत्ययः येनैव खल्वपि मीमांसिपत इति ।। हेतुनैतद्वाक्यं भवति चिकीर्पितुमिच्छति शैपिकान्मतुवर्यायाच्छेपिको मतुवर्थिकः । जिहीर्पितुमिच्छनीति तेनैव हेतुना वृत्ति- सरूपः प्रत्ययो नेष्टः सनन्तान सनिष्यते॥ रपि प्राप्तोति । तस्मात्सनन्तात्सन: प्रति- इति श्रीमगवरपतलिविराचिने व्याकरण- पेधो वक्तव्यः । तं चापि ब्रुवतेपिसन महामाध्ये तृतीयस्याध्यायस्य प्रथमे पादे इति वक्तव्यम् । भवति हि जुगुप्सिपते प्रथममादिकम् ।। व तिचा कालही वर्तमानकालच आहे असे सन्प्रत्यय इष्ट आहे. नाही. शिवाय जो काही अनेक इच्छामध्ये शैषिक प्रत्ययान्ताहून सरूप चैपिक प्रत्यय मेद मनात धरून चिकीर्षितुमिच्छति असे होणे इष्ट नाही. तसेच मत्वर्थीय प्रत्ययान्ता. वाक्य होते त्याच कारणामुळे दुसरा सन्प्रत्यय- हुन सरूप मत्वर्थीय प्रत्यय होणे इष्ट नाही. ही होऊ लागेल. तेव्हा सन्प्रययान्ताहून पुनः तसेच सन्प्रत्ययान्ताहून सरूप सन्प्रत्यय होणे दुसरा सन्प्रत्यय होत नाही असा स्पष्ट निषेध इष्ट नाही. सागितला पाहिजे. आणि त्यात सुद्धा इच्छार्थी याप्रमाणे भगवान्पतंजलिऋषींनी रचि- केलेल्या उन्मत्ययान्ताहून पुनः इन्छार्थी लेल्या व्याकरणमहाभाष्यातील तिसन्या अध्या सन्प्रत्यय होत नाही असे म्हटले पाहिजे. याच्या पहिल्या पादातील पहिले आहिक कारण जुगुप्सिपवे, मीमासिपते, येथे स्वार्थी समाप्त झाले. केलेल्या सन्प्रत्ययान्ताडून पुढे इच्छार्थी २७. सन्प्रत्ययनिषेधाच्या प्रसंगाने दुमयाही भाची विवधा असेल तर शालाये भवः असे काही प्रत्ययाचा निषेध सागितला आहे. शेपे वाक्यच होते, छायय होत नाही. तसेंच दण्डोs- (९२) या अधिकारांव सागितलेले जे प्रत्यय स्यास्नीनि दण्डिका येथे मत्वयीं ठन्प्रत्यय ते शेषिक होत. शालायां मनः शालीय. येथे शाला. (५।२।११५) झाला आहे. त्याहून पुनः मत्वर्ग शम्दाहून मव या मथी छप्रत्यर (४ारा११५) ठन्प्रत्यय होत नाही तसेच चिकीर्षितमिच्छति झाला आहे. त्या शालीयशदाइन पन्दा मन या असे वाक्यच होउ, दुसरा सन्प्रत्यय होत नाही.

·पा.२.३.१.८] व्याकरणमहाभाष्यम ३३. सुपं आत्मनः क्यच् ॥३॥१८॥ [७.४.३२,३३] इति । क्ये चेति ह्युच्य- किमर्थश्चकारः स्वरार्थः । चितोऽन्त माने अपि काकः श्येनायते अत्रापि प्रस- उदात्ती भवतीत्यन्तोदात्तत्वं यथा स्यात्। ज्येत । नेतदस्ति । तदनुबन्धकग्रहणेऽत- नैतदस्ति प्रयोजनम् । एकाजयं तत्र नार्थः दनुवन्धकस्य ग्रहणं नेत्येवमेतस्य न भवि- स्वरार्थेन चकारेणानुबन्धेन । प्रत्ययस्वरे- प्यति ॥ सामान्यग्रहणाविधातार्थस्तर्हि । जैव सिद्धम् ॥ विशेपणार्थस्तर्हि । क क च सामान्यग्रहणाविघातार्थनार्थः । विशेपणार्थेनार्थेः । अस्य च्चो क्यचि च नः क्ये [१.४.१५] इति ॥ (सू.८) येथे क्यचप्रत्ययाला चकार कशा- श्येनायते येथेही ईत्व होऊ लागले. करितां जोडला आहे? चकार जोडण्याचा हा उपयोग येत नाही. स्वरासाठी. 'चितः' (६।१।१६३), चित् कारण 'एकच इत्संज्ञक शब्द सूत्रामध्ये उच्चा- प्रत्ययाचा अन्त उदात्त होतो, या सूत्राने रला असेल तर तेथे त्या शब्दानें तो आणि अन्तोदात्त होण्यासाठी चकार जोडला आहे. दुसरा असे दोन इत्संज्ञक ज्याचे आहेत चकार जोडण्याचा हा उपयोग होऊ शकत अशांचं ग्रहण करूं नये' या परिभाषेने सूत्रां- नाही. कारण क्यच हा प्रत्यय एकाच आहे. तील क्य या शब्दानें क्यङ्प्रत्ययाचे ग्रहण तेव्हां प्रत्ययस्वरानेच क्यच्प्रत्ययाला आयु. होत नसल्यामुळे श्येनायते येथे क्यङ् पुढे दात्त होईल. असतांना ईत्व होत नाही. तर क्यप्रत्ययाला 'चकारेसंज्ञक' असें विशे. तर मग ज्या ठिकाणी क्यशब्दानें क्यच् , पण लावता यावे म्हणून चकार जोडला आहे. क्यङ्, क्यम्, ह्या सर्वांचं ग्रहण होते तेथे त्याचा पण तसा विशेषण लावण्याचा कोठे बरें विधात न व्हावा यासाठी चकार जोडला उपयोग आहे ? आहे असे समजावे. 'अस्य च्चों' या सूत्राचा पुढील 'क्वचि च' क्यशब्दानें क्यच् , क्या आणि क्यङ् या (७।४।३३) येथे आहे. येथे चकार काढून सर्वांचे ग्रहण करण्याचा उपयोग कोठे बरे आहे? टाकून 'क्ये च' असे म्हटले तर अपि काकः 'नः क्ये' (१।४।१५) येथे आहे. १. रच्छेचे कर्म असून इच्छेच्या कर्त्याला स्वतःला ५. क्यच्प्रत्ययाचा चकार काढून टाकला तर प्राप्त होणारा जो पदार्थ तद्वाचक सुबन्ताहून इच्छा ज्या ठिकाणी मूळचेच सूत्रामध्ये क्य असें उच्चारले या अर्थी विकल्पाने क्यच्प्रत्यय होतो; उदा० आ- आहे, · तेथे क्यशब्दाने एकानुबंधपरिभाषेच्या त्मनः पुत्रमिच्छति पुत्रीयति. साहाय्याने हा चकार काढलेला क्यप्रत्ययच घेतला २. क्यचप्रत्ययामध्ये अच एकच असल्यामुळे जाईल आणि ज्यांत क आणि ड असे दोन अनुबंध अन्तोदात्त झाला काय आणि आधुदात्त झाला काय, आहेत अशा क्यङ्प्रत्ययाचे ग्रहण होणार नाही, एकालाच होणार आहे. तेव्हां सामान्यग्रहणाचा विधाड होईल व चकार ३. तेव्हां चकारसंशक असा जो क्यप्रत्यय तो जोडला असता ज्यांत एकटा ककारच अनुबंध आहे, पुढे असतांना मागील अकाराला ईत्व होते असा असा क्यशब्द कोठेही नसल्यामुळे ज्यांत ककार 'क्यचि च' या सूत्राचा अर्थ होतो. म्हणून श्येनायते अनुबंध आहे या सामान्य सववीवर क्यच्, क्यप् येथे क्यङ् (३।११११) पुढे असतांना ईत्व होत आणि क्यङ् या सर्वांचे ग्रहण करण्यांत बिघाड होत नाही. नाही. ४. क्यचि च. येथे 'क्ये च' असे सूत्र केले असतां ६. येथे क्यप्प्रत्ययाचे ग्रहण होईल. त्याचे त्या क्यशदाने, उदाहरण मिळत नाही ही गोष्ट वेगळी.. . my ·४ ३४ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.२ अथात्मग्रहणं किमर्थम् । आत्मेच्छायां न प्राप्नोति । मा त्वा वृका अघायवो यथा स्यात्परेच्छायां मा भूदिति । राज्ञः विदन् । तस्मानार्थ आत्ममहणेन । इह पुत्रमिच्छतीति । क्रियमाणेऽपि वा आत्म- कस्मान्न भवति राक्षः पुत्रमिच्छवीति । ग्रहणे परेच्छायां प्राप्नोति । किं कारणम्। असामर्थ्यात् । कथमसामर्थ्यम्।सापेक्षम- आत्मन इतीयं करि पष्ठी । इच्छेत्य- समर्थ भवतीति । छन्दस्यपि तर्हि न कारोभावे । स यद्येवात्मन इच्छत्स्थापि प्राप्नोति । मा त्वा वृका अघायवो विदन् । परस्यात्मेच्छैवासौ भवति ॥ नात्ममणे- अस्त्यत्र विशेषः । अन्तरेणाप्यत्र तृतीयस्य नेच्छाभिसंबध्यते । किं वर्हि । सुवन्तः पदस्य प्रयोग परेच्छा गम्यते । कथं पुन- भभिसंबध्यते । आत्मनो यत्सुवन्तमिति ॥ रन्तरेणाप्यन्न तृतीयस्य पदस्य प्रयोग यद्यात्ममहणं क्रियते छन्दसि परेच्छायाँ परेच्छा गम्यते । ते चैव हि वृका एव- माता येथे आत्मनः हा शब्द कशाकरिता सुबन्ताकडे आत्मन: याचा अन्वय कराव- घातला आहे? याचा आहे. आपली स्वतःची इच्छा दाखवावयाची पण अशा अर्थाचा जर आत्मनः हा शब्द असता क्यचमत्स्य व्हावा आणि पराची घातला असेल तर वेदामध्ये 'मा त्वा वृका इच्छा दाखवावयाची असता क्यच होऊ नये अघायवः' येथे परस्य अघमिच्छति अशी याकरिता घातला आहे; जसे:- राशः पुत्र- परेच्छा असता क्यच्प्रत्यय प्राप्त होणार मिच्छति देवदत्तः नाही. सबब आत्मनः हा शब्द घालण्यात पण आत्मनः हा शब्द घातला तरी देखील फायदा दिसत नाही, परेच्छा असत्ता क्यच्प्रत्यय प्राप्त होतोच, पण आत्मनः हा शब्द घातला नाही तर काय कारण? राशः पुनमिच्छति ये का बरें क्यच्प्रत्यय कारण असे की इच्छाशन्दामध्ये श होत नाही ? प्रत्यय भावे (३३३१०१) केला आहे. अर्थात् सामर्थ्य नाही म्हणून होत नाही. आत्मशब्दापुढील षष्ठी त्या इच्छेचा कर्ता या तें सामर्थ्य कां बरें नाहीं? अर्याला दाखविते. तेव्हा 'आत्मनः इच्छा सापेक्ष असल ते समर्थ समजू नये असा याम याचा आपल्याला इच्छा झाली असता निषेधं आहे. इतकाच अर्थ उरतो. तेथे आपल्याला पुत्राची तर मग वेदामध्येही 'मा त्वा वृका अघा- इच्छा तो करो किंवा परक्याला पुत्राची इच्छा यवोः विदत्' येथे क्यच होणार नाही. करो, पण इच्छा ही त्यालाच झालेली राज्ञः पुत्रम् यापेक्षा अघायवः येथे थोडा आहे. फरक आहे. तो असा की अघमिच्छति म्हणजे हा दोष येत नाही. कारण आत्मनः याचा पातकाची इच्छा करतो असे म्हटल्याबरोबर इन्छेकडे अन्वय करावयाचा नाही. तेथे शत्रुला असा तिस-या पदाचा प्रयोग तर कोणाकडे करावयाचा! केल्यावाचूनही येथे परक्याला पातकाची आत्मनो यत्सुरन्तम् असा अर्याच्या द्वाराने इच्छा करतो असे मनात येतें. ७ तेहा पुत्रम् या मुइन्दाकडे कार्याचा मष ८. वृत्तीमध्ये प्रविष्ट होणारे पुत्रम् है सुगन्त व बसस्यामुळे राबाया पुत्रावा' भयोग्य वृत्तीच्या माहेरील राश: या पदान समझाने देवाचाला साटी असेन देथे पभपय होत नाही. असल्यामुळे तेथे संपन्त सापेक्ष होत आहे.

·पी.सू.३.१.] व्याकरणमहाभाष्यम् मात्मका हिंस्राः कश्चात्मनोऽघमेपितु- त्पत्तिर्यथा स्यात्प्रातिपदिकान्मा भूदिति । महति । अतोऽन्तरेणाप्यत्र तृतीयस्य नैतदस्ति प्रयोजनम् । नास्त्यत्र विशेपः पदस्य प्रयोगं परेच्छा गम्यते । यथैव सुवन्ताद्वोत्पत्तौ सत्यां प्रातिपदिकाद्वा । तर्हि च्छन्दस्यघशब्दात्परेच्छायां क्यज्म- अयमस्ति विशेषः । सुवन्तादुत्पत्तौ सत्यां वत्येवं भापायामपि प्राप्नोति । अघ- पदसंज्ञा सिद्धा भवति प्रातिपदिकात्पुनरु- मिच्छतीति । तस्मादात्मग्रहणं कर्तव्यम्। त्पत्तौ सत्यां पदसंज्ञा न प्राप्नोति । ननु छन्दसि कथम् । आचार्यप्रवृत्तिापयति च प्रातिपदिकादप्युत्पत्तौ सत्यां पदसंज्ञा भवति च्छन्दस्यघशब्दात्परच्छायां क्य- सिद्धा । कथम् । आरभ्यते नः क्ये [१. जिति यदयमश्वाघस्यात् [७.४.३७] इति ४.१५] इति । तच्चावश्यं कर्तव्यं सुवन्ता- क्यचि प्रकृत ईत्ववाधनार्थमाकारं शास्ति॥ दुत्पत्तौ सत्यां नियमार्थम् । तदेव प्राति- अथ सुग्रहणं किमर्थम् । सुवन्तादु- पदिकादुत्पत्ती सत्यां विध्यर्थं भविष्यति ॥ तिसऱ्या पदाचा प्रयोग केल्याखेरीज होतो असे सुचवीत आहेत. परेच्छा कशी बरें मनांत येते? आतां येथे सुपः हा शब्द कशाकरितां वृक् म्ह.लांडगा. लांडगे हे प्राणी हिंस्र स्वभा- घातला आहे ? वाचे दुसऱ्याला दुःख देणारे प्रसिद्ध आहेत, सुबन्ताहून क्यच्प्रत्यय व्हावा आणि प्राति- आणि कोणताही प्राणी आपल्याला दुःखाची पदिकाहून होऊ नये याकरितां घातला आहे. इच्छा करीत नाही. तेव्हां पातकाची म्हणजे हा सुपः याचा उपयोग नाही. कारण दुःखाची इच्छा करतो असे म्हटल्याबरोबर सुवन्ताहून क्यच्प्रत्यय झाला काय आणि प्राति- अमक्याला असा विशेष शब्द नसला तरी पदिकाहून झाला काय यांत काही फरक नाही. दुसऱ्या कोणाला तरी हे सहजच मनांत येते. यांत फरक आहे तो असाः-- सुबन्ताहून तर मग ज्याप्रमाणे वेदामध्ये अघ- क्यच झाला असता त्या सुपाचा लुक् झाला शब्दाच्या पुढे परेच्छा असतांही क्यच्प्रत्यय तरी पदसंज्ञा (१।४।१४) सिद्ध होते, आणि होतो त्याप्रमाणे माषेमध्येही परेच्छा असतां प्रातिपदिकाहून क्यच्प्रत्यय झाला तर क्यचा- अघशब्दापुढे क्यच्प्रत्यय होऊ लागेल. च्या प्रकृतीला पदसंज्ञा प्राप्त होत नाही, तात्पर्य, त्यासाठी आत्मनः हा शब्द सूत्रा- पण प्रातिपदिकाहून क्यच्प्रत्यय झाला मध्ये घातला पाहिजे. तरी देखील क्यचाच्या प्रकृतीला पदसंज्ञा पण आत्मनः हा शब्द घातला तर वेदामध्ये साधत आहे. परेच्छा असतां अघायन्तः येथे क्यच्प्रत्यय ती कशी? कसा वर साधावा? क्यप्रत्यय पुढे असतां त्याच्या प्रकृ- ज्यापेक्षा हे पाणिनिआचार्य 'अश्वा. तीला पदसंज्ञा होण्यासाठी 'नः क्ये' हे घस्यात्' (७/४/३७) या सूत्रानें क्यच पुढे सूत्र आरंमिलें आहे. आणि तें सूत्र असतां प्राप्त झालेल्या ईत्वाच्या बाधासाठी तर अवश्य आरंभिलेच पाहिजे. कारण अश्व, अघ, या शब्दांना वेदांमध्ये आकारा- सुबन्ताहून क्यच्प्रत्यय झाला असतांही क्य- देश सांगत आहेत त्यापेक्षां वेदामध्ये प्रत्यय पुढे असतांना फक्त नकारान्तालाच परेच्छा असतांही अघशब्दाहून क्यच्प्रत्यय पदसंशा होते असा नियम झाला पाहिजे. तेंच ९. तेव्हां वृत्तीमध्ये प्रविष्ट होणारा अब हा शब्द मुळे तो असमर्थ समजला जात नाही, पुतीच्या बाहेरील कोणत्याही पदाशी संबद्ध नसल्या- ९ ·३६ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.२ इदं हि प्रयोजनं सुबन्तादुत्पत्तिर्यथा दिति । महान्तं पुत्रमिच्छतीति । न या स्याद्धातोर्मा भूदिति । एतदपि नास्ति प्रयो भवति महापुत्रीयतीति । भवति यदेत. जनम् । धातोः सन्विधीयते स पाधको द्वाक्यं भवति महान्पुत्रो महापुत्रः महा- भविष्यति । अनवकाशा हि विषयों पुत्रमिच्छति महापुत्रीयतीति । यदा त्वेत- याधका भवन्ति सावकाशश्च सन् । को• द्वाक्यं भवति महान्तं पुत्रमिच्छत्तीति तदा ऽवकाशः । परेच्छा। न परेच्छायो सना न भवितव्यं तदा च प्राप्नोति । तदा मा भवितव्यम् । किं कारणम् । समानकर्तृ भूदिति ।। अथ क्रियमाणेऽपि सुब्ग्रहणे कादित्युच्यते यावहात्मग्रहणं तायत्तत्र करमादेवात्र न भवति । सुबन्तं ह्येत- समानकग्रहणम् ॥ इदं तर्हि प्रयोजनं द्वाक्यम् । नैतत्सुवन्तम् । कथम् । प्रत्यय. सुबन्तादुत्पत्तिर्यथा स्याद्वाश्यान्मा भू. ग्रहणे यस्मात्स तदादेर्ग्रहणं भवतीति ।। सूत्र आता प्रातिपदिकाहून क्यच्यत्यय झाला आत्मनः हा शब्द ज्या हेतूने घातला आहे असता नकारान्ताला अप्राप्तपदसजेंच विधा त्याच हेतूने सविधायक सूनामध्ये समान- यक होईल, कर्तृकात् हा शब्द घातला आहे. तर मग आता मुरः हा शब्द घाण्याचा तर सुचन्ताहून क्यच्प्रत्यय व्हावा आणि असा उपयोग समजाया की नुमन्ताहूनच क्यच वाक्याहून होऊ नये हा सुप्शन्द घालण्याचा प्रत्यय व्हाया, आणि धातूदन क्यच होऊ नये. उपयोग समजावा; जसे:- महान्त पुत्रमिच्छति हाही उपयोग संभवत नाही. कारण येथे क्यच्प्रत्यय होत नाही. घातून सन्प्रत्यय सागितला आहे, तो तर मग महापुनीयति असा प्रयोग होतच क्यचाचा बाघ करील. नाही काय ! पण अनवनाश असे विधि सावकाशाचा असा प्रयोग होतो. पण जेव्हा महान् पुरो याध करतात, सारयाश विधि दुसऱ्याचा साध महापुमः, महापुत्रमिच्छति, असें वाक्य असेल परीत नाहीत, आणि हा सविधि तर साव. तेव्हा महापुनीयति जमा प्रयोग होतो. आणि यारा आहे. जेन्दा महान्त पुनमिच्छति असें वाक्य असेल तो अवशर फोड वर आहे ? तेव्हा क्यन्प्रत्यय होत नाही. आगि ये परेचा असताना अवकाश आहे. सुर, असें म्हटलं नाही तर तेथेही जो क्यचः पण परेला असताना तेथे सन्प्रत्यय प्रत्यय प्राप्त होतो तो न व्हावा यासाठी सुपः होऊ नये. असा शन्द घातला आहे. पाप पारण. आता गुरः हा शन्द पातला तरी देखील कारण असं पी समानात् ह. या रे मदान्त पुत्रमिगी ये क्यन्प्रत्यय इन्छेया जो पाई तोच ज्या क्रियेचा कता दोन नाही ! कारण महान्त पुत्र हैं वाक्य आहे, त्या प्रियेचा पाचर धारहून, असें सुबन्त आहेच. गरलें माहे. म्हणजे या मात सूत्रामध्ये हैं पारय मुरन्त दोऊ शरत नाही. १०. माय मन AIR भार हरकत नाही, प्र येथे प्रकार र गृहात परीत आहे. मा न्श्यप सदा गवामा सामना ११.कारत पाडून मा अम् समुप- ना नलिमा ५८ पुस मी प्रयय 'महापुषम्' या ममुरापारा शेवटी विपीएम ममे सन्भायोगाम महेष, ·भवति । राज्ञः पा. सू.३.१.८] व्याकरणमहाभाष्यम् अथ यत्र सुवन्तं तस्मादुत्पत्तिः कस्मान्न नाधिकरणानां सर्वत्र वृत्तिन भवति । अयो- गादेकेन । न ह्यत्रैकेन पदेन योगो भवति । समानाधिकरणानां सर्वत्रावृत्तिर- इह तावदृद्धस्य राज्ञः पुरुप इति पटय- योगादेकेन । न्तस्य सुबन्तेन सामर्थे सति समासो समानाधिकरणानां सर्वत्रैव वृत्तिर्न विधीयते । यघात्र पाठयतं न तस्य सुव- भवति । क सर्वत्र । समासविधी प्रत्यय- न्तेन सामर्थ्य यस्य च सामथ्यं न तत्प- विधौ च । समासविधौ तावत् । ऋद्धस्य प्ठयन्तं वाक्यं तत् । ऋद्धस्योपगोरपत्य- राज्ञः पुरुपः । महत्कष्टं श्रित इति । मिति च पष्टीसमर्थादपत्येन योगे प्रत्ययो प्रत्ययविधौ। ऋद्धस्योपगोरपत्यम् ।महान्तं विधीयते । यच्चात्र पष्ठीसमर्थ न तस्या- पुत्रमिच्छत्तीति । किं पुनः कारणं समा- पत्येन योगो यस्य चापत्येन योगो न तत्प- कां बरें? त्या समानाधिकरणपदांपैकी कोणत्याही 'प्रत्ययबोधक शब्दानें तो प्रत्यय ज्या एका पदाचा भलत्याशी संबंधच असत प्रकृतीहून केला असेल त्या प्रकृतीला आरंभ नाही. असे पहा की ऋद्धस्य कलनच जो समुदाय त्याचं ग्रहण करावयाचें, पुरुषः येथे राज्ञः या पदाची पुरुपशब्दा. अशी परिभाषा आहे म्हणून. बरोबर समामवृत्ति करावयाची. समास तर तरी पण त्या वाक्यामध्ये जेवढ्या समुदा- पट्यन्ताचा सुबन्ताबरोबर संबंध असेल तर याला सुबन्त म्हणतां येते तेवन्याहून क्यच. सांगितला आहे. आतां येथे राज्ञः हे जें प्रत्यय का बरे होत नाही ? पप्ठ्यन्त आहे त्या एकट्याचा पुरुषः या जी अनेक पदें भिन्न भिन्न रूपाने एकाच सुबन्ताकडे अन्वय नाही, आणि ज्या ऋद्धस्य अर्थाला दाखवितात ती पदें परस्परांशी समा. राज्ञः या दोन पदांचा मिळून पुरुषाकडे अन्वय नाधिकरण समजली जातात. त्यांपैकी कोणत्याही आहे, ते पष्ठयन्त नव्हे, ते वाक्यच आहे; एका पदाची त्यांतील इतर पर्दे सोडून भल- म्हणून येथे वृत्ति होत नाही. तसेंच ऋद्धस्य त्याच शब्दाबरोबर कोणतीच वृत्ति होत नाही. उपगोरपत्यम् येथे समजावें. तें असें की कोणतीच वृत्ति म्हणजे काय ? अन्वययोग्य अशा पष्टयन्ताहून त्याचा अपत्य समासवृत्ति होत नाही, आणि तद्धित या अर्थाशी योग असतांना तद्धितप्रत्यय वगैरे प्रत्यय करून होणारी वृत्तिही होत (४।१।९२) सांगितला आहे. आता येथे उपगोः नाही. त्यापैकी समासवृत्तीचे उदाहरणः-ऋद्ध- हे जें पप्ठ्यन्त अन्वययोग्य म्हणून घ्याव- स्य राज्ञः पुरुषः, महत् कष्टं श्रितः; प्रत्यय करून याचे त्या एकट्याचा अपत्य या अर्थाशी योग होणाऱ्या वृत्तीचे उदाहरण:- ऋद्धस्य उपगोर- नाही, आणि ज्या ऋद्धस्य उपगोः या दोन पत्यम् महान्तं पुत्रमिच्छति. पदांचा मिळून अपत्य या अर्थाशी संबंध आहे पण समानाधिकरण पदांपैकी कोणत्याही ते अन्वययोग्य पष्ठ्यन्त नव्हे; ते वाक्य आहे. पदाची भलत्या शब्दावरोवर कोणतीच वृत्ति समानाधिकरण अशा अनेक पदांतील होत नाही, याचे काय बरें कारण ? कोणत्याही एका पदाची भलत्याशी वृत्ति होत १२. तात्पर्य, पुत्रशब्दाहून केलेल्या अम्- म्हणता येईल. त्या समुदायामध्ये पुत्रशब्दाच्या प्रत्ययामुळे पुत्रम् एवढ्याच समुदायाला सुबन्त मागील शब्द शिरणार नाही.

·३८ ध्याकरणमहामाध्यम् (भ.पा.१ मा.२ पन्तं वाक्यं तत्।। समानाधिकरणानामि- पुत्रस्य स्वम् । महति पुत्रे निधेहि । त्युच्यतेऽथ व्यधिकरणानां कथम् । राज्ञः तस्मान्नैवं शक्यं वक्तुं न पुत्र इपिकर्मेति । पुत्रमिच्छतीति । एवं तहीद पठितव्यं स- पुत्र एवेषिकर्म तत्सामानाधिकरण्या- विशेषणानां सर्वत्रावृत्तिरयोगादेकेनेति ॥ महतो द्वितीयादयो भविष्यन्ति ।। वृत्ति- द्वितीयानुपपत्तिस्तु । स्तर्हि कस्मान्न भवति । सविशेषणानां द्वितीया तु नोपपद्यते । महान्तं पुत्र- वृत्तिन वृत्तस्य या विशेषणं न प्रयुज्यत मिच्छतीति । किं कारणम् । न पुत्र इपि- इति वक्तव्यम् । यदि सविशेषणानां वृत्तिन फर्म । यदि पुत्रो नेपिकर्म न चावश्यं वृत्तस्य वा विशेषणं न प्रयुज्यत इत्युच्यते द्वितीयैव । किं तर्हि । सर्वा द्वितीयाद्यो मुण्डयति माणवकमित्यत्र वृत्तिन प्रामोति। विभक्तयः । महता पुत्रेण कृतम् । महते अमुण्डादीनामिति वक्तव्यम् ॥ तत्तर्हि पुत्राय देहि । महतः पुत्रादानय । महतः वक्तव्यं सविशेपणाना वृत्तिन वृत्तस्य वा नाही, असे म्हटले आहे. तेव्हा राशः पुत्र विभक्ति प्राप्त होऊ शकत नाही. तेव्हा विशे. मिच्छति येथे 'राज्ञः पुत्रम्' ही दोन्ही व्यधि पण लागले असेल तशा ठिकाणी पुत्र हा करणपदे आहेत. तेव्हा त्यातील पुत्रम् याची इच्छेचे कर्म नव्हे असे म्हणणे शक्य नाही, क्यच वगैरेंबरोबर वृत्ति होत नाही, हे कसें तर पुषच इच्छेचे कर्म होय, आणि त्याचे बरें सापावें। सामानाधिकरण्य असल्यामुळे महत् वगैरे असे आहे तर 'सविशेषणाना सर्वत्रावृत्ति विशेषणाहूनही द्वितीया विभक्ति होतील. रयोगादेन' असें पठन करावे. तर मग महान्त पुत्रमिन्छति येथें वृत्ति को महान्त पुनमिच्छति येथें द्वितीया होणार बरे होत नाही ? नाही. तशा ठिकाणी वृत्ति न होण्याकरिता विशे. काय कारण? पणाने युक्त असा जो पदार्थ त्या एकस्याची विशेषण सोडून एकट्या पुत्राचा इच्छेशी भलत्याबरोबर वृत्ति होत नाही, आणि वृत्तींत सबंध नसल्यामुळे पुत्र हा इच्छेचे कर्म होत सापडलेल्याला विशेषण दिले जात नाही, असे नाही. म्हटले पाहिजे. जर फेरळ पुत्र हा इच्छेचे कर्म होत नाही पण असे म्हटले तर मुण्डयति माणयकम् तर केरळ द्वितीया होणार नाही, एवढेच नव्हे येथें मुण्डशब्दाची जी वृत्ति केली आहे वी तर दितीया वगैरे कोणतीही विभक्ति होणार या नियमावरून प्राप्त होत नाही. म उसें.-महापुरेण कृतम्, महते पुत्राय 'असे आहे तर विशेषण दिले असेल देदि, महतः पुपादानय, महत्तः पुत्रस्य स्वम्, तेथे एकट्याची वृत्ति करावयाची नाही महति पुत्रे निधेहि. पेरळ प्रातिपदिकार्याचा किंवा वृत्तीत सापडलेल्या विशेषण ला. त्या त्या क्रियेशी सबंध नसल्यामुळे ती ती वावयाचे नाही,' हा नियम मुण्ड वगैरे १६. शोभन । पुरा समानाधिका विशेषण मन्मयाची सवय हा या पकल्पा रियाचा नसतो, मारे भाशिरा ₹ पुपाचे व्यकिरण विशेषग तरसा विशेषगाम या विशेश्याचा अभवो. गोधेगयाही प्रकार किस बाला लागले १५ यारण पुत्रामा विशेषग लागळे अमेल असा ममेड स्लारियाची से विशेषताइन एकल्याची ठिकाणी ते विशेषग सोड्न रेवळ पुत्राला की, भतरपागाशेरोवर इति : नाही. कारण करण, मप्रदान, वगैरे कारागा या नाही, ·करावें. पा. ३.३.१.८] व्याकरणमहाभाष्यम् ३९ विशेषणं न प्रयुज्यतेऽमुण्डादीनामिति । नास्ति कर्म । ननु चायमिपिः सकर्मको न वक्तव्यम् । वृत्तिः कस्मान्न भवति यस्यायमर्थे क्यविधीयते । आमिहितं महान्तं पुत्रमिच्छत्तीति । अगमकत्वात् । तत्कर्मान्तर्भूतं धात्वर्थः संपन्नो न चेदानी- इह समानार्थेन वाक्येन भवितव्यं प्रत्य- मन्यत्कर्मास्ति येन सकर्मक: स्यात् । कथं यान्तेन च । यश्चेहार्थो वाक्येन गम्यते तयं सकर्मको भवति अपुत्रं पुत्रमिवा- महान्तं पुत्रमिच्छतीति नासौ जातुचि- चरति पुत्रीयति माणवकमिति । अस्त्यन्न त्प्रत्ययान्तेन गम्यते महान्तं पुत्रीयतीति । विशेषः । द्वे अत्र कर्मणी उपमानकर्मोप- एतस्माद्धेतोमोऽगमकत्वादिति न बमो- मेयकर्म च । उपमानकर्मान्तर्भूतमुपमेयेन ऽपशब्दः स्यादिति । यत्र च गमकत्वं कर्मणा सकर्मको भवति । तद्यथा। अपि भवति भवति तत्र वृत्तिः । तद्यथा । काकः श्येनायत इत्यत्र द्वौ कर्तारावुप- मुण्डयति माणवकमिति ॥ मानकर्ता चोपमेयकर्ता च । उपमान- अथास्य क्यजन्तस्य कानि साधनानि कर्तान्तर्भत उपमेयकासकर्तृको भवति।। भवन्ति । भावः कर्ता च । अथ कर्म । अयं तर्हि कथं सकर्मको भवति मुण्ड- शब्दांना लागू करावयाचा नाही, असे वचन पण इपधातूच्या अर्थी क्यच्प्रत्यय सांगि- तला आहे, आणि इय धातु तर सकर्मक आहे, 'कांहींच वचन करावयास नको. त्या इच्छेचे कर्म क्यजन्त धातूमध्ये शिरलें तर मग महान्तं पुत्रमिच्छति येथे वृत्ति का असल्यामुळे त्यासकटच धात्वर्थ बनला आहे. बरे होत नाही ? आणि त्यावाचून दुसरें कर्म तर नाही की वृत्तीला बोधकत्व नाही म्हणून होत ज्या कर्मामुळे क्यजन्त धातूला सकर्मक असे नाही. वृत्ति आणि विग्रहवाक्य या उभ- म्हणता येईल, यतांचा अर्थ सारखा असला पाहिजे असा तर मग अपुत्रं पुत्रमिव आचरति पुत्री. नियम आहे. तेथे 'महान्तं पुत्रमिच्छति' या यति माणवकम् , येथे आचारार्थक क्यजन्त- वाक्याचा जो अर्थ त्या अर्थाची बोधक महान्तं धातु कसा बरें सकर्मक होतो? पुत्रीयति ही वृत्ति होत नाही, म्हणून येथें वृत्ति या क्यजन्ताविषयी विशेष आहे. या होत नाही असे आम्ही म्हणतों. महान्तं पुत्रीयति क्यजन्त धातूर्ची दोन कर्मे आहेत. पुत्र हे हा अपशब्द आहे म्हणून अर्थबोधक नाहीं, एक उपमानक्रर्म आणि दुसरे माणवक हैं असे आमचे म्हणणे नाही. जेथे वाक्याच्या उपमेयकर्म. त्यांपैकी उपमानकर्म क्यजन्ता- अर्थाची बोधक वृत्ति असते तेथे म्हणजे मुण्ड- मध्ये शिरले तरी न शिरलेल्या उपमेयकर्मा- यति माणवकम् येथें वृत्ति होतेच (३।१।२१). मुळे या क्यजन्तधातूला सकर्मक म्हणतां येतें; आतां या क्यजन्त धातूला कोणती कोणती जसें:- अपि काकः श्येनायते, येथे दोन कर्ते कारके असू शकतात ? आहेत : इयेन हा उपमानकर्ता एक आणि भाव आणि कर्ता ही दोन कारकें असू दुसरा काक हा उपमेयकर्ता. त्यांपैकी उप- मानकर्ता क्यजन्तांत शिरला तरी क्यजन्तांत आतां या क्यजन्त धातूला कर्म असू शकतें न शिरलेल्या अशा उपमेयकामुळे हा की नाही? क्यजन्त धातु सकर्तृक होतो. कर्म असू शकत शकत नाही. तरी पण मुण्डयति माणवकम् येथील शकतात. या धातूला ·व्याकरणमहाभाष्यम् [.३ पा.१ आ.२ यति माणवकमिति । अत्रापि द्वे कर्मणी क्यजपि कर्तव्यः माणयकं मुण्डमिच्छ- सामान्यकर्म विशेषकर्म च । सामान्य- तीति नोभाविपियुक्ताविति । न कर्तव्यः। कर्मान्तर्भूतं विशेषकर्मणा सकर्मको भ. उमावत्रेपियुक्तो मुण्डो माणवकश्च । क- वति । ननु च वृत्त्यैवात्र न भवितव्यम्। थम्। न ह्यसौ मौण्ड्यमात्रेण संतोपं करोति किं कारणम्। असामर्थ्यात् । कथमसाम- माणरकस्थमसो मौण्ड्यमिच्छति। इहापि ध्र्यम् । सापेक्षमसमर्थं भवतीति । नैप तर्हि न प्राप्नोति मुण्डयति माणवकमिति । दोपः । नात्रोभौ करोतियुक्तो मुण्डो माण- अत्रापि ह्युभौ करोतियुक्तो मुण्डो माण- वकश्च । न हि माणवकत्वं क्रियते । यदा यकश्च । न ह्यसौ मौण्ड्यमात्रेण संतोपं चोभी करोतियुक्ती भवतो न भवति तदा करोति माणवकस्थमसी मौण्ड्य निर्वर्त- वृत्तिः । तद्यथा । वलीवर्दै करोति मुण्डं यति ।। एवं तर्हि मुण्डादयो गुणवचनाः । चैनं करोतीति ॥ कामं तीनेनैव हेतुना गुणवचनाश्च सापेक्षाः। वचनात्सापे. णिजन्त मुण्डि हा धातु सकर्मक क्सा समजावा? जेव्हा दोघाचाही क्रोतिक्रियेशी सबघ असतो येथेही मुण्ड हे एक सामान्य कर्म आणि तेव्हा वृत्ति होत नाहीं; जसे:- बलीवर्दै करोति, माणवक हे दुसरें विशेष कर्म, अशी दोन मुण्ड च एन करोति. कमें आहेत. त्यापैकी मुण्ड हे सामान्य कर्म तर मग मुण्डयति माणवकम् येथे ज्या णिजन्त धातूमध्ये शिरले तरी न शिरलेल्या ह्या कारणायरून मुण्डशब्दाहून णिच्प्रत्यय माणवक या विशेष कर्मामुळे मुण्डि हा णिजन्त होतो त्याच कारणावरून माणवक मुण्डमिच्छति धानु सम्मक होतो. येथें मुण्डशब्दाढून क्यच्प्रत्यय होऊ लागेल, पण मुण्डयति माणकम् येथें मुळी वृत्तिच माणवक मुण्डमिच्छति येथें क्यच्प्रत्यय होऊ नये. प्राप्त होऊ शकत नाही. कारण येथे माणवक काय कारण? व मुण्ड असे दोघेही इपिक्रियेने युक्त आहेत. कारण असे की मुण्डशब्दार्थाचें गिजी ते कसे? बरोबर सामर्थ्य नाही. असे की इपिकर्ता हा येथे कोणाला तरी तें सामथ्र्य का बरे नाही? मुण्ड करून सतुष्ट होत नाही, तर तो माण सापेक्ष असेल तर तें समर्थ समजू नये, यकालाच मुण्ड करू इच्छितो, असा अर्थ असा निषेध आहे म्हणून. विवक्षित आहे, हा दोष येत नाही, कारण येथे मुण्ड तर मग याच रीतीने मुण्डयति मागवकम् आणि माणवक ह्या दोघाचा क्रोतिक्रियेशी येथही वृत्ति होऊ शकत नाही. कारण येथे- संबध नाही. कारण माणयक काही केला ही मुण आणि माणवक असे दोघे करोति- जात नाही, तर फक्त तो मुण्ड केला जातो. क्रियेने युक्त आहेत. कारण हा केवळ कोणाला १५ राशः पुनमिच्छति येथे जसे सामर्थ्य ३७ प. ३-४) हा हेतु ये समवत नाही. नाही (मागील टोप ८ पहा) तमेच येथे ममजावें. १७ येथें चलीवद हा उत्पन्न केला जात आहे, १६ मोच्च परोति याच अर्थी पिच्प्रत्यय आणि तो मुडा कला जात आहे, अशी विवश उत्पन्न होतो मुण्ड करोति माणवक्मू या वाक्यामध्ये आहे ते हा मापक्षाचे ज्या अथाबरोबर सामर्थ्य कर्मव फक्त एका मुण्टशब्दार्थीलाच आहे. परंतु विवक्षित आहे त्या अर्थाबरोदर अपेक्ष्यमाणाचा त्याच्याशी समानाविकरण्य असल्यामुळे माणवका अन्वय नसल्याम सापेक्ष समर्थ आहेच असे समजावे) हुनही द्वितीया होते, तेव्हा 'अयोगादेकेन' (भा.प 1 ·पा. सू.३.१.८] व्याकरणमहाभाष्यम् ४१ क्षाणां वृत्तिर्भविष्यति ॥ अथवा धातव यति । कम् । माणवकमिति । मुण्डवि- एव मुण्डादयः । न चैव ह्यर्थी आदिश्यन्ते शिष्टेन वा करोतिना तमाप्तुमिच्छति ।। क्रियावचनता च गम्यते ॥ अथवा नेद- अथवोक्तमेतन्नात्र व्यापारोऽनुगन्तव्य मुभयं युगपद्भवति वाक्यं च प्रत्ययश्च । इति । गमकत्वादिह वृत्तिर्भविष्यति मुण्ड- यदा वाक्यं न तदा प्रत्ययः। यदा प्रत्ययः यति माणवकमिति ।। सामान्येन तदा वृत्तिः । तत्रावश्यं वि अथेह क्यचा भवितव्यतम् इष्टः पुत्रः शेषार्थिना विशेपोऽनुप्रयोक्तव्यः । मुण्ड- इष्यते पुत्र इति ॥ केचित्तावदाहुन भवि- तरी मुण्ड करून संतोप पावत नाही, तर मुण्डशब्दाहून णिच्प्रत्यय होईल. आतां तो माणवकालाच मुण्ड करीत आहे. मुण्ड कोण असा विशेष कळवावयाचा असेल तर मग आतां येथे असे समजावें की मुण्ड, तर मागून खुशाल माणवकशब्दाचा प्रयोग मिश्र, इत्यादिक शब्द गुणवचनच आहेत करण्यास हरकत नाहीं; जसें:- मुण्डयति म्ह. आणि गुणवचन हे शब्द तर गुणीविषयीं भुंडा करतो. कोणाप्रत ? माणवकाप्रत. सापेक्ष असावयाचेच. असे असतांही ज्या अर्थी अथवा प्रथमतः मुण्डाबरोबर करोतिक्रियेचा त्या शब्दांहून णिच्प्रत्यय सांगितलाच आहे संबंध करावयाचा, आणि मागून मुण्डविशिष्ट (३।१।२१) त्या अर्थी त्याच्याच जोरावर करोतिक्रियेशी माणवकाचा संबंध करावयाचा. सापेक्ष अशाही मुण्ड वगैरे शब्दांहून णिच् अथवा मुण्ड वगैरे शब्द व्यापारवाचक प्रत्यय होऊन वृत्ति होईल. आहेत असे मानूं नये तर ते गुणवाचकच अथवा मुण्ड, मिश्र, वगैरे हे धातुच होत. असोत. आतां मुण्डशब्द माणवकसापेक्ष जरी कारण अमुक अर्थाचे हे धातु आहेत असें आहे तरी मुण्डं करोति माणवकम् या वाक्या- सांगितले नाही तरी ते क्रियावाचक आहेत पासून जो अर्थ मनांत येतो तो अर्थ मुण्डयति असे दिसून येत आहे. माणवकम् या वृत्तीपासूनही मनांत येतो, किंवा वाक्य आणि वृत्ति या दोन्ही गोष्टी म्हणून वृत्ति होईल, असें मागें (पृ. ३९, पं. एकदम होऊ शकत नाहीतच. जेव्हां वाक्य ९११) सांगितले आहे. तेव्हा प्रत्यय नाही, आणि जेव्हां प्रत्यय तेव्हां आतां पुत्रमिच्छति या वाक्याच्या अर्थी पुत्रीयति अशी वृत्ति होते त्याप्रमाणे 'इष्टः पुत्रः' तेव्हां विशेष विवक्षा न करतां, म्हणजे किंवा 'इष्यते पुत्रः' या वाक्यांच्या अर्थी वृत्ति माणवकाचा संबंध मनांत न घेतां, मोघमच प्राप्त होते. १८. क्यचनत्यय मात्र निरपेक्ष अशा 'पुत्र २१. मागन विशेषरूपाने माणवकाचा संबंध मिच्छति' इत्यादि स्थली चरितार्थ असल्यामुळे झाला तरी पूर्वी झालेली वृत्ति कायमच राहते. सापेक्ष अशा 'माणवकं मुण्डमिच्छति' या ठिकाणी २२, आरंभापासून विशेषविवक्षा असली तरी होत नाही. 'माणवकाचा नुसत्या करोतिक्रियेशी संबंध न होता १९. तेव्हा मुण्ड, मिश्र, वगैरे हे सौत्र धातु मुण्ड करणे या विशिष्ट क्रियेशी संबंध व्हावा' अशी समजून त्यांहून स्वार्थी णिच्प्रत्यय 'मुण्डमिश्र.' विवक्षा असल्यामुळे मुण्डाचा करोतिक्रियेशी संबंध (३।१।२१) या सूत्राने होऊन मुण्डयनि माणवकम् होतांना माणवकाचा संबंध प्रतीत होत नाही, म्हणून इत्यादि प्रयोग होतात. मुण्डपद सापेक्ष होत नाही. २०. तेव्हां वाक्यामध्ये माणवकाचा प्रयोग २३. तेन्हां महान्तं पुलमिच्छति या वाक्या- असल्यामुळे मुण्डपद सापेक्ष असले तरी वृत्तीमध्ये पासून जो अर्थ मनांत येतो तो अर्थ वृत्तीपासून सामान्य विवक्षा केली असतां मुण्ड हे पद सापेक्ष मनांत येत नसल्यामुळे तेथे वृत्ति होत नाही. नाही असे म्हणतां येतें. २४. इष्टः इष्यते येथे कर्म या अर्थी क्तप्रत्यय वाक्य नाही.

·व्याकरणमहामाप्यम् [भ.पा.१ आ.२ तव्यमिति । कि कारणम् । स्वशब्देनोक- न्तेन गम्यते ।। स्वादिति ॥ अपर आहुर्भवितव्यमिति । क्यचि मान्ताव्ययप्रतिषेधः ॥१॥ कि कारणम् । धात्वर्थेऽय क्यविधीयते क्यचि मान्ताव्ययाना प्रतिषेधो स च धात्वर्थः केनचिदेव शब्देन निर्दे- वक्तव्यः । इह मा भूत् । इदमिच्छति । पृव्य इति ॥ इह भवन्तस्त्वाहुन भवि- किमिच्छति । उच्चैरिच्छति । नीचैरि- तव्यमिति । किं कारणम् । इह समाना- च्छति ।। र्थेन वाक्येन भवितव्य प्रत्ययान्वेन च गोसमानाक्षरनान्तादित्येके ॥२॥ यश्चैहार्थो वाक्येन गम्यत इष्टः पुत्र गामिच्छति गव्यति ॥ समानाक्षरात्। इष्यते पुत्र इति नासौ जातुचित्प्रत्यया दधीयति मधूयति क यति हीयति ॥ काही एक वैयाकरण असें म्हणतात की म्ह येथे प्रत्ययान्त या उभयताचा अर्थ सर्व 'इष्ट पुत्र' किंवा 'इष्यते पुत्र' या वाक्याच्या बाजूनी सारखा असला पाहिजे, असा नियम अर्थी वृत्ति होऊ नये. आहे.आणि येथे तर जो अर्थ इष्ट पुत्रः, इष्यते काय कारण पुत्र , या वाक्यापासून मनात येतो तो अर्थ कारण असे की क्यच्प्रत्ययान्त पुत्रीय या पुत्रीयति या प्रत्ययान्त वृत्तीपासून मनात येत घातूनेच कर्म हा अर्थ उक्त आहे नाही. अन्य कोणी वैयाकरण असे म्हणतात की (वा १) मकारान्त आणि अव्ययसशक वरील वाक्याच्या अर्थी वृत्ति व्हावी याच्या पुढे क्यच्प्रत्यय करू नये, असे वचन काय कारण? करावें, इदम् इच्छति, किम् इच्छति, उच्चरि- कारण असे की इच्छा या इधातूच्या च्छति, नीचैरि छति, येथे क्यच्प्रत्यय होऊ अर्थी हा क्यच्प्रत्यय सागितला आहे तो नये म्हणून इन्छा हा धात्वर्य कोणत्याही शब्दाने दाखवि (वा २) गोशन्द, समानाक्षर शन्द आणि ण्यास हरकत नाही मकारान्त शब्द याहून क्यच्प्रत्यय होतो असे येथे तज्ज्ञ वैयाकरण असे म्हणतात की क्यविधायक सूत्र करावे, असे कोणी म्हण सदर वाक्याच्या अर्थी वृत्ति होऊ नये जसे - गामिच्छति गव्यति समानाक्षर काय कारण? चे उदाहरण - घटीयति, दधीयति, मधूयति, कारण असे की विग्रहवाक्य आणि वृत्ति कर्मयति नकारान्ताचे उदा० - राजीयति, आणि सटप्रत्यय कराबाहे ते हा स्याप्रमाणे पुत्रीय २६ ते हा इष्ट. पुत्र , इष्यते पुत्र या वाक्या. या क्यच्प्रत्ययान्त धातूइन कर्म या अर्थीही प्रत्यय पासून मृत्तीमधील प्रत्ययाचा इच्छा हा अथ आहे प्राप्त होतो पुत्रीयति या कतरिप्रयोगाप्रमाणे कर्माण एवढेच समजावयाचे आहे त्या वाक्यामध्ये कमाथी प्रयोग होइल किंवा नाही अमा अभिप्राय माहे प्रत्यय भाइ वगैरे च्या इतर गोष्टी आहेत त्याकडे २५ प्राणधारण करणे हा जीवधातूचा अथ लक्ष द्यावयाचें नाहीं आता पुत्रीय हा धातु अक- आहे तेहा प्राण हैं कम धात्वथामध्येच प्रविष्ट मक असल्यामुळे त्याहून कमणिप्रत्यय होत नाहीच शास्यामुळे जीव हा धातु अकमक होतो तसाच येथें तरी पण लौकिक विग्रहवाक्य इष्ट पुत्र ष्यते पुत्र , 'पुत्राची इच्छा करण' एवढा क्यच्प्रत्यया त धातूचा असे कमणिप्रयोगाने दाखविण्यास हरकत नाही मप आहे तेव्हा पुत्र हे कर्म धात्वथामध्येच प्रविष्ट २७ अ, आ इ,ई, उ, ऊ, ऋ ऋ,,ल हे होते तेन्हा पुत्रीय । धातु अकर्मक असल्यामुळे दहा स्वर समान होत पैकी शेवटचे तीन स्वर याहून कमाथी प्रत्यय होत नाही प्रातिपदिकाच्या शेवटी असलले सापडत नसल्यामुळे तात, ·पा. स.३.१.९] व्याकरणमहाभाष्यम नान्तात् । राजीयति । तक्षीयति ॥ स्य तहत्सिंज्ञा कस्मान्न भवति । इदर्था- काम्यच्च ॥३॥१॥९॥ भावात् । इत्कार्याभावादत्रेत्संज्ञा न किमर्थश्चकारः । स्वरार्थः। चितोऽन्त भविष्यति । ननु च लोप एवेत्कार्यम् । उदात्तो भवतीत्यन्तोदात्तत्वं यथा स्यात् । अकार्य लोपः । इह हि शब्दस्य कार्यार्थो नैतदस्ति प्रयोजनम् । धातुस्वरेणाप्येत- वा भवत्युपदेशः श्रवणार्थो वा । कार्य सिद्धम् ।। ककारस्य तहीत्संज्ञापरित्रा- चेह नास्ति । कार्येऽसति यदि श्रवण- णार्थः आदितश्चकारः कर्तव्यः ॥ अत मपि न स्यादुपदेशोऽनर्थकः स्यात् ॥ उत्तरं पठति । इदं तहत्किार्यम् । अमिचित्काम्यति । काम्यचश्चित्करणानर्थक्यं कस्येदर्था- कितीति गुणप्रतिषेधो यथा स्यात् । नैत- भावात् ॥१॥ दस्ति प्रयोजनम् । सार्वधातुकार्धधातुक- काम्यचश्चित्करणमनर्थकम् । ककार- योरङ्गस्य गुण उच्यते धातोश्च विहितः तक्षीयति. पण 'तस्य लोपः' (१।३।९) या सूत्राने (सू.९) येथे चकार कशाकरितां जोडला लोप होणे हाच इत्संज्ञेचा उपयोग आहे. आहे ? लोप होणे हा इत्संज्ञेचा उपयोग नव्हे. 'चितः' (६।१।१६३), चित्प्रत्ययान्ताचा कारण या शास्त्रामध्ये काही एक विशिष्ट कार्य अन्त उदात्त होतो, या सूत्राने सांगितलेला करण्यासाठी वर्ण जोडला असतो, किंवा त्या अन्तोदात्त स्वर व्हावा म्हणून इत्संज्ञक चकार वर्णाचे उदाहरणामध्ये श्रवण व्हावे यासाठी जोडला आहे. वर्ण जोडलेला असतो. आणि येथे तर काम्य. चकार जोडण्याचा हा उपयोग नाही. प्रत्ययांत ककार जोडल्याचे काही विशिष्ट कार्य कारण काम्यच्प्रत्ययान्ताला धातुसंशा (३। दिसत नाही. तेव्हां अशा स्थितीत जर त्या ११३२) होत असल्यामुळे धातो: (६।१।१६२), वर्णाचे लक्ष्यामध्ये श्रवणही होणार नाही तर 'धातूचा अन्त उदात्त होतो', या सूत्रानेच मग ककार जोडणे अगदीच अनुपयुक्त होईल. अन्तोदात्त स्वर होईल. मुळीच जोडला नाही तरी चालेल. तर मग काम्यप्रत्ययांतील पण काम्यप्रत्ययांतील ककाराला इत्संशा इत्संज्ञा (१।३१८) न व्हावी यासाठी तो केल्याचा लोपावांचून दुसरा उपयोग संभवतो. चकार ककाराच्या मागें जोडावा हे मनांत अग्नि चित्काम्यति येथे चकारापुढील इका- आणून वार्तिककार लिहितात:- राला 'क्किति चं' (११११५) या सूत्राने (वा.१) काम्यप्रत्ययांतील ककाराच्या मागे गुणाचा (७।३।८६) निषेध झाला पाहिजे. इत्संज्ञक चकार जोडण्याचा काही उपयोग काम्यप्रत्ययांतील ककाराला इत्संज्ञा कर- नाही. ण्याचा हा उपयोग संभवत नाही. कारण सार्व- मग ककाराला इत्संज्ञा कां वरें होत नाही ? धातुक किंवा आर्धधातुक प्रत्यय पुढे अस- ककाराला इत्संज्ञेचा उपयोग होत नस- तांना अंगाला तो गुण सांगितला आहे. आणि ल्यामुळे इत्संज्ञा होणार नाही. धातूच्या पुढे करावयास सांगितलेला तिङ् सातच स्वर येथे घ्यावयाचे (कैयट). सुबन्ताहून इच्छा या अर्थी काम्यचप्रत्यय विकल्पाने १. जो पदार्थ इच्छेचे कर्म असून इच्छेच्या होतो; उदा० पुत्रमात्मन इच्छति पुत्रकाम्यति. कर्त्याला स्वतःला प्राप्त होणारा आहे तदाचक ककाराला ·इति ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् [भ.३ पा.१ आ.२ प्रत्ययः शेष आर्धधातुकसंज्ञां लभते न म्यञ्चेति ॥ अथवा छान्दसमेतत् । दृष्टा- चायं धातोर्विधीयते ॥ इदं तर्हि । उप- नुविधिश्छन्दसि भवति न चात्र संप्र. यङ्काम्यति । कितीति संप्रसारणं यथा सारणं दृश्यते ॥ स्यात् । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । उपमानादाचारे ॥३।१।१०॥ यजादिभिरत्र कितं विशेषयिष्यामः। अधिकरणाच ॥१॥ यजादीनां यः किदिति । कश्च यजादीनां अधिकरणाच्चति वक्तव्यं प्रासादीयति कित्। यजादिभ्यो यो विहित कुट्याम् फुटीयति प्रासाद इत्यत्रापि यथा अथापि कथंचिदित्कार्य स्यात् । एवमपि स्यात् ।। न दोषः । क्रियते न्यास एव द्विचका- कर्तुः क्यङ्कलोपश्च ॥३।१।१ रको निर्देशः । सुप आत्मनः क्यच्च्का- सलोपसनियोगेनार्य क्यविधीयते तेन आणि शित् याखेरीज जो प्रत्यय त्याला आता कसें तरी इत्सशाप्रयुक्त कार्य सभ- आर्धधातुक सज्ञा होत असते. आणि काम्यच् चलें तरी देखील 'ककाराला इत्सज्ञा होऊ हा प्रत्यय तर धातूच्या पुढे करावयास सागि लागेल असा दोष येत नाही. कारण सुप तलेला नाही. आत्मनः क्युच्च्काम्यच्च असा ककाराच्या मागे तर मग उपयटकाम्यति थेथे 'वचिस्वपि०' चकारद्वयाचा सूनामध्येच निर्देश केला आहे. (६।१।१५) याने कित्प्रत्यय पुढे असताना किंवा उपयटकाम्यति हे उदाहरण छान्दस सागितलेले सप्रसारण होणे हा काम्यच्प्रत्य आहे, आणि वेदामध्ये तर उदाहरणामध्ये यातील ककाराला इत्संज्ञा करण्याचा उपयोग दृष्ट असलेली तेवढीच कार्य करावयाची असतात, उपयटकाम्यति येथे तर सप्रसारण हाही उपयोग संभवत नाही. कारण 'वचि दृष्टीस पडत नाही, म्हणून संप्रसारण होणार स्वपियजादीना किति' या सूत्रामध्ये किति याला नाही. यजादीनाम् हे विशेषण लावावयाचे. तेव्हा (सू.१०, वा.१) उपमानभूत में अधि 'यज वगैरे धातूचा जो कित्' असा अर्थ आहे. करण तद्वाचक अशाही सुबन्ताहून आवा- यज् वगैरे धातूचा कित् म्हणजे कसा रार्थी क्यच्प्रत्यय होतो असे वचन करावें. कारण कुट्यामिवाचरति कुटीयति प्रासादे, यज वगैरे धातूंच्या पुढे करावयास सागि. प्रासादे इव आचरति प्रासादीयति कुट्याम्, तलेला जो कित् तो यज् वगैरे धातूचा कित् येथेही क्यच्प्रत्यय झाला पाहिजे, (सू. ११) येथे सकाराचा होष सामून २. बाम्यप्रत्यय हा यज् वगैरे धातूहून सांगि १ उपमानभूत जे कर्म तवाचक सुबन्ताहून तला नाही. तेव्हा उपयरकाम्यति ये संप्रसारण आचार या अर्थी क्यचप्रत्यय विकल्पाने होतो; उदा. होतच नाही. छात्र पुत्रमिवाचरतिछात्र पुत्रीयति. ३. या दोन चकारापैकी पहिला चकार क्यच १. उपमानभूत जो क्र्ता तवाचक सुबन्तादन या प्रत्ययाचा आहे, आणि दुसरा चकार काम्यच आचार या अर्थी विकल्पाने क्यड्प्रत्यय होतो, *सा काम्याचप्रत्य याच्या आरभी आहे. तेव्हा प्रत्य आणि तो कर्तृवाचक शब्द सकारान्त असल्यान याच्या आरमी कमार नसत्यामुळे त्याला इसला सकाराचा लोप होतो. उदा.- श्येनः इस आच- (१॥३॥८) होत नाही, चकाराला मात्र उत्सा रति श्येनायते काका (१५३१७) होते. समजावा. समजावा? समजाची.

·पा..सू.३.१,११] व्याकरणमहाभाष्यम् ४५ यत्रैव सलोपस्तत्रैव स्यात् ।. पयायते । ओजायमानं यो अहिं जघान । अप्स- इह न स्यात् । अपि काकः श्येनायते ॥ रायते ॥ नैष दोषः । प्रधानशिष्टः क्यङ् । अन्वा- अपर आह । सलोपोऽप्सरस एव । चयशिष्टः सलोपो यत्र च सकारं पश्य- पयस्यत इत्येव भवितव्यमिति ।। कथ- सीति । तद्यथा। कश्चिदुक्तो ग्रामे भिक्षां मोजायमानं यो अहिं जघानेति । छा- चर देवदत्तं चानयेति स ग्रामे भिक्षा च- न्दसः प्रयोगश्छन्दसि च दृष्टमनुविधी- रति यदि देवदत्तं पश्यति तमप्यानयति ॥ यते ॥ सलोपो वा ॥१॥ आचारे गल्भक्तीवहोडेभ्यः सलोपो चेति वक्तव्यम् । पयायते किव्वा ॥३॥ पयस्यते ।। आचारे गल्भक्लीबहोडेभ्यः किव्वा ओजोऽप्सरसोनित्यम् ॥२॥ वक्तव्यः । अवगल्भते अवगल्भायते । ओजोऽप्सरसोनित्यं सलोपो वक्तव्यः। क्लीव । विक्लीवते विहीवायते । क्लीव । त्याच्या, बरोबर क्यङ्प्रत्यय सांगितला आहे, (वा.२) क्यङ्प्रत्ययाची अशा ओजस् तेव्हां जेथे सकाराचा लोप होत असेल तेथेंच किंवा अप्सरस् या शब्दांच्या सकाराचा लोप . क्यनत्यय होईल; जसें:- पय इव आच- होतो, पण तो नित्य होतो असे वचन करावें; रति पयायते, आणि अपि काकः श्येनायते जसें:- ओज इव आचरति ओजायते, ओजाय- येथे क्यङ्प्रत्यय होणार नाही. मानं यो अहिं जघान, अप्सरस इव आचरति हा दोप येत नाही. कारण येथे मुख्यत्वाने वाराङ्गना अप्सरायते. क्यङ्प्रत्यय सांगितला आहे आणि त्या ठिकाणी येथे कोणी एक वैयाकरण म्हणतो की सहज साधला तर करावा असा सकाराचा अप्सरसूशब्दाच्याच सकाराचा लोप होतो. लोप सांगितला आहे. तेव्हां ज्या ठिकाणी तेव्हां ओजस्यते असेंच रूप होते, म्हणजे येथे सकार दृष्टीस पडतो तेथें तो होतो; जसें:-गुरूने सकारलोप होत नाही. शिप्याला सांगितले की गांवामध्ये मिला जा तर मग ओजायमानं यो अहिं जघान येथे आणि देवदत्ताला घेऊन ये. तो आज्ञेप्रमाणे लोप कसा ? गांवामध्ये भिक्षेला जातो आणि जर देवदत्त हे उदाहरण वैदिक असल्यामुळे साधावे. दृष्टीस पडला तर त्यालाही घेऊन येतो. (वा.३) गल्भ, लीव आणि होड या शब्दां. (वा.१) क्यङ्प्रत्ययाच्या प्रकृतींतील सका- हुन आचारार्थी किप्प्रत्यय विकल्याने होतो; राचा लोप विकल्पाने होतो असे वचन करावें; असे वचन करावें; जसे:-- अवगल्भते अव- जसे:- पय इव आचरति तक्रं पयायते, पय- गल्मायते, विश्लीबते विल्लीवायते, विहोडते विहोडायते. . स्यते. २. देवदत्त तेथे नसला तरी हा शिष्य भिक्षेला याने प्रयत्प्रत्यय होतो. या तीन सदाच्या नातोच. देवदत्ताला मान आगीत नाही. शेवटी अनुदान अकार संक भारे में पान ३. वैदिक प्रयोगामध्ये जे कार्य केलेलें दृष्टीस वार्तिकाने सांगितले आई. लागु किपरत्यय येश पटेल में कार्य शासाने प्राप्त होत नसल्यास घान्दस असतां त्याच्यापुढील लशारा स्थानी मारमनद मान में कार्य तेथे शालें अशी फलना फरावी. ४. किरनपय केला नाही स्वामी प्रत (११३:१२) ·४६ व्याकरणमहाभाष्यम् म. पा.१ मा.२ होड । विहोडते विहोडायते।। किं प्रयो अपर आह । सर्वप्रातिपदिकेभ्य आ. जनम् । क्रियावचनवा यथा स्यात् । चारे फिव्वक्तव्योऽश्ववि गर्दभतीत्येव- नैतदस्ति प्रयोजनम् । धातव एव गल्भा- थैम् ॥ न तस्दानी गल्भाद्यनुक्रमणं दयः । न चैव ह्यर्था आदिश्यन्ते क्रिया कर्तव्यम् । कर्तव्यं च । किं प्रयोजनम् । वचनता च गम्यते ॥ इदं तर्हि प्रयोज- आत्मनेपदार्थाननुबन्धानासङ्ख्यामीति । नम् । अवगल्भा विश्लीवा विहोडा । अ गल्म क्लीय होड ॥ प्रत्ययात् [३.३.१०२] इत्यकारो यथा भृशादिभ्यो भुव्यच्वेलोपश्च स्यात् । मा भूदेवम् । गुरोश्च हलः हलः ॥३।१।१२।। [१०३] इत्येवं भविष्यति ॥ इदं तर्हि । इलो लोपसंनियोगेनार्य क्योधीयते अवगल्मांचक्रे विश्लीबांचक्रे विहोडांचके। तेन यत्रैव हलो लोपस्तत्रैव प्रसज्येत । कास्प्रत्ययादाममन्त्रे (३.१.३५) इत्या- नैप दोपः । प्रधानशिष्टः क्यङ् । अन्वा- न्यथा स्यात् ।। चयशिष्टो हलो लोपो यत्र च हलं पश्य- या शब्दाना किम्प्रत्यय सागण्याचा काय याने आम्मत्यय व्हावा, हा उपयोग समजावा. वरें उपयोग ? अन्य कोणी एक वैयाकरण म्हणतो की आचरण करणे ही क्रिया तेथे त्या शब्दा. अश्व इवाचरति अश्वति, गर्दभति, इत्यादि पासून मनात येते हा उपयोग होय. प्रयोग सिद्ध होण्यासाठी 'सर्वच प्रातिपदिका. हा उपयोग संभवत नाही. कारण अव हुन आचापर्थी विप्प्रत्यय होतो', असे वचन उपसर्गपूर्वक गल्भ, क्लीब, आणि होड हे धातुच करावें. आहेत. जरी स्या अर्थी ते धातु आहेत असें तर मग आता 'आचारे गल्मलीव०' सागितले नाही, तरी पण गल्म वगैरेंपासून इत्यादि वचन करावयास नको काय ? त्या त्या क्रियेची प्रतीति होत आहे. ते वचन तर केलेच पाहिजे. तर मग अवगल्भा, विक्कीबा, विहोडा, येथे कशासाठी? 'अप्रत्ययात्' (३३३३१०२) या सूत्राने अप्रत्यय आत्मनेपद होण्याकरता, म्ह. ह्या तीन व्हावा हा किप्प्रत्यय सागण्याचा उपयोग शब्दाच्या शेवटी इत्संशक अनुदात्त अकार जोडला आहे हे समजण्यासाठी, तें वचन केलें हाही उपयोग संभवत नाही, कारण 'अ पाहिजे. प्रत्ययात् याने अकारप्रत्यय झाला नाही तरी (२.१२) येथे हलाचा लोप सागून त्याच्या- 'गुरोश्व इल' (३।३।१०३) याने अप्रत्यय बरोबर क्यड्प्रसयाचे विधान केले आहे. होईल. तेव्हा जेथें हलाचा लोप होत असेल तेथेच हा तर मग अवगल्भाचक्रे, विश्लीबाचक्रे, क्यड्प्रत्यय होईल. विछोडाचक्रे, येथे किप्प्रत्यय केला म्हणून प्रत्य. हा दोष येत नाही. कारण क्यड्प्रत्यय यान्त समजून 'काम्प्रत्ययादा०' (३२१९३५) हा येथे मुख्यत्वाने सागितला आहे, आपिर १. भभूतताव हा अर्थ गम्यमान असतांना होतो. उदा.- अमशः मुशो भवति भृशायते विश्यय केलेश्या भरा, शीघ, इत्यादि प्रातिपदिका. मणिः,असुमनाः सुमना भवति सुमनायते. भृशम न भूषालच्या अर्थी क्यालय होतो आणि त्या नक्षत्र मणि हा वस्तुतः नक्षत्र नघून नक्षत्र पी प्राविरदिकांच्या शेवटी हल असल्याम स्याचा लोप दिसतो असा मुशायने मार याचा अर्थ आहे. हाच समजावा.

·पा.सू. ३.१.१२) व्याकरणमहाभाष्यम् ४७ सीति ॥ विनोक्तत्वात्तस्यार्थस्य क्यडः भविष्य- भृशादिष्वभूततद्भावग्रहणम् ॥१॥ ति ॥ डाजन्तादपि तर्हि न प्राप्नोति । भृशादिष्वभूततद्भावग्रहणं कर्तव्यम्। पटपटायते । डाजपि हि भवतिना योगे इह मा भूत् । क दिवा भृशा भव- विधीयते भवत्यर्थे क्यप् । न्तीति ॥ विप्रतिषेधानर्थक्यं च भवत्यर्थे डाचि वचनप्रामाण्यात् ॥४॥ डाचि वचनप्रामाण्याद्भविष्यति । किं विप्रतिषेधश्वानर्थकः। किं कारणम् । वचनप्रामाण्यम् । लोहितादिडाभ्यः क्यप् [३.१.१३] इति ॥ भवत्यर्थे क्यचनात् । भवत्यर्थे हि क्य- इह किंचिदक्रियमाणं चोद्यते किंचिच्च विधीयते ॥ क्रियमाणं प्रत्याख्यायते । स सूत्रभेदः कृतो भवतियोगे विविधानम् ॥३॥ भवति ॥ यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्त- भवतिना योगे विविधीयते । तत्र मिह कस्मान्न भवति क दिवा भृशा भव- क्यवचनात् ॥२॥ इलाचा लोप हा आनुषंगिक म्हणजे जेथे हल नाही. कारण डान्प्रत्ययही भूधातूशी योग दृष्टीस पडेल तेवढ्यापुरता सांगितला आहे. असतांनाच सांगितला आहे, आणि भवति (वा.१) भृश वगैरे शब्दांविषयी अभूत- अभूत. या या अर्थी क्यप्प्रत्यय होणार आहे. तद्भावाचे ग्रहण करावे. कारण क दिवा भृशा (वा.४) वचनाचे जोरावर डाचप्रत्यय भवन्ति येथे क्यङ्न झाला पाहिजे, केला असतां क्यम्प्रत्यय होईल. (वा.२) आणि भृश वगैरे शन्द चि. तें वचन कोणते? प्रत्ययान्त नसावेत असा जो निषेध केला तो 'लोहितादिडाभ्यः क्यम्' (३२१११३) हे विफल आहे. वचन होय. काय कारण? आतां येथे या प्रकृत सूत्रामध्ये नसलेला कारण असे की भवतिधातूच्या अर्थी अभूततद्भाव हा शब्द घालावयास सांगितला क्यङ्प्रत्ययाचे विधान केले आहे. आणि आहे, आणि सूत्रामध्ये घातलेला अच्चेः दा वा.३) भूधातूशीं योग असतां च्चिप्रत्य- शब्द काढून टाकण्यास सांगितले आहे. पण याचे विधान केले आहे. तेव्हां च्चिप्रत्यय तसे केल्यास मूळ सूत्रांत बदल होतो याची झाला असेल तेथे भूधातूचा योग असणारच. काय वाट ? त्याच भूधातूनें भवति हा अर्थ उक्त झाला तर मग जसे आहे तसेंच सूत्र असू दे. असल्यामुळे क्यङ्प्रत्यय होणारच नाही. पण मूळचे आहे तसेच सूत्र ठेवले तर क तर मग याप्रमाणेच पटपटायते येथे दिवा भृता भवन्ति ये पप्रत्यय होऊ डाचप्रत्ययान्ताहूनही क्यम्प्रत्यय होणार लागेल, असे म्हटले आहे ना ? अभूततद्राय होय. शालिक अस्तित्व. दिवसा नक्षत्र के समान, प्रमा २, लोपा धीर शप स्मुच्चयायक पातला याचा कार्य आहे. ये ना पाना सपं ना नमन सम्याचपायक पातला भो, म समनायें. साच आहे. प्रभूममदार नाही न पायद ३. अभूतासाप म्हणजे परतुनः मगिर नसून होत नाही. - ·४८ याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.२ न्तीति । ननिवयुक्तमन्यसदृशाधिकरणे उद्भवतौ दुर्भवताविति । प्रकृत्यर्थविशेषणं तथा ह्यर्थगतिः । नयुक्तमिवयुक्तं वा वा। अमिमनराब्दात् सुमनशब्दात यत्किंचिदिह दृश्यते तत्रान्यस्मिंस्तत्सदृशे उन्मनस्शब्दात् दुर्मनस्शब्दादिति ।। युक्त कार्य विज्ञायते तथा ह्यर्थो गम्यते । अ. पुनरिदं विचारयितुम् । ननु तेनासंदिग्धेन ब्राह्मणमानयेत्युक्तो ब्राह्मणसदृश आनीयते प्रत्यर्थविशेषणेन भवितव्यं यावता प्रा. नासौ लोष्टमानीय कृती भवति । एवमि. प्रकृतेः पठ्यन्ते । यदि हि प्रत्ययार्थविशे- हाप्यच्वेरिति ‘विप्रतिपेधादन्यस्मिन्न पणं स्यात्प्राग्भयतेः पठ्येरन् ।नेमे शक्याः च्च्यन्ते विसदृशे कार्य विज्ञास्यते । किं प्राग्भवतेः पठितुम् । एवं विशिष्टे हि प्रत्य- पातोऽन्यदच्च्यन्तं च्विसदृशम् । अभूत- यार्थे भृशादिमात्रादुत्पत्तिः प्रसज्येत । तद्वाव: ॥ तस्मानेवं शक्यं वक्तुम् । न चेदेवं जायते इह काश्चित्प्रकृतयःसोपसर्गाः पठ्यन्ते। विचारणा || कश्चात्र विशेषः । अभिमनस् सुमनस् उन्मनस दुर्मनस् । भृशादियूपसर्गः प्रत्ययाविशेषण- तत्र विचार्यते भृशादिपूपसर्गः प्रत्ययार्थ मिति चेत्स्वरे दोपः ॥५॥ विशेषणं वा स्यात् । अभिभवती सुभवतो भृशादिपूपसर्गः प्रत्ययार्थविशेषणमिति नमाने किंवा इवचम्दाने युक्त असा विशेषण होय. म्हणजे अमिभवति, सुभवति, जो शब्द तो आपल्या अर्थाहून भिन्न उद्भवति, दुर्भवति, या अर्थी क्यड् होतो. किंवा आणि आपल्या अर्थासारखा अशाच पदा प्रकृत्यांचे विशेषण होय. म्हणजे अभिमनस् , ला दासवितो. कारण लोकामध्ये तसाच सुमनस् , उन्मग्रम् , दुर्मनस्, या प्रकृतींहून अर्थ मनात येतो. असे पहा की अब्राह्मण- क्य होतो ? मानय, माहाणमिन्नाला आण, मसे सागितले पण अशा त-हेचा विचार करणे योग्य असता ब्राह्मणाहून निराळा पण ब्राह्मणासारसा आहे काय ? कारण ज्यापेचा प्रकृतीच्या मार्ग भसा त्रियादिकच आणिला जातो. एखा- उपसर्ग पठित आहेत त्यापेक्षा प्रकृत्यांचेंच द्याने बामणाहून भिन्न म्हणून ढेकूळ आणिले विशेषण हे नि.संशय ठरतें, जर प्रत्ययाचे तर त्याला कोणी शहाणा म्हणत नाही. त्या- विशेषण असते तर भवतिक्रियेच्या मागें उप. प्रमाणे येथेही अच्छेः या प्रतिरोधातील नमाने सगांचा पाठ केला असता. युक्त चि हा शन्द विप्रत्ययान्ताहून निराळा, मातिधान्च्या मागें उपसगाचा पाठ पण चिप्रत्ययान्तासारसा, असाच भरा वगेरे करणे शक्य नाही. तसे केले तर अमिमवति, चन्द मनात आणून देईल. उद्भवति, इत्यादि विशेष प्रकारचा भरत्यर्थी आनो विनत्ययान्ताहून निराळा शन्द चि मादिगणातील उपसर्गरहित अशा त्या प्रत्ययान्तासारसा कोणत्या धर्माने ओळसावा? शब्दाहून क्यप्रत्यय होऊ लागेल. सबम अमततदाय पाने ओळसावा. भातिधातूच्या मागे त्याचा पाठ करणे शक्य आता या मृयादिगणामध्ये अभिमनम् , नाही. आणि जर तसे करणे शक्य नाही तर मुमनर, उन्मनम् , दुर्मनम् , असे काही धन्द प्रकृत्यांचे विशेषण किंवा प्रत्ययार्थी, विशे. उपसर्गसहित पठित आहेत. त्याशिवपी असा पण हा विचार उसन्न होतो. विचार उसय रोबो की भूशादियामध्ये पठित्त आता या दोन तन्हामध्ये काय बरे फरक आहे ? असलेला उसगं प्रत्यया अशा भरतिक्रिया (पा.५) भृशादिगणांमध्ये पटित भस .

·-- प्राप्त होतो. पा. सू.३.१.१२] व्याकरणमहाभाष्यम ४९ चेत्स्वरे दोषो भवति । अभिमनायते । वक्तव्यम् । अटयुदाहृतम् । ल्यपि । सुम- तिउतिङः [८.१.२८] इति निघातः प्रस- नाय्य । द्विवचने । अभिमिमनायिपते । ज्यते॥ अस्तु तर्हि प्रकृत्यर्थविशेषणम् । नैपदोपः। अवश्यं संग्रामयतेःसोपसर्गा- सोपसर्गादिति चेदटि दोपः ॥६॥ दुत्पत्तिर्वक्तव्या असंग्रामयत शूर इत्येव- सोपसर्गादिति चेदटि दोषो भवति । मर्थम् । तन्नियमार्थ भविष्यति । संग्राम- स्वमनायतेति ॥ अत्यल्पमिदमुच्यतेऽटि यतेरेव सोपसर्गान्नान्यस्मात्सोपसर्गा- दोपो भवतीति । अड्ल्यद्विर्वचनेविति दिति ।। यदि नियमः क्रियते स्वरो न लेला उपसर्ग हा प्रत्ययार्थी, विशेपण असें उदाहरण-सुमनाय्य. द्विर्वचनाचे उदाहरण- गृहीत धरले तर स्वराविषयी दोष येतो. म्हणजे अभिमिमनाविपते. अमिमनायते येथे 'तिङतिङः' (८।१।२८) हा दोप येत नाही. कारण असंग्रामयत याने मनायते या तिङन्ताला अनुदात्त स्वर शूरः येथे सम्शब्दाच्या मागे अडागम होण्यासाठी संग्राम एवन्या धातूहन णिय- तर मग भृशादिगणांतील उपसर्ग प्रकृ- प्रत्यय झाला पाहिजे. त्याकरितां 'संग्राम युद्धे' त्यर्थाचेंच विशेषण असू दे. असे धातुपाठामध्ये चुरादिगणामध्ये वचन केले आहे. परंतु संग्राम या प्रातिपदिकाहून (वा.६) उपसर्गविशिष्ट अशा त्या त्या 'तत्करोति०' (३।१।२६,वा.५) या वार्तिकानेंच शब्दाहून क्यङ् होतो असे गृहीत धरले तर णिच्प्रत्यय सिद्ध असल्यामुळे धातुपाठांतील अडागमाविषयीं दोप येतो. म्हणजे स्वम- वचन व्यर्थ होतें तें नियमार्थ होईल. तो नियम नायत येथे उपसगांच्या मागे अडागम असा की ज्याच्या आरंभी उपसर्गाच्या आ- काराचा शब्द आहे त्या आरंभीच्या शब्दा. अटि दोपः असा येथे जो एकटया अडा. सहित अशा त्या विशिष्ट शब्दादन णिच् वगैरे गमाविपी दोष दाखविला आहे तो फारच प्रत्यय करणे झाल्यास फक्त संग्राम याहूनच थोडा दाखविला आहे. वस्तुतः विचार केला तसा प्रत्यय करावयाचा. इतर ठिकाणी तसा तर अडागम, ल्यवादेश, आणि द्विर्वचन करावयाचा नाही. म्हणजे इतर ठिकाणी उप- इतक्या ठिकाणी दोप येतो, अस सांगा- सर्गाच्या आकाराचा शब्द वगळून फक्त वयास पाहिजे. त्यांपैकी अडागमाविपी पुढील शब्दाढूनच करावयाचा. उदाहरण दाखविले. ल्यवादेशाविषयी पण जर नियम केला तर इष्ट स्वर साधत ४. कारण अभिमनम् एवल्या शब्दाढून क्य- पयप्रत्ययान्त पातहन क्वाप्रत्यय कारून त्या प्रत्यय न करता नुसत्या मनमशब्दाहून क्य- पत्वाप्रत्ययान्तावरोवर मुगदाचा समान करता प्रत्यय केला असल्यामुळे मनायते एवढ्याला निवन्त येईल. महगता येते, आणि ते अभि या अतिरन्ताच्या पढ़ें ६. अभिमनसशदान गयप्रत्यय करून पुढे आहे. सन्प्रत्यय फेला अमता 'अभिमनाविष' एबटा सन् ५. येथे समनसशमान क्यप्रत्यय झाला प्रत्ययान्त धातु होतो म्हणून त्यांतील दिनीय पकार. असल्यामुळे सुमनाय या क्यप्रत्ययात पाच्या भाग भि याला शिस (२)११) दोऊ लागेल, पुतील परवाप्रत्ययाला (३।४।२१) स्ययादेश ७. धानुसोहला (३।४।३२) कारन होगारेन (७१६३७) होणार नाही. कारण नुपाना परवा. प्रत्यय ने प्रत्यय २६ नियमेरे सनमायन, प्रलपान्तायरोवर समान शालेला नाही. जर नुसत्या ८. मेदा अगम, स्याटम यानि तिम यांमधान दोर शिहोने में प्रातरिनार मनापान क्यः साना तर मात्र ननाय या प्राप्त होतो.

·व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.२ सिध्यति । एवं नहिं भृशादिपूपसर्गस्य प्राप्नोति । किं कारणम् । उक्वार्थानाम- परागवावं वक्ष्यामि ॥ यदि परागवद्भाव प्रयोग इति । तद्यथा । अपि काकःश्येना- उच्यतेऽहल्यविद्वर्वचनानि न सिध्यन्ति । यत इति क्योक्तवादाचारार्थस्याङ: स्वरविधाविति वक्ष्यामि । एवं च कृत्वास्तु प्रयोगो न भवति । अत्यत्र विशेषः । प्रत्ययार्यविशेषणमपि । ननु चोक्तं भृशादि. एकेनात्र विशिष्टे प्रत्ययार्थे प्रत्यय उत्पद्यत पूपसर्गः प्रत्ययार्थविशेषणमिति चेत्स्वरे इह पुनरनेकेन ।तत्र मनायत इत्युक्ते संदेहः दोपः इति । स्वरे परागवद्भावेन परिहृतम्॥ स्यादमिमवतौ सुभवतावुद्भवतो दुर्भ- अयं तर्हि प्रत्ययार्यविशेषणे सति दोपः वताविति । वत्रासंदेहार्थमुपसर्गः प्रयु. क्योक्तत्वात्तस्यार्थस्योपसर्गस्य प्रयोगो न ज्यते ।। यत्र तयेकेन । उत्पुच्छयते । नाही. म्हणजे अमिमनायते येथे 'तिड्दृतिडः प्रयोग करता येणार नाही. याने अनुदात्त होऊ लागेल, हा दोष येतोच. काय कारण? असे आहे तर मग मशादिगणातील 'ज्या शब्दाचा अर्थ दुसन्याने दाखविला शब्दाच्या आरमी असलेला जो उपसगांच्या गेला असेल त्याचा प्रयोग करावयाचा नाही', आकाराचा शन्द त्यारा परागवद्भागाचे असा न्याय आहे; असें:- अपि काकः श्येना- विधान करण्यात येईल. यते येथे आचारार्थ हा क्यड्प्रत्ययाने दाख. जर परागवद्भाप सागितला तर अडा. विला गेला असल्यामुळे आउपसर्गाचा गम, ल्यबादेश आदि द्वित्व ही काय अशी प्रयोग होत नाही. रए आहेत तशी ती साधत नाहीत. येथं परक आहे. तो असा की श्येनायते येथ उपक्षांच्या अर्थाने विशिर अशा हा परागवद्राव स्वरविधीपुरताच आहे असे सागण्यात येईल. अर्थी प्रत्यय उत्पन्न होतो, आणि येथे मनस्- तर मग माता भवादिगणामध्ये पठित दादन तर अनेक उपसगाच्या अर्थानों उपमग ह्याना प्रत्ययार्य मानिनिदेयं विशेषण होतो. तेव्हा मनायते अरें उच्चारले असता विशिष्ट अशा अनेक अर्थी प्रत्यय उत्पन पेलें तरी दरकत दिसत नाही. अभिमवति या भर्थी येथे प्रत्यय उत्पन्न झाला पग भूशादि गणामध्ये पठित उपसर्ग हे आहे, किंवा मुमवति, दुर्भवति अथवा उद्भ प्रत्यार्य भवतिनिये विशेष असे गृहीत वति या अर्थी प्रत्यय उसन्न झाला आहे असा परसें तर अमिमनायते ये अनुदात्तवर संशय येतो. तो संशय दूर करण्यासाठी उप. प्राप्त होतो असा दोष दाखरिला आहे ना! सगांचा प्रयोग पेला जातो आतांच सागितलेल्या परागादागाने तो तर मग आता जेधे एकाच उपसर्गाच्या दोषदर होत आहे. अर्याने विशिष्ट अशा अर्थी प्रत्यय सागितला तर मग प्रत्ययापांचे विशेष म्हणून नहीन आहे ते म्हणजे पुन्छमुद्रश्यति उन्पुन्उपते परले असता असा दोर समजारा की अभिम | उपसगांचा प्रयोग होतो वो कमा? नापते त्यादि टिकाणी उरमगांचा अर्थ क्य पेही अनेक उपसगांच्या अथानी रिशिष्ट प्रत्ययाने उक गला असल्याम उपमगांचा थरामर्थी प्रत्यय सागितला आहे.पुन्छसन्दा २. मिरमग तीच मना पाकिवा. मनाते पर पर छापाच्या मागे दुमो. पागप STR. भरपर मरमापामु मि. दिनमा अनुवानी.

·अं.३.१.१३] व्याकरणमहाभाष्यम् ५१ अत्राप्यनेकेन । पुच्छादुदसने पुच्छाब्य- पदिकानि ॥ सामान्यग्रहणार्थस्तर्हि । क्क सने पुच्छात्पर्यसन इति ॥ सामान्यग्रहणार्थेनार्थः। नः क्ये [१.४.१५] लोहितादिडाउभ्यः क्यप् इति । नायं नान्ताद्विधीयते ॥ इह तर्हि । ॥३।१।१३॥ यस्य हलः क्यस्य विभाषा [६.४.४९,५०] किमर्थः ककारः । गुणवृद्धिप्रतिपेधार्थः। इति । नायं हलन्ताद्विधीयते ॥ इह तर्हि । क्डिन्तीति गुणवृद्धिप्रतिपेधो यथा स्यात् । आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति क्यच्च्योश्च नैतदस्ति प्रयोजनम् । सार्वधातुकार्धधातु- [६.४.१५१,१५२] इति । नायमापत्याद्वि- कयोरङ्गस्य गुण उच्यते धातोश्च विहितः धीयते ॥ इह तर्हि । क्याच्छन्दसि [३.२.. प्रत्ययः शेष आर्धधातुकंसंज्ञां लभते न १७०] इति । याच्छन्दसीत्येतावद्वक्तव्यं चायं धातोर्विधीयते। लोहितादीनि प्राति- चुरण्युः तुरण्युः भुरण्युरित्येवमर्थम् । इदं हून उदसन, व्यसन किंवा पर्यसन या अर्थी नः क्ये (१।४।१५) येथे. णिङ्प्रत्यय होतो असे वचन आहे. पण हा क्यप्प्रत्यय नकारान्ताहून कराव. (सू.१३) क्यष्प्रत्ययामध्ये इत्संज्ञक ककार यास सांगितला नाही. कशाकरितां जोडला आहे ? तर मग 'यस्य हलः' (६।४।४९) याच्या क्ङिति च (१।१।५) याने गुणवृद्धीचा पुढील 'क्यस्य विभाषा' येथे क्यशब्दानें क्यम्- निषेध व्हावा याकरिता ककार जोडला आहे. प्रत्ययाचे ग्रहण होतें हा उपयोग समजावा. ककार जोडण्याचा हा उपयोग संभवत पण हा क्यप्प्रत्यय हलन्ताहून करावयास नाही. कारण सार्वधातुक किंवा आर्धधातुक सांगितला नाही. प्रत्यय पुढे असतांना अंगाला गुण सांगितला तर मग 'आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति' (६। आहे आणि धातूच्या पुढे करावयास सांगित- ४१५१) याच्या पुढील 'क्यच्च्योश्च' या लेला आणि तिङ् व शित् यांपेक्षां भिन्न असा सूत्रामध्ये क्यशब्दानें क्यप्प्रत्ययाचे ग्रहण होतें जो प्रत्यय त्याला आर्धधातुकसंज्ञा(३।४।११४) हा उपयोग समजावा. होत असते. आणि हा क्यप्प्रत्यय तर धातूच्या पण हा क्यप्रत्यय अपत्यप्रत्ययान्त शब्दा- पुढे करावयास सांगितला नाही. कारण लोहि- च्या पुढे करावयास सांगितला नाही. तादि गणांतील शब्द ही प्रातिपदकें आहेत. तर मग 'क्याच्छन्दसि' (३।२।१७०) येथे तर मग क्य या शब्दाखाली क्यच, क्यङ्, क्यशब्दानें क्यप्प्रत्ययाचे ग्रहण होतें हा यांप्रमाणे हा क्यपही यावा म्हणून ककार उपयोग समजावा. जोडला आहे. पण चुरण्युः, तुरण्युः, भुरण्यु, येथे उप्रत्यय क्य शब्दानें क्या घेता येईल. पण त्याचा होण्यासाठी 'क्याच्छन्दसि' याचे ऐवजी 'या- उपयोग कोठे? च्छन्दसि' असेंच सूत्र करणे भाग आहे, , १०. तेव्हां उदसन, व्यसन, किंवा पर्यसन यां- होतो; उदा०- लोहितायति लोहितायते, पटपटा. पैकी अमुकच अर्थ येथे विवक्षित आहे हे समजण्या- यति पटपकायते. येथे 'अव्यक्ता०' (५।४।५७) या करितां तो तो उपसर्ग लाविला जातो. हे अर्थ पुढे मूत्राने टाप्रलय झाला आहे. भाभ्यामध्ये (३।१।१९, वा.३ वरील) दिले आहेत. २. चुरण्य, नुरण्य, भुरप्य, हे यक्प्रत्ययान्त १. लोहितादिगणपठित शब्द आणि टाचप्रत्य. (३।४।२७) धातु आहेत. यान्त शब्द याहून भवति या अर्थी क्यम्प्रत्यय ·૧૨ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.२ तर्हि प्रयोजनम् । यत्तदद्यकार इति निवर्तते कथमसूया वसूया च यजामहे । दीर्घत्वं तत्र क्ङिग्रहणमनुवर्तते तदिहापि असूयतेरसूया वसूयतेर्वसूया। अथवा छा- यथा स्यात् लोहितायते । किं पुनः कारणं न्दसमेतद्दष्टानुविधिश्व च्छन्दसि भव- तत्र डिग्रहणमनुवर्तते । इह मा भूत् । तीति ॥ अदिच्छान्दमत्त्वं हेतुर्नार्थः विद्- उरुया धृष्णुयेति।यदि क्डिप्रहणमनुवर्तते ग्रहणेनानुवर्तमानेन । कस्मान्न भवति पित्र्यमिति पितू रीड्भावो न प्राप्नोति । उरुया धृष्णुयेति । छान्दसत्वात् ।। अथवा रीड्भावे विडग्रहणं नियर्तिप्यते ॥ यदि स्त्वत्र दीर्घत्वं छान्दसं इस्वत्वं भविष्यति। तर मग क्यष्प्रत्ययामध्ये ककार जोड केला तो कसा ? ण्याचा हा उपयोग समजावा की 'अकृ कण्ड्वादि यगन्त असूय आणि इच्छा. सार्वधातुकयो.' (७।४।२५) यानें यका क्यजन्त वसूय या धातूहून 'अ प्रत्ययात्' रादि प्रत्यय पुढ असताना सागितलेला दीर्घ (३,३११०२) याने अप्रत्यय केल्यामुळे असूया, क्यप्प्रत्यय पुढे असतानाही व्हावा. कारण वसूया, ही उदाहरणे साधत आहेत. तेथे विडत्महणाची अनुत्ति आहे; जसे: किंवा असूया, वसूया, हे उदाहरण छान्दस लोहितायति. म्ह. वेदामधील आहे. आणि वेदामध्ये तर पण तेथे क्डिद्ग्रहणाच्या अनुवृत्तीचा जें कार्य दृष्टीस पडते ते प्रास नसेल तरी काय बरें उपयोग? त्याच्या विधीची कल्पना करता येते. उरुयो, धृष्णुया, येथे दीर्घ न होणे हा पण जर असूया,वसूया, येथे छान्दस म्हणून उपयोग होय. दीर्घ साधावयाचा तर 'अकृत्सार्वधातुक' येथे पण जर 'अकृत्सार्वधातुकयोः' येथे क्डिद्- डिग्रहणाची अनुवृत्ति आणण्याचा काहीच ग्रहणाची अनुवृत्ति होत असेल तर ती पुढे. उपयोग दिसत नाही. ही चालू राहिली तर पित्यम् येथे रोडादेश पण अनुवृत्ति आणिली नाही तर उरुया, प्रास होणार नाही. धृष्णुया, येथे दीर्घ का बरे होत नाही ? 'रीऋतः' (७४१२७) येथे क्डिद्महण उरुया,धृष्णुपा, हे धान्र्दस उदाहरण आहे. निवृत्त करण्यात येईल. आणि वेदामध्ये तर दिसेल तेवढेच कार्य जर तेथेच फक्त विद्ग्रहण निवृत्त केलें करावयाचे असते, तर 'असूया वस्या च यजामहे येथे दीर्घ अथवा उश्या, धृष्णुया, येथे 'अकृत्सार्व. ३ सुपा मुलु० (४१३५) या सूत्राने सनी. सुलु' (१९३९) याने याआदेश वेल्यानंतर बैकवचनाचे स्थानो याआदेश केला आहे, मागील उकाराला दीर्घ होतोमो दोणार नाही. ४ मितुरागतम् या मथी पितुर्पच (१३१७९) ६. दीपविधीमध्ये विति याची अनुत्ति आगली थाने मनुशवाहून मात्रात्यम झाला आहे. नर तर उस्या हे उदाहरण साधने, पण असूपा हे उदा- करारारा भादेश (१२५) व त्यातील हरण छान्दस म्हणून साधावे लागर्ने बरे, अनुवृत्ति वाराचा लोप (EMI४८) झाला आहे. आणिली नाही तर अमया हें उदारण साधने, पण ५. रीरिषीचे ठिकाणीव विहद्माण नियत हरुया उदाहरण मन्दस म्हणून साधा लागत, बस्न 'मारमाधानुरुपो.' येथे विमाण मनुवा सेहत काही केले तरी आन्दस ही कसना करावीच रोन ममेत तर अमया, पमा, ये भग, यस, या लागगार लम्हा मिनि याची अनुतिन करणेच एलपि पुष्टि नमीकापनाष cिarif 'मुरी परे.

·पा.सू.३.१.१३] व्याकरणमहाभाष्यम् तद्यथा । उपगायन्तु मां पत्नयो गर्भिणयो नाप्यात्मनेपदं पश्यामः ॥ सामान्यग्रहणा- युवतय इति ॥ विघातार्थस्तहि भविष्यति । क सामान्य अथ किमर्थः पकारः। विशेषणार्थः। ग्रहणाविघातार्थनार्थः । क्याच्छन्दसीति । क विशेषणार्थेनार्थः । वा क्यपः[१.३.९०] याच्छन्दसीत्येवं वक्तव्यं चुरण्युः तुरण्युः इंति । वा यादिति ह्युच्यमाने पाश्या अतो- भुरण्युरित्येवमर्थम् ॥ . ऽपि प्रसज्येत । नैतदस्ति प्रयोजनम् । पर- लोहितडाभ्यः क्यष्वचनम् ॥११॥ स्मैपदमित्युच्यते न चातः परस्मैपदं लोहितडाभ्यः क्यष्वक्तव्यः । लोहि- याने दीर्घ होऊ दे; छान्दसत्वास्तव ह्रस्व स्मैपदाचे विधान केले आहे, आणि पाश्या होईल; जसे:- उपगायन्तु मां पत्नयो गर्भिणयो येथे परस्मैपद किंवा आत्मनेपद कांहींच युवतयः, दृष्टीस पडत नाही. आतां येथे क्यम्प्रत्ययाला पकार कशाकरितां तर मग ज्या ठिकाणी क्य असा शब्द लाविला आहे? उच्चारला असेल तेथे त्या क्यशब्दानें क्यच , ह्या क्यशब्दाला पकारेत्संज्ञक असें विशे- क्यङ्, यांप्रमाणे क्यप्प्रत्ययाचंही ग्रहण व्हावें पण लागावे म्हणून पकार जोडला आहे. याकरितां क्यप्प्रत्ययाला पकार जोडला आहे. विशेषणार्थ पकार लावण्याचा उपयोग असें सामान्यग्रहण करण्याचा कुठे बरें कोठे? उपयोग येतो? 'वा क्यपः' (१।३।९०) येथे. 'क्याच्छन्दसि' (३।२।१७०) येथे होतो.' जर पकार न लावितां वा क्यपः याच्या पण चुरण्य, तुरण्य, भुरण्य, या कण्ड्वादि ऐवजी 'वा यात्' असे सूत्र केले तर पाशानां यगन्ताहून उप्रत्यय होण्यासाठी क्याच्छन्दसि समूहः पाश्या येथेही त्या शास्त्राची प्रवृत्ति होऊ याचे ऐवजी 'याच्छन्दसि' असेंच सूत्र केले लागेल. पाहिजे. पकार लावण्याचा हा उपयोग संभवत (वा.१) लोहित हा शब्द आणि डान्- नाही. कारण 'वा क्यपः' याने विकल्याने पर प्रत्ययान्त शब्द यांहून क्यप् होतो, असे येथे ७. येथे पत्नी आणि गर्भिणी या शब्दांना न द्यनुबंधकस्य ग्रहणम्' ही परिमापा आहे. पाणि छान्दस म्हणून -हस्व करून नंतर गुण (७।३।१०९) येथे पकार लावला म्हणजे मात्र सर्वच प्रत्ययांना केला आहे. सारखेच अनुबंध झाल्यानुनें क्य या शब्दाने तिघां- येथें पाश शब्दाहून समूह या अर्थी य. ही ग्रहण होतें. प्रत्यय (४।२।४९) व पुढे स्त्रीलिंगी टाप्प्रत्यय ११. तसें सूत्र रचिलें असतां यप्रत्ययान्त झाला आहे. धातूहून उप्रत्यय होतो असा त्याचा अर्थ होतो, तेथे ९. कारण पाश्या हे क्रियापदच नव्हे. ज्यांत विस्कूल अनुबंध नाही असा यप्रत्यय शेवटी १०. पकार जोडला नाही तर या एकच्या क्य. असलेला धातु कोठेही मिळत नाही. तेव्हां ज्यांत प्रत्ययाचेंच 'क्याच्छन्दसि' येथील क्र या शब्दाने अनुबंध आहे असाच प्रत्यय शेवटी असलेला धातु ग्रहण होईल. कारण क्यच्, क्यङ्ग, या प्रत्ययांना उपत्यय करण्यासाठी गृहीत धरला पाहिजे. तेव्हा चकार, डकार, हे अनुबंध जास्त आहेत, आणि सूत्रा- कण्ड्वादियगन्ताहून जसा प्रत्यय होतो तसा मध्ये एकच अनुबंध उच्चारला असेल आणि तेव- पकार काइन टाकलेला असा जो क्यप्रत्यय तो ट्याच अनुबंधाचा जर प्रत्यय मिळेल तर तो एकच शेवटी असलेल्या धातहूनही प्रत्यय होण्यास हर. प्रत्यय त्याने घेतला जातो अशी 'एकानुबंधकग्रहणे का नाही. सबब क्यष्प्रत्ययांतील पकाराचा कांदाही . .

·व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.२ तायति लोहितायते । पटपटायति पटप. सत्त्रकक्षकप्टगहनेभ्यः कण्वचिकीर्षा- दायते ।। अथान्यानि लोहितादीनि । याम् ॥ १॥ भृशादिष्वितिराणि ॥२॥ सत्त्रकक्षकष्टगहनेभ्यः कण्वचिकीर्षाया- भृशादिवितराणि पठितव्यानि । किं मिति वक्तव्यम् । सत्त्रायते । सत्त्र ॥ कक्ष । प्रयोजनम् । ङित इत्यात्मनेपदं यथा कक्षायते । कक्ष ।। कष्ट । कष्टायते । कष्ट। स्यादिति ॥ गहन । गहनायते॥ कष्टाय क्रमणे ॥३1१।१४॥ अपर आह । सत्त्रादिभ्यश्चतुर्थ्य- कष्टायेति किं निपात्यते। कष्टशब्दा- न्तेभ्यः क्रमणेऽनार्जवे क्यवक्तव्यः । चतुर्थीसमर्थात्क्रमणेऽनार्जवे क्यड्निपा- एतान्येवोदाहरणानि ॥ सत्त्रादिभ्य इति यते । कष्टाय कर्मणे कामति कष्टायते ॥ किमर्थम् । कुटिलाय कामत्यनुवाकाय । अत्यल्पमिदमुच्यते कष्टायेति । चतुर्थ्यन्तेभ्य इति किमर्थम् । अजः कष्टं सागावें; जसे:- लोहितायति लोहितायते, पैट कष्टाय क्रमणे असें में सूत्र केले आहे ते पटायति पटपटायते, दमदमायति दमदमायते, अगदीच अपुरे आहे, मटमटायति मटमटायते. (वा.१) सन, कक्ष, कष्ट, कळू आणि गहन लोहितशब्दाखेरीज इतर जे लोहितादि- याहून क्यड् होतो, पाप करण्याची इच्छा गणातील शब्द त्याची काय वाट ? गम्यमान असताना, असे वचन करावें; जसें:- (वा.२) लोहितशन्दाखेरीज इतर जे सत्रायते, कक्षायते, कष्टायते, कृच्छ्रायते, लोहितादिगणातील शब्द त्याचा भूशादिगणा- गहनायते. मध्ये पाठ करावा. अन्य कोणी एक वैयाकरण असे म्हणतो मृयादिगणामध्ये त्याचा पाठ करण्याचा की चतुर्थीविभक्त्यन्त अशा सत्त्रादिशब्दाहून याय उपयोग? भलत्या मार्गाने जाण्याविषयींचा उत्साह था त्या प्रातिपदिकाढून क्यड्प्रत्यय होतो म्हणून अर्थी क्यड्प्रत्यय होतो असें वचन करावे, वर क्यान्तादन 'अनुदात्तटितः०' (१३।१२) दाखविलेली तीच उदाहरणे समजावीत. याने नित्य आत्मनेपद होते, हा उपयोग होय. येथे सत्त्रादिभ्यः हा शन्द कशाकरिता (स.१४) काटाय येथे काय निपातिते आहे ? घातला आहे ? अन्वययोग्य चतुर्थीविभक्त्यन्त कुटिलायानुवाकाय कामति. फटान्दाढून कुटिलमार्गाने जाण्याविषयींचा चतुर्यन्तेभ्यः अरें कशाकरिता म्हटले उत्साह या अर्थी क्यड्प्रत्ययाचे निपातन केले आहे ! आहे; जसे:- कटाय कर्मणे झामति करायते. उपयोग नाही. उत्साह या अर्थविशेषाचा लाभ होणार नारी म्हणून १२, का ११ः (१३३९०) याने ये विक- निशतनाचा आश्रय केला आहे. शाने परस्पराले आहे. ३. मसत्या मागाने जाण्याविषयी याचा पहिला १. अनुविभान अशा पादान पाय आहे, असा अर्थ ये प्रतीत होतो, सागर या मधी बसमय तो, उदा. ४. एवातावठिन भनुवाक एखादा विधाथी बदायमा पटाकले. मोरमा बनवल्यावाच्या उन्ने मानतो मसा २. बसमान कमाया भयी समाययाचे भयं माहे. निशान भने गृी पर हर भविश्यक ५. पेन्यावाहमा मागान जाओ, अजः कष्ट कामति, ·पा. सू.३.१.१५] व्याकरणमहाभाष्यम् कामति ॥ तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । कस्मान्न तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । नेत- भवति कीटो रोमन्थं वर्तयति । अन- त्प्रत्ययान्तनिपातनम् । किं तर्हि । तादर्थ्य भिधानात् ।। एपा चतुर्थी। कटाय यत्प्रातिपदिकम् । तपसः परस्मैपदं च ॥१॥ कष्टार्थे यत्प्रातिपदिकमिति ।। तपसः परस्मैपदं चेति वक्तव्यम् । कर्मणोरोमन्धतपोभ्यां वर्ति- तपश्चरति तपस्यति । कथं तपस्यते लोक- चरोः॥३।१।१५॥ जिगीपुरग्नेः । रोमन्थ इत्युच्यते को रोमन्थो नाम । छान्दसत्वाद्भविष्यति । उद्गीर्णस्य वावगीर्णस्य वा मन्थो रोमन्थ बाप्पोष्मभ्यामुद्वमने ॥२१॥१६॥ इति । यद्येवं हनुचलन इति वक्तव्यम् । फेनाचेति वक्तव्यम् । फेनायते ।। इह मा भूत् । कीटो रोमन्थं वर्तयतीति ॥ शब्दवैरकलहानकण्वमेघेभ्यः तर मग सत्र, कक्ष, कष्ट, वगैरे शब्द सूत्रा तर मग ते तसे वचन केले पाहिजे. मध्ये घातले पाहिजेत. तें वचन करावयास नको. घालावयास नकोत. कारण कष्टाय हे क्या- मग कीटो रोमन्यं वर्तयति येथे क्यङ्प्रत्यय प्रत्ययान्ताचें निपातन आहे, असे समजू नये. कां बरे होत नाही ? तर तादर्थ्य या अर्थाची जी चतुर्थी तदन्ताचें रोमन्थायते या क्यङन्तापासून लोकामध्ये हे रूप आहे. तेव्हां कष्टाय यत् = कष्ट हा अर्थ रवंथ करणे हाच अर्थ मनांत येतो. अपान- दाखविण्याकरितां उच्चारलेले जे प्रातिपदिक प्रदेशांतून बाहेर पडलेल्या पदार्थाचे भक्षण हा अर्थ मनांत येत नाही. म्हणून तेथे स्यङ्- (सू.१५) रोमन्थशब्दाहून असे येथे म्हटले प्रत्यय होत नाही.' आहे. तेथे रोमन्थ म्हणजे काय ? (वा.१) तपसशब्दाहून क्यङ्प्रत्यय केला तोंडावाटे गिळलेल्या पदार्थाचं परत तोंडा- असतां पुढें परस्मैपद होते असे वचन करावे; मध्ये आकर्षण करून चर्वण करणे तो रोमन्थ जसे:- तपश्चरति तपस्यति. होय किंवा अपानप्रदेशांतून बाहेर पडलेल्या तर मग तपस्यते लोकजिगीपुरग्नेः येथे पदार्थाचे भक्षण करणे तोही रोमन्थ होय, आत्मनेपद कसे केले आहे ? असे रोमन्थशब्दाचे दोन अर्थ आहेत. तो प्रयोग वैदिक असल्यामुळे तेथे तर हनुचलन म्ह.हनुवटीचें चालन होत अस- आत्मनेपद होईल. तांना असे वचन करावे. कारण कीटो रोमेन्थं (सू.१६)फेनशब्दाहूनही उद्वमन या अर्थी वर्तयति येथें क्यङ्प्रत्यय न झाला पाहिजे, क्यङ्प्रत्यय होतो असे वचन करावें; जसें:- १. कर्मवाचक रोमन्थशब्दाहून चर्वण करणे शकते. या अर्थी आणि कर्मवाचक तपशव्दाहून आच १.कर्मवाचक अशा वाष्पशब्दाहून किंवा ऊष्मशब्दा- रण करणे या अर्थी क्यङ्प्रत्यय होतो; उदा. हून उद्वमन म्हणजे बाहेर टाकणे या अर्थी क्यङ्- रोमन्थं वर्तयति रोमन्थायते, तपश्चरति तपस्यति. प्रत्यय होतो; उदा०- वाष्पमुद्रमति बाप्पायते, ऊ- २. येथें अपानप्रदेशांतून बाहेर पडलेला पदार्थ ष्माणमुहमति ऊष्मायते. भक्षण करतो असा अर्थ आहे. या मक्षणामध्ये हनु १. शब्द, वैर, कलह, अन, कण्व आणि मेष चलन असत नाही. म्हणून येथे क्यङ् होत नाही. या शब्दांहून करोति या अर्थी क्यङ्प्रत्यय होतो, चघळणे (रवंथ करणे) यामध्येच हनुचलन असूं उदा०- शब्दं करोति शब्दायते, वैरायते, त्याहून असा अर्थ होतो.

·५६ व्याकरणमहाभाष्यम् [म.३ पा.१ आ.२ करणे ॥३।१।१७॥ ॥३११।१८॥ अटाट्टाशीकाकोटापोटासोटामुष्टाप्लुष्टा कर्तृवेदनायामिति किमर्थम् । इह मा ग्रहणं कर्तव्यम् । अटा। अटायते॥अध। भूत् । सुखं वेदयते प्रसाधको देवदत्तस्य ।। अट्टायते॥शीका । शीकायते ।। कोटा।को. कर्तृवेदनायामित्युच्यमानेऽप्यत्र प्रामोति । टायते।। पोटा। पोटायते। सोटा । सोटा- किं कारणम् । कर्तुरितीयं कर्तरि पष्ठी। यते । पुष्टा। ग्रुष्टायते । प्लुष्टा । प्लुष्टायते॥ वेदनायामिति चानो भावे । स यद्येवा. सुदिनदुर्दिनाभ्यां च ॥१॥ त्मनो वेदयतेऽथापि परस्य करीवेदने- सुदिनदुर्दिनाभ्यां चेति वक्तव्यम्। वासौं भवति ॥ न कर्तृग्रहणेन वेदनाभि- सुदिनायते दुर्दिनायते ।। संवध्यते । किं तर्हि । सुखादीन्यभि- नीहाराच ॥२॥ संवध्यन्ते । कर्तुर्यानि सुसादीनि ।। नीहाराचेति वक्तव्यम् । नीहारायते ।। नमोवरिवश्चित्रङः क्यच सुखादिभ्यः कर्तृवेदनायाम् ॥३।१।१९।। फेनमुमति फेनायते. देखील येथे क्यड्प्रत्यय प्राप्त होतोच. (सू.१७) अटा, अहा, शीका, कोटा, पोटा, काय कारण? सोटा, मुटा, प्लुष्टा, या शब्दांचे सूत्रामध्ये ग्रहण कारण असें की कर्तुः वेदना कर्तृवेदना करावें; जसे- अटा करोति भटायते, अट्टा- अशा ह्या पष्ठीतत्पुरुषसमासातील कर्तुः ही यते, शीकायते, कोटायते, पोटायते, सोटायते, ज्ञानाचा कर्ता अशा अर्थाची कर्तरि षष्ठी मुष्टायते, प्लुष्टायते. (२।३।६५) आहे, आणि वेदना ह्या शब्दा- (वा.१) मुदिन आणि दुर्दिन या शब्दा. तील अन म्हणजे सुच्प्रत्यय (३।३।१०७) नहीं करोति या अर्थी क्य होतो, असें भाव या अर्थी केला आहे. तेव्हा काचे वचन करावें; जसें।-- सुदिन करोति सुदिना ज्ञान असा कर्तृवेदना या पदाचा अर्थ होतो. यते, दुर्दिनायते. असे असता तो कर्ता आपलें सुख जाणो किंवा नोहार या शब्दाहूनही क्यड्प्रत्यय होतो, दुसन्याचे सुख जाणो, पण ते जाणण का. असे वचन करावें; जसें:- नीहारं करोति चेंच होतें. नीहारायवे. कर्तृशब्दाचा वेदनेशी संबंध करावयाचा (स.१८) येथे कर्तृवेदनायाम् हा शब्द नाही. कयाकरिता घातला आहे ? तर कोणाकडे संबंध करावयाचा! सुख वेदयते प्रसाधको देवदत्तस्य येथे मुखादिकाकडे त्याचा संबंध करावयाचा. क्यमत्यय न झाला पाहिजे. तेव्हा जाणणारा हा स्वतःचेच मुख जाणीत पण कर्तृवेदनायाम् हा शब्द घातला तरी असेल तरच क्यड्प्रत्यय होतो. १. क्मंगचक जे मुखादिगणपटित सदस्याहून चाकर, आणि सुख मालकाला, असे होत आहे. जागणे या मधी क्यडप्रत्यय होतो; परन्तु ते मुख ३. कर्तृवेदनायाम् येथील कर्नुशम्द गुप्तपश्यन्त बरे. जागायला सतःला होत अमेल तर; पृथक् पद होय. तमें गृहीत धरल्याशिवाय त्याचा उदा.- मारमनः मुस वेदयत्रे मुखायवे देवदतः, मुखादिकांग्रोबर अन्वय करता येणार नाही. खायने. १. नमस्, परिवम् मानि चित्र या शादी- २. प्रमापक गण सेवा करणारा चकर. तो इन क्यङ्मत्यय होतो, पग क्रमाने पूजा करणे, मेरेासून माल्पाला सुख होत आहे असे वागतो, मेवा करण आणि आश्चर्यचकित होगह अर्थ गम्य- भसा या बारपाचा मर्थ आहे. येथे जागनारा मान असताना; उदा.- नमस्पति देवान्, वरि- ·पा.स.३.१.१९] व्याकरणमहाभाष्यम् ५७ नमसः क्यचि द्वितीयानुपपत्तिः॥१॥ अथवोपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्बली- नमसः क्यचि द्वितीया नोपपद्यते। यसीति द्वितीया भविष्यति ।। नमस्यति देवान् । किं कारणम् । नमः क्यजादिपु प्रत्ययार्थनिर्देशः ॥३॥ शब्देन योगे चतुर्थी विधीयते सा प्राप्नोति।। क्यजादिपु प्रत्ययार्थनिर्देशः कर्तव्यः । प्रकृत्यन्तरत्वात्सिद्धम् ।।२।। नमसः पूजायाम् । वरिवसः परिचर्यायाम्। नमःशब्देन योगे चतुर्थी विधीयते चित्रङ आश्चर्ये । भाण्डात्समाचयने । नमस्यतिशब्दश्चायम् । ननु च नमस्यति- चीवरादर्जने परिधाने वा । पुच्छादुदसने शब्दे नमःशब्दोऽस्ति तेन योगे प्राप्नोति। व्यसने पर्यसने चेति । किं प्रयोजनम् । नैप दोपः । अर्थवतो नमःशब्दस्य ग्रहणं क्रियावचनता यथा स्यात् ।। नेतदस्ति न च नमस्यतिशब्दे नमःशब्दोऽर्थवान् ॥ प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति क्रिया- (सू.१९, वा.१) नमस्शब्दाहून क्यच- (वा.३) प्रकृत सूत्राने सांगितलेला क्यच प्रत्यय केला असतां नमस्यति देवान् येथे देव. आणि पुढील सूत्राने सांगितलेला गिङ् या शब्दाच्या पुढे द्वितीया केली ती बरोबर नाही. प्रत्ययांच्या अर्थाचा उल्लेख करावा. काय कारण ? नमस्शब्दाढून करावयास सांगितलेला कारण असे की नमस्शव्दाचा योग क्यच्प्रत्यय पूजा या अर्थी करावा. असतांना चतुर्थी सांगितली आहे (२।३।१६) वरिवस्शब्दाच्या पुढे करावयास सांगि- ती प्रास होते. तलेला क्यच्प्रत्यय शुश्रूपा या अर्थी करावा. (वा.२) नमस्शब्दाचा योग असतांना चित्रशब्दाच्या पुढे करावयास सांगि. चतुर्थी सांगितली आहे, आणि येथें तर नमस्- तलेला क्यच आश्चर्य या अर्थी करावा. शन्दाहून निराळा जो नमस्यतिशब्द त्याचा भाण्डशब्दाच्या पुढे करावयास सांगितलेला योग आहे, म्हणून चतुर्थी होत नाही, गिङ्प्रत्यय राशीकरण या अर्थी करावा. पण नमस्यति या शब्दामध्ये नमस् आहे चीवरशब्दाच्या पुढे करावयास सांगित- ना ? तेव्हां त्याचा योग असल्यामुळे चतुर्थी लेला णिङ्प्रत्यय अर्जन किंवा परिधान या. प्राप्त होत आहे. अर्थी करावा. हा दोप येत नाही. कारण 'नमःस्वस्ति०' पुच्छशब्दाच्या पुढे करावयास सांगित. (२।३।१६) या सूत्रामध्ये अर्थवान् नमस्- लेला णिमत्यय उभारणे किया विविध अथवा शब्द घ्यावयाचा आहे, आणि नमस्यति विरुद्ध असें उत्क्षेपण अगर इतस्ततः क्षेपण यांतील नमस्शब्द तर अर्थवान् नाही. या अर्थी करावा. अथवा 'उपपदविभक्तीपेक्षा कारकविभक्ति क्यन् वगैरे प्रत्ययांच्या अयांचा उलय बलवत्तर आहे' या परिभाषेच्या जोरावर करण्याचा काय उपयोग ? चतुर्थीला मागे सारून कारकविभक्ति द्वितीया पयन बगैरे प्रत्यय शेषर्टी अगलेल्या मन- होईल. दायाला क्रियावानफल प्रासदायें हा उर- पसति गुरुन्, चित्रोमो ३. पूजा माने या मिया में २. नगरपति ६ गरि आत्मामुळे माती पान RIRL:रिलीपार. मनम्मदा म मादी भौगो पर ग. विनोद ·व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.२ वचनाः क्यजादय इति यदयं सनाद्यन्ता इति ततः सनाद्यन्ता धातव इति धातु धातवः [३.१.३२] इति धातुसंज्ञां शास्ति । संज्ञा शास्ति ।। ननु चेदं प्रयोजनं स्यात्पर- कथं करवा ज्ञापकम् । धातुसंज्ञावचन एत साधन उत्पत्तिं वक्ष्यामीति ।न परसाधन प्रयोजनं धातोः ३.१.९१] इति तव्य उत्पत्त्या भवितव्यम् । किं कारणम् । दादीनामुत्पत्तिर्यथा स्यात् । यदि चात्र साधनमिति सबन्धिशब्दोऽयम् । सबन्धि क्रियावचनता न स्याद्धातुसंज्ञावचनमनर्थ- शब्दाश्च पुनरेवमात्मका यदुत सबन्धिन- कं स्यात्। सत्यामपि धातुसज्ञायां तव्यदाद. माक्षिपन्ति । तद्यथा | मातरि वर्तितव्यं यो न स्युः। किं कारणम् । साधने तव्यदा. पितरि शुभूषितव्यमिति । न चोच्यते दयो विधीयन्ते साधनं च क्रियाया। कि स्वस्या मातरि स्वस्मिन्वा पितरीति संब. याभावात्साधनाभावः । साधनाभावात्स न्धाचैतद्गम्यते या यस्य माता यश्च यस्य त्यामपि धातुसंज्ञायां तव्यदादयो न स्युः। पितेति । एवमिहापि सबन्धादेत गन्तव्यं पश्यति त्वाचार्यः क्रियावचना:क्यजादय यस्य धातोर्यसाधनमिति ।। अथवा धातव योग होय. समजत असलेच पाहिजेत. म्हणूनच क्यजादि हा उपयोग सभवत नाही. कारण क्यजा प्रत्ययान्ताना 'सनाद्यन्ता धातवः' (३१॥३२) दिप्रत्ययान्त हे क्रियावाचक आहेत असें असें सूत्र करून धातुसज्ञा सागत आहेत. आचार्योचा व्यवहारच ज्ञापन करीत आहे, पण क्यजादिप्रत्ययान्तांना स्वतः क्रिया- ज्यापेक्षा हे आचार्य पाणिनि 'सनाद्यन्ता वाचकत्व नसले तरी त्याना धातुसशा साग- पातवः (३४१३२) याने सनादिप्रत्ययान्त ण्याचा उपयोग असा सभवतो की दुसन्या दान्दाना धातुसंज्ञेचे विधान करीत आहेत. कोणत्या तरी क्रियेचे कारक मनात धरून त्या हैं भापक कसे बरें जुळते? अर्थी तव्य वगैरे प्रत्यय त्या क्यज्ञादिप्रत्यया. असें जुळते वी धातुमज्ञा सागण्याचें न्तादून करता येतील, प्रयोजन हे आहे की धातूहून करावयास अशा रीतीने धातुसंज्ञेचा उपयोग मुळीच मागितलेले तव्य वगैरे प्रत्यय क्यजादिप्रत्य. करता येणार नाही. यान्ताहून व्हावेत, पण जा क्यजादि प्रत्य काय कारण? यान्ताना नियावाचकवच नसेल तर धातुसशा कारण असे की साधन (म्ह. कारक) सागिवलेली व्यर्थ होईल, कारण धातुसा हा समधी शब्द आहे, आणि सनधी शन्दावा शाटी तरी देखील तव्य वगैरे प्रत्ययाची उत्पत्ति तर स्वभाव असा आहे की दुसन्या कोणाशी होणारच नाही. तरी त्याचा सरध आहे असे त्या शब्दापासून काय कारण ! नियमाने मनात येते, जसे.-'भाईला अनुस- फर्म वगैरे कारकार्थी तव्य वगैरे प्रत्यय रून वागावें', 'यापाची सेवा करावी, असे सागितले आहेत. आणि कारक तर रियेमुळेच सागितले असता आपल्या आईबापाची असे असते. तेव्हा त्रिया नसली तर कारक नस तेथे सागावें लागत नाही. कारण आईबाप पारच. आगि कारक नसले वर धानुमशा सवयी शब्द असल्यामुळे त्या सरची शहाच्या झाली तरी देखील तप वगैरे प्रत्यय होणार जोरावर अनुकरणान्याचीच आई घ सेवा नाहीवन. तेव्दाक्यजादिप्रत्ययान्त हे प्रिया- करणान्याचाच याप असं समजले जाते, त्या- याना भान असे भर आचार्य पानीने प्रमाणे येथे दी सबधी भन्दाच्या जोरावर असे ·पा. सू.३.१.२१] व्याकरणमहाभाष्यम् ५९ एव क्यजादयः । न चैव ह्यर्थी आदिश्यन्ते वर्तते ।। क्रियावचनता च गम्यते । कः खल्वपि पुच्छभाण्डचीवराणि पचादीनां क्रियावचनत्वे यत्नं करोति । ॥३।१। २०॥] येनैव खल्वपि हेतुना पचादयः क्रिया- मुण्डमिश्रलक्षणलवणव्रतवस्त्रह- वचनास्तेनैव क्यजादयोऽपि। एवमर्थ लकलकृततूस्तेभ्यो णिच् खल्वाचार्यश्चित्रयति । क्वचिदर्थानादिशति ॥३।१।२१॥ कचिन्न ।। एवमप्यर्थादेशनं कर्तव्यं कथमि- इमौ हलिकली स्त इकारान्तौ । अस्ति मेऽबुंधा बुध्येरनिति ॥ अथवा शक्यम- हलशब्दः कलशब्दश्चाकारान्तः। कयो- र्थादेशनमकर्तुम् । कथम् । करण इति वर्तते रिदं ग्रहणम । याविकारान्तौ तयोरत्वं करणं च करोतेः करोतिश्च क्रियासामान्ये निपात्यते । किं प्रयोजनम् । स्पष्टच समजते की ज्या धातूचे जे साधन म्ह. असे जरी आहे तरी येथे अर्थाचा निर्देश कारक त्या अर्थी धातूहून प्रत्यय होतात. केलाच पाहिजे. कारण त्यावांचून हे अज्ञानी अथवा क्यच् वगैरे प्रत्यय हे स्वभावतःच लोक क्यजादिप्रत्ययान्ताचे क्रियावाचित्व कसे विशेष क्रिया दाखविणारे असल्यामुळे तेथे बरे जाणू शकतील ? प्रत्ययान्ताला धातु म्हणण्याला काहीच हरकत अथवा 'नमसः पूजायाम्' इत्यादि क्यच नाही. जरी त्यांचा विशेष क्रिया हा अर्थ प्रत्यक्ष वगैरे प्रत्ययांच्या अर्थाचा निर्देश न करणे सांगितला नाही तरी प्रयोगामध्ये त्या त्या शक्य आहे. प्रत्ययान्तापासून ती ती विशेष क्रिया गम्यमान ते कसे? होत आहे. शिवाय असें पहा की पच् वगैरे 'शब्दवैरकलहा०' (३।१।१६१) येथून धातु हे क्रियावाचक आहेत हे सिद्ध करण्या- 'करणे' या पदाची अनुवृत्ति येत आहे. करणे करितां कोणी प्रयत्न केला आहे काय ? तेव्हां हा करोतिधातूचा अर्थ. तो करोतिधातु हा ज्या कारणावरून पच् वगैरे क्रियावाचक सामान्यक्रियावाचक आहे. म्हणून समजले जातात त्याच कारणावरून (सू.२१) हलि आणि कलि हे दोन शब्द क्यजादिप्रत्ययान्तही क्रियावाचक क्रियावाचक म्हणून इकारान्त आहेत आणि हल, कल, असे अका- समजले जातील. ही गोष्ट लोकांच्या ध्यानी रान्तही आहेत. त्यांपैकी सूत्रांतील हलकल. यावी म्हणूनच की काय आचार्यांनी धातूंचा शब्दानें कोणाचे ग्रहण करावयाचें ? अर्थ सांगण्याच्या कामी विचित्रपणा स्वीकारला इकारान्त हलि आणि कलि या शब्दाचे आहे. तो असा की काही ठिकाणी अर्थाचा ग्रहण करून त्यांतील इकाराला अकारादेशाचे उल्लेख केला आहे आणि काही ठिकाणी निपातन केले आहे. नाही. असे करण्याचा काय उपयोग? ४. सामान्यक्रिया ही विशेष क्रियेवांचून अस्ति- संमाण्डयते, चीवाण्यजयति संचीवरयते. त्वांत येत नसल्यामुळे विशेष क्रियेची प्रतीति त्या १. मुण्ड, मिश्र, रग, लवण, व्रत, वन, इल, त्या धातूंपासून सहजच होईल. कल, कृत आणि तस्त या शब्दांडून कृपाच्या १. पुच्छ, भाण्ड आणि चीवर या शब्दांहून अर्थी णिच्प्रत्यय होतो; उदा.- मुलं करोति क्रियाविशेष या अथी गिडप्रत्यय देतो; उदा.. मुण्डयति. पुच्छमुदस्यति उत्पुच्छयते, भांण्टानि समाचिनोति - ·६० व्याकरणमहामाध्यम [अ.३ पा.१ २ हलिफल्योरत्वनिपातनं सन्वद्भाव कृताया वृद्धी प्राप्नोत्सन्यस्याहतायां शब्दा प्रतिपेधार्थम् ॥ १॥ न्तरस्य च प्रामुवन्विधिरनित्यो भवति । हलिकल्योरत्वनिपातन कियते सन्व- वृद्धिरप्यनित्या । अन्यस्य कृते लोपे प्राप्नो मावोमा भूदिति । अजहलत् अचकलत् ॥ सन्यस्याकृते शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन्त्रि नैतदस्ति प्रयोजनम् । इकारलोपे कृतेऽ घिरनित्यो भवति । सभयोरनित्ययोः ग्लोपिना नेति प्रतिषेधो भविष्यति । वृद्धौ परत्वाद्वृद्धि । वृद्धौ कृतायां लोपस्तन्ना कतायां लोपस्तनाग्लोप्यद्ग भवति ॥ इदमि. ग्लोप्यङ्गं भवति ॥ अत्वे पुन. सति वृद्धिः हसप्रधार्यम् । वृद्धिः क्रियतामलोप इत्ति क्रियता लोप इति यद्यपि परत्वाद्वृद्धि- किमन्न कर्तव्यम् । परत्वावृद्धिः । नित्यो वृद्धी कृतायामप्यगेव लुप्यते । तस्मा लोप । कृतायामपि वृद्धी प्राप्नोत्यकृताया सुष्ठूच्यते हलिकल्योरत्वनिपातन सन्व मपि प्रामोति । अनित्यो लोप । अन्यस्य भावप्रतिपेधार्थमिति ।। (पा.१) अजहलत्, अचकलत्, येथे सन्व ऐकाराचा लोप प्रात होतो आणि वृद्धि पेली भावाचा अनग्लोपे (१४१९३) हा निषेध नसता इकाराचा रोष प्राप्त होतो. अशा रीतीने व्हावा यासाठी हलि, कलि, या शब्दांच्या इका 'मिन्न भिन्न शब्दाचे स्थानी प्राप्त होणारा विधि राला अकागदेशाचे निपादन केले आहे. अनित्य होय' अशी परिभाषा आहे. अकारादेश करण्याचा उपयोग पण तशी वृद्धिही अनित्यच आहे. कारण समवत नाही. कारण हलिकलिदान्दांतील रोप वेला असता उपधाभूत अकाराला वृद्धि कागला अकारादेश न करता रोर पेला प्राप्त होते व लोप केला नसता इकाराला तरीही अकाचाच होर होत असल्यामुळे सन्य. वृद्धि प्रास होते अशा रीतीने भिन्न भिन्न हाच शेगार नाही. सन्दाचे स्थानी प्रास झालेला विधि मनित्य पण इकाराला वृद्धि पेल्यानतर लोग समनला जातो. झाला तर तो अकाचा होत नाही. तेन्हा अनित्य भया या दोन विधीमध्ये आता येथे हा विचार करावा की प्रथ. परतवास्तव प्रथमत वृद्धि होईल, आणि वृद्धि मत. यदि (१२२११५) करावी किंग टिलोप पेल्यानतर मागून लोर झाला म्हणजे ते अग () करावा. अग्लोरि होऊ शकत नाही मग यान काय रे फरावें। आणि हकाराचे स्थानी अकारदेश पर असल्यामुळे वृद्धि अगोदर करावी, वेला म्हणजे मात्र दि करावी किंवा लोग पा दियेटी तरीदी लोर येऊ शकतो, करावा असा विचार उत्पन्न झाला असता भागि पृद्धि न केली तरीही येऊ शकतो, नरी परत्वास्तव प्रथमत वृदि झाली तरीही गश्न सोर निस भारेमा। अकावाच लोर होतो. एवंदरीत सन्वद्रा. पानममा हिलोर पेला असताही वृद्धि पाया प्रतिरोधाकरिता इलि आणि कति या प्रास होवे भाग टिरोग नसाही प्राप्त गन्दातील इकाराला अकायदेशाचं निग रोने म्हणून यदिही निय आहेच, शिराय तन परे आह अमें में गदर आहे ते कोर अनिन्य आहे. कारण यदि मेरी ममता बरोबर आहे. १.स.सदाचारी सभा मग, मरमसी मनीष पह, सोहर परवि, २, दादारावी न हा दारिता र धरावार ·पठति । पा. सू.३.१.२२] व्याकरणमहाभाष्यम् ६१ घातोरेकाचो हलादेः क्रिया च्यत इति ॥ समभिहारे यङ् ॥३।१।२२॥ अथ धातुग्रहणं किमर्थम् । इह मा समभिहार इति कोऽयं शब्दः । समभि- भूत् । प्राटति भृशमिति ।। अत उत्तरं पूर्वाद्धरते वसाधनो घंन् । समभिहरणं सममिहारः । तद्यथा। पुष्पाभिहारः फला- यतिधौ धातुग्रहण उक्तम् ॥ १॥ भिहारः इति ।। विपम उपन्यासः । वह्वयो किमुक्तम् । तत्र तावदुक्तं कर्मग्रहणात्स- हि ता सुमनसस्तत्र युक्तः समभिहारः । इह विधौ धातुग्रहणानर्थक्यं सोपसर्ग कर्मेति पुनरेका क्रिया ॥ यद्यप्येका सामान्य- चेत्कर्मविशेषकत्वादुपसर्गस्यानुपसर्ग कर्म क्रियावयवक्रियास्तु वह्वयः। अधिश्रयणोद- सोपसर्गस्य हि कर्मत्वे धात्वधिकारेऽपि कासेचनतण्डुलावपनघोपकर्पणक्रियाः । सनोऽविधानमकर्मत्वादिति । एवमिहापि ताः कश्चित्कारन्येन करोति कश्चिदका- क्रियासमभिहारग्रहणाद्यविधौ धातु- स्न्येन । यः कास्न्यैन करोति स उच्यते ग्रहणानर्थक्यं सोपसर्गः क्रियासमभिहार पापच्यत इति । पुनः पुनर्वा पचति पाप- इति चेत्क्रियासमभिहारविशेषकत्वादुप- (सू.२२) समभिहार म्हणजे काय ? करतो, कोणी काही अंशाने करतो. त्यांत जो सम्, अमि, हे दोन उपसर्ग मागे असतां त्या क्रिया सर्वांशाने करतो त्या ठिकाणी पाप- हृधातूहून भावे घञ्प्रत्यय करून समभिहार च्यते असा प्रयोग होतो. किंवा वारंवार पचन- हा शब्द साधला आहे. तेव्हां समभिहरणं क्रिया करीत असेल तर त्या ठिकाणीही पाप- सममिहारः, म्ह. अनेक पदार्थ एका ठिकाणी च्यते असा प्रयोग होतो. गोळा करणे, असा अर्थ सिद्ध होतो; जसे: आतां येथे धातोः हा शब्द कशाकरितां पुष्पाभिहारः, उत्पलाभिहारः, मालाभिहारः, घातला आहे ? फलाभिहारः. प्राटति भृशम् येथे 'प्र अट्' एवढ्या समु. ही जी पुष्पाभिहारः वगैरे उदाहरणे दाख- दायाहून यङ्प्रत्यय न व्हावा म्हणून घातला विली त्यांत वैषम्य आहे. कारण पुष्पं वगैरे आहे. हे मनांत आणून वार्तिककार म्हणतात:- पदार्थ बहुत आहेत. म्हणून तेथे गोळा करणे (वा.१) यविधायक सूत्रांतील धातुग्रह- हा अर्थ जुळतो. आणि येथे तर क्रिया ही णाविषयी काय सांगावयाचें तें मागेंच (३।१। एकच आहे. तेव्हां तेथें समभिहार कसा असूं. ७) सांगितले आहे. शकणार? ते काय सांगितले आहे ? जरी क्रिया एक आहे तरी पण त्या एका तेथें असें सांगितले आहे की कर्म- सामान्य क्रियेमध्ये पोटक्रिया बहुत आहेत; ग्रहणात् इत्यादि (३१११७, वा. १,२,३). जसे:- पचन करणे ह्या एका सामान्य क्रिये- त्याप्रमाणे येथेही ह्या यङ्प्रत्यय सांग- मध्ये चुलीवर भांडे ठेवणे, त्यांत पाणी घालणे, णा-या सूत्रामध्ये 'क्रियासमभिहार' असें तांदूळ वैरणे, लाकडें सारणे, वगैरे पोटक्रिया म्हटले असल्यामुळे धातोः हा शब्द व्यर्थ अनेक आहेत. त्या क्रिया कोणी सर्वांशाने होतो. क्रियासमभिहार हा अर्थ गम्यमान अस. निपातन केले पाहिजे. होतो; उदा०-पुनः पुनः अतिशयेन वा पचति १. क्रियासमभिहार हा अर्थ गम्यमान अस. पापच्यते, भृशं ज्वलति जाज्वल्यते. तांना एकाच आणि हलादि अशा धातूंहून यङ्प्रत्यय " - ·६२ व्याकरणमहामाप्यम् [अ.३ पा.१ आ.२ सर्गस्पानुपसर्गः क्रियासममिहारः सोप- दकर्मणो समानकर्तृकाद्यानभिधानमिति। सर्गस्य हि क्रियासमभिहारत्वे धात्वधिः इहाप्येकाझलादिग्रहणानर्थक्यं क्रियासम- कारेऽपि यहोऽविधानमक्रियासमभिहार- भिहारे यवचनादनकाचोऽहलादेद्य- त्वादिति ॥ नभिधानमिति ॥ तचावश्यमनभिधान- अषकाझलादिग्रहणं किमर्थम् । इह माश्रयितव्यम् । क्रियमाणेऽपि टेकाझला- मा भून् । जागर्ति मृशम् । ईक्षते दिग्रहणे यत्रैकाचो हलादेश्वोत्पद्यमानेन भृशम् ॥ यडार्थस्याभिधानं न भवति न भवति एकाझलादिग्रहणे च ॥२॥ तत्रोत्पत्तिः । तद्यथा । भृशं शोभते । एकान्झलादिग्रहणे चोकम् । किमु. भृशं रोचते । यत्र चानेकाचोऽहलादे- कम्। तत्र वावदुक्तं कर्मसमानकर्डकग्रह- बोत्पद्यमानेन यहास्यामिधानं भवति णानर्थक्यं घेच्छाभिधाने प्रत्ययविधाना- भवति तत्रोत्पत्तिः । वद्यया । अटाट्यते ताना यमस्यय होतो, असे मोघम म्हटले तरी प्रत्यय न व्हावा म्हणून घातले आहेत. वन्याने धानुनच यत्प्रत्ययाची उत्पत्ति (वा.२) एकाच थाणि हलादि या धन्दा. होईल. पण क्रियासममिहार हा अर्थ माटति विपी जे काही सागावयाचे ते मागे सांगि- मृशम् ये 'म भट्' ह्या उपसर्ग मागि धातु तसेंच बाहे. यान्या समुदायारासून प्रतीव होत असत्या. तेथे काय सागितले आहे। मुळे क्रियासममिहारपाचकरव त्या समुदा तेथे असे सांगितले आहे की कर्मसमान. याला येते, असे म्हणणे असेल तर तें किया. इत्यादि (३३७ वा.६,७). त्याप्रमाणे येही सममिहारवाचास्य धान्लाच असून उपसर्ग सूत्रातील एकाचः आणि हलादेः हे शन्द रा नुसता त्या यांला दुरून दाखविगारा व्यर्थ आहेत. कारण नियासममिहार हा अर्थ आहे. तेव्हा पेरळ घानुच क्रियासममिहार या गम्यमान असताना यड्मन्यय सागितला आहे. अषांचा असल्यामुळे त्याहूनच यड्नत्यर यानि जो धाव एकाच नव्हे आश हलादि होईल. उपसर्ग जवळ सरल तरी क्रियासम- नन्हे अशा पाच्या पुढील यड्प्रत्ययाने क्रिया. मिहार हा अर्थ पेरळ धातूचान आहे असे सममिहार या अयाचे प्रतिपादन केले जात अवश्य मानरेच पाहिजे. उपसर्ग आणी धातु नाही, म्हणून अनभिधानामुळे यट्मत्यय मिटून जो समुदाय तो क्रियासममिहार या त्याहून होत नाही. अधांचा याचक आहे असे जो समजतो त्याच्या त अनमिषान तर अवश्य स्वीकारलेंच मनी स्पामध्ये पातो हा सन्द घातला तरी पाहिजे. कारण एकालादिग्रहण केले देखील उपमर्ग अमेल तेथे उपसर्ग सोडून वरी देखील जे एकाच असून हलादि अस. नुसन्या पातून याप्रत्यय करना येगार नाही. लेल्या अशा धान्न उत्पन्न झालेल्या कारण पेरळ पाला रियासमभिहार हा अयं यमाययाने नियाममभिदार या अयायें नाही. यमिधान होत नाही ते यसत्यय आदा येथे एकाचःभागि हलादेः हे पद होत नाही; जमें:- मृय रोचते, मयं काकरिता पातले आहेत! शोमो, भाग जेथे अनेकान किंवा अजादि मुरा मागति, मामीशने, येथे अनेकार या पान्हून उत्पन्न झालेल्या पत्नययाने मारपानुन मा अादि विमानन परः क्रियासममितार या अपांचे अभिधान के ·वाच्य पा. सू.३.१.२२ व्याकरणमहाभाष्यम् ६३ अरार्यते अशाश्यते सोसूच्यते सोसूत्र्यते प्रयोजनम् । मोमूत्र्यते ॥ आमश्च प्रतिषेधार्थमेकाचश्चेडुपग्रहात् ।। ऊोतेश्वोपसंख्यानम् ।।३।। ऊर्णोतेश्योपसंख्यानं कर्तव्यम् । प्रो!- क्रियासमभिहारे यङो विप्रतिषेधेन नूयते ॥ अत्यल्पमिदमुच्यत ऊोतेरिति लोड्विधानम् ॥ ४॥ सूचिसूत्रिमूव्यत्यय॑श्यूर्णग्रहणं क्रियासमभिहारे लोड् भवति यो यविधौ। विप्रतिषेधेन । क्रियासमभिहारे यङ् भव- अनेकाजहलाद्यर्थम् । तीत्यस्यावकाशः । धातुर्य एकान्झलादिः सूचिसूत्रिमयट्यवंश्योतीनां ग्रहणं क्रियासमभिहारे वर्ततेऽधातुसंबन्धः । कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । यङ्विधाव. लोलूयते । लोटोऽवकाशः । धातुर्योऽने- नेकाजहलाद्यर्थम् । सोसूच्यते सोसूत्र्यते काजहलादिः क्रियासमभिहारे वर्तते मोमूत्र्यते अटाटयते अरायते अशाश्यते धातुसंवन्धः । स भवाञ्जागृहि जागृही- पोर्णोनूयते ॥ ऊर्णोते वक्तव्यम् । त्येवायं जागर्ति । स भवानीहस्वेहस्वेत्ये- ऊर्णोर्गुवद्भावो यशसिद्धिः वायमीहते । धातुर्य एकाझलादिः क्रिया- जातें तेथे यङ्प्रत्यय होतोच; जसें:- अटा (वा.४) क्रियासमभिहार हा अर्थ गम्य- ट्यते, अरायते, अशाश्यते, सोसूच्यते, सोसू- मान असतांना विप्रतिषेधाने यप्रत्ययापेक्षा व्यते, मोमूत्र्यते. परत्वास्तव लोटप्रत्यय (३।४।२) होतो. जो (वा.३) अणुधातूहून यङ्प्रत्यय होतो असें धातु एकाच हलादि असून त्या ठिकाणी क्रिया वचन करावें;जसे:-प्रोर्णोनूयते. -समभिहार अर्थ गम्यमान आहे, पण दुसऱ्या 'ऊर्गुधातूहून' हे म्हणणे अगदीच अपुरे धातूच्या अर्थाशी संबंध मात्र नाही, अशा आहे. सूच, सूत्र, मूत्र, अट् , ऋ, अश् आणि ठिकाणी क्रियासमभिहारार्थी यङ् होतो याला अणु या धातूंचे यङ्प्रत्यय सांगणान्या ह्या अवकाश आहे; जसे:- लोलूयते, पोपूयते. सूत्रामध्ये ग्रहण करावें. क्रियासमभिहारार्थी लोट् होतो याला अव- काय उपयोग? काश ज्या ठिकाणी क्रियासमभिहार गम्यमान अनेकाच किंवा अजादि अशा ह्या धातूं- आहे आणि दुसऱ्या धातूच्या अर्थाशी संबंध- हून यङ् व्हावा हा उपयोग आहे; जसे:- ही आहे, पण धातु मात्र अनेकाच् किंवा सोसच्यते, सोसूच्यते, मोमूत्र्यते, अटाट्यते, अजादि आहे, त्या ठिकाणी आहे; जसः-सभ. अरार्यते, प्रोर्णोनूयवे. यांपैकी ऊर्णधातूहून वान् जागृहि जागृहीत्येवायं जागर्ति, स भवान् यङ्प्रत्ययाचा विधि करावयास नको. ईहस्व ईहस्वेत्येवायमीहते. आणि ज्या- ऊर्णधातु हा णुधातूप्रमाणे समजावा. ठिकाणी धातु एकाच हलादि आहे व तेथे त्यामुळे अणु हा धातु एकाच समजून त्याहून क्रियासमभिहार हा अर्थ गम्यमान होत आहे यङ्प्रत्यय होतो, आणि इनादि असल्यामुळे आणि दुसऱ्या धातूच्या अर्थाशी संबंधही आम्प्रत्यय (३।१।३६), तसाच अनेकाच् विवक्षित आहे तेथे उभयतांची प्राप्ति येते; असल्यामुळे आम्प्रत्यय (३।११३५ भा. वा.) जसे:- स भवान् लुनीहि लुनीहीत्येवाय लुनाति. जो प्राप्त होतो तो होत नाही. तसेच एकाच त्यांत विप्रतिषेधाने यापेक्षां परत्वास्तव लोट्- समजून इडागमाचा निषेध (७२।११) होतो. प्रत्यय होतो.

·६४ व्याकरणमहाभाष्यम [अ.३ पा.१ आ.२ समभिहारे वर्तते धातुसंबन्धश्च तस्मादु. होत्यवायं लुनाति । भवति च । विभाषा भयं प्राप्नोति । स भवाल्लुनीहि लुनी यङ् यदा न यङ तदा लोट् ॥ हीत्येवायं लुनाति । लोड् भवति वि उत्तरयोर्विग्रहेण विशेषासंप्रत्यया- प्रतिषेधेन || न तहीदानीमिदं भवति स नित्यग्रहणानर्थक्यम् ॥ ६॥ भवालोलयस्व लोल्यस्वेत्येवायं लोलूयत उत्तरयोर्योगयोविग्रहेण विशेषासं- इति । भवति च। प्रत्ययानित्यग्रहणमनर्थकम् । न हि कुटिलं न चा नानार्थत्वात्कर्टकर्मणोहि क्रामतीति चक्रम्यत इति गम्यते ॥ लविधानं क्रियाविशेषे स्वार्थे अथैतेभ्यः क्रियासमभिहारे या भवि- यङ्॥५॥ तव्यम् । न वार्यों विप्रतिपेधेन । किं कारणम्। क्रियासमभिहारे च नैतेभ्यः ॥७॥ नानार्थत्वात् । का नानार्थता । कर्तृकर्म क्रियासमभिहारे च नैतेभ्यो या णोईि लविधानम् । फर्तृकर्मणोहि लो भवितव्यम् । भृशं जपति ब्राह्मणः भृशं विधीयते क्रियाविशेपे स्वार्थे यड् । तत्रा- समिघो दहतीत्येव ।। तरगत्याघडा भवितव्यम् ॥ न तीं- [नित्यं कौटिल्ये गती॥१॥२३॥] दानीमिदं भवति स भवाल्लुनीहि लुनी [लपसंदचरजपजभदहदश- तर मग आतां स भवान् लोलयस्व लोल. तर मग आता लुनीहि लुनीहीत्येवाय लुनाति यस्वेत्येवायं लोल्यते असे होत नाही काय? असा प्रयोग होत नाहींच काय? तसे होते. तसा प्रयोग होतो. कारण यड्प्रत्यय विक. (वा.५) अथवा येथे या विप्रतिषेधाचा त्याने होत असल्यामुळे जेव्हा यत्प्रत्यय उपयोग होऊ शकत नाही. होत नाही तेव्हा लोट्सत्यय होण्यास हरकत काय कारण? कारण असे की यह आणि लोट या (वा.६) नित्यं कौटिल्ये० आणि 'लुपसद- उभयताचा अर्थ मिन भिन्न आहे. चर०' या पुढील दोन सूत्रामध्ये नित्यमह. त्या उभयतांच्या अर्यामध्ये याय मेद आहे! गाचा उपयोग नाही. कारण चनभ्यते या कता क्यिा फर्म या अर्थी लोट्प्रत्ययाचे वृत्तीगसून जो काही विशेष अर्थ मनात येतो विधान फेले आहे आणि क्रियासमभिदार या तो विग्रहवाक्यापासून मनात येत नाही. वापी यमत्यपात्र रिधान केले आहे. तेव्हा आता त्या दोन सूत्रामध्ये निर्दिष्ट केलेल्या कफर्मरूप पालापांची अपेश असल्यामुळे धातूंन क्रियासमभिहार या अर्थी यड्मत्यप रियासमभिदाराक लोट्मत्पर यहिरंग आहे, हाया म दिसते. आग क्रियासममिहार हा यार्थच असल्या. (वा.) क्रियासममिहार हा मर्म गम्यमान मुझे पामत्सय अंतरग आहे. तेगा भतरग. असतांना या पाहुन यमत्यय होत नाही; स्वास्लप यमत्पर हावा. अमे:-मरा जपति मामणः, म समिधो दहति, १. पाहा या पीमा भई रा तो पारोमागोनोरि कामनिया १. गापदंड पाएन कारिपच भ गापमान पराल मनाये ना. बेलापाराला अमाना यमायय नियोगे-मागपडे. आगाम मोभमा मायावसामून मनार १. मुर, सर, पर, नर, जम, दा, पता नाही.

·पो. स.३.१.२५] व्याकरणमहाभाष्यम् ६५ गृभ्यो भावगर्हायाम्।।३।१।२४॥] णिविधावर्थवेदसत्यानामापुक्च ॥२॥ सत्यापपाशरूपक्षणातूलश्लोक णिविधावर्थवेदसत्यानामापुक् चेति सेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरा- वक्तव्यम् । अर्थापयति वेदापयति सत्या- दिभ्यो णिच् ॥३।१। २५॥ पयति ॥ यद्यापुक्क्रियते टिलोपः प्रा- सत्यापेति किं निपात्यते। नोति । एवं तर्हि पुक्करिष्यते । एवमपि सत्यस्य कृञ्यापुक् च ॥१॥. टिलोपः प्राप्नोति । एवं ताकरिष्यते । सत्यस्य कृयापुक् च निपात्यते णिच्च । एवमपि टिलोपः प्राप्नोति । एवं तीकरि- सत्यं करोति सत्यापयति ॥ अत्यल्प- ज्यते । एवमप्यनाकारान्तत्वात्पुग्न प्राप्नोति। मिदमुच्यते । एवं तापुटकरिष्यते॥ अथवा पुनरस्त्वा- असें वाक्यच राहतें. पयति. (सू.२५) सत्याप् येथे काय निपातन केलें जर आपुगागम केला तर त्या आगमाचा आहे? टिलो प्राप्त होत आहे. (वा.१) सत्यशब्दाहून करोति या अर्थी असे आहे तर पुगागम करण्यांत येईल. णिच्प्रत्यय आणि सत्यशब्दाला आपुगागम तरीही टिलोप प्राप्त होतोच. निपातनाने केला आहे; जसें:- सत्यं करोति तर मग आगागम करण्यांत येईल. सत्यापयति. तरीही टिलोप प्राप्त होतोच. हे विधान अगदीच अपुरे आहे. तर मग अगागम करण्यांत येईल. (वा.२) अर्थ, वेद आणि सत्य या शब्दां. तरीही आकारान्त नसल्यामुळे पुगागम हून करोति या अर्थी णिच्प्रत्यय व या (७।३।३६) येऊ शकत नाही असा दोष येतो. शब्दांना आपुगागम होतो असे वचन असे आहे तर आपुडागम करण्यांत येईल, करावें; जसें:- अर्थापयति, वेदापयति, सत्या किंवा आपुगागमच असूं दे. आणि गृ या धातूंहून त्या त्या क्रियेची गर्दा गम्य. गम (७।३।३५) करावयाचा. मान असतांना यङ्प्रत्यय नित्य होतो; उदा० ४. जर येथे वृद्धि होईल तर अगागमविधान लोलप्यते, सासघते. व्यर्थ होईल. कारण अगागमविधान केल्यावांचूनही १. सत्याप्, पाश, रूप, वीणा, तूल, ठोक, सेना, वृद्धि होत आहे. तेव्हा त्याचे जोरावर वृद्धीचा लोम, त्वच, वर्म, वर्ण, चूर्ण आणि चुरादि गणांतील वाधक होईल, असा आशय आहे. धातु यांहून क्रमाने करण किंवा आचक्षण, विमो ५. मूळांतील दुसरा पाठ व त्याचे भाषांतरः- चन, दर्शन, उपगान, अनुकोषण, उपस्तवन, अभि एवं ताटकरिष्यते। एवमपि अनाङ्गत्वात्पुग्न प्राप्नोति । यान, अनुमार्जन, ग्रहण, संनहन, ग्रहण, अवध्वंसन असे आहे तर मग णिमत्ययाला अडागम करण्यात आणि स्वार्थ या अर्थी णिच्प्रत्यय होतो; उदा - येईल. तरीही आकारान्त अङ्ग नसल्यामुळे पुगागम येऊ सत्यं करोति सत्यापयति, पाशं विमुञ्चति विपाशयति. शकत नाही. कारण णिचप्रत्ययाचा आधावयव आढा- २. इष्ठवद्भावामुळे टेः (६।४।१५५) या सूत्रानें गम झाल्यामुळे तो आकार अंगाचा अवयव नव्हे. टिलोप प्राप्त होतो. ६. मापुडागम णिच्प्रत्ययाचा आधावयव झाल्या. ३. सत्यशब्दाला अगागम केल्यानंतर अतो मुळे मागील अकाराचा टिलोप केला असतां सत्या- गुणे (६।११९७) याने पररूप केले असता अचो- पयति इत्यादि उदाहरण साधते. म्पिति (७१२।११५) याने वृद्धि आणि नंतर पुगा- ५ ·. ६६ व्याकरणमहाभाष्यम् (अ.पा.१ आ.२ पुगेव । ननु चोक्तं टिलोपः प्राप्नोतीति । पणेन भवितव्यं यावता हेतुमतीत्युच्यते। आपुग्वचनसामर्थ्यान्न भविष्यति ॥ यदि हि प्रकृत्यर्थविशेषणं स्याद्धेतुमत अथवा पुनरस्तु पुगेव । ननु चोक्तमेव- इत्येवं ब्रूयात् ।। नैतदस्ति । भवन्तीह हि मपि टिलोपः प्रामोतीति | पुग्वचनसाम- विषयसप्तम्योऽपि । तद्यथा। प्रमाणे य. •न्न भविष्यति ॥ अथवा पुनरस्त्वागेव। प्रातिपदिकं वर्तते स्त्रियां यत्प्रातिपदिकं ननु चोक्तमेवमपि टिलोपः प्राप्नोतीति । वर्तत इति । एषमिहापि हेतुमत्यभिधेये आरवचनान्न भविष्यति || जिभवति हेतुमति यो धातुर्वर्तत इति हेतुमति च ॥३॥१॥ २६ ॥ जायते विचारणा ॥ अत उत्तरं पठति । कथमिदं विज्ञायते । हेतुमयभिधेये हेतुमतीति कारकोपादानं प्रत्ययार्थ- णिज्भवतीति । आहोरिव तुमति यो धाः परिग्रहार्थ यथा तनूकरणे तक्षः ॥१॥ तुर्वर्तत इति ॥ युक्तं पुनरिदं विचारयि हेतुमतीति कारकमुपादीयते । किं तुम् । नन्यनेनासंदिग्धेन प्रत्ययार्थविशे- प्रयोजनम् । प्रत्ययार्थपरिग्रहार्थम् । एवं पण त्याचा टिलोप प्राप्त होतो असे म्हटले पण हा विचार मनात येणे तरी योग्य आहे ना? आहे काय ? कारण हेतुमति है णिच्प्रत्यया. आपुगागमाचे विधान केल्याचे जोरावर चंच विशेषण होय असे निःसंशय कळते; टिलोप होणार नाही. कारण हेतुमति असा सप्तमी निर्देश केला किंवा पुगागमच असू दे. आहे. जर हेतुमति है धातूचें विशेषण पण त्याचा रिलोप प्राप्त होतो असे म्हटलें असें अभिप्रेत असेल तर हेतुमतः असा पंच आहे ना! मीनेच निर्देश आचायांनी केला असता. पुगागमाचे विधान केल्याचे जोरावर हेतुमति है णिच्प्रत्ययाचेच विशेषण आहे. टिलोप होणार नाही. याविषयी सप्तमीनिर्देश साधक होऊ शकत किंवा आगागमच असू दे. नाही. कारण शास्त्रामध्ये विषयसप्तमीही पण त्याचाही टिलोप प्राप्त होतो असे असू शकते; जसें:- प्रमाण या अर्थी जे प्राति. म्हटले आहे ना? पदिक (५।२।३७) किया स्त्रीत्व या अर्थी में आगागमा विधान फेल्याचे जोरावर प्रातिपदिक (४४१४३); त्याप्रमाणे प्रयोजका. त्याचा टिलोप होणार नाही. वरील व्यापार या अर्थी णिचप्रत्यय होतो, (ए.२६) हेनुमान म्हणजे प्रयोजकावरील किंवा त्या व्यापार या अर्थाचा जो धातु स्या- प्यापार. तो जो भार त्या अर्थी णिच्. हून गिच होतो, असा विचार मनात येऊ प्रत्यय होतो असा येथे अर्थ समजावयाचा, शकतो. मनात आणून वार्तिककार लिहि. किंवा त्या व्यापार या अर्थाचा जो धातु त्या- तात:- दून गिन्प्रत्यय होतो असा अर्थ समजाययाचा (वा.१) हेतुमति या शब्दाने एक विशेष १.बायांसा को प्रयोक तो रोय, सा स्याचा ग्यार, या अभी रेनुशमाहून मतुर. रेलूरा भो प्रेरगम्यापार या भी धानान गिन्. प्रापय के भाई. मादय रोगो; सदा०-देवतः तण्डुनं पति पर. २. रेनुमति पाकिस्ताचा संगम निप्रसपा- (त: देवान नगुसं पाचपनि हेतु ग. प्रयोमक ककरावयाचा हिया पातलो परापयाचा मसा (१।४।५५)ो मारे मामर पापा जा , संशय येतो.

·पा. स.३.१.२६) व्याकरणमहाभाष्यम् ६७ सति प्रत्ययार्थः सुपरिगृहीतो भवति । भविष्यति ॥ प्रकृत्यर्थविशेषणेऽपि सति यथा तनूकरणे तक्षः [३.१.७६] इति नैष दोपः। यत्र नान्तरेण शब्द- तनूकरणमुपादीयते ॥ यदि तर्हि तद्वत्प्रकृ. मर्थस्य गतिर्भवति तत्र शब्दः प्रयुज्यते । त्यर्थविशेषणं भवति । प्रकृत्यर्थविशेषणं यत्र ह्यन्तरेणापि शब्दमर्थस्य गति- हि तत्तत्र विज्ञायते । तनूकरणक्रियायां र्भवति न तत्र शब्दः प्रयुज्यते ।। इह तहिं तक्ष इति ॥ अस्तु प्रकृत्यर्थविशेषणम् । पाचयत्योदनं देवदत्तो यज्ञदत्तेनेत्युभयोः को दोषः । इह युक्तः करोति प्रेषितः करो- कोर्लेनाभिधानं प्राप्नोति । प्रत्ययार्थविशे. तीति णिच्याप्नोति । प्रत्ययार्थविशेषणे पणे पुनः सति न दोषः । प्रधानकर्तरि पुनः सति नैष दोषः । स्वशब्देनोक्तत्वान्न लादयो भवन्तीति प्रधानकर्ता लेनाभिधी- प्रकारची क्रिया दाखविली आहे. 'हेतुमति' हे प्रत्ययार्थाचे विशेषण गृहीत धरले त्याचा काय उपयोग? तर हा दोष येत नाही. कारण उक्त, प्रेषित, त्याचा उपयोग असा की या सूत्राने या शब्दांनी तो व्यापार उक्त झाला असल्या. सांगितलेल्या प्रत्ययाचा अर्थ सहज समजला मुळे पुनः त्या अर्थी णिच्प्रत्यय होणार नाही. जातो; जसे:- तनूकरणे तक्षः (३।११७६) या हेतुमति में प्रकृतीचें विशेषण केले असतां- सूत्रामध्ये तनूकरण या शब्दानें एक विशेष ही उक्तः करोति येथे दोप येत नाही. कारण प्रकारची क्रिया दाखविली आहे, तसेच हे जेथे शब्दाचा प्रयोग केल्यावांचून त्याच्या होय. अर्थाची प्रतीतिच होत नाही तेथे त्या अर्थी आतां जर 'तनूकरणे याप्रमाणे हेतुमति शब्दाचा प्रयोग केला जातो आणि जेथे हा क्रियेचा निर्देश समजावयाचा तर मग शब्दाचा प्रयोग केल्यावांचूनही त्याच्या तसे हे प्रकृतीचे विशेषण होईल, तनूकरण या अर्थाची प्रतीति होते तेथे त्या अर्थी शब्दाचा अर्थाचा जो तक्षधातु असें तेथें तें प्रकृतीचे प्रयोग केला जात नाही. विशेषण आहे. तर मग पाचयत्योदनं देवदत्तो यज्ञदत्तेन तर मग हेतुमति हेही प्रकृत्यर्याचे विशेषण येथे णिजन्तापुढील लकाराने प्रयोज्य आणि असू दे. कोठें दोष येतो? प्रयोजक या उभयतांही कयाचे प्रतिपादन उक्तः करोति, प्रेषितः करोति, येथे णिच्- केले जाईल असा दोप येतो. प्रत्यय प्राप्त होतो असा दोष येतो. आणि आणि हेतुमति में प्रत्ययाचे विशेषण गृहीत ३. करोति-उत्पादयति कर्तृकर्मादिव्यपदेशान् जर हे येथे प्रेरणा या अांच्या धातूहून णिच्प्रत्यय इति कारकम् अशा व्युत्पत्तीने येथे वार्तिकांतील होतो असा अर्थ घेतला तर पाचयति येथे पन्- कारकशम्दाचा क्रिया हा अर्थ आहे. धातूचा पाक करणे हा मूळचा अर्थ असून त्याविषयी ४. उत्तः करोति या वाक्यापासून देवदत्ताने प्रेरणा करणे हाही अधिक अर्थ तेथे त्या पातना काही काम करावयास सांगितलेला मैन ते काम आहे असे समजले पाहिजे. पुढील गिप्रत्यय तर सरतो असा अर्थ मनांत येतो. अर्थात् प्रयोजक देव- स्वार्थीच होणार आहे. तेव्हा त्याच्यापुढे कर्ता या दत्ताच्या व्यापाराची प्रतीति स्पष्ट होते, म्हणून येथे अधी केलेल्या एकाराने दोन्ही क्रियांचे कमें दास- गिप्रलय होऊ लागेल. विले जातील, तेव्हां प्रयोज्यकता जो याद तोही ५. धातूचा अर्थ जी क्रिया तिचा कर्ता या अर्थी एकारानेच उक्त होत असल्यामुळे त्याहून तृतीया स्याहून लकार होटो भने सांगितले आहे. तेव्हा होणार नाही, ·६र्ट व्याकरणमहाभाध्यम् मि. पा. आ.३ यते यश्चात्राप्रधान सिद्धा वर कर्तरीत्येव विशेषणम् । यदि प्रत्ययार्थविशेषणं पाचय- तृतीया । इह च गमितो प्रामं देवदत्तो त्योदनं देवदत्तो यज्ञदत्तेनेति . प्रयोज्ये यशदत्तेनेत्यव्यतिरिको गत्यर्थ इति कृत्वा कर्तरि कर्मसंज्ञा प्राप्नोति । भवति हि गत्यर्थानां कः कर्तरीति कर्तरि कः तस्य तस्मिन्नीप्सा । इह च प्रामं गमयति प्राप्नोति । इह च व्यतिभेदयन्ते व्यति- मामाय गमयतीति व्यतिरिक्तो गत्यर्य च्छेदयन्त इत्यन्यतिरिक्तो हिंसार्य इति इवि कृत्वा गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुथ्यौं कृत्वा न गतिहिंसार्थेभ्यः [१.३.१५] इति न प्रामुतः। इह प एघो दकस्योपस्कारय. प्रतिषेधः प्राप्नोति ।। अस्तु तर्हि प्रत्ययार्थ. तीति व्यतिरिक्तः करोत्यर्थ इति कृत्वा धरले तर मात्र हा दोष येत नाही. कारण लागेल. प्रधान यता या अी सादिक होतात. म्हणून तर मग हे प्रत्ययाांचे विशेषण असू दे. लकाराने प्रधान काचेच प्रतिपादन केले पण जर हेतुमति में प्रत्ययार्थाचे विशेषण जाते. तेव्हा येथे जो अप्रधान असा प्रयोज्य गृहीत धर, तर पाचयत्योदनं देवदत्तो यज्ञ पर्ता आहे त्याहून दर्ता या अर्थी तृतीया दत्तेन येथे यशदत्त ह्या प्रयोज्य काला कर्म 'कर्तृकरणयोः' (२।३।१८) याने सिद्ध होत राजा प्राप्त होते. कारण प्रयोजक जो देवदच आहे. त्याला प्रेरणा ह्या स्वतःच्या क्रियेने प्रयोज्य तसेच हेतुमति हैं प्रपन्यांचे विशेषण क्तां यशदत्त हा इप्सित आहे. गृही परते तर गमितो ग्राम देयदत्तो यश. तसेच ग्राम गमयति, प्रामाय गमयति, येथे दत्वेन येथे गति हा अर्थ गमि या शिप्रत्य गमि या पिमन्ययान्त धातूचा गति हा पान्त धातूचाही पूर्वाप्रमाणेच कायम राहत अर्थ नसल्यामुळे आणि गमननिया ही समस्याम गत्यर्थक धानुन का या भी थारख्या साधनारासून अलग होत असल्या भागितलेला (१२) सत्यय गनि हा मुंळे गत्ययकर्मति' (१२) या सत्राने गिनुप्रययाना पात्रहन ग्राम होतो.' मागितलेल्या दिवाया आगि चतुर्थी या समय बीमेश्यन्ते, मच्छिदयन्ते, येथें विभक्ति मारा होऊ शकत नाहीत. तसेंच एधी रिमार्थ हा गिनन्ययान्त पाना कायमच दकरयोसारयति येथे कार या शिव माना या अगम्यामुळे जगनिरिणम्यः' प्रत्ययान्त धातूचा गुणाधान करणे हा अर्थ (२१५) याने भात्मनेपदाचा निरेप होऊ नगल्यामुळे 'एनः प्रतियरने (२०११) या .. मायमर पाएन उपायय की ८.म्पनिमरते दे मेरा करने या प्रयोजक भमा नियागा अर्थ सारिता पायाचा बहार वियति मरे, महणून येथे नमो मायरो भ मानने पार कर कमरे (१४) दाने भारमनेर भी गाया गमन असम ममून पर मो. feat.mms.मामांबा मना ९. गमि या यया पाना बो भर्ष सार अनिशानुसार माना मन करण्याची प्रेरणा कर दामादरला तरी पारामा | fs मुरूप मायाम गमनविदा प्राम, एथ, • परेम! दो एय गरे कारखा शमत अनय ने र म. पागोरप स भ म मायमनविर ममता दरी reOTinar विमानमा चौता भरममनोरना. १.. पालाशन बरनर-धार.

·. . पा.सू.३.१.२६], व्याकरणमहाभाष्यम् ६९ कृतः प्रतियत्ने [२.३.५३] इति पष्ठी न योज्ये कर्तरि कर्मसंज्ञा प्राप्नोतीति गतिवु- प्राप्नोति । इह च भेदिका देवदत्तस्य यज्ञ- द्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणी दत्तस्य काठानामिति प्रयोज्ये कर्तरि पष्टी त्येतन्नियमार्थ भविष्यति । एतेषामेवा- न प्राप्नोति । इह च अभिपावयति परिपा- ण्यन्तानां यः कर्ता स णौ कर्मसंज्ञो भवति वयतीति व्यतिरिक्तः सुनोत्यर्थ इति नान्येषामिति ॥ यदप्युच्यत इह च ग्राम कृत्वोपसर्गात्सुनोत्यादीनामिति पत्वं न गमयति ग्रामाय गमयतीति व्यतिरिक्तो प्राप्नोति ॥ नैप दोपः। यत्तावदुच्यते गत्यर्थ इति कृत्वा गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाच- पाचयत्योदनं देवदत्तो यज्ञदत्तेनेति प्र. तुयॊ न प्राप्नुत इति नासावेवं प्रेष्यते गच्छ सूत्राने सांगितलेली पष्ठी प्राप्त होऊ शकत 'गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थ०' (१।४।५१) हे नाही. सूत्र नियामक होईल. तो नियम असा:- तसेच 'भेदिका देवदत्तस्य यज्ञदत्तस्य णिच्प्रत्ययरहित अशा धातूंच्या कर्त्याला काष्ठानाम्' येथे 'कर्तृकर्मणोः' (२।३।६५) या ण्यन्तावस्थेमध्ये कर्मसंज्ञा करणे झाल्यास गत्य- सूत्रांने ज्या धातूहून कृत्प्रत्यय केला त्या र्थक, बुद्धयर्थक, प्रत्ययवसानार्थक, शब्दक- धातूहून करावयास सांगितलेली पष्ठी प्रयोज्य र्मक आणि अकर्मक या धातूंच्याच काला कर्त्यापुढे प्राप्त होऊ शकत नाही. कर्मसंज्ञा करावी. अर्थात् यांहून भिन्न धातूं- तसेच अभिपावयति, परिपावयति, येथे सु. च्या काला ण्यन्तावस्थेमध्ये कर्मसंज्ञा करूं धातूचा अर्थ सावि या णिच्प्रत्ययान्त नये. त्यामुळे पाचयत्योदनं देवदत्तो यज्ञदत्तेन धातूच्या अर्थापेक्षां निराळा असून तो आमि- येथे प्रयोज्यकर्त्याला कर्मसंज्ञा होणार नाही. मुख्य या उपसर्गाच्या अर्थाशी शन्दतः आणखीही ग्रामं गमयति, ग्रामाय गमयति, असंबद्ध असा प्रतीत होत असल्यामुळे 'उप- येथे गमि ह्या णिच्प्रत्ययान्त धातूचा गति सर्गात्सुनोति०' (८।३।६५) याने पत्व प्राप्त हा अर्थ नसल्यामुळे त्या णिच्प्रत्ययान्त होऊ शकत नाही. धातूच्या ग्राम या कर्मवाचकाहून 'गत्यर्थ- हेतुमति हे प्रत्ययार्थाचे विशेषण गृहीत कर्मणि द्वितीया०'. (२।३।१२) या सूत्राने धरले असताही हे दोष येत नाहीत. जे म्हटले गत्यर्थक धातूच्या कर्मवाचकापुढे करावयास की. पाचयत्योदनं देवदत्तो यज्ञदत्तेन येथे सांगितलेली द्वितीया व चतुर्थी या विभक्ति प्रयोज्य कर्ता जो यज्ञदत्त त्याला कर्मसंज्ञा प्राप्त होऊ शकत नाहीत असें जे म्हटले आहे प्रास होते, त्यावर उत्तरः- त्यावर उत्तर:- सर्गपूर्वक कृधातूचा आहे. णिच्प्रत्ययान्त धातूचा असा या उदाहरणाचा अर्थ आहे. नव्हे. १२. अमिपावयति येथे उपसर्ग हा सावि या ११. मेदिका येथे णिजन्तभिद्धातृहून ण्वुल ण्यन्त धातूच्या क्रियेने युक्त आहे, म्हणून तो ण्यन्त प्रत्यय (३।३.१०८, वा.१) झाला आहे. 'कर्तृ- धातूचाच उपसर्ग म्हटला जातो आणि 'उपसर्गा- कर्मणोः' या सूत्राने कृत्प्रत्यय ज्या धातूहून केला त्सुनोति०' या सूत्राचा अर्थ तर सुनोतिधातूचा असेल त्या धातने दाखविलेल्या क्रियेच्या कर्त्याहून जो उपसर्ग असा आहे. हेतुमति हे प्रकृत्यर्थाचें पष्ठी सांगितली आहे. येथे भेदि या धातहून कृत्- विशेषण गृहीत धरले तर प्रेरणा हा अर्थ सुनोति- प्रत्यय केला असल्यामुळे त्याच्या कर्त्याहून पष्ठी धातूचाच वाच्य असल्यामुळे त्याच्याकडे संबंध पाव- होईल. मिद्धातूच्या काहून होणार नाही. यज्ञ- लेला जो उपसर्ग तो सुनोतिधातूचा होत असल्या- दत्ताला लाकडे फोडण्याविषयी देवदत्ताची प्रेरणा मुळे पत्व होण्यास अडचण पडत नाही.

·व्याकरणमहाभाष्यम् [भ.३ पा.१ भा.२ प्राममिति । कथं तर्हि । साधनविशिष्टामसी दत्तस्य काठानामिति प्रयोज्ये कर्तरि षष्ठी क्रियां प्रेष्यते ग्रामं गच्छामाय गच्छेति। न प्राप्नोतीत्युक्तं तत्र ग्रहणस्य प्रयोजनं यद्प्युच्यत इह च एधो दकस्योपस्कारयः कर्तृभूतपूर्वमात्रेऽपि पष्ठी यथा स्यादिति।। तीति व्यतिरिक्तः करोत्यर्थ इति कृरया यदप्युच्यत इह च अमिपावयति परि. शनः प्रतियल इति षष्ठी न प्राप्नोतीति पावयतीति व्यतिरिक्त सुनोत्यर्थ इति नासावेवं प्रेष्यत उपरकुरुष्वधो दकस्येति। कृत्वोपसर्गात्सुनोत्यादीनामिति पत्वं न कथं तहि । साधन विशिष्टामसौ क्रियां प्रापोतीति नासावेवं प्रेष्यते सुन्वभीति । प्रेष्यत एधो दकस्योपाकुरुष्वेति ।। यदप्युः कथं सहि। उपसर्गविशिष्टामसौ क्रियां च्यत इह च भेदिका देवदत्तस्य यज्ञ- प्रेष्यतेऽभियुण्विति ॥ देवदत्ताने यज्ञदत्ताला जा' एवढीच प्रेरणा उपस्करणक्रियेची प्रेरणा केली जात आहे. गांवासबंधाने केली असे समजू नये. आणखीही में 'भेदिका देवदत्तस्य यश- तर मग कशी प्रेरणा केली? दत्तस्य काठानाम्' येथे 'कर्तृकर्मणोः कृति' या 'गावाला जा' अशी कर्माने युक्त विशिष्ट सूत्राने सागितलेली पष्ठी यज्ञदत्त ह्या प्रयोज्य क्रियेची प्रेरणा केली जाते. तेव्हा गमधातूचे काहून प्राप्त होऊ शकत नाही, असें म्हटले प्राम हे कर्म पूर्वीप्रमाणे कायमच राहत अस. त्यावर उत्तर:- त्यामुळे प्राम, प्रामाय, अशा दोन्ही विभक्ति 'कर्तृकर्मणोः कृति' येथील कृग्रहणाचा होतील. उपयोग असा सागितला (भाग २, पृष्ठ ४५२ आणखीही में एधो दकस्योपस्कारयति येथे पं. ४) आहे की सांप्रतकाली मुख्य क्रियेचा कारि ह्या णिचप्रत्ययान्त धातूचा गुणाधान कर्ता नसला तरी जो पूर्वी मुख्य क्रियेचा होता फरणे हा अर्थ नसल्यामुळे त्या णिच्प्रत्ययान्त अशा कर्तवाचकाहूनही धष्ठी करावी. घाच्या दक या कर्माहून त्याला शेषत्वाने आणखीही जे अभिपावयति, परिघावयति, विवक्षा केली तरी 'कृमः प्रतियले' (२३३१५३) येथे मुधातूचा अर्थ सावि या णिचप्रत्ययान्त या सूत्राने अभ्यातूच्या शेषत्वाने विवक्षित धातूच्या अर्यापेक्षा निराळा असून तो आमि. असलेल्या कर्मवाचकापुः करावयास सागि- मुख्य या उपसर्गाच्या अर्थाशी असंबद आहे तलेली पठी प्रास होऊ शकत नाही, असे म्हणून 'उपसगात्सुनोति' (८३६५) याने म्हटले त्यावर उत्तर:- पत्व येऊ शकत नाही, असे म्हटले त्यावर प्रयोजकाने प्रयोज्याला 'संस्कार कर' एव- उत्तर:- दीच प्रेरणा एप पदक या साधनाबंधाने प्रपोजकाने प्रयोज्याला केवळ अभिपण फेली असे समजू नये. करण्याची प्रेरणा आमिमुख्याने केली असे वर मग ये क्सी प्रेरणा केली आहे । 'इन्धनाने पाणी तापी' अशी साधनाने तर मग ये कशी प्रेरणा केली आहे! युक्त अशा विशिष्ट क्रियेची म्हणजे जीमध्ये 'आमिमुख्याने अमिषव कर अशी उप. एप, दक, ही साधने गोवली भाहेत अशा सायाने युक्त विशिष्ट क्रियेची प्रेरणा फेटी १५. सदा , दस, या साधनांचा संबंध मरवण नाही, प्रेरणेसी गायिक मसला तरी उप-उपसर्गपूर्बक - १४. वेगहा ममि सुधातूचाच उपसर्ग पूजा- पाया संस्कार करने का अर्थाशी पूरीप्रमाणे च प्रमाणे कायम राहत असस्यामुळे परख होग्यात रर. मत:च कायम राहतो. मात्र मी होण्यास का नाही, . समज नये.

·पा.सू. ३.१.२६] व्याकरणमहाभाष्यम् ७१ युक्तं पुनरिदं विचारयितुम् । नन्वनेना- हेतुनिर्देशश्च निमित्तमात्रं भिक्षादिषु संदिग्धेन प्रत्ययार्थविशेषणेन भवितव्यं दर्शनात् ॥२॥ यावता व्यक्तमर्थान्तरं गम्यते पचति हेतुनिर्देशश्च निमित्तमात्रं द्रष्टव्यम् । पाचयंतीति च । बाढं युक्तम् । इह पचेः यावढ्यानिमित्तं कारणमिति तावद्धे- का प्रधानार्थः ।यासौ तण्डुलानां विक्लित्तिः। तुरिति । किं प्रयोजनम् । भिक्षादिषु अथेदानीं तदभिसंधिपूर्वकं प्रेषणमध्येपणं दर्शनात् । भिक्षादिषु हि णिज्दश्यते । वा युक्तं यत्सर्वः पच्यर्थः स्यात् ।। भिक्षा वासयन्ति.। कारीपोऽग्निरध्याप- अथ हेतुमतीति को मत्वर्थः। हेतुः यतीति || किं पुनः कारणं पारिभाषिके कर्तास्य हेतुमान् हेतुमतीति । हेतौ न सिध्यति । एवं मन्यते चेतना- आहे, काय समजावयाचा पण हेतुमति हैं प्रकृत्यांचे विशेषण किंवा हेतुः कर्ता अस्ति अस्य स हेतुमान् तस्मिन् प्रत्ययार्थाचे विशेषण असा विचार करणे योग्य हेतुमति असा त्याचा विग्रह आहे. आहे काय ? कारण पचति येथे दुसऱ्याने (वा.२) हेतु हा शब्द कोणत्याही प्रकारचे प्रेरणा केली या अर्थाची प्रतीति होत नाही, निमित्त या अर्थाचा आहे. म्हणजे निमित्त, आणि पाचयति येथे त्या अर्थाची प्रतीति होते. कारण, हे शब्द उच्चारले असता त्यांपासून असा निरनिराळा अर्थ मनांत येत असल्या- जो अर्थ मनांत येतो त्याच अर्थाचा हेतु हा मुळे त्यावरून हेतुमति हे प्रत्ययार्थाचंच विशे- हा शब्द आहे. पण निःसंशय स्पष्ट होत आहे. हे कशावरून? हेतुमति हे प्रकृत्यांचं विशेषण किंवा अशावलन की भिक्षा वासयन्ति, कारी- प्रत्ययार्थाचे विशेषण याबद्दल येथे विचार पोऽग्निरध्यापयति, येथे भिक्षा, कारीवाग्नि, हे करणे खात्रीने योग्य आहे. कारण असे पहा पदार्थही हेतु आहेत असे समजन णिच्प्रत्यय की पचति येथे पधातूपासून मुख्यत्वाने केलेला दृष्टीस पडतो यावरून. कोणता बरें अर्थ मनांत येतो? तर तण्डुलाचे पण हेतुशब्दाचा 'कत्यांचा प्रयोजक' (१॥ शिजणे हा अर्थ मुख्यत्वाने मनांत येतो. तर ४५५) हा पारिभाषिक अर्थ गृहीत धरला मग धातूचा तो मुख्याथै मनांत ठेवून त्याच्या- असतां वरील उदाहरणांमध्ये णिच्प्रत्यय का करितां केले जाणारे जे प्रेपण किंवा अध्येपण वर होत नाही ? वगैरे हा सर्व पधातूचा अर्थ समजणे योग्यच येथे वार्तिककार असे समजतात की काचा होणार आहे. प्रयोजक असतो तो चेतनच असतो. प्रेपणा, आतां हेतुमति येथे मतुप्प्रत्ययाचा अर्थ अध्येपणा, ही दोन्ही प्रकारची प्रेरणा चेतनच १५. विकित्ति म्हणजे शिजणे त्याला उत्पन्न प्रकार आहेत, हाताखालच्या माणसाला आशा करणे करणारा जो व्यापार तो पच्यातूचा अर्थ होय. याला करणे याला प्रेषणा म्हणतात, आणि वडील तेव्हां चूल पेटविणे, भांडे ठेवणे, त्यांत पाणी घालणे, माणसांना प्रार्थना करणे याला अध्येपण म्हणतात. इत्यादि व्यापार जसे विक्लित्यनुकूल म्हणून पञ् १६. हेतुशब्दाचा काय अर्थ मनांत धरून हा धातूचेच अर्थ समजले जातात तसे प्रेषण, अध्येपण, हे मतुप्प्रत्यय केला आहे, असा अभिप्राय आहे. व्यापारही विचित्तीला अनुकूल असल्यामुळे ते पच् १७. हेतुशव्दाचा जो अर्थ आचार्यांनी सांगितला धातृचेच अर्थ आहेत असे मानण्याला हरकत दिसत (११४५५) आहे तो येथे घ्यावयाचा नाही. नाही, प्रेपण आणि अध्येपण हे दोन्ही प्रेरणेचेच ·७२ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ भा.२ बत एतद्भवति प्रेपणमध्येपणं चेति अनुयुक्तां मा भवानिति । अत्र णिच्क- मिक्षाश्चाचेतना । नेप दोपः । नावश्यं स्मान्न भवति । अकर्तृत्वात् । न हासौ स एव घासं प्रयोजयति य आहोध्यता- संप्रति पृच्छति । तूष्णीमास्ते । किं च मिति तूष्णीमप्यासीनो यस्तत्समर्थान्या- भो वर्तमानकालाया एव क्रियायाः कर्ता चरति सोऽपि यासं प्रयोजयति । भिक्षा- भवितव्यं न भूतभविष्यत्कालायाः । श्वापि प्रचुरा व्यञ्जनवत्यो लभ्यमाना भूतभविष्यकालाया अपि भवितव्यम् । घासं प्रयोजयन्ति । तथा कारीपोऽमिनि- अभिसंबन्धस्तत्र क्रियत इमां क्रियामका• वात एकान्ते सुप्रज्वलिवोऽध्ययनं प्रयो- पीत् इमां क्रियां करिष्यतीति । इह पुनर्न जयति ॥ कश्चिदभिसंबन्धः क्रियते न चासौ संप्रति ३६ कश्चित्कंचिदाह पृच्छतु मा भवान् पृच्छति सूष्णीमास्ते । यदि तर्हि कर्ता करू शकतो. आणि प्रकृत स्थली तर मिश्चा येथे प्रयोज्य हा कर्ता नाही म्हणून होत कारीपाग्नि हे तर अचेतन आहेत, नाही. कारण विचारणारा हा त्या वेळी विचा- दोष येत नाही. कारण जो 'ये रहा' रीत नव्हता, गप्पच बसला होता. असे प्रत्यक्ष सागतो तोच त्या राहण्याला प्रयो मग काय वर्तमानकालींच जो क्रियेचा जक होतो असा काही नियम नाही. तर जो आधार तो कर्ता होतो, भूतकालीं किया भविष्य- काही एक न बोलता गप्प बसूनही राहण्याला स्काली जो क्रियेचा आधार तो कर्ता होऊ अनुकूल असे आचरण करतो तोही त्या राह. शकत नाही, असे म्हणणे आहे काय ? प्याचा प्रयोजक होतो. मिधा देखील पुष्फळ असे नाही. भूतकालच्या किंवा भविष्य. आणि चटणी, भाजी, इत्यादि पदायानी सालच्या क्रियेच्या आधारालाही कर्ता म्हणता युत अची मिळत असेल तर ती दे. येते. कारण याने किया केली, हाही क्रिया पोल तेथे राहण्याला प्रयोजक होरिच. करील, असा तेथे त्याचा क्रियेशी सबंध मनात तसेच वावरहित अशा एकान्त प्रदेशी येतो. आणि येथे पहावे तर हा ज्या अर्थी तु उत्कृष्ट प्रज्यरित पेलेरा रानशेणीचा अग्नि विचार' असे दुसन्याला म्हणत आहे त्या अर्थी हा पडीमुळे होणारी व अध्ययनाला प्रतिपयक त्या दुसन्या मनुष्याचा विचारणे या क्रियेशी मया तन्हेची पीडा दूर करून अध्ययनाला सबध दिसत नाही. शिवाय 'विचार' असे ज्याला म्हणतो तो त्या वेळी विचारीत नव्हता आता ज्या ठिकाणी एक दुसन्याला 'तु य पुर्देही विचारणार नव्हता, तर गप्पच यस. मा मवान्, अनुयुट्नामा भरान्', असे म्हणेल गार होता, असे स्पष्टच दिसते. या ठिकाणी पिपत्यय का होत नाही ? पण जर अशा रीतीने तो दुसरा मनुष्य १८बार, यानि जो प्रयोगको चेतनच २..नूने प्रेरणा केली असेल तर या प्रेरणा मतको भमा निपर नारी वहां भाषा या माविमायय प्रावधाने सांगितला मोग भर पारिमारिक (१४५५) पेतमा मरी मिशा, कत्यांग जो प्रयोजक स्याला हेतुसमा (१४५४) मनि, योनामा ग्यास रस नाही. रोने आशिपसनुमा मवान् ये ज्याला प्रकर' २१.३ मा विचार, स मा प्रम पर, मसा मचो मेरणा केली माहे तो मुनी यांच नर्म. म भार देणे प्रम करण्यावर प्रेरण आह गान मान याला प्रेरणा करणान्याला रेतर्मशा नाही. For अनुउपसुगपूर युदधातु दान करते हो प्रेरणा सूने केलेली नगरपामुळे निए. प्रापपईसागर प्रस्प होत नारी, अनुकूल होतो.

·तस्करोतीत्युपसंख्यानं सूत्रयत्यायन व्याकरणामहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ भा.२ पर्वते यदहरेषासौ न प्रतिविधत्ते तदहरेव त्यागेऽपि वर्तते । अहो यजत इत्युच्यते वत्कर्म न प्रवर्तते ।। यः सुप्ठ त्यागं करोति । तं च पुष्प- यज्यादिषु धाविपर्यासः । यज्यादिपु मित्रः करोति याजकाः प्रयोजयन्ति ।। थाविपर्यासो वक्तव्यः । पुष्पमित्रो यजते तस्करोतीत्युपसंख्यानं सूत्रयत्याद्य- याजका याजयन्तीति । तत्र भवितव्यं पुष्पमित्रो याजयते याजका यजन्तीति ।। वत्करोतीत्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । कि यज्यादिपु चाविपर्यासोनानाक्रियाणां प्रयोजनम् । सूत्रयत्याद्यर्थम् । सूत्रं फ: यज्यर्थत्वात् ॥४॥ रोति सूत्रयति ॥ इह व्याकरणस्य सूत्रं यज्यादियु चाविपर्यासः सिद्धः । करोति व्याकरण सूत्रयतीवि वाक्ये कुतः । नानाक्रियाणां यज्यर्थत्वात् । पष्ठयुत्पन्ने च प्रत्यये द्वितीया । केनैतदेवं नानाफिया यजेराः । नावश्यं यजिई- भवति । योऽसौ सूनव्याकरणयोरमि- विष्प्रक्षेपण एव वर्तते । कि तर्हि । संबन्धः स उत्पन्ने प्रत्यये निवर्ततेऽरित विधान या अाही आहे. भाताचे बी, पैल, रीतीने त्याग करीत आहे, असे म्हटले जाते. वगैरे नांगरण्याच्या साधनाची जुळवाजुळव तो त्याग तर येथे पुष्पमित्र करोत आहे, आणि करणे हा येथे कृपधातूचा अर्थ होय. शिवाय याजम हे त्याला तसे करण्याविषयी प्रवृत्त ज्या दिवशी हा नांगरण्याची साधनसामग्री करीत आहेत. जुळवून देत नाही त्या दिवशी शेत नांगरले (वा.५) तें परणे या अर्थी णिच्प्रत्यय जात नाही. यावरूनही प्रतिनिधान या अर्थी होतो असें वचन करावें. प्पात आहे असें मिद होते. कशाकरिता यज् वगरे धातूच्या पुढील गिप्रत्ययाची सूर करोति मूत्रयति, मूत्र परोति मूत्रपति, पिरषापिस होत नाही, असे वचन करायें, इत्यादि प्रयोग सिद्ध होण्याकरिता मसे:- पुममियो पनते, याजका याजयन्ति, आता येथे व्याकरणास सूत्र करोति या असा प्रयोग होतो. पण दे पुष्पमित्रो याज वाक्याचे ऐवजी वृत्ति पेली असता व्याक. यते, याजका यजन्ति, असा गिन्मत्ययाचा रण स्त्रयति असा प्रयोग होतो. तेथे यात्या. प्रयोग पशुतः मास होत आहे. मध्ये 'व्याकरणशम्दापुढे पठी होते आणि (या.४) यज् पगैरे घातूच्या पुढील गिन् वृत्तीमध्ये व्याकरणगन्दापुढे द्वितीया होते, त मत्यपापी पिरषापिरख फरावयास नको, असा परक कयामुळे बरे होतो! को यो। व्याकरणसन्द सूत्रसमुदाय या अपांचा सम्पादना अर्थ अनेक क्रिया भाडेत. आहे, आगि सूत्रन्द त्या व्याकरणातील एक पम्भावपळ हविष याच अर्थापा सूत्ररूपी अययय या अर्थाचा आहे; म्हणून मारे असें नारी, तर स्पोर्ग या अयांचाही यास्यामध्ये स्थाचा सध दाराविणारी पठी भारे जसे:- जो भरपूर य मादरपूर्वक दान होते, ते सरळच आहे. आता तिच्प्रत्यय करून करवोलाटा उदएन 'भो यजते, पार मुरेल इति पेली असता प्याकरण मागि सूत्र यांचा २४. मदान योतक मकान मा साधना मदन पत्र विजो. दुसरगम गिने वाला प्रानि गरा ११. सागर बिभिमायो. २५.पण पाहगो बलियो प्रथा पारपूर. परम भनि पतितपयमान १०. पाच मापसी मासोर, ·२८ पा.६.३.१.२६] व्याकरणमहाभाष्यम च करोताकरणेन सामर्थ्यमिति कृत्वा आख्यानशब्दाच प्रतिषेधो वक्तव्यः । द्वितीया भविष्यति ॥ आख्यानमाचष्ट इति ॥ आख्यानात्कृतस्तदाचष्ट इति कृल्लु किं पुनर्यान्येतानि संज्ञाभूतान्याख्या- क्प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवच नानि तत उत्पत्त्या भवितव्यमाहोस्त्रि- कारकम् ॥६॥ क्रियान्वाख्यानमात्रात् । किं चातः । आख्यानात्कृदन्ताण्णिज्वक्तव्यस्तदा- यदि संज्ञाभूतेभ्य इह न प्राप्नोति राजा- चष्ट इत्येतस्मिन्नर्थे । कुल्लुक्प्रकृतिप्रत्या- गमनमाचष्टे राजानमागमयतीति । अथ पत्तिः प्रकृतिवञ्च कारकं भवतीति वक्त- क्रियान्वाख्यानमात्रान्न दोषो भवति । व्यम् । कंसवधमाचष्टे कंसं घातयति । यथा न दोपस्तथास्तु ।। बलिवन्धमाचष्टे बलिं बन्धयति । दृश्यर्थायां च प्रवृत्तौ ॥ ८॥ आख्यानाच्च प्रतिषेधः ॥ ७॥ दृश्यर्थायां च प्रवृत्तौ कृदन्ताणिज्व- संबंध निवृत्त होतो." आणि व्याकरणाचा आतां आख्यानवाचक कृत्प्रत्ययान्ताहून सूत्र करणे या क्रियेशी संबंध होत असल्यामुळे णिच्प्रत्यय येथे सांगितला आहे. येथे आख्यान त्याहून द्वितीया होते व व्याकरणाबरोबर म्हणजे लोकप्रसिद्ध आख्याने घेऊन तेवढ्या- करोतीचे स्वान्वययोग्यत्वरूप सामर्थ्य असल्या- हूनच णिच्प्रत्यय करावयाचा किंवा तो कृत्य- मुळे व्याकरणशब्दापुढे' वृत्तीमध्ये द्वितीया त्ययान्त शब्द कोणाचीही कोणतीही क्रिया होते. दाखविणारा चालेल? (वा.६) आख्यानवाचक जो कृत्प्रत्ययान्त यांत काय बरें फरक होणार आहे ? शब्द त्याहून ते आख्यान सांगतो या अर्थी जर प्रसिद्ध आख्यानवाचक शब्द घेतले णिच् होतो, कृत्प्रत्ययाचा लुक् होतो, कृत्- तर राजागमनमाचप्टे राजानमागमयति, येथे प्रत्ययाच्या मागील भागाला मूळचे स्वरूप णिच्प्रत्यय होणार नाही. प्राप्त होते, आणि त्यामुळे प्रकृतीप्रमाणे कारकें आतां कोणाच्याही कोणत्याही क्रियेला दाख- होतात, असे वचन करावें; जसे:-- कंसवध- विणारा शब्द घेतला तर मात्र हा दोष येत नाही. माचष्टे कंसं घातयति; वलिवन्धमाचष्टे बलि तर मग ज्या त-हेनें दोप येणार नाही तीच बन्धयति. तन्हा असू दे. (वा.७) आख्यान या शब्दाहून णिच् (वा.८) प्रत्यक्ष पाहण्यासाठी प्रवृत्ति होत प्रत्यय होत नाही असे वचन करावें; जसें:- असेल तर कृत्प्रत्ययान्त शब्दाहून कथन आख्यानमाचष्टे, असे वाक्यच राहतें, वृत्ति करतो या अर्थी णिच्प्रत्यय करावा, कृत्- होत नाही. प्रत्ययाचा लुक, कृत्प्रत्ययाच्या मागील २८. सूत्रशदाहून णिचप्रत्यय करून तयार बरोबर पष्ठीतत्पुरुष झाला आहे. कंस हे इन्भातूचे झालेल्या सूत्रि या वृत्तीपासून एकार्थीभावाने 'सूत्र कर्म आहे, म्हणून त्याहून कर्मणि पछी (२।३।६५) करणे या अर्थाची प्रतीति होते. तेव्हां त्या अर्थातील झाली आहे. कंसवधशब्दाहून तें आख्यान सांगतो सूत्र या एकादेशाकडे दुस-या कोणाचाही संबंध होत या अर्थी णिच्प्रत्यय, घनप्रत्ययाचा लुक, वधू या नाही. मागील भागाला हन् या मूळ स्वरूपाची प्राप्ति आणि २९. कंसवध हे एक आख्यान आहे हे प्रसिद्धच आहे. त्याचे कर्म कंस हे द्वितीयान्त झाले. त्या इन् याला इन्धातहून भावे धन्प्रत्यय आणि हन्धातूला वधआ वृद्धि (७।२।११६), नकाराला तकार (७।३।३२), देश (३।३।७६) झाला आहे, कंसशब्दाचा वधशब्दा. आणि हकाराला धकार (७।३।५४) झाला आहे.

·७६ व्याकरणमहाभाष्यम् [म.३ पा.१ भा.२ कन्यस्तदाचष्ट इत्येतस्मिन्नर्थे । कस्लुक्प्र चित्रीकरणे प्राप्यर्थे कृदन्ताणिज्य. कृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवच कारकं भव- क्तव्यः। कुल्लुक्प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृति- तीति । मृगरमणमाचष्टे भृगात्रमयतीति। वच्च कारकं भवतीति । उज्जयिन्याः दृश्यर्थायामिति किमर्थम् । यदा हि प्रस्थितो माहिष्मत्या सूर्योद्मनं संभा- प्रामे मृगरमणमाचष्टे मृगरमणमाचष्ट वयते सूर्यमुद्गमयतीति ।। इसेय तदा भवतीति ।। नक्षत्रयोगे ज्ञि॥ ११॥ आङ्लोपश्च कालात्यन्तसंयोगे नक्षत्रयोगे जानात्यर्थे कृदन्ताण्णि- मर्यादायाम् ॥९॥ ज्यक्तव्यः । कल्लुक्प्रकृतिप्रत्यापत्तिः फालात्यन्तसंयोगे मर्यादायां कृदन्ता- प्रकृतिवच्च कारक भवतीति । पुष्ययोगं विकन्यत्तदाचष्ट इत्येतस्मिन्नर्थ जानाति पुष्येण योजयति । मघाभिर्यो- पाङ्लोपश्च । फल्लुक्प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्र. जयतीति ॥ कृविषष कारकं भवतीति । आरात्रिीव तत्तहीदं बहु वक्तव्यम् । यासमाचष्टे रानि विवासयतीति ।। न वा सामान्यकृतत्वाद्धेतुतो छ- चित्रीकरणे प्रापि ॥१०॥ विशिष्टम् ॥ १२॥ भागाला पूर्यस्वरूपप्राप्ति आणि त्या पूर्व प्राप्नोति या अर्थी णिच, कृत्प्रत्ययाचा लक्, वरूपाप्रमाणे कारक होते, असे बचन करावें; मागील भागाला मुळस्वरूपाची मासि, आणि जसे:- मूगरमणमाचरे मृगान् रमैयति. त्या मूळस्वरूपाप्रमाणे कारक होते, असे वचन प्रत्य पाहण्यासारी असें कशाकरिता करावे; जसें:-उज्जयिन्या: प्रस्थितो माहिष्मत्यां म्हटलं आहे? स्योद्गमन संभावयते सूर्य मुद्गमयति. जेव्हा गावामध्ये 'मृगरमणमाचटे', आनं. (ना.११) नत्रयोग या अर्पाला दाल. पाने मा भागरतात, असें सागतो ये प्रामे विणान्या कृत्प्रत्ययान्त शन्दाहन जाणतो या. मगरमगमाचष्टे असें पाक्पच राहते, भी शिवप्रत्यय करावा, त्प्रत्ययाचा लर, (पा.१) मयांरित कालाचा अत्यन्तसंयोग मागील भागाला मुळस्वरूपाची प्राप्ति, आणि गम्पमान असताना आएउपसगंपूर्यफ फत् त्या मूळरवरूपाप्रमाणे फारक होते, असे पचन प्रन्ययान्ताहून कथन करतो या अर्थी गिन करावे; जसे:-पुष्ययोगं जानाति पुष्येण योन. प्रत्यय होतो, आहाचा लोर, पतपययाचा यति; मघाभियोजयति. मुह, मागील भागाला मूळरारूपाची प्राप्ति, एकंदरीत माख्यानाकृतः (पा.६) या आत्या मळस्वरूपाप्रमाणे कारक होते असे वचनाला आरंभ करून 'नत्रयोगे शि' मा बरन राय :-भाराविविधासमाचष्टे गणि पचनास्यंत यरीची पचने करावयास पाहि. विपापवि. जेज अ रिसते. (पा.१०) मा गम्पमान असताना (पा.१२) ही वचनें करावयास नकोत. १.,दामा अनुसहिरूनी मामा बम मई मांड. बारानेवारलोभ मो. रेखा यामध्ये ११. संपामारी उमपिनीहन पादी निकालेर परिणादाणा र मममुराया. मनुष्यपरामा राम मनो, सीलिमायामर समो. १ भाप मामलामोमा- ११.मरापिगमम् । मापदभार (२०१॥ देश माप मारे. सूननं मा भने देणे १३)मा दाना रिमासास मारे.

·पा. स.३.१.२६] व्यांकरणमहाभाष्यम् ७ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । प्रवृत्ति भयत्रानपेक्ष्य ।।१४॥ सामान्यकृतत्वात् । सामान्येनैवान णि प्रवृत्ति भयत्रानपेक्ष्यैव किंचिद्भवति भविष्यति हेतुमतीति । किं कारणम् । देवदत्ते चादित्ये च । नेह कश्चित्परोऽनु- हेतुतो ह्यविशिष्टम् । हेतुतो ह्यविशिष्टमेत- ग्रहीतव्य इति प्रवर्तते । सर्व इमे स्व- द्भवति । तुल्या हि हेतुता देवदत्ते चा- भूत्यर्थं प्रवर्तन्ते । ये तावदेते गुरुशुधू- दित्ये च ॥ न सिध्यति । स्वतन्त्रप्रयो- पवो नाम तेऽपि स्वभूत्यर्थमेव प्रवर्तन्ते जको हेतुसंज्ञो भवतीत्युच्यते न चासा- पारलौकिकं च नो भविष्यतीह च नः वादित्यं प्रयोजयति ॥ प्रीतो गुरुरध्यापयिष्यतीति । तथा यदे- स्वतन्त्रप्रयोजकत्वादप्रयोजक इति तद्दासकर्मकरं नामैतेऽपि स्वभूत्यर्थमेव चेन्मुक्तसंशयेन तुल्यम् ॥१३॥ प्रवर्तन्ते भक्तं चेलं च लप्स्यामहे परि- यं भवान्स्वतन्त्रप्रयोजक मुक्तसंशयं भाषाश्च न नो भविष्यन्तीति । तथा य न्याय्यं मन्यते पाचयत्योदनं देवदत्तो एते शिल्पिनो नाम तेऽपि स्वभूत्यर्थमेव यज्ञदत्तेनेति तेनैतत्तुल्यम् । कथम् । प्रवर्तन्ते वेतनं च लप्स्यामहे मित्राणि च काय कारण ? (वा.१४) देवदत्ताचे ठिकाणी पचनक्रियेची हेतुमति च या सामान्य सूत्रानेच तेथे णिच्. प्रवृत्ति आणि आदित्याचे ठिकाणी उद्गमन- प्रत्यय होईल. क्रियेची प्रवृत्ति, ही उभयतांचं ठिकाणी अस- काय कारण ? लेली क्रियाप्रवृत्ति कोणाही दुसऱ्याला उद्दे- कारण असे की इतर ठिकाणी जसा प्रयो- शून झालेली नाही. कारण या जगामध्ये जक हेतु असतो तसाच तेथे आहे. यज्ञदत्तेन कोणीही केवळ दुसऱ्यावर उपकार करावा या पाचयति येथे जसा यज्ञदत्ताला देवदत्त हा हेतूने प्रवृत्त होत नाही, तर अन्ततो गत्वा निराळा दुसरा प्रयोजक आहे त्याप्रमाणे सूर्य- विचार केला असतां सर्व लोक आपापल्या मुद्गमयति येथे सूर्यालाही निराळा दुसरा प्रयो- कल्याणासाठींच प्रवृत्त होतात. जे हे अनन्य- जक आहे. भावाने गुरुशुश्रूपा करणारे शिष्य तेही गुरु- तरी पण सूर्यमुद्गमयति येथे 'हेतुमति च' शुश्रूयेपासून होणारे पुण्य परलोकी उपयोगी पडे- याने णिच् होऊ शकत नाही, कारण स्वतन्त्र ल आणि या लोकामध्येही सेवेने खूष झालेला म्ह. कर्ता त्याचा जो प्रयोजक त्याला हेतु असें गुरु मोकळ्या मनाने सर्व विद्या शिकवील, या म्हणतात, आणि हा उज्जयिनीपासून निघालेला हेतूनेंच प्रवृत्त होतात. तसेंच जे हे चाकरी मनुष्य तर सूर्याला प्रवृत्त करीत नाही. करणारे सेवक ते सुद्धा अन्नवस्त्र मिळावें (वा.१३) कर्त्याच्या प्रयोजकाला हेतु म्हण- आणि बोलणी मिळू नयेत या हेतूनेच म्हणजे तात आणि उज्जयिनीपासून निघालेला मनुष्य स्वकल्याणासाठीच विनचूक व वेळच्या वेळी तर आदित्याचा प्रयोजक होऊ शकत नाही, नौकरी बजावतात. त्याप्रमाणे जे हे कलाकुस- असे म्हणणे असेल तर पाचयत्योदनं देवदत्तो रीची कामे करणारे लोक ते देखील आप. यज्ञदत्तेन येथे ज्या देवदत्ताला कर्त्यांचा प्रयो- त्याला योग्य वेतन मिळावे आणि मालकाची जक म्हणून निःसंशय हेतु समजतोस त्यासार... मर्जी संपादन केली म्हणजे पुन: जरूर पड-. खेंच हे उदाहरण आहे. ल्यास तें काम आपल्याकडेच येईल या हेतूनेंच ते कसे बरें ? म्हणजे स्वकल्याणासाठीच चोख आणि कळ- ₹ ·[म.३ पा.१ आ. ८ व्याकरणमहाभाष्यम् नो भविष्यन्तीति । एवमेतेषु सर्वेषु स्व. निर्वतयति ॥ भवेदिह वर्तमानकालना भूत्यर्थं प्रवर्तमानेषु युक्ता स्यात् उजयिन्याः प्रस्थितो माहि- कुर्वतः प्रयोजक इति चेत्तुल्यम् ॥१५॥ मत्या सूर्योद्मनं संभावयते सूर्यमुद्गमय- यदि कश्चित्कुर्वतः प्रयोजको नाम तीति तत्रस्थस्य हि तस्यादित्य उदेति । भवति तेनैतत्तुल्यम् | यदि तर्हि सर्व इह तु कथं वर्तमानकालता कंसं घात- इमे स्वभूत्यर्थ प्रवर्तन्ते कः प्रयोज्यार्थः। यति बलिं बन्धयतीति चिरहते कसे यदभिप्रायेपु सज्जन्ते । ईदृशौ वधौ कुरु। चिरबद्धे च बलौ । अत्रापि युक्ता । ईदृशौ पुटको कुरु | आदित्यश्चास्याभि- कथम् । ये तावदेते शोभनिका नामैते प्राये सजते । एप तस्याभिप्राय उज- प्रत्यक्षं कसं घातयन्ति प्रत्यक्षं च बलि यिन्याः प्रस्थितो माहिष्मत्यां सूर्योद्गमनं बन्धयन्तीति । चित्रेषु कथम् । चित्रे- संभावयेयेति तं चास्याभिप्रायमादित्यो ध्वप्युद्गुर्णा निपतिताश्च प्रहारा दृश्यन्ते कळीने कलाकुसरीची कामे करतात. सूर्योद्मन संभावयते सूर्यमुद्रमयति' या उदा. (वा.१५) याप्रमाणे सर्व लोक आपा हरणामध्ये वर्तमानकालबोधक प्रत्यय केला पल्या कल्याणासाठीच प्रवृत्त होत असताही तो योग्य आहे. कारण हा मनुष्य माहिष्मती- जर तेथें कर्त्याचा प्रयोजक आहे तर त्याप्रमा मध्ये पोचतो तो तेथे प्रत्यक्षच सर्य उगवतो. णेच सूर्यमुद्गमयति येथेही सूर्याचा प्रयोजक पण कसं पातयति, बलिं बन्धयति, येथे कंसाला आहे असे म्हणता येते. मारून किंवा बलीला बधन करून पुष्कळ पण जर हे सगळेच लोक आपापल्या दिवस होऊन गेले असल्यामुळे वर्तमानकाल. फल्याणासाठीच प्रवृत्त होत आहेत तर मग बोधक प्रत्यय तेथे कसा बरे योग्य होईल ? स्याना ते प्रयोजक कशाला पाहिजे ? येथेही वर्तमानकालबोधक प्रत्यय योग्य अशाकरता पाहिजे की अमुक प्रकारचे आहे. कर व अमुक प्रकारचे पुटक कर असे तो कसा? भयोजकाने सागितले असता त्याच्या इच्छे असा की हे नाटक करणारे लोक प्रेक्षक प्रमाणे ते पदार्थ घडविण्याविषयी तो आसक्त लोकसमुदायापुढे प्रत्यक्षच कृष्णाकैड्न कंसाला होतो. आदित्यही माहिष्मतीला जाणान्याच्या मारवितात आणि तसेच बलिराजाचे वचन भभिप्रायाप्रमाणे नियत वेळी उदयाला येत करवितात. आहे. त्याचा अभिप्राय असा आहे की उज्ज तरी पण चित्रे पाहताना कंस धातयति असे . यिनीहून आता निघालों की मला माहिष्मती वर्तमानकालचे प्रयोग कसे होतात ? मप्ये सूर्योदय होईल. आणि याप्रमाणे निघा चिनामध्ये देखील कृष्णाने शस्त्र घेऊन हात लेला माहिष्मतीमध्ये येऊन पोचतो त्या मुमा- उगारलेले, तसेच कसाच्या अंगावर प्रहार यस सूर्योदय झाल्यामुळे त्याचा तो अभिप्राय केलेले, दृष्टीस पडतातच, सूर्याने घडवून आणिला असे म्हणण्यास हरकत तरी देखील पुराण वगैरेंमध्ये जेव्हां पुरा. नाही. शिक रोक ती गोष्ट पाचतात तेव्हा घर्तमान. आता 'उज्जयिन्याः प्रस्थितो माहिष्मत्या कारचे प्रयोग कसे होतात ! कारण ते पक २६. मारे एक प्रकारचा कट दोर.पुरक तरी वर्तमानकालगोषक प्रन्यय होईल.तापर्य, नाटक पाहतांना कम पातयति, लिंकमयति, मसे ब. ११.मान, साहेबरी नर मारे। मानराचे प्रयोग करण्यास एकर मारी. म.पानग.

·पा. सू.३.१.२६ व्याकरणमहाभाष्यम् ९ कसकर्षण्यश्च । ग्रन्थिकेषु कथं यत्र शब्द- केचित्कालमुखाः । त्रैकाल्यं खल्वपि गडुमात्रं लक्ष्यते । तेऽपि हि तेषामुत्पत्ति- लोके लक्ष्यते । गच्छ हन्यते कंसः । प्रभृत्या विनाशाहद्धीवा॒चक्षाणाः सतो गच्छ घानिष्यते कंसः । किं गतेन हतः बुद्धिविषयान्प्रकाशयन्ति । आतश्च सतो कंस इति ॥ व्यामिश्रा हि दृश्यन्ते । केचित्कंसभक्ता इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरण- भवन्ति केचिद्वासुदेवभक्ताः । वर्णान्यत्वं महाभाष्ये तृतीयस्याध्यायस्यं प्रथमे पादे खल्वपि पुष्यन्ति । केचिद्रक्तमुखा भवन्ति द्वितीयमाह्निकम् ॥ शब्दच उच्चारले जातात. क्रोधाने लाल झालेले मुख भगवन्ताच्या कृष्ण, कंस, इत्यादिकांचा उत्पत्तीपासून भक्तांचे दिसू लागते. तसेंच ह्या मानसिक कृष्ण, विनाशापर्यंतचा वृत्तान्त वर्णन करणारे ते लोक कंस, वगैरेंच्या अस्तित्वाला अनुसरूनच लोकां- देखील श्रोत्यांना ज्ञान देऊन त्यांच्या बुद्धी- मध्ये तिन्ही कालचे प्रयोग झालेले दृष्टीस पड- मध्ये कल्पित रूपाने असलेल्या कृष्ण, कंस, तात. कोणी म्हणतात की 'चला पुराणाला, वगैरे विषयांना प्रकाशित करतात. कल्पित आतांच श्रीकृष्ण कंसाला मारीत आहेत'. कोणी विषय मनामध्ये असतात म्हणूनच श्रोत्यांचे म्हणतात की 'आजच कंस मरणार आहे. तर अन्तःकरणही तदाकार बनून गेलेले असते; कोणी म्हणतात की 'आतां काय पुराणाला म्हणूनच ते श्रोते भिन्न भिन्न मताचे जाऊन करायचे आहे ? कंस तर मेलाच'. दृष्टीस पडतात, म्हणजे आपआपल्या मनो याप्रमाणे भगवान् पतंजलिऋषींनी रचि. वृत्तींप्रमाणे कोणी कंसाचे पक्षपाती असतात, लेल्या व्याकरणमहाभाष्यांतील तिसन्या अ. तर कोणी भगवन्ताचे कैवारी दिसतात. एव- ध्यायाच्या पहिल्या पादांतील दुसरे आहिक ढेच नव्हे तर कंसाचे हनन केले असतां कंस- समाप्त झाले. भक्तांचे मुख सुकलेले दिसून येते, आणि ३५. तात्पर्य, चित्रे दाखविल्याप्रमाणेच तेथे सम- नाही. जावे. ३७. तात्पर्य, ते कल्पित कृष्ण, कंस, वगैरे विषय ३६. मनामध्ये कल्पित विषय नसतील तर त्या वेळी अस्तित्वात आहेत म्हणून वर्तमानकालमोधक नुसत्या ऐकण्याने असा निरनिराळा परिणाम होणार प्रत्यय करण्यास हरकत नाही.

·(वा.३) तसे झाले असता घातला होणारी 6 व्याकरणमहाभाष्यम् (अ. पा. आ.३ फैण्ड्वादिभ्यो यक् ॥१॥२७॥ प्रत्ययविधिः प्रसज्येत ।। तन को दोपः। किमर्थः ककारः । गुणवृद्धिप्रतिपे तत्र धातुविधितुवप्रतिषेधः ॥३॥ धार्यः । विडतीति गुणवृद्धिप्रतिषेधो तत्र धातुविधेस्तुकश्च प्रतिषेधो व- यथा स्यात् ॥ नैवदस्ति प्रयोजनम् । क्तव्यः स्यात् । कण्ड्वा कण्ड्वः । अचि सार्वधातुकार्धधातुकयोरगस्य गुण उच्यते अधातुध्रुवां बोरियडुबडौ [६.४.७५] धातोश्च विहितः प्रत्यय: शेप आर्धधातु- इत्युवडादेशः प्रसज्येत । इह च कण्ड्वा कसंज्ञां लभते न चायं धातोर्विधीयते । कण्ड्वे नोब्धात्वोः [६.१.१७५] इति कण्ड्वादीनि हि प्रातिपदिकानि ।। प्रतिषेधः प्रसज्येत ॥ तुकच प्रतिपेद्धव्यः। कण्ड्वादिम्यो बावचनम् ॥१॥ वल्गुः मन्तुरिति । हूस्वस्य पिति कृति कण्ड्वादिभ्यो वेति वक्तव्यम् । तुक्प्राप्नोति ॥ अपचने हि नित्यप्रत्ययत्वम् ॥२॥ इस्वयलोपौ च ॥४॥ अक्रियमाणे हि वावचने नित्यः इस्वयलोपौ च वकन्यौ स्याताम् । (स.२७) यक्प्रत्ययामध्ये इत्सशक ककार प्रत्यय नित्य होईल. कशाकरिता जोडला आहे ? तसे झाले असता काय दोष ? विठति च (श५) यानें गुणवृद्धींचा प्रति. पेध व्हावा यासाठी ककार जोडला आहे. उवड् वगैरे काय आणि तुगागम याच्या ककार जोडण्याचा हा उपयोग नाही. कारण निषेधादाखल वचन केले पाहिजे; जसे:- सार्वघातक किंवा आर्थधातुक प्रत्यय पुढे अस- कैण्ड्वो कण्ड्यः. येथे 'अविश्नु० (६४।७५) ताना अंगाला गुण (३८४) सागितला याने उवहादेश होऊ लागेल. तसेच आहे व धातूदून विहित आणि तिशित् कण्ड्वा कण्ड्वे येय 'नोधात्वोः' (६।१।१७५) भिन्न जो प्रत्यय त्याला आघातुकर्मशा याने विमक्तीला उदात्ताचा (६।१।१७४) (११४) होते. आणि हा प्रकृत यक्- निषेध होऊ लागेल, तसेच तुगागमाचाही प्रत्यय तर धातून सागितला नाही. कारण निषेध केला पाहिजे; जसे:- वल्गुः मन्त कण्ड वगेरे ही प्रातिपदिके आहेत. येथे 'हस्वस्य पिति' (१९७१) याने तुगा• (वा.१) कण्डू वगैरे शन्दाहून सागितलेला गम प्रात होतो. हायक्मत्यय विकल्पाने होतो असें वचन करावें. (वा.४)शिवाय इस्य आणि यलोप या. (पा.२) यक्प्रत्ययाच्या विकल्पाबद्दल वचन विधान करावे लागेल, -हस्वाचे उदा०:- पेले नाही तर फण्डू वगेरे शन्दाहून यक् वल्गुः, मन्तु'. १, कानुन रस्यादिक ने पातु स्याच्या स्वाधी १. कण्द बोरे प्रातिपदिकाहून नित्य यसलाय परयय होतो, रा. काडयति पश्यते. यण्डू होत असल्यामुळे त्यांडून प्रथमा,दितीया, वगैरे विभक्ति मेरे प्रातिपदिका आहेत. त्याहून यत्यय होगार नाहीत. बेगा यक्प्रयय करून साया होत नाही. का मण्यो कण्ड्यः पातु ममस्या- विप् (३।१०८, वा.) प्रयव करागावेगार मुझे एक (४) रोज नाही. स्पान्याधुरे प्रथना, दितीया, वगैरे विमतितास. १. काहू को भानु र प्रातिपदिक भी मे यो व जम् (VIII) प्रत्यय करून कण्डो रोन्ही प्रकारची मारे. दरी येथे पूर्वाशा ती नुसती का प्रयोग सात र ये टागरेश प्रचि में गृहीच पस्न चारनामो. मी. -- ·पी. सू.३.१.२७] व्याकरणमहाभाष्यम् ८१ वल्गुः मन्तुरिति । किमर्थमिदं न हूस्व प्राप्नोत्यकृतेऽपि प्राप्नोति । नित्यत्वात्पर- एवायमन्तरङ्गत्वात् । अकृयकार इति त्वाञ्च किलोपे कृते वलायभावान दीर्घत्वं प्राप्नोति ॥ यलोपः । यलोपश्च प्राप्नोति । एवं तर्हि प्रत्ययलक्षणेन भ- वक्तव्यः । कण्डूः वल्गुः मन्तुरिति । विष्यति । वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्ष- किमर्थमिदं न वलीत्येव सिद्धम् । वली- णम् ॥ त्युच्यते न चात्र वलादिं पश्यामः। ननु अथ क्रियमाणेऽपि वावचने यदा च किन्चलादिः । किन्लोपे कृते वलाद्य- यगन्ताहिकप्तदैते दोषाः कस्मान भवन्ति । भावान प्राप्नोति । इदमिह संप्रधायम् । नैतेभ्यस्तदा किन्द्रक्ष्यते । किं कारणम् । किब्लोपः क्रियतां वलि लोप इति किमत्र अन्येभ्योऽपि दृश्यते [३.२.१७८] कर्तव्यम् । परत्वात्किन्लोप: । नित्यः इत्युच्यते न चैतेभ्यस्तदा किन्दश्यते । खल्वपि किलोपः । कृतेऽपि यलोपे यथैव तर्हि क्रियमाणे वावचनेऽन्येभ्यो- : पण म्हस्वाचे विधान कशाकरितां? त्याची मग या उभयतांमध्ये येथे प्रथमतः काय जरूरी भासत नाही. कारण वल्गु आणि मन्तु बरे करावें ? ही प्रातिपदिकें मुळांतच म्हस्व आहेत. पर असल्यामुळे किलोप प्रथम करावा. जरी हस्व आहेत तरी यक्प्रत्यय केला शिवाय किलोप हा नित्यही आहे. कारण की लगेच 'अकृत्सार्व०' (७।४।२५) याने दीर्घ यलोप केला किंवा न केला तरी प्राप्त होत प्रास होत आहे. तो केला असतां दीर्घाचे आहे. तेव्हां परत्वास्तव आणि नित्यत्वास्तव श्रवण होईल. यासाठी इस्वाचे विधान केलें प्रथमतः किन्लोप केला असतां वल् पुढे नस- पाहिजे. तसेंच यलोपाचेही विधान केले पाहिजे. ल्यामुळे वलिलोप येऊ शकत नाही, कारण कण्डूः, वल्गुः, मन्तुः, या प्रातिपदिकां. असें आहे तर किपप्रत्ययाचा लोप झाल्या- हून यक्प्रत्यय करून त्याच्यापुढे किप्प्रत्यय नंतरही प्रत्ययलक्षणाने (११११६२) वलिलोप केला असतां अकाराचा लोप (६।४।४८) होईल. होईल, पण यकाराचा लोप झाला पाहिजे. असे म्हणता येत नाही. कारण 'वर्णाश्रयका- पण हे प्रकृत यलोपवचन कशाकरितां यं कर्तव्य असतां प्रत्ययलक्षण होत नाही, या पाहिजे ?तें करावयास नको. कारण 'लोपो व्यो' परिभापेने प्रत्ययलक्षणाचा निषेध केला आहे. (६।१।६६) यानेच यलोप साधत आहे. पण असें आहे तर प्रकृत सूत्रामध्ये वा. पण 'लोपो व्योः' येथे वलि असे म्हटले शब्द घातला तरी देखील जेव्हां यक्प्रत्यय आहे. आणि येथे तर वल् दृष्टीस पडत नाही. करून पुढे किप्प्रत्यय केला तेव्हां हे दोष का असें कां म्हणतां ? किप हाच वलादि- वरें येत नाहीत ? प्रत्यय आहे ना? तेव्हां कण्ड्वादि यगन्ताच्या पुढे विप्. आहे खरा, पण त्या किपाचा लोप (६। प्रत्ययच उत्पन्न होत नाही. १।६७) केल्यानंतर बलादि प्रत्यय नसल्यामुळे काय कारण? 'लोपो व्योः' याने बलोप येऊ शकत नाही. कारण असे की अन्येभ्योऽपि दृश्यते (द। पण येथे अगोदर असा विचार करावा ॥१७८), म्हणजे पूर्वसूत्रोक्ताखेरीज इतर की किल्लोप प्रथम करावा की बलिलोप धातूनही शिवप्रत्यय दृष्टीस पडतो, असे म्हटले आहे. आगि या यम्मास्ययान्त धातुंग्या करावा. ६ ·८२ व्याकरणमहाभाष्यम् (अ.३ पा.१ आ. ऽपि दृश्यत इत्येवमत्र किन भवत्येवम- धातुप्रकरणाद्धातुः कस्य चासञ्जना- क्रियमाणेऽपि न भविष्यति । अवश्य- दपि । मेवेभ्यस्तदा किवेपितव्यः। किं प्रयोज आइ चायमिमं दीर्घ मन्ये धातु- नम् । एतानि रूपाणि यथा स्युरिति । विभापितः॥ बाई वावचनं कर्तव्यम् । न कर्त [गुएंधूपविच्छिपणिपनिभ्य व्यम् । उभयं कण्ड्वादीनि धातवश्चैव आयः॥३।१।२८॥ प्रातिपदिकानि च । आतश्चोभयं कण्डू तेरपि ॥३श२९॥] यतीवि क्रियां कुर्वाणे प्रयुज्यतेऽस्ति मे कमेनिङ् ॥३।१।३०॥ कण्डरिवि वेदनामात्रस्य सोनिध्ये ॥ किमर्थोऽयं णकारः । वृद्धयर्थः । अपर आहा णितीति वृद्धिर्यथा स्यात् । क्रियमाणे- पुढे तर किप्प्रत्यय दृष्टीस पडत नाही आणि शरीरामध्ये उत्पन्न झालेल्या केवळ वेद. तर मग यक्प्रत्ययाच्या विकासाबद्दल वचन नाला उद्देशून 'अस्ति मे कण्डूः' असा प्रयोग केले असताही 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' असे केला जातो. या दोन्ही प्रकारच्या व्यवहारावरून म्हटले असल्यामुळे ज्याप्रमाणे कण्वादि कण्वादिगणातील शन्द धातु आणि प्रातिपदिक यगन्ताहून किप्प्रत्यय होत नाही त्याप्रमाणे अशा दोन्ही स्वरूपाचे आहेत असें ठरते. यक्प्रत्ययाच्या विकल्पाबद्दल वचन केलें नस अन्य कोणी एक वैयाकरण म्हणतो की ताही कण्ड्वादि यगन्ताहून हिप्प्रत्यय होणार कण्ड्वादिकाहून यक्प्रत्यय सागणारे हे प्रकृत नाही. सूत्र घातो. या अधिकारामध्यें पठित पण कण्ड्वादि यगन्ताहून विष्प्रत्यय होतो असल्यामुळे आणि यक्प्रत्ययाला इत्सक असें अवश्य गृहीत धरलेच पाहिजे. ककार जोडल्यामुळेही कण्ड्वादिक हे धातु काय उपयोग! होत आणि कण्इ असा दीर्घान्ताचा ज्यापेक्षा फण्डः, मन्तुः, बल्गुः, इत्यादि प्रयोग सिद्ध पाठ करीत आहे त्यापेक्षा कण्ड्वादिकाचे दो का उपयोग होय. धातुत्व वैकल्पिक आहे, म्ह. प्रातिपदिक- तर मग एक्दरीत यक्प्रत्ययाच्या विश्ल्पा सज्ञकही आहेत, असे सिद्ध होते. बद्दल वचन फेले पाहिजे. (सू.३०) णिड् या प्रत्ययामध्ये इत्सक यसत्ययान्या विकल्पाबद्दल वचन करण्या णकार कशाकरिता जोडला आहे! ची जरूर नाही. कारण कण्वादिशन्द धातु सकारत्मक किया प्रकारेइत्सशक प्रत्यय संरक आी प्रातिपदिकसेशक असे दोन्हीही पुढे असताना सांगितलेली वृद्धि (सारा प्रकारचे आहेत. सनरूप क्यिा फरणान्याला ११६) व्हावी म्हणून णार जोडला आहे. उद्देशन 'पष्ट्रपति' असा प्रयोग केला जातो, पण णकार जोडला तरी देखील दृद्धि ४. पवाहिकाचे धातुख पायमचे असेल तर थायति. पपन्यय रंग अमता प्रामाचातु.' यानेच १. १२ पातु मात्र आहे. त्याइन सारी दो माप- अमरर कार ममा धान पाठ पयर होसे; मा.- अतीय तीदे। प्रमीयन्ट १ गुरु, पर, दिर चापा शा. १.पानशा पियानो, उ00- इन वयप सभी .. गामि कामया ·आस- पी. सू.३.१.३० व्यांकरणमहाभाष्यम् ८३ ऽपि वै णकारे वृद्धिर्न प्राप्नोति । किं सावकाशत्वादृद्धेः प्रतिषेधः प्राप्नोति ॥ कारणम् । क्डिति च [१.१.५] इसि डिस्करणमपि तर्हि सावकाशम् । कोऽव- प्रतिषेधात् । णित्करणसामर्थ्याद्भवि- काशः। सामान्यग्रहणाविधाताओं ढ- ष्यति ॥ अत उत्तरं पठति । कारः । क्व सामान्यग्रहणाविघातार्थे- णिटि णित्करणस्य सावकाशत्वा- नार्थः । अत्रैव । शक्योऽत्र सामान्य- वृद्धिप्रतिषेधप्रसङ्गः ॥१॥ ग्रहणाविघातार्थोऽन्योऽनुबन्ध णिङि णित्करणं सावकाशम् । को- तुम् । तत्र डकारानुरोधाद्वृद्धिप्रतिषेधः ऽवकाशः । सामान्यग्रहणार्थो णकारः। प्राप्नोति । अवश्यमत्रात्मनेपदार्थो ङ- क सामान्यग्रहणार्थेनार्थः । णेरनिटि कारोऽनुबन्ध आसङ्क्तव्यो डिन्त इत्या- [६.४.५१] इति । णिङि णित्करणस्य त्मनेपदं यथा स्यात् । एवमप्युभयोः होणार नाही. णिप्रत्ययामध्ये जो इत्संज्ञक कार जोड- काय कारण? ला आहे त्याचाही अन्यत्र उपयोग आहे. कारण असे की 'विङति च' (१११५) या तो उपयोग कोणता? सूत्राने वृद्धीचा निषेध केला आहे. णि वा शब्दाखाली णिच्प्रत्ययाप्रमाणे इत् नांवाचा णकार जोडल्याचे जोरावर णिप्रत्ययाचाही संग्रह व्हावा, त्यांत व्यत्यय येथे निपेधाला मागें सारून वृद्धि होईल. हे येऊ नये, यासाठी णिमित्ययामध्ये डकार मनांत आणून वार्तिककार लिहितात : जोडला आहे. (वा.१) णिङ्मत्ययामध्ये जो इत्संजक णि या शब्दाने णिप्रत्ययाचाही संग्रह णकार जोडला आहे त्याचा अन्यत्र उपयोग कोठे बरे होत आहे ? 'णेरनिटि येथेच, तो उपयोग कोणता? पण येथे णि या शब्दाने णिप्रत्ययाचाही णि या सामान्य शब्दाखाली णिच् आणि संग्रह होण्यांत व्यत्यय येऊ नये याकरिता णिङ् या उभयतांचे ग्रहण व्हावे हा उपयोग कारच नको आहे. दुसरा कोणताही वर्ण होय, इत्संज्ञक जोडला तरी चालेल. णि या सामान्य शब्दाने णिच् आणि णि असे असतां ज्यापेक्षां डकार जोडला या दोघांचे ग्रहण कोठे बरे होते ? आहे त्यापेक्षा त्याच्या जोरावर वृद्धीचा निषेध णेरनिटि (६।४।५१) येथे. तेव्हां णिङ्. प्राप्त होतो, असे म्हणता येत नाही, कारण प्रत्ययामध्ये जोडलेला इत्नांवाचा णकार कामवते ये गिप्रत्ययान्ताच्या पुढे 'अनु- अन्यत्र उपयोगी पडत असल्यामुळे तो प्रत्यय दातडिन्तः' (११३।१२) याने आत्मनेपद पुटं असतांना वृद्धीचा निषेध प्राप्त होतो. होण्यासाठी या णिमत्ययाला ढकारच हा आहे? २. आणि त्यामुळे पृद्धि कमजोराची होत असल्या या शब्दाने या शिप्रत्ययाचेंन ग्रहण होईल. निव- मुळे, प्रत्ययाचें ग्रहण होगार नाही, कारण या संघका ३. तेव्हां त्या उकारामुळे येगारा वृद्धीचा निषेधही सूत्रामध्ये व्यारण केले असल नर ने. देवळ्याच कमजोराचाच होत आहे. संघकाच्या प्रत्ययाचे ग्रहाशेत. तो संघका असून ४. जर · ये गिप्रत्ययाला उकार लावला दुनरा इलेक ज्याला जोरला मेल खाचें घरग नाही तर मेरनिटि' (६४५१) या भूयामाचे नि होम नाई, मसी परिमाया गरे.

·शास्ति। व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ मा. सावकाशयोः प्रतिपेघवलीयस्त्वात्प्रतिपेधः मा भूदिति । नन्वतस्या अपि व्हिति प्राप्नोति ॥ एवं ताचार्यप्रवृत्तिापयति चेति प्रतिषेधेन भवितव्यम् । न भवि- न कमेवृद्धिप्रतिषेधो भवतीति यदयं न वव्यम् । उक्कमेतविङति प्रतिषेधे ननि- कम्यमिचमामिति मित्संज्ञायाः प्रतिपे, मित्तग्रहणमिति ॥ एवं तर्हि न मिङ- न्तस्य णिवि या वृद्धिस्तस्या हस्खत्वं मित्प्रतिपेधस्य चार्थवत्वात् ॥ २॥ प्राप्नोति । किं कारणम् । णिहा व्यवहि- मिप्रतिषेधस्य पार्थवत्त्वात्मविपेषः तत्वात् । लोपे कृते नास्ति व्यवधानम् । प्राप्नोति । अर्थवान्मित्प्रतिषेधः कोऽर्थः। स्थानिवद्धावायवधानमेव ॥ गिडयेव णिडन्तस्य णिचि या वृद्धिस्वस्या हस्यत्वं तर्हि मा भूदिति । णिङि च न प्राप्नोति । अवश्य जोडला पाहिजे, वृद्धीचा 'क्टिति च' याने निषेध होईलच. याप्रमाणे पकार आणि कार या दोघां. त्या णिच्प्रत्ययामुळे प्राप्त होणाऱ्या वृद्धीचा चाही उपयोग अन्यत्र होत असल्यामुळे वृद्धि विति च' याने निषेध होत नाही. कारण आणि प्रतिषेध हे दोन्ही कमजोराचे झाले 'डितिप्रविषधे तनिमित्तग्रहणमुपधारोरवीत्य- तरी निषेध हा स्वभावतःच प्रबल असल्यामुळे यंम् (१।४।५, वा.१२) असे सांगितले आहे. ये निषेध प्राप्त होतो. तरी पण मिसंज्ञेचा निषेध व्यर्थ होत अस आहे तर ज्यापेक्षा हे पाणिनिआचार्य आहेच. कारण णिइप्रत्ययान्ताला णिचप्रत्यमा 'म कम्पमिचमाम् (धातुगठ ८१७) या गण. मुळे केलेल्या वृद्धीला 'मिवा हस्व. याने सूचाने कम्पातला मित्संज्ञेचा निषेध करीत इस येऊच शकत नाही, आदेत यापेक्षा कम्घातला वृद्धीचा निषेध काय कारण ! प्राप्त होत नाही असे सुचवीत आहेत. कारण असे की णि प्रत्ययाने मध्ये व्यय (पा. २) कम्घातूला केलेल्या मित्संशा. धान येत आहे. गिप्रेत्ययाचा 'रनिर्टि' निरोपाचा अन्यत्र उपयोग असल्यामुळे (६।४।९१) याने लोर के असवां व्यवधान वृद्धीचा निषेध प्राप्त होत आहे. होणार नाही. नित्संशानिषाचा उपयोग तो कोगटा! तरी देखील स्थानिवद्भावाने (१९५७) गिप्रत्ययान्ताचा पुरै गिप्रत्यय केला व्यवधान होत आहेच, असता त्या निमत्यपामुळे झालेल्या नदीला तर मग शिप्रत्ययामुळे 'मितां इस्थ' हवन दावा हा निमरेच्या निषेधाचा यानें इस न हारा यासाटी कम्घातला उपयोग होत. मिसंडेच्या निषेधाचा उपयोग होतो, असे पग ये गिप्रत्यपान मात दोगान्याही म्हणावे तर गिप्रत्ययामुळे झालेल्या वृद्धीला ५. तात्प, पानिपती येथे समोराचाच निषाचा काय उपयोग? अर्थात मिरसंशानिरेप पर्य होत नाहे. २.वारले दर यानंर मिना : ७.मा रिदिपाया निमिचाने पात (१३) प. सन गारा पासाठी कम्- रोगका चार स्थान निष होत मावा मामा नि गो. तर देई निषेधाची प्राति येत नाही. गो तो परि सानिमय गिरगाव (३४.९५) नो पारि HERE ARE नि गोल भो.

·पा.स.३.१.३०] व्याकरणमहाभाष्यम् किं कारणम् । असिद्धं बहिरङ्गलक्षण- च्यते न हूस्वोऽन्यतरस्यामित्येवोच्येत । मन्तरङ्गलक्षण इति ॥ नैव वा पुनर्णिङ- यथाप्राप्तं चापि कमेहूं खत्वमेव । तत्राय- न्तस्य णिचि वृद्धिः प्राप्नोति । किं कार- मप्यर्थो ह्रस्वग्रहणं न कर्तव्यं भवति णम् । णिङा व्यवहितत्वात् । लोपे कृते प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् । मिता नास्ति व्यवधानम् । स्थानिवद्भावाब्यव- हस्वः [९२] इति । का रूपसिद्धिः अशमि धानमेव ॥ इदं तर्हि प्रयोजनं यत्तच्चिण्ण- अशामि शमं शमम् शामं शामम् । मुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम् [६.४.९३] इति वृद्धथा सिद्धम् । न सिध्यति । नोदात्तो- दीर्घत्वं तत्कमेणिङि मा भूदिति । किं . पदेशस्य मान्तस्यानाचमेः [७.३.३४ पुनः कारणं तत्र दीर्घोऽन्यतरस्यामित्यु- इति वृद्धिप्रतिषेधः प्राप्नोति । चिकृतोः णिप्रत्ययामुळे ह्रस्व येऊच शकत नाही, होतो की 'चिण्णमुलोः०' याने विकल्पाने काय कारण? दीर्घाचे विधान में केलें आहे यांचं काय बरें कारण असे की ती वृद्धि बहिरंग असल्या. कारण ? मुळे अंतरंग ह्रस्व कर्तव्य असतांना बहिरंग तसे करूं नये. तर 'हस्वोऽन्यतरस्याम्' अशा त्या झालेल्या वृद्धीला असिद्धत्व आहे. असेंच म्हणून विकल्पाने ह्रस्वाचंच विधान किंवा णिङ्प्रत्ययान्ताच्या पुढे णिच् केला करावें. कारण पूर्वसूत्राने हस्वच प्राप्त होत असतां त्या णिच्प्रत्ययामुळे वृद्धि (७।२।११६) आहे. शिवाय हस्व विकल्याचे विधान कर- येऊच शकत नाही. ण्यांत असा एक फायदा होत आहे की काय कारण? 'चिण्णमुलोः०' येथे हवशब्द घालावा लागत कारण असे की गिङ्प्रत्ययाने व्यवधान नाही. कारण पूर्वसूत्रामध्ये असलेला हस्व- होत आहे. शब्द येथे पण 'णेरनिटि' (६।४५१) याने णिङ्प्रत्य तो न्हस्वशब्द पूर्वी कोठेसा आहे ? याचा लोप केला असतां व्यवधान नाही. 'मिता हवः' (६।४१९२) येथेच आहे, तरी पण 'अचः परस्मिन् (१।११५७) पण न्हस्वाचा विकल्प केला तर अशमि, या स्थानिवद्भावाने व्यवधान आहेच. अशामि, शमंशमम् , शामंशामम् , या उदाहर. तर मग 'चिण्णमुलोर्दार्थोऽन्य०' (६।४। णांची सिद्धि कशी बरे होते ? ९३) याने सांगितलेला मित्संज्ञकाच्या उपघेला हस्वाभावपक्षी पूर्वी वृद्धि केलेली कायम दीर्घ तो णिङ् पुढे असतांना न व्हावा हा असल्यामुळे ही उदाहरणे साधतात. कम्धातूला सांगितलेल्या मित्संज्ञेच्या निषेधाचा ही उदाहरणे सिद्ध होऊ शकत नाहीत.कारण उपयोग समजावा. 'नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्या०' (७३।३४) याने पण येथे अगोदर असा विचार उत्पन्न वृद्धीचा निषेध प्राप्त होत आहे. अनुवृत्त होईल, पटतो. व्यर्थ होत नाही. उपधावृद्धि, मिता हस्वः' याने एस्व नित्य प्राप्त ८. अर्थात् वृद्धि केल्यानंतर इस्व न व्हावा असता त्याचा 'चिण्णमुलोग्न्यतररयाम्' याने विकार यासाठी कम्धातूला सांगितलेला मित्संशानिषेध केला. तेव्हा एकदा हस्व आणि एकदा एस्वाभावपक्षी अगदीच फोल ठरत आहे. पृद्धि कायम आहेच. मिळून दूरवविकापाचे विधान ९. शम्धातून गि, कर्मणि तु, त, लि, केल्याने ही उदाहरणे साधतात. शमशमम् शाम- चिम्, तप्रत्ययाचा लुका (६।४।१०४), गिनिमित्तक शामन् येथे प्यताहून गमुल(३।४।२२),नित्यवीरयो;

·८६ व्याकरणमहाभाष्यम [अ. पा.१ भा. स प्रतिषेधो न णिचि ॥ इदं तर्हि । मितामझाना हवो भवतीत्युच्यते यश्चात्र अजनि अजानि जनं जनम् जानं जानम्। णिश्चिण्णमुल्परो न तस्मिन्मिदगं यास्मिंश्च जनिवध्योश्च [३५] इति वृद्धिप्रतिषेधः मिदगं नासौ णिश्चिण्णमुल्परः । णिलोपे प्रामोति । सोऽपि चिकृतोरेव ॥ णिज्य- तर्हि कृते चिरागमुल्परः। स्थानिवद्भावान्न वहितेपु तर्हि यड्लोपे चोपसंख्यानं विष्णमुल्परः ॥ अथ दीर्णोऽन्यतरस्या- कर्तव्यं स्यात् । शमयन्तं प्रयोजितवान् मित्युच्यमाने थावता स्थानिवद्भावः अशभि अशामि शमं शमम् शाम शामम्। कथमेवैतसिध्यति । एतदिदानी दीर्घ- शंशमयतेः अशिमि अशंशामि शंशमं ग्रहणस्य प्रयोजन दीर्घविधि प्रत्यजादेशो शंशमम् शशाम शंशामम् । किं पुनः न स्थानिवदिति स्थानिवद्भावप्रतिषेधः कारणं न सिध्यति । चिण्णमुल्परे णौ सिद्धो भवति ॥ यदा खल्वप्यायादय हा दोष येत नाही. कारण तो निषेध चिण् मित् नावाच्या अगाला हव होतो असे किया कृत् हे प्रत्यय पुढे असताना सागितला सागितले जात आहे. तेव्हा वरील उदाहरणा आहे. णिच् पुढे असताना सागितलेला नाही. मध्ये दोन णिचप्रत्यय असल्यामुळे ज्या दुसन्या तर अजनि अजानि, जनजनम् जानजानम् णिच्प्रत्ययाच्या पुढे चिण किंवा णमुल आहे येथ जनियथ्योश्च (७३।३५) याने वृद्धीचा त्या णिच्प्रत्ययाच्या अगदी जवळ मागे मित् निषेध प्रास होत आहे. नावाचे अग नाही, आणि ज्या पहिल्या णिच् तोही निषध चिण् किवा कृत्प्रत्यय पुढे प्रत्ययाच्या मागे अगदी जवळ मित् नावाचे असतानाच सागितला आहे, णि पुढे अस अग आहे त्या णिच्प्रत्ययाच्या पुढे अगदी ताना होणार नाही. जवळ चिण किया गमुल नाही. तर मग णिच्प्रत्ययान्ताहून दुसरा णिच तर मग णिलोप केला असता मित् प्रत्यय करून पुढे चिण्प्रत्यय किंवा कृत्प्रत्यय नावाच्या अगाच्या अगदी जवळ पुढे विण् केला असताना, तसेच यड्लोप झाला अस किंवा णमुल हा प्रत्यय आहे ना? ताना, वेथे पाक्षिकवृद्धि होण्यासाठी अपूर्ववचन स्थानिवद्भावाने (१।१।५७) पूर्वस्थिति करावे लागेल, जसें:- शमयन्त प्रयोजितवान् , कायमच आहे. अशमि अशामि, शमशम शामशामम्. तसेंच आता 'चिण्णमुलोदीपर्षोऽन्य०' याने विक शशम्य या यड्प्रत्ययान्त धातूहून णिच्प्रत्यय ल्पाने दीर्घाचे विधान केले तरी देखील स्थानि करून पुढे चिण किंवा णमुल, अशशमि अश- बद्भाव आहेच. तेव्हा ही उदाहरणे कशी बरें शामि, शरामशशमम् शशामशशामम्, साधतात? पण पाक्षिकवृद्धिविधानाबद्दल अपूर्ववचन हाच तर दीर्घ सागण्याचा येथे उपयोग केल्यावाचून वरील उदाहरणे का बरें सिद्ध आहे की दीर्घविधि कर्तव्य असताना सानिव- होऊ शकत नाहीत १ चिण् पुढे असलेला किंवा णमुल पुढे अस भाव होत नाही (१।११५९) हा स्थानिवदा वाचा निषेध सिद्ध होतो. लेला असा णिच्प्रत्यय पुर्दे असताना मागील 'आयादय आर्धधातुके वो या पुढील सूत्राने (111४) याने द्विस्व झाल आह निषेधाचा उपयोग नाही. १० आगि येथे तर धानुन अगोदर णिचप्रत्यय- ११. दोन्हीही मिलोपांना स्थानिवद्रावाचा च वेला आहे. तात्पर्य, कम्धानला निमच्या निषेध झाला तरी आभोयामिद्धावाने (६४।३२) ·पा.स.२.१.३१] व्याकरणमहाभाष्यम् आर्धधातुके वा भवन्ति तदा णिचि कथमिदं विज्ञायते । आयादिभ्यो णिङ् नास्ति तदर्थं च मित्प्रतिषेधः स्यात् ॥ यदार्धधातुकं तस्मिन्नवस्थिते वायादीनां तस्मात्प्रतिषेधः प्राप्नोति ॥ निवृत्तिर्भवतीति । आहोस्विदायादिप्रकृते- उक्तं वा ॥३॥ र्यदार्धधातुकं तस्मिन्नवस्थिते वायादीना- किमुक्तम् । तद्धितकाम्योरिक्प्रकरणा- मुत्पत्तिर्भवतीति । किं गतमेतदियता सत्रेणाहोस्विदन्यतरस्मिन्पक्षे भूयः सत्रं आयादय आर्धधातुके कर्तव्यम् । गतमित्याह । कथम् । यदा वा ॥३।१।३१॥ तावदायादिभ्यो यदार्धधातुकं तस्मिन्न- दिति ॥ गुप् आय, ईयङ् आणि णिङ् या प्रत्ययांचा विकल्प पुढें आर्धधातुक प्रत्यय आला असतां सांगितला असल्यामुळे जेव्हां णिङ्प्रत्यय केला वगैरे धातूंहून केलेल्या आय वगैरे प्रत्ययांची नाही तेव्हां कम्धातूच्या पुढे व णिच्प्रत्य- विकल्याने निवृत्ति होते, असा प्रकृत सूत्राचा याच्या मागे णिङ् नसल्यामुळे तेथें णिच् अर्थ समजावयाचा किंवा गुप् वगैरे धातूंच्या निमित्तक वृद्धि झाली असतां ह्रस्व न होण्या- पुढें आर्धधातुक प्रत्यय केल्यानंतर मध्ये आय साठी कम्धातूला मित्संज्ञेचा निषेध सफल वगैरे प्रत्ययांची विकल्याने उत्पत्ति करावयाची, होईल. एकंदरीत णिप्रत्यय केला असतां असा अर्थ समजावयाचा ? 'क्ङिति च' याने वृद्धीचा निषेध प्राप्त होतो. पण आहे एवढ्याच सूत्रावरून या दोन्ही (वा.३) अथवा मागें सांगितलेच आहे, तन्हा लब्ध होतात काय किंवा एखाद्या काय सांगितले आहे ? त-हेच्या वेळी प्रकृत सूत्रांत कांहीं भर घालावी तद्धितकाम्योरिक्प्रकरणात् (१।११५,वा.४) लागते ? असे सांगितले आहे. तेव्हां इकाला सांगित आहे एवढ्याच सूत्रावरून ह्या दोन्ही त हा लेल्या गुणवृद्धींचाच तो निषेध आहे. आणि लब्ध होऊ शकतात. कामयते येथे होणारी वृद्धि (७२।११६) तर त्या कशा? इकाला सांगितलेली नाही. जेव्हां आय वगैरेंच्या पुढे आर्धधातुक (सू.३१) आय, ईयङ् आणि णिङ् यांच्या प्रत्यय आला असतां पूर्वी केलेल्या आय वगैरे दुसऱ्या णिचप्रत्ययाचा लोप असिद्ध होत असल्यामुळे पुढे विकल्पाने करावेत; उदा०- गोप्ता गोपायिता, चिण किंवा णमुल् या प्रत्ययाच्या मागील णिचप्रत्य- अर्तिता ऋतीयिता, कमिता कामयिता. येथे आर्ध- याच्या मार्गे मिरसंशक अंगाची अवस्थिति घडल्याने धातुके ही विषयसप्तमी मानण्याचा उपयोग असा सदरील उदाहरणे साधतां येतात. पहिल्या णिच्प्रत्य- को गुपधातूपासून भाववाचक नाम तिन् याचा लोप समानाश्रय नसल्यामुळे दीर्घाच्या दृष्टीने (३।३।९४) हा प्रत्यय होऊन गुप्तिः असे होते. तो भाभीय असिद्ध होत नाही. तो जिन्प्रत्यय करण्याचे वींच एकदा आयप्रत्यय १२. तेव्हां कामयते येथे वृद्धीचा निषेध येत होतो. तेव्हा प्रत्ययान्त झाल्यामुळे क्तिन्प्रत्ययाचा नसल्यामुळे वृद्धि होण्याकरितां ह्या णिङ्प्रत्ययाला वाध करून अप्रत्यय (३।३।१०२) होऊन स्रोलिंगी णकार केला आहे असे सिद्ध होते. टाप् (४.१६४) प्रत्यय होऊन गोपाया असे दुसरे १. येथें आर्धधातुके ही विषयसप्तमी आहे. तेव्हां रूप होते. विषयसप्तमी घेतली नाही तर गोपाया आर्धधातुक प्रत्यय करावयाचा असें मनांत धरले हे रूप साधणार नाहीच. शिवाय तिन्प्रत्यय असता तेथें तो आर्धधातुक प्रत्यय करण्याचे पूर्वीच केल्यानंतर एकदा आयप्रत्यय झाला तर गोपायति: आय, ईयङ् आणि णिङ् हे प्रत्यय त्या त्या धातूंच्या असे भलतेच रूप होऊ लागेल. गुप्तिः हे मात्र ·८८ व्याकरणमहामाप्यम् [अ.३ पा.१ आ३ वस्थिते वायादीनां निवृत्तिर्भवतीति तदा- आयादिम्यो यदार्धधातुकमायादि- विशेषेण सर्वमायादिप्रकरण मनुक्रन्याया- प्रकृतेर्यदार्धधातुकमिति चोभयथा- दय आर्धधातुके वेत्युच्यते । यदाप्याया निष्टप्रसङ्गः ॥१॥ दिप्रकृतेर्यदार्धधातुकं तस्मिन्नवस्थिते आयादिभ्यो यदार्धधातुकमायादि- वायादीनामुत्पत्तिर्भवतीति तदैकं वाक्यं प्रकृतेर्यदार्धधातुकमिति चोभयथानिष्टं तच्चेदं च । गुपृधूपविच्छिपणिपनिभ्य प्राप्नोति ॥ यदि विज्ञायत आयादिभ्यो आयः [२८] आर्धधातुके वा । मतेरी- यदार्धधातुकं तस्मिन्नवस्थिते वायादीनां यड् [२९] आर्धधातुके वा । कमेणिङ् निवृत्तिर्भवतीति गुप्तिः जुगोपति चेष्टं न [३०] आर्धधातुके वेति ॥ कश्चात्र सिध्यति । इदं चानिष्टं प्रायोति गोपांच- विशेषः । कार गोपेति च । इदं तावदिष्टं सिद्धं प्रत्ययाची विकल्पाने निवृत्ति करावयाची ही ईयड्प्रत्यय होतो, पक्त जेथे आर्धधातुक प्रत्यय तन्हा गृहीत धरण्यात येते तेव्हा 'गुपूधूपवि- असेल तेथें तो आर्धधातुक प्रत्यय केल्या. च्छिपगिपनिम्य आयः' इत्यादिक तीन सूत्रानी नतर तो पुढे असताना मध्ये ईयड्प्रत्यय या प्रकृत सूत्राची अपेक्षा न धरता मोघमच विकल्पाने होतो, तसेंच कम्धातून सर्वत्र गुप् वगैरे धातूहून आय वगैरे प्रत्ययाचे विधान णिड्प्रत्यय होतो; फक्त जेथे आर्धधातुक प्रत्यय करून नतर या प्रकृत सूत्राने आर्धधातुक असेल तेथें तो आर्धधातुक प्रत्यय केल्यानतर पुर्दे असता आय वगैरे प्रत्ययाचा तो पुढे असताना मध्ये णिप्रत्यय विकल्पाने विकल्प होतो असे सांगावयाचे आहे. होतो. आता जेव्हा गुप् बगैरे या दोन तन्हात काय फरक ? धातुक प्रत्यय करून नतर मध्ये आय बगैरे (वा.१) आयादिकाच्या पुढे आर्धधातुक प्रत्यय करावयाचे ही तन्हा गृहीत धरण्यात प्रत्यय आला असता, किंवा आयादिकाच्या येते तेव्हा 'गुपूधूप०' इत्यादि तीन सूत्राची गुप् वगैरे प्रकृतींच्या पुढे आर्धधातुक आला प्रत्येकी या प्रकृत सूत्राबरोबर एकवाक्यता असता, यापैकी कोणतीही तन्हा गृहीत धरली करावयाची ती अशी:- गुप् वगैरे धातहून तरी अनिष्ट धातूहून तरी अनिष्ट प्रसग ओढवतो. तो असा!- जर सर्वत्र आयप्रत्यय होतो; पक्त जेथे आर्धधातुक आयादिकाच्या पुढे आर्धधातुक प्रत्यय आला प्रत्यय असेल तेथें तो आर्धधातुकप्रत्यय केल्या. असता आयादिकाची विकल्पाने निवृत्ति करा नतर तो पुढे असताना मध्ये आयप्रत्यय वयाची' असे समजले तर गुप्तिः आणि जुगोप विकल्पाने होतो. तसेच ऋत्पातून सर्वत्र ही इष्ट दोन उदाहरणे सिद्ध होऊ शकत नाहीत, दोन्ही वेळी सावत आहे. हे साधत नाहीच पण अप्रत्यय करून एकदा आय- २. माय वगैरे प्रत्यय केल्यानतर मागून त्यांचा प्रत्ययाची निवृत्ति केली म्हणजे गोपा असें मरतेच विक्ष करावयाचा म्हणने अर्थात त्याची एकदा रूप होऊ लागल, तसेच जुगोप येथे गुप्पातून निवृत्ति करावयाची आयप्रत्यय करून पुढे लिटप्रत्यय करून प्रकृत ३. कारण गुप्धातडून आयप्रत्यय करून प्हें सूत्राने एका आयप्रत्ययाची निवृत्ति करून जुगोप किन्प्रत्यय करून प्रकृतमत्राने एकटा आयपत्य- हैं उदाहरण साधावयाचे, परतु आयप्रत्यय झाल्या याची निवृत्ति करून गुमि हा शब्द साधावयाचा, नतर लिट प्रत्यय केला की भायप्रत्यय (३।१३५) परतु बायप्रत्यय दास्याना अपत्ययाने बाप होत होऊ लागेल. तेव्हा जुगोप है साथत नाहींच, पण मसम्पामुक्तिन्प्रत्यय होणार नाही तेव्हा गप्ति. भाम्प्रत्यय करून एकदा आयप्रत्ययाची निवृति धातूच्या पुढे आध.

·पा. स.३.१.३१] व्याकरणमहाभाष्यम् ८९ भवति गोपायांचकार गोपायेति ॥ अथ करणास्तद्वत् ॥ इदं तहष्टिं न सिध्यति, विज्ञायत आयादिप्रकृतेर्यदार्धधातुकं त- गोपायेति ॥ स्मिन्नवस्थिते वायादीनामुत्पत्तिर्भवतीति सिद्धं तु सार्वधातुके नित्यवचनादना- गुप्तिः जुगोपेति चेष्टं सिद्धं भवति । इदं श्रित्य वाविधानम् ॥ २॥ चानिष्टं न प्राप्नोति गोपांचकार गोपेति । सिद्धमेतत् । कथम् । अविशेषणाया- इदं त्विष्टं न सिध्यति गोपायांचकार दीनां वाविधिमुक्त्वा सार्वधातुके नित्य-. गोपायेति । इदं तावदिष्टं सिध्यति गोपा- मिति वक्ष्यामि ॥ यांचकारेति । कथम् । अस्त्वत्रायादि स्यादिवलीयस्त्वं तु विप्रतिषेधेन प्रकृतेर्यदार्धधातुकं लिट् तस्मिन्नवस्थिते तुल्यनिमित्तत्वात् ।।३॥ वायादय आम्मध्ये पतिष्यति यथा वि- स्यादिभिस्त्वायादीनां वाधनं प्राप्नोति आणि गोपांचकार, गोपा, हे अनिष्ट उदाहरण- लिट्प्रत्ययच आर्धधातुक असल्यामुळे आय. द्वय गळी पडतें. आतां गोपायांचकार आणि प्रत्यय होईल, नंतर आयप्रत्ययाच्या पुढे गोपाया ही इष्ट दोन उदाहरणे मात्र साधत व लिटाच्या मागे अर्थात् उभयतांच्या मध्ये आहेत. आम्प्रत्यय उत्पन्न होईल. ज्याप्रमाणे प्रकृति 'आयादिकांच्या ज्या प्रकृति गुप् वगैरे आणि प्रत्यय या उभयतांच्या मध्ये शप् वगैरे त्यांच्या पुढे आर्धधातुक प्रत्यय अगोदर करून विकरणे उत्पन्न होतात त्याप्रमाणे. नंतर मध्ये आयादिकांची विकल्पाने उत्पत्ति अशा रीतीने गोपायांचकार हे उदाहरण करावयाची' असे समजण्यांत आले तर गुप्तिः साधतां आलें तरी गोपाया हे इष्ट उदाहरण आणि जुगोप है इष्ट उदाहरणद्वय साधतें. साधत नाही हा दोष उरतोच. आणि गोपांचकार व गोपा ही दोन अनिष्ट (वा.२) गोपाया हे उदाहरण सिद्ध होऊ उदाहरणे गळी पडत नाहीत हे खरे, पण गोपा. शकते. यांचकार आणि गोपाया ही दोन इष्ट उदाह ते कसे? रणे सिद्ध होऊ शकत नाहीत. असें की कांही एक निमित्त म्हणून गृहीत पण यांपैकीं गोपायांचकार हे इष्ट उदाहरण न धरतां गुप् वगैरे धातूंच्या पुढे आयप्रत्यय सिद्ध होऊ शकते. नित्य होतो असे विधान करावें. तें कसे? (वा.३) स्य, तास्, वगैरे प्रत्ययांकडून गुप्धातहून लिट्प्रत्यय केला असतां तो आयादिकांचा वाध होईल. केली म्हणजे गोपांचकार असे भलतेच रूप होऊ अ प्रत्यय करावा लागतो व लिटाचे पूर्वी माम् लागेल. करावा लागतो आणि अ प्रत्यय व आम केल्यानंतर ४. भाष्यकारांनी येथे दोन पक्ष मांडले आहेत:- आयप्रत्ययाचा लोप झाल्यावर गोपा व गोपांचकार १ आर्धधातुक प्रत्यय पुढे असतां पूर्वसूत्राने होऊन ही रूप होतात. आयप्रत्ययाचा लोप केला नाही तर गेलेल्या आयप्रत्ययाची विकल्पाने निवृत्ति, आणि गोपाया व गोपायांचकार ही इष्ट रूपें होतातच. २ आर्धधातुक प्रत्यय पुढे ठेवला असतां आय प्रत्ययाची दुसन्या पक्षी गुपधातू पुढे तिन् व लिट् ठेवल्यानंतर विकल्पाने प्रवृत्ति. पहिल्या पक्षी इष्ट असलेली गुप्तिः आयप्रयत्याची प्रवृत्ति विकल्पाने होते. आय केला आणि जुगोप ही रूमें साधत नाहीत व त्याऐवजी गोपा नाही तर गुप्तिः व जुगोप ही इष्ट रूप साधतात; आणि गोपांचकार ही भलतीच रूपे साधतात. कारण पण आय केल्यावर गोपाय व गोपायांचकार ही उदा. प्रत्यय होण्याचे अगोदरच आयप्रत्ययान्त गोपाय असें हरणे न साधतां त्याऐवजी गोपायतिः व जुगोपाय अंग तयार होते व त्या अंगापुढे तिन्प्रत्ययाचे ऐवजी अशी मलती रूप होऊ लागतात, ·९० ज्याकरणमहाभाष्यम् [अ. पा.१ आ.३ विप्रतिषेधेन । किं कारणम् । तुल्यनिमि- प्रक्लप्तो गोपायति धूपायतीति । अत्रापि त्तत्वात् । तुल्यं हि निमित्तं स्यादीनामा- शप्स्यादिर्भवति । यद्यप्यत्रापि शप्स्यादि. यादीनां च । स्यादीनामावकाशः । करि- भवति न त्वत्रास्ति विशेषः सति वा ध्यति हरिष्यति । आयादीनामवकाशः । शप्यसति वा । अन्यदिदानीमेतद्यदुच्यते गोपायति धूपायति । इहोभयं प्राप्नोति । नास्ति विशेष इति यत्तु तदुक्तमायादीनां गोपायिष्यति धूपायिष्यतीति । परत्वा- स्यादिभिरव्याप्तोऽवकाश इति स नास्त्य- स्यादयः प्राप्नुवन्ति ॥ वकाशः । अवश्यं खल्वप्यत्र शफ्यादि- न वायादिविधानस्यानरकाश रेषितव्यः । किं कारणम् । गोपायन्ती त्वात् ॥४॥ धूपायन्तीति शाश्यनोनित्यम् [७.१.८१] न वैष दोपः । किं कारणम् । इति नुम्यथा स्यादिति ॥ यदि तीनव- आयादिविधानस्यानवकाशत्वात् । अनव- काशा आयादय आयादिभिः स्यादीनां काशा आयादय उच्यन्ते च ते वचना- याधनं प्राप्नोति । यथा पुनरयं सूत्रभेदेन द्भविष्यन्ति । ननु चेदानीमेवावकाशः परिहारो यदि पुनः शपि नित्यमित्युच्येत । काय कारण? पण जरी येथे स्यादिकापैकी शप प्राप्त होत कारण असे की गोपायिष्यति इत्यादि आहे तरी तो शप्प्रत्यय करण्यात किंवा न स्थली स्यादिप्रत्ययाचे आणि आयादिप्रत्य- करण्यात गोपायति या उदाहरणामध्ये काही यांचे निमित्त एकच आहे. आयादिप्रत्य फरकच होत नाही याची प्राप्ति नसतां स्यादिप्रत्यय झाल्याचे फरक होत नाही तर न होऊ दे. ही गोए उदाहरण:- करिष्यति, हरिष्यति; व स्यादि निराळी पण जेथे स्यादिकाची प्राप्ति नाही असें काची प्राप्ति नसता आयादिक प्रत्यय झाल्याचे आयादिकाना स्थळ मिळते असे जे म्हटले तें उदाहरण:- गोगयति, धूपायति. आणि गोपा- संभवत नाहीच. शिवाय गोपायति इत्यादि यिष्यति, धूपायिध्यति, येथे उभयताची प्राप्ति स्थली स्यादिकापैकी शप्प्रत्यय होतो असें गृहीत आली असता विप्रतिषेधाने परवास्तव आय धरलेच पाहिजे. वगैरे प्रत्ययाचा स्य, तास् , वगैरे प्रत्यय बाघ काय कारण? करतील. कारण असें की गोपायन्ती, धूपायन्ती, येथे (बा.४) हा दोष येत नाही. 'शपश्यनोनित्यम्' (१९८१) यानें नुमागम काय कारण? नित्य झाला पाहिजे. कारण असे की आय, ईयड्, गिड्, हे मग आता जर आयादिक हे अनवकाश प्रत्यय अनवकाश आहेत. आणि असे असून आहेत तर ते आय वगैरे प्रत्यय स्यादिकाचा सागितले आहेत. तेव्हा विधान केल्याचे बाध करूं लागतील. जोरावर ते होतील. आता 'गोपाया' या दोषाचा परिहार पण स्वादिकाची प्राप्ति नसतांना आय वगैरे 'सार्वधातुके नित्यम्' असा सूत्रभेद करून प्रत्ययाना अवकाश गोरायति, धूपायति, हा केला, मग एवीतेवीं सूत्रमेदच करावयाचा दाखविला आहे ना? तर 'आय वगैरे प्रत्यय हे स्यादिप्रत्ययाचा तेथेही स्यादिकापैकी शप्प्रत्यय प्राप्त होत वाध करवील' हा तरी दोष काय म्हणून घ्यावा? आहेच.

·अ.३.१.१२] व्याकरणमहाभाष्यम् ९१ सूत्र करावें. सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते ॥ अन्नग्रहणं किमर्थ न सनादयो धातव यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तमाया- इत्येवोच्येत । केनेदानी तदन्तानां भवि- दिभ्यो यदार्धधातुकमायादिप्रकृतेर्यदार्ध- प्यति । तदन्तविधिना ॥ अत उत्तरं धातुकमिति चोभयथानिष्टप्रसङ्ग इति । पठति । नैष दोषः । आर्धधातुक इति नैपा पर सनादिण्वन्तग्रहण उक्तम् ॥१॥ सप्तमी । का तर्हि । विपयसप्तमी । किमुक्तम् । पदसंज्ञायामन्तवचनम- आर्धधातुकविपय इति । तत्रार्धधातुक- न्यत्र संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधि- विषय आयादिप्रकृतेरायादिपु कृतेषु यो प्रतिपेधार्थमिति । इदं चापि प्रत्ययग्रहण- यतः प्रत्ययः प्राप्नोति स ततो भविष्यति॥ मयं चापि संज्ञाविधिः॥ संनाद्यन्ता धातवः ॥३१॥३२॥ किमर्थं पुनरिदमुच्यते न भूवादयो 'शपि नित्यम्' असें सूत्र केलें म्हणजे तोही (सू.३२) येथे सनादि या शब्दापुढे अन्त- दोष जातो. शब्द कशाकरितां घातला आहे? तो घाला- तर मग एकंदरीत येथे मूळसूत्रांत बदल वयास नको. तर 'सनादयो धातवः' असेंच करावयाचा की काय? तर मग आहे तसेच मूळ सूत्र असू दे. तर मग आतां चिकीर्ष, पुत्रीय, पुत्रकाम्य, पण मूळचे सूत्र कायम ठेवले तर 'आया- या समुदायाला. धातुसंज्ञा कशी होईल ? दिकांच्या पुढे किंवा आयादिकांच्या प्रकृ येन विधिस्तदन्तस्य (१।११७२) या सूत्राने तीच्या पुढे आर्धधातुक प्रत्यय आलो असतां, तदन्तविवि झाला म्हणजे चिकीर्ष वगैरे यांपैकी कोणतीही तन्हा गृहीत धरली तरी शब्दांना धातुसंज्ञा होईल, हे मनांत आणून अनिष्ट प्रसंग हा ओढवतोच' असे म्हटले वार्तिककार म्हणतात:- आहे ना? (वा.१) सनादि या शब्दांपुढील अन्त- हा अनिष्ट प्रसंग ओढवत नाही. कारण शब्दाविपयीं सांगितलेच आहे. 'आर्धधातुके' ही 'आर्धधातुक पुढे असतां' तें काय सांगितलेच आहे ? अशा अर्थाची परसप्तमी नव्हे. असे सांगितले की पदसंज्ञा सांगणान्या तर कोणत्या अर्थाची ही सप्तमी आहे ? 'सुतिङन्तम् (१।१।१४) या सूत्रामध्ये घात. 'आर्धधातुकाचा विषय असतां' अशा अ. लेला अन्तशब्द असे सुचवितो की इतर र्थाची ही विषयसप्तमी आहे. तेव्हां आर्धधातुक ठिकाणी शास्त्रांतील संज्ञेचे उद्देश्य म्हणून घर- प्रत्यय करावयाचा असतां तो करण्याच्या अ- लेल्या प्रत्ययाने तदन्ताचे ग्रहण होत नाहीं गोदरच विकल्पाने आयादिकांची उत्पत्ति केली (१११११४, वा.११) आणि प्रकृत सनादयः असतां त्या आयादिकांच्या पुढें जो प्रत्यय प्राप्त येथे सन् हे प्रत्ययग्रहण आहे, आणि हा. होत असेल तो त्याच्या पुढे होईल. संज्ञाविधिही आहे. ५. विषय सप्तमी घेतली असतां प्रत्यक्ष क्तिन् किंवा अशींच इष्ट रूपें दुसन्या पक्षीही साधली जातात. लिट्प्रत्यय करण्याचे पूर्वीच आयप्रत्यय होतो व गोपाय १. सन्, क्यच, काम्यच, क्यङ्, क्या, आचार- अंग तयार होते व त्याचे पुढे गोपाय असें प्रत्ययान्त विप्, णिच्, यङ्, यक, आय, ईयङ् आणि णिङ् या भनेकाच अंग असल्यामुळे तिन्प्रत्यय न होतां अ वारांपकी प्रत्यय ज्या शब्दामध्ये शेवटी दिसतो त्या प्रत्यय होतो व लिटाचे पूर्वी आम् होतो आणि शब्दाला धातुसंज्ञा होते; उदा० चिकीर्षति, पुत्रीयति. त्यामुळे गोपायतिः व जुगोपाय अशी भलती रूपे २. तेव्हा येथे अन्त शब्द घातल्यामुळे चिकीर्ष होण्याचा प्रसंग टळतो, व गोपाया व गोपायांचकार या समुदायाला धातुसंशा होऊन त्याच्यापुढे तिङ- ·व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.३ धातवः [१.३.१] इत्येव सिद्धम् । न तत्र पठ्यन्ते तत्र स्थानिवद्भावासिद्धम् ।। सिध्यति । पाठेन धातुसंज्ञा क्रियते न न सिध्यति । आदेशः स्थानिवद्भवती- चेमे तत्र पठ्यन्ते । कथं तान्येपामपठ्य- त्युच्यते न चेम आदेशाः । इमे- मानानां धातुसंज्ञा भवति । अस्तेर्भूः ऽप्यादेशाः । कथम् । आदिश्यते यः ब्रुवो वचिः चक्षिडः ख्याम् [२.४.५२; स आदेश इमे चाप्यादिश्यन्ते ।। ५३:५४] इति । यद्यप्येते तत्र न पठ्यन्ते एवमपि पष्ठीनिर्दिष्टस्यादेशाः स्थानिबद्ध- प्रकृतयस्त्वेषां तत्र पठ्यन्ते तत्र स्थानि वन्तीत्युच्यते न चेमे पष्ठीनिर्दिष्टस्या- वद्भावासिद्धम् । इमेऽपि तर्हि यद्यपि देशाः । षष्ठीग्रहणं निवर्तिप्यते । यदि वत्र न पश्यन्ते येषां त्वर्थ आदिश्यन्ते ते निवर्ततेऽपवाद उत्सर्गकृतं प्राप्नोति । पण हे सूत्रच मुळी कशाकरिता केले आहे ? सन् वगैरे प्रत्यय हे जरी इप् , चर , वगैरे ते करू नये. कारण भूवादयः (१।३।१) यानेच धातूच्या अर्थी सागितले आहेत तरी त्याना चिकीर्ष वगैरे समुदायाला धातुसज्ञा होईल. स्थानिवद्भावाने धातुसज्ञा होणे शक्य नाही. चिकीर्ष इत्यादि समुदायाला 'भूयादयः' कारण आदेश हा आपल्या स्थानीसारखा सम. याने धातुसज्ञा होणार नाही. कारण भू, एध, जावा असे म्हटले आहे आणि सन् , क्यच , वगैरे ते ते शब्द धातुपाठामध्ये उच्चारून काम्यच् , वगैरे हे तर इष् , चर, वगैरे धातूचे त्याना धातुसज्ञा सागितली आहे. आणि त्या आदेश नव्हेत. धातुपाठामध्ये तर सनाद्यन्त शब्दाचा पाठ सन्, क्यच्, वगैरे हेही आदेशच आहेत. नाही. ते कसे? तर मग धातुपाठामध्ये पठित नसलेल्या असे की आदिश्यतेऽसो आदेशः. म्हणजे अशा अस्तेमः, वो वचिः, चक्षिकः ख्याञ्, जो ज्याच्या अर्थी सागितला जातो तो त्याचा या सूत्रानी सागितलेल्या भू, वच् आणि ख्या आदेश होय. आणि सन् वगैरे प्रत्यय तर इष् , या आदेशाना धातुसज्ञा कशी प्राप्त होते ? चर, वगैरे धातूच्या अर्थी सागितले आहेत. जरी हे आदेश धातुपाठामध्ये नाहीत तरी पण अमक्याचे स्थानी असे षष्ठी तथापि या आदेशाचे स्थानी अस्, बू, चक्ष, उच्चारून सागितलेले जे आदेश त्यानाच हे धातुपाठामध्ये पठित आहेत. तेव्हा स्थानि स्थानिवद्भाव होतो. आणि हे सन् वगैरे तर वद्भावाने (१२५६) भू इत्यादि आदेशाना षष्ठी उच्चारून सागितलेले नव्हेत. धातुसज्ञा होते. तर मग स्थानिवत्सूत्रामध्ये षष्ठीपदावी तर मग जरी सन् , क्यच , वगैरेंचा धातु- अनुवृत्ति आणिली नाही म्हणजे काम भागेल. पाठामध्य पाठ नाही तरी देखील इच्छा करणे, जर स्थानिवत्सूत्रामध्ये षष्ठीपदाची अनुवृत्ति आचरण करणे, वगैरे जे त्या सन् वगैरे प्रत्य- नसेल तर स्थानिवद्भावाने अपवादाला उत्स. याचे अर्थ आहेत त्या अर्थाच्या इप् , चर, र्गाचे कार्य होऊ लागेल, जसें.- गा ददातीति वगैरे धातूचा धातुपाठामध्ये पाठ असल्यामुळे गोदा.येथें गोशब्द उपपद असताना दाधातूच्या त्या सन् वगैरे प्रत्ययाना स्थानिवद्भावाने धातु पुढे 'कर्मण्यण्या सूत्राने उत्सर्गभूत अण्प्रत्यय संज्ञा होईल. प्राप्त झाला असता 'आतोऽनुपसर्गे कः' या मत्यय होतात (१३१४९) या सूत्रांतील पटीशदाची अनुवृत्ति ३ कारण रथ निवामृत्रामध्ये पी रथानेयोगा आहे.

·पा. सू.३.१.३३] व्याकरणेमहाभाष्यम् कर्मण्यण् [३.२.१] आतोऽनुपसर्गे कः यद्येवमपवादविप्रतिषेधाच्शवादिया- [२] इति केऽप्यण्कृतं प्राप्नोति । नैप धनम् || अपवादविप्रतिपेधाच्यादिभिः दोषः । आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति नापवाद स्यादीनां वाधनं प्राप्नोति । शवादीनाम- उत्सर्गकृतं भवतीति यदयं श्यनादीन्कां- वकाशः । पचति यजति । स्यादीनामय- विच्शितः करोति । भम् भा झुरिति ॥ काशः । पक्ष्यते यक्ष्यते । इहोभयं स्यंतासी ललुटोः ॥३।१।३३।। प्राप्नोति । पक्ष्यति यक्ष्यति । परत्वाच्श- इमे विकरणाः पठ्यन्ते तत्र न ज्ञायते बादयः प्राप्नुवन्ति ।। क उत्सर्गः कोऽपवाद इति । तत्र वक्तव्य अपवादो नामानेकलक्षणप्रसङ्गः ॥ मयमुत्सर्गोऽयमपवाद इति । इमे बमो अपवादो नाम भवति यत्रानेकलक्षण- यगुत्सर्गोऽपवादः शवादिः स्यादयश्च ॥ प्रसङ्गः । तत्र भावकर्मणोर्यग्विधीयते सूत्राने अप्रत्ययाचा अपवाद जो कप्रत्यय तो वगैरे हे अपवाद होत. केला आहे. तेव्हां तेथे अण्प्रत्ययामुळे होणारा जर यक् हा उत्सर्ग व शप् वगैरे आणि जो ङीप्प्रत्यय (४।१।१५) तो स्थानिवद्भावाने स्य वगैरे हे त्याचे अपवाद आहेत तर- कप्रत्ययन्ताहून होऊं लागेल, अपवादांमध्ये परस्पर विप्रतिषेध अस. हा दोप येत नाही. कारण ज्यापेक्षा हे त्यामुळे शप् वगैरे प्रत्यय हे स्य वगैरेंचा आचार्य श्यन्, नम्, ना, वगैरे काही विकरणां- बाध करतील. शप् वगैरेंना पचति, पठति, येथे मध्ये इत्संज्ञक शकार जोडीत आहेत त्यापेक्षा अवकाश आहे. व स्य वगैरेंना पक्ष्यते या अपवादाचे ठिकाणी उत्सर्गाचे कार्य कराव. कर्मणिप्रयोगामध्ये अवकाश आहे. आणि वयाचे नाही, असे सुचवीत आहेत. पक्ष्यति या कर्तरिप्रयोगामध्ये उभयतांचीही (सू.३३) हे जे विकरण म्हणून प्रत्यय सां. प्राप्ति येते. तेथे परत्वास्तव शप् वगैरे होऊ गितले आहेत त्या विकरणांमध्ये उत्सर्ग कोण लागतील. आणि अपवाद कोण याचा काही उलगडा जेथे एका उदाहरणामध्ये अनेक शा. होत नाही. करितां अमुक एक विकरण उत्सर्ग स्त्रांची प्राप्ति येत असेल तेथे एक दुसन्याचा आहे आणि अमुक एक अपवाद आहे असा अपवाद होतो. आणि प्रकृत स्थली 'सार्व- खुलासा करावा. धातुके यक्' यानें भावकर्थिक सार्वधातुक येथे आम्ही असा खुलासा करितों की यक् प्रत्यय पुढे असतांना यक्प्रत्ययाचे विधान हा विकरण उत्सर्ग आणि शप् वगैरे व स्य केले आहे. आणि कर्थक सार्वधातुक पुढे ४. शप्प्रत्ययाचे (३।११६८) श्यन् वगैरे प्रत्यय ३. सार्वधातुके यक (३।१।६७) येथे भावकर्मणोः अपवाद आहेत. आपि त्या शप्प्रत्ययाला रसंशक या शब्दाची अनुवृत्ति गृहीत धरली नाही, त्यामुळे कतरि, कर्मणि आणि भावे अशा तिन्ही प्रयोगांमध्ये १. ल आणि लुट् हे प्रत्यय पुढे असतांना धातू. यक्प्रत्ययाची प्राप्ति येते, आणि शप, श्यन्. वगैरे च्या पुढे क्रमाने स्य आणि तासि असे प्रत्यय होतात; प्रत्ययात्री फक्त कतरिप्रयोगांतच प्राप्ति येते. तसेच उदा०-करिष्यति, अकरिष्यत, कर्ता. ल या शब्दाने कोणताही सार्वधातुक प्रत्यय पुढे असतांना यक्प्रत्यय आणि लङ् या दोन्ही प्रत्ययांचे ग्रहण होते. प्राप्त होतो आणि स्य वगैरे प्रत्यय हे फक्त ल वगैरे २. अमुक अर्थी असें न सांगतां नुसतेच धातु प्रत्यय पुढे असतांनाच प्राप्त होतात, म्हणून ते अप- आणि पुढील प्रत्यय या दोहोंच्यामध्ये सांगितलेले वाद आहेत. जे प्रत्यय त्यांना विकरणप्रत्यय म्हणतात, ४. सावधानुके यक् या सूत्राममें मावकमंग्रह- शकार आहेच, रट् ·९४ व्याकरणमहाभाष्यम् [.३ पा.१ आ.३ कर्तरि शकः प्रसङ्गो यद्भावकर्मणोर्यकं शप्च स्यादिभिर्वाध्यते तत्र दिवादिभ्यः कर्तरि शवादयो बाधेरन् । एवं तर्हि स्यादिविपये शबेव नास्ति कुतः श्यना- यशपावुत्सर्गावपवादाः श्यनादयः स्या- दयः । तर्हि शपो प्रहणं कर्तव्यम् । न दयश्च ॥ कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते | क प्रकृतम्। अपवादविप्रतिषेधाश्यनादियाधन- कर्तरि शप् [३.१.६८] इति । तद्वै प्रथ- म् ॥ अपवादविप्रतिषेधाच्श्यनादिभिः मानिर्दिष्टं पष्ठीनिर्दिष्टेन चेहार्थः । दिवा- स्यादीनां बाधन प्रानोति । श्यनादीनाम• दिभ्य इत्येपा पश्चमी शविति प्रथमायाः वकाशः । दीव्यति सीव्यति । स्यादी. पष्ठी प्रकल्पयिष्यति तस्मादित्युत्तरस्य नामवकाशः । पक्ष्यति यक्ष्यति । इहो. [१.१.६७] इति । प्रत्ययविधिरयं न च भयं प्रानोति । देविष्यति सेविष्यति । प्रत्ययविधौ पञ्चम्यः प्रकल्पिका भवन्ति । परत्वाच्यनाद्यः प्राप्नुवन्ति ॥ नैप नायं प्रत्ययविधिः । विहितः प्रत्ययः दोपः । शयादेशाः श्यनादयः करिष्यन्ते प्रकृतश्चानुवर्तते ॥ अथवानुवृत्तिः करि- असताना शप्प्रत्ययाचे विधान केले आहे. येऊ शकतील ? तेथे भावकर्थिक पुढे असताना विहित अशा तर मग 'दिवादिभ्यः श्यन्' या सूत्रामधे यक्प्रत्ययाचा कर्थक पुढे असताना विहित शिप' असे म्हटले पाहिजे, शपः असें म्हणा अशा शबादिकानी बाध करण्याचा कसा घरे ययास नको; कारण मागून अनुवृत्त होईल. प्रसंग येतो? मागें कोठें बरें शब्ग्रहण केले आहे ! तर मग यक्व शप हे दोन्ही उत्सर्ग आणि कतरि श्यनादिक व स्यादिक हे अपवाद होत. पण ते शन्ग्रहण तेथें प्रथमाविभक्ति आणि त्या अपवादामध्ये परस्पर विप्रतिषेध लावून उच्चारले आहे. आणि येथे तर षष्ठी- असल्यामुळे श्यन् वगैरे प्रत्यय स्यादिकाचा विभक्ती लावून उच्चारलेल्या अशा शप्पदाचा बाध करू लागतील, दीव्यति, सीव्यति, येथे उपयोग आहे. श्यन् वगैरेंना अवकाश आहे व स्यादिकाना हा दोष येत नाही. कारण दिवादिग्या ही पश्यति, यक्ष्यति, येथे अवकाश आहे. आणि पचमीविभक्ति तस्मादित्युत्तरस्य' (१।१।६७) देविष्यति, सेविष्यति, येथे उभयताचीही प्राप्ति या परिभाषेच्या साहाय्याने शप्पदातील येते. तेथे परत्यास्तव दयन्नादिक होऊ लागतील. प्रथमाविभत्तीला पष्ठीचे रूप देऊ शकेल. हा दोष येत नाही. कारण श्यन्नादिक 'दियादिभ्यः क्यन्' हा प्रत्ययविधि आहे, विकरण हे शपूप्रत्ययाचे आदेश म्हणून कर. आणि प्रत्ययविधीमध्ये तर पचमीविभक्ति ही ण्यात येतील. आणि देविष्यति इत्यादि स्थली दुसऱ्या पदामध्ये पष्ठीची कल्पना करण्यास तर अप्प्रत्ययावा स्य, तासि, वगैरे स्यादिका समर्थ नाही. कडून आध होतो. तेव्हा स्यादिकाचा विषय दिवादिभ्यः श्यन् येथे शप्प्रत्ययाचा विधि असता दिवादि धातूच्या पुढे शप्प्रत्ययच होऊ नाही. दाम्प्रत्यय हा पूर्वीच सागितला आहे. शकत नाही. मग त्या शप्प्रत्ययाचे ठिकाणी येथे पक्त त्याची अनुवृत्ति आहे. फरावयास सागितलेले इयन् वगैरे कोठून यरें अयवा अनुवृत्ति करून पुनः विधान केले पाची अनुति हे हे स्वादिकांचा बाप करनील पक्षी यापचयाच्या अर• ५. ताप, पयायामपाको शादिक वादामन्ये शप्पचयाची गणना केली तो बरोबर माही, शप येथे.

·९५ पा. सू.३.१.३४j व्यांकरणंमहाभाष्यम् व्यते । सार्वधातुके यक् [३.१.६७] नादयः ।। स्यतासी ललुटोः च्लि लुङि च्ले: सि सिब्बहुलं लोट ॥३।१।३४॥ ज्भवति । कर्तरि शप् [६८] स्यतासी सिवुत्सर्गश्छन्दसि ॥१॥ लुलुटो: चिल लुडि च्लेः सिज्भवति । सिबुत्सर्गश्छन्दसि कर्तव्यः॥ दिवादिभ्यः श्यन् [६९] स्यतासी सनाद्यन्ते नेषत्वाद्यर्थः ॥२॥ लुलुटोः च्लि लुडि च्ले: सिज्भवति । सनाद्यन्ते च कर्तव्यः । किं प्रयो- अथवान्तरङ्गाः स्यादयः । कान्तरङ्गता। जनम् । नेषत्वाद्यर्थः । इन्द्रो नस्तेन लावस्थायामेव स्यादयः सार्वधातुके श्य- नेपतु गा वो नेष्टात् ॥ म्हणजे स्यादि प्रत्ययांचा बाध होईल ही शंकाच किंवा तास् हे प्रत्यय होतात, लुङ् पुढे अस- उरत नाही. ती अनुवृत्ति अशी:- सार्वधातुके तांना ब्लिप्रत्यय होतो आणि त्या ग्लिप्रत्ययाचे यक् येथे स्यतासी ललुटोः, च्लि लुङि, ग्लेः स्थानी सिआदेश होतो. सिच, ह्या पदांची अनुवृत्ति केली असतां भाव. किंवा स्य, तासि आणि लि हे अंतरंग कर्मवाचक सार्वधातुक पुढे असतांना धातूहून असल्यामुळे शप् , श्यन् , वगैरेपेक्षां अगोदरच यक्प्रत्यय होतो, आणि वेथेच ल. किंवा लुट् होतात. पुढे असतांना धातूहून स्य आणि तास् असे त्या स्यादिकांना अंतरंगत्व कसे ? क्रमाने प्रत्यय होतात; आणि लुङ् पुढे अस असे की लकारावस्थेमध्येच म्हणजे लका- तांना धातूहून च्लिप्रत्यय होतो, आणि त्या राचे स्थानी तिङ्आदेश करण्याचे पूर्वीच लिप्रत्ययाचे स्थानी सिच्आदेश होतो. स्यादिक प्रवृत्त होतात. असेंच 'कर्तरि शप' येथे ही अनुवृत्ति करून (सू.३४, वा.१) कांही एक परनिमित्त कर्थक सार्वधातुक पुढे असतांना धातूहून शप्- गृहीत न धरतां धातूच्या पुढे सिप्प्रत्यय होतो प्रत्यय होतो. आणि तेथेच ल किंवा लुट् पुढे असें सिप्प्रत्ययाचे सामान्य विधान वैदिक असतांना क्रमाने स्य आणि तास् हे प्रत्यय प्रयोगांविषयीं करावें. होतात. लुङ् पुढे असतांना चिलप्रत्यय होतो (वा.२) व तो सिप्प्रत्यय सन्, क्यच, आणि त्या च्लिप्रत्ययाचे स्थानों सिआदेश इत्यादि प्रत्ययांमध्ये सांगावा. होतो, असा अर्थ करावा. तसेंच दिवादिभ्यः काय प्रयोजन ? श्यन् येथे असे समजावें की कर्ता या अर्थाचा नेषतु, नेष्टात्, इत्यादि वेदांतील रूपें सिद्ध सार्वधातुक प्रत्यय पुढे असतांना क्रमाने स्य होणे हा उपयोग होय; जसें:- इन्द्रो नस्तेन : ६. तेव्हां लकाराचे स्थानी तिङ्आदेश करण्या. पत्. जुपधातूच्यापुढे लिङथें लेट् (३।४1७) याने पूर्वीच स्य वगैरेंची प्राप्ति येत असल्यामुळे ते अंतरंग लेट, त्याचे स्थानी व्यत्ययाने परस्मैपद, प्रथमपुरुपक- आहेत, आणि म्हणूनच त्या वेळीच ते स्य वगैरे वचनाचा तिप्, 'इतश्च लोप:०' (३।४।९७) याने होतील. नंतर तिआदेश केल्यानतर ते सार्वधातुक तिप्रत्ययांतील इकाराचा लोप, मध्ये सिप् , त्याला प्रत्यय पुढे असतांना शप्, श्यन्, वगैरे होणारे आहेत; इडागम, 'लेटोऽडाटौ' याने तिप्रत्ययाला अढागम, तेन्हां स्यादिप्रत्ययांचा वाध होईल, ही शंकाच राहत लघूपधगुण आणि पत्व झाले, आहे. तारिपत् हैं त- नाही. धातूचे रूप आहे. 'सिम्बाहुलं णिहत्तव्यः' या येथील १. धातूच्यापुढे वाहुल्येंकरून सिम्प्रत्यय होतो, वार्तिकानें सिप्प्रत्ययाला णिरख सांगितले असल्यामुळे लेटप्रत्यय पुढे असतांना; उदा-जोषिप, तारि- 'अवोग्गिति' याने पृद्धि झाली आहे, .

·९६ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.३ प्रकृत्यन्तरत्वात्सिद्धम् ॥३॥ पिस्करणं चानर्थकम् । कि कारणम् । प्रकृत्यन्तरत्वात्सिद्धमेतत् । प्रकृत्य- अनच्कत्वात् । अनकोऽयं तत्र नार्थः न्तरं नेपतिः॥ स्वरार्थेन पकारेणानुबन्धेन ॥ इटि कृते नेपतु नेष्टादिति दर्शनात् ॥ ४॥ साको भविष्यति । नेषतु नेष्टादिति दृश्यते ॥ इटोऽनुदात्तार्थमिति चेदागमानुदा- अथ किमर्थः पकारः । स्वरार्थः । तत्वात्सिद्धम् ॥६॥ अनुदात्तौ सुप्पितौ [३.१.४] इत्येष स्वरो आगमानुदात्तत्वेनेटोऽनुदात्तत्वं भ- यथा स्यात् ।। विष्यति ॥ एवं तर्हि सवयं कर्तव्यः । पित्करणानर्थक्यं चानच्कत्वात् ॥५॥ किं प्रयोजनम् । यदवयासिसीष्ठाः । नेषत, गावो नेष्टात्. काय कारण? (वा.३) नेपतु, नेष्टात्, ही उदाहरणे सिप कारण असे की सिप्प्रत्ययामध्ये अच्च असा सामान्य प्रत्यय केल्यावाचूनही साधता नाही. तेव्हा अनुदात्तस्वर व्हावयासाठी जोड. येतात. लेल्या इत्सक पकाराचा उपयोग होऊ शकत ती कशी? नाही. खतन्त्र नेधातु धातुपाठामध्ये पठित पण सिप्प्रत्ययाला इडागम केला असता आहेच. त्या धातूची नेपतु, नेष्टात्, इत्यादि त्यामध्ये अच् येत आहे. रूपें होतील. (वा.६)सिप्प्रत्ययाला केलेल्या इडागमाला (वा.४) कारण नेपतु, नेष्टात्, ही उदाहरणे अनुदात्तस्वर होण्यासाठी पकारानुबन्ध उपयुक्त दृष्टीस पडतात. आहे असे म्हणणे असेल तर 'आगमा अनु. आता सिप्प्रत्ययामध्ये इत्संशक पकार दाता. या वचनानेच त्याला अनुदात्त स्वर शाकरिता जोडला आहे ? होईल. 'अनुदाची सुपितो' (३३१३) याने सागित तर मग आता सिप् हा सप् असा कर- अनुदात्तस्वर सिपूप्रत्ययाला व्हावा ण्यात यावा. यासाठी पकार जोडला आहे. सपू असा प्रत्यय करण्याचा काय उपयोग! (वा ५) सिप्प्रत्ययामध्ये इत्संज्ञक पवार यदवयासिसीष्ठाः येथे 'एकाच उपदेशे' जोडला आहे तो विफल आहे. (७।२।१०) याने इडागमाचा प्रतिषेध न २. नीधातूच्यापुढे सिप्प्रत्यय, गुण, नेस् याला प्रत्यय सांगितला पाहिज होता, पण तमें उदाहरण 'सनापन्ता०'यान धातुसशा, लोट्, विप्,शा, झाला वेदामध्ये दिसत नाही आहे. नेष्टात् ये तान आणि छादसवास्तव व्यत्य ४. अवउपसर्गपूर्वक या धातवेपुढे सप्, नवर याने शपाचा नक् झाला आहे. येथे लेटप्रत्यय पुढे यास' या सप्प्रत्ययान्त धातुडून माशीलिंङ, याचे नमस्यामु. सूत्राने सिप्प्रत्यय होणार नाही, म्हणून स्थानी पास, त्याला सीयुट व मुट्सप्प्रत्ययान्त वानिक केले भार धातु अनेकाच असल्यामुळे एकाच उपदेशेऽनुदा- १. तेव्हा मी ही उदाहरणे वेदामध्ये दृष्टीम चाव' हा निषध प्रवृत्त होत नाही सास लिडाला पटवात तो नग्धातवी होत आहेत. जर नीम् या वागम होतो, आणि सम्प्रत्ययाध्या अकाराचा माययान्त शान भाम्प्रत्यय (३३१॥३५) किंवा झोप (३४४८) होऊन अवयासितीष्ठाः असे अश्यप (३३१०२१ २२ उमारग देशामध्ये उदाहरण नयार होते. जर सिरसत्यर केला तर म पा अमरें पर नाय याकरिता समि- नियनि स ार उच्चारणार्थ आहे में गृहीत लेला ·पा. सू.३.१.३५] व्याकरणमहाभाष्यम ९७ एकाग्लक्षण इनतिषेधो मा भूदिति । तारिपत् ।। कायमकारः श्रूयते । न कचिच्छ्यते लोपो कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि ऽस्य भविष्यत्यतो लोप आर्धधातुक ॥३।१।३५॥ इति । यदि न कचिच्छ्रयते नार्थः स्वरा- कास्ग्रहणे चकास उपसंख्यानम् ॥१॥ थेन पकारेणानुबन्धेन । एवमपि कर्तव्य कास्ग्रहणे चकास उपसंख्यानं कर्त- एव । किं प्रयोजनम् । अनुदात्तस्य लोपो व्यम् । चकासांचकार ।। न कर्तव्यम् । यथा स्यादुदात्तस्य मा भूदिति । किं च चकास्प्रत्ययादिति वक्ष्यामि । चकास्प्र- स्वात् । उदात्तनिवृत्तिस्वरः प्रसज्येत ॥ हणे कास उपसंख्यानं कर्तव्यम् । कासां- सिब्बहुलं छन्दसि णित् ॥ ७ ॥ चक्रे । सूत्रं च भिद्यते ॥ यथान्यासमे- सिब्बहुलं छन्दसि णिद्वक्तव्यः । स- वास्तु । ननु चोक्तं कास्त्रहणे चकास विता धर्म साविपत् । प्र ण आयूंषि उपसंख्यानमिति । नैप दोपः। चका- झाला पाहिजे. १६१) याने पुढील इडागमाला उदात्त पण सप्प्रत्ययांतील अकाराचे कोठे बरें स्वर होऊ लागेल. श्रवण होते? (वा.७) वेदामध्ये बहुतकरून हा सिप्- कोठेही श्रवण होत नाही. वैदिक प्रयोगा- प्रत्यय णकारेत्संज्ञकासारखा समजावा; जसें:- मध्ये त्या अकाराचा 'अतो लोपः' (६।४।४८) सविता धर्म साविपत् , प्र ण आयूंषि तारिपत्. याने आर्धधातुक पुढे असतांना सांगितलेला (सू.३५,वा.१) कास्प्रत्ययात् या सूत्रामध्ये लोप होतो. चकास्धातूचेही ग्रहण करावें; जसें:- चकासां. जर त्या अकाराचे कोठेही श्रवण होत चकार, नाही तर अनुदात्तस्वर होण्याकरितां जोडलेल्या निराळे चकास्थातूचं ग्रहण करावयास इत्संज्ञक पकाराचा उपयोग होत नाही. नको. कारण 'चकास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि' तरी देखील इत्संज्ञक पकार जोडला पाहिजे. असेंच सूत्र करण्यात येईल. काय प्रयोजन? चकास्प्रत्ययात् असें सूत्र केले अनुदात्त अशा त्या अकाराचा लोप व्हावा, धातूहून आम् सांगितला पाहिजे; जसें:- कासां- उदात्त अशा त्या अकाराचा लोप न व्हावा, चक्रे. शिवाय मूळसूत्राचा विपर्यासही होतो. हे प्रयोजन होय. तर मग मूळचे आहे तसेच सूत्र असू दे. उदात्त अशा त्या अकाराचा लोप झाला पण 'कास्प्रत्ययात्' या सूत्रामध्ये चकास्.. तर काय विवडेल? धातूचेही ग्रहण करावे असे म्हटले आहे ना? उदात्त अशा त्या अकाराचा लोप झाला हा दोष येत नाही. कारण चकास् या शब्दा. तर 'अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः' (६।११ मध्ये कास्शब्द आहेच. तेव्हां 'कास्प्रत्ययात्' धरले पाहिजे. नाही तर इकाराचे श्रवण होईल. मावादेश झाला आहे. असेंच तारिषत् येथेही सिवन्तधातुं एकाच् असल्यामुळे 'एकाच उपदेश' समजावें. हा इडागमाचा निषेध प्रसक्त होईल. १. लिट्प्रत्यय पुढे असतांना कास्धातु आणि ५. पूधातूहून लेट, परस्मैपद प्रथमपुरुपेकवचन प्रत्ययान्तधातु यांहून आम्प्रत्यय होतो, पण तो तिपू. इकाराचा लोप (३।४।९६) सिप्, त्याला प्रयोग मंत्रांतील नसला पाहिजे; उदा.-कासांचके, रडोममें, अागम (३।४।९४). प्रकृत- वार्तिकानें लोल्यांचवे. सिपप्रत्यवाला णित्र असल्यामुळे णित्वास्तव वृद्धि तर कास्.

·4 ९८ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.पा.(मा. शब्दे कारशब्दोऽस्ति तत्र कास्प्रत्यया- कृत इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छ इत्या- दित्येव सिद्धम् । न सिध्यति । किं कार- म्प्राप्तोति ॥ गुरुमद्वचनमिदानी किमर्थ णम् । अर्थवतः कारशब्दस्य ग्रहणं न च स्यात् । चकारशब्दे कास्शब्दोऽर्थवान् ॥ एवं गुरुमद्वचनं किमर्थमिति चेण्णल्ल्यु- तर्हि कास्यनेकाच इति वक्तव्यम् । किं तमे यजादिप्रतिषेधार्थम् ॥२॥ प्रयोजनम् । चुलुम्पाद्यर्थम् । चुलुम्पांच गुरुमद्वचनं किमर्थमिति चेण्णल्युत्तमे कार दरिद्रांचकार॥ यजादीनां मा भूदिति । इयजाहम् । उव. ईजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः पाहम् ॥ ॥३।१।३६॥ उपदेशवचनासिद्धम् ॥ ३॥ गुरुमत आम्बिधाने लिनिमित्तात्प. उपदेशे गुरुमत इति वक्तव्यम् ।। तिषेधः॥१॥ यद्युपदेशग्रहणं क्रियत उच्छेराम्वक्तव्यः। गुरुमत आम्विधाने लिग्निमित्तात्प्र- व्युच्छांचकारेति ।। तिषेधो वक्तव्यः । इयेष उवोप। गुणे ऋच्छिप्रतिषेधो ज्ञापक उच्छेराम्भा- या मूळच्या सूत्रपाठानेच आम्प्रयय होईल. यावा; जसे:- इयेष, उपोष. येथे लिट्प्रत्यया- मूळच्या सूत्रपाठाने चकास्थात्पुढे आम्. च्या निमित्ताने लघूपधगुण केला असतां इजा- प्रत्यय होऊ शकत नाही. देश्च गुरुमतः याने आमप्रत्यय प्राप्त होत आहे. काय कारण? पण जर येथेही आम्प्रत्यय होईल तर कारण असे की सूत्रांतील कास्शब्दानें मग इजादि धातूला गुरुमान् हे विशेषण अर्थवान् अशा कास्शब्दाचे ग्रहण होत आहे. दिल्याचा काय उपयोग ? आणि चकासशब्दातील कास्शब्द तर अर्थ- (वा.२) गुरुमान् हैं विशेषण देण्याचा उपयोग काय, असे म्हणणे असेल तर यज , असे आहे तर 'कास्यनेकाचः' असे सूत्र वा, वगैरे यजादि धातूंच्या पुढे उत्तमपुरुषी करण्यांत यावे. णल्प्रत्ययाला णित्त्वाच्या अभावपक्षी वृद्धि तसे करण्याचा काय उपयोग? होत नसून इयज अहम्, उप अहम्, अशी जी चुलुम्प वगैरे अनेकाच् धातूंच्या पुढे आम्- रू होतात तेथे जाम् न होणे हा त्या विशे- प्रत्यय होतो हा त्याचा उपयोग आहे; जसे:- पणाचा उपयोग होय. चुलुम्पांचकार, दरिद्राचकार, (वा.३) 'उपदेशकालों जो गुरुमान्' असे (स.३६, वा.१) गुरु वर्ण असलेल्या धातू- म्हणावे, म्हणजे दयेप, उवोप, वगैरे उदाहरणे हून हा जो आम्प्रत्यय सागितला आहे त्या साधतील. संबंधाने तो गुरु वर्ण लिट्प्रत्ययामुळे झालेला पण उपदेशी गुरुमान् असे म्हटले तर असेल तर तेथे आम्प्रत्ययाचा निषेध करण्यांत उच्छाचकार येथे आम्प्रत्यय होण्याकरिता १. भारमा प्रत्याहाररातील वर्ण असून न्या. तो गुरुवण होत असल्यामुळे आम्प्रत्यय होणारच. मध्ये गुरुवर्ग आहे अशा धानूहून आम्प्रत्यय होतो, तेव्हा गुरुमान् हे विशेषण देण्यात अर्थ नाही. ते रिट्मत्या पुढे असताना; मात्र तो धातु ऋछ तर दिले आहे. त्या जोरावर मूळचा गुरुवर्ण च्यामध्ये खेरीज करून अमावाः उदा.- चेष्टायाम्, इदि आहे भशाच इजावि धातुडून जाम्प्रत्यय होईल. परमैश्चय हचिके, इन्दोचकार. तेव्हा येष इत्यादि स्थली आम्मत्यय होणार नाही. १. रा प येथेही दीपं केा असतो १. असे उपदेशकालों कार पामि मार वान् नाही.

·पा. सू.३.१.३६] व्याकरणमहाभाष्यम् वस्य ॥४॥ मानोऽर्त्यर्थः शक्यो विज्ञातुम् । सामर्थ्यात् । यदयमनृच्छ इति प्रतिरोधं शास्ति ऋच्छिलिटि नास्तीति कृत्वा प्रकृत्यर्थ तज्ज्ञापयत्याचार्यस्तुनिमित्ता यस्य गुरु- विज्ञायते । तद्यथा । तिष्ठतेरित् [७.४.५] मत्ता भवति तस्मादामिति ॥ स तर्हि जितेर्वा [६] इति चडि तिष्ठतिजिघ्रती ज्ञापकार्थ ऋच्छिप्रतिषेधो वक्तव्यः । ननु न स्त इति कृत्वा प्रकृत्यर्थ विज्ञायते ॥ किं चावश्यं प्राप्त्यर्थोऽपि वक्तव्यः । नार्थः पुनरर्तेलिटि गुणवचने प्रयोजनम् । आरतुः प्राप्त्यर्थेन । ऋच्छत्यृताम् [७.४.११] इत्यू. आरुः एतद्रूपं यथा स्यात् । किं पुनः कारणं च्छेलिटि गुणवचनं ज्ञापकं न→लिट्या- न सिध्यति । द्विवंचने कृते सवर्णदीर्घत्वे म्भवतीति । नैतदस्ति ज्ञापकम् । अर्त्यर्थ- च यदि तावद्धातुग्रहणेन ग्रहणमूकारा- मेतत्स्यात् । कथं पुनर्चच्छेलिटि गुण उच्य. न्तानां लिटि गुणो भवतीति गुणे कृते - वचन केले पाहिजे. होतो असे कसें म्हणता येईल ? (वा.४) ज्यापेक्षा हे आचार्य अनुच्छः असे लिट् पुढे असतांना ऋच्छ याला गुणाचे पद घालून ऋच्छधातु वगळीत आहेत त्या. उदाहरण मिळत नाही म्हणून ऋच्छति या पेक्षां तुगागम केल्यामुळे ज्या धातूमधील शब्दानें ऋच्छ याची प्रकृति जो ऋधातु त्याला वर्ण गुरु होतो त्या इजादिधातूहून आम्प्रत्यय हा गुण होईल; जसें तिष्ठतेरित्, जिघ्रतेर्वा (७ होतो असें ज्ञापन करीत आहेत. ४१५,६), या सूत्रांनी सांगितलेले इत्व चप- तर मग तसें ज्ञापन करण्याकरितां अनृच्छः रक णिप्रत्यय पुढे असतांना तिष्ठति किंवा जिघ्रति असे म्हटले पाहिजे. मिळत नाही म्हणून तिष्ठति व जिघ्रति यांच्या पण आम्प्रत्ययाचा निषेध होण्याकरिताही मूळ प्रकृति ज्या स्था आणि ना त्यांना होतें, अनुच्छः असे म्हटलेच पाहिजे ना ! तसेच प्रकृतस्थली समजावें. त्या निषेधाकरिता अनृच्छः असें म्हणाव. पण लिट् पुढे असतांना ऋधातूला गुण यास नको. कारण ऋच्छत्यूताम् (७।४।११) करण्याचा काय बरें उपयोग ? या सूत्राने लिट्प्रत्यय पुढे असतांना ऋच्छ आरतुः, आरुः, अशी रूपें साधावीत हा- धातूला गुणाचे विधान केले आहे. जर ऋच्छ- ही उपयोग होय. धातू हून आम् होईल तर गुणविधान व्यर्थ पण गुण केला नाही तर आरतुः, आरुः, होईल. त्यावरून असे ज्ञापन होतें की अच्छ- ही रूपें कां बरे होणार नाहीत ? धातू हून आम्प्रत्यय होत नाही. ऋधातूला द्वित्व केले असता त्या दोन पण ऋच्छतिग्रहण ज्ञापक होऊ शकत नाही, ऋकारांचे स्थानी सवर्णदीर्घ होईल. तो सवर्ण- कारण ऋधातूला गुण होण्याकरितां मच्छति- दीर्घाने झालेला दीर्घ ऋकार त्याचे धातुग्रह- ग्रहण पाहिजे आहे. णाने ग्रहण होत असल्यामुळे जर ऋकारान्त पण ऋच्छतीला सांगितलेला गुण ऋधातूला धातूला गुण होईल तर रपर होऊन अरतुः, हे दोनच वर्ण त्यामध्ये आहेत. तेन्दा उपदेशकाली राचा प्रश्लेप आहे तो मनांत न घेता हे लिहिले आहे. उकार लघुच आहे. नंतर मध्ये तुगागम (६।१ ५. 'पात्राध्मा०' (७३।७८) या सूत्रानें स्था- ६३) होऊन त्याला चकार (८।४।४०) झाल्यानंतर धातूला तिष्ठ आदेश होऊन तिष्ठति असें रूप होते, व धा धातूला जिघ्र आदेश होऊन जिनति असें रूप ४. कन्छति क अन् असा जो मध्य अका. होते. तसेच त्याच सूत्राने ऋतातला अच्छादेश उच्छ् असे होते.

·व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.३ रपरत्वे च अरतुः अरुरित्येतद्रूपं प्रसज्येत। त्वेन भवितव्यम् । अन्तरङ्गत्वात् । अन्त- अथाभ्यासग्रहणेन ग्रहणमुरत्त्वं परत्वं रङ्गं सवर्णदीर्घत्वं बहिरङ्गमुरत्त्वम् । का- हलादिशेपोऽत आदेः [७.४.७०] इति न्तरङ्गता। वर्णावाश्रित्य सवर्णदीर्घत्वम- दीर्घत्वमातो लोप इटि च [६.४.६४] गस्योरत्त्वम् । उरत्वमप्यन्तरङ्गम् । क इत्याकारलोपः अतुः उरिति वचनमेव थम् । वक्ष्यत्येतत्प्रागभ्यासविकारेभ्योऽ- श्रूयेत । गुणे पुनः सति गुणे कृते रपरत्वे गाधिकार इति । उभयोरन्तरगयोः पर- च द्विवचन हलादिशेपोऽत आदेरिति त्वादुरत्त्वम् । उरत्त्वे कृते रपरत्वं हलादि दीर्घत्वं ततः सिद्ध भवति यथाटतुः आटु- शेषोऽत आदेरिति दीर्घत्वं परस्य रूपस्य रिति ॥ किं पुनः कारणं सवर्णदीर्घत्वं यणादेशः सिद्धं भवत्यारतुः आरुरिति ।। तावद्भवति न पुनरुरत्त्वम् । परस्वादुर. अथापि कथंचिदलिदि गुणेनार्थः स्यात् । अरुः, अशी रूपें होतील. पण अंतरगत्वास्तव सवर्णदीर्घ अगोदर आता जर त्या ऋकाराला पूर्वान्तबद्भावाने होईल. कारण सवर्णदीर्घ अंतरग आहे आणि (६।२२८५) अभ्यास समजून उरत् (७।४।६६) उरदत्त्व बहिरग आहे. याने अव होईल तर तो अकार रपर (१।११ सवर्णदीर्घ अतरग कसा? ५१) होईल. नतर हलादिः शेष. (७/४१६०), असा की वर्णद्वयावर अवलबून तो होणार त्या रेफाचा लोप, 'अत आदेः' (७१४७०) आहे. म्हणून सवर्णदीर्घ अतरग आहे. आणि याने दीर्घ आणि आतो लोप इटि च (६।४। प्रकृतिप्रत्ययावर अवलबून उरदत्त्व आहे. ६४) याने आकारलोप केला असता अतुः, म्हणून ते बहिरग आहे. उः, असे केवळ प्रत्ययाचे श्रवण होईल. पण उरदत्वही अतरगच आहे. आणि 'ऋच्छत्यताम्' याने ऋधातूला ते कसे? गुणाचे विधान केले असता गुण रपर करून असे की अभ्यासविकारापर्यंतच अंगाधि. नतर द्विवचन, हलादि शेष, आणि अत आदेः कार चालू राहतो, असें 'अड्गस्य' (६।४।१) याने दीर्घ केला असता आरतुः, आरुः, अशी या सूत्रावर सागण्यात येणार आहे. तेव्हा रूपें सिद्ध होतात. आटतुः, आटुः, ह्या उदा. सवर्णदीर्घ आणि उरदत्व या उभयता अंत. हरणाप्रमाणेच हे होय. रगामध्ये पर असल्यामुळे प्रथमतः उरदत्व पण द्वित्व केल्यानतर ऋ ऋ अतुस् या होईल. आणि उरदत्त्व केल्यानतर रपरत्व, अवस्थेमध्ये पूर्वी सवर्णदीर्घ प्रवृत्त होतो आणि हलादिः शेप, 'अत आदे:' याने दीर्घ आणि उरदत्त्व मान पूर्वी प्रवृत्त होत नाही, याचे उत्तरखडाला यणादेश केला असता आरतुः, काय बरे कारण ? उलट पर असल्यामुळे आरु:, ही उदाहरणे सिद्ध होतात. उरदत्त्वच पूर्वी प्रवृत्त व्हावे. आता ऋधातूला गुण सागण्याचा कोण. होऊन ऋग्छति भमें रूप होते. तो अधिकार चाल राहतो असा सिद्धान्त भाग्य- ६ तेन्हा 'उरत्' याला अगाची जरूर नमस्या- कारांनीच तेथे (६१) केला आहे तेव्हा उरव मुझे तही अतरगर होत आहे. येथे अङ्गस्य हा अधिकार येत समस्यामुळे सवर्णदीघा- ७. तात्पर्य, धातुला गुग होण्याकरिता कच्छति. पेक्षा ते बहिरंग होणार आहे. तेन्दा अतरंग सवर्ण- मरण करावयास नको. दोघेच अगोदर होऊन दोष येल, म्हणून क्रधातूला समस्या अधिकार अभ्यासविकाराच्या पुची गुण सांगितला पाहिजे संरतो या पशावर दोष देऊन समाध्याय सोपर्यंत ·. फक्त पा.सू. ३.१.३६] व्याकरणमहाभाष्यम् ३0530 एवमपि न दोपः । ऋच्छत्युतामित्यूकारो- च्छिप्रतिषेधो वक्तव्य उच्छेम्विक्तव्यः ।। ऽप्यत्र निर्दिश्यते । कथम् । प्रश्लिष्टनिर्दे. उभयं न वक्तव्यम् । उपदेशग्रहणं न करि- शोऽयम् । ऋच्छति ऋ ऋताम् ऋच्छ- प्यते । कस्मान्न भवति इयेप उवोष । त्यतामिति ।। इहापि तर्हि प्राप्नोति चक्रतुः उक्तं वा ॥ ५॥ चक्रुरिति । संयोगादिग्रहणं नियमार्थ भवि. किमुक्तम् । संनिपातलक्षणो विधिर- प्यति । संयोगादेरेवाकेवलस्य नान्यस्या- निमित्तं तद्विघातस्येति ।। केवलस्येति । तदेतदन्तरेणालिटि गुण ऊोतेश्योपसंख्यानम् ॥ ६ ॥ वचनं रूपं सिद्धमन्तरेण चर्छिग्रहणमर्ते ऊर्णोतेश्वोपसंख्यानं कर्तव्यम् । प्रोणु- लिंटि गुणः सिद्धः । स एषोऽनन्यार्थ ऋ- नाव ॥ न वक्तव्यम् । त्याही त-हेनें आरतुः येथे उपयोग आहे गागमानें गुरुमान् झालेल्या इजादिधातूंहून असे असले तरी देखील ऋच्छतिग्रहणावांचून आम्प्रत्यय होतो, असे ज्ञापन करण्याकरितांच आरतुः हे साधेलं; तेथे दोष येत नाही. कारण अनृच्छः असें म्हणावें; किंवा अनुच्छः ऋच्छत्यूताम् येथें ऋच्छधातूपेक्षां निराळा असें न म्हणतां उच्छधातूहून आम्प्रत्यय ऋकाराचा निर्देश केलाच आहे. होतो असे स्वतन्त्र वचन करावें. तो कसा? या उभयतांपैकी काहींच म्हणावयाची असा की ऋच्छति ऋ ऋताम् ऋच्छत्यताम् आवश्यकता नाही. कारण गुरुमानाला 'उप- असा हा प्रश्लेषाने निर्देश केला आहे. देशे' हे विशेषणच आम्ही लागू करू इच्छीत तर मग चक्रतुः, चक्रुः, येथेही गुण होऊं नाही. लागेल. तर मग इयेष, उवोष, येथे आमूप्रत्यय ऋतश्च संयोगादेर्गुणः (७।४।१०) येथील कां बरे होत नाही ? संयोगादिग्रहण नियमार्थ होईल. तो नियम (वा.५) अथवा सांगितलेच आहे. असा:-ज्याच्या मागे काही व्यञ्जन आहे अशा ते काय सांगितले आहे ? ऋकाराला गुण करणे झाल्यास संयोग मागे असे सांगितले आहे की दोघांच्या संबंधा- असलेल्याच ऋकाराला गुण करावा. तेव्हां वर अवलंबून झालेला विधि हा त्या संबंधाचा ऋच्छतिशब्द उच्चारून ऋधातूला गुणाचें नाश करणा-या विधीला मदत करू इच्छीत विधान केल्याशिवाय रूप सिद्ध होते. अर्था- नाही. तच ऋच्छिग्रहण केल्याशिवायच लिट् पुढे (वा.६) अणुधातूहून आम्प्रत्ययाच्या असतां ऋधातूला गुण सिद्ध होतो. तेव्हां अनुच्छः निषेधादाखल वचन करण्यांत यावें; जसें:- याचा दुसरा उपयोग संभवत नसल्यामुळे तु- प्रोणुनाव. ९. तेव्हां ऋच्छतिग्रहण हे अच्छधातूला गुण त्याहून आम्प्रत्यय होतो हे या शापनाचे फल होय. होण्याकरितां केले आहे असे ठरते. त्या ऋच्छधातहून ११. इयैष येथे इष्धातु आणि पुढील णल्प्रत्यय असतांना प्रकृत सूत्राने आम्प्रत्यय होईल, या दोघांच्या संबंधाने झालला जो गण (७।३।८६) तर ऋच्छधातूला गुणाचे उदाहरण मिळणार नाहीं तो इप्धातूला गुरुमान् बनवून जी आमप्रत्ययाला आणि मच्छतिग्रहण व्यर्थ होईल. तेव्हां त्याच्या मदत करणार ती तो गण कधी करणार नाही. सामर्थ्यास्तव ऋच्छधातूहून आम्प्रत्यय होत नाही कारण आम्प्रत्यय हा इप्धातु आणि पुढील प्रत्यय ही गोष्ट सिद्ध होत असल्यामुळे त्याकरितां प्रकृत सूत्रा या दोघांच्यामध्ये शिरून त्यांच्या संबंधामध्ये विधाड मध्ये अनृच्छः असें म्हणावयास नको. करणारा आहे. यालाच संनिपातपरिभाषा म्हणतात १०: उच्छ्वातु उपदेशी गुरुमान् नाही तरी (भाग १, पृ. २४०, १। लिट् ·व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.३ बाच्य ऊर्णोणुवद्भावो यप्रसिद्धिः विदेराम्किद्वक्तव्यः । विदांचकार ।। न प्रयोजनम् । वक्तव्यः। विदिरकारान्तः। यद्यकारान्तो आमश्च प्रतिषेधार्थमेकाचश्चेडुपग्रहात् ॥ घेत्तीति गुणो न सिध्यति । लिट्संनियो. अथवोकारोऽप्यत्र निर्दिश्यते । कथम्। गेन । एवमपि विवेदेति न सिध्यति । अविभक्तिको निर्देशः। अनृच्छ उ अनृच्छो एवं ताम्संनियोगेन ।। दयायासश्च [३.१.३७] इति ।। भारद्वाजीयाः पठन्ति । विदेराम्किन्नि. दियायासश्च ॥ ३ । १ । ३७ ॥] पातनाद्वागुणत्वमिति ।। उपविदजागृभ्योऽन्यतरस्याम् ॥३१॥ ३८॥ भीहीभृहुवां इलुवच ॥३१॥३९॥ विदेराम्फित् ॥१॥ श्लुवदतिदेशे किं प्रयोजनम् । निषेधादाखल वचन करावयास नको; येथे लघूपधगुण होणार नाही. कारण वाच्य इ०. तर लिट्प्रत्ययाच्या संनिधानानें विदधातु अथवा अनृच्छा येथे उकाराचाही निर्देश अकारान्त आहे. केली आहे. तसे म्हटले तरी देखील विवेद येथे गुण तो कसा? होणार नाही असा दोष येतोच. असा की 'अच्छो दयायासध' असा असें आहे तर आम्प्रत्ययाच्या संनिधा- पुढील सूत्राशी जुळून पाठ गृहीत धरला असतां नानें विदधातु अकारान्त आहे असे आम्ही अनुच्छो' असें विभक्तिरहित पद समजावें. गृहीत धरतो. कारण भारद्वाज वैयाकरणाचे (२.३८, वा.१) विद्धातू पुढील आम्- अनुयायी लोक असे म्हणतात की विदधातू- प्रत्यय ककारेसंज्ञकाप्रमाणे समजावा. त्यामुळे पुढील आम्प्रत्यय कित् समजावा. अथवा विदाचकार येथे विद्धातूला लघूपधगुण (1 आम्प्रत्यय सागणाऱ्या सूत्रामध्ये 'विद' असे ३१८६) होत नाही (१९१५). अकारान्ताचें निपातन समजावें. त्यामुळे विदां. तसे करण्याची जरूर नाही. कारण विद्- चकार येथे गुण होत नाही. धातु अकारान्त आहे. (सू.३९) दलु झाला असता जी कायें होतात जर विधातु अकारान्त आहे तर वेत्ति त्याचा जो येथें अतिदेश केला आहे त्याचा १२. याचा अर्ध मागे (३।१।२२ ५.१९ पं.२०) झाल्यानतरही त्याला स्थानिवसाय (१।१।५७) १३. ऋच्छ उ ऋच्छो, न कम्छो अनृच्छो ३. कारण या सूत्रामध्ये विद असें अकारान्त मसा समास आहे. ते हो कच्छधातु आणि उकारान्त निपालन केले आहे आणि या सूत्रामध्ये तर लिटि भाम्प्रलय होतो अमा अर्थ होतो. अशी अनुवृत्ति आहे. १. दय, आय आगि अस् या पाहून आम् १, भी, ही, भृ आणि हु या चार पाडून प्रश्य गो, लिट् पुढे अमनाना, उदा०-दयांचके. विकल्याने आम्प्रत्यय होतो, लिट् पुढे असतांना १. उ, विद आणि जाग या तीन धातूइन आणि न झाला असतां ने कार्य होते ते कार्य भाम्प्रत्यय विकलाने होतो, लिट् पुढे असताना आम्प्रत्यय पुढे अमतांना करावें, जौ-विभया. उस.--ओषांचकार उपोष, चकार, विभाय; जियांचकार, जिड़ाय, निमचिकार, २. मां विद या अकारान्नाच्या उपला धभार; जुहवाचकार, जुाव. येथे लामावामुत्र दार आहे गगन गुण होत नाही. अकाराचा कोप दिव (६।१।१०) आणि भूधातूच्या अभ्यासाला पाहावा. होणारच.

·२ पा.१.३.१.४०] व्याकरणमहाभाष्यम १०३ इलुवदतिदेशे प्रयोजनं द्वित्वेत्त्वे ॥१॥ तिपेधार्थम् । अस्तिभुवोरनुप्रयोगो मा विभरांचकार । भूदिति ॥ कृश्चानुप्रयुज्यते लिटि॥३१॥४०॥ आत्मनेपदविध्यर्थं च ॥ २॥ किमर्थमिदमुच्यते । अनुप्रयोगो यथा आमनेपदविध्यर्थं च कृतोऽनुप्रयोग- स्यात् । नैतदस्ति प्रयोजनम् । आमन्तम वचनं क्रियते । आत्मनेपदं यथा स्यात् ।। व्यक्तपदार्थकं तेनापरिसमाप्तोऽर्थ इति उच्यमानेऽप्येतस्मिन्नवश्यमात्मनेपदार्थो कृत्वानुप्रयोगो भविष्यति । अत उत्तरं यत्नः कर्तव्यः ॥ अस्तिभूप्रतिषेधार्थेन . पठति । चापि नार्थः। कोऽनुप्रयोगवचनमस्तिभूप्रति इष्टः सर्वानुप्रयोगः ॥३॥ पेधार्थम् ॥ १॥ सर्वेषामेव कृभ्वस्तीनामनुप्रयोग इष्य- कृनोऽनुप्रयोगवचनं क्रियतेऽस्तिभूप्र- ते। किमिष्यत एवाहोस्वित्प्राप्नोत्यपि । काय उपयोग? असे जे येथे सागितले आहे ते अस् आणि (वा.१) द्वित्व आणि इत्त्व होणे हा उप- भू या धातूंचा अनुप्रयोग होऊ नये म्हणून योग होय; जसे:- बिभरांचकार, सांगितले आहे. (सू.४०) हे सूत्र कशासाठी केले आहे ? (वा.२) तसेंच आत्मनेपदाच्या विधीकरितां लिट् पुढे असलेल्या अशा कृधातूचा कृधातूचा अनुप्रयोग येथे सांगितला आहे, आम्प्रत्ययान्ताच्या पुढे प्रयोग व्हावा यासाठी अशाकरितां की काही ठिकाणी आत्मनेपद केलें आहे ? झाले पाहिजे. हा या सूत्राचा उपयोग होऊ शकत नाही. पण प्रकृत सूत्र केले तरी देखील आत्मने- कारण काल, कारक आगि संख्या वगैरे पद होण्याकरितां कांही तरी यत्न करावा अर्थाची आम्प्रत्ययान्तापासून प्रतीति होत लागणारच आहे. नाही. तर केवळ क्रियेचीच प्रतीति होते. तेव्हां अस् आणि भू या धातूंचा अनुप्रयोग अपुरा असलेला अर्थ भरून काढण्यासाठी होऊ नये याकरिताही हे सूत्र करावयास नको आपोआपच तेथे एखाद्या क्रियापदाचा प्रयोग आहे. कारण होईल. हे मनांत आणून पुढे वार्तिककार (वा.३) कृ, भू आणि अस् या सर्वांचा लिहितात:- अनुप्रयोग इष्टच आहे. (वा.१) कृधातूचा अनुप्रयोग करावा पण काय हो, या सर्वांचा अनुप्रयोग इष्ट इत्व (१४१७६) केले आहे. विधान (१।३।६३) केलें आहे. पण मर अनुप्रयो. १. लिट्प्रत्यय पुढे केलेल्या अशा , भू आणि गच सांगितला नाही तर ते विधान करता येणार भस् यांपैकी कोणत्याही धातूचा प्रयोग आन्प्रत्य- नाही, याकरिता हा अनुप्रयोग सांगितला आहे. यान्ताच्या पुढे करावा; उदा.-पाचयांचकार, ४. तेव्हां अनुप्रयोग सांगितला तरी नेवयाने पाचयांवभूव, पाचयामास. काही आत्मनेपद मिद्ध होत नाही. त्याकरित २. पातप्रमाणे अस् आणि भू हेदी दोन धातु भू ऐदी दोन धातु निराळे सत्र केलेच पाहिजे, मग मय कशाला सामान्यक्रियावाची असल्यामुळे त्यांचाही अनुप्रयोग अनुप्रयोग गरी सांगितला नाही तरी भान्प्रत्यय ओमानव प्राप्त होतो. त्याच्या निवृत्तीसाठी म्हणने उमा थाहन केला असेल त्याचा ज्या कृपाशी नियमार्थ है सून आरंभिलें आहे. अमेदान अन्वय असेल त्याहन आमनेपद होते असे ३. अनुप्रयोग येलेल्या कृपातून आत्मनेपदाचें तेथे दातां येईल, १ ·१०४ व्याकरणमहाभाष्यम् [म. पा.१ भा. . इष्यते च प्राप्नोति च । फथम् । फमिति एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । नेतद्धातुमणम् । किं तर्हि । प्रत्याहारमह अर्थाभावाधान्यस्य ॥ ५॥ णम् । क सनिविष्टांना प्रत्याहारः । फुभ्व. अर्थाभायायान्यस्य सिद्धम् । फम्व- रितयोग इत्यतः प्रभृत्या फमो नकारात् ॥ स्वयः क्रियासामाग्यवाधिनः क्रियाविशेष- सर्वानुप्रयोग इति चेदशिष्यमर्था- यायिनः पपादयो न प सामान्ययाचिनो. भावात् ॥४॥ रेव विशेपवाचिनोरेव या प्रयोगो भवति । सर्वानुप्रयोग इति चेदशिष्यं कृमोऽनु. तर विशेषवाचिन उत्पतिः सामान्यवा प्रयोगवचनम् । किं कारणम् । अर्थामा चिनोऽनुप्रयोक्ष्यन्ते ।। यात्। आमन्तमव्यक्तपदार्थकं तेनापरिस लिटपराथं वा ॥६॥ माप्तोऽर्थ इति कृत्यानुप्रयोगो भविष्यति ॥ लिट्परार्थ वाई कृयोऽनुप्रयोगवचनं इदं तर्हि प्रयोजनं फवस्तीनामेवानु क्रियते । लिट्परस्यैवानुप्रयोगो यथा स्या- प्रयोगो यथा स्यात्पचादीनां मा भूदिति । दन्यपरस्य मा भूदिति । किपरस्य पुनः आहे एवढेंच, किया तो सूत्राने विद्धही होत तर मग , भू आणि अस् याच धातूंचा आहे? अनुप्रयोग व्हावा व पच् वगरे धातूचा अनु- इष्टही आहे, आणि तो या सूत्राने सिपही प्रयोग होऊ नये यासाठी म्ह. नियमार्य प्रगत होत आहे. सूच पाहिजे. तो कसा? हेही प्रयोजन होऊ शकत नाही. येथे कम् हे धातूचे ग्रहण नव्हे, तर (वा.५) अर्थ जमत नाही म्हणून हे सिद्ध प्रत्याहाराच ग्रहण आहे. होत आहे. कोठे उभारलेल्या या धातूचा हा प्रत्याहार ते कर्म? समजावयाचा असें की कृ, भ भाणि अस् हे धातु क्रिया. 'कृम्वस्तियोगे' (१।४।५०) या सत्रातील सामान्यवाची आहेत, व प वगैरे इतर धातु कशन्दाला आरभ करून 'भो द्वितीय.' क्रियाविशेषवाची आहेत. आणि सामान्य (१।४।५८) या सूत्रातील अकारापर्यंत. क्रियावाचक अशा दोन धातूचा तसाच विशेष (वा.४) क, भू आणि अस् या सर्वांचा कियावाचक अशा दोन धातूचा एका वाक्यात अनुप्रयोग इष्ट आहे तर कृधातूचाच अनु प्रयोग मुळीच संभवत नाही. तेव्हा येथे विशेष- प्रयोग होण्याकरिता नियमार्थ हे सूत्र करावयास कियावाचक धातुहुन आम्प्रत्यय होत आहे नको. म्हणून अर्थातच सामान्यक्रियावाचक धातूंचा काय कारण ? अनुप्रयोग होईल. आमन्तापासून पक्त क्रियामामाची प्रतीति (वा ६) आम्प्रत्ययान्ताच्या पुढे कृ, भू, होते. त्या क्रियेचे विशेष जे काल,साधन,संख्या, अस् याचा अनुप्रयोग व्हावा, लट् वगैरे पुढे वगैरे अर्थ त्याची प्रतीति होत नाही. तेव्हा तेथें असलेल्या ह्या धातचा अनुप्रयोग होऊ नये, वाक्याचा अर्थ अपुर। होत असल्यामुळे तो याकरिता हे सूत्र केले आहे. पुरा करण्यासाठी अर्थातच अनुप्रयोग होईल. पण लिटाखेरीज कोणता प्रत्यय पुढे अस• ५. पट. पदार्थ येथे अभेदाने अन्धय समवतो असे दोन सामान्य शब्द उभारले तर पुनरुक्ति घट पट. यथे तो सभवत नाही. आणि वस्तु पदार्थ होते त्यामुळे तसे उच्चारता येत नाही.

·पा. ८.३.१,४०] व्याकरणमहाभाष्यम् १०५ प्राप्नोति । लट्परस्य । न लट्परस्यानुप्रयो. विशेपितः स्यात् ।। अयं तर्हि भूते परोक्षे. गेण भूतकालो विशेपितः स्यात् ।। निष्टापर- ऽनद्यतने लङ् विधीयते इशश्वतोर्लङ् च स्य तर्हि मा भूदिति । न निष्ठापरस्यानुप्र- [३.२.११६] इति तत्परस्य मा भूदिति । योगेण पुरुषोपग्रही विशेपितौ स्याताम् ।। एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । एकस्या आ. लुपरस्य तर्हि मा भूत् । न लुङ्परस्या- कृतेश्चरितः प्रयोगो द्वितीयस्यास्तृतीयस्या- नुप्रयोगेणानद्यतनो भूतकालो विशेपितः श्व न भवति । तद्यथा । गोपु स्वाम्यश्वेषु स्यात् ॥ लङ्परस्य तर्हि मा भूत् । न लड्- चेति । न च भवति गोपु चाश्वानां च परस्यानुप्रयोगेणानद्यतनः परोक्षः कालो स्वामीति ।। लेल्यांचा अनुप्रयोग प्राप्त होत आहे ? तर मग लड्प्रत्यय पुढे केलेल्या त्या धातूंचा लट् पुढे केलेल्या अशा त्या धातूंचा अनु- अनुप्रयोग न व्हावा यासाठी हे अनुप्रयोग- प्रयोग प्राप्त होतो. वचन केले आहे. पण लटपरक अशा त्या धातूंच्या अनु. पण लङ् पुढे केलेल्या क, भ, अन् , यांचा प्रयोगाने भूतकालाशी संबंध संभवत नाही ना ? अनुप्रयोग केला तर अनग्रतन भूतकाल दाख- तर मग निष्ठाप्रत्यय पुढे केलेल्या त्या विला जाईल, पण परोक्षपणा दाखविला जाणार धातूंचा अनुप्रयोग न व्हावा एतदर्थ हे सूत्र नाही. आरंमिलें आहे. तर मग 'हशश्वतोर्लङ् च' (३।२।११६) पण निष्ठाप्रत्यय पुढे केलेल्या कृ, भू, या सूत्राने परोक्षानद्यतनभूतकाली लप्रत्य- अस्, यांचा अनुप्रयोग केला तर त्याने प्रथम, याचे विधान केले आहे. तेव्हां तसा लङ्- मध्यम व उत्तम या पुरुपांतील आणि परस्मैः प्रत्यय पुढे केलेल्या त्या धातूंचा अनुप्रयोग पद, आत्मनेपद, ह्यांतील विशेष दाखविला न व्हावा यासाठी हे सूत्र केले आहे. हेही अनुप्रयोग सांगण्याचे प्रयोजन होऊ तर मग लुङ्प्रत्यय पुढे केलेल्या अशा शकत नाही. कारण 'लो अर्थ दाखविण्या- त्या धातूंचा अनुप्रयोग न व्हावा यासाठी हे साठी प्रथमतः ज्या एका आकाराचा शब्द सूत्र केले आहे. उपयोगांत आणिला जातो तेथे तोच अर्थ पण लुङ् पुढे केलेल्या क, भू, अस् , यांचा पुनः दाखविणे झाल्यास त्यासाठी दुसऱ्या अनुप्रयोग केला तर त्याने सामान्य भूतकाल आकाराचा उपयोगांत दाखविला जाईल, पण अनद्यतन भूतकाल याचा नाही', असा न्याय आहे; जसे:- दाखविला जाणार नाही. गोषु स्वामी अश्वेषु च, अरेंच वान्त्य होते; ६. कारण लट्प्रत्यय वर्तमानकाली सांगितला सर्व रसष्ट प्रतीत होण्यासारखाच तो अनुप्रयोग करील. आदे, आणि लिट्प्रत्यय भूनकाली सांगितला आहे. कृत या निष्टाप्रत्यय पुढे लस्या धानना अनुप्रयोग आणि येथे तर आन्प्रत्यय ज्या पातदन पेला त्या फेला तर त्यागायन प्रथम, मध्यम, बगैरे विग धातहून लिप्रत्यय अगोदरच केला आदे. मनात येन नादीन. भाभि परंगपट, पारमनेपद, ही अनुप्रयोग केला नाही तर वाक्याचा अर्थ पोट निटाप्रत्ययावामन दोल नसल्यामुळे हिवाल मपुरा राहोट, दान तो पुरा परण्याकरितां यदा नंगामी माहे दिया परनामी माई यात्री पर अनुप्रयोग करण्यास प्रवृत्त होतो. रोहा त्याच्या होणार नाही. यांच असा प्रयोग यजमान मनाम जो पाल, को संस्था, परणानी पां अमन नरो मानि दुमा पा किंवा कारगामी परिकी जे फल विवक्षित मेले में पता भोलार पाचार मा प्रयोग जाणार नाही. शाणाव- - ·, १०६ व्याकरणमहाभाष्यम् [भ.३ पा.१ आ.. अर्थसमाप्तेर्वानुप्रयोगो न स्यात् ॥७॥ मिति मा भूत अर्थसमाप्तेस्तयनुप्रयोगो न स्यात् । व्यवहितनिवृत्त्यर्थ च ॥९॥ आमन्तेन परिसमाप्तोऽर्थ इति कृत्वानु व्यवहितनिवृत्त्यर्थ च कृमोऽनप्रयोग प्रयोगो न स्यात् ॥ एतदपि नास्ति प्रयो वचन कियते । अन्वेव चानुप्रयोगो यथा जनम् । इदानीमेव झुक्तमामन्तमव्यक्त स्यात् । ईहाचक्रे । व्यवहितस्य मा भून पदार्थक तेनापरिसमाप्तोऽर्थ इति कृत्वानु ईहा देवदत्तश्चक्र इति ॥ प्रयोगो भविष्यतीति ॥ [विदांकुर्वन्त्वित्यन्यतरस्याम् विपर्यासनिवृत्यर्थ वा ॥८॥ ॥३।१।४१॥ विपर्यासनिवृत्त्यर्थ तर्हि कृमोऽनुप्रयो [अभ्युत्सादयांप्रजनयांचिकयां- गवचन क्रियते । ईहाचके । चक्र ईहा रमयामकापावयांक्रियाद्विदाम- गोषु अश्वाना च स्वामी असे होत नाही प्रयोग होईल. (वा ७) तर मग आम्प्रत्ययान्त शब्दा (वा ८) तर मग आम्प्रत्ययान्ताच्या पुढेय पासून अर्थाची पूर्तता होत असल्यामुळे मुळी कृ, भू, अस् , याचा अनुप्रयोग व्हावा, अनुप्रयोगच होणार नाही म्हणून हैं अनु त्याच्यापूर्वी होऊ नये, यासाठी हे सूत्र आर प्रयोगवचन भारभिलें आहे असे समजावें. मिलें आहे, जसे - ईहाचक्रे, याच्या उलट पण हेही प्रयोजन नाही. कारण आता चक्रे ईशाम् असे न झाले पाहिजे. नुकतेच मागें सागितले की आम्प्रत्ययान्त (वा ९) शिवाय आमन्ताच्या पुढे, पण शब्दापासून काल, कारक, वगैरे विशेष अव्यवहितच, अनुप्रयोग व्हावा यासाठी हैं अर्थाची प्रतीति होत नाही. तेव्हा अपुरा अस अनुप्रयोगवचन आरमिलें आहे, असे सम लेला अर्थ पुरा होण्यासाठी आपोआपच अनु जावे, जसे - ईहा देवदत्तश्चक्रे असा व्यवहित ८ स्वामिन् शब्दाचा योग असताना पठी किवा १ पदामध्ये ही निपातने विकल्पाने केली आहेत. सप्तमी होते (२।३।३९), उदा.-गवा खामी, भन्मुत्सादयामक येथे अभि उत्, ह दोन उपसर्ग गोषु स्वामी भाता जेन्हां गो आणि अश्व याचा असताना सद्भातून णिचप्रत्यय करून पुढे - स्वामी असे सांगावयाचे आहे तेव्हा गवामश्वानां च प्रत्यय केला असता आम्प्रत्यय होतो, लुछाचा लुक स्वामी किंवा गोषु अश्वेषु च स्वामी असे होईल पण होतो आणि पुढे अक असा अनुप्रयोग केला आहे गो या पहिल्या शब्दाढून जी विभक्ति केली तीच अक हे धातूचे लुङप्रथमपुरुषा पकवचनी क्रियापद दुसया, व तिस या शब्दाहन केली पाहिजे म्हणून आहे तेथें लिप्रलयाचा लुक (२४) झाला 'गवामश्वेषु च स्वामी' किंवा गोषु अश्वानां च स्वामी' आह. एकदा अभ्युदसीपद असे होते प्रजनयामक असे वाक्य होत नाही. तेव्हा येथे आम्प्रत्यय या निपातनामध्ये प्रउपप्तगपूर्वक जन्यातून ध्यान केला स्याडून पूर्वी लिट्प्रत्यय केला असल्या णिचप्रत्यय करून पुढे आम्मत्यय केला आहे मुळे लियचा प्रयोग पुढे होईल ह किवा शश्वत् एकदा प्राजीजनत असे होते चिकयामक ही अव्यय लावून सुद्धा लड् अनुप्रयोगांत करता निपातनामध्ये বিধার आम्पत्यय, येणार नाही धातूला दिव आणि उत्तरसण्डातील चका १ लोटप्रत्यय पुढे असताना विधातूहून आम् राला ऊकार झाला भाई एकदा अवैषीत् असे प्रत्यय होतो, लघूपधगुण होत ताही धातूहून केलेल्या होते रमयामक या निपातनामध्ये रम्घातून लोट्स ययाचा लुक होतो आणि आमन्ताच्या पुढे शिवप्रत्यय करून पुढे आम्प्रत्यय केला आहे. लोट् पुढे केलेला जो धातु त्याचा अनुप्रयोग होतो एकदा भरीरमद असे होते पावयाक्रियात् या नि- उदा.---विसकरोतु पातनामध्ये पूधातून गिप्रत्यय करून पुढे लिङ्ग- या ·पा. स.३.१.४०] ध्याकरणमहाभाष्यम् १०७ क्रान्निति च्छन्दसि॥१॥४२॥] महाभाष्ये तृतीयस्याध्यायस्य प्रथमे पादे इति श्रीभगवरपतञ्जलिविरचिते ग्याकरण- तृतीयमादिकम् । प्रयोग न झाला पाहिजे. ध्यायाच्या पहिल्या पादांतील तिसरे आहिक याप्रमाणे भगवान् पतंजलिऋषींनी रचि. समाप्त झालें. लेल्या व्याकरणमहाभाष्यांतील तिसन्या अ. प्रत्यय करून आम्प्रत्यय केला आहे. लिङा वा लुक, भाम्प्रत्यय करून लुङाचा लुक केला आहे. पुढे पुढे क्रिया या क्रियापदाचा अनुप्रयोग केला आहे. अक्रन् असा अनुप्रयोग केला आहे. अक्रन् रेक- एकदा पान्यात् असे होते. विदामक्रन् या निपा- धातूचे लुप्रथमपुरुषी बहुवचनी क्रियापद आहे. तनामध्ये विद्धातडून लुप्रत्यय करून मध्ये एकदा अवेदिपुः असे होते.

·पठति । १०८ व्याकरणमहाभाष्यम् [भ.३ पा.१ आ.४ चिल लुङि ।।३।११४३ ।। रणशवृदहाच्छगमिजनिभ्यो लैः [२४. कार्य लिः श्रूयते । न कचिच्छ्रयत ८०] इति । तत्रावरतस्त्रयाणां ग्रहण एतस्य सिजादय आदेशा उच्यन्ते । यदि कर्तव्यं स्यात् । चरुकोः सिच इति ॥ न कविच्छूयते किमर्थस्तर्हि च्छिरुत्सर्गः क्सविधाने चानिड्वचने च्लि- क्रियते न सिजुत्सर्ग एव कर्तव्यः । तस्य संप्रत्ययार्थः ॥२॥ क्सादयोऽपवादा भविष्यन्ति । अथ उत्तरं क्सविधाने चानिड्वचने च्छिसंप्रत्य- यार्थश्च्लिरुत्सर्गः क्रियते । छलेरनिटः ब्ल्युत्सर्गः सामान्यग्रहणार्थः ॥१॥ क्सः सिद्धो भवति ।। च्लिरुत्सर्गः क्रियते सामान्यग्रहणार्थः। घस्लभावे च ॥३॥ क सामान्यग्रहणार्थनार्थः। मन्त्रे घसह- घस्लभावे च च्लावेव कृत लदित (स.४३) या ब्लिप्रत्ययाचे उदाहरणामध्ये संग्रह कोठे बरे झाला आहे ? को बरें श्रवण होते? मन्त्रे घसहरणशवृदहावृच्कृगमिजनिभ्यो याला पुढील सूत्रानी सिच, क्स, वगैरे ले: (२१४१८०) येथे. जर ग्लिप्रत्ययाचे धातु आदेश सागितले असल्यामुळे लिप्रत्ययाचें मात्राहून विधान न केले तर ले: या शब्दाच्या कोठेही श्रवण होत नाही. ऐवजी कमीत कमों चड्, अ आगि सिन् रे जर या लिप्रत्ययाचे कोठेही श्रवण होत तीन शब्द घालावे लागले असते. नाही तर सर्वसाधारण आदेशाचा स्थानी (वा.२) क्सादेश सागणान्या 'शल म्हणून लिप्रत्यय कशाकरिता उभा केला इगुपधा. (४५) या सूत्रातील अनिटः माहे । तसा करू नये. तर सिच्प्रत्ययच सर्व. या पदापासून इडागम न झालेला प्रत्यय साधारण सागावा. तो उत्सर्ग होईल, आणि अशा या अथांचा बोध होतो. त्या त्या सिचाचे क्स, चड्, अङ् आणि चिण हे अर्थाने अनिटः हैं लिप्रत्ययाला विशेषण अपवाद होतील. बरोबर जुळते. यासाठी दिलप्रत्ययाच सामा हैं मनात आणून वार्तिककार लिहितात:- न्यतः विधान केले आहे. त्यामुळे अनिष्ट (बा.१) एका शब्दासाली अनेक शब्दाचा अशा लिप्रत्ययाचे स्थानी सादेव सिद्ध संग्रह व्हावा याकरिता कि हा प्रत्यय सर्व होतो. साधारण उत्सर्ग केला आहे. (वा.३) लुडामध्ये आधधातुक प्रत्यय पुढे असा एका शन्दाखाली अनेक शन्दाचा असता अधातूचे स्थानी घस्लआदेश केल्या १.भानुहुन तिप्रत्यय होतो, लइ पढ़ें अमताना. भाकारान्त धातुइन चङ् (३।१।४५) प्राप्त होतो या लिप्रत्ययाचे स्थानी पुदील सूत्रानी सिच वगैरे तनेच घम्, गो, गम्, या धातून भइमल्या भादेश रोतात. (१८५५) प्राप्त होतो, जर लिप्रत्यया भात- ३ 'मन्त्र एम.' या सूत्राने मामधे घम्, मात्राइन विधान करे नसते तर सिच, चा व मा (५. ना, ३, ६६, भाकारान्त पाण, वृच्, के, गम्, या तीन प्रत्ययांचा एक ोण्यासाठी 'मन्ने घमः माणि उन् या पात्पुढील लिप्रत्ययाचा लुक या सत्रातील . या पदाच ऐवजी तीन प्रत्ययाचे सांगितला भात लिमययाचाच तुक झाला गणजे प्रहण करावे लागले असतं. से काम ले. या एका मानव कोणताही भादेश त्याला होत नाही, शम्दाने मागविता येते सिनादेश सर्वच ठिकाणी प्राप्त होत आहे. या या ·. . अत्रैव ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् १०९ इत्या सिद्धो भवति ॥ इदित्करणं सामान्यग्रहणार्थम् ॥५॥ अथ चित्करणं किमर्थम् । इदित्करणं क्रियते सामान्यग्रहणार्थम् । च्लेश्चित्करणं विशेपणार्थम् ॥ ४॥ क्व सामान्यग्रहणार्थेनार्यः । मन्त्रे घसह- च्लेश्चित्करणं क्रियते विशेषणार्थम् । रणशवृदहाच्कृगमिजनिभ्यो लेरिति । क विशेषणार्थेनार्यः । च्ले सिच्[३.१.४४] आमः [२.४.८१] इति च ॥ इकारे इति । लेः सिजित्युच्यमाने लिलिटोरपि चेदानी सामान्यग्रहणायें क्रियमाणेऽवश्यं प्रसज्येत । नैतदस्ति प्रयोजनम् । लुडी. सामान्यग्रहणाविघातार्थश्चकारः कर्तव्यः । त्युच्यते न च लुङि लिलिटौ स्तः ।। क सामान्यग्रहणाविघातार्थेनार्थश्वकारेण । अथेदित्करण किमर्थम् । नंतर लादित्वास्तव च्लिप्रत्ययाचे स्थानी अङ् (वा.५) लि या शब्दानें लिट् वगैरेप्रमाणे सिद्ध होतो. लिप्रत्ययही घेता यावा यासाठी चिलप्रत्यया. आतां या चिलप्रत्ययामध्ये इत्संज्ञक चकार मध्ये इकार जोडला आहे. कशाकरतां जोडला आहे ? असा उपयोग कोठे बरे होऊ शकतो? (वा.४) लिप्रत्ययामध्ये इत्संज्ञक चकार 'मन्त्रे घसहरणशवृदहावृकृगमिजनिभ्यो जोडला आहे तो 'ध्याचा चकार इत्संशक आहे' ले:' या सूत्राच्या पुढील 'आमः' (२।४।८१) असे विशेषण लागण्याकरितां जोडला आहे. येथें. असे विशेषण लाविल्याचा कोठे बरें उप आतां दिल आणि लिट् या दोघांचेही लि. योग होतो? शब्दानें ग्रहण होण्यासाठी दिलप्रत्ययामध्ये चलेः सिच्' या पुढील सूत्रामध्येच उपयोग इकाराची जोड दिली असता 'लिशब्दानें होतो. जर लेः सिच् असे म्हटले तर लिङ् त्या दोघांचे ग्रहण करतांना अडथळा न यावा किंवा लिट् यांनाही सिच् आदेश होऊं लागेल. म्हणून क्लिप्रत्ययामध्ये इकाराप्रमाणे चका. दा उपयोग येऊ शकत नाही. कारण येथे राचीही जोड अवश्य दिली पाहिजे. लुडि या पदाची अनुवृत्ति आहे, आणि लुट् असे अडथळा न येतां लिशब्दाने दोघांचं पुढे असतांना त्याच्या मागें लिद किंवा लिट् ग्रहण कोट बरे होते ? केन्हांही येऊ शकत नाही. येथेच. आतां दिल या प्रत्ययामध्ये इत्संज्ञक इंकार आती जे म्हटले आहे की जिप्रत्यय सर्व- कशाकरितो जोढला आहे ? साधारण सांगून त्याला सिन् वगैरे आदेश ३. लुर पुढे असलेले जे माधधातुक ते पुढे अत- लिट्माययाचा होतो. तेट: या पदाने जिद तांना अधातूला घरल असा आदेश (२१७३७) लिद या उनयता नही ग्रहन होते. सांगितला आहे. जर टिमस्यय सांगितला नाही ५. स्प्रित्ययामध्ये चहारानी मेटन दिली तर मित्रप्रत्यय करून त्या निमिचान परमादेश तर ला पाटयानेच सिम्माने मान ईन, करावा लागेल. नंतर सिनमावर पूर्वी होऊन गेटा टियाने महान होणार नाही. कारण साशा रकार असल्यामुळे अप्रत्यय करता येणार नाही. गान साहे. नगगि दे चमार राई ४. मन्ये पाहा.' या प्रांगन 2: या दोनदा मगन पाक गत भयानों पदानी अनुचि भामः पाकीट सवाना होते. लिसाने दोनदी प्रहन हार 'मन्ने पक' मा समान मागिता र हिमाय. २.६ जिमगरदन सं. पारा होतो, प ना पा सबाने दादर .

·११० व्याकरणमहाभाष्यम् अ.३ पा. आ.४ यतावदुध्यते एल्युत्सर्गः सामान्यग्रह- शब्यं प्राप्नोति । अदधत् अधात् अघासीत् । णार्य इति क्रियमाणेऽपि वै च्ल्युत्सर्गे अदधादित्यपि प्राप्नोति ।। न घडो लुकि तान्येव श्रीणि ग्रहणानि भवन्ति । च्लि द्विवचनेन भवितव्यम् । किं कारणम् । लुसि ले सिच् लेरिति ॥ यदेतल्लेरिति घडि [६.१.११] इत्युच्यते न चात्र घर्ष तत्परार्थ भविष्यति । कथम् । यदेतद्गाति- पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन । न लुमता स्याधुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु [२.४. तस्मिन्निति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधः ॥ बहु- ७०] इत्यत्र सिचो ग्रहणमेतल्लेरिति वचने तर्हि चातुःशब्धं प्राप्नोति । अधन् वक्ष्यामि ॥ यदि लेरित्युच्यते धेटश्चातुः- अधुः अधासिपुः। अधानित्यपि प्राप्नोति ॥ होतात असे सागितले असल्यामुळे ले: या होईल. एका पदानें भागते, नाही तर ले: या एका आतां जर 'गातिस्था' या सूत्रामध्ये सिच: शब्दाच्या ऐवजी सिच, चङ् आणि अड् असे याच्या ऐवजी ले: हा शन्द घातला तर धेट तीन शन्द घालावे लागतील. पण ग्लिप्रत्यय घातूची लुडाच्या प्रथमपुरुषाच्या एकवचनाची सांगितला तरी तीन शन्द घालावे लागतातच. अदधत्, अधात्, अधासीत् आणि अदधात् एक प्रकृत सूत्रामध्ये ग्लिशन्द, दुसरा पुढील अशी चार रूपै होऊ लागतील. सूत्रामध्ये ग्ले: हा शन्द, माणि तिसरा 'मन्त्रे पण चड्प्रत्ययाचा लुक् केला असता त्या घस' या सूत्रामध्ये ले: हा शन्द. तेव्हां चडामुळे द्विवचन होऊ शकत नाही, सर्वसाधारण ग्लिप्रत्यय सागण्यांत लायव येत काय कारण ? कारण असे की द्विवंचनविधीचे (६।१।११) तरी पण 'मन्त्रे धसहर०' (२२४८०) या ठिकाणी 'चर्टि' असे म्हटले आहे, आणि येथे सूत्रामध्ये जो 'ले' हा शन्द घातला आहे तर लुक् झाल्यामुळे च पुढे नाही. त्यामुळे दुसन्या एका सत्रामध्ये एक शब्द पण प्रत्ययलक्षणाने चड् पुढे आहे ना ! कमी करण्यात येईल. न लुमता तस्मिन् (१।१।६३) असा प्रत्यय- तो कसा? ठक्षणाचा निषेध आहे. 'गातिस्थाधुरा' (२२४७७) या सूत्रामध्ये तर मग त्या घेट्यातूची लुहांतील प्रथम- 'सिचः' असा जो शब्द घातला आहे त्याच्या पुरुषी बहुवचनाची अदधन, अधुः, अधारिपुः ऐवजी ले: हा शब्द घालून तोच 'मन्त्रे घस.' आणि अधान् अशी चार रू होऊ लागतील, या सूत्रामध्ये अनुवृत्त आणावा म्हणजे लाघव हा दोष येत नाही. कारण चडाचालक नाही. ७. मागील टीप २ पापी. रपानिषमाने (१९५६)मिल आहे असे समजून ८. पेट् पारे या पानामा एकारा पास स्याचा एका मुक् रोज्न पदयात असे पर कर (४५) यानंतर पुढे छह, रिस, चह(३३॥ सो लागेल. ४५) भाकारा लोप होऊन अदपार बसे रूप ९. ते वमलयाचा मुक् झाला तरी भाव रोने. च शिकस्पाने सांगितला असल्यामुळे एकदा असेच रूप रोणार आहे. च रूप नाही सिर खाग र (१४१७८) होऊन अपार असे म्हणून दोष माही, पतले. मुक् विपाने सांगिला असत्यामुळे १०. परप्रापयाचा लुरु झाला त्या वेशी मवाद एकरा मातीत असे का होतं. मात्र ले: असे असेच ची रूप रो लागेल, कारण नेमें जुमा मन घार १ मदिर पर देश होगगार नाही.

·पा. सू.३.१.४३) व्याकरणमहाभाध्यम् १९१. नैष दोषः। आतः [३.४.११०] इति तच्छक्चं वक्तुं लुक्सिजपवाद इति । न जुस्भावो भविष्यति ॥ न सिध्यति । सि- चेदुच्यते अभूवन्निति प्रत्ययलक्षणेन जु- ग्रहणं तत्रानुवर्तते । सिन्ग्रहणं निवर्ति- स्मावः प्राप्नोति । तस्मादात इत्यत्र सि- प्यते । यदि निवर्तते अभूवन्निति प्रत्यय- ग्रहणमनुवयं तस्मिंश्चानुवर्तमाने धेट- लक्षणेन जुस्भावः प्राप्नोति ॥ एवं तर्हि श्वातुःशब्द्यं प्राप्नोति । तत्माद्गातिस्थाधु- लुक्सिजपवादो विज्ञास्यते ॥ यदि लुक्सि- पाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेग्वित्यत्र सिचो जपवादो विज्ञायते मा हि दाताम् मा हि ग्रहणं कर्तव्यं तस्मिंश्च क्रियमाणे तान्येव धातामित्यत्रादिः सिचोऽन्यतरस्याम् [६. त्रीणि ग्रह्णानि भवन्ति च्लि लुलि च्ले: १.१८७] इत्येप स्वरो न प्राप्नोति । तस्मा. खिच् लेरिति ॥ केला असतां 'आतः' (३।४।१०) याने जु- अपवाद आहे असे म्हणणे शक्य नाही. आणि सादेश होईल. लुक् हा सिच्प्रत्ययाचा अपवाद आहे असे जर जुसादेश होणार नाही. कारण तेथे म्हणता आले नाही तर अभूवन येथे प्रत्यय- सिजभ्यस्त०' येथून सिच् या पदाची अनुवृत्ति लक्षणाने जुमादेश होऊ लागेल हा दोष आहे. येतो, म्हणून 'आतः' हे सूत्र नियमाय होण्या- आता 'आतः' या सूत्रामध्ये सिज्मह- करितां तेथे सिचः या पदाची अनुवृत्ति केली णाची अनुवैत्ति करूं नये म्हणजे झाले. पाहिजे. ते सिग्रहण अनुवत्त केले म्हणजे पण तसे केले तर अभूवन् येथे प्रत्यय- धेट्धातूच्या तुडाच्या बहुवचनामध्ये चवथें लक्षणाने 'सिजभ्यस्त०' याने जुस् होऊं अघान् असे अधिक उदाहरण प्रसक्त होते. लोंगेल. यासाठी 'गातिस्था०' या सूत्रामध्ये सिचः हा तर मग आतां 'गातिस्था०' याने सांगित- शब्द घातला पाहिजे. आणि तो मिचः हा लेला ग्लिप्रत्ययाचा लुक् हा सिच्प्रत्ययाचा शब्द 'गातिया०' या सूत्रामध्ये घातला असतां अपवाद समजण्यांत येईल. 'मन्त्रे घस.' या सूत्रामध्ये ले: असा शुन्द जर लुक् हा सिच्प्रत्ययाचा अपवाद होईल ठेवलाच पाहिजे. तेव्हां तो एक शब्द, 'च्लि तर मा हि धाताम् येथे 'आदिः सिचोऽन्यतर- लुडि येथील ब्लिशब्द, आणि 'च्ले: मिच्' स्याम् (६।१।१८७) याने आधुदात्तस्वर प्राप्त येथील च्लेः हा शब्द असे तीन शब्द ठेवावे होत नाही. तेव्हां लुक् हा सिच्प्रत्ययावा लागणार. ११. सिध्यदणाची अनुवृत्ति आहे म्हगनच १४. तेव्हां अमवन् येथे मिनादेश परण्याचं भातः हे सूय नियमाई हो. तो नियम असा की पूर्वीच तुक झाला म्हणजे 'निजभ्यरत' याने तुम सिचाचा लुक झाटा असतां जर 'सिजभ्यम्स.' होम नाही. (३।४।२.९) याने उसादेश होईल तर फक्त १५. अनुनि सी म्हणजे भान: ₹ मुस आकारान्त धातु असेल तरच होतो. सामुळे मभूवन् नियमाय होऊन अभूगन् येथील दोष आरंट, पन में जुस होत नाही. अधार अमें मच चयय रूप गया १२. सिग्रहणाची अनुपसि नसली सर आत: दोर येतोच. ६ सूरा अधु: ये चमत्ययाना उप झाल्यानंतर १६. तेहा स्टिमायय न सांगा मियप जुलादेश पारण्याकरिता वियन होन. मांगन मम अंगरे लाचे पवाद नान amat १३. पारन साना 'भानः' मध मिदमा 'मन्ने दम' या मग्रामय से: साग मनाना. भाः नि. वर ति अन ·* १५२ व्याकरणमहाभाष्यम् आ. पा. आ.४ यदप्युच्यते क्सविधाने चानिड्वचने निष्ठायामनिट इति भूयिष्ठेभ्यः प्राप्नोति । चिलसंप्रत्ययार्थ इति धातुमेवात्रानिट्वेन भूयिष्ठा हि शलन्ता इगुपधा निष्टायाम- विशेषयिष्यामः । धातोरनिट इति । कथं निटः। अथ विज्ञायते लिटि योऽनिडिति पुनर्घातुर्नामानिट् स्यात् । धातुरेवानिट् । न कुतश्चित्माप्नोति । सर्वे हि शलन्ता इगु. कथम् । अनिमित्तं वा इटोऽनिद । न वा पधा लिटि सेटः ॥ किं पुनः कारणं धाती वरमादिहस्ति सोऽयमनिडिति ॥ अथ विशेषयिष्यमाण एतयोर्विशेपयोर्विशेषयि. धावा विशेष्यमाणे क योऽनिडिति विशेष प्यते न पुनर्यत्र सामान्येनेटो विधिप्रति- यिष्यसि । किं पातः । यदि विज्ञायवे पेधौ । क सामान्येन। वलादावार्घघातुके ।। आता सादेश सांगणाऱ्या सूत्रातील निष्ठाप्रत्यय पुढे असतांना कोणीही धातु 'अनिटः हे पद इडागम न झालेला प्रत्यय जर अनिट् समजण्यात येईल तर शलन्त असून या अर्थाने दिलप्रत्ययाला बरोबर जमते, या- इगुपध अशा पुष्कळच धातूंहून क्सप्रत्यय साठी लिप्रत्ययाचें सामान्यतः विधान केले होऊ लागेल. कारण इगुपथ शलन्त असून आहे असे जे म्हटले आहे त्यावर उत्तर:- निष्ठाप्रत्यय केला असता इडागम होत नाही तेथील अनिटः है धानूलाच विशेषण देता असे पुष्कळसे धातु दृष्टीस पडतात, येईल. म्हणजे 'अनिट् असा जो धातु' असा आतां अनिट् म्हणजे लिट्प्रत्यय पुढे अस. अर्थ होईल. तांना अनिट् असे समजायें तर इगुपध असून पण धातु आगि अनिट् हे म्हणणे कसे शलन्त अशा कोणत्याच धातूहून सप्रत्यय प्राप्त परें संभवेल होऊ शकत नाही. कारण इगुपंघ असून शलन्त धातूला अनि म्हणतां येतेच. अशा सगळ्याच धातूंना लिटामध्ये इदागम ते कसे? होत असतो. असे की जो धातु इहागमाला निमित्त पण अनिटः हे धातूला विशेषण दिले होत नाही तो धानु अनिट् होय, किंवा ज्या असतां तशी परिस्थिति निठा आणि लिट् याच धातूच्या पुढील प्रत्ययाला इडागम होत प्रत्ययांमध्ये का म्हणून पहाण्याची सामान्यतः नाही त्या पातूला अनिट् असे म्हणता येते. इहागम आणि त्याचा निषेध जो सागितला आता अनिटः हे धातूला विशेषण दिले आहे त्यामुळे का पाहत नाही ? असता तशी स्थिति कोगता प्रत्यय पुढे अस तसा सामान्यतः इटागमाचा विधि कोठे ताना पहाययावी? बरें आहे ! गोविली तरी काही गौरव रोड नारों असे सिद्ध चातु भनिट आहे असे मणी येत नाही. गालन हो. हा प्रश्न उत्सत्र होत मारे, १७. हिश्ययाचे पानी सास सांगि १८.कारण निधारयाला इरागम होग तमा नन्हा मधुर वर्षे पाहून मा बस्न नाही अमें सांगगारी र पुरव (२०१४ माणे प्रत्यक्ष ज्ञानर एव उपदेश' ७.२०१३) आहेत; नेम्हां इपपाडूनही समस्यय (११) पाने पित्ययाग गम होत रोऊ लागल. एपातून निघामयप केला ममःt नारी, मन पिया। भनिट म्हगत ने. र: अमें हर होने, हागम होत नारो. मान र पिप सांगितला नाहीवर. प्रावर दारे ये सामाची प्राति नाही १९.कारण सम (२१) का निपमा दियामाहागमाचा निरोप होत नसते. पाक्षिदारामिडनाइटेगांव ·पी. सू.३.१.४४] व्याकरणमहाभाष्यम् ११३ यदप्युच्यते घस्लभावे चेत्यार्धधातु- प्रयोजनम् । परस्मैपदेवित्युच्यते न चात्र कीयाः सामान्येन भवन्त्यनवस्थितेपु प्रत्यः परस्मैपदं पश्यामः ॥ स्वरार्थस्तहि । चितो- येषु । तत्रार्धधातुक सामान्ये घस्लभावे कृत ऽन्त उदात्तो भवतीत्यन्तोदात्तत्वं यथा लदित इत्यङ् भविष्यति ॥ स्यात् । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । चले :सिच् ॥३।१ । ४४॥ अनच्कोऽयं तत्र नार्थः स्वरार्थन चकारे- किमर्थश्वकारः। विशेपणार्थः। क्व विशेः णानुबन्धेन । इटि कृते साच्को भविष्यति । पणार्थनार्थः । सिचि वृद्धिः परस्मैपदेपु तत्र प्रत्ययाद्युदात्तत्वेनेट उदात्तत्वं भवि- [७.२.१] इति । सौ वृद्धिरित्युच्यमाने प्यति । न सिध्यति । आगमा अनुदात्ता अग्निः वायुरित्यत्रापि प्रसज्येत । नैतदस्ति भवन्तीत्यनुदात्तत्वं प्राप्नोति ॥ अथ उत्तरं वलादि आर्धधातुक केला असतां (७२। आतां येथे चकार न लावतां सौ वृद्धिः एव. ३५) सांगितला आहे. ढंच म्हटले तर अग्निः, वायुः, येथेही सुप्रत्यय आणखीही जें घस्लआदेशासंबंधाने पुढे असल्यामुळे वृद्धि होऊ लागेल. (वा.३) म्हटले आहे त्यावर उत्तर :-- आई चकार लावण्याचे हे प्रयोजन होऊ शकत धातुकाधिकारामध्ये सांगितलेले आदेश वगैरे नाही. कारण सिचि वृद्धिः येथे परस्मैपद पुढे हे आर्धधातुक प्रत्यय करावयाचा, इतकें मनांत असतांना असे म्हटले आहे, आणि अग्निः, आल्याबरोबर तो प्रत्यय करण्याचे पूर्वीच वायुः, येथे तर परस्मैपद पुढे दृष्टीस पडत नाही. करावयाचे असतात. तेव्हां अद्धातूच्या पुढे तर मग चकारेत्संजकाचा अन्त उदात्त लुङ् केला असतां सिच्प्रत्यय करावयाचा होतो अशा अर्थाचा 'चितः' (६।१।१६३) या मनांत आल्याबरोबर तो करण्यापूर्वीच घस्ला- सूत्राने अन्तोदात्तस्वर व्हावा म्हणून सिच्- देश होईल. आणि तो केल्यानंतर मिच्प्रत्य. प्रत्ययामध्यं चकार जोडला आहे. याचा बाध करून लदित्त्वास्तव अङ् करतां हाही चकाराचा उपयोग संभवत नाही. येईल. तेव्हां लिप्रत्ययाचे सामान्य विधान कारण सिच्प्रत्ययांतील इकार हा उच्चारणार्थ करण्याची जरूर नाही. असल्यामुळे त्यामध्ये अच् एकही नाही. म्हणून (सू.४४) सिच् या आदेशामध्ये इत्संज्ञक स्वराकरितां इत्संज्ञक चकार जोडण्याचा उप. चकार कशाकरितां जोडला आहे ? योग होत नाही. 'सि' या शब्दाला तो चकार विशेषण पण इडागम केला असता सिप्रत्ययामध्ये म्हणून लावता यावा याकरिती जोडला आहे. अन् संभवतो. असे विशेषण देण्यांत कोठें बरें उपयोग पण तेथे प्रत्ययस्वराने (३।१३) इटाग- होत आहे ? माला उदात्त होईल, सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु (७।२।१) येथे, प्रत्ययस्वराने इडागमाला उदात्त होऊ २०. तसाच सामान्यतः रागमाचा निषेधही २. त्यामुळे मिन् अगा प्रत्यय ज्या ठिकाना (७।२।१०) सांगितला आहे. नात्पर्य, या रीतीने निमित्त धरला अमेल ने चकार सापक सिप्रत्यय अनिटः विदोपण धातूला देता येते. एकंदरीन अना अर्थ दोनो. लिप्रत्यय सांगितला नाही तरी हरकत नाही. ३. कारण सी से सप्तमी, एकवचन लि १. लिप्रत्ययाचे स्थानी सिन् असा प्रदेश आणि मु या दोघांचही मार न होन, होतो; उदा०-अकार्षीन्.

·पठति । ११४ व्यांकरणमहाभाष्यम् [५.३ पा.१ आ.४ बाधत एवं स्थानिवद्भावादपि या प्राप्ति- सिचश्चित्करणानर्थक्यं स्थानिव स्तामपि बाधेत ॥ वात् ॥१॥ तसाच्चित्करणम् ॥ ३॥ सिश्चित्करणमनर्थकम् । किं कार- तस्माच्चकारः कर्तव्यः ॥ णम् । स्थानिवत्वात् । चितोऽयमादेशः अथेदिकरणं किमर्थम् । स्थानिवद्भावाचिद्भविष्यति ॥ इदित्करणं नकारलोपाभावार्थम् ॥४॥ अर्थवत्तु चित्करणसामद्धिीट इदित्करणं क्रियते नकारलोपो मा उदात्तत्वम् ॥२॥ भूदिति । अमंस्त अमंस्थाः । अनिदितां नैप दोषः । अर्थवत्तु सिचश्चित्करणम्। हल उपधायाः किति [६.४.२४] इति ।। कोऽर्थः । चित्करणसामर्थ्याद्धीट उदात्तत्वं न वा हन्तेः सिचः कित्करणं ज्ञापकं भविष्यति । नाप्राप्ते प्रत्ययस्वर आगमानु- नकारलोपाभावस्य ॥ ५॥ दात्तत्वमारभ्यते । तद्यथैव प्रत्ययस्वरं न वैतत्प्रयोजनमस्ति । किं कारणम् । शकत नाही. कारण 'आगमाना अनुदात्तस्वर आलेल्या उदात्तस्वराचाही बाघ करील. होतो' या वचनाने त्याला अनुदात्तस्वर प्राप्त (वा.३) तेव्हा आगमाला प्राप्त झालेल्या होत आहे. यानतर वार्तिककार म्हणतात:-- अनुदात्तस्वराचा बाध करून इडागमाला (वा.१) सिन्प्रत्ययामध्ये जो इत्सक उदात्तस्वर होण्यासाठी सिच्प्रत्ययामध्ये चकार चकार जोडला आहे तो निष्फळ आहे. जोडला पाहिजे. काय कारण? आता सिन्प्रत्ययामध्ये इत्सज्ञक इकार कारण असे की चकारेत्सक अशा फिल- कशाकरिता जोडला आहे ? प्रत्ययाचे स्थानी हा आदेश होत आहे. तेव्हा (वा.४) अमस्त, अमस्थाः, येथे 'अनिदिता स्थानिवद्भावाने सिच् हा चित् समजला जाईल. हलः' (६।४।२४) याने नकाराचा लोप प्राप्त (वा.२) सिच्प्रत्ययाचा चकार निपल होतो तो नकारलोप न व्हावा यासाठी सिच्- आहे, हा दोष येत नाही. कारण त्या चित्कर प्रत्ययामध्ये इसंज्ञा इकार जोडला आहे. णाचा उपयोग आहे. (वा.५) सिच्प्रत्ययात इरसंज्ञक इकार तो उपयोग कोणता? जोडण्याचें है फल होऊ शकत नाही. सिच्प्रत्ययातील चित्करणाच्या जोरावर काय कारण? इडागमाला उदात्तस्वर होईल. कारण प्रत्यय कारण असे की ज्यापेक्षाहा आचार्य 'हनः खर नाप्राप्त असता 'आगमा अनुदात्ताः' हे सिच्' (११२११४) या सूत्राने हन्धात्पुढील वचन आरमिलें आहे. तेव्हा ते जसें प्रत्यय- सिन्प्रत्ययाला वित्त्वाचे अनुशासन करीत स्वराचा बाध करते तसे स्थानिवद्भावाने आहे त्यापेक्षा 'सिच्प्रत्ययान्ताच्या उपचा- ४ तेव्हां इडागमाला उदात्त होण्याकरिता आत्मनेपद (१1३।२८), प्रथमपुरुषी एकवचनी त. सिपत्ययाला चकार जोडला पाहिजे अमें सिद्ध प्रत्यय, मध्ये लिप्रत्यय, त्याला सिजादेश झाला झाले आहे. तो सिच किद समजला म्हणून 'अनुदाचोप- ५. मन्धानहून लड्, त्याचे स्थानी त किंवा देश. (६४३७) याने नकाराचा लोप होतो. थास् हा आदेश, मध्ये लिप्रत्यय, स्याचे स्थानी जर तप्रत्ययाच्या निमित्ताने आइन्स या अंगावील सिच, अडागम झाला आहे. उपधानकाराचा लोप झाला तरी रूप साधत अस- ६ आइत या क्रियापदामध्ये हन्धानहून लुङ, स्यामुळे 'हनः सिच्' हे सूत्र व्यर्थ होते.

·पी. स.३.१,४४] व्यांकरणेमहाभाष्यम् यदयं हनः सिच् [१.२.१४] इति हन्तेः नलोपे सत्यकारलोपः प्राप्नोति । समाना- सिच कित्त्वं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यों न श्रयमसिद्धं व्याश्रयं चेदम् ॥ ननु च पर- सिजन्तस्य नकारलोपो भवतीति ॥ नैत- स्मिन्नपि निमित्ते नलोपे सत्यकारलोपो न दस्ति ज्ञापकम् । अस्ति ह्यन्यदेतस्य वचने भवति । कथम् । असिद्धं बहिरङ्गलक्षण- प्रयोजनम् । किम् । सिच्येव नलोपो यथा मन्तरङ्गालक्षण इति । तदेतद्धन्तेः सिचः स्यात्परस्मिन्निमित्ते मा भूदिति । कः पुनः कित्करणं ज्ञापकमेव न सिजन्तस्य नलोपो रत्र विशेपः सिचि वा नलोपे सति पर- भवतीति ।। स्मिन्वा निमित्ते। अयमस्ति विशेषः । इदित्त्वाद्वा स्थानियत्वात् ॥ ६॥ सिचि नलोपे सति नलोपस्यासिद्धत्वाद अथाप्यनेनेदितार्थः स्यादिदितोऽयमा- कारलोपो न भवति । परस्मिन्पुनर्निमित्ते देशः स्थानिवद्भावादिदिद्भविष्यति ।। नकाराचा लोप होत नाही, असे सुचवीत आहे. असे जे पूर्वी झालेले आमीय शास्त्र तेंच हे ज्ञापक होऊ शकत नाही. कारण हन्- असिद्ध होते' असे सांगितले आहे. अर्थात् धातूपुढील सिच्प्रत्ययाला कित्त्व सांगण्याचा त्या दोन्ही शास्त्रांचे भिन्न निमित्त असेल तर निराळाच उपयोग आहे. ते झालेले शास्त्र सिद्धच समजले जाणार आहे. तो कोणता? आणि प्रकृत स्थली 'अनिदिताम्' याने नका- आहत येथे सिच्प्रत्ययामुळेच 'अनुदात्तो- राचा लोप केला तर त्या शास्त्राचे निमित्त पदेश०' (६४।३७) याने नकाराचा लोप अतो लोपः याच्या निमित्तापेक्षां निराळे व्हावा आणि सिच्प्रत्यया पुढील तप्रत्ययाच्या आहे. निमित्ताने 'अनिदितां०' (६४१२४) याने पण सिच्प्रत्ययाच्या पुढील तप्रत्यय निमित्त नकाराचा लोप न व्हावा हा उपयोग होय. धरून नकाराचा लोप केला तरी देखील अतो- पण सिच्प्रत्यय निमित्त धरून नकाराचा लोप होत नाही. लोप झाला काय आणि तप्रत्यय निमित्त घरून तो लोप कां वरें होत नाही ? नकाराचा लोप झाला काय, यांत काय बरें अंतरंग अतोलोप कर्तव्य असतांना बहि. फरक आहे? रंग असा झालेला नकारलोप प्रसिद्ध आहे. यांत असा फरक आहे की सिच्प्रत्यय तेव्हां हन्धातू पुढील सिच्प्रत्ययाला सांगि- निमित्त धरून नकाराचा लोप केला असतां तलेले कित्त्व 'सिच्प्रत्ययान्ताच्या उपधा- तो नलोप 'असिद्धवदत्राऽऽमात्' (६।४।२२) नकाराचा लोप होत नाही' याविषयी शापक याने असिद्ध असल्यामुळे 'अतो लोपः' (६४) होणारच आहे. ४८) याने सिचाच्या मागील अकाराचा लोप (वा.६) आतां सिन्प्रत्ययामध्ये इत्संज्ञक होत नाही. आणि सिच्प्रत्ययापुढील त. इकार जोडण्यांत काही उपयोग आहे, असे प्रत्यय निमित्त धरून नकाराचा लोप केला गृहीत धरले तरी देखील सिच्प्रत्ययांतील असतां अकाराचा लोप होऊ लागेल. कारण इकार नकोच आहे. कारण ग्लिप्रत्ययामध्ये 'आमीय शास्त्र कर्तव्य असतांना समानाश्रय इकार इत्संशक आहे. तेव्हा त्याचे स्थानी ७. कारण नलोपाचे निमित्त प्रत्यय आणि असा त्याना अर्थ आहे. त्यामुळेही येथे होप होवार मतो टोपः याचे निमित्त सिन्, नाही. ८. शिवाय आर्धधातुक प्रत्ययाच्या उपदेशकाली ९. तात्पर्य, सिन्प्रत्त्यांतील काराचा काही जे अकारान्त असेल तेथेच प्रकाराचा लोप होतो उपयोग होत नाही दिलं, ·व्याकरणमहाभाष्यम् [अं.३ पा.१ आ.४ . स्पृशमृशकृपलपटपः सिज्या ॥७॥ सिजपि सिद्धः । कथम् । च्लेश्चित्करणं स्पृशमशकृपतृपहपः सिज्वेति वक्तव्यम्। प्रत्याख्यायते तत्र चलावेव झल्लक्षणेऽमागमे स्पृश । अस्पृक्षत् अस्माक्षीत् । स्पृश ॥ कृते विहतनिमित्तत्वात्क्सोन भविष्यति । मृश । अमृक्षत् अम्राक्षीत् । मृश ।। कृप। यद्येवमन्त्यस्य सिजादयः प्राप्नुवन्ति । अक्षत् अकाक्षीत् । कृप ॥ तृप । अतृ. सिद्धं तु सिचो यादित्वात् ॥ सिद्ध- पत् अवाप्सीत् । तृप॥ हप । अपत् मेतत् । कथम् । यादिः सिफरिष्यते सो अद्रासीत् ॥ किं प्रयोजनम् । सिज्यथा ऽनेकाल्शित्सर्वस्य [१.१.५५] इति स:- स्यात् । अथ क्सः सिद्धः । सिद्धः शल देशो भविष्यति । किं न श्रूयते यकारः । इगुपधादनिटः [३.१.४५] इति ।। लुप्तनिर्दिष्टो यकारः ॥ चङकोः कथम् । होगारा हा सिजादेश स्थानिवद्भावाने (१।। प्रत्यय झलादि होतो. म्हणून त्या निमित्ताने ५६) इकारेसंज्ञक समजला जाईलच. 'अनुदात्तस्य चदुपधस्या०' (६१५९) याने (वा.७) स्पृश् , मृा, कृप , तृप, हप् , या अमागम केला असता उपधेला इक् राहत धातूच्या पुढील दिलप्रत्ययाचे स्थानी सिजा- नसल्यामुळे क्सप्रत्ययाची प्राप्ति नाही. म्हणून देश विकल्याने होतो असे वचन करावें; जसे:- सिच् होईल',आणि अमागमाच्या अभावपक्षी अस्पृशत् अस्माक्षीत् , अमृक्षत् अम्राक्षीत् , क्स होईल. अकृश्चत् अाक्षीत् , अतृपत् अत्राप्सीत्, पण जर पिलप्रत्ययांतील चकार राहत अहपत् अद्रासीत्. असेल तर त्या सर्वोचे स्थानी सिच् वगैरे पण हे वचन करण्याचे काय बरें प्रयोजन ? आदेश न होता अंत्य लकाराचे स्थानी (१॥ एकदा सिन् झाला पाहिजे हे प्रयोजन १८५२) होऊ लागतील. होय. ही गोष्ट साधत आहे. पण एकदा क्सादेश होऊ शस्तो काय? ती कशी? होय; होऊ शकतो. अशी की सिजादेश हा यकारादि म्ह. सिच् असा आहे. तेव्हां तो अनेकाल अस. शाल गुपधादनिटः सः (२१॥३५) या त्यामुळे सयादेश (१।११५५) होईल. सूत्रानेच सिद्ध होतो. जर सिच हा प्रत्यय यकारादि आहे तर वर मग या वचनावाचून सिन्ही एकदा मग सूत्रामध्ये सिन्पदाच्या आरंमी तो यकार सिद दोतो. कां बरें ऐकू येत नाही! तो फसा त्या यकाराचा 'लोपो व्योः' (६।१६६६) असा की लिप्रत्ययातील चकाराला इत्सशा याने लोप झाला आहे, सम्य ऐकू येत नाही. फरप्पाचा काही उपयोग होत नाही. तेव्हा तो चट् आणि अट् हे दोन आदेश अत्याला घकार भार्थच होत असल्यामुळे दिल हा कारें होत नाहीत! १.. मान, भरमाद, भगी जी सर वगैरे ११. मागि अमागम विशने सांगितष्ठा प्राया साची दोन रूने एममध्ये कम पानि ममस्यामुळे एकदा ममागम केला नाही सारी RUR मय करून दाखरिमी साकी या परोनतम् वानिको मसें सिरसा, पासनेना आमा या प्रमाया ११. मसालासायी भमाच मकारावासोर अपराभो. होगोभ समया. तो कसा?

·अ.३.१.४४] व्याकरणमहाभाष्यम् ११७ चङडोःप्रश्लिष्टनिर्देशात्सिद्धम्॥ चङडो. संज्ञायां लोपो न । असति लोपेऽनेकाल् । रपि प्रश्लिष्टनिर्देशोऽयम् । च अङ् चट् । यदानेकाल्तदा सर्वादेशः । यदा सर्वादेश- अ अङ्ग अङ् । सोऽनेकाल्शित्सर्वस्येति स्तदा प्रत्ययः । यदा प्रत्ययस्तदेत्संज्ञा । सर्वादेशो भविष्यति || चिणः कथम् । यदेसंज्ञा तदा लोपः ॥ चिणोऽनित्त्वात् ॥ चिणोऽनित्त्वात्सि- एवं च तत्र वार्तिककारस्य निर्णयः द्वम् । किमिदमनित्वादिति । अन्त्यस्यायं सप्रयोजनं चित्करणमिति । अपि च त्रै- स्थाने भवन्न प्रत्ययः स्यात् । असत्यां शन्धं न प्रकल्पते । अस्पृक्षत् अस्माक्षीत् । प्रत्ययसंज्ञायामित्संज्ञा न । असत्यामि- अस्पार्टादिति न सिध्यति । सिचि पुन: । चङ् आणि अङ् हेही सर्वादेश होतील. चिणादेश झाला तर त्याला प्रत्ययसंज्ञा होत कारण चङ् आणि अङ् या शब्दांचा प्रश्लेपाने नाही. प्रत्ययसंज्ञा नसल्यामुळे चकाराला इत्संज्ञा निर्देश केला आहे. तो असाः-च-अङ् आणि (१।३१७) होणार नाही. इत्संज्ञा न झाल्यामुळे अ-अङ् येथे संधि करून चङ्, अङ्, असे शब्द त्याचा लोप (१।३।९) होणार नाही. आणि लोप उच्चारले आहेत. तेव्हां चङ् आणि अङ् न झाल्यामुळे चिणादेश अनेकालू आहेच. हे आदेश वस्तुतः अ- अ असे दोन वर्णाचे आतां अनेकाल समजून सर्वादेश होईल. सा- असल्यामुळे 'अनेकाल्०' (१।१।५५) या परि- देश झाला असता त्याला प्रत्ययसंज्ञा होईल. भापेने सर्व च्लिप्रत्ययाचे स्थानी होतील. प्रत्ययसंज्ञा झाल्यानंतर इत्संज्ञा होईल. इत्संज्ञा तरी पण चिण हा आदेश सर्व डिलप्रत्य- झाल्यानंतर लोप होईल, याचे स्थानी कसा होतो? परंतु पूर्व सूत्रामध्ये वार्तिककारांचा (वा.४) चिण हा आदेश करतांना त्यांतील चका. निर्णय असा आहे की त्या ग्लिप्रत्ययाच्या राला इत्संज्ञा होत नसल्यामुळे चिण हा सर्वाः चकाराला इत्संज्ञेचा उपयोग आहे. तेव्हां देश होईल. स्पृशमृश० हे वार्तिक पाहिजे. इत्संज्ञा होत नाही असे कसे बरे म्हणतां शिवाय अस्पृक्षत्, अत्याक्षीत, ही दोन रूमें येते? साधली तरी असाक्षीत् हे तिसरे रूप साधत लिप्रत्ययांतील शेवटच्या लकाराचे स्थानी नाही. आणि या वार्तिकाने मिनादेशाचे १३. उदाहरणामध्येही असाच संधि (६।१।९७) करून नित्य यसप्रत्यय होईल; दान मिन विक.. दोऊन एक प्रकार होत आहे. लाने सांगण्याकरितां गा.'६ वानिक १४. तेव्हा मागून जरी चिन्हा एकाल् होत पादिजे. असला तरी आदेश करताना अनेकान असल्यामुळे १६. मित्य यांनील, चमाराला संभात सर्वादेश सिद्ध होत आहे. तात्पर्य, तिप्रत्ययांतील नाही असे गृहीत धरने अन्तिमय शादि चकारालारसंशा नाही असं मानते. तरी दोप येत समजून अमागम होईन नि सामु गुरम नसल्यामुळे तो स्लिप्रत्यय सलादि दणून ममा हैं यसप्रत्यया निमित नटीम सगुः मर- गम (६११५९) विकल्याने होऊन रक्षन् व प्रत्यय न होना निमत्यय होना, अरपासीददी दोन रूमें सिद्ध होतील.लेना राश- उदाहरण माय. Pा.'पातिक नको असे दोन. अगस्यामुळे लापा अगमी माला १५. सेन्स लिनय शादि नसल्यामुळे अमन को मारनामा, क- समागम होनार नादी भागि मिनरवाना साभ शीर निकाइरन नायर नारी ·११८ व्याकरणमहाभाष्यम [अ.३ पा.१ आ.४ सति विमापा सिच् । सिच्यपि झल्लक्षणो न वैष दोषः । किं कारणम् । क्सस्या- मागमो विभाषा ॥ यस्य खल्वप्यमा नवकाशत्वात् । अनवकाशः क्सो गुणं निमित्तं न विहन्यते स स्यादेव ॥ तस्मा- बाधिष्यते ।। रसुप्च्यते रपृशमृशकृपतृपदृपः सिज्वेति॥ अनिडचनमविशेषणं च्लेनित्यादिष्ट- शेल इगुपधादनिटः क्स: त्वात् ॥३॥ ॥३।१।४५॥ अनिड्वचनमविशेषणम् । किं कार- क्सविधान इगुपधाभावर्गुणनिमित्त- णम् । च्लेनित्यादिष्टत्वात् । नित्यादिष्ट- त्वात् ॥ १॥ श्च्लिन कचिच्छूयते तत्र च्लेरनिट इति क्सविधान इगुपधस्याभावः। किं क्सो न प्राप्नोति ॥ कारणम् । च्लेर्गुणनिमित्तत्वात् । चिलर्गुण न वा क्सस सिजपवादत्वात्तस्य निमित्तं तत्र च्लावेव गुणे कृत इगुपधा चानिडाश्रयत्वादनिटि प्रसिद्ध दिति क्सोन प्राप्नोति ॥ क्सविधिः ॥४॥ नवा क्सस्यानवकाशत्वाद न वैष दोषः। किं कारणम् । क्सस्य पवादो गुणस्य ॥२॥ सिजपवादत्वात् । सिजपवादः क्सः स विधान केले असता तो सिन् विकल्पाने (वा.३) अनिटः असें में लिप्रत्ययाला होत आहे. आणि सिच् केला त्या वेळीही विशेषण दिले आहे तें लागू पडत नाही. तो सिच् झलादि असल्यामुळे त्याच्या निमि काय कारण? साने अमागम विकल्पाने होत आहे. आणि कारण असे की लिप्रत्यय केला की लगेच त्या सिजादेशाचा विकल्प असल्यामुळे त्याला सिजादेश सर्व ठिकाणी कायमचाच त्याच्या अभावपक्षी क्सप्रत्ययाचे निमित्त इगु होत असल्यामुळे त्याचे कोठेही श्रवण होत पध हे नष्ट होत नसल्यामुळे तो होणारच, नाही. तेव्हा इडागम न झालेला असा तासर्य, स्पृशमशकृष० हे पाक्षिक सिजादेश लिप्रत्यय केव्हाच पाहता येत नसल्यामुळे विधानासाठी वार्तिक केले ते बरोबर आहे. त्या लिप्रत्ययाला क्सादेश प्राप्त होऊ शकत (सू.४५, वा.१) हा क्सप्रत्यय कर्तव्य नाही. असताना धातूच्या उपधेला इक् नसल्यामुळे (वा.४) हा दोप येत नाही. क्सप्रत्यय होणार नाही, काय कारण ? (वा.२) हा दोष येत नाही. कारण असे की सिजादेशाचा अपवाद काय कारण क्लादेश आहे व त्या अपवादाकरिताच लिप्रत्ययाच्या निमित्ताने लघूपधगुण पूर्वी लिप्रत्यय अनिट् आहे की नाही ते पहाव: पेला असता सादेश निरवराश होत असल्या याचे आहे आणि अपवादाच्या विषयामध्ये मुळे तो गुणाचा बाघ करून पूर्वी होईल, तर उत्सर्ग प्रवृत्त होऊ शकत नाही. कारण १. ज्याचा उपान्त्य वर्ण इक् असून अन्य वर्ग आह हे उरत्यानतर क्सपत्यय होणार. परंतु लि. थल आहे अशा धातूच्या पुढील सागम न होणा- प्रत्यय केल्यावरोवर अतरगत्वास्तव सिजादेश या लिपस्ययाचे स्थानी कम असा आदेश होतोहाला म्हणने लिपस्ययच नाही. मग तो सेट् आरे वा--अलिक्षा, मधुश्न की अनिट् आहे हे पाहणे दूरच राहते. २. किरा प्रत्यय येथे अनिट् माहे किंवा सेट ·पा.म.३.१.४६] व्याकरणमहाभाष्यम् . ष्यति। चानिडाश्रयः । न चापवादविषय उत्सर्गो किमर्थमिदमुच्यते। नियमार्थम् । श्लिष ऽमिनिविशते । पूर्व ह्यपवादा अभिनिवि आलिङ्गन एव क्सो यथा स्यात् । इह मा शन्ते पश्चादुत्सर्गाः । प्रकल्प्य वापवाद- भूत् । उपाश्लिषजतु च काष्ठं च । समा- विषयं तत उत्सर्गोऽभिनिविशते । तन्न स्लिपद्वाह्मणकुलमिति। अत उत्तरं पठति। तावदत्र कदाचित्सिज्भवत्यपवादं क्सं श्लिष आलिङ्गने नियमानुपपत्ति- प्रतीक्षते। क्सस्य सिजपवादत्वात्तस्य विधेयभावात् ॥ १॥ चानिडाश्रयत्वादनिट्त्वं प्रसिद्धम् । अ श्लिप आलिङ्गने नियमस्यानुपपत्तिः । निटि प्रसिद्ध क्सविधिः । अनिटि प्रसिद्ध किं कारणम् । विधेयभावात् । कैमर्थक्या- क्सो भविष्यति ।। सिजिदानी व भवि- नियमो भवति । विधेयं नास्तीति कृत्वा। इह चास्ति विधेयम् । किम् । पुपादिपाठा- शेषे सिविधानम् ॥ ५॥ दङ् प्राप्तस्तद्वाधनार्थः क्सो विधेयः। तत्रा- शेपे सिविधानं भविष्यति । अको- पूर्वो विधिरस्तु नियमो वेत्यपूर्व एव विधिः पीत् अमोषीदिति ॥ स्यान्न नियमः।। किं च स्याद्यद्ययं नियमो श्लिष आलिङ्गने ॥३।१ । ४६॥ न स्यात् । आत्मनेपदेष्वालिङ्गाने चानालि. 'प्रथमतः अपवाद प्रवृत्त होतात, आणि मागून होऊ नये; जसें:- उपाश्लिपजतुकाष्ठम्, समा. उत्सर्ग प्रवृत्त होतात. तेव्हां अपवादाचा श्लिषद् ब्राह्मणकुलम्. हे मनांत आणून वाति. विषय वगळूनच उत्सर्ग प्रवृत्त होत असतो. ककार लिहितात- म्हणून येथे सिजादेश केव्हाही पूर्वी प्रवृत्त (वा.१) आलिङ्गन अर्थ गम्यमान अस. होणार नाही, तर आपला अपवाद जो क्सा- तांनाच श्लिप्धातूहून क्स होतो असा जो देश त्याची मार्गप्रतीक्षा करीत बसतो. नियम दाखविला तो जुळत नाही, तेव्हां सादेश सिजादेशाचा अपवाद काय कारण? असल्यामुळे आणि त्या अपवादाकरितांच कारण असे की शास्त्राला वैयर्थ्य येत अनिट् असा चिलप्रत्यय येथे आहे की नाही असेल तर तेथें नियम होत असतो. तें वैयर्थ्य तें पहावयाचे असल्यामुळे अनिट् च्लि प्रसिद्ध विधेय नसल्यामुळे येते. आणि येथें तर विधेय आहे, तेव्हां तो अनिट् ब्लि प्रसिद्ध असल्या- आहे. मुळे त्याला क्सादेश होईल. ते काय ? तर मग आतां सिजादेश कोठे बरे होईल ? तें हे की पुपादिगणामध्ये श्लिपधातूचा (वा.५) जेथें अनिट् च्लि पहावयास पाठ असल्यामुळे अङ् (३।११५५) प्राप्त आहे. मिळत नसेल तेथे सिजादेश होईल; जसे:- त्याच्या बाधासाठी क्सप्रत्यय येथे सांगितला अकोपीत् , अमोपीत्. पाहिजे. (सू.४६) हे सूत्र कशाकरितां केलें आहे ? आतां अपूर्वविधि करावा, किंवा नियम नियमासाठी हे सूत्र आरंभिलें आहे. म्हणजे करावा, असा विचार प्राप्त झाला असतां अपूर्व- आलिङ्गन हा अर्थ गम्यमान असेल तरच विधिच होईल; नियम होणार नाही. श्लिम्धातूहून क्सादेश व्हावा, इतर ठिकाणी पण जर हा नियम होणार नाही म्हणजे १. विधातूचा आलिंगन हाच अर्थ असतांना उदा०-आष्टिक्षत् कन्याम्. त्या पुढील चिलपत्ययाचे स्थानी क्सादेश होतो; .

·-- १२० व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.. गने च क्सः प्रसज्येत । यथैव च क्सोऽडं वक्तव्यम् ।। सिध्यति । सूत्रं वर्हि भिद्यते । बाधत एवं चिणमपि वाघेत । उपा- यथान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं श्लिप आ- लेपि कन्या देवदत्तेनेति ॥ लिङ्गने नियमानुपपत्तिर्विधेयभावादिति । सिद्धं तु श्लिप आलिङ्गनेऽचिण्विषये नैप दोषः । ॥२॥ योगविभागात्सिद्धम् ॥४॥ सिद्धमेतत् । कथम् । श्लिप आलिङ्गने योगविभाग: करिष्यते। श्लिषः। लिप: ऽचिण्विपये क्सो भवतीति वक्तव्यम् ॥ क्सो भवति । किमर्थमिदम् । पुपादिपाठा- अधिानं च श्लिपोऽनालिङ्गने ॥३॥ दङ् प्राप्नोति तद्बाधनार्थम् ।। तत आलि- अविधाने च लिपोऽनालिङ्गन इति भने । आलिङ्गने च श्लिपः क्सो भवति । अपूर्वविधिच झाला तर काय होईल ? येथे क्सप्रत्ययाचे विधान होणार आहे, नियम आत्मनेपदामध्ये आलिङ्गन अर्थ असा होणार नाही, असा पूर्वी दोष दाखविला आहे ताना किंवा नसताना दोन्ही ठिकाणी लि. ना? धातूहून क्सप्रत्यय होऊ लागेल. शिवाय हा हा दोष येत नाही. कारण क्सादेश जसा पुपाद्यडाचा बाध करतो (वा.४) योगविभाग करण्यात येईल. तो तसा उपाश्लेपि कन्या देवदत्तेन येथे चिणा असाः- 'लिप' असें एक सूत्र होय. चाही बाध करूं लागेल. श्लिष्धातू पुढील दिलप्रत्ययाचे स्थानी क्सा. (वा २) उपाश्लेषि हे साघेल. देश होतो. ते कस? कशासाठी हे क्सादेशाचे विधान केलें असे की चिम्प्रत्ययाचा विषय नसताना आहे ? आणि आलिङ्गन हा अर्थ गम्यमान असताना पुषादिगणामध्ये लिप्धातूचा पाठ अस श्रिधान् हून क्स होतो असे सून करावे. ल्यामळे प्रात झालेल्या अडादेशाच्या बाधा. (ता.३) आणि अड्मत्ययाच्या प्रकरणा- साठी क्सादेशाचे विधान केले आहे. त्यानंतर मध्ये आलिडन अर्थ गम्यमान नसताना श्लिप् 'आलिड्गर्ने' हे दुसरे सूत्र होय. आ- धान हून अड् होतो असे वचन करावें. लिङ्गन हा अर्थ गम्यमान असताना लि. अशा रीतीने सर्व साधेल हे सरें, पण मूळ धात्पुढील अनिट् अशा शिप्रत्ययाचे स्थानी सूत्रात बदल होतो ना? क्सादेश होतो. तर मग मूळचे जसे सूत्र आहे तसेच तें श्लिषः या सूत्राने अड्प्रत्ययाचा बाप करून क्सादेशाचे विधान केले असता पण पुपादिगणामध्ये लिपधान्चा पाठ पुनरपि है क्सादेशाचे विधान कशाकरिता असल्यामुळे झालेल्या अहाच्या बापासाठी केले जात आहे ? असू दे. २ अप्रपामधे रिपोऽनालिइने अने रुषि येथे 'शल गुपथात् 'याने प्राप्त झालेल्या मचा हट अमत्यामुळे आnि येथे अचि विषये अमें नपादास्तव दाध यन चिर झाल्यामुळे हे रूप परम अमस्यामुळे सूत्र नियमार्थ होते. 'अड् साप. असिन, कर्मगि लइ, प्रत्यासी शिपिः, वि.वा चियांचा पास होग्याकरिता विध्य होईल अमें मसना ये नियमामुळे २१ होत नाही, निच अशी रास नाही. आगिन पाच अर्थाला होतो. म झाला अमता तर अष्टिन्त अमें अन्दा- दायर मारा सिपादन कम होतो. तेमा समा- देशपटित रूप शालें अपने ·पा.त.३.१.४८] व्याकरणमहाभाष्यम् १२१ इदमिदानी किमर्थम् । नियमार्थम् । विष यथा स्याद्यदन्यत्प्राप्नोति तन्मा भूदिति ।। आलिङ्गन एव । क मा भूत् । उपाश्लिषजतु [ न दृशः॥३।१। ४७॥] च काष्टं च । समाश्लिपब्राह्मणकुलमिति ।। 'णिश्रिद्रुसुभ्यः कर्तरि चङ् यदप्युच्यते यथैव क्सोऽहं बाधत एवं चि ॥३।१।४८॥ णमपि वाधेतेति पुरस्तादपवादा अनन्तरा- णिश्रिदुसुपु कमेरुपसंख्यानम् ॥ १॥ विधीन्वाधन्ते नोत्तरानित्येवं क्सोऽडं णिश्रिनुस्रुषु कमेरुपसंख्यानं कर्तव्यम् ।। वाधिष्यते चिणं न वाधिष्यते । अथवा नाकमिष्टसुखं यान्ति सुयुक्तैर्वडवारथैः। तत्र वक्ष्यति चिण्ग्रहणस्य प्रयोजनं चिणेव अथ पत्काषिणो यान्ति येऽचीकमत. क्सादेशाच्या नियमाकरितां केलें आहे. किंवा 'चिण् ते पदः' येथून चिण् या तो नियम असाः-श्लिप्यातूहून पुढील अनिट् पदाची अनुवृत्ति येत असतां पुनः 'चिण्भाव- अशा चिलप्रत्ययाचे स्थानी क्सादेश करणे कर्मणोः' येथे केलेल्या चिण्ग्रहणाचा उप झाल्यास आलिंगन हा अर्थ गम्यमान असेल योग असा की भावकर्मवाचक तशब्द पुढे तरच करावा, एरवीं करूं नये. असतां चिण्च व्हावा. त्यावांचून तेथें जें ह्या नियमानें कोठें बरें क्सादेश न झाला दुसरे काही प्राप्त होत असेल तें न व्हावें, असें पाहिजे ? 'चिण्भावकर्मणोः' या सूत्रावर सांगणार आहे. उपाश्लिषज्जतु च काष्ठं च, समाश्लिषद् तेव्हां सादेश चिणाचा वाध करणार नाही. ब्राह्मणकुलम्, येथे. (सू.४८,वा.१) णि, श्रि, दू, खु, यांच्यामध्ये आतां श्लिषः या सूत्राने सांगितलेला क्सा- कम्धातूचे ग्रहण करावें; जसे:- अचकर्मत. देश जसा अङादेशाचा करतो कम्धातूचें लुङामध्ये रूप कसे होते, तसा तो चिणाचाही वाध करील असें में म्हटले असे विचारले असतां ज्या वैयाकरणांनी 'अच- आहे त्यावर उत्तरः- 'पूर्वी पठित असलेले कमत' असे उत्तर दिले ते घोड्या जोडलेल्या अपवाद हे आपल्यापुढील जवळच्याच अशा चांगल्या रथांत बसून यथेच्छ सुखाने विधीचा वाध करतात, त्याच्यापेक्षां दूर अस- स्वर्गाला जातात, आणि अचीकमत असें लेल्या विधींचा वाध करीत नाहीत', या परि- म्हणणारे पायी जातात. आतां ज्यांनी सूत्र न भापेनें क्सादेश (३३११४६) हा अङादे- आठवल्यामुळे 'अकमिष्ट' असे उत्तर दिले शाचाच (३।११५५) बाध करील, व त्याच्या- त्यांचे अमिष्ट असेंच नांव पडले. तेव्हां त्या पुढील चिणादेशाचा (३।११६५) बाध अकमिष्टवैयाकरणांना मात्र घोड्या जोडलेल्या करणार नाही. चांगल्या रथांतून मुळीच जातां येत नाही. बाध १. दृश्धातूपुढील लिप्रत्ययाचे स्थानी क्सा. खुवत. देश करूं नये. 'इरितो वा' याने विकल्पाने अङ् २. कम्धातूहून सांगितलेला णिङ्प्रत्यय (३।१। सांगितला असल्यामुळे एकदा सिच् होतो; उदा. ३०) केला त्या वेळी णिप्रत्ययान्त असल्यामुळे प्रकृत अदर्शत्, अद्राक्षीत. सूत्राने चङ् होऊन सन्वद्भाव (७।४१९३) होऊन १. णिप्रत्ययान्त आणि दि, दु, नु, या धातूं- अचीकमत असें रूप होते; तेव्हां तो णिङ् होत पुढील लिप्रत्ययाचे स्थानी चङ् असा आदेश नाही (३।१।३१). तेव्हां या वार्तिकानें चङ् होऊन होतो, कतरिप्रयोगामध्ये लुङ्प्रत्यय पुढे असतांना; अचकमत अस रूप होते. उदा.-अचीकरत , अशिश्रियत्, अदुद्रुवत् ; असु- ·१२२ व्याकरणमहाभाष्यम् [भ.३ पा.१ आ.४ भाषिण इति॥ न वा कर्तव्यम् । कि कारणम् । कर्म. कर्मकर्तरि च ॥२॥ ण्यविधानात् । न हि कश्चित्कर्मणि विधी- कर्मकर्तरि चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । यते यश्चडं बाधेव । कर्तृत्वाच्च कर्मकर्तुः कारयति कदं देवदत्तः । अचीकरत फटः सिद्धम् । अस्ति च कर्मकर्तरि कर्तृत्वमिति स्वयमेव । उच्छ्यति कटं देवदत्तः । उद्- कृत्वा चङ् भविष्यति । ननु चायं कर्मणि शिश्रियत कटः स्वयमेव ॥ विधीयते चिण्मावकर्मणोः [३.१.६६] नपा कर्मण्यविधानात्कर्तृत्वाच्च इति । प्रतिपिध्येते तत्र यक्षिणी । य. कर्मकर्तुः सिद्धम् ॥३॥ फ्षिणोः प्रतिपेधे हेतुमाणिनिघूमामुप- (वा.२) कर्मच कर्ता केला असतांही ण्यन्त. नाही. आणि जरी तो लुड् कर्मफर्ता या अर्याला धात पुढील लिप्रत्ययाचे स्थानी चहादेश दाखवितो तरी तो का या अर्थाला दाखवीत होतो असे वचन करावे; जसे:- कारयति कट आहेच. म्हणून कर्यक लुड् पुढे असताना देवदत्तः, अचीकरत कटः स्वयमेव उच्छ्यति सागितलेला चढादेश कर्मकर्तरिही सिद्ध कर देवदत्तः, उदशिधियत कटः स्वयमेव. होतो. (घा.३) कर्मकर्तरि चड् होण्यासाठी वचन पण कर्मार्थक लुडामध्ये 'चिग्मावकर्मणोः' करावयास नको. कारण काला कर्मवद्भाव (३३११६६) याने चिण् सागितला आहे ना ? (३।११८७) सागितला असला तरी वेथे चड्- अर्थात् तो चढादेशाचा बाघ करील. प्रत्ययाचा बाध करणारा कोणीच सागितला हेतुमणिप्रत्ययान्त नि आणि ग्रून या ३. फल आणि त्या फलाला उत्पन्न करणारा पुढे काही पहावयास नको, थोड्या वेगनें भाताचें व्यापार अमा अर्थ प्रत्येक धातूचा असतो; उदा.- भौहें खाली उतरावे, अशा रीतीने लाकडांचा पधातूचा अर्थ विचित्यनुकूल व्यापार मसा चांगलेपणा दाखवावयाचा असतो तेव्हा काहानि आहे. विकित्ति म्हणजे शिजणे हे व्यापाराचे फल तण्डुल पचन्ति असा प्रयोग होतो. तसेंच है भाडे होय. ते कर्मावर म्ह. येथे तडुलावर आहे. चूल असे काही वेताचे आहे की एकदा त्यांत तांदूळ पेटवणे, लाकडे सारणे, भाडे ठेवणे, पाणी घालणे, वैरले की पुढे काही पाहावयास नको, थोड्या तांदळ वरणे, पळी फिरविणे, मा. उतरणे, हा सर्व वैगने भाताचे भांडे खाली उतरावे, अशा रीतीने व्यापार देवदचाधित आहे. पेट घेणे हा व्यापार लाकडे भाड्याचा चांगलेपणा दाखवावयाचा असतो तेव्हा या करणावर दि. तांदूळ धारण करणे हा व्यापार स्थाली तण्डुल पचति असा प्रयोग होतो. तमच हे भाई या अधिकरणावर आहे. शिजाळपणा म्ह. नांदूळ असे काही उत्तम शिजाळू आहेत की एकदा शिजण्याची शक्ति हा व्यापार तांदळ या कर्मावर वैरले की पुढे काही पहावे लागत नाही, असा आहे त्यावर फळ आहेच.आता या व्यापारपैिकी ज्या- तांदुळाचा चागळेपणा दाखवावयाचा असेल तेव्हा वरील व्यागर म्हणून प्रयोग करणान्याने पचधातूचा तण्डुलः पच्यते असा प्रयोग होतो. तादूळ शिजतो अर्थ मन्गत धरला असेल तो त्या प्रयोगामध्ये कर्ता असे लोकांमध्ये म्हणतातच. कमाही प्रयोग केला असतो; जसे:-देवदत्तः तण्डुलः पचति, काष्ठानि तरी इतर सर्व साधनें लागणारच; पण ती फक तण्डुल पचन्ति,स्थाली तण्डुलं पचति, तण्डुलः पच्यते. नांवाला आहेत अमें प्रयोग करणान्याचें मनात कर्मावर ल हा व्यापार धातूचा अर्थ घेतला तर धातु दाखवावयाचे असते. देवदत्तः भृत्य कट कारयति' भकर्मक होतो. याच कर्मकर्तरिमयोग म्हणतात. म्ह. देवदत्त हा चाकराकडून कट तयार करवितो, समे प्रयोग करण्यांत मयोग करणाराचा असा हेतु असा मूळ प्रयोग आहे. त्यात देवरत आणि मृत्य असतो की जेव्हा ही लाकडे दमाने जळणारी अशी या दोघांचीही अविवक्षा करून अचीकरत कट: चांगली आहेत की एकदा चुलीला लाविली म्हणजे स्वयमेव, म्ह, कट । स्वत:च तयार होतो, असा - ·पा. सू.३.१.५२]] व्याकरणमहाभाष्यम् १२३ संख्यानमिति ॥ यस्ती हेतुमणिच् । उद. ॥३१॥५२॥ पुपुच्छत गौः स्वयमेव । अत्रापि यथा अस्यतिग्रहणं किमर्थम् । भारद्वाजीयाः पठन्ति तथा भवितव्यं प्रति- अस्यतिग्रहणमात्मनेपदार्थम् ॥१॥ षेधेन । यविचणोः प्रतिषेधे णिश्रन्थिग्रन्थि. अस्यतिग्रहणमात्मनेपदार्थ द्रष्टव्यम् । मात्मनेपदाकर्मकाणामुपसंख्यानमिति ॥ किमुच्यत आत्मनेपदार्थमिति न पुनः [विभाषा धेट्योः ॥३१॥४९॥ परस्मैपदार्थमपि स्यात् । पुषादित्वात् । गुपेश्छन्दसि ॥३।१।५०॥ पुषादिपाठात्परस्मैपदेष्वङ् भविष्यति ।। नोनयतिध्वनयत्येलयत्यर्दयति कर्मकर्तरि च ॥२॥ भ्यः ॥३।१। ५१॥] कर्मकर्तरि चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ् पर्यास्थतां कुण्डले स्वयमेव ॥ अत्रापि न धातूंच्या कर्मकर्तरि प्रयोगामध्ये यक् व चिण् (सू.५२) येथे अस्धातूचे ग्रहण कशाकरितां होत नाहीत (३।१२८९,वा.१), असा तेथें यक् केले आहे ? आणि चिण यांचा निषेध केला आहे. (वा.१) लुङाचे स्थानी आत्मनेपद केलें तर मग जो हेतुमत् णिच् नव्हे तेथे म्हणजे असतां अङ् होण्यासाठी अस्धातूचे ग्रहण उदपुपुछत गौः स्वयमेव या कर्मकर्तरि प्रयोकेले आहे. गामध्ये चङादेशाचा चिणादेश बाध करील. पण आत्मनेपद पुढे' असतांना असें हैं तेथेही भारद्वाजवैयाकरणांनी पठित अस. काय म्हणतां ? परस्मैपद पुढे असतांना लेल्या वचनाला अनुसरून चिणादेशाचा अङ् होण्यासाठी अस्धातूचे ग्रहण करावयास निषेध होतच आहे. ते त्यांचे वचन असें आहे:- नको काय ? णिप्रत्ययान्त श्रन्थि, ग्रन्थि, ब्रू आणि आत्म पुषादिगणामध्ये ह्या धातूचा पाठ अस. नेपदी अकर्मक या धातूंच्या कर्मकर्तरि प्रयोगा. ल्यामुळे परस्मैपद पुढे असतां अङ (३।११५५) मध्ये यक् आणि चिण होत नाहीत (३।१। होईल. ८९, वा.१). (वा.२) कर्मकर्तरि प्रयोगामध्ये अस्धातू- त्याचा अर्थ आहे. (७।२।७३) होऊन अधासीत् होते. विहून अशिश्वि- ४. गौः उत्पुच्छयते, म्ह. गाय वर शेपूट करते, यत्, चङ् होत नाही तेव्हां विकल्पाने अङ् होऊन येथे णिङ्प्रत्यय (३।१।२०) झाला आहे. नंतर (३।११५८) अश्वत; अङ् होत नाही तेव्हां सिच प्रयोजकाची विवक्षा केली, पण णिच्प्रत्यय होऊन वृद्धि होत नाही म्हणून (७।२।५) अश्वयीत्. (३३१।२६) मात्र केला नाही. तेव्हां देवदत्तः गाम् (५०) गुप्धातू पुढील लिप्रत्ययाचे स्थानी चङा- उत्पुच्छयते असा सकर्मक प्रयोग झाला. पुढे देव. देश विकल्पाने होतो, वेदामध्ये; उदा०- गृहान- दत्ताची अविवक्षा करून गो हाच कर्ता समजून गुप्तम्. कर्मकर्तरि प्रयोग गौः : उदयुपुच्छता (५१) ऊन, ध्वन, इल आणि अर्द या धातूंहून असा होतो. णिप्रत्यय करून त्याच्या पुढील दिलप्रत्ययाचे स्थानी १. (४९) धेट पाने हा धाधातु आणि श्विधातु चादेश करूं नये, वेदामध्ये; उदा०-मा त्वा यतो यांच्या पुढील लिप्रत्ययाचे स्थानों विकल्पाने चादेश जरितुः काममूनयी:. होतो; उदा० अदधत्. चङ् होत नाही तेव्हां सिच १. दिवादिगणांतोल अस्धातु, वधातु आणि होतो. त्याचा विकल्पाने लुक् (२।४।७८) करून ख्याधातु यांच्यापुढील लिप्रत्ययाचे स्थानी अडा- अधार होते. लुक् होत नाही तेव्हां इट् आणि सगागम देश होतो, कर्तरिप्रयोगामध्ये; उदा०-पर्यास्थत, उत्पुच्छयते, गौः ·१२४ व्याकरणमहाभाष्यम [अ.३ पा.१ आ.४ वा कर्मण्यविधानात्कर्तृत्वाच्च कर्मकर्तुः अन्यतरच्छक्यमकर्तुम् । कथम् । यदि सिद्धमित्येव ॥ तावद्ग्लचिग्रहणं क्रियते ग्लुश्चिग्रहणं न [लिपिसिचिह्वश्च ॥३॥१॥५३॥ करिष्यते । तेनैव सिद्धं न्यग्लुचत् न्यग्लो- आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम् चीत् । इदमिदानी ग्लुश्चे रूपं न्यग्लु- ॥३।१।५४॥ श्चीत् ॥ अथ ग्लुम्चिग्रहणं क्रियते ग्लुचि- ग्रहणं न करिष्यते । तेनैव सिद्धं न्यग्लु. पुपादिद्युताय्लादितः परस्मै- चत् न्यग्लुश्चीत् । इदमिदानी ग्लुचे रूपं पदेपु ।। ३ । १ । ५५॥ न्यग्लोचीदिति ॥ सर्तिशास्त्यतिभ्यश्च ॥३१॥५६॥ [कृभृहरुहिभ्यश्छन्दास हरितो वा ॥३।१। ५७॥] ।।३।१।५९॥] जस्तम्भुमुचुम्लुचुचुग्लुचुग्लु- चिश्ते पदः॥३।१।६०॥ चुश्विभ्यश्च ॥३।११५८॥ अयं तशब्दोऽस्त्येवात्मनेपदमस्ति पर- इदं ग्लुचिग्रहणं ग्लुश्चिग्रहणं च क्रियते। स्मैपदमस्त्येकवचनमस्ति बहुवचनम् । ही . पुढील लिप्रत्ययाचे स्थानी अडादेश होतो, न्यग्लुश्चीत् हे साधेल. आता ग्लुचिधातु असे वचन करावें; जसें:- पर्यास्थता कुण्डले घातला नाही व एक ग्लुञ्चिधातूच घातला स्वयमेव, 'न वा कर्मण्यविधानात्कर्तृत्वाच्च तर त्यानेच न्यग्लुचत् , न्यग्लञ्चीत् , कर्मकर्तुः सिद्धम् (या.३) असें में पूर्वसूत्रामध्ये दोन उदाहरणे साधतात. आणि आतां सागितले आहे ते सर्व येथेही बोलता येतेच. ग्लुचिधातूचे न्यग्लोचीत् हे तिसरे उदा. (स.५८) येथे ग्लुचि आणि ग्लुचि असे हरणही साधते. दोन धातु घातले आहेत त्यांपैकी एक कोणता (सू.६०)हा तशब्द आत्मनेपदी प्रथमपुरुषी तरी धातु घालावयास नको. जर ग्लुञ्चिधातु एकवचनी आहे. आणि परस्मैपदी मध्यमपुरुषी घातला नाही य एक ग्लुचिधातुच घातला बहुवचनी (३।४।१०१) आहे. तेव्हा सूत्रातील तर त्यानेच न्यग्लुचत् , न्यग्लोचीत् , ही दोन तशब्दानें कोणता तशब्द घ्यावयाचा ? उदाहरणे साधतात, आणि तिसरे ग्लुश्चिधातूचें पदधातूच्या पुढे जो असं शकतो तो १ (५३,५४) लिप्, सिच आणि हेन् या धातू- त्या धातूंपुढील लिप्रत्ययाचे स्थानी अडादेश जो पुढील स्लिपरययाचे स्थानी अडादेश विकल्प करून होतो तो विकल्पाने होतो, परस्मैपद पुढे असतांना होतो. आत्मनेपद पुढे असताना; उदा.-भलिपत उदा०-अभिदत, अमेत्सीत; भिदिर असा मूळ मलित, असिचत असिक, आहन अहात. (५५) दिवादिगणातील पुषधातपासून पुढील धातु १.ज. स्तम्भु, ग्रचु, म्लुचु, चु, ग्लचु, लुचु पुक्षात (५४१)पासून का-(७६२)पर्यन धातु आणि वि या पात पुढील लिप्रत्ययाचे स्थानी माणि लकारेसशक धातु यांच्यापुढील टिप्र ययाचे अादेश विकल्पाने होतो; उदा. अजरत् अजारी स्थानी महादेश होतो, परस्मैपद पुढे असतांना, १,१, मह, माणि रुह या धातू पुढील लि. उसा.-मपुषव, अनुनय, भगमद. प्रत्ययाचे स्थानी अडादेश होतो वेदामध्ये; जसे- (५६) स. राम आणि क या धान्पुढील लि. १६ तेभ्योऽरनमः. प्रत्ययाचे स्थानी महादेश होतो, उदा. अमरद, १. पद्धात पुढील सिप्रत्ययाचे स्थानी विणा- देश होतो, आत्मनेपदी प्रथमपुरुषी एकवचनी (11) ज्या पातीक र रा राष्ट्र एमक मारे राम पुढे असताना; उदा.-उदपादि सस्थम्, धातु. - अभिपर, भारत.

·पा. सू.३१.६७) व्याकरणमहाभाष्यम १२५ कस्येदं ग्रहणम् । यः पदेरस्ति । कश्च चिणिति वर्तमाने पुनश्चिण्ग्रहणं किम- पदेरस्ति । पदिरयमात्मनेपदी ॥ थम् । नेत्येवं तदभूद्विध्यर्थमिदम् ॥ अथवा [दीपजनवुधपूरितायिप्यायि वेत्येवं तदभून्नित्यार्थमिदम् ॥ अथवा भ्योऽन्यतरस्याम् ॥३।१।६१॥ चिणिति वर्तमाने पुनश्चिण्ग्रहणस्यैतत्प्रयो. अचः कर्मकर्तरि ॥३।१।६२॥ जनं चिणेव यथा स्याद्यदन्यत्प्राप्नोति दुहश्च ॥३।१।६३॥ तन्मा भूदिति ॥ न रुधः ॥३।१।६४॥ सार्वधातुके यक् ।।३।१।६७ ॥ तपोऽनुतापे च ॥३॥ १।६५॥] इह पश्यामः कर्मणि द्विवचनबहुवचना- ' चिभावकर्मणोः॥३।१।६६॥ . न्युदाड्रियन्ते । पच्येते ओदनौ पच्यन्त तशब्द येथे घ्यावयाचा. ६१) येथे विकल्पाशी संबंध पावलेले आहे. पद्धातूपुढे कोणता वरें तशब्द असूं म्हणून येथे नित्य चिण होण्याकरितां पुनः शकतो? चिण्पद घातले आहे. पद्धातु हा आत्मनेपदी आहे. अथवा चिण्पदाची अनुवृत्ति येत असतां (सू.६६) चिश्ते पदः (३।१।६०) या सूत्रां- पुनः येथे चिण्पद घातले त्याचा उपयोग असा तून चिण या पदाची अनुवृत्ति येत असतां की भावे आणि कर्मणि या प्रयोगांमध्ये तशब्द पुनः येथे चिण हे पद कशाकरितां घातले पुढे असतां चिलप्रत्ययाचे स्थानीं चिण्च व्हावा, आहे? तेथे दुसरे जे काही प्रास होत असेल तें न तें चिण्पद 'न रुधः' (३।११६४) येथे व्हावें. निषेधाशी संबंध झालेले आहे. म्हणून येथे (स.६७) कर्मणिप्रयोगामध्ये पच्येते ओ. विधानासाठी पुनः चिण हे पद घातले आहे. दनौ, पच्यन्ते ओदनाः, अशी द्विवचनी किंवा किंवा ते चिण्पद 'दीपजनबुध०' (३३१ बहुवचनी उहाहरणे दिसतात; आणि भावे. १. (६१) दी , जन् , बुध, पुर, ताय आणि लिप्रत्ययाचे स्थानी चिणादेश होत नाही, तशब्द प्याय् या धातूंपुढील ग्लिप्रत्ययाचे स्थानी विकल्पाने पुढे असतांना; उदा०-अन्ववारुद्ध गीः स्वयमेव, चिणादेश होतो, आत्मनेपदी एकवचनी तशब्द पुढे (६५) कर्मकर्तरि प्रयोगामध्ये किंवा अनुनाप दा असतांना; उदा.- अदीपि अदीपिष्ट, अजनि अज- अर्थ गम्यमान असतांना तपधातृपुढील प्रित्य- निष्ट, अबोधि अबुद्ध, अपूरि अपूरिष्ट, अतायि अता- याचे स्थानी विणादेश करूं नये, तशब्द पुढे यिष्ट, अप्यायि अप्याथिष्ट. असतांना; उदा०-अतप्त. (६२) कर्मकतरिप्रयोगामध्ये अजन्त धातूपढील १. भावेप्रयोगामध्ये किंवा कर्मनिप्रयोगामध्ये लिप्रत्ययाचे स्थानों विणादेश विकल्पाने होतो, धातूच्या पुढील चिलप्रत्ययाच स्थानी विनादेश तशब्द पुढे असतांना; उदा०- अकारि किंवा अकृत होतो, तशरद पुढे असतांना; उदा०-अशायि कटः स्वयमेव, अलावि किंवा अलविष्ट केदारः भवता, अकारि पटो देवदतेन. खयमेव. २. सूत्र ३।१४६ वरील भाप्य (भाग १, पृ० (६३) कर्मकतरिप्रयोगामध्ये दुधात्पुढील लि. १२१) पहा. प्रत्ययाचे स्थानी चिनादेश विकल्पाने होतो, त १. मावे व पानानि या प्रयोगांमध्ये सार्व- सन्द पुढे असताना; उदा० -अदोहि किंवा अग्ध धातुफ प्रत्यय पुढे असतांना भानुहुन यक असा मध्ये गौः स्वयमेव. विकरणप्रत्यय होती; व्हा-आयने भवना, गम्पो (६४) वार्मम रिप्रयोगामधे राधातूच्या पुढील प्रामः.

·१२६ व्याकरणमहामांध्यम् अ.३ पा.१ आ.४ ओदना इति। भावे पुनरेकवचनमेव । आ- तद्भेदाद्विवचनबहुवचनानि प्राप्नु स्यते भवता आस्यते भवद्भ्याम् आस्यते बन्ति ।। एवं तहाँद तावदयं प्रष्टव्यः किम- भवद्भिरिति । केनतदेवं भवति ।। कर्मानेक भिसमीक्ष्यैतत्प्रयुज्यते पाको पाका इति । तस्यानेकत्वाद्विवचनबहुवचनानि भवन्ति। यदि तावत्पाविशेपानभिसमीक्ष्य यश्चौ- भावः पुनरेक एच॥ कथं तींह द्विवचनबहु- दनस्य पाको यश्च गुडस्य यश्च तिलाना वचनानि भवन्ति । पाको पाका इति । बहवस्ते शब्दाः सरूपाश्च तत्र युक्तं बहु- आश्रयभेदात् । यदसौ द्रव्यं नितो भवति वचनमेकशेपश्च। तिडभिहिते चापि तदा भावस्तस्य भेदाद्विवचनबहुवचनानि भ. भावे बहुवचनं श्रूयते । तद्यथा । उष्ट्रा- वन्ति । इहापि तर्हि यावन्तस्ते ता क्रियां सिका आस्यन्ते । हतशायिकाः शय्यन्त कुर्वन्ति सर्वे ते तस्या आश्रया भवन्ति इति ॥ अथ कालविशेपानभिसमीक्ष्य प्रयोगामध्ये मात्र द्विवचन किंवा बहुवचन आश्रय होत आहेत. तेव्हा त्या आश्रयाच्या दिसत नाही; तर आस्यते भवता, आस्यते भेदामुळे द्विवचनयहुवचनें प्राप्त होत आहेत. भवद्याम, आस्यते भवद्भिः, असें फक्त तर मग आता आम्ही तुला असें विचा. एकवचनच दिसते; हे असें कशामुळे बरें रतों की पाको, पाकाः, येथें द्विवचन आणि होते? बहुवचन याचा जो प्रयोग केला जातो तो कम (ओदन वगैरे) ही अनेक आहेत. मनामध्ये काय हेतु धरून केला जातो? तेव्हा त्या कर्माच्या अनेकत्वामुळे कर्मणि- जर निरनिराळ्या त-हेचे पाक म्हणजे प्रयोगामध्ये द्विवचने किंवा बहुवचने होतात, ओदनाचा पाक, गुडाचा पाक आणि तिळाचा आणि भाव हा मात्र एकच आहे. पाक असे विशेष प्रकारचे पाक मनात धरले तर मग भावेप्रत्यय केला असता पाको, असतील तर त्या नाना त-हेच्या अर्थाना पाकाः, येथे द्विवचनबहुवचनें कशी बरें दाखविणारे पाकशब्द बहुत असून सरूप होतात? असल्यामुळे तेथे एकशेष (२०६४) करून पाक हा भाव ज्या द्रव्याचा आश्रय करतो पुढे बहुवचन करून पाकाः असा प्रयोग त्या ओदन, गूळ, तीळ, वगैरे द्रव्याच्या करणे योग्यच आहे. तिड्प्रत्ययाने दाखविलेले अनेकत्वामुळे तेथे द्विवचनबहुवचनें होतात. भाव तसे विशेष प्रकारचे असतील तर तेथेही तर मग आस्यते भवद्भयाम, आस्यते बहुवचन झालेले दिसते; जसें:- उष्ट्रासिका भवद्भिः, इत्यादि भावेप्रयोगामध्येही जितके आस्यन्ते, हतशायिकाः शय्यन्ते. ती क्रिया करीत आहेत ते सर्व त्या क्रियेचे आता भिन्न काली केलेले पाक म्हणजे २. आस्यते बालकैः असा भावप्रयोग होतो. उपमानोपमेयमावसबधाने आस्यन्ते यांतील भास्- तेच या बालकांमध्ये एकाचे उपवेशन म्ह. इसणे धातूच्या अर्थावर अन्वय आहे. 'उटाप्रमाणे बाल. इसल्यासारखे नाही, असे अनेक उट निरनिराळ्या कांची अनेक प्रकारची उपवेशने' असा अर्थ आहे. सोनें बसतात त्याप्रमाणे त्या बालकांनी निर- तशायिकाः शय्यन्ते भूकम्प नरैः येथेही असेंच निराळ्या प्रकारची उपवेशने आहेत, या आधी समजावे. मलेले प्राणी जसे अस्ताव्यस्त पडलेले बालके: उष्टासिका' आस्यन्ते असा भावप्रयोग निजलेले असतात तसे भूकप झाला असता तेथील बहुवचनी क्रियापदाचा होतो. भास्पातहुन वुल् लोकांची वाटेल तशी निजणी असतात, असा त्याचा (श।१०८ बा.१) केला म्हणजे त्याचे मारवाचक अर्थ माहे. खीलिंगी नाम आसिका असे होते. उष्टासिकाचा ·। पा. सू.३.१.६७] व्याकरणमहाभाष्यम २२४: यश्चाद्यतनः पाको यश्च ह्यस्तनो यश्च भिहितस्य भवति । पाको वर्तत इति । श्वस्तनस्तेऽपि वहवः शब्दाः सरूपाच क्रियावन्न भवति । किमिदं क्रियावदिति । तत्र युक्तं वहुवचनमेकशेपश्च । तिडभि- क्रिया क्रियया समवायं न गच्छति । हिते चापि तदा भावेऽसारूप्यादेकशेपो पचति पठतीति । तद्वच्चास्य कृदभिहितस्य न भवति । आसि आस्यते आसिष्यते ॥ न भवति । पाको वर्तत इति ॥ अस्ति अस्ति खल्वपि विशेपः कृभिहितस्य खल्वपि विशेषः कृदभिहितस्य भावस्य भावस्य तिङभिहितस्य च । कृदभिहितो तिङभिहितस्य च । तिङभिहितेन भावेन भावो द्रव्यवद्भवति । किमिदं द्रव्यव- कालपुरुषोपग्रहा अभिव्यज्यन्ते कृदभिहि- दिति । द्रव्यं क्रियया समवायं गच्छति। तेन पुनर्न व्यज्यन्ते । अस्ति खल्वपि कं समवायम् । द्रव्यं क्रियाभिनिवृत्तौ विशेषः कृदभिहितस्य भावस्य तिङभिहि- साधनत्वमुपैति । तद्वच्चास्य भावस्य कद- तस्य च । तिङभिहितो भावः कर्ता सं- आजचा पाक, कालचा पाक आणि उद्यांचा प्रत्ययाने दाखविलेला भाव हा कर्ता, कर्म, वगैरे पाक असे विशेष प्रकारचे पाक मनांत धरले साधन होतो; जसें:- पाको वर्तते. कृत्प्रत्ययानें असतील तर त्या भिन्न भिन्न पाकांना दाख- दाखविलेला भाव हा धातून दाखविलेल्या विणारे पाकशब्द बहुत असून सरूप अस- क्रियेसारखा असत नाही. ल्यामुळे तेथे एकशेष करून पुढे बहुवचन क्रियेसारखा असत नाही म्हणजे काय ? करून पाकाः असा प्रयोग करणे योग्यच होत क्रिया ही क्रियेशी संबंध पावू शकत नाही; आहे. आता त्या भिन्न भिन्न कालाच्या भावाला जसे:- पचति, पठति. तसे कृत्प्रत्ययाने दाख- दाखविणारी तिङन्ते सरूप नसल्यामुळे एक- विलेल्या भावाला दुसऱ्या क्रियेचे कर्तृत्व येऊ शेप मात्र होत नाहीं; जसें, आसि, आस्यते, शकत नाही असे नाही, तर कर्तृत्व येतेच; आसिष्यते. जसें:- पाको वर्तते. शिवाय तिङ्प्रत्ययाने दाखविलेला भाव आणखीही कृत्प्रत्ययाने दाखविलेला भाव आणि कृत्प्रत्ययाने दाखविलेला भाव या आणि तिप्रत्ययाने दाखविलेला भाव या उभ- उभयतांमध्ये फरकही आहे. तो फरक असा:- यतांमध्ये दुसरा फरक आहे, तो असा:- तिङ्- कृत्प्रत्ययाने दाखविलेल्या भावाचा घट- प्रत्ययाने दाखविलेल्या भावाचा भूत, भविष्य, पटादि प्रसिद्ध द्रव्यांप्रमाणे बोध होतो. वगैरे काल, प्रथम, मध्यम, वगैरे पुरुष आणि द्रव्यासारखा म्हणजे काय ? उपगृह हे व्यक्त होतात. आणि कृत्प्रत्ययाने घटपटादि प्रसिद्ध द्रव्य हे क्रियेशी संबंध दाखविलेल्या भावाचे हे व्यक्त होत नाहीत. पावतें. आणखीही तिङ्प्रत्ययाने दाखविलेला भाव तो संबंध कोणता? व कृत्प्रत्ययाने दाखविलेला भाव यांमध्ये फरक घटादि द्रव्य हे क्रियेच्या उत्पत्तीचे साधन आहे, तो असाः- तिङ्प्रत्ययाने दाखविलेल्या म्हणजे कर्ता, कर्म, वगैरे होते त्याप्रमाणे कृत्- भावाशी कर्त्यांचा संबंध होतो, आणि कृत्प्रत्य- ३. आसि. हे आस्थातूचे भूतकालीं भावे लुङ् ४. उपग्रह म्हणजे परस्मैपदी आणि आत्मनपदी यांचे प्रथमपुरुषी एकवचनी क्रियापद आहे. आस्यते हैं प्रत्यय. त्यावरून क्रियेचे मुख्य फल कर्त्याला प्राप्त वर्तमानकाली लटाचे क्रियापद आहे, याणि यासि- होणारे आहे किंवा दुसन्याला प्राप्त होणार आहे हे. प्यने है भविष्यकाली लटाचें क्रियापद आहे. व्यक्त होते (११३।७२).

·.. होत नाही. १२८ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.४ प्रयुज्यते कृदभिहितः पुनर्न संप्रयुज्यते ॥ सार्वधातुक इति विकरणार्थाः ।। कश्चात्र यावता किंचित्सामान्यं कश्चिच विशेपो विशेषः । युक्तं यदयमपि विशेषः श्यालिङ्गकृतः भावकर्मकर्तारः सार्वधातुकार्थाश्वेदेक- संख्याकृतश्चेति ॥ द्विबहुपु नियमानुपपत्निरतदर्थ- इदं विचार्यते भावकर्मकारः सार्व- त्वात् ॥१॥ धातुकार्था वा स्युर्विकरणार्थी वेति । कथं भावकर्मकर्तारः सार्वधातुकार्थाश्चे- च सार्वधातुकार्थाः स्युः कथं वा विकर- देकद्विवहुपु नियमस्यानुपपत्तिः । किं णार्थाः । भावकर्मवापिनि सार्वधातुके कारणम् । अतदर्थत्वात् । न हि तदानी- यग्भवति कर्तृवाचिनि सार्वधातुके शब्भ- मेकत्वादय एव विभक्त्यर्थाः । किं तर्हि । वतीति सार्वधातुकार्थाः । भावकर्मणोर्य- भावकर्मकारोऽपि ।। सन्तु तर्हि विकर. ग्भवति सार्वधातुके कर्तरि शन्भवति णार्थाः । याने दाखविलेल्या भावाशी कांचा सबंध पुढील सूत्राचा अर्थ गृहीत धरला असता भाव, कर्म आणि कर्ता हे सार्वधातुकाचे अर्थ ठर- शिवाय काही सामान्य आणि त्यात काही तात. आणि सार्वधातुक प्रत्यय पुढे असताना विशेष अशी स्थिति सर्वनच असते. तर मग धातूहून भाव किंवा कर्म या अर्थी यक्प्रत्यय येथेही तिड्प्रत्ययाने दाखविलेला भाव आणि होतो. तसेच सार्वधातुकप्रत्यय पुढे असताना कृत्प्रत्ययाने दासविलेला भाव हे दोन्ही सा- धातहून कर्ता या अर्थी शप्प्रत्यय होतो, असा मान्यतः भाव आहेत, तरी त्यामध्ये कृत्प्रत्य. या दोन सूत्राचा अर्थ गृहीत धरला असता भाव, याने दाखविलेल्या भावाशी लिंगाचा आणि कर्म आणि कर्ता हे विकरणाचे अर्थ ठरतात. संख्येचा सबंध असणे हाही फरक योग्य आहे. या दोन पक्षामध्ये फरक काय ? आता येथे असा विचार उत्पन्न होतो की (वा.१) भाव, कर्म आणि कर्ता हे सार्व भाव, कर्म आणि कर्ता है पुढील सार्वधातुक धातुकाचे अर्थ आहेत असे गृहीत धरले तर प्रत्ययाचे अर्थ आहेत किंवा मध्ये होणान्या एकत्व या अर्थीच एकवचन होते, द्वित्व या यक्, शप् , वगैरे विकरणाचे अर्थ आहेत ? अर्थीच द्विवचन होते; (१।४।२२) तसेच कसे बरे ते सार्वधातुकाचे अर्थ होऊ बहुत्व या अर्थीच बहुवचन (१।४।२१) होते, शकतात आणि कसे ते विकरणाचे अर्थ होऊ हे नियम जुळून येत नाहीत. शकतात काय कारण ? भाव किंवा कर्म या अर्थाला दाखविणारा कारण असे की या वेळी एकत्य, द्वित्व सार्वधातुक प्रत्यय पुढे असताना धातूहून मक् आणि बहुत्व एवढेच अर्थ त्या एकवचन प्रत्यय होतो. तसेच कर्ता या अर्थाला दास वगैरेंचे असत नाहीत, तर भाव, कर्म आणि विणारा सार्वघातक प्रत्यय पुढे असताना कर्ता हेही त्याचे अर्थ आहेत. धातहून शप्रत्यय होतो. असा सार्वधातुके तर मग भाव, कर्म आणि कर्ता हे विक. यक् या प्रकृत सूत्राचा आणि कर्तरि शप् या रणाचे अर्थ आहेत हा पक्ष असू दे. ५. देवदत्तस्य पाक येथे देवदत्त या कार्याचा जशी क्रियेची प्रनीति होते तशीच होते. सवैध धात्वर्थक्रियेशी झाला आहे, कृतप्रत्ययार्थ जो ६. आणि नियमाप्रमाणे तर एकत्व वगैरेच फक्त भाव त्याच्याशी नाही. भावेप्रयोगामध्ये तिड्- अर्थ त्या त्या प्रत्ययाचे असले पाहिजेत; कर्ता, कर्म, प्रत्ययापासून जी क्रियेची प्रतीति तो धातूपासून वगैरे दुसरा कोणताही अर्थ असता कामा नये, ·पा. पं.२.१.६७] व्याकरणेमहाभाष्यम् १२९ विकरणार्या इति चेत्कृताभिहिते यदा भवानेवाह लः कर्मणि च भावे विकरणाभावः ॥२॥ चाकर्मकेभ्यः [३.४.६९] इति । एवं विकरणार्या इति चेत्कृताभिहिते वक्ष्यामि लः कर्मणो भावाचाकर्मकेभ्य विकरणो न प्राप्नोति। धारयः पारय इति ॥ इति । यस्मिंस्तईि ले विकरणा न श्रूयन्ते किमुच्यते कृताभिहित इति न लेनाप्य- कस्तत्र भावकर्मकर्तृनभिधास्यति । के च भिधानं भवति । अशक्यं लेनाभिधान- न श्रूयन्ते । य एते लुग्विकरणाः इलुवि- माश्रयितुम् । पक्षान्तरमिदमास्थितं भाव- करणाश्च । अत्राप्युक्ते कर्तृत्वे लुग्भविष्य- कर्मकर्तारः सार्वधातुकार्था वा स्युर्विक- ति । यस्मिंस्तर्हि ले विकरणा नेवालद्यन्ते रणार्थी वेति यदि च लेनाप्यभिधानं कस्तत्र भावकर्मकर्तनभिधास्यति । क च स्यान्नेदं पक्षान्तरं स्यात् । कथमशक्यं नैवोत्पद्यन्ते । लिब्लिटोः । तस्मान्नैत- (वा.२) भाव, कर्म आणि कर्ता हे विक- होतात असें तूंच आतां दाखविले आहेस रणांचे अर्थ होत असे गृहीत धरले तर कृत्- म्हणून अशक्य आहे. प्रत्ययाने कर्ता उक्त होत असेल तेथे विकरण 'लः कर्मणि च भावे' येथे 'लः कर्मणो होणार नाही; जसे:- धारयः, पारयः, भावाचाकर्मकेभ्यः' असे म्हणून कर्म, कर्ता, हा आक्षेप कृत्प्रत्यय स्थलीच घेण्यांत वगैरे अर्थाचा जो विकरण त्याच्या पुढे लकार आला आहे हे काय? असतात, असा अर्थ समजतां येईल. तेवढ्याच ठिकाणी घेऊ नये, कारण क्रिया पण आतां ज्या क्रियापदामध्ये लकार पुढे पदांमध्येही लकार हा कर्ता, कर्म वगैरे अर्थ असतांना त्याच्या मागें विकरण दिसत नाहीं दाखवीत आहेच. तेथे भाव, कर्म आणि कर्ता या अर्थाना कोण लकार हा कर्ता, कर्म, वगैरे अर्थ दाखवितो बरें दाखवील ? असें आतां म्हणतांच येणार नाही. कारण कोठे बरें विकरण दिसत नाहीत ? भाव, कर्म, कर्ता, हे सार्वधातुक प्रत्ययांचे अर्थ ज्यांच्या पुढील विकरणांचा (२१४१७२) आहेत किंवा विकरणप्रत्ययांचे अर्थ आहेत, लुक् किंवा श्लु (२।४।७५) होतो तेथे. या दोन पक्षांपैकी दुसरा पक्ष घेऊन बोलणे येथेही कर्ता हा अर्थ दाखविल्यानंतर त्या चालू झाले आहे. त्यांत जर कर्ता, कर्म, वगैरे विकरणाचा लुक् व इलु होईल. अर्थ लकाराने उक्त होतात, असे म्हणाल तर तर मग ज्या लकारामध्ये मुळी विकरण- हे मुळी पक्षान्तरच होत नाही. प्रत्यय होतच नाहीत तेथे कोण बरें भाव, कर्म पण हे पक्षान्तर उभे करणे कसे बरें आणि कर्ता या अर्थाना दाखवील ? अशक्य आहे ? कोठे बरें मुळी विकरणप्रत्यय होतच नाहीत ? ज्यापेक्षा 'लः कर्मणि च भावे चाकर्मके. आशीर्लिङ् आणि लिट् या लकारांमध्ये. भ्यः' म्ह. लकार हे कर्म किंवा कर्ता या अर्थी तेव्हां लकाराने कर्ता वगैरे अर्थाचे अमिषान ७. धारि आणि पारि या णिप्रत्ययान्त धातं. पुनः सा अर्थी शप् हा विकरणप्रत्यय होणार नाही. हुन 'अनुपसर्गाडिम्प०' (३।१।१३८) याने श ८. तेव्हां लकाराने कर्ता हा अर्थ उफ होत प्रत्यय. तो कर्तरि कृत् (३।४।६७) याने कां या असल्यामुळे पचति, पठति, येथे त्या अर्थी पुनः शम्- अर्थी केला आहे. मध्ये शप, गुण, अयादेश प्रस्यय होणार नाही. होऊन धारयः, पारयः, अशी रूप होतात. येथे 'श' ९. विकरण केल्यानंतर सावा लुक् झाला तरी पा प्रत्ययाने कर्मा हा अर्थ उक्त होत असल्यामुळे साच्या अर्थाचा लोर झाला नसल्यान, कोश ·३ १३० व्याकरणमहाभाष्यम् [अ. पा.१ आ.४ च्छक्यं वक्तुं न लेनाप्यभिधानं भवतीति। श्चेदेकद्विबहुपु नियमानुपपत्तिरतदर्थत्वा- भवति चेदभिहिते विकरणाभाव इत्येव । दिति । नैप दोपः । एवं तहदि स्यात् । यदा भावकर्मणोलस्तदा सुपा कर्मादयोऽप्यर्थाः संख्या चैव कर्तरि विकरणा यदा कर्तरि लस्तदा तथा तिङाम् । भावकर्मणोर्विकरणाः ॥ इदमस्य यद्येव सुपां तिडां च संख्या चैवार्थः कर्मा. स्वाभाविकमथापि वाचनिक प्रकृतिप्रत्ययो दयश्च ।। प्रत्ययार्थ सह ब्रूत इति न चास्ति संभवो प्रसिद्धो नियमस्तत्र यदेकस्याः प्रकृतेर्द्वयो नार्थयोर्युगपद्नुस प्रसिद्धस्तन नियमः । हायीभावः स्यात् । एवं च कृत्वैकपक्षी नियमः प्रकृतेपु वा ॥ भूतमेवेदं भवति सार्वधातुकार्था एवेति ।। अथवा प्रकृताननपेक्ष्य नियमः । ननु चोकं भावकर्मकर्तारः सार्वधातुकार्था- के च प्रकृताः । एकत्वादयः । एकस्मि• होत नाही असे म्हणणे अशक्य आहे. पण भाव, कर्म आणि कर्ता हे सार्वधातु- आणि जर लकाराने कर्ता वगैरे अर्थाचे काचे अर्थ म्हटले तर एकत्व या अर्थीच अभिधान होते तर लकाराने अभिहित झालेल्या एकवचन करावे अशा प्रकारचे एकवचन, कां या अर्थी विकरण प्रास होऊ शकत द्विवचन आणि बहुवचन या विषयींचे नियम नाही, हा दोष कायम आहेच, जुळून येत नाहीत. कारण एकरव, द्वित्व, वगैरे असें आहे तर जेव्हा भाव किवा कर्म या फक्त संख्या च अर्थ त्या प्रत्ययाचा आहे असे अर्थी लकार करण्यात येईल तेव्हा कर्ता या या पक्षी म्हणता येत नाही, असा पूर्वी दोप अर्थी विकरण करावेत, आणि जेव्हा कर्ता दाखविला आहे ना ? या अर्थी लकार करण्यात येईल तेव्हा भाव हा दोष येत नाही. कारण किंवा कर्म या अर्थी विकरण समवित. कर्म वगैरे हे अर्थ , मुप्प्रत्ययाचे आहेत. आता 'प्रकृति आणि प्रत्यय हे दोन्ही तसेंच संख्याही त्या सुप्प्रत्ययाचा अर्थ आहे. मिळून काही विशेष अर्थ दाखवितात, ही गोष्ट तसेच तिड्प्रत्ययांचेही ते दोन्ही अर्थ आहेत. स्वाभाविक असो किंवा शास्त्रसिद्ध असो. पण तेव्हा एकत्व या अर्थी एकवचनच करावे, प्रत्यय जर भिन्न भिन्न अर्थाचे दोन असतील द्विवचन वगैरे करू नये' असा अर्थनियम तेथें तर तेथे एकाच प्रकृतीला त्या दोन्ही प्रत्य प्रसिद्धच आहे. याना मिळून एक विशेष अर्थ कसा बरे दाख अथवा प्रकृत अर्थाना अनुलक्षूनच नियम विता येईल ? अर्थात् तसा संभव नाही. तेव्हा होतो. भाव, कर्म आणि कर्ता है सार्वधातुकाचेच ते प्रकृत अर्थ कोणते? अर्थ होत असा एकच पक्ष ठरतो. एकत्व, द्वित्व आणि बहुत्व हे होत. तेव्हा अर्थ तेथेही मनात येईलच. आणखी कर्ता, कर्म, वगैरे काही अमला तरी त्याची १०.तेन्हा कृतप्रत्ययाने कर्ता हा अर्थ उक्त या नियमाने व्यावृति होत नाही. होत असल्यामुळे त्या अर्थी पुन. शविकरण होणार १२ एकत्व या अर्थीच एकवचन होते अमा नाही, हा दोष येत नाही, प्रत्ययनियम घेतला तरी एकत्र या अर्थीच' या ११. असा अर्थनियम घेतला म्हणजे एकवचन- म्हणण्याने एकत्वासारख्या अशा दिखबहुत्वसख्ये. प्रययाचा अर्थ एक वसण्या हा असून दुसरा चीच भ्यावृति त्या नियमाने होईल. कर्ता, कर्म या ·सिध्यति । पा. सू.३.१.६७] . व्याकरणमहाभाष्यम् नेवैकवचनं न द्वयोर्न वहुपु । द्वयोरेव विप्रतिपेधाद्धि शपो वलीयस्त्वं प्राप्नोति । द्विवचनं नैकस्मिन्न बहुषु । बहुष्वेव शपोऽवकाशः । पचति पठति ! यकोऽव बहुवचनं नैकरिमन्न द्वयोरिति ॥ काशः। पच्यत ओदनो देवदत्तेन । पठ्यते भावकर्मणोर्यग्विधाने कर्मकर्तर्युप- विद्या देवदत्तेन । इहोभयं प्राप्नोति । पच्यते संख्यानम् ॥३॥ स्वयमेव । पठ्यते स्वयमेव । परत्वाच्श- भावकर्मणोर्यग्विधाने कर्मकर्तर्युप- प्राप्नोति ॥ संख्यानं कर्तव्यम् । पच्यते स्वयमेव । योगविभागात्सिद्धम् ॥५॥ पठ्यते स्वयमेव ।। किं पुनः कारणं न योगविभागः करिष्यते । चिण्भाव- कर्मणोः । सार्वधातुके यग्भावकर्मणोः । विप्रतिषेधाद्धि शपो बलीयस्त्वम् ॥४॥ ततः कर्तरि । कर्तरि च यग्भवति भाव- सजातीयांचा नियम करावयाचा अशी मर्यादा (वा.४) विप्रतिषेधाने यक्प्रत्ययापेक्षां शप् , असल्यामुळे 'एक हीच संख्या दाखवावयाची प्रत्यय बलवान आहे. शप्प्रत्ययाला पचति. असतां एकवचन करावें, म्हणजे दोन किंवा पठति, येथें अवकाश आहे. आणि यक्प्रत्य. बहुत ही संख्या दाखवावयाची असतां एक- याला 'पच्यते ओदनो देवदत्तेन' या कर्मणि वचन करूं नये.' दोन हीच संख्या दाखवाव- प्रयोगामध्ये अवकाश आहे. असे असन 'पच्यते याची असता द्विवचन घालावें, एक किंवा ओदनः स्वयमेव' या कर्मकर्तरिप्रयोगामध्ये बहुत ही संख्या दाखवावयाची असतां द्वि. उभयतांची प्राति आली असतां परत्वास्तव वचन घालू नये.' तसेंच बहुत हीच संख्या दाखवावयाची (वा.५) योगविभाग करण्यांत येईल. तो असतां बहुवचन करावें, एक किंवा दोन ही असा- 'चिण्भावकर्मणोः' 'सार्वधातुके यक्' संख्या दाखवावयाची असतां बहुवचन करूं (३११६६।६७) ही दोन सूत्रे मूळांतच ओळीने आहेत. त्यांत 'भावकर्मणोः' या पदाची 'सार्व- (वा.३) येथे भावे आणि कर्मणि या प्रयोगां- धातुके यक्' येथे अनुवृत्ति आहेच. त्यांचे पुढे मध्ये यक्प्रत्ययाचे विधान केले आहे तेथें 'कर्तरि' एवढेच एक सूत्र समजावें. येथे ही 'कर्मकर्तरिप्रयोगामध्येही यक् होतो, असे वचन 'भावकर्मणोः' या पदांची अनुवृत्ति आहे. करावें; जसे- पच्यते ओदनः स्वयमेव, पठ्यते तेव्हां सार्वधातुक प्रत्यय पुढे असतांना धातू- विद्या स्वयमेव. हून यक्प्रत्यय होतो, पण तो सार्वधातुक प्रत्यय पण काय बरे कारण कर्मकर्तरिप्रयोगामध्ये कर्ता या अर्थाचा असून आणखी भाव किंवा. यक्प्रत्यय होणार नाही? कर्म या अर्थाचा असला पाहिजे असा अर्थ विजातीय अर्थाची व्यावृत्ति होत नाही. याचा कर्ता हाच अर्थ आहे. त्या ओदन ह्या का- १३. कर्मकर्तरिप्रयोगासंबंधाने मागे (३।१।४८ ला कर्मवद्भाव (३।१।८७) होत असल्यामुळे त्याच टीप ३) पहा. तप्रत्ययाचा अर्थ कर्म आहे असेही म्हणतां येते. १४. कर्मकर्तरिप्रयोगामध्ये काचे ठिकाणी तेव्हां पच्यते ओदनः येथे सावधातुके यक् या सूत्रा- कर्मवत् (३१११८७) असा अतिदेश केला असल्या- ने कर्मवद्भावामुळे प्राप्त झालेल्या यक्प्रत्ययाचा मुळे येथे यक्प्रत्ययाची प्राप्ति येत आहे. परत्वारतव वाध करून जो पुढील 'श' या सूत्राने १५. कर्मकर्तरिप्रयोग हा वस्तुतः कर्तरिप्रयो- शप् प्राप्त होतो त्याचाही अनवकाशत्वास्तव वाथ गच आहे. पच्यते यांतील त या सार्वधातुक प्रत्य करून 'कर्तरि' या पहिल्या सूत्राने कक्प्रत्यय होतो. शप्प्रत्यय प्राप्त होतो. नये.

·कर्मणोः॥ १३२ व्याकरणमहाभाष्यम् [आ. पा.१ मी./ त्येव । कर्मणीत्यपि निवृत्तम् ।। एवमप्युप- यथैव तर्हि कर्मणि कर्तरि यम्भवत्येवं संख्यानं कर्तव्यं विप्रतिषेधाद्धि श्यनो भावे कर्तरि प्रामोति । एति जीवन्तमा- बलीयस्त्वं प्रामोति । श्यनोऽवकाशादी- नन्दः । नास्य किंचिद्रुजति रोग इति ॥ व्यति सीव्यति । यकोऽवकाशः । पच्यत द्वितीयो योगविभागः करिष्यते । चि- ओदनो देवदत्तेन । पठ्यते विद्या देवद- प्रभावे । ततः कर्मणि । कर्मणि च चिण्भ- तेन । इहोभयं प्राप्नोति । दीन्यते स्वय- वतीति । ततःसार्वधातुके यग्भवति भावे मेव । सीव्यते स्वयमेव । परत्वाच्श्यन्प्रा. प कर्मणि च । ततः कर्तरि । कर्तरि च मोति ॥ ननु चैतदपि योगविभागादेव पग्भवति । कर्मणीत्यनुवर्तते भाव इति सिद्धम्। न सिध्यति । अनन्तरा या प्राप्तिः निवृत्तम् । ततःशप् । शच भवति कर्तरी- सा योगविभागेन शक्या बाधितुम् । कुत होतो. आहे आणि भावे या पदाची अनुवृत्ति नाही. तर मग जसा कर्म आणि कर्ता या दोन्ही वेव्हा त्याचा कर्तृवाचक सार्वधातुक प्रत्यय अर्थाचा सार्धधातुक प्रत्यय पुढे असताना यक्. पुढे असताना शप्प्रत्यय होतो असा पूर्वी- प्रत्यय होतो, तसा भाव आणि कर्ता या दोन्ही प्रमाणेच अर्थ आहे. अर्थाचा सार्वधातुक प्रत्यय पुढे असतानाही तरीही कर्मकर्तरिप्रयोगामध्ये यक्प्रत्ययाचें यक्प्रत्यय होऊ लागेल; जसे- एति जीवन्त उपसंख्यान केले पाहिजेच, कारण विप्रति. मानन्दो नरं वर्षशतादपि', 'नास्य किंचिद्रुजति घेध असल्यामुळे यक्प्रत्ययापेक्षा श्यन्प्रत्यय ब. लपान आहे. श्यन्प्रत्ययाला दीव्यति, सीव्यति, तर मग आणखी दुसरा योगविभाग कर या ठिकाणी अवकाश आहे. आणि यक्प्रत्य- ण्यात येईल. तो असा:- 'चिण भावे' असें एक याला पच्यते ओदनो देवदत्तन, पठ्यते विद्या सूत्र करून त्याचे पुढे कर्मणि' असे दुसरे देवदत्तेन, येथे अवकाश आहे. आणि दीव्यते सूत्र करावे. त्याचा अर्थः- कर्मवाचक असा स्वयमेव, सीव्यते स्वयमेव, येथे उभयताची ही तभन्द पु असताना चिण होतो. त्याचे प्राप्ति येत आहे. तेव्हा परत्वास्तव श्यन्प्रत्यय पुढे 'वार्यधातुके या है सूत्र होय. त्याचा प्राप्त होतो. अर्थ:- माव किंवा कर्म या अर्थाला दाख पण हेही उदाहरण वरील योगविभागानेच विणारा सार्वधातुक प्रत्यय पुढे असताना यक् साधत आहे. प्रत्यय होतो. त्याचे पुढे कर्तरि' एवढेच साधत नाही. कारण योगविभागाने सागित- सून होय. येथे कर्मणि या पदाची अनुवृत्ति लेला यक्प्रत्यय हा जवळ असलेल्या शप. १६. येथे आनद व रोग ही भाववाचक नामें फक्त कर्मणि याचीच अनुवृत्ति करता येते. तेव्हा भारत. आणि आनद हाच पति याचा कता आहे. कर्ता या अर्थाला दाखवून आणखी मात्र या अर्धाला माणि रोगका रुजति या क्रियेचा को माहे. तेव्हा दाखविणारा सार्वधातुक प्रत्यप पुढे असताना यक् पेय भाव राच का असल्यामुळे रति आणि रुजति प्रत्ययाचे विधानच नसत्यामुळे एति, जति, या पा क्रियापदांतील ति हा सार्वधातुक प्रत्यय का उदाहरणांमध्ये या होत नाही. पामांचा असून भाष या अर्थाचा आहे असे १८. करि या सूत्राने यमत्यय मुकाम सांगि- महणता येते. तब आहे त्यामुळे तो असा रामाययाचा भाष १०. कर्मगि अतें निरा सूत्र के म्हणजे तो तमा श्यन्प्रथपाचाही करील, परि' पा सत्रामध्ये मारे पाची अनुत्ति न वार्ता शेगा.

·.. पा.३.३.१.१७] व्याकरणमहाभाष्यम १३३ एतत् । अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रति- निर्दिष्टं षष्ठीनिर्दिष्टेन चेहार्थः । दिवादिभ्य षधो वेति । परा प्राप्तिरप्रतिषिद्धा तया इत्येपा पञ्चमी शविति प्रथमायाः पष्ठीं प्राप्नोति । ननु चेयं प्राप्तिः परां प्राप्ति बा. प्रकल्पयिष्यति तस्मादित्युत्तरस्य [३.१. धेत । नोत्सहते प्रतिषिद्धा सती वाधि. ६८] इति । प्रत्ययविधिरयं न च प्रत्यय- तुम् ।। एवं तर्हि शवादेशाः श्यनादयः विधौ पञ्चम्यः प्रकल्पिका भवन्ति । नायं करिष्यन्ते शप्च यका बाध्यते तत्र दिवा- प्रत्ययविधिः । विहितः प्रत्ययः प्रकृतश्चा. दिभ्यो यग्विषये शवेव नास्ति कुतः श्य- नुवर्तते ।। नादयः । तत्तर्हि शपो ग्रहणं कर्तव्यम् । न अथवा कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् । भावकर्मणोरित्यननुवृत्त्यैव सिद्धे कर्तरि शप् [३.१.६८] इति । तद्वै प्रथमा सत्यनुवृत्तिर्यको भावाय । प्रत्ययाचाच फक्त बाघ करील. तर मग 'दिवादिभ्यः श्यन् (३।१।६९) हे कशावरून? इत्यादि सूत्रांमध्ये श्यन् वगैरेंचा स्थानी म्हणून 'विधि किंवा निषेध हे आपल्या जवळ- शप्प्रत्ययाचे ग्रहण केले पाहिजे. च्याचेच होतात असा नियम आहे. तेव्हां शप्प्रत्ययाचे ग्रहण करावयास नको. मागून यक्प्रत्ययाला श्यन्प्रत्यय हा शप्प्रत्ययापेक्षां अनुवृत्त आणता येईल. जरा दूर असल्यामुळे त्याला शप्प्रत्ययाप्रमाणे मागें कोठें बरें शप्प्रत्ययाचे ग्रहण केलें श्यन्प्रत्ययाचा निषेध करता येत नाही. सबब आहे ? श्यन्प्रत्यय प्राप्त होतो. कर्तरि शप् (३।१६८) या सूत्रामध्ये, पण योगविभागाने मुद्दाम सांगितलेला पण तेथे ते प्रथमा विभक्ति लावून उच्चा- यक्प्रत्यय हा पर अशाही श्यन्प्रत्ययाचा रलें आहे. आणि येथे तर षष्ठी विभक्ति लावून बाघ करील. शप्ग्रहण केले आहे? असें म्हणता येत नाही. कारण यक्प्रत्यय तर मग दिवादिभ्यः ही पंचमी तस्मादि- हा परत्वास्तव श्यन्प्रत्ययाने बाधित होत त्युत्तरस्य (१९६७) या परिभाषेच्या साहा- असल्यामुळे त्या ठिकाणी तो श्यन्प्रत्ययाला य्याने 'शप' येथील प्रथमेला षष्ठीची कल्पना मागे सारण्याविषयी धजणार नाही. करील. असें आहे तर श्यन्, नु, वगैरे विकरण पण 'दिवादिभ्यः' याने प्रत्ययाचे विधान प्रत्यय हे शप्प्रत्ययाचे आदेश म्हणून सांगतां केलें आहे ना? आणि प्रत्ययविधायक सूत्रां. येतील. तेव्हां कर्तरि या योगविभागाने सांगित. तील पंचमी तर प्रथमान्त पदाला षष्ठ्यन्त लेल्या यक्प्रत्ययाने शप्प्रत्ययाचा तर बाध बनवू शकत नाही. होतच आहे. तेव्हां दिवादि गणांतील धातूंच्या येथे काही शप्प्रत्ययाचे विधान केलें पुढे कर्मकर्तरि प्रयोगामध्ये यक्प्रत्यय कर- नाही. तर तो पूर्वीच सांगितला आहे. फक्त ण्याचे वेळी शप्प्रत्ययच होत नाही. मग त्या येथे अनुवृत्ति करावयाची आहे. अथवा- शप्प्रत्ययाचे स्थानी करावयास सांगितलेले 'सार्वधातुके यक्' या सूत्रामध्ये 'भाव- श्यन् वगैरे कोठून बरें प्राप्त होतील ? कर्मणोः' या पदाची अनुवृत्ति न करतांच सर्व १९. भावकर्मणोः याची अनुवृत्ति न करतां सांगितला तरी तो मावेप्रयोगामध्ये आणि कर्मणि मोघमच सार्वधातुक प्रत्यय पुढे असतांना यक्प्रत्यय प्रयोगामध्येच होईल, कारण करि प्रयोगामध्ये ·व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.४ इह सार्वधातुके यगित्यन्तरेण भाव- ग्भविष्यति । अत्यन्यत्कर्मवद्भाववचने कर्मणोरित्यनुवृत्ति सिद्धम् । सोऽयमेवं प्रयोजनम् । किम् । आत्मनेपदं यथा सिद्ध मति यद्भावकर्मणोरित्यनुवर्तयति स्यात् । वचनादात्मनेपदं भविष्यति । तस्यैतत्प्रयोजन कर्मकर्तर्यपि यथा स्यात् ॥ चिण्तर्हि यथा स्यात् । चिणपि वचना- कर्वरीति च योगविभागः श्यनः द्भविष्यति । चिण्यद्भावस्तहि यथा स्या- पूर्वविप्रतिपेधावचनाय ॥ त् । नेक प्रयोजनं योगारम्भं प्रयो- करोति योगविभागः कर्तव्यः इयनः जयति । तत्र कर्मवद्धाववचनसाम- पूर्वविप्रतिषेधं मा योचमिति ।। ाद्यम्भविष्यति ।। अथवा कर्मवद्भाववचनसामाद्य अथवाचार्यप्रवृत्तिापयति भवति साधते आहे. असे असता मावकर्मणोः या आत्मनेपद व्हावे हे कर्मवद्भाव सागण्याचे पदाची अनुवृत्ति हा अधिक यत्न केल्याचे प्रयोजन आहे. जोरावर कर्मकर्तरि प्रयोगामध्येही शा वगैरे तेवढ्यापुरते वचनावरून काम भौगेल. प्रत्ययाचा वाध करून यम्प्रत्ययच होईल. तर मग चिणादेश व्हावा हे कर्मवद्भा- या वेळीही कर्तरि हा योगविभाग केला वाचे प्रयोजन आहे, पाहिजे. त्यामुळे 'यक् हा पूर्वविप्रतिषेधानें चिण्ही तेवढ्यापुरत्या वचनावरूनच श्यन्प्रत्ययाचा बाघ करतो' असें वचन करावें होईल. लागणार नाही. तर मग चिवद्राव (६४/६२) होणे हे अथवा क्मर्तरि प्रयोगामध्ये त्याला कमवद्भावाचे प्रयोजन आहे असे म्हणणे कमरदार (३।११८७) सागितल्याचे जोरावर असेल तर तेही बरोबर नाही. कारण एकच शप , यन्, वगैरेंचा बाघ दरून ते यक् उदाहरण काही सामान्य सूत्र करण्याला कारणी. प्रत्यय होईल. भूत होत नाही, असे असता ज्यापेक्षा स्वतंत्र कर्मवन्द्भाव सागण्याचे दुसरें प्रयोजन सामान्य सूत्र करून कर्मवद्भाव सागितला आहे ना? आहे त्या जोरावर कर्मकर्तरि प्रयोगामध्ये यक्- ते कोणते? प्रत्यय होईल. स, श्यन् वगैरे प्रत्यय यक्प्रत्ययाचा दाप करतील. कर्मवद्भावामुळेच झाले आहे. २०. नाही तर भावमंगोः या अनुवृत्तीमुळे २३. कतरि कर्मव्यतिहारे (१३३१४)या सत्रामध्ये नो पाप होगा तो जवळच्या शपप्रत्ययाचाच होईल योगनिभाग करावा म्हणजे करिए एवढेच निरा आणि श्यन् वगैरेंचा बाप होणार नाही. तेम्हा स्त्र करावे. तेथे मागन (१॥३॥१३) धर्मपदाची सांच्या वागकरिता पूर्वविविषेधाचन करावे लागेल. अनुवृति आणावी. तम्हा कमांचा का झाटा अमेल आणि योगविभाग देश हमने त्याच्या जोरावर तर त आत्मनेपद असा त्याचा अर्थ होईल. दूरच्या यन् वगरेचादी वा मिस होती म्हशन २४. चिण् मावमिंगोः (३।११६६) येथे मागून पूर्वविप्रधाचन दाण्याची पाठरी येत नाही (१६६०) निम् या पदाची अनुवृति येत अम• २१, पच्यो भादनः इत्यादि कसरि प्रयोगा- ताना मुद्दाम में पुनः विमान ३लें आहे त्या मध्ये बायाबायय होतो वो कर्मवद्रावामुच होतो. अधिर पानान्ग जोरावर कर्मवरि प्रयोगामध्ये या यश्ययावा उर, अन् , वर्गनी बाप चिन्हो अनी साना होईल, तेव्हा कर्मक्झाव होलि नरबद्राद यहोर धाहे. मागिउला नाही तरी अगाचि मोदनः वयमेव' येय २२. पापा भोदनः स्वयमेर ये अत्मनेपद चिन होईल.

·पा. सू.३.१.७१] गाहरणरहानाध्यम् १३५ वैकल्पिक श्यन् कर्मकर्तरि यगिति यदयं न दुहस्नुनमा प्रयस्यति ॥ अनुपसर्गादित्ति शक्यमक- यविचणी [३.१.८९] इति यक्चिणोः तुम् । कथमायस्यति प्रयस्यति । संयसंश्च प्रतिपेधं शास्ति ॥ [३.१.७२] इत्येतन्नियमार्थ भविष्यति । किर्तरि शम् ॥ ३ । १ । ६८ ॥ संपूर्वादेव यसो नान्यपूर्वादिति ॥ दिवादिभ्यः श्यन् ।।३।१।६९।। संयसश्च ।। ३।१।७२॥ वा भ्राशभलाशभ्रनुक्रमुक्तमुत्रशि- स्वादिभ्यः नुः ।। ३।१।७३ ।। त्रुटिलणः ।। ३ । १ । ७० श्रुषः श च ।।३।१।७४ ॥ यसोऽनुपहात् ।।३।१।७१॥ अक्षोज्यतरस्याम् ।।३।११७५|| अनुपसर्गादिति किमर्थम् । आयस्यति तनूकरणे तक्षः ॥३।११७६ ।। किंवा ज्यापेक्षा आचार्य 'न दुहस्नुनमां अनुपसर्गात् हा शब्द सूत्रांत घातला नाही यचिणौ' (३३११८९) या सूत्राने कर्मकर्तरि तरी चालेल. प्रयोगामध्ये यक् आणि चिम् यांचा निषेध तर मग आयस्यति प्रयस्यति हे कसे? करीत आहेत त्यापेक्षा कर्मकर्तरि प्रयोगामध्ये या सूत्राचे पुढे 'संयसश्च' असे सूत्र आहे. यक् होतो असें ते सुचवीत आहेत. तें नियमार्थ होईल. तो नियम असा- उप- (सू.७१) येथे अनुपसर्गात् असें कशा- सर्गसहित अशा यस्धातूहून करितां म्हटले आहे ? करणे झाल्यास सम् हा उपसर्ग असेल तरच आयस्यति प्रयस्यति. करावा, समूउपसर्गाशिवाय अन्य उपसर्ग २५. कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः (३११८७) असे १. दिवादि गणांतील यस्धातूच्या मागे उपसर्ग सामान्य सूत्र करून त्याने जो कर्मकर्तरिप्रयोगामध्ये नसताना त्याहून श्यन्प्रत्यय विकल्पाने होतो, कतरि कर्मवद्भाव सांगितला त्याचा उपयोग जर एकटा प्रयोगामध्ये सार्वधातुक प्रत्यय पुढे असतांना; उदा०- चिण्वद्भाव(६।४।६२)च असता तर कर्मवद्भाव न यस्यति यसति. सांगतां त्या चिण्वद्भावाच्या सूत्रापुढे 'कर्मणा तुल्य २. येथे श्यन्प्रत्ययाचा विकल्प झाला तर एकदा क्रिये कर्तरि' असे चिण्वद्भाव सांगणारेंच सूत्र केले शप्प्रत्यय होऊन वेगळी रूप होऊ लागतील, असते. तेव्हां ज्या अर्थी सामान्य सत्र करून कर्म १ (७२). ज्याच्या मागें सम् हा उपसर्ग आहे बद्भाव सांगितला आहे त्या अर्थी त्या कर्मवद्रावाचा अशा यस्धातूहून श्यन्प्रत्यय विकल्पाने होतो; चिण्वद्भावाशिवाय दुसराही उपयोग आहे असे सिद्ध उदा.- संयस्यति, संयसति. होते. तो दुसरा उपयोग म्हणजे यक्प्रत्यय होणे हा (७३). कर्तरिप्रयोगामध्ये सार्वधातुका प्रत्यय पुढे होय. असतांना स्वादिगणांतील धातूंहून श्रुप्रत्यय होतो; १ (६८). कर्तरिप्रयोगामध्ये सार्वधातुक प्रत्यय उदा०- सुनोति. पुढे असतांना धातूहून शप्प्रत्यय होतो; उदा० (७४), कर्तरि प्रयोगामध्ये सार्वधातुक प्रत्यय पुढे भवति, पचति. असतांना श्रुधातूंहून भुप्रत्यय होतो आणि ग्रुधातूला (६९). कर्तरिप्रयोगामध्ये सार्वधातुक प्रत्यय पुढे 'श' असा आदेश होतो; उदा०- शृणोति शृणुतः असतांना दिवादिगणांतील धातूंच्या पुढे श्यन्प्रत्यय शृण्वन्ति. होतो; उदा.- दीव्यति, युध्यते. (७५). कर्तरि प्रयोगामध्ये सार्वधातुक प्रत्यय पुढे (७०), कर्तरिप्रयोगामध्ये भ्राश, लाश , भ्रम् , असतांना अक्षधातहुन शुप्रत्यय विकल्पाने होतो; क्रम् , छम् , स् , त्रुट, आणि लप या धातूंहून उदा०- अणोति अक्षति. इयंन्पत्यय विकल्पाने होतो, सार्वधातुक प्रत्यय पुढे (७६). कर्तरिप्रयोगामध्ये सार्वधातुक प्रत्यय पुढे असतांना; उदा० श्राश्यते भाशते, लष्यति लपति, असतांना तासणे या अर्थाण दाखविणा-या तक्ष- - ·व्याकरणमहाभाष्यम् [म.पा.१ आ.४ तुदादिभ्यः शा॥ ३ ॥ १ ॥ ७७ ॥] प्रत्ययविधिः ॥ इदं तर्हि प्रयोजनमार्ध- रुघादिभ्यः श्नम् ॥३१११७८॥ धातुकसंज्ञा मा भूदिति । किं च स्यात् । किमर्थः शकारः । सार्वधातुकार्थः। पलादिलक्षण इटू प्रसज्येत ॥ एतदपि शित्सार्वधातुकमिति सार्वधातकसंज्ञा नास्ति प्रयोजनम् । बलादेरार्धधातुकस्या- सार्वधातुकमपिदिति छित्त्वं हितीति गुण- इस्येडुच्यते यस्माञ्च प्रत्ययविधिस्तदादि प्रतिषेधो यथा स्यात् । भिनत्ति छिन- प्रत्ययेऽङ्गसंज्ञं भवति यस्माच्चात्र प्रत्यय- त्तीति ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम् । सार्व- विधिन तत्प्रत्यये परतो यच्च प्रत्यये धातुकार्धधातुकयोरङ्गस्य गुण उच्यते परवो न तस्मात्प्रत्ययविधिः॥ अत उत्तरं यस्माच प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गसंज्ञं पठति । भवति । यस्माश्चात्र प्रत्ययविधिर्न तत्प्र- श्नमि शिस्करणं प्यादिस्वार्थम् ॥१॥ त्यये परतो यच्च प्रत्यये परतोन तस्मा- भमि शिकरणं क्रियते प्वादीनां मागे असतां वैकल्पिक श्यन् करूं नये. मार्ग आहे त्याहून भम्प्रत्यय केला नाही. (स.७८) या भम्प्रत्ययामध्ये इसंज्ञक तर मग आर्धधातुक संज्ञा न व्हावी हा शकार कशाकरिता जोडला आहे? सम्प्रत्ययामध्ये शकार जोडण्याचा उपयोग सार्वधातुक संवा होण्यासाठी कार जोडला समजावा, आहे. ह. 'तिशित०' (३।४।११३) याने पण भम्प्रत्ययाला आर्धधातुक संज्ञा झाली सार्वधातुकसंझा व 'सार्वधातुकमपित् (१।२। तर काय बिघडेल ? ४) याने त्या सार्वधातुकाला डिव: आणि भिनत्ति येथे 'आर्धधातुकस्यैड्वलादेः' हित्व असल्यामुळे भिनत्ति, छिन्नति, येथे (७१२१३५) याने इडागम होऊ लागेल. 'किडति च' (१९३५) याने गुण निषेध झाला हाही उपयोग संभवत नाही. कारण पाहिजे, अंगसंज्ञेला कारणीभूत अंशा बलादि आई. हा शकार जोडण्याचा उपयोग संभवत धातुकाला इडागम सागितला आहे, आणि नाही. कारण सार्वधातुक किंवा आर्धधातुक ज्या प्रकृतीहून प्रत्यय केला असेल ती प्रकृति प्रत्यय पुढे असताना अगाला गुण (३॥ आरंभी असलेल्या समुदायाला तो प्रत्यय ८४) सागितला आहे. आणि ज्या प्रकृतीहून पुढे असताना अंगसंज्ञा होत असते. प्रकृत प्रत्यय सागितला असेल ती प्रकृति आरभी स्थळी ज्या प्रकृतीहून भम्प्रत्यय केला आहे असलेल्या समुदायाला तो प्रत्यय पुढे असता ती प्रकृति त्या भम्प्रत्ययाच्या मागे नाही, ना भंगसंशा होते. प्रकृतस्थली मिनन्ति येथे आणि त्या प्रत्ययाचे मागें जो त्या प्रकृतीपैकी ज्या मिद् या प्रकृतीहून भम्प्रत्यय केला भाग आहे त्याहून प्रत्यय केला नाही; है आहे ती भिद् ही प्रकृति त्या प्रत्ययाच्या मागे मनात आणून वार्तिककार लिहितात:--- नाही, जो मि एवढा भाग त्या प्रत्ययाच्या (वा.१) श्रमप्रत्ययामध्ये इत्संज्ञक शकार धातहून अप्रत्यय विकल्पाने होतो; उदा.- तिक्ष्णोति असताना स्पादि गणातील धातूहून मम्मत्यय होतो तक्षतिचा काष्ठम् उदा.- रणदि. (). कतरिप्रयोगामध्ये सार्वधातुक प्रत्यय पुढे २. तात्पर्य, मिया मागाला अंगसंज्ञा नसत्या- असतांना तुदादि गणातील धातहुन शमत्यय होतो; मुळे गुणाची प्रापिच येत नाही. हा वम् प्रत्ययात्रा उदा.--तुति मकार संशक असत्यामुळे भिक्षातमधील काराग्या १. करिप्रयोगामध्ये सावधातुक्प्रत्यय पुढे पद (१।११४७) म हा प्रत्यय होतो, ·तीति ।। मृणति. यास नको. पा. सू.३.१.७८] व्याकरणमहाभाष्यम १३७ शिति हस्वत्वं यथा स्यात् । पृणती मृण- मेपः । यदि भम् असोरल्लोपः [६.४.१११] इति लोपः प्राप्नोति । उपधाया इति वर्तते- न वा धात्वन्यत्वात् ॥२॥ ऽनुपधात्वान्न भविष्यति । न स शक्य न वा कर्तव्यम् । किं कारणम् । उपधाया इति विज्ञातुम् । इह हि दोषः धात्वन्यत्वात् । धात्वन्तरम् । पृणिमृणी॥ स्यात् । अतः अञ्जन्ति । तस्माच्न एव यत्तर्हि न धात्वन्तरम् । यत्र भूम्यां इस्वत्वम् । स्वरः कथम् । वृणसे । नैष श्नम् । म एतद्धस्वत्वम् । बहुलं पित्सार्वधातुकं छन्दसि ॥३॥ यदि भो ह्रस्वत्वं स्वरो न सिध्यति । सार्वधातुकस्य बहुलं छन्दसि पित्त्वं वृणसे । अदुपदेशाल्लसार्वधातुकमनुदात्तं वक्तव्यम् । पितश्चापित्त्वं दृश्यतेऽपितञ्च भवतीत्येप स्वरो न प्राप्नोति । तस्माच्भ- पित्त्वम् । पितस्तावदपित्त्वम् । मातरं जोडला आहे तो शित्प्रत्यय पुढे असतांना पू असे गृहीत धरले पाहिजे. वगैरे धातूंना सांगितलेला ह्रस्व (७।३१८०) आतां जर वृणसे येथे भम्प्रत्यय केला व्हावा यासाठी जोडला आहे; जसें:- पृणति, आहे तर 'भसोरल्लोपः' (६।४।१११) याने त्यांतील दस्व अकाराचा लोप होऊं लागेल. (वा.२) श्रम्प्रत्ययामध्ये शकार जोडाव 'ऊदुपधाया गोहः' (६।४।८९) येथून उप- घायाः या पदाची अनुवृत्ति तेथे येत आहे. काय कारण? तेव्हां वृणसे येथील भम्प्रत्ययाचा अकार कारण असे की पृण आणि मृण असे जे उपधा नसल्यामुळे त्याचा लोप होणार नाही. स्वतंत्र धातु तुदादि गणांत पठित आहेत त्या पण नसोरल्लोपः येथे उपचापदाची अनु. धातूंची पृणति, मृणति, ही रूपे आहेत. वृत्ति गृहीत धरणे शक्य नाही. कारण अक्तः, तर जेथे धात्वन्तर संभवत नाही तेथे हस्व अञ्जन्ति, येथे नम्प्रत्ययाचा अकार उपधा होण्यासाठी शकार जोडला पाहिजे; जसें:- नसल्यामुळे त्याचा लोप होणार नाही, असा यत्र भूम्यां वृणसे. दोष येईल. तेव्हां वृणसे येथे भाप्रत्ययालाच वृणसे येथे श्नम्प्रत्ययच केलेला नाही. म्हस्व केला आहे असे गृहीत धरले पाहिजे, तर नाप्रत्ययाला छान्दसत्वास्तव हस्व केला तर मग आतां वृणसे येथे लसार्वधातु- आहे. काला अनुदात्त स्वर कसा? जर वृणसे येथे भाप्रत्ययाला -हस्व केला (वा.३) सार्वधातुकप्रत्ययाला वेदामध्ये आहे तर उपदेशी -हस्व अकारान्त नसल्या- वाहुल्येंकरून पित्त्व सांगावं. कारण पित्प्रत्य- मुळे त्याच्यापुढील लसार्वधातुकाला सांगि- यालाही अपित्व दिसते आणि अपित्प्रत्य- तलेला अनुदात्त स्वर (६।१।१८६) होणार यालाही पित्त्व दिसते. ह्या दोन्ही गोष्टी नादी. म्हणून वृणसे येथे श्रमच केला आहे साधल्या पाहिजेत. पैकी पित्प्रत्ययाला अपित्त्व ३. पृ पालनपूरणयोः, म सिायाम् , या क्यादिगणांतील धातूचेच हे उदाहरण दिट आहे. न क्न्यादिगांतील धातूंहून व्यत्वयाने मन्प्रत्यय व्यत्ययान भम् केला आहे, करून प्रगति, मृगति, ही रूपं साधली आहेत. ५. येथे मिप या पिदसावधातुकाला अविस्व ४. गधातु तुदादि गगामध्ये जरी पठित आहे गृहीत धरत्यामुळे दित्व (१।२।४समजून ' तरी पण तो परस्मैपदी आहे. प्रश्न उदाहरणा- इल्पपोः' (६।४।११३) पाने भामत्यपाटा व मध्ये आत्मनेपद केले आहे. तेव्हां वृम् वरने या केले आहे.

·व्यावरणमहाभाष्यम् [म.पा.१ आ.४ प्रमिणीमि जनित्रीम् । अपितः पित्वम् | भविष्यति । इदमिह संप्रधार्यम् । दीर्घत्वं शृणोन प्रावाणः ।। तत्तहिं हस्वत्वं वक्त- क्रियतां नलोप इति किमत्र कर्तव्यम् । व्यम् । अवश्य छन्दसि हरवत्वं धक्त- परत्वानलोप: स्यात् । तस्माच्शकार: व्यम् उपगायन्तु मां पत्नयो गर्मिणयो कर्तव्यः ।। अथ क्रियमाणे शकार इह युवतय इत्येवमर्थम् ।। कस्मान भवति । विश्भानाम् प्रश्नाना- विशेषणार्थस्तर्हि । क विशेषणार्थे मिति । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्त- नार्थः । भान्नलोपः [६.१.२३] इति । स्यैवेति ।। नान्नलोप इत्युच्यमाने यज्ञानाम् यत्ना तनादिकृष्भ्य उः॥३१११७९॥ नामित्यनापि प्रसज्येत । दीर्घत्वे कृते न अथ किमर्थं करोतेः पृथग्रहणं क्रियते असल्याचे उदाहरणः- मातर प्रमिणीमि जनिः लोपः' असे म्हटले तर यज्ञानाम् , यनानाम्, श्रीम. मूळचा अपित् असून त्याला पित्त्व येथेही नड्प्रत्ययापुढील नुडागमाच्या नका. असल्याचे उदाहरणः- शणोत प्रावाणः. राचा लोप होऊ लागेल. तर मग भाप्रत्ययाला इस्व होण्यादाखल यत्नानाम् येथे प्रथमतः 'नामि' (६४३) वचन केले पाहिजे. या सूत्राने दीर्घ केला असतानशब्दच नसल्या. 'उपगायन्तु पत्नयो गर्भिणयो युवतयः येथे मुळे लोप होणार नाही असे म्हणणे असेल पत्नी आणि गर्भिणी या शब्दाना -हस्व तर येथे असा विचार करावा की प्रथमत, केलेला दृष्टीस पडत असल्यामुळे वेदामध्ये दीर्घ करावा किंवा नानलोप.' याने नलोप इस्वाचे विधायक वचन अवश्य गृहीत धर करावा. लेच पाहिजे (७।३।१०७). अर्थात् त्याच मग यात काय बरे करावे? वचनाने वृणसे येथे -हस्व होण्याचा सभय परत्वास्तव प्रथमतः नलोप होईल म्हणून असल्यामुळे 'भाप्रत्ययाला हव होतो' असें नामलोपः येथे शकार जोडला पाहिजे. निराळे वचन करावयास नको. आता शकार जोडून भान्नलोष' असे तर मग नप्रत्ययाला शकारेसंशक असे म्हटले तरीही विश्भानाम्, प्रश्नानाम् , विशेषण लागू पडावे म्हणून भम्प्रत्ययामध्ये बरे नलोप होत नाही? शकार जोडला पाहिजे. 'लाक्षणिक य प्रतिपदोक्त यामध्ये प्रतिपदो. पण असे विशेषण लागू केल्याचा कोठे ताचेच ग्रहण करावे, अशी परिभाषा असल्या उपयोग होतो? मुळे भशब्दाने प्रतिपदोक्त भरच घ्यावयाचा. 'भानलोप.' (६४।२३) येथे. म्हणून विश्नानाम् येथे होत नाही. आता जर शकार काढून टाकून 'मान्न (सू.७९) कृश्धात तनादि गणामध्येच १. येथे अपि अशा तप्रत्ययाला पिच गृही। ७, विश्न, प्रश्न, या शदातील शकार धातूचा धरल्यामुळे हित्व होत नाही, म्हणून अगाला गुग अहि, आणि न हा प्रत्यय (३।३।९०) माह. हे दोन्ही केन। माह तात्पर्य, घृणमे ये मानत्यय केला मिळून बनलेला न हा येथें लाक्षणिक समजला आहे असे गृहीत धरले भसना जरी 'तात्यन- जातो दात्तन बिदुपदेशात्' हा अनुदात्त स्वर प्राप्त होऊ १. कस्मियोगामध्ये सार्वधातुक प्रत्यय पुढे शान नाही, तरी पण अपित् अशा 'से' प्रत्ययाला अमांना तनादिगणातील धातु आणि भातु पिस्व गृहीत धरले असता अनुदासी अपिती यानेच योदन उप्रत्यय होतो, ३० तनोति. सेप्रत्ययाला अनुसाच स्वर मात होतो. येथे का ·पा. सू.३.१.८०] व्याकरणमहाभाग्यम् भवति । न तनादिभ्य इत्येवोच्येत । अन्यानि अनेन पुनः सति चिण्वद्धावो तनोत्यादिकार्याणि मा भूवन्निति । कानि । न स्यात् । अनेनापि सति चिण्वद्भावः अनुनासिकलोपादीनि । दैवरक्ताः किं- सिद्धः । कथम् । विभापा लुक् । यदा शुकाः । अनुनासिकाभावादेवानुनासिक- न लुत्तदा तेन लोपः। तत्र सिज्लोपस्या- लोपो न भविष्यति ॥ इदं तर्हि तनादि- सिद्धत्वाचिण्वद्भावः सिद्धो भवति ॥ कार्य मा भूत्तनादिभ्यस्तथासोः [२.४. तनादित्वात्कृयः सिद्धं सिल्लोपे च ७९] इति । ननु च भवत्येवात्र ह्रस्वा- न दुष्यति । दङ्गात् [८.२.२७] इति । तेनैव यथा चिण्वद्भावेऽत्र दोपः स्यात्सोऽपि प्रोक्तो स्यादनेन मा भूदिति । कश्चात्र विशेष- विभापया ।। स्तेन वा सत्यनेन वा । तेन सति धिन्विकृण्व्योर च ॥३।१।८०॥ सिज्लोपस्यासिद्धत्वाचिण्वद्भावः सिद्धो कायमकारः श्रूयते । न कचिच्छ्यते आहे. तेव्हां येथे त्याचे निराळें ग्रहण कशा- होतच आहे ना ? करितां केलें आहे ? अर्थात् निराळे ग्रहण करा त्याने जो होत आहे तो तसा त्यानेच झाला वयास नको, 'तनादिभ्यः उ' एवढेच सूत्र पाहिजे याने होऊ नये. करावें. पण वरील उदाहरणामध्ये 'हस्वादङ्गात्' असें म्हणूं नये. कारण तनादिभ्य उः असें याने लोप झाला काय आणि 'तनादिभ्यः' म्हटले असतां ज्याप्रमाणे कृधातूला उप्रत्यय याने झाला काय, यांत काय फरक आहे ? लागू पडतो त्याप्रमाणे दुसरीही तनादिगणप्रयुक्त यांत असा फरक आहे की 'म्हस्वादङ्गात्' कार्ये कृधातूला लागू होतील ती न व्हावीत याने सिचाचा लोप व्हावयाचा असतां त्या यासाठी कृधातूचें निराळे ग्रहण केले आहे. सिज्लोपाला असिद्धत्व (८।२।१) असल्या- दुसरी तनादिगणप्रयुक्त कार्य ती कोणती? मुळे 'स्यसिच्०' (६४६२) याने चिण्वन्नाव अनुनासिकलोप (६।४।३७) वगैरें कार्य होऊ शकतो. आणि तनादिभ्यः याने सिचाचा होत; जसे:- पळस स्वभावतःच लाल अस- लुक् व्हावयाचा असला तर तो सिद्ध अस. तात, तसें स्वभावतःच कांहीं धातु अनुनासि. त्यामुळे चिण्वद्भाव होणार नाही. कानें युक्त असतात. तेव्हां कृधातूमध्ये अनु. 'तनादिभ्यः' यानेही सिचाचा लुक् केला नासिक वर्ण मुळांतच नसल्यामुळे अनुनासिक- तरी चिण्वन्द्भाव होतो. लोपाची प्राप्तिच संभवत नाही. तो कसा? तर 'तैनादिभ्यस्तथासोः' (२।४७९) हे असा की तो लुक् वैकल्पिक आहे. तेव्हां तनादिगणप्रयुक्त कार्य कृधातूला लागू न व्हावें ज्या वेळी सिप्लुक् करावयाचा नाही तेव्हां यासाठी कृधातूचे पृथक् ग्रहण केले पाहिजे, सिल्लोष प्राप्त होईल, तेथे सिज्लोपाला असि. अहो पण अकृत, अकृथाः, येथे 'व्हस्वाद- दुत्व असल्यामुळे विकल्पाने चिण्वद्भाव होईल. ङ्गात्' (८।२।२७) याने सिच्प्रत्ययाचा लोप (सू.८०) या सूत्राने सांगितलेल्या अकारा- २. म्हणजे कृधातूला तनादिगणप्रयुक्त कार्य ४, कर्मणिप्रयोगामध्ये कृधातूचे लुङ, मध्यम- लागू नये असे सुचविण्यासाठी कृधातूचें पार्थक्याने पुरुष, एकवचनाचे रूप अकृथाः असे होते. तेथे एकदा ग्रहण केले आहे. चिण्वद्भाव होऊन अकारिठा: असेंही दुसरे रूप ३. या सूत्रानें तनादिगणांतील धातूंच्या पुढील होत असते. सिच्प्रत्ययाचा लुक् सांगितला आहे. १. कर्तरिप्रयोगामध्ये सार्वधातुक प्रत्यय पुढे ·. व्याकरणमहाभाष्यम [.. पा.१ मा लोपोऽस्य भवत्यतो लोप आर्धधातुक इति। स योगः । तस्मिन्प्रत्याख्याते गुणः यदि न कचिच्छ्यते किमर्थमत्वमुच्यते स्यादेव । तस्मादत्वं वक्तव्यम् ॥ नलोप एवोच्येन । नैव शक्यम् । लोपे अथ किमर्थ नुमनुषक्तयोहणं कियवे हि सति गुणः प्रसज्येत । अवे पुनः न घिविकृत्योरित्यवोच्येत । धिविकन्यो- सत्यकारलोपस्य स्थानिवद्भावाद्गुणो न रित्युच्यमानेऽवे कृतेऽनिष्टे देश नुम्प्रस- भवति ।। ननु च लोपेऽपि सति न धातु- ज्येत । इदमिह संप्रधार्यम् । अत्वं कि- लोप आर्धधातुके [१.१.४] इति प्रति- यतां नुमिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वा- पेधो भविष्यति । आर्धधातुकनिमित्ते श्रुमागमः | अन्तरङ्गमत्कम् । कान्त- लोपे स प्रतिषेधो न चैष आर्धधातुक- रजवा। प्रत्ययोत्पत्तिसंनियोगेनात्वमुच्यत निमित्तो लोपः । अपि च प्रत्याख्यायते उत्पन्ने प्रत्यये प्रकृतिप्रत्ययावानित्यानस्य देवाचे कोठे बरे श्रवण होते ? प्रत्याख्यान केले जात आहे. तेव्हा लोपाचें कोठेही या अकाराचे श्रवण होत नाही. विधान केले असता गुण हा होईलच. एकंद. कारण 'अतो लोपः' (६।४।४८) याने आध. रीत 'अच' असें अकारादेवाचेच विधान धातुक उपत्यय पुढे असल्यामुळे या अका- केले पाहिजे. रावा लोप होतो. आता धिन्व् आणि कण्व् असें नुमागम- जर कोठेही या अकाराचे श्रवण होत नाही (११५८) सहिताचे ग्रहण का बरे केले आहे ! तर कशाकरिता या अकाराचे विधान केलें घिविकृव्योः असेच का म्हटले नाही! आहे ! अर्थात् अकाराचे विधान नको. तर घिविकन्योः असा निर्देश केला अक्षता वकाराचा टोपच सागावा. पूर्वीच अकारादेश होईल. आणि त्यानंतर घिधिकृण्व्योर्लोप: असे म्हणणे शक्य नाही. होणार नुमागम अनिष्ट प्रदेशी म्ह. त्या कारण लोपाचे विधान केले असता लघूपध. अफारादेशाच्या पुढे करावा लागेल. गुण (३२८६) होऊ लागेल. आणि अका. पण येथे अगोदर असा विचार करावा राचे विधान केले असता त्याचा जरी लोप की प्रथमतः नुमागम करावा किंवा अकारी- होतो तरी पण त्या लोपाला स्थानिवद्भाय देश करावा. (१।११५५) झाल्यामुळे लघूपधगुण होणार मग काय बरें पूर्वी करावें । नाही. पर असल्यामुळे प्रथमतः नुमागम करावा. पण लोपाचे विधान केले तरी देखील न पण नुमागमापेक्षा अकारादेश हा अंतरण धातुलोपे०' (१४) याने गुणाचा निषेध आहे. होईल. तो अकारादेश अंतरंग कसा ! आर्धधातुकाच्या निमित्ताने लोप झाला उप्रत्ययाच्या बरोबरच अकायदेशा असता तो निषेध प्रवृत्त होतो. विधान केले आहे, आणि उप्रत्ययाची उत्पति आणि हा प्रकृतलोप तर उप्रत्ययाबरोबर झाल्यानंतर त्या प्रकृतिप्रत्ययाचा आधार सागितला असल्यामुळे आघातुकनिमित्तक घेऊन अंगसंशा झाल्यानतर नुमागम प्रात नव्हे. शिवाय 'न धातुलोप०' या स्त्राचे होत आहे. असताना पिन्द्र आणि कृण्व या दोन पाडून उ• देश होतो. उदा.- पिनोति, कृणोति, प्रलय रोती आणि या पातम्या वकाराला अकारा• ·पो.सू.३.१.४५ व्याकरणमहाभाष्यम् १४१ नुमागमः । नुमप्यन्तरङ्गः । कथम् । व- कुषाण पुपाणेति ॥ अत उत्तरं पठति । क्ष्यत्येतन्नुम्विधावुपदेशिवद्ववचनं प्रत्यय नाविकारस्य शित्करणानर्थक्य विध्यर्थमिति । उभयोरन्तरङ्गयोः परत्वा स्थानिवत्त्वात् ॥१॥ त्रुमागमः । तस्माद्धिविकृव्योरिति वक्त भाविकारस्य शित्करणमनर्थकम् । व्यम् ॥ किं कारणम् । स्थानिवत्त्वात् । शितोऽय- क्यादिभ्यः ना ॥३।११८१॥ मादेशः स्थानिवद्भावाशिभविष्यति ॥ स्तम्भुस्तुम्भुस्कम्भुस्कुम्भुस्कु अर्थवत्तु ज्ञापकं सार्वधातुकादेशे- भ्यः श्नुश्च ॥३।१।८२॥] ऽनुबन्धास्थानिवत्वस्य ॥२॥ हलःश्नः शानज्झौ॥३।१।८३॥ अर्थवत्तु नाविकारस्य शित्करणम् । किमर्थः शकारः । शित्सार्वधातुक- कोऽर्थः । ज्ञापकार्थम् । किं ज्ञाप्यम् । मिति सार्वधातुकसंज्ञा सार्वधातुकमपि- एतज्ज्ञापयत्याचार्यः सार्वधातुकादेशेऽनु- दिति ङित्त्वं उिन्तीति प्रतिषेधो यथा स्यात्। बन्धा न स्थानिवद्भवन्तीति । किमतस्य नुमागमही अंतरंगच आहे. जोडला आहे; उदा०- कुषाण, पुषाण. तो कसा? हे मनांत आणून वार्तिककार म्हणतात- असा की नुम्विधावुपदेशिवद्वचनं प्रत्यय (वा.१) नाविकरणाचा आदेश जो शानच् विध्यर्थम् (७।१।५८, वा.१) असें पुढे सांग- त्यांतील शकाराचा उपयोग होत नाही. णार आहे. तेव्हां उपदेशकालींच नुमाग. काय कारण? माची प्राप्ति येत असल्यामुळे तोही अंतरंगच कारण असे की शित् अशा भामत्ययाचे आहे. त्या दोन अंतरंगशास्त्रांमध्ये परत्वास्तव ठिकाणी शानच् आदेश सांगितला असल्या- नुमागम अगोदर होईल. तेव्हां 'धिविकृव्योः' मुळे स्थानिवद्भावाने (१।११५६) तो शित् असें नुमागमरहित सूत्र पठन करावे. समजला जाईल. काही हरकत नाही. (वा.२) शानच् आदेशांतील शकाराचा (सू.८३) शानच् या आदेशामध्ये इत्सं- उपयोग आहे. ज्ञक शकार कशाकरितां जोडला आहे ? तो कोणता? 'तिशित्' (३।४।११३) याने त्या आदे कांही एका विशिष्ट गोष्टीचे ज्ञापन करणे शाला सार्वधातुक संज्ञा होऊन नंतर 'सार्वधा- हाच उपयोग होय. तुकमपित्' (शारा४) याने त्या सार्वधातुकाला ते काय ज्ञापन करण्यात येत आहे ? डित्त्व आणि त्या ङित्त्वामुळे 'क्ङिति च' (१॥ सार्वधातुकाचे स्थानी होणान्या आदेशांना १५) याने अंगाला प्राप्त असलेल्या गुणाचा स्थानिवद्भावाने स्थानीसारखे इत्संज्ञक समजू (७।३।८६) निषेध व्हावा यासाठी शकार नयेत, सें आचार्य ज्ञापन करीत आहेत. १.. कर्तरिप्रयोगामध्ये सार्वधातुक प्रत्यय १. व्यंजनापुढील भाप्रत्ययाला शानच असा असतांना क्यादिगणांतील धातूडून भाप्रत्यय होतो; आदेश होतो, हिप्रत्यय पुढे असतांना; उदा०- उदा०- क्रीणाति क्रीणीते. १. कर्तरिप्रयोगामध्ये सार्वभातुक प्रत्यय पुढे २. कुछ व पुथ् या धातूंहून लोट्, सिप, हिआदेश, असतांना स्तम्भ वगैरे सूत्रपठित चार धातु आणि मध्ये भाविकरण, त्याचे स्थानी प्रकृत सूत्राने शानजा- स्कुझ्धातु याहून अप्रत्यय किंवा माप्रत्यय होतो; देश, आणि पुढील हिमस्ययाचा छुक् (१।४।१०५) उदा.- रतन्नोति स्तम्नाति, - गृहाण. साला माहे.

·विष्यति ॥ १४२ व्याकरणमहाभाष्यम् [१.३ १.१ आ.४ ज्ञापने प्रयोजनम् । तबादिपु चालित्यम् ॥४॥ प्रयोजन हितातडोरपित्त्वम् ॥ ३ ॥ तयादिषु चाडिव प्रयोजनम् । हे पित्त्वं न प्रतिपेभ्यम् । पितोऽय- शृणोत प्रावाणः । डिन इम आदेशाः मादेशः स्थानिवद्भावास्पित्स्यात् । सार्व- स्थानिवद्भावान्डितः स्युः । सार्वधातुका- धातुकादेशेऽनुबन्धा न स्थानिवद्भवन्तीति देशेऽनुबन्धा न स्थानिवद्भवन्तीति नेमे नायं पिद्धषिष्यति । तातङि च डकारो डितो भवन्ति । नोचार्यों भवति । पितोऽयमादेशः स्थानि- वस्य दोषो मिप आदेशे वहावारिपत्स्यात् । सार्वधातुकादेशेऽनु पिदभावः ॥५॥ बन्धा न स्थानिवद्भवन्तीति नायं पिन्द्र वस्य तस्य लक्षणस्य दोपो मिप आ- देशे पितोऽभावः । अचिनवम् असुन- या ज्ञापनाचा काय उपयोग? समजला जाणार नाही. (वा.३) 'सेझपिच' (३।४१८७) या सूत्राने (वा.४) 'तप्तनप्तनथनाच (७११४५) या हिआदेश सागून त्याला जो पित्याचा निषेध सूत्राने सागितलेले जे तप् , तनम् , धगैरे आदेश केला आहे तो करावयास नको. कारण पित् त्याचे ठिकाणी हित्याची प्रतिषेध करावयास अया सिप्प्रत्ययाचा हा हिआदेश आहे. तो नको; जसे- 'प्राणोते मावाण'. डित् असा जो स्थानिवद्भावाने पित् समजला जाईल. परंतु मध्यमपुरुषी बहुवचनी तप्रत्यय त्याचे स्थानी हे सार्वधातुकाच्या आदेशाना स्थानिवद्भावाने तप वगैरे आदेश सागितले आहेत म्हणून स्थानीसारखे इत्संज्ञक समजू नयेत असें स्थानिवद्भाशने डित् समजले जाण्याचा समव सागितल्यामुळे हा 'हि'आदेश पित होणारच आहे. पण सार्वधातुकाच्या आदेशाना स्थानि नाही. तेव्हा 'सेहीपिच्च' या सूत्रामध्ये अपित' वद्भावाने स्थानीसारखे इत्संशक समजावयाचे हा शब्द घालावयास नको. तसेच तातड् या नाहीत, असे सांगितले असल्यामुळे हे दयू आदेशामध्ये इत्सशक डकार जोडावयास नको. वगैरे आदेश डित् होणार नाहीतच. कारण पित् अशा 'तु' शब्दाचा हा तातड् आदेश आहे. तो स्थानिवद्धाने पित् समजला आदेश स्थानिवद्भावाने पित् समजला जातो (बा.५) मिप्प्रत्ययाचे ठिकाणी केलेला जाईल. पण सार्वधातुकाच्या आदेशाना स्थानि- तो तसा समजला जाणार नाही, असा या शार बद्भावाने स्थानीसारखे इत्सतक समज नयेत गावर दोष येत आहे; उदा.- अनिवम्, असे सागितले असल्यामुळे तातड् हो पित् अकरवम्, येथे मित्ययाचे स्थानी केलेला ३ तिप् योनील इकाराला उकार (३।४।०६) १), पत्ययाचे ठिकाणी तआदेश (३।४।१०१) होऊन तो तु असा होतो म्हणून त्याला पित असे म्हटले त्या आदेशाचे ठिकाणी 'तानप्तनथनाच' ( आहे. हिआदेश (३।४।८७) अपित असल्यामुळे २४५) याने तपआदेश, त्यामुळे प्रत्ययाला गुन त्यांचे स्थानी होणारा तातडादेश स्थानिवद्रावाने होऊन शृणोत असे रूप होते. तप हा आदेश पिर पित होण्याचा मुळीच समव नाही, ४. तेव्हा सार्वधातुकमपित् या सूत्रानेच तात असल्यामुळे हित्वाचा (१।२।४) प्रतिषय होत आहे. हा हित समजला जाईल, म्हणून तातडू यांतील स्थानी अमादेश, त्यामुळे नुप्रत्ययाला गुग, अवा- ६. विधानुहुन लड्, मिप, न, अडागम, मिपाव डकार नको. देश होऊन अचिनवम् अमें रूप होते. अकरवम् ५.सु प्रवणे, लोट्, मध्यम पुरुष, बहुवचन, येथे कृषातहून उप्रत्यय विकरण झाला आहे, प्रत्यय, मुवः पच', शुभआदेश व अमत्यय (३।११ ते ·पा, सू.३.१.८३] व्याकरणमहाभाष्यम् १४३ .. वेत्थ ॥ वम् अकरवम् । पितोऽयमादेशः स्थानि- वन्तीति नायं शित्स्यात् ।। वद्भावात्पिद्भवति । सार्वधातुकादेशेऽनुव कित्करणाद्वा सिद्धम् ॥ ७॥ न्धा न स्थानिवद्भवन्तीति नायं पित्स्यात् ॥ अथवावश्यमत्र सामान्यग्रहणावि- अत्यल्पमिदमुच्यते मिप आदेश इति । घातार्थः ककारोऽनुवन्धः कर्तव्यः । क तिप्सिन्मिपामादेशा इति वक्तव्यम् । वेद सामान्यग्रहणाविघातार्थेनार्थः । वसोः संप्रसारणम् [६.४.१३१] इति । तेनैव विदेवसोः शित्त्वम् ॥ ६॥ यत्नेन गुणो न भविष्यति ॥ विदेरुत्तरस्य वसोः शित्त्वं वक्तव्यम् । अस्य ज्ञापकस्य सन्ति दोषाः सन्ति शितोऽयमादेशःस्थानिवद्भावाशिद्भवति। प्रयोजनानि । समा दोपा भूयांसो वा । सार्वधातुकादेशेऽनुवन्धा न स्थानिवद्भ- तस्मान्नार्थोऽनेन ज्ञापकेन । कथं यानि अमादेश (३।४।१०१) स्थानिवद्भावाने शित् होणार नाही, म्हणून त्याला शित्त्व पित् समजला जातो, पण सार्वधातुकाच्या सांगितले पाहिजे. आदेशांना स्थानिवद्भावाने स्थानीसारखे (वा.७) किंवा वतु या शब्दापासून वसु इत्संज्ञक समजावयाचे नाहीत, असे ज्ञापन केले आणि वसु या उभयतांचेही ग्रहण झाले पाहिजे, असल्यामुळे हा अमादेश पित् होणार नाही. म्हणून वसुप्रत्ययाला इत्संज्ञक ककार अवश्य ज्ञापनावर दोप दाखवितांना 'मिप आदेशे जोडला पाहिजे. असे म्हटले आहे ते अगदीच अपुरे आहे. वसुशब्दापासून कसु आणि वसु या उभय- तेथें तिप् , सिप् , मिप ,यांचे आदेश असे म्हटलें तांचे ग्रहण झाल्याचा कोठें उपयोग आहे ? पाहिजे; उदा०- वेद, वेत्थ. वसोः संप्रसारणम्' येथे. तेव्हां ककार (वा.६) विद्धातूपुढील शतृप्रत्ययाचे जोडण्याच्या प्रयत्नानेंच विद्वान् इत्यादि स्थली ठिकाणी केलेल्या वसुआदेशाला शित्त्वाचे गुणाचा प्रतिपेधही होईल. विधान करावें. शकारेत्संज्ञक अशा शतृप्रत्य. आतां या ज्ञापनावर दोपही आहेत आणि याचे ठिकाणी हा वसुआदेश केला असल्या. त्याचे उपयोगही आहेत. त्यांत जितके उपयोग मुळे स्थानिवद्भावाने तो शित् होण्याचा संभव तितकेच दोष असतील किंबहुना जास्तही आहे. पण सार्वधातुकाच्या आदेशांना स्थानि. असतील. एकंदरीत दोपग्रस्त असल्यामुळे या वद्भावाने स्थानीसारखे इत्संज्ञक समजू नयेत, ज्ञापन करण्यांत कांहीं अर्थ दिसत नाही. असे सांगितले असल्यामुळे हा वसुआदेश तर मग या ज्ञापनाचे जे उपयोग दाख- ७. पित् झाला नाही तर ङित् (१।२।४) होईल (१।२।४) समजला जाऊन गुणाचा निषेध होऊन आणि गुणाचा निषेध (१।११५) होईल. विवस असा शब्द सिद्ध होतो. ८. विद्धातून लट्, तिप् आणि सिपमआदेश, १०. वसोः संप्रसारणम् (६।४।१३१) येथील त्यांना क्रमानें आणि थल् हे आदेश (३।४।८३) वसुशदाने कसु आणि वमु या दोन्ही प्रत्ययांचे ग्रहण व लघूपधगुण होऊन वेद, वेत्थ, अशी रूप होतात. झाल्यामुळे तस्थुपः आणि विदुषः या दोन्ही उदा- येथे जल, थल, हे आदेश शापनामुळे पित् समजले हरणांमध्ये संप्रसारण सिर होते. या पसुप्रत्ययाला नाहीत तर डित् समजले जातील. आणि गुणाचा ककार जोडला नाही तर सूत्रांतील वसोः धाशम्दाने निषेध (११११५) होईल. घा वसुप्रत्ययात्रेच ग्रहण होईल आणि फसुप्रत्य- ९. वसुप्रत्ययाला शिवाचे विधान केले असतां याला ककार जोडला असल्यामुळे त्याचे ग्रहण दोगार स्याला सार्वधातुक संहा होते व त्यामुळे तो दित् नाही. व तरथुपः इत्यादि पानुप्रत्ययान्त स्थली संप्र- ·१४४ ध्याकरणमहामाध्यम् [भ.३ पा.१ आ. प्रयोजनानि । तानि क्रियन्ते न्यास एव॥ हित्वं प्रतिपितम् । तवोऽसंयोगालिकि- एवमपि भवेत्सित्करणसामर्थ्यापित्कृतं वतीति डिच्च पिन्न भवति । एवं जितः स्यान्छित्करणसामाजिकृतम् । यत्तु पित्त्वं प्रतिषिद्धम् ।। खलु पिति उित्कृतं प्राप्नोति डिति च छन्दसि शायजपि ॥३।१५८४॥ पित्कृतं केन तन्न स्यात् । तस्माद्वक्तव्यं शायच्छन्दसि सर्वत्र ॥१॥ पिन जिन्द्रवतीति ङिच्च न पिद्भवतीति ।। शायच्छन्दसि सर्वत्रेति वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । एवं वक्ष्यामि । सार्व- क सर्वत्र । हो चाहौ च । किं प्रयोज- धातुकं विद्भवति पिन्न । एवं तावपितो नम् । मही अस्कभायत् यो अस्कभायत विले आहेत त्याची काय वाट ? तुक प्रत्यय डित समजावा असा त्याचा अर्थ त्याची वाट सत्रामध्ये केलेली आहे. होय. अपित याचा अर्थ पित् हा डित् होत तरीही जेथें पित्करण केले असेल तेथे नाही असा होय. अशा रीतीने पकारेस त्याच्या जोरावर पिताचे कार्य होईल. आणि काला डिवाचा प्रतिषेध सिद्ध झाला. त्याच्या जे डिलरण केले असेल तेथे त्याच्या पुढे 'असंयोगालिकित्' हे सूत्र आहेच. जोरावर डिताचे कार्य होईल. अपित् याचा दुसरा अर्थ असा होतो की पण पित्प्रत्ययाचे ठिकाणी जे डिवप्रयु डित् हा पित् होत नाही. अशा रीतीने डकारे. तकार्य प्राप्त होते आणि डित्प्रत्ययाचे ठिकाणी सकाला पित्वाचा निषेध होतो. में पित्वप्रयुक्तकार्य प्राप्त होते ते काय कारणा- (स् ८४, वा.१) वेदामध्ये सर्व ठिकाणी मुळे होणार नाही. अर्थात् होऊ लागेलच. भाप्रत्ययाचे ठिकाणी शायच् आदेश होतो, म्हणून 'जो पकारेसज्ञक तो डकारेत्सशक समजू असे वचन करावें. नये आणि जो डकारेसज्ञक तो पकारत्मशय सर्व ठिकाणी म्हणजे कोठे ! समजू नये', असे वचन केले पाहिजे. हिमत्स्य पुढे असताना किंवा नसतानाही. ससे वचन करावयास नको. कारण 'सार्व हिप्रत्यय पुर्दै नसतानाही असे म्हणण्याचा धातुकमपित्' (१।२।४) या सूत्रामध्ये 'सार्व. काय उपयोग? घातुकम्' असा योगविभाग करावा. सार्वधा 'मही अस्केभायत्, यो अस्कभायत् , उद्र सारण होणार नाही, पाची अनुवृत्ति आहे. पित् आणि डिव यापैकी ११. सेपिच्च येथे अपित् असे सूत्रकारांनीच उद्देश्य अमुकर ध्यावे याविषयी प्रमाण नसल्यामुळे म्हटले माहे तसाच तातड्याला डकार आणि तप, पाळीपाळीने दोन्ही उद्देश्य धरून दोन निरनिराळे तनप्यांना पकार सूत्रकाररानीच जोडला आहे. वाक्या होतात. त्याची अशी व्यवस्या समजावी: २१. अवेद येथे लडाचे स्थानी केलेल्या तिप• एखापा प्रत्ययाला तिर, सिप असा प्रत्यक्ष पकार प्रत्ययाना पकार जोऽस्याचे जोरावर पिस्वावर अव- लावला मेल किवा पिद होतो (३४९१) भने लवून असलेला अनुदान स्वर होतो पण स्थानि- मटलें तेथे तो प्रत्यय स्थानिवडावाने डिव रोत मद्रावाने तिबादेशाला जिस्व असल्यामुळे गुण नाही. याच्या उलट ज्या प्रत्ययाला वात अशा मिवध प्राप्त होतो. तसेंच तात् येथे तिपाचे स्थानी प्रस्य डकार ला अल सो स्थानिवद्रावाने केलाया तातडभोरेशाला पिरत असल्यामुळे अनुदाच पिटत नाही खर (१९६३) भागि 'सुट' (१९३) याने १. वेदामा पजनापुढील मामत्ययाचे स्थानी गगमोमोजागतील. शायम्ही आदेश होतो, उदा०-गृमाय जिजया मधु: १३. अति रा प्रसवप्रतिष आहे सामुळे म, पिर. मी दोन परे परता येतात. दिया सायप, भट्, अमें प्रपात, लोट् मापनयुक्त का २, काम या सावधान ला, लि, मा, साला ·- पा. सू.३.१.८.] व्याकरणमहाभाष्यम् १४५ उद्गृभायत. उन्मथायतेत्यर्थम् ।। दक्षिणायाः । दक्षिणायामिति प्राप्ते ॥ व्यत्ययो बहुलम् ॥३।१।८५॥ तिडां व्यत्ययः । चपालं ये अश्वयूपाय योगविभागः कर्तव्यः । व्यत्ययो तक्षति । तक्षन्तीति प्राप्ते ।। वर्णव्यत्ययः। भवति स्यादीनामिति । आण्डा शुष्णस्य त्रिष्टुभौजः शुभितमुग्रवीरम् । शुधितमिति भेदति । भिनत्तीति प्राप्ते । स च न प्राप्ते । लिङ्गव्यत्ययः । मधोगुहाति । मरति । नियत इति प्राप्ते ॥ ततो वहु- मधोस्तृप्ता इवासते । मधुन इति प्राप्ते ।। लम् । बहुलं छन्दसि विपये सर्वे विधयो कालव्यत्ययः । श्वोऽनीनाधास्यमानेन । भवन्तीति । सुपां व्यत्ययः । तिङा श्वः सोमेन यक्ष्यमाणेन | आधाता यप्टे- व्यत्ययः । वर्णव्यत्ययः । लिङ्गव्यत्ययः। त्येवं प्राप्ते ॥ पुरुषव्यत्ययः । अधा स कालव्यत्ययः । पुरुपव्यत्ययः । आत्मने- वीरर्दशभिर्वियूयाः । वियूयादिति प्राप्ते ।। पदव्यत्ययः । परस्मैपदव्यत्यय इति ॥ आत्मनेपदव्यत्ययः । ब्रह्मचारिणमिच्छते । सपां व्यत्ययः । युक्ता मातासीद्धरि इच्छतीति प्राप्ते ॥ परस्मैपदव्यत्ययः । भायत, उन्मथायत, वगैरे ठिकाणी शायच् येथे तिङ्प्रत्ययाचा व्यत्यय झाला आहे. आदेश होणे हा उपयोग होय. तक्षन्ति असें बहुवचन घालावयाचें तें व्यत्य. (सू.८५) ह्या सूत्राचा विभाग करावा. याने एकवचन घातले आहे. त्रिष्टुभौजः 'व्यत्ययः हे पहिले सूत्र होय. वेदामध्ये स्य वगैरे शुभितमुग्रवीरम् येथे वर्णाचा व्यत्यय झाला विकरणप्रत्ययांचा व्यत्यय होतो; जसे:-'आण्डा आहे. शुमितम् हा शुध्धातूच्या धकाराच्या शुष्मस्य भेदति' येथे मिनत्ति असा सम्प्रत्यय ऐवजी भकार घातला आहे. मधोस्तृप्ता प्राप्त झाला होता. तसेच स च न मरति येथे इवासते येथे लिङ्गाचा व्यत्यय केला आहे. म्रियते असें प्राप्त झाले होते. नंतर 'बहुलम्ः मधुनः असे नपुंसकलिंग घालावयाचे असतां असें दुसरें सूत्र होय. वेदामध्ये सर्वच विधि मधोः असे पुंल्लिंग घातले आहे. अधा स वीरे- बाहुल्येकरून होतात. तेव्हां वेदामध्ये सुप्. र्दशभिर्वियूयाः. येथे पुरुपाचा व्यत्यय आहे. प्रत्ययांचा व्यत्यय होतो, तिङ्प्रत्ययांचा व्यत्यय वियूयात् असा प्रथमपुरुष घालावयाचा तो होतो, वर्णाचा व्यत्यय होतो, लिंगाचा व्यत्यय वियूयाः असा मध्यमपुरुष घातला आहे. होतो, पुरुपाचा व्यत्यय होतो, कालाचा व्यत्यय श्वोऽग्नीनाधास्यमानेन, श्वः सोमेन यक्ष्यमाणेन, होतो, आत्मनेपदाचा व्यत्यय होतो, आणि येथे कालाचा व्यत्यय झाला आहे. आधाता, परस्मैपदाचा व्यत्यय होतो. उदा.- युक्ता यष्टा, असा अनद्यतन भविष्यकाळी लुट्प्रत्यय मातासीद्धरि दक्षिणायाः येथे सुप्प्रत्ययाचा घालावयाचा तो सामान्य भविष्यकाळी लट् व्यत्यय झाला आहे. दक्षिणस्याम् अशी सप्तमी प्रत्यय घातला आहे. ब्रहाचारिणमिटते येथे घालावयाची ती व्यत्ययाने तिच्या ऐवजी पष्टीच आत्मनेपदाचा व्यत्यय झाला आहे. इच्छति घातली आहे. चपालं ये अश्वयूपाय तक्षति असें परस्मैपद घालावयाचें तें इच्छते असे वचन थप्रत्ययाचे ठिकाणी त आदेश, भा, शायच्. रधली दोन किंवा तीनही विकरण होनात नदा०:- ग्रहोमः० (८१२।३२,. वा..) याने इकाराचे आप्डा झुप्मस्य भेदति, इन्द्रो वरतेन नेपतु, इन्द्रेग स्थानी भकारादेश शाला आहे. युजा तरुम धन. मंदनि यर्थं भगविकरण प्राप्त १. वेदामध्ये बानुल्य करून विपरणांना व्यत्यय असतां शम् केला आहे. नेपा येथे सि मानिस होतो, म्हणजे ज्या गणाना जो विकरणप्रत्यंय तो न भने दोन विकरण केले आहेत. तपन ये उ, सिप होता तेथे दुस-याच गणाचा विकारण होतो, मचित मानिनोवान विमल आला.

·, १४६ व्याकरणमहाभाष्यम् म. पां.१ आ." प्रतीपमन्य अमियुध्यति । युध्यत इति गमि । यज्ञेन प्रतिष्ठां गमेयम् । गमि ।। प्राप्त ॥ यचि । मन्त्रं चोचेमाग्नये । बाथ।। विदि। सुप्तिड्डपग्रहलिङ्गनराणां कालहलचस्व- विदेयमेनां मनसि प्रविधाम् ॥ रक्र्तृयडां च। शकिरहोश्चेति वक्तव्यम् । शकेम त्वा व्यत्ययमिच्छति शास्त्रकरेपा मोऽपि समिधम् । अस्रवन्तीमारहेमा स्वरतये ।। घ सिध्यति बाहुलकेन ॥ दृशेरपितरं च दृशेयं मातरं च ॥२॥ लिडयाशिप्यङ् ॥ ३॥ १।८६ ॥ दृशेरवकन्यः पितरं च दशेयं मावरं अयमाशिष्यविधीयते । तस्य किं च शेयमित्येवमर्थम् ।। प्रयोजनम् । इह उपस्थेयामेत्याडपि वक्तव्यो न आशिप्यडः प्रयोजनं स्थागागमिव. घडैव सिध्यति ॥ न यक्तव्यः । सार्व- चिविदयः ॥१॥ धातुकत्यात्सलो आर्धधातुकत्वादेत्वं स्था । उपस्थेयं पर्भ तुप्रियाणाम् । तत्रोभयलिङ्गत्वासिद्धम् ॥ स्था ॥गा । अञ्जसा सत्यमुपगेयम् । गा!! इति व्या म अ ३ पा. १. आ४. आत्मनेपद घातले आहे.प्रतीपमन्य ऊर्मियुध्यति विद्धातूच उदा०- विदेयमेना मनसि प्रवि. येथे परस्मैपदाचा व्यत्यय झाला आहे. युध्यते टाम्, अक् आणि रह् या धातूहूनही अई असे आत्मनेपद घालावयाचे असता युध्यति प्रत्यय होतो असे म्हणावें; उदा०:- शकमला असे परस्मैपद घातले आहे. समिधम् , असवन्तीमारहेमा स्वस्तये. सुप्प्रत्यय, तिड्प्रत्यय, परस्मैपर, आत्मने (वा.२) दधातहून आशीलिड पुढे अस पद, लिंग. पुरुष, काल, हल् व अच् हे वर्ण, ताना अक् असा विकरणप्रसय होतो असे उदाच वगैरे खर, कारक आणि यनत्यया म्हणावे. कारण पितर च दृशेयम् मातर च वील (शश२७) यशब्दापासून पुढील सूत्रा दशेयम् ही उदाहरणे साधली पाहिजेत. तील डकारापर्यंत जो यङ्प्रत्याहार त्यातील आता उपरथेयाम या क्रियापदामध्ये मप्रत्य प्रत्यय इतक्याचा व्यत्यय होतो तो शास्त्रका- याला आडागम होतो असेंही म्हटले पाहिजे. राला इए आहे. तो बहुलग्रहणाने साधतो. कारण नुसता विकरण अप्रत्यय करून येथे (सू.८६) ह्या सूत्राने आशीर्लिङ् पुढे अस- भागत नाही. ताना जो अड् सागितला आहे त्याचा काय आडागम सागावयास नको. कारण उपस्थे. उपयोग? याम या क्रियापदामध्ये तिप्रत्ययाला सार्वधा (वा.१) आशीलिट् पुढे असताना सागि तुकसज्ञा असल्यामुळे सकाराचा लोप (७१२१७९) तलेल्या या अडाचा उपयोग स्या, गा, गम, करावा आणि आर्धधातुक्सश असल्यामुळे वन् आणि विद् या धातूचे टिकाणी होतो. एत्व(६।४।६७)करावें. तेव्हा ये दोन्ही सज्ञाची स्थायातूचे उदाहरण:- उपस्येय वृषभ तुमि चिन्हें टीम पडतात, म्हणून दोन्ही सी योगाम् गापाचे उदा०:- अअसा सत्यमुग- पेल्या असता हे उदाहरण सिद्ध होत आहे. गेयम्, गमधातूचे उदाहरण:- यशेन प्रतिष्ठा येथे व्या.म च्या ३ अध्यायातील १ स्या गमेयम्. वधात्च उदा०:-मन्त्र योचेमाग्नये. पादातील चौयें आन्हिक समाप्त झाले. २. हामध्ये आनीलिङ पुढे असतांना धातुहुन पाच प्रत्ययाला निरनिराच्या कार्याकरिता दोन्ही विकरण अप्रत्यय होतो; उदा.-- उपत्यम्. सहा (१९१७) सागितल्या आहेत. सात्पर्य, २१- भड्मात्यामुळे मागील आगराचा लोप (IMEV) रथेमाम दे आदागम तर सांगावयास नकोच, पण माणि पुढे श्यादेश (४२८०) झाला आहे. पहा विवरणही तय करावयास नको. १. वैदिक मयोगामध्ये एकाच उदाहरणामध्ये ·भूत् । १.३.१.८७ व्याकरणमहाभाध्यमे १४७ कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रिया तुल्यक्रियः कर्ता यः स कर्मवन्मा ॥३१॥ ८७॥ साध्वसिश्छिनत्ति । साधु स्थाली पचति ॥ वत्करणं किमर्थम् । स्वाश्रयमपि यथा तुल्यक्रिय इति किमर्थम् । पचत्योदनं स्यात् । भिद्यते कुशूलेनेति । अकर्मकाणां देवदत्तः । तुल्यक्रिय इत्यप्युच्यमानेऽत्र भावे लो भवतीति भावे लो यथा स्यात्॥ प्राप्नोति । अत्रापि हि कर्मणा तुल्यक्रियः कर्मणेति किमर्थम् । करणाधिकरणाभ्यां कर्ता । न तुल्यक्रियग्रहणेन समानक्रिय- (सू.८७) ह्या सूत्रामध्ये कर्मवत् असा तीच क्रिया असलेला जो कर्ता त्याला कर्मव- कर्मशब्दापुढें वत्प्रत्यय कशाकरितां उच्चारला द्भाव न झाला पाहिजे; उदा०- साध्वसि- आहे ? श्छिनत्ति, साधु स्थाली पचति. कर्त्याचे स्वतःवर अवलंबून असलेलें जें आतां येथे तुल्यक्रियः असे कशाकरितां कार्य तेंही झाले पाहिजे; उदा०- भिद्यते म्हटले आहे ? कुशूलेन, येथे भिधातु हा अकर्मक समजून 'पचत्योदनं देवदत्तः' येथे देवदत्त या भाव या अर्थी लकार झाला पाहिजे. म्हणजे काला कर्मवद्भाव न झाला पाहिजे. भावेप्रयोग करता आला पाहिजे, पण तुल्यक्रियः असे म्हटले तरी येथे आतां येथे कर्मणा असें कशाकरितां म्हटले कर्मवद्भाव प्राप्त होत आहे. कारण येथे आहे ? कर्माच्या क्रियेशी कर्त्याची क्रिया तुल्य आहेच. करण किंवा अधिकरण यांची जी क्रिया दोघांची क्रिया समान पाहिजे असा तुल्य- १. कर्मावर भसणारी जी क्रिया तीच क्रिया ज्याची २. वतशब्द न उच्चारला तर कता हा कर्मच आहे असा जो कर्ता तो कर्माप्रमाणे समजाया; उदा० समजावा असा सूत्राचा अर्थ होईल. तेव्हां कर्म पच्यते तण्डलः. येथे देवदत्त हा कर्ता माहे आणि असल्यामुळे धातु अकर्मक आहे असे म्हणता येणार तण्डुल हे कर्म आहे . त्या तंडुलावर जी काही क्रिया नाही. कर्ता हा वस्तुतः कर्ता असला तरी की आहे तीच क्रिया ज्याची आहे असा कर्ता म्ह. समजून काही कार्य करता येत नाही, आणि वर अर्थात् तंटुल च कर्ता असला पाहिजे. कारण तंटुलाची हा शब्द उच्चारला म्हणजे कर्ता हा कर्मासारखा क्रिया तंडुलामध्येच असणार. तेव्हां देवदत्त या समजावा असा अर्थ होतो. तेव्हां का ही गोष्ट न कर्त्याची अविवक्षा करून तंटलच जेव्हां कांच्या सोडतां कर्माप्रमाणे समजून कार्य होतील आणि कता ऐवजी गृहीत धरला असेल तेव्हां तो धातु अकर्मक गृहीत धरून धातु अकर्मक समजून मविप्रयोग होतो. त्याचा अकर्मक कर्तरि प्रयोग पच्यते तण्डुलः' होईल. काढून तृतीया होऊन तम्बुलेन पच्यते असा होतो. येथे तसा जो कर्माचा झालेला कर्ता तो अमें हेईल. प्रकृत सूत्राने कर्माप्रमाणे समजला म्हणजे पच्यते येथील ३. अमिन्द.तरवार; ती इतकी उत्तम आहे की लकार जो तंदुल या फांचा वाचक आहे तो कार्मा- स्पर्श झाली की दोन तुबाटे शालेच. का असला चाही याचक गाहे असे म्हणता येते. म्हणून कर्मणि- पाहिजे हे खरे, तरी पण तो नुमसा नाममात्र आहे. प्रयोगासारखी कार्य यक् (३।४।६७), आत्मनेपद अशी विवक्षा असतांना अति हाच कता घेऊन (१।३।१३), चिर (३।११६६) आणि विण्वद्भाव 'अमिछिनत्ति काठम्' अन सकर्मक कारिप्रयोग (६।४।४२) ही ना कामंकरिमयोगांत होतात. जमा होतो. येथे कायद्राव झाला तर 'हि' अन्न प्रयोग तंदुल हा यातां शाला मणून धानु अकर्मक होत होऊ लागेल. मागे (२११४८ र ३) पदा. असल्यामुळे पच्यते तदुल: हा अकर्मफ कतरिप्रयोग ४. कारण ज्या किये औदन है या आप होतो तसा त्याचा. पच्यो तन्दुलेन असा माये. त्याच क्रियेचा देवदन हा कता. आहे. मयोगही होतो.

·१४६ व्याकरणमहाभाष्यम् म.पा.आ.४ प्रतीपमन्य उर्मियुध्यति । युध्यत इति गमि । यज्ञेन प्रविष्टां गमेयम् । गमि ॥ प्राप्त ॥ वधि। मन्त्र वोचेमामये । वथि ॥ विदि। सुप्तिहुपग्रहलिङ्गनराणां कालहलचस्व- विदेयमेना मनसि प्रविष्टाम् ।। रकर्तृयडां च। शकिरहोश्चेति वक्तव्यम् । शरम वा व्यत्ययमिच्छति शास्त्रकोपां सोऽपि समिधम् । असवन्तीमारुहेमा स्वस्तये ।। घ सिध्यति चाहुलकेन || दृशेरपितरं च दृशेयं मातरं च ॥२॥ लियाशिप्यङ् ॥ ३॥ १।८६ ॥ शेरग्यकन्यः पितरं च दशेयं मावरं अयमाशिष्यविधीयते । तस्य किं च दशेयमित्येवमर्थम् ॥ प्रयोजनम् । इह उपस्थेयामेत्याडपि वक्तव्यो न आशिप्यक प्रयोजन स्थागागमिव- घडव सिध्यति ।। न थक्तयः । सार्य- चिविदयः॥१॥ धातुकत्वात्सलोप आर्धधातुकत्वादेत्वं स्था । उपस्थेयं वृपमं तुप्रियाणाम् । तत्रोभयलिङ्गत्वास्सिद्धम् ॥ स्था ॥गा। अञ्जसा सत्यमुपगेयम् । गा।। इति व्या. म. अ. ३.पा.१. मा.४. आत्मनेपद घातले आहे.प्रतीपमन्य ऊर्मियुयति रिद्धातूचे उदा०:- विदेयमेना मनसि प्रति येथे परस्मैपदाचा व्यत्यय गाला आहे. युध्यते शाम, झक् आणि म्ह् या धातंहूनही अह असे आत्मनेपद घालावयाचे असता युध्यति प्रत्यय होतो असे म्हणावें; उदा० शकेम वा असें परस्मैपद घातले आहे. समिघम् , अवयन्तीमारहेमा स्वस्तये, मुष्प्रत्यय, तिड्प्रत्यय, परस्मैपर, आत्मने पद, लिंग. पुरुष, काल, हल् व अच् हे वर्ण, (वा.२) दश्यातूहून आधीलिङ पुढे अस. ताना अन् असा विकरण प्रत्यय होतो असे उदात्त वगैरे खर, कारक आणि यनत्यया- म्हणावे. कारण पितरं च दृशेयम् मातरं च वील (३२१२२७) यशब्दापासून पुढील सूत्रा- दृशेयम् ही उदाहरणे साधली पाहिजेत. तील हजारापर्यंत जो यड्प्रत्याहार त्यातील आता उपस्थेयाम या क्रियापदामध्ये मप्रत्य प्रत्यय इतक्याचा व्यत्यय होतो तो शास्त्रका- याला आगम होतो असेही म्हटले पाहिजे. राला इप आहे. तो यहुल ग्रहणाने साधतो. कारण नुसता विकरण भड्प्रत्यय करून येथे (सू.८६) ह्या सूत्राने आशीलिङ पुढे अस- भागत नाही. तांना जो अट् सागितला आहे त्याचा काय आडागम सागावयास नको. कारण उपरथे. उपयोग? (वा.१) आगोलिड् पुढे असतांना सागि- तुसंज्ञा असल्यामुळे सकाराचा लोप ७।२।७१) याम या क्रियापदामध्ये तिड्प्रत्ययाला सार्वधा- तलेल्या ह्या अडाचा उपयोग स्या, गा, गा, करावा आणि आधधातुसंहा असल्यामुळे वन् आणि विद् या धातूचे ठिकाणी होतो. एल(६४६७)करावें. तेव्हा येथे दोन्ही संशाची स्थाधातूचे उदाहरणः- उपस्येय वृषभं तुमि चिन्हें दृष्टीस पडतात, म्हणून दोन्ही संश योगाम् गायान्चें उदा०:- अञ्जमा सत्यमुप- केल्या असता है उदाहरण सिद्ध होत आहे. गेयम्, गम्धान्न उदाहरणः- यशेन प्रति येथे व्या.म.च्या ३ अध्यायातील १ ल्या गमेयम् वधातूच उदा :-मन्त्र बोचेमाग्नये. पादातील चौर्षे आन्हिक समात झाले. १. बेसमध्ये काशीलिंङ् पुढे असताना पाहून शाम प्रत्ययाला निरनिराम्या कार्याकरिता दोनी अप्रत्यय होतो; उदा०-- उपत्यम्, ये सबा (INR१५) सागितल्या आहेत. तात्पर्य, दा अभव्ययामुळे मागील आवाराचा लोप (EIMENS रथयाम व आडागम तर सांगावयाय नोच, पन आग पुशादेश (१६८०) झाला आहे. १. वैदिक प्रयोगामध्ये एकाच उदाहरणामध्ये अङ् हा विकारणही तेथे करावयाम नको. विवरण 4 । 1 .

·पा. सू.३१.८७] व्याकरणमहाभाष्यम १४९ कर्ता कर्मवद्भवतीति वक्तव्यम् । कर्तृ- तस्य चेत्कर्ता स्वादिति । तद्यथा। धातोः स्वभावकानां कर्तृस्त्रक्रियाणां वा कर्ता कर्मण्यण्भवतीति। तत्र संवन्धादेतद्गम्यते कर्मवन्मा भूदिति ॥ यस्य धातोर्यकर्मेति । इह मा भूत् । यातावदुच्यतेऽकर्मकस्य कर्ता कर्मव- आहर कुम्भं करोति कटमिति ॥ यदप्यु- द्भवतीति वक्तव्यमिति न वक्तव्यम् । च्चते कर्मस्थभावकानां कर्मस्थक्रियाणां वक्ष्यंत्येतत्सकर्मकाणां प्रतिषेधोऽन्योऽन्य. वा कर्ता कर्मवद्भवत्तीति वक्तव्यं कर्तृस्थ- मालिष्यत इति ।। यदप्युच्यते कर्य दृष्ट- भावकानां कर्तृस्थक्रियाणां वा कर्ता कर्म- श्वेत्समानधाताविति वक्तव्यमिति न चन्मा भूदिति न वक्तव्यम् । कर्मस्थया वक्तव्यम् । धातोरिति वर्तते । धातोः क्रिययायं कर्तारमुपमिमीते न च कर्तृ- कर्मणः कर्तुरयं कर्मवद्भावोऽतिदिश्यते । स्थभावकानां कर्तृस्थक्रियाणां वा कर्मणि तत्र संवन्धादेतद्गन्तव्यं यस्य धातोर्यत्कर्म क्रियायाः प्रवृत्तिरस्ति ।। द्भाव होतो असे म्हणावें. कारण कर्तृस्थभावक वद्भाव सांगितला आहे. तेव्हां त्यांच्या संबं- आणि कर्तृस्थक्रियक अशा धातूंच्या काला धावरून असे सहजच मनांत येते की ज्या कर्मवद्भात्र न झाला पाहिजे. आसयति देव- धातूचे में कर्म त्याच धातूचा तो कर्ता झाला दत्तम् , शाययति देवदत्तम् , स्थापयति देव- असेल तरच कर्मवद्भाव होतो; जसे- कर्म दत्तम् , या प्रयोगांतील धातु कर्मस्थभावक उपपद असतांना धातूहून अण्प्रत्यय होतो आहेत. गामवरुणद्धि, करोति कटम् , या प्रयो- (३।२।१) असे म्हटले असतां तेथें धातु आणि गांतील धातु कर्मस्थक्रियक आहेत. चिन्तयति, कर्म यांचा संबंध असल्यामुळे च्या धातूचं जें मन्त्रयते, हे धातु कर्तृस्थभावक होत आणि कर्म तें कर्म उपपद असतांना त्याच धातूहून गच्छति, धावति, हसति, हे धातु कर्तृक क्रियक अण्प्रत्यय होतो. म्हणून 'आइर कुम्भम् करोति होत. कटम्' येथे अण्प्रत्यय होत नाही. आतां अकर्मक धातु असेल तरच काला तसंच कर्मस्थभावक किंवा कर्मस्थक्रियक कर्मवन्द्राव होतो (वा.१) असें.में म्हटले आहे धातु असेल तरच त्याच्या काला कर्मवद्भाव ते म्हणावयास नको. कारण 'सक्रर्मकाणां प्रति- होतो (वा.३). कारण 'कर्तृस्थभावक आणि पेधोऽन्योन्यमाश्लिष्यतः' (वा.११) असें पुढे कर्तृत्थक्रियक अशा धातूंच्या कर्त्याला कर्मव- वार्तिककार सांगणारच आहेत. द्भाव न झाला पाहिजे, असें में म्हटले आहे तसेच ज्या धातूच्या काला कर्मवद्भाव तेही म्हणावयास नको. कारण जें कर्म आपल्या- करावयाचा तो कर्ता त्याच धातूचा कर्म अंशा वरील क्रियेच्या योगाने कासारखं क्रियाश्रय रूपाने दृष्ट असला पाहिजे (वा.२) असे जे होत असल्यामुळे कर्ता असे म्हटले जाते तशा म्हटले आहे तेंही म्हणावयास नको, धातोः कत्याला येथे कर्मवद्भाव सांगितला आहे, अशी येथे मागून (३।१।२२) अनुवृत्ति आहे. आणि कर्तृस्थभावक किंवा कर्तृत्यनियक तेव्हां घातूचे में कर्म तद्रूपी काला हा कर्म. धातूंच्या कर्मामध्ये तर क्रियेची कांहींच प्रवृत्ति कर्तृस्थभावक म्हणतात. गच्छति, धावति, इसति, येथे धाडून अप्रत्यय करावयाचा नादे, परंतु होन गमन वगैरे करतांना कर्याच्या हालचालीचा उपयोग नाहीं; कारण कुम्भम् हे कर्म अधातूचे नाही, आहर होतो म्हणन तेथें धातला कर्तृस्यक्रियक म्हणतात. याचें तें कर्म साहे. येथे कुम्मन् है कर्म उपपद असतांना कृ- - ·१४४ [अं.३ पा.आ. कर्म तो व्यापार करीत असतो. ज्या ठिकाणी तो व्यापार बाधल्यामुळे गाईच्या आकारात फरक दिसतो आणि व्याकरणमहाभाष्यम् त्वमभिसंबध्यते । मि तहि। यस्मिन्कणि पात्राणि भिनत्ति ॥ तथा कर्तृभूतेऽपि तकिया लक्ष्यते यथा कर्म दृष्टश्चैत्समानधातौ ॥२॥ कर्मणि स कर्मणा तुल्यक्रियः कर्ता कर्म कर्म दृष्टश्चत्समानधाताविति वक्त- यद्भवतीति ।। व्यम् । इह मा भूत् । पचयोदनं देव- कर्मवदकर्मकस्य कर्ता ॥१॥ दत्तः। राध्यत्योदनः स्वयमेव ॥ तथा अकर्मकस्य कर्ता कर्मवद्भवतीति वक्त कर्मस्थभावकांना कर्मस्थक्रियाणां व्यम् । किं प्रयोजनम्। सकर्मकस्य कती च॥३॥ कर्मवन्मा भूदिति | भिद्यमानः कुशूल: कर्मस्थभावकानों कर्मस्थक्रियाणां का किय या शब्दाचा अर्थ नाही. तर कर्म असा सकर्मक धातु असेल तर काला कर्मक जो पदार्थ तो कर्ता या रूपाने विवक्षित असता भाव होऊ नये हा उपयोग होय; जसे:- मिय. कमावस्थेत असताना जशी त्यामध्ये क्रिया मानः कुशूल: पात्राणि भिनत्ति. तसेच होती तशीच थेट क्रिया त्यामध्ये फर्ता या (वा.२) ज्या धातूच्या काला कर्मवद्भाव अवस्थेतही दासविण्याची असेल तर तो कर्ता करावयाचा तो कर्ता त्याच धातूचा तेथें कर्माशी तुल्यक्रिय समजला जातो व अशा रूपाने दृष्ट असला पाहिजे असे म्हणावे. त्यालाच कर्मवन्द्राव होतो. पचत्योदन देवदत्तः, रायंत्योदनः स्वयमेव, येथे (वा.१) अकर्मक धातु असेल तरच कर्मवनाव न झाला पाहिजे. काला कर्मवद्भाव होतो असे म्हणावें. (वा.३) कर्मस्थभावक किंवा कर्मस्थक्रियक याचा काय उपयोग? धातु असेल तरच त्याच्या काला कर्मव. ५. काला कायांची विवक्षा देत्यानंतरही नर कर्मस्थमावक आणि कर्मस्थक्रियक धातु मात्र सकर्मक तो पातु दुमया निराळ्या कर्मामुळे सकर्मक असेल पातमध्येच संभवतात. त्यांच्या व्यापारामुळे तर तेथें कर्मवद्भाव होत नाही. कुशल म्हणजे कणिंग, कर्माच्या स्वरूपात किंवा भाकारांत काही फरक दृष्टीस ती स्वत: मिदमान होत असताना आतील पात्रांचा पडत असेल तर ते त्या धातला कर्मस्थक्रियक किंवा भेद.करते असा या उदाहरणाचा अर्थ आहे. कर्मस्थभावक म्हणतात इतर ठिकाणीच क्तस्थमादक ६. मात खतःच सिद्ध होतो असा या उदाहर. किंवा कर्तृस्थक्रियक म्हणतात, बालम् आसयति म्ह, गाचा अर्थ आह. पचत्योदनम् यातील पचधातूचे जे धमवितो, शाययति म्ह, निजवितो, येथे कांच्या फर्म तच येथे का आहे. पण तो को रोधधातूचा व्यापाराने मुलाच्या आकारात फरक दिसतो, परत आहे. तो ओदन हा कता राधधातूचे कर्म भा मुलाच्या हालचालीचा सविण्याच्या कामी किंवा रूपाने दृष्ट नाही. निजविण्याच्या कामी उपयोग होत नाही. म्हणून ७. पातूचा अर्थ व्यापार असतो, आणि कर्ताच तेथे स्थावत. गाम् अवरुणद्धि येमें चरीत असतांना त्या व्यापारामुळे कत्याचे चलनवलन चावण्याच्या कामी गाईच्या हालचालीचा उपयोगही होत असेल तेथे ला धातूला 'कर्तृस्थक्रियक' म्हणतात. होतो, म्हणून तेथें धातला मर्मस्थक्रियक म्हणतात. त्या ठिकाणच्या कन्यांच्या न्यापागला क्रिया असें कट करोनिये असेंच आहे, कट नवीन उत्पन्नाव म्हटल आहे. आणि चलनवलन होत नसेल तर त्या होत असल्यामुळे स्वरूपात फरक आहेच, आणि धातूला करथमावक म्हणतात. त्या ठिकाणच्या कामट्या लवचिक असल्यामुळे सांची हालचालही पत्यांच्या व्यापाराला भाव असे म्हटले आहे. हे त्या कामी उपयोगी पडत आहे. चिन्तपति, मन्त्रयते, कस्थयिक भाग करवभावक धातु सर्मक धा- ये चिन्ता करताना किवा मसलत करताचा कर्याच्या मध्येही असतात आणि अकर्मक धामध्येही असतात. हालचालीचा काही उपयोग नाही, म्हणून तेथें धातूला ·पा. सू:३१.८४] व्याकरणमहाभाष्यम १४९ तो कर्ता झाला कर्ता कर्मवद्भवतीति वक्तव्यम् । कर्तृ- तस्य चेत्कर्ता स्वादिति । तद्यथा । धातोः स्वभावकानां कर्तृस्थक्रियाणां वा कर्ता कर्मण्यण्भवतीति । तत्र संवन्वादेतद्गम्यते कर्मवन्मा भूदिति ॥ यस्य धातोर्यकर्मेति । इह मा भूत् । यत्तावदुच्यतेऽकर्मकस्य कर्ता कर्मव- बाहर कुम्भं करोति कटमिति ॥ यदप्यु- द्भवतीति वक्तव्यमिति न वक्तव्यम् । च्चते कर्मस्थभावकानां कर्मस्थक्रियाणां वक्ष्यत्येतत्सकर्मकाणां प्रतिषेधोऽन्योऽन्य. वा कर्ता कर्मवद्भवतीति वक्तव्यं कर्तृस्थ- माश्लिष्यत इति । यदप्युच्यते कर्य दृष्ट- भावकानां कर्तृस्थक्रियाणां वा कर्ता कर्म- श्वेत्समानधाताविति वक्तव्यमिति न बन्मा भूदिति न वक्तव्यम् । कर्मस्थया वक्तव्यम् । धातोरिति वर्तते । धातोः क्रिययायं कर्तारमुपमिमीते न च कर्तृ- कर्मणः कर्तुरयं कर्मवद्भावोऽतिदिश्यते । स्थभावकानां कर्तृस्थक्रियाणां वा कर्मणि तत्र संवन्धादेतद्गन्तव्यं यस्थ धातोर्यत्कर्म क्रियायाः प्रवृत्तिरस्ति ।। द्भाव होतो असे म्हणावें. कारण कर्तृस्थभावक वद्भाव सांगितला आहे. तेव्हां त्यांच्या संबं. आणि कर्तृस्थक्रियक अशा धातूंच्या काला धावरून असें सहजच मनांत येते की ज्या कर्मवद्भाव न झाला पाहिजे. आसयति देव धातूचे जें कर्म त्याच धातूचा दत्तम् , शाययति देवदत्तम् , स्थापयति देव- असेल तरच कर्मवद्भाव होतो; जसे- कर्म दत्तम् , या प्रयोगांतील धातु कर्मस्थभावक उपपद असतांना धातूहून अण्प्रत्यय होतो आहेत. गामवरुणद्धि, करोति कटम्, या प्रयो• (३।२।१) असे म्हटले असतां तेथे धातु आणि गांतील धातु कर्मस्थक्रियक आहेत. चिन्तयति, कर्म यांचा संबंध असल्यामुळे ज्या धातूचे जें मन्त्रयते, हे धातु कर्तृस्थभावक होत आणि कर्म तें कर्म उपपद असतांना त्याच धातूहून गच्छति, धावति, हसति, हे धातु कर्तृकक्रियक अण्प्रत्यय होतो. म्हणून 'आदर कुम्भम् करोति होत. कटम्' येथे अण्प्रत्यय होत नाही. आतां अकर्मक धातु असेल तरच काला तसेंच कर्मस्थभावक किंवा कर्मस्थक्रियक कर्मवद्भाव होतो (वा.१) असें.जे म्हटले आहे धातु असेल तरच त्याच्या काला कर्मवद्भाव ते म्हणावयास नको. कारण 'सकर्मकाणां प्रति- होतो (वा.३). कारण 'कर्तृस्थभावक आणि पेधोऽन्योन्यमाश्लिष्यतः' (वा.११) असें पुढें कर्तृस्थक्रियक अशा धातूंच्या कर्त्याला कर्मव- वार्तिककार सांगणारच आहेत. द्भाव न झाला पाहिजे,' असे जे म्हटले आहे तसेच ज्या धातूच्या कर्त्याला कर्मवद्भाव तेही म्हणावयास नको. कारण में कर्म आपल्या- कराववाचा तो कर्ता त्याच धातूचा कर्म अंशा वरील क्रियेच्या योगाने कासारखं क्रियाश्रय रूपाने दृष्ट असला पाहिजे (वा.२) अस जें होत असल्यामुळे कर्ता असे म्हटले जाते तशा म्हटले आहे तेंही म्हणावयास नको. धातोः कत्याला येथें कर्मवद्भाव सांगितला आहे, अशी येथे मागून (३११।२२) अनुवृत्ति आहे, आणि कर्तृस्थभावक किंवा कर्तृस्यक्रियक तेन्हा धातूचे में कर्म तद्रूपी काला हा कर्म- धातूंच्या कर्मामध्ये तर क्रियेची कांहींच प्रवृत्ति कर्तृस्थभावक म्हणतात. गच्छति, धावति, हसति, येथे धाडून अप्रत्यय करावयाचा भाटे, परंतु होत गमन वगैरे करतांना कांच्या हालचालीचा उपयोग नाही; कारण कुम्भम् हे कर्म धातूचे नाही, आर होतो म्हणून तेथें धातला कर्तृरयक्रियक म्हणतात. याचें तें कर्म वाहे. ચ कुन्भन् ६ कर्म उपपद असतांना कृ.

·व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.५ होति । किं पुनः कर्मकर्तरि कर्माश्रयमेव आत्मनेपदं विधेयं शबादीनां घ भवत्याहोखित्काभयमपि । किं चातः । प्रतिषेधो वक्तव्यः । उभयं कियवे न्यास यदि कर्माश्रयमेव घशप्कृद्विधयो न एव ॥ सिध्यति । चङ् । अचीकरत कटः स्व. किमर्थं पुनरिदमुच्यते । यमेव । शप् | नमते दण्डः स्वयमेव । फर्मकतरि करीत्वं स्वातन्त्र्यस्य विधिः । भिदुरं काष्ठं स्वयमेव ॥ अथ विवक्षितत्वात् ॥५॥ कीश्रयमपि सिद्धमेतद्भवति । किं त. कर्मकर्तरि कर्तृत्वमस्ति । कुतः । स्वा- तन्त्र्यस्य विवक्षितत्वात् । स्वातन्त्र्येणे- आत्मनेपदशवादिनिधिप्रतिषेधः॥४॥ पात्र कर्ण विवक्षितः ।। किं पुनः सतः झालेली दिसत नाही. मग पुढे काय म्हणणे आहे ? पण काय हो,कर्मकर्तरिप्रयोगामध्ये कार्याला (पा.४) कर्मकर्तरिप्रयोगामध्ये कर्ता सम कर्मवद्भाव झाला असेल तेथे ते कर्म समजून जून कार्ये जर करावयाची तर काही ठिकाणी प्रास झालेल में कार्य तेच तेवढे होते किंवा कार्तरिप्रयोगामध्ये आत्मनेपदाचे विधान तेय या समनून आलेले कार्यही होते. केले पाहिजे, आणि शप् वगैरेंचा निषेध या दोहोंमध्ये काय बरें फरक होत आहे! केला पाहिजे. जर कर्म समजून प्राप्त झालेलें जें कार्य पण ह्या दोन्ही गोष्टी मुळांत केल्या बेवढेच करावयाचे असेल तर चह, शप् आणि आहेतच. ऋत्मत्स्य हे सिद्ध होणार नाहीत. 'अचीवरत आता हा कर्मयावच मुळी कशाकरिता फ्टः स्वयमेर' येथे चड्प्रत्यय होणार नाही. बरें सागितला आहे ? 'नमते दण्डः स्वयमेव' येथे शप्प्रत्यय होणार (वा.५) कर्मकर्तरिमयोगामध्ये तण्डुल वगै- ना. आणि 'मिदुर काठ स्वयमेव' येथे कृत् रैना कर्तृत्वच आहे. प्रत्यय होणार नाही. कशावरून? आता कर्मपद्भाव झाला असला तरी तेथे स्वातन्त्र्य गृहीत धरूनच तो कर्ता आहे कर्ता समजून प्राप्त झालेलेही कार्य होते असे अशी विवक्षा करता येते. म्हटरे म्हणजे मात्र ही उदाहरणे सिद्ध होतात. पण काय हो, त्या तंदुल बगैरेंना जी ९. अ चोवरत कटः स्वयमेव या कर्मक रिप्रयो- समजून त्या अधी कुरव (३।२।१६२) प्र यय होणार गामय कट हा जो बनी त्याच अर्थी अचीकरत नाही. येथे नुदप्रत्यय बेला आहे म्हणन तो क्तवाचक १०. मागे (१३१७८, पा. ४) पहा. तसेच आहे. तेथे सा काला कमवद्भाव झाल्यामुळे अयो- (३।११६७, बा. ३.४.५) पहा. तच त्या उड्प्रत्ययाला कर्मवाचक गसे म्हणता येते, ११. तेव्हा दुल वरना जर परतंत्रना दाखवा. आता जवतवाचक समजून मार्य करावयाचे नसेल वयाची नाही तर सात दुस-याला दिसत सर बनवाचक लु पुढे असताना सांगितलेला चट्- असे मुळीच मनात आणता येत नसल्यामुळे लामुळे प्रत्यय ( ३८) होणार नाही. तसाच नमते दण्डा स्या वेळी त्याला कर्मसंशय नावच काढता येत नाही, स्वयमेव येथे कारि प्रत्यय (३।१।६८) होगार म्हणून त्याला कर्मवगाव सांगितला आहे. नाही. आणि हिदु मानवयमेव यात वाहा कर्ता ·भ.३.१.८७]] व्याकरणमहाभाष्यम् १५१ स्वातन्त्र्यस्य विवक्षाहोस्विद्विवक्षामात्रम्। लूघते केदारः स्वयमेवेति यत्रासौ देव- सत इत्याह । कथं ज्ञायते । इह मिद्यते दत्तो दात्रातः समन्ततो विपरिपतन्ह- कुशूलेनेति न चान्यः कर्ता दृश्यते क्रिया श्यते । अत्रापि यासौ सुकरता नाम चोपलभ्यते । किं च मो विग्रहवतैर तस्या नान्यः कर्ता भवत्यन्यदतः के- क्रियायाः का भवितव्यं न पुनर्वातातप- दारात् ॥ अस्ति प्रयोजनमेतत् । किं काला अपि कर्तारः स्युः । भवेत्सिद्धं तीति । यदि वातातपकालानामन्यतमः कर्ता तत्र लान्तस्य कर्मवदनुदेशः ।।६।। स्यात् । यस्तु खलु निवाते निरभिव. तत्र लान्तस्य कर्मवदनुदेशः कर्तव्यः। ऽचिरकालकृतः कुशूलः स्वयमेव भिद्यते लान्तस्य कर्ता कर्मवद्भवतीति वक्तव्यम् ।। तस्य नान्यः कतो भवत्यन्यदतः कुशू इतरथा हि कृत्यक्तखलर्थेषु लात् ॥ यद्यपि तावदत्रैतच्छक्यते वक्तुं प्रतिपेधः ॥७॥ यत्रान्यः कर्ता नास्तीह तु कथं न स्यात् अक्रियमाणे हि लग्रहणे कृत्यक्तखल- स्वातंत्र्याची विवक्षा येथे करावयाची ती त्यांना त्या कणिंगेशिवाय दुसरा कोण बरें कर्ता खरेंच स्वातन्य आहे त्याची किंवा आपली असेल ? कोणीच नाही. नांवाला विवक्षा करावयाची. आतां जेथे दुसरा कर्ता मुळीच दिसत खऱ्या स्वातंत्र्याचीच विवक्षा आहे असे नाही अशा काही ठिकाणी तुम्हांला असे जरी म्हणतो. बोलतां येते तरी लूयते केदारः स्वयमेव, म्ह, कशावरून हे समजतें? शेत हे स्वतःच कापले जाते, येथे त्या शेताला अशावरून समजतें की भिद्यते कुशूलेन कापण्याच्या कामी स्वातंव्य कसं दाखवाल ? म्ह. कणिंग मोडते असा प्रयोग होतो. स्था की ज्या ठिकाणी हातांत शन्न घेतलेला हा वाक्यामध्ये कुशलाशिवाय दुसरा कोणीही देवदत्त शेताच्या सभोवती हिंडतांना प्रत्यक्ष कर्ता दिसत नाही. आणि कणिंग मोडते तेव्हां दिसत आहे, मोडणारा कोणी दिसतही नाही, तेथे देखील त्या शेताच्या अंगी में पण काय हो, दिसत नाही असे जे म्हणतां सौमर्य' आहे. त्या कामी तेथे शेतांवाचून ते काय क्रियेचा कर्ता हा कोणी मूर्तिमान् दुसरा कोणीही कर्ता नाही. असाच असला पाहिजे; वारा, जन, काल, हे हा या कर्मवद्रावाचा उपयोग खरा. देखील कर्ते होत नाहीत काय ? मग पुढे आतां तुमचं काय म्हणणे आहे ? होय. तेही कर्ते होतील. पण वाऱ्याने, वा.६) चातुहुन लकार केला असेल तरच उन्हाने किंवा बराच काल झाल्याने मोडली तेथे त्या धातूच्या काला कर्मयन्द्राय होतो असेल तर. पण ज्या ठिकाणी वारा बिलकुल असे म्हणावें. नादी, जन नाही, पाऊस नाही, अशा ठिकाणी (वा.७) लग्रहण केले नाही तर कृत्यप्रत्यय, नुकतीच तयार केलेली कमिंग जर स्वतः तप्रत्यय आगि खलप्रत्ययाच्या अर्थी दोणारे आपोआपच मोडून पडली तर त्या ठिकाणी प्रत्यय हे कर्मवन्द्रावाने होऊ लागतील त्यांचा १२. कापण्याना अत्यंत गुलम जावे अन जे प्रयोगामध्ये काला परतंत्रता विवक्षित नसल्यामुळे मऊपणा, केपणा, वगैरे धर्म ने धारण करण्याचे कर्ममा होम्याना संगय नसमा सबदार कामी त्या वाला पूर्ण स्वातंत्र्य नाद. तात्पर्य, करि- सांगितला आहे.

·१५२ व्याकरणमहामाण्यम् [अ.३ पा.१ आ.५ थेषु प्रतिषेधो वक्तव्यः स्यात् ॥ कृत्य। तस्य प्रतिषेधो वक्तव्यस्तस्मिन्प्रतिषिद्धे- भेत्तव्यः शूल इति कर्म । स यदा कर्मकाणां भावे खत्मवतीति भावे यथा स्वातन्त्र्येण विवक्षितस्तदास्य कर्मवद्भावः स्यात् । ईपढ़ेदं कुशूलेनेति ।। तत्तईि ल. स्यात् । तस्य प्रविषेधो रक्तव्यस्तस्मिन्प्र- प्रहमं कर्तव्यम् । न कतव्यम् । कियते तिपिद्धेऽकर्मकाणां भावे कृत्या भवन्तीति न्यास एव । लिडयाशिष्यङ् [३.१.८६] भावे यथा स्यात् । भेत्तव्यं कुशूलेनेति । इति द्विलकारको निर्देशः ॥ कृत्य । क । भिन्नः कुशूल इति कर्म । सिद्धं तु प्राकृतकर्मत्वात् ॥८॥ स यदा स्वातन्त्र्येण विवाक्षिवस्तदास्य सिद्धमेतत् । कथम् । प्राकृतिकर्मत्वात्। कर्मवद्भावः स्यात् । तस्य प्रतिषेधो वक्त- प्रातमेवनकर्म यथा कटं करोति व्यस्तस्मिन्प्रतिपिद्धेऽकर्मकाणां भावे तो शकटं करोतीति॥ कथं पुनर्ज्ञायते प्राकृत- भवतीति भावे को यथा स्यात् । भिन्नं मेवैकर्मेति । कुशूलेनेति । क्त ॥ खलः । ईपढ़ेदः आत्मसंयोगे कर्मकर्तुः कर्म- कुशूल इति कर्म । स यदा स्वातन्त्र्येण दर्शनात् ॥९॥ विवक्षितस्तदास्य कर्मवद्भावः स्यात् । आत्मसंयोगे कर्मकर्तुः कर्म दृश्यते । निषेध सागावा लागेल. कृत्यप्रत्ययाचे उदाहरण प्रयोग झाला पाहिजे. भिद्धातहून कर्मणि तध्यप्रत्यय केला असतांना तर मग हे प्रयोग साधण्याकरितां लग्रहण 'भेत्तव्या कुशूलो देवदत्तन असा प्रयोग होतो. केले पाहिजे. तेथे देवदत्ताची अविवक्षा करून कुशूकाला करावयास नको. लकाराचा निर्देश मुळांत स्वातंत्र्याची विवक्षा केली असताना त्या कुशूल केलेलाच आहे. पूर्वस्त्रामध्ये व्यत्ययो बहुलं या कत्याला कर्मवद्भाव होऊ लागेल, त्याचा लिड्याशिघ्य असा लिड्यब्दामा मागे निषेध सांगावा लागेल. तो निषेध केला असता आणखी एक लकार आचार्यानी उच्चौरला अकर्मक धातूहुन भावे प्रत्यय होतो तो आहे. भावे क्तप्रत्यय करून भिन्नं कुशूलेन असा प्रयोग (बा.८) कर्मवझाव सांगितला नाही तरी शाला पाहिजे. तसेंच खलर्थप्रत्ययाचे उदा. ही उदाहरणे सिद्ध होत आहेत. हरण-ईपत्राब्द उपपद् असताना द्धिातू हून ती कशी? कर्मणि खलप्रत्यय (३।३।१२६) केला असताना अशी की कुशूल, तंदुल, ह्या पदार्थाना ईप दः कुशूलो देवदत्तन असा प्रयोग होतो. स्वातंत्र्याची विवक्षा करून कर्तत्व मानले तरी तेथे देवदत्ताची अविवक्षा करून कुशूलाला साना मूळचे स्वाभाविक कर्मस्व आहेच; स्वातंत्र्याची विवक्षा केली असता त्या कुशूल असें- कटं करोति, शकटं करोति, येथे कट, या कत्याला कर्मवद्भाव होऊ लागेल त्याचा शकट, याना कमत्व आहे तसें हे होय. निषेध सागावा लागेल. तो निषेध केला असता अकर्मक धातहून भावे खलप्रत्यय होतो तो कसे बरे समजावें ? पण हे स्वाभाविकच कर्म आहे असे येथे भावे खल्प्रत्यय करून ईपद्भदं कुशूलेन असा (बा.९) आपला आपल्याशी संबंध अस. १३. त्या लकाराचा तेथे काही उपयोग नाही. कर्ता त्याला कर्मवद्भाव होतो म्हणून कतरिक्रिया- याची अनुत्ति प्रात मात करून त्याचा येथे पदाचा प्रयोग असतानाच सूत्र प्रवृत्त होत. कार्याकडे सवध केला अमता सकाराचा वाच्य जो ·पा.सू. ३.१.८७ व्याकरणमहाभाष्यम् इति ॥ क। हन्यात्मानम् हन्यत आत्मनेति ॥ करोति येनान्तरात्मा सुखदुःखे भंनु- विषम उपन्यासः। हन्त्यात्मानमिति कर्म भवति ।। दृश्यतें कर्ता न दृश्यते । आत्मना सकर्मकाणां प्रतिषेधोऽन्योऽन्यमाश्वि- हन्यत इति कर्ता दृश्यते कर्म न दृश्यते ॥ प्यत इति ॥११॥ पदलोपश्च ॥ १०॥ सकर्मकाणां प्रतिषेधो वक्तव्यः । कि पदलोपश्चात्र द्रष्टव्यः । हन्त्यात्मान- प्रयोजनम् । अन्योऽन्यमाश्लिष्यतः । मात्मा । आत्मना हन्यत आत्मेति ।। कः अन्योऽन्यं संस्पृशतः । अन्योऽन्यं गृहीत पुनरात्मानं हन्ति को वात्मना हन्यते । द्वावात्मानावन्तरात्मा शरीरात्मा च । तपेर्वा सकर्मकस्य वचनं अन्तरात्मा तत्कर्म करोति येन शरीरात्मा नियमार्थम् ॥१२॥ सुखदुःखे अनुभवति । शरीरात्मा तत्कर्म तपेर्वा सकर्मकस्य वचनं नियमार्थ तांना कर्म करणाऱ्यालाही कर्मत्व दृष्टीस पडतें. आत्मे दोन आहेत. एक शरीरात्मा आणि ते कोठे? दुसरा अन्तरात्मा. त्यांपैकी अन्तरात्मा तसे हन्ति आत्मानम्, आत्मना हन्यते, या कर्म करतो की ज्याच्या योगाने शरीरात्म्याला प्रयोगांमध्ये पहा. सुखदुःखें होतात.आणि ह्याच्या उलटही एखादे हा दृष्टान्त बरोबर नाही. कारण हन्ति वेळी शरीरात्मा तसे कर्म करतो की ज्याच्या आत्मानम् या प्रयोगामध्ये फक्त कर्मच दिसत योगाने अंतरात्म्याला सुखदुःखें होतात. आहे, कर्ता दिसत नाही. तसेच 'आत्मना (वा.११) सकर्मक धातूच्या कर्त्याला कर्म- हन्यते' या प्रयोगामध्ये फक्त कर्ताच दिसत वद्भाव होत नाही असे म्हणावें. आहे, कर्म दिसत नाही. याचा काय उपयोग? (वा.१०) ह्या प्रयोगामध्ये पदाचा लोप अन्योन्यमाश्लिष्यतः, अन्योन्यं संस्पृशतः, झाला आहे म्ह० दुसरे पद असून फक्त अन्योन्यं गृह्णीतः, येथे कर्मवद्भाव न झाला उच्चारले गेले नाही. ते असें:- हन्ति आत्मा- पाहिजे. नमात्मा; आत्मना हन्यते आत्मा. (वा.१२) अथवा सकर्मक तपधातूच्या तरी पण येथें आत्म्याला मारतो कोण व काला जो कर्मवन्द्राव सांगितला आहे तो आत्म्याकडून कोण मारला जातो हे सांगा पाहूं. नियमार्थ होईल. तो नियम असा की 'सकर्मक १४. तात्पर्य, जसा आत्म्याचा औपाधिक भेद राला कष्ट देणे हा व्यापार जो तापस या पक्ष्यांचा घेता आला तसा येथे घेता येत नसल्यामुळे येथे कर्मआहे तोच तप या कर्माचा आहे. म्दणन येथे कांची वद्भाव सांगितला पाहिजे असे सिद्ध झाले. अविवक्षा करून जी काला स्वातंत्र्याची विवक्षा १५. येथे आलिंगन करणे वगैरे क्रियांचे जे चैत्र करावयाची ती केल्याशिवायच येथे कता कर्माशी व मैन हे दोन का तेच एकमेकाला आलिंगन करीत तुल्यक्रिय होतो. नन्दा ते सूत्र नियमार्थ होते. तो असल्यामुळे कर्म आहेत. तेव्हां येथे अविवक्षा न नियम तयातपुरताच. म्हणजे तधातूच्या कल्याला करतानाच काशी तुल्यक्रिय कर्ता होत आहे. जर कर्मवदार होईल तर त्या तप्धाने कर्म तर १६. एा प्रकृत सूत्राच्या पहें 'तपरसप:कम असेल तरच होतो. असा झाला तर अन्योन्यमाझिभ्य- फस्येव' असे सूद आहे. तप्यते तपस्तापतः या सका. तः ये कर्मवद्धाव न होण्याकरितां सकर्मकानां प्रति मंक कर्तरिप्रयोगामध्ये त्याने कर्मवद्भाव होतो. परंतु पेधः' (वा.११) ३ वार्तिक ठेवावे लागेल. तेव्हा तेथे प्रकृत सूत्राने कर्मवद्भाव सिर आहे. कारण शरी याचा अता गभिप्राय समजावा यो पुढील सूत्रामध्ये ·१५४ व्याकरणमहाभाष्यम [.३ पा.१ आ.५ भविष्यति । तपरेव सकर्मकस्य नान्यस्य प्रत्ययार्थः स्यात्स एव प्रत्यर्थः । सा- सकर्मकस्येति ॥ वक्ष्य बन्यिकर्मकस्यापि मान्यतपेरवयवतपिः कर्म भवति । त- प्रामोति । उत्तपति सुवर्ण सुवर्णकारः। प्रथा । स एतान्पोपानपुष्यद्गोपोपमश्वपोष उत्तप्यमानं सुयणं सुवर्णकारमुत्तपति । रैपोपमिति सामान्यपुपेरवयवपुपिः कर्म तस्य च तपःकर्मकस्यैव ॥ १३ ॥ भवति । एवमिहापि सामान्यतपरक्यव- तस्य च तपःकर्मकस्यैव कर्ता कर्म- तपिः कर्म भवति ।। वद्भवति नान्यकर्मकस्येति । किमिदं तप दुहिपच्योर्वहुलं सकर्मकयोः ॥१४॥ इति । तपेरयमौणादिकोऽस्कारो भान- दुहिपच्योः सकर्मकयोः कर्ता बहुलं साधनः । कः प्रकृत्यर्थः कः प्रत्ययार्थः । कर्मचद्भवतीति वक्तव्यम् । दुग्धे गौः पय. स एव संताप । कथं पुनः स एव नाम तस्मादुदुम्वरः सलोहितं फलं पच्यते । धातूच्या कर्त्याला जर कर्मवद्भाव होय तर प्रयोग होतो तेथे तप या धातूचा अर्थ काय पक्त तपधातूच्याच काला होय, इतर सफ. आणि त्याच्या पुढे केलेल्या कर्मणि लाराचा मेक धातूच्या वयाला कर्मवद्भाव होत नाही. अर्थ काय ? तर मग तपधातूचे कर्म तपाशिवाय दुसरें दोघाचाही सताप हाच अर्थ आहे. असले तरी तेथेही त्याच्या काला कर्मवद्भाव पण तोच प्रकृतीचा अर्थ आणि तोच होऊ लागेल; उदा.- उत्तपत्ति सुवर्ण सुवर्ण प्रत्ययाचा अर्थ कसा बरें सभवेल ? कारः, सोनाराने तापविलेलें सोने सोनाराला सामान्य सतार हा प्रकृतीचा अर्थ आहे सतप्त रितेच. आणि त्याचे कर्म जो विशेष सताप हा प्रत्य (पा.१३) त्या तपधातूचेही कर्म तप असेल याचा अर्थ आहे; जसे- स एतान् पोपान तरच त्याच्या काला कर्मवद्भाव होतो. इतर अपुष्यत् , गोपोषम् , अश्वपोषम् , सोषम्, म्ह. कर्म असेल तर तेथे त्या तपधातूच्या कर्त्याला गाई पोसणे, घोडे पोसणे, द्रव्य सभाळणे, असे कर्मवद्भाव होत नाही. अनेक प्रकारचे पोपण तो करता झाला. येथे आता तपधातूचे कर्म म्हणून जे तप सामान्य पोयणनिये, त्यातील पोपण विशेष म्हणतात तो काय पदार्थ आहे ? हे कर्म होतात. तसे येथे सामान्य सतापाचे सप्पाहून औगादिक भावे अस्प्रत्यय उपवास वगैरे विशेष सताप हे कर्म होतील. (४१८८) केला आहे. तेव्हा तपस् या (वा.१४) सर्मक असे जे दुह आणि पन् शब्दाचा अर्थ सताप आहे. हे धातु त्याच्या काला कर्मवद्भाव बाहुल्में तर मग त्या तप या कर्मार्थी तप्धातू करून होतो असे म्हणावे; उदा.- दुग्धे गौः हून लकार करून जो तप्यते तप. असा कर्मणि पयः सयमेव, तसादुदुम्बरः सलोहित पछ योगविभाग करावा. 'तप:' एव व पहिले मूत्र दोय व नियमाय होते तो नियम अमा की कमी आणि सोने या दोघांचाही एकच अमल्यामुळे वयाची १७ तेव्हा सतप्त करणे हा व्यापार सोनार धातूच्या कार्याला जर कर्मवद्भाव होईल तर तर- अविवक्षा वेल्याशिवायच का हा वाशी तुभ्यक्रिय धतुच्याच त्याग होतो. या नियमाने अन्योन्य- यये आहे हे मिद्ध होते मारिष्यत येथे कर्मवद्भावाचा निषेध सिद्ध होतो. 'तप:मासंब' हे दुमरे सूत्र होय तेंदी निय- १८. येथे वर्मवद्भावामु भालनेपद झाले आहे यत्प्रत्ययाचा निषेध (१८९) च आहे दुपात मार्थच होने तो नियम तप्धात्पुरताच पूर्वी सागि. द्विवर्मक आहे. त्यापैकी गो या कर्माला खात याची विवक्षा केली असल्यामुळे गो हा का काशी इत्य- दलैश्याप्रमाणे समजावा. - ·पा.सू.३.१.८७] व्याकरणमहाभाष्यम् १५५ : बहुलवचनं किमर्थम् । परस्मैपदार्थम् । योगम् ।। यद्येवं नार्थो बहुलवचनेन । न हि परस्म फरणेन तुल्यक्रियः कर्ता पदमिष्यते ॥ बहुलम् ॥ १६॥ सुजियुज्योः श्यंस्तु ॥ १५॥ करणेन तुल्यक्रियः कर्ता बहुरं कर्म- सृसियुज्योः सकर्मकयोः कर्ता बहुलं वद्भवतीति वक्तव्यम् । परिवारयन्ति कर्मवद्धवतीति वक्तव्यम्। श्यंस्तु भवति॥ कण्टकैर्वृक्षम् । परिवारयन्ते कण्टका सृजेः श्रद्धोपपन्ने कर्तरि कर्मवद्भावो वृक्षमिति ॥ वाच्यश्चिणात्मनेपदार्थः। सृज्यते मालाम् । स्त्रवत्यादीनां प्रतिषेधः ।। १७॥ असर्जि मालाम् ॥ युजेस्तु न्याय्ये कर्म स्रवत्यादीनां प्रतिपेधो वक्तव्यः । कर्तरि यकोऽभावाय । युज्यते ब्रह्मचारी स्रवति कुण्डिकोदकम् । स्रवति कुण्डि- पच्यते. सृज्यते मालाम् , असजि मालाम्, आणि युज्- येथे बहुलशब्द कशाकरितां घातला आहे ? धातूचा कर्ता कर्माशी तुल्यक्रिय असल्यामुळे एखादे वेळी आत्मनेपद न होतां परस्मैपद न्यायानेच त्याला कर्मवद्भाव प्राप्त होत आहे. होण्याकरितां घातला आहे. तेथें फक्त यकू न होण्याकरितां हे वचन केले असेंच जर असेल तर येथे बहुलशब्दाचा आहे; उदा०- युज्यते ब्रह्मचारी योगम्, काहीच उपयोग नाही. कर्मवद्भाव झाला (वा.१६) करणीवर असणारी जी क्रिया असतां ह्या धातूहून परस्मैपद कोठेच इष्ट तीच क्रिया ज्याची आहे अशा कल्ला नाही. वाहुल्येकरून कर्मवद्भाव होतो असे म्हणावें. (वा.१५) सकर्मक जे सूज् आणि युस् हे परिवारयति कण्टकैवृक्षः ही पूर्वावस्था होय, धातु त्यांच्या कन्याला बाहुल्येंकरून कर्मव- येथे कण्टकच कर्ता झाला म्हणजे परिवारयन्ते द्भाव होतो. परंतु तेथे यक् न करतां श्यन्. कण्टकाः वृक्षम् असा प्रयोग होतो. प्रत्यय करावा. त्यांतसुद्धां तृधातूचा कर्ता (बा.१७) सु वगैरे धातूंच्या काला कर्मव श्रद्धालु असेल तरच कर्मवद्भाव होतो असें झार होत नाही असे म्हणावे. सवति कुण्डिक म्हणावें. येथे कर्मवद्भावाचा उपयोग चिण् उदकम् ही पूर्वावस्था होय. उदक या आणि आत्मनेपद होणे हा समजावा; उदा०- कर्माला कर्तृत्वविवक्षा केली असतां 'स्रवति क्रिय झाला आहे. तरी पण दोन कर्मापैकी पय हे कर्म आणि चिण ही दोवच कार्य कर्मवद्भावाची येथे शिछक कामम असल्यामुळे धातु सकर्मक आहे. म्हणून कर्म- राहतात. श्यन्प्रत्यय करण्याचा उपयोग आधुदात्त- वद्भावाचा निषेध (वा. ११) प्राप्त झाला आहे स्वर (६।१।१९७) होतो, म्हणून हे वचन केले आहे. २१. योगः ब्रह्मचारिणं युनक्ति म्हणजे योग हा १९. कर्माशी तुल्यक्रिय कर्ता नसला तरी साध्या ब्रह्मचान्याशी संबंध पावतो ही पूर्वावस्था होय. तेथे कर्तरिप्रयोगामध्येच सृजधातूच्या कर्याला हा कर्म- ब्रह्मवान्याला स्वातंत्र्याची विवक्षा करून तो कर्ता आणि योग हे कर्म केले आहे. संबंध दोहोंचा एकच २०. कर्मवद्भावामुळे यक्, आत्मनेपद, चिण आणि असल्यामुळे येथे कर्ता कमांशी तुल्यक्रिय होत आहे. चिण्वदिट् अशी चार कार्य होत असतात. त्यांपैकी २२. कारणाला स्वातंत्र्याची विवक्षा करून मूळचे होत नाही, कारण येथे मुद्दाम श्यन् सांगितला करणच कर्ता अशा रूपाने विवक्षित आहे. आहे. आणि विवदिट् (६।४।९२) हा या धातूंना २३. वे कर्मवद्भावामुळे आत्मनेपद झाले आहे. मुळी सांगितलाच नाही, तेव्हां अर्थात् आत्मनेपद वद्भाव होतो. यक ·१५६ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.५ काया उदकम् । स्रवन्ति वलीकान्युद- कन्योऽन्मनात्मनेपदात् । भूपयते कन्या कम् । सवति वलीकेभ्य उदकमिति ॥ स स्त्रयमेव ॥ अबुभूपत कन्या स्वयमेव । तर्हि प्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । मण्डयते कन्या स्वयमेव । अममण्डत तुल्यक्रिय इत्युच्यते क्रियान्तरं चात्र कन्या स्वयमेव ॥ किरति [ अवकिरते गम्यते । इह तावत्स्रवति कुण्डिकोदक- हस्ती स्वयमेव । अवाकोष्ट हस्ती स्वय- मिति विसृजतीति गम्यते। स्रवति झुण्डि- मेव ॥ सन् । चिकीर्पले कटः स्वयमेव । काया उदकमिति निष्कामतीति गम्यते। अचिकीर्पिष्ट कटः स्वयमेव ।। सवन्ति वलीकान्युदकमिति विसृजन्तीति तिपस्तपःकर्मकस्यैव ।।३।११८८॥] गभ्यते सवति वलीकेभ्य उदकमिति पत. नं दुहस्नुनमां यक्षिणी तीति गम्यते ।। ॥३।१।८९॥ भूपाकर्मकिरतिसनां चान्यत्रात्मने- यविचणोः प्रतिपेधे हेतुमणिभित्रा. पदात् ॥ १८॥ मुपसंख्यानम् ॥१॥ भषाकर्मकिरतिसनां च प्रतिषेधो व यविचणोः प्रतिपेधे हेतुमण्णिप्रि- कुण्डिकाया उदकम् असा प्रयोग होतो. तसेच (वा.१८) भूषण करणे या अर्थाचे धातु, 'सवन्ति वलीकान्युदकम्' ही पूर्वावस्था होय, कू, ग, वगैरे धातु आणि सन्प्रत्ययान्त धातु उदक या कमांला कर्तृत्वविवक्षा केली असता याच्या कर्माशी तुल्यक्रिय जो कर्ता त्याला 'स्रवति वलीकम्य उदकम् असा प्रयोग होतो. कर्मद्भावाने फक्त आत्मनेपद करावें, इतर तर मग हा कर्मवावाचा निषेध सागि- काही करू नये; उदा:- भूषयते कन्या स्वय तला पाहिजे. सांगावयास नको. कारण तुल्यक्रियः असें कन्या स्वयमेव, अमण्डयत कन्या स्वयमेव. मेष, अबुभूषत कन्या स्वयमेव; मण्डयते स्त्रात म्हटले आहे. आणि येथे उदक हे कू वगैरे धातूंचे उदाहरणः- अवकिरते हस्ती भूलचे कर्म असून आतां कर्ता आरे आहे, स्वयमेव, अयाकी हस्ती स्वयमेव; गिरते इतकेच. पण त्या दोन्ही अवस्थामध्ये क्रिया प्रासः स्ययमेव, अगी मासः स्वयमेव. सन् निरनिराळी होत आहे. असें पहा की 'स्रवति प्रत्ययान्त धातूचे उदाहरण:-चिकीर्षते कटः कुण्डिका उदकम्' येथे सोडते असा अर्थ स्वयमेव, अचिकीपिष्ट कटः स्वयमेव. गम्यमान होतो. आगि 'लवति कुण्डिकाया (सू.८९, पा.१) हा जो दुह वगैरे धातूंना उदकम्' येथे निघते असा अर्थ गम्य होतो. यक् आणि चिण याचा निषेध केला आहे तसेच सवन्ति वलीकान्युदकम् येथे सोडतात तसाच हेतुमणि म्ह. प्रयोजक व्यापार या असा अर्थ गम्यमान होतो आणि स्रवति अर्थी केलेला जो णिच्प्रत्यय तदन्त धात वलीकेभ्य उदेकम् येथे पडते असा अर्थ गम्य आणि बेधातु आणि चिण याचा मान होतो. निषेध सांगावा. णिप्रत्ययान्त धातूचे उदास १४. वळचणीतून पाणी पडते असा अर्थ आहे. १. दुइ, स्नु आणि नम् या धातूंच्या कर्म- २५. येथे या झाला नाही. आणि अबुभूपत कार्याला कौवद्रावाने प्राप्त झालेले जे या माग येथे चिण व पिण्वहिट हे झाले नाहीत. २. स्पधानच्या काला जर कर्मवद्भाव होईल दुद्धातला चिणाचा निषेध केला तरी दुहश्च (३।१॥ चिण ते होत नाहीत; उदा०:- दुग्धे गौः खयमेव. तर ला तप्पातूचे तपश्चयों हे कर्म असत तरच होतो; उदा.:- तप्यते तपस्तापत:. ६३) या सूवाने विकल्पाने चिण होतोच, उदार अदुग्ध अदोदि वा गौः स्वयमेव, यानाही यक् - ·पा. सू.३.१.९० व्याकरणमहाभाष्यम् १५७ बामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । णि । कारयते ग्रहणं कर्तव्यम् ॥ कटः स्वयमेव । अचीकरत कटः स्वय अवचने हि लिलिटो मेव । णि ॥ श्रि। उच्छ्रयते दण्डः स्वय प्रतिषेधः ॥२॥ मेव । उदशिश्रियत दण्डः स्वयमेव । अक्रियमाणे हि सार्वधातुकंग्रहणे नि ।। बञ् । ब्रूते ऋथा स्वयमेव । अवो. लिङ्लिटोः प्रतिषेधो वक्तव्यः स्यात् । चत कथा स्वयमेव ॥ चुकुपे पादः स्वयमेव । ररजे वस्त्रं स्वय- भारद्वाजीयाः पठन्ति । यक्षिणोः मेव । कोपिषीष्ट पादः स्वयमेव । प्रतिपेधे णिश्रन्थिग्रन्थिनात्मनेपदाकर्म- रक्षीष्ट वस्त्रं स्वयमेव ॥ काणामुपसंख्यानमिति ॥ क्रियमाणेऽपि सार्वधातुकग्रहण इह कुषिरजोः प्राचां श्यन्परस्मैपदं प्राप्नोति । कतीह कुष्णानाः पादाः ॥ च ।।३।१।९०॥ श्यना च स्यादीनां वाधनं प्राप्नोति । कुपिरजोः श्यन्विधाने सार्वधातुक कोषिष्यते पादः स्वयमेव । रक्ष्यते ववं वचनम् ॥१॥ स्वयमेव । अकोपि पादः स्वयमेव । अरञ्जि कुपिरजोः श्यन्विधाने सार्वधातुक- वस्त्रं स्वयमेव ।। कारयते कटः स्वयमेव, अचीकरत कटः स्वयः सांगितला आहे तो सार्यधातुक प्रत्यय पुढे मेव. श्रिधातूचे उदा०:-उच्छ्रयते दण्डः स्वय- असेल तरच होतो असे म्हणावें. मेव, उदशिश्रियत दण्डः स्वयमेव. धातूचे (वा.२) सार्वधातुक प्रत्यय पुढे असतांना उदा०: ब्रूते कथा स्वयमेव, अवोचत कथा असे म्हटले नाही तर आशीर्लिङ् आणि लिट् यांमध्येही श्यन्प्रत्यय होऊं लागेल त्याचा येथे भारद्वाजीय वैयाकरण असे म्हणतात निषेध करावा लागेल; उदा०- चुकुपे पादः की- हा जो दुह् वगैरे धातूंना यक् आणि स्वयमेव, ररञ्जे वस्त्रं स्वयमेव, कोषिपीष्ट पादः चिणू यांचा निषेध केला आहे तसाच णिप्रत्य- स्वयमेव, रङ्क्षीष्ट पादः स्वयमेव. यान्ते धातु, श्रन्थि ग्रन्थि, ञ् आणि आत्म पण सार्वधातुक प्रत्यय पुढे असतांना असे नेपदी अकर्मक धातु, यांच्याही कर्मकर्त्याला म्हटले तरी कतीह कुष्णानाः पादाः येथेही कर्मवद्भाव झाला असतां यक् आणि चिण् श्यन्प्रत्यय होऊ लागेल. तसेंच ह्या मुद्दाम होत नाहीत. सांगितलेल्या श्यन्प्रत्ययाने स्य वगैरे विकरण (सू.९०, वा.१) कुप भाणि रज् या धातूं- प्रत्ययांचा बाध होऊ लागेल; उदा०- कोषि- हून कर्मकर्तरिप्रयोगामध्ये श्यन्प्रत्यय ध्यते पादः स्वयमेव, अकोपि पादः २. भारद्वाजीयांच्या पाठामध्ये हेतुमणि असा अर्थ आहे. शब्द नसल्यामुळे 'उत्पुच्छयते गौः स्वयमेव' येथे २. येथे पाद या कर्माला कर्तृत्व विवक्षा केली णिप्रत्यय (३।१।२०) केला असला तरी तेथे कर्म- असतां त्याच कर्ता या अर्थी चानश्प्रत्यय (३।२। कतरिप्रयोगामध्ये यक्प्रत्ययाचा निषेध होतो. १२९) झाला आहे. चाना हा प्रत्यय शित् असल्या. १. कुप आणि रब्ज या धातूंच्या कर्मकर्त्याला मुळे त्याला सार्वधातुक संज्ञा (३।४।११३) आहे. कर्मवद्भावाने जो यक् प्राप्त होतो तो तेथें न करता ३. लट् व लुङ्, यांचे स्थानी केलेला तप्रत्यय श्यन्प्रत्यय आणि परस्मैपद विकल्पाने होते; उदा.: सार्वधातुक पुढे असल्यामुळे स्यप्रत्यय आणि चिण- कुष्यति पादः स्वयमेव, रज्यति वस्त्रं स्वयमेव. पाय प्रत्यय यांचा वाध करून प्रकृतसूत्राने इयन्प्रत्यय स्वतःच चुरला जातो, वस्त्र हे स्वतःच रंगर्ने, असा होऊ लागेल. स्वयमेव. जो हा स्वयमेव; - ·। १५८ ध्याकरणमहाभाष्यम् [अ. पा.१ आ.५ यस्तावदुच्यते सार्वधातुकप्रदणं अस्तु लमहणं सार्वधातुकविशेषणम् । कर्तव्यमिति न कर्तव्यम् । प्रकृतमनु- ननु चोक्तं लिड्लिटोर्न सिध्यतीति । वर्तते । क प्रकृतम् । सार्वधातुके या लिलिग्रहणमपि प्रकृतमनुवर्तते । कम- [६७] इति । यदि तदनुवर्तते पूर्वस्मि- कृतम् । कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि [३५] योगे किं समुच्चयः । ले च सार्वधातुके लिडयाशिष्यड् [८६] इति । एवं च कृत्वा चेति । आहोखिल्लग्रहणं सार्वधातुकविशे सोऽप्यदोपो भवति यदुक्तं फतीह कु पणम् । कि चातः । यदि समुभयः ष्णानाः पादा इनि प्राप्नोतीति । अत्रापि कतीह मिन्दानाः कुशूला इत्यत्रापि प्रा. लविशिष्टं सार्वधातुकग्रहणमनुवर्तते ।। प्रोति । अथ लग्रहणं सार्वधातुविशेपणं यदप्युच्यते श्यना च स्यादीनां वाधनं लिब्लिटोर्न सिध्यति । विभिदे कुशूल: प्रामोतीति यक्प्रतिपेधसंबन्धेन सन स्वयमेव । भिसीष्ट काल सयमेवेति ॥ वक्ष्यामि । न दुहनुनमा यक्विणो [८९]] रयते वस्त्र स्वयमेव, अरजि वन सयमेर. जसे- 'सिभिदै कुझूलः स्वयमेव; मित्सीट आता येथें सार्वधातुक प्रत्यय पुढे असताना कुलः स्वयमेष. असे म्हणावे म्हणून जे म्हटले आहे ते म्हणा तर मग लग्रहण हैं सार्वधातुकाचे विशे वयास नको. कारण मागून अनुवृत्त येत आहे. पणच असू दे, मागें कोठे बरें सार्वधातुक ग्रहण केले पण तसे केले असता आगीलिट्र आणि आहे! लिट यामध्ये कर्मवद्भाव होगार नाही, असा 'सार्यघातुके यक्' (शश६७) येथे आहे. दोष दाखविला आहे ना? पण ते जर प्रकृत सूनात अनुवृत्त येत त्याकरिता लिट् व लिट् याचीही मागून असेल तर 'कर्मव कर्मणा' या पूर्वसूनामध्ये अनुवृत्ति करावी म्हणजे झाले. त्याचा संबध झालाच पाहिजे. तेव्हा तेथे में मागे कोठे बरे लिहि आणि लिटि के लग्रहण आहे. त्याचा आणि या सार्वधातु- शन्द आहेत ? काचा समुच्चय करावयाचा म्हणजे सकार कास्प्रत्ययादाममन्ने लिटि (३॥१॥३५) पुर्दे असतानाही कर्मवद्भाव होतो आणि आणि लिड्वाशिष्यड् (३।११८६) येथे आहेत. सार्वधातुक प्रत्यय पुढे असतानाही कर्मबद्भाव आणि असा हा विशेषगपच घेतला म्हणजे होतो. अथवा लकाराचे स्थानों केलेला सा क्तीह कुष्णानाः पादाः येथे कर्मवद्भाव होईल धातुक प्रत्यय पुढे असताना असे लकार हे असा जो दोष पूर्वी दासविला होता तोही या सार्वधातुक प्रत्यया विशेषण करावयाचे. या विशेषणपक्षाने येत नाही. येथेही सार्वधातुक- दोहोंमध्ये फरक काय बरे होगार आहे? ग्रहणाची जी अनुवृत्ति होते वी लकाराचे फरक असा की जर समुच्चयक्ष घेतला स्थानी झालेले जे सार्वधातुक अशी विशेषण तर कतीह मिन्दानाः कुशलाः येथे लकार विशिष्टाधीच येत आहे. नसल्यामुळे कर्मवद्भाा होत नसतो. तो आता भाता ह्या श्यन्प्रत्ययाने स्य वगैरे प्रत्य होऊ लागेल. आता लग्रहण हे सार्वघातक. याचा बाध होईल असे जे म्हटले आहे त्याचे ग्रहणाचे विशेषग केले तर आशीर्लि आणि उत्तर असें की प्रकृत सूत्रामध्ये यकाचा लिट् येथे मुळी कर्मवद्भावच होणार नाहीं; निषेध सागून त्या निषेधाच्या सनियोगार्ने ४. आशीलिंड आणि रिट येथे कर्मवद्रावामुळेच आत्मनेपद होत आहे.

·पी. सू.३.१.९१] व्याकरणमहाभाष्यम् ततः कुषिरजोः प्राचां यक्चिौ न भ- सिन्भनति । कर्तरि शप् [६८] स्वतासी वतः। ततः श्यन्परस्मैपदं चेति ॥ यथैव ललुटोः च्लि लुङि च्ले सिज्भवतीति । तहि यको विपये श्यन्भवत्येवं चिणोऽपि दिवादिभ्यः श्यन् [६९] स्यतासी विपये प्राप्नोति । अकोघि पादः स्वयमेव। ललुटोः च्लि लुङि च्लेः सिज्भवतीति । अरङिज वखं स्वयमेवेति ॥ एवं तर्हि कुपिरजोः प्राचां श्यन्परस्मैपदं च स्यतासी द्वितीयो योगीवभागः करिष्यते । न दुह- ललुटोः च्लि लुङि च्लेः सिज्भवतीति ।। सुनमा चिण्भवति । ततो यक् । यक् च अथवान्तरङ्गाः स्यादयः । कान्तरङ्गता । न भवति दुहतुनमाम् । ततः कुपिरजोः लकारावस्थायामेव स्यादयः सार्वधातुके प्राचां यन भवति । ततः श्यन्परस्मैपदं श्यन् ।। च ॥ अथवानुवृत्तिः करिष्यते । स्यतासी धांतोः ।।३।१।९१ ।। ललुटोः [३३] च्लि लुङि [४३] च्ले: आ कुतोऽयं धात्वधिकारः । किं श्यन्प्रत्यय सांगता येईल. ते असें:- न दुह. श्यन्प्रत्यय सांगते. अथवा स्य, तास् , चिल, स्नुनमा यचिणी या सूत्राच्या पुढे 'कुपिरजोः सिच, यांची येथे अनुवृत्ति करून पुनः विधान प्राचाम्' एवढेच सूत्र करून कर्मकर्तरि- केले म्हणजे श्यन्प्रत्ययाने त्यांचा बाध हो. प्रयोगांमध्ये कुम् आणि रज् या धातूं हून यक् ण्याची शंकाच येणार नाही. स्यतासी ललुटोः व चिण होत नाहीत असा अर्थ करावा. (३३११३३) याची अनुवृत्ति च्लि लुङि (३३११ त्याच्यापुढे 'श्यन् परस्मैपदं च' असें श्यन् ४३)च्लेः सिच् (३।१।४४)येथे आहे. वाक्या- आणि परस्मैपद सांगणारे दुसरे सूत्र होय. थं स्वतंत्र प्रत्येकाचे आहेत. पुढे कर्तरि शप् तर मग जसा यक्प्रत्ययाच्या विषयांत (३१११६८) येथे स्यतासी लुटोः च्लि लुङि श्यन् होतो तसा चिणाच्या विषयांतही श्यन्- च्ले सिच् यांची अनुवृत्ति माहेच. पुढे दिवा. प्रत्यय होऊ लागेल; उदा०:- अकोपि पादः 'दिभ्यः श्यन् (३।१।६९) येथें त्वतासी ललुटो: स्वयमेव, अरञ्जि पादः स्वयमेव. च्लि लुङि चलेः सिच् यांची अनुवृत्ति आहेच. तर मग आणखी एक दुसरा योगविभाग तसेंच कुपिरजोः प्राचांश्यन् परस्मैपदं च या न दुहस्नुनमा यचिौ' या सूत्रामध्ये करतां प्रकृत सूत्रामध्येही स्यतांसी ललुटो: च्लिलुङि येईल. तो असा:- 'न दुहस्नुनमा चिण्' हे च्लेः सिच् यांची अनुवृत्ति आहेच. पहिले सूत्र फक्त चिण्प्रत्ययाचा निषेध सांग. अथवा स्त्र वगैरे प्रत्यय हे अंतरंग अस- णारे होय. त्याच्यापुढे यक् असे दुसरे सूत्र ल्यामुळे अगोदरच होतील. दुह् , स्नु आणि नम् या धातूंना फक्त यक्. ते अंतरंग कसे? प्रत्ययानाच निषेध सांगणारे आहे. तेव्हा लकार अवस्थेतच त्यांची प्राप्ति येते म्हणून त्याच्यापुढील 'कुपिरजोः प्राचाम्' हेही सूत्र ते अंतरंग होत. आणि लकाराला आदेश कुप व रज् या धातूंसंबंधाने फक्त यक्प्रत्य- झाल्यानंतर सार्वधातुक प्रत्यय पुढे असतांना याचाच निषेध सांगणारे होईल. तेव्हां अा. श्यन् वगैरेंची प्राप्ति येते म्हणून ते बहिरंग होत. त्च त्याच्यापुढील 'श्यन् परस्मैपदं च' हे सूत्र (सू.९१) धातोः हा अधिकार कोठपर्यंत यक्मत्यय प्राप्त होईल तेथे त्याचा निषेध करून आहे. लकाराला (३१४७७) आदेश सांगण्या- ५. तेव्हां 'कुपिरजोः प्राचाम्०' या पहिल्या पुढील सूत्राने श्यन् व परस्मैपद होते. सूत्राने जेथे यक् व विश् यांचा निषेध होलो तेथेंच १. हे अधिकारसूत्र आहे. येथून पुढे प्रक ·१६० व्याकरणमहाभाष्यम् [म.पा.१ आ.५ प्राग्लादेशात् । आहोस्विदा तृतीयाध्याय. संप्रधार्यम् । विकरणाः क्रियन्तामादेशा परिसमाप्तः । इवि फिमन कर्तव्यम् । परत्वादादेशाः । धात्वधिकारः प्राग्लादेशात् ॥१॥ नित्या विकरणाः । कृतेप्यप्यादेशेषु प्राप्नु- प्राग्लादेशाद्धावधिकारः ।। वन्त्यकृतेष्वपि प्राप्नुवन्ति । नित्यत्वा- लादेशे हि व्यवहितत्वादन द्विकरणेषु कृतेषु विकरणैर्व्यवहितत्वादा- सिद्धिः ॥ २ ॥ देशा न प्राप्नुवन्ति । अनवकाशास्तोदे- अनुवर्तमाने हि लादेशे धात्वधिकारे शाः। सावकाशा आदेशाः कोऽवकाशः। व्यवहितत्वादप्रसिद्धिः स्यात् ॥ किं च य एते लुम्विकरणाः लुविकरणाश्च लिड़- स्यात् । लिटी च ॥ आये योगे न व्यवाये तिङः स्युः न स्यादेत्वं टेष्टितां यद्विधत्ते । आये योगे विकरणैर्व्ययहितत्वात्तिको यच्च टित्संज्ञानामेवं विधत्ते वच्च न स्युः । पचति पठतीति || इदमिह विकरणैर्व्यवहितत्वान स्यात् ।। पूर्वीच संपतो किंवा तिसरा अध्याय संपेपर्यंत तिडादेश अगोदर करावेत. चालू राहणार आहे? पण विकरणप्रत्यय नित्य आहेत ना. कारण (वा.१) धातोः हा अधिकार लकाराला तिडादेश केल्यानंतरही ते प्राप्त होत आहेत आदेश सागण्यापूर्वीच संपतो. आणि त्याच्या पूर्वीही प्राप्त होत आहेत. तेव्हा (वा.२) लकाराला आदेश भागणान्या नित्यतास्तव पूर्वी विकरणप्रत्यय केल्यानंतर सूत्रामध्ये जर धातोः हा अधिकार चाल राहील त्या विकरणप्रत्ययानी व्यवधान येत असल्या तर मध्ये विकरणप्रत्ययानी व्यवधान येत मुळे तिडादेश प्रास होत नाहीत. असल्यामुळे धातूच्या पुढे अव्यवहित लकार. पण तिडादेश हे अनवकाश आहेत ना! च कोठं दृष्टीस पडणार नाही, का बरे ? त्या आदेशाना तर अवकाश आहे. मग तसे झाले तर काय होईल ? तो कोठे बरे अवकाश आहे ? पहिल्याच सूत्रामध्ये लकाराचे स्थानी सागि- ज्या धातूच्या पुढील विकरणप्रत्ययाचा तलेले तिडादेश विकरणप्रत्ययानी व्यवधान लुक् होतो किवा श्लु होतो असे धातु असतील येत असल्यामुळे होणार नाहीत, उदा.- तेथे अवकाश आहे. तसाच आशीलिइ हिया पचति, पठति. लिट्प्रत्यय केला असेल तेथे अवकाश आहे. आता येथे असा विचार उत्पन्न होतो की तसेंच टित् लकाराच्या आदेशातील टि. विकरणप्रत्यय अगोदर करावेत किंवा लका संज्ञक भागाला में एत्य (३४३७९) सागितले राचे स्थानी आदेश अगोदर करावेत. आहे तेंदी तेथें धातो: हा अधिकार आला मग यात अगोदर काय बरे करावं? तर विकरणानी व्यवधान होत असल्यामुळे मरस्वास्तव विकरणप्रत्ययाचा बाध करून होणार नाही. सूनात धानोर या पदाचा सबंध होतो, विकरणमत्यय सागितले आहेत. ते साधाखके ही ५, पच् धगरे धातूइन लदप्रत्यय वैल्याबरोबर विषयमामी मनात घेतली आहे. त्य, तासि है वि. सप् , श्यन् स्य वगैरे विकरणप्रत्यय होगार आहेत. करणप्रस्थय तरल तुष्ट पुढे असतानाच सांगितले सदर का या अथा केला (MISS) आहे. आगि भाहत. तेव्हा तेही लकार के पारोबरच रोगर नयों या अर्थाचा प्रत्यय पढ़ें अपनाना करि एप' आहेत. (श६८) इत्यादि सूत्रांनी v, श्यन् धगैरे ·पा. २.३.१.९१] व्यांकरणमहाभाष्यम् १६१ एशः शित्त्वं किं पुनस्तत् । लोटो लङ्बत् एरुः सेद्य- एकारश्च शित्कर्तव्यः। किं प्रयोजनम् । पिच्च वा छन्दसि [३.४.८५-८८] शित्सर्वस्येति सर्वादेशो यथा स्यात् । अ- इति ।। क्रियमाणे हि शकारे तस्मादित्युत्तरस्यादेः यच्चाप्यु ललिडोस्तच्च परस्य [१.१.६७; ५४] इति तकार- न स्यात् ॥ स्यैत्त्वे कृते द्वयोरेकारयोः श्रवणं प्रसज्येत । किं पुनस्तत् । नित्यं डिन्तः इतन निवृत्ते पुनर्लादेशे धात्वधिकारेऽलोऽन्त्यस्य तस्थस्थमिपां ताम्तम्तामः लिङः सीयुट् विधयो भवन्तीत्येकारस्यकारवचने प्रयो- यासुट् परस्मैपदेपूदात्तो ङिच्च [९९- जनं नास्तीति कृत्वान्तरेणापि शकारं १०३] इति ।। तस्मात्प्राग्लादेशाद्धात्वधि- सर्वादेशो भविष्यति ॥ कारः॥ यच लोटो विधत्ते यदि प्राग्लादेशाद्धावधिकारोऽकारः तच्च विकरणैर्व्यवहितत्वान्न स्यात्। शिकर्तव्यः । किं प्रयोजनम् । शित्सर्व- लिटामध्ये तप्रत्ययाचे स्थानी सांगितलेला सांगितली आहेत तीही तेथे धातोः हा अधि- एकारादेश (३३४१८१) शित् केला पाहिजे. कार आला तर विकरणप्रत्यवांनी व्यवधान त्याचा काय उपयोग? येत असल्यामुळे होणार नाहीत. उपयोग असा की शिदादेश सर्वांचे ती कार्य कोणती? स्थानी होतो (१।१।५५) या परिभाषेनें तो लोटो लङ्वत्, एमः, सेट पिच्च, वा छन्दसि एकारादेश 'त' या सर्वांचे स्थानी झाला (३।४१८५-८८), ही ती कार्य होत. पाहिजे. जर त्याला इत्संज्ञक शकार जोडला तसेच त्याच्यापुढे ही जी कायें लङ् आणि नाही तर धातोः या पंचमीमुळे 'तस्मादित्युत्त- लिङ् यांना सांगितली आहेत तीही तेथे धातोः रस्य' (१।११६७) आणि आदेः परस्य (१।१। हा अधिकार आला तर विकरणप्रत्ययांनी ५४) या दोन परिमापांच्या योगाने तप्रत्ययां- व्यवधान येत असल्यामुळे होणार नाहीत. तील आदि असलेल्या तकाराला एकारादेश वीं कार्य कोणती ? होईल आणि पुढील अकाराला एत्व(३।४७९) नित्यं ङितः, इतश्च, तस्थस्थमिपां तांतंतामः, होऊन दोन एकारांच श्रवण होऊ लांगेल. लिङः सीयुट् , यामुट् परस्मैपदेदात्तो ङिच्च आतां चकाराच्या आदेश सांगणाऱ्या (३।४।९९-१०३), ही ती कार्ये होत. तेव्हां सूत्रामध्ये धातोः हा अधिकार आला नाही लादेशांच्या पूर्वी च धातोः हा अधिकार संपतो म्हणजे मात्र कोणताही आदेश अंत्याला होतो' असे मानले पाहिजे, (१।११५२) या सामान्य परिभाषेने एत्वाने पण जर लादेशांच्या पूर्वी धातोः हा अधि- झालेल्या एकारालाच एकार होईल आणि कार संपत असेल तर 'अ' या आदेशाला तसा होण्यांत काहीच उपयोग नाही म्हणून (३४४८२) इत्संज्ञक शकार जोडला पाहिजे. सामर्थ्यास्तव शित केला नाही तरी सर्वाला त्याचा काय उपयोग? होईल. उपयोग असा की शिदादेश सर्वाचे तसेच त्याच्यापुढे ही जी कार्ये लोटाला स्थानी होतो (१।१।५५) या परिभाषेने तो । ३. तात्पर्य, ज्या ठिकाणी विकरणप्रत्ययाची देश होणार नाहीत हा दोष धातोः हर अधिकार प्राप्ति येते तेथे त्यांनी व्यवधान असश्यामुळे तिङा. 'लिप्तम्०' या सूत्रामध्ये येईल तर कायम राहतो.

·व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.५ स्येति सर्वादेशो यथा स्यात् । अनुयर्त- आर्धधानुकसंज्ञायां धातुमणं कर्तव्यं माने पुनर्लादेशे धात्ववितरे तस्मादित्यु- धातोः परस्यापधातुकसंज्ञा यथा स्यात् । तरस्यादेः परस्येति थकारस्यात्वे कृते इह मा भूत् वृक्षत्वम् भवति ॥ तस्मा- द्वयोरकारयोः पररूपेण सिद्ध रूपं स्यात् लादेशे धात्वधिकारोऽनुवर्सः ।। पेच यूयम् चा यूयमिति । ननु च निवृत्ते- ननु चोक्तमाये योगे न व्यवाये विजः ऽपि लादेशे धात्वधिकारेऽलोऽन्यस्य स्युरिति । नेप दोषः । आनुपूत्तिद्ध- विधयो भवन्तीत्यकारस्याकारवचने मेतत् । नात्राकृतेष्वादेशेषु विकरणाः प्रयोजन नास्तीति कृत्वान्तरेणापि शकारं प्राप्नुवन्ति । किं कारणम् । सार्वधातुके सर्यादेशो भविष्यति । अत्यन्यदकारस्या- विकरमा उच्यन्ते न चाकतवादेशेषु कारवचने प्रयोजनम् । किम् । वक्ष्यत्ये- सार्वधातुकत्वं भवति । ये तर्हि नैतरिम- तदकारस्याकारवयनं समसंख्यामिति ॥ विशेपे विधीयन्ते । के पुनस्से । स्यादयः । अकारादेश च' या सर्वांचे सानी झाला पाहिजे. , वृभुता, येथे त्व आणि राष्ट्र पाहिजे. आता लदेशामध्ये धातो हा अधि (१११।११९) या प्रत्ययाना आर्धधातुक सजा कार चालू राहील तर मात्र तस्मादित्युत्तरस्य' न झाली पाहिजे, तेव्हा एकदरीत शदेशामध्ये, आणि 'आदे. परस्य' या दोन परिभाषाच्या इ. तिसरा अध्याय संपेपर्यंत, धातोः हा अघि योगानें थप्रत्ययातील आदिवाराला अकार कार आणला पाहिजे, आदेश करून दोन अकाराना पररूप (६११ परतु 'तिप्तस्झि' (३1४७८) या मूत्राने ९७) कैलें म्हणजे यूय पेच, यूय चक्र ही सागितलेले लादेश विवरणप्रत्ययानी व्यवधान क्रियापदे सिद्ध होतात. होत असल्यामुळे होणार नाहीत असा दोष पण लादेशामध्ये धातो हा अधिकार आला त्या पक्षावर दाखरिला आहे ना ? नाही तरी कोणताही आदेश अत्याला होतो हा दोप येत नाही है श्रोधानेच सिद्ध होत या सामान्य परिभाषेनें अकारालाच मार आहे. कारण येथे लादेश केले नाहीत तो होईल, आणि तसा होण्यात काहीच उपयोग पर्यंत विकरणप्रत्ययाची मातिच येत नाही. नाही, म्हणून सायालय शित् धेश माही काय कारण? तरी सर्वाला होईल. धारण बसें की शप् , दयन, वगैरे विक पण अरारालाच अकार झाला तरी त्याचा रणप्रत्यय रे सार्वधातुक पुढे असतानाच सागि दुसरा उपयोग आहेच. तले आहेत. आणि लादेश विङ् करण्याच्या तो कोणता? पूर्वी सार्पपातुक्सजेची (३४।११३) प्राप्ति अकारवचन समसख्यार्थम् (३४८२, येत नाही. था.४) असा त्याचा उपयोग पुढे सागण्यात तर मग ज्या विकरणप्रत्यवाना सार्वधातुक येणार आहे. तसेच लादेशाच्या पूर्वी धातोः प्रत्ययाची जरूर नाही त्या विवरणानी यस हा अधिकार संपला तर आर्धधातुक सा भान होणारच ना? सागणा-या यासाम (१४१११४) धातु असे विकरणप्रत्यय फोगते बरे आहेत ? प्रहण घेते पाहिजे. कारण धातूहुन सागितले हाच प्रत्ययाला जाधधातु सज्ञा झाली स्य वगैरे (३३) विकरण तसें, आहेत, तेंयेही दोष नाही. बारश धातो, हे लगा ४. सावधानुके हो परससमाच चौक्याला आहे. विमो ग्याला या काही प्रमाग नाही.

·पा.सू.२.१.९१] व्याकरणमहाभाष्यम् तत्रापि विहितविशेषणं धातुग्रहणम् । द्धातुग्रहणं विहितविशेपणमाकारग्रह- धाताविहितस्य लस्येति ।। यद्येवं विन्दतीति णमानन्तर्यविशेषणम् अलुनन्नित्यनापि णलादयः प्राप्नुवन्ति । धातुनात्र विहितं प्राप्नोति । अथाकारग्रहणं विहितविशेषणं विशेपयिष्यामो विदिना चानन्तर्यम् । धातुग्रहणमानन्तर्यविशेषणम् अपिबन्नि- धातोर्विहितस्य लस्य विदेरनन्तरस्येति ॥ त्यत्रापि प्राप्नोति । अस्तु तर्हि धातुग्रहणं इह तर्हि अजक्षिष्यन् अजागरिष्यन्नित्य- विहितविशेषणमाकारग्रहणमानन्तर्यविशे- भ्यस्तान्झेर्जुस्भवतीति जुस्भावः प्राप्नोति। पणम् । ननु चोक्तमलुनन्नित्यत्रापि प्राप्नो- अत्रापि धातुना विहितं विशेषयिप्यामो- तीति । नैप दोषः । लोपे कृते न भवि- ऽभ्यस्तेनानन्तर्यम् । धातोर्विहितस्याभ्य- प्यति । नात्र लोपः प्राप्नोति । किं कार- स्तादनन्तरस्येति ॥ आतः [३.४.११०] णम् । ईत्वेन वाध्यते । नात्वं प्राप्नोति । इत्यत्र कथं विशेषयिष्यसि । यदि ताव- किं कारणम् । अन्तिभावेन बाध्यते । रांचे विहितविशेषण केलें म्हणजे धातूहून आतां 'आतः' (३।४।११०) येथे कसे विहित लकार त्याचे स्थानी तिङादेश होतात विशेषण करावयाचें ? जर धातोः हे झिप्रत्ययाचे असा अर्थ होईल. विहितविशेषण आणि आतः हे आनंतर्य- जर विहितविशेषण केले तर 'विदो लटो विशेषण असेल तर अर्लनन् , अपुनन् , येथेही वा' (३।४१८३) येथेही विहितविशेषणच आत: याने जुमादेश होऊं लागेल. आतां होईल आगि विन्दति येथे श-(३।११७७)प्रत्य- आतः हे विहितविशेषण आणि धातोः हे याने व्यवधान असेल तरी तिपाला णलादेश आनंतर्यविशेषण असेल तर अपिव॑न् , अजि- होऊ लागेल. धातोः हे विहितविशेषण होईल वन् , येथही जुसादेश होऊ लागेल. पण विदः हे विहितविशेषण नव्हे. तेव्हां तर मग आतां धातोः हेच विहितविशेषग विद्धातूच्या जवळच लकार असला पाहिजे. आणि आतः हे आनंतर्यविशेषण असू दे. म्हणजे धातूहून विहित आणि विद्धातूच्या पण तसे केले असतां अलुनन् , अपुनन्, येथे जवळचा जो लकार असा अर्थ होईल. जुसादेश होऊं लागेल असा दोष येतो ना ? सर मग सिजभ्यस्तविदिम्यः (३।४।१०९) हा दोप येत नाही, कारण आकारांचा येथे विहितविशेषण झाले तर अजक्षिप्यन्, लोप (६।४।११२) केल्यानंतर जुसादेशाची अनागरिष्यन् , येथे अभ्यस्ताहून विहित झि. प्राप्ति नाही. प्रत्ययाला जुसादेश होऊं लागेल, पण येथे लोपाची प्राप्ति नाहीं ना ? तेथेही धातोः हे विहितविशेषण होईल, पण 'सिजभ्यस्तविदिभ्यः' हे विहितविशेषण कारण असे की तेथे ईत्वाने (१।४।११३) नव्हे. तेव्हां धातूहून विहित आणि अभ्यस्ता. लोपाचा बाध होत आहे. हून पर जो झिप्रत्यय त्याला जुस् होतो असा पण येथे ईत्वाची प्राति येत नाही ना? . अर्थ होतो. काय कारण ? ५. अदादिगणांतील विद्धातुच येथे घ्यावयाचा ६. भाप्रत्ययाच्या आकाराच्या पुढे अव्यवहित आहे. कारण तेथेच शप्प्रत्ययाचा लुक होत असल्या शिप्रत्यय आहे. मुळे विकरणाने व्यवधान येत नाही. पण विहित ७. येथे पा, बा, या आकारान्त धातूंहून विहित विशेषण केले तर तुदादिगणांतील विद्धातुही तेथे शिप्रत्यय आहे. घेता येईल. काय कारण ? ..

·१६४ व्याकरणमहाभाष्यम् [म.पा.१ आ.५ . नात्रान्तिभावः प्राप्नोति । किं कारणम् । भविष्यति ॥ यदप्युच्यत एशः शित्त्व- जुस्भावेन वाध्यते । नात्र जुस्भावः प्राप्नो- मिति । क्रियते न्यास एव ॥ ति । किं कारणम् | लोपेन याध्यते । लोप फानि पुनरस्य योगस्य प्रयोजनानि । ईत्वनेत्यमन्तिभावेनान्तिभावो जुस्भावेन प्रयोजन प्रातिपदिकप्रतिषेधः ||३|| जुस्भावो लोपेनेति लोपेनेति चक्रकमब्यवस्था प्रातिपदिकप्रतिपेयः प्रयोजनम् । धा. प्रसज्येत । नास्ति चक्रप्रसङ्गः । न तोस्तव्यदादयो यथा स्युः प्रातिपदिकान्मा ह्य व्यवस्था कारिणा शास्त्रेण भवितव्यम् । भूवनिति ।। नैतदस्ति प्रयोजनम् । साधने शास्त्रेण नाम व्यवस्थाकारिणा भवितव्यम्। तव्यदादयो विधीयन्ते साधनं च क्रिया न चात्र हलादिना मुहूर्तमपि शक्यमवरथा- या । क्रियाभावात्साधनाभावः । साधना- तुम् । तावत्येवान्तिभावेन भवितव्यम् । भावादसत्यपि धात्वधिकार प्रातिपदिकात्त- अन्तिभाव कृते लोपः । लोपेन व्यवस्था व्यदादयो न भविष्यन्ति । कारण असे की तेथे अन्तादेशाने (७।१।३) अन्तादेश होणारच. तो अन्तादेश केल्यानतर ईवाचा बाध होत आहे. आकाराचा लोप होईल. आणि तो लोप केल्या पण येथे अन्तिआदेशाची प्राप्ति येत नतर सर्व व्यवस्था नीट होईल. नाही ना? आता लादेशामध्ये धातोः हा अधिकार काय कारण? चालू राहील तर एश असा इत्संज्ञक शकार कारण असे की जुमादेशाने (३।४।११०) जोडून आदेश मागितला पाहिजे अ जे अन्तिआदेशाचा बाध होत आहे. म्हटले आहे त्याचे उत्तर असे की तेथें (३॥ पण येथे जुमादेशाची प्राप्ति येत नाही ना? ४४८१) शफार जोडलाच आहे. आता धातोः या अधिकाराचे उपयोग कारण असे की आकाराच्या लोपाने (६। कोणते बरे आहेत ? ४।११२) जसादेशाचा बाध होत आहे तर मग भाता मेथ लोपावा बाध ईत्वाने धातू हाच झाले पाहिजेत, प्रातिपदिकाहून होत (वा ३) तव्यत् (३२१२९६) वगैरे प्रत्यय होत आहे, इत्वाचा बाध अन्वादेशाने नयेत, अशा रीतीने तेथे प्रातिपदिकाचा निषेध होत आहे, अन्तादेशाचा वाध जुमादे होणे हा धातोः या अधिकाराचा उपयोग होय. शाने होत आहे, आणि जप्तादेशाचा बाध धातोः या अधिकाराचा हा उपयोग येत रोमाने होत आहे, असे हे एकसारच नाही. कारण तव्यत गैरे प्रत्यय कर्ता, कर्म, चाच राहून अव्यवस्थाच होत आहे. वगैरे कारक या अर्थी सागितले आहेत. आणि चैय चक्रा येत नाही, शास्त्र काहीं अव्य. कारक है तर क्रियेमुळेच होत असते. तेव्हा वस्था करणारे नव्हे. शास्त्रच जर ते आहे प्रातिपदिकाला क्रिया हा अर्थ मुख्यत्याने नस तर त्याने व्यवस्था झालीच पाहिजे. ती व्यवस्था त्यामुळे त्या प्रातिपदिकार्याचा झियाकारक अशी की येथे झि हा प्रत्यय हलादि अशा भावसबधान कारकादशी अन्वय सभवत नाही. प्राशन क्षणभरही राहणे शक्य नाही. म्हणून भावोः हा अधिकार नसला तरी प्राति. शि असे मनात आले की लगेच त्याला पदिकाहून तव्यत् वगैरे प्रत्यय होणार नाहीत. ८. मनदेश केला म्हणजे प्रवय हलादि १. उपदेशिववचनाने (१३, वा.१) उपदे- नसल्यामुळे त्वाची माक्षि ये नाही, शीच अन्तादेश होणार भाई. काय कारण? . .

·पा.१.३.१.९१] व्याकरणमहाभाष्यम १६५ स्वपादिषु ॥४॥ न्धात्वधिकारे सप्तमीतिर्दिष्टमुपपदसंज्ञ स्वपादिषु तर्हि प्रयोजनम् । स्वपिति । भवतीत्युपपदसंज्ञा सिद्धा भवति ।। सुपतीति मा भूत् ॥ कृदुपपदसंज्ञे तावन्न प्रयोजयतः अधि- अङ्गसंज्ञा च ॥५॥ कारादप्येते सिद्धे। स्वपादिषु तरंगसंज्ञा अङ्गसंज्ञा च प्रयोजनम् । यस्मात्प्र- च प्रयोजनम् ।। त्ययविधिस्तदादिप्रत्ययेऽङ्गम् [१.४. धातुग्रहणमनर्थकं यविधौ धात्व- १३] इति धातोरङ्गसंज्ञा सिद्धा भवति॥ धिकारात् ॥ ८॥ कृत्संज्ञा च ॥६॥ धातुग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् । कृत्संज्ञा च प्रयोजनम् । धातुविहितस्य यविधी धात्वधिकारात् । यविधौ प्रत्ययस्य कृत्संज्ञा सिद्धा भवति ॥ धातुग्रहणं प्रकृतमनुवर्तते ॥ तच्चावश्य- उपपदसंज्ञा च ॥ ७॥ मनुवय॑म् । उपपदसंज्ञा च प्रयोजनम् । तत्रैतस्मि- अनधिकारे ह्यङ्गसंज्ञाभावः ॥९॥ (वा.४) तर मग स्वप् वगैरे धातूंहूनच ती उपपदसंज्ञा सिद्ध होते. लकार वगैरे प्रत्यय व्हावेत, त्याच अर्थाच्या कृत्संज्ञा आणि उपपदसंज्ञा यांच्याकरितां सुप वगैरे अपभ्रंशाहून होऊ नयेत, हा धातोः धातोः हा अधिकार करावयास नको. कारण या अधिकाराचा उपयोग होय. स्वपिति असा तत्रोपपदं सप्तमीस्थम् आणि कृदतिङ् या दोन प्रयोग व्हावा, सुपति असा होऊ नये. सूत्रांचाच अधिकार पुढील प्रत्यय सांगणाऱ्या (वा.५) अंगसंज्ञा होणे हे धातोः या अधि- सूत्रांमध्ये केला म्हणजे काम भागेल. काराचे प्रयोजन होय. यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि तर मग सुप् इत्यादि अपभ्रंशांहून प्रत्यय प्रत्ययेऽङ्गम् (१।४।१३) ह्या सूत्राने धातूहून होऊ नयेत आणि धातूलाच अंगसंज्ञा व्हावी प्रत्ययाचे विधान केलें म्हणून धातूला अंगसंज्ञा हे धातोः या अधिकाराचे उपयोग समजावेत. सिद्ध होते. (वा.८) तरी पण धातोः हा अधिकार येथे (वा.६) तसेंच धातूहून केलेल्या प्रत्ययाला करावयास नको. कारण यप्रत्यय सांगणाऱ्या सांगितलेली (३।१।९२) कृत्संज्ञा होते, हाही सूत्रामध्ये (३।१।२२) धातोः असें पद घात- धातोः या अधिकाराचा उपयोग होय, लेच आहे. तेंच येथून पुढेही अनुवृत्त होईल (वा.७) उपपदसंज्ञा होणे हाही या अधि. आणि त्या धातुग्रहणाची तर तेथून पुढे अनु- काराचा उपयोग होय. कारण या धातोः वृत्ति चालू झाली आहे असें अवश्य मानलेच अधिकारामधील सूत्रांमध्ये आचार्यानी सप्तमी- पाहिजे. विभक्तीने ज्याचा निर्देश केला असेल त्याला (वा.९) त्या धातुग्रहणाची अनुवृत्ति पुढे पुढील सूत्राने उपपदसंज्ञा सांगितली आहे. चालू नसेल तर करिष्यति, हरिप्यति, येथे अंग- १०. स्वधातूचा अर्थ जो निजणें ही क्रिया तोच ११. धातूला अंगसंशा झाली म्हणून प्राकरोत् अर्थ सुप या अपभ्रंशाचा आहे. पण त्याचा धातु- येथे अंगाला सांगितलेला अडागम (६४७१) पाठामध्ये पाठ नसल्यामुळे त्याला थातुसंशा होत धातूच्याच मागे होतो, उपसर्गाच्या मागे होत नाही, नाही.

·व्याकरणमहामाप्यम् [अ.३ पा.१ आ.५ अनधिकारे हि सत्यङ्मासंज्ञाया अभावः कण्ड्वादिषु च व्यपदेशिवद्वच- स्यात् । करिष्यति हरिष्यतीति ॥ यदि नात् ॥ ११॥ तदनुवर्तते चूर्गचुरादिभ्यो गिभवति यदयं कण्ड्यादिभ्यो यग्मवतीत्याह घातोश्चेति धातुमानापिणच्याप्नोति । तज्ज्ञापयत्याचार्यों न धातुमात्रायम्भव- हेतुमद्वचनं तु ज्ञापकमन्यत्रा- तीति ।। अथवा कण्ड्वादीनेव धातुग्रहणे भावस्य ॥१०॥ नाभिसमस्यामः । कण्ड्वादिभ्यो धातुम्य यदयं हेतुमति च [३.१.२६] इत्याह इति ॥ तज्ज्ञापयत्याचार्यों न धातुमात्राणिज्भव तंत्रोपपदं सप्तमीस्थम् ॥२१॥२२॥ तीति॥ इह तर्हि कण्ड्वादिभ्यो यग्भवति स्थग्रहणं किमर्थम् । तत्रोपपदं सप्तमी- धातोश्चेति धातुमानायकमाप्नोति । तीयत्युच्यमाने यत्रैव सप्तमी श्रूयदे सशा होणार नाही. धातूहून यशत्यय होऊ लागेल. पण त्या धातुग्रहणाची अनुवृत्ति पुढे (वा.११) भू, एध, वगैरे जे मुख्य धातु चालू असेल तर 'सत्यापपाश०' (२५) त्यासारखेच कण्डू वगैरे आहेत. तेव्हा येथेही त्याचा संबंध होईल, आणि सत्य वगैरे वाटेल त्या धातहून यक्प्रत्यय सागितला तर शब्दाहून णिच्प्रत्यय होतो आणि धातू हून तो कण्डू वगैरेंहून होईलच असे असता ज्या णिच्प्रत्यय होतो असा अर्थ होऊन वाटेल त्या अर्थी आचार्य कण्डू वगैरेहून निराळे या धातू हून णिच्प्रत्यय होऊ लागेल, प्रत्ययाचे विधान करतात त्या अर्थी ते असें (वा.१०) ज्या अर्थी आचार्य हेतुमति च सुचवितात को वाटेल त्या धातूइन या (२१।२६) या त्याच्यापुढील सूत्राने धातूहून प्रत्यय होत नाही. अथवा अनुवृत्त आलेल्या णिप्रत्ययाचे विधान करतात त्या अर्थी ते धातुग्रहणाचा कण्डू वगैरेंकडेसच सबध करावा. असे सुचवितात की 'सत्याप०' या पूर्वसूनाने म्हणजे कण्डू वगैरेजे वाटेल त्या घातूहून णिच्प्रत्यय होत नाही. होतो असा अर्थ होईल. तर मग कण्ड्वादिभ्यो यक् (२०२७) येथे (सू.९२) येथे स्स हा शब्द कशाकरिता त्या धातुग्रहणाचा सबंध होईल आणि कण्डू उच्चारला आहे ? वगैरेंहून यक्प्रत्यय होतो आणि धातूहून थक् प्रत्यय होतो असा अर्थ होऊन वाटेल त्या उदाहरणामध्ये ज्या ठिकाणी प्रत्यक्ष मतमी 'तत्रोपपदं सप्तमी' एयदेंच सूत्र केले तर १२. कारण स्यनासी लुटोः (३१११३३) येथे होते, उदा०:- कुम्भ करोतीति कुम्भकारः, थे। धातुग्रहणाची अनुवृत्ति नसेल तर धातूहून स्य वगैरे कुम्मशम्द उपपद असताना कृषातहून प्रत्ययाचे विधान येलें अमें होत नाही. १३. तेव्हा सत्याप० या सूत्रामधे अनुवृत्त पासा प्रकृत सूत्राने होने. सत्रामध्ये कर्मगिरे सा या सूत्राने अण्प्रत्यय होतो. तेथे कुम्भशाला उप- ग्दन्न पद आहे, त्याचा अर्थ कर्म, येथे बम्भ हैव १. या धातोः अधिकारामध्ये धातुसून प्रत्यय कर्म आहे. तेव्हा त्या कमांचा वाचक शब्द येथे सांगणान्या सूत्रातील जे कर्मगि (३२) वगैरे कुम्मदा आहे. लाला उपपदस्था झाली म्हणून सप्तम्यन्त पद त्याच्या अर्थाचे पाचक ने पद ते त्या मतिष्ट्र (२।२।१) या सूत्राने समास पातम्यानपक अमेय तर साला पर सभी सभा साला आहे. धातु त्याहून यक्प्रत्यय आलेल्या धातो. याचा संवध चुरादिकाकडे करावा. सूत्राने सांगितलेला प्रत्यय पातहून वर्गम्य असताना ·पा. स.३.१.९२] व्याकरणमहाभाष्यम् तत्रैव स्यात् । स्तस्वरमः कर्णजपः । उपपदसंज्ञायां समर्थग्रहणं कर्तव्यम् । यत्र,वैतेन शब्देन निर्देशः क्रियते । सप्तम्यां समर्थमुपपदं प्रत्ययस्येति वक्तव्यम् । इह अनेईः [३.२.९४] इति । इह. न स्यात् । मा भूत् । बाहर कुम्भं करोति कटमिति ।। कुम्भकारः नगरकारः । स्थग्रहणे पुनः क्रियमाणे चापि समर्थनणे महान्तं कुम्म क्रियमाणे यत्र च सप्तमी श्रूयते यत्र च करोतीत्यत्रापि प्राप्नोति । न वा भवितव्यं न श्रूयते यत्र चैतेन शब्देन निर्देशः क्रियते महाकुम्मकार इति । भवितव्यं यदेतद्वाक्यं यत्न चान्येन सप्तमीस्थमाने सिद्धं भवति ॥ भवति महान्कुम्भो महाकुम्सः महाकुम्भ अथ तत्रग्रहणं किमर्थम् । करोतीति महाकुम्भकारः । यदा त्वेतद्वाक्यं सम्रग्रहणं विषयार्थम् ॥ १॥ भवति महान्तं कुम्भं करोतीति तदा न विपयः प्रतिनिर्दिश्यते । तत्रैतस्मिन्धा- भवितव्यं तदा च प्राप्नोति । सदा मा त्वधिकारे यत्सप्तमीनिर्दिष्टं तदुपपदसंन्नं भूदिति ॥यत्ताबदुच्यते समर्थग्रहणं कर्तव्य भवतीत्युपपदसंज्ञा सिद्धा भवति । मिति । न कर्तव्यम् । धातोरिति वर्तते । उपपदसंज्ञायां समर्थवचनम् ॥ २॥ धातोः कर्मण्यण्भवति । तत्र संबन्धादेत- हटीस पडेल तेथेच त्या सतमीला उपपदसंज्ञा प्रत्यय कर्तव्य असतांना त्याच्याशी अन्वित होईल; उदा०- स्तम्वेरमः, कर्णेजपः, अथवा असलेलें में पद तेच उपपदसंज्ञक होते. कारण सप्तमी हा शब्दच प्रत्यक्ष ज्या सूत्रामध्ये आहर कुम्भम् , करोति कटम् , येथें करोति उच्चारला असेल तेथेच उपपदसंज्ञा होईल; याच्याशी अन्वित नसलेल्या कुम्भशब्दाला उदा०:- 'ससम्यां जनेर्डः' (३।२।९७) आणि उपपदसंज्ञा न झाली पाहिजे. कुम्भकारः, नगरकारः, येथे कुम्भ, नगर, या आतां येथे समर्थशब्द घातला तरी महान्तं शब्दांना उपपदसंज्ञा होणार नाही. आता येथे कुम्भं करोति येथे उपपदसंज्ञा प्राप्त होतेच. स्थ हा शब्द घातला म्हणजे मात्र च्या ठिकाणी मग काय महाकुम्भकारः असा प्रयोग होत प्रत्यक्ष सप्तमी दृष्टीस पडते किंवा त्या ठिकाणी नाही की काय ? प्रत्यक्ष सप्तमी दृष्टीस पडत नाही, तसेंच सप्तमी होतो. पण जेव्हां महान् कुम्भः महाकुम्भः, हा शब्दच प्रत्यक्ष ज्या सूत्रामध्ये उच्चारला महाकुम्भं करोवाति महाकुम्भकारः, असा असेल किंवा दुसरा कोणताही शब्द सप्तम्यन्त विग्रह विवक्षित असेन तेव्हां. आणि जेव्हां उच्चारला असेल अशा सर्व ठिकाणी उपपद- महान्तं कुम्भं करोतीति असा विग्रह विवश्चित संज्ञा सिद्ध होते. असेल तेव्हा महाकुम्भकारः असा प्रयोग होत आतां ह्या सूत्रामध्ये तत्र हा शब्द कशा- नाही. करितां घातला आहे ? पण त्या वेळी तो प्राप्त होत आहे आणि वा.१) तत्र हा शब्द या सूत्राचा विषय तो तर नको आहे. दाखविण्याकरितां घातला आहे. म्हणजे त्या आतां येथे समर्थम् असे म्हटले पाहिजे ह्या धातोः अधिकारामध्ये में पद सप्तमीविभ- असे ने म्हटले आहे तेच मुळी नको आहे. तीने निर्दिष्ट असेल ते उपपदसंज्ञक होते कारण धातोः असें तेथें अनुवृत्त आहेच. तेव्हां असा अर्थ होऊन उपपदसंज्ञा सिद्ध होते. कर्मवाचक शब्द असतांना धातून अम्प्रत्यय (वा.२) ह्या उपपदसंज्ञा सांगमाया सूत्रा. होतो असे म्हटले असतां स्वाभाविक संबंधा- मर्ने समर्थम् असे म्हटले पाहिजे. धानूहुन मुळे असेंच सनांत वैतें की ज्या धातूचे जे ·१६८ व्याकरणमहाभाष्यम [अ.३ पा.१ आ.५ दन्तम्भ यस्य धातोर्यत्कर्मेति ।। यदप्युच्यते च्चारि । यावता चेदानी पद्गन्धोऽस्वि क्रियमाणे चापि समर्थग्रहणे महान्त कुम्भं पदविधिरयं भवति । पदविधिश्व समर्थाचे करोतीत्यत्रापि प्राप्नोतीति । उपपमिति भत्रति । तत्रासामर्थ्यान्न भविष्यति । महतीयं संज्ञा क्रियते संज्ञा च नाम यतो अथ च्च्यन्त उपपदे किमणा मवि. न लघीयः । कुत एतत् । लबर्थ हि तव्यम्। अकुम्भ कुम्भं करोति कुम्मीकरोति संज्ञाकरणम् । तत्र महत्याः संज्ञायाः करण मृदमिति । न भवितव्यम्। कि कारणम् । एतत्प्रयोजनमन्वर्थसंज्ञा यथा विज्ञायत | प्रकृतिविवक्षायां चिविधीयते । वत्सापे- उपोच्चारि पदमुपपदमिति। यच्चानो क्षम् । सापेक्षं चासमर्थ भवति । न नहीं- पोच्चार न सत्पदं यच्च पदं न तदुपो- दानीमिदं भवति इच्छाम्यहं काशकटीका- कर्म ते उपपद असताना त्या धातूहून अ. कर्म म्हणून जवळ उच्चारलेले नव्हे. प्रत्यय होतो. शिवाय या अन्वर्थसजेमुळे कर्मण्यम् या तसेच आणखीही जे म्हटले आहे की विधीला थोडा तरी पदाचा सबंध जर पोचतो येथे समर्थशब्द घातला तरी महान्तं कुम्भं तर हा पदविधि होत आहे. आणि पदविधि करोति येथे उपपदसज्ञा प्राप्त होते. त्याचे हा समर्थ अशाच पदासबधाने होत असतो उत्तर असें की येथे उपपद ही मोठी सज्ञा (२०११). तेव्हा महान्तं कुम्भं करोति येथे केली आहे. आणि सज्ञाशब्द तर इतका कुम्भम् है जरी पद आहे तरी सामर्थ्य नेस- लहान असला पाहिजे की ज्यापेक्षा लहान ल्यामुळे अण्प्रत्यय होत नाही. शब्द दुसरा कोणी मिळणार नाही. आता कर्मवाचक उपपद है जर विप्रत्य असे कशावरून? यान्त असेल तर तेथें अप्रत्यय व्हावा काय अशावरून की सज्ञा ही लाघयाकरिताच उदा.:- अकुम्भ कुम्भ करोति कुम्भीकरोति करावयाची असते. तेव्हा येथे जी उपपद ही मृदम्, चार अक्षराची मोठी सज्ञा केली आहे ती तशी अशा ठिकाणी अण्प्रत्यय होऊ नये. करण्यात काही तरी आचायाच्या मनात काय कारण? निराळा उद्देश असला पाहिजे. तो असा की कारण असे की प्रकृतीवी विवशा अस- उपपद ही सशा अन्वर्थ समजावयाची आहे. ताना विकृतिवाचकाहून विप्रत्यय (५१४१५०) त्यामुळे जवळ उच्चारलेले जे पद तेच उपपद सागितला आहे. तेव्हा अर्थातच तेथे त्या संशक होते. आणि महान्त कुम्भ करोति येथे प्रकृतीचा विस्तीशी सबंध असल्यामुळे वि. पहावें तर में कर्म म्हणून विवक्षित असे प्रत्ययान्त कर्म है सापेक्ष होते. आणि सापेक्ष धातूच्याजवळ उच्चारले आहे ते 'महान्त असेल तें असमर्थ समजले जाते. पुम्मम्' हे पद नहे. आणि जे पद आहे ते तर मग आता इच्छाम्यह फाशकटीकाराम २. ते-दा आदर कुम्भम् करोति यटम् यथे कम्म पुग्भावा करोनि याकडे संबंध होऊ शकत नाही, है कम कपातचे नसल्यामुळे अण्प्रत्यय होत नाही, सापेश हैं असमर्थ समजले जाते. ते समर्थग्रहण करण्याची जरूर नाही. ३. परसंज्ञा (१४११४) ही दोन पदौना संबंध कुम्भ या विकृतीशी समस्यामुळे कुम्भ हे पर ५. मृद ही प्रकृति आहे. आणि त्या प्रकृतीचा मिडून वशीही होत नमने, येथे सापेक्ष दोणार आहे. आणि म्हणूनच ते भसमर्थ ४. कुम्भाला मदत है विशेषग असल्यामु कुम्भ समजले जाते. ₹ समशहोने. त्यामुळे विशेषण सोडून नुसत्या ·किमर्थः स्यात् । पा. सू.३.१.९३] व्याकरणमहाभाष्यम् १६९ रमिति । इष्टमेवैतद्गोनीयस्य ॥ यदोपपदे प्रत्ययस्तदोपपदसंज्ञा पक्ष्या निमित्तोपादानं च ॥३॥ मीति । तत्तर्हि निमित्तोपादानं कर्तव्यम् । निमित्तोपादानं च कर्तव्यम् । निमित्त न कर्तव्यम् । मुपपदं प्रत्ययस्येति वक्तव्यम् ॥ तत्रवचनमुपपदसंनियोगार्थम् ॥६॥ अनुपादाने ह्यनुपपदे प्रत्यय तत्रवचनं क्रियते तदुपपदसंनियोगार्थ प्रसङ्गः ॥४॥ भविष्यति । कर्मण्यविधीयते तत्र चेत्प्र- अक्रियमाणे हि निमित्तोपादानेऽनुपपदे- त्ययो भवतीति । ननु चान्यत्तत्रग्रहणस्य ऽपि प्रत्ययः प्रसज्येत ॥ निर्देश इदानी प्रयोजनमुक्तम् । किम् । तत्रग्रहणं विषया- र्थमिति । अधिकारादप्येतत्सिद्धम् ॥ निर्देशः संज्ञाकरणार्थः ॥५॥ कृदतिङ् ॥३।१।९३॥ असा प्रयोग होत नाही काय? (वा.६) प्रकृत सूत्रामध्ये जो तत्र असा वस्तुतः असे प्रयोग होऊ नयेत खरे, पण शब्द घातला आहे त्यानेच उपपद असतांनाच गोनीयाला हा प्रयोग मात्र इष्ट आहे. प्रत्यय होईल. कर्म असतांना अण्प्रत्यय होतो (वा.३) अण् वगैरे प्रत्ययांचे उपपद हैं तो प्रत्यय तें उपपद असेल तरच होतो, असा निमित्त आहे असे म्हणावें. त्या सूत्राचा अर्थ समजावा. (वा.४) असें न म्हटले तर उपपद नस पण तत्र या शब्दाचा उपयोग पूर्वी तांही प्रत्यय होऊं लागेल, निराळाच सांगितला आहे ना? पण जर असे होईल तर कर्मणि वगैरे में तो कोणता? त्या त्या सूत्रामध्ये उच्चारले आहे त्याचा काय तत्र हा शब्द या सूत्राचा विषय दाख- उपयोग? विण्याकरितां घातला आहे (वा.१) हा तो (वा.५) जेव्हां उपपद असतांना प्रत्यय उपयोग होय. होईल तेव्हां त्याला उपपदसंज्ञा होण्याकरिता तत्र हा शब्द नसला तरी ह्या सूत्राची पुढे कर्मणि वगैरे शब्दांचा उपयोग होईल. अनुवृत्ति केली म्हणजे तें काम भागेल. तर मग उपपद हे त्या अण् वगैरे प्रत्य (सू. .९३) येथे अतिङ् असें कशाकरितां यांचे निमित्त आहे असे म्हटले पाहिजे. म्हटले आहे ? तसें म्हणावयास नको. पचति, करोति, येथे तिप्रत्ययाला कृत्संज्ञा ६. येथे काश, म्ह. तृणविशेप, ही प्रकृति आहे. तो शब्द लावता येतो. आणि कट ही विकृति आहे. अकट कटं करोति अशी ८. या वेळी कर्मवाचक शब्द असा कर्मणि याचा सामान्य विवक्षा करून विप्रत्यय करून तो कटी- अर्थ घेण्याला प्रमाण नसल्यामुळे 'उपपदसंशा कर- शब्द उपपद असतांना कृधातहून अण्प्रत्यय करून ण्याचे चिन्ह' इतकाच कर्मणि या पदाचा उपयोग कटीकार हा शब्द सिद्ध करावा. नंतर त्याच्याशी होईल. दाक्यार्थामध्ये कोणत्याही तन्हेने त्याचा संबंध काशशब्दाचा पष्ठीतत्पुरुप करून काशकटीकार हा होणार नाही. प्रयोग साधावा. १. या धातो:अधिकारामध्ये सांगितलेल्या प्रत्य- ७. म्हणजे प्रकृत सूत्राने उपपदसंशा जेथे होईल यांपैकी तिङ्प्रत्यय सोडून बाकीच्या प्रत्ययांना कृत होतो, असा प्रकृत सूत्राचा कर्मण्यण अशी संशा होते; उदा०:-पक्का, पाचकः, येथे प्राति- वगैरेंशी संबंध जोडावा. या संबंधामुळेच कर्मणि पदिकसंशा (१।२।४६) होते. याचा कर्मवाचक शब्द असा अर्थ घेऊन उपपदाकडे तेथेच अणप्रत्यय ·मुस्मात्यय (१,२) १७० व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.५ अतिहिति किमर्थम् । पपति करोति ॥ त्पत्तिः प्रसज्येत । नेप दोपः । पकत्वादि. अतिमिति शस्यनकर्तुम् । करमास मदति वपु धारयो विधायन्ले से घान वि. पथति यतीति । धातोः परस रसंज्ञा होगा एकत्वादय इति कृत्योचार्यत्वाम मामय लादेशाद्वात्यधिकारः । एवमपि भविष्यन्धि || टायादयस्ताहि तिचन्तामा स्थानिवदादात्रसंधा प्राप्नोति । अया- भूवनिति । स्त्रियां टापादयो विधीयन्ते न तिडित्युच्यमाने यारा स्थानिवद्भावः च विहन्तस्य चीत्वेन योगोऽस्ति । अणा- फयमेतस्मिध्यति । प्रतिषेधवचनसाम- दयस्तहिं तिङन्तान्मा भूवानिति । अा. ध्यान ! अथवा सिमाविनो लकारस्य त्यादिप्पयवणादयो विवीयन्ते न पतिक संज्ञामतिपेयः ।। किं च स्यायद्यत्र कृ. न्तस्यापत्यादिभियोगोऽस्ति । अथापि कर्यः रसमा स्यात् । प्राविपदिकमिति प्रावि- विद्योगः स्यात् । एवमपि न दोषः । पदिकसंज्ञा स्यात्प्रातिपदिकादिति स्वाा. आचार्यप्रवृत्तिज्ञापयति न तिचन्तादणा होऊ नये म्हणून म्हटले आहे. प्रत्ययान्त, आपप्रत्ययान्त यागि प्रातिपदिक येथे अति असे म्हटले नाही तरी चालेल. याहून सागितलेले अतिङ् असे म्हटले नाही तर पचति, करोति, त्याहून होतील, येथे तिप्रन्ययाला कृत्सशा काय होत नाही ? हा दोष येत नाही. कारण एकत्ल, दिल, धातूच्यापुर्दे घराण्यास सांगितलेल्या मत्य वगरे जी सख्या त्या अर्थी मुस्प्रत्यय सागि याला प्रत्संग होते. आणि धातो: हा अघि- तले (१।४।२१,२२) आहेत. आणि ती कार तर लादेशाम्या पूर्वीच यपत आहे. सरत्या तर पचति, पठति, इत्यादि निरन्तस्थरी वरी देखील लकाराला संशा भसया. तिप्रत्ययानेच उक्त होत आहे. म्हणून या पु स्थानिवद्भावान (१।१।१६) नित्यपाला अर्को पुनः मुम्प्रत्यय होगार नाहीत. शर्मा होणारच. तर मग तिडन्ताहून टाप् (Vr) गरे मग मा स्थानियदायाने जर तिरंगा स्त्रीमत्यय होऊ लागतील ते न होणाकरिता दोगार तर मग अति असे म्हटले तरी वी तिप्रत्ययान्ताना प्रातिपादिकसंज्ञा न माली होगाय; मग विप्रयाग पत्तशेचा निषेध पाहिजे, पाचवारमण पण या वागरे प्रत्यय स्त्रीय या वर्षी अति असा निषेध केला त्याच्या जोरा. सागितले आहेत यानि विदन्तान्या म. पर स्थानिवद्भावानेही विमा कृतसंशा हो प्रियापदाच्या यांना तर प्रत्याशी संबंध नाह. भयवा या ठिकाणी साराला तिहा- मुलीच नाही. देश पटें जोगार आहेत त्या एकारालाच मुळी प्रत्यंग होउ नाही, भगा भविष्ट याचा अर्थ प्रत्यय विताहून न पाले पाहिजेत! वर मग भण् (१९२) गरे शक्ति पण ते भण वगैरे प्राय अन्य यगरे पामित्यपाठा सन्मया शाही तर अयों सागितले आहेत. आगि निरनामा कार यौल। अपांचा वर अपत्य यगेरे भांशा परप अर सत्याग मा माडी तर मुढोर नाही. भाता का वस्तिमत्यांमा मालपा सागरी (रा) अपना पप गमातो में अगले सीटी Hinvire. भारी नाना भी माना 'मी एमवाया.

·पा. सू.३.१.९३] व्याकरणमहाभाष्यम् १७१ दयो भवन्तीति यदयं क्वचित्तद्धितविधी अप्रापि शपा व्यवधानात् । एकादेशे कृते तिग्रहणं करोति । अतिशायने तमवि- नास्ति व्यवधानम् । एकादेशः पूर्वविधौ ठनी तिसच [५.३.५५,५६] इति || इह स्थानियद्धवतीति स्थानिवद्भावाव्यवधाव. ताई पचति पठतीति हूस्वस्य पिति कृति मेवेति ।। तुग्भवतीति तुझ्याप्नोति । धातोरिति इति श्रीभगवत्पतझलिविरचिते व्याकरण- वर्तते ।। एवमपि चिकीर्पतीत्यत्र प्राप्नोति । महाभाप्ये तृतीयस्याध्यायस्य प्रथमे पादे पञ्च ममाहिकम् । वायने तमविष्ठनौ' (५।३१५५) याच्यापुढील प्रत्ययान्त धातूला तुगागम होऊ लागेल. अतिशय या अर्थी तद्धितप्रत्यय सांगणाऱ्या येथेही मध्ये शप्प्रत्ययानें व्यवधान येत 'तिहश्च (५।३।५६) या सूत्रामध्ये तिङन्ता. आहे. हुन तद्वितप्रत्यय होण्याकरितां तिमण तरी पण सन्प्रत्यय आणि शप्प्रत्यय यांचा करीत आहेत त्या अर्थी ते असे सुचवितात एकादेश (६।११९७) झाल्यानंतर व्यवधान की तिङन्ताहून अण् वगैरे तद्धितप्रत्यय होत येत नाही. नाहीत. तरीही पूर्वाला विधि कर्तव्य असतांना तर मग तिप्रत्ययाला कृत्संज्ञा झाली त्या एकादेशाला स्थानिवद्भाव होत असल्या- तर दुसरा दोष असा येतो की पचति, पठति, त्या स्थानिद्भावाने (११११५६) व्यवधान येथे 'हस्वस्य पिति कृति तुक्' (६।११७१) या कायम राहणारच. सूत्राने शप्प्रत्ययाला तुगागम होऊं लागेल. याप्रमाणे भगवान् पतंजलिऋषींनी रचि. पण तेथे धातुग्रहणाची (६।१।६४) अनु- लेल्या व्याकरणमहाभाष्यांतील तिसन्या अ. वृत्ति आहे तेव्हां अर्थातच शप्प्रत्ययाला न्यायाच्या पहिल्या पादांतील पांचवें आहिक होणार नाही. समात झाले. तरी पण चिकीर्पति येथे चिकीर्षु या सन्- ·असरूपस्य वावचनं नियत उत्सर्गस्य १७२ व्याकरणमहाभाष्यम् (भ.३ पा.१ आ.६ वासरूपोऽस्त्रियाम् ॥३.११९४॥ येष्विति । कथं तर्हि 1 लीग्रहणं स्वरवि- कथमिदं विज्ञायते । नियामभिधेयायां प्यते । तत्र स्वरितेनाधिकारगतिर्भवतीति वासरूपो न भवतीति । आहोस्वित्स्त्री. बियामित्यधिकृत्य ये प्रत्यया विहिवाशां प्रत्ययेष्विति । किं चातः । यदि विज्ञायते प्रतिपेयो विज्ञास्यते ।। खियामभिधेयायामिति लच्या लवितव्या किमर्थ पुनरिदमुच्यते । अन्न वासरूपो न प्राप्नोति । अथ विज्ञा- असरूपस्य वावचनमुत्सर्गस्य बाधक यते स्त्रीप्रत्ययेविति व्यावकोशी व्यव- विपयेऽनिवृत्त्यर्थम् ॥ १॥ क्रुष्टिरिति न सिध्यति ॥ एवं तर्हि नैवं विज्ञायवे नियामभिधेयायां नापि स्त्रीप्रत्य. वाधकविषयेऽनिवृत्तिर्यथा स्यात् । तव्यत्त- (सू ९४) येथें अस्त्रियाम् याचा अर्थ स्त्रीत्व यामध्ये असेही म्हणत नाही, गम्यमान असताना असरूप अपवाद विकल्या तर मग अस्त्रियाम् याचा अर्थ ये कमा ने बाध करीत नाही असा समजावयाचा करणार? किंवा त्रीत्वद्योतक प्रत्ययामध्ये अपवाद विरु- येथे अस्त्रियाम् यातील स्त्रीशन्द खरिताने त्याने याध करीत नाही असा समजापयाचा ? युक्त असा आचार्यांनी उच्चारला आहे. त्या या दोहोंमध्ये कार बरें परक आहे। स्वरितामुळे त्या खीपदापासून स्त्रियाम् (शश फरक असा की स्त्रीत्व गम्यमान असताना ९४) हा अधिकार मनात येतो. वेव्हा त्या असा अर्थ घेतला तर लच्या, लविताना, स्त्रियाम् या अधिकारामध्ये जे प्रत्यय सागि येथे यत्प्रत्यय हा असरूप अपवाद तपः तले आहेत त्यातील अपवादप्रत्यय हे उत्सर्गः प्रत्ययाचा विकलाने वाध करणार नाही. प्रत्ययाचा विरलाने बाघ करीत नाहीत असा भाना बीवद्योतक प्रत्ययामध्ये असा अर्थ हा निषेध समजला जातो. घेतला तर व्यावक्रोधी, व्याधिः, येथे णच् यरें पग, हे सूनच मुळी कशाररिता केलें (३३३१४३) हा स्त्रीयद्योतक भावे सागितलेला आहे ? यसरूप अपवादप्रत्यय तिन्प्रसयाचा विक. (वा.१) असरूर अशा बाधक प्रययाचा स्पाने बाघ करणार नाही. हा विकल्प सागितला आहे. अशाकरिता की तर मग आता खीव गम्यमान असताना त्या वापराच्या विषयामध्ये वाध्य अगा अही म्हणत नाही आश्रिीरयोतक प्रत्य. सामान्य प्रत्ययाची निवृत्ति न हाली पाहिजे १. सामन्याः मागितलेला प्रत्यय उत्सग होय. विशा, असे ज्दुल व तुन् । प्रत्ययही होता. तर भाग सारा विशेष टिगों सागितला प्रत्यय रयः येथे वन्यपत्याचा (श) बाप करन या सरमगंध ययाचा अपवाद दोष या पातो:- मया (३।१९७) होतो. तय एकदा तिम् भविनया पवारप्रत्ययाचा भावार या ममा उपत्यही होतो. गेः सर. रगंपरययारेशा निराच्या स्वरूपाचा आहे तो पुर्वक दापातान प्रात दारया मानपदाची भनय या मान्यपाना पाने का प्राय (RN)ो. सी. मिया (INR) का भरिधारांनी प्रय. भीक या दोगवाहो आकार एम जाना मशविरम्प साप नाही, मा. विमाग्न पड में अमा सारमा होटो मन पर पुन ११(11) या समाप्रयांचा होत नाही. दर नि मे हिन् RETARो प्रयामा एस्ल मारपप (1!! Ram भारदार , RAहो. पण ·पा. सू.३.१ ९४] व्याकरणमहामाष्यम् व्यानीयर उत्सगीस्तेपामजन्ताद्यदपवादः। लिखः । विक्षेप्ता विक्षेपक इत्यपि यथा चेयम् । चेतव्यमित्यपि यथा स्यात् ॥ स्यात् ॥ अस्ति प्रयोजनमेतत् । किं नेतदस्ति प्रयोजनम् । अजन्ताद्यविधीयते तहीति । हलन्ताण्ण्यद्विधीयत एतावन्तश्च धातवो तलोत्पत्तिवाप्रसङ्गो यथा यदुताजन्ता हलन्ताश्च । उच्यन्ते च तव्य- तद्धिते ॥ २॥ दादयस्ते वचनाद्धविष्यन्ति ॥ एवं तर्हि तत्रोत्पत्तिर्विमापा प्राप्नोति यथा ण्वुल्तृचावुत्सर्गों तयोः पचादिभ्योऽजप- तद्धिते ॥ अस्तु । यदा विक्षिपः विलिख वादः । पचतीति पचः । पत्ता पाचक इत्येतन्न तदा विक्षेप्ता विक्षेपक इत्येतद्भ- इत्यपि यथा स्यात् ॥ एतदपि नास्ति प्रयो- विष्यति ॥ यद्येतल्लभ्येत कृतं स्यात् । तस्तु जनम् । वक्ष्यत्येतदपि सर्वधातुभ्यो व न लभ्यम् । किं कारणम् । यथा तद्धित क्तव्य इति । एवं तर्हि ण्वुल्तृजच उत्सर्गा इत्युच्यते तद्धितेपु च सर्वमेवोत्सर्गापवाद स्तेपामिगुपधात्कोऽपवादः । विक्षिपः वि. विभापा । उत्पद्यते वा न वा ।। जसे-तव्यत्, तव्य आणि अनीयर् (३१११९६) वयाचे आहे. हे सामान्य प्रत्यय होत, अजन्त धातूहून तर मग आतां प्रकृत सूत्राचे उदाहरण सांगितलेला यत्प्रत्यय (३।१।९७) हा त्यांचा असे घ्यावें की ण्वुल, तृच् (३११११३३) अपवाद होय; उदा०- चेयम् येथे चेतव्यम् आणि अच् (३।१।१३४) हे सामान्य होत. असेंही एकदा झाले पाहिजे. इगुपधधातुहून सांगितलेला कप्रत्यय (३।११ हा या प्रकृत सूत्राचा उपयोग बरोबर १३५) हा त्यांचा अपवाद होय; उदा०- दिसत नाही. कारण अजन्त धातूहून यत्- विक्षिपः, विलिखः, येथें विक्षेप्ता, विक्षेपकः, प्रत्यय सांगितला आहे व हलन्त धातूहून ण्यत्- अशीही रूपें एकदा झाली पाहिजेत. प्रत्यय (३।१।१२४) सांगितला आहे, आणि हा उपयोग आहे खरा, मग आतां पुढे धातु तर अजन्त किंवा हलन्त असे दोनच काय तुमचे म्हणणे आहे ? प्रकारचे आहेत. त्या दोन ठिकाणी जर ते (वा.२) त्या ठिकाणी अपवादप्रत्ययाची अपवाद कायमचा बाध करतील तर तव्यत् उत्पत्तिच मुळी-विकल्पाने होऊ लागेल. तद्धित- वगैरे सामान्य प्रत्यय होणार तरी कोठे? आणि प्रत्ययाप्रमाणेच हे होय. ते तर सांगितले आहेत. तेव्हां सामर्थ्यास्तव असूं दे. तसेंच का होईना ? ते एकदा होतीलच. तर मग दुसरे उदाहरण विक्षिपः, विलिखः, असा कप्रत्यय होतो. तो घ्यावे. तें असें की ण्वुल् , तृच् (३।१।१३३), जेव्हां होणार नाही तेव्हा ण्वुल्, तृच हे प्रत्यय हे सामान्य प्रत्यय होत. पचादिगणांतील धातूं- उत्पन्न होऊन विक्षेप्ता, विक्षेपकः, अशी रूपें हून सांगितलेला अच्प्रत्यय (३।१।१३४) हा होतील. त्यांचा अपवाद होय; उदा०-पचतीति पचः असे जर होईल तर फारच चांगले. पण येथे पक्ता,पाचकः,असेंही एकदा झाले पाहिजे, असे होणे शक्य मात्र नाही. हाही या सूत्राचा उपयोग बरोबर दिसत काय कारण ? नाही. कारण तो अच्प्रत्यय हा सर्वच धातूं. तें कारण दाखविण्याकरितांच तर 'यथा हून होतो (शश१३४,वा.१) असे येथे सांगा. तद्धिते' असा तद्धितप्रत्ययाचा दृष्टान्त वार्तिक- प्रत्यय खियाम् या अधिकारांतील आहेत:

·१७४ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.६ . आगि एकदा कोणीच सिद्धं त्वसरूपस्य बाधकस्य केवला प्रकृतिः प्रकृत्यर्थे वर्तते न चान्यः यावचनात् ॥२॥ शब्दोऽस्ति यस्तमर्थममिधीतेति कृत्वानु- सिद्धमेतत् । कथम् । असरूपस्य वाय. त्पत्तिन भविष्यति ॥ अथवा समयः कृतो कस्य घावचनात् । असरूपो बाधको वा न केवला प्रकृतिःप्रयोक्तव्या न च केवलः बाघको भवतीति वक्तव्यम् । सिध्यति । प्रत्यय इति । एतस्मात्समयादनुत्पत्तिर्न सूत्रं तर्हि भिद्यते ॥ यथान्यासमेवास्तु । भविष्यति। ननु च य एव तस्य समयस्य ननु चोकं तत्रोत्पत्तिवाप्रसङ्गो यथा कर्ता स एवेदमप्याह । यद्यसो तत्र प्रमा. तद्धित इति । नैप दोपः । अस्ति फारणं णमिहापि प्रमाणं भवितुमर्हति । प्रमाण येन तद्धिते विभापोत्पत्तिर्भवति । कि कार- मसौतन चेह च । सामथ्र्य विह द्रष्टव्यं पम् । प्रकृतिस्तत्र प्रकृत्यर्थे धर्ततेऽन्येन शब्दानो प्रयोगे न चानुत्पत्ती सामर्थ्य- शारदेन प्रत्ययार्थोऽभिधीयते । इह पुनर्न मस्ति । तेनानुत्पत्तिर्न भविष्यति । कथं कारानी लिहिला आहे. तद्धितप्रत्ययामध्ये ज्याने दाखविला जातो. आणि येथे प्रत्यय उत्सर्ग, अपवाद, असे सगळेच प्रत्यय विक- कोणीच केला नाही तर केवळ प्रकृति ही आपला साने होतात. म्हणजे एकदा उत्पन्न होतात अर्थ दाखविण्याला समर्थ नाही. बरें, दुसरा उत्पन्न होत नाहीत. शब्दही तसा कोणीच माही की जो त्या (वा.३) हे सिद्ध होत आहे. अर्थाला दारावील. त्यामुळे तेथे प्रत्ययाची फसे ! उत्पत्ति होत नाही अस मुळीच होत नाही. थरारूप जो अपवाद तो बाधकरिकल्पाने अथवा 'केरळ प्रकृतीचा प्रयोग करू नये होतो असे म्हणावें. म्हणजे 'असरूपो वा बाघ. आणि केवळ प्रत्ययाचाही प्रयोग करूं नये पोऽस्त्रियाम्' असे सूत्र करावे. ( ३२, वा.११) असा ठरारच केला आहे. अशा रीतीने सिद्ध होते सरें, पण सूत्रामध्ये त्या ठरावामुळे प्रत्यय कोणीच उत्पन्न होत पिरवापिरय होते ना? नाही असे होणार नाही. तर मग मूळचे सूप आहे तसेच असू दे. पण तो ठराव ज्याने घेला तोच येथे पण मूळचे सूप ठेवले तर तदितप्रत्यया. पिकल्प सागत आहे. तेथे जर तो प्रमाण प्रमाणे येथेही अपवादप्रत्ययाची उत्पत्तिच समजावयाचा तर येथेही प्रमाण घरलाच मुळी पिकल्पाने होऊ लागेल असा दोष पाहिजे. दाराविला आहे ना? सूत्रसार तेथें प्रमाण आहे, ही आहे. हा दोष येत नाही. तदितमत्त्याची जी पण ये प्रयोग करताना शब्दामध्ये सामर्य उत्पतिच विकसाने होते त्याचे पारण तेथे आहे की नाही ते पाहिले पाहिजे ना? भाभि निराळेच आहे. प्रत्यय कोणीच पेला नाही तर नुसत्या धान से कोणते? मध्यं आपला अर्थ दासविण्याचे सामध्यंच रादितप्रत्यय होत नाही; सा वेळी प्रशी नाही; म्हणून कोणीच प्रत्यय उत्सम हो। दी भापता अर्य दापरिगला पूर्णरमें समर्थ नाही' अमें ये पदी होणार नाही. असते यागि प्रययाचा अर्थ समान दुग. वर मग दिवमलय कोणीच उरान १.सदाधिशदान व्य सास नमन इम्रवर (९५ )ोगो पर भी भा सा अपवाया (९) नारी महाँ मना को मारी तर या २३ ·न पा. सू.३.१.९४] व्याकरणमहाभाष्यम् १७५ तर्हि तद्धितेष्वनुत्पत्ती सामर्थ्य भवति । ऽयं निर्देशः क्रियते वासरूप इति अन्येन प्रत्ययेन सामर्थ्यम् । केन । चोत्सर्गवेलायां किंचिदपेक्ष्यमस्त्यपवादवे. पाठया ।। अथवा रूपवत्तामाश्रित्य वाविधि- लायां पुनरुत्सर्गोऽपेक्ष्यते । तेन यो रूप- रुच्यते न चानुत्पत्ती रूपवती । तेनानुत्व. वानन्यपूर्वको बाधकः प्राप्नोति स वा त्तिन भविष्यति ॥ एवमपि कुत एतदप- वाधको भविष्यति । कः पुनरसौ। अप- वादो विमापा भविष्यति न पुनरुत्सर्ग वादः । यदि यो रूपवानन्यपूर्वकः वाधकः इति । न चैवास्ति विशेपो यदपवादो प्राप्नोति स वा बाधको भवतीत्युच्यते विमापा स्थादुत्सगों वा । अपि च सापेक्षो- किवादिपु समावेशो न प्राप्नोति । ग्रामणीः झाला नसतां नुसत्या प्रकृतीमध्ये अर्थ दाख- ल्पाने होतो म्हटले काय. शिवाय निराळ्या विण्याचे सामर्थ्य कसें वरे असते ? स्वरूपाचा असा येथे सापेक्ष निर्देश केला तेथें निराळ्याच एका प्रत्ययामुळे सामर्थ्य आहे. आणि तो जर उत्सर्गाला लावला तर येते. उत्सर्गप्रत्यय हा आरंभीचं मनांत येत अस- कोणता बरें तो प्रत्यय ? ल्यामुळे त्या वेळी आकांक्षा आली असता ती दक्षस्य हा पैष्ठीप्रत्यय होय. शांत करणारा दुसरा कोणीच तेथे उपस्थित अथवा निराळ्या स्वरूपाचा जो प्रत्यय झालेला नसतो. आतां अपवादप्रत्यय मनांत असेल तो एका पक्षी होतो असे येथे एक येतो त्या वेळी मात्र आकांक्षा शांत करणारा प्रकारचे विशेष रूप धरून विकल्प उत्सर्गप्रत्यय पूर्वी मनांत आलेलाच असतो. सांगितला आहे. तेव्हां अर्थातच दुसऱ्या तेव्हां एकंदरीत पूर्वी दुसरा मनांत येऊन पक्षी ज्याला काही तरी वेगळे स्वरूप मागून उपस्थित झालेला असा विशेष स्वरू- आहे असाच कोणी तरी करावयाचा मनांत पाचा जो बाधक प्रत्यय प्राप्त होतो तोच विक- येतो. तेव्हां मुळीच प्रत्यय न करण्याला ल्पाने बाधक होईल. असा कोणता प्रत्यय काहींच रूप नसल्यामुळे दुसऱ्या पक्षी तसें प्राप्त होतो म्हणाल तर तोच अपवाद होय. करता येत नाही. पण जर मागून उपस्थित झालेला असा तरी पण येथे अपवादप्रत्यय विकल्पाने होतो विशेष स्वरूपाचा जो बाधक प्रत्यय प्राप्त होतो असेंच कशावरून? उत्सर्गप्रत्यय विकल्पानें तो विकल्यानं बाधक होतो असे म्हटले तर होतो असें कां म्हणू नये ? क्विप वगैरेंच्या उदाहरणांमध्ये उत्सर्गप्रत्यय यांत कांहींच विशेष नाही. अपयाद विक- अणू एकदा होतो तो होणार नाही; जसें- ल्पाने होतो म्हटले काय किंवा उत्सर्ग विक- ग्रामणीः, ग्रामणायः. कारण ह्या विप् वगैरे दक्षरयापत्यम् असें याक्यच राहते. विण्याचे सामर्थ्य येईल व प्रयोगाला साथुत्व थेईल. ३. दक्षस्यापत्यम् या विग्रहवाक्यामध्ये इञ् ४. निराळ्या स्वरूपाचा असें म्हटल्यावरोबर प्रत्यय आणि भणप्रत्यय कोणीच उत्पन्न झालेला कोणापेक्षा निराळ्या स्वरूपाचा अशी आकांक्षा सह- नाही. तरी दक्षस्य या षष्ठीप्रत्ययामुळे 'नुसत्या जच उत्पन्न होते. तो आकांक्षा पूर्वी जो उपस्थित प्रकृतीचा प्रयोग होत नाही' हा ठराव संभाळला झाला असेल त्यापेक्षा' अशीच निवृत्त होत असते. जातो, व तेथें अर्थ दाखविण्याचे सामर्थ्यही असते. तेव्हां मागून उपस्थित होणा-यालाच आकांक्षा उ पन्न येथे मात्र धातुहुन तसा प्रत्यय कोणीच नाही की करणारें 'निराळ्या स्वरूपाचा' हे विशेषण लावणे ज्या प्रत्ययाच्या योगानें कृत्प्रत्यय कोणीच केला योग्य होणार आहे. नाही तरी विग्रहवाक्यामध्ये धातृमध्यें अर्थ दाख ५. किप, किन् , वगैरे प्रत्यांपैकी काहींच भाग .

·। १७६ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.६ प्रामणाय इति । न घेते रूपवन्तः । एते- अथवा प्रयोगेऽसरूपाणां वाविधिाय्यः। ऽपि रूपवन्तः । कस्यामवस्थायाम् । उप. प्रयोगे चेल्लादेशेषु प्रतिषेधः ॥६॥ देशावस्थायाम् ॥ यद्येवम् । प्रयोगे चेल्लादेशेषु प्रतिषेधो वकन्यः । अनुबन्धभिन्नेषु विमापाप्रसङ्गः ॥४॥ होऽपचदित्यत्र लुपि प्राप्नोति । श्वः अनुबन्धभिन्नपु विमाषा प्राप्नोति । पक्तत्यत्र लुडपि प्राप्नोति नप दोपः । फर्मण्यण [३.२.१] आवोऽनुपसर्ग कः आचार्यप्रवृत्तिापयति न लादेशेषु वास. [३] इति फविषयेऽपि प्राप्नोति ।। रूपो भवतीति यदयं हशश्वतोल च सिद्धमनुवन्धस्यानेकान्तत्वात् ।। ५॥ [३.२.११६] इत्याह । अथवा प्रयोगे- सिद्धमेतत् । कथम् । अनुयन्यस्याने ऽसरूपाणां वाविधी न सर्वमिष्टं संगृहीव- फ्रान्तत्वात् । अनेकान्ता अनुबन्धाः ॥ मिति कृत्या द्वितीयः प्रयोग उपास्यते । प्रत्ययाना काहीच रूप नाही. न्याय्य होय. त्यानाही रूप आहेच. (वा. ६) प्रत्ययाचे भिन्न भिन्न स्वरूप कोणत्या अवस्येमध्ये प्रयोगामध्ये पहाण्याचे असेल तर लादेश. उपदेशावस्येमध्ये त्यानाही रूप आहे. मध्ये विकल्याने वाघ होऊ लागेल तो होत पण उपदेशावस्थेतील रूप पाहून हा विकल्प नाही असा निषेध केला पाहिजे; जसे :- होतो असें अप्रैल तर-- ह्योऽपचत् म्ह. काल पाक करता झाला. येय (पा.४) इत्संशक वर्गामुळे जे प्रत्यय निर. अपवाद लड्प्रत्ययाच्या (११) विषया- निराळ्या सरूपाचे होत असतील त्यामध्येही मध्ये लुप्रत्यय (शरा११)ही प्राप्त होतो, अपवादप्रत्ययाने उत्सर्गप्रत्ययाचा बाध जसे- श्वः पत्ता, द. उद्या पाक करील. विकलाने होऊ लागेल; जसे:- मंग्या येथे अपपाद लुट्प्रत्ययाच्या (३।३।१५) (३।२।१) हा भग्मत्स्य उत्सर्ग होय. आणि विषयामध्ये लट्मात्यय (३||१३) ही प्रात साचा वापर 'आतोऽनुरसगें कः (२३) होतो. हाफमत्स्य होप. तेव्हां गोराया कमत्ययाच्या हा दोष येत नाही. कारण अपवाद लिट् उदाहरणामध्ये एकदा अग्प्रत्यय होऊ लागेल. प्रत्ययान्या (३।२।११५)विषयामध्येही एकदा (पा.५) हे मिद सा आहे. समन्यय दारा म्हणून आचायोनी ज्या अर्थी हराथनोलंदन भनुपन्धरयाने कारवार, म्हणजे इत्यशाः सूप ये आदे, त्या अर्थी त्यांनी असे सूचित पण भक्पयन नदेव. दे जाते की लादेशाविपी यासस्थी.. मपा प्रयोगाम रहीम परणारे रूप सूप प्रवृत्त होत नाही. साचे निरनिरामनामकार आहे तेच अर. अपया लोरिक प्रयोगामध्ये मिनार पादमावर किसान पाप होतो, धमलेश अगर जा फिलाने गायक (शरा११६) असे ·पा.२.३.१.९४] व्याकरणमहामाण्यम १७७ कोसा । पोशों नाम । उपदेशे घेते तेनानेनावश्यं किंचित्त्याज्यं किंचित्तु सं- सरूपाः ॥ ग्रहीतव्यम् । नद्यदनुबन्धकृतमसारूप्यं ननु चोक्तमनुबन्धभिन्नपु विभाषा- तन्नाश्रयिष्यामो यत्तु रूपान्यत्वेनासारूप्यं प्रसद्ग इति । परिहतमेतत् । कथम । तदायिष्यामः ।। अथवासरूपो वाधको मिद्धमनुबन्धस्यानेकान्तस्त्रादिनि । अर्थ- वा बाधको भवतीत्युच्यते सर्वचालरू- कान्ते दोष एव । एकान्ते च न दोपः । परतत्र प्रकर्यगतिविज्ञान्यते । साधीयो यो आचार्यप्रवृनिसीपयति नानुबन्धकृतमसा- ऽमरूर इति । कश्च साधीयः । यः प्रयोगे रूप्यं भवतीति यदयं ददातिदधात्योविभापा च प्राक्च प्रयोगात् ।। अथवासरूपो शं शास्ति ।। अथवासरूपो बाधको वा बाधको वा बाधको भवतीत्युच्यते न चैवं वाधको भवतीत्युच्यते । अपवादो नामा- कश्चिदपि सरूपः । त एवं विज्ञास्यामः नुवन्धभिन्नो वा भवति रुपान्यत्वेन वा। कचिद्येऽसरूपा इति । अनुबन्धभिन्नाश्च होईल तर सर्व इष्ट माधत नाही. म्हणून म्हणून जो कोणी असेल तो अनुबंधाने तरी भिन्नरूपता पाहण्याकरितां दसऱ्याच एक- भिन्न असणार किंवा निगळ्या रूपामुळे मिन्न प्रकारच्या प्रयोगाचा अवलंब केला जातो. तो असणारच. तेव्हां अर्थातच भिन्नरूपतेच्या टुमच्या प्रकारचा प्रयोग कोगता म्हणाल तर या दोन कारणांपैकी कोणते तरी एक कारण उरदेश हा तो होय. आणि त्या औरदेशिक सोडले पाहिजे व एक घेतले पाहिजे. तेव्हां प्रयोगांमध्ये तर हे लकार सर्व सारख्याच इत्संज्ञकामुळे जी भिन्नरूपता ती येथे घेत स्वरूपाचे आहेत. नाही, आणि निराळ्या स्वरूपामुळे जी भिन्न- पण ज्यांची औपदेशिक प्रयोगांतील स्वरूप रूपता ती व्यावी म्हणजे झाले. अथवा भिन्न- इसंज्ञकामुळे भिन्न भिन्न स्वरूपाची असतील रूपाचा अपवाद हा विकल्याने बाधक होतो तेथे अपवाद विकल्याने बाधक होतील हा असे येथे सांगितले आहे आणि अपवाद दोप येतोच. म्हणून जो पहावा तो सर्व भिन्न रूपाचा ह्या दोषाचा परिहारही केलाच आहे की आहेच, तेव्हां तथं काही तरी विशेष अर्थ इत्संजक वर्ण हे अवयवच नव्हेत. घेतला पाहिजे, तो अमा की जो अपवाद आतां इत्संज्ञक वर्ण हे अवयवच आहेत चांगल्या त-हेने मिन्न रूपाचा तो येथे व्याव- असा पक्ष घेतला असता हे दोपच येणार की याचा आहे. काय? चांगल्या त-हेनें भिन्न रूपाचा म्हणजे कसा? अवयवपक्षीही हे दोप येत नाहीत. कारण जो अपवाद सिद्ध प्रयोगामध्ये आणि ज्या अर्थी आचाचानी णप्रत्ययाचा (३।११ पूर्वीही मिन्न रूपाचा आहे तोच चांगल्या १४१) अपवाद अशा प्रत्ययाचे 'ददाति- तम्हेने भिन्न रुपाचा समजावा. अथवा मिन्न दधात्योर्विमापा' (३३१११३९) वा सूत्राने विक. रूपाचा अपवाद हा विकल्याने बाधक होतो त्याने विधान केले आहे त्या अर्थी त्यांनी असे येथे सांगितले आहे; आणि इत्संज्ञकामुळे अमें सुचविलें आई की इसंज्ञकामुळे झालेली देखील भिन्नरूपता होते असे घेतले तर सारख्या मिन्नरूपता येथे ग्राह्य धरूं नये. अथवा भिन्न रूपाचा अपवाद कोठेही मिळणार नाही. रूपाचा अपवाद हा विकल्यान बाधक होतो म्हणून येथे असे समजतां येईल की कोठेही असे येथे सांगितले आहे. आणि अपवाद जो सरूप असत नाही तोच येथे मिनरूपाचा ·१७८ व्याकरणमहाभाष्यम्. [अ.३ पा. आ.६ प्रयोगे सरूपाः॥ तुमुन् । इच्छति भोक्तम् । लिन्लोटावनि अथ कथमिदं विज्ञायतेऽस्त्रियामिति। प्रानुतः खलः। ईपपानः सोमो भवता। किं खियां न भवतीति । आहोस्वित्प्रा. खलपि प्राप्नोति। एवं तर्हि खियाः प्रा. फलिया भवतीति । कश्चात्र विशेषः । गिति वक्ष्यामि । त्रियां प्रतिषेधे तल्युमुन्खलथेषु खियाः प्रागिति चेत्तत्वायां विमापाप्रसङ्गः ॥७॥ वावचनम् ॥८॥ लियां प्रतिपेधे तल्युट्तुमुन्खलर्थेषु बियां भागिति चेलवायां वाषचनं विभाषा प्राप्नोति । क्त । हसितं छात्रस्य कर्तव्यम् । आसित्वा भुक्ते । आस्यते शोभनम् । घनपि प्राप्नोति । ल्युट्। हसनं मोक्तुनित्यपि यथा स्थान् ।। डात्रस्य शोमनम् । घापि प्राप्नोति । कालादिषु तुमुनि ॥९॥ अपवाद समजावा, आणि इरसंशकामुळे जो उदाहरणः हसित छात्रस्य योभनम् येथे एकदा अपवाद भिन्न रूपाचा दिसतो वो प्रयोगामध्ये घन्प्रत्ययही प्राप्त होतो. त्युट्प्रत्ययाच उदा. सरूपच दिसतो. हरण:- हसन छात्मस्य शोमनम्. ये एकदा आता येथे स्त्री या शब्दाने स्त्रियाम् (३१ घन्प्रत्ययही प्राप्त होतो. तुमुन्प्रत्ययाचे उदा- ३१९४) हा अधिकार घ्यावयाचा असें पूर्वी हरण:- इच्छति मोक्तुम्, येथे एकदा लिङ् सागितले आहे. तेव्हा फक्त त्या अधिकारा- आणि लोट् हे प्रत्ययही प्रान होतात. खलर्थक मध्येच हा अपवादाचा विकल्प लागू होत प्रत्ययाचे उदाहरण:- ईपत्यानः सोमो भवता. नाही किंवा त्या अधिकाराच्या पूर्वीच हा येथे एकदा खल्पत्ययही प्राप्त होतो. लागू होतो, म्हणजे त्या अधिकारामध्येही नाही तर मग आता त्रियाम् या अधिकाराच्या आणि त्याच्या पुढेही नाही ? पूर्वीच हा विकल्प लागु होतो अषा पक्षघ्यावा. या दोहोंमध्ये फरक काय ? (बा.८) स्त्रियाम् या अधिकाराच्या पूर्वीच (वा.७) स्त्रियाम् या अधिकारामध्येच फक्त हा विकल लागु होतो असे म्हटले तर क्वा- हा अपवादाचा विकल्प लागू होत नाही असे प्रत्यय हा विकल्याने होतो असें म्हणावे लागेल; घेतले तर क्त, ल्युट् , तुमुन् आणि खल्पत्य. जसे:- आसित्वा भुक्ते. येथे एकदा आस्यते याच्या अर्थी सागितलेले प्रत्यय यारेकी अप- मोक्तुम् असे झाले पाहिजे, याद हा विकल्पार्ने वाधक होईल. कात्ययाचे (वा.९) काल वगैरे उपपद असतांना जो ५. परत्यय (२३।११४), युट्यायय (३॥३॥ ८. ये जेवाकरता मी मा अर्थ विवक्षित १५), तुमुन्प्रत्यय:५८) आगि खलक आई. को किया ही भेजनक्रियेच्या प्रदय (३।३।१२८) खियान् (३।३।९) या पूर्वकाही आहे म्हणून आम्याहून स्वामत्या अधिकाराच्या पुढे आहेत. तो अधिकार बाकोशे (३४०१) प्रप्त अहे; आगे अवशाकिरा ही (३३३३१.२) या स्त्रापर्थन आहे. तेगा या फ भोजगारिता अमस्यामुळे निसार्थक क्रिया आहे; प्रत्ययाविषयी विकस लाग झाला दर इसितम् येथे मात्रा आउभानु उपाद अमस्यानु मजालहन एकदा पम् (३२३८) होईल, हमनन येथे अौन तुमुन् प्रत्यय (३३१०) प्राप्त आहे. तेथे पता समजावे. इच्छति भोकम् य लिङ याणि लोट प्रत्ययाने परवासव दाभ प्राप्त होतो, आगि दोन्ही (३६१५७) होतील. सवान: येथे एकदा प्रकारचे प्रयोग र आहेत. प्रत्यय (३।३।१२६) होऊ लागेल.

·पो.सू.३.१.९५] व्याकरणमहाभाष्यम् ३७९ कालादिपु तुमुनि वावचनं कर्तव्यम् । यते स विशेषविहितः सामान्यविहिता. कालो भोक्तुम् । कालो भोजनस्येयपि कृत्यतृचो बाधेत ।। यथा स्यात् ।। कृत्याः ॥३॥ ११९५॥ अहे विधानम् ॥१०॥ कृत्यसंज्ञायां प्राङ्ण्वुल्वचनम् ॥१॥ अहे तृविधेयः । इमेऽहे कृत्या विधी ऋत्यसंज्ञायां प्राङ् ण्वुल इति वक्त- यन्ते ते विशेषविहिताः सामान्य विहितं व्यम् । किं प्रयोजनम् । एत्रुलः कृत्यसंज्ञा सृचं बाधेरन् । नेप दोषः । भावकर्मणोः मा भूत् ।। कृत्या विधीयन्ते कर्तरि तृच् कः प्रसङ्गो अहे कृत्यतृवचनं तु ज्ञापकं प्राङ्- यगावकर्मणोः कृत्याः कर्तरि तृचं बावे. ण्वुल्वचनानर्थक्यस्य ॥२॥ रन् । एवं तहे कृत्यतृविधानम् । अहे यदयमर्हे कृत्यतृचच [३.३.१६९] इति कृत्यतृचो विधेयाः । अयम, लिङ् विधीः तृग्रहणं करोति तज्ज्ञापय त्याचार्यः प्राङ् तुमुन्प्रत्यय (३।३।१६७) सांगितला आहे तर मग अहं हा अर्थ गम्यमान असतांना त्याचा विकल्प सांगितला पाहिजे; उदा० कृत्य आणि तृच् या दोन्ही प्रत्ययांचे विधान कालो भोक्तुम्, येथे एकदा कालो भोजनस्य केले पाहिजे असा येथे वार्तिककारांचा अभि- असा ल्युट्प्रत्ययाचाही (३२३१११४) प्रयोग प्राय समजावा. नाही तर अर्ह हा अर्थ गम्य. झाला पाहिजे. मान असतांना जो लिङ्प्रत्यय सांगितला आहे (बा.१०) अई म्ह. योग्य हा अर्थ गम्य- (३।३।१६९) त्याचें तेथें विशेष विधान केलें मान असतांना तृच्प्रत्ययाचे विधान केले असल्यामुळे तो लिङ्प्रत्यय सामान्यतः सांगि. पाहिजे. नाही तर हे जे कृत्यप्रत्यय अर्ह अर्थ तलेल्या कृत्यप्रत्यय (३।११९६-१३२) आणि गम्यमान असतांना (३।३।१६९) सांगितले तृच्प्रत्यय (३।१।१३३) यांचा वाघ करील. आहेत त्यांचं तेथे विशेष विधान केले अस. (सू.१५, वा.१) ही कृत्यसंज्ञा ण्वुल्. ल्यामुळे ते सामान्यतः (३।१।१३३) सांगित- (११११३३)प्रत्ययाच्या पूर्वी सांगितलेल्या लेल्या तृप्रत्यवाचा बाध करतील, प्रत्ययांना होते असे म्हणावें. हा दोप येत नाही. कारण भाव किंवा कर्म याचा काय उपयोग? या अर्थी कृत्यप्रत्यय (३।४।७०) सांगितले ण्वुल्प्रत्ययाला कृत्यसंज्ञा न झाली पाहिजे, आहेत. आणि कर्ता या अर्थी तृच्प्रत्यय (वा.२) अहे कृत्यतृचश्च (३।३।१६९) (३।४।६७) सांगितला आहे. तेव्हां भाव किंवा. या सूत्रामध्ये आचायांनी ज्या अर्थी कृत्य- कर्म या अर्थी सांगितलेले कृत्यप्रत्यय कर्ता या शब्द वालून पुनः तृच्शब्द घातला आहे त्या अर्थी सांगितलेल्या तृचप्रत्याचा बाध करतील अर्थी त्यांनी असे सुचविले आहे की त्रुल. ही गोष्ट घडेल तरी कशी ? प्रत्ययाच्या पूर्वीच्या प्रत्ययांना कृत्संज्ञा होते. .. ९. अहे कृत्यतृचश्व (३।३।१६९) या सूत्राने में १. हे अधिकारसुत्र आहे. पुढील सूत्रांनी (३। सूत्रप्रत्ययाचे विधान केले आहे, ते कायम ठेविले ११९६-१३२) सांगितलेल्या प्रत्ययांना कृत्य अंशी पाहिजे, प्रकृत सूत्राने काम मागणार नाही. त्या. त्या संशा होते.. सत्रांनी त्या त्या अर्थी सांगितलेले कृत्य, तृच. आणि २. जर ण्वुलप्रत्ययाला कृत्यसंशी झाली तर तो लिङ्ग हे प्रत्यय अर्ह हा अर्थ अधिक.गम्यमान अंस भाव किंवा कर्म या अशी होईल (३।४।६९), कर्ता तांना करावेत असा अहे कृत्य. या सूत्राचा अर्थ आहे, या अर्थी होणार नाही.

·व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.६ ण्वुलः कृत्यसंज्ञा भवतीति । एवमपि तद्वितो वा ॥३॥ ण्वलः कृत्यसंज्ञा प्राप्नोति । योगापेक्षं तद्धित्तो वा पुनरेप भविष्यति । वास्तुनि ज्ञापकम् ॥ भवो वास्तव्यः ।। तव्यत्तव्यानीयरः ॥३।१९६॥ अंचो यत् ॥१९॥ केलिमर उपसंख्यानम् ।। १ ।। अज्मणं किमर्थम् । अजन्ताद्यथा केलिमर उपसंख्यानं कर्तव्यम । पचे. स्याद्वलन्तान्मा भूदिति । नैतदस्ति प्रयो- लिमा मापाः । पक्तव्याः। भिदेलिमाः जनम् । हलन्ताण्ण्यद्विधीयते स बायको सरलाः । भेत्तव्याः ॥ भविष्यति । यथैव तर्हि ण्य द्यतं बाधत वसेस्तव्यत्कर्तरि णिच्च ॥२॥ एवं तव्यदादीनपि बायेत । अज्ग्रहणे पुनः वसेस्तव्यत्कर्तरि वक्तव्यः। णिचासौ क्रियमाणेऽजन्तायद्विधीयते हलन्नापण्य- भवतीति वक्तव्यम् । वसतीति वास्तव्यः।। देतावन्तश्च धातवो यदुताजन्ता हलन्ता- तरी पण तृचप्रत्ययाच्या पूर्वीच्या प्रत्ययाना हलन्त धातूहून न झाला पाहिजे, याकरिता कृत्यमशा होते असे शापक येऊन ण्वुलप्रत्य. म्हटले आहे, याला कृत्यसज्ञा प्राप्त होत आहेच. हा अचः याचा उपयोग बरोर दिसत कृत्याः या अधिकाराचा सबंध जुलतृचौ नाही. कारण हलन्त धातूहून ण्यत्प्रत्यय (३॥ या सूनामध्ये करावयाचा नाही अस ज्ञापक १।१२४) सागितला आहे. तो ह्या यत्प्रत्य- केले असता सर्व सिद्ध होते. याचा तेथे बाध करील. (सू ९६, वा.१) केलिमेर असाही प्रत्यय पण जसा तो ण्यत्प्र-यय ह्या यत्प्रत्ययाचा होतो असे म्हणायें; उदा.- पचेलिमा माषाः बाध करतो तसा पूर्वसूनाने सागितलेल्या पक्तव्याः, मिदेलिमाः सरलाः भेत्तव्याः. तव्यत् वगैरे प्रत्ययाचाही वाध करील, आणि (वा.२) वम्धातूहून कर्ता या अर्थी तव्यत्. येथे अनः असे म्हटले म्हणजे मात्र तव्यत् प्रत्यय होतो आणि तो णित् होतो असे म्हणावें; वगैरे प्रत्ययाचा प्रयत्प्रत्ययाने बाध होत नाही. उदा.- वसतीति वास्तव्यः. कारण अजन्त धातूहून हा यत्प्रत्यय सागि- (वा.३) अथवा वास्तव्य हा शब्द तद्धित तला आहे व हलन्त धातूहून प्रयत्प्रत्यय प्रत्यय करून साधावा. वास्तुनि भवः वास्तव्यः, सागितला आहे. आणि धातु तर अजन्त (सू.९७) येथे अचः असें कशाकरिता किंवा हलन्त असे दोनच प्रकारचे आहेत. म्हटले आहे ! त्या दोन्ही ठिकाणी दोन प्रत्ययानी बाध केला अजन्त धातू हूनच यत्प्रत्यय झाला पाहिजे, तर तव्यत् वगैरे प्रत्ययाना उदाहरणच मिळ १. धानुकून तव्यत्, तव्य आणि अनीयर् हे गणात आहे. त्याहून कर्ता या भधी तव्यदप्रत्यय प्रत्यय होतात, आणि त्याना कृत्यमश होने, उदा.- केला आंद वास्तव्य म्ह. निदान करणारा. कतं यम्, करणीयम् या प्रत्ययातील नकार आणि ४. कर्ता या अर्थी त यत्प्रत्यय करून जो वास्तब्ध- रेफ है इसक्षक आइत. शब्द साधला तो नमा न साधना वास्तुशवाहून २. या प्रत्ययातील धकार आणि रेफ हे दोन वास्तूमध्ये समारा या अभी यदप्रत्यय (४।३।१४) वणं इसंशक आहेत. तव्यत्ययाचा जो अर्थ तीच करावा. या केलिमरप्रत्ययाचा अर्थ माहे. १. भजन्तधातून यतात्यय होतो त्याला कृत्य- ३. निवाम करणे या अर्थाचा वस्भातु स्वादि- सक्षा होते; उदा०-चेयम् , जयम् .

·अ.३.१.९७] व्याकरणमद्दाभाप्यम् १८१ वत्सेन ] श्वोच्यन्ते च तव्यहादयस्ते बचनादवि अत्यल्पमिदमुच्यते । तकिशसिचति- प्यन्ति । नतदस्ति प्रयोजनम् । वासस्पेण यतिजनीनामुपसंख्यानमिति वक्तव्यम् । तव्यदादगो भविष्यन्ति ॥ इदं तहि प्रयो- तकि तक्यम् । शसि झयाम् । चति जनमननन्त शूनपूर्वमात्रादपि यथा स्यात् । चत्यम् । चति बत्यम् । जनि जन्यम् ।। लयम पत्यम । आर्धधानुकलामान्ये हना वा वध च ॥२॥ गुणे कृते विप्रत्यय सामान्ये च वान्ता हनो वा चहत्तव्यः । वध इत्ययं देवो कृने हलन्तादिति ण्यत्मामोति। तथा चादेशो वक्तव्यः । वध्यः घायः ।। दिस्यम् चिलम आधधातुकसामान्येऽ. तद्धितो वा ॥३॥ कारलोपे कृत हलन्तादिति ण्यत्प्राप्नोति । तद्धितो वा पुनरेय भविष्यति । बध. अउग्रहणलामाद्यदेव भवति ।। महति वध्यः ।। यदि तद्धितः समालो न यनि जनेरुपसंख्यानम् ॥ १॥ प्राप्नोति । असिवध्यः मुसलवध्य इति । चति जनेरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । जन्यं यति पुनः सति साधनं कृतेति वा पाद- हारकाद्यर्थमिति समालः सिद्धो भवति ।। णार नाही. आणि ते तर सांगितले आहेत. अउतां धातु हलन्त झाल्यामुळे हलन्त धातुहुन तेव्हां सामथ्यास्तव ते एकदा होतील. उांगितलेला ण्यत्प्रत्यय प्राप्त होतो. परंतु येथे हा उपयोग बरोबर नाही. कारण 'वास- अचः असे म्हटले आहे त्याच्या जोरावर हा रूपो.' (३।२।१४) या परिभाषेने ण्यत्प्रत्य. धानु पूर्वी अजन्त होता हे मनांत आणून याने वाध झाला तरी विकल्याने होईल. आगि यत्प्रत्ययच होतो. एकदा तव्यत् वगैरे प्रत्यय होतीलच. (बा.१) जन्धातून यत्प्रत्यय होतो असे तर मग येथे अचः याचा उपयोग असा म्हणावें; उदा०- जन्यं वत्सेन. हलन्त धातू- समजावा की यत्प्रत्यय करतांना अजन्त पैकी एकट्या जन्धातूदन यत्प्रत्यय सांगि- धातु नसला तरी जर तेथे तो धानु पूर्वी तला हैं फारच कमी होत आहे, तर तक्, अजन्त असेल तर तेवढेच मनांत घेऊन यत्- शम् , चत्, यत्, आणि जन् इतक्या धातूंहून प्रत्यय करावा; उदा०- लव्यम्, पव्यम्. यत्प्रत्यय होतो असे म्हणावें; उदा० तक्यम्, येथे लू व पू या धात हुन आर्धधातुक प्रत्यय शत्यम्, चत्यम्, यत्यम्, जन्यम्, करावयाचा आहे. इतकेच मनांत आणून जर (वा.२) हन्धातूहून गुण (७१३१८४) केला, तसाच यकारादि प्रत्यय त्याने होतो आणि त्याच्याबरोबर हन्धातूला करावयाचा आहे इतकेच मनांत धरून जर वध आदेश होतो; उदा० वध्यः, व एकदा अवादेश (६३११७९) केला तर लव् पव् घात्यः असें होतें. अमा हलन्त धातु झाल्यामुळे हलन्त धातूहून (३) अथवा वध्यः हे उदाहरण वधशब्दा. सांगितलेला प्रयत्प्रत्यय (३।१।१२४) प्राप्त हुन तद्धितप्रत्यय (५।११६६) करून साधतां होतो. तसेंच दित्स्वम्, चित्स्यम् , येथे दित्स हा येईल; वधमहति वध्यः सन्प्रत्ययान्त धातु आणि चित्स हा सन्प्रत्य पण जर हा वध्यशब्द तद्धितप्रत्ययान्त वान्त धातु याहून आर्धधातुक प्रत्यय कराव असेल तर असिवध्यः, मुसलवध्यः, येथे त्या याचा आहे इतकेंत्र मनांत धरून सन्प्रत्य. वध्यशब्दाबरोबर असि, मुसल, या शब्दांचा याच्या अकाराचा लोप (६।४५४८) केला समास होणार नाही. आणि यत् हा कृत्प्रत्यय यत्प्रत्यय विक- ·व्याकरणमहाभाप्यम [अ.३ पा.१ आ.६ इष्ट आहे. यदि पुनरसिवधशब्दादुत्पत्तिः स्यात् । किमर्थम् । आचार्य उपनयमानः ।। असिवधमहतीति । नैवं शक्यम् । स्वरे [अवद्यपण्यवर्या गद्य पणितव्या- हि दोषः स्यात् । असिवध्य. एव स्वरः निरोधेपु ॥३॥ १ । १०१ ॥ प्रसज्येत । असिवध्य इति चेष्यते ।। घा करणम् ॥ ३॥ १।१०२॥] [पोरदुपधात् ॥३।१।९८॥ अर्यः स्यामिवैश्ययोः शकिसहोश्च ।।३।१।९९॥] ॥३।१।१०३॥ गंदमदचरयमश्चानुपसर्गे स्वामिन्यन्तोदात्तत्वं च ॥१॥ ॥३।१।१००॥ स्वामिन्यन्तोदात्तत्वं च वक्तव्यम् । अनुपसर्गाचरराति चागुरौ ॥१॥ भर्यः स्वामी ।। अनुपसर्गाचरेरित्यत्राङि घागुराविति [उपसर्या काल्या प्रजने वक्तव्यम् । आचर्यो देशः। अगुराविति ॥३।१।१०४॥] केला म्हणजे 'साधन कृतेति वा पादहार काद्यर्थम् (२१११३३,वा.२) यानें समास सिद्ध (सू.१००, वा.१) हा जो उपसर्ग नसताना होतो. चरधातूहून यत्प्रत्यय सागितला आहे तो आता असिवधशब्दाहून तद्धितप्रथय फक्त आट् उपसर्ग असेल तरी होतो, पण करून असियधमईति या अर्थी असिवध्य- तेथे गुरु दा अर्थ नसला पाहिजे; उदा०- अन्द साधेल. पण तसे शक्य नाही. कारण आचर्यो देश.. येथे गुरु हा अर्थ नसताना तसे केले तर स्वरामध्ये दोष येईल. असिवध्यः असें कमाकरिता म्हटले आहे १ उपनयन असें तद्धित यत्प्रत्ययामुळे स्वरित (६।। करणारा जो गुरु तो अर्थ असताना आचार्य १८५) होईल, आणि असिशब्दाचा कृत् असाच शब्द होतो. तेथ ण्यत्प्रत्ययच होतो. प्रत्ययान्त वध्यशब्दाशी समास केला म्हणजे (ए १०३,वा.१) स्वामी हा अर्थ असताना असिवध्यः असा उत्तरपदाला प्रकृतिसराने अशब्दाचा अन्त उदात्त होतो, उदा (६।२।१३९) आदि उदात्त होतो, व तोच अर्यः स्वामी. १. पवर्गातील वर्ण शवटी असलेला आणि हव सेल तर त्या अर्थी पप असें निपान केले जाते अकार उपधेला असलेला जो धातु त्याहून यत्प्रत्यय वा म्ह करण्याला ये ग्य, त्या कामी कोणाला प्रति: होतो, त्याला कुत्यसमा होते, उदा.- शयन, बंध नह' असा अर्थ गम्यमान असेल तर वयाँ असे निपानन केले जाते. ३. शक् आणि सहू या शानून यत्प्रत्यय १. वधातहन करण या भी यदप्रत्यय करून होतो, त्याला कुत्यमेशा होते, उदा०-शक्यम्, वा अमे निकानन केले जातें, वच शकम् : काही पदार्थ वाइन नेण्याचे साधन शकट आहे १. गर, मद्, चर् माणि यम् या पाहन यर- १. *धाहून यत्प्रत्यय करून अर्थ अमा राष्ट्र मत्यय होतो, त्याला कृत्यसमा होते, परतु मागे उप- पै निपातन केला आहे पण त्या भयंशमाचा अर्थ सर्ग मुळीच नसला पाहिजे, उदा.- गपम्, मघम् , स्वामी किंवा वैश्य असला पाहिजे १ चम-उपसर्गपाक सुधारहन यदप्रत्यय करूज १. ननुपूर्वक बद्धानुहुन यसत्यय करून अवध उपसयां असे येथे निपातन केले आहे. पण त्या रापम येथे निपातन केला जातो, पण ते निध पक्षाशब्दाचा अर्थ प्रथमतः गर्ममरणाविषयी अर्म गम्यमान असताना, उदा०-अवध पापम् : जिचा योग्य बाल प्राप्त झाला आहे असा अमल का है न बोलण्याला योग्य आहे. विक्रय पदार्थ पाहिजे, उदा.-उपसयों गौः, उपनयाँ वढवा. सम्यम्, समम्, + चर्यम् , यम्यम्, ·१८३ पा. सू.३.१.१०५] व्याकरणमहाभाष्यम् अंजर्य संगतम् ॥३।१।१०५॥ कर्तरि विधीयते तेन योगादजयं कर्तरि संगतमिति किं प्रत्युदाहियते । अजरः भविष्यति । गत्यर्थानां वै क्तः कर्मण्यपि कम्बलः । अजरिता कम्बल इति । कि विधीयते तेन योगादजय कर्मण्यपि पुनः कारणं कर्तृसाधनः प्रत्युदाहियते न प्राप्नोति । जीर्य तिरकर्मकः । भादे तर्हि भावसाधनः प्रत्युदाहार्यः । एवं तर्हि प्राप्नोति । संगतनहमिदानी किमर्थ अजय कर्तरि ॥१॥ स्यात् । कर्तृविशेपणं संगतब्रहणम् । संगतं. अजयं कर्तरीति वक्तव्यम् । तत्तर्हि चेत्कर्नु भवतीति । तद्यथा । होमसु वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । गत्यर्थानां क्तः [७.२.२९] इति लोमानि चेत्कर्तृणि (स.१०५) संगत अर्थ नसेल तेथे यत्- अजयशब्दामध्ये कर्ता या अर्थीच यत्प्रत्ययाचे प्रत्यय होत नाही, असे संगतम् याचे प्रत्युदा- निपातन समजले जाईल, हरण कोणते? पण गत्यर्थक धातून कर्म या अर्थीही अजरः कम्बलः, अजरिता कम्बलः, हे तसं प्रत्यय होतो ना ? तेव्हां त्याच्या संबंधाने प्रत्युदाहरण होय. जीर्ण न होणारा असा येथे अजयशब्दामध्ये कर्म या अर्थी प्रत्यय केला अर्थ आहे. आहे असंही समजतां येईल, पण या उदाहरणांमध्ये अच् आणि तृच् पण जूधातु अकर्मक असल्यामुळे कर्म या हे प्रत्यय कर्तरि केलेले दिसतात. तेव्हां असें अर्थी यत्प्रत्यय केला आहे असे समजतां येत प्रत्युदाहरण कां दिले आहे ? तसें देऊं नये, नाही. तर भाव या अर्थी प्रत्यय करून प्रत्युदाहरण तर मग भाव या अर्थी यत्प्रत्यय करून देणे योग्य आहे. असे आहे तर मग हैं निपातन केले आहे असे म्हणता येईल. (वा.१) कर्ता या अर्थी यत्प्रत्यय करूनच पण भाव या अर्थी यत्प्रत्यय केला तर अजर्य ओ येथे निपातन केले आहे असें त्याच्याकडे संगतशब्दाचा संबंध कोणत्या म्हणावें. अथान होईल? तर मग तसे म्हटले पाहिजे, कां बरें ? संगतग्रहण हे कर्त्यांचे विशेषण तसें म्हणावयास नको. कारण या सूत्रा- होईल. म्हणजे संगत कता असेल तर अजय मधील संगतशब्दामध्ये गम्धातूहून क्तप्रत्यय हे नियातन समजावे असा अर्थ घेता येईल; का या अर्थी केला आहे, कारण गत्यर्थक जमें होलीमनु (७।२।२९) या सूत्रामध्ये धातूहून कर्तरि क्तप्रत्यय (३।४७२) सांगितला लोम कर्ता असेल तर असा संबंध केला आहे आहे. तेव्हां त्या संगतशब्दाच्या संबंधाने तसाच येथेही अर्थ होण्याचा संभव आहे. १. नपूर्वक वृधातृड्न कर्ता या अर्थी यत्प्रत्यय , दुसरा कोणी तरी भावे प्रत्ययच होईल. तेव्हा तसेच करून अजयं असं निपातन केले आहे. यजयं म्ह. प्रत्युदाहरण दिले पाहिजे. न जिरणारे (की कमी न होगारें). पण ते अनर्थ ३. तात्पर्य, येथे भावे यत्प्रत्ययाचे निपातन संगत असले पाहिजे. संगत म्ह. साधु लोकांची मानले जाईल. कारण वाक्यार्थात काही अडचण मैत्री. येत नाही; म्हणन कर्ता या अर्थीच यत्प्रत्यय करून अकर्मक आहे. त्याहून कृत्यप्रत्यय है निपातन केले आहे. हे समजण्याकरितां 'बर्य फक्त गावच होणार आहेत. तेन्हीं संगत अर्थ करि' हैं वातिक पाहिजे असे सिद्ध झाले, नसेल तर्थ भावे हा यत्प्रत्यय झाला नाही तर २. वृधातु ·- १८४ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.६ भवन्ति ।। भूदिति । नैतदस्ति प्रयोजनं भवतिरयम. चंदः सुपि क्यच ॥३२॥१०६॥ कर्मकः । अकर्मका अपि वै धातवः सोप- क्दः सुप्यनुपसर्गग्रहणम् ॥१॥ साः सकर्मका भवन्ति तेन अनुभव्य- वदः सुप्यनुपसर्गमहणं कर्तव्यम् । मामन्नणमित्यत्रापि प्रामोति । एतदपि इह मा भूत् । प्रवाद्यम् अपवाद्यमिति ॥ नास्ति प्रयोजनम् । अनुपसर्ग इति वर्तते । तत्तहि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अनुप उतरार्थ तर्हि भावमहणं कर्तव्यम् । हनरत सर्ग इति वर्तते । एवं तीन्याचशेऽनुपसर्ग च [१८] भावे यथा स्यात् । श्वहत्या इति वर्तत इति । नैतदन्वाख्येयमधिकारी वर्तते । क मा भूत् । श्वघालो वृपल इति ।। अनुवर्तन्त इति । एप एव न्यायो यदुता हनस्त च ।।३।१।१०८॥ धिकारा अनुवर्तेरनिति ॥ हस्तश्चिात्त्रयां छन्दसि ॥१॥ भुवो भावे ॥३।१।१०७ ।। हनस्त चेत्यन्न चित्नियां छन्दसि व. भावग्रहणं किमर्थम् । कर्मणि मा क्तव्यः । तां भ्रूणहत्यां निगृह्यानुचरणम् । (सू.१०६, था.१) हा जो सुरन्त उपपद हा भावे याचा उपयोग बरोबर दिसत असताना यद्धातूहुन क्यप आणि यत्प्रत्यय नाही. कारण भूधातु हा अकर्मक आहे सागितला आहे तो उपसर्ग नसतानाच होतो पण अकर्मक धातु असला तरी उपधर्ग असे म्हणावे. कारण प्रवाद्यम, सवाद्यम् , येथे लापला म्हणजे त्याचा अर्थ बदलून तो सक- क्यप् आगि यत्प्रत्यय न झाला पाहिज. मक होतो तेव्हा अनुभाव्यम् आमन्त्रणम् येथे तर मग तसे म्हटले पाहिजे. कर्म या अर्थी तसे म्हणावयास नको. कारण मागून (३। हाही उपयोग बरोबर दिसत नाही. कारण ११००) अनुपसर्ग या पदाची अनुवृत्ति अनुपसर्गे या पदाची अनुवृत्ति येथे येत आहे. येतच आहे. तर मग पुढे अनुवृत्ति होण्याकरिता येथे तर मग 'भनुपसर्ग याची येथे अनुवृत्ति भावे हा शब्द घातला पाहिजे. आणावी' असाच या वार्तिकाचा अर्थ सम 'हनस्त च' या पुढील सूत्राने हधातहून जावा. भावे क्यप्पत्यय झाला पाहिजे, असे- श्वहत्या पण अधिकाराची पुढे अनुवृत्ति होते हैं वर्तते आणि श्वधात्यो दृपला येथे कर्मणि यत् काही सागावे लागत नाही. अधिकाराची पुढ प्रत्यय (३।१११२४) होतो तेथ क्यप्प्रत्यय न अनुवृत्ति होते ही सरळच गोष्ट आहे, झाला पाहिजे. (सू.१०७) ह्या सूत्रामध्ये भावे असें कशा. (सू १०८,वा.१) हनस्तच याने क्यप्प्रत्यय करिता म्हटले आहे ? मात्यानतर तो शब्द वेदामध्ये जो स्त्रीलिंगी कर्म या अर्थी हा क्यप्प्रत्यय होऊ नये दृष्टीस पडतो ते चित् समजावा. त्यामुळे 'ता म्हणून म्हटले आहे. भ्रूणहत्या निगृह्यानुचरणम्' 'अस्यै त्या भ्रूणह. १. मुरन्त उपपद असताना आणि उपनर्म नस- ब्रह्मभूयं गा., ब्रह्मत्वाप्रत पोचला असा अर्थ आहे. साना वातदन नयप्प्रत्यय होती व त्याला कृत्य. १. मुबन उपनाना आगि उपसम नम- सजा होते, आणि एका यत्प्रत्ययहा होतो, उदा.- ताना इन्धातूडून भावे प्रत्यय होतो आणि इन्धातूच्या नकाराल तकारावेश होतो, उदा०- १. सुबन्त उपपद असताना माणि उपसर्ग नम- ब्रह्महत्या, अपहत्या.क्षा क्यपप्रत्ययान्न सन्द लौकिक alना स्थातडून मा समस्यय होतो, उदा.- प्रयोगामध्ये रखमाबत बोलिनीच चालतो. वेदामध्ये क्यम्प्रत्यय होऊ लागेल. रझोयम् , सम् ·१६३) होतो. पा. सू.३१.१०९] व्याकरणमहाभाष्यम् अस्यै त्वां भ्रूणहत्यायै चतुर्थ प्रतिगृहाण। विप्रतिपिद्धमिति वक्ष्यति स पूर्व विप्रति- खियामिति किमर्थम् । आन्नते दस्युह- पेधो न पठितव्यो भवति । अथवा हन- साय । छन्दसीति किमर्थम् । दस्युहत्या स्तश्चिखियां छन्दसि चोदितः स न श्वहत्या वर्तते ॥ वक्तव्यो भवति ।। ऐतिस्तुशास्थजुषः क्यप् क्यविधौ ग्रहणम् ॥१॥ ॥३।१।१०९॥ क्यविधी वृग्रहणं कर्तव्यम् । इह क्यविति वर्तमाने पुनः क्यग्रहणं मा भूत् वार्या ऋत्विज इति ।। किमर्थम् । क्यवेव यथा स्याद्यदन्यत्प्राप्नोति अञ्जेश्वोपसंख्यानं संज्ञायाम् ॥२॥ तन्मा भूदिति । किं चान्यत्प्राप्नोति । संज्ञायामलेश्वोपसंख्यानं कर्तव्यम् । ण्यत् । ओरावश्यके ण्यतः स्तोतेः क्यापूर्व- आज्यम् ।। यदि क्यवृद्धिर्न प्राप्नोति त्यायै चतुर्थ प्रतिपद्यते' या वैदिक प्रयोगांमध्ये रावश्यके ण्यतः स्तोतेः क्यप्यूर्वविप्रतिपिद्धम्' हा क्यम्प्रत्ययान्त शब्द अन्तोदात्त (६।१। (३।१।१२५, वा.३) असे में पूर्वविप्रतिषेधाने क्यप्प्रत्यय होण्याकरितां वचन केले आहे ते येथे स्त्रियाम् असे कशाकरितां म्हटले आहे ? करावयास नको. अथवा पूर्वसूत्रानें क्यप्प्रत्यय आनते दस्युहत्याय ह्या वैदिक प्रयोगामध्ये केला असता त्याचा वेदामध्ये स्त्रीलिंगी प्रयोग दस्युहत्य या नपुंसकलिंगी शब्दाला अन्त असेल तेथें तो चित् समजावा असें जें वचन उदात्त न झाला पाहिजे म्हणून म्हटले आहे. केले आहे ते करावयास नको. आता येथे छन्दसि असें कशाकरितां म्हटलं वा.१) ह्या क्यप्प्रत्यय सांगणाऱ्या सूत्रा- आहे ? मध्ये वृ या शब्दाने वृधातूचेंच ग्रहण होतें श्वहत्या, दस्युहत्या, या लौकिक प्रयोगांमध्ये असे म्हणावें. कारण वृड्यातहून ण्यत्प्रत्यय अन्त उदात्त होत नाही म्हणून म्हटले आहे. होऊन वार्याः ऋत्विजः असे झाले पाहिजे. (सू.१०९) क्यप् असें अनुवृत्त येत अस. तेथे क्यष्प्रत्यय न झाला पाहिजे, तांना पुनः येथे क्यग्रहण कशाकरितां केलें (वा.२) संज्ञाशब्दामध्ये अञ्जधातूहून क्यप् आहे? प्रत्यय होतो असे म्हणावें; उ०-आज्यम्. या धातूंहून क्यप्प्रत्ययच झाला पाहिजे, पण आज्य या शब्दामध्ये क्यप्प्रत्यय केला दुसरा कोणीही प्रत्यय या अर्थी प्राप्त झाला तर नकाराचा लोप (६।४।२४) होईल, तरी तो न झाला पाहिजे. वृद्धि (७।२।११६) होणार नाही. तेव्हां येथे पण येथे दुसरा कोणता प्रत्यय बरें प्रात कोणता प्रत्यय बरें प्राप्त ण्यत्प्रत्यय केला पाहिजे. होतो? पण ण्यत्प्रत्यय केला तर उपधा-नकाराचा ण्यत्प्रत्यय प्राप्त होत आहे. तेव्हां तेथे 'ओ- लोप होणार नाही, तेव्हां येथे क्यप्प्रत्ययच केला काही ठिकाणी नपुंसकलिंगीही चालतो. पृवाच्या वयरामध्ये काही तरी वैलक्षण्य आहे असे १. इण ; स्तु, शान, वृं, दृ आणि जुप् या धातूं- सूचित होतं. ते वेलक्षण्य येथे लागू होऊ नये . इन भावे किंवा कर्मणि क्यम्प्रत्यय होतो व त्याला म्हणून मुद्दाम येथे पुनः क्यग्रहण केले आहे. तें कृत्यसंशा होते; उदा.-इत्यः, स्तुत्यः, शिष्यः, वृत्यः, वेलक्षण्य म्हणजे स्त्रीलिंगी वैदिक प्रयोगामध्ये तो आइत्यः, जुष्यः क्यपप्रत्यय चित् समजणे हे होय. २. येथे में पुनः क्यग्रहण केले आहे त्यावरून पण .

·। १८६ व्याकरणमहामाप्यम् [.३ पा.१ आ.६ तस्माण्ण्यदेषः । यदि ण्यदुपधालोपो न वोच्येत । का रूपसिद्धिः खेयम्। आ. प्राप्नोति तस्मात्क्यवेषः । ननु चोक्तं वृद्धिर्न द्रुगेन सिद्धम् । न सिध्यति । पत्वतुकोर. प्रामोतीति । आइपूर्वस्यैप प्रयोगो भवि सिद्ध एकादेश इत्येकादेश स्यासिद्धत्पा. ध्यति । यद्येवमवग्रहः प्रायोति । न लक्षणेन तुक्प्रसज्येत । नैतदस्ति । पदान्वपदाद्यो पदकारा अनुवाः। पदकारनाम लक्षण रेकादेशोऽसिद्धो न चप पदान्तपायो. मनुवर्त्यम् । यथालक्षणं पदं कर्तव्यम् ॥ रेकादेशः । तस्मादि च सन इत्येव वक्त [मदुपंधाचाक्लपिचतेः व्यम् ॥ ।।३।१।११०॥] भृमोऽसंज्ञायाम् ॥३।१।११२॥ 'ई च खनः ॥३।१।१११॥ असंज्ञायामिति किमर्थम् । भार्या ।। दीर्घोच्चारणं किमर्थ न इ च सन इत्ये भृजः संज्ञाप्रतिषेधे स्त्रियामप्रतिषेधो- . पाहिजे. तसे सिदा होणार नाही. कारण 'पत्वतुको:० पण क्यप्प्रत्यय केला तर वृद्धि होणार (६।११८६) या शास्त्राने तो गुण एकादेश नाही याची काय वाट ? असिद्ध असल्यामुळे इत्व इकाराला तुगा. भाइउपसर्ग मागे लावला म्हणजे भाज्यम् गम (६।१।७१) होऊ लागेल. हे रूप साधेल. हा दोष येत नाही, कारण जो एकादेश पण असे असेल तर पदकाली अवग्रह मागील पदाचा शेवटचा वर्ण आणि पुढील होऊ लागेल ना? पदाचा पहिला वर्ण अशा दोन वर्णाचे स्थानी शास्त्राने काही पदकाराचे अनुसरण करा होतो तोच एकादेश त्या शास्त्राने असिद्ध होतो. वयाचे नाही. उलट पदकारानीच शास्त्राप्रमाणे आणि खेयम् येथे तर एका पदाचा शेवटचा वागले पाहिजे. तेव्हा शास्त्र संभाळून जसे वर्ण आणि दुसऱ्या पदाचा पहिला वर्ण अशा करता येईल तसेच त्यानी करावें. दोन वर्णाचे स्थानी झालेला एकादेश नाही. (सू.१११) येथे दीर्घ ई असें उच्चारण कशा तेव्हा 'इच खनः' अस येथे म्हटले तरी करिता केलें आहे ? तसे करू नये. 'इ च चालेल. खना' असेंच सूत्र करावे. (सू ११२) या सूत्रामध्ये असज्ञायाम् असे पण तसे केले तर खेपम् हैं रूप कसे साधेल? कशाकरिता म्हटले आहे ? का रे ? आद्गुणः (६।१।८७) याने गुण भार्या या सज्ञाशब्दामध्य क्यप्प्रत्यय होऊ केला म्हणजे साधेल. नये याकरिता म्हटले आहे. ३. मत्रातील पदे दाखवितांना आज्यम् हे पद मात्र होन नाही, उदा०-त्यम्, वृध्यम् 'भाज्यामिति आऽज्यम्' असे अवग्रह करून दाख- १. खन्धातुदून क्यपप्रत्यय होतो. त्याला कृत्य- यावे लागेल, संझा हाते, आणि सन्वातच्या नाराला ईकारा• ४. आध्यम् पर जर आसमर्ग लावूनच देश होतो, उदा० खेयम्. सिद्ध होत आहे तर पर दाखविनाना पदकरानी २. पवतुको. या सूत्रावरील वार्तिक (६॥१॥ भवावरूनच है पर दावा ८६, ६) पहा. १. ज्या धातूच्या उपवला नव पाकार आरे १, भूधानुकून क्यपप्रत्यय होतो, परंतु तो मशा थातड्न क्यपस्वय होटो २ याला कृत्य- साराष्द नसला पाहिजे, उदा०-भृत्या., किरा. सला होत. पण काप आणि च सा दोन धातदुन ·पा. सू.३.१.११२] व्याकरणमहाभाष्यम् १८७ न ऽन्येन विहितत्वात् ॥ १॥ सिद्धं तु स्त्रियां संज्ञाप्रतिषेधात् ॥३॥ भृवः संज्ञाप्रतिषेधे स्त्रियामप्रतिपेधः। सिद्धमेतत् । कथम् । खियां संज्ञाप्रति- अनर्थकः प्रतिषेधोऽप्रतिषेधः । किं कार पेधो वक्तव्यः। संज्ञायां समजनिषदनि- णम् । अन्येन विहितत्वान् । अन्येन पतमनविदपुशीभृषिणः। ततो लक्षणेन स्त्रियां क्यविधीयते । संज्ञायां स्त्रियां भृन इति । सिध्यति । सूत्रं तर्हि समजनिपदनिपतमनविदपुझीभूमिणः भिद्यते ।। यथान्यासमेवास्तु । ननु चोकं [३.३.९९] इति ॥ प्रतिषेध इदानीं किमर्थः भृनः संज्ञाप्रतिषेधे खियामप्रतिषेधोऽन्येन स्यात्। विहितत्वादिति । नैष दोषः । भाव इति प्रतिषेधः किमर्थ इति चदत्रीसंज्ञा- तत्रानुवर्तते कर्मसाधनश्वायम् । अथवा प्रतिषेधार्थः ॥२॥ य एते संज्ञायां विधीयन्ते तेषु नैवं विज्ञा- प्रतिषेधः किमर्थ इति चेदखीसंज्ञास्ति यते संज्ञायामभिधेयायामिति । किं तर्हि । तदर्थः प्रतिपेधः स्यात् । भार्या नाम प्रत्ययान्तेन चेत्संज्ञा गम्यत इति ।। क्षत्रियाः॥ अपर आहा (वा.१) संज्ञाशब्दामध्ये भूधातूहून क्यप्. असा:- 'संज्ञायां समजनिपदनिपतमनविदपुञ्- प्रत्ययाचा जो प्रतिपेध केला आहे तो स्त्री- शीभृमिणः' या सूत्राच्या पुढे 'न स्त्रियां भृमः' लिंगामध्ये अप्रतिपेधच होय, अनर्थक जो असे म्हटलें म्हणजे तेथे दोप येणार नाही, प्रतिषेध तो अप्रतिषेध होय. अशा रीतीने सिद्ध होईल खरे, पण सूत्रांत काय कारण? बदल होतो ना? कारण असे की 'संज्ञायां समजनिषद तर मग मूळचे सूत्र आहे तसेंच असू दे. निपतमनविदयुशीङ्मृञिणः' (३।३।९९) या पण मूळचेंच सूत्र ठेवले तर आतांच सांगि- दुसऱ्या शास्त्राने स्त्रीत्वविवक्षा असतांना क्यप्. ‘तले आहे ना की “येथील असंज्ञायाम् हा प्रत्यय सांगितला आहे तो येथे प्राप्त होत आहेच, प्रतिषेध अनर्थक आहे, कारण स्त्रीलिंगामध्ये मग येथे असंज्ञायाम् हा निषेध करण्याचे संज्ञा असतांना 'संज्ञायां समज०' यानें क्या- कारण काय? प्रत्यय प्राप्त होत आहेच ?" (वा.२) प्रतिपेध कशाकरितां असे म्हणणे हा दोप येत नाही. कारण 'संज्ञायां समज.' असेल तर जो संज्ञाशब्द स्त्रीलिंगी नसेल तेथे या सूत्रामध्ये भावे अशी अनुवृत्ति आहे. त्या प्रतिषेधाचा उपयोग होईल; उदा०- आणि भार्या वधूः येथे भूधातूदन भार्या नाम क्षत्रियाः. अर्थी प्रत्यय केला आहे. अथवा संज्ञा हैं तरी पण भायां वधूः येथे 'संज्ञायां समज' निमित्त धरून जे प्रत्यय सांगितले आहेत त्या या सूत्रानें क्यप्प्रत्यय प्राप्त होत आहे त्याची ठिकाणी संज्ञा असतांना इतकाच अर्थ समजू नये, तर तो प्रत्यय करून सिद्ध झालेला शब्द (वा.३) हे सिद्ध होत आहे. जर संज्ञाशब्द असेल तर तेथें तो प्रत्यय ते कसे? करावा असा अर्थ आहे. 'संज्ञायां समज०' याने सांगितलेल्या क्यप् हीच गोष्ट दुसऱ्या वैयाकरणांनी अशी प्रत्ययाचा स्त्रीलिंगामध्ये निषेध सांगावा. तो लिहिली आहे: २. भार्या म्हणजे पोपण नव्हे, तर पोपग केली जाणारी स्त्री असा अर्थ आहे. कर्म या वाट काय?

·यम् ॥ १८८ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.६ संज्ञायां पुंसि दृष्टत्वान्न ते भार्या स्तथैव सा ॥२॥ प्रसिध्यति । समश्च बहुलम् ॥४॥ संज्ञायां पुंसि दृष्टवात्तव भार्याशब्दो समश्च बहुलमुपसंख्यानं कर्तव्यम् । न सिध्यति । सभृत्या एव संभाराः। संभार्या एव सं. स्त्रियां भावाधिकारोऽस्ति तेन भाराः॥ भार्या प्रसिध्यति ॥१॥ [भूजेर्विभाषा ॥ ३ । ११ ११३ ॥] भाव इति तत्र वर्तते कर्मसावनश्चा रोजसूयसूर्यगृपोथरुच्यकुप्य. कृष्टपच्याव्यथ्याः ॥३।१।११४|| अथवा बहुलं कृत्याः संज्ञायामिति सूर्यरुच्यायथ्या' कतरि ॥१॥ तत्स्मृतम् । सूर्य रुच्य अव्यथ्य इति कर्तरि निपा. अथवा कृत्यल्युदो बहुलम् [३.३.११३] त्यन्ते ॥ कि निपात्यते । सूर्यः । इत्येवमत्रापि ण्यद्भविष्यति ।। सूमर्तिम्यां सर्तरुत्वं सुरतेयं यथा यत्यं यथा जन्यं यथा भित्ति- रुडागमः। येथील असज्ञायाम् याचा उपयोग भार्याः जसें भित्तिः येथे अप्रत्यय (३३३३१०४ क्षत्रियाः या ठिकाणी पुल्लिगी सशाशब्दामध्ये प्राप्त असताही तो न करता क्तिन्प्रन्ययच होतो, इष्ट आहे. म्हणून भार्या वधूः हे उदाहरण तसेंच येथ समजावे. सिद्ध होत नाही. कारण येथे 'सज्ञाया समज' (वा.४) सम् उपसर्ग असताना भूवातूहून यान क्यप्प्रत्यय होऊ लागेल. स्त्रियाम् या क्यप्प्रत्यय बाहुल्येकरून होतो असे म्हणावें; अधिकारामध्ये 'सशाया समज.' येथे भावे उदा० सभृयाः, संभायाः. अशी अनुवृत्ति येते म्हणून भार्या वधूः (सु.११४,या.१)पूर्य, रुच्य आणि अव्यय या उदाहरणाची सिद्धि होते. कारण भार्या या तीन शब्दामध्ये क्यप्प्रत्यय कर्ता या अर्थी धूः येथे कर्म या अर्थी मत्यय केला आहे. होतो. अथवा कृत्यप्रत्यय बाहुल्य करून होतात सूर्यशब्दामध्ये काय काय निपातन केले (३।३।११३) म्हणून भार्या वधूः येथे ण्यत् आहे ? प्रत्यय होईल. सज्ञा असताना सांगितलेला सूधातु किंवा सूवातु याहून क्यमत्यय क्यप्प्रत्यय (३।३।९९) तेथे होत नाही. कारण केला आहे. त्यापैकी सूधातूच्या प्रकाराला क्यप्प्रत्ययान्त शब्द कोगाचीही सझा नाही. उकार आदेश आगि सूधातूच्या पुढील जसे यत्यम् , जन्यम् , येथे अजन्त धातु नस क्यप्प्रत्ययाला रुडागम होतो; सरतीति सूर्यः तानाही बाहुलकास्तर यत्प्रत्यय होतो, तसेच म्हणजे आकाशातून गमन करणारा, किंवा १. मृत्पातून प्रत्यय विक्याने होतो या अर्थी बयपनत्यय बेला आहे राशा सूयने पनि म त्याला कृत्याशा होते; उदा.- परिमृज्य., परि. राजसूपः किडा राना सूयने अति राजस्य , म्ह. माग्य.. सोमराज बहन केला जातो ज्या ठिकाणी असा यज्ञ. १. राजमय, सर्व पोथ, रुन्ध, कुम, कृष्टान्य या वे अधिकरण या अर्धा क्यप्त यय वेरा आद. आणि म०पन्य है भात शद क्यप्रत्ययान्न निपातन मृषोयशब्दामध्ये मृशशब्द उपपद असना वद् केले जातात. राजाने केला जाणारा सो राजसूय- पातन धर्मगि क्यप्रत्यय पेला आहे, 45. राजन्तद उपपद असनाना सुधातडून कर्म ·पा.सू. ३.१.११८] व्याकरणमहाभाष्यम् १८९ सरणाद्वा सुवति वा कर्मणीति सूर्यः। हि कृष्टे पक्तव्यः कृष्टपाक्यः स भवति॥ सूर्य । रुच्य । रोचतेऽसौ रुच्यः । न [भिंयोद्धधौ नदे॥३॥ १।११५।। व्यथतेऽव्यथ्यः ॥ पुष्यसिध्यौ नक्षत्रे ॥३।१।११६।। कुप्यं संज्ञायाम् ॥२॥ विपूर्यविनीयजित्या मुञ्जकल्कह- कुप्यं संज्ञायामिति वक्तव्यम् । गोप्य. लिषु ॥ ३ । १ । ११७ ॥] मन्यत् ॥ प्रत्यपिभ्यां ग्रहः ॥३।१।११८।। कृष्टपच्यस्यान्तोदात्तत्वं च प्रत्यापिभ्यां ग्रहेछन्दसि ॥१॥ कर्मकर्तरि च ॥३॥ प्रत्यपिभ्यां ग्रहेश्छन्दसीति वक्तव्यम्। कृष्टपच्यस्यान्तोदात्तत्वं च कर्मकर्तरि मत्तस्य न प्रतिगृह्यमनृतं हि मत्तो वदति । चेति वक्तव्यम् । कृष्टे पच्यन्ते स्वयमेव । तस्मान्नापिगृह्यम् । प्रतिग्राह्यम् अपिग्राह्य . कृष्टपच्याश्च मे । अकृष्टपच्याश्च मे । यो मित्येवान्यत्र । सुवतीति सूर्यः म्हणजे कर्म करण्याविपयीं होतो असे म्हणावें. कृष्टे स्वयमेव पच्यन्ते लोकांना प्रेरणा करणारा, रोचते इति रुच्यः कृष्टपच्याः, 'कृष्टपच्याश्च मे अकृष्टपच्याश्च में', म्हणजे प्रदीप्त होणारा. न व्यथते इत्यव्यध्यः शेत नांगरल्यानंतर तेथे इतरांनी तयार केलेलें म्हणजे व्यथित न होणारा. धान्य हा अर्थ विवक्षित असेल तर कृष्टपाय (वा.२) कुप्य हा शब्द संज्ञा असतांनाच असेंच म्हटले जातें, निपातने केला जातो. संज्ञा नसेल तेथे गोप्य (स.११८,वा.१) हा जो प्रति आणि अपि असें होतें. या उपसर्गाच्या पुढील ग्रहधातूहुन क्यप्- (वा.३) कृष्टशब्द उपपद असतांना पच्- प्रत्यय सांगिलला आहे तो वेदामध्येच होतो धातूहून कर्मकर्तरि क्यप्प्रत्यय होतो. आणि असे म्हणावें; उदा०- मत्तस्य न प्रतिगृह्यम्, कृष्टपच्य यांतील शेवटचा अकार उदात्तही अनृतं हि मत्तो वदति, तस्मान्नापिगृह्यम्. २. सोने, रुपें, यांशिवाय इतर द्रव्यांची कुप्य अर्थी निपातन केले जातात. पुप व सिधू या धाडून अशी संज्ञा आहे गुप्धातूहुन कर्मणि क्यप्प्रत्यय अधिकरण या अर्थी क्यप्प्रत्यय होतो. पुप्यन्ति आणि गुपधातूच्या गकाराला ककारादेश झाला आहे. सिध्यन्ति अर्थी अस्मिन् इति पुष्य: सिध्यः. • ३, शेत नांगरले असतांना जे धान्य अनाया १. विपूय, विनीय आणि जित्य हे तीन शब्द साने तयार होते तथे 'ते स्वतःच तयार होते' अशी मुझ, करक आणि हलि या तीन अर्थी क्रमाने निपा. विवक्षा तयार करून कर्मकर्तरि क्यम्प्रत्यय करतां तन केले जातात. विउपसर्गपूर्वक पूधातु, विउपसर्ग- येतो. पूर्वक नीधातु आणि जिधातु याहून कर्मणि क्या प्रत्यय ४. येथें पच्चातून ण्यत्प्रत्यय (३३१११२४), होतो. विपूय म्ह. शोधन केलेला मुख म्ह, मोळ, वृद्धि (१२।११६) आणि कुत्व (७१३१५२) शाले विनीय म्ह. प्रयत्नाने काढलेला सारभाग; अथवा आहे. दूर करण्याला योग्य पातक असाही विनीयशब्दांचा १. भिद्य आणि उद्ध्य हे दोन शब्द नद या अर्थ आहे, जित्य म्ह. प्रयत्नाने ओढला जाणारा अर्थी निपातन केले जातात. भिद् व उच्झ या मोठा नांगर. धातूंहन कर्तरि क्यप्प्रत्यय होतो; उहा.-भिनत्ति १. प्रति आणि अपि या उपसगांच्या पुढील कूलं भिद्यः; उज्झत्युदकम् उद्ध्यः, येथे धातूच्या ग्रथातूहून कर्मणि क्यपप्रत्यय होतो; उदा.-प्रति- झकाराला धकार झाला आहे. . गृह्यम्, अपिगृह्यम्. ...१. पुष्य आणि सिध्य हे दोन शब्द नक्षत्र या ·अमावस्यदन्यतरस्याम् १९० व्याकरणमहाभाष्यम् [अ. पा. आ.६ [पदास्वरिषाह्यापक्ष्येषु च प्रधानस्य अमावस्या एवं स्वरः प्रसज्येत ॥३।१।११९ ॥ अमावस्या इति चेष्यते । तथामावास्या- विभाषा वृषोः ॥३।१।१२०॥ ग्रहणेनामावस्याग्रहणं न प्राप्नोति ॥ एवं युग्यं च पन्ने ॥३।१।१०१॥] तर्हि निपातनस्य । यदि तहि निपातना- न्यप्येवंजातीयकानि भवन्ति श्रोत्रियश्छ ॥३।१।१२२॥ न्दोऽधीते [५.२.८४] इति व्यपवर्गाभावा- फस्यायमनुवन्धः । प्रधानस्य । यदि ज्नितीत्याशुदात्तत्वं न प्राप्नोति। एवं तर्हि लौकिक प्रयोगामध्ये ण्यत्प्रत्यय होऊन प्रति आहेत. तसेच अमावास्या (४।३।३०) या ग्राह्यम्, अपिग्राह्यम् , अशींच रूपें होतात. शब्दाने अमावस्याशब्दाचें ग्रहण होणार नाही. (सू.१२२) ह्या सूत्रामध्ये हा जो तका. तर मग हातकार निपातनाचाच समजावा. रानुबध उच्चारला आहे तो कोणाचा, प्रत्य पग असे असेल तर अशा त-हेची जी याचा की निपातनाचा? निपातने आहेत, उदा.- श्रीनियश्छन्दोऽधीते प्रत्यय मुख्य असल्यामुळे त्याचाच आहे. (५।२।८४), तेथेही उच्चारलेला नकार हा जर प्रत्ययाचा असेल तर अमावस्या असे अनुबध श्रोत्रिय या निपातनाचा समजला स्वर होतील. आणि अमावस्या असे सर इष्ट जाईल आणि व्यपवर्ग नसल्यामुळे नित्या- १. ग्रड्यातहून क्यपप्रत्यय होतो. तो क्यपप्रत्य- केला पाहिजे. अर्थात् त्याचाच विकरूप होऊन एकदा यान्त शब्द पदाला लविला असेल तर किंवा पर यद्प्रत्यय व वृद्धि होऊन अमावास्या असें दुमरें तत्र, बाहेर असणारी आणि तत्पीय, या तीन रूप साधल. परतु अमावस्याशभामध्ये वस्य याला भोपैकी कोणताही अर्थ या शम्दाचा असेल तर; आधुदात्त (६।१।२१३) होऊ लागेल. तसेच अमा. उदा.-प्रगृध पदम्, अवगृक्ष पदम्, गृहरा: बास्या या शब्दाहून तत्र जातः या अर्थी जो बुन्. शुका , ग्रामगृह्मा सेना, आर्यगृह्योऽय साधुः प्रत्यय (४।३।३०) सागितला आहे तो अमावास्या- १. आणि वृध् या धानहुन विकल्पानें क्यप्. शब्दाहून होणार नाही. कारण अमावास्याशब्दा- प्रत्यय होतो, उदा०-कृत्यम् कार्यम्, दृष्यम् वष्यम् ताल आकाराला हरव होऊन अमावस्याशब्द मिद १. वाइन हा अर्थ गम्यमान असताना युग्य झालेला नाही. आतां ण्यत्यय घेतला तर तो अता शब्द निपातन केला जातो येथे युज्धातूहून ण्यत्प्रत्यय (३।१।१२४) व वृद्धि (१२।११६) क्यप्प्रत्यय आणि धातूच्या नकाराला गकार झाला सहजच होतील. तेथे निपातनाच्या जोरावर आका- आहे; उदा०-युग्यो गौः, युग्योऽश्वः. राला दरव होती अमें मानले पाहिजे. अर्थात् १. अमावस्य असे प्रयत्प्रत्यय करून -हस्व त्याचाच विकल्प होऊन दोन रूप होतील. दोन्ही करून एकदा निपातन केले जाते आणि एकदा रूपामध्ये यत्प्रत्यय नसल्यामुळे आधुदात्त होत इव होत नाही. अथातच ज्या वेळी वृद्धीने (५२६ नाही आणि अमावास्याशब्दामध्यच आकाराला ११६) झालेला आकार कायम राहून अमावास्या न्हस्व होऊन अमावस्याशब्द सिद्ध होत असल्या- असे होते. सूर्य व चन्द्र है बरोबर अमतात ज्या मुळे एकदेशविनन्यायाने त्याहूनही बुन्प्रत्यय काली त्या कामाला म्ह. त्या तिथीला अमावास्था होईल, किंवा अमावस्या म्हणतात, अमाउपपदपूर्वक वस् ३. सतारेसज्ञक किवा नकारत्सना प्रत्यय पातहून मधिकरण या अर्थी ज्यदप्रत्यय केला आहे. ज्यानै वेला तदादि आणि तो प्रत्यय अतौं अस- २. या प्रत्ययनकरणामध्ये तसार जाप्र ययाचा रेला जो समुदाय त्याला आधुदात्त सागितला आहे. 'समजला तर या निपाननामध्ये यत् किं ण्यत्र जर श्रोत्रिय या निपातनाचा नगर मशकमानला घेतला पाहिजे, यत्पत्यय घतला तर तो निपाननामुळेच तर त्या प्रोत्रिय यांतील योगत्या प्रकृतीहून ·शब्द सिद्ध होतो. पा. रा.३.१.१२३]] व्यकिरणमहाभाष्यम् अमावसोरई ण्यतोनिपातयाम्यवृद्धि अपर आह। ताम्॥ निष्टक्ये व्यत्ययं विद्यान्निसः पत्वं तथंकवृत्तिता तयोः स्वरश्च मे प्रसि- निपातनात् । ध्यति । ण्यदायादेश इत्येतावुपचाय्ये छन्दसि निर्यदेवयमणीयो- निपातिती ॥१॥ नीयोच्दिप्यमस्नर्याध्वर्य- निष्टक्य चिन्वीत पशुकामः ।। खन्यखान्यदयज्यादृष्यप्रति ण्यदेकस्माचतुर्थ्यः क्यपतुर्म्यश्च पीव्यत्रामवाद्यभाव्यस्नायो- यतो विधिः। पचाय्यपृडानि ॥३।१।१२३॥ ण्यदेकस्माद्यशब्दश्च द्वी क्यपी निष्टक्य इति किं निपात्यते । निष्टक्य ण्यद्विधिश्वतुः ॥२॥ कृतेरावन्तविपर्ययश्छन्दसि कृताद्यर्थः । ण्यदेकस्मात् । निष्टयः। चतुर्थ्यः यथा कृतेस्तकुः सेः सिकना हिंसेः सिंहः।। क्यप् । देवहूयः प्रणीयः उन्नीयः उच्छि दिनित्यम् (६।१।१९.) याने आयुदात्त होणार सिकताशब्द सिद्ध होतो, हिंसधातूपासून सिंह. नाही. तर मग आतां पाच निपातनासंबंधानें कोणी असे लिहिले अमा उपपदपूर्वक वस्धातूहन ण्यत्प्रत्यय आहे:- करूनच दोन्दी निपातने केली आहेत. फक्त निष्टय॑शब्दामध्ये वर्गाचा व्यत्यय आणि त्या दोहोर्षिकी एकामध्ये अवृद्धि म्हणजे वृद्धि निस्उपसर्गाच्या सकाराला पत्व यांचें वेदामध्ये करूनही पुनः हस्व होतो असे समजावे. असें निपातन केले आहे; उदा०--निष्टक्य चिन्वीत समजले असतां अमावस्या या शब्दाची जी पशुकामः. उपचाय्य येथे ण्यत्प्रत्यय आणि तद्धितवृत्ति होते तीच अमावास्या या शब्दा- आयादेश यांचे निपातन केले आहे. चीही होते आणि दोन्ही ठिकाणी इष्ट स्वर निष्टर्य या एका उदाहरणामध्ये ण्यत् सिद्ध होतो. प्रत्ययं केला आहे. पुढे देवहूय, प्रणीय, (सू १२३) निष्टयं या शब्दामध्ये काय उन्नीय आणि उच्छिष्य या चार उदाहरणां. निपातन केले आहे ? मध्ये देवउपपदपूर्वक हाधातु, प्रउपसर्गपूर्वक निस्उपसर्गपूर्वक कृत्धातू हून ण्यत्प्रत्यय नीधातु, उत्उपसर्गपूर्वक नीधातु आणि केल्यानंतर धातूच्या आदि व अन्त या दोन उत्उपसर्गपूर्वक शास्धातु यांहून क्यप्प्रत्यय वर्णाचा वेदामध्ये विपर्यास होतो. असे विप. केली आहे. पुढे मर्य, स्तयां, ध्वर्य, र्यास कृत् वगैरे धातूंमधील आदिवर्ण बदल. आणि खन्य या चारः ठिकाणी मृ, स्तु; वृ, ण्याकरितां मानावे लागतात; जसे:- कृत्धातू. आणि खन् या चार धातूंहून यत्प्रत्यय केला पासून तर्कशब्द सिद्ध होतो, कस्धातूपासून आहे. पुढे खान्य या एका ठिकाणी ण्यत्- नकारे संशक प्रत्यय केला हा व्यपवर्ग म्ह. पौर्वा.. प्रतिपीन्य, ब्रह्मवाथ, भाव्य, स्ताव्य आणि उपचा. पर्यसबंध सांगता येणार नाही म्हणून आधुदात्त व्यपृढ हे सतरा शब्द वेदामध्ये निपातन केले होणार नाही. जातात. स्तर्या आणि देवयज्या हे दोन लोलिंगीच १. निष्टक्र्य, देवहूय प्रणीय, उन्नीय, उच्छिप्य, निपातन केले आहेत. मर्य, स्ता, ध्वर्य, खन्य,खान्य, देवयज्या, आपृच्छ्य, , ·रज्जुः ॥ १९२ व्याकरणमहामध्यिम् [अ.३ पा.१ आ६ प्यः । चतुर्थ्यश्च यतो विधिः । मर्यः स्तर्या समवपूर्वाच्चेति वक्तव्यम् । समवमर्ग्यः।। ध्वर्यः सन्यः । ण्यदेकरमात् । सान्यः । लपिदभिभ्यां च ॥३॥ यशब्दश्च । देवयच्या । द्वौ क्यपौ। आ लपिदभिभ्यां चेति वक्तव्यम् । अप- पृच्छयः प्रतिषीव्यःण्यद्विधिश्चतु.। ब्रह्म लाप्यम् अवदाभ्यम् ।। वाद्यः भाव्यः स्ताच्या उपचास्यपृडम् ।। ओरावश्यके ॥३१११२५।। उपपूर्वाचिनोतेरायादेशो निपात्यते न हि कथमिदं विज्ञायते । आवश्यक उपपदे। ण्यनैव सिध्यति । हिरण्य इति च वक्त आहोस्विदावश्यके द्योय इति । कश्चात्र व्यम् । उपचेयपृडमेवान्यत्र ।। विशेषः । ऋहलोपर्यत् ॥३१॥१२४॥ आवश्यक उपपद इति चेयोत्य पाणौ सृजेयेद्विधिः ॥१॥ उपसंख्यानम् ॥१॥ पाणौ सृजेयेद्विधेयः। पाणिसा आवश्यक उपपद इति चेदोत्य उप संख्यानं कर्तव्यम् । लाव्यम पाव्यम् ॥ समवपूर्वाच ॥ २॥ अस्तु तर्हि द्योत्ये। प्रत्यय केला आहे. पुढे देवयज्या या एका करता ण्यत्प्रत्यय होतो असे म्हणावें; उदा० ठिकाणी देवउपपदपूर्वक यज्धातूहून यप्रत्यय पाणिसया रजः, हाताने वळलेली दोरी. केला आहे. पुढे आपृच्छय आणि प्रतिपीव्य (पा.२) सम् जाणि अव हे दोन उपसर्ग या दोन ठिकाणी आउपसर्गपूर्वक प्रच्च्यातु मिळून उपपद असतानाही सृज्यातून ण्यत् आणि प्रतिउपसर्गपूर्वक सिधातु, याहून प्रत्यय होतो असे म्हणावें; उदा०-समवसा क्यप्प्रत्यय केला आहे. पुढे चार ठिकाणी रज्ज:. ण्यत्प्रत्यय केला आहे. त्यापैकी ब्रह्मवाद्य, भाव्य (वा ३) लम् आणि आणि साव्य येथे ब्रह्मउपपदपूर्वक वद्धातु, प्रत्यय (३१९८) न करता ण्यत्प्रत्यय होतो भूधातु आणि स्तुधातु याहून केला आहे. असें म्हणावें; उदा.- अपलाप्यम्, अवदाभ्यम्, उपचाय्यपृड येथे उपउपसर्गपूर्वक चिधातून (सू.१२५) येथे आवश्यक शब्द उपपद ण्यत्प्रत्यय करून सृद्धि झाल्यानतर आयादेश असताना किंवा आवश्यक अर्थ गम्यमान निपातनामुळेच होतो. कारण नुसता यत्प्रत्यय असताना यापैकी कोगता अर्थ घ्याश्याचा करून भागणार नाही. पृड्यातूहून कप्रत्यय आहे ? (३।२।१३४) करून मिद्ध झालेला पृडशब्द या दोहोंमध्ये फरक काय बरे होतो? पुढे असताना, तसेच हिरण्य अर्थ गम्यमान (वा.१) आवश्यक शब्द उपपद असताना असताना, असे म्हणावें, तो अर्थ गम्यमान असे म्हटले तर आवश्यक अर्थ गम्यमान नसेल तर उपचेयपुड़ अचेंच रूप होतें. अवताना ण्यत्प्रत्यय होतो असे म्हटले पाहिजे; (सू १२४, बा.१) पाणिशब्द उपपद उदा०- लाव्यम्, पाव्यम्, असताना सञ्धातून क्यप् (३।१।११०) न तर मग आवश्यक अर्थ गम्यमान अस. १. भकारान्त धातु आणि हलन्त धातु याहून उकारान्त पाहून प्रयत्प्रत्यय होतो; उदा० लाव्यम् ध्यवपरराय होतो व त्याला कृत्य पक्षा हो, उदा. अवश्य छेदन सरण्यास योग्य अमा अर्थ आहे. भार्यम् , वाच्यम्. अवश्यलाव्यम् ममा अवश्यरामाचाहा प्रयोग होतो. १. आवश्यक । अर्थ गम्यमान असताना दर्भ या धातून यत् ·पा. सू.३.१.१२७]] व्याकरणमहाभाष्यम् धोत्य इति चेत्स्वरसमासानुपपत्तिः॥२ भयं प्राप्नोति । अवश्यस्तुत्यः । क्यान्भवति द्योत्य इति चेत्स्वरसमासानुपपत्तिः । पूर्वविप्रतिषेधेन ॥ स तर्हि पूर्वविप्रति- अवश्यलाव्यम् अवश्यपाध्यम् ।। नैप पेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः। उक्तं तत्र दोपः । मयूरव्यंसकादित्वात्समासो वि. क्यविति वर्तमाने पुनः क्यग्रहणस्य स्पष्टादिदरस्वरो भविष्यति ।। प्रयोजनं क्यवेव यथा स्याचदन्यत्प्राप्नोति ओरावश्यके ण्यतः स्तोतेः क्यापूर्व- तन्मा भूदिति ।। विप्रतिपिद्धम् ॥३॥ [आलुयुबपिपिलपिनपिचनश्च ओरावश्यके ण्यतः स्तोतेः क्यम्भवति ।।३।१।१२६ ॥] पूर्वविप्रतिषेधेन । ओरावश्यके ण्यद्भवती- आनाग्योऽनित्ये ॥३११११२७॥ त्यस्यावकाशः। अवश्यलाव्यम् अवश्य दक्षिणानाविति वक्तव्यम् । आनेयो- पाव्यम् । क्यपोऽवकाशः । स्तुत्यः । इहो- ऽन्यः ॥ तांना असाच अर्थ असू दे. ण्यत्प्रत्ययाला अवश्यलाव्यम् , अवश्यपाव्यम् , (वा.२) आवश्यक अर्थ गम्यमान अस. येथे अवकाश आहे, क्यम्प्रत्ययाला स्तुत्यः तांना असे म्हटले तर अवश्यलाव्यम्, अव- येथे अवकाश आहे आणि अवश्यस्तुत्यः येथे श्यपाव्यम् , येथे अवश्य या शब्दाला उपपद. दोघांची प्राप्ति येते. तेथे पूर्वविप्रतिषेधानें क्यप्- संज्ञा नसल्यामुळे स्वर (६।२।१३९) आणि प्रत्यय होतो, समास (२।२।१९) होणार नाहीत, तर मग तसा पूर्वविप्रतिपेष सांगितला हा दोष येत नाही. कारण 'मयूरव्यंसका. पाहिजे. दयश्च' (२।१९७२) याने समास होईल आणि सांगावयास नको. कारण तेथे मागून क्य- त्या गणामध्येच निपातन केल्यामुळे उत्तर. ग्रहणाची अनुवृत्ति येत असतांना पुन्हा क्य- पदाला प्रकृतिस्वर होईल; जसें-वित्पष्टकटक- ग्रहण जे केले आहे त्याचा उपयोग तेथे असा शब्दामध्ये मयूरव्यंसकादयश्च यानेच समास सांगितला आहे की त्या धातूढून क्यप्प्रत्ययच होऊन पूर्वपदप्रकृतिस्वर होतो तसा येथे झाला पाहिजे. काही ठिकाणी दुसरा प्रत्यय त्यानेच समास करून उत्तरपदप्रकृतिस्वर प्राप्त झाला तरी तो न झाला पाहिजे. होईल. (सू.१२७) दक्षिणाग्नि हा अर्थ असतांनाच (वा.३) 'ओरांवश्यके याने सांगितलेल्या हे निपातन समजावे. दुसरीकडून आणिला ण्यत्प्रत्ययापेक्षां स्तुवातृहुन सांगितलेला क्यप् . जाणारा इतर पदार्थ असेल तर तो जरी प्रत्यय (३।१।१०९) पूर्वविप्रतिषेधाने होतो. कायमचा नसला तरी तेथे आनेय असेंच ओरावश्यके या प्रकृत सूत्राने सांगितलेल्या होतें. १. आउपसर्गपूर्वक सुधात, यु, व, र, तनामुळे होतो. परंतु तो जो आणिला जाणारा पदार्थ लप , अप् याणि चम् या धान ण्यत्प्रत्यय होतो; तो कायमचा नसला पाहिजे; उदा.- आनाय्यो उदा०- आसाव्यम्, याव्यम् , वगैरे. दक्षिणागिः; तो गाईपत्य अनीतून आणिला जातो १. आनाय्य असें निपातन केले जाते. आटप. आणि कायमचा नसतो; कारण तो नेहमी प्रज्वलित सर्गपूर्वक नीधातूहन कर्मगि ण्यत्प्रत्यय आणि आदि. नसतो, वृद्धि (७१२।११५) झाल्यानंतर आयादेश निपा- १३ ·१९४ व्याकरणमहाभाष्यम [अ.३ पा.१ आ.६ थानाग्योऽनित्य इति चेद्दक्षिणाग्नौ पाययनिकाय्ययोरादिपत्वकत्व- कृतं भवेत् । निपातनम् ॥१॥ एकयोनौ तु तं विद्यादानेयो ह्यन्यथा पाय्य निकाय्ययोरादिपस्वमादिकत्वं च भवेत् ॥ निपात्यते । मेयम् नियमित्येवान्यत्र ।। प्रणाग्योऽसंमती ॥२॥१२८॥] ऋतौ कुण्डपाय्यसंचाल्यो पौय्यसांनारयनिकाय्यधाय्या ॥३।१११३०॥ मानहविर्निवाससामिधेनीपु कुण्डपाय्ये यद्विधिः ॥१॥ ॥३१॥१२९॥ कुण्डपाय्ये यद्विधेयः। कुण्डपाय्यः पायमिकाय्ययोः कि निपात्यते । मतुः॥ आनाय्योऽनित्ये एवढेच म्हटले तर घट, शब्दामध्ये काय निपातन केले आहे ? पट, वगैरे पदार्थ एखादे वेळी आणिला असता पाय्यशब्दामध्ये मात्रातूचा आदिवर्ण जो तेथेही आनाय्यशब्दाचा प्रयोग होऊ लागेल, मकार त्याला पकार झाला आहे. तसेच परतु त्या शब्दाची दक्षिणाग्नि या अर्थीच रूढि निकाय्यशब्दामध्ये निउपसर्गापुढील चि- असल्यामुळे इतर अर्थी प्रयोग होत नाही. धातूच्या आदि चकाराला ककार झाला आहे. त्यात मुद्वा जो दक्षिणाग्नि आह्वनीयाशी एक- मान अर्थ नसेल तर पाय्य असें न होता मेय योनि आहे तोच घावयाचा आहे. तसा जो असेच होते. तसंच निवास अर्थ नसेल तर दक्षिणाग्नि नाही त्या अर्थीही आनेय असेच निकाय असें न होता निचेय असेच होते. होते. (सू.१३०, वा.१) कुण्डपाट्यान्दामध्ये (सू १२९) येथे पाय्य आणि निकाय्य या यत्प्रत्यय होतो अंथे म्हणावें; उदा.- कुण्ड २. आहवनीय अग्नीची जी योनि म्ह. मूल राला पकार निपातनामुळे झाले आहेत नतर युगा. कारण गाईपत्याग्नि त्यातून आणलेला जो दक्षि. गम (७।३।३३) झाला थाह. सानाग्य येथे समू- गामि तो आइवनीय अग्नीशी एकयोनि होतो. उपसापूर्वक नीधातूहून कर्मणि ण्यत्प्रत्यय, दि दक्षिणाग्नि हा वैश्यकुलातूनही आणिला जातो. अशी सल्यानतर आयादेश आणि सम् या उपमर्गातील ज्या दक्षिणानीची मूलकारणे इतर असतील त्या प्रकाराला दीर्घ हे निपातनामुळे झाले आहेत. दक्षिणानि या अर्थी आनेय असेंच होने. १. प्रीतीला अयोग्य या अभी किया विरक्त या अध्यक्षमत्यय, वृद्धि झाल्यानतर आयादेश आणि निकाय्य येथे निउपसर्गक विधानहुन अधिकरण या अभी प्रगाय असे निपातन केल ज ते प्रउपसर्ग- भातच्या चकाराला ककार निपातनामुळे झाले आहेत. पूर्वक नीधानहून ण्यत्पत्यय आणि वृद्धि केन्यानतर धाग्या येथे धावाहन कर्मणि प्रयव निपातनामुळे आयादेश निपातनामुळे बेला जातो, उदा०- होऊन युगागम झाला आहे. प्रणाय्यः चोरः, येथे चोर हा प्रात्यनई आहे असा १. पुण्डपाय्य आणि सचाग्य या दोन शदाचे अर्थ आहे प्रणाय्यः शिष्यः येथे विरक शिय असा निपान केले आहे, ऋतु अर्ध अपनाना. तृतीयान्न कुण्डशब्द उपपद असताना पाधार्न नविकरण १ पाय्य, मानाय्य, निवारय आणि धाय्या झा या अर्थी यश्मत्यय आ निशानामुळे युगगम चार शम्दाचें निपातन केले आहे त्यांचे अथ कमाने झाला आहे. यत्प्रत्ययामुळे आधुदात्त (६।१।२१३) मान, नि, निवास आणि ममिधा ठेवतांना म्हटली स्वर होतो. सवाय येथे सम् उपभगंपूर्वक वि. जागारी चा हे अगले पाहिजेत. पाय्य येथे मा. धातूहून अधिकरण या अर्थी ध्यप्रत्यय आणि वृद्धि धादन परण या अर्थी पय आणि धान गरा- शाश्यानतर मायादेश निपातनामु होतो. मयं आहे.

·पा. सू.३.१.१३३] व्याकरणंमहाभाष्यम् १९५ अग्नौ परिचाय्योपचाय्यतयाः r: वर्तते । बह्वर्था अपि धातवो भवन्तीति।। ॥३।१।१३१॥ अस्ति पुनः कचिदन्यत्राप्यू हिर्वार्थ वर्तते। समूह्य इत्यनर्थकं वचनं सामान्येन अस्तीत्याह । ऊहिविग्रहाच ब्राह्मणे सिद्धस् ।।३।। कृतत्वात् ॥१॥ समूह्य इति वचनमनर्थकम् । किं कार- अहिविग्रहाच्च ब्राह्मणे सिद्धमेतत् । णम् । सामान्येन कृतत्वात् । सामान्ये- समूयं चिन्वीत पशुकामः पशवो वै पुरीषं नैवात्र ण्यद्भविष्यति । ऋलोयॆत् [३. पशूनेवास्मै तत्समूहति ॥ १.१२४] इति || वह्यर्थ तर्हि निपातनं चित्याग्निचित्य च ॥३।१।१३२॥ कर्तव्यम् । वहेण्यद्यथा स्यात् । अग्निचित्या भावेऽन्तोदात्तः ॥१॥ वह्यर्थमिति चेदृहेस्तदर्थत्वा अग्निचित्येति भावेऽन्तोदात्तो भवति । सिद्धम् ॥२॥ अग्निचयननेवाग्निचित्या ॥ अहिरपि वह्यर्थे वर्तते । कथं पुनरन्यो मधुलतची ॥३।१।१३३॥ नामान्यस्यार्थे वर्तते । कथमूहिर्वह्यर्थे किमर्थश्चकारः । स्वरार्थः । चितोऽन्त पाय्यः क्रतुः. येईल. (सू.१३१, वा.१) येथे समूह्य हे निपातन पण असा कोठे अधातु वधातूच्या मिष्फल आहे. कारण येथे 'ऋहलोर्ण्यत्' (३। अर्थी दृष्ट आहे काय ? १११२४) या सामान्य सूत्रानेच अधातूहून होय, आहे असे आम्ही म्हणतों. ण्यत्प्रत्यय होत आहे. (वा ३) ब्राह्मणग्रंथामध्ये समूह्यशब्दाचे तर मग वधातूहून ण्यत्प्रत्यय होऊन निर्वचन ऊधातूनेच केले आहे; जसें:- समूह्य हे रूप होण्याकरिता हे निपातन केले समूह्यं चिन्वीत पशुकामः, पशवो वै पुरुषः, पाहिजे. पशूनेवास्मै तत्समूहति. (वा.२) वधातूपासून समूह्यशब्द सिद्ध (सू.१३२, बा.१) अग्निचित्याशब्दामध्ये होण्याकरितां निपातन पाहिजे असे असेल तर भाव या अर्थी प्रत्यय होतो. तो शब्द अन्तो- तेंही बरोबर नाही. कारण वद्धातूचा अर्थ ऊह्दात्त आहे. अग्नीच्या चयनालाच अग्नि चित्या धातूला घेतला म्हणजे काम भागेल, म्हणतात. पण एका धातूचा अर्थ दुसन्या धातूला (स.१३३) येथे तृच्प्रत्ययाला चकार कसा बरे घेता येईल ? तेव्हां येथे उद्धातु कशाकरितां लाविला आहे ? वधातूच्या अर्थी कसा बरे घेता येईल ? चितः (६।१।१६३) याने सांगितलेला धातूचे अर्थ अनेक असतात म्हणून घेतां अन्तोदात्त स्वर तृप्रत्ययाला झाला पाहिजे. १. परिचाय्य, उपचाय्य आणि समूझ ह्या तिघांचें निपातन केले आहे. चित्यशब्दामध्ये चिधातहन निपातन केले आहे, अग्निस्थापन करतांना विशेष कर्मणि क्यप्प्रत्यय केला आहे. अग्निचित्याशब्दा- आकाराचे विटा वगैरेंनी रचलेले स्थल हा अर्थ मध्ये अग्नि उपपद असतांना विनातान भाव या गम्यमान असतांना. समूह्य येथे सम्उपसर्गपूर्वक अर्थी यप्रत्यय आणि तुगागम निपातनामुळे होतात. वधातूहून ण्यत् हा प्रत्यय केला असतां धातला १. धातूहन ण्वल आणि तृच् हे प्रत्यय कर्ता या संप्रसारण आणि दीर्घ निपातनामुले होतात, अर्थी होतात; उदा.- पाचकः, एका. १. चित्य आणि अनिचित्या ह्या दोन शब्दांचे ·या २९६ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.६ उदात्तो भवतीत्यन्तोदात्तत्वं यथा स्यात् । तत्तृ इति वक्ष्यामि | यदि त इत्युच्यते नैतदस्ति प्रयोजनम् । एकाजयं तत्र नार्थः मातरी मातरः पितरी पितरः अत्रापि प्रस. स्वरार्थेन चकारेणानुवन्वेन । प्रत्ययस्व. ज्येत । स्वसनप्राग्रहणं नियमार्थ भवि. रेणैव सिद्धम् ॥ विशेषणार्थस्तहि। क विशे- प्यति । एतयोरेव योनिसंबन्धयो न्येषां पणार्थनार्थः । अनन्तृजिति । द इत्युच्या योनिसंबन्धानामिति ।। माने भात मातरः पितरी पितरः अत्रापि एवुलि सकर्मकग्रहणम् ॥१॥ प्रसज्येव । खस्नप्तृग्रहण नियमार्थ भवि एबुलि सकर्मकग्रहणं कर्तव्यम् । इह ध्यति । एतयोरेव योनिसंवन्धयोर्नान्येषां मा भूत् । आसिता शूयितेति ।। योनिसंवन्वानामिति ॥ सामान्यग्रहणा- न वा धातुमात्राद्दर्शनाण्ण्वुलः ||२|| विधावार्थरतर्हि । क सामान्यप्रणाविघा- न वा वक्तव्यम् । कि कारणम् । धातु तार्थनार्थः। अत्रैव । यदेतत्तुन्तृचोहणमे. मात्राण्ण्वुल्दृश्यते । इमेऽस्यासकाः । इमे- हा उपयोग बरोबर दिसत नाही. कारण होते ? हा तृप्रत्यय एकाच आहे. तेव्हा येथे अन्तो- 'अप्तृन्तव्' येथेच. येथे तृन्, तृच , दात्त होण्याकरिता चकार लावावयास नको. दोन शब्दाऐवजी तु असे म्हणता येईल, प्रत्ययस्वराने (३।११३) आधुदात्त झाला तरी पण तु असें उच्चारले तर मातरो मातरः, स्यालाच होणार आहे. पितरौ पितरः, येथेही दीर्घ होऊ लागेल. तर मग चकारसंशक असे विशेषण लाग. त्या सूत्रामध्ये जे स्वस, नप्तृ, हे गुन्द ण्याकरिता चकार जोडला आहे. उचारले आहेत ते नियमाथे होतील. तो नियम असा विशेषण लागण्याचा उपयोग कोठे यसा की योनिसंयंधवाचक चम्दाना जर दार्थ बरें होती। होईल तर स्वस, नप्त, याच शब्दाना होतो. 'अतृन्तृच्छ (६।४।११) येथे होतो. योनिसेवधवाचक इतर शन्दाना होत नाही. जर तेथे तृच् असें न उच्चारता तु च तर मग 'तुस्छन्दसि' (५।३०५९), 'तुरिष्ठे. उचारले तर मातरो मातरः, पितरौ पितरः, मेयःमु' (६४।१५४) या सूत्रामध्ये तृधन्दाने येथेही दीर्घ होऊ लागेल. तृन आणि तृच् या दोषाचे ग्रहण झाले पाहिजे, पण त्या सत्रामध्ये जे स्वस, नात, हे शब्द हा चकार लावण्याचा उपयोग होप. उच्चारले आहेत ते नियमार्थ समजले जातील. (बा.१) ह्या प्रत पूत्राने सागितलेला तो निरम अगदी योनिसबंधवाचक दाना पुसत्यय सकर्मक धारहूनच होतो असे जर दीपं होईल तर सस, नप्त, याच शब्दाना म्हणावे. कारण आसिता, गाविता, येथे आम् , होतो; योनिसपघवाचा इतर बन्दाना, ६. शी, या धातूंहून फक्त तृच्च झाला पाहिजे, मातृ, पितृ, याना होत नाही, "मुट्न झाला पाहिजे. तर मग तृशब्दानें तृन्, तृन्, या दोघाही (वा.२) तसे म्हणायाम नको. कारण ग्रहण व्हावे, त्यात विवाह होऊ नये, याक. सर्व प्रकारचा धान हुन नुमन्यय शालेय रिता चार मारला आहे. दृष्टीस पडतो; उदा.-इमे अस आसकाः, इमे यो मन्दाने दोपा महा पोटें वरं अस गायका, उपिता आमका वैभवगम, २. यो जी बम, गद, वो दौर राम नियमाई माहे भने गमजा. सरत ने इन यस स्थाने भो " नवरा एकच ग (710 २९५) भोर. सदाम पर ·स्येति ।। पा.सू.३.१.१३४] व्याकरणमहाभाष्यम् १९७ ऽस्य शायकाः । उत्थिता आसका वैश्रवण नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणि- न्यचः ॥३।१।१३४॥ तृजादिषु वर्तमानकालोपादानमध्या अजपि सर्वधातुभ्यः ॥१॥ यकवेदाध्यायाद्यर्थम् ॥३॥ अजपि सर्वधातुभ्यो वक्तव्यः । इहापि तृजादिषु वर्तमानकालोपादानं कर्त- यथा स्यात् । भवः शर्वः ।। न तहीदानी- व्यम् । किं कारणम् । अध्यायकवेदाध्या- मिंद पचाउनुक्रमणं कर्तव्यम् । कर्तव्यं याद्यर्थम् । अध्यायकः वेदाध्यायः। अधी- च । किं प्रयोजनम् । तवत्यध्येष्यमाणे वा मा भूदिति ॥ पचाउनुक्रमणमनुबन्धासजनार्थम- न वा कालसाने दर्शनादन्येपास् ॥४ पवादवाधनार्थ च ॥२॥ न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । काल अनुबन्धासञ्जनार्थं तावत् । नट् मात्रे दर्शनादन्येषाम् । कालमात्रे ह्यन्येऽपि नदी । चोरट् चोरी। अपवादयाधनार्थम् । प्रत्यया दृश्यन्ते । चर्चापारः शमनीपारः॥ जारभरा श्वपचेति ।। (वा.३) तृच् वगैरे प्रत्यय हे वर्तमानकाली होतो असें म्हणावें. कारण भवः, सवः, येथेही होतात असे म्हणावें. अप्रत्यय झाला पाहिजे. काय कारण ? तर मग आतां गणपाठामध्ये पचादिगण कारण असे की अध्यायक, वेदाध्याय, या घालावयास नको ना ? शब्दांपासून वर्तमानकाली वेदाध्ययन करणारा तेथे तो घातला पाहिजे. असा बोध झाला पाहिजे. भूतकाली वेदाध्य त्याचा काय उपयोग? यन केलेला किंवा भविष्यकाली वेदाध्ययन (वा.२) काही शब्दांना अनुबंध लावण्या- करणारा या अर्थी अध्यायक, वेदाध्याय, या करितां आणि काही शब्दांमध्ये अपवादाचा शब्दांचे प्रयोग होऊ नयेत. वाध करून अच्प्रत्ययच व्हावा याकरितां (वा.४) तसें म्हणावयास नको. पचादिगणाचा पाठ केला पाहिजे. त्यांपैकी काय कारण? अनुबंध लावल्याचे उदाहरणः- नदट्, चोरट्. कारण असे की इतर प्रत्यय काल- येथे नद, चोर, या अच्प्रत्ययान्त शब्दांना सामान्य या अर्थी दृष्टीस पडतात; उदा०- टकारानुबंध लावल्यामुळे त्याहून स्त्रीलिंगी चर्चापारः, शयनीपारः. ङीप्प्रत्यय (४११११५) होऊन नदी, चोरी, (सू.१३४, वा.१) ण्वुल, तृच् , या प्रत्ययां- असें होतें. अपवादाच्या बाधाचे उदाहरण:- प्रमाणे येथील अच्प्रत्यय देखील सर्व धातूंहून जारभरा, श्वपचा. (उणा० २१६) आहे; त प्रत्यय नाही. तसाच ग्रहादिक धातहून णिनि प्रत्यय होतो, आणि ३. वेदमधीते वेदाध्यायः येथे वेद हैं कर्म उप. पचादिक धातहून अचप्रत्यय होतो; उदा०-नन्दनः, पद असतांना अधिउपसर्गपूर्वक इङ्धातृहून अण्- ग्राही, पचः. प्रत्यय (३।२।१) झाला आहे. २. या शब्दांचा गणामध्ये पाठ केला आहे. ४. येथे कर्मण्यण (३।२।१) याने भणप्रत्यय त्याच्या जोरावर अपवाद अशा अप्रत्ययाचा झाला आहे. येथें वर्तमानकालाचाच बोध होतो असें (३।२१) बाध करून अप्रत्यय होतो. म्हणून स्त्रीलिंगी डीपप्रत्यय (४।१।१५) झाला नाही, १. नन्यादिक धातूहुन कार्तरि ल्युप्रत्यय होतो, - नाही;

·१९८ व्याकरणमहाभाष्यम् [म.३ पा.१ आ.६ ईगुपधज्ञाप्रीकिर का ॥३॥श१३७॥ ॥३।१।१३५॥ जिनः संज्ञायां प्रतिपधः ॥१॥ इगुपधेभ्य उपसर्गे कविधिर्मपाद्यर्थः जिनः संज्ञायां प्रतिषेधो वक्तव्यः । ॥१॥ व्याजिप्रतीति व्याघ्रः॥ इह केचिश. इगुपधेभ्य उपसर्गे को विधेयः । किं स्यैव प्रतिपेधमाहुः केचिजिघ्रभावस्य । प्रयोजनम् । मेपाद्यर्थः । मेपः देवः सेवः।। किं पुनरत्र न्याय्यम् । शस्यैव प्रतिषेधो न वा वुधादीनां दर्शनादनुपसर्गे- न्याय्यः । जिनभावे हि प्रतिपिद्धे केन ऽपि ॥२॥ श आकारलोप: स्यात् ॥ न वा वक्तव्यः । किं कारणम् । बुधा. अनुपसर्गाल्लिम्पविन्दधारि- दीनामनुपसर्गेऽपि को दृश्यते । बुधः पारिवेशुदजितिसातिसाहि- भिदः युधः सिव इति ॥ कथं मेपः देवः भ्यश्च ॥३।१।१३८॥ सेव इति 1 पचादिपु पाठः करिष्यते ।। अनुपसर्गानी लिम्पः ॥१॥ [आतश्वोपसर्गे ॥३।१।१३६ ॥] अनुपसर्गानी लिम्पेरिति वक्तव्यम् । पांध्राधमाधेदृशः शः निलिम्पा नाम देवाः॥ (सू १३५,वा.१) इक वर्ण उपधेला अस. मध्ये होत नाही असा प्रतिषेध करावा; उदा०- लेल्या धातूंहून हा जो प्रत्यय सागितला व्याजिवतीति व्याघ्रः. ह्या वार्तिकाने शप्रत्यया- आहे तो उपसर्ग असतानाच होतो असे चाच प्रतिषेध होतो असे काही लोक म्हणतात, म्हणावें. कारण मेष, देव, सेन, या उदाहरणा आणि काही लोक शप्रत्ययाचा प्रतिषेध न मध्ये कप्रत्यय न होता अच्प्रत्यय झाला पाहिजे, करता फक्त जिनआदेशाचाच (७/३१७८) (बा.२) तसे म्हणावयास नको. प्रतिपेध होतो असे म्हणतात, काय कारण? मग या दोन मतामध्ये न्याय्य मत कोणते? कारण असे की बुध वगैरे शब्दामध्ये शप्रत्ययाचाच प्रतिषेध करणे न्याय्य होय. उपसर्ग नसताही कप्रत्यय झालेला दृष्टीस कारण जिघ्रआदेशाचाच फरक प्रतिषेध केला पडतो; उदा०- बुधः, भिदः, युधः, सिवः. तर शप्रत्यय होईल आणि तो झाला असता तर मग मेष, देव, सेव, हे शब्द कसे व्याघ्रः येथे आकाराचा लोप कशाने बरें करता साधावेत ? येईल? त्या शब्दाचा पचादिगणामध्ये पाठ करावा (रू.१३८, वा.१) या सूत्रामध्ये उपसर्ग (३।१।१३४, बा.२) नसताना असें जरी म्हटले आहे तरी निउप- (सू.१३७, वा.१) हा शप्रत्यय संशाशब्दा- सर्गपूर्वक लिम्पघातूहून शप्रत्यय होतो असें १. इक् वर्ण उपशेला अमलेले धातु आणि शा, २. येथे पूर्वसूत्राने कप्रत्यय होऊन आकाराचा प्री व कृ हे धातु याहून करि कप्रत्यय होतो, लोप (६४१६४) झाला अहे. युधः, ज्ञः, प्रिया, फिरः. २. लिम्बू व विन्दू या धातूंहून आणि पारि, १. उपसर्ग उपपद भप्ततांना आकारान्न थानू- पारि, वेदि, उद्उपनर्गपर्वक एजि, चेति, साति व इन कात्यय होतो, उदा.- प्रस्थ , मुग्ल:. साहि या मान गिप्रत्ययान्त धातुंहून कर्तरि श- १. पा, मा, मा, थेट आणि दृश् या धातूं- प्रत्यय होतो, उपसर्ग नसतांना; उदा.- रिम्पः, इन शप्रत्यय होतो, उदा.- पियः, जित्रा, विन्दः, धारयः, पारयः, उदा.

·पा. सू.३.१,१४९] व्याकरणमहाभाष्यम् १९९ गवि च बिन्देः संज्ञायास् ॥२॥ [इयायधासुसंस्त्रतीणवलाबह- गवि चोपपदे विन्देः संज्ञायामुप- लिहलिपवलश्च ॥३।१।१४१॥ संख्यानं कर्तव्यम् । गोविन्द इति ॥ दुन्योरेनुपसर्ग ।। ३ । १ । १४२ ।। अत्यल्पमिदमुच्यते गवीति । गवादिनि भाषा ग्रहः ॥ ।१।१४३॥ ति वक्तव्यम् । गोविन्दः अरविन्दः ॥ हे ॥३।१।१४४।] दिदातिधात्योर्विभाषा शिल्पिनि बुम् ।।३।१।१४।। ॥३।१। १३९॥] तृतिखनिरर्सिभ्य इति वक्तव्यम् । इह ज्वलितिकान्तेभ्यो णः मा अत् । हायक इति ॥ ॥३।१।१४०॥ [गस्थन्कन् ॥३।१ । १४६ ।। तनोतर्ण उपसंख्यानम् ॥१॥ युश्च ।। ।। १ । १४७॥ तनोतेर्ण उपसंख्यानं कर्तव्यम् । अब- हम मीहिकाल्योः ।।३।१।१४८॥] तनोतीत्यक्तानः। प्रमुल्यः समनिहारे बुन् म्हणा-; उदा०- निलिम्पा नाम देवाः, उदा०. गोविन्दः, अरविन्दः. (बा.२) संज्ञाशब्दामध्ये गोशब्द उपयद (स.१४०, वा.१) तन्धातृहन प्रत्यय असतांना विन्दधातूहून शप्रत्यय होतो असे होतो असे म्हणावें; उदा० अक्तनोतीत्यवतानः. म्हणावें; उदा. गोविन्दः येथे गवि असे जे (न.१४५) हा प्युन्प्रत्यय नत्, खन् आणि वार्तिककारांनी म्हटले आहे ते फार थोडे आहे. रञ् या धातहूनच होतो असे म्हणावें. कारण तेथे गवादिषु असे म्हणावें. म्हणजे काही इतर दायकः वगैरे इतर ठिकाणी न झाला पाहिजे. शब्द उपपद असतांनाही अप्रत्ययय होईल, (सू.१४९, वा.१) मु, स आणि लू या १. जुहोत्यादि गणांतील दा व धा या धातूंहून तीति ग्राहः, ज्योति या अर्थी ग्रहः असेच होते. विकल्पाने शप्रत्यय होतो, उपसर्ग नसतांना; उदा. १. गेह कर्ता असेल तर त्या कर्ता या अर्थी ग्रह- ददः दायः, दधः धायः. शप्रत्यय होत नाही त्या धातहून काप्रत्यय होतो; उदा०- गृहातीति गृहम् , वेळी पुढील (३।१।१४१) सूत्राने णप्रत्यय होतो. वेश्म. १. ज्वल्धातूपासून कस्धातृपर्यत जे धातु त्यांहून १. धानुहन कर्ता या अर्थी प्युन्प्रत्यय होतो, विकल्पाने प्रत्यय होतो, उपसर्ग नसतांना. प्रत्यय पण तो कर्ता शिल्पी असला पाहिंज; उदा०- होत नाही तेव्हां अच्प्रत्यय (३।१।१३४) होतो; नर्तकः, नतंकी. १. गाधातूहन कर्ता या अधीं धकन्प्रत्यय होतो, १. श्यैधातु, चाकारान्त धातु, व्यधातु, पण तो कर्ता शिल्पी असला पाहिजे; उदा० गायकः. उपसर्गपूर्वक स्त्रुधातु, सम्उपसर्गपूर्वक सुधातु, १. गावातहुन कर्ता या अर्थी "युट्यत्यय होतो, अतिउपसर्गपूर्वक धातु, अवउपसर्गपूर्वक साधातु, पण तो कर्ता शिल्पी असला पाहिजे. उदा०-गायन:, अवउपसर्गपूर्वक हभातु, लिहधातु, लिपधातु आणि १. दाधाहन कतां या अथीं प्रयुट्प्रत्यय दोतो, श्वसधातु यांहून प्रत्यय होतो; उदा.- इयायः, पण तो कर्ता ब्रीहि किंवा काल अमला पाहिले उदा-जहाति उदकमिति हायनो नीदिः, जहानि १. उपसर्ग नसतांना दु आणि नी या धातन भावानिति शयनः संवत्सरः. येथे हा या शब्दार्ने पप्रत्यय होतो; उदा०-दुनोतीति दावः, नयतीति हाक आणि हाङ् या दोन्ही धातुंचे ग्रहण होते. १. गु. स. आणि या पानान कर्ता या अर्थी १. ग्रधातुइन विकल्पाने णप्रत्यय होतो. गृहा- पुन्प्रत्यय होतो, पण तो कतां साधुकारी अमला - उदा. - वाल: ज्वलः. आ- दायः,अवश्यायः. नायः.

·। व्याकरणमहाभाष्यम् [म.३ पा.१ आ.६ ॥३।११४९॥ द्वहुशोऽपि यो दुष्ठु करोति वत्र मा भू. दिति ॥ गुसृल्यः साधुकारिणि युन्विधानम् [आशिपि च ॥३।१।१५०1] ॥१॥ इति श्रीभगवस्पतालविरचित व्याकरण- असल्वः साधुकारिणि बुन्विधेयः। महामाये तृतीयस्याध्यायस्य प्रथम पादे सकृदपि यः सुप् करोति तत्र यथा स्या पष्ठमाद्विरम् ॥ पादश्य समासः॥ धातूहून जो हा पुन्प्रत्यय सागितला आहे तो धुन्प्रत्यय न झाला पाहिजे. साधुकारी कर्ता असेल तरच होतो असे याप्रमाणे भगवान् पतंजलिऋषींनी रचि- म्हणावें. जो एखादी तरी चागली गोष्ट करतो लेल्या व्याकरणमहाभाष्यातील तिसन्या अध्या- तसला कर्ता असतानाच हा पुन्प्रत्यय झाला याच्या पहिल्या पादालील सहावे आहिक पाहिजे. जो मलत्या गोष्टी करतो त्याने त्या समात झाले आणि पादही समास झाला. फार वेळा केल्या तरी त्या कती या अर्थी पाहिज 10-प्रवकः, सरकः, लवकः. इन को या अधी वनप्रत्यय होतो; उदा०- १. प्रार्थना हा अर्थ गम्यमान असताना पात- जीवतात् इति जीवकः, नन्दतार नन्दक.

·पा. सू.३.२.१] व्याकरणमहाभाष्यम् २०१ तीति ।। कर्मण्यम् ।। ३।२।१॥ हृाहिनीवहिभ्यश्चेति वक्तव्यम् । ह। कर्मणि निर्वय॑मानविक्रियमाण इति भारहारः । ग्रहि । कमण्डलुग्राहः । नी । वक्तव्यम् । इह मा भूत् । आदित्यं उष्ट्रप्रणायः । वहि । भारवाहः ।। पश्यति । हिमवन्तं शृणोति । प्रायं गच्छ अपरिगणनं वा ॥४॥ नवार्थः परिगणनेन । कस्मान्न भवति कर्मणि निर्वय॑मानविक्रियमाणे आदित्यं पश्यति हिमवन्तं शृणोति ग्राम चेद्वेदाध्यायादीनामुपसंख्यानम् ॥१॥ गच्छतीति । कमणि निर्वय॑मानविक्रियमाण इति अनभिधानात् ॥५॥ चेद्वेदाध्यायादीनामुपसंख्यानं कर्तव्यम् । अनभिधानादेव न भविष्यति ।। वेदाध्यायः चर्चापारः शमनीपारः ।। अकारादनुपपदात्कोपपदो यत्र च नियुक्तः ॥२॥ विप्रतिपेधन ॥६॥ यत्र च नियुक्तस्तत्र चोपसंख्यानं अकाराद्नुपपदाकर्मोपपदो भवति कर्तव्यम् । छत्रधारः द्वारपालः ॥ विप्रतिपेधेन ॥ अनुपपदत्यावकाशः। हृग्रहिनीवहिस्यच ॥३॥ पचतीति पचः । कर्मोपपदस्यावकाशः। (सू.१) निर्वयं किंवा विकार्य कर्म असेले असे म्हणावें; उदा०- भारहारः, कमण्डलु- तरच हा अण्प्रत्यय होतो असें म्हणावें. कारण ग्राहः, उष्ट्रप्रणायः, भारवाहः. आदित्यं पश्यति, हिमवन्तं शृणोति, ग्राम (वा.४) अथवा अमुक ठिकाणींच हा अण्- गच्छति, येथे अण्प्रत्यय न झाला पाहिजे. प्रत्यय होतो असें कांहींच म्हणू नये. (वा.१) निर्वर्त्य किंवा विकार्य कर्म असले पण तसे कांहीं न म्हणतां साधारण अण्- पाहिजे असे असेल तर वेदाध्याय वगैरे प्रत्यय सांगितला तर आदित्यं पश्यति, हिम शब्दांमध्ये अण्प्रत्यय होतो असे काही शब्दांचें वन्तं शृणोति, ग्रामं गच्छति, येथे अण्प्रत्यय कां परिगणन केले पाहिजे; जसे- वेदाध्यायः, बरे होत नाही ? चर्चापारः, शबनीपारः. (वा.५) तेथे अग्प्रत्यय केलेले प्रयोग दृष्टीस (वा.२) ज्याची ज्या कामी योजना केली पडत नाहीत म्हणून तेथे अण्प्रत्यय होत नाही. आहे तो अर्थ गम्यमान असतांना अप्रत्यय (वा.६) उपपद निमित्त न धरतां सांगित- होतो असें म्हणावें; जसे:-छत्रधारः, द्वारपालः, लेला जो अकारप्रत्यय त्यापेक्षां कर्म उपपद (वा.३) ह, ग्रह, नी आणि वह या धातूं. असतांना सांगितलेला प्रत्यय विप्रतिषेधाने हून कर्म उपपद असतांना अण्प्रत्यय होतो होतो. उपपद निमित्त न धरतां सांगितलेल्या १. कर्मवाचक शब्द उपपद असतांना धातूहून ग्राम उत्पन्न होत नाही आणि त्या गमनक्रियेने कर्ता या गर्थी अण्प्रत्यय होतो; उदा०- कुम्म ग्रामाला काही विकारही होत नाही. करोतीति कुम्भकारः ३. छत्र, द्वार, ही कमें निवर्त्य व विकार्य नाहीत, २. मोदनं पचति है निवर्त्य कर्म होय. कारण म्हणून हैं वार्तिक करावे लागले. पुढील वार्तिकी पचनक्रियेनंच तो मोदन तयार होतो, तण्डुलं पचति त्याकरितांच केले आहे. हे विकार्य कर्म होय. कारण पचनक्रियेने त्या तण्डु ४. अच् (३१२११३४), क (३।४।१३५), श लाला विकार होतो. याशिवाय इतर कर्माला प्राप्य (३।१।१३७), ण (३११११४०), या चारी प्रत्ययां- कर्म म्हणतात; जसे- ग्रामं गच्छति येथे गमनक्रियेने तील संपक जाऊन फक्त अकारच शिद्धक राहतो.

·२०२ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.२ आ.१ . कुम्भकारः नगरकारः। ओदनपाच उभयं अनुपपदस्तृतीयः। ण्वुस्तृजचः । तेषां प्राप्नोति । कर्मापपदो भवति विप्रति- णः। णस्य कः । स यथैव को गं बाधत पेधेन । अनुपपदस्यावकाशः । विक्षिपः एवं कर्मोपपदमपि वाधेत । कर्मोपपदो- विलिखः । कर्मोपपदस्य स एव । काष्ठभेद ऽपि तृतीयः । ण्वुल्तृजचः । ते पामण । उभयं प्राप्नोति । कर्मोपपदो भवति विप्र- अणः कः । उभयोस्तृतीययोयुको विन- तिपधेन ॥ अनुपपदस्यावकाशः । जाना- विषेधः । अनुपपदस्यावकाशः । लिम्प- तीति ज्ञः । कर्मोपपदस्य स एव । अर्थज्ञ तीति लिम्पः । कोपपदस्य स एव । उभयं प्राप्नोति । कर्मोपपदो भवति वि- कुड्यलेप उभयं प्राप्नोति । कर्मोपपदो प्रतिषेधेन । नैप युक्तो विप्रतिषेधः । भवति विप्रतिषेधेन । नैप युक्तो विपत्ति- अचप्रत्ययाला पचतीति पचः येथे अवकाश आकारान्त धातूहून सागितलेला णप्रत्यय आहे; व कर्म उपपद असताना सागितलेल्या (३।१।१४१) प्राप्त होतो, त्याचा बाध करून अण्प्रत्ययाला कुम्भकारः, नगरकारः, येथे निसन्यादा कप्रत्यय (२१११३६) प्रात होतो. अवकाश आहे; आगि ओदन पचतीति औद. तेव्हा तो कप्रत्यय इतराचा बाध करण्याकरता नपाचः येथे दोषाची प्राति येते. त्यामध्ये कर्म मुद्दाम सागितला असल्यामुळे जसा णप्रत्य उपपद असताना सागितलेला अण्प्रत्यय याचा बाव करतो तसा कर्म उपपद असताना विप्रतिषेधाने होतो. तसेच, उपपद निमित्त न सागितलेल्या कप्रत्ययाचाही (३२।३) बाध धरता सागितलेल्या कप्रत्ययाला विक्षिपः, करील. विलिखः, येथे अवकाश आहे व कर्म उपपद पण त्या प्रत्ययाप्रमाणेच कर्म उपपद असताना सांगितलेल्या ह्या अप्रत्ययाला असताना सागितलेला कप्रत्ययही तिसराच अवकाश दाखविलाच आहे; आणि काष्ठ आहे. आरभी ण्वुल, तृच् आणि अच हे मिनत्तीति काष्ठभेदः येथे दोघाची प्राप्ति येते. सामान्यत. सागितलेले प्रत्यय होतात, त्याचा त्यामध्ये कर्म उपपद असताना सांगितलेला बाध करून दुसन्यादा अण्प्रत्यय (३।२।१) अण्प्रत्यय विप्रतिषेधाने होतो. तसेच उपपद प्राप्त होतो, त्याचा बाध करून तिसन्यादा निमित्त न धरता सागितलेल्या कप्रत्ययाला कप्रत्यय (३।२१३) प्रास होतो. तेव्हा दोन्ही जानातीति ज्ञः येथे अवकाश आहे व कर्म कप्रत्यय तिसऱ्यादाच प्राप्त होणारे मुद्दाम उपपद असताना सागितलेल्या प्रत्ययाला सागितले असल्यामुळे त्याच्यामध्ये विप्रति- गोदः येथे अवकाश आहे; आणि अर्थ जाना पेघ मानणे बरोबरच आहे, तसेच विप्र- तीति अर्थशः येथे दोघाची प्राप्ति येते. त्यामध्ये तिषेधाचे आणखीही उदाहरण असे आहे कर्म उपपद असताना सागितलेला कप्रेत्यय की उपपद निमित्त न धरता सागितलेल्या विप्रतिषेधाने होतो. शप्रत्ययाला लिम्पतीति लिम्मः येथें अब. हा विप्रतिषेध बरोबर दिसत नाही. कारण काश आहे, काश आहे, व कर्म उपपद असताना उपपद निमित्त न धरता सागितलेला प्रत्यय सागितलेल्या अप्रत्ययाला कुम्भकारः हा तिसरा आहे. म्हणजे आरंभी ण्वुल्, तृच् अपकाश पूर्वी दाखविलाच आहे आणि आणि अच हे सामान्यतः सागितलेले प्रत्यय कुण्डलेप: येथे दोघाची प्राप्ति येते. तेव्हा तेथे प्राप्त होतात, त्याचा बाध करून दुसन्यादा कर्म उपपद असताना सागितलेला अण्प्रत्यय ५. हा कमलय (२३) झाला म्हणजे उप १९) वगैरे काय होतात. पदसंशा (३।१।९१) होऊन उपपदसमाग ( २।। - येथे ·पा.सू.३.२.१] व्याकरणमहाभाष्यम् २०३ पेधः । अनुपपदस्तृतीयः । ण्वुल्तृजचः। पेधः अनुपपदस्तृतीयः । ण्वुल्तृजचः । तेपां कः । कस्य शः। स यथैव शः कं तेषां णः । णस्य कः। स यथैव को गं वाधत एवं कर्मोपपदमपि वाधेत । का वाधत एवं कर्मोपपदमपि बाधेत । का तर्हि गतिः । मध्येऽपवादाः पूर्वान्विधी- तर्हि गतिः । पुरस्तादपबादा अनन्तरा- न्वाधन्त इत्येवं शः कं बाधिष्यते कमी विधीन्वाधन्त इत्येवमयं को णं वाधि- पदं न चाधिष्यते ।। अनुपपदस्यावकाशः। प्यते कर्मोपपदं न वाधिष्यते ।। सुग्लः सुम्लः । कर्मोपपदस्य स एव । शीलिकासिमक्ष्याचरिभ्यो णः वडवासंदाय उभयं प्राप्नोति । कर्मोपपदो पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च ॥ ७॥ भवति विप्रतिषेधेन । नैप युक्तो विप्रति शीलिकामिभक्ष्याचरियो णो वक्त- विप्रतिषेधाने होतो. आणि गोसंदायः, वडवानंदायः, येथे दोषांची हा विप्रतिषेध बरोबर दिसत नाही. कारण प्राप्ति येते. तेव्हां तेथे कर्म उपपद असतांना उपपद निमित्त न धरतां सांगितलेला हा श- सांगितलेला अण्प्रत्यय विप्रतिषेधाने होतो. प्रत्यय तिसरा आहे. आरंभी ण्वुल, तृच् आणि हा विप्रतिषेध बरोवर दिसत नाही. कारण अच् हे सामान्यतः सांगितलेले प्रत्यय प्राप्त उपपद निमित्त न धरतां सांगितलेला हा क. होतात, त्यांचा बाध करून इक् उपधेला प्रत्यय तिसरा आहे. आरंभी ण्वल्, तृच् आणि असल्यामुळे कप्रत्यय दुसऱ्यांदा प्राप्त होतो, अच् हे सामान्यतः सांगितलेले प्रत्यय प्राप्त आणि त्याचा बाध करून तिसऱ्यांदा हा श- होतात. त्यांचा बाध करून णप्रत्यय दुसऱ्यांदा प्रत्यय प्राप्त होतो. तेव्हां तो शप्रत्यय जसा प्राप्त होतो. त्याचा वाध करून तिसऱ्यांदा कप्रत्ययाचा वाध करतो तसा कर्म उपपद कप्रत्यय प्राप्त होतो. तेव्हां तो कप्रत्यय जसा असतांना सांगितलेल्या अण्प्रत्ययाचाही बाध णप्रत्ययाचा बाध करतो तसा कर्म उपपद करील, असतांना सांगितलेल्या अण्प्रत्ययाचाही बाध तर मग आतां येथे उपाय तरी काय करील. करावा बरें? तर मग आतां येथे उपाय तरी काय उपाय असा की 'मध्ये पठित अपवाद करावा बरें? हा पूर्वपठित विधीचाच बाध करतो; पुढे उपाय असा की 'पूर्वी पठित अपवाद हा असलेल्या विधीचा बाध करीत नाही', या जवळच्याच विधीचा बाध करतो, त्याच्यापेक्षा न्यायानें तो शप्रत्यय (३।१११३८) कप्रत्यया- दूर असलेल्या विधीचा बाध करीत नाही', या चाच (३।१।१३५) वाध करील. कर्म उप- न्यायाने तो कप्रत्यय (११३६) णप्रत्यया- पद असतांना सांगितलेल्या पुढील अण्प्रत्य- चाच (३।१११४१) बाध करील. कर्म उपपद याचा (३।२।१) बाध करीत नाही. तसेंच असतांना सांगितलेल्या अण्प्रत्ययाचा(३।२।१), विप्रतिषेधाचे आणखी उदाहरण असे की बाध करीत नाही. उपपद निमित्त न धरतां सांगितलेल्या क (वा.७) शील्धातु, णिप्रत्ययान्त कम्- प्रत्ययाला सुग्ल:, सुम्लः, येथे अवकाश आहे धातु, स्वार्थी णिच्प्रत्ययान्त भधातु आणि व कर्म उपपद असतांना सांगितलेल्या अण्- आपसर्गपूर्वक चर्धातु यांहून गप्रत्यय प्रत्ययाला कुम्भकारः येथे अवकाश आहे; होतो, कर्म उपपद असतांना, आणि पूर्वपदाला ६. अण्प्रत्यय होत नाही म्हणून मांसशीला येथें छीप्प्रत्यय (४।१।१५) होत नाही. , ·२०४ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.२ आ.१ व्यः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च वक्तव्यम् । यति मांस तस्य भक्षो भवति । योऽसौ शीलि । मांसशीलः मांसशीला । शीलि॥ भक्षयतेरस्तदन्तेन बहुव्रीहिः ॥ एवं तर्हि कामि । मांसकामः मांसफामा । कामि॥ सिद्धे सति यत्कर्मोपपदं णं शास्ति तज्ज्ञा- भक्षि । मांसभक्षः मांसभक्षा । भक्षि । पयत्याचार्यः समानेऽथे केवलं विग्रह- आचरि। कल्याणाचारः कल्याणाचारा॥ भेदाधन कर्मोपपदश्च प्राप्नोति बहुव्रीहिश्च ईक्षिक्षमिभ्यां च ॥८॥ कर्मोपपदस्तन भवतीति । किमेवस्य ईक्षक्षमिभ्यां चेति वक्तव्यम् । सुस- ज्ञापने प्रयोजनम् । काण्डलावः। पाण्डा- प्रतीक्षः सुखप्रतीक्षा । कल्याणक्षमः क- नि लावोऽन्येति बहुव्रीहिर्न भवति ।। ल्याणक्षमा ।। भवति तु बहुव्रीहिरपि । मांसे कामोऽस्य किमर्थमिदमुच्यते । पूर्वपदप्रकृति- मांसकामो मांसकामक इति वा ।। स्वरत्वं च वक्ष्यामीफारश्च मा भूदिति । न त्वम्भोभिगमा। नैतदस्ति प्रयोजनम् । इह यो मास भक्ष- न विदं भवति अम्भोऽभिगमोऽस्या प्रतिस्वर होतो, असे म्हणावें, उदा.- धातूहून स्वार्थी णिच्प्रत्यय करून पुढे कर्मणि मासशील: मासशीला, मासकामः मासकामा, अप्रत्यय (३॥३१५६) करून साधत आहे. मासभक्षः मासभक्षा, कल्याणाचारः कल्याणा. तर मग अशा रीतीने सिद्ध होत असताही जे आचार्य वार्तिककार कर्म उपपद असताना (वा.८) ईश् आणि क्षम् या धातूहूनही णप्रत्ययाचे विधान करतात त्यावरून ते असे कर्म उपपद असताना णप्रत्यय होतो असे सुचरितात की सारखाच अर्थ असताना फक म्हणावें; उदा.- सुखप्रतीक्ष मुखप्रतीक्षा, निरनिराळ्या विग्रहामुळे ज्या ठिकाणी को कल्याणप्रतीक्षः कल्याणप्रतीचा. पपद घेऊन कृत्प्रत्यय प्राप्त होतो आणि बहु हैं वार्तिक कशाकरिता केले आहे ? व्रीहिसमास प्राप्त होतो त्या ठिकाणी कर्मोपपद ह्या णप्रत्ययाबरोबर पूर्वपदाला प्रति घेऊन कृत्प्रत्ययच करावा, बहुव्रीहि करू नये. स्वर सागावयाचा आहे, तो एक उपयोग या ज्ञापकाचा काय उपयोग ? होय, आणि डीपप्रत्यय (४।१।१५) न झाला काण्डलायः येथे काण्ड आहे लाव ज्याचा पाहिजे, हा दुसरा उपयोग होय. असा बहुव्रीहि होत नाही. हा उपयोग बरोबर दिसत नाही. जो मास पण मासाविषयी आहे काम ज्याचा तो भक्षण करतो त्याचे मास हैं भक्ष होतेच. मासकाम असा बहुव्रीहि होतच आहे. तेथेच तेव्हा माठ आहे भक्ष ज्याचे असा बहुव्रीहि. एकदा समासान्त प्रत्यय करून मासकामकः समास केला म्हणजे त्या मासभक्षशब्दामध्ये असाही प्रयोग होत आहे. पूर्वपदप्रकृतिस्वर (६।२।१) साधेल, आणि तरी पण अम्भस् म्ह. उदक आहे अभिगम सीपही होणार नाही. भक्ष हा शब्द भक्ष् म्ह. प्राप्य जिने ती अम्भोभिगमा असा बहु- ७ काण्ड लुनातीति काण्डलाव: असा उपपद समासान क्प्रत्यय (५।४।१५४) होऊ लागेल, ममासच होतो. नाही तर लान्यते इति लाव असा आणि पूर्वपदप्रकृतिस्वा (३।२।१) हेऊ लागेल. कधानहून णिचप्रत्यय करून कर्मगि अच्प्रत्यय ८ सेव्हां शापकावर दोष येत असल्यामुळे शापक (३।३।५६) करून सिद्ध झालेल्या लावशब्दाबरो- घेऊ नये आतां वार्तिक मात्र पाहिजे. कारण अण. बर बहुव्रीहि झाला असता. बहुव्रीहि झाला तर प्रत्यय होऊन डीप् होऊन मांसभक्षी मसा मचता चारा.

·पा. सू.३.२.३] व्याकरणमहाभाष्यम् २०५ इति । किं तर्हि । अम्भोभिगामीत्येव आंतोऽनुपसर्गे कः॥३।२।३॥ भवति ॥ काण्डलावेऽपि च विग्रहाभा- कविधौ सर्वत्र प्रसारणिभ्यो डः॥१॥ वान्न ज्ञापकस्य प्रयोजनं भवतीति । नेपो कविधौ सर्वत्र प्रसारणिभ्यो डो वक्त- ऽस्ति विग्रहः काण्डानि लावोऽस्येति ।। व्यः । ब्रह्मज्यः । किमुच्यते सर्वत्रेति । अन्नादायेति च कृतां व्यत्ययश्छ- अन्यत्रापि नावश्यमिहैव । कान्यत्र । न्दसि ॥९॥ आह्वः प्रह इति ।। अन्नादायेति च कृतां व्यत्ययश्छ- के हि संप्रसारणग्रसङ्गः ॥२॥ न्दसि द्रष्टव्यः । अन्नादायान्नपतये । य के हि सति संप्रसारणं प्रसज्येत । आहुतिमन्नादी कृत्वा ॥ संप्रसारणे कृते संप्रसारणपरपूर्वत्वे घो- बावामश्च ॥ ३ ॥ २॥ २॥] वङादेश आहुव इत्येतद्रूपं स्यात् ॥ व्रीहि होत नाही. तर उदकाकडे गमन करणारी ब्रह्म जिनातीति ब्रह्मज्यः. स्त्री अशा अर्थाचा अम्भोभिगामी असा उपपद येथे 'सर्वच सूत्रांमध्ये' असें कशाकरितां समास होऊन ङीप्प्रत्ययान्त शब्द सिद्ध होतो. म्हटले आहे ? काण्डलाव असा बहुव्रीहि होत नाही, हाही येथेच फक्त कप्रत्यय न होतां डप्रत्यय ज्ञापकाचा उपयोग येत नाही. कारण लाव- झाला पाहिजे असे नाही, तर इतर ठिकाणीही शब्दावरोवर काण्ड आहेत लाव ज्याचे असा झाला पाहिजे. विग्रहच करता येत नाही. इतर ठिकाणी म्हणजे कोठे ? (वा.९) वेदामध्ये अन्नाद या शब्दामध्ये कृत्प्रत्ययाचा व्यत्यय होतो. म्हणजे अण्प्रत्यय (वा.२) कप्रत्यय झाला तर संप्रसारण न करतां अच्प्रत्यय होतो; उदा०- अन्नादा- (६।१।१५) होऊ लागेल, आणि संप्रसारण यानपतये य आहुतिमन्नादां कृत्वा. केल्यानंतर पूर्वरूप होऊन उवङादेश होईल (सू.३ वा.१) कप्रत्यय सांगणाऱ्या सर्वच आणि आहुवः असें रूप होऊ लागेल. सूत्रांमध्ये संप्रसारणयोग्य धातूंहून कप्रत्यय न तर मग तसा डप्रत्यय सांगितला पाहिजे. करतां डप्रत्यय होतो असे म्हणावें; उदा० सांगावयास नको. आहः येथे संप्रसारण आदः, प्रहः, येथें, प्रयोग न झाला पाहिजे. (४।१५) झाला नाही. ९. येथे अनभिधानाने बहुव्रीहि होत नाही असें १. हा, वा आणि मा या तीन धातहून कर्म म्हटलें म्हणजे येथे शापकाचा उपयोग नाही. उपपद असतांना अप्रत्यय होतो; उदा. स्वर्गहायः, १०. काण्ड हे छेय आहे त्या अर्थी लूयातहून तन्तुवायः, धान्यमायः. कर्मणि अप्प्रत्यय करून लवशब्द होईल. खूधातू १ आकारान्त धातहून कर्म उपपद असतांना क- हून णिन्प्रत्यय करून पुढे कर्मणि अचप्रत्यय प्रत्यय होतो, पूर्वी उपसर्ग मात्र नसला पाहिजे, (३।३।५७) करून लावशब्द होतो, परंतु काण्डाशी उदा०- गोदः, त्याचा अन्वय संभवत नाही, २. येथे काराव झाला असता तर मंप्रसारण अचप्रत्यय झाल्यामुळे 'अन्नादायेलन ६।१।१६) व पूर्वरूप (६।१।१०८) होऊन यट् ऽअदाय' असा अवग्रह होतो. (६।४।७७) होऊन भलतेंच रूप झाले असते. १२. येथे अण्प्रत्यय न झाल्यामुळे टीप्प्रत्यय - ११. येथे ·। ३०६ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.२ आ. स तर्हि वक्तव्यः । न वक्तव्यः। ऽप्याकारलोपो प्राप्नोत्यकृतेऽपि प्राप्नोति । अस्त्वत्र संप्रसारणम् । संप्रसारणे कृत आकारलोपोऽपि नित्यः । कृतेऽपि संप्र- आकारलोपः । तस्य स्थानिवद्भावादुव- सारणे प्राप्नोत्यकृतेऽपि प्राप्नोति । अनित्य डादेशो न भविष्यति । पूर्ववे कृते आकारलोपो न हि कृते संप्रसारणे प्रामोति ॥ एवं तहीदमिह संप्रधार्यम् । प्राप्नोति । अन्तरङ्गं हि पूर्वत्वं धाधते । आकारलोपः क्रियता पूर्वत्वमिति किमत्र यस्य लक्षणान्तरेण निमित्त विहन्यते न कर्तव्यम् । परत्वादाकारलोपः । न सि- तदनित्यम् । न च संप्रसारणमेवाकार- ध्यति । अन्तरगत्वात्पूर्वत्वं प्राप्नोति । लोपस्य निमित्तं विहन्ति । अवश्यं लक्ष- एवं तर्हि वार्णादाझं चलीयो भवतीत्या- णान्तरं पूर्यत्वं प्रतीक्ष्यम् । उभयोनित्ययोः कालोपो भविष्यति ।। एवं तहीदमिह परत्वादाकारलोपः। आकारलोपे कृते संप्रधार्यम् । आकारलोपः क्रियता संप्र- संप्रसारणम् । संप्रसारणे कृते यणादेशेन सारणमिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वा- सिद्ध रूपम् आह्वः प्रत इति ॥ एवमपि पाकारलोपः । नित्यं संप्रसारणम् । कृते- न सिध्यति । योऽनादिष्टादचः पूर्वस्तस्य होऊ दे. सप्रसारण केल्यानतर आकाराचा आणि न केले तरी त्याची प्राप्ति येते. लोप (६४१६४) करावा किंवा पूर्वरूप करावे आकाराचा लोपही पण नित्य आहे. कारण असा प्रश्न उत्पन्न होतो. सेरसारण केले तरी त्याची प्राप्ति येते आणि मग या दोहोंमध्ये काय बरें अगोदर करावें? न केले तरी त्याची प्राप्ति येते. परत्वास्तव आकाराचा लोप अगोदर केला आकाराचा लोप नित्य नाही.कारण संप्रसारण म्हणजे रूप साधेल. केल्यानतर त्याची प्राति येत नाही. कारण अंत. तशा रीतीने साधत नाही. कारण फक्त रगवास्तव पूर्वरूपाने त्याचा बाध होत आहे. दोन वर्णीच्या आश्रयाने प्राप्त झालेले पूर्वरूप पण ज्या शास्त्राच्या निमित्ताचा विधात अतरग असल्यामुळे ते अगोदर होईल. दुसन्या शास्त्राने होतो तें अनित्य समज तर मग 'वर्णाला मानून प्रास होणान्या नये. येथे आकाराच्या लोपाची सर्धा संप्रसा. कार्यापेक्षा अंगाला सागितलेलें कार्य प्रबल रणाबरोबर आहे. ते सप्रसारणच काही आका- आहे' या परिभाषेने आकाराचा लोपच अगो राच्या लोपाच्या निमित्ताचा विघात करीत दर होईल. नाही, तर त्या कामी त्याला अवश्य पूर्वरूप तर मग आता येथे आगाराचा लोप करावा या दुसन्या शास्त्राकहे पाहावें लाग. तात्पर्य, की सप्रसारण करावे हाच विचार प्रथमतः आकाराचा लोप अनित्य नाही, आणि दोन्ही पेला पाहिजे. नित्य असल्यामुळे परत्वात्तव आकाराचा लोप मग या दोहोमध्ये काय बरें अगोदर होईल; आणि तो आकाराचा लोप फेल्यानतर सप्रसारण करून यणादेश झाला म्हणजे आहा, परत्वास्तष आकाराचा लोप अगोदर प्रहः, ही रूाँ सिद्ध होतील. तरी देखील सिद्ध होणार नाहीत. कारण पण संप्रसारण नित्य आहे ना ? कारण उवड् होऊ लागेल. सानिवद्भाव (१३१६५७) आकाराचा लोर केला तरी त्याची प्राप्ति येते मान होणार नाही. कारण ज्या आदेशाला ३. सा आकाराच्या दोराला स्थानिवद्राय लिय होईल, (१३१४५७) झाला म्हणने उवह होगार नाही, करावे? करावा.

·पा. स.३.२.३] व्याकरणमहाभाष्यम ३०७ विधि प्रति स्थानिवद्भाव आदिष्टाच्चैपोऽचः मिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादात्त्वम् । पूर्वो भवति । एवं ताकारलोपस्यासि नित्यं संप्रसारणम् । कृतेऽप्यात्त्वे प्राप्नोत्य- द्वत्वादुबङादेशो न भविष्यति ॥ इहापि कृतेऽपि । आत्त्वमपि नित्यम् । कृतेऽपि ताकारलोपस्यासिद्धत्वादुवङादेशो न संप्रसारणे प्राप्नोत्यकृतेऽपि प्राप्नोति । अ- स्यात् जुहुवतुः जुहुवुरिति । अस्त्यत्र नित्यमात्त्वं न हि संप्रसारणे कृते प्राप्नोति । विशेषः । अकृतेऽत्रात्त्वे पूर्वत्वं भवति ।। परत्वात्पूर्वत्वेन भवितव्यम् । यस्य लक्ष- इदमिह संप्रधार्यम् । आत्त्वं क्रियतां णान्तरेण निमित्तं विहन्यते न तदनित्यम् । पूर्वत्वमिति किमत्र कर्तव्यम् । परत्वा- न च संप्रसारणमेवात्त्वस्य निमित्तं त्पूर्वत्वम् । न सिध्यति । अन्तरङ्गत्वा- विहन्ति । अवश्यं लक्षणान्तरं पूर्वत्वं दात्त्वं प्राप्नोति ॥ एवं तहीदमिह संप्र- प्रतीक्ष्यम् । उभयोनित्ययोः परत्वादात्व- धार्यम् । आत्त्वं क्रियतां संप्रसारण- मात्वे कृते संप्रसारणम् । एवं तहिं पूर्वत्वे स्थानिवद्भाव करावयाचा त्या आदेशाचा तर मग आतां येथे आत्व करावें की सं- स्थानी जो अच् त्याच्यापेक्षा पूर्वी असलेल्याला प्रसारण (६।१११५) करावें हाच विचार प्रथ. कार्य कर्तव्य असतांना स्थानिवद्भाव होतो, मतः केला पाहिजे. आणि येथे उवङ्ग हे कार्य ज्याला करावयाचें मग या दोहोंमध्ये काय बरें अगोदर करावें? तो उकार अजादेश जो लोप त्यापेक्षा पूर्वी परत्वास्तव प्रथमतः आत्त्व करावें. आहे; त्या लोपाचा स्थानी जो आकार त्या पण संप्रसारण नित्य आहे ना? कारण पेक्षा पूर्वी नाही. आत्व केले तरी त्याची प्राप्ति येते आणि न तर मग आकाराचा लोप असिद्ध (६।४। केले तरी त्याची प्राप्ति येते. २२) असल्यामुळे उवङादेश होत नाही. आत्त्वही पण नित्य आहे. कारण संप्रसारण तर मग जुहुवतुः,जुहुवुः,येथेही आकाराचा केले तरी त्याची प्राप्ति येते आणि न केले तरी लोप असिद्ध असल्यामुळे उवङ् होणार नाही. त्याची प्राप्ति येते. आह्वः यापेक्षां जुहुवतुः येथे फरक आहे. आत्त्व नित्य नाही. कारण संप्रसारण केल्या. तो असा की तेथे आत्त्व न करता एकारालाच नंतर त्याची प्राप्ति येत नाही, कारण परत्वा- पूर्वरूप होतं आहे. स्तव पूर्वरूपाने त्याचा वाध होत आहे. पण येथे असा विचार उत्पन्न होतो की पण ज्या शास्त्राच्या निमित्ताचा विघात एकाराला आत्त्व (६।१।४५) अगोदर करावें दुसऱ्या शास्त्राने होतो तें अनित्य समजू नये. की पूर्वरूप करावें (६।१।१०८) ? येथे आत्त्याची स्पर्धा संप्रतारणावरोवर आहे. मग या दोहोंमध्ये काय बरें अगोदर करावें? तें संप्रसारणच काही आवाच्या निमित्ताचा परत्वास्तव पूर्वरूप अगोदर केले म्हणजे विघात करीत नाही. त्या कामी त्याला अवश्य रूप साधेल. पूर्वरूप या दुसऱ्या शास्त्राकडे पहावे लागते. पण तशा रीतीने साधत नाही. कारण तात्पर्य, आत्त्व अनित्य नाही आणि दोन्ही अनि. कांहीं एक निमित्त न धरतां सांगितल्यामुळे त्य असल्यामुळे परत्वास्तव अगोदर आत्त्व हो. अंतरंग आत्त्व अगोदर होईल. ईल आणि आत्त्व केल्यानंतर संप्रसारण होईल. ४. कारण आकाराच्या लोपाच्या पूर्वी संप्रसारण समजन उबट् दूर करनां येईल. झाले नाही. ६. नात्पर्य, आतः यापेक्षा जुहुवतुः यथें आका ५. तेव्हां आकाराचा लोपच नाही की जो मसिद्ध रच नाही असा जो फरक दाखविला होता तो सिद्ध ·पूर्वस्तकार्ये स्थानि- णस्तु ते। २०८ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.२ मां.१ योगविभागः करिष्यते । संप्रसारणात्परः पूर्वत्वम् । पूर्वो भवति । तत एडः । एडश्व संप्र योऽनादिष्टादचः सारणात्पूर्वो भवति । किमर्थमिदम् । वत्त्वं हि॥ अकृत आवे पूर्वत्वं यथा स्यात् । ततः प्रोवाच भगवान्कात्यस्तेनासिद्धिर्य- पदान्तादति । एड इत्येव ॥ इहापि तई- कृत आत्त्वे पूर्ववं स्यात् आह्वः प्रत इ. आतः को लिण्डः पूर्वः सिद्ध आह- ति। अस्त्यत्र विशेषः। आकारान्नलक्षणः स्तथा सति ॥ कविधिस्तेनानेनावश्यमात्त्वं प्रतीक्ष्यम् । सुपि स्थः ॥३।२।४॥ लिट् पुनरविशेपेण धातुमात्राद्विधीयते ॥ सुपि स्थो भावे च ॥१॥ नित्यं प्रसारणं हो यण्वार्णादाझं न सुपि स्थ इत्यत्र भावे चेति वक्त- तर मग आता याकरिता पूर्वरूपशास्त्रामध्ये प्रत्यय मात्र तसा नाही. त्याला धातु एवढेच (६१०९) योगविभाग करण्यात येईल. तो निमित्त आहे. असा:- सप्रसारणाहून अच पुढे आला असता आहः येथे हेन्धातूला नित्य संप्रसारण पूर्वपराचे स्थानी पूर्वरूप एकादेश होतो (६। करून यण होतो वार्णकार्यापेक्षा आङ्गकार्य १।१०८). त्या सूत्राच्या पुढे 'एड.' एवढेच प्रल असल्यामुळे पूर्वरूप होत नाही, तर सूत्र करावें. सप्रसारणाच्या पुढे एड् आला आकाराचा लोपच होतो. असता पूर्वपराचे स्थानी पूर्वरूप एकादेश होतो, पण आकारलोपहि नित्य असल्यामुळे असा त्याचा अर्थ होय. परत्वास्तर सप्रसारणाच्या अगोदर झाला तर हे शास्त्र कशाकरिता केलें आहे ? त्याला स्थानिसद्भावही होणार नाही. कारण ज्या ठिकाणी एडाला आच प्राप्त होते आदेश न झालेला म्हणजे स्थानी जो अच तेय आच करण्याचे पूर्वी एड् या अवस्थेतच त्याहून जो पूर्व त्याला कार्य कर्तव्य असताना पूर्वरूप झाले पाहिजे, म्हणून हे मुद्दाम निराळे स्थानिवद्भार होत असतो, म्हणून भगवान् राम केले आहे, त्याच्या पुढे 'पदान्तादति' कात्य ऋषींनी प्रत्यय सागितला आहे. तरी है दुसरे सून होय. तेथें एडः या पदाची पण आकारलीप असिद्ध असल्यामुळे उप अनुवृत्ति आहे व पूर्वीप्रमाणे त्याचा अर्थ न होता यश्च होईल. आकारान्त धातूहून समजावा. कप्रत्यय सागितला असल्यामुळे तेथे एटाला तर मग जुडुवतः याप्रमाणे आह, प्रहा, पूर्वरूप करता येत नाही. लिट् तसा सागितला येथेही आव न करता एडस्पेतच पूर्वरूप नाही, म्हणून तेथे एटाला पूर्वरूप होते आणि होऊ लागेल. तमे झाले असता जहुवतुः हैं सिद्ध होते असे पण आह. येथे परक आहे. तो असा की म्हणतात. येथे मुळी पप्रत्ययच आरारान्त पाहून (गु ४मा १)या सूत्रामध्ये कर्ता या अर्थी सागिउरा आहे. तेव्हा पप्रत्यय हा भाय सागितलेला प्रत्यय भाव या भाही होतो, आवाची याट पाहणारच. जुहुरः येथे लिट् असे म्हणावे. कारण भार यो वर्तते. इनोत्या, रोनासी. १. पायउपर अम स्थान २ भागुम्पा स्थान स्थान, अमावे नरिएमयप होतो, उदा.-ममे नियति अर्थ आहे. ममरथ.

·अ.३.९.५] व्याकरणमहाभाष्यम् २०९ व्यम् । इहापि यथा स्यात् । आखत्यो योगविभागादयं कर्तुरपकृप्यते न चान्य- वर्तते । श्येनोत्थः । शलभोत्यः ।। तत्तर्हि स्मिन्नर्थ आदिश्यतेऽनिर्दिष्टार्थाश्च प्रत्ययाः वक्तव्यम् । न वफव्यम् । स्त्रार्थ भवन्तीति स्वार्थ भविष्यति । योगविभागात्सिद्धम् ॥२॥ तद्यथा । गुप्तिकिथः सन् [३.१.५] योगविभागः करिष्यते । आतोऽनुप- यावादिभ्यः कन [५.४.२९] । सोऽसौ सर्गे को भवति । ततः सुपि । सुपि स्वार्थे भवन्भावे भविष्यति ॥ चातः को भवति । कच्छेन पिवति तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदो। कच्छपः । कटान पिबति कटाहपः । ॥३।२।५॥ द्वाभ्यां पिबति द्विपः । ततः स्यः । स्थश्च तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदोरालस्य- को भवति सुपीति । किमर्थमिदम् । भावे सुखाहरणयोः ॥१॥ यथा स्यात् । कुतो नु खल्वेतद्भावे भवि तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदोरित्यत्रा- प्यति न पुनः कर्मादिपु कारकेविति । लस्यसुखाहरणयोरिति वक्तव्यम् । तुन्दप- शलभोत्थः, येथेही कप्रत्यय झाला पाहिजे. अर्थीच काय म्हणून कप्रत्यय होईल?कर्म वगैरे तर मग तसे म्हटले पाहिजे. जी इतर कारकें त्या अर्थी कां होणार नाही? तसे म्हणावयास नको. योगविभाग केल्यामुळे पूर्वस्त्राने कर्ता या (बा.२) योगविभाग केला म्हणजे हे सिद्ध अर्थी सांगितलेल्या कप्रत्ययापेक्षा काही तरी होईल. तो योगविभाग असाः- 'आतोऽनुप• निराळ्या अर्थी ह्या सूत्राने कप्रत्यय सांगितला सर्गे कः' हे पूर्वीचे सूत्र आहे. त्याच्या पुढे आहे, असे तर ठरतेंच. आणि अमुक अर्थी 'सुपि' एवढेच सूत्र करावें. सुबन्त उपपद कप्रत्यय होतो असे येथे कांहींच म्हटले नाही. असतांना आकारान्त धातूहून कप्रत्यय होतो तेव्हां अर्थाचा निर्देश केला नसेल तर तेथे असा त्याचा अर्थ होय. कच्छेन पिवतीति तो प्रत्यय स्वार्थी होतो; जसे 'गुप्तिकिद्यः कच्छपः, कटाहेन पिवतीति कटाहपः, द्वाभ्यां सन्' (३।१।५), यावादिभ्यः कन् (५।४।२९). पिवतीति द्विपः, ही त्याची उदाहरणे होत. तेव्हां स्वार्थी होणारा हा कप्रत्यय भाव त्यानंतर 'स्थः' असे दुसरे सूत्र होय. सुवन्त या अर्थीच होईल. उपपद असतांना स्थाधातूहून कप्रत्यय होतो (सू.५, वा.१) हा जो तुन्द उपपद अस- असा त्याचा अर्थ होय. तांना परिमृज् या धातूहून कप्रत्यय सांगितला हे सूत्र कशाकरितां केलें आहे ? आहे तो आलस्य अर्थ गम्यमान असेल तरच भाव या अर्थी स्थाधातूहून कप्रत्यय झाला होतो, आणि शोक उपपद असतांना अपनुद् पाहिजे याकरितां केले आहे. याहून सांगितलेला कप्रत्यय सुख देणे हा पण काय हो, स्थः या सूत्राने भाव या अर्थ गम्यमान असेल तरच होतो,असे म्हणावें; ३. येथे कर्मवाचकच उपपद पाहिजे असा उपपद असतांना अपउपसर्गपूर्वक नुद्धातहून कर्ता आग्रह नादी. या अर्थी कप्रत्यय होतो; उदा. तुन्दं परिमार्टीति ४. कारण हा प्रत्यय धातुहुन सांगितला आहे, तुन्दपरिमृजः अलसः. तुन्द म्ह. जठर, आम्शी वस- आणि धातूचा स्वार्थ म्हणजे भावच होय. ल्याने जठराची वृद्धि होते. शोकमपनुदतीति शोका- १. कर्मवाचक तुन्दशब्द उपपद असतांना परि- पनुदः मुखदाता पुत्रादिः. पूर्वक - मृज्यातून आणि कर्मवाचक शोकशब्द १४ ·२१० व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.२ आ.१ रिमृजोडलसः। शोकापनुदः पुत्रो जातः। तेरिवि किमर्थम् | या हि सुरां पाति यो हि तुन्दं परिमार्टि तुन्दपरिमार्जः स सुरापा सा भवति । भवति । यश्च शोकमपनुदति शोकाप बहुलं वणि ॥२॥ नोदः स भवति ।। बहुलं तणीति वक्तव्यम् । किमिद कप्रकरणे मूलविभुजादिभ्य सणीति। संज्ञाछन्दसोहणम् । या ब्राह्मणी उपसंख्यानम् ॥२॥ सुरापी भवति नैना देवाः पतिलोक कप्रकरणे मूलविभुजादिभ्य उपसं- नयन्ति । या ब्राह्मणी सुरापा भवति ख्यानं कर्तव्यम् । मूलविभुजो रथः। नैना देनाः पविलोकं नयन्ति । नत्रमुचानि धपि | काफगुहास्तिलाः। हरतेरनुगमनेऽच् ॥ ३॥२॥९॥ सरसोरुहं कुमुदम् ॥ अच्प्रकरणे शक्तिलाङ्गलाशयष्टितो- [ दाज्ञः ॥३।२।६॥ मरपटपटीधनुःपु ग्रहेरुपसंख्यानम् समि ख्यः ।।३।२।७॥] ॥१॥ गोपोप्टक ॥ ३१२।८॥ अच्प्रकरणे शक्तिलाङ्गलाकुशयष्टि- सुरासीध्वोः पिबतेः ॥ १॥ सोमरघटघटीधनुःपु मदेरुपसंख्यानं कर्त- सुरासीयोः पिबतेरिति धकव्यम् । व्यम् । शक्तिमहः । शक्ति ।। लाङ्गल । ३६ मा भूत् । क्षीरपा ब्राह्मणीति । पिन- लाजलग्रहः । लागल ॥ अकुश । अ- उदा० तुन्दपरिमृजोऽलसः; शोकापनुदः पुत्रो म्हणावे. कारण क्षीर पियतीति धीरपा माझणी आतः, तुन्दाचे परिमार्जन करणारा अलसा- येथे टक्प्रत्यय न झाला पाहिजे. तसेंच भ्या शिवाय दुसरा कोणी असेल तर तेथे तुन्दपरि- दिगणातील पाचातूहूनच हा टक्प्रत्यय होतो मार्ज: असा अण्प्रत्ययच होतो. तसेंच सुख असें म्हणावें.म्हणून सुरापाति रक्षतीति सुरापा न देता वैराग्याच्या चार गोष्टी सागून शोक असेंच होतें. दूर करणारा असेल तेथे धोकापनोदः असा (वा.२) बहुलं तणि असे म्हणावें. अण्प्रत्ययच होतो. तगि म्हणजे काय? (वा. २) मूलनिभुज वगैरे शब्दामध्ये क सज्ञाशन्द आणि वेद यांमध्ये असा तणि प्रत्यय होतो असे म्हणावे; उदा.- मूलानि याचा अर्थ आहे, तेव्हा त्या ठिकाणी हा टक् विभुजति मूलविभुजः रगः, नसान मुञ्चन्तीति प्रत्यय बाहुल्यैकरून होतो; उदा०-या ग्रामणी नसमुचानि धषि, काम्यो गृहितव्याः पाक- सुरापी भवति नैना देवाः पतिलोकं नयन्ति. गुहाः तिलाः, सरसीरहम् कुमुदम्, (स ९,वा.१) शक्ति, लाङ्गल, अकुश, (स.८,वा १) पाधानहून हा जो टक्प्रत्यय यष्टि, तोमर, घट, घटी आणि धनुस् हे शन्द सागिता आहे तो मुरा किवा शीधु हे कर्म उपपद असताना प्रधातून अच्प्रत्यय धाचा शब्द मार्ग असतील तरच होतो असें असें म्हणावं; उदा०-शकिप्रह, लागलपहा, १. कर्मवाचक शम पर ममतांना प्रवासगे- उदा. : सचष्टे गोसरमा एकदा माणिसा या पाहन का या यी क. १. कर्मवाचक शम्भ उपपद असताना मासि- प्रत्यय होतो ना पर पपिप्रहः. संग नसतांना मा पानि पा या पादुन कमलप वर्मवावा शम्म पाद अमाना सम्हा- रोतो; उदा. सामगः, मरार संगपूरक स्यापाहून को या भी समस्यय होतो; १. कर्मवाचक अष्द उपपद असतांना हातान होतो ·पा. सू.३.२.१४) व्याकरणमहाभाष्यम् २११ कुशग्रहः । अङ्कुश ॥ यष्टि । यष्टि- स्तम्बकर्णयोर्हस्तिसूचकयोः ॥१॥ प्रहः । यष्टि || तोमर । तोमरग्रहः । स्तम्बकर्णयोरित्यत्र हस्तिसूचकयो- तोमर ।। घट । घटग्रहः । घट । घटी। रिति वक्तव्यम् । स्तम्बेरमो हस्ती । कर्णे- घटीमहः । घटी ॥ धनुस् । धनुर्ग्रहः ॥ जपः सूचकः । स्तम्ने रन्ता कर्णे जपि- सूत्रे च धार्यर्थे ॥२॥ तेत्येवान्यन ॥ सूत्रे च धार्यर्थे ग्रहेरुपसंख्यानम् । शमि धातोः संज्ञायाम् सूत्रग्रहः । धार्यर्थ इति किमर्थम् । यो ॥३।२।१४॥ हि सूत्रं गृहाति सूत्रग्राहः स भवति ॥ धातुग्रहणं किमर्थम् । [वयसि च ॥३।२।१०॥ शमि संज्ञायां धातुग्रहणं कृत्रो आङि ताच्छील्ये ॥ ३।२।११॥ हेत्वादिपु टप्रतिषेधार्थम् ॥१॥ अहः ।। ३।२।१२॥] शमि संज्ञायां धातुग्रहणं क्रियते कृमो स्तस्वकर्णयो रमिजपोः हेत्वादिपु टो मा भूदिति । शमि संज्ञायां ॥३।२।१३॥ धातोरज्भवतीत्यस्यावकाशः । शंवदः ..... अङ्कुशग्रहः, यष्टिग्रहः, तोमरग्रहः, घटग्रहः, रमो हस्ती, कर्णेजपः सूचकः, हस्ती आणि सूचक घटीग्रहः, धनुर्गहः. हे अर्थ नसतील तर स्तम्वे रन्ता, कर्णे जपिता, (वा.२) सूत्रशब्द उपपद असतांना धारण असा तृच्प्रत्ययच होतो. करणे या अर्थाच्या ग्रधातूहून अच्प्रत्यय (सू. १४) येथे धातोः असे अशाकरितां होतो असे म्हणावें; उदा०- सूत्रग्रहः. म्हटले आहे ? येथें धारण करणे या अर्थाचा ग्रधातु (वा. १) ह्या सूत्रामध्ये जे धातुग्रहण केले असे कशाकरितां म्हटले आहे ? आहे त्याचा उपयोग असा की ह्या अच्- जो फक्त सूत्र जवळ घेतो त्या अर्थी सूत्र. प्रत्ययाच्या विषयामध्ये हेतु वगैरे अर्थ गम्य ग्राहः असा अण्प्रत्ययच होतो. मान असतांना कृधातूहून जो-टप्रत्यय (३१२। (सू. १३) ह्या. सूत्रामध्ये हस्ती हा अर्थ २०) सांगितला आहे तो प्राप्त होतो, त्याच्या गम्यमान असतांना रम्धाहून आणि सूचक प्रतिषेधाकरितां, म्हणजे तो टप्रत्यय न होतां हा हा अर्थ गम्यमान असतांना जपधातूहून अच्प्रत्ययच होतो, हा होय. शम् उपपद अच्प्रत्यय होतो असें म्हणावें; उदा०- स्तम्वे. असतांना संज्ञाशब्दामध्ये प्रकृत सूत्राने सांगि- अच्प्रत्यय होतो, परंतु उचलणे हा धातूचा अर्थ रतीति पुष्पाहारः; फलाहारः. स्वभावतःच फुले, फळे, नसला पाहिजे; उदा.- अंशहरः, रिक्थहर:. गोळा करणारा मनुष्य असा याचा अर्थ आहे. १. कर्मवाचक शन्द उपपद असतांना हृधातहून १. कर्मवाचक शब्द उपपद असतांना अधातू, अचप्रत्यय होतो, परंतु वय गम्यमान असतांना; हून कर्ता या अर्थी अच्प्रत्यय होतो; उदा० उदा० कवचहरः कुमार. कवच उचलणारा कुमार पूजार्हा ब्राह्मणी येथे अण्प्रत्यय न झाल्यामुळे डीप्- असा अर्थ आहे. कवच उचलण्याइतकी शक्ति आल्या प्रत्यय (४।१।१५) झाला नाही. मुळे त्याचे वय गम्यमान होते. १. सुबन्त स्तम्बशब्द उपपद असतांना रम्धातू- १. कर्मवाचक शब्द उपपद असतांना आउप- हुन आणि कर्णशब्द उपपद असतांना नपधातूदन सर्गपूर्वक हयातूहन अच्प्रत्यय होतो, परंतु तेथें अच्प्रत्यय होतो; उदा. स्तम्बे रमते स्तम्बेरमो धातूपासून प्रतीत होणारी जी क्रिया ती कर्त्यांची हरती; कर्णे जपः सूचकः, सूचक म्ह. चहाडखोरः स्वभावसिद्ध असली पाहिजे; उदा. पुष्पाणि आह १. संशाशब्दामध्ये शम् उपपद असतांना धातू- .

·प्रयोगः। २१२ व्याकरणमहामाष्यम् [.. पा.२ मा.१ संभवः। टस्थावकाशः। भाद्धकरःपिण्ड दिग्धसहपूर्वाच ॥२॥ करः । शंकरा नाम परिवाजिका शंकरा दिग्धसहपूर्वाञ्चेति वक्तव्यम् । दिग्ध- शकुनिका वच्छीला च तस्यामुभयं प्रा. सहशयः ॥ मोति । परस्वाट्टः स्यात् । धातुग्रहण उत्तानादिषु कर्टपु ॥३॥ सामर्थ्यादजेव भवति ।। उत्तानादिषु कर्तृध्विति वक्तव्यम् । कुणरवाडवस्त्वाह । नेपा शंकरा । उत्तानशयः अवमूर्धशयः ॥ शंगरेपा । गृणातिः शब्दकर्मा तस्यैष गिरी डश्छन्दसि ॥४॥ गिरायुपपदे छन्दसि डो वक्तव्यः । अधिकरणे शेतेः ॥३।२।१५॥ गिरी शेते गिरिशः ॥ अधिकरणे शेतेः पार्थादिपूप- तद्धितो वा ॥५॥ संख्यानम् ॥१॥ तद्वितो वा पुनरेप भविष्यति । गिरी अधिकरणे शेतेः पार्थादिपूपसंख्यानं शेते गिरिश इति ।। कर्तव्यम् । पार्श्वशयः पृष्ठशयः उदरशयः॥ चरेष्टः॥३।२।१६॥ तलेल्या अच्प्रत्ययाला शंभवः, शवद :, येथे वगैरे शन्द उपपद असताना शोधातूइन अच्- अवकाश आहे. तसेच भादकर, पिण्डकर, प्रत्यय होतो असे म्हणावें, उदा० पाश्चांभ्या येथे प्रत्ययाला अवका0 आहे. आणि शकरा शेते पार्धशयः, पृष्ठशयः, उदरशयः, नावाची एक सर्वत्याग केलेली बाई किंवा (वा. २) दिग्धमह हा शब्द पूर्वी असतां अफरा नावाची शकुन सागणारी बाई शीघाहून अचूप्रत्यय होतो असे म्हणावे; आणि ती रया स्वभावाची असेल तर तेथे . उदा. दिग्धसहशेयः. आणि अच् या दोन्ही प्रत्ययाची प्राप्ति येते; (वा. ३) उत्तान वगैरे शन्द कर्तृवाचक तेव्हा तेथे परत्वास्लव टप्रत्यय होऊ लागेल. उपपद असताना शीधात दून अच्प्रत्यय होतो पण येथे मुद्दाम धातुग्रहण केल्यामुळे याचा असे म्हणावें, उदा. उत्तानः शेवे इति उत्ता. विषय असेल तर हा अच्प्रत्ययच होतो. नययः, अवमूर्धशयः कुणबाध्य वैयाकरण तर असे म्हणतो (वा. ४) भधिकरणवाचक गिरिशन्द की शकरा हे जे नार आहे तो अपभ्रश आहे. उपपद असताना वेदामध्ये शीधातून श दागरा असेंच मूळ नाप आहे. असें कशावरून प्रत्यय होतो असे म्हणा; उदा. गिरी शेते म्हणाल तर अशावरून की शन्द करणे हा गिरिशः. अर्थ गृपााना आहे. तेव्हा त्याचाच हा (वा. ५) अथवा गिरिध हा शन्द तदित प्रयोग आहे. प्रत्यय करून सापाया. गिरीवर यन करतो (सू. १५. वा. १) या सूत्रामध्ये पार्श्व म्हणून गिरिः अस्स इ. गिरि ज्याचा आहे दून भायव सेतो, आ. भरर, शमव शीयातहन कता या अथी अप्रयय होतो, उदा. रोने परयः ३ मा समावावा भसा में विवक्षित २. दिवन सानि दिग्धमझाय नाती. पणून यायवाची ये प्राप्ति येत नाही. हा समाम 'मयूर यमरादयश' (२०७२) याने ३. पे उम् गार नसल्यामुळे अन्य य याची सापागा. प्राति दामादी. १. अश्विरजवाचा रामपुरन उस अम- १. अधिक मुबलश सामगाना ना मानहून पत्य होतो; 3 पावरः ·मा.स. ३.१.२१] व्याफरममहाभाष्यम् पूर्व कर्तरि ॥३॥ २॥ १९॥ इह कस्मान भवति । कुरुश्चरति । बञ्चालांवरतीति। अधिकरण इति वर्तते। छनो हेतुताच्छील्यानुलोम्येपु. ननु च कर्मणीत्यपि वर्तते तत्र कुत एतद्- ॥३।२।२०॥] धिकरणे भविष्यति न पुनः कर्मणीति । दिवाविभानिशानभाभाल्का- परेमिक्षामहणं ज्ञापकं कर्मण्यप्रस- रान्तानन्ताहिबहुनान्दीकिंलिपि- अस्य ॥१॥ लिधिवलि भत्तिकचिनक्षेत्रसं- यदयं भिक्षासेनादायेषु च [३.२.१७] ख्याजमाबाहार्यत्तद्धदुरलाषु ।। इति चरेभिक्षाग्रहणं करोति तज्ज्ञापय- ३।२।२१॥ त्याचार्यों न भवति कर्मणीति ।। किंयचबहुषु कृतोऽविधानम् ॥१॥ [भिवादनादायेषु च ॥३।२।१७।। किंयत्तद्वहुषु कृषोऽविधानं कर्त- पुरोऽयतोऽनेषु सः ॥३।२।१८॥ व्यम् । किंकरा । किम् ॥ यद् । यत्करा । वा मत्वर्थी गिरिशब्दाढून शप्रत्यय (५१२। संबंध होतो आणि कर्मणि याचा होत नाही, १००) करावा. असें कशावरून? (सू. १६) कुरून् चरति, पञ्चालान् चरति, (वा. १) 'भिश्वासेनादायेषु च' या पुढील असा कर्मवाचक शब्द उपपद ठेवला तर सूत्रामध्ये जे आचार्यानी मिशाग्रहण केले आहे हा टप्रत्यय का होत नाही ? त्यावरून त्यांनी असे सुचविले आहे की कर्म- अधिकरणे अशी अनुवृत्ति आहे. तेव्हां वाचक उपपद असतांना प्रकृतमूत्राने टप्रत्यय अधिकरणवाचकच शब्द उपपद ठेवला होत नाही, पाहिजे. (सू.२१, वा.१) ह्या सूत्रांतील दिवा वगैरे पण कर्मणि या पदाची ही अनुवृत्ति शब्दांपैकी किम्, यत्, तत् आणि बहु हे शब्द मागून येत आहे. मग येथे अधिकरणे याचाच उपपद असतांना कृधातूहुन अच्प्रत्यय होतो कुरुचरी. टप्रत्यय होतो, परंतु तेथे धातूचा अर्थ जी क्रिया तिचे २. जर प्रकृतसूत्राने कर्मवाचक शब्द उपपद कारण दाखविले असले पाहिजे, किंवा काचा तसा असतांना टप्रत्यय होईल तर भिक्षां चरतीति भिक्षा स्वभाव गम्यमान असला पाहिजे, किंवा अनुकूल चरः हे उदाहरण प्रकृतसूत्रानेच सिद्ध होत असल्या- वागणे हा अर्थ गम्यमान असला पाहिजे; उदा० मुळे पुढील सूत्रामध्ये भिक्षाग्रहण व्यर्थ होईल. यशस्करी विद्या; विद्या हे यशःप्राप्तीचे कारण आहे. १. मिक्षा, सेना आणि आदाय हे शब्द उपपद श्राद्धकरः येथे कर्त्यांचा श्राद्धकर्म करण्याचा स्वभाव असताना सृधातूहुन टप्रत्यय होतो; उदा० मिक्षां प्रतीत होतो, वचनकरः येथे सांगितल्यावरोवर तसे चरतीति मिक्षाचरः. येथे चरधातूचा अर्थ संचार करणारा असा अर्थ प्रतीत होतो. पूर्वक मिळविणे असा आहे. सेनां चरतीति सेनाचरः १.दिवा, विमा, निशा, प्रभा, मास, कार, येथे चरथातचा अर्थ प्रवेश करणे असा आहे. आ अन्त, अनन्त, आदि, वह, नान्दी, किम्, लिपि, दायचरः येथे आदाय हैं ल्यवन्त अव्यय आहे. लिवि, मलि, भक्ति, कई, चित्र, क्षेत्र, एक, द्वि, १. पुरस, अग्रतस्, आणि अग्रे हे शब्द उपपद वगैरे संख्यावाचक शब्द, नल्या, वाद, अहर्, यत्, असतांना सुधातूहुन प्रत्यय होतो; उदा० पुरः. तत्, पुरः- तत्, धनुस् आणि अरुस् हे कर्मवाचक शब्द उपपद सरः, अग्रत:सरः, अग्रेसरः असतांना कृधातून टप्रत्यय होतो; उदा० दिवा- १. कर्तृवाचक पूर्वशब्द उपपद असतांना सुपात करः. दिवा हे मव्यय सप्तम्यर्थप्रधान नरी आहे तरी खून टप्रत्यय होतो; उदा० पूर्वः सरतीवि पूर्वसरः, वृत्तीमध्ये त्याचा अर्थ दिवस इतकाच लक्षणेने सम- १. फर्मवाचक सप्द उपपद असतांना कृषातून जावा; अथवा कर्मणि याचा दिवाशब्दाकडे संबंध .

·२१४ व्याकरणमहाभाष्यम् [भ.३ पा.२ आ.१ यद् ॥ तद् । तत्करा। वद् ॥ बहु। आत्भंभरिरिति कि निपात्यते । बहुकरा॥ आत्मनो मुम्भूनश्चेन्प्रत्ययः । अत्याप- कर्मणि भृतौ ॥ ३ ॥ २॥ २२॥ मिदमुच्यते । ने शब्दश्लोककलहगाथावरचाटु भूवः अक्ष्यात्मनोर्मुम्च ॥१॥ सूत्रमन्प्रपदेषु ॥३।२।२३ ॥] भृत्रः कुक्ष्यात्मनोर्मुम्चेति वक्तव्यम् । स्तंम्बशकृतोरिन् ||३२२२२४॥ कुक्षिभरिः। स्तम्बशकतो/हिवत्सयोः ॥ १॥ आत्मभरिश्चरति यूथमसेयमानः ।। ब्रीहिवत्सयोरिति वक्तव्यम् । स्तम्बक छन्दसि वनसनराक्षिमधाम् रिर्कीहिः । शकृत्करिवत्सः ।। ।।३।२।२७॥] हरतेईतिनाथयोः पशी एंजेखर ॥ ३२॥ २८॥ ॥३।२।२५ ॥ खप्रकरणे वातशुनीतिलशर्धेप्वज- फलेग्राहिरात्मभरिश्च ।। ३।२।२६॥ धेट्दजहातिभ्यः ॥१॥ असें म्हणावें; उदा० किंकरी, यरकरा, तरकरा, नंतर त्याला मुभागम आणि भूधातूहून इन- यहुकरा. प्रत्यय याचें निपातन केले आहे. (स.२४, या.१) लग्न व शकृत् हे शन्द्र हे येथे आचायोनी फार यो छागितले उपपद असताना जो हा इन्प्रत्यय सागितला आहे. आहे तो प्रीहि व वत्स हे अर्थ क्रमाने अस (वा.१) कृषि व आत्मन् हे शब्द उपपद तील तर होतो असे म्हणावे; उदा. स्तम्म- असताना भूमधातुहुन हनमत्यय होतो आणि फरिः बीहिः, ककरिः वत्सः. त्या उपपदाना मुमागम होतो असे म्हणाचें; (सू.२६) आत्ममरि येथे काय निपातन उदा० कुचिमरिः; आत्ममरिश्चरति यूथमसे. फेलें आदे। बमान:. आत्मन्दान्दान्या नकाराचा लोर माल्या. (सू.२८, वा.१) या समत्ययाच्या प्रक. करू नये. त्या वेळी दिवा म्हणजे दिवा लोकांना १. कर्मवाचक दृति किंवा नाथन उपपर घटायुक्त करणारा सूर्य समा अर्थ ध्यावा. अगताना भादून इन्भस्यय होतो, परंशु पासवर्मा २. ये अप्रत्यय हास्यामुळे डीप (४।१।१५) मसला पाहिजेउदा. इतिहरिः पशुः, नापारिक न हो स (१४)हाला आहे. ५:. ति म्ह. चर्मपुट, नाय ह. नासारग्नु. १. कर्मवाचक कर्मशम पर ममना कपातून १. फयदि आणि पारसमरिया दोन सदा स्पस्वर होतो, मृति अर्थ गम्पमान असताना; निपाठन के भारे, उदा. फ. प्रतिनिपानामुळेच Bा. वर्मकरी माकः, द, पगारी नोकर लामाच्या विटण्या कारागार शाला मारे. निम.न. १. कर्मवान शम्द उसपर अमांना वेदामायें १. राम, शोक, कला, गाथा, पैर, चाद, सूत्र, बन्, सन्, रश आणि मध या पार पान रन्प्रयव मन्त्र मानि पर RR माना धान होतो हा मनवनि वा मनिम्, पथिरसी, टमस्यय होत नाही. उदा. अपकार, ये ट. हविर्मभानान् प्रापय (३।१।१०) होत नाही. अपय(३।२।१) १. वारक राम पार मसाना शिवाय. पो. पान पान समय होगे; m. महाम् १. गाय पर अपर पनपतीनिमेिनमा प्रापयाचा पसार एक भाना मान लायब होतो; उस सम. अमस्यामः पूषपदासा मुमागम (१॥३॥६०) रोयो. करः मीकि प्रपदावा नकार हमारे. मानि मारामार मसस्पामु म विरण शर ·। पा.स.२.२.२९] व्याकरणमहाभाष्यम् २१५ खइप्रकरणे वातशुनीविलशध्वजधेट् अत्यल्पमिदमुच्यते । नासिकानाडी- तुदजहातिभ्य इति वक्तव्यम्। बातमजा मुष्टिवटीखारीविति वक्तव्यम् । नासिक मृगाः । वात ॥ गुनी । शुनिधयः । शुनी ॥ घमः नासिकंधयः । नासिका । नाही! तिल । तिलंतुदः । तिल ॥ शर्थ । शर्व- नाडिवमः नायियः । नाडी ॥ मुष्टि। जहा नापाः॥ मुष्टिंधमः मुष्टिंधयः । मुष्टि ।। घटी। लोलिकास्तनयोधेिटोः घटिंधमः घर्टिधयः। घटी। खारी। ३।२।२९ ॥ खारिंधमः खारिंधयः ।। स्तने धेटः ॥१॥ नाडीसुध्योश्च ॥३।२।३०॥ स्तने धेट इति वक्तव्यम् । स्तनं- उदिकूले सजियहो ॥३।२।३१॥ वहाभ्रे लिहः ॥ ३ । २१३२ ॥ सुटौ सश्च ॥ २॥ परिमाणे पचः ॥ ३ । २ । ३३ ।। मुष्टौं ध्मश्च धेटश्चेति वक्तव्यम् । सितलखे च ॥३।२। ४॥ मुधिमः मुष्टिंधयः॥ विश्वरूपोस्तुदः ॥ ३ । २ । ३५ ॥ घयः ॥ ततो रणामध्ये वातशब्द उपपद असतांना अज् (वा. २) मुष्टिशब्द उपपद असतांना ध्मा धातूहून, शुनीशब्द उपपद असतांना घेट- आणि धेट् या दोन धातूंछुन खश्प्रत्यय होतो धातूहून, तिलशब्द उपपद असतांना तुरातू. असे म्हणावें; उदा० मुष्टिंधमः, मुष्टिंधयः, हून आणि शशब्द उपपद असतांना जहाति हैं येथे आचार्यानी फार थोडे सांगितले म्ह. हाधातु त्याहून, खश्प्रत्यय होतो असे आहे. नासिका, नाडी, मुष्टि, घटी आणि म्हणावें; उदा० वातमजा मृगाः, शुनिधयः, खारी हे शब्द उपपद असतांना ध्मा आणि तिलंतुदः, शर्धजहा मायाः. घेट या दोन धातूंहून खश्प्रत्यय होतो असे (सू.२९, वा.१) स्तनशब्द उपपद अस. म्हणावें; उदा० नासिकंघम: नासिकंधयः; तांना घेट्यातूइन खश्प्रत्यय होतो, असें नाडिंघमः नाडिघयः; मुष्टिंधमः मुष्टिंधयः; निराळे सांगावे, उदा० स्तनंधय;. त्यानंतर घटिंधमः घटिवयः; खारिंधमः खारिंधयः. प्रत्यय (३।१।६८) होतो. (३२) वह किंवा अन हे कर्मवाचक शन्द उपपद २. येथे शुनीशब्दांतील ईकाराला -इस्त्र (६।३। असतांना लियातहुन खापत्यय होतो; उदा० यई- ६६) झाला आहे. लिहः, अभ्रंलिश:. १. नासिकाशब्द उपपद असतांना ध्माघातून (३३) कर्मवाचक प्रस्थ वगैरे परिमाणशब्द उपपद भाणि स्तन शन्द उपपद असतांना घेट्यातूहून असतांना पच्यातूहून खश्प्रत्यय होतो; उदा० प्रस्थ- खश्प्रत्यय होतो; उदा० नासिकंधमः, स्तनंधय, पचः, प्ररथंपचा स्थाली. १. (३०) नाडी आणि मुष्टि कर्मवाचक शब्द (३४) कर्मवाचक मित किंवा नख हे मन्द उपपद उपपद असतांना ध्मा आणि धेट् या दोन धाहून असतांना पच्चातहन खशप्रलय होतो; उदा० मिन- खश्प्रत्यय होतो; उदा० नादिधमः नाहिंधयः, पचा प्रादगी, नखरचा यवागू:. मुटिंधमः मुष्टिंधयः. (३५) कर्मवाचक विधु किंवा अरुस हे शब्द अ- (३१) कर्मवाचक कुलशब्द उपपद असतांना पद असतांना तुद्धातून खापत्यय होतो; उदा० उपसर्गपूर्वक रुन् आणि वद या धातंहून खाप्रसय विधुवुदः, अरंतुदः, होतो; उदा० कुलमनः, कूलमुदहः।

·२१६ व्याकरणमहाभाष्यम् [.३ पा.१ भा.१ असूर्यललाटयोइशितपो खच्च डिद्वा ॥३॥ ॥३।२।३६॥ सच दिदा वक्तव्यः। विहंगः ।। उग्रंपश्येरंमदपाणिधमाश्च हे च ॥४॥ ॥३।२।३७॥] डे च विहायसो विह इसयमादेशो प्रियेषशे चयः खच्॥ वफव्यः । विहमः ॥ ॥३॥२॥ ३८॥ द्विपत्परयोस्तापेः॥३॥२॥३९॥ सप्रकरणे गमेःसुप्युपसंख्यानम्॥१॥ वाचि यमो व्रते ॥३।२।४०॥ पच्प्रकरणे गमेः सुप्युपसंख्यानं पासर्वयोरिसहो फर्तव्यम् । मिसंगमः मितंगमा हस्तिनी।। ॥३।२।४१॥ विहायसो विह च ॥२॥ सर्वकूलाभकरीपेषु कपः विहायसो विह इत्ययमादेशो वक्तव्यः ॥३।२।४२। सञ्च। विगमः।। मेघर्तिभयेषु कृतः (स. ३८, या. १) या खचप्रकरणामध्ये शब्दाला विहादेश होतो; उदा. विहगमः, मुबन्तरान्द उपपद असताना गम्घातहून खच् (वा. ३) हा खच्प्रत्यय एकदा डित् होतो प्रत्यय होतो असे म्हणावे, उदा.- मित. असे म्हणावे; उदा. विहंगः. गमो इस्ती; मितगमा हस्तिनी. (वा. ४) विहायस्शन्दपूर्वक गमधातू हून (वा. २) विहायस्शन्दोपपदपूर्वक गम्. उप्रत्यय केला असता विहायस्ान्दाला विहा. पाहून खच्प्रत्यय होतो आगि विहायस्- देश होतो, असे म्हणावे; उदा०-विहंग:. (३६) कर्मवाचक असूर्यशम्म उपद असताना परंतपः. इराधारन आणि स्लाटसम्द उपपद असतांना ता. (४०) कर्मवाचक वाचयद अपर मसाना भातून सशप्रत्यय होतो; उदा० सूर्य न पश्यन्ति यम्धान्न समस्यय होतो, मन हा अर्थ गम्यमान सा: भसर्वपश्याः राजखियः, कलाट तपः सूर्यः. असताना; उदा० वायमः मौनती. येथे पूर्वपदाचा (१०) उप्रपश्य, श्रमद आणि पार्मिधम हे तीन अमागम (१९९) शाला माहे. शप रापस्ययान्त निपानित केले आहेत. (४१) कर्मवाचक पुर् उपा असताना दारिया १. पिय किंवा पर कर्मवाचक आप उपप गिपश्ययाउ वृषानुइन आणि सवंशम उपाय भसाना बनानुहुन एप्रत्यय होतोः उदा. ममतांना सक्षाहून समयय होतो; उदा. त्रिपारः, शादः पुरे दारयतीनि पुरदर; येथे पूर्वपदाला ममागम २. सनस्थय दिन समना भने सामा झाला आहे. सर्वसदः, बोरावर गम् पासा मसा नसतो त्यावील अम् (४२) सर्व, न, मा मानि करीमो करें- पाटिमागाचा छोर (१४)होतो. पाचक शम्म असतांना कक्षाान परयय ३. ये मन्येपापि श्यते (२०४८ मा.पा.) रोटो; उदा. सर्वाः, वरा नदी, मप्रको पाने प्रथम शासमोर वायुः, सरीपकरा वारया, १. (११) कर्मवाचक पर किरा पररे शुद (४१) मेष, ऋषि माग भय रेकर्मावरमा HIR KHiना वारिपालयात तपशमन उपर भसताना हान परयय होतो; वापर होतो. Antarnath ANY, रा. मेघसरः, कनिहर: महरा .

·पा. स.३.२.४९] व्याकरणमहाभाष्यम् २१५ ३।२।४३॥ कर्तव्यम् । सर्वत्रगः पन्नगः । क्षेमप्रियमद्रेऽण् च ।। ३ । २।४४। उरसो लोपश्च ॥२॥ आंशिते सुवः करणभावयोः उरसो लोपश्च वक्तव्यः । उरयः। ॥३।२।४५ ॥ सुदुरोरधिकरणे ॥ ३॥ संज्ञायां वृलजिधारिसहित- सुदुरोरधिकरणे डो वक्तव्यः । सुगः दुर्गः पिनमः ॥३।२।४६ ॥ निसो देशे ॥४॥ गमश्च ॥३॥२॥४७॥] निसो देशे डो वक्तव्यः । निर्गः ॥ अन्तात्यन्ताध्वदूरपारसर्थानन्तेषु अपर आह । डप्रकरणेऽन्येष्वपि ||३ । २॥४८॥ दृश्यते || अन्यत्रापि हो भवतीति वक्त- डप्रकरणे सर्वत्रपन्नयोश्पसंख्यानम् व्यम् । ततः स्व्यगारगः । अनुते याद- ॥१॥ दन्नाय ग्रामगः । ध्वंसते गुरुतल्पगः ।। डप्रकरणे सर्वत्रपन्नयोरुपसंख्यानं आशिषि हनः।।३।२।४६ ॥ (सू. ४८, वा. १) ह्या डप्रत्ययाच्या तसेच दुःखाने जाता येते ज्या ठिकाणी त्याला प्रकरणामध्ये सर्वत्र किंवा पन्न हे शब्द उप. दुर्ग म्हणतात. पद असतांना गम्धातूहून डप्रत्यय होतो (वा. ४) निस्शन्द उपपद असतांना असे म्हणावें; उदा० सर्वत्रगः, पन्नग : गम्धातूहून डप्रत्यय होतो, देश अर्थ अस- (वा. २) उरस्शब्द उपपद असतांना तांना, असे म्हणावें; उदा० निों देशः. गमधातूहून अधिकरण या अर्थी डप्रत्यय येथे दुसरा कोणी ऋषि असे म्हणतो की होतो आणि उरस्शब्दाच्या सकाराचा लोप 'डप्रकरणे अन्येष्वपि दृश्यते'; या डप्रत्ययाच्या होतो; उदा० उरसा गच्छतीत्युरगः. प्रकरणामध्ये गृहीत धरलेल्या उपपदाशिवाय (वा. ३) सु किंवा दुर् हे उपपद असतांना इतर शब्द उपपद असतांनाही गमधातूहून गमधातूहून अधिकरण या अर्थी इप्रत्यय डप्रत्यय दिसतो म्हणून तो सांगावा; उदा० होतो; उदा० सुखाने जाता येतें ज्या तत्र स्यगारगः, अश्नुते यावदनाय ग्रामगः, ठिकाणी त्या ठिकाणाला सुग म्हणतात. ध्वंसते गुरुतल्यगः, (४४). क्षेम, प्रिय आणि मुद्ग हे कर्मवाचक शब्द विश्वभरा, रथतरम् , पतिवरा, शत्रुजयः, युगंधरः, उपपद असतांना कृधातूहून अण आणि खच हे प्रत्यय शत्रुसहः, शत्रुतपः, अरिंदमः. होतात, उदा०क्षेमकारःक्षेमंकरः,प्रियकारः प्रियंकरः, (४७). संग्राशब्दामध्ये सुबन्त शब्द उपपद अस. मरकारः मकरः. तांना गम्थातूहून खच्प्रत्यय होतो; उदा० सुतं- (४५). सुबन्त भाशित शय्द उपपद असतांना भू- गमः. धातहन करण पा अर्थी किंवा भाव या अथी खच १. अन्त, अत्यन्न, अध्वन्, दूर, पार, सर्व आणि प्रत्यय होतो; उदा० आशिन म्इ, नेवविलेला होतो अनन्त हे कर्मवाचक शब्द उपपद असतांना गम्. ज्याच्या योगाने अशा मोदन वगैरे पदार्थाना धातूहून इप्रत्यय होतो; उदा. अन्तं गच्छतीति आशितमव म्हणतात, किंवा माशितस्य भवनं आशितं- अन्नगः; अत्यन्तगः, १. कर्मवाचक शब्द उपपद असतांना हन्धातू- (४६). संज्ञाशब्दांमध्ये कर्मवाचक किंवा इतर नुवन्त हुन ढप्रत्यय होतो, मप्राप्त अर्थाची प्रार्थना हा वर्ष राष्द उपपद असतांना भृ, तु, य, नि, धारि, सद्, गन्यमान असतांना; उदा० शत्रु बस्यात् शत्रुदः. तप आणि दन या धातूंहून प्रत्यय होतो; उदा० मव:. - ·२१८ व्याकरणमहामाप्यम् [म.३ पा.१ जा.१ दारावाहनोऽणन्त्यस्य च टा वर्ण संघात पदसंघाटः पदसंघात संज्ञायाम् ॥१॥ थेपे क्लेशतमसोः दारावुपपद् आपूर्वाद्धन्तेरण्वक्तव्यो- ।।३।२१५०॥ ऽन्त्यस्य च टो वक्तव्यः। दावीघाटस्ते कुमारशीर्पयोणिनिः पनस्पतीनाम् ॥ ॥३।२१५१॥ चारौ वा ॥२॥ लक्षणे जायापत्योष्टक् ।।३।२।५२॥ चारायुपपद् आइपूर्वाद्धन्तेरण्वक्तव्यो कथामिदं विझायते। लक्षणे कर्तरीति ! अन्त्यस्य च टो या वक्तव्यः । चार्शघाटः आहोस्विलक्षणवति कर्तरीति | किं चातः । यदि विज्ञायते लक्षणे कर्तरीति सिद्ध कर्मणि सामि च ॥३॥ जायानस्तिलकालकः पतिनी पापिलेपति कर्मण्युपपदे संपूर्वाद्धन्तेरवक्तव्यो- सायानो माझणः पतिमी यूपलीति न ऽन्त्यस्य च टो या वक्तव्यः । वर्णसंधाटः सिध्यति । अथ विज्ञायते लक्षणवति चार्वाधातः॥ (सु. ४९, वा. १) सशागन्दामध्ये दारु (रु. ५२) येथे लक्षणे याचा संबंध का चन्द उपपद असताना आ उपसर्गपूर्वक हन्- करावयाचा ? लक्षण म्हणजे चिन्ह हाच कर्ता धान हन अग्प्रत्यय होतो आगि हन्धातूच्या असला पाहिजे, किंगा लक्षणाने युक्त असा शेवटच्या नकाराला मारादेश होतो असं का असला पाहिजे ? म्हणावे; उदा. दावघाटस्ते बनस्पतीनाम्, या दोन अर्थामध्ये काय बरें फरक आहे! (वा. २) चारुशब्द उपपद् असताना फरक असा की जर लक्षण हाच पर्ता आउपसर्गपूर्वक हन्पातून अण्प्रत्यय होतो असला पाहिजे असा अर्थ असेल तर जाया. आणि शेवटचा नकाराला टकारादेश विक प्रस्तिलकालका, पमिती पाणिरेसा, ही साने दोनो असें म्हणायें; उदा० चार्वावाट : उदाहरणे सिद्ध होतील; परंतु जायामो चाांधाता. बामणः, पतिमी वृपली, ही उदाहरणे (वा. ३) कर्मवाचक शब्द उपपद अस सिद होत नाहीत. आतां लक्षणाने युक्त ताना सम्उपसर्गपूर्वक इन्धात्हन अग्मन्यय कर्ता मसला पाहिजे असा अर्थ असेल होतो, आणि शेवटच्या नकाराला टकाराद्देश तर जायातो ब्राह्मणः, पतिभी वृपली, ही विकल्याने होतो असे म्हणायें; उदा. वर्णान् उदाहरणे सिद्ध होतील; परत जापानस्तिल. रोहन्तीति वर्णमघाटवर्णसघात:, पदसंघारः कालका, पतीनी पागिरेगा, ही उदाहरणे सिद पदरुपात: होणार नाहीत. २. दारापाट म्हणजे चोचीने हा कोरणारा गोपदिश याच सूत्रामीण उधारला गणून सुतार नवाचा पक्षी. शाला भाई, १.हेश किरा मत हे कर्मवाचक आम्द परद १. जाया किंवा पनि कर्मवाचक उसपर असताना माससर्गर्व इन्धान प्रत्यय अमाना मधातून व्यत्यय का या भी रोयोमाधारह पुन, माह सूर्यः. गो, परंतु त्या कामाया कि चिद मम १. कुमार विा पी र कर्मकारक शुभम पारित्र; उदा. बागमो ना; नीचा दिनार सार मसाना लपाडून गिनिन्यय होचो सुचवित्रा सी योर विनयामा सरायर मारे. HT• कुमारपाती. गादी. शिरमामाग पतिमी पी पतिरिनाउन पित्र प्रकारची ·पा.सू.३.२.५५] व्याकरणमहाभाष्यम् - कर्तरीति सिद्धं जायान्नो ब्राह्मणः पवित्री अप्राणिकर्तृक इति वक्तव्यम् । इह मा वृपलीति जायाघ्नस्तिलकालक: पतिनी भूत् । नगरघातो हस्ती॥ यद्यप्राणिकर्तृक पाणिलेखेति न सिध्यति ।। अस्तु लक्षणे इत्युच्यते शशध्नी शकुनिरिति न सिध्य. कर्तरीति । कथं जायानो ब्राह्मणः पति- ति । अस्तु तयमनुष्यकर्तृक इत्येव । कथं घ्नी वृषलीति । अकारो मत्वर्थीयः। नगरवातो हस्ती। कृत्यल्युटो बहुलम् जायाघ्नोऽस्मिन्नस्तीति सोऽयं जायाघ्नः। [३.३.११३] इत्येवमत्राभविष्यति ॥ पतिघ्नी वृपलीति न सिध्यति । अस्तु [शक्ती हस्तिकपादयोः तर्हि लक्षणवति कर्तरीति । कथं जाया- ॥३१२॥५४॥] घ्नस्तिलकालकः पतिघ्नी पाणिलेखेति । पाणिवताडी शिल्पिनि अमनुष्यकर्तृक इत्येवं भविष्यति ॥ ।।३।२५५॥ मनुष्यको च ॥३।२।५३ ।। राजय उपसंख्यानम् ॥ १॥ तर मग लक्षण हाच कर्ता असला पाहिजे, टक्प्रत्यय कशाने होईल ? असा अर्थ असूं दे. 'अमनुप्यकर्तृके च' या पुढील सूत्राने पण तसा अर्थ घेतला तर जावान्नो ब्राह्मणः, होईल. पतिनी वृषली, या उदाहरणांची वाट काय ? (सू. ५३) खा सूत्रामध्ये अमनुष्यकर्तृके त्यांची वाट अशी लावावी की तेथे मत्वर्थी याच्या ऐवजी 'अप्राणिकर्टके' असें म्हणायें. अकारप्रत्यय (५।२।२७) करावा. तो असाः कारण नगरपातः हत्ती येथे टक्प्रत्यय न जायाप्न हे त्या ब्राह्मणाच्या अंगावरील चिन्हाचें झाला पाहिजे. नांव झाले, तें जायान चिन्द ज्याला आहे पण जर अप्राणिकर्तृके असें म्हटले तर अशा अर्थी हा त्या जावाशब्दाहून भच्यत्यय शशनी शकुनि ये टक्प्रत्यय होगार नाही. करून सिद्ध झालेला जायामशब्द त्या ब्राह्म तर मग अमनुप्यकतके व अमंच असू दे. णाला लावता येतो. पण तसे ठेवले तर नगरपातो हस्ती येथे पण तशाने ही पतिनी कृपली हे सिद्ध अण्प्रत्ययाचा वाध कल्न टक्प्रत्यय होऊ होत नाही. लागेल. तर मग लक्षणाने युक्त कर्ता असला 'कृत्यल्युटो बहुलम्' (३।३।११३) येथे पाहिजे असाच अर्थ असूं दे. बहुलग्रहण केले आहे, त्यामुळे नगरपातः पण तसा अर्थ घेतला तर जायानतिल- येयं अग्प्रत्ययच होईल. कालकः, पतिन्नी पाणिरेखा, या उदाहरणांमध्ये (सू.५५, वा.१) राजय या गुन्दा येथे रेपा जिच्या हातावर आहे अशी स्त्री. मसाही पामग्रदजाना भयं श्रादे. २. कारण पतिवमयाहून मत्वयी अन्नत्यय १. हस्तिन् किंवा य.राट हे पागंवाना केला तर पुढे सांलिंगी टाउप्रत्यय होईल. टक्. उसाद अनाना हन्धानपून समय होतो, प्रत्ययामुळे दीप (४।६।१५) होतो तो दोनार नाही. शक्ति गम्यमान असतांना; उदा० दलितो मनुपः, १.कामवाचक शब्द उपपद असतांना इनधावन कामाचोरः का या अभी रामत्यय होतो, पण तो पतां गनुप १.पाभियानिवापनामा निसावन मित्र नसला पादिले; मा० जापास्तिमालकः, गहे. पानि आमिरकर्मवाचक नाम पशि पानिरपा. शिवाय पन्. ना इन्भावान बर्ता पा पदम २. काही ठिी कशि तरी निराळेच होने,' मानिदिमागाचा सार निजामानामुळे मी नो ·२२० व्याकरणमहामाध्यम [.. पा.२ आ.. राजघ उपसंख्यानं कर्तव्यम् । राजध॥ स्युनि सति न भवितव्यम् । रयुन्यपि आमसुभगस्थूलपलितनमान्धः सति भवितव्यम् । एवं हि सोनागा। प्रियेपुख्यर्थेष्वच्ची कृतः करणे पठन्ति । नबस्नमीकक्स्युस्वरुणतलुना.' रुयुन् ॥ ३॥२॥५६॥ नामुपसंख्यानमिवि ।। अयं तहि विशेषः। रुयुनि चिमतिपेधानर्थक्यं ल्युट्यु- स्युनि सति नित्यसमासेन भवितव्य- नोरविशेषात् ॥१॥ मुपपदसमासो हि नित्यसमास इति । ज्युनि विप्रतिपेोऽनर्थकः । किं स्युटि सति न भवितव्यम् । स्युटयपि, कारणम् । ल्युट्स्युनोरविशेषात्। ख्युना भवितव्यम् । गतिसमासोऽपि हि नित्य- मुक्त ल्युटा भवितव्यं न चैवास्ति विशेप- समासश्च्यन्तं च गविसंझं भवति ।। इच्छ्यन्त उपपदे ल्युटः ख्युनो वा । वदेव मुमथं तर्हि प्रतिषेधो वकव्यः । स्युनि रूपं स एव च घरः ॥ अयमस्ति सति मुमा भवितव्यं ल्युटि सति न विशेषः । स्युटि सतीकारेण भवितव्यं भवितव्यम् । निरातन करावें, उदा० राजान हन्ति राजघ.. रुणतलुनानामुपसल्यानम्' असें स्मुन्प्रत्यया. (२.५६,वा.१)ह्या ख्युन्प्रत्यय सागणान्या न्ताहून इंकार सागणारें सोनागाचे वचन सूत्रामध्ये उपपद विप्रत्ययान्त नसावे, असा (४।१।१५,वा.६) आहे. जो प्रतिरोध केला आहे तो निरर्थक आहे. तर मग असा फरक आहे की ख्युन्प्रत्यय काय कारण! झाला असतां आदय वगैरे शब्दाना उपपद. कारण असे की ये ल्युट् आणि ख्युन् संज्ञा अग्ल्यामुळे नित्यसमास होतो, उपपद या दोन प्रत्ययामध्ये काहीच परक दिसत समास (२।२।१९) हा निन्यसमास आहे, नाही. चिप्रत्ययान्त उपपद असताना ख्युन् आगि ल्युट्प्रत्यय झाला असता निन्यसमास प्रत्यय झाला नाही तर तेथे त्या करण या होत नाही. अर्थी ल्युट्प्रत्यय होणार, आणि यिप्रत्य. हाही परक नाही. कारण त्युट्यत्यय झाला यान्त उपपद असताना कृधातू हून त्युः असताही नित्यसमास होतीच. गतिसमास प्रत्यय झाला काय किंवा त्युन्प्रत्यय साला (२।२।१८) हा नित्यसमासच आहे, आणि फाप, वेंच रूप होते, तोच सर होतो, काहीच चिप्रत्ययान्त शन्दाला तर गतिमा(४६१) परक होत नाही. कायमचीच आहे. पण हा परक आहे. ल्युट्प्रत्यय झाला तर मग मुमागमाकरिता बिप्रत्ययान्त असतां ब्रीलिंगी ईकारप्रत्यय (१५) नसावे हा प्रतिपेघ सागितला पाहिजे. कारण होतो आणि स्युन केला असता तो होत नाही. स्युन्मत्पय झाला असता मुमागम (IN हा फरक नाही. ख्युन्मत्यय झाला तरी ६७) होतो आणि त्यूट्यत्यय झाला असा कार होगारच. कारण 'नसनीकलस्त. शेन नाही. का चिरी माया पाहिजे. पाशिरम, ताल १.भिपयवाचा भ भभूताहास कम्पमान परणारा मनुष्य, महरिमाय इशल ममाही मचे असून प्रत्यक्ष पियव ज्यान बेटेका नारों पा दोनो सांवा माई. साद द. महाने अमे माश्य, मुमग, गपुर, पन्धि, न मान, देणापास, रवा निगरपपरवारा, अनावाच्य मानिमियमंशाराम सरसर्माना पाया मरतो. पा मवी स्पुनस्य ।

·'पी..२.३.२.५७] व्यांकरणमहाभाष्यम २२१ मुंमर्थमिति चेन्नाव्ययत्वात् ॥२॥ प्रकारास्ताच्छीलका न च रूदिशब्दा मुमर्थमिति चेत्तन्न । किं कारणम् । गतिभिर्विशेष्यन्ते । न हि भवति देव- अन्ययत्वात् । अनव्ययस्य मुमुच्यते दत्तः प्रदेवदत्त इति ॥ कन्यन्तं चाव्ययसंज्ञम् ॥ कर्तरि भुवा खिष्णुच्खुकजी उत्तरार्थ तु ॥३॥ ।।३।२।५७॥ उत्तरार्थ तर्हि प्रतिषेधो वक्तव्यः । किमर्थ खिष्णुजिकारादिः क्रियते न कर्तरि भुवः स्त्रिष्णुच्खुकलो [३.२.५७] खस्नुरित्येवोच्येत । तत्रायमप्यर्थः स्वरार्थ- अच्चावित्येव । आयीभविता ॥ अथे- अकारो न कर्तव्यो भवति ॥ केनेदानी- दानीमनेन मुक्ते ताच्छीलिक इष्णुविधी- मिकारादित्वं क्रियते । यते सोऽत्र कस्मान्न भवति । रूढिशब्द इष्णुच इकारादित्वमुदात्तत्वात्कृतं (वा.२) मुमागमाकरितां उपपद विप्रत्य- कां बरे होत नाही ? यान्त नसावे हा प्रतिषेध केला पाहिजे, असे ताच्छीलिकप्रत्ययान्त शब्द हे रूढिशब्दा- म्हणणे असेल तर ते बरोबर नाही. सारखे समजले जातात, आणि रूढिशब्दाच्या काय कारण? मागे तर गतिसंज्ञक शब्द लावता येत नाही. कारण असे की विप्रत्ययान्त शब्दाला असे पहा की देवदत्त हा रूढिशब्द आहे, अव्ययसंज्ञा आहे, आणि मुमागम तर त्याच्या मागे प्र लावून प्रदेवदत्तः असा प्रयोग अव्ययभित्र शब्दाला सांगितला आहे. झालेला कोठेही दृष्टीस पडत नाही, (वा.३) येथे विप्रत्ययान्त उपपद नसावें (स.५७) येथे खिष्णुच् असा इकारादि असा अच्ची हा नो प्रतिषेध केला आहे तो प्रत्यय कशाकरितां केला आहे ? तो तसा करूं पुखल सूत्रामध्ये अनुवृत्ति होण्याकरितां केला नये. रूस्नु असाच प्रत्यय सांगावा. इकारादि आहे. 'फर्तरि भुवः खिष्णुच्खुकऔं' या पुढील प्रत्यय केला नाही म्हणजे सहजच दुसरी गोष्ट सूत्रामध्ये अच्चो या पदाची अनुवृत्ति आहे. अशी साधते की चकार स्वराकरितां जो त्यामुळे आढ्यीभविता येथे खिष्णुच, खुकञ्, लावला आहे तोही लावावयास नको. है प्रत्यय होत नाहीत. पण स्लुप्रत्यय केला तर त्याच्या मागें इकार पण आयीभविता येथे खिष्णुच, खुका, कोठून येईल ? हे प्रत्यय झाले नाहीत; तेव्हां ताच्छीलिक इष्णु भूधातु उदात्त असल्यामुळे इडागम चप्रत्यय (३।२।१३८) जो सांगितला आहे तो (७।२।३५) होऊन इप्णुच् असा इकारादि उदा० अनाट्यम् आढ्यं कुर्वन्ति अनेन आढ्यं १. विप्रत्ययाचा अर्थ गम्यमान होत असून करणम् ; वस्तुतः संपन्न नसलेला मनुष्य ज्याच्या प्रत्यक्ष च्चिप्रत्यय ज्यान केलेला नाही असे योगाने संपन्न आहे असा भासतो असा अलंकार वगैरे. आढ्य वगैरे शब्द सुबन्त उपपद असतांना भू- २. कारण गतिसंशकाचा अन्वय धात्वर्थक्रियेवर धातडून कर्ता या अर्थी खिशुग आणि सुकान हे "होत असतो. क्रियेची प्रतीति योगार्थामुळे होते, प्रत्यय होतात; उदा० अनाढ्य आढ्यरे भवनि आणि रूढिशदरयली योगापेक्षां रूढि प्रबल भाढ्यंमविष्णुः, आत्यंभावुकः. असल्यामुळे गोगार्थ प्रतीतच होत नाही, म्हणून २. आधुदात्त वराचा (३।१३) बाप करून तेथें गतिसशक शब्दाचा योग होत नाही. चि- अन्तोदात्त रखा (६।१।१६३)न्हावा याकरितां चकार प्रत्ययान्त हें गतिसंज्ञक आहे. त्याचा अन्वय नेहमी लावावयाचा असतो. परंतु येथे कार काइन स्नु असा कियवरंच होत असतो. एकाच प्रत्यय सांगितला तर आधुदान आणि अन्नो- भ ·भुवः। भुवः। २२२ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.२ आ.१ स्यात् ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । भववेरुदात्तत्यादिकारादित्वं भविष्य- अयमपीटि कृते पत्वे चेष्णुभविष्यति ॥ ति ॥ इदं तर्हि प्रयोजनम् । सिदयं न सिध्यति | लक्षणप्रतिपदोकयोः प्रति क्रियते वन चर्वे कृते संदेहः स्यात्किद्वा पदोक्तस्यैवेति । अथवासिद्ध सल्वपि सिद्धेति । संदेहमात्रमेतद्भवति सर्वसंदेहेषु पत्वं पत्वस्यासिद्धत्वादिस्नुजेव भवति ।। चेदमुपतिप्यते व्याख्यानतो विशेषप्रति- इप्णुच इकारादित्वमुदात्तत्वात्कृतं पत्तिन हि संदेहादलक्षणमिति सिदिति व्याख्यास्यामः॥ नमस्तु स्वरसिद्ध्यर्थमिकारादित्व- नमस्तु स्वरसिद्ध्यर्थमिकारादित्व मिष्णुचः ॥१॥ मिप्णुचः॥ स्ट्रंशोऽनुदके किन् ॥३।२।५८॥ इदं तर्हि प्रयोजनं कृत्योकेष्णुच्चार्या- किमर्थो नकारः। स्वरार्थः। निती- दयश्च [६.२.१६०] इत्येप स्वरो यथा त्यायुदात्तत्वं यथा स्यात् ॥ नैतदस्ति होईल. यश्च' (६।२।१६०) याने सागितलेला नभाच्या तर मग सिष्णुच्प्रत्यय सागण्याचा असा पुढील इष्णुचप्रत्ययान्त उत्तरपदाला अन्तो. उपयोग समजावा की या प्रत्ययाच्या आरभी दात झाला पाहिजे. इसंशक खकार लावला आहे. जर इकार हाही उपयोग घरोबर दिसत नाही. कारण उधारला नाही तर त्या सकाराला चवाने स्नुप्रत्यय मूळचा सागितला असला तरी (८४५५) ककार होऊन क्स्नु असे उच्चारावें त्याला इडागम आणि सकाराला पत्य पेलें लागेल. आणि तसे उच्चारले तर हा इत्सज्ञक असता इष्णुच् असा होत आहेच. वर्ण मूळचा ककार आहे किरा मूळचा खकार परतु अशा रीतीने सिद्धि होणार नाही. असून चत्वाने यकार झाला आहे असा संशय वारण 'लाक्षणिक आणि प्रतिपदोक्त या दोहों- येतो, तेव्हा तो सराय उत्पन्न होऊ नये म्हणून मध्ये प्रतिपदोक्ताचेच ग्रहण करावे', या परि- इकार उच्चारला आहे. भाषेनें असला इडागम आणि पत्व होऊन हा सशय जरी येतो तरी तो नावालाच बनलेला इष्णुच्प्रत्यय तेथे घेता येणार नाही. आहे. कारण सर्वच ठिकाणी सराय उत्पन्न अथपा हा इणुच्च सरोवर होत नाही. झाला असता तेथे शिष्ट लोकांनी केलेल्या कारण पत्त (८३९९) असिद्ध (८२१) व्याख्यानापरुन तेथे त्यातील एक यानू असल्यामुळे हा इस्लुच्च घराच्या दृष्टीने कायम करावी. साय येतो या सरीवर ते समजला जात आहे. शास्त्र निरुपयोगी आहे असे कधीही समज नये,' (यु.५८) येथें विन्प्रत्ययाला नकार का या परिमाषेमुळे येप हा प्रत्यय मूळचा सका करिता जोहरा आहे? रादिआई अरों समानता येईल, पराकरिता जोडला आहे. निति.' तर मग विष्णुप्रत्यय सागण्याचा असा (६२0१९७)या गंगाने नित्म ययान्त सन्दाला उपयोग समजावा वो 'मृत्योरेणुचाचांद आधुदात्त शाला पाहिजे. द्वारा पाये की परमच दोन नमस्यामुः पर मनाना समभावान हिन्मत्यय होतो, उरा माराराकानी उपयोग देत नाही. पूर्व राति पाप, मन्वेग मत मन्वयक १. समाशिवाय सर गुपन म उस ·पा. सू.३.२.५९] व्याकरणमहाभाष्यम् २२३ प्रयोजनम् । एकाचोऽयं विधीयते तत्र चेमुपतिष्ठते व्याख्यानतो विशेपप्रति- नार्थः स्वरार्थेन नकारेणानुबन्धेन । धातु- पत्तिर्न हि संदेहादलक्षणमिति किप्रत्यय- स्वरेणैव सिद्धम् ॥ यस्तवनेकाच् दधृ- स्येति व्याख्यास्यामः ।। गिति । वक्ष्यत्येतद्धृषर्विचनमन्तादात्त ऋत्विग्दधृक्नग्दिगुष्णिगञ्चु- त्वं च निपात्यत इति ।। विशेषणार्थस्तर्हि । युजिक्रुञ्चां च ।। ३ । २१५९ ।। क विशेषणार्थनार्थः। किन्प्रत्ययस्य कुः दधृगिति किं निपात्यते। [८.२.६२] इति । किप्रत्ययस्य कुरित्यु- धृपेर्विचनमन्तोदात्तत्वं च ॥१॥ च्यमाने संदेहः स्यात्किवैप प्रत्ययः कि धृपेचिनमन्तोदात्तत्वं च निपा- वेति । संदेहमात्रमेतद्भवति सर्वसंदेहेषु त्यते ।। हा उपयोग बरोबर दिसत नाही. कारण किन्प्रत्ययस्य कुः (८।२।६२) येथे होतो. हा किन्प्रत्यय एकाच धातूहून सांगितला जर तेथे नकार न उच्चारतां विप्रत्ययत्य कुः आहे. तेव्हां तेथें आधुदात्त होण्याकरितां असें म्हटले तर तेथे हा विप्रत्यय घ्यावयाचा नकार लावण्याचा काहीच उपयोग होत आहे किंवा किप्प्रत्यय ध्यावयाचा आहे असा नाही, कारण धानुस्वरानें(६।१।१६२)च सिद्ध संशय येतो. होत आहे. जरी हा संशय येतो तरी तो नांवाचाच तर मग अनेकाच् धातूकरितां नकार पाहिजे, आहे. कारण सर्वच ठिकाणी कोठेही संशय पुढील सूत्राने हा किन्प्रत्यय करूनच दधृक् आला तरी 'शिष्टांनी केलेल्या व्याख्यानावरून असा अनेकाच् शब्द साधला आहे. एक बाजू ठरवावी, संशय येतो या सबवीवर हाही उपयोग नाही. कारण धृष्धातूला ते शास्त्र निरुपयोगी समजू नये,' या परिभाषेनें द्वित्व आणि अन्तोदात्त स्वर ही दोन्ही कार्ये तेथे हा किप्रत्ययच घ्यावयाचा असे समजतां निपातनामुळे होतात असें तेथे सांगावयाचेंच येईल, आहे. (सू.५९) दधृक् या शब्दामध्ये काय बरें तर मग नकारत्संज्ञक असे विशेषण लाग. निपातन केले आहे ! ण्याकरितां तेथे नकार जोडला आहे. (वा.१) धृष्धातू हून किन्प्रत्यय, धातूला असा विशेषण लागण्याचा उपयोग को द्वित्व आणि अंतोदात्त स्वर ही कायें निपातित वर होतो? २. धातुस्वराने अन्त उदात्त होणार. परंतु धातु येथे धृषधातृहून किन् , द्वित्व आणि अन्त उदात्त एकाच असल्यामुळे धातूला अन्त उदात्त झाला झाला आहे. धृष्योतीति दक्. लक येथे संजधातु- काय आणि नित्प्रत्ययान्ताला आधुदात्त झाला काय हुन कर्म या अथीं किन्प्रत्यय आणि धातूला अमा- एकालाच होणार आहे. प्रत्ययामध्ये अच् मुळीच गम झाला आहे. सृज्यते इति नका.. दिक् येथे नसल्यामुळे येथे प्रत्ययस्वराची प्राप्तिच नाही. दिधातृडून कर्म या अथी किन्. दिश्यते इनि दिया. त्यामुळे पूर्वी झालेला धानुस्वर कायमच राहणार उणिक येथे उपसर्गपूर्वक शियातून फिन् , आहे. उत् याच्या तकाराचा लोप आणि धातूच्या सका- १. भात्विक, दधृक्, ला, दिक आणि उणिक् राला पत्त झाले आहे. नुवन्त उपपद असताना है पांच शन्द किन्प्रत्ययान्त निपातित केले आहेत. अञ्च्यातृहून फिन् होतो. युधानुन किन्. येथे ऋत्विक येथे झतुशब्द उपपद असतांना यज्धातृड्न सुवन्त उपपद पाहिने ही अट नाही, कुन्धान फिन्प्रत्यय केला आहे तो यजति ऋत्विक्. दक् किन्प्रत्यय होतो आणि धातूच्या नकाराचा लोप केली जातात.

·नाही. १२४ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.२ आ.१ यंदादिपु शोऽनालोचने कञ्च दृशः ॥ ॥३।२।६० ॥ कृदानुषपत्तिस्तु ॥२॥ किमर्थों पकारः। स्वरार्थः। निती कृदर्थस्तु नोपपद्यते । शेः कर्तरि त्याधुदात्तत्वं यथा स्यात् । नैतदस्ति प्राप्नोति ॥ प्रयोजनम्। नकारेणाप्येप स्वरः सिद्धः।। इवार्थे तु तद्धितः ॥३॥ विशेषणार्थस्तहि भविष्यति । क विशे इवार्थेऽयं तद्धितो द्रष्टव्यः। स इवायं पणार्थनार्थः । ककरविति । कन्करविति तादृक् । अन्य इवायमन्यादृक् ।। अथवा युच्यमाने याचितिका अनापि प्रसज्येत ॥ युक्त एवात्र कुदर्थः । कर्मकायम् । तमि- दृशेः समानान्ययोथोपसंख्यानम्।।१॥ वेमं पश्यन्ति जनाः सोऽयं स इव दृश्य- दृशेः ममानान्ययोश्वोपसंख्यानं कर्त मानस्तमिवात्मानं पश्यति । ताहा। व्यम् । सहक सदृशः । अन्यादृक् अन्या- अन्यमिवेमं पश्यन्ति जनाः सोऽयमन्य (सू.६०) ह्या कमत्ययाला प्रकार इस. (वा.२) वरील उदाहरणामध्ये इश्धातूहून शक कशाकरिता लावला आहे ? केलेला कृत्प्रत्यय कर्ता या अर्थी प्रास होतो, स्वराकरिता लावला आहे. निति (६११ पण तो कृत्प्रत्ययाचा अर्थ येथे जुळत १९७) या सूत्राने मित्प्रत्ययान्त शब्दाला (वा.३) येथे इव या अथी तद्वितप्रत्यय आधुदात्त सागितला आहे तो येथे झाला सागितला पाहिजे. कारण ताहक, तादृशः, या पाहिजे. शब्दापासून त्यासारखा हा असा अर्थ मनात हा उपयोग बरोबर दिसत नाही. कारण येतो. नफार लावला तरी तो स्वर सिद्ध होतो. अथवा येथे कृत्प्रत्ययाचा अर्थ बरोबर तर मग प्रकारेत्सशक असे विशेषण लाग- जुळतोच. तो असा की हा कर्मकर्वा आहे. ण्याकरिता येथे कार लावला आहे. ह्या देवदत्ताला त्या यशदत्तासारखा लोक पाह- असा विशेषण लागण्याचा उपयोग कोठे तात, हा प्रयमप्रयोग होय. नतर लोक या बरे होतो? कांची अविवचा करून हा देवदत्त आपणव पकरप् (४।१।१५) येथे होतो. जर ते आपल्याला यशदत्तासारखा पाहतो अशी एन्करप असें उच्चारले तर याविका येथेही विवक्षा केली असतां ताहक्, तादृशः, ह्या सीप्प्रत्यय होऊ लागेल. कृत्प्रत्ययान्त दान्दाचा बरोबर अर्थ जुळतो, (बा.१) समान आणि अन्य हे शब्द तमिवामान पश्यतीति ताक्, असा विग्रह उपपद असताना धातहून वम् आणि किन् आहे. तसेच, या देवदत्ताला लोक अन्या- हे प्रत्यय होताव असें म्हणावें; उदा. सदृक् सारसे पाहतात, हा प्रथमप्रयोग होय. नंतर सहसः, अन्याहा अन्याः. लोक या कार्याची अविवक्षा करून हा देव- (२४) होत नाही. लावावा, यदहण्याचे कारण दिसत नाही. १.मानार्थक नगर भशा दापातन कम ३. यो यावशम्मान प्रायय (५।४।२९) भात पिन् असे प्रयय रोतार, पद वगरे शम शाला भारे. सपा साना उदा. स्थाश: तादा, तारा: ४. तारक. वारा, वगरे समशरन हामारण नाव अयं मनात या मार. २.रिन्सयपात्रमाणे या प्रयपाल नरव " ·पा. २.२.२.६१] व्याकरणमहाभाष्यम् २२५ इस इश्यमानोऽन्यमिवात्मानं पश्यति। ग्रहण उपसर्गग्रहणं न भवतीति । कि- अन्याहगिति ।। मेतस्य शापने प्रयोजनम् । वदः सुप्यनु- संत्सूद्विपद्बुहबुजविदभिद- पसर्गप्रहणं चोदितं तन्न वक्तव्यं भवति ।। च्छिदजिनीराजामुपसर्गेऽपि [भेजो पियः३।२।३२॥ किम् ॥३१२१६१॥ छन्दसि सहः ।।३।२।६३ ॥ सदादिपु सुन्ग्रहणम् ॥ १ ॥ वहश्च ।। ३।२।६४॥ समादिपु नुग्रहण कर्तव्यम् । होता कव्यपुरीपपुरीष्येपु ज्युद् वदिपन । अनिधिटुरोणसत् ॥ न तही- ॥३।२।६५॥ दानामुपसर्गेऽपीति वक्तव्यम्। वक्तव्यं हव्येऽनन्तःपादम् घ। किं प्रयोजनम् । सापकार्थम् । किं ।।३।२।६६॥ साप्यम् । एतज्ञापयत्याचार्योऽन्यत्र सु जनसनखनक्रमगमो विट ६ दच आपणन आपल्याला दुसन्यासारखा त्याचा काय उपयोग? पाहतो अशी विवक्षा केली असतां अन्याय, शापन करणे हा त्याचा उपयोग आहे. अन्याशः, सा फाञ्प्रत्ययान्त शब्दांचा अर्थ शापनाने कोणती गोष्ट सुचवावयाची आहे ? वरोवर जुळतो. आचार्य असे सुचवितात की इतर ठिकाणी (प.६१,वा.१) सद् वगैरे धातूंहून हा जो कोही सुग्रहण केले असेल तर तेथे सुवन्त हिप्प्रत्यय सांगितला आहे तो मुवन्त उपपद म्हणून उपसगांचे ग्रहण करूं नये. असतांना होतो असे म्हणावें; उदा० होता या शापकाचा काय उपयोग ? वेदिपत् , अतिथिटुरोगसत्. उपयोग असा की वदः सुप्यनुपसर्गग्रहणम् तर मग आता या प्रकृतसूत्रामध्ये 'उप. (३।१।१०६, वा.१) असें में वार्तिककारांनी सोऽपि' असे म्हणावयास नको. म्हटले आहे ते म्हणावयास नको. १. सद्, सू, दिप, दूर, दुद् , युज, विद्, भिद्, (६४) उपसर्ग किंवा इतर सुवन्त उपपद असतांना दि, जि, नी, आणि राज या धातहन सुबन्त उपपद वेदामध्ये वद्धातूहन त्रिप्रत्यय होतो; उदा० असतांना विवप्प्रत्यय होतो, तें सुबन्त उपपद उप- दित्सवाट्. मर्ग असो किंवा इतर असो; उदा. वेदिपद, प्रस्:. (६५) कन्य, पुरीप हे शब्द उपपद असतांना २. कर्मवाचक उपपद पाहिजे असा आग्रह धरूं . वेदामध्ये वद्धातृहन न्युट्प्रत्यय होतो; उदा. नये, हे तात्पर्य आहे, वेषां सीदतीति वेदिषत्. दुरोणे कन्यं वहतीति फव्यवाहनः. न्युट्प्रत्ययाचा आकार सीदतीति दुरोणसत्. वेदि म्ह. कर्म करण्याकरितां इत्संशक आहे म्हणून वृद्धि (२।११६) होते. यु संस्कार केलेली भूमि. दुरोण म्ह. गृह. याला अनादेश (७.१११) झाला आहे. १(६२)उपसर्ग किंवा इतर सुबन्त उपपद असतांना (६६) हव्यशब्द उपपद असतांना वेदामध्ये वड्- भज्धातहून विप्रत्यय होतो;उदा० अंशभाक्, प्रभाक. धातूहून न्युट्प्रत्यय होतो, परंतु तो शब्द पादाच्या (६३) उपसर्ग किंवा इतर सुवन्त उपपद असतांना शेवटी असला पाहिजे; उदा०अग्निश्च हव्यवाहनः. सद्धाहन वेदामध्ये शिवप्रत्यय होतो; उदा० तुरं (६७) उपसर्ग किंवा इतर सुवन्त उपपद असतांना संहसे तुरापाट्. येथे तुरशब्दाच्या अकाराला दीर्घ जन्, सन्, खन्, क्रम् आणि गम् या धातूंहून विट्- (६३१२५) आणि सधातूच्या सकाराला पत्व प्रत्यय होतो, वेदामध्य; उदा० अब्जाः, गोषाः, (८।३।५६) झाले आहे. विसखः, दधिकाः, अग्रेगाः, या उदाहरणांमध्ये १५ ·२२६ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ. पा.२ मा.१ ।।३।२।६७॥] अदोऽनने कन्येप्रहणं क्रियते घास- अंदोऽनन्ने काव्ये च॥३।२।६८-६९॥ रूपो मा भूदिति ॥ किमर्थमिदमुच्यते नादोऽनन्न इत्येव [दुहः कब्धश्च ।। ३।२।७० ॥] सिद्धम् । न सिध्यति । छन्दसीत्येतदनु- मन्त्रे श्वेतवहोक्थशास्पुरोअशो घर्तते भाषार्थोऽयमारम्भः। पूर्वस्मिन्नेव ण्विन् ।।३।२।७१।। . योगे छन्दोमहणं निवृत्तम् । तच्चावश्यं श्वेतवहादीनां उस् ॥ १॥ निवर्यमामादित्येवमर्थम् ।। अत उत्तरं श्वेतवहादीनां स्वक्तव्यः। श्वतवा पठति । अदोऽनन्ने क्रव्यग्रहणं धासरूपनि. पदस्य च ॥२॥ त्यर्थम् ॥१॥ पदस्येति च वक्तव्यम्। इइ मा भूत्। (सू. ६८, ६९) हे सूत्र कशाकरिता केले है मनांत घेऊन वार्तिककार म्हणतात:--- आहे? ते करावयास नको. अदोऽनने ह्या पूर्व. (वा. १) अदोऽनने याने सिद्ध होत सूत्रानेच सिद्ध होत आहे. असतां क्रव्ये च है , सूत्र केले आहे , त्याने सिद्ध होत नाही. कारण तेथें छन्दसि 'वाऽसरूप.' (श९४) ही परिभाषा येथे पाची अनुवृत्ति आहे. तेव्हा लोकांमध्ये मत होऊ नये याकरितां केलें आहे. व्यात् असा प्रयोग होण्याकरितां हे सूत्र (२.७१, वा.२) श्वेतवर वगैरे चौघांहून फेले आहे. डस्प्रत्यय होतो असे असे म्हणावे; उदा. पण अदोऽनने येथेच छन्दसि हे पद श्वेतवाः, इन्द्रः, निवृत्त होत आहे. आणि तेथे तर छन्दति है (वा. २) त्या डस्प्रत्ययान्त शन्दाला पद. पद अवश्य निवृत्त केलेच पाहिजे. कारण संज्ञा होत असेल तरच तेथे प्रत्यय आमात्, सस्यात्, असे प्रयोग लोकांमध्येही होतो. कारण श्ववयाहौ, श्वेतवादः, येथे बस्- थाले पाहिजेत. मत्यय न झाला पाहिजे. पातम्या शेवटच्या पाला भास (६४४१) होतो आणि दुधातूच्या हकाराम प्रकारे शामाहे. होतो; उदा. कामान् दुग्य कामदुपा. १. अन्नशम्दाशिवाय इतर सुरन्त शद उपरत १. मन्त्रामध्ये श्वेयर, अपाम् भागि पुरो- भसताना मामातहुन विनस्यप होतो; उदा. मन यादून विन्प्रत्यय होतो. ये पिसत्य- माच्या वतवह वगैरे धीम प्रातीय निपातन के १. कम्य शद उपपद असतांना मावान विट्- माहे. यर्तृवाचक तर पपर अमर्वाना प्रत्यय तो उदा० ऋग्याव, वधान इन कर्म या मधी बड्पाइन बिन्- २. वासरूपपरिमाषा मे आली तर एकदा प्रत्यय होतो. वता: वहन्ति एनम् सतकार : भगमस्यय होऊन क्रम्याद भसा प्रयोग होऊं लागेल, कर्मवाचा किंवा करण्याचा उपयराम कम्प ६. भास मांस. भातो कन्याद अमा जो असताना सधानुन कर्ता या अयी बिनपत्यय कामाय प्रयोदरीस पहनो ते एक पत्र मास होतो. निनामुळे भातस्या नगराचा तोर शुभ असर असताना अथावान अपत्यय भागि होतो. यानि सति सा ति अप: उपपराठा झापादेश (INR) शाला माहे. यजमान:. उप म्हणने एक प्रकारचे साम. पुराणम स्याउत्वाचा अर्थ पवमानसगारा सम्म आहे, उपपर अमाना दाम्मान कर्म या भी बिन् १. गुरसरांना इभानून कमस्यय प्रत्यय डो. निपानामुळे पाया 'देवाराण भाममति भानाव ·पा. सू.३.२.७७] व्याकरणमहाभाष्यम् श्वेतवाही श्वेतवाहः ।। किं प्रयोजनम् । डस्वक्तव्यः । वक्तव्यश्च । किं प्रयोजनम् । वर्थम् ॥३॥ उत्वार्थम् । श्वेतवोभ्याम् श्वेतवोभिः ।। यथा स्यात् ।। क्रियते वयं निपा- [अवे यजः ॥३।२।७२ ।। सनम् अवयाः श्वेतवाः पुरोडाश्च [८.२. विजुपे छन्दसि ।।३।२।७३॥ ६७] इति । आतश्च वर्थम् उक्थशस्श- आतो सनिनवनिव्वनिपश्च ठदस्य सामान्येन रुः सिद्धो न तस्य ॥३।२।७४॥ निपातन क्रियते । तन्न वक्तव्यम् । अव- अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते श्यं तद्वक्तव्यं दीर्घार्थम् । नैतदस्ति प्रयो- ॥३।२।७५॥ जनम् । सिद्धमत्र दीर्घत्वमत्वसन्तस्य किप च ॥३।२।७६॥] चाधातोः : [६.४.१४] इति । यत्र तेन न स्थः क च ॥ ।२।७७॥ सिध्यति तदर्थम् । क च तेन न सिध्यति। किमर्थ स्थः ककिपावुच्यते न किप्सि- संबुद्धौ । हे श्वेतवा इति ॥ न तीदानी द्धोऽन्येभ्योऽपि दृश्यते [३.२.१७८] पण श्वेतवाः येथे तरी डस्प्रत्ययाचा काय सन्तस्य च०' (६।४।१४) याने दीर्घ होईलच. घरें उपयोग होतो? पण ज्या ठिकाणी त्याने दीर्घ होत नाही (वा. ३) रुत्व होण्याकरिता उस्प्रत्यय त्याकरितां निपातन केले पाहिजे ना? सांगितला आहे. कोठे बरे त्याने दीर्घ होत नाही ? पण अवयाःश्वतवाःपुरोडाश्च (८२६७) हे श्वेतवाः या संबुद्धिप्रत्ययाच्या उदाहर- असे निपातन रुत्वाकरिता केलेच आहे ना? णामध्ये. आणि तें निपातन रुत्वाकरितांच केले आहे तर मग आतां तें निपातनच असूं दे. येथे म्हणूनच उक्थशस्शब्दाचे निपातन येथे डस्प्रत्यय सांगावयास नको. नाही. कारण उक्थशस्शन्दाला रुत्व दुसन्या हा डस्प्रत्ययहि सांगितलाच पाहिजे. सूत्रानेच (८।२।६६) सिद्ध होत आहे. तो कशाकरितां? येथे डस्प्रत्यय सांगितला म्हणजे तेथे अशाकरितां की श्वेतवोभ्याम् , श्वेतवोभिः, रुत्वाकरितां निपातन फरावयास नको. येथे रुत्व होऊन उत्व(६।१।११४)होण्याकरितां. तरी पण तेथे ते श्वेतवाः असे दीकरिता (सू. ७७) येथे स्थाधातूहून कप्रत्यय निपातन अवश्य केलेच पाहिजे. आणि क्विप्प्रत्यय कशाकरितां सांगितले हा त्या निपातनाचा उपयोग बरोबर दिसत आहेत १ ते सांगावयास नकोत. कारण अन्ये. नाही. कारण डस्प्रत्यय केला असतां 'अत्व- भ्योऽपि दृश्यते (३।२११५८) याने स्विप्. होतो. पुरः दाश्यते दीयते इति पुरोडाः. मुपीया, भूरिदावा, कीलालपाः. • १ (७२) मन्त्रामध्ये अवउपसर्गपूर्वक यज्धातुहून (७५) मनिन् वगरे प्रत्यय इतर धातुंहूनही झालेले ण्विन् प्रत्यय होतो. दृष्टीस पडतात, (७३) वेदामध्ये उपउपसर्गपूर्वक यज्थातूडून विच् (७६) धातूहून किप्प्रत्यय होतो; उदा० उखा- सद, लिट्, द्विट्. (७४) उपसर्ग किंश इतर सुवन्त उपपद असतांना १. उपसर्ग किंवा इतर सुबन्त उपपद गमतांना माकारान्त धातूहून मनिन्, क्वनिम्, वनिप् आगि स्थाधानहून क आणि विष्प्रत्यय होतात; उदा विच् है प्रत्यय वेदामध्ये होतात; उदा० सुदामा, शंस्थः, शंस्थाः. पण डकार प्रत्यय होतो.

·२२८ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.२ आ.१ इति कश्चातोऽनुपमर्गे कः [३] इति । न सुटमाने यथा स्यात् । प्रत्यासारिण्यः सिध्यति । विशेपविहितः कः सामान्य- उदासारिण्यः ।। विहितं कि वाघते । वासरूपेण कियपि णिन्विधौ साधुकारिण्युपसंख्यानम् भविष्यति ॥ इदं तर्हि । शंस्थः शंस्थाः। णिविधी साधुकारिण्युपसंख्यानं कर्त- उक्तमेतच्शमि संज्ञायां धातुग्रहणं कृनो व्यम् । साधुकारी साधुदायो । हेत्वादिषु टप्रतिषेधार्थमिति । स यथै ब्रह्मणि वदः ॥ २॥ याच्दं बाधत एवं ककिपावपि वाघेत ।। ब्रह्मणि वद उपसंख्यानं कर्तव्यम् । सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये ब्रह्मवादिनो वदन्ति ॥ । ३।२।७८ ॥ तैयुपमाने ।।३।२ । ७९ ॥] सुपीति वर्तमाने पुनः सुग्रहणं किम व्रते ॥३।२।८०॥ र्थम् । अनुपसर्ग इत्येवं वदमृत् । इदं किमुदाहरणम् । अश्राद्धभौजी। किं प्रत्यय होईल. आणि आतोल्नुपसर्गे कः (३।२। (सू ७८) येथे सुरि असें मागून (३।२।४) २) यानें कप्रत्यय होईल. अनुवृत्त येत असता पुनः कशाकरिता म्हटले अशा रीतीने सिद्ध होत नाही. कारण सामा. आहे ! न्यतः सर्व पाहून सागितलेल्या किप्प्रत्य. त्या सुपिादाने उपसगाशिवाय मुबन्त घेतले याचा विशेष धातहून सागितलेल्या कप्रत्ययाने जाते आणि हा गिनिप्रत्यय तर कसलेही मुरन्त पाप होईल ना? असले तरी झाला पाहिजे; उदा. उदामा- पण बाघ झाला तरी 'वाऽसरूप' (१रिण्यः, प्रत्यासारिण्यः. १४) परिमापर्ने एक्दा स्विस्प्रत्यय होईलच, वा. १) कांचा ती किया तशी कर. तर मग संस्था, शस्थाः, येथे कमत्स्य ण्याचा समाव नसला तरी जर तो ती क्रिया मागि विरम यय झाला पाहिजे याकरिता हे चागली करीत असेल तर सुमन्त उपरद एर फेलें आहे असे समजावे. नाही तर 'शमि असताना पाहून गिनिप्रत्यय होतो असे संहापां धानुग्रहण कृमो हेत्वादिषु टप्रतिषे म्हणावें, उदा. साधुकारी, साधुदायी. पापंम्' (२१४, वा.१) असें पूर्वी सागि. (वा. २) प्रदानन्द असद असताना पद् सच आहे. त्यामुळे अप्रत्यय (३।२।१४) धातूहून गिनिप्रत्यय होतो असे म्हणायें; जण टमत्ययाचा पाय करतो तमा त्या क. उदा. ब्रदागादिनो वदन्ति, प्रत्यय आगि विप्प्रत्यय याचाही याप (यू. ८०) या सूत्रायें उदाहरण पाय ! करील, म्हणून पुनः क आगि किस हे प्रत्यय अमादभोजी उदारण होत. वे होग्यासरिता हे सूत्र ने आदे. पण काय हो, 'प्रादेतर अस मशग करतो' १. गरि सोडून सर गुम मार १. पावस समान प्रगम भमाना भान ना या मालिनिओ. मनापासून कांदा भी मिनिमय को परतु म किन की हरयाश स्तभार भपका ज्या २४aavatी, देवी पारियोी. हा प्रकारामान भी २.नाना नावाचा समाप १. मान र मना पान सिनि नमसा ही प्रयोगमा म माया गम्पमार नापी, ·पा.सु.३.२.८३] व्याकरणमहाभाप्यम् २२९ योऽश्राद्धं भुते सोऽश्राद्धभोजी । किं चातः। यद्यपि वक्तव्योऽथवैतर्हि यद्यपि वक्तव्योऽथवैतर्हि बहूनि प्रयो- यदासावश्राद्धं न भुक्ते तदास्य व्रतलोपः जनानि । कानि । असूर्यपश्यानि मुखानि । स्यात् । तद्यथा । स्थायी यदा न तिष्ठति अपुनर्गेयाः श्लोकाः । अश्राद्धभोनी तदास्य व्रतलोपो भवति ॥ एवं तर्हि ब्राह्मणः। सुडनपुंसकरय [१.१.४२] णिन्यन्तेन समासो भविष्यति । न श्राद्ध- इति ।। भोजी अश्राद्धभौजीति । नैवं शक्यम् । [बहुललामीक्ष्ण्ये ।। ३ । २१८१ ॥ खरे हि दोपः स्यात् । अश्राद्धभोजीत्येवं सनः॥३।२।८२ ॥] स्वरः प्रसज्येत अश्राद्धभोजीति चेप्यते ॥ आत्मभाने खश्च ॥ ३ । २ । ८३ ॥ एवं तर्हि नत्र एवायं भुजिप्रतिषेधवाधि आत्मग्रहणं किमर्थम् । परमाने मा नः श्राद्धशब्देनासमर्थसमासः । न भोजी भूत् । क्रियमाणेऽप्यात्मग्रहणे परमाने श्राद्धस्यति । स तीसमर्थसमासो वक्तव्यः। प्राप्नोति । किं कारणम् । आत्मन इतीयं असा का अश्राद्धभोजी याचा अर्थ आहे ? तर मग आतां निषेध हा भोजनक्रियेचाच मग तमा अर्थ असला तर काय होईल ? घेऊन नत्राचा समास मात्र आशब्दा. जेव्हां श्राद्धान्न भक्षण करीत नाही, पण बरोबर करावयाचा हा असमर्थ समास होय. श्राद्धेतरही कांहींच भक्षण करीत नाही, तेव्हां श्राद्धान्न भक्षण न करणारा असा अर्थ आहे. व्रताचा लोप होईल ना? जसें स्थंडिलावर पण असमर्थ समास होतो असे वचन शयन करणारा जो त्याला स्थंडिलशायी म्हण- केले पाहिजे. तात. पण जेव्हां तो स्थंडिलावर शयन करीत जरी वचन करावे लागले तरी हरकत नाही. नाही. तेव्हां त्याच्या व्रताचा लोप होतोच, कारण त्याची उदाहरणं पुष्कळच आहेत. तसेच हे होय. ती कोणती? तर मग न श्राद्धभोजी अश्राद्धभोजी असा असूर्यपश्यानि मुखानि, अपुनर्गेयाः श्लोकाः, श्राद्धभोजी या णिन्प्रत्ययान्त शब्दावरोवर अश्राद्धभोजी ब्राह्मणः, सुडनपुंसकस्य. नञ् हा अव्ययाचा समास केला म्हणजे (सू, ८३) येथे आत्मशब्द कशाकरितां भलता अर्थ मनांत येणार नाही. घातला आहे? असें करणे शक्य नाही. कारण स्वराच्या दुसरा अमुक त-हेचा आहे असें कर्ता संबंधाने दोप येईल. मागून नञ्तत्पुरुष केला मानीत असेल तर तेथें खश्प्रत्यय न झाला तर अव्ययाला पूर्वपदप्रकृतिस्वर (६।२।२) पाहिजे. होऊन अश्राद्धभोजी असा आद्युदात्तस्वर होऊ पण येथे आत्मशब्द घातला तरी तशा लागेल आणि कृदुत्तरप्रकृतिस्वराने अश्राद्ध- ठिकाणी खशप्रत्यय प्राप्त होणारच. भोजी असा अन्तोदात्त इष्ट आहे. काय कारण? २. मागें (१।१।४३ भाग १. पृष्ठ २५६) पहा. मन्यते दर्शनीयमानी. १. पुनः पुनः ती क्रिया करणे असा अर्थ गम्य १. मानणे या क्रियेचा विपय आपणच असेल मान असेल तर सुवन्त उपपद असतांना धातूहून तर सुबन्त उपपद असतांना दिवादिगणांतील मन्- णिनिप्रत्यय बाहुल्यकन्न करून होतो; उदा० धातूहन खश्प्रत्यय किंवा णिनिप्रत्यय होतो, कपायपायिणो गान्धाराः. दर्शनीयमात्मानं मन्यते दर्शनीयमन्यः, १. सुवन्त उपपद असतांना दिवादिगणांतील दर्शनीयमानी. मन्धातहुन णिनिप्रत्यय होतो; उदा.- दर्शनीयं : उदा० ·२३० व्याकरणमहाभाप्यम [अ.३ पा.२ भा.१ फर्तरि पष्ठी मान इत्यकारो भावे । स वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । आत्मन इति यद्येवात्मानं मन्यतेऽथापि परमात्मन फर्मणि पष्ठी । कथम् । कर्तृकर्मणोः कृती- एवासो मानो भवति । नैष दोपः । आ- ति। ननु घोकं कर्तर्यपि वा एतेनैव स्मन इति कर्मणि पष्ठीयम्। कथम्। विधीयते तत्र कुत एतत्कर्मणि भविष्यति कर्तृकर्मणोः कति [२.३.६५] इति । ननु न पुनः कर्तरीति । आत्मग्रहणसामर्थ्या- ध कर्तर्यपि वा एतेनैव विधीयते तत्र कुत कर्मणि विज्ञास्यते ॥ एवमपि कर्मकर्तृ- एतत्कर्मणि भविष्यति न पुनः कर्तरीति ॥ प्रणं कर्तव्यं कर्मापदिष्टो यग्यथा स्या- एवं वर्हि श्यन्मा भूदिति । कश्चात्र विशेपो यको कर्मकर्तरि च ॥१॥ वा श्यनो वा। यकि सत्यन्तोदात्तत्वेन कर्मकर्तरि चेति पक्कव्यम् ॥ तत्चर्हि भवितव्यं श्यनि सत्याधुदात्चत्वेन ।। कारण असे की यथें आत्मनः ही कर्ता ही पष्ठी कर्म या अर्थी घ्यावी म्हणजे काम या अर्याची षष्ठी (२३२६५) आहे, आणि भागेल. मानशब्दामध्ये तर मन्धातूहून अ म्ह. घम ती कशी? प्रत्यय भाव या अर्थी केला आहे. तेव्हा 'कर्तृकर्मणोः कृति' या सूत्राने फर्म या कर्ता हा आपल्या स्वत:सबघाने मी अमुक अर्थी पठी सागितली आहे. तन्हेचा आहे असे मानीत असेल किंवा पण कर्ता या अर्थीही षष्ठी त्याच सूत्राने दुसरा अमुक त-हेचा आहे असे मानीत सागितली आहे. मग येथे कर्म या अर्थीच असेल तरी मानणे ही क्रिया कर्त्यांची त्याच्या षष्ठी घ्यावयाची आणि कर्ता या अर्थी घ्याव- स्वत.वरच आहे. याची नाही असें कशावरून, असे आतांच हा दोष येत नाही. कारण आत्मनः ही म्हटले आहे ना ? पष्ठी फर्म या अर्याची (२१३१६५) आहे. तर मग येथे आत्मसन्द धातला आहे त्या ती कशी? जोरावर कर्म या अर्थीच पष्ठी येथे प्यावयाची अशी की कर्तृकर्मणो. कृति (२२२६५) आहे. या सूत्राने वर्म या अर्थी पष्ठी सागितलेली तरी पण कर्मकर्ता या अर्थी ससप्रत्यय आहे. होवो असे येथे म्हटलेच पाहिजे. कारण कर्म- पण फ्ती या अर्थीही त्याच सूत्राने पदावाने ( ३७) यविकरणप्रत्यय मध्य सागितली आहे ना ! मग येथे कर्म या अर्थीच झाला पाहिजे; स्यन्मत्यय (३।१।६९) ने पठी प्यावयाची आणि कर्ता या अर्थी ध्याय- झाला पाहिजे, याची नाही बो कशावरून : पण येथे मध्ये विकरणभूत यययत्यय शाला फाय रिचा श्यन्मत्यय हाला काय, त्यामध्ये (वा. १) हा सम्प्रत्ययच मुळी कर्म काय परक होईल ! की या थपी होतो. असे म्हणावें. या साला असतां मन्य हा शन्द अन्तो तर मग तसें वचन पेले पाहिजे. दात (शा) होईल, आगि श्यन् शाला पचन करावयास नको. कारण आत्मनः भसता आयुदार (१९७) होईल, २. पारग का या प्रथा परी कमी तर नारी. मामन मे गण्याचा पर योग क्षेत्र तर मग ·पा. स.३.२.८३] व्याकरणमहाभाष्यम २३१ श्यन्यपि सत्मन्दोदात्तत्वेनैव भवितव्यम्। धातुकस्यानुदात्तत्वं शास्ति । लसार्व- कथम् । स्वशः खरः श्यनः स्वरं बाधि- धातुक एतज्ज्ञापकं स्यात् । नेत्याह । प्यते । सति शिष्टत्वाच्यनः स्वरः अविशेषेण ज्ञापकम् ।। प्राप्नोति। आचार्यप्रवृत्तिज्ञापयति सति इति श्रीभगवत्पतझलिविरचिते व्याकरण- शिष्टोऽपि विकरणस्वरः सार्वधातुकस्वरं महाभाध्ये तृतीयस्याध्यायस्य द्वितीये पादे न वाधत इति यदयं तासे: परस्य लसार्व- प्रथममाहिकम् ॥ असें नाही. श्यन्प्रत्यय झाला तरी अन्तो. असे तास्प्रत्ययाच्या पुढील लसार्वधातुकप्रत्य- दात्तच होणार आहे. याला जो अनुदात्त सांगितला आहे (६।१। तो कसा? १८६) त्या आचार्याच्या कृतीवरून सूचित असा की खश्प्रत्ययाचा स्वर (३।१।३) होत आहे. दयन्प्रत्ययामुळे होणाऱ्या आयुदात्त स्वराचा पण ते शापक लसार्वधातुकप्रत्ययापुरतेंच वाध करील, समजले जाईल. पण श्यन्प्रत्ययामुळे होणारा आधुदाच स्वर असें नाही. मोघम सार्वधातुक प्रत्यया. खश्प्रत्ययाच्या स्वरापेक्षा मागून प्राप्त होत संबंधाने ज्ञापक घेता येते. असल्यामुळे तोच प्रबल होत आहे ना ? याप्रमाणे भगवान् पतंजलिऋषींनी रचि. विकरणप्रत्ययाचा स्वर हा जरी सतिशिष्ट लेल्या व्याकरणमहाभाष्यांतील तिसऱ्या अध्या- म्ह. मागून येणारा आहे तरी तो पुढील सार्व- याच्या दुसऱ्या पादांतील पहिले आह्निक धातुक प्रत्ययाच्या स्वराचा बाध करीत नाही, समाप्त झाले. ३. नाही तर तास् या विकरणप्रत्ययाचा स्वर आपच अनुदात्त होत असल्यामुळे अनुदात्ताचे झाला तर त्याच्यावरोवर शेषनिघाताने विधान व्यर्थ होईल, (३।१।१५८) पुढील लसार्वधातुक प्रत्यय आपो- प्रवक ·२३२ व्याकरणमहाभाष्यम (अ.३ पा.२ भा.२ भूते ॥ ३ । २१८४॥ केतरेतराश्रयता । भूतकालनार्य सञ्चेन भूत इत्युच्यते कस्मिन्भूते । काले । निर्देशः क्रियते निर्देशोत्तरकालं च मत- न वे कालाधिकारोऽस्ति ॥ एवं तर्हि कालता तदेतदितरेतराश्रयं भवति । इ. धातोः ३.१.९१] इति वर्तते धातो रेतराश्रयाणि च न प्रकल्पते ॥ भूते । धातुई शब्दो न च शब्दस्य भूत- अव्ययनिर्देशात्सिद्धम् ॥२॥ भविष्यद्वर्तमानतायां सभवोऽस्ति । शब्दे अव्ययवताशब्देन निर्देशा करिप्यते। ऽसंभगादर्थे कार्य विज्ञास्यते । कः पुनर्धा- अवर्तमानेऽभविष्यतीति ॥ स तीव्यय- त्वर्थः । क्रिया । क्रियायां भूतायाम् ॥ वता शब्देन निर्देश. कर्तव्यः । न कर्च- यद्येवं व्यः। अव्ययमेप भूतेशब्दो नेपा भववे- निष्ठायामिवरेतराश्रयत्वादप्रसिद्धिः१ निष्ठा। कथमव्ययत्वम् । विभक्तिस्वर- निष्ठायामितरेवराश्रयत्वादप्रसिद्धिः । प्रनिरूपकाम्य निपाता भवन्तीति निपाव- (सू ८४) येथे भूते असे म्हटले आहे. होणान्या भूत या शब्दाने येथे निर्देश पेला परतु भूत कोण घ्यावयाचा ? आहे, आणि निर्देश केल्यानतर भूतकाल हा भूतकाल ध्यावयाचा. त्याचा अर्थ आहे हे समजणार. तेव्हा अर्था. पण येथे काले असा अधिकार केलेला तच ह्या दोन गोष्टी एकमेकावर अवलबून दिसत नाही. आहेत असे समजते. आणि अशा ज्या गोष्टी तर मग येथे धातो असा अधिकार येत एकमेकावर अवलबून असतात त्यापैकी काहीच आहे. त्याचेकडे भूते हे पद लावावे. सिद्ध होत नाही. पण धातु है नार भू , एथ् वगैरे शन्दाचे (वा.२) नम् है अव्यय ज्यामध्ये आहे आहे, आणि शब्दाला तर भून, मविष्य आणि अशा अवर्तमाने, अभविष्यति, या शब्दाने वर्तमान हे काहींच समरत नाही. निर्देश केला म्हणजे सिद्ध होईल. इतरेतराभय- में कार्य सन्दाला संभवत नाही ते कार्य दोष येणार नाही. त्याच्या अर्याला लारले जाते. तसा येथे तर मग तसा निर्देश म्हणजे अव्यय ज्या. धातूच्या अांकडे भूते याचा सध करता मधे आहे अशा शब्दाने निर्देश पेग पाहिजे. येईल. तसा निर्देश कराययास नको. कारण येथे पण धातूचा अर्थ तरी काय बरें आहे । भूते असा जो शब्द उच्चारला आहे तो धातूचा अर्थ त्रिया आहे. तेव्हा पूर्वी अव्ययच आहे. भूधातून निठाप्रत्यय पेलेला झालेटी क्रिया विवरित असेल तर, असा भूते नन्द. याचा अर्थ होतो. भूने या शब्दाला अपयराशा पनी बरें पा असे असेल तर होते! (वा.१) निठामत्ययाने निर्देश पेला अम उपसर्गमितिस्परप्रतिपसाध (१४) रूपामुळे इतरेतरामय येगो, म्हणून काहीच ५७, गगम्य) याने विमतिमत्ययान्तासारख्या सिद्ध होत नाही. दिमान्या भूते या दारा निगममा प इतरेतराधर कसा रे येतो? होते. निपावाग श३० याने अव्यपराया भूतमार्ग निशा म्ह. प्रत्यय करून सिद्ध होते. १. भविशारत भरे. पुढीट के माय भूमाजिविसीय प्रति के.

·पा. सू.३.२.८४] व्याकरणमहाभाप्यम् संज्ञा निपातोऽव्ययमित्यव्ययसंज्ञा | इत उत्तरं प्रत्ययाः शिष्यन्त एतेऽप्येती अथापि भवतेर्निष्ठा । एवमप्यत्ययमेव । कालविशेषो न वियन्ति वर्तमानमदिर कथम् । न व्यतीत्यव्ययमिति । क पुनर्न प्यन्तौ । स्वभावत एव ते भूत एव वर्तन्ते। व्येति । एतौ कालविशंपी वर्तमानमवि- अत उत्तरं पठति । प्यन्तौ । स्वभावतो भूत एव वर्तते ॥ भूताधिकारस्य प्रयोजन कुमारघाती यदि तर्हि न व्येतीत्यव्ययं शीर्पघाती आखुहा विडालः सुत्वान: न वा तद्विधानस्यान्यत्राभावात् ॥३॥ सुन्वन्तः सुपुपुपः अनेहाः अग्निमाद- न वा भूताधिकारेणार्थः । किं कार- धानस्य ॥ ४ ॥ णम् । तद्विधानस्यान्यत्राभावात् । येऽप्येत कुमारघाती शीर्पघातीति भविष्यद्वर्त- आता जरी भूधातूहून निष्ठाक्तप्रत्यय करून (वा.३) भृते या अधिकाराचा काहीच भूते हा शब्द साधला तरी देखील तो अव्य. उपयोग दिसत नाही. यच आहे. काय कारण? तो कसा? कारण असे की पुढील सूत्रांनी जे प्रत्यय न व्येति इति अव्ययम् , म्ह. आपल्या सांगितले आहेत ते देखील आपल्या स्वरूपांतून स्वरूपांतून जो अन्यत्र च्युत होत नाही त्याला च्युत होऊन भविष्य किंवा वर्तमान या विशेष अव्यय म्हणतात. शब्द तसाच आहे. आपला कालाला दाखविणार नाहीत, तर स्वभावतः कायमचा अर्थ दाखविणे जे शब्दाचे स्वरूप भूतकाल याच अर्थाला दाखवितात. त्यांतून तो कधीही च्युत होत नाही. तेव्हां भृत हैं मनांत धरून वार्तिककार सांगतात:---- हा शब्द इतर अर्थाकडे कधीही वळत नाही. (वा.४) कुमारघाती वगैरे उदाहरणांमध्ये पण इतर कोणत्या अर्थाकडे तो जात नाही? भूतकालाचा बोध होऊ नये, भविष्यकाल किंवा हे जे भविष्य आणि वर्तमान असे विशेष वर्तमानकाल यांचाच बोध व्हावा, हा भूते काल आहेत त्यांकडे तो कधीही जात नाही, या अधिकाराचा उपयोग आहे. कुमारघाती, तर स्वभावतः भूतकाल याच अर्थी आहे. शीर्घघाती, येथे भविष्यकालाचा आणि वर्त. पण अशा रीतीने शब्द हा अव्यय असेल मानकालाचा बोध व्हावा, भूतकालाचा बोध होऊ नये, याकरितां भूते हा अधिकार आहे. तर २. येथून 'अव्ययनिर्देशासिद्धन्' हे वार्तिक त्याचा अर्थही कायम मूळचाच आहे. तेव्हां इतरे- दुसन्या त-हेने लावीत आहेत. आपल्या स्वरूपातन तराश्रयदोप येत नाही. कधीही च्युत न होणारा असा अध्ययशब्दाचा अर्थ ३. भूते या अधिकारांतील 'कर्मणि हमः' मनांत घेऊन 'अव्ययनिर्देशारिसद्धम्' असें वार्तिक- (३२१८६) या पुढील सूत्राने सामान्यतः कोणतेही कारांनी म्हटले आहे. भूधातहुन प्रत्यय होऊन कर्मवाचक उपपद असतांना णिनिप्रत्यय सांगि- भूनशब्द उत्पन्न झाला आणि त्याचा अर्थाशी तला आहे. जर भृते हा अधिकार नसेल तर तो संबंधही उत्पन्न झाला असता तर पूर्वी दाखविलेला तिन्ही काली प्राप्त होईल. तेव्हां अर्थातच कुमार व इतरेतराश्रयदोप आला असता, धातु, प्रत्यय, ही शोर्य हे शब्द उपपद असतांना सांगितलेला गिनि- कल्पना सूत्रकारांनी नवीन केली आहे. शब्द हे मूळचे प्रत्यय (३।२।५१) त्याचा अपवाद होऊन कुमार- नित्य आहेत. त्यांचा अर्थाशी संबन्धही नित्य आहे. धाती, शीर्षघाती, हे प्रयोग भूतकालीही होऊ तेव्हां भूत हा शन्द अव्ययच म्हणजे नित्यच आहे. लागतील.

·२३४ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ. पा.२ आ.२ मानार्थो भूतनिरस्यर्थः ॥ भासुहा घि- भूत् । अग्निमादधानमा भाइधानस्सेर डाल इति भविष्यवर्तमानार्थः । इतरथा वान्यत्र । हि मह्मादिषु नियमस्त्रिषु फालेषु निवर्तकः [करणे घजः ॥३२॥८६॥ स्यात् ॥ सुखानः सुन्वन्तः । यझसंयोगे कर्मणिनः॥३।२।८॥] एनिपत्रिपु कालेषु शतापवादो मा भूत्॥ बमन्नणवृत्रेषु फिप् ॥३।२८७॥ सुषुपुपः । नजिङ् सर्वकालापवादो मा किमर्थ ब्रह्मादिषुहन्तः किविधीयते २ भूत् ॥ अनेहा इति वर्तमानकाल एव । किप्चान्येभ्योऽपि दृश्यत इत्येष सिद्धम् । अन्यत्रानाहन्ता ।। आदधानस्य । कानच ब्रह्मादिषु हन्तः शिवचनं नियमाम् श्वानरताच्छील्यादिषु सर्वकालापवादो मा ॥१॥ तसेच आखुहा विडाल. येथे भविष्यकालाचा करिता हे अधिकार पाहिजेत. तच अनेहा आणि वर्तमानकालाचा बोध व्हापा, भूत पैथें अस्प्रत्यय (उणा. सू ४।२२३) होऊन कालाचा बोध होऊ नये, हा भूते या अधि वर्तमानकालाचा बोध होतो. इतर फाली काराचा उपयोग आहे. नाही तर ब्रह्मा, भ्रग अस्मत्यय न होता तृप्रत्यय होऊन अना आणि पुत्र ही उपपदे असतानाच हन्धान हन्ता असा प्रयोग होतो. हे अधिकार नसतील किप्प्रत्यय होतो हा नियम (३।२।८७) पक्त तर अस्प्रत्यय सर्वकाली तृन्प्रत्ययाचा बाध भूतकाच इतर उपपदाची व्यावृत्ति करतो, करू लागेल. तसेच आदधानस्य या प्रयोगा- तो तिन्ही काली व्यावृत्ति करू लागेल. तसेच, मध्ये धाधातूहून लिट्प्रत्यय (३।२।१०५) सुत्यानः येथे या भूतेअधिकारातील वनिर होऊन, त्याला कानच् (३।२।१०६) होऊन मत्यय (०२।१०३) होऊन भूतकालाचा योघ भूतकालाचा दोष होतो, आणि ताच्छील्य होतो, आणि सुन्वन्तः येथ यासयोग गम्य पगेरे अर्थ असताना चानप्रत्यय (३।२।१२९) मान असताना वर्तमागे (शरा१२३) या होऊन अग्निमादधानस येथे वर्तमानकालाचा अधिकारातील शतृप्रत्यय (३।२।१३२) होऊन योध होतो. तेथें चानश्प्रत्यय हा सर्वकाली वर्तमानकालाचा योघ होतो, पण जर भूते, फानन्प्रत्ययाचा अपवाद होऊ नये हा या पर्वमाने, हे अधिकार नसतील तर यशमयोग अधिकाराचा उपयोग आहे. असताना सागितलेला शतृप्रत्यय हा तिन्ही (२.८७) नमन् वगैरे शन्द उपपद अस. काली द्वनिप्प्रत्ययाचा वाध करील, तो ताना हन्धातून हा जो किम्मत्यय सांगितला करू नये याकरिता हे अधिकार पाहिजेत. आहे तो कशाकरिता ! तसेंच मुसुपुष. येथे खचात्न लिट्प्रत्यय तो सागावयास नको. कारण किएन ( (२२।१०५) होऊन त्यारा कम (२२।१०७) २२७६), अन्येभ्योऽपि दृश्यते (३।२।१७८), होतो. भूते, वर्तमाने, हे अधिकार नसती तर यानीच कित्प्रत्यय सिद्ध होत आहे. मनिमत्यय (शरा१७२) हा तिन्दी काली (पा.१) नियमार्य है सूष केले आहे. सो लिट्मत्ययाचा याध परील, तो करू नये या• नियम असा की हत्यातदून मृतकाली जर १. करण उपपद भगताना पायान नि• माछपाता. प्रय भूतपसीओ उदा. भप्रिोमेन इष्टवान् १ गमन, अग मानिस अमानाच एहन भूपाली जिप्रत्यपरंयो। १. बार भगवाना इन्पाहून भून- . मा, मामा, रा. पुलान् क्षेत्र पसी गिनिश्यप , • पिपराठी, लियय होत नाही, - मप्रिटोमयात्री ·पा. सू.३.२.८७]] व्याकरणमहाभाष्यम् २३५ नियमार्थोऽयमारम्भः । ब्रह्मादिष्वेव एवं च कृत्वोत्तरस्य योगस्य वचनार्थ हन्तेः क्विव्यथा स्यात् । किमविशेषेण । उपपन्नो भवति । बहुलं छन्दसि [८८] नेत्याह । उपपदविशेष एतस्मिंश्च विशेपे॥ इति । यो मातहा पिहा मातहा । न च अथ ब्रह्मादिपु हन्तेणिनिना भवितव्यम् । भवति । अमित्रघातः॥ न भवितव्यम् । 'किं कारणम्। उभयतो [बहुलं छन्दलि॥३।२।६४॥ नियमात् । उभयतो नियमोऽयम् । ब्रह्मा सुकर्मपापमन्त्रपुण्येषु कृजः दिध्वेव हन्तेः किन्भवति विवेव च ब्रह्मा- ॥३।२।८९ ॥ दिष्विति ॥ सोले सुमः।३।२।९०॥ तथा चोत्तरस्य वचनार्थः ॥ २॥ अनौ चे ॥३।२।११।। विप्प्रत्यय होईल तर ब्रह्मन् वगैरे उपपद होत आहे. तो असा की हन्धातूहून भूतकाली असतांनाच होतो. क्किप्प्रत्यय करावयाचा असेल तर ब्रह्मन् वगैरे मग ही उपपदें असली म्हणजे सर्व ठिकाणी उपपदे असतांनाच करावा, आणि ब्रह्मन् वगैरे क्किप्प्रत्यय होतो काय ? उपपदें असतांना हन्धातून भूतकाली प्रत्यय तसा होत नाही असे म्हणतो. उपपदें ही करावयाचा असेल तर किप्प्रत्ययच करावा. ब्रह्मन् वगैरेच पाहिजेत. तसेंच हन्धातु, भूत (वा.२) हे प्रकृत सूत्र नियमार्थ होत आहे काल, ह्या विशेष गोष्टीही पाहिजेतच. म्हणूनच 'बहुलं छन्दसि' हे पुढील सूत्र कि- आतां ब्रह्मन् वगैरे उपपर्दे असतांना हन्- प्रत्यय होण्यावद्दल केले ते बरोबर जुळते. यो धातूहून णिनिप्रत्ययही व्हावा असे दिसते. मातृहा, पितृहा, भ्रातृहा, ह्या वैदिक उदाहरणां- तेथें णिनिप्रत्यय होत नाही. मध्ये क्विप्प्रत्यय होण्याकरितां तें सूत्र केले आहे. काय कारण? तेथे बहुलम् अतें म्हटले असल्यामुळे अमित्र- कारण असे की हा नियम दोन्ही बाजूनी घातः येथे किप्प्रत्यय होत नाही. २. तसेंच प्रक्षन् वगैरे उपपदे असतांना भूत- कृधातूहून भूतकालींच किप्प्रत्यय होतो, आणि काली क्विपप्रत्यय करावयाचा असेल तर इन्धातू- सु, कर्मन् , वगैरे उपपद असताना कृधातूहून भूत- हूनच करावा, आणि ब्रह्मन् वगैरे उपपदे असतांना काली किप्प्रत्ययच होतो; असा तीन प्रकारचा हन्धातूहून किप्प्रत्यय करावयाचा असेल तर भूत- नियम येथे आहे. फालींच करावा, अशाही दोन प्रकारचा नियम येथे (९०) कर्मवाचक सोमशन्द उपपद असतानाच होतो. म्हणजे येथे एकंदर चार प्रकारचा नियम होतो. पुधातहून भूतकालीं किप्प्रत्यय होतो, सोमशब्द ३. जर हे सूत्र नियमार्थ नसेल तर मातृहा उपपद असतांना पुमधातूनच भूतकाली कि- वगैरे उदाहरणांमध्ये 'किप च' (३।२१७६) या प्रत्यय होतो, आणि सोमशब्द असतांना पुधातू- सामान्य सूत्रानेच किप्प्रत्यय सिद्ध होत असल्यामुळे हून भूतकालींच किप्प्रत्यय होतो, आणि सोमशब्द पुढील सूत्र व्यर्थ होईल. उपपद असतांना पुरधातहून भूतकाली विवप- १ (८८) वेदामध्ये इतर उपपद असतांनाही प्रत्ययच होतो, असा चार प्रकारचा नियम यथे आहे. इन्धातूडून भूतकाली किप्प्रत्यय होतो; उदा० यो (११) कर्मवाचक अग्निशब्द उपपद असतांनाच मातृहा पितृहा. चिधातूदून भूतकाली पियप्प्रत्यय होतो, अमि- ९८९) सु, कर्मन् , पाप, मन्त्र आणि पुण्य हे शुध्द उपपद असतांना चिधाराहनच भूतकाली विषप्. शब्द उपपद असतांना कृधातूनच भूतकाली किप प्रत्यय होतो, आणि अग्निशब्द उपपद असतांना प्रत्यय होतो, मु, कर्मन् वगैरे उपपद असताना चिधातूदून भूतकाठीच विवप्मत्यय होतो, आणि ·२३६ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.२ आ.२ कर्मण्यग्न्याख्यायाम् उपसर्गे च संज्ञायाम् ॥३।२।९९॥ ॥३।२।९२॥] अनी फर्मणि ॥३।२।१०॥ फर्मणीनिर्विक्रियः ।।३।२।१३।। अन्येष्वपि दृश्यते ॥३।२।१०१॥ कर्मणि कुत्सिते ।। १॥ अन्येभ्योऽपि दृश्यत इति वक्तव्यम् । कर्मणि कुत्सित इति वक्तव्यम् । इह इहापि यथा स्यात् ।आजा उत्सा परिसा ।। मा भूत् । धान्यविक्रायः॥ निष्ठा ॥३।२।१०२॥ [हशेः फनिप्॥३।२ । ९४ निष्ठायामितरेतराश्रयत्वादप्रसिद्धिः राजनि युधि कृनः॥३१२१९५॥ ॥१॥ सहे च ।।३।२।९६ ॥ निष्ठायामितरेतराश्रयत्वादप्रसिद्धिः । सप्तम्यां जनेईः ॥ ३।२।९७ ॥ केतरेतराश्रयता। सतोः तक्तवत्यो पञ्चम्यामजातौ ।।३।२। ९८॥ संज्ञया भवितव्यं संज्ञया च फक्तवतू (यू. ९३, पा १) मा सूनामध्ये निंदा उत्सा, परिसा. गम्यमान असताना असे म्हणावें. कारण (स. १०२, वा. १) निष्ठाविषयी इतरे. घान्यविझायः येथे इनिप्रत्यय न झाला तराश्रय येत असल्यामुळे काहीच सिद्ध होत पाहिजे. नाही. (५. १.१) इतर पातहूनही हा द. येथे इतरेतराय कसा वर येतो! प्रत्यय दिसतो असे म्हणावें; उदा. आखा, असा येतो की च, कवतु, हे प्रत्यय ·पा. स्.३.२ १०२] व्याकरणमहाभाष्यम् २३७ भाव्येते तदेतदितरेतराश्रयं भवति। इत- एवमपि ताविति वक्तव्यं स्वात् । वक्ष्यति रेतराश्रयाणि च न प्रकल्पते ।। ह्येतत्तौ सदिति वचनमसंसर्गार्थमिति । द्विर्या तक्तवतुग्रहणम् ।। २ ।। असंसक्तयोर्भूतेन कालेन निष्ठासंज्ञा यथा द्विर्वा क्तवतुग्रहणं कर्तव्यं भवति । स्यात् । बिमिदा मिन्नः। निविदा क्तक्तवतू भूते । तक्तवतू निष्ठेति ।। विण्णः ।। यदि पुनरिहैव निष्टासंज्ञाप्युच्येत । यदि पुनरदृष्टश्रुतावेव तकवतू तक्तवतू भूते । ततो निष्ठा । निष्टासंज्ञौ गृहीत्वा निष्टासंज्ञोच्येत । नवं शक्यम् । च क्तक्तवतू भवत इति। किं कृतं भवति। दृष्टश्रुतयोर्न स्यात् । निमिदा मिन्नः। द्विः क्तक्तवतुग्रहणं न कर्तव्यं भवति ॥ तस्मान्नवं शक्यम् । न चेदेवं द्विः क्तक्त फेल्यानंतर त्यांना निष्ठासंज्ञा (१।१।२६) तरी पण त्या निष्टासंज्ञा सांगणान्या 'निष्टर' होणार, आणि संज्ञा झाल्यानंतर त्या संज्ञा. या संज्ञासूत्रामध्ये 'तो' असा शब्द घालावा शब्दाने ते करता येणार. तेव्हां असा हा लागेल. ती नदिति वचनमसंमर्थिम् (३१२ इतरेतराश्रय येतो, आणि अशी एकमेकांवर १२७, वा. १) असे पुढे वार्तिककार सांग- अवलंबून असलेल्या कार्यापैकी काहींच सिद्ध णारच आहेत. म्हणजे जे तकवनुप्रत्यय होत नाहीत. मूतकालीं सांगितले नसतील त्यांनाही निष्टा- (वा. २) अथवा क्त, क्तवतु, हे शब्द संज्ञा झाली पाहिजे; उदा० मिन्नः, श्यियः, दोन ठिकाणी उच्चारावेत. प्रकृत सूत्रामध्ये येथे निमिदा आणि निश्विदा या मिद् व निष्ठाशब्द काढून त्याच्या जागी तक्तवत् श्विद् या धातंट्टन वर्तमानकाली तसत्यय (१। असें उच्चारून भूतकाली क्त, क्तवतु, हे प्रत्यय २।१८७) केला आहे. सांगावेत. क्तक्तवत् निष्टा (१।१।२६) येथे क्त, आतां लोकिफप्रयोगांमध्ये जतनयनुप्रत्यय जयतु, हे शब्द उच्चारले आहेत तेही कायम दिसतात किंवा ऐकू येतात त्यांपेक्षा निराळे अमे कतरनुप्रत्यय भूतकाली होतात अशी कलन्न आतां जर येथे क्त, क्तवतु, हे शब्द करून तशा केलेल्या तक्रयत्प्रत्ययांना निटा. उच्चालन भनकाली क्त, क्तवतु, या प्रत्ययांचं संशा करावी. विधान करून त्याच्यापुढे निष्टा' संग संशा पग अंग करणे शक्य नाही.कारण तो करे सूत्र करून त्या तक्तवतप्रत्ययांना निलंगा तर निमिदा,निविदामापावागन मापलेल्या सांगितली तर- मिलः, विष्णः, या प्रयोगांमध्ये दिमनाया र तर काय होणार आहे? ऐकू देवान्या नरयत्प्रत्ययांना निर्ग: असे होणार आहे की ना, रायन, शब्द होणार नाही. तेकामा गतीने इतरेगमय. दोनदा उचारावयास नसोत. दोरा कप नाही. भागिर ठेवावेत.

·२३८ व्याकरणमहाभाष्यम् [.३ पा.२ आ.२ वतुग्रहणं कर्तव्यमितरेतराश्रयं वा भवति।। तद्भवतीति । एवमिहापि तौ भूते काले नैष दोपः। इतरेतराश्रयमात्रमेतद्भवति भवतो ययोरमिनिवृत्तयोनिप्ठेत्येपा संज्ञा सर्वाणि चेतरेतराश्रयाण्येकत्वेन परिह भविष्यति ।। तानि सिद्धं तु नित्यशब्दत्वादिति । नेदं आदिकर्मणि निष्ठा ॥३॥ तुल्यमन्यैरितरेतराश्रयैः । न हि सशा आदिकर्मणि निष्ठा वक्तव्या। प्रकृतः नित्या ।। एवं सहि भाविनी संज्ञा विज्ञा- कटं देवदत्त इति । किं पुनः कारणं न स्यते । तद्यथा । कश्चित्कंचित्तन्तुवायमा. सिध्यति । हास्य सूत्रस्य शाटकं चयेति । स पश्यति यद्वा भवन्त्यर्थे ॥४॥ यदि शाटको न वातव्योऽथ वातव्यो यद्वा भवन्त्या अर्थे भाष्यते । प्रकृतः न शाटकः शाटको वातव्यश्चेति विप्रति कटं देवदत्तः । प्रकरोति कटं देवदत्त इति।। पिद्धम् । भाविनी खत्वस्य संज्ञामिप्रेता । न्याय्या त्वाद्यपवर्गात् ॥ ५॥ स मन्ये वातव्यो यस्मिन्नुते शाटक इत्ये. न्याय्या त्वेषा भूतकालता। कुतः। शक्य नाही तर क्त, क्तवतु, हे शब्द पूर्वी म्हणतो त्यावरून त्याच्या मनामध्ये असे दिसते सागितल्याप्रमाणे दोन ठिकाणी तरी उच्चारले की 'शेला विणावयाचा नाही. सुर्तेच विणाव. पाहिजेत किंवा इतरेतराश्रयदोष तरी पत्क याची; परतु ती अशी विणावयाची की जशी रला पाहिजे. विणली असता त्याला शेला म्हणता येईल'. हा दोष येत नाही. कारण हा येथें इतरे तसेच येथे निष्ठा' या सूत्राचा अर्थ असा तराभयदोष नुसता नावालाच आहे. सर्वच समजावा की धातूहून भूतकाली तसे प्रत्यय ठिकाणच्या इतरेतराश्रयदोषाचा 'सिद्ध तु करावेत की जे केल्यानतर त्याना निष्ठा असें नित्यशब्दत्वात्' (१११११, वा.९) असा एक म्हणता येईल, सन्देचा परिहार केलाच आहे. (वा.३) क्रियेचा प्रारभ असताना निष्ठा पण इतर ठिकाणच्या इतरेतरासारखा प्रत्यय होतो असे म्हणावें, उदा०ः प्रकृतः येथील इतरेतराय नाही. कारण निष्ठा ही सज्ञा कट देवदत्तः, सूत्रकारानी कल्पित आहे; नित्य नव्हे. पण येथे निष्ठा या प्रकृत सूत्रानेच कां बरें तर मग ही भाविसंज्ञा समजावी, म्हणजे सिद्धि होत नाही ? इतरेतराश्रयदोष येणार नाही. असे पहा की (वा.४) येथे वर्तमानकाली क्तप्रत्यय केलेला कोणी एक मनुष्य कोष्ट्याला सागतो की ह्या दिसतो, प्रकृतः कट देवदत्तः अ जेथे म्हण- मुताचा शेला बीग. ते ऐकून तो कोटी मनात तात तेथेंच प्रकरोति कट देवदत्तः असेंही विचार करतो की जर शेला असेल तर तेथे म्हणतात. विणावयाचे काही नाही. आता जर विणार. (वा.५) क्रियेचा आरभ जरी असला तरी याचे काही असेल तर तेथे शेला नाही. शेला येथे न्याय्य रीतीनेच भूतकाल मानता येतो. आहे आणि तो विणावयाचा आहे हे पोलणे तो कसा? विरुद होते. तेव्हा 'शेला वीग' अस जे हा असा की क्रियेचा आरंभी ना काही थोड़ा १. ज्याने कट करण्यास प्रारम केला आहे असा कालची क्रिया आहे अमें म्हणता येत नाही, अमा देवदत्त अपा येथे अर्थ आहे. येथे क्तपत्यथ वर्मा शकाकाराचा अभिप्राय माहे या अपी झाा भाई (३।४७१) तासर्य, येथे भूत- ·पा.स.२.२.१०७] व्याकरणमहाभाष्यम २३९ बाधपवर्गात् । आदिरत्रापवृक्तः । एप च पुरेकमहर्गत्वाहेदमद्य गतमिति । न घ नाम न्याय्यो भूतकालो यत्र किंचिदपवृक्तं तावतास्य व्रजिक्रिया परिसमाप्ता भवति । हश्यते ॥ यत्तु गतं तदभिसमीक्ष्यतत्प्रयुज्यत इदमद्य या चाद्यतन्याम् ॥ ६॥ गतमिति । एवमिहापि यत्कृतं तदभिस. चा चाचतन्यां भाष्यते । प्रातः कटं मीक्ष्यतत्प्रयुज्यते प्रकृतः कटं देवदत्त इति। देवदत्तः। प्राकापीत्कटं देवदत्त इति ॥ यदा हि वेणिकान्तः कटोऽभिसमीक्षितो किं शक्यन्त एते शब्दाः प्रयोक्तुमित्यतो भवति प्रकरोति कटमित्येव तदा भवति।। न्याय्यैपा भूतकालता । नावश्यं प्रयोगा- [यजो निम् ॥३।२।१०३॥ देव । क्रिया नामेयमत्यन्तापरिदृष्टानुमा जीर्यतेरतत् ।।३।२।१०४॥ नगम्याशक्या पिण्डीभूता निदर्शयितुं यथा छन्दसि लिहू ॥ ३॥ २।१०५ ॥ गर्मो निलुंठितः । सासौ येन येन शब्दे- लिटः कानज्वा ॥ ३।२।१०६॥ नाभिसंबध्यते तावति तावति परिसमा- केतुश्च ॥ ३ | २ । १०७ ।। प्यते । तद्यथा। कश्चित्पाटलिपुत्रं जिगमि किमर्थ कानच्कसोर्वावचनं क्रियते । सरी माग होऊन, गेलेलाच असतो. आणि ज्या शब्दाने जशी दाखविली जाते तेवढीच बेथे थोडी क्रिया झालेली असते तेथें सरळ तेथे पूर्ण झाली असे समजावे; जसे पाटली. रीवीनेच भूतकाल घेता येतो. पुत्राला जाण्याच्या उद्देशाने सकाळी निघा. (वा. ६) तसेच आजचीच क्रिया सांगा. लेला मनुष्य संध्याकाळपर्यंत जाऊन असे वयाची असेल तर प्रकृतः कटं देवदत्तः असें म्हणतो की येथपर्यंत आलो, तेवयाने काही जेवे म्हणतात तेथे माकार्षीत् कटं देवदत्तः त्याचे जाणे पूर्ण झाले नाही, पण जेवदी असेंही म्हणतात, जर येथे मृतकाल नसेल तर मजल झान्टी तेवढीच मनांत धरून तो आज असे प्रयोग करता येतील काय? तेव्हां तशा गमनक्रिया इतकी झाली असें म्हणतो, तसा ठिकाणी भूतकाल समजणे है न्याय्यच आहे. येथे जेवढा कांही क्रियेचा माग झाला असेल शिवाय प्रयोगावरूनच येथे भूतकाल समजा. तेवढा मनांत आणून प्रकृतः कटं देवदत्तः वयाचा असे नाही. तर वस्तुस्थितिही तशीच असा मृतकालचा प्रयोग केला जातो. आतां आहे, क्रिया ही फेब्दांदी प्रत्यक्ष न होगारी विणण्यास प्रारंभ करण्याचे पूर्वी कांपी पमु. आशि अनुमानानेच फक्त समजली जाणारी रून 'अशा तन्देने कर फरावयाचा' या आहे, म्हणून एका ठिकाणी गोळा झालेली विचार करीत असतो तेव्दा मात्र मतकाली अशी दासविता येत नाही. मी पोटांत अनु. प्रयोग दोल नादी. कटं प्रकरोति अगायतं सेला गर्भ अमुक अग प्रत्यक्ष दासवितां येत मानसालानान प्रयोग होतो. नाही त्याप्रमाणेच हे होय. तेव्हा ती किया ज्या (गृ. १०६, १०७) जे कागन नागि eme- ·-- २४० व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.२ आ.२ कानच्कसोर्चावचनं छन्दसि विडो लुङ् ललिटः [३.४.६] इत्यनेन ॥ तदे- दर्शनात् ॥ १॥ तद्वावचनं शिष्ठतु तावत्सांन्यासिकम् ॥ कानच्चसो वचनं क्रियते छन्दसि अथ कित्करणं किमर्थ नासंयोगाल्लि. तिडो दर्शनात्। छन्दसि तिडपि दृश्यते। द्वित् [१.२.५] इत्येव सिद्धम् । अहं सूर्यमुभयतो ददर्श । अहं द्यावापृथिवी कित्करणं संयोगान्तार्थम् ॥ ३ ॥ आततान ॥ किकरणं कियते संयोगान्तार्थम् । न पानेन विहितस्यादेशवचनात् ॥२॥ संयोगान्ताः प्रयोजयन्ति । वृत्रस्य यद्वद्व न वैतत्प्रयोजनमस्ति । किं कारणम् । धानस्य रोदसी । त्वमर्णवान्वद्वधाना अर- अनेन विहितस्यादेशवचनात् । अस्त्वनेन म्णाः। अञ्जराजिवानिति ॥ छान्दसौ विहितस्यादेश. केनेदानीं छन्दसि विहि. कानच्वसू । लिट् च च्छन्दसि सार्वधा- तस्य लिटः श्रवण भविष्यति । छन्दसि तुकमपि भवति । तत्र सार्वधातुकमपिन्डि कसु हे प्रत्यय सागितले आहेत ते विकल्पाने तरी पण सूनकारानी जो येथे वाशब्द कशाकरिता सागितले आहेत ? उच्चारला आहे तो तसाच अंसू दे. (वा. १) कानच् आणि कतु हे प्रत्यय आता कानच, कसु, ह्या प्रत्ययाना ककार विकल्पाने अशाकरिता सागितले आहेत की कशाकरिता लावला आहे? तो लावावयास नको. वेदामध्ये लिटाचे स्थानी तिड्प्रत्ययही झालेले असयोगाल्लिट कित् (१।२।५) या सूत्रानेच ते दृष्टीस पडतात; उदा० अह सूर्यमुभयतो प्रत्यय कित् समजले जातील. ददर्श, अह द्यावापृथिवी आततान. (वा.३) सयोग शेवटी असलेल्या धातूकरिता (वा.२) विकल्पाने कसु, कानच, हे प्रत्यय येथे ककार लावला आहे. तसले धातूच येथे सागण्याचा हा उपयोग बरोबर दिसत नाही. ककार लावण्याला कारणीभूत होतात; उदा० काय कारण? वृत्रस्य यद्वधानस्यै रोदसी, त्वमर्णवान् बद्ध- कारण अमे की 'छन्दसि लिट्' या पूर्व धानाँ अरम्णाः, हे बन्धधातूचे प्रयोग आहेत. सूनान सागितलेल्याच लिटाचे स्थानी कानच्, तसेंच अञ्जधातूचे आजिवान् असें रूप होते. कसु, हे आदेश होतात. पण कानन्, कसु, हे प्रत्यय वैदिक प्रयोगा- तर मग वेदामध्ये जे ददर्श, आततान, मध्येच होणारे आहेत. आणि वेदामध्ये तर असे तिड्प्रत्यय ऐकू येतात तेथे कोणत्या लिट्प्रत्ययाला सार्वधातुक सज्ञाही होते. सूत्राने लिट्प्रत्यय केला आहे ? तेव्हा तेथे सार्वधातुकमपित् (१।४) याने छन्दसि लुड्लड्लिटः (३।४।६) याने तेथे प्रत्ययाला डित्त्व होईल, आणि त्या हित्त्वा- लिट्प्रत्यय केला आहे. मुळेच उपधानकाराचा लोप होईल. तेव्हा त्या- २. पुढ ल सूत्रामध्ये वाशम् पाहिज. तेव्हा आजिवान् , या वैदिक प्रयोगांमध्ये इत्मक कसार त्याची स्पष्ट प्रतिपत्ति होण्याकरिता येथेच रेला तरी लावल्यामुळे नकाराचा लोप होतो यद्वधान येथे हरकत नाही वधिध तूहून लिट्, कानन्, नकाराचा लोप, द्वित्व, ३. पन्धधातूच्या शेवटी नकारधकाराचा सयोग वैदिक प्रयोगामध्ये अभ्यामातील धकागचा लोप आहे. अजधानूच्या शेवटी नकारजकाराचा सयोग (७।४।६०) न झाल्यामुळे जश्त्व (८४१५३) झाले आहे. त्यामुळे 'अमयोगा.' या सूत्रानें किन आहे. आजिवान् येथे अधातूहुन लिट्, वसु, होत नाही, म्हणून नकारावा लोप (६४१२४) नकाराचा लोप, प्रत्ययाला इडागम, निरव, वगरें लौकिक प्रयोगामध्ये होत नाही. परंतु बधान, झाले आहे.

·पा. सू.३.२.१०८] व्याकरणमहाभाष्यम भवतीति ङित्त्वादुपधालोपो भविष्यति ॥ स्यात् । उपसेदिवान्कौत्सः पाणिनिन् । ऋकारान्तगुणप्रतिपेधार्थ वा ॥ ४॥ उपासदत् ।। अकारान्तगुणप्रतिपेधार्थ तर्हि कित्क- अनद्यतनपरोक्षयोश्च ॥३॥ रणं कर्तव्यम् । अयं लिटयकारान्तानां प्रति अनद्यतनपरोक्षयोश्च वा लिवक्तव्यः । पेधविषये गुण आरभ्यते । स यथैवेद उपसेदिवान्कौत्सः पाणिनिम् । उपासीदत्। प्रतिपेधं बाधित्वा गुणो भवति तेरतुः उपससाद ।। तेसः एवमिहापि स्यात् तितीर्वान् तिति- अपवादाविप्रतिपेधाद्धि तयोर्मावः॥४॥ राणः । पुनः कित्करणात्प्रतिपिध्यते ।। अपवादविप्रतिपेधाद्धि तो स्याताम् । भोपायांसदवसश्रुवः।।३।२।१०८।। कौ । ललिटौ ।। भापायां सदादिभ्यो वा लिट् ॥१॥ तस्य कसुरपरोक्षे नित्यम् ॥ ५॥ भापायां सदादिभ्यो वा लिवक्तव्यः । तस्य लिटोभापायां कसुरपरोक्ष नित्य- कि प्रयोजनम् । मिति वक्तव्यम् ।। अपरोक्षग्रहणेन नार्थः । तद्विषये लुडोऽनिवृत्त्यर्थम् ॥२॥ तस्य कर्नित्यमित्येव । केनेदानी लिट: तस्य लिटो विषये लुङोऽनिवृत्तिर्यथा परोक्षे श्रवणं भविष्यति । परोक्ष लिट् करितां प्रत्ययांना इत्संज्ञक ककार लावावयास दिवान् कौत्सः पागिनिम् , उपासदत् कीत्सः नको. पाणिनिम्. (वा.४)तर मग प्रकारान्त धातूंना गुणाचा (वा ३.) अनद्यतन आगि परोक्ष अर्थ प्रतिषेध होण्याकरितां या प्रत्ययांना इत्संज्ञक असतांनाही हा लिट् विकल्याने होतो असे ककार लावला पाहिजे. कारण लिटामध्ये म्हगांव; जसे:-उपनेदिवान् कोमः पाणिनिम्. गुणाच्या निषेधाचा विषय (११२१५) असतांना एकदां लिट व लट् होतो;उपसमाद, उपासीदन्. त्या निषेधाला मागें सारून ऋकारान्त धातूंना (वा. ४) नाही तर लुडाचा अपवाद हा गुण होण्याकरिता मुद्दाम गुण (७।४।११) लिट आणि लुटाचे अपवाद ते लाव लिट् सांगितला आहे. तेव्हां जया तेरतुः, तेकः, येथें पांमध्ये विप्रतिषेध असल्यामुळे विप्रतिरोधाने निषेधाला बाजूला सारून गुण होतो तमग हे ते होतील. कान, फम, हे प्रत्यय फेले असतांही तिती ते म्हणजे कोग? वान् , तितिराणः, येथे होऊ लागेल. याकरितां ते म्हणजे लए आभि लिद देच आर. मुद्दाम गुणाचा निषेध होण्याकरितां प्रत्य. आपल्या विषयांग होतील. यांना इमंशक कसार लावला आहे. (वा. ५) लौकिक प्रयोगांग त्या लिटाला (५.१०८,वा.१) भाषेमध्ये सद् वगरे मातं. पनुनादेश नित्व होतो; परंतु 'भारोमानी इन लिट्यत्यय विफल्याने होतो अंग दणाय. शिला पगा नगीना' अंग हलायें, ये याचा काय उपयोग? अपनों में माना गोग येथे ·२४२ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा. आ.२ [११५] इत्यनेन ॥ लिदश्च कसुर्भवति ॥ तत्रायमप्यर्थस्तस्य तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अनु कसुरपरोक्षे नित्यमित्येतन्न वक्तव्यं वृत्तिः करिष्यते । भाषाया सदादिभ्यो वा भवति ॥ लिड् भवति लिटश्च कर्भवति । यतो उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च लुइ [११०] । लुट् भवति भूते काले ॥३।२।१०९॥ भाषाया सदादिभ्यो या लिड् भवति किमर्थमुपेयिवानिति निपातनं क्रियते । लिटश्च कसुर्भवति । ततोऽनयतने लड् उपेयुपि निपातन मिडर्थम् । उपेयुपि निपा- [१११]1 अनद्यतने भूते काले लड् भवति तनं क्रियत इडर्थम् । इड्यथा स्यात् ।। भाषायां सदादिभ्यो वा लिड् भवति नैतरित प्रयोजनम् । सिद्धोऽत्रेडस्वेका लिटश्च कसुर्भवति । परोक्षे लिड् भवति जाद्धसाम् [७.२.६७] इति । द्विवचने भाषायां सदादिभ्यो वा लिड् भवति कृतेऽनेकाच्वान्न प्राप्नोति । इदमिह परोक्षक्रिया असेल त्या वेळी कसु न होता परोक्ष असताना अनद्यतनमतकाली धातूहून लिट् कसा राहील ? लिट्प्रत्यय होतो असा त्याचा अर्थ आहे. तेथें परोक्ष लिट् (३।२।११५) यानें लिट् तेथेही ह्या प्रकृत सूत्राची अनुवृत्ति करून पेला म्हणजे स्याला हा वसु होगार नाही. लौकिक प्रयोगामध्ये सद् वगैरे धातूहून क्रिया तर मग ही वार्तिकमारानी केलेली विक परोक्ष असताना अनद्यतनमूतकाली लिट्- स्पाची वचन केली पाहिजेत. प्रत्यय विकल्पाने होतो आणि त्या लिटाला ती करावयास नकोत. अनुवृत्तीनेच काम कसु होतो, असा स्वतत्र वाक्यार्थ करावा. होईल, ते अस की प्रकृत सूत्रामध्ये 'वा' याची अशी व्यवस्था केली असता आणखीही एक अनुवृत्ति आणून असा अर्थ करावा की लौकिक गोष्ट अशी साधते की 'तस्य कसुरपरोशे प्रयोगामध्ये सद् वगैरे धातूहून विकल्पाने लिट्- नित्यम्' हे वचन करावयास नको. प्रत्यय सामान्य मूत काली होतो आणि त्या लिटा (सू. १०९) उपेयिवान् येथें काय निपा. ला कामु हा आदेश होतो पुढे 'अनद्यतमे लह' तन केलें आहे ? (३,२।१११) असे सूत्र आहे. अनद्यतन भूत उपेयिवान् या ठिकाणी कसुप्रत्ययाला काली धातूहून लड्प्रत्यय होतो, असा त्याचा इडागम होण्याकरिता निपातन केले आहे. अर्थ आहे.तेथे 'भाषाया सदवसभुवःयाची अनु कारण इडागम तेथे झाला पाहिजे. वृत्ति करून लौकिक प्रयोगामध्य सद् वगैरे धातू हा निपातनाचा उपयोग बरोबर दिसत हून अनद्यतनभूतकाली लिट्प्रत्यय विकल्पान नाही. कारण 'वस्नेकाजासाम्' (७।२।६७) होतो आणि त्या लिटाला घसु होतो, असा या सूनानेच येथ इडागम सिद्ध आहे. स्वतन वाक्यार्य करावा. त्याचे पुढे परोक्षे पण द्वित्व केल्यानतर येथे धातु अनेकाच रिट् (३।२।११५) असे सूत्र आहे. क्यिा होत असल्यामुळे इडागम होणार नाही. २. हा विरुप पेला म्हणून एकदा सामान्य इण्यातहन भूनकाली कामप्रत्यय, त्याला पहागम भूना लुइ होऊन उपामदत् हा प्रयोग सिद्ध झाला आहे नअपपदपूर्वक भाषाहन समाच होईल. क्वसुमत्यय आगि हागमाचा निषेध झाला भार १. उपेयिवान् , अनायान् आगि अनुचान था आगि नयउपपरपूर्वक वच्चाहन पानघस्यय सीन शदान निपावन बेलें आहे, उपउपसर्गपूर्वर झाला आहे.

·अ.३.२.१०९] व्याकरणमहाभाष्यम् २४३ संप्रधार्यम् । द्विवचनं क्रियतामिडिति चुपे उपेयुपः उपेयुपीति ।। किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादिडागमः। नि एकादिष्टस्येयभावार्थ तु ॥२॥ त्यं द्विवचनम् कृतेऽपीटि प्राप्नोत्यकृतेऽपि एकादिष्टस्येयभावार्थ तु निपातनं प्राप्नोति । इडपि नित्यः । कृतेऽपि द्विर्व- क्रियते । एकादिष्टस्य ईयित्येतद्रूपं निपा- चन एकादेशे च प्राप्नोत्यकृतेऽपि प्राप्नोति। त्यते । ननु चोक्तं नाकादेशः प्राप्नोति किं नात्रैकादेशः प्राप्नोति । किं कारणम् । दीर्व कारणम् दीर्घ इणः कितीति दीर्घत्वेन इणः किति [७.४.६९] इति दीर्घत्वेन याध्यत इति । तद्धि न सुष्ठूच्यते । न हि वाध्यते । तदेतदुपेयुषि निपातनमिडथ दीर्घत्वमेकादेशं वाधते । कतर्हि वाधते। क्रियते ॥ यणादेशः । स चापि क बाधते । चत्रास्य उपेयुषि निपातनमिडमिति चेद- निमित्तमस्ति । यत्र हि निमित्तं नास्ति जादावतिग्रसङ्गः ॥१॥ निष्प्रतिद्वन्द्वस्तत्रैकादेशः ।। उपेयुपि निपातनमिडर्थमिति चेदना व्यञ्जने यणादेशार्थ वा ॥३॥ दाविटोऽतिप्रसङ्गो भवति । उपेयुपा उपे. अथवा व्यञ्जन एव यणादेशो निपा- आतां येथे असा विचार उत्पन्न होतो की उदा०:-उपेयुपा, उपेयुपे, उपेयुपः, उपेयुपि. द्वित्व अगोदर करावे किंवा इडागम अगो (वा. २) एकादेश झाल्यानंतर ईया- दर करावा? देश होण्याकरितां निपातन केले आहे. निपा- मग यांमध्ये काय बरें अगोदर करावे ? तनामुळे एकादेश झाल्यानंतर त्याला ईय् परत्वास्तव इडागम (२।३५) द्वित्वा. असा आदेश होतो. पेक्षां (६।१।८) अगोदर करावा. पण येथे एकादेशाची प्राप्ति येत नाहीं पण द्वित्व नित्य आहे. इडागम केला असे सांगितले आहे ना ? तरी त्याची प्राप्ति आहे आणि न केला तरी काय कारण १ आहे. कारण असे की 'दी इणः किति' या दी. इडागम देखील नित्य आहे. द्वित्व केलें धाने एकादेशाचा वाघ होत आहे तरी एकादेश केल्यानंतर त्याची प्राति आहे सांगितले आहे खरे, पण ते बरोबर नाही. आणि न केले तरी आहे. कारण दीर्व काही एकादेशाचा बाध करीत पण द्वित्व केल्यानंतर एकादेशच मुळी नाही. येथे प्राप्त होत नाही. तर मग कोग याच करतो! यणादेश (६४४८१) बाघ करतो. तो कारण असे की 'दीर्य इणः किति' (७।४। देखील कोट याध करतो म्हणाल तर ज्या ६९) या दीर्घाने एकादेशाचा बाघ होत ठिकाणी त्याने अनादिप्रत्यय निमित्त अनेक आहे. एकंदरीत उपेयिवान् या दाव्दामध्ये तेच. ते ज्या ठिकाणी निमिन नाही इडागम होण्याकरितां निपातन केले आहे. त्या ठिकाणी एकादेवालादून मारणागकोगीच (वा.१) उपेविवान् या शब्दामध्ये इडा. नाही. गम होण्याकरितां निरातन केले असेल तर (ना. ३) अपया पनुनलवाया इटागम ज्या ठिकाः संप्रसारण होऊन अनुप्रत्यय होन्यापूर्वी जन पुढे अगनांनान पनादेश अजादि होतो तेथेही हटागम होऊ लागेल; दोग्याकरितां उपेनिगन , निगवन काय कारण?

·भवति ॥ अनूचानः कर्तरि ॥४॥ २४४ व्याकरणमहाभाष्यम् [.३ पा.२ आ.२ यते। यणादेशे कृत एकाच इतीट् सिद्धो तस्मादिड्याधते द्वित्वम् ॥ २ ॥ तस्मादिड् द्विवचनं बाधते ।। अपर आहा नोपेयिवान्निपात्यो द्विवचनादिड्भ- अनूचानः कर्तरीति वक्तव्यम् । अनू. विष्यति परत्वात् । क्तवाननूचानः । अनूक्तमित्येवान्यत्र ।। द्विवचनं क्रियतामिडितीभविष्यति नोपेयिवान्निपात्यो द्विवचनादिड्भवि. विप्रतिषेधेन।। इहापि तर्हि द्विर्वचनादिट् प्यति परत्वात् । स्यात् बिभिद्वान् चिच्छिद्वानिति । अन्येपामेकाचां द्विवचनं निय. अन्येपामेकाचां द्विवचनं नित्यमि- मित्याहुः ॥१॥ त्याहुः॥१॥ अस्य पुनरिट् च नित्यो द्विवचनं च अन्येषामेकाचां नित्यं द्विवचनम् । न विहन्यते हस्य। कृतेऽपीटि प्राप्नोत्यकृतेऽपि प्राप्नोति ॥ द्विवचने चैकाच्वात्तस्मादिड्वाधते अस्य पुनरिट् च नित्यो द्विवचनं च द्वित्वम् ॥ २॥ न विहन्यते ह्यस्य । लं ॥ ३ । २ । ११० ॥ अस्य पुनरिट्चैव नित्यो द्विवचनं च ॥ लुड्लटोरपवादप्रसङ्गो भूतभविष्यतो- द्विर्वचने चैकान्त्यात् रविशेपवचनात् ।। १॥ द्विवचने च कृत एकाग्भवति । कथम्। लुङ्लटोरपवादः प्राप्नोति । अगमाम एकादेशे कृते ।। घोषान् अपाम पयः अशयिष्महि पूती- आहे. तो यश् झाल्यानतर धातु एकाच नाश होत नाही. होतो, म्हणून इडागम (७।२।६७) सहजच कारण द्वित्व केल्यानतरही येथे धातु एकाच होत आहे. होत आहे. तो कसा म्हणाल तर येथे एका- येथे दुसरा कोणी वैयाकरण असे म्हणतो:- देश केल्यामुळे धातु एकाच होत आहे. येथे उपेयिवान् हे निपातन करावयास तेव्हा उपेयिवान् येथे इडागम परत्वास्तव नको, कारण द्वित्वापेक्षा अगोदर परत्वास्तव द्विवाचा बाध करतो. इडागम होईल, (वा.४) अनूचानः येथे अनुउपसर्गपूर्वक तर मग बिभिद्वान्, चिच्छिद्वान् , येथेही वधातूहून अर्थी द्वित्वाच्या पूर्वी इडागम होऊं लागेल. असे म्हणावें; जो अनुवचन करता झाला तो मिद् वगैरे इतर एकाच धातूहून सु अनूचान होय. कर्म या अर्थी प्रत्यय करणे प्रत्यय केला असता इडागमापेक्षा द्वित्व झाल्यास अनूक्तम् असेंच होते. नित्य आहे असे म्हणतात. कारण इडागम (सू ११०, वा. १) लुङ् आणि लट् केला तरी द्वित्व प्राप्त होते आणि इडागम याचा अपवाद प्राप्त होत आहे, तो असा.- करण्याचे पूर्वीही प्राप्त होतें. अगमाम घोपान् , अपाम पयः, अशयिष्महि उपेयिवान् येथें तर इडागम आणि द्वित्व पूतीकतृणेषु, या ठिकाणी गम्, पा आणि श्री ही दोन्ही कार्ये नित्य आहेत. कारण येथे या धातहून लुड्प्रत्यय झाला आहे. तेथे त्याचा द्विलाने इडागमाच्या एकाच ह्या निमित्ताचा अपवाद म्हगून पुढील सूत्राने लड् प्राप्त होत १. धातडून मतवाली लमयय होतोउदा. कापीत. कर्ता या कानच्प्रत्यय होतो ·२४६ व्याकरणमहाभाष्यम [.३ पा.२ आ.२ भवति । सधथा । समुद्रः कुण्डिका । ह्योऽभुक्ष्महीति ॥१॥ विन्ध्यो पर्धितकामिति ।। अनद्यतन इति बहुव्रीहि निर्देश: वसेलडात्रिशेपे ॥३॥ कर्तव्यः । अविद्यमानाद्यतनेऽनद्यवन बसेर्तुङ्गारिशेपे वक्तव्यः । न्याय्ये इति । किं प्रयोजनम् । अद्य योऽभुक्ष्म- प्रत्युत्थाने प्रत्युत्थितं कश्चित्कंचित्पृच्छति हीति । अद्य च ह्यश्चाभुक्ष्म हीति व्यामिश्रे क भवानुपित इति । स आह । अमुत्रा- लुडेव यथा स्यात् ।। यद्येयमद्यतनेऽपि वात्समिति । अमुत्रावसमिति प्राप्नोति ॥ लङ् नामोति न ह्यद्यतनेऽद्यतनो विद्यते । जागरणसंततौ ॥ ४॥ अद्यतनेऽप्यद्यतनो विद्यते । कथम । जागरणसंतताविति वक्तव्यम्। यो हि व्यपदेशिवगावेन ॥ मुहूर्तमात्रमपि स्वपिति तत्रामुत्रावसमि परोक्षे च लोकविज्ञाते प्रयोक्तुदर्शन- त्येव भवितव्यम् ।। विपये ॥ २ ॥ अनद्यतने लङ् ॥ ३।२।१११ ।। परोक्षे च लोकविज्ञाते प्रयोक्तुर्दर्शन अनद्यतन इति बहुव्रीहिनिर्देशोऽद्य विपये लवक्तव्यः । अरुणद्यवनः साके लेल्या वस्तूची ही विवक्षा होऊ शकते, जसें:- होतो. समुद्रः कुण्डिका, विन्थ्यो वर्धितकम्, (सू.१११, वा. १) नाही आहे अनद्यतन (वा. ३) रात्र संपताना पूर्वरानीची वास म्ह, आजचा काल ज्यामध्ये अशा अर्थाचा क्रिया सागाययाची असेल तर तेथें वस्धातू अनद्यतने हा बहुवीहीनें निर्देश केला आहे, हून लुड्प्रत्यय होतो असें म्हणावे. रात्रीच्या असे समजावें. चवथ्या प्रहरामध्ये उठण्याची योग्य वेळ याचा काय उपयोग? प्राप्त झाली असता त्या वेळी, म्ह. पहाटेस, उपयोग असा की आज आणि काल शयनावरून उठलेल्या मनुष्याला कोणी एक असे दोन्ही काल मिळून एकदम कालाची विचारतो की 'तू कोठे निजला होतास? नतर विवशा असेल तर तेथे अद्य ह्योऽभुक्ष्महि, म्ह, तो उत्तर देतो की 'अमुत्र अवारसम्', म्ह. आज आणि काल जेवलों, येथें लुङ्मत्ययच तेथे मी निजलो होतो. येथे निजणे ही क्रिया झाला पाहिजे. पूर्वरात्रीची असल्यामुळे अनद्यतनकालची पण जर बहुव्रीहि घेतला तर अद्यतन विवक्षित आहे असे स्पष्टच दिसते. म्हणून कालीही लड्प्रत्यय प्राप्त होतो. कारण अद्य- घेथे 'अमुत्र अवसम्' असा लुड्प्रत्ययाचा तनकालामध्ये अद्यतनकाल नसल्यामुळे अद्य- प्रयोग प्रास होतो. तनकाल हा अनद्यतनशब्दाने घेता येतो. (वा. ४) हा जो वस्धातूहून लुड्प्रत्यय असा घेता येत नाही. कारण व्यपदेशिव- सागितला आहे तो त्या रात्री तो सतत एक द्भावाने अद्यतनामध्येही अद्यतन आहे असें सारसा जागत असेल तरच होतो. जर त्याला म्हणता येते. थोडी तरी मध्ये झोप लागली असेल तर मान (वा. २) लोकप्रसिद अशी एखादी क्रिया तेथें 'अमुत्र अवसम्' असा लडाचाच प्रयोग प्रयोग करणान्याला प्रत्यक्ष नसताही जर ती १. अनघतनभूवमलाची विवक्षा असेल तर २ कारण आपणच भापल्यामध्ये असत नाही. धातूइन लङ्प्रत्यय होतो, उदा. य. कटमक ३. मागें अ.१.१.२१, वा.२ भा.१,१०१०. रोदेवदत्ता पहा.

·पा. सू.३.२.११४] व्याकरणमहाभाष्यम् २४७ तम् । अरुणधवनो मध्यमिकाम् ।। परोक्ष कश्मीरान्गभिल्यामरतत्र सतूपास्यामः । इति किमर्थम् । उदगादादित्यः । लोक- अभिजानासि देवदत्त कश्मीरानगच्छाम विज्ञात इति किमर्थम् । चकार कटं देवः तत्र उक्त पिबाम ॥ अवेयूब परमाकाशा दत्तः । प्रयोक्तुदर्शनविषय इति किमर्थम् । तीति साकाझं स्वात्परं तु कयं साकाङ्कम । जधान कंसं किल वासुदेवः ।। परमपि साकाङ्गम् । कथम् । अस्यास्नन्ना- [अभिज्ञायचने लट कात्यतः साकाङ्कम् ।। ॥३।२।११२॥ विभाषा साकाङ्गे सर्वत्र ॥ १ ॥ यदि ।।३।२।११३ ।। ] विभापा साकाद्धे लबत्रेनि वक्तव्यम् । विभाजा साकाके ।।३।२।११४॥ क सर्वत्र। यदि चायदि च । यदि तावत् । किमुदाहरणम् । अभिजानासि देवदत्त अभिजानासि देवदत्त यत्कश्मीरानामि- त्या प्रत्यक्ष होण्याला योग्य असेल तर तेथे (सू. ११४) या सूत्राचे उदाहरण काय ? लिट् न करतां लङ् होतो असें म्हणावे; उदा०: अभिजानासि देवदत्त कदमीराम गमिष्यामः अरुणत् यवनः साकेतम्, अरुणत् यवनो तत्र सक्तून् पास्यामः, अभिजानासि देवदत्त मध्यमिकाम्. कश्मीरान् अगच्छाम तत्र सक्न पियाम. येथें परोक्षे असें कशाकरितां म्हटले आहे ? पण येथे पूर्वी आटवून दिलेल्या गमन- उदगादादित्यः येथे अनद्यतनरूपाने विवक्षा क्रियेला पुढील पानक्रियेची आकांक्षा अस. नसतांही या वार्तिकानें लङ् होऊ लागेल. तो त्यामुळे गमनक्रियेला साकांक्ष म्हणणे बरो. न व्हावा याकरितां म्हटले आहे. वर होईल. पुढील पानक्रियेला साकांक्ष कसे लोकप्रसिद्ध असें कशाकरिता म्हटले आहे ? म्हणावे ? चकार कटं देवदत्तः येथे परोक्षरूपाने क्रि. पुढील पानक्रियेलाही साकांश म्हणतां येते. येची विवक्षा असतांना लिट् होतो, तेथे प्रकृत ते कसे? वार्तिकानें लङ् न झाला पाहिजे, आकांक्षा त्याविषयी आहे म्हणून. आतां प्रयोग करण्याला ती क्रिया प्रत्यक्ष (वा. १) विभाषा साकाशे या प्रकृत होण्याला योग्य असली पाहिजे असे कशाकरितां सूत्राने जो लनत्यय विकल्याने सांगितला म्हटले आहे ? आहे तो सर्व ठिकाणी होतो असें म्हणावं. जवान कंमें किल वासुदेवः येथें लिटाच्या सर्व ठिकाणी म्हणजे कोटं ? विषयांत प्रकृत वार्तिकानें लङ् न झाला पाहिजे. यत्शब्दाचा योग असतांना आणि यत्. १. स्मृतिवाचक शब्द उपपद असतांना धातुहन तोय अम्नान; येथे यशामा प्रयोग ही मनघतनकाली ल न होता लट् प्रत्यय होतो; उदा. अनच निसल्यानदान याविना माभिमानामि कृष्ण वने यत्स्यामः. र वनामल राइपानी आहाग १. यदशरदाचा प्रयोग अमेल ता. पूर्वपत्राने प्रात दिली जाती तानानानी याबान देगा. दालेला प्रत्यय होत नाही; उदा० अभिमानाति पारिजांच केली आने का दिन कृष्ण याने असाम; येथे ला प्रत्यय व दोती. रनानामिगरी मारा. यानि १. पूर्वीच्या दोन्ही मूर्याच्या विषयाम किया दीवाना मामा, मामी साकांक्ष असेल तर सेन्टपत्यय विकल्याने दोनोः क्षिणा विषय आहे; मानदि- उदा. भनिनानामि का बने यस्यामः नाचनीय प्रापय विमाने मो. रनारयाना, भभिजानामि कृपने भवनाम तमग ·२४६ व्याकरणमहाभाष्यम [अ.३ पा,२ आ.२ भवति । तद्यथा । समुद्रः कुण्डिका । ह्योऽभुक्ष्महीति ॥१॥ विन्ध्यो वर्धितकमिति ॥ अनद्यतन इति बहुव्रीहि निर्देशः वसेलडात्रिशेपे ॥३॥ कर्तव्यः । अविद्यमानाचतनेऽनद्यतन यसेर्तुङ्गात्रिशेपे वक्तव्यः । न्याय्ये इति । किं प्रयोजनम् । अद्य योऽभुक्ष्म- प्रत्युत्थाने प्रत्युत्थितं कश्चित्कंचित्पृच्छति हीति । अद्य च ह्यश्वामुक्ष्महीति व्यामिश्रे क भवानुपित इति । स आह । अमुत्रा- लुडेव यथा स्यात् ।। यद्येयमद्यतनेऽपि वात्समिति । अमुत्रावसमिति प्राप्नोति ॥ लङ् नामोति न ह्यद्यतनेऽद्यतनो विद्यते । जागरणसंततौ ॥ ४ ॥ अद्यतनेऽप्यद्यतनो विद्यते । कथम् । जागरणसंतताविति वक्तव्यम् । यो हि व्यपदेशिवदावेन ॥ मुहूर्तमानमपि स्वपिति तत्रामुत्रावसमि परोक्षे च लोकविज्ञाते प्रयोक्तुदर्शन- त्येव भवितव्यम् ।। विपये ॥ २ ॥ अनद्यतने लछ ।। ३ । २।१११॥ परोक्षे च लोकविज्ञाते प्रयोक्तुर्दर्शन अनद्यतन इति बहुव्रीहिनिर्देशोऽद्य विपये लवक्तव्यः। अरुणधवनः साके लेल्या वस्तूची ही विवक्षा होऊ शकते, जसे:- होतो. समुद्रः कुण्डिका, विध्यो वर्धितकम्, (सू.१११, बा. १) नाही आहे अनद्यतन (वा. ३) रार संपताना पूर्वरात्रीची पास- म्ह. आजचा काल ज्यामध्ये अशा अर्थाचा क्रिया सागाययाची असेल तर तेथे वरधातू. अनद्यतने हा बहुव्रीहीने निर्देश केला आहे, हून लुङ्प्रत्यय होतो असे म्हणावे. रात्रीच्या असे समजावें. चवथ्या प्रहरामध्ये उठण्याची योग्य वेळ ह्याचा काय उपयोग? प्राप्त झाली असता त्या वेळी, म्ह. पहाटेस, उपयोग असा की आज आणि काल शयनावरून उठलेल्या मनुष्याला कोणी एक असे दोन्ही काल मिळून एकदम कालाची विचारतो की 'तू कोठे निजला होतास? नतर विवचा असेल तर तेथे अद्य ह्योऽभुक्ष्महि, म्ह. तो उत्तर देतो की 'अमुत्र अवात्सम्', म्ह, आज आणि काल जेवलों, येथे लुड्प्रत्यय तेथे मी निजलो होतो. येथे निजणे ही क्रिया झाला पाहिजे. पूर्वरानीची असल्यामुळे अनद्यतनकालची पण जर बहुव्रीहि घेतला तर अद्यतन- विवक्षित आहे असे स्पष्टच दिसते. म्हणून कालीही लड्प्रत्यय प्राप्त होतो. कारण अद्यः घेथे 'अमुत्र अवसम्' असा लुड्प्रत्ययाचा तनकालामध्ये अद्यतनकाल नसल्यामुळे अद्य. प्रयोग प्राप्त होतो. तनकाल हा अनद्यतनशब्दाने घेता येतो. (वा. ४) हा जो वस्धातूहून लुड्प्रत्यय असा घेता येत नाही. कारण व्यपदेशिव- सागितला आहे तो त्या रानी तो सतत एक भावाने अद्यतनामध्येही अद्यतन आहे असे सारखा जागत असेल तरच होतो. जर त्याला म्हणता येतें. थोडी तरी मध्ये झोप लागली असेल तर मान (वा. २) लोकप्रसिद्ध अशी एखादी क्रिया तेथे 'अमुत्र अवसम्' असा लडाचाच प्रयोग प्रयोग करणाऱ्याला प्रत्यक्ष नसताही जर ती १. अनपतनभूतकालाची विवक्षा अमेल नर २. कारण आपणच आपल्यामध्ये अमत नाही, धातून लड्प्रत्यय होतो, उदा. सः क्टमक ३. मागें म.१.१.२१, वा.र भा.१,१०१.. पाहा. रोदेवदत्ता ·- पा. सू.३.२.११४] व्याकरणमहाभाष्यम् २४७ तम् । अरुणधवनो मध्यमिकाम् ।। परोक्ष कश्मीरान्गमियामरतत्र सक्तून्पास्यागः । इति किमर्थम् । उदगादादित्यः । लोक- अभिजानासि देवदत्त करनीरानगच्छाम विज्ञात इति किमर्थम् । चकार कटं देव. तत्र नक्तूपियाम ।। अवेयूब परनाका दत्तः । प्रयोक्तुदर्शनविषय इति किमर्थम् । तीति सामाङ्गं स्यात्परं तु कथं लानाम् । जधान कंसं किल वासुदेवः ।। परमपि साकाङ्गम् । कथम् । अस्यम्नन्ना. [अभिज्ञायचने लट काक्षेत्रातः साकाङ्गम् ॥ ।। ३।२।११२॥ विमापा सामाझे सर्वत्र ॥ १ ॥ है यदि ॥३।२।११३ ॥ विभापा साकाझे सर्वत्रेति वक्तव्यम्। विभाजा साकाके ॥३२॥११४॥ क सर्वत्रा यदि चायदि च । यदि तावत्। किमुदाहरणम् । अभिजानासि देवदत्त अभिजानासि देवदत्त यत्कदमीरानगमि- त्या प्रत्यक्ष होण्याला योग्य असेल तर तेथे (सू. ११४) या सूत्राचे उदाहरण काय ? लिट् न करतां लङ् होतो असे म्हणावे; उदा: अभिजानासि देवदत्त कदमीराम् गमिष्यामः अरुणत् यवनः साकेतम्, अरुणत् यवनो तत्र सक्तन् पास्यामः, अभिजानासि देवदत्त मध्यमिकाम्. कश्मीरान् अगच्छाम तत्र सक्तन पियाम, येथे परोक्षे असें कचाकरितां म्हटले आहे ? पण येथे पूर्वी आठवून दिलेल्या गमन- उदगादादित्यः येथे अनद्यतनरूपाने विवक्षा क्रियेला पुढील पानक्रियेची आकांक्षा अस. नसतांही या वार्तिकानें लङ् होऊ लागेल. तो त्यामुळे गमनक्रियेला साकांक्ष म्हणणे बरो. न व्हावा याकरितां म्हटले आहे. वर होईल. पुढील पानक्रियेला साकांक्ष कसे लोकप्रसिद्ध असे कशाकरितां म्हटले आहे? म्हणावे ? चकार कटं देवदत्तः येथे परोक्षल्यांने कि. पुढील पानक्रियेलाही माकांध दिगता येते. येची विवक्षा असतांना लिट् होतो, तेथे प्रकृत ते कसे? वार्तिकाने ल न झाला पाहिजे. आकांक्षा त्याविषयी आहे म्हणून. आतां प्रयोग करण्याला ती क्रिया प्रत्यक्ष या. १) विभाषा गाकाझ या अकरा होण्याला योग्य असली पाहिजे असे कशाकरितां सूत्रानें जो लूट्यत्यय विकल्याने नांगिनला म्हटले आहे ? आहे तो सर्व ठिकाणी होतो असें दला. जवान कं किल वासुदेवः येथे लिटाया सर्व हिमानी दाने को? विषयांत प्रकृत वार्तिकानें लङ्न झाला पाहिजे. बाब्दाचा चोग असतांना आणि या.

·वै २४८ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.२ आ.२ प्यामः । यत्कश्मीरानगच्छाम । यत्तत्री परझाब्दस्याक्षशब्द उत्तरपदे परोभावो दनं भोक्ष्यामहे । यत्तत्रौदनमभुमहि । वक्तव्यः ।। अयदि । अभिजानासि देवदत्त कश्मीरा उत्वं वादेः परादक्ष्णः नगमिष्यामः । कश्मीरानगच्छाम । तत्रा. अथवा परशब्दादुत्तरस्याक्षिशब्दस्योत्वं दनं भोक्ष्यामहे । तत्रौदनमभुमहि ।। वक्तव्यम् । परोक्षे लिट् ॥ ३ । २।११५ ॥ सिद्धं वास्पानिपातनात् ॥ परोक्ष इत्युच्यते किं परोक्षं नाम । अथवा निपातनादेव सिद्धं परोक्षे परगणः परोक्षम् । अक्षि पुनः किम् । लिडिति ।। अश्नोतेरयमौणादिकः करणसाधनः सि. कस्मिन्पुनः परोक्षे । काले । न प्रत्ययः। अश्रुतेऽनेनेत्यक्षि ॥ यद्येवं परा• कालाधिकारोऽस्ति । एवं तर्हि धातोः क्षमिति प्रामोति । नैष दोपः । [३.१.९१] इति वर्तवे धातौ परोक्षे । परोभावः परस्याक्षे परोक्षे लिटि धातु शब्दो न च शब्दस्य प्रत्यक्षापरो. दृश्यताम् । क्षतायां संभयोऽस्ति । शब्दे संभवादर्थे शब्दाचा योग नसताना. त्यापैकीं यत्शन्द सिक शब्द झाला पाहिजे. योगाचे उदा० अभिजानासि देवदत्त यक. हा दोष येत नाही. श्मीरान् गमिष्यामः यत्तत्रौदनं मोश्यामहे, परोक्षे लिट् या सूत्रातील परोक्ष या शब्दा- अभिजानासि देवदत्त यत्कश्मीरानगच्छाम मध्ये अक्षिशब्द उत्तरपद पुढे असताना पर यत्तत्रौदनमभुजमहि. यत्शन्दाचा योग शब्दाला परो असा आदेश होतो असे म्हणावें. नसल्याचे उदाहरण::-- अभिजानामि देवदत्त अथवा परशब्दाचा पुढील अधिशब्दाच्या कश्मीरान् गमिष्यामः तत्रौदन भोक्ष्यामहे, आदिअकाराला उकार होतो असे म्हणावें, अभिजानासि देवदत्त कदमीरानगच्छाम तत्री. अथवा परोक्षे लिट् या प्रकृत सूत्रामध्ये दनमभुमहि. परोक्षं असें जें सूत्रकारानी उच्चारलें आहे (स. ११५) येथे परोशे असे म्हटले आहे. त्याच निपातनावरून हा शब्द सिद्ध होतो पण परोक्ष म्हणजे काय ? असे समजावे. अश्शीच्या जें पर म्हणजे पलीकडचे ते आता येथे परोक्ष कोण असताना लिए- परोक्ष होय. प्रत्यय होतो? पण त्यातही पुन्हा प्रश्न उत्पन्न होतोच, परोक्ष काल ध्यावा. अक्षि म्हणजे काय? पण येथे काले असा अधिकार नाही. अश्नुते अनेन इत्यक्षि; अधातूहून करण तर मग येथे धातो: असा अधिकार येत या अर्थी औगादिक सिप्रत्यय (उगा. सू.३। आहे, त्याचेकडे परोक्षे हे पद लावावे. १५६) केला आहे. पण धातु हे नाव म, एधू, वगैरे शब्दाना पण येथे परशब्दाचा जर अक्षिशब्दा. आहे आणि शन्दाला तर प्रत्यक्ष, परोश, हे बरोर समास असेल तर पराक्ष असा सामा. काहींच संभवत नाही. १. परोक्ष माणि अनघानभूतकालिका अशी क्रिया विवक्षित असेल तर पानूहून लङ् किंवा लुइ २. अनुते म्ह. ग्यापनो. इन्द्रियाच्या योगान सर्वत्र न करता लिट्मत्सय करावा; उदा. कॅन जवान व्याक्षि होते, तेन्दा येथे अक्षि म्ह, इन्द्रिय होय, कृष्णः.

·पा. सू.३.२.११५] व्याकरणमहाभाष्यम २४९ कार्य विज्ञास्यते । परोक्षे धानो परोक्षे प्रत्यक्षपरोक्षतायां संभवः ॥ अथ यदा- धात्वर्थ इति । कः पुनर्धात्वर्थः । क्रिया । नेन रथ्यायां तण्डुलोदकं दृष्टं कयं तत्र क्रियायां परोक्षायाम् ॥ यद्येवं ह्योऽपच- भवितव्यम् । यदि तावत्साधनेपु परोक्षेपु दित्यत्रापि लिट् प्राप्नोति। किं कारणम्। पपाचेति भवितव्यम् । भवन्ति हि तस्य क्रिया नामेयमत्यन्तापरिदृष्टानुमानगम्या- साधनानि परोक्षाणि । अथ य एते क्रिया- शक्या पिण्डीभूता निदर्शयितुं यथा गर्भो कृता विशेपाश्चीत्काराः फूत्काराश्चेति तेषु निलुंठितः । एवं तर्हि साधनेपु परोक्षेषु ॥ परोक्षेषु । एवमपि पपाचेति भवितव्यम् ॥ साधनेषु च भवतः कः संप्रत्ययः । यदि कथंजातीयकं पुनः परोक्षं नाम । केचि- तावद्गुणसमुदायः साधनं साधनमप्यनुमा- तावदाहुवर्षशतवृत्तं परोक्षमिति । अपर नगम्यम् । अथान्यद्गुणेभ्यः साधनं भवति आहुः कटान्तरितं परोक्षमिति । अपर में कार्य शब्दाला संभवत नाही ते कार्य असेल तर ते साधन अनुमानानेच समजलें त्याच्या अर्थाला लावले जाते. धातु परोक्ष जाणारे आहे. त्याचे प्रत्यक्ष कोठेच नाही. असतांना म्हणजे धातूचा अर्थ परोक्ष अस. आता त्या शक्तींपेक्षां निराळे असे जे त्या तांना. शक्तींचे आश्रयपदार्थ ते साधन समजत पण धातूचा अर्थ तरी काय बरे आहे ? असशील तर मात्र ती साधनें प्रत्याही होऊ धातूचा अर्थ क्रिया आहे. तेव्हां किया दशकतील आगि परोक्षही होऊ शकतील. तेव्हां परोक्ष असेल तर लिट्यत्यय होतो असा अर्थ तसेंच येथे घ्यावयाचे आहे. होतो. आतां, तांदुळ, पाणी, वगरे पचनक्रियेला पण क्रिया परोक्ष असतांना असा अर्थ उपयोगी पटणारे पदार्थ त्यांमध्ये देवदत्त वगैरे घेतला तर ह्यः अपचत् येथे लिट्प्रत्यय प्रात को गाजवळ एखाद्याच्या दृष्टीस पडले तर तेथें होत आहे. त्याने कमा चरें प्रयोग करावा? काय कारण ? जर क्रियेची साधनें परोक्ष अमतांना धमा कारण अमें की क्रिया ही केव्हाही प्रत्यक्ष प्रकृत यत्राचा अर्थ असेल तरीही 'देवदत्तः न होणारी अनुमानानेच फक्त समजली जाणारी पयाचं' असा प्रयोग झाला पाहिजे. कारण आहे. एका ठिकाणी गोळा झालेली यशी तांदुळ, पाणी, वगैरे पदार्थ पचनक्रियेला उप- दाखविणे शक्य नाही. जसा पोटांत असलेला योगी पटत असतांना पाहिले नाहीतच. आतां गर्भ अमुक अमा प्रत्यक्ष दाखवितां येत पचन वगरे क्रिया होतांना चीत्कार, प्रकार, नाही नसेंच हे होय. अन कांदी शब्द होतात ते पंगेन अग्नांना तर मग निवेची मायने परोक्ष असतांना असा अर्थ अमेल तरीदी पपान अमा प्रयोग लिट्प्रत्यय होतो असं समजावे. पण साधनें परोक्ष अमतांना अ जें म्हण. आतां किया ही किसी पूर्वी झाली अगली तोम ते टाधनाविषयी तुझा काय समज म्हणजे ती परोक्ष समजली जाणार या बंधाने आहे? काही लोक अगतान की शंमा यानी फर्ता, कर्म, करण, वगैरे पदार्थाच्या ज्या दिवा परोक्ष ममनायी. दुसरे महीनो तर शक्ति त्या सर्व मिळून साधन होय, अमें एजार वराच्या पूर्वीची निता पने: मनाली ३. सारन से वीरवार कमरे ममग माना. भनानानन झाला पाहिजे.

·ताम्। २५० व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.२ आ.२ आहुळहवृत्तं व्यवृत्तं चेति। सर्वथोत्तमोन सांनिध्यात् ।। सिध्यति । सुप्तमत्तयोरुत्तम इति वक्तव्यम् । परोक्षे लिडत्यन्तापहवं च ॥१॥ सुप्तोऽहं किल विललाप । मत्तोऽहं किल परोक्षे लिडित्यत्रात्यन्तापह्नवे चेति विललाप । सुप्तो न्वहं किल विललाप। वक्तव्यम्। नो खण्डिकाअगाम नो कलि- मत्तो न्वहं किल विललाप । अथवा भवति द्वाजगाम न कारि सोमं प्रपपावने न दार्व- वै कश्चिजाग्रदापि वर्तमान कालं नोपल- जस्य प्रतिजन्नाह को मे मनुष्यः प्रहरे- भते । तद्यथा । वैयाकरणानां शाकटायनो द्वधाय रथमार्ग आसीनः शकटसार्थ यान्तं नोप. परोभावः परस्याक्षे परोक्षे लिटि दृश्य- लेभे । किं पुनः कारणं जानदापि वर्तमान फालं नोपलमते । मनसा संयुक्तानीन्द्रि उत्वं वादे परादक्ष्णः सिद्धं वास्मा- याण्युपलब्धौ कारणानि भवन्ति मनसो- निपातनात् ॥ असे म्हणतात. पण काही लोकाचे म्हणणे असे कळत नाही; जसे: - वैयाकरण शाकटायन हा आहे की इन्द्रियाने न जाणण्यासारखी किया गाडीवाटेवर बसला असता शेजारून पुष्कळ असली म्हणजे ती परोक्ष समजावी, मग ती गाडया गेलेल्या त्याला कळल्या नाहीत. भिंतीच्या किंवा तट्टयाच्या पलीकडे का होईना. पण जागेपणी शेजारी काय चालले आहे कोणी म्हणतात की दोन दिवसाच्या पूर्वी तें न कळण्याचे कारण काय ? झालेली क्रिया परोक्ष होय. कोणी म्हणतात इन्द्रिये ही मनाने प्रेरित झाली तरच ती की वीन दिवसाच्या पूर्वी झालेली क्रिया शेजारच्या पदार्थाचे ज्ञान करून देण्याला परोक्ष होय. काही असो, लिटामध्ये उत्तम. कारणीभूत होतात. ते मन जर दुसऱ्या एखाद्या पुरुषाचा प्रयोग करता येणार नाही कर्ता विषयात गतले असेल तर ते इन्द्रियाच्या जवळ झोपेमध्ये काय करतो, तसेच मत्त मनुष्य नसल्यामुळ ज्ञान होत नाही. उन्मादावस्थेत काय करतो, ते ज्याचें त्याला (बा.१) अत्यन्त अपलाप गम्यमान असेल प्रत्यक्ष होत नाही, परोक्षच होते तेथे उत्तम तेथेही लिट्प्रत्यय होतो असे म्हणावें; उदा., पुरुषाचे उदाहरण घ्यावें; जमे; सुप्तोऽह फिल नो खण्डिकान् जगाम, नो कलिड्गान जगाम, विललाप, तसेच एखाद्या मनुष्याला जागे. न कारि सोम प्रपपायने, न दार्वजस्य प्रति- पणीसुद्धा त्या वेळी काय चालले आहे ते जमाह को मे मनुष्यः प्रहरेद्वधाय. ४. कारण तेथें प्रयोग करणारा हा स्वतःच त्या दिल तर तो शिक्षणाचा साधा अपलाप होतो, तेथे क्रियेचा कर्ता असल्यामुळे त्याला ती क्रिया परोक्ष मी गेलोही नाही, हा अत्यत अपला होय. मी होत नाही. दुमन्याच्या घरी ऋविज्ञ होऊन कधीच सोम प्यालों ५. मी झोपेमध्ये किंवा उन्मादावस्थेमधे फार नाही असा 'न कारि०' याचा अर्थ आहे. तूं भलत्या- बदबहलों, अमा अर्थ आहे. येथे बहबढणे ही किया कडून यजन करवितोम ना' या प्रश्नाचे हे उत्तर ज्याची त्यालाच दुसन्याचे सागण्यावरूनच समजत भआहे. तसेच 'मी दारेशांनी कोणाकडून कांच असल्यामुळे परोक्ष आहे. मनिग्रह केला नाही, सोटी गोष्ट उठवून मला कोण ६. खण्डिफदेशामध्ये तुझे शिक्षण झाले ना, परे दोष देईल' असा 'न दार्वजस्य' याचा अर्थ असे विचारले असता त्याचे हैं उत्तर माहे. मी भाडे. "त अयोग्य अशा अमुकाकडून दक्षिणा घेतलीस सण्डिक देशामध्ये गेलो सुर्य नाही, असा याचा ना' या प्रश्नाचे उत्तर आहे. भर्भ भारे. मासे शिक्षण ते झाले नाही असे उत्तर ·पा. सू.३.२.११८] व्याकरणमहाभाष्यम् २५१ हिंशश्वतोर्लच ।। ३।२।११६॥ न स्मपुराद्यतन इति वक्तव्यम् । किं चातः। भेने चासनकाले स्मादिविधिः पुरान्तो यद्यविशेपेण किं ॥३।२।११७॥ कृतं मत्रति । लैट स्ले ॥३।२।११८॥ न स्मपुरातन इति तुरता कात्याय- स्मपुरा भूतमात्रे न स्मपुराद्यतने ॥१॥ नेनेह ॥ १ ॥ स्मपुरा भूतमात्रे न स्मपुराद्यतन इति स्मादिविधिः पुरान्तो यद्यविशेपेण वक्तव्यम् । किमयं स्मादिविधिः पुरान्तो- भवति किं दार्तिककारः प्रतिषेधेन करोति ऽविशेषेण भूतमाने भवति तत्र वक्तव्यं न स्मपुरातन इति ॥ स्मलक्षणः पुरालक्षणश्चाद्यतने न भवत अनुवृत्तिरनयतनस्य लट् स्म इति तत्र इति । आहोस्वित्स्मलक्षणः पुरालझणञ्चा- नास्ति नकार्यम् । विशेषण भूतमात्रे भक्त इति तत्र स्माद्यर्थ लद् स्म इत्यत्रानयतन इत्येतदनुवर्ति- (सू.११८ वा.१) त्मपुरा मूतमात्रे न स्म. सामान्यमतकाली होतो आणि स्मशब्दाच्या पुराऽबतने असे म्हणावे. 'स्मशब्दापासून पुढे व पुराशब्दाच्या पूर्वी मधल्या दोन पुराशब्दापर्यंत उपपद असतांना या पांच सूत्रांनी ननु, न आणि नु उपपद असतांना सूत्रांनी सांगितलेले प्रत्यय सामान्य भूतकालीं सांगितलेले प्रत्यय अद्यतनभूतकाल होत होतात, फक्त त्यांपैकी पहिल्या दोन सूत्रांनी नाहीत,' असा अर्थ समजावा ? स्मशब्द उपपद असतांना सांगितलेला प्रत्यय या दोन अर्यामध्ये फरक काय ? आणि शेवटच्या सूत्राने पुराशब्द उपपद स्मशब्दाला आरंभ करून पुराशब्दापर्यंत असतांना सांगितलेला प्रत्यय अद्यतनमत- उपपदे असतांना जर नामान्यमतकाली प्रत्यय काली होत नाही, असा वा वार्तिकाचा होत असेल तर 'न स्मपुराद्यतने' असे शब्द अर्थ समजावा, किंवा 'स्मशब्द उप- घालून त्याचा निषेध करणा-या कात्यायनाने पद असतांना पहिल्या दोन सूत्रांनी सांगि- काय केले असे समजावें ? तलेला प्रत्यय आणि शेवटच्या सूत्राने पुरा. लट्रने या सत्रामध्ये अनद्यतने या पदाची शब्द उपपद असतांना सांगितलेला प्रत्यय अनुवृत्ति केली असता त्या निषेधाचा फांदी ·२५२ व्याकरणमहामाप्यम् [अ.३ पा.२ आ.२ प्यते ॥ परार्थ तु ॥६॥ विनिवृत्तः। अपरोक्षानद्यतनौ ननौ च नन्वोश्च सर्वनानद्यतनस्तथा सति नया किमिह विनिवृत्तौ ॥ २॥ कार्यम् ॥ ४॥ न पुराद्यतन इति भवेदेवद्वाच्य स्मादावपरोक्षे चेत्यकार्यमिति शक्यमे वत्रतावद्वक्तव्यं स्यान्न पुराद्यतन इति । तदपि विद्धि। वन चापि लुङ्ग्रहणम्। शक्यं हि निवर्तयितुं परोक्ष इति लद तत्र चापि लुग्रहणं ज्ञापकं न पुरा स्म इत्यन्न ॥ ५॥ लक्षणोऽद्यतने भवतीति ।। स्यादेषा तब बुद्धिः स्मलक्षणेऽप्येवमेव अथ वुद्धिरमिशेपास्मपुरा हेतू सिद्धमिति । अथ बुद्धिरियमविशेषेण स्मपुरा हेतू लद् रम इति भवेन्नार्थस्तस्मात्कार्य इति । तत्र चापि शृणु भूयः ।। ३ ।। एवं तर्हि ज्ञापयत्याचार्यः स्मलक्षणः अपरोक्षे वेत्येष प्राक्पुरिसंशब्दनाद. पुरालक्षणश्चानद्यतने भवत इति । उपयोग नाही. अनुवृत्ति सर्वत्र आहेच. मग तेथे अद्यतन. 'मनौ पृष्टः' आणि 'नन्यो.' या दोन काली होत नाही या निषेधाचा काय उप. सूत्रामध्ये अपरोक्ष आणि अनद्यतन या शब्दाची योग ? आता लट्रस्मे याच्यापुढे अपरोक्षे च हैं अनुवृत्ति करू नये. तेव्हा आता पक्त पुरा- सन केले नाही तरी चालेल असे समन. दशन्द उपपद असताना अद्यतनकाली प्रत्यय कारण स्ट् स्मे या सूत्रामध्येच परोशे याची होत नाही, एवढाच निषेध करावा लागेल, अनुवृत्ति करू नये. निवृत्ति करणे शक्य वरखतः विचार केला तर तोही निषेध करा आहे. अशा रीतीने परोक्ष आणि अप- वयास नको. कारण पुराशब्द उपपद अस रोच या दोन्ही ठिकाणी स्म उपपद असताना ताना सागितलेला प्रत्यय अद्यतनकाली होत लट् सिद्ध आहे असे जर तुला वाटत असेल नाही, या अर्थाचे शापक तेथील लुइग्रहणच तर लमे येथे परोक्षे याची निवृत्ति केली तरी अनद्यतने याची निवृत्ति नाही असे गृहीत धरले आता या वार्तिकाचा अर्थ दुसरा घ्यावा म्हणजे स्मशब्द उपपद असताना अद्यतन- म्हणजे रम आणि पुरा ही उपपदे सामान्य काली प्रत्यय होत नाही ह्या निषेधाचा उपयोग भूतकाली प्रत्यय होण्याला कारणीभूत होतात येत नाही, तरी पण पुराशन्द उपपद असताना अस वाटत असेल तर भयवनकालीं प्रत्यय होऊ नये याकरिता त्याविषयीही सागतों ऐका. वार्तिकातील निषेध पाहिजे. अपरोक्षे च है 'पुरि लुङ्' या सूत्रापूर्वीपर्यंत तर मग वार्तिक मुळीच नको. रम आणि आहे. तेव्हा त्यामुळे तेथे परोक्षे ह्या पदाची पुरा हे शन्द उपपद असताना सागितलेले अनुचि पैद झाली तरी अनद्यतन या पदाची प्रत्यय अनद्यतनकाली होतात असे आचार्य ३. परि लुङ् चारमे, याने जर अद्यतनहानी पुत्रानेच लुङ् होईल. तेम्दा उमाण पर्थ होत प्रत्यय होइड वर तुइमा न करता विक्याने आहे ते शक होईल, समस्यय सांगितला परेका उड्या सामान्य ·पा.सु.३.२.१२२] व्याकरणमहाभाष्यम् ३५३ अपरोक्षे च ॥३।२।११९॥] १२३] इत्येव सिद्धम् ॥ यदि वर्तमाने ननी पृष्टप्रतिवचने ॥३।२।१२०॥ लडित्येव लड्भवति शतृशानचौ प्राप्नुतः । ननौ पृष्टप्रतिवचन इत्यशिष्यं क्रिया- इष्येते शतृशानचौ। ननु मां कुर्वन्तं पश्य। समातेर्विवक्षितत्वात् ।। १ ।। ननु मां कुर्वाणं पश्येति ।। ननौ पृष्टप्रतिवचन इत्यशिष्यो लट् । [नन्वार्विभाषा किं कारणम् । क्रियासमाप्तेर्विवक्षितत्वात् । ।।३।२।१२१॥] क्रियाया अत्रासमाप्तिर्विवक्षिता । एप नाम पुरि लुङ् चास्मे ॥३।२।१२२॥ न्याय्यो वर्तमानः कालो यत्र क्रियाया हशश्वद्भयां पुरा ॥१॥ असमाप्तिभवति तत्र वर्तमाने लट् [३.२. हशश्वल्लक्षणात्पुरालक्षणो भवति विप्र- सूत्रकारच सुचवीत आहेत. सिद्ध होत आहे. (सू.१२०, वा. १) ननौ पृष्टप्रतिवचने या पण जर 'वर्तमाने लट्' याने लट्प्रत्यय केला प्रकृत सूत्रानें जो लट्प्रत्यय सांगितला आहे तर त्याच्याच पुढील सूत्राने त्या लटाचे स्थानी तो सांगावयास नको. सांगितलेले शतृशानच् हे आदेश होऊ लागतील. काय कारण? शतृशानच हे प्रत्यय तेथे होतातच; ते कारण असे की क्रियेची समाप्ति झाली इष्टच आहेत; उदा०:- ननु मां कुर्वन्तं नाही अशीच तेथे विवक्षा आहे आणि जेथे पैश्य, ननु मां कुर्वाणं पश्य. क्रियेची समाप्ति झाली नसते तेथें वर्तमानकाल (सू.१२२, वा.१) ह किंवा शश्वत् उपपद समजणे हेच योग्य आहे. तेव्हां तेथें 'वर्त- असतांना सांगितलेल्या प्रत्यया(३।२।११६). माने लट्' (३।२।१२३) यानेच लट्प्रत्यय पेशा हा पुराशब्द उपपद असतांना सांगित- ४. वास्तविक विचार केला तर परोक्ष आणि २. कट तयार करून उठल्याबरोबर कोणी विचा- अनघतन ही दोन पदे संबद्ध असल्यामुळे लट् रमे रलें तर 'हा आतां करतोच आहे पहा' असे उत्तर येथे दोन्ही येतील; त्यांपैकी अद्यतने हे पाहिजेच आहे. देतो, तो या वाक्याचा अर्थ आहे. त्याबरोबर परोक्षे येणार म्हणून 'अपरोक्षे च' हे सूत्र १. प्रश्न:र्वक उत्तर देतांना त्या उत्तरवाक्यामध्ये केले पाहिजे. तेव्हां त्यावरून लट् स्मे हे अनघतन न किंवा नु शब्द उपपद असतांना धातूदन सामान्य कालीच होईल व मागील टोपेत लिहिल्याप्रमाणे 'पुरि भूतकाली लट्प्रत्यय विकरयाने होतो; उदा०-तं कट. चारभे हे अनघतनकालींच प्रवृत्त होईल. तेव्हां तयार केलास काय ? या प्रश्नाचे उत्तर 'न करोमि वार्तिक मुळीच नको. मोः', 'नाकार्षन् मो', असे दिले जाते, 'मी केला १. प्रत्यक्ष क्रिया असतांना आणि स्मशब्द नाही' असा अर्थ आहे. तसेच त्या प्रश्नाचे उत्तर उपपद असतांना धातान अनयनमतकाली लङ् न 'भई न करोमि,' अई न्वकापन्' असे दिले जाते. करता लट् कारावा; उदा० एवं स्म पिता प्रवीति. 'मातांच मी केला' असा त्याचा अर्थ आहे. ये प्रयोग करणारा प्रत्यक्ष ऐकलेले आपल्या बापाचें १. पुराशब्द उपपद असतांना आणि रमाद भापण सांगत आहे. उपपद नसतांना ध.तान अनपतनननकाली लुट १. प्रश्नपूर्वक उत्तर देतांना त्या उत्तरवाश्या आगि लट विकल्याने होतात; उदा० -वमन्नीद मध्ये ननुभम उमरद असनांना धानान सामान्य पुरा छात्राः, भवात्मः पुरा छायाः, ये उट्ट होत भाकाली लट्प्रत्यय होतो; उदा० ६ देवदत्ता, न नाहीत, त्या वेली असन् मा लानी होनी. पाट नयार केलास काय?' या प्रश्नाचे उत्तर ननु करोमि परोसत्याची विवक्षा नामेट मर जपुः ना मिली भो: असें दिनै आहे. होय, मी हा आतांच केला होतो. अना अर्थ आदे. - ·२५४ ध्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.२ आ.२ तिपेयेन । शवलक्षणस्यावकाशः । इति रथेनायं पुरायासीत् । स्मलक्षणस्यायकाशः। हाकरोत् इति ह चकार । शश्वदकरोत् धर्मेण स्म कुरवो युध्यन्ते । इह सर्व शश्ववकार । पुरालक्षणस्यावकाशः । रथे प्राप्नोति । न ह म चै पुरा शश्वदग्निरप. नार्य पुरा याति । रथेनायं पुरायासीत् । शुवृक्गं दहति । स्मलक्षणो लड्भवति इहोभयं प्राप्नोति । रथेन ह शवपुरा विप्रतिषेधेन ॥ याति । रथेन ह शश्वत्पुरायासीत् । पुरा वर्तमाने लट्ट |॥३॥२॥ १२३ ॥ लक्षणो भवति विप्रतिषेधेन ।। प्रवृत्तस्याविराम शिष्या भवन्त्यवर्त- समः सर्वेभ्यो विप्रतिरोधेन ॥२॥ मांनत्वात् ॥१॥ स्मलक्षणः सर्वेभ्यो भवति विप्रतिषे. प्रवृत्तस्याविरामे शासितव्या भवन्ती । धेन । हगवल्लक्षणापुरालक्षणाच्च । हेश इहाधीमहे । इह वसामः । इह पुष्पमित्रं श्वक्षणस्यावकाशः । इति हाकरोत् इति याजयामः । किं पुनः कारण न सिध्यति । ह चकार । शश्वदकरोत् शश्वच्चकार । अवर्तमानत्वात् ॥ पुरालक्षणस्यावकाशः । रथेनायं पुरा याति। नित्यप्रवृत्ते च कालाविभागात् ॥२॥ लेला प्रत्यय विप्रतिषेधाने होतो. इति हाकरोत, शब्द उपपद असताना सागितलेल्या प्रत्ययाला इति ह चचार, शश्वदकरोत् , शश्वञ्चकार, येथे अवकाश आहे. तसेच, धर्मेण स्म कुरवो युध्यन्ते ह किंवा शश्वत् उपपद असताना सागितलेल्या येथे स्मशब्द उपपद असताना सागितलेल्या प्रत्ययाला अवकाश आहे. तसेच रमाय पुरा प्रत्ययाला अवकाश आहे, आणि न हम वै याति, रथेनाय पुरायासीत्, येथे पुराशब्द उप पुरा शश्वदमिरपशु वृगं दहति येथे सर्वांचीच पद असताना सागितलेल्या प्रत्ययाला अवकाश प्राप्ति येते. त्यापैकी स्मशब्द उपपद असताना आहे. आणि रयेन ह शश्वत्पुरा याति, रथेन सागितलेला लट्प्रत्यय विप्रतिषेधाने होतो. शश्वत् पुरायासीत्, या ठिकाणी उभयताची (मू.१२३, वा,१) एसादी क्रिया करण्या- प्राप्ति येते. त्यापैकी पुराशब्द उपपद असताना विषयी प्रवृत्ति झाली असता तो किया पुरी सागितलेला प्रत्यय विप्रतिषेधाने होतो, होईतोपर्यंत केव्हाही त्या क्रियेचा निर्देश पर- (वा.२) हशब्द, शश्वत्शन्द आणि पुराशन्द ताना लट्प्रत्यय होतो असे म्हणावें; उदा. इहा- हे उपपद असताना सांगितलेल्या प्रत्ययापेक्षा धीमेहे, इह वसामः, इह पुष्पमित्र याजपामः, स्मशन्द उपपद असताना सागितलेला प्रत्यय पण येथे प्रकृत सूत्रानेच लट्प्रत्यय का विप्रतिषेधाने होतो. इति हाारोत्, इति ६ बरे होणार नाही ! चकार, शश्वदकरोत्, शश्वञ्चकार, या ठिकाणी ह त्या वेळी ती क्रिया करीत नाही म्हणून आणि शश्वत् हे शब्द उपपद असताना सागित. होणार नाही. लेल्या प्रत्ययाला अवकाश आहे. रथेनाय पुरा (वा.२) क्रियेविषयी नेहमीच प्रवृत्ति असली याति, रथेनाय पुरायासीत्, या ठिकाणी पुरा तर तेथेही तन्प्रत्यय होतो असे म्हणावे; उदा. २. पुदि लुङ् चारम* याशा ने पूर्व २. येथे आम्दी अध्ययन करीत असनो' अमा विमनिषेधान होते. पुरि लुङ् चारमे या सूत्रामधे प्रयोग जेवनानामुम होतो. कारीला निघालेला अरमे असे म्हणावयास नको अमा अभिप्राय आहे. मनुष्य मध्ये मुकामार उतरून स्वस्थ बमला १. धान वर्तमानकारी सम्प्रत्यय होतो; असाही 'काशीला जात आहोत' अने म्हणतो, उदा. पचति देवरतः ·पा.सू.३.२.१२३] व्याकरणमहाभाष्यम् २५५ नित्यप्रवृत्ते च शासितव्या भवन्ती। हसति वा जल्पति या पानीयं वा पिचति । तिष्ठन्ति पर्वताः । स्रवन्ति नद्य इति । किं यद्यन युक्ता वर्तमानकालता दृश्यत इहापि पुनः कारणं न सिध्यति । कालाविभागात्। युक्ता दृश्यताम् ।। इह भूतभविष्यत्प्रतिद्वन्द्वो वर्तमानः कालो सन्ति च कालविभागाः ॥ ५ ॥ न चात्र भूतभविष्यन्तौ काली स्तः ॥ सन्ति खल्वपि कालविभागाः। तिष्ठन्ति न्याय्या त्वारम्भानपवर्गात् ॥३॥ पर्वताः। स्थास्यन्ति पर्वताः । तस्थुः पर्वता न्याय्या त्वेपा वर्तमानकालता । कुतः। इति । किं शक्यन्त एते शब्दाः प्रयोक्तु- आरम्भानपवर्गात् । आरम्भोऽत्रानपवृक्तः । मित्यतः सन्ति कालविभागाः । नावश्यं एप नाम न्याय्यो वर्तमानः कालो यत्रा. प्रयोगादेव । इह भूतभविष्यद्वर्तमानानां रम्भोऽनपवृक्तः ॥ राज्ञां याः क्रियास्तास्तिष्ठतेरधिकरणम् । इह आस्ति च मुक्तसंशये विरामः ॥४॥ तावत्तिष्ठन्ति पर्वता इति संप्रति ये राजा- यं खल्वपि भवान्मुक्तसंशयं वर्तमानं नस्तेपां याः क्रियास्तासु वर्तमानासु । स्था- कालं न्याय्यं मन्यते भुक्ते देवदत्त इति स्यन्ति पर्वता इतीत उत्तरं ये राजानो तेनैतत्तुल्यम् । सोऽपि झवश्यं भुजानो भविष्यन्ति तेपां याः क्रियास्तासु भवि. तिष्ठन्ति पर्वताः, स्रवन्ति नद्यः, भुक्ते देवदत्तः, ते आणि हे उदाहरण पण येथे प्रकृत सूत्रानेच कां वरै लट्. सारखेच आहे. असे पहा की तोही जेवतांना प्रत्यय होणार नाही? मध्ये हसतो, बोलतो, पाणी पिणे इत्यादि इतर कालाचा विभाग कांहींच कळत नाहीं, गोटी करतोच, मग तेथे जर वर्तमानकाल म्हणून होणार नाही. जो मृतकाल नव्हे आणि योग्य आहे असे तुला वाटते तर इहाधीमहे भविष्यकालही नव्हे तो वर्तमानकाल होय. या उदाहरणांतही वर्तमानकाल योग्य आहे आणि तिष्ठन्ति, सवन्ति, या पर्वत वगैरेंच्या असे समज. क्रियांसंबंधाने मतकाल कोणता व भविष्यकाल (वा.५) जेथे क्रिया नित्य असते तेथेही कोणता ते काहीच कळत नाही. तेव्हां वर्त. कालाचे विभाग आहेतच; जसे:- तिष्ठन्ति मानकालही कोठपासून धरावयाचा ते कांही पर्वताः, स्थास्यन्ति पर्वताः, तस्थुः पर्वताः. का. सांगता येत नाही. लाचे विभाग नसतील तर असे शब्दांचे प्रयोग (वा.३) पहाधीमहे इत्यादि ठिकाणी मध्ये करता येतील काय ? तेव्दां अभीतन कालाचे एखादे वेळी अध्ययनक्रिया करीत नसला विभाग आहेत असे मानलेच पाहिजे. तरी अध्ययनक्रियेचा वर्तमानकाल समजणें है या प्रयोगांबल्नच फेवळ कालाने विभाग न्याय्यच आहे. मानले पाहिजेत असे नाही, तर मुवा, मविष्य कशावरून? आणि वर्तमान अमा विन्दी प्रकारचा अशावरून की आरंमिलेली अध्ययन. नानांच्या निरनिराळ्या तीन प्रकारच्या जिला किया संपली नाही म्हणून. आरंभिलेली क्रिया त्या तिष्ठन्ति, सायन्नि, नाग या क्रियापदांनी संपन्नी नाही एच पाहन वर्तमान काल मम. दाखविल्या हिशनिशियां अधिकमा नमः जग, न्याय आहे. जो विशनि पर्वनाः मारा गया (ना.४) तं खोया योन्य पतंगगन- ज्या दिलाया नादमयमांना पंतांनी मिति फार आहे. भमें नि:शा समजतीय, उदा. दाविली जाते, मास्वनि पकना ग तु ·२५६ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.२ मा.२ ध्यन्तीपु । तस्थुः पर्वता इतीह ये राजानो विसंमतः। षभूवुस्तेषां याः क्रियास्तासु भूतासु ॥ काकं स्मेहानुपृच्छति किं ते पतित- अपर आह । न रित वर्तमानः काल लक्षणम् ॥ इति । अपि चात्र श्लोकानुदाहरन्ति । अनागते न पतसि अतिकान्ते च न वर्तते चक्रमिपुर्न पात्यते काकन। न स्यन्दन्ते सरितः सागराय । यदि संप्रति पतसि सर्वो लोकापतत्ययम्॥ कूटस्थोऽयं लोको न विचेष्टिवास्ति हिमवानपि गच्छति ।। यो ह्येवं पश्यति सोऽप्यनन्धः।। अनागतमतिकान्तं वर्तमानमिति त्रयम् । मीमांसको मन्यमानो युवा मेधा सर्वन च गतिर्नास्ति गच्छतीति E होणान्या राजाच्या ज्या किया त्यानी त्या होय; मग त्याप्रमाणे वागणारा योगी हा ज्ञानी वेळची पर्वताची स्थिति दाखविली जाते, तस्थुः आहे हे काय सागावें ? पर्वताः येथे पूर्वी झालेल्या राजाच्या ज्या आपण विचारी आहोत असे मानणारा तरुण, क्रिया त्यानी त्या वेळची पर्वताची स्थिति लोकमान्य, असा कोणी एक मनुष्य कावळ्याला दाखविली जाते. विचारतो की तुझी पतनक्रिया आहे कोठे! ती काही लोक तर असे म्हणतात की वर्तमान मुळीच नाही. भविष्यकालची आणि भूतकाल. काल हा मुळी नाहीच. आणि या आपल्या ची पतनक्रिया ह्या वेळी जमेत धरता येत नाही. म्हणण्याला साधक म्हणून पुढील श्लोक देतात. साप्रतकालीं पतनक्रिया आहे असें म्हणशील तर है संचारचक्र परिवर्तनशील आहे असे सर्वच लोकाला पतनक्रिया आहे असे म्हणावें नाही. कोणी दुसऱ्यावर बाण टाकिला जात लागेल. हिमवान् पर्वतसुद्धा इकडून तिकडे नाही. नद्या ह्या समुद्राकडे वाहतात असेही गमन करतो असें म्हणावे लागेल. याप्रमाणे नाही. हा लोक कूटस्थ म्ह. एका रूपाने काय भविष्यकाल, भूतकाल आणि वर्तमानकाल या मच आहे, हात फिरवाफिरव करणारा कोणीच तिन्ही काली गमनक्रिया सागता येत नाही. नाही, असे जो नुसते समजतो तोही ज्ञानी तेव्हा गच्छति असे लोक जे बोलतात ते ३. प्रातः रनाति येथे प्रातःकाल हा स्नान ५. भूतकाल आणि भविष्यवाल यांचे प्रत्यक्ष क्रियेचें अधिकरण होतो. पण तो प्रातःकाल समवत नाही. आता जर वर्तमानकाल म्हणून काही कोणता हे त्या कालाचे स्वरूप सूर्य उगवणे या काल असता तर तेवड्यांत होणारे परिवर्तन प्रत्यक्ष दुसया क्रियनेच ठरविले जाते. तेव्हा सूर्योदय ही समजेल फेकगे किंवा नदीचें वाहणे प्रत्यक्ष समजेल. क्रिया रनानक्रियेचे भधिकरण होऊन मर्योदये स्नानि पण वर्तमानकाल असा काहीच बाल नाही; तेव्हा असा प्रयोग होतो. तेव्हा जसें ये सूर्योदय परिवर्तन वगैरे प्रत्यक्ष होत नाही. ही क्रिया स्नानक्रियेची वेळ दाखविते, तसे त्या त्या ६. कारण वर्तमानकाली निचें प्रत्यक्ष नाही. राजांच्या किया पर्वताच्या स्थिनिक्रियेची निरनिराळी ७. साप्रत काल, म्ह वर्तमानकाल, हा फक्त त्या वेळ दाखवतात. तेव्हा क्रियामेहमूलक कालाचा भूतभविष्य याचा सपि आहे. त्याच क्षण, अक्षण, भेद समजला जातो, निमय वगैरे थोडासुद्धा का नाही. मग त्या काली ४. आतापर्यंतचा भतकाळ आणि पुढचा मविष्य. अमुक झाले असें कमें म्हणता याल ' आन! अनु.. काळ. यामध्ये संधिकालालाच वर्तमानकाल म्हणतान. मवाच्या विरुद्धच जर मनुष्य बोल लागला तर वर्तमानकाल अमा थोडासुद्धा काल नाही. समुद्र, मरम, हे मुर्दा चालनात अ को म्हणू नये ।

·पा.सू.३.२.१२३] व्याकरणमहाभाष्यम् २५७, किमुच्यते ॥ विसस्य बाला इत्र दह्यमाना न लक्ष्यते क्रियाप्रवृत्ती यो हेतुस्तदर्थ यद्विचेष्टितम् । विकृतिः संनिपाते। तत्समीक्ष्य प्रयुजीत गच्छत्तीत्व अस्तीति तां वेदयन्ते त्रिभावाः सूक्ष्मो विचारयन् ।। हि भावोऽनुमितेन गम्यः ।। अपर आह । अस्ति वर्तमानः काल इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरण- इति । आदित्यगतिवन्नोपलभ्यते । अपि महाभाप्ये तृतीयस्याध्यायस्य द्वितीये पादे चान श्लोकमुदाहरन्ति । द्वितीयमाह्निकम्। उगीचच काहीतरी बोलतात. खरें; जसे कमळाचा देठ जळू लागला असतां गमन क्रिया करण्याची जी रथ वगैरे साधनें त्यांतील सूक्ष्म तंतु जळतांना प्रत्यक्ष दिसत ती सज्ज करण्याकरितां जे घोडा जोडणे वगैरे नाहीत, तसेच हे होय. पण तिन्ही कालच्या व्यापार चालू झालेले पाहून गच्छति असा वस्तूंचे ज्यांना प्रत्यक्ष होते असे योगी लोक प्रयोग वेधडक करावा; काही हरकत नाही. ही ती दाहक्रिया आहे. असे जाणतातच. येथे दुसरा कोणी असे म्हणतो की वर्त- आतां आपल्यासारख्या लोकांनी मात्र त्या मानकाल हा सूक्ष्म का होईना पण काहीतरी सूक्ष्म गोष्टी अनुमानानेच गृहीत धरल्या काल आहे. फक्त जशी सूर्याची गति प्रत्यक्ष पाहिजेत. होत नाही तसें त्या कालाचे प्रत्यक्ष होत नाही याप्रमाणे भगवान् पतंजलिपींनी एवढेच. आणि ह्या आपल्या बोलण्याचा रचिलेल्या व्याकरणमहाभाप्यांतील तिसऱ्या साधक म्हणून पुढील श्लोक देतात:- अध्यायाच्या दुसन्या पादांतील दुतरें सर्व कारणसामग्री जुळली असतां पदाथी- आहिक समाप्त झाले. मध्ये होणारा विकार प्रत्यक्ष दिसत नाही हे ८. वर्तमानकाल म्हणून काही थोढामुद्धां काल आहे असे गृहीत धरूनच हे उत्तर दिले आहे. ते ·२५८ व्याकरणमहाभाष्यम [अ.३ पा.२ आ.३ लटः शशानचाचप्रथमासमा देवदत्त इति ॥ नाधिकरणे ॥३।२। १२४ ॥ योग इति चेदन्यत्रापि योग: स्यात् लस्याप्रथमासमानाधिकरणेनायोगा- ॥ २॥ दादेशानुपपत्तिर्यथान्यत्र ॥ १ ॥ अथ मतमेतद्भवति योग इत्यन्यत्रापि लस्याप्रथमासमानाधिकरणेनायोगादा. योगः स्यात् । कान्यत्र । लडि । अपचदो. देशयोरनुपपत्तिर्यथान्यत्र । तद्यथा। अन्य- दनं देवदत्त इति ॥ त्रापि लस्याप्रथमासमानाधिकरणेन योगो न कचिद्योग इति कृत्वावः सर्वत्र न भवति । कान्यत्र । लकि । अपचदोदनं योगेन भवितव्यं कचिद्वायोग इति कृत्वा । (स.१२४, वा.१) अप्रथमान्ताशी समाना- अप्रथमान्ताशी समानाधिकरण अशा अर्या धिकरण अशा अर्याशी लकाराचा योग संभ- बरोबर लकाराचा योग आहे असे मत बत नसल्यामुळे लकाराला हे आदेश कोठेच असेल तर इतर ठिकाणीही तसा योग करतां येगार नाहीत. जसा इतर ठिकाणी घ्यावा लागेल. अप्रथमान्ताशी समानाधिकरण अशा अर्थाशी इतर ठिकाणी म्हणजे कोठे परे ? लकाराचा योग होत नाही तसाच येही लडामध्ये पहा; उदा. अपचत् ओदनं होणार नाही. देवदत्तः. इतर ठिकाणी म्हणजे कोठे बरें ? पण एका ठिकाणी योग असला म्हणजे लडामध्ये पहा; उदा. अपचत् ओदनं सर्व ठिकाणी योग असलाच पाहिजे, असा काही देवदत्तः. नियम नाही. तसेच एका ठिकाणी योग नसल. (वा. २) आतां पचन्तं देवदत्तं पश्य येथे म्हणजे सर्व ठिकाणी तो नसलाच पाहिजे, १. लयाचे स्थानीं शत आगि शानव् असे अयं कर्ता हा त्याच्याशी समानाधिकरण होत नाही. आदेश होतात. परंतु त्या लदाचा जो अर्थ तो यथें अपचत् येयील लहाचा अर्थ जो को प्रथमान्त अर्याशी समानाधिकरण नसावा; उदा० त्याचा देवदत्ताकडे अन्वय असता तर तो देवदत्त पचन्त देवदत्तं पश्य, पचमान देवदत्त पश्य, येथे दृशिक्रियेचे कर्म असतांना अपवन ओदनं देवदत्वं लटाचा अर्थ कला आहे तो देवदताशी समाना पश्य असा मलनाच प्रयोग होऊ लागेल. विकरण आहे. कारण पचनक्रियेचा कर्ता देवदत्त ४ पचन्त देवदत्तं पश्य येथे लकाराच्या अर्थाचा आहे तो देवदत्त येथे पुढे दृशिक्रियेचे कर्म असल्या म्ह. कार्याचा अन्वय पचनकियेकडे आहे, देवदत्ताकडे मुळे दिनीयान्न माहे, प्रथमान्त नाही. नाही, आणि देवदत्त या अप्रथमान्नाचा अन्वय २. पाचकः येथे कृदप्रत्ययाचा अर्थ कर्ता आहे. दर्शनकियकडे आहे, पचनक्रियेच्या कल्याकडे नाही. तेव्हां कृत्प्रत्ययाचा योग कर्ता या अर्थाशी आहे. तरी वस्तुनः टकाराचा अर्थ जो कर्जा आणि अप्रथमा- तो कता पाचको देवदत्त: यो प्रथमान्त अथांशी न्तार्य देवदच है दोषे वस्तुतः एकच असल्यामुळे समानाधिकरण होतो, कारण त्या कायांचा देवदत्ताशी समानाधिकरण अहेतच. तेव्हां अप्रथमान्तायांशी अभेदाने यन्वय आहे. पाचकं देवदत्तं पश्य येथे समानाधिकरण जो कता त्याच्याशी लकाराचा योग अप्रथमान्ताशी समानाधिकरण होतो, तमें पचन्न माहे. देवदत्तं पश्य येथे जमत नाही, कारण लकाराच्या ५. तेव्हा अपचा ओदनं देवदत्तं पश्य मा अयांचा नेहमी क्रियेकडेच भवय होतो. तेव्हा मनाच अर्थ होऊ लागेल. लट् नसल्यामुळे गह- देवदर हा जरी अप्रथमान्त अर्थ आहे तरी लकाराचा प्रत्यय फक्त नाही.

·. पा. सू.३.२.१२४] व्याकरणमहाभाष्यम् २५९ सर्वत्रायोगेन । तद्यथा। समानमीहमानानां टन्धकं दृष्टा परिव्राजक इति ॥ विषम चाधीयानानां च केचिदथैर्युज्यन्तेऽपरे न। उपन्यासः । प्रत्यक्षस्तेनानिधूमयोरभि- न चेदानी कश्चिदर्थवानित्यतः सर्वैरर्थवद्भिः संवन्धः कृतो भवति त्रिविष्टन्धकपरिव्राज- शक्यं भवितुं कश्चिद्वानर्थक इति सर- कयोश्च । स तद्विदेशस्थमपि दृष्टा जाना- नर्थकैः । तत्र किमस्माभिः शक्यं कर्तुम् । त्यग्निरत्र परित्राजकोऽत्रेति ॥ भवति वे यल्लटोऽप्रथमासमानाधिकरणेन योगो भ- प्रत्यक्षादप्यनुमानबलीयस्त्वम् । तद्यथा । यति ललो न स्वाभाविकमेतत् ॥ अथवा- अलातचक्रं प्रत्यक्षं दृश्यतेऽनुमानाच्च देशे सामानाधिकरण्यं दृष्ट्वानुमानाद्गन्तव्यं गम्यते नैतदस्तीति ॥ कस्यचित्खल्वपि प्रकृतेरपि सामानाधिकरण्यं भवतीति । सकृत्कृतोऽभिसंबन्धोऽत्यन्ताय कृतो भव- तद्यथा । धूमं दृष्ट्वाग्मिरत्रेति गम्यते त्रिवि- ति । तद्यथा । वृक्षपर्णयोरयं वृक्ष इदं असाही नियम नाही. असे पहा की आचर- जसे धूम पाहून येथे अमि आहे असें अनु- पाने सारखे व बरोबरच अध्ययन करणारे मान होते, तसेंच संन्याशाचा दंड पाहून येथे अशा शिष्यांपैकी पुढे काहीना द्रव्यप्राति होते, संन्यासी आहे असे अनुमान होते; तसेंच हे काहींना होत नाही. तेव्हां त्यांतील एकाला होय. द्रव्य प्राप्त झाले म्हणजे सर्वांना तसे झालेच हा दृष्टान्त बरोबर नाही. कारण तेथे मनु- पाहिजे असे होणे शक्य नाही, तसेच एखा. मान करणान्याने अमि आणि धूम यांचा द्याला द्रव्य प्राप्त झाले नाही म्हणजे सर्वांना संबंध पूर्वी प्रत्यक्ष पाहिलेला असतो. संन्याशी तसेंच न मिळाले पाहिजे असे नाही. तेव्हां आणि त्याचा दंड यांचाही संबंध तसाच पूर्वी लट् केला असतां अप्रथमान्ताशी समानाधि- पाहिलेला असतो. त्यामुळे तो देशान्तरी गेला करण अशा अर्थाशी त्याचा योग होतो आणि तरी तेथेही धूम किंवा संन्याशाचा दंड दृष्टीस लङ् केला असतां तसा होत नाही, येथे पडेल तर येथे अमि आहे व येथे संन्याशी आम्हांला काय बरे करता येईल ? आहे असें निश्चयाने समर्जतो, पण प्रत्यक्षा. काहीच नाही. कारण ह्या गोष्टी स्वाभावि- पेक्षाही अनुमान प्रवल आहे; जसे:- अलात- कच आहेत. चक्र हे प्रत्यक्ष पाहण्यांत वर्तुल दिसते, परंतु अथवा पचन्तं देवदत्तं पश्य येथे पच्- ते वर्तुल नाही असे अनुमानाने निश्चित धातूच्या पुढील लट्प्रत्ययाचे स्थानीं शतः समजते. शिवाय काही ठिकाणी एकाचा आदेश झाल्यानंतर त्याचा सामानाधिकरण्याने दुसन्याशी असलेला संबंध एक वेळ प्रत्यक्ष देवदत्ताकडे अन्वय झालेला पाहून असे झाला असला तरी तो कायमचाच समजला अनुमान करावें की ह्या शतृप्रत्ययाचा स्थानी जातो;जसे:- हे झाड आगि हे त्याचे पान असा जो लट त्याचाही संबंध देवदत्ताकडेच आहे; झाड आणि पान यांचा संबंध केन्छांही एकदा ६.तदा प्रा स्थली आदेशाचा ज्याकडे सागाना त्यावरून ने चतुल मुलीच नाही अमें अनुमानाने विकरण्याने भन्वय, त्याकंटेन स्यानीचा सामाना. सिद्ध होते व ते वतुल्यत्यज्ञाचा बाप पर. जर मनु- पिताण्याने अय. दोन्ही अन्यत्र को प्रत्यक्ष मान होण्यापूर्वी साध्य गामि मापन यांचा संबंध होत नसल्यामुळे येथे अनुमान करता येणार नाही. प्रत्यक्ष असलाच पाहिन ममानियन असेल तर प्रत्यक्ष ७. जर काछ गरगर फिरवलं म्पपजे पर्तुत है अनुमानाला अजीन्य असल्यामुळे र प्रबल हो दिसते ते मलाचक होय. वस्तुत: ला काटालागेल, आणि नाम नाही, असे माना- टंक कोनया तरी एका दिशेकाटे असावया, चरून दिली.

·लटः २६० व्याकरणमहामाध्यम [अ.३ पा.२ आ.३ पर्णमिति । स तद्विदेशस्थमपि दृष्ट्वा जानाति पचद्भक्तिः फुर्वाणभक्तिः पचमानभक्तिः ॥ वृक्षस्येदं पर्णमिति ॥ अस्तु तर्हि प्रसज्यप्रतिषेधः प्रथमासमाना. किं पुनरयं पर्युदासो यदन्यत्प्रथमा- धिकरणे नेति । समानाधिकरणादिति । आहोस्वित्प्रसज्य. प्रथमाप्रतिपेध उत्तरपद आदेशानुप- प्रतिषेधः प्रथमासमानाधिकरणे नेति । पत्तिः ॥४॥ कश्चात्र विशेषः । प्रथमाप्रतिषेध उत्तरपद आदेशयोरनुप. लटः शत्शानचावप्रथमासमानाधि- पत्तिः । कुर्वती चासौ भक्तिश्च कुर्वद्भक्तिः करण इति चेत्प्रत्ययोत्तरपदयोरुप- पचद्भक्तिः कुर्वाणभक्तिः पचमानभक्तिरिति॥ संख्यानम् ॥ ३॥ ये चाप्येते समानाधिकरणवृत्तयस्तद्धिता. शतृगानचावप्रथमासमानाधि. स्तत्र च शतृशानचौ न प्राप्नुतः । कुर्वत्तरः करण इति चेत्प्रत्ययोत्तरपदयोरुपसंख्यानं पचत्तरः कुर्वाणतरः पचमानतरः । कुर्व- फर्तव्यम् । कौर्वतः पाचतः । कुर्वद्धतिः द्रूपः पचद्रूपः कुर्वाणरूपः पचमानरूपः । प्रत्यक्ष झाला म्हणजे पुढे तो देशान्तरी गेला पाचतः, कुर्वद्भक्तिः पचद्भक्तिः, कुर्वाणभक्तिः आणि तेथे पान दृष्टीस पडले की हे झाडाचे पचमानभक्तिः पान आहे असें निश्चित समजतोच. तर मग प्रसज्यप्रतिपेघच असू दे. त्यामुळे आता ये 'अप्रथमासमानाधिकरणे' हा पर्युः प्रथमान्ताशी सामानाधिकरण्य असताना हे दास समजावयाचा म्हणजे प्रथमान्तमिन्नाशी प्रत्यय होत नाहीत असा अर्थ होईल. सामानाधिकरण्य पाहिजे असा अर्थ घ्यावयाचा (वा.४) प्रथमान्ताशी सामानाधिकरण्य रिया प्रसज्यप्रतिषेध समजावयाचा, म्हणजे असताना हे प्रत्यय होत नाहीत, असा अर्थ प्रथमान्तामी सामानाधिकरण्य असताना हे असेल तर समानाधिकरण उत्तरपर पुढे अस. प्रत्यय होत नाहीत असा अर्थ घ्यावयाचा ताना हे आदेश होणार नाहीत; उदा० या दोन अर्थामध्ये काय वर परक आहे? कुर्वती चासो भक्तिश्च कुर्वद्भक्तिः, पचनक्तिः, (वा.३) प्रथमान्त मिन्नाी सामानाधिकर. कुषाणभक्तिः, पचमानभक्तिः. तसेच जे तदित ज्य असेल तर लटाचे स्थानीं शतृशानच् हे प्रत्यय समानाधिकरण अशाच काही विशेष आदेश होतात, असा अर्थ असेल तर प्रत्यय अर्थी सागितले आहेत ते असतांना धत. किया उत्तरपद पुढे असताना शतशानच् सानप्रत्यय होणार नाहीत, उदा० पुर्वरः होतात असे म्हणावे लागेल, उदा० पौर्वतः, पचत्तरः, पुर्याणतरः पचमानतर', पुर्वद्रूपः ८. तार, प्रस्य वगैरे कोणत्याही कारणामुळे हे प्रत्यय होण्याला प्रथमान्ताशी सामानाधिकरण्य जो एकरारचा मरगार होतो तो मनमानाचे कारण नोसरे, पण पर्युदामपशी जी सामाना- गो. स्परा प्रत्यक्ष पार गरे अने समजू सिरण्य पाहिश में होने नये. १०. तरप (५।३१५७),रूप (५३।११) मागि . पुचपचपा पाहून त्याचे अपत्य सवा. पापप () प्रापय स्वापाच होत मारेल, की भामयपाला भाई.या कुवं, पचाया भरपत खामात्र नम्हेल. या प्रत्ययानी मड पारणातीनामानाधिरण नमामा सभामा अचानक काही विशेष दाविला गाना. मुरे प्रकार मा कुदितिः बगैरे यामुळे देशया प्रथमानाची कुरव याने गोषममाग भाt. स सानानिमाय देय रोग भा. दो पदाम- ११ गरे पण नाती पीनान ·पा. सू.३.२.१२४] व्याकरणमहासाख्यम् २६२ कुर्वकल्पः पुवकल्पः कुर्वाणकल्पः पच- शानचोरप्रसिद्धिः। उत्तरपदनिमित्तःसुप्सु- मानकल्प इति ॥ यन्तनिमित्तं चोत्तरपदं तदेतदितरेतराश्रयं सिद्धं तु प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेति वच- भवति। इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते। नात् ॥ ५॥ न वा लकारस्य कृत्वात्प्रातिपदि- सिद्धमेतत् । कथम् । प्रत्ययोत्तरपद- कत्वं तदाश्रयं प्रत्ययविधानम् ॥ ८॥ योश्च शतृशानची भवत इति वक्तव्यम् ॥ न वैष दोषः। किं कारणम् । लका- तत्र प्रत्ययस्यादेशनिमित्तत्वाद- रस्य कृत्त्वात्प्रातिपदिकत्वम् । लकारः कृ. प्रसिद्धिः ॥६॥ कृत्प्रातिपदिकमिति प्रातिपदिकसंज्ञा । तन्त्र प्रत्ययस्यादेशनिमित्तत्वादप्रसिद्धिः। तदाश्रयं प्रत्ययविधानम् । प्रादिपदिकाश्रया आदेशानिमित्तः प्रत्ययः प्रत्ययनिमित्तश्या- खाद्युत्पत्तिर्भविष्यति ॥ देशस्तदेतदितरेतराश्रयं भवति । इतरेतरा. तिङादेशात्सुबुत्पत्तिः ॥९॥ श्रयाणि च न प्रकल्पते ॥ तिडादेशः क्रियतां सुवुत्पत्तिरिति पर- उत्तरपदस्य च सुबन्तनिमित्तत्वाच्श- 'त्वात्सुबुत्पत्तिर्भविष्यति ।। तृवानचोरप्रसिद्धिः ॥ ७ ॥ तस्मादुत्तरपदप्रसिद्धिः ॥ १० ॥ उत्तरपदस्य च सुबन्तनिमित्तत्वाच्शत तस्मादुत्तरपदं प्रसिद्धमुत्तरपदे प्रसिद्ध पचद्रूपः, कुर्वाणरूपः पचमानरूपः, कुर्वत्कल्पः सुप् हा उत्तरपदाचे निमित्त आहे आणि पचत्कल्पः, कुर्वाणकल्पः पचमानकल्पः, उत्तरपद हे सुबन्ताचे निमित्त आहे, म्हणून (वा.५) हे सिद्ध होत आहे. येथेही इतरेतराश्रयदोष येतो. आणि अशी ते कसे ? एकमेकांवर अवलंबून कार्य असतील तर ते प्रत्यय आणि उत्तरपद पुढे असतांना त्यांपैकी काहीच हाती लागत नाही. शतृशानच् होतात असे वचन केले म्हणजे (वा.८) हा दोप येत नाही. काय कारण ? (वा.६) पुढील प्रत्यय हा शतृशानच् या कारण असे की शतृशानच करण्यापूर्वीच आदेशांचे निमित्त असल्यामुळे कांहींच सिद्ध लकाराला कृत्संज्ञा (३।११९३) असल्यामुळे होत नाही. कारण 'पुढील तद्धित प्रत्यय हा प्रातिपदिकरांज्ञा होईल, आणि प्रातिपदिकसंज्ञा या आदेशांचं निमित्त, आणि हे आदेश त्या झाल्यामुळे पुढे सुप्प्रत्ययाची उत्पत्ति होईल. प्रत्ययाचे निमित्त' असा इतरेतराश्रयदोप येतो. (वा.९) आतां लकागचे स्थानी तिलादेश आणि अशी एकमेकांवर अवलंबून होणारी (३।४।७८) करावेत किंवा पुढे मुष्प्रत्यय कार्ये असतील तर तेथे काहीच हाती लागत करावेत, असा विचार उत्पन्न झाला असतां नाही. परत्वास्तव नुप्प्रत्ययच अगोदर होतील, (वा.७) तसेंच उत्तरपद हे सुवन्ताचे निमित्त (वा.१०) आणि मुप्प्रत्यय झाले म्हणजे असल्यामुळे शतृशान होणार नाहीत. कारण समास होऊन उत्तरपद तयार होईल, आणि १२. कारण शर, शनच्, हे नादेश झाल्यानंतर उत्तरपद मनतात नाभि सुपरयय केल्यानंतरच 'शत्प्रययात म्हणून प्रातिपदिकासंता (११२१४६) समास होतो. होइंस आप नंतर तद्धिनप्रत्यय होतील. १३. कारण उउ.पामुळे मानन z १२. समास हास्यानंतर त्यांतील पुडील मागाला मागि ने शास्यानसर प्रातिपदिकसभा होऊन म. शालें.

·न २६२ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.२ आ.३ उत्तरपद इति शतृशानची भविष्यतः॥ निमित्तवन्तौ न चापवादविपय उत्सगो. इहापि तर्हि तिडादेशात्सुबुत्पत्तिः स्यात् ऽभिनिविशते । पूर्व छपवादा अभिनिवि- पचति पठतीति । अस्त्यत्र विशेषः । नित्यो- शन्ते पश्चादुत्सर्गाः । प्रकल्प्य वापवाद. ऽत्र विदेशः । उत्पनेऽपि सुपि प्राप्नोत्या विषयं तत उत्सर्गोऽभिनिविशते । नुप्तन्नेऽपि प्रामोति । नित्यत्वात्तिहादेशे तावदन कदाचित्तिङ् मवति । अपवादी कृते सुयुत्पत्तिर्न भविष्यति ।। इहापि तर्हि शतृशानची प्रतीक्षते ॥ नित्यत्वात्तिमादेशः स्यात् कुर्वद्भक्तिः पच तदेतत्क सिद्धं भवति । यत्र सामा- द्भक्तिः पचमानभक्तिरिति । अत्यन न्यागुत्पत्तिः । यत्र हि विशेषादत इम् विशेषः। शतृशानचौ तिङपवादौ तौ चात्र [४.१.९५] इतीवरेतराश्रयमेव तत्र भव- ते उत्तरपद पुढे असले म्हणजे त्याच्या निमि. विशेष आहे. तो असा की येथे तिलादेश चानें शतृशानच्प्रत्यय करता येतील. नित्य नाहीत. कारण तिहादेशाचे अपवाद जे तर मग पचति, पठति, येही तिड्प्रत्यय शतृशानच त्याचे निमित्त उत्तरपद है ये फरण्याचे पूर्वी पुढे सुप्प्रत्यय होऊ लागतील. आहे आणि अपवादाच्या विपयामध्ये उत्सर्ग पचति, पठति, येथे कुर्वद्भक्तिः यासारखी म्हणजे याध्यशास्त्र कधीही प्रवृत्त होत नाही. स्थिति नाही. त्यापेक्षा ये विशेष आहे. तो कारण अपवादशास्त्र पूर्वी मनात येते आणि असा की येये लकाराचे आदेश तिङ् हे नतर उत्सर्गशास्त्र हे कायमच्या अर्थाने मनात मुप्प्रत्ययापेक्षा नित्य आहेत. कारण पुढे सुप्. येते. तेव्हा अपवादाचा विषय कोणता ते प्रत्यय फेला तरी त्याची प्राप्ति येते आणि न पाहून तो सोडून इतर ठिकाणी उन्मर्गशास्त्र केला तरी प्राप्ति येते. तेव्हा नित्यत्वास्तव प्रवृत्त होते म्हणून दुर्वद्भक्तिः येथे केव्हाही तिघादेश फेल्यानतर पुढे सुप्प्रत्यय होणार तिहादेश होणार नाहीत; आपले अपवाद जे नाही. शतृशानच त्याची येथे वाट पाहत बसणारच. तर मग कुर्वदतिः पचद्भक्तिः, फुर्वाण अशा रीतीने इतरेतराश्रयदोष न येता भचिः पचमानभक्तिः, येथेही सुप्प्रत्ययाचा उदाहरणाची सिद्धि होते, पण ती कोठे ? याध करून नित्यत्यास्तर तिहादेश होऊ उत्तरपद पुढे असताना सिद्धि होते आणि लागतील. मोपम प्रातिपदिकाहून प्रत्यय छागितला अरोले कुपंक्तिः येथे पचति, पटति, यापेशा ते. आता अकारान्त प्रातिपरियाहून इ. मस्यय होगार. मत्स्य, त्याला श्मशा मसत्यामु प्रातिपदिकमहा १४. तेहा सोलरामपदोर येत नाही. होने, आणि अपत्याची पण त सप्रत्यय १५. सप्मायय मात्र नित्य नाही. कारण पाटेक सा प्रातिदियाहून सांगितला भमस्यामुळे निगदेश शास्यानतर 'प्रति' (१।१९९३) या समन्ययान्ताइन तो प्रत्यय (१९२) होतो, निपामुळे शर्मा नाही म्हणून मावियादिकसज्ञाती भागि तो प्रत्यय पुढे माहे म्हणून स्याम्या निमिधाने माती, सेहो विलापानतर सम्प्रत्ययाची प्राप्ति स्टाये खानी उमादेश होऊन सहारण साथ देव नाही. परतु येशनानिः मात्र सारन नारी; पारण येथे १६. वात्पर्य, इतिः ये सुप् व विक है एटाला शनयमावेश हास्यानर अकारान्त प्राति- दोनी भनिय भाषामुरे परस्सारसव सुपनत्यप पदिवान रमप्रत्यय पर येगार मागहमप्र यय रोमन रसात. सायानर स्याम्पा निमिताने शानम्र, १. मान्य कोर: ये पाहुन . भगा खरेतरामय येवो..

·पा. सू.३.२.१२४] व्याकरणमहाभाष्यम् २६३ ति। वीक्षमाणस्यापत्यं वैक्षमाणिरिति ॥ पचन् पठन्निति च लटः शतृशानचौ। इह च शतृशानचौ प्राप्नुतः। पचतितराम् इह च न भविष्यतः पचतित राम् जल्प- जल्पतितराम् पचतिरूपम् जल्पतिरूपम् तितराम् पचतिरूपम् जल्लतिरूपम् पच- पचतिकल्पम् जल्पतिकल्पम् पचति पठ- तिकल्पम् जल्पतिकल्पम् पचति पठतीति तीति ।। तदेतत्कथं कृत्वा सिद्धं भवति । च लटः शतृशानचौ ॥ तत्तहिं बावचनं शवशानचौ यदि लटो वा । कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । प्रकृतमनुवर्तते। यदि लटः शतृज्ञानचौ वा भवतो क प्रकृतम् । नन्वोर्विभाषा [३.२.१२१] व्यवस्थितविभापाच। तेनेह च भविष्यतः इति । यदि तदनुवर्तते वर्तमाने लट् कौर्वतः पाचतः कुर्वद्भक्तिः पचद्भक्तिः [१२३] इति लडपि विभापा प्राप्नोति । पचमानभक्तिः कुर्वत्तरः पचत्तरः पचमा- संनन्धमनुवर्तिप्यते । नन्वोर्विभाषा । नतरः कुर्वद्रूपः पचद्रूपः पचमानरूपः पुरि लुङ् चास्मे [१२२] विभापा । कुर्वत्कल्पः पचत्कल्पः पचसानकल्पः वर्तमाने लट् पुरि लुङ् चास्मे विभापा । प्रत्यय होतो (४११।९५) असा विशेष प्राति- कल्पम् , पचति, पठति, येथे लटाचे स्थानी पदिकाहून प्रत्यय सांगितला असेल तेथे इत- शतृशानच् आदेश होत नाहीत. रेतराश्रयदोप येतोच; उदा० वीक्षमाणत्या तर मग सूत्रामध्ये वाशब्द घातला पाहिजे. पत्यं वैशमाणिः. तसेंच पचतिरीम् जल्पति धालावयास नको; मागून अनुवृत्त येत तराम् , पचतिरूपम् जल्यतिरूपम् , पचति- आहे. कल्पम् जल्पतिकल्पम् , पचति, पठति, खा माग कोठेसा वाशब्द आहे ? उदाहरणांमध्ये लकाराचे स्थानी शतृशानन् नन्वोविभाषा (३।२।१२१) येथे विभाषा- है होऊ लागतीलच. शब्द आहे. मग ही उदाहरणे कशी वर सिद्ध होतील ? पण तो विमापाशब्द जर प्रकृत सूत्रांत हे लटाचे स्थानीं शतृशानच्प्रत्यय जर विक- अनुवृत्त येत असेल तर 'वर्तमाने लट्' या ल्पाने सांगितले आणि तो विकल्प सर्व ठिकाणी सूत्रांतही त्याची अनुवृत्ति असलीच पाहिजे. सरसकट न घेतां कोठे करणे आणि कोठे न तेव्हां तो लट्प्रत्ययही विकल्याने होऊ लागेल करणे असा व्यवस्थेनेच घेतला तर सर्व सिद्ध असें नाही. मध्ये अनुवृत्ति असली तरी तेथे होईल. तेव्हां कौवंतः पाचतः, कुद्रक्तिः पच. ती पूर्वसंबंधासहित करता येईल ती अशी:- दक्तिः, कुर्वागभक्तिः पचमानभक्तिः, कुर्वत्तरः नन्बोर्विभाषा याच्या पुढील 'पुरि लुट् पचत्तरः, कुर्माणतरः पचनानतरः, कुर्वद्रुपः पच. चारमे' या सूत्रामध्ये अनुवृत्त आलेले विभाषा द्रूपः, कुर्वाणरूपः पंचमानरूपः, कुर्वकल्यः पच. हे पद पुराशब्द उपपद असतांना लु आणि कुर्वाणकल्यः पचमानकल्पः, पचन् , लट् हे प्रत्यय विकल्याने होतात, असे पुरा. पठन् , येथे लटाचे स्थानी शतृशानन् आदेश शब्दार्शी आणि लुङ्लट् या प्रत्ययांशी संबंध होतात. आगि पचतितराम् जत्यतितराम् , पच- पावले आहे. पुढे 'वर्तमाने लट् यथे 'पुरि तिरूपम् जल्लतिरूपम् , पचतिकल्लम् जल्पति- टुइ चारने विभाषा इतक्या पदांची अनुवृत्ति ये तरप. रूपप, कार, दे तस्तिमासय पुढे होऊन पुढे नमत्यय होईल, पानि को मप दार असल्यामुळे शतृशान होऊ टागनीस पचति, परनि, प्रलय पुरे अरमामुळे मानव दो छागोस, येथे तटाला हा असत्यामुळे प्राविरदिवासंहा त्कल्पः, ·२६४ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.१ आ.३ लटः शतृशानचौ विभापा । पुरि लुङ्ग संख्यानम् ॥ १॥ चास्म इति निवृत्तम् ।। न तहीदानीम लक्षणहेत्वोः क्रियाया गुण उपसंख्यानं प्रथमासमानाधिकरण इति वक्षव्यम् । कर्तव्यम् । तिष्ठन्मूत्रयति । गच्छन्भवा- वक्तव्यं च । किं प्रयोजनम् । नित्यार्थम् । यतीति ॥ अप्रथमासमानाधिकरणे नियौ यथा कर्तुश्च लक्षणयोः पर्यायेणाचयोगे।।२।। स्यातामिति । क तहीदानी विभाषा । फर्तुश्च लक्षणयोः पर्यायेणाचयोग प्रथमासमानाधिकरणे । पचन् पचति । उपसंख्यानं कर्तव्यम् । योऽधीयान पचमानः पचत इति ॥ आस्ते स देवदत्तः । य आसीनोऽधीवे [संयोधने च ॥३।२।१२५ ॥] स देवदत्तः ॥ अचयोग इति किमर्थम् । लक्षणहेत्वोः क्रियायाः य आस्ते चाधीते च स चैत्रः ॥ ॥३।२।१२६॥ तत्त्वान्याख्याने च ॥३॥ लक्षणहेत्वोः क्रियाया गुण उप- तत्त्वान्वाख्याने चोपसंख्यानं कर्त- होऊन पूर्वीप्रमाणे निराळा वाक्यार्थ होतो. असेल तर त्या क्रियेचा वाचक जो धान त्याच्या त्याच्यापुढे 'लटः शतृशनचौ.' या प्रकृत पुढील लट्प्रत्ययाचे स्थानीं शतृशानन्आदेश सूत्रामध्ये मात्र फक्त विभाषा हेच अनुवृत्त होतात असे म्हणावें; उदा० तिष्ठन् मूत्रपति, येते; पुरि लुड् चास्मे ही पदें अनुवृत्त येत गच्छन् भक्षयति. नाहीत. (वा.२) एखाया क्रियेच्या कर्त्याचे चिन्ह तर मग आता प्रकृत सूत्रामध्ये अप्रथमा- अशा ज्या दोन क्रिया, त्यापैकी पाळीपाळीने समानाधिकरणे असे म्हणावयास नको. कोणत्या तरी एका क्रियेच्या वाचक धातूच्या ते तर म्हटले पाहिजे. पुढील लटाचे स्थानीं शतृशानच् हे आदेश तें कशाकरिता ! होतात; परंतु त्या वाक्यामध्ये चशब्दाचा योग प्रथमान्तमिन्नाशी सामानाधिकरण्य अस- नसला पाहिजे, असे म्हणावे; उदा०- यो- ताना शतृशानच्प्रत्यय नित्यच झाले पाहिजेते'. धीयान आस्ते स देवदत्तः, य आसीनोऽधीते शुशानच्प्रत्यय विकल्पाने कोठे करा स देवदत्तः येथे चशब्दाचा योग नसावा असें कशा- प्रथमान्ताशी सामानाधिकरण्य असताना करिता म्हटले आहे ? विकल्पाने होतात; उदा० पचन्, पचति; य आस्ते च अघीते च स चैत्रः येथे पचमानः, पचते. शतृशानच्प्रत्यय न झाले पाहिजेत, (स.१२६, वा.१) जी क्रिया दुसन्या (बा.३) स्वाभाविक गोष्टीचे कथन कर्तव्य क्रियेच्या साधनाचे चिन्द किंवा हेतु होत असेल तर तेथे लटाचे स्थानी अतृशानच १९. हा येथे स्वतंत्र निराळा वाक्यार्थ न होat ताना त्याचे स्थानी अतृशान मादेश होतात उदा. एकच वाक्या होतो आणि सांतच विभाषापदाचा हे पचन्, हे पचमान. संप होऊन शतृशानच विकल्याने होऊ लागतील, १.कोणतीही जी क्रिया दुसन्या क्रियेचें चिर किंवा २०.अप्रथमाममानाधिकरणे याचा स्वतंत्र वारया हेतु होत असत तर त्या क्रियेचा वाचक जो धातु फरावयाचा आणि त्यामध्ये विमापापदाचा सरप त्याच्या पुढील लट्प्रत्ययाचे स्थानी शतृशानच करावयाचा नाही. भादेश होतात; मा. शयाना मुजते यानाः, अनं- १. संगोपनरिमासनाशी सामानाधिकरणय मसयन् वसति. . वयाचे? दे ·-- 1 पा.३.३.२.१२६] व्याकरणमहाभाष्यम २६५ व्यम् । शयाना वर्धते पूर्वा । आसीनं लक्षणहेत्वोः क्रियाया इत्येव सिद्धम् ।। वर्धते विसमिति || इह तावत्तिष्ठन्मुनयतीति विष्ठतिक्रिया सदादयश्च बहुलम् ॥४॥ मूत्रयतिक्रियाया लक्षणम् । गच्छन्भक्ष- सदादयश्च वहुलमिति वक्तव्यम् । यतीति गच्छतिक्रिया भक्षयतिक्रियाया सन्ब्राह्मणः अस्ति ब्राह्मणः । विद्यते लक्षणम् || योऽधीयान आस्ते स देव- ब्राह्मणः विद्यमानो ब्राह्मण इति ।। दत्त इत्यध्ययनक्रियासनक्रियाया लक्ष- इजुहोत्यो वचनम् ॥५॥ णम् । य आसीनोऽधीते स देवदत्त इञ्जुहोत्योर्वेति वक्तव्यम् । अधीते इत्यासिक्रियाध्ययनक्रियाया लक्षणम् । अधीयानः । जुहोति जुह्वत् ॥ इदं तर्हि प्रयोजनमचयोग इति वक्ष्या- माझ्याक्रोशे ॥६॥ मीति । इह मा भूत । य आस्ते चाधीते माब्याक्रोश इति वक्तव्यम् । मा च स चैत्र इति । एतदपि नास्ति प्रयो- पचन् । मा पचमानः ।। जनम् । नैतक्रियाया लक्षणम् । किं तत्तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । तर्हि । कर्तृलक्षणमेतत् ॥ शयाना वर्धते आदेश होतात असे म्हणावें; उदा० शयाना देवदत्तः येथे उभे राहणे ही क्रिया मूत्र. वर्धते दूर्वा, आसीनं वर्धते विसम्. क्रियेचे चिन्ह होत आहे. तसेच गच्छन् (वा.४) अस्ति या अर्थाच्या धातूच्या भक्षयति यः स देवदत्तः येथे गमनक्रिया ही पुढील लट्प्रत्ययाचे स्थानीं शतृशानच् आदेश भक्षणक्रियेचे चिन्ह होत आहेच, तसेंच यो. वाहुल्येंकरून होतात असे म्हणावें; उदा० ऽधीयान आस्ते स देवदत्तः येथेही अध्ययन- सन् ब्राझणः अस्ति ब्राहाणः, विद्यमानो ब्राह्मणः क्रिया ही आसनक्रियेचे चिन्ह होत आहेच, विद्यते ब्राहाणः. तसेंच य आसीनोऽधीते स देवदत्तः ये आ- (वा.५) इधातु यांच्या सनक्रिया ही अध्ययन प्रक्रियेचे चिन्ह आदेच. पुढील लटाचे स्थानी शतृशानच हे आदेश तर मग 'कर्तुश्च लक्षणयोः पर्यायणाच- विकल्पाने होतात असे म्हणावें; उदा० अधीते योगे' या वार्तिकाचा उपयोग असा की त्या- अधीयानः, जुहोति जुखत्. मध्ये 'अचयोगे' असा निषेध करावयाचा (वा.६) माल् उपपद असतांना आणि आहे. कारण य आस्ते च अधीते च स आक्रोश गम्यमान असतांना लटाचे त्यानी येथे शतृशानच्प्रत्यय न झाले पाहिजेत. तेव्हां शतृशानच आदेश होतात असे म्हणावे; त्या निषेधाकरितां ते वार्तिक पाहिले. उदा० मा पचन्, मा पचमानः, हा उपयोग बरोबर दिमत नाही. कारण तर मग आतां वार्तिककारांनी लांगितल्या- 'य आरसे च अधीते न म त्र' में प्रमाणे दी वचने फेली पाहिजेत. कोणतीही किया कोगत्यादी यि निन्दन दी वचने करावयार नकोत. 'लपत्योः होत नाही, तर ते त्या दोन्ही क्रिया रियायाः' या स्त्रानेच ही उदाहरणे सिद्ध मिळून फत्यांचे चिन्द हो आई. नर्गन होत आदेत; ते असे:- तिष्ठन् मूत्रपति यः ग शबाना वर्षत दवां में सपनमिया ही २. 'देवदासोना मनात .मादप्राममाया नाम: देवासः'२३४ आहे. देर में दो विदा गयोग' हा पिरोनको मा. मूहिद मिन्ह दोन सादन, आणि हुधातु ·. २६६ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.२ आ.३ . दूर्वेति होतिक्रिया वृद्धिक्रियाया लक्षणम् । दौग्रहणं क्रियतेऽसंसर्गार्थम् । असं. आसीनं वर्धते बिसमित्यामिक्रिया वृद्धि- सहयोरेतविशेषैः शतृशानचोः सत्संदा क्रियाया लक्षणामिति ॥ सदादयश्च बहु- यथा स्यात् ॥ ननु चैते विशेषा निर- लम् एमुहोत्योर्या माछचाकोश इति रन् । यद्यप्येते विशेषा निवर्तन्तेऽयं पन्यमेव ॥ तु सलु वर्तमानः कालोऽवश्यमुत्तरार्थो- तो सत् ॥ ३ । २ । १२७ ॥ ऽनुवर्त्यः । तस्मिन्ननुवर्तमाने वर्तमान- तौमहणं किमर्थम् । शशानचौ प्रति- कालविहितयोरेव शतृशानचोः सत्संज्ञा निर्दिश्यते । नैवदस्ति प्रयोजनम् । प्रकृती स्याद्भूतभविष्यत्कालविहितयोर्न स्यात् । शशानचावनुवर्तिष्यते । क प्रकृतौ । किं पुनभूतभविष्यत्कालविहितयोः सत्सं- बरः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे ज्ञावचने प्रयोजनम् । पूरणगुणमुहितार्थ- [३.२.१२४] इति । अत उत्तरं पठनि । सत् [२.२.११] इति । ब्राह्मणस्य पक्ष्यन् । तौ सदिति वचनमसंसर्गार्थम् ॥१॥ ब्राह्मणस्य पक्ष्यमाणः ॥ अथ क्रियमाणे- इद्धिक्रियेचे चिन्ह होत आहेच. तसें आसीनं त्याचा या संज्ञेशी संवध न व्हावा. कारण ती वर्धते विसम् येथे आसन क्रिया ही वृद्धि- निमित्तं नसतानाही झालेले जे शतृशानच्प्रत्यय झियेचे चिन्ह होत आहेच. आता 'सदाद- त्यांनाही सत् ही संज्ञा झाली पाहिजे. पथ बहुलम', 'इजुहोत्योर्वा' आणि 'मा. पण पूर्वसूत्रात धरलेली जी शतृशानन् ख्याकोश' ही तीन वार्तिकें मात्र केलीच प्रत्ययाची निमित्त त्याची येमें अनुत्ति केली पाहिजेत. नाही म्हणजे काम भागेल. (सू.१२७) ये तो असे कशाकरिता म्ह जरी त्या काही विशेष निमित्ताची अनु. र आहे! दृत्ति केली नाही तरी वर्तमानकालाचा पुढे शतु आणि शानच् याचा परामर्श होण्या. संचध होण्याकरिता येथे त्याची अनुदृत्ति करिता म्हटले आहे. केलीच पाहिजे. आणि त्याची अनुचि आली हा त्याचा उपयोग बरोर दिसत नाही. म्हणजे वर्तमानकारी सागितलेल्या अशाच कारण मागून शतधानचौ याची अनुवृत्ति शतशानच्प्रत्ययाना सत्संज्ञा होईल, भूत. फरता येईल. काळी किंवा भविष्यकाली सागितलेल्या शत- मागे को यरे शतशानची असें म्हरलें थानच्प्रत्ययाना सत्सवा शेणार नाही. थाहे। पण भूतकारी आणि मविष्यकाली सागित- : নবাগৰিল মা যয়ানমালা অনুধা জান্ধা (AR१२४) या सूत्रामध्ये म्हटले आहे. हे उपयोग तरी कोठे वो होतो। मनांत घेऊन वार्तिककार म्हणतात:- 'पूरणगुगसुहितार्थसत्' (शरा) येथे (पा.१) तो सत्' या सूत्रामध्ये तो असें जें होतो. त्यामुळे ब्रामणस्य पसन् , मगर हटले भारे त्याचा उपयोग असा की पूर्व. पायमाणः, ये पष्ठीतत्पुरणाचा निषेध होतो. सूत्रातीर तृणानन्प्रत्ययांची जी निमिच पण ये तो असा शन्द पावला तरी त्या- १. भागि चानच् या दोनी प्रापयांना (३)सानी नगनच् (३१) हा ' समा हो मालि. १. मविपाळी स्पा ममयावे ·पा. सू.३.९.१२७] व्याकरणमहाभाष्यम् २६७ ऽपि तीनहणे कथमेवासंसक्तयोरेतैर्विशेपैः मार्थ भविष्यति । लूट एव धातुमात्रात्प- सत्संज्ञा लभ्या । लभ्येत्याह । कथम् । रस्य नान्यस्येति ॥ कैमर्थक्यान्नियमो ताविति शब्दतः । सदिति योगे क्रिय- भवति । विधेयं नास्तीति कृत्वा । इह माणे तौग्रहणं योगानं जायते सति च चास्ति विधेयम् । किम् । नित्यौ शतृशा- योगाने योगविभागः करिष्यते । तौ । नचौ प्राप्तो तौ विभाषा विधेयौ । तत्रा- तावेतौ शतृशानची धातुमात्रात्परस्य पूर्वो विधिरस्तु नियमोऽस्वित्यपूर्व. एय प्रत्ययस्य भवतः । ततः सत् । सत्संज्ञौ विधिर्भविष्यति न नियमः ॥ भवतः शतृशानचौ।। इहापि तर्हि प्रानुतः । योगविसागतश्च विहितं सत् । कारकः हारकः इति । एवं तर्हि योगविभागः करिष्यते । अवधारणं लटि विधानम् । लुटः सत् । लुटः सत्संज्ञौ भवतः । कि- लुटः सदा (३.३.१४] इत्येतन्निय- मर्थमिदम् । नियमार्थम् । लूट एव पासून 'पूर्वसूत्रांतील वर्तमानकाल वगैरे विशेष पुढील वाटेल त्या प्रत्ययाला जर शतृशानच् निमित्तै नसतांना झालेल्या शतृशानच्प्रत्य. आदेश होतील तर फक्त लट्प्रत्ययालाच यांना सत्संज्ञा होते' हा अर्थ कसा लब्ध होतो? होतील, इतर प्रत्ययांना होत नाहीत. लब्ध होतो असें म्हणतो. पण ज्या सूत्राने कांहींच विधान करतां तो कसा? येत नाही तें सूत्र व्यर्थ होते, म्हणून नियमार्थ असा की तौ या शब्दापासूनच तो अर्थ समजले जाते. आणि येथें तर नवीन विधान लब्ध होतो. 'तो सत्' असे सूत्र केले असतां करतां येते, तो हा सूत्रापैकीच एक भाग आहे असे तम ते काय ? जतें. आणि सूत्रापैकी भाग असेल तर तेथे असें की तो या सूत्राने जे शतृशानच् योगविभाग करता येतो. तो हैं प्रथमसूत्र प्राप्त झाले ते नित्य प्राप्त झाले म्हणून त्यांचा होय. धातूच्या पुढील प्रत्ययाला शतृशानच् विकल्प येथे नवीन सांगता येतो. आणि नवीन आदेश होतात असा त्याचा अर्थ होय. काही सांगून विविवाक्य समजावें किया त्याच्यापुढे सत् हे दुसरे सूत्र होय. शतृशा- नियामकवाक्य समजावें असा जेथें विचार नच्प्रत्ययांना सत् अशी संज्ञा होते असा उत्पन्न होतो तेथे विधिच योग्य होय, नियम त्याचा अर्थ होय. योग्य नाही. पण असे केले तर तो या सूत्राने कारकः, तर मग आणखी एक योगविभाग करून हारकः, येथे कृ, ह, या धातूंच्या पुढील ण्वुल. शतृशानच्प्रत्ययांचे विधान करावें. योगविभाग प्रत्ययाला शतशानच हे आदेश होऊ लागतील. असा करावा की लटः सत् एवढेच सूत्र करावे. लटः सद्वा (३३३१४) याने जे लटाचे तें कशाकरिता? स्थानी शतृशानच्प्रत्य यांचे विधान केले तें नियम करण्याकरिता. तो नियम असा की नियमार्य होईल. तो नियम असा की धातूच्या धातूच्या पुढील वाटेल त्या प्रत्ययाला जर सत् ३ नियमवाक्य है निषवाक्य नसून लाचे विधान येथे मानता येत नाही. ती मानिसव० तारपर्य निषेध करण्याविषयी मानावे लागते मागि या दोन्ही सांमध्ये अप्रथमालमानाधिररणे याची स्यामुळे प्राप्त झालेल्या कार्याचा या करावा लागतो. अनुवृति असल्यामुळे प्रथमानाकी सामानाधिकरपर हे दोपविधि वारयामध्ये येत नाहीत. असनांना विधानाय सूत्र होईल असे म्हणता ४. पा सूत्रांत वासद नसल्यामुळे विकला येत नाही.

·भवति ॥ प्राप्नोति ॥ २६८ व्याकरणमहाभाष्यम् [म.३ पा.२ आ.३ धातुमानात्परस्य नान्यस्येति । ततो वा। कर्मणि च माये चाफर्मकेभ्यः [३.४.६९] वा घ लूटः शतृशानचौ सत्संझौ भवतः। भाषकर्मणोरपि प्राप्नुतः ॥ रामायमप्यर्थः सद्विधिनित्यमप्रथमासमा- स्वरः॥४॥ नाधिकरण इति वक्ष्यति तन वक्तव्यं स्वरश्च साध्यः। कतीद पवमानाः। अदुपदेशालसार्वधातुकमनुदात्तं भवती- अथ यायेतावुसरौ शत्रानौ किमेतीला- त्येप स्वरः प्राप्नोति ।। देशाबाहोस्विदलादेशौ। कश्यात्र विशेषः। उपग्रहप्रतिषेधश्च ॥ ५॥ उत्तरयोर्लादेशे वावचनम् ॥ २॥ उपग्रहस्य च प्रतिषेधो वक्तव्यः । उत्तरयोल देशे वेति वक्तव्यम् । कतीह निधानाः । तानावात्मनेपदम् पवमानः यजमानः । पवते यजत इत्यपि [१. ४. १००] इत्यात्मनेपदसंज्ञा यथा स्यात् ॥ साधनाभिधानम् ॥ ३॥ स्तां तीलादेशौ। साधनाभिधानं च प्राप्नोति । लः अलादेशे पष्ठीप्रतिषेधः॥६॥ म्हणजे शतृशानच् आदेश होतील तर फक्त या अर्थीच होतात असा काचा निर्देश तेथे लपत्ययालाच होतील. त्यानतर पढ़ें 'वा' केला पाहिजे; नाही तर लः कर्मणि च भावे एपदें दुसरें सून होय. सत् म्हणजे शतृशानच् चाकर्मकेभ्यः (३।४।६९) या सूत्रानें कर्म आदेश हे विकल्याने होतात असा त्याचा किंवा भाव या अर्थी केलेल्या लटाचे स्थानी अर्थ होय. शिवाय असे करण्यांत आणखी ही ते आदेश होऊ लागतील. एक गोष्ट सहज सिद्ध होते ती ही की सद्विधि. (वा.४) तसाच इष्ट स्वरही सागाया नित्यमप्रथमासमानाधिकरणे (३।३।१४,वा.१) लागेल. नाही तर 'कतीह पचमानाः' येथे उप असें में पुढें वार्तिककार सागणार आहेत ते देशी म्हस्व अकारान्ताच्या पुढील लसार्वधातु सागावयास नको. काला सागितलेला अनुदात्त स्वर (६।१।१८६) आता पुढील सूत्रानी सागितलेले जे शत होऊ लागेल. आणि आन हे प्रत्यय ते लटाचे स्थानी होतात (वा.५) तसेच त्या शतृ आणि आन या किंवा स्वतन होतात ? प्रत्ययाना परस्मैपद, आत्मनेपद, या संज्ञा होत या दोहोंमध्ये फरक काय ! नाहीत असा निषेध सागितला पाहिजे. नाहीं (वा.२) पुढील सूत्रानी सागितलेके शतृ तर 'कतीह निम्नाना.' येथें चानच्(३।२।१२९) आणि आन हे ल्टाचे स्थानी होतील तर प्रत्ययाला 'तडानावात्मनेपदम् (१।४।१००) एक्दा तिड्प्रत्यय करण्याकरिता तेथे या असें याने आत्मनेपदसंज्ञा होऊ लागेल. म्हटले पाहिजे; उदा० पचमानः यजमान, तर मग पुढील सूत्रानी सागितटेले शत् पचते यजते, अशी रूपे झाली पाहिजेत. आणि आन हे लटाचे स्थानी न सागता (वा.३) शिवाय धनु आगि आन हे कर्ता स्वताच सागावेत. ५ सूत्रामध्ये अप्रथमाममानाधिकरणे पाची अनु. माची अनुवृति वेली तर लयचे स्थानी होतील; पत्ति नाही, तेव्हा प्रथमानाशी सामानाधिकाण्य नाही तर स्वतत्रच होतील. भसतांना या मुत्रान शानद् विवसाने होतात. ७ भात्मनेपदससा झाली तर निम्नाना: में १. पूस्योगनन् वगरे पुढील सूत्रामा सरः पन्धा परस्मैपदी मसत्यामुळे चानर होणार नाही.

·पा. २.३.२.१२७] व्याकरणमहाभाष्यम् २६९ अलादेशे षष्ठीप्रतिषेधो वक्तव्यः । द्विषः शतुर्वेति वक्तव्यम् । नचावंश्यं सोमं पवमानः । नडमानानः । अधीयन्पा- वक्तव्यं प्रत्ययग्रहणे तति प्रतिषेधार्थम् । रायणम् । लप्रयोगे नेति प्रतिषेधो न तदेव प्रत्याहारग्रहणे सति विध्यर्थ प्राप्नोति ॥मा भूदेवं तृनित्येवं भविष्यति। भविष्यति ॥ कथम् । तृनिति नेदं प्रत्ययग्रहणम् । [पूयजोः शानन् ॥३२॥१२८॥ किं तर्हि । प्रत्याहारग्रहणम् । क संनिवि- ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चा- ठांना प्रत्याहारः । लटः शनित्यत आर- नश् ॥ ३ । २ । १२९ ॥ भ्यातुनो नकारात् ॥ यदि प्रत्याहारग्रहणं इधार्योः शत्रकृच्छूिणि चौरस्य द्विषन् वृषलस्य द्विपन् अत्रापि ॥ ३ । २। १३०॥ प्राप्नोति । द्विषोऽमित्रे ॥३।२। १३१ ।। द्विषः शतुर्वावचनम् ॥ ७॥ सुनो यज्ञसंयोगे ॥३।२।१३२॥ (वा.६) लटाचे स्थानी न सांगितले तर पण तृन् हा प्रत्याहार कोठे उच्चारलेल्या सोमं पवमानः, नडमानानः, पारायणमधीयन् , प्रत्ययांचा आहे ? ह्या उदाहरणांमध्ये कर्माहून प्राप्त झालेल्या 'लटः शतृ०' (३।२।१२४) या सूत्रांतील षष्ठीचा (२।३।६५) निषेध सांगावा लागेल. तृशब्दापासून तृन्(३।२।१३५)प्रत्ययाच्या न- कारण तटाचे स्थानी है आदेश न झाल्या. कारापर्यंत. मुळे लकाराच्या प्रयोगामध्ये सांगितलेला पण जर तृन् हा प्रत्याहार घेतला तर षष्ठीचा निषेध (२।३।६९) प्राप्त होत नाही. चोरस्य द्विपन् , वृषलस्य द्विपन् , येथेही षष्ठीचा त्या कारणामुळे निषेध प्राप्त झाला नाहीं निषेध होऊ लागेल. तर न होऊ दे; तृनामुळे त्याच सूत्राने निषेध (वा.७) शतप्रत्ययान्त द्विधातूचा योग असतांना कर्माहून षष्ठी विकल्याने होते (२॥ तो कसा? ३१६९,वा.६) असे म्हणावें. आणि ते दोन्ही • असा की त्या सूत्रामध्ये तृन् असे जे वेळेला अवश्य म्हटलेच पाहिजे. तृन् हा उच्चारले आहे ते तृन् या प्रत्ययाचे ग्रहण प्रत्यय घेतला तर एकदा पष्ठी न होण्याकरितां आहे असे समजू नये, तर तेथे तृन हे प्रत्या- पाहिजे आणि आतां तृन् हा प्रत्याहार घेतला हाराचे ग्रहण आहे. तर एकदा पठी होण्याकरितां संच उपयोगी उपनिषदं धारयन्. ८. कारण द्विषोऽमित्रे (३।२।१३१) थाने (१३०) इङ् आणि धारि या धातूंहून कर्ता या सांगितलेला शतप्रत्यय तृन् या प्रत्याहारामध्ये सांप- अर्थी शतृप्रत्यय होतो, परंतु धातूचा अर्थ लो व्यापार टत आहे. तो करताना काला काट होत नाहीत असा अर्थ १.(१२८) पूङ आणि यज् या धातूंहून कर्ता या विवक्षित असला पाहिजे: उदा० पारायणमधीयन् , मथी शानन्प्रत्यय होतो; उदा. पवमानः, यजमानः. (१२९) धातहन कर्ता या अर्थी चानशमलव (१३१) द्विधातूमुन कता या अर्थी शतप्रत्यय होतो, ताच्छील्य, वय किंवा शक्ति हे अर्थ गम्यमान होतो, शत्रु हा अर्थ गम्यमान असतांनाउदा बिषन असतांना..ताच्छील्य म्ह गजे धातूचा शत्रुः. तो करण्याचा कर्त्यांचा स्वभाव; उदा. मण्ढयमानः, (१३२)सुनधातन क्ला या अर्थी तृप्रत्यय होतो, शिखण्डं वहमानः, शत्रु निम्नान: धातूच्या अयांचा मान या करणान्या मुख्य करयोगी अर्थ जो व्यापार ·२७० व्याकरणमहाभाष्यम् (अ.पा.२ मा. अर्हः प्रशंसायाम् ||२२१३३॥ न वा धात्वन्यत्वात् ॥३॥ आकैस्तच्छीलतद्धर्मतत्साधुका न वा वकन्यम् । किं कारणम् । रिषु ॥३।२।१३४॥] धात्वन्यत्वात् । धात्वन्तरं नेषविः ॥ हॅन् ॥ ३ ॥ २॥ १३५॥ कथं ज्ञायते । तृन्विधावृत्विक्षु चानुपसर्गस्य ॥१॥ नेपतु नेष्टादिति दर्शनात् ॥ ४ ॥ तृन्विधावृत्विक्षु चानुपसर्गस्येति वक नेपतु नेष्टादिति प्रयोगो दृश्यते । व्यम् । होता पोता। अनुपसर्गस्येति इन्द्रो नस्तेन नेपतु । गा वो नेष्टात् ।। किमर्थम् । प्रशास्ता प्रविहर्ता ॥ विपेर्दैवतायामकारथोपधाया नयतेः पुक् च ॥२॥ अनिट्त्वं च ॥५॥ नयवेः पुरवक्तव्यः । तूंश्च प्रत्ययो त्विपेर्दैवतायों तृन्वक्तव्योऽकारश्चो- वक्तव्यः । नेष्टा॥ पधाया अनिट्वं चेति । त्वष्टा । किं पडेल. काय कारण ! (सू.१३५, वा.१) ह्या तुन्प्रत्यय सांग कारण असे की नेष्टशन्दामध्ये निराळाच णाऱ्या सूत्रामध्ये ऋत्विज अर्थ गम्यमान अस. धातु आहे. नेप् असा निराळाच धातु तेथे तांना तच्छील वगैरे अर्थ नसले तरी धातूहून आहे. तृन् प्रत्यय होतो असे म्हणावे; परंतु धातूच्या हे कशावरून समजावें ! मागें उपसर्ग मात्र नसला पाहिजे; उदा० (वा.४) नेपतु, नेष्टाद, असे प्रयोग दृष्टीस होता, पोता. पडतात त्यावरून समजावें; उदा० इन्द्रोवस्त्रेन उपसर्ग नसावा असे कशाकरिता म्हटले नेपतु, गा वो नेष्टात्. आहे! (वा.५) विप्धातहून देवता अर्थ. अस- प्रशाखा, प्रतिहर्ता, येथे तृन्प्रत्यय न झाला नांना तृन्प्रत्यय होतो असे म्हणावे आणि पाहिजे. विधातूच्या उपघेला अकार होतो व प्रत्यया- (वा.२) नीधातूहून तृन्प्रत्यय होतो आणि ला इडागम होत नाही असे म्हणावें; उदा. नीघातूला पुगागम होतो, असे म्हणावें; उदा. नेष्टा. पण हा येथे इडागमाचा निषेष त्विष्- (वा.३) अथवा नयतेः पुक्च हे कराव. घात्पुरताच कसा केला आहे ! विधात्पुरताच केला आहे असे नाही, संबंध असला पाहिजे; उदा० सुन्वन्तो यजमानाः. द्वन्धील वगरे अष्ट्राचे अर्थ होत. (१३३) अयातहन कर्ता या अर्थी वृन्पत्यय होतो, १. धातुहुन कर्ता या अथी नृन्मत्यय होतो, माम गम्यमान असताना, अदा० अईन् पूजाम्, तुच्चील वरपकी मर्थ गम्यमान असताना; उदा. (१३४) अधिसरसूत्र आहे. पाच्या पुढील जे का कटान्. प्रत्यय कित्यवारयत (श६१७७)ते का या मयी २ प्रसास्ता, प्रतिहतो, हे सम्म तृसत्यय होऊन रोन आहेतच, पग तच्छो, तदम मागि तस्माधु- अन्तोदार (१९६३) होतात, व तेच करस्वराने कारी परिको को गवाही अर्थ अधिक गम्यमान अस. (६२११३९) कायम तन्मत्स्य झाला असता तर वाना. धातूचा अर्थ जो म्यार तो करण्याचा कार्याचा 'तादी (२०५०) याने पूर्वपदाला प्रातिमा स्वमाव अमगे, किंवा कार्याचा तो धर्म ममनें, किंग झाला असता. काला वो ग्यार चांगला करता येणे, हे कमाने ३. कारण विम्यान हा मूळचाच अनिट् माहे. स्वष्टा. यास नको.

·+ पा. स.१.२.१३९] व्याकरणमहाभाष्यम पुनरिदं विपेरेवानिट्वम् । नेत्याह । ग्लोजिस्थश्च वस्तुः ॥३।२।१३९॥ यच्चानुक्रान्तं यच्चानुक्रस्यते सर्वस्यैष शेषो स्नोः कित्त्वे स्थ ईकारप्रतिषेधः ॥१॥ ऽनिट्त्वं चेति ॥ नोः कित्त्वे स्थ ईकारस्य प्रतिषेधो क्षदेश्व युक्ते ॥ ६ ॥ वक्तव्यः । स्थास्नुरिति । घुमास्थागापाज- झदेश्च युक्ते तृन्वक्तव्यः । झत्ता ।। हातिसां हलि [६. ४. ६६] इतीत्वं प्रा- छन्दसि तृच ॥७॥ नोति ॥ एवं तर्हि न कित्करिष्यते । छन्दसि तृश्च सुंश्च वक्तव्यः । क्षत्तृभ्यः अकिति गुणप्रतिषेधः ॥ २॥ संग्रहीतृभ्यः । क्षत्तृभ्यः संग्रहीतृभ्यः ।। यद्यकिद्गुणप्रतिषेधो वक्तव्यः । [अलवनिराकृन्मजनोत्पचो- जिष्णुरिति ॥ स्पतोन्मदरुच्यपत्रपवृतुवृधुलह भुव इनतिषेधश्च ॥३॥ चर इष्णुच् ।। ३।२।१३६ ॥ भुव इप्रतिषेधश्च वक्तव्यः । किं णेश्छन्दसि ॥ । २।१३७॥ चान्यत् । गुणप्रतिषेधश्च । भूष्णुरिति ।। भुवश्च ॥३।२।१३८॥] अस्तु तर्हि कित् । ननु चोक्तं सोः कित्त्वे तर येथे वार्तिककारांनी तृन्प्रत्यय ज्या धातू- सांगावा लागेल. कारण स्थास्तुः येथे 'धुमा- हून पूर्वी सांगितला व पुढे सांगणार आहेत स्था०' (६।४।६६) या सूत्राने ईत्व प्राप्त होत त्या सर्वच ठिकाणी तृन्प्रत्ययाला इडागम होत आहे. नाही असा शेष जोडावा. तर मग ककार न जोडतां स्नु असा अ- (वा.६) क्षद्धातू हून तृन्प्रत्यय होतो, युक्त कित्च करावा. अर्थ गम्यमान असतांना, असं म्हणावें; उदा० (वा.२) जर कित् केला नाही तर जिष्णुः येथे गुणाचा (७१३१८४) निषेध सांगितला (वा.७) वेदामध्ये क्षद्धातहून तृच्ही होतो पाहिजे. आणि तृन्ही होतो असे म्हणावें; उदा० (वा.३) तसेंच भूधातूच्या पुढील स्नु. क्षत्तुभ्यः संग्रहीतृभ्यः, क्षत्तभ्यः संग्रहीतृभ्यः. प्रत्ययाला इडागमाचाही निषेध सांगितला (सू.१३९, वा.१) ह्या स्नुप्रत्ययाला वस्नु पाहिजे; गुणाचाही निषेध मूधातूला सांगितला असा आरंभी इत्संज्ञक ककार जोडला असेल पाहिजे; उदा० मूष्णुः. तर स्थाधानृला ईत्व होत नाही असा निषेध तर मग कस्नु अगा इत्संशक ककार जोट- तेव्हा त्याच्यापुरता निषेध नकोच आहे. चर या धातान तच्चील वगरे कता असतांना ला ४. म्हणूनच पीता, नेष्टा, क्षचा, येथे इडागम अथी तृन्प्रत्यय होतो; उदा० असंकारिणः वगैरे. होत नाही. (१३५) वेदामध्ये शिप्रस्थयात पालान नाची देता.

·व्याकरणमहाभाष्यम [१.३ पा.२ आ.३ स्य ईकारप्रविपेच इति । नेप दोषः। किडितोरीत्त्वं शिष्यते ॥ इह वर्हि स्थादंशिभ्यां स्नुग्छन्दसि ॥४॥ जिप्णुरिति गुणः प्रानोति । स्थादंशिभ्यां स्नुश्छन्दसि वक्तव्यः। गुणाभावनिपु स्मार्य: स्थास्नु जगमम् । दक्ष्णवः पशव इति ।। गुणाभावलिपु स्मर्तव्यः| गिति किति स इदानी स्थोऽविशेपेण विधास्यते । स्तिीति । तद्गकारग्रहणं कर्तव्यम् । न सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते ।। कर्तव्यम् । क्रियते न्यास एव । ककारे ययान्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं सोः गकारश्चर्वभूतो निर्दिश्यते | क्विडति कित्त्वे स्थ ईकारप्रतिपेध इति । एवं तर्हि चेनि ॥ इह तर्हि भूप्युरिति अपुकः किति गित्करिप्यते । [७.२.११] इतीप्रतिषेधो न प्राप्नोति । नोनित्त्वान्न स्थ ईकारः अयुकोऽनिट्त्वं गकोरितोः॥ सोनित्त्वात्स्थ ईकारो न भविष्यति । श्रयुकोऽनिट्वं गकारककारयोरिति कि कारणम् । वकल्यम् । उद्गकारग्रहणं कर्तव्यम् । न किङितोरीत्त्वशासनात् । कर्तव्यम् । क्रियते न्यास एव । ककारे लेलाच असं दे. पुढे असताना ईत्व सांगितले आहे. पण कित् मानला तर स्थायला ईत्वाचा पण इत्संज्ञक ककार जोडला नाही तर निषेध सांगावा लागेल असे म्हटले आहे ना? जिष्णुः येथे गुग होऊ लागेल ना ? हा दोष येत नाही. कारण गित्, कित् आणि चित् असे तीनही प्रका. (वा.४) स्था आणि दंश या धातूंहून वेदा- रचे प्रत्यय पुढे असतांना गुणाचा निषेध मध्ये स्नुप्रत्यय सागितलाच पाहिजे; उदा० स्थास्नु जद्गमम् , दहणवः पसवः. तो स्नु तर मग क्टिति च (१५) या सूत्रामध्ये प्रत्यय स्थाघातून वेदापुरताच न सांगता गकार उच्चारला पाहिजे. मोघम सागितला म्हणजे शालें, निराळा उचारावयास नको. कारण मूळ अशा रीतीने सिद्ध होवें खरें, पण सूत्रा. सूत्रामध्ये उच्चारलाच आहे. ककाराच्या मागे मध्ये फिरसाफिरख होते ना ! गकाराला चवं (८४१५५) करून विक्टति तर मग मूळचेंच सूत्र आहे तसेंच असू दे. असा दोन ककारांचा निर्देश केला आहे. पण मूळच सूत्र ठेवले तर परनु असा तर मग भूष्णुः येथे भ्युकः किति (७२। फित्मत्यय होत असल्यामुळे स्थाधान्ला ११) याने इहागमाचा निषेध होणार नाही ईस्याचा निषेष सांगावा लागेल असे म्हटलें त्याची काय थाट ! आहे ना! श्रियाणि उगन्द या धान्या पुढील तर मग इत्संशक ककार न लोडतां इस. गित् याणि कित् मधा दोन्ही प्रकारच्या राक गकार जोहता येईल. प्रत्ययांना इडागमाचा निषेध सांगावा. मनु असा गित्प्रत्यय आहे म्हणून स्या. तर मग रन्युकः किति (२०११) या घातला ईत्य होणार नाही. सूत्रामध्ये गकार उच्चारला पाहिजे. काय कारण। निराळा उन्चारावयास नको. कारण मूळ, कारण असे की पिन् किया डिप्रत्यय सूत्रामध्ये उच्चारलाच आहे. ककारान्स १. दा बेगे शाम पाश मुरीष उपारू नये. सागावा.

·: । पा.सू.३.२.१४१] व्याकरणमहाभाष्यम् २७३ गकारश्वर्वभूतो निर्दिश्यते । श्रथुकः कि- सर्वनामस्थानेऽधातोः [७. १. ७०] इति तीति । यद्येवं चर्वस्यासिद्धत्वाद्धशीत्युत्त्वं नुम्प्रसज्येत । नैष दोषः । झल्ग्रहणं तत्र प्राप्नोति । सौत्रो निर्देशः । अथवासंहितया चोदयिष्यति ॥ इह तर्हि शमिनितरा निर्देशः करिष्यते । श्रयकः कितीति ।। शमिनीतरा तमिनितरा तमिनीतरा उगितो नोनित्त्वान्न स्थ ईकारः किडिनोरी- घादिपु नद्या अन्यतरस्यां ह्रस्वो भवती- त्वशासनात् । त्यन्यतरस्यां इस्वत्वं प्रसज्येत । इष्यत गुणाभावस्त्रिषु स्मार्यः अथुकोऽनिट्त्वं एव हस्वत्वम् ।। गकोरितोः॥ विनुणकर्मकाणाम् ॥१॥ [निसिगृधिधृषिक्षिपे: क्नुः धिनुणकर्मकाणामिति वक्तव्यम् । इह ॥३।२।१४०॥] मा भूत् । संपृणक्ति शाकमिति ।। शमित्यष्टाभ्यो धितुण उक्तं वा ॥२॥ ॥३।२।१४१॥ किमुक्तम् । अनभिधानादिति ।। घिनणयं वक्तव्यः । घिनुणि हि सति [संपृचानुरुधायमाझ्यसपरि- शमिनौ शमिनः तमिनौ तमिनः उगिदचा संसृजपरिदेविसंज्वरपरिक्षिप- मागें गकाराला चर्च करून श्युकः क्किति झलग्रहण करावें असें पुढें (७१११, वा.११) असा दोन ककारांचा निर्देश केला आहे. सांगणार आहेत. पण चाने कंकार करून उच्चारला असेल तर मग शमि नितरा शमिनीतरा, तमिनि. तर ते चर्व असिद्ध असल्यामुळे तो गकार तरा तमिनीतरा, येथे 'उक् इत्तंशक असलेल्या आहे असे समजून हशि च (६।१।११४) शब्दाच्या पुढील डीप्रत्ययाला घ वगैरे पुढे याने मागें उत्व होऊ लागेल, असतांना विकल्याने हव होतो' (६।३।४५) सौत्र निर्देश आहे म्हणून येथे उत्व झाले असा सांगितलेला हस्व विकल्याने होऊ लागेल. नाहीं; अथवा वाक्यामध्यें संहितेची अविवक्षा म्हणून घिनग असा सांगितला पाहिजे. करून संधि न करतां निर्देश केला आहे असे पण येथे विकल्याने हस्त्र इष्टच आहे. समजावें. तो असा:- श्युकः क्किति. (वा.१)घिनुप्रत्यय अकर्मक धातूहून होतो (स.१४१) ह्या प्रत्ययांतील उकाराच्या असे म्हणावें. कारण 'संपृणग्धि शाकम्' येथे ऐवजी अकार घालून घिनण असा करावा. पुढील सूत्राने घिनुगप्रत्यय न झाला पाहिजे. घिनु असा असला तर शमिनी शमिनः, वा.२) अथवा ह्याविषयी मागे मांगित- तमिनौ तमिनः, येथे उगिदचां सर्वनामस्थानेऽ. लेच आहे. धातोः (७१११७०) याने नुमागम होऊ लागेल. ते काय सांगितले आहे ? हा दोप येत नाही. कारण त्या सूत्रामध्ये अनभिधानात् (३।२।१,वा.५) म्ह. सकर्म. ४. तेव्हां न्युफः असा जो रेफाला विसर्ग झाला १. शम्, तम्, दम्, यम् अन्, क्षन्, यम् आदे तो न होतां उत्व होऊन 'इन्युको विकति' आणि मद्या आठ धानहन काता या अर्थी चिनुग. असा संधि होऊ लागेल. प्रत्यय होतो,नाहीत्य वगैरे अर्थ गम्यमान असताना १. अम्, गृथ्, धृय आणि क्षिप्या धातूंहून तच्छील उदा० शमी, तनी. वगैरे का असतांना त्या अर्थी पनुप्रत्यय होतो; उदा० १.(१४२) सन्-पृच, अनु-रु, भाद्-यम् आद. अनुः, गृध्नुः, धृतः, क्षिप्नुः यम्, परि-व, मन-सजापरि-देवि, मन्-ज्या, परि- ·व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.२ आ.३ परिरटपरिवदपरिदहपरिमुहदुप सुयो चुञ् ॥ ३।२।१४६॥ द्विषद्हदुहयुजाकी विपिचत्य किमर्थ निन्दादिभ्यो युविधीयते न जरजमजातिचरापचरामुपाभ्या ण्वुलैव सिद्धम् । न ह्यस्ति विशेषो नि- हनश्च ॥३।२।१४२॥ न्दादिभ्यो ण्वुलो वा वुमो वा । तदेय वो कपलसकत्वसम्भः॥ रूपं स एव स्वरः॥ ३।२।१४३॥ बुञ्जमनेकाचः ॥१॥ अपेच लपः॥३।२।१४४॥ वुनमनेकाचः प्रयोजयन्ति । असू. लपसुद्भुमधयदवसः यकः ॥ अथ येऽत्रैकाचः पठयन्ते तेपां ॥३।२।१४५॥] ग्रहणं किमर्थम्। न तेषां ण्वुलैव सिद्धम् । निन्दहिंसक्किशखादपिनाशपरि- न सिध्यति । अयं सच्छीलादिप्वर्थेषु क्षिपपरिरटपरिवादिव्याभापा- दृन्विधीयते स विशेषविहितः सामान्य- म काहून धिनुण्प्रत्यय झाल्याचे प्रयोग नाहीत, पण या सूत्रामध्ये एकाच धातु जे उचा. म्हणून होत नाही. रले आहेत ते कशाकरितां ते उच्चारूं नयेत. (सू. १४६) निन्दु वगैरे पाहून हा वुम्. त्याची उदाहरणे ण्वुल्प्रत्ययानेच सिद्ध होतील. प्रत्यय कशाकरिता करें सागितला आहे तो तशा रीतीने सिद होणार नाहीत. कारण मागावयास नको. "पुल ३।१।१३३)प्रत्ययानेच ताच्छील्य वगैरे विशेष अर्थ गम्यमान अस. ती रूपें सिद्ध होतात. कारण निन्द वगैरे घातू. तांता तृन्प्रत्यय (३२२२१३५) सांगितला आहे. हून वुल्पत्यय केला काय आणि धुम्मत्ययं तेव्हा तो विशेषविहित तृन्मत्यय ताच्छील्य फेला काय काहीच फरक नाही. रूप तसेच वगैरे अर्थ विवचित असतील तेथें सामान्यतः होते आणि स्वरही तसाच होतो. सागितलेल्या बुल्प्रत्ययाचा वाघ करील ना। (पा.१) अनेकाच धातु प्रत्यय सांगा. पण याध केला तरी 'वासरूप० ।। ययारा लावतात; उदा० अस्यक: ९४)न्यायाने दो विकल्पानेच याध करील. . - . शिप, परिर, परि-वर, परिन्दा, परि-गुह, दुप्, प्रत्यय होतो; उदा० प्रलापी, प्रभारी. दिए, .१६, युज, मा-कोद, वि-विच, पज, रज, १. निन्द, हिंस. हिदा,सार, वि-ना, परिशिर, मज भनि-चर, भाचर, मा.मुष् ागि अभि-आ. परि-रट्, परि-वादि, विमा-भाष मागि कण्डवा- म् पा पान पता को भी दिनुग्यलय होतो, दिययप्राययान असूयाधातुदन को या मयी इम्- मस्य बगर अर्थ गम्यमान असताना; उदा. मस्प होतो, माय बरे अपं गम्यमान समाना, सपी, अनुरोपी वेदा. निन्दक:. (१४३) विदा उपनगं उपपद असताना का, १. मरायकः ये धम्मस्पय केला तर आप ६ मा पागि सम्भ या भादून पुण्यार भयो दाच होतो (१९७) आनि नायव थे। पिनालय होतो; टा. विधाय HTRA (६१।१९४) या पुत्राने भगूर भगा (ix) बघ मानिसर्ग उपसभराना सवार पास होतो. निन्दरः येरे मापदारशाला पान पिनायव पाण्याच भयो । चार हजार मागि मिति याने उसाच सभी विपी. शाला तरी चार सय होणार,गान कार पा (१४५) प्रम र पमानामा पाइ, म पु भारिपन यामा पनि मन परक पथ पर माता या पान पूर्णिया मा रिना. रोग मारी.

·पी. सू.३.२.१५०] व्याकरणमहाभाष्यम् २७५ विहितं ण्वुलं बाधेत । वासरूपन्यायन ॥३।२।१४८॥ ण्वुलपि भविष्यति ॥ अत उत्तरं पठति। अनुदात्तेतश्च हलादेः॥३।२।१४९] निन्दादिभ्यो वुवचनमन्येभ्यो बुलः जुचक्रम्यदन्द्रम्यसृगृधिज्वल- प्रतिपेधार्थम् ॥ २॥ शुचलपपतपदः।।३।२।१५०॥ निन्दादिभ्यो बुवचनं क्रियते ज्ञाप- पदिग्रहणमनर्थकमनुदात्तेतश्च हलादे- कार्थम् । किं ज्ञाप्यम् । एतज्ज्ञापयत्या रिति सिद्धत्वात् ॥ १॥ चार्यस्तच्छीलादिषु वासरूरन्यायेनान्ये पदिग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् । भ्यो ण्वुल न भवतीति ॥ अनुदात्तेतश्च हलादेरिति सिद्धत्वात् । तृजादिप्रतिपेधार्थ वैके ॥३॥ अनुदात्तेतश्च हलादेः [१४१] इत्येवात्र अथवैतज्ज्ञापयत्याचार्यस्ताच्छीलिकेपु युचिसद्धः ॥ न सिध्यति । अयं पदेरु- सर्व एव तृजादयो वासरूपेण न भव- कविधीयते लपपतपदस्थाभूपहनकम- न्तीति ॥ गमभ्य उकञ् [१५४] इति । स विशेष- [देविक्रुशोथोपसर्गे ॥३२२११४७॥ विहितः : सामान्यविहितं युचं बाधेत ।। चलनशब्दार्थादकर्मकाधुच् वासरूपन्यायेन युजपि भविष्यति । तेव्हां एकदा ण्वुल्प्रत्ययही होईल. हे मनांत न्यायच येत नाही. तेव्हां ताच्छील्य वगैरे आणून पुढे वार्तिककार म्हणतात : अर्थ असतांना तृन् वगैरे सर्वच मोघम (वा.२) निन्द् वगैरे धातूंहून जो युञ्- सांगितलेले प्रत्यय होत नाहीत. प्रत्यय सांगितला आहे तो इतर धातूंहून ण्वुल. (सू.१५०, वा.१) ह्या सूत्रामध्ये पद्- प्रत्यय न व्हावा याकरितां सांगितला आहे. धातूचे ग्रहण व्यर्थ केले आहे. ते असें:- निन्द् वगैरे धातूंहून जो वुञ्प्रत्यय काय कारण? सांगितला आहे तो ज्ञापनाकरितां सांगितला कारण असे की अनुदात्तेतच इलादेः या आहे. पूर्वसूत्रानेच पद्धातूहून युच्प्रत्यय होत आहे. त्या ज्ञापनाने काय ठरवावयाचे आहे ? पण त्याने सिद्ध होणार नाही. कारण 'लप. असे ठरविले जाते की ह्या ताच्छील्य. पतपदस्थापहनकमगमगम्य उकम्' (३।२। प्रकरणामध्ये वासरूपन्यायाने ण्वुल होत १५४) या सूत्राने पधातूडून उकम्प्रत्यय नाही. त्यामुळे निन्द् वगैरेंपेक्षां इतर धातूंहून सांगितला आहे. तो विशेषविहित असल्या- ताच्छील्य वगैरे अर्थ असतांना ण्वुल्प्रत्यय मुळे त्याच्यापेक्षां सामान्य अशा 'अनुदात्ते. होत नाही. तश्च०' या सूत्राने सांगितलेल्या युच्प्रत्ययाचा (वा.३) येथे इतर लोक असे म्हणतात तो बाघ करील. की पा ताच्छील्यप्रकरणामध्ये वासरूप जरी बाध केला तरी वामपन्यायाने विक. १. (१४७) उपसर्ग उपपद असताना देवि आणि (१४९) अनुदात संक असलेला जो हमादि कुर या पाडून कां या अर्थी बुन्प्रत्यय होतो, अकर्मकपातु त्याहून पूच्यिा अथो युगमत्यय होतो.; तीस बगेर म ममतांना उदा० मादेवकः. उदा. वर्तनः.. (१४८) अकर्मक असे जे चलनार्थक व दादार्थक १. जु, बहनन्य, दन्द्रम्य, म, २५, वन धातु ध्यान पूर्वांच्या अधी युगमायय होतो; उदा० पुरला. १५ अति १६ या पानंदन पूरा दी सुनप्रत्यय होतो; उदा. अवनः नाना, मनः.

·२५६ व्याकरणमहाभाष्यम् [म.३ पा.२ आ.३ असरूपनिवृत्त्यर्थ तु ॥ २॥ सिद्धं भवति । असरूपनिवृत्त्यर्थ तर्हि पदिग्रहणं क्रि- [ऋधमण्डार्थेभ्यश्च ॥२।१५१॥ यते । एतज्ज्ञापयत्याचार्यस्ताच्छीलिकेषु नयः ॥३।२।१५२॥ ताच्छीलिका पासरूपेण न भवन्तीति ॥ सूददीपदीक्षश्च ।।३।२।१५३॥ यद्येतज्ज्ञाप्यते सूदीपदीक्षश्च [१५३] लपपतपदस्थाभूपहनकमगम- इति दीपिमहणमनर्थकम् । अयं दीपे शभ्य उकञ् ॥२२१५४॥ रो विधीयते नमिकम्पित्स्यजसकमहिंस- जल्पभिक्षकट्टलुण्टवृङः पाकन दीपो र. [१६५] इति । स विशेषविहितः ॥३।२।१५५॥ सामान्यविहितं युचं बाधिप्यते । एवं प्रजोरिनिः ॥३।२।१५६।। तर्हि सिद्धे सति यद्दीपिमहणं करोति जिहक्षिवित्रीण्वमान्यथाभ्यमप: तज्ज्ञापयत्याचार्यों भवति युचो रेण रिभूमसूभ्यश्च ॥३।२।१५७॥] समावेश इति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयो- स्पंहिगृहिपतिदयिनिद्रातन्द्राक्ष जनम् । कम्रा कन्या कमना कन्येत्येव- द्वाभ्य आलुच् ॥ ३।२।१५८॥ स्थान करील. तेव्हा एकदा युच्यन्यय होईलच. पुढे युचप्रत्ययाचा निषेध केला आहे तो (वा.२) इतर असरूपप्रत्यय यासरूप व्यर्थ होतो. कारण नमिमम्पिस्म्यजसकमाहि. न्यायाने होतील ते होऊ नयेत याकरिता येथे सदीपो रः (३।२।१६७) याने सागितलेला वि- पद्धात्र्षे ग्रहण केले आहे ते असे की येथील शेषविहित रप्रत्यय युन्प्रत्ययाचा कायमचाच पदग्रहण पूर्वी सागितल्याप्रमाणे व्यर्थ होते. याध करील. अशा रीतीने सिद्ध होत तेव्हा त्यावरून सूत्रकार असें ज्ञापन करतात असताना जें युच्प्रत्यय न होग्याकरिता 'सुद- की या तान्छील्यप्रकरणातील अपवाद हे दीप०' या सूत्राम सूत्रकार दीपा या वाच्छील्याप्रकरणातील उत्सर्गाचा कायम. ग्रहण करीत आहेत त्यावरून वे असे शापन चाच बाप करतात. त्याविषयी वासरूपन्याय करीत आहेत की युचप्रत्ययाचा स्प्रत्यय प्रहच होत नाही. कायमचा याच करीत नाही. ते एकदा पुन्- पण हे शासक घेवले तर सूददीपदीशच प्रत्ययही होतो.' (३।२।१५३) या यूपानें जो दीप्धातूचा या शापनाचा काय उपयोग? १.नेमा गम्भस्ययाने युज्यत्ययाचा नित्य {१५४)सा, पर, पद, रथा,म. न.कम्, पार रोईल, मन सुचन-पय रोग्याररिता येथे गम् आnिा या पाणुन तायादिल अभी परमहरा मारत. समस्यय होतो, उदार, २. देवापान एका युरप्रयप हो (१५५) जस्, निदाउर, मुष्ट भागिदा लागेन सासरता निम्त्रामध्ये दीमापालि. पातहन सा त्यादिक भया पाय-यय होतो; १.(१५१) कपास भगि भूमर पाहुन रहा जसा जारी. arriसादिक भी पूरा पय होतामापन:, (१५)पसमापूर्वर उपादान धापारिक रोपमः, मटन, भूत, भयान्सरपय जो रामो मारनी (१५१) पसरान्त तान दुरावस्यय रोग नारी (१५०) निरशिरि-मि, सम्पा. • बक्षिका मपिता. 4मि.मम.परि.म माम् वा ना. (१५), मानपुर. बाकि मी इथप हो, उस जपो. माननारी,गोरिता दोशित १.,पहिरव, नि दादा,मान ·यालुः ॥ अ.३.२.१६६] व्याकरणमहाभाष्यम् २७७ किमर्थमालुजुच्यते न लशेवोच्येत । ॥३।२। १५९॥ का रूपसिद्धिः स्पृहयालुः गृहयालुः । सुघस्यदः क्मरच् ॥३।२।१६०॥ शपि कृतेऽतो दी? याब [७.३,१०१] भञ्जभासमिदो धुरच् इति दीर्घत्वं भविष्यति । एवं तर्हि सिद्धे ॥३।२।१६१॥ सति यदालुचं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यो- विदिभिदिच्छिदेः कुरच् ऽन्येभ्योऽप्ययं भवतीति । किमेतस्य ज्ञा- ।।३।२।१६२॥ पने प्रयोजनम् । आलुचि शीग्रहणं इण्नशजिसर्तिभ्यः करप चोदयिष्यति तन्न कर्तव्यं भवति । ॥३।२।१६३ ॥ आलुचि शीग्रहणम् ॥१॥ गत्वरश्च ॥३।२।१६४।। आलुचि शीअहणं कर्वव्यम् । श- जागरूकः ॥३।२।१६५॥ यजजपदशां यङः ॥३।२।१६६।। [दाधेसिशदसदो रुः नमिकम्पिस्म्यजसकमहिंसदीपो उपयोग असा की कम्रा कन्या, कमना तर मग अशा रीतीने सिद्ध होत असतांना कन्या, येथे एकदा युच्प्रत्यय सिद्ध होतो. आचार्य जे आलुच् सांगतात त्यावरून ते (सू.१५८) येथे आलुच् असा प्रत्यय कशा असें ज्ञापन करतात की हा आलुच्प्रत्यय स्पृहि, करितां सांगितला आहे ? तसा सांगावयास गृहि, वगैरेंपेक्षा इतर धातूंहूनही होतो. नको, तर लुश् असाच सांगावा. या ज्ञापनाचा उपयोग काय ? पण लुश् असा सांगितला तर स्पृहयालः, 'आलुचि शीङ्ग्रहणम्' असे में वार्तिक- दयालुः, ही रूपे की साधतील ? कार सांगणार आहेत ते सांगावयास नको. ला केला म्हणजे मध्ये विकरण शप्प्रत्यय (बा.१) या आलुच्प्रत्यय सांगणाऱ्या (३।१।६८) होईल आणि नंतर त्याला 'अतो सूत्रामध्ये शीधातूचे ग्रहण कराव; उदा० दीयों यनि' (७।३।१०१) याने दीर्य होईल. शयालुः. प्रत्-धा या धातूंहन ताच्छील्यादिक अथी आनुच- ताच्छील्याटिक अधी कुरजप्रत्यय होतो;उदा०विदुरः प्रत्यय होतो; उदा० रपृक्ष्यालु:. (१६३) ण, ना, जि आणि स. या धानहन २. ज्या ठिकाणी ठश्यत्ययाने सिद्धि होणार नाही यादिक अर्थी फरम्प्रत्यय दोनो; उदा० इत्वरः, नाही अशा स्तर पाहुन गीधातून नाप्रत्यय (१६४) गत्वर असे निपातन केले. मांद. त्यामुळे केला तर शप्प्रत्ययाचा लुक (२१४१७२) होऊन गम्धातन कार प्रत्यय आगि धातूच्या मकाराना सोप शाला आहे. नंतर तुगागम (६:१७१) बाला आहे, १.(१५९)दा, पट्, सि, शागि सद्या धा (१६५) नागृधातूदन सामयीस्यादिक अधी का. पून ताच्छील्यादिका अथी स्प्रलय होतो; उदा०दारः. प्रत्यय दोनो; उदा० जागरूका. (१६०)स, घस्, आणि अट् या धातन ताटल्या (१६६) यत्ययान्नज यज, जर आजिदा है दिक अभी यमरन् प्रत्यय होतो; उदा० समरः. धातु सांदन हास्यादिक अघी मायय होतो, (१६१) मन, मान आनि मिद या धानहून उदा० चापका. वायीत्यादिक अभी पुरन्प्रत्यय होमगरः. (१७) नन्, प.प. रिम, अ-तम, पन्, हिम येथें पानच्या नकाराला त्याने (७.३५२) गजार आनि दीप पा पाहन नामादिक भी रमन होनो शा० नारः (१६२) विद, मिद् भाग लिन पा पादून शयालुः साधणार नाही. झाला आहे.

·२७८ व्याकरणमहाभाष्यम [अ.३ पा.२ आ.३ रः॥३।२।१६७ ॥ आतस्तरतुः आतस्तरित्येवामिहापि प्र- सनाशंसभिक्ष ः ॥३।२।१६८॥ सज्येत मित्रावरुणौ तरिः रे यध्या विन्दुरिच्छुः ।। ३ । २ । १६९ ॥ जरिरिति । स पुनः कित्तेन बाध्यते ।। क्याच्छन्दसि ॥३।२।१७० ॥] उत्सर्गश्छन्दसि सदादिभ्यो आहगमहनजनः किकिनी लिट् दर्शनात् ।। २॥ च ।।३।२।१७१॥ उत्सर्गइछन्दसि किकिनी वकव्यौ। किमर्थ किकिनोः कित्त्वमुच्यते ना- किं प्रयोजनम् । सदादिभ्यो दर्शनात् । संयोगालिकित् [१.२.५] इत्येव सिद्धम्। सदादिभ्यो हि किकिनौ दृश्यते । सदि- किकिनोः कित्त्वमृकारगुणप्रवि- मनिरमिनमिविचीनां सदिः मेनिः रेमिः पेधार्थम् ॥१॥ नेमिश्चक्रमिवाभवत् विविचि रत्नधाव- किकिनोः किरकरणं क्रियत ऋकार. मम् ।। गुणप्रतिपेधार्थम् । अयमृकारान्तानां लिटि भाषायां धाकृसृजनिनमिभ्यः ॥३॥ गुणः प्रतिषेधविपय आरभ्यत ऋच्छत्यू- भाषायां धाब्सजनिनमिभ्यः कि- वाम् [७.४.११] इति । स यथेह भवति किनौ वक्तव्यौ । धाम् । दधिः । धाम् ।। (सू.१५१) येथे कि आणि किन् या प्रत्य- लागेल. त्याचा पुन्हा येथे ककार जोडल्यामुळे याना इरसंशक ककार कशाकरिता जोडला बाघ होतो, आहे ! तो जोहावयास नको. कारण 'अ. (वा.२) हे कि आणि किन्प्रत्यय वेदामध्ये संयोगालिकित्' (१२२६) यानेच कित्त्व साधारण सर्व धातहून होतात असे सागावे. होईल. याचा काय उपयोग? (वा.) कि आणि किन् या प्रत्ययाना जो वेदामध्ये सद्, मन्, रम्, नम आणि विच इसंशक ककार जोडला आहे तो ऋकाराला ह्या सद् वगैरे घातच्या पुढे हे प्रत्यय फेलेले गुणाचा निषेध होण्याकरिता जोडला आहे. दृष्टीस पडतात. तेव्हा ती उदाहरणे साधणे दीर्वप्रकारान्त धातहून लिट्मत्यय फेला असता हा उपयोग होय; जसे:- सेदिः, मेनिः, रेमिः, निषेधाचा (१९२६) विषय असतानाही गुण नेमिश्चक्रमिवामवत् , विविचि रत्नधातमम्. होण्याकरिता ऋन्छत्सूताम् (११) अखें (वा.३) लौकिक प्रयोगामध्ये धा, कस, सूत्र मुद्दाम केले आहे. तेव्हा जसा तो गुण अन् आणि नम या धातून कि आणि किन- भातलता आवस्तरः येथे होतो तसा मित्रा- प्रत्यय होतात असे म्हणावे; उदा० दधिः, याणी तनुरिः, दूरे सपा जगुरिः, येथेही होऊ चक्रिः, सस्तिः, जशिः, नेमिः. (१९८)सन्परययाचा धातु, मा-शम भागि मिक्ष (५) मागिकार () शाणा नारी पापादन तास्यादिक सभी उप्रत्यय होतो; उदा. (४३५). १. अकारान्त पातु, दीर्घ कारान्त पातु मागि (१९७) हिन्दु मानिग अमे दोन म गम्,नाना रेभान योदन स्यादिक भयो कि एमाययान निपातित के मारेउ.निरानामु विदा मागि किन मस्यय होता भागि ते प्रत्यय हिरा पारण नुमागम भाग पातम्या पकाराता ममा धमबारेत, यामुळे ते दिय वगैरे होतात. ORIमार. पपिः, नरिः, किनमययातील नगरपक मारे, (१००)मर्च परयया पायान वा सामुळे पनि गरे सम्हापर्व एकदा मारा सदिन भी उपयो,दा. मित्रयः. दीपं (१९९५) गो. नि .

·पा. सू.३.२.१७८] व्याकरणमहाआष्यम् २७९ क। चक्रिः । कृ || सृ | सनिः । सृ ॥ भियः क्रुकनपि वक्तव्यः । भीरकः॥ जनि । जज्ञिः । जनि ॥ नमि । नेमिः ॥ (स्थेशभासपिसकत्लो वरच् सासहिवावहिचाचलिपापतीनां ॥३।२।१७२।। निपातनम् ॥ ४॥ यश्च यङः ॥३।२।१७६ ।। सासहिवाबहिचाचलिपापतीनां निपा- भाजभासधुर्विधुतोखिजुग्राव- तनं कर्तव्यम् । वृषा सहमानं सासहिः । स्तुवः किम् ॥३१७७17 वावहिः । चाचलिः । पापतिः ॥ अन्येभ्योऽपिदृश्यते॥३।२।१७८॥ अपर आह । सहिवहिचलिपतिभ्यो किमर्थमिदमुच्यते न किप्चान्येभ्यो- यडन्तेभ्यः किकिनौ वक्तव्यौ । एतान्ये- ऽपि दृश्यत इत्येव सिद्धम् । वोदाहरणानि ॥ क्विविधिरनुपपदार्थः ॥ १॥ [स्वपितृपोर्न जिङ् ॥३।२।१७२।। अनुपपदार्थोऽयमारम्भः। पचेः पक् । शुवन्धौरारुः ॥ ३।२।१७३ ॥] भिदेर्भित् । छिदेश्छित् ॥ अथ योऽत्र भियः कुक्लुकनौ ॥ ३ । २ । १७४॥ सोपपदस्तस्य ग्रहणं किमर्थम् । न तेनैव (वा.४) सासहि, वावहि, चाचलि आणि (वा.१) उपपद नसतांना घातून किप- पापति या चार शब्दांचे येथें निपातन करावं; प्रत्यय होण्याकरितां हे सूत्र केले आहे. पच्- उदा० वृपा सहमानं सासहिः, वावहिः, चाच. धातूचे पक्, मिद्धातूचे मित्, छिद्धातूयें लिः, पापतिः, छित असे होते. येथे दुसरा कोणी असे म्हणतो की यहु आतां येथे पूर्वनूत्रामध्ये ग्रावस्तु अमा प्रत्ययान्त जे सह , वह् , चल आणि पत् हे उपपंदासहित जो धानु उच्चारला आहे तो धानु त्यांहून कि आणि किन्प्रत्यय होतात कशाकरिता ? त्याचें उचारण कगवयात नको, असे म्हणावें, याचीही उदाहरणे तीच होत. कारण तेथे किन्प्रत्यय क्रिश्च (३।२।७६) या (न. १७४) भीधातहन क्रुकन् अनाही सूत्रानेच सिद्ध होईल. प्रत्यय होतो असे म्हणावें; उदा० भीरकः. तमा सिद्ध होगार नाही. कारण तान्छी. (सू.१७८) हे सूत्र कशाकरितां केलें आहे? ल्यादिक अर्याचा निर्देश ज्या सूत्रामध्ये केला ते करावयास नको, कारण कियच (३१२१७६) आहे तेथे काही लोक आ ः (१२।१३४) या सूत्राने इतर धातूंनदी किन्प्रत्यय केलेला असे म्हणतात. आणि काही लोक प्राः दृष्टीस पडतो. त्यानेच येथेही होईल. अमे म्हणतात. ~ ·२८० व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.२ आ.३ । सिद्धम् । न सिध्यति । इह केचिदा पचिपच्छथायवस्तुकटग्रुजुश्रीणां फेरिति सूत्रं पठन्ति केचित्ताकेरिति । दीर्घश्च ॥ २॥ तत्र य आ करिति पठन्ति तैः किवप्या वचिप्रच्छयायतस्तुकटप्रुजुश्रीणां दीर्घ- क्षिप्तो भवति तत्र तच्छीलादिष्वर्थेषु त्वं च वक्तव्यं किच । वचि । वाक् । किव्यथा स्यात् ।। नैतदस्ति प्रयोजनम् । वचि ॥ प्रच्छि । शब्दप्राट् । प्रच्छि । य एवासावविशेपविहितः स तच्छीला- आयवस्तु । आयतस्तूः। आयतस्तु !! दिपु भविष्यत्यन्यत्र च ॥ न सिध्यति । कटा । कटप्रूः । कटा ॥ जु । जूः ॥ अयं तच्छीलादिप्वर्थेपु तृन्विधीयते स श्रि । श्रीः ।। विशेषविहितः सामान्यविहितं कि घा- अपर आह । वचिप्रच्छयोरसंप्रसारणं धेत । वासरूपेण किबपि भविष्यति ॥ चेति वक्तव्यम् ॥ तत्तर्हि वक्तव्यम् । न न सिध्यति । इदानीमेव धुक्तं तच्छीला- वक्तव्यम् । दीर्घवचनसामर्थ्यात्प्रसारणं दिष्वर्थेषु वासरूपेण तृजादयो न भव- न भविष्यति । इदमिह संप्रधार्यम् । दी- न्तीवि किचावि तृजादिः॥ धैव क्रियतां संप्रसारणमिति किमत्र वेथे जे लोक आ के म्हणजे क्विात्यया. यामध्ये मोघम सांगितलेले तृच् वगैरे प्रत्यय पर्यंत असे म्हणतात त्याच्या मती तान्छील्या- वासरूपन्यायाने होत नाहीत (२१४६, दिक अर्थी सागितलेल्या प्रत्ययामध्ये हा क्रिप्. वा.३) आणि किप्च (१२।१७६) याने प्रत्ययही सामील होतो तेव्हा तान्छील्यादिक सागितलेला किप्प्रत्यप हाही मोघम सागित. अर्थ असताना क्किप्रत्यय झाला पाहिजे; या- लेल्या त्या तृच् वगैरेपैकीच आहे. करिता पुन्हा येथे मागितला अ.हे. (वा.२) यच, प्रन्छ, आयतस्लु, पटम, का उपयोग यरोर दिसत नाही. जो तु आणि त्रि या धातहून किप्प्रत्यय होतो किच (२२२७६) या सूपाने मोपम किप्- आणि या धातूमधील अचाला दीर्घ होतो प्रत्यय सागितला आहे तो तारजील्यादिक असे म्हणावें; उदा. वास्, शब्दमा, अर्थ असतानाही होईल आणि नसतानाही तस्तू, कटमः, जू, श्री.. होईल. येथे दुसरा कोणी असे म्हणतो पी पन् अशा रीतीने सिद्धि होगार नाही. कारण आणि प्रन्स या धातूंना संप्रसारण होत नाही तान्छील्यादिक अर्थी जो तुन्प्रत्यय (३१ असें म्हणायें, १३५) सागितला आहे तो विशेषविहित तर मग तसे म्हटले पाहिजे, माहे, म्हणून मोपम सागितलेल्या किमत्स तसे म्हणावयास नको, कारण त्या धातूना- याचा याच करील. ही दीर्घ मागितला आहे; त्याच्या जोरावर पण पाप फेला तरी 'यासरूप०(१९) संप्रसारण होणारच नाही. न्मापाने एकदा शिर होईलच. पण येथे अगोदर असा विचार उत्पन्न अधा रीतीनेही सिदिदगार नाही. कारण होतो की ये दीर्घ अगोदर करावा किया भातांच सांगितले आहे ना को वाग्छील्या. सप्रसारण करावे. रिक अपी पागितलेल्या प्रत्याच्या उदाहर. मग यांत काप करें अगोदर करायें। १. यशारण वर पापा पुल पर पूर्वरूप (Intोगार मागदामु दोपविधान दस नमुनरपिापाय हाथ परोत्र, आय- ·पा.स.३.२.१८०] व्याकरणमहाभाष्यम् २८१ कर्तव्यम् । परत्वात्संप्रसारणम् । अन्त हणातेईस्वश्च द्वे च किचेति वक्त, रङ्गं दीर्घत्वम् । कान्तरङ्गता । प्रत्ययो- व्यम् । ददृत् ॥ जुहूर्जुहोते यतेर्वा ॥ त्पत्तिसंनियोगेन · दीर्घत्वमुच्यत उत्पन्ने दहणातेर्दीयतेर्वा ॥ जूवरतेर्जीयतेर्वा ।। प्रत्यये संप्रसारणम् । तत्रान्तरङ्गत्वादीर्घत्वे ध्यायतेः संप्रसारणं च ॥४॥ कृते संप्रसारणं प्रसारणपरपूर्वत्वे कृते ध्यायतेः संप्रसारणं च किच वक्त- कार्यकृतत्वात्पुनर्दीर्घत्वं न स्यात् । तस्मा- व्यः ॥ धीायतेर्दधातेर्वा || सुदच्यते दीर्घवचनसामर्थ्यात्प्रसारणं न [भुवःसंज्ञान्तरयोः।।३।२।१७९॥] भविष्यतीति ॥ विप्रसंभ्यो ड्वसंज्ञायाम् द्युतिगमिजुहोतीनां द्वे च ॥३॥ ॥३।२।१८० ॥ धुतिगमिजुहोतीनां द्वे चेति वक्तव्यम् । डुप्रकरणे मितद्वादिभ्य उपसं- द्युति । दिद्युत् । द्युति ॥ गमि । जगत्। ख्यानं धातुविधितुक्प्रतिषेधार्थम् ॥१॥ गमि ॥ जुहोति । जुहोतेीर्घश्च । जुहूः॥ डुप्रकरणे मितवादिभ्य उपसंख्यानं परत्वास्तव संप्रसारण (६।१११५,१६) हुधातूला दीर्घ होतो : जुहूः, अगोदर करावें. दृधातूहून किप्प्रत्यय होतो, दृधातूला हस्व पण दीर्घ अंतरंग आहे ना? होतो आणि द्वित्व होते, असे म्हणावें; उदा० तो कसा अंतरंग होतो? दत्. जुहू हा शब्द हुधातूपासून किंवा हेञ्- क्विप्प्रत्यय जो होतो त्याच्याबरोबरच दीर्घ धातूपासून त्याला संप्रसारण करून साधतां सांगितला आहे आणि किप्प्रत्यय केल्यानंतर येतो. तसेच ददृत् हा शब्द क्रयादिगणांतील संप्रसारण प्राप्त होते. तेव्हां तेथें अंतरंगत्वा- दृधातूपासून किंवा दिवादिगणांतील दृधातू- स्तव दीर्घ अगोदर केल्यानंतर संप्रसारण पासून साधता येतो. तसेंच जूः हा शब्द ज्वर- होणार आणि त्या संप्रसारणाला पूर्वरूप धातूपासून किंवा जुधातूपासून साधता येतो. केल्यानंतर पुन्हा दीर्घ काही करता येणार (वा.४) ध्यैधातून विपप्रत्यय होतो आणि नाही. कारण तेथेच ते कार्य पूर्वी एकदा ध्यैधातूला संप्रसारण होते असे म्हणावें; उदा० हे. तेव्हां दीर्घविधानाच्या जोरावर धी:. धीः हा शब्द ध्यैधातूपासून किंवा धा- संप्रसारण होत नाही असें जें पूर्वी सांगितले धातूपासून साधता येतो. आहे ते बरोबरच आहे. (सू.१८०, वा.१) ह्या डुप्रत्ययाच्या प्रक- (बा.३) द्युत् , गम् आणि हु या धातूंहून रणामध्ये असं म्हणावें की मितद्रु वगैरे शब्द किप्प्रत्यय होतो आणि या धातूंना द्वित्व साधण्याकरितां द्रु वगैरे धातूंहून डुप्रत्यय होतो. होते असे म्हणावें; उदा०- दिद्युत् , जगत्. काय कारण? ३. तेव्हा संप्रसारण झाले तरी दीविधान व्यर्थ जामीन असा आहे. होते हे सिद्ध झालें. १. वि, प्र आणि सन् या उपसगांच्या पुढील १. भूधातूहून फिप्प्रत्यय होतो, परंतु तो शब्द भूधातृड्न कर्ता या अर्थी दुप्रत्यय होतो, संसा कोणाची तरी संशा असली पाहिजे, किंवा मध्यस्थ नसतांना; उदा० विमुः व्यापकः, अनुः स्वामी, दा अर्थ असला पाहिजे; उदा० विभः हे कोणाचे संमुजनिता. तरी नांव आहे; प्रतिभूः याचा अर्थ मध्यस्य म्हणजे ·२८२ इस्वस्य पिति कृति व्याकरणमहामाध्यम् [अ.३ पा.२ आ.३ कर्तव्यम् । किं प्रयोजनम् । धातुविधि• हलसूकरयोः पुवः ॥२२॥१८३॥ तुक्प्रतिषेधार्थम् । धातुविधेस्तुकश्च प्रति- अतिलघूसूखनसहचर इना पेधो यथा स्यात् । मितद्रुः मितद्रू मित- ॥३।२।१८४॥ द्रयः । अचि भुधातुभ्रुवाम् [६.४.७७] पुवः संज्ञायाम् ॥ ३।२।१८५॥ इत्युवादेशो मा भूत् । इह च मितद्वा करि चर्पिदेवतयोः ॥३।२।१८६॥ मितवे नोधात्वोः [६.१.१७५] इति श्रीतः क्तः ॥ ३ । २।१८७ ॥] प्रतिषेधो मा भूत् ॥ तुग्विधिः । मितद्रुः। मंतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च ।३।२।१८८॥ तुग्भवतीति तुग्मा शीलितो रक्षितः क्षान्त आक्रुष्टो जुष्ट भूदिति ॥ इत्यपि। धिः कर्मणि ट्रन् ॥३।२।१८१॥ रुष्टश्च रुपितश्चोभावमिव्याहृत इत्य- दाम्नीशसयुयुजस्तुतुदसिसिच- पि ॥ १॥ मिहपतदशनहः करणे हृष्टतुष्टौ तथा कान्तस्तथोभी संयो- ॥३।२।१८२॥ घतो। कारण असे की त्या उकाराला धातूमुळे निषेध न झाला पाहिजे. तसेच मितद्रुः येथे प्राप्त होणारे कार्य आणि तुगागम न झाला हसस्य पिति कृति तुक् (६३११७१) याने पाहिजे; उदा० मितद्रुः मितद् मितद्रवः. येथे तुगागम न झाला पाहिजे. अविश्नुधातु० (६४७७) याने उवङ् न (सू.१८८) इतर धातुटूनही हा वर्वमान- झाला पाहिजे. तसेच मितवा मितवे येथे काली सागितलेला प्रत्यय होतो; उदा. नोधात्वोः (६।१।१७५) खाने मागितलेल्या सीलितः, रक्षितः, क्षान्तः, आक्रुष्टः, जुयः, रुष्टः, विमक्तिप्रत्ययाला होणान्या उदात्त सराचा सवितः(१२।२८),अमिव्याइनः, इष्टः, कान्तः, १. प्रत्यय केल्यामुळे पादच्या उमाराचा लो। (१८४५.सू,सन्, सह, चर. पापा होतो, मगन व आगि उहायस्वराचा निग्ध हुन करण या अथों स्त्रप्रत्यय हो। उदा० मरित्रम् होत नाही. तसेच विप्प्रत्यय वेला असता तर द. माणू रिस भसा पर पुढे आहे म्हणुन तुगागम झाला (१८५) धातूइन वरण या अधी समन्यय होतो, भागता सुमध्यय वेल्यामुळे तो होत नाही. सक्षा ममतान: 1. पुनाति अनेन पवित्रम्. १.(१८१) पापातून कर्म या अर्थ एन्प्रत्यय (१८६ धातहन करण या अभी प्रत्यय होतो, होतो. पयति एनामिति म्हणजे जियालक सनयान ऋषि अगम्यमान ममतांना, आगि कर्ता या अर्थी पर ती शात्री माता. दधाति नामिति मगंजे सश्यय होतो, देवता अर्थ गम्यमान असताना विर मनुण धारण करतो ती पात्री भामरकी. उदा. पूरे अनेन पवित्रः पि, पुनातीवि परितः (१८२) दार, नो, या, य. यत् रद नि, अमिः. सिन, मिह पर, दा मागि न दा पान (१८५) निक अमरेश प तुडून मान- करा दा भया एनपस्यय होतो, मा. दाडि साठी कायम होतो, उदा. मिमिता, निल.. भनेन दाम माग्याचे साधन. १. ग्या, नान मानी पूजा या भवांग्या पाना (१८)धाहन करण या भया एनम यय होतो; मानका अपत्यप होवो बदा. राशम् मया, पर नins गुबर दाना भवयव अमला उस पवित, रामा भाषा साहित्य मा. पोत्रम् ग. नांगरा क गि २. या पत्रामध्ये सुधारानी च पाया मारे खान मारमांया समर सूपराने मुत ·पा. सू.३.२.१८८] व्याकरणमहाभाष्यम २८३ कष्टं भविष्यतीत्याहुरमृताः पूर्वव इति श्रीभगवत्पतलिविरचिते व्याकरण- स्मृताः ॥२॥ महाभाष्ये तृतीयस्याध्यायस्य द्वितीये पादे न म्रियन्तेऽमृताः॥ तृतीयमाह्निकम् ।। पादश्च समाप्तः ।। संयतः, उद्यतः, कष्टशब्दामध्ये भविष्यकाळी याप्रमाणे भगवान् पतंजलिऋषींनी रचि. क्तप्रत्यय होतो. अमृतशब्दामध्ये पूर्वीप्रमाणे लेल्या व्याकरणमहाभाष्यांतील तिसऱ्या अध्या: म्हणजे वर्तमानकालींचं होतो. न नियन्ते याच्या दुसऱ्या पादांतील तिसरे आहिक अमृताः असा अमृतशब्दाचा विग्रह आहे. समात झालें.

·२८४ व्याकरणमहामाप्यम् [म.३ पा.३ आ.१ उंणादयो यहुलम् ॥ ३।३।१॥ पाणि कृतानि न सर्वाणि लक्षणेन परि- बहुलवचनं किमर्थम् । समाप्तानि । वाहुलकं प्रकृतेस्तनुदृष्टेः नैगमरूढिभवं हि सुसाधु ॥१॥ तन्वीभ्य. प्रकृतिभ्य उणादयो दृश्य- नैगमाश्च रूढिभवाचौणादिकाः सुसा- न्वे न सर्वाभ्यो दृश्यन्ते ।। धयः कथं स्युः ॥ प्रायसमुच्चयनादपि तेषाम् । नाम च धातुजमाह निरुके प्रायेण सल्वपि ते समुचिता न सर्वे नाम सल्वपि धातुजम् । एवमाहुनें- समुचिताः ॥ रुक्ताः॥ कार्यसपविधेश्च तदुक्तं व्याकरणे शकटस्य च तोकम् । कार्याणि सल्वपि सशेपाणि कृतानि वैयाकरणानां च शाकटायन आइ न सर्वाणि लक्षणेन परिसमाप्तानि || किं धातुजं नामेति ॥ अथ यस्य विशेपप- पुनः कारणं तन्वीभ्यः प्रकृतिभ्य उणा- दार्थो न समुत्थितः कथं तत्रै भवितव्यम् । दयो दृश्यन्ते न सर्वाभ्यो दृश्यन्ते । किं यन्न विशेपपदार्थसमुत्थं प्रत्ययतः घ कारणं प्रायेण समुचिता न सर्वे समु- प्रकृतेश्च तदूखम् ॥२॥ चिताः । किं च कारणं कार्याणि सशे- प्रकृतिं दृष्ट्या प्रत्यय ऊहितव्यः (सू १) या सूत्रामध्ये बहुलम् वैदिक्शब्द आणि लोकातील ही सशानन्द करिता म्हटले आहे? हे साधुशब्दच आहेत. बटुलग्रहण नसेल तर उणादिप्रत्यय हे थोडक्याच धातहून केलेले त्या सर्व शब्दाना साधुत्व क्से येईल ? दिमवात; सर्व धातहून केलेले दिसत नाहीत. नाम म्हणून जे आहे ते सर्व यच तसेच त्या प्रत्ययाचा 'वामाजि०' (उणा. यावत् धातूपाम्न तयार झाले आहे असे ११) इत्यादि सूनानीं जो सग्रह केला आहे निवसार म्हणतान. तो बराच पेला आहे. पण सर्वग्रह तेथ तसेच व्याकरणामधीशाकटायन प्रापिही झाला नाही. सर्व प्रकारचे नाम धातूपासूनच तयार झाले त्या प्रत्ययारोपर होणारी इतर काय जी आहे अस म्हणतो. होतात त्यापैकी काही सागारयाची राहिलीन आता जेथ विशेष प्रकृतिप्रत्यय सागून भादेत. म्हणून बहुलम् असे येथे म्हटले आहे. नाम तयार केले नसेल तेथे कसे करावें। पण उगादिप्रत्यय हे थोडक्याच पाहुन ज्या नामामध्ये विशेष प्रतिप्रत्यय सागि- मेलेले दिसनात, सपोहून पेलेले दिसत नाहीत. तले नसतील देय आणि जेध यरावमा भाग तसेच त्या सूपामध्ये त्या सर्व प्रत्ययाचा सग्रह प्रकृतीचा असावा असें वाटेल तेथे त्या प्रक झाला नाही. तसेंच इतर काय देखील पूर्ण. वीहून प्रत्ययाची कल्पना करावी. तसेंच या पणाने सागित गेली नाहीत. म्हणून त्या ठिकाणी बराचा माग प्रत्ययाचा अठाया विषपी यलम् असें म्हणण्याचे काय बरे असे वाटेल ते त्या प्रत्त्याच्या मागे प्रा. कारण! तीची स्पिना करावी. १. सादिश्यमानागाउमागिसे काय उगव रादिलो भमेवी रोड. बारिम्ना १.कारण पा पामिनय पायरामा १. प्राणाने सा गदिमामा जी मारा मारेमा भाई. असें क्या- ·पी.सू. ३.३.३] व्याकरणमहाभाष्यम् २८५ प्रत्ययं च दृष्ट्वा प्रकृतिरूहितव्या । इतरेतराश्रयं च भवति । केतरेतरा- संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे। श्रयता । भविष्यत्कालेनायं निर्देशः क्रि- कार्याद्विद्यादनुबन्धमेतच्छास्त्रमुणादिषु ॥ यते निर्देशोत्तरकाला च भविष्यत्कालता [भूतेऽपि दृश्यन्ते ॥३॥३॥२॥ तदेतदितरेतराश्रयं भवति । इतरेतराश्र- भविष्यति गम्यादयः ॥३॥शशा याणि च न प्रकल्पन्ते ।। भविष्यतीत्यनद्यतन उपसंख्यानम् ? उक्तं ॥३॥ भविष्यतीत्यनद्यतन उपसंख्यानं कर्त किमुक्तम् । एकं तावदुक्तं न वापवा- व्यम् । श्वो ग्रामं गमी । किं पुनः कारणं दस्य निमित्ताभावादनद्यतने हि वोवि- न सिध्यति । लुटायं निर्देशः क्रियते धानमिति ॥ अपरमप्युक्तमव्ययनिर्देशा- लट्वानद्यतने लुटा वाध्यते । तेन लूट सिद्धमिति । अव्ययवता शब्देन निर्देश: एव विपय एते प्रत्ययाः स्युर्लुटो विषये कर्तव्यः । अवर्तमानेऽभूत इति । स तर्हि न स्युः॥ तथा निर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । इतरेतराश्रयं च ॥२॥ अव्ययमेष भविष्यतिशब्दो नेपा भवते- संज्ञाशब्दामध्ये वर्ण पाहून त्याप्रमाणे असा की भविष्यकाली लुट्प्रत्यय करून धातूची कल्पना करावी व पुढें प्रत्ययाची सिद्ध होणान्या भविष्यत् या शब्दाने येथे कल्पना करावी. तसेच तेथे ज्या इत्संज्ञक निर्देश केला आहे, आणि निर्देश केल्यानंतर वर्णाचे कार्य दृष्टीस पडेल तेथे त्या इत्संज्ञक भविष्यकाल हा त्याचा अर्थ आहे हे समज. वर्णाची कल्पना करावी. हे उणादिशास्त्र होय. णार. तेव्हां अर्थातच ह्या दोन गोष्टी एकमेकां- (सू.३, वा.१) गमी वगैरे शब्दांतील इन् वर अवलंबून आहेत असे समजते. आणि वगैरे प्रत्यय अनद्यतनभविष्यकाली होतात अशा ज्या गोष्टी एकमेकांवर अवलंबून अस. असे म्हणावें; उदा० श्वो ग्रामं गमी. तात त्यांपैकी काहींच सिद्ध होत नाही. पण भविष्यकाली सांगितलेला प्रत्यय अन. (वा.३) अथवा हे मागे सांगितलेच आहे. द्यतनभविष्यकाली होणार नाही याचे काय ते काय बरें सांगितले आहे ? बरें कारण ? एक तर असे सांगितले आहे की न वा. कारण असे की प्रकृत सूत्रामध्ये 'भवि. पवादस्य निमित्ताभावादनयतने दि तयोवि. ध्यति' असा भूधातून लट्प्रत्यय करून निर्देश धानम्' (३।२।११०, वा.२) आणि दुसरेही केला आहे, आणि अनद्यतनभविष्यकाली असे सांगितले आहे की 'अव्यय निर्देशात्मि. तर लुट्प्रत्ययाचा लुटानें बाध होत आहे. दम्' (३।२।८४, वा.२). नज् हें अध्यय ज्या- तेव्हां अर्थातच त्या लुटाच्या विषयांतच गमी मध्ये आहे अशा 'अवर्तमाने अभूते' या वगैरे शब्दांतील प्रत्यय होतील, लुटाच्या शब्दांनी निर्देश केला म्हणजे सिद्ध होईल. विषयांत होणार नाहीत. इतरेतराश्रय दोष येणार नाही. (वा.२) शिवाय येथे इतरेतराश्रयदोपही तर मग तमा निदेया दणजे अव्यय ज्या- मध्ये आहे अशा दादान निदेशा केला पाहिजे. तो इतरेतराभयदोप येथे कसा वर येतो ? तमा निर्देश फगवयाग नको. कारण येथे १. उपाहिमचय भूनकालीही दृष्टीस परवाना १. गमी वर मनप्रसर भविष्याशी उदा. गृ वर्म, चरितं चर्म, ममिन नाम. डी. . येतो.

·। २८६ ध्याकरणमहाभाष्यम् [अं.३ पा.३ आ.१ लट् । कथमव्ययसंज्ञा। विभक्तिस्वरप्रति- ऽप्येतो कालविशेषौ न वियन्ति भूतयर्त- रूपकाश्च निपाता भवन्तीति निपातसंज्ञा मानो स्वभावतो भविष्यत्येव वर्तन्ते ।। निपातोऽव्ययमित्यव्ययसंज्ञा ॥ अथापि अत उत्तरं पठति । भवतेलट् । एवमप्यव्ययमेव । कथम् । भविष्यदधिकारस्य प्रयोजनं याव- न व्येतीत्यव्ययमिति । क पुनर्न व्येति । स्पचति पुरा पचतीत्यनपशब्दत्वाय४ एतौ कालविशेषौ भूतवर्तमानी । स्वभावतो यावत्पुरानिपातयोलेट ॥३॥३४॥ भविष्यसेव वर्तते । यदि तईि न व्येती यायत्पुरादिपु लड्विधिलृटः पूर्व- त्यव्ययं न वा तद्विधानस्यान्यत्राभावात् । विप्रतिपिद्धम् ॥१॥ न वा भविष्यदाधिकारेणार्थः । र्फि कार- यावत्पुरादिषु लड्विधिर्भवीत लुटः णम् । तद्विधानस्यान्यत्राभावात् । येऽपि पूर्वविप्रतिषेधेन । यावत्पुरानिपातयोर्लङ्- घेत इत उत्तरं प्रत्ययाः शिष्यन्त एते- भवतीत्यस्यावकाशः । यायमुके। पुरा भविष्यति असा जो शब्द उच्चारला आहे तो हे जे भूत आणि वर्तमान असे विशेष अव्ययच आहे. भूधातूहून लुट्प्रत्यय केलेला काल आहेत त्यांकडे तो कधीही जात नाही, नव्हे. तर स्वभावतः भविष्यकाल या एका अर्थीच पण मविष्यति या शब्दाला अव्ययसंशा आहे. कशी बरे होते? पण अशा रीतीने शन्द जर अव्यय असेल विमक्तिस्वरप्रतिरूपकाच (१४१५७, गण- तरन वा तद्विधानस्यान्यत्राभावात् (शरा८४, एच) याने विमतिप्रत्ययान्तासारख्या दिस- वा.३) या वार्तिकाचा आणि भविष्यति या पाया 'भविष्यति' या शन्दाला निपातसंशा अधिकाराचा काहीच उपयोग दिसत नाही. होते, आणि निपाताला अव्ययसंग सागितली काय कारण। आहे (१।१।३७), म्हणून अध्ययसंग होते. कारण असे की तदिघानस्थान्यत्राभावात्, आवां जरी भूधातून लुट्प्रत्यय करून म्हणजे पुढील सूत्रांनी जे प्रत्यय सांगितले 'मविष्यति' हा शन्द साधला तरी देखील तो आहेत ते देखील आपल्या स्वरूपांतून मुत अध्ययच आहे. होऊन भूत आणि वर्तमान या विशेष कालांना तो कसा कधीही दाखविणार नाहीत, तर समावत: असा की न ध्येति इति अव्ययम्, म्हणजे भविष्यकाल याच अर्थाला दाखवितात. आपल्या स्वरूपांतून जो अन्यत्र च्युत होत हे मनांत घेऊन यातिककार सांगतात- नाही त्याला अव्यय म्हणतात. शन्द तसाच (पा.४) 'यावसचति', 'पुरा पचति', आहे. भापला कायमचा अर्म दासविणे हे पुढील सूत्राने साधणारे प्रयोग भविष्यकारी में शम्दा सरूप त्यांतून तो कधीही न्युत पसन्द नाहीत हे समजणे हा मविप्यति या होत नाही. मणजे मरिष्यति हा शन्द इतर अधिकाराचा उपयोग आहे. भपांकडे कधीही पळत नाही. (२.४, या.१) पापत् , पुरा, वगैरे उर. पण इवर कोणत्या परें मयांकडे तो जात पर्दे असतांना हा जो मविप्पकाली सट्मत्यय सांगितला माहे वो मुरापेशा (१५) पूर्व. २. मा र १ पा. पातान भरियाली समन्वय होगा.पार. १. पात्र मागि पुरापः ममतांना सरल, नाही.

·पा. सू.३.३.१०] व्याकरणमहाभाष्यम २८७ भुङ्क्ते । लुटोऽनकाशः । श्वः कः । श्वोऽ किमर्थमिदमुच्यते न लिप्त्यमानसि- ध्येता । इहोभयं प्राप्नोति । यावच्छ्वो द्विरपि लिप्सैव तन किंवृत्ते लिप्तायाम् भुङ्क्ते । पुरा श्वो भुङ्क्ते । लड्भवति [६] इत्येव सिद्धम् । अकिंवृत्तार्थोऽयमा- पूर्वविप्रतिपेधेन । स तर्हि पूर्वविप्रतिषेधो रम्भः । यो भवतामोदनं ददाति त स्वर्ग वक्तव्यः । न वक्तव्यः । अनद्यतने लुट् लोकं गच्छति । यो भवतामोदनं दास्यति [१५] इत्यत्र यावत्पुरानिपातयोलडित्ये- स स्वर्ग लोकं गमिष्यति ।। तदनुवर्तिप्यते ॥ लोडर्थलक्षणे च ।। ३ । ३ ।८।। [विभाषा कदाकोः ॥३।३॥ ५॥ लिचोदमौहर्तिक ॥३।३।९॥ किंवृत्ते लिप्लायाम् ॥ ३।३।६॥] तुमुन्ग्वुलौ क्रियायां क्रियार्था- लिप्स्यमानसिद्धौ च ॥३३॥७॥ याम् ॥ ३।३। १० ॥ विप्रतिषेधाने होतो. 'यावत्पुरानिपातयोलेट्' या (स.७) हे सूत्र कशाकरितां केलें आहे ? प्रकृत सूत्राला यावद्भुङ्क्ते, पुराभुङ्क्ते, येथे ते करावयास नको. कारण इच्छिलेला पदार्थ अवकाश.आहे, श्वः कर्ता, श्वोऽध्येता, येथे लुटा- देण्यापासून काही कार्य दाखविले असतां तेथे ला अवकाश आहे, आणि यावत् श्वो भुङ्क्ते, तो पदार्थ मिळण्याची इच्छा त्याला अम- पुरा श्वो भुङ्क्ते, येथे दोघांचीही प्राति येत आहे. णारच. तेव्हां तेथे 'किंवृत्ते लिप्मायाम्' या तेव्हां त्यांमध्ये लट् पूर्वविप्रतिषेधाने होतो. पूर्वसूत्रानेच लट्प्रत्यय सिद्ध होतो. तर मग तसा पूर्वविप्रतिपेध सांगितला किशब्दाच्या पुढें प्रत्यय लागून तयार पाहिजे. झालेला शब्द उपपद असतांनाही लट्प्रत्यय सांगावयास नको. कारण अनद्यतने लुट् होण्याकरिता हे सूत्र केलेले आहे; उदा० यो (३।२।१५) येथे 'यावत्युरानिपातयोलंट याची भवतामोदनं ददाति म स्वर्ग लोकं गच्छति, यो अनुवृत्ति थाणून स्वतंत्र वाक्यार्थ करता येईल. भवतामोदनं दास्यति न स्वर्ग लोकं गमिष्यति.

·२८८ व्याकरणमहाभाष्यम् [भ.३ पा.३ आ.१ किमर्थ क्रियायामुपपदे कियार्थायां दन्येपामिति ॥ इदं तर्हि प्रयोजनम् । अ- एल्विधीयते नाविशेषेण विहितो ण्वुल् केनोर्भविष्यदाधमर्ययोः (२.३.७०] इ. स क्रियायामुपपदे क्रियायामन्यत्र च त्यत्र पष्ठयाः प्रतिषेध उक्तः स यथा स्या- भविष्यति । ण्वुलि सकर्मकग्रहणं चोदि- त्। एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । य एवा- तमकर्मकार्थोऽयमारम्भः । आसको व्र- सावविशेषविहितः स यदा भविष्यति जति । शायको व्रजतीति । प्रत्याख्यात भविष्यति तदास्य प्रतिषेधो भविष्यति ॥ तन्न पा धातुमानादर्शनाण्ण्वुल इति ॥ एवं एवं तर्हि भविष्यदधिकारविहितस्य प्रति- तर्हि तृजादिषु वर्तमानकालोपादानं चोदि- पेधो यथा स्यात् । इह मा भूत् । अङ्ग बमवर्तमानकालार्थोऽमारम्भः। तदपि यजतां लप्स्यन्तेऽस्य याजकाः । य एनं प्रत्याख्यातं न वा कालमाने दर्शना- याजयिष्यन्तीति । नैप भविष्यत्कालः । (सू १०) पियार्थक नियावाचक धातु तर मग येथे ण्वुलप्रत्यय सागण्याचा उपपद असताना हा जो येथे प्रवुल्प्रत्यय सा उपयोग असा समजावा की भविष्यकाली गितला आहे तो क्शारिता ' तो सागावयास केलेल्या अप्रत्ययाचा योग असताना कमां नको. कारण मोघम जो ण्वुल्प्रत्यय (३।१। हुन पष्ठी होत नाही असा जो 'अकेनोर्मवि. १३३) सागितला आहे तो पियार्थक क्रिया- प्यदाध०' (२१३१७०) या सूनाने पष्ठीचा वाचक धातु उपपद असतानाही होईल आणि निषेध सागितला आहे तो झाला पाहिजे. नसतानाही होईल. हाही उपयोग बराबर दिसत नाही. कारण पण तो ण्वुल्प्रत्यय सकर्मक धातूहून होत. मोघम जो ण्वुल्प्रत्यय सागितला आहे तो (३२११३३, वा.१) असें तेथे वार्तिककारानी जेव्हा भविष्यकाली केला जाईल तेव्हा हा म्हटले आहे ना ? तेव्हा अकर्मक धातूकरितां निषेध होईलच. येथे मागितला पाहिजे, उदा० आसको व्रजति, तर मग भविष्यति या अधिकारामध्ये शायको प्रजति. सागितलेल्या अधिकारामध्ये अप्रत्ययाचा त्या वार्तिकाचे 'न वा घातुमात्राद्दर्शना योग असताना तो पष्ठीचा निषेध होतो असा पघुल.' असें पुदील दार्तिकाने प्रत्याख्यान त्याचा अर्थ आहे. तो निषेध होण्याकरिता केले आहे येथे 'पुल्प्रत्यय सागितला पाहिजे. त्याचा तर मग ते तृच् वगैरे प्रत्यय वर्तमान- तसा अर्थ घेण्याचे कारण हे की 'अङ्ग यजता काली होतात (शरा१३३, वा.३) असें लप्स्यन्ते अस्य याजका. य एन याजयिष्यन्ति' सागितले आहे. तेव्हा वर्तमानकालाशिवाय (या राजाने यश करावा, यश करविणारे इतर काली होण्याकरिता येथे पुत्प्रत्यप ऋत्विज् याला मिळतील की जे याच्याकडून सागिाला पाहिजे. यजन करवितील), येथे 'अस्स' या पदामध्ये पण त्याचेही पुढे 'न या कालमाने दर्शना- जी पष्ठी झाली आहे तिचा निषेध न झाला दन्यैशम्' (१३३, पा.४) असे प्रत्या पाहिजे, ल्यान पेलें आहे. पण येथे भविष्यकालच मुळी नाही, प्रश्वय होतात.उदा० मोक्कु गन्यति, मोजको गति. वनश्यय केला आहे पर तो मरिष्यति या मधि- २. पुढे यरन हरसिंगारे असा यानाशाचा वारो नमे, गगन पटीचा निषेध होता. अर्थ मोरे. तेव्हा याजशष्मामा मविष्यरशी ·पा. स.३.३.१०] व्याकरणमहाभाष्यम ૬૮૬ कस्तर्हि । भूतकालः । कथं तर्हि भविष्य- प्रयोजनम् । अयं क्रियायामुपपदे क्रिया- कालता गम्यते । धातुसंवन्धे प्रत्ययाः र्थायां तुमुन्विधीयते स विशेषविहितः [३.४.१] इति । यस्तर्हि न धातुसंबन्धः। सामान्यविहितं एबुलं बाधेत । एतदपि इमेऽस्य याजकाः । इमेऽस्य लावका इति। नास्ति प्रयोजनम् । भावे तुमुन्विधीयते एपोऽपि भूतकालः । कथं तर्हि भविष्य- कर्तरि ण्वुल्तत्र कः प्रसङ्गो यद्भावे विहि- कालता गम्यते । संवन्धात् । स च ताव- तस्तुमुन्कर्तरि विहितं ण्वुलं बाधेत ॥ लुट् तैरयाजितो भवति तस्य च तावत्तैर्यवा तर्हि बाधेत । वासरूपेण ण्वुलपि भवि- अलूना भवन्त्युच्यते च ॥ इदं तर्हि प्यति ॥ अत उत्तरं पठति । भूतकाल येथे आहे. कर्ता या मग कोणता काल येथे आहे ? तर मग आतां येथे ण्वुल्प्रत्यय सांगण्याचा असा उपयोग समजावा की येथे हा तुमुन्- मग येथें भविष्यकाल आहे असें कसें प्रत्यय क्रियार्थक क्रियावाचक धातु उपपद वाटते? असतांना सांगितला आहे. तेव्हां तो विशेष- धात्वर्थीचा ससा संबंध असतांना तसें विहित तुमुन्प्रत्यय सामान्यतः सांगितलेल्या प्रत्यय होत असतात (३।४।१) म्हणून तसें ण्वुल्प्रत्ययाचा वाध करील, म्हणून मुद्दाम वाटते. येथे तुमुन्प्रत्ययाबरोबर तो सांगितला आहे. तर मग जेथे धात्वर्थांचा संबंध नाही तेथे हा देखील उपयोग बरोबर दिसत नाही. कसे ? उदा० इमे अस्य याजकाः (हे याचे कारण हा तुमुन्प्रत्यय भाव या अर्थी होणारा ऋत्विज् होत), इमे अस्य लावकाः (हे याचे आहे, आणि ण्वुलप्रत्यय अर्थी होत शेत कापणारे लोक होत). आहे. तेव्हां भाव या अर्थी होणारा हा तुमुन्. येथेही याजकशब्दामध्ये भूतकालींच ण्वुल्. प्रत्यय कर्ता या अर्थी होणाऱ्या बुल्प्रत्ययाचा प्रत्यय केला आहे. बाध करील हे कसे बरें घई शकेल ? मग येथे भविष्यकालाची प्रतीति कशी तर मग त्या मोघम सांगितलेल्या ण्वुल्- होते? प्रत्ययाचा भविप्यकाली लट्प्रत्यय वाध करील, संबंधामुळे तशी प्रतीति होते. कारण तेथे म्हणून येथे पुनः प्रबुदप्रत्यव मुद्दाम सांगावा संबंध पुढे होणार आहे. म्हणजे तोपर्यंत त्या लागत आहे. राजाकडून काही त्यांनी यजन करविले नाही, पण लट्प्रत्ययाने एबुल्प्रत्ययाचा बाप तसेंच त्याचे शेत काही तोपर्यंत त्यांनी कापलें केला तरी वासरूपन्यायनि एकदा युदप्रत्यय नाही, अशा स्थितीत याजक, लावक,म्हणतात. होईलच. हे सर्व मनांत आणून वार्तिककार ४ ३. जसा वसन् ददर्श येथें वस्धातृदन लट्प्रत्यय आहे त्यालाच यासक म्हातान. नयेच ज्याने पूर्वी भूनकाली केला आहे असे वाटले. कारण ददर्श य शेत कापण्याचे काम केले आहे त्यालाच लापर; भूतकली लिट् कला आहे तसा य) याजमिपन्निपा म्हणतान. दप्रत्यय भविष्यकाली केला असल्यामुळे याक ५. मन थे दिल आई अमें पाट समांतील गुल्मत्यय भविन्यशाली पोला मोह अमें पग पर पूर्वी र टिनी पान मसविता- पाटन. मुळे लाना याद आने माना 7. मा ४. यामतलापक, यामांमध्ये स्वभावत:ल भूतकालचा बाप गो. पाने पूर्वी यमन में १९ ·२९० व्याकरणमहाभाष्यम [अ.३ पा. आ.१ प्युल: क्रियार्थोपपदस्य पुनर्विधान भाववचनानां यथाविहिवानां प्रति. तृजादिप्रतिपेधार्थम् ॥१॥ पदविध्यर्थोऽयमारम्भः । इदानीमेव धुक्तं एबुलः क्रियार्थोपपदस्य पुनर्विधानं क्रियायामुपपदे क्रियार्थायां वासरूपेण क्रियते ज्ञापकार्थम् । किं ज्ञाप्यम् । एव- तृजादयो न भवन्तीति भाववचनाश्चापि ज्ज्ञापयत्याचार्यः क्रियायामुपपदे किया- तृजादयः ॥ अस्ति प्रयोजनमेतत् । कि यां वासरूपेण तृजादयो न भवन्तीति। तहीति । यथाविहिता इति तु वक- ण्वुलपि जादिः॥ व्यम् । किं प्रयोजनम् । इह याभ्यः भाववचनाच ॥३॥३॥११॥ प्रतिभ्यो येम विशेषेण भावे प्रत्यया किमर्थमिदमुच्यते नाविशेपेण भावे विहितास्ताभ्यः प्रकृतिभ्यस्तेनैव विशेपेण प्रत्यया ये विहितास्ते क्रियायामुपपदे क्रियायामुपपदे क्रियार्थायां यथा स्युर्व्य- क्रियार्थायामन्यत्र च भविष्यन्ति । तिकरो मा भूदिति । तत्तर्हि वक्तव्यम्। भाववचनानां यथाविहितानां न वक्तव्यम् । इह भावे प्रत्यया भवन्ती. प्रतिपदविध्यर्थम् ॥१॥ तीयता सिद्धम् । सोऽयमेवं सिद्धे सति म्हणतात:- अपवादाच्या विषयामध्ये वासरूपन्यायाने होत (वा.१) क्यिार्थक क्रियावाचक धातु उप. नाहीत आणि भावे या अधिकारामध्ये सागि. पद असताना विशेषरिदित प्रत्ययाने सामा- तलेले प्रत्यय तृच् वगैरेपैकीच आहेत. न्यतः सागितलेल्या तृच वगैरे प्रत्ययाचा हा या सूत्राचा उपयोग आहे सरा, कायमवाच याध होतो; तेथे वासरूपन्यायाने पण--- तृच वगैरे प्रत्यय होत नाहीत. सामान्यतः पण आणिक काय पाहिजे? सागितलेला "यु हा तृच् धगरेपैकीच आहे. यथाविहिताः म्हणजे तेथे जसे सागितले (यू.११) हे सूत्र कशाररिता केले आहे? तसे येथे होतात असे म्हटले पाहिजे, करावयास नको. कारण भावे (३।३।१८) याचा काय उपयोग! या अधिकारामध्ये मोघम सागितलेले जे याचा उपयोग असा की त्या भावे या अधि प्रत्यय क्रियाक क्रियावाचक धानु उपद कारामध्ये ज्या विशेष धातूहून में विशेष निमित्त असतानाही होतील आगि नसतानाही होतील. धरून जे प्रत्यय सागितले आहेत तेच प्रत्यय हैं मनात आणून वार्तिकसार म्हणतात: क्रियार्थक क्रियाराचक धातु उपपद असताना (पा.१) माश्याचा प्रत्यय ज्या ज्या त्याच धातून तेच निमित्त असताना झाले धावूडून जसे जसे सागितले त्या त्या पाहून पाहिजेतत्यामध्ये घोटाळा होऊ नये. जियार मियायाचा धातु उपद असताना तर मग तसे म्हटले पाहिजे. वसे तसे झाले पाहिजेत, म्हणून हे सूत्र केले तसे म्हणावयास नको, ये माये एवढेच आहे. कारण आताच सांगितले आहे की म्हटले असता क्रियापक नियावाचा धानु 'क्रियार्थक दियाराचा धातु उपपद अम उपपद अमताना भावे सागितलेले प्रत्यय तांना सामान्यतः शांगितलेले गच यंगरे प्रत्यय होतील. अशा रीतीने सिद्ध दो अमयांना १. भार(१८) या अभिराम ग प्रापय किवाया Eि I TRE अगना भारन AIR पानी प्रायः मागित मापारी, उ. पायरी भरस पान निमिए भमाना मोर ते ·पा. सू.३.३.१२] व्याकरणमहाभाष्यम् यद्वचनग्रहणं करोति तस्यै प्रयोजन अणः पुनर्वचनमपवादविपये- वाचका यथा स्युरिति । यदि च याभ्यः ऽनिवृत्त्यर्थम् ॥१॥ प्रकृतिभ्यो येन विशेपेण भाये प्रत्यया अणः पुनर्वचनं क्रियतेऽपवादविपये- विहितास्ताभ्यः प्रकृतिभ्यस्तेन विशेपेण ऽनिवृत्तियथा स्यात् । गोदायो व्रजति । क्रियायामुपपदे क्रियार्थायां भवन्ति ततो- कम्बलदायो व्रजतीति ॥ किमुच्यते- ऽमी वाचकाः कृताः स्युः । अथ हि ऽपवादविषयेऽनिवृत्तिर्यथा स्यादिति न प्रकृतिमात्राद्वा स्युः प्रत्ययमानं वा स्या- पुनरुत्सर्गविपये प्रतिपदविध्यर्थं स्यात् । नामी वाचकाः कृताः स्युः ।। इदानीमेव ह्युक्तं क्रियायामुपपदे क्रिया- अण्कर्मणि च ॥३।३।१२॥ र्थायां वासरूपेण तृजादयो न भवन्ती- किमर्थमिदमुच्यते नाविशेपेण कर्म- त्यण्चापि तृजादिः । एवं तर्दुभयमनेन ण्यविहितः स क्रियायामुपपदे क्रिया- क्रियतेऽपवादविषये चानिवृत्तिरुत्सर्ग- थायामन्यत्र च भविष्यति । विपये च प्रतिपदविधानम् । कथं पुनरे- आचार्यानी जो प्रकृत सूत्रामध्ये वचनशब्द एवब्याकरितां सांगितला आहे की त्या अ- अधिक घातला आहे त्याचा उपयोग असा प्रत्ययाचे जे अक वगैरे (३।२।३) अपवाद- की क्रियार्थक क्रियावाचक धातु उपपद प्रत्यय त्यांच्या विषयामध्येही जर क्रियार्थक असतांना भावे सांगितलेले प्रत्यय होतात क्रियावाचक धातु उपपद असेल तर अण्प्र- एवढाच अर्थ येथे नाही तर ते प्रत्यय भाव त्ययाची निवृत्ति न झाली पाहिजे; उदा० या अर्थाचे वाचक झाले पाहिजेत. भावे या गोदायो व्रजति, कम्बलदायो व्रजति. अधिकारामध्ये ज्या विशेष धातूंहून जें विशेष पण अपवादाच्या विषयामध्ये अपवादाची निमित्त धरून जे प्रत्यय सांगितले ते जर त्याच निवृत्ति न झाली पाहिजे एवढाच ह्या सूत्राचा धातूंहून तेंच निमित्त असतांना फक्त क्रिया- उपयोग काय सांगतां ? तर त्या सामान्यतः र्थक क्रियावाचक धातु उपपद असतांना जर सांगितलेल्या अण्प्रत्ययाच्या स्वतःच्या विषया- केले तरच ते प्रयोगामध्ये भाववाचक होतील. मध्येही अण्प्रत्ययाचे विधान करण्याकरितां हे आतां जर भावे या अधिकारामध्ये सांगित- सूत्र उपयोगी पडेल. कारण आतांच सांगि- लेल्या प्रत्ययांपैकी वाटेल तो प्रत्यय वाटेल तले आहे की क्रियार्थक क्रियावाचक धातु त्या धातूहून केला तर त्या प्रयोगापासून भाव उपपद असतांना सामान्यतः सांगितलेले तृच या अर्थाचा बोध होत नाही. वगैरे प्रत्यय अपवादाच्या विषयामध्ये वास. (सू.१२) हे सूत्र कशाकरितां केलें आहे ? रूपन्यायाने होत नाहीत, आणि कर्मण्यम् तें करावयास नको. कर्मण्यण् (३।२।१) या (३।२।१) याने सांगितलेला अण्प्रत्यय तर सूत्राने कर्मवाचक उपपद असतांना मोघम तृच् वगैरे प्रत्ययांपैकींच आहे. अप्रत्यय सांगितलाच आहे, तो क्रियार्थक तर मग प्रकृत सूत्राने दोन्ही गोष्टी केल्या क्रियावाचक धातु उपपद असतांनाही होईल जातात. एक अपवादाच्या विषयामध्ये अण- आणि नसतांनाही होईल. प्रत्ययाची निवृत्ति न होणे आणि दुसरी गोष्ट (वा. १) येथे अण्प्रत्यय पुनः मुद्दाम ही की त्याच्या स्वतःच्या विषयामध्ये त्याचे १. कर्मवाचक उपपद असतांना धातहून कर्ता क्रियावाचक धातु उपपद असतांना; उदा. काण्ड या अर्थी भविष्यकाली अण्प्रत्यय होतो, क्रियार्थक लुनातीति काण्डलावो ब्रजति.

·। ते कसे? २९२ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.३ आ.१ केन यत्नेनोभयं लभ्यम् 1 लभ्यमित्याह । यामिति । एवमपि प्रत्येकमुपपदसंज्ञान कथम् । कर्मप्रणसामर्थात । कथं पुनर प्राप्नोति । चेनैव संनियोगः करिष्यते न्तरेण कर्मग्रहणं कर्मण्यण्लभ्यः । वचन प्रत्येकं च वाक्यपरिसमाप्तिदृष्टेति प्रत्येक- ग्रहणमपि प्रकृतमनुवर्तते ॥ अस्ति प्रयो मुपपदसंज्ञा भविष्यति ॥ जनमेवत् । किं तहाँति । अपर्यायेणेति तु लृट् शेपे च ॥३॥ ३॥ १३॥ वक्तव्यम् । कदाचिद्धि कर्मणि स्यात्कदा शेषवंच किमर्थम् । चिरिक्रयायामुपपदे कियार्थायामिति ।। सृष्टि शेपचन क्रियायां प्रतिपद- तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । चेन विध्यर्थम् ॥ १॥ संनियोगः करिष्यते । अण्कर्मणि च। लटि शेषवचनं क्रियते क्रियायां प्रति. किं चान्यत् । क्रियायां चोपपदे क्रियार्था- पदविध्यर्थम् । प्रतिपदविधिर्यथा स्यात् ।। पुन्हा विधान करणे. तसे म्हणावयास नको. कारण सूत्रातील पण ह्या दोन्ही गोष्टी एका प्रयत्नाने कशा चशब्दाने दोन्ही उपपदाचा समुच्चय होईल, बरें साधतील? तो असा की 'अण्प्रत्यय होतो, कर्मवाचक साधतील असे म्हणतो. उपपद असताना, आणखी' असा अर्थ अए कर्मणि च एवब्याचा होतो, तेव्हा तेच आणखी अ की कर्मग्रहणाच्या जोरावर दोन्ही ते काय अशी आकाक्षा उत्पन्न झाली असता गोष्टी साधतील. मागून चालू असलेलें कियार्थक क्रियावाचक पण कमंग्रहण केले नाही तर 'कर्मवाचक धातु है उपपद घेता येईल. उपपद असताना हा अर्थ कसा होईल ? पण असा समुच्चय केला तर प्रत्येकाला वचनग्रहणाची अनुवृत्ति केली असता ते उपपदसशा होणार नाही, काम भागेल. उपपदतज्ञाचाही समुच्चय चशब्दानेच असा या सूत्राचा उपयोग आहे खरा, पण- करावयाचा, परतु वाक्याची पूर्णता प्रत्येकाचे पण आता आणखी काय पाहिजे आहे ? ठिकाणी झालेली दृष्टीस पडते या न्यायाने 'अपर्यायेण' म्हणजे दोन्ही प्रकारची उप. उपपदसंज्ञा प्रत्येकाला होईल. पदे एकदम असताना असे येथे म्हटले पाहिजे, (सू १३) ह्या सूत्रामध्ये शेपशब्द क्शा- नाही तर कर्मवाचक उपपद आणि क्रियार्थक करिता धातला आहे ? क्रियावाचक धातु उपपद यापैकी पाळीपाळीने कदाचित् कर्मवाचक उपपद असताना होईल मध्ये शेपशब्द घातला आहे तो क्रियाक (वा.) ह्या हट्मत्यय सागणा-या सूत्रा आणि कदाचित् क्रियार्थक क्रियावाचक धातु क्रियावाचक धातु उपपद असताना तेथे प्रति उपपद असताना होईल. पदोक्त टूटाचे विधान करण्याकरिता घातला तर मग तसे म्हटले पाहिजे. २ वचनग्रहणाची अनुवृति केगे असता तो वाक्याथ होईल. तेव्हा मु वामान एक आ अगत्यय आपल्या अधांचा वाचरु झाला असला पाहिजे, असा अर्थ होतो. आणि हा अप्रत्यय कर्म- साधतील, या निराळ्या वाक्यानि दुमरी, अशा दोन्ही गटी वाचक उपपद अमनानाच आपल्या अर्थाचा वाचक होतो, मन वाचा RE अमांना पार करावयाचे या समान उलट उप्रय नेथून १. ज्या टिकाणी लट होण्याकरिता शेषण नाही, हा मंग्रहश व्यर्थ होऊन सत्र निराळा दूर कला जातो. आहे.

·पा. सू.३.३.१३] व्याकरणमहाभाष्यम् २९३ अविशेषेण विधाने लुटोऽभावः यदन्यक्रियायाः क्रियायाः ॥ एवं तर्हि प्रतिषिद्धत्वात् ॥२॥ लटि शेपवचनं क्रियायां प्रतिपदविध्यर्थम्। अविशेषेण हि विधाने सति लुटो. लुटि शेपवचनं क्रियते क्रियायां प्रतिपद- ऽभावः स्यात् । करिप्यामीति जति । विधिर्यथा स्यात् । लृट् शेपे च । करि- हरिष्यामीति बजतीति । किं कारणम् । प्यति हरिष्यतीति । क च । क्रियायामुप- प्रतिपिद्धत्वात् । इदानीमेव हक्तं क्रिया. पदे क्रियार्थायामिति ॥ स तर्हि चकारः यामुपपदे क्रियार्थायां वासरूपेण तृजा- कर्तव्यः । न कर्तव्यः । इह लुड्भवतीती. दयो न भवन्तीति लृट्चापि तृजादिः ॥ यता सिद्धम् । सोऽयमेवं सिद्धे सति अस्ति प्रयोजनमेतन । किं तहीति । यच्छेपग्रहणं करोति तस्यैतत्प्रयोजन साधीयस्तु खलु शेपग्रहणेन क्रियार्थोप- योगाङ्गं यथोपजायेत । सति च योगा . पदाल्लनिर्मज्यते । किं कारणम् । अक्रिया- योगविभागः करिष्यते । लुड्भवति र्थोपपदत्वात् । शेष इत्युच्यते शेपश्च कः। क्रियायामुपपदै क्रियार्थायामिति । तत: (वा.२) लट्प्रत्ययाचे मोबम विधान केले म्हणजे काय तर पूर्वी सांगितले असेल त्याहून तर क्रियार्थक क्रियावाचक धातु उपपद अस- निराळे, म्हणजे क्रियार्थक क्रियावाचक उप- तांना जरी तेथे उट्प्रत्यय प्राप्त होतो तरी तो पदाहून निराळे. होणार नाही; उदा० करिष्यामीति व्रजति. तर मग 'टि शेपवचनं क्रियायां प्रतिपद- काय बरें कारण? विध्यर्थम्' या वार्तिकाचा अभिप्राय असा कारण असे की तेथे त्याचा प्रतिषेध होत समजावा की ह्या सूत्रामध्ये जे शेपग्रहण केले आहे. आतांच सांगितले आहे की क्रियार्थक आहे तें क्रियार्थक क्रियावाचक उपपद अस. क्रियावाचक धातु उपपद असतांना सामान्यत: तांना प्रतिपदोक्त लट्प्रत्ययाचे विधान झालं सांगितलेले तृजादिप्रत्यय अपवादाच्या विष. पाहिजे. ते असें:- क्रियार्थक क्रियावाचक यामध्ये वासरूपन्यायाने होत नाहीत आणि उपपद नसतांना लट् होतो; उदा० करिष्यति, हा लट्प्रत्यय तृच्प्रत्ययासारखाच आहे. हरिप्यति; चशब्दावरून इतर ठिकाणीही होतो. हा शेषग्रहणाचा उपयोग आहे खरा, इतर ठिकाणी ते कोठे? कियार्थक क्रियावाचक उपपद असतांना. पण काय, त्यामध्ये काही वांधा आहे काय ? तर मग त्याकरितां सूत्रामध्ये चशब्द वांधा असा आहे की ज्या ठिकाणी क्रिया. घातला पाहिजे. र्थक क्रियावाचक धातु उपद असतांना लूट घालावयास नको. प्रत्यय होण्याकरिता शेषग्रहण करावयाचें तें तो कसा? उलट त्या शेपग्रहणाने त्या उदाहरणांतून असा की येथे 'लट् एवब्याच सूत्राने छट्प्रत्यय अगदी बरोबर हाकलून मात्र दिला काम भागते असे असताही में शेपग्रहण केलें जातो. आहे त्याचा उपयोग असा की शेपे हा सूत्रां. असे होण्याचे कारण काय ? तील भाग समजला गेला पाहिजे, आणि तसा क्रियार्थक क्रियावाचक उपपद नसेल अगा तो सूत्रांतील भाग समजला म्हणजे योग- उदाहरणाकरिता ते होत आहे. असें पहा की विभाग करितां येतो. रूट एवढेच पहिले सूत्र येथे शेपे असे म्हटले आहे आणि शेप होय. क्रियार्थक क्रियावाचक धातु उपपद पण- ·२९४ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.३ आ.१ शेपे । शेषे च लड्भवतीति ॥ मानेन । श्वः सोमेन यक्ष्यमाणेन । ततो लेटः सदा ॥३।३।१४॥ लुट् । लुड्भवत्यनद्यतने । श्वः कर्ता। सद्विधिनित्यमप्रथमासमानाधिकरणे श्वोऽध्येता । केन विहितस्यानद्यतने लुटः ॥१॥ सत्संज्ञावुच्येते । एतदेव ज्ञापयति सद्विधिरप्रथमासमानाधिकरणे नित्य- भवत्यनयतने लडिति यदयमनद्यतने मिति वक्तव्यम् । पक्ष्यन्तं पश्य । पक्ष्य- लटः सत्संज्ञौ शास्ति । एवं च कृत्वा माणं पश्य ।। क त_दानी विभाषा। सोऽप्यदोपो भयति यदुक्तं भविष्यतीत्य- प्रथमासमानाधिकरणे । पक्ष्यन् पक्ष्यति। नद्यतन उपसंख्यानमिति ॥ पक्ष्यमाणः पक्ष्यते ॥ परिदेवने श्वस्तनी भविष्यन्त्यर्थे ॥१॥ अनद्यतने लुट् ॥३।३।१५॥ परिदेवने श्वस्तनी भविष्यन्त्या अर्थ योगविभागः कर्तव्यः । अनद्यतने इति वक्तव्यम् । इयं नु कदा गन्ता यैवं लूट: सत्संज्ञौ भवतः 1 श्वोऽग्नीनाधास्य. पादौ निदधाति । अयं नु कदाध्येता य असताना धातू हून भविष्यकाली लट्प्रत्यय भविष्यकाली धातूहून लुट्प्रत्यय होतो असा होतो. त्याच्यापुढे शेषे हैं दुसरें सूत्र होय. त्याचा अर्थ होतो; उदा० श्वः कर्ता, श्वोऽ. क्रियार्थक क्रियावाचक धातु उपपद नसतानाही ध्येता. धातहून भविष्यकाली लुट्प्रत्यय होतो असा पण या पहिल्या सूत्राने जे अनद्यतन- त्याचा अर्थ होय. भविष्यकाली लुट्प्रत्ययाला शतृशानच् आदेश (सू.१४, वा.१) प्रथमान्ताशी सामानाधि सागितले तेथे लट्प्रत्यय कशाने करावा? करण्य नसेल त्या ठिकाणी हे सत् म्ह. शतृ. ज्या अर्थी अनद्यतनभविष्यकाली लट् शानच् आदेश लुटाचे स्थानी नित्य होतात प्रत्ययाला शतशानच आदेश सांगितले आहेत असे म्हणावें; उदा. पक्ष्यन्तं पश्य, पक्ष्यमाणं त्या अर्थी तेथें पूर्वी लुट्प्रत्यय होतो असे शापन होते. आणि असे हैं ज्ञापन केले म्हणजे तर मग विफल्म कोठे करावयाचा? तोही दोष राहत नाही की ज्याकरितां भवि- प्रथमान्ताशी सामानाधिकरण्य असेल तेथे ध्यतीत्यनद्यतन उपसंख्यानम्' (२३।३,वा.१) विकल्प होतो; उदा. पक्ष्यन् पश्यति; पक्ष्य. असे वार्तिक वार्तिककारांनी म्हटले आहे. माणः पक्ष्यते. (वा.१) परिदेवन म्हणजे विलाप गम्य- (स.१५) येथे योगपिभाम करावा. 'अन- मान असतांना लट्प्रत्ययाच्या अर्थी लुट्प्रत्यय द्यतने' एवढेच प्रथमसूत्र होय. अनयतन- होतो असें म्हणावें; उदा.- इयं नु भविष्यकाली लुटाचे स्थानी शतृशानच् आदेश गन्ता यैवं पादौ निदधाति (जी ही अशी येथे होतात असा त्याचा अर्थ होय; उदा. श्वोऽ पाय खोबीत आहे ती जाणार तरी पोहा); मीनाधास्थमानेन, श्वः सोमेन यक्ष्यमाणेन. अयं नु कदाऽध्येता य एवमन मियुक्तः (जो हा त्याच्यापुढे लुट् हे दुसरे सूत्र होते. अनद्यतन- असा उडाणटप्पूपणा करतो तो अध्ययन तरी १. लटाचे स्थानी अशानच हे आदेश विक- २. केन्हा जाल यामध्ये अघनशलाचारी शन होतात. समव अमस्यामुळे अनयतनकालाची विवश आहे १. पातान मनपान भविष्यमालाची विवक्षा में म्हणता येत नाही, म्हणून हे वार्तिक के मस्ताना प्रत्यय होतो . यः कर्ता. माहे. परय.

·पा. सू.३.३.१८] व्याकरणमहाभाष्यम् २९५ एवमनभियुक्त इति ॥ स्टे स्थिरे ॥३३॥ १७ ॥ कालप्रकपात्तूपमानम् ॥ २॥ व्याधिमत्यवलेष्विति वक्तव्यम् । कालप्रकर्षात्तपमानं भविष्यति । गन्ते- अतीसारो व्याधिः । विसारो मत्स्यः । वेयं गन्ता । नेयं गमिष्यति । अध्येतेवा- वले । शालसारः खदिरसारः ।। यमध्येता । नायमध्येष्यते ॥ न वै तिङ. आवे ।।३।३।१८॥ न्तेनोपमानमस्ति । एवं तानद्यतन इवा भावे सर्वलिङ्गो निर्देशः॥१॥ नद्यतन इति । आवे सर्वलिङ्गो निर्देशः कर्तव्यः । पदरुजविशस्पृशो घज् ।३।३।१६। भूतौ भवने भाव इति । किं प्रयोजनम् । स्पृश उपतापे ॥१॥ सर्वलिङ्गे भाव एते प्रत्यया यथा स्युरिति । स्पृश उपताप इति वक्तव्यम् । इह मा किं पुन: कारणं न सिध्यति । पुंल्लिङ्गनायं भूत् । कम्बलस्पर्श इति ॥ निर्देशः क्रियत एकवचनान्तेन च तेन - करणार केव्हां?). झाला पाहिजे. (वा.२) ज्या ठिकाणी कालाधिक्याचा (सू.१७) व्याधि, मत्स्य आणि वल हे अर्थ संभव आहे त्या ठिकाणी अद्यतनकालही गम्यमान असतांना हा घञ्प्रत्यय होतो असे अनद्यतनकालासारखा समजला जातो; उदा० म्हणावें; उदा० अतीसारः व्याधिः, विसारः गन्तेवेयं गन्ता नेयं गमिष्यति (ही आज जा- मत्स्यविशेषः, सारः बलम्, शालसारः, खदि. णारी जरी असेल तरी उद्यां जाणारीसारखीच रसारः. आहे; आजही जाईल असे वाटत नाहीं); (सू.१८) हा जो एकटा येथे पुंल्लिगी भाव- अध्येता इवायमध्येता नायमध्येभ्यते (आज शब्दाने निर्देश केला आहे तसा स्त्रीलिंगी जरी हा अध्ययन करावयाला बसेल तरी भूतिशब्दाने आणि नपुंसकलिंगी भवन्. उद्यां अध्ययन करणान्यासारखाच हा आहे; शब्दाने असा सर्व लिगांनी निर्देश केला पाहिजे. आज हा अध्ययन करील असे वाटत नाही). त्याचा काय उपयोग? पण क्रियापदाने उपमा दाखविली जात उपयोग असा की सर्व लिंगांमध्ये धात्वर्थी नाही ना? हे प्रत्यय झाले पाहिजेत. तर मग अनद्यतमकालाची उपमा अ. पण भावे असे म्हटले आहे तेवढ्याने सर्व द्यतनकालाला घ्यावी म्हणजे झाले, लिंगांमध्ये प्रत्यय होणार नाहीत याचे काय (सू.१६, वा.१) रोग हा अर्थ गम्यमान बरें कारण ? असतांना स्पृश्धातूहून घञ्प्रत्यय होतो असें कारण असे की येथे भावे हा पुंलिंगी एक- म्हणावें. कारण कम्बलस्पर्शः येथे घञ्प्रत्यय न वचनी निर्देश आहे.. तेव्हां ज्या ठिकाणी दात्त होतो. ३. तेव्हां पूर्याचे वार्तिक करावयास नको. च झाला आहे. त्यामुळे स्पर्श हा शब्द येथे अन्तो- ४. प्रकृत सूत्रामध्ये अनद्यतनपदाने गौण अन- द्यमनकालही घेतला जातो. १. लवकर नाश न पावणारा कर्ता असेल तर त्या १. पह, रज, विश् आणि स्पृश् या धातूंहन अधा सुधानहून घञ्प्रत्यय होतो; उदा०लार:,बलम्:, कर्ता या अर्थी कालसामान्य असतांना प्रत्यय होतो; १. धातहून भाव या अयीं घञ्प्रत्यय होतो उदा० पद्यत इति पादः, रुजतीति रोगः, वेशः, स्पर्श:. उदा० पासः, त्यागः, २.पृशतीति स्पर्श: येथे अप्रत्यय(३।१११३४). - . - ·२९६ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.३ आ.१ पुंल्लिङ्ग एव भाव एकवचने चैते प्रायाः त्वात् । स यावदादेयं तावदादाय शक- स्युः स्त्रीनपुंसकयोर्द्विवचनबहुवचनयोश्च लकण्टकान्युत्सृजति । एवमिहापि नान्स- न स्युः।। नात्र निर्देशस्तन्त्रम् । कथं पुन रीयकत्वात्पुंलिङ्गेन निर्देशः क्रियष एक- स्तेनैव च नाम निर्देशः क्रियते तचातन्त्रं वचनान्तेन च । न ह्यन निर्देशरतन्त्रम् । स्यात् । तत्कारी च भवांस्तद्वेषी च। ना- कयाचिद्विभक्त्या केनचिश्च लिनेन निरंशः न्तरीयकत्वादन पुल्लिङ्गेन निर्देशः क्रियत कर्तव्यः ॥ अथवा कृभ्वस्तपः क्रिया- एकवचनेन च । अवश्यं कयाचिद्विभक्त्या सामान्यवाचिनः क्रियाविशेषयाचिन: केनचिच्च लिनेन निर्देशः कर्तव्यः। पचादयः । यच्चात्र पचतेर्भवतिर्भवति न तद्यथा । कश्चिदन्नार्थी शालिकलापं सतुषं तद्भवतेः पचतिर्भवति । यञ्च भक्तेः पच- सपलालमाहरति नान्तरीयकत्वात् । स तिर्भवति न तत्पचतेर्भवतिर्भवति । किं यावदादेयं तावदादाय तुपपलालान्यु- च पचतेर्भवतिर्भवति । सामान्यम् । त्सृजति । तथा कश्चिन्मांसार्थी मत्स्यान्स. किं च भवतेः पतिर्भवति । विशेषः । शकलान्सकण्टकानाहरति नान्तरीयक तद्यथा । उपाध्यायस्य शिष्यो मातुलस्य पुंलिंगी एकवचनाची विवक्षा असेल तेथेच तसे येथेही सूत्रकारानी नाइलाजास्तव भावे धातूच्या अर्थी हे प्रत्यय होतील, स्त्रीलिंगी असा पुल्लिंगी एकवचनी निर्देश केला आहे; आणि नपुसकलिंगी होणार नाहीत. तसेंच पण तो त्यानाच विवक्षित नाही. कारण येथे पुलिंगीसुद्धा द्विवचनी आणि बहुवचनी होणार निर्देश विवक्षित आहे असे म्हणता येत नाही. नाहीत. कोणत्या तरी विभक्तीने आणि कोणत्या तरी पण येथे पुलिंग आणि एकवचन याची लिंगाने निर्देश केला पाहिजे म्हणूनच तो तसा विशा सूनकार करीत नाहीत. केला आहे. भावे हा निर्देश सूनकारानीच केला आहे अथवा क, भू, अम् , हे धातु सामान्य ना? मग त्याच्याच मती त्याची अधिवक्षा कशी क्रियावाचक आहेत आणि पच् वगैरे धातु हे बरे होईल ? असे असेल तर जे तू करतोस विशेषक्रियावाचक आहेत. असे पहा की त्याचाच तू द्वेप करतोस असे नाही का होत ? मवतिक्रिया ही पचिक्रियेची जी जशी होते सूतकारानी जो येथे पुल्लिंगी एकवचनी तशी काही उलट पचिकिया ही भवतिक्रियेची निर्देश केला आहे तो नाइलाज म्हणून केला होत नाही. तसेच तेथे पचिक्रिया ही भवति. आहे; तो काही मुद्दाम केलेला नव्हे. कारण नियेची जी जशी होते तशी काही उलट कोणताही शब्द उच्चारावयाचा म्हणजे त्याला भरतिक्रिया ही पचिक्रियेची होत नाही. कोणतीतरी विमति लागलीच पाहिजे घ भवतिनिया ही पविनियेची कोण घरें कोणते तरी लिंग तेथे असलेच पाहिजे जसें होते ? अन्नाची इच्छा करणारा कोणी मनुष्य कोंड्या. सामान्य होते. समट, भुसासस्ट, भाताची राशि नाइलाजास्तव पचिकिया ही भवतिक्रियेची कोण बरें आणतो, पण पुढे त्यातील जेवढा ग्राह्य भाग होते ? तेवदा घेऊन बाकी साल काटे फेकून देतो, विशेष होते. लोकामध्येही असे दृष्टीस २. तात्पर्य, पाक, पक्ति, पचन, या शुभेदामुः मई ठिकाणी भवतिक्रिया में सामान्य सारसेंच पविक्रियेमध्ये जरी आपादिकमेद भामका तरी त्या भआहे. त्या दृष्टीने सूत्रमारांनी भवतिक्रिया या ·पा. सू.३.३.१९] व्याकरणमहाभाष्यम २९७ भागिनेयं गत्वाह । उपाध्यायं भवानभि- विज्ञानात् । अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थ वाद्यतामिति । स गत्वा मातुलममिवाद- भवन्तीति । तद्यथा । गुप्तिकिद्भधः सन् यते । तथा मातुलस्य भागिनेय उपाध्याय- (३.१.५] यावादिभ्यः कन् [५.४.२९] स्य शिष्यं गत्लाह । मातुलं भयानभिवाद- इति । एवमिमेऽपि प्रत्ययाः खार्थे स्युः। यतामिति । स गत्वोपाध्यायमभिवादयते। स्वार्थे मा भूवन्कारके यथा स्युरित्ये- एवमिहापि पचतेर्भवतौ यत्तन्निर्दिश्यते॥ वमर्थमिदमुच्यते ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम् । अकर्तरि च कारके संज्ञायाम् विहितः प्रत्ययः स्वार्थे । भावे घनिति ।। ।।३।३ । १९ ॥ तेनातिप्रसक्तमिति कृत्वा नियमोऽयं कारकग्रहणं किमर्थम् । विज्ञायेत । अकर्तरि संज्ञायामेवेति । कारकग्रहणमनादेशे स्वार्थविज्ञानात् अस्ति चेदानी कश्चित्संज्ञाभूतो भावो ॥१॥ यदर्थो विधिः स्यात् । अस्तीत्याह । आवाहः कारकग्रहणं क्रियतेऽनादेशे स्वार्थ- विवाह इति ।। कैमर्थक्यान्नियमो भवति । पडते की कोणी एक उपाध्यायाचा शिष्य, तो जसे:- 'गुपतिल्किद्भयः सन्' (३१११५), या- उपाध्याय ज्याचा मामा आहे अशा त्याच्या वादिभ्यः कन् (५।४।२९), या सूत्रांनी सांगि- भाच्याकडे जाऊन त्याला म्हणतो की अरे, तलेले प्रत्यय स्वार्थी होतात. तसे येथेही सां. उपाध्यायाला नमस्कार कर. ते ऐकून तो गितलेले प्रत्यय स्वार्थी होऊ लागतील. तेव्हां भाचा मामाकडे जाऊन त्याला नमस्कार ते स्वार्थी होऊ नयेत तर कारक या अर्थी करतो किंवा तो त्या मामाचा भाचा त्या झाले पाहिजेत म्हणून येथे कारके असे उपाध्यायाच्या शिष्याकडे जाऊन त्याला सां. म्हटले आहे. गतो की अरे, मामाला नमस्कार कर, तें कारके याचा हा उपयोग बरोवर दिसत ऐकून तो शिष्य उपाध्यायाकडे जाऊन त्याला नाही. कारण स्वार्थी घञ्प्रत्यय 'भावे' या नमस्कार करतो. तसेच येथेही भवतिक्रियेमध्ये सूत्राने सांगितलाच आहे. पचिक्रियेचे में काय सामान्य म्हणून आहे पण त्याने संज्ञा नसतांनाही होईल म्हणून त्या दृष्टीने सूत्रकारांनी भावे असा निर्देश नियमार्थ 'अकर्तरि च' हे सूत्र होईल. तो केला आहे. नियम असा की पूर्व सूत्राने भावे वप्रत्यय (सू.१९) येथे कारके असें कशाकरितां करणें झाल्यास संज्ञा असतांनाच तो होतो. म्हटले आहे ? पण ज्यामध्ये भावे घञ्प्रत्यय केला आहे (वा.१) कारकग्रहण अशाकरितां केलें असा एखादा तरी संज्ञाशब्द आहे काय ? आहे की जर ते केले नाही तर स्वार्थी होय आहे, आवाह, विवाह, हे शब्द प्रत्यय होऊ लागेल. कारण ज्या ठिकाणी तसे होत. प्रत्ययाच्या अर्थाचा निर्देश केला नसेल तेथे पण विधेय कांहींच नसल्यामुळे सत्र व्यर्थ तो प्रत्यय स्वार्थी होतो अशी परिभाषा आहे; झाले तर तें नियमार्थ समजले जाते आणि अर्थाचा येथे भावशब्द उच्चारला आहे. १. कार्याहून भिन्न कर्म वगैरे जे कारक त्य अर्थी ३. उपाध्यायाचा शिष्य त्या भाच्याला सांगतांना भातहून घप्रत्य होतो; एकंदर तो शब्द कोणाची त्याचा मामा हा आपला उपाध्याय होत असल्यामुळे तरी संशा असली पाहिजे. प्रास्यन्ति एन मिति प्रासः, उपाध्यायाला असा शब्द वापरतो, तसा येथें खून आहरन्ति रसमसात् शति आहार:. कारांनी भाव हा सामान्यदर्शक शब्द वापरला आह. २. आवार म्हणजे वराने वधूला आपल्या घरी ·व्याकरणमहाभाष्यम [अ.३ पा. आ.१ विधेयं नास्तीति कृत्वा । इह चास्ति स्मिरतत्सहशे कार्य विज्ञायते तथा ह्यों विधेयम् । किम् । अकर्तरि च कारके गम्यते । तद्यथा । अब्राह्मणमानयेत्युक्त संज्ञायां घविधेयः । तत्रापूर्वो विधिरस्तु ब्राह्मणसदृशं पुरुषमानयति नासौ लोष्ट- नियमोऽस्त्वित्यपूर्व एव विधिभविष्यति मानीय कृती भवति । एवमिहाप्यकर्तरीति न नियमः ॥ तदेव तर्हि प्रयोजनं स्वार्थे कर्टप्रतिपेवान्यरिमन्नकर्तरि कर्टसदृशे मा भूवन्निति । ननु चोक्तं विहितः प्रत्ययः कार्य विज्ञास्यते । किं चान्यदकई कर्तृ- स्वार्थ भावे घनितीति । अन्यः स भावो सदृशम् । कारकम् ।। उत्तरार्थ तर्हि कार- वाह्यः प्रकृत्यर्थात् । अनेनेदानीमाभ्यन्तरे कग्रहणं कर्तव्यम् । परिमाणाख्यायां भावे स्यात् । कः पुनरेतयो वयोर्विशेषः। सर्वेभ्यः [२०] कारके यथा स्यात् । इह उक्तो भावभेदो भाष्ये ॥ एतदपि नास्ति मा भूत् । एका तिलोच्छृितिः । द्वे सूती प्रयोजनम्। ननिवयुक्तमन्यसदृशाविकरणे इति । घननुकमणमजविपयेऽवचने तथा घर्थगतिः । नयुक्तमिवयुक्तं चान्य- हि स्रीप्रत्ययानामप्यपवादविज्ञानमिति येथे तर विधेय आहे. इवशब्दाने युक्त असा जो शब्द तो आपल्या ते कोणते? अर्याहून भिन्न आणि आपल्या अर्थासारख्या सज्ञाशब्दामध्ये कर्तृमिनकारक या अर्थी अशाच पदार्थाला दाखवितो. कारण लोका. घञ्प्रत्यय येथे नवीन सागता येतो. तेव्हा मध्ये त्यापासून तसाच अर्थ मनात येतो. असा हा अपूर्वविधि समजारा किंवा नियम असे पहा की अन्नाह्मणमानर म्ह. माझग- मानावा असा विचार उसन्न झाला असता भिन्नाला आग असे सागितले असता तेथे तेथ अपूर्वनिधि मानणेच योग्य होय. नियम ब्राह्मणाहून निराळा पण प्राणासारखा क्षत्रिय मानणे योग्य नव्हे. वगैरे कोणीतरी मनुप्यच आणिला जातो. तर मग काररे याचा उपयोग ह्या भूत्राने एखाद्याने अब्राह्मण म्हणून तेथे देवूळ आ. स्वार्थी धन्न यय होऊ नये हाच ठरतो. गले तर त्याला कोणी शाहणा म्हणत नाही, पण स्वार्थी पन्प्रत्यय 'मावे' या पूर्वमनानेच त्याप्रमाणे येथेही अतरि असा क्तां या सिद्ध आहे असे आताच सागितले आहे ना? अर्थाचा निषेध केला म्हणून कत्याहून मिन सागितले आहे खरे, पण तो याह्यभाव सार्य. पण कासारखा असाच अर्थ मनात येईल, भावापेक्षा निराळा आहे आणि प्रत सुनाने आता कन्याहून भिन्न पण कल्यांमार में आनरभार या अर्थी घम्प्रत्यय होणार आहे. काय बरें आहे? पण या आनर आणि बाह्य अशा दोन इतर कारकच तसे आहे, प्रकारच्या मारामध्ये फरक तरी काय आहे? तर मग उदें अनुवृत्ति होग्याररिता येथे या दोन भागामधे परक माग (३।१७ कारके असे म्हटले पाहिजे. 'परिमागारुपायो भा.) आाही भायाम दासविताच आहे. सर्वेभ्यः' या पुढील सुधार्ने कारक या अर्थीच पा हाही कारने याचा उयोग रोर पश्यत्यय झाला पाहिजे. एका लिन्धितिः, दिसत नाही. कारण 'ननिरपुन मन्यमया दे सती, येथे भार या अर्थी पम्प्रत्यय होऊ पिारणे तया अगति.' म्हणजे नमाने या नये. तेव्हा 'धमनुनमगमनधिये, अपचने भागा(दराम) ४.बम, बरत, वगरे सरकारका अभी प. १.पाल निमामय माग या पाहो मायरोता मयंग, गाररहो.

·पा. सू.३.३.२०] व्याकरणमहाभाष्यम् २९९ वक्ष्यति तन्न वकव्यं भवति ॥ एतदपि स्वात्प्रत्ययस्य सिद्धम् ॥३॥ नास्ति प्रयोजनम् । अत्राप्यकर्तरीत्येवानु असिग्रसङ्ग इति चेत्तन्न । किं कारणम् । बर्तिष्यते ॥ अभियानलक्षणत्वात्प्रत्ययस्य सिद्धम् । संज्ञाग्रहणानर्थक्यं च सर्वत्र धनो अभिधानलक्षणाः कृत्तद्वितसमासाः । दर्शनात् ॥ २॥ अनभिधानान्न भविष्यन्ति ।। संज्ञाग्रहणं चानर्थकम् । किं कारणम्। परिमाणाख्या सर्वेभ्यः॥३३२० सर्वत्र घनो दर्शनात् । असंज्ञायामपि हि सर्वग्रहणं किमर्थम् । सर्वेभ्यो धातु. घदृश्यते । को भवता दायो दत्तः । को भ्यो घञ्यथा स्यात् । अजपोरपि विपये। भयता लाभो लब्ध इति ।। यदि संज्ञा- एकस्तण्डुलनिश्चायः । द्वौ शूर्पनिष्पाचौ ।। ग्रहणं न क्रियतेऽतिप्रसङ्गो भवति । कृतः सर्वग्रहणमनर्थकं परिमाणाख्याया- कट इत्यन्न कारः कट इति प्राप्नोति । मिति सिद्धत्यात् ॥ १॥ अतिप्रसङ्ग इति चेदभिधानलक्षण- सर्वग्रहणमनर्थकम् । किं कारणम् । हि स्त्रीप्रत्ययानामप्यपवादविज्ञानम्' (वा.२३), कारण असे की कृत्प्रत्यय, तद्धितप्रत्यय असे जे पुढील सूत्रावर वार्तिककारांनी म्हटलं आणि समास हे जसा प्रयोग असेल त्या आहे ते म्हणावयास नको. मानाने होतात. तेव्हां कार या शब्दापासून हाही कारके याचा उपयोग बरोबर दिसत कृत या अर्थाचे अभिधान होत नसल्यामुळे नाही. कारण येथून अकर्तरि या पदाची अनु- कृधानूहून कर्म या अर्थी घञ्प्रत्यय होणार वृत्ति तेथे आहेच. नाही. (वा.२) ह्या सूत्रामध्ये संज्ञायाम् असें में (सू २०) येथे सर्वेभ्यः असें कशाकरितां म्हटले आहे तें निरर्थक आहे. म्हटले आहे ? काय कारण? परिमाण अर्थ असतांना सर्वच धातूंहून कारण असे की संज्ञा नसतांनाही घञ्. घञ्प्रत्यय झाला पाहिजे. तेव्हां घञ्प्रत्ययाचे प्रत्यय केलेला दृष्टीस पडतो; उदा० को भवता अपवाद जे अच् (३।३।५५) आणि अप् लाभो लब्धः; को भवता दायो दन्तः. (३।३।५७) हे प्रत्यय त्यांच्याही विषयांमध्ये पण जर संज्ञायाम् असे म्हटले नाही तर हा घञ्प्रत्ययच परिमाण अर्थ असतांना झाला कृतः कटः या अर्थी कृधातू हून कर्म या अर्थी पाहिजे; उदा० एकस्तण्डुल निश्चायः, द्वौ शूर्प- घञ्प्रत्यय होऊन कारः कटः असे होऊ निष्पावी. (वा.१) ह्या सूत्रामध्ये सर्यग्रहण करा. (वा.३) असा दोघ येतो असे म्हणणे वयास नको. 'परिमाणाख्यायाम्' एवढ्या असेल तर ते बरोबर नाही. सूत्रानेच अच, अप, या अपवादाच्या विषयां. काय कारण ? मध्येही घञ्प्रत्यय सिद्ध होत आहे. तेव्हां सर्व. ५. तेव्हां कर्तृभिन्न असे म्हटले असतां अर्थात् आहे; उदा० एकस्तण्डुलनिश्चायः, दो शूर्पनिष्पावी. निश्चाय म्हणजे भोत, निप्पाव म्हणजे कणिंग. १. परिमाण अर्थ गम्यमान असेल तर सर्वच २. परिमाणाख्यायाम् याची उदाहरणे पूर्व- धातहून कर्तृभिन्न कारक किंवा भाव या अधी घा- सूत्रानेच सिद्ध होत असल्यामुळे ते व्यर्थ होते. तेव्हा प्रत्यय होतो. अकर्तरि कारके आणि भाव यांची अनु. त्याच्या सामर्थ्यास्तव अपवादाच्या विषयामध्येही वृत्ति कृत्यलुटो बहुलम् (३।३।११३) या सूत्रापर्यंत घनूप्रत्यय होईल, म्हणून त्याकरितां सर्वेभ्यः असें लागेल. कारकच येईल.

·३०० व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.आ.१ परिमाणाख्यायामिति सिद्धत्वात् । परि. [२१] सर्वेभ्योऽपि यथा स्यात् । ननु मामाख्यायामित्येय घसिद्धोऽजपोरपि चायमिक एव । घण्टरण्डाकल्पः सर्वेप विषये नार्थः सर्वग्रहणेन ॥ अस्त्यन्य साधनेषु यथा स्यात् । उपेत्याधीयते तस्मा देतस्स ययने प्रयोजनम् । किम् । एकः दुपाध्यायः । अधीयते तस्मिन्नध्यायः । पाकः द्वौ पाको त्रयः पाका इति । पूर्वेणा. अध्यायन्यायोडावसंहाराधारावायाश्च प्येतत्सिद्धम् । न सिध्यति । संज्ञायामिति [३.३.१२२] इत्येतन्निपातनं न कर्तव्यं पूर्वो योगो न चैषा संज्ञा । प्रत्याख्यायते भवति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । संज्ञाग्रहणम् । अथापि क्रियते । एवमपि क्रियते न्यास एव ॥ उत्तरार्थमेव तर्हि न दोषः। अजपावपि संज्ञायामेव। यथा- वक्तव्यम् । कर्मव्यतिहारे स्त्रियाम् जातीयक उत्सर्गस्तथाजातीयकेनापयादे- [४३] इति सर्वेभ्यो यथा स्यात् । एतदपि नापि भवितव्यम्। उत्तरार्थ तहि। इडश्च नास्ति प्रयोजनम् । वक्ष्यत्येतत्कर्मव्यति. ग्रहणाचा उपयोग नाही. होतो. पण परिमाणाख्याया याचा उपयोग पार काय हो, तेथे इड्धातु वण्ट, रण्डा, दुसरीकडे आहे. याप्रमाणे एकटाच उच्चारला आहे ना ? तो कोणता? सर्वेभ्यः याचा अर्थ सर्व धातूहून असा एकः पाकः, द्वौ पाको, त्रयः पाकाः, नव्हे, तर सर्व प्रकारची उदाहरणे साधण्या- येथे देखील पूर्वसूनानेच घन् होईल. करिता कर्म, करण, वगैरे सर्व कारके या अर्थी पूर्वसूत्राने येथे घञ्प्रत्यय होणार नाही. इधातूहून घञ्प्रत्यय झाला पाहिजे, उदा. कारण येथें सज्ञायाम् असे म्हटले आहे, उपेत्य अधीयते अस्मात् इति उपाध्याय:, आणि पाकः येथे तर संज्ञा नाही, अधीयते अस्मिन्नित्यध्यायः; अध्यायन्यायो पण पूर्वसूत्रातील संज्ञायाम् है पद नकोच द्यावसहारावायाश्च (३३३३१२२) येथें अध्याय आहे (वा.२); त्याचे प्रत्याख्यानच केले आहे. हे निपातन करावयास नको. आता जरी संज्ञायाम् असे तेथे असले हाही सर्वशब्दाचा उपयोग बरोबर दिसत तरी दोष नाही. कारण अच्, अप् , हे अप. नाही, कारण अध्यायशब्दाचें निपातन केलेच बाद ही संज्ञा असताना होणारे आहेत; कारण आहे. जसे सामान्य शास्त्र तसेच विशेष शास्त्र असले तर मग पुढे अनुवृत्तीकरिताच येथे सर्व- पाहिजे. ग्रहण केले आहे. 'कर्मव्यतिहारे णच स्त्रियाम् तर मग येथे सर्वग्रहण पुढे अनुवृत्त (३३३३४२) याने सागितलेला जन्प्रत्यय सर्व होण्याकरिता केलें आहे असे समजावे. ते असे धातू हून झाला पाहिजे. की 'इश्च याने सागितलेला घञ्प्रत्यय सर्वत्र हाही सर्वशन्दाचा उपयोग बरोबर दिसत म्हणावयास नको. ४. तेव्हा अर्थातन मश नसताना अच अप्. या ३. पाक: येथे पधातहून कर्म या मी घन- भरवादप्रत्ययाच्या बापाकरितां सर्वग्रहण कराव- प्रत्यय शारा आहे. पार म्ह. पण हा एक शिजत्स्या माताचा दग भाई अमा अर्थ आहे, तेव्हा येथे ५ घण्ट म्ह. विधुर, किंवा र द. विथुर. परिमाण म्हण में इयचा गम्यमान 17 आहे. मशश है जमे एकटेच अमात त्याप्रमाणे, नसल्यामुळे पूर्वमत्रने निदि नाही असा अभिप्राय ६. राषकमाययाचाही पाप करून प्रत्य. आहे. यच झाला पाहिजे, - याम नवो.

·हारे पा. सू.३.३.२०] व्याकरणमहाभाष्यम स्त्रीग्रहणं व्यतिपाकाथ पृथग्ग्रहणं मिति चोदयिष्यति तन्न वक्तव्यं भवति ॥ वाधकबाधनार्थ व्यावचोरीव्यावचर्यर्थ घञनुक्रमणमजधिपये ॥२॥ तन व्यतीक्षादिपु दोषः सिद्धं तु प्रकृते घचमुक्रमणमजविषय इति वक्त- स्त्रीग्रहणे णग्रहणं णिज्ग्रहणं चेति ॥ उत्त- व्यम् ॥ रार्थमेव तर्हि । अभिविधौ भाव इनुण् अवचने हि स्त्रीप्रत्ययानामप्यपवाद- [४४] सर्वेभ्यो यथा स्यात् । सारा- विज्ञानम् ॥ ३॥ विणम् । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । अनुच्यमाने ह्येतस्मिन्त्रीप्रत्ययानाम- वक्ष्यत्येतदभिविधौ भावग्रहगं नपुंसके प्यपवादोऽयं विज्ञायेत । एका तिलोच्छूि- तादिनिवृत्त्यर्थं पृथग्ग्रहणं वाधकबाध- तिः । द्वे सृती इनि ।। नार्थं न तु ल्युट इति ॥ इदं तर्हि प्रयो- दारजारौ कर्तरि णिलुक् च ॥४॥ जनं प्रकृत्यायो योऽपवादस्तस्य वाधनं दारजारौ कर्तरि वक्तव्यो । णिलुक् यथा स्यादर्थाश्रयो योऽपवादस्तस्य च वक्तव्यः । दारयन्तीति दाराः । अर- बाधनं मा भूदिति । एका तिलोच्छृितिः। यन्तीति जाराः ।। द्वे सृती इति ॥ घबनुक्रमणमजधिपयेऽ- करणे वा ॥५॥ घचने हि स्त्रीप्रत्ययानामप्यपवादविज्ञान करणे वा वक्तव्यौ । दीर्यते तैदीराः। नाही. कारण तेथे वार्तिककार सांगणारच तलेला जो अपवादप्रत्यय त्याचा बाध न आहेतः कर्मव्यतिहारे स्त्रीग्रहणं व्यतिपाकार्थम्', झाला पाहिजे; उदा० एका तिलोछितिः, 'पृथग्ग्रहणं बाधकबाधनार्थम्,' 'व्यावचोरी द्वे सृती. तेव्हां येथेच पुढे 'वञ्नुक्रमणमज. व्यावचर्च्यर्थम्', 'तत्र व्यतीक्षादिषु दोषः', विषये' 'अवचने हि स्त्रीप्रत्ययानामप्यपवाद- 'सिद्धं तु प्रकृते स्त्रीग्रहणे णग्रहणं णिग्रहणं विज्ञानम्' असे में वार्तिककार सांगणार च' (३१३१४३, वा.१५). आहेत ते सांगावयास नको. तर मग त्याच्यापुढे अनुवृत्तीकरितांच येथे (बा.२) अच् आणि अप् याच अप- सर्वग्रहण केले आहे. 'अभिविधौ भाव इनुग्' वादांच्या विषयांमध्ये घञप्रत्यय होतो असें (३३३१४४) याने सांगितलेला इनुण्प्रत्यय सर्व- म्हणावें. धातूंहून झाला पाहिजे; उदा० सांराविणम्. (वा.३) तसे न म्हणतां सामर्थ्यात् अप- हाही सर्वशब्दाचा उपयोग बरोबर दिसत वादांचाही हा घञ्प्रत्यय बाध करतो असं नाही. कारण तेथें वार्तिककार सांगणारच घेतले तर स्त्रीप्रत्यय जो क्तिन् (३।३।९४) आहेतः 'अभिविधौ भावग्रहणं नपुंसके क्तादि- वगैरे त्यांचाही हा घञ बाध करील; उदा. निवृत्त्यर्थम्', 'पृथग्ग्रहणं वाधकबाधनार्थम्', एका तिलोछितिः, वे ती. 'न तु ल्युटः' (३।३।४४, वा.१-३). (वा.४) णिप्रत्ययान्त दू आणि जू या तर मग आतां सर्वेभ्यः याचा येथेच उप- धातूंहून कर्ता या अर्थी प्रत्यय होतो आणि योग असा की विशेष धातु उच्चारून सांगि. णिप्रत्ययाचा लुक् होतो असे म्हणावें; उदा० तलेला जो अपवादप्रत्यय त्याचा बा) ह्या दारयन्तीति दाराः, जारयन्तीति जाराः. घजाने होतो, विशेष अर्थ उच्चारून सांगि (वा.५) णिप्रत्ययान्त दु आणि ज या ७. सर्वेभ्यः असा पंचमीनिदा केला आहे, ८. उच्छिति, सृति, हे शब्द विशेष परिमाणाचे म्हणून सर्व धातूंहन असाच त्याचा अर्थ होतो, 'वोधक आहेत, तरी पण प्रकृतसूत्राने येथे किन्प्रत्य. - ·यः ते जारा. व्याकरणमहामाध्यम् [.३ पा.३ मा.१ नीर्यन्ति र्जाराः॥ समियुद्रुदुवः ॥ ३३॥ २३ ॥ डटश्व ॥३।३।२१॥ श्रिणीभुवोऽनुपसर्गे ॥ ३।३।२४॥ इटश्चेत्यपादाने स्त्रियामुपसंख्यानं चौ क्षुश्रुवः ॥ ३ ॥ ३ ॥२५॥ तदन्ताच वा टीप् ॥१॥ अवो दोनियः ॥३।३।२६ ॥ इडश्रेत्यत्रापादाने स्त्रियामुपसंख्यानं प्रे द्रुस्तुस्वः ॥ ३।३ । २७ ।। कर्तव्यं तदन्ताय वा हीप्यक्तव्यः । उपे- निरभ्योः पूल्वोः ॥३।३।२८॥ त्याधीयते तस्या उपाध्यायी उपाध्याया। उन्योः॥३३॥२९॥ शू वायुवर्णनिवृतेषु ॥ २॥ कृ धान्ये ।।३।३।३०॥ शू इत्येतस्माद्वायुवर्णनिवृतेषु पञ्च- यज्ञ समि स्तुपः॥३।३।३१ ।। कन्यः । शारो वायुः । झारो वर्णः। प्रे स्त्रोऽयज्ञे ॥ ३ ॥३॥३२॥ गौरियाकृतनीगारः प्रायेण शिशिरे कृशः॥ प्रथने वावशब्दे ॥३।३।३३॥ [उपसर्गे स्वः ॥३।३। २२ ।। छन्दो नानि च ।।३।३।३४॥ पातहन करण या अर्धा धम्प्रत्यय होतो असे उपेत्य अधीयते अस्याः सकाशात् इति उपा. म्हणारे; उदा० दीर्यते यैः ते दाराः, नीर्यन्ति ध्यायी, उपाध्याया. (वा २) राधान्हून घन्प्रत्यय होतो, वायु, (सू.२१, वा.१) इधान्डून अपादान वर्ण किंवा निवृत (अंगवस्त्र) हे अर्थ गम्य- या अर्थी घञ्प्रत्यय होतो, स्त्रीय विवचा मान असताना, असे म्हणावें; उदा० शारो असताना, आणि त्या घञ्प्रत्ययान्ताहून डीम् वायुः, शारो वर्णः, गौरिवाकृतनीशारः प्रायेण प्रत्यय विकल्याने होतो असे म्हणावे; उदा० शिशिरे पृशः. याचा वध वरून घसत्यय होत नाही. बागि अमिउसमर्ग दरपद ममनाना धानडून धन- १. रड्यातूदून पमप्रन्यय होतो, उपेच असले प्रत्यय होतो, उदा. निपात्रः, अमिराकः. आमाविमाध्याय . येवन पुढे साल धातहून (२१)उत् किंवा नि उमगं उपद असतांना सागितलेल्या पन्नत्ययाने अन (३।३।५६)श्ययाचा गृधातून घअप्रत्यय होतो, उदा. उदार, निगार: (३०) उव किंवा नि हे उपसर्ग उपपद असताना १. (२२) उपसर्ग पर अमाना रुधातून घम्- वृधानहून घनमन्यय होतो, परंतु धातूचा अर्थ जी प्रत्यय होतो, उदा. सरावः, उपराव: किया ती धान्यमाधी अमलो पाहिजे; उदा० उत्कार: (२३) मउपमर्ग उपपद नमाना यह भागि धान्यस्य, निकारः धान्याय, येये पमरने हा धातूचा या पाहुन पात्रत्यय होतो, उदा. भयावः, बर्य आहे. मदावः,सदाय. (३१) यहासरी प्रयोगामध्ये मम्ममर्ग उपन (३४) मि, मी आणि या पाहून उपनिम• अमानत स्तुधानुन पन्प्रत्यय होतो,उदा सखायः aiना पम्मायय होतो, उदा. याय:, नाय, माव: यशेतील मामगायन करगावाच्या प्रदेशाला समाय (२५) विसमग पद भरताना आणि म्हगवान, यापन पधायय होतो, उदा०विशाः,विमा:, (१२) पहाशिवाय सर हिमपी प्रारमगं परद (२६)भव मिला उभो उपमर्ग उपसताना नी• अमतांना स्पानुहुन धवलय होतो, उदा० उचाप पादान पर होगी, उदा. अवनापः, उपाय: (२०) परम उस अमनाना , ५ भाति {२३)विसमग नरपदभमानास्पानुन मथन शु, या पाडून पनायर होनी, उ. प्रभाब , या भीं पयस्यय होतो, परंतु प्रयन गरिरसार प्रामार, प्रयार: मामानिमाया. परिवार (२८) नियमग उर असताना मान (१)परिषरममासमामध्य सिामग. प्रस्ता:.

·पा.१.३.३.५६] व्याकरणमहाभाष्यम् उदि ग्रहः ।।३।३।३५॥] उग्रामः निग्राम इतीमौ शब्दो सनि सुष्टौ ॥३।३।३६ ॥ छन्दसि वक्तव्यौ युगुद्यमननिपातनयो- समि मुष्टावित्यनर्थकं वचनं परिमाणा- रर्थयोः । उद्ग्राभं च निग्राभं च ब्रह्म ख्यायामिति सिद्धत्वात् ॥१॥ देवा अवीवृधन् ॥ समि मुष्टावित्येतद्वचनमनर्थकम् । किं [परिन्योर्नीणोडूंताभ्रेषयोः कारणम् । परिमाणाख्यायामिति सिद्ध- ।।३।३।३७॥ त्वात् । परिमाणाख्यायामित्येव सिद्धम् ।। परावनुपात्यय इणः ॥३।३३३८|| अपरिमाणार्थ तु ॥२॥ व्युपयोः शेतेः पयोये॥३॥३॥३९॥ अपरिमाणार्थोऽयमारम्भः । मल्लस्य हस्तादाने चेरस्तेये ॥३॥३॥४०॥ संग्राहः । मुष्टिकस्य संग्राह इति ।। निवालचित्तिशरीरोपसमाधाने- उद्ग्रासनिग्राभौ च च्छन्दसि ध्यादेश्व कः ॥३।३।४१॥ मुगुधमननिपातनयोः ॥३॥ संघे चानौत्तराधर्ये ॥३३॥४२॥] (वा.१) समि मुष्टौ हैं सूत्र करावयास नको. केलें आहे; उदा० मल्लस्य संग्राहः, मुष्टिकस्य काय कारण? संग्राहः, कारण असे की परिमाणाख्यायां सर्वेभ्यः (वा.३) वेदामध्ये उद्घाभ आणि निग्राभ (३।३।२०) यानेच सिद्ध होत आहे. या दोन शब्दांचे निपातन करावे. क्रमाने त्या (वा.२) परिमाण गम्यमान नसल्यामुळे शब्दांचे त्रुचा वर घेणे, स्तुचा खाली करणे, त्या ठिकाणी घञ्प्रत्यय होण्याकरितां हे सूत्र हे असले अर्थ पाहिजेत. उद्माभं च पूर्वक स्तृधातृइन घञ्प्रत्यय होतो; उदा० विष्टार (३८) परिउपसर्ग उपपद असतांना इण्यातहून पहिताश्छन्दः. घञ्प्रत्यय होतो, क्रमाने प्राप्त झालेल्या गोष्टीचा (३५) उत्-उपसर्ग उपपद असतांना ग्रह्यातूहून अतिक्रम न करणे हा अर्थ गम्यमान असतांना; उदा. घञ्प्रत्यय होतो; उदा० उद्ग्राहः . हा घन अप- तव पर्यायः (तुझी पाळी). (३६।३।५८)प्रत्ययाचा अपवाद आहे. (३९) वि.आणि उप हे उपसर्ग उपपद असतांना १. सम्उपसर्ग उपपद असतांना अद्धातूंहून शीधातहून घप्रत्यय होतो, पर्याय गम्यमान अस- घञ्प्रत्यय होतो; उदा० मल्लस्य संग्राहः संग्राह म्ह. तांना; उदा० तव विशायः, तव राजोपशायः. मुष्टिबंध. 'मुष्टीने धरली जाणारी ढालतरवार वगैरेंची (४०) चिधातून घप्रत्यय होतो,हाताने पदार्थ मूठ' असाही संग्राहशब्दाचा अर्थ आहे. घेणे हा अर्थ गम्यमान असतांना, चौर्याचा संबंध २. मुष्टि म्ह. मिटलेली पांच वो; ह्यांनी निय मात्र नसला पाहिजे; उदा०पुष्पप्रचायः, फलप्रचायः, मित परिमाणाचा काहीच बोध माहीं. (४१) निवास,चिति, शरीर किंवा राशीकरण हे १.(३७) परिउपसर्ग उपपद असतांना नीधातूढून अर्थ गम्यमान असतांना चिधातूहून घप्रत्यय होतो, घञ्प्रत्यय होतो, त्या क्रियेचा नाशी संबंध गम्यमान आणि धातूच्या चकाराला ककार होतो; उदा० निका- असतांना; तसेंच निउपसर्ग उपपद असतांना इण्- यः, आकायमग्नीश्चिन्वीत कायः. महागोमयनिकायः. धातहून घञ्प्रत्यय होतो, अभ्रेप गम्यमान असतांना. (४२) संघ अर्थ गम्यमान असतांना चिधातहून अभ्रेप म्ह. भ्रष नसणे, योग्य आचरण करणे. उदा० वज्ञप्रत्यय होतो आणि धातूच्या चकाराला ककार परिणायन ारान् हन्ति, एपोऽन्यायः, परिणाय होतो, पण काही पुढे, काही त्याच्या मागे, असा म्हणजे समन्तात्रयन. क्रम त्यांमध्ये नातावा; उदा. ब्राहाणनिकायः, ·३०४ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.३.आ.१ कर्मव्यतिहारे णच्नियाम् व्यावचोरीच्यावचर्च्यर्थम् ॥३॥ ॥३।३।४३॥ व्यायचोरी वर्तते । व्यावची वर्तते।। स्त्रीग्रहणं किमर्थम् । तत्र व्यतीक्षादिपु दोपः॥४॥ कर्मव्यतिहारे स्त्रीग्रहणं व्यति तत्र व्यतीक्षादिपु दोपो भवति । पाकार्थम् ॥ १॥ व्यतीक्षा वर्तते । व्यतीहा वर्तते ॥ कर्मव्यतिहारे स्त्रीग्रहणं क्रियते व्यति. सिद्धं तु प्रकृते स्त्रीग्रहणे णग्रहणं पाकार्थम् । इह मा भूत् । व्यतिपाको णिग्रहणं च ॥५॥ वर्तते ॥ अथ किमर्थ पृथग्रहणम् । सिद्धमेतत् । कथम् । प्रकृत एष पृथग्ग्रहणं वाधकबाधनार्थम् ॥२॥ स्त्रीग्रहणेऽयं योगः कर्तव्यः । स्त्रियां पृथग्रहणं क्रियते वाघकयाधनार्थम्। किन् । ततः कर्मव्यतिहारे णच् । ततो ये तस्म वाधकास्तद्वापनार्यम् ॥ किं णिचः ।। प्रयोजनम । अभिविधौ भाव इनु॥३॥३॥४४॥ निमाम च ब्रह्मदेवा अवीवृधन्. (वा.३) व्यावचोरी, व्यावची, येथे (म.४३) येथे स्त्रियाम् असे क्शाकरिता चोरि, चर्चि, या शिप्रत्ययान्त पाहून म्हटले आहे ? तिन्प्रत्ययाचा बाध करून युच्प्रत्यय प्रास (पा.१) प्रकृत सूतामध्ये जे स्त्रियाम् असें होतो, तो न होता णप्रत्ययच झाला पाहिजे, म्हटले आहे तें व्यतिपाक वगैरे शब्दाकरिता उदा० व्यावचोरी वर्तते, व्यापची म्हटले आहे. व्यतिराक या पुल्लिगी गदा. वर्तते. मध्ये क्रियाविनिमय असतानाही पच्प्रत्यय (वा.४) ह्या प्रत्ययाने तिन्प्रत्ययाच्या न झाला पाहिजे. याधक प्रत्ययाचा याध होईल तर व्यतीशा आतां हा णन्प्रत्यय येथे निराळा क्स वगैरे शन्दामध्ये दोप येतो; उदा. व्यतीचा करिता सागितला आहे । वर्तते, व्यतीहा वर्तते. (बा.२) त्रिया किन् (३।।९) या अधि- (वा,५) हे सर्व सिद होत आहे. पारामध्ये हा गच्मत्यर न सागता येथे निराळा तें कसें। जो सागितला आहे तो बाधकप ययाचाही असें की नियाकिन्' येथून स्त्रीग्रहण चालू याध करण्याकरिता, म्ह. त्या तिन्प्रत्ययाचे जे असताना है णन्प्रत्यय सागणारे सूत्र करावे. बाधक युन् यगैरे प्रत्यय (३।३।१०७) त्याचा ते अमे:-त्रिया क्तिन' याच्यापुढे 'कुर्मयनि- वाघ करून हा पन्प्रत्ययच तेथे व्हावा, या- हारे न्' असे सूत्र करून पुढे 'गिः' असे करिता सागितला आहे. पाचा पाय उपयोग! (स.४४) या सूत्रामध्ये भावे असें पचा- रविवाविनिमय गम्यमान अमवांना पाहून सगल, भाषा पप गायो शमशागी चारली. ২. ব্রিাখিনিৰ মৰশানা বিন্যাল 3. पाव। (एमाला न परम), पाताल पमन्यय होतो, अमा या मूगाया मधे नयामार पायी भन् हरि(५.१४), रोप. पुरम यथारा वार करण्याकरिता मंत्र राप(111१५)रय जाग आहे. कर आई. १. सिन्धवावा पापम्न प्रयप (। १. ममिमामि गन्यमान Rमना पाहुन ११.१)ी समो, पायानपाने का माय नुपाय रोग; सा• मतिन येथे सुन्न करावे.

·पा. सू. ३. ३. ५३ ] व्याकरणमहाभाष्यम् ३०५ भावग्रहणं किमर्थम् । सेव भवति । अभिविधो भावग्रहणं नपुंसके [आक्रोशेऽवन्योहः ॥३।३।४५ ॥ तादिनिवृत्त्यर्थम् ॥ १॥ प्रेलिप्लायाम् ।।३।३।४६ ॥ अभिविधौ भावग्रहणं क्रियते । नपुंसके परौ यजे ॥३।३।४७॥॥ क्तादिनिवृत्त्यर्थम् । नपुंसकलिङ्गे भावे नौ धान्ये ॥३।३। ४८॥ तादयो मा भूवन्निति ॥ अथ किमर्थं उदि यत्तियौतिपूद्रुधः पृथग्ग्रहणम् । ॥३।३।४९॥ पृथग्ग्रहणं वाधकबाधनार्थम् ॥ २॥ विभाषाडि सप्लयो पृथग्रहणं क्रियते । वाधकबाधनार्थम् । ॥३।३।५० ॥ ये तस्य वाधकास्तद्वाधनार्थम् ॥ अवे ग्रहो वर्षप्रतिबन्धे।।३।३।५१॥ न तुल्युट: ॥ ३ ॥ प्रे वणिजाम् ॥ ३ । ३ । ५२ ॥ ल्युटो वाधनं नेष्यते । संकूटनमि- रक्लौ च ।। ३ । ३ । ५३ ॥ करितां म्हटले आहे ? (वा. २) हा येथे इनुण् प्रत्यय निराळा (वा. १) प्रकृत सूत्रामध्ये जॅ भावे असें अशाकरितां सांगितला आहे की ह्याच्या म्हटले आहे तें नपुंसकलिंगी सांगितलेले क्त विषयामध्येच वासरूपन्यायाच्या जोरावर (३।३।११४ ) वगैरे प्रत्यय होऊ नयेत म्हणून ह्याला एकदां मागे मारून घञ् , क्त, वगैरे म्हटले आहे. प्रत्यय होतील ते न व्हावेत. आतां हा इनुण् प्रत्यय निराळा येथे कशा. (वा. ३) ल्यूट प्रत्ययाचा मात्र वाध होते करितां सांगितला आहे ? नाही. तेव्हां संकूटनम् असें होतेच. हा इनुण प्रत्यय केल्यानंतर पुढे स्वार्थी तद्धित अण् भावं पञ् प्रत्यय होतो, यासंबंधी अर्थ गम्यमान प्रत्यय ( ५।४।१५) झाला आहे. असतांना; उदा० उत्तरपरिग्राहः, अघरपरिग्राहः. २. 'अकर्तरि कारके याच्या निवृत्तीकरितां भाव ४८) नि उपसर्ग उपपद असतांना वृ धातूहून ग्रहण केले आहे असे म्हणता येत नाही. कारण पूर्व- प प्रत्यय होतो, धान्यविशेष अर्थ असतांना; उदा० सूत्रामध्येच त्याची निवृत्ति झाली आहे. णच वगैरे नीवारः. प्रत्यय कारक या अर्थी केलेले कोठेही दिसत नाहींत. (४९) उत् उपसर्ग उपपद असतांना श्रि, यु, पू तेव्हां अनभिधानास्तव होणार नाहीत, आणि द्रु या धातहून घञ् प्रत्यय होतो; उदा० ३. नपुंसके मावे क्तः (३।३।११४) या प्रक- उच्छ्रायः, उद्याकः, उत्पावः, उद्मावः. रणांतच हे सूत्र करावे असा अभिप्राय आहे, (५०) आङ् उपसर्ग उपपद असतांना र आणि ४. ह्या इनुण प्रत्ययाच्या विषयामध्येच एकदां 'लु या धातूंहून घञ् प्रत्यय विकल्याने होतो; उदा० वासरूपन्यायाने ल्युट् प्रत्यय (३।३।११५) होतो. आराव: आरवः; आप्लान, याप्लवः. १. (४५) अव किंवा नि हे उपसर्ग उपपद अस (५१) अव उपसर्ग उपपद असतांना ग्रह पातहून ताना ग्रह धातहून भावे पञ् प्रत्यय होतो, आक्रोश अर्थ विकल्पाने घञ् प्रत्यय होतो, वृष्टीचा प्रतिबंध हा अर्थ गम्यमान अ:तांना; उदा० अवग्राहो हन्त ते वृपल गम्यमान असतांना उदा० अक्ग्राहा, अवग्रहः, भूयात् , निग्राहो हन्त ते वृपल भूयात. (५२)प्र उपसर्ग उपपद असतांना ग्रह धातूहन विक- (४६) प्र हा उपसर्ग उपपद असतांना ग्रह धातू. पाने वञ् प्रत्यय होतो, तागढीशी संबंध असलेला हून भाव चञ् प्रत्यय होतो, लाभाची इच्छा गम्यमान अर्थ गम्यमान असतांना; उदा०तुलानग्रादण चरति. असतांना; उदा० पात्रप्रयाहेण चरति भिक्षुः. (५३) प्र उपसर्ग उपपद असतांना गद् धातहून (४७) परि उपसर्ग उपपद असतांना ग्रह् धातृहून घम् प्रत्यय विकल्पाने होतो, चाबूक अर्थ गम्यमान २० ·३०६ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ. ३ पा. ३ आ.१ । निति ॥ घृणोतेराच्छादने ॥ ३॥ ३॥५४॥ कल्पादिभ्यश्च प्रतिषेधः॥ ३॥ परौ भुयोऽवज्ञाने ॥ ३॥ ३॥ ५५॥] कल्पादिभ्य प्रतिषेधो वक्तव्यः। एरंच ॥३।३।५६ कल्पः अर्थः मन्त्रः॥ अज्विधी भयस्योपसंख्यानम् ॥१॥ जवसपी छन्दसि ॥४॥ अविधौ भयस्योपसंख्यानं कर्वव्यम् । जबसवौं छन्दसि वक्तव्यौ । अवों- भयम् ॥ रस्तु मे जवः । अयं मे पञ्चौदनः सवः।। अत्यल्पमिदमुच्यते भयस्येति । भया [दोरप् ॥३।३।५७॥] दीनामिति वक्तव्यम् । इहापि यया स्यात् । ग्रहवृहनिश्चिगमश्च ॥३॥३१५८॥ भयम् वर्षम् ।। किं प्रयोजनम् । किमर्थ निप्पूर्वाचिनोतेरविधीयवे नपुंसके तादिनिवृत्यर्थम् ॥२॥ नाऽचैव सिद्धम् । न ह्यस्ति विशेपो निष्पूर्वा- नपुंसकलिङ्गे भावे कादयो मा भूव. चिनोतेरपो वा अचो वा । तदेव रूप से एव स्वरः ॥ न सिध्यति । हस्तादाने (स.५६, या.१) ह्या अच् प्रत्यय साग- हून हा अचू प्रत्यय होत नाही असे म्हणावें. णान्या सूनामध्ये भय शब्दाचे उपसंख्यान उदा० कल्पः, अर्थः, मन्त्रः फरावें; उदा० भयम्. (वा.४) जय आणि सव हे शन्द वेद; येथे भय ह्या एकट्या शब्दापुरतेच में मध्ये अच् प्रत्ययान्त निपातित केले आहे.' उपसंख्यान फेलें आहे ते पार थोडे आहे; असे म्हणावें; उदा० अर्वोरस्तु मे जर्वे.त भयादीनाम् असे म्हटले पाहिजे; उदा० अय मे पञ्चौदनः सवः. (सु. ५८) येथे निम्पूर्वक चि घातून याचा उपयोग काय ? जो अप् प्रत्यय सागितला आहे तो कशा. (पा.२) वर्णान्त घातूहून भाव या अर्थी करिता ! तो सागावयास नको. अच् प्रत्य. नपुंसकलिंगीत वगैरे प्रत्यय (२३।११४; यानेच (२३।१६) सिद्ध होत आहे. कारण, ११५) होऊ नयेत हा याचा उपयोग निस्पूर्वक चि पातुहुन अन् प्रत्यय फेला काय होय. आणि अप् प्रत्यय केला काय, काही फरक (वा.३) कलि वगैरे गिन् प्रत्ययान्त धातूं- नाही. तेच रूप आणि तो स्वर होत आहे. भमानासदार प्रसारःप्रमः दास दानात. (५४)प्रसमा अपर मसतांना पाहून ४. येथे पुढील सूत्राने अम् प्रत्यय होत ना. पाने पम् प्रत्यय होतो, भादन राम गम्यमान गणन प्रत्यय अनुदाच (३atir) नारी अमाना उदा.प्रावार, मगर १. (५७) दीपंकारान्त पात आणि दोन भानु (५५) परि उसमर्ग उपपद असाना भू पाहून यांहून अप्रत्यय रोगो, भाव आणि हभित्र कारक किमाने पम् प्रत्यय होतो, अवता । अर्थ गम्यमान या अधी, उदार, गरः, मयः, सायन पुरे ममतांना; an० परिमारः, परिमरः. माय मालिकाभित्र कारक या अमी प्ररपय होतात. १. मन भित्र कारक या मथा - १. मादनिमपूर्वक रिभागि गन् या नातन मन प्रत्यय होतो; उदा.चयः, जयः. पान मा प्रत्यय होतो, पम् होत नाही, उ. २. स्वाम मप या भयी भीतम् , मपनम्, ममे महः .द.निधयः, गमः. प्रपोगा मारीत. २. विधान भव प्रयप कागदोप्रा. २. पन मात्र सेतो.यामुरेप माप. दारा मसारमा (११)ोत्रो मानि भयम्, वर्षम्. - ·पठति | .. पा. सू. ३१३ ५८ ] व्याकरणमहाभाष्यम् ३०७ चेघप्राप्तस्तद्वाधनार्थम् ॥ अत उत्तरं अस्तेयार्थमिति चेत्तन्न । कि कारणम् । अनिष्टत्वात् । न हि निष्पूर्वाचिनोतेरस्तेये- अविधौ निश्चिग्रहणमनर्थकं स्तेयस्य ऽविष्यते । किं तर्हि । घचेवेष्यते । एवं घञ्चिधौ प्रतिपेधात् ॥१॥ तर्हि सिद्धे सति यन्निप्पूर्वाचिनोतेरपं अविधौ निश्चिग्रहणमनर्थकम् । किं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यो यत्तदन्तस्थाथ- कारणम् । स्तेयस्य घविधौ प्रतिपेधात्। घक्ताजवित्रकाणाम् [६।२।१४३,४४] स्तेयस्य घविधौ प्रतिपेध उच्यते इति तन्निष्पूर्वाचिनोतेन भवतीति । कि- निष्पूर्वश्चिनोतिः स्तेये वर्तते ॥ अस्तेयार्थ मेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । निश्चयः। तहीदं वक्तव्यं निष्पूर्वाचिनौतेरस्तेये यथा एष स्वरः सिद्धो भवति ।। स्यात् । वशिरण्योचोपसंख्यानम् ॥ ३ ॥ अस्तेयार्थमिति चेन्नानिष्टत्वात् ।।२।। वशिरण्योश्चोपसंख्यानं कर्तव्यम् । स पण अच् प्रत्ययाने साधणार नाही. अच् पूर्वक चि धातूचे ग्रहण केले पाहिजे असें प्रत्ययाचा वाध करून हस्तादाने चेरस्तेये असेल तर ते बरोबर नाही. ( ३।३।४० ) या सूत्राने घञ् प्रत्यय प्रास होत काय कारण? आहे. त्याचा बाध करण्याकरितां येथे अ कारण असे की स्तेय करणे याशिवाय प्रत्यय सांगितला पाहिजे. हे मनांत आणून इतर अर्थी निस्पूर्वक चि धात् हून अपू प्रत्यय पुढे वार्तिककार लिहितात:- (वा.१) अप् प्रत्यय सांगणाऱ्या ह्या सूत्रा तर मग येथे कोणता बरें प्रत्यय इष्ट आहे ? मध्ये निस्पूर्वक चि धातूचे जे ग्रहण केले आहे घञ् प्रत्ययच इष्ट आहे. तें व्यर्थ आहे. तर मग अशा रीतीने सिद्ध होत असतांना जो येथे निस्पूर्वक चि धातृ हून अप् प्रत्यय कारण असें की घञ् सांगणाऱ्या त्या सूत्रा. आचार्यांनी सांगितला आहे त्यावरून त्यांनी मध्ये स्तेयाचा प्रतिषेध केला आहे आणि निस्- असें सूचित केले आहे की 'अन्तः' या पूर्वक चि धातु हा स्तेय करणे या अर्थी आहे. अधिकारांतील 'थाथघक्ताजवित्रकाणाम् तर मग निस्पूर्वक चि धातूचा स्तेय करणे (६२।१४४) या सूत्राने सांगितलेला उत्तर- या अर्थाशिवाय दुसरा अर्थ असेल तेथे पदाला अन्तोदात्त निसपूर्वक चि धातूपासून घञ् प्रत्ययाचा बाध करून अप् प्रत्यय होण्या- साधलेल्या उत्तरपदाला होत नाही, करितां येथे निसपूर्वक चि धातूचे ग्रहण केले या ज्ञापकाचा काय उपयोग? पाहिजे. निश्चयः येथे मध्योदात्त सिद्ध होतो. (वा. २) स्तेय करणे याशिवाय इतर अर्थ (वा. ३) वश आणि रण या धातूंहून असतांना अप् प्रत्यय होण्याकरितां येथे निस- अप् प्रत्यय होतो असें म्हणावें; उदा० स वर्श अप् प्रत्यय केला असतां तो प्रत्ययाचा अकार अनु अपवाद थान० (६४२११४४) याने उत्तरपदाला दात्त (३१११४) होऊन धातूमधील अच् उदात्त कायम अन्तोदात्त झाला म्हणजे स्वरामध्ये फरक राहत राहतो. निस् याचा त्याच्याशी गतिसमास केला नाही. अच् व अप् यांपैकी कोणताही प्रत्यय केला असतांही कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वराने (६।२।१३९) तरी त्या अन्तोदात्ताची प्राप्ति येते. तेच स्वर कायम राहतील. तथापि त्या प्रकृतिस्वराचा इष्टच नाही. काय कारण?

·३०८ व्याकरणमहाभाष्यम् अ.३ पा.३ आ.१ , विमन्ति मनासि वशं सैन्धवम् । धनंजयो रणे रणे ॥ [उपसर्गेऽदः ॥३३३५९॥ घनर्थे कविधानं स्थानापाव्यधि- नौ ण च ॥३॥२०॥ हनियुध्यर्थम् ॥४॥ व्यघजपोरनुपसर्गे ॥३२३६१॥ घबर्थे को विधेयः । किं प्रयोजनम्। स्वनहसोर्वा ॥३॥३॥६२॥ स्थानापाव्यघिहनियुध्यर्थम् ॥ स्था। यमः समुपनिविपु च ॥२३॥ प्रतिष्ठन्तेऽस्मिन्धान्यानीति प्रस्थः । प्रस्थे नौ गदनदपठस्वनः ॥३२॥१४॥ हिमवतः शृङ्गे । स्था ।। स्ना । प्रस्तान्ति कणो वीणायां च ॥३६॥ तसिन्निति प्रस्नः । त्ना ॥ पा । प्रपिय. नित्यं पणः परिमाणे ॥३२२६६|| न्त्यस्यां प्रपा । पा॥व्याध | आविध्यन्ति मदोऽनुपसर्गे ॥३३॥६॥ तेनाविधम् । व्यधि ॥ हनि । विन्नन्ति प्रमदसंमदी हर्षे ॥३।३।६८॥ तस्मिन्मनांसि विनः । हनि ।। युधि । समुदोरजः पशुपु ॥३॥३॥६९।। आयुध्यन्ते तेनायुधम् ॥ अक्षेपु ग्लहः ॥३३३१७०) सैन्धयम्, धनजयो रणे रणे. पाहिजे, उदा० प्रतिष्ठन्ते धान्यानि अस्मिन् (पा.४) पन् प्रत्ययाच्या अर्यों धातहून क इति प्रस्थः, पलान्ति जना अस्मिन् इति प्रस्ता, प्रत्यय होतो असे म्हणावें. प्रपिनन्ति जल जना अस्यामिति प्रपा, आदि. याचा काय उपयोग? ध्यन्ति अनेन आविधम् , उपयोग असा की स्था, स्ना, पा, व्यथ् , अस्मिन् इति विनः, आयुध्यन्ते योद्धारो येन इन आणि युध् या धातूहून प्रत्यय झाला वत् आयुधम्. १. (५९) उपसर्ग उपपद अमनाना अद् धातुन उपमग नमवाना किंवा वीगामध गम्यमान मम अप्पायय होतो, उदा. विषसः, प्रथमः निा क् धातुहुन अप् प्रत्यय विस्थाने होतो,मा. (१०) नि उपसर्ग उपाद असताना या धातूदून निष्णः निशग, कया', कल्यामवगाया. म आणि भव असे प्रत्यय होतात, उदा. न्यादः, (६६) पधान नित्य अप् प्रत्यय होतो,पहा. नियमः, विशेष गम्यमान असताना, दा. मूला (६१) उपमर्ग नसताना त्यधू आणि ब या (विण्याकरिता नविलेली मुन्यांची ही). पाहून अन् प्रत्यय होतो, उदाममः, अप.. (१७) पमर्ग नसताना मधातून अर प्रापप (६२) उपसर्ग नसांना स्वन् व दस् या था. होती, उदा० विधानरः हून अप प्रत्यय शिसान होगी; उदा. खनः, (६८)प्रमद मानिसमदी दोन पनिnat सार: स:,मः केले आहेत, गम्यमान समाना, मा. दान! (११) उपसा नमतांना आगि सम् , उर, नि, ममदः, अभिमानां समद, वि,रेगमगं ममनाना यम् पातान विरसाने भन. (68) सम् किंवा उतरे उपमर्ग IITE माना मत्यय होतो, उ० पर. पम., संयमः संथामः, भज भान अरमन्यय होतो, पशूचा साप पायसना अपमः सरपार, नियमा नियामः, विषमः भगाना, उदा. समर सनमाया, म विवान.. प्रेरणा (१४)निमार्ग पर अमाना गह, नह पर (..)मर पान मा प्रत्यय भाग मम सन् पामतान मिताने मरमपप रोग, रेफा देवनातन में मारपण सा. नि. निगाः, निनः निनाः, निरठ: पहभाग अशंधा मशायरी से पान. निपानिएएन. निसान:. ना 1. अमुश्य र (१) निसर्गाना ft मुडीप ·पा. सू. ३. ३. ८३] व्याकरणमहाभाष्यम् ३०९ प्रजने सतः॥३।३।७१॥ अपघनोऽङ्गम् ।। ८१॥ हःसंप्रसारणं च न्यभ्युपविपु७२ करणेऽयोबिद्रुषु ॥ ८२॥] आङि युद्धे ॥७३॥ स्तस्ये क च ॥३।३।८३ ॥ निपानमाहावः ॥७४॥ कस्मादयं को विधीयते । हन्तेरि- भावेऽनुपसर्गस्य ।।७५॥ त्याह । तद्धन्तिग्रहणं कर्तव्यम् । न कर्त- हनश्च वधः ॥७॥ मूत्तौँ धनः ॥७॥ व्यम् । प्रकृतमनुवर्तते । क प्रकृतम् । अन्तर्घनो देशे ॥७॥ हनश्च वधः[७६] इति । तद्वा अनेकेन निपातनेन व्यवच्छिन्नं न शक्यमनुवर्त- अगारैकदेशे प्रघणः प्रघाणश्च ॥ यितुम् । नैतानि निपातनानि । हन्तेरेत उद्घनोऽत्याधानम् ॥ ८० ॥ आदेशाः। यद्यादेशा घनस्वरो न सिध्य- (सू.८३) ह्या सूत्राने सांगितलेला क प्रत्यय पण त्याची येथें अनुवृत्ति करणे शक्य कोणत्या धातूहून होतो? नाही, कारण अनेक सूत्रांमध्ये निपातने केली हन् धातूहून होतो असे आम्ही म्हणतो. असल्यामुळे त्याची अनुवृत्ति बंद आहे. तर मग सूत्रामध्ये हन् धातूचा निर्देश त्या मधल्या सूत्रांमध्ये निपातने केलीच केला पाहिजे. नाहीत; तर ते हन्धातूला आदेशच सांगि- हन् धातूचा निर्देश करावयास नको. कारण तले आहेत, मागून अनुवृत्ति येत आहे, जर आदेश सांगितले आहेत तर धन हनः असें मागे कोठे बरे म्हटले आहे ? शब्दाला निपातनामुळे जो अन्तोदात्त होतो हनश्च वधः (३।३१७६) या सूत्रामध्ये म्हटले तो होणार नाही. आहे. तर मग ती सर्व निपातनेच असोत. (७१) प्रथमगर्भग्रहण हा अर्थ गम्यमान असतांना प्रत्यय होतो आणि वधादेश होतो; उदा० वधः . सु. धातूहन अप् प्रत्ययही होतो; उदा० गवामुपसरः, (७७) काठिण्य अर्थ गम्यमान असतांना हन् (७२) नि,अभि,उप,वि हे उपसर्ग उपपद असतां धातूहुन भावे अप् प्रत्यय होतो आणि धातूला घन हे धातहून अप् प्रत्यय होतो आणि धातूमधील आदेश होतो; उदा० दधिधनः (दह्याचा कठिणपणा). वकाराला संप्रसारण होते; उदा० आहवः संग्रामः. (७८) देशविशेष अर्थ असतांना अन्तर्वन असा (७३) आ उपसर्ग उपपद असतांना हे धातूहन शब्द निपातिला जातो. अप् प्रत्यय व धातूमधील वकाराला संप्रसारण होते, (७९)प्रघण आणि प्रघाण ह्या दोन शब्दांचं निपा- युद्ध अर्थ गम्यमान असतांना, उदा० आहूयन्तेऽस्मि- तन केले जाते, घरासंबंधी भाग हा अर्थ असतांना; दारावाहेरचा कट्टा हा या शब्दांचा अर्थ आहे. (७४) आहावः अमें निपातन केले आहे. येथे (८०) अत्याधान या अर्थी उद्धन असा शब्द मा उपसर्गापुढील हे धातुहुन अप् प्रत्यय, धातूमधील येथे निपातित केला आहे. लाकडे तासतांना त्यांचा वकाराला संप्रसारण आणि त्याला वृद्धि निपातनामुळे आधार असा ओंडा. झाली आहे, निपान हा अर्थ असतांना; उदा० (८१) अपघन या शब्दाचे येथे निपातन केले आहावः, विहिरीजवळ पशूना पाणी पिण्याकरितां आहे; शरीरांतील माग हा त्याचा अर्थ आहे. बांधलेला हौद. गुराखी तेथे गुरांना हाका मारतात. (८२) अयस, विआणि द्रु हे शब्द उपपद अस. (७५) उपसर्ग नसतांना हे धातूहन भावे अप. तांना इन् धातूहन करण या अर्थी अप् प्रत्यय होतो प्रत्यय होतो आणि धातूंतील वकाराला संप्रसारण आणि इन् धातूला घनादेश होतो; उदा० अयोधनः, होते; उदा. हवः, हवेहवे, सुहवं भरभिन्द्रन्. विधनः, द्रुघनः (७६) उपसर्ग नसतांना हन् धातूहून भावे अप् १. रतम्ब शब्द उपपद असतांना हन् धातूहन करण निति आहवः . . - ·३१० ध्याकरणमहाभाष्यम् भ ३ पा, ३ आ १ ति । पुनः ॥ सन्तु तर्हि निपातनानि । स्त्रीखलनाः स्त्रिया:सलनौ विप्रतिषेधेनेति।। ननु चोक्तं तदा अनेकेन निपातनेन व्य परी घः ॥३।३। ८४ ॥ वच्छिन्न न शक्यमनुवर्तयितुमिति | संव उपन्न आश्रये ॥८५॥ धमनुवर्तिप्यते ॥ अथवा पुनः सन्त्वा- देशाः । ननु चोक्तं स्वरोन सिध्यतीति। संघोद्धौ गणप्रशंसयोः ॥ ८६ ।। नेप दोपः । अकारान्ता आदेशा.॥ निघो निमितम् ।।८७॥ अथ यदेवीकया स्तम्वो हन्यते कथं तत्र भवितव्यम् । केचित्तावदाहुः । स्तम्ब ड्डितः वित्रः ॥८॥ मेति भवितव्यम् ।। अपर आहुः । स्तम्ब. हितोऽथुच् ॥४९॥] हेतिरिति भवितव्यम् । ऊतियूतिजू. यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नड् तिसातिहेतिकीर्तयश्च [३.३.९७ ] इति निपातनमिति ।। अपर आहुः। स्तम्बहनः 11३1३।९०॥ नीति भवितव्यमिति । वक्ष्यत्येतदजभ्यां यजादिभ्यो नस्य डिवे संप्रसारण- पण निपातन करणान्या सा अनेक सूत्रा णजे साचावर आघात केला जातो ज्या काठीने, मध्ये हनः याची अनुवृत्ति बद झाली अस ह्या अर्थी स्तम्ब उपद असताना हन् धातहून त्यामुळे येथे हनः याची अनुवृत्ति आणता रणार्थी स्त्रीलिंगी प्रत्यय कोणता होतो? येणार नाही, असे आताच सागितले आहे ना? येथे काही लोक असे म्हणतात की क निपातने असली तरी ते अनुवृत्तीने प्रत्यय होऊन स्तम्बना असें रूप व्हावे. आलेल्या 'हन.' याचा सबध करिता येईल. काही लोक असे म्हणतात की ऊतियूतितिः अथया, मूर्ती घनः इत्यादि सूत्रानी हन् सातिहेतिकीर्तयश्च (३॥३॥९७) ह्या सूत्रामध्ये धातूला आदेश सागितले आहेत असे असू द निपातन केले असल्यामुळे स्तम्वेहेति: पण 'घन' शद्वाला अन्तोदात्त होणार नाहीं व्हावें. आणसी काही लोक असे म्हणतात की असें आताच सागितले आहे ना ? स्तम्बहननी असें रूप व्हावे. कारण 'अज हा दोष येत नाही. कारण हे आदेश भ्या स्त्रीसलनाः स्त्रियाः सलनी विप्रतिषेधेन अकारान्त आहेत. (३३३६१२६वा.१,२) असें पुढें वार्तिककार आता 'स्तम्मोहन्यते अनया इपीक्या' म्ह- सागणार आहेत. या अर्थी क आणि कम्प्रत्यय होतात आणि धारा लोप व इवाराला घार निपानामुळे हा आहे. पन भदेश होतो, उदा० स्तम्बमा, रसम्बधनः (८७) सर्व बानी परिमित या भी निष २. या शेवच्या अकाराचा लोर ( ६४) राम्द येथे निपातित केला आहे; येथे निपूर्वक हम् हाला आहे, नना शनिवृत्तिरवराने ( ६।३) धातुहुन भए प्रत्यय, अन या टिमागाचा पर २६१पुढील भागता उदात्त वर होईल, काराला पसार निपातनामुळे होतो; उदा. नियो १. (४) परि उपपद अमाना हुन् भाइन वृक्षः (या वृशाची उची आगि निण्या मानाने करण या मधी अप्रत्यय होतो, आणि धातला पभा- विस्तार मारे). देश. परिन.हन्योऽनेन परिपः (60) ज्या धानुमा भाभी (८५) आयय या मी न ममा म ये त्या धान भाव विभिन्न कारक या भी निगाशिव रेग भई. ये 37 मागपूरक हुन् विप्रथयो, उदा. पश्चिमम् विस्यवान्नादन पातून मप् प्रत्यय माीि पामधील माराचा लोप पुढे मा प्रत्यय ( ४०) हा आर. निधानागमे (८५) क्या पाण्यामारंभी आसा. (१) गण या मी पसर आणि प्रामा या भानन गरी यो मायय होतो. उदा वरः मी उस मनिराजित रे माईक.ये निपूर्वक १. पज यान, या, पिए, सरप, पा नागान प्रन्यप भाग अन् या टिभागाचा पावन परीस भी ना प्रादय होतो. या एसकर मारे ·पा. स. ३. ३. ९४] व्याकरणमहाभाष्यम् ३११. प्रतिषेधः ॥१॥ [स्वपो नन् ॥ ३ । ३ । ९१ ॥ यजादिभ्यो नस्य ङित्त्वे संप्रसारणस्य उपसर्गे घोः किः॥३।३।९२॥ प्रतिषेधो वक्तव्यः । प्रश्न इति ॥ एवं कर्मण्यधिकरणे च ॥३।३।९३॥] तांडित्करिष्यते । स्त्रियां क्तिन् ॥ ३।३।९४॥ अङिति गुणप्रतिषेधः ।। २ ।।. स्त्रियां क्तिनाबादिभ्यश्च ॥१॥ यद्यङिद् गुणस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । स्त्रियां क्तिनित्यत्रावादिभ्यश्चेति वक्त- विश्न इति । सूत्रं च भिद्यते ॥ यथा- व्यम् । आप्तिः राद्धिः दीप्तिः ॥ न्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं यजादिभ्यो निष्ठायां वा सेटोऽकारवचनात्सि- नस्य डिवे संप्रसारणप्रतिषेध इति । द्धम् ॥ २॥ नैप दोषः । निपातनादेतत्सिद्धम् । किं अथवा निष्ठायां सेटोऽकारो भव. निपातनम् । प्रश्ने चासन्नकाले [३.२. तीति वक्तव्यम् ।। यदि निष्ठायां सेटो. ११७] इति ॥ ऽकारो भवतीत्युच्यते संसा ध्वंसेति न (सू.९०,वा.१) यज् वगैरे धातूंहून सांगि- सिद्ध होत आहे. तलेल्या ह्या न प्रत्ययाला डिव केले आहे. तें निपातन कोणते? त्यामुळे प्रश्नः येथे संप्रसारण (६।१।१६) प्राप्त प्रश्ने चासन्नकाले (३६२१११७) येथे जो होते, त्याचा निषेध सांगितला पाहिजे. सूत्रकारांनी प्रश्न शब्द उच्चारला आहे तें तर मग ह्या प्रत्ययाचा उकार काढून टाकतां निपातन होय. येईल. (सू.९४,वा.१) ह्या प्रकृत सूत्रामध्ये आम् (वा.२) जर डकार काढून टाकला तर वगैरे धातूंहून क्तिन् प्रत्यय होतो असे पुनः विश्नः येथे गुणाचा निषेध (१२११५) होगार विधान करावें; उदा० आतिः, रादिः, दीप्ति:. नाही, तो सांगितला पाहिजे. शिवाय, मूळ (वा.२) अथवा निष्ठा म्ह.क्त व क्तवतु हे सूत्रामध्ये फेरफार केला जातो हा दोष येतोच. प्रत्यय केले असतां जे धातू सेट् असतात तर मग मूळचे सूत्र जसे आहे तसेंच ते त्याच धातूंहून अ प्रत्यय होतो असे म्हणावें. असूं दे. पण ज्या धातूच्या पुढील निष्ठा प्रत्ययाला पण ङित्त्वामुळे प्रश्नः येथे संप्रसारण होऊ इट् आगम होतो त्या धातूहून अ प्रत्यय होतो लागेल असे सांगितले आहे ना? असे म्हटले तर संसा, ध्वंसा, येथे अ प्रत्यय हा दोष येत नाही. निपातनावरूनच हे होणार नाही. स्वस्तिः, ध्वस्ति, असा क्तिन् १.(९१) स्वप् धातूहुन पर्वीच्या अर्थी नन् प्रत्यय २. आप वगैरे धातुंहून तिन् प्रत्ययाचा वाध होतो; उदा० स्वप्नः करून अ प्रत्यय (३।३।१०३) होऊ लागेल, त्या- (९२) उपसर्ग उपपद असतांना घु संज्ञक धातूंहून करितां हे वचन केले आहे. कि प्रत्यय होतो; उदा० प्रदिः, प्रधिः, ३. आप व राथ् हे धातू अनिट् आहेत. तेव्हां (९३) कर्म उपपद असतांना घुसंज्ञक धातूंहून त्यांच्या पुढील निष्ठा प्रत्ययाला इडागमाचा निषेध मधिकरण या अर्थी कि प्रत्यय होतो; उदा. जला- (७१२११०) होत आहे. दीप हा ईकार इत्संहक नि धीयन्ते अस्मिन् जलधिः, असल्यामुळे तेथेही निषेध (७।२।१४) होत आहेच; १. भाव किंवा कर्तृभिन्न कारक या अर्थी धातू- तेव्हां त्याहून अ प्रत्ययाची प्राप्तीच येत नाही. हन तिन् प्रत्यय होतो आणि तो शब्द पुढे स्त्रीलिंगी ४. कारण संस्, ध्वंस, यांच्या पुढील क्त्वा. चालतो; उदा० कृतिः, चितिः, स्तुतिः. प्रत्ययाला इटागमाचा विकल्प (७।२।५६) सांगि.

·व्याकरणमहाभाष्यम [अ.३ पा.३ आ.१ . सिध्यति सस्तिः धस्तिरिति प्राप्नोति । कां त्वं स्थायिकामस्था: कां स्थायिम्।। किं पुनरिदं परिगणनम् । श्रय एाया- सिद्धं त्वविधाने स्थादिनतिषेधाद दय. । आहोस्सिदुदाहरणमानम् । कि ॥२॥ चात. । यदि परिगणनं भेदो भवति । सिद्धमेतत् । कथम् । अड्विवान एव अयोदाहरणमान नास्ति भेदः । सस्तिः स्थादीनां प्रतिपेधो वक्तव्य । प्रतिपिढे चरितरित्येव भवितव्यम् ॥ तस्मिन्क्तिनेव भविष्यति । सिध्यति । स्थागापापचो भावे ॥३।३।९५॥ सूत्रं तर्हि भिद्यते ॥ यथान्यासमेवास्तु । स्थादिभ्यः सर्वापवादप्रसङ्गः ॥ १॥ ननु चोक्त स्थादिभ्यः सर्वापवादप्रसन स्थादिभ्यः सर्वापवादः क्तिन्माप्नोति । इति । नैप दोपः। पुरसादपयादा स यथैगाउं बाधत एव ण्वुलिभावपि वाधेत। अनन्तरान्विधीन्याधन्त इत्येवमय नियां होऊ लागेल. काम्, का खारिम्. पण काय हो, आप वगैरे धातू हून जो हा (वा २) हे सिद्ध होत आहे. तिन् प्रत्यय पुन्हा सांगण्यात आला आहे तेथे ते कसे? आप ,राध आणि दीप असे तीनच धातू ध्यान असे की अब प्रत्यय सागणान्या सूना याचे किंवा ते तीन नुसते उदाहरणादासल मध्येच स्था, गा, वगैरे धातहून अड् प्रत्यय घेतले आहेत ते हा आणखीही तेथे घेता होत नाही असा प्रतिपेध सागावा म्हणजे येतील? स्या अड् प्रत्याचा निषेध झाला म्हणजे तिन् या दोहोंम ये फरक काय होत आहे ? प्रत्ययच होईल. जर तीनच धातू घ्यावयाचे असतील तर अशा रीतीने सिद्ध होईल सरे, पण सूत्रा परक होत आहे. आता ते नुसते उदाहरणा मध्ये फिरवापिस होते ना? दाराल दासविले आहेत असे असेल तर मान तर मग मुळचे आदे तेरढेंच सून अम् दे. परर होणार नाही सस्ति , प्वस्ति , अशीच पण मूळचे सूत्र कायम पेलें तर हा तिन् रूपये दावी. प्रत्यय गर्वच प्रत्ययाचा बाध करील असा (स्.९५,वा.१) स्था वगैरे धातुहुन जो दोष दिला आहे ना ? हा किन् प्रत्यय सागितला आहे तो सर्वच हा दोप येत नाही. कारण 'पूर्वी पठित जे प्रन्ययाचा अपवाद होऊ रागेल, म्हणजे हा अपपाद ते जवळच्याच विधीचा याच करि. चिन् प्रत्यय जसा अट् प्रत्ययाचा या फरतो तात, दूरच्या विधींचा वाघ करीत नाहीत' या तण तोपुल, (३६३३११०), याचाही वाध न्यायाने हा तिन् प्रत्यय जवळच्या अत् प्रत्य करून होऊ लागेल, उदा० का स्व स्यायि. याचाच या करील, त्याच्या पुढे सागितलेल्या पला मसल्यामुळे त्यांच्या पुनील ठिा प्रत्ययाला १. स्था, गा, पा आणि पय या भानन भये रागमाचा निषध (२।१५) होत आहे. चिन् प्र यय होतो, परवरिश भमाना, बदा. ५. भाम् वगैरे तीनन धातु पाले तर ससा, प्ररिपनि, नीति य महाप्रयय (३॥३॥१.) पगा, असा अप्रत्यय (३३३।१०३)ोम आगि मान आहे यारमा बा करिता त्यले माहे. मीन भाम उदारणासराल पेले भमतील तर पर भातु पि अमक्यारे पानी मा प्रत्यय पोमपेपम्, घम, यश, मासिरित (३२३.१.४) प्रात भरे. परितमा लिन मापदोईसमसा फरक होतो .

·पा. सू. ३.३.१०१]] व्याकरणमहाभाष्यम् ३१३ क्तिनङ वाधिष्यते बुलियों न वाधि- ब्रजयजो वे क्यप् ॥३।३।९८॥ प्यते ॥ क्यबिधिरधिकरणे च ॥१॥ श्रुयजिपिस्तुभ्यः करणे ॥३॥ क्यविधिरधिकरणे चेति वक्तव्यम् । श्रुयजिपिस्तुभ्यः करणे क्तिन्वक्तव्यः। समजन्ति तस्यां समज्या ।। श्रूयतेऽनयेति श्रुतिः । इज्यतेऽनये- [संज्ञायां समजनिपदनिपतमन- तौष्टिः। इष्यतेऽनयेष्टिः । स्तूयतेऽनया विदपुञ्शीभृत्रिणः स्तुतिः ॥ ॥३।३।१९॥] ग्लाज्याहाभ्यो निः॥ ४ ॥ कृमः श च ॥३।३। १००। ग्लान्याहाभ्यो निर्वक्तव्यः । ग्लानिः कृतः श चेति वावचनं क्तिनर्थम् ज्यानिः हानिः ॥ [मन्त्रे वृषेपपचमनविदभूवीरा कृत्रः श चेति वावचनं कर्तव्य उदात्तः।।३।३।९६ ।। क्तिनपि यथा स्यात् । कृतिः ।। ऊतितिजूतिसातिहेतिकीर्तयश्च ईच्छा ।।३।३।१०१॥ ॥३।३।९७॥]. किं निपात्यते । इपेः शे यगभावः ।। ण्वुल, इने, या प्रत्ययांचा वाध करणार नाही. समजन्ति तस्यां समज्या. (वा.३) , यज्, इप आणि तु या धातूं. (सू.१००,वा.१) 'कृनःश च' या सूत्राने हून करण या अर्थी तिन् प्रत्यय होतो असे सांगितलेला प्रत्यय विकलाने होतो असें म्हणावें; उदा० श्रूयतेऽनया श्रुतिः, इज्य- म्हणावे. तेऽनया इष्टिः, स्तूयतेऽनया स्तुतिः. याचा काय उपयोग? (बा.४) ग्ला, ज्या आणि हा या धातूं. उपयोग असा की एकदा तिन् प्रत्ययदी हून नि प्रत्यय होतो असे म्हणावें; उदा. झाला पाहिजे; उदा० कृतिः. ग्लानिः, ज्यानिः, हानिः. (स.१०१) येथे काय निपातन केले आहे? (सू.९८,वा.१) हा क्यप् प्रत्यय अधिक इय् धान्हून भाव दा प्रत्यय केला असता रण या अर्थीही होतो असे म्हणावें; उदा० यक्.(३।१।६७)प्रत्यय होत नाही. १. (१६) मंत्रामध्ये यूपू. पच, मन् विद्मवी प्रत्यय होतो, तो उदार होतो, त्यविरक्षा अ- मागिरा या धातंदन सिन् प्रत्यय होतो,व तो उटात तांना; उदा० अन्या, दन्या. होतो; उदा० पृष्टिः, दष्टिः. २. येथे पुढील पाने पयप् प्रत्यय अधिकरा १.(९७) यामध्ये अनि, यूति,नि,सानि, ऐति, या यी दाना आद. काति, देशदरिन् प्रत्ययान्न निपातित केले जातात. १. (९९) शारदामध्ये समाइनि-शनि- प्रत्ययांतील प्रकार बार नो. मीः येथे अव- पहनन् विन, पुनीत, मन आणि या पान घातला कट (६।४।२०) शाला माहे. यूनि जाति या प्रत्यय होतो व तो शाशदीतो, परिश जूनियेथे निपातनामुळे दो शाला आहे. नानि यये ताना; 10 गुमनाममा निमनः निपातनामुळे व (४४०) नाही. एन् १.पालग प्रकार नि माय किंवा दिवा पानिशानन . नि हो पिया into fragrat पेये गुन् प्रलय (३।३।१०७) माला नाही. १.पामा निसदनमा १. गन भाति पत्र या पाइन नाचे पता ·३१४ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.३ आ.१ युच ॥३।३।१०७॥ अत्यल्पमिदमुच्यत इच्छेति । इच्छापरि आरा शस्त्र्याम् ॥ ३॥ चर्यापरिसर्यामृगयाटाट्यानां निपातनं आरा शस्यामिति वक्तव्यम् । आ- कर्तव्यम् ॥ जागर्तेरकारो वा । जागर्या तिरन्या ॥ जागरा॥ धारा प्रपाते ॥४॥ [अप्रत्ययात् ।।३।३।१०२॥ धारा प्रपात इति वक्तव्यम् । धृति- गुरोश्च हलः ॥३।३।१०३।।] रन्या ॥ पिद्भिदादिभ्योऽङ् ॥३३॥१०॥ गुहा गिर्योषध्योः ॥ ५॥ भिदा विदारणे ॥१॥ गुहा गिर्योषध्योरिति वक्तव्यम् । भिदा विदारण इति वक्तव्यम् । गढिरन्या ]] भित्तिरन्या ॥ [चिन्तिपूजिकधिकुम्बिचर्चश्च छिदा द्वैधीकरणे ॥२॥ ॥३।३।१०५॥ छिदा द्वैधीकरण इति वक्तव्यम् । आंतश्वोपसर्गे ॥३।३।१०६॥] छित्तिरन्या ।। ण्यांसश्रन्थो येथे हे सूत्रकारानी फार थोडे सागितले म्हणावें. इतर अर्थी छित्तिः असे होते. आहे. इच्छा, परिचयां, परिसया, मृगया (वा.३) शस्त्री या अर्थीच औरा असा आणि अटाट्या इतक्या शन्दाचें ये निपा. अह प्रत्यय होतो असे म्हणावे. इतर अर्थी तन केले पाहिजे. जागृ धातहून भावे अ आतिः पीडा. प्रत्यय रिकल्पाने होतो असे म्हणावें; उदा. (वा.) सतत पतन या अर्थीच धारा जागरा एकदा प्रत्यय होतो : जागा. असा अड् प्रत्यय होतो असे म्हणावें. इतर (स.१०४,या.१) विदारण अर्थ असता अर्थी धृतिः असें होतें. नाच मिदा असा अट् प्रत्यय होतो असे (वा.५) गिरि किंवा ओषध या अर्थीच म्हणावें. इतर अर्थी मिद्यते इति मिति:. गुहा असा अड् प्रत्यय होतो असे म्हणावे, (वा. २) दोन तुकडे करणे, या इतर अर्थी गूदिः असें होतें. अर्थाच डिदा असा अङ् प्रत्यय होतो असें (स.१०७) या युच् प्रत्ययाला चकार २. परिचयां बैगेरे शाम भावे प्रत्यय १. (१०५) चिन,पून कथ कुम्मागिच , या केल्यानतर मध्ये या प्रत्यय झाला आहे. प्रित्ययान्त पाहुन मारे भह प्रत्यय होतो; हा १.(१०२)वत्ययान्त पाहून मावे म प्रत्यय होतो, युच प्रत्ययाचा (१.५) अपवाद है। उदा. सीवविक्षा असताना; उदा० विकीपी, पुकाम्या. चिता, पूना, कथा, कुम्मा, चर्चा (१०२) यामध्ये गुरु वन आहे, अशा दला १. (१०६) उपसर्ग उपपद अमाना भारारान्त धान मावे में प्रत्यय होतो, सस्वविवशा मप्सतांना, पाहून मावे म प्रत्यय होतो हाछिन् प्रत्ययाचा उदा. पाप आहे, उदा. मरा, उपमा. १. पारेरक भानन भामि मिदादिगगा- १. गिमस्ययान्त धातु, माम् भागि मन्य या तीस मङ् प्रथय होतो. प्रत्यविशा भान भारे युर प्रत्यय यो । युन् म प्रत्य- भगatना मा. राजा, भिदा, हिमा. वाचा (१.२) अपवार मोर; उदा. कारणा, २.मा उगमगपूछ पान मा व मि(ए। मामना, म.ना. ११९)ी भो. भावान मारे ·पा, सू. ३.३. १०७] व्याकरणमहाभाष्यम् ३१५ किमर्थश्चकारः । स्वरार्थः । चितोऽन्त क सामान्यग्रहणाविघातार्थेनार्थः । युवो- उदात्तो भवतीत्यन्तोदात्तत्वं यथा स्यात॥ रनाको [७.१.१.] इति । एतदपि नास्ति नेतदस्ति प्रयोजनम् । उदात्त इति वर्तते प्रयोजनम् । वक्ष्यत्येतत्सिद्धं तु युवोरनु- भूवीरा उदात्तः [३, ३. ९६] इति । नासिकवचनादिति ।। यधुदात्त इति वर्तते ब्रजयजो वे क्यप् युच्प्रकरणे घट्टिवन्दिविदिभ्य [९८] किमर्थः पकारः । तुगर्थः । हस्त्रस्य उपसंख्यानम् ॥१॥ पिति कृति [६.१.७१] इति । उदात्त इति वर्तते । एवमपि कुत एतत्तदन्त- ख्यानं कर्तव्यम् । घट्टना वन्दना वेदना।। युच्प्रकरणे घट्टिवन्दिविदिभ्य उपसं- स्योदात्त्वं भविष्यति न पुनरादेरिति । इत्यनुवर्तनसामर्थ्यावस्याप्राप्तः इषेरनिच्छार्थस्य ॥२॥ स्वरस्तस्य भवति । कस्य चाप्राप्तः । इपरनिच्छार्थस्येति वक्तव्यम्। अन्वि- अन्त्यस्य||सामान्यग्रहणाविघातार्थस्तर्हि। ष्यते अन्वेपणा ।। उदात आहे. कशाकरितां जोडला आहे? स्तव ज्याला उदात्त प्राप्त नाही त्यालाच स्वराकरितां जोडला चितः होईल. (६।१२१६३) या सूत्राने सांगितलेला अन्त कोणाला बरें उदात्त प्राप्त होत नाही ? उदात्त झाला पाहिजे, अन्त्याला. हा उपयोग वरोवर दिसत नाही. कारण तर मग यु या सामान्य शदाने या युच् 'मन्त्रे वृषेपपचमन०' (३।३।९६) या सूत्रांतून प्रत्ययाचें में ग्रहण होते त्यामध्ये बिघाड होऊ उदात्तग्रहणाची अनुवृत्तीच येथे येत आहे. नये म्हणून चकार जोडला आहे. पण जर उदात्तग्रहणाची अनुवृत्ति येथे असें यु शद्वानें या युच् प्रत्ययाचें ग्रहण कोटें येत असेल तर 'बजयजो वे क्यप् (३।३।९८) वर होते ? या सूत्रामध्ये क्यप् प्रत्ययाला पकार कशा युवोरनाको (७१२१) या सूत्रामध्ये होते. करितां जोडला आहे. हाही चकाराचा उपयोग वरोवर दिसत हस्वस्य पिति कृति तुक् (६।११७२) या नाही. कारण 'सिद्धं तु युवोरनुनासिकवचनात्' सूत्राने सुत्या येथे तुगागम झाला पाहिजे (७१।१, वा. २२) असें वार्तिककार पुढे सांग. म्हणून जोडला आहे? आतां उदात्तः एवढेच पद येथे अनुवृत्त (वा.१) ह्या युच् प्रकरणामध्ये घट्ट, वन्द होत आहे.तेव्हां तेवढयावरून हा उदाच स्वर आणि विद् वा धातूंहून युच् प्रत्यय होतो प्रत्ययाच्या अंतालाच होईल आणि आदीला असे म्हणावें; उदा० छट्टना, बन्दना, वेदना. होणार नाही हे कशावरून? ( वा.२) इच्छा या अर्थाशिवाय इतर जर आदीला होईल तर उदात्त: ही अनु- अर्याच्या इय् धातूहून युत् प्रत्यय होतो असें वृत्ति व्यर्थच होईल. तेव्हा त्याच्या सामर्थ्या. म्हणावें; उदा० अन्विष्यवे अन्वेषणा. २. कारण, तेथें उदात्त ग्रहणाची मनुवृत्ति अस आहे. त्यामुळे पकाराचा उपयोग अनुदात्त (३३१४) ४. तात्पर्य, उदात्त ग्रहणाच्या अनुवृत्तीने काम सांगतां येत नाही. मागत असल्यामुळे युच् प्रत्ययाला चकार नको ३. कारण, आदीला उदाच (३१११३) सिदच अमें होते. णारच आहेत.

·व्याकरणमहाभाष्यम् [अ. ३. पा. आ १ का वक्तव्यः । वापिः परेर्वा ।। ३॥ इकारः ।। परेवेति वक्तव्यम् । अन्यां परीष्टिं रादिफः ॥ ४ ॥ चर । अन्यां पर्येषणां चर ।। रादिको वक्तव्यः। रेफः ।। रोगोख्यायां ण्वुलू बहुलम् मत्वर्थाच्छः॥ ५॥ ॥३।३।१०८ ॥ मत्वाच्छो वक्तव्यः । मत्वर्यायः ।। धात्वर्थनिर्देशे ण्वुल ॥१॥ इणजादिभ्यः ॥६॥ धात्वर्थनिर्देश प्रवुल्वक्तव्यः । इगजादिभ्यो वक्तव्यः। आजिः आविः नामासिकान्येप्वीहमानपु । का नाम आदिः ।। शायिकान्येवधीयानेषु ॥ इञ्चपादिभ्यः ॥७॥ इश्तिपी धातुनिर्देशे ॥२॥ इन्वपादिभ्यो इकरितपावित्येती प्रत्ययौ धातुनिर्देशे वासिः वादिः ।। वक्तव्यौ । पचेहि । पचतेइँहि ॥ इक्कृप्यादिभ्यः ॥ ८॥ वर्णात्कारः ॥३॥ इक्कृप्यादिभ्यो वक्तव्यः । कृपिः वर्णात्कारप्रत्ययो वक्तव्यः । अकारः किरिः गिरिः।। (वा.३) परि या उपसर्गाच्या पुढील इप् र या वर्णाहून इफ असा प्रत्यय होतो; उदा० धातूहून युच् प्रत्यय होतो असे म्हणावें, उदा० रेपः, अन्या परीष्टिं चर, यन्या पर्येपणा चर. (वा.५) मत्वर्थक प्रत्ययाचा निर्देश कर्तव्य (स् १०८, वा १) क्रियेचा निर्देश कर्तव्य असताना मत्वर्य शब्दाहून छ प्रत्यय होतो, असताना घातूहून प्युल प्रयय होतो असें उदा० मत्वर्थीयः. म्हणा, उदा० का नाम आसिका अन्येप्वी (वा.) क्रियेचा निर्देश कर्तव्य असताना हमागेषु, का नाम शायिका अन्येषधीयानेषु- अञ् वगैरे धातूहून इण् प्रत्यय होतो असे (पा.२) पातूचा निर्देश कर्तव्य असताना म्हणावे; उदा० आनिः, आतिः, आदि.. धातहून इक आणि दितम् असे प्रत्यय होतात (वा.७) क्रियेचा निर्देश कर्तय असताना असे म्हणावें, उदा० पैचेहि, पचतेहि. वगैरे (घा ३) वर्णाचा निर्देश कर्तव्य असताना म्हणावें, उदा. वापिः, वासिाः, वादिः. वांहून कारप्रत्यय होतो; उदा० अकारः (वा.८) क्रियेचा निर्देश कर्तव्य असताना कार:. कृप वगैरे घातंहून इक् प्रत्यय होतो असें (वा.४) वर्णाचा निर्देश कर्तव्य असताना म्हणावें, उदा० ऋषिः, किरिः गिरिः, १. पवन मावे प्रवुल् प्रत्यय रोदो खं व अध्ययन करीत असर्वाना तुझ्या या निजपदाला काय विवश असताना, आसो प्रस्ययन शद रोगवि. मग, भमा याचा अर्थ आहे. पासी FRI मसही पाहिन. मा. प्रदिका ३ प धातु अमुक पकने दो सांग (माम्स पिच), प्रवाहिका (समाना), विचचिका ममा याचा अर्थ मारे. (स). रामदय पररून होतो. ४. कार, रक परेमवय पाहुन के ना' २. सर लोक उपोग करीत असताना नाता था वरीपातो.दा मषित मानिने ममदान सम्म रमादान पप गारे भाति तर रोक रसदा (१९३) रोगगन माविकिरा वम् धातुइन इम् प्रत्यय होतो असें ·पा. सू ३. ३. ११९] व्याकरणमहामाष्यम् ३१७ संपदादिभ्यः किम् ॥९॥ द्यर्थम् । पादाभ्यां हियते पादहारकः । संपदादिभ्यः किव्वक्तव्यः। संपत् गले चोप्यते गलेचोपकः । श्वोऽग्नीनाधा- विपत् प्रतिपत् आपत् परिपत् ।। स्यमानेन । श्वः सोमेन यक्ष्यमाणेन ।। संज्ञायाम् ॥३।३। १०९॥ [नपुंसके भावे क्तः॥३।३।११४॥ विभोपाख्यानपरिप्रश्नयोरिञ्च ल्युट् च ।।३।३।११५॥ ॥३।३।११०॥ पर्यायाहोत्यत्तिषु ण्वुच् कर्माणि च येन संस्पर्शाकर्तुः ॥३।३।१११॥ शरीरलुखम् ।। ३ । ३ । ११६ ।। आक्रोशे नयानः ।।३।३।११२||] करणाधिकरणयोश्च ॥३।११७॥ कृत्यल्युटो बहुलम् ॥३।३।११३॥ पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण कृतो बहुलमिति वक्तव्यं पादहारका ॥३।३।११८ ॥] (वा. ९) क्रियेचा निर्देश कर्तव्य अस- काद्यर्थम्, ह्या सूत्रामध्ये कृत्यल्युटः सम् वगैरे उपसर्गपूर्वक पद् धातू हून किम् याच्या ऐवजी कृतः असे म्हणावें. कारण प्रत्यय होतो असे म्हणावें. उदा० संपत् , पादहारक वगैरे शब्द साधले पाहिजेत. पादा. विपत् , प्रतिपत् , आपत्, परिपत्. म्यां ह्रियते पादहारकः, गले चोप्यते गलेचोपकः (सू. ११३) कृतो बहुलमिति वक्तव्यं पादहार. श्वोऽग्नीनाधास्यमानेन श्वः सोमेन यक्ष्यमाणेन. (११२।४६) होते. तो पादहारक गलेचोपक येथे होतो; तसेच श्वोऽग्नीना- १. (१०९) संशशब्दामध्य धातुहन ण्वुल् प्रत्यय धास्यमानेन इत्यादि उदाहरणांमध्ये श्वःया पदावरून होतो. उदा० उद्दालकयुप्पमक्षिका. शालभजिका, अनघतन कालाची विवक्षा स्पष्ट होत असतांनाही १. (११०) क्रियेसंबंधी प्रश्न व उत्तर यांमध्ये लुट् न होतां लुट् झाला आहे. धातहुन इजू व ण्वुल प्रत्यय विकल्पाने होतात. उदा. १. (११४) धातूहून क्त प्रत्यय भावे होतो, कां त्वं कारिमकापीः सर्वा कारिमकार्पम्. येथे कारिम् नपुंसक लिंगाची विवक्षा असतांना. उदा० हसितम्. याच्या ऐवजी का रिकाम् ,क्रियाम् , कृत्याम् , कृतिम् १. (११५) धातुहून भावे ल्युट् प्रत्यय होतो असेही शब्द घालतां येतात. (१११) पर्याय, योग्यता, ऋण आणि उत्पत्ति नपुंसक लिंगाची विवक्षा असतांना. उदा० हसनन्, हे अर्थ गम्यमान असताना धातुहून ण्वुच् प्रत्यय १. (११६) ज्या कर्माच्या स्पर्शाने काला विकल्पाने होतो उदा.भवतः शायिका. शरीरसुख होते त्या कर्माचा वाचक शब्द उपपद अस- इक्षुमक्षिकामर्हति भवान् इक्षुभाक्षिकां मे धारयसि, इक्षुभक्षिकोत्पद्यने. तांना धातुह्न ल्युट् प्रत्यय होतो.उदा पयःपानं सुखम्. येथे नित्यउपपद समास (२।२।१९) होतो. (११२) नञ् उपपद असतांना धातहून अनि प्रत्यय होतो, आक्रोश गम्यमान असतांना उदा० १. (११७) धातूहून करण किंवा अधिकरण या अर्थी ल्युट प्रत्यय होतो. उदा० इध्मप्रत्रश्चनः, गो- १. कृत्यसंशक प्रत्यय (३।१।९५ ) आणि ल्युट दोहनी स्थाली. प्रत्यय हे वाहुल्येकरून होतात. म्हणजे सांगितलेल्या १. (११८) संश-शब्दांमध्ये प्रायः धातूहून घ अर्थापेक्षा निराळ्या अर्थीही होतात. उदा० स्नानीय प्रत्यय होतो पुंलिंगाची विवक्षा असतांना. हा प्रत्यय चूर्णम् . येथे अनीयर् हा कृत्यप्रत्यय करण या अर्थी करण किंवा अधिकरण या अर्थी होतो.उदा.दन्तच्छदः झाला आहे. राजभोजना: शालयः येथे ल्युट् प्रत्यय ओष्ठः आकरः खनिः. येथे प्रायः असे म्हटले असल्या- कर्म या अर्थी झाला आहे. मुळे कपः निकषः येथेही घ प्रत्ययच होतो. घन ण्वुल प्रत्यय सांगितला नाही. होत नाही. अजीवनिस्ते शठ भूयात्, . २. कर्म या अर्थी ·भवति॥ ३१८ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ. ३ पा.३ आ. १ गोचरसंचरवहबजव्यजापणनि-- हारः |आध्रियन्तेऽस्मिन्नाधारः। एत्यैत- गमाश्च ॥३॥३॥ ११९ ॥ स्मिन्वयन्त्यावायः ॥ गोचरादीनामग्रहणं प्रायवचनाद्यथा [अध्यायन्यायोद्यावसंहारा- कपो निकप इति ॥१॥ धारावायाश्च ॥३।३।१२२ ॥] गोचरादीनां ग्रहणं शक्यमकर्तुम् । उदकोऽनुदके ॥३।३।१२३॥ घब् कस्मान भवति । प्रायवचनात् । यथा किमर्थमिदमुच्यते न हलश्च [१२१] कपः निकष इति प्रायवचनाद् घन इत्येव सिद्धम् । अनुदक इति वक्ष्या- मीति । इह मा भूत् । उदकोदश्चनः ।। [अवे' तुस्त्रोर्घञ् ॥३।३।१२० ॥] उदोऽनुदकग्रहणानर्थक्यं च हेलश्व ।। ३।३।१२१॥ प्रायवचनाद्यथा गोदोहनः प्रसाधन घञ्चिधाववहाराधारावायानामुप- इति ॥१॥ संख्यानम् ॥१॥ उदकोऽनुदकग्रहणं चानर्थकम् । घक- घञ्चिधाववहाराधारावायानामुपसं. स्मान्न भवति । प्रायवचनादब्न भवति । ख्यानं कर्तव्यम् । अवह्रियन्तेऽस्मिन्नव- यथा गोदोहनः प्रसाधन इति ॥ (सू ११९ वा १) गोचर वगैरे शब्दाचे (सू.१२३) हे सूत्र कशाकरिता केलें आहे ! येथे निपातन करावयास नको. ते करावयास नको. 'कारण हलच (३।३.१२१) पण मग पम् प्रत्यय त्या ठिकाणी का बरें या सूत्रानेच येथे धम् प्रत्यय सिद्ध आहे. होत नाही! उदकाचा सबंध असताना घम् प्रत्यय न पूर्वस्त्रामध्ये प्रायेण असे म्हटले आहे होण्याकरता केले आहे. कारण उदकोदश्चनः त्यावरून जसे:- कपः, निकपः, येथे घञ् येथे घम् प्रत्यय न झाला पाहिजे. प्रत्यय होत नाही, त्याप्रमाणे येथेही होणार नाही. 'उदोऽनुदके' हे सून व्यर्थ आहे. (सू. १२१, वा १. ) या घम् प्रत्यय पण हे सून नसले तर उड्क शब्दामध्ये सागणा-या सूत्रामध्ये अवहार, आधार, आणि घन् प्रत्यय का बरे होत नाही ! आवाय या शदायें निपातन करावें; उदा. प्रायेण असे जे म्हटले आहे (३२३९९८) अवहियन्ते अस्मिन् अवहारः, आधियन्ते त्यामुळे; जसा गोदोहनः, प्रसाधनः, अस्मिन् आधारः, एत्य क्यन्ति अस्मिन् प्रत्यय होत नाही तसा उदक वादामध्येही आवायः होणार नाही. १. गोबर सचर पर प्रब व्यज माग भागि १. (१२२)अध्याय,न्याय,उचार,सहार, आधार निगम पप प्रत्यया निशान केले आहेत. आगि आवावशद निपानित केले आहेत. या यावरण किंवा अधिकरण या मयी ध प्रत्यय झाला ठिकागी वरण पिया मरिण या अपी पर भार. प्रत्यय केला आहे. १. (१२.) उगरागं उपपद ममतांना नागि १. उनक या शहारे या निगान आहे. साभान करण विश भरिकरण या भया पत्र पण त्या धारीचा सशी संपनमाया प्रवकतो; उदा. सार, भरनार, मोदकः (ॉल वर काढण्याचे मान) १. लिन न करण सि अपिहरण पा उहकोदशनः (. पी छाटण्याचा पोहण). ३३ यी पम् पचप होतो तो पहिगी पाडतो; पम् रोव नारी. घाय:,२६, करा, मार्ग:. ये धम् ·- पा. सू. ३. ३. १२६] व्याकरणमहाभाष्यम् ३१९ [जालमानायः ॥३।३।१२४॥] एव | इहोभयं प्राप्नोति । ईपञ्चयः सुचयः। र्खनो घ च ॥३।३।१२५॥ ईपल्लवः सुलवः ॥ अनस्यावकाशः । डो वक्तव्यः । आखः|| डरो वक्तव्यः। इध्मप्रत्रश्चनः । अजपोः स एव । इहोभयं आखरः । इको वक्तव्यः । आखनिकः॥ प्राप्नोति । पलाशचयनः अविलवनः ।। इकवको वक्तव्यः । आखनिकवकः ।। स्त्रीखलना भवन्ति विप्रतिषेधेन ॥ ईषंदुःषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल स्त्रियाः खलनौ विप्रतिषेधेन ॥२॥ ॥३।३।१२६॥ खियाः खलनौ भवतो विप्रतिषेधेन । अजन्भ्यां स्त्रीखलनाः ॥ १ ॥ स्त्रीप्रत्ययानामवकाशः । कृतिः हृतिः । अजन्भ्यां स्त्रीखलना भवन्ति विप्रति- खलोऽवकाशः । ईपढ़ेदः सुभेदः । इहो- पेधेन । अजपोरवकाशः। चयः लवः। भयं प्राप्नोति । ईपढ़ेदा सुभेदा ।। अन- स्त्रीप्रत्ययानामवकाशः । कृतिः हृतिः। स्यावकाशः। इध्मप्रत्रश्चन: । स्त्रीप्रत्ययानां इहोभयं प्राप्नोति । चितिः स्तुतिः ।। खलो- स एव । इहोभयं प्राप्नोति । सक्तुधानी ऽवकाशः । ईपढ़ेदः सुभेदः । अजपोः स तिलपीडनी।। खलनौ भवतो विप्रतिषेधेन।। (सू. १२५) खन् धातूहून घ प्रत्ययाप्रमाणे दाखविलाच आहे. आणि ईपच्चयः सुचयः ड प्रत्ययही होतो असे म्हणावें. उदा०आखः; ईपल्लवः सुलवः येथे दोघांची प्राति येत आहे. डर प्रत्ययही होतो. उदा० आखरः, इक तसेंच इध्मप्रव्रश्चनः येथे अन प्रत्ययाला प्रत्ययही होतो. उदा० आखनिकः, इकवक (३।३।११७) अवकाश आहे. अच् आणि असाही प्रत्यय होतो. उदा० आखनिकवकः, अप यांना अवकाश पूर्वी दाखविलाच आहे. (सू. १२६ वा.) अच् व अप या प्रत्ययांपेक्षा आणि पलाशचयनः अविलचनः येथे दोघांची स्त्रियाम् या अधिकारांतील प्रत्यय आणि प्राप्ति येत आहे.तेव्हां तेथे स्त्रीप्रत्यय,खल् प्रत्यय अन प्रत्यय हे विप्रतिषेधाने होतात. अच् आणि अन प्रत्यय हे विप्रतिषेधाने होतात. (३।३१५६) आणि अप् (३।३१५७) या प्रत्य (वा.२) त्यांत सुद्धा स्त्री प्रत्ययापेक्षा खल यांना चयः लवः येथे अवकाश आहे. स्त्री आणि अन हे प्रत्यय विप्रतिषेधाने होतात. स्त्री प्रत्ययाला (३।३।९४) कृतिः हृतिः येथे अव- प्रत्ययांना कृतिः हतिः येथे अवकाश आहे. काश आहे. आणि चितिः स्तुतिः येथे खल् प्रत्ययाला ईषद्भेदः सुमेदः येथे अवकाश दोषांची प्राप्ति येत आहे. तसेच या खल आहे. आणि ईषद्भेदा सुभेदा येथे दोघांची प्रत्ययाला ईपढ़ेदः सुमेदः येथे अवकाश आहे. प्राप्ति येत आहे. तेव्हां तेथे खल् आणि अन अच् आणि अप या प्रत्ययांना अवकाश पूर्वी हे प्रत्यय विप्रतिषेधाने होतात. १. (१२४) जाल या अर्थी आनाय बसें १. ईपत्, दुम् किंवा सु यांपैकी उपपद अस- निपातन केले आहे. आङ् उपसर्गपूर्वक नी धातहून तांना आणि मुख किंवा दुःख गम्यमान असताना करण या अर्थी घञ् प्रत्यय येथे झाला आहे. धातुहून खल प्रत्यय होतो. उदा० ईपत्करः कटो १. खन् धातुहून करण किंवा अधिकरण या अथी भवता, सुकरः, दुष्कर; या उदाहरणांमध्ये खल घ भाणि घन् प्रत्यय होतान; उदा०-आखन, आखानः कर्म या अर्थी (३।४।७०) झाला आहे. प्रत्यय ·युच् ॥ १॥ ३२० व्याकरणमयाभाष्यम् [अ. ३ पा. ३ आ १ कर्तृकर्मणोश्च भूकृजोः [आंतो युच् ॥३॥ ३ । १२८ ॥ ॥३।३।१२७॥ छन्दसि गत्यर्थभ्यः ॥२३१२९॥] खल्करीकर्मणोच्व्यर्थयोः॥१॥ अन्येभ्योऽपिश्यते ॥३३॥१३०॥ सल्करीकर्मणोरच्यर्थयोरिति वक्त भापायां शासियुधिदृशिधृपिभ्यो व्यम् । अनाढयेन भवतेपदाढयेन शक्यं भवितुमीपदाढ्यंभवं भवता । दुराट्यंभवम्। भापायां शासियुधिशिधृषिभ्यो स्वायंभवम् ॥ युवकम्यः । दुःशासनः दुर्योधनः दुर्द- कर्तृकर्मग्रहणं चोपपदसंज्ञार्थम् ॥ २॥ र्शनः दुर्घर्पणः ॥ कर्तृकर्ममहणं चोपपदसंज्ञार्थ द्रष्टव्यम्। मृपेश्चेति वक्तव्यम् । दुर्मर्पणः।। द्वेप्यं विजानीयादभिधेययोरिति । सदा इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्या. चार्यः सुहृद्भूत्वान्वाचष्टे कर्तृकर्मग्रहणं करणमहाभाष्ये तृतीयस्याध्यायस्य तृतीये चोपपदसंज्ञार्थमिति ॥ पादे प्रथममाहिकम् ।। (स.१२७ वा १) उपपद में पता आणि नात्याने आचार्य वार्तिककार येथे 'कर्तृतम कर्म असेल ते वस्तुतः तसे नसन तसें भास ग्रहणे चोषपदार्थम् ' या वार्तिकाने सागत लेले असा अर्थ विवक्षित असेल तरच सल आहेत. प्रत्यय होतो असे म्हणावे. उदा० अनाढयेन (सू.१३०वा.) लौकिक प्रयोगामध्ये शाम् मवता ईपदाढभेन शक्य भवितुम् इति ईपदा युध , दृा, आणि धृप्या धातूंतून युन् दयमवं भरता; दुरादयंभवम् , स्वान्यभरम् प्रत्यय होतो; ईपत् , दुस् किंमा मुहे शब्द उप. (वा.२) येथे सनामध्ये कर्तृमणोः असें पद असताना असे म्हणावे. उदा दुःशासनः, में म्हटले आहे त्याचा उपयोग उपपद सजे. दुर्योधनः, दुर्दशन:. दुधपंणः. फहे करारा, कर्ता तसेंच में या अर्थी खल् मृणु घातूनही युच् प्रत्यय होतो असे प्रत्यय होतो असा करू नये.ही गोष्ट मित्रवान्या म्हणावे; दुर्भपंगः. १. याचा राम उपद असांना भूभाहून असताना आणि दुम् दिवा की उपर मारे सल प्रत्यय होतो. मात्र यर्मवाचक शुद मन्तांना आमरान्त पाहुन युन् प्राय होतो. उपसद भसतांना कृम् पाहुन धर्म या भी सन् रा. बाशनः सोमो भवा. प्रदय होतो. पाच दम् किसामु यापैकी उपर १. (१२९) मुख किंवा दुराहे अर्थ गम्यमान पाहियेष. उदा. पदावमय भवा. (बस्छः असतांना आप दुम् कि म यापैकी उतार भाय नमून थोडा भात्य मसालारसी तुझी ममताना गयर्थक पाहुन हामध्ये पुरयर रियति मा.) स्वाद्गारो देवरी मावा. (देवास होतो. ना. समदनः मिः सरमा थाइप नसून तू स्यामा प्रायदा १. सर धानुनहो शाम । यु प्रदय सारखा दिसतो.) शाग दृष्टम् पो म. मोहनामा १. (११०) मरा किरा.एर भपंगापमना की गान्, ·पा. सू. ३.३.१३१] व्याकरणमहाभाष्यम् ३२१ वर्तमानसामीप्ये वर्तमालबद्धा इह . वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वे- ।।३।३ । १३१॥ त्युक्त्वा लडेवोदाहियते । यदि पुनर्वा वत्करणं किमर्थम् । वर्तमानसामीप्ये लड् भवतीत्येवोच्येत । अत उत्तरं पठति। वर्तमाने वेतीयत्युच्यमाने वर्तमाने ये वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वचनं प्रत्यया विहितास्ते वर्तमानसामीप्ये धातु. शत्राद्यर्थम् ॥१॥ मात्रात्स्युः। वत्करणे पुनः क्रियमाणे न वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वचनं दोषो भवति । यदि च याभ्यः प्रकृतिभ्यो क्रियते शत्राबर्थम् । शत्राद्यर्थोऽयमारम्भः। येन विशेपेण वर्तमाने प्रत्यया विहिता- एपोऽस्मि पचन् । एपोऽस्मि पचमान स्ताभ्यः प्रकृतिभ्यस्तेनैव विशेषण वर्त- इति। नैतदस्ति प्रयोजनम् ।लडादेशौ शत- मानसामीप्ये अवन्ति ततोऽमी वर्तमान- शानचौ तत्र वा लड् भवतीत्येव सिद्धम् ।। वत्कृताः स्युः । अथ हि प्रकृतिमात्राद्वा यौ तहलडादेशौ । एपोऽस्मि पवमानः । स्युः प्रत्ययमानं वा स्यान्नामी वर्तमान- एपोऽस्मि यजमान इति ॥ यो चापि वत्कृताः स्युः ।। लडादेशी तावपि प्रयोजयतः । वर्तमान- (सू.१३१)येथे वत् असें कशाकरितां म्हटले होतो असे म्हटले तर काय होईल हा विचार आहे ? 'वर्तमानसामीप्ये वर्तमाने वा' असे सूत्र मनांत आणून वार्तिककार म्हणतात. केले तर वर्तमानकाली जे प्रत्यय सांगितले (वा. १) येथे वर्तमानवत् असें जें म्हटले आहेत ते सर्वच प्रत्यय वर्तमानसमीपकाली आहे ते शत वगैरे प्रत्यय होण्याकरितां म्हटले वाटेल त्या धातू हून विकल्याने होऊ लागतील. आहे. उदा० एपोऽस्मि पचन् ; एपोऽस्मि येथे वत् असे म्हटले म्हणजे मात्र हा दोप येत पचमानः, नाही. कारण, ज्या धातू हून जे निमित्त धरून वर्तमानवत् म्हणण्याचा हा उपयोग बरोबर जो प्रत्यय वर्तमानकाली सांगितला ( ३।३। दिसत नाही. कारण शतृ व शानच हे लटाचे १२३-१८८) असेल धातूहून स्थानींच होणारे आदेश आहेत. तेव्हां विक- तेच निमित्त असतांना तोच प्रत्यय वर्तमान. ल्पाने लट होतो एवढेच म्हटले तरी तें समीपकाली केला तर तो त्या वर्तमाना. काम होईल. सारखा केला असे होईल, आणि जर वाटेल तर मग लटाचे स्थानी जे न होणारे आहेत धातूहून वर्तमानकाली सांगितलेल्या त्या प्रत्ययांकरिता येथे वर्तमानवत् असे म्हटले प्रत्ययांपैकी वाटेल तो प्रत्यय केला तर तो पाहिजे उदा एपोऽस्मि पवमानः; एपोऽस्मि त्या वर्तमानासारखा केला असे होणार नाही. यजमानः (३।२।१२८-१६०). शिवाय लटाचे आतां ह्या सूत्रामध्ये वर्तमानवद्वा असें स्थानी जे शतृ व शानच् सांगितले आहेत म्हणून उदाहरण एकट्या लट् प्रत्ययाचेच दिले त्यांकरिताही येथे वर्तमानवत् असे म्हटले जाते. तेव्हां जर येथे लट् प्रत्यय विकल्याने पाहिजे. कारण, वर्तमान काली सांगितलेल्याच १ (१३१) वर्तमानकालाच्या अगदी जवळचा जो असें उत्तर दिले जाते; 'आगच्छन्तमेव मां विद्धि' भूतकाल किंपा भविष्यकाल त्या कालच्या क्रियेचा (मी इतक्यांत येत आहे असे समक्ष ) असेंही उत्तर वाचक जो धातु त्याहून वर्तमानकाली प्रत्यय होत दिले जाते. तसेच, तूं केन्हां जापार ? या प्रश्नाचे असतांना तसेच विकल्पाने करायें; उदा० को हां उत्तर पप गच्छामि' (हा निधारीच ) असे दिले आलास ? असा प्रश्न विचारला असतां 'आतां जाते. विकल्प असल्यामुळे 'एपोरम्यागत: इतक्यांतच आलों या अर्थाचें । अयमागच्छामि' गमिष्यामि' असदी होते. २१ त्याच त्या धातूहन ·३२२ व्यांकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.३ आ.२ । विहितस्य लटः शतृशानचावुच्येते आशंसायां भूतवदतिदेशे ललिटोः अविशेषविहितश्चायं योगः । शत्राद्यर्थ. प्रतिषेधो वक्तव्यः ।। मिति सल्वप्युच्यते वहवश्व शत्रादयः । न वापवादस्य निमित्ताभावादन- एपोऽरम्यलंकरिप्णुः । एषोऽस्मि प्रज- द्यतने हि तयोर्विधानम् ॥२॥ निष्णुः ।। आशंसायां भृतवच्च न वा वक्तव्यः। किं कारणम् । अप- ॥३।३।१३२॥ वादस्य निमित्ताभावात् । नानापवादस्य निमित्तमस्ति । कथम् । अनद्यतने हि तयो आशंसा नाम भविष्यकाला ।। विधानम् । अनद्यतने हि तौ विधीयेते आशंसायां भूतवदतिदेशे लङ्- ललिटी न पानानद्यतनः कालो विव. लिटोः प्रतिषेधः ॥१॥ क्षितः । कस्तहि । भूतकालसामान्यम् ।। लटाचे स्थानीं ते शतृ व शानच् (३।२।१२४) (वा.२) अथवा हा प्रतिषेध सागावयास आदेश होणार आहेत, आणि येथे वर्तमान नको. वत् असें न म्हणता वा लट् असे म्हटले तर काय कारण? हा लट् प्रत्यय वर्तमानकाली सागितला असें कारण असे की येथे अपयादाचे निमित्त होत नाही शिवाय, शनाद्यर्थम् म्ह शतृ वगैरे नाही. म्हणजे सामान्यभूत काळी सागितलेल्या प्रयय होण्याकरिता असें वार्तिककारानी लुड् प्रत्ययाचा अपवाद जे लङ् व लिट् त्याचे म्हटले आहे. आणि ते शतू वगैरे प्रत्यय तर निमित्त येथें नाही. पुष्कळ आहेत. उदा० एपोऽस्मि अलकरिष्णः. ते कसे? एपोऽस्मि प्रजनिष्णुः. (३।२।१३६) असे की-अनद्यतने हि तयोविधानम्म्ह. (सु. १६२) आशसा ही भविष्यकाळचीच ते लट् व लिट् हे प्रत्यय अनद्यतन काली समवते. सागितले आहेत, आणि येथे तर अनद्यतन (वा.१) भूतकाळी सागितलेल्या प्रत्ययाचा काल वितरित नाही. जो येथे आशमा अर्थ असताना अतिदेश केला मग येथे कोणत्या या कालावी विवक्षा आहे त्या अतिदेशान लड्व लिट प्राप्त होतात आहे ? त्याचा प्रतिषेध करावा. सामान्यभूत कालाची विवक्षा आहे. २ तेव्हा एच् वगैरे प्रत्यय लटाचे रथानी होणारे अमग महि', 'अधीनव-तः', अधीमरे' यांचाही नव्हेत, आणून 'वाल' असे म्हटले असता से प्रयोग होती, र नाहीत. यासरिता येथे विमानवा' असे २ वारण, जरी ला रामनयतनमत कानी पट पाहिले. (शरा९११ सांगितग आहे व त्यांचन क्रिश १(११२)भमराठी आणि वर्तमानकारी सांगितले वे परोक्ष अमेठ सर रिट (३।३।११५) सांगितला परयय ते भविष्यकारीही होतात, परंतु आगमा हा आहे नरी ते भूत काली मागिले माहेव असे गणा अर्थ गम्पमान असताना आमा भणजे न मिय. येतंच. सानु मिरग्याची टा. उपाध्याय येतील तर भारणाच्यवन करूया अर्थ उराष्पायनामिभ्यनि ५. मामायभून मानावा य भूतनानिश पाररममायामो' भमा प्रयोग होतो. प्राग. मारे गहा मनवानभूत काली सानिया प्रय. मिनियामा कमी 'भगमर', कागर' याचा अतिर होत नाही. कारण, सामान्याचा 'भागाति'मा , निहार सर, याचाही मशि केग ममीना विशेषाचा प्रतिक मोगदोनो. व मादेभ्याम' यानी, माही भी परिमारा मारे.

·पा. सू. ३. ३. १३३] व्याकरणमहाभाष्यम् ३२३ आशंसासंभावनयोरविशेषात्तद्विधान- भिनीतश्चानभिनीतश्च । संभावनं नाम स्याप्राप्तिः ॥३॥ प्रचारितो ऽर्थो ऽभिनीत एव ।। अर्थासंदेहो बालमर्थत्वा- आशंसा संभावनमित्यविशिष्टावता. वयों। आशंसासंसावनयोरविशेषात्तद्वि- संभावनस्य ॥ ५॥ धानस्याप्रातिः। आशंसायां ये विधीयन्ते अथवार्थासंदेह एव पुनरस्य । किं ते संभावनेऽपि प्राप्नुवन्ति ये च संभावने कारणम् । अलमर्थत्वात्संभावनस्य । संभा- विधीयन्ते त आशंसायामपि प्राप्नुवन्ति । वन आलमय गम्यत आशंसायां पुनर- किं तर्युच्यतेऽप्राप्तिरिति न साधीयः नालमर्थ्यम् ॥ आचार्यप्रवृत्तिापयति प्राप्तिर्भवति । इष्टा व्यवस्था न प्रकल्पेत । संभावने ऽप्यनालमर्थ्य गम्यत इति यदयं न सर्वे सर्वश्रेष्यन्ते ।। संभावने ऽलमित्याह । तस्मात्सुष्ठूच्यते न न वा संभावनावयवत्यादा- वा संभाबनावयवत्वादाशंसाया इति ।। शंसायाः ॥ ४॥ क्षिप्रवचने सृट ॥३।३।१३३॥ न वैपदोपः। किं कारणम् । संभावना- क्षिप्रवचने लुट आशंसावचने वयवत्वादाशंसायाः संभावनावयवात्मि- लिडिप्रतिपेधेन ॥१॥ काशंसा । आशंसा नाम प्रधारितोऽर्थोऽ. क्षिप्रवचने लूट आशंसावचने लिङ् (वा. ३) आशंसा आणि संभावन या असते; मग ती वस्तू मिळण्यास शक्य असो दोहोंमध्ये फरक नाही. आणि फरक नसल्या. किंवा नसो. आणि ज्या वस्तूविषयी संभावना मुळे 'तद्विधानस्य अप्राप्तिः' म्ह० आशंसा अर्थ केली जाते ती वस्तू निश्चित स्वरूपाची असली असतांना जे प्रत्यय सांगितले आहेत ते संभा- तरी ती मिळण्यास शक्य अशीच असते. वन अर्थ असतांनाही प्राप्त होतात; आणि (वा. ५) अथवा या दोन शब्दांचा संभावन अर्थ असतांना जे प्रत्यय सांगितले अर्थ नि:संशयच निराळा आहे. आहेत ते आशंसाअर्थ असतांनाही प्राप्त होतात. काय कारण? तर मग वार्तिककारांनी 'प्राप्तिः' असे म्हटले कारण असे की, संभावनेमध्ये सामर्थ्य पाहिजे; 'अप्राप्तिः' असे कसे म्हटले ? गम्यमान होते; आणि आशंसेमध्ये सामर्थ्य प्राप्ति होते खरी, पण ती प्राप्ति चांगली गम्यमान होत नाही. नव्हे. त्याने काही इष्ट व्यवस्था होत नाही. पण संभावनेमध्येही सामर्थ्य गम्यमान कारण ते सर्वच प्रत्यय सर्वत्र इष्ट नाहीत. होतेच असा नियम नाही असें 'संभावनेऽल. (वा. ४) हा दोष येत नाही, मिति चेत्' ( ३२३२१५४) या आचार्याच्या काय कारण ! कृतीवरून सूचित होत आहे. तेव्हां 'न वा कारण असे की आशंसा ही संभावनेपेक्षां संभावनावयवत्वात् ' असा जो वार्तिककारांनी निराळ्या स्वरूपाची आहे. आशंसा ज्या वस्तू- पूर्वी भेद दाखविला आहे तोच बरोबर आहे. विषयी असते ती वस्तू मनाने निश्चित स्वरूपाची (सू. १३३ वा.१) क्षिप्रवचने लुट्' वापेक्षा ४. आशंसा शब्द उच्चारून सांगितलेले प्रत्यय हे १.६१३३)क्षिप्र द.शीन या अथांचा शरद उपपद भावन शब्द उच्चारून सांगितलेल्या प्रत्ययाच्या असेल तर पूर्वसूत्राच्या विषयामध्ये भूतवर प्रत्यय न विषयामध्ये इष्ट नाहीत; तसेच उलट संभावन शब्द करितां लुन होतो. उदा० ' उपाध्यायवेक्षिप्रमागमि- उचारून सांगितलेले प्रत्यय हे आशंसा शब्द उच्चा प्यति क्षिप्रं व्याकरणमध्यप्यामहे.' रून सांगितलेल्या प्रत्ययाच्या विषयांत इष्ट नाहीत, ·३२४ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ ३पा ३ आ २ भवति विप्रतिषेधेन । क्षिप्रवचने लुड् सिद्धं तु भविष्यत्प्रतिपेधात् ॥३॥ मवतीत्यस्यावकाश । उपाध्यायश्चेदागत सिद्धमेतत् । कथम् । भविष्यत्मविपे क्षिप्रमध्येप्यामहे । आशसावचने लिङ् धात् । यहोको भविष्यद्वाधिन शब्दस्य भवतीत्यस्थावकाश । उपाध्यायश्चेदागत प्रयोग न मृष्यति । कश्चिदाह । देवश्चेदृष्ट आशसे युक्तोऽधीयीय । इहोभय प्राप्नोति सपत्स्यन्ते शालय इति । स उच्यते । उपाध्यायश्चेदागत आशसे क्षिप्रमधीयीय। मैव वोच सपन्ना शालय इत्येव हि ।। लिड् भवति विप्रतिपधेन । हेतुभूतकालसंप्रेक्षितत्वाद्वा ॥४॥ अनिष्पन्ने निप्पन्नशब्द शिष्यो हेतुभूतकालसमेक्षितत्वाद्वा पुन सिद्ध ऽनिप्पन्न वात् ॥२॥ मेतत् । हेतुभूतकाल वर्ष वर्षकाला च अनिप्पन्ने निष्पनशब्द शिप्य शासि क्रिया । यदि तर्हि निप्पनोय किं तव्य । किं कारणम् । अनिप्पन्नत्वात् । निप्पन्नकार्याणि न नियन्ते । कानि । देवश्चेदृष्टो निप्पना शारय । वन भवि भोननादीनि । अन्यदिदानीमेतदुच्यते किं तय सपत्स्यन्ते शालय इति ॥ निप्पनकार्याणि न कियन्त इति यतु आरसावचने लिद' या पुढील सूत्राने सदाचाच प्रयोग लोबाना सरत नाही असे सागितलेला लिड विप्रतिषेधाने होतो उपाध्याय पहा की 'देवश्चेद् पृष्ट संरत्स्य ते शालय' असा थेदागत शिप्रमध्येण्यामहे येथ क्षिप्रवचने सृट् प्रयोग कोणी केला तर लगेच त्याला दुसरा या। अवकाश आहे तसच उपाध्यायश्चेदा कोणी म्हणतो की 'अरे, असें बोल नको, तर गत आशसे युक्तोऽधीपीय येथ 'भारासावचने 'सपना शालय अस म्हण. लिहू' या अवकाश आहे आति उपाध्या. (वा ४) अथवा शालिनिष्पत्तीची कारी यधेदागत आरास शिप्रमधीयीय येथे दोघाची भून जो वृष्टि तिच्या कालाकडे नजर दिली प्राप्ति यते तेव्हा त्यामध्ये विप्रतिपधाने लिट् असता हे सिद्ध होत आहे कारण वर्षाकाल सेतो हा निष्पत्तित्रियचा काल आहे निप्पचिरिया (वा २) येथे उदाहरणामध्ये अनिमन ही वांकालीच होणारी आहे. अवस्पा असानादी निप्पन्न शन्द घालण्या पण जर पूर्वी सागितल्याप्रमाणे त्या अवरत पाल सागावें घाटी निप्पन्नच असतील तर शाली तसार याय कारगर शाल्यानतर होगारी काय त्यावेळी काबरें फेरी पारण असे की त्या घेळी वी पातु निष्पन्न जात नाहीत रहने सिदशालेटी नसते उदा.देवधेद् दृष्टो ती काय कराती! निष्पना पाटय यथ यस्तुस्पिवीरा अनुमस्न मोगा यगेरे काय ती सा घेळी स्वा मारपदेशालय असा प्रयाग झाला पाहिज मागचा योगाने होत नाहीत (या ३) सिद्ध होत आहे शारिनिपचि शाल्यानतर ताण मेजन यमेरे पाप त्या येटी की जावना हुन्दी अगदी, पर १ उदारा दाग थाई माता निराळं २ गत भादh भामचे गाने Eri मरणकाळ दागिन्या च की शार्ग पर भारत की नाहीय रवाने पार पार पारमने र देगा भव'मा urland ture २ trim रमामय परrt परता मरता :: 4ममा पासचा मारा ·पा. सू. ३. ३. १३३ ] व्याकरणमहामाष्यम् ३२५ तनिष्पन्नोऽर्थो न निष्पन्न इति स निष्पन्नो इति। कूपोऽनेन कदाचिद् दृष्टो न ऽर्थः । अवश्यं खल्वपि कोष्टगतेप्वपि चास्य कंचिदप्यपायं पश्यति । स तु तत्र शालिष्ववहननादीनि प्रतीक्ष्याणि । एव- बुद्धथा नित्यां सत्तामध्यवस्यति कूपो मिहापि निष्पन्नोऽर्थोऽवश्यं तु जननादीनि ऽस्तीति ॥ प्रतीक्ष्याणि ।। सिद्धं तु यथास्वं कालसमुच्चारणात्।।६।। अस्त्यर्थानां भवन्यर्थे सर्वा विभक्तयः सिद्धमेतत । कथम् । यथास्वमेता कर्तुर्विद्यमानत्वात् ॥ ५॥ विभक्तयः स्वेपु स्वेपु कालेपु प्रयुज्यन्त अस्त्यर्थानां भवन्त्यर्थे सर्वा विभक्तयः इति । कथं पुनर्जायते यथास्वमेता विभ- शासितव्याः । कूपोऽस्ति । कूपो भविष्यति । क्तयः स्वेपु स्वेपु कालेपु प्रयुज्यन्त इति । कूपो भविता । कूपोऽभूत । कूप आसीत्। अवात्वात् ॥ ७॥ कूपो बभूवेति । कथं पुनर्जायते भवन्त्या यन्न वा भाप्यन्ते ॥ एपोर्थ इति । कर्तुविद्यमानत्वात् । कर्तात्र आसिद्धविपर्यासश्च ।। ८॥ विद्यते । कथं पुनर्जायते कर्तात्र विद्यत असिद्धश्च विपर्यासान हीह कश्चित्कूपो. तर निप्यन्न आहेत एवढेच आम्हांला मांगाव अशावरून गृहीत धरितां येने की प्रयोग- याचे आहे. शिवाय, तुमच्या म्हणण्याप्रमाणे कान एखाद्या ठिकाणी असलेली विहीर शाली निष्पन्न म्हणजे स्थूल रूपांत आलेले व केव्हा तरी सहज पाहिली व त्यानंतर ती बुज. घरामध्ये कोठारांत भरून ठेविलेले असले तरी विली असें कांहींच त्याच्या ऐकण्यांत आले भोजन वगैरे कामी उपयोगी पडावेत म्हणून नाही; तेव्हां त्या ठिकाणी ती कायमन्त्री आहेच सडून घेण्याकरितां वाट पाहावी लागतेच. तसे असें साहजिकच त्याच्या मनांत येते. पूर्वावस्थेतही शाली निष्पन्न आहेतच; फक्त (वा. ६) हे सिद्ध होत आहे ? त्यांना स्थूल रूप प्राप्त होण्याकरितां कांही काळ- ते कसे? पर्यंत वाट पाहावी लागते. असे की, हे जे येथे लट् लुट् गरे (वा. ५) तिन्ही काली सांगितलेले लकार झाले आहेत ते ज्या काली जे सांगितले तसेच सत्ता या अर्थाच्या धातू हून लटाच्या अर्थी ते तेथे आपापल्या कालींच झाले आहेत. होतात असे म्हणावें. उदा० कूपोऽस्ति, कूपो पण,हे येथे जसे सांगितले आदेत तसे आपा. भविष्यति, पो भविता, कूपोऽभूत् , कृप पल्या कालींच झाले आहेत असें कशावरून आसीत् , पो बभूव. समजावें? पण कूपो भविष्यति वगैरे. प्रयोग लटाच्या (चा. ७) अशावल्न समजावें की ते अर्थी आहेत म्हणजे वर्तमान काल दाखविणारे प्रत्यय कांही विकल्याने सांगितले नाहीत. आदेत असें कशावरून समजावें? (वा. ८) शिवाय भूत काली व भविष्य फर्तुर्विद्यमानत्वात् म्हणजे कुप हा कर्ता तेथें काली सांगितलेले प्रत्यय मत्तार्यकः चाहन अस्तित्वात आहे यावरून समजावें. वर्तमान काली हालात असा जो वे अस्थी पण का आहे हे तरी कशावरून गृहीत नाम् याने विषयांम केला आहे नो प्रयोगांत धरावें? रूदपालेला दिसत नाही. कारण ये वोलि ४. योऽस्ति .. का आहे. याच अथांचे अन् पागला म् आहेग (२१४१५३) कामद. पुतीम पाँचदी प्रयोग आदेश त्यामध्ये अम् धानएन ६. अयनगलांनी मानिन कमाने रुट नइ, दह, सा, भागिरि प्रत्यय राजन पालिका साले आहेत. सकारियाय इतर चारदी प्रयोगांना प्रत्यय ·३२६ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ. ३, पा. ३ आ.२ ऽस्तीति प्रयोक्तव्ये कूपोऽभूदिति प्रयुक्ते॥ विस्मृत्य कूपो वभूवेति । तद्यदेन्द्रियकर्म किं पुनः कारणं न वा भाप्यन्ते ऽसिद्धश्च तदैता विभक्तयो यदा हि बुद्धिकर्म तदा विपर्यासः । इह किंचिदिन्द्रियकर्म किंचि. वर्तमाना भविष्यति ॥ दूबुद्धिकर्म । इन्द्रियकर्म समासादन बुद्धि [ओशंसावचने लिङ कर्म व्यवसाय.1 एवं हि कश्चित्पाटलि ॥३।३.१३४॥] पुनं जिगभिपुराह । योऽयमध्वा गन्तव्य ना-द्यतनवक्रियाप्रवन्धसामी आ पाटलिपुत्रादेतस्मिन्कूपो भविष्यति । प्ययोः ॥३।३।१३५ ।। अनद्यतने कूपो भवितेति । समासाद्य किमर्थमिमौ द्वौ प्रतिषेधायुच्येते नाथ कूपोऽस्तीति | समासाद्यातिक्रम्य कूपोऽ तनवदित्येवोच्येत । भूदिति । समासाद्यातिकम्योपित्वा कूप नानद्यतनवत्प्रतिषेधे लड्लुटोः आसीदिति । समासाद्यातिक्रम्योपित्वा प्रतिषेधः ॥१॥ असा प्रयोग होतो; तेथे काही कूपोऽभूत् 'पोऽस्ति' असा प्रयोग करतो त्याच्या पुढे असा प्रयोग कोणी केलेला दिसत नाही. गेला म्हणजे म्हणतो की- 'पोऽभूत' म्ह. पण ते प्रत्यय विकल्पाने सागितले नाहीत विहीर होती, असा प्रयोग करतो. त्याच्याही व त्याचा विपर्यासही रूढ नाही याचे काय पुढे रात्री कोट तरी वस्ती करून दुसरे दिवशी बरें कारण? म्हणतो की-कूप आसीत् । म्ह. पाल अमुक कारण असे की.~ लोगामध्ये कर्म दोन ठिाणी विहीर होती असे म्हणतो. तसेंच प्रकारचे आहे. एक इन्द्रियाचे व दुसरे पुढे जाऊन काही दिवरा यस्ती करून त्या बुद्धीचे. इन्द्रियाचे कर्म म्हणजे विषय प्राप्त होणे. गोष्टीचे विस्मरण झाल्यानतर म्हणतो की-बूषो आणि बुद्धीचे कर्म म्हणजे विषय मनात बभूव' म्ह. 'मध्ये कोठे तरी विदीर होती आणणे. अमें पहा की लोकामध्ये पाटलि असे म्हणतो हे तिन्ही कालचे प्रयोग इन्द्रिय पुत्राला निघालेला कोणी मनुष्य अस म्हणतो कर्म जेव्हा घ्यावे तेव्हा जुळतात. आता बुद्धि की हा जो आपल्याला पाटरिपुनापर्यंत मार्ग कम जेव्हा घ्यावें तेव्हा मनामध्ये विहिरीचे क्रमापयाचा आहे त्यामध्ये अमुक ठिकाणी अस्तित्व नित्यच असल्यामुळे कूपोऽस्ति असा 'कूपो भविष्यति' म्हणजे विहीर येईल. अन नेहमी वर्तमान कालाचाच प्रयोग होईल. द्यतनकाली येणारी असेल तर 'पो भविता' (सू. १३५) ह्या सूत्रामध्ये दोन नम् म्हणजे उद्या अमक्या ठिकाणी विहीर येईल, पशाकरिता उच्चारले आहेत? तसे उच्चारू असे म्हणतो. विहिरीच्या जवळ आला म्हणजे नया. तर 'अद्यतनवत् ' असेच उचारावें. १ (१३४) आशसाकाचक गम उपपद असताना मदिन, येथे अनचानभून शाली प्राप्त गरेत्या भविश्य काली लिइ प्रत्यय होतो. तेथे भूनवर प्रत्यय लहाचा याने निषध देना आहे. सेन्हा सामान्य. (३१३३१३१) करू नयेत उदा० उपाध्यायशेदाग- भूत काली मागिनरेश लुइ ( ३१२१११०) होतो. पश, भाशमे युक. अधीयीय, तमंच यारजवमन दास्यति, ये पौमास्यागामिनी १. (१३५)शानुइन अनसन कारी मागिल वायां नदायी ये अनसनमविण्यगरी प्रार माययोत नाहीत, पण भारवर्ष जी क्रिया भी नामांची झाटक्या मुट् प्रत्ययाचा या निषेध प.ला भारे, सि मनीपालपी विपिन असली पाहिजे. उदा. wi सामान्यमरिप्प बाली सif गला पद प्रत्यय पारम मनरा येय मारपतिकान्ता तस्यां गा- (२०१३) होतो.

·पा. सू. ३. ३. १३५] व्याकरणमहाभाष्यम् ३२७ नानद्यतनवत्प्रतियेथे लङ्लुटोः प्रति- तने भविष्यतीति ।। पेधो द्रष्टव्यः॥ भविष्यात मर्यादावचने अद्यतनवदचने हिं विधानम् ॥ २ ॥ ऽबरस्मिन् ॥ ३।३।१२६ ॥ अद्यतनवदचने हि सति विधिरयं किमर्थमिदमुच्यते न नानयतनवदि. विज्ञायेत !! तत्र को दोपः। त्येव सिद्धम्। तत्र लविधिप्रसङ्गः ॥ ३ ॥ भविष्यति मर्यादावचनेऽवरस्मिन्नि- तत्र लविधिः प्रसज्येत ॥ त्यक्रियाप्रबन्धार्थम् ॥ १॥ लुङ्लुटोश्चायथाकालम् ॥ ४ ॥ अक्रियाप्रवन्धार्थोऽयमारम्भः ।। किमु- च्यतेऽक्रियाप्रवन्धार्थ इति न पुनः क्रिया. लुइलुटोञ्चायथाकालं प्रयोगः प्रसज्येत । लुडोऽपि विपये लृट् स्यात् । टूटश्च प्रवन्धार्थोऽपि स्यात् । विपये लुङ् स्यात् ।। अद्य पुनरयं द्वौ प्रति- क्रियाप्रवन्धार्थमिति चेद्वचनानर्थ- पेधावुक्त्वा तृप्णीमास्ते यथाप्राप्तमेवाद्य- वयम् ॥ २॥ (वा. १) नानद्यतनवत् असे दोन नञ् रले म्हणजे मात्र आपल्या उदाहरणामध्ये उच्चारून हा निषेध सांगितला म्हणजे तो प्राप्त झालेल्या लङ् किंवा लुट् यांना फन फक्त लङ् आणि लुट् यांचा प्रतिपेध होतो. मागे सारून हा निषेध वन्य यसतो. तसे (वा. २) अद्यतनवत् असे म्हटले तर झाल्यानं तर अद्यतनकाली छोगारे प्रत्यय अद्यतनी होणाऱ्या प्रत्ययाचे येथे विधान त्या त्या मूत्रांनों आपोआपच होतील. फेले असे होईल. स. १३६) हे सूत्र आणि पुढील गत्र मग तसे झाले तर दोष काय येतो? कयाकरितां फेलं आहे? ते करावयाम नको. (वा. ३) तसे झाले अमतां येथे लाचे कारण नानद्यतनयत् ० या पूर्व मुबानेन यांनी विधान केले जाईल. उदाहरणे सिद्ध होतात. (वा. ४) तसंच (वा.) किया प्रवन्ध म्हणजे कायमची यांना लूट भलत्या काळी प्रयोग होईल. म्हणजे अद्यतन क्रिया. तशी नमलेल्या ठिकाणी निधडया. भूतकाल पा लुाचा विषय आहे, तेही करिता हे सूत्र केले आहे. लूट होऊ लागेल; आगि अवतन भविष्यकाल नेहमींनी किया नमनांना भो शे टूटाचा विषय आहे, तेंयही दुर होकं म्हणता ? नेहमीची क्रिया अगल सादिका लागेल. आणि या सूत्रामध्ये दोन न उचा. निषध होन्याकरितां जो का नाही ? २. कारण, अपान मामा माननादी १.(१३)मदिन मगंलकनी मगन मला. मागावी. ३.दन साथी माया . गदि म माम मायाममा Ri -: अश्ययान २७ गाने विधान में मारा म मन की दुकान HTRA: E; A : ( रा : टुर आणि T ४.साला पानी पर .....) नाममा ·३२८ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ. ३पा.३ आ.२ क्रियाप्रवन्धार्थमिति चेद्वचनमनर्थकमा भीति । इह मा भूत् । योऽयमध्वागत आ. सिद्धं क्रियाप्रबन्धे पूर्वणैव ।। पाटलिपुत्रात्तस्य यदवरं साकेतादिति । इदं तार्ह प्रयोजनमनहोरात्राणामिति नानिष्टत्वात् । अत्रापि नानद्यतनवदित्ये. वक्ष्यामीति । इह मा भूत्। योऽयं त्रिंशद्रात्र वैष्यते ॥ इदं तर्हि प्रयोजनं मर्यादावचन आगामी तस्य योऽवर. पञ्चदशरात्र इति। इति वक्ष्यामीति । इह मा भूत् । अहोरात्रप्रतिषेधार्थमिति चेन्नानिष्ट- ऽयमध्वाऽपरिमाणो गन्तव्यस्तस्य यदवर साकेतादिति।नानिष्टत्वात् | अघापि नान स्वात् ॥३॥ अहोरानप्रतिषेधार्थमिति चेत्तन्न । द्यतनवदित्येवेष्यते ।। इदं तर्हि प्रयोजन किं कारणम् । अनिष्टत्वात् । अत्रापि नान- मवरस्मिन्निति वक्ष्यामीति । इह मा भूत्। द्यतनवदित्येवेष्यते ॥ योऽयमध्वा ऽऽ पाटलिपुत्रागन्तव्यस्तस्य इदं तर्हि प्रयोजनं भविष्यतीति वक्ष्या. यत्परं साकेतादिति। नानिष्टत्वात्। अत्रापि (या. २) नेहमींची क्रिया असेल त्या असेल तेथ पूर्वसूनाने निषेध न झाला पाहिजे. ठिकाणी निषेध होण्याकरिता असे म्हटले तर हेही बरोबर नाही. कारण तेथेही निषेध न होणे त्यासरिता मुळीच हे वचन करावयाप्त नको. हे इष्ट नाही तर तेही नानद्यतनवत् ० या कारण नेहमींची क्रिया असेल तर तेथें पूर्व पूर्वसूनाने निषेध होणे हेच इष्ट आहे. मनानेच निषेध सिद्ध होत आहे. तर मग या सनाचा उपयोग असा की तर मग पुढील सूत्राचा उपयोग असा मर्यादावचने असे येथे म्हटले आहे. तेव्हा समजावा की अनहोगनाणाम् ' अमें तेथें पाटलिपुन ही मर्यादा न दासविता मोघम म्हणावयाचे आहे. त्यामुळे 'योऽय निशदान 'योऽयमध्वा गन्तव्यः तस्य यदवरं साकेतात आगामी तस्य योऽपरः पञ्चदशराव: ' असा असा अमर्यादित प्रदेशाचा विभाग दाराविला विभाग दासपिला असेल तेथे पूर्वस्त्राने असता तेथे पूर्वसूत्राने निषेध न झादा पाहिजे. निषेध न झाला पाहिजे हेही बरोबर नाही, कारण तेथेही निषेध (वा. ३) अहोयनामुळे होणारा विभाग न होणे इष्ट नाही. तर तेथ 'मानवतवत्' या दासविला अमेल तेथे निषेध न होण्याकरता पूर्वसूत्रान निषेध होंगे इष्टच आहे. असे म्हणणे असेल तर ते यरोवर नाही. तर मग या सूत्राचा उपयोग असा पी काय कारण! अवरस्मिन् असे येथे म्हटले आहे. तेव्हा फारण असं की तेथे निषेध न होणे इष्ट 'योऽयमघा गन्तव्य आ पाटलिपुत्रात् तस नाही. तद्या ठिकाणीही मानयतनयत् या यत्परं साकेतात्' अशी सावताच्या पली/डील पूर्वाधान निषेध रोगे हेंच इष्ट आहे. विभागामधील प्रिया दाससावयाची असतांना पर मग या सूत्राचा उपयोग असा की तेय पूर्वसूत्रान निषेध न झाला पाहिजे. भविष्यति अ येथे म्हटले आहे. त्यामुळे हेही बरोबर नाही. कारण तेभेदी निरोप 'योऽयममा गत; भा पाटलिपुत्रात् तस्स यदवर होणे इष्ट नाही. तर तेथे नानद्यतनयत् या गायतात्' असा भूतमालाचा विमाग दासरिला पूर्वयाने विरोध होणे हेच इष्ट आहे. तेव्हा २. नामची किवा नमेम सा ठिी जर नामावा किया अमेस ला हिानी भोगा मोरावामुमें पाया विभाग शासविता भसेल तर मागवा किमाग दावारपाय मा पूर्वमू- तेरे बागम.' या गुवान पेश न रहाताना पाचा काय करण्याचे मनोहामार' मनापामा उपयोग रोग भमस्यामुर यामध्ये नाही.

·- 7 पा. सू. ६३ १३९] व्याकरणमहाभाप्यम् ३२९ नानद्यतनवदित्येवेष्यते । तस्मात्सुष्ट्रच्यते तैश्च विभागे । २॥ भविष्यति मर्यादावचने ऽवरस्मिन्नित्य तैश्च विभाग इति वक्तव्यम् ! यो ऽचं क्रियाप्रवन्धार्थ कियाप्रवन्धार्थमिति चेद्व- मास आगामी तस्य यो ऽवरः पञ्चदशरात्र चनानर्थक्यमिति ॥ इति ।। द्वेष्यं विजानीयादहोरात्राणामेवा- कालविमागे चानहोरात्राणाम् होरात्रैविभागे प्रतिषेधो भवतीति । तदा- चार्यः सुहृद् भूत्वान्वाचष्टेऽनहोरात्राणा- ।। ३ । ३ । १३७॥ मिति तेषां विभागे तैश्च विभाग इति ।। अनहोरात्राणामिति तद्विभागे परस्मिन्विभाषा॥३।३। १३८ ।। प्रतिषधः॥१॥ कस्मिन्परस्मिन् । कालविभागे । कुत अनहोरात्राणामिति तद्विभागे प्रतिपेधो एतत् । योगविभागकरणसामर्थ्यात् ॥ वक्तव्यः । यो ऽयं त्रिंशद्रात्र आगामी तस्य लिड्डिी भित्ते लुङ क्रियातिपत्ती यो ऽवगे ऽर्धमास इति ॥ ॥ ३ । ३।१३९ ॥ एकंदरीत 'नेहमींची क्रिया नसेल त्या ठिकाणी म्हणावें. उदा० 'योऽयं मास आगामी तत्य निषेध होण्याकरतां ही सूत्रं केली आहेत, योडवरः पञ्चदशरात्र:.' एकंदरीत अहोरात्रा- नेहमींची क्रिया असेल तर पूर्वसूत्रानेच सिद्ध मुळे मर्यादित झालेल्या कालाचा विभाग होत आहे' असें जें पूर्वी (वा.१,२) सांगितले अहोरात्रामुळेच दाखविला असेल तेथेच आहे तेंच बरोबर आहे. प्रकृतसूत्र प्रवृत्त होत नाही अशी जी काहीं (सू.६३७ वा. १) येथे 'अनहोरात्राणाम् ' लोकांची समजूत आहे ती त्याज्य होय. हीच असे मोघम म्हटले आहे. तेव्हां अहोरात्रामुळे गोष्ट येथे 'अनहोरात्रीणामिति तेषां विभागे मर्यादित झालेल्या कालाचा विभाग दुसऱ्या तैश्च विभागे' असे लिहून आचार्य वार्तिक- कोणत्याही त-हेने दाखविला असेल तेथे हा कारांनी मित्रत्वाच्या नात्याने सांगितली आहे. प्रकृत सत्राने सांगितलेल्या निषेधाचा प्रतिपेध (सू. १३८) येथे पर शब्दानें जो पुढील होतो असे म्हणावें. उदा०-योऽयं त्रिंशद्रात्र विभाग व्यावयाचा तो देशाचा की कालाचा? आगामी तस्य योऽवरोऽर्धमासः. कालाचाच पुढील विभाग येथें ध्याव- (वा. २) तसेच कोणत्याही त-हेनें मर्यादित याचा आहे. झालेल्या कालाचा विभाग जर अहोरात्रामुळे हे कशावरून समजावें? दाखविला असेल तर तेथेही प्रकृत सूत्राने पूर्वीची दोन सूत्रे निरनिराळी केली त्या- सांगितलेल्या निषेधाचा प्रतिषेध होतो असं वरूनच हे समजावें. १.(१३५),मर्यादित कालांतील अवांतर मर्यादेच्या सूत्रकाराच्या मनांतील अभिप्राय येथे वार्तिककारांनी पूर्वकालामध्ये हो गारी जी भविष्यकालची क्रिया तद्वा. स्पष्ट केला आहे. चक धातहून अनधन न मविष्यकाली प्राप्त झालेला लुट् १. (१३८) मर्यादित कालांतील अवांतर मर्यादे- प्रत्यय होत नाही, पण तो काला विभाग अहोरा. च्या उत्तरकालामध्ये होणारी जी भविष्यकालची किया त्रामुळे होणारा नाला पाहिजे. उदा० योऽयं संवत्सर तवाचक धातहन अनद्यतनभविष्य काला प्राप्त आगामी तस्य यदवरमाग्रहायण्यास्तत्राध्येध्यामहे. झालेला कुट प्रत्यय विकल्पाने होतो; पण तो कालाचा २. 'तत्र मध्येतास्महे' असा येथे लुट् प्रत्यय विमाग अहोरात्रामुळे होगारा नसला पाहिजे; उदा० होतो. त्याचा निषेध होत नाही. योऽयं मंवत्सर आगामी तस्य यत्परमायहायण्यास्त- ३. 'अनहोरात्राणाम्' ही पष्ठी सामान्य संबंधार्थक बाध्यतात्महे. येथे एकदा अध्येध्यामहे असंही होते. आहे, त्यामुळे या दोन्ही तन्हांचा संग्रह होतो, हा १.(१३९)लिहावें निमित्त असतांना धातून भविष्य , ·सुहद्धृत्वान्याचष्टे ध्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा. ३ मा २ साधनातिपत्तावित्यपि वक्तव्यम् । भूते लुइताप्यादिषु द्रष्टव्यः । उताध्यै- इहापि यथा स्यात् । अभोक्ष्यत भवान्मां ध्यत । अप्यध्यप्यत ।। सेन यदि मत्समीप आसिप्यतेति ।। तत्तार्ह वोतोप्योः ॥३।३।१४१॥ वक्तव्यम् । न वक्तव्यम्। नान्तरेण साधनं विमापा गर्हाप्रभृतौ प्रागुतापिभ्याम् क्रियायाः प्रवृत्तिरस्तीति साधनातिपत्ति. ॥१॥ श्वेस्मियातिपत्तिरपि भवति तत्र कियाति- विभापा गर्हामभृतौ प्रागुतापिभ्यामिति- पत्तावित्येव सिद्धम् ॥ वक्तव्यम्॥ वोताप्योरिति हुच्यमान संदेहः भूते च ।। ३।३।१४० ॥ स्यात्प्राग्योतापिभ्यां सह वेति । तदाचार्य: भृते सृड्डताप्यादिषु ॥ १॥ विभाषा गहाप्रभृती सू. १३९) साधनाची अनिष्पत्ति अस १५२) या सूत्रापासून पुढे आहेत. उदा०- ताना असेंही येथे म्हणावें पारण ' अभो उताध्यैप्यत, अप्यध्यध्यत. क्ष्यत भवान् मासेन यदि मत्समीप आसि प्यत' येथेही राह प्रत्यय झाला पाहिजे. (सू. १४१ वा १) हा जो मतकाल हट् तर मग तसे येथे म्हटले पाहिजे. प्रत्ययाचा विकल्प लिहाच्या निमित्तानेच सागि- तसे म्हणावया नको कारण साधनावाचून तला आहे ती लिहाची निमिर्ते 'गायाम' क्रियेची प्रवृत्तीच होत नाही. तेव्हा ज्या या पुढील सूत्रापासून 'उताप्यो.' या सूत्राच्या टिकाणी जे साधन नसेल त्या ठिकाणी त्या पूर्वांची घ्यावीत. सूत्रकारानी में 'आ उताप्यो' साधनाने होणारी विशेष प्रकारची ती किया. असे म्हटले आहे त्यावरून साय उत्पन्न ही होत नाही असे अर्थातच सिद्ध होते. होतो. तो असा की-उताप्यो.' या सूत्राच्या तेव्हा नियेची अनिष्पत्ति गम्यमान असताना पूर्वी क्यिा उवाप्योः हे सूत्र त्यात धरावयाचें ? या म्हणण्यानेच तेथेही सिद्धी होते. म्हणून येथे आचार्य वार्तिस्कार मित्रलाच्या (र. १४० वा १) हा जो भूतराली सृड् नात्याने सागतात की--पुढील मनापासून प्रत्यय लिटाच्या निमित्तानेच सागितला 'उताप्योः' याच्या पूर्वीचींच लिटाची निमित्त आहे ती लिंडाची निमित्त 'उताप्यो.' ( ३३॥ येथे पहावयाची. काला सत्प्रत्यय होतो, परतु त वियची अनिष्पचि नाही. फक्त भोजनाचे एक प्रकारचे साधन जें मोम म्यमान अमली पाहिजे; उदा. अभीयन भदान् स्याची अनिपति आहे, यदि मममी आमिष्यत (बर ते माझ्याजवळ १ (१४०)लिहाचे निमित भामताना धातून भूत. असरास तर सुश जेवावयाला मिळेल) जेव्हा वागला प्रत्यय होतो परंतु ते वियेची भनिपति नपळ अमावाचा समव नाही अशा वेटचे वाक्य गम्यमान असली पाहिजे. उदा.-अमाश्यत मवान् आहे. यामुळे येथे किय। मनिष्पत्ति आहे. दोन यदि मामीप मामिप्यत जा माझ्याजवळ समास कियांमध्ये कार्यकारणभार अमजेंटिना निमित्त तर तुग जेवावयास मिर, अमतें ) (३1३१५१) आहे तदेय भारे. जवळ असमें १. (१४१) या मूत्रामा 'वा मा वायो मोनन क्रियेच कारण आहे असा पर द. पा मत्रागसन उनाप्यो । २. जर माझ्याजवळ असशील तर तुरा माम (३।३।१५०) या मत्राच्या मार्गल सूत्रापति भी भोग्न करायला सांसममा याचा अयं माहे. यानिमित धरून रित प्रत्यय सा आहे की 13 ममण्याचा समय नसल्यामुळे मोजना. ती निमि अमाना है जो पूर्वमत्राने भाकाली मा फछ मास मिरणार नारी, सारे भोजन मा प्रत्यय सांगिमा मारे तो विकलान करापा. मिटेहर, गो भोजन किवी मनिपत्ति येथे दाई नाम मगन् रामपानिप्पर ·पा. स. ३. ३. १४५] व्याकरणमहाभाष्यम् ३३१ तर प्रागुतापिभ्यामिति ॥ इत्येव सिद्धम् ॥ यदि वर्तमाने लडित्ये- गहायां लडपिजात्वोगा३।३।१४२॥ वमत्र लङ्गवति शनशानची प्राप्नुतः । गर्दायां लड्डिधानानर्थक्यं क्रियासमा- इध्येते च शतृशानचौ । अपि मा याज- तिविवक्षितत्वात् ॥१॥ यन्तं पश्य | अपि मां याजयमानं पश्य । गर्दायां लविधिरनर्थकः । किं कारणम्। [विभाषा कमि लिङ्च क्रियासमाप्तिविवक्षितत्वात् । क्रियाया ॥३।३। १४३॥ अत्रासमाप्तिर्गम्यते । एप च नाम न्याय्यो किंवृत्ते लिङ्लुटौ।।३।३।१४४ ।।] वर्तमानः कालो यत्र क्रियाऽपरिसमाप्ता अनवक्लप्त्यमर्षयोरकिंवृत्तेऽपि भवनि तत्र वर्तमाने लट् [ ३.२.१२३ ] ।।३।३।१४५ ॥ (सू. १४२ वा. १) हा जो गर्दा अर्थ अस- (०२।१२३) या सूत्रानेच तेथे लट् प्रत्यय तांना येथे लट् प्रत्यय सांगितला आहे तो सिद्ध होत आहे. व्यर्थ आहे. पण जर वर्तमानकाल समजून लट् करावा काय कारण? त्याला शतृ व शानच् आदेश कारण असे की येथे क्रिया संपलीच ( ३।२।१२४) ही होतील. नाही अशी विवक्षा आहे. आणि जेथें क्रिया शतृ व शानच् आदेश तेथें इष्टच आहेत. संपली नाही तेथे तो योग्य रीतीनेच वर्तमान उदा०- अपि मां याजयन्तं पश्य, अपि मां काल समजला जातो. तेव्हां वर्तमाने लट् याजयमानं पश्य. यथे एकदा 'याजयेत्' असेही होते. एकदां लङ्ग होतो; आणि भविष्य काली नित्य लड़ १.(१४२)अपि किंवा जातु हे शब्द उपपद असतांना होतो. पुढेही ज्या सूत्रामध्ये लिङ्ग सांगितला असेल आणि कुत्मा गम्यमान असतांना धातूहून सामान्य- तेथे असेच समजावे आणि त्यांन सुद्धा उताप्यो:० काली लट् प्रत्यय होतो उदा०-अपि नाम तत्र (३।३।१५२) या सूत्रापासून पुढे लिङ्ग सांगितला भवान् वृपलं याजयति (काय तूं, वृपलाकडून वजन असेल तेथे त्याच्या उदाहरणामध्ये क्रियची अनिष्पत्ति कैलेंस, करतोस, करशील ही गोष्ट बरोबर नाही.) गम्यमान असेल तर भूतकाल असो किंवा भविष्य . २. यजन करविणे इत्यादि क्रिया. काल असो, नित्य लइ प्रत्यय च होतो. १.(१४३) कथम्' हा शब्द उपपद असतांना आणि १ (१४४) किन् शब्दापासून तयार झालेला शब्द कुत्मा हा पर्थ गम्यमान असतांना धातृहून लिइ उपपद अमतांना आणि कुत्सा अर्थ गम्यमान असतांना आणि लट् हे प्रत्यय विकल्पाने होतात; उदा०. धातूहून कालसामान्यीं लिङ् आणि लुट् हे प्रत्यय कथं नाम तत्रभवान् वृपलं याजयेत् याजयति वा. होतात; उदा०को नाम कृपलो यं तत्रभवान् वाजयेत् हे प्रत्यय कालसामान्यी सांगितले आहेत. विकल्प याजयिष्यति वा. असल्यामुळे एका सामान्यभून कालाची विवक्षा १.(१४५) किन् शब्दापासून तयार झालेला किंवा असेल तर लिट् होतो. अनद्यतनभूत कालाची न झालेला असा कोणताही विवक्षा असेल तर लङ् होतो. त्यांत परोक्षत्वाची असतांना आणि असंभावना किंवा असहन यांपैकी विवक्षा असेल तर लिट होतो. तसेच सामान्य अर्थ गम्यमान असताना धातूहन कालसामान्यी लिद भविष्य कालाची विवक्षा असेल तर लुट् होतो. अन आणि लृट् हे प्रत्यय होतात; उदा० न संभावयामि घतनमविष्य कालाची विवक्षा असेल तर लुट् होतो. तत्रमवान् वृपलं याजयेत्, न संभावयामि तत्रभवान् येथे लिङ् सांगितला असल्यामुळे याच उदाहरणामध्ये वृपलं याजयिष्यति, न मर्पये भवाम् पलं याजयेत, क्रियेची अनिष्पत्ति गम्यमान असेल तर भूत काली मर्पये भवान् वृपलं याजयिष्यति. उपप न ·३३२ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा. ३ आ.२ किंवृत्तस्यानाधिकारादुत्तरत्राकिंवृत्तन- सत्संज्ञौ तदोपपदसंज्ञा भविष्यति । भवि- हणानर्थक्यम् ॥ १॥ प्यदधिकारविहितस्य सृटः सत्संज्ञावुच्यते किंवृत्तस्यानाधिकारादुत्तरवाकिंवृत्तमह- अविशेषविहितश्चायम् ।। णमनर्थकम् । निवृत्तं किंवृत्त इति सस्मि- [किंकिलास्त्यर्थेपु लुट् ॥३॥३१४६) भिवृत्ते ऽविशेषेण किंवृत्ते चार्कवृत्ते च जातुयदोलिङ्॥३।३।१४७ !! भविष्यति । इदं तर्हि प्रयोजनमुपपदसंज्ञा जातुयदोलिवियाने यदायद्योरुपसं- वक्ष्यामीति । उपपदसंज्ञावचने किं प्रयो- ख्यानम् ॥१॥ जनम् । उपपदमातडू [२.२. १९] जातुयदोलिड्डिधाने यदायद्योरुपसं- इति समासो यथा स्यात् । अतिडिति ख्यानं कर्तव्यम् । यदा भवधिः क्षत्रिय प्रतिषेधः लुटः याजयेत् । यदि भवद्विधः क्षत्रियं याजयेत्। प्रायोति । यदा तर्हि (सू. १४५ वा. १) निवृत्त शद्वाची वर मग ह्या तृट् प्रत्ययाला जेव्हा गत अनुवृत्ति केली नाही म्हणजे काम भागेल. व शानच् आदेश ( ३।२।१४ ) होतील तेव्हा वेव्हा येथे अप्रिवृत्त हा शब्द व्यर्थ होतो. समास होण्याकरिता उपपद संज्ञा उपयोगी क्वृित्त शद्वाची अनुवृत्ति नसली म्हणजे मोघम सागितलेले प्रत्यय-विम् दाम्दापासून पडेल. तयार झालेला शब्द उपपद असो अथवा या सृट् प्रत्ययाला ते आदेश होतच नसो-सर्वत्र होतीलच. नाहीत. कारण भविष्यकाली असा विशेष तर मग अस्वृित्ते या शब्दाचा येथे उअ. सागितलेला जो लुट् प्रत्यय त्यालाच ते योग असा की त्याला उपपद सशा (३।१।९२) सागितले आहेत. आणि हा लुट् प्रत्यय तर झाली पाहिजे. कालसामान्यों सागितला आहे. पण उपपद संज्ञेचा येथे उपयोग काय? (सू. १४७ वा, १)हा जो जानु किंवा उपपदमति (२१२।१९) याने समास यद् शन्द उपपद असवाना लिड् प्रत्यय होणे हा उपयोग होईल. सागितला आहे. तो यदा किंवा यदि शब्द ठेथे तर अति असा नियापदावरोवर उपपद असतानाही होतो असें म्हणावे. उदा. उपपदाचा समास होत नाही असे म्हटले यदा मवद्विधः क्षत्रिय याजयेत्; यदि भवद्विधः आहे. क्षत्रियं याजयेत, १(दिल नाम किवा मरिन या १.१४७ बात किंवा यद्द उपपद असताना अर्याचा उपद असतांना आतिमसमावना किंवा मानि ममभावना या अमान यापैकी अयं गाय- भमान पारेकी अर्थ गम्यमान असताना पाहून मान अमनाना भादून कालमामान्दी लिङ्ग प्रत्यय कारसामान्यो रुट् प्रत्यय होतो. उदा.- समाव. दामि रिफिल मवान् कृपा सामरिष्यतिन समाव. होतो. उदा .-ने समावपानि जान भवान् वृास यामि यति बिल भवान् पल याविपति, न वापरत न सभावयामि यद् मान् वृषार्ड यजये। मपि विकिल भवान् वृषलं याजविग्यति न माय न मर्पये जानु महान् यायेन भय परवान् भारतरिक महान् पर यायियनियादारणा- पस पायदा लिा प्रत्यय अनारसमायो. मध्य पूर्व सूबान लिपोत नाही. कारण राष्ट्र (३।१।१४५) याने मागितलेच्या तृट् प्राददाका प्रत्यय पाना भरतार मारे. भखारमारे ·पा. सू. ३. ३. १५५] व्याकरणमहाभाष्यम् ३३३ [यञ्चयत्रयोः॥३।३।१४८॥ संभावनम् ।। गहायां च ॥३।३ । १४९ ॥ [उताप्योः समर्थयोलिङ् ॥ चित्रीकरणे च ॥३।३।१५०॥] ३।३। १५२ ॥ शेषे कृडयदौ ॥ ३।३ । १५१॥ कामप्रवेदले कच्चिति ॥ चित्रीकरणे यदिप्रतिषेधानर्थक्यमर्था- ३।३। १५३॥ न्यत्वात् ॥१॥ संभावनेऽलमिति चत्सिद्धाप्रयोगे चित्रीकरणे यदिप्रतिषेधोऽनर्थकः । ॥ ३।३।१५४॥ किं कारणम् । अर्थान्यत्वात् । न हि यदा- विभाषा धातौ संभावनवचने- वुपपदे चित्रीकरणं गम्यते । किं तहिं। यदि ॥३।३। १५५॥] (सू. १५१ वा. १) आश्चर्य अर्थ गम्यमान कारण असे की तेथें अर्थ निराळा भासतो. असतांना असें येथे निमित्त धरले आहे. कारण, यदि शब्दाचा प्रयोग असतांना आश्च- तेव्हां येथे यदि शब्दाचा प्रयोग नसावा हे र्याची प्रतीति होत नाही; तर तेथे संभावन हा म्हणणे व्यर्थ आहे. अर्थ प्रतीत होतो. काय कारण? १(१४८) यच्च किंवा यत्र शब्द उपपद असतांना द्रक्ष्यति. आणि संभावना किंवा असहन यांपैकी अर्थ गम्यमान १. (१५२) उत किंवा अपि शब्द उपपद असतांना धातहून कालसामान्यी लिङ् प्रत्यय असतांना धातृहून कालसामान्यी लिङ् प्रत्यय होतो. होतो. उदा. 'न संभावयामि यच्च मवान् वृषलं त्या उत आणि अभि यांचा वाढं म्हणजे खचित हा याजयेत् ; न संभावयामि यत्र भवान् वृषलं याजयेत् ; अर्थ असला पाहिजे. उदा० उत हन्यादपं हरि:: व मर्पये यच्च भवान् वृषलं याजयेत; न मर्पये यत्र अपि हन्यादपं हरिः.सम आहे अर्थ ज्यांवा ते समर्थ भवान् वृषलं याजयेत्. पूर्वसूत्राप्रमाणे हाही लिङ् होत. वाढं हा अर्थ त्या देघांचाही आहे. प्रत्यय लट् प्रत्ययाचा अपवाद आहे. १.(१५३) प्रयोगकर्त्याची इच्छा गम्यमान होत १.(१४९)यच्च किंवा यत्र शब्द उपपद असतांना असेल तर धातुहून कालसामान्यी लिङ् प्रत्यय होतो. आणि कुत्सा अर्थ गम्यमान असतांना धातूहून काल पण कच्चित् शब्दाचा प्रयोग नसला पाहिजे. उदा० सामान्यों लिङ् प्रत्यय होतो, उदा०-यच्च भवान् कामो मे भुञ्जीत भवान्, ऋद्धो वृद्धो ब्राह्मणः सन् धूपलं याजयेत् अन्याय्य १.(१५४)संभावित क्रियावाचक धातूहून कालसा- तत् । यत्र भवान्० मान्यी लिङ् प्रत्यय होतो; पण तेथे अलम् शब्दाचा १.(१५०)यच्च किंवा यन शब्द उपपद असतांना प्रयोग नसून त्याचा अर्थ (सामर्थ्य) गम्यमान असला आणि आश्चर्य अर्थ गम्यमान असतांना धातहुन पाहिजे; उदा० अपि गिरि शिरसा भिन्द्यात्. कालसामान्यीं लुट् प्रत्यय होतो. उदा० यच्च भवान् १.(१५५)पूर्वसूत्राचा विषय असतांना त्यांत जर वृषलं याजयेत् आश्चर्यमेतत् यत्र भवान् वृषलं. संभावनावाचक धातु उपपद असेल तर लिङ् प्रत्यय १.(१५१)यच्च आणि यत्र यांशिवाय इतर उपपद विकल्पाने होतो; यत् शब्दाचा प्रयोग मात्र नसला असतांना आणि आश्चर्य गम्यमान असतांना धातहून कालसामान्यों लूट प्रत्यय होतो, परंतु यदि शब्दाचा पाहिजे; उदा० संभावयामि मुजीत भवान् ; संभाव- प्रयोग नसतांना. उदा. आश्चर्यमन्धो नाम कृष्णं यामि मोक्ष्यते भवान्.

·३३४ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ. ३ पा. ३ आ. २ . हेतुहेतुमतोर्लिङ् ॥ ३ । ३। १५६॥ हेतुहेतुमतोलिडा ॥१॥ हेतुहेतुमनोलिडेनि वक्तव्यम् । अनेन चेद्यायान्न सकटं पर्याभवेत् । अनेन चे- चास्यति न शकटं पर्याभविष्यति ॥ भविष्यदधिकारे॥२॥ भविष्यदधिकार इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । वर्पतीति धावति । हन्तीति पलायते ॥ अथेदानीं शतृशानचावत्र फरमान भवतः। देवत्रातो गलो माह इतियोगे च सद्विधि:। मिथस्ते न विभाष्यन्ते गवाक्ष: संशितव्रतः।। इच्छार्थेषु लिङ्लोटी ॥३।३।१५७॥ कामप्रवेदनं चेत् ॥ १॥ कामप्रवेदनं चेद्गम्यत इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । इच्छन्झटं करोति ।। समानकर्तृकेपु तुमुन् ॥३।३ । १५८॥ लिङ्च ॥ ३ । ३ । १५९ ।। इच्छार्थेभ्यो विभापा वर्तमाने । ३।३।१६०॥] (सू. १५६ या. १ ) हा जो प्रकृत सूत्राने आतापण वपतीति धारति येथे वहन्तीति लिड् प्रत्यय सागितला आहे तो विकल्पाने पलायते येथें लटाचे स्थानी शतृ व शानच होतो असे म्हणावे उदा०- दक्षिणेन चेद्यायात् आदेश (३।२।१२४) का बरे होत नाहीत. न शकटं पर्याभवेत् ; दक्षिणेन चेद्यास्यति न (सू. १५७) प्रयोगकर्त्याने आपली इच्छा शकट पर्याभविष्यति. प्रकाशित केली असेल तर हे लिहू व लोटू (वा. २) हा लिट प्रत्यय भविष्यमाली प्रत्यय होतात, असे म्हणावे. कारण इन्छन् होतो, असे म्हणावें. वर्षतीति धावति, हन्तीति कटं करोति देवदत्तः येथे हे लिट् व लोट् पलायते. येथें वर्तमान काली लिट् प्रत्यय न प्रत्यय न झाले पाहिजेत. झाला पाहिजे. १.१५६) ज्या दोन कियामध्ये कार्यकारणभाव उदा. हामि भुओर भवान् ; म मुद्दका गम्यमान अंगल त्या प्रियांच्या वाचक पाइन रि. मवान्. प्रत्यय रोगो, उदा. दक्षिणन चेपाया न शक्ट १ (१५८) इसार्थक धातु उपद अमनाना पयांमवेत (दक्षिण माजन जाईल तर त्याची गाडी पातहन तुगन् प्रत्यय होतो. पण त्या धातूचा रियार नारी). एक धातूचा का एकच अगला पाहेने; उदा. १. या ठिकाणी ' भनेन'माय मी 'दक्षि• भोग्नुमिनि देवता गेन' अमापाठद का प्रमात आढळमो; सो १.(१५९. सायंक पा, उपक्ष ममतांना ग्मती सट समस्यामुळे भारामध्ये घेतला पान लिद् प्रत्यय होतो, पण त्या पापा भाति भारतारण हि भादन. पाक भानुना पर ममता पाहिन या. . भायायपार.४४१ अपर माय मुभाव तोगत १. (१९.) पठा 5 तान मानमा १४१५ ा उराद माना पाउन मिप किसान होतो; II. For तामाद] लिए भारी श्यय होगा. लि. भागि ·पा. सू. ३. ३. १६१] व्याकरणमहाभाष्यम् ३३५ विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्ट- दीनामर्थ इति । आहोस्विनिमन्त्रणादिपु संप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् ॥३।३।१६।। गम्यमानेष्विति । कश्चात्र विशेषः । विध्यधीष्टयोः को विशेषः । विधि- निमन्त्रणादीनामर्थे चेदामन्त्रय निम- नाम प्रेपणम् । अधीष्टं नाम सत्कारपूर्विका न्त्रयै भवन्तमिति प्रत्ययानुपपत्तिः व्यापारणा ॥ अथ. निमन्त्रणामन्त्रणयोः प्रकृत्याभिहितत्वात् ॥१॥ को विशेषः। संनिहितेन निमन्त्रणं भव निमन्त्रणादीनामर्थे चेदामन्त्रय निम- त्यसंनिहितेनामन्त्रणम् । नैपोऽस्ति विशेषः। न्त्रय भवन्तमिति प्रत्ययानुपपत्तिः । किं असंनिहितेनापि निमन्त्रणं भवति संनि. कारणम् । प्रकृत्यभिहितत्वात् । प्रकृत्या- हितेन चामन्त्रणम् ।एवं तर्हि यन्नियोगत: भिहितः सोऽर्थ इति कृत्वा प्रत्ययो न कर्तव्यं तनिमन्त्रणम् । किं पुनस्तत् । प्राप्नोति ।। हव्यं कव्यं वा । ब्राह्मणेन सिद्धं भुज्यता- द्विवचनबहुवचनाप्रसिद्धिश्चैकार्थत्वात् मित्युक्ते ऽधर्मः प्रत्याख्यातुः । आमन्त्रणे ॥ २॥ कामचार:॥ द्विवचनवहुवचनयोश्चाप्रसिद्धिः। किं कथं पुनरिदं विज्ञायते | निमन्त्रणा- कारणम् । एकार्थत्वात् । एकोऽयमों (सू. १६१) विधि आणि अधीष्ट या असा तेथे विधि सांगितला आहे. शिवाय, शब्दांच्या अर्थामध्ये काय बरें फरक आहे ? निमंत्रणस्थली प्रत्याख्यान करणान्याला अधर्म विधि म्हणजे चाकर वगैरेंना हुकूम उत्पन्न होतो. आणि आमंत्रणस्थली स्वेछाचार करणे; आणि अधीष्ट म्हणजे वडील असतो. वाटेल तर कबूल करावें, नाकबूल माणसांना सत्कारपूर्वक प्रेरणा करणे, केले तरी अधर्म होत नाही. आतां निमंत्रण आणि आमंत्रण या आता येथे निमंत्रण वगैरेंच्या अर्थी लिङ् शब्दांच्या अर्थामध्ये काय फरक आहे ? प्रत्यय होतो. किंवा ते अर्थ गम्यमान अस- निमंत्रण म्हणजे आसन वगैरे संनिहित तांना लिङ् प्रत्यय होतो; यांपैकी काय समजावें ? पदार्थ पुढे करून त्याविषयी प्रेरणा करणे. या दोहोंमध्ये फरक काय ? आणि आमंत्रण म्हणजे भोजन संनिहित नसले निमंत्रण वगैरेंच्या अर्थी लिङ् होतो असे तरी त्या विषयी प्रेरणा करणे. असेल तर भवन्तमामन्त्रय, भवन्तं निम- हा फरक बरोबर दिसत नाही. कारण, न्त्रय या प्रयोगांमध्ये लोट् प्रत्यय होणार नाही. संनिहित नसतांनाही निमंत्रण होते. आणि काय कारण ? सैनिहित असतांनाही आमंत्रण होते. असें की मागील धातूनेंच तर मग आतां त्या दोहोंमध्ये असा फरक तो अर्थ उक्त होतो म्हणून पुढे त्याच अर्थी पुनः समजा की जे विधिपूर्वक केले जाते ते पुढील सूत्राने लोट् प्रत्यय होणार नाही. निमंत्रण होय. (वा. २) तसेंच द्विवचन आणि बहु- असे कोणते वरें निमंत्रण आहे ? वचन हे त्या लोट् प्रत्ययाचे स्थानी करता येणार हव्यकव्यकर्मासंबंधाने असें निमंत्रण दिले नाहीत. जाते. सिद्ध अन्न ब्राह्मणाने भक्षण करावें काय कारण? १(१६१)विधि,निमंत्रण,आमंत्रण,अधीट,संप्रश्नमआणि लकाराचा असतो तो पाहिजेच; उदा० कटं कुर्यात्. प्रार्थना या अर्थी धातूहन लिङ् प्रत्यय होतो; कर्ता, २. निमंत्रण घेऊन प्रत्याख्यान करणान्याला; कर्म किंवा भाव या तिघांपैकी कोणता तरी एक अर्थ आणि योग्यता असून निमंत्रण न स्वीकारणान्याला, कारण ·व्याकरणमहाभाष्यम् [अ. ३ पा. ३ आ २ प्राप्नोति ॥ निमन्त्रणं नाम तस्यैव त्यादेकवचनमेव कर्मकारः ॥ भवसिद्धं प्राप्नोतु भवा- नामन्त्रणम् अनुभवतु भवानामन्त्रणामिति अस्तु तर्हि निमन्त्रणादिपु गम्यमा- यत्र द्वितीय आकाक्ष्यते । इदं तु न नेषु । इहापि तर्हि प्राप्नोति। देवदत्तो सिध्यति आमन्त्रय निमन्त्रया इति । भवन्तमामन्त्रयते । देवदत्तो भवन्तं अत्रापि द्वितीय आकाक्ष्यते। कः । निम- निमन्त्रयत इति। न्त्रिरेव । आमन्त्रया आमन्त्रणम् निम- सिद्धं तु द्वितीयाकाङ्क्षस्य प्रकृते न्वये निमन्त्रणमिति । कथं पुनर्निमन्त्रि- प्रत्ययार्थे प्रत्ययविधानात् । ३॥ नाम निमन्त्रणमाकाड्झेत् । दृष्टश्च भावन सिद्धमेतत् कथम् । द्वितीयाकाङ्क्षस्य भावयोगः । तद्यथा । इपिरिपिणा युज्यते धातोः प्रकृते प्रत्ययाय प्रत्ययो भवतीति स्त्रीत्वं च स्त्रीत्वेन ।। वक्तव्यम् । के च प्रकृता अर्थाः । भाव- कारण असे की निमनण करणे ही क्रिया तरी पण 'प्राप्नोतु भवानामन्त्रणम् एकच आहे. तेव्हा ती एकच असल्यामुळे 'अनुभपतु भवानामन्त्रणम्' अशा ज्या ठिकाणी त्या अर्थी झालेल्या लोट् प्रत्ययाचे स्थानी पक्त प्राप्ति व अनुभा या क्रियाचा दुस-पाशी एकवचनच होईल. तर मग आता निमत्रण वगैरे अर्थ म्हणजे आमरणाशी संबंध आहे तेथें लोट गम्यमान असताना प्रत्यय होतो असाच अर्थ वगैरे प्रत्यय सिद्ध होतील. पण निमन्त्रय असू दे. आमन्त्रये येथे लोट् प्रत्यय सिद्ध होगार पण तसा अर्थ असेल तर देवदत्तो भान्त- नाही. मामन्त्रयते, देवदत्तो भवन्त निमन्त्रयते येथेही मन्त्र धातूच्या अर्याचा दुसन्या येथेही लिट् व लोट् हे प्रत्यय होऊ लागतील. अर्थाशी सपध आहेच. (वा ३) हे सिद्ध होत आहे. तो दुसरा अर्थ कोणता? ते कसे? निमन्त्रण हाच तो दुसरा अर्थ होय. प्या धातूच्या अर्थाचा दुसन्याच्या निमन्त्रयै निमन्त्रणम् आमन्त्रय आमन्त्रगम्, अर्याशी सर आहे त्या धातूहून प्रव पण निमन्त्रणाचाच निमन्त्रणाशी सपथ अर्थीच लिट् वगैरे प्रत्यय होतात, असे क्सा बरे होईल ? म्हणावे. कायरें ! एका मागचा दुसन्या तम्हेन्या पोगते यरे अर्थ प्रवृत आहेत ? त्याच भागाशी सांध झालेलादृष्टीस पडतो, जड़ें भाव, कर्म आगि कर्ता ६ ते प्रत 'एपिपिपति, येथें धात्वर्थ इन्छेचा प्रत्ययार्य अर्थ होत. इन्छेशी सरच होती. तसेच स्त्रीत्याना १ मा मातिय, अरिहर या सर्व. साग शो भारः परोति स्टम् येथे मापरत आहेसच, मनात न घेता हा दोष दिसा मारा. तमा निमा यही निकिका भार. विचार योगाभी सपना. ४. कट उपांर ये धातूचा भपं जो कति ·नैप दोषः। •पा सूं. ३. ३. १६१] व्याकरणेमहाभाष्यम् ३३७ यावतात्र द्वितीय आकाक्ष्यते । तथा तिडाम् । अस्तु तर्हि निमन्त्रणादीनामर्थ इति । सुपां संख्या चैवार्थः कर्मादयश्च । ननु चोक्तं निमन्त्रणादीनामर्थे चेदामन्त्रयै प्रसिद्धी नियमस्तत्र निमन्त्रयै भवन्तमिति प्रत्ययानुपपत्तिः प्रसिद्धस्तन नियमः। प्रकृत्यभिहितत्वादिति । नैष दोषः । नियमः प्रकृतेषु वा॥ योऽसौ द्वितीय आकाक्ष्यते स एव मम अथवा प्रकृताननपेक्ष्य नियमः। के प्रत्ययार्थो भविष्यति ॥ अयं तर्हि दोषो च प्रकृताः। एकत्वादयः । एकस्मिन्नेवैकव- द्विवचनबहुवचनाप्रसिद्धिश्चैकार्थत्वादिति । चनं न द्वयोर्न बहुपु । द्वयोरेव द्विवचनं नैकस्मिन्न वहुपु । बहुष्वेव बहुवचनं सुपा कर्मादयोऽप्यर्थाः संख्या चैव नैकस्मिन्न द्वयोरिति ।। स्त्रीत्वाशी संबंध होतो. तेव्हां त्याप्रमाणे येथेही हाही दोप येत नाही. एका निमन्त्रणाचा दुसऱ्या निमन्त्रणाशी सुप् प्रत्ययाचे कर्म वगैरेही अर्थ आहेत संबंध होईल. आणि संख्याही अर्थ आहे. तसेंच तिङ् तर मग आतां निमन्त्रण वगैरे अर्थी हे प्रत्ययाचे कर्म वगैरेही अर्थ आहेत आणि प्रत्यय होतात असाही अर्थ असू दे. संख्याही अर्थ आहे. पण निमंत्रण वगैरे अर्थी हे प्रत्यय होतात तेव्हां अर्थाविषयींचा नियम म्हणजे असे म्हटले तर भवन्तमामन्त्रय, भवन्तं अर्थनियम प्रसिद्ध आहेच. निमन्त्रय येथे धातूनेच तो अर्थ उक्त होत अथवा प्रकृत अर्थाना घरूनच नियम असल्यामुळे पुन्हा त्या अर्थी प्रत्यय होणार, समजावा. नाही, असें आतांच सांगितले आहे ना ? ते प्रकृत अर्थ कोणते? हा दोष येत नाही, कारण, धात्वर्थ एकत्व द्वित्व वगैरे ते होत. तेव्हां एका- निमंत्रणाचा ज्या दुसऱ्या निमंत्रणाशी संबंध बद्दलच एकवचन घालावें, दोन किंवा बहु आतां दाखविला त्याच दुसऱ्या निमंत्रण या यांबद्दल एकवचन घालूं नये; दोघांबद्दलच अर्थी निमन्त्रय येथे लोट् प्रत्यय होईल. द्विवचन घालावें, एक किंवा वहु यांबद्दल तर मग निमंत्रण वगैरे प्रत्ययार्थ मानले द्विवचन घालू नये; तसेंच वढूंबद्दलच तर निमंत्रण हे एकच असल्यामुळे द्विवचन बहुवचन घालावें, दोन किंवा एक यांबद्दल आणि बहुवचन होणार नाही, हा दोष बहुवचन घालं नये. येतो ना? ५. क्रियारूपी निमंत्रण धात्वर्थ होय आणि तेच या वाक्याशी संवद्ध आहे म्हणून ते पुरे झाल्यावर अवश्यकर्तव्य या रूपाने प्रत्ययाचा अर्थ होऊ शकते. प्रकरण पुरे व्हावयास पाहिजे. हे लक्षात घेऊन ६. या ठिकाणी मूळ संस्कृतामध्ये 'स्त्रीत्वं च भाषांतर दोन्ही वाक्यांचे मिळून केले आहे, स्त्रीस्वेन' यानंतर वाक्य तसेंच प्रकरण पुरे केले आहे ७. एकाच निमंत्रणाचा औपाधिक भेद घेऊन ते डॉ. कीलहान यांनी प्रसिद्ध केलेल्या प्रतीस त्यांतील एकाचा दुस-याशी संबंध गृहीत धरला तर. वास्तविक पाहतां ' यावता ८. तेव्हां त्या कर्म वगैरेंचे एकत्व, द्वित्व आणि चात्रापि० ' हे पुढील वाक्य ' स्त्रीत्वं च स्त्रीत्वेन बहुत्व दाखविण्याकरितां तीनही वचने होतील, अनुसरून केलें माहे.

·३३८ व्याकरणंमहाभाष्यम् [अ. ३ पा. ३ आ.३ [लोट् च ॥३१३।१६२॥] र्थमिति चेत्तदनिष्टं प्राप्नोति । न हि प्रैपा. 4पातिसर्गप्राप्तकालेपु कृत्याश्च ॥ दिवेव कृत्या इष्यन्ते । किं तर्हि । ३।३।१६३॥ अविशेषेणेप्यन्ते । युसोपेन्भ्यम् तृणोपे- किमर्थ प्रैपादिष्वर्थेषु कृत्या विधीयन्ते न्ध्यम् धनघात्यम् ॥ नाविशेषेण विहिताः कृत्यास्ते प्रैपादिपु विध्यर्थं तु स्त्रियाः प्रागिति भविष्यन्त्यन्यत्र च । प्रैपादिपु कृत्यानां वचनात् ॥२॥ विधानं नियमार्थम् । नियमार्थोऽयमा विध्यर्थ तु प्रैपादिपु कृत्यानां वचनम् । रम्भः। प्रैपादिष्वेव कृत्या यथा स्युरिति ॥ अयं प्रेपादिप्वर्थेषु लोडिधीयते स विशे- प्रैपादिपु कृत्यानां वचनं नियमार्थ- पविहितः सामान्यपिहितान्कृत्यान्याधते । मिति चेत्तदनिष्टम् ॥ १॥ वासरूपेण कृत्या अपि भविष्यन्ति ।न प्रैपादिपु कृत्याना वचनं नियमा. स्युः। किं कारणम् । स्त्रियाः प्रागिनि (सू. १६३) येथे प्रैप वगैरे अर्थ ठिकाणी इष्ट आहेत. उदा०- गम्यमान असताना में मृत्य प्रत्यय सागितले तृणोपेन्ध्यम्, घनघात्यम्. आहेत ते कशाकरिता सागितले आहेत ? ते (वा. २.) प्रस्त सूताने जे प्रेष वगैरे अर्थ सागावयास नकोत. कारण कृत्य प्रत्यय मोघम असताना कृत्य प्रत्यय सागितले आहेत ते वचन सागितलेच आहेत (३१११९६-३१३१३२); विध्यर्थच फेले पाहिजे. जर त्याने कृत्य तेव्हा ते प्रत्यय प्रैप वगैरे गम्यमान असतानाही प्रत्ययाचे विधान केले नाही तर याच सूत्राने होतील आणि इतर ठिकाणीही होतील. सागितलेला लोट् प्रत्यय हा विशेष अर्थी पण प्रेप धगैरे अर्थ गम्यमान असताना सागितला असल्यामुळे तो सामान्यत: में हे कृत्य प्रत्ययाचे विधान केले आहे ते सागितलेल्या वृत्य प्रत्ययाचा वाध करील. नियमार्थ होईल. नियम असा की-प्रेप वगैरे पण बाध केला तरी वायरूपन्यायाने (३ अर्थ असतानाच नृत्य प्रत्यय झाले पाहिजेत. ११९४) विकल्पाने याध करील. तेव्हा (घा. १) हे पचन नियमार्थ म्हटले तर प्रैप वगरे अर्य गम्यमान असतानाही मृत्य- अनिष्ट प्राप्त होते. कारण, प्रेष वगैरे अर्थ प्रत्यय एकदा होतीलच. असतानाच कृत्य प्रत्यय होतात असे मुळीच प्रेप वगैरे अर्थ गम्यमान असताना कृत्य इस नाही. प्रत्यय मुळीच होणार नाहीत. तर फसे इष्ट आहे? काय कारण? प्रेष यगरे अर्थ असोत शिरा नसोत सर्वच कारण असे की स्त्रियाः प्राय ' असे १. (म.१६२) पूर्व सूत्राच्या विरयामध्ये भान- 'श्या मनात पट करण्याचा मारनारमा हुन एक लोट् प्रत्ययही होतो; उदा. कट रोतु मई सेतो, विकट करण्याचा मान! हमामय भार, घर' अमाही महोती. १.( १९३) अंप, भनिसर्ग व प्राप्त कालो भयं २. अनिम्तो उसोयम, . विसापा गम्यमान अगना पान त्य प्रयोगातभागि गा भुगाने पर पोदी वरिपति मानना को प्रपती होतो, उदा. या मट. मा, भाद. पापम् याना भाप समर भान् करोत. ये बाट गतरे पर रमा- माहीतोपमाप पोरा पारित विसणी मार भमा भयं रोती. रिस देवात..

·पा, सू..३. ३. १६३] व्यांकरणंमहाभाष्यम् ३३९ वचनात् । प्रास्त्रिया वासरूपः।। स्विति वर्तते । तचावश्यं प्रैपादिग्रहण- [लिङ् चोवमौतिके ॥ मनुवय॑म् । प्रथमान्तेष्विति ह्युच्यमान ३।३।१६४॥ इहापि प्रसज्येत । स्मे लोट् ॥३।३।१६५ ।। कालः पचति भूतानि । अधीष्टे च ॥३।३।१६६॥] कालः संहरति प्रजाः॥ कालसमयवेलासु तुमुन् । [ लिङ् यदि ।। ३।३॥ १६८ ।। ३।३ । ।१६७॥ अहे कृत्यतृचश्च ॥ ३।३। १६९ ॥ प्रथमान्तेष्विति वक्तव्यम्। किं प्रयो आवश्यकाधमण्ययाणिनिः॥ जनम् । इह मा भूत् । काले भुते ।। ३।३ । १७० ॥ तत्तर्हि वक्तव्यम्। न वक्तव्यम्। प्रैपादि कृत्याश्च ॥३।३। १७१ ॥ सांगितले असल्यामुळे स्त्रियाम्' (३१३१९४) प्रत्यय न झाला पाहिजे. या अधिकाराच्या पूर्वीच वासरूप न्यायाची तर मग तसे म्हटले पाहिजे, प्रवृत्ति होते. तसें म्हणावयास नको. कारण प्रैप वगैरे (सूत्र १६७ ) काल वगैरे शब्द उपपद अर्थ गम्यमान असतांना अशी येथे अनुवृत्ति असतांना हा जो तुमुन् प्रत्यय येथे सांगितला येत आहे. आणि ती अनुवृत्ति तर अवश्य आहे तो ते काल वगैरे शब्द प्रथमान्त अस- केलीच पाहिजे, कालः वगैरे शब्द प्रथमान्त तील तरच होतो असे म्हणावें, उपपद असतांना एवढेच नुसते म्हटले तरः- याचा काय उपयोग? कालः पचति भूतानि कालः संहरति प्रजाः उपयोग असा की काले भुङ्क्ते येथे तुमुन् येथेही तुमुन् प्रत्यय होऊ लागेल. १. (सू. १६४) प्रैप,अतिसर्ग आणि प्राप्तकाल हे तुमुन् प्रत्यय होतो; उदा. भोक्तुं काल:. अर्थ गम्यमान असतांना आणि धात्वधक्रिया ही १. (सू.१६८)पूर्वसूत्राच्या विषयामध्येच जर यत् मुहूर्तानंतर होणारी असेल तर धातूहुन लिङ् प्रत्यय शब्द उपपद असेल तर धातूहुन तुमुन् न करतां लिङ्- होतो आणि प्राप्त झालेले प्रत्ययही एकदां होतात प्रत्यय करावा; उदा० कालो यद् भुञ्जीत भवान्, उदा० मुहूर्तादृर्व मवान् कटं कुर्याद, भवता कटः १. (सू.१६९) योग्यता गम्यमान असतांना धातू- कर्तव्यः, मवान कटं करोतु. ढून कृत्य प्रत्यय, तृच् प्रत्यय व लिङ् प्रत्ययही होतात. १. (सू. १६५) पूर्वसूत्राचा विषय असतांना जर उदा० भवता खलु कन्या वोढव्या, भवान् खलु तेथे स्म शब्द उपपद असेल तर एकटा लोट् प्रत्ययच कन्याया वोढा, भवान् खलु कन्यां वहेत. होतो; उदा० मुहूर्तादूर्ध्व भवान् कटं करोतु स्म. १. (सू.१७०)आवश्यकता किंवा आधमर्ण्य गम्य- १. (सू.१६६)धात्वर्थक्रिया ही मुहूर्तानंतर होणारी मान असतांना धातृहन कर्ता या अर्थी सांगितलेला नसली तरी जर तेथे स्म शब्द उपपद अमन अधीष्ट णिनि प्रत्यय होतो; उदा० अवश्यंकारी, शर्तदायी. अर्थ गम्यमान असेल तर तेथे एकटा लोट् प्रत्ययच अधमर्णस्य भावः आवमर्ण्यम्, अधमर्ण म्ह. रिणको. होतो .उदा० अङ्ग स्म उपाध्याय माणवकमध्यापय. १. (सू.१७१)आवश्यकता किंवा आधमये गम्य- १. (सू.१६७) #प, अतिसर्ग आणि प्राप्तकाल हे मान असतांना धातून माव किंवा कर्म या अर्थी अर्थ गम्यमान असतांना आणि काल, समय व सांगितलेले कृत्य प्रत्ययही होतात; उदा० भवता खलु वेला यांपैकी एक शब्द उपपद असेल तर धातूहून अवश्यं कटः कर्तव्यः, भवता शतं दातव्यम्, - - ·३४० व्याकरणमहाभाष्यम् [अ. ३ पा. ३ आ.२ शफिलिङ् च ॥३।३। १७२॥ स्म त्तरे लङ् च ॥ २३१७६ ॥] आशिपि लिङ्लोटौ ॥३।३।१७३।। इति श्रीभगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याक- क्तिमुक्तौ च संज्ञायाम् ॥ रणमहाभाष्ये तृतीयस्याध्यायस्य तृतीये ३।३ । १७४॥ पादे द्वितीयमाह्निकम् ।। पादश्च समाप्तः ।। माडि लुङ् ॥ ३ ॥ ३ । १७५ ।। याप्रमाणे भगवान् पतंजलींनी रचिलेल्या तिसन्या पादांवील दुसरें आह्निक समाप्त झाले, व्याकरण महाभाष्यातील तिसन्या अध्यायाच्या तिसरा पादही समाप्त झाला. १. (सू. १५२) धात्वयं जी क्रिया ती करण्याचे हे प्रत्यय होतात; पण तो प्रत्ययान्त शम्द कोणाची सामर्थ्य गम्यमान असताना पाहून लिङ् प्रत्यय तरी संशा असला पाहिजे, उदा० तनुताव ही * कृत्य प्रत्यय होतात. उदा. भवता खलु भारो तन्ति:,देवाः एन देयासुः इति देवदत्तः, बोरव्यः, भवान् सलु भार वहेत १.(मू १७५)माडुमव्यय उपपद असतांना धातु- १(म.१५३) प्राप्त गोट प्राप्त व्हावी अशी इच्छा हुन लुइ प्रत्यय होतो. लट्, लिट् वगैरेंचा हा अपवाद गम्यमान अमेल तर पाहून लिड आणि लोट् आहे; उदा० मा कापीद. हे प्रत्यय होतात. उदा. चिरंजीयाद् भवान् : चिर १. (सू.१७६) माङ् अव्ययाच्या पुढे रम राम जीतु भवान्. असेल तर धानूहून लड्, व लुड् अमे प्रत्यय होतात; १. (मू. १७४ ) अप्राप्त गोष्ट प्राप्त व्हावी अशी उदा० मा स्म करोत, मा रम कापत, (छा गम्यमान अमेल तर धातूहून तिच् आणि क ·भूतकालः संपद्यते। पा. सू. ३.४.१] व्याकरणमहाभाष्यम् ३४१ धातुलंबन्धे प्रत्ययाः।। ३।४।१॥ नासिद्धम् ।।१॥ प्रत्यय इति वर्तमाने पुनः प्रत्ययग्रहणं यथाकालविहिता एवैते प्रत्ययाः स्वेषु किमर्थम् । अधातुप्रत्ययानामपि धातु- स्वपु कालेषु प्रयुज्यन्ते ॥ कथं तर्हि संवन्धे साधुत्वं यथा स्यात् । गोमानासीत्। कालान्यत्वं गम्यते । गोमान्भवितेति ।। उपपदस्य तु कालान्यत्वम् ॥२॥ इह पश्यामो भूतकालो भविष्यत्का उपपदस्यैतत्कालान्यत्वम् ।। कुतो तु लेनाभिसंबध्यमानो भविष्यत्कालः संप- खल्वेतदग्निष्टोमयाजीत्येतदुपपदं भवि- द्यते । कस्मान्न भविष्यत्कालो भूतकाले- प्यति न पुनर्जनितेति । एवं तीस्त्या- नाभिसंवध्यमानो दिभिर्योगे। अस्त्यादिविषयाः प्रत्ययाः धातुसंवन्धे प्रत्ययस्य यथाकालविधा- 'प्रत्ययः' (३।१।१) असा अधिकार चालू भविता येथील लुट् प्रत्यय भूतकालच दाख. असतां पुन्हां येथे 'प्रत्यय' ग्रहण कशाकरितां वितो असें कां समजू नये ? केले आहे? (वा. १) जे प्रत्यय ज्या काली सांगितले ह्या प्रत्यय प्रकरणांत सांगितले नाहीत असे आहेत त्या प्रत्ययांचा त्या आपआपल्या जे धातूपेक्षां निराळ्या प्रकृतीहून सांगितलेले कालींच येथे प्रयोग केला आहे. प्रत्यय त्यांनाही धात्वर्थाचा संबंध असेल त्या तर मग येथे भिन्न कालाची प्रतीति होते ठिकाणी इतर काली साधुत्व समजले पाहिजे कोठे? याकरिता केले आहे. उदा० गोमान् आसीत्, (वा. २) अग्निष्टोमयाजी या उपपदामध्ये गोमान् भविता. निराळ्या कालाची प्रतीति होते. आतां 'अग्निष्टोमयाजी अस्य पुत्रो भविता' पण 'जनिता' याचे 'अग्निष्टोमयाजी' हैं या प्रकृत सूत्राच्या उदाहरणामध्ये 'अमिष्टो. उपपद आहे असें कशावरून? 'अग्निष्टोम- यमाजी' यांतील भूतकाल दाखविणारा याजी' याचं 'जनिता' है उपपद आहे असे 'णिनि' प्रत्यय हा 'पुत्रो भविता' अशी कां समजू नये ? भविष्यकाली होणारी जी पुत्रजननक्रिया तर मग अस्ति वगैरेंशी ज्याचा योग तिच्याशी संबंध असल्यामुळे वजनक्रियेचाही आहे तो प्रत्यय निराळ्या कालाचा दर्शक भविष्यकाल दाखवितो तसा उलट भूत- असला तरी साधु समजावा असे म्हणता कालच्या यजनक्रियेशी संबंध असल्यामुळे १. (सू. १) ज्या ठिकागी धात्वर्थ क्रियांचा २. येथे गोशवाहून ' मनुप्' प्रत्यय (५।२।९४ परस्पर संबंध असेल त्या ठिकाणी मुख्य क्रियावाचक 'तद अस्ति अस्य' या अर्थी सांगितला आहे. तेथें धातूच्या पुढील प्रत्यय ज्या काली केला असेल • अस्ति असा वर्तमान कालाचा निर्देश आहे. तरी त्या कालीच गोगक्रियावाचक धातूच्या पुढील प्रत्यय गोमान् आसीत् येथे 'गाव: आसन् अस्य गोमान् , ' अग्निष्टोमयाजी भस्य पुत्रो तसेंच, गोमान् मविता येथें 'गावः भवितारः अस्य जनिता' येथे जनिता हा लुट् प्रत्यय अनधानभवि- गोमान्' या अर्थी मतुप् प्रत्ययाचा प्रयोग बरोबर प्यकाली केला आहे त्यामुळे अग्निष्टोमयाजी' येथील आहे असे समजले जाते. गिनि प्रत्यय (३२२८५) भूतकालीन समजतां ३. तेव्हां लुट् प्रत्यय भविष्यकाली सांगितला भविष्यकालींच समजावा, आहे तो सन्नाच जनिता येथे केला आहे, समजावा. उदा ·१ ३४२ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा. ४ आ.१ साधव इति वक्ष्यामि। के पुनरस्त्यादयः। यदानेनानिष्टोमेनेष्टं भवति ॥ अस्तिभूजनयः ॥ एवमपि यदास्त्यादी- क्रियासमभिहारे लोडोटो हिस्वी नामेवास्त्यादिभिर्योगस्तदा न ज्ञायते का वा च तध्वमोः॥३।४।२॥ कस्य कालमनुवर्तत इति । भावि कृत्य हिस्वयोः परस्मैपदात्मनेपदग्रहणं मासीत् । पुनो जनिव्यमाण आसीत् ।। लादेशप्रतिषेधार्थम् ॥१॥ एवं तर्हि वाक्यमेवैतदेवंजातीयकं प्रयु हिस्खयोः परस्मैपदात्मनेपदग्रहणं ज्यते अमिष्टोमयाजीत्येतत्तस्मिन्भविता। कर्तव्यं हिः परस्मैपदानां यथा स्यास्व कस्मिन् । योऽस्य पुनो जनिता । कदा। आत्मनेपदानामिति । किं प्रयोजनम् । येईल. त्याच्या समधाने प्रयोग करण्यात येईल. अस्ति वगैरे म्हणजे ते कोणते बरें धातू कोणाच्या सवधान १ घ्यावयाचे जो याला मुलगा होईल त्याच्या समधाने. अस्, भू आणि जन् हे ते धातू होत. केव्हा तरी पण अस् वगैरे धातूचाच अस् वगैरे जेव्हा याने अग्निष्टोम यज्ञ केला असें धातूशी योग असेल तेव्हा कोणत्या धातूच्या होते तेव्हा. पुढील प्रत्यय कोणत्या धालांच्या कालाला (वा. १)'हि' व 'ब' हे आदेश माग अनुसरतो हे ठरविता येणार नाही. उदा भाषि णान्या सूत्रामध्ये परस्मैपद व आत्मनेपद असे कृत्यमासीत् ','पुनो जनिष्यमाण आसीत्' शब्द घातले पाहिजेत. कारण, 'हि' आदेश 'अमिष्टोमयाजी अस्य पुनो परस्मैपदाचे स्थानी झाला पाहिजे आणि 'स्व जनिता' याचा अर्थ असा समजावा की, आदेश हा आत्मनेपदाचे स्थानी झाला ज्याने अनिष्टोम यज्ञ केला आहे' अशा पाहिजे. अर्याचे अमिष्टोमयाजी हे में वाक्य त्याचा याचा काय उपयोग? ४ अग्निष्टोमयानी येथे यन धातूच्या क्र्याच्या स्व' आदेश होतो, तेना एकदा विम्' आदेश द्वाराने जमिता या तनिक्रियेशी संवैध चमत्वामुळे होतो नियाममभिहार म्हगने पुन पुन नी निया थन् धातूच्या पुढील गिनि प्रयय भविष्यकाली माधु करणे स्त्रिा ती क्रिया ज्यास्त वरण उदा. लुनीहि समजला जातो लुनीहि इत्येवाय गति लुनीदि याल) दित्य ५ त्या वे ते कृत्य पर होगारें में होते, (८1१1४1 हा अहे ' तोड तोट तोहतो त्या वे त्याला मुलगा हावयाचा हो। अमा अर्थ असा याचा अर्थ आहे येथे कोणत्याही वचनाची, आहे कोणत्याही पुरुषाची आणि कोणत्याही कागची १ (स. २) क्रियांचा समभिदार गम्मIT अस. विवक्षा अमली तरी 'नुनीहि' हा प्रयोग कायमच नाना पाहून कालमामान्यी टोट प्रत्यय होतो आणि आह पक, पुढे मुनाति अमा जो अनुप्रयोग होतो सालोटाचे स्थानी परस्मैपर प्राप्त झाल अमता ' हे मात्र विवक्षेत्रमाणे गीत. नुननि इत्यादि सर्व भादेश होतो, त्यानमुद्धा मध्यमपुरुष बहुवचन आदेश प्रकारचे प्रयोग होतात त्यात मध्यमपुरुष बहुवच- (१४१०१) जेथे प्राप्त होईल ते विस्त्याने 'हि' नाची विवक्षा असेल तर 'लुनीहि उनीहि ' याच्या भादेश होतो तेमा एकदा 'त्र' आदेश होतो तसेंच ऐवजी एकदा 'लुनीत लुनीत ' अमा परामरामाये स्या भय स्थानों पारमनेपः प्रातस लें अमना प्रयोग होतो आगि आगनेपामध्ये लुन पनीर •स' भादेश होतो. याचसा मध्यमपुरुष बहुवचन याया ऐवनी एकदा 'लुनीध्वा स्नीयम् ' ममा पम् ' भादेश जमात साठ सय विपशाने प्रयोग होतो. तर मग ·पा. सू. ३. ४.२] व्याकरणमहाभाष्यम् ३४३ लादेशप्रातिपेधार्थम् । लादेशौ हिस्वौ मा निपाता भवन्तीति निपातसंज्ञा निपातोऽ भूतामिति । किं च स्याद्यदि लादेशौ हिस्वौ व्ययमित्यव्ययसंज्ञा ॥ इह तर्हि स स्याताम् । तिङन्तं पदामिति पदसंज्ञा न भवाँल्लुनीहि लुनाहीत्येवायं लुनाति स्यात् ।। मा भूदेवम् । सुवन्तं पदमिति तिङतिङः [ ८.१.२८] इति निघातो पदसंज्ञा भविष्यति । कथं स्वाद्युत्पत्तिः । न प्राप्नोति ॥ लकारस्य कृत्वात्प्रातिपदिकत्वं समसंख्याथै च ॥३॥ तदाश्रयं प्रत्ययविधालम् ॥२॥ समसंख्याथै च हिस्वयोः परस्मैपदात्म- सकारः कृत्तस्य कृत्त्वात्कृत्प्रातिपदि- नेपदग्रहणं कर्तव्यम् । हिः परस्मैपदानां कमिति प्रातिपदिकसंज्ञा तदाश्रया प्राति- यथा स्यात्स्व आत्मनेपदानां. व्यतिकरो पदिकाश्रया स्वाद्युत्पत्तिरपि भविष्यति ॥ मा भूदिति ॥ यदि स्वाद्युत्पत्तिः सुपां श्रवणं प्राप्नोति । न वा तध्वमोरादेशवचनं ज्ञापर्क अव्ययादिति सुब्लुग्भविष्यति । कथम- पदादेशस्य ॥ ४ ॥ व्ययत्वम् । विभक्तिस्वरप्रतिरूपकाच न वा हिस्वयोः परस्मैपदात्मनेपद- उपयोग असा की तसे शब्द घातले नाहीत विभक्तिप्रत्ययान्तासारखे आणि स्वरासा. तर हे हि व स्व आदेश लकाराचे स्थानीं रखे दिसणारे जे शब्द त्यांना निपातसंज्ञा होतील ते तसे न झाले पाहिजेत. सांगितली आहे (११४५७ गणसूत्र) ती पण लकाराचे स्थानी म्ह. लोटाचे स्थानीं निपातसंज्ञा होते. नंतर निपाताला अव्ययसंज्ञा 'हि' व 'ख' आदेश झाले तर काय होईल ? सांगितली आहे (१११।३७); ती अव्ययसंज्ञा जर ह्या सूत्राने लोट् प्रत्यय करून त्याला होईल. मध्ये परस्मैपद व आत्मनेपद आदेश न करितां तर मग लोटाचे स्थानी एकदम दिवस एकदम हि व स्व आदेश केले तर तिङ् प्रत्यय आदेश झाले तर 'स भवान् लुनीहि लुनीहि येथे न झाल्यामुळे तिप्रत्ययान्ताला सांगिइत्येवायं लुनाति' येथे भवान् या अतिङन्ता- तलेली 'पद' संज्ञा (१।४।१४) होणार नाही, च्या पुढील लुनीहि याला तिङन्त म्हणून तिङ्प्रत्ययान्ताला सांगितलेली 'पद' संज्ञा तिङतिङः (८।१।२८) या सूत्राने अनुदात्त न का होईना, सुपप्रत्ययान्ताला त्याच सूत्राने होत असतो तो होणार नाही. जी 'पद' संज्ञा सांगितलेली आहे ती होईल. (वा. ३) हि व स्व या आदेशांच्या संख्ये- पण येथे सुप् प्रत्यय तरी कसे होणार ? बरोबर स्थानींची संख्या जुळण्याकरिताही येथे (वा. २) लोट् हा 'कृत्' संज्ञक (३१११९३) परस्मैपद व आत्मनेपद हे शब्द घातले पाहि- आहे. कृत्संज्ञेमुळे प्रातिपदिकसंज्ञा (१।४६) जेत. कारण, क्रमाने (१।३।१०) परस्मैपदांचे होईल; आणि त्यामुळे पुढे सुप् प्रत्यय स्थानी हि आदेश आणि आत्मनेपदांचे स्थानी (४११।२) होतील. व आदेश झाला पाहिजे. त्यांत घोटाळा पण जर येथे सुप् प्रत्यय होतील तर त्यांचे होऊ नये. श्रवण होऊं लागेल. वा. ४) अथवा परस्मैपदांचे स्थानी हि अव्ययादाप्सुपः (२१४१८२) याने त्या सुप् आदेश होतो आणि आत्मनेपदांचे स्थानी 'स्व' प्रत्ययांचा लुकू होईल. आदेश होतो असें येथे स्पष्ट म्हणावयास नको. पण येथे 'अन्यय' संज्ञा कशी? काय कारण ?

·व्याकरणमहाभाष्यम् [भ. ३. पा. ४ आ.१ महणं कर्तव्यम् । किं कारणम् । तध्वमो- पित्यतिपेधे योगविभागः करिप्यते । इह रादेशवचनं ज्ञापकं पदादेशस्य । यदयं सेहिभवति । ततोऽपिय । अपिञ्च भवति या च तध्वमोरित्याह तज्ज्ञापयत्याचार्यः यावान्हर्नाम | आटश्चापि न वक्तव्यः पदादेशी हिस्खाविति ॥ आटि कृते साटू स्यादेशो भविष्यति । इद. तत्र पदादेशे पित्त्वाटोः प्रतिषेधः मिह संप्रधार्यम् ।, आट्रियतामादेश इति ॥५॥ किमत्र कर्तव्यम् । परत्वादाडागमः । तत्र पदादेशे पित्त्वस्याटश्च प्रतिषेधो नित्य आदेशः । कृतेऽप्याटि प्रापोत्यको वक्तव्यः । पित्त्यस्य वावत् । स भवॉल्लु- ऽपि प्रामोति । आडपि नित्यः । कृते नीहि लुहानीत्येवायं लुनाति । आट: ऽप्यादेशे प्राप्नोत्यकृतेऽपि प्राप्नोति । सस्वपि । सोऽहं लुनीहि लुनाहीत्येवं अनित्य आद् । अन्यस्य कृतेऽप्यादेशे लुनामि || पित्त्वस्य तावन्न वक्तव्यः। प्राप्नोत्यन्यस्याकृते ऽपि प्राप्नोति शम्दान्त- कारण असे की याच स्त्रामध्ये आचाय आट आगमाचाही प्रतिपैध सांगावयास नको. (पाणिनि) 'फक्त त चे स्थानी होणारा हि कारण हा 'हि' आदेश होण्यापूर्वीच 'मिप्' प्रत्य. यादेश आणि ध्वम् चे स्थानी होणारा स्व याला 'आ' आगम झाल्यानंतर त्या थाट् आदेश हे विकल्पाने करावे' अनें सागतात आगमासहित मिप् प्रत्ययाला हा हि आदेश त्यावरून ते असं भुचवितात की 'परस्मैपद' व झाला म्हणजे लुनीहि रूप साघेल, 'आत्मनेपद' याचेच हे भादेश आहेत. आता येथे असा विचार उत्पन्न होतो की सुनी (वा.५) परस्मैपद य आत्मनेपद याचे स्थानी हि' येथे 'मिप्' प्रत्ययाला 'आ'भागम अगोदर जर हे आदेश होतील तर पिच आणि आट करावा किंवा हा 'हि'आदेश अगोदर करारा. पागम याचा प्रतिपेघ सागितला पाहिजे. मग या दोहोंमध्ये काय बरें अगोदर करावे? यापकी पित्याचे उदाहरण 'स भवान् लुनीहि परमास्तव आट आगम अगोदर करावा. लुनीहि इत्येय उनाति.' आट् आगमाचें पण हा 'हि' आदेश नित्य आहे ना! उदाहरण 'हुँनीहि लुनीदि इत्येवाहं लुनामिः कारण, आट् आगम केला तरी 'हि' आदेश पिचाचा तर प्रतिषेध करावयास नको. प्राप्त होतो; आणि न केला तरी प्रात होतो. सेदापिच (३३४८७) येथे योगविभाग आगम पण नित्य आहे; करिता येईल. तो असाः- 'सेहि' येवढेच पहिले पारण, 'हि' आदेश केला तरी आट् भागम सूत्र होय. लोराचे स्थानी झालेल्या 'सिम्' प्रत्य. प्राप्त होतो, आगि न फेला तरी प्राप्त होतो. याला 'हि' आदेश होवो असा त्याचा अर्थ होय. जाट भागम अनित्य आहे. कारण, हि त्याच्या पुर्दै 'अनियं' हे दुसरे स्म होय. हा आदेश फेल्यानंतर एकाला प्राप्त होतो आनि शाम्बामप्ये 'द' असा प्रत्यय या ठिकाणी 'हि' आदेश करण्याचे पूर्वी दुमनाला प्राप्त असेल त्या सर्व ठिकाणी तो 'पिन्' होत नाही. होतो. आणि अशा रीतीने निरनिराळ्या शन्दा. २. देय रोदमानवारे स्थानी विपु भादेश करून ३.येथे घोट प्रययाचे पानी नि आदेश करून साधानासाहम यानिवद्रावाने (१३६ स्थाचे स्थानी साहि मादेश स्थानियमामाने उन ५९) मिया माल स्वानु या हिरा पुरुस समबना र सारा माद् आगम (३३४९२) (१२) र नारी मन व (mm) शैकगेट, होगार नाही. " तमा 'याट् ·हृतमव ॥ नस्य नु पा. सू. ३. ४. २] व्याकरणमहाभाष्यम् ३४५ रस्य च प्राप्नुवन्विधिरनियो भवति । सिद्धं तु लोण्मध्यमपुरुपकवचनस्य आदेशो ऽप्यनित्यः । अन्यस्य कृत आटि क्रियासमाभहारे द्विवचनात् ॥ ६॥ प्राप्नोत्यन्यस्याकृते शब्दान्तरस्य च प्राप्नु सिद्धमेतत् । कथम् । लोण्मध्यम- वन्विधिरनित्यो भवति । उभयोरनि- पुरुपैक्रवचनस्य क्रियासमभिहारे द्वे भवत त्ययोः परत्वादाडागमः । आटि कृते इति वक्तव्यम् ॥ केन विहितस्य क्रिया- साटूस्यादेशो भविष्यति ।। इदं तर्हि सो समभिहारे लोण्मध्यमपुरुपैकवचनस्य ऽहं मुव भुते त्येवं भुनजा इति भसार- द्वेवचनमुच्यते । एतदेव ज्ञापायत्याचार्यो ल्लोपः [६. ४. १११] इत्यकारलोपो- भवति क्रियाससभिहारे लाडिति यदयं न प्राप्नोति ॥ समसंख्यार्थत्वं चाप्यपरि- क्रियासमभिहारे लोण्मध्यमपुरुपैकवच द्विवचनं शास्ति । कुतो खल्वे ला प्राप्त होणारा विधि अनित्य समजला जातो. काही दिले नाही. तेव्हां तो दोप येतो. तसाहि' आदेश पण अनित्य आहे. (वा. ६) हे सिद्ध होत आहे. कारण आट आगम केल्यानंतर एकाला प्राप्त ते कसे? होतो, आणि आट आगम करण्याचे पूर्वी लोट् मध्यमपुरुष एकवचनी क्रियापदाला दुसऱ्याला प्राप्त होतो. आणि अशा रीतीने क्रियासममिहार अर्थ गम्यमान असतांना द्वित्व निरनिराळ्या शब्दाला प्राप्त होणारा विधि होते एवढेच येथे सांगावे. आतां क्रियासमभि. अनित्य समजला जातो. तेव्हां दोन्ही हि अनित्य हार या अर्थी लोट् प्रत्यय कोणी सांगितला असल्यामुळे त्यांमध्ये परत्वास्तव आट आगम आहे की त्यांतील मध्यमपुरुष एकवचनी अगोदर होईल आणि आट आगम झाल्यानंतर क्रियापदाला येथे सांगितलेले द्वित्व करितां त्या आट आगमासहित मिप् प्रत्ययाला 'हि' येईल अशी आकांक्षा आली असतां ज्या अर्थी आदेश होईल. क्रियासममिहार हा अर्थ असतांना लोट् मध्यम- अशा रीतीने येथील दोष दूर झाला तरी पुरुष एकवचनी क्रियापदाला आचायांनी भुव भुश्य इत्येवं भुन येथे द्वित्व सांगितले आहे त्या अर्थी क्रियासममिहार "भसोरल्लोपः” (६।४।१११) याने अकाराचा या अर्थी लोट् प्रत्यय होतो असे त्यांनी सूचित लोप होणार नाही हा दोष येतोच. बरें, आतां केले आहे असे समजले जाईल. हा दोष जाण्याकरितां हे आदेश लोटालाच पण येथे ज्ञापकावरूनच लो प्रत्यय होतो. होतात असे म्हणावें, तर 'हि' व ' स्व' या असे कसे गृहीत धरता येईल ? कारण, जो दोन आदेशांच्या संख्येबरोबर संख्या जुळण्या- सामान्यतः मोघम लोट् प्रत्यय ( ११३११६२) करितां परस्मैपद आणि आत्मनेपद हे दोन सांगितला आहे तो केल्यानंतर तेथे जेव्हां प्रकारचे स्थानी येथे सांगितले पाहिजेत असें क्रियाममभिहार अर्थ गम्यमान असेल तेव्हां में पूर्वी (वा. २) म्हटले होते त्याचे उत्तर त्याला द्वित्व होते असे कां बरें गृहीत धरू नये ? ४. मुश्क्ष्क्ष येथे उत्तमपुरुष एकवचन र प्रत्य. ५. असे केले असतां परस्मैपदी धातुंच्या पुढेही याला आट् आगम शाल्यानंतर स्व आदेश झाला रव आदेश होईल आणि सामनेपदी धातुंच्या पुढेही तरी तो आट पिन् असल्यामुळे स्थानिय याने व हिआदेश होईल' हा योगा होत नाही. तोच भादेश पिम् होईल, मगन रि (११२१४) न रिस व बाद मागा यांचा निषेध कराया पाल्यामुळे तोरहोपः' (६४।११) याची प्राप्ति नको, व निद असल्यामुळे अनुदारही होईल. येणार नादी. .

·व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा. ४ आ.१ तज्ज्ञापकादत्र लोडविष्यत्ति न पुनर्य योगविभागात्सिद्धम् ॥ ७॥ एवासावविशेषविहितः स यदा क्रिया योगविभागः करिष्यते । क्रियासम- समभिहारे भवति तदास्य द्विवचनं मिहारे लोड़वति । ततो लोटो हिरवा भवतीति । लोण्मध्यमपुरुपकवचन एव भवतः । लोडित्यवानुवर्तते । लोटौ यो खल्यपि सिद्धं स्यादिमौ चान्यौ हिवौ हिस्वाविति । कथं वा च तध्वमोरिति । सर्वेषां पुरुषाणां सर्वेषां वचनानामि. वा च तवभाविनो लोट इत्येवमेत- प्येते । सूत्रं च भिद्यते ॥ यथान्यासमे- द्विज्ञायते ॥ वास्तु । ननु चोक्तं हिस्वयोः परस्मैपदा- समुच्चयेऽन्यतरस्याम् ||३४||] त्मनेपदग्रहणं लादेशप्रतिषेधार्थ समसं- यथाविध्यनुप्रयोगः पूर्वस्मिन ख्यार्थ चेति । नेप दोपः। ३।४।४।। अन् दे. शिवाय,लोट् मध्यमपुरुष एकवचनी क्रियापदा. क्रियासमभिहारे लोट' एवढेच पहिले सूत्र मध्ये जे 'हि' (३।४।८७)आणि 'स्व' (३।४।९१) होय. कियासम मिहार हा अर्थ गम्यमान होतात तेवढ्यापुरतें है द्वित होऊन उदाहरण असताना धातू हून कालसामान्यी लोट् प्रत्यय साधेल. परतु येथे जे हे आचार्यानी निराळे हि होतो असा त्याचा अर्थ होय. त्याच्या पुढे आणि घसागितले आहेत ते प्रथम, मध्यम य "लोटो हिस्सौ” हैं दुसरे सून होय. येथे पूर्व उत्तम या तिन्ही पुरुषामध्ये आणि एकवचन सूनातून ' लोट् ' एवढ्याच पदाची अनुवृत्ति द्विवचन आणि बहुपचन या तिन्ही वचना आहे. पूर्वसूनाने सागितलेल्या लोटाला 'हि' मध्ये इष्ट आहेत ते साधत नाहीतच. शिवाय, आणि 'स्व' हे आदेश होतात; आणि लोट् खुन फिरवावे लागते हा दोष येतोच. जे हि' (२४८७) आणि '(३२४९१) तर मग मूळचे सूत्र जसें आहे तसेच त्याप्रमाणेच हे 'हि' आणि 'स्व' समजावे. 'वा च तवमो.' या सूनातील भागाचा पण परस्नैपद आणि आत्मनेपद याना कमानें अर्थ काय ? हि आणि स हे आदेश सागाने, कारण, परस्मैपदातीत 'त' आणि भात्मनेपदा लोटाचे स्थानी ते आदेश न झाले पाहिजेत तील पम्ह जे मध्यमपुरुष बहुराचनाचे पायरिता आगि स्थानी व आदेश याची प्रत्यय ते या ठिकाणी पूर्वसूनाने केलेल्या रोख्या गुळण्याकरिता असे म्हटले आहे ना? ह्या लोटाला होणारे असतील तेथे त्या लोटाला हा दोर येत नाही. ' व 'स्व' हे आदेश दिल्याने होतात, अन (पा.७) येथे योगविभाग करावा तो अग:- त्याचा अर्थ होय. ६. या अनिदेशाने माह' याग परस्मैपदमशा १. (सू, ३) अनेक क्रियांचा समुचय गम्यमान मानिस याला आमनेपद मश होते. यामुळे असेल तर त्या बियाचे वाचा पाहून विकल्याने कोर परस्मैपदी धान्या (टील सा सोटा ! स्व होन प्ररय होतो. त्याचे स्थानी पूरिमाणच हि व स नाग eni आमनेपदी पाना स सा राशि होतात. त भावि याच्या रिया दिन नहीन या निशान हा विहान होतात. उदा. सानु बि थापा: व ५ याना निमा शात्यानुर निविहः' मदेश्यम्यवासी, भरा मामिदोगे. प पदर शादी १. (ग. ४) १५ गिगाडीह पिन दोन पसार पर्वस्वान शेट् स्य ·पा. सू. ३. ४.४] व्याकरणमहाभाष्यम् ३४७ किमर्थमिदमुच्यते । अनुप्रयोगो यथा ३।४।५॥ स्यात् । नैतदस्ति प्रयोजनम् । हिस्वान्त किमर्थमिदमुच्यते । अनुप्रयोगो मव्यक्तपदार्थकं तेनापरिसमाप्तो ऽर्थ इति यथा स्यात् । नैतदस्ति प्रयोजनम् । कृत्वानुप्रयोगो भविष्यति ॥ इदं तर्हि हिस्वान्तमव्यक्तपदार्थकं तेनापरिसमा- प्रयोजनं यथाविधीति वक्ष्यामीति । प्तोऽर्थ इति कृत्वानुप्रयोगो भविष्यति ॥ एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । समुच्चये इदं तर्हि प्रयोजनं सामान्यवचनस्येति सामान्यवचनस्य [३.४.५.] इति वक्ष्यामीति । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । वक्ष्यति तत्रान्तरेण वचनं यथाविध्यनु- सामान्यवचनस्यानुप्रयोगो ऽस्तु विशेष- प्रयोगो भविष्यति ॥ वचनस्येति सामान्यवचनस्यैवानुप्रयोगो संधुच्चये सामान्यवचनस्थ ॥ भविष्यति लघुत्वात् ।। (सू. ४) हे सूत्र कशाकरितां केलें आहे ? अनुप्रयोग झाला पाहिजे म्हणन केले अनुप्रयोग झाला पाहिजे म्हणून केले आहे. आहे. हा या सूत्राचा उपयोग बरोबर दिसत हा या सूत्राचा उपयोग बरोबर दिसत नाही. कारण की, काल, कारक आणि संख्या नाही. कारण की, काल कारक आणि संख्या या अर्थाची प्रतीति या हिप्रत्ययान्त आणि स्व या अर्थाची प्रतीति या हिग्रत्ययान्त आणि प्रत्ययान्त पदापासून होत नाही; तर केवळ स्वप्रत्ययान्त पदांपासून होत नाहीं; केवळ क्रियेचीच प्रतीति होते. तेव्हां अपुरा असलेला क्रियेचीच प्रतीति होते. तेव्हां अपुरा असलेला अर्थ भरून काढण्यासाठी आपोआपच पुढे अर्थ भरून काढण्यासाठी आपोआपच पुढे एखाद्या क्रियापदाचा अनुप्रयोग होईलच, एखाद्या क्रियापदाचा अनुप्रयोग होईलच. तर मग ह्या सूत्राचा उपयोग असा सम तर मग या सूत्राचा उपयोग असा सम. जावा की त्याच धातूचा अनुप्रयोग झाला जावा की, सामान्यक्रियावाचक धातूचाच पाहिजे. अनुप्रयोग झाला पाहिजे. हा देखील उपयोग बरोबर दिसत नाही. हा देखील उपयोग बरोबर दिसत नाही. कारण 'समुच्चये सामान्यवचनस्य' या पुढील कारण, सामान्यक्रियावाचक धातूचा अनु. सूत्राने 'अनेक क्रियांचा समुच्चय असेल तेथेच प्रयोग करावा किंवा विशेपक्रियावाचक फक्त सामान्य क्रियावाचक अशा इतर धातूचा धातूचा अनुप्रयोग करावा असा विचार प्राप्त अनुप्रयोग करावा' असा नियम केला आहे. झाला असतां तेथें सामान्य क्रियावाचक धात. तेव्हां अर्थातच हे प्रकृत सूत्र केले नाही तरी चाच अनुप्रयोग होईल. कारण त्यांतच लांबव येथे त्याच धातूचा अनुप्रयोग होईल. आहे. (सू. ५) हे सूत्र कशाकरितां केलें आहे ? असतां तो लोट् प्रत्यय ज्या धातृहून केला असेल सक्तन् पिच, धानाः खाद इति ओदनं मुद्ो असा त्याच धातना पुढे अनुप्रयोग होतो. त्यामुळे लुनीहि अनुप्रयोग होत नाही. लुनीहीत्येवायं छिनत्ति असा प्रयोग होत नाही. २. 'पशुः' या विशेष शब्दाच्या पुढे प्राणी असा १. सू. ५) समुच्चयेन्यतरस्याम् (३।४।३) सामान्य शब्द पागला तर पशु हा प्राणी आहे असा या स्त्राने लोट् प्रत्यय केला असता तेथें सामान्य अन्वय ददिशी मनांत गो; आणि पशुः या कियावा नका अशा धातूंचा अनुप्रयोग करावा. त्यामुळे विशेष शब्दाच्या पुढे पक्षी असा विश्प शन्दच घातला ·३४८ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ३पा. ४ आ.१ [छन्दसि लुङ्ललिटः॥ लिडर्थः । केचित्तावदाहुः । हेतुहेतुमवो- ३।४।६॥ लिंद् [३. ३. १५६] इति । अपर लिडर्थे लेट् ।।३।४।७] आहुः। वक्तव्य एवैतस्मिन्विशेपे लिड्। प्रयुज्यते हि लोके यदि मे भवानिदं उपसंवादाशङ्कयोश्च ॥३॥८॥ कुर्यादहमपि व इदं दद्याम् ।। उपसंवादाशङ्कायोर्वचनानर्थक्यं तुमर्थे सेसेनसेऽसेन्सेकसेनध्यै- लिडर्यत्वात् ॥ १॥ अध्यन्कध्यैकध्यन्शध्पशध्यै- उपसंवादाराइयोर्वचनमनर्थकम् । कि कारणम् । लिडर्थत्वात् । लिडर्थे लेट् न्तवैतवेड्तवेनः ।। ३।४।९॥ [३. ४.७] इत्येव सिद्धम् ॥ कः पुन तुमर्थ इत्युच्यते कस्तुमर्थः । कर्ता । (सू. ८ वा. १) उपसवाद आणि आशका तो लिट् प्रत्ययाचा अर्थ हेतुहेतुमवोलि या अर्थी जो ये लेट् प्रत्यय सागितला आहे (३३२१५६) या सूत्रावरून समजतो. दुसरे वें वचन व्यर्थ आहे. काही लोक असे म्हणतात की, उपसवाद काय कारण? आणि आशंका या अर्थी लिड् प्रत्ययच मुळी कारण असे की ते लिट् प्रत्ययाचे अर्थ सागितला पाहिजे. कारण 'यदि मे भवानिर्द आहेत. तेव्हा 'लिडथे लेट् या पूर्वसनानेच कुर्यादहमपि ते इद दद्याम् ' असा लिडाचा तेथे लेट् प्रत्यय सिद्ध होत आहे. प्रयोग लोकामध्ये दृष्टीस पडतो. पण येथे कोणता अरें लिट् प्रत्ययाचा अर्थ (सू. ९) येथें तुमुन् प्रत्ययाच्या अर्थी असे आहे ! म्हटले आहे. तो तुमुन् प्रत्ययाचा अर्थ कोणता? याचे उत्तर काही लोक असें देतात की, क्ता हा नुमुन् प्रत्ययाचा अर्थ होय. कार्यकारणभाव येथे गम्यमान होतो. आणि (३।४।६७). तर तेथे प्रागी अमा अध्याहार करून पशु व पक्षी धर्मराना भाषण, जर अमुक झा तर अमुक गोध है दोनही प्राणी आहेत असा अर्थ करावा रागनो प्रात होईल अशी जी उत्प्रेक्षा तिला आशेमा हा ₹गौरव हो. तात येथे ती गोष्ट खात्रीने प्राप्त होईनन समा १ (म. ६ ) लुइ ( ३।२।११० ) लट् निश्चय नमला तरी दयाच अंशाने सभव अमत्रो. (३।२।१११) आणि रिट् (३।२।११५)हे प्रय २ येथे हेतुइनुमतोट् ( ३।३११५६) याने ज्या अर्थी सांगितले आहेत वो अर्थ विवक्षिन नस. रिड् प्रत्यय होनो अमें म्हाता येत नाही. कारण सानाही वेदामध्ये ते प्रन्या विक्ल्याने होतात. तेडा उपसंवादामध्ये सरा कार्यकारणभाव नमतो पता- ते तो अयं विवक्षित असलेल्या या प्राप्त झालेले म पराजय हे काही धनवानाचे कारण संयंत्र हर- प्रत्ययही एकदा होतात. विलले नाही. धर्मराजाने आपस्या पर तें मुर्दा हा १. (स.) शिव प्रत्ययाच्या अथी रेट प्रत्यय वेपुरन परिसलेल आहे आशमध्ये निश्चय नसाया. सामन्य विकल्पाने होतो. (३३२३३४ र पहा.) मुख कार्यकारणम व तेही खरा स्विक्षित नाही, १.(स, ८) उपमवाद आणि वाशरा अर्थ १. मे, सन्, अमे, अमन्, १, कमेन् , ध्ये, पभमान अमतांना वेदामध्ये रेट मस्यय होतो त मायन, वध्य, कापन्, सध्य, ध्यन् त, स्वर भनि माव मेरेम दर मो अनुस् करीन अंकारना जो तवेन् है प्रत्यय बैदामध्ये देनन् प्रत्ययाच्या अभी मान्य स्वासरा टपसंबाद पतात. रसे तरोतात. या प्रत्ययाई नकार, प.धार, कार मानि परामा लाम तर वनवास करीन' असे दुर्योषनाग कार र मादेव.

·पा. सू. ३. ४.९ ९] व्याकरणमहाभाष्यम् ३४९ यद्येवं नाथस्तुमर्थग्रहणेन । येनैव खल्वपि तद्यथा । गुप्तिकिझ्यः सन् [३.१.५] । हेतुना कर्तरि तुमुन्भवति तेनैव हेतुना यावादिभ्यः कन् [५.४. २९] इति । सयादयोऽपि भविष्यन्ति ॥ एवं तर्हि किमतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । अव्ययकृतो सोऽसौ स्वार्थे भवन्भावे भविष्यति ॥ सिद्धे सति यत्तुमर्थग्रहणं करोति तज्ज्ञाप: भावे भवन्तीत्येतन्न वक्तव्यं भवति । यत्याचार्योऽस्त्यन्यः कर्तुस्तुमुनोऽर्थ इति । [प्रयै रोहिष्यै अव्यथिव्यै ।। कः पुनरसौ। भावः। कुतो नु खल्वेतद्भावे ३।४।१०॥ तुमुन्भविष्यति न पुनः कर्मादिपु कारके- विति । ज्ञापकादयं कर्तुरपकृष्यते न देशे विख्ये च ॥ ३।४।११ ॥ चान्यस्मिन्नर्थ आदिश्यते ऽनिर्दिष्टार्थाश्च शकि णमुल्कमुलौ ।। ३।४।१२।। प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्तीति खार्थे भविष्यति। ईश्वरे तोसुकमुनी ॥३४।१३।। असेंच जर असेल, तर येथे तुमुन् प्रत्य- अर्थ तुमुन् प्रत्य याचा नाही असें ठरतें याच्या अर्थी असे म्हणण्याचा काहीच उपयोग आणि दुसरा कोणताही अर्थ तुमुन् प्रत्ययाचा दिसत नाही, कारण ज्या कारणाने तुमुन् सांगितला नाही. आणि 'मोघम सांगितलेला प्रत्यय कर्ता या अर्थी होणार त्याच कारणाने प्रत्यय स्वार्थी होतो ' असा न्याय आहे. तेव्हां से वगैरे प्रत्ययही कर्ता या अर्थी होतील, तुमुन् प्रत्यय स्वार्थी होईल. जसें गुप्तिकिझ्यः तर मग अशा रीतीने सिद्ध होत असतां- सन् (३।१५), यावादिभ्यः कन् (५।४।२९) नाही ज्या अर्थी येथे 'तुमुन् प्रत्ययाच्या हे प्रत्यय स्वार्थी होतात. तो हा स्वार्थी होणारा अर्थी' असें आचार्य म्हणतात त्या अर्थी ते असें तुमुन् प्रत्यय भाव या अर्थीच होईल. कारण सुचवितात की, तुमुन् प्रत्ययाचा अर्थ कर्ता धातूचा स्वार्थ म्हणजे भावच होय. याशिवाय निराळा काही तरी आहे. 'तुमुन् प्रत्ययाच्या अर्थी' या म्हणण्यावरून तो कोणता बरें असावा ? तुमुन् प्रत्ययाचा अर्थ कर्ता नाही असें ज्ञापन भाव हा तो अर्थ होय. करून युक्तीने जो तुमुन् प्रत्ययाचा अर्थ भाव पण तुमुन् प्रत्यय कर्म वगैरे अर्थी न होतां हा ठरविला त्याचा उपयोग काय ? भाव या अर्थीच होईल हे कशावरून ? अव्यय संज्ञेला कारणीभूत (१।१।३९,४०) अशावरून की, येथे जे 'तुमुन् प्रत्ययाच्या जे कृत् प्रत्यय ते भाव या अर्थी होतात असे अर्थी' असे म्हटले आहे त्यावरून कर्ता हा निराळे सांगावयास नको. असे प्रत्यय १. (सू.१०)प्रय, रोहिप्य आणि अन्यथिष्य हे शब्द पुढील ख्या धातु यांहून के प्रत्यय होतो. पाहण्या- तुमुन् प्रत्ययाच्या अर्थी वेदामध्ये निपातन केले आहेत. करितां आणि सांगण्याकरितां, असे यांचे क्रमाने अर्थ यांना अव्ययसंशा (१११।३०) आहे. प्र उपसगा- आहेत. पुढील या धातुइन के प्रत्यय होतो. रुद्द आणि न १.(स.१२)शा धातु उपपद असतांना वेदामध्ये जाच्या पुढील व्यथ् धातूहून मध्ये प्रत्यय होतो, प्रया तुमुन् प्रत्ययाच्या अथी णमुल आणि कमुन् णाकरितां, आरोहणाकरिता, आणि व्यथा न होण्या- होतात. उ० विभा नाशक्नुवन्. अपलुपं नाशक्नु- करितां, असे यांचे क्रमाने अर्थ आहेत. बन्. विभक्तुन् आणि अपलोमुंन् असे यांचे अर्थ १. (सु. ११) दशे आणि विख्ये दे शब्द तुमुन् आहेत. यांनाही अव्ययसमा आहेच. प्रत्ययाच्या अर्थी चेदामध्ये निपातन केले आहेत. १.(य.१३)ईश्वर शब्द उपपद असतांना वेदामध्ये यांना अव्यय संज्ञा आहे. दृश् पातु माणि वि उपसगां तुमुन् प्रत्ययाच्या अर्थी तोमुन् आणि कसुन् असे प्रत्यय - ·३५० व्याकरणमहाभाष्यम् [अ. ३ पा. ४ आ. १ कृत्यार्थे तवैकेन्केन्यत्वनः॥ उदीचां माङो व्यतीहारे ।। ३।४।१४॥ ३।४।१९ ॥ अवचक्षे च ।। ३।४११५ ॥ किमर्थ मेडः सानुबन्धकस्यात्त्वभूतस्य भोवलक्षणे स्थेण्कृञ्वदिचरि• ग्रहणं क्रियते नोदीचां मेड इत्येवोच्येत। हुतामिजनिभ्यस्तोसुन्। तत्रायमप्यर्थ उदीचां मेड इति व्यतिहार ३।४।१६॥ ग्रहणं न कर्तव्यं भवति । किकारणम् । सुपितृदोः कसुन् । ३।४।१७ ।। तद्विषयो हि सः । व्यतिहारविषय एव अलंखल्वोः प्रतिपेधयोः प्राचां मयतिः ॥ एवं तर्हि सिद्धे सति यन्मेड. क्त्वा ॥ ३॥४॥१८॥] सानुबन्धकस्यात्त्वभूतस्य ग्रहणं करोति (स. १९) येथे डकार इत्सज्ञकासहित मेड् काय कारण? धातु आत्व करून उच्चारिला आहे, तसा कारण असे की, त्याच अर्थाचा तो आहे. उच्चारू नये; 'उदींचा मेडः' असेंच सूत्र व्यतिहार हाच मेट् धातूचा अर्थ आहे. करावें. तसे करण्यात दुसरी एक गोष्ट अशी तर मग अशा रीतीने सिद्ध होत असतः साधते की, उदीचा मेडः एवढेच सूत्र पुरेसे नाही येथे आचार्य सूत्रकार ज्या अर्थी डकार होईल. व्यतीहारे हे म्हणावयास नको. इत्सज्ञकासहित मेड् धातूचे आत्व करून उच्चा होनान. उ०ईश्वरोभिचरिनो इश्वरो विलिख ; अभि- दुमरी क्रिया मर्यादित होत असेल तर. उदा०- चरितुम् आणि विलिखितुम् असे यांचे अर्थ आहेत. पुरा विसपः. विसपः म्ह विसर्पण (गमन) त्याचे येथेही अव्ययसझा (२३११४०) आदेच पूर्वी असा अथ आहे. दुस या क्रियेवर त्याचा १ (सू.१४)नवै केन् केन्य आणि त्वन् हे प्रत्यय अन्वय आहे. पुरा आवृदः आवृद. म्ह आतदन (हिंसन) त्याचे पूर्वी असा अर्थ आहे येथेही वेदामध्ये कृत्य प्रत्ययाच्या अर्थी होतात उदा० अन्वे- अव्यय संशा आहे. तवै, अवगाहे, दिदृक्षेण्यः , कर्वम् अन्वतव्यम्, अवगाहितव्यम्, दिदृक्षितव्य., कर्तव्यम् असे कमाने १. (स.१८)प्रतिषेध या अथाचे अलम् विवा खल अय आहेत. तवे आणि केन् हे प्रत्यय केले असता हे शन्द उपपद असताना धातृहून भावी क्त्वा प्रत्यय अव्ययसंज्ञा आहे. विकरूपाने होतो उदा. 'अल कृत्वा', 'खल कृत्वा". १.(स १५)भवचक्षे असे वेदामध्ये कृत्य प्रत्ययाच्या माता करण नको असा अर्थ आहे. अर्थी निपातन केले आहे. अब उपसर्गापुढील ~~ १. (सू.१९)विनिमय करणे या अर्थाच्या मेधातू- चम् धातुहून एश् प्रत्यय झाला आहे. याला अव्यय. हून यत्त्वा प्रत्यय विकल्पाने होतो उदा० अपमित्य या सशा आहे भवख्यातव्यम् असा याचा अर्थ आहे. चते. एखाद्या वस्तूची याचना करून मागाहून बद- १.स.१६,स्या, ज्वद् चर,डु,तम् आणि जन् लतो असा अथ आहे येथे याचना करणे ही क्रिया या धातूहून वेदामध्ये भावी तोसुन् प्रत्यय होतो. पूवकाली आहे. आणि बदलणे ही क्रिया उच्चर परतु स्था वगैरे धातूचा अर्थ जी क्रिया तिने बालची आहे तेव्हा मड् धातुहून क्त्वा प्रत्यय दुसरी क्रिया मर्यादित होत असेल तर- उदा० (३।४।२१) होणार नाही म्हणून भासस्थातोः वेद्यो सीदन्नि. सस्थातोः हे भव्यय आहे एकदा याचित्वा अपमयते असा प्रयोग माहे. त्याचा अर्थ समाप्ति असा आहे होनोच सूत्रातील माडः या पदाने मोजणे या १. (स १७)मृप् आणि तृद् या धातुहून वेदामध्ये अर्थाच्या माङ् धातूचे ग्रहण होऊ नये म्हणून भ्यती- भावी कसन् प्रत्यय होतो,परतु भावय जो किया तिने हारे असे म्हटले आहे, हैं केलें सूत्र ·पा, सू.३. ४. १९] व्याकरणमहाभाष्यम् રૂપરું तज्ज्ञापयत्याचार्यो नानुवन्धकृतमनेजन्तत्वं ३।४।२१।। भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । तत्रासरूपसर्वादेशदाप्प्रतिपेचे पृथक्त्वनि- इह कस्मान्न भवति पूर्व भुते पश्चाद्र- देशो ऽनाकारान्तत्वादित्युक्तं तन्न वक्तव्यं जतीति । स्वशब्देनोक्तत्वान्न भवति । न भवति ॥ तहीदानी मिदं भवति पूर्व भुक्त्वा ततो व्रजतीति । नैतक्रियापौर्वकाल्यम् । किं किमर्थ पुनरिदमुच्यते न समानकर्तृ- तर्हि । कर्तृपौर्वकाल्यमेतत् । पूर्व ह्यसौ कयोः पूर्वकाले [३.४.२१] इत्येव सिद्धम् । भुक्तान्येभ्यो भोक्तभ्यस्ततः पश्चाद्वजत्य- अपूर्वकालार्थो ऽयमारम्भः । पूर्व ह्यसौ न्येभ्यो ब्रजितृभ्यः ।। याचते पश्चादपमयते ॥ इह कस्मान्न भवति । आस्यते भोक्तु- [परावरयोगे च ॥३।४।२० मिति । कुतः कस्मान्न भवति किमासेरा समानकर्तृकेयोः पूर्वकाले॥ होस्विद् भुजेः। भुजेः कस्मान्न भवति। अपू- रण करितात त्या अर्थी त्यावरून ते असें पूर्व या शद्वानेच भोजनक्रियेचा पूर्वकाल सुचवितात की, एजन्ताच्या पुढे इत्संज्ञक वर्ण दाखविला असल्यामुळे होत नाही. जरी असला तरी त्यामुळे पूर्वीचा भाग एजन्त तर मग 'पूर्व भुक्त्वा ततो व्रजति ' असा नाही असे समजू नये. प्रयोग होतच नाही काय ? या ज्ञापनाचा काय बरें उपयोग ? तसा प्रयोग होतो; पण त्याचा अर्थ निराळा उपयोग असा की, 'तत्रासरूपसर्वादेश. आहे. तेथे काही गमनक्रियेपेक्षां भोजन क्रि- दाप्प्रतिपेधे पृथक्त्वनिर्देशोऽनाकारान्तत्वात् ' येचा जो पूर्वकाल तो कांहीं पूर्वशब्दाने दाख. ( १।३।९ वा. १० ) असें जे म्हटले आहे ते विला जात नाही. तो क्त्वा प्रत्ययानेच दाख. विला आहे. पण हे सूत्रच मुळी कशाकरितां बरें केलें तर मग पूर्वशब्दानें कोणाचा पूर्वकाल आहे ? ते करावयास नको. कारण, 'समान- दाखविला जातो ? कर्तृकयोः पूर्वकाले' (३।४।२१) यानेच कर्त्याच्या संबंधाने पूर्वकाल पूर्वशब्दाने क्त्वा प्रत्यय होईल. दाखविला आहे. म्हणजे इतर भोजन करणा. पूर्वकालिक क्रियावाचक धातूहन क्त्या यांपेक्षा हा अगोदर भोजन करून नंतर इतर प्रत्यय त्याने सांगितला आहे; आणि पूर्वकाली गमन करणान्यांपेक्षा अगोदर गमन करितो. क्रिया नसतांनाही क्त्वा प्रत्यय होण्याकरिता आतां आस्यते भोक्तुम् येथे क्त्वा प्रत्यय हे सूत्र केले आहे. कारण, हा पूर्वी काहीतरी का होत नाही ? वलूची याचना करतो आणि नंतर त्यांत पण क्या प्रत्यय का होत नाही हा प्रश्र कोणत्या धातूसंबंधाने करीत आहां आम् धातू- (सू. २१) पूर्व भुते पश्चाद् व्रजति ' येथे संबंधाने का मुञ् धातूसंबंधाने ? भञ् घान्द्रन भुज धान्हून क्त्वा प्रत्यय का बरे होत नाही ? का होत नाही असे विचाराल तर भोजनक्रिया १. (३.२०)एक पदार्थ अलीबारे व एक पदार्थ पली १. (माया अनेक कियांचा कलांच्या आईला पा ममा त्यांना योग मन्यमान असताना पाहून मियांपैकी पूर्वकाल नो किया नावा पालाम पापा प्रत्यय होतो. प्राप्य नदी पर्वनः; या पत्या प्रत्यय होगी. उ०-नाया मुस्यामा आता पर्दन नदी. गधे दोन्ही हा पवन २. अवकाशादिला याने दिले आंद का अटीक व नदी पटीफरे असा अर्थ विवक्षित भादे. मदं आहे. म्हणावयास नको. बदल करतो.

·. ३५२ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा. ४ आ.. वकालत्वात् ।आसेस्तर्हि करमान्न भवति। स्तन्त्रम् ॥ कथं पुनस्तेनैव नाम निर्देशः यस्मादत्र लड् भवति । एतदन्न प्रष्टव्यं क्रियते तचावन्नं स्यात् । तत्कारी च भवा- उडत्र कथं भवतीति । लट् चान स्तवेपी च।नान्तरीयकत्वादन द्विवचनेन वासरूपेण भविष्यति ॥ निर्देशः क्रियते । अवश्यं कयाचिद्विभ. समानकर्तृकयोरिति बहुप्पप्राप्तिः क्त्या केनचिद्वचनेन निर्देशः कर्तव्यः । ॥ १ ॥ तद्यथा । कश्चिदन्नार्थी शालिकलापं सतुपं समानकर्तृकयोरिति वहुपु क्त्वा न सपलालमाहरति नान्तरीयकत्वात् । स प्राप्नोति । स्नात्वा भुवा पीत्वा बजतीति। यावदादेयं तावदादाय तुपपलालान्युत्स किं पुनः कारण न सिध्यति। द्विवचननिर्देः जति । तथा कश्चिन्मांसार्थी मत्स्यान्सश- शात् । द्विवचनेनायं निर्देशः क्रियते तेन कलान्सकण्टकानाहरति नान्तरीयकत्वात्। द्वयोरेव पौर्वकाल्ये स्याद्वहूनां न स्यात् ॥ स यावदादेयं तावदादाय शकलकण्टका. सिद्धं तु क्रियाप्रधानत्वात् ॥२॥ न्युत्सृजति । एवमिहापि नान्तरीयक- सिद्धमेतत् । कथम् । क्रियाप्रधानत्वात्। त्वाद् द्विवचनेन निर्देशः क्रियते । न क्रियाप्रधानो ऽयं निर्देशः । नात्र निर्देश- छत्र निर्देशस्तन्त्रम् ।। एवमपि ही पूर्वशालची नाही. आस् धातहून का होत ची सख्या दाखविणारा नव्हे. येथे द्विवचनाची नाही असें विचाराल तर त्या घातहून लट् विवक्षा सूत्रकार करीत नाहीत. प्रत्यय झाला आहे. पण सूत्रकारानीच द्विवचन उच्चारिलें आहे पण तेपेंच असा प्रश्न उद्भवतो की क्त्वा ना? मग त्याच्याच मती त्याची अश्विचा मत्ययाच्या विषयामध्ये लट् कसा झाला? कशी होईल ? असे असेल तर, जे तूं करतोय वासरूपन्यायाने ( ३१९४) एकदा त्या त्याचाच तूं द्वेष करितोस, असें नाही का होत ! मत्यय होत नाही तेव्हा लट् होईल. सूत्रकारांनी जो ये द्विवचनाचा निर्देश (पा. १) समानकर्तृकयोः' असे म्हटले केला आहे तो नाइलाजास्तव केला आहे. असल्यामुळे दोहोंपेक्षा ज्यारत किया असतील तो काही मुद्दाम केलेला नव्हे. कारण, कोग. ते क्त्वा प्रत्यय होगार नाही. उदा. तात्या वाही शब्द उच्चारावयाचा म्हणजे त्याला मुस्त्वा पीत्वा मजति. कोणती तरी विभक्ति आणि कोणते तरी वचन पण ये क्त्वा प्रत्यय होगार नाही याचे अवश्य लाविलेच पाहिजे. जसे अन्नाची काय मरें कारण! इच्छा करणारा भाताची रास कोस्यामट दिवचनाचा निर्देश पेला आहे. 'समान- व मुसासकट नाइलाजास्तव आणतो. मग पयोः' असें देय दिवचन उपारिले आहे. पुढे त्यांतील जेवदा प्राय माग आहे तेवदा त्यामुळे दोन प्रियामप् पूर्वकाल दासवाय. घेऊन फोडा प भूस टाकून देतो. वसेंच याचा असेल तरच क्या प्रत्यय होईल.ज्यास मागाची इच्छा करणारा कोणो मनुप्प ना. किया भगील वर दगार नाही, इलाजास्तव सालासकट, पाटयासकट मासे (पा. २) सिद होत आहे. भापतो. पण पुर्दै स्याल जेवदा माग माह आहे. वेवदा घेऊन पाकीचे साल, कारे योगरे फेदन देतो. उमें ही सूचकारांनी वे भले की 'एमानकयोः' हा निर्देश नाइलाजास्तर द्विवचनाने निर्देश पेला आहे. मुस्पत्याने दिला दाखविणारभादे.त्या शिवा नसोपानाच पियधित नाही. तरी - छको ·ननु । पा. सू. ३.४:२१ ४:२१] व्याकरणमहाभाष्यम् लोकविज्ञानान्न सिध्यति ॥३॥ नजिक्रियां प्रति पौर्वकाल्यम् । स्नात्वा तद्यथा । लोके ब्राह्मणानां पूर्व. व्रजति भुक्त्वा व्रजति पीत्वा बजतीति । आनीयतामित्युक्ते सर्वपूर्व आनीयते । एवं च कृत्वा प्रयोगोऽनियतो भवति । एवमिहापि सर्वपूर्वायाः क्रियायाः नात्वा भुक्त्वा पीत्वा ब्रजति । पीत्वा प्राप्नोति ॥ स्नात्वा भुक्त्वा बजतीति ।। अनन्त्यवचनात्तु सिद्धम् ॥ ४ ॥ व्यादाय स्वपितीत्युपसंख्यानम- समानकर्तृकयोरनन्त्यस्येति वक्तव्यम् । पूर्वकालत्वात् ॥ ५॥ सिध्यति । सूत्रं तर्हि भिद्यते ॥ यथा व्यादाय स्वपितीत्युपसंख्यानं क- न्यासमेवास्तु । ननु चोक्तं समान- र्तव्यम् । किं पुनः कारणं न सिध्यति । कर्तृकयोरिति बहुष्वप्राप्तिरिति । परि- अपूर्वकालत्वात् । पूर्व ह्यसौ स्वपिति हृतमेतत्सिद्धं तु क्रियाप्रधानत्वादिति । पश्चाद् व्याददाति ॥ चोक्तमेवमपि लोकविज्ञानान्न न वा स्वतस्यावरकालत्वात् ॥ ६॥ सिध्यतीति । नैष दोषः । सर्वपामत्र न वा कर्तव्यम् । किं कारणम् । (वा. ३) लोकांतील व्यवहार पाहिला . असतां हैं सिद्ध होत नाही असा दोष येतोच. असता हे सिद्ध होत नाही. असें पहा की ह्या हा दोप येत नाही. कारण, स्लात्या बजति, ब्राहाणांमध्ये पहिला आणावा असे म्हटले भुक्त्वा व्रजति, पीत्वा व्रजति, असे प्रयोग असतां त्या सर्व ब्राम्हणांमध्ये जो पहिला येथे होतात. त्यावरून स्नान, भोजन, आणि असेल तोच एकटा आणिला जातो. तसे प्राशन या तीनही क्रिया गमनक्रियेपेक्षा पूर्व. येथेही सर्व क्रियांमध्ये जी पहिली क्रिया तहाचक कालच्या आहेत असे दिसते; आणि त्यामुळेच धातूहूनच फक्त क्त्वा प्रत्यय प्राप्त होतो. त्या तीन क्रियांमध्ये क्रम निश्चित नसल्यामुळे (वा. ४) ' समानकर्तृकयोरनन्त्यस्य ' असें प्रयोगही वाटेल तसा होतो. उदा० स्नात्वा सूत्र करावे, भुक्त्वा पीत्वा व्रजतिः पीत्वा स्नात्वा भुक्त्वा अशा रीतीनं सिद्ध होते. पण सूत्र फिरवावें प्रजति इत्यादि. लागतें. (वा. ५) व्यादाय स्वपिति (तोंड पसरून तर मग मूळचे जसे सूत्र आहे तसेंच निजतो) या प्रयोगामध्यें क्त्वा प्रत्यय होतो असू दे. असें म्हणावें. पण मुळचेच सूत्र ठेविले तर पण येथे प्रकृत सूत्रानेच क्त्वा प्रत्यय का कर्तृकयोः ' असे म्हटले असल्यामुळे दोहोंपेक्षां वरं सिद्ध होत नाही ? ज्यास्त क्रिया असतील तर तेथें क्या प्रत्यय व्यादान म्ह० तोंड पसरणे ही क्रिया होणार नाही असा दोष दाखविला आहे ना? पूर्वकालची नाही. कारण, ज्याला तशी संवय समानकर्तृकयोः येथे मुख्यत्वाने क्रियेचा आहे तो अगोदर निजतो आणि मग त्याचे निर्देश केला आहे, तेथे द्विवचनाची विवक्षा तांड पसरले जाते. नाही, असा त्या दोराचा परिहारही केला आहे. (वा. ६) व्यादाय स्वपिति या प्रयोगा. तरी पण लोकांतील व्यवहार पाहिला करितां निराळे वनन करावयास नको. ३. अनेक कियांमध्ये जी शक्टची क्रिया नहें तवाचकन पातहून फवा प्रत्यय होतो असा अर्थ वाच्या ज्या स्नान, भोजन, द पान या किया होईल, यामुळे शेवटीयो गमन किया सोउन नाचक निन्दी थानान परया प्रसार होईल, समान. काय कारण?

·स्वपिति॥ ३५४ व्याकरणेमहाभाष्यम् अ.पा.४ आ.! वनस्यावरकालत्वात् अवरकालः कथं च प्राप्ते कथं वाप्राप्ते। आभीक्ष्य स्वमः। अवश्यमसौ ज्यादाय मुहूर्तमपि इति वा निये प्राप्ते ऽन्यत्र वाप्राप्ते । कि चातः । यदि प्राप्त आभीक्ष्ण्ये ऽनिष्टा [आभीक्ष्ण्ये णमुल च ॥३४॥२२॥ विभापा प्राप्नोत्यन्यत्र चेष्टा न सिध्यति । यद्यनाकाक्षे ॥३४॥२३॥ अथाप्राप्त विभोपामथमपूर्वेषु ॥ अग्रादिष्वप्राप्तविधेः समासप्रतिषेधः ३।४।२४॥ ॥१॥ किमियं प्राप्त विभापाहोस्विदप्राप्ते । अमादिष्यप्राप्तविधेः समासप्रतिषेधो न कारण असे की निजणे ही क्रिया उत्तर. तर आमीण्य अर्थ नसताना क्त्वा व जमल फाली आहेच, जरी झोप लागल्यानंतर तोह प्रत्ययाची मुळीच प्रासि नाही; तेथे या प्रकत पसरले जाते तरी तोड पसरल्यानतर पुढे सूत्राने विकल्पाने क्त्वा ५ णमुल होतील. थोडा वेळ तरी झोर असतेच. (अशा रीतीने ही अमातविमापा होते). मग या दोन पक्षामध्ये फरक काय! (स. २४) येथे पातपिभाषा आहे किंवा अप्रातविभाषा आहे? फरक असा की, जर प्रासविमापा घेतली तर आभीण्य अर्थ असताना दे क्त्वा व पग प्राप्तविभाषा कशी संभवते आणि णमुल प्रत्यय विकल्पाने नकोत ते तसे होऊ अपातविभाषा तरी कशी संमाते ? लागतील. शिवाय, आमीण्य अर्थ नसताना जर 'आभीये' या पदाची अनुवृत्ति येथे अग्रे वगैरे शन्द उपपद असतील तर हे रत्वा फेडी तर पूर्व सूत्राने नित्य प्रात असताना व पमुल् प्रत्यय विकल्पाने झाले पाहिजेत ते प्रकृत सूत्राने 'अवगैरेपैकी उपपद असेल तर तसे होणार नाहीत. ते विकल्प होईल अशी प्रातविमापा होते. आवा याकरितां ये अप्रासविमाया माता भाभीश्ये याची अनुत्ति ये फेटी घेतली तर- नाहीं (आणि आभीश्य अर्थ असताना या (वा. १) अम वगैरे शब्द उपपद अस शिकलाना वार करून पूर्व विधतिघाने नित्यच ताना पूर्व सूत्राने प्राप्त न झालेला णमुल् प्रत्यय समार गनु हे प्रत्यय होतात असें मानिले) या प्रकृत सूत्राने फेला असल्यामुळे उपपद. रन बानु मुरसा राति अना मरोगरी नये. उदा.-पय मुदळे तो प्रगति पश्य होतोच. मुफ्षा मनधि देवयम्दपटिकाम्याची माकांक्षा १. (रु. २२) पूर्व मूबाना सिपामा प. शिक्षक राहो मनून हा निरोप होत नाही, बाकी किषा पुनः पुनः मी शिक्षा भवेत १. (म...४) भगे. प्रपन माग पूराम पर गमुम् पय होतो मारी बाबा प्रत्ययही र ममतांना पूर्वकालिककिपाका न होगे भोग भो, भुगमा मुसा नमुन माणि बारे प्रबद विमाने जा RBAR(RY) मा महे मा.-ममे मोवम्, ममं मुश्मा. १.(स. १३) पर मरममा पू. २. मारमारेमा कई गानेन सरिसियाबाया दान का मामु . क ते काय एका नारी मालामारी, पागदास धारणमाकिस्सा समाचारमा परानरसा पासा मा मना मना समासरियामा भगी दसा मम ·पा. सू. ३. ४. २४ व्याकरणमहांभाप्यम् ३५५ न च्यन्तस्य - वक्तव्यः ॥ स तर्हि वक्तव्यः । स्वादुमि मान्तनिपातनं क्रियते वक्तव्यः। उक्तमेतदमैवाव्ययेन[२.२.२०] ईकाराभावार्थम् । ईकारो मा भूदिति । इत्यत्रैवकारकरणस्य प्रयोजनममैवाव्ययेन स्वाद्वीं कृत्वा यवागू भुङ्क्ते स्वाटुंकारं. यत्तुल्यविधानमुपपदं तत्र समासो यथा यवागू भुङ्क्ते ॥ स्यादमा चान्येन च यत्तुल्यविधानमुपपदं तत्र मा भूदिति ॥ चच्यन्तस्य च मकारान्तार्थम् ॥ २ ॥ [कर्मण्याक्रोशे कृवः खमुञ् ॥३।४।२५] च मकारान्तत्वं नि- स्वादुमि णमुल् ॥३१४ ॥२६॥ पात्यते । अस्वादु स्वादु कृत्वा भुङ्क्ते किमर्थं स्वादुमि मकारान्तत्वं नि- स्वादुंकारं भुङ्क्ते ।। पात्यते न खमुञ्प्रकृतः सोऽनुवर्तिप्यते । आ च तुमुनः समानाधिकरणे ॥३॥ स्वादुमि मान्तनिपातनमीकारा- आ च तुमुनः प्रत्ययाः समानाधि- भावार्थम् ॥ १॥ करणे वक्तव्याः । केन । अनुप्रयोगेण । समास (२।२।१९) प्राप्त होतो त्याचा प्रतिषेध सांगितला आहे त्याची येथे अनुवृत्ति आणली सांगावा लागेल. म्हणजे कोम भागेल. तर मग आतां तसा समासाचा निषेध सांगावा. ( वा. १ ) येथे स्वादुम् असें सांगावयास नको. कारण हे मागे सांगित- जें मकारान्त निपातन केले आहे तें ईकार लेंच आहे. अमैवाव्ययेन (२।२।२०) या म्ह. डीप प्रत्यय (४२४४ ) होऊ नये या. सूत्रांतील एव शब्दाचा उपयोग असा सांगितला करितां केले आहे. उदा० स्वाद्वी कृत्या यवागू आहे की अव्यय संज्ञेला कारणीभूत जो अम् भुङ्क्ते, स्वादुंकारं यवागू भुङ्क्ते. प्रत्यय तो एकच प्रत्यय ज्या ठिकाणी सांगि- (वा. २) ज्या ठिकाणी उपपदाच्या पुढे तला असेल त्या ठिकाणीच त्याच्या बरोबर च्चि प्रत्यय केला असेल तेथे पुढे मकार उपपदाचा समास होतो व ज्या ठिकाणी आला पाहिजे. उदा० अस्वादु स्वादु कृत्वा अम् प्रत्ययाच्या जोडीला दुसरा प्रत्यय सांगितला भुङ्क्ते, स्वादुंकारं भुङ्क्ते. असेल तेथील उपपदाचा त्या अम्प्रत्ययान्ता- (वा. ३) तुमुन् (३६५) प्रत्ययापर्यंत बरोबर उपपद समास न झाला पाहिजे. हे जे प्रत्यय सांगितले आहेत ते समानाधि- करणार्थी होतात असे म्हणावें. (सू. २६) येथे स्वादुम् असें जें हा त्या प्रत्ययांचा अर्थ कोणाशी समाना. मकारान्त निपातन केले आहे ते कशाकरितां? धिकरण पहावयाचा ? तें करूं नये. खमुन् प्रत्यय पूर्वसूत्राने पुढे अनुप्रयोग केलेल्या धातूच्या पुढील १. (स.२५) कर्मवाचक शब्द उपपद असतांना धातूठून स्वादु या अयांचा शन्द उपपद असतांना आणि माझीश गम्यमान असतांना हम् धातन नमुल् प्रत्यय होतो आणि त्या टरपटाच्या शेवटी मदार समुन् प्रत्यय होतो. उदा० चोरंकारमाकोशति त गोर येतो. उदा० स्वाइंकारं नु; संयमकार नसे. आहेस अशी त्याची निंदा करतो, असा अर्थ आहे. २. समुन् प्रत्यय येथे सांगितला पनी उप- १. (स.२६) ज्या अनेक क्रियांचा का एक माहे पदाला मुन् आउन ( ६।३।६५) होईल, ३. कारन त अनम्ययस्य असा निषाया- ला झियांपैकी पूर्वकालिश दो लिया तमाम मुळे मुन् भागम होनार नाही.

·३५६ ध्यापरणमहाभाष्यम् [अ. ३ पा. ४ आ. १ कि प्रयोजनम् । स्याटुकार यवागर्भन्यसे यदि पुनरयं कर्मणि वितायेत । नवं देवदत्तेनेति देवदत्ते तृतीया यथा स्णत् । शक्यम् । इह हि स्वादुंकार यवागं किं च कारणं न स्यात् । णमुलाभिहितः मुक्ते देवदत्त इति यवाग्यां द्वितीया न कर्वेति । ननु च भुजिप्रत्ययेनानभिहितः स्यात् । किं कारणं न स्यात्। णमुला- कति कृत्वानभिहिताश्रयो विधिर्मवि- भिहितं कर्मति । ननु च भुजिप्रत्यये- नानभिहितं कर्मति कृत्वानमिहिताश्रयो प्यति तृतीया । यदि सत्यभिधाने विधिर्मविध्यति द्वितीया । यदि सत्यमि- चानभिधाने च एतश्चिदनभिधानमिति धाने चानभिधाने च कुतश्चिदनभिधान- कृत्यानभिहिताश्रयो यिधिभविष्यति मिनि कृत्यानभिहिताश्रयो विधिभविष्यति तृतीया यवाग्यां द्वितीया प्राप्नोति । द्वितीया देवदत्ते तृतीया प्रामोठि । किं कारणम् । णमुलानमिहितं कर्मेति ॥ प्रन्ययाशी यातील त प्रत्ययाने उक्त असले तरी णमुल् याचा उपयोग काय? प्रत्ययाने तें अनुक्त होत आहेच, उपयोग असा की-स्वादुकार यवागू ग्यते आता हा णमुल प्रत्यय जर कर्म या अर्थी देवदत्तेन या माझ्यामध्ये ठेवदत्त शम्दाहून करावा तर तसेही करणे शक्य नाही. कारण सूतीया झाली पाहिजे. कर्मगि णमुल केला तर स्वादुकार यवाग पण तेय तृतीया का बरे होणार नाही ? मुक्ते देवदत्तः' या कर्तरि प्रयोगामध्ये यवाग णमुल् प्रत्यय जर कर्ता या अर्थी केला तर शम्दाहून द्वितीया होणार नाही. त्या प्रत्ययाने तो अर्थ उक्त होतो मणून, काय कारण? पण भुस्यते हा त प्रत्यप कर्मगि का असल्यामुळे त्याने देवदत्त हा का उक्त होत होत आहे कारण असे की णमुल प्रत्ययाने कर्म उन नाही. तेव्हा ते मनात घरून ती अनुस समजून तृतीया होईल. पा भले. या भुज धतून्या पुढील प्रय जर फता, कर्म यासारखा अर्थ एकाच याने कर्म अनुक्त आहे. तेव्हा ते मनात धरून कर्म अनुक्त समजून यवागम् ही पाक्यात एका प्रत्यवाने उक्त होतो आणि दुसऱ्या प्रत्ययानें तो अनुक्त होती अशा द्वितीया होईल. स्थितीत कोणी तरी तो अये अनुक्त आहे जर कर्ता, कर्म यासारखा अर्थ एकाच या सबधीवर अनुक् कोहून सांगितलेली वाक्यात एका प्रत्ययाने उक्त होतो आणि तृतीया होईल वर त्याच वाक्यामध्ये दुमच्या प्रत्ययाने तो अनुक होतो, अशा यवागू शन्दाढून द्वितीया होऊ लागेल. स्थितीत 'कोणी तरी तो अर्थ अनुक्त आहे' काय कारण। या सरसीवर अनुर काहून सागितलेली कारण असे की यवागू है कर्म मुज्यते देवदत्त. येथे तृतीया होऊं लागेल. द्वितीया होईल तर त्याच वाक्यामध्ये ४ नो प्रत्यय दना कम कर ज्या भाग अमेह सान अपी अनुम् वगरे प्रचय होनात ५. कयाइन तया (२।३।१८), कमान दोहा प्रत्यय एच थी असल्यामु मनाना विनीया (शर) अशा या विमका सागितस्या विकरण दात वाच्य या सबाने दोन मात्र भारत सा तो पता कर्म वगैरे अर्थ कोणी प्रत्ययाने अर्थ एका अविवरण आहे. उक्त होत नमक र-(२॥३॥१)च होतात. , ·पा. सू..३.४.२६ ] व्याकरणमहाभाष्यम् ३५७ किं कारणम् । णमुलानभिहितः कर्तेति । कर्मणि विज्ञायेत । नैवं शक्यम् । इह अथानेन क्त्वायामर्थः । पक्त्वौदनो हि पक्त्वीदनं भुङ्क्ते देवदत्त इत्योदने भज्यते देवदत्तेनेति । वाढमर्थ : । देव- द्वितीया न स्यात् । किं च कारणं न दत्ते तृतीया यथा स्यात् । किं च कारणं स्यात् । क्त्वयाभिहितं कर्मेति । ननु च न स्यात् । क्त्वयाभिहितः कर्तेति । भुजिप्रत्ययेनानाभिहितं कर्मेति कृत्वान- ननु च भुजिप्रत्ययेनानमिहितः कर्तेति कृत्वानभिहिताश्रयो विधिर्भविष्यति भिहिताश्रयो विधिभविष्यति द्वितीया । तृतीया । यदि सत्यभिधाने चानभिधाने यदि सत्यभिधाने चानभिधाने च च कुताश्चिदनभिधानमिति कृत्वानभि- कुताश्वदनाभधानमिति कृत्वानाभिहिता- हिताश्रयो विधिर्भविष्यत्ति तृतीयौदने श्रयो विधिर्भविष्यति द्वितीया देवदते द्वितीया प्राप्नोति । किं कारणम् । मृतीया प्राप्नोति । किं कारणम् । क्त्वया- क्त्वयानभिहितं कर्मेति ॥ यदि पुनरयं नभिहितः कर्तति ।। काय कारण ? कारण असें की ओदन हे कर्म भुज्यते कारण असे की देवदत्त हा कर्ता भुङ्क्ते यांतील त प्रत्ययाने उक्त असले तरी त्या यांतील त प्रत्ययाने उक्त असला तरी णमुल् प्रत्ययाने ते अनुक्त होत आहेच. प्रत्ययाने तो अनुक्त होत आहेच. आता हा क्त्वा प्रत्यय फर्म या अर्थी कराया आ च तुमुनः समानाधिकरणे' तर तसेही करणे शक्य नाही; कारण, कर्मगि या वचनाचा 'पक्त्वौदनो मुज्यते देवदत्तेन' क्त्वा प्रत्यय समजला तर पक्त्या ओदनं भुक्के या क्त्वा प्रत्ययाच्या प्रयोगामध्ये काही उपयोग देवदत्तः या कर्तरि प्रयोगामध्ये औदन आहे काय ? शब्दाहून द्वितीया होणार नाही. होय. खात्रीने उपयोग आहे. तो असा न होण्याचे कारण काय ? की त्या वाक्यामध्ये देवदत्तेन ही तृतीया फारण असे की क्त्वा प्रत्ययाने कर्म उक्त झाली पाहिजे. दोत आहे. पण येथे तृतीया को बरे होणार नाही ? पण भुङ्क्ते या भुज् धातूच्या पुढील क्त्वा प्रत्यय जर कर्ता या अर्थी केला तर त प्रत्ययाने कर्म अनुक्त आहे; तेव्हां तें मनांत त्या प्रत्ययाने कर्ता हा अर्थ उक्त होतो म्हणून, धरून फर्म अनुक्क समजून मोदनम् ही पण भुज्यते हा त प्रत्यय कर्मणि केला द्वितीया होईल. आहे; त्याने देवदत्त हा कर्ता उक्त होत नाही जर फर्ता, कर्म यांसारखा अर्थ एकाच वा. हे मनांत धरून कर्ता अनुक्त समजून तृतीया क्यांत एका प्रत्ययाने उक्त होतो आणि दुसऱ्या होईल. प्रत्ययाने तो अनुक्त होतो अशा स्थितीत जर कर्ता, फर्म, यांसारखा अर्थ एकाच 'कोणी तरी तो अर्थ अनुत्त आहे' या स्व. वाक्यांत एका प्रत्ययाने उक्त होतो आणि बीवर अनुक्त फांहून मांगितलेली द्वितीया दुसन्या प्रत्ययानें तो भतुक्त होतो. अशा होईल, तर त्याच वाक्यामध्ये देवदत्तः येमें स्थितीत 'कोणी तरी तो अर्थ अनुक्त आहे' तृतीया होऊ लागेल, या सबबीवर अनुक्त कार्याहून सांगितलेली तृतीया होईल तर त्याच पाण्यामध्ये औदन फारण असे की देवदत्ता वा पता मरने मान्दाहन द्वितीया होऊ लागेल, यांतील त प्रत्ययाने उत्त. असला तरी मा काय मारण? प्रसाने गो भनुम रोग मारेन, आतां । काय कारण?

·व्याकरणमहाभाष्यम् [अ. ३. पा.४ आ. १ -- किं कारणम्। - अथानेन तुमुन्यर्थः । भोक्तुमोदनः यदि पुनरयं कर्मणि विज्ञायेत । ने पच्यते देवदनेनेति | वाढमर्थः । देवदत्ते शक्यम् । इह हि भोत्तुमोदनं पचति देव. तृतीया यथा स्यात् । किं च कारणं न कारणं न स्यात् । तुमुना मिहित कर्मेति । दत्त इत्योदने द्वितीया न स्यात् । किं च स्यात् । तुमुनाभिहितः कति । ननु ननु च पचिप्रत्ययेनानभिहितं कर्मेति कृ. च पचिप्रत्ययेनानभिहितः क्र्तेति कृत्वा- त्वा नभिहिताश्रयो विधिर्भविष्यति द्विती नभिहिताश्रयो विधिभविष्यति तृतीया। या।यदि सत्यभिधाने चानभिधाने च कुत् यदि सत्यभिधाने चानभिधाने च श्चि दनभिधानमिति कृत्वानभिहिताश्रयो विधिभविष्यति द्वितीया देवदत्ते तृतीया च पुतश्चिदनमिधानमिति कृत्वानभि- प्रमोति । किं कारणम् । तुमुनानभिहितः हिताश्रयो विधिभविष्यति तृतीयौदने कर्तेति ।। द्वितीया प्राप्नोति । कि अथानेनेहार्थः । पक्लौदनं प्रामो तुमुनानभिहित कर्मेति ॥ गम्यते देवदत्तनेति । वाढमर्थः । देव आता 'आ च तुमुनः समानाधिकरणे' तुमुन् प्रत्यय समजला तर 'भोक्तुमोदन पचति या वचनाचा 'मोक्तुमोदनः पच्यते देवदत्तेन' देवदत्तः' या कर्तरि प्रयोगामध्ये ओदन या तुमुन् प्रत्ययाच्या प्रयोगामध्ये काही शब्दाहून द्वितीया होणार नाही. उपयोग आहे काय? न होण्याचे कारण काय! होय.खात्रीने उपयोग आहे. तो असा की त्या कारण असे की तुमुन् प्रत्ययाने कर्म उक्त वाक्यामध्ये देवदत्तन ही तृतीया झाली पाहिजे. होत आहे. पण तेथे तृतीया का बरे होणार नाही ! पण पचति या पच् धातूच्या पुढील वि . तुमुन् प्रत्यय जर कर्ता या अर्थी केला तर प्रत्ययाने कर्म अनुक आहे; तेव्हा ते मनात त्या प्रत्ययाने वर्ता हा अर्थ उक्त होतो म्हणून. धरून कर्म अनुक समजून ओदनम् ही पण पच्यते हा त प्रत्यय कर्मणि केला द्वितीया होईल. आहे म्हणून त्याने देवदत्त हा कता उक्त होत जर कर्ता, कर्म, यासारखा अर्थ एकाच नाही, हे मनात घरून कर्ता अनुक्त समजून वाक्यात एका प्रत्ययाने उक्त होतो आणि तृतीया होईल. दुसऱ्या प्रत्ययाने तो अनुक्त होतो अद्या जर का, कर्म, यासारखा अये एकाच स्थितीत कोणी तरी तो अर्थ अनुक्त आहे' वाक्यात एका प्रत्ययाने उक्त होतो आणि या सबबीवर अनुक्त कमांहून सागितलेली दुसऱ्या प्रत्ययाने तो अनुक्त होतो अशा द्वितीया होईल तर त्याच वाक्यामध्ये देवदत्तः स्थितीत ' कोणी तरी तो अर्थ अनुक्त आहे' येथे तृतीया होऊ लागेल. या सबबीवर अनुक्त कर्त्याहून सागितलेली काय कारण? तृतीया होईल तर त्याच वाक्यामध्ये भोदनः कारण असे की देवदत्तः हा कर्ता पचति येथे द्वितीया होऊ लागेल. यातील तिप् प्रत्ययाने उक्त असला तरी तुमुन् काय कारण? प्रत्ययाने तो अनुक होत आहेच. कारण असे की योदन है कम पच्यते आता 'आ च तुमुनः समानाधिकरणे 'या यातील त प्रत्ययाने उक्त असले तरी तुमुन् वचनाचा पक्त्वौदन ग्रामो गम्यते देवदन्न' प्रत्ययाने ते अनुक्त होत आहेच. या वाक्यामध्ये काही उपयोग आहे काय ? आवा हा तुमुन् प्रत्यय कर्म या अर्थी सम होय. खात्रीने उपयोग आहे. तो असा झापा तर वही शक्य नाही. कारण, कर्मणि की त्या वाक्यामध्ये देवदत्तेन ही तृतीया ·पा. ३. ४. २६] व्याकरणमहाभाष्यम् ३५९ दत्ते तृतीया यथा स्यात् । किं च कारणं कृतो भावे भवन्तीति भावे भविष्यन्ति । न स्यात् । क्त्वयाभिहितः कर्तेति । ननु किं वक्तव्यमेतत् । न हि । कथमनुच्यमानं च गमिप्रत्ययेनानभिहितः कर्तेति कृत्वा- गस्यते । तुमर्थ इति वर्तते । तुमर्थन कः । नभिहिताश्रयो विधिर्भविष्यति तृतीया। भावः ।। यदि सत्यभिधाने चानभिधाने च [अन्यथैवंकथमित्थंलु सिद्धा. कुतश्चिदनभिधानमिति कृत्वानभिहिता प्रयोगश्चेत् ॥३।४।२७॥ श्रयो विधिर्भविष्यति तृतीया यदुक्त यथातथयोरसूयाप्रतिवचने मोदने द्वितीया प्राप्नोतीति स इह दोषो न जायते ॥ ॥३।४।२८॥ तत्तर्हि वक्तव्यमा च तुमुनः समा- कर्मणि हशिविदो साकल्ये नाधिकरण इति । न वक्तव्यम् । अव्यय. ॥३।४।२९॥ झाली पाहिजे. द्वितीया होऊ लागेल' हा दोष येत नाही. पण तेथे तृतीया कां बरे होणार नाही ? तर मग एकंदरीत 'आ च तुमुनः समा. क्त्वा प्रत्यय जर कर्ता या अर्थी केला तर नाधिकरणे' हे वचन केले पाहिजे. त्या प्रत्ययाने कर्ता हा अर्थ उक्त होतो तें वचन करावयास नको. कारण, 'अव्यय- संज्ञेला कारणीभूत जे कृत् प्रत्यय ते भाव या म्हणून. पण गम्यते हा प्रत्यय कर्मणि केला आहे. अर्थी होतात' म्हणून हे प्रत्यय भाव या तेव्हा त्याने देवदत्त हा कर्ता उक्त होत नाही हे अर्थी होतील. मनांत धरून कर्ता अनुक्त समजून तृतीया पण काय,असें तरी वचन केलेच पाहिजे ना? तसे वचन करावयास नको, जर कर्ता, कर्म, यांसारखा अर्थ एकाच पण वचन केले नाही तर हे प्रत्यय भाव वाक्यांत एका प्रत्ययाने उक्त होतो आणि या अर्थी होतात हे कसे समजले जाईल? दुसऱ्या प्रत्ययानें तो अनुक्क होतो अशा तुमर्ये (३।४।९) अशी अनुवृत्ति केली स्थितीत 'कोणी तरी तो अर्थ अनुक्त आहे' म्हणजे काम भागेल. या सबबीवर अनुक्त काहून सांगितलेली तुमुन् प्रत्ययाचा अर्थ कोणता? तृतीया होईल तर येथे मात्र ' ओदन शन्दाहून भाव हा तुमुन् प्रत्ययाचा अर्थ होय. १. (स.२७) अन्यथा, एवम् कथम् आणि इत्थम् तेथें कृ धातूचा प्रयोग मुळीच केला नाही तर जो हे शन्द उपपद असताना कृ धातूहून णमुल प्रत्यथ अर्थ प्रतीत होतो तोच अर्थ कृ धातूचा प्रयोग केला होतो. परंतु तेथे कृ धातूचा मुळी प्रयोगच जरी केला तरी असला पाहिजे. उदा० यथाकारमहं भोक्ष्ये नाही तरी हरकत नाही अशी स्थिति असली पाहिजे. तथाकारं मोक्ष्ये किं तवानेन (मी जसे जेवीन तसे म्हणजे कृ धातूचा प्रयोग करण्यांत आणि न कर- जेवीन; तुला काय करावयाचे आहे ?) ण्यांत अर्थात बदल होता कामा नये, उदा. अन्यथा- कारं भुङ्क्ते, अन्यथा भुङ्क्ते याचा जो अर्थ आहे तोच १. (स, २९) कर्म उपपद असतांना दृश् आणि अन्याथाकारं भुङ्क्ते याचा अर्थ आहे, विद् या धातूंहून णमुल् प्रत्यय होतो साकस्य अर्थ १. (स.२८) असूयेने प्रत्युत्तर दिले असता त्या गम्यमान असतांना. उदा० कन्यादर्श वरयति(जी जी उत्तरवाफ्यामध्ये यथा आणि तथा हे शन्द उपपद कन्या पाहतो तिला वरतो). नाक्षणवेदं भोजयति. असतांना कृ धातन णमुल प्रत्यय होतो; परंतु (भाषण असा समजला की त्याला मोचन देतो.) .

·३६० व्याकरणमहाभाप्यम् [अ. ३ पा. ४ आ.१ यापति विन्दजीयोः ।। ३।४।३० ॥ निमूलसमूलयोः कपः चर्मोदरयोः पूरः॥३।४। ३१ ॥] ॥३।४।३४॥ वर्पप्रमाण ऊलोपश्चास्यान्य शुष्कपूर्णरुक्षेपु पिपः तरस्याम् ।।३।४।३२॥ ॥३।४।३५॥ ऊलोपश्चास्यान्यतरस्यांग्रहण शक्य. समूलाकृतजीवेषु हन्ग्रहः ॥ मकर्तुम् । कथं गोष्पदनं दृष्टो देव इति । ३ । ४ । ३६ ॥] प्रातिः पूरणकर्मा तस्मादेप कः । यदि को करणे हनः ॥३४॥३७॥ विभक्तीनां श्रवणं प्राप्नोति । श्रूयन्त एवात्र हना करणेऽनर्थक वचन विभक्तयः । तद्यथा । एकेन गोष्पद ण ।। हिंसाधेभ्यो णमुल्धिानात् ॥१॥ ['चेले कनोपेः॥३।४। ३३ ॥ हनः फरणेऽनर्थकं वचनम् । किं (स्त्र३२) ऊपश्चास्यान्यतरस्याम्' असें जें पग जर 'गोपादन' येय काय केला तर पेये म्हटले आहे ते म्हटले नाही तरी चालेल. त्याच्या पुढे विभक्तों श्रग होऊ लागेल. मग 'गोपद पृष्टो देवः' हा प्रयोग कसा गोपदप्र शम्दापुढे विभक्तीचे श्रवण परे साधेल! होतच आहे; जसे-एकेन गोप्पदप्रेण. (सू. ३७, था.१) हन् धातूहून जो पूरण करणे या अर्थाचा प्रा धातु आहे, येथे फरग उपपद असतांना णमुल प्रत्यय पाहून क प्रयय (३।२।३) या प्रयोगामध्ये सागितला आहे तो व्यर्थ आहे. केलेला आहे. काय कारण?

·पा. स. ३. ४. ३७]. व्याकरणमहाभाष्यम् कारणम् । हिंमार्थेभ्यो णमुल्विधानात् । हन्तेरनेन विधिरेषितव्यः । कथं पुनरि- हिसार्थेभ्यो णमुल् विधीयते तेनैव च्छतापि हिंसाद्धिन्तेरनेन विधिलभ्यः । सिद्धम् ॥ अनेनास्तु तेन वेति तेन स्याद्विप्रतिषेधेन ।। अर्थवश्वहिंसार्थस्य विधानात् हन्तः पूर्वविप्रतिषेधो वार्तिकेनैव ॥ २ ॥ हापितः ॥ अर्थवत्तु हन्तेर्णमुल्वचनम् ॥ कोर्थः । यदयं नित्यसमासार्थ चेत्या तज्ज्ञा- अहिंसार्थस्य विधानात् । अहिंसा- पयत्याचार्यो हिसार्थादपि हन्तेरनेन विधिर्भवतीति ॥ प्रणमुल् यथा स्यात् । अस्ति पुनरयं क- चिद्धान्तिरहिंसार्थो यदर्थो विधिः स्यात् । स्नेहने पिषः ॥ ३ । ४ । ३८॥ अस्तीत्याह । पाण्युपघातं वेदि हन्ति । हस्ते बर्तिग्रहोः ॥३।४।३९ ॥ नित्य समानार्थं च ॥ ३ ॥ स्वे पुषः ॥३।४। ४० ॥ नित्यसमासार्थ हिंसादपि आधिकरणे बन्धः ।। ३।४।४१ ।। कारण असे की हिंसार्थक धातूंहून णमुल नित्यसमास होण्याकरितां हन् धातूहून प्रकृत प्रत्यय सांगितला (३।४।४८) आहे, त्यानेच सूत्राने णमुल् प्रत्यय करणे इष्ट आहे. येथें णमुल प्रत्यय सिद्ध होत आहे. पण हिंसार्थक हन् धातूहुन प्रकृत सूत्राने (वा.२)प्रकृत सूत्राने जो हा हन् धातूहून ण णमुल प्रत्यय इष्ट असला तरी तो व्हावा कसा? मुल् प्रत्यय सांगितला आहे त्याचा उपयोग आहे. कारण प्रकृत सूत्रानें णमुल करावा किंवा तो उपयोग कोणता बरें ? 'हिंसानाम्' (३।४।४८) या सूत्राने हिंसा या अर्थापेक्षा इतर अर्थ असेल तेव्हां करावा असा विप्रतिषध उपस्थित झाला हन् धातूहून णमुल प्रत्यय झाला पाहिजे, असतां परत्वास्तव त्यानेच होईल. पण हन् धातूला हिंसा या अर्थापेक्षा तशा ठिकाणी पूर्वविप्रतिषेधानें प्रकृत सूत्रा- निराळा अर्थ आहे काय, की ज्याकरिता येथे नेच णमुल् प्रत्यय होतो, असें वार्तिककारांनी णमुल् प्रत्यय सांगितला आहे असे म्हणतां सुचविले आहे. 'नित्यसमास होण्याकरिता हे येईल? सूत्र पाहिजे' असे येथे ज्या अर्थी वार्तिककार इतर अर्थ आहे असे म्हणतो; उदा० सांगत आहेत त्या अर्थी त्यावरून असें सूचित पाण्युपघातं वेदिं हन्ति. होतें की हिंसार्थक हन् धातूहूनही प्रकृत सूत्रा- (वा. ३) हिंसार्थक हन् धातु असेल तेथेही नेच णमुल् प्रत्यय होतो. २. हितार्थानाम् . (३।४१४८) या सूत्राने णमुल् इस्तवतं वर्तयति, करवत व विनि. ( हाताने फिर- प्रत्यय केला की तेथें उपपदसमात विकल्पाने वितो.) हस्तग्राहं गृह्णाति, करपाई गृगानि, (२१२१२१) होतो. (हाताने घेतो.) १.(स.३८) ओलावा उत्पन्न करणारा जो साधनीभूत पदार्थ तदा वक शब्द उपपद असतांना पिप धातू- १.(सू. ४०) आत्मीय, छाति अथवा पन या हून गमुल् प्रत्यय होतो. उदा० उपेष पिनष्टि अर्थाचा करणवाचक शब्द उपपद असतांना पुए (पाणी घालन वाटतो. ) तैलपत्रं पिनष्टि ( तेल धातूहन गमुल प्रत्यय होतो. उदा. स्वपोप पुग्णाति, पालन कुटतो.) गोपौर्य पुणाति, पितृपोयं पुष्णाति, धनपोयं पुनानि. १.(स.३९) इस्त या अर्थाचा करणवाचक शब्द १. (मू. ४१) अधिकरग-वाचक शरद उपर उपपद असतांना वनि इ. जि-प्रत्ययान्त इन धातु, असनांना वन्ध धानून पमुल प्रत्यय होतो. उदा. भाणि ग्रह पातु यदिन पमुल् प्रत्यय होतो, उदा० चक्रवन्धं वरनाति. नाकावर वापतो.)

·३६२ व्याकरणमहाभाष्यम् [भ. ३. पा. ४. मा.१ इह करमान भवति । ग्राम पद इति । उपमाने कर्मणि च ॥ ३॥४॥४५॥ एवं वक्ष्यामि । अधिकरणे बन्धः कपादिपु यथाविध्यनुप्रयोगः संज्ञायाम् (४१-४२)। ततः कत्रोंजीव- पुरुषयोनेशिवहोः (४३) इति । कथमट्टा- ॥३॥४॥४६॥ लिकाबन्धं बद्धः चण्डालिकारन्धं बद्धः ॥ उपदंशस्तृतीयायाम् ॥शा४७|| उपमाने कर्मणि च (४५) इत्येवं हिंसार्थानां च भविष्यति ॥ समानकर्म- [संज्ञायाम् ॥३।४।४२॥ काणाम् ॥ ३४॥४८॥ कोजीवपुरुपयोर्नशिवहोः॥३।४।४३ सप्तम्यां चोपपीडरुधकर्षः ऊर्चे शुपिपूरोः ॥ ३।४। ४४॥ ||३४|४९|| , येथे प्रकृत (सू ४१) ग्रोमे बद्धः 'संज्ञायाम्' हे पुढील सूत्र निराळे केले नाही सूत्राने णमुल प्रत्रय का होत नाही ? तर 'अट्टालिकावन्ध बद्धः', 'चण्डालिकापन्ध हे सूत्र आणि पुढील सूत्र अशी दोन बद्धः, ही त्याची उदाहरणे कशी साधतील ? सूत्रे मिळून एकच सूत्र 'अधिकरणे बन्धः 'उपमाने कर्मणि च' ( ३१४४५) या सज्ञायाम्' असे करता येईल, व त्याच्या पुढे सूत्रानेच तेथें णमुल प्रत्यय होईल. 'कोर्जावपुरुषयोर्नशिवहो:' हे सूत्र येईल. . नश् वड्या १. गांवामध्ये घरला अमा अर्थ आहे. येथे (तुपाप्रमाणे पणो बनो,) अजानाश नष्टः गमल प्रत्यय झाला तर 'मामबन्ध बद्धः' अमा (बोकडाप्रमाणे नष्ट झाला ) प्रयोग होईल. ३. ग्रामे बदः येथे संशा नसल्यामुळे मुल् जो णमुल प्रत्यय सांगितला ( ३४३४-४५) १. (स. ४६) कष् वगैरे धातहून आतापर्यंत प्रत्यय होणार नाही. आहे तेथे ज्या धातूहुन णमुल प्रत्यय केला ममेल १. (सू ४१) सहा असताना बव् धातहून त्याच धातूचा पुढे अनुपयोग होतो. णमुल प्रत्यय होतो. उदा. क्रौञ्चव- वाति. एक प्रकारच्या बवाची ही सज्ञा ओर. १. (स. ४७) तृतीयान्त उपपद असताना उप १. (सू. ४३) जीव आणि पुरुष हे कर्तृवाचक 30-मूलकोपदश मुक्त, मूलकेनोपदर्श भुक्ते, या उपमर्गपूर्वक दश् धातहून णमुल प्रत्यय होतो. शब्द उपपर असताना कमाने आणि सूखापासून पुढे णमुल प्रत्यय केला असता तेथे उपपद. धान्न पमुल प्रत्यय होतो. उदा. जीवनाश नश्यति. जीव नष्ट होतो.) पुरुषवाह वहति (पुरुष समास विकरपाने होतो ( २२ । २१) मओझे वाहतो) १ (४८) तृतीयान उपपद असतांना १. (२.४४) कर्तृवाचा अर्व शन्द उपपद प्रयोग केलेल्या धातूचे आणि हिंसात्मक धातु कर्म हिंसार्थक पातहून गमुल् प्रत्यय होतो, परतु अनुः असताना शुष भागि पूर या पाइन णमुल प्रत्यय होतो. उदा. ऊध्वंशोष गुण्यति, ऊर्धपूर पूर्यते दण्डेनोपयात गाः कालयति, एकच अमले पाहिजे, उदण्डोफ्यान गा. काति, (एखादे झाड उभे असतानाच मुक्त, घागरीचे सोंड वर असतानाच ती पाऊस वगैरेंनी भरते. ) १(मू ४९) उप उपसांच्या पुढील जे १. (स्. ४५) उपमान भून जे कर्म किंवा कर्ता पोड़ रुप आणि स्वादि गांतील कृष् धातु त्याहून सप्तम्यन्त किंवा तृतायान्त उपपर असताना मुल वाचक शुन्द उपपद असताना पातून णमुल प्रत्यय होतो उदा. पार्योपपीट शेते, पार्थयोरुप प्रत्यय रोवो. उदा. घृतनिधायं जल निशाति पीद शेते: पार्वाभ्यामुपपीर शेते. - .

·- पा. सू. ३. ४.५०] व्याकरणमहाभाष्यम् १ प्रमाण समासत्तौ ॥३४॥५०॥ नालेव्यमानयोः ॥३४॥५६॥ प्रमाणे च ॥४५॥ अस्थतितृपोः क्रियान्तरे कालेपु अपादाने वरीप्तायाम् ||३।४।५२।। ॥शष्टा९७॥ द्वितीयायां च ।।३।४।५३॥ नाम्न्यादिशिग्रहो।।३।४।५८॥ स्वाङ्गेऽध्रुवे ।।३।४।५४॥ अव्ययेऽयथाभिप्रेताख्याने कृत्रः परिक्लिश्यमाने च ॥३॥५५॥ क्त्वाणमुलौ ॥३४५९॥] विशिपतिपदिस्कन्दा व्याप्यमा- तिर्यच्यपवर्गे ॥६॥ १ 'सु. ५०। सप्तम्यन्न किंवा तृतीयान्त उपपद धातहून द्वितीयान्त उपपद असतांना णमुल् प्रत्यय असतांना धातूहून अत्यन्न सामीप्य गम्यमान अस- होतो; त्या धात्वर्थ-क्रियेचा कमाशी संवैध सर्व तांना णमुल प्रत्यय होतो. उदा० केगमाई युध्यन्ते. अंशांनी असला पाहिजे, किंवा वारंवार होत असला केशेषुग्राहं युध्यन्त. केशाहं युध्यन्ते. पाहिजे. उदा० गेहानुप्रवेशमास्ते. (वरांत सर्व ठिकाणी प्रवेश करून आहे, वरचेवर घरांत प्रवेश १ (सू. ५१) सप्तम्यन्त किंवा तृतीयान्त उपपद असतांना धातुहन णमुल प्रत्यय होतो करून आहे.) समास होत नाही त्या वेळी गेहम् गम्यमान अमतांना. उदा० द्वयगुलोत्कर्ष खण्डिकां याला किंवा अनुप्रवेशं याला पाळीपाळीने द्वित्व छिनत्ति, द्वयड्गुले उत्कर्ष खण्डिको छिनत्ति. द्वयगु- (८1१।४) होते. लेनोत्कर्ष खण्डिकां छिनत्ति. १ (स. ५७) धात्वर्थक्रियेमध्ये व्यवधान दाख- विणारा जो काल तद्वाचक द्वितीयान्त उपपद अस. १ (सू. ५२) अपादानवाचक शब्द असतांना थातूहून णमुल् प्रत्यय होतो त्वरा गम्यमान तांना दिवादि गणांतील अस् धातु किंवा तृप् धातु असतांना. उदा० शय्योत्यायं धावति, शय्याया याहृन णमुल प्रत्यय होतो. उदा० द्वयहायासै गाः उत्थाय धावति. (आंथरुणावरून उठला की इतर पाययति. (मध्ये दोन दिवस टाकून वैलांना पाणी कामाकडे दुर्लक्ष करून लगेच धावतो.) पाजतो). एकदां समास होत नाही. १ (सू. ५८) द्वितीयान्त नाम शब्द उपपद १ (सू. ५३) द्वितीयान्त उपपद असतांना आणि असतांना आ उपसर्गपूर्वक दिश् धातु आणि ग्र त्वरा गम्यमान असतांना धातूहन णमुल प्रत्यय धातु यांहून णमुल प्रत्यय होतो. उदा० नामादेश- होतो. उदा० यष्टिग्राहं युध्यन्ते, यष्टिंयाई युध्यन्ते माचष्टे (नांव घेऊन सांगतो.) नामग्राहमायति. (काठी घेउन लढू लागतात; शस्त्रे आणीपर्यंतही (नाव घेऊन हाक मारतो.) थांवत नाहीत.) १ (सू.५९) अव्यय उपपद असतांना कृ धातूहून १ (सू. ५४) द्वितीयान्त स्वांगवाचक शब्द क्त्वा प्रत्यय होतो, परंतु तेथें इच्छित नसेल तशा उपपद असतांना धातुहन णमुल् प्रत्यय होतो, परंतु रीतीने सांगणे असा अर्थ विवक्षित पाहिजे. उदा० ते स्वाङ्ग ध्रुव नसावे. उदा० भ्रूविक्षेपं कथयति, ध्रुवं उच्चःकृत्य उच्च:कारमप्रियमाचष्टे (वाईट गोष्ट विक्षप कथयति. ज्या स्वांगावाचून प्राणी जगू शकत मोठ्याने सांगतो.) एकदां समास होत नाही तेव्हा नाहीं तें स्वांग ध्रुव होय. उच्चैः : कृत्वा, उच्चैः कारम् असे होते. १ (स. ५५) द्वितीयान्त स्वांगवाचक शब्द १ (सू ६०) तिर्यच् शब्द उपपद असतांना क उपपद असतांना धातून णमुल प्रत्यय होतो परंतु धातुहुन समाप्ति हा अर्थ गम्यमान असतांना क्वा त स्वांग सर्व बाजूने धात्वर्थ-क्रियेनें पीडित होत आणि णमुल प्रत्यय होतात, तिर्यकृत्य गतः असले पाहिजे. उदा० उरःप्रतिपेषं युध्यन्ते, उरः- तिर्यकारं गतः, ( काम पुरे करून गेला.) एकदा प्रतिपेयं युध्यन्ते.(सर्व उराचा चुराडा होत लढतात.) समास होत नाही त्या वेळी तिर्यक् कृत्वा गतः, १ (सू. ५६) विश्, पत्, पद्, आणि स्कन्द् या तिर्यक् कारं गतः असे होते. उपपद ·३६४ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ. ३. पा. ४ आ.१ अयुक्तोयं निर्देशः। तिरश्चीति भवि. अथ प्रत्ययग्रहणं किमर्थम् । इह मा भूत्। सध्यम् । सौत्रोयं निर्देशः॥ हिरुक्करवा पृथक्त्या ।। [स्वाश तस्मत्यये कृभ्वोः [तूष्णीमि भुवः ॥२४६३।।] ॥३॥४।६१॥] अन्य च्यानुलोम्ये ॥३।४।६४॥ नाधार्थप्रत्यये व्यर्थे ।।३।४.६२ अयुक्तोयं निर्देशः । अनूचीति अर्थग्रहणं किमर्थम् । नाधाप्रत्यय भवितव्यम् । सौत्रोयं निर्देशः ।। इतीयत्युच्यमाने इहैव स्यात विधाकृत्य । इह न स्यात् द्वेधंकृत्य । अर्थग्रहणे पुनः शिंपजाग्लाघटरभलमक्रमस- क्रियमाणे न दोपो भवति । नाधाप्रत्यये हाहीस्त्यर्थेषु तुमुन् ॥३४॥६५॥ च सिद्धं भवति यथान्यस्तेन समानार्थः। पर्याप्तिवचनेष्वलमर्थेषु॥श४६६] (सू. ६१) येथें तिर्यचि हा निर्देश असतानाही दृष्ट कार्य सिद्ध होईल, आणि त्या बरोबर दिसत नाही; तिरश्चि असें पाहिजे. प्रत्ययाच्या अर्थीच होणारा जो दुसरा कोणता (६।११३८). प्रत्यय तो उपपदामध्ये असला तरी तेथेही हा निर्देश सौत्र आहे. काम मागेल, (सू. ६२) येथे 'नाधार्य यांतील अर्थ आतां येथे प्रत्यय-ग्रहण कशाकरिता हा शब्द कशाकरिता घातला आहे? केले आहे. तो न घालता माघाप्रत्यये एवढेच म्हटले 'हिरुम् कृत्वा', 'पृथक कृत्वा', येथे तर द्विधाकृत्य येथे धाप्रत्ययान्त उपपद असता. प्रकृत सूत्राची प्रवृत्ति न झाली पाहिजे. नाच ह्या सूत्राची प्रवृत्ति होईल; आणि द्वैधं. (सू. ६४) येथे 'अन्यचि' हा निर्देश कृत्य ये धमुश्प्रत्ययान्त उपपद असताना बरोबर दिसत नाही. अनूचि असे पाहिजे, होणार नाही. अर्थ शन्द घातला असता हा (६।४।१३८) दोष येत नाही. ना आणि धा हे प्रत्यय हा निदंश सौत्र आहे. १ (सू. ६१)तम्-(५।४।४४) प्रत्ययान्त स्वाग. शम.६३ तुणीम् शब्द उपपद अमतांना भूधात. वाचक शब्द उपपद असताना क ागि भू या हून क वा आणि णमुल हे प्रत्यय होतात. उदा.नानी- पातहून नत्वा आणि णमुल प्रत्यय होतात. उदा. भय, तृष्णींभावम्. एकदा ममान होत नाही. तूष्णी मुखन.कृत्य गतः, मुखतःकार गतः, मुखनोभूय मरवा तिष्ठनि, मुखतोमाव निधन. एक्दा समाम होत नाही १ (सू.६४ अन्वच् शब्द उपपद असतांना आणि स्या वेळी मुखतः कृत्वा, मुखनो भावम् अमें होने, अनुकूलत्व गम्यमान असताना भू शतकून बरवा १ (म.६२)ना(५।२।२५) आणि धा(५५३१४२) आणि णमुल हे प्रत्यय होतात. उदा० अन्वगमय या प्रत्ययांच्या अर्थी सागितलेले जे प्रत्यय ते शेवटी आरते. अन्वग्मावमास्ते. (दुसन्याच्या मनाप्रमाणे असलेले उपपट असताना क माणि भू या धाडून वागतो.) एकदा समास होत नाही. अन्दग् भूत्वा. पत्वा बाणि गमुल हे प्रत्यय होतात, परंतु तेथे (सू ६५)शक् प् मा ग्ला घट् मलभूकम् उपपदाचा अर्थ ख-या रीतीने नसून करिपलेना सह अह आणि अस्ति या अर्थाच भान यापैकी कोताही धातु उपपद असतांना कोणत्याहा पातहन असावा. उदा. अनाना नाना कृत्वा गता, इनि तुमुन् प्रत्यय होतो. उदा. भोक्तु शक्नोति नानाकृत्य गनः, नानाकारगतनानाभाद गत: इगदि येथे सर्व ठिकाणी एकदा समाम होत नाही. आगि सामध्य गम्यमान असताना पाहून तुमुन् १ (सू ६६) पूर्णनावाचक बार उपपद असताना २ दिरुक आणि पृथक ही अपये विना या प्रत्यय होतो. उदा. पर्याप्तो भोक्तुम् ( दा चागला भांची म० मा प्रत्ययाग्या अर्थाची आहेत भोका आहे.)

·पा. सू. ३. ४. ६७] व्याकरणमहाभाष्यम् ३६५ कतरि कृत् ॥ ३।४।६७॥ तम्। भावे घन् भवतीति ।। कणि तर्हि किमर्थमिदमुच्यते । मा भूवन्निति । कर्मण्यपि यमिच्छत्याह कर्तरि कृवचनमनादेशे तम् । धः कर्मणि ष्टन् [३. २. १८१ ] स्वार्थविज्ञानात् ॥१॥ इति ।। करणाधिकरणयोस्तहिँ मा भूवन्नि- कर्तरि कृतो भवन्तीत्युच्यतेऽनादेशे स्वा- ति । करणाधिकरणयोरपि यमिच्छत्याह र्थविज्ञानात् । अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः तम् । ल्युट करणाधिकरणयोर्भवतीति ॥ स्वार्थे भवन्ति । तद्यथा । गुप्तिक्रि-द्यः संप्रदानापादानयोस्तार्ह मा भूवन्निति । सन् [३ .१, ५.] यावादिभ्यः कन् संप्रदानापादानयोरपि यमिच्छत्याह तम् । [५.४.२९] इति । एवामिमे प्रत्ययाः दाशगोप्नौ संप्रदाने [३.४.७३ ] भीमा- कृतः स्वार्थे स्युः । स्वार्थ मा भूवन्तरि दयोऽपादाने [७४] इति ॥ य इदानी- यथा स्युरित्येवमर्थमिदमुच्यते । नैतद. मतोऽ न्यः प्रत्ययः शेषः सोऽन्तरेण व- स्ति प्रयोजनम् । यमिच्छति स्वार्थ आह चनं कर्तर्येव भविष्यति ॥ तदेव तर्हि (सूत्र६७) हे सूत्र कशाकरितां केलें आहे ? चाटते तेथे स्पष्टच तमें आचार्य बोलतात. (वा. १)कर्ता या अर्थी कृत् प्रत्यय होतात उदा० धः कर्मणि ष्ट्रन् (३।२।१८१). असे येथे सांगितले आहे. कारण जर तसे तर मग करण किंवा अधिकरण या अर्थी सांगितले नाही तर ते प्रत्यय स्वार्थी होऊं कृत् प्रत्यय होऊ लागतील ते न होण्याकरिता लागतील. 'अमुक अर्थी प्रत्यय होतो' सूत्र केले असेल. अर्थाचा निर्देश ज्या ठिकाणी केला नसेल असेही म्हणता येत नाही. कारण, जो प्रत्यय तेथे ते प्रत्यय स्वार्थी होतात' अशी परिभाषा करण किंवा अधिकरण या अर्थी व्हावा असें आहे; जसे:-गुप्तिक्किद्भयः सन् (३३११५) आचार्यांना वाटते तेथे स्पष्टच तसे आचार्य यावादिभ्याः कन् (५।४।२९) या सूत्रांनी बोलतात. जसे:-~करण किंवा अधिकरण या सांगितलेले सन् आणि कन् हे प्रत्यय जसे स्वार्थी अर्थी ल्युट् प्रत्यय होतो. (३।३।११७). होतात त्याप्रमाणेच हे कृत् प्रत्ययही भाव या तर मग संप्रदान किंवा अपादान या स्वार्थी होऊ लागतील. ते स्वार्थी होऊं अर्थी कृत् प्रत्यय होऊ लागतील ते न व्हावे नयेत, तर कर्ता या अर्थी झाले पाहिजेत, याकरितां हे सूत्र केले असेल. याकरितां हे सूत्र केले आहे, असेही म्हणता येत नाही. कारण जो हा या सूत्राचा उपयोग बरोबर दिसत नाही. प्रत्यय संप्रदान किंवा अपादान या अर्थी कारण, जो प्रत्यय स्वार्थी व्हावा असें व्हावा असें आचार्योना वाटते तेथे स्पष्टच आचायांना वाटते तेथे आचार्य स्पष्ट तसें तसे ते बोलतात, जसें :-दाशगोप्नौ संप्रदाने बोलतात, उदाहरणार्थ:- भाव या अर्थी पञ् (३।४।७३), भीमादयो ऽपादाने (३।४।७४). प्रत्यय होतो. ( ३।३।१८ ). तेव्हां आतां या विशेष अर्थी सांगितलेल्या तर मग कर्म या अर्थी कृत् प्रत्यय होऊ लाग. प्रत्ययांशिवाय उरलेला जो कृत् प्रत्यय तो 'कर्ता या अर्थी होतो' असे प्रत्यक्ष म्हटलें नाहीं तील ते होऊ नयेत याकरिता सूत्र केले असेल. तरी तो आपोआपच कर्ता या अर्थी होईल. असेही म्हणता येत नाही. कारण, जो तर मग कृत् प्रत्यय स्वार्थी होऊं नयेत प्रत्यय कर्म या अर्थी व्हावा असे आचार्यांना हाच या सूत्राचा उपयोग समजावा. १स.६७) कासशक प्रत्यय कर्ता या अर्थी हातात. नियम आहे. असा है हा सामान्य उदा.

·व्याकरणेमहाभाष्यम् [अ. ३पा. ४ आ.१ प्रयोजनास्वार्थे मा भूवन्निति । ननु चोक्तं च करणे ख्युनादयो विधीयन्ते ते कर्तरि यमिच्छति स्वार्थ आह तं भावे घञ् न भविष्यन्ति । तेन च करणे स्युरनेन भवतीति । अन्यः स भावो बाह्यः च कतरि । ननु चापवादत्वात् ख्युनादयो प्रकृत्यर्थात् । अनेनेदानीमाभ्यन्तरे भावे बाधकाः स्युः। न स्युः। किं कारणम् । नाना- स्युस्तत्र मा भवन्निति कर्तृग्रहणम् । कः वाक्यत्वात् । नाना वाक्यं तच्चेदं च । पुनरेतयो वयो विशेषः । उक्तो भावभेदो समानवाक्येऽपवादैरुत्सर्गा वाध्यन्ते भाष्ये। अस्ति प्रयोजनमेतत् । किं तहीति। नानावाक्य याद् वाधनं न प्राप्नोति ॥ तत्र ख्युनादिप्रतिषेधो नानावाक्य- तद्वच्च कृत्येष्वेवकारकरणम् ॥३॥ त्वात् ॥२॥ एवं च कृत्वा कृत्येष्वेवकारः क्रियते । तत्र ख्युनादीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः) तयोरेव कृत्यक्तखलीः [६.४.७०] ख्युनादयः कर्तरि मा भूवनिति । ननु इति । भावे पाकर्मकेभ्य इति ॥ पण जो प्रत्यय स्वार्थी व्हावा असे आचा होणार नाहीतच. योना वाटते तेथे स्पष्टच ते तसे बोलतात. त्या सूत्राने करण या अर्थी मागितले म्हणून जसे 'माव या अर्थी घन् प्रत्यय होतो' काय झाले ? त्याने करण या अर्थी होतील असे आताच सागितले आहे ना ? आणि प्रकृत सूत्राने कर्ता या अर्थीही होतील. भावे असा जो भाव सागितला आहे तो पण करण या अर्थी सागितलेले पुन् प्रकृतीच्या अर्यापेक्षा म्हणजे स्वार्थापेक्षा वगैरे प्रत्यय अपवाद असल्यामुळे प्रकट निराळा आहे. तो भाव याह्य आहे. आणि सूत्राचा वाघ करतील, स्वार्य जो भाव तो आभ्यन्तर भाष आहे, बाध करणार नाहीत. त्या अर्थी कृत् प्रत्यय होऊ लागतील ते होऊ काय कारण? नयेत याकरिता येथे कर्ता या अर्थी कृत् कारण अम की करणी स्युन् प्रत्यय प्रत्यय होतात असे मागितले आहे. सागणारे ते वाक्प, आणि कर्ता या अपी पण आभ्यन्तर आणि याह्य या दोन त् प्रत्यय सागणारे प्रश्न वाक्य ही दोन्ही भावामध्ये काय बरें फरक आहे ! वाक्ये अगदी भिन्न भिन आहेत म्हणजे या दोन भावातील फरक माग (३।१।२७) त्याचा परस्पर काही सेरध नाही. परस्पर माध्यामध्ये दाखविलाच आहे. संयघाने एकवाक्यता होण्यासारखी जी वाक्ये दा उपयोग आहे सरा! असतील तेथन अपवाद शास्त्राने सामान्य मग पुढे आता तुमचे काय म्हणणे आहे? शास्त्राचा वाघ केला जातो. तेव्हा परसादी पा. २) ह्या कृत् प्रत्ययामधील एयुन् असपद अशी ही यास्ये असल्यामुळे त्यातील यमेरे प्रत्यय कर्ता या अर्ण होत नाहीत असा एकाने दुसन्याचा याध होगार नाही. भतिषष करावा. कारण एयुन् (२९६ (या. ३) याप्रमाणेच त्य प्रत्ययाचा अर्थ पगैरे प्रत्यप क्ता या अर्धा न झाले पाहिजेत. सांगतांना सूत्रधारांनी 'भावे चाकमोम.' या पण एयुन् वगैरे प्रत्यय करग या मी यापुढे 'तपारेर त्यसपनयां.' (100) मांगताले आहेत. तेव्हा कनां या अर्थी वे बागामध्ये एष शाद पावला आहे. हननारी र मनमस्तच. बारा विदेर म माया सामी का 4पासावा या वा माय.

·पा. सू. ३. ४.७० ध्याकरणंमहाभाष्यम् ३६७ एव न्यायो किं प्रयोजनम् । एवकारकरणं च चार्थे ॥६॥ तच्च भव्याधर्थम् ॥४॥ एवकारकरणं च चार्थे द्रष्टव्यम् । तयो- भव्यादिषु समावेशः सिद्धो भवति । भवकर्मणोः कृत्या भवन्ति भव्यादीनां गेयो माणवकः सान्नाम् । गेयानि माणव- कर्तरि चेति ॥ किं प्रयोजनम् । केन सामानीति ॥ तच्च भव्याधर्थम् ।। ७॥ ऋषिदेवतयोस्तु कृद्धिः समावेशवचनं भव्यादिषु समावेशः सिद्धो भवति ज्ञापकमसमावेशस्य ॥५॥ गेयो माणवकः सान्नाम् । गेयानि यदयं कर्तरि चर्षिदेवतयोः [३.२ माणवकेन सामानीति ॥ १८६]इति सिद्धे सति समावेशे समावेशार्थ यत्तावदुच्यत ऋषिदेवतयोस्तु कृद्भिः चकार शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यों न समावेशवचन ज्ञापकमसमावेशस्येति भवति समावेश इति ॥ किमर्थं तर्हि नैतज्ज्ञापकसाध्यमपवादैरुत्सर्गा वाध्यन्त कृत्येष्वेवकारः क्रियते । इति । एष यदुताप- वाध होत नाही असे जे त्या एव शब्दाने या सूत्राचा असा अर्थ होतो. तयोः म्ह. त्या सुचविले आहे त्याचा काय उपयोग? भाव आणि कर्म या अर्थी कृत्य वगैरे प्रत्यय (वा. ४) 'भव्यगेय०' (३।४६१८ ) या होतात आणि भव्य वगैरे शब्दांमध्ये कर्ता या पुढील सूत्राने त्या शब्दामध्ये कर्ता या अर्थी अर्थीहि होतात. कृत्य प्रत्यय सांगितले आहेत; तेथे ते प्रत्यय याचा काय उपयोग? एकदां इतर अर्थीहि होतात. उदा. गेयो (वा. ७) तसा अर्थ केला म्हणून भव्य साम्नाम् , गेयानि माणवकेन वगैरे शब्दांमध्ये समावेश सिद्ध होतो, उदा० सामानि. गेयो माणवकः साम्नाम् , गेयानि माणव- (वा. ५) परंतु अशा रीतीने समावेश म्ह० दोन्ही अर्थों प्रत्यय सिद्ध होत असतांनाही केन सामानि. आचार्यांनी समावेश होण्याकरितां 'कर्तरि चर्षि आतां समावेश होण्याकरितां कर्तरि चर्षि. देवतयोः' (२।१८६) या सूत्रामध्ये ज्या- देवतयोः (३।२।१८६) या सूत्रामध्ये जो च अर्थी चकार घातला आहे त्या अर्थी ' समा- शब्द उच्चारला आहे तो 'समावेश होत नाही. वेश होत नाही' असे त्यावरून सूचित होते.- या गोष्टीचे ज्ञापक आहे' असे जे (वा. ५) पण असे असेल तर मग कृत्य प्रत्य. म्हटले आहे त्यासंबंधाने इतकेच सांगावयाचे यांचा अर्थ सांगतांना एव शब्द कां बरें आहे की 'समावेश होत नाही' म्ह० अपवाद शास्त्रांनी सामान्य शास्त्रांचा वाध होतो, या घातला आहे? (वा. ६) तो जो एव शब्द घातला आहे गोष्टीला शापक कशाला पाहिजे ? अपवाद तो च शब्दाच्या अर्थी घातला आहे असे शास्त्रांनी सामान्य शास्त्राचा वाध व्हावा हाच समजावें. त्यामुळे 'तयोरेव०' (३१४७०) न्याय आहे. आतां ' परस्परसंबंध न झालेली तयोरेव' या सूत्राने कृत्य प्रत्यय येथे गा धातहन कर्ता या अर्थी यत् भाव किंवा कर्म या अर्थी सांगितले आहेत. त्याने जर प्रत्यय झाला आहे; आणि गेयानि सामानि येथे सूत्राचा वाध केला सूत्रकारानी तेथे एव शद मासला नसता. समावेश झाला आहे. माणवकः ३ ४ तेथें प्रकृत असता तर ·३६८ व्याकरणमहाभाध्यम [अ.पा. ४ आ. १ वादरुत्सर्गा पाध्येरन् । ननु चोक्तं ज्ञापने प्रयोजनम् । तच्च भव्याद्यर्थम् । नानावाक्यवाद वाधनं न प्राप्नोतीति । न भव्यादिपु समावेशः सिद्धो भवति । गेयो विदेशस्थमिति कृत्वाती नाना वाक्यं माणवक: साम्नाम् । गेयानि माणवकेन भवति । विदेशस्थमपि सदेकवाक्यं भवति। सामानीति ॥ यद्येतज्ज्ञाप्यत इहापि समा- वद्यया। द्वितीयेऽध्याये लुगुच्यते तस्य वेशः प्राप्नोति । दाशगोध्नौ संप्रदाने चतुर्थषष्ठयोरलुगुच्यतेऽ पवादः ॥ यदप्यु- [३. ४.७३.] भीमादयोऽपादाने [७४] च्यत एवकारकरणं च चार्थ इति कथं इति । अत्रापि सिद्धं भवति । यदयमा पुनरन्यो नामान्यस्यार्थे वर्तते । कथमेव दिकर्मणि क्तः कर्तरि च । [१] इति कारवार्थ वर्तते । स एप एवकारः स्वार्थ सिद्धे समावेशे समावेशं शास्ति तज्ज्ञाप वर्तते । किं प्रयोजनम् । ज्ञापकार्थम् । यत्याचार्यः प्रागमुतः समावेशो भवतीति ।। किं ज्ञाप्यम् । एतज्ज्ञापयत्याचार्य इत कि पुनरयं प्रत्ययनियमः । धातोः उत्तर समावेशो भवतीति । किमेतस्य परोऽकारो ऽकशब्दो वा नियोगतः कार अशी ही भिन्न भिन्न वाक्ये आहेत म्हणून अपवाद प्रत्यय असेल त्याने सामान्यप्राप्त त्यामध्ये एकाने दुस-याचा वाध होणार नाही' प्रत्ययाचा बाध होत नाही, पण समावेशच असे जे म्हटले आहे ते येथे बरोबर दिसत होतो; ही गोष्ट आचायांच्या मनात येथे नाही. कारण भिन भिन्न ठिकाणी ती वाक्ये ठरवावयाची आहे. आहेत म्हणून काही त्याचा परस्परसबंध या शापकाचा उपयोग काय ? न होता ती अलगच राहतात असे नाही. असे पहा की दूर टिकाणी असलेल्याही वाक्याचा शब्दामध्ये समावेश होतो, म्ह. इतर अर्थीही उपयोग असा की मम्म, गेय, वगैरे परस्परसबध होऊन एक्वाक्यता होते. उदा०:- कृत्य प्रत्यय होतो, उदा० गेयो माणवक दुसन्या अध्यायामध्ये (२२४९१) लुक् सागि- साम्नाम, गेयानि मागवन सामानि. तला जाहे, आणि त्याचा अपवाद अलुर हा चयथ्यामध्ये (१८९) आणि सहाव्या. पण असे जर शायक केले तर 'दायगोनो मध्ये (६३३१) सागितला आहे. सेप्रदाने' (३४७३), 'भीमादयोऽयादाने' (11७४), येथेही समावेश होऊ लागेन, तसेच एव शम्द च सदाभाजी घातला येही इस सिद्ध होत आहे. असे दी अशा आहे (या. ६) असें जें म्हटरे आहे तेही रीतीने सिद्ध होत असतानाही आदिवर्मगि बरोबर नाही. कारण, एक शब्द दुसन्या कर्तरि च' (३।४।७१) या सूत्रामध्ये गुदाच्या अर्थी कसा पर अम् शुषेल ! आचार्यानी जो समावेश होण्याकरिता च उदा० एवं हा शन्द च शब्दाचा अर्थी वसा शब्द घातला आहे त्यावरून ते असें सूचित अगशवेल ! तो एव दाद तेथे रस्ताच्या परतात की 'आदिमणि' या सूया या अर्थान आहे. पूर्व सूधापर्यतच समावेश होतो. स्याचा तेथे काय उपयोग ? पण काय हो, या प्रकृत सूत्राचा अर्थ शारशाकरिता तो ते उपयोगी पातो. कसा समजाया! घातूच्या पुढील जो अ या शारकाने कोणती गोर ठरवा किंवा अक वगैरे शम्दनियोगाने म. शास्त्रा पापी आहे! हेनुसार कार्याला दाखवितो तो कर्ता या अपी पनीर इन या प्रकत मूत्राच्या पुढे जो साध सम माया मशागतीने प्रत्ययामधी नियम ·पा. सू.३.४.६७] व्याकरणमहाभाष्यम् ब्रुवन्कृत्संज्ञश्च भवति प्रत्ययसंज्ञश्चेति । संज्ञानियमे सति सिद्धं भवति ॥ यदि आहोस्वित्संज्ञानियमः । धातोः परो संज्ञानियमो विभक्तादिपु दोषः। विभक्ता ऽकारो ऽकशब्दो वा स्वभावतः कर्तारं भ्रातरः पीता गाव इति न सिध्यति । ब्रुवन्कृत्संज्ञश्च भवति प्रत्ययसंज्ञश्चेति । प्रत्ययनियमे पुनः सति परिगणिताभ्यः कश्चात्र विशेषः। प्रकृतिभ्यः परः क्तो नियोगतः कर्तारमाह। तत्र प्रत्ययनियमे ऽनिष्टप्रसङ्गः ॥८॥ न चेमास्तत्र परिगण्यन्ते प्रकृतयः ।। तत्र प्रत्ययनियमे सत्यनिष्टं प्राप्नोति । विभक्तादिषु चाप्राप्तिः प्रकृतेः काष्ठभिदब्राह्मणः । बलभिदब्राह्मणः । प्रत्ययपरवचनात् ॥१०॥ एषोऽपि नियोगतः कर्तारं ब्रुवन्कृत्संज्ञश्च विभक्तादिपु च प्रत्ययनियमस्याप्राप्तिः। स्यात् प्रत्ययसंज्ञश्च॥ किं कारणम् । प्रकृतेः प्रत्ययपरवचनात् । संज्ञानियमे सिद्धम् ॥ ९॥ परिगणिताभ्यः प्रकृतिभ्यः परः . करण्याविषयी प्रकृत सूत्राचे तात्पर्य समजन मात्र हे सिद्ध होत आहे. त्यालाच नंतर कृत्संज्ञा व प्रत्ययसंज्ञा होतात पण जर संज्ञेसंबंधी नियम मानला तर किंवा साहजिक रीतीने कर्ता या अर्थाचा विभक्त वगैरे शब्दांमध्ये दोप येतो.. विभक्ताः वाचक असा जो धातूच्या पुढील अ किंवा भ्रातरः, पीता: गावः हे प्रयोग सिद्ध होणार अक वगैरे शब्द त्यालाच कृत् व प्रत्यय नाहीत. आणि प्रत्ययासंबंधी नियम मानला या संज्ञा होतात अशा रीतीने संज्ञेसंबंधी नियम म्हणजे मात्र हे सिद्ध होतातः गत्याकर्मक करण्याविषयी तात्पर्य समजावें ? (३।४७२) या सूत्राने काही विशेप धातू या दोहोंमध्ये फरक काय ? उच्चारून त्यांच्या पुढे कर्ता या अर्थी क्त (वा. ८) येथे प्रत्ययासंबंधी नियम असेल प्रत्ययाचे विधान केले आहे, आणि भज् आ तर काष्ठभिदब्राह्मणः, बलभिदब्राह्मणः येथे पा हे धातू तर त्यांमध्ये उच्चारले नाहीत. अनिष्ट प्राप्त होते. तेथे भिद् धातूच्या पुढील (वा.१०) प्रत्यय नियमपक्षीही विभक्त वगैरे जो अब्राह्मण शब्दांतील आदि अकार तोही शब्दांमध्ये प्रकृत सूत्राची प्राप्ति येत नाही. या प्रकृत सूत्रामुळे कर्ता या अर्थी साधु समजून काय कारण ? त्याला कृत् व प्रत्यय या संज्ञा होतील. कारण असे की, कांही धातूंच्या पुढील वा. ९) संज्ञेसंबंधी नियम मानला म्हणजे कर्ता या अर्थाच्या क्त प्रत्ययाला फक्त त्याने यास नको. ५, ह्या संशानियमपक्षी ख्युन् वगैरे प्रत्यय कर्ता जून त्याला कृत् आणि प्रत्यय या संज्ञा होऊ लागतील. या अथी होत नाहीत हा प्रतिपेध (वा. २) कराव ७ अब्राह्मणः येथील अकार काही कर्ता या रूपाने कर्त्यांचा वाचक स्वभावत: नाही. ८ विभक्ताः पीताः येथे कर्ता या अर्थी त ६ काष्ठभिदब्राह्मणः येथ भिद् धातूच्या पुढील प्रत्यय दिमतो. त्याला प्रत्ययनियमपक्षी प्रकृत अ हा नियोगानेच कर्ता या अर्थाचा वाचक आहे. सूत्राने साधुत्व समजले जाते असा अभिप्राय, ब्राह्मणः असा तो अकार हा नजाचा आहे खरा, पण त्या सूत्रांत भज् आणि पा हे धातू जाचा नकार जाऊन राहिलेला असतो. दिले नाहीत. अर्थ भिन्न असा आहे. आणि जो ब्राह्मणभिन्न ९ तेव्हां विभक्ताः थाणि पीता: यथें प्रकृत सूत्रा. आहे तोच मिद् धातूचा कर्ता आहे. तेव्हा त्या नॅच कर्ता या अर्थी क्त प्रत्ययाला साधुत्व समजले भकाराला कर्ता या अर्थी प्रकृत सूत्राने साधुत्व सम जाते असे म्हटले पाहिजे. : -- ·व्याकरणमहामाध्यम् [भ.३.पा.आ.१ खभावतः कर्तारमाह न चेमास्तत्र परि. [भव्यगेयप्रवचनीयोपस्थानीयजन्या- गण्यन्ते ॥ न तहदानीमयं साधुर्भवति । प्लाव्यापात्या वा ॥ ३॥४॥६८॥ भवति साधुन तु कर्तरि । कथं सहीदानी-लः कर्मणि च भावे चाकर्मकम्यः ।। मत्र कर्तृत्वं गम्यते । अकारो मत्वर्थीयः। ॥३।४।६९॥ विभक्तमेपामस्ति विभक्ताः। पीतमेषा किमर्थमिदमुच्यते । ल एतेषु साधनेषु मस्ति पीता इति । अथवोत्तरपदलोपोऽत्र स्यात्कर्तरि च कर्मणि च भावे द्रष्टव्यः । विभक्तधना विभक्ताः । पीतो. चाकमकेभ्य तिनैतदस्ति प्रयोजनम् । दकाः पीता इति ॥ मावकर्मणोरा मनेपदं विधीयते शेषात्क- । यथा साधुत्व सागितले आहे. म्हणजे ज्या ठिकाणी अथवा 'विभक्त धन येषा' ते विभकधनाः क प्रत्यय स्वभावतःच कर्ता या अर्थी दिसतो या बहुव्रीहीमधील धन या उत्तरपदाचा लोप त्या ठिकाणच्या धातूचे तेथे गत्यर्थ, अकर्मक झाला आहे, तसेच पीतोदकाः या बहुप्रीही- इत्यादि परिगणन केले आहे. आणि या परि मधील उदक या उत्तर पदाचा लोप झाला गणनामध्ये मज आणि पा हे धातू नाहीत. आहे व त्यामुळे विभक्ताः प्रातरः, पीना: तर मग विभत्ता भ्रातरः, पीता गाव: गाव: असे प्रयोग होतात असे समजावे. अशा रीतीचे प्रयोग होत नाहीतच की काय ? (सू.६९) हे सूत्र कशाकरिता केले आहे ? ते प्रयोग साधु आहेत, पण त्यातील क्त क्रियेचे साधन में कर्ता किंवा कर्म त्या अर्थी प्रत्यय कर्ता या अर्थाचा मात्र नव्हे, लकार झाले पाहिजेत, तसेच अकर्मक धातू तर मग विभक्त आणि पीत या शब्दा- हून भाव या अर्थी लकार झाले पाहिजेत. पासून भाते आणि गाई या कार्याचा बोध हा या सूत्राचा उपयोग बरोबर दिसत कसा होतो? नाहीं कारण 'भावकर्मणोः' (१।१३) या विभक्त आहे ज्याचे' अशा अर्थी विभक्तं सूत्राने भाव आणि कर्म या अर्थी लकाराचे शब्दाहून मतुप प्रन्ययाच्या अर्थी अकार स्थानी आत्मनेपद मागितले आहे आणि प्रत्यय (५।२।१२७) करावा 'तसेच पीत 'तसेच पीत 'शेपारकर्नरि० ' (१।२७८) या सूत्राने कर्ता आहे ज्याचे' या अर्थी पीत शब्दाहून अकार या अर्थी लकाराचे स्थानी परस्मैपद सागितले प्रत्यय करावा. आहे आणि लकाराचा विषय काय तो एव. केला आहे. १० विमतद, विभागले दव्य, ये वि+मज नीयो गुरु; जायतेऽमौ जन्यः, जन्यमनेन, आ- याडून कर्म या अर्थीच क्त प्रत्यय केला आहे त4 प्लवोऽसौ बाप्लान्य., आप्ला०यमनेन, आपतनीति पीन यथेही पा धानहून कम या अर्थाच क्त प्रत्यय आपात्यः, आपात्यमनेन, १ (स ६)लट लिट् वगैरे कार हे सकर्मक धातू- १ (सू ६८ ) मन्य गेय प्रवचनीय उपसानीय हुन का किंवा कर्म या अधी होतात; आणि भकर्मक जन्य आप्पाव्य आणि आपास्य हे शब्द का या अयो धातहून भाव किंवा काया भी होतात. उदा. कृस्य मायय वरून निपातन केले आहेत एकदा त्या तण्डुल पचति देवदत्त; तण्डुलः पच्यने देवदत्तेन सदाताल भू वगैरे ध हुन इतर अधीहा (अमर्मका• आस्यते देवदत्तेन, आरसे देवदत्त.. टून भाव या अधों व सकर्मकाहन कर्म या अथी। २ येथे ल: अमें कशाकरिता इटले आहे कृय प्रत्यार होतात. उदा. भवताति मध्यः, भन्ध- भमाच यावा अभिप्राय आहे. कारण, कर्मगि च मनन, गेयो माणवका, गेय साम, प्रवचनीयो गुहः, मारे चाकमकेभ्यः या पदाची पुढे अनुक्षि आहे माननीयः साधाया, उसस्थानीय: शिष्य., उपरथा- उपस्थानीयः शिष्य., उपरथा. तेगा पुढील सूत्रांमध्ये तो पडे घातलीच पाहिजेत. - ·पां. सू. ३.४.६९.] व्याकरणमहाभाष्यम् तरि परस्मैपदमेतावांश्च लो यदुत परस्मै- [७०] भावे चाकर्म केभ्य इति || यावदिह पदमात्मनेपदं च । स चायमेवं विहितः॥ लग्रहणं तावत्तत्राकर्मकग्रहणम् । इह वा अत उत्तरं पठति। लग्रहणं क्रियेत तत्र वाकर्मकग्रहणं को लग्रहणं सकर्मकनिवृत्त्यर्थम् ॥ १ ॥ न्वत्र विशेषः । अयमस्ति विशेषः । इह लग्रहणं क्रियते सकर्मकनिवृत्त्यर्थम् । लग्रहणे क्रियमाण आनः कर्तरि सिद्धो सकर्मकाणां भावे लो मा भूदिति ॥ यदि भवति । तत्र पुनरकर्मकग्रहणे क्रियमाण पुनस्तत्रैवाकर्मकग्रहणं क्रियेत ॥ तत्तत्रा- आनः कर्तरि न प्राप्नोति ।। तत्राप्यकर्मक- कर्मकग्रहणं कर्तव्यम् ॥ ननु चेहापि ग्रहणे क्रियमाण आनः कर्तरि सिद्धो क्रियते । भावे चाकर्मकेभ्य इति || परा- भवति । कथम् । भावकर्मणोरित्यतो र्थमेतद्भविष्यति । तयोरेव कृत्यक्तखलाः ऽन्यद्यदात्मनेपदानुक्रमणं सर्व तत्कथम्। । काय बरे होतो? ढाच आहे की, एक परस्मैपद तरी त्याचे मध्ये अकर्मकग्रहण केले पाहिजे. मिळून स्थानी होणार किंवा आत्मनेपद तरी होणार; सारखेच होते, ज्यास्त होत नाही. आणि तो लकारच येथे त्या अर्थी सांगि आतां येथं ल-ग्रहण केले किंवा तेथे तला आहे. हे मनांत आणून वार्तिककार अकर्मक-ग्रहण केले या दोहोंमध्ये फरक म्हणतात (वा.१) लः कर्मणि हे सूत्र सकर्मकाच्या फरक होतो तर. येथे ल-ग्रहण केले म्हणजे निवृत्तीकरितां केलं आहे. सकर्मक धातूहून भाव आन म्हणजे शानच् प्रत्यय कर्ता या अर्थीही या अर्थी लकार न झाला पाहिजे. सिद्ध होतो. आणि जर तेथे म्हणजे भाव व कर्म आतां भाव या अर्थी लकाराचे स्थानी अर्थ असतांना आत्मनेपद सांगणाऱ्या सूत्रा- आत्मनेपद सांगणाऱ्या सूत्रामध्ये जर अकर्म. मध्य अकर्मक-ग्रहण केले तर ते अर्थ अस- क धातूहून असे म्हटले तर तेथें अकर्मक तांनाच आन प्रत्यय होईल. कता या अर्थी शब्द ज्यास्त घालावा लागेल. होणार नाही. पण येथेही ' भावे चाकर्म केभ्यः' असा पण तेथें अकर्मक-ग्रहण केले तरी देखील अकर्मक शब्द वातलाच आहे ना? आन प्रत्यय कर्ता या अर्थी सिद्ध होतो. पुढे अनुवृत्तीकरितां हे उपयोगी पडत तो कसा? आहे.'तयोरेव कृत्यक्तखलथीः'या पुढील सूत्रा- तो असा की भावकर्मणोः (१।३।१३) या मध्ये 'भावे चाकर्म केभ्यः याची अनुवृत्ति आहे. सूत्राच्या पुढे जी आत्मनेपद सांगणारी सूत्रे तरी पण तुम्हांला येथे लग्रहण केले आहेत ती सर्व कर्ता अर्थ असतांनाच आत्म- पाहिजे व मला आत्मनेपद सांगणा-या सूत्रा- नेपद सांगत आहेत. ३ तेव्हां त्यावरूनच तेथे हे तिन्ही अर्थ आहेत त्यामध्ये अकर्मक धातूहून कर्म या अर्थी जरी लकार असे अनुमानानेच सिद्ध होत आहे. करना आला नाही तरी सकर्मक धातहन भाव या अर्थी ४ भाव, कर्ता व कर्म हे अर्थ निमित्त धरून आत्म- लकार होऊ लागेल, नपद व तमेच परस्मैपद सांगितले आहे. त्यावरून त्या तिन्ही अर्थी लकार होतो असे ज्ञापकाने मानले ५ कारण आन प्रत्ययाला आत्मनेपद संसा तर सर्वच धातूंहुन तिन्ही अर्थी लकार होऊ लागेल. (१।४।१००) आहे, परस्मैपद संशा नाही, ·૨૭૨ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा. ४ आ.१ विप्रतिषेधाद्वानः कर्तरि विप्रतिपेधाद्वानः तथा नेविंशः [१. ३. १७ ] इत्येवमाद्य- कर्तरि भविष्यति । तत्र भावकमणोरिय नुक्रमणं यदि नियमार्थ विधिन प्रकल्पते । तदूस्तु कर्तरि कृत् [३४.६७ ] इति अथ विध्यर्थमानस्य नियमो न प्राप्नोति ॥ कर्तरि कृदियेतद्भविष्यति विप्रतिषेधेन ॥ अस्तु तर्हि नियमार्थम् । ननु चोक्तं सर्वप्रसङ्गस्तु ॥ सर्वेभ्यस्तु धातुभ्य विधिन प्रकल्पत इति । विधिश्च प्रकप्तः । आनः कर्तरि प्राप्नोति । परस्मैपदिभ्यो कथम्।भावकर्मणोरित्यत्रानुदात्तङित इत्ये ऽपि ॥ नैष दोषः । अनुदात्तडित इत्येष तदनुवर्तिप्यते । यद्यनुवर्तत एवमप्यनुः योगो नियमार्थो भविष्यति ॥ यद्यप दात्तडित एव मावकमजोरात्मनेपदं योगो नियमार्थो विधिर्न प्रकल्पते । प्रामोति । एवं तर्हि योगविभागः करि- आस्ते शेत इति । अथ विध्यर्थ आनस्य प्यते । अनुदात्तडित आत्मनेपदं भवति । नियमो न प्राप्नोति । आसीनः शयानः । ततो भावकमणोः । ततः कर्तरि । कर्तरि अथवा विप्रतिषेधामुळे आन हा प्रत्यय कर्ता प्रत्ययाचा नियम केला जाणार नाही. या अर्थी होईल. भावफमणोः यावरून आन तर मग आता परस्मैपदी धातूंहून कर्ता प्रत्ययाचा अर्थ भाव किया कर्म समजावा किंवा या अर्थी आन प्रत्यय होऊ नये म्हणून कर्तरि कृत् यावरून आन प्रत्ययाचा अर्थ कर्ता अनुदात्तहित. हे सूत्र नियमार्थच असू दे. समजावा असा सशय उत्पन्न झाला असता पण तें नियमार्थ मानले तर आस्ते होते कर्तरि कृत् हे शास्त्र विप्रतिषेधामुळे भावक येथे आत्मनेपदाचे विधान होणार नाही असें मणोः यापेक्षा परत्वास्तव प्रबल होतें. आताच सागितले आहे ना? पण तसे असेल तर सर्वच धातूंहून म्हणजे तेथे आत्मनेपदाचे विधान निराळ्या परस्मैपदी धातूंहूनमुद्धा आन प्रत्यय कर्ता या तन्हेने करता येईल. अर्थी होऊ लागेल. हा दोष येत नाही. कारण अनुदात्त 'भावकर्मणोः' या सूत्रामध्ये 'अनुदात्त. हितः (१३११२) हैं सून नियमार्थ होईल. डितः' याची अनुवृत्ति केली म्हणजे काम पण जर तें सूत्र नियमार्थ मानले तर आस्ते मागेल. शेते, या ठिकाणी में त्या सूत्राने आत्मनेपदाचें पण अनुवृत्ति केली तर अनुदात्त आणि विधान होत होते ते आता होणार नाही. बरे, हे इत्संशक असलेल्या धातूंहूनच भाय व आता ते सूत्र विध्यर्य म्हणावें तर आसीनः कर्म या अर्थी आत्मनेपद होते असा पूर्वीपेक्षा- इत्यादि ठिकाणींच आन ही सकुचित अर्थ होऊं लागेल. प्रत्यय होतो असा नियम होणार नाही. तसेंच नेवियः (१२३३१७) इत्यादि शास्र या नियमार्थ रामाच्या पुढील जे भावकर्मणोः तर मग आता अनुदात्तहित आत्मनेपदम् जर नियमार्थ मानली तर तेथें आत्मनेपदाचे (१॥३६१३) हे सूत्र त्याच्या पुढील सूत्रामध्ये विधान कलें नाही. बरे, योगविभाग करण्यात येईल. त्यात 'कर्तरि' आता ती में विध्ययं म्हणावी तर भान एयच पहिले सूत्र होईल. तेथे अनुदात्तष्टित ते कसें. यान: जाणार र मावस्मणोः हैं आत्मनेपदाचा अर्थ मांग- मार भार में ये गृहीत धरले आहे. कां पा भी जर भारमनपदहाल तर अनुसार किंवा दवारमशक अगलेल्या पावनय होईल असा नियम रोय. उदा. मामीन:, यान:

·पा. सू. ३.४.६९] व्याकरणमहाभाष्यम् ३७३ चात्मनेपदं भवति । अनुदात्तडित इत्येव । भावुकर्मणोर्न स्यात्कर्तर्येव स्यात् । इह भावकर्मणोरिति निवृत्तम् । ततः कर्मः पुनर्लग्रहणे क्रियमाणे कर्तरि कृदित्येतदस्तु व्यतिहारे । कर्तरीत्येवानुवर्तते लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्य इति ल: ऽनुदात्त. डित इत्यपि निवृत्तम् ।। यदप्युच्यते तथा कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्य इत्येत- नेविंश इत्येवमाद्यनुक्रमणं यदि नियमार्थ विष्यति विप्रतिपेधेन ॥ विधिन प्रकल्पते ऽथ विध्यर्थमानस्य सर्वप्रसङ्गस्तु ॥ लादेशः सर्वेपु साधनेषु नियमो न प्राप्नोतीत्यस्तु विध्यर्थम् । ननु प्राप्नोति । शतृकसू च भावकर्मणोरपि चोक्तमानस्य नियमो न प्राप्नोतीति । नेय प्राप्नुतः ।। नैप दोपः । शेपात्परस्मैपदं दोपः। यथैवात्राप्राप्तास्तङो भवन्त्येवमानो कर्तरीत्येवं तौ कतारं हियेते ।। ऽपि भविष्यति ॥ सर्वत्राप्रसङ्गस्तु।। सर्वेपु तु साधनेष्वानो तयोरेच कृत्यक्तखलर्थाः न प्राप्नोति विप्रतिपेधाद्वानः कर्तरीति ॥३।४।७०॥ याची अनुवृत्ति येईल. आणि भावकर्मणोः इत्यादि प्रत्यय अप्राप्त असूनही होतात याची अनुवृत्ति येणार नाही. त्या सूत्राने अनु. तसा आन प्रत्ययही होईल, दात्त अथवा ङ् इत्संज्ञक असलेल्या धातूहून पण भाव, कर्म आणि कती या तिन्ही अर्थी कर्ता या अर्थी आत्मनेपदाचे विधान होऊन आन प्रत्यय इष्ट आहे तो होणार नाही. कर्तरि आस्ते शेते इत्यादि उदाहरणे साधतील.त्याच्या कृत् याने परत्वास्तव वाध केल्यामुळे भाव, पुढे ' कर्मव्यतिहारे' हे दुसरे सूत्र येईल. व कम या अर्थी आन प्रत्यय होणार नाही; तेथे फक्त कर्तरि एवढ्याचीच अनुवृत्ति येईल; कर्ता या अर्थीच फक्त होईल. येथे ल-ग्रहण अनुदात्तङितः याचीही अनुवृत्ति येणार नाहीं; केलें म्हणजे मात्र 'कर्तरि कृत्' आणि म्हणून त्याचा पूर्वीप्रमाणेच वाक्यार्थ होईल. 'लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः' ह्या दोन तसेंच आणखी जे सांगितले आहे की शास्त्रांची एका ठिकाणी प्राप्ति आली असतां नेविंशः (१।३१७ ) इत्यादि सूत्रे जर तेथें विप्रतिषेधामुळे 'लः कर्मणि च भावे चा. नियमार्थ मानली तर निविशते इत्यादि उदा. कर्मकेम्यः' हेच शास्त्र परत्वास्तव प्रवृत्त होईल. हरणांमध्ये आत्मनेपदाचे विधान केले जाणार पण लकाराचे स्थानी होणारे इतर सर्व नाही, आणि जर ती सूत्रं विध्यर्थ मानावी आदेश कोणत्याही प्रकारचे साधन या अर्थी तर आन प्रत्ययाचा नियम केला जाणार होऊ लागतील. थोडक्यांत बोलावयाचे नाही, तर त्याचे उत्तर असें की-ती सूत्रं म्हणजे शतृ व क्वसु हे प्रत्यय भाव व कर्म या विध्यर्थच असोत. अर्थीही प्राप्त होतील. पण विध्यर्थ मानली तर आन प्रत्यया. हा दोप येत नाही. ज्या धातू हून आत्मने- संबंधाने नियम होणार नाही असें आतांच पद प्राप्त होत नाही अशा धानहून कर्ता या म्हटले आहे ना? अर्थी परस्मैपद होते असे सांगितले (१३१७८) हा दोष येत नाही. येथे जसे त आताम् असल्यामुळे परस्मैपदसंज्ञक शतृ व कसु है ८ अनुदात्तङित: या नियमामुळे आन प्रत्ययाची १(२.७०) कत्यसंशक प्रत्यय, क प्रत्यय आणि खट् प्राप्ति येत नाही. त आताम् वगरे तङ् प्रत्ययही (३।३।१२६) या प्रत्ययांच्या अर्थी सांगितलेले प्रत्यय भाव किंवा कर्म या अर्थी सांगितलेले निविशते येथे. अकर्मक धातुहुन भाव या अर्थी आणि सकर्मक कर्ता या अधी होणार नाहीत. धातूहून कर्म या अर्थाच होतात.

·३७४ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा. ४ आ. १ आदिकर्मणि क्तः कनार च लादेशे सर्वप्रसङ्गने विशेषात् ॥ १ ॥ ॥३२४७१॥ लादेशे सर्वप्रसङ्गः । सर्वस्य लकार- गत्यकर्मकश्लिपशीस्थासव- स्यादेशः प्राप्नोति । अस्यापि प्राप्नोति । सजनरुहजीर्यतिभ्यश्च लुनाति लभते । किं कारणम् । अविशे- ॥३२४७२॥ पात् । न हि कश्चिद्विशेष उपादीयत दाशगोध्नी संप्रदाने ॥१४॥७३॥ एवंजातीयकस्य लकारस्यादेशो भवतीति । भीमादयोऽपादाने ॥३।४७४॥ अनुपादीयमाने विशेष सर्वप्रसङ्गः ।। ताभ्यामन्यत्रोणादयः ॥३।४।७५॥ अर्थवद्महणासिद्धम्। अर्थवतो लका. ते ऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्य- रस्य ग्रहणं न चैयो ऽर्थवान् ॥ वसानार्थेभ्यः ॥३२४७६॥ ] अर्थवद्ग्रहणास्तिद्धमिति चेन्न लस्य ॥ ३ । ४ । ७७॥ वर्णग्रहणेषु ॥ २॥ प्रत्यय का या अर्थीच ठरविले जातात. लकाराला आदेश ते होतात असा काही तेथे (सू. ७७ वा. १)लकाराचे स्थानी पुढील विशेष सागितला नाही. तेव्हा विशेष सागि. सूत्राने सागितलेले ले आदेश ते वाटेल त्या तला नसल्यामुळे सर्व ठिकाणी आदेश होऊ लकाराला होऊ लागतील. उदा. लुनाति लभते लागतील, इत्यादि ठिकाणी धातूच्या लकारालाही ते अर्यवान् लकाराचे ग्रहण पेल्यामुळे इट होतील. गोष्ट सिद्ध होते. अर्थवान् जो लकार त्याचे येथे काय कारण? ग्रहण केले आहे. आणि लुनाति लभते इत्यादि कारण असे की-अमक्या प्रकारच्या ठिकाणी लकाराला काहीच अर्थ नाही. धानहन (सू.१) आदिकर्म या अथी जोक्त प्रत्यय मागि- निपातन केले आहेत. दिमेति अस्मा पति भीमा यो सला(३।२।१०२ वा. ३) आहे तो वर्ता या अर्थीही भी धातुडून मा प्रत्यय उणा. (११४५)शा मो. होतो. उदा. प्रकृतः कट देवदत्त .एकदा प्रकल. कटो १ (सू.७५)समदान आणि अपादान याशिवाय देवदरोन मसा कर्म या अर्थीक प्रत्यय होतोच. हतर अर्थी उगादि प्रत्यय होतात, काम, करण, १(२.७२)गमनार्थक पात, अर्भक धातु, हिय्, अधिकरण आणि माव या अर्थापकी ज्या शम्दामध्ये सीह स्था, भास्, वर, जन् रु, आणि ज जो अर्थ जुरेल तो प्यावा. माया अधीही क प्रत्यय होतो. एकदा इतर १(स७६)स्थिति गनि आनिमक्ष या अपाच्या अयी म्हणजे मामक पाहून भार या अर्थी र सर्मक धातुहुन अधिकरण या अर्थाही प्रत्यय होतो. पातहन कर्म या भया प्रयय होतोच. उदा माम एकदा ज्या मधी असेल त्या अर्थी बरावा उडा. गर: देवदत्तः, गो ग्रामो देवदत्तन. मुकुन्दस्य आतितमिदम्, मानितो मुकुन्दः, भामिन १(स.७१) दाशमामि गोप्रदेशमा निपान मुकुन्देन । मुकुन्दर यातमिद पलम् , पात रथम में माहेत दाग भाड्न समदाय या भी मन मुन्द मुवन्दन या रथ म् । प्रत्यय सारा मार.दायरे मरमै दानामा हन्ति माम गोन: महिमिय हन् पाडून सप्रदान (सू ७७) मरिकार-सूत्र माहे.पुढील मघामाय पदावा साप माहे. ल या जमाने में हर पा मयी रह प्रत्यय शाश भो लिट्, उ, लर. २८, लोट, घर, लिड की १(म.७४) मान दौरे पासन भी प्रत्यय करून हद अमे दाकार घेरले भारत ·पा. सू. ३.४.७७ ] व्याकरण महाभाष्यम् अर्थवद्ग्रहणात्सिद्धमिति चेत्तन्न । किं इत्संज्ञात्र वाधिका भविष्यति । इहापि कारणम्। वर्णग्रहणमिदं न चैतद्वर्णग्रहणेपु तर्हि बाधेत । पचति पठतीति । इत्कार्या- भवत्यर्थवग्रहणे नानर्थकस्येति ॥ भावादसंज्ञा न भविष्यति । इदम- तस्माद्विशिष्टग्रहणम् ।। ३ ।। स्तीकार्य लिति प्रत्ययात्पूर्वमुदात्तं भव तस्माद्विशिष्टस्य लकारस्य ग्रहणं कर्तव्य- तीयेप स्वरो यथा स्यात् । लितीत्युच्यते म् ! न कर्तव्यम् । धातोः [३. १.९१] इति न चात्र लितं पश्यामः । अथापि कथचि. वर्तते । एवमपि शाला माला मल्ल इत्यत्र द्वचनाद्वानुवर्तनाद्वेत्संज्ञकानामादेशः स्या- प्राप्नोति । उणादयो ऽव्युत्पन्नानि प्राति. देवमपि न दोपः । आचार्यप्रवृत्तिापयति पदिकानि ।। एवमपि नन्दनः अत्र प्राप्नोति। न लादेशे लित्कृतं भवतीति यदयं णलं (वा. २) अर्थवान् लकाराचे येथे ग्रहण तेथे लकाराला प्राप्त झालेल्या इत्संज्ञेनें केले असल्यामुळे इष्टसिद्धि होत आहे अमें त्या आदेशांचा वाध होईल. म्हणशील तर तसे नाही. तर मग पचति पठति येथेही लटाच्या लका- काय कारण? राला जे तिङ् आदेश होतात त्यांचा इत्संज्ञा कारण असे की येथे 'लस्य ' हे वर्ण- बाध करील. ग्रहण आहे. आणि 'अर्थवानाचे ग्रहण लट् वगैरे प्रत्ययांच्या लकाराला इत्संज्ञा संभवत असतांना अनर्थकाचे ग्रहण करूं नये' करण्याचा काहीच उपयोग नसल्यामुळे तेथे ही परिभाषा तर वर्णग्रहणाविषयी प्रवृत्त लकाराला इत् संज्ञा होणार नाही. होत नाही. पण इत् संज्ञा करण्याचा उपयोग आहे. (वा. ३) तेव्हां अमुक प्रकारच्या लकाराला लिति (६।१।१९३) या सूत्राने प्रत्ययाच्या हे आदेश होतात असे येथे विशेष प्रकारच्या पूर्वीच्या अचाला सांगितलेला जो उदात्त तो लकाराचे ग्रहण करावें. येथे झाला पाहिजे. तसे करावयास नको, कारण धातोः (३। हा उपयोग बरोवर दिसत नाही. कारण ११९१)या पदाची मागाहून अनुवृत्ति येत आहे, लित् प्रत्यय पुढे असतांना असें तेथें म्हटले धातोः याची अनुवृत्ति आली तरी शाला, आहे. आणि येथें तर त्या प्रत्ययांपैकी एक माला, मल्लः या शब्दांतील धातूच्या पुढील वर्णही पुढे दिसत नाही. प्रत्ययाच्या आदि लकाराला ते आदेश होऊ आतां येथे 'लस्य' असे म्हटले आहे लागतील. म्हणून किंवा त्याची अनुवृत्ति पुढील सूत्रांत पण उणादि प्रत्यय करून साधली जाणारी केली आहे म्हणून त्या इत्संज्ञक लकाराचा प्रातिपदिकें मुळी अव्युत्पन्नच समजली जातात. लोप न करता त्याला आदेश होतील अशी तरी पण नन्दनः येथे नन्द् धातूच्या कशीतरी कल्पना केली तरी देखील हा दोष पुढील त्यु प्रत्ययाच्या (३।१।१३४) लका- येत नाही. लोप न झाल्यामुळे लिति या सूत्राची राला हे आदेश होऊ लागतील. प्राप्ति आली तरी लकाराचे स्थानी आदेश २ • धातूच्या पुढील लकाराला हे आदेश कल्पना नसल्यामुळे धातूच्या पुढे लकार आहे असे होतात असा अर्थ होतो म्हणून लुनाति येथे ते होत म्हणता येत नाही. नाहीत. ४. कारण इसशा झाली की लागलीच त्या ३ . तेव्हां त्यामध्ये धातु, प्रत्यय ही काहींच इसंशकाचा लोप( १॥३९) होत असतो.

·३७४ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा. ४ आ. १ आदिकर्मणि तः कतरि च लादेशे सर्वप्रसङ्गो विशेपात् ।। १ ।। ॥३॥४७१॥ लादेशे सर्वप्रसङ्गः । सर्वस्य लकार- गत्यकर्मकश्लिपशीस्थासव स्यादेशः प्राप्नोति । अस्यापि प्रामोति। सजनरुहजीर्यतिभ्यश्च लुनाति लभते । किं कारणम् । अविशे- ॥३॥४॥७२॥ पात् । न हि कश्चिद्विशेष उपादीयत दागोनी संप्रदाने ॥३४॥७३॥ एवंजातीयकस्य लकारस्यादेशो भवतीति । भीमादयोऽपादाने ॥३॥४७॥ अनुपादीयमाने विशेष सर्वप्रसङ्गः॥ ताभ्यामन्यत्रोणादयः ॥३।४।७५।। अर्थवद्ग्रहणात्सिद्धम्। अर्थवतो लका- के ऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्य- रस्य ग्रहणं न चैपो ऽर्थवान् । वसानार्थेभ्यः ॥३।४७६॥ ] अर्थवद्ग्रहणास्तिद्धमिति चेन्न लस्य ।।३। ४ । ७७ ॥ वर्णग्रहणेषु ॥ २॥ प्रत्यय कर्ता या अर्थीच ठरविले जातात. लकाराला आदेश ते होतात असा काही तेथे (स. ७७ वा. १)लकाराचे स्थानी पुढील विशेष मागितला नाही. तेव्हा विशेष सागि. सूनाने सागितलेले जे आदेश ते वाटेल त्या तला नसल्यामुळे सर्व ठिकाणी आदेश होऊ लकाराला होऊ लागतील. उदा० लुनाति लभते लागतील, इत्यादि ठिकाणी धातूच्या लकारालाही ते अर्थवान् लकाराचे ग्रहण केल्यामुळे इष्ट होतील. गोष्ट सिद्ध होते. अर्थवान् जो लकार त्याचे येथे काय कारण? ग्रहण केले आहे. आणि लुनाति लभते इत्यादि कारण असे की-अमक्या प्रकारच्या ठिकाणी लकाराला काहीच अर्थ नाही. १(सू५१) आदिकर्म या अधी जो क प्रत्यय मांगि- निपातन केले आहेत. विमति अस्मात् इति मम: द तला(३।२।१०२ वा. ३) आहे वो वतां या अर्थीही भी धातुड्न मन् प्रत्यय उणा. (१।१४५) द्वारा आहे. होतो. उदा.प्रातः कट देवदत्त .एकदा प्रान, कटो १ (७५)सप्रदान भाग अपादान याशिवाय देवसेन ममा कर्म या मी त प्रत्यय लोच. इतर अा उणादि प्रत्यय होतात, वनों, कर्म, करण, १(२५७२)गमनार्थक पातु, अर्मक धातु, ठिय्, अधिकरण आणि माव या अपि: ज्या समामध्ये सीह, था, भार, वस्, जन् कर, आणि ज पातहून जो अर्थ जुळेल तो ध्यावा. काया अर्थीही क प्रापय होतो. एकदा इतर १ (सायनिगगिनि मायामांच्या अयी महणजे मम पाहून भाव या अधी र सर्मक धातुइन अधिकरण या अर्थीही क प्रयय होतो. पातुरन कर्म या बाकायय होतोच. उदा ग्राम एकदा ज्यामी प्रति अमल त्या अर्थी बरावा उ. गर: देवाच., गो ग्रामो देवरसेन. मुकुन्दस्य आसिमिदम्, मारिनो मुडमा, भामिन १(प.)दामामि गोत्रम्य नियतन मुकुन्देन । मुकुन्दर यानमिद पम्. यातः रयन के माल दार पाहून सप्रदाय या पदी भन् मुन्द • मुरन्दन या स्थनम् । प्रथय शाला मार दीयते भरमै दासगो हन्ति भरम गोनः मतिथिका ये न वाहन सप्रदान सस् ७) मरिकार-सूत्र माहे.पुदीर मुगमध्ये एरय याचा साध आहे. या माने ये कार, दामबी र प्रयव सालामा लि, सुर्, लट्, ले, लो, या, लि, मुमत १(७) मानव समान मया प्रत्य पस्न पर असे दहा सार से मारेन ·पा.सू. ३.४.७७ ] व्याकरणमहाभाष्यम् ३.५ अर्थवद्ग्रहणात्सिद्धमिति चेत्तन्न । किं इत्संज्ञात्र बाधिका भविष्यति । इहापि कारणम् । वर्णग्रहणमिदं न चैतद्वर्णग्रहणेषु तहि वाधेत । पचति पठतीति । इत्कार्या- भवत्यर्थवग्रहणे नानर्थकस्येति ।। भावावेत्संज्ञा न भविष्यति । इदम- तस्माद्विशिष्टग्रहणम् ॥ ३॥ स्तीत्कार्य लिति प्रत्ययात्पूर्वमुदात्तं भव- तस्माद्विशिष्टस्य लकारस्य ग्रहणं कर्तव्य- तीयेप स्वरो यथा स्यात् । लितीत्युच्यते म् । न कर्तव्यम् । धातोः [३. १.९१] इति न चात्र लितं पश्यामः । अथापि कथंचि. वर्तते ॥ एवमपि शाला माला मल्ल इत्यत्र द्वचनाद्वानुवर्तनाद्वेत्संज्ञकानामादेशः स्या- प्राप्नोति । उणादयो ऽव्युत्पन्नानि प्राति देवमपि न दोपः । आचार्यप्रवृत्ति पयति पदिकानि || एवमपि नन्दनः अग्र प्राप्नोति। न लादेशे लित्कृतं भवतीति यदयं णलं (वा. २) अर्थवान् लकाराचे येथे ग्रहण तेथे लकाराला प्राप्त झालेल्या इत्संजेने केले असल्यामुळे इष्टसिद्धि होत आहे अमें त्या आदेशांचा वाध होईल. म्हणशील तर तसे नाही. तर मग पचति पठति येथेही लटाच्या लका- काय कारण? राला जे तिह आदेश होतात त्यांचा इत्संज्ञा कारण असे की येथे लिस्य ' हे वर्ण- वाध करील. ग्रहण आहे. आणि 'अर्थवानाचे ग्रहण लट् वगैरे प्रत्ययांच्या लकाराला इत्संज्ञा संभवत असतांना अनर्थकाचे ग्रहण करूं नये' करण्याचा काहीच उपयोग नसल्यामुळे तेथे ही परिभाषा तर वर्णग्रहणाविषयी प्रवृत्त लकाराला इत् संज्ञा होणार नाही. होत नाही. पण इत् संज्ञा करण्याचा उपयोग आहे. (वा. ३) तेव्हां अमुक प्रकारच्या लकाराला लिति (६।१।१९३) या सूत्राने प्रत्ययाच्या हे आदेश होतात असे येथे विशेष प्रकारच्या पूर्वीच्या अचाला सांगितलेला जो उदात्त तो लकाराचे ग्रहण करावें. येथे झाला पाहिजे. तसे करावयास नको. कारण धातो: (३॥ हा उपयोग बरोबर दिसत नाही. कारण श९१)या पदाची मागाहून अनुवृत्ति येत आहे, लित् प्रत्यय पुढे असतांना असे तेथे म्हटले धातो: याची अनुवृत्ति आली तरी शाला, आहे. आणि येथें तर त्या प्रत्ययांपैकी एक माला, मल्लः या शब्दांतील धातूच्या पुढील वर्णही पुढे दिसत नाही. प्रत्ययाच्या आदि लकाराला ते आदेश होऊ आतां येथे 'लस्य' असे म्हटले आहे लागतील. म्हणून किंवा त्याची अनुवृत्ति पुढील सूत्रांत पण उणादि प्रत्यय करून साधली जाणारी केली आहे म्हणून त्या इत्संज्ञक लकाराचा प्रातिपदिकें मुळी अव्युत्पन्नच समजली जातात. लोप न करता त्याला आदेश होतील अशी तरी पण नन्दनः येथे नन्द् धातूच्या कशीतरी कल्पना केली तरी देखील हा दोष पुढील ल्यु प्रत्ययाच्या (३११३४) लका- येत नाही. लोप न झाल्यामुळे लिति या सूत्राची राला हे आदेश होऊ लागतील. प्राप्ति आली तरी लकाराचे स्थानी आदेश ૨ धातूच्या पुढील लकाराला हे आदेश कल्पना नसल्यामुळे धातूच्या पुढे लकार आहे असे होतात असा अर्थ होतो म्हणून लुनाति येथे ते होत म्हणता येत नाही. नाहीत. ४ - कारण इसका झाली की लागलीच त्या ३ - तेव्हां त्यामध्ये धातु, प्रत्यय ही काहीच इसंशकाचा लोप( १९६९) होत असतो.

·लस्येति ॥ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा. ४ आ. १ लितं करोति । अथाप्युणादयो व्युत्पाद्यन्त किमुक्तम् । लादेशो वर्णविधेरिति ।। एवमपि न दोपः । क्रियते विशिष्टप्रहणं [तितस्झिसिप्धस्थमिब्वस्म- लादेशो वर्णविधेः स्तातांझथासाधांध्वमिश्वहि- पूर्वविप्रतिषिद्धम् ॥४ महिङ् ॥३।४।७८॥] लादेशो वर्णविधेर्भवति पूर्वविप्रतिपे टित आत्मनेपदानां टेरे धेन । लादेशस्थावकाशः । पचतु पठतु । ॥ ३।४। ७९ ॥ वर्णविधेरवकाशः । दध्यन्न मध्वत्र । इहोभयं प्राप्नोति । पचत्वत्र पठत्वत्रेति । टित एत्व आत्मनेपदेष्यान- लादेशो भवति पूर्वविप्रतिषेधेन । स तर्हि प्रतिषेधः ॥ १॥ पूर्वविप्रतिषेधो वक्तव्यः । न वक्तव्यः । टित एत्व आत्मनेपदेष्वानस्य प्रतिपंधो उक्त वा ॥ ५ ॥ वक्तव्यः । पचमानः यजमानः । टित केले असता तेथे इत्सशक लकारामुळे प्राप्त कार्याला (६।१।७७) दध्यत्र मध्वत्र येथे होणारे कार्य होत नाही असें आचार्याच्या अवकाश आहे. आणि पचवत्र पठत्वर येथे कृतीवरून सूचित होते. ज्याअर्थी आचा. उ हा लादेश आणि यण या दोघाची यांनी णल् या आदेशाला (३।४।८२) एकदम प्राति येते व तेथें पूर्व विप्रतिषेधाने इत्सशक लकार जोडला आहे त्याअर्थी लादेशले उत्व ते पूर्वी होते. वरील गोष्ट त्याचे मनात आहे असे दिसून येते. तर मग तमा पूर्वविप्रतिषेध सागितल तसेच उणादि प्रत्यय करून साधली जाणारी पाहिजे. जी प्रातिपदिके त्यामध्ये प्रकृतिप्रत्ययाची सागावयास नको. फल्पना गृहीत धरली तरी शाला, माला, (वा.५) अथवा हे पूर्वी सांगितलेच आहे. मल्लः वगैरे शब्दातील धातूच्या पुढील लका- ते काय परें मागितले आहे ? राला हे आदेश होतील हा दोष येत नाही. लादेशो वर्णविधेः (१।४।२ वा २०) कारण येथे लस्य असें विशेष प्रकारच्या असें मागे सागितले आहे. अनुनासिक लकाराचे ग्रहण केले आहे. ( सू७९ वा.१ ) टित् लकाराचा (वा. ४) वर्णाला सागितलेल्या कार्यापेक्षा स्थानी झालेल्या आत्मनेपद प्रत्ययावील 'टि' लादेश हा पूर्वविप्रतिषेधाने अगोदर होतो. भागाला जो हा एकार आदेश सांगितला कादेद्याला (१८६) पचतु पठतु ये आहे तो आन प्रत्ययाला होत नाही असें अपकार आहे. वर्षाला सागितलेल्या म्हणावें. उदा०पचमानः,यजमानः. ये भान (स. ७८) A नम् शि, मिम् पुरुष, मस्या तीन प्रययांना मायम पुस, भाति पस् , मिस् सम् मम्, त भानान्स, शेवटल्या तीन प्रत्ययांना उत्तम पुरुष या संभ थाम् माथाम् पम्, रवी जाति महिरे मटरा (१४.१) महत. त्या तीन प्राययोजना भारे सराय रथानी होतात. त्या परिसा पहिल्या 'ययाला एकाचन, दुसन्याला लपवन, ना भायांना परस्मैपद सहा (Mit.९) आत तिसन्याला रवचन (१।४।१०२) मा भार. मान पुल ना राना भामेर मा भारत. है। (१४११.) माहे. या दोन्ही पारा १(म. ९) िहमार वा रथानी मारे ना प्रत्यार, परिपा नि Fular प्रपन शाटीया मारमनेर प्रपाकमा मात्रा ·पा.सू. ३.४.७९] व्याकरणमहाभाध्यम् ३७७ इत्येत्वं प्राप्नोति ॥ प्रसज्येत । नैप टित् । कस्तहि । ठित् । उक्तं वा ।।२॥ स चावश्यं ठित्कर्तव्य आदिर्मा भूदिति ॥ किसुक्तम् । ज्ञापकं वा सानुबन्धक कथमिटोऽत् [३. ४. १०६ ] इति । स्यादेशवचन इत्कार्याभावस्येति ।। नैत- दस्त्युक्तम् । एवं किल तदुक्तं स्याद्ययेवं इठोऽदिति वक्ष्यामीति । तच्चावश्यं वक्तव्यं विज्ञायेत टित् आत्मनेपदम् टिदात्मनेप- पर्यवपाद्यस्य माभूत् । लविपीष्ट ।। इह तर्हि दम् टिदात्मनेपदानामिति । तच्चन । टितो इपमूर्जमहमित आदि आतो लोप इटि च लकारस्य यान्यात्मनेपदानीत्येवमेतद्विज्ञा- [६. ४. ६४ ] इत्याकारलोपो न प्राप्नोति । यते ॥ अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । टित् आत्मनेपदम् टिदात्मनेपदम् टिदात्मने- तस्माट्टिदेषः ॥ आदिस्तहि कस्मान्न भवति पदानामिति विज्ञायमाने अकुर्वि अत्रापि सप्तदशादेशाः स्थानेयोगत्वं प्रयोजयन्ति प्रत्यय ( ३।२।१२४) लटाचे स्थानी झाला तर मग तो कसा आहे? आहे आणि त्याला आत्मनेपद संज्ञाही आहे त्याचां ठकार इत्संज्ञक आहे असा. आणि म्हणून एकार प्राप्त होतो. ज्याचा ठकार इत्संज्ञक आहे असाच तो मानला (वा. २ ) अथवा हे सांगितलेच आहे. आदेश लकाराचा आद्यावयव (१।१।४६) पाहिजे.कारण ठकार इत्संज्ञक असल्यास तो इट् ते काय बरें सांगितले आहे ? होईल, तो तसा न झाला पाहिजे. ज्ञापकं वा सानुबन्धकस्याऽऽदेशवचन इठ असा तो प्रत्यय असेल तर 'इटोऽत्' इत्कार्याभावस्य (२ । ४ । ४९ वा २४) (३।४।१०६) याने त्याला अकार आदेश असे मागे सांगितलेच आहे कसा वर होईल ते में सांगितले आहे ते येथे निरुपयोगी तेथे ही 'इठोऽत्' असे म्हणता येईल. आणि आहे. कारण टकारेत्संज्ञक में आत्मनेपद तसे तेथे म्हटलेच पाहिजे. कारण लविपीष्ट येथे त्याच्या टि भागाला एत्व होते असा प्रकृत इट् आगमाला अकार आदेश न झाला सूत्राचा अर्थ गृहीत धरून ते सांगितले पाहिजे. असेल. परंतु या सूत्राचा तसा अर्थ नाही; तर मग ' इपमूर्जमहमित आदि' या तर टित् लकाराचे स्थानी झालेले में आत्मने मंत्रांतील आदि या क्रियापदामध्ये आतो पद असा येथें अर्थ आहे. आणि असा या लोप इटि च (६।४।६४) ह्याने आकाराचा लोप होणार नाही. तेव्हां इट् असा टकार इत्संज्ञक प्रकृत सूत्राचा अर्थ अवश्य केलाच पाहिजे. असलेला असाच इट् प्रत्यय मानला पाहिजे. कारण, टकार इत्संज्ञक ज्याचा आहे असें तर मग तो लकाराचा जे आत्मनेपद त्याच्या टि भागाला एकार आदेश होतो असा अर्थ घेतला तर अर्व (१।१।४६) असा आगम का होत नाही ? पूर्व सूत्रांतील तिप् तम् वगैरे अठरा प्रत्ययां. येथे एकार आदेश होऊ लागेल. पैकी सतरा प्रत्यय जर लकाराचे स्थानी इट् आदेश हा टकार इत्संज्ञक ज्याचा आदेश होत आहेत तर त्यांतील इट् हा एक- आहे असा नाही. टाच त्या सतरांच्या विरुद्ध स्वतःचे आदेशत्व आद्यावयव एकार आदेश होतो, उदा० आस्ते शेते. पुरुष एकवचन इट् आदेश येथे झाला आहे. येथें २ - कृ धातूच्या पुढील लङ् प्रत्ययाला उत्तम इट् हा आत्मनेपद प्रत्यय टित् लकाराचे स्थानी ·व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३पा.४ आ.१ तानेको नोत्सहते विहन्तुमिति कृत्यादिन डागैरःसु टिवटितः डागैरःसु टिटटितः प्रकृते तद्गुणे कथम्। भविष्यति । पर्यवपाधस्य तहि कस्मान भवति । लविपीष्टेति । असिद्धं बहिरङ्ग- [थासः से ॥२८॥ लक्षणमन्तरङ्गलक्षण इति । इदं तमुक्तं ल्टिस्तझयोरेशिरेच ।।३।४।८१ ॥] प्रकृतानामात्मनेपदानामेव भवतीति । के प्रकृता. | तादयः॥ परस्मैपदानां गलतुसुस्थलथुसण- आनेमुग्ज्ञापक त्वेत्वे टित्तडामिशिसीरिच। स्बमाः ॥३।४।८२ ॥ टाकण्याविषयीं धजत नाही, म्हणून आद्या नऊ प्रत्यय हे प्रकृत होन. वयर होणार नाही टित् प्रत्ययाचे स्थानी झालेले जे तर मग आता टफारच कायम केला तर त्यांनाच प्रकृत सूनाने एत्व होते अशा. तर लविपीष्ट येथे इ. आगमाला 'इटोऽत् विपनी आने मुक (७१२।८२) हा निर्देश याने अकार का होत नाही ? शापक आहे. तसेच इा , मि, अाणि इरिन् इटोऽत् हे अनरग अच्च पर्तव्य असताना असे जे आदेश सागितले आहेत तेही यहिरंग इ. आगम असिद्ध नाहे म्हणून होत पण ज्ञापक होते. त्यामुळे डा, रौ, रम् ह्याना है नाही. एत्व होत नाही. तसेंच प्रकृत स्थली अर्वि तर मग आता प्रकृत आत्मनेपद् प्रत्यया येथे इट् हा स्वतः टित् आहे व तो अटित् नाच या प्रमत सूनाने एत्व होते असें जें त्याचे स्थानी झालेला आहे. माग (३।४१ ४९ पृ ४८६ प. २०) म्हणून तेथे एत्व होत नाही आता प्रकृत सागितले आहे तेच उत्तर समजावें. सूनाने केलेल्या एकाराग जसा ऐकार प्रकृत यात्मनेपद प्रत्यय ते कोणते ? ३।४१९३) होतो तसा पचावेदम् येथे गुण ६।१।८६) झाल्यानतर त्या एवाराला पूर्वस्त्रात सागितलेले त, आताम् इत्यादि ऐकार का होत नाही ? 3 जो लङ् झालेला नाही. स्वतः मात्र तो टित आहे, ६ • पुढील दोन सूत्रानी से परेच अम ३ - इट् हा कारच कायम झाला अमता इतर तापकी थाम , त आणि झ यांना आदेश सांगितले दोष जानात. अकुर्वि येथे प्रकृत सूत्राने पाव होत आहेत जर तडाच्या आदेशांना एत्व होईल तर नाही. कारण टिव लबाराचे स्थानी झालेला जो आदेश एकारान्त न मांगना इकारान्त सांगितले आरमनेपद प्रत्यय असा अर्थ येथे आहे. आता फक्त तरी चालतील. देदा ज्यामी एकारान्न आदेश पचमानः येथे शानच् या आत्मनेपद प्रत्ययाला सागितले आहेत त्याची तहाच्या आदेशांना एख प्रकन सूत्राने एत्व होऊ लागेल हादोर उरतो त्याचे होत नाही असें मचित होते. त्यामुळे सविता निराकरण येथून करीत आहेत. शयितारी शयितारः ये सारी रम् (२०४५) ४.हाशिवाय म. सानच याना एत्व होत नाही. प्रत्ययाला व तहाच्या आदेशाना एख होत नाही. १ (सू ८०) टिन काराव स्थानी शालेग जो ५ - माने ही 'मान' याची सप्तमी आहे. बर थाम् प्रत्यय त्याला से मना मादेश दोनो उदा० पुरुष, शानच् प्रत्ययाला माल सूत्राने एव होईल तर १ (म, ८१)दिराचे स्थानी आदेश माने व शनच प्रत्ययाला भान अमा आशर शकत त आग यांना कमाने ए आर मग नाही. भरण सकाराग संज्ञा व लोप होईतो. भारतात उदा. चके चरि. पर पार थार नाही. १ (स. ८२) छिटाचे रयानी माय झाले नै नराला ·पा. सू. ३.४.८२] व्याकरणमहाभाष्यम् ३७९ जलशित्करणं सर्शदेशार्थम् ॥१॥ शकारो वा को न्वत्र विशेपः । अवश्य- णल्शिकर्तव्यः । किं प्रयोजनम् । मत्र णकारो वृद्ध्यर्थः कर्तव्यो णितीति सर्वादेशार्थम् । शित्सर्वस्येति सर्वादेशो वृद्धिर्यथा स्यत् ॥ नार्थो वृद्धयर्थेन णकारेणा यथा स्यात् । अक्रियमाणे हि शकारे णित्वे योगविभागः करिष्यते । इदमस्ति ऽलोऽन्त्यस्य विधयो भवन्तीत्यन्त्यस्य गोतो णित् [७. १. ९० ] । ततोऽल् । प्रसज्येत ॥ अल् च णिद्भवति । तत उत्तमो वेति॥ उक्तं वा ॥२॥ एवं ताह लकारः क्रियते । तस्यानित्त्वा. किमुक्तम् । अनित्त्वात्तिद्धमिति । सिद्धम् क एष परिहारो न्याय्यः। ... णकारः क्रियते तस्यानित्त्वात्सिद्धम् || क शकारमसि चोदितः । लकारं करिष्यामि एप परिहारो न्याय्यः । शकारमसि शकारं न करिष्यामीति । लकारो वा चोदितः । णकारं करिष्यामि शकारं न क्रियेत शकारो वा को न्वत्र विशेपः । करिष्यामीति । णकारो वात्र क्रियेत अवश्यमेवात्र स्वरार्थो लकारः कर्तव्यो (सू.८२ वा.१) ह्या प्रकृत सूत्रांतील णल् सांगितलेली वृद्धि (७ । २ । ११५,) ११६ या आदेशाला इत्संज्ञक शकार जोडावा. जुहाव पपाच येथे झाली पाहिजे. त्याचा काय उपयोग? वृद्धीकरितां येथे प्रत्यक्ष कार जोडावयास उपयोग असा की शित् आदेश सर्वांचे नको. कारण ' णित् समजावा' असा अतिदेश स्थानी होतो ( ११।५५ ) या परिभाषेर्ने ति जेथे केला आहे तेथे योगविभाग करण्यांत या सर्वाचे स्थानी गल् आदेश झाला पाहिजे. येईल. 'गोतो णित्' (७।१।९०) असें सूत्र आहे. जर इत्संज्ञक शकार जोडला नाही तर 'अन्त्य त्याच्या पुढे 'अल्' एवढेच सूत्र निराळे अलाला आदेश होतो' ( १।११५२) या परि- करावें. अल् हा प्रत्यय णित् समजावा असा भाषेने ति प्रत्ययांतील अन्त्य इकाराला णल् त्याचा अर्थ होय. त्याच्या पुढे ' उत्तमो वा 'हे आदेश होऊं लागेल. दुसरें सूत्र होय. त्याचा अर्थ पूर्वीप्रमाणे (वा.२) अथवा हे सांगितलेच आहे. तें काय वर सांगितले आहे ? अशा रीतीने णकाराचा उपयोग नसला णकाराला पूर्वी इत् · संज्ञा नसल्यामुळे हे तर लकार करूं, आणि त्याला पूर्वी इत्संज्ञा सिद्ध होत आहे. नसल्यामुळे हे सिद्ध होईल. हे उत्तर बरोबर आहे काय ? शकार हे तरी उत्तर बरोबर आहे काय ? शकार करण्याबद्दल मी विचारले, आणि तुम्ही म्ह- करण्याबद्दल मी विचारले आणि तुम्ही म्हणता पता की णकार करतो, शकार करीत नाही. की लकार करतो, शकार करीत नाही. णकार केला काय किंवा शकार केला काय लकार केला काय किंवा शकार केला काय यांत काय बरें फरक आहे ? यांत काय फरक आहे ? फरक आहे तर, वृद्धीकरितां णकार अवश्य फरक आहे तर, स्वराकरितां येथे लकार केलाच पाहिजे. णित् प्रत्यय पुढे असतांना अवश्य जोडलाच पाहिजे. लित् प्रत्यय असेल कायमच आहे. तिप्, तस् वगैरे परस्मैपद नांवाचे नऊ प्रत्यय त्यांना २ - गल् आदेश झाल्यानंतर त्यांतील प्रका- क्रमानें जल, अतुम्, उस्, थल्, अथुस्, अ, ण, व राला इत्संशा (१३७) होणार. तेव्हां आदेश आणि म असे नऊ आदेश होतात. उदा० वभूव, होतांना णकार असल्यामुळे तो आदेश अनेकाल आहे बभूवतु इत्यादि. म्हणून सर्वादेश (१।१।५५) होईल. दत्संझक ·३८० व्याकरणमहाभाष्यम् [भ.३पा. ४ भा.. लिति प्रत्ययात्पूर्वमुदात्तं भवतीत्येप स्वरो ऽन्तोदात्तस्यान्तोदात्त आदेशो भविष्यति। यथा स्यात् ॥ नैतदस्ति प्रयोजनम्। एतदप्यादेशे नास्त्यादेशस्यान्त उदात्तो धातुस्वरे कृते द्विवचनं तत्रान्तर्यतोऽन्तो भवतीति । प्रकृतितो ऽनेन स्वरो लभ्यः दात्तस्यान्तोदात्त आदेशो भविष्यति । प्रकृतिश्चास्य यथैवान्तोदात्तैवमायुदात्ता कथं पुनरयमन्तोदात्तः स्याद्यदेकाच व्य- पि द्वि प्रयोगे चापि द्विवचन उभयोरन्तो पदेशिवदावेन । यथैव तर्हि व्यपदेशिव- दात्तत्त्वं प्रसज्येत । अनुदात्तं पदमेकवर्जम द्भावेनान्तोदात्त एवमायुदात्तोऽपि तत्रा [६ १. १५८ ] इति नास्ति योगपद्येन न्वर्थत आधुदात्तस्यायुदात्त आदेशः संभव.। पर्यायः प्रसज्येत ॥ तस्माखराथों प्रसज्येत । सत्यमेवमेतत् । न विद लकारः कर्तव्यः । लकारः क्रियते तस्या लक्षणमस्ति धातोरादिरुदात्तो भवतीति । नित्त्वात्सिद्धम् ।। इदं पुनरस्ति धातोरन्त उदात्तो भवतीति अकारस्य शित्करणं सर्वादेशार्थम् ॥३॥ सो ऽसौ लक्षणेनान्तोदात्तस्तत्रान्तयेतो अकारः शित्कर्तव्य.। किं प्रयोजनम् । तेथे त्या प्रत्ययाच्या पूर्वीच्या अचाा उदात्त दात्त होत आहे तर त्या अन्तोदात्त स्थानीप्रमाणे होतो (६।१।१९३), असा सागितलेला द्वित्याला होणारा आदेश अन्तोदात्तय होईल उदात्त ये झाला पाहिजे. तरी देखील आदेशाचा अन्त उदात्त लकाराचा हा उपयोग बरोबर दिसत नाही. होतो' अमें काही आदेशाविषयी प्रत्यश्च वचन कारण मागील धातूला धातुस्वराने(६।१।१६२) नाही ना ? पक्त आदेशाला स्थानीप्रमाणे खर अन्त उदात्त झाल्यानंतर द्वित्व होणार. तेव्हा मिळावयाचा आहे आणि स्थानीला तर येथे सा द्वित्वाने होणारा आदेश अन्तोदात जसे अन्तोदात्त म्हणता येते तसेंच आद्युदात्त. स्थानीला स्थानीप्रमाणे अन्तोदात्तच होईल ही म्हणता येते. शिवाय धातूला द्वित्व होते (१।१८५०). ते खरोखरच द्विःप्रयोगरूपी असल्यामुळे पा पपाच इत्यादि उदाहरणामध्ये पच् पहित्यासारसाच त्याच्या पुढे दुसरा येतो वगेरे स्थानीना अन्तोदात असे कसे परे तेव्हा दोन्ही पच् हे अन्तोदात्त होऊ लागतील. म्हणता येईल? कारण त्यात एकच अच् आहे. अनुदात्त पदमेकवर्जम्' (६।। एकच अन् जरी असला तरी व्यपदे. १५८) या सूत्रामुळे एका पदामध्ये दोन उदात्त शिपायाने (१२१ वा. २) आपणच एकदम असू शकत नाहीत. आपला अन्त असे म्हणता येते एक्दम होत नसले तरी पाळीगळीने होतील. तर मग पच् वगरे एकाच स्थानींना जसे एकंदरीत द्विस्व झाल्यानतर त्यांतील पपदेशिवदासाने अन्तोदाच म्हणता येते तसे शेवटच्या अचाला उदात्त होण्याकरिता लार त्यांना आगुदात्तही म्हणता येईल, आणि तसे जोदला पाहिजे. आणि तो स्मार जोडा म्हटले म्हणजे नित्याने होगारा पन् पच हा म्हणजे त्याला पूर्वी इत्संगा नसल्यामुळे आदेश आयुदातही होऊ लागेल. आदेश रोताना तो अनेकार समजून सांदेड हे सर्व सरें आहे, पण येथे धानचा यादि होईल. तेव्हा शकार नको. उदाच होतो असे शास्त्र मात्र नाही.आतिघातू- (पा.३) या प्रात सूतामध्ये मध्यम पुरुष चा भत उदाच होतो (६।९।१६२) असे मात्र यहुवचन प प्रत्ययाचे स्थानी सागितलेना जो अ शान आहे. तेव्हा सायाने जरतोस्थानी अन्तो. आदेश त्याला मार इसक जोरला पाहिजे. पण सपस्न घर भाडेन भने रोग भमेन हर ५५ प १३२ प ५) मगर न पेग हारिचार भनेमा समर्न नपे रो परिमापा ( १।१०. चाई, मारे.

·पा. सू. ३.४.८२] व्याकरणमहाभाष्यम् ३८२ सर्वादेशार्थम् । शित्सर्वस्येति सर्वाऽदेशो अ अ । सोऽनेकालिशत्सर्वस्य [१.१: यथा स्यात् । अक्रियमाणे हि शकारे ५५] इति सर्वादेशो भविष्यति ॥ ऽलोऽन्यस्य विधयो भवन्तीत्यन्त्यस्य प्रसज्येत ।। ननु चाकारस्याकारवचने प्रयो- [विदो लटो वा ॥३२४१८३।। जनं नास्तीति कृत्वान्तरेण शकारं सर्वादेशो ब्रुवः पञ्चानामादित आहो त्रुवः भविष्यति। अस्त्यन्यदकारस्याकारवचने ॥ २४॥८४॥] प्रयोजनम् । किम् । अकारवचनं समसंख्यार्थम् ॥ ४ ॥ लोटो लवत् ॥ ३।४।८५॥ संख्यातानुदेशो यथा स्यात् ।। लदतिदेशे जुस्भावप्रतिषेधः ॥१॥ तस्माच्शित्करणम् ॥५॥ लङ्वदतिदेशे जुस्भावस्य प्रतिपधो व- तस्माच्शकारः कर्तव्यः॥ न कर्तव्यः। क्तव्यः । यान्तु वान्तु । लङः शाकटायन- क्रियते न्यास एव । प्रश्लिष्ट निर्देशो ऽयम्। स्यैव[३.४.१११] इति जुस्भावः प्राप्नोति ।। त्याचा काय उपयोग? शित् केला पाहिजे. उपयोग असा की शित् आदेश सर्वांचे स्थानी होतो (१।११५५) या परिभाषेनें थ शित् करावयास नको. कारण सूत्रकारांनी या सर्वाचे स्थानी अ हा आदेश झाला सर्वादेश होण्याकरितां सत्रामध्ये उपाय केलेला. पाहिजे. जर इत्संज्ञक शकार येथें जोडला च आहे. तो असा की - येथे प्रश्लेषाने नाही तर 'अन्त्य अलाला आदेश होतो अ अ असे दोन अकार आहेत. त्यांना पर- ( १।११५२) या परिभाषेनें थ प्रत्ययांतील रूप (६।१।९७ ) करून आचार्यांनी एक अन्त्य अकाराला अ आदेश होऊ लागेल. अ उच्चारला आहे. तेव्हां 'अ अ एवढा पण अकारालाच जर अकार झाला तर त्याचा काहीच उपयोग नाही. म्हणून सामर्थ्यास्तवच आदेश अनेकाल असल्यामुळे थ या सर्वांचे तो शित् नसला तरी सर्वाचे स्थानी होईल. स्थानी तो होईल. असे होणार नाही. कारण, अकारालाच (सू. ८५ वा. १) लोटाला लङासारखी अकार झाला तरी त्याचा निराळा उपयोगआहे. कार्ये होतात या अतिदेशाने यान्तु तो कोणता? वान्तु या उदाहरणांमध्ये लङः शाक. (वा.४) स्थानींच्या नऊ या संख्येबरोबर टायनस्यैव ( (३।४।१११) या सूत्राने आदेशांची नऊ ही संख्या जुळून क्रमाने आदेश सांगितलेला मुस् आदेश प्राप्त होतो त्याचा (१।३।१०) झाले पाहिजेत हा. (वा. ५) एकंदरीत अ हा आदेश प्रतिषेध केला पाहिजे. १ (सू. ८३) बिद् धातूच्या पुढील लकाराचें पांच प्रत्यय त्यांना क्रमानें णल, अतुस, उस्, थल स्थानी आदेश झालेले जे तिप्, तस् वगैरे परस्मैपद आणि अथुस् हे पांच आदेश विकल्पान होनात. नांवाचे नऊ प्रत्यय त्यांना क्रमाने णल, अनुस आदेश होतील तेव्हां त्यांच्या वरोवरच ब्रू धातूला आह असा आदेश होतो. उदा. व्रीति, वगैरे पूर्वसूत्रांत सांगितलेले नऊ आदेश विकल्पाने १(सू. ८५) लङाचे स्थानी आदेशाला जी कार्य होतात. उदा. वेद वेत्ति इत्यादि. होतात ती कार्ये लोटाचे स्थानी झालेल्या आदेशाला १ (स. ८४) अ धातूच्या पुढील लटाला आदेश करावी.उदा. भवताम् येथे ताम् मादेश (३।४।१०१) झालेले जे तिप, तस् वगैरे परस्मैपद नांवाचे झालेले होतो, भवाव येथे सकाराचा लोप (३।४।९९) होतो. ' .

·३८२ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा. ४ आ. १ उत्ववचनात्सिद्धम् ॥२॥ अनन्तरान्विधीन्वाधन्त इत्येवमुत्वमिका- उत्वमन्न बाधक भविष्यति ॥ अनवका. रलोपं वाधतें जुस्भावं न वाधते ॥ एवं तहि शा हि विधयो बाधका भवन्ति सावका. वक्ष्यति तत्र लमणस्य प्रयोजनं लडेब शं चोत्वम् । कोऽवकाशः । पचतु पठतु। यो लङ् तत्र यथा स्यालड्वद्भावेन योल- अत्रापीकारलोपः प्राप्नोति । तद्यथैवो. ङ् तत्र माऽभूदिति ।। स्वमिकारलोपं बाधत एवं जुत्भावमपि [एरुः ॥२४८६॥] बाधते । न बाधते । की कारणम् । येन सेद्यपिच्च ॥३॥४८७॥ नाप्राप्ते तस्य बाघनं भवति न चाप्राप्त विा छन्दास ॥ ३।४।८८॥] इकारलोप उत्वमारभ्यते जुरभावे पुनः 'मेनिः॥ ३।४।८९॥ प्राप्ते चाप्राप्ते च । अथवा पुरस्तादपवादा हिन्योरुत्वप्रतिषेधः ॥ १ ॥ (वा.२) उत्त्व सागितले असल्यामुळे हे सिद्ध मध्ये उत्व झाले आहे' असे एकही उदा. होईल. यान्तु वान्तु येथे जुस् आदेशाचा उत्व हरण नाही. आणि जुम् आदेश हा मात्र (३।४।८६) बाध करील. उत्वाच्या काही उदाहरणांमध्ये प्राप्त होतो पण ज्या विधीना कोठेही अवकाश नसतो आणि काही उदाहरणांमध्ये प्राप्त होत नाही. ते दुस-या विधींचा बाध करतात. आणि अथवा पूर्वपठित जे अपवाद ते जवळ उत्वाला तर अपकाश आहे, असलेल्याच विधीचा बाध करतात दूर अस- कोट बरें तो अवकाश आहे ? लेल्या विधीचा बाघ करीत नाहीत असा नियम पचतु, पठतु या उदाहरणामध्ये उत्वाला आहे. तेव्हा हे उत्व (३४८२) इकार- अवकाशम्हणजे जागा आहे. लोपाचाच (३।४।१००) बाध करते, जुस येथें जुस आदेशाची प्राप्ती नसली तरी आदेशाचा (३४११११) बाध करीत नाही. इकाराचा लोर (३।४।१००) येथे प्राप्त तर मग आता प्रकृत सूत्राने केलेल्या होत आहे. तेव्हा येथे जगा उगाने इकार अतिदेशामुळे यानु, वान्तु येथे जुम् आदेश लोपराचा बाघ होतो तसा यान्तु येथे जुस् होईल असा जो दोष येतो त्याचे उत्तर असे आदेशाचाही बाध होईल. की - 'लडः शाकटायनस्यैव' या सूत्रामध्ये पग जुम् आदेशाचा उत्ताने बाध होगार लटः असे जे म्हटले आहे त्याचा उपयोग नाही. पुढे सागावयाचाच आहे. तो असा की. काय कारण? 'लङच 'जो लड् म्हणजे मूळचा खराच जो कारण असे की अपवादाच्या सर्व उदा- लड् तेथेच जस् आदेश झाला पाहिजे. हग्णामध्ये ज्या शास्त्राची प्राति असते त्याच आणि लडासारखा समजावा अशा अति- शास्त्राचा त्या अपवादाने बाध केला जातो. देशाने ज्याला लड्पणा मिळाला आहे ते 'इकाराचा लोप प्राप्त नाही असा उदाहरणा- जुस आदेश होऊ नये. १(म.८६) लेटाचे स्थानी झालेल्या आदेशातील उदा. प्राणादि प्रोणीहि.पिक्ष ममजला जातो त्यावेळी इवारा उकार होतो. उदा. पचतु कार आदेश (६।४।११३) होत नाही. कारण १(स.८७) लोटाचे स्थानीला जो मि प्रत्यय स्य र स्थानी हिआदेश होतो आणि तो सिम्प्रत्यया. हिर भमेम नो डि ममजला जात नाई। (११). प्रमापन समज नये. उदा. चिनुहि. १(म् ८९) सोराने स्थानी झालेला जो मि प्रत्यय रम् ८८)हिमादेश बदामध्ये एका विही समजावा. सांच स्थानी नि आदेश रोतो. उदा. ममानि.

·पा. सू. ३.४.८९] व्याकरणमहामाध्यम ३८३ त्वं प्राप्नोति ॥ हिन्योरुकारस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । एत ऐ॥३॥४॥१३॥ लुनाहि लुनानि | एरु: [३.४.८६] इत्यु- एत ऐत्व आगुणप्रतिषेधः ।। १ ।। न वोच्चारणसामर्थ्यात् ॥२॥ एत ऐत्व आद्गुणस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः। न वा वक्तव्यः। किं कारणम् । उच्चार- पचावेदम् पचामेदम् । आद्गुणे कृत एत णसामर्थ्यादत्रोत्वं न भविष्यति ।अलघी- ऐदित्यत्वं प्राप्नोति ॥ यश्चैव हीकारोच्चारणमुकारोचारणादिकारं चोचारयत्युकारं च नोचारयति तस्यैत- न वा बहिरङ्गालक्षणत्वात ॥२॥ प्रयोजनमुत्वं मा भूदिति ॥ न वा वक्तव्यः । किं कारणम् | बहिर- [आमेतः ॥३४।९०॥ ङ्गलक्षणत्वात् । बहिरङ्गलक्षण आद गुणो सवाभ्यां वामौ ॥३।४।९१ ।। ऽन्तरङ्गलक्षणमंत्वम्। असिद्धं बहिरङ्गम- आडत्तमस्य पिच ॥ ३४१९२ ॥] न्तरङ्गे ॥ . (मू.८९वा.१)हि आणि नि या आदेशांतील आहे त्याचा उपयोग अमा की येथे इकार इकाराला उत्व होत नाही असा प्रतिषेध करावा. कायम राहिला पाहिजे; त्याला उत्व होऊ नये. उदा०-लुनीहि, लुनानि. येथे एकः या पूर्व (स. ९३वा.१) हा जो एकाराला ऐकार आ- सूत्रांनं उत्व प्राप्त होत आहे. देश सांगितला आहे तो आद् गुणः (६।११८७) (वा.२)अथवा तसा प्रतिषेध करावयास नको. या गुणाने झालेल्या एकाराला होत नाही असा प्रतिषेध सांगावा.उदा. पचावेदम्. पचार आणि काय कारण? कारण असे की - हु आणि नु असे इदम् यादोन पदांचा संधि होऊन पचावेदम् झाले आहे. येथे गुणाने झालेल्या एकाराला उकारान्त आदेश न सांगतां हि आणि नि ऐकार आदेश प्रात होत आहे. असे इकारान्त आदेश जे येथे सांगितले वा.२)अथवा हा निषेध सांगावयाम नको. आहेत त्यांच्या सामर्थ्यास्तव येथे उत्व होत काय कारण? नाही. कारण उकाराचे उच्चारण करण्यापेक्षा कारण असे की आद् गुणः हा गुण वैहिरंग इकाराचे उच्चारण करण्यांत कांही लाघव आहे. आणि प्रकृत सूत्राने सांगितलेला एकार होते असे नाही. इकार उच्चारला काय आदेश हा अंतरंग आहे. आगि अंतरंग शास्त्र आणि उकार उच्चारला काय मारवंच. कर्तव्य असतांना बहिरंग शान असिद्ध ममजावें असे असतांही जो 2 इकारन उच्चारल अशी परिभाषा आहे.

·व्याकरणमहाभाष्यम [अ.३.पा. ४. आ.१ 4 लेटोऽडाटौ ॥३।४।९४॥ यासुडादेः सीयुहप्रतिषेधः ॥१॥ आत ऐ ॥२४९५॥ यासुडादेः सीयुटःप्रतिषेधो वक्तव्यः] वैतोन्यत्र ॥ ३४.९६ ॥ चिनुयुः सुनुयुः । लिङ : सीयुडिति ईतश्च लोपः परस्मैपदेषु सयुिट प्राप्नोति ॥ ॥३॥४॥९७॥ न वा वाक्यापकात् ॥२॥ से उत्तमस्य ।। ३।४९८॥ नवा वक्तव्यम्। किं कारणम् । वाक्या. नित्यं हितः ॥ ३।४।९९ ॥ पकर्षात् । वाक्यापकर्पाद्यासुट् सीयुद्ध इतश्च ॥ ३६४३१००॥ बाधिष्यते ॥ तस्थस्थामिपां तान्तन्ताम: सुतियोस्त्वपकर्षविज्ञानम् ॥ ३ ॥ ॥ ३।४।१०१॥] सुटोऽपीदानी तिथोरपको विज्ञायेत लिडे सीयुट् ॥ ३।४ । १०२॥ कृषीष्ट कृपीष्ठाः ।। स. १०२ वा १) यासुट् हा आद्यावयव कारण असे की लिडः सीयुट् या आगम ज्या ठिकाणी होत असेल तेथें सीयुट् वाक्याचा यासुट आगमाच्या उदाहरणातून आगम होत नाही असा प्रतिपेध सागावा. अपकर्ष झाला आहे. म्हणजे यामुट् आग- उदा. चिनुयुः सुनुयुः. येथे लिड: सीयुट्या मानें सीयुट् आगमाचा बाध होत आहे. प्रकृत सूत्रानें सीयुट् आगम प्राप्त होत (वा. ३) तर मग आता सुट् आहे. मागमाचा (३।४।१०७) विषय जो (वा. २) अथवा तसा प्रतिषेध सागावयास तकारादि आणि थकारादि प्रत्यय नको. त्यापादनही या प्रकृत वाक्याचा अपकर्ष फार कारण? होऊ लागेल उदा. कृषीष्ट, कृपोष्ठाः (म् ९४)टेटाचे स्थानी झालेल्या आदेशाला भट् उत्तम-पुरुष प्रत्ययांतील शेवटच्या सकाराचा लोप नित्य विवा आट अमे मागम होतात. उदा पनातिनारिपत. होतो उदा. अमवाव, अभवाम. लोटामायी। १ (म.९५) लेटाचे स्थानी झालेल्या आदेशांतील लोप अरिदशामुळे (३।४।८५) होतो. उदा० भावाराला ऐकार तो उहा मन्त्रयेने येथे आताम् भवाय भवाम. प्रायणतील पहिल्या आकाराला ऐकार झाला आहे. १ (म. १०.) डिव लकारा पानी आदेश १(स १६) पूर्व सूत्राचे उदाहरण सोहन सर झालेल्या परस्मैरत प्रत्ययातील शिरमा हस हिवनीयोटा,स्थानी झालेल्या आदेशाल एकारा इकाराचा लोपोतो. रा. अमवर ऐकार विकासकाने होठो उदा., गृया. २(म.१०१)डित लकाराचे स्थानी मार झालेल्या १(म. ५७) रेराचे स्थानी शालम्या परस्मैपद तस्थम्, आगि मिप या चार प्रत्यांना गर्ने ताम् भारेशमलव इशाराचा विकापान लोप होतो. तम् म आणि मम्मशान 31० अमलाम.. उा मारिए, पनाति. भमवनम्, अमयत, अमवम् लोटामावरमादेश १ (पू. ५०) रेटाचे स्थानी मारेर सारस्पा अनिदेगामुळे होतात . भवताम् सम् भवन. उचमधुदा-मस्यांतील सकाराया लोप वियस्याने (म.१०२) गिने पानी आता समस्या बाग्म मो. सदा करवाय, करवायः नेर प्रत्ययाना सीयुट अग्गा बागम होतो. उदा. पना १(१५)रिवाराचे स्थानी मारे शास्था (विपिटिक) पर्श () ·पा.५. ३.४.१०२] व्याकरणमहाभाष्यम् ३८५ सुण्न प्राप्नोति ॥ अनादेश्व सुवचनम् ॥४॥ यासुह परस्मैपदेपदात्तो डिच अनादेश्व सुवक्तव्यः । कृषीयास्ताम् ॥३।४।१०३॥ कृषीयास्थाम् । तकारथकारादेलिङ इति किमर्थं यासुटो डित्त्वमुच्यते । यासुटो डिद्वचनं पिदर्थम् ॥१॥ नं वा तिथोः प्रधानभावात्तद्विशे पिति वचनानि प्रयोजयन्ति ।। अथ पणं लिङ्ग्रहणम् ॥५॥ किमर्थमुदात्तवचनं क्रियते । न वा वक्तव्यम् । किं कारणम् । ति उदात्तवचनं च ॥२॥ योः प्रधानभावात् । तियावेवात्र प्रधान किम् । पिदर्थमेव ।। तद्विशेषणं लिहणम् । नैवं विज्ञायते आगमानुदात्तार्थ वा ॥३॥ तकारथकारादेलिङ इति । कथं तर्हि । त अथवैतज्ज्ञापयत्याचार्य आगमा अनुदा- कारयकारयोः सुभवति तौ चेल्लिङ इति ॥ त्ता भवन्तीति । असत्यन्यस्मिन् प्रयोज- ( वा. ४) शिवाय तकार अथवा अर्थ येथे नाही; तर 'तकार आणि थकार थकार हा प्रत्ययाच्या आरंभी नसेल यांना सुट् होतो, ते तकार व थकार लिङा. अशा ठिकाणी त्याला सुट् आगम होतो संबंधी असतील तर ' असा येथें अर्थ आहे. असे म्हणावें. उदा० कृपीयास्ताम् (स. १०३) यासुट आगम हित् समजावा कृपीयास्थाम्. कारण लिङाचे स्थानी असें येथे कशाकरितां म्हटले आहे ! आदेश झालेला जो तकारादि आणि थ. (वा.१)पकार इत्संज्ञक ज्यांचा आहे अशा कारादि प्रत्यय त्याला सांगितलेला सुट् प्रत्ययांकरितां हे ठित्व सांमितले आहे. आगम येथे प्रास होत नाही. आतां येथे उदात्त होतो असं कशाकरितां (वा. ५) अथवा हे सुड्वचन करावयास म्हटले आहे ? नको. (वा, २) उदात्त-वचन देखील तसेंच. काय कारण? तसेंच म्हणने काय? कारण असे की तकार आणि थकार यांना तसेंच म्हणजे पकार इत्संभक ज्यांचा आहे येथे मुख्यत्व आहे. तिथोः हे येथे विशेष्य अन्ना प्रत्ययांकरितांच. आहे आणि लिङः हे त्याचे विशेषण आहे. ( वा. ३) अथवा 'आगम अनुदात्त तेव्हां तकारादि आणि यकारादि लिट् असा होत असतात' ह्या गोष्टीला आपली संमति २ नुट् तियोः याचा असा अर्थ केला म्हणजे मृमीया. प्रत्ययांना यानुट आगग होतो आणि मी हात धोनी स्ताम् व ऋषीयासान् येथे प्रत्ययाच्यामध्ये असलेल्या आणि नो प्रत्यय दिन समनाया. ही तकाराला व थकाराला नुट् आगम सिद्ध होतो.तन मुटु आगमाच्या उदाहरणांगून सीयुद्ध भागमाची २ निप् , लिम्व निर या नान पिन् प्रत्ययांशिवाय पिछेहाटी होत नाही. कारण सीवुट आगनाचा विषय इनर ठियोगी दिल्य () लिन आहे. टिन लिए आगि मुट् आगमाचा विषय नगार अथवा कार समनन्यामुळे चिनुयान देयं गुगाना ( ३८४) असा विषयभेद असल्यानुने मुद् आगमानें मोबुद निय (११)हानी. आगनाचा पाप होत नाति. पित् प्रसार अनुदान धनी ( ३६८). सन १(६१.३) जिवाचे स्थानों आशामालेल्या परमार तेथे जात होम्यागरितां बनन पाहिले.

·३८६ व्याकरणमहाभाष्यम् [म.पा.४ मा. ने झापकं भवति । उक्तं चैवद्यासुटो डिद्व- चनं पिदर्थमुदानवचनं चेति । शक्यमने- न वक्तुं यासुट् परस्मैपदेषु भवत्यपिञ्च लिड्वतीति सोऽयमेवं उघीयसा न्यासेन सिद्ध सति यद्गरीयांसं यत्नमारभते तज्ज्ञा- पयत्याचार्य आगमाअनुदात्ता भवन्तीति।। [किदाशिपि ॥ ३४।१०४ ॥ झस्य रन् ॥ ४१०५ ॥ इंटोत् ॥ ३४११०६॥ सुद तिथोः ॥ ३।४।१०७॥ अर्जुस् ॥३।४।१०८॥ सिजेभ्यस्तविदिभ्यश्च ॥३।४।१०९॥] आतः।।३।४।११०॥ किमिदं सुस्याकारमहणं नियमाई. माहोस्वित्मापकम् । कथं च नियमार्थ स्यात्कथं वा प्रापकम् । यदि सिग्रहण- मनुवर्तते ततो नियमार्थम् । अथ निवृत्तं ततः प्रापकम् ।। कश्चात्र विशेषः। आहे अणे येथे यासुट आगमाला उदात्त डिच्च' असा गुरुभूत न्यास केला आहे सागण्यावरून आचार्य ज्ञापन करीत आहेत. त्यावरून ' आगम अनुदात्त होतात' ही पण ह्या उदात्त वचनाचा दुसरा काही दिसते. गोष्ट याच्या मनात सुचवावयाची आहे असे उपयोग होत नसेल तर तसें शापक मानता येईल. आणि येथें तर भाताच (स,११०) आकारान्त घासंबंधाने हे जे 'यासुटो येथे सत्र फेले आहे ते नियमार्थ समजावें किया हिदचन पिदर्थम्, उदात्तवचन च' असा विध्यये समजावें। त्या उदात्त सागण्याचा उपयोग दाखविला आहे. कशा रीतीने ते नियमार्य समजता येईल आणि विध्यर्थ तरी कशा रीतीने समजता लिदा स्थानी आदेश झालेल्या परस्मैपद येईल ? प्रत्यराना यासुट् आगम होतो, आणि लिट् जर येथे पूर्व सूत्रातून सिन् याची अनु. अपित् होतो असें सागण्यानेच ते काम वृत्ति आणली तर नियमार्य होईल आणि भागेल. अशा रीतीने लघुभूत न्यासाने सिद्ध अनुवृत्ति आणिली नाही तर विध्यर्थ होईल. होत असताना जो येथे याचार्यानी 'उदासो या दोहोंमध्ये काय रे फरक माहे! ४ात आणि हि या दोन दादाऐवभा श्रपिन् भूपालाम्, भूपाम्यम्, पीयानाम, पीपास्याम् भमा प्रम पाणेराभूत .याम होप १(म.१०८)निरावेस्थानी भादेश झागजोझिम. (म.१०४) भाभी िडामध्ये मामु आगमला ममता न्यय न्याना जुम् आदेश हो उदा० भवेयु, भूपाम • मोमयप ममत्रावा,दिवसमजू नये उभारण्यान, १(१०९)सिन प्रत्यय, अभ्यम्नमाधानु(हा। मालाम् . के मरमारन (१५) झाले आहे. ५-६) आविधा यांच्या पुढील जो हितकाराने मनन्यानमा आहे. या प्रस्य मा जुम् भाश होतो. सग.१०५)निमाचे धनी आदेश मानला जोमा प्रत्यय II अाधु अब अविर सामाग्न आदेश होतो मारन, विपरिन् १(म..१९०) मिरमरपानारकशालममता ते १(गू ४६) सिाबनी अगामा और प्रदाशन (२) मिभ भाई अमें गमजून भर प्रमाला APTERो उमाप प्रगलाने ति प्रदायानुए भारत हार समtailोधन यापी भवरान पातु अमेज सरमन...या मार पाना मुरगमतमो. नियमानु, अभ्यन् देखें पूर्व पुत्राने उरी ·पा.सू. ३.४.१२.] व्याकरणमहाभाष्यम् ३८७ । सुस्यामारग्रहणं नियमार्थमिति एवकारकरणं च ॥ ३ ॥ चेत्सिज्लुग्ग्रहणम् ॥ १॥ एवकारकरणं च कर्तव्यम् । लडः जुस्याकारग्रहणं नियमार्थमिति चेत्सि. शाकटायनस्यैव [३. ४. १११] इति ॥ ज्लुग्ग्रहणं कर्तव्यम् । आत: सिलुगन्ता- नियमार्थे पुनः सति नार्थ एवकारेण । ननु दिति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । अकार्युः च प्रापकेऽपि सति सिद्ध विधिरारभ्यमा- अहार्पः ।। अस्तु तर्हि प्रापकम् । णो ऽन्तरेणैवकारं नियमार्थो भविष्यति । प्रापकमिति चेत्प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधः इष्टतो ऽवधारणार्थस्तवकारः कर्तव्यः । ॥ २ ॥ यथैवं विज्ञायेत लङः शाकटायनस्यैवेति । प्रापकमिति चेत्प्रत्ययलक्षणस्य प्रतिपेधो मैवं विज्ञायि लङ एव शाकटायनस्येति । वक्तव्यः । अभूवन्निति प्रत्ययलक्षणेन किं च स्यात् । लुङः शाकटायनस्य न स्यात् । अदु: अपुः अधुः अस्थुः ॥ जुस्भावः प्राप्नोति ॥ . तर मग है विध्यर्थच असू दे. (वा.१)जुस् आदेशासंबंधाने केलेले 'आतः' ह्या प्रकृत सूत्रार्ने पुनः जुस् सांगितला आहे. हे सूत्र जर नियमार्थ असेल तर येथे 'सिज्लुक्' म्हणून तो व्यर्थ होऊन आपोआपच नियमार्थ हा शब्द घातला पाहिजे; म्हणजे ' आत: समजला जाईल; त्याकरितां एव शब्द घाल- सिलुगन्तात् ' असे म्हटले पाहिजे. कारण ण्याची काही जरूर नाही. अकार्पः अहार्पः येथे हा नियम लागू होता तरी देखील इष्ट नियम होण्याकरितां एव कामा नये. शब्द ठेवावाच लागेल. तो असा की-आका- सूत्र रान्त धातूच्या पुढील लङसंबंधी झि प्रत्ययाला (वा.२)हे सूत्र विध्यर्थ असेल तर प्रत्ययलक्ष- णाचा प्रतिषेध सांगितला पाहिजे. नाही तर मतानेच होईल असाच नियम झाला पाहिजे. जर जुत् आदेश होईल तर तो शाकटायनाच्या अभूवन् येथे प्रत्ययलक्षणाने सिच् आहे असे आणि आकारान्त धातूच्या पुढील झि प्रत्य- समजून पूर्व सूत्राने जुस् आदेश होऊ लागेल. याला शाकटायनाच्या मताने जर जुस् आदेश (वा.३)तसेंच हे सूत्र विध्यर्थ मानले असतां होईल तर लङामध्येच होईल असा नियम न 'लडः शाकटायनस्यैव' या पुढील सूत्रामध्ये झाला पाहिजे. एव शब्द घातला पाहिजे. आणि हैं सत्र नियमार्य मानले म्हणजे मात्र पुढील सूत्रामध्ये पण तसा विपरीत नियम झाला तर काय एव शब्द घालावयास नको. होईल? पण हे (प्रकृत) सूत्र विध्यर्थ मानले तरी अदुः अयुःअधुः आणि अस्थुः येथे लुटा. देखील उत्तर सूत्रामध्ये एव शब्द नकोच. मध्ये शाकटायनाच्या मर्ती जुम् आदेश होणार कारण, जुस् आदेश सिद्ध होत असतांनाही नाही. २ मिन्नुक-अपण केलें नाही तर मिन् प्रत्ययामुळे ३९ मत्र विध्य मानले गजे याने सिदि जुम आदेश होईल तर आकारान धान असेल तरच होत असल्यामुळे उत्तरमन्त्र व्यहोऊन निगाध होईल. होईल मला मोवन नियम होईल, आगि अकाः येथे नदान नियम दापविगारापागदामने जलन उस् आशागार नाही ४ कारन, पुढील गम विध्यपन होणार आहे. .

·३८८ व्याकरणमहाभाष्यम् [अ.३ पा.४ भा.१ लङ्ग्रहणं च ॥ ४॥ नियमः। कश्च तुल्यजातीयः। यो द्वाभ्या- मनन्तर भातश्च सिपश्च ।। अथ तदेव- लङ्घहणं च कर्तव्यम । लडः शाकटा. कारकरणं नैव कर्तव्यम् । कर्तव्यं च। यनस्यैवेति ।। नियमाथे पुनः सति नार्थो कि प्रयोजनम् । उत्तरार्थम् । लिटु लिङा लड्ाहणेन । आतो डित इति वर्तते न शिपि [ ३.४.११५:११६ ] आर्धधातुक चान्य आकारादनन्तरो डिदस्त्यन्यदतो मेव यथा स्यात् । इतरथा हि वचनादार्थ अस्तु तर्हि, नियमार्थम् । ननु चोक्त धातु:समा स्यात्तिहणेन च प्रहणात्साई- जुरयाकारमहण नियमार्थमिति चेसिज्लु- धातुसंज्ञा ॥ अथ वल्लङ्हण नेय कर्त रग्रहणमिति । नैष दोप. । तुल्यजातीयस्य व्यम् । कर्तव्य च । किं प्रयोजनम् । लह.॥ घालावा. (वा.४) तसेंच प्रकृत सूत्र विध्यर्थ मानले अदु: येथे जसा झि प्रत्यय आहे म्हणजे असता उत्तर सनामध्ये लह शब्द ठेवावा आकारान्त घातु आणि सिच् प्रत्यय या लागेल शाकायनाच्या मतीच लड़ामध्ये जुस् दोघाच्या जवळ आहे तो होतो असा इए नियम लड्प्रणाशिवाय होणार पण आता प्रकृत सत्र नियमार्य ठरले नाही. आणि हे प्रकृत सूत्र नियमार्य मानले तर उार सूत्र विध्ययंच होणार. मग तेथे एवं म्हणजे मात्र तेथें लड्ग्रहण ठेवण्याचा काहीच शब्द घालू नयेच की काय ! उपयोग नाही. आतः याप्रमाणे डितः हेही पद अनुवृत्त आणावें म्हणजे तेवक्ष्याने तर मग त्याचा उपयोग काय! काम होईल. कारण, लडाशिवाय दुसऱ्या पुढे त्याची अनुवृत्ति होणे हा उपयोग फोणत्याहि डिन् लकारामध्ये आकारान्त धातू- आहे. लिट् च (३।४।११५) लिडाधिषि च्या पुढे अव्यवहित झि प्रत्यय समवतच नाही ३।४।११६) या रानामध्ये एक पन्दाची वर मग एकदरीत प्रकृत मन हैं निपमा अनुवृचि येऊन आघातुक हीच कैश होते असा अर्थ झाला पाहिजे. नाही तर त्या पण नियमार्य मानलें तर सिलुक् या शन्दा सूत्रानी आघधानुक संशा होईल आणि हे महण फेले पाहिजे अस म्हटले आहे ना ! प्रत्यय तिट असल्यामुळे त्यांना सार्वधातुक हा दोष येत नाही. कारण, नियम हा संशा-( २४११३) ही होऊ लागेल, नेहमी दुस्पनातीप म्ह० आपल्यासारखाच आता उत्तर सूत्र विध्ययं झालें घर में जो असेल त्याच्याच संघाने होत असतो. ग्रहण करू नयेच की काय? परावयास पाहिजे. ससा तुस्यजावीय येथे रोग बरे आहे! तर मग त्याचा काय उपयोग? पंच असू दे. ५मारेषा भीमपपया पिया अमुने पाया नड कि मपर मान रूपी सानियता स्थापिय अन् पापाय पाल नाही सिप माहेरी प्रत्यक्ष ने घर तिभा न उम्र अपरम्पा सक, मेटा हिसागपातु गरे र पवित्र बरान नमेष का निकने स्पाची मासि सतन दा मा भवानर पर र म र म तिर मापन मण ·पा.सू. ३,४.११०] व्याकरणमहाभाष्यम् ३८९ लव यो लङ् तत्र यथा स्याल्लङ्घद्भावेन आर्धधातुकसंज्ञायां धातुग्रहणं कर्तव्यम्। यो लङ् तत्र मा भूदिति.॥ धातोः परस्यार्धधातुकसंज्ञा यथा स्यात् । [लङः शाकटायनस्यैव ॥३४॥ इह मा भूत् । वृक्षत्वम् वृक्षतेति ॥ क्रिय- माणे चापि धातुग्रहणे १११ ॥ स्वादिप्रतिषेधः ॥२॥ द्विषश्च ।। ३४|११२॥ खादीनां प्रतिपेघो वक्तव्यः । इह मा तिशित् सार्वधातुकम् ॥३॥ भूत्। लभ्याम् लूभिरिति । अनुशान्तापेक्ष ४|११३॥] शेषग्रहणम् ॥ एवमपि अग्निकाम्यति वायु- काम्यतीति प्राप्नोति । तस्मादातुमहणं कर्त- आर्धधातुकं शेषः ॥३।४।११४॥ व्यम् ॥ न कर्वन्यम् । आ तृतीयाध्यायप- आर्धधातुकसंज्ञायां धातुग्रहणम् ॥१॥ रिसमाप्तेर्धात्वधिकारः प्रकृतोऽनुवर्तते । उपयोग अमा की -'लङच जो लङ् म्ह ० पाहिजे. कारण लूभ्याम् लूमि : येथे भ्याम् व मूळचा खराच जो लङ तेथेच जुस् आदेश भिस् या प्रत्ययांना आर्धधातुक संज्ञा न झाला पाहिजे. आणि लडासारखा समजावा झाली पाहिजे. (३।४।१८५) या अतिदेशाने अतिदेशाने ज्याला पण शेष शब्दाने तिङ् व शित् यांपेक्षा लपणा मिळाला आहे तेथें होऊं नये. निराळा जो प्रत्यय घ्यावयाचा तो पूर्वी सांगितलेल्या प्रत्ययांपैकींच असला पाहिजे. (सू.११४वा.१) यार्धधातुक संज्ञा सांगणा- तेव्हां पुढे सांगितलेल्या सु वगैरे प्रत्ययांना न्या ह्या सूत्रामध्ये धातुग्रहण करावे. कारण ही अर्धधातुक संज्ञा होणार नाही. धातूच्या पुढील प्रत्ययाला आधातुक संज्ञा झाली पाहिजे. वृक्षत्वम् वृक्षता येथे वृक्ष शब्दा- तरी पण अमिकाम्यति वायुकाम्यति येथे च्या पुढील त्व आणि तल या प्रत्ययांना (५) लागेल. तेव्हा येथे धातुग्रहण केले पाहिजे. काम्यच् (२.११९) प्रत्ययाला ही संज्ञा होऊ १११११९) आर्धधातुक संज्ञा न झाली पाहिजे. ते करावयास नको. कारण हा तिसरा येथे घातुग्रहण केले तरी- अध्याय समाप्त होतोपर्यंत धातोः असा अधि. (वा.२)सु वगैरे प्रत्ययांना (४।११२) आर्ष- कार चालू आहे. तो येथे अनुवृत्त होत घातुक संज्ञा होत नाही असा निषेध सांगितला आहेच. उदा० कर्ता. ८ मार्गे (३२४४८५ वा.१) पहा. सार्वधातुक संशा होते. उदा० मुनोति,मवति. १(सू.१११) आकारान्त धातूच्या पुढील लाचे (स.११४) तिङ् आणि शिद यांशिवाय धातोः या स्थानी आदेश झालेला जो झिप्रत्यय त्याला जुस आदेश अधिकारांतील जो प्रत्यय त्याला आधधातुया संशा होते. शाकटायनाच्यामती होतो. उदा० अयुः. इतरांच्या मतों अयान् असे होते. २ल. धातूहुन किप् प्रत्यय परा आहे. त्या प्रत्यया- १.(इ. ११२) द्वियू धातूच्या पुढील लङाचे स्थानों पैकी काहींच शिडक रोहन नाही, फन पाच शिडका झालेल्या झेि प्रत्ययाला शाकटायनांच्या मती जुस होतो. प्रत्यय राहतो.त्यालाचा प्रत्ययान्त म्हणून प्रातिपदिका उदा अद्विपः. इतरांच्या मते अद्विपन. संशा (२०४६)ोऊन पुढे म्याम् योर झाले आहेत. (सू. १९३) तिङ(३।४।७८) आणि शित् या प्रत्ययांना ३. अध्याय ३ मयं.

·प्राप्नोति । । व्याकरणमहामाष्यम् -[भ.३.पा.४आ.१ क प्रातः धातोरेफाचोहलादेः १३.१.२२] [लिंट् च ॥ ३।४।११५॥ इति ॥ एवमपि श्रीकाम्यति भूकाम्यतीति लिडाशिपि ।। ३।४।११६॥ छन्दस्युभयथा ॥ ३।४।११७॥] तद्विधानात्सिद्धम् ।।३।। इति श्रीभगवत्पतञ्चलिविरचिते व्याक विहितविशेषणं धातुप्रहणम् । धातोयों रणमहाभाष्ये तृतीयस्याप्यायस्य चतुर्थे विहित इति । धातोरेप विहितः । संकीर्त्य पादे प्रथममाह्निकम् ।। पादश्च समानः ।। भातोरित्येवं यो विहित इति ॥ ॥तृतीयोऽध्यायः समाप्तः॥ धातोः हा अधिकार कोणत्या सूत्रापासून तरी पण श्रीकाम्यति येथे काम्य प्रत्यय हा 'चालू झाला आहे? वस्तुतःघातहून केला आहेच. धातोरेकाचो हलादेः ( ३२२) या धातो: असा शब्द उच्चारून मागितलेला जो सूधापासून धावोः हा अधिकार चाल आहे. प्रत्यय त्यालाच आधंधातुक संज्ञा होवे. तरी पण भीकॉम्पति भूकाम्यति येथे या प्रमाणे भगवान् पतंजलि ऋषींनी काम्य प्रत्ययाला आर्घघातुक संशा होऊ रचिलेल्या व्याकरण महामाष्यातील तिसन्या लागेश हा दोष येतोच. अध्यायाच्या चौथ्या पदातील पहिले आहिक (वा.३)घातो हे विहितविशेषण आहे.धातू- समाप्त झाले व पादही समाप्त झाला. त्या हून फेलेलाजो प्रत्यय असा तेथें अर्थ समजावा. प्रमाणेच विसरा अध्यायही समाप्त झाला. . ४. येथे ''भू' या भावंडून किम् प्रत्यय झाला तिङ् प्रत्यय स्याना आर्यधानुक संज्ञाच होते. सावधानुक आहे.(मागील टीप २ पहा) संशा होत नाही. उदा०विषीष्ट येथे र आगन (म. ११५) लियाचे स्थानी आदेश शालेले जे तिङ् झाला आहे. सार्वभातुक मचानमत्यामुळे सकाराचा शोर मुत्पप यांना आरंगतुक संशाव होते. सार्वधातुक संशा (७९) व मध्ये विवर। प्रत्यय होत नाहीत. होत नाही उदा.भूविय. आधानुक संमुदआगन (स.१९७) वेदामध्ये दोन्ही संहा एकदनशलाकार। (२६३५)शाला आहे. सार्वधातुक संज्ञा नमत्यामुळे गए पापुरत्या होतात. उदा० उपस्थेपाम. ये सावधानुकमा (३३०६८)झाला नाही. मुझे मकाराचा लोप (ज) आणि माधातुरमुडे १५.१९६) माशीलिहाचे स्थानी आदेश झालेले जे स्था धातूला एल (६) झाले आहे. अध्याय३समाप्त