·182
वैखानसस्मार्तसूत्रम् ॥
VAIKHĀNASASMĀRTASŪTRAM,
THE DOMESTIC RULES OF THE VAIKHĀNASA SCHOOL
BELONGING TO THE BLACK YAJURVEDA
CRITICALLY EDITED BY
DR. W. CALAND,
Professor of Sanskrit in the University of Utrecht.
PRINTED AT THE BAPTIST MISSION PRESS.
PUBLISHED BY THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
CALCUTTA.
1927.

·PREFACE. This critical edition of the Grhya and Dharmasūtral of the School of the Vaikhānasas, which together may be designated as their Smārtasūtra, is based on the following materials. 1. Ma, a copy, in Telugu characters like its original, of a manuscript belonging to the Government Oriental MSS. Library, described in a Triennial Catalogue of Manuscripts collected for the Government Oriental MSS. Library at Madras, Vol. II, Part I, Sanskrit C, number 1605 (page 2262). The whole of this manuscript, which contains also the Srautasūtra, was copied for me, with the exception of the Dharma and Pravara sūtras. 2. Bh, a copy, equally in Telugu, of the Bhāsya on the Gșhya and Dharmasūtra, composed by Nộsimhāgnicit, son of Madhavācārya, described in the same Catalogue under number 1609 (page 2271). This manuscript contains the bhāsya on the first nine Praśnas; the bhāsya on the last Dharmapraśna is wanting 3. Vi, the manuscript belonging to the Library of the University of Vienna (Ms. 311), a copy made for Professor Bühler from a Mysore manuscript. 4. My, a copy in Devanāgarī made for me from a Grantha manuscript in Mysore, described in Catalogue of Sanskrit Manuscripts in the Government Oriental Library of Mysore (1900), page 29, No., 1359. 5. Ed, viz. the Kumbakonam edition of 1914 entitled : śrīvaikhānasagrlyasūtram dharmasūtrapravarasūtrasahitam by Nārāyana Bhattacārya. As this edition is out of print and very difficult to obtain and, moreover, printed in Grantha 1 The Pravarasūtra, a list of proper names which agrees closely with that of Āpastamba, has been left aside. 2 The author calls himself also Nșsimhavājapoya and Vājapeyakst or Nțsimhavājapeyabhattācārya.

·vi PREFACE, character, a new edition seemed not to be superfluous, the more So, as the Kumbakonam edition, though in the main a good piece of work, gives no variant readings. But, as will be seen from our present edition, the tradition of this Vaikhānasa text is by no means without its discrepancies and moot points. So I have considered this printed text as a manuscript, though a fairly correct one. These are the five sources on which our text is principally based. For the Dharmasūtra alone we have: as as 6. Tiri, the Trivandrum edition of 1913 prepared by T. Ganapati Šāstri. Of more or less use for the constitution of the text were the following works :- (a) The Vaikhānasagrhyaprayogavrtti (cited by me · Prayoga') by Sundararāja, a copy made in the original Telugu from a manuscript belonging to the Government Library of Madras, described under No. 1610 of the Triennial Catalogue of Manuscripts, Vol. II, Part I, Sanskrit C, page 2272. (6) The Vaikhānasasūtradarpaņa (cited by me Darpaņa') by Nộsimhavājapeyayājin son of Madhavācārya (obviously the author of the Bhāsya) 'a liandbook of rites in accordance with the Vaikhānasagrhyasūtra' printed at Kumbakonam in 1915 in Telugu characters. This Darpana treats only of the materials contained in the Grhyasūtra up to the end of the third Praśna. The author follows the Sūtra passage by passage. His division of the text differs from the one which is found in our manuscripts; he divides not into khandas but into prakaranas, each prakarana containing more than one khanda. It was hitherto unknown, that our Vaikhānasagrhyasītra presupposes, in the same way as do the Āpastamba., the ·PREFACE. vii v Gobhila- and the Kathakagļhyasūtra, a separate collection of Mantras. Without this collection of Mantras the Sūtra is only partly intelligible. Fortunately this book of Mantras has been preserved. A part of it has been printed under the title · Vaikhānasamantrapraśnaḥ sasvaraḥ praśnacatustayātmakaḥ: a Vedic lectionary in 4 praśnas for the ritual of the Vaikhānasa school of the Taittiriyas,' edited in Grantha characters at Kumbakonam in 1910 by Krsnabhattācārya and other Pandits. It comprises the accented text of the first four praśnas and gives the Mantras for the first five books of the Grhyasūtra. I am in possession of a much more extensive copy of this text, viz., the Vaikhānasīyā mantrasamhitā' being a copy of No. 1359, belonging to the Government Oriental Library at Mysore, see Catalogue of Sanskrit Manuscripts in the Government Oriental Library, Mysore 1900, page 9. After the four praśnas contained in the edition of Kumbakonam, some more follow: praśna V in 23 adhyāyas, praśna VI in 14, praśna VII in 11, and of praśna VIII the first 26 adhyāyas. There is no designation that here the text is complete. On the whole, the five sources on which our text is principally founded, can be divided into two groups: on the one hand the Madras manuscript of the text (Ma) and the bhāsya (Bh) agree mostly, on the other hand the three : Vi, My and Ed., also agree closely with one another. Wherever Ma and Bh on the one hand, and Vi My Ed. on the other hand present the same readings, I have, for brevity's sake, designated these readings respectively as B and A. Scholars, who would like to know something more about this Vaikhānasasūtra, are referred to the translation of the text, which is to appear shortly: in the Introduction to the translation some points connected with the Sūtra will be discussed. UTRECHT, July, 1925.

·ADDITIONAL NOTE TO THE PREFACE After my manuscript of the Vaikhānasa text was despatched to the Press, I received through the kindness of Pandit Bhagavaddatta, Research Scholar of the Dayānand Anglo- Vedic College at Lahore, one more manuscript (of the grhyasūtra only) for collation, viz. a copy in Devanāgari of a manuscript belonging to the Adyār Library. I was in a position, during the printing, to mention in the critical notes the variant readings of this manuscript, which I designate as La. This Ms. occupies a somewhat intermediate position between the two groups A and B, now agreeing more with the one and then again with the other. I avail myself of the opportunity to express my cordial thanks to Pandit Bhagavaddatta for his assistance in procuring for me the loan of this manuscript. June, 1926. CORRIGENDA. Page 4, line 5 read of CAIETIRIH Page 14, line 1 read the Page 15, line 3 read 31; line 13 read GTTTT Page 21, line 15 read ofucant: | In notep:ufrau instead of परिष्य Page 28, line 2 read and instead of avia Page 36, line 1l read Page 39, line 2 read affiafrafa Page 45, line 12 read feragat Page 47, line 14 read FHÌRFI Page 55, line 12 read CTETAT- Page 69, line 12 read o Page 70, line 9 read aga Page 73, line 2 read fa?; line 13: FÈ Page 75, line 6 read o जुका; Page 76, line 3 read a instead of a Page 94, line 15 read a arata Page 98, line 15 read 7. Page 108, line 1 read otsa Page 120, line 14 read ago line 9: 78

·सूचीपत्रम् ।
प्रथमः प्रश्नः
...
...
१
द्वितीयः प्रश्नः
२१
हतीयः प्रश्नः
...
चतुर्थः प्रश्नः
५४
...
...
पञ्चमः प्रश्रः
...
...
밟
पछः प्रश्नः
TE
सप्तमः प्रश्नः
१०४
...
२१२
यो अहमो धर्मे प्रथमः प्रश्नः
एह्ये नवमो धर्मे द्वितीयः प्रश्नः
एो दशमो धर्मेटतीयः प्रश्नः
१२२
...
१३३

·। वैखानसगृह्यसूत्रम्। अथ निषेकादिसंस्कारान्याख्यास्यामः 'ऋतुसंगमनगर्भा- ঘনষীমৰিমৰলিজাননাননাযায়- प्रवासागमनपिण्डवर्धनचौडकोपनयनपारायणव्रतबन्ध विसर्गापा- कर्मसमावर्तनपाणिग्रहणानौत्यष्टादश संस्काराः शारौराः ५ यज्ञाश्च द्वाविंशत् ब्रह्मयज्ञो देवयज्ञः पित्यज्ञो भूतयज्ञो मनुष्ययज्ञश्चेति' पञ्चानामहरहरनुष्ठानं ' स्थालीपाक आग्रयण- मष्टका पिण्डपियज्ञो मासिश्राद्धं चैव्याश्वयुजौतिर सप्त पाक- यज्ञाः 'अग्न्याधेयमग्निहोत्रं दर्शपूर्णमामावाग्रयणेष्टिश्चातुर्मास्योः निरूढपशुबन्धः सौबामणौति सप्त हविर्यज्ञाः 'अग्निष्टोमो ऽत्यनिष्टोम उक्थ्यः षोडशी वाजपेयो तिरात्रो ऽप्तोर्याम इति सप्त सोमयज्ञा इत्येते चत्वारिंशद्भवन्ति ' निषेकादा जातकासंस्कृतायां ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातमात्र: पुत्रमात्र उपनौतः सावित्र्यध्ययनाड्साह्मणो ' वेदमधौत्य शारिरैरा पाणि- १ द्वाविंशतिः Vi only. २ Thus Ma; मनुष्ययज्ञ इति Ed, Vi; भूतयज्ञमनुष्ययज्ञाविति My. ३ न्युज इति Vi, युजो इति My. ४ Thus Ed La and originally Ma; ०मास्या Ma (correction); HIG: La Bh ; 9 Hig Vi My. ị Thus Ma and Bh; TTGART ATT: Ed La and My; GTIGHTE Vi.

·वैखानसाटह्यसूत्रम्। २ [१ । १, २।] ग्रहणासंस्कृतः पाकयज्ञेरपि पाकयज्ञैरपि यजन्श्रोत्रिय' स्वाध्यायपर' आहिता निहविर्यज्ञेरप्यनूचान: ' सोमयज्ञेरपि भ्रुण: ' संस्का- रैरेतैरुपेतो नियमयमाभ्याम्मृषिकल्पः 'माङ्गचतुर्वेदनपोयोगा- दृषिः ' नारायणपरायणो निईन्दो मुनि रिति संस्कार विशेषा- त्पूर्तत्पूर्वात्परोवरौशानिति विज्ञायते ॥१॥ अथ चातुराश्रमिणां स्नानविधिर भिषेकदिव्यवायच्याग्नेय- गर्वनुज्ञाः इति पञ्चधा भवति 'नदौतटाककूपानामलाभे पूर्वस्योत्तरमुपतिष्ठेत ' प्रामुष्व उदङ्मग्यो वाक्रम्य जलस्थलेवा- सौनः पाणिपादावा मणिबन्धमानतो दक्षिणा दि प्रत्येक प्रक्षाच्याकेनावस्रावमविच्छिन्नमद्रुतम शब्दमबहिर्जानु हृदयंगम- १० मुदकं गोकर्णवत्याणिं कृत्वा ब्रहोण तीर्थेन चिराचम्य दिर- कुष्ठमूलेना परिमार्य अष्ट स्थानिः प्रदेशिन्या वायुमध्यमस्र प्रजापतिरनामिकाया: सूर्यः कनिष्ठिकम्यन्द्र रत्यधिदेवता भवन्यङ्गष्ठमध्यमाभ्यां सर्वतोथैर्वा मुखं माङ्गटानामिकाभ्यां चक्षुषौ पङ्गुष्ठप्रदेशिनीभ्यां नासिकामङ्गुष्ठ कनिष्ठिकाभ्यांर १५ १ Thus Ma; परवाहिता. Vi, My, Ed. २ पूर्वात् once only Ma. ३ ०षेकः दियो वाय य अाग्नयो गुर्वनुज्ञेति Ed. ४ ० फेनाखाव. Ma Ed; फेनावखा. Vi; फेनवसा My; the Bh. reads as Ma and Ed., but the explanation points to अपसाव । Oaly La Vi My जानु, the other sources •ज.नहृदयं० । ५ बास्यं om. A, La. ६ वायुः प्रजापतिमध्यमस्याना० A, La. ७ कनिष्ठस्येन्द्र Vi My Bh La. ८ अधि om. Vi Ed La, the whole word अधिदेवता not in My. ९ नासिकां behind अङ्गुष्ठकनि• in A, La.

·[१ । २, ३] वैखानसरह्यसूत्रम्। ३ श्रोत्र' भुजौ ताभ्यामङ्गछेन वा' पदयमझुसिभिनाभिं चाङ्गु- ठेन प्रत्यङ्गमपश्च स्पृष्ट्वा जङ्घयोर्वामे पाणावष्यभ्युक्ष्य सर्वाभि- मूर्धानं स्पृशतान्द्रो ऽहमुभ्याभ्यामिति करावापः पादावस्मिन्कुल इति पादौ च तथा प्रक्षाल्यापः पुनन्विति पुनस्तथाचामति ५ ऋग्वेदः प्रौणत यजर्वेदः प्रौणत सामवेदः प्रौणाविति घिरपः पौत्वाथर्ववेदः प्रौण वितिहामवेदः प्रोणात् चन्द्रमाः पौणा विति विधा मुख मार्टि ' महेश्वरः प्रोणाविति मूर्धानमादित्यः प्रोणातु सोमः प्रोणाविति चषौ दिशः प्रौणन्विति श्रोत्रे वायुः प्रौणाविति नासिकामिन्द्रः प्रोणा- ५. विति भुजौ विष्णः प्रोणाविति हृदयमग्निः प्रौणाविति नाभिं ' स्पृशतीत्येके ॥ २॥ अथापो नमस्कृत्यावगाह्य यावदमनश्शङ्कमभिदा च गात्रशद्धिं कृत्वा वस्त्रमा दशात्मू दितमिति नेने कि गायत्र्या प्रागयिकमुद गनिक वाम्नणाति 'शके तयैव ग्रहौयादिद- २५ मापः प्रवहतेत्यभिगम्य हिरण्यटङ्गमिति जलं प्रणम्य समृदो- दकेनापः पुनावित्यभ्यक्ष्येदमापः शिवा इत्य पो विगाय सुनातौदं ब्रह्म पुनीमह इति पवित्र ग्रहौत्वा ब्रह्म पुनात्वि- त्यङ्गुल्यां निक्षिप्य शतधारमिति जलं ग्रहीत्वा पयखतौ- १ अपि om. Vi My. २ A La om. a ofro both times Ma Ed La Vi Bh, .. My only. 4 A La om. ५ Ma ins. ऊर्ध्वपुण्डललाटे धारयन् ।

·४ वैखानसरह्यसूत्रम् । [१ । ३ । रोषधय इत्याचम्य भूरमय इत्युपस्थानमादित्यस्य चित्पति- रिति त्रिभिरनामिकोपान्ताभ्यां समृदोदकेन त्रिः प्रदक्षिण- मावर्त्य शिरो मार्शीपोहिरण्यपवमानः प्रोक्षयत्युदयमित्यादि- नादित्यमुपस्थाय' महाव्याहृत्या जलमभिमन्ज्य कर्णावपि- धायाभिमुखमादित्याधर निमज्ज्य ऋतं च सत्यं च यासु गन्धा इति त्रिरावर्तयन्नघमर्षणं करोति । ततो मन्दं निःश्वस्य धोतं परिधायानुपमृज्य वासः प्रातः सूर्यश्चेत्यादिना- चम्यापोहिष्ठादिभिरिमस्तिसृभिः प्रोक्ष्य गायव्यापो ऽभि- मन्व्यादित्याभिमुखं विक्षिप्य प्रदक्षिणं करोति ' प्राणायाम- मेकावरं कृत्वाष्टावरां' सावित्रीमभ्यस्य मित्रस्येत्यादिभिग्भि- १० स्तिसृभिस्तिष्ठन्सन्ध्यामुपासौत ' मध्यान श्रापः पुनन्वित्या- चम्य तथा प्रोक्ष्योदयमित्यादिभिर्यजुर्भिस्तिष्ठन्नादित्यमुप- स्थाय तथा करोति 'सायमनिश्चेत्यादिनाचम्य तथा प्रोक्ष्य यच्चिद्वौत्यादिभि: मामभिरुपास्यासौनस्तथा करोत्युदितार्की पश्चिमार्कामिति च सन्ध्ये यथा दिर्श तन्नामादिना दिग्देवता: १५ पितॄन्सा पसव्यं ब्रह्माणं चोदमुखो नारायणादौन्नमोऽन्तेनोप- तिष्ठेत ॥३॥ -------- १ प्रोच्य instead of प्रोक्षयति La Vi My. २ कर्णी पिधाय Ma Bh, कर्णावभिधाय Vi My. ३ एकवरं Bh, Vi. ४ अष्टवरां Bh; अष्टावरान Vi My La. ५ Thus Vi My Bh; पुनन्वित्यादिना Ma Ed.. ६ My om. ७ After यजुर्भिः A La ins. तिसृभिः (!).

·।१।४।] वैखानसराह्यसूत्रम् । प्रथाचम्य कौरुक्षेत्रमिति जलं नमस्कृत्य महाव्याहत्या जलमभिमन्व्य हस्तेन तलतीर्थक्रमेणा कूप्याभ्यः स्वाहेत्यादिभि- म्तर्पयति' भूपति तर्पयामि भुवनपतिं तर्पयामि भूतानां पतिं तर्पयामि प्रजापति तर्पयामि ब्रह्माणं तर्पयामि नारायणं ५ तर्पयामि महादेवं तर्पयामि कन्दं तर्पयामि विनायक तर्पयामि' यथादिशं तन्नामादिना दिग्देवतास्तर्पयतीन्द्र तर्पयामि यमं तर्पयामि वरुण तर्पयामि कुबेरं तर्पयाम्यग्निं तर्पयामि नितिं तर्पयामि वायु तर्पयामीशानं तर्पया- म्यादित्यं तर्पयामि सोम तर्पयाम्यङ्गारकं तर्पयामि बुध १. तपयामि हस्पतिं तर्पयामि शुक्रं तर्पयामि शनैश्चरं तर्पयामि राहं तर्पयामि केतुं तर्पयामि ग्रहास्तर्पयामि नक्षत्राणि तर्पयामि तारायस्तर्पयामि विश्वान्देवा५स्तपयामि सर्वाश्च देवतास्तर्पयामि वेदायस्तर्पयामि यज्ञायस्तर्पयामि छन्दामि तर्पयामि ' स्वगोत्रादिसप्तर्षों स्तर्पयति विश्वामित्र १ आदिभिः om. Ma. २ Thus A La, where, however, we find before विनायकं त. the words fagi qo (found in the printed text of the Samhitā, not in the grantha copy of it). In Ma the passage from the on up to इन्द्रं त० (incl.) is omitted. p Of the planets Aditya and Soma occur only in A. ४ The anunasikā throughout (in passages cited from the Samhitā) in Ma alone, the others present the anusvāra. 4 Before fato the text of Vi La and Ma and the two recensions of the Samhita ins. विखनसं त०, but cp. IX. 13; Ed puts these words into brackets.

·वैखानसाह्यसूत्रम् । [१ । ४, ५ तर्पयामि जमदग्निं तर्पयामि भरद्वाजं तर्पयामि गौतम तर्पयाम्यत्रि तर्पयामि वमिष्ठं तर्पयामि कश्यपं तर्पयामि भृगं तर्पयामि सर्वानृषौ स्तर्पयामि सर्वा ऋषिपत्नीस्तर्पयामि प्राचौनाबौती पित्याणि करोति 'ऊर्योदकान्त इति पिलभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहेभ्यो ज्ञातिवर्गभ्यः पित्पनीभ्यः पिता- महपानीभ्यः प्रपितामहपौभ्यो ज्ञातिवर्गपत्नीभ्यः खधा नमस्तर्पयामीति तर्पयति अथ निवौती भौमाय स्तर्पयामि भौमदिव्या स्तर्पयामि नागास्तर्पयामि नागदिव्यास्तर्पयामि यावन्तो जलार्थिनस्तावन्तः प्रतिग्रहन्वित्यपो विसृज्याचम्य ब्रह्मयज्ञ करोति'भाद्धे देशो बहिरास्तौर्य ब्राह्ममासनमास्थायः १० पवित्रपाणिब्रह्माञ्जलिं कृत्वा प्राङ्मुखः सावित्री पूर्व नित्यमिषे बोर्ज वेत्यादि यथाकामं नैमित्तिकमृतं च सत्यं च देवकृतस्य यन्मे गर्भे तरम मन्दी वसोः पवित्रं जातवेदसे विष्णोर्नु के महस्रशोकाक्षरमा वाहार्ष त्वमग्ने पवस्वादी- खाधायमधौयौत सौरौभिग्मिर्यथाकाममादित्यं चोप- १५ तिठेत ' ॥ ४॥ अशको नित्यं पादौ प्रक्षाच्याचम्य अतो देवादि वैष्णवं जवा दिव्यं वायव्यमाग्नेयं मन्त्रस्नानं वा कृत्वा पूर्ववदाचमना- १ After गुंत• Ed ins. into brackets अगस्त्यं त०, remarking अगस्त्यस्य ग्रहणं गात्रप्रवरे दृश्यमानत्वात्। Some of the MSS. write भारद्वाज and काश्यप। २ Ma om. इति तर्पयति । ३ Here and throughout B ब्राहा।

·[१ । ५, ६।] वैखानसाह्यसूत्रम् । भाना दौनि कुर्या दिवश्युतैङ्गियैराधावैः सातपैसिवनं दिव्यं गवां पादोहर्वायुनौतैः पांसुभिः स्पर्शनं वायव्यं प्रशद्धेन सर्वाङ्गमालेपनमाग्नेयमापो हि ठेति मन्त्रणाग्नेयेन तीर्थेनाभ्युक्षणं मन्त्रनानं ' दक्षिणपाणेमध्यतलमाग्नेय तीर्थ 4 कनिष्ठाङ्गुलिमूल' देवर सर्वाङ्गुलिमूलाग्रमा प्रदेशिन्यङ्गुष्टयो- मध्यं पेटकमङ्गुष्ठस्य मुलं ब्राह्म' देवेन तीर्थमोपवीतौ दैविक कार्यमाणार्ष ' पैटकेण पित्र्य सर्व ब्राह्मण ब्रह्मतर्पण- माचमनमाग्नेयेन तीर्थनाभ्युक्षणं करोति' दक्षिणहस्त- मुद्धत्यो पनौतं धारयेदुपौती वाममुद्धृत्य प्राचौनाबौती १० कण्ठमने निवौतौ भवति' स्नात्वा पुण्ये ऽहनि संस्कारहोम जुडयादिति विज्ञायते ॥५॥ अथ पुण्याहं ' पञ्चावराछोचियानाहूयाभिपूजयत्याचार्यः करकं धारास्वित्यद्भिगपूर्वेदमापः भिवा इत्यपो ऽभिमन्त्र्य पुष्पाद्यैः सर्वतीर्थजलमित्यभ्यर्च प्रतिवाचकान् प्रामुण्डानुद- मखाचा स्थापयित्वोदङ्मुखः सुपुण्या है करोमौति संकल्प्य स्वस्ति सुप्रोक्षित मस्विति स्थानं प्रोक्ष्य प्रजापतिः प्रियता मित्युत्ता १ मध्यं तल. A La. २ इलेर्मूलं Ma. ३ दिव्यं A La. ४ Before अाग्नेयेन A La ins. आपो हिछेतिमन्त्रेण । ५ कण्ठे सक्ते B; सक्तं Ed only. है दिभिः A La. Before सुपु. La Vi and My ins. स्थितः करकं बाहमाचमुद्धृत्य, which reading is mentioned in Ed in a footnote (115A1THER करकं). ८ संप्रोक्ष्य Ma.

·वैखानसम्मृह्यसूत्रम् । [१।६, ७। तैः प्रियतामिति वाचयति शाम्यन्तु घोराणौत्युत्तरान्तं चिरपः स्रावयति 'श्रतो देवा इत्ययं दैविके सं त्वा मिचा- मौत्ययं सूतके शुचौ वो हव्यत्ययं प्रेतके द्रविणोदाः मविता नवो नवो विद्युच्छतं जौवाष्टौ देवा हिरण्यरूप ऋध्याम स्तोममाहा बार्यमणं सोमय राजानमिन्द्रावरुणा श्रिये जातो ५ या गङ्गुर्यस्खा हुदा यस्मै त्वं नर्य प्रजां सुत्रामाणं शतायुधाय दक्षिणावतां भद्रं कर्णेभिः शतमिन्वदितिौरित्यत्विजः सर्वे वदेयुः ॥ ६॥ देवा ऋषयः पितरो ग्रहा देव्य ऋषिपत्न्यः पिटपन्यो वेदा यज्ञाच सर्वाद्याः प्रियन्तामन्तः प्रतिवचनं ' पुण्याहं १. शिवमायुष्यमरोग्यम विनमचलमैश्वर्यं यत्पापं तत्प्रतिहतं यच्छ्रेयः शिवं कर्म शिवः पक्ष दूत्य स्वन्तास्तथान्तः५ प्रतिवचनं ' शिवा ऋतवः सन्तु शिवानि नक्षत्राणि भवन्तु मर्व कर्मसमृद्धिरस्तु सर्वधनधान्यसंपूर्णमस्वित्येकैकमुक्तवन्तः२ प्रतिवचनं' यत्पुण्यं स्वस्ति न ध्यास्मेति पूर्वाना मितरे ऽनुवदन्ति ' यजमानस्य १५ नक्षत्र नामादि गोत्रनाम सुतान्तं माहगोत्रनामान्तात्परं शर्मान्तं नाम प्रणवादि भवन्तो ब्रुवन्तु पुण्याहं वस्त्य॒ड्यन्तं प्रत्येकं विधा त्रिधा यथाविभक्तिवाचितमनुवाचयेयुः ' आपोहिरण्यपवमानः प्रोक्षयति' पुण्याहे कृते तदहः पुण्यं भवत्यादावन्ते वा पुण्याहेन सर्वाः क्रियाः पुण्या: परिपूर्ण भवन्ति 'खांकृतो २. १ तथान्तं My Ed. २ Thus Ma La Ed; उतावन्तः Vi My. R. prob. उत्वान्तः or with Vi and My उक्ताबन्तः।

·[१ । ७, ८] वैखानसाह्यसूत्रम् । ऽसौति दक्षिणाकालमुक्तवत्सु तात्परौत्यनियथाशक्ति दक्षिणां हस्तेन दक्षिणेन ददाति ' त्वमग्ने यज्ञाना! होतेति तदाददौरन्यत्र दक्षिणादानादाने तत्रैवं स्थादिति विज्ञायते ॥७॥ अथान्यायतनं ' प्राक्प्रवणे वोत्तरप्रवणे वा शुद्धे देश गोमयेनोपलिप्ते शुद्धाभिः सिकताभिः प्राक्पश्चिमं दक्षिणोत्तरं च द्वात्रिंशदगुल्यायतं ड्यङ्गुलोन्नतं यथालाभोन्नतं वा स्थण्डिल्ल- मन्यायतनं भवति ' परिस्तरणसहिषः प्रतिदिक् पञ्चदश स्थण्डिलप्रमाणाः ' कुण्डे षट्त्रिंशदङ्गलास्तथैकाङ्गुलिपरिणाहा १. व्रणवक्रहीनाः परिधयः पञ्चदशदर्भग्रंथितं चतुरङ्गुलाग्रं याङ्गुलग्रन्थि हस्तमात्रं प्रोक्षणकूर्च' तथैव द्वादशाङ्गुलमाचं पवित्रं ' तत्प्रमाणा याजिकाः ममिधः ' पात्रसुवादयो यज्ञे दर्भेषु इन्दं पात्रादिसंभारानुत्तरे दैविके प्रत्येक दक्षिणतः पैटके संभरति ' नित्यहोमे ऽग्निशालायां मृदा १५ चतुर्दिशं दाचिंपादच्यायतां चतुरङ्गुलविस्तारा यङ्गुलोन्त्रता- मूर्ध्ववेदिं चतुरङ्गुलिविस्तारोन्नतां तत्परिगतामधोवेदिं न मध्ये निम्नं षडङ्गुलमग्निकुण्डं कृत्वास्मिन् २ ग्रहस्थो ऽग्निमौपा- मनमाधाय नित्यं जुहोति ' वनस्यस्य श्रामणकाग्रेः कुण्ड- माधानविशेषं च धर्म वक्ष्यामः । - १ अभिः only in Ma and La., not mentioned in the Bh. २ अग्यालयं A. ३ कृत्वा तस्मिन् Ma La only. 2 ·वैखानसम्टह्यसूत्रम् । [१।६।] अथाघारविधान' ब्राह्यं प्रामुखमामौन' एतो विन्द्र- मित्यग्न्यालयं प्रोक्ष्य मयि देवा' देवा' इत्यादिभिश्चतुर्दिशंर दर्भानुक्षयेदुद्धन्यमानमिति मध्यपूर्वापरयमाग्निनितिमोमे- शानमरुतो बहिषा खनति ' तथा पूत ह्यात नेति षड्रेखा लिखित्वाष्टाबन्धमिति वक्रितं दर्भ दक्षिणपश्चिमस्यामुत्सृज्य ५ रेखा गायत्र्या प्रोक्ष्य जातवेदो भुवनस्येत्यरणि ग्टहीत्वा मथितं लौकिक वाग्निमादाथाहरेत वृतप्रतीक दूति प्रज्वाल्यायुर्दा इति प्रणम्योपावरोहेति निधायान आयाह्ययं ते योनिरिति प्रज्वाच्य मयि ग्टहामौत्यभिवन्द्य कर्मणे वामिति करौ प्रक्षालयति' इदमापः शिवा इत्य पो ऽभि- १० मन्त्र्यादिते ऽनुमन्यख दक्षिणत दक्षिणत हिं परिमृजामौति दक्षिणवेदिं त्याद्यन्तमनुमते ऽनुमन्यस्व पश्चिमतो वेदि परिमृजामौति तथा पश्चिमवेदिं सरस्वते ऽनुमन्यस्वोत्तरतो . १ Thus Ed and La; यासौनो यतो Ma Bh; आसौनमेतो Vi My. According to the Samhită in the Kumb. edition the pratika is यतो न्विन्दम्, ace. to the Mysore MS. एतो न्विन्द्रम् । २ देवादिभि. A. ३ Reading of the prat.ka uncertain ; पूतं ह्यात• Ma; पूत ह्यतन इति Vi; My utterly corrupt ; पूनस्य तनेति Ed and the printed Samhitā ; the Mys. MS. of the Samhit पूतं ह्यतस्ते ; पूत ह्यननेति Prayoga ;- पूत यत इति Darpana. ४ Thus A La; पल्लेखा B and Prayoga and Darpana ; but ep.. below. At VI. 14 and IX. 4 occurs लेखा। ५ विस्मृज्य B. ६ Thus Ed La and Vi; •णों Bh, My, Darpana ; •णौ Ma..

·[१ । ६, १० ] वैखानसह्यसूत्रम् । वेदिं परिमृजामौत्युत्तरवेदिं वायव्या द्यन्तं देव सवितः प्रसव पुरस्तादिं परिमृजामौति पूर्ववेदिं चाग्ने याद्यन्तमालीरा- स्तौर्य साधावेन पाणिना कूर्चेन वा परिमृज्य गायत्या वेदौः प्रोक्षयति ' ब्रह्ममोमावृत्विजौ वरथित्वाध्वर्युरों भूपते भुवनपत ५ इति प्रत्येक प्रेक्ष्य ताभ्यामहं भूपतिरित के ब्रह्मन् सोम प्रोक्षिस्थामौत्यन्तं तथोक्का पुनस्ताभ्यां प्रोछेत्युक्तस्तथा प्रोक्षयति ॥१॥ पात्रादाधावमादाय पवित्र स्थ इति वेद्यां बहिषः स्थापयित्वा तान्परशरमोति प्रोक्ष्य समिधो मुकबन्धाः कृष्णो १० ऽसौति वेदिरमौति वेदिं स्वादोन्महिषो बहिरसि सुग्भ्य इति बहिषो ऽयं दिवे त्वेति मध्यमन्त रिक्षायेति मूलं पृथिव्यै खेति प्रोक्षयति 'पोषाय लेत्यपो बहिने संम्राव्य खधा पिसभ्य इति मापसव्यं दक्षिणतः प्रोक्ष्यापां पोषं पश्चिमस्यामुत्तरान्त- मूगर्भवे ति सावयेदुभाभ्यामिति पाणौ प्रक्षालयति १५ इति बर्हिर्बन्ध विसृज्य मूलादूर्ध्वमादित्यं व्यञ्जनमसौत्यभि- मृश्यर पश्चिमतो वेद्यधस्तादुत्तरागमूर्णावदसमिति दर्भे: परिस्तीर्य स्वासस्थं देवेभ्य इति प्रागग्रं खामने चेकं निधाय पूषा त १ Thus La. My and Ed (here put into brackets); ० गुलौ (लि)भिरा- सौर्य Ma Bh Vi. २ Thus Band Prayoga ; बहिरसौति बहिःसवादौसभ्य इति A and La.. ३ आदित्यं व्य. Ma and Prayoga ; अादित्य व्य. Ed La, आदित्यैर्व्य. vi My and the printed text of the Samhitā, the Mysore text of the Samhita. has आदित्य श्यन्दन० ; the original reading is अदित्यै व्युन्दनम् ।

·१२ वैखानसारह्यसूत्रम् । [१ । १०, ११ ।] ५ विष्णोः स्तुपो ऽसौति प्राच्या दक्षिणत इति याम्यामुत्तरत' इत्युदीच्या पश्चिमत इति प्रतीच्या प्रागुत्तराग्रं परिस्तृणा- त्युत्तरायमैशान्यामूचं कृत्वा गन्धर्वो ऽसौति पश्चिमस्या मिन्द्र स्थेति याम्यां मित्रावरुणावित्युदौयां वेद्यां प्रागुत्तराग्रा- न्परिधौन्परिदधाति ' ॥ १० ॥ वायव्यामुत्तरायमूर्ध्व करोति ' सूर्यस्वेति प्राच्यामुत्तरा- न्तमुपरिष्टादित्यर्ध्वमधस्तानागा इत्यधश्च परिषिच्य वौति- होत्रमित्यन्यालये ममिधावनौशयोर्दिशोरूर्वाग्रे निदधाति परिस्तौर्यमित्यादिनन्द्राद्यमुदगन्तमार्षणापो दत्त्वा सृतासौ- त्यादिभिर्दक्षिणादि तेनैव प्रागन्तमुत्तरान्तं च परिषिच्य १० तरुणामौत्याग्नेयादीशानान्तं प्रदक्षिणमाग्नेयान्तमद्भिः परि- षिञ्चति' वानस्पत्यो ऽसौति प्रणिधौ प्रक्षाल्य पृथिव्यापो ग्रहीय्यामौ ति साक्षतमद्भिरापूर्य वमूनां पवित्रमित्युदगग्रे पवित्रे प्रक्षिप्य दक्षिणेन पाणिनाग्रमितरदामेन रहौत्वा देवो वः मत्रितेति चिरुत्पूय तथा निदधाति ' ब्रह्मन्नप १५ इति सोमाप इति च ब्रह्मसोमावृत्विजौ प्रत्येक प्रेक्ष्य ताभ्यां ? This is the sequence according to all the MSS. and the Prayoga, the Bhāșya, the Darpana and the Mysore MS. of the Samhitā. According to the Ed. and the printed text of the Samhita the text runs : याम्यां पश्चिमत इति प्रतीच्यामुत्तरत इत्य दौच्या वेद्याम् । This sequence seems indeed more natural, but the tradition of the MSS. is different. २ Thus A La and Darpana ; अनौशानयोरू. B. ३ प्रक्षालयति B. - ·[१ । ११-१३ ।] वैखानसाम्टह्यसूत्रम् । तथा प्रणयेत्युनः को व इति प्रणीय वेद्यां दक्षिणोत्तरयोः प्रणिधी निधाय संविशन्तामिति कूर्चेन जलं संस्राव्य गायव्या स्रवं प्रोक्षयेत् ॥ ११ ॥ भः नुवं स्टलामौति सुवं ग्टहीत्वा वर्षिष्ठे अधि नाक ५ इति वेद्यधस्तात्समिधौ न्यस्थाहौनो निर्वपामौति सुवं प्रक्षाल्य निर्दग्धमिति पर्यग्निं कृत्वा निष्टप्तमिति समिधोर्निदथाद- दितिरस्यछिद्रेत्याज्यस्थालौं ग्रहोवोत्तरे भूतक्कतः स्थोपोढमि- त्यनारं न्यस्य सगराः स्थति विन्यस्य महीनामिति पचति' पूर्ववत्पवित्रेण चिरुत्यूयाज्यस्थाल्याः पृष्ठभस्मेदं विष्णुरिति वेदेन १. शोधयित्वोभवः स्थोदहमिति बर्हिर्दग्ध्वाङ्गारमन्तरितमित्या- ज्यस्य दर्शयति ' दक्षिणतो ऽङ्गारं गायत्या न्यस्य तयैव चरु- स्थालौमधिश्रित्य दर्डाल्कन पक्कावतारयति पवित्रणाज्यं पाचे चिरुत्यूय धर्मो ऽसौति ग्रन्थिं विसृज्योत्तरपश्चिमे निधायाद्भिः प्रोक्ष्याप्यायन्तामिति पवित्र जुहोति । वौति- १५ होत्रमिति समिदग्रं तातं. वायव्ये ऽगौ स्थापयित्वा देवस्थ वेति सुवेण होम्यं द्विधा विहरति ॥ १२॥ दक्षिणप्रणिधौ ब्राह्मण तीर्थन प्रजापतिपुरोगानावाहया- मौत्युत्तरप्रणिधौ दैवेनान्यादौनौपासनयज्ञं यजदैवतविश्वान्दे- वान्सर्वदेवानावाहयामौत्यन्तं पैटके वैश्वदेवयज्ञ यज्ञदैवत- १ Thus B (निवर्त्य Darp.); व्यस्य A La. २ Thus Ma and Darpana ; न्यस्य A La.. ३ Ed La om. पृष्ठ । ४ व्यस्य A La.

·वैखानसाह्यसूत्रम् । [१ । १३, १४ ।] विश्वान्देवानावाच्यामौत्यन्तमावाहयेद्यथावाहनं सुवेणाज्यमूर्ध्व नौत्वा 'जुष्टं निर्वपामौति निर्वापं करोति ' हप्यधिद्वयेन विधानौ होम्यं दर्शयित्वाग्निा तिर्दयेन समिदकेन विधा दहति ' समिदम खाहेति समिधं जुहोति ग्टहीत्वाम्तमसौति अनुत्तानमन्तरितमित्युत्तानं प्रत्युष्ट मित्यन- । त्तानं होम्यं प्रदक्षिणमभिमन्व्याज्यं ग्रहौत्वोत्तानं स्वतो दक्षिणतो वामतः प्रणौतायां संधाय चित्पतिस्वादिभि- स्त्रिभिरेव विधाग्नौ संवपति '॥ १३ ॥ गायव्या समिधः प्रोक्ष्यै कविंशतिरातिप्रमाणाः कर- संपूर्णा वा समिधो ग्टहीत्वा मूलाग्राभ्यां कृतं. स्पर्शयित्वाभ्य- १० चिताज्यचरुभिरिमा मे श्रम इति मूलमध्याग्राणि म्यूश- नधो नौवोलभागे मध्ये च संदधाति । देवेन तीर्थन दक्षिणस्थामभिः प्रागन्तमदिते ऽनुमन्यस्खेति पश्चिमस्यामुत्त- रान्तमनुमते ऽनुमन्यस्वे युत्तरस्यां प्रागन्तं सरस्व ते ऽनुमन्य- खेति' देव सवितः प्रसुवेति पूर्वस्यामुरगन्तमाग्ने याद्यन्तं ६ १५ सर्वतश्च प्रदक्षिणं परिषिञ्चति ' षष्टिं शतेत्यभिमन्व्यायं त १ Before जयं Ma ins. प्रजापतये, Vi My अग्नये । p wat My only. ३ Thus Bh and Prayoga ; स्पर्श मधी Ma; स्पर्श स्पर्शमधी A La. ४ Om. B; it is found also in the Prayogar. ५ Ma ins. परिषिच्य। ६ Thus Ed (reading supported by the Bh. and the Prayoga); Vi My La om. उदगन्तम् as also does Ma, where, moreover, सर्वत्र instead of सर्वतश्च ।

·[१ । १४, १५ ।] वैखानसाह्यसूत्रम् । १५ ४ नु इन इतीमानसंकुलाञ्छरोऽङ्गारे ऽनौ जुहुयायस्यै देवतायै हविर्निरुप्यते ना देवतां मनमा इ वै थायनिर्वपेद्यथा ह वास्थ सुषुम्ना ज्योतिभती प्रापवती रेतोधा इत्येता इतर ग्टहीत्वा रश्मयश्चतस्रः पृश्नौ संदधौरन्स हवा शुद्धामृतवहार ५ चिनुहौ दिव्या लोकपावनौत्येताभिश्चन्द्रमममाप्याययरमौ राजा मोम प्राप्यायितो मूलगामी वपायन्यमृतोहारो' सुर- प्रियेत्येताभिरमृतेन तां देवतां तर्पयति ॥ १४ ॥ सुवेणाज्यं सावयन्यरिधी स्पृष्ट्वा वायव्याद्याग्नेयान्तं प्रजा- पतये स्वाहेति नै त्यादीशानान्तमिन्द्राय स्वाहेत्याघारौ जुहुयाञ्चक्षुषी बुवामये खाहा मोमाय स्वाहेत्याज्यभागा- बुत्तरदक्षिणयोर्जुहोति 'युक्तो वहेति पश्चिमादिसौम्यान्तं या तिरश्चौति सौम्यादौन्द्रान्तं सराधन्यै देव्यै स्वाहेतीन्द्रादि- याम्यान्तं प्रसाधन्ये देव्यै स्वाहेति याम्यादिवारुणन्तं सावयन् इत्वा मध्यमास्यमिति बुद्ध्वा तत्र व्याहतोऽहोति तदग्निमुख- १५ मिति ब्रह्मवादिनो वदन्ति सत्येनेत्य भिम्ग्याज्येन जुहोत्यमये खाहा सोमाय स्वाहानौषोमाभ्याए स्वाहा प्रजापतये स्वाहा ब्रह्मणे वाहेन्द्राय स्वाहा वसुभ्यः खाहा मरुद्भ्यः स्वाहा स्ट्रेन्यः स्वाहा विष्णवे स्वाहा वहस्पतये स्वाहा मित्राय १ Viz. वा अस्य with irregular sandhi. persfa Ed, så all the other sources. ३ शुद्धोन्म • Ma; शडा अम्म० Vi My. ४ . पाविनौ० Vi My . ५ Uncertain ; वपायान्य• Ma; वपायाम्य• A La; the Bh. presupposes a reading वपायनौ।

·वैखानसम्राह्यसूत्रम् । [१ । १५-१७। स्वाहा वरुणाय स्वाहादित्येभ्धः खाहाश्विभ्या५ स्वाहा पूष्णे खाहा कक्षाय स्वाहा कचदैवतमोमाय स्वाहौपासनयज्ञाय स्वाहा यज्ञदेवतविश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा सर्वदेवेभ्यः स्वाहेत्यन्तं हुत्वा दाभिधार्य चळं सावित्र्या ग्टहीत्वा जुहा व्याहती- जुहोति 'प्रतो देवा इदं विष्णु रित्याज्यं मम जुडोत्यैट के वैश्वदेवयज्ञाय स्वाहा यज्ञदैवतविश्वेभ्यो देवेभ्यः वाहेत्यन्तं हुवा पक्कं जुहुयादिति सर्वहोमानामादिराधारो विज्ञा- यते ॥ १५ ॥ अथ सामान्यतः क्रियाया होममन्त्राः धाता ददातु नो रयिं धाता प्रजाया धाता ददातु नो रयिं प्राचौं धाता १० ददातु दाशुषे ऽनु नो ऽद्यानुमतिरन्विदनुमते त्वमा मा वाजस्य समाववर्त्यनुमन्यतां यस्यामिदं राकामह) यास्ते राके मिनौवालि या सुपाणिः कुहमहळू कुहूर्देवानामिति धातादि षोडश '॥ १६॥ दूमं मे वरुण तत्त्वा यामि त्वं नो अग्ने स त्वं नो अग्ने १५ त्वमग्ने प्रयास्ययामन्निति पञ्च वारुणं प्रजापते न त्वत्प्रजा- पतिर्जयानित्युपांशुयाजे प्राजापत्ये ' चित्तं च चित्तिश्चाकूतं चाकूतिश्च विजातं चाविज्ञानं च मनश्च शक्करीश्च दर्शश्च पूर्णमासश्च हच्च रथंतरं च वाहेति चित्तादि द्वादश जयाः ' अग्निभूतानामधिपतिः स मावविन्द्रो ज्येष्ठानां यमः २० पृथिव्या वायुरन्तरिक्षस्य सूर्यो दिवश्चन्द्रमा नक्षत्राणां सहस्पति- ब्रह्मणो मित्रः सत्यानां वरुणो ऽपां समुद्रः स्रोत्यानामन्नं ·[१ । १७-१८ ।] वैखानसटह्यसूत्रम् । १ मम्राज्यानामधिपति तन्मावंतु सोम श्रोषधौन५ सविता प्रस- वाना५ रुद्रः पशूनां त्वष्टा रूपाणां विष्णुः पर्वतानां मरुतो गणानामधिपतयस्ते मावन्तु पितरः पितामहाः परे ऽवर इत्यष्टादशानिर्भूतादयो ऽभ्यातानाः ॥१७॥ ऋतापाडतधामाग्निर्गन्धर्वस्तस्यौषधयो ऽसरस ऊर्जानामेति सहितो विश्वमामा सूर्यो गन्धर्वस्तस्य मरीचयो ऽसरस पायुवो नामेति सुषुम्नः सूर्यरभिश्चन्द्रमा गन्धर्वस्तस्य नक्षत्राण्य सरसो बेकुरयो नामेति भुज्युः सुपर्णो यज्ञो गन्ध- वस्तस्य दक्षिणा अपारस स्तवा नामेति प्रजापतिर्विश्वकर्मा १. मनो गन्धर्वस्तम्यामान्यपमरसो वड़यो नामेति इषिरो विश्वव्यचा वातो गन्धर्वस्तस्थापो ऽपरमो मुदा नामेति भुव- मस्य पत इति परमेष्ठ्यधिपतिभृत्युर्गन्धर्वस्तस्य विश्वमप्सरसो भुवो नामेति सुक्षितिः सुभूतिर्भद्रकृत्सुवर्वान्पर्जन्यो गन्धर्वस्तस्य विद्युतो ऽसरसो रुचो नामेति दूरेहेतिरमृडयो मृत्युर्गन्धर्व- १५ स्तस्य प्रजा अप्सरसो भौस्त्रो नामेति चारुः कृपणकाशी कामो गन्धर्वस्तस्याधयो ऽमरमः शोचयन्तीर्नामेति स नो भुवनस्य पत इति 'ऋतापाडतादि भुवनस्य स न इति वर्जयित्वा प्रत्येक ताभ्योऽन्ता राष्ट्रभृतो द्वादशैति प्राजा- पत्यादि मूल होमो बभूवपैटकयच्छान्ते व्याहृतिः ॥१८॥ अथान्ते होममन्त्राः ' यदस्याग्नये खिष्टकृते ऽग्नये ऽना- दायागये । उन्नपतये प्रजापतय इन्द्रायः विश्वेभ्यो देवेभ्यः १ The Bh. points to प्राजापत्यादि । 3.

·१८ वैखानसह्यसूत्रम् । [१ । १६, २० ।] सर्वाभ्यो देवताभ्यः सर्ववाग्नये खिष्टकते वास्तुपत इति खिष्टाकारो यन्म श्रात्मनः पुनर निश्चचुरिति मिन्दाहुती दृष्टेभ्य इत्यादि दशान्ते याचतिरित्युद्धिः 'पाश्रावितं ब्रह्म यदकमति कृतान्तं ' यत्प्रमत्तो मनो ज्योतिरथाश्चाने यद- स्मिन्खस्ति नो यत इन्द्र इति विच्छिवमेधो ऽस्येधिषीमहि । स्वाहा बैल्वं ' समिदमि तेजो ऽसि तेजो मयि धेहि स्वाहा पालाशं ' यमस्य धीमहि म्योम पाहि खाहा नैयग्रोधं सूर्यस्य धीमहि चतु, पाहि स्वाहा श्राश्वत्थं ' मोमस्य धीमहि चित्तं मे पाहि स्वाहा औदुम्बरं' वायोर्धीमहि प्राणान्मे पाहि स्वाहा जमों ' ब्रह्मणो धीमहि बुद्धिं मे पाहि स्वाहा १० खादिरमिति सप्त ममिधः सप्त ते अग्ने तुधा नेति पूर्णाहुती ' अग्नि क्रमित्युपकामा गृहीत्वाग्निर्जीर्णमिति जुहा चकमवदाय हुत्वा समङतां बर्हिरिति सावयचुहोति ततो वामेन सुवं ग्रहीत्वा दक्षिणेनाज्यपात्रं संग्टह्याने रुपरि धारयन्नाज्य शेष मिन्द्राय वाहेति जुहुयात् ॥ १६ ॥ १५ तत्पात्रेणाधावमादाय सुवेणन्तरितमग्निस्तृप्यवित्युपानि पश्चिमतो वेदिस्तुप्यविनि वेद्यां चौस्तष्य वित्याका पृथिवी वप्यविति भूमौ ब्रह्माद्याम्तयन्तामिति दक्षिणस्यां तर्पयति' प्रणौतायां दक्षिणस्यां दैवेनापो ग्रहौत्वौषधिवनस्पतिगन्धर्वा- १ ग्टहीत्वा only in Ed and the Bh.; La, Vi, My: उपजुझाश्ये- नानि । p fu: Vi My and Bh.

·[१ । २०, २१ ।] वैखानसरह्यसूत्रम् । १९ पारमश्चैव हृप्यन्ता मित्युत्तरस्यां वेद्या तर्पयति ' तथोत्तरस्यां प्रणेतायां मापसव्यमपो ग्रहीत्वा पैकेणर दक्षिणतः पितरः पितामहाः प्रपितामहाश्चाक्षय्यमन्तु हप्यन्तामिति दक्षिणयां तर्पयति 'प्रासावीरित्यन्तैश्चभि: प्रवाहणं कृत्वा दक्षिणादि- ५ प्रणियोरुपान्ताङ्गुष्ठानामिकाभिः पवित्र मतं ग्टहीत्वा पविच- मसि पूर्णमसि सदसि सर्वमभौति पर्यायतो जुहोत्यक्षितम- सौति प्रणिधिमुत्तरी चालयित्वा तदाधावेन प्रायां दिशि दक्षिणायां दिशि प्रतीच्या दिग्दौयां दिश्यर्धायां दिश्य- धोधराधरैरिति यथादिशं परिषिच्च माहं प्रजामिति ग्रहौत्वा ५. दक्षिणप्रणिधौ खपमाधावं सावयित्वा खां योनिमिति दक्षिणपणियां जलमुदकपात्रे सावयति ' श्रापोहिष्ठादिना तदभिः प्रोक्ष्य प्रणिधौ विमर्जयति ॥ २० ॥ पुनर्देवेभ्यो हव्यं वहेन्योर्दर्शनेन सुवं विसृज्य ' वर्षिष्ठा गहरेष्ठो ऽयमिति वर्षियममिधौ जुहुयादूचं यज्ञं नयत- २५ मिन्यूर्ध्वममिधौ ' पश्चिमतः परिधिमपनयेत्येवं दक्षिणत १ Thus Ed; वेद्यां om. La Vi My; तर्पयित्वा B. R After पैटकण ( केन Vi My Bh) La Ma Vi My ins. मे ; मेदक्षिणतः also the Darpana. ३ Thus Ma Ed and the Samhita ; •णस्यां La Vi My. ४ Ed ins. उत्तरप्रणिधि । ५ Thus Ma Bh La Vi My; पिया Ed. ₹ Thus Ma Ed Bh; उदपावे La Vi My Darpana. ७ सावयेत् A and La. ८ Thus A La and Darpana; विसृजति B. र रव La Vi My.

·२० वैखानसरह्यसूत्रम् । [१ । २१ । उत्तरतश्च परिधौन्' पश्चिमतो विष्णोः सदनमसौत्येवं दक्षिणत उत्तरतः प्राच्यामिति च परिस्तरणबर्हिषः सर्वान्परि- समूह्याप्यायन्तामिति जुहोति ' शुध्यन्तां पिरषदन५ शुध्यन्तां देवमदनमित्यविच्छिन्नमास्तौर्य ने ते? दहेदविच्छिन्नेन ब्रह्मवर्चमायेति ' भूतिः स्मेति भस्म रहौत्वा ललाटहृवाहु- कण्डादौनादित्यः सोमो नम इत्यू/ग्रमा लिप्यापो' हि छेति प्रोक्ष्य त्रों च मे खर इति बालकृतं वेति चानि पूर्ववदादित्यं चोपस्थाय पुनर्वेदिमूलमामाद्याग्नि वैश्वानरसूक्तेनोपस्थाय प्रणामं कुर्यादिति क्रियान्ने होमः- श्रओं च में स्वर दति लौकिका निविसर्जन मिति विज्ञायते ॥ २१ ॥ '४ १० प्रथमः प्रश्नः समाप्तः॥ १ Thus A and La: नेत्ये B. P A La om. the words Retar up to 55777 (incl.). ३ After हृत् Ma ins. कक्ष, which is not found in Bh. and Darpana; op. note on II.7. ४ वेद्या मूलम् B. ५. Thus B and Darpana ; इति विखनाः प्राह A.

·[२।१, २।] वैखानसाटह्यसूत्रम् । २१ अथ शारौरेषु संस्कारेवृतसंगमनवज नान्दोमुखं कुर्यात् श्वः कर्तास्मीति गर्भाधानादिक्रियां यदहः करोति तदहर्नन्दौ भवति ' तस्या मुखं सर्व देवपित्तदैवत्यं नान्दोमुखमभ्यदयश्राद्धं दैविकवत्करोति ' पूर्वद्युरेव पूर्वाहे युग्मान्ब्राह्मणान्सुप्रक्षालित- * বাঙ্গিীনিম্বল বিঘাঘয়ানলুঙ্কাথাৱলী- मिति मण्डलान्युपलिप्यास्त्वासनमित्यासनानि सदर्भयवानि निधाय तेष्वामौनान्पुष्पाद्यैर्यथोपपादमलंकरोति ' एक्लबलि- श्वेतमर्षपद धितण्डुस्लमित्यामनन्ति चतुःशुक्लमेतदादायाग्ने- दक्षिणतो ऽमये सोमाय प्रजेशाय विश्वेभ्यो देवेभ्य ऋषिभ्यः २. पित्भ्यो भूतेभ्यः सर्वाभ्यो देवताभ्यो नम इत्यन्तेन तन्नाना पुष्यादिभिरभ्यर्च बलिं ददाति ॥१॥ चरमपूपादि च निवेद्योदकुम्भं धारास्वित्यद्भिरापूर्य नमः सुलोमौति पाभनो ऽपहत्यै सपनव कूर्च पवित्रमाभरणं तस्मिन्निदधाति' प्रतिसरा कुतपस्य दुकूलस्य वा त्रिवृतां १५ पुष्पाद्यपि संभृत्यादाय जुड्यादृचो ऽमे नयाद्यग्निदेवत्याः मोमो धेन्वादि सौमदैवत्या ब्रह्मजज्ञानादि ब्रह्मदैवत्ये स्ट्रमन्यमित्यादि रुद्रदैवत्ये अतो देवादि विष्णुदैवत्या आनो- १ नन्दी Ma Ed; नान्दी La Vi My; नन्दि Bh. २ Corrected ; परिवेश्य (instead of परिष्य) all. ३ Original reading uncertain ; शलबलिं Ma; शतं बलि La Vi My; शुक्लं बलिश्वेत. Ed. Thus, in accordance with the Darpana, Ma; सपल्लवं कूर्च निदधाति पवित्राभरणं प्रति. A. ५ Thus Ma Ed; पुष्पाद्यादिभिः La Vi My; the Bh. points to पुष्पाणि चपि।

·२२ वैखानसह्यसूत्रम् । [२।२,३] विश्वादि विश्वेदेवदैवत्या यतः खममौत्यादि सप्तर्षिदेवत्या ये भूता इत्यादि भूतदैवत्या व्याहतौरग्नये कव्यवाहनाय मोमाय पिटमते यमाय चाङ्गिरस्पतये एते य इह पितर उशन्तस्खा मा नो ददावित्यूचः पिवदैवत्याः पृथिवौगतेभ्यः पिटभ्यो ऽन्तरिक्षगतेभ्यः पितामहेभ्यो दिविगतेभ्यः प्रपितामहेभ्यः ५ खधा नमः स्वाहेति पिलभ्यः पैटकमुपवौती हुत्वा व्याहतीः सामान्यतो देवताभ्यस्ताभ्यो ऽष्टाभ्यो जुहोति ' पात्रेवाज्यभागं सुवेणाभिघार्य दिवशेष पिढभ्यः प्रागन्तं चिवा तदङ्गुष्ठेन तञ्चलं स्पर्शयति' ततो नमस्कृत्या सत्येन रजसेति चौरेण दध्ना वा श्वेतमन्नं ब्राह्मणान्भोजयेत् 'अनुत्थितेभ्यः समूह्योच्छिष्टं १० शोधयित्वाचान्ताननुमान्य पुण्याहं वाचयित्वा स्वस्तिमूनेन तामभिमृश्य खस्तिदा विशस्पतिरिति प्रतिसरां बध्नाति नान्दौमुखेभ्यः पिलभ्यः स्वधा नमो नान्दौ मुखेभ्यः पितामहेभ्यः स्वधा नमो नान्दोमुखेभ्यः प्रपितामहेभ्यः स्वधा नम इत्युक्ने खधास्विति प्रतिवदतो देवान्तं विमर्जयति ' तेनोदकुम्भेना- १५ परेद्युः स्नायान्नान्दोमुख मिति विज्ञायते ॥ २ ॥ अथर गर्भाधानादिवर्ष पञ्चमे ब्रह्मवर्रसकाममायुष्काम- मष्टमे नवमे श्रीकामं वमन्ते ब्राह्मणमुपनयोतकादशे ग्रोभे राजन्यं द्वादशे शरदि वैश्यमा षोडशावाह्मणमा द्वाविंशात् Parry instead of a A. २ Ma om.

·[२।३, ४] वैखानसरह्यसूत्रम् । २३ क्षत्रियमा चतुर्विभावैश्यमिति वातीते सावित्रीपतिता' भवन्ति तेषामुद्दालकप्रायश्चित्तं 'दौ मामौ यावकेन मास चौरेणामिक्षयार्धमाममष्टरानं तेनायाचितं षङ्गात्रं त्रिरात्र- मुदकेनोपवाममहोरात्रं वर्तत इत्येतदुद्दाल कमनेन वाश्व- ५ मेधावभृथक्षानेन वा व्रात्यस्त मेन वेट्वा पुनर्गर्भाधानादि- संस्कारान्कृत्वा प्राद्धा उपनेयाः मावित्रौपनिता भवन्तौति विज्ञायते ॥३॥ ब्राह्मणस्य पालाशो बेल्वो वा केशान्तो निर्बपो ऽनुमृष्टो ऽनुइजनो यपत्रदवको दण्डः कृष्णमृगम्याजिनं मौजौ मेखला १. क्षत्रियस्य नेयग्रोधो ललाटान्तो दण्डो रौरवमजिनं मौर्वी मेखला 'वैश्यस्यौदुम्बरो नामिकान्तो दण्डो बास्तवमजिन शाणी मेखला 'ओं भूर्भुवः सुबस्तत्सवितुरिति सावित्री बों भूर्भुवः सुवस्तत्सवितुरापो ज्योती रम इति प्राणायाम नों भूर्भुवः सुवः स्वाहेति व्याहृतिः 'अग्नये समिधमिति दे १५ अग्नये समिधाविति चत्वार्यनये ममिध इति समिदाधान- मैतानि ब्राह्मणस्य ' ओं भूर्भुवम्तत्सवितुरिति मावित्री ' ओं १ साविया प० Vi My. २ Ma ins. निश्चित्य after प्रायश्चित्तं । ३ Thus all, except the Darpana, which correctly has • याचिकेन । ४ Thus Vi My and Bh; अनेन अश्वमे० the other sources. ५ Thus Ma My Darpana; संस्कार Ed Vi Bh. ६ Thus My; अनुसृष्टी Vi; नुसृष्टो Ed Ma.. The Bh., which explains नास्त्यनुमनं त्वगुगमनं यस्य सो निःसृष्टः, points to ऽनुपृष्टः । ७ नुरेजिनो Ma La Vi My Darpana. ८ बास्तव. all (also Bh and Darpana); बास. Ed. and La.

·वैखानसाह्यसूत्रम् । [२। ४, ५ ।] ५ भूर्भुवस्तत्सवितुस्तेजो ज्योती रम इति प्राणायाम '. ओं भूर्भुवः स्वाहेति व्याहृतिः । अग्नये समिधमिति वे अग्नये समिधाविति समिदाधानमैतानि क्षत्रियस्य 'ओं भूस्तत्स- वितरिति सावित्रौ ' त्रों भूस्तत्म वितरमिळतौ रस इति प्राणायाम त्रों भूः स्वाहेति व्याहृतिः ' अनये ममिध- मिति समिदाधानमैतानि वैश्यस्य भवन्ति ॥ ४ ॥ प्रोष्ठपदहस्तावश्विन्यनूराधापूर्वोत्तरपुनर्वसू मृगशिरो' वा यावन्ति पुंनामानि नक्षत्राणि तत्रानेर्वायव्यामुपवीताजिन- मेखलाहतवस्त्रदण्डभरावाश्मममिद्द दिसंभारान्दर्भेषु संमृत्य सं च त्वे जग्मुरिति प्रोक्षवत्यथाज्येनाधार हुत्वाचान्तं मङ्गल- १० युक्र कुमारमासयित्वाग्नेनैऋत्यां मस्त के दी प्रागुत्तराग्रौ विन्यस्य सरोमाणं दर्भमिन्द्र शस्त्रमिति चतुर्भिः प्रदक्षिणं चतुर्दिशं छित्त्वा येनावपद्यत्चुरेणेति सर्वतो वपति नाधो जागोशाके शरावे केशान्टहौयात् मौण्ड्यं शिखाभूवर्जमानखं वपति ' स्नात्वाचान्तं पुण्याहं वाचयित्वा १५ भुक्रवन्तमामयति दक्षिणे कुमारमंथ परिस्तौर्यायुर्दा अग्न आयुर्दा देवेति प्रधानं पञ्च वारुणं व्याहृति पर्यन्तं जुहोत्या- यत्र -- १ नूराधे La Ed; राधो My; राधा Vi Bh; •राध Ma.- वसू La Ed; ० वसु Ma. Vi My. २ शिरा B. ३ Thus Band La; प्रोच्याथ A and Darpana. ४ चासौनम् instead of चासयित्वा A La. ५ संन्यस्य Ed only.

·[२ । ५, ६ ।] वैखानसरह्यसूत्रम् । २५ १ ५ खेति बाह तिष्ठेति वायव्यामश्म पादाङ्गुष्ठेन दक्षिणेन स्पर्शयति' ' या अकृन्तन्निति वस्त्रमियं दुरुनादिति मेखला पगैदमित्युत्त- रौयं यज्ञोपवीतमित्यु पवीतं मित्रस्य चक्षुरिति कृष्णाजिनं तस्मै ददाति ॥५॥ ततो विधिवदाचमनं कारयित्वा सदस्याननुज्ञाप्य देवस्य पालभ्योत्तरे प्राङ्मुखः प्राङ्मुख मुपनयौतायुष्टे विश्वत इति दक्षिणपाणिं ग्रहोबोद्धरत्यनिष्टे हस्तमग्रभौदिति विमर्जयमावपो ऽशानेत्याचार मम हृदय इति तस्य हृदयस्पर्शनं कृत्वा भूर्भवः स्वः सुप्रजा इति प्रशंमति १. भूक्षु खेति भुवो यजुःषु वेति सुवः सामसु त्वेतौष्टुतस्त इत्यनलस्य त दतौदं वत्स्याव इति षडभिः कर्ण जपित्वा नाम शर्मान्तं कुर्यादग्निरायुमानित्यादिकः पञ्चभिर्दक्षिणहस्ते कनि- ष्ठाद्यगुख्ययाणि पर्यायेण विसृजेदायुर्दा इति दक्षिणे कर्ण प्रतिष्ठ वायाविति वामे च जपति 'स्वस्ति देवेत्यग्निं प्रद- १५ क्षिणं कारयित्वा दक्षिणे निवेश्य राष्ट्रभृदसौति कूर्च दत्त्वा शं नो देवौरिति प्रोक्ष्य मूलहोमं व्याहृतिपर्यन्तं जुहोत्य- दितिस्ते कक्ष्यामिति तशे भोजयित्वा योगे योगे तवस्त- १ Thus La Vi My Ed Bh; • श्मानं Ma. २ स्पर्शयित्वा A and La. ३ धालभ्यो० La Vi My Darpana ; पालंभ्यो Ma Ed; मालम्ब्य Bh. ४ This word om. B. 4 Thus Ma; ont auge A; read probably ontea, cp. Hir. gphys. 1. 5. 13; see, however, the note of Oldenberg to his translation in S. B. E. , 4 ·२६ वैखानसरह्यसूत्रम् । [२।६,013 रमित्याचमनं ददाति ' शतमिवियादित्यं नमस्कृत्यागन्त्रा समगन्महौति प्रदक्षिणं कारयित्वा शकाय त्वेत्युत्तमागमभि- मृश्याधीहि भो इति तेन प्रार्थितो गुरुरथाह सावित्रौं भो' इति शिष्यमनुशास्ति ' गणानां वेति गणमुख्यमोजो' मोति माविौं पावका नः सरखतौति सरखतौं च प्रणम्य यथोकर माविौं पच्छो ऽर्धशो व्यस्ता समस्तामध्या- पयेत् ॥६॥ धातादिपूर्व सवित्रे काण्डर्षये सदसस्पतिमा देवो यात्वभौवृतं स घा नो वि जनारच्यावा वि सुपर्णा भगं धिय- मिति सावित्रव्रतमूकमग्ने वायविन्द्रादित्य व्रतानामिति १.. सावित्रव्रतबन्धं पञ्चमिाहत्यन्तं जुहोत्यमये समिधमिति द्वे अग्नये ममिधाविति चत्वार्यनये समिध इति सप्त पालामाङ्कु- राणि वृताकानि जुहोति ' सूर्य एष ते पुत्र इत्यादित्य दर्शयत्यष्टाभिः समिनिहेमकर्मणि शिव्यं योजयेद्यथा हेति दक्षिणादिप्रदक्षिणं वेदिं परिमृज्य पूर्ववत्परिस्तुणाति १५ व्याहतौरेषा ते मेधां म इन्द्रो ददात्वाराखा मां मेधेत्यष्टौ जुहोति 'यथा हेति तथा परिमृज्य प्रामावीरित्यन्तश्चतुर्भिः १ सावित्रीमिति A and La. २ After गणमुख्यम् A La ins. प्रणम्य । ३ यथोक्तां La Vi My. ४ Thus Ed and printed Samhita text; सखा Ma Lavi and: granthe MS. of Samhita ; सभा My. ५ पलाश• Vi My. (Thus with hiatus all, also the Samhita.

·[२।७, ८] वैखानसरह्यसूत्रम् । प्रवाहणं कृत्वा भूतिः स्मेति भमालिप्यापो'हि ठेति प्रोक्ष्य यत्ते अग्ने तेजस्तेने त्यग्निमुदयमित्यादित्यं चौपतिष्ठेत 'नित्यं सायंप्रातरेवं जुहुयाद्यतो ब्रह्मदत्तमिदमिज्यमग्निहोत्रमेत- न्मूलास्तदनय' इति ब्रह्मगदिनो वदन्ति '॥ ७॥ अनिष्ट श्रायुरिति दण्डमिन्द्रो मरुद्भिरिति भरावं कठिनं वा भैक्षपात्रं दद्यात् ' भवति भिक्षां देहौति ब्राह्मण ब्रूयात्क्षत्रियो भिक्षां भवति देहौति वैश्यो भिक्षां देहि भव- तौति'मौनव्रतेन ब्राह्मणेभ्यो भेक्षमाममितरेभ्यो ग्रहीयाद्यस्य त दति गुरुभैक्षमादाय सुश्रव इति प्रोक्षयति 'हविषापूपखाज- १० समायुतेन मिन्दाहुतौ इत्वान्तहोमो इयते 'मौनव्रतेना सन्ध्यागमात्तिष्ठति ' तस्मा श्राश्रमधर्माण्याचक्षीत 'चोदिता- तिक्रमे दण्डेन न हन्याद्दुष्टवाक शपत्यतिक्रमानुरूपं कृच्छ्र- मादिशति 'गुरुणा शिव्यो रक्षितव्यो यस्माच्छिव्यकृतं दुरितं प्राप्नोत्यवश्यमकुर्वन्तं शिष्यं त्यजत्यन्यथा त्यागे पत्नौपुत्र शिष्याणां १५ पतति काषायाजिनयोरन्यतरवामा जटी शिखी वाई १ Between भस्म and उपलिप्य A La ins.: ग्रहीत्वा ललाटहिकबाकण्डादौ- नादित्यः सोमो नम इत्यूर्वाग्रम् । This is clearly repeated from I. 21: 20. 5, where, however, A had not given this passage. The Bh. comments also here upon it. २ मिज्य. Ma Bh Vi; दमिज्यमिदमग्नि Ed; इदमाज्य. My. ३ Thus Ed La Vi and without वा My; शरावमपि कठिनं वा B. ४ प्रोक्ष्य Ma, Darpana. ५ हामो Ed Bh La. Vi My; होमं Ma; होमे Darpana. ६ वा missing in B.

·२८ वैखानसरह्यसूत्रम् । [२।८-१०।] मेखलौ दण्डौ सूत्राजिनधारौ ब्रह्मचारी शुचिरक्षारलवणाशी यथोक्तेषु वर्णेषु ब्रह्मचारिधर्माण्यनुतिष्ठतौति विज्ञायते ॥८॥ अथ पारायणप्रतानि ' चतुर्थे पञ्चमे मतमे वा' पुण्ये पुंनाम्नि नक्षचे शिष्यमाचान्त पुण्याहं वाचयित्वाग्निं परिस्तौर्य प्रामुयमुपवेशयति ' तस्योत्तरे माता ब्रह्माचारौ वामौत ' धातादिपूर्व सावित्रव्रतसूक्तमग्ने वायविन्द्रादित्य व्रतानामित्य- हित्वाचारिषं विमर्जयामौति सावित्रव्रतविसर्ग इत्वा पूर्वाणि सूत्रदण्डादौन्यसु विसृज्य स्नाताय नवान्युपवौतादौ नि पूर्व- वद्दत्वा तमद्भिरभ्युच्य दक्षिणे निवेश्य धातादिपूर्व प्रजापतये काण्डर्षये मदमस्पति प्रजापते न त्वद्रयीणां पतिं प्रजापते त्वं १. निधिपास्त वेमे लोकाः प्रजापतिं प्रथमं यो राय इत्यग्न्यादिषु पञ्चसु प्राजापत्यमित्युभयचोहित्वा वार्षिकं प्राजापत्यव्रतबन्ध हुत्वा शिष्येण व्रतं बन्धयति वर्ष वर्षे' तथैव व्रतविसर्ग हुवा तत्ततं विसृज्यान्यतं बध्नाति ॥९॥ सोमाय काण्डर्षये सदसस्पति मोमो धेनुमषाढं त्वं सोम १५ क्रतुभिर्या ते धामानि हविषा त्वभिमा श्रोषधौर्या ते धामानि दिवौति सूक्तं सौम्यव्रतस्यांगये काण्डर्षये मदमस्पति- मने नय प्र वः शुक्रायाच्छा गिरो ऽने त्वमस्मदग्ने त्वं पारय प्रकारको मननेति सूक्रमाग्ने यवतस्य ' विश्वेभ्यो देवेभ्यः काण्डर्षये सदमस्पतिमा नो विश्वे शं नो देवा ये सवितुरग्ने २० १ दिवसे ins. Ma only. २ A and La ins. शिष्यस्य ।

·... [२।१०, ११ ।] वैखानसटह्यसूत्रम् । २६ याहि द्यौः पितर्विश्वे देवाः श्टणुते ति सूक्तं वैश्वदेवव्रतस्य ब्रह्मणे काण्डर्षये सदसस्पतिं ब्रह्म जज्ञानं पिता विराजां ब्रह्म देवानन्तरस्मिन् ब्रह्मन्देवाश्चतस्त्र इति सून ब्राह्मव्रतस्य तं च सत्यं च देवकृतस्य यन्मे गभ तरत्म मन्दौति प्राजा- ५ पत्ये वसोः पवित्रं पवस्व' विश्वचर्षण' इति मौम्ये जातवेदम इत्याग्ने ये विष्णोर्नु कं महस्र शीर्षा त्वमग्ने रुद्रा वाहार्षमिति वैश्वदेवे एकाक्षरं त्वक्षरिते ति ब्राह्म तत्तद्तदैवत्यं स्वाध्याय- सूक्तं तत्तत्काण्डं चाधीयोत. '॥ १० ॥ तथैव धातादिव्रतविसर्ग हुवा ब्राह्मव्रतं विसृज्य नवा- न्युपवौतादौ नि पूर्ववहत्त्वा प्रवर्यदेवताभ्यः कल्पयामि सांराज्यै कल्पयामि महावीराय कल्पयामि पृथिव्यै कल्पयामि स्वाहे- युत्तरे सोमाय कल्पयामि . पित्भ्यः कल्पयामि पितृभ्यो मन्त्रपतिभ्यः कल्पयामि रुद्राय कल्पयामि रुद्राय रुद्रहोत्रे कल्पयामि स्वाहेति दक्षिणे चाहतौरेता हुत्वाग्ने व्रतपते १५. प्रक्रियव्रतं बन्धयामौति प्रक्रियतं पाएमासिकं त्रैमासिकं वा बध्नौयाचितः स्थ परिचितः स्थेत्यादिनानुवाकेन शिरो ऽहतेन वासमावेष्टये द्यथैनमहः सूर्यो नाभितपेन्मुखमस्य' तस्माद्रेफा- यति३' स्त्रौशूद्राभ्यामनभिभाव्य शुक्रियब्राह्मणारुणनारायणा- द्यारण्यकाण्डमधौयौत' इति व्रतपारायणं विज्ञायते ॥११॥ ० -- ? This pratika only in B and Darpaņa. २ Thus La and Ed, तद्दत. the other sources (My incomplete). ३ रेभायति Bh only. ४ नारायणाघरण्य. B.

·वैखानसाह्यसूत्रम् । ३० [ २।१२।] प्रथाषाढोपाकर्म कुर्यादापूर्यमाणपक्षे रिकापर्वणी वर्ज- थित्वा बुधवारे तिथिं ग्रहाति ' तबाधार इत्वाग्निं परि- स्तौर्य शिष्यं वापयित्वा खातं पुण्याहं वाचयित्वा प्रोक्षणैः प्रोक्ष्यामिं प्रदक्षिणं कारयित्वा कूर्च ददायामयित्वा दक्षिणे शं नो देवौरिति प्रोक्ष्य प्रधानाः पञ्चाशदातीराज्यचरभ्या- । मक्षतधानाभ्यां वा जुहोत्यग्नये पृथिव्यै ऋग्वेदाय यजु- वंदाय सामवेदायाथर्वणवेदायर वायवे ऽन्तरिक्षाय दिवसाय सूर्याय दिग्यश्चन्द्रममे ऽध्यायायानध्यायायाध्यायदेवताया अन- यायदेवतायै श्रद्धायै मेधायै धारणाया प्राचार्याय छन्दम ऋषिभ्यः सप्तर्षिभ्यो मुनिभ्यो गुरुभ्यो ऽहोरात्रेभ्यो ऽर्ध- १. मासेन्यो मासेभ्य ऋतुभ्यः सवत्सरेभ्यः परिवत्सरेभ्य ददावत्म- रेभ्य इदुवामरेभ्यो वत्सरेभ्यो ब्रह्मणे माविश्यै प्रजापतय उश- नसे यवनाय बृहस्पतये सोमायाङ्गिरसे दर्भाय शङ्खाय लिखिताय स्थलगिरसे वैनतेयाय शिखिन ईश्वरायाधि- कृताधिदेवताभ्यः सहसम्पतिमहतं प्रियमिन्द्रस्य काम्यम् । १५ मनि मेधामयामिषं वाहेति पूर्ववत्प्राजापत्य व्रतबन्ध धातादि पञ्च वारुणं मूलहोमं खिष्टाकारं च हुवा इतशेषमदितिस्ते कक्ष्यामिति भोजयित्वा योगे योगे तवस्तर मित्याचमनं ददा- त्यंथ प्राङ्मुख मुदङ्मुखं वा ब्रह्मानलिं कारयित्वा दक्षिण- १ After सत्र A ins. भाज्येन। २ The Samhita : अथववेदाय; in Vi My this word is missing. ३ Thus Ma Bh and Darpana ; •मुख उदङ्मुखो A and La.

·[२। १२, १३ ।] वैखानसरह्यसूत्रम्। मध्यासीनं वेदावेदौ वेदं वा सूचसहितमध्यापयत्यन्तराप्येव- मध्यापयितुकामो हुत्वाध्यापयेदर्धपञ्चमानर्धषष्ठाचा मासान- ध्यायानुपाकुरुतत ऊर्य शुक्लेषु ' कामं तु वेदाङ्गानौति वेदोपाकरणमथ श्रावणे पौर्णमास्यामनिं परिस्तौर्य शिष्यं * वापयित्वा स्वात पुण्याह' वाचयित्वा पूर्ववद्रूतबन्ध धातादि पञ्च वारुणं मूलहोमं खिष्टाकारं च जुहोत्यध्ययनपारायणा- येति श्रावणं ' तथैव नैष्ठिको यावन्नौवमात्रमधर्माण्यनु तिष्ठेतेपाकुर्वाणो वेदमधीत्य खायादिति विज्ञायते ॥१२॥ अथ समावर्तनं व्याख्यास्याम उदगयन पूर्यमाणपक्ष १ • तिव्योत्तरेषु चित्राविशाखयोहस्तरोहिण्योर्मगशिरसि वा नक्षत्रे यत्रापस्तत्रागारे गोष्ठे वाघारं त्वानिं परिस्तीर्य तथैव धातादि- व्रतविमर्ग इत्वा वयः सुपर्णा इति वस्त्रावकुण्ठनं मोचयित्वा शुक्रियव्रतं विसृजनौम स्तोमं व्यायुष जमदमेरिति प्रधान पञ्च वारुणं मूलहोमान्तं हत्वोदयं तमस उदु त्यमित्येताभ्या- २५ मादित्यमुपस्थायोदत्तममित्युत्तरीयमथा वयमिति सूत्र- दण्डादौन्यसु विसृज्य शिवो नामासौति चुरमुपलेन कर्ष- यित्वा साक्षराधावैः शिवा न इति शिरो जियित्वार १ Instead of अध्यापयति Vi My अध्ययनं करोति । p These three words not in B; they are found in A La and the Darpana. ३ इति वि. om. Ed. Thus B and Darpaņa; faestento A; faca La. 4 Thus A La and Darpaņa; faesfa B. ६ जयित्वा La; अयित्वा A; but ep. also Darpana : चंवा ।

·वैखानसम्राह्यसूत्रम् । [२।१३-१५ ।] -- ५. गोदानमप उन्दन्त्वोषधे त्रायस यत्तुरेणेति चतुर्दिशं येनाव- पदिति सर्वतो नखान्तं वपति ' शरावे सानडुहगोशकृति केशादीन्यादावेदमहममुछेत्युदुम्बरदर्भयोर्मूले गोष्ठे वा गूहये- दन्नाद्याय व्यूहध्वमिति दन्तधावनमौदुम्बरेण काष्ठेन करोति शीतोष्णाभिरभिरापो हि ष्ठेत्यादिभिग्भिस्तिसृभिः स्नाप- यित्वा हिरण्यपवमानाम्यां प्रोक्षयतौति ' पूर्व तथा प्रधाना- न्हुत्वा पुरोदयादादित्यस्य ब्राह्मव्रतं विसृज्य शुक्रियव्रतस्य ग्रहणविमर्गा वित्ये के ॥१३॥ दिवि श्रयस्वे त्यहते वाससौ गन्धाभरणादीनि च प्रोच्य नमो ग्रहायेति गन्धं ग्टहीत्वा प्राचीनमञ्जलिं कृत्वाप्परस्खिति १० गात्राण्यनुले पयेत्तेजोवत्सव' इति वस्त्र परिधाय सोमस्य तनूरमौत्युत्तरौयं ग्टला ति ' पूर्ववन्मेखलादौन्याददौताभरण- कुण्ड लमणौन्बदरेण सुवर्णन वा कृतानाच्छाद्य दर्भण बध्नौ- यात् ॥१४॥ तदग्नावुपरि धारयन्नायुष्यं वर्चस्यमुच्चैर्वादि शुनमहं प्रियं १५ मेयमोषधौति पञ्चभिर्नुहुयात्सम्राजं च विराजं चेत्युदकपात्रे परिप्लाव्य ऋतुभिरिष्ट्वार्तवैरियमोषधौति ताभ्यां कुण्ड लाभ्यां दक्षिण दिकर्णयोरलंकरोति ' शुभिक इति मणिना कण्ठ- १ छामेत्यादिभि० Ma; ठादिभि Ed ; छा मयोभुव इत्यभि. La Vi My. २ वत्स्याव Ed only; वेजोवत्सवितुः इति La; ep. IX. 2 beg. ३. अाददोत Ed La. Vi; अादधौंत B; अादत My. ४ Thus Ma Ed Bh; उदपाने Vi My Darpana.

·[२ । १५, १६ ।] वैखानसरह्यसूत्रम् । my ५ मामुच्चेदं ब्रह्म पुनौमह इत्यङ्गुलीथकं ग्टहीत्वा' यदाञ्जन- मिति दक्षिणं चक्षुर्यन्मे मन इति वामं चाञ्जनेनाञ्जयित्वेमाः सुमनस इति स्त्रजमादाय देवस्य त्वेत्यादर्शमवेत ' तेनैव वैणवं दण्डसजु ग्रहौयादिन्द्रस्य वज्रो ऽसौति वेगवेजमिति त्रिरुन्माष्टयु पानहावित्युपानहावारुह्य प्रजापतेः शरणं भुवः पुनाविति द्वाभ्यां छत्त्रं ग्रहौयाद्या मे दण्ड इति पुनर्दण्डं प्रमाद सत्याहरेत्ततो वाहनं पूजयित्वा प्रतिष्ठे स्थो देवताना- मित्यभिमृश्य रथंतरमसौति रथमश्वो ऽसि यो ऽसौत्यश्व- मिन्द्रस्य वा वज्रेणेति हस्तिनमारुह्यावतरेदभ्यागतमुत्तम १० कन्याप्रदः सववन्विति निरौक्ष्य यशो ऽसौत्यावसथे विष्टरं कूर्च पाद्यमर्थ्यमाचमनीयं मधुपर्क च संकल्पयति '॥ १५ ॥ तत्रोपवेश्य राष्ट्रम्हदसौति कूर्च दत्त्वापः पादाविति पादौ सव्यादि प्रक्षालयति स धौतपादो विराज इति ख हस्तेन तद्धस्तं परिमृश्य तेनात्मनो हृदयमभिशति १५ ततो मयि तेज इत्यर्थमाचमनीयं चाददौता मा गन्या सेति मधुपर्क दद्याद्देवस्य त्वेति प्रतिग्टह्य यन्मधुनो मधव्यमिति प्रानौयाद्योग योग इत्याचम्याचमेदमृतापिधानमसौति ३ - । १ After 2. Ed ins. (in brackets) ब्रह्म पुनावित्यअख्यां निक्षिप्य । २ Thus B; सति हरेत्त० A, L. ३ After उत्तमं Ma ins. स्नातक, perhaps it is the explanation of उत्तमं । ४ Thus B and op. ग्रे of the Darpana ; चावसथं A, L. ५ Thus Ed only; पादं BL Vi My. 5 ·वैखानसरह्यसूत्रम् । [२ । १६-१८] मा ५ धेनुं बवा गौधनुरिति हणमुष्टिं प्रदाय गौरस्यपहतेति संस्पृश्य तत्सुभूतमिति विसर्जयति ' विराज इति पायदानमा गन्यसेत्याचमनममृतोपस्तरणमसौति मधुपर्कदान पृथिवीति तस्यान्नसंकल्पनममतापिधानमसौति मुखवासदान- मिति विशेष दूत्येके '॥ १६ ॥ धोखा ददाविति ब्राह्मणान्मोजयित्वा इन्द्रामौ मे वर्च इत्येषां प्रणामं कुर्यात्पुण्याहं वाचयित्वाज्येन व्याहतोर्डला बान्धवैः सह धाम भुञ्जौत ' मधुधानोश्चोदनायां तोय- पिष्टौ प्रतिनिधी' टलीयाद्यस्मादापो वै सर्वा देवताः सर्वार्थ- माधका इति वेद्यर्थ संभारार्थ पृथिवी वनस्पतयः पश्वर्थमो- १० षधय इति वेदानुशासनं भवति ॥१७॥ अथ प्राणाग्निहोचविधानं ' स्वयंज्योतिरात्मा यजमानो बुद्धिः पत्नौ ' हृदयपुण्डरीकं वेदी ' रोमाणि दर्भाः ' प्राणो गार्हपत्यो ऽपान आहवनौयो व्यानो ऽन्वाहार्य उदानः सभ्यः समान श्रावसथ्य इति पञ्चानयो भवन्ति ' जिहादीन्द्रियाणि १५ यज्ञपाचाणि ' रमादयो विषया हवौंव्यस्य फलमोमर्था- वाप्तिस्तदेवमेकाध्वर्युरात्मयज्ञ संकल्यामृतोपस्तरणममौत्यन्नं प्रोक्ष्यान्नसूक्तेनाभिमृश्योर्जस्करमित्याधावं पौत्वाङ्गुष्ठानामिका- १ गौर्धेन्विति Ed (properly right !). २ Thus (एषां) Vi My Bh L; तेषां Ma Ed. ३ Thus Ed ViL (My omits the word); धामं B. ४ Thus Ed, L; निधि the other sources. ५ Only Ed ins. इति after फलमोम्। एकाध्वर्युमात्म• Ed, ध्वर्यवमात्म• L.

·[२।१८।] वैखानसाह्यसूत्रम् । ३५ मध्यमैरादायानं प्राणाय स्वाहापानाय खाहा व्यानाय खाहोदानाय स्वाहा समानाय स्वाहेति पञ्चाहतीः पात्र स्पृशन्नेव हुत्वोर्जस्करमिति पुनश्चाधावं पौत्वानौयादाचम्यापो ग्रहोत्वादित्याभिमुखमों प्राणानाण्यायस्वेत्युदरमभिशेक्षि- ५ णेन' कराङ्गुष्ठाग्रेणाणोरणोयानिति दक्षिणपादाङ्गुष्ठे संसा- वयेदेवं मायंप्रातः प्राणा मिहोत्रं यजेतात्मयाजिनामिदमिज्य- मग्निहोत्रं यावज्जीवकमिति ब्रह्मवादिनी वदन्ति । तदेवं भुत्वा गच्छन्तमनृणो ब्रह्मपदमभ्येतौति सामपूर्व माता पिता गुरुर्वा पैटकादिकमणत्रयं जायमानस्य ब्राह्मणस्य सहजात- मित्युक्का वारयेदिति विज्ञायते ॥ १८ ॥ द्वितीयः प्रश्नः समाप्तः॥ १ Thus (प्राणानाप्यायख) Vi and Darpana ; प्राणानायाय खाहेति Ed L My; प्राणाय खाहेति Ma. २ Thus B; ब्रह्माभ्येति पदमिति A L. ३ इति विखनाः प्राह A, L.

·वैखानसाह्यसूत्रम्। [३ । १, २ । । अथातः पाणिग्रहणमष्टौ विवाहा भवन्ति ब्राह्मो देवः प्राजापत्य आर्ष प्रासुरो गान्धर्वो राक्षसः पैशाच इति । यदभिरूपं वृत्तवयःसंपन्नमाझ्याहयित्वा कन्यालंकृता दास्यते स ब्राह्म इति गौयते यदृविजो यज्ञस्यात्मनो ऽलंकृत्य कन्यां प्रतिपादयति स देवो 'युगपद्धर्मानुवर्तिनौ स्यातामिति ५ वाचानुमान्याग्निकार्य स्वयं कृत्वा यत्कन्यामर्हयित्वा दद्यात्म प्राजापत्यो भवति ' यगोमिथुनेनैकेन द्वाभ्यां वा कन्यां ददाति तमार्षमाचक्षते यत्कन्यामाभरणमारोप्य शतया बन्धुभ्यो धनं दत्त्वाहरते तमासुरमामनन्ति ' कामयोगो यदुभयोः स गान्धर्वः 'प्रसह्य यत्कन्याहरणं स राक्षम: ' सुप्तां प्रमत्तां १० वा रहसि यच्छति स पशाचो भवतीत्येतेषां प्रथमे चत्वारस्तोयप्रदानपूर्वकाः शस्ता ब्राह्मणास्थ नेतरे जघन्या यस्मात्रीन्या स्त्रीनपराना जातः षट् पूर्वाधडपरान्प्राजा- पत्येनोढाया जातः सप्त पूर्वान्सप्तापरान्दैवौसुतो दश पूर्वान्दशा- परानात्मानं चैकविंशतिकं ब्राह्मीपुत्रः पाक्येदितिः ॥ १ ॥ १५ मातरमपिण्डां पितरसमान दृषिगोरजातां लक्षणसंपन्न नगिकां कन्यां वरचित्वा पञ्चाहेषु कुलस्य परिशुद्ध्यै सपिण्डै: श्रोत्रियैः सह भूतं भुञ्जीत ' यस्मात्म पूतो भवतीति विज्ञा- यते ' कनिक्रदादिना कन्याग्रहं गत्वा प्र सु ग्मन्तेति तामी- १ अथ Vi My. २ Thus Vi My ; हरेत Ed Li; हरेत् Mar. ३ हरति B, but the Bh., explaining एकान्ते, points to रहसि । ४ इति om. A L; एषां instead of एतेषां L Vi My. ५ Ma adds विज्ञायते ।

·[३ । २, ३।] वैखानसाह्यसूत्रम् । ३७ चित्वाभावघ्नौमिति तयेक्ष्यमाणो गुरुणानिमुखे कृते कन्या- प्रदो वरगोत्रनाम शर्मान्तं तथैतामस्य सहधर्मचारिणौ भव- तौति ब्राझे विवाहे धर्मप्रजासंपत्त्यर्थ यज्ञापत्त्यर्थं ब्रह्मदेवर्षि- पित्तप्यथ प्रजासहत्वकर्मभ्यो ददामौत्युदकेन तां दद्यात् ५ तां प्रजापतिः स्त्रियामित्युदकेन हरते ' वस्त्रगन्धाभरणा- दौनि संमृत्य कनिक्रदादिना कन्याग्रहं सह बान्धवैर्गत्वा तेज अायुः श्रियमिति वस्त्रादिनालंकृत्य प्रजापतिः मोममिति तथाभरणमारोप्याददौ तेत्येकेर ॥२॥ ततः सह स्नाताया वध्वा नववस्त्रालंकारायाः पुण्याहान्ते १. पाणिं ग्टहीत्वा सुमङ्गलौरियं वधूरित्यग्निशालामागत्य प्रा' प्रामुख- मासयित्वा तस्यै शुद्धाम्बरवेषः कूर्च ददाति ' ततः परि स्तौग्रैिविमामग्निस्त्रायतां मा ते ग्रहे द्यौस्ते पृष्ठमप्रजस्तां देवकृत मिति पञ्चवारुणन्तं प्रधानाजुहुयादग्नेरपरस्थामास्तौ- णेषु दर्भध्वमानमातिष्ठेति वध्वाः पादाङ्गुष्ठेन दक्षिणेन स्पर्श- १५ यति प्रत्यङ्मुख इति पाणिग्रहणं सरखतौति विसर्गमघोर- चक्षुरित्यासनं च कृत्वेमांल्लाजानित्यभिघार्ययं नारोति तस्या ? The reconstruction of this passage is difficult. The text as given above rests partly on Ed, partly on Ma. Vi My; Ma : तथैतां तस्य सहधर्मचरिणौ भवति ब्राह्मे विवाहे कृते यज्ञापत्यथै ब्रह्मास्टप्लेय ददामौत्यु०, Ed: तथैतामस्य ब्राह्मे विवाहे धर्म प्रजासंपत्त्यर्थ यज्ञपत्त्यर्थं ब्रह्मदेवर्षिपिटटप्नपथ प्रजासहत्व- कर्मभ्यो ददामौत्यु ; Vi and My : तथैतामस्य सहधर्मचारिणौ भवतीति ब्राहा विवाहे यज्ञपत्नार्थ ब्रह्मदेवर्षिपिटटप्पथ प्रजासहत्वकर्मभ्यो ददामौत्यु• L as given in the text, omitting, however, iTUTTEET २ तथा० Ed, तधा. Ma, तदा Vi My L. ३ प्रधानं instead of प्रधानान् Ma.

·वैखानसाह्यसूत्रम् । [३।३, ४ ।] लाजान्नतिना जुहोत्युदायुषत्युत्तिष्ठति ' प्रत्यमुख रति वधू- मुखेक्षणं सरखतौति पाणिग्रहणमघोरचक्षुरिति विसर्ग- मिमांल्लाजानिति लाजपूरणमियं नारौति होममुदायुषत्यग्नि- प्रणामं कुर्यादित्येके '॥ ३॥ विश्वा उत वयेत्यग्निं प्रदक्षिणं कृत्वातिगाहेमहि विष ५ इत्यासित्वा' विधैवं लाजहोम जुहुयात्ततो मूलहोमान्ते ऽग्निं पतिनन्तं वायं निन्दितान्तमादित्यं घोरान्तं गन्धर्व यशो- नन्तं चन्द्रं पुत्रनन्तं कृत्वा व्याहृतिः ' प्रासावीरित्यन्तै- श्चतुर्भिः प्रवाहणं कृत्वा पुनः परिस्तौर्य खिष्टकन्मिन्दाहुतौ विच्छिन्नमृद्धिमप्तसमियाहतीच जुड़यादनेरपरस्यामास्तौों- १० दगग्रान्सप्त बर्हिषो वध्वा सह दक्षिणेन पादेनकमिषे विष्णु- रिति दे ऊर्ज इति त्रीणि व्रतायेति चत्वारौति पञ्च पशुभ्य इति षडायस्पोषायेति सप्त सप्तभ्य इति तान्पर्यायेणाक्रम्य गत्वा सखेति निवर्तत ' मम हृदय दूति तस्या हृदयमभि- मृशति 'प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य पुण्याहं खस्तिघोषेणारुन्धतीन्द्राण्य- १५ दितिः श्रीरिवेति वध्वा मनुः प्रजापतिः पुरुषोत्तमो महेन्द्र इवेति वरस्य च चत्वारि स्तोमान्यारोपयेयुरिति पाणिग्रहणं ध्रुवदर्शनान्तमित्येके ' ततः प्रभृति गार्हस्थ्यं धर्ममनुतिष्ठ- तौति विज्ञायते ॥४॥ १ Thus Ed Bh; अासौत Ma ; चासयित्वा L Vi My. २ Instead of ऋद्धि (thus Ma) Ed : समृद्धौर, Vi My L समृद्धि । ३ च not in Ed My; given by BL (Vi: वरे च). ४ .तितेति B.

·[३ । ५।] वैखानसाह्यसूत्रम्। ३ अथ चतुर्थोवासो वैवाहिकमग्निं वध्वा महादाय संप्र- वाहारयन्विति वधूं समं वध्वेत्यग्निं संशास्ति दक्षिणं पादमये ऽतिहर देहलि माधिष्ठा इत्यावसथे प्रविश्य प्राच्यामधं समा- दधौतामेरपरस्यामानडुहं चर्म लोहितं कृष्णाजिनं वा प्राचीन- ५ यौवमुत्तरलोमास्तुणातिर ' तत्र प्रामुखमुदङ्मुखं वा वधूमुप- वेश्य पतिरिह गावः प्रजायध्वमिति पश्चाविषौदेता ज्योतिषां दर्शनाद्याचंयमावन्यतरानुपेतावासातामुदिते नक्षत्रे प्राचौ- मुदौचौं वा देवीः षडुवौरिति दिशमुपस्थाय मा हास्महि प्रजयेति चन्द्रं सप्तर्षय इति सप्तर्षीकृत्तिका नक्षत्राण्यरुन्धतौं १० च ध्रुवक्षितिरिति ध्रुवं च दृष्ट्वोपतिष्ठेयातां मनोज्ञं तया सह संभाव्याथाग्नेयः स्थालौपाकः ' प्रजा स्थानौमिति स्थालौमभि- मृश्याग्नये जुष्टं निर्वपामौति स्थाल्यां तण्डुलानिर्वाष्य वाच- स्पतये पवस्वेति वध्वा चरुं अपयत्यभिचार्योदगुद्दास्य परिस्ती- र्यानिमुपसमाधाय हव्यवाहमिति खिष्टकृता यजेत 'हुत- १५ शेषेण श्रोत्रियं ब्राह्मणं तर्पयित्वा तस्माई ऋषभं दत्त्वानृणो भवतीति विज्ञायते ॥५॥ १ Thus A L; वैवाहिकाग्निं B. २ Thus only the Darpana and printed text of Samhita ; देहिलिं Ma ; देहनौं Ed; देहिनों My: धेहिनौं Vi; देहिनों the Grantha MS. of the Samhita ; देहलौं L. ३ Thus Vi; °लोममास्तु. My L; लोमोपस्तु. Ma, Ed ; •लोमं ..उपस्तृ Bh (उपरिलोमास्तोर्य Darpana). ४ Thus (घासाताम् ) A L; असताम् Ma, आवसताम् Bh. ५ च only in Ed L and Darpana. ६ तर्पयित्वास्मा B%; सास्म कृषभं L.

·वैखानसाटह्यसूत्रम्। [३। ६, ७१] श्रत ऊर्ध्व पर्वणि स्थालीपाकेन यजेत ' नित्यं योहि- भिर्वा हस्तेन सूर्याय स्वाहा प्रजापतये स्वाहेति प्रातराहतो अग्नये खाहा प्रजापतये स्वाहेति मायमाहुती जुहुयादग्न्य- न्तरसंसर्ग ऽनुगते वा पत्नी कृच्छं चरति 'श्रोत्रियागारान्म- थित्वा वाग्निमादाय पुनरौपासनमादधीतो'दक्याच्यादि- ५ संसर्ग च विधानं यज्ञप्रायश्चित्ते वक्ष्यामो 'वियोगे पक्षस्यो- पावरोहेति समिधं यावत्कृष्णं तावत्तवा' समारोप्य गच्छेदह- रहस्तां प्रज्वाल्य इत्वा तशान्यां समिधं निदधाति ॥६॥ पचने वावमथ्ये चरुमभिधार्य वैश्वदेवं 'यथा हेति मण्डलं प्रदक्षिणामुपलिप्य परिमृज्यानय स्वाहा सोमाय स्वाहे- १० त्युत्तरदक्षिणयोर्मध्ये व्याहृतौर्विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा धन्वन्त- रये स्वाहा कुकै स्वाहानुमत्यै स्वाहा प्रजापतये स्वाहा द्यावा- पृथिवीभ्याए स्वाहा व्याहृतौरिमा मे अन इति चर्स से जुहुयादग्निहोत्राय स्वाहा वैश्वदेवयज्ञाय स्वाहा ब्रह्मयज्ञाय खाहा देवयज्ञाय स्वाहा भूतयज्ञाय स्वाहा मनुव्ययजाय १५ स्वाहा पित्यज्ञाय स्वधा नमः स्वाहा पञ्चमहायज्ञाय स्वाहा व्याहतीः खिष्टकृयाहृतौरथ ग्रहदेवताभ्यो यथादिशं बलि- हरणं ब्रह्मणे नमो ब्रह्मपुरुषेभ्यो नमो वास्तोष्पतये नम इति रहमध्ये 'इन्द्राय नम दुन्द्रपुरुषेभ्यो नमो यमाय नमो १ तावत् om A L. २ Thus B; परिषिच्च A L; read perhaps परिमृज्य परिषिच । Here and below at: or .fa: is found in the MSS.

·[३ । ७, ८।] वैखानसाह्यसूत्रम् । ४१ यमपुरुषेभ्यो नमो वरुणाय नमो वरुणपुरुषेभ्यो नमः मोमाय नमः सोमपुरुषेभ्यो नमो ऽग्नये नमो निम्रतये नमो वायवे नम ईशानाय नम इति 'सर्व दक्षिणे पितृभ्यो ज्ञातिवर्ग- पत्न्यन्तेभ्यः ' कृतोपवौती यावन्तो ऽनार्थिनस्तावड्यो निर्वपा- ५ मौति निरुप्याकाशे विश्वेभ्यो देवेभ्यो नमो दिवाचरेभ्यो नमो भूतेभ्यो नमो नक्तंचरेभ्यो नम इत्युच्छौर्षके श्रिया इति ' पादतो भद्रकाल्या इति ' प्रतिदारं पूर्वान्तमुत्तरान्तं वा मुवंगयोमरुङ्ग्य इति 'चुल्याः पक्षयोरमय इत्युदधान्यामड्य इति ' पेषण्योरुभयोर्दृषद इत्लखलमुसलयोर्वनस्पतिभ्य इति १० शूर्प घोषधौभ्य इति 'वास्तुपृष्ठे शनां च पतितानां च श्वपचा पापरोगिणाम् । वयमां च क्रिमौणणं च भूमावनं वपाम्यहमिति बलिशेषं निर्वपति ' पूर्ववत्प्रवाहणं कृत्वा भूतिः स्मेति भस्मालिप्यापो हि छेति प्रोच्य यत्ते अग्ने तेजस्तेने- त्यग्निमुद्दयमित्यादित्य चोपतिठेत नित्यं सायंप्रातः पत्नी .१५ वा पुष्टिकामा बलिं हरेवैश्वदेवकाले प्राप्तमतिथिं शक्त्या तर्पये श्वानरो ह्येष भवति ॥ ७॥ तदेवं चिरात्रं हविष्याशिनौ ब्रह्मचारिणौ धौतवस्त्रव्रत- चारिणौ स्यातां ' ततो ऽपरस्यां रात्रौ चतुर्थ्यामलंकृत्यागि- मुपसमाधाय नव प्रायश्चित्तानि जुहुयादग्ने वायवादित्यादित्य १० वायवग्ने ऽने वायवादित्य व्याहृतिभूर्भममिति चतुर्विधूमूर्ध्या- ? Thus B; tachtal Ed L, yanto Vi My. 6 ·वैखानसाह्यसूत्रम् । [३।८,६] ४२ कुर्वीत ज्येन जुहुयादग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा प्राच्यामुदीच्यां वा तामुप- वेश्याभिष्वा पञ्चशाखेनेति योनिमभिमृश्य सं ना मन इत्युप- गच्छेदिमामनुव्रतेत्यालिङ्गन मधु हे मध्विदमिति मैथुनं सुप्रजास्खायेत्युपगमनं सं ना मन इत्यालिङ्गन- मिमामनुव्रतेति वधूमुखेक्षणमित्येके '॥८॥ अथ चिरात्रमृतौ मलवदासाः स्नानाञ्जनादौनि वर्जये- देकभना स्थादेखर्वणञ्चलिनायसेन वा पिबेन शुल्वेना- नाति 'न ग्रहानीक्षेत 'न दिवा खपे द्यथोक्तं व्रतं कुर्या- चतुर्थी दन्तधावनं गन्धामलकादिभिः खात्वा श्वेतवस्त्रानु- लेपना स्वीट्राभ्यामवभिभाष्यापरमदृष्ट्वा भर्तारं पश्येद्यस्मा- १० दृतस्त्राता यादृशं पुरुषं पश्येत्तादृशौ प्रजा भवति 'ऋतु- रात्रयो द्वादश भवन्ति षोडशेति चाचक्षते 'प्रथमास्तिस्रो पुमान्समासु विषमासु स्त्री जायते ' शालिबौहि- यवानामनं प्राश्नीयाद्यस्मादाहारमूला धातवो न गन्याः पयसा १ Thus the Samhita (printed text and Grantha MS.); सन्नान' Ma Vi My, सन्नाम मम Ed, सन्न मन L. ị The text above given is that of Ma and L, with which the Darpana and the Prayoga agree, A has सुप्रजास्वायत्युपगच्छेत्पन्नाम्न इत्यालिङ्गनम्, but as this is justly (in part at least) the view of the एके (see below), the reading of Ma and L seems to be preferable. Thus only the Grantha copy of the Samhitā; the printed text of the S. and A : मधुहेन्म०, cp. Hir. I. 24. 6. BL. ५ स्यान्न खर्वेणा A L. ६ ग्रहम् instead of ग्रहान् A, ग्रहं L. ४ भुता ·[३ । ८, १० ।] वैखानसाह्यसूत्रम् । ४ ३ भवन्ति ' लक्ष्मौवटशङ्गमहदेवौनामन्यतममभिषय प्रक्षिपे- दक्षिणे नासापुटे पुत्रकामाया वामे स्त्रीकामाया' न निष्ठी- वनं कुर्या च्छोकरोषौ वर्जयति 'ततर एनां यन्मे गर्भा- दिभिः प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य विष्णुर्यो नि कल्पयविति तामुप- ५ गच्छेत् ' परिषिच्य वैश्वदेवं वैष्णवं मूलहोमागहोमो हुवा विष्णुरेनिं कल्पयस्वित्युपगमनमित्येके ' अथ रहौतग लिङ्गानि शरीराटोपः सक्थिसौदनं देषो भर्तुररुचिराहारो लालाप्रकोपः खरता वाचः स्फुरणं. योने- रिति गर्भस्य दैवानुबन्ध ज्ञात्वापूर्यमाणपक्षे पुण्ये पुंनाम्नि १० शुभे नक्षत्र श्राज्येनाधारं कृत्वा तां मङ्गलयुक्तामुपवेश्य परिषिच्य धातादि पञ्च वारुणं मूलहोमं खिष्टाकारं च हुवा वृषो ऽसौति यवान्ददाति ' पयो दधि वृतं समं ग्रहोतं त्रिवृदित्यामनन्ति ' भूस्वयि ददामौत्येनां त्रिवृत्पा- शयेदाचान्ताया नाभेरूर्ध्वमाभिष्ट्वाई पराञ्चेति दर्भण त्रिरु- १५ माळ पुण्याहं कुर्यााह्मणानन्नेन तर्पयति ॥ १० ॥ ० १ ० रङ्ग A, ०५टङ्ग BL and Darpanaa. न्यतमेनाभिषय A L, न्य-- तरमभिषय B. २ Thus B: तामेनां AL. ३ Thus Ed L; गर्भादि Ma; गर्भादिभिर्मन्त्रैः Vi My. ४ Thus Ed L; मौ च Ma; • होमं Vi My. ५ वाकस्फु. Ma; (खरता)सुरणं Ed; L Vi_My om. वाक् (वाचः my conjecture). ६ शुभे given by L Vi My and Bh. ७ अभिष्ट्वाहं Ma.

·वैखानसाटह्यसूत्रम्। [३ । ११-१३।] अथ गर्भाधानादिचतुर्थ मासि पुंसवनं भवति ' शुक्ल- पक्षे शुद्धे ऽहनि पूर्वाहे ऽग्निमुपसमाधाय पूर्ववत्विष्टकारान्तं हुवा दक्षिणतो ऽग्नरपरस्यामामौनाया वृषो ऽसौति सर्षप- मिश्रितान्यवानाण्डौ स्थ इति दद्यादलाभे माषधान्यौ प्रति- निधौ स्थातामा भूर्भुवः सुवो राकामहं यास्ते राके मोम ५ एव विश्वा खत त्ववेत्युदरमभिम्शेत्पूर्ववचिकृत्प्राशनादौनौति' विज्ञायते ॥ ११ ॥ अथ गर्भाधानाद्यष्टमे मासि सौमन्तोन्नयनं कुर्यात्यक्षो दिनं च व्याख्यातं ' पूर्ववद्धवातादि इत्वा घेण्या शस्खल्या मह शालाटुग्लप्मं सायपत्रं कुशाङ्कुरं च दर्भण त्रिराबध्यों भूर्भुवः १० सुवरिति ग्टहीत्वा तस्यास्तथासौनायाः स्रग्गन्धवत्याः सौमन्ते राकामहं यास्ते राक इति स्थापयित्वोन्नयनं कुर्यात्सोम एवेति पुरस्तादिव कुर्यात्पूर्ववत्तिवृत्प्राशनं पुण्याहान्तमित्येके '॥१२॥ अथ विष्णुबलिमुत्तरप्रणिधावग्न्यादौन्देवानों भूः पुरुषमों भुवः पुरुषो५ सुवः पुरुषमों भूर्भुवः सुवः पुरुषं चेत्यावाह्य १५ तथैव निर्वापाद्याघार हुत्वाग्नेः पूर्वस्यां दर्भासनेषु केशवं नारा- यणं माधवं गोविन्दं विष्णुं मधुसूदन त्रिविक्रमं वामनं श्रीधर हृषीकेशं पद्मनाभं दामोदरमिति नामभिर्देवं विष्णुमावा- १ नाय A L. २ मृश्य instead of मृशेत् B,- प्राशनोन्मर्णनादौनि Ed L My ; प्राशन- स्पर्शनादौनि Vi. ३ धातादौन B. ४ एके missing in Vi My. ५ Thus A and L; निर्वापमाघारं B.

·[३ । १३, १४ ।] वैखानसम्टह्यसूत्रम् । ४५ ह्यापोहिरण्यपवमानः स्नापयित्वा तत्तन्नाम्नार्चयत्यतो देवाद्यै- विष्णोर्नु कं तदस्य . प्रियं प्र तद्विष्णुः परोमात्रया विचक्रमे त्रिदेव इति द्वादशाहुतौराज्येन हुत्वा पायसमाज्यसंयुक्त हविर्देव निवेद्य द्वादशनामभिरतो देवाद्यैर्विष्णोर्नुकाबैराज्य- ५ मिश्रं पायसंजुहुयादृग्यजु:मामाथर्वभिर्मन्त्रैर्वैष्णवैर्देवं संस्वय नमोऽन्तैर्नामभिः प्रणमेत्यायमशेषं पत्नौं प्राशयति ' ॥ १३ ॥ अथ जातकर्म' व्याख्यास्यामो' ऽरिष्ठागारं यथोक्तं कृत्वा वृषभोषितं तिलसर्षपै●पयित्वा तां प्रवेशयेतज्ज्ञाः स्त्रियस्तिस्त्र- श्चतस्रो वा परिग्टौनां संवाहयेयुः ' कुक्षौ शिथिले हृदय- १० बन्धं मुक्का सशूले जघने प्रजायत इत्यवधारयेत् ' गर्भमङ्ग विशल्यां सुवर्चलां वा योनौ निष्यौद्य निदध्याद्भुपयेत्पिण्डीत- केनाहिकृत्त्या वा योनि' हरिण्यपुष्या मूलं हस्तपादयो- रादधाति ' यदा नामाग्रं दृश्यते तदास्य ग्रहस्थितिं ज्ञात्वा शुभाउभं परीक्षेत यस्मात्तद्गुणान्वित वर्धयेज्जायमाने १५. मातुरुदकुम्भं दक्षिणतः शिरोभागे स्थापयित्वा ततस्तुर्यन्तौं पादतो निधाय यथैव मोमः पवत इत्युदरमभिशेत्कुमारे १ तत्तन्ना Ed and Darpana ; तबाम्ना० the other MSS. २ हविर् instead of हविर्देवं Ma only. ३ च ins. Ma and Darpana. ४ जातकं A. ५. Thus Ed; पुष्पया Vi My; पुष्प Ma L. ६ दृश्येत्तदास्य all, only Darpana दृश्यते । ७ Thus B and L; न्वितो A. ८ Missing in A (पादयोः Darpana) and L, where, instead of ततस्, we find सत्तस् (read पत्तस्?).

·४ वैखानसाह्यसूत्रम् । [३ । १४, १५ । जाते द्वारवामे ऽश्मनि परशं तस्मिन्दिरणं स्थापयित्वाश्मा भवेत्यधरमुत्तरं करोति तस्योपर्यङ्गादङ्गादिति कुमार- मेकया स्त्रिया धारयेत्तमनिरभ्युच्य तिलदे ऽवपद्यखेति सतिलमक्षतं मांधायौपासनमरण्यां निहरति '॥१४॥ चुल्यां कपालमारोप्य वृषभशकत्पिण्डेतिकाग्निं साध- थेतमेनमुत्तपनौयमित्युदाहरन्ति ' तेनेव धूपं दद्याद्वारस्थ दक्षिणतो निधायाङ्गारवर्ण परिस्तौर्य कणसर्षपैहस्तेन शण्डे रथो ऽयः शण्डो मर्क आलिखन्विलिखबर्यम्ण आन्त्रीमुखः केशिनौरेतान्नतैतान्पूर्व एषां मिश्रवासमो नक्रचारिणो निशौथचारिणौ तासां वमयं ते योनिर्मम नामेति व्याह- १० तौच हुवा प्रचात्य पाणिमवनौमालभ्य यत्ते सुसौम इति मेधायै घृतं करोति ' वचा पथ्या हिरण्यं मधु मर्पिरिति मेधाजननानि भवन्ति 'ब्राझौतर पयो बचाधिकं चाम- नन्ति सुवर्ण दर्भण बद्धान्तर्धाय तं भूच इति प्राङ्मुखं प्राशयति ' नित्यं सायंप्रातरेवमहरहर्डवा मेधायै पायये- १५ दुष्णशौताभिरभिरेनं स्नापयित्वा क्षेत्रियै वेति नौवा या दैवौरिति मातुरङ्क स्थापयित्वा तामां वेति स्तनौ प्रक्षा- १ A and L ins. जुहोति, but afterwards (line II) इत्वा follows. २ ०जननौ भवति B. ३ Thus A L and Darpana ; ब्राह्मि B. ४ एव instead of अहरहः B. Thus B and Darpana ; ere instead of A and L. ६ स्थापयति A and L. 0 Thus B and Darpana ; स्तनं A L.

·[३ । १५, १६ । ] वैखानसरह्यसूत्रम् । ल्यायं कुमार इति दक्षिणादि पाययेदापो हविष्विति न्यस्त- मुदकुम्भं शोधयित्वा नित्यं सायंप्रातरादधाति तथैव चत- प्राशनान्तं कर्म कृत्वा स्नायौपासननिर्हरणादि करोतीत्येके' तीये पञ्चमे सप्तमे नवमे चाहि शयनादिकं शोधय- तौतिः ॥ १५॥ अथ वास्तुसवनं व्याख्यास्यामो ' नवे वास्तुन्युषिते ऽपि सूतकप्रेतकयोर्वापयित्वा मुन्मयानि भाण्डानि पुराणानि त्यत्वा नवानि परिग्टह्यान्यान्परिच्छदान्यथोक्तं शोधयित्वा भूमियज्ञेनेट्वा निवसेद्यस्मादास्तुमवनेन शद्धिवस्तूनामाधारो १० वास्तुसवनस्य ' वास्तोष्यते प्रतिजानौहि वास्तोष्यते शमयेति द्वाभ्यां यजेत भूमियज्ञाय स्वाहा यज्ञदैव प्रसोदर्यै स्वाहेति द्वौ भूमियज्ञदैवत्यौ मेदिनौ देवी देवी हिरण्यगर्भिणौ समुद्रवती सावित्री श्टङ्गे श्टङ्गे वायुपरौ जलशयनौति पञ्च भूमिदैवत्या व्याहृतौर्डवा पुण्याहमहमने अग्निं ग्टलामौत्यग्नि- १५ ठाद्दर्भपूलेनाग्निं ग्टहीत्वा प्रथमादैन्द्राडवंगादारभ्य वास्तुनः कुद्यमूलाइहिरन्तश्च वामं परीत्या ब्रह्मस्थानात्पर्यनिं कार- यित्वापरदारेण विसृजेत्तथैवाणोरणौथानिति पाबेजान्वपः १ ०णादिकं Ed and L. २ Om A and L; also according to the Darpana the word belongs to the text. ३ Thus Ma; शोधयति Ed; शोधयेदिति L Vi My. ४ पौवे Vi My. ५ पि om B. है भौधयेत् B.

·वैखानसाह्यसूत्रम् । [३ । १६, १७। सावयित्वा शिष्टाभिः सर्वत्र प्रोक्षयत्येवं वारुणाभवंगादा' याम्यात्मौम्यादारभ्य पर्यन्याधावस्रुतौ स्याताम् ॥ १६ ॥ ये ते शतं वरुणोदुत्तममयाश्चान श्रापः सृजन्तु स्निग्धा- नौति चत्वारो वरुणदेवत्या 'विश्वे देवस्य विश्वे अद्यति द्वौ वैश्वदेवावतो देवा इदं विष्णुस्त्रौणि पदा विष्णोः कर्माणि ५ तद्विष्णोः परमं तदिप्रास इति षड्वैष्णवा दावाद्या वित्य के । रुद्रमन्यं व्यम्बकमिति द्वौ रुद्रदैवत्यौ । ब्रह्म जज्ञानं हिरण्य- गर्भ इति द्वौ ब्रह्मदैवत्यौ ' मिश्रवासम एतान्नतैतानिति द्वौ कौबेरौ 'युवमेतान्यग्नीषोमावान्यं दिव इति चयो ऽनौषो- भौया ' वृहस्पतिर्देवानां वृहस्पतिः सोमं वृहस्पते अति १० यदुपयामटहौत इति चत्वारो बार्हस्पत्याः ' त्रातारमिन्द्रं महा५ इन्द्रो य श्रोजसा महा५ दन्द्रो नृवद्भुवस्त्वमिन्द्रेन्द सानसिं प्र समाहिषे ऽस्माकमिन्द्रो भूतस्येन्द्रो द्यौरिन् प्रण- वन्तमिन्द्रो वृत्रमिन्द्रो बभूवेन्द्रो ऽस्मानिति त्रयोदशेन्द्राः यमो दाधार नमस्ते नितय इति द्वौ याग्यौ 'मित्रस्य १५ चर्षणौधतो मित्रो जनान्न स मिति त्रयो मैत्राः' भूमि- यज्ञदेवत्यादयो व्याहत्यन्ता दूज्यन्ते तत्माद् व्युत्तरं शतमा- हुतयो वास्तुसवनस्यन्ति होममिति विज्ञायते ॥ १७ ॥ १ Thus (भुवङ्गादायाम्यात्) B; भुवङ्गादायव्यात् Ed; गाद्याम्यात् L Vi My. २ सृतौ Ma only. ३ All (also the Darpana) एते शतं । ४ A and L स्माकमिति (!).

·[३।१८, १६ ।] वैखानसगृह्यसूत्रम् । ४९ - अथ दशमे द्वादशे वाझि भवत्युत्थानं ' तथैव जातकानि समारोप्य यावन्यस्य कर्माणि तानि सर्वाणि मथित्वास्मिन्नेव कुर्यादिसृज्य लौकिकानावित्येके ' नावागारं यथोक्तं शोध- येत् 'चुरकर्मादिना शुद्धो भूमियज्ञमसगोत्रेण याजयेदि- "त्येक ' तथा हरणमौपासनस्य धातादि पञ्च वारुणं मूल- होमो भोजनं ब्राह्मणानाम् ॥ १८ ॥ अथ नामकरणमा चत्वारिंशदिवसादा पञ्चाशद्दिनादा पाके नैनां नियुचौतर 'तत्रैव शुभे पुंनान्नि नक्षत्रे परिस्तोर्याग्निं तथामीनस्याचतं कुमारस्य मूर्ध्नि विन्यस्य पञ्च वारुणं प्राजा- १० पत्यं खिष्टाकारं च हुत्वास्थ पूर्ववत्रिवृत्याशनं 'दौर्घान्त- मभिनिष्ठान्तं वा घोषवदाद्यन्तरं दिप्रतिष्ठितान्तस्थं मृष्टाक्षर- पदखरं दिवर्णं चतुर्वर्ण वा नाम शस्थते ' यथोक्तं मम नाम प्रथममिति गोत्रनामयुक्तं तदह नाम कुर्यात् दे नामनौ तु नक्षत्रनाम रहस्यमन्याधानात्परमाहिताम्यादिखकर्मान्तं १५ प्रकाशं नाम भवेदक्षतोदकपुष्पानरसगन्धसमैः पाणिभ्यां दक्षिणेतराभ्यां कुमारस्य शारिरिवेति कन्यायाई नन्दे- १ Thus Ma La Vi My; शोधयित्वा Ed Bh. २ Thus B and La; याजयतीत्येके Edयाजयवेति Vi My. ३ नियुञ्जेत्तत्रैव Ma, नियुञ्जेदन Bh. ४ Thus A; जुड्यादस्य Ma La; जुड्यात्, without अस्य Bh; अस्य seems to be superfluous. ५ वे नाम्नौति A; वे नामनी इति La. ६ कन्यकाया B.

·५० वैखानसह्यसूत्रम् । [३ । १६-२१ ।] . वानन्ददायिनीति वदन्यादत प्रारभ्य क्रमेण देहाङ्गसन्धौ शिरसि च निक्षिपेत्पुण्याहम् ' ॥ १६ ॥ अथ वर्षवर्धनं ' दारकस्य जन्मनक्षत्रं यद्देवत्यं सास्य देवता प्रधाना भवति ' तस्मादाघारं हत्वा तदधिदेवता नक्षत्राणि च जुहुयादग्नये कृत्तिकाभ्यः प्रजापतये रोहिण्यै सोमाय : ५ मृगशीर्षाय रुद्रायााया अदित्यै पुनर्वसुभ्यां वृहस्पतये तिव्याय सर्पभ्य भाषाभ्यः पिढभ्यो मघाभ्यो ऽर्यम्णे फल्गु- नौभ्यां भगाय फल्गुनीभ्यां सवित्रे हस्ताय त्वष्ट्रे चित्रायै वायवे निध्यायाः इन्द्राग्निभ्यां विशाखाभ्यां मित्रायानूराधेभ्य इन्द्राय ज्येष्ठायै प्रजापतये मूलायायो ऽषाढाभ्यो विश्वेभ्यो १० देवेभ्यो ऽपाढाभ्यो ब्रह्मणे ऽभिजिते विष्णवे श्रोणायै वसुभ्यः अविष्ठाभ्यो वरुणाय शतभिषजे ऽजायैक्रपदे प्रोष्ठपदेभ्यो ऽहये बुनियाय प्रोष्ठपदेभ्यः पूष्णे रेवत्या अश्विभ्यामश्वयुग्भ्यां यमायापभरणौभ्यः स्वाहेति व्याहृतिः ॥ २० ॥ ऋषभं वैरवणमनौषोमीयं वैषणवं धातादि मूल होमं १५ यद्देवादि कूमाण्डहोममा मावित्रनतबन्धास्नुहोत्युपनौतस्य च १ पत्त instead of पादत Ed My La. २ तदादिदेवता B and Ed. Thus Ma and printed text of Samhitā; ERT Ed La and Grantha copy of Samhita ; खात्यै Vi My. ४ निरीतये instead of प्रजापतये A La and Grantha copy of Samhita. ५ बुध्न्यै Ma La Vi My. ६ Thus Ma La Ed Vi, तौः My. ७ Thus La Ed Darpana and both texts of the Samhita ; वैरमणं Ma Vi My.

·[३ । २१, २२ ।] वैखानसट ह्यसूत्रम् । ५१ . तत्तद्रूतसूतानि ' वेदनातकस्य यदहि विवाहो. भवति मासिके वार्षिके चाहि तस्मिन्यत्स्त्रियः प्राहुः पारंपर्यागतं शिष्टाचारं तत्तत्करोति' ' तथाग्निष्टोमादियज्ञानामाधान- नक्षत्रे वर्षान्ते करोति । तदेवं वर्तमानस्य यद्यष्टमासाधिका- . ॥ शौतिवर्षाणि रविवर्षणाधिगान्यधिगच्छेयुः स दृष्टसहस्रचन्द्रो भवति ' तमेनं क्रियायुक्तं पुण्यकृत्तमं ब्रह्मशरीरमित्याचक्षते तस्मान्नान्दौमुखं कृत्वा शुक्लपक्षे शुद्धे ऽहनि पूर्वाह्ने पुर्ववद्धुत्वा तथैव कपिल दुवेति वृद्धस्य वृद्धाया वा वदनक्षतो- दकादोन्मादध्यात्सर्व देवता: सहसं च प्राह्मणानामर्चन- १० बलिभ्यामन्नेन तर्पयेत् ' ग्रामं प्रदक्षिणौकृत्य सायं स्थण्डिले सहसं पिष्टेन मोमरूपाणि करोति ' राजतेन पात्रेण कुमुद- पत्रः सोमस्थार्चनं ' तस्य दक्षिणे रोहिणीगणं वामे चाना- वृष्टिगणमर्चयति' सहस्रशः सुवर्णरजतमुक्तादौ नि शत्या वस्त्र- तण्डुला पूपानि च दद्यादश्वमेधफलावायै वर्षवर्धनमिति १५ विज्ञायते ॥ २१ ॥ अथ षष्ठे मास्यन्नप्राशनं ' शुक्लपक्षे दिने शुद्धे तवाज्ये- नाघारो ' धातादि मूलहोमं पूर्ववत्तिवृत्याशनं 'प्रा मङ्गलयुक्तं कुमार विष्टरमारोप्य भूरपामिति पायसमन्न प्राशयेद्योगे योगे तवस्तरमित्याचमनं ददात्यथ प्रवासागमनं प्राङ्मुखं १ यस्मिन् instead of त• B. २ तत्करोति A ३ ०धिकान्यधि. A La.

·वैखानसरह्यसूत्रम् । ५२ [३ । २२, २३ पुष्यापूपदक्षिणदिसंभारान्कुमारं च रहौवा कनिक्रदादि- नालयं गुहस्य गच्छेत्प्रदक्षिणमर्चनं प्रणामो गुहस्य ' तच्छि- टेन पुष्यादिना गुहस्य शेषमिति तत्रामो हित्वा बालमलंकृत्य शान्तिं वाचयित्वा निवर्तयेत्प्रोक्ष्यागतं मोमस्य वेत्यङ्कमा- रोप्यायुषे वर्चम इति पिता मूर्ध्नि जिघ्रति ' वृषभं नमस्कृत्य दक्षिणपाणे:३ माङ्गुष्ठमङ्गुलौर्यहोवा कनिष्ठाद्यमिरायुभानि- त्यादिकैर्विसर्जनमायुष्टे विश्वतः प्रतिष्ठ वायाविति दक्षिणदि- कर्णयोर्जपनमुदङ्मुखं ब्रह्मादिदेवानां गुरूणां च प्रणाम कार- येत् ' पादोदकं दत्त्वा पूर्ववत्सगुडभक्ष्यस्यान्नस्य सपिण्डैः श्रोत्रियः भोजनं ' खस्तिवाचनं ' पिण्डवर्धनमिति विज्ञायते ॥ २२॥ अथ वर्ष प्रथमे हतौये वा चौडकमुत्तरायणे पक्ष आपूर्यमाणे पुंनाम्याघारी ' मूलहोमान्ते मङ्गलयुक्रमने- रपरस्थां कुमारमुपवेश्योत्तरे माचतं गोशकच्छरावे ग्टहीत्वा माता ब्रह्मचारी वा धारयेच्छिवो नामासौति ग्रहणं चुरस्य शिवा नो भवथेति शिलायां तौक्षणीकरणं 'गोदानमुन- विति गवादिदक्षिणाकरणमाप उन्दन्वित्यपां मेकं शिर- स्योषधे त्रायनमिति साक्षताङ्कुरदी प्रागुत्तराग्रौ मस्तके स्थापयेत्खधिते मैन५ हिंसौरिति धुरं निधायो/ग्रमोषधौ- सह १ संभारं instead of संभारान् A. २ तन्नाम्नोहित्वा A. ३ पाणी B. ४ ०वाचनं A La and Darpana; वचनं B ·[३ । २३ ।] वैखानसाह्यसूत्रम् । ५३ रिति येनावपदिति येन पूषत्यसावायुषेति पूर्वादिप्रदक्षिणं दर्भ सरोमाणं छित्त्वा ज्योक् च सूर्य दृश इति चूडा विभ- जेदृषिक्रमेण स्वस्थकार्षड्यार्षव्यार्षपञ्चार्षसप्ताच्चडा विभजेदनु- दितस्यकामिदमहममुश्चेत्युदुम्बरदर्भयोर्मूले' गोठे वाच्छादथे- ५ स्नातं वस्त्रादिनालंकृत्योपवेश्य दक्षिणे पञ्च प्रायश्चित्तादि धातादि पञ्च वारुणं मूलहोमं हुवा पुण्याहं कृत्वा नापिता- याचदानं गवादिदक्षिण गुरवे सुराणां पूजनं तर्पणं ब्राह्मणानामशेन करोतीत्यष्टादश संस्काराः शारौराः । २३॥ तृतीयः प्रश्नः समाप्तः॥ १ Thus Ma La; .ग्रा योषधौ. Ed and printed text of Samhita 3B धं ग्रामोषधी. My and Prayoga ; o_ ग्राम यो० Vi; आंग्रमो also the Grantha text of S. २ Thus my conjecture ; सप्ताषीं चूला La Ed ; सप्तार्षचूडां Vi; सप्तार्षा- ET My; Ma. ३ विभजति instead of .जेत् B, विभजन्ति La ViMy; एकाम् om. Ma La. ४ वा गूहये. B. सप्ताईया चूडाः .

·५.४ वैखानसाह्यसूत्रम् । [४ । १ ।] . अथ स्थालीपाकमग्नः पश्चिमतस्तिष्ठन्प्राङ्मुखः प्राणायाम धारयत्येकविंशतोमान्संना दर्भान् दर्वोक्नुवप्रणोताज्य- स्थालौचरस्थालौरनेरुत्तरे ऽवाङ्मुखं संन्यस्योद्धरेत्यग्निमुद्धार्थ- न्धनैरिन्वयेदि परिमृज्य प्रागाद्युत्तरान्तं दर्भानास्तौर्यभा- दौनग्निकुण्डं च प्रोक्षयति ' प्रणौतामासाद्य पविचं निधा- ५ याद्भिः पूरयति' पृथिव्यापो ग्रहीय्यामौति पूर्ववदुत्पयोत्तरे निधायाज्यस्थालों रहौवा पूर्ववदाज्यं संस्कृत्य चतुर्थी- वदानेयं चरुं स्थाल्यां पक्काग्निं परिसमूह्य देवस्य त्वेति दौं- मादाय प्रक्षाल्योत्तरायं निधाय परिषिच्यभान् ग्रहौत्वाज्य- मनत्यकमनूयाजमपोह्य चौन्परिधौनाघारौ च पूर्ववन्निधाय १० शेषान्यञ्चदशेमान्प्राणायामेनाग्नौ क्षिपत्याज्येनाघारौ संसाव्य हुत्वाग्नये सोमायेति जुहोति 'दा चर्चा ग्टहीत्वाभिघार्याव- दानं रहौत्वामये स्वाहाग्नये खिष्टकृते वाहेति इत्वात्रानूयाज- मग्नौ प्रक्षिप्य प्राजापत्यं जयान्व्याहतीश्च पाहि नो अग्न एनसे पाहि नो विश्ववेदसे यज्ञं पाहि विभावसो सर्व पाहि शत- १५ क्रतो कामावकीर्णः कामाभिद्रुग्धः सं मा समुद्रादिति खिष्टाकारं च जुहोति ' परिषिच्य प्रणिधि चालयति १ अथ पर्वणि Ma La Ed, पर्वणि not in Bh Vi My. २ Thus B; संग्रह्य A La. ३ दर्भ A La. ४ ऽवामखान्यस्यो• B. ५ स्वाय B. ६ .धों Vi My. ७ चलयति La.

·[8 | १-३।] वैखानसग्टह्यसूत्रम्। 'भस्मालिप्यात्मानं प्रोक्ष्यामिं वैश्वानरसूक्तेनोपस्थाय प्राणायामेन दभाश्चतुर्दिशमुत्थाप्याद्भिः प्रोक्ष्य द्वावपोह्यान्यानाप्यायन्तामिति जुहोति' द्यावपि ग्टहीत्वाद्भिः प्रोक्ष्यामये स्वाहा मोमाय स्वाहेति हुत्वा चौन्परिधौनाधारसमिधौ च जुहुयाद्धार्य कमशनः ५ ममिधि खात्मन्यरण्यां वा समारोपयेदिति विज्ञायते ॥ १ ॥ अथ मति बौहिनौवारश्यामाकयवानामाग्रयणे देवताभ्यः स्थाल्यां चलं पक्का नवेन तण्डुले न पक्केनापि जुहोत्यग्नये खाहेन्द्राग्निभ्याए खाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा. सोमाय खाहा द्यावापृथिवीभ्या). स्वाहानये विष्टकते. खाति १ . शतायुधाय ये चत्वार इति पितृभ्यः सोपवौती ग्रौनो हेमन्त इटुवत्सराय भद्रानः श्रेय इत्यायुष्या इत्यादिभिस्त्रिभिाह- त्यन्त हुत्वा दक्षिणे धरण्यां पिलभ्यो बलिदानमाप्यायन्ता- मिति तण्डुलेरास्थमभिपूर्याचम्य शिष्टैरन्तवैशे परमेष्ट्यसौति विकिरति तदेवं शालौनयायावरादिवृत्त्यन्तरमाश्रित्य १५ गार्हस्यं धर्ममनुतिष्ठतौति विज्ञायते ॥२॥ अथाष्टका 'माघप्रौष्ठपदयोरपरपक्षे ऽष्टम्यामष्टका कुर्यात् सप्तम्यां नवम्यां त्रयोदश्यां वा सायं पूर्वद्युः स्वाध्यायाचार- १ भूति स्मेति ins. Ma. para missing in B. ३ जहोति ins. A La. ४ त्रिभिः om A La. ५ अवशिष्टे B. ईशालिन. BLa. ७ These two words not given by Ma; अथाटकां La. ८ प्रो. all exc. Ed.

·वैखानसारह्यसूत्रम् । [४ । ३।] वतः शुचौनसगोत्रान्ब्राह्मणानाहयाभिपूज्य युग्मान्यवरान्विश्वे- देवार्थ व्यवरानयुग्मान्पिवर्थ इयोरेकैकं वा निमन्त्रयेद- परेधुरपराले देशे एचावाधायौपासनाग्निं वैश्वदेवाधारी हुवा स्थालौं संक्षात्य विश्वेभ्यो देवेभ्यो जुष्टमिति स्थायां तण्डुला- निर्वाप्य मतिलं चरमपूपान्यपि पचेदर्दक्षिणस्यां नान्दौ । मुखवन्मण्डलान्युपलिप्यास्वासनमित्यासनानि सदर्भतिले- वासनेवासयित्वा वस्त्राद्यैरलंकृत्य ब्राह्मणान्प्रत्यङ्मुखान्विश्वे- देवानुदगन्तं पुष्याद्यैः पिढनुदङ्मुखान्यागन्नं गन्धाद्यैः पूज- स्वधा नम इत्युका तेषां करे तिखोदकं दत्त्वा प्राप्नोत् भवानिति ब्रूयात् ' ओं तथा प्राप्तवानौति प्रतिब्युरगौ १. होमं करिष्यामौत्युने कुरुवेति तैरनुज्ञातो ऽग्निं परिषिय विश्वे देवस्य विश्वे अद्य प्रजापते न त्वत्मभूः खयंभूः सं ते पयासि मोम यास्त इति रौद्रं ब्राझं वैष्णवं व्यहत्यन्तं १ .नागौ A. २ वैश्वदेवमाधारं B. ३ प्रक्षाल्य Ma. ४ देवेभ्यो जुष्टं निर्वपामौति Ed La My. ५ Thus A La and Prayoga ; निरूप्य B. ६ .लिप्यनिदर्भ तलेवासयित्वा Ma; लिप्यास्वासनमित्यासनानि सदर्भतिले- वासने Vi My La and thus also Ed, which, however, puts into brackets the words अस्वासनमित्यासनानि । ७ प्रति om. Ma Ed; it is added above the line in Vi. ८ उत्वा B. CAfter यास्ते La Vi My ins. या ते धामानि, Ed. puts these words in brackets.

·[8 | ३, ४ ।] वैखानसाह्यसूत्रम् । - देवानां सपिण्डीकरणवत्पिणामप्याज्येन' हुवा हव्यं कव्य- मित्यभिधार्य पक्केनापूपमिश्रेण जुहोति ' गामुपाकृत्य पशु- बन्धवत्संजयोखिद्य वपामुद्धृत्य पक्कया तया वह वपामिति होम चामनन्ति ॥३॥ दक्षिणपश्चिमे ऽगरेकोद्दिष्टवनिर्वापस्थानं तद्दक्षिणस्थामवटं चोपकल्योद्धन्यमानमिति दर्भेस्त्रिभिर्दक्षिणान्तं सकृदुल्लिखेत् ' गायव्या प्रोक्ष्य स्थाने निहन्मि सर्वमिति दक्षिणाग्रानयुग्मानु- दुम्बरपचदीस्तिलेरास्तणाति ' पोषाय वेति मकूर्चाक्षतं पात्रमुदकेनापूर्य पितरो मे प्रसौदन्विति प्रणम्या म श्राग- १० न्विति पिहनावाह्य दक्षिणाभिमुखो ऽन्धयत्या मा वाजस्थति पात्रं प्रमाानिरिन्द्रेति चरुं निर्वपति 'दर्भण तमष्टधा विभज्य माज्यं पिण्डान्कला सव्योत्तरपाणिभ्यामयमोदन इति पिलभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहेभ्यो ज्ञातिवर्गभ्यः पिलपत्नीभ्यः पितामहपत्नीभ्यः प्रपितामहपत्नीभ्यो ज्ञातिवर्गपत्नीभ्यः पिण्डं १५ निर्वपामौति निर्वपत्येवं मातुः पित्रादिभ्यः पिण्डदानं केचिददन्त्यञ्जनदनधावनदधिसनुमधुव्यञ्जनेक्षुबदरौफलान्यप- येच्छणाछाद्योपरि पुष्पतिलाक्षतदर्भाग्यसेदूर्ज वहन्तौरिति' परितः स्त्राव्योदकं दत्त्वामूर्तीनामिति तत्पात्रोदकेनावटं पूर- १ अपि om B. positfre. all exc. Bh. ३ युग्मान्युदुम्बर• Ma, • युग्मोदुम्बर• A La. ४ ०बदरफ. B. ५ .ति पिण्डान्परितः स्वाव्यो० A La; ति परितः प्रखाव्यो• Ma; Bh. also साव्य। 8 ·वैखानसाह्यसूत्रम् । [018,५] १ यति ' चशेषेणान्यैश्चान्नाद्यपूपोपदंशैः पूर्ववडाह्मणान्यथादप्ति भोजयेत्तेषु कप्तेषु पितरस्कृप्ता' भवन्ति ' वाग्यताभुनानानृचः पेटकाः श्रावयेदुंच्छिष्टं संशोध्य तत्रानं विकिरेदाचान्तेभ्यो मुखवासं निवेद्य रजतं तिलं सुवर्ण वा दक्षिणां पशुकांस्य- यानदास शयनासनादौनि परिच्छदांश्च यथाशक्ति ददात्यनशेषं तेभ्यो दर्शयित्वा यथोक्तं करणीयमाचमनोच्छिष्टशोधनो- त्यापन विसर्जनादन्यदिश्वेदेवपूर्वमाचरेदन्यथा' रचांस्यपइरेयु- नमो वः पितरः इति पिढनभिवच्छ पिण्डानुदास्येदस्तुरे प्तिरा मा वाजस्येति मुक्तवतस्तान्नमस्कृत्योत्तिष्ठतेत्युत्थाप्य परेत पितर इति प्रवासथति 'पिदभुतं पिटजीर्णमित्यन्त- १० होमान्ते ऽग्निमालये प्रतिष्ठाप्य पञ्च महायज्ञाकरोति दरिद्रो ममेयमष्ट केति कक्षमग्निना दाहयेच्क्रोत्रियाय पानीयं वा दद्यादिति विज्ञायते ॥४॥ अथातो ऽमावास्थायां पिण्डपिढयज्ञं यजेत' पूर्व ऽहन्यपां मेध्यमिति ममूलं बर्हिराहत्य सचदेवाच्छिद्य मकदाच्छिन्न- १५ बर्हिषः समाहरत्युपोथ्य श्वो भूते ऽपरावे ऽग्निं प्रणम्य प्राचौना- बौत्यध्वर्युदक्षिणाग्नेर्दक्षिणपश्चिमस्या चरुवाच्याज्यस्थालोसुक्- १ पितरः सुटता La. Vi My. २ •पूर्वमा• La Vi My Bh; •पूर्वकमा० Ma ; Ed. omits this word.- पाचरति instead of वाचरेत् A La. ३ उत्थापयेत् instead of उद्दासयेत् Ma alone. ४ After जीर्णमिति Ed ins. उपजुहा इत्वा ; La Vi read होमान्ते ; My ins.उपजहा। उपजुहान्त- ·[8 | ५।] वैखानसाह्यसूत्रम् । પૂર્ણ सुबेभामेक्षणेडापाचस्फ्यशूलिखल मुसलादिपाचाण्कैकशः प्रथु- औत 'अपहता असुरा इति वेदिं परिज्यायात पितर इति दक्षिणाभिं सकृदाच्छिन्नबर्हिषा परिस्कृणाति' पिटभ्यो जुष्टं निर्वपामौति स्थालौं सपवित्रां बौहिभिरापूर्य तेनैवाभि- . ५ मृश्य तथैव ताञ्च निरुप्या भिमशेद चाहार्यस्य दक्षिणस्या पश्चिमस्या वोत्तरपश्चिमग्रोवर कृष्णाजिनमास्तौर्योर्ध्वमुलूखलं संस्थाप्य ब्रौहीन्प्रक्षिप्य पत्न्यवघातं कृत्वा विवेचनवर्ज परावा मकृल्करोत्यध्वर्युः स्याल्या तण्डुलानतिः महत्परिप्लाव्याचाहार्य जौवतण्डलमखिन्न चर्स अपयेदृक्षिणतः स्थालौं भेक्षणं च १ • दर्भवासाद्यानुत्यूतसर्पिषा पक्कमभिधार्य शन्धन्तां पितर इति वेद्यां परितः कूर्चनापः साश्येत्सोपवौती दक्षिणशा- विमान्दुत्वा मेक्षणोन चम्मभिधार्यावदायागये कव्यवाहनाय स्वधा नमः खाहा सोमाय पिटमते स्वधा नमः स्वाहा यमाय चाङ्गिरस्पतये स्वधा नमः वाहेति जुहोति तदग्नेः १५ सधूममेकमुल्मुकमुद्धृत्यापयन्त्वसुरा' इति पश्चिमतो वेद्यां संन्यस्य निर्धूमं तं विसृजेत् ॥ ५ ॥ १ मेक्षणदोडपात्र. Ma, मेक्षणं दौडपात्र. Bh. २ न्याहार्यदक्षि. A La. ३ पश्चिमस्यां वा om. A La. ४ La and A (but of these Ed in brackets) ins. मुसलं च । ५ परि om. B. ६ च in Vi and My only. ७ एकमुल्कम् La Ed, एकमुल्मुकम् B, एकामुल्काम् Vi My ·वैखानसाटह्यसूत्रम् । ६० [४ । ६, ७। यजमानः प्राचौनाबौतौ दक्षिणपूर्व स्फ्येनैवोल्लेखनं कृत्ला तवाद्भिः प्रोक्ष्य स्फ्यं निधाय तस्मिन्बोदकान्न इत्युदकेन तर्पयित्वा पश्चिमे मकदाच्छिन्नबर्हिषि पिढन्यितामहान्प्रपिता- महानभ्यर्यावाचौनपाणिरेतत्ते ततासौ ये च त्वामन्विति प्रत्येकं दक्षिणान्तान्पिण्डान्दद्यादाच पितरसावाङच्च पिता- । महासावाच्च प्रपितामहासावित्यभ्यञ्जनमेतानि वः पितर इति कशिपूपबर्हणवासोऽञ्जनं चार्पयेत्पूर्ववदूर्ज वहन्तौरिति पिण्डं परिषिच्य विरुदकाञ्जलिं दत्त्वा तथैव पिहनभिवन्ध प्रवासयति' प्रजापते न बदिति गार्हपत्यं गत्वा यदन्तरिक्ष- मित्युपतिष्ठेतानाहिताग्निश्चैवमौपासमाग्नौर चरुं अपयित्वा १० जुड़यादौपासनस्य संस्काराभावाचदनरिक्षमिति मन्त्रण गाईपत्यशब्दं विनवोपस्थानं कुर्यादपा त्वौषधौनामिति मध्यम पिण्डं दत्त्वाधत्त पितर इति पत्नौं प्राशयेदेषा पुमांस जनयति' दिपिता चेद्यजमानस्तथैव पिण्डं दत्त्वा यन्मे मातेत्येकस्मिपिण्डे तो वावपि ध्यावाच पितरो यथाभाग- १५ मिति प्रणमद्ये समाना इति मकदाच्छिन्नमग्नौ हुत्या पात्राणि इन्दमाहरतौति विज्ञायते ॥ ६ ॥ अथ श्राद्धं' मासि मास्थपरपक्षे ऽन्यतमे ऽहन्यजन्म ब्राह्मणनिमन्त्रणादि सर्वमष्टकावतथाज्यचरू हुत्वानं पिण्डार्थ २ This passage is difficult to restore. I have accepted the reading of Ma. The text of the mantra in the Samhitā seems also utterly corrupt. parfare: instead of .fo: Vi My.

·[४ । ७, ८] वैखानसारह्यसूत्रम्। १० पात्रे समवदाय ब्राह्मणान्भोजयित्वा नमो वः पितरो रसायेति पिण्डं प्रथमं पिटभ्यो नमो वः पितरः सोम्यास इति दितीय- हतीयौ पितामहप्रपितामहाभ्यां ' पिसभ्यस्तत्पनीभ्यः पिण्डा- नर्पयतौति विशेषः ' पितरि जीवति पिण्डा' न निर्वाप्यास्त- ५ मेवान्नादिना' यथेष्टं तर्पयेद्यस्मिन्दिने ज्ञातिर्मतस्तस्मिन्मासि मामि प्रेतायैकं पिण्डं निरुप्यकं भोजयेदा संवत्मरान्मासि- श्राद्धमष्टकां च न कुर्यादा मपिण्डीकरणदित्येके ' पित्पूजा प्रेतपूजा भवेत्यिहन्प्रेत चोद्दिश्य पूजनं सर्व श्राद्धं भवतीति' पिण्डपिढयजः कर्त्तव्य एवेति विज्ञायते ॥ ७॥ अथ चैत्री' चैव्यां पौर्णमास्यां ग्टहं शोधयित्वालंकृत्य दम्पती नववस्त्रोत्तरौयपुष्याोरलकुर्यातामांधारे कृते देवताभ्यः स्थाल्यां चरुं श्रपयित्याज्येन ग्रीमो हेमन्त ऊर्ण मे पूर्यतां श्रिये जातो वैष्णवं च हुत्वा साज्येन तरुण मधुथ खाहा माधवश्च स्वाहा क्रश्च स्वाहा शचिश्च स्वाहा नभश्च १५ स्वाहा नभस्यश्च वाहेषश्च स्वाहोर्जश्च स्वाहा महश्च स्वाहा महस्यश्च स्वाहा तपश्च खाहा तपस्यश्च वाहतुभ्यः स्वाहतु- देवताभ्यः स्वाहौषधीभ्यः स्वाहौषधीशाय स्वाहा श्रियै स्वाहा श्रीपतये स्वाहा विष्णवे वाहेति जुहोत्यपरेणाग्निं देवौं श्रियं देवं श्रीपतिं च प्रामुखमभ्यर्च हविर्निवेदयति १ पिण्डो न निर्वाप्यस्त. 'Vi My alone. २ Thus Ma; प्रेतान्वोद्दिश्य La Ed; प्रेताननुद्दिश्य Vi; प्रेतानुद्दिश्य My. ३ पूर्येतां Ma Ed, but both copies of the Samhita पूर्यतां ।

·६२ वैखानसम्टह्यसूत्रम् । [४ । -१०। चव्याणि पक्वान्यन्नानि সাম্ভাবনিমুন भोजयित्वा सपिण्डेयुक्तो भुञ्जीत ' ॥८॥ अथाश्वयुजौ ' प्राश्वयुज्यां पौर्णमास्यां गोष्ठे ऽग्निं समा- धायाधारं जुहुयादग्नेः प्राच्यां भवं देवमावाह्याभ्यर्च तणानि संभृत्य गाः स्थापयति' भवायेति स्थाल्यो निर्वापश्रपणं . ५ कृत्वाग्नौ परिषेकं कुर्यात् भवाय शर्वायेशानाय पशुपतय उग्राय रुद्राय भौमाय महादेवाय स्वाहेति रुद्रमन्यं त्र्यम्बक- मित्याज्यहोमान्ते मेक्षणेन चरमवदायाभिघार्यावदानं संग्टह्य पूर्ववजुहुयादपत्रैर्देवरे चरुं निवेद्याज्यशेषेण हृणान्यभ्युक्ष्य गोभ्यः प्रदाय प्रदक्षिणनमस्कारौ करोतौति विज्ञायते ॥६॥ १० अथानौ नित्यहोमान्ते विष्णोनित्यार्चा सर्वदेवार्चना भवति ' अग्नि देवानामवमो विष्णुः परमस्तदन्तरेण सर्वा अन्या देवता इति ब्राह्मणं' तस्माङ्गहे परमं विष्णुं प्रतिष्ठाण्य सायंप्रातहेमिान्ते ऽर्चयति ' घडङ्गुलादहौनं तद्रूपं कल्पयित्वा पूर्वपक्षे पुण्ये नक्षत्रे प्रतिष्ठां कुर्यात्तस्मात्पूर्व बतौये ऽहन्यौपा- १५ सनाग्निकुण्डं कृत्वा पूर्ववत्प्रोक्षणोल्लेखनादि कर्म कुर्याड्वितीयस्थां वेद्यां षट्त्रिंशदङ्गलप्रमाणैर्द भैः कूर्चन वा परिस्तीर्थ परिधौ- नू समिधौ निधायोर्ध्ववेद्यां यथादिशमिन्द्रादिदिग्देवा- न्दक्षिणे ब्रह्माणमुत्तरे मोमं च पुष्पाद्यैरभ्यर्थ्य तथैवाघारं १ चैवियाणि B. २ अपणो B. ३ Thus B, and the Prayoga also points to as plural ; ० पत्रे देवं A La. ४ नित्यार्चना B.

·[७११०, ११।] वैखानसाह्यसूत्रम् ६३ जुहोति ' दङ्ग्यः स्वाहा हनूभ्याए स्वाहेत्यङ्गहोममतोदेवादींश्च इत्वा पुरुषसूक्तं जपन्सुवर्णनाच्युन्मेषणं करोति ' नद्यां तटाके जलपूर्णपाचे वा' चे ते शताद्यैर्वस्त्राणि' कुशांश्चास्तौर्य विष्णु- सूक्तेन देवं प्राशिरः शाययित्वाधिवासयति' द्वितीयदिवसे ५ स्वाला रात्रौ पूर्ववदाधारं हुवाष्टौ कलशानाहृत्य पञ्चगव्य- तदधिक्षौराक्षतोदकफलोदककुशोदकरत्नोदकैः पूरयित्वा देवमभ्यर्च वसोः पवित्र मन भायाहौषे खोर्जे त्वा शं नो देवौश्चत्वारि टङ्गा' सोमो धेनुं चत्वारि वागिदं विष्णुरिति कलशैः स्नापयित्वापोहिरण्यपवमानैर्गन्धतोयैश्च स्नापयत्यो- १० रुत्तरस्यां बौहिभिर्वदिं कृत्वा विष्टर न्यस्थर वस्त्राण्यास्तौर्य देवमारोप्य वस्त्राद्यैरलंकृत्यायति ' पुण्याहं कृत्वा स्वस्तिमूतन तामभिमृश्य खस्तिदा विशस्पतिरिति प्रतिमरां बद्धा पूर्ववद्देवं शाययौत ' ॥ १० ॥ कालविहौनं कुम्भमुत्यूतैराधावैरापूर्य देवस्य पार्श्व निधाय १५ प्रणवेनाभिम्मश्य कूर्चाक्षतसुवर्णरत्नानि प्रक्षिपेन्निष्कलं देवं हृदये तथाधावे' रुकमाभं रक्तास्य नेत्रपाणिपादं श्रीवत्साङ्क चतुर्भुजं पीताम्बरधरं शङ्खचक्रधरं सौम्यं सकलं ध्यात्वा १ . वैते gato Ma La Ed; at a Wato Vi My, ta xat also Bh.; acc. Ac. to the Samhitā the mantra begins a o, cp. IV. 14. २ Thus Vi La Ed and printed text of the Samhita ; टङ्गाः Ma My and Grantha copy of the Samhitā. ३ Thus A La; विटरे वस्त्राण्यास्तौर्य Ma; संन्यस्य Bh. ४ हृदयाचदाधावे A La.

·वैखानसारह्यसूत्रम् । [४ । ११, १२। प्रणमेदग्निं परिषिच हौचं प्रशंस्य दक्षिणप्रणिध्यामों भूः पुरुषमों भुवः पुरुषमो५ सुवः पुरुषमों भूर्भुवः सवः पुरुषं नारायणं विष्णुं पुरुष सत्यमच्युतमनिरुद्धं श्रियं महौमिति नानावाह्य निर्वापं कृत्वाज्येन विष्णुसूत्रपुरुषसूक्ताभ्यामतो- देवादौञ्छिये जातो मेदिनौ देवौति चतुरावर्त्य हुत्वा नाना साज्य चरुं जुडथात्प्रभाते स्नात्वा प्रणवेम देवमुत्थाप्य शकुनसूक्तं जपन्सह कुम्भेन देवमानौय रहे वायव्यां देवायतने ऽग्निशालायां वार्चापौठे रत्नं सुवर्णं वा संन्यस्य विष्णुसूत- पुरुषसूकाभ्यां विष्णु प्रतिष्ठापयामौति प्रतिष्ठाप्य बिम्बस्य मूर्ध्नि नाभौ पादे च सुवर्भुव रिति हृदये प्रणवं विन्यस्येदं १. विष्णुरिति देवं थायन्कुम्भस्थमाधावं शक्तियुत कूर्चनादाय बिम्बस्य मूर्ध्नि विष्णुमावाहयामौति संसाव्यावाहनं करोति' विधिनैवाराध्य हविर्निवेदयति ॥ ११ ॥ अथ नित्यार्चनमतो देवा इति देवं प्रणम्य निर्माल्य- मपोह्योत्पूतैराधावैर्ध्याहृत्या वेदिं परिमृज्य पूर्ववद्देवं ध्यात्वा १५ प्र तद्विष्णुरिति कुशपुष्यदर्भान्यतमेनासन कल्पयित्वा बौणि पदेति पाद्यं शं नो देवीरित्या चमनं दद्यादिषे वोर्जे खेति स्नापयित्वा विष्णोर्नु कमिति वस्त्राभरणैरलंकरोति ' पूर्ववत् १ A La om. २ After च Ma La ins. क्रमेण । ३ Thus Vi My ; शक्तियुक्तं La Ed; भक्ति Ma; शत्या युतं Bh. ४ B व्यपोह्य instead of अपोय । ५ Thus A; कुशपुष्याद्यन्यत• Ma.

·[ 8 | १२, १३ ।] वैखानसगृह्यसूत्रम् । ६५ । वत्पाद्याचमनं दत्त्वा तद्विष्णोः परमं पदमिति पुष्यं तद्विप्रास इति गन्धं परो मात्रयेति धूपं विष्णोः कर्माणौति दोपं त्रिव इत्यर्थं दत्त्वा पुनराचमनं ददाति ' तदस्य प्रियमिति हविर्निवेदयेदिदं विष्णुरिति पानौयं तथाचमनं विचक्रमे ५ पृथिवौमिति मुखवासं च दत्त्वा दादशाष्टाक्षराभ्यां पुष्पाणि ददाति' तं यज्ञपुरुषं ध्यायन्पुरुषसूक्तेन संस्तूय प्रणाम कुर्याद्यज्ञेषु विहीनं तत्संपूर्ण भवतीति श्रुतिर्दिजातिरतन्द्रितो नित्यं ग्टहे देवायतने वा भक्त्या भगवन्तं नारायणमर्चयेत- द्विष्णोः परमं पदं गच्छतौति विज्ञायते ॥ १२ ॥ अथ ग्रहशान्तिं व्याख्यास्यामो ' ग्रहायत्ता लोकयात्रा तस्मादात्मविरुद्धे प्राप्ते यहान्सम्यक् पूजयत्यादित्यञ्चन्द्रो ऽङ्गारको बुधो वृहस्पतिः शक्रः शनैश्चरो राहुः केतुश्चेत्येते नव ग्रहा रकासितातिरकश्यामपौतमितासितकृष्णधूम्रवर्णाः प्पतिगृहहरीन्द्रशचौप्रजापतिशेषयमाधिदैवत्याः ' मध्याग्नेय- ५५ दक्षिणेशान्योत्तरपूर्वपश्चिमनेतिवायव्या श्रितास्तस्माच्छुद्धे देश मनोरमे गोमयेनोपलिप्ते स्खे स्खे स्थाने शालिबौहिभिः सिकताभिर्वा चतुरनं वृत्तं तुल्याकारं त्रिकोणमष्टाश्रमर्ध- चन्द्राकार वज्राकारं दण्डाकृति ध्वजापतौति क्रमेण पौठान्युपकल्प्य तेषु कूचे निधाय तद्दक्षिणपार्श्व तदधि- । अनला- १ . शेषयमा अधि. Ma. २ अर्धचन्द्रं My La Ed. ३ वनिर्धजा• Ma, कृतिं ध्वजाकृतिमिति La. ४ उपलिप्य B. 9 ·वैखानसरह्यसूत्रम् । [४ । १३, १४। ५ दैवतामुद्दिश्य पौठान्युपकल्याहवनौयान्वाहार्यगाईपत्यावसथ्य- मन्या क्रमेणोपकल्याग्नौन्साधयित्वार्चयेत्करवीर शङ्ख-पुष्योत्पल- नन्द्यावर्तचम्पकमलिकासितगिरिकर्णिकाकल्हारतापिञ्छपुष्यै- स्तवर्णवर्णैः पुष्पर्गन्धैः पूर्ववदभ्यर्च शुद्धोदनपाथसगुडो- दनदथ्योदनगौडिकचित्रोदनकृसरमाषोदनकणोदनानि क्रमेण निवेदयेत् ॥ १३ ॥ तदधिपस्तिदहणाभ्याघारं हुत्वार्कपलाशखदिरापा- मार्गाश्वत्थोदुम्बरशमौदूर्वाकुशान्यथा क्रमेणा सत्येन मोमो धेनुमग्निमं/बुध्यस्व बृहस्पते अति यच्छुकं ते अन्यछ नो देवौः कया नश्चित्रा केतुं कृण्वनिति क्रमेणाष्टशतं सप्तविंशतिक १० वा बिमधुराताभिः समिद्भिश्चरुणाज्येन च जुड़यादा हवनौये शशिशुकयोरन्वाहार्य ऽङ्गारकराकोर्गार्हपत्ये ऽमितकेवोरावमथ्ये गुरुबुधयोः मन्ये भवितरित्यग्नि दूतं ये ते' शतं सुब्रह्मण्य इदं विष्णुरिन्द्रं प्रणवन्तं गन्धदारां ब्रह्म जज्ञानं शं नो निधत्तां यमो दाधारेत्यधिदेवेभ्य श्राज्येन तत्तत्स्थाने जुहुयाद्विष्णो- १५ र्नुकादौन २ मिन्दाहुत्याश्रावितादौन्हुत्वा पायम कसरगौड्याद्यैः पूर्वोक्तचरुभिर्ब्राह्मणान्मोजयित्वा रक्रधेनुमादित्याय शङ्ख सोमाय ताममङ्गारकाय हिरण्यं बुधाय शक्लं वासो रहस्पतये हयं शुक्राय कृष्णां गां शनैश्चराय राहोछागं केतोरायम- १ तदधिदेव मु. Vi My, तदधिदैवतमु. La Ed. २ So here all the Mss., as against p. 63, l. 3 ३ Instead of कादौन Ma कादि।

·[४ । १४ ।] वैखानसाह्यसूत्रम् । दण्डमित्यात्मविरुद्धानां तदह' दद्यात्सर्वेषामलाभे सुवर्ण जन्मकर्मसांघातिकसामुदायिकवैनाशिकर्भसंस्थेषु क्रियाकाल- विरुद्धेषु ग्रहेष्वेतच्छुभवारभेतै तेन नवग्रहजा दुःखा व्याधयः शान्तिं यान्ति अन्यथा महत्तरो दोषो भवति । ग्रहपूजां * पुरस्कृत्य सर्वकर्म समारभेदिति विज्ञायते ॥ १४ ॥ - चतुर्थः प्रश्नः समाप्तः ॥ १ Thus B; नदहमहै A, La. २ Ma ins. वा।

·वैखानसह्यसूत्रम् ।
[५ । १।
अथाहितानः पत्न्या ग्टहस्थस्य स्त्रिया ब्रह्मचारिणो
ऽनारोपितकार्यस्य च दहनविधि व्याख्यास्थामो ' यथोक्तस्त्रै-
वार्षिकैररिष्टैरायुरात्मीयं परोक्ष्य बतौये पञ्चमे नवमे वाहिर
मुमूर्षुर्वान्धवान्पञ्चविधानाहय पूर्व प्रियं भाषित्वैहिक संभोगर
पारलौकिकं चात्मनो विभजेटुपस्थिते ऽहनि शुचौ प्रदेश
सिकतातले" दर्भान्प्रागग्रानास्तृणाति' दक्षिणायानित्येके
तत्रामौत शयौत वा दक्षिणशौर्षमस्वाध्वर्यः शं नो मित्र इति
शान्तिमात्मनः कृत्वायुषः प्राणमिति मुमूर्षोर्दक्षिणे कर्ण
जपेत्संज्ञानमिति वामे च ' प्राप्ते प्रयाणकाले एक्लमहो मामाः
षडुत्तरायणमग्निर्कोतिरनेन पथा ब्रह्मपदमपुनरावृत्त्याभ्येति १०
धूमः कृष्णो रात्रिर्मामाः षड् दक्षिणायनं चान्द्रमसमेतज्योतिः
प्राप्य निवर्तत दूति गतौ चोभे विज्ञाय शान्तिं ज्योतिश्नतों
जपतौन्द्रियाणौन्द्रियार्थषु निरुध्य क्रमेण घण्टावमानिके ११
१ च in Band La only.
२ वा० B; चा. A La.
३ .हिकसंभोग Mss. exc. Vi.
४ चात्मने Vi My La.
५ Thus Ma La Vi My; सिकतातिलान् Ed and to this reading
points Bh also.
है मुमूर्षाः in Vi My La, not in Ed Ma; supported by the Bh.
७ दक्षिणकर्णे Ed Vi.
८ Thus La; अपुनराहत्यभ्येति Ed; अपुनरावया॑भ्येति Ma; पुनराहत्या.
Vi; पुनरापल्या. My.
< 97: La Vi My; the Bh., # waan: points to war
१० प्राप्यते Vi My.
११ वसानके Vi.

·[५।१।] वैखानसाटह्यसूत्रम्। पदत्रये निविष्टे' नानाविधे स्वयंज्योतिषि ब्रह्मण्यद्वितीये तद्यो ऽसौ सो ऽहमित्यात्मोपासनक्रमेण वा समादधीत ' प्रयाणकाले यं ध्यायति तन्मय एव भवत्यात्मेति ब्रह्मवादिनी वदन्ति ' तदेवं देवकते' प्रतिसंहारे गन्धात्मकं भूमेर्गुणमापः ॥ प्रथमं ग्रसन्ति ' तदास्य भ्रमतीव तदास्य भ्रमतीव शरीरं व्यावतिष्ठेतीपां५ गुणोद्रेकादिन्धितो ऽग्निः प्रविश्य प्राणायतनमर्माणि दारय- नाडौमुखेभ्यो रसं दहति ' तदा दह्यमानमिव शरीरं मन्यते ततः कौलालं शुष्यति' मुक्तबन्धे नेमणि पित्तेन महानौ पतिते स चानिरर्थाभावाच्छाम्यति ' वायुस्तिर्यगर्ध्वमधश्चैव १० जारौरं व्यालोलयति' तस्मान्मुह्यति तदा स्वैः स्वैः कर्मभि- रुन्मुक्ताः पञ्च वायवो विसृजन्यात्मनः स्थितिमभिनिष्क्रा- मतचोच्छ्राम ब्रह्ममुक्ताहते रिव मन्दं मन्दमूनाणमुदावहति तदा वेगेनोत्थाय वायुमूर्तिभ्रमन्निवास्थ कण्ठे खुरुखुराय- -- १ शो Ed only. २ आत्मौपा. Ma Bh My. ३ प्रायण Ed. ४ देव. A La. ५ Reading uncertain. I have accepted the reading presented by Ed; व्याप्यतिता. Ma ; व्याप्यतिसतोपां Vi; द्यावतिष्ठेत the Bh, explaining विशेषेणावतस्थे (pointing to व्यवति०); व्यापतिष्ठतामां La; My is incomplete. ६ एवं instead of एव B. ७ मुक्ताः instead of उन्म • B. ८ Thus tentatively emended ; मुक्तादृतेरिव Ma Ed; ब्राह्म मुक्त्याहते. My, Vi corrupt ; ब्राह्ममूर्त्यादृतेरिव La; Bh presents मुक्वा । र अस्य om. La A. ..

·वैखानसरह्यसूत्रम् । [५ । १, २।] ५ माणो' विश्वमेव विहरञ्जलकावत्पदात्पदान्तरं विन्दन्नु- कामति ' धर्माधर्मावूर्वभावो ऽधोभावश्च ज्ञानाज्ञाने सुख- दुःखे चेश्वरवशात्तेन सह प्रतिष्ठेयाताम् ॥ १ ॥ अथ वै विगतानिलचेष्टं देहं मृतकमाज्ञाय गेहाइहिः शुचौ देशे चित्तिःसुगादिना स्नापयित्वाज्याभिषेचनं ग्राम्या- लंकरणं बर्हिषा पादकरयोरङ्गुष्ठौ बध्नौयाद्यस्याभोका शकल इत्यहतेन वाससा पादतोदशान्तमाछादयति' तथैव शयन- मभ्युच्य गाङ्गेयेति९ शाययोत' नैतदन्ये स्पान्त्यनाहिताग्न्या- दौनां मःषधिपृतनोदकुम्भन १२ स्मशाने स्नानालंकारौ स्थाता- मिति विशेष ' उखाखनौनादाय यज्ञभाण्डानि नवानि १० मृन्मयानि१३ घटशरावादौन्यौदुम्बराणि समित्परिधिशाखा- पत्रानुत्तरवििहरण्याकलतिताक्षतदधिमधुचीराच्यादौनि" १ Thus Ed My La Bh; खुरखुरा. Ma Vi. २ जलकवत् A La. ३ अर्श्वभागाधोभागौ च Ed only. ४ सहात्मना B. ५ अथो A La. * मृतकं instead of मृतं Vi My La. ७ These two words om. Vi My; only Vi has a trace of them : मृतमाग्नेयगे शुचौ । ८ आज्य om A La ; भिषेकं Ed only. ( ङ्गछे B. १० Mantra uncertain ; यस्योभेत्ता शकल La Vi Mr. ११ गाङ्गेय इति Vi My Bh. १२ प्रयुक्तेनो instead of •टनेनो B. १३ एम. all exc. Ed. १४ A and La पात्राणि instead of पत्राणि ·[५ । २ ।] वैखानसम्मृह्यसूत्रम् । संभृत्योत्तरस्यां पूर्वतस्तस्मान्यस्यति स्नात्वाध्वर्यु:२ पिलमेध- विधिना ग्निहोत्रेण यथाखमनो दक्षिणाभिमुखः प्राचीनावौती परिस्तौर्य मतिलेनाचतेन वैश्वदेवं हत्वा ग्रहदेवताभ्यो बलि हरेत् ' भवस्य भारकाः सपिण्डाः पञ्चमंबन्धिवर्गा३ वा तदन्ये ५ समानौ द्वौ चत्वारो वा स्माता दर्भरज्जुसंवौता दर्भाम्बरधराः स्युः पुत्रास्त्यष्टिकायोगेनाग्नौनसंकरं ग्टलौयुः कुम्मं च नौतराण्यन्ये ऽनुनयन्तिः पश्चादुत्तारेण मेरोरह इति मृतकमुद्धृत्य यथाप्रवेशं ग्टहानिर्गमय्य हरेयुग्रीमान्ते पालाश्या शम्या वा शाखयाप्रदक्षिणमपेत वौते ति त्रिवौधौस्त्रिर पक्रम दक्षिणान्तं मार्जयित्वाहोभिरद्भिरिति दक्षिणस्यां तामुत्मजति तत्र तिलाक्षतोदकैः प्रोक्ष्य मेरोरंह दति दक्षिणशौर्ष- मवतारयेयुरुत्तरत्राप्युद्धारावतारयोरेवमेतेन कुर्वोरंस्तथै- वान्यादिसंभारानिधाय तस्माद्वायव्यां दक्षिणायेषु दर्भेषु चिगुणेश्वराणि बौणि मृत्पिण्डान्यवाच्यन्तं न्यस्य हव्येन विष्णु १ पूर्ववत् B instead of पूर्वतः । २ सातो A, सानोध्य. La. ३ Thus La Vi My Bh; पञ्चबन्धुवर्गा Ma Ed. ४ .त्रियष्टि. B. ५ च om. B. ६ नयन्ति Ma Vi My, नयान्ति La. ७ Thus Ed Vi; दुत्तरेण Ma Bh My La. ८ त्रिः om. B. र उद्धर instead of उद्धार B.- अनेन instead of एतेन Ed.

·वैखानसरह्यसूत्रम् । [५ । २, ३ ।] ब्रह्माणं तिलाक्षतोदकैदक्षिणाभिमुखो ऽभ्यर्चयति' तथाप- सव्यं कव्येन रुद्रं पूजयेत्' श्राधानक्रमेण प्रवाभिमुख: खे खेर नौ जुड़यात् धात्रे ऽर्यम्णे ऽशाय मित्राय वरुणाय त्वष्ट्र इन्द्राय पूष्णे भगाय विवखते पर्जन्याय विष्णवे वाहा व्याहतौब्रह्मणे स्वाहा व्याहृतौ रुद्रेभ्यो ऽपसव्यं होमो । मृगव्याधाय शर्वाय भवाय पिनाकिने भवनायेश्वराय स्थाणवे कपालिने निर्गतये ऽजायैकपदे ऽहये बुनियाय वाहेति याहृतौः ॥२॥ पूर्ववत्पूजनं स्मृत्पिण्डानां ' मृतकस्य चेलोपमार्जनैः सिम्वातं वातास्ते वान्विति त्रिः कृत्वा तथा श्मशानेक्षण मुंद्धृत्यानु यज्ञ- १० भाण्डं नयति' मृत्पिण्डं वैष्णावं तेषामप्सु क्षिपति' बाह्यं तत्रैव पिदधाति' रौद्रमादाय गच्छेचितोद्देश वनं नदौतौर शिलोच्चयं वा प्रत्यग्दक्षिणतश्च प्रवणं ग्लाति' भिन्नच्छिन्न- मलवल्यौककेशकपालास्थितषाङ्गारोषरेरिणपाषाणवृक्षमूलोद्दे- शान्वर्जयेतंत्र चिताप्रमाणं कायमात्रायामं तदर्धविस्तारं १५ १ अभ्यर्थ La Vi My. २ ०सव्यः Vi My. ३ खे once B. ४ Instead of विवखते Ma and printed text of Samhita दिवस्यनये। 4 Here and below we find ziyat: or ofa: or ofa or ont i ६ Thus Ma; जैकपदे and ऽहिर्बुधये the others. 9 मनयति Ma. ८ निक्षिपति Ma. र चितोपदेशं B. १० ० मूलदेशान B.

·[५।३।] वैखानसाह्यसूत्रम् । मन्युक्षणं च ग्रहौत्वा पूर्ववच्छाखया महिरण्यया वा प्रमा?त्मर्जन- तासु वौधौवपसातः१ मर्पत प्रेता इति तिस्रो नव वा कर्षर्दक्षिणापवर्गाः स्फ्येन परशुना वा भागावगाढविस्तारं मध्यपूर्वापरतश्च खनति' तिलतण्डुलाना- ५ मपसव्यं मुष्टिभिर्यमाय दहनपतचे पितृभ्यः स्वधा नम इति तास्तथा पूरयित्वा शेषान्सर्वतो विकौर्य मध्ये मृत्पिण्डेन सह हिरण्यशकलमवदधाति' दक्षिणायैर्दभैस्तत्प्रमाणेरास्तौर्य शङ्क तद्विस्तारोच्छ्रयं दक्षिणाग्राण्येधांसि चिनोति' कुरु मध्विति साङ्गं कृष्णाजिनमधोलोम दक्षिणगौवं यद्याहिताग्नि- ५• रास्तृणाति' चितापूर्व मृतकं तथा निधायानौंश्च सर्वानथ दक्षिणामुखः प्राचौनाबौती परिस्तौर्य यथास्वमग्नौ जुहोत्य- नये सोमायेन्द्राय यमाय वरुणाय कुबेराय पृथिव्या श्रय- स्तेजसे वायव श्राकाशायाहङ्काराय बुद्धय इन्द्रियेभ्यः पुरुषाय सूर्याय जौवाय मनसे पञ्चभूताधिपतये परमपुरुषाय १५ सुकताय धर्माय ध्रुवाय य वृषाय स्वाहेति व्याहतौः' शिवं याविति मृतकं प्रोक्ष्य चितायां तिलानवकौर्य तत उद्ध- त्यावतारयेयुः ' मप्तसु प्राणमार्गेष्ववाचौनपाणिहिरण्य कलानि १ अपसर्पत य इति May in acc. with the printed text of Samhita ; अपसर्प भर्पत प्रेता इति A and La, more in ace. with the grantha ms. of S., which reads अपसांत (:) सर्पत etc. -वौथौष La only. २ विकौर्य Ma Bh My La; वकीय Ed Vi. ३ ०लोमं Bh Vi. 10 ·वैखानसाटह्यसूत्रम् । [५ । ३, ४ ।] चतुहेत्रि' सप्त मधुनाकान्या वो वहेति' प्रत्यस्यत्या ज्या कानौत्येके अलाभेरे सप्ताज्यबिन्द निति विज्ञायते' विज्ञायते ॥३॥ तिलतण्डुलदधिमधुक्षौराणां यथालाभमिश्रमास्ये क्षिपे- तदास्यं दर्भेण स्पृशन्दिश्चतु हेत्रि जपति' पृथिवी होता द्यौरवयं स्ट्रो ऽग्नौद्धृहस्पतिरुपकनेति चत्वार्यासौदन्तानि ५ तथा नासिकापुटयोर्दशहोत्रं' चित्तिः सुक चित्तमाज्यं वाग्वेदिराधौतं बर्हिः केतो ऽग्निर्विज्ञातमग्नि- पतिहेता मन उपवक्ता प्राणो हविः सामाध्वर्युरित्येतानि दशासौदन्तानि दश होत्र' तथाक्षणोः षड्ढोतारं सूर्य ते चक्षुर्वातं प्राणो द्यां पृष्ठमन्तरिक्षमात्माङ्गैर्यज्ञं पृथिवौं शरौरै- १७ रित्येतानि षडासौदनानि षड्डोतारं' तथा कर्णयोः पञ्च- होतारमैग्निहोताश्विनाध्वर्य वटानौन्मित्र उपवनति पञ्चा- स्तामासौदन्तानि पञ्चहोतारं ' तथा कौकमासु सप्तहोतारं महाहविहेता सत्यहविरध्वर्युरच्युतपाजा अगोदच्युतमना उपवतानाटयश्चाप्रतिध्व्यश्च यज्ञस्याभिगरावयास्य उदातेति १५ सप्तास्तामासौदन्तानि सप्तहोत्र' जघनेन दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु १ Reading of pratika uncertain तान्या ओ बहेति Ma Ed Vi La. and printed Samhita-text; तान्यावहेति My; आ न वह grantha ms.. of Samhit वापी वह Bh. ; ep. VII. 2. २ प्रत्यस्य instead of प्रत्यस्यति B La. ३ तस्य ins. A La. ४ बिन्दव इति Ma. ५ पञ्चहोत्रं B La.

·वैखानसम्र ह्यसूत्रम् । [५ । ४ ।] ७५ यज्ञपात्राणि प्रयुनत्त्युत्तरेगा प्रोक्षणौं संस्कृत्य मृत्याचं दारु- चितां च प्रोक्ष्याथ' दर्शपूर्णमामवत्तष्णीमाज्यानि ग्रहाति जुहां प्तमुपम्मृति दधि ध्रुवायां मधु क्षौरमग्निहोत्रहवण्यामपि वाज्यमेव मर्वासु' यान्यासेचनवन्ति पात्राणि तानि संपू- रयत्यभ्युच्येतराणि पात्राण्यचावचिनोति ' तथाग्न आया- हौति जुहा पृतदानमिषे वोर्जे त्वेत्युपता दधि मशिमोड दति ध्रुवया' मधु शं न इत्यग्निहोत्रहवण्या चौर तानि तिलाक्षतादौनि तथापोह्य दर्शपूर्णमामानु- योज्यान्यस्मा उपाहरति ' अग्ने मृतादिति स्पयं जुह दक्षिणे हस्ते निदध्याट्राजमनौत्युपमृत मध्ये' विश्वं दिधुक्षुरिति ध्रुवामुरसि' तत्रैवाग्निमश्वत्यादित्यरणिमग्राग्रं' या लोका इत्यग्निहोत्रहवणौमास्ये१२ स्याताभित्याज्यस्रवौ१२ नासिका- १ Thus all the Iss; Ed only म्हतं; मृतशवपात्रं Bh. read मृतं पाचं, p. Hir. pi. su. p. 36, 1. 15. २ चाथ प्रीक्ष्य A La ; Ma om. अथ, Bh. ins. it after प्रोक्ष्य and. cp. Hir. 1. c. ३ भ्युक्ष्यतेतराणि Ma. ४ Thus Ma My; त्र वा चिनोति Vi; नाण्यवाचि. Ed La; अवचिनोति Bh. ५ अथान Ma only. ६ ० पति Vi My. ७ वायां and • हवण्यां Vi My. ८ Ed La My ins. ददाति, Vi दधाति । ( Thus A and La; अग्ने ता० Ma; अग्नर्हता. Bh. १० .राजमन्नित्य. Ma. ११ दिधुक्ष. Vi My; दिधक्षु० Ed; दधिक्षु० Ma; दिदिक्षुमिति Bh, दिधिक्षुरिति La. Pp Original text uncertain. Thus Ma and probably Bh; हवणीमास्यता.A; पौभास्थाना. La.

·वैखानसाह्यसूत्रम् । [५। 81] पुटयोर्वारुणाविव्याज्यस्थालौं कण्ठे' कराविति प्राशित्रं भित्त्वा वा' कर्णयोर्मुराराण' इत्युलखलमुसलौ हन्बोर्हार्य- मिति ग्रावाणको दत्सु यदि ते स्थानां' षडष्टकमिति कपालानि शिरःस्थाने ललाट एककपाल' विष्णो रराट- मिति प्रोच्य पिष्टसंयमनौमुदरे' परशमुदिते मेति छित्त्वा ५ चैक शूर्प पार्श्वयोरस्येति सानाय्यकुम्भं वक्षणे यदि संनयेत्मत्यवतेति दृषदुपले अण्डयोः' सत्यं बहियातिषे- त्यग्निहोत्रस्थालौमन्वाहार्यपचनं पृष्ठयोरिन्द्रसे नेत्युपाव- हरणौं पादयोयन्मनौषिणाई मलदेति वेदं कुर्च चूडि- कायां' चन्द्रमा प्रमवेतौडापात्रं शिरःस्थाने' तत्रैव तथो- १० पसाद निकमेव यथास्थानमर्पयित्वावशिष्टानि प्रक्षप- ण्यादौनि लौकिकसंभारभाण्डानि किकसंभारभाण्डा नि धेनुर्वहाणामित्यन्तरा सक्थिनौ क्षिपेत् स्फ्यादौ नि यज्ञपात्राणौममग्ने चमस- मिति निर्वपेदित्येके ' ॥ ४॥ - १ Thus Vi My La; वारुणादित्या. B%3; वारणामोत्या.. Ed. वैक Ma. ३ Thus A La; मुहरेरा इत्य• Ma; मुहुरेराणाम् Bh. ४ संयमनमु. B ; read पिटसंयवनौम् । ५ वैकं Ma. ६ The mantra. without यन् acc. to Ed; यन्मनौषा मंदंति Ma. ७ Thus Vi My; सादनौक. BLa; सादनौमेवं Ed. ८ Thus Ed; अन्तरासक्थिनिक्षि. La. Vi My; अन्तरासक्थे Ma. Here the two recensions diverge widely. The one group (A, i.e. Ed. La Vi, My) reads as I have printed, the other group (B, i.e. Ma, Bh) ends the Khanda with क्षिपेदिति विज्ञायते । ४ । and gives the sentence स्फबादौनि..निर्वपेदित्येके after the sentence which ends with pictfa (page 77, line 3).

·वैखानसाह्यसूत्रम् [५ । ५।] अनाहिताग्नेः सुवादौनि धेनुर्वहाणामित्यादधौ तेममग्ने चमममिति कृताञ्जलिः पुरतः स्थित्वा प्रोक्ष्य कृष्णा- जिनमादायोललोना तेनाच्छादनं करोति' बान्धवाः कनिष्ठप्रथमास्त्रयः सर्व वा सिम्बातेन पूर्ववत्मव्यापमव्यमुप- ५ वौजयन्ति' ' यस्मामिग्वातादेष पथि सुखं यातीत्यामन्ति पत्नौ पुत्रो सनाभिरन्यो वा समानो जलपूर्णकुम्भमादाय शिरस्तः प्रसव्यं सिञ्चन्पर्येति' पृष्ठतो ऽध्वर्युरास्थितः शिरःस्थं परशुना घटं किञ्चिद्भिनत्ति तां धारामनुमन्त्रयत दूमा श्रापो मधुमत्यो ऽस्मिंस्ते लोक उपदुह्यन्तामिति' द्वितीय १० पर्यति' मध्यतो भिनत्ति' तां धारामनुमन्त्रयत दूमा पापो मधुमत्यो ऽन्तरिक्षे ते लोक उपदुह्यन्तामिति तृतीयं पर्यति' तत उपरिष्टाभिनत्ति' तां धारामनु- मन्त्रयत दमा श्रापो मधुमत्यः स्वर्ग ते लोक उपदुह्यन्ता- मिति' ततः म कुम्भं पृष्ठतः क्षिपति' यदि पूर्वतः १५ क्षिपेन शर्मणे कुलम्येति ताः कपालावशेषाः प्राणस्थानेषु मर्वषु भूः पृथिवौमित्यपो नयति' प्राचौ मुदौचौं वा निक्रम्य दिनं शिखां यज्ञोपवीत्यप उपस्पृश्य प्राणायामं कृत्वाः १ स्त्रियः instead of स्त्रयः Ma Ed La. - Ed reads fa: Ematuato after pai; only Bh. has the plural of the verb. जलपूर्ण Vi My La. ४ अप om. A La.

·वैखानस एह्यसूत्रम् । [५ । ५, ६।] श्रोषधौर्वनस्पतिं हिरण्यं वालाभे गां ब्राह्मणान्वेचयित्वा देवस्य त्वेति शक्त्या दक्षिणामध्वयंप्रभृतिभ्यो दद्यादच वरं ददात्ययाध्वर्युरगोन्प्रज्वाल्य नियुचौत मव्येन मुक्तशिखः पाचौनाबौत्याग्नेय्यामग्निर्यजर्भिः सवितेति संभारैः सेनेन्द्रस्य धेनेति पत्नीभिराहवनीयं ददाति' वाचस्यते विधे नामन्निति ५ ग्रहैर्वाचस्पते वाचो वौर्येणेत्यतुमुखौभिनेत्यामन्याहार्य मोमः सोमस्य वाचस्पते ऽच्छिद्रयेति ग्रहैर्वायव्यां गार्हपत्यं वाग्घोतेत्युत्तरस्यां पुरस्ताच्च मन्यावसथ्यौ दत्त्वा ब्राह्मण एकहोतेति स्थित्वा हृदयं जपत्याज्यानाभ्यां पाणिभ्यां परा- वृत्तमुखो ऽङ्गुष्ठबन्धी विमुच्य पादावुपलिम्पत्यैशान्यां कृता- १० अलिरयं धर्म इत्युपतिष्ठेतानाहिताग्नेः सुर्वणधर्म इत्युपस्थान- मितरेषां कपालसंतपनाग्निनकर्चया दहनमित्येके ॥ ५ ॥ म. उपवौती: वा सिञ्चामौति शान्तिं जवोप- तिष्ठेतोद्वयं तमस इत्यादित्यमतो ऽप्रदक्षिणमनौक्षमाणा ग्रामधर्मणाधोमुखा निवर्तेरन्' श्मशानानिर्गच्छतो विजने १५ दर्भरज्जं प्रमाको मावतरतेति वारयेन्ने पुनरवतरिय्याम इत्यधस्तात्तुल्याः प्रयान्ति' विसृज्यान्ये ऽनुयाता गच्छन्ति' ५ १ वालभेत Ed only. २ वेक्षित्वा Ed; गानौक्षित्वा La Vi; ब्रह्मनिक्षयित्वा My. ३ संतपनाग्निरैक. A La, but the reading as given above, is mentioned by Ed in a foot note. ४ सोपवौती A La. ५ .मनिरीक्षमाणा Ma Ed.

·वैखानसाह्यसूत्रम् । ७६ [५। ६ ।] तथैव विजने ऽपः प्रपद्यमानान्यूर्वाकां शाखां प्रमार्य स्यालो वा मपिण्डो वा राजपुत्रो वा वारयेत्प्रतिमन्त्रेण तोयधिं दक्षिणामुखाः सर्व प्रकीर्ण केशाः प्रपद्येरन्नम् मकृन्नि- मज्ज्योत्तौर्याचम्य दक्षिणामुखा प्राचौनावौतिनो मुक्तशिखाः ५ सर्व मनाभयो दक्षिणाग्रेषूदम्बरपणेषु तिलाक्षतेषु विरुदकाञ्जलि तिलमिश्रं प्रेतस्य गोत्रनामपूर्वमास्रावयेदसावेतत्त उदकमिति मव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां ददते मर्व चाप्ता 'शमिताम्बर- वासमा जलमादाय कनिष्ठपूर्व यावदायान्ति यत्तत्र स्त्रिय प्राइस्तत्कुर्वन्ति गोमयेन ग्टहं शोधयित्वोपलिप्योल्कया ५. चिर्दग्ध्वा पुष्पतिलाक्षतैः स्वस्त्यस्तु वो ग्रहाणामिति यस्मिन्देश प्राणोत्क्रान्तिस्तत्र च विकौर्य द्वारस्य निर्गमनदक्षिणभागे समनुलिप्य पुष्याद्यवकौर्याश्मवहिहिरण्यगोमयोदुम्बरपत्र- तिलाक्षतानि निधाय धूपदीपादिनोपगतान्तावत्प्रतिटकौयुः' तदम्म मपत्त्रं वस्त्रतोयेनात्य धान्याचतं सतिलमालभ्य १५ ततो वनिं सुवर्ण गोमयं च स्पृष्ट्वा तत्र स्थित्वानामन्नान्विसृज्य वृद्धवाग्रं ग्रहं प्रविश्य लोकयात्रामासौरन' तदेवमहोरात्र- मुपोव्य प्रातः पूर्ववत्यथोपस्थाय चितास्थौन्युपसंहृत्य पयसा- ज्येन प्रक्षाल्या कृतिं कृत्वा पुष्यादिभिरभ्यानापूपाद्यैस्तुष्णौं -- १ Thus Ma Bh (शामि. Ma); चाप्ता मितांबरवाससा Vi My La, thus also Ed (only मिताम्बरावा० )। Exact reading uncertain. I have followed A (note the neglected sandhi instead of उपगतांस्तावत् ). Ma: धूपादौपादौ निवेदिताः in+ 1.1 TI A .

·वैखानसाह्यसूत्रम् । [५। ६,1] निवेद्येतेन विधिनाकृतिं दहेद्यस्मात्कुलस्य मङ्गल्यमुत्तरा' च गतिर्भवति' तदहि तं चिन्तयित्वा सतण्डुलं वस्त्रं कांस्य पानीयं च दद्यात्म एष नग्नप्रतिच्छन्दो ऽस्थ भवति' ॥६॥ खात्वा गुरवे पानौयार्थ शक्त्या दक्षिणां दत्त्वा माय- प्रातस्विरुदकाञ्जलिं दत्त्वा नित्यमेककर वर्धयित्वा तर्पयेत्पूर्व- वदपोरं वासमादायामालत्याभ्यर्च बलिं ददाति' जलान्तमा दशाहातंतः प्रत्येकभक्ता निरानन्दा अधःशायिनो भवेयुः मातापित्रोहतवासा: परिवत्सरं ब्रह्मचारिव्रतं चरेद्यस्माचौर्ण- पित्वतो वशं वर्धयेच्चतुर्थ ऽहन्यस्थिसंचयनं कुर्यात्सप्तमे ऽहनि चितां पिधाय पैष्टिकमाकारं कृत्वा पुष्यतिलचूर्णलाजधूप- दौपाक्षतैः पूजयित्वा बलिं निवेद्य जलं दद्यादृशमे ऽहनि तीर्थस्य विमर्जनमुदकाप्लुतं तदश्म भूमौ तत्रैव तीर्थस्थाने ऽपिधाय बलिस्थाने पायसं प्रस्थतण्डुलैः पक्कं त्रिभिर्मृत्पात्रै- हौत्वा तेनैवाश्मना सह पिदध्यादिति विसर्जन साये ऽद्युच्छिष्टपात्रायुद्दौप्य तीर्थ विसृज्य स्नात्वैकादश्यामेको- १५ द्दिष्टमन्ये चाचक्षते पत्न्याश्च ग्राहस्थवद्दहन कुर्यात् ॥ ७॥ १. वानप्रस्थस्य १ तेन instead of एतेन B. २ माङ्गल्य० Ma La Ed; मङ्गलम् Bh. ३ नित्यं .. तर्पयेत् om Ma, but in Bh there are traces of these words. ४ भुक्ता B. ५ पित्रोरहतवासाः A. ई. Thus Ma and La; सायाहुय. Ed; सायन्य. Vi My.

·[५।२६] वैखानसागृह्यसूत्रम् । ८१ शरीरमेतेषां न स्पृश्य यो ह वै। धर्माधर्मी परित्यज्य दक्षिणे देवानदक्षिणे पिन्समारोप्य सर्वमात्मनि पश्यन्यतिरात्मयाजिनस्तस्य वेदाग्निरिति ब्रह्मवादिनो वदन्ति ' तथा योगी देवमायुज्यकः परकायप्रवेशोत्येते . ऽप्यनमयः ५ काटेरन्तरीकृत्य रज्जुभिर्बवा समुद्रगां नदौं नौवा वालुक- प्रदेशे श्वनं खनति' तत्रामयित्वा वालुकैरेव पिदध्यादच गाथा भवन्ति । यथा मन्यासिनो कायं ये वहन्ति द्विजातयः । पदे पदे यज्ञफलं लभेरन्ननुपूर्वतः ॥ अनाथानां शवं चैव ये वहन्ति विजातयः । तत्संस्कारकृतो ये च ये च श्राद्धानि कुर्वते ॥ तेषामेव फलं प्रोक्तमश्वमेधस्य धर्मतः । मृतानां तु शरीरं यदग्नईविरिति स्मृतम् ॥ तस्मात्पुण्य शरौराणि दहन्सद्यः शुचिर्भवेत् । परदेशगतस्यापि सद्यः शौचं विधीयते ॥ दूति विज्ञायते ॥८॥ अथापद्दाह्य ' स्नातको विधुरः कृतचौडो दन्तजातो वा १० १५ १ Thus A and La; पश्यति । यात्मया• Ma; the Bhasya is missing here. २ Thus Ed ; एषां instead of रतेषां Ma; शरीरमेतनस्पृश्य Vi; भरौरमेवेनस्पृश्य My, La. ३ वालुकैरपिद० Vi My La. ४ Thus B and La; बानुपूर्वतः Vi My; चानुपूर्वशः Ed. ५ दहन Ma Ed; वहन् Vi My Bh La. है ०६ाछ all the Mss., हायाः Ed only. 11 ·२ वैखानसमयसूत्रम् । [५1८,१.] कुमारः कुमारौ च विधवा वौर विधवासूतविधवा मृतिका मूढगर्भिणी पतिनौ निन्दिता घोरा यशोन्नौ पुत्रनो दौतितोज्झितानातवापाषण्डमूकबधिरा मन्त्रवर्जिता पाप- बुद्धिर्दुःशौला स्त्रौ च दहनमेतेषामापदायरे चाचक्षते यो वात्मयाजौ स्वातको प्राप्तग्रहवृत्तो मतदारो वा वियेत ५ तस्य ह वै ना विफलं मा भूदिति विशेषार्थों यथा- विभवानुरूपं दक्षिणां दत्त्वा तुल्यां कांचित्कन्यां तस्मै दाप- यित्वा तया महोषितस्य प्राप्तग्रवृत्तस्य पूर्वोकन विधिना दहनं कुर्यात् ' तथैव कन्यां च मृतां प्राप्तयौवना तुल्येन पुंसा प्राप्तग्टहवृत्तां दहेत् ' दन्तजातस्य कृतचौडस्य वा तदेषां ।। तत्रागौ व्याहृतौईत्वा माविया दहनं कुर्यात् ' सूतिका मूढगर्भिणौं पुंश्चलौमनातवां पाषण्ड मूकबधिरां मन्त्रवर्जितां पापबुद्धिं दुःशौला स्त्रियं पुरुषं वा वृष्णों दावाग्निना दहेदित्यापदाह्यं विज्ञायते ॥ ६ ॥ अथावटाहिक बालस्य मरणे ऽलंकृत्य वासमा पत्त्रेण ।। वाच्छाद्य केनापि साधारं नयति' तत्र मशाने दक्षिण- Before yardar Ed ins. mér which obviously is a glossema. २ स्त्रौति च A and La. ? Instead of SITETİ (Thus La Vi My, and to it points also Bh.) Ma Ed अापविधानं । ४ तदेषां तत्र चानौ Ma and Ed (oniy रवेषां instead of एषां) तेषां प्रत (तं तं My La) तत्रानो Vi My La. ५ अथावटाहिनक B. $ Thus Ed and Bh; ne Vi My Ma Lao .

·[५॥ १०-१२।] वैखानसम्मृह्यसूत्रम्। ८३ तरमवट तत्प्रमाणं खनति तक्षौराभ्यामवटमभ्युक्ष्य दक्षिणा दर्भानवकौर्य तत्र साधारमाधाय शवमाज्यमित्रै- तिललाजैरक्षतर्वास्थं पूरयित्वा पिधायोपरि हतचौराभ्यामुक्षणं बलिदानं वा कृत्वागच्छनास्थोदकदानं कुर्यात् ' यह । तिपेदिति ॥१०॥ अथादाह्यान्व्याख्यास्यामो न टाह्यो ऽतुल्यो भवति तुल्यो ऽपि पापरोगान्वितो रज्जुशस्त्रविषविभ्रमप्रतिषिद्ध- इतश्चात्मघाती ब्राह्मणादिहोनहतो ऽग्निदग्धो ऽसु मृतो व्याडहस्तिपशमत्तहतः ख किल्बिषाशनिभूतसंपातमगुपतन- १. महौघपरिसर्पणमहाध्वगमनप्रवासदुर्गव्यायु पेक्षाव्यर्थप्रायोपवेश- नेषु मृतो न दाह्यो भवत्या दन्तजननाबानिरा चौडकादेत्या पञ्चमावर्षाद्दारकस्या सप्तमात्कन्याया नाग्निस्वष्णौँ, भूमौ बलिनिर्वपणमित्येके ॥ ११ ॥ अथाकृतिदहनमन्यथानृणस्थेष्टापूर्त देवाः पितरश्च नानन्ति । यस्मात्कुलस्य मङ्गन्यायाकृतिदहन धीयते । तस्मान्मासे संवत्सरे वा काले पालाशनाखानां सपत्त्राणां पश्यधिकशतत्रय दर्भाच ग्टहाति ' शुद्धे देशे गोमयेनोपलिप्ते तिलाचतानव- १ गच्छेत् । अस्यो० B. २ बलिं ins Ma Ed. ३ Ed adds विज्ञायवे ।। ४ Thus Vi La; हतो न दाद्या भवन्त्या Ma Ed; मृतो. न दाद्या भवत्या My. ५ माङ्ग. Ma Ed Bh. ६ धीयते Vi My Bh; विधीयते Ma. Ed.

·वैखानसरह्यसूत्रम् । [५ । १२, १३ ।] - कौर्य यद्याहिताग्निः कृष्णाजिनमास्तौर्य तबाकृति तावतौं करोति । तत्रास्थौनि पालाशदण्डा: पत्त्राणि मांमं सिरा रोमाणि च दर्भा भवन्ति । तस्याङ्गान्युद्दिश्यास्थिगणना शिरश्चत्वारिंशत्कण्ठं दश बाहू शतमङ्गुलयो दश वक्षस्त्रिंश- दुदरं विंशतिषणे सौवन्यां च सप्त शिश्नं चौएरू शतं । जानुनौ दश जड्डे विंशतिरङ्गुलयो दर्शति विन्यस्य पत्त्राणि मांस मिरा रोमाणि च दौंः कृत्वा बध्नौयातदेवमाकृति पुरुषस्य स्त्रिया वा कृत्वा तस्य तस्थानौ व्याहतौजवा पूर्ववहहत्या भस्ममादाकृतिदहनमित्येके ॥ १२ ॥ अथैकोद्दिष्टं व्याख्यास्यामो' दशमे चायनशनमत्यये १० गुरूणां त्रिशुक्लाः कृशत्तयो' पृणावन्तः मकलेन्द्रिया मुनयोनिदोषा ब्राह्मणाः पात्रमित्यामनन्यकस्त्रयः पञ्च सप्त नवैकादश वा निमन्त्रिता भवन्त्यकादशदिने मृतकनिमित्तत्वान्नैमित्तिकमेकोद्दिष्टश्राद्धममन्त्रकमाचचौरन् समन्त्रक संस्कारं कृत्वा कथममन्त्रक ' तस्मात्सपिण्डीकरणा- १५ बद्धता श्राद्धमित्येके ग्टहस्य पूर्ववच्छोधनं कृत्वा दर्भण स्थालौं बड़ा तिलोदनं कव्यमिति पाचयत्ततः स्नातानुलिप्तानहते प्रतिया १ लटु om. La Vi My. २ स्त्रियो B. ३, These two words only in B. ४ चाहानशनवतम. B; चाहानशनम० Ed La: चान्यनशनम. Vi My. u HTEO Ma Bh My La. ६ नि om. B.

·[[५५.१३ ।]. वैखानसाह्यसूत्रम् । ८५ वासमौ वसानान्सकुण्डलाङ्गुलीयकधारिणो दक्षिणामुखा- न्याचौनावौतिनो दक्षिणायेषु दर्भषु मतिलेश्वासनेषु दक्षिणतो ऽनर्निवेश्य मापसव्यं वाचंयतः मिकताभिरुदक्प्रागपरमरनिमात्र वितस्या दक्षिणतो भागोन्नतं स्थानं कल्ययेन्निधायौदुम्बरौं * शाखां पूर्ववद्दर्भणापसव्यं कृत्वा खननं तिलानामुक्षणमयुग्मानां दक्षिणाग्रं बर्हिषामुदुम्बर पत्ताणां चास्तरण तन्त्र सतिलाक्षत पुष्पमेकं निधाय गोत्रनामादिना तस्थार्चनमंभिघार्य कव्यस्थालौं तिलोटनेनाङ्गुलाग्रेषु सूक्ष्म पिण्डं कृत्वा पवित्र- पाणिरवाङ्गुष्ठजानुभ्यां भूमि पौडयनिर्वपति ' वस्त्रोत्तरी- २० यादिदथुपदंशबदरप्रमृति भक्ष्यं मुखवास चार्पयेत् ' मतिला- चतपवित्रमुदकुम्भं निदध्याच्छपणाच्छाद्य पिण्डमुपरिष्टात्म- तिलाक्षतं पुष्पं दर्भण निदध्यात्नदौयं वस्त्रं कांस्याद्युपानटछत्तं च मर्व निवेद्य तेभ्यो दानं पिण्डशेषादि पात्रेषु तेषामभि- घार्यार्पयित्वा भुञ्जतामित्यङ्गुष्ठभूलं गृहीत्वा भोजनं पूर्व- वच्छिष्टमपनीय बहिदक्षिणस्यामवटे प्रक्षिप्य सह पिण्डेन तब्बल स्रावयेत् ' वायसेभ्यो बलिदानमथवा श्वचण्डालानुपहते देश विमर्जनं पिण्डस्य श्येनकाकादौन वारयेद्यस्मात्तद्रुपाः पितर आगच्छन्ति स्नात्वा स्वस्तिवाचनमन्नाद्यदानमौपासन- हरणं वेश्वदेवं च कुर्यात्पूर्ववदेकोद्दिष्टमिति ॥ १३ ॥ १ Ed is the only source which reads वितस्त्यायतं । २ सपविच०B. ३ दधि om. Ed La and apparently Bh; दंशं A La; बदरी B.

·६ वैखानसागृह्यसूत्रम् । [५ । १४, १५ ।] .१ अथ तथा मामि मासि तद्दिने पिण्डनिर्वापो ' मासे तैलसंपर्कस्तौये वा मङ्गलयोगो भवति ' यस्मादेकोद्दिष्टा- चिमासः षण्मासो वत्सर इति वा प्रेताप्यायनकालस्तस्मात्तेषु काले विष्टकाले पिवस्थानगतायेति क्रमेण चिभिः पिण्डेस्तस्य पिण्डस्यारोपणं सपिण्डौकरणं कुर्याद्वैश्वदेवाधारं श्रपणं । पूर्ववत्तिलोदनस्य ' वैश्व दे इत्वा प्राचीनावौतौ वौतिहोत्र- मिति समिधं कव्यमाविष्य दग्ध्वा पृथिवौगतानन्तरिक्षगता- न्दिविगतानिति पिढणमावाहनं' जुष्टाकारादिसंवापनान्तं कर्म कुर्यादक्षतादिनायित्वा तिस: समिधो ऽग्नये कयवाहनाय स्वधा नमः वाहेत्युत्तरस्यां सोमाय पिटमते १. खधा नमः स्वाहेति दक्षिणतोरे यमाय चाङ्गिरस्पतये स्वधा नमः स्वाहेति मध्ये 'चक्षुरास्थमिति होमच एते य दुह पितर' उपन्तस्वा सा नो ददात्वित्युचः पिटदैवत्या हुत्वा' पृथिवौगतेभ्यः पित्तभ्यो ऽन्तरिक्षगतेभ्यः पितामहेभ्यो दिवि- गतेभ्यः प्रपितामहेभ्यो जुहुयात् ॥ १४ पूर्ववद्यथोक्तस्थाने निहन्मि सर्वमिति तिलोदुम्बरपत्र- दर्भानास्तौर्यायित्वा पिलुस्तत्स्थानात्प्रमुखतस्तस्य च स्थान १ काले instead of कालस् La. Vi My. २ Thus Vi My La; मासिध्य Ed; मादग्ध्वा Ma; Bh. धावौर्य(!). ३ दक्षिणस्यां B. ४ Thus Ed; La Vi and My are incomplete here : होममेवे कः पितर Ma. For the mantra ep. II. 2 : 22. 3. ५ In Ed only. ६ Ma ins. खधा नमः वाहेति ·[५ । १५ ।] वैखानसह्यसूत्रम् । कृत्वा तथैव तत्रावायत्या मा वाजस्येति पात्रं प्रक्षालयति तत्राग्निरिन्द्रत्यवं निक्षिप्य सतिलं तं चतुर्धा कृत्वा पिण्डाकरोत्ययमोदन' इति पिण्डांस्त्रीप्रधानान्निर्वपति प्रथमं ये मृतास्ते पितर इत्युच्यन्ते तत्पूर्वमता: पितामहा- ॥ स्तेषां पूर्वम्मृताः प्रपितामहास्तेभ्यः परे ज्ञातिधर्गा भवन्ति तमातेषां चतुर्णी पिण्ड निर्वापः क्रमेण भवति ' तस्य च स्थाने तथैव पिण्डमेकं निरुप्य पिनस्थानगतायेति तत्पिण्डं विधा कृत्वा पिण्डे पिण्डे तथैकैकई भाग निक्षिपति' यस्मादेष परिवत्सरान्ते पिटत्वं प्राप्तवास्तस्माद्यनेनैनमुद्दिश्य १. पैक कुर्यात्तत्सर्व जलपिण्डदानादि विनास्थ नामा पिलभ्य इति कुर्यादवाच्यामवटं स्थलवदायतावनत खनित्वोद- कुम्भेनोर्ज वहन्तौरिति तर्पयित्वा मुखवासादिदक्षिणां दत्त्वा शूर्पणाच्छादयित्वा पिटभुकं पिरजौमिपजुकान्तहोमो - pro instead of an Ed only; this reading may be right. २ चोदनम् all exc. Ed; इति om. Ed. ३ नत्पूर्वमृतकाः Ed. नत्पूर्व ये मृताः Ma. ४ तेषां पूर्वमनका: Ed. तत्पूर्व ये मृताः Ma. again. ५ निरूप्य all, only Ed निर्वाप्य k Thus Bh; नथै केकभागं La Vi My; तथैकं भामं Ma; देवक- HTU Ed. ७ यत्नेन only in Ma, but La Vi My (तस्माद्यदेनमु०) show a trace of it. Thus Ma, and this reading is mentioned in a footnote in Ed, where the text runs : स्थण्डिलमवदाय तालावनतं; स्थण्डिलव- रायनावनतं La Vi; खखिलवदायतावनतों My. .

·वैखानसटह्यसूत्रम् । ५ । १५ ।] ब्राह्मणानां तर्पणमन्नेन पूर्ववत् ' यथैवैतत्म वत्मो' गवाश्वाज- महिषमण्डलेषु यत्र क्कचन गतां गामन्वेष्य तामेव तर्पयति तथैव यथाविधिदत्तजलपिण्डदानादि यत्र वा गतं तमेवानू- द्दिश्य प्रौणयति ' तस्मात्प्रयत्नेन पैलकं कुर्यान्मा स्म नास्तिको भूदिति ब्राह्मणमिति सपिण्डौकरणं ' तस्मावितौये हतीये .५ वामि तेभ्यस्त्रयाणां पिण्डानां क्रमेण निर्वापणमष्टका करोतौति विज्ञायते ॥ १५ ॥ पञ्चमः प्रश्नः समाप्तः। .. १ यथा स वत्मो Ma. २ कचिद् B. ३ Thus Ed; नुद्दिश्य Ma Bh La Vi My. ४ प्रणय त B. ५ Thus Bh only; चाहि the others.

·वैखानसाह्यसूत्रम् । अथ निषेकादिनस्काराणां प्रायश्चित्तं व्याख्यास्यामः स्नात्वा संकल्प्य पुण्याहे विधिवत्संस्कारान्कुर्यात् ' चतुर्दिशं चतुर्हस्तं गोचर्मत्युक्त' गोचर्ममात्रोपलिप्ते पूर्ववदग्निं निधा- याभिमुखमामौनमग्निं ध्यात्वाधारं जुहुयात् ' मर्वस्यादा- ५ वाधारे क्रियालोपे विपर्यासे च व्याहतीमहाव्याहृतोर्गायत्रौं माविवौं मिन्दाहुतौ वैष्णवं च दिरावर्त्य हुवा पुनराधारं जुहोति स्थण्डिले परिस्तरणा दिसंभारे च प्रमाणवर्जिते होने मिन्दाहुती सावित्रौं याहतोश्च जुहुयात् ऋत्विजोरभावे दक्षिणोत्तरयोः प्रागग्रं कूर्च निधाय ब्रह्मसोमौ संकल्पयति १० सर्व युग्मं प्राच्या मुदौच्यां वागमन्त' च दैविके करोति सर्वमयुग्मं दक्षिणस्यां पश्चिमम्यां वाग्रमन्त च पटके करोति होमे न्यूने ऽतिरिक्त च पूर्णाहुतौ मिन्दाहुती जुहोति विशेषे ऽनुक्ने सुवेण होतव्यमाज्यं हवियाहतिर्मन्त्रं प्रायश्चित्ते ऽनुक्ते वैषणवं प्रायश्चित्तमंनावाज्ये चरौ वा होमे मक्षिक १५ क्रिमिरोमपिपीलिकादिपतने तापोह्य बहिषोद्दीप्य प्राजा- पत्यमाग्नेयमग्न्यायतने गोवराहश्वमर्पमण्ड कमाजाराद्यैर्ग मने १ Instead of आधारे Ma: आघारहोमे होने २ Here and elsewhere the Mss. मिन्दाइतौर 01' इति । port Ma Vi My; op VI. 1 (p. 90, 1. 3). ४ प्रागग्रे कूर्चे B. ५ चाग्र० Bh only. t. Thus La Ed; दक्षिणपश्चिमस्यां वाय. Vi My; दक्षिणपश्चिमस्या- “मग्र. Ma. ७ होमे in B only. 12 ·वैखानसाह्यसूत्रम्। [६ । १,२] तत्पदानौदं विष्णुरिति प्रोक्ष्य वैष्णवं रौद्रं च ' परिस्तरणदि- सम्भाराणां दाहे भेदे छेदे नाशे च तत्तत्स्थाने संयोज्य मिन्दाहुती दिरावय॑ जुहुयात् ' प्राधारे कृते तस्मिन्ननौ ममुत्सन्ने ऽनिं ध्यावा तद्भमायं ते योनिरिति समिधमा- रोप्योङध्यखेति लौकिकाग्नौ समिधं निधायोज्वाच्य परिषिच्य ५ मनो ज्योतिरयाश्चाग्ने मिन्दाहुतौ व्याहतीश्च जुहुयात सर्वहोमानामन्ते खिष्टकृत्प्रमृत्यन्तहोमे होने विष्णोर्नुकादि. मिन्दाजत्यासावितादौड्यात् ॥१॥ ऋतौ संगमनं निषेकमित्याहुः स्वभार्यायामृतस्नातायां षोडशाहे संगमने होने ऽग्निमाधायाधारं त्वा वैष्णवं १. ब्राह्ममैन्द्रमाग्नेयं दद्ध्यः स्वाहेत्यङ्ग होमं जयानभ्यातानावाष्ट्रमतो हुत्वान्तहोम जुहोति स्नातामलंकृतां भार्या पूर्ववगच्छेत् ऋतौ प्रथमे होमं जुयात् ' कृतातौ संगमनं करोति' ततः सा भार्या गर्भमाधाय पुत्रं जनयति' पुचेण पितरः प्रौता भवन्ति । तेनैव स्वर्ग गच्छन्ति ' तस्यां पुत्र होनायां १५ पुत्रार्थमन्यां विवाहं कुर्यात् 'यस्य भार्या पतिव्र त पुत्रवती साध्वौ स मा मिद्धिमाप्नोति तस्मादृष्टामसाध्वौं बान्धव- संनिधौ त्यक्वान्यामुपयच्छेत् ' गर्भाधानादिसंस्कारेषु नान्दी- मुखे ऽन्धुदयश्राद्धे होने दैविकैन सहकाहे पैटकवत्कृते च तत्कार्यमशुभं भवति ' तस्मात्यधुर्दैविकवत्कुर्यात् ' हौ १० विश्वेदेवौ चतुरः पिढन्ब्राह्मणान्वरयित्वा नान्दोमुखाः पितरः १ १ गच्छेत् B.

·वैखानसम्राह्यसूत्रम् । - प्रियन्तामिति हस्ते यवोदकं दत्वाधारान्ते पूर्ववद्धोम हुत्वान्ते ब्राह्मणाम्भोजयेदुद्यन्तं' वा ददात्यन्यथा' नान्दौमुखं कृत्वा पुनः शुभकर्म कुर्यात् ' जातकोत्थानयो न्दौमुखं वर्ज- येदित्येके '॥२॥ गर्भाधानकाले तौते क्रियाहौने विपर्यासे च पूर्व- बदाधारान्ने सुवर्णन गर्भवटावा तस्याः कुक्षौ संन्यस्य दर्भण बन्धयेत्परिषिच्य वैष्णवं ब्राह्यं रौद्रमैन्द्रमाग्नेयं वाहस्पत्य- मङ्गहोमं च इवा पूर्ववगर्भाधानं कुर्यात् ' विष्णुसूक्तेनो- दरमभिन्मृति ' सुर्वषागर्भमादाय ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा तान्भोन- यति ' पुंसवनसौमन्तयोश्च गर्भाधानवत्प्रायश्चित्तं हवा तो करोयन्तःपुंवद्रपयुतं' सुवर्णगर्भ पुरुषसूमोनौदरमभिमशतीति' विशेषो' विष्णुवलौ हौने वैष्णवं विष्णुसूतं चतुरावर्त्य हुवा विष्णुबलिः कर्तव्यो ' लौकिकानौ गर्भसंस्कारानुहोति' पितरौपासनानावित्येके ' भर्तुमरणे तत्पिता भ्राता सपिण्डो ॥ योनिबन्धुर्वा कुर्यात् गर्भिण्याः प्रथमे गर्भ कृता गर्भ- संस्कारास्तस्याः मर्वगर्भाणां मंकारा भवन्तीत्येके' ॥३॥ कुमारस्य कुमार्याश्च जनने मपिण्डनां दशाहमाशौचं 1. १ Thus B; उद्यतं A and La. २ Ed ins. नान्दोमुखे होने वैष्णवं ब्राह्यं रौद्रमेते य ह पितर उशन्तस्वा मा नो ददातु पृथिवीमतेभ्य इत्यादि पिटदैवत्या इत्व तथा । ३ युक्तं Ed only. ४ ०दरमभिरगति My; दरमभिसशनिति Vi; दरमभिसशनमिति La Ed; ografiranafafa Ma.

·वैखानसाह्यसूत्रम् । [६.।8, ५। विधीयते ' पुरुषस्थ मपिण्डता षष्ठपुरुषावधिः कन्याया- स्त्रिपुरुषावधिर्भवति ' प्राशौचे सूतके प्रेतके च सन्ध्यो- यासनादिनित्यकर्माण्वन्यानि दैविकपटकाणि स्वाध्यायदान- प्रतिग्रहाणि च वर्जयति ' कुमारे जाते जातकाग्नौ प्रातहोंमे होने व्याहतोश्चतरावर्त्य हुवा भायं द्विगुणं सायं होने । प्रातदिगुणं पूर्ववदा दशाहानु जुहोत्यतीते ऽप्येवं जातकर्म कुर्यात् ' जातकानौ समुत्मन्ने तद्भस्म र पूर्ववत्ममिधमारोप्य लौकिकानौ निधाय प्रायश्चित्तं कृत्वा तथैव जुड्यात् दशमे ऽहनि जातका निमरण्यामिमेरे वा समारोप्य तमेवाग्निं मथिलाधाय वास्तु होमोत्थानहोमो हुत्वाग्निं समारोप्याप्रमादं १० मिदधाति ' उत्थानस्य काले तिौते वैष्णवं ब्राहां रौद्रं प्रायश्चित्तं हुत्वा पूर्ववत्कुर्यान्बामकरणस्य वैष्णवं मूलहोम यद्देवादिदिग्दैवत्यं च हुवा नामकरणं करोति ॥४॥ नक्षत्रहोमे होने स्कन्ददैवत्यं नवग्रहदैवत्यं वैष्णवं प्राय- श्चित्तमनप्राशने काले ऽतौते बालेनैवाने भुक्ते च जातकाग्नौ १५ वैष्णवं ब्राह्ममाग्नेयमैन्द्र' सौम्यं बार्हस्पत्यं च हुवाष्टमे दशमे बाद वा मासे ऽनप्राशनं ब्राह्मणभोजनं च कुर्यात्तत्तत्काले प्रवासागमनपिण्डवर्धनयोोंने मूलहोमं जुहोति चौडके काले ऽतौते मन्त्रवर्ज कृते च जातकानौ वैष्णवं मूलहोम १ सन्ध्यौपा. all exe. Ed. २ भस्मनि Ed only. ३ समिधि instead of मे B. ४ सौर instead of ऐन्द्र Ma.

·वैखानसाह्यसूत्रम् । [11-01] क ब्राझं वारुणमाग्नेयं रौद्रं च हत्वा यथाशक्ति सुवर्णपशदान- ब्राह्मणभोजनानि कृत्वा चौडकं कुर्यात् ' ॥ ५ ॥ अथ निषेकादौनां मामान्यप्रायश्चित्तं 'विष्णोर्नुकादि- मिन्दाइत्याश्रावितादौन्दिरावर्त्य इत्वा तत्तत्कर्म कुर्यादिति ५ केचित् ' अथवाप्युपनयनं यावत्तावत्कालं गर्भाधानादिचौड- कान्तेषु होनेषु तन्त्रयित्वैकहोमे कुर्याच्चेत्यिता चान्द्रायणं पुत्रः प्राजापत्यं चरित्वा ब्राह्मणभोजनसुवर्णपशुदानानि कृत्वा विष्णोर्नुकादिमिन्दाहुत्याश्रावितादौबौद्रं मूलहोमं वैषणवं च द्विरावर्त्य प्रत्येकं हुत्वा तन्त्रयित्वैकहोमे गर्भाधानादौन् १० कुर्थात् ' आघारान्ते होमश्चैको भवत्यौदावन्ते च प्रत्येक परिषेकं करोतौति विशेषः ॥६॥ ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातमात्रस्य ब्राहाणस्य स्थादुपनयनसंस्कारे द्वितीयं भवति ' द्वितीयजन्मन्या चार्यः पिता सावित्री माता द्वाभ्यां जन्मभ्यां दिजो भवत्यष्टवर्ष १५ ब्राह्मणमुपनयौतेति श्रुतिस्तस्मागर्भाधानाद्यष्टमे वर्षे ब्राह्मण- स्योपनयनं श्रेष्ठं तदसम्भवे नवमे दशमे वाप्या षोडशात्कुर्या- वोडशे वर्षे ऽतौते पूर्वोत्तमुद्दालकप्रायश्चित्तं गर्भाधानादि- संस्कारं च कृत्वा शुद्धे ब्राह्मणभोजनसुवर्णपशुदानानि प्रथमजन्म -ud-naukarwa १ इति विज्ञायते instead of इति विशेषः Vi My. २ जातमात्र A, जातमात्रो La. ३ लकप्रायश्चित्तं Ed Bh; व्रतं Ma Vi My; लकप्रायश्चित्तं व्रतं L ४ शुद्धो Vi My.

·वैखानसाह्यसूत्रम् । ६४ [६ । ७, ८] कुत्पिता चान्द्रायणं चरित्वा तस्य जातकानिमाधायाधारं हुवा मिन्दाहुती पूर्णाहुतौ ब्राह्यं वैष्णवं चाष्टशतमावर्य हुला पूर्ववदुपनयनं कुत्पिबधाबज्ञातिमगोत्रमातुलादिषु यः शुचिर्विद्वानुपनयनं करोति' अन्यथा मलान्धकारौ तेन याजयति' पित्रादिबान्धवालाभे ऽन्यं ब्राह्मणमुपनयनार्थ । भजेत ' व्याधिदुर्भिक्षायेरन्यजातो न्यूने समाश्रिते सवर्ण- पशभूम्यादौन्दत्त्वाग्निमाधाय वैष्णवं यद्देवादौन्बाहामैन्द्रं वारुणं मूलहोमं व्याहत्यन्तं इत्वोपनयनं कुर्यात् ॥ ७॥ उपनयनप्रति ब्रह्मचारी पूर्ववत्स्नात्वा सन्ध्यामादित्यं चोपस्थाय तर्पणं ब्रह्मायज्ञं च कृत्वा सायंप्रातरा समावर्तना- १. नित्यमग्नौ समिद्भिजुहुयात् ' नित्यस्नानविहीने पूर्ववत्स्नात्वा जुम्बकाय स्वाहेति निमज्ज्य नारायणं ध्यायन्सजुम्ब के नाघ- मर्षणमूनाघमषणं कृत्वा वैष्णवमन्त्राञ्जपति' सन्ध्योपासन- विहौनेस्वात्वा दश प्राणायामान्कृत्वाष्टशतं सावित्रीमधौत्य सन्ध्यामुपास्य वैष्णवान्सौरमन्त्रांच जपति पुनःमन्ध्यागमा- १५ दनशनं कृत्वा सन्ध्यामुपासौतेत्येके तर्पणहीने द्विगुणं तर्पयति ब्रह्मयज्ञविहौने पुरुषसूकपूर्व यजुःसंहिता स्वाध्यायं करोति' प्रातःसमिद्धोमे हौने मायं द्विगुणं सायं होने प्रातदिगुणं दिनत्रये स्नानादौ हौने पूर्ववत्स्नानजपं कृत्वा मौरमाग्नेयं च १ नित्यनाने होने La Vi My. २ सन्ध्यौपासनहीने Ma La Vi My. ३ Thus Bh La Vi My; जपो Ma Ed.

·[६।१०।] वैखानसम्टह्यसूत्रम् । ६५ हुवा ममिद्भिर्जुहुयात्मप्तरात्रौ हौने नित्यकर्मण्यवकोणे भवति ॥८॥ प्रथावकौर्णप्रायश्चित्तं' सप्तराचं स्नानसन्ध्योपासनस्वाध्याय- समिद्धोमभेक्षाचर्यादिहीने मेखलोपवौताजिनदण्डधारणादि- 1 ब्रह्मचर्यवर्जिते' च पादच्छ्रमुपवासं वा कृत्वाग्निमाधाय परिस्तौर्य परिषिच्याज्येन पाहि नो श्रम एनसे पाहि नो विश्ववेदसे यज्ञं पाहि म पाहि कामावकौर्ण: कामाभिद्रुग्धः सं मा सिञ्चन्विति इत्वा पुनरूर्जा सह रय्या पाहि चतसृभिः२ स्वाहेत्यतो देवा इदं विष्णुरिति जुडथात् १. पिज्येष्ठयोरन्येषामुच्छिष्टभोजने मधुमत्स्यमांप्तसूतकप्रेतका- बाद्यभोज्यभोजनेच पुनरूपनयनं करोति ' ॥ ६ ॥ अथातः पुनरु पनयनं ' पादकृच्छ्रमुपवास वा. कृत्वाग्नि- माधायाघारान्ते व्याहत्या पलाशममिधो इत्वाज्येन विष्णु- सूक्तं मिन्दाहुयात्रावितादौन पूर्णाहुती व्याहतोश्च इत्वा १५ पूर्ववदुपनयनं करोति वपनमेखलाजिनदण्डधारणव्रतभैक्षा- | Thus B; cal mit Vi La Ed ; ommi My. २०चर्यादिवर्जिवे Ma. ३ Here again the two groups diverge widely. I have aocepted the reading of B; Ed : मिञ्चन्विति ग्रहौभि ( var. चतुर्ग्रहौमि) रूजी पते पाहि चत दृभिः। Vi: ग्रहभिरुजी पते पाहिच | My: ग्यभि- युज्यायते पाहि च | La, on the whole, sides with group A.:::. ४ Thus Ma Bh La Vi My; प्रेतकाद्यभोज्य. Ed. ५ पालाश• Ma Ed La Vi;-समिधी La Vi My. ...

·वैखानसाह्यसूत्रम् ! [६ । १०, ११ ।] चरणानि पुनःसंस्कारे वर्ण्यन्ते ऽथवा मावित्रीमष्टशतमा- वाभिमृश्य तयैव वृतं प्रात्रौयागुरोरुच्छिष्टं वा भुञ्जौत ततः पतो भवति ' ॥ १० ॥ पारायणव्रतबन्धविमर्गे च काले- ऽतीते होने ऽप्युप- नयनाग्निमाधायाघारान्ते तत्तद्रूतमूतर वैष्णवं चतुरावर्त्य । हुत्वा वेदव्रतानां बन्ध विसर्ग च कुर्यात् ' उपाकर्मणि चतु- वंदादिमन्त्रान्ब्राह्ममार्ष चतरावर्त्य हुत्वोपाकर्म कुर्बोत श्रावणहोमं हुत्वान्ते सावित्र्या सहस्रसमिधो जुहोति श्रावणे चोपाकर्मवत्प्रायश्चित्तं विधीयते ' प्राजापत्यादिवेद- व्रतान्याचरन्वेदानधौयौतानधौयानः सर्वकर्मबहिष्कार्यो भवत्य- १० पाको ऽपि यत्किञ्चिच्छाखामधीयौत समावर्तनं कृत्वा स्वातको व्याहत्यानावाज्यमा पाणिग्रहणन्नित्यं जुहोति' समा- वर्तनक्रियाहौने पाणिग्रहणे कृते चान्द्रायणं चरित्वाग्नि- माधाय सावित्रौं वैष्णवं ब्राह्ममार्षमाग्नेयं तमावर्त्य हुत्वा समावर्तनं कृत्वा पुनर्विवाह करोति' पुनर्विवाहे पूर्ववत्मर्व १५ कुर्यात् ॥ ११॥ । , भैक्षचर० Ed only. २ Thus Ed La My; वर्च। तथैव Vi ; वाः B. ३ स ins. La Vi My.. argrata Ma Ed Bh. ५ क्रियाहौने Ed only. ६ नत् double La Vi My, once Ma Ed. ७ La Vi My om. ८Edom.

·वैखानसाटह्यसूत्रम् । [६ । १२, १३ ।] ब्राह्मणो ब्राह्मणों नग्निकां गौरौं वा कन्यां क्षत्रियः क्षत्रियां वैश्यो वैश्यां वरयेदष्टवर्षादा दशमानग्निका' रजस्यप्राप्ते दशवर्षादा द्वादशागौरौत्यामनन्ति ' समावर्तन कृत्वा विवाहकाले ऽतौते क्रियाहौने ऽप्युपनयनामावाघारं । हुत्वा ब्रामं वैष्णवमाग्नेयं शतमावर्त्य हुत्वान्यर्थ पुत्रार्थ च ब्रह्मादिषु चतुर्षु पूर्वालाभे परेला ब्राह्मणो विवाहं कुर्यादा- सुरादिष्वसत्पुत्रा जायन्ते । तस्मादासुरेण गान्धर्वण विवाहे कृते चान्द्रायणं चरित्वागिमाधाय ब्राह्यं त्रयस्त्रिंशद्वैष्णवं सावित्रीमाग्नेयं शतमावर्त्य हुवा ब्रह्मादिकेन पुनर्विवाह १. कुर्यादासुराद्विगुणं गान्धर्व गान्धर्वाद्विगुणं राक्षसे राक्षसा- द्विगुणं पैशाचे प्रायश्चित्तं करोत्यासुराद्यैः शस्तैः क्षत्रियवैश्यौ विवाहं कुर्यातां पूर्वेषामलाभे परेण ' ब्राह्मणेनासुरगान्धर्बो च विधिना कर्तव्यावित्येके ' होमं त्वा राक्षसपैशाचौ चेत्यपरे 'ऽन्यथा कन्यागमनप्रायश्चित्तं करोति ॥ १२ ॥ रजःप्राप्तौ कन्या विवाहे कृते कृच्छं चरित्वाग्निमाधाय वैष्णवं सावित्रौं शतमावर्त्य हुवा तां पुनर्विवाहं कुरुते विवाहे होमकाले कन्याया' रजस्युत्पन्ने तां स्नापयित्वान्य- वस्त्र परिधाप्य पुण्याहं कृत्वा प्रोक्षणोः प्रोक्ष्य मिन्दात्या- १५ १ नग्निकां La Ed. ? Thus Ma My; itētfarir. Vi Ed La. ३ Thus Ma Ed Bh; रजःप्राप्तां Vi; रजःप्राप्त My; रजःप्राप्तकन्या- विवारे La. ४ कन्याविवाहे Vi My. ५ कन्या Vi My; Ma and La om. this word. 13 ·वैखानसाह्यसूत्रम् । [६ । १३-१५।] २ आवितादौन्याहृतोश्च हुत्वा कर्म प्रवर्तत 'तलियापरिसमाप्ते सा वधरशचिर्भवति ' ज्येष्ठे तिष्ठत्यनुजेन विवाहे कृते परि- वेत्तानुजश्चान्द्रायणं चरित्वा परिवित्तिं ज्येष्ठं विवाहं कार- यित्वा पूर्ववत्प्रायश्चित्तं हत्वा पुनर्विवाहं कुर्यात् ॥ १३ ॥ परदेशगते ज्येष्ठे द्वादशवर्षे ऽतौते मृतस्येवावतिदहनादि ५ कर्म कृत्वा प्रायश्चित्तं हत्वा विवाहं कुरुते ' तस्मिन्युनरागते ऽनुजः पूर्ववत्प्रायश्चित्तं इत्वा विवाह करोति' ब्रह्महत्याद्यैः पतिते ज्येष्ठे बान्धवमन्निधौ वारिपूर्ण घटत्यागेनैव तं त्यक्का चान्द्रायणं चरित्वा विवाहं कुरुते ' विवाहान्ते वधूग्रहाद्धि- वाहानिमोपासनं वधूं च स्वग्टहमानौयोत्तरस्यां यथोक्ने ऽग्नि- १० कण्डे पूर्वववर्हिषा खनित्वा प्रादेशमात्राः प्रागन्ताश्चोत्तरा- न्तास्तिस्वस्तिस्रो लेखाः षडुलिखित्वा प्रोक्ष्य हिरण्यशकलं बौहौवा निधाय तत्राग्निं निदधाति' सो ऽग्निर्नित्यं धार्य- चतुर्थे ऽहन्याग्नेयस्थालोपाकं वैश्वदेवं च कुर्यादित्येके '॥ १४ ॥ पाणिग्रहणप्रति ग्रहस्थो ऽपि नित्यं स्नानं सान्ध्यो- १५ पासनं ब्रह्मयज्ञं च कृत्वा नित्यमग्न्याधानाद्विवाहानावौपासने परिस्तौर्य परिषिच्य सायंप्रातौं हिभिरग्निहोत्रहविषा वा १ प्रवर्तेरन् Vi My. २ कुरुते Vi My. २ चानुजः A and La. 8 To Sar fao om. Ed; Far fao om. La Vi My. ५ तिखः once A and La; Ma and La read •त्तरान्ताश्च ति.. है लिख्य A. ७ -नित्यो A and La.

·वैखानसराह्यसूत्रम्। E: । १० होमं जुहुयात् ' सायंहोमे होने प्रातरगये स्वाहा वैश्वानराय खाहेति प्रातमे होने मायमग्नये स्वाहा पथिकृते स्वाहेति प्रायश्चित्ताहुतौ त्वा पूर्ववदा व्यहाज्जुहोत्यौपामने जिने वर्तमाने त्यहे होसे विच्छिन्ने पतिरेकोपवामं कृत्वा तत्युन- । राधानं करोति ' मद्यो ऽनुगते क्षिप्रं व्यहाभ्यन्तरे ऽग्निं धावा तभस्मायं ते योनिरिति ममिधमारोप्योढुध्यस्खेति लौकिकाग्नौ समिधं निधाय पूर्ववत्प्रायश्चित्तं इत्वा नित्यं जुड्यात् ' अनु- गते व्यहे ऽतौते ऽन्याग्निनापि संसर्गे च पत्नौ प्राजापत्यं पाद- कृच्छ्र वा पतिरेकोपवामं कृत्वा पुनराधानं कुर्यात् ॥ १५ ॥ अथातः पुनराधानं ' पूर्ववदरण्यां मथितं व्याहत्या श्रोत्रियागारादाहृतं वाग्निमाधाय पूर्ववदाघारं जुहुयादग्नि परिषिच्यो त्यूतमाज्यं सुवेणादाय सूचि चतुर्टहीतं ग्रहौवा पूर्णाहुतौ जुहोति तथा चतुर्टहोतं ग्टहौत्वा तन्तं तन्वनुद्दध्यस्वाग्ने त्रयस्त्रिंशत्तन्तब इति तन्तुमतौस्तिस्रो ऽने १५ ऽन्यावर्तिनग्ने ऽङ्गिरः पुनर्जा मह रय्येत्यभ्यावर्तिनौश्चतस्रो मनो ज्योतिरिति मनस्वतौं प्रजापति यानिति प्राजा- पत्यमन्वग्निरुषमामित्यनुग्यामयाश्चाग्ने ऽमौति प्रायश्चित्तौया- मुद्वयं तमम इति ज्योतिमतौमायुर्दा अग्न इत्यायुदर्दी मिन्दाहुतौ व्याहतोश्च प्रत्येक चतुर्टहोतं ग्टहौवा पुनराधान २. हुत्वा पूर्ववदौपासनं जुहोत्यौपासनं धार्य कर्तुमशनो ऽध्वानं १ Before पूर्णाहुती (ति Ed MY, तौर Vi ) Ma ins. दिः कृत्वो। २ कृत्वा Vi My.

·१०० वैखानसरह्यसूत्रम् । [६ । १६, १७।] गमिष्यन्वाप्ययं ते योनिरित्यरण्यां समारोप्य पुनर्जातवेद' इत्यहरहर्मथित्वा जुहुयात् ' अथवा या ते अन इत्यात्मन्युपा- वरोहेति समिधर वा समारोप्य तेनैव लौकिकानाववरोप्य जड्यात् ' समारोपणे कृते होमे विच्छिन्ने पूर्ववत्प्राय- श्चित्तमा द्वादशाहाज्जुहोति ' द्वादशाहे विच्छिन्ने पुनराधानं । करोति ' मासे विच्छिन्ने प्राजापत्यं षण्मासे चान्द्रायणं संवत्सरे प्राजापत्यं तनकच्छ चान्द्रायणं चरित्ला तद्रव्यं ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा पुनराधानं कुर्यादग्नौ त्यने भ्रूणहा भवति पर्वणि पर्वणि स्थालोपाकः प्रसिद्ध ' एवमौपासनं३ हुवा पञ्च महायज्ञान्करोति ॥ १६ ॥ ब्रह्मयज्ञो देवयज्ञः पित्यज्ञो भूतयज्ञो मनुब्धयज्ञश्चेति पञ्च महायज्ञाः ' सावित्रीपूर्व नित्यमिषे त्वोर्ज त्वेति यथाकामं नैमित्तिके सावित्रीपूर्वैदशसूतैरगिमौडे पुरो- हितमिषे त्वोर्ज त्वाग्न अायाहि शं नो देवौरिति चतुर्वेदादि- मन्त्रैर्वा स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञः ' पक्कनान्नेन वैश्वदेवेन देवेभ्यो १५ होमो देवयज्ञः पिलभ्यो बलिहरणं पित्यज्ञो 'भूतेभ्यो बलिदानं भूतयज्ञो ' ऽतिथिभ्यो ऽतिथिभ्यो ऽभ्यागतेभ्यो ऽनप्रदान १ ०वेदस La Vi My. २ Thus A and La; समिधि B. ३ प्रसिद्धमेवोपासनं कृत्वा Vi; प्रसिद्धमेवमौपासनं कृत्वा My; कृला La. 8 Thus La Ed ; Ma has forme but not erfaatgal; Vi My incomplete. ५ चन्नदानं B.

·[६।१७,१८१] वैखानसरह्यसूत्रम् । १०१ मनुष्ययज्ञो ' ग्टहस्थो यत्पक्कं भुनौत पक्केन तेन भोड्यन्त्र- भोक्ष्यन्वापि स्वग्रहे तस्मिन्नौपासनानौ लौकिकाग्नौ वा सायंप्रातर्वैश्वदेवं जुहुयात् ' रात्रावमन्त्रकं बलिहरणं पत्नौ वा करोत्येकाहे वैश्वदेवहोमे होने मनो ज्योतिरिति प्रायश्चित्तं ५ इत्वा वैश्वदेवं जुहुयात् ॥ १७॥ व्यहे होमे होने तन्तुं तवनित्यादि तन्तुमतौर्वैष्णवं जुहुयाटादशाहे ऽनावौपामनेर स्थालौपाकं कृत्वा पूर्ववदव- कौर्णप्रायश्चित्तं जुहोति ' प्रवासे ऽध्वनि परस्य गेहे च भोल्यग्लौकिकानाविधनाभावे भस्मापोह्याङ्गारे ऽङ्गाराभावे १० जले वा जुहोत्यन्नाभावे जलेनैव वैश्वदेवं कुर्यादैश्वदेवान्ते यत्नेनातिथिमभ्यागतं च भोजयति तयोरागतयो जने होने वैश्वदेववत्प्रायश्चित्तं करोति पाणिग्रहणप्रति गृहस्थधर्माण्यनुतिष्ठेत चतुर्थोव्रतक्रियाहीने संगमने कृते चरित्वाग्रिमौपामनमाधाय वैष्णवं ब्राह्ममार्ष- १५ माग्नेय बार्हस्पत्यं च हत्वा पुनश्चताँ होमं कुर्यादौपासने स्थालौपाकादौन्याकयज्ञसंस्थानुहोति. ' ॥ १८ ॥ -- चान्द्रायणं १ Ed om. २ इत्याद्यैर् Ed. ३ Vi My ins. विच्छिन्न, Ma होने । ४ च ins. Ma Ed. ५ ०धर्मान् instead of : धर्माणि Vi Bh. ६ ब्राह्मामानेयमर्षि B. ७ संस्कारान instead of मंस्थान B.

·वैखानसटह्यसूत्रम् । [६ । १६, २० ।] अथात: पाकयज्ञसंस्थानां प्रायश्चित्तं ' द्वाविंशद्यज्ञेषु पञ्च- महायज्ञानुष्ठानं प्रथमो यज्ञः तस्य प्रायश्चित्तं पूर्वमे- वोक्तं ' पर्वपि स्थालोपाके हौने पादकृच्छ्रमुपवास वा कृत्वाग्निं प्रणम्य प्राणायामं कृत्वागिदैवत्यं पथिकदैवत्यं च स्थायां दौ चरू पक्काग्निं परिस्तौर्य परिषियाज्येनाग्नेयं सौम्यं खिष्टा- ५ कारं मिन्दाहुतौ वैष्णवं व्याहृत्यन्तं कृत्वा पूर्ववत्स्थालौपाक दिगुणं जुड्यात् ' श्राग्रयणहोमे हौने नवान्ने भुक्त' पाद- कृच्छ्रमुपवामं वा कृत्वा स्थाल्या स्थाल्यामैन्द्राग्नं चर्स श्रपयित्वा पक्केनाज्यमिश्रेणाग्नेयमन्द्रं वैश्वदेवं खिष्टाकारं पर्णाहुती वैष्णवं च हुत्वा पूर्ववदाग्रयणं कृत्वा ब्राह्मणान्मोजयित्वा नवान्नं १, भुजौत यथोककाले ऽष्टकाहोमं हुत्वा पिलभ्यः पिण्ड निरुप्य ब्राह्मणाम्भोजयेंदथवाष्टकेति ब्राह्मणान्भोजयेदुद्यन्तं वा ददात्यष्टकाहौने वैश्वदेवपेटको द्वौ चरू पक्काज्यपक्काभ्यां वैश्वदेवं वैष्णवं रौद्रं थाम्यं पत्रकहोमं च त्रिरावर्त्य पूर्व- वदष्टका कुर्यात् ॥ १६ ॥ पिण्डपित्यजे मामिश्राद्धे च होने ऽष्टकावत्प्रायश्चित्तं जुहोति चैत्रौयज्ञविहौने चहें पक्काज्येन चरुणा सौम्य १ च ins. B. २ यथोते काले La Vi Ed. ३ निर्वाप्य Ma. ४ Thus Ma Bh Ed; °द्यतं La Vi My. ५ पटक होम La Ed; होमं om. Vi My (reading कं) ६ पत्वा साज्येन La Vi My.

·[६।२०।] वैखानसगृह्यसूत्रम् । श्रोदैवत्यं विष्णुसूतं मिन्दाइत्याश्रावितादौन्हुत्या पूर्ववच्चैव्या यजेताश्वयुजौयज्ञविहौने चरूं पक्वाज्यचरुभ्यां रुद्रसूक्तं मिन्दा- इत्याश्रावितादौन्दुत्वा पूर्ववदाश्वयुज्या यजेत ' प्रातोमान्ने विष्णोनित्याने हौने मायं द्विगुणं मायं हौने प्रातर्हिगुण- ५ मर्चनं हविनिवेदनं च कुर्यादा द्वादशाहाबादशाहे ऽतौते पुरुषसूकविष्णुसूताभ्यां हुला पूर्ववदभ्यर्य पूर्ववदभ्यर्च हविनिवे- दयति ॥२०॥ षष्ठः प्रश्नः समाप्तः॥ १ पवाज्येन चरुणा La Vi My.

·१०४ वैखानसागृह्यसूत्रम् । [1७ । १, २ ।] ५ ने पल्या: मृतस्य अथ मृतसंस्कारप्रायश्चित्तं ' जातकसंस्कारो मृतसंस्कार- श्चेति द्वौ संस्कारौ भवतः ' पूर्वणेमं लोक परेण परलोकं जयति 'मृतसंस्कारः२ शरीरस्थ दहनमित्याहुः । निर्दोष- शरौराहुतिरग्नेः प्रियतमा भवति ' तयाहुत्या स मृतको देवलोकं गच्छति' मातापित्रोः पुत्रो ऽन्यो भ्राता सपिण्डः सगोत्रः पितुर्मातश्च योनिबन्धुगुरुशिष्यर्विजो वा पतिः सुतः पत्युर्धाता मपिण्डः सगोत्रः पितुर्मातश्च योनि- बन्धर्वा पुत्रस्य पित्रादयो मृतस्य शरीरं दाहयति संस्कारे कृते संस्कर्तुः सर्वसंपत्मद्धिः स्यादन्यथा भ्रणहत्या- मवाप्नोति । तस्माङ्कममेधेन पिटमेधेन वा विधानेन पूर्व- १० वदग्निर्यजुर्भिः सेनेन्द्रस्य वाचस्पते विधे नामन्वाचस्पते वाचो वौर्यण सोमः सोमस्य वाचस्पते ऽच्छिद्रया वाग्यो तेति सप्तभि- मन्त्रैराहिताग्नेः शरीरं पञ्चाग्निभिस्त्रेताग्निभिर्वा दाहयति' अग्निर्यजुर्भिः सेनेन्द्रस्येति द्वाभ्यामौपासनाग्निना ग्रहस्थमना- हिताग्निं तदुपनयनाग्निना ब्रह्मचारिणं च दाहयेत् ' अस्मात्त्व- १५ मधि' भूः पृथिवौं गच्छतु भुवो ऽन्तरिक्षं गच्छतु सुवर्दिवं गच्छत्विति चतुर्भिमन्वैरित्येके ॥१॥ श्राहिताग्निरनाहिताग्निश्च पूर्व पत्या मरणे स्वकीयाग्ने- रर्धमादाय तदग्निना तैमन्त्रैम्तां दाहयित्वान्यामुपयम्य पुन- १ लोकमपरेण Ed only. २ मतस्य सं० all but Ma. ३व om. B. ४ Thus the Bh. only; all the others त्वमसि or त्वमस्मि ।

·[७। २, ३ ।] वैखानसाह्यसूत्रम् । १०५ रग्निमादधौत ' महमरणे महैकचितायां दम्पती दाहयति' कृतचौडमनुपनौतं जातकाग्निना लौकिकाग्निना वास्मात्त्व- मधौत्येकर्चया दाहयेत् ' जातदन्तस्य पिटमेधवत्तष्णौँ' दहनं कुर्यादजातदन्तं भूम्यामवटे ऽपिदधाति अथवा कृतचौडी ५ कन्याकुमारी जातदन्तं कुमारं मतदारं विधवामितरांश्च वृष्णी मृतकं स्नापयित्वा शाखथा श्मशानं पूर्ववद पेत वौतेति सम्हज्या चितायां प्रेतमारोप्य हिरण्य शकलतिलतण्डुलान्या वो वहेत्यास्ये२ निदधाति प्राज्यमस्मात्त्वमधौति व्याहतीच हुत्वा वातास्ते वान्विति सिम्वातं कृत्वेमा श्रापो मधुमत्य १० इत्यादिभिरुदकुम्भं परौत्योत्क्षिप्य कपालशेषोदक पृथिवौमित्यास्थे दत्त्वा कपालसंतपनाग्निनास्मात्त्वमधीत्येकर्चया सावित्र्या वा दाहयति ॥ २॥ जावे ऽन्या शौचयुक्त श्वक कुटमतिकारजस्वलाद्यस्पृश्य स्पर्शने च मृतकं पञ्चगव्यैः कुशतोयैश्च स्नापयित्वा प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य १५ विधिवद्दहनं करोति ' देशान्तरे मृते दहनविहीने श्वका- काद्यैः शवे जीर्ण तदस्थौन्यादाय काषायतोयैः पञ्चगव्यैः कुशतोयैश्च प्रक्षाल्याचतिं कृत्वा तस्याग्नौ वैश्वदेवं याम्यं पैटकं व्याहृतोश्च प्रायश्चित्तं हुवा विधिवदहनं कुर्यादमन्त्रक भूः १ Instead of पिटमेधवत् (thus B) पित्टमेधवर्ज A and La. २ संमार्च Vi My. ३ ? तण्डुलान्याववहे. Ma; तण्डुलान्य यो बहे• Ed; तण्डुलानावो हे. Vi My ; दधितण्डुलानापो वहे• La; op. V. 3 : 74.1. ४ कुशोदकै. B. ? 14 ·वैखानसारह्यसूत्रम् । [७ । ३, ४ ।] शवे दग्धे तदस्योन्यादाय पयसाज्येन प्रक्षाल्याकृतिं कृत्वा पूर्ववत्प्रायश्चित्तं हत्वा समन्त्रकं दाहयति ' तदस्थ्यामप्यलाभे दशाहादूर्व पालाशपर्णैर्विधानेनाकृतिं कृत्वा प्रायश्चित्तान्ते तदग्गिना दाहयत्कर्तुरेवाशौचं भवति व्यहं बलिनिर्वापण- माशौचं चेति केचित्सूतिकां मृतामुदक्यां च दावाग्निना' । मन्त्रहीन' दाहयित्वा दशाहे ऽतोते तदस्थिभिः पालाश- पणैर्वाकृति कृत्ला दहनं करोत्यथवा तदयेव काषायतोयैः पञ्चगव्यैः कुशतोयैश्च सापयित्वा पुण्याहं कृत्वा प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य विधिवदहनं कुर्यादित्येके ॥३॥ मगर्भाया मरणे स्पन्दमानेनोदरेण जीवन्तं गर्भमालक्ष्य १० भर्ता पुत्रो ऽन्यो बन्धुर्वा वैद्यकुशलाभ्यां नाभ्युपस्थयोरन्तरे गर्भ परिहरन्हिरण्यगर्भ इति शस्त्रे णोत्पाटयति' शस्त्र- स्पर्शनागर्भस्थ मरणे पतितो भवति ' जीवन्तमपत्य मुन्मुच्य स्नापयित्वादाय धात्रौं लोकमातरमभ्यर्च तस्यान्यां मातरं कल्पयति ' प्रेतायाः कुक्षावाज्येन प्राणाय स्वाहापानाय स्वाहेति १५ १ Thus La Ed; तदस्थाम. My; सदस्यौनाम Ma; तदस्यो Vi. २ दवा B. ३ सूट्रैर् ins. La Vi My only. ४ प्रायश्चित्तं कृत्वा ins. Vi My. ५ अथ सग. Ma; Vi गर्भिण्या instead of सग । ६ स्यन्द. Ed. ७ Thus my conjecture ; वैद्यकुशल्याभ्यां Ma; वैद्यशल्याभ्यां La. Ed Vi My. ८ न्तरं Vi My. र गव्यं Vi My.

·[७। 8, ५।] वैखानसम्टह्यसूत्रम् । इत्वा निर्ऋणं कृत्वा तां स्वापयित्वा विधिवद्दहनं करोति कुमारस्य जातकाग्नौ पूर्ववजातकं कुर्यात् ' सूतकप्रेतकयो- रेकाहर्मनिपाते' तन्त्रयित्वा वास्तुहोमं हत्वा पृथगेवोत्थान- होमं पिण्डनिर्वापं च करोति ' ब्राह्मणाद्यैश्चण्डालान्तेरद्भिः ५ मर्पण दंष्ट्रिनाशनिपातेनाग्निना पशना वा पापमरणे तस्या- शौचवानोदकम्पनाश्रुशवभरणानुगमनदहनोदकब लिपिण्डदा- नादि कस्यचिन्नैव कुर्यादेतानि ' कर्तश्चान्द्रायणं तप्तवच्छं प्रायश्चित्तं भवति पापम्मृतस्य शरीरं दावागिना शूद्र- र्दाहयित्वा दशाहे ऽतोते नारायणबलिं कुर्यादथवा पालाश- १. पर्णे रेवाकृतिदहनं करोति' शवस्य दहनकाले क्रियाहौने विपर्यासे च प्रेतकर्मणि सर्वत्र तिलैरेव वैश्वदेवं याम्यं पैटकं व्याहृतोश्च प्रायश्चित्तं जुहोति ' शवस्य दहनार्थ होमे हुते तदग्नाबुत्मन्ने पूर्ववभस्म समिधमारोष्य लौकि- कानौ निधाय प्रायश्चित्तं तेनाग्निना दहनं १५ कुर्यात् ॥४॥ उपनयनादूर्ध्व ब्राह्मणस्य मरणे सपिण्डानां दशाहमा- शौचं विधीयते' दन्तजननादूर्ध्व व्यहं नामकरणादूर्ध्वमेकाई ५ तोते जत्वा १ एकाहे instead of एकाह. La Ma Vi My. २ निर्वापणं Ma Ed Bh. ३ कस्यचिदपि नैव La Vi My. ४ दवा Ma. again. ५ दहने Ed La. Bh. है Thus Bh La Vi My ; भस्मनि Ma Ed.

·२०७ वैखानसाह्यसूत्रम् । [01५,६। जननादूर्वा मद्यः शौच' स्त्रियाच मरणे विवाहादू दशाहमवर्षादूर्ध्व व्यहं चौडकादूर्ध्वमेकाहं पूर्व सद्यः शौचं ' मातापित्रोणां च सर्वत्र दशाहमेव । गर्भ मृते गर्भिण्यास्तन्मामतुल्यैरहोभिराशौचं ' सूतके चान्यसूतके प्राप्ते प्रेतके चान्यप्रेतके प्राप्ते पूर्वाशौचेन शुद्धिः स्यादितरस्य । प्राप्ते ऽपरस्यैवाहोभिः शुद्धिर्भवति ' असपिण्ड शवस्य स्नानालं- करणे कृते व्यह दिवसं वा वहने कृते स्नात्वा दश प्राणायामान्कृला नक्षत्रदर्शनात्पूर्व ग्रामाद्दहिरामौत ' ताव- देवाशौचं रात्रौ सूर्योदयात्पूर्वमामौतान्यथा तबामे प्रविष्टे शवभत्रेकाहं तहे प्रविष्टे व्यहं तत्र भोजने कृते दशाई १० भवति ॥५॥ प्रेतं ज्ञातिमज्ञातिं वानुगम्य स्नात्वाग्निं स्पृष्ट्वा तं प्राश्नी- यात्' प्रात्मनः पितुर्मातुश्च योनिबन्धूनां च मरणे विज्ञाते सचेलस्नानं करोति' द्वितीये ऽहनि पुनर्दहनप्रभृति तदश्मन्यु- दकं दत्त्वा दक्षिणाओं कूर्च निधाय तन्नाम्ना प्रेतमावाह्य १५ तैस्तमञ्जनं स्नानं वासोदकं दत्त्वा पाद्याचमनगन्धपुष्यधूप- दौपाचताचमनैरभ्यर्च सायंप्रातर्बलिं दत्त्वोदकं ददाति १ स्त्रियश्च La Vi My. २ Thus B; पूर्ववत् Ed ; जननादूर्ध्व La Vi My. ३ सर्व La Vi My. ४ Thus Ma. and in acc. with this reading Bh ; परस्यैवाहोभि- रशुचिर्भ La Vi My; परस्यैवाहोभिराशौचशद्धिर्भ. Ed. ५ I have accepted the reading of Ma; श्यहं वा। संवहने कृते Ed; यहनि वा सहने कृते La Vi My. -- ·[७।६, ७।] वैखानसारह्यसूत्रम् । १०६ . प्रातर्बलौ होने मायं द्विगुणं सायं हौने प्रातर्दिगुण- मैवमा दशाहात्करोति श्वकुक्कुटसूतिकोदक्या नयजैरश्मनि स्पृष्टे पञ्चगव्यैः प्रक्षाल्य बलिं दद्यात् ' सप्तमे ऽहनि नये मृत्पात्रे चितास्थौन्यादाय पुण्यनद्यां समुद्र वा प्रतिपति ५ अन्तर्दशाहे ऽमावास्या यदि भवेत्तस्यामेव शेषावलौन्दत्त्वा बलिकर्म ममापयति विचन्द्र दर्शने महान्दोषो भवेत् दशमे ऽहन्येकदा बलिं दत्त्वाश्मानं विसृजेत् ॥ ६ ॥ जातदन्तस्य चौडकात्पूर्व मरणे व्यहं भूमौ वृष्णीं बल्लि- निर्वापणमित्येके दहनप्रभृत्याहिताग्नेर्मरणप्रभृत्यनाहिताग्ने- १ • रेकादशे ऽहन्येकोद्दिष्टं कुर्यात् एकोद्दिष्टनिमित्तश्राद्धे तन्नाम्ना प्रेतनिमित्तं भुङवेति ब्राह्मणं वरयित्वा प्रेताय खधेति पाणौ तिलोदकं दत्त्वा होमं पिण्डदानं च कृत्वान्नादि सकृत्महत्त्वा भोजयेदयन्तं वा ददातीति केचित् ' निमित्त- श्राद्धे मासे ऽतौते होने च प्राजापत्यं चरित्वा प्रायश्चित्तं ५ हुत्वा पूर्ववदेको द्दिष्टं कुर्यात्मपिण्डीकरणापर्व मामि मामि तन्मरणदिने पिण्डं निरूप्यकं भोजयति ' द्वादशे षष्ठे हतीये वा मासे शुभकार्य प्राप्ते दादशाहे वा मपिण्डौकरणं कुर्यात् ॥ ७॥ १ नवमे म. La Vi My; नवम्. Ed. २ चितायामखौ. Ma. ३ Thus Bh La Vi My; बलिं निर्वपतौत्येके Ma Ed. ४ दुद्यनं La Vi My; दुदकं Ed. ५ गटशाने म Vi Mv ·२१० वैखानसरह्यसूत्रम् । [७।७,६] पूर्वद्युविश्वेदेवार्थ चौन्पिचर्थमेकं प्रेतार्थं मपिण्डौ- करणश्राद्धे भोक्ष्यतामिति वरयित्वा स्वाहा खधेति तेषां करे तिलोदकं दत्त्वा पिलभ्यः स्वधेति पात्रं तिलोदकैः पूरयित्वा पिहनावाह्य तन्नाम्ना प्रेताय स्खधेत्यन्यत्पात्रं पूर- यित्वा प्रेतमावाह्य तथा होम हवा पिण्डं निरुप्य विश्वे- ५ देवाभ्यां दिईिर्दत्त्वा पिलभ्यः प्रेताय सकृत्मकद्दत्त्वा तान्भो- जयति' पिपिण्डैः प्रेतपिण्डं ममारोष्य पिलपात्रोदकैः प्रेत- पात्रोदकं मंयोजयति ' मपिण्डौकरणे हौने कृतं शुभकार्य विनश्यति । तस्मात्प्रायश्चित्तं हत्वा सपिण्डौकरणं कृत्वा भिन्ने ऽहनि विष्णु सूक्तं मिन्दात्याश्रावितादौन्दुत्वा पुनः शुभकर्म १. कुर्यात् ' अष्टकाहौने तदंशविनाशो भवेद्यनेनाष्टकं करोति' यथोक्तजलदानपिण्डनिर्वापब्राह्मणभोजनेषु श्रद्ध्या कृतेषु सर्व- मम्पत्ममृद्धिवंश विवर्धनं च भवेदिति विज्ञायते ॥८॥ ग्टहस्यस्यौपासने विच्छिन्ने यदि प्राणोत्क्रान्तिद्धानु- जातस्तत्पुत्रः श्रोत्रियागारादमिमाहत्य संस्कृतायां भुवि १५ व्याहृतिभिः संस्थाप्योपतिष्ठेत जुष्टो दमूना इत्यथैनं परिसमूह्य परिस्तौर्य पर्युच्याज्यं विलाप्योत्पूय सुचि चतुर्ट होतं ग्रहौत्वा सप्त व्याहृतौर्डत्वा पुनरपि पूर्ववद्गृहौला पूर्व देवाः प्राणापाना- विति द्वाभ्यां मा त्वा वृक्षौ संबाधिष्टां मा त्वा वृक्षौ संबाधेथामिति ? cfaqwa Bh Vi My; ava without fa Ma La Ed. २ अथ ग्टह. Ma Ed. बुद्ध्यानुज्ञा० • Vi My. ३

·[७।६।]
वैखानसम्टह्यसूत्रम् ।
द्वाभ्यामग्ने ऽभ्यावर्तिबग्ने अङ्गिर इति द्वाभ्यां पुनरूर्जा सह
रय्यति? द्वाभ्यामयाश्चाने ब्राह्मण एकहोते ति दाभ्यां क्रमेण
चतुर्टहौतानि हुत्वा पुनश्चतहोतं ग्रहौत्वा महाव्या हतौश्च
जुहुयादेवमग्निमुत्पाद्य पूवोकेन विधिना दहनं कुर्यात् ।
१
सप्तमः प्रश्नः समाप्तः॥
॥ समाप्तं गृह्यसूचम् ॥
१ La Vi and My differ considerably; रय्येति दाभ्यां क्रमेण चतुर्टहोतं
ग्टहीत्वा (these three words om. Vi) अयाश्चाग्ने ब्राह्मण एकहोतेति महाव्या०
Ed agrees with Ma (the text accepted by me), omitting only
after क्रमेण the words चतुर्टहौतानि इत्वा पुनश् ।
२ .हृतौञ्च हुत्वाग्निमुत्पाद्य Ma Ed.
३ After कुर्यात् Ma Bh ins. इति विखनाः प्राह ; moreover the Bh.
reads IX e indicating the close of this text.

·११२ १ प्रजापालन- वैखानसरह्यसूत्रम् । [८।१,२।] (धर्म १ । १, २।) अथ वर्णाश्रमधर्म ' ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रा मुखबाहरू- पादेषु जाताश्चत्वारो वर्ण ' यस्माताह्मणो ऽस्य मुख- मासौदिति श्रुतिः' पूर्वेषां त्रयाणां निषेकाद्याः संस्कारा विधीयन्ते' तेषां द्विजन्मनां वेदाधिकारस्तस्मासाह्मणस्याथ- यनाध्यापनयजनयाजनदानप्रतिग्रहाणि षट्कर्माणि भवन्ति क्षत्रियवैश्ययोर्यजनाध्ययनदानानि क्षत्रियस्य दुष्टनिग्रहयुद्धाः२ ' वैश्यस्य पाशुपाल्चकुसौदवाणिज्यानि शूट्रस्य दिजन्मनां शुश्रूषा कृषिश्चैव ' ब्राह्मणस्थाश्रमाश्चत्वारः चत्रियस्याद्यास्त्रयो वैश्यस्य दावेव ' तदाश्रमिणश्चत्वारो ब्रह्म- चारी गृहस्थो वानप्रस्थो भिचुरिति ॥ १॥ उपनौतो ब्रह्मचारी मेखलोपवौताजिनदण्डधारौ स्नात्वा तर्पणं ब्रह्मयज्ञं सायंप्रातः सन्ध्योपासनममिद्धोमौ च कुर्वन्गुरोः पादावुपमंग्टह्य नित्याभिवन्दी ब्रतेनाध्ययनं करोति ' स्थिते गुरौ स्थयात्थिते पूर्व मुत्थाय वजन्तमनुगच्छेदामीने शथाने च नियुक्तो नौचैरन्यासनशयने कुर्यादनुको यत्किञ्चित्कर्म १५ नाचरति अनुक्तो ऽपि खाध्यायनित्यकर्माण्याचरेदुष्णाम्बु- स्नानदन्तधावनाञ्जनानुलेपनगन्धपुष्योपानछत्रदिवाखापरेत:- १ ०ग्रहाः Tri. २ युद्धानि Tri. ३ ०वाणिज्यं My. ४ वैश्यस्याद्यावेव Ed Tri. ५ शयनं Tri; नौचरन्यासनशयनं न कुर्याद. My and first hand of Vi, where were is changed in o •शविनं ·११३ [८२, ३] वैखानसरह्यसूत्रम् । ( धर्मे १ । २, ३।) स्कन्दस्त्रौदर्शनस्पर्शनमैथुनानि कामक्रोधलोभमोहमदमात्मर्थ- हिमादौनि वर्जयित्वा सदा शुश्रूषुर्गुरोः प्रियहितकर्माणि कुर्बोतादेषौ वातचित्तानुकूल: प्रियं सत्यं वदत्यति ऽप्य- मत्याप्रियंर निन्दं नाचक्षीत ' मधुमांसमस्यरमशक्काद्यभोज्य- ५ भोजनवौ भैक्षाचरणं कृत्वा गुरुणानुज्ञातो भैक्षानमन्त्रीयाद्गुरु- वृद्धदौक्षितानामाख्यां न बया{र्वभावे तत्युचे च गुरुवत्कर्मा- चरति '॥२॥ ब्रह्मचारिणश्चतुर्विधा गायत्री ब्राह्मः प्राजापत्यो नैष्ठिक. इति ' गायत्र उपनयनादू त्रिरात्रमक्षारलवणाशी गायत्री- १० मधौत्या सावित्रव्रतसमाप्तरत्र व्रतचारी बतादूर्ध्वमनभिशस्तापतितानां गृहस्थानां ग्टहेषु भैक्षाचरणं वेदवतचरणं च कृत्वा द्वादश सभा विंशतिममा वा गुरुकुले स्थित्वा वेदावेदौ वेदं वा सूचसहितमध्ययनं कृत्वा गार्हस्थान- सरणं कुर्यात्प्राजापत्यः स्नात्वा नित्यकर्मब्रह्मचर्यशौलो नारायण- १५ परायणो वेदवेदाङ्गार्था विचार्य दारसंग्रहणं करोति' प्राजा- पत्ये त्रिसंवत्सरादूर्वा न तिष्ठेदित्यषयो वदन्ति नैष्ठिकः काषायं धातुवस्त्रमजिनं वल्कल वा परिधाय जटौ शिखौ बाहाः सावित्र- १ ०खाप० Vi My Bh; •खन• Ed Tri ;-- • मैथुनानि Vi My Bh; मथुन. Ed Tri. २ Vi My om. ३ Thus Ed Bh; सत्यं प्रियं Vi My ; सत्यमप्रियं Tri. ४ भैक्षानम. Ed Tri; भैक्षमन्नम Vi My ; भिक्षानम् Bh. ५ समाप्ने व्रत• My; ममाप्ने व्रत. Vi. 15 ·११४ वैखानसम्मृह्यसूत्रम् । [८।३-५] (धर्मे १ । ३-५।) वा मेखलो दण्डौ सूत्राजिनधारौ ब्रह्मचारौ शुचिरक्षार- लवणाशी यावदात्मनो विप्रयोगस्तावहुरुकुले स्थित्वा निवेदित- भैक्षभोजौ भवति ॥३॥ दारान्संग्टह्य ग्रहम्यो ऽपि स्नानादिनियमाचारो नित्य- मौपासनं कृत्वा पाकयज्ञयाजौ वैश्वदेवहोमान्ने ग्यहागतं गुरुं ५ स्नातकं च प्रत्युत्थायाभिवन्द्यासनपाद्याचमनानि प्रदाय एतदधि- सौर मिश्र मधुपर्कं च दत्त्वान्नाद्यैर्यथाशक्ति भोजयति भिनून्ब्रह्म- चारिणो ऽतिथौन्वेदविदः श्रोत्रियान्पिटव्याचार्यविङ्मातल- श्वशरादौनभ्यागताब्बालवृद्धवाननाथार्ताध्वश्रान्तांश्च यथार्थ पूज- यत्यशक्तो ऽप्ययं भिक्षां वा मोदकं दत्त्वा शेषं मुझौत दयासत्यशौचाचारयुतः खाध्यायतर्पणाभ्यामृषौन्यज्ञबलिहोम- जलपुण्याद्यैर्देवान् श्राद्धैः पुत्रैश्च पिढन्बलिना भूतानन्नाद्यै- मनुष्यांश्च नित्यमर्चयेदृणत्रयेण मुक्रो ऽनृणो भवति ॥ ४ ॥ वार्तावृत्तिः शालौनवृत्तिर्यायावरो घोराचारिकश्चेति' वार्तावृत्तिः कृषिगोरक्ष्यवाणिज्योपजीवी ' १५ शालौनवृत्तिर्नियमैर्युतः पाकयज्ञैरिष्ट्वानौनाधाय पक्षे पक्ष दर्शपूर्णमासयाजी चतुर्षु चतुर्षु मासेषु चातुर्मास्ययाजौ षट्सु षटसु मासेषु पबन्धयाजी प्रतिसंवत्सरं सोमयाजी च १० २ ग्टहस्थाश्चतुर्विधा १ दधित instead of तदधि Tri Bh. २ युक्तः Ed. ३ Thus Ed Bh; नित्यमर्पये. My; नित्यं तर्पये. Vi Tri;-बयेण Vi Bh; अयैर् Ed Tri Bh.

·[८ । ५, ६ । वैखान साटह्यसूत्रम्। २१५ ( धर्मे १ । ५, ६) यायावरो हविर्यः सोमय जैश्च यजते याजयत्यधौते ऽध्या- पयति ददाति प्रतिग्टहाति षटकर्मनिरतो नित्यमग्निपरि- चरणमतिथिभ्यो ऽभ्यागतेभ्यो ऽन्नाद्यं च कुरुते ' घोरा- चारिको नियमयुक्तो यजते न याजयत्यधौते नाध्या- ५ पयति ददाति न प्रतिग्टहात्युञ्छत्तिमुपजीवति नारायण- परायणः सायंप्रातरग्निहोत्रं हत्वा मार्ग शौर्षज्येष्ठमासयोरसि- धाराव्रतं वनौषधिभिर निपरिचरणं करोति ॥ ५॥ यहस्थः सपनौकः पञ्चागिभिस्त्रेताग्निभिर्वा ग्टहादना. श्रमं यास्यन्नाहिताग्निरनाहितामिचौपासनमरण्यामारोप्य रहे १० मथित्वा श्रामणकौयविधानेनाधायाघारं हुत्वा श्रामणकाग्नि- मादाय वतीयमाश्रमं गच्छेत्पूर्ववदग्यालयप्रोक्षणोल्लेखनादि कर्म कुर्यात् ' हतौयामपि वेदिं परिमृज्य षडङ्गुलाग्रेर्द:- ग्रंथिते ऽधस्त्रिधा कृतं रज्जुवन्मूले बद्ध षट्त्रिंशदङ्गुलप्रमाणं परिस्तरणकूर्च कृत्वा मध्यवेद्यां परिस्तुणाति श्रामणकं १५ श्रामपाकयज्ञं यज्ञदेवत विश्वान्देवा नित्यन्तमावाद्याज्यं निरुप्य श्रामणकाय स्वाहा श्रामणकयज्ञाय स्वाहा यज्ञदैवत विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेत्यन्तं हुवा चरुं जुहुयादित्याघारविशेष: श्रामणकाग्नेश्चोर्ध्ववेदित्रिंशदगुल्या यता चतुरङ्गुलिविस्तारो- १ टतीयम. Bh Vi My. २ प्रथितमध. Vi My. ३ Thus Ed My; बन्ध Tri Vi; बन्धं कृत्वा Bh. ४ Thus Ed and Bh; अाधानविशेषः My Tri.; अाधाने वि. Vi.

·५ वैखानसाह्यसूत्रम् । [८।६, ७1] (धर्मे १ । ई, ७) बता ' मध्यमा तत्परिगता पञ्चाङ्गुलिविस्तारा' चतुरङ्गुलो- मेधाधस्तादूर्ध्ववेदिविस्तारोनता बतौया वेदिदिशाङ्गुलं मध्ये निम्नं विवेदिसहितं कुण्डं कृत्वाधाथ वनस्थो नित्यमौपा- मनवत्सायंप्रातरातोर्डवा महाव्याहृतिभिः महाव्याहृतिभिः श्रामणकाग्निं जुहुयादपत्नीको दारैरग्निभिर्विना वनं गच्छेत् ॥ ६ ॥ वानप्रस्थाः सपत्नीका अपत्नीकाश्चेति ' सपत्नौकाशत- विधा' औदुम्बरो वैरिञ्चो वालखिल्यः फेनपश्चेति' औदु- म्बरो ऽकृष्टफलावायौषधिभोजौर मूल फलाशी वा लवण- हिङ्गुलशनमधमत्स्यमांमपूत्यन्नधान्याम्लपरस्पर्शनपरपाकवर्जी देवर्षिपिटमनुष्यपूजौ वनचरो ग्रामवहिष्कृतः सायंप्रातरग्निहोत्रं १० हुत्वा श्रामणकामिहोमं वैश्वदेवहोमं च कुर्वस्तपः समाचरति श्रामणका ग्निमेकमेवाधाय जुहोतीत्येके ' वैरिञ्चः प्रातर्या दिशं प्रेक्षते तां दिशं गत्वा तत्र प्रियङ्गुन्यवश्यामाकनौवारादिभि- लब्धैः स्वकीयानतिौंच पोषयित्वाग्रिहोत्र श्रामणकवैश्वदेव- होमो नारायणपरायणस्तपःशौलो भवति वालखिल्यो १५ जटाधरश्चौरवल्कलवमनो ऽर्कानिः कार्तिक्यां पौर्णमास्यां पुष्कलं भुक्तमुत्सृज्यान्यथा प्रषान्मामानुपजीव्य तपः कुर्यात् अस्य सूर्य एवाग्निर्भवतीत्यामनन्ति' फेनप उद्दण्डक उन्मत्तको १ Some Mss. अङ्गुलि, others अङ्गल । २ प्युत्कृष्टफला • Vi My; व्युत्कृ० Tri. ३ Uncertain ; • पूत्यन्यधान्या. Vi My; •पूत्यन्न(धान्य) Ed; • पू(त्य ? तथा)न्या Tri; Bh : पूत्यन्नं दुर्गन्धान्नम् । अन्यदाललवणादि परस्परपाकं वर्जयति परपाकवर्जी भवेत् ; पराकवर्जी Ed, परवाखर्जी Tri.

·[-] वैखानसरह्यसूत्रम् । ११७ (धर्मे १ । ७-८ ।) निरोधकः शौर्णपतितपत्राहारी चान्द्रायणव्रतं चरन्पृथिवी- शायौ नारायणं ध्यायन्मोक्षमेव प्रार्थयते ' ॥७॥ अपत्नौका बहुविधाः कालाशिका' उद्दण्डसंवृत्ता अश्मकुटा उदग्रफलिनो दन्तोलूखलिका उञ्छवृत्तिकाः मंद- ५ निवृत्तिकाः२ कपोतवृत्तिका मृगचारिका हस्तादायिनः शैलफलकादिनो ऽदग्धाशिनो बैल्वाशिनः कुसुमाशिनः पाण्डुपत्त्राशिनः कालान्तरभोजिन एककालिकाश्चतकालिकाः कण्टक शायिनो बौरासनशायिनः पञ्चाग्निमध्यशायिनो धूमा- शिन: पाषाणशायिनो ऽन्यवगाहिन उदकुम्भवामिनो मौनिन- १० श्चावाशिरसः सूर्यप्रतिमुखा ऊर्ध्वबाहुका एकपादस्थिता- श्चेति विविधाचारा भवन्तौति विज्ञायते ' ॥८॥ अथ भिक्षुका मोक्षार्थिनः कुटौचका बहूदका हंसाः परमहंसाश्चेति चतुर्विधा भवन्ति ' तत्र कुटौचका गौतमभार- द्वाजयाज्ञवल्क्यहारौतप्रभृतौनामाश्रमेवष्टौ ग्रामांश्चरन्तो योग- १५ मार्गतत्त्वज्ञा मोक्षमेव प्रार्थयन्ते ' बहदकास्त्रिदण्डकमण्डलु- काषायधातवस्त्रग्रहणवेषधारिणो ब्रह्मर्षिग्टहेषु चान्येषु साधु- वृक्तेषु मांसलवणपर्युषितानं वर्जयन्तः सप्तागारेषु भैक्षं कृत्वा १ कालसौका Ed; कालशिका Tri; कालसिका Vi My; कालाशिखा: Bh २ Thus Vi My Bh; सन्दशन. Tri; संदंशन. Ed. ३ ९खादिनो Ed. ४ बिल्वा Ed Bh. ५ Thus Vi My Bh; Tri Ed om. चान्ये १ वर्जयित्वा Ed; वर्जयेत् Vi My.

·११८ ५ वैखानसह्यसूत्रम् । [८] (धर्मे १ । ६।) मोक्षमेव प्रार्थयन्ते हंसा नाम ग्रामे चैकरात्रं नगरे पञ्चरात्रं वसन्तस्तदुपरि न वसन्तो गोमूत्रगोमयाहारिणो वा मासोपवामिनो वा' नित्यचान्द्रायणतिनो नित्यमुत्थान- मेव प्रार्थयन्ते ' परमहंमा नाम वृक्षकमूले शून्यागारे श्मशाने वा वासिनः साम्बरा दिगम्बरा वा न तेषां धर्माधौं ५ सत्यानृते शुयशड्यादि द्वैतं३ ' सर्वसमाः सर्वात्मानः समलोष्ट- काञ्चनाः सर्ववर्णेषु भैक्षाचरणं कुवन्ति ' ब्राह्मणानां चातुराश्रय चत्रियाणां व्याश्रम्यं वैश्यानां याश्रम्यं विहितं ' तत्फलं हि सकामं निष्कामं चेति द्विविधं भवति सकामं नामेह संसारे ऽभिवृद्धिं ज्ञात्वा पुत्रलाभाद्यभिकाङ्गणमन्यत्वर्गादि- १० फलकाङ्गणं वा निष्कामं नाम किञ्चिदनभिकाय यथा- विहितानुष्ठानमिति ' तत्र निष्काम द्विविधं भवति प्रवृत्ति- निवृत्तिश्चेति' प्रवृत्तिर्नाम संसारमनादृत्य मङ्ख्यज्ञानं ममा- श्रित्य प्राणायामासनप्रत्याहारधारणायुक्तो' वायुजयं कृत्वा- णिमाद्यैश्वर्यप्रापणं१० तत्पुनरपि तपःक्षयाज्जन्मप्रापकत्वाड्याधि- १५ ४ १ Tri om. २ Vi My om. ३ इन्द्वयुतं instead of द्वैतं Vi My. त्मनः Vi My. ५ समलोटाश्म काञ्चनाः Vi My. ६ इह given by Ed Bh only. ७ तनिष्काम Ed Tri. ८ विधा Vi Bh. ६ धारणाध्यानयको Ed only. १० णिमाद्यश्विर्य. Ed only. J ·११६ [८।८, १० ।] वैखानसाटह्यसूत्रम्। (धर्मे १ । ८, १० ।) बाहुल्याच नाट्रियन्ते परमर्षयो ' निवृत्तिर्नाम लोकानाम- नित्यत्वं ज्ञात्वा परमात्मनो ऽन्यन्न किञ्चिदस्तौति संसारमना- दृत्य च्छित्त्वा भार्यामयं पाशं जितेन्द्रियो भूत्वा शरीरं विहाय क्षेत्रज्ञपरमात्मनोर्योगं कृत्वातीन्द्रिय सर्वजगहौज- ५. मशेषविशेषं नित्यानन्दममृतरसपानवमर्वदा बप्तिकरं परं ज्योतिः प्रवेश कमिति विज्ञायते ॥६॥ निवृत्त्याचारभेदाद्धि योगिन स्त्रिविधा भवन्ति मारङ्गा एकाऱ्यां विसरगाश्चेति ' प्रनिरोधका निरोधका मार्गगा विमार्गगाश्चेति चतुर्विधा मारङ्गा' दूरगा अदूरगा भ्रूमध्यगा १ . असंभक्ताः संभकाश्चत्येकार्थ्याः पञ्चधा भवन्ति ' न सङ्ख्यावन्तो विसरगास्तत्र सारङ्गाः सारं क्षेत्रजस्तं गच्छन्तौति सारङ्गा- स्तेष्वनिरोधका अहं विष्णुरिति यात्वा ये चरन्ति तेषां प्राणायामादयो न सनित 'ये तु निरोधकास्तेषां प्राणायाम- प्रत्याहारधारणादयः षोडश कलाः सन्ति 'ये मार्गगास्तेषां १५ षडेव प्राणायामादयो ये विमार्गगास्तेषां यमनियमासनप्राणा- यामप्रत्याहारधारणाथानसमाधयश्चेत्यष्टाङ्गान्कल्पयन्तो ध्येय- मप्यन्यथा कुर्वन्ति ॥ १० ॥ १ तपाक्षयजन्म Tri; तत्क्षपयजन्म Vi My. २. ज्ञात्वा यदतौन्द्रियं Tri; कृत्वा यदतौन्द्रियं Vi My. ३ नित्यानन्दामत. Vi My. ४ ज्योतिस्तत्पवे. Tri Vi My. ५ Only the Bh. as given in the text. Vi My om. यम ; नियमयमा० Ed Tri.

·१२० वैखानसरह्यसूत्रम् । [८।११।] (धर्मे १ । ११ ।) अथैकार्था ' एक एवर्षियेषां त एकार्थास्तेषु ये दूरगा- स्तेषामयं मार्गः । पिङ्गलया नाडिकयादित्यमण्डलमनुप्रविश्य तत्रस्थेन' पुरुषेण संयुज्य ततश्चन्द्रमण्डलं तत्रस्थेन पुरुषेण ततो विद्युतं तवस्थेन पुरुषेण पुनः क्रमेण वैकुण्ठमायुज्य यन्ति ये ऽदूरगास्तेषामयं धर्मः क्षेत्रज्ञपरमात्मनोर्योगं ५ क्षेत्रज्ञद्यारेण कारयित्वा तत्रैव समस्तविनाशं ध्यात्वाकाशव- सत्तामाचो ऽहमिति ध्यायन्ति भूमध्यगाः क्षेत्रज्ञपरमात्मनो- योगे सत्त्वरूपाग्निद्वारेण भूमध्यं नौत्वा पञ्चभ्यो ऽङ्गुष्ठादिभ्यः स्थानेभ्य आकर्षणं पुनः पिङ्गलाद्वारेण निष्क्रमण प्रलयान्तं क्षेत्रज्ञयोगान्तं वा कुर्वन्ति ' असंभक्ता नाम मनमा ध्यानं १० कुर्वन्ति ' तत्प्रतिपादनागमं श्रोण टखन्ति' चक्षुषा देवताकारं पश्यन्ति ' घ्राणेन गन्धमनुभवन्ति ' पाणिना देवतां' नमस्कुर्वन्ति' संभक्ता नाम ब्रह्मणः सर्वथापकत्वा- द्युक्तमयुक्त यो ऽसौ परमात्मा तत्मवव्याप्याकाशवत्तिष्ठति तस्माह्मणो ऽन्यत्र कुत्रचिदात्मानं प्रतिपद्यते ऽसौ ' १५ धूमथगतस्यापि संशयानिष्यमाणमेवेत्युक्त' तस्माद्ब्रह्मव्यति- । १ Thus Vi My; तत्रस्थितेन Bh; तत्रत्येन Ed Tri. २ संयोगं ins. Vi My Tri. ३ पिङ्ग नया द्वा. Tri Vi; लाया वा० My; पिङ्गलदारेश Bh. ४ Thus Vi My Bh; निष्काम. Ed Tri. ५ वा belongs acc. to the Bh to the text; om. Tri Vi My; च Ed. ६ Thus Bh only; देवतागारं all the other sources. Thus Vi My Tri; at Ed. ८ Or write sन्यं न?

·-- १ [८।११।] वैखानसम्मृह्यसूत्रम् । १२१ (धर्मे १ । ११) रिक्तमन्यनोपपद्यते ' विविधसरणा द्विविधदर्शनात्कुपथगामि- वादिसरगाः पुरा प्रजापतिरुपदेशगृहनार्थ विमरगपक्ष दृष्टवान्' तं दृष्ट्वा मुनयो ऽपि मोहं जग्मुः किं पुनर्मनुष्याः । विसरगपशूनामहंकारयुक्तानां जन्मान्तरेषु मुकिर्नास्मिञ्चन्मनि ५ तस्माद्विसरगपक्षो नानुष्ठेयो ' केचिद्विसरगा:९ कायनशा- केचिन्मन्त्रजपात्केचिद्येन केनचियानेन केचिद्येन केन चिदक्षरेण केचिरायुजयादन्ये परमात्मना क्षेत्र संयोज्य ध्यायन्यतेरे परमात्ममंयोगमेव नेच्छन्ति ' हदिस्थर एव पुरुष इति वदन्ति ' केचिन्न किञ्चिद्यानमिति यथोक्का- १० नुष्ठानं योगमिति ज्ञात्वा मुक्ति मिच्छन्ति तेषां विस- रगपशूनां जन्मान्तरेषु मुक्ति स्मिजन्मनि ' तस्मिन्नेव जन्मनि मोक्षकाङ्गिणा विमरगपक्षो नानुष्ठेयः ' सगुणे ब्रह्मणि बुद्धिं निवेश्य पश्चानिर्गुणं ब्रह्मा श्रित्य यत्नं कुर्यादिति विज्ञायते ॥११॥ गृह्ये ऽष्टमो धर्मे प्रथमः प्रश्नः समाप्तः ॥ .. १ Thus Ed Bh; विसरगाः केचित्काय. the other sources; in either case one fa seems to be superfluous. २ Thus Ed Bh (which, however, reads रके instead of एते); एव instead of pâ the other sources. ३ Before हृदि. Ed ins. केचित् and probably also Bh. ४ I have accepted the reading of Vi My; ब्रह्माश्रित्य मौजे नित्यं यत्न कु. Ed; ब्रह्माश्रये यत्नं कु. Tri. 16 ·१२२ वैखानसटह्यसूत्रम् । [८ । १, २।] धर्म । २ । १, २।) अथ वनस्थस्य श्रामणकविधान ग्रहस्थः सोमयाजी पुत्रं पौत्रं च दृष्ट्वा तत्पुत्रादौन्हे संस्थाप्य मौण्ड्यं कृत्ला प्राजापत्यं कृच्छ्र चरेत् ' वसन्ते शुक्लपक्षे पुण्यः पन्या सार्ध वनाश्रमं याति' पूर्वस्मिन्दिवसे कृतवान: संकल्प्य कुशोदकं पौत्वोपवासं कुर्यादौपासनहोमं हुवानिमयं ते योनिरित्य- ५ रण्यामारोपयेद्दर्शपूर्णमासविधानेन दर्भादौन्संग्टह्य पूर्ववत्य- रिस्तरणकूर्चान्यरिधीन्समिधोर वेणुदण्डोपवीतकमण्डलुवल्क- लादौन्संभरति ' पूर्वोक्रविधिनाग्निकुण्डं कुर्यादपरस्मिन्दिवसे वैश्वानरसूक्तेनाग्निं मथित्वा प्रज्वाल्याग्न बायायुपावरोहे त्यग्निं निधाय पूर्ववच्छ्रामणकाग्न्याधारं जुहोति ' प्रणम्याग्निं परि- १० षिच्याग्ने प्रायश्चित्ते त्वमिति पञ्चप्रायश्चित्तं इत्वापोहिरण्य- पवमानैरात्मानं प्रोक्ष्य ब्रह्मदैवत्यं वैष्णवं पञ्चवारुणं च प्रधानान्व्याहृत्यन्तं यजेत् ॥१॥ अग्नेः प्रतीच्या द्वौ कुशौ पूर्वाग्रौ न्यस्योर्ध्व ऽश्मानं निधाय तत्सवितुर्वरेण्यमिति दक्षिणपादाङ्गुष्ठाग्रेणाभानमधि- १५ तिष्ठेत्तेजोवत्सव इति वल्कलमजिनं चौरं वा परिधाय पूर्व- वन्मेखल्लादौस्त्रोण्युपवौ तान्युत्तरौयं कृष्णाजिनं चाददात्याचम्य १ Thus Ed and Bh; आमणकं the other sources. २ पूर्ववत्कूर्चान्दत्वा परिधी० Vi My. ३ यजेत Ed Tri. ४ Reading of the pratika uncertain (op. II. 14 : 32. 11); वेजो- वत्सव इति Tri Bh; तेजोवस्यावः सवितुरिति Ed; तेजोवत्स्याव इति My; ते अजोवत्स्याव इति Vi. ५ चाददात्या० Ed; चददात्या० the other sources.

·वैखानसरह्यसूत्रम् [६ | २, ३ ।] १२३ (धर्मे २ । २, ३ ।) खस्ति देवेत्यग्निं प्रदक्षिणं प्रणामं च कृत्वासौत' ' शं नो देवौरिति स्वमूर्ध्नि प्रोक्ष्य जयानभ्यातानावाष्ट्रमतो व्याहतीश्च हुत्वाज्यशेषं प्राणायामेन प्राश्नीयाद्योगे योग इति दिराचम्य शतमिनु शरद इति प्रणाममागन्त्रा सम- ५ गन्महौति प्रदक्षिणं चादित्यस्य कुर्वीत' राष्ट्रमदसौत्यू; कूर्च ग्रहीयात् ' श्रों भूस्तत्मवितरों भुवो भर्गो देवस्यों सुवर्धियो यो न इति पच्छो व्यस्तामों भूर्भुवस्तत्मवितरों सुवर्धियो यो न दूत्यर्धामों भूर्भुवः सुवस्तत्सवितुरिति समस्तां च माविौं जना वनाश्रमं प्रविश्य ब्रह्मचर्यव्रतं १० संकल्पयेत् ॥२॥ तत्पत्नौ च तथा ब्रह्मचारिणौ स्यात् स्वयमेवाग्नि प्रदक्षिणी कृत्याज्येन प्राजापत्यं धातादौन्मिन्दाहुती विच्छिन्न- मैन्द्रं वैश्वदेवं वैष्णवं ब्राह्मं विष्णोर्नुकादौन्प्राजापत्यमूक्तं तद्रूत- बन्धं च पुनः प्रधानान्हुत्वा प्राजापत्यव्रतं बध्नाति' स्थित्वा १५ देवस्य त्वा यो मे दण्ड इति द्वाभ्यां पञ्चसप्तनवान्यतमः पर्वभिर्युक केशान्तायतं वाप्यवकं वैणवं द्विदण्डमाददाति येन देवा इति कमण्डलुम्वहिण्यौ पूर्ववदुपानटकृत्त्रे च ग्टहात्यमौ- गार्हपत्यादौंञ्चोज्वाल्याग्निहोत्र हुत्वाहवनौये प्राजापत्यं विष्णुसूत्रं च सर्वचाग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहा विष्णवे खाहेति २० हुत्वाग्नौनरण्यामारोपयति ' वने३ ऽद्रौ विविक्त नदीतौरे १ Vi only : प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्यासौत; च om. Tri. २ Thus Ed Tri My Vi; यादधाति Bh. ३ वने वादी नदौतौर विविक्त Vi My.

·१२४ वैखानसरह्यसूत्रम्। [८ | ३, ४।] (धर्मे २ । ३, ४।) वनाश्रमं प्रकल्प यथोक्तमग्निकुण्डानि कुर्यात्पत्न्या महागौ- नादाय पात्रादिसंभारयुक्तो वनाश्रमं समाश्रयति ॥३॥ अग्न्यायतने प्रोक्ष्य खनित्या लेखाः षडुल्लिख्य सुवर्णशकलं बौहौंश्च निधाय श्रामणका निं निदध्यात् 'वन्यानेव पार्थिवा- न्वानस्पत्यान्कुलौरोद्धताञ्छणान्पुराणान्कुशदर्भानूर्णस्तुका क्षाग्रं सुगन्धितेजनं गुग्गुलुं हिरण्यशकलान्सूर्यकान्तं च मंभरति वानप्रस्थानृविजों वृत्वाग्नि मथित्वा गार्हपत्यादौं- स्वेतागोन्पञ्चाग्नौन्वान्याधेयक्रमेणाधायाहुती दे दे ला नित्यं द्विकालं वन्यैरेव जुहोति वनाश्रमौ मुनिः स्नानशौचस्वाध्याय- तपोदानेज्योपवासोपस्थ निग्रहवतमौनानौति नियमान्दशैता- १० सत्यानृशंस्यार्जवक्षमादमप्रौतिप्रमादमार्दवाहिमामाधुर्याणौति यमान्दशासुंश्च समाचरति भक्त्या विष्णं ध्यायनग्निहोत्र- श्रामणकाग्निहोमो दिकालं नोत्सृजन्याम्यामनं त्यक्ता वन्यौ- षधीः फलं मूलं शाकं वा नित्याशन संकल्प्य तिरोधा भूरित्या- हृत्यापराह्ने स्वयं पानी वा हविष्यमासावितं पचति वैश्वदेवान्ते ऽतिथीनन्यागतान्प्राशयित्वा मितं प्राश्नाति ॥४॥ ļ afgfore Vi My. ? Thus Ed Bh; etnią instead of rural the other sources ; अर्थकां instead of अर्णस्तुका Vi My. ३ वरयित्वा instead of कृत्वा Vi My. ४ वन्यौषधीभिः Ed Bh. ५ Thus Ed Tri; भूरित्याऊत्या. Vi My; इनि व्याहृतिभिः Bh.

·१२५ [६ | ५, ६ । वैखानसमृह्यसूत्रम् । (धर्मे २।५, ६ ।) राचौ नानौयादधस्तादर्भास्तुणानि पर्णानि वास्तौर्य सुव्रतः सुव्रतां पनौं विनैकः शयौत मास्य शुश्रूषां करोत्येनां नोपगच्छेत् मात्वनिष्कामः प्रेक्षतोर्ध्वरेता जितेन्द्रियो' दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यं नक्षत्रेष्टिमाग्रयणेष्टिं च वन्यौषधीभिः ५ पूर्ववद्यजेदनुक्रमान्यूलैः फलैः पत्त्रः पुष्पैर्वा तत्तकाले न पक्कैः स्वयमेव संशौर्णैः प्राणं प्रवर्तयन्नुत्तरोत्तरे ऽप्यधिकं तपःसंयोगं फलाद्विशिष्टमाचरेदथवाहिताग्निः सर्वाननौनरण्यामारोप्य मर्वैः संवापमन्त्रैः पार्थिवान्वानस्पत्यांश्च सर्वान्समूद्य निर्मन्यतेन विधिनान्यायविधानेन च मन्त्रैः सर्वैः सभ्यान्यायतने श्रामण- १० काग्निमाधायाहरेत्सभ्यस्थ भेदः श्रामणकाग्निरित्याहुः नौकश्च भिक्षुवदग्नौर होम हवारण्यादिपाचाणि च प्रक्षिप्य पुत्रे मार्यो निधाय तथानौनात्मन्यारोप्य वल्कलोपवौता- दौभिक्षापात्रं च मंग्टह्यानगिरदारो गत्वा वने निवसेत्तपसार श्रमणमेतन्मूल तस्मादेतद्विधानमेनमग्निं च श्रामणकमित्याह १५ विखनाः ॥५॥ संन्यामक्रम ' सतत्यर्वं वृद्धो ऽनपत्यो विधुरो वा जन्म- मृत्युजरादौन्विचिन्य योगार्थों यदा स्थात्तीथवा पुत्रे भायाँ निक्षिप्य परमात्मनि बुद्धिं निवेश्य वनात्संन्यासं कुर्यात् मुण्डितो विधिना स्नात्वा ग्रामाहाह्ये प्राजापत्यं चरित्वा अप- २ १ नुक्रामा० Ed; °नुकामा० Tri. २ भिक्षुवदौपासनं इला Vi, and thus also My, only •पासनहोम इत्वा । ३ तपसां अ. Ed; तपसात्रम• Bh; तपसां आम Vi My. क्रमः Bh. ४ ·१२६ वैखानसाह्यसूत्रम् । [६ | ६-८] ( धर्मे २ । ६-८) पूर्वाह्ने त्रिदण्डं शिक्यं काषायं कमण्डलुमप्पवित्रं मृगृहणणे भिक्षापात्रं च संभृत्य त्रिवृतं प्राश्योपवासं कृत्वा दिने ऽपरे प्रातः स्नात्वाग्निहोत्रं वैश्वदेवं च हुवा वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् ' गार्हपत्याग्नावाज्यं संस्कृत्याहवनौये पूर्णाहुतौ पुरुष- सूक्तं च इत्वाग्नये सोमाय ध्रुवाय ध्रुवकरणय परमात्मने । नारायणाय स्वाहेति जुहोति ॥ ६ ॥ नुचि सुबेण चतुर्टहोतं ग्टहीत्वा सर्वामिव्वों स्वाहेति जुहुयादग्निहोत्रहवणोमाहवनौये मृच्छिलामयेभ्यो ऽन्यानि पात्राणि गार्हपत्ये प्रक्षिपति ' ग्रहस्थो ऽनाहिताग्निरौपासने वनस्थश्च श्रामणकानौ होमं हुत्वा पात्राणि प्रक्षिपेत् पच्छो १० ऽर्धर्चशो व्यस्ता समस्तां च सावित्रौं जवा भिक्षाश्रमं प्रविशा- मौति तं प्रविशत्यन्तर्वद्या स्थित्वा गार्हपत्यादौन्या ते अग्ने यज्ञियेति प्रत्येक त्रिराघ्राय भवतं नः समनमावित्यात्मन्या- रोपयेत् ' भूर्भुवः सुवः संन्यस्तं मयेति त्रिरुपांशूच्चैश्च प्रेष- मुक्ता दक्षिणहस्तेन सकज्जलं पौत्वाचम्य तथैवोका त्रिर्जला- १५ ञ्जलिं विसृजेन्मेखलां चत्वायुपवौतान्येक वोपवीतं कृष्णाजिन- मुत्तरौयं च पूर्ववद्ददाति ॥ ७॥ देवस्य त्वा यो मे दण्डः सखा मे गोपायेति त्रिभि- स्त्रिदण्डं यदस्य पारे रजम इति शिक्यं येन देवाः पवित्रणेत्य- पवित्र येन देवा ज्योतिषेति कमण्डलुम्मुग्रहण्यावाददौता ' २० १ भिवाश्रमं Vi My. २ ददाति Tri only.

·वैखानसटह्यसूत्रम् । १२७ १ १ [E | C,६] ( धर्मे २।८६ ): स्नात्वाघमर्षणमुक्तनाघमर्षणं कुर्यात् ' प्राचम्य षोडश प्राणा- यामान्कृत्वा महस्रं शतं वा सावित्रौं जवा तथा भिक्षापात्र- मलाबु' दारवं मन्मयं वा ग्रहाति प्रणवाद्यादिभिः पृथक्पृथक्सप्तव्याहृतिभिस्तर्पयामौति देवेभ्यो जले ऽद्भिस्तर्पयि- • ५ वाद्याभिश्चतसृभिः स्वधेति पिलभ्यस्तर्पयेत् ' उदयं तमस इत्यादित्यमुपतिष्ठेत ' जलाञ्जलिं विसृज्याभयं मर्वभूतेभ्यो दद्यादयात्मरतो यतिर्भिक्षाशी नियमयमांश्च समाचर- संयतेन्द्रियो ध्यानयोगेन परमात्मानमौत ॥८॥ धर्म्य सदाचारं ' निवौती दक्षिणे कर्ण यज्ञोपवीतं कृत्वोत्कटिकमासौनो ऽहन्युदङ्मुखो रात्रौ दक्षिणामुखस्तणे- रन्तरिते मूत्रपुरीषे विसृजेन्द्यां गोष्ठे पथि छायायां भस्मन्यः कुशे दर्भ वा नाचरेत् ' गोविनोदका निवाय्वर्क- तारेन्दून्न पश्यन्कुर्यात् वामहस्तेन लिङ्गं संग्टह्योत्थायोदकस्य पार्श्व तथामौनो ब्रह्मचारी ग्रहस्थो ऽपि शिश्ने दिर्हस्त- १५ योञ्च दिदिगुदे षङ्कलो मृदं दत्त्वो तैरेव जलैः शौच कुर्यात् ' करं वाम दश कृत्वः करावुभौ च तथा मृदाभिः प्रक्षालयेत्” वनस्थस्य भिक्षोश्चैतड्विगुणं भवति' रात्रौ यथोकाध वा रेतोविसर्ग मूत्रवच्छौचं कर्तव्यं रेतसस्त्रि- . १ ०बुं Tri Bh. ? Thus all (also Bh) exc. Ed : suatfefui, which may, after all, be the correct reading. ३ Thus Vi My; •पुरीषौ the other sources. ४ प्रक्षाल्य Vi My.

·१२८ - मृदाम्बुना पूर्ववत्पादौ पाणी च पी वैखानसराह्यसूत्रम् । [६ | L-११।] (धर्मे २ ! ६-११।) रित्येके ' सोपवौती प्रामुख उदङ्मुखो वान्यत्रासित्वा पाणौ च प्रक्षाल्याचम्य मन्त्रेणा- चामति ॥१॥ ब्राह्मणो गाभिः क्षत्रियः कण्डगाभिर्वैश्यस्तालगाभि- रद्भिराचामेत् ' आत्मानं प्रोक्ष्य प्रत्यर्कमपो विसृज्याकै पर्य- ५ त्युदकस्याग्नेमिपार्श्व प्राणानायम्य प्रत्येकमोंकारादिसप्तव्या- इतिपूर्वी गायत्रीमन्ते सशिरस्कां विर्जपेत् ' स प्राणायामस्त्री- नेकं वा प्राणायाम कृत्वा पूतः ' शतं दशाष्टौ वा माविचौं जवा' सायंप्रात: सन्ध्यामुपास्य नैशिकमाडिकं चैनो मृज्यते द्विजातिः सन्ध्योपासनहीनः शूद्रसमो भवति ' १. ब्रह्मचारौ खनाम संकीर्त्याभिवादयेदहं भो इति ' श्रोत्रे च. मंस्पृश्य गुरोः पादं दक्षिणं दक्षिणेन पाणिना वाम वामेन व्यत्यस्य जान्वोरापादमुपसंग्टहन्नानतशौर्षो ऽभिवादयत्या- युष्मान्भव सौम्येत्येनं सेदनाशीर्वादी नाभिवन्द्यो' माता पिता गुरुर्विद्वांसश्च प्रत्यहमभिवादनौयाः ॥ १० ॥ अन्ये बान्धवा विप्रोव्य प्रत्यागत्याभिवन्द्याः ' ज्येष्ठो माता पिलव्यो मातलः श्वशुरश्च पित्वत्यिवमा मानवसा ज्येष्ठ- भार्या भगिनी ज्येष्ठा च मात्वत्पूजितव्याः२ ' सर्वेषां माता श्रेयसौ गुरुश्च श्रेयान्' पर स्त्रियं युवतिमस्पृशन्भूमावभि- ऽप- १ सन्ध्योपासनं कुर्यात् ins. Ed. २ पूजयितव्याः Tri (correctly!) only.

·१२६ [८ । ११, १२ ।] वैखानसाह्यसूत्रम् । (धर्मे २ । ११, १२ ।) वादयेद्वन्द्यानां वन्दनादायुर्ज्ञानवलारोग्यशभानि भवन्ति यज्ञोपवीतमेखलाजिनदण्डान्यरेण तान्न धारयेदुपाकृत्या- नालस्यः चिः प्रणवाद्यं वेदमधीयानो ऽमावास्थायां पौर्ण- मास्यां चतुर्दश्योः प्रतिपदोरटयोश्च नाधौयौत ' नित्यजपे '५ होमे चानध्यायो नास्ति मार्जारनकुलमण्डूकश्वसर्पगर्दभ- वराहपश्वादिष्वन्तरागतेष्वहोरात्रं सूतकप्रेतकयोराशौचे तावत्- कालं तिस्रो ऽष्टकासु गुरौ प्रेते च त्रिरात्रमनध्यायः३ स्थात् ॥११॥ तनापुत्रयोः स्वशिव्यस्य चोपरमे मनुय्ययज्ञे श्राद्धभो- १० जने चैका हमनध्याय: स्यात् श्रापदायोरप्रायत्ये ' वृक्षनौ- यानशयनेवारूढः प्रसारितपादो मूत्रपुरीषरेतोविसर्गे ग्रामे ऽन्तःशवे सत्यभक्ष्यान्नभोजने छर्दने श्मशानदेश सन्ध्यास्तनिते भूकम्पे दिग्दाहे ऽशन्युल्कानिपाते रुधिरोपलपांसुवर्षे सूर्यन्दु- राहुग्रहणे च तत्तत्काले नाधीयोत' परह श्रेयस्करो वेदस्तदध्येतन्यो ' इन्ते विसृज्य प्रणवं ब्रवीति' लौकिकाग्नौ समिधौ हुत्वा भिक्षानं मेधाप्रदं शुद्धं मौनौ भुञ्जौत ' पौषे १ युवतौ० Ed Vi My. २ Before • ज्ञान Vi My Tri ins. औ। ३ ०ध्यायः Vi Bh; ०ध्यायं My Tri Ed. ४ Thus Vi; ०ध्यायं My Ed Tri. ५ Thus Ed; आपदानप्रायत्यः Tri; अपदात्योरप्रत्ययो Vi My; Bh reads अप्रयतत्वे । ६ Thus Bh only; all the other sources सन्ध्यास्तमिते (!). 17 ·है वैखानसाह्यसूत्रम् । [६ । १२, १३ ।] (धर्मे २ । १२, १३ ।) माघे वा मासे ग्रामावहिर्जलान्ते पूर्ववत विसर्गहोम इवा खाध्यायमुत्सृज्य पक्षे शक्के वेदं कृष्णे वेदाङ्गं च यावदन्तं समधौत्य गुरोर्दक्षिणां दत्त्वा समाव?' स्थात् ॥ १२ ॥ मध्याके शुद्धे जलेर मृदाद्भिः पादौ हस्तौ च धाव- यित्वाचम्याङ्गानि संशोध्यापः पुनन्विति जले निमजेदाचान्तो ? वैष्णवैर्मन्त्रैर्विष्णु हिरण्यश्टङ्गमिति वरुणं च प्रणम्याघमर्षण- सूक्तनाघमर्षणं कृत्वेदमापः शिवा इति सायादोश्रमिण- श्त्वारः स्नानं नित्यमेवं पूर्वोतन विधिना काम्यं नैमित्तिक च कुर्वन्ति ' धौतवस्त्रेणाच्छाद्य पूर्ववदाचम्य प्रोक्ष्यामौनस्तिष्ठन्वा कृतप्राणायामः सावित्रौं जयादित्यमुपतिष्ठेत 'दक्षिणपाणिना १० तौर्थन ब्राह्मण भूपत्यादौन्दैवेन नारायणादौन्कूप्यादौवार्षिण विश्वामित्रादौन्पैट केण पिचादौनभिस्तर्पयित्वा ब्रह्मयज़ करि- व्यन्नित्यमिषे बोर्ज वेति यथाकामं यजु:संहितामाद्यां- स्त्रीननुवाकान्खाध्यायं कुर्वोत' नैमित्तिकमृतं च सत्यं चेत्या दिसूनानि चतुर्वेदादिमन्त्रान्चाप्यधौयौत' मर्वयज्ञाना- १५ मादिब्रह्मयज्ञः तस्मादुपनयनप्रमत्येव विजैः कर्तव्यो नद्यां तीर्थ देवखाते सरसि तटाके वा सामान्ये स्नानं कुर्यात् ॥ - ॥ १३॥ १ सम् om. Ed Bh. २ समारतौ Tri; समारती Vi; दृत्ति My. ३ जले शुडे Tri Ed. ४ यथाक्रमं Vi My.

·वैखानसम्मृह्यसूत्रम् । १३१ [६ | १४ ।] (धर्मे २।१४।) परस्त्रोदके मृत्पिण्डान्पञ्चोद्धृत्य स्नायाकूपे तत्तौरे त्रिः कुम्भेनाभिषिञ्चेदृच्छिष्टो नग्नो वा न लायात्तथा नर शयौता- तुरो' ऽमु नावगाहेतातुरस्य स्नाने नैमित्तिके दश कृत्वो द्वादश कृत्वो वा तमनातरो जले ऽवगा ह्याचम्य स्पृशेत्ततः ५ स पूतो भवति' द्विकालं होमान्ते पादौ प्रक्षाल्याचम्यासने प्रामुखः प्रत्यङ्मुखो वा स्थित्वा चतुरश्रोपलिप्ते मण्डले शुद्धं पाचं न्यसेत्तवान्नं प्रक्षिप्य तत्पूजयति' द्वौ पादावेकं वा भूमौ निधाय प्रसन्न ऋतं त्वा मत्येन परिषिञ्चामौति मायं परिषिञ्चति सत्यं वर्तन परिषिञ्चामौति प्रातरमृतोपस्तर- मसौत्याधावं पौत्वा विधिना प्राणाहुतौजवानमनिन्दन्न- नाति ' भुक्कामतापिधानमसौत्यप: पौत्वाचम्याचामेदेकवासाः शयानस्तिष्ठन्नस्नानजपहोमौ शुष्कपाद उदङ्मुखो वा नानाति भिन्नपात्रे ऽन्न पर्युषितं शयनासनोत्सङ्गस्थं वा न भुञ्जौता- अलिनापो न पिबेदुच्छिष्टाशयाशौचिपतितः स्पृष्टं सूतक- १५ प्रेत के चान्नं नाश्नीयात् ॥ १४ ॥ १ Thus Vi My Tri; पारकस्योदके Ed; Bh seems to presuppose पारक्य उदके। २ Thus Ed Tri Bh; नाधौयौत Vi My. ३ गाहेत आतुरस्य Vi; गाडेचातु. My; गायेत् all the other sources. ४ अवगाह्य twice Vi My. ५ Thus Vi My Bh; वासित्वा Tri and Ed where a var. r. वाम. यित्वा is mentioned. ६ भिन्न पात्रेणानं Tri Vi My. Ed Tri ins. च ।

·१३२ १ वैखानसाह्यसूत्रम् । [६ | १५ ।] (धर्मे २ । १५ ।) तिलसनुदधिलाजं च राजावभक्ष्यमन्नं पर्युषितमाज्येन दध्ना वा युक्त भोज्यं' क्रिमिकेशकौटयुत गवाघ्रातं पति- जग्धं च भस्माभिः प्रोक्षितं शुद्धं ' श्वकाकाथुपहते बहने तस्मिन्पुरुषाशनमात्रं तत्रैवोद्धृत्य व्यपोह्य पवमानः सुवर्जन इति भस्मजलैः प्रोक्ष्य दर्डाल्कया स्पर्शथित्वा ग्टलौयात् प्रसूते ऽन्तर्दशाहे गोचौरं मदैकश फोष्ट्रस्त्रीणां पयश्च पलाण्डु- कवकलशुनग्टञ्जनविड्जमनुक्क च वर्जनौयं यज्ञशिष्टं मांस भक्षणीय मुदक्यास्पृष्टं शूद्रानुलोमैः स्पृष्टं तेषा- मन्नं च वर्जयेत् स्वधर्मानुवर्तिनां शूद्रानुलोमानामामं चुधितस्य संग्राह्यं सर्वेषां प्रतिलोमान्तरालव्रात्यानामामं १० पक्कं च क्षुधितो ऽपि यत्नान ग्रहीयात् ' तैः स्पृष्टिसंमिश्र परपक्वं च संत्यजति' नित्यं श्रुतिस्मृत्युदितं कर्म कुर्वन्मनो- वाक्कायकर्मभिः शनैर्धर्म समाचरति ॥ १५ ॥ गृह्ये नवमो धर्मे द्वितीयः प्रश्नः समाप्तः ॥ २ मत्स्यमांस १ कृमि० Ed Tri. २ Reading uncertain. Vi: पलंडुकवकल शनकच्छनविड्जमबंध अनुक्तं ; My : पलाण्डुकवकालशनकृञ्चनविड्दमबन्धमनुक्तं ; Ed : पलण्डु कवकं लशनं ग्रञ्जनं विड्जमनुक्तं ; Tri : पलाण्डु कलशं लशुनं रञ्जनं विट् (जं? सं) बन्धमनुक्तं ; Bh : पलाण्ड सुकंदुकम् | कनकं रक्तवर्ण लशनं श्वेतवर्णमेते लशनविशेषाः सर्वे वर्जनौयाः। विड्जं विवराहमनुक्तं शास्त्रानुक्तं । There is neither in Ed nor in Bh any trace of संबन्ध । ३ तैः स्पृष्टं सं० Ed only. ४ Ed om. पर. before पर।

·भार्यया सह १० । १,२।] वैखानसटह्यसूत्रम् । १३३ (धर्मे ३ । १, २।) ग्रहस्थाश्रमौ वे यज्ञोपवीते वैणवं दण्डं कमण्डलु च धारयेत् स्नात्वा सभार्यो ग्टह्यामौ गाणि कर्माणि श्रौतानिषु श्रौतानि कुर्यात्सायं च होमान्ते ऽतिथौनभ्यागता- न्प्राशथित्वा मितं प्राश्य पत्न्या शयौतार्द्रपादः प्रत्यगुत्तर- '५ शिराश्च न स्वपित्यतरात्रिषु स्वभार्यामुपगच्छेदादौ चिरात्र- मृतमतौगमनमहासनशयनानि वर्जयेत्परदारान संगच्छे- त्परदारगमनादायुः श्रीब्रह्मवर्चसं विनश्यति नानात्य मन्तौ तां जम्भमाणां नयां च नावलोकयेत् अमत्यवादं वर्जयत्यसत्यात्परं पापं सत्यात्यरो धर्मश्च नास्ति सर्वप्राणिहितो ऽद्रोहेणैव जौवेच्छद्धार्थवान्कुसूलधान्यः कुम्भौ- धान्यो ऽश्वस्तनिको वा स्यात् ' द्विजातिः पतितान्यजातान्न स्पशेदुदये ऽस्तमये च सूर्य नेक्षेत ' देवगुरुविप्रतक्षौरदधि- मुत्तोयसमिद्द निवनस्पतौन्प्रदक्षिणं गच्छेत् ॥१॥ स्नातकराजगुरुश्रेष्ठरोगिभारभदन्तर्वनौनां पन्था देयो १५ वातार्करश्मिभिः पन्थानः शुध्यन्ति दत्तानि नोपयुञ्जौतादत्तेषूपयुक्तेषु व पुण्यचतुर्थाशो जहाति अन्योपयुक्तानि वस्त्रमाल्योपानटछत्त्राणि नेव धारयेदनौ पादं न तापयेन्नैनं मुखेन धमेन्न पादेन स्पशेदधः पादतो न कुर्यादग्नावग्नि जलं वा देवालये ऽनौ जले च मूत्रपुरौष- परस्यासनशयनान्य- १ खपति instead of स्वपिति Vi My. २ Only Tri has correctly नतीं। ३ Thus Ed My; ०औत दत्तेषू० Vi Tri. ४ Thus Ed only; दधःपा(दो? दे) न कुर्या. Tri; अधःपादो न कु. Vi My.

·। १३४ वैखानसाह्यसूत्रम् । [१० | २, ३।] (धर्मे ३ । २, ३।) पूयशोणितरेताले भोच्छिष्टाङ्गनिष्येषान्न प्रक्षिपेत् ' नमां पर- स्त्रियं विएमचे च न पश्येदृच्छिष्टो देवार्कचन्द्रग्रहीतारा' नेक्षेत ' देवगनातकदीक्षितराजगोश्रेष्ठानां छायां नाक्रा- मति' इन्द्रधनुः परस्मै न दर्शयेन वदेवंपन्तं नावबोध- येदेको ऽध्यानं न गच्छेत् ' परक्षेचे चरन्तों गां धयन्तं वत्सं ५ च न वारयेनैवाचक्षीत 'जौर्णमलवासा न स्यात् ॥२॥ अक्षैः क्रीडां प्रेतधमं बालातापं च वर्जयेत्केशरोमतुषा- गारकपालास्थिविषमत्रपूयशोणितरेतालेमोच्छिष्टानाधिति- ठेत् ' अमेध्यलिप्ते ऽङ्गे थावत्तल्लेपगन्धमानःशङ्का न स्यात्ताव- न्मृत्तोयै: शोधयेत् पतितान्त्यजमूर्खाधार्मिकवैरिभिः सार्ध १० न बसेच्छिष्टो ऽशुचिर्वा देवगोविप्रामौन स्पशेत् ' देवा- न्वेदाचाजगुरुमातापिन्विताह्मणान्नावमन्येत न निन्देद- वमन्ता निन्दकश्च विनश्यति । सर्वभूतकुत्मां ताडनं च म कुर्वोत गुरुणा मातापित्न्यां तत्पित्राद्यै नपिनमामातुला- चार्यलिंगाद्यैर्विवादं नाचरेत्सर्वशद्धिषु पुरुषस्यार्थशुद्धिः १५ स्त्रौशुद्धिरवद्धिश्च श्रेष्ठतमा स्थात् ' द्रव्येषु रत्नमौवर्ण- । १ .च्छिन्निष्येषान्न Vi; My is defective. २ तारान् Vi My. ३ ०बोधयति instead of ०धयेत् Ed Tri. ४ यावत्तल्ले (यावले) पगंधमनप्रशंका न स्युनाव. Vi My ; यावश्लेपगन्धेन शङ्का न स्वात्ताव. Tri. ५ Thus Tri and Ed (only वेदं instead of वेदान् and विवांसं ब्राहाणं च instead of विद्वदाह्मणान्) ; देवराजगुरु० Vi My.

·वैखानसाटह्यसूत्रम् । १३५ - [१० । ३, ४ ।] (धर्मे ३ । ३, ४ ।) रजतमयान्यद्भिः शोधयत्यनौ वा स्पर्शयति ' तामत्रपुगैमा- यमाद्यान्यन्नवारिभिर्दारुदन्तजातानि तक्षणाद्धावनाद्दा यज्ञ- पात्राणि दक्षिणपाणिना मार्जनात्यालनादा संशोध्यानि '॥३॥ चर्ममयमंहतानि वस्त्राणि शाकमूलफलानि च प्रोक्षयेद- ५ ल्यानि चालयेत् ' तादीनि ट्रयाएत्यूयोल्कया दर्शये- कोपोयाविकान्यूरंशतहानि श्रीफलः शङ्खशक्रिगोश्राङ्गाणि सर्षपैः सवारिभिर्मनायानि पुनर्दाहेन ग्टहं मार्जनोपले पना- मेकैमि खननादन्यत्पूरणगोवासकाद्यैर्जिनाद्यैश्च शोध- यहोटप्तिकरं भूगतं तोयं दोषविहीनं सुपूतं - वाशस्तं वारिनिर्णिकमदृष्ट' योषिदास्थं कारुहस्तः प्रसारितपण्यं च सर्वदा शुद्धं ' शकुन्युच्छिष्टं फलमनिन्द्यं' मशकमक्षिकानिलौनं तद्विपुषश्च न दूव्याणि' वाय्वनिसूर्यरश्मिभिः स्पृष्टं च मेध्य- मातुरे बाले पचनालये च शौचं न विचारणीयं यथाशकि स्वादिण्मत्राभ्यां बहायो न दूव्याः परस्याचामतस्तोयबिन्दुभि- १५ भूमौ निपत्योहतेः पादस्पृष्टैराचामयन्नाशुचिः स्थात् ॥ ४ ॥ an १ रत्नानि सौव. Tri Vi My; these three ins. ताम्र after रजत । २ स्पर्शयेत् Tri Ed. ३ चर्ममयं संहि. Vi My. ४ अषेर् is my conjecture (cp. Manu V. 120); अरुष्करैः Ed; अकुष्कर Vi; अकुमार• My; अपरैः Tri. ५ अदुष्टं instead of अदृष्टं Tri, but ep. Manu V. 127. ६ राचमय Ed Vi; ०राचामय० My; Tri corrupt.

·३ वैखानसाह्यसूत्रम् । [१।५।] (धर्मे ३ । ५।) অলসী নিয়াৰী স্মাহীন আনুৱ- फलान्यशनार्थः च शुचौ जातान्याहरेदन्याधौनमन्योत्सृष्ट- मशुचौ जातं गोरसं च वर्जयेत् ' धान्यधनसंचयं न कुर्वीत वस्त्रं नाच्छादयेत् ' मधूके तोयं मांसो के पैष्टिकं टहाति सर्वभूतेषु दयालुः समःर क्षान्तः शचिनिरसूथकः सुखे । नि:स्पृहो मङ्गल्यवाणौ.कार्पण्यवर्जी मल्यादौन्दंशकान्सौर- कृष्टजातानि कन्दमूलफलशाकादीनि च त्यजञ्जटाम्मश्रुरोम- नखानि धारयस्त्रिकालस्नायौ धराशयो वन्यैरेव चरुपुरो- डाशानिर्वपेपलाएडादौनिर्यास श्वेतवन्ताकं सुनिषस्मक मा- तक ब्रजकलि चित्रकं शियं भूस्तणं कोविदारं मूलक र १० वर्जयति' मुनेः सर्व मांसं गोमांसतुल्यं धान्याचं सुरासमं भवति' पूर्वसंचिताशनं पूर्वाणि वसनान्याश्वयुजे मासि त्यजति वेदवेदान्तेन ध्यानयोगौ तपः समाचरति अपत्नीको ऽनग्निर- रो ऽनिकेतनो वृक्षमूले वसन्चनस्थाश्रमेषु ग्रहस्थानां ग्रहेषु -उत्कृष्टम् instead of Vi My. १ ०फलादौनशनार्थं च शु० जातानाहरेत्, etc. Ed and partly Tri. उत्सृष्टम् २ क्षमः शान्तः Vi My. ३ मङ्गल्यवानीO (!) Ed Tri. ४ धरायो Vi My. ५ पुरोडाशान् Ed Tri; • पुरोडाशं My; • पुरोडाशादौन Vi. ६ Thus Ed Vi; जकलिं My; दृञ्जकं (?) Tri. ७ Thus Ed Tri; चित्राकं Ed; चित्रांक Vi My. ८ मूलकन्दं Ed. र ध्यान्यं Vi My.

·[१० । ५-७।] वैखानसरह्यसूत्रम् । १३७ (धर्मे ३ । ५-७।) वा भिक्षां भिक्षित्वाम्बुपार्श्व शुद्धे पणे प्राणयात्रामाचमन्नं भिक्षुवदनाति शरीरं शोषयनुत्तरमुत्तरं तौवं तपः कुर्यात् ५ भिक्षः स्नात्वा नित्यं प्रणवेनात्मानं तर्पयत्तेनैव नम- कुर्यात् षडवरान्प्राणायामान्कृत्वा शतावरां सावित्रौं जवा सन्ध्यामुपामौत' अप्पवित्रणोत्पताभिरद्धिराचा मेस्काषायधारणं सर्वत्यागं मैथुनवर्जनमस्तैन्यादौनप्याचरेत् असहायो ऽनग्नि- रनिकेतनो निःसंचयोर संमानावमानममो विवादक्रोधलोभ- मोहानृतवों ग्रामाइहिर्विविते मठे देवालये वृक्षमूले वा १० निवसेत् ' चातुर्मासादन्यत्रैकाहादूर्ध्वमेकस्मिन्देशे न वसेद्वर्षाः शरचातुर्मास्यमेकत्रैव वसेत् ' त्रिदण्डे काषायाप्पवित्रादौन्यो- जयित्वा कण्ठे वामहस्तेन धारयन्दक्षिणेन भिक्षापाचं ग्टहीत्वैक- काले विप्राण शुद्धानां ग्टहेषु वैश्वदेवान्ते भिक्षां चरेत्' भूमौ बौक्ष्य जन्तन्परिहरन्पादं न्यसेदधोमुखस्तिष्ठन्भिक्षामा- १५ लिप्त ॥६॥ गोदोहनकालमा तदर्ध वा स्थित्वा बजेदलाभे ऽप्यव- माने ऽप्यविषादौ लब्धे संमाने ऽप्यसंतोषौ स्थात् द्रुतं विल- म्बितं वा न गच्छेत्' भिक्षाकालादन्यत्र परवेश्म न गन्तव्यं भिवितुं क्रोशादूर्ध्व न गच्छेत् ' भिक्षां चरित्वा तोयपार्श्व - १ भिक्षुरश्नाति Vi My. २ सञ्चयो Vi My. ३ निवौक्ष्य Tri only. ४ Thus Vi My; तदर्थ वा Ed; तदर्थ Tri 18 ·F १३८ वैखानसाह्यसूत्रम् । [१० । ७, ८१] (धर्मे ३ । ७, ८) प्रचालितपाणिपाद प्राचम्योदु त्यमित्यादित्यायातो' देवा इति विष्णवे ब्रह्म जज्ञानमिति ब्रह्मणे च भिक्षायं दत्त्वा सर्वभूतेभ्य इति बलि प्रक्षिपेत्रोणाग्निहोत्रविधानेनात्मयज संकल्य प्राणयाचामात्रमष्टौ ग्रासान्वाश्नौयाकामं नानाति वस्त्रपूतं जलं पौत्वाचम्याचामति' निन्दाक्रोशौ न कुर्वीत बन्धुज्ञातौंस्यजेई शचारित्रं तपः श्रुतं न वदेत्सङ्गं त्यक्ता नियम- यमौ प्रियं सत्यं वदन्सर्वभूतस्याविरोधौ ममः सदाध्यात्मरतो ध्यानयोगी नारायणं परं ब्रह्म पश्यन्धारणां धारयेदक्षरं ब्रह्माप्नोति' नारायणः परं ब्रह्मेति श्रुतिः ॥ ७॥ संन्यासिनो ऽनाहिताग्नेह मृतं पुत्रो ऽन्यो वा ढणे- १. रन्तरीकृत्य शुद्धाह्मणैर्यन्त्रेण वा संनिधाय समुद्रगाम्या नद्यां तौरे वा सैकते देशे सृगालादिभिरस्पृश्यं यथा तथावटं खनति' गायच्या स्नापयित्वा तथा तत्रासयित्वा शाययित्वा वा दक्षिणे हस्ते वैष्णवैमन्त्रस्त्रिदण्डं संन्यस्य सव्ये यदस्य पारे रजम इति शिक्यमप्पवित्रमुदरे माविया १५ भिक्षापात्रं गुह्यप्रदेशे भूमि मिमिति काषायं मृद्रहणौं १ आदित्यम् instead of आदित्याय Vi My. २ प्र before क्षिपेत् om. Vi My. ३ नियमप्रियं Vi My. ४ नारायणपरं all, but ep. TA. X. 11.1 (page 824 of the Calcutta ed.). ५ Thus Vi My; संनौय Ed; संनिधौ Tri. ६ समुद्रगाया नद्यास्तौरे वा Ed Tri. ७ अस्पृष्टा instead of अस्पृश्यं Vi My.

·वैखानसाह्यसूत्रम् । [१० | ८, ६।] १३६ (धर्मे ३ । ८,६।) कमण्डलुं च संन्धस्य पिदयात् ' तस्मिन्मृगालादिभिः स्पृष्टे तत्कर्ता पापौयान्भवति 'आहिताग्नेरनौनात्मन्यारोप्य संन्या- सिनो मृतं देहं गायच्या स्नापयित्वा पूर्ववद्वाहयित्वा शुद्धे देशे निधाय लौकिकाग्नौ तदग्निमुपावरोहेत्यवरोप्या पवित्र '५ त इति तचौरमास्ये प्रक्षिप्य पूर्ववत्त्रिदण्डादौन्विन्यस्य ब्रह्ममेधेन पिट मेधेन वाहिता निमन्त्रैस्तदग्निभिर्दहनमाचरति तयोराशौचोदकबलिपिण्डदानकोद्दिष्टादौन्नैवर कुर्यात् नारायणबलिं करोति तदहनं खनित्वा पिधानं दहनं नारायणबलिं वा यः कुर्यात्सो ऽश्वमेधफलं समाप्नुयात् ॥८॥ नारायणबलिं नारायणादेव सर्वार्थमिद्धिरिति ब्राह्मणा- द्यैर्नरै हतस्थात्मघातिनो रज्जुशस्त्रोदकाश निदंट्रिपसर्पादिभिः सर्वपापमृतस्यादाह्यानामन्येषां भिक्षोश्चैकादशदिनादूचं महा- पातकिनां पञ्चानां द्वादशसंवत्मरादूर्ध्व मपिण्डौकरणस्थाने मृतकार्थमपरपचे द्वादश्यां श्रवणे वा करोति ' पूर्व ऽहनि १५ द्वादश ब्राह्मणानिमन्त्रयेदपरे ऽहनि विष्णोरालयपार्श्व नदीतीरे ग्टहे वान्यायतनं कृत्वाधारं जुहुयादग्निं परि- स्तौर्याग्नेर्वायव्यां विष्टरे दर्भेषु तद्रूपं सुवर्ण वा संस्थाप्य पुरुषं २ १ Thus Ed Tri; लौकिकाग्निमुपाव. Vi My. २ त्रिदण्डादिविन्यस्य Tri; चिदण्डं instead of विदण्डादौन Vi My.- fare Tri, fate Vi My; fare Ed. ३ एतयो• instead of तयो• Ed ; पिण्ड in Ed only; दौनिनैव Vi My. ४ कुरवे Vi My. ५ सम् om. Vi My. ६ पञ्चदशसं. Vi My.

·१४० । २ वैखानसार ह्यसूत्रम्। [१० । ६, १०।] (धर्मे ३ । ८, १० ।) ध्यायनों भूः पुरुषमित्याद्यैः प्रामुखं देवं नारायणमावाह्या- मनपाद्याचमनानि दद्यात् पुरुषसूक्रेन स्नापयित्वा नाराय- णाय विद्मह इत्यष्टाक्षरमन्त्रेण वा वस्त्रोत्तरीयाभरणपाद्याच- मनपुष्यगन्धधूपदीपाक्षताचमनैरर्चयति ॥६॥ केशवाािदशनामभिरभिस्तर्पयेत् परिषिय सहस्रशौर्षाद्यैर्विष्णोर्नुकाद्यैर्दादशनामभिश्चाज्यं चरूं' जुहुयात् गुडाज्यफलयुक्ती पायसं हविर्विष्णुगायच्या देवेशार्थ निवेद्य पाद्याचमनमुखवासरे दद्यात्' अग्नेदक्षिणे दर्भेषत्तराग्रेषु दक्षिणाद्यर्चयित्वा' नारायणाय सहस्रशौर्षाय सहस्राक्षाय सहस्त्रपादाय परमपुरुषाय परमात्मने परंज्योतिषे परब्रह्मणे १० ऽव्यक्ताय सर्वकारणाय यज्ञेश्वराय यज्ञात्मने विश्वेभ्यो देवेभ्यः सर्वाभ्यो देवताभ्यः साध्येभ्य इत्येतैर्नम इत्यन्तैः पायस बलि दत्त्वाज्यमेभिर्जुहोति ' ब्राह्मणान्यादौ प्रक्षाल्य नवानि वस्त्रो- तरीयाभरणानि दत्त्वा पुष्याद्यैः पूजयित्वा दादशमूर्ति ध्यायन्नुपदंशतगुडदधिफलयुक्त श्वेतमन्नं भोजयित्वा यथाशक्ति १५ सुवर्ण दक्षिणां° ददाति' सहस्रशौर्षाद्यैः स्तुत्वा द्वादश- - १ Vi My om. २ ० फलसंयुक्तं Vi My. ३ पानीय instead of पाद्य Vi My. ४ ? दक्षिणाद्यासयित्वा Vi My. ५ सर्वेभ्यो देवेभ्यः Vi My. ६ Vi My om. ७ सुवर्णद. Vi My.

·वैखानसाटह्यसूत्रम् । १४१ [१० । १०, ११।] (धर्मे ३ । १०, ११ ।) नामभिः प्रणमेदन्तहोमं जुहोत्यभौष्टां परां गतिं स गत्वा विष्णोलेोके महीयते ॥ १० ॥ चातुर्वर्ण्यसंकरणोत्पन्नानामनुलोमप्रतिलोमान्तरालनात्या- नामुत्पत्ति नाम वृत्तिं चर्ध्विजातादधोजातायां जातो ५ ऽनुलोमो' ऽधरोत्पत्रादूर्ध्वजातायां जातः प्रतिलोमस्ततो ऽनुलोमादनुलोम्यां जातो ऽन्तराल: प्रतिलोमात्प्रतिलोम्यां जातो व्रात्यो भवति' ब्रह्मणो मुखादुद्भूता ब्राह्मणा ब्राह्मण्यश्च ब्रह्मर्षयः पत्यो बभूवुस्तेषां गोत्रोत्पन्नासाह्मण्यामसगोधायां विधिना समन्त्रक ग्रहीतायां जातो ब्राह्मणः शुद्धो भवेत् १० विधिहौनमन्यपूर्वायां मृतभर्टकायां गोलको जौवभडकायां कुण्डश्च विप्रो द्वौ निन्दितौ स्यातां' तस्मादधो बाहुभ्या- मुत्पन्नात् त्रियात् क्षत्रियायां विधिवज्जातः क्षत्रियः शुद्ध- स्तयोरविधिक गूढोत्यन्नो ऽशुद्धो भोजाख्यो नैवाभिषेच्यः पट्टबन्धो राज्ञः सेनापत्यं करोति' द्धाभावे ऽपट्टबन्धो नृन्याचा वृत्त राजवस्यात् अधस्तादूरुभ्यामुत्पश्चादेण्या- - m --- १५ १ Ed om. २ विष्णुलोके Tri. ३ चातुर्वर्णानां संकरोत्पन्नानामनुप्रतिलो. Vi My. ४ Ed ins. ब्राह्मणाद before ब्राह्मण्याम् । ५ Thus Ed; अधिक instead of अवि.; अप्यधिक Vi My. ६ गुण्ढोत्पन्नो Vi My. ७ .बडो Ed. ८ टपाया. Vi My; Tri useless.

·- माद्याः वैखानसाटह्यसूत्रम्। १४२ [१० । ११, १२ ।] ( धर्मे ३॥ ११, १२।) वैश्यायां तथा वैश्यः शुद्धो' विधिवर्ज मणिकारो ऽशुद्धो मणिमुक्तादिवेधः शङ्खवलयकारौ स्यात् ॥ ११ ॥ अथ पद्भ्यामुत्पन्नाद्राच्छूद्रायां न्यायेन शूद्रः शुद्धः जारान्मालवको निन्दितः शूद्रो ऽश्वपालो ऽश्वतणहारौ चेत्येते चातुर्वर्णिकास्तेषामेव संकरेणोत्यनाः सर्वे ऽनुलो- ब्राह्मणात् क्षत्रियकन्यायां जातः सवर्णे ऽनुलोमेषु मुख्यो' ऽस्य वृत्तिराथर्वणं कर्माश्वहस्तिरथसंवाहनमारोहण राज्ञः मैनापत्यं चायुर्वेदकृत्यं ' गूढोत्पन्नो ऽभिषिक्ताख्यो ऽभिषिक्तश्चेतृपो भूयादष्टाङ्गमायुर्वेदं भूततन्त्रं वा संपठेत- दक्ताचारो' दयायुक्तः मत्यवादी तद्विधानेन मर्वप्राणिहितं १ . कुर्यात् ' ज्योतिर्गणानादिकाधिकवृत्तिर्वा । विप्रावैश्यायाम- म्बष्ठः कक्ष्याजौव्याग्ने यनर्तको ध्वजविश्रावौ शल्यचिकित्सौ जरात्कुम्भकारः कुलाखवृत्ति पितो नाभेरूज़वप्ना च चत्रियाद्देश्यायां महुः श्रेष्ठित्वं प्राप्तो महानर्माख्यश्च वैश्यत्तिः क्षा कर्म नाचरति ' गूढादाश्विको ऽश्वक्रयविक्रयो स्यात् ' १५ ॥ १२॥ - १ वेधशाङ्क Ed; Vi My wholiy corrupt. • संवहन० Ed only. a Tri Ed ins. वा । ४ भूतन्त्र Vi My. ५ सुपठे. Vi My. है .धिका रत्तिTri Vi My. ७ कक्ष्याजौवाग्नेयेन नवर्तको ऽध्धजविश्राव Vi My. ८ क्षात्रकर्म Tri. & Vi My om.

·१४३ वैश्यतः शूद्रायां [१० । १३, १४]] वैखानसाटह्यसूत्रम् । (धर्मे ३ । १३, १४ ।) विप्राच्छूद्रायां पारशवो भद्रकालीपूजनचित्रकर्माङ्गाविद्या- वर्यघोषणमर्दनवृत्तिर्जारोत्पन्नो' निषादो व्याडादिमृगहिंसा- कारौ' राजन्यतः शूद्रायामुग्रः सुदण्ड्यदण्डनकृत्यो ' जारा- छलिकः शूलारोहणादियातनाकृत्यो ५ चूचुकःर क्रमुकताम्बूलशर्करादिक्रयविक्रयौ ' गूढात्कटकारः कटकारी चेति ' ततो ऽनुलोमादनुलोमायां जातश्चानुलोमः पितुर्मातर्वी जाति वृत्तिं भजेत ' क्षत्रियाद्विप्रकन्यायां मन्त्र- वज्जातः सूतः प्रतिलोमेषु मुख्यो ऽयं मन्त्रहीनोपनौतो द्विजधर्महीनो' ऽस्य वृत्तिर्धर्मानुबोधनं राजो ऽन्नसंस्कार १० जारेण मन्त्रहौनजो रथकारो विजत्वविहीनः शूद्रकृत्यो ऽश्वानां पोषणदमनादिपरिचर्याजीवौ ' वैश्याट्टाहाण्या मागध: शूद्रैरप्यभोज्यानो ऽस्पृश्यः सर्ववन्दौ प्रशंमाकीर्तनगानप्रेषण- वृत्तिगूढाचक्रौ लवणतेल विक्रेता स्यात् वैश्यान्नृपायामायोगवस्तन्तवायः पटकर्ता वस्त्रकांस्योप- १५ जौवौ ' गूढाचारात्पुलिन्दो ऽरण्यत्तिर्दुष्टमृगसत्त्वघाती' शूद्रात् क्षत्रियायां पुल्कसः कृतकां वार्ती वा सुरां हृत्वा पाचको विक्रौणीत चोरवृत्तावेलवो जम्भननर्तनगानकृत्यः १ पूजा instead of সুজন Vi My. २ Thus Ed Tri; चूचकः Vi My. ३ Thus Vi My; ताम्बूलशाककाष्ठादिक्रय. Ed Tri. ४ मन्त्रवर्जिताः Vi My. ५ दमन only in Ed. & Thus Tri; लवणाकोणविक्रेता Ed; लवणचिवर्णक्रता (!) Vi My ७ जमननन. Vi My.

·१४४ ० । १४, १ वैखानसरह्यसूत्रम् । [१० १५।] ( धर्मे ३ । १४, १५ ।) शूद्राद्वैश्यायां वैदेहकः शूद्रास्पृश्यस्तैरप्यभोज्यानो वन्यवृत्ति- रजमहिषगोपालस्तद्रसान्विक्रयौ ' चौर्याञ्चक्रिको लवणतेल पिण्याकजौवौ' शूद्राहाह्मण्यां चण्डाल: मौसकालायमाभरणो वर्धाबन्धकण्ठः कक्षे झलरीयुक्तो यतस्ततश्चरन्सर्वकर्मबहि- कृतः पूर्वाले ग्रामादौ वौथ्यामन्यत्रापि मलान्यपकृष्य बहिर- ६ पोहयति ' ग्रामाद्दहिर्दूरे स्वजातीयर्निवसेत् ' मध्याहात्यरं ग्रामे न विप्रत्ययं ' विशेच्छेद्राज्ञा वयो' ऽन्यथा भ्रूणहत्या- मवाप्नोत्यन्तरालवात्याच' चूचुका दिप्रायां तक्षको ऽस्पृश्यो झल्लरौहस्तो दारुकारः सुवर्णकारो ऽयस्कारः कांस्यकारी चत्रियायां मत्स्यबन्धमत्स्यबन्धी' वैश्यायां सामुद्रः १० ममुद्रपल्यजीवौ मत्स्यघातौ च स्यात् ॥ १४ ॥ अम्बष्ठादिप्रायां नाविकः समुद्रपण्यमत्स्यजीवौ समुद्र लङ्घनानावं लावयति चत्रियायामधोनागितो नाभेरधो रोमवता ' महोर्विप्रायां वेणुको वेणुवौणावादौ ' क्षत्रियायां कर्मकरः कर्मकारौ३ ' वैदेहका विप्रायां चर्मकारश्चर्मजीवी ' १५ नृपायां सूचिकः सूचौवेधन कृत्यवान्' आयोगवादिप्रायां ताम्रस्ताबजौवौ' नृपायां खनकः खननजौवौ । नृपायामुइन्धकः शूद्रास्पृश्यो वस्त्र निर्णजकः ' पुल्कसाद्विप्रायां रजको वस्त्राणां रजोनिर्णजकश्चण्डालाद्विप्रायां वा २ खनना- श्वपचः ? Thus Ed; amato Tri; cette gato Vi My. २ सामुद्री Ed. ३ कर्मारकारी Ed. ४ वेध instead of वेधन Tri.

·वैखानसर ह्यसूत्रम् । [१० । १५ ।] १४५ ( धर्मे ३ । १५ ।) चण्डालवचिन्हयुक्तो नित्यनिन्द्यः सर्वकर्मबहिष्कार्यो नगर्यादौ मलापोहकः श्मशाने वसन्हेयपाचग्राही प्रेतमबन्धुकं विसृजेत्' वध्यान्हत्वा तवस्त्रादिग्राही पराधौनाहारो भिन्नपात्रभोजौ श्वमांसभक्षी चर्मवारवाणवाणिज्यकारौ स्यात् । तस्मानिकृष्टे सुते समुत्पन्ने पतितो नष्टो घोरान्नरकान्वजति ' सत्पुत्री नरकेभ्यस्त्रायकः पिढन्यावयित्वा शुभाल्लोकानयति तस्मा- सवर्णायां विधिवत्पुषमुत्यादयेयुरिति ॥१५॥ . ब्राह्मणाद्याः विखनाः५ गृह्ये दशमो धर्मे तृतीयः प्रश्नः समाप्तः। १ Thus Vi My; प्रेतबन्धक Ed Tri. २ सहस्त्रादौन ग्रहीयात् Ed Tri. ३ ग्रहदारवाणिज्यक Ed. ४ ततो instead of नस्मात् Tri Vi My. ५ विखनाः only given My Tri Ed. 19