·SRI VENKATESVARA ORIENTAL SERIFS No 8
EDITOR.-P. V. RAMANUJASWAMI, M.A.
ît:
केनोपनिपाप्यम्
श्रीरङ्गरामानुजमुनिविरचितम्
KENOPANISHAD-BHASHYA
BY
SRI RANGARAMANUJA
CRITICALLY EDITED
WITHI
INTRODUCTION, TRANSLATION INTO ENGLISII
AND NOTES
BY
DR K. C VARADACHARI, M.A., PH.D.
AND
D. T. TATACHARYA, Sıromanı, M.O.L.
ORIENTAL
SalVuke,
RANJOST
INSTITUTE
31 TRATTI
SRI
TIRUPATU
1945
Price Rs. 21-

·PRINTED AT
TIRUMALAI-TIRUPATI DEVASTHANANS PRESS,
TIRUPATI

·CONTENTS
Pages
I. INTRODUCTION
(1) Life and Date of Śri Raugarāmānuja
i
(ii) Kenopanişad-Structure and plan
iv
(iii) Editions consulted for collatiou and translation
viii
(iv) Table of cross-references
..
X
II. Kenopanişad-Bhāşya- Text
...
3
DIȚ. Kenopanişad-Blāşya-Translation

·VIDY S. N........... KENA UPANISHAD WITH LIBRARY BHASHYA I INTRODUCTION According to orthodox arrangement Kenopanişad is placed after Išāvāsyopanişad, though modern scholars hold that Kena chronologically belongs to the earliest period of the Upanişads, and Isa to the second period. Veukatanatha commented only on the Isa Upanişad, and it was left to Raugarāmānuja to comment on the other important upanişads. Amongst other Upanişads, Sudarśana Sūri otherwise known as Śrutaprakāśikācārya had commented on the Subālopanişad, because of its extreme importauce to the understandiug of the integral or organic philosophy of the Upavişads. Śri Raugarātiānuja, like so many others of his kind, Jed a quiet life and during a period that was not poted for any thing extraordinary in the life of the community to which he belonged. Neither the date of his birth nor of his demise has been recorded anywhere, which appears very strange when we remember tliat he was well known as a scholar of repute especially in all the branches of learning necessary for his ministry. The date however can be fixed roughly as he was the disciple of Anantācārya, the fifteenth occupant of the Gurupitha reckoned from Sri Rāmānuja in the Vadagalai line. He mentions Doddayācārya or Mahārya or Malıācārya (c. 1540-1565)the famous author of Pārāśarya Vijaya, (a refutation of Appayya Dikṣita's Nyāya Rakşāmani) and of the 1, Winteraitz: History of Sanskrit Literature Vol. I. 2. cf. 1śāvāysopanişad Bhāsya. ed. and translated. S.V.O. Series No. 5. 3. Des cen. cat. XIX, 7677 Madras Oriental Más, Lib. and Aufrecht Cat. Catal, 1. 283, ·ii INTRODUCTION Candamöruta commentary on the most brilliaut controversial work Śatadīšani or Venkatanātha. He also coutroverts the writings of Appayya Diksita limself. It is claimed that Appayya Diksita and he were contemporaries, and it is probable that Raigarāmānuja was an younger coutemporary of both these writers. Appayya Diksita's date is variously fixed between 1552-1626 A D. (A. V. Gopalacharya) or 1520-1592 A.D. (Nahālinga śästri). That Raigarāmānuja lived about this time appears plattsible from two facts. Raigarāmānuja was a native of Velāmūr, a village in the North Arcot District, South India. He belong.' cd to the Sāmaveda. After his studies under Anantācārya (15th occupant of the Gurnpitha after sri Rāmānuja) be was directly initiated into Sannyāsa, without going through the second aśrama of Gýbastha. It is said that he was given the sandyāsa by the 15th occupant of the Parakala Mutt pontificate, Mysore :- Yatsevāvaibhavallabdbā mayā paramahamsatā Tam abam sirasā vande Parakālainuuiśvaram. (Chānd Up. Bhāsya introductory verse 4) According to the history of the Parakāla Mutt we get at only one definite date, namely, that the 21st occupant of the Parakāla seat was born in the year 1577 šaka corresponding to 1655 A D. He came to the seat in lis 22od year, that is in 1677 A.D. Allowing roughly 20 years to each occupant we find that its 15th occupant must have lived about 1577 A.D. This is a date which corresponds with that of Appayya Dikşita. Raugarāniāuuja might have been aged about 25 years about this tinie. We can therefore conjectute that Rangarāmānuja was born somewhere about the middle of the 16th century. There is a story current amongst the ācāryas of a neeting Letween Raigarāmāpuja and Doddayācārya. Doddayācārya 1. Taltro Bendu, ed. Ramaswami Sastri, PP. 99-101. cf. Appayya Dikeita's Siddhantaleśasarigraha : ed. by S. Suryanarayana Sastn, Iotrodaction y, s.

·INTRODUCTION after a victorious debate paid the former a visit at Coajeevaram. Finding Raigarāmānuja was intensely pre-occupied with luis books he stood there watching him for a while. Then he drew Rangarāmānaja's attentiop to his presence with the words "O you have been busy drinking honey!" Rauga. tāmānuja quietly replied " If you would drive away all the bees, I can indeed leisurely drink honcy." We do not possess any details of his life except that he was a very illustrious teacher of the Śri-Bhāşa as his title Śr-Nhâşyāmsta-varşiņam testifies. He seems to have written 60 works as he was also known as the Şasti.prabandha nirmātā. All his works have not survived np to the present day and it has been alınost impossible to find out the names of the lost works. The following are the works available to us : Upauisad-blāşyas on (1) Kena, (2) Katha, (3) Praśna, (4) Mundaka, (5) Māndūkya, (6) Taittiriya, (7) Brhadāranyaka, (8) Chindogya. (9) Svetāśvatara, (10) Atharvasikhā, (11) Māytrika, (12) Agnihrdaya, and (13) Kausitaki Upanişads. He had written (14) Sátiraka-Šāstrartha Dipika (on the Vedānta Sūtras), (15) Müla-bhāva-prakāśikā on the Śri Bhāşya (16) Bliāva.prakā ikā (ou Śrutapra kāśikâ commentary ou the Śri-Bhāşya), and (17) Vişaya-vākya-dipikā, commentary on the Upanisadic passages quoted in each Adhikaraña of the Śri-Bhāşya. (18) Thero is an original work called Sri. Rámānuja-siddhānta-sadgrala tvhich is yet la Mss. (a copy of this is in the S.V.0.1. Library collection). He had written Sanskrit commentaries on the Tamil Prabandha. But only two namely one on the Tirupāynoli of Śatbakopa and the other op Andal's Tiruppavai are svailabic. It is said that he wrote on 1 is: Meaning is God la the honey la the Upanişads, Dodd yucarga enia Upadişads were being stadied by Rangarimspaja Radgaramanuja said that since Doday carga irad been dririog away all the opponents to the Upanisais it was possible for him to be enjoy'ng them. The 2nd Menning is Rasgariminoja was never known as A debater botas astodious writer. I writer is an enjoyer too Doddayicirya was well-known as the debater of his age, the teacher who drove away iatrading boney bees wlich sought to rob thc bosey of Truth. + ·iv INTRODUCTION the Periyāļvār's Pallāņdu and Madhurakavi's Kanninux siruitambu, but we have not been able to trace then anywhere. The other works are so far as we know and have every reason to fear, irretrievably lost. The writings and style of Raigarāmānuja follow the model set by Venkatanatha, close, relevant and ucver loose. II KENOPANIŞAD Kenopanişad or the Talavakāropauişad belongs to the Sāmaveda. Sāmaveda has two Brāhmaṇas, the Tāpậin and the Talavakāra or Jaiminiya. Tāndin is itself divided into seven (i) Pañicāvinsa (25-book) Brāhmana, (ii) the Sadvimsa (the 26t11 book). (iii) Chāvdogya Brähmaņa, of which the first two chapters deal with marriage and gļhya rites whilst the eight remaining chapters comprise the Chándogyopanişad. (iv) Sāma-vidhāna-bráhmaña, (v) Devatādhyāya, (vi) Vanša (geneology of teachers) and (vii) Samhitopanişad. The Talavakāra Brāhmaṇa consists of five books of this the Jaiminiyopanişad-brāhmaṇa forms the fourth book. The Kenopaniçad is a part of this Jaiminiyopanişad-brābmana. The fifth is called the Ārseya-brähmaņa. According to DR. HANS OERTFL the Jaiminiya Brāhmaṇa contains four adhyāyas, each consisting of anuvākas which agaio contain klandas. The Kenopavisad is the 10th anuvāka of the fourthi adhyāya. Even as the Isopanişad deals with Bralunan as the allpervading Self, the Kenopanisad deals with the Transcendent Nature of Braliman, transcendent to all types of cognitinu. In the first khanda, Its transcendence to all sensory cogui. tions (including the sensorium, the miud) and inėxpressibility and incoinmunicability are intimated. In the second khanda, it is pointed out that this transcendence over all cognition is not absolute, a fact already suggested by the phrase 'anradera......' in the first khanda. This is as it were explained to mean that the knowledge of the ·INTRODUCTION v Transcendent Brahmap is of the form "I know it as that which is not puknowo", that is to say, that there can be no complete knowledge of it, though pot no knowledge at all, In the third khanda, it is shoan that even the chief Gods Agai and Väyu were unable to know that Brahman, wheu It manifested itself to them. They returned bafiled. Indra also went, and as It disappeared he pursued his course till lie met the radiant form of Umā at the same place where Brahinat was. In the fourth khanda, Umā-Haiinavati instructs !udra, the foremost of the gods, in the Brahmau-knowledge. Then is intimated the truth that the experience of Bralinau is like a lightuing.flaslı. Finally is counselled the Upāsana of Brahman as Deligiit, wliose subsidiaries are austerity, self-coutrol, action and others. It is declared that one attains the svurga, the highest place by this practice. Thus the Upanişad in the first three chapters covers the Tattva, the nature of Truth, Brahman and knowledge regarding Him and at the end of the last chapter it instructs the Hita or the means of attainment and the Puruşārtha 01 the goal of man. Now speaking about the entire philosophy of this Upanisad we can say that Brahman is revealed here as the Instigator of all activities, and that He indeed is the vitality and the power behind all activities in the Universe. It is precisely because He is the inner impellor and sustainer of all activities of all things, ādhyātmically and adhibhautically and adhidaivi. cally, that we are not able to know or grasp the entire nature of the Diviue. God is greater than the instruinents through which He acts. No source of knowledge can comprehend Hins, for He is the knower who cannot be known He is the Inconiprehensible but not absolutely for as inner self sve know Him as the Delight. We can best kuow Him as the Vana, the desireable to us, the Delight. We can glean some kuowledge of Him through instrnction and meditatiou on Hiui. The philosophy enunciated by the Kenopanisad is almost identical with the philosophy enunciated by the Isopanişad, ·vi INTRODUCTION but this Upanişad approaches the whole question from a most challenging angle. It shows that the Supreuc Being will ever remain beyond the reach of all fructions of our exterioris. ed consciousness, such as, speech of the Vedic Word which is creative power not the mere speech, mind (our sensoriuin which is reckoned as the eleventh organ, the sixth after the organs of cognition and the sixth after the organs of action), eye and the ear, for it is the inward impellor of all these functious which our exteriorised cousciousness represents. Indeed it is because they cannot reflect backwards or turn tipon themselves and cannot subsist without the Supreme sustaining their activities that the Supreme Bralıman is described as the: śrotrasya śretram manas mano yad rācu ha tācam sa v prāṇasya prānalı cakşuşaś cakşuh...... If the Isopanişad described the inwardness aud transcendence of the Divide Lord, the Kenopanişad reveals that, so far as the individual is concerned, in lim too the Supreme Lord is the Source of all functions and activities. Knowing this the indi., vidual should not concentrate his vision ou the importauce of these functions as such but seek to trace their fundamental powers and abilities to the Diviue. If iu the Išā it has been taught that the Supreme Being is the Self of the soul, the satyasya satyam, here, He indeed bas been taught as the foundational supraconscient power behind all the conscient and vital and material activities. It is this that is asked to be known, since the second part of the khanda definitely rejects all limited idea of the Supreme as this or that. The second khanda reveals that because the Supreme is beyond all these cognitive and other instrunients, all of wbich recede finable to comprehend It, It is not absolutely UNKTION. If it is known that it is not entirely upknotable, then one can be said to have known it. A general knowledge of the Divine as the Source of all activities, all vitalities, all strengths, and knowings can indeed be had; for it is clearly stated that the one sure sigu of the possession of the Knowledge of Brahman even in this gedetal mauner, grants to the knower an attractiveness in his own nature (4th Khanda 6; enam sarta ni bhutani ·INTRODUCTION samoānchanti.) But even this intuition of the Divine is not to be had except as a flash of lightning, for its initial manifes. tation is such. But by practice of the inner tapas, control and worship of the Supreme as the antaryāmin of the entire functions, this knowledge of the Divine Nature niay become a continuous stream of experience. To such practisers, the Divide grants power to practise Knowledge and Immortality (Kega Up. II. 4). The Divine is the Delight, Tad Vanam or Vanam; It is Ananda as the Taittiriya Upanişad says, is the Priti as the Bğhadāranyaka Upanişad describes it. The Upanişads never tire of pointing out that the Supreme Brahman is desireable, is desired and ought to be desired, The illustration in the third and fourth khandas describing the process by which the Gods knew Brahman, shows neatly the importance of transcendence in the Nature of Brahman Who is the Self of the Gods also. This finely squares with the view of Sri Rāmānuja who pointed out that when there is mention of worship of or address to Gods we should refer it to their Self, the Divine. It is this truth that was intimated by Sri Vedanta Desika in the išāvāsyopanişad-bhāşya under the 18tk Maatra. We have however to remember here in the context of this Upanişad that the gods Agni, Vāyu and Indra were not aware of this wonderful Being (Yakşa) and they suffered from ignorance because of their ahankara (egoism). They are thus powers of the terrestrial, atmospherical and celestial spaces alone and they too have to abjure the sense of egoism (ahamkāritva). 'That this Story is a valuable instruction and has integral place in relation to the first two kbandas has been shewn by Sri Aurobindo in his stimulating commentary on this Upanişad' in the now long defunct " Arya." The terms have to be interpreted so as to refer to , Him alone either directly or else through them. This is the first time that the Bhāşya of Raigarāmāauja has been translated into English. 1. An artict entitled "Si Aurobindo's commentary on the Kenopa. nişad" by Dr. F C. Varadachart is ready for pablication ·viii INTRODUCTION ; III EDITIONS CONSUITED FOR COLLATION AND TRANSLATION: Dr. Hans OERTUI'S Jaiminiya Upanişad-Brāhwaņa J. Am. O.S. Ed.) has been consulted for the Upanişad.text. 1. Kenopanişad-bítāşya or Prakaſika : Telugu script; Gomatam Srinivasacārya Ed. along with other Upauişads and śankara's Bhāşya etc., 1868 Aug. 20th, 2. ibid.: Grantha script; 1870 April. 3. Kenoparişad svith Rargarāmāxuja's commentary and that of other Prakäsikā-bhāsya included in Auaudasrama and Pathak editious, edited by Nityasyarupa Brahınacari, Brindavan, in Devanagari Script. 4. Datopanişads : Grantha Edition, Kumbakonais; Edited by Navauitam Krishuamacarya. 5. Kenopanişad-blāşya with commentaries of Sankara and Raigarāmānuja, Ed. Sridharasastri Pathak, Oriental Book Agency, 1919. 6 Kenopanişad ; Auandasrama edition contaiving the blāşyas of Sankara and Rangarāmānuja. About the last two editions we have to remark that the Višistādraita commentary called Prakāśikā, au appellation given by Raugarāmāvuja to luis Upanişad-bhāsyas, iucluded in them is not his at all The Coininentary is apparently spurious, though it folloss generally the Visiştādvaitic school. It is regrettable that the publishers did not try to get the trustwore thy commentary of Raigarāınānuja. Further it inay be Temarked in this connection, that even the Išāvāsyopanisad bhāşya of Kūraužrāyapaswămin dias stiflered imineusely at the hands of the Anlaudastama editor, If she fărăspopanişad suffered mutilation, the Kenopanişadeblāsya is a different work fathered upon the well-known author. The Brindavan edition includes R's Bliâsya, buit points out that its author is unknown.

·INTRODUCTION ix TEXTUAY, VARIATIONS : Ist Khanda: %. The second line stops at Prānasya prānah : in JUB,'R and V. at Caksuşaśca cakşult: in A&P. 3 and 4. are clubbed together by A and P aud Hume as one mantra, so much so 3 and 4 run on without any punctuation mark. The text followed by R and JUB is punctuated according to metre at the end of each line, IInd Khanda: 1. dahram (JUB); dabhram (R); daharam (A) (or dabhram.) 1. JUB. runs up to deveşu. In R it runs up to riipam; A stops at nūnam. 5. JUB. vivicra ; vicitya (R); vicitya (A,P); Daśopanişad-bhāsya ed. of Vedānta Vidyā Vilas press 1868 gives under Sankara bh. vicintza and under R, bh. vicitza. IIIrd Khanda: 6. JUB. nainad aśakam; all others naitad aśakam. 9. JUB. Adadiya : all others adadiyam. 10. JUB. Nainad: all others naitad. IVth Khanda : 1. JUB. Brahmeti hovāca; all others sā brahmeti horāca. 1. JUB. Mahigadhra : others mahiyadhvam. 4. JUB, iti: others give itin nyamisad. 4. njamişad (niśad as a variation) others read nyamimişad. 1. JUB. (Jaiminiya-apanişad-Brahmara is DR. OERTEL's edition JAOS XVI Vol. Number I. pp. 79-260. The Upanişad consists of sections IV. 18 to IV 21 of the Brabinaņa), 2 ·INTRODUCTION : 5. JUB. enad: others elad. JUB. anenacaitadupasmara-: R. ngcaita. dupasmara. JUB, enad: others etad, TABLE OF CROSS-REFERENCES: Keva 1: cf, Katha II. 6. 3. Kena 2: cf. Bļh. IV. 4 18; Maitr. VI. 31. Kena 3, cf. Katha 11. 6 12: Mun”. III, 1. 8. Tait. II, 2. 4. Kena 3; Var. Iśa, 10. Kepa 13:II. 5 = Var. Bph. IV. 4, 14. Kena 29 : (IV, 4)=Brh. II. 5.7; Maitr. VII. 11. Kena IlIrd Khanda. The Story of Yaksa is narrated in Detibhāgaralam,' XII, Chapter 8. ABREVIATIONS A. B. G J. UR. N. Anandasrama ed. Nityasvarūpa Brahmachari, Brindavau. Išādi Dasopanişad-blāşyam ; Gopalānandaswami (Višiştädvaita comm.) Bombay 1932. Jaimiviya Upanişad-Brāhmana Navanitam Krishnamachariar's Ed. (Grantha script) Pathak's ed. Raigarāmāpuja (Gomatai śrinivāsācārya's Editions ; Telugu Grantha Script) Vani Vilas Memorial ed. P. R. V. 1. This reference was kindly suppliest by Sri A. Padmanabbayya, B.A. Tleader, Tirupati.

·श्रीः . श्री श्रीनिवासपरब्रह्मणे नमः। श्रीरङ्गरामानुजमुनिविरचितमाप्यसहिता तलवकारोपनिषदपरनामधेया के नो प नि प त् । श्रीः श्रीनिवासं परं ब्रा प्रणिपत्य विचिन्त्यते । केनोपनिषदो भाप्यं रजरामानुजोदितम् ।। सामवेदीये ब्राह्मण शासाद्वयम्-ताण्डिनां शाखा एका। तलवकारापरनामधेयाना अमिनीयानामपरेति । अत्र आद्यायां पञ्चविंशब्राह्मणं, पड्विंशब्राह्मणं, छान्दोग्यब्राह्मणं (उपनिषद्- ब्राह्मणं), सामविधान ब्राह्मणं, देवता यायब्राह्मणं, वंशब्राह्मणं संहितोपनिषद्ब्राह्मणमिति वहतो भागाः । तत्र छान्दोग्यवाह्मणगतेपु दशस्वध्यायेषु आद्यद्वये गृह्यधर्माः केचित्प्रतिपायन्ते । अन्यदध्यायाटकं छान्दोग्योपनिषद्रूपम् । अन्तिमायां पञ्च भागाः। (प्रपाठक इति वा अध्याय इति वऽयं विभाग इति विमृश्यम्)। अन्न आयं अयं कर्मकारम् ! चतुर्थों भाग उपनिषद्ब्राह्मणा भिधानः । अत्रैवान्तर्गता तलवकारोपनिपदित्यप्युच्यमानेयं केनोपनिषत् । चरमः पञ्चमो भाग आर्येय ब्राह्मणमित्यभिधीयते । इति वैदिकग्रन्थजातदिमर्शिन. केचिदाहुः। भाभ्यान्तरे तु केनेपितमित्याद्योपनिषत् परब्रह्मविषया वक्तव्येति नवमस्याध्यायस्यारम्भः । प्रागे- तस्मात् कर्माग्यशेषतः परिसमापितानि । समस्तकर्मा,यभूतस्य च प्राणस्योपास- नान्युकानि कर्मानसामविषयाणि च । अनन्तरं च गायत्रसामविपयं दर्शनं वंशान्तमुत्तम् । इति केनोपनिपद्घटितस्य भागस्य नवमाध्यायत्वमुक्तम्। तत्र इतः पूर्वेऽध्याया. क इति गवेषणीयम् । अद्याला मुलभं तु जैमिनीयोपनिषद्माह्मणं प्रथमं देशान्तरे तलिप्या एकाचाशतो वर्षेभ्यः पूर्व मुदितम् । अनन्तरमस्मद्देशे तदेवोपजीव्य द्वाविंशतेभ्यः पूर्व देवनागों 'दयानन्दमहाविद्यालय-संस्कृतमन्यमालायां तृतीयतया मुदितम् । अत्र विभागः अध्यायः अनुयाक. सण्ड इति । अध्यायाधरवारः । तेष्वाद्ये वटादशानुवाकरः । तब प्रलनुवाकं सण्टसङ्ख्या कमेण एवम्-७ ३ ४ ४ १ ३ २ ३ ३ २ २ ५ २ ४ ४ ३ ३ ५ (-६०). द्वितीये पश्चानामनुवाकानां २४ ३ ३ ३ (१५) इति क्रमेण सण्डा. । तृतीये सप्ताना ५५.४ ५ ९ ९५ (-४२) चरमे चतुर्थे द्वादशानां १११११३ २५ २ ४५२ (२८). अस्मिन् चरमेऽध्याय चतुःसण्डो दशमोऽनुवाकः केनोपनिषत् । अत्र- त्याया अन्या टपनिपद: उपनिषद्भाष्यकोशेषु दृश्यमानायाश्च बहुपु स्थलेषु पाठभेदाः सन्ति । ते टिप्पण्यां तत्र तत्र दर्शिताः ।

·श्रीरङ्गरामानुजमाप्य सहिता ॥ हरिः ओम् ॥ कैनेषितं पतति नेपितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रेति युक्तः। केनेपितां वाचमिमा बदन्ति चक्षुश्रीवं क उ देवो युनक्ति ॥१॥ अतसीगुच्छसच्छायमञ्चितोरस्सलं श्रिया। अञ्जनाचलशृगारमञ्जलिर्मम गाहताम् ॥ व्यासं लक्ष्मणयोगीन्द्र प्रणम्यान्यान् गुरुनपि । व्याख्या तलवकारोपनिषदः करवाम्यहम् ॥ परमात्मस्वरूपं प्रश्नपतिवचनरूपप्रकारेण प्रकाशयितुं प्रस्तौति-~-केनेपितं पततीति । मनः केन वा प्रेषितं प्रेरितं सत् स्वविषये प्रवर्तत इति भावः । इपितम् इष्टम् मतम् । प्राणानां मध्ये प्रथमः प्राणः मुख्यः माणः केन प्रेरितः सन् 4ति प्रकर्षण सञ्चति । तथा केन का प्रपिताम् इमां वाचं यागिन्द्रियम् अवलम्व्य व्यवहरन्ति लोकाः । तथा चक्षुश्श्रोत्रयोश्च क उ प्रेरकः । अचेतनानामेपां चेतनाप्रेरितानां कार्यकरत्वासम्भवात् । इति गुरुमुपेत्य शिष्यः पप्रच्छेत्यर्थः ॥ १ ॥ श्रीरहरामानुजमुनितिरचितं प्रकाशिकाऽभिधानमेतदुपनिषदभार्य भन्ध्रलियां मन्य. लिप्यां च मुदितमस्मिन् प्रदेशे लब्धाचारम् । भल सन्देहास्दानि शोधनीयतया प्रतिभान्ति च बहूति स्थलानि सन्ति । तालपत्रकोशः प्रयत्नेन चिरादप्यन्दिप्यमाणो नकोऽपि लभ्यते । सम्भाक्तिसमीचीनमपद्धतिस्तु तत्र तमाधः प्रदर्शिता । श्रीरशरामानुनीयमित्येव पूनानगरे आनन्दाश्रमपुस्तकमालायां तदुपजीदननान्यत्र च किमपि व्याख्यानमस्या उपनिषदो नागरलिप्या मुद्रितमुपलभ्यते । अस्मिन् प्रदेशे लब्धप्रचारस्य श्रीरङ्गरामानुजभाष्यस्य अम्य च न कश्चित् सम्बन्ध. 1 क्वचित् क्वचित् योजनाकारभेदो दृश्यते । शल्यां गाम्भीर्यादिगुणपष्किल्ये च परिशील्यमाने अर्वाचीनं कृत्रिममिदमिनि निवतव्यं भवति । आद्यन्तमझलराहिलमप्यत्र एवमश्चक्सानं द्रव्यति । १ मं. प्रस्तीति प्रश्नप्रतिवचनमध्ये आदेमं प्रश्न निभातीलः । खपिय इति । इपितमिसस्य पर्यवसितार्थेयम् । इलर्जितं रूपमाह इष्टमिति । इच्छार्थम्य मते असम्बन्धा- दाह मतमिति । भननस्य मनोव्यागारस्य गोचरं विषयमिति । प्राणानाम् जीपवरणानाम् । प्रणिति । नियत इत्यर्थोऽत्र न सम्भवति । दन्तीति दनकर्मत्वा वाचमिति शब्दः प्रतीयते । गतु इन्द्रियप्रारणे न सङ्गत.। भतो विवक्षितमर्वमाह वाणिन्द्रियमित्यादिना ।

·3 केनोपपनिषत् श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद् वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः । चक्षुपश्चक्षुरतिमुच्य धीराः प्रेत्यासाहोकादमृता भवन्ति ॥२॥ गुरुः प्रतिवक्ति-श्रोत्रस्य श्रोत्रमिति । यच्चक्षुरादीनां प्रकाशकं चक्षुराधन- धीनप्रकाशश्च, अप्राणाधीनप्राणनच यत्, स उ स एव । इत्येवं अतिमुच्य ज्ञात्वा अमाल्लोकात् अचिरादिना मार्गेण गत्वा मुक्ता भवन्तीत्यर्थः ॥ २ ॥ कार्य शब्दे करणीभूतवाक्यमुश्चर्यते। तेन इपितामिति इन्द्रियविशेषणं वदन्तीति शब्दकर्मक किमासम्बन्ध: उभयमुपपद्यते । उपचारपनने तु एवमर्थः पर्यवस्यतीति । --प्रोत्रयोरिति । अत्र पाठोऽन्येष्यः । एपामिति । मनादीनां पञ्चानाम् । अथ ह प्राणा अहंश्रेयगे व्यूदिरे' इत्यादिषु एतान्येव पञ्च प्रतिपाद्यन्त इति स्मर्तव्यम् । चेतनाप्रेरितानामिति । चालिमा दन्ति' इति ददतः शिष्यस्य मनआदिकरणानामधिष्टातारो विदिता एव । तथापि तोरकपनं कुर्वतस्तस्यायममिप्राय.-" करणत्यादवयं केनचित्प्रेरित मिति वाच्यम् । न ताजीय एव प्रेरकः । तेन निगृह्यमाणस्यापि मनसो पियं प्रति पतना। अतो बलवता केनचिद् देवेनैव प्रेरितमिनि पराव्यम् । स कः" इति । एवमुत्मामन् प्राणो न केनचि नाय. स्थापयितु मक्यते। गादिनियमनं च न स्वेच्छानुसार क्तुं शक्यत इति न जीयोऽत्र नियामक इति । असम्भवादिति । अगम्भात् दिलक्षणः कायन प्रेरकोऽस्ति । स दक्षि पूर्वमान्दयः । इनी । प्रनात्मकमन्त्रमा श्रूयते । आख्यायिकास्वरुपपूर्तये अश्रुतब्राह्मणभागार्थोऽनुसन्येय इति भाव.. २. गुरिति । अनन्तरसण्डप्रथममन्त्रे 'मीमांस्यमेव वे' इत्येतदन्तस्यैयमहतारिका । यय- क्षुरादीनामिनि । श्रोत्रस्येसारभ्य चक्षुरिलन्तमेकं वाक्यम् । यदिति श्रोत्रमिलादी प्रत्येस्मन्येति । या श्रोत्रस्य श्रोत्रम् , यन्मनसो मन इति चक्षुःपर्यन्तम् । वाचमिति प्रथमा व्यत्ययेन द्वितीया । स उ स एव इति यच्छदार्यप्रतिनिर्देशः । भत्ता पृष्टो देव इति प्रश्नार्थानुपनेण वास्यपूर्तिः । एदमवान्तरवाश्यपूर्तिज्ञानाय इह मन्ने चरमनिर्दियस्यापि चक्षुषः चक्षुरादीनामिति प्रथममणमिनि हेयम् । अर्थ वाक्यायः शानक्रियायां कर्मेति छुटयन्नाह इत्येवमिति । लिङ्ग विशेष- व प्रदोति सामान्यतो वुद्धी कृत्वा यदिति क्लीवम् । देव इति विधयानुरोधान् स इति पुमान् । यद्यपि केनौते प्रश्नस्य तैनाते तृतीयया कर्तृतचिन्या उत्तरमुचितम् तथाप्यन्त क उ देव इत्यपि पृटत्यात् सर्वमाधारण्येन क एपां प्रेरक इति प्रश्नं कृतं कृत्वा प्रथमयीत्तरं युज्यते । अयमत्र भाष्याभिप्रायः । तरति शोकं ब्रह्मविदिलाकर्णितवान् कश्चित् कांचित तद्विद उपसद्य भूयोभूयस्तैपदिष्टं तच्छुत्वाऽप्यतृप्तः, धतुर्वाचः श्रोतुः श्रोत्रस्य च वास्न्येन तद्विषय- शानजनने अमामभ्यं पश्यन् , एवं चभुषस्तत्साक्षात्कारोत्सादने मनस. सर्वथा तन्मनननिष्पादने न्य शफिवैकल्यं निरूपयन्, जीवानां ज्ञानमायनतर्यव सृष्टेम्वेषु करणेषु अवश्यं विज्ञयेऽय कुण्ठितशक्ति ·केनोपनिषत् न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनः । न वियो न विजानीमो यथैतदनुशिप्यात् ॥३॥ तदेव प्रपञ्चयति-न तवेति । तर्हि तत् कथमुपदेष्टव्यमित्यत्राह-न विमो न विजानीए इति । किं तदिति पृष्ट आचार्यः नान्तरिन्द्रियेण न बहिरिन्द्रियेण ज्ञेयं तदित्येव तदुपदिशेत् ॥ ३ ॥ अन्यदेव तद् विदितादथो अविदितादधि । इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद् व्याचचक्षिरे ।। ४ ॥ ननु सर्वात्मना तस्य ज्ञानाविषयत्वे तुच्छत्वं स्यात् , ब्रह्मजिज्ञासया गुरूपसद- नोन्मीलनादिकरणात् । एतान्येव न गच्छन्ति । किमुत मनः यदेवमामनन्ति - ‘मनसो पसे सर्वमिदं पभूव । नान्यस्य मनो वशमन्दियाय' इति । यद्वा नो मनः नापि मनः । “ यसो बाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह" इति प्रसिद्धाराफित्वात् । एपामिन्द्रियाणामाप्यायनेन प्राणस्य ज्ञानसाधनत्यम् । न च तदधीनस्वरूपप्रत्तिरयं तद्विपये चक्षुरादीनां असतीमवयोधनशक्ति- मुत्पादयितुमलम् । इति पूर्वोक्तमिह फिश्चित्यपश्चितम् । उत्तरार्धमत्तारयति - तहीति । नान्तरित्यादि । ज्ञानार्थकधातुद्वयोपादानादिन्द्रियभेदः । विजानीम इत्युपसर्गेण वैशवावगमात् यहि रिन्द्रियकरणता । उतमपुरुषपरित्यागेन सर्वसाधारण्य- मज्ञानस्य कुं शेयमिति । एतत् यथा यादशं तत् न विमो न विजानीमः । इतीमध्याहार्यम् । एवमुपदिशेदिति योजनीयमिति भावः । मतत्र चक्षुरादिकं गचति । तथा सति एतद् ब्रह्म यथा येन प्रकारेण अनुशिष्यात् यः कश्चिदाचार्य उपदिशेत् तं प्रकारं न विद्यः सामान्यतोऽपि न जानीमहे न दिजानीमः नैव तु विशेषतो जानीमः।' इत्यपि योजना सम्भवति । निविण्णाय उपसन्नाय शिष्याय तदुपदेशः सर्वथा न शक्य इत्यापाततोऽपि कयनमनुचितमिति, अनुपदं स्वं प्रति वाचार्यस्तदुपदेशः कृत इति वक्ष्यमाणतया तद्विरुद्ध सर्वथा उपदेशाशश्यत्यकथनमिति च मन्यमानेन तु योजनान्तरमाश्रितम् ॥ ३ ॥ ४. नन्विति । अयं भावः । चक्षुरविषयत्वात् प्रत्यक्षं तावन्नास्ति । तत्प्रतिनियतस्य कस्य- चिहिशस्य प्रत्यक्षतोऽदृष्टत्यादनुमानमपि नास्ति । धाश्रोत्राविषयत्नात् शब्दप्रमाणसम्भवोऽपि निरस्तः । तथा च प्रमाणसामान्यविरह तस्य शशशृगायमाणतेय ! एवं सति 'अनुशिप्यान्' इति तस्य य उपदेश उक्तः स कथं घटेत ! न हि तुच्छ किमपि कथित प्रेक्षावानुपदेष्टुं प्रदत्त श्रोता वा श्रोतुमिति । तेपामिति । अस्य वाचमित्युत्तरादयः । 'इति शुशुम' इति मन्त्र- स्थस्य इतिशब्दस्य 'इतीमां वाचम्' इत्यर्थ इति भावः । सर्वात्मनेति । विदितादिति भूतकाल. प्रत्ययेन विदिक्रियायाः परिसमाप्तिद्योतनात् इत. परं चेदितव्यं किञ्चिदपि नावशिष्यत इति प्रतीयते। तेन सर्वात्मनेत्येतामः । सापीति। मन्न एतदक्षणेऽपि एकवास्योपादानन्यायेन -समुघयप्रतीतिर्भवतीति भावः । सर्वात्मनेति । अविदितादिति निषेधः न कलअमियादियण, ३.

·श्रीरारामानुजमाप्य सहिता अपेक्षिते च परतत्त्वाने सर्वथा दुर्लमे शरीरधारणोपयुज: सन्द्रियाप्यायात तेषु श्रेष्ट इति प्रांगदा मुन्न्यः प्रागोजो व्यर्थ इति मन्यमानोऽसन्तं विपण: अन्ते परिई पशिदाचार्यमुपेख पप्रच्छ • जगत्कारणवस्तुविज्ञानात् संसारनितिं ददन्ति । तेन राष्ट्वा नियम्यमानानि मनादीनि पान करणानि मसत्पविषयाणि न तद गोचरयितुं शक्नुवन्ति । एवंविधेष्वेषु तत् कारणवस्तु काथमहं करतलामलम्बद् विद्याम् । तथा वेदनाभावे कथमदं मुक्त स्याम्-इति । तं प्रतिददन थाचार्य इदमाह-यथा यश्चित्तमसि वस्तुदर्भनाय दीरमारोपयति अपेक्षित देशं नयति, एवं सर्वथा तदधीनो दीपः वसन्तरागीय तमपि पुष्पं प्रकाशयति । न तथा परेण देवेन नियम्यमानं प्रोत्रादि रदस्वविषयानिव तं नियन्तारमपि प्रकाशयितुमीटे । एवमिन्द्रियागां विषयनियमो देवगइल्याधीनः । स हि श्रोत्रं शब्दमहणाय रस । श्रोत्रं प्राहकं प्रका बोधक शब्दस्य ग्राह्यस्य प्रकाश्यस्य वोध्यस्य । न तु कदाचित् प्रान्दो प्राहक थोत्रं माधमिति भवति । इत्थं यथा पविषयभूतशब्दापेक्षया नाहकैयाका श्रोत्रं ने तु जानु तस्य मारतां याति तथा श्रोत्रापेक्षया स देव. श्रोतस्य श्रोत्रम् असत्रस्य माहकः । एवं ग्राहकः सन् कयं प्रायो भवेत् । एवं मनादिपियेऽपि द्रष्टव्यम् । न च स्या, ज्ञानसाधनानीमानि यदि अद्मज्ञानं न जनयन्ति तहि कयमहं तत् सम्पादयेयम् कथं मुक्तः स्यामिति मैतव्यम्। श्रोत्रादिभिर- मायं तदिति ज्ञानस्यैव मुक्तिसाधनत्यान् । दुस्ममादत्य कास्न बह्मज्ञानस्यानपेक्षितत्वात् । धीरा अन्न न संशरते । एवं ज्ञात्वैव तु मुक्ता भान्ति । तस्मात् दया कथमपि पिण्णेन न भाय्यम् एतेन 'मनादीनां स्वस्पदिषय यः प्रेरकः स कः' इति प्रस्तस्य 'मनआदीनां प्रेरक शादा मुक्ता भान्ति' इति कथमुत्तरं भवितुमर्हतीति गङ्गा निरस्ता । मुक्तिसाधनतया विहितं यत् परिपूर्ण ब्रह्मज्ञानं तद् ब्राह्मणोऽनीन्द्रियत्वात् कथं सम्पादनीयमिति प्रस्तः। सन्द्रियागोचरं तन् यास्न्यन ज्ञानुमशक्यमित्यतज्ज्ञानमेव मुक्तिमायनमित्युत्तरमिति प्रतिपादितत्वात् । सर्वमिदं 'यचक्षुरादीनां प्रकाश पचरायनधीन प्रकाशं २" इति भान्यतात्सर्यर्यालोचनया सभ्यत इति चेदितव्यम् । एतेनैव इदमापे निरस्त यच्छद्यते - अतिपूर्वो मुञ्चतिनिध्मसिद्धः । तस्मात् भूमदिद्याया अतिदायसीनि' 'एप तु वा अतिवदति' इति प्रयुक्तस्य अतिपूर्वस्य घदतथा भतिकान्तवेदनमर्थ इलभाषि तथा अतिवेद्यमोचनमर्थ इति युक्तम् ! शिष्यो हि ब्रह्मणो यावद् ज्ञानं शक्य ततोऽधियय स्पृहयमाणो ब्रह्म अतिवेद्यमिच्छति । तदतिवेद्यत्वं मुफ्त्वेन्युकं भवति ।-इति । प्रय हि मोक्षमापन परदेदनाहानमिच्छति। तत्र अतिज्ञानेच्या विमुच्य अमृता भदन्तीत्युक्त भतिज्ञातुमशक्यमिति ज्ञात्वेत्येवाओं वाच्यः । अन्यथा ज्ञानेच्छा- परित्यागमानेग मुचपनुपपत्ते. । तत्र अतिज्ञातुमशक्यत्स्य 'श्रोत्रस्य फोन मित्सादिनैव लन्ध वात् ज्ञानार्थधातुमात्रमुत्तरनापेक्ष्यते । सम्भवति च ताशेच्चारित्यागरूपत्वं ज्ञानस्य । 'भावन्तरमभावः' इति न्यायात् । तस्मात् मुष्टक अतिमुच्य शारदा इतीति ॥ २॥ पूर्वार्धमानमदनारयति-तदेवति । श्रोत्रस्य श्रोत्रमिलादिनोकं चक्षुराधनधीनप्रकाश- त्वमेवेत्यर्थः । नत्र चक्षुर्गच्छति । "न सन्रशे निष्टति समस्य न चक्षुषा पश्यति पयनैनम्" । न वा । बत्राचार्यस्य वागेव न गच्छति चेत् श्रोतुः शिष्यस्य श्रोत्रं कथं गमिष्यति । नो मनः नैव मनः । चक्षुरादिपु मस्साक विचित खातन्त्र्यमतीव । निमील ·केनोपनिषत् न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनः । न विमो न विजानीमो यथैतदनुशिष्यात् ॥३॥ तदेव प्रपञ्चयति-न तत्रेति । तर्हि तत् कथमुपदेष्टव्यमित्यवाह-न विद्मो न विजानीम इति । किं तदिति पृष्ट आचार्यः नान्तरिन्द्रियेण न बहिरिन्द्रियेण ज्ञेय तदित्येव तदुपदिशेत् ॥ ३॥ अन्यदेव तद् विदितादथो अविदितादधि । इति शुश्रुम पूर्वपां ये नस्तद् व्याचचक्षिरे ॥ ४ ॥ ननु सर्वात्मना तस्य ज्ञानाविषयत्वे तुच्छत्वं स्यात् , ब्रह्मजिज्ञासया गुरूपसद- नोन्मीलनादिकरणान् । एतान्येव न गच्छन्ति । किमुत मनः यदेवमामनन्ति- 'मनसो वशे सर्वमिदं पभूध । नान्यस्य मनो वशमन्वियाय' इति । यद्वा नो मनः नापि मन. 1 " यसो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह" इति प्रसिद्धाशक्तित्वात् । एपामिन्द्रियाणामाप्यायनेन प्राणस्य ज्ञानसाधनत्यम् । न च तदधीनस्वरूपत्तिरयं तद्विपये चक्षुरादीनां असतीमयोधनशक्ति- गुत्पादयितुमलम् । इति पूर्वोक्तमिह किश्चित् पश्चितम् । उत्तरार्धमत्तारयति - तहीति । नान्तरिलादि । ज्ञानार्थकथानुद्योपादानादिन्द्रियभेदः । विजानीम इत्युपसर्गेण देशद्यावगमात् पहिरिन्द्रियकरणता। उत्तमपुरुषपरित्यागेन सर्वमाधारण्य- मज्ञानसा वक्तुं शेयमिति । एतत् यथा यादशं तत् न दियो न दिजानीमः । इतीत्यध्याहार्यम् । एवमुपदिशेदिति योजनीयमिति भावः । ३. 'न तत्र चक्षुरादिकं गच्छति । तया सति एतद् ब्रह्म यथा येन प्रकारेण अनुशिष्यात यः पश्चिदाचार्य उपदिशेत् तं प्रकारं न विमः सामान्यतोऽपि न जानीमहे न विजानीमः नैव तु विशेपतो जानीमः।' इत्यपि योजना सम्भवति । निर्विण्णाय उपसनाय शिष्याय तदुपदेशः सर्वथा न शक्य इलापाततोऽपि कथनमनुचितमिति, अनुपदं स्वं प्रति बाचार्यस्तदुपदेशः कृत इति वक्ष्यमाणतया तद्विरुद्धं सर्वथा उपदेशाशक्यत्वस्थनमिति च मन्यमानेन तु योजनान्तरमाश्रितम् ।। ३ ।। ४. नन्विति । अयं भावः । चक्षुरविषयत्वात् प्रत्यक्ष तावन्नास्ति । तत्प्रतिनियतस्य कस्य- निशिस प्रवक्षतोश्वानुमानमपि नास्ति । शोषिपत्यार शब्दप्रमाणसम्भवोऽपि निरस्तः । तथा च प्रमाणसामान्यविरहे तस्य शशशृदायमाणतक । एवं सति । अनुशिष्यात् ' इति तस्य य उपदेश उक्तः स कथं घटेत । न हि तुच्छ पिमपि कश्चित् प्रेक्षावानुपदेष्टुं प्रदतेत श्रोता वा श्रोतुमिति । तेषामिति । अस्य गचमित्युत्तरत्रान्यः । इति शुश्रुम' इति मन्त्र- सस्य इतिशब्दस्य 'इतीमा पाचम्' इत्यर्थ इति भावः । सर्वात्मनैति । दिदितादिति भूतग्रल. प्रत्ययेन विदिरियायाः परिसमाप्तिद्योतनात् इतः परं वेदितव्यं किश्चिदपि नावशिष्यत इति प्रतीयते। तेन सर्वात्मनेत्येतहाभः । अपीति। मत्र एतदश्रणेऽप एकवाक्योपादानन्यायन -समुश्मयप्रतीनिर्भवतीति भावः । सर्वात्मनेति । अविदितादिति निषेधः न कञ्जमित्यादिर्यथ, ·६ धीरजरामानुजभाष्य सहिता नादिकश्च न स्यादित्यवाह-अन्यदेव तदिति । ये अम्माकं पूर्व गुरवः ब्रह्म उपादिशन् तेषां, 'सर्वात्मना विदितादपि विलक्षणम् । सर्वान्मना अविदितादपि विलक्षणम् । एवंरूपं ब्रह्म इतीदृशी याचं वयं श्रुतयन्त इत्यर्थः ॥ ४ ॥ यद्वाचाऽनभ्युदितं येन घागम्युद्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥५॥ यन्मनसा न मनुते येनादुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ६॥ यचक्षुपा न पश्यति येन चभृषि पश्यति । तदेव ब्रह्म सं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ७ ॥ अल्पशोऽपि तद्भक्षणादि निषेधति तथाल्सगोऽपि वेदनं निषेधतीति भावः। सपिदितादवि तम्मादधिकम् । तत्र नान्तर्भवति । अतिरिच अन्यद्विलक्षणमिति पर्यवमितम् । नविकन्तु मैदानर्देशा- दिया ‘अधिकम् अर्थान्तरभूतं ब्रह्म' इति श्रीमद्भाप्यम् । इदमनावधेयम् । श्रोत्रादिभिर- प्रकाश्यं ब्रह्मेति सामाऽमृता भवन्तीति प्रपूर्वमन्ये उक्तम् । रमादयस्य माणः कथं ज्ञानम् । न हि धर्मिणि सयामाते तस्य श्रोत्राद्यप्रकादयत्वरूपधर्मदत्तया ज्ञानं घटत इत्याराक्षायां मसि ब्रह्म । तन मनसो नापि चक्षुरादनाँचरीभूत'मित्याचार्योपदेशात् तत्सम्पामिति पूर्वमन्त्रे उक्तम् । आचार्यस्यापि चक्षुरायगोचरत्लान् कथं तद्ज्ञानमिति शहायां चक्षुरादिजनितविशदज्ञानविरहेऽपि अदेशरम्परया अविशदज्ञान भवत्येवेचत्रोक्तमिति ॥ ४ ॥ ५.९ एतदेवेति । अस्मादिन्द्रियागोपरत्वं उपदेशजन्यनिश्चिमानगोचरत्यमित्यर्थद्वयमुत्तम् । तदुभयं प्राय यतीवर्थः । तत्र एतत्तदशेषेण प्रथमस्य प्रपञ्चनम् । पञ्चानामपि मन्त्राणामर्थमाह वागादिमिरिति । भामाश्यामनि । अनभ्युदितमिति भूताचिना कर्मप्रलयेन का, न मनुते न पश्यतीत्यादिवर्तमानार्थकर्तृप्रत्येन चा न पश्चिद् विशेषः । सर्वत्र तत्तथ्यामरागोधरत्वं विवक्षितमिति भावः । इदमितीति । इदमः प्रलक्षगतमर्थः । न च वैचित् प्रोत्युपास्यमानं प्रत्यक्षदृष्टमस्ति । तम्मात् इतिशब्दमध्याहृत महतापेक्षितः उद्गतचायमों वाच्य इति भाव । तद् ब्रह्मेति । नेदमिसन इदंशब्दः गच्छन्दप्रतिनिर्देश इति भावः । मेलय इति । इदं ब्रह्म न विधीति यद्यप्यनुपशेण योजना भवति तथाऽपि भयमेशार्थ. पर्यवमाने वाच्य इति भावः । बागादिभिरिदिपदचितं युगान्मन्त्रावक-याल्यानं विशदीकुर्वनाह एवमिति । चक्षुर्मन्त्र- माने वक्तव्यं वक्तुं प्रतीक गृहाति चदिति । अब पश्यन्तीत्यर्थः' इत्येवं दृश्यमाने पाठे औचिलं नास्ति । “यन्ते' इति व्याख्यानान्तरे दृश्यते । तयुक्तम् । पूर्वोत्तरेति । येन प्रयोजस्को हेतुना जनः चभूपि स्वादियानि पश्यति जानाति सङ्कल्प्य रूग्रहणाय प्रवर्तयात इति कवधिद् योजनमम्भवेऽपि पूर्वमन्त्रद्वये उत्तरमन्त्रद्रये च कर्मणि प्रयोगस्यैव दर्शनार तदानु गुग्येन दृश्यन्त इत्येव युसमिति । प्रायमन्त्रमाने च तव्य विचिदाह सत्यति । 'प्रगीतमित्यर्थः ' इति पाठो ·केनोपनिषत् यच्छोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ८॥ यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥९॥ एतदेव प्रपञ्चयति---यद्वाचाऽनम्युदितमिति । वागादिभिर्यदप्रकाश्यं स्वयं वागादीन्द्रियप्रकाशकं च यत् तदेव ब्रह्म जानीहि । यद्वस्तु इदमिति इदकारगोचर- तया हस्तामलकवत्सुविदिततया उपासते जनाः तद् ब्रह्म नेत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि । यचक्षुपेति । पश्यति पश्यन्तीत्यर्थः (१)। पूर्वोत्तरानुगुण्यात् । यत्प्राणेनेति । प्रणीयते प्रणीतमित्यर्थः (१) ॥ ५-९ ।। इति प्रथमः खण्डः। दृश्यते । अत्र प्राविशेषणत्वालिजमनुपपन्नमित्यसन्दिग्धम् । एवमर्थकरणे पूर्वानुगुण्यं हेतुतया विवक्षितमित्यप्यसन्दिग्धम्। मतं श्रुत मिति निष्टान्ततया श्रवणात् अत्रापि तथात्वं पूर्वानुगुणमिति । एवं चेत् चक्षुमन्त्रमाप्ये 'दृष्टानीलर्थः' इति पाटेन भाव्यम् । न च येन वागभ्युद्यत इति आल्यातस्यैव अक्षणान् निष्टानियमो नास्तीति वाच्यम् । वाइमन्त्रवर्जमेव तनियमात् । पञ्चसु हि मन्त्रेषु प्रथमपाद प्रथममन्त्रमाने मनभ्युदितमिति कर्मणि निष्टा । अन्यत्र सर्वत्र मनुते पश्यति शृणोति प्रणिति इति काट्यातम् । एवं द्वितीयपादेऽणि प्रथममन्त्रे अभ्युद्यत इति कारयातम् । अन्यत्र सर्वत्र निष्ठेति नियम उचित इति । यद्वा पूर्वानुगुण्यं न निष्टाविषयम् । अपितु प्रथमपादे यो धातुः प्रयुक्तः स एव द्वितीयपाद इति धातुम्पियम् । अयं नियमः पूर्वपु चतुर्वपि मन्तेषु दृश्यते। अत्र पुन. प्रथमताद प्राणितीति अनधातुः । द्वितीयपाटे तु प्रणीयत इति धात्वन्तरं प्रयुक्तमिति तस्य नियमस्य भाः। एतत्समाधित्यया किश्चिदत्र भाष्यकृता विवक्षितमिति भाति । "माणित इत्यर्थः" इति पाठेन भाव्यम् । प्राणिति । अत्र णिचि प्राणयति : ततः कर्मयकि प्राम्यते । अत्र रेणियमिविदत् स्थाने इय्करणे प्राणियते इति भवति । तत्र आकारस्य हस्त्रः इकारस्य दीर्धच । रामिमं व्यायं वृत्तानुरोधेन कृत्वा प्राण्या इत्यस्य स्थाने प्रणीयत इति प्रयुक्तम् । न त्वन ' येन प्राणः प्रथमः ति युक्तः' इति पूर्वोक्तानुगुणार्थत्वेऽपि ‘णीन् प्रारणे' इत्येष धातुः कर्मणि प्रयुक्त इति भावः । इदमत्राभितम् । शब्दखरपमानपरामर्श यद्यप्येवमनियम इव सोऽपि च समाधेय इव भाते तथाप्यस्त्येव कश्चिदन वेदपुरुषस्याभिप्रायः। अनभ्युदितमिति पूर्वकालेऽमिददनाभाव उक्तः । वर्तमानेऽपि रा विवक्षित एव । मनुत हलादिना वर्तमाने मननाद्यभाव उच्यते । पूर्वकालेऽपि स विवक्षितः । न च एकका युगपत्कालद्वययोधनं शक्यम् । तन एकत्र भूतालस्योक्तिः । अपरत्र वर्तमानस्य । उभयमुभयत्रोक्तं वैदितव्यम् । एवमनम्युदितमिति धर्म- प्राधान्यं तस्य वरूपतोऽभिवदनानहलख्याइनाय । न मनुत्त इति पर्तृप्राधान्यं अम्माकं - ·. ८ श्रीरङ्गरामानुजभाप्य सहिता तन्मननशफिराहिलख्या रनाव । इत्यमेव द्वितीयादेवटि भयुद्यते पश्यति प्रगोयते इत्पन्न मतं श्रुनमिलन च कालढयमनुमन्धेयम् । अन्न सर्वत्र कर्मप्राधासं सर्वथा तगपतित्वख्यानाय । येन चक्षुपि पश्यतीति कर्तप्रत्ययः प्रतीयमानं जीवस्येन्द्रियनियन्तृत्वमपि तदधीनमिति ख्यारनाय। प्रथमपादस्थेषु निषेधेषु छापि न बटुश्चनं, इयति ब्रह्माण्ड यस्य कस्यापि पुरुषस्य या काचिदेवपीन्द्रियव्यचिर्न तत्प्रगानसमर्थेलाभग्रावेश । द्वितीयपारस्येषु विधिषु चशंपीनि बहुपचनं सर्वत्र अन्वयाई वात्स्न्यन सर्व पुरुषसम्बन्धिनां सर्वेषामिन्द्रियाणां तदधीनस्परम् । एवमेव आहुरिति मनोमन्त्रमाने श्रुतमपि सर्वत्र सम्बन्धाहं अनोच्यमानेऽर्थे सर्वेषामाचार्याणां सम्प्रतिपत्तिसूचमिति । 'चागादिभिर्यदप्रकाश्यं स्वयं वागादीन्द्रियप्रमशकं च यत् तदेव ब्रा जानीहि ' इति परिमितगम्भीराणि भाष्यपदानि सर्वमिदममिव्यायन्ति । श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यत्र श्रोत्राद्यप्रास्यत्वं धोत्रादिप्रकाशकवं चामिसंहितम् । तत्र अप्रपश्यत्दमा 'म तत्र धनुरिति कठोक्तथा स्फटीकृतमिति तत्र विचित्ररश्चनम् । अत्र तु तदुभयस्यापि कण्ठोक्तया शुटीररणा' 'न चक्षुर्गछति । न वाम्गाच्छति' इतिवा चक्षुरादीन! कर्तृत्वमकृत्वा · मनसा न मनुते । चक्षुषा न पश्यति' इति जीचं कार कृत्वा, यतमानोऽप्यर्थ न शनोति प्रहीतुमिति शापनात् सम्यक् प्रपश्चनम् । तदेव ब्रह्मेति पर्याप्ते 'वं विधी'त्यभिप्रायविशेषगर्भम् । ब्रह्मणोऽतिवदनच्छया योऽनि- मात्र विषण्णोऽसि स त्वं तमशस्याभिनिवेशं मुश्चेति । तदेवेत्येवसरस्य विवरण नेदमिलादि । *अयमाचार्यो न तद्यथावद् वेत्ति। अन्ये केचन तमिज्ञाः सन्ति । ते तदुरदेश्यन्तीति दया न मन्तव्यमिति भावः । ननु सन्ति केचित् ये विदितं ब्रह्मे.ते वदन्ति । न ते पञ्चयः । वयं तदुपासनात् । प्रतारका दि पाचा केदलं ददेयुः । न तु कर्मणा फुर्युः । ते तश्यन्तीति च न मन्तव्यम् । तेषामाप्तत्वेऽपि वस्तुम्वभावेन तद्द्वानासम्भवनिश्यात् । विदितत्वामिमानस्य भ्रान्तिमात्रमूलदादिति उपासप्रयोगामिप्रायः। उत्तरार्धस्स पाकृतः पाठः 'प्रशस्त सोम्य' इत्यभिव्यञ्जनार्यः। भत्र मनआदीना पचानां मन्नभेदेन क्रमभेद एवं दृश्यते- चक्षुः मन्द २. प्रोनम् वाक् वाक ४. वाक् चक्षुः श्रोत्रम् किमत्र किमपि नियामकमस्ति उत नेनि युक्तमन्वेषणम् । विचारपरः शिष्यः तत्र परणतया प्राधान्यं कृत्वा मनसः प्रथमनिर्देशमकरोत् । उपसनेन शिष्येण गुरूपादिप्रसार्थस्य धोत्रेणैव प्राह्यत्यान् गुरुत्तरारम्भ तदेव प्रधानीचयर । मनन्तरं चाक्षुषप्रत्यक्षमूलत्या सर्वेषां प्रमाणान्त राणां चभु प्राधान्यम् । तत. परं 'इति शुश्रुम धीरागाम्' इति गुरुादेशम्योपस्थितत्वान् वाक्प्रधानीकरणमिति सक्यं क्तुम् । प्रधानप्रतिपावार्थनिश्यं प्रत्यनन्युयोगित्वेन तु मन्यसंक्षेप परीष्यवद्भिरेवंविधेषु विपयेषु नि दीयते । अत एव मन्त्र खं विद्धिति प्रयुक्तस्यापि युप्मदोऽत्र अप्रहणमिति वेदितव्यम् । इतिश्यमलग्डाचनाना। मन. वाक प्राणः- मन. प्रोत्रम् १. प्राणः " ३ मनः ३. " मनः " ·केनोपनिषत् - -हरिः ओम् । यदि मन्यसे सुवेदेति दनमेवापि नूनं त्वं वेल्थ ब्रह्मणो रूपं यदस्य त्वं यदस्य देवेषु । अथ नु मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥ १ ॥ शिष्यं प्रत्याह-~~-यदि मन्यस इति । अहं ब्रह्मस्वरूपं सुष्टु वेद इति यदि मन्यसे न तत्तथा । अस्य ब्रह्मणः इह लोके यदपि रूपं त्वं वेत्थ तन्ननं दप्रमेवं अल्पमेव । देवेषु यद्रूपं त्वं वेत्थ तदपि । त्वया ज्ञातं सर्व ब्रह्मणो रूपमल्पमेव । न सर्वं ब्रह्मरूपं त्वया ज्ञातम्। अतः परमेव ते विचार्यम् । नातः पूर्व सम्यस्त्रि- चारितमित्यर्थः । एतद्वाक्यं श्रुत्वा सम्यग्विचार्य शिष्य आह-मन्ये विदितमिति । अहं विदितमेव मन्ये ॥ १॥ १. एवमिन्द्रियागोचरत्वं प्रश्चितम् । अथेदानी उपदेशाधीनकिञ्चिदज्ञानगोचरत्वं तादृशज्ञान- खरूपनिरूपणेन प्रपञ्चयतीत्यभिप्रेत्य सण्डान्तरमवतारयति-शिष्यमिति । गुरुरेव भापते । सण्टमेदात् अन्यः कश्चिदिति मनिन कार्येति भावः । ब्रह्मेति । ब्रह्मणो रूामित्युपरिस्थितमत्राण्या- कृष्यते । सुवेदेत्यस्य कर्माक्षित्यात् । दभ्रमेवेत्यादिना वक्ष्यमाणस्य ज्ञातरूपाल्पत्वस्य यन्त्र हेतु- त्वेनान्वयो वाच्यः तत्पूरयति न तत्तथेति । त्यम्पदद्वयं यत्सदद्वयं अस्यपदद्वयं चास्ति । तदन स्फुटप्रतिपत्त्यै वाक्यद्वयकल्पनमुचितम् । तत्र देवेष्विति द्वितीयवाक्यमात्रान्वयि । तत्स्थाने ' इह लोके' इति प्रथमवाक्येऽध्याहार्यम् । पदान्तराण्यावर्तनीयानीलमिप्रेस प्रथमवाक्य- मन्वयक्रमेण दर्शयति - अस्येति । दभ्रमिति । ब्राह्मणे दहमिति पाठः । 'इमामगृभ्णन् ' इसादाविव हकारस्थान एव भकारसत्त्वात् अर्यमेदो नास्ति । दहं दहरमिलन्यत्र पठ्यते । तदपीति । 'नूनं दभ्रमेव' इलनुपज्य द्वितीयवाक्यमिह समाप्यते । वाक्यद्वयफलितमाह--- त्वयेति । ततोऽपि पर्यवसितमाह-नेति । नु इति निरर्थम् । एक्कारो भिन्नममः । एतदर्थ- विवरण नात इति । विदितमेवेति । 'मन्ये' इति साक्टम्मोक्तिलब्धमवधारणम् । आदी मन्यस इति मन्यतिःः शिष्यवर्तकः प्रयुक्त इसत्रापि तत्र्तृकत्वमुचितम् । उत्तमश्रवणाञ्च शिष्यस्येयमुक्तिरिति भावः । अनन्तरमन्नेऽप्येवं द्रष्टव्यम्। “यदि मन्यसे सुवेदेति त्वं नूनं दप्रमेव ब्रह्मणो रूप चेत्य" इति वाक्यसमाप्तिः । विशेष कञ्चन बर्जु उक्तमेवानूयते यदस्य त्वमित्यनेन वाश्येन । “अस्य ब्रह्मणो यद्रूपं यं मन्यसे मुवेदेति तन्वून दधमेव वेत्थे”ति अपेक्षि- तपदानुपशेण पूरणीयम् । वाक्यान्तरं यदस्य देवेध्विति । अस्य यद्रूपं देवेषु कचिन्मन्यते मुवेदेति सोऽपि तन्नूनं दभ्रमेव वेदेति अनुपनेण यथोचितपिपरिणामेन च योज्यम् । देवा अपि यद्येतदत्यमेव विदुः किमु क्कव्यं त्वमल्पमेव वेत्थेति । इति विशेष उक्तो भवति । इत्येवमपि व्याख्यानं काम युक्तम् । अथापि यदि मन्यसे' इत्यत आरभ्य देवेषु इत्येदवधि अविच्छेदेन एकया ब्राह्मणे पाठदर्शनात् भाग्ययोजनैव ज्यायसीति भाति ॥ १ ॥ - . . 2 ·१० श्रीरनारामानुजमाप्य सहिता नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति चेद च। यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥२॥ कथमित्यत्राह-नाहं मन्य इति । अहं सम्यग्नेदेत्यपि न मन्ये । न वेदेस्यपि न । अपितु वेदैव । ततश्च कास्न्यनाज्ञातत्वञ्चास्ति । किश्चिद्ज्ञातत्व- मप्यस्तीत्यर्थः । यो नस्तद्वेदेति । नः अस्माकं ब्रह्मचारिणां मध्ये तत् 'नो म वेदेति वेद च' इति निर्दिष्ट तदर्थतत्त्वं यो वेद सः तद् ब्रह्म वेदेत्यर्थः ॥ २ ॥ यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञानं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥ ३ ॥ २. कथमिति । केन प्रकारेण विदितमित्यर्थः । आहेति । शिष्यः । पूर्वार्ध वाक्यत्रयम् । तत्र प्रथमपाद एक वाक्यम् । नोनवेदेति' इति द्वितीयम् । तदाह नेति । मन्य इति शेपः। 'वेद च' इति तृतीयम् । तदाह अपिस्विति । इदं पूर्वत अपिकारच अर्थलब्धम् ! चार एवार्थ : । फलितमाह ततवेति । अन्य देव तद्विदितादित्यादिना यदुपदिष्ट तत्सुगृहीतमिति भावः । ब्रह्मचारिणामिति । सब्रह्मेसन्यत्र पाठः। 7 परं महं अपि तु मम सखायोऽपि भगवती अनुमहादिदं दिदन्तीति शिष्यस्य विवक्षितम् । मध्ये तदिति | यदिति युक्तं पठितुम् । उत्तरन "निर्दिष्टमर्थतत्वम्" इति वा ! " अस्माकं मध्ये यः तद् ब्रह्म वेद, स तत् ब्रह्म 'नो न वेद न वेदेति न' इति अनेन प्रकारेण वेद । ततः वेदैव" इत्यप्यत्र योजनं सुक्यम् ॥ २॥ ३. यस्येति । ननु कस्पेदं वाक्यम्-गुरोः शिष्यस्य वा। नानयोरैकतरस्यापि। कस्य तर्हि । साक्षाद् वेदपुरुपस्य । कथम् । भन्यलिङ्गाभावे तस्य खतः प्राप्तः। भाष्यकारस्य तु इदं सरमवदत, अयमभिप्रायो भवितुमर्हति । सर्वमिदं 'उपनिषदं भी धूहि' इति चतुर्थखण्डे शिष्यवाक्यावधि आचार्यस्यैव वाक्यमिति युक्तम् । न च मन्ये विदित, नाहं मन्ये' इत्याभ्यामाचार्यवाक्य. प्रकरणविच्छेदः । अत्रोभयत्र मन्यते. शिष्यकर्तृकवनिर्वन्धविरहात् । "यदि व सुवेदेति मन्यसे त्वया विदितं तद्ब्रह्म पस्तुत्याऽल्पमेव । अतः ते विदितं वेदनं विदितत्वचनं मा मीमांस्यमेव विचार्यमेव अविश्वसनीयमेव मन्ये । अहं आचार्यपदे वर्तमानोऽपि सुवेदेति न मन्ये । आचार्याणामस्माकं मध्ये यस्तद् वेद सोऽन्योऽपि न वेदेति न' इत्येव तद्वेद नतु ' सुवेद इति" इत्याचार्यवाक्यतयैव सुसगतत्वात् । इति । वस्तुतस्तु ब्राह्मणे अन पाठः मन्येऽविदितम्' इति । तेन “विचार्यमेव तब यस्मातम अविदितं ब्रह्म अहं मन्ये " इसापाकापतयेष योजना न्याया। अथ ते अविदितं तत् मीमांस्यमेव मन्ये" इत्युपरमत एव वा एकवाक्यता भवन्तः कथं मन्यन्त इति शिष्यस्य प्रश्न सम्भाव्य साह नाहं मन्य इत्युत्तरमन्त्र- सनतिरतिशोभना। -

·केनोपनिषत्
यस्यामतमिति । यः परिच्छिन्नत्वेन ब्रह्म न मनुते स ब्रह्म मनुते ।
यस्तु परिच्छिन्नत्वेन ब्रह्म मनुते स तु न जानातीत्यर्थः । अविज्ञातमिति । ब्रह्म
एतावदिति परिच्छेदज्ञानवता ब्रह्म अविज्ञातं भवति । परिच्छिन्नत्वज्ञानशून्यानां
ब्रह्म विज्ञातं भवतीत्यर्थः । उक्तञ्च भगवता भाष्यकृता-
यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहेति ब्रह्मणोऽनन्तस्यापरिमित-
गुणस्य वाङ्मनसयोरेतावदिति परिच्छेदायोग्यत्वश्रवणेन ब्रह्मैतावदिति
परिच्छेदज्ञानवता ब्रह्माविज्ञातममतमित्युक्तम् । अपरिच्छिन्नत्वाद
ब्रह्मणः । अन्यथा यस्यामतं तस्य मतम्। 'विज्ञातमविजानताम्'
इति तत्रैव मतत्वविज्ञातत्ववचन विरुध्येत ।
इति । ततश्चाविज्ञातत्वादिवचनं कास्न्येन ज्ञानाविषयत्वपरम् । न तु सर्वात्मना
ज्ञानागोचरत्वपरमिति द्रष्टव्यम् । तथा हि सति 'ब्रह्मविदामोति परम्' 'तमेव
विदित्वाऽति मृत्युमेति' इत्यादिशास्त्राणामसङ्गतार्थत्वप्रसङ्गात् वेदान्तानां नैरर्थक्य-
प्रसङ्गाच्च ।। ३ ॥
यस्येति कर्तरि पष्टी। यत्कर्तृकमननाविषयः तत्कर्तृकमननविषयः इति बाधितम् । तेन
ममतमिसन धात्वर्थे परिच्छिन्नत्यप्रकारकत्वं विशेषणं देयम् । तदाह य इत्यादि । मतं यस्ये.
त्येतद् व्याचटे यस्त्यिति । पूर्ववद विरोधपरिहारायाह परीति । यद्यपि अहं ब्रह्म सुवेद । परि.
पूर्ण ब्रह्म अहं मन्ये इत्येव अज्ञो मनुते न तु परिच्छिन्नं प्रोति तथापि मया वेदितुं मन्तुं
शक्यमिति या तस्य मतिः सैव परिच्छिन्नत्वमतिरिति भावः । एवमुत्तरत्र । अस्या उपनिषदो
यः प्रधानप्रतिपाद्योऽर्थः कास्न्यन वेदितुमशक्यं ब्रह्मेत्येवंरूप एतन्मन्वये स्पस्तरमुकः तस्य
शारीरकै उद्धारं दर्शयति उकं चेति । अमतमित्युक्तमिति । 'म वेद सः' इति सामान्ययाच्यपि
विदधातुः प्रमरणान्मनने वर्तते । कर्तृलकारे सत्सपि पूर्वोत्तरानुगुण्यात् 'तस्याविदितं वस्यामतम्'
इत्येव स्थितं चेदितव्यमित्यभिप्रायः। भाष्यमन्यस्य प्रकृते उपयोगमाह ततश्चेति । अविज्ञात-
त्वादीलादिना अमतत्वमहणम् । मसझतेति । ब्रह्मकर्मकत्वस्य वेदनेऽभावादनन्थयोऽसङ्गतिः ।
वेदनाभाये तत्साभ्यपरमपुरुषार्थालाभान्नैरर्धक्यम् ।
इति शुश्रुमेति प्राक्प्रस्तुतश्रवणात्मकज्ञानं मुवेदेत्येवरूपं न भवति । न वेदेति नेत्येवं-
रूपं तु भवति । इति पूर्वमन्त्रेणोक्तम् । अथ मननानिदिध्यासनात्मके अपि ज्ञाने तादृशे इत्यस्मिन्
मन्त्रे उक्तमिति ज्ञेयम् ॥ ३॥

·१२ श्रीरझरामानुजमाप्य सहिता प्रतियोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते । आत्मना विन्दते वीर्य विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥ ४ ॥ प्रतिबोधेति । प्रतिनियतो बोधः मतियोधः। सत्यस्वन्नानत्वानन्तत्वादिरूपा- साधारणधर्मविशिष्टतया ज्ञातम् अमृतं ब्रह्मस्वरूपं तमनन्यायेन स्वोपासकस्यापि अमृतत्वं विन्दते लम्भयतीत्यर्थः। अन्तावितप्यर्थोऽयं विदिधातुः । सम्मन- प्रकारमेवाह-आत्मना विन्दते वीर्यमिति । ‘स नो देवः शुभया स्मृत्या संयुनक्तु' इत्युक्तरीत्या विद्यानिप्पत्त्यनुकूलं वीर्य प्रसन्नेन परमात्मना लभते । प्रसन्नपरमात्माहित- वीर्यार्जितया विद्ययाऽमृतत्वमश्नुत इत्यर्थः ॥ ४ ॥ ४. एवं, अतिनुच्येति प्रस्तुतं इतिशुभ्रुमेति परामृष्टं च भपरिच्छेवस्य माणो ज्ञान प्रचितम्। एवंविधं ज्ञानं कि फलायालमिति शिष्यस्य शहां रामवता ययागुक्तं 'लरिमुच्य धीराः इति तदिदानी विवियत इलभिप्रेस व्याचरे-प्रतिनियत इति । प्रतिनियतवं गुणविशेषकरदा- घगाहित्यम् । तन बोधेन विदितं विषयीकृतम् । तदाह सलत्वेति । 'पाइमनसाद्यपरिच्छेद्यतया अनन्तत्वरूप एको गुण उक्तः । तेन सत्यत्वज्ञानत्यानन्दत्वामरत्वान्यप्युपलक्षणीयानि । धानन्दाद्यधिकरणन्यायात् । मन्द विदितमिति श्रवणमुक्तम् । मतमिति मननम् । उभयसमहो भाग्ये ज्ञातमिति । तत्मतुन्यायापयशदानाय स्वयं विशिनटि अमृतमिति । स्वेति । पाध्या हामृतत्वेन्दयः । लम्भवतीति । हिकरार्थोऽधारणमप्यत्र द्रष्टव्यम् । दिदीति । विदल लाभ इलस्य इका निर्देशः ! यद्यपि, “प्रतियोधविदितं उत्तरिला परिच्छेद्यतया श्रुतमेव मतं क्या- पन्मतमपि भवति । इदमुपलक्षणम् । विज्ञातमपि भवतीति । वात्स्न्यन श्रदपाद्यभावेऽपि उपायवैकल्यं नास्तीवर्ध । कुतः । यतः तादतव अमृतवं विन्दत पुरुषः।" इति योजन दिन्दत, इति यथाश्रुतमेवोपपद्यते । तथापि वाक्यभेदाभ्याहारादि समान दरमयमेव प्रकार इति भाव। इत्युक्तेति । शुभयेति विद्यामिष्पत्त्यनुकू लावमुत्तम्। स्मृति. सत्त्वहितपुरपार्यविपया। अनया धृत्युत्साहादि उपलक्ष्यते । अयं नचिरीयपाट । वुध्धति तु वेताश्वतरे। तत्सर्वमिंह वीर्यमिन्युक्तम् । संयुनत्तिवति लोटाऽभिहिता प्रार्थना मार्थयित्रा ऽभिक्यक्षितं प्रणामार्चनादिमिरा- राषितस्य भगदतः प्रसाई व्यञ्जयति । द्दाह प्रमन्नेति । प्रमति । प्रमादोरको थाले। आहितमुत्पादितम् । विदाया उपासनात्मिकया। ऐन्द्रियिकविशदज्ञानविरहेऽपि उपदेशलब्ध- परोक्षज्ञानमात्राश्रयेण शरणागतिशीकृतभगवन्प्रसादन अपेक्षितं सर्व लब्या उपासनायां किय. माणायां तनिष्पत्ती वा अमृतत्वाती वा न मनागपि सन्देह इत्युक्तं भवति ॥ ४ !!

·३ केनोपनिषत् इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनाष्टिः । भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रेत्यासालोकादमृता भवन्ति ।। ५ ॥ तादृशबज्ञाने त्वरामुत्पादयति--इह चेदवेदीदिति । इहैव जन्मनि ब्रह्म ज्ञातवांश्चेत् अथ समनन्तरमेव अस्ति सन् भवति सत्यः (-त्यम्) । ज्ञानाभावे आत्मनोऽसत्ता भवति । 'असन्नेव स भवति । असद् ब्रह्मेति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद् वेद सन्तमेनं ततो विदुः' इति श्रुत्यनुरोधादिति द्रष्टव्यम् । भूतेषु भूतेषु सर्वभूतस्थं परमात्मानं प्रज्ञाशलिनः स्वेतरसमस्तविलक्षणत्वेन निर्धार्य अमाल्लोकादचिरादिमागेण परमात्मानं प्राप्य मुक्ता भवन्तीत्यर्थः ।। ५ ।। इति द्वितीयः खण्डः ५. स्वरां विलम्याक्षमत्वम् । आसक्तयतिशयरूपां श्रद्धा या प्रकरणाझब्ध कर्मकारकमाह मोति । रास इत्लनधितोऽपराधः । असत्तेति । अस्तिप्रतियोगिनया निर्देशान् विनटिरित्य- सत्तोच्यत इति भावः । विचित्येलस्यापेक्षितं धर्म भूतध्वियतः परं स्थितमिति पूरयित्वा लन्धन्यमित्यभिप्रेयाह सर्वति । वीप्सार्थोऽयम् । प्रतिभूतं जीवस्यापि विद्यमानत्वादाह परमेति । प्राकरणिकस्य ब्रह्मण; भूतान्ततित्वप्रतीतियलेन मात्मत्वेनोपस्थिति । प्रक्षेति । विचित्य धीरा इति श्रीतकमे सत्यपि विवेक एव धैर्यस्योपयोगादार्थ क्रममाश्रिय प्रथमं धीरपदार्थ उक्तः । न्युपसृष्टात् चिती प्रज्ञाने इलम्मादतोयपि विचित्येति रूपमित्यभिप्रायेण तदर्थमाह स्वेति । विपित्र्येति बाणपाठः। शासान्तराधिकरणन्यायेनापेशितं . सर्वमन्यतो ग्राह्यमित्याशयेनाह भर्चिरादिनेति । ब्रह्मणा एक्यं न मुक्तानामिति ज्ञापयन्नाह परमेति । कृत्वज्ञानं चेद दुर्लभं किमल्पज्ञानेनेत्येवमौदासीन्ये असत्प्रायता भवेदित्यनेन प्रकारेण ब्रह्मज्ञाने त्वरा पूर्वार्धनोत्पादिता। ब्रह्मस्वरूपादेरप्रत्यक्षत्वऽपि प्रत्यक्षायवगतसमस्तयस्तु- विलक्षणतया तज्ञानं भवत्येवेति तादृशज्ञानेनैव मुक्तिरवश्यम्भाविनीति चानेन प्रकारेणोत्तरार्धन । इति द्वितीखण्डचिन्तना।

·१४ श्रीरगरामानुनमाय सहिता (३) हरिः ओम् | ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये | तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त | त ऐक्षन्तासाकमेवार्य विजयः । असाकमेवायं महिमेति ॥ १ ॥ आमना विन्दते वीर्यमित्युक्ताथै आख्यायिकामाह-ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिम्ये । परमात्मा देवानामनुमहाममुरादीन् शतून विजितवान् । तस्स हेति । ब्रह्मकर्तृकविजये सति देवाः पूजिता अभवन् । त ऐक्षन्तेति । देवाः अयमसुर- विजयो ऽस्मकर्तृक एव तदनुकूलसामर्थ्यादिकमप्यस्मदीयमेवैत्यमन्यन्त ॥ १ ॥ तपां विजजौ। तेभ्यो ह प्रादुर्वभूव । तन्न व्यज्ञानन्त किमिदं यक्षमिति ॥२॥ तद्वैपामिति । तादृशं तेपामभिमानं परमात्मा ज्ञातवानित्यर्थः । तेभ्यो हेति । तेषां देवानामनुग्रहार्थ तद् ब्रह्म यक्षरूपं प्रादुर्भूतम् । तनेति । एतयक्षस्वरूपं विमिति ते देवा न व्यजानन्त न ज्ञातवन्त इत्यर्थः ।। २ ॥ तेऽनिमन्नुवन् जातवेद एतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति । तथेति ।।३॥ तदभ्यद्रवत् । तमभ्यवदत् कोऽसीति । अग्निर्वा अहमस्सीत्य- वीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥४॥ १. आहेति । भाचार्य, । विजिग्य इति । आचारमानत्वेन तैः कृतं किमपि दानं होम वा परिपूर्ण स्वाराधनं मत्वा तान् निमित्तमात्रं कृत्वा इयमियतीति बपुमशक्यां महती अनुसेना व्यजयत । तत्तु न कश्चिद् देवेष्ववुध्यत । तेन देवाः एव पूजिता । यथायथा पूजा अनियत तथातथा तैयामात्मनि बहुमानोऽवर्धत। पूजनाङ्गीकारो विकल्पनं च सर्वसमक्षमिति लिटो एटश्चार्थविवेकः । ऐक्षन्तेत्यस्य विवरणं भाष्येऽमन्यन्तेति ॥ १॥ २. मूले विजज्ञी' 'नादुर्वभूव' । कश्चित् तद्वा इदं वा वेद । झटिति किमप्यपे दशे । भाज्ये अभिमानमिति । तदित्यनेन एक्षन्तेत्यस्यार्थः ईक्षणं पराश्यते ईक्षणं च अभिमान एवेति भाः । परमात्मेति । पूर्व मन च प्रस्तुतम् । देवाय । तत्र देवानां एपामिति स्थापना विजशाविसत्र वर्नु ब्रह्मैव । एक्वचनाच तपेति ॥ २ ॥ ३. ते इति । मीत्युत्कम्पावसानसर्वगात्रा देवाः । जातवेद इति । आतं जातं वेद हि भवानिति स्तुतिः विजानीहीति । क्षयनुपकारस्त्वयाऽस्माकं कर्तव्य इति परस्मैपदार्थः । यक्षम् ·केनोपनिषत् १५ तेऽग्निमिति । जातवेद एतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमितीत्युक्तवन्तः । तथेति सदभ्यद्रवदिति । तथेति स यक्षसमीपं गतः तेन कोऽसीति पृष्टः अगिर्जातवेदा इति स्वस्य प्रसिद्ध नामद्वयमुक्तवानित्यर्थः ॥ ३-४ ॥ तसिंस्त्वयि किं वीर्यमिति । अपीदं सर्व दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥ ५॥ तस्मिंस्त्वयीति । तव क सामर्थ्यमस्तीति यक्षेण पृष्टोऽमिः पृथिव्यन्तर्वर्ति- सकलदाहसामर्थ्यमस्तीत्युक्तवान् ॥ ५ ॥ तस्मै तृणं निदधावेतद् दहेति । तदुपप्रेयाय सर्वजवेन । तन्न शशाक दग्धुम् । स तत एव निववृते नैत(नोदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥६॥ अनिरूपितखरूप अथापि बहुमन्तव्यं वस्तु । यक्ष पूजायामिति धातुः । तथेतीति । 'तथा' इसबवीदित्यर्थः । लोकोत्तरवीर्य यत्त्वाभिमानाभातहृदयतया चीतशई अनुपदं तेषामभ्यर्थ- नामवीकृस्य आत्मानं बहुमन्यमान आसीत् । तदभ्यद्रवत् । खप्रार्थनानीकारप्रीतस्तैरमिनन्दितः सादरसमीक्षितः शक्यं वेगमास्थाय अगच्छत् । तत्समीपं गत्वाऽपि पूर्वभाषणं आत्मनो गौरवहानिकरमिति मन्यमानः कार्यान्तरेणागत इच यदृच्छया सन्निहित इव च तूष्णीमतिष्ठत् । 'पूर्वभाषी च राधवः' इत्येवंविधगुणातिशयशालिना यक्षेश कोऽसीति पृटोऽपि अश्रुतवानि- वासीत् । तमभ्यवदत् । तथा स्थितं कयश्चित् सान्त्वनेनामिमुखीकृत्य अवदत् शान्तं मूदुना ध्वनिना । न तु अपृच्छत् प्रश्नोचितेन ध्वनिना । कोऽसि किन्नामासि । एवं यक्षेण प्रथमं वाचा कर्मणा बापा च सौजन्यमादरं च प्रदर्श्व पश्चान्मृदु नामज्ञापनमभ्यक्तिोऽभिः अगिर्या अहमस्मि जातवेदा वा अहमस्मि होता वा महमस्मि कवितुर्वा अहमस्मीति प्रत्येक 'पा अहमसि' घरयित्वा स्वकीय महिमातिशयं प्रकाशयन्ती दीर्घा नामावलि अत्यन्ताविनयानादरस्सं पपाठ । कायमसीति यक्षेप नोकर-केएल खकारमेप न मयेदिति विभ्यता ] अमेनु न शालेयोऽपि अहमस्मीत्येतदाभेडयतः ॥ ४ ॥ पुनर्यक्षस्य शान्तः सोपचारः प्रश्नः तस्मिन्निति । नामावलिव्यजितसर्यातिशायिमहिम- शालिनि । तमभ्गपददिति पूर्वस्मादनुपनः । अमेरुद्धतमुत्तरम्-अपीदमिति । इदं सर्वमपि; इदं दग्धुमशक्यमिति न किचिद् वस्तु पृथिव्यामस्ति । इत्लनचीदिलनुपनः। “यदि ते मवीर्यपरीक्षायामिच्छाऽस्ति तहिं ब्रूहि किं दहेयमिति" इत्यप्यत्र तेन व्यजितम् ॥ ५ ॥ 10. सूर्ण न महत किमपि दाइ । तदपि यथोपलब्धमेकं चिरावपतितं शुष्क शीर्ण अविनष्ट एणत्यावस्थामात्रम् । तत् अमिः इयाय ज्यालाशिखया पस्पर्श । प्रेयाय दीप्तां ज्वालां परितः ·६ श्रीरहरामानुजभाष्य सहिता अथ वायुमब्रुवन् वायवेतद्विजानीहि किमेतयक्षमिति । तथेति ॥ ७॥ तदम्पद्रवत् । तमवदत् कोऽसीति । वायुर्या अहमस्मीत्य- वीन्मातरिथा चा अहमस्मीति ॥८॥ तसिंस्त्वयि कि वीर्यमिति । अपीदं सर्वमाददीय(य) य दिदं पृथिव्यामिति ॥९॥ तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वैति । तदुपप्रेयाय सर्वजवन । तन्न शशाकादातुम् । स तत एव निववृते नैत(नोदशक विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥१०॥ तस्मा इति । तीदं तृणं दहेति यक्षेणोक्तः सर्वजवेन तत्समीपं गतः दग्थुमसमर्थो निवृत्त इत्यर्थः । उपप्रेयाय समीपं गत इत्यर्थः । नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति । एवं देवान् प्रत्युक्तवानिति शेपः । एवमुत्तरत्रापि ॥ ६-१०॥ अथेन्द्रमन्नुयन् मघवन्नेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति । तथेति । तदभ्यद्रवत् । तस्मात् तिरोदधै ॥ ११ ॥ तस्मान् तिरोदधे । तस्मान्मघोनः सन्निधेः । एतस्य गर्वभङ्गो मा भूदिति तिरोहितमभवदित्यर्थः ॥ ११ ॥ प्रसारयामास । उपप्रयाय सर्वजवेन सर्ववंगेन गत्वा स्वरूपेगैव तत् तृणमानाम | तथापि तत्र शशारु दग्धुम् । निदधादित्यादि परोक्षवृत्त्या ऽभिधानं देवस्यागेरियं परीक्षा तत्र मंगध न बहूनां विदिती न च सर्वत्र प्रकाशनाहोवित्यभिप्रायेण । सः; तथा पराजित. प्रनसगर्वः । तत एव; तम्मान प्रदेशादेव; न पर तृणार यक्षाच । यद्वा निदन एव; आइतोऽपि न तस्से । तथा गाढनिविटोऽस्य हृदये परिगवसः । निबटते; यथा यः कोऽपि न जानीयात् तथा चोरवनि- सीनः । चिरादान्दप्य पृटो न्यवेदयत्-तदिति । यत् यत्वस्पखभावे तद विज्ञातुं नागकम् । इतीति । पूर्ववदानवीदिति नोच्यते । शोकासनकण्ठो न रिविद तुमक्षमत । अनिदीनवरः क्थमपि तद् ज्ञारयामास । चध्यैव वा ।। ६-१. ११. तम्सादिति । दूर एव स्थिते तस्मिमिति भावः। तिरोदधे तस्याविदितमेव अतिशीघ्रम् । भाष्ये मा भूदिति। मन्यन तु "इन्द्रोपमर्पणे ब्रह्म तिरोध इत्यत्रायमभिप्रायः । इन्द्रो हामवधिकतमोऽभिमानोऽस्य । 'सोऽहमग्न्यादिमि. प्रानं वावसम्भाषणमात्रमप्यनेन न प्रातोऽस्मी'त्वभिमान कथं नाम जयादिति" इति ! - ·केनोपनिषत् . १७ स तसिन्नेवाकाश स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमा हैमवतीम् । तां होवाच किमेतद्यक्षमिति ॥ १२॥ तस्मिन्नेवाकाश इति । तस्मिन्नेव प्रदेशे हिमवत्सुनी बहुभिराभरणैः शोभ- मानां पार्वतीमिन्द्रानुग्रहाय प्रादुर्भूतां दृष्ट्वा तत्समीपमागय इयं सर्व जानातीति मन्यमानः किमेतद्यक्षमिति पप्रच्छेत्यर्थः ।। १२ ।। इति तृतीयः खण्डः । (४) हरिः ओम् । सा ब्रह्मेति होगच ब्रह्मणो बा एतद्विजये महीयध्वम् (ध्ये) इति । ततो हैव विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥ १ ॥ सा ब्रह्मेति होवाचेति । ब्रह्मैव यक्षरूपेण युप्मन्मोहशमनाय प्रादुर्भूतम् । अत:(१) ब्रह्मसम्बन्धिनि विजये निमित्त पूजां प्राप्नुत । अस्माभिरेव विजयः कृत इति दुरभिमानरत्यक्तव्य इत्यर्थः । ततो हैवेति । तदुपदेशादेव ब्रह्मेति ज्ञात- । वानित्यर्थः ॥ १॥ १२. तस्मिन्नेव यत्र यक्षमासीत् तत्रय। सम्यग्दर्शनयोग्यं समीपदेशमागल यदा यक्षाधिष्टितं स्थलमपश्यत् तदा तत्र न यक्षमासीत् | अपि तु काचित् स्त्रीति भाव.] प्रथमं स्त्रीति ग्रहणम् । ततः करणाशीतलकटाक्षशालिदिन्यरूपस्य । तत उमा हैमवतीति । ता होवाच । भक्तया श्रद्धया च तां प्रणिपसामिवाद्य तयाऽनुमत उवाच । किमिति । किमस्य स्वरूपम्। किचास्य अत्र प्रादुर्भावप्रयोजनमिति ॥ १२ ॥ इति तृतीयखण्डचिन्तना। १. सा ब्रह्मेति । सेति ब्राह्मणे न पठ्यते । किस्वरूपमित्यस्योत्तर ब्रह्मेति । किं प्रादुर्भाव- प्रयोजनमित्यस्य ब्रह्मण इत्यादि । भवनां प्रतियोधनमेव प्रयोजनमिति भावः । भाप्ये अत इति । सस्य मनन्तरवाक्यारम्भे अस्माभिरेवेसतः पूर्व पाठ उचितः । प्रामुतेति लड्मध्यमवहुवचनम् । मूले अमहीयपमिति छेदः। महीयध्वमित्येव चेत् अडभावरलान्दसः । ब्राह्मणे तु महीयध्वे इति लडेर भ्रूयते । तदुपदेशादिति । तत इति नानन्तर्यमुच्यते । अपि तु ' सा उवाच' इत्युक्त वस्या पचनमित्यमिप्रायः । यद्धार्थलब्धोऽयमर्थः ॥ १॥ 3 ·श्रीरहरामानुजमाप्य सहिता तस्माद्वा एते देवा अतितरामियान्यान् देवान् यदग्निर्यायुरिन्द्रः। ते घेननेदिष्ठं पस्पृशुस्त होनत् प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥२॥ तस्माता इति । तसादेव हेतोः एल एवामिवाग्विन्द्रा इतरान् देवानतिऔरत इय । इवशब्द एवार्थः । अतिशेरत एवेत्यर्थः । यस्माद्धेतोः नेदिष्ठं समीपे वर्तमानं तद् ब्रह्म पपृशुः दृष्टवन्तः । यतश्च हेतोः प्रथमो विदाधकार प्रथम विदाञ्चकुरित्यर्थः ॥ २॥ तसादा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान् देवान् । स धेनन्नेदिष्ट पस्पर्श स ह्येनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥ ३॥ २. एत एवेति । एते' इत्येव कि पाठ इसन्वेष्टव्यम् । मतितरामिलस्य पर्यवसितमर्थमाह --अतिशेरत इति । दतिरयं अतिक्रमणाधः पूजार्थों का कर्मप्रवचनीयः । तेनैव देवान्तरापेक्षया ऽऽविषयस्य प्रत्यायितत्वात् अनुगदमानं तरबिति भावः । अतिक्रमण एव दा कम्चिदनिशयं घोवयति । यन्मादिति । हिकारार्थोऽयम् । प्रथामिति । उत्तानः शेत इलादाविव धात्वर्धकर्तरि प्राथम्य श्रूयते । तत्पटवाय एकवचनोपात्त्ये च क्रियाविशेषणं कृतम् । चरिति । बहुषु व्यत्स्येनेवरचमिनि भावः । 'ते' इलस्य स्थाने स इलपि पन्ति ॥ २॥ ३. "ते ह्यनेदिति वहुवचनानुरोधेन प्रथमे विदायरेनि प्रयोकव्ये यद् व्यत्ययेन एकवचनं प्रयुकं तत्राभिप्रायविशेष व्यञ्जयन्ती ध्रुतिराह-- तस्मादिति" इत्यभिप्रेस व्याचष्टे- अमि. पायिवन्द्राणा मध्य हशत । इतरदेदापेक्षया अग्निवाबिन्द्रा अतिशययन्त इति विवक्षितम् । तत्र द्वौ हेतू दर्शनरूप स्पर्शनं, प्रनि वेदनं च । तत्र स्पर्शनाधीनोऽतिशयः प्रयाणां समानः । तेन नदिछ परशुरिति युक्तम् । वेदनाधीनस्पतिशयो न तथा पार्वतीमकाथात् प्रथममिन्देणेच नामविद्याया लब्धत्वात् । पञ्चादिन्द्रादेव अभिवायुभ्या लव्यत्वात् । एवं विद्याधिगमप्राथम्य- जनितस्यालिशयस्य त्रयाणां तुल्यवतिपादन माविलविरहात् 'प्रथमो विदाञ्चकारे त्यैकवचनादर.- एकर्तृकमेव वेदनं मुखतः प्रतीयतामिति । न चैवं सति स इनि कर्तृपदमप्येकवचनान्त- मुगदेयम् । इतरदेवापेक्षया अशिवाय्वोहाज्ञान धिगमप्रायम्यस्यापि प्रविषिपादयिपितत्वात् । 'तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान् देवा निनि तयोरपि तदर्थ इन्द्रसाधारथेन प्रस्तुतत्वान् । तदर्थ महान्याकः कोऽपि वेदपुस्पस्य निपुणः प्रयोगविशेष इति । सर्वातिशायीति । अभिवायुसहितसर्वदेवातिशायीलर्थः । एवं बलवती जिज्ञासामुत्पाद्य विद्याविरोधिनम्दवारं विनिवर्त्य एषां पूर्वमेव प्रसनः परमात्मा सविषयो वियां मम्पन्नामकरोदित्यनयाऽल्यायिकया 'आत्मना विन्दते वीर्य'मित्युत्तोऽर्थ उन्नम्भितः । उपदेशातिरिकप्रकारेण तद्नं दुरधिगमम् । देवश्रेष्ष्वेव एवं विधेषु सत्स कयमाशालेशोषि मनुष्याणां कात्स्न्येन तद्वेदने इत्याद्यन्यत्र बोध्यम् ॥ ३ ॥ - ·। केनोपनिषत् अमिवारिचन्द्राणां मध्ये यस्मादिन्द्रः सन्निहितं ब्रह्म दृष्टवान् सर्वेभ्यः पुरस्तात् पार्वतीमुखादिदं ब्रह्मेति ज्ञातवान् अतः सर्वातिशायीत्यर्थः ॥ ३ ॥ तस्यैप आदेशो यदेतद्विद्युतो व्यद्युतदा इति इन्यमीमिप- (न्यमिप)दा३ इत्यधिदैवतम् ॥ ४ ॥ तस्यैप आदेश इति । तस्य विज्ञातस्य सद्यस्तिरोभूतस्य ब्रह्मणः य(१) एप 'आदेशः वक्ष्यमाण उपमानोपदेश इत्यर्थः । यदेतद्विद्युतो व्यद्युतदा इति । यथा विद्युतो विद्योतनं क्षणिकं तद्वदित्यर्थः । आ इति प्रसिद्धौ । उपमानान्तरमाह- इन्न्यमीमिषदा इति । अत्रापि आ इत्येतत् पूर्ववत् । इच्छब्द उपमानान्तर- समुच्चयार्थः । 'यथा न्यमीमिपत् यथा निमेषप्रकाशतिरोभावः क्षणेन एवं ब्रह्मापि तिरोभूतमित्यर्थः । यथा विद्युतस्तिरोहिता भवन्तीत्यर्थः । न्यमीमिपदिति वचन- व्यत्ययश्छान्दसः । इत्यधिदैवतम् । अनात्मभूताकाशादिगतविद्युद्विपयं ब्रह्मण उप- मानदर्शनमुक्तमित्यर्थः ॥ ४॥ अथाध्यात्मम् । यदेतद् गच्छ्तीव च मनो न चैत-(मनोऽनेन चैन-)दुपसरत्यभीक्ष्णं सङ्कल्पः ॥५॥ ४. विज्ञातस्य दृष्टस्य । य एप इति । य इत्यनन्वितम् । “यः एप यक्ष्यमाणः स आदेश उपमानोपदेश इत्यर्थः" इति वा पाठेन भाव्यम् । यत् एतत् उभयमपि क्रियाविशेषणम् । यत् व्यद्युतत् एप इति पूर्वेणान्वयः । गभ्यं सादृश्यं स्फुटयति यथेति । प्रकाशे एकमुपमान, तिरोभावेऽपरमित्यभिप्रेत्याह उपमानान्तरमिति । न्यमीमिपदिति । अनापि विद्युत एव कर्व्यः अत्र पाठोऽन्वेषणीयः । छान्दस इति । व्यद्युतदिसत्रापीदं द्रष्टव्यम् । विद्युतो वस्तुतो बहुत्वेऽपि द्योतने वा निमेषणे या नैव कदाचिद् भेदी भासते। क्षणिकत्वादुभयोरपीति व्यसनाय व्यत्यया- श्रयणमिति ॥ ४ ॥ ५. एतद् ब्रह्मेति । यद्यपि पूर्ववत् क्रियाविशेषणमेतदिति युक्तम् तथापि गच्छतेः वर्म- सापेक्षत्लादिदमेवात्र अन्वेनुमुचितमिति भावः। गच्छत्तीचेति । अचिरस्थायित्वात् दुनिरूप गच्छतीसर्थः । पूर्ववदर्थलभ्यं सादृश्यमाद ब्रह्मेति । अतः परं पाटान्वेषणं युतम् । यथेत्यादि अत्र असमतमिव वक्ष्यमाणेन पुनरक्तमिव २ भाति । ननु सङ्कल्पविषयमेतद् भानि मनो- यथा न्यमीनिषत् । यथा निमेषः प्राशतिरोभावः क्षणेन एवं ब्राह्मापि तिरोभूतमित्यर्थः । न्यमीमिपदिति वचनव्यलयछान्दसः । विद्युतस्तिरोहिता भवन्तीत्यर्थः" इत्येवंविधेन पागन्तरेण भाव्यमिति भाति । । 1. भत्र

·।
सरल्पः"
२०
श्रीरशरामानुजभाष्य सहिता
अथाध्यात्ममिति । अनन्तरं देहस्थो दृष्टान्त उच्चन इत्यर्थः । यदेतदिति ।
एतद् ब्रह्म मनो गच्छतीय । ब्रह्मविषयकमनोगमनमिवेत्यर्थः । यथा मनसो
ब्रह्मविषयीकरणं न चिरस्थायि एवमेव यक्षस्य ब्रह्मणः प्रकागोऽपीत्यर्थः । मनसा
ब्रह्माविषयीकरण क्षणिकमेव न चिरानुवृत्तमिति दर्शयति "न चैतदुपरसरत्यभीक्ष्णं
। न हि मनोजनितसङ्कल्पः ध्यानविशेषः अभीक्ष्णं चिरम् एतद् ब्रह्म
उपस्मरति । न विषयीकरोतीत्यर्थः । यथा ब्रह्मणो मनसा विषयीकरणं न चिरानुवृतम्
एवं यक्षस्य प्रादुर्भावोऽपि न चिरानुवृत्तः । अत्र दृष्टान्तोक्तिव्याजेन ब्रह्मध्यानानु-
वृत्तिर्दुःशफेति दर्शितं भवति ॥ ५॥
तद्ध तद्वनं नाम | तद्वनमित्युपासितव्यम् । स य एतदेवं
वैद अभि हैनं सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ॥ ६॥
तद्ध तद्वनं नामेति । एतादृशमहिमविशिष्टं तद् ब्रह्म सर्वैरपि जनैः
वननीयत्वेन प्रार्थनीयत्वेन बननामकं भवति । तस्मात् तद् ब्रह्म वनमित्युपासित-
व्यमित्यर्थः । वनत्येनोपासनस्य फलमाह-स य एतदेवं वेदेति । सर्वैरपि प्रार्थ-
नीयो भवतीत्यर्थः ॥ ६॥
.
विषयमित्याशहां परिहरनु व्याचटे मनोजनितेति । अत्र न चैतत् ' इत्यत्र मनेन चैतन'
इति पाटान्तरमन्यत्र दृश्यते ।
अन्नेति । अयं भावः। सण्डैक्यादात्यायिकाशेपच कृत्वा तस्यैष आदेश इलन 'तस्य
दृष्टस्य सद्यस्लिरोभूतन्त्र' इति व्याख्याय बग्न्यादिदृश्यक्षविपयतया इदं रचन्तद्वयं योजितम् ।
सान्निध्यात्मवलेन प्रारणेनोपस्थितं वापि ब्रह्मति होवाच' इति परगृष्टं प्रौव तच्छन्देन
परामृश्य तस्य यत् पूर्व 'चन्मनमा न मनुते' यस्यामतं तस्य मतम्' इति मनसोऽपि दुर्मद-
स्वमुक्तं तदेव, यदपि उपदेशेन विश्विद् सानं जायते तदपि न चिरानुवृत धानपर्यवसायि भवती.
लनेन प्रकारेण शिदीक मिदमुपमानयमिति तु शक्य युक्तं च मिति ॥ ५ ॥
६. तद् ब्रह्म बनमिति । तद्वनमित्य के पदमियन्ये । अन्यथाऽनोदं भवितुमर्हति । तदै.
सहयाभ्युकमिलादी तदेतदोरेिवान तच्छन्दद्वयस्य योजयितुं शक्यत्वादिलभिप्रायः । इत्यर्थ
इति । एतावत्ता समुपदिष्टम् । श्य हितमुपदिश्यत इति भावः । वन वेनति । ससत्वज्ञान-
त्यादिमिः सर्वविद्यासापारगराधः नियमाणस्यास्योपासनस्य मोक्षफलत्वे स्थित एव एतद्विशेष-
गुणदतोऽन्य संयद्वामत्वादिविशिस्बेद भानुपा के फटमाहेलयः ! प्रार्थनीयः अनुरागविषयः,
प्रियः ॥६॥

·SN...२१.. LIBRARY केनोपपनिषत् उपनिपदं भो बृहीति । उक्ता त उपनिपत ब्राह्मी वाव त उपनिपदमनूमेति ॥ ७॥ एवं 'आत्मना विन्दते वीर्यमित्यर्थे स्थिते सति वीर्यावाप्तिहेतुभूत भगवदनुग्रह- साधनप्रतिपादिकाम् उपनिषदं भो बहीति शिष्येणोक्त इतर आह-उक्ता त इति । ब्रह्मप्रतिपादिकां प्रधानोपनिपदमवोचाम । अतः प्रधानोपनिपदुक्तव । साधनप्रति- पादिकां चोपनिषदं वक्ष्यामि यदि शुश्रूषस इति भावः ॥ ७ ॥ तस्यै तपो दमः कर्मनि प्रतिष्ठा । वेदाः सर्वाङ्गानि सत्य- मायतनम् ॥ ८॥ तस्यै तपो दमः कर्मति प्रतिष्ठा । तस्यै उक्ताया उपनिषदे साधनभूतानि । कायशोषणलक्षणं तपः, इन्द्रियनिग्रहरूप उपशमः, अमिहोत्रादिलक्षणं कर्मच उपनिपच्छन्दिताया ब्रह्मविद्यायाः प्रतिष्ठा दायहेतुः । वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यमाय- तनम् । पडङ्गमहिताश्च वेदाः सत्यवचनञ्च ब्रह्मविद्योत्सतिकारणमित्यर्थः ॥ ८॥ ५. शिष्यम्य जिलासोत्थापकमर्थविशेष दर्शपन्नाह पदमात्मनांत । पम्यन’ण्यपरिहाराय साधनधिोपानशानप्रीतेन परामात्मनेति उक्तव्यम् । तं माधनविशेषं बहीनि प्रार्थयत इति भावः । शिष्येणोक्त इटि सपमी प्रथमच वा। नन यदि भगवदन ग्रहसाधनविपर्यव प्रार्थना क्थ उक्तात उपानेपदित्यत्तरमहानिरित्याराश्य तात्पर्यमाह प्रोनि । यद्यप्या प्रा साधनमेटोपदेष्टव्यं मन्यते तथाऽपि अन उपनिषद्यव्हारं तदीयं पश्यन्नोऽन्ये तार एतदधि वृत्त उपदेशो नोमियप इति भ्राम्युरिति मन्यमान आचार्यः पर्योक्तान्युपनिषदेवेति ज्ञापयन् उत्तरक्ष्यमाणयो- रूपनिषदोपियदिवेकाय उक्ता ब्रह्मरिषयेनि 'बागों पाव ते' इत्येवमाहेति भाव । यंदने । असन्दिग्धे मधिग्धन्द्वचनम् । शाधाणि चेत्प्रमाणं म्युरितिटन् । प्त इत्यर्थे पर्यवमितम् ॥ ७ ॥ ८. तस्य । पष्टपर्ये बहुलं छन्दसी ने चतुर्ण । तम्या 1 उरगम इति । इन्द्रियनिग्रहम्पो दम इति किं पाठ इनि विमृश्यम् । दान्य पियान्तरप्रमशानम्भिात्यलम् । वेदादीना- मेकाम्यो गदानेन गमुचयोऽदगम्यते । तत्रामानिनोर्न तुल्यत्समुच्चय इत्यभिप्रायेणाह-पउद्ग- महिताश्चेति । ननु उत्पत्तिहेतुः प्रथमं वाच्यः पश्चाद्दार्थहेतु.। माया । इह नु विद्याकालेप्यनु. वर्तमानमुमारकमान्तरनं भवतीनि दाढयहेनोः प्राथम्यम् । वेदास्तु प्रमाणतया प्रमामुत्वाद्य निवर्तन्त इति बहिरगाः। नन्वेवं सति तेन न कल्या. | मत्वं न तव्याः । सलवचन- विधानार्थ तु उच्यन्ते। यथाऽनधीतवेदम्य ब्रह्मविद्यास्वरूपमेव दुर्लभं तथाऽसल्यवादिनः । तम्मात् सत्यमायतनं तस्याः । आयतनं यस्मिन्नायतते स्वरूप लभते विचित् । यस्मिन्नसति ग्रहामत्तय नास्ति । तपादिविरहे उत्त्पनापि विद्या दुर्यला भवेत् । अनृतदादे तु नैवोत्पद्यतेनि गामान्यधर्मस्यापि मत्यरचनस्य ब्रह्मविद्यायामन्तरद्गतरोपकारकम्यमिह विधिन्मितमिनि ॥ ८॥ - ·१२ श्रीरारामानुजभाष्य सहिता यो या एतामेवं वेदापहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्ग लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतिनिष्ठति ॥१॥ यो वा एतामेवं वेदेति । एतां ब्रह्मविद्याम् उक्तविधप्रतिष्ठायतनोपेतां यो वेद स सर्वाणि पापानि विध्य कालपरिच्छेदान्ये ज्येये ज्यायसि ज्येष्ठे सर्वोचरे स्वर्गलोके वैकुण्ठलो के प्रतिष्ठितो भवतीत्यर्थः । अनन्तव्येयपदसमभिव्यहारात् स्वर्गलोकशब्दो भगवलोकपरः ॥ ९ ॥ इति चतुर्थः खण्डः क्षेमाय यः करणया क्षितिनिर्जराणां भृमावज़म्भयत भाप्यसुधामुदारः ! वामागमाध्वगवदावदतृलवातो रामानुजः स मुनिराद्रियतां मदुक्तिम् ।। . इति गैरङ्गरामानुजमुनिदिरचितभाध्यमाहिता सामवेदोया तलकारोरनिपदपराभिधाना केनोनिषत् । ९. तम्या इति पत्र परामृटा उपनिषदेवेह एतच्छन्दन परामृश्यत इपभिप्रायेगा--ब्रह्म विवामिति । एवमित्यस्यामाह उत्सेनि । अमोचन्यायन दस्यमाणफलमहिम्ना च लब्धमा- गणीनि । 'मय इव रोमाणि' इति उपनिषदन्तरं स्मारयन्नाह-- विधयेति । अनन्त त्यस्यार्थमाह कारेति । लम्कि रूप दर्शगति-ज्यायसीति । प्रशम्शदादीयमुनि ज्य च' इति मूण प्रकृतेज्यदिगे ज्यादादीयसः' इति प्रत्ययाटेरिबारम्य आकाराने ज्यायग्' इनि स्पम् । अस्मिन्नाकरादेशे न्यलयेन अने अन्तलोपे च ध्येय इसकारान्तं भारम् । तत्प्तम्यन्तमिह श्रूयते। इयमुन्-श्रवणेन एकरमान् कम्माचिग्ज्यिायानिति न गन्तन्ममिन्याशयेनाह ज्येष्ठ इति । ईयमुनस्तर्हि क्यमुपपत्तिरित्यप्राद- गति । अम्माज्ज्याया- निति शिष्यानभिधानात् असालोचन्यायेन मर्दम्मादिनि रम्पत इनि भारः । निरशियानन्दान भवहेनुत्पादिदं गोत्तलम् । अन्तरदेव हि तद् भति यदन्यत्र मुखम् । ननु स्वर्ग. प्रसिद्ध इन्द्रलोक । तत्स्थमुच्यते कुण्ठ इति । ग्राह - अनन्तति । शशायधिकरणन्याया- इदिभक्तव्यात भारः । ऊर्यदेशनियेन वैकुण्ठोऽपि वर्ग इति । एतेन पुरुषार्थ इह दर्शिनी भवति । यद्यपि चंद्रति श्रदणजन्यमेव ज्ञानमुच्यते नोपासनम् । तामिति कर्मत्वेन तम्य पृथगुतलान् । ..च नान एवंवेद त्यनिष्टम् । तथापि फलम्वरूपपर्या- लोचनेऽस्याक्षिमागतदातीतेः प्रजापनिवाक्य इस भरिफरमेव रोचनाय अते उपचर्य काशिन् स्वस्थाने पुल्पायशि तशी वदितव्यम् । इति चरमराण्डचिन्तना. केनोपनिषदः केन गृहीत इह दुर्ग्रहः । भावो भाष्यस्य चागाधो घटत चारलम् ।।

·KENOPANISHAD FIRST KHANDA "I bow dowu to Raigarāmānuja Muni, by whom have been written the excellent commentaries on the Upanişads according to the school of Sri Rāmānuja." I. 1. KENESITAM PATATI PREȘITAN MANAH KENA PRAŅAI PRATHAMAH PRAITI YUKTAH KENEȘIT AL VĀCAM IMAMI VADANTI CAKŞUH ŚROTRAMI KA U DEVO YUNAKTI. By whom does mind being prompted grasp the desired (object) ?" By whom impelled does the chief breath move about? By whom instigated is the speech spoken? And who indeed is the Lord who impels the eye (and) the car ? COMBIENT : "Let my añjali go to the Beauty (Lord) of Añjarādri", of the hue of alasiflower-bunch, with His chest adorned with Lakşmi." 1. In this verse we have to clear mention of the individual sout Gjiva), since only the karanas are enumerated. Still the use of the word vadants' in the active plural intimates the fact that the questioner is aware of the finite souls which are unable to control or direct the movements of their karanas as such. Hence the bestion of the Ka u Doval or godkead wbose knowledge is being sought by the disciple. The word devăk (plu.) is used sometimes to thean the sense organs as in the Paſīcāgnividya (Ch. Up. V. 5. 2) Madhva puts the question in the month of Rudra and the teacher addreused is taken to be Brahm7, The mention of some sensory and motor organs is to be taken to include all the others tot mentioned. Further the names, mind, breath, eye, car and speech are said to denote the Devatās of those sensory an motor organs. The Ultimate and Direct Lord of all is the Person or Godhead shout whom this question is asked. This has obviously a reference to the Keua 111 and IV. the parable of Agui, Vaya and Indta. 2. One of the seven tills at Tirupati Atasi is common flat which pats forth blue flowers.-Linseed oil 19 prepared from alasi seeds. 3 ·2 KENOPANISHAD-FIRST KIIANDA 2 "Prostrating to Vyāsa, Rāmānuja and other teacliers,'. I shall write this commentary on the Tālavakāropanişad." In order to teach the nature of the Supreme Self by means of question and answer,' the topic is initiated here thus : Keneşitam... The intention is “ · By Whom being impelled does the mind go to its objects ?" Işitam: the desired, intended, prathamah prāna): the breath, the most importaut among the breaths, kena yuktak : By whom impelled, praiti : Moves about constantly, And Kena rā preşitām : By whom verily instigated imām rūcam (avalambya): (resorting to) this speech-organ tadanti (Tokāḥ): (the people) speaks Cakşuḥ etc. And who verily is the proinpter of the eye and the ear? Since these (seuse-organs and the chief breath), being inanimate, caunot act without being impelled by the couscient (self), the disciple addresses this question to his Guru. This is the meaning The Teacher replies: I 2 SROTRASYA SROTRAM MANASO MANO YAT - VACO-HA VĀCAM SA V PRANISTA IRANAH CAKSUSAS CAKSUR ATIMUCYA DITIRAJ PRETYAS LL LOKAD AMRTA BHAVANTI That which is the Ear of the ear, Mind of the mind, Indeed the Speech of the speech, that is the Breath of the breath, the Eye of the eye; on knowing (that) the seers become immortal departing from this world. 1. Tlus avatärika or introduction is for all the verses spokeo by the Cure from Kena I 2 to Jimārstatt era tc' II. I.

·KENOPANISHAD- FIRST BRANDA 4 3 Yat: It is that alone which is the revealer of the eye etc., and which the eye etc., cannot reveal and that whose existence Prānanam) is not dependent upon breath. iti erem atimucya: Knowing this (truth) asmăt lokat: from this world prelya: passing through the path of the Arcis etc., amrtā bhavanti : (they) become freed. This is the sense. This same is further expatiated : I,& NA TATRA CAKŞUR GACCHATI NA VAG GACCIATI NO MANAH NA VIDAO NA VIJĀNIMO YATHAITAD ANUSIŠYAT There the eye does not go, Speech does not go, nor the mind: Then how is this to be taught ? the reply is We know it not (through the inner organ): nor kaos it through outer organs), thus should one teach this ". A teacher asked as to what it is, should teach that it (self) is knowable neitbes through the ioner nor through the outer organs. If that is Unkuowable altogether, will vot it becoine a 001-eucity (tuccha)? And further it inay result that are need 1106 go to a teacher seeking to be taught knowledge of Brahman (that cannot be taught). The answer is as follows: ANTAD EVA TAD VIDITĀN ATHO AVIDITĀD ADI! ITI SUŚRUMA ORVISĀM VE NAŞ TAD VYACACAKȘIRE It is quite different from the knowo: Also above the unknown; Thus have ve heard from those Ancients Who explained that to us. Ye: We have heard from those ancient teachers of ours soho taught us the Brahmau, these words that it is different frous that which they fully kuew and different fron that which ·4 KENOPANISÉADFIRST KHANDA 5 1 they altogether knew not, and that Brahman is of such & nature. This is the meaning.' This is further elaborated : 1.5. YAD VACA' NABHYUDITAM YENA VAG ABHYUDYATE TAD EVA BRAHMA TVAM VIIDIII NEDAM YAD IDAM UPASATE That which is aot told by speech By Which the speech is spoken That alone know thou as Brahman Not that which (people) worship as 'this'. I. 6. YAN MANASI YA MANUTE YENÄHUR MANO MATAM TAD EVA BRAUKA TVAR VIQUI NEDAM YAD IDAM UPASATE. That which (one) thinks not with mind By Which (they) say the mind is thought That alone how thou as Brahman Not that which (people) worship as 'this'. YAC CAKSUSA NA PAŠVATI YENA CAKSOMSI PAŞYATI TAD EVA BRAHMA TVAM VIDDHI NEDAD YAD) IDAJI UPISATE. L 7. Kena 1.4 This shows that instruction is the means for knowing Hini, Sankara takes the view that nirguna Brahmat is instructed here. Tat viditet aayad era hi Viditata gátula yat vidrektigay! atiśagena Apten, Tat vıdıkrıyakarmablatam racit kincit kasyacit viditam sgat Iti sarrameva Vyakſta viditam eva Tat tasmat anyat ityarthah Aviditam ajčatam tarhi iti prapte aha. Aiko ariditat vidlta-viparitat aypalstat avıdyālaksapát vyaktabijat. Adhiti aparsartke laksanayi anyad ityartha... Vad viditam tad Alpam martsam doklatmakam ceti beyani, Tasmāt viditat abýat Brahma typhte tu ahegatran oktam sșat. Tathi avi: dilat adhitsukte anupade yatram oštara syat Karşasthafn bi karaşam angat anyena upadiyale. Atasca pa veditoanyasmai prayojanāya anyat vpideyattt bhavati. Ilyeram viditáriditabliy Aun any ad {ti liepop ideyapratisedhena spátinano' byabrahmavisa sa-jyñana śisyasya civartita agit Na hi anyasya 6Fát. mansh viditāviditabhy is abgatram pastoha sambayatīti arr3 Brahma ity esa Tatyartha ·KENOPANISHAD --FIRST KHANDA 9 5 That which (one) sees not with the eye By Vhich the eyes see That alone know thou as Brahman Not that which (peopie) worship as 'this: VAT SROTRENA NA ŚRŅOTI YENA ŚROTRADI IDAM ŠRUTAN TAD EVA BRAHMA TVAMI VIDDHI NEDAH YAD IDANI UPĀSATE IB. That which one hears zot through the ear By Which this ear is heard That alone know thou as Brahman Not tbat which (people) worship as 'this' YAT PRANENA NA PRANITI VENA PRANAN PRAŅIYATE TAD EVA BRAHMA TVAM VIDDIT NEDAM YAD IDAM UPISATE That which does not exist through prapa By Which prāna is made to exist That alone know thou as Brahman Not that which (people) worship as 'this'. Know thou that aloue is Brahınan which is iinpossible of revealment by speech etc, and that which reveals speech and the sense-organs. The meaning is That thing which people worship as if it is fully known as 'this', like the gooseberry in the palm (of one's band) is not Brahiman. This is the interpretation to be adopted in the following mantras (also). Suorakfast Busyunt: sees: tire meaning is szeret,' decapse of parity with that which preceded and with that which follows * Yat prănena pranizate : was made to exist is the meaning. END OF THE FIRST KEANDA 1. upăsate beleg plural the commentator interprets 'pasyati' as *pasyand! vide sanskrit notes 2. pranitar itsarthat is the seading found in the Tel. ed 1893. & N ed. grantha. The reading obviously shorld be prănita ityarthah.

·6 KENOPANISITAD - SECOYD KIIANDA 1 SECOND KHANDA The teacher addresses the disciple: "If you think I know well the form of Brahman, it is not so ". 11, 1. YADI DIANYASI SUVEDETI DABHRAM EVAPI NONADE TVAM VETTIA BRAHMANO ROPADI YAD ASYA IVAM YAD ASYA DEVESU. ATIIA NU MIMIMSYAN EVA TE BANYE VIDITAM. If you think 'I know (It) well', indeed what form of this Brahman you know (in this world) (and) what form (of this Brahman) you know in gods is verily very slight. Now then it is yet to be investigated. I think (It is) known (to me). Of this Brahman what form you know in this world that indeed is very sliglit. Dabhram : alpam : very slight. And what form you know in gods tha: form of Brahman kuown to you also is very little. Not all the form of Brahmati is known to you, Only hereafter it is to be investigated. Tili now it was not fully discussed. This is the meaning. Hearing this statement and having fully investigated, the pupil says. Manye viditam :' I think it is knowo to me. I think It kuowa alone. (The Teacher) How? (The pupil replies) 2 1. It is interpreted as one sentence or as the speech of the teacher himself by HAYS OERTEL in his edition and translation of the Jaiminisa Upanisad Bralımana (JAOS XVI. 1. p 216) cf. Thirteen Principal Upanishads. HUME. Tootnote 300 p. 336 According to śantara and Rangarmábaja { the last two words spd the following verse are put into the inouth of the pupil When 'mange sditam' are the words of the teacher alone, it follows that the passage is spoken by the ſeaclier himself fren though Sankara and RR place these two words and the stanza following it in the mouth of the papel, both of them place the subsequent stanzas ju the mouth of the Veda Parosa.

·KENOPANISFAD-SECOND KHANDA 3 7 II. 2, NANAM MANYE SUVEDETI NO NA VEDETI VEDA CA VO NAS TAD VEDA TAD VEDA NO NA VEDETI VEDA CA I do not think I know It well Nor that I do not know, and I know. Whoever amongst us knows that which was referred to As 'Nor that I do not know and I know' knows that. I.do not tiriok that I kooy it fully nor even that I do Dot know. The tueaning is that it is not completely known but that some knowledge of it is had. yo nas tad veda... Ile who amongst 115, students, knows that thing which sas referred to as "No na redeti veda ca" knows that Brabman, is tbe meaniug. YASYAMATAN TASYA MATAM MATAM YASYA NA VEDA SAYI AVIJXATAM VIJANATAM VIJÑATAM AVIJĀNATĂRI Who thinks It is not thought of, by him It is thought of. Who thinks it is thought of, he does not know (It). It is not known by those who think they) know. It is known by those who think they do not know, yosyāmatam: He who does not think of Bralman as limited he knows Brahman. But he who thinks of Brahman as limited he does not kpow: this is the meaning, Avijñālam... To those who have the knowledge of Brahman limited-as-this-inuch, Brakinan is upknown. To those who bave not this knowledge of Brahman limited-as this. much, Brahoian is known. This is the meaning. This is stated by the great Bhäsyakara (śri Rāmānuja): "Since the scripture 'From Which speech returns together with the mind not attaining (It)' teaches the Brahman as the limitless and as possessing countless qualities, as one that is incapable of being apprehended as limited in any manner, it is said that to those who know Brahman limited-as-this-much, Brabman is unknown and unthinkable because Brahman is limitless. Otherwise the statement regarding its being thought of and cognized By hivi who thinks It is pot thought of It is 3 ·8 KENOPANISHAD-SICOND KRANDA 4 thought of; it is not known by those who (think they) koop gets contradicted."! (Śri-Bläşga. I. I. 1). Now therefore the statement regarding Its not being cognized bas reference to Its being beyond fullest comprehension, and Dot to Its being completely beyond comprehension. This be seen. If this be so the consequence will be that the texts "The kuower of Brahman attains the Transcendent" (Tait. Up. II. 1.) "Knowing Him thus one transceuds death ", will have no meaning, and these Vedānta texts can have no purpose. caui II 4. PRATIBODHAVIDITAN MATAJI ABIRTATVANI EI VINDATE ATXANA VINDATE VIRYAM VIDYAYA VINDATE MRTAD (The Immortal) definitely comprehended makes one attain verily immortality. Through the Self (one) attains strength (and) through knowledge (one) attains the Immortal. Pratibodha means definite comprehension. The nature of the Brahmap, the Immortal, known as possessing the distinc. tive qualities of truth, knowledge, infinity and etc., brings immortality to its worshipper according to the principle of Tat Kralu (Ch. Up. III. 14. 1). The root vid here implies the causal (antar.bhavita-nyarthah). The manner in which one is made to attaiu (tbe Immortal) is next spoken of: Ātmanã...... In the mapuer spoken of in the text "Let that God cause us to come in to contact with good remembrances” (rait. När.), one attains strength conducive to the accomplishment of knowledge througli the Supreme Self Who is pleased. The meaning is that one attains immortality through knowledge that is obtaiued through the strength granted by the Supreme Self through His Grace The teacher imparts the urgency of such knowledge of Brabman 1. p. 55. Ananda Press ed.

·KENOPANISHAD---THIRD KEANDA I II. S. JHA CED AVEDID ATHA SATYAM ASTI NA CED ILLAVEDIN MARATI VINASTII BUOTEŞU BHOTESU VICITYA DHIRAN PRETVASMALLOKID AMRTA DIIAVANTI. 11 (one) in this (very birth) has kdown the truth then (one) is. If (one) in this (very birth) has not knowo (It (then) great is the destruction. la each and every being having found (It) the seers on departing from this world become immortal. If iv this very birth one has known the Brahman only then does one live. In the absence of Age of this truth (Brahman), non-existence happens to the soul.' Since this follows from the text "Non-existent indeed is one if one knows uot Brahiman. If one knows that there is Brahman (then) they consider that one as cxistent," (Tait. Up. II. 5) This can be seen blateşu bhüteşu: The Wise having determived the Supreme Seif tbat is in all beings as different from all others, attaining the Supretie Self through the path of the Arciş etc., on departing from the world, become Immortal. This is the meaning. END OF THX SECOND KUANDA. THIRD KHANDA With reference to what was intimated in the passage "One attains strength through the Self", the teacher warrates a story, III. 1. BRAHIA HA DEVEAHYO VIJGYE TASYA HA BRAHMAŅO VIJAYE DEVA AMAHIYANTA. TA AIKŞANTISMAXAM (BVAYAN VIJAYAH. ASMAKÅDEVAYAM BLAHIMETI, 1. The text in al editions ruas: la blatati salsan Simābkāde...... i The reading should be: san bhavati, ·jo KENOPANISNAD-THIRD KUANDA 4 Brahman it is said won (a victory) for the gods. At the victory of that Brahiman the gods were adored. They thought that the victory was their's alone (and) that power was their's alone. The highest Self in order to belp the devas (gods) overcame their foes, the asuras etc. When there was the victory by the Brahman, the gods were honoured. The gods thought that the victory over the asuras was their own deed and that the power etc., needed for it was their's. III.2 TADDHAIŞĀM VIJAJRAU. TEBHYO HA PRĀDURBABHOVA. TANNA VYAJĀNATA KIM IDAM YAKŞAMI ITI. It (Brahman) krew (of that) of them : (It) manifested (Itself) to them. They knew It not: "What wonderful being is It?" The meaning is that God became aware of this their vanity. In order to favour those gods, that Brahman manifested Itself in the form of a Yakşa (Wouderful Being) " What the vature of this Yakşa is:" this the gods did not know. na trajananta: did not know is the meaning III 3 TEGNIM ABRUVAN JATAVEDA ETAD VIJANIEIT KIM ETAD VAKŞAM ITI TATHETI. They (the gods) said to Agai "O Jātavedas! (Thou who knowest all the beings born) find out what this Yaksa IS?" He said "Yes". III 4. TAD ABHYADRAVAT. TAM ABHYAVADAT KO SITI AGNIR --VA AIAN ASMĪTYABRAVIJJATAYCDA VA ARANI ASALITI. He ran to It. It spoke to him "Who art thou?". He. replied "I am indeed Agai. I am verily Jātasedas (the knower of all beings born)" - Tt again...They said " Jātayedas? Fiuå out as to waat this Vakşa is." Consenting he went near that Yaksa. Being 1. cl. Ķg Veda VII 88 6. where this name is applied to Varupa dlayip is the meanitg of R& Veda X.$. 13 (Yaksassadhiyaksan):

·KINOPANISHAD-THIRD KJANDA IO questioned as to who he was he mentioned his two widelyknown names Agui and Jätavedas. III. 5. TASNIMSTVAYI KIM VIRYAM ITI. APĪDAM SARVAM DANIEYAN VAD IDAM PRTHIVYLA ITI. III. 6. TASMAI TRŅAM NIDADILĀVETAD DAHETI. TAD UPA- PREYAYA SARVAJAVENA. TANNASASĀKA DAGDHUM. SA TATA'EVA NIVA VRTE NAITAD ASUKAM VJJ SITUM YAD ETAD VAKŞAM ITI. “I could "In thee of such (greatness) what strength is there?" It asked. (Agni replied). "Whatever is on this earth all that I can burn."YIt cast towards him a blade of grass saying 'Burn this.' (HC) kushed up to it with all speed. (He) was not able to burn (it). He withdrew from It saying not find out what this Yaksa is." Agui being questioned by the Vakșa "In what lies your skill ?" replieil "I have the ability to buru all that is ou tlie earth." "" If so burn this blade of grass" spoken to thuş by the Vakşa, (Agui) approaching it with all speed withrew unable to buru it. This is the meaning. wpaprejaya: went uear is the meauing. "I could pot find out who this Yakşa ís": thus (He) spoke to the gods, is to be added. 111. 7. ATIIA VÄYUM ABROVAN VAVAVETAD VIJĀNINI KIM ETAD YAKSAM ITI. TATIET). 111. & TAD ARIIVADRAVAT TAN ABJIVAVADAT KO SITI. VĀVUR VA * AJIAN ASMI TYADRAYIN MATARIÁVÁ VA AHAM ASMITI III. ) YASMINSTVAYI KIM VĪRYAM ITI. APĪDAM SARVAN ĀDADI. YADI YAD IDAM PRTHIVYĀM ITI 111. 10 TASNAI TRNAM NIDADHĀVETAD ADATASVETI. TAD UPAPRE- YAYA SARVAJAVENA. TANNA SASĀKĀDĀTUM. SA TATA EYA NIYAVRTE NAITAU ASAKAM VIJNATUM YAD ETAD YAK- ŞAM ITI ·12 KTINOPANISHAD-THIRD KIIANDA IZ Then they told Väyu "O Vāyu 1 Find out who this Yaksa is!" He said " Yes." He ran up to it. It spoke to him Who art thou ? He said "I am indeed Vāyu. I am verily Mītariśvan." "In thee of such (greatness) what strength is there ?" Whatever is on this earth all that I can carry off." It cast a blade of grass towards him saying Carry this off." (He) rushed up to it with all speed. He could not carry it off. He withdrew from it saying "I could not find out what this Yaksa is." ¢¢ III, 11, ATHENDRABI ABRUVAN ALAGHAVANNETAD VIJANIHI KIDI TAD VAKSAMITI. TATHIETI. TAD ABHYADRAVAT. TASLIAT TIRODADHE Then they said to Indra "O Maghavan' Find out what this, Yaksa is." Yes," he said. He ran upto it. It disappeared from him. Tasmāt: from his vicinity. The meaniug is that it became invisible, so that there might not be any humiliation (to him) (garvabhanga). III. 12. SA TASMINNAIVA'KAŠE STRIYAN AJAGAMA BAHUSOBHA- NANĀM UMAA HAIMAVATIM. TAM HOVĀCA KIM ETAD YAKŞAM ITI He at the same place came wear a lady, very effulgent, Umā Haimavati (daughter of Himayat). He asked ker What is this Yaksz ?" In that same place Indra seeing Pārvati, the daughter of Himayat, radiaut with many ornaments, who manifested herself out of grace to Indra, approaching her with the idea that she krew everything questioned her " What is this Yaksa ?". EYD OF THE THIRD KEANDA ·KENOPANISITAD-FOURTH KHANDA 2 13 FOURTH KHANDA IV. I. SA BRAHMETI HOVXCA BRAHMAŅO VA ETAD VIJAYE MAHIYADHVARI ITI. TATO HAIVA VIDANCAKIRA BRAHMETI. She said "(This is) The Brahman. You are thus honoured at the victory of Bradman." Then he knew that (It was) Brahman 'The very Brahman manifested Itself in the yakşa-form to remove your delusion. On account of the Victory which belongs to Brahman you are being honoured. Therefore the couceít that "We ourselves achieved this Victory" must be abandoned. This is the meaning. Tato ha: That It was Brahman he knew due oply to Her instruction is the Meaning, IV. 2. TASMAD VA ETE DEVĀ ATITARAM IVANVAN DEVAN YADAGNIR VAYUR INDRAH. TRHYENAN NEDIST. HAM PASPRŠUS TE AVENAT PRATHANO VIDAN. CAKĀRA BRAHMETI, Indeed therefore these gods, Agni, Vāyu, and Indra, are superior to all the other gods. Since they had the closest contact with it, and since they first knew that It was Brahman Due to this very cause these Agui, Vãyu and Indra alone are verily superior to all the others. iva means eta, only. Verily superior is the meaning. hi: because nediştham: The Brahman that was geas. pasprsuit: had seen. 1. Tbe Atah in the place at which it appears to the text of the connen. tary is not appropriate. Instead it has to be treasferred to the beginning of the next sentence. 2 The subject is in the plaral whereas the verb is in the slogular, This aniqne usage is adopted perhaps to reveal that whilst all the three gods saw the Erawan, only one of these, Indra, krew him as the Cod from Uma, the other two and the rest having come to know It as such front Indra.

·16 KENOPANISHAD--FOURTH KHANDA 1 YI, 6. TADDIA TADVANAN NAMA TADVANAI ITYUPASITAVYAM SA YA ETAD EVAR VEDABHI HAINABI SARVÄNI BHUTANI SANVARCHANTI, That (Brahman) is Vanat name. One should meditate upon It as Vana. He who knows this thus, him all beings fully seek. Tad tad ranam: That Brahman possessing such greatness is of the name of Vana because of Its being Vananija desite: able, covetable. Therefore that Brahman should be meditated upon as Vana. This is the meaning. The teacher theu teaches the fruit of the meditation (of It) as Vana, The meaning is that he (meditator) is desired by all' IV. 7. UPANIŞADAB BUIO BROHITI. UKTA TA UPANISAD. BRAHBZNI VĀVA TA UPANISADAM ABRUMETI. (The pupil) then asked "Please teach me the Upanisad." (Teacher) replies: “We have taught you the Upanisad. Verily the Upanişad that relates to Brahman." Whitst the fact remains that one attains strength through the Self (Brahman), on the pupil having asked “Please teach me the Upanişad which declares the means of attaining God's gract which causes the attainment of Brahmani," the other (nainely teacher) says “We have taught you the Upanişad that relates to Brahinau,"? 1 Sankara . Tadvanam : tasya Panam tad-vanam Atas tad man muma frakhyalam Brakma, 2 IV. 7. Brühmarul is interpreted ia šankara's Vükja-bhaşza to niean the Upaniyad that belongs to the Draliman caste Adhona brahmin VAVA tt tuburam bralmano brahmanajate Upanişadam abritna yakşyamat ityartlah In his Pada-blacra he says that tapas, tarma, etc, are not in any way required by the Upa nişad already taught as helpful to the knowletge so {AT instructed as he finds that the Upanuşadıc Instruction concludex bere aloge! Danu pavadharapam idam yato osad raktayyapityába. Togai tapo dama itfidi. satyam Fakteryam ucjata acarjena na tuktopapisaccheşatas tatsahaksri sidhanántarabhiprosepa i. Klik to bralmandpapraptyapiya bbiprayera.

·KENOPANISHAD-FOURTH KHANDA 9 17 We have already taught you the iniportant Upanisad that instructs your about Brahman. Therefore the important Upanişad has already been taught. If you wish to hear the Upanisad concerning the subsidiaries (to the Brahma-vidyā), I shall teach you. This is the idea. IV. 8. TASVAI TATO DAMAH KARMA CA PRATIŞTHA VEDAH SARVAKGANI SATYAN TYATANASI. Austerity, Continence, and Action are the means for getting established in Brahman). Vedas, (and) all its subsidiaries, (and) truth, are Its abode. tasyai tapo damakarma ca: The means of the Upanişad already described are tapes which means the emaciation of the body, the restraint of the organs and the performauce of actions (such as Agnihotra etc.), (nityanaimittika). pratiştha : means of getting the Brahman's kuowledge called Upanişad established. Vedah: The Vedas with their six subsidiaries and truthspeaking are the cause of birth of Bräimic knowledge. This is the meaning IV, 9. YO VA ETĀDI VEDĀPAHATYA PAPMANAM ANANTE SVARGE LOKE JYEYE PRATITISTUIATI PRATITIŞTHATI Whoever knows this (Upanışad), shorn of his sins, establishes himself in the Svarga world, infinite and transcendent Etam: He who knows this Brabman-knowledge with the pratisthū (means) and qzatano (abode) described already, shaking off all his sios gets established in the svarga-world that is, the Vaikuntha world, the most trapscendent, beyond the limitations of time. This is the ineaning. Stargaloka : The tern 'svargaloka' means the world of Bhagavān on account of co-mention with the words 'Infinite' and most transcendent.

·16 KENOPANISUAD-FOURTH KHANDA 7 VI. 6 TADDHA TADVANAM NIJA TADVANABI ITXUPISITAVYAM. SA YA ETAD EVAM VEDABHI HAINABI SARVASI BIOTINI SAMVAKCHIANTI. That (Brahman) is Vana' by rame. One should meditate upon It as Vana. He who knows this thus, him all beings fully seek. Tad tad canam : That Brab man possessing such greatness is of the name of Vana because of its being Vananiya desire: able, covetable. Therefore that Brahman saould be meditated upon as Vana. This is the meaning, The teacher then teaches the fruit of the meditation (of It) as Vana. The meaning is that he (meditator) is desired by all' IV. 7. UPANIŞADAM BHO BROHITI. UKTI TA UPANIŞAD. BRAUM VAVA TA UPANIŞADAM ABROMETL (The pupil) then asked "Please teach me the Upanisad." (Teacher) replies: “We have taught you the Upanișad. Verily the Upanışad that relates to Brahman." Whilst the fact remains that one attains strength through the Self (Brahman), on the pupil having asked "Please teach me the Upanisad which declares the means of attaining God's grace which causes the attainment of Bralınan," the other (namely teacher) say's “We have taught you the Upanişad that relates to Brahman " 4 1 Sankara • Tadeanam . tasya ranam tad-danam. Atas taduanum nhīma frakhitam Braima, 2 747. Brikmini se interpreted in sankara's Firky.s-bliāşsa to read the Upanisad tlaat belongs to the Brahttan caste Adhun bräb min vara te tubhyam brabniano bradimenajateh Upadişadam Abroms vaksramah ityartha In his Pada-bhasa he says that tapas, taina, etc. are not in any way required by the Upsorsadaiready raagøt as helpfof to the now[eige ro for instructed, as he finds that the Upanisadic isstraction coacludes fiere alone : nana näradsradan idam yato 'ogadtaktayyamityba. Tasyai tapo dama itsadin satpam rakteryati ucgata acargeta na taktopadişacebesatasa tateghakan sadharlalarabhipriyera I, Kithlu brahmarady priptsupaya biprayepa.

·KENOPANISHAD-FOURTH KUANDA 9 17 We have already taught you the important Upanisad that instructs you about Brahman. Therefore the important Upanişad has already been taught. If you wish to hear the Upanisad concerning the subsidiaries (to the Brahma-vidyā), I shall teach you. This is the idea. + IV. 6. TASYAI TAPO DAMAH KARNA CA PRATIŞTHA VEDAH SARVANGANI SATYAMI NYATANAN. Austerity, Continence, and Action are the means for getting established (in Brahman). Vedas, (and) all its subsidiaries, (and) truth, are Its abode. tasyai tapo damah karma ca: The means of the Upanişad already described are tapas which means the emaciation of the body, the restraint of the orgaus and the performance of actions (such as Agnihotra etc.), (nityanaimittika). pratistha : means of getting the Brahman's kuowledge called Upanişad established. Vedal: The Vedas with their six subsidiaries and truthspeaking are the cause of birth of Brālımic knowledge. This is the meaning. IV, 9. YO VA ETAAL VEDÄPAIIATYA PAPMĀNAM ANANTE SVARGE LOKE JYEYE PRATITIŞTHATI PRATITIȘTHATI. Whoever knows this (Upanışad), shorn of his sins, establishes himself in the Svarga world, infinite and transcendent Etam: He who kuows this Brahman.knowledge with the pratiştha (ineans) and āyatana (abode) described already, shaking off all his sios gets established in the svarga-world that is, the Vaikuntha world, the most transcendeut, beyoud the limitations of time. This is the ineaning. Stargaluka : The term 'syargaloka' means the world of Bhagavān on account of co-mention with the words 'Infinite and most transcendent.'

·18
KENOPANISSIAD-FOURTH KIANDA
"Let that Rāmānuja, the great Kluni, the munificent,
the wind to the cotton of nere debators who
frequent the paths of Vāmāgama, the wrong
scriptures, toho brought into being the
trectar of Bhāşja out of love for
the welfare of the gods on
earth, bless my
crork."
VIDYA
TRATIVE
SN..
BHAVAN
LIBRARY
SS