·अनु मणिका
पुर क प्तिस्थान
नंबर
विषय
पत्र
२
श्रीजिनदत्तसूरि ज्ञान भंडार.
ठि० गोपिपुरा,
१७
३
व्रतपरिकर्मत्वम्
शीलवत्त्वम्
गुणवत्त्वम्
ऋजुव्यवहरनामकम्
गुरुशुश्रूषा
प्रवचनकौशलम्
'४
३०
q
७
बू रूपचंद घडेर.
नं. ११ इफ स्ट्रीट,
० कलकत्ता.
६
३९
भावनगर-मानद प्रिन्टिंग प्रेस में शेठ देवनंद दामजीने मुदित किया ।
।
44
Wa
tioopanAmar

·PC00000000000000 . T ~ श्री ती छोटीबाई ओसवा - जन्म श्रावण शुदि ३ संवत् १९३५. .00 २ - - whhhhh -~~~-- -~~~~ ~~~~~~~~~~~~ २ ६ जैन शा -- रा की ति के लिये उपधान तप महोत्सव आदि धार्मिक कार्यों आपने तन, मन और धन का उदारदिल से जो दीया है वह आप का जी की उज्वळ यशगाथा है। शेठ कनैयालालजी के माफिक आप ही साहित्य का प्रचार, धार्मिक उन्नति और समाजहित के ये में उदारदिल से अपूर्व सेवा बजा रहे हे. । k 4 ५ - "d no un manam wa . Dooon...00000000 - བ ' ''ག་ आनंद प्रिन्टीग प्रेस-भावनगर Genr

·No text on this page.

·॥ प्रस्तावना ॥ श्रीगूर्जरधराधीशदुर्लभराजसभासमुद्रोल्लासनचंद्रमसा श्रीचांद्रकुलावतंसेन सुविहितवसतिमार्गप्रवर्तकेन खरतरबिरुदधारकेण विद्वज्ज- नचक्रवाकनयनानंदनेन श्रीजिनेश्वरसूरिणा सकलभव्योपकाराय षट्स्थानकाख्यं प्रकरणं विरचितमिदम् । अस्य प्रकरणग्रंथस्य विनिर्मातारः श्रीमजिनेश्वरसूरयः केषां विनेयावतंसा आसन् ? कस्मिन् समये खरतरबिरुदं समासा- दितवन्तः १ कॉस्काँश्च निर्मितवन्तो ग्रंथान् ? कदा कतमान् स्वपादपद्मपरागेण जनपदान् मंडयामासुः ? इति जिज्ञासायां संक्षे- पाद् अत्र परिचयो दीयते, उपदेशपट्टीकाकारकाणां अर्बुदाचलजिनचैत्यवृषभजिनप्रतिष्ठापकाणां श्रीजिनवर्धमानसूरीश्वराणां सुकु- मारपादकमलेषु श्रीजिनेश्वरसूरयः तेषां लघुभ्रातरो बुद्धिसागराचार्याः संसारसागरतरणपोतं दीक्षा जगृहुः, ततः अल्पसमयेन सर्व- सिद्धान्तमवगाह्य षड्दर्शनशास्त्रपारगा जाताः, अन्यदा श्रीवर्धमानसूरयः श्रीजिनेश्वरबुद्धिसागराद्यष्टादश-साधुभिः परिवृता भूमंडले विहरंतः क्रमशो गूर्जरराष्ट्रे श्रीपत्तननगरं गतवंतः, तत्र च जिनगृहनिवासलंपटाः चैत्यवासिसूराचार्याः आसन् , तैश्चैत्य- वासिभिश्च देशांतरागतमुनीनां वसतिमार्गविरोधाय स्वमंतव्यसमर्थनाय च वादाय ते श्रीजिनेश्वरसूरयः उत्तेजिताः, तदानीं श्रीचौलुक्य- १ हारिभद्रीयोपदेशपदटीकाप्रशस्तिप्रान्त- लिनवचन विचारे नित्यमाश(स)क्तयोगैः । सुविमलगुणरंधे. वर्धमानतः॥ इयमुपदेशपदानां टीका रचिता जनावबोधाय । पंचाधिकपंचाशद्युक्ते १०३५ संवत्सरसहस्र ॥ ( जे* भा० सू० ) 1 h - है ८ ·प्रस्तावना पर क प्रकरणम् ॥१॥ वंशोभूवश्रीदुर्लभराजमहाराजसभायां राजमान्यविद्वजनसमक्षं चैत्यवासियतीनां श्रीजिनेश्वरसूरिभिः सह वादोऽभूत् , तदा प्रथम सूराचार्यैः वसतिवासप्रतिषेधकं जिनगृहवाससमर्थकं स्वकपोलकल्पितशास्त्रप्रमाणं दर्शितम्. अथ श्रीजिनेश्वरसूरिभिः कुमतांधकारनभोमणिशय्यंभवस्वामिविरचितदशवैकालिकसूत्रादिकानां वसतिवासप्रदर्शकं जिनगृह- निवासनिषेधकं च अनेकप्रमाणसंदर्भ दयित्वा तेषां मतं खंडितम् , तदा चैत्याचार्याः प्रत्युत्तरदाने असमर्थाः जाताः, तदानी चैत्यवा- सिनां शास्त्रविरुद्धश्लथाचारं प्रेक्ष्य श्रीजिनेश्वरसूरीणां जैनसिद्धान्ताविरुद्धाचारदर्शनेन श्रीपत्तनाधीशदुर्लभमहाराजैः 'खरतर ' इति बिरुदं दत्तम् पुनश्च गुरुत्वेनाङ्गीकृतास्ते सूरयः तेन राना, तदनन्तरं सूरीश्वराणामिलामण्डले विहारं कुर्वता जिनचंद्राऽभय. देवधनेश्वरसूरिप्रभृतयोऽनेके शिष्या अभूवन् । पुनश्च वि० सं० १०८० वर्षे श्रीहारिभद्रीयाष्टकानां वृत्ति विदधुः सं. १०९३ वर्ष लीलावतीकथा अकुर्वन् , सं. ११०८ वर्षे कथाकोपपंचलिङ्गीपट्स्थानकप्रमाणलदमादिग्रंथाः रचिताः । अन्नह पगड लेणं " श्रीजिनेश्वररिणोक्त एवंचिये परगृहे वसति साचयो न देवगृहे श्रीदुर्लभराजचित्तेऽतीन तत् लग्नं भणितं चाहो क्या वदंति एते तथैव ( गण. सा. वृ ) २ भस्य शब्दस्य व्युत्पति -अतिशयेन सरा सत्यप्रतिज्ञा ये ते खरतराः यदा रा. सूर्यः तद्वद् राजन्ते नि प्रतिमप्रतिभाप्राग्भारप्रभाभि प्रतिवादिविद्वजनसंस- दि ये ते खरा अत एव तरन्ति भवाधिमिति तरा. खराव ते तराश सरतराः । ३ दुर्लभसेनाने थोडीची वर्ष राज्यकेले । त्याने आपला गुरु श्रीजिनेश्वरसूरीजी म्हणुनहोता त्याचे उपदेशाने जैनधर्माची शिक्षा स्वीकारून त्या धर्मान्तता मोठा प्रवीण जाल होता ईत्यादि । ( गुज. इति. ) AdvARAN १ ·प्रान्तसमये विधिपूर्वकं शनं कृत्वा गं गताः, इत्येवं श्रीजिनेश्वरसूरयः श्रीतीर्थंकरोपदर्शितवसतिमार्गप्र आसन्, एषां सूरीश्वराणां आजन्म निर्वाणसंवत्सरो न ज्ञायते, किन्तु एषां पूज्यानां निर्मितग्रन्थेभ्यः १०८० संवत्सरसमयेधारामण्डले विहरत आसन् इति ग्रन्थात् अवबुध्यते । श्रीजिनेश्वरसूरितः सर्वत्र वसतिवासप्रवर्तितः खरतरगच्छोऽपि प्रसिद्धिं जातः अस्मिन् विषये बहूनि प्रमाणानि प्रसिद्धानि सन्ति तथाऽपि कानिचित् प्रासंगिकानि प्रदर्श्यन्ते- वि० सं० ११२० तमे वर्षे श्रीअभयदेवसूरिः स्थानाङ्गसूत्रवृत्तिप्रान्ते- प्रबुद्धप्रतिबंधप्रवक्तृप्रवीणाप्रतिहतप्रवचनार्थप्रधानवाक्-प्रसरस्य सुविहितमुनिजनमुख्यस्य श्रीजिनेश्वराचार्यस्य तदनुजस्य च व्याकरणादिशास्त्रकर्तुः श्रीबुद्धिसागराचार्यस्य इत्यादि । वि० सं० ११३६ वर्षे श्रीगुणचंद्रगणिविनिर्मितप्राकृतवीरचरित्रप्रशस्तिप्रान्ते- भवजलेहि वीइसंभंत भवियसंताण तारणसमत्थो । बोहित्थोव्व महत्थो सिरिजिणेसरो पढमो ॥५१॥ गुरुमीराओ धवलाओ सुविहिया साहुसंती जाया । हिमवंता गंगुन्ब निग्गया सयलज पुजा ।। ५२ ॥ १ सुविहित इति खरतरमुनिरणमुख्य. इति उक्तम् । २ सुविहितसाधुसंतति जाता इति वाक्येन खरतरसततिप्रचलितं इति ध्वनितम्, शोभनं विहितं आचरितं येषा साधुसाध्वीश्रावकाणा ते सुविहिता , अ. रा. को. । -- । 4 --

·पदस्थानक
प्रकरणम्
तावना
॥२॥
सं. ११३२, ११४१, ११६६, १२११, वर्षेषु क्रमशः जन्मदीक्षासूरिपदस्वर्गभाजः श्रीजिनदत्तसूरयः गणधरसार्द्धशतके-
तेसि पयपउमसेवारसिओ भमरुच सव्वभमरहिओ । ससमयपरसमयपयत्थसत्थवित्थारणसमत्थो । ६४ ॥
अणहिल्लवाडए नाडइव्व दंसियसुपत्तसंदोहे । पउरपए बहुकविदूसगे य सन्नायगाणुगए ॥ ६५ ॥
सवियदुल्लहराए सरसइअंकोवसोहिए सुहए । मज्झो-रायसहं पविसिऊण लोयागमा मयं ।। ६६ ॥
नामायरिएहिं समं करियं वियारं वियाररहिएहिं । वसइहिं निवासो साहूणं ठवित्रो ठाविओ अप्पा ॥ ६७ ॥
सं. ११७१ वर्पे लिखितां कविपल्हविरचितपट्टावल्याम्-
उजाय तह बद्धमा खरतरवरलद्धउ । सुगुरुजिणेसरसूरि नियमि जिणचंदु संजमि ।
वि० सं० १२१०, १२२३, १२७७, वर्षेषु क्रमशः जन्माचार्यपदनिर्वाणभाजः जिनपतिसूरयः संघपट्टकवृत्तिमारंभे-
श्रीदुर्लभराजमहाराजसभायां अनल्पजल्पजलधिसमुच्छलदतुच्छविकल्पकल्लोलमालाकवलितबहलप्रतिवादिकोविदग्रामण्या संवि-
ग्नमुनिनिवहामण्या सुविहितवसतिपथप्रवनरविणा वादिकेसरिणा श्रीजिनेश्वरसूरिणा श्रुतियुक्तिभिर्बहुधा चैत्यवासव्यवस्था-
पनं प्रति प्रतिक्षिप्तेष्वपि लाम्पट्याभिनिवेशाभ्याम् इत्यादि ।
सं. १२८५ श्रीपूर्णभद्रगणिविनिर्मिते धन्यशालिभद्रचरित्रप्रान्ते-
१ सं. ११७१ वर्षे श्रीजिनदत्तसूरीणा शिष्येण ब्रह्मचंद्रगणिना लिखिता तामपत्रीयप्रतिकृतिः जेसलमीरदुर्गभाण्डागारे अद्याऽपि दृश्यते ।
॥ २॥

·श्रीमद्गुर्जरभूमिभूषणमणौ श्रीपत्तने पत्तने । श्रीमदुर्लभराजराजपुरतो यश्चैत्यवासिद्विपान् ॥
निलौड्यागमहेतुयुक्तिनखरैर्वासं गृहस्थालये । साधूनां समविष्ठपन्मुनिमृगाधीशोऽप्रधृष्यः परैः ॥१॥
सरिः स चांद्रकुलमानसराजहंसः, श्रीमजिनेश्वर इति प्रथितः पृथिव्यां ।
जज्ञे लसच्चरणरागभृदिद्ध-शुद्धपक्षद्वयं शुभगति सुतरां दधानः ॥ २ ॥
सं० १९९३ वर्षे द्वादशकुलकविवरणे उपाध्यायः जिनपाल:-
श्रीमच्चांद्रकुलांबरैकतरणेः श्रीवर्धमानप्रभोः, शिष्यः सूरिजिनेश्वरो मतिवचःप्रागल्भ्यवाचस्पतिः ।
आसीद्दर्लभराजराजसदसि प्रख्यापितागारवद्-वेश्मात्रस्थितिरागमज्ञसुमुनित्रातस्य शुद्धात्मनः ॥ १॥
सं. १३१७ वर्षे श्रावकधर्मप्रकरणवृत्तिप्रान्ते लक्ष्मीतिलकोपाध्यायः-
पादोषानपहस्त्यकुग्रहकृतान् सिद्धान्तदृष्ट्यावसत्यध्वानं शुभसिद्धिलग्नमभितः प्रामाणिकत्वं नयन् ।
स्थाने दुर्लभराजशक्रगुरुतां प्रापत्सुचन्द्रान्वयो-सः मरिजिनेश्वरः समभवत् त्रैविध्यवंद्यक्रमः॥१॥
सं. १३३४ प्रभावकचरित्रे प्रभाचंद्र
जिनेश्वरस्ततः सूरिररो बुद्धिसागरः । नामभ्यां विश्रुतौ पूज्यैः विहारेऽनुमतौ तदा ॥ २ ॥
श्रीमान् दुर्लभराजाख्यस्तत्र चासीद्विशांपतिः ॥४७॥
ततः प्रभृति संजज्ञे वसतीनां परंपरा
॥८६॥

·Ju
--
पदस्थानक
प्र म्
॥३॥
सं. १४१२ राजगृहगतपार्श्वनाथमंदिरप्रशस्तौ भुवनहितोपाध्याय:-
तदनु भुवनाश्रान्तख्यातावदातगुणोचरः सुचरणरमाभूरिः सरिर्वभूव जिनेश्वरः ।
खरतर इति ख्यातिं यस्मादवाप गणोऽप्यं परिमल कल्पश्रीष हुगणोऽवनौ ।। १७॥
सं. १४६७ वर्षे जेसलमेरुदुर्गस्थसंभवजिनालयप्रशस्तौ, इतश्च चंद्रकुले श्रीखतरविधिपक्षे-
श्रीवर्धमानागिधमरिराजो जातः क्रमादर्बुदपर्वताग्रे ।।
मंत्रीश्वरश्रीविमलाभिधानः प्राचीकरद्यद्वचनेन चैत्यं ॥१॥
अणहिल्लपाटकपुरे यैर्दुर्लभराजपर्षदि विवादे । प्राप्तं खरतरविरुदं जिनेश्वरार यो ज । ॥२॥
सं. १९०१ वर्षे महोपाध्यायश्रीगुणरत्नगणिनिर्मिते पष्टिशतकप्रकरणवृत्तिप्रान्ते-
ततो गुरुजिनेश्वरः स्वरसतोऽपि संवेगवान्, बभूव विधिमार्गविच खरतरेत्यभिख्या यतः ।
प्रसिद्धिमगमत् मठाधिपतिसङ्घनिर्लोठना-नराधिपतिदुर्लभप्रथितपर्षदि प्रस्फुटम् ॥ ३ ॥
सं. १९०३ तपागच्छनायकसोमधर्मगणिनिर्मितोपदेशसप्तत्याम्-
पुरा श्रीपत्तने राज्यं वाणे भीमभूपतौ । अभूवन् भूतलाख्याताः श्रीजिनेश्वरसूरयः ।। २॥
सूरयोऽभयदेवाख्यास्तेषां पट्टे दिदीपिरे । तेभ्यः प्रतिष्ठामाप हो गच्छः खरतराभिधः ॥ ३ ॥
सं-१६६१ वर्षे श्री गुणविनयवा विरचिते सम्बोधसमितिवृत्तिप्रान्ते-
॥३॥

·दुर्लभराजा रतरबिरुदम चैर सिनो जित । विद श्व तिवासं जिने तेऽभवंस्वद ॥४॥ इत्यादिभिः प्रमाणैः वसतिवासः प्रकटितः श्रीजिनेश्वरसूरिणा, एवं खरतरबिरुदं सम्प्राप्तं च इति प्रकटं ज्ञायते, अत्र खरतरगणपट्टावल्यादिषु सं० १०८० तमे वर्षे खरतरबिरुदं लिखितं तद् असहमानाः केचित् स्वकपोलकल्पितग्रन्थेषु सं० १०८० तमे वर्षे दुर्लभराजो नासीत्, स तु सं० १०६६ तमे वर्षे पत्तने राज्यं प्राप्य सं० १०७८ तमे वर्षे यात्रार्थ गतवान् तदा जिनेश्वरसूरिः दुर्लभराजसभायां कथं खरतरबिरुदं प्राप्तवान् इति प्रलपन्ति ऐतिह्यविदः, तत्प्रत्युत्तरमेवम्- ननु प्रबंधचिंतामणि-विचारश्रेणि-रत्नमाला-रासमाला-राजस्थान-गूर्जरदेशीय-प्राचीना चीन-इतिहास-ग्रन्थेषु श्रीदुर्लभराज- राज्यपाप्ति. स्थितिकालश्च विपये वि. सं. १०६५-६६ तः ११-१२-१४ वर्षपर्यन्तं भिन्नमतानि दृश्यते, ग्रन्थकारः स्वयमेवाह-' यथा श्रुतं संकलितप्रबन्धैः (प्र० चिं० ) प्राश्चात्यइतिहासग्रन्थकारस्तु अन्यग्रन्थान् लंब्य कथकडचारणादिमुखात् च यथा यथा श्रुतं तथा तथा अनुमीय प्रथितं ग्रन्थम् एतत्परस्परविरोधभाजान् ग्रन्थान् च लंब्य सं० १०८० तमे वर्षे दुर्लभराजो नासीत् इति कथनं न युक्तम् , एपु परस्परलेखविरोधविषयेषु किं सत्यम् ? इति स्वयमेव विलोकनीयम् विचारशीलैः । ૧ ચાવડા વંશને અનુક્રમ તથા તેની સાલવારી પ્રબંધ ચિંતામણીની જુદી જુદી પ્રતિમા બે રીતે મળે છે, અને વિચારશ્રેણમા ત્રીજ જના છે. સમગ્રગ્રંથભાષામાં વાકય રચનામા અવાંતર પ્રબોધની ગોઠવણમાં બધી રીતે શીથલ રચનાવાળો છે. અને પ્રબ ધ ચિંતામણીની હાથ પ્રતની ગડબડ પાઠાત કરતા પ્રક્ષિપ્તોએ ઉત્પન્ન કરેલી ગડબડથી આ બીજી રીતે ઘણું ઉપયોગી ગ્રંથનું ઐતિહાસિક મૂલ્ય કેટલેક અંશે ઘટી જય છે. ( તા –ર૯-૧-૩૩ ) ગુજરાતી પત્રમાથી પાનું ૧૭૩ अव-

·प्रस्तावना
प्रकरणम्
॥४॥
अथ
-
श्रीदुर्लभराज जिनेश्वरसूरिविपये विविधग्रन्थादीन् समालोच्य प्रकटिते प्रमाणे तस्मिन् दोषाविष्करणं अस्मद्मतात् किचि-
दपि विरुद्धकथनकरणं मत्सर एव केवल. न तु परमार्थः।
पुनरपि गच्छाम्नायानभिज्ञा जल्पति जिनवल्लभसूरिजिनदत्तसूरिभ्यां खरतरगच्छः प्रवृत्तः इत्यादि, तत्तु असत्यं एव,
जिनवल्लभसूरिसमये श्रीवर्द्धमानसूरित' खरतरगणकल्पद्रुमस्य श्रीमधुकरखरतर इति नामाङ्किता प्रथमा शाखा जाता।
श्रीजिनदत्तसूरिसमये श्रीजिनशेखरसूरितः श्रीरुद्रपलीयेतिनामधेया द्वितीया शाखा अभूत् ,
इत्यलम् प्रपंचेन ।
पदस्थानकप्रकरणस्य भाष्यकारः श्रीजिनेश्वरसूरिखुद्धिसागरसूर्योः शिष्यः अभदेवसूरिः स्वयमेव इत्यमाह प्रस्तुत-
प्रकरणभाष्यप्रान्ते-
मुणिपवरसिरिजिणेसरसूरी हि अणुग्गहठ्ठाए । तप्यायपउमछप्पय मुणीससिरिअभयदेवसूरीहिं ॥१॥
दुसमगममिच्छसुगमं विहियं नियसीसवयणेण ॥
उपाध्यायजिनपालोऽपि प्रस्तुतप्रकरणवृत्तिप्रारंभे---
सत्यपि गम्भीरार्थे, भाष्येऽभयदेवमरिभिग्रंथिते । प्रतिपदमाख्यानान्मम यत्नः सफल एवात्र ॥३॥
इत्यनेन श्रीअभयदेवसूरिणा एव भाष्यं कृतं इति ज्ञायते ।
अथ अस्य प्रकरणस्य वृत्तिप्रणेता जिनपतिसूरिशिष्यः जिनपाल उपाध्यायः स्वयमेव इत्थं श्राह-प्रस्तुतप्रकरणवृत्तिप्रान्ते-जिनपति-
१ एतन्महाशयाना परिचयो अपभ्रंशकाव्यत्रयीभूमिकायां विलोक्न य. जिज्ञासुभिः ॥
।
१
॥४॥

·na है रितिसूरिःसद्गुणागाढवंद्यैर्निबिडनिगडिते वाऽत्येति नो संयमश्री....॥ ६ ॥ तच्छिष्यो जिनपालः षट्स्थानकसंक्षितप्रकरणस्य । वृत्ति व्यदधायेव अप्येतां....... ॥ ८ ॥ युग-रसदिनकर ( १२६२ ) संख्ये विक्रम.......॥ १० ॥ एतैः वाक्यैः श्रीजिनपालपाठकपुङ्गवेन जिनपतिसूरेः शिष्यत्वं स्वसत्तासमयश्च प्रतिपादितः स्पष्टतया अपरं च-चर्चरी-द्वादश- कुलक-उपदेशरसायणादिग्रन्थाना वृत्तिः चक्रे । श्रीमजिनकृपाचंद्रसूरीश्वराः स्वशिष्यप्रशिष्यैः परिवृताः वि. सं. १९८३ तमे वर्षे जेसलमेरदुर्गे चातुर्मासस्थितिं कृतवन्तः, तदानी श्रीजिनभद्रसूरिसंस्थापितज्ञानभाण्डागारे स्थितानां अतिजीर्णताडपत्रलिखितपुस्तकानां प्रतिकृतयः कारिताः सूरिभिः, तदा श्रीप्रवर्तक- सुखसागरमहाराजोऽपि तद्गन्थसंशोधनकार्य कुर्वाणः कारयमाणश्च कतिपयान अमुद्रितदुर्लभांश्च ग्रन्थान्-षट्स्थानक-द्वादशकुलक- धन्यशालिभद्रचरित्रादीनां मुद्रयितुम् ( मुद्रणयन्त्रविषयीकर्तुम् ) इच्छया भ्रूफसंज्ञकाः प्रतिकृतयः कारिताः अधुना तु श्रीजिनकृपा- चन्द्रसूरीश्वराणां उपदेशेन बंगालदेशभूभामिनीभालभूषणकालिकातामहानगरीवास्तव्यस्य धर्मज्ञवेष्ठिकनैयालाल-वडेरस्य धर्म- पत्नी श्राविका छोटीवाइ इतिनामिका स्वकीयज्ञानावरणकर्मक्षयोपशमनाय परोपकाराय च एतत्प्रकरणरत्नमुद्रणे द्रव्यसाहाय्यं कृतवती तस्मात् सा धन्या, पठनपाठनादिरूपेण साफल्यं विधतु सज्जना अपि इति प्रार्थयेयम् । प्रस्तुतप्रकरणरत्नस्य संशोधनावसरे प्राचीनावाचीनानि एतानि हस्तलिखितानि पुस्तकानि समुपलब्धानि-- प्रथमं अणहिल्लपुरपत्तनस्थभाण्डागारतः श्रीप्रवर्तकपदालंकृतश्रीकांतिविजयमहाराजशिष्यमुनिपुङ्गवचतुरविजयशिष्यपुन्यविजय- मुनिवर्याणां अनुपमकृपातः संप्राप्तं प्राचीनं अष्टाविंशतिपत्रात्मकम् , द्वितीयम् वर्धमानकेम्प ( वढवाणकेम्प ) स्थितयोगनिष्ट- .

·" पस्थानक प्रकरणम् irrort, - nu - ~ पन्यासश्रीकेसरविजयदेव विजयपुस्तकालयतः महोपाध्यायदेवविजयमहाराजैः आनाय्य प्रदत्तं अर्वाचीनं एकचत्वारिंशत्पत्रात्मकम् तृतीयं अत्रैव श्रेष्ठिआणंदजिकल्याणजिपढिस्थज्ञानभांडागारतः संप्राप्त पड्विशतिपत्रात्मकं श्रीमत् कुंवरजिसाहाय्येन, एतत् प्रकरणभाष्यपुस्तकं तु वटपद्रस्थ ( वडोदरास्थ ) आचार्य श्रीमोहन सूरिज्ञानभाण्डागारतः उपाध्यायश्रीप्रतापविजयमहाराजैः पानाय्य प्रदत्तं नूतनं चतुष्पत्रात्मकम् । एतत् पुस्तकत्रयेण संशोधनकर्मणि महत् साहाय्यं जातम् ततस्तेषां पुस्तकसाहाय्यकारकाणां महाशयाना भूरिभूरिधन्यवादमदानपु- रस्सरं महती उपकृति स्मृतिपथं नयामः । श्रीहेमचन्द्राचार्यपाठशालाध्यापकेन पण्डितअमृतलालमहाशयेन वीरवाइजैनपुस्तकालयकीयवाहकश्रीमत्पदमसीहीरजीनामधे- येन च प्रस्तावनालेखविपये अनेकपुस्तकावलोकनसाहाय्यं प्रदत्तं रे कल्याणं वाञ्छामि, पुस्तकावलंबनेन विद्वद्वर्यप्रवर्तकसुखसागरमहाराजेन सावधानमनसाऽविपरिश्रमेण संशोधितेऽप्यस्मिन् ग्रन्थे दृष्टिदोषवशात् अक्षरयोजकदोषाद्वा यत्र कुत्रचिदशुद्धयः भवेयुः तत्र कृपां विधाय संशोधनीयम् क्षन्तव्यं क्षमाधनैश्च विद्वगुणानुरक्तैः इति प्रार्थयते- श्रीखरतरगणावतंसकअनेकज्ञानभण्डारधार्मिकविद्यालयोत्पादकश्रीजिनकृपाचन्द्रसूरीश्वरचरणारविंदमधुकरशिष्यरत्नप्रवर्तकमुनिसु- खसागरमहाराजानां शिष्यः सज्जनकृपाकाटी-मंगलसागरो मुनिः ॥ वि. सं. १६६० वर्षे अक्षयतृतीयादिने पादलिप्तपुरे , किन्तु अस्य भाष्यग्रन्थस्य एका प्रति मिलिता सापि अशुद्रप्रायत्वात् अस्माभिः न मुद्रापिता *** > m ·- ॥ अहम् ॥ दुर्लभराजसदसीप्राप्तखरतरबिरुद-वसतिमार्गप्रकाशक-श्रीमजिनेश्वरसूरिविरचितम्- षट्स्थानकप्रकरणम्। SE श्रीमजिनपतिसूरिशिष्य-प्रवरपण्डित-श्रीमजिनपालविवृतवृत्त्युपेतम् धर्मोपदेशनविधौ रदनोत्थकान्तिः, सान्द्रोद्यती जनतनूर्विशदीचकार । अन्तर्विशुद्धिकरगीविजिगीषयेव, यस्य श्रियं जिनपतिस्तनुतात्स वीरः॥ १ ॥ श्रीमत्सूरिजिनेश्वरेण रचिते षट्स्थानके स्थानके, मुक्तिप्रस्थितभव्यपान्थनिवहस्याध्वव्यवस्थाकृतिः। वृत्तिर्मन्दधिया मया प्रकरणे प्रारभ्यतेऽत्रादरात् , संक्षिप्ता सुगुरोरुपासनविधेःप्राप्तार्थलेशस्पृशा ॥२॥ * “जिगीषयैव इति प्रत्यन्तरे ।

·प्रथम स्थानम् ॥१॥ त्यपि गम्भीरार्थे, ध्येऽभयदेवसूरिभिर्यथिते। तिपदम ख्यिा न्मिम यत्नः एवा ॥३॥ इह हि जगति प्रवरप्रभापटलप्रयोतितदिक्चक्रवालप्रभावातिशायिरत्नराजि रत्नाकर इव विराजितत्रिजगदुदरान्तर्वर्ति- पदार्थसार्थव्यवस्थापकप्रमाणोपपन्नस्याद्वादमतकोविदसंविग्नमहामुनिजनसंकुलेऽपि शुक्तिशकलासारप्रामाणिकनानाकुनयदेश- काखण्डपाखण्डिमण्डलवचाप्रपञ्चकदर्थ्यमानमानसानां प्रायः प्राणिनां निःस्वानामिव तथाविधप्रवरपुण्यपरंपरापरिपाकवि- नां न भवत्येव सप्रभावा प्रयत्नरत्नैरिव स्याद्वादकोविदसंविग्नः सद्गुरुभिः सह संपादितातिदारुणभवदारिद्रयोपद्रव- विप्रयोगः संप्रयोगः । स हि विध्वंसका कापथौघानां, मत्तमतङ्गजः संसारगतिवल्लीनां, सुधारससंसिक्तकल्पकन्दः सकल- कल्याणफलपरंपराणाम् । तदुक्तम्-"जायइ सुह रुजोगो, सहसा सिवलच्छिपस्थियाण धुवं । पावंति जं अधन्ना, न कयावि मणिच्छियं श्रमयं ॥ १॥ त भमन्तरेण तु भवचक्रभ्रमणमव संपद्यते । यदुक्तम् " धम्मायरिएण विणा, अलहता सिद्धिसाहणोवायं । अरय व्व तुंबलग्गा, भमंति संसारचकम्मि ॥१॥" चित्कथंचित्तथाविधभव्यतापरिपाकयोगात् संजा- तेऽपि तस्मिन् भव्यप्राणि मसदुपदेशविषप्रदानेन विफलीक्रियमाणे दुर्वारनिष्कारणवैरिणेव पाखण्डिमण्डलेन भगवान् परमकरुणारसपाथोनिधिः कापथशतसंतमसतरुणतरतेजोनिधिगुर्जरधराधीशश्रीमद्दुर्लभराजसमक्षं विपक्षविक्षेपपुरस्सरं च १ जायते शुभगुरुयोगः, सहसा शिवलक्ष्मीप्रस्थितानां ध्रुवम् । प्राप्नुवन्ति यधन्याः, न कदापि मनइच्छितम् अमृतम् ॥ २ धर्माचार्येण विना, अलभमानाः सिद्धिसाधनोपायम् । अरका इव तुम्बलग्ना, भ्रमन्ति संसारचक्रे ॥ E:- ·व्यवस्थापितसुविहितजनगृहिसदननिवासः प्रमोदितसंविग्नमुनिजनमन कुमुदखण्डः प्रवचनमहाप्रासादशिखरोन्नतकनककेतु- दण्डः सत्तांगमादिसमस्तविद्यावदातबोधरञ्जितसकलकोविदवरः शिवपथप्रस्थितसंविग्नमुनिजनाग्रेसरः सर्वप्रकारपरित्यक्त- भूरिः श्रीमजिनेश्वरमरिभव्यप्राणिगणोपचिकीर्षया निखिलशाक्यभौतादिपाखण्डिमण्डलाभिमतकुदेवकुगुरुकुधर्ममार्गखण्डनं प्रमाणोपपनसर्वज्ञसद्गुरुसद्धर्ममार्गस्वरूपप्रतिपादनमण्डनं पूर्वयुगप्रवरागमविरचितातिगम्भीरार्थगाथायुगलकविवरणरूपमिदं षट्स्थानकाख्यं श्रावकवक्तव्यतापरनामकं प्रकरणं चकार । तत्र चादावेव तावदेतत्प्रकरणमहापुरप्रवेशद्वारभूतं गाथायुगल- कमुपन्यस्यति स्म- कयवयकम्मयभावो, सीलत्तं चेव तह य गुणवत्तं । रिउमइववहरणं चिय, गुरुसुस्सूसा य बोद्धव्वा १ पवयणकोसल्लं पुण, छटुं ठाणं तु होइ नायव्वं । छट्ठाणगुणेहिं जुओ, उक्कोसो सावो होइ २ अस्य व्याख्या-व्रतानि-नियमाः, तानि चात्र स्थूलप्राणातिपातविरमणादीनि, तान्येव कर्म-परिकर्म पूर्वसेवा इत्यर्थः । तत्तार्थादेव यतिधर्मस्य । अथवा व्रतानि-सर्वथा प्राणातिपातविरमणादीनि, तेषां कर्म-परिशीलनमणुव्रतादिपालनरूपपूर्व- सेवालक्षणम् । ततः कृतं विहित व्रतपरिकर्म-महाव्रतप्रतिपचिहेतूनामभ्यासो येन स तथोक्तः, स एव कृतवतकर्मकः, तस्य भावस्तत्वम् । शब्दस्य हि प्रवृत्तिनिमित्तं भावो यथा वृक्षस्य वृक्षत्वम् । तथा च येन निमित्तेनाणुव्रतप्रतिपत्यादिना श्राद्धः कृतव्रतकर्माऽभिधीयते स कृतव्रतकर्मकभावः । अथवा व्रतानि-अणुव्रतादीनि, तेषां परिशीलनं मार्गश्रवणज्ञानादिरूपम् । * ·पदस्थानक प्रक म प्रथम स्थान ॥२॥ . अयमभिप्रायः,-यथा मन्त्रादिसिद्धये मान्त्रिकेण पूर्व चिस्थानपथ्याशनब्रह्मचर्यादिकमभ्यस्यते, तथा श्राद्धेनापि देशवि- रतेन भावतः सर्वविरत्यर्थिना पूर्वमणुव्रतादीनि निरतिचाराण्य पालनीयानि । अविरतेन तु देशविरत्यर्थिना श्रवणादीन्ये- वाभ्यसनीयानीति १॥ तथा शीलं-सच्चरितं तचायतनसेवादिरूपम् । ततः शीलवत्वं-सदाचारवत्वं, प्राकृतत्वाद्वकारलोपः। 'चः' समुच्चये । 'एव' इत्यवधारणे । तेन शीलवत्वमेवैकं श्राद्धस्य विशिष्टत्वमभिव्यनक्तीति । न चैतावता कृतव्रतकर्मत्वा- दीनां तदनभिव्यञ्जनकत्वप्रसक्तिः, शीलवत्त्ववत् तेषामप्येकैकशस्तदभिव्यञ्जनकत्वादिति भावः । एवमत्रेऽपि यथासंभवं वाच्यम् २ ॥ ' तह य गुणवत्तं ' इति । तथा च ' इत्यपि समुच्चये। "यावन्ति समुच्चये पदानि तावन्ति समुच्चय- पदानि" इति न्यायेन न पौनरुत्यशङ्कावकाशः । स्वात्मन्यतिशयविशेषोत्पादका धर्मा गुणाः, ते च तच्चतः सम्यग्दर्शनादयः, तद्यु त्वं णवत्वं-सूत्ररुच्यादिमत्यमित्यर्थः ३॥ तथा जुः-अकुटिला मति:-बुद्धिस्तया व्यव- हरणं-वृत्त्यर्थ व्यापरणं मजुमतिव्यवहरणं वचनाविसंवादादिरूपम् । 'चिय' इत्यवधारणे, स च शीलवत्वमेवे- तिवद्भावनीयः ४ ॥ तथा गुरूणां-लोके लोकोत्तरे च गौरवार्हाणामाचार्यमातृपित्रादीनां (शुश्रूषा-) आभिमुख- गमनादिप्रतिपत्तिलक्षणा सेवा गुरु श्रूषा । सा च 'बोद्धव्या ज्ञातव्या श्रावकस्य स्थानत्वेन । षष्ठस्थानोद्देश- पर्यन्तवतिज्ञातव्यपदादेव तत्तद्विशेष्यलिङ्गानुसारेण सर्वस्थानसंवन्धाद् गुरु श्रूपास्थानसंवन्धे लब्धेऽपि यन्त्र बोद्धव्य- पदोपादानं तत् समस्तस्थानानां गुरु श्रूया ध्यत्वेन तस्याः सर्वोत्कृष्टत्वतो विशेषेण ज्ञातव्यताज्ञापनार्थमित्यर्थः ॥१॥ प्रवचन शलमेव ' जिन सननैपुणमेव । 'पुनः शब्दः पूर्वस्माद्विशेषणार्थः । पष्ठं स्थानं विति, तिष्ठति ॥२॥ . *..

·प श्रावकोऽस्मिन्नवाहितमनस्कतया वर्चत इति स्थानं श्रावकस्य विशिष्टत्वाभिव्यञ्जक आचारविशेषः ॥६॥ 'तुः' एवकारार्थः, स च योजित एव । ' भवति' वर्तते 'बोद्धव्यं ' ज्ञातव्यम् । ततश्चैतैः 'षट्स्थानगुणैः ' षट्संख्यश्रा- वकानुष्ठानविशेषैः ' युक्तः' संगतः, उत्कृष्यते शेषेभ्य इत्युत्कर्षः-उत्कृष्ट इत्यर्थः, 'श्रावकः' तत्वतो यथावस्थितभगव- द्वचनोता ' भवति' संपद्यते । शेषास्तु नाममात्रेणैव । इति द्वारगाथायुगलकार्थः ॥ २॥ अथैषां स्थानानां किमर्थमेवं क्रमेणोपन्यास: ? उच्यते-सर्वेषां परस्परतो हेतुहेतुमद्भावादेरेवमेव सिद्धेः। तथाहि- समस्तशेषस्थानसाध्यत्वेन भावकत्वपदव्याश्च परमप्रकर्षरूपत्वेन मूर्द्धाभिषिक्ततया व्रतपरिकर्मण आदावुपन्यासः । यतः- " ने विणा परिकम्मेणं, सम्म संभवइ कजसंसिद्धी ।। परमा परमपयफला, सुमंतिणो मंतसिद्धि व्व ॥१॥ तदनन्तरं तस्यैवाऽऽद्यकारणभूतस्य शीलवत्वस्य । यतः " सीलैं हि सयायारो, सामन्नेणावि जस्स सो नत्थि । अइबालो व्व कह सो, सावगधम्मस्स जोगो त्ति ॥ १ ॥ " ततोऽपि शीलप्रधानकार्यभूतस्य गुणवचस्य । यतः-" सीलेणे वि किं तेणं, संकासेणं तु कासकुसुमस्स । जत्तो वरगुणवत्तं, रमणिज्जफलं न संपन्नं ॥१॥" गुणवच्चोपन्यासोत्तरकालं तु सामान्यतो "श्रावक वि" " इति प्रत्यन्तरे ॥ २ न विना परिकर्मणा, सम्यक् संभवति कार्यसंसिद्धि. । परमा परमपदफला, सुमन्त्रिणो मन्त्रसिद्धिरिव ॥ ३ शीलं हि सदाचारः, सामान्येनापि यस्य स नास्ति । अतिवाल इव कथं स, श्रावकधर्मस्य योग्य इति ॥ ४ शीलेनापि किं तेन, संकाशेन तु काशकुसुमस्य । यतो वरगुणवत्त्वं, रमणीयफलं न संपन्नम् ॥ .

·पदस्थानक प्रथम प्रकरणम् स्थानम् ॥३॥ गुणवचकार्यभूतस्य ऋजुमतिव्यवहरणस्य । यत: " रिउववहरणं जीए, संपाडिजइ प"सया सा उ। सग्गुणलच्छी विउला, जलनिहिवेल व्य विलसंती ॥१॥" तदनन्तरं ऋजुमतिव्यवहरणस्यैव प्र नकारणभूताया गुरुशुश्रूषायाः। यत:- परम स्स वि हेऊ, गुरुसुस्सू. पवड्डिया निय । कप्पलय व्व समुज्जुय-ववहरणस्स उ किमिह चुजं ॥ १॥" ततोऽपि तस्या एव प्रधान कार्यभूतस्य प्रवचनकौशलस्य । यतः-" कह पवयणकोसल्लं, तेसिं संभवइ नणु जडाणं च । जेसिं गुरुसुस्ससा, नाभिमुही भारइ व्व सया ॥१॥" तदेषामेवं क्रमोपन्यासे तात्पर्यम् । तत्रापि व्रतपरिकर्मणि यत् पूर्व श्रवणस्याभिधानं तत् श्रवणस्यैव सर्वस्थ मूलत्वख्यापनार्थम् । • च-"सुचा गइ कल्लाणं, सुच्चा जाणइ पावयं । उभयं पि जाणई सोचा, जं सेयं तं ायरे ॥ ॥" न तथापि किमेतत्स्थानषट्कयुक्तस्यैव श्रावकता ? उत श्रावकस्य : षट्स्थानयोगः ? न वदाद्या, तद्विकलस्यापि स्ने श्रा त्वश्रवणात् । तदुक्तम्-"धम्मेरयणस्स जोग्गो, अक्खुद्दो ? १ ऋजुव्यवहरणं यया, संपाद्यते प्रशंसिता सा तु । सद्गुणलक्ष्मीविपुला, जलनिधिवेलेव विलसन्ती ॥ २ परमफलस्यापि हेतु-गुरुशुश्रूषा प्रवर्धिता नियमात् । कल्पलतेव ममृजुक-व्यवहरणस्य तु किमिहाश्चर्यम् ॥ ३ कथं प्रवचनकौशल्यं, तेषां संभवति ननु जडानां च । येषां गुरुशुश्रूषा, नाभिमुखी भारतीव सदा ॥ ४ श्रुत्वा जानाति कल्याणं, श्रुत्वा जानाति पापकम् । उभयमपि जानाति श्रुत्वा, यत् श्रेयस्तत् समाचरेत् ॥ ५ धर्मरत्नस्य योग्योऽक्षुद्रो रूपवान् प्रकृतिसौम्यः । लोकप्रियो रो, भीरुरशठः सदाक्षिण्यः ॥

·रूववं २ पंगइसोमो ३ । लोयप्पिो ४ अकूरो ५, भीरू ६ असढो ७ सदक्खिनो ८ ॥१॥ लजालुभो ९ दयालू १०, मज्झत्थो सोमदिहि ११ गुणरागी १२ । सक्कह १३ सपक्खजुत्तो १४, सुदीहदंसी १५ विसेसन्नू १६ ॥२॥ वुड्डाणुगो १७ विणीमो १८, कयन्नुभो १९ परहियत्थकारी य २० । तह चेव लद्धलक्खो २१, इगवीसगुणो हवइ सढो ॥३॥" नापि द्वितीयः । यदा हि प्रागेव श्रावकत्वमस्ति तदा किमनर्थकेन षस्थानयोगेन । किञ्च-'छट्ठाणगुणेहिं' इत्यादिना विरुद्धा- भिधानेन , इति चेत् , नैवम् , सामान्यविशेषभावेनोभयस्याप्युपपत्तेः। तथाहि-यत् शास्त्रे स्थानयोगमन्तरेणापि श्रावकत्वं श्रूयते तत् सामान्येन विशिष्टश्रावकत्वयोग्यतामाश्रित्येत्यवगन्तव्यम् , अत एव तत्र 'धम्मरयणस्स जोग्गो' इत्युक्तम् । पदस्थानयोगे तूत्कृष्टश्रावकता, अत एव तत्र, 'उकोसो सावगो होइ' इति प्रत्यपादि । तदुद्देशेन च-" संपत्तदंसणाई, पइदियह जइजणा सुणेई य । सामायारिं परमं, जो खलु तं सावगं चिंति ॥ १॥" इत्यादि शास्त्रम् । शेषं त्वपुनर्बन्ध- काद्यवस्थावर्तिस्वरूपाभिधानपरमिति व्यवसेयम् । अपुनर्बन्धकाधवस्थायां हि प्रणश्यतीव प्रबलतरमिथ्याभिनिवेशपिशाचा, समुन्मिषतीव प्रभाकराकारः सद्बोधः, समुल्लसन्तीव धर्मशुश्रूषाधङ्करकोव्य इत्यलमतिप्रसङ्गेन । प्रकरणादौ नमस्कारानुपन्या- सच प्यत एव न क्रियत इति प्रस्तुतमारभ्यते । १ लज्जालुको दयालु-मध्यस्थः सौम्यदृष्टिगुणरागी । सत्कथः सपतयुक्तः, सुदीर्घदर्शी विशेषज्ञः ॥ २ वृद्धानुगो विनीतः, कृतज्ञकः परहितार्थकारी च । तथा चैव लब्धलक्ष्य, एकविंशतिगुणो भवति श्राद्धः ॥ ३ संप्राप्तदर्शनादिः, प्रतिदिवसं यतिजनात् शृणोति च । सामाचारी परमां, यः खलु तं श्रावकं ब्रुवते ॥

·पदस्थानक - - प्रकरणम् ॥४॥ अथ प्रकरणावतारायाह-अत्र व्याख्यति । 'अत्र' अस्मिन् गाथाद्वये विशिष्टा- संक्षिप्तनिःशेषाभिधेयविषयत्वेन प्रधाना आख्या-भणितियाख्या । अथवा 'अत्र' अस्मिन् गाथाऽभिधेये स्थानषद्के विविधा-चतुष्टा(ष्टया)दिभेदाभिधानेन नानाप्रकारा आख्या व्याख्या क्रियत इत्यध्याहारः । 'इति' प्रकरणावतारावान्तरवाक्यार्थः ।। साम्प्रतं व्रतपरिकर्मणो भेदोद्देशपुरस्सरं तत्प्रथमभेदं श्रवणं प्रतिपादयन् यादृशाद्गुरोर्यादृशेन च यत् कर्तव्यं तदाह- वयपरिकम्मत्तं, चउठिवह इ वि पढ तु। गुरुणो गी र ओ, वि ए अ ग्गहपरो ॥३॥ व्याख्या--' कृतव्रतपरिकर्मत्वं' पूर्वो शद्धार्थ तत् 'चतुर्विधं' चतुष्प्रकारम् । तदुक्तम्-"कयवयपरिकम्मत्तं, चउन्विहं सुणइ जाणइ तहेव । इच्छह गिण्हइ तत्थ य, सुणेइ जं जह य तं वुच्छं ॥१॥" 'शृणोत्येव' आकर्णयत्येव, तावदित्यु मे। 'प्रथम' पूर्व ज्ञानेच्छाग्रहणेभ्यः । तुरेवकारार्थों योजित एव । ' रोः' ज्ञानादि णगणोपेततया सच्छा पदेशकतया च गौरवाईस्याचार्यादेः सकाशात् । तदुक्तम्- "धर्मे तीर्थकृतां यथैव गदितं तत्त्वं तथैवानिशं, यो जानाति करोति चाऽऽदि- शति चाऽसङ्गः स दिव्यो गुरुः । तस्योपामिपास्तकल्मपभरां भक्या गृहस्थैदृढं, कुर्वद्भिः परमोपदेशमिषतः किं किं फ.. व्रतपरिकर्मत्वं, चतुर्विधं शृणोति जानाति तथैव । इच्छति गृहाति तत्र च, शृणोति यद् यथा च तद् वक्ष्ये ॥ 65 ·नाप्यते ॥१॥" कीदृशाद्गुरोः ? 'गीतार्थात् ' सम्यक्प्रवृत्तिहेतुसूत्रार्थविदः । तदुक्तम्-"गीयं भन्नइ सुत्तं, भत्थो तस्सेव होइ वक्खाणं । गीयस्स य अस्थस्स य, संजोगा विति गीयत्थं ॥१॥" भनेन चासाधारणविशेषणोपादानेन समस्ततद्गुणोपसंग्रहः सूच्यते । तादृशस्यैव शुद्धधर्मप्ररूपकत्वाधिकारित्वात् । तदुक्तम्--" देसकुलजाइरूवी, संघयणी थिइ- जुमो प्रणासंसी । अविकत्थणो अमाई, थिरपरिवाडी गहियवको ॥ १॥ जियपरिसो जियनिदो, मज्झत्थो देसकालमावन्न । आसन्नलद्धपइभो, णाणाविहदेसभासन्नू ।।२॥ पंचविहे, आयारे, जुत्तो सुत्तत्थतदुभयविहन्नू । आहरणहेउकारण-नय निउणो गाहणाकुसलो ॥३॥ सेसमयपरसमयविऊ, गम्भीरो दित्तिमं सिवो सोमो । गुणसयकलिओ जुग्गो, पवयणसारं परिकहेउं ॥४॥" साम्प्रतं हि देवादिस्वरूपस्यापि गुरूपदेशमन्तरेण दुर्जेयत्वात् परीक्ष्य धार्थिना विशेषविद् गुणगणोपेत एव सद्गुरुरङ्गीकार्य इति विशेषतस्तद्गुणोपवर्णनम् । अनेन च सद्गुरुस्वरूपाभिधानेन पाखण्डिमण्डलाभिमतगुरूणां १ गीतं भण्यते सूत्रम् , अर्थस्तस्यैव भवति व्याख्यानम् । गीतस्य चार्थस्य च, संयोगाद् ब्रुवते गीतार्थम् ॥ २ देशकुलजाति रूपी, संहननी धृतियुतो शिंसी । अविकत्थनो यी, स्थिरपरिपाटिर्गृहीतवाक्यः ॥ ३ जितपरिषद् जितनिद्रो, मध्यस्थो देशकालभावज्ञः । आसन्नलब्धप्रतिभो, नानाविधदेशभाषाज्ञः ॥ ४ पञ्चविधे आचारे, युक्तः सूत्रार्थतदुभयविध(धि )ज्ञः । आहरणहेतुकारणनयनिपुणो ग्राहणाकुशलः॥ ५ स्वसमयपरसमयविद्, गंभीरो दीप्तिमान् शिवः सौम्यः । गुणशत लितो योग्यः, चनसारं परिकथयितुम् ।।

·पदस्थानक
प्रकरणम्
स्थानम्
6
दिविकल मिगुरुत्वमर्थादुक्तं भवति। तदुक्तम्-"सर्वामि पिणः सर्व-मोजिनः सपरिग्रहाः। अनाचारिणो
ज्ञानमहा
मिथ्योपदे । गुरवो न तु ॥ १॥" कथं श्रृणोति ? इत्याह 'विनयेन' नम्रत्वमनाप्रसादाञ्जलिपग्रहादिप्रतिपत्तिलक्षणो
विनयस्तेन करणभूतेन । 'अ ग्रहपरर' इति, उ रिनि गृहीतोऽस्मि' इति मन्यमान इ थैः । अनेन च
तस्यार्थित्वं दर्शितं भवति । तदुक्तम्--" अत्थी उ जो विणीभो " इत्यादि । 'च' अनुक्तसमुच्चये। तेन स र्थ्यमन्त्रा-
प्रतिकृष्टर क्षणमपि रूपद्वयम सिद्धं तस्य समुचितं भवति । तखतस्तादृशस्यैव तथाश्रवणोपपत्तेः । इति थार्थः ॥३॥
अथ प्रश्नपूर्वकं श्रोतव्यवस्तुतच्चमुपदिशन् श्रवणविधिमाह---
को देवो को धम्मो, को
याराहणे
त्ति । गीयर पायमूले, णेइ विगहाइपरिमुक्को ॥ ॥
व्याख्या--'क' किंलक्षणः 'देवः' कादीनामपि स्तोतव्यतयाऽऽराध्यतमः । कर 'धर्मः' दुर्गतिगर्तनिपतजन्तु-
जातधारणप्रवणः परिणामस्तत्पूर्वकमनुष्ठानं च । को 'तदाराधनोपायः' देवप्रसादनविधिः। वा द्रा समुच्चये । इस्वत्वं
प्र तत्वात् । “ यस्य येनार्थसंबन्धो दूरस्थस्यापि तस्य सः" इति न्यायाद् व्यवहितस्यापि देवस्य तच्छद्रेन परामर्शः ।
इतिशदः प्रष्टव्यवस्तुसमाप्त्यर्थः । एतत् सर्व 'गीतार्थपादमूले' पूर्वोपदर्शितस्व चिार्यादिसमीपे । अत्र च पुनर्गीतार्थ-
ग्रहणं चित्कदाचि रोरभावे सा न्यसाध्वादेरपि गीतार्थस त् श्रोतव्यमिति ज्ञापनार्थम् ,
व श्रोतव्यमिति ज्ञापनार्थम्, लादिदोषात् शेषसम-
प्रगुणाभावेऽपि व्याख्यातुर्गीतार्थत्वस्याभ्यर्हितत्वेन सर्वाधि रित्वसमर्थत्वात् । 'भृणोति' कर्णयति 'विकथादिपरिमुक्तः'
.
॥५॥

·स्यादिविरुद्धकथाविकला, धर्मकथाप्रस्तावे शेषकथायाः सर्वस्या एव विकथात्वात् । तदुक्तम्-" इथिकहा भत्तकहा, रायकहा चोरजणवयकहा य । नडनट्टजल्लमद्दिय, सा विकहा देसिया समए ॥१॥ अत्र च 'जल त्ति' वरनाखेलका 'मद्दियत्ति' मलाः । प्रादिशब्दान्निद्रादित्यागग्रहः । तत्यागाच्च शेषसमस्तश्रवणविधिपरिग्रहः। तदुक्तम्-" निहाविगहा- परिच-जिएहिं गुत्तेहिं पंजलिउडेहिं । छन्दमणुयत्तमाणेहिं, उवउत्तेहिं सुणेयन्वं ॥१॥” इति गाथार्थः ॥ ४ ॥ अथाद्यप्रश्नस्य रागादिभी रहित एव देव इत्युत्तरमभिधित्सुस्तेषामनर्थहेतुत्वं तद्वतां चानर्थसंपत्तिं तावदाह- रागो दोसो मोहो, तिन्नि वि संसारकारणं एए । रागंधा जमणत्थं, लहंति न तरामि तं भणिउं ॥५॥ व्याख्या--'रागः' अभिष्वङ्गलक्षणः, 'द्वेषमोही' चक्ष्यमाणलक्षणौ । एते त्रयोऽपि, न तेष्वेकतम एवेत्यपिशब्दार्थः। 'संसारकारणं' भवनिवन्धनं भवन्ति । अतः कथं तद्वान् देवो भवति । तस्य वीतरागतया सर्वज्ञत्वेनाभिमतत्वादित्यभिस- न्धिः । अथैतेषु मध्यात् प्रथमं तावद् रागविशेषस्य कामस्यैव चेष्टितं फलं चोपदिदर्शयिषुस्तत्फलस्य वचनागोचरत्वमाह- ' रागान्धाः' कामान्धाः 'ज' इति य कञ्चनानिर्वाच्यस्वरूपम् 'अनर्थ' व्यसनम्-इह हि लोके निरन्तरार्तध्यानच्यव्या- भ्यादिकं परलोके तु नरकादौ तप्तायोमययोषिदालिङ्गनादिकमतिदुःसहं 'लभन्ते ' प्राप्नुवन्ति । 'त' अनर्थ 'न तरामि १ स्त्रीकथा भक्तकथा, राजकथा चौरजनपदकथा च । नटनाट्यजल्लमल्लाः, सा विकथा देशिता समये ॥ २ निद्राविकथापरिव- र्जितैर्गुप्तः प्राञ्जलिपुटैः । छन्दमनुवर्त्तमानै-रुपयुक्तैः श्रोतव्यम् । -

·क
.
नोम्पहमिति
खि म , तिप्रचुर स्य इति गाथार्थः ॥५॥
तष्टि
हीलिंति धाम 'निधि विति । चाडूणि इस्थिवग्गे, करिति पाएसुनिवडता ॥६॥
व्याख्या-'हीलयन्ति' तदनुष्ठानतिरस्कारेणावमानयन्ति धर्मिवर्ग' धार्मिकजनसमूह, लौकिकधर्ममात्रप्रवृत्तमपि, किं
र्लोकोत्तरिककेशोन्लु ब्रह्मचर्यादिदुष्करा नप्रवृत्तम् । तथा च तत्प्रलापा:-" स्त्रीमुद्रां झपकेतनस्य महतीं सर्वार्थसंप-
करी, ये मूढाः प्रविहाय यान्ति धियो मिथ्याफल सिणः । ते तेनैव निहत्य निर्दयतरं नग्नीकृता मुण्डिता, केचित्
प शिखी व जटिला पालिका परे ॥१॥" तथा' गै' तपःसंयमादिलवणं मोक्षपथं 'निन्दन्ति' भाषन्ते ।
तथा चाहुः-" तपांसि यात चित्राः, संयमो भोगव ना।
'त्रुवते' प्ररूपयन्ति पुरुषार्थतयेति शेषा,
'उन्मार्ग' विषयप्र प्रधान दुर्ग पथम् । यदाहुः पिर खाद च सौ शोभने ! यदतीतं वरगात्रि ! तन्नते। न हि
भीरु ! निवर्तते, समुदयमात्रमिदं कलेवरम् ॥१॥” तथा 'चाटूनि' दैन्याभिव्यञ्जकसामवादविशेषास्तानि च 'स्त्रीवर्गे'
योषिजने 'कुर्वन्ति ' विदधति 'पादयोः' चरणयोः 'निपतन्तः' प्रणमन्तः । एतद्धि सत्पुरुषाणामतीव लजावई,
कामान्धानां त्वन्यदप्येवंविधं मण्डनमिव ॥ इति गा र्थः ॥ ६ ॥
१ अन्यत्र तु-चारलोचने !' इति दृश्यते ।
॥६॥

·सव्वे वि जइ . - - तदेवं कामचेष्टितं तत्फलं चाभिधायाऽथ रागवतोऽदेवत्वमापादयिष्यन् सर्वजनसाधारणचरितत्वमाह-- जइ जी ,मे 'दि वहति । हारणमि रिए, कह देवो होइ अब्भहिओ ७ व्याख्या--'सर्वेऽपि' समस्ता अपि, न तु केचिदेवत्यपिशब्दार्थः । :' एवकारार्थः । यदीत्यभ्यु मे। 'यदि' चेत् 'जीवाः' प्राणिन एकेन्द्रियादयः पन्द्रियान : ' मैथुनसंज्ञायां' मोहवेदोदयसंपाद्याध्यवसायविशेषरूपायां, हन्दीत्युप- दर्शने, दृष्टमेतदित्यर्थः, वर्तन्ते ' प्रवृत्तिं कुर्वन्त्येव । तत्र संज्ञिप न्द्रियाणां तावत्तत्र प्रवृत्तिः स्फुट तिरेव । एकेन्द्रिया- णामव्य संज्ञानामप्यशोकवकुलादीनां वनस्पतिविशेषाणां रणन्नू पुरतरुणीचर ताडनमुखासवप्रक्षेपादिविधानतो हर्षवि प- जन्यपुष्पोद्मोपलम्भादनुमीयते । तद्दष्टान्तेन पृथिव्यादीनामपि । तथा च रागवतो देवस्यापि मैथुनप्रवृत्तौ 'साधारणे' सर्वप्राणिनां समाने ' चरिते' चेष्टिते सनि 'कथं । केन प्र रेण 'देवः' पूज्यतमः ' भवति ' संपद्यते ' अभ्यधिक: शेषप्राणिभ्योऽत्यन्तमुत्कृष्टः ? न कथञ्चिदित्यर्थः, उत्कर्षदेतो रागामावस्य सर्वथाप्यभावात् । इति गाथार्थः ॥७॥ सांप्रतं सर्वजनसमानचरितत्वेन रागिणो देवत्वाभाव पदर्शयंस्तद्रहितस्य देवत्व पसंहर हि- जइ तो वि स र' हणु। तम्हारा को, दे जियव्वो ८ १ ' मैथुने प्रवृत्तौ ' इत्यपि प्रत्यन्तरे । रे, होगे

·प्रथम
पदस्थानक
प्रकरणम्
स्थानम्
॥७॥
व्याख्या-यदीत्यभ्युपगमे । "यदि ' चेत् 'सोऽपि देवत्वाभिमतोऽपि, आस्तामन्यः, किम् ? इत्याह-'समानगुणा'
विषयाद्यासेवन तुल्यधर्मा 'लोकेन' रागादिमता सामान्यजनेन तदेति शेषः। 'तस्य' सामान्यजनस्य 'तारका' प्रणा-
मादिना सं रसिन्धुपारप्रदः ' कथं नु' इत्यनुस्वारलोपः प्राकृतत्वात्, केन प्रकारेण ?, नुर्नन्वर्थे अक्षमायाम् । ततश्च न
क्षम्यत एतत्-यदुतासावपि तारक इति । ननु का सचेतनः सरागस्य देवत्वमभ्युपेयात् ? वीतरागस्यैव सर्वकर्तुरनादिसि-
द्वस्येश्वरादेर्देवत्वेनाभ्युपगमात् , ततः किमनेनानभ्युपगतोपालम्भेन ? इति चेत्, सत्यमेतत् , किन्तु तस्य सदा सीसंसर्गि-
त्वेन वीतरागताया एव चिन्त्यत्वात् । तथा चोक्तं वाक्पतिराजेन--"देवद्धद्धपरिडिय-गोरिहराराहाणिकहिययं व । खंडत्तण
पणमह, परिट्टियं तिनयणमयंकं ॥१॥" तथा-" गणवइणो सइ संगय-गोरीहरपिम्मरागविलियस्स । दन्तो वाम-
मुहद्धंत,-पुंजिओ जयइ हासु न ॥२॥ न च सर्वमेतदर्वाचीनावस्थस्यैवेति वाच्यम् । अनादिसिद्धत्वरूपपरावस्थायाः
सर्वकर्तृत्वस्य च प्रमाणविरोधात् । एवं विष्णुप्रभृतिष्वपि वाच्यम् । रागद्वेपाभावयतो रागद्वेपमोहाभाववतश्च देवत्वोपसंहा-
रस्य वक्ष्यमाणत्वेऽपि यदत्र केवलरागाभाववतो देवत्वोपसंहरणं तद्दोपलेशसद्भावस्यापि सर्वथा देवत्वस्याभावख्यापनार्थमि-
वगन्तव्यम् । यतः स नगुणस्य तारकत्वं नोपपद्यते, तस्मात्कारणात् 'रागविमुक्तः' नीराग एव ' देवः . राध्यतमः
'प्रतिपत्तव्यः.' ङ्गीकार्यो मुक्तयर्थिभिराराध्यत्वेन । इतिशद्रो रागानुगतवक्तव्यतासमात्यर्थः । इति गाथार्थः ॥८॥
१ देहार्धापरिष्ठितगौरीहराराधनकहृदयमिव । खण्डत्वेन प्रणमत, प्रतिष्ठितं त्रिनयनमृगाकम् ॥ २ गणपतेः सदा संगत-
गौरीहरप्रेमरागवीडितस्य । दन्तो वाममुखार्धान्त-पुंजितो जयति हास इव ॥
.
-
-
॥७॥

·अधुना तपस्यापि फलं चेष्टितं चाभिषित्तुस्तल्लक्की पाह- दोसों कि मच्छरितं, परसुणल्याचकारिया बुद्धी । परउवधायपरो वा, अज्झवसाउ ति दोसो उ९ व्याख्या-"द्वेषोऽपि"अमोऽपि "मस्सरित्वं"परगुणासहिष्णुत्वम्, तदेव किम् ? इत्याह-'परगुणोपघातकारिता बुद्धिा' "कथं मयाऽन्यगुणा हन्तव्या ?" इति परगुणोपपातकारितायां परगुणोपघातकारिका. वा सामान्येन मतिः । गाथान्तर्वर्ती द्वेषशन एवं योज्या, "परोपघातपरो वा अन्यजनव्यापादननिष्ठौ वा 'अध्यवसाया" परिणाम विशेषों द्वेषः, इति, गाथान्ते संभन्त्स्यते । पुनषिपदोपादानं तु लक्षणान्तरसंवद्धतया न दुष्टमिति । पूर्वत्र हिं गुणेष्वेव, अत्र तु गुणिन्यपि, घातबुद्धिः। तथा पूर्वत्र सामान्येन, भत्र तु: शत्रुप्रभृतिविशेषनिष्ठतयेति विशेषः । ' इति.''द्वेपलचूणपरिसमाप्त्यर्थः । 'तु: " पूरणार्थी। यद्वा सर्वेऽप्येते द्वैषस्यैव पर्यायाः, अतश्चैवंविधद्वेषवान् कथं देवः ? इत्यभिप्रायः । इति गाथार्थः ॥९॥ सांप्रत द्वेषफलस्याप्यत्यन्त वचनागौचरत्वमाह- दोसेणं जमणत्थं, जीवो पावेइ गरहणाईयं । को तं वन्नेउमलं, जीवन्तो वासकोर्डि पि ॥१०॥ व्याख्या-द्वेषेण" अमर्षण हेतुभूतेन ‘यं' कमपि 'अनर्थ' व्यसनं, 'जीवः' प्राणी 'प्रामोति' लभते । जात्यपेक्षयक वचनम् । “गईणादिकम्' गर्हणं तत्समक्षं निन्दनम् , आदिशद्वात्, खिसादिपरिग्रहः । दीर्घत्वं प्राकृतत्त्वात् । इहमवे, वाचनि- काऽशुभफलप्राप्तिस्तावदेवम् , कायिकी तु सूत्रकार एव दर्शयिष्यतें । परभवे तु क्रकचपाटनकुम्भीपाकादिकं महाघोरं फलमिति TA

·-
म
यस्थानक
प्रकरणम्
रूपानम्
॥८॥
आदिशद्धार्थः । 'क' पुरुषविशेष: 'तं' अनर्थ द्वेपसंपाचं 'वर्णायितुं' उत्कीर्तयितुं ' अलं' समर्थः १, न कश्चिदित्यर्थः ।
कीदृक् ? इत्याह--'जीवन् ' प्राणान् धारयन् ' वर्षकोटिमपि' वत्स क्षशतमपि, पास्तां वर्षशतायायुरित्यपिशद्वार्थः,
अनन्तत्वात्तदनर्थस्य । इति गाथार्थः ॥ १० ॥
अथ तच्चेष्टितमाह-
पिइ इभइणिभजं, दोसेणं णइ त्तमवि निद्धं । परलोया मकंडे, विओ नत्थि जे न करे ११
व्याख्या-पित्रादयः प्रसिद्धाः। पितृमातृभगिनीभार्यमिति समाहारद्वन्द्वः। एतत्सर्व पुत्रपर्यन्तं 'द्वेषेण' अमर्षेण हेतुभू
'हन्ति ' विनाशयति । अपिर्मिनक्रमः, तेन । धमपि, भास्तामुदासीनं द्विष्टं चेत्यपिशद्धार्थः । पुत्रस्य पृथग्निर्दै ो गृह-
कुटुम्बाद्याधारत्वेनाति ग्धत्वख्या र्थिः । एतच्च कोणिकराजपरशुरामायुदाहरणैः सर्व सुप्रसिद्धमेव । एवं ' परलोकानां'
आत्मव्यतिरि t पित्राद मेव । अथवा पित्रादिभ्यः स्वजनेभ्योऽन्येषां प्रातिवेश्मिकादीनां लोका काण्डे
राधाभावेनाप्रस्ताव एव 'कुपितः ' रुष्टः सन् 'तत् ' अकृत्यं 'नास्ति' न विद्यत एव जगति 'यत्' सौ द्वेषवान् ‘न
करोति,' स्वपरलोकेषु वधाक्रोशमार पर्यंतानन्तानर्थसार्थसंपादकत्वात्तस्य । इति थार्थः ॥ ११ ॥
अथैहभविकं कायिक, तस्यानर्थफलमाह-
पच्छा लोएणं , उब्बज्झइ + ई सूलाए । पोइ तिक्खाए, छिज्जइ सिघायमाईहि १२
-
.
hr
॥८॥

·- , व्याख्या-'पश्चात् ' इति स्व दिवधानन्तरं । केन' राजादिष्टदण्डपाशिकादिजनेन 'सः' इति स्वजनांदिहन्ता 'उद्ध्यते' कण्ठपाशादिवन्धन अधोमु पादादिवन्धेन वा वृक्षादौ संयम्यते, 'हन्यते च' मुष्टियष्टिलोष्ठादिभिराभूमिपातं ता ते, चः समुच्चये, 'शूलाया' चा 'तीक्ष्णायां' तिनि ताग्रस्थूणायां 'प्रोयते' मर्मप्रदेशव्यधपूर्वकं स्पूयते, 'छि ते' वा शिरश्छेदादिना द्विधा क्रियते, ' सिघा दिभिः शकुन्तमहारादिभिः । इति गाथार्थः ॥ १२ ॥ रागद्वेषयोरन्यतरभावेऽप्यन्यतरस्याभावात् चिदीपनिर्दोषता भविष्यतीति शङ्कानिरासाय तयोः कृतकत्वानित्यत्वयो- रिवान्योन्याविनाभावमाविर्भावय हि- रागवि यादभिन्ने, दोसो तलि गोयराणन्ने । रागो म्हा दुन्निवि, अप्रोन्न या इमे लोए ॥१३॥ व्याख्या-'रागविषयात् ' सदा कूलत्वेन प्रीत्युत्पत्तिस्थानाघोषिदादेरिन्द्रियार्थात् ' भिन्ने' अभेदवति स्मिन्नेव विषय इत्यर्थः। तोऽपि प्रतिकूलेऽतथाविधेऽपि वा विपर्ययात्तथाविधबुद्धिविषये 'द्वेषः' धो भवति, यथाऽन्तःपुरदा दे चेल्लनादेव्यां श्रेणिकस्य । तथा ' तद्विषयगोचरानन्यस्मिन् ' इति तद्विषयो-द्वेषविषयः, स चासौ गोचरश्च-इन्द्रियार्थश्चेति कर्मधारयस्तस्मात् । तेनायमर्थः-अत्यन्तप्रतिकूलत्वेन द्वेपोत्पत्तिस्थानागोचरा त्रुप्रभृतेरनन स्मन्-तरि व तोऽप्य- नुकूलेऽतथाविधेऽपि वा विपर्ययात् तथा द्धिविषये ' रागः ' प्रीतिर्भवति, यथा पर्युषणायां बन्दिमो देिशे यो रपता- वुदायननृपस्य । यत एवमेकविषयत्वमनयोः 'त ' ततो हेतोः द्वावपि 'अन्योन्य ।' एकवि त्वेन परस्परानुषक्तौ - varam mins +HOT

·, प्रदीपे
पदस्थानक
प्रकरणम्
स्मान
॥९॥
इमौ ' एतौ रागद्वेषौ । यथा चैवं
शोष्णस्पर्शाविवेकाधारावपि,, नान्यथा प्रकृतशहानिरासः । ननु
सूक्ष्मसंपरायगुणस् नवतः सूक्ष्मलोभलप सद्भावेऽपि द्वेषाभावात् कथमेकाधारता ? इत्यत, ह-' लोके' स्थूल-
वति सामान्यजने। । कथं लोकोत्तरगुणस्थानवर्तिना तेन व्यभिचारः । एवं च कथमेकमावेऽच्याभावादीपदापि
`ो । खण्डिमण्डलाभिमतदेवानाम् ? कार्याभिव्यङ्गयस्थूलतरकप कतत्वात्तेपाम् । इति गाथार्थः ॥ १३ ॥
एवमनयोस्तुन्यविषयाधारतया. साम्यं यं तुल्यफलत्वमुपदर्शयंस्तद्वतो. देवत्वाभावमाह-
इह लोए निंदखिसं, लहंति परलोए नरयदुक्खाई। रागहोसेहितो, तेसु ठिओ कहः देवो ति॥१४॥
व्याख् -' इह लोके' , जन्मनि 'निंदाखिसं' इति तत्समक्षं गर्हणं निन्दा, लोकसमचं जात्यायुद्धट्टनं हिंसा,
हारः । 'लभन्ते' प्राप्नुवन्ति, 'परलोके.' जन्मान्तरे 'नरकदु: पनि दुर्गतिया , 'रागद्वेषाभ्यां' हेतुभूताभ्यां
तद्वन्तः प्राणिन इत्यर्थः। थैतदुभयदोपवतो देवत्वाभावमुपसंहरमाह- एवं 'तयो' रागद्वेषयोः 'स्थितः' वर्तमान:
कथं ,देव इति पूर्ववत् । रागा मातमानसत्वादसर्वज्ञत्वादन्यभिचा प्रणेतृत्वात नैव देवत्वम् । इति. गाथार्थः ॥१४॥
अथ मोहस्य
दर्शयन् रागद्वे गोरपि तन्मूलत्वमाह-
णत्थाण रणं
। रागद्दोसावि फुड, पभवा निच्छओ एस ॥१५॥
-
मोहो पुण
॥९॥

·. - व्याख्या-'मोहः" असम्यातिपचिः, पूनम्शब्दो रागद्वेषाम्यामस्य विशेषणार्थः । 'अबानम्' इति न कुत्सायां, तेन मिथ्याज्ञानमित्यर्थः। 'सकलानर्थानां' ऐहभविकादिसमस्तव्यसनानां पूर्वोपदर्शितानां कारणं' हेतुः 'तत्' इति अज्ञान- मेव । ' तुः ' अवधारणे । तदुक्तम्-" अज्ञानं खलु कष्टं, क्रोधादिभ्योऽपि सर्वपापेभ्यः । अर्थ हितमहितं वा, न वेत्ति येनावृतो लोकः॥१॥" ननु रागद्वेषयोरेव सर्वानर्थसंपनिष्पादकता निःसीमास्ति, तत्किमस्य ताभ्यां सकाशादाधिक्यम् । मत आह-' रागद्वेषावपि ' भास्तामनर्थसार्थस्तत्संपादकावपि रागद्वेषावित्यपिशब्दार्थः । ' स्फुटं' व्यक्तमिति प्रभवन- क्रियाविशेषणम् । ' तत्प्रभवौ ' मोहोद्भूतौ 'निश्चयः' निर्णय एषः, नात्र संशयः । मोहस्य मूलप्रकृतित्वेन रागद्वेषयोर्लो- भक्रोधपर्यायविशेषतया तदुत्तरकार्यपरिणामरूपत्वात्तत्कार्य तत्त्वतो मोहकार्यमेव, विषाजीर्णव्यापादनवत् । इति गाथार्थः ॥१५॥ अथ मोहस्य चेष्टितं स्पष्टयंस्तस्यानर्थहेतुत्वक्रममाह - अन्नाणंधा जीवा, पाणिवहाईसु जं पयति । तत्थ य असुहं कम्म, तत्तो नरयम्मि दुक्खाई ॥१६॥ व्याख्या-'प्रज्ञानान्धाः' मिथ्यादर्शनोपहतसदृष्टयः 'जीवा: ' प्राणिनः 'प्राणिवधादिषु' स्थूलजीवहिंसादिषु, अनेन तन्मूलद्वेषकार्य प्रतिपादितम् , आदिशद्वात् तन्मूलरागकार्य मद्यमांसाङ्गनासङ्गादिपरिग्रहस्तेषु । 'यत्' यस्मात् 'प्रवर्तन्ते' उद्यच्छन्ति । तत्र च' तत्प्रवर्तने च सति 'अशुभं' कटुकविपाकतया संवेद्यमसातादिलक्षणमशोभनं 'कर्म' ज्ञानावरणीया- पष्टप्रकारमपि बध्नन्तीति शेषः । ततः' तस्मात् बद्धात् कर्मणः सकाशात् 'नरके' इति दुर्गतिमात्रोपलवणं, तेन तिर्यग्- - ,

·पदस्थानक
प्रथम
स्थानम्
म्
॥१०॥
सो नजइ
मानुषत्वादिगतौ सर्वत्रापि 'दुःखानि ' दुःसह आणि पनि प्नुवन्तीत्यध्याहारः । तदेवं रागादित्रयवतो देवस्यापि
भवभ्रमणमेव, न तु लोकनि रिकत्वं, स्वयमेवास्वस्थत्वात् । इति गाथार्थः ॥ १६ ॥
ननु मोहवतो रागद्वेषाववश्यम्भाविनाविति तावनिश्चितम् , तद्धेतुकत्वात्तयोः । मोहवस्वमेव तु कुतस्तस्य निश्चयम् ?
इति सदृष्टान्तं तल्लिङ्गमाह-
जी, सीवे मारेइ धम्मलोभे । गरहुत्तो गच्छइ, भणइ य वच्चामि हिमवंते ॥१७॥
व्याख्या-' सः' पुरुषः 'ज्ञायते' लिङ्गतोऽवगम्यते 'अज्ञानी' इति विपर्यस्तज्ञानवान् । तच्छदस्य यच्छद्रेन नित्य-
संबन्धाद् य इति गम्यते । लिङ्गमाह-यः 'जीवान्' स्थूलपाणिनोऽपि च्छागादीन् 'मारयति' वधानुमतिभ्यां यजमाना-
दिना व्यापादयति 'धर्मलोभेन' स्वर्गादि धनश्रेयोऽभिलापेण, 'एपो तावदित्थं प्रवर्तमानानां धर्म एव, ममाप्येवमुपदिशत
एव धर्मः' इत्यभिप्रायवानित्यर्थः । “तरति मृत्यु तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजेत, राजसूयेन गजेत, अग्नीषोमीयं पशुमा-
लमेत, स्वर्गकामो यजेत" इत्यादिभिर्विधिवाक्यैः स्वर्गार्थिनस्तत्र प्रवर्तयन् मास्यतीत्यर्थः । धर्मेलोमेनेत्युपलक्षणम् , तेन
लोकरक्षादिकारणेन, स्वयमेव वा मारयति जीवानन्धकहिरण्यकशिपुप्रभृतीनसुरान् । ततो जीववधतदुपदेशलिगोपलम्भा-
दनुमीयते ' नूनमसावज्ञानी' इति, न ह्यविपर्यस्तमतिः प्राणिरक्षासाध्यं धर्म तद्वधनोपदर्शयेदिति भावः । भत्रैवानुरूपं
न्तिमाह-' सागरहुत्तो' समुद्राभिमुखं दक्षिणादिशीत्यर्थः, 'गच्छति' याति कश्चिदशः । स चान्येन पृष्टः सन् ' भणति
-
॥ १०॥

·- - -- च' प्रतिभाषते च | च ब्दो 'भावितप्रतिभाषणसमुच्चयार्थः । किं भणति ? इत्याह-व्रजामि' गच्छाम्यहं 'हिमवति' दीच्याचलविशेपे । यथा हि दक्षिणस्यां प्रस्थितस्य हिमवद्गमनकथनं विरुद्धं, तथैव धर्माथिनो जीववधोपदर्शनमिति भावः । अत्र च प्रयोगः- णिवधहेतुकधर्मभाषको देवो मिथ्याज्ञानवान् , दृष्टेष्टविरोधिभाषकत्वात् , अपाचीप्रस्थितहिमवद्ग- मनभाषकवत् । थवा वेदे यागहिंसाप्रतिपादकोऽसम्यग्ज्ञानी, पूर्वापरविरुद्धभाषकत्वात्, पूर्व स्वस्य क्षत्रियाभिधानपुरस्सरं पश्चा (ह्मणत्वाभिधायकवत् । न चायमसिद्धो हेतु:, " न हिंस्यात् सर्वभूतानि ” इत्यादिपूर्ववाक्यैर्यागहिंसाप्रतिपादकवा- क्यानां वि त्वादिति । श्रूयते च बहु । प्रवृत्तिः प्रारि वधाय किकदे ना तस्वग्रहादिषु । तदुक्तम्-" शक्रं वज्रधरं बलं हलधरं विष्णुं च च धं, स्कन्दं क्तिधरं श्म निनिलयं धं, स्कन्दं क्तिधरं श्म निनिलयं · त्रिशू । धम् । एतान् दोषभयार्दितान् गतघृणान् बालान् विचित्रायुधा-नानाप्राणिषु चोद्यतप्रहरणान् कस्तान्नमस्येद् धः १ ॥ १॥” इति । तथा च मोहोपहतत्वान्न देवत्वमेपामिति भावः । इति गाथार्थः ॥ १७ ॥ अथैतद्दोषवतो वि षेणादेवत्वाभिधानपूर्वकं दोषत्रयाभाववतो देवत्वमुपसंहरबाह- जो जमं वी, वे रेइ णु देवो। एएहिं वि को, देवो लिंगेहिं नायव्वो ॥१८॥ व्याख्या-मद्यमांसे-सुरापिशिते, तदासेवी-तदुपभोक्ता, योषिदाद्युपभोगोपलक्षणं चैतत् , तेन स्त्रीभोक्ता च । 'यः' इति सामान्यनिर्देशेन पा ण्डिमण्डलाभिमत स्तदेवपराम ।। कश्चिन्मद्यस्य कः, अपरो मांसस्य, अन्यः सर्वस्यापीत्यर्थः ।

·"
तथा
प्रकरणम्
तदुक्तम्-" रुद्रो रागवशात् स्त्रियं वहति यो हिंस्रो दयावर्जितो, विष्णुः क्रूर । कृतघ्नचरितः स्कन्दः स्वयं ज्ञातिहा ।
क्रूरार्या महिषान्तकृन्नरवसामांसास्थिकामातुरा, यानेच्छश्च विनायको जिनवरे स्वल्पोऽपि दोषोऽस्ति का ? ॥१॥
जीवान् मारयतीति कथं नु स देव इति च पूर्ववद्वयाख्येयम्, भावनीयं च । च जीवभक्षणवधाभिधायिनी तेषामेवैवं
श्रुतिः-"शशकः शल्लकी गोधा, कूर्मः खड्गी च पाप पञ्चनखा भक्ष्याः" इत्यादि । एवं च कथं तेषामेवं वैशसकर्म-
कारणोपदेशसमुद्यतानां देवत्वमूलनिबन्धनं कारुण्यम् ? । कारुण्याभावन्यजकं सुप्रसिद्धमेवैषां प्राणिघातकत्वम् । तथाहि-
" 'पंचिंदितणुसमुत्थं, महइ सचित्तं पि मंसपेसिं जो । पत्तपडियं न दूसइ, कारुणिओ सो कहं बुद्धो १ ॥१॥ निचं न्हाण-
विहाणं, ज यमस्संखजिय रुघरट्ट । धम्मत्थमुवइसंतो, कारुणिओ होइ कह कविलो ॥२॥ भट्टो भग्गमरट्टो, जाओ
करुणापरायणसभा । निग्घिणनरपसुमेहं, वेयपवुत्तं पवतंतो ॥ ३॥ कणभक्खअक्खपाया, पावं नरमेहहोममाईयं । रुदुर
ति कुणंता, कह करुणासायरा इंतु ॥४॥ कावालियावि नरसिर-कवालहत्था करालभूइल्ला । हिययलुलियढिमाला,
१ पञ्चेन्द्रियतनुसमुत्थां, कांक्षति सचित्तामपि मासपेशी यः । पात्रपतितां न दुष्यति कारुणिकः स कथं बुद्धः ? ॥ २ नित्यं
स्नानविधानं, जलगतासंख्यजीवगुरुघरट्टम् । धर्मार्थमुपदिशन्, कारुणिको भवति कथं कपिलः ॥ ३ भट्टो भनमानो, जातः करुणा-
परायणसभासु । निघृणनरपशुमेधं, वेदप्रोक्तं प्रवर्त्तयन् ।। ४ कणभक्षाक्षपादौ, पापं नरमेधहोमादिकम् । रुद्रोक्तमिति कुर्वन्तौ, कथं
करुणासागरी ताम् ॥ ५ कापालिका अपि नरशिरः-कपालहस्ताः करालभूतिमन्तः । हृदयललितास्थिमाला, दयालुकाः कथं
रुद्रमताः ॥
॥११॥

·, . (y दयालुया कह णु रुद्दमया ॥ ५॥ जे जोगवडणटुं, गेयं सेवंति कोलमयरुइयो । पयडविड व न ते विहु, धम्मत्था जेण हसियमिणं ॥६॥- रंडों चंडा दिक्खिया धम्मदारा, मिक्खा भुजं चम्मखंडं च सिजा । मज मसं पिजए खजए वा, कोलो धम्मो कस्स नो भाइ रम्मो ॥७॥ पासंडिमंडलामिमय- देवयासेवियम्मि ही मूढा । इय मग्गम्मि पयट्टा, कहमपवग्गं विमग्गंति ॥ ८॥" एतच्च माध्यस्थ्येन विचारमात्रं क्रियतेऽस्लामिर्न तु क्वचिद् रागद्वेषादे।। यतः-" नास्माकं सुगतः पिता न रिपवस्ती• धनं नैव तै-दत्तं नैव तथा जिनेन न हृतं किश्चित्कणादादिभिः। किन्त्वेकान्तजगद्धितः स भगवान् वीरो यतश्चामलं, वाक्यं सर्वमलापहन्तु च यतस्तद्भक्तिमन्तो वयम् ॥१॥" किमित्यवश्यं देवस्य रागाद्यभावो गवेष्यते । इति चेत्, पारलौकिकानुष्ठानेषु स्वर्गापवर्गसाधनत्वे प्रत्यक्षादिप्रमाणाभावात्त- दूचनप्रामाण्येनैव प्रवृत्तेः, रागादिमतश्च तदभावात् । यदुक्तम्--" परलोयम्मि पमाणं, वयणं चिय तं च विगयदोसस्स । पुरिसस्स तेण देवं, वयंति रागाइरहियं ति ॥१॥" तदेवं रागादिमतामदेवत्वं व्यवस्थितं यत:-'ता' इति तस्मात् 'एतैः १ 'नया' इति प्रत्यन्तरे । २ ये योगवर्द्धनार्थ, गेयं सेवन्ते कौलमतरुचिमन्तः । प्रकटविटा इव न तेऽपि खलु, धर्मार्था येन हसितमिदम् ॥ ३ 'जोगवट्टनटुं' इति प्रत्यन्तरेषु ॥ ४ रण्डा चण्डा दीक्षिता धर्मदारा, भिक्षा भोज्यं चर्मखण्डं च शय्या । मद्यं मांसं पीयते खाद्यते वा, कौलो धर्मः कस्य नो भाति रम्यः ॥ ५ पाखण्डिमण्डलाभिमत,-देवतासेविते ही मूढाः । इति मार्गे प्रवृत्ताः, कथमपवर्ग विमृगयन्ति ।। ६ परलोके प्रमाणं, वचनमेव तच्च विगतदोषस्य । पुरुषस्य तेन देवं, वदन्ति रागादिरहितमिति ।।

·पदस्थानक
प्रकरणम्
प्रथम
स्थान
॥१२॥
"
त्रिभिरपि रागादिभिर्विशेषेणापुन वितया मुक्तः-वर्जितः 'देवा' सर्वप्रकाराराध्यतमः 'लिङ्ग' सीशस्त्रत्यागतचोपदेशा-
दिभिलक्षणैः ' ज्ञातव्यः' बोद्धव्यो मुमुक्षुभिरिति । तदुक्तम्-" न यः शूलं धत्तं न च युवतिमधे समदनां, न शक्तिं
चक्र वा न हलमुशलायायुधधरम् । विनिर्मुक्तं क्लेशैः परहितविधावुद्यतधियं, शरण्यं भूतानां तमृपिप्लुपजातोऽस्मि शर-
णम् ॥ १!" तथा-" त्यक्तस्वार्थः परहितरतः सर्वथा सर्वरूपं, सर्वाकारं विविधमसमं यो विजानाति विश्वम् । ब्रह्मा
विष्णुर्भवतु वरदः शङ्करो वा जिनो वा, यस्याचिन्त्यं चरितमसमं भावतस्तं प्रपद्ये ॥१॥ सूक्ष्मवुद्धथा च विचार्यमाण
एवंलक्षणको जिन एव देवः प्रतिभासते । यदुक्तम्-" जिनेन्द्रो देवता तत्र, रागद्वेषविवर्जितः । हतमोहमहामनः, केवल-
ज्ञानदर्शनः ॥ १॥ सुरासुरेन्द्रसंपूज्या, सद्भूतार्थप्रदर्शकः । कृत्स्नकर्मक्षयं कृत्वा, संप्राप्तः परमं पदम् ॥ २॥" तथा-
चेउतीसमइसयजुयो, अट्ठमहापाडिहेरकयसोहो । दसमहदोसरहिओ, सो देवो नत्थि संदेहो ॥१॥" वीतरागस्य च
तस्य भगवतस्तत्त्वोपदेशकत्वं निर्विवादम् । तदेवागमः, तदु म्-"आगमो ह्याप्तवचन-माप्तं दोपक्षयाद् विदुः। वीतरागोऽ-
नृतं वाक्यं, न ब्रूयात्विसंभवात् ॥ १॥ रागाद्वा द्वेषा , मोहाद्वा वाक्यमुच्यते छनृतम् । यस्य नैते दोषा-स्तस्यानृत-
भाषणं किं स्यात् ॥१॥” तत् सिद्धमेतत्-विवादाध्यासितो वीतरागः सर्वदा स्त्रीशस्त्राद्यनासङ्गित्वान्मुक्तात्मवत् ।
तथा च ति विसंवादिवचनोऽ. , वीतरागत्वाव , यस्तु विसंवादिवचनो नासौ वीतरागः, यथा विप्रलम्भकादिः ।
१. चतुस्विंशदतिशययुत., भष्टमहाप्रातिहार्यकृतशोभः । दशाष्टदोपरहितः स देवो नास्ति संदेहः ॥ २ अन्यत्र 'कारणं
इति दृश्यते ।
(M
॥ १२॥

·रागादेरेव च सम्यग्ज्ञानं प्रति महावरणत्वात् , तस्य च जलदपटलस्येवात्यन्ताभावे भास्वन्मण्डलस्येव तस्य सार्वज्ञरूपं सर्वप्रकाशकत्वमपि प्रमाणसिद्धमेवेति युक्तमस्य निर्दोषत्वात्सर्वातिशायित्वाचाराध्यतमत्वम् । इति गाथार्थः ॥१८॥ देवस्वरूपप्र निन्तरमत्यन्तधर्मस्पृहयालोधर्मप्रश्ने सति तदुत्तरे वक्तव्येऽपि तदुल्लङ्घय “ समाराधितो युपदेष्टा सम्य- इ पदि ति" इति न्यायमभिसंधाय देवस्वरूपाभिधानानन्तरमेव तदाराधनोपा नस्योत्तरमुक्तवान् यक्तिज्ञतयाऽऽचार्यः । २ प्यस्य चीतरागत त्पूजादिनाऽऽराधनासंभवात् क राधनोपायः ? इत्याशयवतस्तदाराधनोप प्र प्रत्युत्तरमाह- साराहणमेयं, तव्वयणाराहणं ति निच्छयओ। —रवाहिहरणं, सवदारा पडिलोमं ॥१६॥ व्याख्या-'तस्य वीतरागस्य धन' प्रसादनं 'एतत् अनन्तरमेव वक्ष्यमाणं, तदेवाह- श्चयवः' निश्चयनय श्रित्य 'तद्वचनाराधनमिति' तदाज्ञासम्यगासेवनम् , तेन-'व्यवहारन गोऽन्यदप्यस्तु विकत्वाद्, न तत्परमार्थतः राधनम्' इत्येतत् इति शब्देनाराधनोपायप्रकारोपदर्शकेन व्यनक्ति । भिप्राय:-यद्यप्यस्य राजादेरिव दिनल- क्षणमाराधनं न संभवति वीतरागत्वात् , त प्येतद्वचनाराधकानां र दि दिनमिव प्रसाद य पदला पलम्भाव प्रसादनोपचारः । प्रसादनं च द्वेषा, व्यवहारतो श्चयतश्च । नरेतद् य प द्रव्यभावार्चनभेदाद् द्विधा । तत्र यत् त्रिसन्ध्यं विशिष्टभावविकलै नौकिकैरिव त्रिचलिमहाप्रेक्षण दिमिराराधनं तद् हारतो द्रव्यार्चनम्, वार्चनाऽहेतुत्वे- - : ३

·पदस्थानक
प्रकरणम्
प्रथम
स्थानम्
॥ १३॥
नानर्थकत्वात् । यत्तु विधिना जिनभवनविघापनादिपूर्वकं त्रिसन्ध्यमेव भावसारमभ्यर्चनं तन्निश्चयतो द्रव्यार्चनम् , भावार्चन-
हेतुत्वात् । तदु म्-"जिणंभवणबिंबठावण-जत्तापूयाइ सुत्तो विहिणा । दव्वत्थउ ति नेयं, भावत्थयकारणत्तेणं ॥१॥"
द्रव्यार्चनादिलक्षणताविकमोक्षमार्गद्वयनिरूपणेऽस्यैव परिसंख्यानात् । एवं विशिष्टचारित्रभावविकलस्य लिङ्गिनोऽनुष्ठानेन
यदाराधनं तद्व्यवहारतो भावार्चनम् , विवक्षितफलासाधकत्वात् । यच भावयतेरविकलनिरवद्या ठानेन तदाराधनं तन्निश्च-
यतो भावार्चनम् । ---" दवत्थो य भाव-स्थओ य दव्वत्थो बहुगुणु त्ति । बुद्धि सिया अनिउणजण-वयणमिणं छजी-
वहियं जिणा विंति ॥ १ ॥” इति ॥ तीर्थकद्वचनस्यैवमेव सम्यगाराधनात् , निश्चयद्रव्यार्चनस्याप्येतदशक्तस्यैवोपदेशात् ,
अवश्याभिमतफलप्रदत्वाच्च, शेपस्य तु व्यवहारार्चनस्य तदाराधनानुपायत्वात् । तदुक्तम्-तुममच्छीहिं न दीससि,
नाराहिजसि पभूयपूयाहिं । किंतु गुरुभत्तिरागे-ण वयणपरिपालणेणं च ॥ १ ॥ अत्र च वचनाराधनोपायसाध्यत्वेऽपि
जिनाराधनस्य साध्यसाधनयोरभेदोपचारात् तद्वचनाराधनमेय तदाराधनमुक्तम् । तत् स्थितमेतत्-तद्वचनाराधनमेव तदा-
राधनमिति । अस्य फलप्रदत्त्वमेवाविर्भावयन्नाह-संसारव्याधिहरणं ' नानाशारीरमानसबाधाधायकत्वात् संसार एव
१ जिनभवनबिम्बस्थापन-यात्रापूजादिः सूत्रतो विधिना । द्रव्यस्तव इति ज्ञेयं, भावस्तवकारणत्वेन ॥ २ द्रव्यस्तवश्व भाव-
स्तवश्च द्रव्यस्तवो बहुगुण इति । बुद्धिः स्याद् अनिपुणजन-वचनमिदं षड्जीवहितं जिना ब्रुवते ॥ ३ त्वमतिभ्यां न दृश्यसे,
नाराभ्यसे प्रभूतपूजाभिः । किन्तु गुरुभक्तिरागेण, वचनपरिपालनेन च ।।
॥ १३ ॥

·व्याधिस्तस्य हरणं-ध्वंसकम् , मुक्तिहेतुत्वात् , इतरस्यैवं सामर्थ्याभावात् । एतदपि कुतः ? इत्याह-'आश्रवद्वाराणां' नूतनकर्मोपादानस्थानानां ' प्रतिलोमं ' इति प्रतिकूलं, यतः सर्वाश्रवद्वारनिरोधरूपस्य भवध्वंसकत्वभावात् । इति गाथार्थः ॥ १६॥ एतदेव दृष्टान्तद्वारेण गाथाद्वयेन स्पष्टयबाह- जह इह सुविजवयणा, अपत्थपरिवजणेण पत्थासी।पावइ दढदेहत्तं, निरुजो सइ सुक्खआवासं ॥२०॥ इय तव्वयणाओ वि हु, अन्हयपरिवजणा सुकडसेवी। निस्सेसकम्ममुक्को, पावइ मुक्खंसयासुक्खा२१॥ व्याख्या-यथेति दृष्टान्तार्थः । इहेति लोके । 'यथा' येन प्रकारेण 'सुवैद्यवचनात्' इति, वैद्यकशास्त्राभिज्ञ एकान्तकारु- णिको निराशंसश्च शोभनो भिषक् सुवैद्यस्तस्य वचनाद्-एकान्तहिताद्वाक्यात्कश्चिद्रोगी ' अपथ्यपरिवर्जनेन' अहिताश- नादित्यागेन 'पथ्याशी' हितमितभोजी 'प्राप्नोति' आसादयति 'नीरुक् ' निरामयः सन् ' दृढदेहत्वं' सर्वथा रोगापंगमात्पुष्टाङ्गत्वं ' सदा' सर्वकालं 'सौख्यावासं' व्याधिवाधाऽभावादत्यन्तानन्दास्पदम् ॥ २० ॥ ' इति' एवं तद्वचनादपि ' जिनोपदेशादपि 'हुः' पूरणे, 'अन्य' इति भाश्रवद्वाराणि समयभाषयोच्यन्ते, तेपामपथ्यानामिव 'परिवर्जनात् '-सर्वथा त्यागाद, 'सुकृतसेवी' पथ्यस्येव शुद्धचारित्ररूपसदनुष्ठानस्यासेवनशीलः 'निःशेषकर्ममुक्ता' रोगैरिव समस्तज्ञानावरणादिभिस्त्यक्तः 'प्राप्नोति' लभते ' मोक्षं ' नित्यज्ञानानन्दात्मकशाश्वतजीवस्वभावात्मकं - - - - ' SATOR - ।

·.
प्र
पदस्थानक
म्
स्थानम्
॥१५॥
,
,
' मैथुनपरिग्रहयोः ' निधुवनद्रव्यसंग्रहयोर्विषये च विरतिः । अथवा जीवंघा दिषु परिग्रहान्तेषु पञ्चस्वपि द्वन्द्वः । अदत्ता
इत्यत्राऽऽकारः प्राकृतत्वात् । 'देशेन' सर्वविरत्यवयवरूपतया, न तु यतिवत्सर्वथे थः । तेन संकन्पजाद् द्वीन्द्रियादिवधात्
कन्यादिविषयादलीकात् चौर्यापादकाददत्तात् परकलत्रविषयान्मैथुनाद् अपरिमितादर्थसंग्रहाद् निवृत्तिस्त्रिभिरपि करणैः
कारणाभ्यां प्रत्याख्यानम् ।
एवाणुव्रतसंज्ञाख्यातिरेषाम् , महावतापेक्षयाऽल्पीयस्त्वात् । एताब 'विरतयः
श्रावकस्य गुणा इतरजनेभ्यो व्यावर्तका धर्माः । ततश्चैताः प पि श्रावकधर्मवृक्षस्य मूलानीवेति मूलगुणाः 'एषाम्
इति श्रावकाणाम् । तथा उत्तराः-ऊर्ध्वकालभाविनो विशिष्टतरकर्मक्षयोपश ध्यत्वेन प्रधाना वा गुणा उत्तरगुणा:,
शाखादिवत् । विभक्तिलोपोऽत्र प्राकृतत्वात् । ' भवन्ति ' जायन्ते ' विधाः ' सप्तप्रकाराः । तत्र चादौ दिग्गमनभोगो-
पभोगानर्थदण्डविरतयस्तिस्रोऽपि गुणव्रताख्या:, अणुव्रतानामेव गुणायोपकाराय व्रतानि नियमा इति कृत्वा; परिमित-
दिगादेः परतः प्राणातिपातादीनां सर्वथा निवर्तनहेतुत्वात् । त सामायिकदेशावकाशिकपौषधोपवासातिथिसंविभागाश्च-
त्वारोऽपि शिक्षा नि, पुनः पुनः करणादेषां शिवाऽभ्यासस्तत्प्रधानानि व्रतानीति कृत्वा । एवमेते सप्तोत्तरगुणाः । एषां
च मूलगुणैर्मेलके द्वादश व्रतानि । तदुक्तम् " पंचेव अणुवयाई, गुणन्वयाइं च इंति तिनेव । सिक्खावयाइँ चउरो,
सावगधम्मो दुवालसहा ।। १ ।। " तदयमेवं द्वादशविधा श्रावकधर्मः। च द्वाविंशतिमेदभिन्नोऽपि धर्मो मुक्तिहेतुजि-
नाराधनोपायः, तद्वचनाराधनस्यैव तदाराधनोपायत्वात् , च तदनुष्ठानरूपत्वात् । ततः सिद्धमेतत्-" धर्मादेव-
मोक्षः" । इति
थः ॥ २४ ॥
॥१५॥

·. - इदानी व्रतपरिकर्मणः प्रथम भेदमुपसंहरन् द्वितीयवृतीयभेदावाह- इय सुणिऊणं जाणइ, पुणरुत्तं पुच्छिउं असंदिद्धं । पच्छा इच्छइ काउं, पुर्वि परिकम्मणं कुणइ॥२५॥ व्याख्या-'इति' एवमगुरुदेवादिष्यवच्छेदेन गुरुदेवतदाराधनधर्मादिकं तदनुषङ्गेणैव मिथ्यात्वतद्धत्वनायतनादितत्प- रिहाररूपं शीलवत्त्वगुणवत्वस्थानादिकं च यावत् सर्व च ज्ञातव्यम् । ' श्रुत्वा' भाकर्ण्य तदेव ' जानाति' अवगच्छति, श्रवणकार्यत्वाद् ज्ञानस्य तदनन्तरमभिधानम् । कथमयं जानाति ? इत्याह-'पुनरुक्तं ' पुनः पुनः ‘पृष्ट्वा' गुरुमनुयुज्य 'असंदिग्धं ' निःसंशयं, शृण्वतोऽपि यदा यदा संशय उत्पद्यते तदा तदा प्रश्नेन संशयमनूद्य सम्यगवगच्छतीति द्वितीयो भेदः । ततोऽपि " ज्ञानस्य फलं विरतिः" इति तृतीयभेदमवतारयति-' पश्चात् ' इति सम्यग्ज्ञानानन्तरं मुमुक्षुः संवेगा- तिशयात्तमेव 'इच्छति' अभिलपति ' कर्तुं' विधातुं संपूर्णमपि, तेन 'पूर्व' प्रथमं 'परिकर्म' निरतिचारद्वादशव्रत- परिपालनरूपपूर्वसेवालक्षणं करोति' विदधाति । अथवा भावतस्तनिष्ठोऽपि निविडतरचारित्रावारककर्मोदयात्तत्र स्वस्या- सामर्थ्य निश्चित्य देशचिरतावपि प्रवर्तमानः पूर्व श्रवणादिकमेव परिकर्म करोति । इति गाथार्थः ॥ २५ ॥ अथ गृहीतपरिपालनरूपं चतुर्थ भेदमभिदधानो व्रतपरिकर्मस्थानकमुपसंहरन्नाह- पालेइ जहासुद्धं, अइयारविवज्जियं जहासत्तिं । इय चउभेयं भणियं, पढमं ठाणं गिहत्थाणं ॥२६॥ व्याख्या-'पालयति' आसेवते श्रावकधर्ममेव 'यथाशुद्ध सर्वथा निर्दोषम् । एतदेवाह-निरतिचार' निरपवादम् ।

·पदस्थानक प्रकरणम् स्थानम् ॥ १६॥ अतीचारा घशुद्धिहेतवस्तदभावाच्छुद्धमिति भावः । अतीचाराश्च सम्यक्त्वे शङ्कादयो व्रतेषु बन्धादयः प पञ्च सद्रुवक्त्राम्बु- जादवधार्य परिहार्याः । 'यथाशक्ति' इति मर्थ्यानुरूपं, न तु यतिवत् त्रिविधं त्रिविधेनेति, शक्तिश्च चारित्रावारकवी- यन्तिरायादिकर्मक्षयोपशमवैचित्र्याद्विचित्रा । तत एव च करणकारणाभ्यां मनोवाकायैश्च श्रावकाणां विरतेरपि वैचित्र्यो- पपत्तिः । तदुक्तम्-" दुविह तिविहेण पढमो, दुविहं दुविहेण बीय होइ । दुविहं एगविहेणं, एगविहं चेव तिविहेणं ॥१॥ एगविहं दुविहेणं, एगेगविहेणं छट्ठो होइ त्ति ।" एवं तावत्प्रथमे व्रते पद् भङ्गाः । एवं शेपेष्वप्येकादशसु पभेद- भावे द्वितीयादिव्रतभेदैश्च पभिरपि प्रत्येकं योजने द्विकादिसंयोगैश्च परिगणने " तेरस कोडिसयाई, चुलसीइ जुयाई बारस- य लक्खा । सत्तासीइ सहस्सा, दुन्नि सया चेव सद्धाणं ॥ १॥" इति। श्राद्धबाहुल्यं तद्विरतिबाहुन्यात् , तच शक्तिवैचि- च्यादिति यथाशक्तीत्युक्तम् । केवलं चारित्राकासिया विशिष्टोत्तरोत्तरदेशविरतौ यत्नवता भाव्यम् , तथैव तत्परिकर्मत्वो- पपत्तेः । अपरिकर्मितात्मनो हि योधवन्न दुर्घरपरपराजयोत्साहकल्पश्चारित्राभ्युपगमसामतिशयः स्यात् । ' इति' एव- मुक्तप्रकारेण ' चतुर्भेदं ' श्रवणज्ञानेच्छापरिपालनलक्षणं चतुष्प्रकारं 'मणितं ' प्रतिपादितमिति प्रकरणकार आह- प्रथमं ' आद्यं व्रतपरिकर्मसंबकं ' स्थानं ' श्रावकाचारविशेपलक्षणं 'गृहस्थानां' सम्यग्दर्शनदेशविरतिभाजामगारिणां श्रावकाणाम् । इति गाथार्थः ॥ २६ ॥ यत्संसारमहापयोनिधितटप्रस्थास्नुभिः प्यते, यच्चासेवितमादरेण दलयत्याशु व्रतेन्द्रावृतिम् । . - ·ll - ३ सर्वस्थानशिरोमणित्रिभुवने यदुर्लभं सच्छुभ, स्तद्दीक्षापरिकर्म शर्मशतदं संपद्यते कस्यचित् ॥१॥ ॥ इति युगप्रवरागमश्रीमज्जिनपतिसूरिशिष्यलेशविरचितायां षट्स्थानकविवृतौ व्रतपरिकर्मप्रथमस्थानकविवरणं समाप्तम् ॥ एवमुक्तं व्रतपरिकर्मनामकं प्रथम स्थानकम् । तस्यापि निरतिचारतया सम्यगासेवनं शीलवत एव संभवतीति तदन- न्तरं तस्यैवाद्यकारणभूतं शीलवत्वं प्रतिपिपादयिषुः पूर्व तावत्तद्भेदसंख्यां तदाद्यभेदं तस्यापि विषयस्वरूपं चाह- सीलत्तं पुण छद्धा, निच्चं आययणसेवणा पढमं ॥ आययणं पुण साहू, पंचविहायारसंपन्नं ॥१॥ व्याख्या-' शीलवत्त्वं ' प्रागुपदर्शितार्थ 'पुन:' विशेषेण 'षोढा' षट्प्रकारम् । तदुक्तम्-"पाययण १ सयलखेड्ड- परिहरण २ मेवमनिमित्तं । परघरपवेसच्चाओ ३ | विक्कियवयणस्स परिहारो ४ ॥१॥ विक्कियवेसविवजण ५ मदुराराहत्तं ६ भवेच्छटुं ॥ आययणसेवणं तत्थ होइश्णाययणचाएणं ॥२॥ "'नित्यं ' सर्वदा 'आयतनसेवनं' सर्वादरेण तत्पर्युपा- सनलक्षणं 'प्रथमं ' आद्यं शीलवत्वं षट्स भेदेषु वक्ष्यमाणानायतनसंसर्गतद्भावनयोः प्रतिजन्माभ्यस्तत्वान कदाचित्केना. यतनसेवनमात्रेण निरोधः कर्तुं शक्यस्तस्यान्पीयस्त्वात् । किन्तु नैरन्तर्याद् आयतनसेवनेनैवेत्युपदर्शनार्थमिह नित्यग्रहण- मिति । सिद्धान्ते हि लोकोत्तरिकमायतनं द्रव्यभावभेदाद् द्विविधमुक्तम् , तयोरत्र भावायतनमाह-मायतनं पुनः' ज्ञाना- - *OK----

·पदस्थानक
प्रकरणम्
द्वितीय
स्थानम्
॥ १७॥
दिगुणलाभोदयस्थानं पुनः ' साधवः ' ज्ञानादिभिः प भिराचारैर्मोवं साधयन्ति ये ते सुविहिताः । एतदेवाह-' पञ्चवि-
धाचारसंपन्नाः । ज्ञानदर्शनचारित्रतपोवीर्यरूपपञ्च रानुष्ठानविशेषयुक्ताः । ते हि दर्शनपर्युपासनादिना ज्ञानादिलामं
तन्वन्ति । भव्यानामिति भवन्ति भावायतनम् । उपलवणं चैतत् , तेन सिद्धान्ताभिहितसमस्तविधिप्रधानं विधिचैत्यमप्या-
यतनं, तस्यापि तथैव ज्ञानादिवृद्धिहेतुत्वात् । तदुक्तम्-" दवम्मि जिणहराई, भावम्मि उ होइ तिविहं तु ॥" त्रिविध-
मिति ज्ञानादित्रयरूपं तद्युक्तसाध्वादिलक्षणमित्यर्थः । तत्सेवनं च श्रावकाणां महाफलम् । यदुक्तम्-" आययणसेविणो
सावयस्स, संवेगपमुहगुणनिवहो । वड्डइ जहा सुखित्तम्मि, रोवित्रो वनिसंताणो ॥१॥ स्तां तावद्यत्स्वयं ते महा-
मान आयतनम् । यत्रैते पवित्राचाराः परिवसन्ति तदपि तत्संसर्गपवित्रितत्वादायतनम् । यदुक्तम् जत्थ साहम्मिया
सीलवन्ता बहुस्सुया ॥ चरिचायारसंपन्ना, आययणं तं वियाणाहि ॥१॥" तदेतत्सर्वमायतनं श्रावकाणां सेव-
नयोग्यम् । इति थार्थः ॥१॥
अथायतनसेवाया यतनपरिवर्जनमन्तरेण कर्तुमशक्यत्वात्तत्प्रसंगादनायतनवर्जनं तावद्गाथार्थेनाह-
वज्जेइ
ययणं, वेसित्थि दुरांछिए कुतित्थी य॥
व्याख्या-'वर्जयति' परिहरति श्रावकः 'अनायतन' पूर्वोक्तायतनाद्विपरीतं ज्ञानादिहानिहेतुत्वात् । किं तत् । इत्याह-
'वेश्यास्त्री'
याङ्गना, 'जुगुप्सिता ' लोकलोकोत्तरनिन्दिता व्याधवागुरिककम्पपालादयः । 'कुार्थिकाः' भन्यद-
॥ १७॥

·शनिनः शाक्यादयः । लौकिकभावानायतनमेतत् । अस्याप्युपलवणत्वाल्लौकिकद्रव्यानायतनलोकोत्तरिकद्रव्यभावांनायत- नानामपि परिहारो द्रष्टव्यः । तत्र हरभवनादि लौकिकं द्रव्यानायतनम् । तदुक्तम् दव्वे रुद्दाइहरा" इत्यादि । असदा- चारप्ररूपणकरणप्रवणास्तु लिङ्गिनो लोकोत्तरिकं भावानायतनम् । तदुक्तम् अह लोगुत्तरियं पुण, अणाययणं भावभो मुणेयव्वं ॥ जे संजमजोगाणं, करिन्ति हार्णि समस्थावि ॥१॥" यत्र चैते जिनप्रवचनप्रतिपन्थिनो निवसन्ति तद्वेश्यादि- सदनवत्तसंसर्गदूषितत्वात्स्थानमप्युपाधिभेदादनायतनम् । यदुक्तम्-" जत्थ साहम्मिया बहवे, भिन्नचित्ता अण्णारिया।। लिङ्गवेसपर्डिच्छन्ना, अणाययणं तं वियोणाहि ॥१॥"अन्यतीर्थिकपरिगृहीतानी जिनविम्बानामप्येवन्धत्वाभिधाना- चेषामपि लोकोत्तरिकद्रव्यानायतनत्वमेव द्रष्टव्यम् । तत्र तदाराधनस्यापि सम्यक्त्वादिभ्रंशहेतुत्वात् । एवमेव चावन्द्यत्वा- द्यभिधानमुपपद्यते, न खलु श्रुतकेवलिनोऽपि महात्मानो गुरुतरदोषानुपलम्भे पारमेश्वरप्रतिमानामवन्द्यत्वमेवमेवाभिदंधती- त्यलमतिप्रसंगेन । तद्विशेषविचारस्तु कल्पनिशीथादिभ्यो विस्तरतोऽवसेयः । सर्वत्र चात्रासदाचारदर्शनादिध्वंसहेतुत्वेनाना- यतनत्वं स्पष्टमेवेति । अत्र च सूत्रे भावायतनानायतनग्रहणं तयोागेव विशिष्टगुणदोषहेतुत्वख्यापनार्थ, नेतरप्रतिषेधार्थ, भावायतनादिवदितरेषामपि क्रमेणं गुणदोषातिशयोत्पादकत्वस्य साम्यात् । तथा च सुश्रावकेण ज्ञानादिवृद्धिमभिवा- छताऽनायतनसंसर्गः सर्वथा परिहर्तव्यः। तदुक्तम्-" एवमिहमणाययणं, सुदृ वि धम्मट्टियस्स सड्ढस्स ॥ होइ गुण- हाणिहेऊ- ता एवं वाणिजन्ति ॥१॥ MAP

·पदस्थानक
द्वितीय
स्थानम्
प्रकरणम्
॥ १८ ॥
Re-
" तदेवमायतनसेवनलचणः शीलवत्त्वप्रथमभेदः सप्रसंगः प्रतिपादिता, अथ प्रासंगिकानायतनविशेषपोषकत्वात्
क्रीडानां तत्परिवर्जनं द्वितीयं गाथार्धेनाह-
बीयं पुण ठाणमिणं, किड्डापरिवजणं णइ ॥२॥
व्याख्या-द्वितीयं पुनः स्थानं सदाचारविशेषः शीलवत्वे 'इदं ' एतत्, यत्किम् ? इत्याह-'क्रीडापरिवर्जनं'
द्यूतादेविनोदक्रियायाः परिहारं करोति ' विधत्ते श्रावक इति स्थानतद्भेदयोरभेदोपचाराद् द्वितीयस्थानमित्युक्तम् । एवमु-
तरत्रापि द्रष्टव्यम् । इति गाथार्थः ॥२॥
अथ वर्जनीयक्रीडा एवाह-
चउरंगसारिपट्टिय-वेहाईलावगाइजुद्धाई ॥ पन्हु रजमगाई, लियाई वजए निच्चं ॥ ३ ॥
व्याख्या-राजहस्त्यश्वपदात्यादिचतुरङ्गकल्पनया द्यूतं चतुरङ्ग, शारिकाभिः शारैः क्रीडनं शारिद्यूतं, परिवेष्टितचर्मदीर्घ-
पट्टिकाच्छिद्रभेदेन छूतं पविकावेधद्यूतं, आदिशब्दादन्धिकनालचक्रादिसमस्तरातग्रहः, वर्जयतीति क्रियायोगः सर्वत्र ।
द्रन्यनाशहस्तादिच्छेदादयो दोषा ऐहिका मपि सुप्रसिद्धा एव । तथा लावकास्तित्तिरविशेषाः । आदिशब्दात् कुंटकुक्कुरमेपम-
लादिपरिग्रहस्तेषां युद्धमन्योन्यपहारादिना कलहविधापनम् । आदिशब्दात्तत्कुतूहलदर्शनादिग्रहः । मत्र यो तेषामेवान्योन्य-
द्वेषवधवाधोत्पादादयः, दर्शने त्वसदाचारानुमोदनप्रशंसादयो दोषाः । एवं मिथ्यादृष्टिरथप्रेचणकनाटककुतूहलदर्शनादिष्वपि
॥१८॥

·+ A - K भाव्यम् । तथा प्रश्ने प्रच्छन्ने सत्युत्तरं प्रतिवचनं प्रश्नोत्तरं, तत्प्रधानं काव्यमपि प्रश्नोत्तरम् । तच्च व्यस्तसमस्तचलबिन्दु- वर्धमानाचरशृङ्खलामञ्जरीपमायनेकप्रकारं क्रीडाकाव्यविशेषम् । यथा का प्रार्थ्यते विश्वजनेन सादरं, का वा विजेया बत चक्रिणा पि ॥ कीदृग् नृपः स्या पराभवास्पदं, भात्यम्बरे वन्दनमालिकेव ॥ १॥" कासारसाबली।।। " को चक- तुम्बलग्गो । गोरीदेडसंगओ को चा ॥ केलीए को दलिजइ । तरुणीण वियड्नु तरुणेहिं ।। १".. हारो लघुम री . थजातिः ॥"गीतं शंसन्ति कीदृक् किमिह तनुभृ दुःखदं रागियुग्मं । कीदृक् कै वा जघानामरपतिरभजद्द्युतदोषः कमुच्चैः।। अर्ध किं कं च सभ्याः सदसि विवदिषू वारयन्ति. वः । प्रायः किं वा चरन्ति असमरतुहिनं वासरं काहगाहुः ॥ १॥" विपरीतं पञ वनदवानलम् ।। "पुच्छइ लच्छी दईओ। अणंतरत्थे किमव्वयं होई ॥ संजोइयक्खरसुं । को रिजए पच्छा ॥१॥" हरो वर्धमानाक्षरजातिभेदः । एवं भिन्नार्थतन्यश्रुतिपद नं यमकं तदपि पादतोंद्यावृत्या नाना- भेदम् । यथा-" रमणो रमणो रमणो। जाओ यारियाण असईण ॥ सरणं सरणं सरणं । कह - तस्स क्यामि दिव्व. हया। १॥" दिशब्दात्प्रच्छन्न टार्थप्रहेलिकादिग्रहः । “दिनेसणनिउणो । वसणासंगी वि लो तो वि ॥ स णे पढमरेहं । को लहइ ज म्मि हीणोवि ॥ १॥" सूईउ प्रच्छन्नार्था । एवं प्रकटार्थाऽपि परेणान्यार्थत्वेना हित- स्य वाक्यस्यान्यार्थतया कल्पनं ललितं वचनमि थे। दिशब्दात्तद्भेद । यथा-"तुह, वयणं पिच्छन्ती । अरुहरंपि किंपि न चेए । मुद्धे सद्दो सुम्मइ । कह पई दिट्ठो दट्ठीए ॥१॥ " 'वर्जयति' परिहरति नित्यं सर्वदा, सकृदप्येतत्की प्रिसंगे विटादिवत् शीलत्वापच्या श्रावकत्वव्याघातात् । तदुक्तम्-"किड्डाए चट्टन्तो । होइ पमची

·अदूस्थानक
द्वितीयं
स्थानम्
म्
॥१६॥
-
,
य पावए सो य ॥ अंगीकयगुणहाणिं ।। तेसिं न वाणं भिं च ॥ १॥ एवं च असुहकम्मं । बन्धइ बद्धं च नेइ परिपो
सं । तेण य भवकन्तारे । दुहतरु रे चिरं भमइ ॥ २॥" क्रीडार्थस्य यमकादेनिषेधेन च देवस्तवाद्यर्थस्य तस्यादुष्टत्वमेवे-
त्युक्तं भवति । ततः संविग्नेन सुश्रावकत्वार्थिना सर्वा अपि क्रीडास्त्याज्या: । इति गाथार्थः ॥ ३ ॥
मथ शीलभ्रंशहेतुत्वेनानायतनविशेषत्वात्परगृहप्रवेशस्य तद्वर्जनायाह-
तईयं ग्गे परघरग विवज्जए ए हो । सुन्नेगित्थीसहियं, विसे ओ दोससब्भावा ॥४॥
व्याख्या-तृतीय स्थानं शीलवत्त्वे एतत् । यत् 'उत्सर्गेण' सामान्येन तावन्निनिमित्तं 'परगृहगमनं अन्यसदनप्रवेशं
विवि नेकै रैः र्यान्तरन्यासंगविक्षेपादिभिर्वर्जयति परिहरति 'एप' सुश्रावका, तेन सुसहायस्य तत्र ज्ञातसपरिकरत-
द्गृहपतिस वस्य चात्यन्तिकप्रयोजनेन गमनेऽपि न दोषः। किश्चित् शून्यं तद्गृहपत्यादिरहितत्वात् , भपरमेकत्रीसहितं तद-
न्याङ्गनाऽभावात् , ततः शून्यं चैकस्त्रीसहितं चेति द्वन्द्वः । ईदृशं गृहं 'विशेषतः ' अतिशयेन प्रवेशाय वर्जयतीति योगः।
कुतः ? इत्याह-दोषा यथाक्रम परद्रव्यपराङ्गनामिलापादयोऽपरा स्तेषां सद्भावः कर्मदोपादुद्भवस्तस्मात् । तथा चोक्त-
-" तस्थित्थि दट्ठणं । खुभिज सयं व सा व मिजा । लुम्मेज परघणे वा । उभयम्मि जणो व संकिजा ॥१॥ एवं
वयनासो से । अयसो बन्धो च होइ धणनासो । हुजा च पाणनासो। यासो वा नियजणस्स :१२॥ ततः परगृहप-
वेशं वर्जयति । इति थार्थः ॥ ४ ॥
॥ १६ ॥

·- अत्रैव विशेषान्तरमाह- मयणाउरदिट्ठीए, परजुवइनिरिक्खणं विवजेइ । परिहासकहं वजइ, एगो एगिथिए सद्धिं ॥५॥ व्याख्या-मदनातुरदृष्ट्या कामविह्वललोचनेन ' परयुवतिनिरीक्षणं' अन्यस्त्रीदर्शनं 'विशेषेण ' अतिशयेन 'वर्ज- यति ' परिहरति, तथा तदवलोकनस्यासदाचारमहाराजप्रधानदूतायमानत्वात् । 'परिहासकथा ' च सस्मितनालापरूपाम् 'एका' एकाकी सन् एकयाऽसहाययैव स्त्रिया योषिता सह वर्जयति । इह च स्त्रीसामान्यमात्रोपादानाद्भगिन्यादिभिरपि सहै- कान्तवार्ता न करोति, लोकाशकोत्पादकत्वात् मदनोन्मादस्य दुरित्वाच। तदुक्तम् --" मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा। न विविक्तासनो भवेत् ॥ बलवानिन्द्रियग्रामः । पण्डितोऽप्यत्र मुद्यति ॥ १॥ यदा चैवं परस्त्रियो निरीक्षणाद्यपि निषिद्धं तदा साक्षात्तत्सेवायाः शिष्टगर्हितायाः, ततोऽपि गर्हिततमस्य भार्यात्वेन तत्संग्रहस्य कैव कथेति शुद्धशीलाराधनावश्यं तनिरी- क्षणापि वर्जनीयम् । इति गाथार्थः ॥ ५ ॥ एवं कायिकं शीलभेदत्रयमभिधायाऽथ वाचनिकं चतुर्थ शीलभेदमुभयलोकदुःखावह विकृतवचनाभिधानसहितमभिधा- स्यन् पूर्व तावत्तत्प्रत्यनीक शुभवचनमेवाह--- महुरमणवज्जमणलिय-मबाहयं इह परत्थ हियकारि। वयणं भासइ कज्जे, विकियं परिहरइ जत्तेणं ॥६॥ व्याख्या-'मधुरं' कोमलं भर्थ-ध्वनिभ्यां श्रोत्रानन्दकमित्यर्थः। तदपि 'अनवद्यं पापारम्भानाधायक, तदपि 'अनलीक'

·'पदस्थानक
द्वितीयं
स्थानम्
प्रकरणम्
-
॥ २० ॥
+
.
सत्यं, तदपि : अबाधक', परिणामपथ्यत्वात्स्वपरयोर्दुःखानुत्पादकमवाधादं वा । इस्वत्वं प्राकृतत्वात् । पाठान्तरेण त्ववा-
धितं पूर्वापराव्याहतार्थम्, अत एवेह परत्र हितकारि, एत मनि जन्मान्तरे चानुकूलसंपत्तिहेतुः ईदृशं वचनं वाक्यं 'भापते'
ब्रूते, उत्सर्गतः शीलवान् श्राद्ध इति , मा। ' कार्ये' सद्धर्मानुगतप्रयोजने । अनेन निष्प्रयोजनमीदृशस्यापि वच
निषेधमाह -तथा 'विकृतं ' वक्ष्यमाणलक्षणं वचनमेव 'परिहरति वर्जयति यत्नेन' आदरेण, तदपरिहारे मधुरादिभा-
पित्वाऽनिर्वाहात् । इति गाथार्थः ॥ ६ ॥
अथ सान्वयं विकृतमेव ;-
विकि विकारवन्तं, इहपरलोया दो जणयं ।
जणयं । . यदो हेऊ, रे मारियदासवि लत्ति ॥७॥
व्याख्या-'विकृतं' वि मिति लक्ष्य 'विकारवत्' इति लक्षणम् । तत्र विकारश्चेतसोऽन्यथात्वं, मदमदनमत्सराधुपप्लुत-.
त्वम् । तद्युक्तं यन्मनस्तद्विकारवत् । तन्निमित्तकं वचनमध्यभेदोपचाराद्विकारवत् । मद भावे तागवचनाभावादिति भा-
चः । तदुक्तम्-" मयाउरोत्ति मयवि-भलुति मच्छरपउद्वचित्तुति ॥ जं वयणं वयमाणो । 'जणेण नजिज तं वज
॥१॥ कार्यमस्याह-इहपरलोकयोर्दो जनक, तत्रेहलोकदोषा मिलघुताजनविरोधबन्धन
आत्मलघुताजनविरोधबन्धन प्राणनाशादया,
परलोकदोषार, गतिपातादयस्तेषामुत्पादकं-उमयलोकबाधकमि र्थः । तत्रापीहलोकदोष नकं एतअन्मनि दूषणोत्पादक-
म् । किम् ? इत्याह-रे मारित दास वृ इति । परलो धिकं त्वग्रे वक्ष्यत इत्यभिप्रायः । तत्र 'रे' इति निन्दार्थे संबो-
प्रथ
॥ २० ॥

·धनम् । मारितो विनाशितस्त्वं मया अन्येन वेत्याकाशवचनम् । दासोऽङ्गपतितः कर्मकरः, वृषलो हीनजातिरित्येतावप्याक्रोश- विशेषौ । इतिशब्दः सामान्याक्रोशप्रकारसमाप्त्यर्थः । इति गाथार्थः ॥७॥ श्रथ विशेषतस्तानभिदधानस्तत्फलमप्याह- रे असुयपुत्त ! माइय, माया ते एरिसी कया हुज्जा । एवं ख़रफरुसहो, मारिज व तंदुभासिल्लं॥८॥ व्याख्या-'रे' इति पूर्ववत् । भश्रुतस्य लोके जनकत्वेनाप्रतीतस्य पुत्रः सूनुरश्रुतपुत्रो जारजात इति यावत् , तस्या- मन्त्रणम् । अथवा हीनजाति कञ्चन जनकं कटाक्षीकृत्य वक्ति, अमुककपुत्रः अमुकस्य पुत्रस्त्वमिति । इह च रेशब्दस्य अश्रुतपुत्रशब्देन समभिव्याहृतस्यात्यन्तदुःखोत्पादकत्वख्यापनार्थत्वान पौनरुक्क्यम् । तथा 'माइय' इति मा स्म त्वमा- गा इत्याक्रोशः । अथवा मातृगो जननीप्रतिसेवकः । तथा माता' जननी ' ते 'तव मयाऽन्येन वा ' ईदृशी कृता भवेत् प्रतिसेविता संपादिता स्यात् । अथवा या माता ते भवादृशस्य दुष्पुत्रस्य जनयित्री सा कदेशी भवेत् सती, १.स्यान कदा- चिदित्यर्थः । एतद्भाषणफलमाह-' एवं ' उक्तन्यायेन खरैर्गाः शब्दतः परुपैश्चाश्राव्यैरर्थतो हतोऽन्तर्ममव्यथितः सन् श्रोता शक्तिमान् ‘मारयेत् ' विनाशयेत् । वा शब्दो विकल्पार्थः । तेन तथाशक्त्यभावे ख़रपरुषतरैः प्रतिहन्याद्वा तं दु- र्भाषावन्तं पुरुषमिति गम्यते । अस्त्यर्थे इल्ला प्राकृतः । इति गाथार्थः ॥ ८ ॥ एवं च दुर्भाषावानिति दर्शनार्थ पुनः पुरुष प्रकारान्तरेणाह- प

·,
दूस्थानक
द्वितीयं
स्थानम्
-
.
॥२१॥
एसो चोरो जारो, निहीं लद्धो इमेण निभंतो। एसो रायविरोही, मांसक्खाई इमो सो ॥९॥
व्याख्या-वस्तुतस्तथात्वे सत्यसत्यपि । 'एषः पुरुषः 'चौर परद्रव्यापहर्ता, 'जार' उपपतिः, 'निधिश्च
रत्नादिभृतः कलशः 'लब्धः प्तोऽनेन 'निर्धान्तः' निःसन्देहः । च निःसन्देहत्वस्य क्रियाविशेषणत्वेऽपि
लभ्यलाभयोरभेदोपचाराभिधिविशेषणत्वेनोपादानमिति । 'एष राजविरोधी' च नृपविरुद्धाचरणशीलः । नृपयोवा विरोध-
रका, परोक्षे दो हणं मांसमिह मांसशन्देन विवक्षितम् । तेन ' दी' पैशुन्यभाषी
सः' इति प्रत्य-
क्षनिर्देशः । पुनः पुनरेतच्छन्दायुपादानमत्यन्ततिरस्कारार्थम् । शन्द एवकारार्थो मि श्व । तेन चौर एवायं, र एवाय-
मि आदि योज्यम् । इति थार्थः ॥ ९ ॥
पि फलमाह-
तेहि व तन्नियगेहि ,मारिजइ नो वि दुक्खमारे । अवरोवि इमो, भेनोइह कियवयणम्मि॥
व्याख्या-'तैर्वा ' चौरजारादिरूपतया क्रुष्टैर्वा 'तभिजकैर्वा ' क्रुष्टज्ञातिभिर्वा तत्पक्षपातिभिः, वाशन्दौ तुल्य-
मारकत्ववि पार्थो । 'मार्यते' व्यापाद्यते, 'सोऽपि' प भोषावानपि, न केवलं पूर्वोक्तदुर्भाषावानित्यपिशब्दार्थः ।
कथम् । इत्याह-'दुः रेण' जिहाछेदवक्रसेवनलोह ल स्यभेदादिना ति खोत्पादकव्या दनन, तेन श्राद्धो
नेशं
मपि भाषत इति भावः । थवेति प्रकारान्तरद्योतनार्थः ' परोऽपि ' पूर्वोक्तादन्योऽपि '
.
वश्यमाणः
॥ २१॥

·" भत्र 'भेदः' विशेषो वर्जनीयतया 'ह' शीलवश्वप्रक्रमे 'विकृतवचने' विरूपकमाषणविषये संभवतीति शेषः । इति गाथार्थः ॥ १०॥ तमेवाह- पाविट्ठा रायाणो, दसवेससमत्ति जं सुए भणियं । रायगुरू सुरपाई, दासीए पई गुरू कह णु ॥११॥ व्याख्या-'पापिष्ठा: ' पापीयांसो ' राजानः नृपाः । कुतः ? इत्याह-'दशवेश्यासमा: ' पापनिधानत्वेन दशठ्यक्षरिकातुन्या इति । एतद् ' यत् ' यस्मात् 'श्रुते' भागमे स्मृत्यादौ ' मणितं' उक्तं मन्वादिभिरिति गम्यते । तथा चागमः-" दशशुनासमं चक्रं, दशचक्रसमो ध्वजः । दशध्वजसमा वेश्या, दशवेश्यासमो नृपः ॥ १॥ चक्रं तिलपीडनयंत्रं तद्योगात्तैलिकोऽपि । तथा ध्वजयोगाद्वजः कम्पपालः, तद्गहे हि चिह्नार्थ दक्षिणापथे ध्वजो वध्यत इति कृत्वा । तथा 'राजगुरु' नृपपूज्यपुरोहितादिरप्पयं, 'सुरापायी' मद्यपा, 'दास्याः पतिः' अगम्ययोषिकर्ता च । अतो ' गुरुः' पूज्यः ' कथं नु' इति केन प्रकारेण संभाव्यते ? दोषाकरत्वात्वाव । इति गाथार्थः ॥ ११ ॥ अथेहलोकबाधकान्युपसंहरन् परलोकबाधकान्याह- एमाइ कुलच्छायग-वयणाणि विरुद्धयाणि विगियाणि। परलोगवाहगाणि उ, न जिणोधम्मो न निव्वाणं व्याख्या-' एवमादीनि ' एतत्प्रभृतीनि । वकारलोपो विभक्तिलोपश्चात्र प्राकृतत्वात् । प्रादिशब्दान्नृपभार्या स्वैरिणी, - ·द्वितीय स्थानम् ॥ २२॥ , जन्मान्तर- नृपयु वा पारदारिक इत्यादिग्रहः । कुलाच्छादकानि, नैते कुलजाता एवं भाषन्ते, तस्मान इमे तत्कुलजा नूनमन्यजातत्वा- दकुलीना एवेति । पाठान्तरेण तु कुलोच्छेदकानि समस्तगोत्रध्वंसहेतुत्वात् , तानि च तानि वचनानि चेति कर्मधारयः । 'विरुद्धकानि' वि न्येिव विरुद्धकानि, लो कोत्तरमार्गयोरिहलोकपरलोकयोश्च विरोधमाजि तद्घातकत्वात् । किमि- ति ? प्रत आह–'विकृतानि ' विकारवन्ति । एवं तावदिहलोक्वाधकान्युक्तानि । ' परलोकबाधकानि तु बाधाधायकानि पुन:, न जिनो, न धर्मो, न निर्वाणमस्तीति शेषः । सर्वथा रागादिजेता जिनः सर्वज्ञो नास्ति, प्रत्यक्षादिभि- रनुपलभ्यमानत्वात् । धर्मोऽपि पूर्वोदितस्वरूपो नास्तीत्यनुषज्यते, तदुपदेष्टुः सर्वज्ञस्याभावात् । नैव 'निर्वाणं कृत्स्नकर्मक्ष- यलक्षणा निवृत्तिस्तदुपायस्य धर्मस्यैवाभावात् , एवमादीनीत्यत्रापि संबध्यते, तेन न पापं नापि तत्फलमित्यादिग्रहः । एतानि हि मिथ्यामिनिवेशादिप्रभवत्वादुर्गतिहेतुत्वाच्च परलोकमेव मं बाधन्ते, तेन परलोक एन वाधाविधायीनीति पर- लोकबाधकानि, न स्विहलोकेऽपि मारणादिनिमित्तानीति । सर्वाणि च विकृतवचनानि लोकविरागस्वलघुतादिनिमित्चत्वाद्धर्मा- र्थकामध्वंसकत्वाच्च वर्जनीयानि । तदुक्तम्--- " विगियवयं वयमाणो । विसिठ्ठलोप्रो विरजए सजो ॥ तत्तो सो असहाभो । असहामो अत्थकामाणं ॥१॥ तेहिं रहिमो गिहत्थो । दुत्थावत्थोत्ति कत्थवि य अत्थं । न जणे जणयह तम्हा विकियवयणं विवजिजा ॥ २ ॥” इति गा र्थः ।। १२॥ मथ विकृतवचनपरिहारफलमुपदर्शयन्नुपदेशमाह- * ॥ २२॥ १ ·एमाइवयणपरिव-जणेण जं विकियवयणपरिहारो । इह परलोगे य सुहा-वहोत्ति ता तत्थ सो जयए ॥ व्याख्या एवमादिवचनपरिवर्जनेन' उभयलोकविरुद्धादिभाषितत्यागेन ' यद् ' यस्माद् — विकृतवचनपरिहारः' भ्यभाषणत्यांगः ' इह ' इति अत्र जन ने ‘पर के च' जन्मान्तरे 'सुखावहः' भावहो वा यथाक्रमं धर्मार्थादिहेतु- त्वेन स्वर्गादि खेन चेति भावः । इह च सदोषवचनवर्जनस्य हेतुत्वेना वादं कृत्वा प्रस्तुतविकृतवचनपरिहाररूपस्य शी- लव भेदस्य सुखावहत्वं विधीयत इति न पौनरुत्यम् । इति व्दो हेत्वर्थस्तेन यतोऽयं सुखावह तर कारणात् 'तत्र' विकृतवचनपरिहारे । सः' इति शीलवान् . ' ' यतते ' यत्नं यादिति । एत लवतो हि मधुरादि. पित्वनिर्वाहस- थसिद्धेरिति । तदुक्तम् --" इय वय मियपरिसेय । मियनीसेसंचित्तसंतावा-॥ दिया य णिं । जणा पडिच्छति दंती य ॥ १॥ एवं अत्थो कामो। धम्मो य पवनवयसरूवो से ॥ संसिज्झइ नियमेणं । जसो य धवलेइ भुवणयलं ॥२॥ इति थार्थः ।। १३॥ एवं विकृतवचनाभिधानसहितं वाचनिकचतुर्थ तिभेद भयलोकदुः वहमुक्त्वाऽथेहलोकदुः । - विकृतवेषामि- घा हितं कायिक प 'शीलभेदमाह- नियभूमि ाणुरूवो, वे नो चिउ । रि हग्घा रणो, वि कह सिडिंगागिई होइ।१४॥ व्याख्या---' निजभूमिगानुरूपः' क्षत्रि णिगादी रानी और नुत्सववद् युवस्थविरादि । -- । . पद चितः । '

·,
क
द्वितीय
स्थानम्
प्रकरणम्
.
॥२३॥
नेपथ्यं 'सुश्राव णां' विशिष्टश्रमणोपासकानां ' उचिता' संगतो : परिधातुमिति शेषः । ' इति' तस्माद्धेतो.
रं' केवलं 'महार्घाभरणोऽपि ' महामून्याल रोऽप्यास्तां तदन्यः, 'कथं' केन प्रकारेण 'पिङ्गाकृतिर्भवति
पिङ्गाकृतिहेतुत्वात् पिङ्गाकतिर्विटा रापादकः स्याद्वेषः पुरुषो वा। कथं पिङ्गाकृतिः स्यात ? नैवेत्यर्थः । न हि महा|मरण
त्वादिकं पिड्गत्वापादकम् , अपि तु वक्ष्यमाणशैलूषाधुचितवेपत्वम्, तदभावे तु प्रधानतरोऽपि वेषो न दुष्यति ॥ इति
गाथार्थः ॥ १४ ॥
'परिहरणीय ख्यापनाय विकृतवेषं दृश्यमाह-
कुलदेसाण विरुद्धो, वेसो रन्नो वि णइ नो मोह। वणियाण विसेसेणं, विसेसमो ताण इत्थीणं ॥१५॥
देशयोः ' गोत्रराष्ट्रयोः ' विरुद्धः' भनुचितः 'वेषा' नेपथ्यं, तत्र कुलविरुद्धो यथा-ब्राह्मण-
त्रियादिकुले नीलीरक्तवस्त्रपरिधानं श्वेतादिवत्रपरिधानमपि वा लंखाद्याकृत्यापादकम् , देशविरुद्धो यथा सिन्धुदेशे शिरो-
वेष्टनविरहः काशीदेशे वा तद्विधानम् , ईडशो वेपो ‘राज्ञोऽपि ' सकललोकमान्यस्य भूपस्याप्यास्तां तदितरस्य न करो.
ति' न विधत्ते ' शोमां' श्रियं, ' वणिजाम् ' नैगमाना 'विशेपेण तिशयेन, न करोति शोभामिति योज्यम् , राज्ञः,
शाचेषां लघुत्वात् , तत एव विशेषतः ' तत्स्त्री म्' पणिग्योषिताम् , यदा च सामान्येनैव शिटवणिगादीनामेव
तदा तरां श्रुतजगत्रयाविगानविश्रुताहेतश्रुताना श्रावकश्राविकाणामिति भावः । इति गाथाः॥ १५ ॥
व्य
.
--
॥ २३॥

·मथ सुश्रावकाणामधिकृतं वेषमाह- संतलयं परिहाणं, ज्झलंबचोडाइयं च मज्झिमयं । सुसिलिट्ठमुत्तरीयं, धम्म लञ्छि जसं कुणइ ॥१६॥ व्याख्या-'सन्तलकम् ' बन्धेन विशेषवद्, यत्र परिहितपरिधानप्रान्तेनैव कच्छां दत्त्वा पुनः सङ्कोचितेन कटीवेष्टनं कृत्वा पश्चाद्भागे बन्धो दीयते, पूर्व वाऽग्रभागे बन्धं दत्त्वा पश्चादश्चलान्तरेण कच्छा दीयते मन्नादिवत् तत्सन्तलकं कच्छ याऽभिधीयते, एतचाग्रतः पश्चाचाप्रलम्बमानप्रान्ततया न विभूषाविशेषहेतु: स्यात्ततोऽनेनान्यदपि यत्तादृशं तदुपलक्ष्यते तेन सन्तलकसदृशम्, 'परिधानम् ' अधोनिवसनम् , ज्झलंब श्लथं चोला परिधानं तदतिगच्छत्यतिक्रामति 'चोडातिगम् ,' परिधानोपरितनप्रान्तातिक्रान्तम् , ततो ज्झलम्बं च तच्चोडातिगं चेति कर्मधारयः, 'चः' समुच्चये 'मध्यमकम् ' सकल- बाहुपृष्ठोदरादिमध्यमाङ्गाच्छादकमङ्गिकालवणं द्वितीयं वस्त्रम् , तथा ' सुश्लिष्टम् ' अतलिनम् ' उत्तरीयम् ' उपरितनमा- च्छादनवसमेतद्विधिना परिधीयमानम् ' धर्मम् ' पुण्यम् ' करोति' विधचे शास्त्रीयसदाचारत्वात् स्वपरयोमदनानुद्दीपक त्वाच, ' लक्ष्मीम् ' श्रियं चालघुतापादकत्वाजनानुरागहेतुत्वाच, ' यशः कीर्ति च शिष्टतानिदानत्वादनुपहास्यत्वाच, करोतीत्यनुषज्यते, एवं चास्य वेषगुणवत्तोपवणेनवाक्यस्य साचात्प्रवृत्त्यनभिधायकत्वेऽपि परिणतिसुरसमाम्रमिति वाक्यव- त्प्रवृत्तौ तात्पर्यम् , तत एवंविधो वेषो विधेय इति भावः । इति गाथार्थः ॥ १६ ॥ अथ सुश्राविकाणां गाथाद्वयेन तमाह- 466 ,

·द्वितीय
स्थानम्
म्
॥ २४ ॥
.
.
परिहा मणुब्भड, चलणकोडिमज्जायमोसरं ।परिहाण तो, कंचुओ होइ सिलिट्ठो॥१७॥
पच्छायंतं अंगं, सुसिलिटुं उत्तरिज गुरूवं । विकियं तविवरीयं, वजइ जिणभवणमाईसु ॥१८॥
व्याख्या-'परिधानम् ' निवसनम् 'अनुद्भटमेव ' अकृतमङ्गिविशेषवन्धनमेव, अनुस्वाराश्रवणं प्राकृतत्वात् 'च.
लनकोटिमर्यादाम् ' पादानसीमाम् ' ओसरंतं 'ति प्राप्नुवत् 'तुः' अवधारणार्थों योजितच, तथा परिधानं निवसनमा-
मंश्चतुर्भिरङ्गुलैराच्छादयन् , उपलक्षणं चैतत्-बाहू अपि करपर्यन्तमाच्छादयन्निति दृश्यम् । 'कञ्चुकः' अङ्गिकारूपो
भवति । ' सुश्लिष्टः ' धनवानादिद्यूत इत्यर्थः । अनेनातिसूक्ष्मवस्त्रमयत्वं निषेधति । ' प्राच्छादयत् ' प्रकर्षणादृश्यतां नयन
'अङ्ग' शिरप्रभृति पादपर्यन्तम् । अनेन संपूर्णस्यैव पटस्य प्रावरणौचित्यमाह, न तु तदर्द्धस्य, तस्य सकलाझानाच्छादक-
त्वात् । ' सुश्लिष्टम् ' प्रतिनिविडं, न तु-मणकादिवदतिसूक्ष्मम् । ' उत्तरीयम्' उपरितनवस्त्रम् , ' भनुरूपम् ' उचितं
भवति, पूर्वोक्तधर्मादिगुणाधायकत्वात् श्राविकाणामिति प्रक्रमः । यदि तु कदाचित्तलिनवसनाच्छादनमपि क्रियते तदा
द्वितीयवस्त्रेणैव सह न केवलमिति भावः । एवनुभयेपामप्युचितं नेपथ्यमभिधाय विकृतं तदनिधित्सुः पीठमारचयति । 'वि-
कृतं ' विकारवत् , मदनोद्दीपकत्वात् शिष्टोपहास्यत्वाच । 'तद्विपरीतम् ' उक्तादन्यादृशं नेपथ्यमिति प्रक्रमः, ' वर्जयति'
परिहरति श्रावकादिः । तथा चोक्तम्-“वेसेण जेण दिटेण । सिट्ठलोप्रोभिमन्नए मणसा॥ नूणं एस सिडिंगो-त्ति तं विव-
जिति धम्मिट्ठा ॥१॥" विशेषतचाह 'जिनभवनादिषु' अर्हदायतनसाधूपाश्रयगमनप्रभृतिषु विशेपेण वर्जयतीत्यर्थः,
.
॥२४॥

·कामादि कत्वेना :- . य - औरं, 'त. 'त्रापि रहार्यत्वाद्विशे त्यादौ, तत्र हि केव ध प्रवृत्तो, विकतवेषस्य हेतुत्वानि परिहारः । इति गा र्थः ॥ १७-१८॥ थ विकृत माह- परिहा, सइ देहं तहंगिया । सिरवेढो रेणं, वे तो एसो सिडिं ॥१९॥ व्याख्या-'ल स्येव' शैलूषस्येव ' परिधानं ' निवसनं यत्रेति शेषः, स ग्र गपश्च गियोः प्रम निं स्तोरु ण्डमत्यन्तमाकृष्य च परिषत्ते । नेन च सन्त कपरिधा येतद्विपरी वरूप वि तता प्रति दिता भवति, एवमुत्तरयोरपि द्रष्टव्यम् । तथा ' ग्रसत इव' गाढा परिहिततयाऽऽत्मसार वतीव ' देई इति आर्थोप पार्थो योजितश्च, ' ङ्गिका ता, दोन ? यतो 'ग' शरीरे निविडसम्बन्धवती तद- भेदवती चेत्यर्थः । 'शिरोवेष्टः' म कव विशेषः ‘टमरे ' इति विणे तृतीया, शिरोवेष्टप्रान्तस्य विवि . विषवत ऊचीकृत्य बन्धनरू मर विशिष्टः शिरोवेष्टो यत्रेति, 'वेषः' नेपथ्यम् ' एषः' इंदगो विकृतः 'पि नां' न शि । भवतीति गम्यते । उपलचणं चैतत्-तेनान्यदपि :स्थ के पिनयन रोम्णां रेखामा- त्राकारतया धा तदपि त्वापादकं विकृत बोद्धव्यम् । चैवं विषनिन्दाव सा निवृत्त्यनभि त्वेऽपि परिण सं समिति व सं समिति व वमि तौ तात्पर्यम् । एवमुत्तररि पि स्त्रीवेषनिन्द तात्पर्य को म्, -

·द्वितीय
स्थानम्
प्रकरणम्
गा
॥२५॥
ईदृग्वेषः परिहार्य इत्युपदेशः । इति गा थैः ॥ १९ ॥
'ण स्त्रीणां तमाह-
असिलिगु नीविबंधो, चू फुसइ यनहरेहं । जंघद्धं उग्घाडं, परिहाणं हवइ वे प्रणं ॥ २० ॥
सिहि । मग्गदेसो, ग्घाडो नाहिमंडलं तह य । पासा य अद्वपिहिया, कंचुओ सहइ वेसाणं ॥२१॥
कुमरस रियं, अंग ऊ गहिय आहरणं । कण पाउयंगी, कुलवहु कह जाउ जिणभवणे ॥
व्याख्या-'अश्लिष्टः' अतिशिथिल: 'नीविबन्धा' निवसननन्धिवन्धः, तथा 'चूडा' निवसनायकलापः
'संस् ति' आमृशति 'पादनखरेखां' चरणनखाग्रभागं, विच्छित्तिविशेषवद्धत्वेन प्रलम्बमानत्वात् । पश्चाद्भागे 'ज-
हार्द्ध' लोकरूढपिण्डिकार्द्धम् ' उद्घाट' प्र यत्र तदिति शेषः ' परिषानं ' निवमनं ' भवति' स्यात् ' वेश्यानां'
थचारिकाणां, न तु राङ्गनानामिति भावः । तथा 'सिहिनाणं 'ति सूनानां 'मार्गदेशः' वक्षःस्थलप्रदेशः ' उद्घाट:
जो येनेति शेषः । 'नाभिमण्डलम् ' उदरकूपिका च तथाऽना मित्यर्थः । 'पार्यो ' उदराधाप्रान्तावपि । भर्द्ध-
पिहितो'
च्छादितौ सौ' कञ्चुका 'तः 'सहते ' शोमते वेश्यानामिति पूर्ववत् २१ । तथा 'कुडमरसपि-
रितं' कश्मीरजद्रवपिङ्गम् ' भङ्गम् ' वदनादिचरणपर्यन्तसकलशरीरं ‘कृत्वा' विधाय, अनेन च
,
-हस्तमात्रस-
॥२५॥

·, मालमनस्याऽवैधव्याभिव्यञ्जकस्यानिषेधमाह । ' प्रथितामरणं' बद्धालंकरणम्, भाभरणं तिलकादिनूपुरपर्यन्तं समस्त- मलकरणम् । अनेनापि कण्ठ-कर्ण-प्रकोष्ठाद्याभरणास्य समर्नुकायोग्यस्य इतरस्याप्यनुहटस्याऽनिषधमाह । अथवा एवं सकलमामरणं गृहीत्वा ' मङ्कणकप्रावृताङ्गी' देशविशेषोद्भवसूक्ष्मवस्त्रभेदाच्छादितशरीरा, मङ्कणकाभिधानं तथाविधाति- सूक्ष्मवस्रोपलक्षणार्थ, ततोऽतिसूक्ष्मवस्त्राच्छादिताङ्गीत्यर्थः । 'कुलवधूः कुलाङ्गना 'कथं' केन प्रकारेण 'यातु गच्छतु जिनमवने ?, उपलषणत्वाचाऽस्य साधूपाश्रये च ? नैवेत्यर्थः । निरामरणेऽपि शरीरे एवंविधाच्छादने प्रकटावय- वत्वेन मदनोद्दीपकता स्यात् , किं पुनः सकलाभरणतेति, तेन विशेषतस्तत्र सूक्ष्माच्छादननिषेध इति भावः । एतेन यद्ये- वंविधवेषा चैत्यादौ न याति, तर्हि कतरण्डावेषा कुलाङ्गनापि यातु, इत्यादि जिनमतरहस्सानभिज्ञानां दुर्विदग्धानां सो- न्लुण्ठभाषितं परिदृतमवसेयम् । मदनोद्दीपकतयाऽनुचितस्यैव निषेधात्, तदितरस्य तु जिनभक्तिविशेषाभिव्यञ्जकस्य वि- शिष्टतरस्याप्यनुज्ञानात् । इति गाथात्रयार्थः ।। २०-२१-२२ ॥ उपसंहरन्नाह- तम्हा विलयं वेसं, परिवज्जइ सावओ किमच्छरियं ? । नवरं सुसाविया उ, दुन्नियच्छं वजयंतीउ ॥ व्याख्या-यस्माद् विकृतवेषः कामोद्दीपन-लघुताद्यापादकः, तस्माद्ध तोर्विकृतं-विकारवन्तं शैलूषाधुचितं 'वेष ' नेपथ्यं परिवर्जयति ' परिहरति 'श्रावका ' श्रादः 'किमाश्चर्य ' किं चित्रम् ? न किञ्चिदित्यर्थः । सद्गुरुभ्यः

·षट्स्थानक
प्रकरणम्
द्विती
स्मानम्
॥२६॥
***OK
सम्यक् श्रावकसामाचारीश्रोता हि तामनुतिष्ठनेव श्रावक उच्यते, ततस्तस्य तत्परिहारे न किञ्चित् कौतुकमिति भावः ।
'नवरं' केवलं विशेषतश्चेति यावत् । सुश्राविका:---प्रवरश्रमणोपासिकाङ्गनाः दुर्नेपथ्यं वेश्याधुचितविकतवेपं वर्जय-
न्ति-परिहरन्त्येव, 'तु' शब्दोऽवधारणार्थः । अथवा श्रावकवत् श्राविका अपि परिहरन्त्येव तम् , न तत्र कौतुकम् ; नवरं
सुश्राविकाः पुनः 'दुन्नियच्छ' ति दुनिवसितं-दुष्परिहितं वर्जयन्ति । अत्र पचे 'तु' शब्द: पुनरर्थों योजितच, तेनाs-
नुदटत्वादिगुणोपेतमपि परिधानम लद्वयपरस्परानुस्यूतमेव परिदधति । तथा सुश्लिष्टमपि कन्चुकमनाकृष्टमेव, महदप्यु-
तरीयं ललाटाघावारकमेव, महार्घमायाभरणं मुहुर्मुहुरप्रकाशितमेवेति काश्चिन्मन्दधर्मवासनाः श्रावि अपि नैवमुपल-
भ्यन्ते, अतः सुश्राविका इत्युक्तमिति गाथार्थः ॥ २३ ॥
कार्यिक-वाचनिकानभिधाय प्रथाध्यात्मिकं षष्ठं शीलभेदम
अदुराराहत्तं पुण, छठें अंगं सीलवत्तम्मि । परियणसयणमहायण, अणुकूल तिहिं पि करणेहि
व्याख्या--' महाप्रयत्नप्राधितप्रयोजनशतैरपि यो नाराध्यते-न प्रसाध्यते स दुराराधः, तद्विपरीतोऽदुराराधा,
तद्भावोऽदुराराधत्वं सुखाराध्यत्वमित्यर्थः । 'पुनः' शन्दो विशेपणार्थः । पष्ठमङ्गम् अवयवो मेद इत्यर्थः, शीलवच्चे
प्रक्रान्ते इत्यर्थः । 'सीलवत्तम्मि' इति च षष्ठ्यर्थे सप्तमी । अथवा भङ्ग कारणं शीलवच्चे प्रकान्त एव । कथमस्य शीला-
इता ? इति चेत् , उच्यते-दुराराधस्य हि रोपाद् वधादिप्रवृचौ धर्मादिभंसकत्वात् । तदुस्तम्-" सयणेख परियषण
-
.
॥ २ ॥

·य, कए वि कजे महापयासेण । न दुराराहो तुस्सइ, दुस्सइ किय दूसणविगप्पा ॥ १॥ सो य असंतोसामओ, फरुसं मासेइ करेइ य वहाई । एवं धम्मो नस्सइ, कामत्थजसा वि य कमेणं ॥२॥ ततः किम् ? इत्याह- परिजनो' भृत्यादिः, ' स्वजनः ' पितृव्यादिः, ' महाजनो' नगरप्रधानलोकः तेषु, 'अनुकूलो' दक्षिणः तद्वचनाद्यनुवर्तनेन तचित्तालादका स्यादिति शेषः । श्रावक इति प्रकृतम् , 'त्रिभिरपि करणैः' कार्यसाधकतमैमनोवाकायैः, न वचनमात्रेणैवेति भावः । दुराराधत्वस्य हि दोषशताकुलत्वमाकलय्य तत्प्रतिपन्थिनि सुखाराध्यत्वे सकल पुरुषार्थः साधकतामयति । तदुपायश्च परिजनाधानुकून्यमिति शीलधर्मार्थिना तत्राऽप्यवश्यं प्रवर्तितव्यमिति रहस्यमिति गाथार्थः ॥ २४ ॥ दोषाम्भोधरजालवायुपटली सौजन्यवन्यामधु, पैशुन्योद्धतपांसुवारिनिकरः शालीनताश्रीगृहम् । निःशेषामलधर्मकर्मकमलाविर्भावलीलासरः, पुण्यैः कस्यचिदुल्लसत्यलमदः श्रीशीलवत्त्वं हृदि ॥१॥ इति युगप्रवरागमश्रीमजिनपतिसूरिशिष्यलेशविरचितायां षट्स्थानकवृत्ती शीलवत्त्वद्वितीयस्थानकविवरणं समाप्तम् ॥

·मदस्मानक
प्रकरणम्
स्थानम्
॥२७॥
रं
वञ्चमाह
.
अथ गुणवत्त्वनाम यं स्थानकम् ।
तं शी वं द्वितीयं स नकम् । थ तस्मिन् सत्येव श्रावकस्य पावरच पजायते, इति तदनन्तरं तत्प्रधान
यंभूतं प
गुणवत्तं पंचविहं, तरुई चेव तह अस्थरुई। भिनिवेसी तहा, करणरुई अणिविउच्छाहो ॥१॥
व्याख्या- णवत्वं ' प्रागु थिम् , ए विशिष्ट कर्मक्षयोप मसाध्यम् । त माऽव्यभिचारितत्पूर्व-
कालावश्यंभाविसूत्ररुच्यादिमच्चमपि अभेदोपचाराद् गुणवश्वमुच्यते । तत् प विधं ' पञ्चप्रकारम् । तदेवाह-' सूत्रं
थविशेषसूचकत्वादिलक्षणम् । यदुक्तम्-" सूयणमित्वं सुत्तं, सुइजह केवलो तहिं अत्थोतिं । जं पुण से वक्खाणं,
आयरिया परिकहन्ति " ॥ १ ॥ अथवा लघूनि चितार्थानि स्वन्पाक्षरपदानि च सर्वतः सारभूतानि सूत्राण्याहुर्मनी-
षिणः, पुरुषविशेषप्रणीतत्वलक्षणं वा सूत्रम् । तदुक्तम्-
" सं गणहररइयं, तहेव पत्तेयबुद्धरइयं च । सुयकेवलिणा रइयं,
अभिन्नदसपुत्रिणा रइयं ॥ १ ॥ तत्र सूत्रे-ग्रन्थे रुचिा-श्रद्धा ण्यप्रतीतिः, यस्याऽस्ति स सूत्ररुचिः श्रावकः,
गुण-गुणवतोरभेदोपचाराचेह स एव गुणवत्वमुच्यते, थेरुच्यादिष्वपि । 'एच' शब्दोऽवधारणे, तेन शेषसर्वरुचीनां
रणर यित्वादयमेवैको गुणवश्वमित्यर्थः । ' चः ' समुचये, स च गाथान्ते ज्यः । तथा चेति समुच्चये, थै--
॥२७॥

·स्वामिषेये रुचिर्यस्यासी पथरुचिः । तथाऽभिनिवेशो वितवपि स्वज्ञानेषु अनुष्ठाने वा सत्यत्वाग्रहः, स विद्यते यस्यासी भभिनिवेशी, तादृशो यो न भवत्यसौ मनभिनिवेशी, प्रज्ञापनीय इत्यर्थः । चः समुच्चये, तथेति प्रकारान्तरोपवेपार्थः । करणे यत्रोक्तानुष्ठान विधाने रुचिर्यस्यासौ करणरुचिः । तथाऽनिष्ठितोऽनवच्छिम उत्साहः करणाभिल्लापातिशयो यस्यासौ अनिष्ठितोत्साहः स चेति । सर्वत्र चात्रैवं क्रमोपन्यासकारणं वक्ष्यामः । इति गाथार्थः॥१॥ तत्रादौ तावत् समस्तार्थरुच्यादिगुणवत्वमूलभता सूत्ररुचिः, तस्या मप्यर्थरुचिशून्याया भकिश्चित्करत्वात् तदनन्त- रमर्थरुचिं चाह- सुत्तं जिणिंदसमए, जं जं रुच्चइ तदेव एयस्स । पुणरुत्तं पुच्छाए, अत्थं निस्संकियं कुणइ ॥२॥ व्याख्या-सूत्रं ' पूर्वोक्तशब्दार्थ जिनेन्द्रसमये ' तीर्थकरसिद्धान्तविषये, 'यद्यद्' इति वीप्सया सर्व संग्रह- माह, तेनाऽर्थतस्तीर्थकरैर्य उपदिष्ट: सिद्धान्तः सूत्रतस्तु गणधरैथितः । तदप्यव्यभिचार्यर्थाभिधायक यद्यद् अङ्गानङ्ग- प्रकीर्णकादिकं रोचते-भव्यतया प्रतिभासते तदेव जैनसूत्रमेव, न तु कपिलादिप्रणीतमपि एतस्य सूत्ररुचेः श्राद्धस्य । यथाहि कश्चित्कामुकः कस्याश्चित् कान्तकान्तायामत्यन्तासक्तस्तद्वदनारविन्दमेवाऽनवरतमवलोकयति, श्लाघते, ध्यायति च; तथैषोऽपि श्राद्धः सूत्ररुचेः सकाशात् तदेकाग्रमनाः सन् तदेव सूत्रममृतमिव मन्यमानः पठति च गुणयति च शृणोति च । किं बहुना ? तन्मय एवास्ते, अन्यथा सूत्ररुचित्वस्यैवाऽनुपपत्तेः । तदुक्तम्-" पढइ गुणेइ सुणेइ य, उचिर्य ·ही लागि माममाहारिम, मेममनतीन मान्ने ॥१।। " शेप कपमापनेविगेन ? उगने--- मामानिमानास्पात् । तप हि पानीचरादनः पदार्थाः प्रतिपालन्ने, ने न विचार्गमाणाः प्रमाण भने का मनोपा मम्मत्यादिगम्योजमेपम् : मा तु अन्यौलमयामोनाते इति । भनोऽयंगाग- मामा माया नमाभिधागो गत्यूपम् ।, भाभिधायकम्गन तामियानार । नस्मा शेष पून समिनि दाद निवारक यासारेन नदीयापारगमकारि गरे, 'मन्गया किमनेन ज्याजिदया ? इत्यर्थः । गदेनं काहारंग दियाख्याय नदनन्तरमर्धविनापि कार्यद्वारेचार-'पुनगस्तं' पीन:पुन्थेन गृजदया प्रश्न हेतुभू- दापामर्थम् शामिषेचे गुदिन रा पुतं मना 'निरागि' निःगंदेदं करोति सिप ग. सोर्धरुपिरिगघ्याचारः । महिममानवाका ममीनीनप्रतिनिरन्भनगा भर्भमभ्यामृतं मन्यमानस्तत्राऽत्पादरवपेग तं ममाफर्गायन स्पे- दि मंदेहे माह पृषानि. मा भून कानिदप्पसंदेवादन्यधा प्रनिरिनि मुशा । तदुक्तम्---" मुत्तई विनसत्तो, गंतो कजेसु भागियमुपत्यो । नो अत्यनागदेऊ. प्रत्यकई इत्य सुपसत्या ॥१॥" एसमस्याऽर्थसचिवमगिगज्यने । इडि गापाः ।।२॥ मत्यामपनो कपंनिदन्ययानगमे करणे ना नामिनिवेशो विभेय, इति तदनन्तरमनभिनिवेशनं तत्पूर्विकैन । कामविपि कनदेति करानि च कायेद्वारेणेवाह- .

·- अणभिनिवेसी एसों, पन्नविओ मुयइ कुग्नाहं झत्ति । आसेवेइ अभिक्खं, सुतुत्तं तेण करणरुई ॥३॥ व्याख्या-'अनभिनिवेशी' अतत्वाऽनाग्रही 'एषो' अयं श्राद्धो भवतीति गम्यते । 'प्रज्ञापितः परेण तवं बोधितः सन् 'मुञ्चति ' त्यजति 'कदाग्रह' कुत्सितावबोधकरणामिनिवेशं ' झटिति' शीघं प्रज्ञापनानन्तरमेवेति शेषः । अभिनिवेशस्य हि विपर्ययरूपतया तद्वतो ज्ञान क्रिया वाकिश्चित्करे एवेत्यवगम्य सर्वथा तं परिहरन् भनभिनिवेशी प्रज्ञापनीयश्चासौ उच्यते, फलभाम् भवतीति । तदुक्तम् -" न हवइ सम्म सुहफला,-भाई भवो विवजयभावा । तम्हा तप्पडिसेहो, गुणगणबीयं अमोह ति ॥ १ ॥ अणभिनिवेसो जीवो, पनवणिजो त्ति सुविहियजणस्स । होइ उवएसणिजो, तत्तो सो सीलवं होई ॥ २ ॥" अर्थरुचौ करणरुचौ वा नामिनिवेशित्वमुपपद्यते, इति तन्मध्ये तस्योपादानमिति । तथा "भासेवते ' अनुतिष्ठति 'अभीक्ष्णं' निरन्तरं ' सूत्रोक्तम् ' आगमप्रतिपादितं जिनपूजन-वन्दनकादिकमनुष्ठानं यत इति शेषः, तेन प्रासेवनेन हेतुना करणरुचिरसौ भवतीति गम्यते । स हि सत्यपि सूत्रार्थरुचिमत्वे-"क्रियैव फलदा पुंसां, न ज्ञानं फलदं मतम् । न हि स्त्री-भक्ष्य-भोगज्ञो, विज्ञानात् फलमश्नुते ।। १॥” इति परिमावयन् विशेषतः करणे श्रद्धालुः स्यात् । तथैव च चारित्रयोग्यतया निर्वाणपथिकः स्यात् । तदुक्तम्-" सुपसत्थवित्थरपरमत्थविऊ वि करणरुइ विरहे रहिऊ हियकरणेणं हियं न पावेह पाणी जं, तो करणरुई रुइरं कारणमन्वाहयं हियत्थाणं पाणीणं निव्वाण. पुरस्सयपहं"। इति गाथार्थः ॥ ३ ॥ - . The

·निक
तृतीय
तृतीय
स्थानम्
,
करणोऽपि निदत्साहानोदे गति न फलमापकतेति तदनन्तरमनिष्ठितोत्साहं कार्यद्वारेणाऽभिदधानो गुणारत-
बाहर समनियारक्रममाण माह-
कायनेसु सुहेसुं, अरिडिओ होइ तस्स उच्छाहो। एयं से गुणवत्तं, रिउववहरणं पुणो यस्स ॥४॥
व्यापा-पोऽनिहितोत्साहगुणानिति प्रकमा, तस्योत्साहो भत्तीति संबन्धः । केषु ? इत्याह-' कर्तव्येषु
पेये, शुभेपु 'मिसान्ते विधेयतया प्रतिपादितत्वेन प्रशस्तेषु वन्दन-पूजना-ऽऽवश्यकादिपु, मनेन पैशुन्य-परीवाद-
घौगोपपशस्तकार्यग्यामोदः । भनिष्ठितो' भनमच्छिमो भवति ' जायते, 'तस्य ' एतद्गुमावतः श्राद्धस्योत्साहा
कार्यकरपाभिलाषातिगया, दुर्गनशेखरस्य भनपरत्नाकरावाप्तौ रत्नग्रहणोत्साहवत् । एवमेव धर्मक्रियास्वपि प्रवृत्तिा
फलपती स्पात् । उस्तं -" धम्मकिरिपाई वि , न तामो साहेद निविउच्छाहो । अच्छिन्नुच्छाहा पुण, सुन्वंती-
हामिहामरिपता ॥ १॥" लोकेऽपि मच्छिमोत्साइता कार्यसाधिकेति भुतिः । तथा च प ख्यानके मण्डकप्लावनेन
मद्राभिभूतस्य चटकस्योस्ति:-" भनिवेदः श्रियो मूलं, चम्चूलोहमयी मम । महो-रात्रा दीर्घाणि, स : किं न
प्पति ! ॥१॥" इति । तदेवमनिष्ठितोत्साहता पत्रमं गुणवस्वम् ।
प पि चैते सूत्ररुच्यादयः सातिरायाः सन्तः क्रमेण सम्यग्दर्शनगुणोत्कर्षाधायिन इत्येतेऽपि गुणवत्त्वमुक्ताः । उप-
महाति-'एतत् ' पूर्वोक्तं सूत्ररुच्यादिमा 'से' तस्य भावकस्य गुणवश्वम् , एतदभावे हि शेषगुणसद्भावेऽपि निर्गुण-
॥२६॥

·स्वमेव तत्वत इति भावः । अथ ऋजुम्यवहरणं चतुर्थ स्थान प्रस्तौति ऋजुन्यवहरणं' पूर्वोक्तशब्दार्थ, 'पुन:
शब्दो गुणवत्वाद् विशेषावद्योतने, तेन गुणवत्वं तावत् पूर्वोपदर्शितरूपम्, ऋजुन्यवहरणं पुनरेतस्य श्रावकस्य चतुर्थ
स्थानं भवतीति गम्यते । इति गाथार्थः ॥ ५॥
अपि चलति सचूलो रत्नसानुः कृशानु,-स्तृणमपि च न वाऽत्ति व्यात्तवक्त्रोऽपि चाऽहिः ।
न दशति शिशुभेकं जातुचिज्जायते नो, पुनरिति गुणवत्वं वर्जयित्वा विमुक्तिः ॥१॥
इति युगप्रवरागमश्रीमजिनपतिसरिशिष्यलेशविरचितायां षट्स्थानकवृत्तौ गुणवत्वं तृतीयस्थानक-
विवरणं समाप्तम् ।।
अथ ऋजुव्यवहरणनामकं चतुर्थ स्थानकम् ।
उक्तं शीलवत्वस्य प्रधानकार्यभूतं गुणवश्वं तृतीयस्थानकम् । अथ गुणवत्वस्यैव सामान्यकार्यरूपम् ऋजुव्यवहरणं
चतुर्थ स्थानकं चतुर्भेदमाह-
वायाए किरियाए, अविसंवाओ उवायफलविसए। एयं चउब्धिहं पि हु, समासओ कित्तइस्सामि॥१॥

·पदस्थानक म् चतुर्थ स्थानम् ॥३०॥ . व्याख्या--' वाचो' वचनस्याऽविसंवादः पूर्वोक्तबा ऽनवभाषणम् , एवं क्रियाया व्यापारस्याप्यविसंवादो वच- नानुसारेण क म् । अविसंवादपदं मध्यस्थितं डमरुकमणिन्यायेन पूर्वयोयोरतनयोरपि द्वयोर्योज्यं, तेनोपायफलविपये चोपायगोचरः फलगोचरथाऽविसंवाद इति तत्र यस्य धर्मादेः पुरुषार्थस्य यत्साधनं दानादि तस्य तत्रैव व्यापारणम् उपायाविसंवादः । तथा फलं वचन-क्रियादिसाध्यभावरूपं, तस्याविसंवादो नान्यथाभाव:-फलाविसंवादः, भावानुसा- वर्तनमित्यर्थः । एवमेतद् ऋजुन्यवहरणम्- कुटिलव्यापारणमपि न केवलं गुणवत्वमित्यपेरर्थः । 'चतुर्विधं ' चतु- कारं, ' ' पादपूरणे, सत: ' संपेण ' कीर्तयिष्यामि' मष्यामि । इति गाथार्थः ॥१॥ तत्र प्रथमं तावत् सकलजनस्फुटलचणत्वाद् वचनाविसंवादो तच्यः । 'ऽप्यनेकविधः, ततः धान्यादुर्मविषयं चदादो तमाह- अवि ओ, धम्मे विणिच्छियं संदिद्धं। परिप्फुड जगहियं, वियागरिंतर नायव्वो ॥ वचनाविसंवादः ' प्रतीतः, 'धर्मे ' सर्वज्ञोपदिष्टश्रुतधर्मविषये ज्ञातव्य इति योगा । कथम् १ इत्याइ- 'सुविनिश्चितम् ' अतिशयेन विविधैः प्रकारेनिर्णीतम्, त एव मसंदिग्धं ' निःसंशयं; निश्चितत्वेनैवाऽसंदिग्धत्वे लन्धे तद्ग्रहणं संशयस्य मिथ्यात्वरूपमहानर्थफलत्वख्यापनार्थम् । परिस्फुटं वर्णतोऽर्थतश्च प्रव्यक्तम् । 'यभाग- हीतं ' येन प्रकारेण गुर्वादिमुखावधारितं जीवादितचं यत्तत्तथैवेति गम्यते । ' व्याकुर्वाणस्य' प्रतिपादयतो ' ज्ञातव्यो' बोद्धव्यः, अन्यथा गुर्वा दिवचनेन विदः । इति गाथार्थः ॥ २ ॥ व्याख्या ॥३०॥ भर ·अथ व्यवहारविषयं तमाह- ववहारे वि तह च्चिय, जह गहियं तं तहा भणंतस्स।जह वा लब्भइ लोए, तहाभणंतस्स नायव्वो। व्याख्या- व्यवहारः ' क्रय-विक्रयादिरूपः, सभादिषु उक्ति-प्रत्युक्तिरूपो वा । तथा च वक्तारो भवन्ति "अबार्थे युष्माभिः सहाऽस्माकं राजकुले व्यवहार" इति । ततो व्यवहारेऽपि, न केवलं धर्मे, इत्यपिशन्दार्थः । धर्मवद- त्रापि वचनाविसंवादो ज्ञातव्य इति योगः । कथम् ? इत्याह-' यथा गृहीतं ' येन प्रकारेण वाणिजकादेः सकाशात् क्रीतं यद्वस्त्विति गम्यते, तत्तथैव ' भणतो' अभिदधत इति । यथा वा' इति वाशब्दः पक्षान्तरसंसूचनार्थः, तेन यथा वा येन प्रकारेण नियतमून्यादिना 'लभ्यते' प्राप्यते मञ्जिष्ठादिद्रव्यं लोके ' वणिग्वर्गे तथा भणत इति । उप- लक्षणं चैतद्, राजसभादिष्वपि नित्यमात्मानं व्यवस्थापयितुमारभ्य, सुवर्णलचं वा लभ्यमुक्त्वा, [ ग्रन्थानं ८९० ] चौर्य मया न कृतमिति प्रतिज्ञाय तथैव निर्वाहयत इति । अन्यथा तु विपर्ययः, पुरुषान्तरवचनेन व्यभिचारादिति गाथार्थः ॥ ३ ॥ एवं सर्वश्राद्धसाधारणं वचनाविसंवादमाभिधाय, अथ वैद्यादेः श्रावकस्य विशेषविषयमपि तमाह- विज्जस्स वि वाहिनियाण,-किरियटिइमवितह भणंतस्स। रण्णो वि हु अवराह, जहाफुडं वागरिंतस्स॥ व्याख्या-'वेद्यस्यापि ' भिषजोऽपि ' व्याधिनिदानक्रियास्थिति ' रोगस्योत्थानबीजं प्रतीकारमर्यादां च 'अवि-

·.
चतुर्थ
स्थानम्
,
प्रकरणम्
तथा ' सत्यां ' भणतः ' व्याधितप्रभृतीनां पुरतः प्रतिपादयता, अन्यथा तु वैद्यान्तरवचनेन विसंवाद इति भावः, तथा
राज्ञोऽपि ' नृपस्यापि भृत्यादिसंबन्धिनमपराधम्-दूषणं ' यथास्फुटं' येन प्र रेण व्यक्ततया चौरादेः सकाशात्प्रतीतं
तथैव 5 कुर्वाणस्य ' अभिदधत इति । अत्र च भणत इत्यनुवृत्तावपि व्याकुर्वाणस्येत्यभिधानं न दुष्टम् , मिनवाक्य-
र द्, एवं पूर्वगाथायामपि, लोभ-द्वेषादिना त्वन्यथा प्रकाशने चरादिवचनविसंवाद इति । वचनविसंवादा - दयोश्च
दोष-गुणा लोकप्रकटा एव । तथा चोक्तम्-" अनृतवचनवादी चेत्प्रतीतः पुरा, सौ तदनु यदि सत्यं दैवयोगाद्
गीति तदनृत ति लोके प्रत्ययः, लाघवं स्याद् , भवति पुनरवज्ञा, तद्वतो जीवितं किम् ? । तथा-संपद्येरनचलवचसां
कीर्ति-धर्मा-ऽर्थ-कामा, काम लोका विहितमहितात्मीयभावा। । त्यक्त्वा शङ्कां धनमिव निजं गुह्यमावेद-
यन्ति, सर्वे यद्वा गुरु णग । सत्यभाजो भवन्ति ॥ १। इति गाथार्थः ॥ ४॥
वचनावि दिफलत्वात् । याति वादस्य, इति तदनन्तरं तमेव धर्मविषयं तावदाह-
किरि । विसंवाओ, धम्मे जह प वेइ
इ। गिहि गो किरि
रं, जईसु संदसणाहितो॥५॥
क्रियाऽविसंवादः' प्रा क्तशब्दार्थः, स च 'धर्मे' धर्मविषये, कथम् ? इत्याह-'यथा ति
द्वि-त्रादि द्रुमध्ये प्ररूपयति श्रावकः सु रूपदेशानुसारेण ' तथैव ' प्ररूपणानुसारे । ऐति' विधत्ते । गृहिणः'
श्राक्कस्य 'क्रियां माचारी-देवपूजादिद्रव्यस्तवरूपाम्, ' इतराम् ' न्यां 'सं हितो
हितो' -सदर्शनात् सम्य-
व्याख्या
,
,
॥३१॥

·क्त्वात्सकाशात् , ' यतिषु' इति यतीनां संबन्धिन्या इत्यर्थः । सम्यक्त्वं हि यांना श्रावकाणां च यावजीवं त्रिविधं त्रिविधेन मिथ्यात्वपरिहारेणैव शुद्धं भवति, शेषा च क्रिया मावस्तवरूपा साधूनां, श्राद्धानां तु द्रव्यस्तवरूपा । ततश्चासौ श्रावको यतीनां सम्यक्त्वमेकं विहाय शेषां यतिक्रियाया भन्यो प्ररूपयति करोति चेति करणाविसंवादा, अन्यथा तु प्ररूपण-क्रिययोर्विसंवाद इति गाथार्थः ॥ ५ ॥ अथ तमेव व्यवहारविषयं दर्शयन्नुपायाविसंवादमपि शेषपुरुषार्थसाधकतमत्वेन प्राधान्याद्धर्मस्य तद्विषयं तावत् प्रस्तौति- ववहारे पुण ऊणं, न देइ पडिरूवगं नवा कुणइ । जाणइ उवायमूलं, धम्मस्स य तं तहायरइ ॥६॥ व्याख्या-धर्मे तावदुक्तः करणाविसंवादो, 'व्यवहारे' क्रय-विक्रयादिरूपे 'पुनरून' प्रस्तुतमून्यलम्यादति- हीनं वस्तु न ददाति ' नैव ग्राहकस्य प्रयच्छतीति । 'प्रतिरूपः ' सदृशो ब्रीह्यादेवि पलिजादिः, स एव प्रतिरूपका, तेन व्यवहारोऽप्युपचारात् प्रतिरूपका, तं ' न करोति' न विधत्ते यदि तदा क्रियाऽविसंवाद इत्यर्थः । तथा 'जानाति' बुध्यते — उपायाः ' साधनानि तेषामपि ' मूलम् ' माद्यं-वक्ष्यमाणदानादिकं 'धर्मस्य' पुण्यस्य, चशब्दः पूर्वाऽविसं. वादसमुच्चयार्थः । ज्ञात्वा च तदुपायमूलं ' तथैव ' ज्ञातानुसारेण 'भाचरति ' व्यापारयति; धर्मादावुपेये दानादिकमेवो- पायं व्यापारयन्नुपायाऽविसंवादीति गाथार्थः ।। ६ ।। -

·चतुर्थ
पदस्थानक
प्रकरणम्
॥३२॥
धर्मोपायानेवाह-
दाणं सीलं च तवो, वि माईहिं । ज्झए धम्मो । दाणाणमभयदाणं, जिणदासाहुदा च ॥ ॥
व्याख्या-'दानं ' वितरणं, 'शीलं ' मनासमाधानं, 'तपो' अनशनादिकं, 'चः' समुच्चयार्थोऽन योज्य:,
एते पायाः । तथा चना । अनुमोदनादिप्रधानवि र रिणामरूपा तत्त्वपरिच्छेदाभ्यासरूपा वा, मादि-
र्येषां त्यागादीनां तैः, किमित्याह- सिध्यति' निष्पद्यते 'धर्म: ' श्रेयः । इह च भावनाया दानादिभ्यो भेदेन शेष-
गुणसंग्राहकाऽऽदिपदसंबद्धत्वेन चोपादानं सर्वेषामप्येषां भावनास थानामेव विशिष्टफलसाधकत्वख्यापनार्थम् । दानं चाऽ-
नेकधा, इति विशिष्टविषयं तदाह-'दानानां वितरणानां मध्ये शिष्टमिति शेषः, 'अभयदानं सवाऽव्यापादनसं-
कन्पः, जिनदानं सा दानं च तदुद्देशेन वित्तव्यय इति गाथार्थः ॥ ७ ॥
जीवितादिभयभीतानां भयापहरणपटिष्ठरक्षणलक्षणतया सुप्रसिद्धत्वादभयदानस्य तदुपेक्ष्य जिनदानमेवाह-
कुसुमाभर विलेव , सुगंधिधूयाइ होइ दाणं। ।
चेई,-हरा तह वरबिंबाणं ॥ ॥
व्याख्या- सुमानि' जात्यादिपुष्पाणि, 'आभरणानि धलंकरणानि, 'विलेपनं ' चन्दनादिसमल-
म्भनं, 'सुगन्धिधूपः' रभिकर्पूरागुरुप्रभृतिद्रव्यसंघात; ततः नि चेत्यादिद्वन्द्वः । आदिशब्दाद् स-वस्त्र-
-
,
॥३२॥

·+ , स्नानादिग्रहः । एतद्भवति 'जिनदानं ' तीर्थकरविषयं वितरणं धर्मोपाय इति योगः। एवं वक्ष्यमाणदानेष्वपि । तथा 'कारणं ' विधापनं ' चैत्यगृहाणां' जिनमन्दिराणां, 'चः' अनुक्तसमुच्चये, तेन प्रतिष्ठा-यात्रादिविधापनपरिग्रहः । तथेति समुच्चये, 'प्रवरबिम्बानां ' मनोहरजिनप्रतिमानामिति ! प्रवरपदं बिम्बपदसमस्तमपि पुष्पादिविशेषणतयाऽपि योज्यं, योग्यत्वात् , तादृशामेव पुष्पादीनां भावोल्लासनिमित्तत्वात् । इति गाथार्थः ।। ८ ।। एवं परमोत्तमपात्रविषयं दानमभिधाय, अथ गुणतारतम्येनोत्तममध्यमहीनपात्राणां साध्वादीनां क्रमेणाऽभिधित्सुः साधुदानविशेषमाह- साहूण वसहिदाणं, ओसह-भेसज-वत्थ-पत्ताणं । आहारस्स जहाविहि, दाणं साहूणमुचियस्स ॥९॥ व्याख्या-' साधुभ्यो' भावयतिभ्यो ' वसतिदानम् उपाश्रयवितरणम् , आदावेव पार्थक्येन चोपादानं शेषदाना- नामप्येतद्दानहेतुकतया विशिष्टतरोपष्टम्भनिमित्तत्वाद् अस्य प्राधान्यख्यापनार्थम् । श्रूयते हि-" जो देयुवस्सयं मुणि- वराण, तव-नियम-बंभ-जुत्ताणं । तेणं दिन्ना वत्थ-ऽन,-पाण-सयणा-सण वियप्पा ।। १ ।। 'औषधं रादि, ‘भैषज्यं ' नागर-मरिचादिमेलकः, ' वस्त्र-पात्रे' प्रतीते, ततो द्वन्द्वः, तेषाम् । तथा 'माहारस्य' अशनादेः । सर्वेषां चैषां दानं ' यथाविधि' संभ्रमातिशय-सुपात्र-शुद्धदेयाद्यन्वेषणरूपसूत्रोपदेशानतिक्रमेण । तथा चोच्यते-" अभि- मुहगमणं आसण,-वंदणमह संविभागदाणं च । पुणरवि बंदण अणुवयण, सकारो छविहो एस ॥ १ ॥ नाग- , तथा पान-

·चतुर्थ
प्रकरणम्
॥३३॥
मुत्तमगुणैरलं . , दायकोऽपि पुलकं दधत्तैनौ, देयवस्तु परि द्धं, पुष्कलत मिदं फलमिति । सर्वानुष्ठानेषु विधेरभिमता-
पादकत्वेऽपि यत् साधुदानेऽभिधानं विशे म्तद् यथाकथंचितेभ्यो दचं महाफलमेवेत्यधुनातनसातशीलदेशनानिराकर-
णार्थमिति मन्तव्यम् । साधूनामुचितस्यैव यतिजनयोग्यस्य वस्खाहारादेश, न सुवोदे, तस्यापि प्रासुकैपणीयस्येत्यर्थः ।
थवा साधूनां शोभनानाम् , इत्यौषधादीनामेव विशेषणम् । इति गाथार्थः ॥ ६ ॥
अथ साधर्मि नुकम्पादाने पाह-
साहम्मिय दाणं, अही धम्म ह विसेसे । दीणाईणणुकंपा, दाणं धम्मस्सुवाउत्ति ॥१०॥
" साधर्मिकेभ्यः' समानदेव-गुरुप्रतिपत्तिमद्भयः श्रावकेन्यो 'दान' बन्धुवुद्ध्या वखा-ऽऽहारादिवि-
तरणम् । तथा चोक्तम्-"दीनानाथसधर्मचारिणि जने - निदानादिभिर, यः स तिकुलेप्सितेऽपि विधिना सद्वन्धु-
बुख्या भृशम् । वात्सल्यं विदधाति कारयति वा धर्मप्रशंसास्पदं, स श्राद्धः कथितो विवेकमहतामेकः सतामग्रणी ॥१॥
'अहीनधर्मेभ्यश्च ' संपूर्ण-विशुद्धा धनुष्ठानेभ्यः । तथेति समुच्चयार्थों योजित एव । 'विशेषेण' अतिशयेन विशि-
ष्टवरमित्यर्थः । एतस्यैव च सम्यक्त्वाचारेषु वात्सन्यरूपतया महाफलता गीयते । तदुक्तम्-" साहम्मियथिरकरणं,
वच्छ सासणस्स सारोत्ति । भग्ग यत्तणमो, तहा भणासो य धम्मामो ॥१॥ तथा 'दीनादीना' निःस्व-
निर्नाथ-रोगार्चप्रभृतीनाम् ' अनुकम्पादानं ' करुणामात्रेण तदुचितवस्तुवितरणम् । उपलवणं चैतत् , तेन गृहागतस्य
व्याख्या
-
॥ ३३ ॥

·- श्री सर्वस्य भिक्षाचरादेरुचितदानं ज्ञानदानं च, किम् ? इत्याह-'धर्मस्योपायः' पुण्यस्य साधकतमम् । ' इति' शन्दो दानलक्षणधर्मोपायपरिसमाप्तौ । इति गाथार्थः ॥ १० ॥ अथ शीलादित्रयमाह- सीलं चित्तसमाहाण-मो उ सामाइयाइकरणेण । होइ चउत्थाइ तवो, भावण नेया दुवालसहा ॥११॥ व्याख्या-'शीलं ' तु सदाचारः । पुनः किम् ? इत्याह-'चित्तसमाधानं 'चित्तसमाधानं ' विशुद्धान्तःकरणैकाग्र्यम् । इति निपातः पादपूरणे, 'तु: ' पुनरर्थों योजित एव । ' सामायिकादिकरणेनेति' समस्य-रागादिरहितस्य सत आयो- ज्ञानादीनां लाभः समायः, स एव विनयादेराकृतिगणत्वाद् इकण्प्रत्यये सामायिक-सर्वसावद्ययोगविरतिपरिणामः, तत्पूर्वकमनुष्ठानं च । आदिशब्दाद्देशविरतिपरिणामादिग्रहा, तस्य करणं-विधानं प्रतिपचिरिति यावत् , तेन करणभूतेन 'भवति' वर्तते ज्ञेयमित्येवंरूपतयाऽत्र वक्ष्यमाणक्रियायोगः । तथा ' चतुर्थ' भोजनचतुष्टयत्यागलक्षणम् एकोपवासरू- पमागमप्रसिद्धम् , मादिशब्दात् षष्ठाऽष्टमादिपरिग्रहः । तत्किम् ? इत्याह- तप' इति निराशंसविशुद्धाध्यवसायेन बाह्याभ्यन्तरतनुतापकानुष्ठान विशेषः । तथा 'भावना' पूर्वोक्तस्वरूपानुप्रेक्षा 'ज्ञेया' ज्ञातव्या श्रावकेण 'द्वादश- धेति' द्वादशप्रकारा । तदुक्तम्-भावयितव्यमनित्यत्वमशरणत्वं तथैकता अन्यत्वमशुचित्वं संसारः कर्माश्रवः संवरवि- धिर्थं निर्जरा लोकविस्तरः धर्मस्वाख्यातत्वचिन्ताच बोधेः सुदुर्लभत्वं च भावना द्वादश विशुद्धाः । एवं दानादिकं

·पदस्थानक
चतुर्थ
स्थानम्
प्रकरणम्
॥३४॥
व्याख्या
धर्मोपायत्वेन सम्यगवगम्य तथैव व्यापारयत उपायाविसंवादः । इति गाथार्थः ॥ ११ ॥
अथ धर्मानुषङ्गिकफलत्वादर्थस्य तदुपायं नैश्चयिकमाइ-
अत्थोवाओ पुन्नं, पुण च्चेण ववहरंतस्स । अहवा अइलोभेणं, उद्धारगमाइ नो देइ ॥ १२ ॥
'अर्थोपायो' द्रव्योपार्जननिदानं 'पुण्यं ' सुकृतं, तत्पुनः सुकृतं 'सत्येन' वचन-क्रियाद्यविसंवाद-
लक्षणेन ' व्यवहरता ' क्रय-विक्रयादि कुर्वतः श्राद्धस्य भवति, लोक-लोकोत्तराऽनिन्दितव्यवहारस्य चौर्यादिपरिहार-
स्येव सु . साधनत्वाविसंवादात् । अनेन पुण्य - व्यवसाययोः संहतयोः फलसाधकत्वमिति लक्षयति । अथ व्यावहारिकमपि
तदुपायगणममिधित्सुर्व्यवहारस्यैव विधेयाविधयविभागमाह -' अथवा ' इति प्रकारान्तरद्योतकमव्ययम् , ततो 'भति-
लोभेन' सातिशयधनगार्थेन, 'उद्वारकादि नेति' उद्वारकं सुवर्णादिग्रहणकमन्तरेण प्रतिभूमात्रग्रहणावष्टम्मपूर्वकं
स्वद्रविणवितरणम् । मकारोऽलाक्षणिक इति । आदिशब्दात् साधिमात्रग्रहणपूर्वकदानग्रहः, तेन, अत्र तृतीयालोपः प्राकृ-
तत्वात् , ' न ददाति ' न वितरति स्वद्रव्यं श्रावकः, तथा दाने हि कदाचिद् बहुलाभसंभवेऽपि भूयसो लोकस्य कुशी.
लत्वेन प्रायो नीव्या अपि पतिसंभवादस्याऽविधेयत्वम् । एवमन्यत्रापि यथासंभवं द्रष्टव्यम् । इति गाथार्थः ॥ १२ ॥
-
तथा-
भंडपि अइमहग्धं, संगहे णइ निययमुल्लाउ। आसकरिगोणमाई, न नियट्ठा धारए मइमं ॥१३॥

·-- व्याख्या--न केवलं उद्धारादिना न ददाति, 'भाण्डमपि' कुङ्कुमादिक्रयाणकमपि 'निजकमून्यात् ' प्रायकस्व- कीयमून्याद् 'अतिमहार्घ ' द्विगुण-त्रिगुणादिभावेन अत्यन्तबहुमून्यं 'न' नैव 'संग्रहे ' प्रभूततरं गृहीत्वा भाण्डशा. लादिस्थापनिकायां ' करोति' विधत्ते मतिमानिति योगः, तादृशस्य प्रायः क्षतिहेतुत्वात् । तथा 'अश्व-करि-गवादीन्' तुरग-हस्ति-वृषभ-करभादीश्चतुष्पदभेदान् नैवं 'निजार्थ' स्वार्थ तंलाभेच्छु: ‘धारयति' संगृह्णाति ‘मतिमान् ' सबुद्धिः श्राद्ध इति प्रक्रमः । प्रभूतकालमश्वादिधारणं हि खादन-मरणादिभिरवश्यं चतिहेतुः, गृहीतमात्रविक्रयोऽपि केशवाणिज्यकर्मादानरूपतया निषिद्धा, इति तद्वाणिज्यं न कार्यम् । इति गाथार्थः ।। १३ ।। . तथा - - कप्पाससुत्तवत्थाइ,-संगहं कुणइ धन्नमाईणं । अइपडियविच्चयाण वि; न ते उ संगहणमिच्छन्ति ॥१४॥ व्याख्या- देशविशेषरूढ्या 'कप्पासो' रूतमुच्यते, तेन 'कर्पासमूत्रवस्त्रादीनां ' रूत-तन्तु-वसन-प्रवाल- मौक्तिकमञ्जिष्ठा-पूगादीनां ' संग्रह ' भाण्डशालादौ बहुकालमपि धारणं 'करोति' विधत्ते, एषामजुगुप्सितत्वेन तथा- विधजीवसंसक्तिविकलत्वेन च लोकलोकोत्तराऽनिषिद्धत्वेन कथंचिदल्पलाभत्वेऽपि संग्रहस्य समीचीनत्वात् । रूतादिविप- रीतस्य तु अत्यन्तं निषेधमाह-'धान्यं ' तिल-गोधूमादिकम् , आदिशब्दाद् लाक्षा-गुड-स्नेह-कुसुम्भ-नीली-सत्कू- डादिग्रहः । तेषां पुनः अतिपतितवेच्चकानामपि प्रायिकतन्मूल्यापेक्षयाऽत्यन्तसमर्षाणामपि, आस्तां महाCणामित्यपिश- ·१ चतुर्थ पदस्थानक प्रकरणम् -- ॥३५॥ ब्दार्थः, 'न' नैव ते श्राद्धार, ' तुः' पुनरों योजित एव, ' संग्रहणं' भाण्डशालादिषु बहुकालस्थापनम् ' इच्छन्ति' अभिलपन्ति कर्तुमिति शेषः । न चात्र 'धनाइणं तु संगहणं' इति भाष्येण विरोधः शङ्गनीया, तन हि खादन-मरणा- घनेकाऽपायाकुलत्वेन द्रव्यार्जनानुपायत्वमश्वादिसंग्रहस्य प्रत्यपादिः धान्यादिसंग्रहस्य तु प्रायस्तथानिधाऽपायाभावाद् द्रव्या- जनोपायत्वमानं, न तु तत्संग्रहस्य विधेयत्वम् । एतदेव च ' इन्चाइ अत्थुवाउ' इत्याधमिदधता तत्रैव स्पष्टीकृतम् , तथा विधाऽन्नादिन्यवहाराणां हि प्रचुरतरत्रसादिजीवात्यन्तसंसक्तिमत्तया भगवत्यादिपु लाचावाणिज्यत्वेन प्रतिपादनात् । विधेयाविधेयत्वचिन्ता तु द्रव्योपायाणां सूत्रे, तत्र च व्यक्तो निषेधस्तत्संग्रहस्य । न च व्याख्येयसूत्रनिषिद्धं भगवत्यादि- नि च भगवतीवृत्तिकार एव भगवान् भाष्यकारस्तमनुज्ञास्यतीति संभवति, तस्माद् यथाव्याख्यानमेव सूत्रार्थः समी- चीन इति व्यवस्थितम् । इति गाथार्थः ॥ १४ ॥ तथा- IAS अंगोवरि उद्धारं, निच्छइ अइलाभयं मुणेऊणं । थेवे वि लाभणं, बंधेणं अहव रुकेणं ॥ १५ ॥ व्याख्या-'अङ्गं ' ग्राहकस्य शरीरं. तदुपरीति-तदेव लग्नकं विधाय विश्वासातिशयाद् यहीयते तद् अझोपरी- त्युच्यते । तादृशमुद्धारकमुक्तस्वरूपम् ' अतिलाभदं' प्रचुरतरद्रव्यायनिदानं ज्ञात्वा' मनसा विभाव्यापि 'नेच्छति' नामिलपति दातुमिति शेषः। 'त ददाति १ इत्याह- स्तोकेनापि ' मन्पीयसापि लाभेन द्रव्य प्त्या संभावितेन ·. बन्धेन सुवर्णादिग्रहणकग्रहणेन । ' अथवा ' इति पक्षान्तरसंसूचनार्थः, ‘रुकेणं ति' साक्षात्सुवर्णादिग्रहणेनैव, नान्यथा प्रकारान्तरेण, ह्यद्धारकादिना दीयमानस्याऽवश्यं मूलचतिहेतुत्वेन भस्यैव प्रकारद्वयस्य साधीयस्त्वादिति भावः । इत्यर्थो- पाय इति । एवं कामोपायोऽपि स्त्रीषु साम-दान-माधुर्यादिप्रवृत्तिः । धर्मोपाय एव तु निःशेषोऽपि पारम्पर्येण मोक्षोपाय एव ज्ञेय इति । न चाऽनयोरर्थ-कामोपाययोर्वक्ष्यमाणार्थ-कामकौशलान्यामभेदः, अर्थकौशलं हि भाण्डस्यैव प्राधान्या- प्राधान्यपरिज्ञाननैपुणं तत्पूर्वकश्च संग्रह इति । तथाविधस्यैव भाण्डादेग्रहणाऽग्रहणविधिः सत्यत्वेनैव च व्यवहर्तव्यमिति तु अर्थोपाय इति । तथा कामकौशलं स्त्रीमात्रस्येगिताकारादिना शुभाशुभभावनिश्चयादिकं, तनिश्चये तत्संदेहे वा स्वर- चाचमक्रियास्वस्खलितप्रवृत्तिरप्युपचारात्तत्कौशलम् । स्वदारा हि विराधिताः कदाचिद् वधाद्यनर्थकरणेऽपि प्रवर्तेरनितिः स्वदाराणामेव सर्वप्रयत्नेन चित्ताराधनप्रवृत्तिरेव तु कामोपाय इति । एवं सकलपुरुषार्थोपायानवगम्य तथैव प्रवर्तमानस्यो- पायाविसंवादः । इति गाथार्थः । १५ ॥ अथ भावाविसंवादमाह- पिइ-माइ-भइणि-भाउ य, भावं संवयइ जेण तं कुज्जा। अहवा विपरूवितो, जहट्ठियं पन्नविज्जा उ॥ व्याख्या-'पितृ-मात-भगिनी-भ्रातृणां' प्रतीतानां, ' भाव: ' प्रियाप्रियादिषु शुभाशुभादिषु परिणामा, संवदति, तद्विरुद्धभावान्तरानुत्पादेन संघटते येन केनापि कृतेन सता प्रियादिविषयदानादानादिना तद्दानादिकं 'कुर्याद् ·निक चतुर्थ प्रकरणम् स्थानम् विदध्यात्, भावमिति द्वितीया प्रथमार्थे प्राकृतत्वात् । साधर्मिकाणां हि पित्रादीनां सर्वत्र प्रिये पुत्रादौ साधर्मिकादौ च सर्वप्रयत्नेन दानादिकं, तत्प्रत्यनीकेषु च मानभ्रंशादिकम् , असाधर्मिकाणां तु स्वकीयधर्मानुगतभावाऽवाधया प्रधानव- खादिदानेन तञ्चित्तावर्जनमात्रार्थ, तस्प्रियपुत्रादौ तथैव दानादिकं विदधानस्तद्भावाऽविसंवादको भवेदिति भावः । न चाऽस्य वक्ष्यमाणेहलोकगुरुशुश्रूषया अभेदः, सा हि पित्रादीनामेव कचिदानादौ प्रवर्तमानानां देयसंपादनायुपचारेण मन:- समाधानापादनरूपा, अयं तु तत्प्रियपुत्राद्युपचारेणेति भेदः । लौकिकभावाऽविसंवादं प्रतिपाद्य लोकोत्तरमप्याह-'अथ- वाऽपीति' अथवेति भावाविसंवादप्रकारान्तरसंसूचनार्थः, अपिर्मिनक्रमः, ततः 'प्ररूपयन् ' किञ्चिजीवादितत्त्वं कस्यापि पुर उपदिशन् श्राद्धो 'यथास्थितं ' येन प्रकारेण प्रमाणेन प्रतिष्ठितं तथैव ' प्रज्ञापयेत् ' प्रतिपादयेत् , अन्यथा तु स्वकी- यस्य प्रेक्षावतः श्रोतुळ मावस्य विसंवादः स्यात् । इति गाथार्थः ॥ १६ ॥ तमेव प्रकारान्तरेणाह- अहिणवधम्माणं वा, जेण विसंवयइ धम्मपरिणामो।न तहा कुज्जा किं पुण, जेण थिरो होइ तं कुणइ ॥ व्याख्या-'अमिनवधर्माणां' तत्कालप्रतिपन्नविशुद्धाहन्मार्गाणां सालानां चेति पूर्ववत् । येन केनापि कलहा. ऽसभ्यभाषण-धरणकक्रियाद्यशुद्धव्यवहार-चैत्यवन्दनपूजाप्रतिक्रमणाद्यविधिप्रवृतिदर्शनादिना ' विसंवदति ' विघटते धर्मपरिणामो विशुद्धमार्गप्रतिपयध्यवसायः, यत्तदोनित्याभिसंबन्धात्, तत्कृत्यं तेनाभिनवधर्मभावोपघातकत्वप्रकारेण ·" , 'न कुर्याद् ' विदध्यानैव । अमुमेवार्थ स्पष्टप्रतिपत्तये व्यतिरेकेणाह-'किं पुनरिति ' किन्तु येन पूर्वोदितकलहादिपरि हारलक्षणेन कृत्येन 'स्थिरः ' प्रतिपत्तिकालाद् दृढतरो ' भवति' जायते भावस्तत् करोति' विधत्ते श्राद्धः । पुनः करणक्रियाभिधानं भिन्नवाक्यत्वाददुष्टमिति । न चाऽस्यापि वक्ष्यमाणधर्मानुगतभावकौशलादभेदः, तद्धि इङ्गितादिना भावज्ञानं मुख्यतः, उपचारतस्तु तत्पूर्वकं स्थिरीकरणादिकम् । अयं तु भावस्थिरीकरणहेतुक्रियाविशेषरूपः। तदत्र क्रिया- याः प्राधान्यं, तत्र तु ज्ञानस्य प्राधान्यमिति भेदः। इति गाथार्थः ।। १७ ॥ समस्तपुरुषार्थदा जिनवरेन्द्रवाणी च या, कषयविरतिर्यथा कलुषसन्ततिच्छेदिनी । ऋजुव्यवहृतिः सदा भवति कस्य हंसीव सा, न मानसविहारिणी स्फुरदगण्यपुण्यश्रियः ॥ १ ॥ इति युगप्रवरागमश्रीमजिनपतिसूरिशिष्यलेशविरचितायां षट्स्थानकवृत्तौ जुमतिव्यवहरणं नाम चतुर्थस्थानक विवरणतः समाप्तम् ।। अथ गुरुशुश्रूषानामकं पञ्चमं स्थानकम् । उक्तं सप्रभेदमृजुमतिव्यवहरणम् । अथैतस्यैव प्रधानकारणभूतां गुरुशुश्रूषां समभेदामाह- ·त्यानक प्रकरणम् स्थान ॥३७॥ रु स्सूर तिविहा, सेवासंपाडणे भावे य । इहलोय गुरू पियरो, सुस्सूसणं कुणइ ताणं ॥१॥ व्याख्या-'गुरूणां' पूर्वोक्तस्वरूपाणां ' शुथूपा' सामान्येन पर्युपासना 'त्रिविधा' त्रिप्रकारा । सेवासंपादने- नेति ' शिरोनमनाञ्जलिप्रग्रहसमासन्नसदावस्थिति-ससंभ्रमादेशादिविधानं सेवा, वाञ्छिताहारादिसकलवस्तुभिस्तद्दे- हपरिजनादिकार्यसंपादनमेव च संपादनम् , ताभ्यां ते एव वा श्रूषा, एकवचनं प्राकृतत्वात् समाहाराद्वा । भाव प्रात्म- परिणामविशेषः, तद्धेतुर्विशिष्टदान-समानादिरपि भावः, तत्रच तद्विषये च शुश्रूषेति प्रकृतम् । भावस्य च भिन्नविभक्तित्वेन भेदेन चोपन्यासः पूर्वद्वयमंपाद्यत्वात् प्राधान्यख्यापनार्थः । गुरुशुश्रूपेत्युक्तम् , तत्र च ' इहलोके ' एतद्भवे एवाऽचिन्त्य- महिमचिन्तामणिकल्पसद्धर्मप्रभृतिसकलपुरुषार्थसंपत्तिनिमित्तजन्मसंपादकत्वाद् 'गुरू' गौरवाही 'पितरौ ' माता-पि- तरौ, ततस्तयोः ' श्रूषणं' पूर्वोपदर्शितशिरोनमनादिसेवालवणमादरतः ' करोति' विधत्ते। नेन च सामान्यवचनेन प्रायः शुश्रूपाभेदः प्रतिपादितः । इति गाथार्थः ॥ १ ॥ थ द्वितीय-तृतीयावाह- आहार-वर -सयणा-इए उज्जमइ इच्छियतरेसु । भावे उ णिमणुकूल-मायरे दाणमाईसु ॥२॥ व्याख्या-'आहार-३ -शयनादिकेषु' भोजना-ऽऽच्छादन-शय्यो-पवेशनाऽ-लकारादिपु. 'ईप्सिततरेषु' मनोहा- रितयाऽत्यन्तप्रियेषु ' च्छति' सादरेणोद्यमं करोति, यो संपादयत्येतान् इत्यर्थः । भनेन द्वितीयभेद उक्तः । ॥३७॥ ut ·है , तृतीयमेदमाह-'भावे तु' भावविषया पुनरेवं शुश्रूषा ' तयोः' पित्रो', 'अनुकूलं मनःप्रसादसंपादकं देवद्रव्य-- संपत्ति-च्छन्दानुवर्तनादिकमनुसरति-करोतीति, 'दानादिषु' ताम्यामेव विधीयमानबान्धवादिविषयाभीप्सिताहारादि- वितरणादिषु, एतदपि विशेषतः साधर्मिकादिविषयदानादौ चोद्धव्यम् । इति गाथार्थः ॥ २ ॥ अथ लोकोत्तरगुरूंस्तच्छुश्रूषाभेदांश्चाह- अहवा वि गुरू सम्मत्त-दायगा ताण होइ सुस्सूसा।इंताणभिमुहगमणं, उट्ठाणं उट्ठिएसु च ॥३॥ व्याख्या-अथवेति पक्षान्तरे, ' गुरवो' गौरवार्हाः सम्यक्त्वदायका भवकोटाकोटीदुरापतत्वाविषयतयेति प्रत्य- योत्पादकाः, तेषां ' भवति ' जायते ' शुश्रूषा' उपास्तिः कर्तव्येति शेषः । तत्रापि सेवा तावदाह-'पागच्छताम् उद्यत- विहारेण देशान्तरादेरागमनं विदधतां गुरूणां क्वचिद् “ अभिमुखगमनं ' संमुखीनं यानम् ' उत्थानं ' ससंभ्रममासनत्य- जनम् ' उत्थितेषु' ऊर्ध्वस्थितेषु पुनः । इति गाथार्थः ।। ३ ॥ - , . तथा विस्सामणाइ सम्म,-ठियाणऽणुव्वयणमेव जंताणं । संपाडणमेयाणं, समिच्छियाणं विसुद्धाणं॥४॥ व्याख्या-'विश्रामणं' स्वाध्यायादिश्रान्तानां त्रिविधसंबाधनतया शारीरश्रमापनोदनम् , आदिशब्दात्तथाविधाऽन्य- चैयावृश्यभेदग्रहणं, तत् ' सम्यक् ' भावप्तारं त्वगादिसुखहेतुत्वेन वा 'स्थितानां ' सुखासनासीनानाम् ' अनुव्रजनमेव' , ·पञ्चम पदस्थानक प्रकरणम् ॥३८॥ - पश्चाद्गमनमेव, न तु विश्रामणादिकं यातां-गच्छता काचिद्विहारक्रमाद्यर्थमिति पूर्वोदितपित्राद्यपेक्षया विशिष्टतरशिरोनमना- दिकमादधान एव एतद् गुरुपु सातिशयं विदधातीति भावः । न चाऽस्य वभिमुखगमनादेर्जीवोपमर्दननिमित्तत्वेन असमीचीनतेति वाच्यम् , सामान्यसाधूनामपि पिये " अभिमुहगमणमासणं० " इत्यादिना सिद्धान्ते वस्याभिधानात् । नृपादीनामाप समस्तस्वसैन्यादिसनाथानामेव गुरुपु प्रतिपत्त्यतिशयख्याफ्नार्थ वन्दनादिनिमित्तं गमनश्रवणाच । विश्राम- णादिकमपि श्राद्धस्य यदुक्तं तद् गुर्वादिविषयभक्त्यतिशयख्यापनार्थम् । गुर्वादयस्तु कदाचित्पु म्बनेनैव तत् कारय- न्तीति । अथ संपादनमाह-संपादनं ' स्थानान्तरादाहृत्य संघटनम् , 'एतेपां' गुरूणां सपरिकराणाम् । कस्य संपादनम् ? इत्याह- समीप्सितानाम् ' अभिवाच्छितानामाहारादीनां, 'विशुद्धानां ' प्रा कैपणीयानाम् । इति गाथार्थे ॥ ४ ॥ अथ भावशुश्रूपामाह- भावाणुव तह, व्वप त्ते ण कायव्यं । म दाय ।', दुप्पडियारं जओ भणियं ॥५॥ व्याख्या-'भावा वर्तनं ' तेषां क्वचिदानव्याख्यानादौ प्रवर्तमा नामा कूल्येन तदभिप्रायानुवृत्तिच्छन्दोऽनुवर्त- नादिकं ' तथेति ' स यार्थों गाथादौ द्रष्टव्यः, 'सर्वप्रयत्नेन रीर-वाचिक-मानस-दान-सम्मानादिस दिरे 'तेषां ' सद्गुरूणां 'कर्तव्य' विधेयं भवतीति गम्यते। मादेवम् ? इत्यत आह'सम्यक्त्वदायकानां' सदुपदेशदानेनाs- चयेणाऽमन्दप निन्दसंपादक यग्भावोत्पादकानां दुष्प्रतीकारं ' प्रतिकर्तु : : यं यतो' यस्मात्कार [द् - . . नन्त - २ ·. + मणितम् ' उक्तमागमे गणधरादिभिः । इति गाथार्थः ॥ ५ ॥ यदुक्तं तदेवाह- सम्मत्तदायगाणं दु-प्पडियारं भवेसु बहुएसु । सव्वगुणमेलियाहिं वि, उवयारसहस्सकोडीहिं॥६॥ व्याख्या- सम्यक्त्वदायकानां दुष्प्रतीकारम् ' इति पूर्ववत् । कुत्र कैदुष्प्रतीकारम् ? इत्यत आह-' भवेषु मनुज- देवादिजन्मसु 'बहुषु' संख्यातिक्रान्तत्वेन प्रभूतेषु वर्तमानाभिः सर्वगुणमलिताभिः' द्विगुण-त्रिगुणाभिः, यावद- नन्तगुणाभिरपीत्यर्थः, उपकारसहस्रकोटीभिः भवे विधीयमानदान-समानादिगुणान्तरकोटीसहस्रैरपि तदुपकारसंवादको- पकारान्तरकरणाऽभावादिति भावः । तदुक्तम्-“दुष्प्रतीकारौ माता,-पितरौ-स्वामी गुरुश्च लोकेऽस्मिन्' तत्र गुरुरिहाऽमुत्र च सुदुष्करतरप्रतीकारः । तत्किं सर्वथा तेषां प्रतिकर्तुमशक्यमेव, उत कथञ्चिच्छक्यमपि ? तत्रोच्यते-कथञ्चित्सम्यक्त्वादेः प्रतिपतितानां तत्रैव पुनः स्थापनेन, नान्यथा । तदुक्तम्-" जो जेण जम्मि ठाणम्मि ठाविओ दंसणे व चरणे वा । सो तं तओ चुयंत-मि चेव ठविउं भवे निरिणो ॥ १ ॥ ॥ तदेवं परमोपकारिषु गुरुषु सर्वादरेण शुश्रूषा संगता । इति गाथार्थः ॥ ६॥ हेयोपादेयतत्त्वावगतिसुखविधावुच्छवसद्दपिकाला, स्थूलाज्ञानान्धकारास्तरणदिनमणिप्रोद्यदुद्दा- मदीप्तिः। ॥ 1 या ·पदस्थानक प्रकरणम् निर्वार्थ र्थािन् रक नादधानैव , शुश्रूषा सद्गुरूणां किमि न ति णभा । ॥ १॥ इति युगप्रवरागमश्रीमज्जिनपतिसूरिशिष्यलेशविरचितायां षट्स्थानकवृत्तौ गुरुशुश्रूषास्थानकं पञ्चमं विवरणतः समाप्तम् ।। २ नम् पु , उभेयं । व्याख्या- अथ प्रचनकौश [ यं ष्ठं स्थानकम् । ता गुरुशुश्रूषा; तस्या एव प्रधान कार्य प्रवचनको माह- को मा ओ भणियं। जिणिंदभणिए, गे पढमं तु॥१॥ चनकौशलं ' जिनशासनरहस्यनैपुण्यं; तद सारिश्रद्धान-प्ररूप बहुमान-तदर्थानुष्ठानादिव्यव- हारोऽपि उपचारात्कौशलम् । 'पुनः' इत्यनेन गुरु श्रूपाया एतद्भिनत्ति । ‘षड्भेदं ' ' पदप्रकारं सूत्रादिविषयभेदात् । तदुक्तम्-" जिणसासणनिउणत्तं, एयं बुच्चइ तहा छभेयं च। तत्थे उस्सग्गा,-ऽववायववहारभावे य" ॥१॥ तद् इत्यागमप्रसिद्धं, ' समासतः ' संक्षेपेण, मूलभेदापेक्षया षड्विधम् वान्तरमेदानां बहुत्वात् । वा प्रवचनकौशलम् अथोच्यते इति शेषा; 'पुण छन्भेयं तं ' ति, तत्पुनः समासतः षड्भेदमित्येवं योजनीयम् । ' भणितम्' उक्तं गणधरादि- . - .

·- भिरिति गम्यते । तत्रापि सूत्रे एवं समस्तजन्तुजातहितार्धमागधभाषोपनिबद्धाऽविरुद्धार्थशब्दसंदर्मरूपे एव जिनेन्द्रमणिते अर्थतस्तीर्थकरोपदिष्टे शब्दतस्तु गणधरहब्धेऽपि परम्परया तीर्थकरापदिष्टत्वमेव । तदुक्तम्-" भत्थं मासइ अरिहा, सुत्तं गंथन्ति गणहारा निउणं " इति । कौशलं तदुपदिष्टत्वज्ञाननैपुणम् । तावच्छब्दः क्रमार्थः । अर्थकौशलाद्यपेच्या 'प्रथम पूर्व, · तुः ' एवकारार्थो योजित एव, सूत्रस्यादिप्रतिपादकत्वेन प्राधान्यविवक्षया तत्कौशलस्य प्रथममाभिधानम् । इति गाथार्थः ॥ १॥ तदेवाह- जाणइ जिणिंदभणियं, एयं पुव्वावरेण अविरोहा । एयं पुव्वावरबाहियं तु जिणभासियं तं नो॥२॥ व्याख्या-जानाति' सद्गुरुशुश्रूषादेनिश्चिनोति - जिनेन्द्रमणितं ' तीर्थकरप्रणीतम् ' एतत् ' प्रत्यचोपलभ्य- मानमाचाराङ्गादिकम् , कुतः? इत्याह-पूर्वापरेणाविरोधात , सूत्रपूर्वभागोपदिष्टोऽर्थोऽहिंसादिरुपचारात् पूर्व इत्युच्यते, एवमप- रोऽप्यर्थ एव । ततश्च पूर्वस्यापरेण हिंसादिप्रतिपादकत्वेनाऽविरोधादनिधनात् । नहि पूर्वमहिंसादकं प्रतिपाद्य पश्चाद्धिंसा- दिकं प्रतिपादयत्येतदिति भावः । एतदेव च जिनेन्द्रभणितमित्यभिदधताऽभिव्यजितं वितथविरुद्धामिधानाऽव्यभिचारि- कारणरागादिदोषजेतशिरोमणयो हि जिनेन्द्राः । ते चाप्ताः कथं विरुद्धं भाषिष्यन्त इति । यथा च वीतरागस्याविरुद्ध- भाषित्वमेव तथा प्रथमस्थानकविवरणेऽभिहितमिति । ततश्च पूर्वापराविरुद्धं यत्सूत्रं तदेव जिनेन्द्रभाषितमेवेति निश्चिनोतीति ।

·पदस्थानक प्रकरणम् पष्ट स्थानम् - ॥४०॥ dee - - उपलक्षणं चैतत् , तेन शेषसूत्रलक्षणयोगादपीति द्रष्टव्यम् । तच्चेदम्-" पुवावरसंजुत्तं, वेरग्गकरं संततमविरुद्धं । पोराण- मद्धमागह-भासानिययं भवइ सुत्तं ॥ १॥ इति अन्वयेन प्रतिपादितोऽप्यर्थः पुनर्व्यतिरेकेण प्रतिपाद्यमाना सुदृढसंस्कार- रणं भवतीति व्यतिरेकमाह- एतत्तु' एतत्पुनः श्रुति-स्मृति-प्रज्ञापारमितादिकं 'पूर्वापरवाधितं ' " न हिंस्यात् भूतानि " इत्याद्यभिधानेऽपि पूर्व, पश्चाद् यागादौ प समालभनाद्यभिधायकत्वात् । ' तुः' पुनरों योजित एव । यस्मा- त्पूर्वापरचाधितं 'तत् ' ' तस्माद् ' जिनभाषितं नो ' नैव एतदिति । अत्रापि पूर्वा नशब्दोपादानमाप्तत्वव्यञ्जनार्थमेव, ततः कथमेवंविधं वीतरागो बयादिति निश्चिनोति । इति गाथार्थः ॥२॥ किञ्च- परवयणंवा एयं, जार माठि पक । जम्हा ठि पक । जम्हा यमहि रो, ए तहा निग्गडो ॥३॥ व्याख्या- परवचनं वा ' पूर्वपक्षवादिवाक्यम् ' एतद्' इति वा जानाति सूत्रकौशलवानिति प्रक्रमः । त एतद् ? इत्याह-' यद् ' यस्माद् एतस्मिन् काक्ये ' आशङ्कितं ' निषिद्धमपि कर्तव्यतया प्रसञ्जितम् । यथा-" चेइयपूया किं वइर-सामिणा मुणियपुब्व रेणं । कया पुरीए तइया, गुक्खंग सा वि साहूणं” ॥१॥ यदा शिङ्कितमेवैतदिति जानाति तदाऽनेनैवायमाशङ्कितरूपः स्थितः पचसिद्धान्तप्रतिष्ठितार्थवचनलक्षण इत्यपि जानातीति गम्यते । एतदपि कुतः ? इत्यत हि- यस्मादयमाधिकारः, एषोऽर्थविशेषाभिधानप्र मः साधूनामसदालम्बनपरिहारेणैव विवृद्धशुद्धिसंयमः . . ॥४०॥ 2 ·शिवाय कन्पते, न तु वैरस्वामी-सङ्गमस्थविरादिविहितवृहत्कारणिकचैत्यभक्तिनित्यवासित्वाधालम्बनपरिग्रहणेत्येवंरूपः। तथा च तत्रैवोक्तम-"भालंबणेण केणइ, जे अने संजयं पमायन्ति । न हु तं होइ पमाणं, भूयत्थगवेसणं कुजा ॥१॥ तथेति समुच्चये, निगृह्यते परवचनं निराक्रियतेऽनेनेति निग्रहः प्रत्युत्तरवाक्यम् । ततो यस्मात्कारणादेष चायं चात्र निग्रहो निराकरणवचनम्-" उहावणा परेसिं सा तित्थउब्भावणं च वच्छल्लं । न गणिति गणेमाया पुन्बुब्बियपुप्फमहिमं च" ॥ १॥ ततो यद्येतत्परवचनं न स्यानतस्य निग्रहः स्याद्, भस्ति चायं निग्रहः, इत्येवरूपातकांनिश्चिनोति नूनं " चेइय- पूया किं" इत्यादिकं परवचनमेवेति । यद्यप्यत्र तदर्थपर्यालोचनेनैव पूर्वपदोत्तरपवत्वनिर्णयः, तथापि नैतदर्थकांशलं, तद्- द्वारेणाप्येतत्परवचनमेतदुत्तरवचनमित्येवंरूपतया सूत्रस्यैव प्राधान्येन प्रतीतेः सूत्रकौशलमेवेति । उपलक्षणं चैतत् कल्पादि- च्छेदश्रुतोक्तानां व्यवहारनिश्चयनयस्वसमयपरसमय-संज्ञादित्राणां तदुच्चारणविधेश्च । तदुक्तम्-" समाइसुत्ताण व, अंगाणंगाइयाण वेगयरं । उस्सगाऽववायाण व, एगयरमिमं ति जं मुणइ ॥१॥ पयवक्काण सच्छेयं, उदत्तभणुदत्तमा- इवनाणं । जं उच्चाणमणहं, एयं वा सुत्तकोसल्लं" ॥ २ ॥ इति गाथार्थः ॥३॥ अथ सूत्राभिधेयत्वादर्थस्य तत्कौशलमाह- अत्थे य कोसल्लं, पुण अणुवउत्ताइभासियमिणं तु। एयं उवउत्तेण, ठिएण भणियं वियाणाहि ॥ ४॥ व्याख्या-सूत्रे तावदुक्तं कौशलम् । 'भर्थे ' तदभिधेये पुनरेतत्कौशलं यद् गुरुविधीयमानव्याख्यानादौ सता- ·नक षष्ठं स्थानम् प्रकरणम् त्पर्यस्तदवगमः, तत्र चाऽनुपयुक्तादिभाषितमेतदिति जानातीति योगः। तत्राऽनुपयुक्त कार्यान्तरन्यासङ्गादिनाऽप्रणिहित- मनाः, आदिशब्दात्कपायादिपितास्थितादिग्रहः, स हि कदाचिद्विपर्यस्तमपि भापते ग्यासक्त्युपप्लुतचित्तत्वात्, ततश्च तेन भणितं भाषितमिदं श्रूयमाणसूत्रं 'तुः' वाक्यान्तरापेक्षया विशेषणार्थः, तेन एतत्पुनः ' उपयुक्तेन' प्रणिहितमनसा एतच्च ‘स्थितेन' कोपाधदूषितचेत भणितमिति विशेषेण जानाति, न तु मुग्धवसंमुग्धमर्थमात्रमवबुध्यते इत्यर्थः । कौशल मेवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । इति गाथार्थः ॥ ४ ॥ ॥४१॥ तथा - अविहिकया वर असूयावयण भणन्ति समयण्णू । पायचि अकए, गरुयं वितहंकए लहुयं ॥५॥ व्याख्या-'विधिः' आप्तोपदेशः, तद्विपरीतस्तु विधिः तेन 'कृ' विहितं चैत्यवन्दनकादिकमनुष्ठानमिति :, तस्माद् ' वरं ' म क् श्रेष्ठम् ' कृतं' सर्वथैवाऽननुष्ठितमिति ' असूयावचनम्' इति पारिणामिकतया वक्तु- रक्षमावचनमेतदिति ' भणन्ति' प्रतिपादयन्ति, ' समयज्ञाः' सिद्धान्तरहस्यविद इत्यपि जानात्यर्थकौशलवान् । कृतः ? इत्यत आह-'प्रायश्चित्तं ' विशुद्धिहेतुतपःप्रभृतिकम् ' अकृते ' सर्वथाऽननुष्ठिते ' रुकं' महत्तरम् , 'वितथकृते ' किञ्चि- दविधिकृते पुनः ' लघुकम् ' अल्पतरमभिहितमागमे इति गम्यते । तथाहि जीतकल्पाभिप्रायेण "फिडिए सयमुस्सारिय" इत्यत्र कथञ्चित्प्रमादेन आचार्यादेः सकाशात् प्र मेव त्रिः कायोत्सर्गोर रेण वन्दकदाने वा उत्कर्षतोऽपि चतुर्लघुक- ॥४१॥ -- ·है - मेवोक्तम् ; सर्वथाऽप्यकरणे तु चतुर्गुरुकमिति । ननु यद्येवं तदा कथमविधिचैत्यवन्दनामुद्दिश्य " होइ य पाएण सा किलि- द्वसत्ताणं " इत्याधुक्तम् ? अविधिवन्दनकमप्युद्दिश्य "किइकम्मं पिकणंतो, न होइ कियकम्मनिज्जराभागी" इत्यायुक्तम् ? तस्माद् " अविधिकृतादकृतं वरम् " इत्येतन्नाऽसूयावचनं, समीचीनत्वात् । इति चेद्, नैवं, शैथिन्याऽशैथिल्यादेरिह प्राधान्येन विवक्षितत्वात् । यत्र हि शक्तोऽपि शैथिल्यादेरविधिना करोति तत्र तत्कारणं विपरीतफलमेवेत्यत्र न विप्रति- पत्तिः। यत्र तु सम्यक्करणकृतवुद्धिग्लान्यादेरशक्तः सन् किञ्चिदविधिनाऽपि करोति तत्र तत्सफलमेव । इति प्राशथि- लादिकमाश्रित्य नाविधिकृतादकृतं वरमिति भावः । इति गाथार्थः॥ ५॥ तथा- नरगाइ मंस-रुहिराइ,-वन्नणं जं पसिद्धिामत्तेणं भयहेउ इहर तेसि, वेउब्वियभावओ न तयं ॥६॥ व्याख्या-'नरकादौ ' दुर्गत्यादिस्थाने 'मांस-रुधिरादिवर्णनं ' मांसाद्याशिनस्तत्र तच्छरीरोत्कर्तितपिशितादिख- ण्डान्येव भोज्यन्ते परमाधार्मिकरित्याधुपदर्शनं क्रियते श्रुतधरै रकाणामिति शेषः । अथवा नारकादीति उपचारात्तत्स्था नारका एवोच्यन्ते, ततो नारकाणां मांसादीत्यादि योज्यम् । श्रादिशब्दाद् वसापूतादिग्रहः । एतत्सर्व प्रसिद्धिमात्रेण धातु- मयानि पञ्चेन्द्रियशरीराणीति सामान्यजनप्रतीत्यैव; न तु सिद्धान्तानुसारेण, यद्येवं तत्किमित्युपवर्णनम् ? अत आह 'भय- हेतो' पिशितादिलोलानां त्रासोत्पादनार्थम् । इतरथेति प्रसिद्धिमानं विहाय सिद्धान्तानुसारेण पुनस्तेषां नारकाणां वैक्रिय-

·SE
।
क
भावाद् ' वैक्रियत्वात् । अत्र च शरीर-शरीरिणोः कथंचिदभेदाद् चैक्रियत्वाभिधानं दृश्यम् । अथवा ' वैक्रियभावाद् '
वैक्रियशरीरत्वात्तेषां 'न' नैव तन्मांसादिकम् । इति गाथार्थः ॥ ६ ॥
षष्ठ
स्थानम्
प्रकरणम्
तथा
॥४२॥
पुण, किंचि
-
विसयविभागेणं पुण,
[उ यारे । जुउव रणं जह, हे ताइक मे निसरे ॥७॥
व्याख्या-साध्वाद्याचारस्य हि ' विषयो' गोचरः साध्वादिः, तस्य । विभागो । अवान्तरविशेषः स्थविरक-
ल्पिकादिः । ततश्च किश्चित्पुनः सूत्रं तथाविधार्थोपदेशलक्षणं विषयविमागेनेदं स्थितामिति जानाति । तदेव सूत्र रो दृष्टा-
न्तार्थमाह-' यथैव' येन प्रकारेण चारे' प्रथमाङ्गे एतदर्थ सूत्रमस्ति यदुत जीर्ण परिशटितप्रायम् , उपक्रियते-
मनुगृह्यते संयमोऽनेनेति उपकरणम्-पात्रकन्पादिभाण्डम् , यदि चेद्भवेत् कथञ्चित्साधोस्तदा ' हेमन्तातिक्रमे' शीत ला-
पगमे 'निःसृजति ' परिष्ठापयति सा :, संयमानुप भकत्वेन तस्याधिकरणत्वात् । तथा च तत्र प्रथमश्रुतस्कन्धाऽ-
टमाध्ययनचतुर्थोद्देशकेऽमिहितम् ह पुण एवं जाणि । उवाइक्कंते खलु हेमंते, गिम्हे पडिवन्ने, हापरिजुन्नाई
वस्थाई परिठवेजाइ" । इति थार्थः ॥ ७॥
एतच्चाऽर्थकौशलवान् विमृश्यैवंविषयविशेष व्यवस् िमिति निश्चिनोति । कथमित्याह-
चोदस उवगर । ,अवस्स जंते ।वि नि पयं, जि पी
-
ओ
॥४२॥

·. -- व्याख्या-चतुर्दशसंख्यान्युप नि “ पत्तं पत्तोबंधो, पायट्ठव च पार्यकेसरिया, प.लाई रयत्ता-, गुन्, गओ तिन्नि पैर गा ॥१॥ रयहरणं हेपत्ती मत्ती चोलपैट्टो य"। एतानि वश्यं 'नियमेन' उक्तानि' प्रतिपादितानि, तावदिति कमा । श्रुतधरैर्धार्यतयेति षः। 'जं तेसि ति ' यदिति यस्मात्कारणात् तेषामिति साधूनाम् । तदुक्तम्- "चोद्दस उवगरणाई स रियव्वाई थेरेहिं " ति । प (न्तरपक्षे तन्त्रेष्विति शास्त्रेषु निशीथादिषु, साधूनामिति तु प्रक्रमाद् गम्यते । दिति संप्रत्युपलभ्यमानतया प्रत्यक्षं, तदिति यदुपकरणं परिष्ठापकतयोपात्तं, '' वधारणे, स च जिनकल्पिकानामेवेत्यत्र योज्यते । जिनकल्पिकानामवश्यं चतुर्दशोपकरणवत्वस्य विधा द्वेतोस्तदेतदाचाराङ्गसूत्र जीर्णोपकरणव्युत्सर्गप्रतिपादक जिन पिक मेिव केवलोत्सर्गकल्पं, दुरनुष्ठेयानुष्ठानविशेषनिष्ठसाधूनामेव विषये 'निप- तति' तते इति । न प्रत्येकबुद्धादिरेवात्र किमिति न गृह्यते, तस्यापि विषयविशेषत्वात् ? । नैवम् , प्रत्येकबु (नां तावद् विविधनवविधोपकरणवत्त्वस्य जघन्योत्कर्षाभ्यामवश्यंभावित्वात्, स्वयंसंबुद्धसाधूनां तु द्वाद विधो धत्वस्यैव प्रतिपादनाद, ततो जिनकल्पिकानामेव " दुग तिा चउक्क पणगं, नव दस इकारसेव बारसगं । एए अह विगप्पा, जिणकप्पे हुँति उवहिस्स" ॥१॥ इत्यादिना विधत्वस्यापि संभवेन जीर्णेकाद्युपकरणव्युत्सर्गेऽपि सिद्धान्तव्यापकमा- वात्तेपामेवात्र ग्रहणं युक्तमिति सूत्रं जिनकल्पिकानामेव तत् । इति गाथार्थः ॥ ८ ॥ - तथा-

·व
,
२ नम्
॥४३॥
-
अम्मि उवते, पसंगओ जत्थ हए
।
ई पत्थु व ॥६॥
व्याख्या-'अन्यस्मिन् ' कस्मिंश्चिदर्थे ' उपक्रान्ते' प्रारब्धे प्रतिपादयितुमिति शेषः । 'प्रसङ्ग(तः) इति, तस्यै-
वार्थस्य कथनानुषङ्गेण यत्र स्थाने ' साधयति' प्रतिपादयति, 'अन्य' प्रक्रान्तादर्थादर्थान्तरप्रतिपादनम ।'
निश्चयेन, ' कटाक्षवचनमिति' कटाक्षोऽपाङ्गनिरीक्षणं, तदिव यदभिधानं तत्कटाक्षवचनम् । यथाहि संमुखीनं पदार्थ-
मलोकयन्नेव कामुकादिः कमनीयकामिनीप्रभृतिकं तिर्यगवस्थितमपाङ्गेन निरीक्षते, एवं प्रस्तुतमभिदधानस्यापि तत्प्रसङ्गे-
नाऽप्रस्तुतस्य यदीमधानं तत् कटाक्षवचनम् । यथौघनिर्युक्तौ उपकरणद्वारे-" अज्झत्थविसोहीए, उवगरणं बाहिरं
परिहरंतो । अपरिग्गहो त्ति भणियो, जिणेहिं तिलोकदंसीहिं" ॥१॥ इत्यादिना मूर्छादिरहितः कल्पादिक प जा-
नोऽपि अपरिग्रह इति वचनं, तथाविधोपकर भोगं मोक्षाङ्गतया समर्थयदेव दिगम्बरमतमपाकरोति । तच्चाऽपाकरणम-
प्रस्तुतमेव, केवलं प्रस्तुतार्थाऽबाधकतया तत्प्रसङ्गमात्रेणोपात्तमित्याह-' न भवति तत्प्रस्तुतमवश्यम्' इति सुगमम् । य
पुनरुक्तत्वं नाशकनीयम् , उपदेशत्वाद्, व्यतिरेकद्वारे विनेयानां सुदृढप्रतिपत्तिनिमित्तत्वाद्वा । इति गाथार्थः ॥९॥
तथा-
पडिव ह जिणदेवं, विरओ दे व्वओ वावि । एयं हा णि', । इ मोसु को ॥१०॥
व्याख्या-भो भन्याः ! 'प्रतिपद्यध्वम्,' आश्रयध्वं मोक्षा तया 'जिनदेवं ' वीतरागदेवताम् , तदाश्रयणस्यैव
॥४३॥

·- - - परंपरया मुक्तिहेतुत्वात् । तथा 'विरति ' निवृत्तिं च प्राणिवधादेरिति शेषा, 'देशेन' इत्येकदेशतः स्थूलप्राण्यादेर्द्विविध- त्रिविधादितश्च । ' सर्वतोऽपि वा' सर्वप्रकारेण स्थूलसूक्ष्मत्रिविधत्रिविधरूपेण, वाशब्दो द्वयोरपि निवृत्योरसाक्षात्साक्षाच मोक्षानदानयोः शक्तिश्रद्धानुसारेणाश्रयणीयत्वविकल्पप्रतिपादनार्थः । एतद् ' एवंरूपं वचनं 'स्वभावभणितं ' नैसर्गिको- पदेशरूपं, न तु भयादिसूत्रवत् कारणान्तरजम् , इति 'जानाति ' बुध्यते सोऽर्थकौशलवान् श्रावकः अर्थकौशलादिति । अत्रार्थस्य सूत्राभिधेयत्वादुपचारेण सूत्रशब्देनार्थोपादानं द्रष्टव्यं, ततोऽर्थनैपुणात् । इति गाथार्थः ॥ १० ॥ उक्तमर्थकौशलम् । अथाऽर्थविशेषत्वादुत्सर्गापवादयोस्तत्स्वरूपोदाहरण रूपफलप्रीतपादनपुरस्सरं तत्कौशलं गाथा- त्रयेणाह- सामन्नविही भणिओ, उस्सरगो तव्विसेसिओइयरो।पाणिवहाइनिवित्ती,तिविहं तिविहेण जाजीवं॥११ पुढवाइसु आसेवा, उप्पन्ने कारणम्मि जयणाए। मिगरहियस्स ट्ठियस्स, अवकाओ होइ नायव्वो ॥१२॥ सव्वन्नुप्पामन्ना, दुन्नि वि एए समासओ मुक्खं । मिस्सं पत्ता सेवण, कोसल्लं इत्थ नायव्वं ॥१३॥ व्याख्या- सामान्यः' सर्वसाध्वादिसाधारणो ' विधिः' अनुष्ठानं ' भणितः प्रतिपादितो जिनः उत्सर्ग' उत्कृष्टः समाचारः । तस्मादेवोत्सर्गाद् ‘विशेषितो' देश-कालादिकारण भेदितः, अथवा स एव तैर्विशेषितः । किमि- त्याह-' इतरो' अपवाद: सामान्यविधिवाधारूपो भणितः । उत्सर्गापवादयोरतत्र तत्र साहचर्याभिधानोपलम्भात् - , ·ष" प्रकरणम् स्थानम् - ॥४४॥ - - . - प्रक्रमाद्वा इतरशब्देनात्राऽपवादग्रहः । अ स्यादाहरणमाह-प्राणिवधादिभ्य ' आबद्वारेभ्यो 'निवृत्तिः' विरतिः, त्रिविधं त्रिविधेन करण-कारणा-ऽनुमतिभिर्मनो-वाक्-कायैः ‘पावजीवम् ' आजन्म साधूनामित्युत्सर्गो ज्ञातव्य इति योगः ।।११।। अथ द्वितीयस्योदाहरणम्-'पृथिव्यादिषु' लवणादिरूपेषु पदस्वपि जीवनिकायेषु विषयेषु 'श्रासेवा' मर्या- दया मनाग निषेवणम् , एपामुपमर्दनमित्यर्थः । ' उत्पन्ने ' संजाते ' सति 'कारणे' तदासेवनहेतौ र न्यादावत्यन्तम- धिसोढुमशक्ये, न तु यथाकथञ्चित् , तत्रापि ' यतनया' रक्षितुं शक्यजीवर लक्ष या, न तु निःशूकतया प्रसरेण । तथा च यतनास्वरूपमुक्तम्-" जीए पभूययरास-प्पवित्तिविणिवित्तिलक्खणं वत्थु । सिज्झइ चिट्टाए जउ, सा जय- णाए विवइंमि" ॥१॥ अत्र चाज्ञया आप्तोपदेशतो विपदिति ग्लान्याधापदि, मृगा इव मृगा मुग्धा भिनवदीक्षि- तादयोऽपरिणतभावाः, तै ' रहितस्य ' वर्जितस्य, तदसन्निहितस्येत्यर्थः । तत्रापि 'स्थितस्य' चारित्रे सम्यग स्थत- भावस्य सतः साधार्यत्पृथिव्यादिनिषेवणं तद् अपवादो भवति ' ज्ञातव्यो' बो व्यः, सामान्यविधिबाधारूप त् । तथा च सम्यक्चारित्रिणोऽधिकृत्योक्तम्-" असिवे प्रोमोयरिए, रायपउठे भए व गेल । एमाइकारणेहिं, हा माइ जयपाए " ॥ १ ॥ ततोऽयमत्र भावा-यो ह्यस्थितोऽपरिणतसाधुसमक्षं चाऽतिप्रसरेण निष्कार मेव चाऽऽसेवते, नाऽसौ अपवादवर्ती, किन्तु तदाभाससमाचारः, वाभास एवेति, न तदनुष्ठानमपवाद इति । नन्व ोत्सर्गवाध पत्वात् कथं मोचाङ्गता ?, स्यैव वा तदङ्गत्वे कथमुत्सर्गस्य ? इत्यत आह- सर्वज्ञप्रामाण्यात् ' त्रार्थे सर्वविदोऽवधेयवचनत्वाद् द्वावप्येतौ उत्सर्गापवादौ, नैक एवाऽनयोः, किमित्याह-'मोचः' स्नकर्मक्षयलव :, कारणे कार्योप रान्मोक्षकारणे - ·+20 XXX १ अप्येतो मोक्ष इत्युक्तम् । सतः ' स तत्वेन सेिवनामपेक्ष्य स्वस्वकालयोः संघटितत्वेन । यदि । सर्वसाधुरुत्सर्गे- गैव केवलेन सर्वदा प्रवर्तेतं तदा दुरवस्थानामवश्यंभावित्वात् संहननानामदृढत्वाद् - युषां सोपक्रम ऽऽत्मनः परि :- मानामपि चञ्चलत्वात् तीर्थस्यापि नाऽनुवृत्तिः स्यादित्यर्थः । एतदुक्तं भवति-सर्वज्ञो हि परमाप्तत्वा कस्याप्यहि दी, स चोत्सर्गापवादयो त्तदवस्थादिविशेषेऽनुष्ठीयमानयोरपवर्गहेतुत्वमवगम्य तथैव प्रणीतवान् । न चैतदनुपपत्तिकम्, वस्था- विशेषे रोगिणः कटुकौषधाधुपभोगवद् आधाकर्मिकादिभोग (पि संयम रीरोपष्टम्मकत्वेन हितहेतुत्वात् , तञ्जन्यपात स्य तु पश्चात् प्रायश्चित्तादिना शोध्यत्वात् । पुष्टाङ्ग तु निनिमित्तं तदुपभोगः केवलं लौल्यमाविर्भावय हितहे । इत्य- शठेन स्वस्वकाल एवैतदनुष्ठानाद यं मोचः प्राप्यत एवेति न कश्चिद्विरोधः । एवमनयोः स्व प-फलविज्ञानपूर्वकं धं पूर्वोक्तयुक्त्या परस्परसंघटिताप्राप्तयोः सेव्यत्वेन सन्निहितीभूतयोरासेव नं यत्तत् कौशलं नैपुणमत्र इत्युत्सी ।- दयो तव्यं-बोद्धव्यं श्रावकेण । इति गाथात्रयार्थः ॥ ११-१२-१३ ।। उक्त समाचारविशेषरूपोत्सर्गापवादकौशले । अथ समाचारसामान्यरूपव्यवहारकौशलमाह- हारे सल्लं, धम् अत्थे,य गे ।धम् तिथिव थिबि ण विकिणणं ॥१॥ व्याख्या-शिष्टंजनाऽनिन्धः समाचारो व्यवहारः, तत्र — कौशलं' तज्ज्ञानपूर्वकप्रवृत्तिनैपुणम् । त विषयभे- दाचतुर्धा, ते च विषया धर्मादयः प्रतीतस्वरूपा एव । ततश्च 'धर्मे' कृते तत्साधने च विषयभूते यो व्यवहारस्तत्र ।

·! पदस्थानक प्रकरणम् षष्ठ स्थानम् ॥४५॥ एवमर्थकामव्यवहारयोरपि । लोकव्यवहारस्तु शिष्टसमाचार एव । तत्रापि चशब्दो समुच्चयार्थों, तत्रापि प्रथमं तावत्या- धान्याद्धर्मव्यवहारकौशलमाह-'धर्मे' पदसमुदाये पदस्योपचाराद्धर्मव्यवहारकौशलमिति योगः । 'कुतीथिनां ' शाक्य- भूत-दिगम्बर-विप्रादीनां ' वर्जनं ' तत्पूर्वालाप-प्रणाम-दानाऽनुप्रदानादिसंसर्गादीनां तदेवतानां च तदुपदिष्टश्राद्ध-पिण्ड- प्रदानादीनां च परिहारेण सर्वथोत्सर्जनं, तसंसर्गादेरतीचारत्वेन सम्यक्त्वस्य मालिन्यहेतुत्वात् । कुतीथिविम्बाना' तदाराध्यहरि-हरादिप्रतिमानां विक्रयणस्य वर्जनमिति संबन्धः, षष्ठ्यर्थे द्वितीया प्राकृतत्वात् । यदा चैतान्यपि न विक्रीणीते तदा जिनविम्वविक्रयो दुरापास्त एव, सर्वप्रकाराराध्यजिनबिम्वविक्रयणार्थलामस्य तत्त्वतो महाऽनर्थलामरूपत्वाद इति गाथार्थः ॥ १४ ॥ - तथा , वज्जेइ चेइयालय-दव्वं अंगोवरिम्मि द्धारं । । रणं च एवं, जाउ से पुंभयं लेइ ॥१५॥ व्याख्या-' वर्जयति ' परिहरति ' चैत्यालयद्रव्यं ' देवगृहसमुद्कादिद्रविणम्, 'अङ्गापर्युद्धारम् ' इति प्रागुक्तार्थम् तथा गृहीत्वा नो भुङ्क्ते इत्यर्थः । ' साधारणं च तथाविधापद्गतसाधर्मिकाधुपभोगयोग्यतया तुल्यं च द्रव्यं यत्तदप्येवं जिनद्रव्यवन्नाङ्गोपयुद्धारं गृखाति, देवद्रव्य-साधारणद्रव्ययोहि वर्धनादौ शास्त्रे तुन्यत्लश्रुतेरियमुक्तिः। तथा चोक्तम् "देवस्स नाणदव्वं च, साहारणघणं तहा | सावरहिं तिहा काउं, नयध्वं चुट्टिमायरा" ॥१॥ तथा-" चेइयदव्यं साहा-रणं च जो 4 - ·-- ne+ दुहइ मोहियमईओ । धम्मं च सो न याणइ, अहवा बद्धाउओ नरए ॥ १॥ ततथ तथोद्धारग्रहणे मूलनाशस्यापि संभवात् । तथा च देवद्रव्यविनाशे शङ्काशादिश्रावकवद् महाऽनर्थभागित्वप्रसङ्गामाऽङ्गोपरि तदुद्धारग्रहो युक्त इति । तथाऽनेनैव ' जातु ' कदाचित् ' से ' इति तस्य जिनद्रव्यस्य वा साधारणद्रव्यस्य वा 'पुंभकं' परंपरा, तदुपयोगनिदान- मवस्त्वन्तरोपयोगरूपं : लाति' गृह्णाति, तद्ग्रहणेनापि तदुपभोगं न करोति । इति गाथार्थः ॥ १५ ॥ पुम्भकस्वरूपमाह- तद्दव्वरिणियजायण, विठ्ठीए सगड-बइल-मणुयाणं । अहवा वि खरालम्हि, करेइ तद्दव्वकयगाणं॥१६॥ व्याख्या-'तद्व्यऋणिकेभ्य:' कदाचिद् वृद्ध्यादिनिमित्तवितीर्ण जिनादिद्रव्यमणिकेभ्यः सकाशात् केनापि मुग्ध- लुब्धश्रावकेण ' याचनं ' प्रार्थनं गृहीत्वापि, तदुपयोगविधानमिति यावत् , विष्ट्या स्वद्रव्यदानमन्तरेणैवमेव मुधिकया शकट- बलीचर्द-मनुजानां प्रतीतानाम् ऋणिकस्यैव संबन्धिनाम् एतत्पुंभकम् । उपलक्षणं चैतत् , अन्यदपि यद्देवद्रव्योपजीविनः सकाशात् तद्दाक्षिण्यनैव स्वगृहे व्यापारादिकं कार्यते तदपि पुंभकम्, पारम्पर्यण देवादिद्रव्योपभोगरूपत्वात् । अथवेति प्रकारान्तरे, तद्यक्रायकाणां देवादिद्रव्यकलान्तरप्रयोगग्राहिणां सूत्रधारादीनां संबन्धित्वेन 'खरश्लक्ष्णिकां ' खरान् मुद्रादिद्रव्यसंपूर्णान् देवादिसंबन्धिनो द्रम्मादीन् आत्मना गृहीत्वा स्वकीयान् द्रम्मादीनेव श्लक्ष्णान् द्रव्यादिहीनान् ददाति यस्यां वाणिज्यायां सा खरलक्षिणका, तां' करोति ' विधत्ते । एतदप्युपलक्षणम् , तेन यद्देवसंबन्धि किञ्चिद्वस्त्वा- ,

·नक
पष्ठ
प्रकरणम्
झुत्कृष्टं मूल्येन गृह्णाति, स्वद्रम्मादींश्च मूल्यरूपाद् हीनान् ददाति, तदपि पुंमकम् । इति गाथार्थः ॥ १६ ॥
अथोपदेशमाह-
एव
३. वजय मिह चु तु। वड्वेइ य तद्दव्वं, विसु वो ॥१॥
व्याख्या-एतत्पूर्वोक्त रं पुम्भ पि ' न करोति' न विधत्ते श्राद्धः 'स द्' अव्यवधानेन पुनस्तद्रव्य-
मिति योगः । ' वर्जयति ' परिहरति, इत्येतत्किमिह प्रवचने ' आश्चर्यम् ' अद्भुतं न कि दित्यर्थः । " देवस्सपरीभोगो
णंत मेसु दारुणविवागो" इत्यादि जानन् कथं सकर्णः साचात् पारम्पर्येण वा तदुप तिति । 'वर्द्धयति च
थानकलान्तरप्रयोगादिना वृद्धिं च नयति तद्व्यं ' जिनादिद्रविणं '
'विशुद्ध मावो निराशंसमानस: 'सदाकालं
सर्वदा । इह च सदाशब्दोपादानादेव शश्वद्वर्धने लब्धे कालशब्दोपादानं तद्बुद्धरत्यन्तविधेयताप्रतिपादनार्थ, चशब्दाद्
रचति चेति द्रष्टव्यम् । “जिणपवय द्विकरं, पभावगं ना दंसणगु णं । रक्खंतो जिणदव्वं, परित्तसंसारिओ होइ "
॥ १॥ तथा-"वर्ल्डतो जिणदव्वं, तित्थयरत्तं लहइ जीवो"। इत्यादि तद्र्व्यरक्षणादिफलं जानन् यो रक्षति वर्धयति
चाऽसौ धर्मव्यवहारकौशलवान् । इति गाथार्थः ।। १७ ।।
भथ धर्मफलत्वादर्थ- मयोस्तत्रापि कामसाधकतमत्वादर्थस्य पूर्व तत्कौशलं : कामको लं च गाथाद्वयेनाह-
अत्थेपुण सल ,अवंझफलयं धरेइ सोभंडं। कामे पु को है
अणुणेइ पियं
णं ॥१८॥

·4 * - पणेइ भोग । द्धि वेइ वेटिं। ६ वह ।', इत्थी र सो ॥१९॥ व्याख्या-धर्मे तावदुक्तं को म्।' ' द्रव्ये पुनरेतत्कौ लं यदतिपतितवेचकगृहीतत्वादिना 'अवन्ध्यम्' श्यं भाविफलं लाभलक्षणं यस्मात्तदवन्ध्य ऽवन्ध्यं च तत् लदं चेति मधारयः । 'स' इति दम्, वक, ' धारयति' भाण्डशालादिषु स्थापयति, 'भाण्डं' म-मा दिद्रव्यम् । व:-स्वमतिमाहात्म्य मतिमत्परममि- त्रादिवचन । भाण्डं सम्यक्परीक्ष्यैव तद्धारयति यद् बहुफलं भवति, इत्येतद् र्थव्यवह ने , संभोग- व्यवहारविषये पुनरेतत्कौशलं यद् ' नयति ' साम-दानादिना प्रसादयति 'प्रियां भा प्रयत्नेन' आदरेण, हवासो धर्मा छाननिष्ठनिरन्तरचि सारोऽपि दुः, निरेव स्यात् । त ते-" अहिरण्य- मदासीकं, गृहं गो वर्जितम् । तिकू कलत्रं च, नरकस्यापरो धिः" ॥ १ ॥ इति । तथा-' स्नानं कारयति भोग ' भाविसुरतसमये, अनेन बहिः अन्यस्या अप्येव- विधाया उपल ार्थम् । तथा द्धि गण्डूषादिना वदनशोधनं कारयति, नेन चाऽन्तः .. उभयं चैतत् कार्मणादिनिमित्तयोगवर्णावले गुलिकादिशङ्काऽपनोदाय विधाप्यते । 'वेश्यात्रियं ' साधार योषितम् । त्रच साधार योऽपि दिनादिविधानोपदर्शनेन भावको लेऽपि वेश्यानां भाव रज्ञानाभिधानेन परस्त्रियः सर्वथा त्याग एव श्राद्धस्यति सचितम् । ' उल्लपति ' विश्वासवशेन प्रभाषते 'न' नैव ' स ावं ' रहस्यवर 'स्त्रीणां पयति । हि रुक्ता, - NEKX*-

·*rt-
पानक
षष्ठ
प्रकरणम्
२ नम्
॥४७॥
-
सामान्येन योषितां मात्रादीनामपि, किं पुनर्वेश्यानां 'पुरतो' अग्रतः सदाकालमिति पूर्ववत् । स्त्रियो हि तुच्छताऽ-
तिशयाद् रहस्यं चेतसि धारयितु A अवश्यं बहिः प्रकाशयन्ति, तथा चाऽनर्थसन्ततिरेव । तदुक्तम्-" तुच्छा
मिणीसु, मा सम्भावं कयावि पयडेसि । तं जं दृइ तुरियं, कप्पासफलं व परिपक्कं " ॥१॥ न चायं स्त्रीप्र-
सादनाद्युपदेशोऽसङ्गतः सावद्यत्वाद् इति वाच्यम् । शरीररक्षा रेण धर्मरक्षानिद त्वात् । यथा चानयोरर्थकामोपायाभ्यां
भेदस्तथा प्रागेवो म् । इति गा र्थः ॥ १९ ॥
अथाऽस्यापि त्रिवर्गस्य लोकाधारत्वाद् लोककौशल ह-
बोस', करेइ मिर्ति पहा लोगे । वच्चइ रा वयरइ
व ब्भावा ॥२०॥
व्याख्या-अर्थ-कामयोरुक्तं कौशलम् । 'लोके' शिष्टजनसमाचारे पुनरेतत्कौशलं यत् 'करोति' विधत्ते
'मैत्री' सौहार्द 'प्रधानलोकेन' सदाचारतया सर्वोत्तमजनेन, तन्मैत्र्यस्य सकलकल्याणनिबन्धनत्वात् । तथा ' व्र-
जति' तत्प्रसादनार्थं गच्छति ' राजास ' नृपसमीपे, उपलक्षणं चैतन्नृपाभिमताऽमात्यादिसमीपस्य, तत्र गमनमात्र-
स्यापि ऐहिकानर्थनिवृत्तिहेतुत्वात् । तदुक्तम् " गन्तव्यं राजकुले, द्रष्टव्या राजपूजिता लोकाः । यद्यपि न भवन्त्य-
था, भवन्त्यनर्थप्रतीकाराः" ॥१॥ ' उपचरति च' विनय-प्रियालाप-दानविशेषादिना वर्जयति च ' सदापि' सर्वदा
* सद्भावात् ' निष्कपटतया, स्वामिनोऽपि । दुष्प्रतीकारत्वश्रव ।त् स वित एवोप रो युज्यते । इति
-
॥४७॥

·. गाथार्थः ॥ २० ॥ तथा- - - न भणइ अवण्णवायं, रायाईणं समक्खमसमक्खं । परिहरइ विवक्खं, से संतगुणुच्चारणं कुणइ ॥२१॥ व्याख्या-'न भणति' न भाषते 'अवर्णवादम्' अप्रशंसावचः, निन्दा न करोतीत्यर्थः । 'राजादीनां' राजा-ऽमात्य-सामन्त प्रभृतीना, तन्निन्दाया अत्यन्तं लोकविरुद्धत्वाद् वधादिहेतुत्वाच्च । समक्षमिति क्रियाविशेषणं, ततः 'समक्षं ' प्रत्यक्षं यथा भवति, तेषामेव शृण्वताम् । 'असमचं' तत्परोक्षेऽपि । तथा ' परिहरति' आलापसंसर्गादि- निषेधेन वर्जयति ' विपक्ष ' प्रतिकूलवर्तिनं निन्दकधातुकादिकं ' से ' तस्य राज्ञः, एकवचनं त्वत्र विशेषेण केवलस्यैव राज्ञो विवक्षितत्वात् , तद्विपक्षसंसर्गस्य सर्वथा महाऽनर्थहेतुत्वात् । 'सद्गुणोचारणं च ' सद्भूतप्रजापालकत्व-प्रतापादि- मत्वधर्मोत्कीर्तनं च * करोति' विधत्ते समक्षमसमक्षं च, अनेन च वाचाटतायाश्चाटुकारितायाश्च निषेधमाद, तयोः शिष्टा- चारताभ्रंशत्वात् । इति गाथार्थः ॥ २१ ॥ तथा- सुय-जम्म-जाइसमहिय, जणाण सययं समवखमसमक्खं । संतगुणे उ पसंसइ, अवराहं फुसइ जत्तेणं॥ व्याख्या--' श्रुतं' शास्त्राधिगमः, ' जन्म ' उत्पादः, ' जातिः' मात्प्रभवा, उपलक्षणं चैषां कुल-शीलादीनां , -

·-
पदस्थानक
प्रकरणम्
पष्ठ
स्थानम्
-
॥४६॥
'करिष्यति ' विधास्यति 'मणिको' अधमर्णः, 'खरेण' अतिशयेन भोजन-पानादिनिषेधरूपेण ' निरुध्यमानो
गमनागमनादिप्रतिरोधतोऽवघटनेन नियन्त्र्यमाण इति । तदा तम् ' अनुवर्तयति' प्रथममेव तदीयमानगवादिमात्रग्रहण-
सुकुमारवचनादिना अनुकूलयति, न युध्यते तेन सह, नैव विवाद-प्रहारादिना प्रत्यवतिष्ठते । अनुवर्तनाभिधानादेव युद्धाभावे
लब्धे यत्साक्षाद् युद्धाभावाभिधानं तदस्य युद्धस्याऽत्यन्तं शासनोपघातहेतुत्वेन स्वस्याऽसभ्यतापादकत्वेन च सर्वथाऽप्य-
करणीयत्वख्यापनार्थम् । किं कुर्वन् ? इत्याह-यन्मया लोभादाक्षिण्यादेर्वा एतस्मै दत्तं ' तावन्मानं ' तत्प्रमाणं मदीयं
द्रव्यं 'गतमेव ' नष्टमेव, एतस्मादस्य द्रव्यस्य सुदुष्प्राप्यत्वादिति परिभावयन्निति शेषः । यद्यपि गृहिणा(ण:) सर्वार्थसंपादक-
त्वेन बाह्यप्राणभूतत्वेन चाऽत्यन्तप्रियस्याऽर्थस्य एवमेव दुष्करः परिहारः, तथापि नाऽनुपायप्रवृत्तौ कार्यसिद्धिः, न खल्व-
त्यन्तबुभुचाक्षामकुक्षिरपि कशावको नालिकेरफलव्यापारितचञ्चुस्तद्भङ्गादन्यदासादयति फलम् । तदिहापि अकिञ्चि-
करमूर्छामात्रमपहाय अर्थलाभोपाये एव यतितव्यम् । स चायं यदि तदा न ददाति, तदा पुनः कालान्तरे याचते, तन्मि-
त्रादिना वा तं संबोधयति । आत्मनः स्थान-सहाय-राजादिसामर्थ्य, तस्य तु तदभावम् द्रव्यसमृद्धिसद्भावं चाऽवगम्य
गाढतरमपि निरुणद्धि, इत्येवमादिकः । तदुक्तम्-" पुणरवि पच्छावे तं, मग्गइ नाऊण नियबलं परमं । तस्स य अप्पर-
लत्तं, गिहे य अत्थं वियाणित्ता" ॥१॥ एवं यर्थसिद्धिः, नाऽन्यथा । सर्वत्राप्यधमणेऽयं विधिः, विशेषतश्च क्षीणविभव-
साधर्मिकादौ । इति गाथार्थः ॥ २५ ॥
अथ लोकन्यवहारसिद्धिप्रयोजनं तदाह-
॥४६॥

·रे . र विपरि वियं, र । विन्नवेइ । न्नू। 8 प्प णइ ॥ २६॥ व्याख्या-'अन्यस्मै ' स्वकीयामा भृत्यायाऽपि, · स्तां स्वविषये इत्यपिशब्दार्थः। 'परि पितं ' तोऽपि हेतोरति द्धं, ' राजानं भूपालम्, इङ्गितादिभित्वेिति पः, 'नो' नैव 'विज्ञापयति स्व जनसं दनाभिमुख्ये कोमलवच ऽपि व्यापारयति ' तज्ज्ञो' विचक्षणो भावकौशलवानित्यर्थः । तर्हि कदा वि पियति ? इत्यत ह- सं ट' नयन-कपोलविकासाघभिव्यक्तप्रमोद, प्रसन्नश्च ' रोपाद्यभावेन सौम्यमूर्तिः, ततश्च सन्तुष्टश्चासौ अति कर्मधारयः । तं राजनमेवंविधमिङ्गितादिभिरेव ज्ञात्वा ‘भ ति' स्वयमेव विज्ञापयति स्वप्रयोजनं, 'भा यत्ति वा' विज्ञापयति परेणाऽमात्यादिना । इह च तुष्टादिपदद्वयोपादानम् अवश्यमेवंविधात् कार्यसिद्धिरित ज्ञापनार्थम्. सर्वेष्वपि चैतेषु कृत परि दिषु दिग्मात्रं संक्षिप्तरुचिसत्वानुग्रहार्थमुपदर्शितमुपलक्षणत्वेन, ततस्तद सारेण स्वय- मेव धीभिस्तत्तत्स्थानानुगुणवेन, अन्यदपि तत्तत्परिकर्मादिकं तत्र तत्र निवेशनीयम् । इति गाथार्थः ॥ २६ ॥ द्राज व त्रिदिव पदं पित्वं, त्वा तत्त्वसारैर्निचि मुपचि म यनो लक्ष्य : त्पुरु च्छुद्धिव आनुप शु च्छूनबी ोद्गतस्य, द्वासि स्य पा : वच शलरस ल्पद्रुमर इति युगप्रवरागमश्रीमजिनपत्तिसूरिशिष्यलेशविरचितायां षट्स्थानकवृत्तौ प्रवचनकौशलं नाम षष्ठं स्थानं समाप्तम् । तत्समाप्तौ च समाप्तं षट्स्थानक किरणमपि श्रावकवक्तव्यताऽपरनामकं वृत्तित. । इति शुभमस्तु ।। frk

·पदस्थानक
षष्ठ
स्थानम्
प्रकरणम्
जिनेश्वरश्चान्द्रकुलावतंसो, दुर्वारवादिद्विपकेमरीन्द्रः । सन्नीतिरत्नाकरमुख्यतर्क,-ग्रन्थपणेता समभून्मुनीशः॥१॥
संवेगरङ्गशाला,-प्रजापतिः दवनसुधाकिरणः । दोषापचितिदिनेश,-स्ततोऽभवत्सूरिजिनचन्द्रः ॥ २ ॥
चक्रीव नव निधाना, न्याविश्वके सुपुण्यवृत्या यः । अङ्गानि स्थानादी,-न्यजन्यसावभयदेवगुरुः ॥३॥
जिनव भ-जिनदत्तौ, ततोऽपि सत्यविभावनोत्थायाः । श्रीपुष्पदन्तकीर्ते,-विलोपको सद्गुरू जातो ॥४॥
तदनु जिनचन्द्रसूरि,-चन्द्र इवानन्दकन्दलनिदानम् । मूत्यांऽपि विबुधमानससुकुमारमृदि जन्योः ॥ ५ ॥
जिनपतिरितिसूरिः सद्गुणागाढवन्पै,-निविडनिगडितेवात्येति नो संयमश्रीः ।
क्वचिदपि पदमात्रं सर्वविद्यानवद्य-प्रचयपरिचिताङ्गी यद्वपुष्टः सुपुष्टा ॥ ६ ॥
सकलगुणनिवेशः क्वापि नैवेति वादं, जगत इव विनेतुं धारयत्युग्रधामा ।
परिमितपरिपन्थिप्रोज्ज्वलत्ख्यातिमूलं, बत गुणनिकुरम्बं सांप्रतं यः शुभात्मा ॥ ७ ॥
तच्छिष्यो जिनपालः पदस्थानकसंज्ञितप्रकरणस्य । वृत्तिं व्यधादमेघा अप्येता स्वपरहितविधये ॥८॥
उत्पत्रं विवृतं किश्चिद्, यद्यत्र मतिमान्धतः । उत्सार्य तदमात्सर्य-रायः कार्यविचक्षणः ॥ ९॥
युग-रस-दिनकरसंख्ये, (१२६२) वि वसुधेशवत्सरेऽतिगते । श्रीमालपुरे चैषा, समर्थिता माघशुक्लार्द्धं ॥१०॥
सि न्तिकनकनिकपैः, कारुण्यामृतपयोधिभिरतन्द्रैः। श्रीमज्जिनपतिमूरिभि,-रियं तु संशोधता यत्नात् ११
ग्रन्थाग्रं १४९४
॥ ५०॥

·नं र . की जिनदत्तसूरि प्रताकारे अन्थ. १ श्री गणधर सार्ध सतकम् २ श्री जयतिहमणवृत्ति ३ श्री दिवालीकल्प ४ श्री प्रश्नोत्तर सार्ध सतकम् ५ श्री विशेष स म् श्री संदेह दोहावली ७ श्री गि ८ भी चैत्यवंदनकुलकवृत्ति ६ श्री अनुयोगद्वारसूत्र मूलम् १० श्री कल्पसूत्र भाषान्तरम् तरफथी शित ग्रन्थोनी गोंध. प्रताकारे ग्रन्थ पुस्तकाकारे ग्रन्थ १४ श्री श्रीपाल चरित्रम् प्राकृत भाषान्तर २६ श्री कृपाविनोद १५ जीवविचारादि प्रकरण संग्रह २७ श्री गहुंली संग्रह १६ श्री कल्याणमंदिर स्तोत्र टीका २८ श्री पंच प्रतिक्रमण १७ श्री षट्स्था वृत्ति २६ श्री जेसलमेर चमत्कार पुस्तकाकारे अन्य ३० भी प्रा व्याकरणम् १८ श्री गीरनार पूजा स्तवनादि ३१ श्री जैन तत्त्व सारांश सचित्र १६ श्री बृहत नावली भा. श्री पता ग्रन्थो की यादी. २० श्री थुइ सज्जाय संग्रह १ श्री त्र टी पत्राकारे २१ श्री श्रा नित्यकृत्य २२ श्री जिनदत्तसूरि भा. १ २ श्री द्वादशकुलक वृत्ति २३ श्री जिनदत्तसूरि च. भा. २ श्री सप्तस्मरणादिक २४ श्री बृहत् विली ४ श्री धन्ना-शालिभद्र चरित्र श्लो २५ श्री सप्त स्मरणादि ५ श्री श्लोक संग्रह बुक - ११ श्रीसंवेगरंग । । १२ श्री द्वादशपर्व भाषान्तरम् १३ श्री गणधर सार्ध स भाषान्तरम्

·CLICE
%
3D %
3D
7
H
COG
।
स ।
|| ।
%3D

·No text on this page.