·॥श्रीः॥ तर्कशास्त्रसाम्राज्यधुरन्धरमहामहोपाध्यायविद्वर- श्री गदाधरभट्टाचार्यप्रणीत: प्रकृतिशक्तिनिरूपणपर. शक्तिवादः (शब्दमण्डप्रन्ध) LUEE - in tote पचनदीय( पजाबी )पण्डितसुदर्शनाचार्यशास्त्रिप्रणीतया आदर्शाख्यव्याख्यया सवलितः SWIN ६) स चैप खेमराजश्रीकृष्णदासश्रेष्ठिना बंबईनगरे (खेतवाडी सातवीं गली खबाटा लैन) स्वकीयश्रीवेटेश्वरयन्त्रालये मुद्रयिरवा प्रकाशितः वक्रमसवत् १९७७ पुनर्मुद्रणे श्रीवेटेपरयन्त्रालयाध्यक्षस्यैवाधिकारः ·॥ श्रीः ॥ भूमिका अ गौवीणवालिकालतालवालकल्पा अनलपादरकीत्यादिकमनीयगुणगणार्णया विद्याविन्दवी विभूषितषसुन्धरा.. विदितमेवैतत् तत्रभवतां यत् सर्वे हि वक्तव्य श्रोतव्य च शन्दाधीनमेव उक्त चाभियुक्त.- न सोस्ति प्रत्ययो (ज्ञानम् ) लोके य शब्दानुगमाइते। अनुविदामिव ज्ञान सर्व शन्देन भासते ॥ इति । न च श६. कि च कथ च बोधयतीति शब्दखण्डेन निरूप्यते, शब्दापि प्रकृतिप्रत्ययभेदेन दो भागो तत्र प्रत्ययार्थस्य श्रीगदाधरभटाचार्येण व्युत्पत्तियादै निरूपण कृतम् (तस्यापि मयाऽऽदीख्या व्याख्या विरचितास्ति ) प्रकृत्यर्षस्य शक्तेश्चात्र शक्तिवादे, अस्य च ग्रन्थस्य सामान्यकाण्डविशेषकाण्डभेदेन भागद्वये यथाक्रम सामान्यविशेषशब्दाना शक्तर्विचार, कृत , अ ते च मीमासकमतमपि पूर्वपूर्वमतसण्डनपुरस्स- रमपन्यस्त कि तु शानशक्ति वादस्य सयां तनिक्षिप्तस्य खण्डन नापलभ्यते तस्य कारण न विज्ञायते कि नष्टः स भाग किं वा अन्यकारेणैव केनचित्कारणेन न निर्मित इति । अस्य च शक्तिवादस्य ये खलु मयाऽर्थी विद्यागुरुभ्यो महामहोगध्याय सी आई ई श्री ७ श्रीगङ्गाधर- शानिचरणेभ्योऽणुमाश्रमवगतास्तान् स्वकीयशानरक्षार्थ सकलग्याऽऽदर्शसमाख्येय व्यार या केवल छात्राणा मुपयोगार्थ प्रकाशितास्ति । एते चार्था प्राय काशीस्थवैयाकरणसरिसाप्रदायिका एव । मूलपाठाप्या समाप्ति यथामति प्राक्तनलिखितानेकपुस्तकसाहाय्येन समाभित इति म ये प्रीतिकर कोनिदाना भविष्यतीति निवेदयन् "न चात्रातीव संव्य दोषदृष्टिपर मन । दोषो सविद्यमानापि तश्चित्ताना प्रकाशते ॥" इत्यादीन्यन्न साम्याति चिनीयानि कोनिदै । शुद्ध यदन तद् माझ दुर चास्तु ममैव मे ॥ इति विज्ञापयति- श्रीमतीयः पश्चनदीयः सुदर्शनाचार्यः काशी ·शुद्धिपत्रम्- ६० १ १८ २८ १ १८ ५८ अशुदम् गंगा गम वाच्छेद वापच्छेद सदो तदथे ਓਬਰਪੋਕ संपन्धेत धभिता धर्मिता सबन्ध साध पटॉवे घटस्वे निरूप निरूपित सयवाये समवाये रिजि परिजि स्पष यत्व सतगावे संसर्गरवे स्वं सर्वपदम् (स्वं वर्षपदम्) भाग भाग नुप ४८ २८ ४८ १२८ ३ १७६ एवदिशा स्वय' शोध्यमशुद्ध पदि दृश्पते । भवर शिपशुद्धिः सूक्ष्मदृष्ट्यापि दर्शने ॥

·अथ विषयानुक्रमणिका विषम २ ३ ६ ... ... वृत्तिपदार्थः पदार्थपदार्थः शक्तिस्वरूपम् मीमांसकमतेन पूर्वपक्षः বনয়কিনা? अन्विताभिधानवादः क्रोडपनारम्भः तमतसिदान्तः सामान्यकाण्डसमाप्तिः विधेपकाद्वारम्मा आकाशपदम् सामान्यवाचकशन्दानां विधेयधर्मावच्छिन्ने लक्षणा... विशेषवाचकसम्दानां सामान्यधर्मावच्छिन्ने लक्षणा... धनुपदम् .. पुष्पपन्तपदम् तत्पदम् युष्मदस्मरपदे :::: :: :: :: १२ २४ २८ ३९ ... .... ... ७२ ... ... ... ... सर्वपदम् ... ... १२६ किपदम् यत्पदम् ... सत्पदावशिष्टन इदमेनसदे अदःपदम... .... ... सामानवसागविम् मीमांसपिरोपमनानि ... रवि २.८

·A
ខ្ញុំក៏
AAASASARARARARAAN
श्री.॥
"मत्यरतर्वविदुरैर्विहिते क नाम
ग्रन्थेस्ति दोपविरह सुचिरन्तनपि !"
A श्री ॥
VerseserSENSESecre
FUEKUR
ITRA

·॥श्री॥ अथ सटीकः शक्तिवाद ।। श्रीमते हयग्रीवाय नमः ॥ संकेतो लक्षणा चाथै पदवृत्तिः । अप ॥शक्तिवादादर्शः॥ । भगवते श्रीह्यग्रीवाय नम || आद्य विद्यानिदान विधिविधवरैर्वन्द्यमानाशिपद्म धाम्नां धामन्दवाना दनुजमुजरजा जन्मना उन्म जिलाम् । प्रज्ञालोकार्कमर्तिप्रतिकृतिममतिधान्तदन्त्येणशक वक मक्ताघचके हरिमिहतुरगमीयमुन प्रपद्ये ॥ नला श्रीमद्धयमीन व्याख्याविघ्नविनाशनम् । स्मृत्वा श्रीमत्पदाम्मोज श्रीगङ्गाधरशास्त्रिणाम् ॥ करोति बालबोधार्थ मूलार्थप्रतिपादिकाम् । सुटीका शक्तिवादस्य याऽऽदर्शारयां सुदर्शन ॥ भय सर्वेषां जनानां श्रुतैरपि सः पदैः शाब्दबोधो न जायते किं तु कैश्विदेवेति शाद. ध प्रति वृत्तिप्रयोन्यपदार्थोपस्थितेरन्वयन्यतिरेकाम्या कारणत्वमयधार्यते तत्र का नाम वृत्ति. ति जिज्ञासायां श्रीगदाधरमट्टाचार्यों वृत्तिपदार्थनिरूपणमारमते-सफेत इति । "अर्थे ' इति हम्पयों निरूपितत्वं पदस्य वृत्ति पदवृत्ति पष्टयर्थो निष्ठत्व तया च अर्थनिरूपिता पदनिया या ने सा सकेतो लक्षणा चयर्थ । तर घटादिनि-पिता घटादिपदनिष्ठा वृत्ति सकेसम्पा, रादिनिमपिता गगादिपदनिष्टा या वृत्ति सा टक्षणारूपेति कि । 'शकिर्लक्षणा कार्य दवृत्ति' इत्युक्ते शक्तरोश्वरसकेतरूपलेन पित्रादिकृनानामाधुनिकसरताना सग्रहो न म्यादिनि दुमयसप्रहार्थम् "सकेत" इयुक्तम् । वृत्तिपदस्य चार वृत्तिपदव्यवहार्य एवार्थ , अन्यथाऽर्थनिम्-पितत्यमेव वृत्तिवमिति वृत्ति- हार्थज्ञानार्थमर्थपदार्थज्ञानापेक्षा अर्धय च पत्त्या पदप्रतिपाद्यत्वमित्यर्धपदार्थज्ञानार्थ पृत्तिपदा.

·A स u 14 अत्र - पनि rari . १ ar सादर्श:- वृत्या पदमतिपाय एव पदार्थ इत्यभिधीयते । ज्ञानापेक्षति परस्पराश्रयो दोप: स्यात, वृत्तिपदस्य वृत्तिपदव्यवहार्यत्वपरत्वे च नाय दोष., तथा च सकेत यक्षगां चोदिश्य वृत्तिपदव्यवहार्यरममा विधीयते । अर्थपदमप्यत्र न तु तत्पदाभिधेयपरम्, अन्यथोक्तरीत्याऽन्योन्याश्रय. स्यात् ॥५- तत्यरूपवृत्तिपदार्थज्ञानापेक्षाया उक्तत्वात् । किंवा 'शक्तिलक्षणा च वृत्तिपदव्यवहार्याः इत्येव । पदार्थज्ञाने जात "वृत्त्या पदप्रतिपाया" इत्यप्रिमवाक्येनाऽर्थपदार्थज्ञाने च ५ निवेश. कर्तव्यस्तया च नान्योन्याश्रयः । उक्तवाक्यघटकार्थपदार्थ व्याचष्टे-वृत्त्येति, "वृत्त्या" इति तृतीयार्थ प्रयोज्यवम्, पदेन प्रतिपाद्य पदप्रतिपाद्यस्तृतीयार्थो जन्यत्वम्, प्रतिपाद्य-प्रतीतिविषयः विषयत्व च प्रत्ययार्थस्तथा वृत्तिप्रयोज्यपदजन्यप्रतीतिविषय. पदार्थ इति सकलितोर्थः । प्रतीतिश्च शाब्दबोध , "वृत्त्या इति नोक्त स्यात् किं तु 'पदजन्यशाब्दबोधविषय पदार्थ' इत्यत्रोक्तं स्यात्तदा घट इत्यत्र 1. Oran शाब्दबोधो भवति एतादृशशाब्दबोधविषयत्व यथा घटस्यास्ति तथा नालस्याप्यस्येति नील स्यापि घटपदार्थत्व स्यादिति तद्व्यावृत्तये "वृत्त्या" इत्युक्त तया चार नीलस्य घर ब्दबोधविषयत्येपि नीले घटपदस्य वृचिर्नास्तीति नीलस्य नीलनिरूपितघटपदानेष्ठत्तिप्रयोज्यघः पदजन्यशान्योधविषयत्व नास्तीति न नीलस्य घटपदार्थावापत्ति । किं धान :- तिया तथा च वृत्तिप्रयोज्यपदजन्योपस्थितिविषयत्व पदार्थमिति प्राप्त नीलादेश्च पहा" जन्यशाब्दबोधविषयत्वेपि घटादिपदजन्योपस्थितिविषयत्व तु नास्त्येव-नीलादिपदजन्योपस्थिति विषयत्वादिति न नीलादेर्घटादिपदार्यवापत्ति निन्वेवमपि यत्र 'घटो घटपद शक्यो नीलश्च घटस म्बन्धी' इत्याकारा समूहालम्बनामिकोपस्थितिभवेत् तत्र ५८५ यत्व यथा घटस्पास्सि तथा नीलस्याप्यस्त्येव-न । नीलस्य घटपदार्थत्वापत्तिस्तदयस्थैयेति चेत् ? 'स्वनिष्ठवृत्तिविषयकज्ञानत्वाउिमजनकतानिहार जम्यतावच्छेदकाविषयतावत्वमऽयंत्वम् (पदार्थ पम् ) इति वक्तव्यम् अत्र च स्य या वृत्तिस्तद्विषयक यज्ञानवापच्छिन ज्ञानम् 'घटो घटपदशक्य । इत्याकारक ज्ञान र ज्ञाननिष्ठा या जनकता ( उपस्थितिजनकता ) ताशजनकतानिरूपित यदुपस्थितिनिष्ट ख तादशजन्यताया अवच्छेदकीभूता या विषयता तादृश विषयतावत्त्वं अत्रोपस्थितौ जन्यताप्यस्ति निरूपकस्वसम्बन्धेन च विषयताव्यस्तीति विषयता जाता सा च विषयता निष्टत्वसन्धैन घटेस्ति घटपदजन्योपस्थितिनिरूपितैतादा यतावत्त चोक्तस्थलेपि घटस्यैव भवति न नीलस्येति न नीलस्य घटपदार्थत्वापत्तिरिति सार एवमेव 'टो घटपदशक्यः पुरुषो राजसबन्धी -4 ३ ·काण्डम् ] शक्तिवादः। 'इदं पदमिममर्थ बोधयतु' इति 'अस्माच्छब्दादयमों वोद्रव्यः' इति वेछा संकेतरूपा वृत्तिः। तत्र-आधुनिकसंकेतः परिभाषा तया चार्थबोधकं पदं पारि- भाषिक यया शास्त्रकारादिसंकेतितनदीवृद्धयादिपदम् । ईश्वरसंकेत शक्तिस्तया चार्थबोधकं पदं वाचकं यथा गोत्वादिविशिष्टबोधकं गवादिपदं तद्रोध्योऽर्थों गवादिवाच्यः स एव मुख्यार्य इत्युच्यते । रुपादीनां घटादिपदार्यत्वधारणमवधेयम् । प्रतीति पदेन शाब्दबोधग्रहणे च 'घटादिपदजन्य- पिच्छेदकविषयत्वायत्त्वं घटादिपदार्थत्वम्' इत्येवं वक्तव्यं घटादिपदजन्यशाब्दबोधनिष्ठा या न्यता तवच्छेदकत्वं च घटादिविषयताया एवं संभवति-अन्यूनानतिप्रसक्त वात् में तु लादिविषयतायास्तस्याः 'पीतो घटः' इत्यत्रासत्त्वेन न्यूनवृत्तित्वात् 'नीलः पटः' इत्यादी च तत्त्वेनातिप्रसक्तत्वाद् अन्यूनानतिप्रसक्तधर्मस्यैवावच्छेदकत्वस्वीकारादू अतिप्रसक्तधर्मस्याबस्छेद- कत्वस्वीकारेपि न्यूनवृत्तिधर्मस्य सर्वथैवावच्छेदकत्वासभवात् तादृशविषयतावत्वं च घटादायेव 1 नीलादाविति न नीलादेर्घटपदार्थत्वापत्तिारति संक्षेपः । न्यायमते संकेतस्येच्छारूपत्वेन प्रथमं पदविशेष्यकसंकेतमाह-इदमिति, पदशब्दस्य प्रथमा. 'तत्वेन पदविशेष्यकत्वम्-प्रथमान्तार्थमुख्य विशेष्यकबोधस्वीकारात, तथा च गोत्वाद्ययाउन विषयतानिरूपकावनिरूपितजनकताश्रयों गवादिपदमिति फालतं गोत्वाद्ययन्छिन्नविषयता- निरूपकत्वं बोधे तादृशबोधनिष्ठजन्यतानिरूपितजनकता च पदे इति स्पष्टमेव । अर्थविशे. पकसंकेतमाह-अस्मादिति, यथा गवादिपदाद् गवादिपदार्थो बोद्धव्यस्तया च गादिपद: जन्यगोषविषयताश्रयो गवादिकमिति फलित गवादिपदजन्यबोधनिष्ठविषयितानिरूपितविश्यना. प्रयत्व च गादौ स्पष्टमेव । एवं बोवादिविशेष्यकोपि सकेतः संमयति यथा-'गोवाद्या छिन्नविषयको बोधो गवादिपदजन्यो मवतु' इति । उक्तसंकेत द्विधा विमजते-तत्रेति, आधु- निकसंकेत:-जीवकृतः संकेतः परिभापेत्युच्यते । तयारिभाषया । उदाहरति-पति, "यूनाख्यो नदी' इत्यनेन भगवता पाणिनिना नित्यस्त्रीलिङ्गानागीकारान्तानामूकारान्तानां च शब्दाना नदीसंज्ञा कृतेति तादृशशब्देषु नदीपदं पारिभाषिकम्, एवम् "वृद्धिराद"येनेन वृद्धिपदमादेचो; पारिभाषिकम्, लोकप्रसिद्धार्थे तु शक्तिरेव-ईश्वरमकेतसत्वात् । पित्रादिसंके. तितचैत्रादिपदं तु पुरुषादिव्यक्ती शक्तमेव न पारिमापिफम् "द्वादशेहि पिता नाम कुर्यात्" इत्याकारकात्यनुमितेश्वरेण्याविषयत्वात् । शक्तिस्वरूपमाह-ईश्नरेति, ईश्वरस्य सके. तरूपा इस शक्तिस्तस्पाक्षाकारद्वयमुक्तमेर । तया-शक्तया बोधकं पदं वाचकमित्युग्यते । उदाहरति-यथेति, गोत्वादिविशिष्टगवार्थबोधकं गवादिपदं गादिवाचकं तदोपः-शनया बोध एष गयादिपदार्थो पाच्य इत्युच्यते सादात्या योध्य एव गवादिर्मुख्यार्य:-मुखमिव प्रथममतांति- यित्वाचायस्थ मुल्यार्थत्वमित्यन्धयः ।

·३ - । (४) सादा [सामान्य- वाच्यवाचकादिपदे ईश्वरेच्छाया वोधजनकत्वेन या विषयता सब धात्वर्थस्त- स्या आश्रयत्वरूपं कर्तृत्वं पदे कर्तृप्रत्ययेन वोध्यते 'पदं गा वक्ति. गावृते. गोर्वाचकम' इत्पादी कर्मप्रत्ययान्तेनार्यवाचकपदेन तत्तदर्थविषयकत्वरूपतत्त- कर्मकत्वं धात्वर्थकदेशे वोपे वाध्यते । 'पदेन गारुच्यते' 'पदस्य गोर्वाच्या' इत्यादी पदनिष्ठधात्व-भूतवाहविषय- तायाः परम्परया निरूपकत्वम, तच्च धात्वर्थीभूततादृशविपयतानिरूपकबोधजन- 'गादिर्वाच्य ' 'पद याचकम्' इत्यादिवाक्यघटकवाच्ययाचकादिपदप्रकृतिभूतपच्धातो रथमाह-वाच्येति, उच्यते इति वाच्या पदार्थ , यक्तीति वाचक पदम्, "ईश्वरेच्छाया " इतिपष्ठयों निरूपितत्यम्, "बोयजनक वेनए इतितृतीयाया वैशिष्ठयमर्थस्तया च योपजनकत्यसमानाधिकरणा या विषयतेनि पलिन पदविशेष्यकेन्छापक्षे वोधजनकत्वविषयतयोः पदे सत्सादेव, ईश्वर छाया बोपजनकत्वेन या विषयता नाम या बोधजनकत्वनिष्ठप्रकारता निरूपितमगनदिन्छीयविषयता सैर वाच्यवाचकादिपदेषु धापर्थ , विषयता चपा विशेष्यतास्त्र रूपा विज्ञेया । माख्यातादिकर्तृप्रत्ययस्य व्युत्पत्तिपादोक्तदिशाऽऽश्रयत्वरूपातचे शक्ति स्वीकृयाह-तस्या इति, तस्या बारवर्थीभूतविषयताया आश्रयत्वरूप कर्तृच पदे कर्तृप्रत्य- येन चक्ति द्रूते इत्यादामाख्यातन वाचकमित्या च कृता वोयते, पदे भगादिच्छीयपि- षयतानिरूपिता कर्तृत्वरूपा कृतिर्न समवतीति तादृशविषयतानिरूपितमाश्रयत्वमेवार कर्तृत्व ग्राह्य तया च "पद गांवक्ति, गां व्रते, गोर्गचकम्" इत्यादौ 'गोवावरिछन्नविषयकयोधकजन. स्वनिष्ठपकारता निरूपितभगनदिच्छीयविषयता( विशेष्यता )ssप्रयो गोपदम् इति बोधाफार । पंदे बोधजनम्त्य बोधे च गवादिनिष्ठपिपयतानिरूपात्य सप्टमेव । “पद गां यक्ति'' इत्यादि- वाक्यपरकर्मप्र ययान्तगादिपदनो यमाह-पदमिति । कर्मप्र ययान्तेन-द्वितीयादिविभत्तय तेन अर्थवाचकपदेन गवादिवाचकेन गामित्यादिपदेन तत्तदर्थविषयकत्वरूपम् गाद्यर्थविषयक वरूप यत् तत्तत्कर्मकत्वम् गवादिकर्मक व तदेव धात्वर्थेकदेशभूते योधे बोध्यते इत्यत्रय, 'बोधजन- कत्वनिष्ठाकारतानिरूपितभगवदिश्टीयविशेष्यता धारयर्थ' इत्युक्त ताहराधात्व कदेशत्व तदटकबोधे स्पष्टमेन तादृशबोधे उक्तशा बोधानुसारेण यद् गवादिपदार्थविषयकत्वरूप गादिपदार्थकर्मकरय भासते तत् फर्मम पयान्तगवादिपदादेव भासते तथा चात्र विषयत्व कर्मप्रययार्थ इति फलिसम्, 'गोर्वाचकम्' इत्यत्र च पष्ठी फर्मप्रत्यय । कर्मप्रत्ययान्तधातुघटिनप्रयोगमुदाहरति-पदेनेति, 'पदेन गौरच्यते' इत्यादी पदनिष्ठा या, धापर्थीभूता तादृशविश्यता नाम वोधननकरवनिष्ठप्रकारतानिरूपितभगवदिच्छीयविषयता तस्या परम्परया निरूपकत्वम् परम्परया तनिम्पत्यम् ) गवादो कर्मप्रन्ययेन-धातूत्तरवर्तिकर्भप्रत्य- येन वोध्यते इत्यन्वय , तच निरूपत्व त दृशक्रियाकर्मत्वरूपम् उच्यादिक्रियाकर्मवरूप विज्ञ- यम्,तादृशक्रियाकर्मत्यस्यापि स्वामीष्टरूपमाह- सचेति, - . .

·फाण्टम् ] शक्तिवादः। कत्वमकारतान्त पातिबोधनिष्ठविषयतानिरूपकविषयितासंवन्धावच्छिन्नमकारता प्रयत्वरूपं ताहशक्रियाकर्मत्वं गवादौ कर्मप्रत्ययेन बोध्यते । द्वितीयेच्छायाः संकेतरूपत्वे वैपरीत्यमूह्यमिति न्यायसिद्धान्तः । तभगवदिच्छीयविषयता' इत्यत्र 'बोधो जनकाय प्रकारता विषयता च । एते चत्वार पदार्था. सन्ति तत्राऽनयघिपयतायाः (धात्वर्थीभूततादृशविषयतायाः ) निरूपिका बोधजनकत्वनिष्टा प्रकारता माह्या-वोधजनकत्यनिष्टप्रकारतानिरूपिताया एव भगवदिच्छीयविषयताया धात्वर्थस्व. स्वीकारात् तादृशप्रकारतान्त.पाती यो बोधस्तादृशवोधनिष्ठा या विषयतानिरूपिका विषयिता ( विषयता चात्र गवादिपदार्थनिष्टा ग्राह्या सन्निरूपकविषयिताया बोधे सत्त्वात् ) तादृशवि- पयितासंबन्धेन गयादिपदार्थस्य बोधेऽन्वयस्वीकाराद् गवादिपदार्थनिष्ठा प्रकारता विषयितासन्धा- पश्छिन्ना जाता तादृशप्रकारताश्रयत्व यत तदेव तादृशक्रियाकर्मत्वमन गवादावस्ति तच फर्मस्य पदनिष्ठधात्वर्थीभूततादृशविषयतायाः परम्परया=बोधजनकत्वनिष्ठप्रकारताद्वारा निरूप- फत्वरूपमस्ति-- बोधस्यात्र गोविषयकायेन गोर्बोधविशेषणत्वाद् वोधजनकत्वनिष्ठप्रकारताद्वारा गोर्धात्वयाभूतोक्तविषयतानिरूपकत्वात् तस्मात् तादृशगोनिष्टकर्मत्व परम्परया पदनिष्ठधात्वर्थीभूत- सादृशविपयतानिरूपकावरूप जातम्, तादृशविपयतायाः साक्षानिरूपकत्व तु बोधजनकरवनिष्ठ- प्रकरतायामस्तीतिसारः । अत्र 'पदनिष्ठधात्वर्थीभूततादृशविषयतानिरूपकबोधजनकत्वनिष्टप्रका- रतान्त पातिबोधनिष्ठविषयतानिरूपकवियितासब-धावच्छिन्नप्रकारताश्रयो गौ इति शाब्दबोधः । अत्रापि पदविशेष्यकभगवदिच्छास्वीकारादुक्तम्-पदनिष्ठेति, तथा च भगवदिच्छानिरूपित- विशेष्यतात्र पदेस्ति बोधनिरूपितविशेष्यता च गव्यस्ति-प्रयमान्तार्थमुख्यविशेष्यकबोधस्यीका- रादित्यवधेयम् । पदविशेष्यकेश्वरेच्छारूपशक्तिपक्षे 'पदेन गौरुच्यते ' इत्याकारकार्थविशेष्यफ- शान्दवोधः, अर्थविशेष्यकशक्तिपक्षे च 'पद गायक्ति । इत्याकारकपदविशेष्यकशान्दवोध. कथ स्यादिति तु न शइत्यम्-शक्तिभूतेश्वरेच्छाया. शाब्दबोधनियासावाभावात, काममीश्वरेच्छा यादशी तादृशी भवतु सर्वविधेश्वरेच्छापक्षेपि सर्वविध शाब्दबोधः समवतीति प्रत्येकमीश्वरेच्छा. रूपशक्तिपक्षे पदविशेष्यकोऽयविशेष्यकच शाब्दयोधो नानुपपन्न । अर्थविशेष्यकभगवदिच्छारूपशक्तिमुदिन्याह-द्वितीयेच्छाया इति, द्वितीयेन्या:-"अस्मात पदादयमयों बोइय्य." इतीहाया. सोतरूप वे-शक्तिवपक्षे । परीत्यमिति " इद पदसिम- मध बोधयतु" इसाकारकपदविशेष्यकशक्तिपक्ष पद गां पक्ति । इत्यत्र 'बोधजनकत्वनिष्ठप्र. कारतानिरूपितभगवदिच्छीयविशेष्यता धात्वर्थः । इत्युक्तम्, "अस्मात् पदात् " इत्याकार- कार्थविशेष्यकशक्तिपक्षे तु ' पद गा यक्ति । इत्यत्र विषयत्वनिष्टप्रभारतासमानाधिकरण विशेष्य. तानिरूपितबोधनिष्टप्रकारतासमानाधिकरणविशेष्यतानिरूपितजन्यत्वनिष्ठप्रकारतासमानाधिकरण- विशेष्यतानिरूपितमकारता धात्वयों जात इति धेपत्त्य तथा इद पदम् ॥ इत्याकारकपद. - " ·सादर्श:- ( सामान्य अनमीमांसकानुयायिनः-अपभ्रंशादपि शक्तिभ्रमेणार्थप्रत्ययात् सन्माविषयक भगवत्संकेते तस्यापि योधकत्वेन विषयत्वमिति नेयायिकरभ्युपगमात् तस्यापि वाचकत्वं साधुत्वं च स्यात् । एवं लाक्षणिकगङ्गादिपदस्योक्तयुक्त्या तीरा. दिवाचकत्वापत्तिः। यत्तु ताहोच्छया भगवदुञ्चरितत्वं वाचकत्वम् अपभ्रंशादपश्च नार्थमत्यायने- च्छया भगवदुचरिता इति नातिप्रसङ्गा, तन्न-अस्मदायुचारतपदेप्वऽव्यासेः । भग- विशेष्यकशक्ति पक्षे 'पदेन गौरभ्यते ' इत्यत्र 'वाल्वयाभूततादृशाविषयतानिरूपकत्रोधजनकार- निष्टकारतात पातियोधनिष्ठरिपयतानिरूपकविपयितासबन्धाष्टिनाकारता कर्मप्रत्ययार्थ । इत्युक्तम् “अस्मात् पदात् " इत्याकारका विशेष्यकशक्तिपक्षे तु 'पदेन गौरभ्यते ' इत्यत्र पदनिष्टा या प्रकारता तादृशप्रकारतानिरूपित नन्यत्वनिष्ठविशेष्यतासमानाधिकरणप्रकारतानि- सपितबोधनिष्टविशेष्यतासमानाधिकरणप्रकारतानिरूपितविषयाचनिष्टविशेष्यतासमानाधिकरणप्र- कारतानिरूपितविशेष्यता कर्मप्रत्ययार्या जात इति घेपरीत्यम् । पदविशेष्यकावार्थविशेष्यकरया- भ्यामपि घेपररय विजयम् । " अस्मात् पदत् " इत्याकारकशक्तिपक्षे ' पद गां पक्ति' इत्यत्र 'धावीभूतोक्तप्रकारतासमानाधिकरणविशेष्यताश्रय पदम्। इति शाब्दबोध अत्र पदे भगव- दिन्छानिरूपितप्रकारताया शाब्दबोधीयविशेष्यतायाश्च सत्त्यात् । 'पदेन गौरुष्यते । इत्यत्र च ' प्रत्ययायाभूतोक्तविशेष्यताश्रयो गौः' इतिशाब्दबोध । वोपविषयत्यनिष्टप्रकारतानिरूपि- तगोत्वाद्यच्छिन्नविशेष्यताका चैया भगवदिच्छा विज्ञया । विस्तरस्तु विशिष्टगुरोरवगतव्य । न्यायमतविषयकमीमासककृतकुत्रोधमनुवदति-भनेत्यादिना, अपनशातगारीमादिलौकि- कराब्दात् । तस्य-अपभ्रशस्य । अयमर्थ नगरीत्याधपभ्रशशब्दाद् घटादिपदार्थबोध शक्ति- अमेग मनति भगदिच्छा व समानविषयास्ति अपाशशब्दस्तन्निष्ठ बोधकत्व तहोयो घटा- दिश्च सदेवेति तस्यापि-अपनशस्यापि बोधक वेन रूपेण भगवत्सफेतविषयत्वं प्राप्त बोधकरयेन भगवासकैतनिफ्यायमेव च वाचकाय साधुत्व चेति नैयायिकैरभ्युपगम्यते तथा च तस्य अपभ्रंशस्यापि वोधकरवेन रूपेण भगवत्सकेतविषयत्वाद् वाचकत्व साधुत्व च मानोति न च नेपाथिरपनशस्य याचकर साधुत्व च स्वीक्रियते इत्याक्षेप । दोषान्तरमाह-एचमिति । उपयुक्त्येति-बोधकत्वन मगर सस्तरिययत्वमेव वाचकत्व भगवसकेतश्च सन्मानविषयो गजा- दिपदेन तारादियोवनमपि च सदेवति गङ्गादिपदस्यापि तीरादिबोधकावेन भगव सक्तविषय व प्राप्तमिति गङ्गादिपदस्य तीरादिवाचकत्वापत्ति , न चैतदिष्टमित्यर्थ । ननु न बोधर वन भगसतिविपयत्य वासव येनोक्तदोपापत्ति स्यात् किं तु ताशेच्छया= वोधवेड्या "द पदमिममर्थ बोधयतु"इत्याद्याकारफेच्छयेति यावद भगवदुधारतत्वमेव वाचक पम् अपनशशब्दाश्च नार्थप्रत्यायनेच्छया भगमदुच्चरिता इति अतिप्रसङ्ग - अपभशाना याचकवर- पत्ति स्तोत्याशङ्कते- यत्तिनि ! परिहरति-तन्नेति, एव हि न्यायमते पदानामनियेनाऽम्मदा ·. काण्डम्] शक्तिवादः। (७) बच्चरितजातीयत्वनिवेशोप वेदस्थलाक्षणिकेषु शब्देष्वतिव्याप्ते, सादिदेवदत्ता- दिपदेऽव्याप्तेश्च । “दादशेवि पिता नाम कुर्यात्' इतिवेदस्थनामपदस्य देव- दत्तादिपदपरत्वोपे देवदवेत्यादिस्वरूपाणां भगवदनुचरितत्वात् । एवम्-ईश्वरसकेतस्प शक्तित्वे ईश्वराननीकर्तृमते शाब्दबोधानुपपत्तिः । युवरितघटादिपदानामपि भगदुचरितत्वाभावाद्वाचकत्य न स्यादित्यव्याप्तिरित्यर्थ । ननु ताह- शेच्छया भगवदुचरितसजातीयत्व वाचकत्यमिति वक्ष्यामस्तथा चाऽस्मदाधुच्चरितवटादिपदाना भगवदुचरितघटादिपदस नातीयत्वेन न वाचकत्वानुपपत्तिरित्याशङ्कयाह--मगवदुचरितसजातीय- स्वेति, अनापि दोषमाह-वेदस्थेति, भगवदुचरितसजातीयत्वनिवेशेनाऽस्मदायुचरितघटादिपदाना वाचकत्वे प्राप्तेपि वेदस्थलाक्षणिकेषु शब्देषु="आदित्यो चै यूपः” इत्यादिवेदवाक्यपदकाऽऽदि- त्यादिशब्देष्यप्यस्मदायुचरितेषु तादृशेन्छया भगवदुचरितसजातीयत्वसत्त्वेन याचकत्यस्यातिव्यातिः स्याद् न चैतेषा वाचक वमिष्ट लाक्षणिकत्वस्वीकारादित्यर्थः, किं चैव भगवदुचरितशब्दानां वाच. काव न पात्-भगवाचरितसजातीयत्वाभावात् । दोषान्तरमाह-सादीति, सादिभूत देवदत्ता. दिपद माता देवदत्तादिन्यक्तिबोधनाय नोचरितमिति तस्य शवकल्प न स्याद् इष्ट च न्याय- मते तस्यापि वाचकत्वमित्यव्यातिः। सादित्य च देवदत्तादिशब्दानामेवेष्ट न घटादिशब्दा- नामिनि सादित्व स्वजन्यबोधविषयतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविषयकबोधानुत्तरत्य विज्ञेयं स्व देव. दत्तादिपद तज्जन्यो यो देवदत्तादिविषयको वोधस्तादृशबोधविषयताया अवच्छेदको धर्मो देव. दत्तत्व तदवच्छिन्न( देवदत्त )विषयको यो बोधो देवदत्तपदजन्यशाब्दबोधस्तदनुत्तरत्वम् पूर्वमावित्वं देवदत्तपदेऽस्त्येव देवदत्तपदजन्यशाब्दबोधापेक्षया देवदत्तपदस्य पूर्वमावित्वाद् देव दत्तव्यक्ती देवदत्तपदसकेतानन्तरमेव देवदत्तपदजन्यशाब्दबोधसभवात् , यद्यपि तर्कमसे घटादि- शब्दोपि सादिरेव तथापि न तस्य घटत्वावच्छिन्नविषयकबोधानुत्तरत्वम्-ईश्वरीयघटविषयकबोधा- नन्तरमेव घटादिशब्दाना जातत्यादित्यवधेयम् । ननु "द्वादशेऽहनि पिता नाम कुर्यात्" इति श्रूयते तथा चैतद्वेदवाक्यवरक नामपद देवदत्तादिपदपरमेवेति देवदत्तादिपदानां समान्यतो नामपदेन भगवदुचरितत्व प्राप्तमिति न ते वाचकत्वाव्याप्तिरित्याशडयाह-द्वादशेति, उत्तर- माह-देवदत्ते यादिस्वरूपाणामिति, स्वरूपाणाम् आनुपूर्वीगाम्, भागवता हि नामपदमेवो- चारित न तु देवदत्तादिपदमिति देवदत्तादिपदाना मगवदनुचरितत्वाद्वाचकत्वानुपपत्तिस्तदव- स्पेवेत्यर्थः। किं च विशिष्टबुद्धौ विशेषगज्ञानस्य कारणवादीश्वरसकेतस्य शक्तित्वे तादशशक्तिज्ञानार्थ- मीश्वरज्ञानापेक्षास्ति-ईश्वरसकेतरूपशक्तावीश्वरस्प विशेषणत्वाद् ईश्वरानङ्गीकर्तुध मीमांसक- स्येश्वरज्ञानासमवेन ईश्वरसकेतरूपशकेरपि ज्ञान न समवति तया च शान्दबोधानुपपत्ति:-- शाम्दोष प्रति शक्तिज्ञानस्य कारणत्वादित्यभिप्रायेण दोपान्तरमाह-एवमिति ।

·+r (८) सादर्श [ सामान्य-- अथ शाब्दयोधोपयोगितायामीश्वरीयत्वमनुपादेयमेव. एवं चाधुनिकसकेतज्ञा- नादपि शाब्दयोधस्ताहासंकेतस्य वृत्तित्वं च निर्वहति । न चाधुनिकसंकेतस्य वृत्तित्त्वे तात्पर्यस्यापि तयात्वप्रसङ्गः-तस्यापि बोधकत्वेन पदविषयकतया संकेतरूपत्वात्. न चेष्टापत्ति:-तथा सति लक्षणास्थलेपि तारप- र्यस्य वृत्तितया लक्षणाया वृत्तित्त्वोच्छेदप्रसङ्गादिति वाच्यम्, यतः पदार्थोपस्थि- तिव्यापारकः संकेतो वृत्तिः तात्पर्यज्ञानं च साक्षादेव शान्दवोधोपपोगिन तु पदार्थोपस्थितिद्वारा-वृत्त्युपस्थापितपदाथै एव प्रकरणादिना वक्तृतात्पर्यावधार- णात. तथा च लक्षणाया वृत्तित्वानपगमे गङ्गादिपदाद वीरादिपदार्था- नुपस्थितौ तत्र तत्तत्पदव्यक्तस्तात्पर्याऽग्रहाच्छान्दवोधानुपपत्तिरिति तस्या वृत्तित्वमावश्यकम् । न्यायमतेनाशकते-अथेति, शाब्दबोधोपयोगितायाम् शाब्दबोधकारणतायामिति यावत् ईश्वरीयत्वमनुपादेयम् ईश्वरनिषशो न कर्तव्यस्तथा च 'ईश्वरसकेत शक्ति ' इति नोध्यते कि तु 'सकेत शक्तिः' इत्युच्यते सकेतश्चेच्छा एव चेश्वरानङ्गीकर्तृमते शाब्दबोधानुपपत्ति स्ति- शक्तिस्वरूपे ईश्वरनिवेशामावादित्यर्थ । ईश्वरीयत्यनिवेशपरित्यागे तार्किक उपयोगान्तरमाह- एवं चेति, समान्यत 'सकेतः शक्ति ' इत्युक्त आधुनिकसकेतस्य पाणिन्यादिकृतनदीपद्धयादि- रूपसंकेतस्यापि वृत्तित्व निर्वहति तादृशाधुनिकसवेतज्ञानाप्ठान्दबोधश्चापि निर्वहति, वृत्तित्य च शान्दबोधजनकपदार्थोपस्थितिरूपव्यापारवतसम्बन्धत्व तचाधुनिकसरतेभ्यस्त्येवेत्यर्थ । नन्याधुनिकसकेतस्य वृत्तिाने तात्पर्यस्यापि तथाल्यप्रसङ्ग =वृत्तित्व स्यात् यत 'इदं पदमि- ममर्थ बोधयतु ' इत्येव रूपेण यद् बोधकत्येन पदविषयकत्व तदेव सक्तच तच तात्पर्येभ्यस्तीति तस्यापि तात्पर्यस्यापि वृत्तित्व स्यादेव, न चाऽष्टापत्ति समवति तथा सति तात्पर्यस्य वृत्तित्वे हि लक्षणास्थलेपि तात्पर्यस्यैव वृत्तित्वम्-शाब्दबोधजनकपदायाँपस्थितिरूपयापारव रसबन्धत्व स्यादिति लक्षणाया वृत्तित्वोच्छेदप्रसङ्ग उक्षणाया वृतित्व न स्यात्-तात्पर्यज्ञाना- देव गमादिपदात् तीरादिपदार्थोपस्थितिसमवादित्याशयाह- न चेति । परिहारमाह-यत इति, पदार्थोपस्थितिरूपव्यापारक एक सकेतो वृत्तिारत्युच्यते पदार्थोपस्थितिहारा शाब्दबोधोप- योगित्व वृत्तित्यमितिलब्ध तात्पर्यज्ञान च साक्षादेव शाब्दबोधोपयोगि न तु पदार्योपस्थितिद्वारा, यतो धृत्या पदार्थोपस्थितौ जातापामेर ताशवृत्युपत्यापितपदार्थे प्रकरणादिना वक्तृतात्पर्याय धारण भवति न तु पदार्थोपस्थिते पूर्वमपि तया च तात्पर्यस्य वृत्तित्यप्रसत्तिर्नास्तीत्यर्थ । लक्षणाया वृत्तित्वमुपपादयति--तथा चेति, यदि एक्षगाया वृत्तिाय न स्यात्तदा गङ्गादिपदात तीरादिपदार्थोपस्यितिरपि न स्यात्तथा च तम्तीरादिपदार्थे तत्तपदव्यत: गङ्गादिपदस्य ता पर्यपहोपि न स्यात् तथा च शान्दवोधोपि न स्याद न चैवमम्ति पदात् तीरादिवि ·काखम्.] शक्तिवाद। न च तात्पर्यग्रहार्थ लक्षणाधीनोपस्थितेरपेक्षितत्वेपि तदधीनोपस्थितित्वेन शाब्द- योधहेतुत्वे मानाभावात् तस्या वृत्तित्वाऽसिद्धिः-लक्षणास्थले तात्पर्यात्मकसके ताधीनोपस्थितित एव शान्दवोधनिर्वाहाद् आधुनिकसंकेतस्थले तात्पर्याधीनोप. स्थितेः शाब्दबोधपयोजकतायाः क्लप्तत्वादिति वाच्यम्, लक्षणाधीनपदार्थोप- स्थितिसत्त्वे मुख्यानाधादिना तत्तदर्थे तत्तत्पदव्यक्तेस्तात्पर्यग्रहे (जासे) उपस्थि- त्य तरमन्तरेणैव तत्तदर्थानुभवस्य सर्वानुभवसिद्धत्वात् । आधुनिकसंकेतस्थले च पूर्व संकेतक पुरुपवाक्यतोऽर्थविशेपे डित्यादिपदस्य संकेतग्रहात तत्तत्पदेनाऽर्थ- विशेषोपस्थिती (जातायाम् ) प्रकरणादिना तत्तत्पव्यक्तस्तत्र तात्पर्यग्रहे सति शाब्दबोधस्य वृत्यन्तराधीनोपस्थितिमन्तरेणैवोत्पत्या आधुनिकसंकेतस्प वृत्तित्त्वमितिचेत् । षयकशाब्दयोधस्य सर्वप्रसिद्धत्यात तस्मात् तस्या रक्षणाया वृत्तित्यमावश्यक लक्षणाया वृत्तित्वे च लक्षणया गङ्गादिपदात तीरादिपदार्थ उपस्थिते तत्र गङ्गादिपदस्य वक्तृतात्पर्ये गृहीते तीरादिविषयकशाब्दवोधः समवतीत्यर्थः । ननु यथाऽऽधुनिकसकेतस्थले तात्पर्याधीनोपस्थिते प्रयोजकत्वमस्ति तथा रक्षणास्पलेपि तात्पर्यारमकसकेतज्ञानाधीनोपस्थितित शाब्दबोधनिर्वाह सभवतीति तात्पर्यग्रहार्थ रक्षणाधी- नोपस्थितेरपेक्षितावपि तदधीनोपस्थितित्वेन रक्षणाधीनोपस्थितित्वेन रूपेण शाब्दबोध प्रति हेतुत्व मानाभावात् तस्या. रक्षणाया वृत्तिवानुपपचिस्तदयस्थवेत्यभिप्रायेणाशकते-न चेति । यज्ञानाधीनोपस्थिते शाब्दबोध प्रति हेतुत्य तस्यैव वृत्तित्वमभिमतं रक्षणास्थले च लक्षणा- ज्ञानाधीनोपस्थितेस्तात्पर्यमह प्रत्येव हेतुत्व न शान्दबोध प्रति, शान्दयोध प्रति तु तात्पर्पज्ञाना- धीनोपस्थितेरेव हेतुत्वमिति तात्पर्यस्य वृत्तित्य यक्तन्य न टक्षणाया इत्यर्थ । आधुनिकसमेत- स्थठेपि तात्पर्यज्ञानाधीनोपस्थिते शाब्दबोध प्रति हेतुत्वं नास्ति यदृष्टा तेन एक्षणास्थल तापर्यज्ञानाधीनोपस्थिते शाब्दयोधं प्रति हेतु स्यात् तेन च लक्षणाया पृत्तित्वोच्छेद. स्पादित्यभिप्रायेण परिहरति-क्षणाधीनपदार्थोपस्थितिसत्त्वे इति, गहादिपदाद मुरयायाधा दिना लक्षणाधीनतीरादिपदार्थोपस्थितिसत्त्वे तत्तदर्थे-तीरादिपदार्थे तत्तरपदव्यक्त गङ्गादिपदस्य सापर्यप्रहे जाते पुनस्तीरादिविषयकोपस्थितेरपेक्षा न भयतीत्युपम्पित्य तरमतरेणेप तत्तदानु- भर =नीरादिमिरपरशाम्दबोध सर्यानुभवमिदोस्तीति, रक्षणाशानाधीनपदार्पोस्थिते शान्द. योध प्रति हेतुत्वात् टक्षणाया वृत्ति सिद्ध तात्पर्यज्ञानाधीना तूपस्थितिरेय न जायते यस्या शान्दवोध प्रति हेतुत्य स्यात् तेन च तात्पर्यस्य यत्तिय म्यादित्यर्थ । आधुनिकम तस्यलेपि पून सकेसनपुरणस्य 'डिरयपदादय पिन्टो बोदव्य' दयावारकवाक्यतोऽयविशेष सिस्यादि- पदार्थ रिस्यादिपदरप सरेनमहो मानि तेन च सफेनज्ञानेन डियादिपदाद दिपादिपदार्थः ·(१०) सादां- [सामान्य- एवमपि संकेतस्य शब्दसम्बन्धत्वे मानाभावेन निष्प्रतियोगिकतया तदसंभवेन च पदायोपस्थापकत्वासंभवेन वृत्तित्वानिर्वाहात् । स्योपस्थिनिर्भवति प्रकरणादिना तत्तपढव्यक्ते =डित्यादिपदस्य तडित्यादी तापमहे तति-मात वृत्पत्तराधीनोपस्थिति विनर शाब्दबोधो जायते इति तत्राधुनिकसतज्ञानाधानों- पस्थितेरेव शास्दा प्रति हेतुत्वादाधुनिकसकेतस्य वृत्तिय सिद्ध तापर्यज्ञानाधीना तूस्थितिरंव न भवति यस्या. शाब्दबोध प्रति कारणत्व तेन च तात्पर्यस्य वृत्ति च स्यादिसाह- आधुनिकसकेतस्थलेइति । आधुनिकसकेतविषयनदीदिश्यादिपदानामनेकार्थत्वात् तत्तापर्यप्रह प्रति प्रकरणादेहतुपादुक्तम्-"प्रकरणादिना" इति । लक्षणास्थळे हि प्रथम गङ्गादिपदाच्छकपा मुख्पार्थप्रवाहाद्युपस्थितिर्भवति तादृशमुरपा घोपाद्याधारवादिबाधज्ञाने जाते "एक्सबधिज्ञानमपरसम्बन्धिस्मारकम्।' इतिरीत्या प्रवाहादि. ज्ञानेन तीरादुपस्थितिर्भवति तदनतर तीरादिविषयकशाब्दबोधो भवतीतिक्रम , अत्र च यद्यपि प्रवाहादिमुख्यार्थशानेन तीरोपस्थितिर्भवतीति लक्षणाया मुख्यात्तित्व वक्तव्य न पदवृतित्य गङ्गादिपदेन तीरोपस्थितेरसमवाद् मुख्यार्थोपस्थापनानन्तर लक्ष्यार्थीपस्थापकरवासमवात् शब्द- बुद्धिकर्मणा विरम्य व्यापारामावाद् मुख्यार्थोपस्थितेश्वावश्यकस्यात् तथापि "शाब्दी ह्याकाङ्क्षा शब्देनेव प्रपूर्यते' इतिनियमाद् मुख्यावृत्तिलक्षणाया अपि पदे आरोपो भवति अन्यथा लक्ष्यार्थबोधस्य मुरपार्षमाहसन्धज्ञानाधीनोपस्थिरया जायमानत्वेन लक्षणात्या पदज्ञानज- न्योपस्थिया चानायमानत्येन शाम्दयोधन न स्यात् । पदजन्यपदार्थोपस्थितिजन्यबोधस्येक शाब्दबोधत्वस्वीकारादित्यवधेयम् । अत्यादिनाशङ्कित परिहरति-एवमपीति, शाब्दबोधोपयोगितायामीश्वरीयत्वानुपादानेनेव. रानड्गीकर्तृमते शाब्दबोधसमवेरीत्यर्थ । पदि सकेतस्य शब्दसम्बधावं स्पान् तदा सके तस्य ज्ञातस्य पदार्थोपस्थापकाव स्यात् तदा च वृत्तित्यगपि स्पाट् न च सकेतस्य शब्दसम्बन्धरले मानमस्ति-यत 'भयमस्य पिता अयमस्य पुन:' इत्येव पर प्रतीतिर्भवति तत्रैव जन्यजनकमा यादे सब धत्व भवति, अन च 'अर्थवत् पदम्' इतिप्रतीतिसत्त्येपि 'पदवानर्थ । इतिप्रतीत्यमा. यान सकेतस्य पदपदार्थसम्बधाय समवति, सबन्धावाभावाच पदार्थोपस्थापकत्वाभाव प्राप्त पदार्धानुपस्थापकस्य च वृत्तित्व नेष्टमित्यर्थ । ननु यथा 'भूतल्यान् घट । इतिप्रतीस्यमायेपि 'घटवद् भूतलम्' इतिप्रातिमात्रेण घटभूतल्यो सयोगस्य सबन्धत्व भवति तथा 'पदयानर्थ ' इतिप्रतीयमावेपि 'अर्थवत् पदम्। इतिश्तीतिमात्रेण सवेत्तस्य पदपदार्थसम्बधत्व किं न स्यादि. ग्याशङ्कपाह-निष्प्रतियोगिकतयेति, निरूपकाशे नित्यसाकाङ्क्षत्वामावादित्यर्थ । सयोगस्तु पति- योग्यशे (निरूपकाशे ) नित्यसाकाङ्क्ष एष यतः सयोग इत्युक्ते भवति जिज्ञासा पस्पति, सकेत- स्विचैव इच्छा च प्रतियोम्यंशे नियसाकाङ्क्षा न समवतीति निष्प्रतियोगिफतथा सरे हाय . , ·काण्डम्] शक्तिवादा। एतेन शाब्दबोधौपायकसम्बन्धत्वेन ईश्वरसंकेतज्ञानं हेतुस्तच्च मीमांसकाना- माप संभवति ताशज्ञानविरोधिविपरीतज्ञानाभावादित्यपि निरस्तम् । यत्तु स्वजन्यज्ञानविषयत्वप्रकारकेच्छाविशेष्यत्वमथें पदसम्बन्धः पदे चार्थस्य विपरीतः, अस्य सम्बन्धत्वमन्यथानुपपत्त्या कल्प्यते, एतादृशपरम्पराया अप- भ्रंशादिस्थले सम्बन्धत्वं न स्वीक्रियते इति तत्र तत्सम्बन्धावगाहि ज्ञानं भ्रम सम्बन्ध वसम्भवोपि नास्ति सम्बन्धत्वामावे च पदार्थोपस्थापकत्वामारस्तेन च वृत्तित्वाभाव इत्यर्थः। यद्यपि पदज्ञानस्यैव पदार्थोपस्यापकत्वमस्ति तथापि संकेतज्ञानस्यापि सहकारित्वात् संके- तस्य पदार्थोपस्थापकत्वमुक्तमित्यवधेयम् । प्रत्युत 'पदमर्थवाचकमर्थश्च पदवाच्यः' इत्येवं प्रीति- सत्याद् वाच्यवाचकमाय एव पदपदार्थयोः सम्बंध इति मीमांसकामिप्रायः । ननु यदीश्वरसंकेतत्वेन रूपेणेश्वरसंकेतस्य ज्ञान शाब्दबोधहेतुरित्युच्येत संदेश्वरानङ्गीकर्तृमते ईश्वरज्ञानासंभवाच्छाब्दबोधानुपपत्तिः स्यादपि न चैवमस्ति किं स्वीश्वरसंकेतस्यापि शाब्दबोधौ- पयिकसम्बंधत्वेन ज्ञान शाब्दबोधहेतुरिस्युच्यते तच्च ईश्वरसंकेतस्यापि शाम्दबोधौपयिक( शा- ब्दवोधोपायभूत ) सम्बन्धत्वेन ज्ञानं तु मीमांसकानामपि संभवत्येव, अत्र हेतुमाह- तादृशेति, ताशज्ञानस्य ईश्वरसंकेतस्य शाब्दवोधौपयिकसंबन्धत्वेन ज्ञानस्य विरोधिभूतं यद् विपरीतं ज्ञानम्="ईश्वरसंकेतः शाब्दबोधौपयिकसम्बन्धो न' इत्याकारक ज्ञानं तदमावात, ईश्वर- संकेतः शाब्दबोधौपयिकसम्बन्धो न इत्याकारकं ज्ञान प्रत्यपीश्वरज्ञानापेक्षास्ति न घेश्वरज्ञानं मीमांसकाना संभवतीत्यभिप्रायेणाह-एतेनेति । एतेम-उक्तेनेत्यपि निरस्तमित्यन्ययः, यदीयर. संकेतस्य सम्बन्धस्यं स्यात्तदेश्वरसंकेतस्य शाब्दबोधौपयिकसम्बन्धत्वेन ज्ञान स्यादपि तेन च शाब्दबोधोपि स्याद् न चेश्वरसंकेतस्य सम्बन्धत्वं सम्भवति निष्प्रतियोगिकवादित्यर्थः । पुनराशङ्कते-पत्त्विति । स्वजन्यज्ञानविषयत्वप्रकारकेच्छाविशेष्यत्वं नाम पदजन्यो यो बोध- स्ताहाबोधनिरुपितं यदर्थे विषयत्वं ताशविषयत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितमगयदिच्छीयविशेष्यत्वं तचार्थेऽस्येव तदेवार्थे पदस्य सम्बन्धः एतादृशसम्बन्धेन पदविशिष्टोऽर्थ इतियावत् पदे चार्थस्य सम्बन्धो विपरीतो नाम स्व अर्थ )विषयकबोधजनकत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितमगवदिच्छीय- विशेष्यत्वं तच्च पदेऽाल्या, उक्त प्रमाणमाह-अस्येति, अस्प-स्य जन्येत्यायुक्तसम्बन्धद्वयस्य, पद. शानेन पदार्थोपस्थितिर्भवत्येव सा च पदपदार्ययोः सम्बन्ध विना नोपपद्यते इत्यन्पयानुपपत्मा सजन्येत्यायुक्तस्य सम्बन्धावं कल्यते, सिद्धे च सम्बन्धे "एकसम्बन्धिज्ञानमपरसंबन्धिस्मारकम्" इतिन्यायेन पदज्ञानादर्थोपस्थितिः संभवति, ननु स्वजन्यायायुक्तपरम्परासंबन्धोपशादिस्थलेपि स्यात् तेन चापत्रंशस्यापिराचकत्वं साधुत्वं च स्यादित्याशङ्कयाह-एतादृशेति । तत्र-अपभ्रंशादि स्थले । सासम्बन्धायगाहि-सजन्येत्यायुक्तसंगन्धावगाहि ज्ञानं प्रमारमकमेयेति नापभ्रंशस्थ वाचक - - .

·(१०) सादर्शा- [सामान्य- एवमपि संकेतस्य शब्दसम्बन्धले मानाभावेन निष्प्रतियोगिकतया तदसंभवेन च पदार्योपस्थापकत्वासंभवेन वृत्तित्वानिर्वाहात् । स्योपस्थितिभवति प्रकरणादिना तत्तापदव्यक्त नित्यादिपदस्य तन-डित्यादी तात्पर्यग्रह सति-जात वृस्यन्तराधीनोपस्थिति विनैव शान्योघो जायते इति तसाधुनिक्सक्तज्ञानाधीनो पस्थितरेर शादर प्रति हेतुत्वादाधुनिकसकेतस्य वृत्तित्व सिद्र तापर्यडानाधीना तूपस्थितिरेव न भवति यस्या शाब्दबोध प्रति कारणाय तेन च तात्पर्यस्य वृत्तिय स्थादित्याह- आधुनिकसकेतस्थलेइति भाधुनिकसकैतविषयनदीदित्यादिपदानामनेकार्थत्वात् तत्तात्पर्यग्रह प्रति प्रकरणादेहेतुत्वादुक्तम्-"प्रकरणादिना' इति । उक्षणास्पले हि प्रथम गङ्गादिपदाडक्या मुख्यार्थप्रवाहायुपस्थितिर्भवति ताहशमुरपाय घोपाद्याधारवादिबाधज्ञाने जाते "एक्सबधिज्ञानमपरसम्बन्धिस्मारकम्" इतिरीत्या प्रवाहादि- ज्ञानेन तीरायुपस्थितिर्भवति तदनतर तीरादिविषयकशाब्दबोधो मवतीनिक्रम , अत्र च यद्यपि प्रवाहादिमुख्याज्ञानेन तीरोपस्पितिर्भवतीति लक्षणाया मुख्यार्थचित्य वक्तव्य न पदवृत्तिय गङ्गादिपदेन तीरोपस्थितेरसमवाद् मुख्यार्थोपस्थापनानन्तर लक्ष्यार्योपस्थापकत्वासमवात् शब्द- बुद्धिकर्मणा दिरम्य व्यापारामावाद् मुख्यार्थोपस्थितेश्वावस्यकत्वात् तथापि "शाब्दी ह्याकाङ्क्षा शब्देनैव प्रपूर्यते' इतिनियमाद् मुख्यार्थवृत्तिलक्षणाया अपि पदे भारोमो भवति अन्यथा रस्पार्थबोधस्य मुख्यार्थप्राहसबन्धज्ञानाधीनोपस्थिया जायमानत्वेन लक्षणात्या पदज्ञानज- म्योपस्थिया चाऽजायमानयेन शाब्दबोधव न स्यात् । पदजन्यपदार्थोपस्थितिजयबोधस्यैव शाब्दबोधत्वस्वीकारादित्यवधेयम् । अथेत्यादिनाशङ्कित परिहरति-एवमपीति, शाब्दवोधोपयोगितायामीश्वरीयत्वानुपादानेनेश्व- रानड्गीकर्तृमते शाब्दबोधसमवेतीत्यर्थ । पदि सकेतस्य शब्दसम्बधत्वं स्यात् तदा सक्तस्य ज्ञातस्य पदार्थोपस्थापकत्व स्यात् तदा च वृत्तित्वमपि स्याद् न च सप्तस्य शब्दसम्बधाय मानमस्ति-यत 'अयमस्य पिता अयमस्य पुत्रः इत्येव पत्र प्रतीतिर्भवति तत्रैव जयजनकमा वादे. सबधत्व भवति, मन व अर्थवत् पदम्' इतिप्रतीतिसत्त्वैपि 'पदवानर्थ । इतिमात्यमा. पान सोतस्य पदपदार्थसम्बधत्व समवति, सब धत्वाभावाच पदार्थोपस्थापकत्वाभाय प्राप्त पदार्थानुपस्थापकस्य च वृत्तित्य नेप्रमियर्थ । ननु पथा 'भूतटवान् घट ' इतिप्रतीत्यमाचेपि 'घटवद् भूतलम्। इतिप्रातिमात्रेण घटभूतलयो सपोगस्य सबधत्य भवति तथा पदयानर्थ इतिप्रतीयमावेपि 'अर्थवत् पदम्' इतिपतीतिमात्रेण सकेतस्य पदपदार्थसम्बवत्य किन स्यादि. ग्याशङ्कपाह-निष्प्रतियोगिकतयति, निरूपकाशे नित्यसाफाइक्षत्वामावादित्यर्थ । सयोगातु प्रति. योग्यशे (निरूपकाशे ) नित्यसाकाक्ष एव यतसयोगइयुक्त मवति जिज्ञासा रस्येति, सवेत. विच्छेव इन्डा २ प्रतियोग्यशे निन्यसाकाक्षा न समपतीति निष्प्रतियोगिश्तया सरे तरय ·काण्डम् ] शक्तिवाद। (११) एतेन शाब्दवोधौपयिकसम्बन्धत्वेन ईश्वरसंकेतज्ञानं हेतुस्तच मीमांसकाना- मपि संभवति ताशज्ञानविरोधिविपरीतज्ञानाभावादित्यापि निरस्तम् । यत्तु स्वजन्यज्ञानविषपत्यप्रकारकेच्छाविशेष्यत्वमथें पदसम्बन्धः पदे चार्यस्य विपरीतः, अस्य सम्बन्धत्वमन्यथानुपपत्त्या कल्प्यते, एतादृशपरम्पराया अप- भ्रंशादिस्थले सम्बन्धत्वं न स्वीक्रियते इति तत्र तत्सम्बन्धावगाहि ज्ञानं भ्रम सम्बन्ध वसम्भवोपि नास्ति सम्बन्धत्वाभावे च पदार्थोपस्थापकत्वामानस्तेन च वृत्तित्वाभाव इत्यर्थः। यद्यपि पदज्ञानस्यैव पदार्थोपस्थापक्त्वमस्ति तथापि समेतज्ञानस्यापि सहकारित्वात् सके- तस्य पदार्थोपस्थापकत्वमुक्तमित्यरधेयम् । प्रत्युत 'पदमर्थवाचकमर्थश्च पदवाच्य.' इत्येव प्रतीति- सत्त्वाद् वाच्यवाचकभाव एस पदपदार्थयो. 1. सम्बध इति मीमासकाभिप्रायः । ननु यदीश्वरसकेतत्वेन रूपेणेश्वरसकेतस्य ज्ञान शाब्दबोधहेतुरित्युच्येत तदेश्वरानजीकर्तृमते ईश्वरज्ञानासभवाच्छाब्दवोधानुपपत्तिः स्यादपि न चैवमस्ति किं त्वीश्वरसकेतस्यापि शाब्दबोधौ- पयिकसम्बधत्वेन ज्ञान शान्दबोधहेतुरित्युच्यते तच ईश्वरसकेतस्यापि शाम्दबोधौपयिक ( शा- न्दवोधोपायभूत ) सम्बन्धत्वेन ज्ञान तु मीमासकानामपि सभवत्येव, अत्र हेतुमाह- तादृशेति, तादृशज्ञानस्य ईश्वरसकेतस्य शाब्दबोधौपयिकसबन्धत्वेन ज्ञानस्य विरोधिभूत यद् विपरीत ज्ञानम्='श्वरसकेतः शाब्दबोधौपयिकसम्बन्धो न' इत्याकारक ज्ञान तदभावात, ईश्वर- समेत. शाब्दबोधौपयिकसम्बन्धो न इत्याकारक ज्ञान प्रत्यपीश्वरज्ञानापेक्षास्ति न चेश्वरज्ञान मीमांसकाना समरतीत्यभिप्रायेणाह-एतेनेति । एतेन-उक्तेनेत्यपि निरस्तमित्यन्ययः, यदीश्वर. सकेतस्य सम्बन्धत्य स्यात्तदेश्वरसकेतस्य शाब्दबोधोपयिकसम्बन्धस्वेन ज्ञान स्यादपि तेन च शाब्दबोधोपि स्याद् न चेश्वरसकेतस्य सम्वन्धत्व सम्भवति निष्प्रतियोगिकवादित्यर्थः । पुनराराइते-यत्त्यिति । स्वजन्यज्ञानविषयत्वप्रकारकेच्छाविशेष्यत्व नाम पदजन्यो यो वोध- स्तादृशोधनिरूपित यदथें विश्यत्व तादृशविषयत्वनिष्ठपकारतानिरूपितभगवदिच्छीयविशेष्यत्व तचार्थेऽस्येव तदेवार्थे पदस्य सम्बन्ध,-एतादृशसम्बन्धेन पदविशिष्टोऽर्थ इतियावत् पदे चार्थस्य सम्बन्धो विपरीतो नाम स्वअर्थ )विषयकबोधजनकत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितमगवदिच्छीय- विशेष्यत्व तच पदेऽस्त्येव, उक्त प्रमाणमाह-अस्येति, अस्प-स्वजन्येत्यायुक्तसम्बन्धद्वयस्य, पद. ज्ञानेन पदार्थोपस्थितिमत्येव सा च पदपदार्थयोः सम्बन्धं विना नोपपद्यते इत्यन्यथानुपपत्त्या समन्येत्यायुक्तग्य सम्बन्धत्व कल्यते, सिद्धे च सम्बन्धे “एकसम्बन्धिज्ञानमपरसबन्धिस्मारकम्" इतिन्यायेन पदलानादर्थोरस्थितिः संभवति, ननु स्वजन्यायायुक्तपरम्परासबन्धोऽपभ्रशादिस्थलेपि स्यात् तेन चापशम्यापिवाचकत्व साधुत्व च स्यादित्याशङ्कयाह-एतादृशेति । तत्र-अपभ्रशादि स्थले । तत्सम्बन्धावगाहि-स्वन-येत्यायुक्तसबन्धानगाहि ज्ञान भ्रमात्मकमेवेति नापभ्रशस्य वाचक - ·(१२) साद:- [सामान्य- एवेति संप्रदायस्तदपि तुच्छम्- अक्लसस्य तादृशेच्छाविषयत्वस्य संवन्धतोपगमे ताहशज्ञानविषयत्व-स्वसमानकालीनज्ञानविपयत्वादिपरम्पराया आप विनिगम- नाविरहेण संपन्यतामसङ्गगात, तस्मात् पदपदार्थयो संबन्धान्तरमवे वाच्यवा- चकभाव इति वदन्ति । यत्तु ज्ञाने पदानां शक्ति त्वयं तथा च तज्ज्ञानशक्तत्वं तद्वाचकत्वं तच्च तद्विप- यकशाब्दधीजनकतावच्छेदकधर्मवत्त्वम्, स च धो वढ्यादिनिष्ठदाहाद्यनुकूल- शक्तिवत् पदार्थान्तरमेव । लाक्षणिकं च नानुभावकमेवेति न तत्र शक्ति । मापचिरेत्यर्थः । परिहरति-तदपि तुच्छमिति । चिनिगमनारिरहाद् दोपमाह-अक्तस्पति, स्वजन्येत्यायुक्तसंबन्ध क्दतस्तु नास्ति किं तु रवया कल्यते तथा चाइलप्तस्य ताशेच्छाथि पयत्वस्य स्वजन्यज्ञानविषयत्वप्रकारकेच्छाविशेष्यत्वस्य सबन्धस्यस्वीकारे चिनिगमनाविरहात् साहशज्ञानविषयत्वस्य नाम पदजन्यबोधनिरूपितार्थनिष्ठविषय वनिष्ठमकारतानिरूपितमगव ज्ञा. नीयविशेष्यत्वस्यापि सनधत्व स्यात पदपदार्थयोर्भगवज्ञानीय विशेष्यताया अपि सत्त्वात् तथा स्वसमानकालीनज्ञानविषयत्वस्यापि सबन्धत्व स्यादेव-अर्थसमानकालिक घटू भगवज्ञान तद्वि- परलस्य पदे पदसमानकालिकभगवज्ञानविषयत्वस्य चार्य सत्यादित्यर्थ । तस्माचार्किकोत्सब- धानामुपपत्त्यमावात् पदपदार्थयोर्वाच्यवाचकमाव एवं सबध स्वीकार्य इति मीमांसक साभिप्रायमुद्घाटयति-तस्मादिति । "वदति" इत्यस्य पूर्वोक्तन "अन मीमासमानुपायिनः" इत्यनेनान्वय । उक्तरीत्या मीमांसफाभिप्रायमनूय पुनरपि मीमांसकमतमनुवदति- यत्त्यिति, जन्यनि- रूपिता हि जनके शक्तिमत्रति यथा वह्नी पहिजन्यदाहपाकादिनिरूपिता, पदज्ञानेन धार्थज्ञानमेव जन्यते नवर्यस्तस्य पूर्वमेव सिद्धत्वादिति ज्ञाने-पदार्थाने ( निरूपित सप्तम्यर्थः) पदानाम्-पदज्ञानस्य शक्तिरित्यर्थः । वाचकवरक्षणमाह-तज्ञानमिति, तज्ञान- शतरम नाम घटादिपदार्थविषयकज्ञानोपादकशक्तिमत्त्वम् । ननु यदि तद्विपयरज्ञानो पादकशक्ति- मत्त्वं पाचकस्य तदा धूमस्यापि वहिवाचकच स्याद् धूमज्ञानेन वद्विज्ञानस्य जायमानस्वादिस्या- शकपाह-तञ्चति, तद्विषयकेति-यथा घटविषयकशाब्दबोधजनकना घटपदेस्ति तन तादृशशा- ब्दबोधानुकला शक्तिरप्पस्तीति सा शक्तिस्ताहशशाब्दवोधजनकताया अबच्छेदिका जातेति ताह- शशाब्दबोधजनकतावच्छेक्दकशक्तिरूपो यो धर्मस्तद्वत्व पदेऽस्त्येव तदेव तद्वाचकरवम्, धूमे च न घहिविषयकशाब्दयोधजनकत्वमिति न धूमस्प वहिवाचकत्वापत्तिः । तथा च तद्विषयकशान्द बुद्धिवारच्छिन्नज यतानिरूपितजनकतावच्छेदकशक्तिमत्त्व तहाचकत्यमिति सिद्धम् । उक्तजन कतापच्छेदकधर्मस्वरूपमाह-स चति । मीमांसक शक्त पदार्यान्तरत्वस्वीकारादत्तम्-पदार्थ- तिरमिति । नन्वय लाक्षणिकस्य गङ्गादिपदस्यापि तारादिवाचकाल स्यात्-तीरादिविषयकशा. ब्दवोधजनकशक्तिमत्त्वादित्याशङ्कयाह-साक्षणिकमिति, लाक्षणिकपदस्य रक्ष्यार्थविषयकशाब्द- बोधजनकरवमेव नास्तीति न गङ्गादिषदस्य तोरादिवाचकत्यापत्तिरि यर्थ । अनुमावकम् - शान्दवोधननर मितियावत् । . -- ·काण्डम्.] शक्तिवादः। (१३) घटादिपदस्य मितिमातिपयकधीजनकत्वेपिन तद्वाचकत्वम्-तद्विषयकत्वार च्छिन्नज्ञानशक्तपदस्यैव तद्वावकत्वात्, मितिमातृविषयकत्वेन च ज्ञानस्य न किंचित्पदशक्यता-ज्ञानसामान्यसामग्र्या एवं मितिमातृभासकतया पदान्तरस्य च तदर्थभासकतया तद्विषयकत्वस्य तत्पदजन्यतावच्छेदकत्वे मानाभावात् । ननु यदि तद्विषयकशाब्दधीजनकतावच्छेदकधर्मवत्त्वमेव तद्बाचकत्व तदा तच प्रामाकरस्य मते प्रत्येकज्ञान विषयस्येव मितेः-तज्ञानस्य मातुः-प्रमातुः ( आत्मनः ) च प्रकाशो भव. त्येवेति घटादिपदस्य मितिमातृविषयकधीजनकत्वेन=मितिमातृविषयकशाब्दधीजनकतावच्छेदक- धर्म शक्ति यत्त्वेन तद्वाचकत्यम्-मितिवाचकत्व मातृवाचकत्वं च स्यादेवत्याशङ्कयाह- घटादिपदस्येति । एवं घटादिपदजन्यबोधे नीलादीनां मासमानत्वेन नीलादिवाचकन्यापत्तिरपि ज्ञेया । घटादिपदस्य मितिमातृवाचकत्वाभावे हेतुमाह-तद्विपयफरवेति, तद्विषयकण्यावच्छिन्नं यज्ञानं ताशज्ञानशक्तपदस्य तद्वाचकत्वमुच्यते तद्विपयकत्वावच्छिन्नेन्यत्र तद्विपयकत्वनिष्ठं ज्ञाननिरूपि. रामयच्छेदकत्वं चाऽन्यूनानतिप्रसक्त ग्राह्य मितिमातृविषयकत्वं च सकलज्ञानसाधारणत्वादतिप्रसक्त- मेवेति न तस्य घटादिपदजन्यज्ञानावच्छेदकत्वमिति न घटादिपदस्य मितिमातृवाचकत्वापत्तिः, नीलादिविषयकन्वं च नीलपटादिविषयकबोधेप्यस्तीत्यतिप्रसक्तं पीतघटपदजन्यबोधं नास्तीति न्यूनवृत्त्यपीति न नीलादिविषयकत्वस्यापि घटादिपदजन्यबोधारच्छेदकत्वं येन घटादिपदस्य नीला- दिवाचकत्यं स्यात्, घटादिविषयकत्वं च घटादिपदजन्यबोधस्याऽन्यूनानतिप्रसक्तत्वादयच्छेदक भवतीति घटादिपदस्य घटादिवाचकत्व च प्राप्तम्, तथा च तद्विषयकत्रावच्छिन्नशाब्दबुद्धित्वापन्छि- नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकशक्तिमत्त्वं तद्वाचकत्वम्' इति वक्तव्यम् । मितिमातृविषयकत्वस्य घटादिपदजन्यतापच्छेदकत्वामाधमुपपादयति-मितिमातृविषयकन्वेनेति,ज्ञानस्य मितिमातृविषयकन्येन रूपेण किंचिापदशस्यता नाम मितिमात्रादिपदमिन्नं यद् घटादिपदं तच्छक्यता नास्ति यतो ज्ञानसा- मान्यसामाम्या मितिमातृमानं भाति सया पदान्तरस्य=मितिमात्रादिपदस्य च तदर्थमासकतया=मि- तिमातृभासकतया मितिमातृविषयकत्वस्यातिप्रसक्तत्वात् तत्पदजन्यतावश्छेदकावे=वटादिपदजन्य. सावेच्छेदकरये घटादिपदजन्यज्ञानावच्छेदकत्ये ) मानं नास्तीति न घटादिपदस्य मितिमातृवाचक- पग- यद्विपयकत्वस्य यत्पदजन्यतावच्छेदकत्वं तरपदस्यैव तद्वाचकवस्वीकारादित्यर्थः । ननु यद्य. तिमसत्ताया विषयसाया घटादिपदजन्यतापच्छेदकत्वं न सीक्रियते तदा घटपदस्य घट्याचकत्यमार न स्यात् यनो यत्र घटपदजन्यता नास्ति कटशपदजन्यतास्ति तत्रापि शान्दयोधे घटत्पाच्छिन्न- विषयतायाः सत्त्वेनातिप्रसकायादितिचेन यत्र फाप प्रत्यनेकानि कारणानि भवन्ति तत्र कार्य- सारछेदकफोटो कारणान्यपहितोत्तरस्वनिवेश मावश्यफ एव तथा च घटपदज्ञानान्याहितीतरजा. यमानघटत्यारमिनारपयशान्दमुदित्यायच्छिन्नं प्री घटपदज्ञानं कारणं कशपदज्ञानाच्याहिलो. घरजापमानघटलारच्छिन्नविषयकशाब्दबुद्धित्वान्छिनं प्रति कलशपदनानं कारणमियां विशिष्य कार्यकारगमागे वकन्यस्तया च घटादशानान्यहिनोत्तरत्वरिशिष्टा घटत्यापटिनविषयता - ·(१४) सादर्श:- [सामान्य- 'कार्यान्वितस्वाय पदानां शक्तिः' इति वादिनां साक्षात्परम्परासाधारणकार्य- स्वविषयतानिरूपितत्वेन घटादिविषयताया घटादिपदजन्यतावच्छेदकत्वेपि न घटादिपदस्य कार्वतावाचकत्वम् अपि तु लिडादिपदस्पैव-तदिपयकत्वावच्छि. नेत्यत्र साक्षातपरम्परासाधारणनिरूपितत्वाऽविशेषणतयावच्छेदकत्वस्पेव निवेशात् । घटपदजन्यताया अतिप्रसका नास्ति कलशपदजन्यतास्थले कलशपदज्ञानाव्यवहितोत्तरस्य- विशिष्टाया एवं घटत्यापछिन्नविषयताया सत्त्वादिति न घटपदस्य घटवाचकत्यानुपपत्तिरि- व्यवधेयम् । ननु या हि तद्विपयकत्यापन्निशाब्दबुद्धिवारच्छिन्नजन्यतानिमपितजनकतापच्छेदक- शक्तिमत्त्वं तदाफायम्' इत्युक्त सत्र घटपदजन्यशाब्दयोधे यथा घटविषयकत्वमम्ति तथा तब प्रभाकरस्य गते कार्यान्वितस्वार्थे पदानां शक्तिस्वीकारात् कार्यत्वविषयकरयमप्यस्त्येर कार्यस्य- स्यापि तादृशशाब्दबोधे मासमान यादिति घटपदस्य घटवाचकावमिव कार्यत्ववाचकत्वमपि स्यादित्याशङ्कयाह-कार्यान्वितेति । कार्यत्वविषयतानिरूपिता आनयनादिरूपकार्यनिष्ठा विष यता, कार्यनिरूपिता च घटादिनिष्ठा विषयता (विशेष्यताख्यविषयता) मक्ताति ' घट- मानय' इत्यादी साक्षात् कार्यत्यविषयतानिरूपिता हि कार्यनिष्ठा रिपयता, परम्परया कार्य विविषमतानिरूपिता च घटनिष्ठा विषयता-कार्यनिष्ठविषयताद्वारेय घटविषयताया कार्यत्व- विषयतानिरूपितत्वात् , निरूपित नेति तृतीयार्थो वैशियमितिपदार्था , तथा च साक्षारप रम्परासाधारण यत् कार्यत्वविश्यतानिरूपितत्व तद्विशिष्टर या घटनिष्ठा रिफ्यता (घरीष यक रमितियावत् ) सा घटपक्षजन्यशाब्दयोधनिजन्यताया सामानाधिकरण्येनारच्छेदिका भवतीति यद्यपि घटादिपदस्य कार्यत्ववाचकतापत्तिरस्ति शाब्दबोधनिष्टघटादिपदजन्यतावच्छे- दोभूताया घटादिविषयताया परम्परया कार्यस्वविषयतानिरूपितत्वात् कार्यत्वस्यापि शाब्द- वोधे भासमानत्वाद् अन्यथा घटादिवाचकत्वमपि न स्यात् तथापि न घटादिपदस्य कार्यता. याचकत्व किंतु लिडादिपदत्या कार्यतावाचकायमस्तीत्यन्वय 1 घटादिपदस्य कार्यत्ववाचक स्वाभावे हेतुमाह-तद्विषयकत्वावच्छिन्नेति, तद्विपयकत्वावच्छिन्नत्यत्र नाम "तद्विषयकत्वार्याच्छ- नज्ञानशक्तपदस्य" इत्यत्र ( उत्सवाचकत्वलक्षणे इति यावत् ) शाब्दबोधनिष्टजन्यताया या सद्विषयकरयनिष्ठा अवच्छेदकता सा यदि साक्षापरम्परासाधारणीभूतनिरूपिताये विशेषणी- भूतापि गृहीता स्यात्तदा कार्यस्वविषयतानिरूपितघटत्वाच्छिन्नविषयताशालिशाब्दबोधेन कार्यत्वनिषय कस्यनिष्ठावच्छेदकावस्यापि वाचकत्वव्यवहारप्रयोजक वापत्त्या घटादिपदस्य कार्य. लगाचकत्वमापयेतापि यदा च साक्षात्परम्परासाधारणीभूतनिरूपित वे अविशेषणीभूतमेवाय- छेदकत्य गृह्यते तदा कार्यविषयकत्वनिष्ठावच्छेदकस्य सूक्तनिरूपितरवाशै विशेषणमेवास्तीति तन माह्य घटविषयकावनिष्ठावग्छेदकाम च नोकनिरूपितत्वे विशेषणम्-विशेष्यभूतत्वाद् घट. है ·काण्डम् ] . - शक्तिवाद। विषयताया विशेष्यतारूपत्वात्, कार्यत्ववियपतानिरूपितघटत्याच्छिन्नविषयताकशाब्दबोधस्वी. कारात् पूर्वपूर्वपदार्थस्य विशेषगत्यादुत्तरोत्तरपदार्थाना विशेष्यवादिति न घटादिपदस्य कार्यता. वाचकत्यापत्तिरित्यन्वयः, तथा च 'निरूपितत्वाशे अविशेषगतापन्ना गा तद्धर्मावच्छिन्ना (घटत्वाधवच्छिन्ना) विषयता तादृशविषयतानिष्ठा याऽवच्छेदकता तादृशायच्छेदकतानिरू- पिका या शाब्दबोधनिष्ठा जन्यता तादशजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकशक्तिमत्त्व तद्वाचक- त्वम्' इतिसिद्धम्, कार्यत्वविषयतानिरूपितत्वे हि विशेषणतापना कार्यत्वविषयतैवास्ति न तु घटविषयतेति घटपदस्य घटवाचकत्व प्राप्त न तु कार्यतावाचकत्यमितिसार । अविशे- पणतया अविशेषणत्वेन रूपेण । अवच्छेदकत्वस्यैवेत्येवकारो मिन्नमस्तेन 'भविशेषणतयैवाऽ- बच्छेदकत्वस्य निवेशात्' इत्यन्वयः । “अवच्छेदकत्वस्य" इत्यन 'अवच्छेदकस्य' इतिपाठे तु अपच्छेदकपदेन तद्विषयकत्व प्राह्यम् , अवन्छेदकीभूत घटविषयकत्व च कार्यत्वविपयतानि- रूपितत्वाशे विशेषणं नास्ति कार्यत्वविषयकत्वं च तत्र विशेषणमेवेत्युक्तमेन । तद्विषयकत्वं तद्विषयता चेत्यनर्थान्तरम् । किं या घटादिनिष्ठापि विषयता निरूपकत्वसम्बन्धेन शाब्दबोव- वृत्तिवाच्छाब्दवोधनिष्ठजन्यताया अवच्छेदिका भवत्येव । ननु कार्यत्वविपयतापि 'पटमानय' इत्यादायपि सत्त्वादतिप्रसक्तैय अतिप्रसक्तधर्मस्य चार- छेदकत्वं न स्त्रीक्रियते इति घटादिपदस्य पूर्वोक्तमितिमातृवाचकत्वपरिहारेणैव तदीत्या कार्य- तावाचकत्वपरिहारोपि संभपतीति किमर्थोयम् । कार्यान्वितस्वार्थे इत्यादिः ) ग्रन्थ इति चेत् ? उक्तरीत्यात्रापि कार्यतावच्छेदककोटी कारणाव्यवहितोत्तरत्वनिवेश आवश्यक एव तमा च घट- पदज्ञानाव्यवहितोत्तरजायमानकार्यत्वविषयतानिरूपितघटत्वावच्छिन्नविषयताकबोधं प्रति घट. पदज्ञान कारणमित्येव विशेषरूपेणैव कार्यकारणभायो बक्तव्य. घटपदज्ञानाध्याहितोत्तर त्वविशिष्टा च कार्यत्वविषयता घटपदजन्यताया भतिप्रसक्ता नास्ति 'पटमानय' इत्यादिवाक्यजन्यशान्द- बोधस्थले पटादिपदज्ञानाव्यवहितोत्तरत्वविशिष्टाया एवं कार्यत्वविषयताया• सत्त्वादिति घट- पदस्य कार्यतावाचकत्यं प्राप्तं तत्परिहारायायं ग्रन्थः । नन्, घटपदज्ञानाव्यवहितोत्तरत्ववि- शिष्टा मितिमातृनिषयताऽपि घटपदजन्यताया अतिप्रसक्ता न स्यादिति घटपदस्य मितिमात- वाचकत्व पुनरापद्यतेति चेत् ? मितिमात्रोविषयतर नास्ति येन मितिमातृविषयताया घटादि- पदजन्यतावन्छेदकत्वेन घटादिपदस्य मितिमातृवाचकत्यं स्याद् मितिमात्रोविषयित्वात् तयो भस्यता स्वीक्रियते न विषयता तथा च न घटपदस्य मितिमातृवाचकत्वापत्तिः । ज्ञान- मस्ति न वा' 'अहमस्मि न वा' इत्याकारकसशयव्यवच्छेदायैर मितिमात्रोविषयता स्वीक्रियते तादृशसशयव्यवच्छेदस्तु मितिमानोर्मास्यतयापि संभवत्येव विषयतासम्बन्धेन संशयं प्रति निष- यतासबन्धन निश्चयस्य प्रतिबन्धकत्ववद् भास्यतासंबन्धेनापि निश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वस्वीकारा- दिति संक्षेपः, विस्तरस्तु गुरुमुखादेयावगन्तव्यः । - ·पदस्य (१६) सादर्श:- [सामान्य- न च कार्यानुकूलशक्तः स्वरूपसत्या एव कार्यानुकूलतया पदार्थोपस्थिती शा- ब्दयोधे च ज्ञातोपयोगिनोयें पदस्प वृत्तिरूपशतपन्तरस्य स्वीकार आवश्यक इति वाच्यम् , दाहादिकार्ये वन्यादिनिष्ठशक्तः स्वरूपसत्या एवोपयोगित्वेपि शाब्दयोधानुकूलशक्तः शाब्दबोधे पदार्योपस्थिती च ज्ञातोपयोगित्वोपगमे बाधकाभावात् । अतीतानागतपदज्ञानादपि शाब्दबोधोत्पत्या पदानामाहेतुत्वेन तत्र हेतुतावच्छे. दकशक्तयसंभव इति तु न शइस्यम, तन्मते पदानां नित्यत्वात् । अस्तु वा तज्ज्ञाननिष्टशतया तस्य वाचकत्वमिति मीमांसकमतविशेष: न चेति-- बबी दाहाना शक्तिरस्तीति ज्ञानामावपि पहिसयोगेन दाहो भवति, पदनिष्ठ. शक्तश्च ज्ञानामा त कार्यभूता पदार्थोपस्थितिर्न भरतीति ज्ञाता स येव तादृशा शक्तिस्पयो- गिनी मरतीति पदे ज्ञातोपयोगिन्यैव शक्ति स्वीकार्येति पूर्वपक्षार्य , “ ज्ञातोपयोगिनः " इति " वृत्तिरूपशक्त्यन्तरस्य " इत्यस्य विशेषणम्, "अर्थे ।" इति सप्तम्ययों निरूपित यम्, इति षष्ठ्यों निष्टत्वम्, उक्त स्वीकरोति- दाहादिकार्ये इति । अत्र पूर्वोत्तरपक्षयो. सामानार्थत्मादयमभिप्राय:- यथा हि बन्यादिनिष्टा शक्तिः स्वरूपसत्येवोपयोगिनी पदनिष्टा च शक्ति ज्ञातासत्युपयोगिनीति वैषम्यास्ति तथा बन्यादिनिष्ठा शक्तिस्तु जन्यो यो दाहादि- "स्तन्निरूपिता भातु पदनिष्ठा च शक्तिर्जन्य यमान तन्निरूपिता न भवतु किं तु जन्य पज्ञान तद्विषयो योऽस्तनिरूपितास्तीन्यपि वैषम्यर्कि न स्यात्, पदनिष्टशक्तरर्थनिरूपितत्वस्वी. कारे हि " झरने पदाना शक्तिनत्वर्थे " इति सिद्धान्तहानि स्यादिति पूर्वरक्षाशय , परिहा- रस्तु- एकपम्ये प्राप्ते सफलधर्मवैषम्य न युक्तमिति यथा धन्यादिनिष्ठा शक्तिर्जन्यदाहादिनिक- पिता तया पदनिष्ठापि शक्तिर्जन्यज्ञाननिरूपितैय तथा च "ज्ञाने पदाना शक्ति ।" इति सिमित्युत्तरपक्षाशयः। नन्वऽतीतानागतपदानामपि ज्ञानाच्छाब्दबोधो भवति भतीतानागतपदामा सत्वामाश- तेषु हेतुतारन्ठेदकभूतशक्तः सत्त्व न सभवति-सत्यैर पदार्थे हेतुताया हेतुतापरछेदकशक्तेश्च समवादित्याशङ्कयाह--अतीतेति । उत्तरमाह-सन्मते इति, मीमासकमते वर्णामकान्येव पदानि पर्णाश्च :निन्या इति पदानां नित्यत्वादुक्तशङ्काया अवसरो नास्तीत्यर्थ । अतीतपदाना झानाध्छाब्दयोधः पत्रपठनादी विज्ञेय.-तर लेखकोचरितपदानामतीतत्वात, ज्ञानाच शाब्दयोधो भविश्यकालिकराजाज्ञाप्रचारकपत्रपठनादौ विज्ञयस्तत्र राज्ञोचार्यमाणपदाना- मनागतत्वात्, परपठनं चैतत्पदोचारणहीन मानसिकरूप विशेयम् । ननु वर्णाना नित्यत्वेपि पदाना नित्यत्व ने सभवति वर्गानुर्ध्या एव पदरूपत्वाद् भानुाथ स्पष्टमनित्यत्वात् तस्माद् यथा पदार्थज्ञाननिरूपिता शतिर्न पदार्थनिरूपिता तथा पदज्ञाननिष्टा 'हातिर्न पदनिष्टा तथा च यथा पदार्थाननिरूपितशक्तिपीकारेपि पदार्थस्येव वाध्याय न पदार्थ- अनागतपदाना ·काण्डम, -- शक्तिवादः । (१७) न चासो विचारसहः, यतस्तन्मते लाक्षणिकस्याननुभावकत्वं दुर्घटम्- पदार्थोप. स्थितिद्वारा शक्यार्थानुभवे शक्तस्येव लक्ष्यार्थबोधे लाक्षणिकस्यापि हेतुनाया दुर्वारत्वात् तत्रापि शक्तेरावश्यकतया वाचकतापत्तेः, पदार्थोपस्थित्याऽन्यथा सिद्धत्वे शक्तस्यापि तथात्वापातात् । न चाऽनुभावकतावच्छेदकशक्त्यभावाल्लाक्षणिकस्य नाऽनुभावकत्यसंभव इति वाक्यार्थघटकीभूतार्थान्तरवाचकमेव पदं स्वार्थस्येव तदन्वयप्रतियोगिलक्ष्यार्थ- स्याप्यनुभावकमुपेयते इतिवाच्यम्, एवं सति 'गङ्गायां घोपः' इत्यादौ घोपा- ज्ञानस्य तथा पदज्ञाननिष्ठशक्तिस्वीकारेपि पदस्थैर वाचकत्व न पदज्ञानस्य, पदज्ञान तु पदाना• मतीतानागतावस्थायामपि सभवतीति तर हेतुताय उदकशक्तरनुपपत्तिर्नास्तीत्यभिप्रायेणाह-अस्तु घेति, तज्ज्ञाननिष्टशक्तया पदज्ञाननिष्ठशक्तया । तस्य-पदस्य । भीमासकमतमुपसहरति- इतिमीमांसकमतविशेष इति । मीमांसकमतस्याऽयुक्तत्वमाह-न चासाविति । अयुक्तत्वमुपपादयति-यत इत्यादिना । त-मते= मीमांसकमते यद् लाक्षणिकस्य पदस्याऽननुभावकत्वम् शाब्दबोधाजनकत्वमुक्त तद् दुर्घदम-दुर- पपादमित्यन्वय । उक्तदुर्घटावे हेतुमाह-पदार्थेति, स्पष्टोय प्रन्थः । स्वाभिप्रायमुद्घाटयति-तत्रा. पीति, तत्रापि लाक्षणिकपदेपि, तब मते उक्तरीत्या शाब्दबोधजनकशक्तिमत्त्वमेव वाचकाव लाक्षणिकपदे च तादृशशाब्दबोधानुकूलशक्तः स्वीकारे लाक्षणिकपदस्य लक्ष्यार्थवाचकत्व स्थात्, लाक्षणिकपदस्य लक्ष्यार्थविषयकशाब्दबोधजनकत्व •तु सर्वप्रसिद्धमिति तदनुकूल. शक्तस्तत्र स्वीकारोग्यावश्यक एवेत्यर्थः । ननु लाक्षणिकपदेन लक्ष्यार्थस्योपस्थितिमात्र भवति तादशोपस्थित्या च रक्ष्यार्थविषयक शाब्दबोधो भवतीति लाक्षणिकपदस्य लक्ष्यार्थ- विषयकोपस्थित्या लक्ष्यार्थविषयकशाब्दबोध प्रत्यऽन्यथासिद्धन कारणलमेर नास्ति येन तत्र लक्ष्यार्थविषयकशाब्दबोधजनकशक्तिस्वीकारापत्ति स्थादित्याशङ्कय प्रतिबन्दीमाह-पदा- र्थोपस्थित्येति । एव हि शक्तपदेव शक्यार्थविषयकोपस्थितिमान तया चौपस्थित्या शाब्दबोध इत्यपि स्वीकार्य तथा च शक्तस्यापि पदस्य शक्यार्थविषयकोपस्थित्या शक्यार्थ. विषयकशाब्दबोध प्रन्यन्यथासिद्धत्वेन कारणत्व न स्यादिति तत्रापि शक्तिम्वीकारो व्यर्थ एव स्यादित्यर्थ । तर्कपते तु 'गङ्गापद तीरं बोधयतु ' इत्याकारकविशिष्टेश्वरे छाया• स्वीकारामा- वात् लाक्षणिकपदस्य लक्ष्यार्थाचकत्वापत्ति स्ति, अधिकम वक्ष्यति । नन्यऽनुभावकतावच्छेदकशक्तिमतो ह्यनुभावकत्वम् शाब्दबोधजनकत्व सभवति यथा शक्त- पदस्य लाक्षणिकपदस्य चानुभावकताच्छेदकशनिरहितत्वान्नानुभावकत्वसभर', 'गङ्गाया घोष' इत्यादिवाक्यार्थघटकीभूत यदर्थान्तर घोपपदार्थस्तद्वाचक यद् घोपपद तदेव स्वार्थस्येव-वोपप- दार्थस्येव तदन्ययप्रतियोगिभूतम् घोषान्वयप्रतियोगिभूत यल्लदयार्थभूत तीर तस्यानुभावकम- पेयते इति लक्ष्यार्थविषयकशाब्दबोधम्याप्यनुपपत्तिर्नास्तीत्याशङ्कयाहन चेति । घोपे तोरस्था- ·. . (१८) सादर्श:- [सामाय- दिपदस्य गङ्गातीरादिरूपानुभावकतावच्छेदकशक्तिमत्त्वने तदायकत्वापतेः। लाक्षणिकस्याननुभावकत्वे शक्तपदापटितात् 'धूमात् ' इत्यादिहेतुवास्यादन्य- पानुपपत्ति:-तन धूमादिपदस्य ज्ञाने विभक्तेश्च ज्ञाप्यत्वे राक्षणिक्त्वात् । अथ लक्ष्पार्थस्प न शाब्दयोधे प्रवेशः अपि तु स्मृतस्य तस्य समभिव्याहृत पदार्थ संसर्गाग्रहमानं तया च नानुपपत्तिरिनि, न च लक्ष्यार्थस्य शाब्दयोधविप- धेयतासबन्धना ययात् तीरस्य घोपान्वयप्रतियोगिय ज्ञेयम् । उस दोपमाह-एमिति । एव हि घोपपदस्य तीरयाचार प्राप्त न चैतदिष्टमित्यर्थ । तवाचकवापत सीखाचरत्यापत्ते । ननु शक्तिहि सिविधास्ति-पदार्थोपस्थित्यमुकला शाब्दयोधानुकुला च तत्र यत्रोभयविधैव शतिर्भवति तस्यैव याचकत्वमिष्ट यया शत पटाविपदस्य — गङ्गाया घोप ' इत्यत्र गङ्गापदे तीरोपस्थित्यनु- फूलशक्तः सत्त्वपि तीरपियकशशब्दयोधानाशक्तिर्नास्तीति न मापदस्य तौरवाचक. यापत्ति , घोपरदे च तीरविश्यकशायोवानुकुलशक्त सत्त्वपि तीरोपस्थित्यनुकुला शक्ति- नास्तीनि न घोपादस्यापि सीरताचरत्यापत्ति , गहापदेन तारोपस्थितिप्रति घोपपदेन च तीरविषयकशाब्दबोधो मरतीति न काचिदापत्तिाऽनुपपत्ति, याचकत्व तु तदर्भावधि नविषयकोपस्थिति निष्ठज-यतानिस पितजनकताव दक्शक्तिमत्त्व सति तद्विपयकत्यावनिशा- ब्दबुद्धिमान छन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदवशक्तिमत्वम्, न च नारनिरूपितताहशोमय शक्तिमत्त्व गङ्गापदे वा घोपपदे वाम्नीति न तयोस्तारवाचक आपत्तिरित्याशङ्कय दोपातरमाह- लाक्षणिकस्येति, 'गवाया घोष' इत्यादौ शताङ्गाघोपादिपदसत्त्वेन तादशपदेन लक्ष्यार्थ- विषयकशाब्दबोधसम्भवपि पर्वतो पहिमान् धूमात' इत्यत्र 'धूमज्ञानज्ञाम्यवह्निमान् पर्वत । इत्या कारकबोधोदयेन 'धूमात्' इतिवाये धूमपदस्य धूमज्ञाने पञ्चमी विभक्तेश्व ज्ञाप्यये रक्षणासी- कारात शक्तस्य पदान्तरस्य चाऽभासत् 'धूमात्' इतिहतुवाक्याद वापपत्ति शालोमा नुपपत्ति स्मादिति लाक्षणिकपदस्थाप्यनुमान स्वीकार्यमित्यर्थ । ननु लक्ष्यार्थस्य शाब्दबोधे प्रवश एव नास्त नाम शाब्दबोधविषयत्वमेव न स्वीक्रियते इति लक्ष्यार्थविषयकशाबोधानुपपत्तिर्न दोप, इत्याशङ्कत-अथेति । नन्वम् ‘गङ्गायां धोप' इत्यत्र तीरोगरामा घोपायिनरतीरे प्रवृत्ति क्थ स्यादित्याशक्याह-अपि विति, रक्ष्यार्थस्य तीरागद्गादिपश्नोपस्थितिस्तु मवन्येति स्मृतस्य तस्य रक्ष्यार्थस्य समभिव्याहते घोपादिप. दार्थेऽससर्गाग्रहमात्रेण तत्र प्रवृत्ति समात्यवति अनुपपत्ति =अत्यनुपपत्ति स्त, यथा मीमासम्मत शक्तिरजतज्ञानस्थले रजतप्रत्यक्षामावपि 'द रजतम् इन्याकारक्याधज्ञानाभागदेव रजतार्थिन शक्तिपणे प्रवृत्तिमपति तथा 'गङ्गायां धोप' इत्यत्रापि तीरविषयकशाव्दवोधामावपि 'घोपम्ती त्ति' इत्याकारपत्राधज्ञानामावादन घोपा प्रवृत्ति सम्मरतीतिमाव , बाधज्ञानामार एपा ससर्गाप्रहपदेनोच्यते । ननु यदि लक्ष्यार्थस्य शाब्बोधविषय प न स्यात्तदा तदुपरागेण-लक्ष्गार्थ.

·काण्डम् .] शक्तिवाद। यत्वानुपगमे तदुपरागेण 'शृणोमि' इत्यनुव्यवसायानुपपत्तिरितिवाच्यम्, इष्ट- स्वाद् विधेयोपरागेणैव तथाप्रत्ययात, लक्ष्यार्थस्य शाब्दबोधविपयत्वेपि तस्य विधेयतया भानान-युपगमात् "विधौ न परा शब्दार्थः" इतिसिद्धान्तादितिचेत् ? -न-'मञ्चाः कोशन्ति' इत्यादी लक्ष्यार्थमञ्चस्थपुरुषादेः शाब्दबोधविषयताया आवश्यकत्वात्. अन्यथा पूर्वाननुभूतस्य पुरुषादेः प्रतीत्यनिर्वाहात. अननुभूत- स्पस्मरणासम्भवात् । समानप्रकारकत्वमानेण शाब्दबोधपदार्थोपस्थित्योः कार्य . भिषयकत्वेन ( लक्ष्यार्थप्रकारत्वेन वा ) 'शृणोमि तीर शृणोमि' इत्यायनुव्यवसायो न स्यात्, अनुव्यवसायस्य स्मृतिरूपत्वात् स्मृतेश्चानुभूतार्थविषयकवनियमात्, 'शृणोमि' इति च शाब्दो- नुव्यवसाय. शाब्दानुभवविषयविषयक एय सम्भवति लक्ष्यार्थस्य च उया शाब्दबोधविषयत्व न स्वीक्रियते इति तद्विषयकानुव्यवसायानुपपत्तिरित्याशक्याहन चेति, उक्त इष्टापत्तिमाह-इष्ट- वादिति, लक्ष्यार्थविषयकानुव्यवसाय एव न स्वीक्रियते येन तदनुपपत्तिोप. स्यादित्यर्थ. । उक्त हेतुमाह-विधेयेति, विधेयोपरागेण-विधेयविषयकत्येन, तथाप्रत्ययात्-अनुव्यवसायविषय. ताप्रत्ययात्, विधेयस्यैवानुव्यवसायो भवतीत्यर्थ, ( स्वाभिप्रायमुद्घाटयति-लक्ष्यार्थस्येति, रक्ष्या- र्थस्य शाब्दबोधविषयत्वस्वीकारेपि तस्य लक्ष्यार्थस्य विधयतया मान नाम विधेयत्व नस्वीक्रियते, शक्यसम्बन्वित्वेन गृहीतो हि लक्ष्यार्थो भवति "विधिरत्यन्तमप्राप्ती" इति प्रमाणात् प्रमाणान्त- रेण गृहीतस्य च विधेयत्वं न भवतीति न लक्ष्यार्थस्य विधेयत्वसम्भवः, प्रमाणमाह-विधाविति, विषयत्व सप्तम्यर्थस्तथा च पर -शक्यार्थभिन्न शब्दार्थ. लक्ष्यार्थो विधिविषय. (विधेय ) न भवतीति वियत्वाभावादेव लक्ष्यार्थस्यानुव्यवसायविषयत्वमपि न भवतीति न तदनुपप- त्तिदपि इत्यर्थः । अयेत्यादिनाशङ्कित परिहरति-नेति, 'मञ्चा क्रोशन्त' इत्यत्र मञ्चपदस्य मञ्चस्थपुरुषे लक्ष- णास्ति मचानां क्रोशनकर्तृत्वासम्भवाद् मञ्चस्थत्वस्य मार्जारादौ सम्मवेपि क्रोशनकर्तृत्वस्य तत्राप्यसम्भवादिति मञ्चपदेनात्र लक्षणावृत्त्या लक्ष्यार्थस्य मञ्चस्थपुरुषस्य प्रतीयमानस्य शाब्दबोध- विषयत्वमावश्यकमेवेत्यर्थ । विपक्षे बाधकमाह-अन्यथेति, यदि मञ्चस्थपुरुपे लक्ष्यार्थभूते शाब्द- बोधविषयता न स्यात्तदा तादृशमञ्चस्थपुरुषस्य पूर्वाननुभूतत्वाद् अननुभूतस्य च स्मृतेरप्यसम्भ- वात् प्रतीतिनिर्वाहो न स्याद् भवति च प्रतीतिर्राित शाब्दबोधविषयताऽवश्य स्वीकार्येत्यर्थ । 'गङ्गाया घोष ' इत्यादौ तु लक्ष्यार्थस्य तीरादे पूर्वानुभूतत्वेन स्मृतिरूपा प्रतीति. सम्भवतीति तत् सत्वा 'मचा कोशन्ति' इत्युदाहृतम् । ननु शाब्दबोधविषयत्तायां वृत्त्यधीनोपस्थिते कार- णत्वात् मशस्थपुरपस्य च पूर्वमननुभूतत्वादुपस्थितिरेव न सम्भवतीति कथ तस्य शाब्दबोधे भान स्पादित्याशय गुरुमतेन गञ्चस्थपुरुषस्य पूर्वाननुभूतस्यापि शाब्दबोधविषयतामुपपाइयति- समानेति, अयमर्थ.--तर्कमते शक्तिमहकाले घटत्वेन रूपेण सकलघटानां सामान्यलक्षणापत्त्यास- ·. - (२२) तादर्श- [सामान्य- न च तथा सति बोधांश गङ्गादिनन्यस्यानवगाहितया सर्वविषयकत्वानुपए- त्तिरितिवाच्यम्, तीरादिनिठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतावच्छेदकपटकतया तदनव- बोधयिषयलल्वेन रूपेण तत्प्रकारकत्वम्झ्योधरिपयत्वप्रकारकत्वमीश्वरेन्या नोपगम्यते येन गङ्गापरस्य तीपाचा स्थादित्यर्थ । मन 'गङ्गापदजन्यो बोधो मस्तु' 'तीर च बोर विषयो मयतुः इत्येर शिकलिताया एव भगवदिन्छाया: स्वीकारान्न गङ्गादिपदाना तीरादिनाचकवातिन वाडाशानां वाचकत्यापत्तिरितिसार । नन्वनमीश्वरेच्छाया सर्वत्रिपकाव न स्यात्-तारे गङ्गापदजन्योषविषयत्वस्यारगाहनामारादित्याशड्ड्याह-तदन. भ्युपगमेपीति, तदनभ्युपगमे='तीर गङ्गापदजन्यबोधविषयो भवतु। इ याकारकरिशिष्टछाया अस्वीकारेपि तस्या विरेन्या सर्व विषयकलव्याघातो नास्ति यत उक्तविशलितास्त्री- कारपक्षेपि तीरे वोध विषयत्व बोधे च गङ्गापदजन्यत्वमगाहितमेर न च तदधिक किंचिदस्ति यस्थानगाहनेन सर्पविषयकाव्याघात स्यात् । उक्तविशिष्टेच्छाया वाच्यवाचकमावसले एष स्वीकारादिति सर्वं सुस्थम् । ननु यदि तीर बोधविषयो भवतु' इत्येवेश्वरेच्छा स्वीक्रियते तदा गङ्गापदस्य तीवाचवामा. पीश्वरेष्ठायास्तीराशे गङ्गापदजन्यबोधविषयकवामान बोशि गङ्गापदजन्य पानगाहितया च सर्पविषयक व साघात स्थादेव यदि च बोधांशे गगापदज-यत्वारगाहनार्थम् 'तीर गङ्गापदजन्य- बोधरिपयो भरतु' इतीश्वरे-छा स्वीकृत्य तीराशे गङ्गापदज मनोधविषयत्व स्वीक्रियते तदा गङ्गा पदस्य तीरखाच स्तर स्यादिल्युभयत पाशाररित्याशड्क्याहन चेति । तथा सति-उत्तराव्या तीराशे शुद्धयोधविषयत्व वनैर रूपेण गङ्गापदजन्यबोधविषयत्यप्रकारकेश्वरे छाया स्वीकारे सति, 'तीर बोधविषयों मवतु' इत्याकारफेवरे अस्वीकारे सतीतियारत् । 'तीरविषयको पोधो गङ्गा पदजन्यो भवतु' इत्याकारकेश्वरेच्छाया अस्वीकारादितिसार । परिहारमाह- तीरादिति, उत्तरी- स्या विविधविशकलितेच्छास्वीकारेण 'वोधो गङ्गापदजन्यो भवतु' इतीच्छाया स्वीकृत मान बोधाशे गङ्गापदजन्य गगाहनमपि जातमेवति नेश्वरेच्छाया सविषयकत्वयाघात , 'तीर बोधविषयो भवतु' इयेष तीराशे शुद्धबोधविषय वनेश्वरे छाया' सीकासन्न गङ्ग पदस्थ तीरवाचक लायत्तिरपीतिसारः । 'तीर योधविषयों भवतु' इयत्र तीरमेव विशेष्य तीरनिष्ठविश ध्यतानिरूपितप्रकारता बोधे वर्तते तस्मिश्च बोधे गहापदजन्यत्वमध्यस्तीति प्रभारतावच्छेदक गहापदज यामितिमाप्त तथा च तीरनिष्टविशेष्यता निरूपितप्रकारतावच्छेदकपटकतया नाम तीरनिष्ठविश्व्यतानिरूपिताकारतावदकतया तदनवनाहि परिहापदज ययानवगाहिप ( ईश्वरे छाया इतिशेष ) बोधाशे स्वात येण नाम तीराश स्या कि योक्का- रतानर दक्तया 'वोधो गङ्गापदज यो भवनु' त्या तदवगाहि पोपगमात्वाहापदज-य. वागाहियोपगमादेव न सर्वविषयक वयाचातापति , महारदन यताया तीरनिविशेष्यवानिए पिताकारतावच्छेदकल न स्वीप्रियते इत्य वय । तर गङ्गापदनन्यत्रोवविपयो मनु' इति वा , , ·कापदम् ] शक्तिवादः। गाहित्वेपि बोधांशे स्वातन्त्र्येण तदवगाहित्वोपगमात् । तथा च तत्पदजन्यबोध- विपयतात्वावच्छिन्नाकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेनेश्वरेच्छावत्त्वस्य इच्छा- निरूपिततादृशविशेष्यतावत्वस्यैव वा तत्पदशक्यतारूपतया नातिप्रसङ्गः । उक्तरीत्येव च घटादिपदजन्यबोधविपयस्य घटान्वितकर्मत्वानयनादेर्घटादि- संसर्गस्य च तादृशबोधविषयत्वप्रकारकेश्वरेच्छाविपयत्वेपि घटादिपदावाच्यत्वमु- पपादनीयम् । तीरविषयको बोधो गङ्गापदजन्यो मवतु' इति वेश्वरे अस्वीकारे एष तादृशेच्छया गङ्गापदजन्य- यस्य तीरनिष्टविशेष्यतानिरूस्तिप्रकारतावन्डेदकतयाऽगाहन समाति नोज रिशकलिनेछाधीका- रपक्षे इत्यवधेयम् । उपसहरन् शक्यत्वस्वरूपमाह-तथा चेति, यथा-रटपदजन्यवोधविषयत्व घटेरित तादृशोधविषय निष्टा बोधविषयवेवाग्छिना या प्रकारता तादृशप्रकारतानिरूपितपिशष्यता घटे- स्तीति तादृशविशेष्यतासबन्धन 'घटपद घट योग्यतु' इतीश्वरेन्छापत्य घटे प्राप्त तदेय घटपदश- क्यत्वमस्तीति घटस्य वाच्य व घटपदस्य च वाचक र सिद्धम्, तीरे च शुद्धयोधविषयत्वमेव स्वीक्रियते न गङ्गापदजन्यत्रोधविषयत्वमिति तीरे गङ्गापदजन्यमोधदिपयत्वत्वान्छिनप्रकारतानिरूपितविशेष्य- ताया अमान तादृशविशेष्यतासमन्वेनेश्वरे छायत्तमपि न सभवतीति न तीरस्य गङ्गापदवाच्यत्व 'न वा गङ्गापदस्य तीवाचकल्व वा प्राप्नोति । पक्षान्तरमाह-इन्छानिरूपितेति, भगवदिच्छानि- रूपिता या तादृशविशेष्यता-तत्पदजन्यमो विषयत्वत्वान्निप्रकारतानिरूपितविशेष्यता तादृश. विशेष्यताश्त्यमेव तत्पदशक्यत्यमिति घटादीनामेन घटादिपदयाच्यन प्राप्त न तीरादीना गङ्गादिप- दवाच्यत्वमित्यर्थ । समन्वय पूर्वरदेव । नातिप्रसङ्ग गङ्गादिपदाना लक्ष्यतीरादिवाचकत्यापत्ति. नास्ति । अत्र हरिनाथभट्टाचार्य:-"ननु तादृशसम-धेन ( उक्तविशेष्यतारूपसबन्धन ) ईश्वरे- छाया शक्यतात्ये 'घटपदशक्यत्व घटे न तु पटे' इत्यादिव्यवहारानुपपत्ति -वृत्त्यनियामकताद- शसब पानिपतियोगिताकामापसिद्धे , सम्बन्या तरापच्छिन्नतादृशशक्य वामावस्य तुघटेषि सत्वेन 'घटे न घटपदशक्यत्वम्' इत्यादिव्यवहारापत्तेरियत आह--इहानिरूपितेत्यादि" इति । उक्तरीत्येति यद्यपि 'घटमानय' इत्यत्र घटपदजन्यत्रोधविषयत्व यथा घटस्यास्ति तथा घटा- वितकर्मवस्य घटावितानयनस्य कर्मलादिभिटादिससर्गस्य चाय वादेरप्यस्त्येव-एतादृशाक्य- जन्यबोधे मासमानत्वादिति कर्मवादी ताशनोपविषयत्वप्रकारकेश्वरेन्चाविषय नामेश्वरेच्छो- निरूपिता या घटादअन्यत्रो परिपेयत्वचावछिन्न प्रकारतानिरूपितविशेष्यतोक्ता ताशविशे- ध्यतावत्समध्येति कर्मवादीनां घटादिपदपाच्य र स्यादेव तथापि कर्मचादिक घटपदजन्यत्रो पविषयो मरतु' इत्याकारकविशिष्टना न स्वीक्रियते किं तु 'कर्मत्यादिक बोटविषयो भानु' 'घटपदजन्यश्च चोचो मवतु' इत्येव विशकरिताम गठ्य स्वीक्रियते तया चार घटपदजन्य- वस्योत्तरीत्या कर्म वादिनिष्टविशेष्यतनिरपितप्रकारतारछेदकतयाऽनवगाहना वस्तुतो घटपदज. - - ·सादर्श:- [समान्य- अन्विताभिधानवादिनस्त पदार्थसंसर्गस्यापि वाच्यता स्वीकुर्वन्ति तन्मते 'इतरान्वितो घटो घटपदशक्य एतादृशमेव शक्तिज्ञान शाब्दयोधपयोजकम् । 'घटो घटपदयाच्या 'इत्याकारकस्यान्वयाशानन्तर्भावेन शक्तिहस्प तथात्वे वृत्तिमहाविषयतया पदार्थसंसर्गस्य शाब्दबोधविषयतानुपपत्तेः । . म्यवोधविषयवस्वाधिनप्रकारतानिरूपितरिशे यताया फर्म वाटारभागाच न फर्म यादीनां घटादि. पदनाव्यत्यापत्तिर्न वा घटादिपदाना कर्म आदिनाचक नापत्ति , बोधाशे स्वातन्त्र्येण घटादिपदज- न्यत्वस्यावगाहनाञ्च नेश्वरेन्या सर्व विषयावयागालोपीन्यर्थ । सम्प्रति प्रभाकरमतमाह-अन्वितामिधानति, भन्धितस्य-आनयनादिरूपेतरपदार्थेनान्वितस्य विशिष्टस्याऽमिधानम्-उपस्थापनम् उपस्थिनि -शक्तिमहरिपयस्योपस्थितिविपयायसम्मघात् श तिमहो हि बालस्य 'पदमानय' इत्यादिवास्येन जायमान आनयनादिरूपेतरपदायेनान्चितविषयक एस भवती सन्विताभिधानमेन युक्त न (भिहितान्वय इति प्रामाकराणामभिप्राय । अभिहिताना. म्-वृत्त्योपस्थितानामेर घटादीनामितरपदार्थेनाऽन्ययो भवति-नयेत्यादिपदानाद्वापाभ्यां या- रस्य घटादिपदानां शुद्धघटादिपदार्थ शक्तिग्रहसमवादित्यभिहिता चयवादिना प्राभाकरेनराणामभि- प्राय , शाम्बोधस्तुभयवान्वितविषयक एव यभिधयम् । पदार्यसंसर्गस्य नाम नीलादिपदार्था-तरस्य य सम्मायादिलक्षणसम्र पस्तम्य वाच्यताम: घटादिपदवाच्यता स्वीकुर्वनि-घटादिपदजन्यमोधविषयम्य धादिपदयाच्य मावश्यकमेशाऽन्यथा घटादेरपि घटादियदक्षाध्यान न स्याद् अग्नि च 'नीलो घट' इत्यादौ नीलादिप्रतियोगिकसमया यस्यापि घादिपदजन्यत्रो परिषय पम् ' नोउसमवायवान् घटः । इत्याद्याकारकबोवम्प जायमा न वादिति नीलारिसमायस्यापि घटादिपवाच्य र प्राप्तमि यभिप्राय । उत्तया मतामुपपादय ति-- तन्मत इति, त मते मामाकरमते ' इतरान्वितो घटो घटपदशक्य इत्येताहशमत्र शक्तिज्ञान शब्दबोधप्रयोजकमस्ति एतादृशशक्तिज्ञानविषयत्व च घटयत् पदार्थान्तरससर्गस्याप्य. स्थर शक्तिज्ञानविषयस्य च वा परमावश्यकमन्यया घटादेरपि घटादिपदवाय वन स्यादिति पदार्थान्तरसमर्गस्यापि घटादिपदवाच्यत्व प्रातमित्यर्थ । विपक्षे बावकमाह-घट इति, यदि 'इतरावित ८ याकारकम पयांशमन त व्यत्यय या केवलम् 'घटो घटपदशक्य इत्पा. फारक एव शक्तिग्रह स्यात् तदा पदार्थान्तरसतर्गस्य वृत्तिमहाऽविषयतया शाशोधविषय वन स्मात्-वृत्तिमहरिपयस्यैव शाइयोधविषय पत्रीकाराद् अ ययातिप्रसङ्गात् । तथा शान्द बोधप्रयोजकले। नन्याऽऽनयनादीतरपदार्थरितस्य घटादे 'घटमानय' : यादियावयतिपाद्यतया ताशवाक्य- जन्यशाश्वोधात् शर तन-पदार्थातरघटितवादी घादिपदस्य शक्तिग्रह एव न सभवति- अनुपस्थित वाद् उपस्थित एक पदार्थे शक्तिबहसमवात् तथा च पदार्थान्तरससर्गम्य शक्तिमहावि. . - - - ·काण्डम् ] शक्तिवाद । (२५) न चेतरान्वितवटस्य वाक्यप्रतिपाद्यतया शाब्दवोधात् माझ (तत्र) शक्तिग्रह- एव दुर्घट:-अनुपस्थितत्वादितिवाच्यम्, विशेषतः पदार्थान्तरघटितस्य तदन्वित- घटादिरूपवाक्यार्थस्य प्रागनुपस्थितावपि इतरपदार्थत्वादिना सामान्यधर्म तद्- घटितस्य-नदन्वितवादेः प्रागुपस्थितिसंभवेन तत्र शक्तिग्रहस्य सुघटत्वात् । वस्तुतस्तु पदार्यान्तरमनन्तर्भाव्य केवलाऽन्वयांशान्तर्भावनैव शक्तिग्रहस्य शाब्दधीप्रयोजकतोपेयते-पदार्थान्तरस्य पदान्तरलभ्यतया तदंशान्तर्भावेन शक्ति- ग्रहस्यानुपयुक्तत्वात् । न चान्वयस्य पदवाच्यत्वे तदशे शक्तिग्रहस्य शाब्दबोधोपयोगित्वे च माना- भाव इतिवाच्यम्, तद्विषयकशाब्दबोधं प्रति वृत्तिज्ञानजन्यतदुपस्थितिहेतुताया. सामान्यत एव क्लसतया वृत्तिज्ञानादन्वयानुपस्थितौ तस्य शाब्दवोधविषयत्वाऽसं. पयतया घटादिपदवान्यापत्तिर्न स्तीत्याशझ्याह- न चेति । परिहारहेतुमाह-विशेषत इति । "पदार्थान्तरघटितस्य' इतिपद स्वय व्याचष्टे-तदन्वितेति । "तद्घटितस्य'इतिपद व्याचष्टे-तद- जितपटादेरिति । विशेषत =आनयनादिविशेषरूपेणाऽऽनयनादिपदार्थान्तरघटितस्य वाक्यार्थभूतस्य घटादै शब्दयोधात प्रागुपस्थित्यसमपीतरपदार्थ वादिरूपसामान्यधर्मेण रूपेण तद्घटितस्य आ- नयनादिघटितवटादे शादयोधात् प्रागप्युपस्थितिसभयेन तर इतरपदार्थत्वादिसामान्यधर्मरूपेणा. नयनायितघटादी शक्तिग्रहस्य समवात्, तथा च पदार्यान्तरससर्गम्य शक्तिग्रहविषयत्वाद् घटा- दिपदवास्यत्वे न का चिदनुपपत्तिात्य-यय । वस्तुगन्याऽऽनयनादिपदार्थान्तरम्य 'आनय ' इन्यादिपदान्तरेण बोधसभवात् तत्र घटादि- पदशक्रिग्रहविषयत्वस्वीकारस्यानुपयुक्तत्वात् प्राभाकरमतेन निष्कर्षमाह- वस्तुत इति । तथा च 'अरितो घटो घटपदशक्य' इत्येव शक्तिमहो जायते । तदशातर्मान-पदार्थान्त- राशा तर्भावन। नवयस्य पदार्थान्तरससर्गस्यघटादिपदमा यत्वं माननास्ति तथातदशे-अन्वयाशं घटादि- पदशक्तिमह बिनाऽयाशविषयकशाब्दयोधो न सभवतीत्यत्र च मान नाम्ति-आकाक्षाबलेनापि शाब्दयोधेऽन्वयागस्य भानसमवादिन्याशक्याह-न चेति । पारहारतुमाह-तद्विषयकेति । क्लत- तया नियततया । यस्य वृनिज्ञानजन्योपस्थितिर्भवति तम्या शाब्दयोधविषयत्व भाति नाऽन्य- म्यातिनसगापत्तारति कार्यकारणभावनियम एवा यम्योक्तघटादिपदना यान्वयाशे शक्तिप्रहस्य शादोधोपयोगित्वे च मानमित्यर्थ । निष्कर्षमा अन्धशि इति । " पाने दातव्यम् 'पात्राय दातव्यम् । इत्यर्थवत् "शाब्दयोधे" इत्यस्य भाइयोपार्थमित्यर्थ । तथा च जायमाना:- याशविषयकशाब्दबोधोपपत्त्यर्थमन्वयाशेपि घटादिपदशक्तिमहम्यावश्यमपेक्षास्तीत्यर्थ ननु पदा- न्तिरससर्गविषयकशाब्दबोध प्रति वृत्तिज्ञानजन्योपम्धिने कारणत्व न स्वीकरिष्यामो येनोक्तरी या । इत्यस्य ·(२४) सादर्श:- [ममान्य- अन्विताभिधानवादिनस्तु पदार्यसंसर्गस्यापि वाच्यतां स्वीकुर्वन्ति तन्मत - 'इतरान्वितो घटो घटपदशक्य एतादृशमेव शक्तिज्ञानं शाब्दबोधप्रयोजकम् । 'घटो घटपदवाच्यः 'इत्याकारकस्यान्वयांशानन्तर्भावेन शक्तिहस्प तयात्वे वृत्तिग्रहाविपयतया पदार्थसंसर्गस्य शाब्दबोधविपयतानुपपत्तेः । म्योपविषय वयापन्निश्कारतानिरुपितविशेष्यताया. कर्म आढावमानाच नकर्म वादीनां घटादि- पदवाच्यत्वापत्तिर्न वा घटादिपदानां कर्मवादिनाचकत्या रत्ति, जोधाशे स्वातन्त्र्येण घटादिपदज- न्यायस्याबगाहनाच नेश्वर'अया. सविषयकवण्यातोपीत्यर्थः । सम्प्रति प्रमाकरमतमाह-अन्धितामिधानेनि, भन्वितस्य-आनयनादिरूपेतापदार्थेनान्वितस्य== विशिष्टस्याऽभिधानम्-उपस्थापनम्-उपस्थिति --शक्तिमहविषयस्यैवोपस्थितिविषयत्वसम्भवात् श- क्तिमहो हि बालस्य 'वटमानय' इत्यादिवाश्येन जायमान आनयनादिरूपेतरपदार्थनायितविषयक एव भवतीन्विताभिधानमेव युक्त न त्वमिहितान्चय इति प्रामाकराणामभिप्राय । अभिहिताना. म्-वृत्त्योपस्थितानामेव घटादीनामितरपदार्थेनाऽन्वयो भवति-आनये यादिपदायापोहापाभ्यां बा- लस्य घटादिपदानां शुद्धघटादिपदार्थे शक्तिग्रहसमवादित्यभिहितान्वयवादिना प्रामाकरेतराणामभि. प्रायः, शाल्वोधस्तूमयत्रैवान्वितविषयक एवेत्यभिधेयम् । पदार्थसंसर्गस्य नाम नीलादिपदार्थान्तरस्य यः समायादिलक्षणसमन्धस्तम्य वाच्यताम: घदादिपदवाच्यता स्पीवुन्नि-घटादिपदजन्यबोधविश्यम्प घटादिपदघाच्यत्रमावश्यकमाऽन्यथा घटादेरपि घटादिपदवाच्यत्व न स्याद् अस्ति च 'नीलो घट,' इत्यादौ नीलादिप्रतियोगिसमया यस्यापि घटादिपदजन्यबोधविषय म ' नीउसमवायान् घटः । इत्याद्याकारकबोबम्प जायमा- न दिनि नीलादिसमनायस्यापि घटादिपवायर प्राप्तमि यभिप्राय । उत्तबाध्यतामुपपादय- ति-- तन्मते इनि, तन्मते मामाकरमते ' इनरान्वितो घटो घटपदशक्य ' इत्येताहशमेर शक्तिज्ञान शब्दयोधप्रयोजकमम्ति एतादृशशतिज्ञानविषयत्व न घदवत् पदार्थान्तरससर्गस्याप्य. स्त्येन शतिज्ञानविषपस्य च पायावमावश्यकमऽन्यथा घटादेरपि घटादिषयाच्यवन स्यादिति पदार्थान्तरससर्गस्यापि घटादिपदयाच्यश्य प्राप्तमि यर्थः । विपक्षे पाधकमाइ-घट इति, यदि 'तरास्ति' इयाकारकमयांशमनन्तर्भाय-या चा फेवरम् 'घटो धटपदशक्य. १ ३ या. कारक एव शत्तियह स्यात् तदा पदार्थान्तरससर्गस्य वृत्तिमहाविश्यतया सामोधरिपय वन सात-वृत्तिप्रविश्यम्यैव शास्त्रोवविषय पीकाराद् अन्यधानिप्रसङ्गात् सपा शाद. बोधप्रयोजकले। नवा नयनादीतरपदावटितम्य घटादे 'घटमानय यादिशाायप्रतिपायतया तावास्य- जन्यशादयोधात् माक् तर पदार्या तरपटितप्रदादो घटादिपदस्य शक्ग्रिा एव न समवति- अनुपस्थित बाद् उपस्थित एक पदार्थ शक्तिमहसमवान् तथा च पदार्या-तरससर्गस्य शक्तिमहावि.

·काण्उम् ] शक्तिवाद । न चेतरान्वितयटस्य वाक्यप्रतिपाद्यतया शाब्दबोधात् प्राक (तन) शक्तिग्रह- एव दुर्घट:-अनुपस्थितत्वादितिवाच्यम्, विशेषतः पदार्थान्तरघटितस्य तदन्वित- घटादिरूपवाक्यार्थस्य प्रागनुपस्थितावपि इतरपदार्थत्वादिना सामान्यधर्मे तद्- घटितस्पतदन्वितयादेः प्रागुपस्थितिसंभवेन तत्र शक्तिग्रहस्य सुघटत्वात् । वस्तुतस्तु पदार्थान्तरमनन्तर्भाव्य केवलाऽन्वयांशान्तर्भावनैव शक्तिहस्य शाब्दधीप्रयोजकतोपेयते-पदार्थान्तरस्य पदान्तरलभ्यतया तदंशान्तर्भावेन शक्ति- महस्यानुपयुक्तत्वात् । न चान्वयस्य पदवाच्यत्वे तदशे शक्तिग्रहस्य शाब्दवोधोपयोगित्वे च माना- भाव इतिवाच्यम्, तद्विपयकशाब्दवोधं प्रति वृत्तिज्ञानजन्यतदुपस्थितिहेतुताया. सामान्यत एव क्लप्ततया वृत्तिज्ञानादन्वयानुपस्थितौ तस्य शान्दवोधविपयत्वाऽसं- पयतया घटादिपदवा नापत्तिर्न स्तीत्याशझ्याह- न चेति । परिहारहेतुमाह-विशेषत इति । "पदार्थान्तरघटितस्य' इतिपद स्वय व्याचष्टे-तदन्वितेति । “तद्घटितस्य'इतिपद व्याचष्टे-तद- बिनपटादेरिति । विशेषत =आनयनादिविशेषरूपेणाऽऽनयनादिपदार्थान्तरघटितस्य वाक्यार्थभूतस्य घगदे शब्दनो पात् प्रागुपस्थिन्यसभरेषीतरपदार्थत्वादिरूपसामान्यधर्मेण रूपेण तद्घटितस्प आ- नयनादिघटितवादे शाब्दयोधात् प्रागप्युपस्थितिसभयेन तत्र=इतरपदार्थत्वादिसामान्यधर्मरूपेणा- नयनावितघटादौ शक्तिग्रहस्य समवात्, तथा च पदार्थान्तरससर्गम्य शक्तिग्रहविषयत्वाद् घटा- रिपदवायचे न का चिदनुपपत्तिारत्य-यय । वस्तुगन्याऽऽनयनादिपदार्थान्तरम्य ' आनय ' इत्यादिपदान्तरेण गोधसभात् तर घटादि- पदशतिग्रहविषयत्वस्वीकारस्यानुपयुक्तत्वात् प्राभाकरमतेन निष्कर्षमाह- वस्तुत इति । तथा च 'अपितो घो घटपदशक्य ' इत्येव शक्तिमहो जायते । तदशा-तर्मावेन-पदार्थान्त- राशा तर्भावन। मन्या वयम्य पदार्थान्तरससर्गस्य घटादिपदवा यत्वे मान नारित तथा तदशे-अन्वयाशं घटादि- पदशक्ति मह पिनाऽवयाशविषयकशा इनोधो न सभवतीत्यत्र च मान नास्ति-आकाक्षाबलेनापि दशाब्दयोधेऽन्ययागस्य भानसमवादिन्यागक्याह-न चेति । पारहारतुमाह-तद्विषयकेति । क्लुप्त- तया= नेयततया । यस्य वृत्तिज्ञान न योपम्धिनिर्भवति तम्या शाब्दयोधविषयत्व भाति नाऽन्य- स्यातिप्रसङ्गापत्तारति कार्यकारणभावनियम एघान्वयम्योक्तघटादिपदना यावेऽन्वयाशे शक्तिग्रहस्य मान्दवोधोपयोगित्वे च मानमित्यर्थ । निष्कर्षमाह-अवॉश इति । "पाने दातव्यम् इत्यस्य पात्राय दातव्यम् । इत्यर्थवत् 'शान्झोधे" इत्यस्य शानोपार्थमित्यर्थ । तया च जायमाना:- याविषयकशाब्दबोधोपपत्त्यर्थमन्वयाशेपि घटादिपदशक्तिहस्याऽपश्यमपेक्षास्तीत्यर्थ ननु पदा- तिरससर्गविषयकशाब्दबोध प्रति वृत्तिज्ञानजन्योपम्धिते कारणव न स्वीकरिष्यामो येनोक्तरीत्या " . r ·गादर्भ:- (सामा- भान अन्यपशि प्रक्दिम्पापि शान्दपाधवपर्यापक्षणीयत्वान । समगंताभित्र- विषयतायाम्वादशोपस्थितिजन्यतापरदाले गाग्वान । अघ वदन्ति-मामा पनरत टिपयशाब्दयोचे गृरिज्ञानजन्पतदुपस्थितित्वेन नवता-स्वतन्प्रवृत्तिसानाद विशृगठभानपटोपस्थितया पदार्थतत्त्वाव- दायाधिशेष्यधिोपणभाषनर्मण धान्दयोधापत्त, कि तु तदर्ममकारेण तदिषयकगान्दयोथे पृचितानजन्यतटविच्छिन्नविषयकोपस्थितियनर हेनुता पारगमाग्य घटादिपदमशापत्ति पान किंतु समर्गमिन्नपदार्थान्तरविषयकशाम्दो प्रय तिनजन्योरधिमा पारण पश्यिाम इत्याशयाद- समर्गतनि । अत्र पर्न मनामदनिशाद गौरयमाह- गौरयादिति । साश-त्तिशामजन्य संमर्गसामिन्नपिरताया यस्य समिरिक पायेपर्यः, शिवानगयोपन्धिी हि ससर्गतामिनमिपश्य वृत्ति- ज्ञानजन्य य च पनी पति तपोरय गंगा छेदकमाय इत्ययधेयम् । यदि च प्रकारतासबन्धन यादोध प्रति विषयमग निशानजन्योपस्थिते. कारण विशेष्यतासमन्धनं च शाद- यो प्रति पितामन वृत्तिज्ञानजन्योपस्थित पारण व तर प्रयमकार्यकारणमायेन प्रकारी- भूतधर्मागां दिनीयकार्यकारणभायेन च धर्मिग शाब्दबोधे मानमुपपायने सामान्यनस्तद्विषयक- शाइयोध पी वृत्तिमानजन्योपरियत कारण न पल्या येनोत्तरीरया पदार्थान्तरसमाम्य বিয়াখনাবলি থা? সহানাহাবিষাক্কাগেশাৰী গাঁও কথাইৰ । उत्तान्तिामपानयाद परिह मुश्ममते-अमेति । पदन्तीत्यत्र साका इतिशय । सामा- म्यतस्तविषयकशाश्वोध प्रति तद्विषयकतिज्ञामजन्यतदुपस्थितन तुता स्वीक्रियते येनोह. रीत्या पदार्थान्तरमसर्गस्य घटपदयाच्यमापनेत्यर्थ रिक्त हेतुमाह-स्थत ति । रपतन्त्र নিহত্মিবিমানছিরী কৃবিরান্য বিমান=নিইয়ামাণাদি রূণবা- पथिमयो एकघटादिपदोपम्धितयोः पार्थतत्वापछेस्कयो सदत्वादिलक्षणपदार्थपदार्थता. चोदयायो शेयपिगमावक्रमेण शाब्दयोधापत्तरित्यत्यय । कमेग-पुरस्सरम् । 'घटघटत्वं घदपवाये । याकारकविशेष्यशिरणभावाहितत्तिज्ञानाद् विशेष्यविशेषगभाररहितयोरेय घट. घटस्योहाम्पितिशादोधी भक्तो न तु घटत्यप्रकारकघटविशेष्यरावितिसिद्धान्त, यदि च सामान्यतातद्विपयकशाब्दयोग प्रनि वृत्तिज्ञानजन्योपस्थिते कारण न स्यात्तदा या सतप्रति- ज्ञानादुक्तविश्यमानावि घटघा क्योरपम्थिति सारि वृत्तिज्ञान न्योति तादशोपस्थित्या विशृङ्भावनायुपस्थितयोर्घटघटत्ययो विशेष्यविशेषगमावन प्रकारकपटविशेष्यक शाब्द- बोध आपतति दोष इति न सामान्यतस्तहिषयाशाप्दयोध प्रति तद्विषयावृत्तिज्ञानजन्योप- स्थिते. कारण सभरनीनिमार । स्वमतेन कार्यकारणभारमाह-किं चिनि । तद्धर्मप्रकारकतद्वि. शेष्यकशाशोध पनि वृत्तिहानजन्यतदर्मप्रकारकतद्विशेष्यकोपस्थित्ते कारण व युक्त यया घट- पप्रकारकादशिष्यकशान्दवोधं प्रति वृत्तिज्ञानजन्यपटत्यप्रकारकास्टविशेष्यकोपस्थिते. कारणाव- ·काण्डम् शक्तिवादः । वाच्या. एवं च तत्संसर्गकबोधस्य किंचिद्धर्ममकारेण तद्विषयकत्वाभावाद् वृत्ति ज्ञानात् तदनुपस्थितावपि सत्ससर्गका शाब्दबोधः संभवत्येव । वस्तुतस्तु शतया लक्षणया चोपस्थितस्य तत्तदर्थस्य शाब्दबोधेभानादुभय- विधतत्तदोपस्थितेरेव तत्तद्विपयकशाब्दबोधहेतुता वाच्या, तादृशोपस्थित्यो श्वाऽनुगतानतिप्रसक्तकारणतावच्छेदकस्यागुरोर्दुचतया व्यभिचारवारणाय शक्त्यादिज्ञानजन्यतदुपस्थितेर्जन्यतावच्छेदककोटी तत्तत्कारणाव्यवहितोत्तरत्वनि- मित्य वय । उपसहरति-एव चेति । एव च तद्धर्मप्रकारेणेत्यायुक्तकार्यकारणमावे स्वीकृत च तत्मसर्गकबोधस्य पदार्थान्तरससर्गस्योधस्य किंचिद्धर्मप्रकारेण तविषयकत्वाभावात् ससर्गवि- पयकवामानाद् वृत्तिज्ञानात् तदनुपस्थितावपि पदार्थान्तरससर्गानुपस्थितावपि तरससर्गक =पदा. र्था तरससर्गविषयक शान्दवोध सभात्येवेन्यय । यस्य घटादिपदार्थस्य घटर-दिकिंचिद्धर्म- प्रकारेण शाब्दबोधो भवति तस्यैव शाब्दवोध प्रति तद्विषयकवृत्तिज्ञानजन्योपस्थिते कारण स्वीक्रियते न तु निष्प्रकारकपदार्थविषयकशान्दवोध प्रत्यपि पदार्था तरससर्गस्य च स्वरूपत एव शाब्दबोधे भान भवति न तु किंचिद्धर्मप्रकारेणेति न पदार्थान्तरससर्गस्य शाब्दबोध भानार्थ तद्विपयकवृत्तिज्ञानज योपस्थितेरपेक्षेति न पदार्था तरससर्गस्य वृत्तिज्ञानविषयतापत्तिर्न वा घगदिपदवाच्यतात्तिरितिसार । सिद्धातमाह-पस्तुत इति । तत्तदर्थस्य शक्यार्थस्य घटादेर्लक्ष्यार्थस्य तीरादेव । उभयपि. धतत्तदर्थोपस्थिते -गक्तिज्ञानाधीनशक्यार्थीपस्थिनेलक्षणज्ञानाधीनलक्ष्यार्थोपस्थिते । एक्कारेण शक्पलक्ष्यातिरिक्तससर्गादिपदार्थस्य शाब्दयोधे मानार्थ तद्विषयकवृत्तिज्ञानाधीनोपस्थिते शाब्द घोरहेतुल्य नास्तीतिमाप्तम्- ससर्गादीनामाकाक्षानलेन भानसम्भवात, तत्तद्विषयकशा दयोध हेतुता शक्यलक्ष्यार्थविषयक्शाब्दबोधहेतुता वाच्या । तादृशोपस्थित्यो =शक्यार्थविषयकलक्ष्यार्थ. विषयकोपस्थित्योश्चाऽ यूनानतिप्रसत्तोऽत्र छेदकधर्म कोप्य गुरुर्न सभवति यस्य तादृशोभयोप स्थितिनिष्ठकारणतार छेरक व स्थात्, शक्यार्थविषयकशाब्दबोधस्थ लक्षणाशानाधीनोपस्थितेर- भावात् लक्ष्यार्थविषयकशाब्दबोधस्यले च शक्तिज्ञानाधीनोपस्थितेरभावात् परस्पर व्यभिचार प्राप्त इत्येतादृश अभिचारस्य वारणाय शक्त्यादिज्ञानज यशक्याद्यर्थविषयकोपस्थितिनिष्ठकारणतानि- रूपितशाब्दबोधनिष्ट कार्यताव छेदककोटो तत्सत्कारणाव्यवहितोत्तरत्वस्य प-शक्तिज्ञानाधीनोपस्थि- त्यन्याहितोत्तरत्वस्य रक्षणाज्ञानाधीनोपस्थिायव्यवहितोत्तरत्वस्य च निवेशोऽवश्य वर्तव्य यथा- शक्तिशाना पीनोपस्थित्यव्यवहितोत्तरत्वविशिष्टशान्दबुद्धिवाछिन्न प्रति शक्तिज्ञानाधीनो. पस्थिति कारण लक्षणाज्ञानाधीनोपस्थिायव्यरहितोत्तराचविशिष्टशाब्दबुद्धिलाग्छिन प्रनि लक्ष- णाज्ञानाधीनोपस्थिति कारणमिति । यद्युक्तोभयरिधोपस्थितिनिष्टकारणताया अव दकधर्म कोध्यगुरु सभोत्तदातादशमगोपस्थित्योरनुगमसभनादुक्तन्यभिचारापत्तिर्न स्यादियुक्तरीत्या कार- णायाहितोत्तरत्वनिशेिन विशेषरूपेण कार्यकारणमाकल्पनापश्यकता न स्यादिनिमाव । उप ·(२८) सादर्शी- [सामान्य- वेश आवश्यकः, इत्थं च वृत्त्पनुपस्थितस्यापि संसर्गस्य शान्दवीधोपगमे व्यभिः चाराप्रसक्तयाऽन्वयस्प पदावाच्यत्वेपि न कि चिद वाधकमिति किं तत्र वृत्तिकल्पनेन। क्रोडपत्रम् न च शक्तिलक्षणयोवृत्तित्वेनाऽनुगमसंभवात् तदुभयविषयकज्ञानजन्योपस्थि. त्योरेकरूपेगैव हेतुतया नोक्तव्यभिचारमसक्तिरितिवाच्यम्, उभयसाधारणवृत्ति स्वस्थानुगतस्य दुर्वचत्वात् । सहरति-त्य चेति । अन्यस्य ससर्गस्य । तम्ससमें। व्यभिचाराप्रसत्त्येति-उत्तरीत्य- शपलक्ष्यलक्षणोमयविधार्यविषयकशाब्दबोध प्रयेव तद्विषयकवृत्तिज्ञानाधीनोपयित कारणाव मस्ति समर्गस्य च न शक्यतन का लक्ष्यात स्वीक्रियते इति न शान्दवोधे ससर्गमानार्थ ससर्ग. विषयकवृत्तिज्ञानाधीनोपस्थितरपेक्षा, यदि च सामान्यतस्तद्विषयकशाब्दबोध प्रति वृत्तिज्ञानाधीनो. पस्थित कारणाय स्वीक्रियेत तदाशाब्दबोधे ससर्गमानार्थ ससर्गविषयकत्तिज्ञानाधीनोपस्थित. स्तदर्थ च ससर्गस्य घटादिपदवाव्यत्वस्य चापेक्षा स्यादपि न चरमन्नि-उक्तरीत्या विशेषरूप र कार्यकारणमावस्वीकारादितिभार । . कोडपत्रटीका ननु शक्तिरपि वृत्तिलक्षणाप वृत्तिरिति शक्तिलक्षणयोवृत्तित्वेनाऽनुगम समभवति वृत्तित्वम्योमयानु गतत्वादिनि तदुभयविषयकज्ञानजन्योपस्थित्यो शक्तिविषयकज्ञानजन्योपस्थित क्षणाविषयकज्ञा. नजन्योपस्थितश्चैकोगऋत्तिविश्यकज्ञानज-योपस्थिति वनैव रूपेण शाम्दबोध हेसुस्वानोक्तम्पभि. चारप्रसक्तिररित येनोक्तरीत्या तत्ताकारणाव्यरहितोत्तरत्वनिवेशपूर्वक विशेषरूपेण कार्यकार- भारकल्प नापेक्षा स्यात् किं तु तद्विषयकशान्दबोध प्रति तद्विषयकतिज्ञानाधीनोपस्थिति कारणमियेर सामान्यत एस कार्यकारणभाककल्पना कर्तव्या तया च ससर्गस्यापि शान्दवोधे भानाथ ससर्गविषयावृत्तिज्ञानाधीनोपस्थितेतदर्थं च समर्गस्य घादिपदवा य वस्य पापेक्षा प्रात्यभिनायेगाशङ्क्याह- न चेति । परिहारहेतुमाह-उमयेति । उभयसाधारणस्य-शक्तिल- क्षणोमयसाधारणस्य । वृत्तिव हि न जात्यादिरूप सभवति वृत्तव्यगुणकर्मान्यतमरूपत्यामानात, लक्षणायाश्च शस्यसब वरूप वादित्यर्थ ।

·काण्टम् ] शक्तिवाद। (२९) पत्तु शक्तिविषयकज्ञानजन्यतदुपस्थितित्वेनैव शक्तिलक्षणा ( ज्ञाना) धीन- पदार्थोपस्थित्योरनुगमसंभवः-घटशक्तं घटपदमित्येतादृशशक्तिज्ञानजन्योपस्थिते- खि घटसंवन्धिशक्तं पटपदमित्यादिलक्षणाज्ञानजन्योपस्थितेरपि घटादिसंबन्धि- पटादिनिरूपितशक्तिविषयकज्ञानजन्यत्वादिति नोक्तव्यभिचारप्रसक्तिः।। न च घटशक्तं घटपदमित्यादिज्ञानजन्यघटायुपस्थितौ यत्रोद्रोधकान्तरात पटादिभानं तादृशपटादिविपयकोपस्थितेरपि पटादिशाब्दबोधजनकत्वापत्तिरिति तविषयकशाब्दबोधे तदर्थविशेपितशक्तिविशिष्टपदविपयकज्ञानजन्यतदुपस्थि. - शङ्कते-यत्त्विति, शक्तिविषयकज्ञानाधीनपदार्थोपस्थितेर्लक्षणाविषयकज्ञानाधीनपदार्थोपस्थितेश्च शक्तिविषयकज्ञानजन्यपदार्थोपस्थितित्वेन रूपेणानुगमः संभवति-शक्यार्थविषयकोपस्थितेरपि शक्ति- विषयकज्ञानाधीनपदार्थोपस्थितिरूपत्वात् लक्षार्थविषयकोपस्थितेरपि शक्तिविषयकज्ञानाधीनपदार्थो- पस्थितिरूपत्यात् शक्तिविषयकज्ञानं विना लक्षणाज्ञानाधीनोपस्थितेरसंभवात लक्षणाज्ञानस्य 'गङ्गापदनिष्टशक्तिनिरूपकप्रवाहसंबन्धि तीरम् ' किंवा ' तीरसंबन्धिप्रवाहशक्कं गङ्गापदम् । इत्येवं रूपत्यादत्र च शक्तिविषयकज्ञानस्यापि प्रवेशात् । उक्तं व्युत्पादयति-घटशक्तमिति । 'घटसंबन्धिशक्तं पटपदम् " इत्यस्य स्थाने बालानां सुखबोधार्थम् ' तीरसंबन्धि (प्रवाह ) शक्तं गङ्गापदम् ' इपेपमुदाहर्तव्यम् । 'घटसंबन्धिशक्तं पटपदम्' इत्याकारकलक्षणाज्ञानजन्योप- स्थितैरपि लक्ष्यार्थभूतो यो घटादिस्तत्संबन्धिः शक्यार्थभूतो यः पटादिस्तन्निरूपिता पटादिपदनिष्ठा या शक्तिस्तादशशक्तिविषयकज्ञानजन्यत्वात शक्तिलक्षण ज्ञानाधीनपदार्थोपस्थित्योः शक्तिदि- पयकज्ञानजन्यपदार्थोपस्थितित्येन रूपेणानुगमः संभवतीति पुनरप्युक्तरीत्या ससर्गस्य घटादिपढ- वास्यत्वं प्राप्तमित्यर्थः। ननु तदर्थनिरूपितशक्तिविशिष्टपदविषयकज्ञानजन्यतदर्थोपस्थितेरेव शक्यार्थविषयकशाब्दबोध- हेतुता वक्तव्या अन्यथा-'घटशक्तं घटपदम्' इत्याकारकशक्तिविषयकज्ञानजन्यवटोपस्थितिकाले यदासाहचर्याद्युयोधकान्तस्वशात् पटादिभानम् घटायुपस्थितिर्जायेत तदा तादृशपटादिविषयको- पस्थितेरपितादृशपटादिविषयकशाब्दबोधजनकत्वमापद्यत-तादृशपटादिविपयकोपस्थितिरेवि कालि- कसंबन्धेन शक्तिविषयकज्ञानजन्यत्वात्, न चोदोधकान्तरजन्यपदार्थोपस्थितेः शाब्दबोधजनकत्व- मभीष्टम्, तद्विपयकशाब्दबोधं प्रति तदर्थनिरूपितशक्तिविशिष्टपदविषयकज्ञानजन्यपदार्थोपस्थि- तेश्व हेतुत्व स्वकृतं ' घटसंबन्धिशक्तं पटपदम् ' इत्याकारकलक्षणाज्ञानजन्यलक्ष्यार्थोपस्थितेस्तु . न तेन रूपेण तदर्थनिरूपितशक्तिविशिष्टपदविषयकज्ञानजन्यपदार्थोपस्थितित्वेन रूपेण संग्रहः संभवति-घटसंबन्विशक्तं पटपदम्' इत्याकारकलक्षणाज्ञानजन्यल्क्ष्यार्थोपस्थिती लक्ष्यार्थनि- रूपितशक्तिविशिष्टपदविषयकज्ञानजन्यस्त्रस्याभावाद् अत्र प्रविष्टशक्तर्लक्ष्यार्थनिरूपितत्वाभावात् शश्यार्थमात्रनिरूपितत्वात्, न हि गङ्गापदनिष्टा शक्ति:क्ष्यतीरनिरूपिता भवति तथा च . .

·, . (३०) सादर्श:- [ सामान्य तित्वेन हेतुता पाच्या तथा च न तेन रूपेण घटसंबन्धिशक्तं पटपदामित्यादि ज्ञानजन्यपटायुपस्थितेः संग्रह इत्युक्तव्यभिचागे दुर्वार एवेतिवान्यम, शक्तिवि- पपत्यावच्छिन्नकारणतामतियोगिकतद्विषयकत्वावच्छिन्नकार्यताशालित्वेनीपस्थि. सेम्तच्छाब्दयोधे हेतुतया दांगतोषिकान्तरप्रयोज्यपयादिविषयताकोपस्थिते. निरुक्तकार्यताशालित्वविरहेणोक्तातिप्रसङ्गानवकाशात् । तदर्थविशक्तिशक्तिवि- ततर्थविशेषितशक्तिविशिष्टपरिपयकज्ञानजन्यपदार्थोपरियतिवेन रूपेणोभयविधोपम्बित्योरनुगमा- सभवादपरापरजन्यशाब्दयोधे उक्तव्यगि चारो दुर्धार एवेत्युक्तविशेषरूपणेर कार्यकारणमारवल्पना कर्तव्या तया च नोक्तरीत्या ससर्गस्य घटादिपदयाच्यावापत्तिरित्याशवयाह-न चेति । विशेपि त्यस्य निरूपितत्य किंवा शक्तिरर्थनिरूपिता भरतीति निरूपितत्वसम्बन्धेन तदर्थ विशिष्टा या शक्तिरित्यर्थः । परिहारहेतुमाह-शक्तिविषयत्वेति, शतिषियो यस्य तम्ज्ञान शक्तिविषय यथा घटशक्त घट पदम्' इति एतादृशशक्ति नेपय फज्ञाने शक्तिविषयत्वमप्यस्ति उपस्थिति निष्टकार्य- तानिरूपिता कारणताप्यस्तीति सा कारणता शक्तिविषयत्वारिछना जातत्युक्तम्-"शक्त विषय. , स्थानिकारणता" इति. प्रतियोमिकेत्यस्प निरूपितत्यर्थः ताशकारणतानिरूपिता योप. स्थितिनिष्टा सद्विपयफ बाउिना कार्यता. तद् घटादिकम् उपस्थिती हि घटादिकि. पपकत्वमप्यरित कार्यताप्यस्तीति सा कार्यता तत् ( घटादि ) विषयकत्वाव उन्ना जाता तादृशकार्यताशालेल्वेन नामतादृशकार्यद्वारती योपस्थितिस्तस्या एव ताब्द- वोधहेतुत्व स्वीक्रियते भवति चोककार्यता शाब्दबोयजनक वेनेटोपस्थिनी-ताशकार्यता- यातद्विषयकवान्नित्वात् शक्तिविषयत्वावछिन्न कारणतानिरूपितत्वाच, तथा च तद्विषयक- शाब्दबोध प्रति शक्तिविपरमज्ञानमा उनकारणतानिरूपितकार्यतावच्छेदकतिपयताशात्युपस्थि- नि वन कारणता' इत्येव वक्तव्यम् अस्य च शक्तिविषयज्ञानवावच्छिना या शक्तिज्ञाननिष्ठा कारणता निरूपिता योपस्थितिनिष्ट कार्यता ताशकार्यतादिकायोपस्थिति निष्टा विषयता सादृशविषयत्ताशाल्युपस्थिते. कारणतेन्यर्थ । मदर्शितोढोधका-तरप्रयोज्यपटादिविषयताकोप- स्थिती च या कार्यता सा तबोधकनिष्टकारणतानिमपिता भवनि न तु शक्तिविषय अनि- कारणतानिरूपितति नोबोधका तरप्रयोज्योपस्थित्ते. शाब्दबोधजनकत्वापत्तिरित्याह-दर्शितेति । यदुक्तम्-"तदर्थविशषितशक्तिविशिष्ट पदविषयकज्ञानज-यतदुपस्थितित्वेन हेतुता पाध्यासथा च न तेन रूपेण 'घटसमन्धिशत पटपदम्' इयादि ( रक्षणा ) ज्ञानजन्यघटायुपस्थिते समह इत्यु तथ्यभिचारो दुर्वार एव" इति सत्पराकरोनि- तदर्थरिशेपितति, तदशेषितशक्तिविषयतापर्य- तस्य नाम तदर्थविशक्तिशक्तिपिशिष्टपदविषयकत्वस्योपस्थितिनिष्टकारणतार छेदकेऽनियेशादनु- रगम शातिरक्षणाज्ञानजन्योपस्थित्योरनुगम. समवतांति तेन रूपेण टक्षणाशानजन्योपस्थित -वि समह संभवत्यति नोत्तयभिचारापतिः । उक्तरक्षणासानहेतुतायो नाम 'घटसबन्धि- ·काण्डम्, शातिवाद। (३१) षयतापर्यन्तस्योपस्थितिनिष्टकारणतावच्छेदकेनिवेशादनुगमसंभवादुक्तलक्षणा- ज्ञानहेतुतायामपि शक्तिविषयताया अवच्छेदकत्वेन प्रवेशादिति । तन्न समीचीनम्- उक्तानुगतरूपेण पदार्थोपस्थितेहेतुत्वे 'घटकालीना या शक्तिस्तद्वत् पटपदम्' इत्यादिज्ञानजन्यवटाद्युपस्थितितोपि घटादिशाब्दबोधम.. सङ्गात्, तत्कालीनशक्तिरूपपरम्परासंबन्धविषयतान्तःपातिन्याः शक्तिविषयताया . शक्त पटपदम्' इत्याकारकलक्षणाज्ञाननिष्ठायामुपस्थितिनिष्ठकार्यतानिरूपितकारणतायामपि शक्ति- विषयतायाः-शक्तिविषयकत्वस्यायन्छेदकत्येन निवेशानोक्तलक्षणाज्ञानजन्योपस्थितेरसंग्रह इत्याह- उक्तलक्षणेति । "शक्तिविषयत्वावच्छिन्न" इत्यादिना शक्तिविषयकज्ञानस्वावन्छिन्नकारणतानिरू- पितकार्यतावच्छेदकविषयताशाल्युपस्थितेः शाब्दबोधकारणत्यमुक्तं एतादृशविषयताशालित्वं च यथा शक्तिविषयकज्ञानजन्योपस्थितावस्ति तथा 'घटसवन्धिशक्तं पटपदम्' 'तीरसंबन्धिप्रवाहशक्त गङ्गापदम्' इत्याद्याकारकलक्षणाज्ञानजन्यलक्ष्यार्थविषयकोपस्थितावप्यस्त्येव-लक्षणायाः शक्यसं. बन्धरूपत्वेन लक्षणाज्ञानस्यापि शक्तिविषयकत्वावश्यंभावादित्यभिप्रायः । लक्षणाशाने उपस्थितिनि- प्टकार्यतानिरूपितहेतुताप्यस्ति शक्तिविपयकत्वमप्यस्तीति तादृशशक्तिविषयतायास्तादृशहेतुताय- छेदकत्वं प्राप्तम् । अनुगमसंभवाच न पूर्वोक्तविशेषकार्यकारणभावकल्पनापेक्षेति सामान्यत उक्त- कार्यकारणभावेन ससर्गस्यापि शाब्दबोधे भानार्थ वृत्तिज्ञानजन्योपस्थितेस्तदर्थ घटादिपदवाच्य- त्वस्य चापेक्षा प्राप्तव । यत्तित्यादिनोक्त पराचष्टे- तन्नति, उक्तानुगतरूपेण शक्तिविषयत्वावन्छिन्नेत्यादिरूपेण, अर्थात् शक्तिविषयकज्ञानत्वावन्छिनकारणतानिरूपितकार्यतायन्छेदकविषयताशालित्येन . रूपेण पदार्थोपस्थितेः शाब्दबोधहेतुत्वे हि 'घटकालिका या शक्तिस्तद्वत् पटपदम्' इत्यादिज्ञानजन्यघटा- द्युपस्थितेरपि घटादिविषयकशाब्दबोधजनकत्वमापयेत न चैतदिष्टमित्यर्थः । पटाटिपटनिष्टा शक्तिर्घटकालेपि वर्तते ईश्वरेच्छारूपशक्तनित्यत्वादित्युक्तम्- "घटकालीना" इति । उक्त हेतु- माह- तत्कालीनेति, घटकालिकशक्तिरूपो यः परम्परासबन्धस्तादृशसंबन्धनिष्टा या विषयता तदन्तःपातिनी या शक्तिविषयता तस्या अपि तादृशसबन्धप्रयोज्या घटकालिकशक्तिमत्त्वसबन्ध. प्रयोज्या योपस्थितिनिष्टा घटादिविषयता तत्प्रयोजकत्यादित्यन्ययः । घटकालीनेत्यस्य 'घट- कालिकशक्तिमत्वसवन्धेन घटविशिष्ट पटपदम्' इति पर्यवसित स्यादित्यभिप्रेत्य शक्तः संबन्ध- स्वमुक्तम्, तत्रापि घटस्य काले कालस्य च शक्तावन्ययेन शक्तः परम्परासंबन्चयमुक्तम् । तादृश- संबन्धविषयता च संबन्धनिष्टा सांसर्गिकविषयता तदन्तःपातिनी शक्तिविषयतास्ति-शक्तरक्त. संबन्धस्वरूपे प्रविष्टत्वात्, शक्तिविपरता च शक्तिनिष्टाऽवच्छेदकत्वरूपा विषयता विज्ञेया शक्तः सबन्यस्वरूपे प्रवेशेन सबन्धनिष्टविषयताबन्छेदकत्वात्, तादृशशक्तिविषयताया उक्तसबन्धप्रयोज्य- घदादिविषयताप्रयोजकत्वमस्त्येव- 'घटकालिकशक्तिपत् पटपदम्' इत्या कारकवृत्तिज्ञाने घद- , ·7 सादर्श:- [सामान्य- तित्वेन हेतुता वाच्या तथा च न तेन रूपेण घटसंयन्धिशत पटपदमित्यादि ज्ञानजन्यपटाापस्थितेः संग्रह इत्युक्तव्यभिचारो दुर्वार एवेतिवाच्यम, शक्तिपि पयत्यावच्छिन्नकारणतामतियोगिकतद्विषयक्त्वावच्छिन्नकार्यताशालित्वेनोपस्थि तेस्तच्छाब्दबांधे हेतुतया दशितोद्रोधकान्तरप्रयोज्यपटादिविषयताकोपस्थिते निरुक्तकार्यताशालित्वविरहेणोक्तातिप्रसङ्गानवकाशात् । तदर्थविशेपित्तशाक्तिवि- . सदर्थविशेषितशक्तिविशिष्टपदविषयकज्ञानजयपदार्थोपरि तियन रूपेणोमयविधोपस्थित्योरनुगमा सभादपरापरजन्यशाब्दबोधे उक्तव्यनिषारो दुर्धार एवं युक्तविशेपरूपणय कार्यकारणभावकल्पना कर्तव्या तया च नोकराया ससर्गस्य घटादिपदयाच्यामापत्तिारत्याशयाह-न चेति । विशेपि तत्यस्य निरूपित यर्थ किंवा शक्तिरर्थनिरूपिता भातीति निरूपितस्यसम्बधेन तदर्थविशिष्ट या शक्तिमत्यर्थ । परिहारहेतुमाह-शक्तिविषयत्वति, शक्तिविषयो यस्य तज्ज्ञान शक्तिविषय यथा घशक्त घरदम् ' इति एतादृशशक्ति रेयाज्ञाने शक्तविषयत्वमप्यस्ति उपस्थितिनिष्टकार्य- तानिरूपिता कारणताप्यस्ताति सा कारणता क्तिविषय पाउिन्ना जाते युक्तम्-"शक्तविषय वावा उनकारणता" इति प्रतियोगिते यस निरूपित यर्थः ताशकारणतानिरूपिता योप स्थितिनिप्रा तद्विपया वावछिन्ना कार्यता. तत्यादिकम् उपस्थिती हि घटादिवि पय वमप्यस्ति कार्यताप्यस्तीति सा कार्यता तत् ( घगदि ) विषयक वाया उना जाता ताशकार्यताशाले वेन गामैताशकार्यताउती योपस्थितिस्तक्ष्या एष समन्द- बोधहेतुर स्वीक्रियते भवति चोक्तकार्यता शाब्दबोधजनक वेनेष्ट्रोपस्थिमो-ताशकार्यता यास्तद्विषयक वासी उन्नत्वात् शक्तिविश्य वानिकारणतानिमलित्वाब, तथा च तद्विषयक शान्दवोध प्रति शशिविपकज्ञान मा िउनकारणतानि पितकार्यताव उदकविषयताशाल्युपस्थि. ति वन कारणता' इयेव वक्तव्यम् अस्य च शक्तिविषयकज्ञान वायर्या उना या शत्तिज्ञाननि कारणता तनिरूपिता योपस्थितिनिष्ठा कार्यता ताशकार्यताव उदिका योपस्थिति निष्टा विषयता মাহাৰিঘরাহাথির দেবনধ। সনিষ্টীৰাণৰ পৰিষনা स्थिती च या कार्यता सा होधकनिष्ठकारणतानिमपिता भरति न तु शक्तिविषय वावनि कारणतानिमपितति नोडोधका तरणयोग्योपस्थित शादधोधजनसत्वापत्तिार याइ- दर्शितति । यदुक्तम्-"तदर्थविशेषितशक्ति विशिष्टपदस्यियकज्ञानज यतदुपस्थिति रन हेतु सापाच्या तथा च न तन रूपेण 'घटसमधिशक्त पम्पदम्' इयादि ( टपणा ) ज्ञामन ययगयुपरिधत समह इयु कन्यभिचारो दुर एव" इति सत्पराकरोति- तदर्थविशक्तिति, सदशिपिनशक्तिविषयापर्य तस्य नाम तदर्थविशपिनशक्ति विशिष्पदविषयक चस्योपस्थितिनिष्टकारणताव छदवेऽनियशानु रगम शातिरक्षणाज्ञानम योपस्थियोरनुगम समयति तन रूपेण रक्षणाशाजन्योपस्थित वि सग्रह सभवत्योति नोक्तव्यभिचारापत्ति । उताक्षणासानहेततायो नाम 'घटमबधि ·काण्डम्,] शाक्तवादः। (३. पयतापर्यन्तस्योपस्थितिनिष्ठकारणतावच्छेदकेनिवेशादनुगमसंभवादुक्तलक्षणा- ज्ञानहेतुतायामपि शक्तिविषयत्ताया अवच्छेदकत्वेन प्रवेशादिति । तन्न समीचीनम्-उक्तानुगतरूपेण पदार्थोपस्थितेहेतुत्वे 'घटकालीना या शक्तिस्तदत् पटपदम्' इत्यादिज्ञानजन्यघटाद्युपस्थितितोपि घटादिशाब्दबोधम- सङ्गात्, तत्कालीनशक्तिरूपपरम्परासंबन्धविषयतान्तःपातिन्याः शक्तिविषयताया शक्त पटपदम्' इत्याकारकलक्षणाझाननिष्टायामुपस्थितिनिष्ठकार्यतानिरूपितकारणतायामपि शक्ति- विषयताया =शक्तिविषयक्त्यस्यार छेदकरलेन निवैशानोक्तलक्षणाज्ञानजन्योपस्थितेरसग्रह इत्याह- उक्तलक्षणेति । "शक्तिविषयत्वावन्छिन" इत्यादिना शक्तिविषयकज्ञानत्वावन्छिन्नकारणतानिरू- पितकार्यतायच्छेदकविषयताशाल्युपस्थिते. शाब्दबोधकारणत्वमुक्त एतादृशविषयताशालित्व च यथा शक्तिविषयकज्ञानजन्योपस्थितावस्ति तथा 'घटसवन्धिशक्त पटपदम्' 'तीरसबन्धिप्रवाहशक्त गङ्गापदम्' इत्याद्याकारकलक्षणाज्ञानजन्यलक्ष्यार्थविषयकोपस्थितावप्यस्त्येव-लक्षणायाः शक्यस. वन्वरूपत्वेन लक्षणाज्ञानस्यापि शक्तिविषयकत्वावश्यभावादित्यभिप्राय । लक्षणाज्ञाने उपस्थितिनि- एकार्यतानिरूपितहेतुताप्यस्ति शक्तिविषयकत्वमप्यस्तीति तादृशशक्ति विपयतायास्तादृशहेतुताव- ठेदकार प्राप्तम् । अनुगमसभवाच न पूर्वोक्तविशेपकार्यकारणभावकल्पनापेक्षेति सामान्यत उक्त- कार्यकारणभावेन ससर्गस्यापि शाब्दबोधे भानार्थ वृत्तिज्ञानजन्योपस्थितेस्तदर्थ घटादिपदवाच्य. वस्य चापेक्षा प्राप्ति । यत्त्वित्यादिनोक्त पराचप्टे- तन्नेति, उक्तानुगतरूपेण शक्तिविषयत्वावा उन्नेत्यादिरूपेण, अर्थात् शक्तिविषयकज्ञानत्वानिकारणतानिरूपितकार्यतावच्छेदकविषयताशालिवेन . रूपेण पदार्थोपस्थिते. शाब्दबोधहेतुवे हि 'घटकालिका या शक्तिस्तद्वत् पटपदम्' इत्यादिज्ञानजन्यघटा- युपस्थितैरपि घटादिविषयकशाब्दबोधजनकायमापयेत न चैतदिष्टमित्यर्थ । पटाढिपटनिष्टा शक्तिर्घटकारेपि वर्तते ईश्वरे छारूपशक्तनित्यत्वादित्युक्तम्- "घटकालीना" इति । उक्त हेतु- माह- तत्कालीनेति, घटकालिकशक्तिरूपो य. परम्परासन-वस्तादृशसबन्धनिष्टा या विषयता तदन्तःपातिनी या शक्तिविषयता तस्या अपि तादृशसमन्धप्रयोया घटकालिकशक्तिमत्त्तसबन्ध प्रयोज्या योपस्थितिनिष्टा घटादिविषयता त प्रयोजकलादित्यन्वय । | घदकालीनेत्यस्य 'घट- कालिश्शक्तिमत्त्वसवन्धेन घटविशिष्ट पटपदम्' इति पर्यवसित स्यादित्यभिप्रेत्य शक्त सबन्ध- रवमुक्तम्, तत्रापि घटस्य काले कालाय च शक्ताव रयेन शक्ते परम्परासबन्ध मुक्तम् । तादृश- सबन्धविषयता च सबन्यनिष्टा सासर्गिकविषयता तदन्त पातिनी शक्तिविषयतास्ति-शक्तरक्त- सत्यम्वरूपे प्रविष्टत्वात्, शक्तिविपरता च शक्तिनिष्ठान छेदकत्वरूपा विषयता रिझया शक्ते. सवन्यस्वरमें प्रवेशेन सबन्धनिष्टपिपयतार छेदकत्वात्, तादृशशक्तिविषयताया उक्तसन्यप्रयोज्य- घटादिविषयताप्रयोजक वमन्त्येव- 'घटकालिकशक्तिमत् पटपदम्' इत्याकारकवृत्तिज्ञाने घदm ·सादर्श:- [सामान्य- अपि ताशसंयन्धमयोज्यघटादिविषयताप्रयोजकत्वात् । वामशक्तिविषयकधि- पश्च घटादिनिरूपितत्वोपरागेण तत्संबन्धिनिरूपितत्वोपरागेण च पदे शत्यन- वगादितया गाड्योधप्रपोजकतच्छक्तपदज्ञानतलाक्षणिकपदज्ञानानात्मकतया त- जन्पोपस्थितेः शाब्दवीधजनकत्वोपगमासंभवात् । न च यत्किचिन्त्रिरूपितत्वोपरक्तशक्तिविषयताप्रयोज्यतत्तदर्यविपयताकोपस्थि- तित्वनेय गान्धीजनकत्योपगमानापमतिमराङ्गः- उत्ततानीयशक्तिविषयतायाः स्था विषयगताशत्तिज्ञानात् पटाद् घरम्याप्युपस्थितरसत्यभावाद् एतादानटोपस्थितरथु- क्तशक्तिपियाज्ञान यान्टिनवारणतानिरूपितकार्यताव दफविश्यताशादित्वात् साहशोपस्थि- तः शाब्दबोधजन त्यस्वीकारात् 'घटकालिकशक्तिमत् पटपदम्' इत्याकारकज्ञानजन्यघटोपस्थित्या घटविषयकशाब्दबोधस्यापत्तिरस्त्येन नदिष्टम्--नि याया ईश्वरेन्छारूप पदार्थमात्रसमान- कालिकत्वेन सकलपियकशाब्दयोधप्रसङ्गादित्यर्थ । न-वस्तु 'घटकालिकशक्तिमत् पटपदम्' इत्या- दिज्ञान मन्यघटोपस्थिसे घटविषयकशाब्दयो पजनकत्वमित्यन वाधकमाह- तादृशशक्तीनि । तादश. दाति विषय कधिय ='घटकालिकशमित पटपदम् इत्याकारवज्ञानस्य घटादिनिरूपितलोपरागे- घटादिनिरूपितत्पनारि पदे शायवगाहित्य नाम घटादिशक्यनिशक्तिपदनिष्टशक्तिरिया- मपि नास्ति येन शाब्दयोधप्रयोजकतन्तपदज्ञानात्मक वनात्या तजन्योपस्थितः शक्यार्थविषयक- शाब्दबोध जनरतमुपपोत तथा ' घटकारिकगक्तिमत् पटपदम् ' इतिज्ञानस्य त सनन्धिनिरू- पितलोपरागेण-श्यार्थसन्धिशक्यार्थनिरूपितयेनापि पदे शतपयगाहिल नाम दक्ष्यार्थ- सबन्धिशक्यार्थिनिरूपितरदनिष्टशक्तिविषयात्वमपि नास्ति येन दशाब्दबोधयोजकतलाक्षणिय- पदविषयज्ञानामाप्रात्या तजयोपस्थिते दक्ष्यार्थविषयकशाब्दबोधजनकत्वमुपपयेतेति न 'घटकाटिकशक्तिमत् पटपदम्' इत्यादिज्ञानजन्यघटोपस्थिते घटविषयपशादरोधजनकत्योपगम समवतीत्यर्थ । उपरागेण वैशिष्टयेन । पद इति सप्तम्यर्चा निष्टयम् । शत्यनवगाहितया= शायऽविषयकनया शक्तिविश्यक वाभावात । एव हि शत्यार्थनिरूपितपदनिष्ठात्यवगाहि- जानजन्योपम्यिते शक्यार्थविषयकशान्दयो जनकर लक्ष्यार्थसबन्धिशक्यार्थनिरूपितपदनिष्टश- त्यपाहिज्ञानज-योपस्थिनेश्व रक्ष्यार्थविषयकशान्दोधजनकात्यमितिमाप्तम् । ननु यत्किचित् (शक्यार्थ ) निरूपितत्वविशिष्टा या प्रक्तिस्तनिष्टा या विषयता ताश- विषयताप्रयोज्या या तत्तदर्थविषयकोपस्थितिस्तादशोपस्थितेरेन शान्योधजनकत्व स्वीक्रियते अर्यात् 'यत्किचिनिरूपितत्वविशिष्टशक्तिविषयकज्ञानत्वावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्यतावच्छेदि- काभूत विषयताशाल्युरस्थिति शाब्दचोधकारणम् ' इत्युच्यते. तथा च नायमतिप्रसङ्ग घट- कालिकशक्तिमत् पटपदम्' इत्याकारकज्ञानजन्यघटोपस्थिते शाब्दबोधजनमत्यापत्ति रित-'घट- कालिकशक्तिमत् पटपदम्' इत्याकारक्शाने या शक्तिविषयतास्ति सस्या किंचिनिरूपितत्यविषयता- ·काण्डम् ] शक्तिवादः। किंचिन्निरूपितत्वविषयतानिरूपितत्वविरहादितिवाच्यम्, एवमपि 'घटकालीना या पदनिरूपिता शक्तिस्तदा पटपदम्' इत्यादिज्ञानप्रयोज्यघटायुपस्थितेरव्यावृत्तेः अथ किंचिनिरूपितत्वविपयतानिरूपितत्वेन शक्तिविषयता यादृशकारणता- वच्छेदिका तादृशकारणतामतियोगिकमकृतार्थविषयतावच्छिन्नकार्यताशालित्वेन निरूपित याभावात् , अर्थात् 'घटकालिशक्तिमत्पटपदम्' इत्याकारकज्ञाने या शक्ति प्रविष्टास्ति तस्या किचिन्निरूपितलेन रूपेण प्रवेशामावान्नेतादृशज्ञानजन्योपस्थिते शाब्दबोधजनकलाप त्तिरित्याशड्क्याह- न चति । परिहारहेतुमाह- एवमपीति, एवमपि उक्तयकिंचिन्निरूपितत्यो- परक्तशक्तिविषयताप्रयोज्यतत्तदर्थविषयताकोपस्थितित्वेन रूपेणोपस्थिते शाब्दनोधजनकत्योपग मेपि 'घटकालिका या पटनिर पिता शक्तिस्तद्वत् पटपदम्' इत्याकारकज्ञानज यघटाद्युपस्थि तेस्तु भव्यावृत्ते =शाब्यो जनकत्वमापद्येतर- एतज्ञानीयशक्तिविषयताया पटनिरूपितत्वनि पयतानिरूपितत्वात्, अर्थात् 'घटकालिकपटनिरूपितशक्तिमत्पटपदम्' इत्याकारकज्ञाने या शक्ति प्रविष्टास्ति तस्या पटनिरूपितत्वेनैव रूपेण प्रशादेतादृशज्ञानजन्यपटाद्युपस्थितेर्घटादि- शान्दयोधजनकत्व स्यादय न चैतदिष्टम्-- ईश्वरे छारूपशक्तनित्यत्वेन पदार्थमात्रसमानकारि कत्वात् सकलविषयकशाब्दबोधप्रसङ्गादित्यर्थ । शकत-अथेति, किंचिनिरूपितत्वविषयतानिरूपितत्वेन नाम किचिनिरूपितत्वनिष्टा या विषयता तादृशविषयतानिरूपिता या शक्तिज्ञाननिष्टा शक्तीयविषयता सा यादृशकारणताय डे दिका-यथा पटविषयकोपस्थितिनिष्टकार्यतानिरूपितायाः 'घटकालिकपटनिरूपितशक्तिमत्पटप दम् ' इत्याकारकशक्तिज्ञाननिष्टकारणताया अवच्छेदिका भवति तादृशकारणताप्रतियोगिका ता शपटविषयकोपस्थितिजनकोक्तशक्तिज्ञाननिष्टकारणतानिरूपिता या प्रकृतार्थविषयत्वाव- छिना-पटरूपार्थविषयत्वावछिन्ना कार्यता उपस्थितिनिष्ठा कार्यता तादृशकार्यताशालित्वेन नाम तादृशकार्यतायती या पदार्थोपस्थितिस्तस्या एव शाब्दबोध प्रति हेतुत्व स्वीक्रियते इति नायमतिप्रसङ्गो नाम “घटकालीना या पटनिरूपिता शक्तिस्तद्वापटपदम् ” इत्याकारकज्ञान प्रयोज्यघटोपस्थिन्या घटविषयकशाब्दवोधापत्तिर्नास्तीत्यय । घटकालीनेत्यायुक्तशक्तिज्ञान जयपटोपस्थिती उक्तशक्तिज्ञाननिष्ठकारणतानिरूपितकार्यताप्यस्ति पटरूपार्थविषयकत्वमप्य स्तीति उपस्थितिनिष्टा कार्यता पटलक्षणप्रहतार्थविषयत्वावच्छिन्ना जतेति विज्ञेयम् । अय- मर्थ - 'घटकालिकपटनिरूपितशक्तिमत्पटपदम् । इत्याकारकोक्तशक्तिज्ञानेन घटोपस्थितिरपि जायते पटोपस्थितिरपि जायते इत्युभयवियोपस्थितिं प्रति कारण तूक्तशक्तिज्ञानमेकमेव यद्यपि तथापि कारणतापच्छेदक पृथक् पृथगेव यया पटोपस्थितेस्तु घटकालिकशक्तिविषयकत्व पटोप स्थितेश्व पटनिरूपितशक्तिविषयकत्वम् , तया च किंचिनिरूपितत्यविषयतानिरूपितत्वेन " इत्यायुक्तकार्यकारणमावे स्वीकृते घटकालीनेत्यादिशक्तिज्ञाने पदे शक्तविशेषणत्वेन शक्तावपि विषय- तास्ति सा च शक्तिविषयता पटनिलपितत्यविषयतानिरूपिता सती तादृशशक्तिज्ञाननिष्ठकार- ३ ·[. सादर्श:- तस्या (३४) पदार्थोपस्थितस्तुत्वोपगमानापमतिप्रसङ्गः-नयंशे उदासीनस्य पटनिरूपित- त्वादेर्भानपि घटकालीनशक्तिरूपयटीयपरम्परासंपन्धविषयकपदज्ञानस्य घटादि स्मारकतया सत्स्मृतिजनकतायां पटादिनिरूपितत्वविषयतानिरूपितत्वस्य शक्ति- विषयकत्वेऽनिवेशादितिचेत् । एवमपि यत्र ताने घरादेःशक्तत्वसंवन्धेन पदांगे प्रकारता तजन्योपस्थि. तितोपि घटादेः शान्दयोघोत्पत्त्या तदनुपपत्तिदुरिप-तत्र पदांगीर्थसंसर्गतया भासमानशक्तावर्थस्प निरूपितत्वरूपसंवन्धान्तराभानात् । णतानिरपितपटमानविषयकत्यायन्छिन्नकार्थताशात्युपस्थितेरेव कारणतार उदिका भगति न तु घटोपस्थितरपीयुतशत्तिज्ञानजन्यपटोपस्थित्या पटविषयकशाम्दबोधो जायते घटोपस्थिन्या च घटविषयकशाब्दबोधापत्तिास्येय- घटोपस्थितिनिष्टकार्यतानिरूपितोक्तशक्तिज्ञाननिष्टकारणता- यच्छेदिका या शक्तिविषयता घटनिरूपितत्वनपयतानिरूपितत्वाभानाद् घट- फालिशक्तिविषयतारूपत्वात् घटस्य कालमाने विशेषण नाद् निरूपितत्यै च विशे- पण वाभावात् । उक्तशतिज्ञानजन्यपटोपस्थिन्या पटविषयकशाब्दबोधस्त्यिष्ट एव ।। उक्तातिप्रसङ्गाभावे हेतुमाह-- शतयश इति, शत्यशे= 'घटकालीनपटनिरुपितशक्ति- मरपटपदम् ' इत्याकारकशक्तिज्ञानघटकशक्ती पटनिरूपितत्वादेरुदासीनभ्य-उदासीनतया मानेपि 'घटकालीनशक्तिसबन्धन घटविशिष्ट पटपदम् । इस्पन घटकालीनशक्तिरूपो यो घटस्य पटपदे परम्परासबन्धस्तादृशसान्धविषयक यत् 'घटकालीनपटनिमपितशक्ति- मत्पटपदम् ' इत्याकारक पदज्ञानम्-पदविशेष्यक शक्तिज्ञान तस्यैव घटादिस्मारकनया= घटोपस्थितिजनकतया तस्मृतिजनकतायाम्-उक्तपदज्ञाननिष्टा या घटोपस्थितिजनक्ता ताह- शजनकतायां कारणतावच्छेदकत्वेन प्रविष्ट यच्छक्तिविषयकार तस्मिन् पटादिनिरूपितत्वरिष- यतानिरूपितत्वस्य-किचिनिरूपितत्वरिषयतानिरूपितत्वस्याऽनिशादित्यन्वयः । घटोपस्थिति- जनक हि घटकालिकशक्तिविषयकमेव ज्ञान न तु किंचिनिरूपितशक्तिविषयक घटकालिक्श क्तिविषयकज्ञानीयशक्तिविषयकत्ये चापच्छेदकत्येन किंचिन्निरूपितत्वरिषयतानिरूपित वस्य नि- वैशो नास्त्येवेति न तादृशघटोपस्थित्या घटविषयकशाब्दबोधापत्तिारेत्यर्थः । भगवदिच्छागप- शक्तौ पटादिनिरूपितत्वस्याऽनवच्छेदकत्वनोदासीनत्वम्-, घटस्य काले कालस्य शक्ती शक्तेश्व पदेऽन्वय इति घटस्य साक्षा ठक्तावन्वयाभावेन शक्तर्घटीयपरस्परासन्धत्वमुक्तम् । “ मानेपि, इत्यत्र “अभानेपि" इत्यपि पाठस्तस्य च 'अभानेन ' इत्यर्थः, तच्चाभानमनिवेशे हेतु, अभाने चोदासीनत्व हेतुः शेष पूनदेव । मनापि दोषमाह-एवमपीति, यत्र यस्मिन् ज्ञाने-शक्तिज्ञाने घटादेः शतत्यसबन्धन पदाशे प्रकारता यथा 'शक्तवसबन्धन घटविशिष्ट घटपदम् । इत्याकारकशक्तिज्ञानेनापि घटोपस्थि- तिर्जायते तया च धटोपस्थित्या घटरिषयाशाब्दबोध इष्ट एव स चोक्तकार्यकारणभार स्वीकृत " - . + ·काण्डम् ] शक्तिवादः। वस्तुतो घटत्वाापलक्षितवाचकाद् द्रव्यादिपदाच्छत्तपानान्तस्य घटत्वादिन- कारकशान्दवोधवारणाय तद्धर्मप्रकारकशाब्दबोधेशक्तौ तद्धर्मविशिष्टनिरूपितत्वा- बगाहित्वेन शक्तिज्ञानस्योपयोगिता पाच्या तथा च तत्संबन्धिशक्तत्वावगाहिनो लक्षणामहस्य तेन रूपेणासंग्रहादऽननुगमेन व्यभिचारप्रसत्तमा उक्तकार्यकार- णभावे कारणानन्तर्यप्रवेश आवश्यकः । - न स्यादव । उक्त हेतुमाह-तत्रेति, तत्र' स्वशक्तत्वसबन्धेन घटविशिष्ट घटपदम् । इत्याकार- कशक्तिज्ञाने पदेऽयसतर्गतया घटप्रतियोगिकसबन्धत्वेन या शक्तिर्भासते तस्यामर्थस्य घटस्य निरूपितत्वरूपसबन्यस्याऽभानात् । अत्र शक्तो घटस्य स्वनिरूपितत्वसबन्धेनाऽन्वयाभावादिति- यावत, त्यया चोक्तरीत्या शक्तिज्ञाने शक्तौ यस्य स्वनिरूपितत्वसंबन्धेनान्ययो भवति तद्विपपक- शान्दबोधस्यैर नियमितत्वात् । तदनुपपत्तिः उक्तघटादिविषयकशाब्दयोधानुपपत्तिः । कार्यतापच्छेदककोटौ कारणानन्तर्यप्रवेशस्यावश्यकत्वे हेत्वन्तरमाह-वस्तुत इति,द्रव्यपद घटस्य घटयोपलक्षितत्वेन रूपेण पाचक भवति न तु घटत्वविशिष्टत्वेन रूपेण द्रव्यपदस्य द्रव्यत्वमात्र- विशिष्टयाचकत्वाद् द्रव्यपदशक्तिज्ञानीयविषयतारन्छेदकरवस्य द्रव्यत्वे एव स्वीकारादू घटले च द्रव्यपदशक्तिज्ञानीयविषयतासामानाधिकरण्यमात्रस्यैव सत्त्वात्, तथा च द्रव्यपदा उत्तया घटत्व- प्रकारकशाब्दबोधोऽभ्रान्तस्य नेष्ट इति तद्वारणाय तद्धर्मप्रकारकशाब्दबोधे-तद्धर्मप्रकारकशाब्द- चोध प्रति शक्तो शक्तिविषयक यत् तद्धर्मविशिष्टनिरूपितत्यागाहित्येन नाम शक्तिनिष्ट यद् घटत्वादिधर्मविशिष्टनदादिपदार्थनिरूपित्तन तदवमाहि यत् 'द्रव्यपद द्रव्यत्वविशिष्टनिरूपित- হাকিমিহি घट्पद घटत्वविशिष्टनिरूपिनशक्ति विशिष्टम् । इत्यायाकारक शक्तिशान तस्यै- वोपयोगिता कारणता वक्तव्या एव हि द्रव्यपदादऽनान्तस्य शरत्या घटत्वप्रकारकशान्दनोधाप-' चिर्नास्ति-द्रव्यपदस्य घटत्वविशिष्टनिरूपितदशक्तिविशिष्टवाभावात् द्रव्यत्यविशिष्ट निरूपितशक्ति- विशिष्टत्वाचेन्यर्थः। उपसहरति-तथा चेति, शक्तिज्ञान हि शक्तौ तद्धर्मविशिष्टनिरूपितवारगाहकमेर शाब्दबोधजनक भाति लक्षणाज्ञान च तत्सबन्धिशक्त वावमाहि लक्ष्यतीरादिसबन्धिप्रवाहादि- निरूपितत्वावगाह्मेर लक्ष्यार्थविषयकशाब्दयो पजनक भवतीति शक्तिज्ञानलक्षणाज्ञानयो: म्यरूपभे. दात् तेन रूपेण-नर्मविशिष्टनिरूपित वागाहियेन रूपेण लक्षणाज्ञानस्याऽसग्रहाच्छक्तिज्ञानल- क्षणाज्ञानयोरननुगमः प्राप्तस्तेन चाननुगमेन लक्षगाज्ञानजन्यशान्दवोधे शक्तिज्ञानस्य शक्तिज्ञान- जन्यशान्टबोधे च लक्षणाज्ञानस्य व्यभिचारः प्राप्तम्तादृशव्यभिचारस्य निवृत्त्यर्थ हि (२७) पूर्वोत्तरीत्योतकार्यकारणमारे कार्यतावच्छेदककोटी कारणानन्तर्यस्य प्रवेश आवश्यक एव तथा च वृत्त्यनुपस्थितस्यापि ससर्गस्य शाब्दबोपस्वीकारे व्यभिचाराप्रसक्या सास्य घटादिपद- याच्यत्व वृत्तिज्ञानविषयात च न स्वीकार्यमित्यर्थः । स चैनत पूर्वमेव व्याग्यातम् । , ·सादर्श:- (३६) [ सामान्य- एवं शक्तिज्ञानमुभयविध पिनिगमकाभावाच्छादवोधमयोजकम्-पदेऽर्थाच- कत्गवगाहि. अर्ये पदवाच्यत्वावगहि च तयोपि नानुगमसंभवः-वाच्यत्ववा- चकत्ययोः शक्तिमतियोगित्वगत्तपानयत्वरूपयोर्मियोविलक्षणसंवन्धरूपतया- ऽनुगतानतिरिक्तरूपाभावात् । संवन्धत्वादिनाऽनुगमे ! तदीपकालिकादिसंबन्ध- ज्ञानादधर्मिकपवाचकतायाः पर्मिकार्थवाच्यतायाश्च ज्ञानाच्छादयोधापः, तजन्योपस्थित्योरपि परस्परजन्ययोधे व्यभिचारः । एवं लक्षणाज्ञानमपि पदेर्थसंबन्धिवाचकतावगाहितयाऽथे पवाच्यसंपन्धि- तावगाहितया च द्विविध शान्दयोधप्रयोजक तद्धीनोपस्थित्यारप्यनतिममत- न केवल शत्तिज्ञानउक्षणाज्ञानयोरेवाऽननुगम किं तु शक्तिज्ञानम्पापि पद तदर्थयाविशेष्यता- भेदेन भेदाननुगम एवं पाह- एवमिति । उभयविध समिशनमाह- पदति । पदेऽर्थवाचक- पारगाह नाम 'घटपद घटायविशिष्टवाचकम्' त्यासारफार्थवाचकरसमकारकपरिश' यकम् । अर्थे पदयाय नायगाहि नाम 'घटो घटपदवारपः' यासारफ पदवाप्प सकाराऽविशेष कम् । तयो. उक्तशक्तिज्ञानयोः । अनुगगासमय हेतुमाह-वाय वेति, वायत्र हि विपति योगि वम् शक्तिनिष्पकत्व वाग्यस्यैव पनि पानि निरुपम यात, पाचकाय च सापापस शने पदनिपुरवात्, तपोष शक्ति निरुपम यातयाध्यापपोच्या वधाचर योः परस्पर पिसगसचन्धरपलनाऽनुगतानतिरिक्तरुपामानानुगगममरः । निम्पत्यसरन शातिर वर्गगे आश्रय'यसबन्धेन च पदे इयभिप्रेय शक्तिप्रतियोगितशत पाश्वयोः समपात . योस परसरपि गपं । विभिन्नरूपन्यम् ) स्रष्टगर । ननु शालिपतियोगियासपाधप पाए. संबन्धयोरपि समाधीन सपेगानुगम. समवली पाराहामाह-सम्पयादिनशि, उस समयोः समानानुगमे हि सटीपाटिसबिधापारि ঘাথায়েবিধিমালা शादोध. स्पादन घेतदिनि पर्थः । तदीपारिवादिसपना नाम 'पापारिया- शशिपिशिष्ट पटपदा ' त्याापारपदाक्तिहानात् । अमिरपदाचरणापा नाम पर निशाचरनारयो पट.' यासारखा वाचवप्रसारका पाना, वाघाकारण- पदशियानानयोधपेष्टासम्-अर्थमिति । पदावाप्यनाया नाम 'ax. নিৰাশী ঘা' হাজা; এবষযংঝি স্থান, খন্না, का विशेष्यकरानादावोयम्पटवादुनम्--पदलानिशी । सहरति-तान पनि मो. परियो: -पिविषशनिदानजन्यतिरिपोरियो। शनिशनपटगाहानायारि परतायोपिशष्याणमन भागम एय पाच-समिति । उभयवि भगाशनमाइ-परशी । 'मापद तीराममायापारम्' इवेगगर- गिगरपालिपरम् हीरे गावापाम' या परमाया- अधिनायकारसम्याक्सिया च मिपिनेर एगान सदगे मोर ने 124 ·काण्डम् ] शक्तिवाद। रूपेणाऽनुगमासंभवात् परस्परजन्यवोधे व्यभिचार इति कार्यतावच्छेदकगर्भे तत्त- कारणानन्तर्यप्रवेशी व इत्यवधेयम् । ।। इति क्रोडपत्रं समाप्तम् ॥ अथ वृत्त्यनुपस्थितस्यापि पदार्थद्वयसंसर्गस्य शाब्दबोधविषयत्वोपगमे संब- न्धभाने नियामकाभावाच्छाब्दबोधेबाधितयावत्संसर्गभानापत्तिरिति चेत् ? न- कयोश्चित् पदयोः केनचित्संवन्धेन स्वार्थान्वयवोधे साकाक्षतयाऽऽकाक्षाज्ञान- स्यैव पदार्थसंसर्गभाने नियामकत्वाताययोश्च पदयो नासंबन्धेन स्वार्थान्वयबोधे तयोरप्यननुगम , तन्न योपस्थित्योरपि परस्पर विलक्षणरूपत्येनाऽनुगमाऽसभवात् परस्परज-य- शाब्दबोधे व्यभिचार प्राप्त इति तादृशयभिचारम्य निवृत्त्यर्थ कार्यतावच्छेदककोटी तत्तकार- णानन्तर्यप्रवेश आवश्यक एवेत्यर्थ । कारणानन्तर्यप्रवेशप्रकारश्च पूर्वमेन प्रदर्शितो यथा पदविश ध्यकशक्तिज्ञानाधीनोपस्थित्यव्यवहितोत्तरजायमानशाव्दवोव प्रति पदविशेष्यकशक्तिज्ञानाधीनो- पस्थितिः कारणम्, अर्थविशेष्यफशक्तिज्ञानजन्योपस्थित्यव्याहितोत्तरजायमानशाब्दबोध प्रत्यऽर्थ- विशेष्यकशक्तिज्ञानजयोपस्थिति कारणमित्यादि । एव रक्षणास्थलेपि कल्पनीयम् । ।। इति मोहपत्रटीका समाप्ता }} ननु यदि वृत्त्यनुपस्थितस्यापि पदार्थद्वयसंसर्गस्याऽभेदादे शाब्दवोधे भान स्यात्तदा वृत्त्यनु- पस्थितत्वाविशेषादऽवाधितयावरससर्गाणा शाब्दबोधे भानापत्ति• स्यादिति पदार्थद्वयससर्गस्य वृत्त्युपस्थितत्व तदर्थं च घटादिपदवा यत्व स्वीकार्यमित्याशङ्कते-अथेति । परिहरति-नेति । कयोश्चिदिति-यथा 'नीलो घट । इ यत्र नील्घटपदयो केनचित्सबन्धेन अभेदसबन्धेनैव स्मा न्धपत्रोधे साकाङ्क्षतया तादृशाकाक्षाज्ञानमेन पदार्थद्वयससर्गमाने नियामकमस्तीत्याकाक्षा- ज्ञानविषयस्यैर ससर्गस्य शाब्दवीधे भानमुपपद्यते नत्वबाधितयावत्ससर्गभानापत्तिरित्यर्थ । आ काक्षाज्ञान चाऽव्ययहितोत्तर यससर्गेणैकपदविशिष्टापरपदज्ञानरूप विज्ञेय यथा 'नीलो घट इत्यत्राभेदसन चाछिननील तापच्छिनप्रकारतानिरूपितरटवानच्छिन्नविशेष्यताफशाब्दबोध प्र. त्यऽज्यवहितोत्तररयसबन्धन नीलपदविशिष्ट यद् वटपद तज्ञानम् ' कारणम् । राज्ञ पुरष इत्यत्र च सत्त्वमबन्याग्निराजत्वाग्निप्रकारतानिरूपितपुरुपत्यापच्छिन्नविशेष्यताकशाब्द- वोध प्रति पष्टय तराजपदसममिव्याहनपुरुषपदज्ञान मारणम् । ननु ' ब्राह्मणम्य दर्शनम्' इत्यत्र " कर्तृकर्मणो कृति " इत्यनेन ' ब्राह्मणस्य ' इति षष्टी कर्मण्यपि समरति कर्तपीति ' ब्राह्मणकर्मक दर्शनम् । ब्राह्मणकर्तृक दर्शनम् ' इति द्विपियो प्यर्थ सभत्तीति तत्र कधमाकाङ्क्षाज्ञानस्य ब्राह्मणर्मकत्वकर्तृकत्वम्पसबन्धयोरन्यतरभाननि यामकत्वं स्यादित्याशङ्याह-पयोश्चेति । नानासाधेन म्वार्थान्वयवो ये साकाङ्क्षपदयो शाद- नो ससर्गविशेषविषयक यत् तात्पर्यज्ञान तादृशतात्पर्यज्ञानसहकृताकाराज्ञानमेव संसर्गविशेष. १ . ' - - .

·(३८) 'सादर्श:- [सामान्य आकाशातजन्यशाब्दबोधे संसर्गविशेषतात्पर्यज्ञानरूपकारणवलादेव संबन्धमा- ननियमोपपत्तेः । अन्वयांशे शत्तयुपगमेप्यकैकस्यैव पदार्थसंसर्गस्य संसर्गविषया कचित् कस्यचिद् भानं कचित् कस्यचिदभानमित्यनियमेन सामान्यरूपेणा- न्वयस्य शक्यकोटावन्तर्भावनीयतयोक्तप्त्यैव संसर्गभाननियामकत्वात् । न च संसर्गविशेषानुपस्थिती तात्पर्यज्ञानासंभवेन तदुपस्थितेरावश्यकता तद्गोचरसंस्कारोदोधार्थमेव तत्र वृत्तिज्ञानमपेक्षितमिति वाच्यम्, उद्धोधकान्त- रादुपस्थितेपि संसर्ग तात्पर्यग्रहसंभवाद तत्र वृत्तिज्ञानस्पानपोक्षेतत्वात् तस्माद घदत्वगोत्वादिविशिष्टे एव घदगवादिपदस्य शाक्ति: पदार्थद्वयसंसर्गस्त्वाकाङ् क्षादिवललभ्य एवति स्थितम् । माननियामकं भवतीति न काचिदनुरपतिः । संसर्गविशेषविषपकतापर्यज्ञानं च प्रकरणादिना जा. यते ।यस्मिन् संसर्गे वतुस्तापय भवति तस्यैव वक्तृतात्पर्यज्ञानेन गन्दयौधे मान भत्तीति पापन् । विपक्षे पाकमाह-अन्वयाशे इनि, पदार्थ यससगें घटादिपदस्य शक्तिस्वीकारपक्षपान व्यभिचारदोपनियत्त्यर्थ संसर्गवे एर शक्तिः सीकर्नया तथा च सतर्गत्वेन रूपेणाविरोगामा- घितयावसंसर्गभानापत्तिः स्यादेव न चानाधितपारससम्मान भी मितु कचित यस्य- चिदेव संसर्गस्प मान भरति कस्पचिदमानमपि भवतीति कार मान पात् कम्पप न स्पादि- त्यनियम प्राप्त रक्तस्याऽऽकामाज्ञानस्यैव संसर्गमाननियामरुवं शौर्यमित्यर्थ. । सामान्य मग अन्वयायन रुपेग । किया शादयोधे भासमानक संसर्गाप घटादिषदायावं महम मानं चास्पैर संसर्गस्य मयस्य च न नियमामायन संसर्गत्वेन सामान्यरूपेष ससरप शपकोटान्तया बटादिपायाप या तपा पसग संगत सर्गशि. पा घटादिषदमा पर शान्दबोध भानं च प्रासं ग य पारगमान मनी युक्ताऽऽकामा- शानामा संसर्गभाननियामक प्रातमिाया भयोजना पगा। “ भयप mm. पपि" इलादिगम्त प्रक्षित र प्रतिभाती प्राक्तनपुस्तफेशानुपरमार । नम्धिता एर तात्पर्यस्य हानं नापने उधिनिध सEिRESTRोधन भर- तीनि ससिसिता पाना पwि:विदोषोपनियता पनि तरे तगोचरसंसारोदोधार्य गरिमारोहो गर्यमेव AREHA ( संगी. पकम् ) इतिहानमोशितनम्नलि ससर्गम्य पदासिय मिशनरिय कार्य. निगासहस्साहन चेति । परिहार माह-उरोधकान्ती, प्रकरणादिगोधकाnt. गोपरि संगो सामानसमगद रकममौ ( समरिमर शीटानापा नाम्नतिन संसर्गार पारिवारिप टममा गाशी. लिटे व घटादिवाना सीन नु पदारदमपि पावसान्दयों भामाहा, मा मासा । । * ·- काण्डम् ] शक्तिवादः। घटादिपदस्य पदार्थतावच्छेदकीभूतघटत्वादिविशिष्टे एव शक्तिर्न तु तदुपल- क्षिते घटत्वादेरुपलक्षणत्वे तस्य द्रव्यत्वाद्याविशेषेण 'घटादिपदाद् द्रव्यत्वादिना न बोधोऽपि तु घटत्वादिनैव इतिनियमानुपपत्तेः । अथ घटत्वादेरिव द्रव्यत्वादेरपि वैशिष्टयस्य घटादी सत्त्वाद् घटादिपदश- तौ घटत्वादिसामानाधिकरण्यरूपवैशिष्ट्यवद् द्रव्यत्वादिसामानाधिकरण्य- रूपवैशिष्टयस्याप्यऽक्षततया 'घटत्वादिविशिष्टे शक्तिर्न तु द्रव्यत्वादिविशिष्टे' इत्यस्य कोर्थः? अत्र वदन्ति-तविशिष्टे शक्तिः' इत्यस्य 'तद्धमतदैशिष्टयतदाश्रयेष्वेव शक्तिः' इत्यर्थः । घयदिपदशक्तिमति द्रव्यत्वादिवैशिष्टयसत्त्वेपि द्रव्यत्वादी - घटादीति-घटादिपदस्य घटत्वादिविशिष्टे एच घटादिपदार्थे शक्तिः, घटत्वादिकं च घटादौ विशेषणमेव न तूपलक्षणमित्यर्थः । तदुपलक्षिते घटस्वायुपलक्षिते । विपक्षे बाधकमाह- घटत्वा. देरिति, यदि घटादौ घटत्वादिकमुपलक्षणं स्यात्तदा तस्य-घटत्वादेरुपलक्षणत्वेन रूपेण द्रव्यत्वादिधर्माविशेषाद् यथा घटादिपदाद् घटादेर्घटत्यादिरूपेण बोधो भवति तथा द्रव्यत्वादि- रूपेणापि बोधः स्यात् तथा च "घटादिपदाद् द्रव्यत्वादिना न बोधोऽपि तु घटत्वादिनेव" इति नियमो नोपपयेत, घटत्यादेविशेषणत्वे तु घटत्वादिकं विशेषणं द्रव्यत्वादिकं चोपलक्षण- मिति विशेषाद् विशेषणीभूतधर्मरूपेणैव बोधस्वीकाराचोक्तनियम उपपद्यते इति सारः । ननु यथा घटादौ घटत्वादिक वर्तते तथा द्रव्यत्वादिकमपि वर्तत एवेति " घटादिपदानां घटत्वादिविशिष्टे एव शक्तिर्न तु द्रव्यत्वादिविशिष्टे , इतिनियमस्य किं तात्पर्यमित्याशङ्कते- अथेति । घटादौ निरूपकत्वसंवन्धेन घटादिपदशक्तिरपि वर्तते समवायेन च घटत्वद्रव्यत्वादिक- मपि वर्तते इति घटादिपदशक्ती घटत्वद्रव्यत्वादिधर्मसामानाधिकरण्यरूपं चैशिष्टयं प्राप्तम् । शक्तौ च यादृशधर्मस्य सामानाधिकरण्यरूपवैशिष्टयं भवति तादृशधर्मरूपेणैव पदार्थस्य शस्या बोधो भवति, अस्ति च घटादिपदशक्तौ द्रव्यत्वादेरपि सामानाधिकरण्यरूपं पैशिष्टयमिति घटा: दिपदाच्छत्तया घटादेव्यत्वादिरूपेणापि बोधः कथं न स्यादित्साक्षेपः । उत्तरमारमते- अत्रेति । तद्विशिष्ट शक्तिः ॥ इत्यस्य नाम “घटत्वादिविशिष्ट शक्तिर्न तु द्रव्यत्वादिशिष्टे " इतिनियमस्य । अर्थमाह-तद्धर्मेति, तद्धर्मः पटवादिधर्मः तद्वैशिष्टयम्= घटत्वादिसमवायः. तदाश्रयः घटत्वाद्याश्रयो घटादिः, तथा च घटघटस्वतत्समवायेषु घटपदस्य शक्तिरिति सिद्धम् , एवमन्यन्नापि ज्ञेयम् । घटादौ घटत्वादेरेव विशेपणत्वं द्रव्यत्वादेश्वोपलक्षणत्वमेध न विशेषणत्वमित्यत्र विनिगमनामाह- घटादिपदेति, निरूपकत्वसंबन्धन घटादिपदशक्तिमति घटादौ यद्यपि द्रव्यत्वादिवैशिष्टयमस्ति तथापि द्रव्यत्वादी अवच्छेदकरवसंबन्धेन तच्छक्तिविर- हात-बटादिषदशक्त्यभावात् तेषाम् द्रव्यवादीनामुपलक्षणता. घटत्वादी चारच्छेदकत्पर्स- ·(३८) सादर्ग:- [सामाय- आकाइसातजन्यशाब्दबोचे संसर्गविशेषतात्पर्यज्ञानरूपकारणलादेव संबन्धमा ननिपमोपपतेः । अन्वयागे शत्तयुपगमेप्येकेकस्यैव पदार्थसंसर्गस्य संसर्गविधया पचित् कस्यचिद् भानं कचित् कस्यचिद्भानमित्यनियमेन सामान्यरूपेणवा- न्वपस्स शक्यकोटावन्तीवनीपतयोक्तस्यैव संसर्गभाननियामकत्वात् । न च मसर्गविशेषानुपस्थिती तात्पर्यज्ञानासंभवेन तदुपस्थिवेरावश्पक्तपा तगोचरसंस्वारीदोधार्थमेव तत्र वृत्तिज्ञानमपेक्षितमिति वाच्यम्, उद्धोधकान्त- रादुपस्थितेपि संसर्ग तात्पपंग्रहसंभवाद तत्र वृत्तिज्ञानस्पानपक्षितत्वाद, तस्माद् घटत्वगोत्वादिविशिष्टे एव घटगवादिपदस्य शाक्त पदार्थदयसंसर्गस्त्वाकाङ्- क्षादिवर लभ्य एवोति स्थितम् । माननियामक मवतीति न काचिदनुपपत्ति । ससर्गपिशपविश्यकतात्पर्यज्ञान च प्रकरणादिना जा- यतापम्मिन् ससर्ग यत्तुस्तारपय भवति तस्यैर यक्तृतास्पर्यज्ञानेन शाब्दवोरे मान मरतीति याचन् । विपक्षे बाधकमाह-अन्वयांशे इति, पदार्थद्वयससर्गे धादिपदस्य शक्तिस्वीकारपक्षप्यानत्य- व्यभिचारदोपनियत्ययं समर्गव एस शक्ति सीकर्नया तथा च सतर्गत्वेन रूपेणाविशेषादऽवा- पितयावत्मसर्गमानापति स्यादेव न चाऽजाधितयाररससर्गभान माति किं तु कचित क्स्स- चिदेव समर्गम्य भान भाति कस्पचिदऽभानमपि भवतीति क्भ्य मान स्यात् कस्य च न स्पादि- त्यनियम प्रासे उत्तस्याऽऽकाङ्क्षाज्ञानस्यैर ससर्गभाननियामकत्व स्वीकार्यमित्यर्थ । सामाय मंग-अन्वयरवन रूपेण । किंवा शाब्दबोधे भासमानत्यय ससर्गस्य घादिपदया यत्व बत मान चास्यैर संसर्गस्य मात्याय च नति नियमामावन ससर्गत्वन सामा यरूपेणैर ससर्गस्य शपकोटगरतर्भायनादिपदयाच्यत्व वक्तव्य तथा च सर्वेषामपि ससर्गाणा ससर्गरवाऽपिश- पाट धादिपदवा पत्र शाब्दबोधे मान च प्राप्त न च यानरससर्गमान भवती युक्ताऽऽकाक्षा- ज्ञानम्यवागत्या ससर्गमाननियामकत्व प्राप्तमि येर प्रययोजना कर्तव्या। अवांश शायु- पामपि ॥ इत्यादिपारम्तु प्रक्षिप्त एष प्रतिभानि प्राक्तनपुस्तकेष्वऽनुपलम्मात् । ननूपस्थितपदाथै एव तापर्यस्य ज्ञान जायत उपस्थितिश्च तद्विषयकसाकारस्योद्रोपेन मन ताति ससर्गविशेषनिषयकता पर्यज्ञानार्थ तदुपस्थित =ससर्गरिशरोपस्थितराश्यकतया तदुपस्थि तय तद्गोचरसस्कारो दोधार्थम्ससगविशेषविषयकसम्कारोदोधार्यगर तत्र-सस (ससवि पयकम् ) वृत्तिज्ञानमपेक्षिसमस्तीति ससर्गस्प घगदिपदायर वृत्तिज्ञानविषय व च स्वीकार्य- मित्याशक्याहन चेति । पारहार हेतुमाह-उदोधका तरति, प्रकरणादिलक्षणोद्घोषकान्तरे. णोपस्थितपि ससर्गे तापर्यज्ञानसमात् तत्र ससगै ( ससर्गविषयकास ) वृत्तिज्ञानस्यापेक्षा नास्ताति न ससर्गस्य घटादिपदयाच्यापत्तिरित्यर्थः । उपसहरति--तस्मादिति, घस्वादिवि- शिप्रे एस बनादिपदाना शक्तिन तु पदार्थद्वयससर्गेपि पदार्थद्वयससर्गस्तु शाब्दबोधे भाकाक्षा- ज्ञानव ने भासते इति स्थितम् । " - ·' काण्डम् ] शक्तिवादः। घटादिपदस्य पदार्यतावच्छेदकीभूतघटत्वादिविशिष्टे एवं शक्तिर्न तु तदुपल- क्षिते घटत्वादेरुपलक्षणत्वे तस्य द्रव्यत्वाद्यविशेषेण 'घटादिपदाद द्रव्यत्वादिना न बोधोऽपि तु घटत्वादिनैव ' इतिनियमानुपपत्ते । अथ घटत्वादेरिव द्रव्यत्वादेरपि वैशिष्टयस्य घटादौ सत्वाद् घटादिपदश- तौ घटत्वादिसामानाधिकरण्यरूपवैशिष्टयवद् द्रव्यत्वादिसामानाधिकरण्य- रूपवैशिष्टयस्याप्यऽक्षततया 'घटत्वादिविशिष्ट शक्तिर्न तु द्रव्यत्वादिविशिष्टे' इत्यस्य कोर्थः? अत्र वदन्ति- तदिशिष्टे शक्तिः' इत्यस्य 'तद्धर्मतवैशिष्टयतदाश्रयेष्वेव शक्तिः ' इत्यर्थः । घटादिपदशक्तिमति द्रव्यत्वादिवैशिष्ट्यसत्त्वेपि द्रव्यत्वादी . घटादीति- घटादिपदस्य घटानादिविशिष्टे एय घटादिपदार्थे शक्ति, घटत्वादिक च घटादौ विशेपणमेन न तृपलक्षणमित्यर्थ । तदुपलक्षिते-घटत्वाद्युपलक्षिते । विपक्षे बाधकमाह- घटत्या. देरिति, यदि घटादौ घटत्यादिकमुपलक्षण स्यात्तदा तस्य घटत्वादेरुपलक्षणत्वेन रूपेण द्रव्यवादिधर्माविशेषाद् यथा घटादिपदाद् घटादेर्घटत्वादिरूपेण बोधो भवति तथा द्रव्यत्वादि- रूपेणापि बोव स्यात तथा च "घटादिपदाद द्रव्यत्वादिना न बोधोऽपि तु घटत्वादिनैव" इति नियमो नोपपद्यत, घटत्वादेविशेषणत्वे तु घटनादिक विशेषण द्रव्यत्वादिक चोपलक्षण- मिति विशेषाद् विशेषणीभूतधर्मरूपेणैव बोधस्वीकाराचोक्तनियम उपपद्यते इति सार । ननु यथा घटादौ घटत्वादिक वर्तते तथा द्रव्यत्वादिकमपि वर्तत एवेति "घटादिपदाना घटत्यादिविशिष्टे एन शक्तिर्न तु द्रव्यत्वादिविशिष्टे ॥ इतिनियमस्य किं तात्पर्यमित्याशङ्कते- अथेति । घटादौ निरूपकत्यसबन्धेन घटादिपदशक्तिरपि वर्तते समगायेन च घटत्वद्रव्यमादिक- मपि वर्तते इति घटादिपदशक्ती घटत्वद्रव्यत्वादिधर्मसामानाधिकरण्यरूप धैशिष्ट्य प्राप्तम् । शक्तौ च यादृशधर्मस्य सामानाधिकरण्यरूपवैशिष्ट्य भवति तादृशधर्मरूपेणैव पदार्थस्य शस्या बोधो भवति, अस्ति च घटादिपदशक्तौ द्रव्यत्वादेरपि सामानाधिकरण्यरूप वैशिष्टयमिति घटा- दिपदाच्छत्या घटादेव्यावादिरूपेणापि बोध कय न स्यादित्याक्षेपः । उत्तरमारमते- अनेति । " तद्विशिष्ट शक्ति " इत्यस्य नाम “घटत्वादिविशिष्ट शक्तिर्न तु द्रव्य नादिशिष्टे " इतिनियमस्य । अर्थमाह-तद्धर्मतिः सद्धर्म =घटत्वादिधर्म तद्वैशिष्टयम्- घटत्वादिसमवाय , तदाश्रय घटवाद्याश्रयो घटादिः, तथा च घटघटत्वतःसमवायेषु घटपदस्य शक्तिरिति सिद्धम् , एवम यत्रापि ज्ञेयम् । घटादौ घटत्वादेरेव विशेषणत्व द्रव्यत्वादेश्वोपलक्षणत्वमेव न विशेषणत्वमित्यन विनिगमनामाह- घटादिपदेति, निरूपकत्यसबन्धेन घटादिपदशक्तिमति घटादौ यद्यपि द्रव्यत्वादिवैशिष्टयमस्ति तथापि द्रव्यत्वादी अपच्छेदकत्वसबन्धेन तच्छक्तिविर- हात्-बटादिपदशक्तयभागत् तेषाम् द्रव्यत्वादीनामुपलक्षणता, घटत्वादो चापच्छेदकत्यस.

·, (४०) सादर्श:- [सामान्य- तच्छक्तिविरहात् तेपामुपलक्षणता घटत्वादी तत्सत्त्वाच तेपां विशेषणता । एवं च प्रवृत्तिनिमित्तेपि शक्तः सत्वात् तस्यापि वाच्यतया " वाच्यत्वे सति वाच्य- वृत्तित्वे सति वाच्योपस्थितिप्रकारत्वम" इतिप्रवृत्तिनिमित्तलक्षणे " वाच्यत्वे सति" इतिविशेषणदानम् " जात्याकृतिव्यक्तयः पदार्यः" इतिन्यायसूत्रोक्त गोत्वादिजातेर्गवादिपदार्थत्वं चाऽप्युपपद्यते । बधेन तत्सत्त्यात्= घटादिपदशक्ते सत्त्वात् तेषाम् घटत्वादीना विशेषगता सिद्धेत्यर्थः ।' घट- पदाद् घटो बोद्धव्या घटपद घटत्वाची उन्नवाचकम् ' इत्याद्यामारा भगवदिन्छारूपा शक्ति- रस्ति तर घटो नाम समायेन घटत्वावच्छिन्ना व्यक्तिरेवेति मगादिच्छारूपशक्ती घटो घटत्व समनायश्चेति तियमेव भासते न तु द्रव्यत्यमपि येन द्रव्यत्याटिविशिष्ट घटादिप: दाना शक्ति स्यादिति सार। घटत्वादेर्धेटादिपदनाच्यत्वे मानमाह-एव चेति । घटादिपदाना बोधकत्वलक्षणा या घटादी प्रवृत्तिरस्ति तर घटत्यादिकमेन निमित्त घटत्वादिरिशिष्टे एव तादृशप्रवृत्ते सत्वादिति घटवा- दिक प्रवृत्तिनिमित्त विज्ञेयम् । तस्य प्रवृत्तिनिमित्तलक्षणपटत्वादे । यदि घटत्वार्घटादि, पदयाच्यत्व न स्यात्तदोक्तप्रवृत्तिनिमित्तलक्षणे प्रवृत्तिनिमित्तस्य घटत्वादे. “वाच्यत्वे सति । इति वाच्यत्वविशेषण नोपपोत तथा जात्याकृतिव्यक्तयः पदार्थ " इतिन्यायसूत्रोक्त पदार्थत्वं च नोपपयेत तस्माद् घटत्वादेरपि घटादिपदपाध्यत्वमावश्यकमेवेत्यर्थः । वाच्यावे इति- घटनादौ वाच्यत्वमप्यस्ति यान्यभूतवटादिव्यत्ति वृत्ति समायन्ति वाच्यभूतरदादि- व्यक्तिविषयकोपस्थिती प्रकारतया भासमानत्यमन्यस्तीति विशेषणनाथ । प्रतिनिमित्त- त्वमिति च शेष अन च लक्षणे "वाच्यत्वे सति" इत्यनुक्ते शब्दाश्रयत्वम्याकारापद प्रवृत्तिनिमि- तत्व स्यात्-शब्दाश्रयत्वस्याफाशवृत्तित्वादाकाशोपस्थितौ प्रकारतया भासमानत्याच न चतदिष्ट- मिति " वाच्यत्वे सति । इत्युक्त तथा च शब्दाश्रयचस्याऽराशपदनाच्यत्यामानादाकाशपदपट्ट- तिनिमित्तत्वापचिर्नास्ति एतवाकाशपदे द्रष्टव्यम्, "वाच्यवृत्तित्य सनि" इत्यनुक्त आरतरपि गादिपदप्रवृत्तिनिमित्तत्य स्यात्-उक्तन्यायसूतप्रामाण्येनाकृतेरपि पदार्थत्वेन वायदा योप- स्थितिप्रकारवाच न चैतदिष्टमिति "बाध्यवृत्तित्यै सति" इयुक्त तथा चाहतेरघयवसयोगरप- स्वादश्ययमानचित्येन बाध्यभूतगादिव्यत्तयाचित्वाद् गादिपदप्रवृत्तिनिमित्तत्यापत्तिर्नास्ति. भाकृतेर्वाच्यत्व वाच्योपस्थितिप्रकार व "पिष्टकम'यो गार " इत्यादी द्रष्टव्य पिष्टकमयोगोषु गोत्यजातेरसमपात, "वा-योपस्थितिप्रकाररवम्" इत्यनुक्ते घटस्य मृत्पदप्रवृत्तिनिमित्तत्व स्या- त्-घटस्य मृत्पदवान्यत्वाद् मृत्पदवाप्यकपालद्धयवृत्तित्याच न चैतदिष्टमिति "वाच्योपस्थितिका- रवम्" इत्युक्त तथा च परस्य मृत्पदवा मघटकपालायुपस्थितौ प्रकारचाभागद् मृत्पदप्रवृत्तिनि- मित्तत्यापत्ति स्ति, नवीनतातिमते तु द्रव्यादिपाना घट बाद प्रवृत्तिनिमित्तत्वमारणाय "बा. च्याने सति" इतिविशेषणमिति विशेषणयसार्थक्यम् । - ·काण्डम्.] शक्तिवादः। (४१) अथ 'घदशब्दार घटो बोद्धव्यः' इत्याकारिकाया भगवदिच्छाया बोधवि- शेषविषयतात्वेन बोधविषयतानिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यता घटे एव न तु घटत्वादी विपयत्तामात्रं च वस्तुमात्रे एवेति कथं घटपदशक्तिर्घटत्वादिषु त्रिष्वे- वति नियम इतिचेत्, ईश्वरेच्छायास्तत्पदजन्यशाब्दवोवविषयताप्रयोजकः संवन्ध एव तत्र तत्पद- ननु घटपदाद् घटो बोद्धव्य' इत्याकाराया मगदि छाया: -भगवदिच्छाविषयीभूता या बोधविषयतानिष्टप्रकारतानिरूपिता विशेष्यता सा बोधविशेषविषयतात्वेन रूपेण नामाश्रयत्व- सबन्धानजित्नेन रूपेण तु घटे एवास्ति न तु घटनादी भगवदिन्छाया विषयतामान तु वस्तुमाने एवास्तांति कथ घटपदशक्तिर्घटस्वादिषु त्रिपु-वटघटत्वसमनायेष्वेवेतिनियम उपपोते- त्याशड्कते-अथेति । आश्रयत्वसवन्वानच्छिन्नाया भगवदिच्छीयविशेष्यताया शक्यताप्रयोज- करने घटादिपदाना घटादार शक्ति स्थान तु घटस्वादौ-भाश्रयत्वसबन्धेन भगवदिछीयवि. शेष्यताया घटादिव्यक्तिमात्रवृत्तित्वात् सामान्यतो भगदिच्छीयविशेष्यताया शक्य- ताप्रयोजकरवे तस्या वस्तुमात्रवृत्तित्वाद् वस्तुमाने घटादिपदशक्तिः स्यान तु पट्घटत्य- समनायेतित्रितयमानेइत्याक्षेपाभिप्राय । घटादिपदजन्यवोधविषयता घटादौ जायते ताश- विषयतानिष्टप्रकारतानिरूपिता विशे यता घटादौ विज्ञेया । बोधविशेषविषयतेत्यत्र चिप- यता विशेष्यतारूपा विज्ञेया । बोधविशेषविषयता प्रकारताऽसमानाधिकरणरूपा वा विज्ञेया मा च घटादावेव सभवति-ध्यक्तौ प्रकारताया अभारात् घटत्यादौ च घटादिनिष्टविशेष्यतानिरू- पितप्रकारताया अपि सत्त्वाद् बोधीयविषयता प्रकारतासमानाधिकरणैव भवतीत्यनुसन्धेयम् । उत्तरमारभते- ईश्वरेति, ईश्वरेच्छाया इति पष्टयों निरूपितत्व तथा च 'घटपदाद् घटो वो- द्धन्य' इत्याद्याकारकेश्वरेच्छानिरूपिता या घटादिपदजन्यबोधरिफ्यता तत्प्रयोजको य बन्धः स एव तत्रपटपटलादौ घटादिपदशक्तिरस्तीतिव्यपदेशस्य उक्तिव्यवहारस्य नियामको- स्ति स च सबन्धो नेकविध एव येन घटादेरेन वायर स्यान्न घटत्यादे , किं तु विविधत्वाद् घटघटत्यसमगायेषु निष्प शक्तिरिति नियम उपपद्यते तथा चाऽश्रयत्वसबन्धापग्निवोधविषय- तामापच्छिन्नप्रकारतानिरूपितभगदि ठीयविशे यतारूपसंबन्धेन घटादिपदजन्यबोधविषयता घदादौ वर्तते इति घटादौ घटादिपदाना शक्ति सनिष्पापद्यतानिरूपितार छेदकत्वसवधाव- उिन्नयोधविषयतावानछिनप्रकारतानिरूपितभगवदि ठीयविशेष्यतारूपसबन्धेन घटाटिपदज न्यबोधविषयता घटत्यादी वर्तते इति घटत्पादारपि घटादिपदशक्ति , मत्र स्व बोधविषयता सापि घटे वर्तते घटत्वमपि घटे वर्तते इत्यादकाल घटारे अनन्छेधन च बोपनिययताया मात तादृशमोधविषयतानिधार द्यावनिरूपित यद् घटत्वनिष्टमय टेदकन्य सत्सरन्याग्निा या घटलनिष्टा बोधनिषयता तनिष्टप्रकारतानिरूपितभगहिच्छीयविदोयना पटले वर्तते एव, 'घटर .

·, (४२) सादर्श:- [सामा य- शक्तिरितिव्यपदेशनियामकः, 'घटपदादू पटी पोद्धव्यः' इत्येतादृशेच्छायां च घटत्यावच्छेदेन बोपविपयत्वमवगाहमानायां समवायावच्छिन्नं वोपविषयता. वच्छेदकत्वं घटत्वे समवायेन घटत्वावच्छेद्यत्वं वा विषयतायां संसर्गमर्यादया भासते। एवं चाऽश्रयत्वसंवन्धावच्छिन्ननधिविषयत्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वं घट- स्य. अवच्छेदकत्वसंसर्गावच्छिन्ना घटविशेषणतापन्नबोधविषयत्वस्य या प्रकारता तन्निरूपितविशेष्यत्वं घटत्वस्य, घटविशेषणतापनमोधविषयत्वाशेऽवच्छे- द्यत्वसंबन्धन प्रकारत्वं वा घटत्वस्य. घटत्वे बोधविपयतायाः संसर्गविधया भास- घटपदजन्यनोधविषयतानच्छेदक भवतु' इति च भगवदिच्छाया आकार । स्वनिष्टावच्छेद्य- तानिरूपिता उदकतारछेदकत्यसबन्धावधि नवोधविषयता नानच्छिन्नप्रभारतानिरूपितभगवदि- रहीयविशेष्यतारूपसन्धेन घादिपदज यबोधरिपयता घटत्यादिसमनाये वर्तते इति घटत्वादि समायपि घटादिपदशक्ति , अनापि पूर्ववदेव स्व वोचविषयता तादृशवोधविषयतानिष्टावच्छेद्यता निरूपिता दक्ता घटत्ने घटत्वनिष्टतादृशापच्छेदकताया अवच्छेदक समवाये तादृशसवधेन घटादिपदज यवोधविषयता समजाये तादृशयोधविषयतानिष्टप्रकारतानिरूपितविशेष्यता समगाये वर्तत एस, 'समगायो घटपदजन्यबोधविषयतावच्छेदकतावच्छेदको भवतु' इति च भगवदिच्छाया आकार । बोधरिपयता ह्याश्रयतासबधेन व्यक्तौ सापच्छेदकतासर धेन घटत्यादौ स्वापच्छेदकता वच्छेदकत्वसव धेन च समवाय वर्तत इति त्रिष्येव शक्तिरिति नियम उपपद्यते इति सार । स्वयमपि विशदयति- घटपदादित्यादिना, पात्यापच्छेदेन-घटत्वावच्छिन्न यद् घनिष्ट घटपदजयवोध; विषयत्व तदवगाहमानायाम् तद्विपयकायाम् 'घटपदाद् घटो वोद्धव्य ' इत्याकाराया भगन- दिच्छाया समनायेन बोधविषयतावरछेदकत्व घटत्ये ससर्गमर्यादया-आकाङ्क्षाबलेन भासते-- बोधविषयताया समगायेन घटत्वस्य च घटे सत्वात्तयोरसच्छेद्यावच्चेदकभाव , किं वा सम- वायेन घटत्यानच्छेया बोधविषयतायां ससर्गमर्यादया भासते इत्यन्वय । अत्र 'बोधविषयता- बच्छेदकतावच्छेदकत्व समवाये समायापन्छिनघटत्वावच्छिन्नत्य वा बोध विषयताया ससर्गमर्या- दया भासते। इति शेष । तपदज यबोधविषयताप्रयोजकसवधम्य त्रिघ्य स्वयमप्याह- एष चेत्यादिना । सर्व चतत पूर्वमेर स्पष्टीकृतम् । घटस्येन्यत्रास्तीतिशेप, घरे इति यावत् । घटविशेषणतापनेति-घटे विशेषणताप्राप्तमपि वोधविषयत्वमय छेदक सबधेन घनत्व वर्तते इति तादृशोधविषयत्व- निष्ठाऽनच्छेदक यसब धावच्छिन्ना या प्रकारता तनिरूपितविशेष्यता घटत्वस्य-घटले इत्यर्थ । पक्षा तरमाह-- घटविशेपणतेति, उक्तघनत्वनिष्टावच्छेदकतानिरूपितावच्छेद्यर घटविशेषणताप- नगोधविषयतायामस्तीति तादृशारच्छेद्यत्वसब धेन घटत्वस्प बोधरिपयताया प्रकारत्र वा वक्तव्य- मिन्यर्थ । घटत्ये इति-बोधविषयतानिछारछेद्यतानिरूपितावच्छेदकार घटत्वे यदस्ति तदबछ- . A ·1 काण्टम् शक्तिवादः। मानेऽवच्छेदयत्वेऽवच्छेदकतया भासमानत्वं समवायस्य. इति त्रितयमेव घटपद- जन्यवोधविषयतायामुपयुज्यते इति त्रयाणां वाच्यतोपपत्तिः । दकत्वं समवायतीति घटघटत्वसमवायेतित्रितयमेव घटपदजन्यबोधविषयतायामुपयुज्यते- अन्वेतीति प्रयाणामेन यान्यतोपपत्तिः, त्रिध्येय शक्तिरित्यर्थः । ज्ञातमुपयुज्यते। इति पाठे तु त्रिनयमेव घटपदजन्यबोधविषयताविषयकज्ञानविषयो मरतीति त्रयाणां वाच्य. तोपपत्तिरित्यर्थः। मन च- अनवच्छिन्नमिताकज्ञानस्य स्वविरोधिज्ञान प्रतिबन्धकत्वं न मपति भत्र तु 'घटत्व घटपदजन्यबोधविषयतावच्छेदकम् ' इतिज्ञानस्य 'घटत्व घटपदजन्यबोधविषयतावच्छेदक न' इत्याकारकज्ञान प्रति प्रतिबन्धकत्वगिष्टमस्ति तदर्थं घटत्यस्य घटत्यत्वेन रूपेणोपस्थितिः स्वीकार्या तथा च घटत्वनिष्ठधर्मिताया घटत्यत्वेनावच्छिन्नत्वसंभवेयुक्तप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभाव उपपद्येत घटत्यस्य चात्र स्वरूपेणैवोपस्थितिर्भवति न तु घटत्वत्वेन रूपेण गौरवादिति घटत्ये विशेष्यता न स्वीकार्या कि तु प्रकारतैव अनवच्छिन्नप्रकारताकज्ञानस्य तु स्थविरोधिज्ञानप्रति- बन्धकत्व समवतीयुक्तप्रतिबध्यप्रतिबन्धकमावोपपत्त्यर्थं पक्षान्तरेण घटत्ये प्रकारत्वमुक्तम्, अस्मिन् पक्षे 'घटपदजन्यबोधविषयता घटत्वावच्छिन्ना भवतु' इत्येव भगवदिच्छाया आकारः, तथा च स्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेद्यत्वसंसर्गावच्छिन्नघटत्यनिष्ठप्रकारतानिरूपितबोधविषयतात्वाव- छिन्ना विशेष्यता तत्पदजन्यबोधविषयतायां विशेया स्व घटत्वम् । एव समवायस्यापि समया- यत्वेनोपस्थितिस्वीकारे गौरवाद् अनवच्छिन्नधामताकज्ञानस्य च स्वविरोधिज्ञानप्रतिबन्धकत्वासंभ- वाच ' समवायो घटपदजन्यबोधविषयतावच्छेदकतावच्छेदको भवतु ' इति ज्ञानस्य — समवायो घटपदजन्यबोधविषयतावच्छेदकतावच्छेदको न' इत्याकारकज्ञानप्रतिबन्धकत्व न स्यादिति समवायपि प्रकारतैर स्वीकार्या न तूक्तरीत्या विशेष्यता अस्मिन् पक्ष ' घटत्वनिष्ठा बोधविक्यता समवायसंबन्धावच्छिन्ना मवतु ' इति मगवदिच्छाया भाकारः, तथा च स्वनिष्ठावच्छेदकतानि- रूपितावच्छेदकतानिरूपितानच्छेद्यत्यसबन्धावच्छिन्ना समवायनिष्ठप्रकारतानिरूपितवोधविषय- तात्वावच्छिन्ना विशेष्यता तत्पदजन्यबोधविषयतायां विज्ञेया. अत्र स्वं घटत्वं घटत्वनिष्ठावच्छेदकता. वच्छेदकत्व समवाये समवायनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेद्यता बोधविषयतायां समवाय- निष्टप्रकारतानिरूपितविशेष्यतापि बोधविषयताया प्राप्ता तथा चानवच्छिन्न प्रकारताकज्ञानस्य तु स्वविरोधिज्ञानप्रतिबन्धकरवसंमगादुक्तपतिबध्यप्रतिबन्धकमाव उपपद्यते इत्यवधेयम् । ननु सकेतविषयता भगवदिच्छीयविशेष्यतोक्तरीत्या घटे आश्रयत्वसंबन्धेन, घटावे स्वनिष्ठा- वच्छेद्यतानिरूपितापच्छेदकत्यसबन्धेन समवाये च स्वनिष्ठावच्छेयतानिरूपितावच्छेदकतावच्छेद- करवसबन्धेन वर्तत इति घटघटत्वसंसर्गेपु-घटघटत्वसमवायेषु वर्तमानानां तादृशसंकेतविषयतानां संबन्धभेदैन मेदात् तत्पदजन्यबोधरिपयताप्रयोजकसंबन्धस्यापि चोक्तरीत्या भेदाद् घटघटत्वसमवा;

·(४४) सादर्श:- [ सामान्य- घट्यरत्वसंसर्गपु संक्तविषयताना मिथो रक्षण्यपि तनिरूपकबोधविषय- ताया ऐक्याच्उत्पैक्यप्रवादोन तु संवतक्यात-डाक्तशक्यतावच्छेदकोंदेनापि शक्तिभेदानुपपतेः भगवत्संकेतस्याऽभेदात् । तदंशे आश्रयत्वसंवन्यावच्छिन्नमोधविषयत्वमकारतानिरूपितसंवैतविषयता- वगाहितानस्यैव पदार्यान्तगन्ययोधीपयोगित्वमिति शक्तिभ्रम विना न पड़ा थतावच्छेदके पढार्यान्तरान्वयः । येशु पथमेका शक्ति स्वादियाशयाह- घनति, घटघटत्यससगैपु सकेतविषयताना स्वसवन्धभेदेन मियो पेटक्षण्येपिरसर मेदेपितनिरूपकवोधरिययताया मगर सातनिा पका- घटादिपजन्यवोधविषयतायास्निपेक्याच्छत्तयेक्यप्रनादो न तु सस्तक्यादित्यर्थ । समेतैक्येन शस्यश्यस्वीकारे वाधक्माह- शकेति, यदि सस्तभेदनेव शक्तिभेद सोनक्येन च शत्येक्य स्पाचदा भगवदि टापस्य सकेतस्य निय नाऽभेदात्रफलात् शत्त भेदनापि- घट्पटादिपदाना शाताना भेदेनापि शक्तिभेदो न स्यात्या शक्यतार उदकाना घरवपट- त्यादीनां भेदेनापि शक्तिमंदो न स्याद् इष्टश्च शक्तशक्यतापरटेदकमेदैन शक्तिभेद इति सरतनिरूपयोधषिषयताया एव मेदाभेदी शक्तिमैदामेदनियामकावि यम्युपग तव्यमित्यर्थ । नन्धर घटत्वादेरपि वाच्यत्वेन पदार्थत्वात् 'नियो घर , इत्यादी वटपदाच्यघट निन्य- वस्य पदार्या तरस्या वय स्याद् न चैतदिएन, किं वा घर व नित्य पदार्था यतात्पर्येण 'नि यो घट । इति प्रयोग स्याद् धद वस्याप्युक्तगेन्या घरपवा यत्वेन पदाथबाट् न चेतदिमि प- भिप्रायेणाह-तदशे इति, पदार्थातरनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेश्यतासर रेन शाब्दबोध प्रति आश्र- यसब वाच्छिन्नबोधरिषयताबारच्छिनप्रकारतानिरूपितरिशम्यतासरन शक्तिशाल कारण तया च 'नीलो र इयत्र पदार्था तरनीलनिष्टप्रकारतानिलपिनविशेष्यनासब धन शब्द. बोध प्रति आश्रयत्वसाधे यायुक्त रूपग गतिज्ञान कारणमिति प्राप्तमाऽऽय रसवधे यादिरूप- शक्तिज्ञान च घटस्यवास्ति न घर बादेरिनि नीलपदार्थम्य घरे एवा यो भवति न बटर एवम् ‘नित्यो घट इयवाप्यावयास येत्यायुक्तरूपेण शक्तिहान घरस्यैवास्ति में घग्य स्येति घरे एव नित्यत्वा वयः स्यान्न घटत्वे घरेच नियत्र बाधितमिति 'नियो धनः । इति- प्रयोगो न भवति । पस्मिन् घटादौ गोपविषपनप्रकारतानिरूपितमगदिच्छीयविशेष्या आश्र- यवसपन्धन वर्तते तस्मिन्नेव पदार्थातरस्यान्वयो भवति नामनि सार 1 समेतविषयता भग- यदि जीयविशेष्यता तदया हितद्विषयक यच्छतिज्ञान तस्यैर पद तरायनोधकारण मि. त्यन्चय । यद्विपयकमुक्तसकेतपितासगाहिशक्तिज्ञान मतति तत्र पदार्थातरान्वयो भाति यथा घटादिव्यत्तौ, न तु घरवादौ घरव अवदकरयसब धेनेमोक्तान्या मगदिच्छोपविशेष्यताया. सत्त्वादिस्यर्थ ।यदि च घटपदस्य घर वे शक्तिममो मवति नाम परवे वाध्यत्वसधिन घरपद- क ·काण्डम्.] शक्तिवादः। (४५) यत्नु तदंशे संकेत मुख्यविशेष्यताग्रहस्तोतरान्वयबोधप्रयोजकः 'लोमादि- मान पशुपदा बोद्धव्यः' इत्याकारकसंकेते लोमायंशे बोधविषयतायाः प्रका- रत्वेपि लोमादेमिविशेषणतापन्नस्यैव तादृशविषयताविशेष्यत्वं न तु मुख्यविशे- व्यवमतो शक्तिभ्रमं विना न लोमादौ पदार्थान्तरान्वय इति तादृशयोधविषय- त्वमकारतायामाऽऽश्रयत्वसंसर्गावच्छिन्नत्वविशेषणमनर्यकमिति, । जन्यवोधविषयत्वप्रकारतानिरूपितमगरदिन्डीयविशेष्यताम्रमो भाति तदा तु घटनादौ पदार्थ- तार छेदकेपि पदार्थान्तरान्वय इष्ट एवेत्याह- शक्तिभ्रममिति । ननु पदार्था-तरनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष यतासर धेन शाब्दबुद्धित्वाप उन प्रति आश्रय. यसन्धानच्छिन्नयोधविषयतात्वाउिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासबन्धेन शक्तिज्ञान कारण- मित्येत्र कार्यकारणभावक पनाया अपेक्षा नास्ति-आश्रय सम्बन्धनिवेशेन गौरवात् किं तु पदार्थांतरनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासबन्धन झान्दयोच प्रति सकेतमुख्यविशेष्यतास- बयन शक्तिज्ञान कारणमित्येत्र कार्यकारणभानरस्पना कर्तव्या तथा च नीलो घट.' इत्यत्र समेतमुरयविशेष्यतासम्बन्धेन शक्तिज्ञान घटविषयकमेवास्तीति घटे नीलपदार्थान्वय, 'नित्यो घट । इत्यत्र च घटत्वे शत्तिज्ञान सकेतमुरयविशेषतासमधेन नास्ति-घटत्ये प्रकारताया अपि सत्त्वात् प्रकारताऽसमानाधिकरणाया एवं विशेष्यताया मुरय समवादिति न घटत्वे नियत्वान्त्रयसभनो घटे च नित्य बाधितमेव । एवम् 'लोमादिमान् पशुपदाद् बोय्य इत्याकारकभगवत्सकेते यद्यपि लोम्ना लोमलेन रूपेगोपस्थितिरप्यस्ति ब्रोधविषयतानिरूपितनिशे ध्यतापि लोमस्वऽस्ति तथापि लोममु न समेतमुग्यविशेष्यता-अपयविनिष्ठविशेष्यतानिरूपित- प्रकारताया अपि सत्त्वादिति ' दीर्घो लोमादिमान् ' इत्यत्र दीर्घ वस्य न लोमस्वन्वयापत्ति किं तु लोमादिमत्येव तथा च यदुक्तरीत्या बोधविषयतात्याठिन्नप्रकारतायामाश्रयत्वसन धावधि- नवविशेषणमनर्थकमेवेत्याशडूकते-यत्तिति । लोमाचशे वोपविषयताया प्रकारत्वैपि नाम लोमसु बोधविषयतावाग्निप्रभारतानिमपितनिशे प्रताया. सत्यपि लोमादेमिभूतव्यतो विशे- पगत्वेन प्रकारत्यात् प्रकारतासमानाधिकरणमेर तादृशपिपयताविशेष्यत्वम् नोधविषयतानिष्ट- प्रकारतानिरूपितविशेष्यत्व न तु मुरयविशेष्यत्वम् अकारताऽसमानिधिकरण विशेषत्वमिति न लोमादौ दीर्घ वादिपदार्यान्तरान्वयापत्तिरित्यन्वय । पशुपदस्य लोमसु शक्तिप्रमे तु छोमसु पदार्थान्तरान्वय इष्ट एवेत्युक्तम्-शक्तिभ्रममिति । नित्यो घटः' इत्या तु घटस्वस्यान्वयिता- पदक चेनोपस्थितिर्भवति न त्यऽन्वयित्वन घटत्यत्वेन रूपेगापि येन घटत्वे नियमान्वया. पत्ति. स्यादिति सदुदाहरण त्यक्त्या लोमादिमानित्युदाहृत लोनां च लोमन रूपेणोपम्पिति- स्वीकारात्तत्र दीर्घचादिपदार्यान्तरान्वयापचिरम्तीत्यनुसयम् । यस्मिन् सक्तमुग्यविशेष्यता- तम्मिा पदार्थान्तरान्वय इति सार ।

·- (४६) सादर्श:- [सामाय- तन्न- 'लोम पशुपटजन्यवोपविषयतावच्छेदकं भवतु' इत्यादिसंकेतविषयका- वच्छेदकतासंसर्गकवादृशोधविषयत्वप्रकारताकसंकेतमुख्यविशेष्यं लोमेति ज्ञानालोमादिमुख्यविशेष्यकशाब्दवोधानुदयेनाश्रयत्वसंवन्धावच्छिन्नत्वेन तादृश- शाब्दयोपविषयत्वप्रकारताया अवश्यं निवेशनीयत्वात् तत्र च लोमावच्छिन्नवि- शेष्यकोषस्यैव संकेतविषयतया ग्रहेणाऽन्याशबोधोत्पत्तेरनुभवविरुद्धतयेष्टापत्ते- रयोगात् । एवं च ‘पदार्थः पदार्थेनान्वेति न तु पदार्थकदेशेन' इत्यत्र पदार्थत्वम्वोध- विषयताश्रयत्वेन सकेतविपयत्वम् । तदेकदेहात्वं च बोधविषयतावच्छेदकत्वेन तथात्वरूपं तदेव शक्यतावच्छेदकत्वमित्यवधेयम् । उक्तपूर्वपक्ष पराकरोति-- तन्नत्यादिना, यदि सक्तमुरयविशेष्यतासम्बन्धेन शक्तिहानमुक्तरी- त्या पदार्यान्तरान्वय प्रति मुरयविशेष्यताकशाब्दबोध प्रति च कारण स्यात्तदा 'लोम पशुपद- जयत्रोधविषयतावच्छेदक मातु' इत्याकारकसकेतविषयक यद् अवच्छेदकताससवच्छिन्नतादृश- वोधविषयत्वप्रकारताक सस्तमुरयविशेष्य लोमेतिज्ञान नामाऽपच्छेदकल्यसर यावच्छिन्नबोध- विषयतात्याल्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यताश्रयो लोमैतिज्ञान तस्मालोमविषयको मुग्यविशे- व्यताक शान्दयोधो भनेदेव-उक्तसकेते लोग्नामेव मुख्यविशेष्यालाद्न चोक्तसकेतानालोमवि- पयको मुरयविशेष्यताक शाब्दयोधो जायते इति तादृशशाब्दबोधानुदयोपादनाप तादृशशाब्द वोधविषयत्वप्रकारताया आश्रयत्वसबन्धानछिन्न चेन रूपेण निवेश कर्तव्यो यथा- पदार्था- न्तरान्वय प्रति मुख्यविशेष्यताकशाब्दवाध प्रति चाश्रयावसबन्धावच्छिन्नबोधविषयतात्वा उन्न- प्रकारतानिरूपितविशेष्यतासबधैन शक्तिज्ञान कारणमिति । ननु 'लोम पशुपदजयबोधविषय- तावच्छेदक. भवतु' इत्याकारकसकेतनिपयकादुक्तज्ञानादपि लोमादिविषयकमुस्यविशेष्यताक: शाब्दबोधो मातु को दोष इत्याशङ्कयाह-तत्र चैति, तत्र उक्तसकेतविषयकोक्तज्ञानस्थळे लोमा- वच्छिन्ना या पशुष्यक्तिम्तद्विशेष्यकबोधस्यैर सकेतश्पियतया ग्रहेण तादृशसकेतग्रहेण पशुव्यक्ति- विशेष्पक एव शाब्दबोधो जायते अन्याशबोधोत्पत्ते =लोमादिविशेष्यकबोधो पत्तेरनुभवनिरु- द्धतया लोमादिविशेष्यकवोधोत्पत्ताविपत्तिर्न समपतीत्यर्थ । 'लोम पशुपदज यबोधविषयताप- छेदक भवतु' इ याकारकसकेतै लोन्ना वोधविषयतार छेदकत्वन विषयतया तादासमेतमण पशुव्यक्तिविशेष्यकलोमप्रकारक एव बोधो युक्त अर्थाद् यस्मिन् वोधे लोम बोधविषयतापठेदक- त्वेन भासेत तादृश एव बोधो युक्तस्ताहशबोधश्च पशुव्यक्तिविशेश्यक एव समबति न तु लोमनि- शेष्यक इति सार । एव चेति- एव च आश्रयत्नसब धावच्छिन्नबोधविषयताया पदार्थान्तरान्ययप्रयोनाचे च सिद्ध 'नीलादिपदार्थ पदार्थेन घटादिनैवाऽन्वैति न तु पदार्थकदेशेन घटत्यादिना' इत्यत्र बोध- विषयताश्नयनेन रूपेण सकेतविषयत्व पदार्थत्वम्, तदेकदेश वम् पदार्थैकदेश व च बो विषय- ·- काण्डम शक्तिवादः। (४७) अय घटवायुपलक्षिते द्रव्यपदशक्त्यवगाहिममातो घटत्वादिप्रकारकस्य घटादिपदशक्तिममातः कालिकादिसंबन्धन घटत्वादिप्रकारकस्य च शाब्दबोधस्य वारणाय तत्सम्बन्धेन तद्धर्मप्रकारकबोधं प्रति तत्संबन्धन तद्धर्मविशिष्टाशे तत्पदवाच्यत्वावगाहि ज्ञानं कारणं वाच्यं विशिष्टांशे वत्पदवाच्यत्वावगा- हित्वं च विशेपणीभूततद्धर्मतत्संवन्धतद्धय॑शे तदवगाहित्यरूपं वाच्यं न तु तेन संवन्धेन तद्धर्म धर्मितावच्छेदकीकृत्य तदवगाहित्वम्-घटत्वादिकं धर्मितावच्छे- तावच्छेदकत्वेन रूपेण तथात्वरूपम् सकेतविषयत्वरूप विज्ञेय तदेवबोधविषयतायच्छेदकारमेन शक्यतावच्छेदकत्व यथा घटत्वादौ, घटघटत्वसमवायेषु त्रिषु घटपदशक्तिस्वीकाराद् घटनादे पदार्थकदेशरवमेव पदार्थव च घटादेरेवेत्यर्थ । तया चाश्रयत्वसन्धावच्छिन्नबोधविषयतात्वा- वच्छिन्नप्रकारतानिरूपितभगवदिच्छीयविशेष्यताश्रयत्व पदार्थत्वम् अवच्छेदकत्वसव धाउिन्ननी- धविषयतात्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितभगवदिच्छीयविशे यताश्रयत्व पदार्थंकदेशत्वमिति सिद्धम् । सप्रति यदूपेण शक्तिज्ञानस्य शाब्दबोधहेतुत्वमस्ति तद्रूपनिरूपणमारभते-अथैयादिना । ननु घटत्वोपलक्षिते घटे नाम घटत्योपलक्षितपटविषयक यद् द्रव्यपदशक्तिज्ञान तदपि यथार्थ- मात् प्रमेव तादृशद्रव्यपदशक्तिज्ञानाद् द्रव्यत्वप्रकारक एव बोध इष्ट -द्रव्यपदसकेते द्रव्यत्वस्यैर प्रकारतया मानाद् न तु घटत्वप्रकारकोपि बोध इति घटत्योपलक्षितविषयकद्रव्यपदशक्तिज्ञानाट् घटत्यप्रकारकोधोत्पत्तेर्वारणाय तया घटपदशक्तिज्ञानादपि समवायसवन्धेनैव घटत्वप्रकारको नाम समायतबन्धावच्छिन्नपदावनिष्टप्रकारताक एव बोध इष्ट - घटपदसकते प्रकारतार छेद- कसबन्धत्येन समवायस्यैव प्रवेशाद् न तु काटिकादिसब धेनापि घटत्यप्रकारकबोध इष्ट इति घटपद- शक्तिज्ञानादपि कालिकादिसबन्धावच्छिन्नघटत्यनिष्टपकारताकबोधोत्पत्तरिणाय तत्सम्बन्धेन- समवायसमधेन तद्धर्मप्रकारमोधम् वत्वादिधर्मप्रकारकत्रोध प्रति तत्समन्धेन-समयसबन्धन तद्धर्मनिशिष्टाशे-घटत्वादिधर्मविशिष्टा या घटादिन्यक्तिम्तद्विषयक यत् तत्पदनाच्यापानगहि='सम चायेन घटत्वविशिष्टो पो घटपदवाय 'इत्याकारक शक्तिज्ञान तस्यैय कारणत्व यतव्य तया च द्रव्य- पदसकेते द्रव्यत्वस्यैवावच्छेदकत्वेन मानाद् द्रव्यपदशक्तिज्ञानाद् घटत्यप्रकारकबोधस्यापत्ति म्ति तया घटपदसते प्रकारताय छेदकसमधस्पेन समायस्यैव भानाद् घटपदशक्ति ज्ञानात काटि- कादिसब धेनापि घटस्वप्रकारकबोधस्यापत्तिास्तीत्यर्थ । तत्सब धेन तद्धर्मविशिष्टाशे त पदयाय- वागाहित्य पार करोति-विशिष्टाश इति,विशेषणीति-विशेषणीभूतो यो घटत्यादिम्पो धर्मम्नादृशध- मस्य च व्यक्ती य समायरूप समस्तयोमिभूताच या धादिव्यक्तिमते निष्यातदनगाहित्यमा पम्-घटादिपदरा परवानगाहित्यरूप विशिष्टाशे तत्पशाय्यावावगाहिल यतन्य न तु तेन ममपाय साधेन तद्धर्मम्-घटत्यादिक धर्मिताप उदकांकृत्य चमितान उदयमान रत्वा तदषगाहित्वम्- धादिपवाग्यवावगाहिवरूपम्-अर्याद घनत्व समापस न धर्मिनाय रेदफ मना समायेन ·(१६) सादर्श:- [सामाय- तन्न- 'लोम पशुपटजन्यबोधविषयतावच्छेदकं भवतु' इत्यादिसंकेतविषयका- दवच्छेदकतासंसर्गकवाहशवोधविषयत्वप्रकारताकसंकेतमुख्यविशेष्य लोमैति ज्ञानाल्लोमादिमुख्यविशेष्यकशाब्दवोधानुदयनाश्रयत्वसंपन्धावच्छिन्नत्वेन तादृश- शाब्दबोधविषयत्वप्रकारताया अवश्यं निवेशनीयत्वात् तत्र च लोमावच्छिन्नवि शेष्यकोषस्यैव सकेतविषयतया ग्रहेणान्यादृशबोधोत्पत्तेरनुभवविरुद्धतयेष्टापत्ते रयोगात् । एव च ‘पदार्थः पदार्येनान्वेति न तु पदार्थकदेशेन' इत्यत्र पदार्यत्वम् बोध- विषयताश्रयत्वेन राकेतविपयत्वम् । तदेकदेशत्व च बोधविपयतावच्छेदकत्वेन तयात्वरूपं तदेव शक्यतावच्छेदकत्वमित्यवधेयम् । उक्तपूर्णपक्ष पराकरोति- तन्नत्यादिना, यदि सबै तमुरयविशेष्यतासम्बन्धेन शक्तिलानमुक्तरा- त्या पदार्थान्तरान्वय प्रति मुरयविशेष्यताक्शाब्दबोध प्रति च कारण स्यात्तदा 'लोम पशुपद- जयबोधविषयतावच्छेदक मवतु' इत्याकारकसकेतविषयक यद् अयच्छदकताससर्गावच्छिन्नतादृश- बोधषिपय वप्रकारताक समेतमुर परिशेष्य लोमतिज्ञान नामाऽवच्छेदक वसब धावछिन्नबोध- विषयतात्यावच्छिन्नप्रकारतरनिरूपितविशेष्यताश्रयो लोमतिज्ञान तस्मालोमविपयको मुरयविशे व्यताक शाब्दबोधो भवदेव-उक्तसकेते लोग्नामेव मुरयविशेष्यवादन चोक्तसतिज्ञानाल्लोमवि- पयको मुरयविशेष्यताक शाब्दवोघो जायते इति तादृशशाब्दबोधानुदयोपपादनाय तादृशशाब्द वोधविषयत्वप्रकारताया आश्रयत्वसबधा छन्न नेन रूपेण निवेश कर्तव्यो यथा- पदार्या- न्तरान्वय प्रति मुरयविशेष्यताकशाब्दवाध प्रति चाश्रयत्वसवधावरिछन्नमोधविषयतात्यावछिन्न- प्रकारतानिरूपितविशेष्यतासमधेन शक्तिज्ञान कारणमिति । ननु 'लोम पशुपदज यबोधविषय- तापरछेदक भवतु' इत्याकारकसमेतविषयकादुक्तवानादपि लोमादिविषयकस्यशिष्यताका शाब्दवोधो भवतु को दोष इयाशङ्कयाह-तत्र चेति, तत्र-उक्त सकेतविषयकोत ज्ञानस्थळे लोमा वच्छिन्ना या पशुव्यक्तिम्तद्विशेष्यकवोधस्यैर सकेत्तविषयतया ग्रहेण तादृशसकतग्रहेण पशुव्यक्ति- विशेष्यप एव शाब्दवोधो जायते अयादृशबोधो पत्ते =लोमादिविशेष्यकबोधो पत्तेरनुमपनिर. द्धतया लोमादिविशेष्यकबोधोत्पत्ताविणापत्तिर्न समरती यर्थ । 'लोम पशुपदज यवोधस्पियताव. छेदक भवतु इयाकारकसकेत लोन्ना बोधविषयतान छदक वन विपयतया ताशसक्तग्रहण पशुव्यक्तिविशेष्यकलोमप्रकारक एव बोधो युक्त अर्यादू यस्मिन् योधै लोम बोधरिषयतावच्छेदक- त्वेन भासत ताश एव बोधो युक्ताताशबोधश्च पशुष्यक्तिविशेश्यक एव समाति न तु लोमवि- शेष्यक इति सार । एव चेति- एव च=आश्रय सवधावच्छिन्नबोधविषयताया पदार्थान्तरान्वयप्रयो नकर च सिद्ध 'नीलादिपदार्थ पदार्थेन घगदिनमाऽन्वति न तु पदार्थकदेशन घट यादिना' इयत्र बोध- विषयताश्रय पनव रूपेग सकेतविषय र पदार्थ वम्. तदेकदेश वम-पदार्थकदेश व च बोयविषय- ·शक्तिवादः। (४७) काण्डम.] अय घटत्वाद्युपलक्षिते: द्रव्यपदशक्त्यवगाहिनमातो घटत्वादिप्रकारकस्य घटादिपदशक्तिममातः कालिकादिसंवन्धेन घटत्वादिप्रकारकस्य च शाब्दबोधस्य चारणाय तत्सम्बन्धेन तद्धर्मप्रकारकबोधं प्रति तत्संबन्धेन तद्धर्मविशिष्टांश तत्पदवाच्यत्वावगाहि ज्ञानं कारणं वाच्यं विशिष्टांशे वत्पदवाच्यत्वावगा- हित्वं च विशेषणीभूततद्धर्मतत्संवन्धतदयंशे तदवगाहित्वरूपं वाच्यं न तु तेन संवन्धेन तद्धर्म धर्मितावच्छेदकीकृत्य तदवगाहित्वम्-घटत्वादिकं धर्मितावच्छे- तावच्छेदकत्वेन रूपेण तथात्वरूपम् संकेतविपयत्वरूपं विज्ञेयं तदेव-बोधविषयतापच्छेदकत्वमेव शक्यतावच्छेदकत्वं यथा घटत्वादी, घटघटत्यसमवायेषु त्रिषु घटपदशक्तिस्वीकाराद् घटत्वादेः पदार्थंकदेशवमेव पदार्थत्वं च घटादेरेवे यर्थः । तथा चाश्रयत्वसंबन्धावच्छिन्नबोधविषयतात्वा. वच्छिन्नप्रकारतानिरूपितभगवदिच्छीयविशेष्यताश्रयत्वं पदार्थत्वम्. अवच्छेदकत्यसबन्धावच्छिन्नबो- धविषयतात्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितभगवदिच्छीयविशेष्यताश्रयत्वं पदार्थैकदेशत्वमिति सिद्धम् । संप्रति यदूपेण शक्तिज्ञानस्य शाब्दबोधहेतुत्वमस्ति तद्रूपनिरूपणमारमते-अथेन्यादिना । ननु घटत्वोपलक्षिते घटे नाम घटत्वोपलक्षितघटविषयकं यद् द्रव्यपदशक्तिज्ञानं तदपि यथार्थ- खात् ममेव तादृशद्रव्यपदशक्तिज्ञानाद् द्रव्यत्वप्रकारक एव बोध इष्टः-द्रव्यपदसंकेते द्रव्यत्वस्यैव प्रकारतया मानाद् न तु घटत्वप्रकारकोपि बोध इति घटस्योपलक्षितविषयकद्रव्यपदशक्तिज्ञानाद् घटत्वप्रकारकयोधोत्पत्तेर्वारणाय तया घटपदशक्तिज्ञानादपि समनायसंबन्धेनैव घटस्वप्रकारकत्रोधो नाम समवायसंबन्धावच्छिन्नघटत्वनिष्टप्रकारताफ एव बोध इष्टः- घटपदसंफेते प्रकारतावच्छेद- फसंवन्धत्वेन समवायस्यैव प्रवेशाद् न तु कालिकादिसंबन्धेनापि घटत्यप्रकारकबोध इष्ट इति घटपद- शक्तिज्ञानादपि कालिकादिसंबन्धावच्छिन्नघटत्यनिष्टप्रकारताकत्रोधोत्पत्तोरणाय तत्सम्बन्धेन- समवायसंपन्धन तद्धर्मप्रकारबोधम् घटत्वादिधर्मप्रकारकबोधं प्रति तत्संबन्धन-समवायसंबन्धन तद्धर्मविशिष्टांशे पटवादिधर्मविशिष्टा या घटादिव्यक्तिस्तद्विपयकं यत् तत्पदयाच्यावानगहि='सम- वायेन घटत्वरिशिष्टो बटो घटपदयाच्यः' इत्याकारकं शक्तिज्ञानं तस्यैव कारणत्वं वक्तव्यं तया च द्रव्य- पदसकेते द्रव्यत्तस्यैपायन्छेदकत्वेन भानाद् द्रव्यपदशक्तिज्ञानाद् घटत्वप्रकारकबोधस्यापत्तिर्नास्ति तया घटपदसकेते प्रकारतावच्छेदकसंवन्धत्येन समयायस्यैव भानाद् घटपदशक्तिज्ञानात् काटि- फादिसंबन्धेनापि घटस्वप्रकारकबोधस्यापत्तिर्नास्तीत्यर्थः । तत्संबन्धन तद्धर्मविशिष्टांशे तत्पदनान्य- सागाहित्वं परिकरोति-विशिष्टांश इति,विशेषणीति-विशेषगीभूतो यो घटत्यादिरूपो धर्मस्तादशध- मस्य च व्यक्तौ यः समनायम्पः संबन्धस्तयोर्धमिभूताच या घटादिव्यक्तिस्तेषु विश्वेर तदवमाहिवरू- पम्-घटादिपदनान्यापागाहित्यरूपं विशिष्टांशे तापवाच्यत्वावगाहित्वं वक्तव्यं न तु तेन समवाय- संबन्धेन तदर्मम्-घटत्यादिकं धर्मितावन्डेदकीकृत्य अमिताव छेदकमानं कृत्वा तदवगाहित्वम् = घटादिपदाग्यावागाहित्वरूपम्-अर्याद् घटत्वं समवायसंबन्धेन धर्मितावच्छेदकं मत्वा समवाये ·(४८) सादा:- [सामान्य- दकीकृत्य द्रव्यादिपदशक्तिज्ञानस्यापि कालिकादिसंघन्धेन घटत्वादिक धर्मिता- वच्छेदकीकृत्य घटादी घटादिपदाक्तिग्रहस्पापि च प्रमात्वेनोक्तातिप्रसङ्गा. ऽवारणात् । एवमपि घटत्वांशे निर्मितावच्छेदकका प्रमेयत्वादिधर्मितावच्छेदककाच्च घटत्यविशिष्ट पटव्यक्तिमानविषयकघटपदशत्तिज्ञानस्य समवायमबन्धन घटत्यप्रसारक्योध प्रति कारणाय न वक्त पमन्यथा-घटाव धर्मितावच्छेदकीकृत्य घटविषयकं यद् द्रव्यपदशक्तिज्ञान तदपि यथार्थत्वात् प्रमैन-घटस्य द्रव्यत्वादिति घटत्योपलक्षितविषयादव्यपदशक्तिज्ञानादपि घटत्वप्रकार- कत्रोध आपद्यत न चेतदिष्टम्-द्रव्यपदशक्तिज्ञानाद् द्रव्य वमकारकत्रोधस्यैपेष्ट वात्, तथा काटि- कसबन्धेनापि घटार बढे वर्तत एवेति कालिकमबन्धैन नढाल धर्मितावच्छेदक मत्या घटादो- घटविषयक यद् घटपदशक्तिज्ञान तदपि यथार्थत्वात् प्रमैनेति घटपदशक्तिज्ञानात् कालिकसब- न्धेनापि घटालाकारकबोध भापयेत न चतदिष्टम्-वटपदशक्तिज्ञानात् समनायसन्नर घट. (वप्रकारकनोधस्येष्टत्यात्, यदा तु विशेषणीभूततद्धर्मतत्सबन्धतर्मित निषेत्र तत्पदयाच्यत्वावगाहि. ज्ञानम्य तत्सब-वेन तद्धर्मप्रकारक्वोध प्रति कारणत्यमुच्यते तदा तु द्रव्यपदसकेते द्रव्यत्वस्यैवा. बछेदकत्वेन भानाद् घटनस्य चाऽमानाद् द्रव्यपदशक्तिज्ञानाद् घटत्यप्रकारकबोधस्यापत्तिर्नास्ति तया घटादिपदशक्तिज्ञान सबन्धाशे समवायविषयकमेव भवति घटपदशक्तिज्ञानात् समयायाति. रक्तकालिकादिसा पेनापि घटत्वप्रकारको सम्यापत्तिर्नास्तीति । उक्तातिप्रसङ्ग =द्रव्यपदशक्ति- ज्ञानाद् घटत्यप्रकारकबोधातिमसङ्गो घरपदशक्तिहानात् कालिकादिसरन्येन घटत्वप्रकारको धातिप्रसङ्गश्च । तासबन्धन तद्धर्मप्रकारकबोध प्रति विशेषणीभूततधर्मत समन्वतद्धर्मिषु विश्वा तत्पदवाच्यता- वगाहिशक्तिज्ञानस्य कारणत्वस्वीकारेणोक्तातिप्रसङ्गयोरिणे कृतेपि दोपातर किं वेष्टगोधस्यानुप- पत्तिमुद्घाटयति-एवमपीन्यादिना । तया हि घटघटत्वसमवायेषु विष्वपि शक्तिस्वीकारपक्षे-मा- श्रयासबन्धा उन्नयोधविषयतावावन्छिनाकारतानिरुपितविशेष्यता घटे अपच्छेदक वसाधाप- नियोधविषयतावावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यता घटेये स्वनिष्टापच्छेद्यतानिरूपितापच्छेद. कतावच्छेदकवसनन्धावा उन्नयोपविश्यताचावच्छिन्नप्रकारतानिरूपविशेष्यता च सयवार्य प्राप्ता तत्र घटे तु विशेष्यता युक्तैव-विशेष्यताया' सारन्छिन्नावनिरमाद् धनिष्ठविशेष्यतायाध घट- त्यावच्छिनत्वात, पढत्ये या विशेष्यता तयापि घटत्य धर्मेण सावच्छिनौव भवितव्यमिति घटत्वस्य वटल वरूणोपस्थितेरपेक्षा प्राप्ता घटत्यात्य घटत्वत्वरूपेगोपस्थिन्यमावदशाया शाब्दबोधा- नुपपत्ति , एतदोपरिनिहर्षिया ययुक्तप्रकारेण घटत्वे विशेष्यता त्यस्वा प्रकारता स्वीक्रियत तदा जात्यऽवण्डोपाधिनिष्ठप्रकारताया निरवच्छिन्नत्वस्वीकारेण घटत्वस्य च जातिरूप चाद घरवन्वेन रूपेणोपम्धिन्यपेक्षाभावाद् घटस्यत्येन रूपेणानुपस्थितिदशाया शाब्दबोधानुपपत्तियारणे ·काण्डम् .] शक्तिवादः। (४९) धादिपदनिरूपितवाच्यताग्रहात तत्प्रकारकबोधवारणाय स्वरूपतो घटत्वादिन- कारकबोधे घटत्वत्वाचवच्छिन्न(मकवाच्यत्वग्रहापेक्षोपया तथा च घटत्वत्वाद्य- नुपस्थितिदशायां घटादिपदाच्छाब्दवोधानुपपत्तिः । . कृतेपि समवाये या विशेष्यता तयापि सावच्छिन्नया भवितव्यं तदवच्छेदकसमवायत्वं च नित्य- संबधत्वमेवेति नित्यसंवन्धत्वरूपेण समवायानुपस्थितिदशायां शाब्दबोधानुपपत्तिः, समवाये प्रकार- तास्वीकारपक्षेपि जात्यखण्डोपाधिनिष्व प्रकारता निरवच्छिन्ना भवति समवायस्तु न जातिर्न वाऽखण्डोपाधिः- सबन्धविशेषरूपत्वादिति समवायनिष्ठया प्रकारतयापि नित्यसंबन्धत्वरूपसमया- यत्वेन सावच्छिन्नयैव भवितव्यमिति समवायस्य नित्यसंबन्धत्वरूपेणानुपस्थिनिदशायां शान्द- बोधानुपपत्तिस्तदवस्यैव, शक्तिज्ञानोपस्थितिशाब्दवोधानां च सगानरूपतानियम इति केन रूपेण शक्तिज्ञानं कारणमिति पूर्वपक्षाभिप्रायः । घटत्वांशे घटत्वविषयकं यनिर्धर्मितावच्छेदकक नाम यस्मिन् घटादिपदनिरूपितवाच्यताज्ञाने घटत्वे धर्मितावच्छेदकत्वेन कोपि धर्मो न भासेत तादृशशक्तिज्ञानादपि शान्दबोधो नेष्टः-घट- त्वांशे तादृशनिर्धर्मितावच्छेदकशक्तिज्ञानाद् घटत्वांशे निमितावच्छेदकक एव शाब्दबोधः स्या निमितावच्छेदककशाब्दबोधस्य च स्वविरोधिज्ञानप्रतिबन्धकत्वाभावेनोपयोगाभावात् तथा यस्मिन् शक्तिज्ञाने घटत्या प्रमेयत्वादिक धर्मितावच्छेदकत्येन मासेत तादृशादपि घटाढिपदनिरू. पितवाच्यतामहात् शाब्दबोधो नेष्टः-तादृशशाब्दबोधे घटत्वस्य प्रमेयत्वेन भानं स्यात् घटत्वस्य प्रमेयत्वेन च भानासभा एवेति घटत्याशे निर्धर्मितावच्छेदककशक्तिज्ञानाद् घट- वाशे निर्मितावच्छेदककबोधनारणाय घटत्याशे प्रमेयत्वादिधर्मितावच्छेदककशक्तिज्ञानात् प्रमेयत्यादिप्रकारकबोधवारणाय च स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारकत्रोधे नाम यस्मिन् शाब्द- बोधे घटत्यं घटत्वत्यादिरूपेण न मासते किं तु स्वरूपेणैर मासेत तादृशवोधार्थमपि घटत्वत्ता- धवनिम्नधामकवाच्यत्वप्रहापेक्षा स्वीकार्या अर्थात् यद्यपि शाब्दयोधः स्वरूपत एव घटत्वप्र- कारक इष्टस्तयापि वाच्यत्वग्रहः घटत्वविषयकं शक्तिज्ञान तु घटत्यत्वावन्छिनधार्मिकमेन स्वीकार्य तया च शक्तिज्ञानशाब्दबोधयोः समानप्रकारकत्वनियमाद् अनान्छिन्नवटयविषयकोपि शान्द- बोधो न भविष्यति प्रमेयत्वादिप्रकारकचटत्यविषयकोपि शाब्दबोधो न भविष्यति शक्तिज्ञानेन घटत्वाचावच्छिन्नस्यैव घटत्यायामलनात् तया च-घटत्याशे घटन्यत्यावचिन्नधामकशक्तिज्ञाने स्वीकृते च शान्दबोधार्थ घटसस्य घटत्रवेनैव स्पेयोपस्थितरपेक्षा प्राप्तेनि :घटस्वत्वाचनुपस्थि- तिदशायां घटादिपदाडान्दवोधानुपपत्तिरित्ययः । नन्वर्थविशेष्यकात्तिज्ञानस्य शाब्दयोधहेतुत्यै हि घटत्यविषयकतिज्ञाने घटत्वस्य विशेष्य- तया भागाद् विशेष्यतायाश्च तान्त्यिनियमाई घटन्यन्यायनुपस्थितिदशायां शाब्दयोधानुपा पत्तिरम्तीविनाविशेष्यकात्तिानास शादयोधहेतु वक्ष्यामः किं तु पदविशेष्यत्तिज्ञानस्य ·(४८) साद:- [सामान्य- दुकीकृत्य द्रव्यादिपदशक्तिज्ञानस्यापि कालिकादिसंघन्धन घटत्यादिकं धर्मिता- वच्छेदकीकृत्य घटादी घटादि पदाक्तिग्रहस्यापि च प्रमात्वेनोक्तातिप्रसङ्गा- वारणात् । एवमपि घटत्यांशे निर्मितावच्छेदककात ममेयत्वादिमितावच्छेदककाञ्च घटवरिशिष्ट व्यक्तिमानविषयकपटपदशतिज्ञानस्म समयायसबर्धन घटत्वप्रकारक्वोध प्रति कारणाय न यतव्यमन्यया-घटत्व धर्मिताय छेदशीकृत्य घटविषयकं यद् द्रन्यपदशक्तिज्ञान तदपि यथार्थवान् प्रमैन-घटस्य द्रव्यत्नादिशी घटत्योपक्षितविषयकदव्यपदशक्तिज्ञानादपि घटत्वप्रार फबोध आपद्येत न चैतदिष्टम्-द्रव्यपदशक्तिज्ञानाद् द्रव्यत्यप्रकारकबोधम्यष्टरमात्, तथा कालि. कसनन्धेनापि घटान घटे वर्तत एवेति काटिकसमन्धेन घाव धमितावच्छेदक मत्या घटादी- घटविषयक यट् पत्पदशक्तिहान तदपि यथार्थत्वात् प्रमैति घटपदशक्तिज्ञानात् कालिकसव- न्धेनापि पत्रकारकबोध आपयेत न चैतदिष्टम्-वटपदशक्तिज्ञानात् समवायसन नेर घट. स्थप्रकारकोधस्येष्टनात्, यदा तु विशेषगीभूततर्भतत्सबन्धतद्धर्मिषु तिष्पर तत्पदयाच्यत्वावगाहि. ज्ञानम्य तरसबन्धन तद्धर्मप्रकारकबोध प्रति कारणवमुच्यते तदा तु द्रव्यपदसफेते द्रव्यत्वस्यैना- वछेदकवेन भानाद् घटत्वस्य चाऽमानार्दै द्रव्यपदशक्तिज्ञानाद् घटत्यप्रकारक्योधस्यापत्तिर्नास्ति तया घटादिपदशक्तिज्ञान सबन्धाशे समवायविषयकमेव भवतीति घटपदशत्तिज्ञानात् समवायाति. रिक्तकारिकादिसा पेनापि घटत्यप्रकारकनोधस्यापत्तिर्नास्तीति । उक्तातिप्रसङ्ग =द्रव्यपदशक्ति- ज्ञानाद् धत्त्वप्रकारकबोधातिप्रसङ्गो व पदशक्तिज्ञानात् फारिकादिसब चेन घटत्वप्रकारको घातिप्रसङ्गश्च ! तसाधन तद्धर्मप्रकारक्वोध प्रति विशेषणीभूततधर्मतसमवतद्धर्मिषु त्रिष्येव तत्पदनाच्याना- वगाहिशक्तिज्ञानम्य कारणत्यस्वीकारेणोक्ता तिप्रसङ्गयोरिणे कृतेपि दोषान्तर किं वेष्टबोधस्यानुप पत्तिमुद्घाटयति एवमपीत्यादिना । तथा हि घटवरत्वसमवायेषु विष्वपि शक्तिस्वीकारपक्षे-या- श्रयत्वसमन्धावच्छिन्नबोधविषयतालावच्छिन्नप्रभारतानिरूपितविशेष्यता घटे अपच्छेदकत्यसबन्धाव- छिनरोधविषयतास्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यता घटेत्ये स्वनिष्टारच्छेद्यतानिरूपितापच्छेद- कतावच्छेदक नसबन्धावच्छिन्नयोपिययतात्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपविशेष्यता च सपनाये प्राता तत्र घटे तु विशेष्यता युक्तैर-विशेष्यताया साव िउनवनियमाद् घनिष्ठविशेष्यतायाश्च घट- वामच्छिन्नत्वात, घटत्वे या विशेष्यता तयापि घटत्व धर्मेण सापच्छिनये भवितव्यमिति घनत्वस्य घटत्व वरूपणोपस्थितेरपेक्षा प्राप्ता घटत्वस्य घन्वरूपेगोपस्थित्यमावदशाया शाब्दबोधा. नुपपत्ति , एतदोपरिनिहींर्पया यद्युतप्रकारेण घटत्ये विशेष्यतां त्यक्त्या प्रकारता स्वीक्रियते तदा जात्यऽग्वण्डोपाधिनिष्ठाकारताया निरमच्छिन्नत्यम्पीकारेण घटत्वस्य च जातिरूपत्वाद् घनत्व वेन रूपेणोपम्धिन्यपेक्षामावाद् घटस्वत्वेन रूपेगानुपस्थितिदशाया शाब्दबोधानुपपत्तियारणे ·काण्डम्.] शक्तिवादः ! (४९) घटादिपदनिरूपितवाच्यताग्रहात तत्प्रकारकबोधवारणाय स्वरूपतो घटत्वादिम- कारकयोधे घटत्वत्वाचवच्छिन्नधामकवाच्यत्वग्रहापेक्षोपया तया च घटत्वत्वाद्य- नुपस्थितिदशायां घटादिपदाच्छान्दवोधानुपपत्तिः । कृतेपि समनाये या विशेष्यता तयापि सावच्छिन्नया भवितव्यं तदवच्छेदकसमवायत्व च नित्य- संबधत्वमेवेति नित्यसंबन्धनरूपेण समवायानुपस्थितिदशायां शाब्दबोधानुपपत्तिः, समवाये प्रकार- तास्वीकारपक्षेपि जात्यखण्डोपाधिनिष्ठेव प्रकारता निरवच्छिन्ना भवति समयायस्तु न जातिर्न वाऽखण्डोपाधिः- संबन्धविशेषरूपत्वादिति समनायनिष्ठया प्रकारतयापि नित्यसंबन्धत्वरूपसमवा- 'यलेन सावच्छिन्नयैव भवितव्यमिति समवायस्य नित्यसंबन्धत्वरूपेणानुपस्थितिदशायां शाब्द- बोधानुपपत्तिस्तदवस्यैव, शक्तिज्ञानोपस्थितिशाब्दबोधानां च समानरूयतानियम इति केन रूपेण शक्तिज्ञानं कारणमिति पूर्वपक्षामिप्रायः । घटलांशे-घटत्वविषयकं यनिर्धर्मितावच्छेदककं नाम यस्मिन् घटादिपदनिरूपितवाच्यताज्ञाने घटत्य धर्मितावच्छेदकत्वेन फोपि धर्मो न भासेत तादृशशक्तिज्ञानादपि शाम्दबोधो नेष्टः-घट- त्यांशे तादृशनिर्धर्मितावच्छेदककशक्तिज्ञानादू घटत्वाशे निमितावच्छेदकक एव शाब्दबोधः स्याद् निर्मितावच्छेदककशाब्दयोधस्य च स्वविरोधिज्ञानप्रतिबन्धकस्वाभावेनोपयोगाभावात् तथा यस्मिन् शक्तिज्ञाने घटत्वांश प्रमेयत्वादिकं धर्मितापच्छेदकत्वेन मासेत तादृशादपि घटादिपदनिरू. पितवाच्यताप्रहात शाब्दबोधो नेष्टः-तादृशशाब्दबोधे घटत्यस्य प्रमेयत्वेन भानं स्याद् घटत्वात्य प्रमेयत्वेन च भानासंभव एवेति घटत्यांशे निर्मितावच्छेदककशक्तिज्ञानाद् घट- शे निर्धामतावच्छेदककबोधवारणाय घटत्याशे प्रमेयत्वादिमितावच्छेदककशक्तिज्ञानात् प्रमेयत्वादिप्रकारकबोधवारणाय च स्वरूरतो घटत्यादिप्रकारकबोधे नाम यस्मिन् शाब्द- बोधे घटत्वं घटत्वत्वादिरूपेण न भासते किं तु स्वरूपेणैर भासेत तादृशबोधार्थमपि घटत्यत्वा- यवस्टिनधार्मिकवाच्यत्वप्रहापेक्षा स्वीकार्या अर्थात् यद्यपि शाब्दबोधः स्वरूपत एव घटत्वप्र- कारक इष्टस्तयापि वाच्यत्याहः घटायविषयकं शक्तिज्ञान तु घटत्यत्वावच्छिन्नधर्मिकमेव स्वीकार्य तथा च शक्तिज्ञानशाब्दबोधयोः समानप्रकारकत्वनियमाद् अनवन्छिन्नघटत्यविषयकोपि शान्द- योधो न भविष्यति प्रमेयत्वादिप्रकारकपटत्वविषयकोपि शाब्दबोधो न भविष्यति शक्तिज्ञानेन घटत्वत्वावच्छिन्नस्यैव घटवस्याऽऽकलनात् तथा च घटत्यांशे घटत्वत्यावच्छिन्नधर्मिकशक्तिज्ञाने सीहत च शान्दयोधार्थ घटत्वस्य घटत्यत्वेनैव रूपेणोपस्थितेरपेक्षा प्राप्तेनि घटत्यत्वायनुपस्थि- निदशायाँ घटादिपदाच्छान्दयोधानुपपत्तिरियर्थः । नन्वर्थविशेष्यफराक्ज्ञिानस्य शान्दवोधहेतुत्वे हि घटत्यविषयकशक्तिशाने घटस्वस्य शिष्य- तया भागाद् विशेष्यनायाच सापछि नवनियमा घटत्वन्यायनुपस्थितिदशायां शाब्दबोधानुप, पत्तिरतानि नाविशयकमाकिरानस्य शाब्दबोधहेतुत्वं वक्ष्यामः किं तु पदविशेष्यकशक्तिज्ञानस्य ..

·सादर्श- [सामान्य- न च घटपदांश घटादिवाचकताज्ञानमेव शाब्दबोधहेतुः, एवं च वरूपतो घदत्यादिमकारकतीधे पाचकत्वांडो स्वरूपतो घटत्यादिप्रकारकज्ञानस्यैव हेतुत्व- मिति घटादिपदजन्यपोधे घटत्वत्वाद्युपस्थितेन पेक्षेतिवाच्यम् , एवमपि घयदि पदाशे समवायवाचकताप्रकारकज्ञानस्य शाब्दबोचे घटत्वादिसंबन्यतया स्वरू पतः समवायभानप्रयोजकताया वाच्यतया समवायवाचक्ताज्ञाने च वाचकता- शे समवायस्य स्वरूपता प्रकारत्वासंभवेन नित्यसंवन्धत्वरूपसमवायत्वेनैव सम- वायावगाहिताया उक्तममचायभानप्रयोजकत्वस्योपगन्तव्यतया तदनुपस्थितिद- पदविशेष्यकात्तिज्ञाने च पदस्थैर विशेष्य भानाद घटवस्य च प्रकारतयेर भानात् प्रकारतायाश्चाऽनवच्छिनाया अपि समनादऽनवच्छिन्नप्रकारताकवोधस्य स्वविरोधिज्ञानप्रति बधकरपस्यापि स्वीकाराच न घटत्वस्य घटस्यत्वेन रूपेणोपस्थितरपेक्षेति न घरस्वत्वाद्यनुः पस्थितिदशाया शान्दयोधानुपपत्तिरित्यभिप्रायेणाशङ्कयाह- न चति । घटपदाशे धादिवाचक ताज्ञानम्-पदविशेष्यकशक्ति ज्ञानम्- 'घटपद घटत्वावच्छिनवाचकम् ' इति । एव च पदविशे. ध्यकशत्तिज्ञानस्य शाब्दबोधहेतु च । स्वरूपतो घटत्यादिप्रकारबोधे यरूपत एव घटस्वादिक प्रकारो यस्मिन् तादृशशाब्दबोध प्रति । वाचकत्वाशे स्वरूपतो घटत्यादिप्रसारकज्ञानस्यैव चाच- कल्वविषयक यत् सरूपतो घटत्यादिप्रकारक शत्तिज्ञान तस्यैव शाब्दबोधहेतुत्यमिति घटादिपद जन्यबोध घटादिपदजन्यत्रोध प्रति घटत्वलायुपस्थितेनाऽपेक्षत्पन्वय । 'स्वनिष्टारछेदकतानि- रूपितायच्छेद्यत्वसबर्धन घटत्वावच्छिन्ना या घत्पदजन्यत्रोधविषयता तादृशोधविषयतानिरू पको यो बोधस्तादृशोधजनकत्वनिष्टप्रकारतानिरूपितमगरदिच्छीयविशेष्यतावद् घटपदम् । तादृशविशेष्यतासबन्धेन घविशिष्टं घटपदम् । इत्येव या पदविशेष्यकशतिज्ञानस्वरूपं वक्तव्यम् । पदपिशष्यकशक्तिज्ञानपक्षेपि दोषमुद्घाटयति-- एमपीति, एवमपि पदविशेष्यक- शक्तिज्ञानस्य शाब्दयोधकारणत्व स्वीकृत्योक्तरीत्या घटत्ववाद्यनुपस्थितिदशायामपि दाब्दवोधोप- पादने कृतेपि घटघटत्वसमवायेषु त्रिवेव घटपदशक्तिरस्त्येव घरपदज यशाब्दबोधे च समवायोपि भासते एवेति स्वीकारात् शाब्दबोधे घरवादिसम्यतया घटानुयोगिकपत्यप्रतियोगिकसब धे- वरूपेण यत् सरूपत समवायो भासते तादृशसमायमानप्रयोजकता घटादिपदाशे धादिप दरिषयक घटादिपदविशेष्यक यत् समवायवाचकताप्रकारकं शक्तिज्ञान तस्यैव वक्तव्या. समाय- वाचकताज्ञाने-उक्तशाब्दयोधकारणीभूतसमपायवाचकताप्रकारफशत्तिज्ञाने च वाचकताशे सम- वायस्य जात्यखण्डोपाध्यतिरिक्तत्वात् स्वरूपत प्रसारवासमवेन निन्यसन्धावरूपसमयत्वेनेय रूपेण शक्तिज्ञाने या समसायावमाहिता तस्या एवं उक्तसमवायमानप्रयोजकत्वमुपग तव्यमिति समवायनिष्ठप्रकारताया नित्यसंबन्धवरूपसमराय ना उन्नत्वात् समवायस्थ समायत्वेनेर रूपेण शक्तिज्ञानविषयत्वात् तदनुपस्थितिदशायाम्-समवायत्यानुपस्थितिदशाया घगदिपदा.

·काण्डम् .] शक्तिवादः। (५१) शायां घटादिपदाच्छाब्दयोधानुपपत्तिः, तया च केन रूपेण शक्तिधियो हेतुता? अत्रोच्यते-तत्सम्बन्धेन तद्धर्मप्रकारकशाब्दवोधे तत्संवन्धावच्छिन्नतद्धर्मनि- ष्ठावच्छेदकताकस्वजन्यवोधविषयत्वप्रकारतानिरूपितेच्छाविशेष्यतात्वावच्छिन्न- संसर्गकतत्सम्बन्धावच्छिन्नतद्धर्मनिष्टमितावच्छेदकताकपदप्रकारकज्ञानत्वेन विषयताविशेपसंसर्गकाऽर्थविशेष्यकशक्तिज्ञानस्य हेतुता, ईदृशशक्तिग्रहे च संव- च्छादवोधानुपपत्ति , तथा च तत्र-शाब्दयोवे-शाब्दबोध प्रति शक्तिज्ञानस्य केन रूपेण हेतुतेन्यन्वय । समायस्प नित्यसवन्धत्व तार्किक एच जानातीति तार्किकातिरिक्तम्प नित्यसनन्य- स्वरूपेण समवायोपस्थितिरेव न सभपतीति मान. | समनायनिष्ठया विशेष्यतयापि साउिन्नयैर भवितव्यं पदविशेष्यकशक्तिज्ञाने तु समवाय प्रकारतयेत्र भासते प्रकारता च जात्यखण्डोपाधि- निष्टैनानाउिन्ना भवति समायश्च न जातिनवाऽखण्डोपाधिरिति समायनिष्ठप्रकारतयापि साच्छिन्नयैत्र भवितव्यमिति समनायस्य स्वरूपत. प्रकारवासभर. प्रदर्शित. । घटपदे समय- वाचकतास्त्येवेति घटरदविशेष्यकं सम्बायभानप्रयोजक गतिज्ञान समवयवाचकताप्रकारक विजयम् ,समवायस्य प्रकारत्य च वाचकताया विज्ञेयम् । अर्थविशेष्यकशत्तिज्ञानस्य शान्दवोधहेतुतामाश्रित्य समाधत्ते- अनोन्यत इत्यादिना । तत्स- बन्धेन यथा समवायसरन्धेन तद्धर्मप्रकारकशाब्दयोधे घटस्वादिधर्मप्रकारकघटादिविशेष्यकशान्द- वोव प्रति तासरन्यायपिउना-ममवायसन्याच्छिना या तद्धर्मनिष्ठा घटनादिधर्मनिष्टाऽ छेद- कता (पोवविषयतावच्छेदकना तादृशानन्दकताको य जन्य घटादिपदजन्यो बोधस्तादृश- बोगस्य घटादौ यद्विषयाव तादृशमोधविषयत्वनिष्ठा या प्रकारता ताराप्रकारतानिर पिना या विशष्यतात्यायच्छिन्ना भगवदि-गीयविशेष्यता तादृशविशेष्यताससर्गक तथा त सब-वान्टिना- समनायसबन्धावनिम्ना या तद्धर्मनिष्टा घटत्यादिधर्मनिष्टा धर्मितावच्छेदकता (विशेष्यतापन्ठे- दकता ) तादृशर्मितापच्छेदकताफ यत् पटप्रकारक 'उक्त विशेष्यनासन्धेन घटपदविशिष्टो घट.' इत्याकारक ज्ञानम् अर्थविशेष्यकशत्तिज्ञान तादृशज्ञानवेन रूपेण विषयतापिरोपसमर्गक- स्य भगरदिच्छीयविशेष्यतासतर्गकस्याविशेष्यकशत्तिज्ञानस्य हेतुता स्वीरियने इत्यन्चयः, उत्तपदप्रकारकस्य विषयताविशेषससर्गकार्थविशेष्यक्शत्तिज्ञानम्प हेतुतेत्यर्थः। तत्सम्बन्चाउन- तदुर्मनिष्टारच्छेदकतास्तत्रदजन्यनोधरिपक्तानियमकारतानिरूपितमगरदिन्टीयविशे पनासम्प्रत्ये- न घटपदविशिष्टो घट.' इत्येव शक्तिज्ञानस्वाप कायम, बटे टक्तविशे यताउताति तामविशे- प्यतासम्बन्धन घटो घटादपिगिष्टो विज्ञप । पिपपनाविशेमसर्गकार्यनिशे यकशक्तिमानस्य हेतुना पीटना ताशशक्तिज्ञानस्य स्वरूप च नासम्पत्याय िउनन्यादिना प्रदर्शितम् । अर्थ- शिपाशक्तिशाने पदमर्थे विपयनाविशपेग अगादि टीयविशंग्यतासम्पन्न प्रसारो भवतीति साशशक्ति ज्ञान विषयताविशेषमसर्गक विनेयम् । एतदभिप्रायगर सम्पमापे विगेरावार- रिउननमर्गकेन्युजम् । समायस्य समपाय नोपस्थितेरपेशामामाह-शेति, ईसागरिहे .

·(५२) साद:- [सामान्य- न्यवदकर्तपवाच्छिन्नत्वांशे समवायभानात् सस्पतोपि तस्य तयाभानसंभवेन समवायत्वोपस्थिताऽपेक्षेति सामञ्जस्यम् । 'द्रव्यपदाद् द्रव्य बोदव्यम्' इत्याकारताप्रयोजकद्रव्यपदजन्यवोधविषय त्वीपभगवदिच्छामकारता न घटत्वावच्छिन्नविषयत्वनिष्ठा अपि तु द्रव्यत्वाव- च्छिन्नविपयत्वनिष्ठवेति । द्रव्यपदजन्यबोधीपनटत्वावच्छिन्नविषयत्वनिष्ठमकार- , उक्तरूपार्थविशेश्यकात्तिज्ञाने समपाया उन पाशेपटत्यादिधर्मनिष्ठधर्मितारछेदकतानिष्ठ यासमवायसम्बन्धार िउन्नत्य तादृशा उन्नत्वाशे सम्बन्धघटकतयैर-सम्बन्धरूपेणैर-समर्गतयेय मानात् तथा च तस्य समायस्य स्वरतोषि-सम्मायरूपेणापि तया संसर्गतया मानसम्भोग समनायपेन रूपेणोपस्थित क्षेति समवायस्य स्मपायावेन रूपेणानुपस्थितिदशायामपि न शान्दमोधानुपपत्तिरियर्थ जात्यविण्डोपाध्यतिरिक्तपदार्थनिष्ठया प्रकारता सापनि भवतीति नियमपि संसर्गतापि सान्निा भग्नीति नियमाभागात् समपाये चात्र ससर्गताय एस स्वीकारान समनायवोपस्थितरपेक्षेति भार । द्रव्यपदात् प्रदर्शिता घटत्यप्रकारकोधापत्ति पराकरोति- द्रव्यपदादिति, शक्तिज्ञाननिष्ठा या 'दव्यपदाद् द्रव्य योद्धव्यम्' इत्याकारता तादृशाकारताप्रयोजको यो द्रव्यपदजन्यो योधता- दृशवोधस्य या पित्यता तादृशविषयता निष्टा या भगवदिलीयविशेष्यतानिरूपिता प्रकारता सा प्रभारसा घरचा छन यद् घनिष्ठ बोधनियत्वं तन्निष्टा न भाति किं तु द्रव्यमावच्छिन्न यद् द्रयनिष्ठ बोधविपयात तनिष्ठय भवति-द्रव्यपदज यो प्रविषयताया द्रव्य पावउिनवनिय- माद् घटत्वाना उन नाच द्रव्यपदशक्तिज्ञाने द्रव्यस्य द्रव्य वनैप भानाद् घन न चाऽभानादि- ति द्रव्यपदात् 'द्रव्यपदाद् द्रव्य बोध्यम्' इत्याकारकशक्तिनानेन द्रव्यत्वप्रकारक एव शाब्द वोध सभवति न घालपकारक इत्यर्थ । यद्युक्तप्रमारता घरवारछिन्नविषय पनिष्टा स्यात्तदा द्रव्यपदाद् घटवप्रकारक्वोध स्यादपि न चैवमम्ति, तत्पदज यबोधविषय पनिष्टा प्रकारता यधर्माव िउन्नविषयत्ननिष्ठा माति तद्धर्मप्रकारक एर बोयो भवतीति नियमस्तथा मगादि लीय- रिशेष्यतानिरूपिनाकारता यारदजन्ययोधविषयावनिष्टा भवति तद्धर्मा उन्नविषयत्वनिष्टव माति किंवा तपहज यबोधविषयत्वनिष्टा प्रभारता यापदज यगोपविषयत्वनिष्ठाकारतानिरूपरुभगव- दिलीय पैशेष्यतानिरूपिता भवति तद्धर्माछिन्नविषयत्वनिष्टैर भरतीति नियम इति द्रव्यपद- जन्यको विषय पनिष्टा प्रकारता द्रव्यपद न यबोधविषयत्वनिष्टप्रकारतानिरूपकम्गवदिच्छीयविशे. ध्यतानिरूपिता भनति द्रव्यमान छन्नविषयत्वनिष्टा च भवता ति द्रव्यपदाद् द्रव्यत्वप्रकारक एय बोषो जायते न घठत्वप्रकारक इत्यभिप्रय । घरविशष्यक द्रव्यपदप्रकारकं दशत्तिज्ञान तु न प्रमात्मक माति येन व्यपदादभार स्य घटत्वप्रकारक्योधः स्यादित्याह-द्रव्यपदेति, द्रव्यपदाद् घर प्रकारक्योध प्रति 'पपदज यबोधीयघटत्याच्छिन्नविषयत्वनिष्टप्रभारतानिरूपितमगवदि;

·काण्डम्. ] . शक्तिवादः। तानिरूपितभगवदिच्छीयविशेष्यतात्वावच्छिन्नसंसर्गेण घटत्वावच्छिन्ने द्रव्यपद- प्रकारकं ज्ञानं संसर्गतावच्छेदकपटकपटत्वावच्छिन्नत्वांशेभ्रम एव । न च द्रव्यपदजन्यविभत्त्युपस्थापितैकत्वादिप्रकारकव्यत्वावच्छिन्नविशेष्य- कमोधीया या एकत्वावच्छिन्नद्रव्यत्वावच्छिन्नविषयता सापि द्रव्यपदजन्यवोधी- यद्रव्यत्वावच्छिन्नविषयतात्वेन भगवदिच्छाविपयः एवं च द्रव्यपदजन्यनोधी- यैकत्वावच्छिन्नविषयत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितभगवदिच्छाविशेष्यतासम्बन्धेनेक- त्वादिमतो द्रव्यपदवत्वाद् द्रव्यपदादभ्रान्तस्य पदान्तरानुपस्थितैकत्वप्रकारे- च्छीनिशेष्यतालामच्छिन्नससर्गेण द्रव्यपदविशिणे घट इत्याकारकशक्तिज्ञानस्य कारणत्व वक्तव्यम् एतादृगशक्तिज्ञाने ससर्गता भगादि ठीयविशेष्यताया प्राप्ता तादृशससर्गताव छेदक चान घटत्यावा उन्नविपयत्यनिष्ठप्रकारतानिरूपित उमेर घरत्व च तद्घटकमिनि ससर्गला छेद- कघटकघटनेन यद् द्रव्यपदजन्यरोवरिपयत्वस्या उन्नर तद् बारितमेव-द्रव्यपदजन्योधरि- पयवस्य द्रव्य पापन्टिन्न नियमन घटत्वापच्छिन्न गसम्मवादिति घटत्वाउने घटविशेष्यक (घरविषयकम् ) द्रव्यादपकारक शक्तिज्ञान ससर्गतावच्छेदकघटकघटत्वापन्निवाशे श्रम एवं अमात्मशक्तिज्ञानस्य च न प्रमात्मकनोव प्रति कारणतेति न द्रव्यपदाद् घटत्वप्रकारकप्रमा- (मायोधापत्तिरित्यर्थः । द्रव्यपदेति-द्रव्यपदज यो यो बोधस्तादृशवोधीय यद् घटत्यापछिन्न विषयत्व तन्निष्ठा या प्रकारतातन्निर पिता या भगनदिछीया विशेष्यतात्वावच्छिन्ना विशेष्यता त सम्बन्धेनेत्यन्चय । ननु 'द्रव्यपदाद् द्रव्य बोद्धव्यम्' इत्या कारकभगवत्सकेतस्वीकारे द्रव्यनिष्ठा या द्रव्यपदज- योधविषयता सा यया द्रव्यत्वावच्छिन्नास्ति तया 'द्रव्यम्' इत्येकवचनोपस्थितैमावस्यापि द्रव्ये एवा यादेकत्वावा उन्नाव्यस्येव तया चैकलावच्छिन्ना द्रव्यत्वा उन्ना च या द्रव्यपद- जन्यस्तथा द्रव्यमित्येकाचनविभत्युपस्थापितैकत्वप्रकारको द्रव्य वावच्छिन्न (न्य ) विशेष्यको बोधस्तादृशमोधीया विपयता सापि द्रव्यपदजन्यनोधीयाद्रव्यत्वार्या उन्ना या निपयता तादृशकि- पपतालन नपेग भगादि विषय एव तथा चैकत्वादिमत:-एकवादिविशिष्टस्य घटादिद्रव्यस्य द्रव्यपदज यत्रोधीया यैकत्याउन्ना व्यनिष्टा रिपयता तादृशविषयतानिष्टप्रकारतानिरपिता या द्रव्यनिष्टा भगवदितीयविशेष्यता तादृशविशेष्यतासबन्धेन द्रव्यपदसत्त्वाद् द्रव्यपदादनान्त- स्यापि पदान्तरानुपस्थितेकनप्रकारेण पदातरेणेकत्वस्पानुपस्थितिदशायामप्येक प्रकारक शा. ब्दयोग सादेव, यथा द्रव्यस्वप्रकारकवोध पनि द्वन्धपदजन्यत्रोधीयविषयताया द्रव्यत्वान्वय एष हेतुस्तकानप्रकारको प्रति बोधीयविषयतायामेकत्वान्वयस्यैव हेतुन प्राप्तम् अस्ति चोक्तरी- या द्रव्यपदजन्ययोधीयविषयतायाफत्वान्वय, च यथा द्रव्ययप्रकारक्रोध प्रति द्रव्ये द्रव्यपदजन्यवोशया ययाउन्नविषयनानिष्टप्रकारतानिर-पितभगदिन्टीयरिशेयतामर येन इ. न्यपदवत्वं हेतुम्नपत्यप्रकारकोध प्रनि एयरपति द्रव्यपदजन्ययोधीपेक्त्यावरिटनविषयनानि- - ·सादर्श:- [सामान्य- णापि शान्दगोधप्रसङ्गो दुर एरोति वाच्यम्, तादृशविशेष्यतात्वन तस्याःगंब- न्यत्वानुपगमात् । अथ वा- तत्पदजन्यतद्धर्मभकारकगाब्दयांधे तधर्मावच्छिनावावच्छिन्नत्वेन तत्पदजन्यनोपविषयत्वप्रकारतायमाहि ताहामकारतानिरूपितविमप्यतासंसर्गक पदमकारकशानं हेतुः, एवं चकत्यादिप्रकारकद्रव्यादिपदनन्यनरोधजनकशक्तिमहेण टपकारतानिर पितभगवदिच्छीयविशे यतासम्पधेन द्रव्यपदयत्यस्य हेतुत्व प्राप्तम् अस्ति चकत्वानि घटादिद्रव्ये उत्तसम्बन्धेन द्रव्यपदवत्वमिति द्रव्यपदादग्रान्तस्यापि पदान्तरानुपस्सितक प्रकारेण शादयोधप्रसङ्गो दुर्धार एवेन्याशयाह-न चेनि। परिहारहेनुमाह- तादृशेति,तादृशविशे' यतात्येन- व्यपदजन्यनो नोयेक पाछिन्नविषयावनिष्टप्रकारतानिरूपितभगवदिच्छीयपिशष्यता वेन पेण तम्या -भगतदिन्छीयविशेष्यताया. सबन्धन स्वीक्रियते येन द्रव्यपदादान्तस्य पदान्तरानु. परिश्तकरयप्रकारेण शाब्दबोधापत्ति स्यात्, ययुक्तरूपेण भगवदि छीयविशेष्यताया• सम्बधन स्यात्तदा द्रव्यपदजन्यत्रोधीयविषयताया एकवावछिन्न रेन तत्र प्रवेशनकत्वस्य पदान्तरानुपस्थि- स्विशायामध्येकरयप्रकारक्योयो द्रव्यपदात् स्यादपि न चैनमस्ति, द्रव्यपदजन्ययोधीयविषयता- यास्तत्र द्रव्यत्वमालाग्निन प्रशादित्यर्थ । प्रकारातरेण समापत्ते- अथ वति, यथा-घटपदनन्यघटत्यप्रकारकशम्दयोध प्रति पटत्या- ... नरपदजन्ययोवविषयतानिष्टप्रकारताया अवगाहि तथा तादृशप- पदप्रकारकमर्थविशेष्यक यत् प०१५॥1॥ ध्यतासम्बधेन घटपदविशिष्टो घट.' इत्याकारक शक्ति ज्ञानं तदेव हेतुरित्य पय । घट घटत्वम- प्यस्ति घटपदजन्यमोवविषयत्वमप्यस्तीति घटपदजन्योधरिषय व घटत्वावच्छिन्न जातमिति घटपद- जन्यत्रोवविपयत्वे घटत्वावन्छिनत्वमप्यस्ति भगदिच्छीयविशेष्यतानिम्मपिता प्रकारताप्यस्तीति सा प्रकारता घटत्वावछिन्नस्याग्छिना जातेति शक्तिज्ञानस्य तद्धर्मावच्छिनत्वावच्छिन्नत्वेन रूपेण तत्पदजन्यमोधविषय पनिष्टप्रकारताया अवगाहित्वमुक्त तया च शक्तिज्ञान यद्धर्मावन्छिनत्याव- उिनत्वेन रूपेण तत्पदजन्य पौधनिषयत्वनिष्टप्रकारताया अवगाहन करोति तद्धर्मप्रकारक एव तेन पदेन शाब्दबोधो मति नान्यधर्मप्रकारेण यथा घटपदेन घटत्वप्रकारक एव वोघो जायते- घटपदशक्तिज्ञानेन घटत्वमात्रावच्छिन्नत्यापच्छिन्नत्वेनैव घटपदजन्यनोधविषयावनिष्ठप्रकारताया अग्गाहनात्, तथा च द्रव्यपदशक्तिज्ञानेन द्रव्यपदजन्यवोधविषयत्वनिष्टप्रकारताया द्रव्यत्वमा. वापच्छिन्ननावच्छिन्नत्यनेवारगाहनाद् द्रव्यपदाद् द्रव्यत्वमात्रप्रकारक एव बोधो जायते न तु पदान्तरानुपस्थितैकत्वमारकोपि । एव च द्रव्यपदाद् घटत्यप्रकारकनोधस्पायापत्तिनास्ती- त्यर्थ । साभिप्रायमुद्घाटयति- एर चेति, 'द्रव्यपदाद् द्रव्य बोद्धव्यम्' इत्याकारा- . - ·- . काण्डम् . ] शक्तिवाद। (५५) द्रव्यादिपदजन्यवोधविषयत्वनिष्ठद्रव्यत्वावच्छिन्नत्वेनैव तादृशविषयत्वमवगाहमा- नाया भगवदिच्छायाः प्रकारतायां द्रव्यत्वमात्रावच्छिन्नत्वेनावच्छिन्नायां वाधित. स्यैकत्वावच्छिन्नत्वावच्छिन्नत्वस्यावगाहनातू तस्य भ्रमत्वनिर्वाहेणातिप्रसङ्गान- वकाशात् । यत्त पदार्थाशे घटत्वादेः शाब्दवोधमकारतायां तदंशे तत्पदशक्यतावच्छेद- कत्वमेव प्रयोजक शक्यतावच्छेदकत्वं च-तत्पदजन्यवोधविषयत्वप्रकारतानिरूपि. भगवदिच्छा द्रव्यपदजन्यबोधविषयत्वनिष्ठं यद् द्रव्यत्वावच्छिन्नावं तेनैव रूपेण तादृशविषय- त्यम्-इव्यपदजन्यबोधविषयत्वमवगाहते-द्रव्यपदजन्यवोधविषयत्वाधिकरणे द्रव्ये द्रव्यत्वधर्मस्य सत्त्वात् तस्यैव च बोधविपयतावच्छेदकत्वेन भगवदिच्छाविषयत्वाद् मन च 'द्रव्यपदेन द्रव्यत्वप्रकारक एव घटपदेन च घटत्वप्रकारक एव बोधो जायते नान्यधर्मप्रकारकः' इतिनिय- मस्यैव नियामकत्वात्, द्रव्यपदजन्यबोधविषयत्वं द्रव्यत्वावच्छिन्नत्वेन रूपेणावगाहमानाया भगवदि- च्छाया नाम तादृशभगदिच्छानिरूपिता अर्थात् तादृशभगवदिच्छीयविशेष्यतानिरूपिता या द्रव्यपद- जन्यबोधविषयत्वनिष्ठा प्रकारता तस्यां द्रव्यत्वमात्रावन्छिनत्वारच्छिनत्वं वर्तते-द्रव्यवृत्तिद्रव्यपद, जन्ययोधविषयत्वे द्रव्यत्वावच्छिनत्वस्य सत्त्वेन तादृशबोधविषयत्वनिष्टप्रकारतायां द्रव्यत्वावच्छि- नत्वावच्छिन्नत्यस्य सत्त्वाद् न त्येकत्वावच्छिन्नत्वावच्छिन्नत्यमपीति ताराप्रकारतायां बाधितस्यै- कत्यापच्छिन्नत्वावन्छिनत्वस्य एकत्वप्रकारकद्रव्यपदजन्यबोधजनकशक्तिप्रहेण नाम पदान्तरेणेकर वानुपस्थितिदशायामेकत्यप्रकारको द्रव्यपदजन्यो यो वोधस्तादशमोधजनकेन शक्तिमहेणारगाह- नाद् वाधितार्थविषयकज्ञानस्य भ्रमत्यनियमेन तस्य द्रव्यपदजन्यत्रोधविषयत्वनिष्टप्रकारता याधि- तेनैकत्वावच्छिन्नत्वावच्छिन्नत्वेन रूपेणावगाहमानस्योक्तशक्तिप्रहस्य भ्रमत्यनिर्वाहण-भ्रमत्वमाप्त्या अतिप्रसङ्गः पदान्तरेणैकत्वानुपस्थितिदशायां द्रव्यपदादेकत्यप्रकारकयोधापत्तिर्नास्ति-उक्तममात्म- कशक्तिज्ञानेन द्रव्यपदात् प्रमात्मकैकत्वप्रकारकयोधासंभवादित्यर्थः । पराकत दीधितिकारमतमनुपदति-यत्त्वित्यादिना, घटादिपदार्थविषयकशाब्दवोधे घटादी घटत्वादेर्यत् प्रकारतया भान भवति तादृशघटत्यादिनिष्टशान्दयोधप्रकारतायां तदंशे घटत्यादी यद् घटादिपदशक्यतावच्छेदकत्वं तदेव प्रयोजकमस्ति शक्यतावच्छेदकरवं च घटादिपद- जन्यवोधविषयन्वनिष्टप्रकारतानिरूपितभगवदिच्छीयविशेष्यतावच्छेदकन्वरूपं विज्ञयम्-घटादि- पदार्थे ताशाविशेष्यतापा घटत्वादेव सत्त्वेन घटस्वादी तादृशविशेष्यतावच्छेदकत्वमाप्तः, बोधविषयतया संकेतविषय सम्पं यद् विशेषणविधया याय्यत्व तद्रूपं शक्यतावच्छेदकर न विशेयम्, प्रतिनिमित्वस्य घटवादेर्याच्यत्वपक्षे तु बोधपिपयतया संकेतविपपत्यरूपं यद् पिश- पविधया वाच्यत्वं तदेव शस्यतावच्छेदकत्वं सम्भवति-घटवार्घटाटी पिशेलगत्यमस्तीति विशेषगनिधयेव घटादिपदयास्यात्, या च शक्यतावच्छेदकत्वमुक्तपिशव्यतावच्छेदकत्वर स्वीरतं तदा प्रतिनिमितम्य घटत्यादर्घादिपदयान्यायापत्तरमापाद् याच्यत्वस्वीकारो व्यर्थ ·(५६) सादर्श:- [सामान्य- तविशेष्यतावच्छेदकत्वं न तु बोधविषयतया संकेतविषयत्वरूपं विशेषणविषया वाच्यत्वम्. तया च तदर्मप्रकारकशाब्दयोधे तधर्मावच्छिन्नत्वविशिष्टतादृशविप- यतासंसर्गक पदशक्तिज्ञानमेव कारणमास्ताम्. द्रव्यादिपदजन्यवोधविषयत्वम- कारतानिरूपितद्रव्यत्वावच्छिन्नभगवत्संकेतीयविशेष्यतात्वेनैव सम्पन्धता न तु साशप्रकारतानिरूपितवटत्यावच्छिन्नविशेष्यतात्वेन-ताशप्रकारतानिरूपितभग- वदिच्छाविशेष्यतायां द्रव्यत्वादेरेवाऽवच्छेदकत्वं न तु घटत्वादरित्येवं स्वीकरणी यमिति नोक्तातिप्रसङ्ग इति किं प्रवृत्तिनिमित्तस्य वाच्यत्वोपगमेनेति शक्यता वच्छेदकमवाच्यमेवोत दीधितिकारमतम् । तन्न शोभनम्- एवं सति शक्तिज्ञानाऽधुनिकसंकेतज्ञानयोरेकरूपेणैव हेतुत्वाद् एवंति शक्यताव उंदक घटत्यादिक घादिपदाऽवाच्यमैरयुतप्रवृत्तिनिमित्तलक्षणे "वाच्यत्वे सति" इति वेशपणमनर्थकमेन ! अन "किं प्रवृत्तिनिमित्तस्य वाच्यस्योपगमेन इत्यप्रिमयाक्येनान्वय । शक्तिज्ञानशाब्दयोधयो कार्यकारणभावस्वरूपमाह-तथा चेति, शक्यतापच्छेदकत्वस्य तत्पदज- न्यगोधविषय वनिष्ठप्रकारतानिरूपितभगवदिच्छीयविशेष्यतावच्छेदकत्वरूपत्वस्वीकारात् । तद्धर्म- प्रकारकशाब्दवोधे व्यत्वादिप्रकारकशाब्दबोध प्रति तर्मावच्छिन्नविशिष्टादव्यत्वादिधर्मा- पच्छिन्ना या तादृशविषयताब्यादिपदजन्ययोधविषयस्यनिष्टप्रकारतानिरूपितमगवदिग्छीय- विशेष्यता सत्ससर्गकम् तादृशविशेष्यतासम्बधेन पदप्रकारकर्यविशेष्यकम् 'उक्त विशेष्यतासर धन द्रव्यपदविशिष्ट द्रव्यम्' इत्याकारक यत् शक्तिज्ञान तदेव कारणमित्यर्थ । उक्तविशेष्यताया येन रूपेण पदप्रतियोगिकसम्म धत्वमभिमत तदाह-द्रव्यादीति, द्रव्यपदजन्यत्रोधविषयत्वनिष्टप्रकार- तानिरूपिता द्रव्यवानछिन्ना च या भगवदिच्छीयविशेष्यता तादृशनिशेष्यता वेनैव रूपेणोक्त- विशेष्यताया सम्बधत्व न तु तादृशप्रकारतानिरूपिता=दव्यपदज यवोधविषयत्वनिष्ठप्रकारता- निरूपिता या घटत्वावच्छिन्ना भगवदिच्छीयविशेष्यता तादृशविशेष्यतात्मेन रूपेण-'द्रव्यपदाद् द्न्य बोद्धव्यम्' इत्येव रूपेण मगव सकेतस्वीकाराद् दव्यपदज यबोधविषयत्वनिष्ठप्रकारतानिगः- पितभगवदिच्छीयविशष्यतावच्छेदकर द्रव्यत्वे एव स्वीकृत न तु घटत्येपि येन उक्तातिप्रसस द्रव्यपदाद घटत्वप्रकारकबोधस्यापत्ति स्यात-' द्वन्यपदाद् घटो बोद्धव्य । इत्येव मग सरेता- ऽस्वीकारादिति द्रव्यपदाद् घटत्वप्रकारकबोधातिप्रसङ्गो नास्तीत्यर्थ ॥ उक्त पराकरोति- तन्नेति, स्वदुक्तरीत्या हि शक्यतापच्छेदकप्रकारताकशक्तिज्ञानस्य शाब्द. बोधकारणत्व प्राप्त शक्यतावच्छेदक च विशेष्यतावच्छेदकमेव विशेष्यतावच्छेद्फ च धर्मिताव- छेदकमेव तथा च शक्तिज्ञानाऽऽधुनिकसकेतज्ञानयोरेकरूपेणैव शाब्दबोध प्रति हेतुवाद् यदि शत्तिज्ञानस्य शक्यतावच्छेदकप्रकारताकशक्तिज्ञानत्वेन रूपेण शाब्दबोधहेतुत्व तदाऽऽधुनिक. %D ·काण्डम् . ] शक्तिवाद। (५७) यत्र 'द्रव्यपदाद् गुणवत्त्वादिना द्रव्यं वोद्धव्यम् ' इत्याकारक आधनिकः कस्य- चित्संकेतो द्रव्यत्वावच्छिन्नविशेष्यतासंबन्धन द्रव्ये गृहीतस्तत्र ताशसंकेतग्रहाद् द्रव्यत्वेन द्रव्यबोधापत्तेः गुणवत्त्वादिप्रकारकशाब्दवोधानुपपत्तेश्च दुर्वारत्वात् । ॥ इति शक्तिवादसामान्यकाण्डं समाप्तम् ॥ समेतज्ञानस्यापि गायतावच्छेदकप्रकारताकशक्तिज्ञानत्वेनैव रूपेण शाब्दवोधहेतुत्व वक्तव्यमिति 'द्रव्यपदाद् गुणवत्येन द्रव्य गोद्धव्यम्' इत्याकारकाधुनिकसकेतस्यापि शक्यतावच्छेदकपकारताक- शत्तिज्ञानत्वेनैव रूपेण शाब्दबोधकारणत्व प्राप्त शक्यतारच्छेदक च धर्मितावच्छेदकमेव धर्मिताव- छेदक चोक्ताधुनिकसकेतस्थळे द्रव्यत्वमेव द्रव्यस्यैव धर्मित्वाद् न तु गुणवत्त्वमपि. शक्तिज्ञानशा- ब्दवोधयोश्च समानप्रकारकत्वनियमाद् द्रव्यत्यप्रकारकसकेतज्ञाने जाते शाब्दबोधोपि द्रव्यत्वप्रकारफ एव स्थान तु गुणवत्त्वप्रकारक इष्टश्चोक्ताधुनिकसकेतस्थले गुणवत्त्वप्रकारक शाब्दबोध इत्याक्षेपः। द्रव्ये इत्यस्य द्रव्यविषयक इत्यर्थ । अस्मन्मते च तत्पदजन्यत्रोधविषयताया यस्य धर्मस्यावच्छेद्यत्न- सबन्धनान्चयो भवति तद्धर्मप्रफारक एव शाब्दबोधो भवति — द्रव्यपदाद् गुणवत्त्वेन द्रव्य बोद्धव्यम् ' इत्यत्र 'गुणवत्त्वेन ' इति तृतीयाया अपच्छेदकत्वमर्थ एतादृशसकेतज्ञानेन जाय- मानद्रव्यपदजन्ययोधविषयताया स्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेद्यत्वसबन्धन गुणवत्तस्यैतान्यो भवति न द्रव्यत्वस्येति गुणवत्त्वप्रकारक एव बोयो जायते न तु द्रव्यत्वप्रकारक । अयो- त्यायुक्तकार्यकारणभावेन चोक्तसकेतस्यले द्रव्यपदजन्यनोधविषयत्वनिष्ठा प्रकारता गुणवत्त्वापच्छि. नवामिना भवतीति गुणवत्त्वप्रकारक एव बोधो जायते न द्रव्यत्वप्रकारक त पदजन्ययोध- विषय वनिष्टा प्रकारता यधर्मावच्छिन्नत्यावच्छिन्ना भवति तद्धर्मप्रकारकस्यैर शाब्दबोधस्य समादित्यभिप्राय. । द्रव्यपदजन्यबोधविश्यताया गुणवत्त्वावच्छिन्नलमस्तीति तादृशविषयतानिष्टा प्रकारता गुणवत्तापछिजलायच्छिन्ना जातेल्यवधेयम् । ॥ इति सामान्यकाण्डशक्तिवादस्याऽऽदर्शारया व्यारया समाप्ता ॥ - ·अथ विशेपकाण्डम् । अय पदार्याशे इव प्रसारीभृतवर्माशेपि वाच्यत्वग्रहस्यापेक्षितत्वे भाषागप दाच्छब्दाश्रयतया बोधो न स्यात्- शब्दाश्रपत्यस्पाऽऽकाशपदावाच्यताया. सिद्धान्तशिद्धत्वाव तद्वारणायैव प्रवृत्तिनिमित्तलक्षणे " वाच्यत्यै सति" इतिवि शेपणोपादानादिति चेत ? न-शब्दाश्रयत्वस्याकाशपदवाच्यत्वमनगीनुभि मानिराकागपदादाकाशाशे तदुपस्थाप्यधर्माप्रकारकशाब्दबुरेयोपगमात् तदु तम- " अस्तु पदादपि निविकल्पकम् " इति, निविकल्पकत्व च-तदशे तत्प सामा य काण्डवाक्यार्थपूर्णनानयता नणाम् । स्थय विशेषकाण्डेम्मिन्न ज्ञातव्यमशिष्यत । गोघटादिसामा यशन्दाना शक्तिशक्तिलानयो स्वर पनिरूपण कृया सपत्याऽऽकाशादिविशप- शब्दाना शक्तिवादमारमत-- अपत्यादिना । विशेषतो निगदव्यारयातोय प्रथ । यथा गरि- पदार्थविषयक्घनादिपवाय तानस्य घनादिपदज यशाब्दबावार्थमपेक्षास्ति तथा यदि प्रकारा भूतपटवादिधर्मविषयकघटादिपदवाच्यत्वज्ञानस्यापि धाद्विपदज यशान्दवाधार्थमपक्षा स्यात्तदा घर वादेर्धादिपदवा यस्यस्वीकाराद्धादिपदादू घट वादिप्रकारकशाब्दवोधसमवप्याकाशपदाच दाश्रयत्वप्रकार साधो न स्यादेव- शब्दाश्रयत्वस्याकाशपदनाच्याऽनङ्गीकारात्, या यर्म प्रकारक्वाधस्यैवष्ट वात्, आकाश च न जानि - एकमात्रवृत्तिपादित्याकाशन शदाश्रय यमर त्यर्थ । तद्वारणाय शब्दाश्रयस्याकाशपदवाच्यत्वपारगायन । इष्टापत्त्या पारहरति- नति, आकाशपदात् स्वर पत एवाकाशविषयक शाब्दवाघो जायत न तु शब्दाथ पर पण नाम शम्दा प्रयवप्रसारक इत्यर्थ । यदि शब्दाश्रयत्वस्याकाशपऽदानाच्यन्वयाकाशपदा उब्दाश्रय नम कारक्याव स्यात्तदा वान्यधर्मप्रकारक एव दाधो भनतीति नियमभङ्गन घरपादीनामपि घगदि पदावा यपि घर गादिप्रकारवाधसमवन घर वादीना धगदिपदन। यत्वमनर्थक स्यादपि न चैवमस्ति- आकाशपदा छन्दाश्रय वाऽप्रकारकस्यैव स्वर पत आकाशविषयस्वायत्य स्वीकारादि तिभाव । तदुपस्थाप्य पर्माप्रकारकशाब्दबुद्ध =आकाशपदोपस्थाप्यो य शन्दाश्रय वर्मस्तदऽम कारकशान्दवावस्या । तथा चाकाशपदादाफाशस्योपस्थितिस्तु शब्दाश्रय समकारकैव मरतीति प्राप्तम् । आकाशपदान्निप्रकारकवाध प्रमाणमाह- अनियति, ज्ञानमिति शप । इद्रियण प्रत्यक्ष तु प्रथम निर्षिक पक जायत एवति सर्वमतसिद्धम् आकाशपदादपि सविकल्पक = किंचिद्धर्मप्रकारको योवो नोपपद्यत याकाशपदादपि निर्विकल्पकम् आकाशपदोपस्थाप्य ·काण्डम् ] शक्तिवादः। (५९) दोपस्थाप्यधर्माप्रकारकत्वं न तु तदेशे सामान्यतो निष्पकारकत्वम्-विभत्तयुप- स्थापितैकत्वादीनां तदंशे प्रकारताया आवश्यकत्वात् तेन समं पदार्थान्तरस्य संसर्गानवगाहने तादृशवोधस्य शान्दत्वासंभवाच्च । वस्तुतस्तु तत्र निर्विकल्पकपदं तत्पदोपस्थाप्यवस्त्वविशेपितमिविपयकशा- ब्दानुभवजनकनिर्विकल्पकस्मरणपरम्, अत एव तत्र निर्विकल्पकरूपस्थ स्मरणस्पानुपपत्तिः- अनुभवस्य स्वसमानप्रकारकमावस्मृतिजनकत्वात् " इत्या. शक्य प्रकारान्तरेण तादृशस्मरणमुपपादितं मिश्रः । धर्माप्रकारकं ज्ञानम् बोधो भयतु । अयं माव:- आकाशत्वं यया शब्दाश्रयत्वरूपं तयाऽष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्वरूपमपि तत्र ययाकाशपदस्य शक्तिः शब्दाश्रयत्वे स्यात्तदाऽष्टद्रव्याति- रितद्रव्यत्येपि स्यात् न चैतद् युक्तम्- एकथर्मिनकारीभूतेषु नानाधर्मे वेपदस्य पर्याया नानाशक्तीनां कचिदप्यदर्शनात, उभयनैकापि शक्तिर्न सभवति- एकदाऽऽकाशपदादुभ• .यधर्मप्रकारकबोधस्यादर्शनात्, एकत्र शक्तिरेकर च लक्षणेत्यपि न युक्तम्-विनिगमनाविरहादि- साकाशपदस्य कस्मिन्नपि धर्मे शक्तिर्नास्ति तस्मानिर्विकल्पक एव बोधो जायते इत्यगत्या स्वीकार्यमिति । इन्द्रियजन्यं निर्विकल्पफज्ञान तु सामान्यतो निष्प्रकारकमेव जायते अस्ति किंचिदित्येर रूपवाद व्यक्तिमात्रविषयत्वाद्वा पदात्तु सामान्यतो निप्रकारकं ज्ञानं न जायते "शाब्दबोधे चैकपदार्थेऽपरपदार्थस्य संसर्गः ससर्गमर्यादया भासते" इति नियमेन पदान्तिः रसंसर्ग विना शान्दबोधत्वानुपपत्तरियभिमेत्य निर्विकल्पकत्वस्वरूपमाह-निर्विकल्पकत्वं चेति । तदंशेतत्पदयात्र्यव्यक्तौ । तेन तत्पदवाच्यव्यक्या। ननु ययाकाशपदादुपस्थितिस्तु शब्दाश्रयत्वकारिका बोधश्च निष्प्रकारकस्तदोपस्थितिशान्द. चौधयोः समानप्रकारकत्वनियमभङ्गः स्यादित्याशङ्कयाह-वस्तुतस्विति, तन" अस्तु वा पदाद- पि निर्विकल्पकम् ॥ इत्यत्र । तदिति-आकाशपदोपस्थाप्यं यन्छन्दाश्रयत्वरूपं वस्तु सदऽविशे- पितं यदाकारारूपं धर्मि तद्विपयको यः शाब्दानुभवस्तजनक यनिर्विकल्पकस्मरणम-उपस्थिति- स्तत्परमित्यर्थः, तथा चाकारापदादाकाशस्य स्वरूपत एवोपस्थितिशाब्दयोधौ मरत इति प्राप्त- मिति नोपस्थितिशान्दबोधयोः समानप्रकारकन्यनियमभङ्गापत्तिरियभिप्रायः । तत्र निर्विकल्पक- पदं निर्विकल्पकोपस्थितिपरं न तु निर्विकल्पकशाब्दयोधपरमिन्यत्र प्रमाणमाह- अत एवेति । अन एय-नन निस्किल्ररुपदस्य निर्विकल्पकरमरणपरत्वादेव, निर्विकल्पक स्मरण न संभानि-म- रण एनुभूतपदार्थविषयकं जायते तत्रानुभयो यत्प्रकारको भवति तत्प्रकारकमेर सस्कारमुपाद- यतीति ताशसंस्कारोबोधेन जायमानं स्मरणं सप्रकारकमेव जायते न तु नि'प्रकारकं सजन्यस: स्कारद्वाराऽनुमयस्य समानप्रकारकमानस्मृतिजनक वादिति शङ्कार्थः । प्रकारान्तरणनि-मर- णमनुभूतस्यैर भवनीति नियमे सत्यन्यऽनुभूतस्य स्मरणं भवत्येवेति नियमो नास्ति- संस्कारम- मोरंग स्मरणाभारस्यारि संमयादिति यथा फटकादिशशिष्टदेवइटदर्शने जागे फाटान्तरे ·- - . सादर्श:- [विशेष- अन च मते जात्यतिरिक्तस्प तस्य स्वरूपतः पदार्थान्तरे प्रकारत्वाऽसभवात् 'आकाशवासी' इत्यादी शाब्दयोधानुपपत्तिः, 'अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्ने एव पदार्थान्तरान्वयः 'इतिनियमानुपपाचश्चेति पदार्य इव पदार्थप्रकारीभूतधर्मा- शेपि शक्तिग्रहापेक्षायां गोत्वादेर्गवादिपदवाच्यत्ववच्छब्दाश्रयत्वस्याप्याकागपद वाच्यसमावश्यकम् । अत एव दीधितिकृता गुणटिप्पण्या रूपग्रन्थे " अर्द तत्वम् इत्यादिना गोत्यादिना शब्दाश्रयत्वस्याविशेष व्युत्पाद्य प्रकाशस्थम- पटकादिविषयकसस्कारप्रमोषणा केवलदेवदत्त यतिमात्रविषयक स्मरण जायते न तु कटकादिनि पयकमपि तथा शब्दाश्रयत्वप्रकारक्शक्तिज्ञाने जातेप्याकाशपदान्निष्प्रकारकस्मरण ( उपम्पिति ) समवति- शब्दाश्रयत्वविषयकसस्कारप्रमोपस्तीकारादित्येव तादृशस्मरणम् निर्विकल्पकस्मरणमुप- पादित मुरारमिरित्यर्थ , उक्तमापीनमतमालोचयति- अत्र चेत्यादिना । तम्प=आकाशस्थ । पदार्थान्तरे आकाश: चास्यादी । जात्यावण्डोपाधिनिष्टर प्रकारताउनपच्छिन्ना भवति न तु तदतिरिक्तपदार्थनिष्ठापि. आकाशस्तु न जातिर्न वाऽखण्डोपाधिरिति यद्याकाशपदादाकाशस्य स्वरूपत एप मान स्यात्त दाऽऽकाशस्याकाशवासिनि सरूपत प्रकारत्वासभात् 'आकाशवासी ' इत्यत्राकाशप्रकारका- काशवासिनिशेष्यक्योधो न स्यादयेत्यर्थ । ' नीलमाकाशम् ' इत्यादावाकाराविशेष्पकोपि बोधो न स्यात्- अयितार छेदकार्याउन्ने एर पदार्था तराजयस्य स्वीकाराद् यथा 'नीलो घट इत्यत्रा चयितानच्छेदकेन घटत्वेनापछिन्ने एर नीलपदार्थान्धयो माति- घटपदाद् घटत्वेन रूपेण घटस्य भानस्वीकारात्, आकाशपदाचाकाशस्य सरूपत एष भानस्वीकाराद् । यदि स्वरूपेणाप्युपस्थिते आकाशे नीलादिपदार्थान्तराज्य क्रियते तदा अन्वयितारच्छेदका- चाउने एव पदार्था तरान्वय इतिनियममन यादित्याह-- अन्वयितति । यदि गोवादेर्ग- वादिपदाच्यत्वमिष्ट तदा शब्दाश्रय वस्याप्याकाशपत्वाच्यत्व स्वीकार्यमेवत्याह- पदार्थे इति । तया चाकाशपदा उब्दाश्रयत्वरूपेणाकाशमानसभनात् 'आकाशवासी ' इत्यात्राकाशस्य शब्दा. श्रन्येन प्रकारतया भान पदार्थान्तरे प्रकारच च समाति, 'नीलमाकाशम् । इत्यादापायाकाश- स्यान्वयितावच्छेदकेन शम्दाश्रय नापच्छिन्द पात्तत्र नीलपढार्थान्वय सभवतीति न कोपि दोष इत्यर्थ । शब्दाभयत्वस्याकाशपदाच्यवे मानमाह- अत एवेति । अत एव शम्याश्रयत्वस्या- काशपदवाव्यत्वादेव । गुणटिप्पण्याम्-नत्त्वचिन्तामणिनामकन्यायप्रन्ये गुणपदार्थनिरूपगटि- पण्या यत्र रूपात्मक गुणनिरूपण तत्रेत्यर्थ । यदि गोत्यादीना गादिपदनाच्यच स्वीक्रियते तदा गोत्वायऽविशेषाच्उब्दाश्रयत्वस्याप्याकाशपदवाच्य वमवत्य स्वीकार्यमेन तथा चोस प्रवृत्ति- निमित्तलक्षणे " वाच्यत्वे सति " इति विशेषण नोपादेय तस्य शब्दानयत्वे आकाशपदनाच्यत्व- वारणार्थमेवोपादेयत्वात्. शब्दाश्रयत्वे चाफाशपदवायत्वस्यावस्यकत्वेन स्वीकारादिन्याह- गो पादिनेति । दीधितिप्रथे पूर्वापरविरो मुट्यारयति- प्रत्यक्षेति । उक्तमपग्रन्धे तु दीधिति- - ·- तथा काण्डम्.] शक्तिवादः। (६१) तिनिमित्तलक्षणे वाच्यत्वविशेषणस्योपादानं दूषितमेव । प्रत्यक्षमणिदाधिती च पदार्थाशे गोत्वादेः प्रकारताया शक्यतावच्छेदकत्वस्य मयोजकत्वमुपगम्य शक्य- तावच्छेदके गक्तिपितैव तत्रोक्तानुपपत्तिश्चिन्त्या । यत्तु शत्याकाशपदाग्दष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्वादिनाप्याकाशवोधो भवात न तु नियमतः शब्दाश्रयत्वेनैव तथा सति' आकाशः शब्दाश्रयः । इति सहप्रयोगस्य कृना गोत्यादीना गादिपदयाच्यत्वा ब्दाश्रयत्वस्याप्याकाशपदवाच्यत्व व्यवस्थापित चिन्ताम- णिप्रत्यक्षपण्डे च दीधितिरता गोल्यादरपि गादिपदवाच्यत्व पित सुतरा शब्दाश्रयत्वस्याया- काशपदासन्यत्र प्राप्तमितिपूपिरविरोध.। यदि च गोत्यादौ गरदिपदशक्तिर्नास्ति तदा गादिपदजन्यत्रोधे गोलादे पदार्थाश गवादौ प्रकारतया मानपद् द्रव्यत्वादेरपि प्रकारतया भान स्यादविशेषादित्याशङ्कय गोलादे प्रकारताया शक्यतापच्छेकावत्यैर प्रयोजन व स्वीकृत शक्यतावच्छेदकलं च गोत्वादेरी न द्रव्यवादे - 'गोपद गोत्वावच्छिन्नवाचकम् ' इत्यत्र भगवरसकेतस्वीकारात ' गोपद द्रव्यत्वापटिननाचकम् । इन्येय भगवत्सकेतास्त्रीकाराच्च, च गोवादे प्रकारताया शक्यता छेदकायमेर प्रयोजक न तु गादिपदया यत्व येन गोलादी गादिपदशक्तिपीकारावश्यकता स्यादिति शक्यतापच्छेदक गोस्वादिक गादिपदाता यत्र. तरार्थ , ऐनच पूर्वमपि ( ५६पृ ) प्रतिपादितम् । गोवादेगादिपदावाच्यत्वे दोपमाह- तनि । उक्तानुपपत्ति = ५६५) तन शोमनम् " इत्यादिनोक्तानुपपत्ति । शान्दयोधे शक्य. तार छेदकस्यैव प्रकारतया भानस्वीकारे ' द्रव्यपदाद् गुणवत्त्वन द्रव्य बोद्धव्यम् । इत्याकारका. धुनिझमकेतमहेण अन्यपदाद द्रव्य वप्रकारक एव बोध स्याद् गुणवत्त्वप्रकारकोधश्च न स्याद् द्रव्य स्यैव द्रव्यपदशक्यतार छेदस्वादित्यर्थ । गोपादेर्मा पत्वपक्षे तु ययात्र गुणवत्तमकारक पोधो भाति तास पूर्वमेर ५७५) प्रतिपादित तोच द्रष्टव्यमि यलम् । परिहाराय मनान्तरमनुपदति-यत्त्विति, आकाश पृथिव्याधष्टव्यातिरिन द्रव्यमस्तीत्याकाश. पदादाकाशस्याष्टद्रव्यातिरित्तद्रव्य चेन रूपेगापि योग सभवति । तया सतियद्याफाशदादा- पाशस्य शत्या निपमत शन्दाश्रय वनेर रूपेग बोध स्याचदा इति सहयोगम्य आफाशपदशदाश्रयपदयो सहप्रयोगवाक्यम्य मुग्यता न स्याद् यत ता कारापदेनापि शब्दाश्रय नोपस्थिति स्या उदाययपदेनापि दादाश्रयायेनोपस्थिति. स्यादिनि पठो घट 'इयायचयनो माननम्नानुन्याः स्याद्-पिम्पोपस्थितयोरेगाऽभेदान्वयन्वीका. राद् न च 'घटो घट पादिशाक्यतुल्य पशिष्टमि याकारादिनार रक्षगयाऽटनानितिहव्य नरपेगाताशोधिति स्वीकार्य तथा चानपोधोरपत्ती त योमरि नात्यम्र मुग्यता न स्यात्-शस्मार्थप्रनिरादने एर मुलाया समचार पा चाकासदेन शत्यादन्यातिरिक्तता । योनार योष स्वीकारो तदा लगामासादेन राष्टवन्यातिरितटमन यो जने मारपर मुम्पा समाती-साय गर्यप्रशिदना व परिमाकादो प्रयक दादाश्रया आकाश दादाश्रय । * ३ ·(६२) सादर्श:- [विशेष- मुख्यतानुपपत्तिः । प्रत्येकं नानाधर्मविशिष्टै एवाकाशे तत्पदस्य नानाशक्तिक- ल्पनं तु न संभवति-नानाधर्मावच्छिन्ने एकथर्मिण्येकपदवाच्यताया काप्यऽदृष्ट- त्वादिति शब्दाश्रयत्वोपलक्षिते एवाकागपदशक्तिरितिमाचीनमतमेव साधु, उपल- क्षणस्यापि विशिष्टाऽवाचकपदजन्यशाब्दवोधमकारत्वे न किंचिद् वाधकम् । न च गन्दाश्रयत्वस्योपलक्षणत्वे तस्येवाऽविशेषात् प्रमेयत्वादेरप्याकागपद- जन्याउनुभवमकारतापत्तिरिति वाच्यम्, तत्मकारक्शाब्दबोधे तदंशेऽनतिमसक्तत्व- रूपाक्यतावच्छेदकत्वावगाहित्वेनोपलक्षिते शक्तिज्ञानस्य हेतुत्वादिति । आकाश शब्दाश्रय स्मादिनानाधर्मविशिष्ट तत्पदस्य आकारापदस्य नानाशक्ति कल्पन त य यनैकशतया धचिउ- ब्दाशय पेन बचिदपरशक्त्या चाष्टद्रव्यातिरिक्त व्यत्वेनाकाशोध स्यान्, न चैतदपि युक्तम्- नानाधर्माउिने एकमिग्येकपदवाच्यताया नाम नानाधर्मविशिष्ट एकपदस्य नानाशक्तीना पचिदप्रदर्शनात नानाशक्तिकल्पनाऽभावे उक्तमहायोगस्य मुग्यतानुपपत्तिरि युमयन पाशा- रस्तुरिति तो प्राचीनमतमेव साधु नाम विनिगमनाविरहेणाकाशे कस्यापि धर्मस्य विपणत्या- समवादुपलक्षणत्यमेर स्त्रीक्रियते इति शन्दाश्रय योपलक्षिते एवाकाशे आमासपदयक्तिरस्तांति प्राचीनमतमेव साधु तया चोपलक्षणाविशेषात् कचिच्छब्दाश्रयत्वेन फचिदण्द्रव्यातिरिक्तद्रव्य- वन चाफाशपदात्यैपाकाशोध सभवतीति , इयत्राराशपदेन शक्तयाऽव्यातिरिक्तद्रव्यन शब्दाश्रयपदन च शतया शब्दाश्रयन्वेनाकाशोपस्थिती जाताया- मभेदा चय समीति नोक्तमहप्रयोगस्य मुरयगानुपपत्ति -शक्त यार्थप्रतिपादने मुरय नवा. धाभावादित्यर्थ । ननूपलक्षगस्य तु प्रकारतया मान कचिदपि न दृष्टमिति शब्दाश्रय नादीनामु- पलक्षणत्वे तेपा वोधे प्रकारतया मान पथ स्यादित्याशङ्कयाह-उपलक्षगस्यति, विविध पद भरति- विशिष्टपाचक पिशिष्टापाचक च तत्र विशिष्ट्याचक गवादिपद गोत्यादिविशिष्टव्यक्तिला चकवाद गवादी गोलादेशिपगत्वस्वीकाराद्, विशिष्टापाचक चाकाशादिपद शब्दाश्रय चायपलक्षितरा चकत्यादाकाश कस्यापि धर्मस्य विशेषग याभागात् तर विशिष्टवाचकपदन यनोधे तृपलक्षणस्य प्रकारत्व न समवति पिशेषगीभूतधर्मस्यैव प्रसारवाधिकारि बाट विशिश्नाचकपदन यत्रोधे तूप- लक्षगस्यैवागल्या प्रकारत्व भाति कस्यचिद्विशेषगत्वाभावाद् नि'नकारकशान्दयोधासमवाचत्यर्थ । ननूपलक्षणीभूतस्यापि शब्दाश्रय तस्याकाशपदजयनोधै प्रकारतपा माने उपलक्षगणाविशे- पात् प्रमेयत्वादेरपि तत्र प्रकारतया मान स्यादित्याशक्याह-न चेति । परिहारहेतुमाह-नप्र- कारने ति, तदशेम्प्रकारतया मासमानधर्मे । उपलक्षित विषयकं शक्ति ज्ञान य धर्ममनतिग्रसक्तरूप शस्यतार छेदकत्वेनानगाहते तस्यैव धर्मस्य तरपदज यबोधे प्रकारतया भान भवति ना यस्स तथा चाकारापदशक्तिज्ञानेन शब्दाश्रयत्वादीनामेगाऽनतिप्रमत्तशक्यतार छेदक नारगाहनात्तेषा- मेव प्रकारतया मान भवति 'आकाशपदारदाश्रयो बोद्धव्य । इयेव भगव सफेतस्वीकारात ·- तथाच तन- - काण्डम्.] शक्तिवादः। तन्न- आकाशः शब्दाश्रयः' इतिसहयोगस्य मुख्यत्वाऽसिद्धयाऽष्टद्रव्याति. रिक्तद्रव्यत्वाकाशपवाच्यत्वाद्येकतररूपेण लक्षणाया एव तत्रोपगमादिति । यादि च 'आकाशः शब्दाश्रयः' इत्यादिवाक्यस्थमाकाशपदं मुख्यमेव निर्मितावच्छेदककश्चान्वयवोधो न कुत्रापि ? तदाऽऽकाशादिपदादऽष्टद्रव्यातिरि- क्तद्रव्यत्वादिना बोधनिहाय विशिष्टावाचकाउकाशादिपदस्य प्रकारांशे वा- च्यत्वानवगाहिशक्तिग्रहस्यैव (आप) तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकतद्धर्मप्रकारकान्व- प्रमेयत्वादी वनतिप्रसक्ता शक्यतावच्छेदकतेव नास्ति तेपा घटादावपि सत्त्वादिति नाकाशपद- जन्यबोधे प्रमेयत्वादीनां प्रकारतया भानापत्तिरित्यर्थः । उक्तं परिहरति-तन्नेति, 'आकाशः शब्दाश्रयः । इतिप्रयोगस्य प्रमागाभावाद् मुख्यत्वमेत सिद्ध नास्ति येन तादृशमुख्यत्वस्योपपत्त्यर्थ प्राचीनमतस्योक्तस्य साधुत्वं स्वीकार्यत्र च स्यात्, ='आकाशःशदाश्रयः' इतिप्रयोगे आकाशरदस्याकाशे अटद्रव्यातिरिक्तदव्यत्वेन वाऽऽ. काशपदवान्यत्वेन वा रूपेण लक्षणेचास्तीति स्वीकार्य तत्राकाशपदेनोक्तान्यतररूपेण लक्षणयाकाशो- पस्थिती जातायां शन्दाश्रयपदेन च शक्त्या शब्दाश्रयत्वरूपंणोपस्थितौ जातायामभेदान्वयः संभव- त्येच, शक्तिस्त्वाकाशपदस्य शब्दाश्रयत्वविशिष्ट एवाकाशे इति शक्तयाऽऽकाशपदान्छब्दाश्रयत्वेने- वाकाशवोधः संभवति शब्दाश्रयत्वस्य चाकाशपदवान्यत्वं सिद्धमिति न काचिदनुपपत्तिरित्यर्थ. । 'आकाशः : शब्दाश्रयः' इतिप्रयोगस्य मुख्यत्वोपपादनप्रकारमपि पक्षान्तरेणाह-यदि चेति, मुत्यम्-शक्तयाऽर्थप्रतिपादकम् । निर्धर्मितावच्छेदककः यस्मिन् शाब्दवोधे धर्मितान्छेदकनया कस्यापिधर्मस्य भानं न स्यात् स निर्धर्मितावच्छेदकक एतादृशशाब्दबोधः कचिदपि नेट:-कस्यापि धर्मस्य धर्मितापन्छेदकतयाऽवश्यं मानादित्यर्थः । तदेति-'आकाशः शब्दाश्रयः' इतिप्रयोगस्याकाठा- पदेनाकाशस्याप्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्वादिरूपेण शक्त्यैव बोधसंभवे मुख्यत्वं सम्भवति-शक्त्यार्थप्रतिपा- दने एवं मुख्यत्वस्वीकारादिति तादृशयोधनिहायाऽऽकाशपदस्य विशिष्टावाचकत्वमभ्युपगन्तव्यम, अर्थादाकाशे कस्यापि धर्मस्य विशेषणत्वं न स्वीकार्य किं तूपलक्षणत्वमेव तथा च शब्दाश्रयत्याद्युप- लक्षिते एवाकाशे आकाशपदस्य शक्तिरित्युपलक्षणत्वाविशेषादष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्वादिना याका- शस्य शक्या बोधः सम्भवतीति 'आकाश: शन्दाश्रयः' इतिप्रयोगस्य मुग्यत्वमुपपन्नम्- शक्त्यैचाकाशपदादाकाशस्याष्टद्रव्यानिरिकदव्यागादिना रूपेण वोधस्वीकारात्, आकाशपदम्य विशिष्टपाचकत्वे तु शब्दाश्रयत्वविशिष्ट शक्तया शब्दाश्रयत्वस्येणे शक्तया बोधः स्यादष्टद्रव्यातिरिक्त- द्रव्यत्यादिना च बोयो लक्षणयैव स्यादित्युक्ताक्यस्य मुख्यत्वं न स्यात शब्दाश्रप नरपेण च बांधे 'घटो घटः' इतिवाक्यतुल्य स्यादिति । अत्र शक्तिज्ञानस्वरूपमाह-रिशिष्टेति विशिष्टावाचका- काशादिपदस्य तदर्मावन्छिन्नविशेष्यफतद्धर्मप्रकारकशाब्दबोधं प्रति प्रकारांशे-प्रकारतया भासमा- नधर्माशे वाच्यत्वानरगाहि यच्छत्तिज्ञानं तस्यैव हेतुत्वमगन्या स्वीकार्य नाम शक्तिज्ञानेन प्रकारीम्- तधर्मस्य वाच्यत्यावगाहनं न कर्तव्यं तथा सनि यादृशपमें वाच्यत्वावगाहने स्यात् शतया तादृशध- मप्रकारक एवं बोधः स्यादिति शब्दाश्रय यस्यं वायत्वे प्राप्तेष्टव्यातिरिक्तदययादिप्रकारको ·[विशेष- ~ सादर्श:- यबोधहेतुत्वमगत्या स्वीकार्यम् । विशिष्टवाचकगवादिपदस्प च प्रकारांशे वाच्य- त्वावगाहि शक्तिर्ज्ञानमेव तदर्मप्रकारकशाब्दवोधहेतुरिति न शक्तिभ्रमलक्षणाग्रह- मन्तरेण गवादिपदाद गोपदवाच्यत्वाद्यावाच्यधर्ममकारको वोधः । आकाशादिपदमिव गवादिपदमपि विशिष्टावाचकमितिभ्रमवतो गवादिपदार वाच्यधर्मप्रकारफवोधनिहाय तद्धर्मप्रकारकशाब्दवोधे तदर्मरामानाधिकरण्य- बोध भायादापदालक्षगयेर स्यादिति यास्यस्य मुरयरव न स्यादिति भावः, तथा च तदर्म- प्रकारकशान्दवोधे धर्मसामान्या उनवानप्रष्टिना या बोधविषयमनिष्टा प्रकारता तादशप्रका- रतानिरूपितविशेष्यताससर्गक पदप्रकारक तधर्मापनि उनविशेष्यताक विशिष्टायाचकाकाशादिपदम्य शक्तिशान कारणमितिप्रातम, कस्यापि धर्मस्याकाशपदयाच्यत्व नास्तीति स्वनिष्टारछेदकतानि- रूपितावच्छेद्यत्वसम्बन्धेन कस्यापि धमस्याकाशपदजन्यवोधविषयतायामन्ययाभावात् तादृशकि- पयतानिष्टा प्रकारता धर्मसामा-याच्छिन्नत्वानछिना जाता, तच शक्तिज्ञानम्-'धर्मसामान्या- वच्छिनत्यानवछिन्ना याऽऽकाशपदजन्यमोवनिपयत्वनिष्ठा प्रकारता तादृशनकारतानिरूपितम- गमसकेतीयविशेष्यतासम्बधेनाकाशपदविशिष्टमाकाशम्' इत्याकारकम् । विशिष्ट्याचकगवादि- पदशक्ति ज्ञानस्य व्यतिरेकमाह-विशिष्टनाचके नि, सबै चैतत्पूर्व प्रतिपादितम् । गादौ गोत्वादे- विशेषगत्वमेति गमादिपद विशिष्टाचक गोत्यादिक गगादिपदनाच्यमेवेति तादृशवाच्यनावगा- हिन एव गवादिपदशत्तिज्ञानस्य गादियोधहोतुरम् । तद्धर्मावच्छिन्नत्यापच्छिन्ना या त पदजन्य- बोधविषयत्वनिष्टा प्रकारता तादृशप्रकारतानिरूपितभगवत्सके तीयविशेष्यताससर्गक तत्पदप्रकारक शनिज्ञान कारणमिति यावत । तथा च शक्तिमम पिना लक्षणाग्रह रिना वा गवादिपदाऽवाच्यो यो गवादिपदवाच्यत्यादिरूपो धर्मस्तत्प्रकारको बोधो गादिपदान जायते शक्तिभ्रमग रक्षणा- प्रहेण स्वेतादृशोध इष्ट एव, गपादिपदादमा तस्य शक्या तत्पदवाच्यगोत्वादिधर्मप्रकारकस्यैत्र योधस्येष्टवादित्यर्थ । यस्य पुरुषस्य 'आकाशादिपदमिन गवादिपदमपि विशिष्टावाचकम् ( उपलक्षितवाचकम् ) इति अमो भपति तस्य गादिपदाद् गोपदनाच्यवायऽवाच्यधर्मप्रकारको बोधो भातीति ताशबोधोपपत्तिमुपपादयति-आकाशादिपदमिति, तद्धर्मप्रकारकशब्दयोधे गोपदयाच्यावा द्ययाच्यधर्मप्रकारकशाब्दवोध प्रति, गोपदनाच्यत्वमपि गोव्यक्तास्ति गोपदजन्यत्रोवरिपपता- प्यस्तीति तयो सामानाधिकरण्य प्राप्तमिति गोपदजन्यत्रोधविषयताया यद् गोपदनाच्य वाद्यया व्यधर्मसामानाधिकरण्य तन्मानागाहि यत् तत्पदवाच्यताग्रह -गोपदशक्तिज्ञान तस्यैव हेतुत्य वक्तव्य तया च गोपदनाच्यरवायात्यधर्मपि गोपदजन्योधरिषयतासामानाधिकरण्या- स्त्येति तादृशभ्रान्तपुरुषस्य गोपदवाच्य पाद्ययाच्यधर्मप्रकारकबोधो गवादिषदात् सम्भवत्येवे- त्यर्थः, तथा च 'अपाच्यधर्मप्रकारकशाब्दयोध प्ररो तादृशधर्मसमानाधिकरणपोषियत्वनिष्ट- प्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन पदप्रसारक तधर्माछिनविशेष्यताक शक्तिदान कारणम् ।

·काण्डम् ] शक्तिवाद। मात्रावगाहितत्पदवाच्यतामहस्य हेतुत्वपि तदेतुतायां वाच्यतांशे विशेषणानन्तर्भा- वित्वावगाहित्वमप्यवच्छेदकमुपेयम्. अतोऽवाच्यधर्मप्रकारकबोधहेतुगवादिपदश- क्तिग्रहस्य भ्रमत्वनियमः अतो नाभ्रान्तपुरुषस्य ततस्ताहशवोध इति ध्येयम् ।। एवं यत्र सुवर्ण:लवहनयोग्यगवादिरूपविशेषपरं सामान्यवाचकपघटि- तम् ' द्रव्यं नास्ति। गौर्नास्ति । इत्यादिकं वाक्पं प्रयुज्यते तत्र विशेषधर्मा- वच्छिन्ने लक्षणैव-विशेषधर्मस्य सामान्पशब्दावाच्यतया शक्तया तद्रूपप्रका- रकबोधाऽनिर्वाहा । गयादिपदं विशिष्ट्याचकमिति प्रमात्मकज्ञाने सति तु 'गोपदं गोत्वावच्छिन्नवाचकम् इति भगवरसं- केतै गोर्गोत्वविशिष्टत्वेन भानाद् गोत्वप्रकारक एव गोपदाद् बोधः सम्भवति न तु गोपदवाच्यत्वा- धवाच्यधर्मप्रकारक इत्यवधेयम् । ननु गोपदजन्यबोधीयविपयतायां गोपदवाच्यत्वाद्यवाच्यधर्म- सामानाधिकरण्यं तु यथार्थमेवेत्यऽभ्रान्तस्यापि गोपदाद् गोपदवाच्यत्व द्यव'च्यधर्मप्रकारको बोधः कि न स्यादित्याशक्याह- सहेतुतायामिति, उक्तशक्तिज्ञानेऽवाच्यधर्मप्रकारकबोधहेतुताप्यस्ति विशे- पणानन्त वित्वावगाहित्वमध्यस्तीति विशेषगानन्तर्मारित्वावगाहित्वं तादृशहेतुतावच्छेदकं जातम् । वाच्यतांशे-गवादिपदजन्यबोधविषयत्वनिष्टप्रकारतायां तद्धर्मावच्छिन्नत्वावच्छिन्नत्वं यद् विशेष- णमुक्तं तादृशविशेषणानन्तर्भावित्वावगाहित्यम्-ताविशेषणाभावावगाहित्वमिति यायत्, अर्था- दुक्तशक्तिज्ञाने गोपदजन्यबोधविषयतानिष्टप्रकारतायां गोत्वावच्छिन्नत्यावच्छिन्नत्वस्यावगाहित्वं नास्ति किं तु तदभावावगाहित्वमेव स्वीक्रियते तथा च गोपदजन्यवोधविषयतानिष्टप्रकारतायां गोत्वावच्छिन्नत्वावच्छिन्नत्वस्य सत्त्वेपि तदभावावगाहित्वाद् उक्तस्यावाच्यधर्मप्रकारक्योधहेतुभूत- गवादिपदशक्तिमहस्य भ्रमत्वं प्राप्तम्, एतादृशभ्रमात्मकशक्तिज्ञानं च प्रान्तस्यैव सम्मवति नाऽ. भान्तस्प तस्य तु यत्प्रमात्मकं गोपदजन्यबोधविषयतानिष्ठप्रकारतायां गोत्वावच्छिन्नत्वावच्छिन्नत्या- गाहि शक्तिज्ञानं तदेव सम्भवति तादृशशक्तिज्ञानाच गोत्यादिवाच्यधर्मप्रकारक एव बोधः संभ- पति नावाच्यधर्मप्रकारकोपि-तत्पदजन्यबोधविषयतानिष्टप्रकारता यधर्मावच्छिन्नत्वावच्छिन्ना भवति तद्धर्मप्रकारकस्यैव बोधस्य स्वीकारादिति नाऽभ्रान्तपुरुषस्य ततः गवादिपदात् ताशबोध:- अवाच्यधर्मप्रकारको बोध इत्यर्थः । एवमेन गगनादिपदं द्रष्टव्यम् । इत्याकाशपदम् ॥ सामान्यवाचकशब्दानां विशेषधर्माछिन्ने लक्षणवत्याह- एवमिति, ‘दन्यं नास्ति' इत्या- कारक सामान्ययाचकद्रव्यादघटितं वाक्यं यत्र सुपर्णरूपविशेपरम्-सुवर्णरूपविशेषार्थयोध- नाय प्रयुज्यते तत्र द्रव्यादिपरस्य विशेषधर्मावच्छिन्ने-सुपर्णवावनिउने सुवर्णे टक्षणेर, एवम् 'गौर्नास्ति । इत्याकारकं सामान्ययाचकगोपदघटितं वाक्यं यत्र हलवहनयोग्यगोरूपविशेषार्थ- बोधनाय प्रयुज्यते तत्र गपादिपदस्य विशेषधर्मावच्छिन्ने हलपहनयोग्यगोरूपायें टक्षणेत विज्ञयेत्यन्वयः । उक्त हेतुमाह-विशेपेति, सुवर्णत्वातिविशेपर्मस्य सामान्याचन्द्रयादिशब्दा- आच्यतया शाया तद्पप्रकारकस्म सुपर्णवादिविषयमप्रकारकाध बोधस्य द्रव्यादिपदावनि- D ·सामान्यत (६६) माद:- [विशेषमाणे- एवं यत्र दुःखासं भिन्नमुसत्ववानकर्मगोत्वादिविशिष्टवाचकं स्वर्गधेन्वादिपदं केवलमुखत्वगोत्वाद्यवच्छिन्नतात्पर्यण प्रयुज्यते तर लक्षणैव । शतपा मवृत्ति- निमित्तकदेशं परित्यज्य न बोध इत्यनुभवनिर्वाहाय शुद्धतधर्ममकारनोधे तदन्य- रूपावच्छिन्नत्वानच्छिन्ननोपविषयत्सीयमकारतात्वेन प्रकारतारटितसंपन्याव- हात् असभवात् , स पदैन सपन्या यधर्मप्रकारकम्येय यो यस्य शक्त पा समवादित्यर्थ । द्रव्या- दस्य तर्कशास्त्र नित्यादिनरद्रव्येषु गति लोके च द्रव्यपद सुवर्णादिधन पोधनार्थ प्रयुज्यते तन यद्यपि सुवर्णादिक द्रव्यमेव तयारि वन्यपद क्षि यादिनद्रव्यवाचनमेनेति सुवर्णादी रक्षणा । एस गोपद सामान्यतो गोलाग्निवाचकमिति हलवहनयोग्यगोविशेष तत्य रक्षणति सार । यथा सामान्यवाचकशब्दाना विशेषधर्मानच्छिन्न लक्षणा तथा विशेषनाचरुशन्दानामपि सामान्यरूपार्थे छक्षणत्याह- एवमिति, स्वर्गपद दु ग्वासभिन्नमुख विशिष्टस्य दु खामिश्रित- (दु खरहित ) सुग्यत्वविशिष्टस्य वाचक तदुक्तम् यन दुसेन समिन्नम " इति, 'धीयते पीयते च सेनेति धेनु ' इतिव्युत्पत्त्या धेनुपद धानकर्मगो विशिष्टस्य दुग्यप्रदगो चकमस्ति, तथा च यत्र स्वर्गपद सामा यत किंवा केवर सुख पावच्छिन्नता पर्येग प्रयु यते तत्र स्वर्गरदस्य ताह- शसुख टक्षणेर या चधेनुपद केरलगोत्याना उनता पर्यण प्रयुज्यते तत्र धेनुपदस्य केवडगोत्याव- छिन्ने लक्षणेश्यन्वय । ननु विशेषपाचावर्गादिपदेन सामा यमुखादे गत्तथैव बोध किं न स्यादि- त्याशक्य कार्यकारणभानमाह शक्त्येति,स्वर्गपदस्य दु खासमिन्नसुखत्य प्रवृत्तिनिमित्त दु खासमिन्न- सच प्रवृत्तिनिमिचैकदेश धेनुपदस्यधानरर्मगो र धानकर्मत्वसमानाधिकरणगोय वा प्रवृत्तिनिमित्त धानकर्मत्व च प्रवृत्तिनिमित्तकदेश तादृशप्रवृत्तिनिमित्तकदेश परित्यज्य शक्तपा बोधो न भरतीत्य- नुभवनिर्वाशय शुद्धराद्धर्मप्रकारको जर्मपर्याप्तधर्मितारच्छेदपताकशान्दयोधै एकमात्र नर्मप्रका- रकशान्दयोधं प्रति तदन्यरूपापच्छिन्न मानवनिधिविषयत्वीयप्रकारतावर-नवर्मा यार्माव- छिन्नत्वान वच्छिना या तत्पदज योगविषयत्वनिष्टा प्रकारता ताराप्रकारतात्वेन लोग प्रभारता- घटितो यो विशेष्यतात्मक संपन्धस्तारासंबधारगाहिशक्तिज्ञानस्य नाम तद्धर्मावच्छिन्नत्वानच्छिना तदितरधर्मावच्छिन्नवानच्छिन्ना या तत्पदन्यनोपविषयतानिष्टा प्रकारता ताशपकारतानिरूपि- तमगरसकेतीयविशेष्यताससर्गक तपदप्रकारक तदर्मावग्निविशेष्यताक यच्छतिज्ञान तस्य कारण व स्सीकार्य तच शक्तिज्ञानम् ' उक्तविशेष्यतासब धेन घरपदविशिष्टो घट । इत्याचाका- रक विज्ञेय एतादृशशक्तिशाने तत्पदन योधरिषयत्वनिष्टप्रकारताया एकमाउनवानच्छिन- तेन पिपयत्वाद् घटादिपदात् तादृशेकधर्मप्रकारको वोध समवति, स्वर्गादिपदज यबोधवि- पयतानिष्टा प्रकारता तु यया सुखसारच्छिन्नत्यावच्छिनास्ति तथा दु खासमिनवारन्टिन्नत्वाव- छिन्नाप्यस्तीति न स्वर्गादिपदात् शतया वेचलसुखावच्छिन्नविषयको बोध समयति सि । दाखासमिन्नसुखत्यापच्छिन्नविषयक एर, एवमेर धेनुपास्यपि विज्ञेयम् ।

·“धनुपदम् ] शक्तिवादः। (६७) गाहिशक्तिज्ञानस्य कारणत्वमुपगन्तव्यम् । शक्यतावच्छेदके शक्यत्वानभ्युप- गन्तुमते ताशवोधे तद्रूपांशे संकेतविशेष्यतावच्छेदकतापर्यायवगाहिज्ञानत्वेन हेतुत्वानोक्तातिमसङ्ग इतितूक्तानुपपत्त्या हेयम् । माभाकरास्तु धेनुपदस्य धानकर्मता विशिष्ट एवं शक्तिर्न तु गोत्वविशिष्टे, गोत्वस्य शत्त्युपाधित्वेन शक्तिनियन्त्रकत्वाद धानकर्मत्वस्य महिष्यादिसाधा- रणत्वेपि न धेनुपदात् तद्बोधः । न च धेनुपदाद् गोत्वप्रकारकबोधस्यानुभविकतया धानकर्ममहिष्यादिमति देशे 'धेनुर्नास्ति' इति विशेषदर्शिनां प्रयोगस्य मुख्यतया च धेनुपदजन्यबोधे दीवितिकारमतमालोचयति- शक्यतावच्छेदके इति, किं वा ननु शुद्धतद्धर्मप्रकारकबोधे संकेतविशेष्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यवगाहिज्ञानत्वेन शक्तिज्ञानस्य हेतुत्वेपि स्वर्गादिपदादेकधर्मप्रका- रकबोधस्य शक्यापत्तिर्नास्तीति किमर्थं तदितरधर्मावन्छिनवानवन्छिनप्रकारतात्लेन प्रकारता-- घटितसंबन्धावगाहिशक्तिज्ञानस्य कारणत्वमभ्युपगम्यते इत्याशक्याह- शक्यतावच्छेदके इति, तादृशयोधे शुद्धतद्धर्मप्रकारकवोधे तद्रूपांशेअझारीभूतधर्मे घटत्यगोत्वादौ, घटादिपदस्यले घटादौ या संकेतविशेष्यता तादृशविशेष्यताया या घटत्वादाऽवच्छेदकता तादृशावच्छेदक- ताया घटनादौ पर्याप्तिरस्ति- घटत्वमात्रस्य तादृशविशेष्यतायन्छेकत्वादिति तादृशपर्याप्त्य गाहि- शक्तिज्ञानेनेकधर्मप्रकारको बोधः संभवति, स्वर्गादिपदशक्तिज्ञान तु नेकस्मिन् धर्मे समेतविशेष्य- तावच्छेदकतापर्याप्तिमवगाहते किं तु दुःखासंभिन्नत्यमुखत्वेतदुभयपर्याप्तामेन सकेतविशेष्यतार-- च्छेदकतामयगाहते इति स्वर्गादिपदाच्छत्या नैकधर्मप्रकारताकबोधस्यापत्तिरित्यर्थः । उक्ताति- प्रसङ्गः स्वर्गादिपदादेकधर्मप्रकारबोधातिप्रसङ्गः । अस्मिन् मते दोघमाह- उत्तेति, रक्तानुप-- पत्त्या= गुणवत्त्वेन द्रव्य द्रव्यपदाद् बोद्धव्यम् ' इत्याकारकाधुनिकसकेतेनेष्टो गुगतत्त्वप्रकारक- बोधो न स्याद् द्रव्यत्वप्रकारक एव स्यात्- द्रव्यत्वस्यैव द्रव्यपदसकेतविशेष्यतावच्छेदकल्ला- दित्यर्थः । सर्व चैतत्पूर्वमेव प्रतिपादितम् । धेनुपदे मामाकरमतमाह-प्राभाकरा इति । “न तु गोत्वपिशिष्" इत्यन न तु गोत्वमपि विशेषगम्" इत्यपि पाठः, अर्थस्तु स एव । ननु यदि धेनुपदस्य धानकर्मता विशिष्ट शक्तिस्तद धेनुपदाद महिण्यादिवोधः किं न स्यात-महिष्यादीनामपि धानकर्मवादित्याशक्याह-गोल- स्पेति, धेनुपदस्थ गोत्वस्य शक्युपाधित्वेन शक्तिनियामकावं स्वीक्रियते महिष्यादौ च धान- कर्मत्वस्य सत्वेपि गोत्वस्याभावान धेनुपदात् तद्रोधः महिष्यादिबोध इत्यर्थः । न चेति-धेनुपदाद् गोत्वप्रकारको बोधोपि भवति धानकर्ममहिण्यादिमति देशे च 'धनुर्नास्ति' इति विशेषदर्शिनां विदुषां मुस्यतया प्रयोगोपि मातीति धेनुपदजन्यबोधे गोत्वस्य भानमङ्गीकरणीय नश च अनुपद नन्यसाधे गोत्वभाने स्वीकृते च धानकर्मत्वे इस गोवेपि धेनुपदशक्तिः स्वीकार्या ·- (६८) सादी- { विशेषगाण्डे- गोत्वभानमगीकरणीयं तया च धानकर्मत्ववद् गोत्वेपि शक्तेरावश्पकना अश क्यस्यापि शान्दयोधे भानोपगमे द्रव्यत्वप्रमेयत्वादेरपि प्रकारतया शाब्दबुद्धी भानापत्तिरिति वाच्यम, शाब्दवोधेऽशक्यस्य गोत्वादेः प्रकारतया भाने शक्यताव- च्डेदकत्वस्य नियामक्खात्, गोत्वस्य चाशक्यत्वोप शक्यतायामवच्छेदक्तात्म- कसनन्यविशेपोपगमाद द्रव्यत्वादेवाऽतयात्वेनाऽतिमराङ्गविरहात् । न च गोस्वस्य वृपभादिसाधारणस्पातिप्रसक्ततया शक्तो नावच्छेदकत्वसं- भव इति वाच्यम्, अवच्छेदकत्वस्य प्रकृतेऽनतिमसक्तत्वाऽनियतत्वात्, नियतत्वे या धानकर्मत्यसदितस्पेय तस्यावच्छेदकत्वोपगमात् । यदि च के मानकर्म वे एव धेनुपदशक्ति स्यात्तदा धेनुपदाद् गोत्वप्रकारकबोधो न स्यात्तथा धान- कर्मपहिण्यादिमति दशे 'धनुर्नास्ति' इति प्रयोगोपि मुरयो न स्यादेव-तत्र धानर्मतापिशिष्ट- महिण्यादिव्यक्त सत्त्वादेव न चैवमस्तीत्यर्थ । ननु धेनुपदाशक्यस्यामि गोत्वस्य धेनुपदजन्यबोधे मातु भानमि याशक्याह-अशक्यस्यापीति । अशक्यत्वाविशेषादितिशेष । परिहारहेतुमाह-शाब्द- बोध इति । शक्यतार छेदकस्य त्वशक्यस्यापि तत्पदन यशाब्दयोधै प्रकारतया भान स्वीकि- यते अस्ति च गो र धेनुपदशक्यतावच्छेदकरयम्='धेनुपदाद् धानकर्मनानिशिणगौर्बोदव्या' इत्येव संकेतस्वीकारात् । द्रव्य पादेश्वाऽतथा वेनन्धेनुपदशक्यतानपच्छेदकलेनाऽतिप्रसङ्गविरहात् धेनुप- दनयमोधे द्रव्यवाद प्रकारतया भानातिप्रसङ्गविरहादित्यर्थः । यथा दण्डवस्याफारणत्वामा- यि कारणताव छदकय तथात्र गोलस्प शक्यत्वामानेपि शक्यतापच्छेदकव विज्ञेयम् द्रव्यत्वादिकचातिप्रसत वा उक्यताब छेदक न भवतीति ध्येयम् । ननु यदि गो र धानकर्मतातिप्रसक्त न स्यात्तदा स्यादपि शक्यतावच्छेदक न चैवमसि न्धानकर्मचामापति वृषभादावपि गोत्वस्य सत्वेनातिप्रसक्त माद् धेनुपदशक्त्यवच्छेदकत्व न सभाति-अनतिप्रसक्तधर्मस्यैवावच्छेदक स्वीकारादित्याशझ्याह-न चेति । गोव्यक्तौ निरूपकर साधेन शक्तिरप्यरित गोत्वमप्यस्तीत्यभिप्रेय शतया छेदक वमाशङ्कितम् । पारहारमाह- आच्छेदकत्वस्यति, अनतिप्रसक्तम्यर धर्मस्यावच्छेदकत्व भवतीतिनियम प्रकृते नास्तीन्यतिप्रसक्त- स्थापि गोत्वस्य शक्यतापच्छेदकन्च युक्तमेव । ननु यद्यतिप्रसक्तस्यापि गोत्वस्य शक्यतारच्छेदकल्य तदा द्रव्यत्वादेरपि धेनुपदशक्यतार छेदक व स्यात् तेन घ धेनुदज यवोधे प्रकारतया भान- मपि स्यादित्याशक्याह-नियत व वति, अनतिप्रसक्तस्वैर धर्मस्यापच्छेदक ः भवतीति नियम धानकर्मत्वसहितस्य धानकर्मसमानाधिकरणस्यैव तस्य गोत्रस्य शक्यतावच्छेदकल स्वीकि. न्यते तथा च केवलगोत्यस्य वृषमादौ सत्सेनातिप्रसक्त नपि धानमनासहितस्य तु गोत्रस्य भानर्मगोमात्रवृत्ति वनातिप्रस्तत्व नास् येति युक्त तस्य शक्यतार छेदकत्वमित्यर्थ । AR ·धेनुपदम् ] शक्तिवाद। अथ गोत्वमेव शक्यं धानकर्मत्वमेव शक्तयुपाधिरिति चैपरीत्यमेव कुतो न स्यात् ? वस्तुतो धानकर्मत्वापेक्षया लाघवेन गोत्वस्यैव शक्यत्वमुचितम् । न च गोत्वमतिप्रसक्तं धानकर्मत्वं तु धानकर्मव्यक्तिभेदेन भिन्न भिन्नमिति गोनिष्ठ तदनतिमसक्तमिति न वैपरीत्यमिति वाच्यम्,तस्यातिप्रसक्तत्वपि शक्यत्वो- पगमे क्षतिविरहात, वृपभादिवोधस्य शक्त्युपाधिधानकर्मत्वस्यापि प्रकारतया वारणात् । न च गोत्वस्पैव शक्यत्वे जातिशक्त्यैव व्यक्तिभानसंभवेनाइन्पलभ्यतया गवादिपदवद् व्यक्तिशतयुच्छेदप्रसङ्गः तया च धानकर्मत्वस्य जातिनिष्ठशक्य- ताव्यधिकरणत्वेन शक्यतावच्छेदकत्वानुपपत्त्या वृपभादिबोधो दुर्वार एवेति वा- च्यम्, एतदनुरोधेनान्यलम्पत्वेपि व्यक्ती शक्तिस्वीकारादिति चेत् ? तार्किक प्रभाकरमतापेक्षया विपरीतमाशङ्कते-अथेति । अनापि मते महिष्यादी गोवा- भावाद् वृपभादौ च धानकर्मस्वाभावात्तत्र धेनुपदप्रयोगापत्तिर्नास्त्येव । तार्किक स्वमते लाधव- माह-स्तुत इति, गोल सकलगोयेकमेव धानकर्मव च स्वाधारव्यक्तिभेदेन भिन्न भिन्नमत्यन- तधानकर्मत्वेषु धेनुपदशक्तिमहे गौरतमिति लाघवेन गोत्वस्यैन धेनुपदशक्यत्वमुचितमित्यर्थ । ननु गोत्व वेकमेवेति वृपमादावपि तस्य सत्त्वादतिप्रसक्तमेर धानकर्मत्व च साधारव्यक्ति- भेदेन भिन्न भिन्नमेवेति गोनिष्ठ धानकर्मत्व महिण्यादौ न सभवतीति नातिप्रसक्तमिति तस्यैव वेनु- पदशक्य उमुचित न गोत्वस्यातिप्रसक्तत्वादिति नोक्तपैपरीत्य युक्तमिति मीमासक आशङ्कते-न चेति । विनिगमनाविरहरेण तार्किक परिहरति- तस्येति, तस्य-गोवस्य । शक्यत्वोपगमे धेनुपदशक्यत्वोपगमे । क्षतीति-गोत्वस्य शक्यत्वे धेनुपदाद् वृधमाटियोधापत्तिरेव क्षतिरस्ति सा च नास्त्येव- धानकर्मत्वस्य शक्त्युपाधित्वस्वीकाराद् वृषभादौ च धानकर्मत्वस्याभावान धेनुपदाद् वृषभादिबोधापत्तिरित्यर्थ । स्वयमपि विशदयति-वृषभादीति, शक्त्युपाधिधानकर्मत्व- स्थापि प्रकारतया प्रकारतास्वीकारण धेनुपदाद् वृषमादिवोधस्य वारणादित्यय । ताकिरण "गोत्वमेव शक्यम्" इति यदुक्त तदाश्रित्य मीमासक आशकते-न चेति, यदि गोत्वमेव धेनुपदशक्य तदा यथा गवादिपदाना जातिशक्त्यैर व्यक्तिमान सम्भवति व्यक्ति विना जातेरनुपपत्तेरानयनादियोग्यतायाश्च जातावऽभायादन्यलम्यतया व्यक्तैराक्षेपादिलभ्यतया व्यक्तौ गवादिपदाना शक्तिर्नास्ति तथा धेनुपदस्यापि व्यक्तौ शक्तिर्न स्यात् तया च धेनुपदशक्यत्व जातौ धानकर्मत्व च व्यक्ताविति धानकर्मत्वस्य जातिनिष्ठशक्यतात्यधिकरणलेन शक्यतावच्छेद- कत्व न स्यात् तथा च गोलस्य वृषभादापि सत्त्वेन गोत्ववाचकधेनुपदाद् वृपभादिबोधः स्यादेव, यदि धानकर्मत्य शक्यतापच्छेदक स्यात्तदा तेन धेनुपदाद् वृषमादिबोचवारण स्यादपि न चैत्र सम्भवतीत्यर्थ । तार्किक परिहरति-एतदिति, एतदनुरोधेन वेघरगोत्वस्य शक्यत्ये .

·. (७०) सादर्श:- [विशेषकाई- न- यमविशिष्ट शक्तिस्तद्धर्माश्रयस्य यावत एव शम्पत्यनियमेन गोत्वस्प शक्यत्वे वृषभादेरपि तयात्वापत्तेः। धानकर्मताविशिष्टाया गोः शक्यत्वे च गो- निष्ठधानकर्मताव्यक्तीनामेव विशेषणतया तासां च महिष्यादिव्यावृततया महि- प्यादेः शक्यतापत्तिविरहात्, इतिवदन्ति । तन्मते यद्यपि शक्तिज्ञानाधुनिकसंकेतज्ञानयोः कारणताभेदेन गौरवं न वाधक म्- भगवद्भिदेषिणां मीमासकानां शक्तेः संकेतानात्मकतया सयोरेककारणताया: धेनुपदाट वृपभादियोधवारण न सम्भवनीयनुरोधेन व्यक्तेरन्यसम्पावधि व्यक्ती धेनुपदशक्ति स्वीक्रियते तथा च गो परिशिष्ट-यक्तौ धेनुपदशक्तिर्धानकर्म व च शक्यभूतव्यक्ती वर्तत इनि शक्यतारष्ठेदक तन धानर्मभूतमहिण्यादौ गोत्य नास्ति गोत्याधारभूतपभादौ च धान- कर्मत्व नास्तीति न धेनुपदाद् महिध्यादेर्वा वृषमादेर्या बोधापत्तिरिति सर्व मुस्थमित्यर्थ । अथेत्यादिनाशङ्कित प्रभाकर परिहरनि-नेति, यदि गौत्यविशिष्टव्यानुपदास्पाय तदा गोत्वविशिष्टरवाद् वृषभादरनि धेनुपदशक्यत्व स्पादेव यद्धर्मविशिष्ट शक्तिम्तदर्माश्रयस्य यावत = सकलस्यैव शक्यरयनियमात् तथा च धेनु पदाद् वृपमादियोधापत्ति निवारनि ताकिमत दोषः । सथात्यापत्ते शक्यतापचे । प्राभार: स्वमते उपपत्तिमाह-धानकर्मतेति, धानफर्मता- विशिष्टाया गो. शक्य व तन गोनिष्टयानकर्मनाम्यतीनामेव विशेषगय तासाम्-गोनिष्टधानक- मताव्यक्तीनां च गोव्यक्तिमानतिया महिन्यादिम्याहत्ततया महिन्यादेनुपदशस्यतापत्ति स्ति धानकर्मस्वस्य नृपमादावमारास वृषभादेरपि धेनुपदारयसापतिर्नास्तीनि न धेनुपदाट वृपमादेर्या महिध्यादेयं बोधापत्तिारति सामुग्धमियर्थः । म पत्र मीमांसफमते जातायेव सातिरसित धनु. पदस्य धानन्यमात्र शक्तो धेनुपदाद महिप्पादियोधापत्ति स्यादितितोनुपदस्य धानकर्म तारिशिष्टगोव्यको शक्ति स्वीक्रियत इपाययम् । वरती यस्य प्रामायरा इति पूर्वणा वय । इत्येन प्रामाकरमनमुपाय विषयनि- रामो इत्यादिना । रामते पण धादिपदान घटागर्थेषु या शक्ति सेश्वरंग्जरपा तथा देवदत्तादिपाना यो देवदत्तादिरिष्टेषु मोरा सोपी श्वरेण्डारूप एव सम्य "बादशेहि पिता नाम पुर्यात्" इति या समहादिति शशिकानाधुनिक सकेतज्ञानयो धारणतामेद कारगताम्बर दो नाशि, किं पा गाधिरोपवानुमान हामान रामरो शतिरस्ति. आधुनिकमरेगोपि परिष्यगी शिनाधुनिकसरतज्ञा. नयो कारणताम्वरूपभेदाभापा देशिय नाम्नि तेन च गौरवमपि नास्ति, गोमोमकमरे घायरामावानेवरेटारूपा शनि. किनु यामागचभागवन्धमपा सा प धारिसमानार पगड. देवदतादिवि देवदत्तास्पिाना चाधुनिग्यात एक सघन पायाचफमार रूप इनि यदपि मीम मानने शनिझानाऽऽधुनिकस स्तहानपो पारगमाग्योदन गौरव- मस्ति- भगवपिनाम्-रमारानी गा मीमांसरना मने शो सोताना मस्तपापा स्पवामान नयो शानिहानाधुनिकसनानयोरेकका नाया एकाय कारणाया कथा ·धनुपदम्.] शक्तिवादः । कथमप्यऽसंभवाद तथापि गोनिष्ठधानकर्मताव्यक्तीनामनतिमसक्तानुगतरूपाभा- वान्न शक्यत्वसंभवः। न च सामानाधिकरण्यसंबन्धेन गोत्वमेव धानकर्मत्वसहितं धानकर्मत्वविशे- पाणामनुगमकमिति वाच्यम् , अशक्येन शक्यानुगमे सर्वत्रैव विशेषणे शक्तयु- च्छेदप्रसङ्गात् । अतिप्रसक्तेनापि धानकर्मतात्वेन विशिष्टे धानकर्मताविशेषे शक्तिमहोपगमे लाघवाद् गोत्वविशिष्टे एव गोविशेपे शक्तिर्धानकर्मत्वमेव शक्त्यु- पाधिरित्येवोचितम् । अननुगतेन तत्तद्धानकर्मतात्वेन शक्तिमहोपगमे चापूर्व- व्यक्त्यलाभप्रसङ्ग इत्यनुपपत्तिश्चिन्त्या। मपि संभवाभावात् तादृशं गौरख च मीमासकैरीश्वरस्वीकारगौरवमयेनेष्टापत्त्या स्वीकृतमिति- न बाधकम् बाधकन्येन दोपत्येन वा प्रदर्शयितु युक्त तथापि गोनिष्ठधानकर्मताव्यक्तीनामन- तिप्रसक्तानुगतरूपामायाच्छक्यत्व न समाति- अनतिप्रसक्तानुगतरूपे सत्येव शक्यत्वसभवाद् यथा गोव्यक्तीनां गोत्र गोत्वस्य च गोत्रत्वमनतिप्रसक्तानुगतरूपमस्तीति गोव्यक्तीनां गोत्वस्य च गोपदशक्यत्वम् । धानकर्मतात्व च महिष्यादिवृत्तिधानकर्मताव्यक्तिव्यम्यस्ती- त्यऽतिप्रसक्तमेवेति न धानकर्मतात्वेनापि गोनिष्ठधानकर्मतानामनुगमः सभवति येन धेनुपद- शक्यत्व स्यादित्यर्थः। ननु सामानाधिकरण्यसबन्धन धानकर्मत्वसहित नाम धानकर्मत्वसमानाधिकरण गोलमेष धानकर्मत्वविशेपाणाम्-गोनिष्ठधानकर्मताव्यक्तीनामनुगमक मविष्यति- धानकर्मत्वसमानाधि- करणगोत्वस्यानुगतत्वादनतिप्रसतत्याच तथा च गोनिष्ठधानकर्मताव्यक्तीना न धेनुपदशक्यत्वा- नुपपत्तिरित्याशड्याह- न चेति, तर मते धेनुपदशक्यत्व गोत्ये नास्ति तत्र यदि धेनुपदाशक्ये- नापि गोत्येन धेनुपदशक्याना धानकर्मत्वानामनुगमः स्यात्तदा सर्वत्रैमाशयेनापि घटत्वादिना घटादिपदशक्यघटादिव्यक्तीनामनुगम: स्यादिति विशेषणे-घटत्वादी घटादिपदशक्तिस्वीकारो भ्यर्थ एव स्यात् . न चैवमस्तीति न धानकर्मत्वसमानाधिकरणगोत्वेनापि गोनिष्ठधानकर्मत्याना- मनुगमः सभवति येन धेनुपदशक्यत्व स्यादित्यर्थः । धानकर्मतात्व च महिष्यादिवृत्तिधानकर्म- तासु वृत्तित्वादतिप्रसक्तमेव तत्र यद्यतिप्रसक्तेनापि धानकर्मतात्वेनानुगमादू धानकर्मतात्यविशिष्टे धानकर्मताविशेषे-गोनिष्टधानकर्मतासु धेनुपदशक्तिग्रहः स्वीक्रियते तदा लावाद् गोत्ववि- शिष्टे एव गोविशेषे धानकर्मत्वोपलक्षितगोव्यक्तिषु धेनुपदशक्तिर्धानकर्मविमेन शक्त्युपाधिारत्ये- वोचितमित्याह- अतिप्रसक्तनति । लाघव च गोत्वस्यैकरवप्रयुक्तम् । धानकर्मत्वस्य शतयुपाधि- त्वेन न धेनुपदा पमादिवोधापत्तिरपि । ननु धानकर्मतात्वमपि स्वाश्रयतत्तद्धानकर्मताव्यक्ति- भेदेन भिन्न मिलमेर न सकलधानकर्मताव्यक्तिवृत्त्येक येनातिप्रसक्त स्थादित्याशक्याह- मननु- गतेनेति, एवं हि तत्तद्धानकर्मतावमननुगतमेव स्याद्, भननुगतेन च तत्चद्धानकर्मतात्वेन तत्तदानकर्मतास धेनुपदशक्तिमहोपगमे ह्यपूर्वव्यक्त व्याया धानकर्मताभ्यक्ती शक्तिप्रहो न ·(७०) सादर्श:- [विपकाण्ड- न- यदीवशिष्ट शक्तिस्तद्धर्माश्रयस्य यावत एव शक्यत्वनियमेन गोत्वस्य शक्यत्वे वृषभादेरपि तथात्वापत्तेः। धानकर्मताविशिष्टाया गोः शक्यत्वे च गो. निष्ठधानकर्मताव्यक्तीनामेव विशेषणतया तासांच महिष्यादिव्यावृत्ततया महि- प्यादेः शक्यतापत्तिविरहात्, इतिवदन्ति । तन्मते यद्यपि शक्तिज्ञानाधुनिकसंकेतज्ञानयोः कारणताभेदेन गौरवं न वाधक- म्- भगवद्विवपिणां मीमांसकानां शक्तेः संकेतानात्मकतया तयोरेककारणतायाः धेनुपदाद् पभादिवोधवारण न सम्भपनीरयनुरोधेन व्यक्तेरन्यलम्यत्वेपि व्यक्ती धेनुपदशक्तिः स्वीक्रियते तथा च गोपविशिष्टव्यक्ती धेनुपदशक्तिर्धानकर्मत्व च शक्यभूतव्यक्ती वर्तत इति शक्यतावच्छेदक तत्र धानकर्मभूतमहिण्यादौ गोत्य नास्ति गोत्वाधारभूतपभादौ च धान- कर्मत्व नास्तीति न धेनुपदाद् महिष्यादेर्वा वृषमादेर्वा बोधापत्तिारैति सर्व सुस्थमित्यर्थः । अयेत्यादिनाशकित प्राभाकरः परिहरति-नैति, यदि गोस्वविशिष्टव्यक्तेभेनुपदशक्यत्वं तदा गोत्वविशिष्टत्वाद् छुपमादैरपि धेनुपदशक्यस्य स्यादेव यद्धर्मविशिष्ट शक्तिस्तद्धर्मानयस्य यावतः== सकलस्यैव शक्यस्यनियमात् तथा च धेनु पदाद् वृपमादिवोधापत्ति१निगारेति ताकिकमते दोषः । सथात्वापत्तेः शक्यत्वापत्तेः । प्राभाकरः स्वमते उपपत्तिमाह-धानकर्मतेति, धानकर्मता. विशिष्टाया गोः शक्यत्र तत्र गोनिष्ठयानकर्मताव्यक्तीनामेव विशेषणत्व तासाम्गोनिष्ठधानक- मताव्यक्तीना च गोव्यक्तिमात्रवृत्तिलाद महिष्यादिव्यावृत्ततया महिण्यादैर्धेनुपदशक्यतापत्ति स्ति 'धानकर्मत्यस्य वृपमादापमावाच वृषभादेरपि धेनुपदशक्यतापत्तिर्नास्तीति न धेनुपदाद् वृषमादेर्वा महिल्यादेवी बोधापत्तिारति स सुस्थमित्यर्थः । अन्यत्र मीमांसकमते जातायेव शक्तिरस्ति धेनुः पदस्य धानकर्मत्वमा शक्तौ धेनुपदाद् महिष्यादियोधापत्तिः स्यादितिहेतोर्धेनुपदस्थ धानकर्म ताविशिष्टगोव्यक्तौ शक्तिः स्त्रीक्रियत इत्यवधेयम् । वदन्तीत्यस्य प्राभाकरा इति पूर्वेणाचयः इत्ये प्रामाकरमतमुपपाद्य विचयति- तन्मते इत्यादिना । तर्कमते यथा घटादिपदान घटायर्थेषु या शक्ति: सैश्वरेच्छापा तथा देवदत्तादिपदाना यो देवदत्तादिपिण्डपु समेत. सोपी श्वरेच्छारूप एप तस्य "द्वादशेहि पिता नाम कुर्यात्" इतिश्रुत्या साहादिति शक्तिज्ञानाधुनिक- सकेतज्ञानयोः कारणताभेद' कारणतास्वरूपभेदो नास्ति, किं वा शक्तावीश्वरीयत्वानुपादानेने. च्छामा तर्कमसे शक्तिरस्ति. आधुनिकसकेतोपि करिष्यति शक्तिज्ञानाधुनिकसमेतज्ञा. नयोः कारणतास्वरूपभेदाभागाद् द्वैविध्य नास्ति तेन च गौरवमपि नास्ति, मीमासकमते चेश्वराभावानदवरग्यारूपा शक्तिः किं तु याच्यपाचकभावसरन्धरूपा सा च घटादिपदानामेव घटायपु. देवदत्तादिपिण्डेषु देवदत्तादिपदाना चाधुनिफसफेत एव स च न वान्ययाचकमाव. रूप इति यद्यपि मीमासकमने शक्तिज्ञानाऽऽधुनिकसमेतज्ञानयोः कारणतास्वरूपमैदैन गौरव- मस्ति- भगवद्विद्वेषिणाम् परमेस्वरानङ्गीकर्तृणां मीमांसकना मते शक्तेः सकेतानात्मकतया इच्छा रूपवाभान तयोःशक्तिज्ञानाधुनिसंकेत्तज्ञानयोरेककारणताया. एकरूपेण कारणताया. कप ·धेनुपदम् ] शक्तिवादः। (७१) कथमप्यऽसंभवात् तथापि गोनिष्ठधानकर्मताव्यक्तीनामनतिमसक्तानुगतरूपाभा- वान शक्यत्वसंभवः। न च सामानाधिकरण्यसंवन्धेन गोत्वमेव धानकर्मत्वसहितं धानकर्मत्वविशे- पाणामनुगमकमिति वाच्यम् , अशक्येन शक्यानुगमे सर्वत्रैव विशेषणे शक्यु- च्छेदप्रसङ्गात् । अतिप्रसक्तेनापि धानकर्मतात्वेन विशिष्टे धानकर्मताविशेष शक्तिमहोपगमे लाघवान गोत्वविशिष्टे एव गोविशेपे शक्तिर्धानकर्मत्वमेव शक्त्यु- पाधिरित्येवोचितम् । अननुगतेन तत्तद्धानकर्मतात्वेन शक्तिग्रहोपगमे चाऽपूर्व- व्यक्त्यलाभप्रसङ्ग इत्यनुपपत्तिश्चिन्त्या ।। मपि संभवाभावात् तादृशं गौरव च मीमांसकैरीश्वरस्वीकारगौरवमयेनेष्टापत्त्या स्वीकृतमिति- न बाधकम् बाधकत्वेन दोपत्वेन वा प्रदर्शयितुं युक्त तथापि गोनिष्ठधानकर्मताव्यक्तीनामन- तिप्रसक्तानुगतरूपाभाषाच्छश्यत्वं न संभवति- अनतिप्रसक्तानुगतरूपे सत्येव शक्यत्वसंमवाद् यथा गोव्यक्तीनां गोत्वं गोत्वस्य च गोत्वत्वमनतिप्रसक्तानुगतरूपमस्तीति गोव्यक्तीनां गोत्वस्य च गोपदशक्यत्वम् । धानकर्मतात्व च महिष्यादिवृत्तिधानकर्मतान्यक्तिष्यप्यस्ती- त्यऽतिप्रसक्तमेवेति न धानकर्मतात्वेनापि गोनिष्ठयानकर्मतानामनुगमः संभवति येन धेनुपद- शक्यत्वं स्यादित्यर्थः। ननु सामानाधिकरण्यसबन्धेन धानकर्मत्वसहितं नाम धानकर्मत्वसमानाधिकरण गोत्वमेय धानकर्मत्वविशेषाणाम् गोनिष्ठधानकर्मताव्यक्तीनामनुगमकं भविष्यति- धानकर्मस्वसमानाधि- करणगोत्वस्यानुगतत्वादनतिप्रसक्तत्वाच्च तथा च गोनिष्ठधानकर्मताव्यक्तीनां न धेनुपदशक्यत्वा- नुपपत्तिरित्याशक्याह-न चेति, तत्र मते धेनुपदशक्यत्व गोत्वे नास्ति तत्र यदि धेनुपदाशक्ये- नापि गोत्वेन धेनुपदशक्याना धानकर्मत्यानामनुगमः स्यातदा सर्वत्रैवाशक्येनापि घटत्यादिना घटादिपदशक्यघटादिव्यक्तीनामनुगमः स्यादिति विशेषणे घटत्वादी घटादिपदशक्तिस्वीकारो व्यर्थ एव स्यात् . न चैवमस्तीति न धानकर्मस्वसमानाधिकरणगोत्येनापि गोनिष्ठधानकर्मत्वाना- मनुगमः संभवति येन धेनुपदशक्यत्वं स्यादित्यर्थः । धानकर्मतात्वं च महिण्यादिवृत्तिधानकर्म- तासु वृत्तित्वादतिप्रसक्तमेव तत्र यद्यतिप्रसक्तेनापि धानकर्मतात्वेनानुगमा धानकर्मतास्वविशिष्टे धानकर्मताविशेष गोनिष्ठधानकर्मतासु धेनुपदशक्तिप्रहः स्त्रीक्रियते तदा लाववाद् गोत्ववि- शिष्टे एव गोविशेष धानकर्मत्वोपलक्षितगोव्यक्तिषु धेनुपदशक्तिर्धानकर्मस्वमेव शक्त्युपाधिारेरये- वोचितमित्याह- अतिप्रसक्तेनेति । लाघवं च गोत्वस्यैकरवप्रयुक्तम् । धानकर्मन्वस्य शत्युपाधि- वैन न धेनुपदाद् वृषमादिवोधापत्तिरपि । ननु धानकर्मतात्वमपि स्वाश्रयतत्तद्धानकर्मताव्यक्ति भेदेन भिन्न भिन्नमेव न सकलधानकर्मताव्यक्तिवृत्त्येकं येनातिप्रसक्तं स्यादित्याशक्याह- अननु- गतेनेति, एवं हि तत्तद्वानकर्मतात्यमननुगतमेव स्याद्. अननुगतेन च तचद्धानकर्मतात्येन तत्तद्वानकर्मतासु धेनुपदशक्तिमहोपगमे ह्यपूर्वव्यक्तः यस्यां धानकर्मतान्यक्ती शक्तिप्रहो न ·(७२) सादर्श:- [विशेषकाग्द- पया नानाधर्मविशिष्टकमिवाचकाच्छक्तिप्रमातो नैकधर्म परित्यज्य धर्मा प्रतीयते तया चन्द्रत्वसूर्यत्वादिनानाधर्मविशिष्टनानाधमिवारकपुष्पदन्तादिपदा- चन्द्रत्यादिकं परित्यज्य न सूर्यत्वादिप्रकारको योधः। अथान हरिपदादिशक्तिज्ञानादिव 'दिवाकरः पुष्पवन्तपदवाच्य,' इत्याकारकः- शक्तिज्ञानातू केवलय॑त्वमकारको योधो दुर्वारः । न च पुष्पवन्तपदशक्तिज्ञानेन सूर्यत्वादिप्रकारकशाब्दवोधजनने चन्द्रत्वादिम- कारकशत्तिज्ञानस्यापि सहकारितोपगमानातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् , तस्य हर्यादि। जातस्ताराधानकर्मताव्यक्तरलामप्रसङ्ग = धेनुपदाट बोधानुपपत्तिरेव दोप स च व्यक्ती शक्तिपक्षे इव विज्ञय इत्युक्त तमतमेन श्रेय इयर्थ । एवमेव सुखासमिनदु खादौ नरकादिपदानां शक्ति केवल खादौ च लक्षणैव विज्ञया । ।। इति धेनुपदम् ॥ अय ॥ पुप्पवन्तपदम् ॥ नानाधर्मिविशेषणताफ्न्नेषु नानाधर्मेभ्येकशक्तिमापुष्पा तपदमुदाहरति- यथेयादिना । नाना धर्मविशिष्टकर्मिवाचक धेन्वादिपद तत्र यद्यपि तर्कमते गोवस्यैर विशेषगत्य प्राभाकरमते च धानकर्म वस्यय विशेषणत्व तथापि गोल धानकर्मत्व चोभयमेर धेनुवृत्त्येवेत्यभिप्रायेग नानाधर्मविशिष्टत्वमुक्त किं या कस्यचिमतेन धानकर्मचगोलोभयधर्मविशिष्टत्वमुक्त मति विज्ञेयम् । तथेति- चन्द्र पविशिष्टचन्द्र सूर्य विशिष्ट सूर्यस्तदुमयवाचक पुष्प तपद तत्र पुष्पातपदाबद्रसूर्ययोरुभयोरेवदैव प्रतीतिर्भपति- तदुभयो पुष्पान्तपटस्यैकशक्तिस्वी- कारादिति नैक चद्रवादिधर्म परित्यय केयलसर्यत्यादिप्रकारको वोर शक्तिपमातो भवतीत्यर्थ । ननु यथा हारपदस्य विष्णुसूर्याधनेकपदार्थवाचकत्वेपि ' हारेपद विष्णुवाचकम् । इत्यादि- हरिपदशक्तिज्ञानात् केवल विश्वादिविषयको बोधो भवति तथा दिवाकर पुष्पा तपद- वाच्य । इत्याकारकशक्तिज्ञानस्यापि प्रमात्वेन तत स्वरसूर्य वादिनकारकनोधो दुर एव-पुष्पव तपदस्य चन्द्रसूर्योभयवाचकत्वेन सूर्यवाचक नादेपेयाशकते- मयेति । विशे- षत स्पष्टार्थोय ग्रन्थ । ननु पुष्पवन्तपदशक्तिज्ञानेन सूर्यत्वादिप्रकारकबोधजनने चद्रत्यादिप्रकारकशक्तिज्ञानस्य सहकारित्व स्वीक्रियते सहकारिण विना च कार्य न भवतीति पुष्पव तपदविषयकच द्रत्यादि- प्रकारकशक्तिशाने विद्यमाने चद्रत्वसूर्यत्वोमयप्रकारक एव बोध समवतीत्यतिप्रसङ्ग =केवलसूर्यस्या- दिप्रकारकबोधातिप्रसङ्गो नास्तीयाशङ्क्याह- न चेति । पारहारमाह- तस्येति, तस्य-पुष्प- वतपदस्य नानार्थत्वग्रहदशाया यथा हर्यादिपदात् केवगवेष्यादिविश्यकोधो मति तया ·पुष्परन्तपदम्.] शक्तिवादः । (७३) पदवन्नानार्थत्वग्रहदशायां भ्रान्तस्य केवलसूर्यत्वादिप्रकारकवोधस्याप्युत्पत्तेः। एवं तत्पदस्य हर्यादिपवन्नानाधर्मावच्छिन्नवाचकतया नानार्थत्वमसङ्गोपि दुर्वारः । न चार्थव्ये तस्पैकस्पा एव शक्तरुपगमान्न नानार्थता- नानाशक्तिमत एवं नानार्थत्वोपगमादिति वाच्यम्, शक्यतावच्छेदकभेदेन शक्तिभेदस्यावश्यकत्वाद् अवच्छेदकभेदस्यावच्छेद्यभेदनियतत्वात,अन्यथा र्यादिपदेष्वपि शक्तपैक्यापत्तेः। अत्र शक्तयाख्यपदपदार्थसंबन्धान्तवादिमीमांसकानुयायिनः-यया धानकर्म- त्वगोत्वादिरूपशक्यतावच्छेदकभेदेपि धेन्वादिपदानां न शक्तिभेदा-अवच्छेदक- ताया व्यासज्यवृत्तित्वात् तथा प्रकृतेपि चन्द्रत्वसूर्यत्वयोर्यासज्यवृत्तिशक्यताव- च्छेदकतास्वीकारान्न शक्तिभेदो न वैकं परित्यज्याऽन्यप्रतीतिः । केवलमूर्यत्वा- पुष्पपन्तपदात् केवलसूर्यादिविषयकपोधो प्रान्तस्य स्यादेवेत्यर्थ । यद्यपि प्रान्तस्यात्र केवलसूर्य नादिप्रकारकनोधो नेष्टस्तथापि पूर्वपक्षग्रन्योयमित्यनुसधेयम् । एवमिति- तत्पदस्प= पुष्पगन्तपदस्य। ननु हर्यादिपदाना तु प्रत्येकस्मिन् विवाद्यर्थे पृथक् पृथगेर शक्तिरस्तीति युक्त तेषां नाना- थैव तस्य पुष्पान्तपदस्य यर्थद्वये-चन्द्रसूर्ययोरेकैव शक्तिरिति कथ नानार्थत्व स्यादित्याशङ्- क्याहन चेति । परिहारहेतुमाह-शक्यतेति, चन्दलसूर्यत्वयोः शक्यतारच्छेदकयोर्या मेदोस्ति तदा शक्तिभेदोप्यावश्यक एन । नन शक्यतापच्छेदभेदेपि शक्त्यैक्ये को दोष इत्याशङ्याह-- अबन्छेदकेति-भाडेद्याया शक्ते दे सत्येव शक्यतावच्छेदकभेद सभपति अस्ति चात्र चन्द्रव- सूर्यत्वयोः शक्यतावन्छेदकयोर्भेद इति शक्तिभेदोप्यावश्यक एव तया च नानार्थत्वप्रसङ्गो दुर्वार एवेत्यर्थः । विपक्षे बाधकमाह-अन्यथेति, यदि शक्यतारच्छेदकभेदेपि शक्तिभेदो न स्यात्तदा विष्णुत्वादिरूपशक्यतावच्छेदकाना भेदेपि हर्यादिपदशते दो न स्यात् तेन च र्यादिपदानां नानार्थत्वमपि न स्यादित्यर्थः । अथेत्यादिना प्रदर्शिताशङ्का मीमासकमतेन प्रथम समाधत्ते-अत्रेत्यादिना शत्याख्यपद- पदार्थसबन्धान्तर" इत्यत्र 'पदपदार्थसबन्धाख्यपदार्थान्तरशक्ति' इत्येव पाठो युन, मीमांसक- मते वाच्यवाचकभारतबन्धस्यैव शक्तित्वस्वीकारात् शक्तिमात्रस्य पदार्थान्तस्त्वस्वीकारादिति । यथेति-अत्र धानकर्मत्वगोत्रयोरुभयोरेर धेनुपदशक्यतावच्छेदकत्व प्राप्त पूर्व च प्राभाकरमतेन धान- 'कर्मवस्यैर तर्वमतेन च गोत्वस्यैव शक्यतावच्छेदकत्वमुक्त न तूभयोरपीति ऊपरविरोध: प्राप्त इत्यत्रैकशक्तिज्ञानजन्योपस्थितिविषयत्वरूपमेर शक्यतावच्छेदकत्व विज्ञेयम् अस्ति च धेनुपद- जन्योपस्थितौ धानकर्मत्वगोत्वयोरुभयोर्भासमानत्वम् , एकस्यापच्छेदकतयाऽपरस्योपाधित्वेन भान भवतीत्यन्यदेतत् । व्यासज्यवृत्तित्वादिति-धानकर्मत्वगोलोभयव्यासक्तत्वादित्यर्थः । प्रकृतेः पुष्प- वन्तपदस्थलेपि चन्द्रत्वसूर्यत्वयोरुभयोरेन व्यासत्तैका शक्यताव छेदकना स्वीक्रियते न तु प्रत्ये. कपर्यातेति न शक्तिमेदो येग नानार्थत्वं वा स्यात् केरलसूर्यत्वादिमकारकबग्यो वा स्यादित्यर्थः ।

·(७४) सादर्श:- [विशेषकाण्डे- दिप्रकारकनौवे केलत में अस्पतावच्छंदवतापर्यायवगाहिज्ञानस्य हेतुत्वाद, चन्द्रत्वसूर्यत्वोभयाशे शक्यतावच्छेदकतापर्याप्यवगाहिज्ञानस्य चोभयप्रकार- कबुद्धित्वं कार्यतावच्छेदकम अतस्तादृशशक्तिज्ञानाचन्द्रत्वाद्यवच्छिन्नाऽन्वयवो- धौपयिकयोग्यताशानायऽपवे न सूर्यत्वाद्यवच्छिन्नान्वयनोधप्रसङ्गः । नानार्थ- पदाच प्रत्येकधीवच्छिन्नस्यापि प्रतीत्या तन प्रत्येक्मेवाऽवच्छेदकतापर्याप्त खश्योपगन्तव्यतया शक्यतावच्छेदकताभेदेन शक्तिभेदः । अथाऽवच्छेदकताग्राहकमानेनैकमिनिष्टकाविशेष्यतानिरूपिताशेपणतापन्ने- प्वेव नानाधर्मेववच्छेदक्त्वपर्याप्तिह्यतेऽतो 'महानसीयो नास्ति' 'वहिर्नास्ति' इत्याकारक महानसीयत्वयद्वित्वादिविशेषणपुरस्कारेण पृथक पृथक् प्रतियोगि- केवलसूर्य चादिप्रकारकत्रोधहेतुभूतस्य शत्तिज्ञानस्य म्वरूपमाह-केनले सि, पिठसूयत्यादिमकार- कबोध प्रति केवलतद्ध, एकस्मिन्नर सूर्य पादिधर्म शक्यतार छेदकतापर्याप्त्य गाहि य उक्तिज्ञान तर हेतुभ्यमम्ति यथा सूर्यपदशक्ति ज्ञान केवलसर्य ये एव शक्यतात्र उकतापर्याप्तिमरगाहते इति ताशशक्तिज्ञानेन सर्यपदात् केवलसूर्य प्रकारको बोधो जायते इ यर्थ । केवलसूर्यत्वादिप्रका- रोधहेतुभूतोक्तशक्ति हानापेक्षया पुप्पय तपदशत्तिज्ञानस्य विशमाह-चन्त्येति, पुष्यवन्तपद- शक्तिशान च च द्रवसूर्य चयोममयोरेबैका शक्यताव इदक्तापर्याप्तिमगात इति चद्रयसूर्य योम यप्रकारक एव योधस्तम्य कार्यमम्तीति तादृशशत्तिज्ञानात्-चद्रयसय वोमयाशे शक्यतार छेद- कतापर्याप्त्यमाहिशक्तिज्ञानात् चद्र-वाद्यवच्छिन्नान्वयबोधौपयिकयोग्यताज्ञानायसत्त्येच द्रादि- विषयकशाब्दयोधहेतुभूतयोग्यताज्ञानाद्यसत्ते न केवटसूर्यादिविषयाशाब्दयोधप्रसङ्गोस्तीत्यर्थः । पुष्पय तपदान्नानार्थपदामा विशषमाह-नानार्थति, नानार्थाद् र्यादिपदाच प्रत्येकधर्मावच्छिन्न- स्थापि कालविण्यादेरपि प्रती या योधात् तत्र नानार्थपदस्थले प्र येकमेव जयलविष्णुवादावेव शक्यतावच्छेदकतापर्याप्तरभ्युपग तन्यतया विष्णुत्वादिशक्यतार छेदक निशक्यताब छेदकताना भेदेन शक्तिभेद शक्तिभदाच नानार्थव सिमियर्थ । ननु च द्रत्वसूर्यःययोरभयोरेकशक्यतार छेदकतापर्याप्तिरवोक्ता न सभवति येन पुष्पनन्तपद- स्थरे शक्तिभेदो न स्याद् गतोऽाठेदकताग्राहकमानम् अषच्छेदकतासाधकमानममागादिप्रता- तिरेव तया होकधार्मिनिष्ठा यका विशेष्यता ताशविशेष्यतानिरूपितविशेषणता प्रासेप्वय नाना- धर्मेष्ववच्छेदकत्वपर्याप्तियत यया 'महानसीयवर्नािस्ति' इत्यत्र महानसीयवहिरुपो य एको धर्मा-विशेष्यस्तन्निा विशेष्यताप्येकवेति तादृशेकविशेष्यतानिमपितविशेषणता प्राप्तयो- महानसीयत्यहि वयोरभावीयप्रतियोगितार छेदकत्वस्य पर्याप्तिगृह्यते न तु नानाधमिनिष्ठनाना- विशेष्यतानिरूपितविशेषणतापनेष्वपि नानाधर्मेषु अत एव 'महाननीयो नास्ति' 'वहिर्नास्ति' इत्याकारक समूहालग्मनात्मक महानतीय वविशेषणपुरस्कारेण पृथग् जायमान चहित्यविशेषण पुरस्कारेण च पृथम् जायमान प्रतियोगिविषयक ज्ञान महानसीयरवयहि पयोरुभयो पर्याप्ता ·पुष्पवन्तपढम्.] शक्तिवाद। (७५) विषयकं ज्ञानं महानसीयत्ववदित्वादिपर्याप्तमतियोगितावच्छेदकताकं विशेषाभावं नावगाहते अपि तु शुद्धवहित्वावच्छिन्नाभावमेवेति कथम् 'दिवाकरनिशाकर- शक्तं पुष्पवन्तपदम्' इत्यादिशक्तिग्रहे चन्द्रत्वसूर्यत्वोभयस्मिन् शक्यतावच्छे- दकत्वपर्याप्तिभानम्-तत्र धामणोश्चन्द्रसूर्ययोर्भेदेन तनिष्ठविशेष्यताया ऐक्यासं- भवादिति चेत् ? न- यतो यत्रावच्छेदकीभूतव्यासज्यवृत्तिधर्मान्तरधर्मितावच्छेदकतया धर्म- द्वयादेनं तत्र विभिन्नधर्मिविशेषणतापन्नेष्वपि तावद्धष्वेकावच्छेद्यतानिरू- पितावच्छेदकतापर्याप्तिः प्रतीयते कथमन्यथा 'घटपटौ न स्तः' इत्याकारको प्रतियोगितावच्छेदकता यस्य तादृश विशेषाभावम्='महानसीयवहिर्नास्ति' इत्याकारकमभावं नाव- गाहते-न विषयीकरोति किं तु शुद्धवह्निलावच्छिंनाभायमेव नाम 'वह्निर्नास्ति' इतिज्ञान केवलवह्नि- त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावमवगाहते 'महानसीयो नास्ति' इति च ज्ञानं केवलमहानसीयत्नाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकाभावमेवावगाहते यदि च नानाधर्मिनिष्टनानाविशेष्यतानिरूपितविशेषणतापन्ने- वपि नानाधर्म कापच्छेदकत्वपर्याप्तिधेत तदा महानसीयरूपमिनिष्ठविशेष्यतानिरूपितविशे. पणता प्राप्त यद महानसीयत्व वह्निरूपधर्मिनिष्ठविशेष्यतानिरूपितविशेषणता प्राप्त यद् यहित्वं तयोरुभयोरप्येकाभानीयप्रतियोगितावच्छेदकत्वपर्याप्तिगुह्येत तथा च 'महानसीयो नास्ति' 'वहिर्नास्ति' इतिसमूहालम्बनात्मक ज्ञानम् 'महानसीयवहिर्नास्ति' इत्याकारक विशेषाभावमप्पव- गाहेत तथा च वहिमति पर्वते यद्विशून्ये च महानसे 'महानसीयवद्विास्ति' इति विशिष्टाभावप्र. तीतेर्जायमानत्यात् 'महानसीयो नास्ति' 'बहिर्नास्ति' इतिसमूहालम्बनामकाभावप्रतीतिरपि जायेत न चैवमिष्टमिति तदुपपत्त्यर्थमेकर्मिनिष्ट्रकविशेष्यतानिरूपितविशेषणतापन्नेष्व नानाधर्मे- ववच्छेदकत्वपर्याप्तिः स्वीकार्या तथा च पुष्पयन्तपदस्थलेपि धमिगोश्चन्द्रसूर्ययोर्भेदेन तनिष्टवि- शेष्यताया ऐक्यासभवात् तादृशविभिन्न विशेष्यतानिरूपितविशेषणता प्राप्तयोश्चन्द्रत्वसूर्यत्ययो- रपि कथं शक्यतावन्छेदकत्वम्य पर्याप्तिः स्यात् तदभाचे च पुष्पवन्तपदात के बलसूर्यस्वादिप्रकार- कबोधो दुरि एवेत्याशङ्कते- अथेति । परिहरति- नैति, प्रकृतेऽनन्छेदकीभूत व्यासज्यवृत्ति-चन्द्रसूर्योभयव्यासक्त यद् द्वित्व योभ- यत्वं वा धर्मान्तर ताइशधर्मान्तरनिरूपिता या चन्द्रसूर्योमयनिष्ठा धर्मिता तादृशधर्मितावच्छेद- कतया धर्मद्वयादेः चन्द्रत्वमूर्यत्यादिनानाधर्माणा प्रतीतिर्भवाति चन्द्रसूर्यम्पविभिन्नधर्मिणोरपि विशेषगतापत्नयोश्रन्द्रत्वमूर्य व रूपवर्मयोरेका या शक्यतानिष्टाऽवच्छेयता तादृशावच्छेद्यतानिरू- पितावच्छेदकतायाः पर्याप्तिः प्रतीयते इत्यन्वयः, 'महानसीयो नास्ति' 'बहिर्नास्ति' इत्यत्र त्ववच्छेदकीभूतव्यासन्यवृत्तिधर्मान्तरधर्मितावच्छेदकतया महानसीयत्ववाहित्वयोर्मान न भवति- द्वित्वादेवच्छेदकत्वाभागादिति न तत्र महानसीयत्ववाहित्वयोरमावीयप्रतियोगितावच्छेदकापर्याप्तिः संभाति । विपक्ष बारमाह-कथमिति । अन्यथा यदि पत्रावच्छेदकीभूतव्यासज्यवृत्तिधर्मा- .4 ·(७६) सादर्श:- विशएकाद- भयत्वावच्छिन्नाभावप्रतीतो घटपटादिरूपप्रतियोगिविपयताया भेदेप्यभावी- यविषयताया ऐक्येन समूहालम्बनविलक्षणायामुभयत्वादिधर्मितावच्छेदकतया भासमानवरत्वपटत्वादिपु तादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वपर्याप्तिभानम् । एवं च 'दिवाकरनिशाकरयोः शक्तमेतत्पदम् ' इत्याकारकशक्तिमहे शक्ति- विषयताया ऐक्येन समूहालम्बनविलक्षणे उभयत्वर्मितावच्छेदकतापनवन्द्रत्व- सूर्यत्वयोः शक्यतावच्छेदकत्वपर्याप्तिभानमविरुद्धीमति न दोषः । न चेवमुभयाभावप्रतियोगितायामुभयवस्पेव प्रकृते उभयत्वस्याप्यवच्छेदक- न्तरधर्मितापच्छेदकतया धर्मद्रयादेर्भान तत्रापि पिभिन्न धार्मिविशेषणतापने नावद्धर्मप्येकावछ- यतानिरूपितावच्छेदकतापर्यातिर्न प्रतायेत तदा 'घटपटौ न त' इत्या घटपटरूपप्रतियोगि- नोषियताया भेदेष्यभावीयविषयताया ऐक्येन 'घटो नास्ति' 'पटो नास्ति' इत्याकारकसम्- हालम्बनात्मकप्रतीत्यपेक्षया वैउक्षग्यमस्ति-उक्तसमूहालम्बनात्मकप्रतीताभावीविषयताया अध्यक्याभावात् तथा च समूहालम्वनिलक्षणायाम् 'घटपटौ न स्त' इत्याकारकोमयत्वाय- च्छिन्नाभावप्रतीतो नाम घटलपटवोभयधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकामाचप्रतीतो उभयत्वरूपधर्म- निरूपिता या घटपटोभयनिष्टा धार्मना ताशधर्मितावच्छेदक्तया मासमानयोधनवाटाययो- स्तादृशामारप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य-उभयावा उन्नाभाषप्रतियोगितावच्छे कसम्य पर्याप्तिन भासत न चैत्रमस्ति तथा च यथा 'घटपटौ न स' इत्यत्र घटयर वयोर्वरपटग्यविभिन्न- चार्मिविशेषणतापनयोरप्यऽमागीयप्रतियोगितापच्छेदकत्वस्य पर्याप्तिर्मासते तपोरभयत्वर्मिता- बच्छेदकतया भासमानत्वात् तथा 'दिवाकरनिशाकरशक्त पुष्पा पदम्' इत्याकारवशक्तिमहेपि चद्रसूर्यपविभिन्नधर्मिविशेषगतापनयोरपि च द्रानसूर्यवयोः शस्यताव दस्तापातर्मान युक्त मेष-- अत्र चद्रबसूर्यस्योरप्युमयावमितान दक्तया मासमान वादिति न शातिभेदापतिर्न चकर्मप्रकारकशाब्दबोधापतित्यर्थ । उपसहरति-एव पनि । एत पदम- युष्पप तयदम् । 'दिवाकरशक्त त पदम् निशाकर- शक्त तत्पदम् । इत्याकारकममहालम्बनामशक्तिहे तु शक्ति विषयताया ऐक्य न भवति दिवाकरनिरूपितशक्तिविषयताया मिन्न यानिशाकरनिरूपितशक्तिरियतायाच पदनिष्ठापा भिन्न- 'दिवारनिशाकरयो सक्त पुष्पमतपदम् ' इत्यापारमिशिष्टशतिप्रहै न दिगकर- 'निशारोमयनिरूपितकेय शक्तिविषयता युष्पमतपद प्राप्तेलि समूहालगनविलक्षणे विशिष्टशक्ति- अहे उभय धर्मनिरूपिता या चन्द्रसूर्योभयनिष्टा धर्मिता साशमिताया अब उदयतापनयो- थदत्यसूर्यस्त्वयो• शस्यता र दक्त्वपर्यामिभान न पिरमिन्य उप । ननु यदि चदवसूर्य ययोरतोभयत्वधर्मितापठेदक व स्वीक्रियते तदा पया 'घदपदो म स्त । इयनोमय तस्याप्युपयाभावप्रतियोगितारोदक रमम्ति तथा प्रतिषि-पुष्यरतपदस्थ- टेप्युभय स्याऽव दरकोटिप्राशप्रसङ्ग शक्यताइन्छेदकाव स्यादिपाशनपार-न धेपिनि । घात, .

·" पुष्पवन्तपदम् ] शक्तिवाद । (७७) कोटिप्रवेशप्रसङ्ग इति वाच्यम् , अभावबुद्धौ प्रतियोग्यशे उपलक्षणस्याप्रकारत्व- नियमादुभयत्वस्प प्रतियोगितावच्छेदकत्वध्रौव्यात्. शक्तिग्रहे च शक्यांशे उपल- क्षणस्योभयत्वस्य प्रकारत्वोपगमेन तस्य शक्यतानवच्छेदकत्वात् । अस्तु वा प्रकृते उभयत्वसहितमेव चन्द्रत्वसूर्यत्वोभयं शक्यतावच्छेदकम् 'दो' इत्पत्रेव 'पुष्पवन्तौ ' इत्यत्रापि प्रकृति विभक्ति-पामुपस्थापितस्य द्वित्वस्य सकृदेव भानम् । विरुद्धयोरेकावच्छेदकत्वपर्याप्तिरपि घटत्वपटत्वोद्यारुभयाभा- वप्रतियोगितावच्छेदकत्वपर्याप्तिवत् प्रकृते न विरुध्यते । परिहारहेतुमाह- अभावति, अभावबुद्धौ= घटपटौ न स्तः ' इत्याद्यभावज्ञाने । प्रतियोगि- विशेपिताऽभागबुद्धिर्विशिष्टपैशिष्टयमर्यादा नातिशेते " इतिव्युत्पत्याऽभावज्ञाने भासमानानां सपामपि धर्माणा प्रतियोगितावच्छेदकत्व भवत्येव उपलक्षणस्य चामारज्ञाने प्रकारस्य न भवतीति यदि 'घटपटौ न स्त । इत्यत्रोभयत्वमुपलक्षण भवेत्तदा प्रतियोगितापच्छेदक न स्याद् भवति च प्रतियोगितावच्छेदक तस्मादुक्ताभावज्ञाने उभयत्वस्य प्रतियोग्यशे उपलक्षणत्य नास्ति कि तु विशेषणत्यमेन तथा चोभयत्वस्य प्रतियोग्य प्रकारत्नमवच्छेदकत्व च प्राप्त न चैव नियम शक्तिपहेस्ति येन 'दिवाकरनिशाकरयो शक्त पुष्पवन्तपदम् इत्याकारक- शक्तिमहे भासमानमुमयत्व शक्याशे विशेषणम्-शक्यतापच्छेदक स्यात् तथा च शक्तिप्रहें उपलक्षण यदुभयत्व तस्य प्रकारत्व समयति शक्तिग्रहे उपलक्षणस्यापि प्रकारत्वस्वीकारादिति तस्य उभयत्वस्य शक्यतापच्छेदकत्व न भवति- उपलक्षणीभूतस्यैव तस्य प्रकारत्वस्वीकारा विशेषणीभूतप्रकारस्यैवावच्छेदकत्वनियमादिति नोमयत्वस्य शक्यतावच्छेदककोटिप्रवेशप्रसङ्ग इत्यर्थः । विशेषणस्यापि कचित् प्रकारत्व भाति यथा अभावज्ञाने, उपलक्षणस्यापि प्रकारक भवति यथा शक्तिप्रहे प्रदर्शितम् , किं चाऽवच्छेद्यत्यसबन्धेनापि प्रकारत्व भवति यथाऽभावज्ञाने, सामानाधिकरण्यसबन्धेनापि प्रकारत्व भाति यथा शक्तिहे तत्र ययोश्चन्द्रसूर्ययो शक्यतास्ति तत्रैवोभयत्वमप्यस्तीति सामानाधिकरण्येन प्रकारत्वम् । अभ्युपगम्याह- अस्तु घेति, एव चोभयत्व चन्द्रत्व सूर्यस्वमिति त्रितयमेन शक्यतापच्छेदक जातम् । नन्वर पुष्परन्तपदस्योभयत्वावच्छिन्ने शक्तया 'पुष्पवतो ' इत्यत्र प्रकृत्याप्युभयत्व- मान स्याद् विमत्स्यापि च स्यादि युभयत्वस्य द्विधा भानप्रसङ्ग इत्याशङ्कयाह- द्वापिति, यथा 'द्वौ ' इत्यत्र प्रकृत्याप्युभयत्तस्योपस्थिति रति विभक्तयापि च शाब्दबोधे येकदैव भान भाति तथैव 'पुष्परतौ' इत्यत्रापि ध्येयम् । ननु 'महानसीयरहिर्नास्ति' इत्यतैकस्मिन् वही महानसीयल वहिल च समवतीति तयो परस्पर विरोधाभावात् तयोरभावीयैकप्रतियोगि- तापच्छेदकत्वस्य पर्याप्तिः सभवति पुष्पवन्तौ स्त इत्यन चन्द्र वसूर्य तु परस्पराभान या- प्यत्वात परस्पर विरुद्ध एवे ते कथ तयोरेकशक्यतावच्छेदकत्वस्य पर्याप्ति स्यादित्याशङ्कयाह- विरुद्धयोरिति, यथा घटलपटत्वे अपि परसराभावव्याप्यत्वात् परस्पर विरद्ध एवाऽथापि 'घट- .

·१७८) मादर्भ:- [पिनादे- न च 'घटपर्टी न स्तः । इत्पत्रोभपत्वे एव प्रतियोगितावच्छेदकत्वं भासते न तु विरुद्धघटत्वपटत्वादाविति पापम् , केवलोभयत्वे ताशाभावप्रतियोगिताव- टेदकताया- पर्याप्ती यत्किंचिदुभपवति ताशाभावप्रतीत्यनुपपत्तेः । न च सामानाधिकरण्यसंबन्धन घटत्वपटत्वरूपापच्छेदकधर्मण घ्यावृचोभय- त्वविशेपस्यय तत्रापन्छेदयत्वं प्रतीयते इति वाच्यम, तेन प्रकारेण तपोभयत्वस्या- ऽभानात्. तत्तपाणां तत्तद्धार्मविशेषणतयैव भानात्. अतिमसक्तधर्मप्रकारेण पठी न सा इत्यत्र परम्पररिद्वयोर्घटावपटाययो प्रतियोगितापच्छेदकरस्य पर्याति स्वीकि- मते तथा प्रतं चन्द्रत्वपूर्यत्वयोरपि शक्यतान छेदकत्वपर्याप्तिन विरद्धेत्यर्थ । शहरो- म चति । अनिस्पक पक्ष । परिहारमाह-- रिलेति, यदि 'पटपटौ न स्तः' इत्यत्र के समय वे एयोभयामाप्रतियोगिनायवेदयताया पर्याप्ति. म्यात्तदा यन गाश्चादि- रूपमपि यत् विचिदुमय स्पात् तनोमयपदार्थसत्त्वेनोभयानावच्छिनप्रतियोगिताकामावस्या- समात् तादृशामाप्रतीनि = घटपटी न स्त. इत्याकारकामारप्रनीति!पपद्येत माति च तत्र 'घटपटौ न त । इत्याकारकामाप्रतीनिरिति ता घटत्यपटवयोरपि प्रतियोगि- तापच्छेदकत्वपर्याप्ति म्बीकार्या तया च यर्किचिदुभयात्यपि देशे घटपटयोरभागात् घटपटौ न म्त इस्याकारा घट उपटत्योमयाग्निप्रतियोगिताकाभानस्य प्रतीति- रपपद्यते इत्यर्थ । ननु ' घटपटौ न स्तः' इत्यत्र घटपटयोरुभयत्नमपि वर्तते घटस्वपटवेअपीति सामानाधिकर- ज्यसनन्धन घटत्यपटत्ये उभयत्वार छेदके जाते उमयत्व च पटपटोमयागच्छेदकमोति घटत्व- पटले भाडेदकनार छेदके जाते तया च घटत्वपटत्यरूपेगार ठक्तायछेदकरमण व्याव- तस्य-व्याग्छिन्नस्येवोभयपरिशेपस्यान छेदकत्यम् प्रतियोगितार छेदकत्व प्रतीयते न तु सा- मान्यत एवोमय यस्य येन यकिंचिदुभयवति देशे 'घटपटौ न स्त:' इत्यमारप्रतीतिर्नोपप- येत, उभयत्यविशेषस्य तत्र प्रतियोगितार छेदकले तु यत् किंचिदुभयवति देशे उभयावसामान्यार- छिनप्रतियोगिताकाभानप्रतीतेरनुपपत्तागम्युभयत्वविशेषावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभानप्रतीतो बाध- काभावात् 'घटपटौ न स्त. ' इत्यमाचप्रतीतिर्नाऽनुपपनेन्याशक्याह- न चेति । परिहार- माह-तेनेति, सत्र घटपटौ न स्त । इत्यत्रोमय यमुमयत्वेनैव रूपेण भासते न तु तेन प्रका- रेण नाम घटत्वपटत्याव िनत्वेन रूपेण येन सादृशोभयात्मविशेषस्य प्रतियोगिताबछेदकत्वमुप- पद्यतत्यर्थः । उक्त हेतुमाह- तत्तद्रूपागामिति, 'घटपटौ न स्त ' इत्यत्र तत्तद्रूपाणाम्-घटत्व- पटत्वयोरतत्तद्धर्मिविशेषणतयैव घटस्टलक्षणमिपिशेषणतयैव भान माति न तूमयावविपणतया येन घटत्वपट पाच्छिनत्वेनोभयत्वस्य मानमुपपद्यसेत्यर्थः । ननूभयत्वन्वेनैव रूपेण मासमान उभयत्वे प्रतियोगितार छेदकतापर्यातिरस्तु को दोप इत्पाशङ्कयाह-अतिप्रसक्तेति, उभयपद ·पुष्पवन्तपदम्.] शक्तिवादः। (७९) भासमाने चाऽवच्छेदकतापर्याप्तिभानानुपगमात् । तत्राभयत्वविशेषेऽभावप्रतियो- गितावच्छेदकत्वपर्याप्त्युपगमे अत्राप्युभयत्वविशेषे शक्यतावच्छेदकत्वपर्याप्ति- संभवाञ्चन्द्रत्वसूर्पत्वयोरखच्छेदकतावच्छेदकतयैव शाब्दबोधे भानोपपत्तिः । न च शक्यतावच्छेदकतावच्छेदकमऽवच्छेदकविशेषणतयैव भासते इति चन्द्रत्वसूर्यत्वयोस्तथात्वे चन्द्रसूर्याशे प्रकारतया शाब्दबोधे भानानुपपत्तिरिति- वाच्यम्, तयोः शक्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्वपि शक्तिग्रहेऽवच्छेदकाश्रयचन्द्रसूर्य- विशेपणतयेव भानाच्छाब्दयोधेपि तद्विशे पणत्या भानसंभवात् । अथ शक्तिमहे साक्षाच्छक्यतानवच्छेदकस्य तदुभयस्य शक्यचन्द्रसूर्योभयांश साक्षात् प्रकारतया भानं न संभवतीति चेत् ? 'घटपरी न स्तः ' इत्यादी घट- + हि सफलोभपस्ववृत्ति न तु केवलघटपटमानवृत्युमयस्वमात्रवृत्तीत्यऽतिप्रसक्तम्, अनिप्रसक्तधर्मप्र-- कारण-उभपस्वत्वेन रूपेण भासमाने चोभयत्वे प्रतियोगितावन्छेदकतापर्याप्तिन स्वीक्रियत- अतिप्रसक्तधर्मरूपेग मासमानस्य व्यवच्छेदकलासंभवादित्यर्थः । अभ्युपगम्याह- तत्रेति, तत्र “घटपटौ न स्तः ' इत्यत्र, उभयत्वविशेष घटत्वपटत्वविशिष्टोमयत्वे । अत्र' दिवाकरनिशा- करयोः 1: शत पुष्पवन्तपदम् ' इतिशक्तिहे उभयत्वविशेपे-सामानाधिकरण्येन चन्द्रत्वसूर्यत्वविशि-- प्टोभयत्वे । नन्येव शाब्दबोध चन्द्रत्वम्यत्वयो. शक्यतावच्छेदकतावच्छेदकतयैव मान स्थान तु शक्यतायन्छेदकतयेत्याशय तथैव स्वीकुर्वन्नाह-चन्द्रत्वेति । अत्र शक्यतावच्छेदकता उभय- वविशेषे विज्ञेया चन्द्रत्वसूर्यत्वयोरुभयत्वापच्छेदकत्वात् शक्यतावच्छेदकतावच्छेदकन्त्र प्राप्तमिति । पुनराशङ्कतेन चेति । अवच्छेदकविशेषगतया शक्यतावच्छेदकविशेषगतया । तथावे- शक्यतावच्छेदकतावन्छेदकल्वे । चन्द्रत्वमूर्यत्वयोः शक्यतावच्छेदकतावन्छेदकत्वे उभय- त्वविशेषविशेषणतयैव शाब्दबोधे भान संभवति न तु चन्द्रसूर्यविशेषगतयेत्यर्थः । परिहारमाह-- तयोरिति, तयोः चन्द्रत्वसूर्यत्वयोः । भवन्छेदकमुभयत्वम् । तद्विशेषणतया=चन्द्रसूर्यविशे- पणतया । एवं च चन्द्रत्वसूर्यत्वयोः शक्यतावन्छेदकत्वं शक्यतायन्छेदकतावच्छेदकत्वं च प्राप्तम् । शाब्दबोधेपीति-शक्तिज्ञानशाब्दबोधयोः समानप्रकारकत्यनियमादिति विज्ञेयम् । ननु यदि शक्तिप्रहे चन्द्रत्वसूर्यत्वयोः साक्षाच्छक्यतावन्छेदकत्वं स्यात्तदा शक्यभूतचन्द्रसूर्ययोः साक्षात प्रकारतया भानं स्यादपि न चैवमस्ति शक्तिहे उक्तोभयत्वविशेपस्यैव साक्षाच्छक्यता- वच्छेदकत्वस्वीकारात् चन्द्रयसूर्यत्वयोश्च तादृशोभयत्वे एव प्रकारत्वस्वीकारादित्याशङ्कते-अ- थेति । तदुभयस्य चन्द्रत्वसूर्यत्ययोः । प्रतिवन्युत्तरमाह- घटपटाविति, ' घटपटी न स्तः । इत्यन साक्षात् प्रतियोगितावच्छेदकत्रमुभयत्वविशेषस्यैव स्वीकृतं घटत्वपटत्वयोश्च तादृशोमयत्वा. चच्छेदकत्वेन प्रतियोगितावच्छेदकतावन्छेदकत्वमेवेति घटलपटत्वयोरपि प्रतियोगितावच्छेदकत्वेन - ·(८०) सादर्श:- [पिशेषकारे- त्वपटत्वयोः साक्षात् प्रतियोगितावच्छेदकत्वमन्तरेण प्रतियोगिविशेषणतपा भानासम्भवस्तुल्प एवेत्याहुः । ज्ञानशक्तिवादिनस्तु- चन्द्रत्वसूर्यत्वोभपप्रकारकज्ञानमेव पुष्पवन्तपदशपम् 'पुष्पयन्तपदमुभयप्रकारकज्ञाने शकम्' इत्याकारकशक्तिहस्य तादृशज्ञानत्वमेव कार्यतावच्छेदकमितिव्युत्पत्तिमतः पुरुषस्य नैकैकनोधापतिः, अतादृशस्य च भवत्येव तादृशो वोधः। न चैवमपि 'पुष्पदन्तपदं चन्द्रत्वमकारक्ताने शक्तम्' इत्यादिवोस्प प्रमा- त्यात् शक्तिभ्रम विना प्रत्येकशाब्दवोधानुदयः' इतिकथमुपपद्यत इति वाच्यम्, केवलचन्द्रत्यादिप्रकारकयोधे तत्तत्प्रकारकनोषत्वांशे शक्तिनिरूपरतावच्छेद- " मीमांसका- (प्रतियोगिवित्तंगत्येन) मान न स्यादिति तुल्यो दोष , यदि चात्र घटत्वपटत्ययो प्रतियोगितार- दकतावश्छेदयत्वेपि प्रतियोगिविशेषणतया ( प्रतियोगितावच्छेदकतया ) भान न विरुद्धं तदा पुष्पपतपदस्थलेपि च द्रत्वसूर्यत्ययो शक्यतावच्छेदकतावच्छेदकापि शक्यचन्द्रसूर्यविशेषणतया (शक्यतावच्छेदकनया ) भान न विरुद्धमित्यर्थ । तथा च शक्यतावच्छेदकत्तावच्छेदक वेपि शक्म- तापच्छेदकत्वमस्त्येष-- शक्पवृत्तित्वादिति सार । इत्याहु इत्यस्य पूर्वोक्तेन नुयायिन " इत्यनेनान्वय । पुष्पान्तपदात् केवलसूर्यस्वादिप्रकारकत्रोधापचिमाशङ्किता सप्रति ज्ञानशक्तिपादिमतेन समाधत्ते-ज्ञानशक्तीति, पदार्थशाने पदाना शक्तिर्न तु पदार्थेषु जनके ज यनिरूपितशक्तरेय -युक्तस्वात् पदैश्च पदार्थज्ञानस्यैर जायमानत्वादिति ज्ञानशक्तिवादिनामभिप्राय । तादृशज्ञानान- ग्-चन्द्रत्वसूर्य चोभपप्रकारकज्ञानत्वम् । नैकैकबोधापत्तिः केवलसूर्य नादिप्रकारकबोधस्य पुष्प- पतपदादापत्तिर्नास्तीत्यर्थ । अतादृशस्य उक्तव्युत्पत्तिरहितस्य च पुरुषस्य। तादृश केवलस- श्रीवादिप्रकारको बोध पुष्पव तपदाद् भवत्यैर । स्पष्ट सर्वम् । ननु 'पुष्परतपद चद्रवसूर्यत्वोमयप्रकारकज्ञाने शक्तम्' इत्याकारकशक्तिग्रहे जातेपि पुष्प- नन्तरदस्योभयप्रकारकज्ञाने शक्तत्ये चद्रत्वप्रकारकज्ञाने शक्त रमपि यथार्थमयति 'पुष्पान्तपद चन्द्रत्वप्रकारक्ज्ञाने शतम्' इत्यादिवोधस्यापि प्रमात्मात् तादृशमोधबलादना तस्यापि पुष्पन त. पदात् प्रयकशाब्दबोध केलचन्द्रत्वादिप्रकारकत्रोध स्यादैवैति 'शक्तिश्रम विना प्रत्येकशाब्द- बोधो न भाति' इति क्यमुपपद्यते याशङ्कयाह- न चैमिति । पारहारहेतुमाह-विछेति, वेय. लचन्द्रादिप्रकारकोधे रेलचत्वादिप्रकारकवोर प्रति तत्तत्प्रकारकबोध पाशे-चद्र वादि- प्रकारकनोपवे य शक्ति निरूपकतावच्छेदकतापर्याप्तिमहस्तस्य हेतु यं सीक्रियते यथा च तई- मते शक्तिनिरूपक पदार्थस्तथा ज्ञानशक्तिपादिना मते शक्तनिरूपको वोध (ज्ञानम् ) एक- येन पदैन यादृशोधो मपति तस्य पदस्य तादृशबोधे शक्त हिणात् तथा च बोधे वोधन ·पुष्परन्तपदम् ] शक्तिवादः। (८१) कतापर्याप्तिग्रहस्य हेतुत्वात्, प्रकृते तूभयप्रकारकबोधत्वांशे शक्तिनिरूपकतावच्छे. दकत्वपर्याप्त्यभ्युपगमात्. तादृशस्य 'चन्द्रत्वप्रकारकज्ञाने शक्तम्' इत्यादिज्ञान- स्य भ्रमत्वनियमादित्याहुः। ईश्वरेच्छारूपस्य संकेतस्य शक्तित्वमङ्गीकर्तृसिद्धान्तिपक्षे- 'पुष्पबन्तपदा- चन्द्रत्वावच्छिन्नविषयकसर्यत्वावच्छिन्नविषयकशाब्दबोधो भवतु' इत्याकारक एवं ताशपदे भगवत्संकेतः केवलचन्द्रत्वाद्यवच्छिन्नविषयकबोधश्च न तत्पदजन्य- त्वेन तद्विषय इति तादृशपदान्न तथाविधो बोधः। न च तादृशपदजन्यत्वेन केवलचन्द्रत्वाद्यवच्छिन्नविषयकबोधस्य संकेतावि- पयत्वेपि चन्द्रत्वाद्यवच्छिन्नविषयकबोधविपयकत्वेन संकेतविषयकग्रहस्य चन्द्र- वर्तते शक्तिनिरूपकतापि वर्तत इति बोध शक्तिनिरूपकतावच्छेदकता प्राप्ता तर केवलचन्द्र- सप्रकारबोधत्वे चन्द्रपदनिष्टशक्तिनिश्पक्ताव छेदकताया एव पर्याप्तिरस्ति न तु पुष्पव-तपद- निष्ठशक्ति निरूपकताइन्छेदकताया अपीति केवल चन्द्रत्यप्रकारकबोपश्चन्द्रपदादेन सभाति न तु पुष्पान्तपदादपि, प्रकृते-पुष्पपन्तपदस्थले तूभयप्रकारकबोधत्वाशे-च-द्रत्वसूर्ययोभयप्रकारक- बोवावे एव पुष्परन्तपदनिष्ठशक्तिनिरूपकतार छेदकतापर्याप्तिरभ्युपगम्यते न तु केवलचन्द्रवादि प्रकारकबोधीति न पुष्पवन्तपदात् केरलचन्द्रत्वादिप्रकारकबोधापत्ति यादृशोधत्वे उक्तप- र्याप्तिग्रहस्तादृशनोवस्यैव तेन पदेन स्वीकारादिति । तादृशस्य-उक्तरूपस्य 'पुष्पव तपद चन्द्रव- प्रकारकज्ञाने शक्तम्' इत्यादिज्ञानस्य भ्रमत्यनियमादेतादृशभ्रमात्मकशक्तिज्ञानाच भ्रमात्मक एक केवलच द्रवप्रकारकबोध सभाति न प्रमात्मक इत्यर्थः । "इत्याह " इत्यस्योक्तेन "ज्ञानश- क्तिमादिन' इत्यनेनाय । पुष्पयन्तपदात् केवलचन्द्रयादिप्रकारकबोधापत्तिमाशङ्किता सप्रति तर्वमतेन समाधत्ते- ईश्वरेति । तादृशपदे-पुष्पबन्तपदे पिपयत्व सप्तम्यर्थ । तत्पदजन्यत्वेन=पुष्पान्तपदजन्यत्वेन रूपेण । तद्विषय =पुष्पबन्तपदविषयकमगव सकैतविषय । तादृशपदात्-पुष्पव तपदात् । तथाविध =केवलच त्याचवच्छिन्नविषयको बोधः । चन्द्रमसूर्य चोभयप्रकारकस्यैव बोधस्य पुष्प- पन्तपदजन्यत्वेन भगनसकेतविषयत्वात् पुष्पव-तपदादुमयप्रकारक एव बोधो जायते न तु केवलचन्द्रवादिप्रकारकोपि तस्य पुष्परन्तपदजन्यलेन भगवत्सताऽविषयत्वादिति सार । ननु केवलचन्द्रत्वाद्यान्टिन्नविषयस्योधस्य तादृशपदजन्यत्वेन पुष्पकन्तपदजन्यत्वेन रूपेण भगवत्सकेताऽविषयत्वेपि सूर्य वाद्यवच्छिन्नविषयको यो बोधस्तादृशबोधविषयको य पुष्पदन्त- पदात् सूर्यत्वाद्यवच्छिन्नविषयको बोधो भवतु ' इत्याकारको भगवत्सकेतस्तादृशसकेतग्रहादि- घटिता या सूर्यत्वाद्याच्छिन्नविषयकबोधसामग्री तस्यामसत्यामपि चन्द्रत्वादिप्रकारकबोधजनस्य चन्द्रत्वाद्यवरिउन्नविषयको यो बोधस्तादृशबोधविषयको य. पुष्पवन्तपदाचन्द्रत्वाद्यानिउन्नति- t ·- (८२) सादर्श [L... त्वादिमकारकवोधजनकस्य सूर्यत्वाद्यवच्छिन्नविषयकवोधविषयकत्वेन संकेतग्रहा- दिघटितसूर्यत्वाचवच्छिन्नविषयकवोधमामन्यामसत्यामपि मंभवेन तद्लाद- भ्रान्तस्य केवलचन्द्रत्वाचवच्छिन्नविषयकवोधो दुर्वार एवेतिवाच्यम् , तत्पदजन्य- केवलचन्द्रत्वादिप्रकारकवोधे तत्पदजन्य केवलचन्द्रत्वाद्यवच्छिन्नविषयकवोधत्व- पर्याप्तविषयतावच्छेदकताकत्वमकारकसंकेतविषयकज्ञानस्य हेतुत्वात्, पुष्पवन्त- पदजन्यत्वघटितभगवत्संकेतविषयतावच्छेदकारीरे च सूर्यत्वावच्छिन्नविषयकत्व चन्द्रत्वावच्छिन्नविषयकत्वयोयोरेकत्र निवेशात् . तत्पदजन्यमत्येकधविच्छिन्न पथको बोधो मवतु' इत्याकारकभगवत्सरतस्तारासकेत विषयकज्ञानम्य समरेन तद्बलात्-एता- दृशसकेतनिषयकज्ञानग्लादनान्तस्यापि केवलचन्द्रत्वाद्यवछिन्नविषयको वोध पुष्परन्तपदाद् दुर्वार एयेत्याशङ्कयाह-न चेति । यदा हि चन्द्रत्यसूर्यत्वोभयप्रकारकबोधः पुषन्तपदजन्यत्वेन मगवरसंकेतविषयस्तदा चन्द्रवादिप्रकारकवोधोपि सुतरा पुष्पान्तपदजन्यत्वेन भगवत्सके तनिषय एय तादृशसकेतस्य ज्ञान च न अम इति तादृशसकेनशानव गत् पुष्पयन्तपदादनान्तस्यापि केवलचन्द्रत्वादिप्रकारकोप, स्यादेवेति सार । परिहारहेतुमाद- तत्पदजन्येति, यथा- तापदजन्यकेवलचन्द्रत्वादिप्रकारकनोधै चन्द्रादिपद- जन्यकेवलचन्द्रत्वादिप्रकारकबोधं प्रति चन्द्रपदजन्यो यः केलचन्द्रत्वाद्याच्छिन्नविषयको बोधस्तादृशबोधनिष्टबोधत्वं पर्याप्ता या विषयताब छेदकता भावत्मकेतविषयतापठेदकता तादृशविषयतापच्छेदकताकत्वप्रकारक यत् सकेतविषयक ज्ञान तस्य हेतुत्व स्वीक्रियते अत्र ' चन्द्रपदाचन्द्रत्यापच्छिन्नविषयकत्रोधो मातु ' इत्याकारको भगवत्सकेत एतादृशसकेते योग एव जन्यत्वेन विषय इति वोधे सकेतविषयता प्राप्ता बोधनिष्टनोपत्ये च सकेतपिपयता- बच्छेदकता प्राप्ता तादृशसकेतविषयतावच्छेदकताया. पर्याप्तिश्चन्द्रत्वावच्छिन्न विषयकबोधत्वैस्ति- उक्तसकेत केवलचन्द्रत्वावच्छिन्नविषयकवोधस्यैव पिपयत्यात् केवलचन्द्रलावच्छिन्नविषयकनोधस्यस्यै- कस्यैः दयात.तादृशबोधावपर्याप्तसकेतविषयतावच्छेदक्ताफ एव सकेतो ग्राहा इति गच्छेदक- ताकत्व सकेतविषयकज्ञाने प्रकारतया मा u.. चादिप्रकारकबोधश्चन्द्रादिपदादेव सभपति न तु पुष्परतपदादपि पुष्परन्तपदस्थले चन्द्रयसूर्यत्वो- भयप्रकारकबोधत्वे एव भगवत्सकेतविषयतावच्छेदकतापर्याप्त समयादित्यर्थ । पुष्पय तपरस्य विशेषमाह-पुष्पयन्तपदेति, मगवासकेतविषयतावच्छेदक बोध चमि युक्त पौधत्वशरीरे च बोधोपि प्रविष्ट एव स च वोध पुष्पवन्तपदजन्य एवेति मोघे पुष्पवन्तपदजन्य त्वमस्तीति पुष्पवन्तपदजन्यसपटित भगवत्सकेतविषयतापच्छेदक बोधार तहरीरे-तद्घटकवोधे यत्वाव- निविषयक त्वचन्द्रत्वाछिन्नविषयकवयो योरेव निशोस्ति तथा च पुष्पदन्तपदस्थले चन्द्र- छचन्द्र- - ·पुष्पयन्तपदम्.] शक्तिवादः। (८३) विषयकयोधत्वे मंकेतविषयतावच्छेदकत्वपर्याप्तिविरहात तदंशे तत्पर्याप्त्यवगाहि- ग्रहो भ्रम एवेति न शक्तिममाता प्रत्येकधर्ममकारकबोधापत्तिः । तत्पटजन्यचन्द्रत्वावच्छिन्नविषयकसूर्यत्वावच्छिन्नविषयकवोधत्वपर्याप्त विषय- तावच्छेदकताकत्वप्रकारकशक्तिहस्य चोभयवर्मप्रकारकबुद्धित्वमेव कार्यताव- च्छेदकमतो न तद्घटितसामग्रीवलादेकवर्मावच्छिन्नान्वयबोधस्य यत्किंचित्का- रणविरहदशायामपरधर्मप्रकारकशाब्दबोधापत्तिः । उभयविषयकत्वावच्छिन्नाया बोधनिष्टसंकेतविपयताया ऐक्याच्छक्तरेक्यमिति न तत्पदस्य नानार्थतेति रम- णीयः समाधिः। स्वसूर्यत्वोभयावछिन्नविषयकपोधो पत्र भगवासकेतरिययतावच्छेदकताया पर्याप्ति स्वीक्रियते-- पुष्परन्तपदाचन्द्र वावच्छिन्नविषयकसूर्यनावन्छिन्नविषयको बोधो भवतु ' इत्याकारकभगव- सिकेतन्वीकाराद् न तु केवलचन्द्र वाद्यरच्छिन्नविषयकत्रोधवे. केवलचन्द्रत्वादिप्रकारकत्रोध प्रति च केवलचन्द्र याद्यग्निवोपरे एवं भगवासकेतविषयतावच्छेदकतापर्याप्तिप्रवटितसकेतज्ञानस्य हेतु वमस्तीति न पुष्पवन्तपदात् केवलचन्द्रत्वादिप्रकारकवोधापत्तिरित्यर्थ । तत्पदजन्येति- पुष्परन्तपदजन्यकेवलचन्द्रत्यायवच्छिन्नतिपयकोधत्वे च सकेतविषयतावच्छेदकतापर्याप्ति - स्तीति तदशे-ताशपुष्परन्तपट जन्यकेरलचन्द्र वायच्छिन्नविषयकगेधत्वे तात्पर्याप्त्यगा- हिग्रह' मफेनविषयताव छेदक वपर्यातिविषयकज्ञान श्रम एवेति तादृशभ्रमात्मकशत्तिज्ञानाद् अमात्मक एवं केरलचमत्वादिप्रकारकोबोध सभाति न तु प्रमात्मक . श्रमात्मकशत्तिज्ञानादुक्तन- मामकबोधोत्पत्ती भानिष्टाभावात् तश च पुष्पान्तपदविषयकशक्तिप्रमात प्रत्येकनर्मप्रकारकस्य- केलचन्द्रवादिप्रकारकम्य वोधस्यापत्तिनम्त्येवेत्यर्थ । पुष्पयन्तपदात् केवलचन्द्रवादिप्रकारको गाऽनापत्तिमेन प्रदर्शिता विशदयति-तत्पदज- भ्येति, पुष्पपन्तपढजन्यो यचन्दत्वाग्निविषयकत्ये सति सूर्य वायच्छिन्नविषयको बोधस्तादृश- बोधनिष्ठयोधले पर्याप्ता या विषयतावच्छेदकता भगवत्समेतविषयतावच्छेदकता तादृशविषयता- वच्छदकताक प्रकारकम्य पुष्पयन्तपदशक्तिहस्य चोभयधर्मप्रकारकबुद्धित्वम् चन्द्रत्वलोम- यधर्मप्रकारकबोपलमेर कार्यतार छेदकमस्तीति तादृशपुष्पान्तपदशक्तिज्ञानात् तादृशोमयधर्म- प्रशारक एन बोधो जायते तद्घटितसामग्रीयछातचन्दनसूर्यमोमयधर्मप्रकारकोधघटितोक्तश- तिज्ञानादिसामग्रीवलाद् एकपर्माछिन्नान्वयवोधम्य-चन्द्रत्यायवच्छिन्नविषयकशाब्दबोधस्य यद् यत्किंचिकारण तदभारग्शाया नामकधर्माछिन्नविषयकनोधसामग्रीरिरहदशायाम परधर्मप्रका- रकस्य मूर्यत्वादिधर्मप्रकारकस्य शान्दयोधस्यापत्तिर्नास्तीत्यर्थ । नन्चर पुष्परतपदस्य चन्द्रसूर्यो- भयविषयकबोधजनसहन नानार्थत्व स्यादित्याशक्याह-उभयेति, पुपरन्तपदजन्यबोधनिष्टा या चरसूर्योभयविषयकवामिना मतिविषयता मकैास्ति न नानेति पुष्पवन्तपदनिष्ठशक्तरप्य- क्यमेवेति न तत्वहस्स-शुष्परन्तपरस्त नानार्थनापति- नानाशक्तिमत्तदस्यैव नानार्थवम्बी- - ·- मादा:- [संपाद- " एकपातया पुष्पान्ता दिवाकरनिशाग" इत्यमकांगे रक्तिपदं शक्तिपरं पुष्परन्तपदं तत्मनिपाचपा तथा 'मर्याचन्द्रमसाविकमनपा पुष्पव-तपदप्रति- पापी' इत्ययः । संस्पताबन्छेटकावदेन विषपान्वये तात्पर्याचन्द्रपमर्य- त्वांकानपीनमतिपत्तिविषयताबन्दकत्वलाभो नातरतम्मानानाटिव ताद- पचममात्रकाम्या योधा-नानाय शक्तिभंदन पिगंपाटितिलभ्यते । अथ वा पापाजपाएकोशारणेन गयानन्द्रमा पुष्पयन्तपदमनिपाची ' इत्यर्थः, तया च यया नानाथरथर नावृत्तिमन्तरेण नानार्थयोधस्तथा न प्रकृते. अत्र शक्तर- क्येन " महारतात गादयंमत्यय एव" इत्यस्याऽविषयत्वादितिभावः ।। पारात् ययाधिपटायगई ममा मनापानम् ।.मन पुरमपदजन्पचन्द्र गायन्छि- भार गरियोध परानिष्टनका मानिस पितमगमदिन्तीयरिश'यतामन्यन गुपपती घरमा पागार पदमकारकार्यविशे याम् पुष्पान्तपदजन्य- बोषजनानिष्कारणानिगनिमगादि-मीनिशे पराामान्यग चन्द्रगपत् पुष्प पन्तपदम् ' न्यापारफमर्थप्रसारक पदनिरोधक या शक्तिज्ञान कारणगि यनुमयम् । पुपातायात मरकोश प्रमाणर्यात- एक्येति । उतामपाक्य व्याच उक्ति- दोन, तया च " एश्योत्या" इत्यनेन एगल्या ' इतिरन्यम् । न प्रतिपायपरम- पुणन्तिपरनिगायपरम, तथा घ" पुषवन्ती " इसनेन 'पुष्परन्तपदपतिपायो । इतिट- चम् । महिनाक्यार्यमार-तथा चेति । 'टदेस्यतादिकारच्छेदन विधेयस्पाययो माति, इति नियमोम्ति यथा 'शट्स पाहुर एत्र' इन्यनोदेव्यः शङ्ग रग्यतावच्छेदक शखाप तद- पदेन पारपम्प पियस्यान्चयो जायते एवम् “ मूर्याचन्द्रमसावेकशतया पुष्पयन्तपटप्र- तिपाद्यौ " इत्यत्रोदेश्यों पूर्याचन्द्रमसो उद्देश्यता के च मूर्य यचन्द्रत्वे तदाछेदनेकशस्या पुप्पान्तपदप्रतिपाय पस्य विवयम्या-रयो जायने तया च चन्द्रवमूर्यत्त्रयोरेकरात्यमीना या पुणयन्तपदजन्या प्रतिपत्तिः गोयस्तटीया या चन्द्रसूर्ययोपियता तादृशविषयताय छेदक सम्यतन' कारणात् नानार्यादिव-यथा नानार्थपदादेकधर्ममानप्रकारको बोधो जायते तथा तस्मात-पुष्पान्तपदात् तादृशेमधर्ममानप्रकारक = केवचन्द्रत्यादिप्रकारको बोधो न जायते, नानार्थ-नानार्थपदै शक्ति देन- येकपदार्थनिरूपिता शक्तिमिना मिनेन मतीति विशेषान्ना- नार्थपदेनेकधर्मपात्रप्रकारको बोधो जायने, पुष्पधन्नपदे तु चन्द्रसूर्योमयनिमपिता शक्तिरे- केवास्तीति पुष्पान्तपदाचन्द्र वसूर्यबोभयधर्मप्रकारक एष बोधो जायते नकर्मप्रकारक इति सम्पते । पुष्पवन्तपदशक्तरेकरले च" एक्योतया " इत्यमरवाक्यमपि प्रमाणमित्यर्य । रक्ता- मरवाक्यस्यार्थान्तरमाह-अप वेनि । माभिप्रायमाह-तथा चेति, “ सकृदुचरितात् ( पदात ) सकृयय, " इतिनियमेन यथा नानार्यपदस्यले भादृत्तिम्-पुनरुचारण विना द्वितीयार्थ- ·तत्पदम् . ] शक्तिवादः । पुष्पवन्तपदवत् सर्वनामपदानामाप शक्तरेक्यान्न नानार्थता । अथ सर्वनामपदेन विशिष्प घटत्वपटत्वादिनैव बुद्धिस्था घटपटादयः प्रत्या- य्यन्ते न तु बुद्धिस्थत्वेन- 'अत्र घटोस्ति तमानय' इत्यादिवाक्यजन्यघटकर्म- चौधो न भवति-पदार्थभेदेन शक्तिभेदात् अत एस वृद्धा द्वितीयार्थप्रतिपादनाय नानार्थवाक्यं पुनरुचारयन्ति तथा प्रकृते पुष्पवन्तपदे नास्ति. अत्र-पुष्पयन्तपदे उक्तरीत्या शक्तरेक्येन चन्तपदस्य “ सकृदुचरितात् । इत्युक्त नेयमाविषयत्यादिति पुरुपयन्तपदात् सकृदुच्चरितादेव चन्द्रसूर्ययो|धो जायते इति सर्व सुस्थम् । सकृदर्थप्रत्यय एवं इत्यस्य 'सकृदेवार्थ. प्रत्ययः । इत्यर्थः॥ ॥ इति पुष्पबन्तपदम् ॥ - अथ . ॥ तत्पदम् ॥ संप्रति सर्वनाम्नां शक्तिनिरूपणमारममाणो भट्टाचार्यः प्रयम तत्पदशक्ति निरूपयति-पुष्प- वन्तपदवदित्यादिना । यथा पुष्पबन्तपदस्य चन्द्रसूर्यलक्षणानेकार्थबोधकत्येप्युक्तरीत्या न नाना- र्थता पुष्पान्तपदे चन्द्रसूर्योभयनिरूपितशक्तरेक्यात् तथा सर्वनामयत्तदादिषदानामपि घटपटाथने- कतत्तत्पदार्थबोधकत्वेपि 'बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावन्छिन्नस्तत्पदाहोद्धव्यः' 'तत्पदं बुद्रिविषयतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्नं बोधयतु इत्याकारकस्य वा भगवासंकेतस्य स्वीकारात तदादिसर्वनामपदेषु बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मायन्छिन्ननिरूपितायाः शक्तरेक्यान्न नाना- र्थता, बुद्धिविषयतावन्छेदकत्योपलक्षितधर्मश्च कचिद् घटत्वादिकं धचित् पटत्वादिकमित्यन्य- देतत्. तेषां सर्वेषां बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वोपलक्षितत्वेनाऽनुगमः । 'तत्र घटोस्ति नमानय' इत्यत्र बुद्धिविषयता घटे बुद्धिविषयतावच्छेदकं घटत्वं बुद्धिविषयतावच्छेदकत्व घटत्वे बुद्धिविषयतावच्छेद- कलोपलक्षितधर्मश्च घटत्वं तदवच्छिनो. घटस्तबोधकत्व तत्पदे प्राप्तम्, बुद्धिविषयताबन्छेदकत्व 'च घटत्वस्योपलक्षणमेव न तु विशेषणम् शाब्दबांधे घटत्वस्य स्वरूपेणैव मानात्, एवमेवान्यत्रापि बोध्यमिति तर्कशास्त्रसिद्धान्तः । शङ्कते- अथेति, अस्य वक्ष्यमाणेन "मैवम्" इत्यनेनान्वयः । बुद्धिस्थत्वं च बुद्धिविषयता- वच्छेदकत्वम् । 'अन्न घटोस्ति तमानय' इत्यादौ घटादेवुद्धी वर्तमानत्वेन तत्र घटादौ बुद्धिस्थ- त्वं प्राप्तम् । यदि तदादिसर्वनाम्ना घटादीनां बुद्धिस्थत्वेनैव रूपेण बोध: स्यान्न तु घटस्या- दिरूपेण तदा यथा 'द्रव्यमानय' इत्युक्तेपि 'विशिष्टानयन घटकर्मक न वा' इतिसदेहो भवति द्रव्यत्वस्य घटपटायनेकपदार्थसाधारणत्वात् तथा अन घटोस्ति तमानय इत्युक्तेपि 'विशिष्टानयनं घटकर्मक न चा ' इतिसदेहः स्यादेव- बुद्धिस्थत्वस्य घटपटादिस- कलपदार्थसाधारणत्वाद् न चैव श्रोतुः सदेहो भवतीति तदादिसर्वनाम्ना घटादीना घटत्वा- दिरूपेणैर बोधो जन्यते इति प्राप्त घटत्वादीनां घटाद्यसाधारणत्वेनोक्तसदेहायकाशामा- वात् तथा च घटत्यादिनानाधर्मावच्छिन्नेषु घटपटादिषु सर्वनामतदादिपदानामका शर्जिन . ३ ·(८६) सादर्श- [विशेषकाण्टे- कानयनादिवोधानन्तरम् 'विशिष्टानयनं घटकर्मकं न या' इतिमंशयानुत्पादस्य सर्वानुभवसिद्धतया दुरपहवत्वात् तथा च वक्तृद्धिस्थत्वं न सर्वनामपदशक्य- तावच्छेदकमऽपि तु घटत्वपटत्वादिकमेवेति ताशनानाधर्मावच्छिन्नेषु पुष्पव न्तादिपदवन्नकदाक्तिसम्भवः- एकैकधर्ममामकारकतत्तदर्यवोधानुपपत्तेरिति सर्वनाम्नां नानार्थत्वं दुर्वारमेव । न वा नानार्यतोपगमपि निर्वाहः- यदपावच्छिन्नविषयकव्यवहारजनकत्वं येन पुंसा तदादिपदे न गृहीतं तदवच्छिन्ने तेन तच्छत्तयऽग्रहेण प्रक्रान्तस्यापि तदवच्छिन्नस्य तत्पुरुपीयवदादिपदजन्यवोधविषयताऽनुपपत्तेः । न च बुद्धिस्थत्वं मकारीभूत घटत्वादीनामनुगमकं तया च 'बुद्धिस्यप्रकारवां स्तत्पदशक्यः' इत्याकारकशक्तिग्रहः स च तद्धर्मप्रकारेण सामान्यप्रत्यासत्या सम्भयति यदि चकेर शक्ति स्यात्तदा यथा पुष्पान्तपदेन चढ़नसूर्य थोमयधर्मप्रकारक एवं बोचो भाति तया तदादिपदेनाप्यनेकघटत्वपत्त्यादिधर्मप्रकारक एवं बौध स्याद् घटावायक- मानधर्मप्रकारकश्च वोधो न स्याद् भवति च तदादिपदेन घटत्यायेकधर्मप्रकारकबोधोपीति घ- टरवपटत्नादिनानाधर्मावच्छिन्नेष्वकशक्तेरसभवात् सर्वनाम्ना नानार्थत्व प्राप्तमैग्यर्थ । सष्टम- न्यदू । "विषिष्य घटत्वपटनादिना" इत्यस्य 'घरवपटत्वादिविशेषरूपेण' इत्यर्थ । विशिष्टा- नयनम् 'अत्र घटोस्ति तमानय' इत्यादिनाक्यश्रवणानन्तर जायमानमानयनम् । तत्तदर्थबो. धानुपपत्ते =वटपटादिविषयकबोधानुपपत्ते । तदादिसनाम्नां नानार्थत्वस्वीकारेप्यनुपपत्तिमुद्घाटयति- न वेति, यदि तदादिपदान नानार्थत्य स्यात्तदा यथा हर्यादिनानार्थपदाना विष्प्यादिपदार्थेषु मध्ये येषु येषु पदार्थेषु शक्तिग्रही भवति तेषामेन यथाकाल हर्यादिपदश्रवणाट् बोधो भवति न तु यस्मिन् शक्तिमहो न जातस्त स्यापि तथा तदादिपदानामपि येषु घटादिषु शक्तिमह स्यात्तेपामेव बोध स्याद् येषु च श- क्तिग्रहो न जातस्तेपा बोधो न स्यादेव. न चैवमस्तीति न मानार्थत्वसमय इत्यर्थ । तेनेति- तेन पुसा । तच्छत्तयग्रहेण तदादिपदशक्तयग्रहण ! यस्मिन् पदै यद्धर्मावच्छिन्नविषयकव्यवहार- जनकत्व गृयते तस्य पदस्य तद्धर्मावच्छिन्ने शक्तिमहो जायते- आनयनादिव्यवहारस्यैव विशे पत शक्तिप्राहकवादित्यभिप्रायेणोक्तम्- यद्रूपावच्छिन्नेति । ननु यथा सामान्य प्रत्यासत्त्या घटपदम्य घटत्वेन रूपेण सकलवटेषु शक्तिमहो भवति तथा तत्पदज यबोधविषयीभूतघटादिषु प्रकारीभूत यद् घट वादिक तेषा सपा बुद्धिस्थत्वम् = यु- द्विविषयतावच्छेदकत्वमनुगमक स्वीक्रियते इति 'बुद्धिस्थप्रकारयान्बुद्धिविषयतापच्छेदकधर्मना- स्तत्पदशक्य ' इत्याकारक शक्तिग्रहो जायते स च-शक्तिमहश्च सामान्यप्रत्यासत्या तद्धर्मप्र- कारण-बुद्धिस्यत्वधर्मप्रकारेण-बुद्धिम्यत्वेन रूपेण घटत्यपटत्वादिसकर धर्मविषयक एव जायते .

·तत्पदम् ] शक्तिवादः। (८७) सकलधर्मविषयक एवेति नाऽपूर्वधर्मप्रकारेण बोधानुपपत्तिः, सामान्यमत्यासत्य- ऽनभ्युपगमे तु शक्तिग्रहविशेष्यतावच्छेदकप्रकाराश्रयस्थाऽपूर्वधर्मिणः शक्तिग्रहा- विपयत्वेपि शाब्दवोधे भानवत् शक्तियमितावच्छेदकतावच्छदकानुगतरूपा- श्रयस्याऽपूर्वधर्मस्यापि शक्तिमहविषयता विना शाब्दबोधे न भानानुपपत्ति:- शक्तिधियः शाब्दज्ञानसमानविषयकत्वस्याऽतन्त्रत्वादिति वाच्यम् , बुद्धिस्थत्वस्य शक्यतावच्छेदकतानवच्छेदकत्वेन शक्यतावच्छेदकानुगमकत्वायोगात्,तदवच्छे दकत्वे च तस्यापि शाब्दबुद्धौ शक्यतावच्छेदकघटत्वादिविशेषणतया नियमतो इति अपूर्वधर्मप्रकारेण यादशधर्मप्रकारक्योधजनकत्वं तदादिपदै न गृहीत तादृशापूर्वधर्मप्रकारक- बोधस्यानुपपत्ति स्ति- बुद्धिस्थत्वेन रूपेण तादृशधर्मेपि शक्तिप्रहस्य जातत्वादेव, प्राभाकरादिमि सामान्य प्रत्यासत्तेरस्वीकारे तु शक्तिमहकाले घट वन रूपेण सकलघटानामुपस्थित्यमावन शक्ति- हाविषयत्वेपि शक्तिज्ञानीया या घटे विशेष्यता तादृशविशेष्यताया योऽपछेदक्प्रकार: अपच्छे- दको धर्मो घटत्व तदाश्रयस्याऽर्वस्यापि धर्मिणो घटस्य यथा शाब्दबोधे भान भवति तथा प्रकृते श- तिहापिपयत्वेपि शक्तिप्रहधर्मिताव उदक यद् घटत्वादिक तन्निष्टा या शक्तिमधर्मितावच्छेदकता त- दव छेदक यदनुगतरूप बुद्धिविषयतावे ठेदकत्व बुद्रिस्थत्व वा तदाश्रयस्याऽपूर्वस्यापि शक्तिमहापि- पयस्यापिघटत्वादिधर्मस्य शाब्दबोधे भान सभवतीति तादृशापूर्वधर्मप्रकारकशाब्दबोधानुपपत्तिर्ना- स्ति-- शक्तिधिय शाब्दज्ञानसमानविषयकावस्याऽतन्त्र वात-अनियमात् यदि शक्तिज्ञानशाब्दबो- वयो समानविषयक नियम स्यात्तदा शक्तिमहाविषयस्य धर्मस्य धर्मिणो वा शाब्दबोधविषयत्व न स्यादपि न च समानविषयक वनियमोस्ति किं तु समानप्रकारकत्वस्यैव नियमस्तथा च यधर्मप्रसारक शक्तिमहो भवति तद्धर्मप्रकारक एस शाब्दबोधो जायते इति घरत्यप्रकारक- शक्तिप्रहे जाते यथा घटत्वप्रकारकोऽपूर्वघटविपयक शाब्दबोधो जायते तथा प्रकृते बुद्धिस्थत. प्रकारकतत्पदशक्तिमहे जाते युद्धिस्थ प्रकारकै पूर्वघटत्वादिविषयकशाब्दबोधेपि न काचिदनुप- पृत्तिरित्याशङ्कयाह- न चेति । परिहारमाह- बुद्धिस्थत्वम्येति, शक्यतापच्छेदक यद् घटत्वादिक तदनुगमकत्व बुद्धिस्थत्वस्य यदुक्त तदेव न सभवनि- शक्यतार छेदकताऽनव छेदकलात् शक्यतापच्छेदकतावच्छेदकस्यैव च शक्यतावच्छेदकघनत्वायनुगमकालसभनादित्यर्थ ननु बुद्धिस्थत्वस्य शक्यतापच्छेदकतावठे- दकत्वे को दोष ? इत्याशङ्कयाह- तदवच्छेदकत्वे चेति, बुद्धिस्थत्वस्य तदवच्छेदकत्व शक्यता- पछेदकतापच्छेदकत्वं हि तस्य-बुद्धिस्थत्वस्यापि शक्यतापच्छेदक यद् घटत्वादिक तद्विशेषण- तया तत्पदज यशाब्दवोधे नियमेन मान स्यात् तथा च स्वरूपतो घटत्यादिप्रकारकशाब्दबोधो न स्याद् नाम तत्पदजन्यशाब्दबोधे प्रकारीभूतवदत्वादे स्वरूपतो मान न स्यात् किंतु बुद्धिस्थानविशिष्टत्वेनैव मान स्यात् विशेषणस्य स्वाश्रयप्रकारतया भाननियमेन घटत्यादिविशेष- णीभूतबुद्धिस्थावस्यापि स्वाश्रयपटवादिप्रकारतया भानप्रसङ्गादित्यर्थ । ननु बुद्धिस्यत्वे ·(८८) सादर्श:- [विशेषकाण्डे- भानप्रसङ्गात्, स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारकशाब्दबोधानिर्वाहात्, उपलक्षणेनापि शक्यतावच्छेदकानुगमे शक्यस्याप्युपलक्षणेनवाऽनुगमोस्तु किं विशिष्टे शत्तया । अथ द्रव्यादिपदाच्च घटत्वादिप्रकारकबीधमसङ्गभङ्गाय विशिष्टे शक्ति- रुपेयते प्रकृते च बुद्धिस्थत्वस्योपलक्षणत्वेपि तेनाऽनुगमे न किंचिदाधकमिति- चेत् ? अस्तु बुद्धिस्थत्वेनाऽनुगतधर्मेणाऽननुगताना प्रकाराणां शक्तिधीविषयत्वं तथापि सर्वनाम्नां नानार्थत्वं दुष्परिहरमेव- साक्षात परम्परया वा यदवच्छेदक शक्यता छेदक पटत्यादिविशेषण व नोच्यते येनोक्तटोप स्यात् किं तृपलक्षणत्वमेव उपलक्षगर च शाग्दवोधे स्वाश्रयप्रकारतया माननियमामाशन बकपतो पटवादिप्रकारकशाब्दबोधानु. पपत्तिरित्याशङ्कयाह-उपलक्षणेनेति, उपलक्षणीभूतेनापि बुद्धिस्थत्येन यदि शक्यता. च छेदकघटत्यादीनामनुगम स्वात्तदा शक्यस्य-पटादेरप्युपलक्षणेनैवानुगमोस्तु किं विशिष्ट शक्तया नाम घटादिव्यत्तयनुगमकवटत्यादीनामप्युपलक्षण यमेन सीकार्य न विशेषणत्वम् यथा च तत्र नोपलक्षणस्य शक्यानुगमकरन तथा प्रतिपि नोपलक्षणीभूतबुद्धिस्थत्यस्य शक्यतापच्छेद यघटत्वाद्यनुगमक व समरतीयर्थः । ननु घटादिपदस्थले यदि पट यादेविशेषणव न स्याद् घटत्यादिविशिष्टे च शतिर्न स्यात किंतु घटत्वादेरुपलक्षणत्वस्यात्तदोपलक्षणत्वाविशेषाद् घटपदेन घटत्यप्रकारकबोधगद् द्रव्यत्यप्रका. रकबोधोपि स्यादेव तथा द्रव्यपदाद् द्रव्यत्वप्रकारकत्रोधवद् घटत्यप्रकारकपोधोपि स्यादेव- द्रव्यपदजन्याविषयीभूतघट घटत्वस्योपलक्षणत्वनियामद् न चैरमस्ति किं तु घटपदेन घटत्वप्रकारक एव द्रव्यपदेन च द्रव्यत्वप्रकारक एव योपो भवतीति घटादिपदानां विशि शक्तिरुपेयते नाम घटत्वादविशेषणत्व स्वीक्रियते तथा च घटादिपदेनोपलक्षणीभूतद्रव्यत्मादिन कारकोधस्यापत्तिर्नास्ति प्रकृत-तत्पदस्थले चोपलक्षणीभूतेनापि तेन-बुद्धिस्थत्वेन घटत्व- पटवादीनामनुगमै न कोपि दोप , यापलक्षणीभूतस्य बुद्धिस्थत्वस्य शाब्दयौधे भान स्यात्तदोप लक्षणत्वाविशेषात् 'भत्र घटोस्ति तमानप ' इत्यादौ तत्पदजन्यपोधे द्रव्यत्वादेरपि भानापत्ति- >प स्यादपि न चैमस्ति शाब्दबोधे बुद्धिस्यत्वस्य भानाऽस्वीकारान् सदादिपदेनापि सा- पत एव घटत्वादिप्रकारकनोधस्वीकारात्, घटादिपदजन्यबोधे तु घटत्वादेर्भाननियमाद् विशेष- णत्वमेव युक्त नोपलक्षणत्वमित्याशयेनाशड्कते- अथेति । परिहरनि- अस्विति । प्रकाराणाम्= घटस्वपटवादीनाम् । सननाना नानार्थत्वापत्ती हेतुमाह-साक्षादिति, घटादिपदस्थले शक्यता न घटत्वादिक च घटादौ वर्तत एवेति साक्षादेव यद् घटलादिक शक्यताव उदक तदैक्यादेवाऽव- च्छेयाया शक्तरेक्य सभवति पश्वादिपदस्थले च 'पशुपदाहाङ्गुलविशिष्टो सोमवहाऑलबि- शिष्टो वा बोद्धव्य ! इत्याकारकममवत्सकेतस्वीकारात् पशुव्यक्तौ लागुल पिशेषण तचानेकम्प तत्र लाशूलत्व विशेषण तच्चैकमेपतच लागृलत्व लागृलद्वारैव शक्यतावच्छेदकमिति परम्परया .

·तत्पदम् ] - शक्तिवादः। (८९) तदैक्यादेवाज्वच्छेद्यैक्यात . बुद्धिस्थत्वस्य चाऽतथात्वात् , उपलक्षणेक्येन शक्तेरै- क्ये हर्यादिपदशक्यतावच्छेदकानामप्युपलक्षणीभूतेनाऽन्ततो बुद्धिविशेषविपयत्वा- दिनाऽनुगमसंभवेन नानार्थमात्रोच्छेदप्रसङ्गात् । एवम् ‘बुद्धिस्थमकारवान तत्पदशक्यः' इत्याकारकशक्तिज्ञानात् स्वरू पतो घटत्वादिप्रकारकस्मरणशाब्दवोधौ न संभवतः- 'जातिमान हस्तिपकस- वन्धी' इत्यादिज्ञानात् स्वरूपती हस्तित्वादिप्रकारकस्मरणानुदयात- स्वरूप- तस्तद्धर्मप्रकारकस्मरणे स्वरूपतस्तद्धर्मप्रकारेण यस्य संवन्धो गृहीनस्तादृशस- वन्धिज्ञानस्य कारणत्वात्, यथा 'याभ्यां रूपाभ्या धर्मिणोः संबन्धो गृहीतस्त- शक्यतावच्छेदक जातमिति तक्यादेवावच्छेद्याण शक्तरेक्य समवति. एवमा गोमायादेर प परम्परया शक्यतार छेदकत्वम् , बुद्धिस्थत्व च न साक्षात् न वा परम्परयापि शक्यतावच्छेद- कम्- उपलक्षणत्वाद् विशेषणनास्वीकारेणाऽतथात्वात् शक्यतानपच्छेदकस्यादिति बुद्धिस्थत्वस्यै क्यादपि तदादिपदनिष्ठशक्तरेक्य न सभवतीति नानाशक्तिमत्त्वाट् नानार्थत्व दुष्परिहरमन, बुद्धि- स्थानेन येपा घटत्वपटनादिवर्माणामनुगम क्रियते तान्यपि नानैत्यर्थ । विपक्षे बाधकमाह- उपलक्षणेति, उपलक्षणीभूतस्य बुद्धिस्थत्वस्यैक्येन यदि तदादिपदनिष्ठशक्तरेक्य स्यात्तदा नाना-- र्थर्यादिपदशक्यतावच्छेदकानां विष्णुत्वसिंहत्यादीनामप्यऽतत =अ यधर्मोपलम्मामात्र उपलक्ष- णीभूतेन बुद्ध विशेषविषयवादिना बुद्धिविशेषविपयतावच्छेदक वारि नाऽनुगम समवत्येवति तादृशोपल्क्षणीभूतस्य बुद्धिविशेषविषयत्वादेरक्येन नानार्थर्यादिपदनिष्टशक्तरप्यैक्य स्यादिति नानार्थमात्रोछेद स्यात् तथा च नोपलक्षणीभूतबुद्धिस्थ वस्यैक्येन तदादिपदनिष्ठशक्तरेक्य समक्तीति नानार्थव स्यादेवेत्यर्थ । दोपा तरमाह- एवमिति, ' हस्ती हस्तिपकसब धी' इत्याकारकज्ञानेन स्वरूपतो हस्ति वप्रकार- कहम्तिविशेष्यकरमरणे जायमानेपि यथा ' जातिमान् हस्तिपकसबन्धी। इत्याकारकज्ञानात् स्वरूपतो हस्तित्वप्रकारकहस्तिस्मरण न जायते किं तु 'जातिमान् । इत्यस्य ' हरितवरूपजा- तिमान् ' इत्येवार्थ इत्यत्र हस्तित्वस्य जातित्वनैव रूपेणोपस्थितिर्भवतीति जाति वविशिग्रहस्तित्व- प्रकारकमेव हस्तिस्मरण जायते 'घट । इयनेन घटत्वविशिष्टघटस्मरणवत् तथा 'बुद्धिस्थप्रका- रवान् तत्पदशक्य ' इत्याफारकमेव त्वया शक्तिज्ञान स्वीकार्य तादृशशक्तिज्ञानाच्च स्वरूपतो घटस्वादिप्रकारको स्मरण ( उपस्थिति ) शाब्दबोधौ न समवत किंतु 'बुद्धिस्थप्रकारवान् । इत्यस्य 'बुद्धिस्यप्रकारभूत यद् घनत्यादिक तद्वान् । इत्येवार्थ इति घनत्वस्य बुद्धिस्थत्वेन रुपेणारगाहना बुद्धिस्थत्वविशिष्टवरत्वप्रकारका स्मरणशा-दनांगौ समवत न चैतदिष्टनि- त्यर्थ । उक्त हेतुमाह-स्वरूपत इति, स्वरूपतस्तद्धर्मप्रकारकरमरणे स्वरूपतस्तद्धर्मप्रकारकरमरण प्रति स्वरूपतस्तद्धर्मप्रकारेण यथा स्वरूपतो हस्तित्वप्रकारको यस्य हस्तिनो हग्निपरेन सन्धो गृहीतस्तादृशसबन्धिज्ञानस्य-स्वरूपतो हस्तित्वप्रकारकहस्तिज्ञानस्य कारणत्वमम्ति 'जातिमान् ·(९०) सादी- [विशेषकाण्टे- देकतररूपमकारकसंबधिज्ञानाद् अपरतद्रूपेणव संबन्ध्यन्तरस्मरणम् ' इत्यनुभवस्त या 'यादृशरूपाभ्यां धर्मिणोः संवन्धग्रहस्तादृशैकधर्मप्रकारकज्ञानात् तादृशापर- धर्मप्रकारेणैव धर्मिस्मरणम्' इत्यपि तया च यत्र किंचिदिशेषितधर्ममकारक संवन्धिज्ञानं तत्राऽविशेपिततद्धर्मप्रकारकस्मरणस्याऽनुभवविरुद्धतया इष्टापत्तेरयो- गाद, अन्पया कदाचित् स्वरूपतस्तत्यकारिका कदाचिद् धर्मान्तरावच्छिन्नत- त्यकारिका स्मृतिरित्यन नियामकाभावप्रसङ्गात् । हस्तिपकसमन्धी ' इन्यत्र च हस्तिपकेन सह हस्तिन• स्वरूपतो हस्तित्यप्रकारकसबन्धस्याग्रहणेन स्वपतो हस्तिनप्रकारकहस्तिज्ञानस्यामानात् कालान्तरे हस्तिपकदर्शनेन हस्तिन स्वरूपतो हस्तित्वप्रकारकम्मरण न जायते किं तु जातिविशिष्टहस्तित्वप्रकारकमेव. एवम् 'बुद्धिस्थप्र- कारखान् तत्पदशक्य ' इत्यत्र तत्पदेन सह घटस्य बुद्धिस्थत्वविशिष्टघटत्वप्रकारक सबन्धों गृहीत इति ' सत्र घटोस्ति तमानय ' इत्यत्र तत्पदज्ञानेन घटस्य बुद्धिम्यत्सविशिष्टघटत्वप्रका- रकाये स्मरणशाब्दबोधी समस्त न तु सरूपतो घटत्वप्रकारकावित्यर्थ । ननु बुद्धिस्यत्व. विशिष्ट पटत्वादिप्रकारकादपि 'बुद्धिस्थप्रकारवान् तत्पदशक्य ' इत्याकारकशक्तिज्ञानात् स्वरूपतो पटनादिप्रकारकस्मरणशाम्दवोधौ स्याता तष्टापत्तिरेत्याशङ्कयैतादृशेष्टापत्तेरसभवमाह-यथेति, याम्याम् अन िउन्नाभ्या रूपाभ्या=र्माभ्या यमिणो परस्पर सबधो गृहीत स्यात् तदेक- तरम्पप्रकारकातूनदेकतराऽनवच्छिनधर्मप्रकारकात् सबधिज्ञानाद् परतद्रूपेणैव अन उमा- पररूपेणैर सरध्यन्तरम्मरण जायते इत्यनुभयो यथा ' हस्ती हस्तिपफसमन्धी । इत्यत्र धर्मि- णोहस्तिहस्तिपकयो स्वरूपत एव हस्तिलहस्तिपकल्याभ्या रूपान्या नाम स्वरूपतो हस्ति- त्वेन हस्तिपक वेन च रुपण परस्पर साधो गृहीत इति हस्तिपकत्यप्रकारकहस्तिपरज्ञानेन हस्तिन स्वरूपतो हम्नि प्रकारक स्मरण जायते न तु किंचिद्धर्मविशिष्टहस्तित्वप्रकारक तथा याशरूपाभ्याम् किचिदर्मावच्छिन्नरूपाभ्या धर्मिणो परस्पर सबन्धप्रहस्तादृशैकधर्मप्रकारकज्ञा. नात किंचिद्रावछिनधर्मप्रकारक्सधिज्ञानात् तादृशापरधर्मप्रकारेणैव किंचिद्धर्मावच्छिन्नधर्म- प्रकारकमेव धर्मिस्मरण जायते इत्यप्यनुभवोस्ति यथा 'जातिमान् हस्तिपकसबधी' इत्यत्र हस्तिप- केन सह हस्तिनो जानित्वावच्छिन्नहस्तित्वप्रकारक सबधग्रहोजात इति हस्तिपकदर्शनेन हस्तिनो जातिवावच्छिनहस्तित्वप्रकारकमेव स्मरण जायते न तु स्वरूपतो हस्तित्वप्रकारकम् । उपस: हरति-तथा चेति, तथा च 'युद्धिस्थप्रकारवास्तत्पदशप. ' इत्यत्र बुद्धिस्यत्त्वविशिष्टवटत्वादि- प्रकारकघटादिविशेष्यकशक्तिज्ञाने जाते ताशशक्तिज्ञानाद् बुद्धिस्थलनिशिण्यटत्यादिप्रकारकमेर घटादिस्मरण समयति न तु अविशेपिततधर्मप्रकारकम् स्वरूपतो घटत्यादिप्रकारकमपीति तो टापत्तेरप्यसभर एवेत्यर्थ । " याभ्या रूपाभ्याम् यादशरूपाभ्याम् " इत्याद्युक्ताक्ययो समानार्थकत्वसमवेयुक्त एवार्थो विशेष समानार्थकचे एकवाक्यस्य वैयर्थ्यापत्ते । उक्तानुभवद्वया. नङ्गीकारे वाधकमाह-अन्यथेति, यदि किंचिधर्मविशिष्टधर्मप्रकारकसवन्धिज्ञानात् किंचिद्धर्मति- ·तत्पदम्.] शक्तिवाद । सामान्यलक्षणप्रत्यासत्तिमनगीकुर्वतां पुनरनिष्कृतिरेव-शक्तिमहाविषयस्या- पूर्वधर्मस्प स्वरूपतः कथमपि भानासंभवात्, न हि बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वेन धर्मान्तरविषयकज्ञानं स्वरूपतोऽपरधर्मप्रकारकं ज्ञानं जनयितुं प्रभवति. तथा सति समानप्रकारकत्वनियमस्यापि भङ्गप्रसङ्गादिति । मैवम्-भगवत्संकेतरूपायां शक्तौ शक्यतावच्छेदकीभृतघटत्वपटन्वादावुपल- क्षणीभूतबुद्धिविषयतावच्छेदकत्वप्रकारेण भासमाने तदादिपदजन्यवोधविषयता- शिष्टधर्मप्रकारका स्मरण जायते' ' स्वरूपतस्तद्धर्मप्रसारकसन्धिज्ञानात सरूपतस्तद्धर्मप्रकारक स्मरण जायते ' इति च नियमो न स्यात्तदा यत् कदाचित् सरूपतस्तद्धर्मप्रकारक स्मरण जायते कदाचित धर्मान्तरपन्छिनधर्मभकारक स्मरण जायनेता किमपि नियामक न स्यात्, यदा चोक्त- नियमद्वय स्वीक्रियते तदा तु किंचिद्धर्मविशिष्टधर्मप्रसारकसन्धिाने जाते किंचिधर्मविशिष्टधर्म- प्रकारकमेन स्मरण जायते स्वरूपतस्तद्धर्मप्रकारकसबन्धिाने जाते च स्वरूपतस्तद्धर्मप्रकारकमेर स्मरण जायते इत्युपपद्यते इत्यर्थ । सामान्यलक्षणप्रत्यासत्तिस्वीकारपक्षे तदादिसर्वनाम्ना बुद्धिस्थत्वेन रूपेण सकलघटलपटवा. दिधर्मेषु शक्तिमहसभवन तत्तत्स्थले तत्तदऽपूर्वधर्मप्रकारकोपस्थितिशाब्दबोधयो सभवेपि स्वरूपत. स्तत्तद्धर्मप्रकारकोपस्थितिशाब्दबोधी न सभवत इति "अस्तु बुद्धिस्थत्वेनानुगतधर्मेण" इत्यादिनो. पपाद्य सामान्यलक्षणप्रत्यासत्यऽस्वीकारपक्षेतु सर्वथाऽनुपपत्तिरेवेत्याह- सामान्येति । किं वा सामा न्यलक्षणाप्रत्यासत्तिस्वीकारपसे बुद्धिस्थत्वविषयकसस्कारप्रमोपादिरूपेण येन केनाप्युपायेन शक्ति- महाविषयस्याप्यापूर्वधर्मस्य स्वरूपतो भानसभोपि सामान्यक्षलणप्रत्यासत्त्यम्वीकारपक्षे तु कथमपि न तत्समव इत्याह- सामान्येति, अनिष्कृति =अनुपपत्तिरिति यावत् । ननु बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वेन रूपेण घटत्य यत् तदादिपदशक्तिज्ञान जात तेन स्वरूपत पटवादिधर्मपकारक स्मरण भविष्य- तीरयाशक्याह-- न हीति । विपक्षे वाधकमाह- तथा सतीति, यदि बुद्धिविषयसावच्छेदकत्वेन रूपेण धर्मान्तरविषयक ज्ञान स्वरूपतोऽपरधर्मप्रकारक स्मरण जनयेत्तदा शक्तिज्ञानोपस्थिति- शाब्दबोधाना य समानप्रकारकत्वनियमस्तस्यापि मङ्ग स्यात् न चैतदिष्टमित्यर्थः । अथेत्यादिनोपपादितामाशङ्का तार्किक स्वमतेन सपति परिहरति- मैरमिन्यादिना । भग- मत्संकेतरूपाया शक्तावुपलक्षणीभूतबुद्धिविषयतावच्छेदकत्यप्रकारेण भासमाने शक्यतावच्छेदको- मूतघटत्वपटनादौ नदादिपदजन्यवोधविषयतावच्छेदकत्व भासते इत्यन्वयः, तथा थ घटायपट- त्वादेरेव तदादिपटजन्यबोधविषयतावच्छेदकत्वाद् बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वस्य च घटलाापठ- क्षगावात् तदादिपदेन सरूपतो घटत्वादिप्रकारकस्मरणशाब्दबोधयोर्न काचिदनुपपत्ति.- उप- क्षणीभूतधर्मस्य भानाऽनियमात्, बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वेन रूपेण च सफलघटत्वपटरवादिधर्मे तदादिपदशक्तिमहममरेन नापूर्वधर्मप्रकारकस्मरणशाब्दबोधयोरप्यनुपपत्तिारेत्यभिप्रायः । तदादि.

·| शिपका- (९२) सादर्श:- वच्छेदक्त्वं भासते. एवं च 'वद्धिविषयतावच्छेदकवर्मावच्छिन्नस्तत्पदा को दव्यः' इत्याफारकस्य 'तत्पदं बुद्धिविपयतावच्छेदकरूपावच्छिन्नं वोधयतु' इ. त्याकारकस्य वा संकेतस्य विषयताया अननुगतपटत्वपटत्वादिनिष्ठाया अप्य- ऽनुगतस्वप्रयोगानुकूलवतृनुदिविषयतावच्छेदकत्वरूपावच्छिन्नतया शक्तैक्यम् । घटपटादिपदसकेतविषयताना नानापटादिव्यक्तिनिष्ठाना घटत्वाद्यनुगतधर्माव च्छिन्नत्वेन पश्चादिपदसकेतविषयताना प्रभारीभृतनानारोमादिव्यक्तिनिष्ठानारो मत्वाद्यनुगतधर्मावच्छिन्नत्वेन तत्तत्पदशत्पैक्यवत् । पदशक्तरेक्यमुपपादयति- एन चेति । अर्थविरोध्यकसके तमाह- बुद्धाति, तथा चात्र 'तदा दिपदज यबुद्धिनिपपतापच्छेदकधर्मापरिउन्नविषयरोवविषयतानिप्रकारतानिरूपितभगा दिली यविशेष्यतासरन तदादिपदविशिष्टो बुद्धिविषयनार देदक वर्मा उन्नो नादि । इति शक्ति ज्ञानस्वरूपमनुसत्रयम् । पदविशेष्यकसमेतमाह- तपदमिति, अत्र च तदादिप जयनाधजन कत्वनिष्टप्रकारतानिरूपितभगनदिच्छीयविशेष्यतासबधेन बुद्धिविषयताव छदक धर्मा उन्नविशिष्ट तदादिपदम्' इत्याकारक शक्तिज्ञानस्वरूपमनुसधेयम् । उक्तमतिविषयता यद्यपननुगत घटत्वपटत्यादिनिष्ठेन तथापि सा सकेतविषयता स्वप्रयोगानुकूला=नदादिपदप्रयोगमा- रणीभूता या वक्तुर्बुद्धिस्तद्विपयताव दर 4 यदनुगत रूप तद उनास्तीति समेतविष यतापच्छेदकताया बुद्धिविषयतावच्छेदक वरूपेकधर्मपर्याप्ततया तादिपदशक्तरेक्य शक्तयेक्याच न तदादिरदाना नानार्थत्यापत्ति - नानाशक्तिमत एव नानार्थत्वम्वीकारादित्यर्थ । तदा. दिपदशक्तरेक्ये ना द्वयमाह- घटादिपदेत्यादिना, यया घटादिपदसकेतरिययताना नाना- धादिष्यक्तिनिष्ठत्वपि घर गायनुगतधर्माननियन घगदिषदशक्तरेक्य यथा च पश्वादिपदसके- तविषयताना प्रभारीभूतनानालोमादिव्यक्तिनिष्ट पि लोम बायनुगतधर्मावा उन्न वन पश्वादिपद- शक्तव्य तथा तदादिपदसकतविषयतानामपि नानाघट अपरत्वादिनियपि बुद्धिविषयताव उ. दकत्वरूपानुगतधर्मानच्छिन न तदादिपदशक्तरेक्य युक्तमवन्यन्वय । तत्तत्पदशक्त्यैक्यवत्- घादिपश्वादिपदशक्यैत्यवत् । अत्र च धादिपदेन घादिष्यक्ति विशेष्यकयाधो जायते ताहरा- धगदिव्यक्तिवृत्त्येन सकेतविषयतावच्छेदक घर वादिकम् तदादिपदेनापि घगदिव्यक्तिनिशेध्यक एव बोधो जायते सकेतविपयतावच्छेदक बुद्धिविषयतार छेद व च न घटादिवृत्ति किं तु प्रका- रोभूतपरत्वादिवृत्तीति वैपम्यमालोच्य पश्वादिपदशक्तिःण तमुक्त पशुपदेन पशुव्यक्ति विशेष्यक एव नोधो जायते तादृशन्यक्तिविशेषणीभूनलोमवृत्तिलोम वेनानुगतधर्मेण पश्वादिपदसकेतविषयताया अपच्छिन्नत्वेन यथा पश्चादिपदशक्तरेक्य तथा प्रकृतपि तदादिपदजन्यबोधनिषयीभूतघटादिव्य- तिविशेषगीमतघटत्यादिवृत्तिबुद्धिविषयतावच्छेदकल्येनानुगतधर्मेण तदादिपदसतिविषयताया अ पिउन वन तदादिपदशक्तरेक्यमित्यभिप्राय । मन ·तत्पदम् ] शक्तिवादः। इयांस्तु विशेषः- तत्र घटत्वलोमत्वादिषु तत्तत्पदजन्यवोधविषयतावच्छेद- कत्वं भासते इति तानि विशेपणान्युच्यन्ते. प्रकृते च बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वे सर्वनामपदजन्यवोधविषयतावच्छेदकत्वं संकेतेन नावगाह्यतेऽपि तु ताशविषय- तासामानाधिकरण्यमात्रमिति तदुपलक्षणमिति गीयते । अननुगतहरित्वसिंहत्वादिनिधानां नानार्थहर्गादिपदसंकेतविपयत्तानामऽनुगत- किंचिद्धर्मावच्छिन्नत्वाभावान्न शक्तैरैक्यम् तत्रोपलक्षणीभूतकिञ्चिद्धर्मप्रकारेणा- भासमानस्यैव हरित्वादेर्भगवत्संकेतरूपायर्या शक्ती यांदिपदजन्यबोधविपयताव- च्छेदकत्वं भासते इति न नानार्थमात्रोच्छेद इति । घटत्वलोमत्वापेक्षया बुद्धिविषयतापच्छेदकत्वस्य व्यतिरेकमाह- इयास्विति, तत्र घटादि- पश्वादिपदम्यले । तत्तपदजन्यवोधविपयतापच्छेदकत्वम्-घटादिपश्वादिपदजन्यबोधविषयताव- च्छेदकालम् । तानि-घटत्नलोमत्वादीनि । प्रकृते-तदादिपदस्थले । तादृशविषयतासामाना. धिकरण्यमानमतदादिसर्वनामपदजन्यग्रोधविषयतासामानाधिकरण्यमात्रम् । तत्-बुद्धिविषयताव- च्छेदकत्वम् । घटत्वपटत्वादिषु तदादिसर्वनामपदजन्ययोवरिषयताप्यस्ति बुद्धिविषयतावच्छेदक- त्वमप्यस्तीति तयो. सामानाधिकरण्य तादृशासामानाधिकरण्यसत्त्वेप्यपच्छेद्यापच्छेदकमायो नास्तीति बुद्धिविषयतार छेदक नमुपलक्षणमेव न विशेषणमित्य रय । उपरक्षणैक्येन शक्त्यैक्ये प्रदर्शितम् (पृ. ८९ । नानार्थमात्रोच्छेदप्रसङ्ग पराकरोति- अन- नुगतेति, तदादिपदस्थले यथाऽननुगतवटत्वपटत्वादिनिष्टाया सकेतविषयताया अच्छेदक बु- द्विविषयता छेदकत्वमनुगतधर्म उपलभ्यते तथा नानार्थहर्यादिपदस्थलेऽननुगतहरित्यसिहत्वादि. निष्ठाया. सकेतविषयताया अवच्छेदकोऽनुगतधर्म कोपि नोपलभ्यते इति न नानार्थपदशक्ते- रैक्यं सभपति कि त्वर्थभेदेन शक्तिभेद एपेति नानाशक्तिमत्त्वान्नानार्थत्व युक्तमेर । तदादिपदज- न्यबोधविषयीभूतघटरवपटत्याद्यपेक्षया नानार्थहर्यादिपदजन्यवोधविषयीभूतहरित्वादेर्व्यतिरेकमाह- तत्रेति, तर=नानार्थहर्यादिपदस्थले हर्यादिपदजन्यवोधविषयतावच्छेदकाना हरिवसिंह वादीना नानात्वान्नानाशक्तिमत्त्व तेन च नानार्थत्वम् । किं वा हर्यादिपदजन्यबोधविषयतावच्छेदकत्वस्य नानाहरित्वसिंहवादिधर्मपर्याप्ततया नानाशक्तिमत्त्वम्, तादृशावच्छेदकत्वस्य नानाहरित्यादिधर्म- व्यासक्तलामावादेकमात्रधर्मपर्याप्तस्वाभावाच न शक्तरेक्यमित्यर्थ, । हरिनादेर्भगवत्सरे तरूपाया शक्तौ यापलक्षणीभूतकिंचिद्धर्मप्रकारेण भासमानस्यैव र्यादिपदजन्यबोधविपयतावच्छेदकत्व भा- सेत तदा तादृशोपलक्षणीभूतधर्मस्यायेनापि हर्यादिपदशक्तरेक्य सम्भवेत् न चैवमस्तीत्युक्तम्- तनेत्यादिना। ननु यथा घटादिपदस्यले नानाघटादिव्यक्तिनिष्ठायाः सकेतविषयताया अवच्छेदकलेन चट- वादेशेिषणव तथा तदादिपदस्थले नानाघटत्वपटत्वादिनिष्ठायाः सकेतविषयताया अन्ठेद- कत्वेन बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वस्यापि विशेषणत्यमेव युक्त नोपलक्षणत्वमित्यानय बुद्धिविषय:

·ग (९) सादः- [ विशेषकाण्डे- यद्यपि घटादिपदमंकेतस्य घटत्वादिविशिष्टविषयक्त्ववत् सर्वनाममकतेन बुद्धि- विषयतावच्छेदकत्वे तत्पदजन्यबोधविषयतावच्छेदकत्वानवगाहनैपि संकेवस्य तद्विशिष्टविषयकत्वमक्षतमेवेति संकेतविषये तद् विशेषणमेव एवं शक्य- विशेषणघटत्वादिनिष्ठे बोधविषयतावच्छेदक्त्वरूपयोपविषयतानिष्टसंकेतीयविष- यतानिरूपितविपयतारूपशक्यत्वे तदवच्छेदकमपि तयापि बोधविषयतया संके- तविषयत्वरूपगक्यतापास्तत्राऽसत्त्वेन शक्ये न तद् विशेषणम्- गस्यत्वे सति सादर पस्योक्तमुपलक्षणात्यमुपपादयति- यद्यपीत्यादिना । यद्यपि यथा 'घटपटेन घटत्वा- उनो बाय्य । इसाकारकम्यीकृतघटादिपदभगव सरतो घटत्वादिनिशिष्टविषयक एस न तु घटत्वाद्युपलक्षितपिपयाम्तथा तदादिसर्वनामसमेतेन बुद्धिविषयतार ठेढक्त तदादिसर्वनाम- जयोपनिषयतार ठेदकरस्याऽनगाहनेपि तदादिसर्वनामसकेतोपि बुद्धिविषयतारच्छेदकत्व- विशिष्टविषयक एवेति सस्तविषये घटावपटत्य दो तत्-बुद्धिविषयताव देदवाव विशेषणमैप, एव शक्य यद् घटादि तविशेषणीभूत यद् घटनादि तनिष्ठ यउक्यत्व नादृश घटत्वादिनि- शक्यत्वे तत्-बुद्धिविपयतावच्छेदकत्वमयच्छेदकमपि नाम घटत्यादिनिष्ठशक्यताया अवच्छेदक- मपीन्यन्वय , घटत्वादिनिष्टशक्यत्वस्य स्वरूपमाह- बोधविषयतेति, बोधविषयतावच्छेदकत्व- सपा या चरवादिनिष्टा बोधविषयता ताहराबोधविषयतानिष्ठा या सक्तीपविषयना सकेतीय. प्रकारतारयविषयता ताशप्रकारताख्यविषयतानिरूपिता या विषयता विशेष्यतार यविषयता तालशविषयतारूपमा घटत्वादौ शक्यतमम्तीत्यन्वय , घटत्यादौ या बोधविषयनास्ति सा बोधविषयता छेदकवरूपैव विज्ञेया सा च बोधविषयता भगवरसकेरी धटत्यादौ प्रकारतया भासते इति तस्यां सकेतीयप्रकारताल्यविश्यता प्राप्ता तादृशप्रकारताग्यविषयतानिरूपिता विशेष्यताग्यविषयता घटत्वादौ प्राप्तेन्यर्थ । स्वाभिप्रायमाह- तथापीति, यथा 'घटो बोध. विषयो घटनादिकं बोधरिषयो भवतु ' इन्येव भगवत्सकेतस्त्रीकाराद् घटघट वादी वोधविषयत्वेन रूपेण सकेतविषयतारूपा शक्यतास्ति तया तत्र बुद्धिविषयतावच्छेदकाये चोघविषयतमा योधविषयत्वेन रूपेण सक्तविषय वरूपा शक्यता नास्ति-- ' बुद्धि- निषयतापच्छेदक तदादिपदजन्यनोधनिपयो मस्तु इत्याफारपभगवसरतामानादिति तत्-शुद्धिविषयतापच्छेदकत्व शक्ये घटत्यादौ न विशेषग किं तृपलक्षणमैत्र । विशे- पणवामाने हेतुमाह- शक्यत इति, परक्य सच्छक्यन्यारतकं भवति तदेव शक्य- विशेषग भाति यथा घटलादिक बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वे च बोधनिपयनया समेत- विषय ररूपदास्यत्व नास्तीत्युक्तमेव, एस घटत्यादौ यथा शक्यपगरिन्यातक मस्ति घटत्वादिरूपेण घटयोधस्य सभवात् तथा बुद्धिविषयतापच्छेदक ने शापव्यारतक- समपि नास्ति अद्धिविषयताय उदकत्वेन रूपेण सफलघट पटवादीना वो पासमवादिति न शक्ये विशेषगन्, च यथोपरक्षणीभूतरा शब्दाश्रयचम्पाकाश दज यो) मस्तु तथा ·तत्पदम् ] शक्तिवादः। शक्यव्यावर्तकस्यैव शक्यविशेषणत्वादिति तस्य शक्योपलक्षणतयाऽऽकाशपदन- न्यशाब्दवोधे शब्दानयत्वभानानियमवत् तदादिपदजन्यवोधे तदभाननिर्वाहः । एतद्वीजं तु- तदुपलक्षितघटत्वादिविषयकत्वेन तदविषयकवटत्वादिवोध- स्थापि संकेतविषयत्वम् । घटादिपदसंकेतस्य च घटत्वादिविशिष्टविषयकयोध एव विषय इति तजन्यबोधे तादृशधर्मभाननियमः । यथा यदिशिष्टविशेष्यक- बोधविपयत्वं संकेतविषयस्तच्छक्यतावच्छेदकतया व्यवाहियते तथा यदिशिष्टम- कारविशिष्टविषयकत्वं तथातच्छक्यतावच्छेदकतावच्छेदकमित्युच्यते मकृते बुद्धि- विषयतावच्छेदकत्वं न तथेति न तच्छक्यतावच्छेदकं न वा तत्त्वावच्छेटकमिति । भाननियमो नास्ति तथा तदादिसर्वनामपदजन्यबोधे बुद्धिविषयतारच्छेदकत्वम्य भाननियमो नास्ति- उपलक्षणवादित्याह- तस्येति । यदि केन चित्पुरुरेण बुद्धिविषयताव छेदकत्ये घटस्वा- दिविशेषणत्व गृह्येत तदा तदादिपदजन्यबोधे तस्य भानमपि सभवति । तदादिपदजन्यबोधे बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वस्य भाननियमामाने कारणमाह- एतदिति, बुद्धिविषयतारच्छेदकत्वोपलक्षितघटत्वादिविषयकबोधस्तदादिपदजन्यो भवतु' इत्याका- रकोधविशेष्यकभगवरसकेते तदुपलक्षितघटत्वादिविषयकत्वेन बुद्धिविषयतावच्छेदकत्योपलक्षित- घटनादिविषयकत्वेन रूपेण तदविषयकघटत्वादिवोध =मुद्धिविषयतारच्छेदकत्वाऽविषयकत्वं सति घटत्वादिविषयको बोधो विषयोस्तीति न तदादिपदजन्यवोधे बुद्धिविषयतार छेटकालस्य भान- नियम , यदि घटत्वादिविषयकबोधो बुद्धिविषयतावच्छेदकलविषयक सनेर सतेतविषयः स्पात्तदा तदादिपदजन्यबोधे बुद्धिविषयतावच्छेदकत्यस्य माननियम स्यादपि न चवमस्तीत्यर्थः । घटादिपदजन्यबोधे घटत्वादेर्माननियमे हेतुमाह- घटादिपदेति, घटादिपस्थले 'घटत्वादिविशिष्ट- विषयकवोधो घटादिपदज यो भवतु ' इत्याकारभगवत्सकेते घटत्वादिविशिष्टविषयक एव घोधो विषयो भपति न तु घटत्वायुपलक्षितविषयक इति तजन्यबोधे घटादिपढजन्यबोचे तादृशधर्म- भाननियमः घटत्वादिलक्षणधर्माणा भाननियम । बुद्धिविषयतावच्छेदकत्व हि न शक्यताव- च्छेदक न वा शक्यतापच्छेदकतारच्छेदका येन तदादिपदजन्यबोधे नियमेन भासेतेत्याह- यथेति, घटत्वविशिष्टो परपदन-यबोधविषयो भवतु ' इत्याकारकसकेते घटत्वविशिष्टो यो पटस्त- विशेष्यको यो बोधस्तद्विपय र विषयोस्तीति तत्-घटत्वादिक शक्यतावच्छेदकमियुच्यते एवं पश्वादिपदस्थले 'लोमत्यावछिन्नलोमविशिष्टविषयको बोध पशुपदजन्यो भवतु ' इत्याकार- कभगवसते लोमत्वविशिष्ट यत् प्रकारीभूत लोम तद्विशिष्टो य पशुस्तविषयकल पशुपद- जन्यबोधवृत्ति विषयोस्तीति तत्-लोमत्व शक्यतावच्छेदकतावच्छेदकमित्युच्यते, अत्र शक्यता पशी शक्यताब ठेदकता लोमसु शक्यतारच्छेदकतावच्छेदक लोमत्वमिति प्राप्तम्, तथा-सफेत- विषय । प्रकृते=नदादिपदस्थले च बुद्धिविषयतावच्छेदकत्व न तथा घटत्वादितुल्य शक्यविशेषण- मिति न शक्यतावच्छेदक न पा लोमत्ववत् शक्यप्रकारविशेषगमिति न तत्त्वावडेदकम् - .

·"-- सादर्श:- [विशेषराण्ड- जातित्वादिविशिष्टयटत्वाचवच्छिन्नस्य तदादिपदायधीनबोधे तु बोवांशे बुद्धिविषयताबन्दकतावच्छेदकत्वोपलशितधर्मविशिष्टावच्छिन्नविषयकत्वावगाही संकेतः प्रयोजक इति तत्र जातित्वावच्छिन्नपटरवादिनिष्ठमकारताक एव बोधी विषय इति न 'जातिमान् ' इत्याकारकोक्काले 'घटः ' इत्याकारकोषः। . . शक्यतापन्छेदकतावच्छेदक येन तदादिपदज योधे नियमैन मा तेत्यर्थ । यथेत्यादि- पाठश्च छाचिक एच। तदादिपदेन सम्पतो घटत्यादिप्रकारकोपमुपपाद्य सप्रति किंचिधर्मविशिष्टपटत्या दिप्रका- रकनोधमुपपादयति-जातिवादीति, 'भत्र जातिमानस्ति तमानय ' इत्यादिवास्यश्रवणेन जाति- त्वादिविशिष्टघटत्यादिप्रकारको बोधो जायते इति जानित्वादिविशिष्ट यद् घटत्यादिक तदर' ग्निम्य घटादेस्तदादिपदावधीनगोधै तदादिपदेन बोधे जायमाने तादृशोधाशे तादृशमोधस्य बुद्धिविषयतावच्छेदकताब छेदकोपलक्षितधर्मविशिष्टावछिन्नविषयफत्वावगाही य 'तदादिपदान युद्धिविषयतापच्छेदकताव छेदकलोपलक्षितधर्मविशिष्टावच्छिन्नविषयको बोधो भवतु ' इ याकारक- किंवा 'जातिमान् तत्पदा बोद्धय ' इत्याकारको मगर सकेत स एव प्रयोजकस्ताना- दृशसोते च जातिलानच्छिन्नघटत्वादिनिष्ठप्रकारताक एव बोधो विषयोस्तीति ' जातिमान् ' इत्याकारकनोधकारे' अत्र जातिमानस्ति तमानय ' इत्याकारकाक्यजन्यजातित्वनिशिष्टपटत्या. वच्छिन्नविषयकोषकाले किं वा 'जातिमान् तत्पदा बोद्धव्य इत्याकारकोतसकेतज्ञानका अत्र जातिमानस्ति तमानय' इत्यादिवाक्यपटकतत्पदात् 'घट इत्याकारक स्वरूपतो घटत्वप्रकारको बोधो न जायते किं तु जातित्वविशिष्टघटत्यप्रकारक एव बोधो जायते- सकेन यादशमोधोऽवगाह्यते तादृशसकेतज्ञानेन तादृशवोवस्यैव समादित्यर्थ । 'अत्र जातिमानस्ति तमानय' इत्यत्र तत्पदेन घटवोपकाले घटे घरव घट वे च जातिय विशषण जाति वे च बुद्धि. विषयतावच्छेदकतार छेदक समुपलक्षणम् , बुद्दीति-बुद्धिविषयतापच्छेदक घटस तच जातिरेवति घटत्वे यजातित्व तदेव घटलनिष्ठबुद्धिविषयताय छेदकताया अपच्छेदक जातिचे यद् बुद्धिवि- घयतावच्छदकताव छेदकत्व तदुपलक्षितो धर्मो जातित्वमेव तादृशजानित्वधर्मविशिष्ट घटावं ताशघटत्वावच्छिन्नो घटस्तादृशघटविषयकवावगाहीत्यन्वय । ननु ‘किंचिदर्मप्रकारेण मासमाने धर्मे यद्याच्छेदक्व भासते तदा तद्विशिष्टे एस मासते न तु तदुपलक्षितेपि । इति नियमोस्ति यथा पशुपदस्यले लोमत्यप्रकारेण भासमानेषु लोममु यच्छक्यतावच्छेदकत्व भासत तल्लोमत्वविशिष्टेष्वेव लोमतु भासते न तु लोमत्वोपलक्षिवेषु लोमसु तथा च लोमसु गोमव विशेषगमेव न तूपलक्षणमिति सिद्धम्, एव बुद्धिविषयतावष्ठे- दकत्वप्रकारेण भासमाने घटत्यादौ यत् तदादिपदशक्यतापच्छेदकत्व भासते तदपि बुद्धिविषयता. वच्छेदकत्वेन विशिष्टे एस मासेत न तु तदुपलक्षिते तथा च घटत्वादी बुद्धिविषयतारादकर + ·. तत्पदम्.] शक्तिवादः। (९७) अथ ' किंचित्मकारेण भासमाने धर्मवच्छेदकत्वभाने तद्विशिष्टे एव भासते न तदुपलक्षिते ' इतिनियमः कथमन्यथा स्वरूपतो घटत्वावच्छिन्नाभावस्य न 'जातिमानास्ति । इत्याकारिका प्रतीतिः, एवं च बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वोप- लक्षिते कथं बोधविपयतावच्छेदकत्वं संकेतेनाञ्चगाहनीयमितिचेत् ?, न-अवच्छेदकताया अवच्छेद्याश्रयविशेपणतापन्ने संसर्गविधया भाने एक तथाविधनियमात्. अन्यया 'धूमव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताका- विशेषणमेव स्यात् न तूपलक्षणं तेन च तदादिपदजन्यवोधे बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वस्य घटत्वादिवि- शेपणतया नियमेन भानं प्राप्तमिति तदादिपदात् स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारकबोधो न स्यादिति सिद्धं तथा च "मेवम्९१" इत्यादिना बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वस्य यदुपलक्षणत्यमुक्तं तन्न युक्तमि- त्याशयेनाशङ्कते-अथेति । उक्तनियमानङ्गीकारे वाधकमाह- कथमन्यथेति, यद्युक्तनियमो नस्या- तदा घटाभावमुद्दिश्य 'जातिमानास्ति' इत्युक्त जातित्वोपलक्षिते एव घटत्वेऽभावीयप्रतियोगिता. चच्छेदकत्वं मासेत उपलक्षणस्य च शाब्दबोचे भानं न भवतीति 'जातिमानास्ति इत्यत्र स्वरूपत एव घटत्वस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्व प्राप्त तथा च जातिमान्नास्ति' इत्यन स्वरूपतो घटत्यायन्टिनामावस्य पटवारिउन्नप्रतियोगिताकामरस्य प्रतीतिः स्यादिति स्वरू- पतो घटत्वावच्छिन्नामावस्य 'जातिमान्नास्ति' इत्याकारापि प्रतीतिः स्यादेव तथा च 'घटो नास्ति' इत्यत्रापि स्वरूपतो घटनापच्छिन्नामावस्य प्रतीतिर्भवतीति 'घटो नास्ति । जाति- मान्नास्ति' इतिशक्ययोः समानार्थकत्ये प्राप्ते घटशू-यपटवति देशे काले च यथा ' घटो नास्ति' इत्याकारा प्रतीतिर्भवति तथा 'जातिमानास्ति । इत्याकारापि प्रतीति स्यादेव न चैव भवति तत्र विद्यमानस्य पटस्थापि जातिमत्त्यात्, उक्तनियमस्वीकारे तु 'जानिमान्नास्ति' इत्यत्र जातित्व- विशिष्टे एव घटले प्रतियोगितावच्छेदकत्व भासते इति जातिलविशिष्टघटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता- "फाभावस्येव प्रतीतिसंभवात् स्वरूपतो घटत्यापच्छिन्नाभावस्य 'जातिमानास्ति' इत्याकारेण प्रती- तिर्न जायते 'घटो नास्ति । इत्यत्र च स्वरूपतो घटत्वावच्छिन्नामारस्य प्रतीतिर्जायते तथा च 'घटो नास्ति । 'जातिमानास्ति' इति शक्ययोर्पि,भन्नार्थकत्व प्राप्ते घटशून्ये पटवति देशे काले च' घटो नास्ति' इतिप्रतीतिसमवेपि 'जातिमानास्ति' इतिप्रतीतिर्न सभवति । स्वाभिमा- यमुद्घाटयति-एव चेति, 'घटत्वादी' इतिशेषः । किं तु युद्धिविषयतावच्छेदकत्वविशिष्टे एव घटवादी बोधम्पियतावच्छेदकत्व सफेतेनावगाहनीयं तथा च घटत्वादी बुद्धिविषयतारच्छेदक- • स्वस्य विशेषणत्व प्राप्त न तूपलक्षणत्वं विशेषणत्वाच्च तदादिपदजन्यबोधे बतिषियतावच्छेद- कत्वस्य घटत्वादिप्रकारतया नियमेन मानं स्यादिति तदादिपदात् स्वरूपतो घटत्वादिप्रकार- कबोधानुपपत्तिरित्यर्थः। परिहरति-नेति, अयच्छेयं यत् प्रतियोगित्वादिकं तदाश्रयो यो घटादिस्तत्र विशेषणतापने घटत्वादौ यत्रावच्छेदकता संसर्गविधयैव भासते तर तथाविधः " किंचिप्रकारेण मासमाने . .

·(९८) सादर्श:- विशेषकाउ- भाववान् ' इत्याकारक-यापकतावच्छेदकत्वोपलक्षितवाहेत्वाधवच्छिन्नाभावमती- त्यनुपपत्ते । मकते च 'तत्पदं वदिस्यमकारापच्छिन्नविषयताकवोधं जन- यतु' इत्याकारकोऽवच्छेद्यावच्छेदकभावमकारक एव संकेतोऽङ्गीकार्य इत्यनु- पपत्तेरभावात् । धर्म" इत्माकारको नियम स्वीमियते यथा 'जातिमान्नास्ति' इत्यनारच्छेद्यं यत् प्रतियोगित्व तदानयाभूनवटे विशेषगतापने घटले जातिवप्रकारेण मासमाने प्रतियोगितावच्छेदकर ससर्गत्रि- धयेव भासते पदेनानुपस्थितत्वादिति जातियप्रकारेण मासमाने घटस् यत् प्रतियोगितार छेदकत्व भासते तजाति विशिष्टे एव भासते न तु जाति योपलक्षिते तथा च जातित्वस्य घटाये विशेषणत्व प्राप्त न तूपलक्षगत्वम् । विपक्ष वाधकमाह-अययेति, यदि "किंचिप्रकारेण भासमाने धर्म" इन नियम सकि प्रपतेत तदा 'दो घूमव्यापकताब छैदरूपानिप्रतियोगिताकामायवान् इत्याकारा या धूमव्यापकनाव दात्योपलक्षितनहित्याठिन्नामावस्य प्रतीतिर्जायत सा नोपप- येत यतोऽत्र धूमव्यापकतार उंदकत्यप्रकारेण भासमाने एव विश्व प्रतियोगितावच्छेदकार मासते इत्युक्तनियमेन धूमव्यापकतावच्छेदक विशिष्ट एवं वह्नि में प्रतियोगितानच्छेदकत्व भासत न तु तदुपलक्षितेपि तथा चोक्तस्थले धूमपापकनावग्छेदकत्वविशिष्टयहित्वावछिन्नमतियोगिताकाभाव स्यैव प्रतीति स्यान्न तु घूमध्यापकतार छेदकायोपलक्षितमहिनाग्निप्रतियोगिताकामावस्य तथा च धूमव्यापक्तावच्छेदकत्यस्य यहित्ये विशेषणत्यप्राप्त्या शाब्दयोधे नियमन भान स्पादेव ন বসরি গ্ধি নাশত ঘুমাণনাতক্ষীলিনিবন্ধিবিথীািনাঙ্কাশান प्रतीतिर्जायते एव तदुपपत्यर्थमुक्तनियमस्योक्तरासा सकोच पर्तव्यस्तथा चार छेदकताया ससर्गनिधया भानस्यले एवोक्तनियमस्वीकारे 'घूमव्यापकतारछेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताका- भानपान्' इत्यत्र प्रतियोगितापच्छेदक्ता ससर्गविधया न भासते किं तु प्रकारतयैव-- पदेनोए- पस्थित गादित्यत्रोक्तनियमस्य प्रवृत्त्यभावेन घूमन्यापकनावच्छेदकत्वोपलक्षिते एव वहिने प्रतियो- गितापच्छेदकत्व मासते न तु धूमव्यापकताव उंदकरविशिष्टे तथा चोक्तस्थले धूमन्यापकतावच्छे- दक्त्वोपलक्षितवद्वित्वावछिनप्रतियोगिताकामारमतीतेरनुपपतिनास्तीत्यर्थ । घूमेति-धूमव्याप- कता यही घूमन्यापक्तावच्छेदकरूप पति र तादृशाति राबग्निप्रतियोगिताकामाक्यानित्य वय ! धूमष्यापकतावच्छेदकायस्योपलक्षणत्वाच्छान्दवोधै मानापत्तिरपि नास्ति । उपसहरति-प्रकृते चेति, प्रकृते तदादिपदस्थले च 'तापद धुद्धिस्थप्रकाराव उन्नपिपताकबोध जनयतु' इत्याकारकोऽव- च्छेगावच्छेदकमावप्रकारक एव संकेत स्वीकार्यत्तया चान घटवादी या बोधविषयतावच्छेदक- ता भासते सा ससर्गविधया न मासते किं तु प्रकारतयैव- पदेनोपस्थित वादिन्यत्रोक्तनियमस्थ प्रवृत्त्यमायेन बुद्धिविषयतावच्छेदकोपलक्षिते एव पत्त्यादौ सदादिपराजयबोधरिषयतामछेदस स्व मासते न तु बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वविशिष्ट तया च बुद्धिविषयतावच्छेदका घरत्वादावुपल क्षणमेष न विशेषणमिति न तदादिपदजन्मनोधे घटत्वादिप्रकारतया तदानापत्तिारति न तदादि- ·. तत्पदम् ] शक्तिवाद। स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारकस्मरणशाब्दबोधायुपयोगी शक्तिग्रहः स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारक एव, यदा स्वरूपत्तो यधर्मप्रकारकज्ञानसामग्री तदैव स्वरूप- तस्तद्धर्मप्रकारेण शक्ति गृहीत्वा स्वरूपतस्तत्मकारेण धर्मिणं स्मरत्यऽनन्तरम- ऽनुभवति च । पदात् स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारकवोधानुपपत्तिरित्यर्थ. । बुद्धिस्थेति- बुद्धिस्थप्रकारो घटत्यादिस्त- दवच्छिन्नविषयताकबोधमित्यन्वयः । अपच्छेद्येति- अवन्छेया बोधविषयता तदरच्छेदका घट- लादौ विज्ञेयम् । अवच्छेद्यापच्छेढकमावप्रकारकोक्तसकेते स्वीकृतेऽपच्छेदकताया• प्रकारतयैव मानेन ससर्गविधया भानाभावात् तदादिपदस्थले उक्तनियमप्रवृत्त्यभावेन बुद्धिविषयताबन्छेद क चस्योपलक्षणत्वमुक्तमुपपन्नमिति भावः । तदादिपदशक्तिम्वरूपमुपपाद्य सप्रति तदादिपदशत्ति ज्ञानमुपपादयति- सरूपत इति । स्पष्टोय ग्रन्थः । ज्ञानसामग्री-शक्तिज्ञानसामग्री । धर्मिण घटादिकम् । स्मरणमुपस्थितिः । अनुमनः शाब्दबोधः। ननु 'बुद्धिविषयतावच्छेदकप्रकारवान् तत्पदशक्यः' इत्येव बुद्धिविषयतावच्छेदकप्रकारकस्तु श- क्तिग्रहो जायते तादृशशक्तिज्ञानादपि स्मरणशाब्दबोधौ तु घटत्वप्रकारकावेष्टौ न तु बुद्धिविषय- तावच्छेदकप्रकारको तच्च न समवति शक्तिज्ञानोपस्थितिशाब्दबोधाना समानप्रकारकत्वनियमादिति, अत्र तार्किकास्तु वदन्ति-- यथानुमितिस्थले 'धूमो वहिव्याप्य.' 'धूमपान् पर्वत.' इतिज्ञानद्वयात् पक्षधर्मतावलात 'वहिव्याप्यधूमवान् पर्वतः' इत्याकारकं तृतीय परामर्शात्मक ज्ञानमुत्पद्यते तथा प्रकृतपि 'बुद्धिविषयतावच्छेदकप्रकारवास्तत्पदशक्य ' 'घटश्च बुद्धिविषयतावच्छेदकप्रकारवान् इत्याकारकज्ञानद्वयात् पक्षधर्मताबलात् 'घटस्तःपदशक्य.' इत्याकारक घटत्यप्रकारक शक्तिज्ञानं जायते तादृशघटत्वप्रकारशक्तिज्ञानाद् घटत्वप्रकारको स्मरणशाब्दबोधौ नानुपपत्नौ । मीमासक- स्वाह-- यथा 'वद्विव्याप्यो धूम.' 'धूमवाश्च पर्वतः' इतिज्ञानद्वयादेवानुमितिर्जायते न तु मध्ये तार्किकसमतम् 'वहिन्याप्यधूमवान् पर्वत.' इतिपरामर्शात्मकं ज्ञानं जायते तथा प्रकृतेपि 'बुद्धि- विषयतारच्छेदकार्मास्तत्पदशक्यः' 'घटश्च बुद्धिविषयतावच्छेदकधर्मवान्' इत्याकारकज्ञानद्वया- देव घटत्वप्रकारकम्मरणशाब्दबोधौ समस्त इति मध्ये 'घटस्तापदशक्यः' इत्याकारकं तृतीयं ज्ञान नैवोत्पद्यते किं तु 'बुद्धिविषयतापच्छेदकधर्मवास्तापदशक्यः' 'घटत्व च बुद्धिविषयतावच्छे- दको धर्म.' किंवा 'घटश्च बुद्धिविषयतारच्छेदकधर्मपान्' इत्याकारकबुद्धिविशिष्टयुद्धया 'घटस्त- स्पदशक्यो न ना 'घटस्त पदशक्यो न ' इत्याकारकसशयविपर्ययोः प्रतिबन्धो भवतीत्यर्थादेव 'घटस्तत्पदशक्यः' इत्याकारक घटनप्रकारक मानसं शक्तिज्ञान जायते तदनन्तर घटत्वमकार- कस्मरणशाब्बोधयोन काचिदनुपपत्ति । ननु शान्दबोध प्रति शक्तिशान कारण शनिज्ञानं च व्यवहारदर्शनेन जायते तथा च तदादि- पदघटित राक्याद् घटादौ व्यवहारे दृष्टे तेन व्यवहारदर्शनेन शतिरहे जाते घटादिवोधसमवेषि ·(१०२) साद:- [विशेषकाण्डे-- अवरमपि तत्पदं चनत्वविशिष्टयाचकतासदहस्य दुरुच्छेदतया तत्पदाद व्य वहारदर्शनाविषयचत्रत्वावच्छिन्नविषयमशाब्दवोधो दुरुपपाद एव- तदर्मप्रकार- कगाब्दयोधे तधर्मविशिष्टवाचकतानिश्चयस्य हेतुत्वात् . अन्यथा गवादिपदाद- भ्रान्तस्यापि शत्तपा सानादिमत्त्वमकारण शाब्दवोधापत्तरिति चेत् !, न- तत्पद- मयोजकदिप्रकारतया गृहीतपटत्वफ्टत्वादिविगिरे व्यवहारदर्शनात तत्पदस्य शक्ति गृहीत्वा 'यद् यत् पद याद्ययादृशधर्मावच्छिन्नविषयकउया प्रयुज्यते तत् तत् पदं तत्तधर्मविशिष्टयक्तम् । इति सामान्यतो व्याप्तिमवधारयाते तद्- नन्तरं च प्रत्यक्षहीतचत्वादिविशिष्टविषयकंउद्धिप्रयोज्यत्वं प्रकरणादिना यत्र तत्पदे गृह्णाति तत्र पक्षे तादाहेतुना चैत्रत्वविशिष्टयाचक्त्वस्य प्रागसिद्धस्यापि पक्षधर्मतावलादनुमित्यात्मकनिश्चयेनाध्यगाहनसंभवान्न काप्यनुपपत्तिः । केचित्तु वुद्धिविपयतावच्छेदकत्वनाऽनुगतधर्मेण सकलधर्मविपयफसामान्य- रीतकोटे प्रतिवर्धन 'चैत्रस्तत्पदशक्य ' इत्याकारक निश्चयात्मक मानसशक्तिज्ञान समरत्येन तच शतिज्ञान स्वरूपतश्चैवत्वप्रकारकमेवेति तेन तरूपतश्चैव वप्रकारकस्मरणशाम्दयोधयोर्न काचिदनुपपत्तिरिति सार । ननृतरीन्या तत्पदं बुद्धिविषयतावच्छेदकधर्मविशिष्टवाचकतानिश्चये जातेति चैत्रत्वविशिष्टपाच- कतासदेहस्य दुर छेदतया तत्पदाट व्याहारदर्शनारिपयो यश्चैन नापच्छिन्नस्तद्विपयकश्चतत्यप्रका- रमशाम्दपोधो दुरपपाद एवेत्याशड्कते-अथैरमपीति । उक्त हेतुमाह- तद्धर्मेति । तद्धर्मप्रकार- कशान्दवोधे तद्धर्मविशिष्टयाचक्तानिश्चयस्य हेतु वामाचे वाधक्माह- अ यथेति । न च गना- दिपदादभ्रान्तस्प शस्या सानादिमत्त्वप्रकारकशाब्दयौध इष्ट इति तन्निरासायं तद्धर्मप्रकारकशा- ब्दबोध प्रति तद्धर्मविशिष्टवाचक्तानिश्चयस्य हेतुन स्वीकार्य तथा चानान्तस्य गवादिपदे मोवा दिविशिष्टवाचकतानिश्चयेन सास्लादिमत्त्वविशिष्टवाचकतानिश्वयस्यामानादेव गादिपदा ठक्तया सास्लादिमत्त्वप्रकारकोधस्यापत्तिर्नास्ति एवं प्रकृतेपि तदादिपदे चैत्रत्वविशिष्टाचकतानिश्चयस्या- भाषादेव तदादिपदाचैत्र मादिप्रकारक्योधो दुरुपपाद एवेत्यर्थ । सिद्धा तेन परिहरति- नैति, तत्पदप्रयोजकम्य त पदप्रयोजिका वा या बुद्धिरित्यन्वय । विशेषशक्तिज्ञानस्य स्वरूपमुक् वा सामान्यत शक्तिज्ञानस्य स्वरूपमाह- यद् यदिति । तदनन्तरम् सामान्यतो व्याप्तिपटितशक्ति- ज्ञानादनन्तरम् ! प्रयक्षगृहीतो यश्चैत्र वादिविशिष्टस्तद्विपयफबुद्धिप्रयो यत्व प्रकरणादिना यदा तत्पदे गृह्णाति तदा पक्षे तत्पदे तादृाहेतुना प्रत्यक्षगृहीतचैत्रत्वादिविशिविषयकवुद्धिप्रयो यस्येन हैतुना प्रागसिद्धस्यापि चैत्रत्वविशिष्टवाचकत्वस्य पक्षधर्मतावलादनुमिन्यात्मकनिश्चयेनाऽवगाहनस- भवाचनत्यादिविशिष्टविषयकशाब्दबोधे न काप्यनुपपत्तिरित्यर्थ । मुरारिमिश्रादीना मतमाह- केचिदिति, बुद्धिविषयत्तारच्छेदकत्येनानुगतधर्मेण रूपेण घट;

·- तत्पदम्. शक्तिवादः। प्रत्यासत्यधीनशक्त्यऽनुभवे प्रमुष्टबुद्धिविषयतावच्छेदकत्वांशं स्वरूपतश्चैत्रत्वादि- प्रकारकस्मरणं निरावाधमेवेति तन्मूलकमेव स्वरूपतोऽपूर्वचैत्रत्वादिप्रकारक शाब्दज्ञानं भविष्यतीति किमनुपपन्नम् ? स्वरूपतस्तत्मकारकस्मरणे स्वरूपतस्त- त्मकारकाऽनुभवसंस्कारयोरनपेक्षणात् । उद्बोधकीचच्यादेव कदाचित् 'जाति- मान् ' इत्याकारकं कदाचित् 'घटः । इत्याकारकं विलक्षणं स्मरणमिति नियमोपपत्तेः। स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारकानुभवजनितसंस्कारवतोपि जातिवादिना घटत्वा- स्वपटत्वादिसकलधर्मविषयके सामान्यप्रत्यासत्त्या शक्तयनुभवे= बुद्धितिपयतावच्छेदकत्वविशिष्ट- धर्मावच्छिन्नस्तत्पदशस्यः, इत्याकारके शक्तिज्ञाने जाते तर बुद्धिविषयतावच्छेदकत्यांशस्य प्रमोपेण स्वरूपतश्चैत्रस्वादिप्रकारकं स्मरण निराबाधमेवेति तन्मूलकमेव स्वरूपतश्चैत्रत्वादिप्रकार- कस्मरणेन स्वरूपतश्चैवत्वादिप्रकारकशाब्दबोधे न काचिदनुपपत्तिरित्यर्थः । अननुभूतस्य स्मरणं न भवतीति नियमसत्त्वेष्यनुभूतस्य स्मरणं भवत्येवेति नियमाभावाद् बुद्धिविपयतावच्छेदक- स्वविशिष्टघटत्याद्यवच्छिन्नेपि तदादिपदस्य शक्तिहे जाते घटस्वादिविशेपणीभूतबुद्धिविषयतावच्छेद- कत्वांशविषयासंस्कारनाशेन बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वांशस्य विस्मरणे जाते तदादिपदात् स्वरूपतो घटस्वादिप्रकारकस्मरणशाब्दबोधयोर्न काचिदनुपपत्तिः, शक्तिज्ञानस्मरणशाब्दबोधानां समानप्र- कारकत्वनियमात् शक्तिज्ञानविषयीभूतबुद्धिविषयतावच्छेदकत्वांशस्य प्रमोपेण स्वरूपतो घटना- दिप्रकारकस्यैव शक्तिज्ञानस्य परिशिष्टत्वादितिभावः । उक्तानुपपत्त्यभावे हेतुमाह-- स्वरूपत इति, स्वरूपत्तस्तद्धर्मप्रकारकस्मरणं प्रति स्वरूपतस्तद्धर्मप्रकारकानुभवस्य तादृशानुभवजन्यस्य स्वरूपतस्तद्धर्मप्रकारकसंस्कारस्य च नियमेनापेक्षा नास्तीति बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वविशिष्टय- टस्वादिप्रकारकेप्यनुभवे तजन्यसंस्कारे च जाते बुद्धिविषयतावन्छेदकत्वाशप्रमोषेण स्वरूपतो घटत्यादिप्रकारकस्मरणशाब्दबोधयोर्न का चिदनुपपत्तिरित्यर्थः । ननु यदि स्वरूपतो घट- त्यादिप्रकारकस्मरण प्रति स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारकानुभवसस्कारयो ऽपेक्षा कि तु बुद्धि- দিনাজলহসৗহ হজ পাল বা অর্নব বলেদিয়াৰ বানিজাহাজ प्रमोषसमवेन स्वरूपत एवं घटत्वादिप्रकारक स्मरण तदादिपदात्स्यात् जातित्वादिविशि- ष्टचटत्वादिप्रकारक च 'जातिमान् ' इत्याकारकं स्मरण न स्यात् , अस्मन्मते च स्वरू- पतो घटत्वप्रकारकानुभवसंस्काराभ्यां सरूपतः इत्याकारके जातित्वविशिष्टघटत्या- दिप्रकारकानुभवसंस्काराभ्यां च 'जातिमान् ' इत्याकारकं स्मरणमुपपद्यते इत्याशङ्कयाह- उद्बो- धकेति, जातित्वविशिष्टवटत्यप्रकारकसंस्कारस्योद्बोधके सति तदुबुद्धसंस्कारात् 'जातिमान् ' इत्याकारकं स्मरणं जायते तादृशोद्रोधकामावे च सति' घटः' इत्याकारकं स्वरूपतो घटत्व- प्रकारकं स्मरण जायते इति नियम उद्बोधकवैचित्र्यात् संभवत्येवेति न काचिदनुपपत्तिरित्यर्थः । उद्बोधकथैचित्र्यस्य स्मरणविशेष प्रति नियामकत्वमुपपादयति-स्वरूपत इति, स्वरूपतस्त . . घटः ·. साद:- [विशेषकाण्डे- अयमपि तत्पद चत्रत्वविशिष्टवाचकतासंदेहस्य दुरुच्छेदतया तत्पदाद व्य वहारदर्शनाविपयचैत्रत्वावच्छिन्नविषयकशाब्दयोधो दुरुपपाद एव-- तद्धर्मप्रकार- कगाब्दयोथे तदर्मविशिष्टवाचकतानिश्चयस्य हेतुत्वाद. अन्यथा गवादिपदाद- भ्रान्तस्यापि शक्त्या सानादिमत्वमकारेण शाब्दयोधापत्तेरिति चेत् ?, न- तत्पद- प्रयोजकधिमकारतया गृहीतपटत्वपटत्वादिविशिष्टे व्यवहारदर्शनात तत्पदस्य शक्ति गृहीत्वा ' यद् यत् पदं यादृशयाशधर्मावच्छिन्नविषयकद्धया मयुज्यते तत् तत् पदं ततधर्मविशिष्टगक्तम् । इति सामान्यतो व्याप्तिमवधारयाते तद- नन्तरं च प्रत्यक्षगृहीतचत्रत्वादिविशिष्टविषयकद्धिप्रयोज्यत्वं प्रकरणादिना या तत्पदे गृह्णाति तत्र पक्षे तादृशहेतुना चैत्रत्वविशिष्टवाचकत्वस्य प्रागसिद्धस्यापि पक्षधर्मतापलादनुमित्यात्मकनिश्चयेनाऽवगाहनसंभवान्न काप्यनुपपत्तिः। केचित्तु दिविपयतावच्छेदकत्वेनाऽनुगतधर्मेण सकलधर्मविषयकमामान्य- रीतकोटे प्रतिबन्धेन 'चैत्रस्तत्पदशक्य ' इत्याकारक निश्चया मक मानसशक्तिज्ञान सभवत्येव तच्च शक्तिज्ञान स्वरूपतश्चैत्रत्वप्रकारकमेति तेन स्वरूपतश्ववप्रकारकस्मरणशाब्दबोधयोर्न काचिदनुपपत्तिारति सार। ननृतरीन्या तपदे बुद्धिविषयतावच्छेदकधर्मविशिष्टवाचकतानिश्चये जातेति चत्रत्वविशिष्टपाच- कतासदेहस्य दुरुच्छेदतया तापदाद् व्याहारदर्शनाविपयो यश्चैन नावच्छिन्नस्तद्विषयकश्चतत्वप्रका- रकशाब्दबोधो दुरपपाद एवेत्याशङ्कतै-अथैरमपीति । उक्त हेतुमाह- तद्धर्मेति । तद्धर्मप्रकार- कशाब्दबोधे तद्धर्मविशिष्टयाचक्तानिश्चयस्य हेतुत्वाभावे वाधक्माह- अन्यथेति । न च गमा- दिपदादभ्रान्तस्य शक्या सानादिमत्त्वप्रकारक्शाब्दबोध इष्ट इति तन्निरासाथ तद्धर्मप्रकारकशा- ब्दबोध प्रति तद्धर्मविशिष्टवाचकतानिश्चयस्य हेतुत्व स्वीकार्य तथा चाभ्रान्तस्य गवादिपदे गोत्या. दिविशिष्टयाचकतानिश्चयेन सानादिमत्त्वविशिष्टवाचकतानिश्चयस्याभावादेव गनादिपदाच्छत्या सानादिमत्त्वप्रकारकनोधस्यापत्ति स्ति. एव प्रकृतेपि तदादिपदै चैत्रत्वविशिष्टवाचकतानिश्चयस्या. भानादेव सदादिपदाच्चै प्रत्यादिप्रकारकोधो दुरुपपाद एवेत्यर्थ । सिद्धातेन पारेहरति- नैति, तत्पदप्रयोजकस्य तत्पदप्रयोजिका वा या बुद्धिरियन्वय । विशेषशक्तिज्ञानस्य स्वरूपमुक्त्वा सामान्यत शक्तिज्ञानस्य स्वरूपमाह- यद् यदिति । तदनन्तरम् सामान्यतो व्याप्तिघटितशक्ति- ज्ञानादनन्तरम् । प्रत्यक्षगृहीतो यश्चैत्र वादिविशिष्टस्तद्विपयकबुद्धिप्रयोज्यत्व प्रकरणादिना यदा तत्पदे गृह्णाति तदा पक्षे तत्पदे तादृशहेतुना प्रत्यक्षगृहीतचैत्र वादिविशिष्टविषयकबुद्धिप्रयोज्यत्येन हैतुना प्रागसिद्धस्यापि चैत्रत्वविशिष्टवाचकत्वस्य पक्षनर्मतावलादनुमिन्यारमकनिश्चयेनाऽयगाहनस- भवाचैतत्वादिविशिष्टविषयकशाब्दबोधे न काप्यनुपपत्तिरित्यर्य । मुरारिमिश्रादीना मतमाह- केचिदिति, बद्धिविषयतानच्छेदकरधनानुगतधर्मेण रूपेण घट- Aam- ·तत्पदम्.] शक्तिवाद । प्रत्यासत्यधीनशक्तपऽनुभवे प्रमुष्टबुद्धिविषयतावच्छेदकत्वांशं स्वरूपतश्चैत्रत्वादि- प्रकारकस्मरणं निरावाधमेवेति तन्मूलकमेव स्वरूपतोऽपूर्वचैत्रत्वादिमकारक शाब्दज्ञानं भविष्यतीति किमनुपपन्नम् ? स्वरूपतस्तत्प्रकारकस्मरणे स्वरूपतस्त- त्मकारकाऽनुभवसंस्कारयोरनपेक्षणात् । उद्धोधकवैचित्र्यादेव कदाचित् 'जाति- मान् ' इत्याकारकं कदाचित् 'घटः । इत्याकारकं विलक्षणं स्मरणमिति नियमोपपत्ते। स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारकानुभवजनितसंस्कारवतोपि जातिवादिना घटत्वा- स्वपटत्यादिसकलधर्मविषयके सामान्यप्रत्यासत्या शक्त्यनुभवे='बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वविशिष्ट- धर्मावच्छिन्नस्तत्पदशक्यः' इत्याकारके शक्तिज्ञाने जाते तत्र बुद्धिविषयतावन्छेदकत्वांशस्य प्रमोषेण स्वरूपतश्चैत्रत्वादिप्रकारक स्मरण निराबाधमेवेति तन्मूलकमेव-स्वरूपतश्चैत्रत्वादिप्रकार- कस्मरणेन स्वरूपतश्चैवत्यादिप्रकारकशाब्दवोधे न काचिदनुपपत्तिरित्यर्थः । अननुभूतस्य स्मरणे न भनीति नियमसत्त्वेप्यनुभूतस्य स्मरण भवत्येवेति नियमाभावाद् बुद्धिविषयतावच्छेदक- स्वविशिष्टघटत्वायरच्छिन्नेपि तदादिपदस्य शक्तिप्रहे जाते घटत्वादिविशेषणीभूतबुद्धिविषयतावच्छेद- कत्वांशविषयकसंस्कारनाशेन बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वांशस्य विस्मरणे जाते तदादिपदात् स्वरूपतो घटत्यादिप्रकारकस्मरणशाब्दबोधयोर्न काचिदनुपपत्तिः, शक्तिज्ञानस्मरणशाब्दबोधानां समानप्र- कारकत्वनियमात् शक्तिज्ञानविषयीभूतबुद्धिविषयतावच्छेदकत्वांशस्य प्रमोपेण स्वरूपतो घटत्या- दिप्रकारकस्यैव शक्तिज्ञानस्य परिशिष्टत्वादितिभावः । उक्तानुपपत्त्यभावे हेतुमाह- स्वरूपत इति, स्वरूपतस्तद्धर्मप्रकारकस्मरणं प्रति स्वरूपतस्तद्धर्मप्रकारकानुभवस्य तादृशानुभवजन्यस्य स्वरूपतस्तद्धर्मप्रकारकसंस्कारस्य च नियमेनापेक्षा नास्तीति बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वविशिष्टध- टत्वादिप्रकारकेप्यनुभवे तजन्यसंस्कारे च जाते बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वाशप्रमोषेण सरूपतो घटत्यादिप्रकारकस्मरणशाब्दबोधयोन का चिदनुपपत्तिरित्यर्थः । ननु यदि स्वरूपतो घट- स्वादिप्रकारकस्मरण प्रति स्वरूपतो घटत्यादिप्रकारकानुभवसस्कारयोर्नाऽपेक्षा किं तु बुद्धि- सिपात्रछेदकत्याराप्रमाल एक कारण तक्षा र यस्यादिपिशवणीभूतमरित्याशस्य प्रमोपसमवेन वरूपत एव घटत्वादिप्रकारक स्मरण तदादिपदात्स्यात् जातित्वादिविशि- ष्टघटत्वादिप्रकारकं च ' जातिमान् ' इत्याकारक स्मरणं न स्यात् , अस्मन्मते च स्वरू- पतो घटत्वप्रकारकानुभवसंस्काराभ्यां स्वरूपतः इत्याकारकं जातित्वविशिष्टघटत्वा- दिप्रकारकानुभवसंस्काराम्यां च 'जातिमान् ' इत्याकारकं स्मरणमुपपद्यते इत्याशङ्कयाह- उद्घो- धकेति, जातित्वविशिष्टघटस्वप्रकारकसस्कारस्योद्बोधके सति तदुयुद्धसंस्कारात् ' जातिमान् ' इत्याकारकं स्मरणं जायते तादृशोद्रोधकाभावे च सति 'घटः इत्याकारकं सरूपतो घटत्य- प्रकारकं स्मरणं जायते इति नियम उहोधकवैचित्र्यात् संमवत्येवेति न काचिदनुपपत्तिरित्यर्थः । उद्बोधकवैचित्र्यस्य स्मरणविशेष प्रति नियामकत्वमुपपादयति-स्वरूपत इति, स्वरूपतस्त . घटः ·. (१०२) सादर्श:- [विशेषकाण्डे-- अथवमपि तत्पदे चरत्वविशिष्टवाचकतासदेहस्य दुरुच्छेदतया तत्पदादू व्य चहारदर्शनाविपयचैत्रत्वावच्छिन्नविषयकशाब्दवोवो दुरुपपाद एव- तद्धर्ममकार- कमान्दवोधे तद्धर्मविशिष्ट्याचकतानिश्चयस्य हेतुत्वात् . अन्यया गवादिपदाद. भ्रान्तस्यापि शक्त्या सानादिमत्त्वमकारण शाब्दवोधापत्तरिति चेत् ?, न- तत्पद प्रयोजकबुद्धिप्रकारतया गृहीतवरत्वपटत्वादिविशिष्ट व्यवहारदर्शनात् तत्पदस्य शक्ति गृहीत्वा 'यद् यत् पदं यामयादृशधर्मावच्छिन्नविषयकउया प्रयुज्यते तत् तत् पदं तत्तधर्मविशिष्टशक्तम् ' इति सामान्यतो व्याप्तिमवधारयाते तद- नन्तरं च प्रत्यक्षगृहीतचत्रत्वादिविशिष्टविषयकद्धिप्रयोज्यत्वं प्रकरणादिना या तत्पदे गृह्णाति तन पक्षे तादृशहेतुना चैत्रत्वविशिष्टवाचक्त्वस्य मागसिद्धस्यापि पक्षयर्मतावलादनुमित्यात्मकनिश्चयेनाऽवगाहनसंभवान्न काप्यनुपपत्तिः। केचित्तु बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वेनाऽनुगतधर्मेण सकलधर्मविपयकमामान्य- रीतकोटे प्रतिबधेन 'चैत्रस्तरपदशक्य ' इत्याकारक निश्चयात्मक मानसशक्तिज्ञान सभवत्यैव तच शक्तिज्ञान सम्पतश्चैत्रत्वप्रकारकमेप्रति तेन स्वरूपतश्चैन वप्रकारकस्मरणशाब्दयोपयोर्न काचिदनुपपत्तिरिति सार । ननूतरीया तत्पदं बुद्धिविषयतापच्छेदकधर्मविशिष्टवाचकतानिश्चये जातेति चैत्रत्वविशिष्टवाच कतासदेहस्य दुर छेदतया तत्पदाट व्यवहारदर्शनारिपयो यचैत्रत्वावच्छिन्नस्तद्विपयकक्षेत्रत्वप्रका- रकशाब्दबोधो दुरुपपाद एवेत्याशकते-अथैरमपीति । उक्त हेतुमाह- तद्धर्मेति । तद्धर्मप्रसार- कशाब्दबोधे तद्धर्मविशिष्टवाचक्तानिश्चयस्य हेतुत्वाभाचे वाधकमाह- अन्यथेति । न च गना- दिपदादान्तस्य शक्त्या साम्नादिमत्त्वप्रकारक्शा-दबोध इष्ट इति तन्निरासाथ तद्धर्मप्रकारकशा- ब्दबोध प्रति तद्धर्मविशिष्टवाचक्तानिश्चयस्य हेतुत्व स्वीकार्य तथा चाम्रान्तस्य गवादिपदे गोत्वा- दिविशिण्याचकतानिश्चयेन सान्नादिमत्त्वविशिष्टवाचकतानिश्वयस्यामानादेव गवादिपदान्यतया सानादिमत्त्वप्रकारकनोधस्यापत्ति म्ति एर प्रकृतेपि तदादिपदे चैत्र परिशिष्टवाचकतानिश्चयस्या- मागादेव तदादिपदाचे नत्वादिप्रकारक्वोधो दुस्पपाद एवेत्यर्थः । सिद्धान्तेन परिहरति-- नैति, तत्पदप्रयोजकम्य तपदप्रयोजिका वा या बुद्धिारयन्वय । विशेषशक्तिज्ञानस्य स्वरूपमुक्त्वा सामान्यत शक्तिज्ञानस्य स्रम्पमाह- यद् यदिति । तदनन्तरम् सामान्यतो व्यातिपटितशक्ति- ज्ञानादनन्तरम् । प्रयक्षगृहीतो यश्चैत्र वादिविशिष्टस्तद्विषयकवुद्धिप्रयोयच प्रकरणादिना यदा तत्पदै गृह्णाति तदा पक्ष तत्पदे तादृशहेतुना-प्रत्यक्षगृहीतचैत्र वादिविशिविषयकवुद्धिप्रयोन्यत्येन हेतुना प्रागसिद्धस्यापि चैन विशिष्टाचकत्यस्य पक्षधर्मतावादनुमिन्यात्मकनिधयेनाऽयगाहनस- वाचनत्वादिविशिप्रविषयकशान्दवोधे न काप्यनुपपत्तिरित्यर्थ । मुरारिमिश्रादीना मतमाह- केचिदिति, युद्धिविषयतार छेदकत्वेनानुगतधर्मेण रूपेण घट- , ·तत्पदम्.] शक्तिवादः। (१०३) प्रत्यासत्यधीनशत्त्यऽनुभवे प्रमुष्टबुद्धिविषयतावच्छेदकत्वांशं स्वरूपतश्चैत्रत्वादि- मकारकस्मरणं निरावाधमेवेति तन्मूलकमेव स्वरूपतोऽपूर्वचैत्रत्वादिप्रकारक शाब्दज्ञानं भविष्यतीति किमनुपपन्नम् ? स्वरूपतस्तत्प्रकारकस्मरणे स्वरूपतस्त- त्प्रकारकाऽनुभवसंस्कारयोरनपेक्षणात् । उद्बोधकाचव्यादेव कदाचित् 'जाति- मान् ' इत्याकारकं कदाचित् 'घटः । इत्याकारकं विलक्षणं स्मरणमिति नियमोपपत्तेः। स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारकानुभवजनितसंस्कारवतोपि जातित्वादिना घटत्वा- वपटत्वादिसकलधर्मविषयके सामान्यप्रन्यासत्त्या शक्त्यनुभवे' बुद्धिविषयतावन्छेटकत्वविशिष्ट- धर्मावच्छिन्नस्तत्पदशक्यः' इत्याकारके शक्तिज्ञाने जाते तत्र बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वांशस्य प्रमोपेण स्वरूपतश्चैत्रत्यादिप्रकारकं स्मरण निराबाधमेवेति तन्मूलकमेव-स्वरूपतश्चैत्रत्वादिप्रकार- कस्मरणेन स्वरूपतश्चैत्रत्यादिप्रकारकशाब्दबोधे न काचिदनुपपत्तिरित्यर्थः । अननुभूतस्य स्मरण न भवतीति नियमसत्त्वेप्यनुभूतस्य स्मरणं भवत्येवेति नियमाभावाद् बुद्धिविषयतावच्छेदक- स्वविशिष्टवटत्वाद्यवच्छिन्नेपि तदादिपदस्य शक्तिग्रहे जाते घटत्यादिविशेषणीभूतबुद्धिविषयतावच्छेद- कत्वांशविषयकसंस्कारनाशेन बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वांशस्य विस्मरणे जाते तदादिपदात् स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारकस्मरणशाब्दबोधयोर्न काचिदनुपपत्तिः, शक्तिज्ञानस्मरणशाब्दबोधानां समानप्र- कारकत्वनियमात् शक्तिज्ञानविषयीभूतबुद्धिविषयतावच्छेदकत्वांशस्य प्रमोपेण स्वरूपतो घटत्या. दिप्रकारकस्यैव शक्तिज्ञानस्य परिशिष्टत्वादितिभावः । उक्तानुपपत्त्यमावे हेतुमाह- स्वरूपत इति, स्वरूपतस्तद्धर्मप्रकारकस्मरणं प्रति स्वरूपतस्तद्धर्मप्रकारकानुभवस्य तादृशानुभवजन्यस्य स्वरूपतस्तद्धर्मप्रकारकसंस्कारस्य च नियमेनापेक्षा नास्तीति बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वविशिष्टघ- टत्वादिप्रकारकेप्यनुभवे तजन्यसंस्कारे च जाते बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वांशप्रमोषेण स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारकस्मरणशाब्दबोधयोर्न का चिदनुपपत्तिरित्यर्थः । ननु यदि स्वरूपतो घट- स्वादिप्रकारकस्मरणं प्रति स्वरूपतो घटत्यादिप्रकारकानुमवसस्कारयोर्नाऽपेक्षा किंतु बुद्धि- विषयतावच्छेदकत्वांशप्रमोष एव कारणं तदा सर्वत्रा घटत्लादिविशेषणीभूतजातित्वाधशस्प प्रमोपसंभवेन स्वरूपत एव घटत्यादिप्रकारक स्मरण तदादिपदात्स्यात् जातित्वोदिविशि- टवटस्वादिप्रकारकं च 'जातिमान् ' इत्याकारक स्मरणं न स्यात् , अस्मन्मते च स्वरू- पतो घटत्वप्रकारकानुभवसंस्काराभ्यां स्वरूपतः इत्याकारकं जातित्वविशिष्टघटत्वा- दिप्रकारकानुभवसंस्काराभ्यां च 'जातिमान् । इत्याकारकं स्मरणमुपपद्यते इत्याशङ्कयाह- उद्बो- धकेति, जातित्वविशिष्टवटत्वप्रकारकसंस्कारस्योद्बोधके सति तदुबुद्धसस्कारात् जातिमान् ' इत्याकारकं स्मरणं जायते तादृशोद्रोधकामावे च सति 'घटः' इत्याकारकं सरूपतो घटस्व- प्रकारकं स्मरणं जायते इति नियम उद्बोधकवैचित्र्यात् संभवत्येवेति न काचिदनुपपत्तिरित्यर्थः । उद्बोधकवैचित्र्यस्य स्मरणविशेष प्रति नियामकत्वमुपपादयति-स्वरूपत इति, स्वरूपनस्त . घटः . . - .

·' (१०४) मादर्शः- (विशेषकाडे- दिप्रकारकात संस्कारात् कदाचित् स्वरूपतो घटत्वाद्यप्रकारकस्य 'जाति मान् ' इत्याकारकास्प स्मरणस्योदयेन स्वरूपतस्तत्मकारिकायां स्मृती तादृशा- नुभवसंस्कारयोविशिष्य हेतुत्वेप्युद्रोधकविशेषविरहस्य तादृशस्मृतिविरहायो- जफनाया आवश्यकत्वात् तादृशहेतुताया अप्रामाणिकत्वात् । कथमन्यया विशे- पणान्तरानवच्छिन्नाऽस्मदायादृष्टशरीरविशेषनिष्ठजातिविशेषावच्छिन्नसंकेतितरा- मरावणादिपदे-पो वाक्यार्थधीरस्माकम् ? कार्य या निर्विशेषणकातीन्द्रियजा- प्रसारिकायां स्मृती घटत्वादिप्रकारकस्मृति प्रति तादृशानुभवप्तस्कारयो = स्वरूपतो घटत्यादि- मकारकानुमयसम्कारयोपिशेररूपेग हेतुत्वेपि यदि स्मृतिविशेष प्र युद्रोधय विशेषस्य स्मृतिविशे- पामाव प्रति चोद्रोधकाविशेषाभावस्य प्रयोजस्व न स्यात्तदा यस्य पुरुषस्य स्वरूपतो घटत्वा- दिप्रकारकानुमत्रजन्य सम्भारोप्यस्ति जातित्यादिना घटत्यादिप्रकारकानुभवजन्योपि सस्कारोस्ति तस्य पुरुषस्य यत् कदाचिनाति नादिना रूपेण घटलादिप्रकारका सस्कारात् स्वरूपतो घट- खाद्यप्रकारक जातित्वेनैव घटत्वादिप्रकारकम् ' जातिमान् ' इत्याकारक स्मरण जायते तन्नो. पपयेत- उक्तोभयविधयो सस्कारयो सत्त्वात् 'घट इत्याकारकम् ‘जातिमान् । इत्या- कारक चोमयविधमेन स्मरण स्याद्, उद्बोधकवैचित्र्यस्य प्रयोजकले तु जातिवादिना घटत्यप्र- कारकसस्कारमात्रस्योद्बोधकसमधानसमये स्वरूपतो घटत्वाद्यप्रकारकम् ‘जातिमान् ' इत्या फारक स्मरण जायते स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारकसस्कारस्य चोद्बोधकामावात् 'घटः । इत्या- कारक स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारक च स्मरण न जायते इत्युपपद्यने इत्युद्धोधकविशेषविरहस्य तादशस्मृतिविशेषविरहप्रयोजकनाऽवस्य स्वीकार्या तया च तादृशहेतुताया =स्वरूपतस्तव्यका- रकस्मरण प्रति स्वरूपतस्तत्प्रकारकानुमयमस्कारयोतुता यदुक्ता सा न प्रामाणिकीत्यर्थः । विपक्षे वाधकमाह- कथम यथेति, यदि स्वस्वतस्तद्धर्मप्रकारकस्मरणशाब्दवोधौ प्रति स्वरूप- तस्तद्धर्मप्रकारकानुभवसस्कारयोरेव कारणत्व स्याद् उद्बोधक्वैचित्र्यस्य च प्रयोजकत्व न स्यात्तदा विशेषणान्तरानवच्छिन्ना याऽस्मदाय दृष्ट रामरावणादिशरीरविशेषनिष्ठा रामनरायण पादिरूपा जा- तिस्तादृशजातिविशेषाग्नेि रामरावगादिशरीरे सकेतितेभ्यो रामरारणादिपदेभ्योऽस्माक स्वर- पतो रामत्वराणत्वादिप्रकारकशाब्दवोधो न स्यात्,तथा निर्विशेषगका विशेष गान्तरानवच्छिना याऽन्द्रिया-इन्द्रियजयप्रत्यक्षाऽयोग्या मनस्वादिजातिस्तादृश जातिविशेषावच्छिन्न यद् मन - प्रभृति तद्वाचकमन प्रभृतिपदेन्योन्यस्माक स्वरूपतो मनस्वादिप्रकारकशाब्दबोधो न स्यादेव किं तु रामपदवाच्य चोपट क्षतरामत्यप्रकारक्शक्ति ज्ञानेन जातो यो रामपदयाच्ययोपलक्षितराम- त्वप्रकारकसस्कारस्तादृशसस्काराद् रामपदवाच्यत्वोपलक्षितरामत्यप्रकारक एव शाब्दबोध. स्पान तु स्वरूपतो रामत्यप्रकारकोपि, एवमेत रापणादिपदेपि ध्येयम्, तथा सुखादिसाक्षारकारण यो. पक्षितमनस्त्वप्रकारकशक्तिज्ञानेन जातो य सुखादिसाक्षात्कारणवोपरक्षितमनस्त्वप्रकारक- सस्कारस्ताइशसस्कारात् स्वरूपतो मनस्त्यप्रकारकशाब्दबोधो न स्यात् किं तु सुखादिसाक्षात्कारण- ·. सत्पदम् ] शक्तिवादः । (१०५ तिविशेषावच्छिन्नवाचकमनाप्रभृतिपदेभ्योऽस्माकं शाब्दधीः । तत्र जातित्वादिना जातिविशिष्ट शक्तिग्रहेण प्रमुष्टजातित्वांशं मनस्त्वादिप्रकारेण स्मरणमिति तत्रापि (अत्रापि) विशेषणाशप्रमोपमन्तरेण गत्पन्तराभावादिति वदन्ति । विवदन्तेप्यत्र च बहवो विदासः- स्मृतेविलक्षणमकारताया संस्कारानुभव- योस्तादृशप्रकारताप्रयोजकत्वस्योद्बोधकविशेषमयोजकतामाश्रित्योच्छेदने विश- ध्यविशेषणभावाशेप्युद्धोधकविशेपस्यैव नियामकत्वसम्भवात्, प्रकारत्वविशेष्य- चोपलक्षितमनस्वप्रकारक एव शाब्दबोध स्यात्, 'अस्ति सुखादिसाक्षात्कारण किचित् मन - पदवाच्यम्' इत्येव मन पदशक्तिज्ञान जायते तच सुखादिसाक्षात्कारणलोपलक्षितमनस्त्वप्रकारक- मेष । 'आसीद्रामपदवाय ' इत्याकारकमेव रामपदशक्तिज्ञान जायते तच्च रामपदचाप्ययो- पलक्षितरामलप्रकारकमैये यनुसधेयम् । स्मृतिविशेषमानाभावी प्र युद्धोधकविशेषमावाभावयो प्रयोजकत्वे तु रामपदवाच्यत्वोपलक्षितरामत्यप्रकारके शक्तिज्ञानेन सस्कारे जातेपि रामपदवा- च्यत्याशस्योद्बोधकामावात् स्मृतिप्रमोपे जाते रामपदादरमाक स्वरूपतो रामस्वप्रकारकस्मरण. शाब्दबोधी सभक्त । एवमेव रावणादिपदेपि विज्ञेयम् । मन पदात् स्वरूपतो मनस्त्वप्रकारक- स्मरणोपाय स्वयमप्याह-तति, तन-मन प्रभृतिपदस्थले कि या मनसि । जातिवादिना जातिविशिष्टे-मुखादिसाक्षाकारणत्वोपउक्षितमनस् वजातिविशिष्ट मनसि मन पदशक्तिमहेण सुखा- दिसाक्षात्कारण वोपलक्षितमनस्त्वप्रकारकसरकारे जातेपि सुखादिसाक्षात्कारणत्वाशस्योद्रोधका- भावात् स्मृतिप्रमोपे जाते मन पदादस्माक प्रमुजातित्वाशम्-प्रमुसुखादिसाक्षात्कारणत्वाश स्वरूपतो मनस्त्वप्रकारक स्मरण तेन स्वरूपतो मनस्त्यप्रकारकशाब्दबोवश्व समवतीत्यर्थ । तथा च यथा रामादिपदस्थले स्वरूपतो रामत्यादिप्रकारकस्मरणशाब्दबोधयो राम नादिविशेषणीभू तस्य रामपदवाच्यत्वादशस्य स्मृतिप्रमोष विना गतिर्नास्ति तथा तत्रापि नदादिपदस्थलेपि घटत्वादिविशेषणीभूतस्य बुद्धिविषयतावच्छेदकत्याशस्य स्मृतिप्रमोप पिना तदादिपदात् स्वरू- पतो घटस्वादिप्रकारकस्मरणशाब्दयोवयोर्गन्य तरम्-उपायातर नास्येवेत्याह- तनापीति, अर तथानापि ' इत्येव पाठो युक्त । "यदन्ति" इत्यस्य पूर्वोक्तन " केचित्तु" इत्यनेना बय । "केचित्तु" इत्यादिनोक्तमतमाक्षिपति- विनट ते इत्यादिना । अत्रापीत्य वय । स्वरूप- तरतद्धर्मप्रकारकसस्कारस्योद्बोधले सति स्वरूपतस्तद्धर्मप्रकारक स्मरण विशेषणा तरावच्छि- मतद्धर्मप्रकारकसस्कारस्योद्वोधके च सति विशेषगा तरावच्छिन्नतद्धर्मप्रकारक स्मरण जायते इत्येव स्मृतेपिलक्षणप्रकारतायामुद्बोधक विशेषस्य प्रयोजकतामाश्रिय यादृशधर्मप्रकारकाऽनुभव- सस्कारौ भवतस्तादृशधर्मप्रकारकमेप स्मरण जायते इत्येव स्मरणे सस्कारानुभवयोस्तादृशप्र. कारताप्रयोजकत्वस्य स्वसमानप्रकारताप्रयोजकत्वस्योच्छेदने परित्यागे कृते विशेष्यविशेपणभावा- शेप्युद्बोधकविशेषस्यैव नियामकर स्वीकार्य न बनुभवसस्कारयो , तथा च प्रकारत्यविशेष्य- वानन्तमावेन नाम घटरवादौ यत् प्रकारत्व घटाटौ यद् विशेष्य । तयो प्रकारत्वविशेष्यत्वा- ·(१०६) सादर्श:- [विशपका - त्यानन्तर्भविन सामान्यतस्ततिपयकस्मृता तद्विपयकत्वेनेव संस्कारानुभवयोहेतु. तापत्तेः । गमरावणादिपदेभ्यश्च लक्षणया तत्तत्पदार्थत्यादिमकारक एवान्वय- बोधः । वस्तुतस्तु- अनुगतोद्धोधकस्यले स्वरूपतस्तत्मकारकशतिज्ञानासत्वपि खरूपतस्तत्यकारकम्मरणापत्या तर ताज्ञानस्य हेतुत्वमावश्यकमित्यलमति- पाटवितेन। अथ सामान्यतो वत्तृवुद्धिविषयतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नस्य सर्वनामशक्यत्वे 'शक्तिभ्रमं विना कालान्तरीणपुरुषान्तरीणबुद्धिविषयतावच्छेदकधर्मावच्छिन्न- शयो परित्यागेन सामान्यतम्तद्विषयमस्मृति प्रति तद्विपयकरन सामान्यतस्तद्विषयक्सस्कारा नुभनयोहेतुप स्यात् तथा च 'घटघटत्र इत्याकाराभ्यामपि प्रकारस्वविशेष्यत्वांशाऽननगाहि- म्यामनुभरसकाराम्या घटत्यप्रकारकघटविशेष्यकस्मरण स्यादेव न चैत्र समयतीति तत्प्रकारक- तविशेष्यकस्मरण प्रति विशेषरूपेण तरकारकतद्विशेष्यकानुभवसस्कारयो कारणावमवश्य स्त्री- कार्य तया च 'घटवटा' इ याकारफसामान्यानुमवसस्काराभ्यां घटत्वप्रकारक्घटविशेष्यकस्मर- णत्यापत्तिर्नास्ति, तया च यादृशधर्मप्रकारकारनुमवसस्कारौ भवतस्तादृशधर्मप्रकारकमेव स्मरण जायते इतिसिद्धम् । तदादिपदस्थळे यया स्वरूपतो घटायादिप्रकारकस्मरणशाब्दबोधौ भवत. स्तत्पूर्वमेर प्रतिपादितम् । बुद्धिविषयताव छेदकत्वस्योपलक्षणवााब्दयोधे मान न भवतीति न तदशप्रमोपादिकल्पनाऽपेक्षेतिसार । रामादिपदशाब्दबोध स्वमतेनाह- रामेति, रामादिपदानां रामादिव्यक्तौ शक्तिग्रहाभान शक्त्या शाब्दबोधासमवपि रामादिपर्दभ्यो लक्षणया तत्तत्पदा- र्थत्यादिप्रकारक रामपदाच्यावादिप्रकारक किं वा खरूपतो रामस्वादिप्रकारक शाब्दवोधो जायते इत्यर्थ । स्मृतेविलक्षणप्रकारतायामुबोधकविशेषस्य प्रयोजकसानङ्गीकारे युक्त्यन्तरमा- ह-वस्तुसस्थिति, अनुगताद्वोधकस्थले इनि- याद्बोधकविशेषपैचि यमेव स्मृतिविशेष प्रति प्रयोजक स्यात्तदा हम्तिपको यथा स्वरूपतो हस्ति वप्रकारकसस्कारस्योद्वोधकोम्नि तथा जाति- त्वोपलक्षितहस्तित्वप्रकारकस्यापि 'जातिमान् हस्तिपकसबन्धी' इत्यनुभवेन जातस्य सस्कारस्यो- द्वोधकोस्तीत्युभयविधसस्कारोद्वोधक चाइम्तिपकोऽनुगत उद्बोपकोस्ति तादृशानुगतोद्बोधकस्थले स्वरूपतस्तद्धर्मप्रकारकशक्तिज्ञानासत्त्वैपि स्वरूपतस्त प्रकारकस्मरण म्यादेव- धर्मान्तरावच्छिन्न- धर्मप्रकारकसस्कारोबोधकस्यैव वरूपतम्तद्धर्मप्रकारकसस्कारोबोधक वात्, न चैव स्वरूपतस्त- अकारकशक्तिज्ञानासत्त्वे स्वरूयतम्त प्रकारकस्मरण जायते इति तत्र-स्वरूपतस्तत्प्रकारफस्मरणे तादृशज्ञानस्य स्वरूपतस्तत्प्रकारकशक्तिज्ञानस्य म्वरूपतस्तत्प्रकारकानुभवसस्कारयोर्हेतुत्वमावश्य- कमेवेति स्मृतालक्षणप्रकारतायामुद्बोधकविशेषस्य प्रयोजकल नाश्रयणीयमित्यर्थ । पटवितेन- विस्तरेण। शङ्कसे- अथेति, यदि सामा-पतो वक्तृभुद्धिविषयताव ठेदकधर्मवान्तत्पदशक्य स्यात्तदैतत्त. दादिपदात् कालान्तरीणपुरुषान्तरीयबुद्धिविषयतावच्छेदकधर्मारपिउन्नस्यापि घटादेवौध स्मादेव ·, तत्पदम,] शक्तिवाद। (१०७) विषयिका प्रतीतिः सर्वनाम्ना न जन्यतेऽपि तु यो यदा यस्य बुद्धिस्थस्तदा तदुब- रितपदात् तत्मकारावच्छिन्नविपयिकैव' इतिनियमानुपपत्तिः, स्वोच्चारणानुकूलबु- दिविपयतावच्छेदकावच्छिन्नस्य शक्तिविषयत्वे च स्वपदस्य तत्तव्यक्तिपरतया तत्तत्पदव्यक्तिभेदेन शक्तिभेदप्रसङ्गः अननुगमाद् व्युत्पत्तिविरोधश्च । एवम् 'युष्मदस्मत्पदयोरात्ममात्रे न शक्तिरऽपि तु स्वसंवोध्योच्चारणकत्रोरेवेति संवोध्यतावच्छेदकत्वोच्चारयितृतावच्छेदकत्वरूपानुगतधर्मोपलक्षितचैत्रत्वादिकमे- व प्रवृत्तिनिमित्तम् । इत्यप्यसंगतम्- सामान्यतः संयोध्यतावच्छेदकत्वादेरनुग- मकत्वे चैत्रस्य ययुप्मत्पदसंवोध्यता तस्माद् युष्मत्पदात् पदान्तरसंबोध्य- मैत्रादेः चैत्रोच्चारितादस्मत्पदात् पदान्तरोच्चारयितुश्च मैत्रादेः प्रतीतिप्रसङ्गो तथा च 'शक्तिमं विना कालान्तरीणपुरुषान्तरोगबुद्धिविषयतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविषयिका प्रतीतिः सर्वनाम्ना न जन्यते किं तु यो.यदा यस्य बुद्धिस्यस्तदा तदुचरितपदात् तत्प्रकारावन्छिन्न विपयिकैव प्रतीतिर्जायते' इति नियमो नोपपद्येत, यदि च स्योच्चारणानुकूलबुद्धिविषयतावन्छे- दकधर्मावच्छिन्नस्तत्पदशक्यः स्यात्तदा कालान्तरीणबुद्धेः पुरुषान्तरीयबुद्धेश्व स्वोच्चारणानुकूलत्या- भावादुक्तनियमोपपत्तावपि स्वपदस्य तत्तव्यक्तिविशेपपरतया प्रकृते तत्तत्तदादिपदव्यक्तिभेदेन शक्तिभेदः स्यादेव तेन च तदादिपदस्य नानार्थत्यप्रसङ्गः, तथा तत्तत्तदादिपदव्यक्तिभेदेनाऽन- नुगमः-नाम कस्यचित् तदादिपदस्य शक्तिग्रहेपि कस्यचिच्छक्तिग्रहो न स्यादेवति तादृशतदा- दिपदाद् व्युत्पत्तिविरोधः शाब्दबोधानुपपत्तिः । किं वा स्वपदप्रवेशेन स्त्रोचारणानुकूलबुद्धिविष- यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नानां घटादीनामननुगमाद् व्युत्पत्तिविरोधो नाम कस्य चिद् घटादेः शक्तिग्रहविषयस्य तदादिपदाद् बोधसंभवेपि तदतिरिक्तघटादेस्तदादिपदाद् बोधो न स्यादेव तत्र शक्तिमहाभावादित्युभयतः पाशारज्जरित्यर्थः । अत्र कालान्तरीणत्वस्य पुरुषान्तरीयत्वस्य च बुद्धावन्वयः। उक्तदोषं युष्मदस्मत्पदयोरप्यतिदिशति- एवमिति, युष्मत्पदस्यात्ममात्र शक्तिस्वीकारे घऽसबोध्यस्यापि युष्मात्पदा बोधः स्यात्, अस्मत्पदस्याममात्रे शक्तिस्वीकारे तूष्णीस्थितस्याप्य- स्मत्पदाद् बोधः स्यादितिदोषः । स्वसवोध्योचारणकोरिति--- स्वसंबोध्ये युष्मत्पदस्य खोच्चा- रणकर्तरि चास्मत्पदस्य शक्तिः, तथा च संबोध्यतावच्छेदकरवोपलक्षितचैत्रस्वादिकं युष्मरपदस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् . उच्चारयितृतावच्छेदकत्वोपलक्षितचैत्रत्यादिकं चास्मत्पदस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् । संबोध्यतावच्छेदकत्वमुच्चारयितृतावच्छेदकत्व चानुगतधर्म इत्यन्वयः । उक्तनियमस्याऽसंगतत्वे हेतुमाह- सामान्यत इति, सामान्यतः सबोध्यतावच्छेदकत्वस्य युष्मत्पदप्रवृत्तिनिमित्तानुगमकत्वे चैत्रस्प ययुष्मपदसंबोभ्यता तस्माद् युष्मत्पदात् पदान्तरसंवोध्यस्य-अन्ययुष्मपदसंबोध्य- स्यापि मैत्रादेः प्रतीतिः स्यात्- मैत्रत्वादेरपि सामान्यतः संबोध्यतावच्छेदकत्वात्, सामान्यत उच्चारयितृतावच्छेदकत्वस्य चास्मस्पदप्रवृत्तिनिमित्तानुगमकत्वे चैत्रोचारतादस्मत्पदात् पदान्तरो- ·(१०८) सादर्श:- [विशंपकाग्द- दुर एवेति स्वजन्ययोधाश्रयतया प्रयोकऽभिप्रायविषयतावच्छेदकत्वरूपस्वसं- पोध्यतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्ने युष्मत्पदस्प. स्वौच्चारणकर्तृत्वावच्छेद- कन्योपलक्षितधर्मावच्छिन्ने चास्मत्पदस्य शक्तेः स्वीकरणीयतया स्वत्वान्तर्भावे- नाऽननुगमतावस्थ्यादिति चेत् ?, न- स्वोचारणानुकलबुद्धिप्रकारावच्छिन्नविपयताकत्वस्वजन्यत्वोभयसंवन्धेन तदादिसर्वनामपदमकारको पोषविषयकः संकेतोऽभ्युपेपते तन च स्वपदार्थस्य संबन्धघटकतया तत्तत्पदव्यक्तित्वेन पदानां न विषयताऽपि तु तत्तत्पदत्वा- दिरूपानुपूर्वीनिशेपेणेयेति न पदव्यक्तिभेदेन शक्तिभेदः । सामान्यतस्तत्प- दत्वादिरूपानुपूर्वीविशेपावच्छेदेनेवोभयसंपन्धावच्छिन्नवोधविषयतानिरूपितसंके तप्रकारता ग्राह्येति न व्युत्पत्त्यनुपपत्तिः । मारयितु =अन्यदस्म-पदोचारयितुरपि मैत्रादे प्रतीतिः स्यादेव- मेनन्यादैरपि सामान्यत उचार यितावच्छेदकरयात, न चैतदिष्टमित्येतदतिप्रमङ्गधारणाय यदि म्यजन्ययोधाश्रयतया=युष्मत्पद- जन्यवो गाश्रयतया युष्मत्पदप्रयोक्त्रऽभिप्रायविपयतावच्छेदक वरूप यत् स्वसयोप्यतापच्छेदकत्वम् तयुष्णत्पदसवाध्यता छेदकत्व तदुपलक्षितो यश्चैत्रस्वादिधर्मस्तदयग्नेि चैत्रादौ युष्मत्पदस्य शक्तिः स्वीक्रियने, स्योचारणकर्तृत्वावच्छेदक योपलक्षितधर्माचा उने च चनादायमापदस्य शक्तिः स्वीक्रियते तदा स्वत्यान्तर्मान स्वपदार्थस्यान्तर्भावेन पूर्वपदऽननुगमस्तदवस्य एवः अननुगमाद् व्युत्पत्तिविरोधोपि । स्वपदस्य तत्तद्व्यक्तिपरतया तत्तयुष्मत्पदास्मरप दव्यक्तिभेदेन शक्तिभेदोपि स्यादेवेत्युभयत पाशारज्जरि यन्वय । स्वोच्चारणेत्या स्वपदेन तदस्मत्पदन्यक्तिग्राह्या। तदादिपदस्थले प्रदर्शित दोष प्रयम पारहरति-नेति, तत्तदादिपदजन्यनोधे स्योचारणानु- कूड़ा-तत्तदादिपदोचारणानुकूठा या बुद्धिस्नाशयुद्धी प्रकारीमूत यद् घट पदिक तदवच्छिन्न- विषयताकत्वमप्यस्ति स्वजन्यत्वम् तत्तदादिपदजन्यायमप्यस्तीति तदादिपदात् स्त्रोचारणानु- कुलबुद्धिपकारावच्छिन्न ( सोचारणानुकूडबुद्धिविपपतावच्छेदका पछिन ) विषयकत्वस्वमन्यत्वे: तदुभयसवन्धेन तदादिपदविशिष्टो बोधो भवतु ' इत्याकारकस्तदादिसर्वनामपदप्रकारको बोधविषयक बोधविशेष्यकः सकेतः स्वीक्रियते तन च सकेते सपदार्थस्य सबन्धघटकतया तत्तरपदव्यक्तित्वेन रूपेण पदाना न सकेतविषयता येन प्रदर्शित शक्तिभेदोऽननुगमश्च स्यात् किं तु तत्तापदत्यादिरूपा या तकारोत्तरत्काररूपा पदानपूर्वी तादृशानुपूर्वी विशेषेणैव-ताद- शविशेषानुपूर्वी रूपेणैव तदादिपदाना सकेतविपयतास्ति सा चानुपूर्वी सर्वेषु तदादिपदेष्वनु- गतरूपैवेति न पदव्यक्तिभेदेन शक्तिमेदः । उक्तोमयसमन्धावच्छिन्ना या वोघ विषयताम्वोध- निष्ठा विशेष्यता ताराविशेष्यतानिरूपितसकेतीयप्रकारता च सामान्यतस्त पटत्वादिरूपानुपुर विशेषायच्छेदेनेय तदादिपदै ग्राह्यतेति न व्युत्पत्त्यनुपपत्ति नाम यस्य तदादिपदस्य शक्तिमहो .

·तत्पदम् ] शक्तिवादः। (१०९) कालान्तरीणपुरुपान्तरीयबुद्धिश्च नेदानीन्तनैतत्पुरुषीयतदादिपदोचारणानुकू- लेति तद्विपयतावच्छेदकावच्छिन्नबोधे नोपदर्शितोभयसंवन्धेनैतत्तदादिपदवैशि- ध्यमातो नेश्वरेच्छायां तादृशवोधस्यैतत्तदादिपदप्रकारेण भानमिति न काला- न्तरीणपुरुपान्तरीयबुद्धिविषयतावच्छेदकावच्छिन्नस्यैतत्तदादिपदवाच्यता-भगव- संकेतीयतत्पदव्यक्तिमकारतानिरूपिततथाविधसंसर्गान्तःपातिन्या बुद्धिविषय- तावच्छेदकावच्छिन्नत्वेन विषयताया एव तत्पदवाच्यतारूपत्वादश्तो न भ्रम विना तदवच्छिन्नबोधः। न जातस्तस्माद् बोधस्यानुपपत्तिर्नास्ति, यथा घटत्वेन रूपेण सकलघटेषु घटपदस्य शक्तिमहें जातेऽपूर्वघटव्यक्तर्योधस्यानुपपत्तिर्नास्ति तथात्र तत्पदत्वादिरूपानुपूर्वीरूपेण तदादिपदस्य शक्ति- प्रहे जातेऽपूर्वतत्पदजन्यबोधस्यानुपपत्तिास्तीत्यर्थः । सामान्यतो बुद्धिविषयतावच्छेदकावच्छिन्नस्य तदादिपदशक्यत्ये कालान्तरीणपुरुपान्तरीयबुद्धि- विषयतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नयोरप्येतत्तदादिपदेन बोधः स्यादिति यो दोपः (१०६) प्रद- शितस्तं परिहरति- कालान्तरोणेति, कालान्तरीणा पुरुषान्तरीया च बुद्धिर्नेदानीन्तनैतत्पुरु- पोयतदादिपदोचारणानुकूलेति तद्विपयतावच्छेदकावच्छिन्नबोधे कालान्तरीणपुरुषान्तरीयबुद्धिवि- पयतावच्छेदकावच्छिन्नविषयकबोधे उपदर्शितोभयसबन्धेनैतत्तदादिपदवैशिष्टयम् एतत्तदादिपदस्य प्रकारत्वं नास्तीतीश्वरेच्छारूपोक्तसकेते तादृशवोधस्य कालान्तरीणपुरुषान्तरीयबुद्धिविषयताव- च्छेदकावच्छिन्न विषयकबोधस्यैतत्तदादिपदप्रकारेण एतत्तदादिपदविशिष्टरवेन रूपेण भानं न भवतीति कालान्तरीगपुरुषान्तरीयबुद्धिविषयतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नस्य पटादेरेतत्तदादिपदवाच्य- तापत्ति स्ति-यस्य तदादिपदस्य यविषयकबोधे भगवत्सकेतीयप्रकारता भवति तेन तदादि- पदेन तादृशबोधविषयस्यैवः स्वविशिष्टयोधविषयस्यैव बोधसभवात्, एतत्तदादिपदधैशिष्टयं चोक्त- संबन्धेनैतत्तदादिपदोचारणानुकूलबुद्धिविषयतावच्छेदकावच्छिन्नबोधे एवास्ति न तु कालान्तरोग- पुरुपान्तरीयबुद्धिविषयतावच्छेदकावच्छिन्नबोधेपि येन कालान्तरीणपुरुपान्तरीयबुद्धिविषयतावच्छेद कावच्छिन्नस्याप्येतत्तदादिपदवाच्यता स्यादित्यर्थः । उक्ते हेतुमाह-भगवदिति, उक्तभगवत्संकेते तदादिपदं योधप्रकारतया भासते इति भगवत्संकेतीया या तत्तदादिपदव्यक्तिनिष्ठा प्रकारता तादृश. प्रकारतानिरूपितो यस्तथाविधसंसर्गः-उक्तोमयसबन्धस्तदन्त पातिनी या विषयता बुद्धिवि- प्रयतावच्छेदकावच्छिन्नत्वेन रूपेण तस्या एव तत्तदादिपदवाच्यतारूपत्वात् , सा च वाच्यता- रूपा विषयता स्त्रोचारणानुकूलबुद्धिविपयतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतैवेति स्वोचारणानुकूलबुद्धिवि- षयतावच्छेदकावच्छिन्ननिवि भवति न तु कालान्तरीणपुरुपान्तरीयबुद्धिविषयतावच्छेदकावच्छि• ननिष्ठापि येन कालान्तरीणपुरुषान्तरीयबुद्धिविषयतावच्छेदकावच्छिन्नस्यैतत्तदादिश्दवाच्यता स्या- दित्यर्थः । स्वोच्चारणानुकूलबुद्धिप्रकारावच्छिन्नविषयताकत्वस्य सबन्धरवेन वाच्यतारूपविषय- तायाः संबन्धान्तःपातित्वं विज्ञेयम्, सा च विषयता वाच्य वर्तते इति तस्या वाच्यतारूपत्वं ·[विशेषकाडे- (११०) सादर्श:- तद्धर्मावच्छिन्नविषयताशालिगोधे पदाटो तदर्मावरिउन्नविषयतापटितोक्तोभ- यसंबन्धावच्छिन्नाया बोधनिष्ठविशेष्यतानिरूपितसंकेतीयप्रकारताया वाचकता- रूपापाः प्रकारतया संसर्गतया वा ज्ञानस्य हेतुत्वात्, अन्यधर्मावच्छिन्नं बुद्धिस्थी कृत्प प्रयुक्त पदेऽन्यधर्मावच्छिन्नविषयतापटितोभयसंवन्धावच्छिन्नसंकेतीयप्रका- ग्तापा असत्वेन तत्र तवगादिज्ञानस्य भ्रमत्वनियमात् ॥ 'विशेषम् । ससर्गश्च किंचिनिष्टप्रकारतानिरपितो भवतीत्युक्तम्-प्रकारतानिरूपिततयाविषस- सर्गेति । भत इति- यत उक्ततत्तदादिपदनाच्यतारूपा विषयता कालान्तरीणपुरपान्तरीयबुद्धिविप. तापच्छेदकापन्छिने यस्तुतो न भवत्यातस्ततत्तदादिपदमा मतारु पविश्यतावगाहि ज्ञान भ्रम एवेति तादशभ्रम नितत्तदादिपदेन सदनियोध कागतरीणपुरपानरीयत्रुद्धिनिषयताव- च्छेदका उन्नविषयक्योधो न भरतीत्यर्थ । तद्धर्माप उन्नति-तधर्माचा छनविषयताशालियोधे नद्रावछिन्ना या विषयता तादृशबि- पयताकशान्दवीध प्रति तदर्मावच्छिन्नविषयताघटितो य उक्तोभयसनन्यस्तादृशसन्धाप उन्नाया योधनिष्ठविशेष्यतानिरूपितसकेतीयप्रकारनाया पाचकतारूपाया पदाशे तदादिपदे यत् प्रका- रतया या सतर्गतया या ज्ञान तम्य हेतुव स्वीक्रियते. एतत्तदादिपर निष्ठाया पाचकतारूपप्रका- रतापास्तदन्यतदादिपदे चासत्वेन तत्र अयपर्मावच्छिन बुद्धिम्पीकृत्य प्रयुक्त तदादिपदे (तदन्यतदादिपदे ) तदवगाहिज्ञानम्य अयधर्मावच्छिन्नविषयनाघटितोभयसबन्धाग्निसकेती- यप्रकारतातगाहिज्ञानस्य (एतत्तवादिपदनिष्ठप्रकारतावगाहिज्ञानम्य ) भ्रमत्य नियमेन भव- तीति तादृशभ्रमात्मकज्ञानेनैवाऽन्यधर्माचा उन बुद्धिस्यीकृत्य प्रयुक्तेन पदेनाऽन्य धर्मावच्छिा नविषयको वोध समनति न तादृशवाचकतारूपप्रकारताया प्रकारतया ससर्गतया या यथार्थज्ञानेन. तथा च प्रकृतघटादिक बुद्धिस्थीकृत्य प्रयुक्त तत्तदादिपदेन कालान्तरीणपुर- पान्तरीयबुद्धिविषयतापच्छेदकापन्छिनघटादेन यथार्थबोध सभवतीति न तस्यैतत्तदादिपदवा- च्यतापत्तिर्न वा एतत्तदादिपदम्य तद्वाचकतापत्तिरितिसार । यधर्मावच्छि नेतिपादयस्थाने अन्य. तधर्मापरिग्नेतिपाठो युक्त । प्रकारतयेति- 'उक्ता या वो घनिष्टा विशेष्यता, तनिरूपितम- कारतावत् तदादिपदम् ' इत्यत्र तादृशयाचकतारूपप्रकारताया प्रकारतया ज्ञान भवति 'उक्तयो- धनिष्टविशेष्यतानिरूपितप्रकारतासब धैन घटत्वादिधर्मविशिष्टवत् तदादिपदम् ' इत्यत्र च ताह- शप्रकारताया' ससर्गतया ज्ञान जायते इत्युक्तम्-" प्रकारतया ससर्गतया वा " इति । अवशिष्ट च स्वयमेर विवेचनीयम् ।। इति तत्पदम् ॥

·(१११) युष्मदस्मत्रदे. शक्तिवाद। युष्मदस्मत्स्थले पीदृश्येव गतिश्चिन्तनीया । अथ युष्मदस्मत्पदे. - संप्रति युष्मदस्मत्पदयोः शक्तिनिरूपणमारभते- युष्मदस्मदित्यादिना । तत्पदोक्तरीतिम- त्राप्यतिदिशति-ईदृश्येवेति, तथा च युष्मत्पदस्थले 'स्वघटितवाक्यजन्यवोधाश्रयत्येनेच्छोदेश्य- तावच्छेदकत्योपलक्षितधर्मावच्छिन्नविषयकत्वस्वजन्यत्वैतदुभयसंबन्धेन युष्मत्पदविशिष्टो बोधो म- चतु' इत्याकारको युष्मत्पदप्रकारको बोधविशेष्यकश्च भगवत्संकेतः पूर्ववत् स्वीकार्यः, भत्र स्त्र युष्मत्पदं तद्घटितं यदू वाक्यम् 'चैत्र स्वं गच्छ' इतिवाक्यं तन्जन्यो यो वोधस्तदाश्रयत्वेन योचारयितारेच्छा 'मदुक्तवाक्यजन्यवोधाश्रयश्चैत्रो भवतु' इतीन्छा तादृशेच्छोट्ट्यश्चैत्र एव उद्दे- क्यतावच्छेदकं चैत्रत्वं तवृत्ति यदुद्देश्यतावच्छेदकत्वं तदुपलक्षितो धर्मश्चैत्रत्वमेव तदवच्छिन्नो यथैत्रस्तद्विषयकत्वमपि युष्मत्पदजन्यबोधेस्ति त्वंपदेन चैत्रस्यैव प्रतिपादनात् स्वजन्यत्वम् युधमत्पद- जन्यत्वमप्यस्तीत्येतदुभयसंबन्धेन युष्मत्पदविशिष्टो बोधः संकेतविपयोस्ति, अत्र च युष्मत्पदेन चैत्रस्य संवोध्यस्वे उक्तेच्छोदेश्यतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्नश्चैत्र एव भवति तद्विपयकत्व- संबन्धेन युष्मत्पदवैशिष्टयं चैत्रविषयकबोधे एव संभवति न मैत्रादिविषयकबोधे इति. तथा खपद- संनिवेशेन सामान्यतः सबोध्यतावच्छेदकत्वस्यानुगमकत्वाभावाचैत्रस्य यद्यमापदसंबोध्यता त- स्मादू युष्मत्पदाद् मैत्रादेः प्रतीत्यापत्तिर्नास्ति, स्वपदार्थस्य च संबन्धघटकतया न तत्तत्पद- व्यक्तित्वेन युष्मत्पदानां संकेतविपयता येनाऽननुगम: स्यात् किं तु पूर्ववद् युष्मत्पदत्वादिरूपानु- गतानुपूर्वी विशेषेणैवेति न पदव्यक्तिभेदेन शक्तिभेदः । अस्मत्पदस्थले च 'स्वोच्चारयितृतावच्छेदक- खोपलक्षितधर्मावच्छिन्नविषयकत्वस्वजन्यत्वैतदुभयसंबन्धेनास्मत्पदविशिष्टो वोधो भवतु' इत्या- कारकोऽस्मत्पदप्रकारको बोधविशेष्यकश्च भगवत्संकेतः स्वीकार्यः, अत्र 'अहं गच्छामि इति मैत्रे- णोक्ते स्वमस्मत्पदं तदुच्चारयितृतावच्छेदकं मैत्रत्वं तवृत्तिस्त्रोचारयितृतावच्छेदकत्वेनोपलक्षितो धर्मो मैत्रत्वमेव तद्विषयकत्वमप्यत्रास्मत्पदजन्यबोधेस्ति- अहंपदेन मैत्रस्य प्रतिपादनात् स्वजन्यत्वम् अस्मत्पदजन्यत्वमप्यस्तीत्येतदुभयसंबन्धेनाऽस्मत्पदविशिष्टो बोधः सकेतविषयोस्ति, अत्र च मैत्रे उबारयितारे सति स्वोचारयितृतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्नो मैत्र एवेति तद्विषयकत्वसंबन्धेना- स्मस्पदवैशिष्टयं मैत्रविषयकबोधे एव संभवति न तु चैत्रादिविषयकवोधेपीति. तथा स्वपदसंनिवे- शेन सामान्यत उच्चारयितृतावच्छेदकत्वस्थानुगमकरामावाद् मैत्रोचारिताऽस्मत्पदाचैनादेः प्रती- सापत्तिर्नास्ति, स्वपदार्थस्य च संबन्धघटकतया न तत्तत्पदव्यक्तित्वेनाऽस्मत्पदानां संकेतविषय- ता येनाऽननुगमः स्यात् किं तु अस्मत्पदत्वरूपानुगतानुपूर्वी विशेषेणैवेति न पदव्यक्तिभेदेन शक्ति- भेद इत्यर्थः । अवशिष्टं च तत्पदे द्रष्टव्यम् ।

·सादर्श:- [विशेषगाण्डे- तदर्मावच्छिन्नविपयतामालिनीधे पदांश तदर्मावरिउन्नविषयतापटितोक्तोभ- यसंबन्धावच्छिन्नाया बोधनिष्ठविशेष्यतानिरूपितसं फेतीपप्रकारताया वाचकता- रूपायाः प्रकारतया संसर्गतया वा ज्ञानस्य हेतुत्वात्, अन्यधर्मावच्छिन्नं वुद्धिस्थी- कृत्प प्रयुक्त पदेऽन्यधर्मावच्छिन्नविषयतापटितोभपसंवन्धावच्छिन्नसंकेतीयप्रका- ग्ताया असत्वेन तत्र तदवगाहिज्ञानस्य भ्रमत्वनियमात् ॥ विज्ञपम् । सर्माध किंचिनिष्टप्रकारतानिरूपितो मातीत्युक्तम्-प्रकारतानिरूपिततथाविधस- सौति । अत इति- यत उत्तेतत्तदादिपदनाच्यतारूपा विषयता कालान्तर्गगपुरपान्तरीयबुद्धिपिए- तापण्डेदकावन्छिने वस्तुतो न भवत्यनस्ततत्तदादिपदया यताल्पविषयतावगाहि ज्ञान भ्रम एपेति तादृशमम प्रिनतत्तदादिपदेन तदनियो र कालान्तरीगपुरपातरीय द्धिविपयनाव- च्छेदया िउन्नविषयकयोधो न भवतीत्यर्थ । तद्धर्मावरिउन्नति-सद्धर्माछिन्नविषयताशालियोधनद्धर्माछिन्ना या विषयता तादृशरि- पयताकशान्दयोध प्रति तदर्माचच्छिन्नविषयताघटितो य उक्तोभयसन यस्तादृशसवमापटिनाया बोधनिष्टविशेष्यतानिरपितसफेतीपप्रकारताया पाचकनारूपाया पटाशे तदादिपदे यत् प्रका- रतया या ससर्गतया पा ज्ञान तम्य हेतुत्व स्वीक्रियते. एतत्तदादिप-निष्ठाया वाचकनारूपप्रका- रतायाम्तदन्यतदादिपदे चासत्येन तत्र=मयपपिच्छिन्न बुद्धिम्यीकृत्य प्रयुक्ते तदादिपदे ( तदन्यतदादिपदे ) तदयगाहिज्ञानम्य-अयधर्मावा उन्नविषयतापटितोमयसबन्धाग्निसंकेती- यप्रकारतापगाहिज्ञानस्य (एतत्तदादिपदनिष्ठप्रफारतावगाहिज्ञानम्य ) अमत्य नियमेन भव- तीति तादृशम्नमात्मकज्ञानेनगाऽयनारी उन्न बुद्धिस्थीकृत्य प्रयुक्तेन पदेनाs य परिच्छिा नविषयको बोध समति न तु तादृशयाचकनारूपप्रकारताया प्रकारतया सतर्गतया या यथार्थज्ञानेन. तया च प्रकृतवटादिक बुद्धिस्वीकृत्य प्रयुक्तेनैतत्तदादिपदेन कालान्तरीणपुर- पान्तरीयबुद्धिविषयतानच्छेदकावच्छिन्नघगर्न यथार्थबोध समस्तीति न तस्यैतत्तदादिपदवा- च्यतापत्तिर्न वा एतत्तदादिपदम्य तद्राचकतापत्तिरितिसार । म य पर्मानच्छि नेतिपाठद्वयस्थाने अन्य- तद्धर्मावच्छिन्नेतिपाठो युक्त । प्रकारतयेति-- 'उक्ता या वोधनिष्टा विशेष्यता, तनिरूपितम्- कारतावत् तदादिपदम् ' इत्यत्र ताशवाचकतारूपप्रकारताया प्रकारतया ज्ञान भवति 'उक्तबो- धनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतासबधेन घटत्यादिधर्मविशिष्टवत् तदादिपदम् ' इत्यत्र च ताद- शप्रकारताया ससर्गतया ज्ञान जायते इत्युक्तम् प्रकारतया ससर्गतया वा” इति । अवशिष्ट च स्वयमेर विवेचनीयम् ।। ॥ इति तत्पदम् ।।

·(१११) युष्मदस्मत्रदे.] शक्तिवादः। युष्मदस्मत्स्थलेऽपीदृश्येव गतिश्चिन्तनीया । अथ युष्मदस्मत्पदे. - संप्रति युष्मदस्मत्पदयोः शक्तिनिरूपणमारमते- युष्मदस्मदित्यादिना । तत्पदोक्तरी तिम- त्राप्यतिदिशति- ईदृश्येवेति, तथा च युष्मत्पदस्थले 'स्वघटितवाक्यजन्यबोवाश्रयत्वेनेच्छोद्देश्य- सायच्छेदकत्योपलक्षितधर्मावन्छिन्नविषयकत्वस्वजन्यत्यैतदुभयसंबन्धेन युष्मत्पदविशिष्टो बोधो भ- चतु' इत्याकारको युष्मत्पदप्रकारको बोधविशेष्यकश्च भगवत्संकेत: पूर्ववत् स्वीकार्यः, भत्र स्वं युष्मत्पद तद्घटितं यदू वाक्यम् 'चत्र त्वं गन्छ' इतिवाक्यं तजन्यो यो वोधस्तदाश्रयत्वेन योचारयितुरिच्छा 'मदुक्तवाक्यजन्यवोधाश्रयश्चैत्रो भवतु' इतीन्छा तादृशेच्छोदेश्यश्चैत्र एव उदे- श्यतावच्छेदकं चैत्रत्वं तवृत्ति यदुद्देश्यतापरछेदकत्वं तदुपलक्षितो धर्मश्चैत्रत्वमेन तदवच्छिन्नो यश्चैत्रस्तद्विषयकत्वमपि युष्मत्पदजन्यवोधेस्तित्वंपदेन चैत्रस्यैव प्रतिपादनात् स्वजन्यत्वम्-युष्मत्पद- जन्यायमप्यस्तीस्येतदुभयसंबन्धेन युष्मत्पदविशिष्टो बोधः संकेतविपयोस्ति, अत्र च युष्मत्पदेन चैत्रस्य संबोध्यस्खे उक्तेच्छोद्देश्यतावच्छेदकलोपलक्षितधर्मावच्छिन्नश्चैत्र एव भवति तद्विषयकत्व- संबन्धेन युष्मत्पदवैशिष्ट्यं चैत्रविषयकबोधे एव संभवति न मैत्रादिविषयकबोधे इति.तथा स्वपद- सनिवेशेन सामान्यतः सबोध्यतावच्छेदकत्वस्यानुगमकवाभावाचैत्रस्य यद्यष्मत्पदसंबोध्यता त- स्माद् युष्मत्पदाद् मैत्रादः प्रतीत्यापत्तिर्नास्ति, स्वपदार्थस्य च संबन्धघटकतया न तत्तत्पद- व्यक्तित्वेन युष्मत्पदानां सकेतविपयता येनाऽननुगमः स्यात् किं तु पूर्ववद् युष्मत्पदत्वादिरूपानु- गतानुपूर्वी विशेषेणैवेति न पदव्यक्तिभेदेन शक्तिभेदः । अस्मत्पदस्थले च 'स्त्रोचारयितृतावच्छेदक- त्वोपलक्षितधर्मानच्छिन्नविषयकत्वस्वजन्यत्वैतदुभयसंबन्धनास्मत्पदविशिष्टो बोधो भवतु' इत्या- कारकोऽस्मत्पदप्रकारको वोधविशेष्यकश्च भगवत्संकेतः स्वीकार्यः, अन 'अहं गच्छामि' इति मैत्रे- णोक्त स्वमस्मत्पदं तदुचारयितृतावच्छेदक मैत्रत्वं तद्वत्तिस्वोच्चारयितृतावच्छेदकत्येनोपलक्षितो धर्मों मैत्रायमेव तद्विपयकत्वमप्यत्रास्मत्पदजन्यबोधेस्ति- अहंपदेन मैत्रस्य प्रतिपादनात् स्वजन्यत्वम् अस्मत्पदजन्यत्वमप्यस्तीत्येतदुभयसंबन्धेनाऽस्मत्पदविशिष्टो बोधः सकेतविषयोस्ति, पत्र च मेत्रे उच्चारयितारै सति स्वोच्चारयितृतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्नोमैत्र एवेति तद्विषयकलसंबन्धेना- स्मत्पदवैशिष्टयं मैत्रविषयकबोधे एव संभवति न तु चैत्रादिविपयकवोधेपीति. तथा स्वपदसंनिवे- शेन सामान्यत उच्चारयितृतावच्छेदकत्वस्यानुगमकरवाभावाद् मैत्रोच्चारिताऽस्मरपदाचैत्रादेः प्रती- त्यापत्तिर्नास्ति, स्वपदार्थस्य च संबन्धघटकतया न तत्तत्पदव्यक्तित्वेनाऽस्मत्पदानां संकेतविषय- ता येनाऽननुगम: स्यात् किं तु अस्मत्पदत्वरूपानुगतानुपूर्वी विशेषेणैवेति न पदव्यक्तिमेदेनशक्ति- - भेद इत्यर्थः । अपशिष्टं च तत्पदे द्रष्टव्यम् ।

·सादर्श:-- [ विशेषकान्दे अय स्वसम्बोध्ये युष्मदः स्वोच्चारयितरि चारमदः शक्ती "देव्युवाच-मया त्वयि हते चैव गर्जिष्यन्त्याशु देववाः" इत्यादिऋष्यादिवास्याद् देवीकक- महिपासुरकर्मकपातादिवोधानुपपत्तिः- तत्र देव्युच्चरितत्वस्य महिषासुरसंबो- ध्यत्वस्य चाभावात्, ऋष्यादिकर्टकसुरथकर्मकवातादिवोधस्य च योग्यता- भ्रमादापत्तिश्च-ऋष्यादेस्तादृशवाक्यप्रयोत्तृत्वात् सुरथादेश्च तत्सम्बोध्यत्वा- दितिचेत् ?, न-तत्र तादृशानुपूर्वीप्रकारेण सामान्यप्रत्यासत्या देव्यादिवाक्यस्यापि ज्ञा- नाद् देवीमहिषासुरयोस्तादृशवाक्यप्रयोक्तृत्वसंवोध्यत्वप्रतिसधानादेवाऽस्माष्म- या देशमहिषासुरादिप्रतीत्युपपतिः । यदि च तत्र वनुवादकवाक्पयोर्वि- भिन्नवाऽऽनुपूर्वा तदाऽनुवादकवाक्ये तद्रव्यक्तित्वादिना विशेपदर्शनेप्याऽनुपूर्वी प्रकारेण देव्युचरितत्वभ्रमादेव श्रोतुदेव्यादिप्रतीतिस्वीकारेणानुपपत्यभावात् । उत्तरीया स्वसबोध्ये युष्मसदस्य स्वोचारयितार चारमपदस्य शक्तिरिति प्राप्त तत्र शङ्कते- अथेति । "मया त्वयि इतिसप्तशतीवाक्यम् । "मया वयि" इतिवाक्य सुरथनामक राजान प्रति ऋषिणा श्राव्यते न तु देव्या महिषासुरं प्रति येनास्म पदेन देव्या युप्मत्पदेन च महिपासु- रस्य वोधे जाते देवीफर्तकमहिषासुरकर्मकघासस्य बोर स्यात् । उक्त हेतुमाह- तत्रेति । - प्यादिफर्तृकसुरथकर्मकघातस्य च यद्यपि यथार्थयोग्यताज्ञान न सभवति तथापि योग्यताभमस्तु 'समवत्येवति तादृशयोग्यताप्रमादेवीचारकर्पिकर्तृकमबोध्यसुरथकर्मघातस्य बोधापत्तिरस्येव यर्थ । उक्त हेतुमाह-ऋष्यादारति । स्पष्टमेव सर्वम् । परिहरति-नेति, तत्र-ऋपिणा मुरथ प्रयुक्तवाक्पश्रावणस्थले । यथा सामा यसत्यासत्या घटत्वप्रकारेण सकलघटाना स्मरण भवति तथा प्रकृते सामा यमत्यासत्त्या तादृशानुपूर्वीप्रकारेण= "मया त्वयि" इत्यादिवाक्यानुपूर्तीरूपेण देवीयाक्यस्यापि स्मरण सभवतीति ज्ञानात्-तादृश- स्मरणाद् देव्यास्तादृशवाक्यप्रयोक्त त्रस्मरण महिषासुरस्य च तादृशाक्यसोध्यत्वस्मरण जायते तेन च देवीकर्तृकमहिषासुरकर्मकघातस्य योधानुपपत्तिास्तीत्यर्थः । प्रयोक्तुरस्म पदार्थस्यात सबोध्यस्य च युग्मपदार्थत्याद् देव्या तादृशवाक्यप्रयोक्तृत्वम्मरणाद महिपासुरस्य च ताशिवा- मयसबोध्यत्वस्मरणादस्मयुष्मयामत्र देवीमहिषासुरयो प्रतातिर्जायते इत्यभिप्राय । ननु यना- शुवाद्यानुवादवाश्ययोरानुपूर्वी समाना स्पाचनोक्तरीया सामा यप्रयासत्या तादृशानुपूर्वीप्रकारेणा- जवायवाक्यस्मरणसमवेपि यत्रानुगवानुवादवाक्ययोरानुपूर्वी विमिनरूपा स्पात्र कथमुक्तरीत्या ऽनुवाद्यवाक्यस्मरण स्यादित्याशङ्कयाह- यदीति, यद वाक्यमृपिणोक्त तद् देव्या नोक्तमित्याका• के तद्वाक्यव्यक्ति येन रूपेण विशेषदर्शनेपि-देव्युच्चरितत्वाभावज्ञानपि सादृशानुपूर्वीप्रकारेण दैव्युचारत वभमस्तु सभायेति ताशममादेवान श्रोतुरस्मत्पदेन देव्या युष्मत्पदेन च महिपा- सुरस्य प्रतीति समरतीत्यर्थ । ननु यदि यया "मया त्वयि" इयेस्मृषिगा वाक्यमुक्त तया ·अस्मत्पदम् ] शक्तिवाद। - यत्र च तादृशानुपूर्वीविशेषावच्छेदेनापि विशेषदर्शनं तत्र नेष्यते एव तत्प्रतीतिः। एवम्-अन्यदीयस्वार्थतात्पर्यकोच्चारणानधीनोच्चारणरूपं स्वतन्त्रोच्चारणमस्म- पदप्रवृत्तिनिमित्तानुगमकम् , उक्तस्थले ऋष्याधुच्चारणं च न तथा-तस्यार्थ- प्रतिपादनद्वारा देव्युच्चारणाधीनत्वादिति नाऽस्मच्छब्दाद् ऋष्यादिवोधः । स्वातन्त्र्येण 'अहं गच्छामि ' इत्युच्चारणस्पापि को गच्छति' इत्यादिप्रश्नवा- क्पशक्तिग्राहकवाक्योचारणाधीनतया स्वार्थपरत्वमुच्चारणविशेषणम् । प्रश्नवाक्य- देव्या नोक्त कि त्य याकारकमेवोक्तमित्येव तादृशानुपूर्वीविशेपाव छेदेनापि विशेषदर्शनम् देव्यु- चरितत्वाभावनिश्चय स्पात्तदा तूक्तश्रमोपि न समवताति तत्र वा गतिरित्याशङ्कयाह- यत्र चेति, उक्तश्रमाभावेऽम्मयुष्मद्भ्या देवीमहिषासुरयो प्रतातिर्नेष्यत्त एवेत्यर्थ । यदि चैत्यत्रानुवाद्यानुवा- दवाक्ययोविभिन्नानुपूर्वीकत्वेन तद्वाक्यव्यक्तित्वेनोक्तविशेषदर्शनेपि तादृशानुपूर्वीमकारकदेव्युच्च- स्तित्वममादेव श्रोतुर्देष्यादिप्रतीतिर्भवती यभिप्राय । यत्र चेतिपूर्वपक्षस्तूक्तश्रमस्याऽभावपक्षे विज्ञेय इत्युक्तपूर्वपक्षयोविशेप । ननूक्तरीत्या " मया यि " इत्यन देव्यादिप्रतीत्यनुपपत्तिवारणे कृतेप्यस्मदादिपदेन अध्यादिबोध स्यादेवेत्याशङ्कयाह- एवमिति, अयदीयम्=तकर्तृक स्वार्थतात्पर्यकम् स्यात्म- तात्पर्य यदऽस्मपदोचारणं तादृशोचारणानधीन यदुच्चारण तदेव सतत्रोचारण ताश स्वतन्त्रोचारण चाऽस्म पदप्रवृत्तिनिमित्ताना चैत्र वदेवीलादीना सामानाधिररण्येनानुगमक बोध्यम्- यत्रैव चैत्रादौ चैत्रत्वादिक वर्तते तत्रैन समायेनास्मत्पदोचारणमपि प्रियारूप वर्तते एवेत्यनुगमकम् , तथा च तादृशस्वतन्त्रास्मत्पदोच्चारणकर्तुरेवास्मत्पदार्थत्व प्राप्तम् , उक्तस्थले मया पयि " इत्यत्र ऋष्यायुच्चारण च न तथा उक्त-वतनोचारणरूपम्- प्रथम देल्पा पयोक्त तथैव ऋषिणाप्युच्यते इति ऋष्युच्चारण देवान तृमस्या मतापर्यकोच्चारणाधीनमे- वेति तस्य-अन्यायुचारणस्यार्थप्रतिपादनद्वारा देव्युक्तार्थप्रतिपादनवाग दव्युच्चारणाधीनत्वादिति नानास्मत्पदाद् ऋष्यादिबोधापत्ति , देव्युच्चारण चान्यदीयोचारणानधीनत्वात् स्वतन्त्रोचारण- मेवेति देव्या अस्मत्पदात् प्रतीतियुक्तवेत्यर्थः । नन्धऽन्यदीयोचारणानधीनोचारण स्वतन्त्रोचार- णमित्येवोध्यता स्वार्थतात्पर्यकेतिपद किमर्थं प्रक्षिप्तमित्याशङ्कयाह- स्वातन्त्र्यणेति, यदि स्वार्थ- तात्पर्यकेति नोक्त स्यात् किं तु 'अन्यदीयोच्चारणानधीनोचारण सतन्त्रोचारणम् । इत्येवोक्त स्यात्तदा प्रयोजकद्धन ' को गच्छति' इतिप्रश्नवाक्योचारणे कृते एव प्रयोज्य 'अह गच्छामि' इति वदति तथा ' अस्मत्पदम्य स्वात्मनि उच्चारयितरि या शक्ति । इत्यादिशक्तिग्राहकवाक्यो- चारणे कृते एवास्मत्पदशक्तिं गृहीत्वा प्रयोज्य ' अह गछामि' इतिवदतीति प्रश्नादिवाक्योचा. रणाधीनत्वात् 'अह गच्छामि' इतिस्वतन्त्रोच्चारणस्यापि स्वतत्रोच्चारणत्व न स्याद् इष्ट च स्वतन्त्रो. चारणत्वमिति तदर्थ स्वार्थतात्पर्यवेत्युक्त तया च ' अइ गच्छामि । इयुच्चारणस्यान्यदीयप्रश्ना. दिवायोचारणाधीनत्वेप्यऽयदीयस्वार्थतापर्यकांचारणाधीनत्व तु नास्तीति स्वतत्रोच्चारणत्वमुप- ८ ·- व्यत्तिरेक- . सादर्श:- [विशेषकाण्डे- स्य च 'अहं गच्छामि ' इत्यादिप्रकृतवाक्यतात्पर्य विषयपरत्वाभावात् तदुचा- रणे विशिष्टव्यतिरेका सुघटः। आनुपूर्वीसजातीयं यद् वाक्यान्तरं तदुच्चारणानधीनत्वं च निवेशयितुम- शक्यम्- शब्दानुकरणस्थले एव समानानुपूर्वीफोच्चारणापेक्षानियमात्. वाक्या- नुवादस्थले समानार्थकवाक्यमात्रोचारणापेक्षणात् तन स्वात-व्यापते. दुर्वारत्वात् । वस्तुतस्तु वाक्यान्तरस्यक्रियाकर्मदापन्नस्वघटितवाक्यार्यपत्पायनेच्छानर्धानं स्वोच्चारणमेव स्वतन्त्रोचारणम् , अनुगदस्थले च ' इत्युवाच ' इतिवास्यान्त- पद्यते इत्यर्थ । स्वयमस्याह- प्रश्नवाक्यस्येति, 'को गच्छति' इत्यादिप्रस्नादिवास्यरस प्रत यत् 'अह गामि ' इतिवाक्य तस्य यद् वक्तु न्वा ननि तात्पर्य तादृशम्बामतापर्य- विषयपरत्याभागात् तदुच्चारणे= 'मह गच्छामि । इतिगक्योचारणेऽ पदीयोचारणाधीनो- चारणत्यसत्त्वैपि रिशिष्टस्य-अयझीयम्वार्थता पर्यकोचारणाधीनोधारण रम्य अभाव सुघट एवनि 'अह गच्छामि' इत्युचारणस्योत्तस्वतन्त्रोचारणत्व प्राप्त तेन चावाहपदान वतु प्रतीतिरुपपद्यते इत्पर्य । अत्र स्वतन्त्रोचारिताम्मरदम्य म्वनन्त्रोचारणकर्तृत्योपलक्षितधर्माः वच्छिन्ने शक्तिरितिसिद्धम् । नन्याऽऽनुपूर्वीसनातीपम्-अनुवादकवाक्पानुपूर्णसजातीयम् अनुयाय वापसमा कि यद् वाक्यान्तर पत्तृगक्य तदुचारणानधीनमुचारण स्वतन्त्रोचारणमित्येयोच्यताम्. एवार मया वयि " इत्यादिऋष्यादिनाक्यानुपूर्वीसजातीय यद् मया स्पयि" rपादिदेवी- वाक्य तदुधारणाधीनमेव ऋष्यायुधारणमस्ती याम्मरपदेन पाष्पादियोधापति स्ति, देन्युचारण चानुपूर्वीसजातीयवाक्या तरोचारणानधीनत्वात् स्वतन्त्रोचारणीयम्म पदादन देच्या प्रतीति. रुपपद्यते चेयाशङ्कयाह- आनुभूति, विविध खलनुवादो मति- यास्यानुवादो पापा. नुवादश्च शम्दानुकरणस्थले वाक्यानुगदस्थडे एवं समानानुरुकवाक्योचारणापेशा नियमेन भवतीति तमानेन परिष्कारेण दोपामावपि पाक्यार्थानुवादम्यते तु समानानुकोधारणापेक्षा- नियमो नास्ति कि तु समानार्थर राक्यमानोधारणापेशानिपम एपेति समानुपादपवास्योचार पस्याऽऽनुपूर्वीसजातीययाक्या तरोधारणानधीन वात् स्वतन्त्रोचारणत्व स्पादेय न च पास्या- र्थानुपादस्यले प्यनुवादकोचारणम्य सनत्रौधारण मिश्मऽययानुवादव वाक्यघटकाम्मपदेना- नुवादकदेव बोध स्यात् न चतदिष्ट सन यतृबोधययेवादिति नाय परिम्पार सङ्गत इत्यर्थ । वक्ष्यमागदोपपेन फरपान्तरमाह- यनाम्निति, बाक्चान्तरम्पा या दिया तातिसारम- तापनो य घाटितम्य-भस्म पदयटितन्य वारम्वार्थम्नादशार्थप्रयापनम्प वेग ताशेजा- .

·r १ , मया मया यि ॥ अस्मत्पदम्.] शक्तिवादः। (११५) रस्थोक्तिक्रियाकर्मतया तदर्थघटितवाक्यार्थ प्रतिपादयितुमेवाऽनुवादकोऽस्मद्- घटितं शक्यं प्रयुक्ते इति न स्वातंत्र्यम् । 'मां पश्य ' इत्यादौ प्रकृतवाक्य- स्थज्ञानरूपक्रियाकर्मतया स्व प्रतिपादयितुमेवाऽस्मदः प्रयोगात् तदुच्चारणस्य स्वातन्त्र्यनिहाय वाक्यान्तरेत । एतेन यत्र चैत्रेणान्यदीयात् 'चैत्रः सुन्दरः' इतिवाक्यादेव वाक्यार्थ प्रतीत्य 'अहं सुन्दरः' इतिमयुज्यते तत्र स्वसमानार्थकवाक्योच्चारणसापेक्षत्येपि, न स्वातंत्र्यक्षतिः, न वा खपाण्डित्याभिमानिमोनिपुरुपज्ञानपरस्प " अपम् ' अहं पण्डितः' इति जानाति " इत्यऽन्यदीयोच्चारणस्य स्वातन्त्र्यापत्तिः । नपीन यम्मोचारण तदेय स्वतन्त्रोचारण विज्ञेयम्, अनुवादस्थले च ' इत्युवाच ' इतिवा- क्यान्तरम्था योक्तिक्रिया तत्कर्मतयैव तदर्थवटितवाक्यार्थम् अम्मापदपटिनाक्यस्यार्थ प्रतिपादयितुमनुवादकोऽम्मत्पद्घटितवाक्य प्रयुङ्क्ते इत्यनुवादकोच्चारण वाक्यान्तरस्थति- याकर्मतापनस्वघटितवाक्यार्थप्रत्यायनेन्छाधीनत्वान्न स्वतन्त्रोच्चारण भाति येन . स्वयि " इत्यत्रास्मत्पदेन अध्यादेरनुनादकस्य बोधः स्यात्, देव्युच्चारण च वाक्या-' न्तरम्यक्रियाकर्मतापन्नस्नघटितवाक्यार्थप्रत्यायनेच्छानवीनत्वात् स्वतन्त्रोच्चारणमेवेति " इत्यास्मापदेन देव्या प्रतीतिरुपपद्यते चेत्यर्थः । " देव्युवाच " इतिवाक्यस्थोक्र्तिकित यायाम् " मया त्वयि " इत्यादिवाक्यस्य योर्थस्तस्यैर कर्मत्यमस्तीतिम्रष्टमेव । ननन वाक्यान्तर- स्थेति किमर्थमुक्तमित्याशङ्कय वाक्यान्तरस्थेतिपदस्य सार्थक्यमाह- मामिति, यदि वाक्यान्तर- स्थेति नोक्त म्यात्तदा 'मा पश्य ' इत्यत्रेतद्वाक्यम्था या पश्येतिपदप्रतिपाद्या ज्ञानरूपा क्रिया तकर्मतयैव म्बारमान प्रतिपादयितु मामित्यस्म पद प्रयुक्तमस्तीति —मा पश्य । इत्युच्चारणस्यापि सत-त्रोच्चारण न स्याद् इष्ट च स्वतन्त्रोचारणत्वमिति तनिहाय वाक्यान्तरस्थेत्युक्तं तथा चास्मत्पदघटितैतद्वाक्यार्थस्यैतद्वाक्यपटकक्रियाकर्मवेपि वाक्यान्तरस्थक्रियाकर्मस्वाभावात् — मां पश्य ' इतिवाक्योचारणम्य न स्वातन्त्र्यक्षतिरित्यर्थः । एतापरिष्कारस्योपयोगान्तरमाह-एतेनेति। वाक्यार्थम्ससौन्दर्यम् । स्वसमानेति-सम्= अहं सुन्दर ' इतियाक्य तत्समानार्थकवाक्यम् ' चैत्र सुन्दरः ' इतिवाक्यं तस्य यदन्यद्रीयकर्तृक, मुचारण तत्सापेक्षरपि ' अह सुन्दर ' इत्युचारणस्य स्वातन्त्र्यक्षति स्ति- वाक्या-तरस्थक्रिया- कर्मतया 'अह सुन्दर ' इतिवाक्यार्थस्य प्रत्यायनेन्छाभारादित्यर्थः । भन्न चैत्रोऽन्यो वा सौन्दर्यज्ञानरहितो वा विज्ञेयः । न वेति-सपाण्डित्याभिमानी यो मौनी पुरयस्तरय यत् स्वयाण्डित्यविषयक ज्ञान तत्प्रतिपादनपरम् " अयम् अह पण्डितः । इति जानति" इत्यन्यदीयवाक्य तदुच्चारणस्य सातन्त्र्यापत्तिरपि नास्ति- अत्र ' इति जानाति' इति यद्वा- क्यान्तर तदस्था या जानातिपदप्रतिपाद्या ज्ञानरूपा क्रिया तमतयैव 'मह पण्डितः। इनि वाक्यार्थ प्रतिपादयितु वक्तोक्तवाक्यमुच्चारयतीति न तदुचारणस्य स्वातन्त्र्यापत्तिस्तेन चामाहंपदेन न वक्तः प्रतातिर्जायते किं तु स्वपाण्डित्याभिमानिमोनिपुरुपत्यैवेत्यर्थः, एतद्वाक्य चान्यद्रीयो- . - ' ·(११६) सादर्श:- भवरीत्याऽव्यवहितोक्तस्थलंऽहंपदेनोच्चारयितृपुरुपविषयकप्रतीतिवारणेप्यऽ. भिमानिनस्तेन प्रत्ययो दुरुपपाद एव-तस्योचारणाभावेनाऽस्मत्पदावाच्यत्वादि- तिचे ?, सत्यम्- स्वतन्त्रोचारयितुः सर्वग्रास्मदर्थत्वे स्यादेवेयमनुपपत्तिः. तदेव न- स्वतन्त्रोच्चारितास्मत्पदस्पैव तदायकत्वात् । निरुक्तस्वतन्त्रो- धारणरहितस्य चास्मदः स्वघटितपाक्यार्यकर्मकवाक्यान्तरस्थक्रियाकर्तव शक्तिः, एवं च "मया त्वयि हते त्रैव " इत्यादी तादृशक्रिया ," देव्युवाय " इतिवाक्यान्तरस्योक्तिक्रियैव तत्कर्तृत्वं देव्या इति पूर्वोक्तभ्रमं विनैव तत्मती- तिरुपपादयितुं शक्यते। , मन्यदीय -- धारितमेर नोक्तम्बपाश्रित्यामिमा युचारितमितिसूचनाय मौनी युक्तम् । " अन्यदीयस्वार्थतात्य- यकोचारणानधीनोचारण स्वतन्त्रोचारणम् " इयुक्तपरिकारपक्षेत्वा चतुरच्चारणमन्य स्वार्यतात्पर्यकोचारणानधीन तात् स्वतन्त्रोचारण स्यात् तेन चावाहपदेन वक्तुरेव प्रतीतिरापयेत स्वपाण्डित्याभिमानिपुरुषम्य चेष्टा प्रीतिर्न स्यादिति टोपोऽनुसधेयः । न-व्यवहितोत्तम्यले=" अयम् " अह पण्डित ।। इति जानाति " इत्यौपरीत्या वक्तु- स्चारणम्य स्वातन्त्र्यनिरासेनाऽपदेनोचारयितपुरपविषयकप्रांतिवारणे कृतेपि स्वपाण्डित्यामिमा- निनस्तेन अहपदेन प्रत्यय =प्रतीतिर्दुरुपपादैव-यतो वाक्यान्तरस्थक्रियैत्यायुक्तपरिष्कारेणाप्यु- तस्यतन्त्रोच्चारणकर्तुरेवास्मापदार्थत्व प्रतिपादिनमा चेतद्वाक्योचारण न रखपाण्डित्याभिमानिपुर- पकर्तृकमित्याशङ्कते- अर्थति । तस्प-स्वपाण्डित्याभिमानिपुरपस्य षष्ठयर्थ कर्तृवं तया च खपाण्डित्यानिमानिपुरुषकर्तृकोचारणामानेत्यर्थ । उक्तानुपपत्ति स्वीकुर्वनाह-- सत्यमिति, यदि सर्वत्र स्वतन्त्रोच्चारयितुरेवाऽस्मरपदार्थत्व स्पाचदेयम् उक्तम्थेऽहपदेन स्वपाण्डिरगामिमानि- पुरुषविषयकप्रतीत्यनुपपत्ति म्यादेव तदेव-स्वतन्त्रोच्चारयितुरेवास्मदर्थत्वमिति नियमो नास्येव स्वतन्त्रोचारितस्य-उत्तस्वतन्त्रोच्चारणविषयस्यैवास्म पदम्य सदाचकत्वम् स्वतन्त्रोचारयित्वा- चकत्व स्वीक्रियते न त्वऽस्मत्पदमात्रस्य तथा च निरक्तस्त्रत नोचारणरहितस्य-निरक्तस्वतन्त्रो- चारणाविषयस्य त्वऽस्मद - अस्मत्पदस्य स्वघटितम् अस्म पदघटित यद्वाक्य तस्य योर्थस्ताद- शार्थकर्मिका या वाक्यान्तरस्या क्रिया तस्कर्तर्येव शक्ति स्वीक्रियते, अत्र च 'मह पण्डित इतिवाक्यार्थकर्मिका या पाक्यान्तरस्या जानातिपदप्रतिपाद्या ज्ञानरूपा किया तकर्ता स्वपाण्डित्यामिमानिपुरष एवेति तस्याऽत्रत्यास्मरपदेन प्राति सूपपादेवेत्यर्थ । निरुक्त स्वतन्त्रो- भारणाविषयस्याऽस्मत्पदस्योक्तार्तरि शक्तिस्वीकारस्य फ्ला तरमाह- एव चेति, " मया त्वयिा' इत्यादि वाक्यस्य ऋषियर्तृ कमुच्चारण तन्त्रोच्चारण नास्येति ताशार्पककोचारणकाटेप्यन तादशक्रिया स्वघटितवाक्यार्थकमिका त्रिया “देव्युवाच " इतिवाक्यान्तरस्थोक्तित्रिया तत्क- त्व देव्या एवेति पूतान विनैव तमतीति:न्देश्याः प्रतीतिरस्मत्पदनोपपादयितु शक्यते इत्यर्थ । यतः , Time ·अस्मत्पदम् . ] शक्तिवादः। स्वघटितवाक्यार्थकमकवाक्यान्तरस्थक्रियात्वं च ताशार्थकर्मकत्वेन वाक्या- तरप्रतिपाद्यत्वं सेन 'अहं पण्डित इतिविद्वांसं पश्य' इत्यादौ दर्शनादिक्रियाया अस्मच्छन्दघटितवाक्पार्थविपयकत्वसम्भवेपि तेन रूपेण समभिव्याहृतवाक्या- न्तराऽप्रतिपाद्यतया न तक्रियाक रस्मच्छन्दतः प्रतीतिः । अथ इतिपघटितवाक्यान्तरात् क्रियाप्रतिपत्तावेव तत्कर्तुवक्यिान्तरपति- पाद्यक्रियाकर्तृत्वं सुग्रहं तद्ग्रह एव च तद्घटितानुगमकरूपेणाऽस्मच्छन्द- शक्तिबहेस्मच्छब्दघाटितवाक्यार्थप्रतीतो तस्येतिपदादुपस्थित्या वाक्यान्तरक्रिया- प्रतिपत्तिरित्यज्न्योन्याश्रय इतिचेत् ?, 'अहं पण्डित इतिविद्वांसं पश्य' इत्यत्र पश्येतिदर्शनक्रियाकर्तुरहंपदयाच्यत्वं स्यादितिभ- पेन स्वघटितवाक्यार्थकर्मकवाक्यान्तरस्थक्रिया परिष्करोति- स्वयटितेति, ताशार्थकर्मकत्वेन= स्वघटितवाक्यार्थकर्मकत्वेन रूपेण चाक्यान्तरप्रतिपाद्या या किया सैवोक्तस्थले स्वघटित- वाक्यार्थकर्मकवाक्यान्तरस्थक्रिया विज्ञेया तथा च 'अहं पण्डित इतिविद्वांस पश्य' इत्यत्र पश्येतिदर्शनक्रियायाः 'अहं पण्डित इतिविद्वांसम्' इत्याकारकास्मन्छन्दघटितवाक्यार्थविषयक- स्वसंभपि तेन अस्मन्छन्दघटितवाक्यार्थकर्मकत्वेन रूपेण सममिव्याहृतवाक्यान्तरप्रतिपाद्यत्वं नास्तीति तरिक्रयाकर्तु:व्यं प्रत्युक्तवाक्यमुच्यते तस्य पश्येतिदर्शनक्रियाकर्तुत्राहंपदेन प्रती- त्यापत्ति स्ति, उक्तक्रियाया एतत्परिष्काराभावे तु पश्येतिदर्शनक्रियापि स्वघटितवाक्यार्थक- मकवाक्यान्तरस्यक्रियैवेति दर्शनक्रियाकर्तुरम्यवाहंपदेन प्रतीतिः स्यादेव न चैतदिष्टमित्यर्थः । प्रतिपाद्यत्वं चात्र वक्तुः प्रतिपादनेच्छाविषयत्वमेव इच्छा च वक्तुरधीनेत्यत्र 'इतिविद्वांसम्' इत्या- कारकविटि क्रियायामेवास्मत्पदघटितवाक्यार्थकर्मकरवेन प्रतिपाद्यत्वमस्तीत्यहपदेनात्र तादृशविदिकि- याकर्तुरेव पण्डितमन्यस्य प्रतीतिर्जायते । ननु "निरुक्तस्वतन्त्रोच्चारणरहितस्य चास्मदः संघटितवाक्यार्थकर्मकयास्यान्तरस्थक्रियाकर्त. येव शक्तिः' इत्यत्र विशिष्टयुद्धौ विशेषणज्ञानस्य कारणत्वाद् इतिपदघटितात् 'इत्युवाच- 'इतिजानाति' इत्यादि वाक्यान्तरात् कर्तृविशेषणीभूतायाः क्रियायाः प्रतिपत्ती सत्यामेव तत्क. तुरितिपदघटितवाक्यान्तरप्रतिपाद्यक्रियाकर्तृत्व प्रहीतु शक्यते तद्ग्रहे वाक्यान्तरप्रतिपा- द्यक्रियाकर्तृत्वप्रहे जाते एव च तद्घटितानुगमकरूपेणचाक्यान्तरप्रतिपाद्यक्रियाकर्तृत्वोपल- क्षितधर्मावच्छिन्नत्वेनानुगमकरूपेणाऽस्मस्पदशक्तिग्रहो जायते तेन च शक्तिप्रहेणास्मत्पदघटित- ' वाक्यास्यार्थप्रतीतिर्जायते सादृशास्मत्पदघटितवाक्यार्थप्रतीतो जातायां च तस्य अस्मस्पद- घटितवाक्यार्थस्य वाक्यान्तरस्येतिपदादुपस्थित्या वाक्यान्तरक्रियाप्रतिपत्तिः स्वघटितवाक्यार्थक- मकत्येन रूपेण वाक्यान्तरस्थक्रियाप्रतिपत्तिरित्यन्योन्याश्रयो दोष इत्याशङ्कते- अथेति । अत्रेति. पदघटितवाक्यान्तरात् क्रियाप्रतिपत्तौ सत्त्यां तत्कर्तुस्तादृशवाक्यान्तरप्रतिपाद्यक्रियाकर्तृत्वं सुग्रह तद्गहे एव मध्यपतितकारणैः स्वघटितवाक्यार्थकर्मकवाक्यान्तरस्थक्रियात्वं सुग्रहमित्यन्योन्याश्रय- • स्वरूपं विज्ञेयम् । P4 ·. (११८) सादः- [विशेषकाण्ड- न-वाक्यान्तरजन्यत्वोपरक्तपतिपत्तिविपयतया वत्तृवुदिस्थत्वस्यैव क्रियायां विशेषणत्वोपगमात प्रतिपत्तेः पूर्वमपि प्रकरणादिना तादृशावतबुहसंभवेना- ऽन्योन्याश्रयानवकाशात् । स्वार्थपटितवाक्यार्यविपषकत्वान्वितक्रियाकर्तृतया वाक्यान्तरप्रतिपाद्यत्वेन या वक्तृबुद्धिस्तद्विपयतावच्छेदकत्वं प्रवृत्तिनिमित्तानुगमकमिति तु सारम, एव च बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वस्य प्रवृचिनिमित्तानुगमकत्ववादोप संगच्छते । उच्चारणकर्तृत्वानुगमकशरीरेपि मिश्नाणां बुद्धिस्थत्वनिवेशवीजं तु नावधारयामः । परिहाति-नेति, यादशक्रियाकर्तर्यस्मस्पदस्य शक्तिरक्ता तादृशक्रियाया नात्यान्तरजन्यवो. परक्ता वाक्या-तरज यत्यविशिष्टा या प्रतिपत्तिस्तादृशप्रतिपत्तिपिपयतया वतृबुद्धिम्यत्वमेव विशे- पण विशेय तथा च 'इयुवाच' इत्यादिवाक्यान्तरजन्य यद् ज्ञान तादृशज्ञानविषयीभूता नाम 'इत्युवाच' इत्यादिवाक्यान्तरप्रतिपाद्या वत्तृघुद्धिस्था च या क्रिया ताशक्रियातर्यमापदस्य शक्तिस्तथा च प्रतिपत्त =उक्त नाक्यार्थप्रतिपत्ते पूर्वमपि प्रकरणादिना ताशवत्तबुद्धे क्यिायां यद्वाक्यान्तरप्रतिपायन विशेषण ताशिवाक्यान्तरप्रतिपाद्यानविषयकयतृबुद्धप्रहसमन प्रदर्शिता न्योन्याश्रयस्यानकाशो नास्तीत्यर्थ । "वाक्यान्तरजन्यत्वोपरक्तप्रतिपत्तिविषयतया" इत्या "वा- क्यान्तरप्रतिपाद्यतया" इत्यपि कचित्पाठ स च मुलभार्थस्तन वाक्यान्तरप्रतिपाद्यतन रूपेण वक्तृनुद्धिस्या या 'उआच' इत्यादिक्रिया तस्कर्तर्यऽस्मत्पदस्य शक्तिरित्यर्थ ।। निष्कर्षमाह- साति- स्वार्थघटित =अस्मरपदार्थघटितो य "मया (यपि” इत्यादिवा- क्यप्रतिपायोर्थस्तद्विषयक वनायिता=विशिष्टा नाम स्वार्यघटितनाक्यार्थकमिका या 'उवाच' इत्यादिक्रिया तादृशक्रियाकर्तृत्वन रूपेण यद् “देव्युवाच" इत्यादिवाक्यप्रतिपाद्यत्व तेन रूपे- णोक्तकविषयिका या वक्तृबुद्धिस्तद्विपयतावच्छेदकत्वमेवास्मापदप्रवृत्तिनिमित्ताना चैत्रत्तदेवीत्वा- दीनामनुगमक वाच्य तथा चोक्त वक्तृशुद्धिविषयतावच्छेदक वोपलक्षितधर्मानच्छिन्ने स्वतन्त्रोचारणर- हितस्यास्मत्पदस्य शक्तिरि यत्र प्राप्तम्, तादृशक्तृबुद्धिविषयतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मश्च "मया त्वयि" इत्यत्र देवी वर्मत्यनास्मत्पदेन देव्या प्रतीतिस्पपन्ना । 'अह पण्डित इतिविनास पश्य' इत्यत्र सार्थवटितवाक्यार्थकर्मिका क्रिया विदिरिया तस्कर्तु पण्डितमन्यस्यास्मत्पदार्थस्य विजे- यम् । एतत्परिष्कारस्य पलान्तरमाह- एव चेति, अस्म पदस्थलेपि बुद्धिविषयतावच्छेदक र प्र- त्तिनिमित्तानुगमझमस्तीति य प्रनादोस्ति तस्यापि सगतिर्जातेयर्थ । मुरारिमित्रैस्तु "उधारयि- तृतावच्छेदकबुद्धिप्रकारान उन्नऽस्मत्पदस्य शक्ति " इयुक्त नाम उच्चारयितृतावच्छेदको यो बुद्धिविषयतावच्छेदकत्योपलक्षितत्रैवत्वादिधर्मस्तवच्छिन्ने स्मरपदस्य शक्ति , अत्र च युद्धिस्यत्व निवेशस्य प्रयोजन नेवावगम्यते व्यर्थत्वप्रतिसधानादिति मिश्चमतमाक्षिपति-उच्चारणेति । सप्रति युष्मत्पदशक्तिनिरूपणाय 'स्वसयोध्यतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मावउिने युष्मत्य- दस्य शक्ति ' इत्यत्र युष्मत्पदप्रवृत्तिनिमित्तानुगमक यत् स्वसबोध्यताव उदक व तद्गर्मप्रविष्ट ·2. . " मया स्वयि देव्या इन्छा मया सुष्मत्पदम् । शक्तिवाद। एवं युनत्पदप्रवृत्तिनिमित्तानुगमकगर्भनिविष्टं स्वसंवोध्यत्वमपि वाक्यान्तर- स्थक्रियाकर्मत्वेन स्वघटितवाक्यार्थानवाहिनी या वजन्यप्रतीत्याश्रयत्वेनेच्छा तद्विषयत्वम् । अनुवादकेन यः संबोध्यते स नानुवादकोच्चारितयुष्मच्छन्दनि- रूपितनिरुक्तसंबोध्यतावान्- वक्तृपतिपाद्यतया युष्मदर्थघटितवाक्यार्थघटितो यो वाक्यार्थकर्मकोक्तिक्रियाघटितवाक्यार्थस्तद्विपयकत्वविशिष्टप्रतिपत्याश्रयत्वेनैव तस्याऽनुवादकेच्छाविषयत्वात् । यदि च 'इतिपदघटितवाक्यार्यप्रतीतिरूपफलेच्छाधीना युष्मदर्थघटितवा- क्यार्थप्रतीतिविपयिणी तादृशवाक्याथाशे वाक्यान्तरस्थक्रियाकर्मत्वानवगाहि- यत् स्वसंबोध्यत्वं तत् परिष्करोति- एवमित्यादिना । वाक्यान्तरेति- वाक्यान्तरस्था या उवाच ' इत्यादिवचिक्रिया तत्कर्मत्वेन स्वघटितस्य युष्मत्पदघटितस्य इत्यादिवाक्यस्यार्थ या नाऽवगाहते एतादृशी या स्वजन्यप्रतीत्याश्रयत्वेन युष्मत्पदघटितवाक्य- जन्यप्रतीतिप्रकारिफेच्छा तादृशेच्छाविषयत्वं स्वसंवोध्यत्वं विज्ञेयम् , मया त्वयि " इत्यत्र " देव्युवाच " इतिवाक्यान्तरस्याकथनाट् वाक्यान्तरस्थक्रियाकर्मत्वेन त्वयि " इत्यादिस्वघटितवाक्याथ नावगाहते इति तदनवगाहिनी या युष्मस्पदघटितवाक्यजन्य- प्रतीत्याश्रयत्वप्रकारका इत्यादिवाक्यजन्यप्रतीत्याश्रयो महिषासुरो भवतु इत्याकारा इच्छा तद्विपयत्वं महिषासुरेऽस्त्येवेत्यत्र युष्मत्पदेन महिपासुरस्य प्रतीतिरुपपन्ना, পৰি तु "देव्युवाच " इतिकथनात् ऋपीच्छा " मया त्वयि " इत्यादिस्वघटितवाक्यार्थ वाक्यान्त- रस्थवचिक्रियाकर्मत्वेनैवावगाहते इति तदवगाहिनी या मया त्वयि " इत्यादिवाक्यजन्यप्रती- त्याश्रयः सुरथो भवतु इत्याकारा ऋषीन्छा तादृशेग्छाविषयत्वमेव सुरथस्यास्तीति नात्र युष्म- त्पदेन सुरथस्य प्रतीत्यापत्तिरित्यर्थः । अनुवादकसयोध्यस्यानुवाद्यवाक्यघटकयुष्मत्पदेन प्रतीत्या- पत्तिर्नास्तीति स्वयमप्याह- अनुवादकेनेति । निरक्तसंबोध्यतावान्-उक्तेच्छाविषयत्वरूपसंबोध्या तावान् । उक्त हेतुमाह- वक्तृपतिपाद्येति, वक्तृप्रतिपाद्यत्वेन रूपेण मया त्वयि " इत्यादि. सुष्मदर्षपहिरवारपायटितो यः" देव्युवाच " इत्यारभ्य आशु देवताः" इतिपर्यन्तं स्वघटितवाक्यार्थकर्मकोक्तिक्रियाघटितो महावाक्यार्थस्तद्विपयकत्वविशिष्टा-तद्विपयिका प्रतिपत्तिः उक्तमहावाक्यार्थज्ञान तदाश्रयत्वेनैव रूपेण तस्य अनुनादकसंबोध्यस्य सुरथादेः एतन्महापाक्यजन्यप्रतीत्याश्रयः सुरथो भवतु इत्याकारा याऽनुवादकेच्छा ऋषीच्छा तद्विपयत्यमस्ति न तु पूर्वोक्तेष्टेन्ठाविषयत्वमिति नात्र सुरथादेर्युष्मत्पदेन प्रतीत्यापत्चिरित्यर्थः । नन्धिच्छायाः स्वाधीनत्वाद् इतिपदघटितं यत् ' इत्युवाच । ' इतिजानाति । इत्यादिवाक्यं तस्य योर्थस्तत्प्रतीनिरूपं यत् फलं तादृशफलेच्छाधीना ".मया त्वयि " इत्यादियुष्मदर्थघ- टितवाक्यार्थो यस्तत्प्रतीतिविपयिणी सत्प्रतीतिविषयिका तादृशवाक्याांशे युष्मदर्थघटितवा- क्याांशम् ' इत्युवाच ' इत्यादिवाक्यान्तरस्यक्रियाकर्मत्वेनाऽनवगाहिन्यपि तादृशवाक्योचारणा- मया स्वयि " या ·(१२० सादर्श:- [विशेषकाडे- न्यपि तादृशवाक्योचारणानुकुलाऽनुवतरिच्छा संभवतीति तादृशेन्छामादाया- नुवादकसंवोध्यस्य संगोध्यतापत्तिः' इति मन्यते ? तदा वाक्पान्तरार्थप्रतीती- च्छानधीनत्वमपीच्छाविशेषणं देयमिति मया त्वयि हतेऽत्रैव इत्यादी युमच्छन्दान्न सुरथादिप्रतीतिः । एवमनान्तस्य ततो महिपासुगदिप्रतीतिनिर्वाहाय वाक्यान्तरस्थस्वघटितवा- पार्थकर्मकक्रियाकर्मप्पाप युप्मदः शतपन्तरं स्वीकार्य तन देयी महिषासुर- मित्युवाचेतिवाक्पस्थक्रियाकर्मत्वं महिपासुरादेरिति तस्यापि त्वयि ' इत्यादि- शब्दार्यतोपपत्तिः । अनापि पूर्ववत् स्वपटितवाक्यार्थविपयकत्वान्विताया- नुकला-युष्म पदघटितवाक्योचारणानुकूलाऽनुपादयम्याऽदिरिन्छ। समवतीति तादृशे गमा दायानुवादक्सयोध्यस्यापि सुरथादे समोध्याव स्यादेवति मया चयि" इत्यत्र युष्म पदेन सुरथादेरपि वोध स्यादेवेश्याशङ्कयाह- यदीति । भा च मात्र महाराज्यार्थवोव फलमऽवा- न्तरवाक्यार्थबोध उपाय इति "मया त्वयि " इत्याद्यान्तरनाक्यमात्रज यवोधो भवतु इत्याकाराप इच्छाया अपि तादृशवाक्योचारणानुकृत्वात् तस्या च धाक्या तरस्यक्रियाकर्मत्वेन स्वघटित- वाक्यार्थस्याऽनवगाहनात् तद्विशेष्य उमादायाऽनुवादकसमा यस्य निरुक्तसनोध्यतापत्तिरित्या- शङ्कते- यदिचेत्यादि " इति हारनाथभट्टाचार्या । उत्तरमाह • तदेति, अनेन हि ' वाक्या- न्तरार्थप्रतीतीच्छानधीना वाक्या तरस्यक्रियाम न स्वघटितवाक्यार्थनगाहिनी या वजन्यप्र- सीत्यानयत्वेनेच्छा तादृशेच्छाविषयल्य वसपोध्यायम् । इतिषाप्त तथा चात्रोतानुवदकर्फ छा इत्युवाच । देव्युवाच ' इत्यादि यद्वाक्यान्तर तदर्थप्रतीतीछानधीना नास्ति किं तु सुरथस्य 'देव्युवाच ' इत्यादिवाक्यान्तरार्थस्यापि प्राति स्यादितीच्छास्तीति तादृशेच्छाधीने- बोक्तयुष्मदर्थघटितपाक्यार्थप्रती याश्रय ने छास्तीति न मया बयि " इत्यत्र युष्म उन्दाद् अनुवादकसनो यसुरथादे प्रतीत्यापत्ति । देव्याम्तु योक्त्युष्मदर्यघटितवाक्यार्थप्रतीत्याश्रयत्वेनेच्छा सा ' देव्युवाच । इत्यादिनाक्यान्तरस्यामावाद वाश्या तरार्थप्रतीतीच्छानधीने नास्तीति तद्विषय- चाद् महिषासुरस्यात्र युध्मत्पदेन प्रतीतिरपपन्ने यर्थ । शुष्मत्पदस्य शक्यन्तरमाह- एवमिति । तत =युष्म पदात् । देव्युवाच " इत्यादिवा- क्यान्तरस्सा या युष्मत्पदघटितवाक्यार्थफर्मिका सम्पादिक्रिया त कर्मण्यपि युष्म पदस्य शक्तिर. स्तीत्यर्थ । मया अपि " इत्यत्र " देव्युवाच ॥ इतिवाक्यान्तरस्थाचिक्रियाकर्मत्व महि- 'पासुरस्यास्तीति युष्मापदेन तस्य महिपासुरस्य वोन उपपन्न इ याह- तत्रेति । युष्मत्पदप्रवृत्ति- निमित्तमाह- अत्रापीति । पूर्ववत् " स्वार्थपरितनाक्यार्थविषया बावित ११८" इत्यायुक्तास्म- पदप्रवृत्तिनिमित्तानुगमकस्वरूपनत् । स्वधरितति- म्वघटितवाक्यार्यविषयकत्वान्विता= " मया स्वयि " इत्यादियुष्मत्पदघटितवाक्यार्थमिका या ययादिक्रिया तादशक्रियाकर्मत्वेन रूपेण वाक्यातरप्रतिपाद्य न-" मया सयि ॥ इत्यादिवाक्यान्तरेण प्रतिपादनेच्छाविषयत्यप्रकास्किा .

·युष्मदस्मत्यदे ] शक्तिवादः । (१२१) कर्मतया वाक्यान्तरमतिपाद्यत्वेन या वक्तृयुद्धिस्तद्विषयतावच्छेदकत्वेनाऽनुग- तानां चैत्रत्वमहिषासुरत्वादीनां प्रवृत्तिनिमित्तत्वं वोध्यम् । संवोध्यत्वघटितानु- गमकशरीरे च बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वनिवेशनं मिश्रोक्तमनुपादेयमेव- संबो- ध्यतावच्छेदके बुद्धिप्रकारत्वस्याऽव्यावर्तकत्वात् । अथ तात्पर्यसत्त्वे ' अहमत्रास्मीति मैत्रो जानाति' इत्यादिचैत्रवाक्यस्था- ऽस्मच्छब्दाचैत्रोपि प्रतीयते तन चैत्रस्य स्वघटितवाक्यार्थकर्मकक्रियाकर्तृत्वाभा- वात् तदुचारणस्य निरुक्तस्वातन्त्र्याभावाचानुपपत्तिः। एवम 'चैन त्वया भुक्तमि- ति मया श्रुतम् ' इत्यादौ चैत्रस्य युष्मच्छब्देन प्रतिपादनात् तस्य च वाक्या- न्तरस्थक्रियाकर्मत्वस्य निरुक्तेच्छाविषयत्वरूपसंबोध्यत्वस्य चाभावात् तत्कथ- मुपपद्यतामिति चेत् ?, या वक्तबुद्धिस्तद्विषयतावच्छेदकत्वेन रूपेणानुगताना चैत्रत्वमहिषासुरवादीना युष्मापदप्रवृत्तिनि-- मित्तत्य बोध्यम्, तथा चोक्तरूपा या वक्तृभुद्धिस्तादशबुद्धिविषयतार छेदकत्वोपलक्षितधर्मावच्छिन्ने युष्मत्पदस्य शक्तिारति सिद्धम्, तादृशधर्मश्च चैनत्वमहिपासुरत्वादिक बोध्यम् । मुरारिमिश्रेण तु बुद्धिनिपतावर दकीभूत यत् ससरोष्यताव ठेदक साहासमोव्यताबछेदकमोपलक्षितधर्मा- पच्छिन्ने युष्मपदस्य शक्ति । इत्यादिरीत्या समोध्यत्वघटित यद् युष्म पदप्रवृत्तिनिमित्तानुगमक तच्छरीरेपि बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वस्य यो निवेश कृत सोऽनुपादेय एवास्ति- किंचिद्व्याव- संकस्यैर विशेषगत्व भाति सवोध्यतावच्छेदके च निर्देशित बुद्धिप्रकारत्नम् बुद्धिविषयतापच्छे- दकत्वमव्यावर्तकमेवेत्याशयेन मिश्रोक्तमाक्षिपति- सोन्य पैति । स्पष्टमन्यत् । शङ्कते- अथेति, ' अहमत्रास्मीति मैत्रो जानाति । इतिचेत्रोक्तनाक्यस्यार्थद्वय सभवति तत्रैक फिट'मैनोऽवत्या स्वस्थिति जानाति । इति एतदर्थपक्षे हाऽहमित्यऽस्मापदेन मेत्रस्य प्रतीतिरिष्टा सा च सभवत्येव- मैत्रस्य वाक्पा तरस्थजानातीतिक्रियाकर्तृत्वात् पूर्वमस्मत्पदस्य वघटितवाक्यार्थकर्मकवाक्यान्तरस्थक्रियाकर्तरि शक्तरुक्तत्वात्, द्वितीय खछु 'मनोऽनत्या मदीय- ( चैनीय ) स्थिति जानाति ' इति एतदर्थपक्षे त्वहमि यस्म पदेन चत्रस्य प्रतीतिरष्टा, सा न समति चैत्रे 'अहमत्रास्मि' इतिस्वटितराश्यार्थकर्मकजानातिक्रियाकर्तृ म्याऽभावात् तथा स्वतन्त्रोचारणकर्तर्यम्यऽस्म पदस्य शक्तिरक्ता तादृशस्वतन्त्रोच्चारणकर्तृ रमपि चैत्रे नास्ति चत्रक- तृकोक्ताक्योचारणम्य सतन्त्रत्याभावाद वाक्यातरस्थक्रियाकर्मतापन्नम्वपटितवाक्यार्थप्रत्यायने- छानधीनोचारणम्यैवोकरीत्या सतन्त्रत्वस्वीकाराद् अन च चैत्रोचारणम् 'इतिजानाति' इतिवा- क्यान्तरस्थजानातिक्रियाकर्मतापनत्वेनैर या स्वघटितवाक्यार्थप्रयायनेष्ठा तदधीनमेवास्तीत्य- पाहपदेन चैनप्रतीतेरनुपपत्तिरित्यर्थ । अस्मत्पदेऽनुपपत्ति प्रदर्य युष्म पदे प्रदर्शयति- एवमिति । तस्य-चैत्रम्य चैत्रे इतियावत् । युष्मपदम्प वाक्या तरस्यक्रियाकर्मणि " याक्यान्तरस्थक्रिया- कर्मत्वेन ११९ ॥ इत्यायुक्ते याविषयत्वरूपसबोध्यत्वाति च शक्तिरका ' चैत्र ज्या मुक्तमिति ·सामान्यत वस्य (१२२) सादर्श:- [विापराड- ताई स्वावल्यमुच्चारणविशेषणं संबोव्यत्वघटकेच्छायां निरुक्तच्छानबीनता- दिविशेषणं च त्याज्यमेव, "मया सपि इतेऽत्रय " इत्यादी तात्पर्यावरहा देवा अनुवादकतत्संवोध्ययोः " मया त्वयि " इत्यादिनाऽप्रतिपादनोपपत्तेः । न चैव वुद्धिविषयतावच्छेटकरूपावच्छिन्ने एव युष्मदस्मदोरपि शक्तिरास्त कि संबोध्यत्वोच्चारयित्तावच्छेदकावच्छिन्ने शक्तिस्वीकारेण ? तात्पर्यत एवाति प्रसङ्गभङ्गसम्भवादिति वाच्यम्, तात्पर्यसत्त्वपि चत्रोचारितात् 'अहं करोमि' मया श्रुतम् ' इति मैत्रायुक्त वाक्ये च च वाक्यातरम्पत्रियाकर्म उमपि नास्ति निरुत्तेच्छाविषय वर पसबोध्यत्यमपि नाम्नीत्या त्वतियुग्म पदेनेश चैनप्रतानिः क्यमुपपद्यते यर्थ । तत्= शुष्म उन्दन चैत्रप्रतिसग्नम् । उत्तरमाह-तहिति, वात्र्यमुचारणविशेषण त्या य तथा चोचारणकर्नर्यऽम्म पदम्य शक्ति परतिप्राप्त तत्र अहमत्राम्मीति मैत्रो जानाति' इत्यत्र चैत्रे स्वपरितक्याथकर्मकक्रियाकर्तृ निरुत्तम्बतन्त्रोचारणकर्तृत्वस्य चाऽभावपि उचारणकर्तृत्वमस्येवेति तेनेगात्राऽहपदन' चैत्रम्य प्रतीतिरपपद्यन, सबोध्य घटके आयामपि निरक्तच्छानधीनत्वा- दिविशेषण त्याय तथा च ' युम पदघटिनाक्यजयप्रतीन्याश्रय वने आविषयन्त्र सबोध्य- चमेताहशसनो यतावति युष्म पदस्य शक्ति , इनिप्राप्त तन 'चैत्र वया भुक्तमिति मया श्रुतम् । इयत्र चैत्र याक्या तरम्यक्रियाकर्म गम्य निरुक्त आविषय परूपसबोध्यत्वस्य चामावपि युधम पदवटितगयन यप्रतीत्याभय उन मविषयन्वरुपसमोध्य वस्य सत्वात् तनैनात त्वयेति युष्म पदन चैत्रस्य प्रतीतिरुपपद्यते इत्यर्थ । नम् मया त्वयि " इत्यत्रोचारणकर्तृत्वाद- स्म पदन ऋषे!ध म्यात् सबोध्य पाच युष्मपदैन सुरथस्यापि वोध स्यादित्याशङ्कयाह- मयति, शाब्दबोध प्रति वक्तृता पर्यज्ञानस्यापि कारण उमस्तीति प्रवे 'मया वयि " इन्यत्रास्म पदेन मम युप्म पदेन च सुरथस्य वोधो भवपित्याकारकतात्पर्याभावादेवास्म पदेनपर्युष्मापदन च सुरय- स्याऽप्रतिपादनमुपपद्यते इत्यर्थ । ननु यदि तापर्यज्ञानवलादेवातिप्रसङ्गादिनिवृत्तिरुत्तरीत्या समपति तदा तत्पदवद युष्मदस्म- त्पदयोरपि धुद्धिविषयताव छेदक वोपभितधर्मावच्छिन्न एन शक्तिरस्थिति सवाध्यतावच्छेदकार छिन युष्म पदस्योचारयितृतावच्छेदकावच्छिन्न चास्म पदम्प शक्तिपीकारेण किं प्रयोजनम् ? इत्याशङ्कयाह- न चामिति । पारहारहेतुमाह- तापर्यसत्त्वपीति, तात्पर्यम्य वाधीनत्वात् 'अहं रोमि' इति मदुक्तवाक्यकाकाहपदन मेनस्य वार म्यादित्याकारकचैत्रता पर्यसत्त्वप्युचारयित. वनम पिना 'अह करोमि' इत्यादिचत्रोचारतवाक्यवर काहपदैन मैत्रम्य बोध सर्वानुभवविरुद्ध एवेत्युच्चारयितृतावच्छेदकापटिने एवास्म पदम्य शक्तियुक्ता तथा चात्रोचारयितृत्वामायान्नाह. पदेन मैत्रवाधापत्ति , बुद्धिविषयताप उदकरूपावछिन्ने शक्तौ तवारयितृत्वश्रम दिनाप्यवाहपदेन मैत्रम्य बोध स्यादेव-मैत्रस्यापि बुद्धिविषयतार दवरूपाव िउन वात् । एव चैत्र बोधयितु , ·युष्मदस्मपदे ] शक्तिवादः। (१२३) इत्यादिवाक्यात् चैत्रं बोधयितु प्रयुक्तात् त्वं गच्छ' इत्यादिवाक्याचोच्चारयित- त्वसंबोध्यत्वभ्रमं विना मैत्रादिवोधस्य सर्वानुभवविरुद्धत्वात, अन्यथा तात्पर्येण स्वरसत एव तथाप्रयोगापत्तेः। इदं तु तत्त्वम्- 'अयमहं पण्डित इति जानाति' 'इत्युवाच' इत्यादिस्थले सर्वत्र वाक्यार्थस्य कर्मता न सभवति- वाधितवाक्यार्थस्थले तदसंभवात् । न च बाधितवाक्यार्थस्थले भ्रमरूपैव तत्कर्मत्वप्रतीतिरितिवाच्यम्, विशेषदशि- नापि भ्रान्तिज्ञेन तथाप्रयोगात् तस्य च वाक्यार्थज्ञानासंभवेन तदनुपपत्तेः । प्रयुक्त यत् ल ग छ' इतिवाक्य तद्बटकत्यपदेन वक्तृतात्पर्यसत्तेपि सोध्ययनम विना मैत्र- बोध सर्वानुभपविरद्ध एवेति सबोव्यतावच्छेदका म्ने एस युष्मत्पदस्य शक्तियुक्ता तथा चात्र समोध्यावाभावान वपदेन मैरोधापत्ति , बुद्धिविषयतावच्छेदकरूपावच्छिन्ने शक्तौ तु सोध्यत्व- अम विनाप्यत्र लपटेन मेत्रबोध स्यादेव- मैत्रम्यापि बुद्धिविषयतावच्छेदकरूपावच्छिन्नत्यादित्यर्थ । विपक्षे बाधकमाह-अन्यथेति, यदि बुद्धिविषयतार छेदकरूपावच्छिन्ने युष्मदस्म पदयोरपि शक्ति स्यात्तदा मेनोधतात्पर्येण स्वरसत एव चत्र 'अह क्रोमि' इतिप्रयोग कुर्यात् स्वात्मवोधता. (पर्येण च मैत्र 'व गच्छ' इतिप्रयोग कुर्याद् न चैतदिष्टमिति न युष्मदस्मत्पदयोर्बुद्धिविषयताप- छेदकरूपायरिउन्ने शक्तिरित्यर्थ । पूर्वत्र मैत्र उच्चारयितेनि भ्रमे उच्चारयितृत्वभ्रम मेर सम्बोध्य इतिभ्रमे सबोव्ययभ्रमो विज्ञेय - वस्तुतश्चैत्रस्यैवोच्चारयितृत्वात् सनोध्यत्वाचेति । अवशिष्ट कचिद्विशेपमाह- इदमित्यादिना । 'अयमह पण्डितः' इत्यादियुष्मदस्मदर्थघटित- वाक्यार्थस्य यत् 'इतिजानाति' इत्यादिवाक्यान्तरस्थक्रियाया कर्मत्वमुक्त तत् सर्वत्र न समवति - युष्मदस्मदर्थघटितवाक्यार्थम्य बावितत्वमथले तदसमवात्-कर्मत्वासमवाद् अबाधितस्यैव कर्मत्वादि समवादिति तादृशबावितवाक्यान्यले ताशनाक्याच्छाब्दबोधानुपपत्तिरित्यर्थ । मूर्खमुद्दिश्य यत्र 'अयमह पण्डित इति जानाति' इत्युन्यते 'व- यासुतो मया दृष्ट इति देवदत्त उवाच' इत्यादि च यदुच्यते तत्र वाक्यार्थस्य बाधितत्व विज्ञेयम् । ननु वामितार्थविषयापि भ्रमरूपा प्रतातिर्भ- वत्येवेति वाधितवाक्यार्थस्थले भ्रमरूपया तत्कर्मत्यप्रतीत्या न वाक्यार्थबोधानुपपत्तिरित्याश- ड्क्याह- न चेति । पारहारहेतुमाह- विशेषैति, उक्तरीत्या प्रान्तस्य वाक्यार्थबोधसभर्वेपि विशेषदर्शिनानाय पण्डित । इत्याकारकपाण्डित्यामारविषयकविशेषज्ञानवतापि भ्रान्तिजैन-मूर्स- स्य या स्वात्मनि पाण्डित्यान्तिस्तादृशभ्रान्तिज्ञेन तथा='अयमह पण्डित इति जानाति' इत्या- कारो मूर्खमुदिक्ष्य प्रयोग क्रियते एव तत्र च तम्य-उक्तनान्तिज्ञस्य वाक्यार्थविषयकबाधि- तत्वज्ञानाद् वाक्यार्थज्ञानासम्मन तम्प कर्मवानुपपत्तिम्तादृशाक्यार्थबोधानुपपत्तिश्वेरपर्थ । ननु यथा 'एकत्र द्वयम्' इतिरीत्या विशेषदर्शी 'अय लोहित वह्नि जानाति । इतिप्रयुक्ते तर बड़े शुक्लत्वाद् वद्वौ लोहितव नास्त्यति ज्ञानसत्त्वपि जपापुष्पे लोहितत्वमस्तीति 'लोहित उत्तरत्र ·(१२४) सादर्श:- [विशेषकाण्डे- न चाऽऽहार्यवाक्यार्थज्ञानादेव विनापि विशिष्टवास्याधुदि विशेषणप्रकारक- त्वविशेष्यविशेष्यकत्वाभ्यां विशिष्टज्ञानज्ञानादेव वा विशेपदशी तथा प्रयुक्ते इति वाच्यम्, एवमपि विशेषदर्शिनो भ्रान्तिज्ञपुरुपीयतयाविधवाक्याच्छाब्दयोधानुप- पत्तेर्वत्रलेपत्वात् . तस्मात् तोतिपदं न तटाक्यप्रतिपाद्यतावच्छेदकीभृततत्तद्धर्माव च्छिन्नपरमपि तु तत्तद्वाक्यजन्यज्ञानसमानाकारकप ताशश्चेतिपदायोऽभेदसंब. . . "जपापुष्प जानाति यदि च जानाति' इत्यभिप्रायेणैर 'लोहित यहि जानानि' इतिप्रयुज्यते तत्र रोहिनप्रकारकाद्विविशेष्यका या विशिष्टवाक्यार्थबुद्धिस्ता पिनापि नाम पहिलोहितयोविशेष्य विशेषणमाऽभिप्रायाभावपि ज्ञाने एव विशेषगप्रसारक सम्=ठोहितप्रकारकत्व विशेष्यविशेषयक त्वम् बहिविशेष्यकरव च भवतीति विशेषगप्रकारकत्वविशेष्यविशेष्यकत्वाभ्या विशिष्ट यद् लोहि तप्रकारकादिविशेष्यकज्ञान तादृशविशिष्टज्ञानस्य ज्ञानात्-ज्ञाने एर लोहित प्रकारतया भासते न तु बहावपीत्यादिज्ञानादेव किं वाऽऽहार्यवाक्यार्थज्ञानात्-बहिर्नलोहित झ्न्याकारक्वायफालिकज्ञा नादेव नाम बाधितवाक्यार्थज्ञानादेव 'वहिन लोहित ' इत्याकारकविशेषदर्शी तथा भय पति लोहित जानाति' इत्ये। प्रयुक्ते तथा प्रकृतपि 'नाय पण्डित' इत्याकारकनिषदर्शी आहार्य- चाक्यार्थज्ञानात्-पाण्डित्यलक्षणबाधितवाक्यार्थज्ञानादेव किं वा चैरमुद्धिस्य 'अयमह पण्डित इति जानाति' इतिप्रयोगस्यले पाण्डित्यप्रकारकचत्रविशेष्यका या विशिष्टवाक्यार्थबुद्धिस्ता विना. .पि ज्ञाने एवं यद् विशेषणप्रकारकत्वम् पाण्डित्यप्रकारकव विशेष्यविशेष्यकत्यम्-चैत्रविशेष्यकाय ता-या विशिष्ट यत् पाण्डित्यप्रकारकचैत्रविशेष्यकज्ञान तादृशविशिष्टज्ञानस्य ज्ञानात् ज्ञाने एव पा. ण्डित्य प्रकारतया भासते न तु चैत्रेपीत्यादिज्ञानादेव तया= ' अयमह पण्डित इति जानाति इत्येव प्रयुक्ते तच सभवत्येयत्याशङ्कयाह- न चेति । परिहारहेतुमाह- एवमपीति, एवम्-उक्त- रीत्या विशेषदर्शिकृतप्रयोगसमपि भान्तिज्ञपुरुषीयतथानियवाक्यात्-उत्तरीत्या विशेपदर्शिप्र. युक्तात् ' अयमह पण्डित इति जानाति ' इत्यादिवाक्याद् ‘नाय पण्डित । झ्याकारफविशेषद शिन शाब्दबोधस्तु नेवोपपद्यते- विशेषदर्शिया तादृशाक्यार्थम्य बाधितत्वेन धमलास मादित्यर्थ ।' लोहित वह्नि जानाति' इत्यनाप्युक्त रोत्या एतादृशप्रयोग एवं समति न तु ताशवाक्यार्थस्य कचित् कर्म धादिकमपि- पाधित वादित्यभिप्राय । नन्बाधितनाक्यार्य स्थले का गति ? इत्याशङ्कप समाधत्ते- तस्मादिति, तत्र-वाचितवाक्यार्थस्थले इतिपद तद्वाक्यप्रतिपाद्यतावच्छेदकाभूततत्तद्धर्मावच्छिनपरम्=तद्वाक्यप्रतिपाद्यताव उदयाभूत यक्षेत्र वा- दिक ताशधर्मावच्छिन्न चैत्रादिपरं नाम पाण्डित्यादिप्रकारकचेनादिविशेष्यक्वाक्यार्यपरामर्शक न भवति किं वऽवाधितवाक्यार्थस्थले ताशवाक्येन याश पाण्डि वादिप्रकारचत्रादिविशेष्य- कज्ञान जायते तादृशज्ञानसमानाकारक य ज्ञान तत्परम्-तत्परामर्शक भाति नाम यारश यथा- थपण्डितम्य सामान पाण्डित्यविषयक ज्ञान जायते तादृशमेर म्वात्मनि पाण्डित्यविषयक ज्ञान मूर्खचत्रस्याप्यस्तीति परामृश्यते तादशश्चेतिपदार्थ =विदुप स्वा मनि पाण्डिन्यप्रकारकज्ञानस , ·युष्मदस्मत्पदे] शक्तिवादः। (१२५) न्धेन यथासंभवं धात्वर्थे धात्वर्थतावच्छेदकज्ञानेच विशेषणमित्येवोपगन्तव्यं तथा च सर्वत्रैव युष्मदस्मद्घटितावान्तरवाक्यस्थले इतिपदं तत्परमेव, तादृशवा- क्येने वागवित्ययमाह ' इत्यादी गवादिपदवत् स्वरूपमेवेतिशब्देन परामर्शार्थ- मुपस्थाप्यते न तु युष्मदस्मच्छब्दार्थघटितो वाक्यार्थ इति संबोध्योच्चारणकों- रेख युष्मदस्मदोः शक्तिरिति । दृशमितिपदेन परामृश्यमान मूर्खचैनादेत स्वात्मनि पाण्डित्यप्रकारक ज्ञान तद् यथासमवम् 'अय- मह पण्डित इति जानाति । इत्यादी ज्ञाधात्वर्थे ज्ञानेऽभेदसबन्धेन विशेषण भवति, अत्र जाना- तीतिज्ञाधा पर्थोपि ज्ञानमेन इतिपदेन परामृश्यमानमपि ज्ञानमेन तयोश्च ज्ञानयोरभेद एव-- इति- पदेन परामृष्टोक्तज्ञानस्यैर जानातीतिपदेन प्रतिशदनात् तथा चात्र ' पण्डितसमयेतस्वात्मविषय- कपण्डितत्यप्रकारकज्ञानसदृशज्ञानाश्रयो मूर्खचत्रः' इति शाब्दबोध , ' बन्यासुतो मया दृष्ट इति चैत्र उवाच । इत्यादिवाधितवाक्यार्थम्थले चेतिपद बन्ध्यासुतकर्मकदर्शनविशेष्यकैतद्वाक्यार्थ. परामर्शक न भवति किं लवन्ध्यासुतद्रष्टुर्यादशमबन्ध्यासुतकर्मकदर्शनविशेष्यक ज्ञान जायते तादृशज्ञानसमानाकार यचैत्रस्य बन्ध्यासुनकर्मकदर्शनविषयक ज्ञान तत्परामर्शक तादृशश्चेतिपदार्थः = उक्तज्ञानसमानाकारकज्ञानमत्रं धारयतावच्छेदकीभूतज्ञानेऽभेदसबन्धेन विशेषण मति यतोन ज्ञानानुकूलोतिरेप धात्वर्थम्तादृशधापर्यतावच्छेदक च ज्ञानमेव इतिपदेन परामृश्यमानमपि ज्ञान- मेव तथा चात्र भबन्ध्यासुतद्रष्टज्ञानसदृशबन्ध्यासुतकर्मकदर्शनविषयकज्ञानानुकूलोक्तिव्यापारा- श्रयश्चैन । इतिशाब्दबोध । उपसहरति- तथा चेति, बाधितनाक्यार्थस्थले इतिपदमुक्तज्ञान- समानज्ञानपरमऽवाधितशक्यार्थस्थले च तादृशवाक्यार्थपरामर्शकमिति वैषम्यस्याऽयुक्तत्वात सर्व- त्रैव 'अयमह पण्डित इति जानाति" त्वमय पण्डित इतिजानासि' 'मया त्वयि हते इत्यादि देव्यु- वाच' इत्यादिस्थले यत्र युष्मदस्मत्पदघटितवाक्यमवा तरवाक्य भवति तत्र सर्वत्रैवेतिपद तत्परम् - उक्तज्ञानसदृशज्ञानपरमेव स्वीकार्य तादृशज्ञान तु बाधितवाक्यार्थस्थलेप्यवाधितमेव बाधितषाक्यार्थ- स्थले तादृशज्ञानविषयस्यैर बाधितत्वस्वीकारात् । मया त्वयि " इत्यत च एतद्वाक्यजन्य- ज्ञानसदृशमहिपासुरनिष्टज्ञानानुकूलव्यापारवती देवी । इत्येव शाब्दबोधः । ननूक्तरीत्येतिपदस्यो- कज्ञानसदृशज्ञानपरत्वेपि तादशज्ञानस्यापि प्रदर्शितस्थरेषु नाक्यान्तरस्थक्रियाकर्मत्वं न सभव- नीति प्रदर्शितानुपपत्तिस्तदवस्थैवेत्याशङ्कय पक्षान्तरमाह- तादृशवाक्येन घेति, 'गौ । इत्यस्य स्थाने केनचिद्मादशमूर्वेण 'गो। इत्युक्ते तदशुद्धिप्रदर्शनाय पार्श्वस्थविदुषा 'गवित्यय- गाह । इत्युक्ते यथा तादृशाक्यस्थगोपदेन न गोपदार्थ उपस्थाप्यते किं तु गोपदमेवोबारित- मिति प्रसिद्ध तथा प्रकृतेपि तादृशाक्येन-बाधितार्थकवाक्येन स्वरूपमेव-स्वस्वरूपमेव 'अयमह परित ' इत्यादिवाक्यस्वरूपमैतिशब्दकरणकपरामर्थमुपस्थाप्यते न तु युष्मदस्मदर्यपठित-- वाक्यार्य - तस्य बाधितत्वादिति तत्रेतिपदं युष्मदस्मत्पदघटितवाक्यमात्रपरामशकं भवति इतिपदपरामुष्टतादृशवाक्यस्य तु वाक्यान्तरस्थक्रियारर्मत्वं नानुपपन्नमिति पूर्वोक्तरीत्या स्वसबोध्ये " ·(१२६) सादर्श:- [ter 'वं स्थूलः ' 'अहं स्थूलः' 'वं स्वर्ग भोक्ष्यमे । 'अहं स्वर्ग भोत्ये ' इत्युभयत्रैव युष्मदस्मदोर्मुख्यत्वात् संवोध्योचारयितृशरीरतदात्मनोरेव युष्मद्- स्मदर्थत्वं बोध्यम् ।। सर्वे घटा रूपवन्तः । इत्यादी सर्वपदादुद्देश्यतावच्छेदकोभृतरटत्वाद्यव- च्छिन्नस्याऽशेषतामतीतेरशेपर्व मर्वपदार्थः। नन्वनाशेपत्वं न विधेयशून्यावृत्तितदुद्देश्यतावच्छेदकवत्त्वम्- केवलान्वायनो युष्मपदस्योचारणकरि चारमपदस्य शक्तिरिनि सिद्धम् , समोध्यत्यमुच्चारणतत्य च वाक्या- न्तरस्थक्रियाकर्मत्वघटित पूर्वमेवोक्त मि यर्थ । वास्तुतस्तु 'अयमह पण्डित इति जानाति ' इत्यादिवाधितवाक्यार्यस्थले इतिपदेन परामृश्य- मानस्योक्तज्ञानम्य वा वाक्यस्वरूपम्य वा कर्मन न समाति येन जानातिक्रिया रस्मत्रदार्थ स्याद् न च तस्योचारणकर्तृत्वमप्यस्ति तस्मात् ता पर्यज्ञानादेशमीप्टेम्य युष्मदस्मत्पदार्थत्व मही शक्यते इत्यवधेयम् । त्वमिति- 'त्व स्थूलः अह स्थूल ' इत्यत्र युष्मदस्म पद मुख्यमेव न तु लाक्षणिकर आमनि च स्थूलत्य बाधितमित्यत्र सोध्यशरीरम्यैव युष्मदर्थवमुच्चारयितृशरीरस्येव चास्मदर्थत योध्यम्-शरीरे स्थूलत्वादिसभवात् , ' स्वर्ग भोक्ष्यसे' 'अह स्वर्ग भोक्ष्ये । इत्यत्रापि युष्मद स्मरपद मुख्यमेव न तु लाक्षणिक शरीरस्य च मर्गभोक्त र न सभवतीत्यत्र सनोध्यात्मन र युष्मदर्यत्वमुच्चारयित्रात्मन एन चास्मदर्थत्व योध्यमित्यर्थ । " आयो गम्छाय वय ग अम इत्यादिवाक्यपटकास्मत्पदाचत्रोचारतात् चौमत्रादिवोधस्या- जुमवसिद्धतया मैत्रादेरुचारणकर्तृत्वाभावात्तादृशोधानुपपत्तिारैतिचेत् न तादृशम्यले चैत्रादिसमु- दाये लक्षणातीकारात्" इति माधवभहा । ॥ इति युष्मदस्म पदे ॥ . . अप ॥ सर्वपदम् ॥ सर्वपदशक्तिनिरूपणमारमते-- सर्व इत्यादिना । ' सो घटा रूपयन्त इयत्र घटमुदिस्य रूपबत्त्व विधीयते इत्युद्देश्यो घट उदेश्यतापण्डेदक घन्त्य विधेय च संपवत्त्वम, भत्रोदेश्यता- बच्छेदक यद् घटाप वदवच्छिन्नस्य घटस्प सरदसमभिन्याहारादशेषता प्रतीयते इत्यशेषत्व सर्व- पदार्थस्तथा च ' अशेषा घग रूपन्त । इति वाक्यार्थबोध• 'रूपाभाववदऽवृत्तियटत्यान्तो घटा.' इति यावत , रूपशून्य कोरि घटो नास्तीति पर्यसितम् । सर्वपदार्थीभूताशेषत्व निर्वतमुपक्रमते- नन्वित्यादिना । अत्र से था रूपवत इत्यादिस्यले । विधेयेति- विधेय यद् सोमत्त्व सगुन्य याकाश तदवृति यत् तद्देश्यतार- A sta ·" . सर्वपदम्.] शक्तिवादः। (१७) यत्र विधेयता तत्र विधेयशून्यत्वस्याऽमसिद्धेः, यत्र वा विधेयशून्ये उद्देश्यताव- च्छेदकीयसंवन्धविशेषेण वृत्तेरप्रसिद्धिः ' सर्वे घटा जातिमन्तः ' इत्यादौ तत्र नात्यन्तराभावापत्तेः। पदान्तरादुपस्थिते उद्देश्यतावच्छेदकवटत्वादिविशिष्टे सर्वपदोपस्थाप्यविधेय- व्याप्तिविशिष्टघटत्याद्यवच्छिन्नस्य कथंचिदन्वयसंभवेप्यनुभवविरोधाच, कम्-विधेयोद्देश्यतावच्छेदकं घटत्वादिकं तद्वत्त्वमेवाशेपत्वं तथा च प्रकृते घटत्वं रूपवत्तरहि- ताकाशादिवृत्ति न भवतीति तादृशवटत्वादिरूपोदेश्यतावच्छेदकत्वमेर घटानागशेषत्वमिति प्राप्तं तदपि न युक्तमित्यर्थः, उक्त हेतुमाह- केवलेति, ' अत्यन्तामानाप्रतियोगित्वं केवलान्त्र- यित्वम् । केवलान्वयिनः प्रमेयत्वादेर्यत्र ' से घटाः प्रमेयाः । इत्यादिस्यले विधेयन भनति तत्र विधेयं यत् प्रमेयत्वं तच्छ्न्यत्वं कचिदपि प्रसिद्धं नास्ति-सर्वस्यैव प्रमेयत्वाद् विशिष्टयुद्धी च पिश- पणज्ञानं कारणमिति विशेषणीभूतप्रमेयत्वशून्यस्य ज्ञानामावे प्रमेयत्यशून्यावृत्त्युद्देश्यतावन्छेदक- वत्त्वरूपाशेषत्वस्यापि ज्ञान न संभवतीति नायं पक्षो युक्त इत्यर्थः । उक्ताशेषत्वपक्षे दोपान्तर- माह- यत्र चेति, 'सरे घटा जातिमन्तः इत्यत्र घटल्यावच्छिन्नमुद्दिश्य घटत्वादिजातिमत्त्वं विधीयते, उक्ताशेषत्वलक्षणे चोदेश्यतानन्छेदकसंबन्धेनैवोदेश्यतावच्छेदकवत्त्वमिष्टं न तु कालि- कादिसंबन्धेनापि प्रकृते चोदेश्यतावन्छेदकसंबन्धः समवाय एव घटत्वादेः समवायेनेव बटादी चर्तमानत्वात् ' सर्वे घटा जातिमन्तः । इत्यत्र विधेयं यजातिमत्त्वं तच्छ्न्यं जात्यादिकमेव भवत्ति विधेयशून्ये तादृशजात्यादौ चोदेश्यतावच्छेदकीभूतेन समवायसंबन्धेन कस्यापि पदार्थस्य वृत्तिरेव नास्तीति तत्र सर्वे घटा जातिमन्तः । इत्यादावुक्ताशेषत्वमानस्य गतिरेव नास्तीति नाय पक्षो युक्त इत्यर्थः । उद्देश्यतावच्छेदके यद् विधेयशन्यावृत्तित्वं तद् उद्देश्यताबन्छेदकसंब- न्धेन पियशून्यवृत्तित्वामान एव विधेयशून्यवृत्तित्वाभावप्रतियोगिवं वा तत्रोद्देश्यतावच्छेदकसंव- न्धन विधेयशून्यजात्यादौ वृत्तित्वस्याऽप्रसिद्धौ तादृशवृत्चित्वामानादिवोधोपि न संभवति विशि- ष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानस्य कारणत्वादितिभावः । दोपान्तरमाह- पदान्तरादिति, 'सई घटाः' इत्यत्र घटपदस्यापि घटबोधकत्वात् सर्वप- दार्थस्याप्य भेदेन घटे एयान्वयस्वीकारेण सर्वपदस्यापि घटवोधकत्वापत्त्या 'घटो घटः ' इत्य- र प्रयम शाब्दबोधानुपपत्तिरेव दोषः, एतादृशदोपस्य विशेषणांशेऽधिकावगाहिशाब्दवोध- स्वीकारेण यया ' नीलघटो घटः' इत्यत्र घटपदेन घटस्य घटत्वेन रूपेण नीलघट इतिविशे. पणपदाच नीलघटनेन नाम नीलत्वसमानाधिकरणघटत्वेनोपस्थितौ जातायां घटे नीलघटस्या- भेदेनान्वयस्तद्बोधश्च जायते तथा प्रकृते घटपदादू घटत्वेन रूपेण सर्वपदाच सर्वपदोपस्याप्य- विधेयन्यातिविशिष्टवटत्वेन रूपेण घटोपस्थितौ जातायां पदान्तरात-घटपदादुपस्थिते उद्देश्य-- तावच्छेदकं पद् घटत्वादिकं तद्विशिष्टे घटादौ सर्पपदोपस्थाप्यविधेयव्याप्तिविशिष्टघटत्वाद्यवच्छि- जस्यामेदेन कथचिदन्वयसमवेन निरासे कृतेप्यऽनुभवविरोधस्त्वऽस्त्येव- नीलघटो घटः , ·(१२८) पादन:- [विशयकाण्ड- पटपलायनुपस्थितिमायामपि 'सवें पदा' इत्यादिवास्यादन्धपोषस्या- नुमविश्नया व्याप्यत्नर घटत्वादेः सर्वपदार्यत्वस्य स्वीकरणीयतया तजन्यव्या- सिनोपरम निर्धीमतावच्छेदकतया विपरीतज्ञानाऽविरोधित्वेनाकिंचित्करतापाताच। नापि ततदुद्देश्यतावच्छेदकपापकतत्तद्विधेयत्वम्- तवच्छिन्ने विधेयानन्य- यमराङ्गात्। - प्रथम दोप, सर्व घटा स्या विशेषगांशऽधिकागाहिशाब्दबोधम्यानुभवसिद्धयेपि 'सो घटा । इत्यादापनुमरसिद्धला- भावादित्यर्थ । दोपातरमाह- घटत्व वैति, 'सर्वे घटा रूपात ' इत्यत्रोक्तागेपत्वपारष्कारेण रूपशून्या- मृतित्वाद् घटत्ये रूपव्याप्यन प्रान तदेव रूपयाम्पत्व हि सर्वपदार्थ इति लम्ध घटत्य च न समोग सर्पपदार्थः सममति कि तु व्याप्यन्वेनरूपादिलक्षगरिधेपव्याप्यत्वेनेव रूपेण. तादृश- विधेयम्पाप्यावस्य च घटत्य एवाभेदेनान्वय कर्तव्यस्तर घटन्यम्य घटत्यत्वाद्यनुपस्थितिदशायाम्-५- बनानुपम्पितिदशायामपि नाम स्वरूपेणोपम्यितिदशायामपि सो घटा रूपरन्त । इत्यादि- चाक्यात् 'रूपव्याप्पघटत्यवन्तो घटा । इत्याययययोध -शाब्दबोध आनुभविक =ष्ट एव से चन समति ' पदार्थातरनिष्ठप्रकारतानिरूपिनविशेष्यतासबन्धेन शाब्दबुद्धिवावच्छिन्न प्रत्य- बयितापच्छेदकम्पेगोपन्थिति. कारणम् ' इतिनियमाद् अन्वयितावच्छेदकरूपेग घटत्ययेन घटत्योपस्थिती सत्यामेर घटत्ये पियव्याप्य वस्यान्वय सभवति. न चार घटत्वस्य घटत्वेन रूपेणोपस्थितिरस्तीति घटत्वे विधेयच्याप्यत्वान्वयाऽसभत्र कि च रुपन्त. इत्यादिवाक्यजन्यबोधस्य ' घटत्व रूपामावृत्ति ' किंवा 'घटत्य स्प्याप्य ना इसाकारक यद् विपरीतज्ञान तद्विरोध-तप्रतिबन्ध एव फल प्रतिबध्यप्रतिवन्धकमापश्चावच्छेद- कनिष्ठप्रत्यया भवनि घटत्ववानुपस्थितिदशाया च ' सर्वे घटा । इत्यादिवाक्यजन्यो व्याप्ति- बोधो निरीमनारच्छेदका एर जायते निमितानच्छेदककोधश्च विपरीतज्ञानविरोधी न मव. तांति 'सर्वे प्रडा ' इत्यादिनाक्यजन्यबोधोऽकिंचित्कर -निष्फल एवोक्तपरिष्कारपक्षे स्यादित्यर्थ । धर्मिताषच्छेदकमन घटत्यय वोव्य परत्वे एव सर्वपदार्थविधेयव्याप्तस्वयसीकारादिति । ननु तत्तद् यदुद्देश्यतापच्छेदक घटत्वादिक तद्व्यापक यत् तत्तद् विधेय रूपादिक रूपतत्वा- दिक या तादृशविधेपत्तवमेवाऽशेषश्च तदेव सर्वपदार्थ. 'सर्वे घटा रूपान्त । इत्यत्र रूप घटत्य- व्यापकमस्तीति उद्देश्यतापच्छेदकीभूतघटत्वव्यापकरूपवत्त्व घटेषु लभ्यते. अत्र च सर्वपदार्थी- भूताशेपत्व तादृशविधेयवत्वीय तस्य च घरेनैवाभेदान्वयो घटस्य चघटना वयितावच्छेदक- रूपेणोपस्थितिरस्त्येवेति न शाब्दबोधस्य प्रदर्शितनिष्पदलापत्तिदोप, घटायेन चोक्कसर्वपदार्य- -- स्पान्वयाभापान घदवस्य घटत्वत्वेन रूपेणोपस्थित्यपेक्षा, सर्व प्रमेयम्। इसादिकेवलाययि- विधेयस्थलेप्युद्देश्यतापच्छेदकव्यापीभूत यद् विधेय प्रमेयख तहत्त्व सभवत्येवेति नोक्तदोपापदि 'सर्वे घटा जातिमत' इत्यत्रायुक्तदोषो नास्ति- विधेपशून्यत्वाप लामापेक्षामावादित्याश- ·सर्वपदम्.] शाकादः। (१२९) नापि विधेयान्यपिव्यापकतापर्यन्तमेव सर्वपदार्थः- नामाथद्वयो दान्वयवो- घस्याव्युत्पन्नत्वात् । नाप्यभेदेन रूपवदाद्यात्मकविधेयान्वयी घटत्वादिव्यापक एव तदर्थः- तथा सति 'सवें वेदाः प्रमाणम्' इत्यादी सर्वपदस्य प्रमाणपदेनैव सामानाधिकरण्यात् तत्समानलिङ्गवचनकत्वापत्तिः । - ब्याह- नापीति । परिहारहेतुमाह- तदवच्छिन्नेति, उक्तरीत्या याद्देश्यतापच्छेदकव्यापकवि- धेयवत्व सर्वपदार्थम्तदा सर्वपदेनर घटे रूपपत्त्व लब्धमिति तदवच्छिन्ने संपवत्वावच्छिन्ने नाम रूपवत्त्वविशिष्ट घटे विधेयस्य-रूपवत्त्वस्यान्वयो न सभवतीति विधेयानन्ययप्रसङ्गाद् 'रूपवन्त ' इतिपद व्यर्थमेव स्यात् तदनच्छिन्ने तदन्वयानडीकारादित्यर्थः । मनु नोद्देश्यतावच्छेदकन्यापकविधेयवत्त्वरूपमशेषत्व सर्वपदार्थों येनोक्तदोष स्यात् किं तु विधयान्वयि विधेयविशेषणीभूत यद् व्यापकत्वम्-उद्देश्यतावच्छेदकव्यापकत्व तदेवाशेपत्व तस्य च विधेये एवान्वय इति न सर्वपदेन रूपपत्त लभ्यते येन 'रूपयन्त' इतिपदस्य वैयर्य स्यादित्याशड्क्याह- नापीति । परिहारहेतुमाह- नामार्थति, एव झुद्देश्यतापन्ठेदकन्यापकत्वस्य सर्वपदार्थस्य विधेये रूपे रूपवत्वे वाऽऽश्रायतासबन्धेनैवान्वय स्यात्- उद्देश्यतावच्छेदकव्या- पफवाश्रयो रूपमिति गेधसभवाद् आश्रयतासर धश्च भेदसबन्ध एवं नामार्थस्य नामार्थे च भेदसबन्धेनान्वयोऽन्युत्पन्न एवंति नाश्रयतासबन्धेन सर्वपदार्थस्य रूपपदार्थेऽन्वय सभवतीति- दोष इत्यर्थ । ननूक्तदोपारिहाराय 'रूपयन्त ' इतिपदेन अप रूपयद्वा विधेयमस्तीति रूपवदाद्यात्मक यद् विधेय तादृशविधरऽभेदेन अभेदसबन्धेनान्वयी यो घटनादिव्यापक स एव तदर्थ:-सर्वपदार्थ इत्युच्यते घटत्वव्यापकस्य सर्वपदार्थस्य च रूपे रूपवति वाऽभेदेनैवा-वय सभवतीति न भेदा- न्वयापत्तिोप , अत्र 'घटत्वव्यापकरूपरन्तो घटा ' किंवा 'घटरव्यापकरूपवदऽभिन्ना घटा.' इति शाब्दबोध इत्याशङ्याह- नापीति । परिहारहेतुमाह- तथा सतीति, तथासति सर्वप- दार्यस्याभेदेन विधेयेऽन्वये स्वीकृते सति "सर्वे वेदा प्रमाणम्" इत्यत्रापि सर्वपदार्थस्योद्दश्यता- वच्छेदकव्यापकस्यामेदेन विधये प्रामाण्ये एपान्वय स्यात् 'वेदत्वव्यापकप्रामाण्यवन्तो चेदा.' इति. तथा च सर्पपदस्य प्रमागपदेनैव सामानाधिकरण्य स्यात् तेन च सर्वपदस्य प्रमाणपदसमा- नलिङ्गवचनकत्व स्यात् तेन हि 'सर्व वेदा प्रमाणम्' इत्येव प्रयोग. स्यात् 'सर्वे वेदा प्रमाणम्' इतिप्रयोगो न स्याद् न चैतदिष्टमित्यर्थ । उक्तंच- "विशेष्यस्यैष यहिङ्ग विभक्तिवचने च ये। तानि सर्वाणि योज्यानि विशेषगपदेष्वपि ॥" इति ।

·मादर्श:- [विशेषकारे- 'सर्व घटायर्तन्ते' इत्यादी किपारूपविधेपे व्यापकस्याभेदान्वये सर्वप- दस्य नपुंगरुत्वापत्तेः, व्यापकतापा भेदान्ययोपगमे नामार्थयात्वर्थपो दान्वय- विदनियमभद्गापत्तेः। परीपत्यं न संपदार्थ:-- उद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेन विधयान्वयोपगमा- देव तलाभोपपते, किं त्यनेकत्वमेव. अनेकत्वं चोद्देश्यतावच्छेदकममानाधिकर- .. णभेदमतियोगित्वम्, अत एव 'सर्व गगनं शब्दयत्' इत्यादयो न प्रयोगाः । एवं च 'गर्व घटाः' इत्यादी घटनिष्ठान्योन्याभाषप्रतियोग्पभिन्ना घटाः' इत्य- यमयी प्रतीयते। दोपान्तर प्रदर्शन- स इति, 'सर्वे घटा वर्तन्ते' इत्यत्र घरत्याय उन्नमुद्दिश्य वर्तनरिया विधीयते यतमानालस्य विषयवपि पारिगण्याद् वर्तनरियाया एव विधेयस्व स्यात् तादरिया- गरिय पदार्थस्योक्तयापकस्याभेदान्वये क्रियाविशेषणानापत्या "क्रियाविशेषणानामेक्स नघुसपर घ" इत्यनुगासनात सर्वपदस्यान नपुसकाव स्यात्, पूर्वोक्तरोसा याद्देश्यतार छेदक- च्यापराम सर्वपदार्थम्नदा तस्य क्यिारूपविधेये पाश्रयतासबधेन भेदान्यप एव स्यात् 'घटत्य- व्यापपताश्रयवर्तनक्रियाविशिष्टा घटा' इति, नामार्पघात्वर्थयोरपि साक्षाद् भैदैनान्ययोऽयुत्पन्न एयति भेदान्यपविग्हनियमस्य मग स्थादित्यर्थ । परिहाराय मता तरमुपरपापयति- यत्यिति । 'सो घटा सपवत' इत्यादापऽशपघटेषु रूपप्रतिपादनार्थमेगशेपनम्य सर्वपदार्थत्वमुच्यते तत्राशेपघटेषु रूपप्रतीतिस्तद्देश्यतापच्छेदकाव- पदेन विधेयात्ययसीकारादेव लभ्यते अनोदेश्यतापच्छेदक घटव तदवच्छेदेनेव रूपान्चय स्यादित्यर्या चाउरोपपरेषु रूपप्रतिपत्तितिति नाऽरोपः सर्पपदार्थो येनोक्तदोपागामापत्ति स्यात् किं त्यनेकत्वमेव सर्वपदार्थ इत्यर्थ । भनेकत्व परिष्करोति- भनेक्रय चेति, उदेश्यताप- छेदक यद् घटत्वादिक तत्समानाधिकरणो यो भेदस्तादृशमेदप्रतियोगित्वमेवानेकरयम्, एतादृशा- नैफत्वस्य सर्वपदार्थत्वे 'सर्ने घटा ' इत्यस्य शाब्दबोधस्वरूपमाह- एर चेति, घटनिष्टो योऽन्यो- न्याभाय =तद्-यक्ति वापच्छिन्नप्रतियोगिताको भेद नाम घटव्यत्यन्तरप्रतियोगिको भेदम्तादृश- भेदमतियोगित्व चाउनी यायेन सकलवटेषु समस्त्येवेति तादृशभेदप्रतियोग्यऽमिन्ना घटा इत्यय- मर्थ 'सर्व घटा ' इत्यत्र प्रतीयते । अनेकत्यस्य सर्वपदार्थत्वस्वीकारस्य फलमाह- मत एपेति, ययशेषत्व सर्वपदार्थ स्थाचदाऽशेषगगने शब्दाभिप्रायेण स गगन शब्दवत्' इति प्रयोग. स्यादेन न पत्र प्रयोगो भवति, उक्तरूपानेकत्वस्य सर्वपदार्थत्वे तु गगनव्यक्तरेकत्वाद् गगने गगनभेदो न समयतीति न गगने गगनप्रतियोगिफमैदप्रतियोगित्वमिति 'सर्व गगनम्' इत्यादि प्रयोगापतिनास्तीत्यर्थ । अत्रोदेश्यतावच्छेदकसमानाधिकरणभेदपदेन तटव्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियो. गिताक एस भेदो ग्राम अन्यथा घटादौ यो पटादिभेदस्तत्प्रतियोगित्व पटादाति घटत्वावरिछ- ने तादृशभेदप्रतियोगित्वरूपसर्वपदार्थस्यायो न स्यादिति । . , ·. सर्मपदम्, ] शक्तिवाद। न चैवं घटत्वादिसामानाधिकरण्यमात्रेण विधेयान्वयतात्पर्येण 'सर्वे घटा नीलाः' इत्यादिप्रयोगापत्ति:- सर्वपदार्थविशेपिते उद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेनेव विधेयान्वय इतिनियमात् । 'मर्व प्रमेयम्' इत्यादी प्रमेयत्यादिविधेयके उद्देश्य- याचकवस्त्वादिपदमध्याहृत्यैव प्रतीतिः, अन्यथोद्देश्यतावच्छेदकीभूतव्याप्यधर्मा- नुपस्थित्या तव्यापकत्वार्थकत्वेप्यनुपपत्तिरिति । तदपि न युज्यते- गगनाटावपि द्वित्वाचवच्छिन्नतभेदसत्त्वेन सर्वपदस्याने- कार्थत्वमुपगम्यापि 'सर्व गगनम् ' इत्यादिप्रयोगस्य दुरत्वात् । तत्तदुद्देश्यता- ननु याद्देश्यतारच्छेदकसमानाधिकरणभेटप्रतियोगित्वमेव सर्वपदार्थस्तदोदेश्यता छेदका यद् घट यादि तत्सामानाधिकरण्येन नाम कतिपयघटेषु नीलादिलक्षणविधेयस्यान्वयना पर्येणापि * सर्व 'पटा नीला । इत्येष प्रयोग स्यादेव-घर वसमानाधिकरणो यस्तद्व्यत्तित्याउनप्र- नियोगिताको भेदस्तादृशभेदप्रतियोगि कम्य कतिपयरटेष्वपि समादित्याशङ्कयाह-न चैमिति । परिहारहेतुमाह- सर्पपदार्थेति, यत्रोदेश्य सर्वपदार्थविशषित भवति तादृशस्थले उदयतावच्छेदका-- 7 उदैनन विवेयस्यान्वयो भवति नतृदेश्यतार छेदकसामानाधिकरण्येन तथा च यावद्घटत्वारा दिने नीलवस्यामानात् 'सरे घटा नीला ' इतिप्रयोगापत्तिर्नास्तीत्यर्थः । ननु यत्रोदेश्यवा- चकपदमेव न स्याद् यथा ' सर्व प्रमेयम् । इत्यादी तत्रोदेस्यवाचकपदाभावनोदेश्यतार उदका- नुपस्थित्या उद्देश्यताय छेदकसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितम्य सर्वपदार्थस्य का प्रतीति. स्या- दिन्यागड्याह- समिति, ' स प्रमेयम् ' इत्यादिग्धले उदेश्यवाचरस्य ववादिपदम्याऽभ्या- हार कर्तव्यस्तादृशाध्यातरस्त्यादिपदेनोद्देश्यताय छेदकधर्मस्य वस्तुत्वादेरुपस्थिति समनत्येवेनि ताशोदेश्यतापच्छेदकसमानाधिकरणभेदपतियोगित्वग्रुपसर्वपदार्थस्य न प्रतीत्यनुपपत्तिरित्यर्थ । तादृशस्थ उद्देश्यषाचकपदाण्याहारम्याऽनङ्गीकारे वाधकमाह- अ यति, सर्वपदस्य पूर्वक्तिरीत्या व्यापक यार्थकत्वपक्षेपि 'सर्व प्रमेयम् । इत्यादावुदेश्ययाचकयस्वादिपदाच्याहार भावश्यक एवं अन्याय व्यापार व्राप्यनिरपितमेर भरती युद्देस्यतार वेदकीभूतो यो व्याप्यधर्म दहेश्याक- पदाभावेन तदनुपस्थिया विधेये सादृशव्याप्यधर्मनिरूपितव्यापकत्वस्यापि सर्वपदार्थस्य मान न स्यादित्यर्थः । तद्व्यापकत्वार्यकपि-सर्थपदम्य व्याप्यधर्मनिरूपितम्यापकत्वार्थक ये- प्यनुपपत्तिरेर स्यादित्यन्वय. । यत्त्विस्यादिना प्रतिपादितमनेरूपम्प सरदार्थत्य पारहरति- तदपि नैति, उदेश्यसाय - पसमानाधिकरणभेदप्रतियोगिय पानेकत्वस्यापि सर्वपदार्थ 'सर गगन शदात् ' इति:- योग. स्यादेव- गगने तव्यक्तिस्वाउिन्नप्रतियोगिताकभेदस्यासमपि द्विवाग्निप्रतियोगि- साकस्य घटगगनोभयभेदम्य समयेन तादृशभेदप्रतियोगित्वम्य गगनेपि सत्त्वात्. सपिदार्यान्तः प्रविष्टोदश्यतापरछेदकसमानाधिकरणभेदपदेन दयनाय ठेदरममानाधिकरणहित्याछिनी- योगिताकमेदस्यापि महीनु शयत्यादित्यर्थः । नन्दश्यतापरछेदकसमानाधिकरणभेदपतियोगि- ·सादर्श:- [विशेषकाण्डे- विच्छदकसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य तत्तदुद्देश्यतावच्छेदके सर्वत्र बाधितत्वेन तत्प्रतीतेदुरुपगमत्वात् । सामान्यतः प्रतियोगिवृत्त्यन्यत्वस्य वृत्तिमदऽवृत्तित्वात् । स्वप्रतियोगिवृत्तयो तमनेकरवमिति न वक्ष्यामो येन 'सन गगनम् । इत्यादिप्रयोग उत्तरीत्या स्यात् कि तृदेश्यता- चच्छेदकसमानाधिकरणभेदप्रतियोगिताप ठेदक यदुदेश्यताम ठेदक तादृशोदेश्यताव छेदकममा- नाधिकरणभेदप्रतियोगिनमानेकन्च तदेव मर्षपदार्थ अर्थाद् यत् प्रतियोगितापच्छेदक स्यात् तदेवोद्देश्यतावच्छेदकमपि म्यादित्युदेश्यताच छेदकप्रतियोगितापच्छेदकयोक्यमिष्टमातीति वक्ष्याम- स्तथा च गगने यो द्वित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताको घटगगनोभयभेदस्तत्प्रतियोगितावच्छेदकं तु द्वित्वमेवास्ति न तु गगनत्वम् ' सर्व गगनम् । इत्यत्रोद्देश्यतापच्छेदक च करल गगनत्वमेव न तु द्वित्वमित्युद्देश्यतावच्छेदकप्रतियोगितावच्छेदकयोरेक्यासभवादन भेदपदेन द्वित्वावछिनप्रतियो. गिताकभेदो न प्रहीतु शक्यत येन 'सर्व गगनम् ' इत्यादिप्रयोगापत्ति स्यादित्याशङ्कयाह-- तत्त- दुधेश्यतावच्छेदके ति, तदुदयतावादके तदुद्देश्यतावच्छेदफसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितापच्छे- दकत्व सर्वत्र बाधितमेवाऽसभवादिति तत्प्रतीतिरेव न सम-तीत्य वय । उदेस्यतापच्छेदकप्रति. योगिताबस्छेदकयोरक्य यत् तवेष्ट तन सभवतीतिभाव । तथा च 'सर्वे घटा रूपय त । इत्यत्रोदेश्यताप छेदक तु घटत्यमेव भेदप्रतियोगितावाछेदक च तद्व्यक्तिपमेन न तु घटत्व घट चावच्छिन्नप्रतियोगिताकदस्य घटे वाधादिति प्रतियोगितार उदकोश्यतामा छदकयोरक्यामा- चादुक्तसर्वपदार्थीभूतानेक वस्य सर्वपदेन धचिदपि प्रतीतिर्न सभवतीत्यर्थ । ननु नोक्तरीत्यापि वक्ष्यामो येन प्रदर्शितासभरदोप स्यात् किं तूदेश्यत पच्छेदकसमानाधिक- रणप्रतियोगिवृत्तिभदायभेदप्रतियोगि मात्र सर्वपदार्थ अर्थादुद्देश्यतार छेदकसमानाविक- रणो य. प्रतियोगिवृत्तिभेदान्यो मेदस्तादृशभेदप्रतियोगित्यममेस्त्वम् . नामोदेस्यतावच्छेदकसमा- नाधिकरणभेदपदेन प्रतियोग्यऽवृत्तिर्मेदो प्राय इति वक्ष्यामस्तथा च ' सर्व गगनम् । इतिप्रयो- गापत्तिप्रदर्शनाप यो द्वित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताको भदो गृहीत स तु प्रतियोगिनि गगने चर्तत एव गगनस्यापि च तादृशभेदप्रतियोगि वादिति द्वित्या उन्नप्रतियोगिताको भेदो मैदप देन न प्राय किं तु तदन्यस्तद्व्यक्ति वावच्छिनप्रतियोगिताक एष भेदो ग्राह्यस्तादृशभेदप्रतियोगि- व तु गगने नास्त्येव गगनव्यक्तरेकत्वादिति ' सर्व गगनम् ' इत्यादिप्रयोगापत्ति स्ति, घटे तु त्तद्व्यक्तित्वाग्निपतियोगिताको भद समति स च मेद प्रतियोगिवृत्तिरपि न भवति-अ. न्यघटव्यक्तिमेदस्या-यघटव्यक्तावेव सत्यादिति तादृशभेदप्रतियोगिवरूपानेकत्वस्य घटेषु सत्यात 'सवें घटा रूपयात इत्यादिप्रयोगस्यानुपपत्तिापि नास्नी याशङ्कयाह- सामा यत इति, यदि माह्यभेदे सामान्यत एवं प्रतियोगिवृत्त्यन्यत्वम्-प्रतियोग्यातिवमुध्यते तदा तस्य समय एष नास्ति-चिमदऽचित्वात् ये पदार्या कचिद् वर्तन्ते ते दृत्तिमत्पदार्थेषु प्रतियोग्पऽत्तित्वस्या तित्वात् भसभवादेव या ते वर्तन्ते तस्यापि स्वामावप्रतियोगित्वादिति 'सर्वेनु घटेषु' इयत्र ·सर्वपदम्.] शक्तिवादः । (१३३) ये ये तादृशभेदास्तभेदकूटस्य च दुरवगमतया तद्विशेषणेन द्वित्वाद्यवच्छिन्न- भेदव्यावृत्तेरपि हेयत्वात् । अस्तु वा यथाकथंचित् तद्यावृत्तिः, तयाप्यनेकत्वमात्रस्य सर्वपदार्थत्वे- घटस्थापि सामावप्रतियोगित्यात् तद्वृत्तितद्व्यक्तित्वावरिछनप्रतियोगिताकमेदस्यापि प्रतियो- गिवृत्तित्वमेव स्यान तु प्रतियोग्यवृत्तिवमित्यर्थ । ननु माह्यमेदे न सामान्यत प्रतियोगिवृत्त्य- न्यत्वमुन्यते येन पुनरप्यसभर. स्यात् किं तु सप्रतियोगिवृत्त्यन्यत्वमेन तथा च द्विवानच्छिन्न- प्रतियोगिताकभेदस्तु सप्रतियोगिवृत्तिरेय भानीति न तादृशभेदम्गदाय ' स गगनम् ' इति- प्रयोगापत्ति , तद्व्यक्तिवाछिन्नप्रतियोगिताकमेदस्तु म्वप्रतियोगिवृत्तिर्न भाति-- तनीलघट- व्यक्तिभेदस्य तन्नीलबटव्यक्तानसमवादिति- तादृशभेदप्रतियोगित्वम्पानेकत्वम्य घटेषु समवान् । सर्ने घटा. । इतिप्रयोगस्यानुपपत्तिरपि नास्तीत्याशङ्कयाह- स्वप्रतियोगीति, विशिष्टयुद्धौ विशेषगज्ञानस्य कारणत्यनियमात् स्त्रप्रतियोगिवृत्तिभेदान्यभेदग्रहणे स्वप्रतियोगिवृत्तयो ये ये ताह- शभेदा =द्वित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदाम्तेपा सर्वेषामेव ज्ञानापेक्षा प्राप्ता तादृशमेदाना कूट'- समुदायश्च दुरगम एव- अनन्तत्वादिति तद्विशेषगेन=स्वप्रतियोगिवृत्त्यन्यत्वविशेषणेन द्विरना- वच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदव्यावृत्तिरपि नैव युक्ता- अन पक्षे स्वप्रतियोगिवृत्त्यनन्तद्वित्वा- पच्छिन्नभेदज्ञानापेक्षापत्त्या गौरयात् तथा च द्वित्वावछिनप्रतियोगिताकमेदव्यावृत्तरतरीत्याव्य- समानात्तादृशभेदमादाय 'सर्व गगनम् । इतिपयोग स्यादेवे यर्थ । केनचित्कारान्तरेण विनावच्छिनप्रतियोगिताकमेदव्यावृत्तिमम्युपगम्याह- अस्तु वेति । तद्व्यावृत्ति द्वित्वाच्छिनप्रतियोगितामभेदत्र्यावृत्ति । यथा कथचिदिति- तथा हि स्वसामाना- धिकरण्यस्यप्रतियोगितासामानाधिकरण्यैतदुमयसबन्धेन भेदविशिष्टो यो मेदरताटामेदान्यमेदप्रति. योगिनमनेकरत सर्वपदार्थ , अत्र स्वपदा-या भेदो ग्राह्य , उक्तोभयमबन्येन भेदविशिष्टाद- विशिष्टो मेदो द्वित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेद एव भाति गगननिष्ट घटगगनोभयभेदे स्वसामा- नाधिकरण्यमप्यस्ति गगने तादृशमेदप्रतियोगिताया. सत्त्वात् स्वप्रतियोगितासामानाशिकरण्यमप्य. स्तीत्येतादृशोभयसबन्धन मैदरिशिष्टो मेदो द्वित्वारिछनप्रतियोगिताकभेद एव भवति स चार प्रात्यभेदवोधभेदपदेन न पायो येन तादृशविरमापलिप्रतियोगिताकमेदमादाय 'सगग- नम् । इतिप्रयोगापत्ति. स्यात् किं तु तादृशभेदान्यभेदो ग्राह्य स च तद्व्यक्ति नावच्छिन्नप्रति- 'योगिताफमेद एय तादृशभेदप्रतियोपियाम्पमनेकत्वं घटेपत्त्येति ' सर्वे घटाः' इतिश्योग- स्यानुपपत्तिरपि नास्ति, तव्यक्तित्वान्टिनप्रतियोगिताकभेदस्तु म्यप्रतियोगितासमानाधिकरणो न भवति-- स्वप्रतियोग्यऽत्तित्वादियुक्तोमयसाधेन भेदविशिष्टभेदम्तव्यक्ति नावच्छिन्नप्रति. योगिताकभेदो न भवति, अर स्वपदार्यस्य च सबन्धे निवेशेनाऽननुगमोपि नास्त्येवेत्येवरीत्या द्वित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य व्यावृत्ति समातीत्यर्थ । अत्रापि दोपमुद्घाटयति- तया- पीति, यययुक्तरीत्या द्वित्वान्छिनप्रतियोगितासमैदम्य व्यावृत्तिः संमति तथापीरयन्वयः । - .

·(१३४) साद:- [विशेषकाष्टे-- ऽवच्छेदकावच्छेदेनान्वयेऽवच्छेदकैकदेशव्यापकतावोवस्यानुभवविरुद्धतया 'सर्वे घटा रूपवन्तः' इत्यादी घटनिष्ठभेदमतियोगित्वस्योद्देश्यतावच्छेदकतया शुद्धघट- त्वादिव्यापकत्वभानानुपपत्त्या घटत्वसामानाधिकरण्येन रूपादिमदग्न्यत्वनिश्च- यदशायामपि तादृशवाक्याच्छाब्दवोधापतिदुरिव । एवं विशेष्यतावच्छेदकव्यापकताया एव विशेषणसंसर्गाशे संसर्गविशेपणी- भृतविशेषणांशे वा भानात् 'सर्वेषु घटेषु रूपम्' इत्यादी घटत्वादेविशेष्यतानवच्छे- दकत्वेन रूपादा तव्यापकत्वभानं दुर्लभमापयेत । अयमर्थ -- यनोटेश्य किंचिद्धर्मविशेपित भाति तत्रादकापच्छेदैन नाम विशेषणीभूतधर्मस- मानाधिकरण यदुद्देश्यतार उदक तादृशोदेश्यतार छेदकावच्छेदेन वियेयान्वये कृते जाते वा विधेये तादृशोद्देश्यताब छेदकैकदेशयापकतानोधोऽनुभवविरुद्ध एर भाति यथा तैलङ्गाह्मणा. प ण्डिता.' इत्यत्रोदेश्यो ब्राह्मणस्तैलगत्येन विशेपित इति तेलङ्गत्यसमानाधिकरणब्राह्मणत्वावच्छेदेव पाण्डित्यस्यान्वयो भवति न तु गुब्राह्मणत्वापच्छेदेनापि- अनुभवविरुद्धत्वात् तथा प्रतेप्यने कवस्य नामोक्तमैदप्रतियोगि वस्य सर्वपदार्थत्वे हि तादृशसर्वपदार्थेन घटलक्षणोदेश्यस्य विश पिनत्वात् ' सर्व घटा रूपवत ' इ यत्र घटनिष्टभेदप्रतियोगित्यस्य नाम घटनिष्टोक्तभेदमतियो गित्वसमानाधिकरणपरत्वस्योदस्यताच्छेदकतया उक्तभेदप्रतियोगित्वसमानाधिकरणघटत्वापच्छेद- नैर विधेयस्य रूपरत्वस्यान्चय स्थान तु शुद्धघटत्वाव दैनापि- अब वे वरघटत्नस्योतो. इयतावच्छेदकैकदेशनात तया च पिधेय रुपपत्त्यै शुदघटत्यादिव्यापकरयमान नोपपद्यते इति घटवसामानाधिकरण्येन नाम कतिपयघटेषु रूपादिमदन्यत्वनिश्चयदशायामपि रूपाभारनिश्चय- दशायामपि तादृशवाक्यात्=' सः घटा रूपव-त इनिवाक्याद् रूपयावच्छिन्नप्रकारतानिरू पितघटत्वावठिनविशेष्यतार शाब्दबोध स्यादेव न चैतदिष्टम् । यदि चात्र केवउपटत्वस्योद्दे. श्यताप छेदयत्व स्यात्तदा कतिपयषु र पामावनिश्चयदशायाम् ' सर्वे घटा रूपन्त । इति. वाक्यादुत्तशाब्दयोधो न स्यादपि न चैरमम्नि-उतभेदप्रतियोगित्वसमानाधिकरणघटस्वस्यैवात्रो द्देश्यतावच्छेदक पात् त मामानाधिकरण्यन स्पाभावनिश्चयदशायामुक्तवाक्याटुक्तशाम्दवौधासम- वपि शुद्धपटत्यमामानाधिकरप्येन रूपाभावनिधयदशायामुक्त क्यादुक्तशाब्दबोधे वाधकामावात् रूपाभावहानप्रनित्र वम्यैर ता शशाब्दबोधपल वेन रूपामामनिश्चयदशायामपि तादृशशाग्दवोधे जाते तादृशफलानुपरच्या ताशशान्दवोधस्यानिष्टत्यादिति । दोपातरमाह- एसमिति, प्रयमा तार्थमुस्यविशेष्यकोधस्वीकारात् प्रथमातपदयोध्य वि. शेष्य भवनि विशेषगे विशेषगसमर्गे या विशेष यतावच्छेदकनिरूपितमा व्यापकत्व मातीति घ नियमोस्ति 'सर्वेषु घटेपु रूपम् हन्यत्र रूपस्य विशेषणत्याद् रूपसमयाये तादृशसमवायविशेषणी- भूतरूप या घटकव्यापक मोक्षिनमस्ति तन्न समाति- घटस्पान सप्तम्यन्तपदयोध्यत्वात् प्रथमा तपदावोध्यत्वेन विशेष्य वामानाद् घटायम्य च विशेभ्यतावच्छेदक वामावादित्यर्थ । तद् व्यापकत्वमानम् घटत्वव्यापक मानम् । , ·सवेपदम्.] शक्तिवादः। (१३५) न च तत्र सप्तम्यर्थाधेयत्वादी निरूपकत्वसंवन्धावच्छिन्नव्यापकतासंबन्धेनैव भकृत्यर्थस्य घटादेरन्वयः स्वीक्रियते. घटादेप्प्यता च तादात्म्यसंवन्धन. व्यापकता च याशरूपावच्छिन्ने आधेयत्वादेरन्वयस्तदवच्छिन्ननिष्ठाआधेय- तावाद्यवच्छिन्ना संसर्गः. असो रूपनिष्ठाधेयत्वादेराधेयतात्वादिना द्रव्यत्वव्या- शकते- न चेति । तत्र सर्वेषु घटेषु रूपम्' इत्यत्र घटस्य विशेष्यत्वाभापि"प्रकृतिप्रत्ययार्थों सहाथ ब्रूतस्तयोः प्रत्ययार्थस्य प्राधान्यम्" इतिनियमात् प्रकृत्यर्थस्य प्रत्ययार्थेऽन्ययो भवत्येव. भत्र च सप्तमीरूपप्रत्ययस्याऽऽधेयत्वमर्थः तबाधेयत्वमत्र रूपे वर्तते तादृशाधेपत्वस्य निरुपको घट एवेति घटे निरूपकावं वर्तते- आधेयताया आधारनिरूपितत्वाद् यत्र यत्र च घटे तादा- यसंबन्धेन घटो वर्तते तत्र तत्र घटे उक्तनिरूपकत्वसंबन्धेन रूपनिष्ठाधेयत्वमपि वर्तत एवेति रूपंनिष्ठाधेयरवे व्यापकता प्राप्ता. रूपनिष्ठाधेयत्वं घटे निरूपकत्वसंबन्धेन वर्तत इति रूपनि- प्याधेयत्वनिष्ठा व्यापकता निरूपकत्वसंबन्धावच्छिना जाता यया यत्र धूमस्तत्र सयोगसंबन्धन वहिर्वर्तत इति वहिनिष्ठा व्यापकता संयोगसंवन्धावच्छिन्ना मवति तया च सर्वेषु घटेषु रूपम्। इत्यत्र प्रत्ययार्थाधेयत्व निरूपकत्वसंबन्धावच्छिन्ना या व्यापकता तादृशव्यापकतासमन्धेन प्रकृ. त्यर्थस्य घटस्यान्वयः स्वीक्रियते एवं च रूपनिष्ठाधेयत्वे घटव्यापकत्वं लब्ध तथा यत्र घटे सम- वायेन घटावं वर्तते तत्रोनिरूपकायसंबन्धेन रूपनिष्ठाधेयावं वर्तत इति रूपनिष्ठाधेयत्वे घटाव- व्यापकत्वमपि लब्धं रूपनिष्ठाधयत्वस्यापि रूपं व्यापकर्मवेत्यर्शदेव रूपे घटत्वव्यापकत्वं लम्ध- मिति न रूपे उक्तघटत्वव्यापकत्वस्य मानानुपपत्तिरित्यर्थः । तादृशाधेयत्यसबन्धेन च घटस्य रूपे- ऽन्ययो विज्ञेयः । रूपनिष्ठाधेयत्वनिरूपिता ( रूपनिष्टाधेयत्वनिष्टव्यापकतानिरूपिता ) या घटे व्याप्यता वर्तते सा तादात्म्यसबन्धावन्छिन्नास्तीत्याह- घटादेरिति । ससर्गभूतन्यापकताया भवच्छेदकरूपमाह- व्यापकतेति, प्रकृते यादशरूपावच्छिन्ने नाम रूपत्यायच्छिन्ने आधेयत्वस्य निष्ठत्यसंबन्धेनान्वयोस्तीति तदवच्छिन्ननिष्टा-रूपलावच्छिनरूपनिष्टा याऽऽधेयता तादृशाधेयता. निष्ठं यदाधेयतात्वं तदवन्छिना तत्समानाधिकरणेव नाम रूपनिष्ठाधेषतानिष्टाधेयतात्वसमाना धिकरणमात्र व्यापकता सबन्धो विज्ञेयः- रूपनिष्टाधेयत्वे आधेयतात्वस्योक्तव्यापकतायाश्च स. त्वात् संवन्धभूता व्यापकता रूपनिष्टाधेयतात्वावच्छिना जाता । अस्य फलमाह- मत इति, यद्यपि रूपनिष्प्राधेय सामान्यत आयेयतात्वेन रूपेण द्रव्यत्वव्यापकमेव- आकाशादिद्रव्येपि निरूपकत्वसंबन्धेन शन्दादिनिष्ठाघेयत्वस्य सत्त्वादेवेति 'सर्व द्रव्य रूपयत्' 'सर्वेषु द्रव्ये काप इत्यादिप्रयोगस्यापत्तिः संभाति तथाप्यत्रोक्तरीत्या रूपनिष्ठाधेयतावावच्छिन्नभ्यापकतासंबन्धेनेव प्रत्ययार्थाधेपत्वे प्रकृत्यर्थस्यान्वय इष्टोस्ति सामान्यत आधेयत्वनिष्ठा व्यापकता च रूपनिष्ठावे- यतानिष्टाधेयतात्वापच्छिन्ना न संमतीति 'सर्वे द्रव्येषु रूपम्' इत्यत्र प्रत्यर्थस्प द्रव्याय प्रय- याधियत्ये रूपनिष्ठाधेयतावारन्टिनन्यारुतासंबन्धेनान्थयो न संभवति. यर च रूपनिहाधेपावे रूपनिष्टाधेयतात्यावच्छिना व्यापकता वर्ततं तत्तु रूपनिष्टाधेयत्वं द्रव्यायव्यापकं नास्ति- भाकाशे ·सादर्श:- (१३६) [विशेषकान्हे- पकत्वेपि नातिमतगः, एवं रूपनिष्ठाधेयतात्वादिनाऽऽधेयत्वादेः पदानुपस्थितत्वपि न क्षतिः तया सत्यपि तादृशरूपस्य संसर्गघटकतया भाने विरोधाभावादितिवा- च्यम, उक्तव्यापकतायाः संसंगले मानाभावात् । अस्तु बोद्देश्यविधेययोर्विशेष्यविशेपणभाववैपरीत्येपि विधेयाशे उद्देश्यताव- च्छेदकव्यापकत्वस्योद्देश्य विधेयभावमहिम्नैव संसर्गतया मानम्. भवतु चौद्देश्य व्यभिचारादिति 'सर्वेषु द्रव्येषु रूपम्। इत्यादिप्रयोगातिप्रसङ्गस्यापत्तिनास्तीत्यर्थ । ननु पदार्थी न्तरनिष्टप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासनन्धेन शाब्दबाध प्रस्यन्वयितावच्छेदरूणोपस्थिते कारण पमस्ति पत्र च रूपनिष्टाधेयत्वस्य रूपनिष्टाधेयसाचन रूपेण पदात् सप्तमी प्रत्ययादुपस्थिति - स्ति- सप्तम्या सामान्यत आधेयत्व शक्तियोकारेण सप्तम्या सामान्यत आधेयतात्वेन रूपेणाधेय. तस्योपस्थितिसमवेशि रूपनिष्ठाघेयता वैन रूपणोपस्थितरसमवादिति म्वरूपेणोपस्थितरूपनिष्टाधे- यत्वे प्रकृयर्थघटस्य कयमन्वय स्यादित्साशझ्याह-समिति। नक्षति = स्वरूपेणोपस्थितेरिम्पनि- साधेयत्वे प्रकृत्यर्थघटस्या वयानुपपतिर्नास्तीत्यर्थ शियभाव हेतुमाह-तथा सयपीति,तथा सत्यनि- रूपनिष्ठाधेय वस्य रूपनिष्ठाधेयतात्येन रूपेण पदानुपस्थित वेपि ताशरूपम्य रूपनिष्टाधेयत्वस्य ससर्गघटकतया भानेन विरोधाभागादित्यन्वय , यस्य पदार्थस्य प्रकारतया विशेष्यतया चा भान भरति तस्या-वयितावच्छेदकरूपेणाऽनुपस्थिती तत्रोक्तनियमेन पदार्थान्तरा वयस्यानुपपत्तिारष्टास्ति यस्य च पदार्थस्य ससर्गतया ससर्गघटकनया वा भान भनति तस्यान्वयितावच्छेदकरूपेणानुप-. स्थितावपि ता पदार्यातरा ये विरोधो नाम्ति- तमोक्तनिपमानन्गीकारस्य सर्वसमतत्वात् 'सर्वेषु घटेषु रूपम' इ यत्र सतम्यर्थाधेय वसवयन घरस्य रूपेऽवयो भवतीत्याधेयत्व सतर्गतया भासते किंवा घटरूपयोराधाराधेयमार एव सबध इत्याधय वस्य ताशससर्गघटकतयार भान भक्तीति ससर्गमूते ससर्गघटके वा रूपनिष्ठाधेयापऽन्वयितावच्छेदकेन रूपनिष्ठाधेयतात्येन रूपेणा नुपस्थितेपि प्रकृत्यर्थघटस्थात्रये विरोधो नास्तीत्यर्थ । उक्त परिहरति- उक्त यापकताया इति, उक्तरूपव्यापकताया अयत्र कविदपि ससर्गव न दृष्टमिति नेतादृशव्यापकतासबधेन रूपनिष्टा धेयत्वे प्रकृत्यर्थपरस्यान्वय समपति येनोतरी या रूपे घट क्यापकच लभ्येत तथा चोक्तरीया 'सर्वेषु घटेषु रूपम्' इसर ने घटत्वव्यापारमानानुपपत्तिस्तदवस्थैयास्तीत्यर्थ । , तथापीत्यादिनाने दोपा तरप्रदर्शनार्थ प्रतिदिनोक्त प्रथम स्वीकरोति- मस्तु येति, उदेश्य विशेष्य भवति विधेय च विशेषण भवति यया 'सरे घरा रूपवत । इयत्रोदेश्यस्य घटस्थ विशेष्यत्व विधेयस्य रूपस्य च विशेषगत्व तथा 'सर्वेषु घरेषु रूपम् । इत्यत्र नास्ति किंतु विधेयस्य रूपस्यैात्र विशेष्यत्वमस्ति प्रथमा तपदबोध्यत्वादु उद्देश्यस्य घरस्य च विशेषगावमस्ती स्युदेश्यविधेययोविशेष्यविशेषगभावपेपरी येरि सति विधेये रूपे यद् उद्देश्यताव छेदकव्यापक रबम्-घटत्यव्यापकत्व तस्योदेश्यविधेयमावमहिना उद्देश्यविधेयभावप्रयोजकसामन्यैव संसर्गतया मान मववियपि स्पीकरोमीत्यर्थ । प्रथम रूपनिष्टाधेवत्वनिष्टव्यापकताया यससर्गस्वमुक्त ·. सर्वपदम्] माक्तिवादः। (१३७ विशेषणतयोपस्थितस्यापि विधेये पारतन्त्र्येणाऽन्वयो व्युत्पत्त्यविरुद्धः, नामार्थ- योरपि भेदेन पारतन्त्र्येणान्वयो व्युत्पत्ति मा विरोत्सीत् . तथापि सर्वपदस्प यत्र विधेयवाचकपदसामानाधिकरण्यं तत्र विधेयागे उद्देश्यस्य तत्सवन्धस्य वाऽनुभव- सिद्धो व्याप्तिवोधो दुरुपपादः । तदन स्मर्तव्यम् । उद्देश्यविधेयभावप्रयोजकसामग्री चात्र घरपदस्य प्राथम्य रूपपदस्योत्तरमावि- स्वमेव प्रथमोक्तपदवोप्यस्योदेश्यत्वस्वीकारात् तदुक्तम्- “य उदयोग प्राथम्यमेतदुद्देश्यल- क्षणम्" इति । किं च एकत्र विशेषणतयान्वितस्यान्यन विशेषणतया वयो न भवति" इतिनियमात् ' सर्वेषु घटेषु रूपम् । इत्यत्रोदेश्यभूतघटविशेषणतयोपस्थितस्य घटत्वस्य निये रूपे व्यापकत्वसव धेनान्वयो न समवति यद्यपि तथाप्युक्तनियमस्य स्वात येणाक्यस्यले एव स्वीकाराद् एकत्र विशेषणतयान्वितस्याप्यन्यत्र पारतपेण धर्मिपारतत्र्येणान्वये विरोधी नास्ति यथा 'धनी सुखी चैत्र । इत्यत्र चैत्रे विशपणीभूतस्यापि धनस्य चनद्वारा स्वप्रयोज्यव- सन धेन सुखेप्यन्ययो भवति- 'धनप्रयोज्यमुखनाचत्र ' इतिबोधोदयादिति प्रकृतपि घरिशे पणीभूतबट यस्य घटद्वारा विधेये रूपे व्यापकलसर शेनाको युपत्पऽविरदो भवतु इयपि स्वीकरोमीत्यर्थ । किं च यद्यपि नामार्थयोरपि परस्पर भेदसवधेना क्यो न भवतीति घरपस्य रूपे व्यापकतासबधेना वयो न समपति तथाप्ययमपि नियम स्वात येणान्वयस्थठे एवास्ति न धर्मिपारत-येणान्वयस्थलेपोति मते घटत्वम्य घटद्वारा रूपे व्यापक्तासबधेनाप्य रयो व्युत्प- त्तिविरुद्धो नास्तीत्यपि स्वीकरोमीति पूर्वोक्तरीत्या ' सधु घरघु रूपम् ' इत्यत्रापि रूपे विधेय घटत्वन्यापक यभानोपपादन यद्यपि सभवति तथापीरयन्वय । तथापीति- यथा 'सर्वेष घरेषु रूपम् ' इत्यत्र त्वया घटस्य सप्तम्यर्थाधयत्वेऽवय कृपा घपरत्वयो रूपे व्यापकतास बधेनाक्य प्रदर्शितस्तेन च रूपे घटघटत्वव्यापकत्व प्रदर्शित तथा सर्वपदस्य यत्र 'द्रव्ये सर्वाणि रूपाणि । हयादी विधेयवाचकरूपादिपदसामानाधिकरण्य तत्रापि द्रथस्यत्वयोनि- धेये रपे व्यापकतासवधेनेनान्वयापत्त्या विधेये रूपे व्यापक न्यस्यैर मान म्यात् तथा च 'सर्व दव्य रूपयत् । इत्यपि प्रयोग स्माद् न चैतदिष्टमिति 'द्रव्ये सर्वाणि रूपाणि 'इयत्रोदेश्यनि- रूपितमुद्देश्यसप धनिरूपित या न्याय समेर विधये रूपे सर्मानुभयमिदमस्ति तादशव्याप्य चस्प बोधस्त्यदुक्तपक्षे दुरपपाद एव कप व्यापकरणापत्येत्यर्थ । रूपस्य द्रव्य व्यायवे तु सर्व द्रव्य रूपयत्' इतिप्रयोगस्यापत्तिर्नास्त्येव । उदेश्यस्य तसवस्येति च पश्यों पितर तस्य व्याप्तायन्वय । उदेश्यसरयश्च तादात्म्यलक्षणो विज्ञेय पत्र या रसरात्र तर तादाम्पेन द्रन्यस्य द्रव्यतादात्म्यस्य च सत्वादेव । व्याप्तियाध -स्याप्य वोध ।" विधया" "विधेयताव छेदकोशे "इयपि पाठ ।

·- (१३८) साद:- [विशेषकाई- एवम 'घंटन मर्वाणि रूपाण्यापि तु कानिचिदेव । इत्यादी रूपनिष्ठभेदपति- योगिरूपत्वारच्छिन्नाभावो घटादा वाधित एवेत्यायोग्यतापत्तिः । न च ताहारूपत्वादिसामानाधिकरण्येन घटादिवृत्तित्वाभावः प्रतीयते स चास्यापित एव नन्समभिव्याहारस्थलेऽशेषत्वभानानुपगमे क्षतिविरहादिति- वाच्पम, एवं गति तर घटस्योद्देश्यत्वाऽनिर्वाहात् । न च तत्र रूपस्योद्देश्यत्वम- प्रथममानिर्दिष्टत्वात् । अप्रोच्यते-- उद्देश्यतावच्छेदकव्यापकविधेयव्याप्यपर्याप्तिको धर्मः सर्वपद- प्रवृत्ति निमित्तम 'सबै घटा रूपान्तः' इत्यादी तथाविधधमों घटादिनिष्ठयावत्त्व- उत्सर्वपदार्थे दोपान्तरमाह- एमिति, 'घटे न सर्वाणि रूपाणि' इत्यत्र विदुक्तरीत्या रूप यसमानाधिकरणभेदप्रतियोगित्वमेव सर्वपदार्थ स्यात्तस्य च रूपपदार्थेनान्वय कर्तव्य इस्यन रूपनिष्टभदप्रतियोगि यद्गपवा उन तदभार -रूपाचाव िउन्नप्रतियोगिताकाभायो नत्रा बोधनीयः स च घटे बाधित एक घंटे कस्यचिदपि रूपस्य सत्वन रूपत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताका. भारस्य याधिपादयोग्यतापत्तिार यर्थ । याधामावो हि योग्यता । ननु 'घटेन साणि रूपाणि ' इत्यत्र तादृशरूपत्वादिसामानाधिकरण्येन नाम रूप निष्ठो यस्तद्व्यक्ति चापछिनप्रतियोगिताको भैदम्तादाभेदप्रतियोगि रूपमेर तवृत्ति यदप च तरसामानाधिकरण्येन नाम के पृचिट्टपेषु घरवृत्ति प्रभार प्रतीयते न तु रूपत्वाव छैदेनाऽशेषरुपए घरवृत्तिलामात्र उच्यते येनाऽयोग्यता स्यात् वैषु चिद्रूपेषु च न घटवृत्तित्या- 'घटे न सर्राणि रूपाणि ' इत्यादि नन्सम- घटे साटम्पसमवायाभावात् , भावस्य पाप- भिव्याहारस्थले सर्वपदैनाऽशपमानास्वीकारेपि क्षतिर्नास्ती याशङ्कयाह- न चेति । परिहारहेतु माह- एवमिति, तर 'घटे न सर्माणि रूपाणि ' इयत्र यदि रूपत्वसामानाधिकरण्येन घटवृत्तिनामाव प्रनीयत विधीयते वा तता रूपस्योदेश्यय स्याद् न तु घरस्य न चैतदि- टम्- अत्र घरस्यैवोदेश्य वात् । ननु मातु तत्र रूपस्यै बोदेश्यत्व को दोष इत्याशङ्कयाह-न चेति । परिहारहेतुमाह-प्रयममिति, प्रयम निर्दिष्टस्यैवोदेश्यत्र भगति न चात्र रूप प्रथम निर्दिष्टमस्ति तदुक्तम्-" य ठन्दयोग प्रायम्यमतदुदेश्यलक्षणम् ।" इति । न च रूपाणि सर्वाणि न घरे । इत्यनमपि वाक्यवचन रूपस्य प्राथम्य समावनीयम्- अन्वयवोधकाले घट स्यैव प्राथम्यप्रसङ्गादित्यर्थ । उक्तरूपेण बहुविधानुपपत्ति प्रदर्श समाधातुमुपक्रमत- अत्रोच्यत इत्यादिना । उद्देश्येति- उद्देश्यतावच्छेदक यापिका सती विषयव्याप्या था पर्याप्ति । वृत्ति ) ताशपर्याप्तिक =ताह- शर्याप्तिवान् यो धर्म स सर्वपदप्रवृत्तिनिमित्त विज्ञेय , ' सर्वे घटा रूपरत । इत्यत्र तथावि- धधर्म -उक्तपर्याप्तिको धर्मो घनिष्ठ यासत्त्वमेवति ताशयायत्त्वरूपेण घटत्वावच्छिन्नस्य सर्वपद-- ·सर्वपदम्.] शक्तिवाद। (१३९) - . मेव. तस्य व्यासज्यवृत्तितया तत्पर्याप्तेर्घटत्वव्यापकत्वाद् रूपादिव्याप्यत्वाच्च शब्दाद् घटत्वादिव्यापके रूपादिव्याप्यत्वलाभे तयोरपि व्याप्यव्यापकभावो- थाल्भ्यते । द्रव्यत्वादिव्यापकपर्याप्ते रूपाद्याव्याप्यत्वात् 'सर्वाणि द्रव्याणि रूपवन्ति' इत्यादावऽयोग्यता । उद्देश्यतावच्छेदकव्यापकत्वं च तत्समानाधिकरणाऽन्योन्याभावप्रतियोगितान- वाच्यत्वं विज्ञेयमित्यर्थः । विधेये रूपे उद्देश्यतावच्छेदकव्यापकत्वमानोपायमाह-तस्येति, तस्य यावत्तस्य, तद्धि यायत्त्वं सकलवटेषु व्यासज्य वर्तते न तु प्रत्येकं पर्याप्त्येति यत्र यत्र घट तत्र तत्र ताशयावत्वपर्याप्तिरस्त्येवेति तत्पर्याप्तः ताशयावत्वपर्याप्तर्घटत्वन्यापकवं प्राप्तं यत्र यत्र रूपमस्ति तत्र तत्र घटनिष्टयावत्वपर्याप्तिनियमो नास्ति- पटादौ व्यभिचारादिति ताशपर्याप्ती रूपादिविधेयव्याप्यस्वमपि प्राप्तमिति शब्दाद् घटत्यादिव्यापके यावत्त्वे रूपादिव्याप्यत्वस्य लाभे जाते तयोरपि अन्यरूपयोरपि व्याप्यव्यापकमावोऽर्थादेव लभ्यते इत्पन्धयः । सर्वपदस्योद्देश्य- तापच्छेदकव्यापकविधेयच्याप्यपर्याप्तिकयावत्वं शक्तिस्वीकारेण सर्वपदादेव तादृशयावत्यै घटत्या- दिव्यापकत्वं स्पादिव्याप्यत्वं च लभ्यते इत्यभिप्रायेणोक्तम्- शब्दादिति । यदि यावत्वं व्यास- ज्यवृत्ति न स्यात्तदा प्रत्येकघटेषु पृथक् पृथग्शवत्तापत्या कस्मिंश्चिदपि यावत्त्वे घटत्यादि- व्यापकत्वं न स्यात्. व्यासज्यवृत्तित्वे तु सकलघटेयकम्यैव यारत्त्वस्य संभवात्ताशयावत्त्ये घट- त्वव्यापकत्वं संभवतीत्यभिप्रायेणोक्तम्- व्यासन्यवृत्तितयेति । ' सर्वेषु घटेषु रूपम् ' इत्यत्रापि घटस्योदेश्यत्वाद् घटत्वव्यापक रूपन्याप्यं यावत्वमा सर्वपटप्रवृत्तिनिमित्तमित्युक्तरीत्या रूपे घटत्वव्यापकत्वमानानुपपत्तिर्नास्ति । 'घंटे न सर्वाणि रूपाणि ' इत्यन सर्वपदस्य रूपपदस- मानाधिकरणवाद् रूपत्वव्यापकयावत्वं सर्वपदप्रवृत्तिनिमित्तमिति तादृशयायवाचन्छिन्नरूपामायो घटे प्रतीयते । द्रव्यत्वव्यापकपर्याप्तिस्तु रूपव्याच्या न भवति- आकाशादी व्यभिचारादिति रूपे द्रव्यायव्यापकत्वस्य बाधात् ' सर्वाणि द्रपाणि रूपवन्ति । इत्यादि प्रयोगो न मानी. साह- द्रव्यत्वादीति । द्रव्यत्वव्यापकपर्यामी रूपन्याप्यत्वस्य बाधादयोग्यता । उक्तयावत्वपर्याप्तिर्यदुद्देश्यतावच्छेदकव्यापकत्वमुक्तं तत् परिष्करोति- उद्देश्यतेति, व्यापक्य विविधं भवति तनेकम् व्याप्यसमानाधिकरणास्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवत्त्वम् ' मथा पर्वते धूमसमानाधिकरणास्यन्ताभावो घटादेर्भवतीति तादशात्यन्ताभावप्रतियोगिताप- च्छेदकधर्मो घटत्यादिकं तत् घटादौ प्राप्त बहेस्तु धूमाधिकरणऽसन्ताभावो न मवनीति वाहित्य भूमसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितानन्दकलं प्राप्तं तादृशपहिलधर्मरत्वं बहो याप्राप्त तदेव पूमव्यापक वम् . द्वितीयं च- 'व्याप्यसमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितानपरछेदक- त्यम् ' यथा पर्वते धूमसमानाधिकरणः 'पर्वनो जलवान' ह्याकारक एवान्योन्यामारः सम- पति तत्पनियोगी जलवान् प्रतियोगितारन्दकावं जलवद्विशेषणवाजले प्राप्तम् 'पहिमान : इत्याकारकस्तु पीतेऽन्योन्यामारो न मानीति यही यत् ताशाऽन्योन्याभारप्रतियोगितानपछेद- कर मार तदपि घूमन्यापकत्वमेव प्रहने च यद्ययन्ताभावघटितं व्यापकतं गृहीतं स्यात्तदा .

·( १३८) सादर्श:- [विशेषकाण्ड- एवम् 'घटे न सर्वाणि रूपाण्यापि तु कानिचिदेव ' इत्यादौ रूपनिष्ठभेदप्रति- योगिरूपत्वावच्छिन्नाभावो घटादा बाधित एवेत्यज्योग्यतापत्तिः। न च ताशरूपत्वादिसामानाधिकरण्येन घयदिवृत्तित्वाभावः प्रतीयते स चाश्वाचित एव नसमभिव्याहारस्थलेऽदोषत्वभानानुपगमे शतिविरहादिति- वाच्यम , एवं सति तन घटस्योद्देश्यत्वाऽनिर्वाहात् । न च तत्र रूपस्पोद्देश्यत्वम्- प्रयममानिर्दिष्टत्वात् । अत्रोच्यते-- उद्देश्यतावच्छेदकन्यापकविधेयव्याप्यपर्याप्तिको धर्मः सर्वपद- प्रवृत्तिनिमित्तम् ' सर्व घटारूपवन्तः' इत्यादी तयाविधधमों घटादिनिष्ठयावत्त्व + - उक्त पदार्थे दोपान्तरमाह- एवमिति, 'घरे न सर्वाणि रूपाणि ' इत्यत्र त्वदुक्तरीत्या रूपत्यसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितमेव सर्वपदार्थ स्यात्तस्य च रूपपदार्थेनान्वय कर्तव्य इत्यत्र रूपनिष्टभेदप्रतियोगि ययत्वावच्छिन्न तदभाव =रूपत्वा उन्मप्रतियोगिताकामावो नमा बोधनीयः स च घटे बाधित एस घटै कस्यचिदपि रूपस्य सत्त्वेन रूपत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताका. भारस्य बाधित पादयोग्यतापत्तिार यर्थ । बाधाभावो हि योग्यता । ननु 'घटेन सर्वाणि रूपाणि ' इत्यत्र ताशरूपत्वादिसामानाधिकरण्येन नाम रूप निष्ठो यस्तद्व्यक्तित्वानच्छिनप्रतियोगिताको मैदस्तादृशमेदप्रतियोगि रूपमेन तद्वृत्ति यद्रुप व त सामानाधिकरण्येन नाम के पुचिट्टपेषु घरवृत्तित्याभार प्रनीयते न तु रूपत्वाय क्छेदेनाऽशेषम्पेषु घरवृत्तित्वामार उच्यते येनाऽयोग्यता स्यात् केषु चिद्रूपेषु च न घरवृत्तिमा 'घटेन सर्वाणि रूपाणि । इत्यादि नसम- घटे सबलस्पसमवायाभावात्, मारस्य वाध भिव्याहारस्थले सर्वपदेनाऽशपवमानास्वीकारेपि क्षतिर्नास्ती याशङ्कयाह- न चेति । परिहारहेतु- माह-एवमिति, तत्र= 'घटे न सर्माणि रूपाणि ' इयत्र यदि रूपयसामानाधिकरण्येन घटवृत्तित्वाभाव प्रतीयत विधीयते वा तदा रूपस्यैपोदेश्यम्व स्याद् न तु घटस्य न चैतदि- टम्- अब घटस्यैवोदेश्य वात् । ननु मयतु तत्र रूपस्यैनोदेश्यत्व को दोप इत्याशङ्कयाह-न चेति । परिहारहेतुमाह-प्रयममिति, प्रथम निर्दिष्टस्यैवोदेश्य व भनति न चात्र रूप प्रथम निर्दिष्टमस्ति तदुक्तम्-" य उम्दयोग प्राथम्यमेतदुद्देश्यलक्षणम् ।" इति । न च सर्वाणि न घटे । इत्येवमपि वाक्यत्रचन रूपस्य प्राथम्य समाननीयम्- अवयबोधकाले घट स्यैव प्राथम्यप्रसङ्गादित्यर्थ । उक्तरूपेण बहुविधानुपपत्ति प्रदर्थ समाधातुमुपक्रमसे- अत्रोच्यत इत्यादिना । उद्देश्येति- उद्देश्यतावच्छेदकच्यापिका सती विधेयव्याप्या या पर्याप्ति । वृत्तिः ) ताशपर्याप्तिक =ताह- शर्याप्तिवान् यो धर्म स सर्वपदप्रवृत्तिनिमित्त विज्ञेय , ' सर्वे घग रूपात । इत्यत्र तपावि. धधर्म उक्तपर्याप्तिको धर्मो घनिष्ठ यावत्वमेवेति ताशयारस्वरूपेण घटत्वावच्छिन्नस्य सर्वपद- 'रूपाणि ·सर्वपदम्, शक्तिवाद। (१३९) मेव. तस्य व्यासज्यवृत्तितया तत्पर्याप्तर्घटत्वव्यापकत्वाद् रूपादिव्याप्यत्वाञ्च शब्दाद् घटत्वादिव्यापके रूपादिव्याप्यत्वलाभे तयोरपि व्याप्यव्यापकभावो- ऽाल्लभ्यते । व्यत्वादिव्यापकपर्याप्त रूपायऽव्याप्यत्वात् ' सर्वाणि द्रव्याणि रूपवन्ति' इत्यादावऽयोग्यता । उद्देश्यतावच्छेदक्व्यापकत्वं च तत्समानाधिकरणाऽन्योन्याभावमतियोगितान- वाध्यत्व विज्ञेपमित्यर्थः । विषये रूपे उद्देश्यतारन्छेदकव्यापकत्वमानोपायमाह-तस्येति, यारत्तस्य, तद्धि यावत्त सकलवटेषु व्यास य यतते न तु प्रत्येक पर्याप्त्येति यत्र यत्र घटत्म तत्र तत्र ताशयारत्वपर्याप्तिरस्त्येवेति त पर्याप्ते तादृशयावत्वपर्याप्तेर्घटत्वव्यापकल प्राप्त यत्र यत्र रूपमस्ति तत्र तत्र घटनिष्टयारत्त्वपर्याप्तिनियमो नास्ति- पटादौ व्यभिचारादिति तादृशपर्याप्ती रूपादिविवेय याप्यत्वमपि प्राप्तमिति शब्दाद् घटत्वादियापके यारत्त्वे रूपादिव्याप्यत्वस्य लाभे जाते तयोरपि पटत्वरूपयोरपि व्याप्यव्यापकमानोऽर्थादेव लभ्यते इ.धन्वयः । सर्वपदस्योद्देश्य- ताप छेदकन्यापकरियव्याप्यपर्याप्तिमयावचे शक्तिस्वीकारण सर्वपदादेव ताशयावरचे घटला. दिव्यापकत्व र पादिव्याप्यत्र च लभ्यते इत्यभिप्रायेणोक्तम्- शब्दादिति । यदि यानत्त व्यास- ज्यवृत्ति न म्यात्तदा प्रत्येकाटेषु पृथक् पृथग्यावत्त्वापत्त्या कस्मिंश्चिदपि यापत्त्यै घटत्यादि व्यापकर न स्यात्. व्यासज्यवृत्तित्वे तु सकलरटेकस्यर यानत्त्वस्य सभवात्ताशयारत्त्ये घट- त्वव्यापकत्व सभातीत्यभिप्रायेणोक्तम्- व्यास यवृत्तित्तयेति । ' सषु घटेषु रूपम् । इयत्रापि घटस्योदेश्यत्वाद् घटत्वव्यापक रूपव्याप्य यावत्वमा सर्वपढप्रवृत्तिनिमित्तमित्युक्तरीत्या रूप घटत्वव्यापक वभानानुपपत्तिर्नास्ति । ' घंटे न सर्माणि रूपाणि ' इत्यत्र सर्वपदस्य रूपपदस. मानाधिकरणत्वाद् रूपत्वव्यापकयारत्त्व सर्वपदप्रवृत्तिनिमित्तमिति ताशयावत्वानपिउन्नरूपामागो घटे प्रतीयते । द्रव्यकव्यापकपर्याप्तिस्तु र पव्याप्या न भवति- आकाशादौ व्यभिचारादिनि रूप द्रव्यत्वब्यापकत्यस्य बाधात् 'सर्माणि द्रव्याणि रूपवन्ति । इत्यादि प्रयोगो न मानी- साह- द्रव्यत्वादीति । द्रव्यत्वव्यापकपर्याप्ती रूपन्याप्यन्त्रस्य बाधादयोग्यता। उक्तपावत्त्वपर्याप्तिर्यदुद्देस्यतारछेदकव्यापक मुक्त तत् परिष्करोति- उद्देश्यतति, व्यापक व विविध माति तोकम् ' व्याप्यसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मरत्वम् ' यथा पर्वते धूमसमानाधिकरणारयन्ताभागो घटादेर्भग्नीति तादृशारयन्ताभावप्रतियोगितात्र- च्छेदकधर्मो घटत्यादिक तद्वत्त वहादी प्राप्त रस्तु धूमाधिकरणेऽसन्ताभागो न मरतीति यहित्ये धूमसमानारिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितामा उदकत्व प्राप्त ताशपहित्यधर्मरत्त्व यही याप्राप्त तदेव भूमन्यापक उम् . द्वितीय च- 'ज्याप्यसमानाधिकरणान्योन्यामारप्रतियोगितानपच्छेदक- त्वम् ' यया पर्वते धूमसमानाधिकरण 'पना जलवान' इन्याकारक एवान्योन्याभारः सभ- पति त प्रतियोगी जापान प्रतियोगिताउंदकर जयद्विशेषण वाजले प्राप्तम् 'पहिमान' इत्याकारकस्तु पर्वतेऽन्योन्यामागो न भवतीति यही यत् तादृशान्योन्यामागप्रतियोगितानपच्छेद- फार प्राप्त तदपि धूमव्यापश्यमेर पहने च यय यन्तामारपटितं व्यापक गृहीत स्यात्तदा ·( १३८) साद:- [विशेषकाण्डे- एवम 'घंटन मर्वाणि रूपाण्यऽपि तु कानिचिदेव । इत्यादी रूपनिष्ठभेदप्रति- योगिरूपत्वावच्छिन्नाभावी घटादी बाधित एवेत्य योग्यतापत्तिः । न च तादृशरूपत्वादिसामानाधिकरण्येन घयादिवृत्तित्वाभावः प्रतीयते स चानाधित एवं नमसममिव्याहारस्थलेऽटोपत्वभानानुपगमे क्षतिविरहादिति- वाच्यम् , एवं मति तत्र घटस्योद्देश्यत्वाऽनिर्वाहात् । न च त रूपस्योद्देश्पत्वम- प्रयममऽनिर्दिष्टत्वात् । अनोच्यते- उद्देश्यतावच्छेदकल्पापकविधेयव्याप्यपर्याप्तिको धर्मः सर्वपद- प्रवृत्तिनिमित्तम 'म घटा रूपबन्तः' इत्यादौ तथाविधधर्मो घटादिनिष्ठयावत्व- उत्तसपिदार्थे दोपान्तरमाह- एवमिति, 'टं न सर्वाणि रूपाणि' इत्यत्र विदुक्तरीत्या रुपावसमानाधिकरणभेदप्रतियोगित्यमेव सर्वपदार्थ स्यात्तस्य च रूपपदार्पना वय कर्तव्य स्पन रूपनिष्टभेटप्रतियोगि यप वाग्नि तदभाव =रूपत्वावछिन्नप्रतियोगिताकाभायो नत्रा घोधनीयः स च घटे बाधित एष पटे कस्यचिदपि रूपस्य सत्येन रूपत्वावच्छिन्नप्रतियोगितामा. भावस्य याधिनचा योग्यतापत्तिार यर्थ । बाधाभावो हि योग्यता । ननु घटेन सर्वाणि रूपाणि । इत्यत्र ताशरूपत्यादिसामानाधिकरण्येन नाम रूप- निष्टो यस्तद्व्यक्ति वापच्छिन्न प्रतियोगिताको भेदस्तादृशमेदप्रतियोगि रूपमेन तवृत्ति यद्प व तरसामानाधिकरप्येन नाम के पुचिद्रूपेषु प्रवृत्ति याभार प्रतीयते न तु रूपत्वाव च्छेदेनाऽशेषरूपेषु घटवृत्ति सामान उच्यते येनाऽयोग्यता स्यात् केयु चिद्रूपेषु च न घटवृत्तित्या- भावस्य याध -- घटे सम्लम्पसमत्रायाभावात् , 'घटे न सर्वाणि रूपाणि । इत्यादि नसम- भिव्याहारस्थले सर्वपदेनाशप नभानास्वीकारपि क्षतिर्नास्तीत्याशङ्कयाह- न चेति । परिहारहेतु माह- एवमिति, तर= 'घटे न सर्माणि रूपाणि ' इयत्र यदि रूपत्वसामानाधिकरण्येन घटवृत्तित्यामात्र प्रतीयत विधीयते वा तदा रूपस्ययोदेश्याव स्याद् न तु घतस्य न चैतदि. ष्टम्- अब घटस्यैवोदेश्य वात् । ननु मवतु तत्र रूपम्ययोदेश्यत्व यो दोष इत्याशङ्कयाह- न चेति । परिहारहेतुमाह-प्रयममिति, प्रथम निर्दष्टस्ययोदेश्य च भवति न चात्र रूप प्रथम निर्दिष्टमस्ति तदुक्तम्-" य उदयोग प्राथम्यमेतदुद्देश्यरक्षणम् ।" इति । न च सर्वाणि न घरे । इत्येवमपि वाक्यरचने रूपस्य प्रायम्य समाननीयम्- अन्वयबोधकाले घट स्येन प्राथम्यप्रसङ्गादित्यर्थ । उक्तरूपेण बहुपियानुपपत्ति प्रदर्थ समाधातुमुपक्रमते- अत्रोच्यत इत्यादिना । उद्देस्येति-- उद्देश्यतावच्छेदकव्यापिका सती विषयव्याप्या या पर्याप्ति । वृत्तिः ) ताशपर्याप्तिक =ताह- शर्याप्तिवान् यो धर्म स सर्वपदप्रवृत्तिनिमित्त विज्ञेय , 'सबै घना रूपवन्त । इत्यत्र तथावि- धधर्म उतपर्याप्तिको वर्मो घटनिष्ठ यावत्वमेवेति ताशयावत्त्वरूपेण घटत्वायच्छिन्नस्य सर्वपद- 'रूपाणि ·- । सर्वपदम् ] शक्तिवादः । (१३९) मेव. तस्य व्यासज्यवृत्तितया तत्पर्याप्तर्घटत्वव्यापकत्वाद् रूपादिव्याप्यत्वाञ्च शब्दाद् घटत्वादिव्यापक रूपादिव्याप्यत्वलाभे तयोरपि व्याप्यव्यापकभावो ऽल्लभ्यते । द्रव्यत्वादिव्यापकपर्याप्त रूपाद्याव्याप्यत्वात् 'सर्वाणि द्रव्याणि रूपवन्ति' इत्यादावऽयोग्यता। उद्देश्यतावच्छेदकव्यापकत्वं च तत्समानाधिकरणाऽन्योन्याभावप्रतियोगितान- बाध्यत्व विज्ञेयमित्यर्थ । विधेये रूपे उद्देश्यतार दकव्यापकवमानोपायमाह-तस्येति, तस्य- यावत्तस्य, तद्धि यारत्त्व सकलपटेषु व्यास य वर्तते न तु प्रत्येक पर्याप्त्येति यत्र यत्र घटत्य तत्र तत्र तादशयावत्वपर्याप्तिरम्त्येति त पर्याप्ते -नाशयापत्त्वपर्याप्तंर्घटत्वव्यापार प्राप्त यत्र यत्र रूपमस्ति तत्र तत्र वटनिष्टयानत्त्वपर्यामिनियमो नास्ति- पटादौ व्यभिचारादिति तादृशपर्याप्ती रूपादिनिय याप्यत्वमपि प्राप्तमिति श-दाद् घटत्यादियापके यारत्त्ये रूपादिव्याप्यत्वस्य लाभे जाते तयोरपिघट वरूपयोरपि व्याप्य यापकभानोऽर्थादेव लभ्यत इत्पन्वय । सर्वपदस्योद्देश्य- तापच्छेदकल्पापकविधेययाव्यपर्याप्तिफयानत्त्वे अतिस्वीकारेण सर्वपदादेन ताशयारस्ये घट वा. दिव्यापकत्व र पादिव्याप्य र च लभ्यते इत्यभिप्रायेणोक्तम्- शब्दादिति । यदि यारत्त्व व्यास- ज्यवृत्ति न स्यात्तदा प्रत्येकवटेषु पृथक् पृथग्यशावत्वापत्त्या कस्मिंश्चिदपि यापत्त्यै घटत्यादि व्यापकल न स्यात्. व्यासज्यवृत्तित्वे तु सकल्घटेपेकस्यैव यावत्त्वस्य सभवात्ताशयातत्त्वे घट- खव्यापकत्व समातीत्यभिप्रायेणोक्तम्- व्यास यवृत्तितयेति । ' सर्वेषु घटेषु रूपम् ' इ यत्रापि घटस्योदेश्यत्वाद् धत्वयापक रूपव्याप्य यावत्यमा सर्वपटप्रवृत्तिनिमित्तमित्युक्तरीत्या रूपे धावन्यापकवमानानुपपत्तिर्नास्ति । 'घट न सर्वाणि रूपाणि ' इत्सन सर्वपदस्य रूपपदस. मानाधिकरणवाद् स्पवयापफयापत्त्व सर्वपदप्रवृत्तिनिमित्तमिति तादृशयावत्वावच्छिन्नरूपामानो घटे प्रतीयते । द्रव्याकव्यापकपर्यासिस्तु रुपयाच्या न भवति- आकाशादी व्यभिचारादिति रूप द्रव्यत्यव्यापक तस्य नावात् ' सर्वाणि द्रव्याणि रूपयन्ति । इत्यादि प्रयोगो न भाती- साह- द्रव्यानादीति । दव्यत्वव्यापकपर्याप्तौ रूपव्याप्यवस्प याधादयोग्यता । उक्तपावत्वपर्याप्तर्यदुद्देश्यतारछेदकव्यापकत्वमुक्त तत् परिष्करोति- उद्देश्यतेति, व्यापक विविध मपति तोकम् व्याप्यसमानाधिकरणात्य-ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवत्त्वम् । यथा पति धूमसमानाधिकरणात्यन्ताभायो घटादेर्भरतीति तादृशायन्ताभावपनियोगितार च्छेदकधर्मो चटत्यादिक तद्वत्व घडादौ प्राप्त नवस्तु धूमाधिकरणेऽसन्तामावो न भवतीति वदित्य भूमसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिताना वेदकत्व प्राप्त तादृशवहित्यधर्मरत्व वहौ यत्प्राप्त तदेव धूमव्यापक यम् . द्वितीय च- 'व्याप्यसमानाधिकरणायो यामा प्रतियोगितानवच्छेदक- त्यम् ' यथा पर्वते धूमनमानाधिकरण 'पर्वतो जरवान' इन्याकारक एवा योन्यामार सभ वति तपतियोगी जलपान प्रतियोगितार रेदक र जलविशेषणत्वाजले प्राप्तम् 'वहिमान' इत्याकारकस्तु पर्वतेऽयोन्यामागे न भरतीति वह्नौ यत् तादृशाऽयोन्याभावप्रतियोगिताना छेद- कम मात तदपि धूमच्यापरवमेव प्रकृतं च यद्ययन्तामावटित व्यापकर गृहीत स्यात्तदा ·११४०) सादर्श:- [विशेषकाडे- वच्छेदकत्वं तेन रूपादिव्याप्यपर्याप्तव्यत्वादिमनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितानव- च्छेदकधर्मवत्लेपि न क्षतिः । घटत्वादिव्यापकयावत्त्वपर्याप्तिश्च न घटादिव्यक्तिभे- दाद् भिद्यते. अती न घटत्वादिव्यापकताया अनुपपत्तिः । विधेयव्याप्यत्वं च व्यभिचारित्वसंवन्धावच्छिन्नमतियोगिताकतवधेिपताव 'सर्वाणि - 'सर्वाणि द्रव्याणि रूपयन्ति ' इत्यपि प्रयोग स्यात्- अत्रोद्देश्यनारच्छेदक मन्यत्व तटधिकरणे नीरूपे आकाशेपि 'स्प नास्ति । इत्याकारकम्पायतामावसत्त्वपि 'प्रमेय नास्ति' इत्याकारकप्रमेयात्यन्ताभावस्तु नास्त्येव- आकाशे शदस्य सत्तादेव शब्दस्यापि प्रमेय वात् तथा च प्रमेयत्व द्रव्यत्ववदाकाशनिष्टात्यन्तामारप्रतियोगिताना छेदकमेव धर्मस्तादृशममे- यत्वधर्मवत्त्व च रूपव्याप्यपर्याप्तावस्त्येति रूपव्याप्यपर्याप्तौ द्रव्यत्वव्यापकत्वलाभात् दव्याणि रूपान्ति' इतिप्रयोगापत्ति प्राप्ता न चैव प्रयोगो भरतीत्यत्रान्योन्यामावघटित व्यापकर ग्राह्य तथा च द्रव्यत्वाधिकरणे आकाशे आकाश रूपव्याप्यपर्याप्तिपन्न ' इत्या- फारकोऽन्यो-याभावोस्त्यैर- आकाशे रूरामावात तादृशान्योन्यामावप्रतियोगि रूपव्याप्यपर्या- प्तिनत तद्विशेषणीभूतरूपव्याप्यपर्याप्ती तादृशान्योन्याभानप्रतियोगितावच्छेदकरवमेन प्राप्तमिति रूपन्याप्यपर्याप्तौ द्रव्यलव्यापकत्वाऽलाभात् 'सर्वाणि द्रव्याणि रूपयन्ति । इतिप्रयोगस्यापत्ति- र्नास्ति- रूपव्याप्यपर्याप्तानाकाशादी द्रव्यत्वसमानाधिकरणा योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्व- स्य कथमप्यऽसभवात् , 'सर्ने घटा रूपनन्त । इत्यत्र तु घटत्वानच्छिन्ने । रूपव्याप्यपर्याप्ति- वन्न , इसाकारकोऽन्योन्यामावो न सभवति- घरेषु रूपसत्त्वादिति घटत्वसमानाधिकरणान्योन्या. भावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वाद् रूपव्याप्यपर्याप्तौ तादृशानवछेदकवरूप घटपव्यापकत्व रब्धमिति 'सर्वे घटा रूपात ' 'सर्वेषु घटेषु रूपम्' इत्यादिप्रयोग उपपद्यते । अन्योन्यामाध- टितव्यापकत्वमहणस्य फलमाह- तेनेति । क्षनिरिति- 'सर्माणि द्रव्याणि रूपयन्ति । इत्यादिप्र- योगापत्तिरूपा क्षतिर्नास्तीत्यर्थः । यदि घटत्वादिव्यापकयायत्त्वपर्याप्तिर्घटादिव्यक्तिभेदाद् भियत तदैतघटव्यक्तिवृत्तियावत्त्वपर्याप्यभानपत्यामपि घटा तरव्यक्तौ घटत्यस्य सत्त्वात् तादृशघटत्व या- पकरव यारत्त्वपर्याप्तौ न स्यादेव न च सा पर्यामियक्तिभेदाद् भियते इति न तादशपर्याप्ती घदनादिव्यापकत्वम्यानुपपत्तिरित्याह- घटत्वादीति । उक्तयावत्वपर्याप्तौ यद् विधेयव्याप्परवमुक्त तत् परिष्करोति- विधेयन्याप्यत्वमिति, व्याप्यत्व व्यापकामावषदऽवृत्तित्वमप्यस्ति- धूमादीना वहयाद्यमाश्वदऽवृत्तित्वादित्यत्र यदि विधेयाभावपद- शृत्तित्वरूप व्याप्यत्व विवक्षित स्यात्तदा ' सर्वे घटा. प्रमैया , इत्यादिप्रमेय वादिकेवलान्वयिवि- धेयकस्थले प्रमेयस्याभावस्य सर्वश्रेवाप्रसिद्धत्वात् सर्वपदार्थबोधानुपपत्ति स्पादित्यत्र विघयाया- प्यत्व व्यभिचारित्वसबन्धावच्छिनेत्यादिरूप विज्ञेयम्, व्यभिचारित्वेति- व्यभिचारित्वसबन्धा- वच्छिन्ना प्रतियोगिता यस्य तथा तत्तद्विधेयतावच्छेदकावछिन्ना प्रतियोगिता यस्यैतादृशो यो व्यभिचारित्वसबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकतत्तद्विधेयतावच्छेदकापच्छिन्नप्रतियोगिताकम्मचद्विधेया- मापस्तादृशविधेयामावयवमत्र विधेयन्याप्यत्व प्राय व्यभिचारित्वसाधधात्र खाभावववृत्तित्य- -- ·सर्वपदम्.] शक्तिवादः। (१४१) च्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकतत्तद्विधयाभाववत्वम् . अतो विधेयतावच्छेदकाव- च्छिन्नस्य यत्र केवलान्वयित्वं तत्र नाऽमसिद्धिः- व्यधिकरणसंवन्धावच्छिन्नम- तियोगिताकस्यैव तथाविधाभावस्य प्रसिद्धत्वात् । अत्रोद्देश्यतावच्छेदकविधेयतावच्छेदकघटत्वरूपत्वादीनामुपलक्षणतयाऽनुगम- के तादृशावच्छेदकत्वमेव अतो न शक्त्यानन्त्यं न वाऽपूर्वधर्मव्यापकत्वादिभाना- नुपपत्तिर्न वा तादृशावच्छेदकत्वभानापत्तिः । 7 . संबन्धो विज्ञेयस्तथा च स्वाभाववृत्तित्वसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकव्यापकाभाववत्त्वं व्याप्यत्व- मितिलब्धं यथा धूमै वह्नयमावववृत्तित्वं नास्तीति तादृशसंबन्धेन धूमे बतिस्तु न संभवति कि- तु बन्यमाव एव वर्तत इति वयभावववृत्तित्वसंबन्धेन धूमे यद् वद्यमाववत्त्वं तद् बहिव्याप्यत्वमेव तथा ' सर्वे घटाः प्रमेयाः । इत्पन्न विधेयं प्रमेयत्व सर्वत्र स्वरूपसबन्धेनैव वर्तते न तु स्वामाववद्- वृत्तित्वसंबन्धेनेति स्वाभावबवृत्तित्वसंबन्धेनोक्तपर्याप्ती यत् प्रमेयत्वामाववत्त्वं तदेय प्रमेयत्वव्याप्य- त्वमस्तीति न सर्वपदार्थवोधानुपपत्तिरित्याह- अत इति । अत्र च स्वपदं परिचायकमानं न तु प्रमेयत्वपरामर्शकमऽन्यथा प्रमेयत्वाभावस्याप्रसिद्धया शाब्दबोधानुपपत्तिस्तदवस्थैव स्यात्, कि वा व्यभिचारित्वसंबन्धस्य स्वाभावववृत्तित्वसवन्धेति व्याख्या न कार्या व्याप्ये व्यापकव्यभि- चारित्वं नास्त्येवेति तेन संबन्धेन व्यापकाभावयत्वं सुलभमेव तथोक्तपर्याप्ती प्रमेयत्वव्यभिचारित्वं नास्तीनि व्यभिचारित्यसबन्धेन प्रमेयत्वाभाववत्त्व विज्ञेयम् । ' सर्वे घटा रूपवन्तः इत्यत्र च घटत्वव्यापकपर्याप्तायुक्तसबन्धेन रूपाभावात्त्वमस्त्येव- उक्तपर्याप्तायुक्तसंबन्धेन रूपस्यासमवा- दिस्यर्थः । उक्ताभावस्य प्रसिद्धिमाह- व्यधिकरणेति, यथा पटसत्त्वेपि घटत्येन पटो नास्तीति व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकः पटाभावः प्रसिद्धस्तथा व्यधिकरणसंबन्धावन्छिन्नप्रतियो- गिताकोप्यभावः प्रसिद्ध एव यथा भूतले संयोगेन घटसत्त्वेपि समवायसंबन्धेन घटाभावः प्रसि- द्भस्तथा प्रकृतेपि विधेयतावच्छेदकसंबन्धेन तथाविधामावस्य-विधेयामावस्याऽप्रसिद्धत्वेपि व्यधि- करणेन व्यभिचारिश्वसंबन्धेन तु विधेयाभावः प्रसिद्ध एव । यो यस्य यत्र संबन्धो न भवति स तस्य व्यधिकरणसंबन्धः, यो यस्य धर्मो न भवति स तस्य व्यधिकरणधर्म इति परिमापा। वहयाद्यभारवति घटादीनां सत्त्वात्तत्र स्वामावववृत्तित्वसंबन्धस्य च प्रसिद्धिः । उद्देश्यतावच्छेदकघटत्यादीनामनुगमकमुद्देश्यतावच्छेदका विधेयतावच्छेदकरूपत्वादीनामनु- गमक विधेयतावच्छेदकत्वमतो न सर्वपदशक्तेरानन्त्यापत्तिः, न चापूर्वधर्मव्यापकत्वादिभानानु- परत्तिः- पूर्वमगृहीतस्यापि पटत्वादिधर्मस्योद्देश्यतावच्छेदकत्वेन रूपेण सुमहत्वात् , तादृशोद्देश्य- तावच्छेदकत्वविधेयतावच्छेदकलयोः शाब्दबोधे मानापत्तिरपि नास्ति- तयोरुपलक्षणत्यस्वीका- राद् उपलक्षणस्य च शाब्दवोधे मानास्वीकारादित्याह- अत्रेति । एतत्सर्व पूर्वमेव तदादिपदस्थले सष्टीकृतमस्ति ।

·(११) सादर्श:- [ विशपकाणे- यद्यपि सामान्यत उद्देश्यतावच्छेदकत्वमऽच्यावर्तकमेव उद्देश्यतावच्छेदक- विषया स्वसमभिव्याहतपदप्रतिपाद्यत्वं च तादृशपदजन्यशाब्दवोधात माग दुर्यहम् . तथापि ताशपदप्रतिपाद्यत्वेन वक्तृबुदेवक्तृतात्पर्यस्य वा विषयत्वं तथा वाच्यं तच्च प्रकरणादिना पूर्वमपि सुग्रहम् । खत्वाननुगमः पूर्ववत्समाधेयः। उद्देश्यविधेयभावश्च न विशेष्यविशेपणभावनियतोऽतः सर्वेषु घटेषु रूपम्' इत्यादावपिघटत्वादिरूपत्वाचोरुद्देश्यविधेयतावच्छेदकभावोऽक्षत एवोत नघटत्वा- दिव्यापकरूपत्वाद्यवच्छिन्नव्याप्यपर्याप्तिकयावत्वभानानुपपत्तिः । इयं च व्युत्प- तिरहेश्यवाचकपदसमानाधिकरणमर्वपदे । यद्यपीनि- यद्यपि सामा यत उद्देश्यतापच्छेदकत्वमऽव्यावर्तकमेर- सर्वेषामेर धर्माणामुद्देश्य- ताब छेदकत्यसभवाद् उदेश्यतावच्छेदकविधया-उद्देन्यतार छेदकतया नामोद्देश्यताम उदकत्वेन पण ससमभिव्याहतपदप्रतिपाद्यत्वम् स सर्वपदम् स्वघटितानुपूर्वीपटकपदजयप्रतीतिविषयत्व नाम सर्वपदेन सह सममिव्याहृत यद् घादिपद तजयप्रतीतिविपयन च तादृशपदज यशाब्द- योगात्-सर्वपदसमभिव्याहृतघटादिपदज यशाब्दबोधात् प्राग् दुर्घहमव यतो घटापिदजन्यशा- ब्दवोधे जाते एव घटादिपदजन्यप्रतीतिविषय च प्रहीतु शक्यते न तु पूर्वमपि तथापि तादृशपद- प्रतिपाद्यत्वन सर्वपदसममिव्याहृतघटादिपदप्रतिपाद्यत्वेन रूपेण यद् वक्तृबुद्धिपिपय व वा वृत्तृता- पर्यविषयव वा तदेय तथा नामोदयतापच्छेदकत्व वक्तय तब-चत्तबुद्धेवक्तृतात्पर्यस्य या विषयत्व च प्रकरणादिना पूर्वमपि सर्वपदसमभिव्याहृतघटादिपदज यशा दवो पात् पूर्णमपि सुमहमिति न काचिदनुपपत्तिरित्यर्थ । ननु "स्वसमभिव्याहतपदप्रतिपाद्य रम् स्वपदार्थनिशेनाऽननुगम स्यादेव- स्वपदस्य त मात्रव्यक्तिपरत्वादित्याशङ्कयाह-स्वत्वति । पूर्ववत् तदादिपदस्यलोकरीत्यैवैत्यर्थ । तथा हि- स्वोदेश्यताव छेदकव्यापकतादृशोदेश्यताव- छेटकाव िउनोदेश्पतानिरूपितविधेयताश्रयव्याप्यपर्याप्तिकयामत्त्वावच्छिन्नपिपयताकत्यस्तजयो- तदुमयसबन्धेन सर्वपदविशिष्टो बोधो भवतु' इत्पेर पदप्रकारक योगविशेष्यक शत्ति ज्ञान स्वीकार्यमत्र च स्वपदार्थस्य सबधघटकल्यान्नाऽननुगमः, सर्वपदजन्यौधे चोक्तया पत्त्वावच्छिन्न- विपयताकत्य सर्वपदजन्यत्न चास्त्येवेत्यर्थ । "एव विशेष्यतावच्छेदकव्यापकनाया १३४" इत्यायुक्ताशङ्का समाधत्ते- उद्देश्येति, विशे- ध्यस्ययोदेश्यत्व विशेषणस्यैव च विधेयाव भवतीति नियमो नास्ति येन सर्वेषु घटेषु रूपम्। इत्यत्र घटस्योदेश्यत्वं न स्पाट विशेष्यवाभावाद रूपस्य च विधेयाय न स्याद् विशेषणत्या- मावात् किं तु विशेषणस्थाप्युद्देस्यत्व विशेष्यम्यापि य विधेयत्व भवतीति 'सर्वेषु घरेषु मपम्। इत्यत्र घटत्वस्योद्देश्यतावच्छेदकार रूपत्वस्य च विधेयतारच्छेदकासमक्षतमेव यत्र ज्यापकरूपयाप्यपर्याप्तिकयावत्त्वस्य सादेन मानानुपपत्तिर्नास्तीत्यर्थ । नवेरम् 'द्रव्ये. सर्वाणि रूपाणि' इत्यत्रापि सर्वपदेन द्रव्य व्यापकरूपव्यायपप्तिकयायत्त्वस्य भान स्याद् प्यन्याप्यपर्याप्तव्यस्वव्यापक गाभाना आयाशादौ व्यभिचारादित्यादाक्या- इत्यत्र . चत्व- ·१४) सर्वपदम्.] शक्तिवादः। विधेयवाचकपदसमानाधिकरणसर्वपदस्य च विधयतावच्छेदकव्यापकोद्देश्य- तावच्छेदकावच्छिन्नसंवन्धव्याप्यपर्याप्तिकं यावत्तमर्यः. अतः 'काले सर्व वृत्तिम- तः कालः सर्वधर्मवान्' इत्यादी सर्वपदेन वृत्तिमत्त्वादिव्यापककालादिसंब- ज्यव्यापपर्याप्तिकं यावत्वं प्रतीयते । अथ वा स्वार्थान्वयितावच्छेदकधर्मव्यापकतादृशधर्मावच्छिन्नान्वयितावच्छे- दकधर्मावच्छिन्नव्याप्यपर्याप्तिकंधर्मावच्छिन्नं सर्वपदार्य इत्युद्देश्यविधेयभावं वि- ह-इयं चेति । इयम्="उदेश्यतावच्छेदकव्यापकविधेयव्याप्यपर्याप्तिको धर्मः सर्वपदप्रवृत्चिनिमि. तम् १३८" इत्यायुक्ता व्युत्पत्तिः । 'पृथिम्यां सर्वाणि रूपाणि : ईत्यादिविधेयवाचकपदसमानाधिकरणसर्वपदस्य व्युत्पतिमाह-- विधेयवाचति । विधेयतावच्छेदकच्यापिका उद्देश्यतापच्छेदकान्छिन्नसंबन्धव्याप्या च या पर्याप्तिस्तादशपर्याप्तिपद् यावत्त्वं विधेयवाचकपदसमानाधिकरणसर्वपदस्य प्रवृत्तिनिमित्तमित्यन्वयः । रदाहरणं सत्र समन्वयं चाह- मत इति । अत्र विधेयतावश्छेदकन्याएफावं हि विधेयतावच्छे- दकसमानाधिकरणमेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वरूपं ग्राह्यम् । उदेश्यतावच्छेदकावन्छिनसंवन्धयो- देस्यानुयोगिकविधेयतावच्छेदकसंबन्धः स चोक्तस्थलयोः कालिकसंबन्धरूपः, रूपस्य विधेयत्वे समवायसंबन्धः । तादृशसंबन्धन्याष्यत्वं च तदभाववदवृत्तित्वरूपं ग्राह्यं किं वा पूर्वपद् व्यभि- चारित्वसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकतत्तदुद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकतत्तदुद्देस्यामावव- वरुप प्राद्य तथा च 'प्रमेयत्वं सर्वान्वयि । इत्यादिकेवलान्वय्युद्देश्यकस्यले अन्वयित्वन्यापक- पापत्वपर्याप्तौ प्रमेयत्वसंबन्धव्याप्यत्तमानस्य नानुपपतिः । एवम् ' द्रव्ये सर्वाणि रूपाणि : पृथिव्या सर्माणि रूपागि' इत्यादौ रूपयापकपृथिवीन्वादिव्याप्यपर्याप्तिकयावत्तं सर्वरदेन प्रतीयते- रूपव्यापकपर्याप्तेः पृथिवीत्वादिव्याप्यन्वादिति । रक्तरीत्योदेश्याचकपदसमानाधिकरणसर्वपदस्य विधेयवाचकपदसमानाधिकरणसर्वपदस्य प पृथक् पृयग् व्युत्पत्तिमुक्त्वा लाचवाय तदुमयसाधरणामेका व्युत्पत्तिमाह-अप वैति । स्वार्यः सर्वपदार्थः । 'सर्वे घटा रूपवन्तः' इसत्र स्वार्थस्य घटे उदेश्येऽन्वयोस्तीनि स्वार्यान्वयिताव- दकधर्मो घटत्व तयापिका तया तादृशधर्मावच्छिनास-स्वार्यावविवारच्छेदकधर्मावष्टिनस्य नामोदयस्य योऽवपिनापच्छेदकर्मा-विधेयतावच्छेदकवर्नो स्पन्वं तदवोच्छन्याच्या या पर्या: तिस्तासापर्याप्तिको यो धो पावत्तं तदवच्छिनं सर्वपदार्यः, अत्र वस्त्यावेन्नादन्येन रूपेड- न्वयो भवतीत्युदेश्यस्य घटस्यान्ययितावच्छेदकधनों सावनित अन् । 'पत्तियां गि रुपाग' इत्यत्र सर्वपदार्थस्य रूपेऽन्वयोस्तीति स्वार्यावविवाददधने मात्र व्यापिका तया रूपवाटिनस्यान्चयितावच्छेदकर्मः देवीचं दया का पवितामाार्या- मिले यो धनों पारतं तदवच्छिन्न नदिन -- ·सादर्श:- [विशेषकाण्डे-- शिष्यानिवेश्य सर्वसाधारिण्येका व्युत्पत्तिः स्वीक्रियते । अन्वयित्वं च विशेष्य- विशेषणभावसाधारणम् । 'सर्व प्रमेयम' इत्यादी वस्त्वादिपदाध्याहारमन्तरेण योधोपगमे तदनुरोधेना- ऽन्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकविधेयव्याप्यपर्याप्तिकयावत्त्वार्थकतापि सर्वप दस्य स्वीकार्या। . 'अयं सर्व घटं वेत्ति' इत्यादावेतदीयज्ञानविषयत्वत्वादिना विषयतानन्व- यात् तादृशधमों नान्वयितावच्छेदका अन्वयितावच्छेदकविपयत्वत्वाद्यवरित- नव्याप्यत्वमतिमसनकमिति तत्रापि व्युत्पत्त्यन्तरं स्वयमूहनीयम् । यितायछेदकधर्मः पृथिवीतम् , रूपसमुदायमापकपर्याप्ति पृथिवीलव्याप्पैव । नवयिव तु विशेष्यस्यैव भवतीति क्थमत्र विशेषणीभूतरूपादेरपि स्यादित्याशवयाह-अन्वयित्वमिति । ननु 'सवै प्रमेयम् । इत्यादिस्थले उदेश्यवाचकास्त्यादिपदाभावेनोदेस्यतापच्छेदकधर्मोपस्थि- तिर्नास्तीति क्थमुक्तपाताबुद्देश्यतावच्छेदकव्यापकत्वमान स्यादित्याशक्पाह-समिति, तद- नुरोधेन' सर्व प्रमेयम्' इत्यादावुद्देश्यनाचक्रस्वादिपदाध्याहार विनापि जायमानसर्वपदार्थ- विषयक्योधानुरोधेन । घनत्वपटवायवरिटन्नप्रतियोगिताकभेदस्तु पटघटादौ सर्वत्रन माति केय. छान्वयिप्रमेयागादिधर्मावा उन्नप्रतियोगिताको मेदस्तु क्वचिदपि न भाति- सर्वस्यैव प्रमेयत्वा- दित्यज्योन्यामा प्रतियोगितानयन्दकभूत यद् विघेय प्रमेय रादि तद्व्याप्यपर्याप्तिकयावत्यमा सर्वपदस्य शक्यतावच्छेदक रियमित्यषय । यावत्यपर्याति प्रमेय वव्याप्येति शान्दवोध । 'स प्रमेयम् । इत्यादौ यत्रोदेश्ययाचकपद न मति न च तस्याध्याहारोपि क्रियते तत्र याव- त्वपर्याप्तावुदेश्यतावच्छेदकव्यापकत्वस्य भान न भवतीत्यभिप्राय । 'सर्व वस्तु प्रमेयम् । इत्यादी यत्रोदेश्यवाचक वरत्वादिपद भवति तत्र तु पूर्ववदेव वस्तुत्वादिव्यापकप्रमेयत्वादिव्याप्यपर्याप्तिक- यावस्व सम्पदेन प्रतीयते । अयमिति-'अय योगी सर्व घट वेत्ति ' इत्यत्र घटमुद्दिश्य योगिज्ञानविषयत्व विधीयते. अन्वयित्व च विशेष्यविशेपणभावसाधारणमि युक्तमेव विषयताया उपस्थितिश्च घटपदोत्तरद्वितीयया भवति. एतदीयज्ञानविषयत्व येन रूपेण चात्र पिपयताया द्वितीयया उपस्थितिर्न समवति द्विती- याया पियतामाने शक्तिस्वीकारादित्येतदीयज्ञानविषयता वेन रूपेण विषयताया घटेऽवयोरिन समवति तेन रूपेणानुपस्थितत्वाद् उपस्थितरूपेणैवा वयसमवादिति तादृशधर्म =एतदीयानविषय- विवरूपधर्मो नाऽन्वयितावच्छेदक समवति येनात्र सर्वपदेन घट व्यापकैतदीय ज्ञानविषयता- त्यापच्छिलव्याप्यपर्याप्तिकयावत्त्वस्य पूर्वोक्तरीत्या मान स्यात् किं तु विषयताया अत्र विषयता त्वेनैव रूपेणोपस्थितिघंटेऽन्वयश्च सभवतीत्यन्वयितावच्छेदक विषयतात्वमेव ताराविषयतात्वार च्छिनव्याप्यत्व यदि चोक्तपर्याप्तायुक्त स्याचदा कतिपयघटज्ञानदशायामपि तादशपर्याती घटत्व- व्यापकरषस्य विषयताव्याप्यत्वाय च सत्त्वात अय सर्व घट पेत्ति' इतिप्रयोगातिप्रसङ्गः ·सं पदम्,] शक्तिवादः। अत्र न सर्वाणि रूपाणि' इत्यादौ ननर्थप्रतियोगिविशेषणार्थकसर्वपदस्य स्वार्यान्वयितावच्छेदकरूपत्वादिव्यापकपर्याप्तिनिरूपकयावत्त्वार्थकतया तदव- च्छिन्नाभाव एव प्रतीयते । व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्तादृशाभावो घटादाववाधित एवेति नाऽयोग्यता । न चाऽव्यासज्यवृत्तिगुगत्वादिपर्याप्तेरपि रूपत्वादिव्यापकतया गुणत्वादिसा- धारणरूपत्वादिव्यापकपर्याप्तिकधर्मावच्छिन्नाभावो न घटादाविति कथमत्र स्यादेव न चैतदिष्टमित्येतादृशस्यले सर्वपदस्य व्युत्पत्यन्तर स्वयमहनीयमित्यन्वयः । स्वय- मूहनीयमिति-- तथा हि विषयताया निरूपकत्यसबन्धेन यद्पावच्छिन्नेऽन्वयस्तद्रूपावच्छिन्नविषयता. व्याप्यत्वं पर्याप्ती च विषयताया. निरूपक नसबन्धनेतदीयज्ञानत्वापच्छिन्नेऽन्यय इत्ये- तदीयज्ञानविषयताव्याप्यघटत्वव्यापकपर्यातिकयावत्तमन सर्वपढार्थ इन्यर्थः । "एव घटे न सर्वाणि रूपाणि १३८" इत्याद्युक्तशङ्का समाधत्ते-अति, ' अत्र घदे न सर्वाणि रूपाणि' इत्यत्र नार्थस्याभावस्य प्रतियोगिभूत यद्रूप तद्विशेषणीभूत यद् यावत तदर्थ सर्वपदमस्तीति स्वार्थस्य सर्वपदार्थस्याचयितापन्छेदकं यद् रूपय तद्व्यापकपर्याप्ते- निरूपक यद् यानत्त्व सर्वपदस्यान तादृशयावत्त्वार्थकतया नना तदवच्छिन्नाभावः तादृशयाय- त्वावच्छिन्नरूपामार एव प्रतीयते 'रूपसमुदायाभाववान् घट' इतिप्रतीते , तादृशामावती- तिश्च नानुपपना । न तु तत्रोक्तो रूपत्वावच्छिन्नामार. प्रतीयते इत्युच्यते येन घटादी रूप- लाच्छिन्नाभावस्य वाधादयोग्यता स्यादित्यर्थ । घटाढौ रूपसमुदायामापास्याऽनाधितापमाह- व्यासज्येति, यथा घटसत्त्वपि 'घटपटौ न तः' इत्या व्यासन्यवृत्ति यद् द्वित्व तादशद्वित्वाव- उन्मप्रतियोगिताकोऽभाव प्रतीयते तया प्रश्ते घटे एक्सपसत्त्वपि व्यासज्यवृत्ति यत् समु- दायत्त तादृशसमुदायत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताको रूपसमुदायामावो घटादानवाधित एवैति नाऽयोग्यते यर्थः । समुदायत्वस्य सकलव्यासक्तलाद् व्यासत्यचित्य विज्ञेय द्विवादिति । किं वान व्यासन्यवृतिधर्मो पारत्वमेव तस्थापि व्यासज्यवृत्ति वात् । 'भत्र न सर्वाणि म्पामि' इत्यत्र यदुक्तम् 'रूपत्वयापकपर्याप्तिकयावत्तापच्छिन्नामार प्र- तोयते तादृशाभा घटादायनाधित एवेति नाऽयोग्यता' इति तनाशकते-न चेति, गुणव प्रत्येकगुणपर्याप्तमस्ति न तु सर्पयासक्तमित्यऽव्यासन्यवृत्ति यद् गुगत्व तद् सपत्वव्यापकमस्ति- सालमा गुणत्यसत्त्वादिति गुगत्वपर्याप्सिरपि रूपत्व पापिरति रव्य तया च गुणत्वसाधा- रणा या रूपमन्यापिका पर्याप्तिम्ताशपर्याप्तिरो यो धर्मो यारत्व ताशयायत्त्वान्छिन्नम्पा- मानो घटादौ बाधित एपी कय तम्य नत्रा प्रशीतिः स्यादित्यर='अत्र घटे न सर्वाणि रूपा- ग' इत्यर कय योग्यता : योग्यताया बापामाररूपत्वादिस्यत्ययः । गुगलपर्याप्ती रूपान या. रिफास्तीति रूपादौ गुणालसाभारणम्पत्य यातकार्याप्ते सत्वात् तादशपर्याप्तिकयावत्त्वमप्यस्ति पटादौ घ तादृशयासत्तापरिउन्नरूपस्यैव सत्त्वात् तार यारत्त्याटिनप्रतियोगिता रूपामावो ..

·(१४६) सादर्श:- [विश काण्ड- योग्यतेति वाच्यम्, अभ्यासज्यवृत्तिगुणत्वादेरेकैकमात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्नपर्याप्ति- कुटस्पैच 'सर्वाणि रूपाणि गुणाः' इतिप्रतीत्याऽवगाहनात् सर्वसाधारणका- प्तिी मानाभावात् प्रत्येकवृत्तिधर्मावच्छिन्नपर्याप्तिषु रूपत्वादेनिक्तव्याए- पत्वाभावात् । सर्व द्रव्यं न रूपवत् ' इत्यादौ द्रव्यत्वादिव्यापकयावत्वसामानाधिकरण्यमभा- वस्प प्रतीयतेन्तो नाज्योग्यता । अनुपोगिविशेषणावच्छेदेनैव ननाभावः प्रत्या- - न समति येन तादृशाभाषम्य योग्यता स्याद् यया भूतले घो घटे च घटसमिति भूतले घट- वाउिन्नामा न सभपति तथेतिमा । परिहरति- अव्यामज्यति, 'सर्वाणि रूपाणि गुणा' इति प्रती या प्रत्येकस्मिन् रूपे गगावपर्याप्ति पृथक् पृयगत प्रतीयत न तु सफलरूप- साधारणका. तया च सर्वाणि रूपाणि गुणा ' इतिप्रतीला ह्यऽ यास यवृत्तिगुणत्वम्यैकैकमा. त्ति =एफैकरूपव्यक्तिमानवृत्तियों धर्मस्तव्यक्ति र सामानाधिकरण्येन तदपछिन्नाना गुणत्वर- र्याप्तीना कटस्य समुदायस्वैवावगाहन भवतीति सर्वसाधारणेकपर्याप्ती-सकलरूपसाधारणकगुणत्व: पर्याप्ती मानामावाद् उक्तप्रयेकवृत्तिधर्मावच्छिन्नगुणत्वपर्याप्तिषु रूपत्वनिम्मपितव्यापकत्वमेव न समयति येन वदुक्ता राका सगता स्यादित्यर्थ । यदि गुणवपर्याप्ती रूपायच्यापिका साचदा गुणत्यसाधारणरूपत्वव्यापकपर्याप्तिझयापत्त्वम्य रूपे सभवात् तादृशयायत्त्वायग्निप्रतियोगि- ताकरूपामावो घटादौ वाधित स्यादपि न चैवमन्ति- उतपनी या गुणत्वपर्याप्त रूपत्व- व्यापक पासमवादिति भार । "रूपत्वादे " इतिपण्या निम्पित व तम्य व्यापकत्वेऽक्य । समिति- 'सर्व द्रव्य न रपयत् । इत्यत्र द्रव्यत्वयापकपर्यातिकयानत्त्वसामानाधिकरण्येन रूपाभाव प्रतीयते- आकाशादिनीरूपद्रव्ये द्रव्यत्वव्यापकयावत्वस्य रूपाभानस्य च सत्त्वादे- चेति नाऽयोग्यतैत्यर्थ । यदि द्रव्यत्ययापकयावत्त्वापच्छेदेन रुपामान उच्यत तदा योग्यता न स्यादपि द्रव्ययत्र्यापकयावत्वस्य पृथिव्यादौ सत्त्वैपि रूपाभावम्य बाधाद् न चरमुच्यते इत्यर्थः । नमऽनुयोगिनि यो धर्मो विशेषण मवति तदवच्छेदेनैव नत्राऽभार न रूपनत् । इत्यत्राकाशवारच्छेदेन रुपाभाव प्रतीयते तथा 'सर्व द्रव्य न रूपनत् ' इत्य. त्राहि द्रव्यतावच्छेदेन वा द्रव्यवव्यापकयानत्तावच्छेदैन वा नना रूपाभार प्रत्यायनीयो न त द्रव्यावन्यापकयावत्त्वसामानाधिकरण्येन. द्रव्यत्य पापकयावत्त्वावलंदन च रूपामा बाधित एव पृथिव्यादी तादृशयावत्तसत्त्वपि रूपामावस्यामानादिति 'सरे द्रव्य न रूपवत्' इत्र कथ योग्यता स्यात् ?, यद्यनुयोगिविशेषणसामानाधिकरण्येनापि ननाऽभाव प्रयारयेत तदा द्रव्य न रूपरत् ' इयन द्रव्य वसामानाधिकरण्येन रूपाभार प्रत्याय्येत द्रव्यत्वसामानाधि- करण्येन चाकाशादौ रूपामागो न वाधित इति 'द्रा न रूपरत् ' इत्यपि प्रयोग स्याद न . प्रयापन यथा आकाश . .

·नपदम.] शक्तिवादः। (१४७) च्यते- 'द्रव्यं न रूपवत्' इत्यादिप्रयोगादर्शनादिति कथमेतदुपपद्यताम् ? इति तु नागकनीयम्- व्यासज्यवृत्तिधर्माविशेपितानुयोगिकाभाववोधे तथा. नियमोपगमात् । यत्तु स्वरूपसंबन्धात्मकमभावानुयोगितावच्छेदकत्वमनुयोगिविशेषणेनपद जन्याभावमतीत्या गृह्यते द्रव्यत्वादी न तादृशं रूपबभेदानुयोगितावच्छेदकत्व- चा प्रयोगो भवतीति "अनुयोगिविशेषगार छेदेनैव ननाऽभाव. प्रन्या पते" इनिनियमः स्वीकार्यस्तया च द्रयगान छैदेन रूपामाम्य चाय एव पृथि यादौ न्पामावस्याऽसत्त्वादिति 'द्वय न पनत् । इतिप्रयोगापत्तिर्नास्ति प्रहने च व्यापकयारत्त्वावच्छेदेन रूपाभावस्य नाप एवेति — सर्व द्रव्य न रूपयत् ' इत्यत्र क्य योग्यतोपपद्यतेन्यामक्याह- अनुयोगीति । उत्तरमाह- व्यास येति, यत्र व्यास यवृत्तिपर्मणाऽनुयोगी विरोपितो न भवति तादृशानुयोगि- याभानो गम्थले एव तथा " अनुयोगिनियोषणापच्छेदेनेर नजाऽभार प्रत्यारयते " इतीत्येर नियम. स्त्रीक्रियते यथा आकाश न रूपवत् । 'हाय न रूपवत् ' इत्यादी-- मत्रानुयोगि- यादिक केनचिद् यास यवृत्तिपर्मेण विरोपिन नास्ति, 'सर्व द्रव्य न रूपात् ' इत्यत्र रखनुयोगिभूत द्रय यास यवृत्तिधर्मेण यारलेन सर्वपदप्रयोगाद्विशेषितमस्तीन्यत्रोक्त नियमस्य समन्ययामानाद् द्रव्यत्व यापकयारत्त्वसामानाधिकरण्यनेर नना रूपाभाव प्रन्यायते न तु तादृश- यारवान उदेन येन बार म्यादित्यर्थ । परिहाराय मतान्तरमनुवदति- यत्त्वि पादिना । अयमर्थ - अरदकत्ल द्विविध भाति स्वरूपसबन्धरूपमऽनतिप्रसत्तभ्यम्प च यथा 'पटो र पान् । इत्यन रूपपर्याप्यनुयोगिताव- य छेदके घटने यद् रूपपर्यात्यनुयोगितार छेटकर तद् अनतिप्रसक्त पर पमम्ति- यत्राकाशादी रूपपर्याध्यनुयोगिता नास्ति तर पटत्यस्याप्यमानात् , 'द्रव्य रूपवत् ' इत्यत्र द्रव्याने यद् र पपर्यात्यनुयोगितार छेदक न तद् अनतिप्रसक्तत्वम्प नास्ति- आकाशे पपर्यायनुयोगि- तापा असत्यपि उव्यावस्य सत्त्वात् किं तु म्पपसरन्यरूपमेव-पृथि यादी रूपपर्यास्यनुयोगिताया प्रयत्वम्य च सत्त्वात् मामानाधिकरण्यात् ),अनुयोगिविशेषणीभूतधर्म च यहऽमावानुयोगिता- वछेदकत्व तन् सम्पसब चात्मकमेर नपदजन्यामाप्रतीन्या गृह्यो द्रव्य वे च 'द्रव्यं न रूपयत् । इत्याकारको यो म्पाभेदम्ता शमेदानुयोगिनायास्तादृशम् स्वर पमवन्धात्मकमर- स्छेदकत्यं नाम्ति अयथाऽऽकाशादी म्पाटम्य यस्यस्य च सत्वाद् द्रव्यत्वे स्वरूपसबन्धात्म- कस्य म्पपद्मेदानुयोगितापरछेदकलम्यापत्त्या 'द्रय न र परत् । इन्यपि प्रयोगः स्याद् न र प्रयोगो मीनि “सम्पसन्धात्मकममावानुयोगितार छेदक्रममनुयोगिविशेपणे नम्पद- जन्यामारप्रती या गृपने " निम्नीकार्य द्रव्ययं च सम्पमान्धात्मक रूपबढ़ेदानुयोगितार- *दकन न पीक्रियते व्यपवादव्यावर्तक पाता इति 'द्रय न रूपपत् । इत्यादिप्रयोगस्याप- तिनाम्नि, पये गएपदभेदान मे गनापलेदस्वमनतिग्रमक पप तु नामदेव- रूपन्दीदा- ·. (१४८) सादर्श:- [विदापकाण्डे- मऽतः 'द्रव्यं न रूपवत्' इत्यादयो न प्रयोगाः । व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नानु- योगिताकाभावाभ्युपगमेन च 'सबै द्रव्यं न रूपवत् । इत्यादिप्रयोगा उपपादनीया। न च व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकाऽभावाभ्युपगमे कस्यापि रूपादः सर्वघटादिषु पर्याप्तिनास्तीति सर्वघटत्वाचवच्छिन्नेपि रूपादिमभेदसत्त्वेन 'सर्वे घानपान्तः' इत्यादिप्रयोगापत्तिरितिवाच्यम्, रूपादिपर्याक्षित्वनानुगतपर्या- तीनामनतिप्रसक्तेन घटादिनिष्ठयावत्त्वादिनाप्यवच्छेदात् तदवच्छेदेन रूपादिमद्- भेदवृत्ती विरोधाद, द्रव्यत्वादिव्यापकयावत्वस्य चातिप्रसक्ततया रूपादिपर्याप्ति- त्वावच्छिन्नानामनवच्छेदकतया तदवच्छेदेन रूपादिमझेदवृत्तावऽविरोधादिति । नुयोगिताया अनधिकरणेपि पृथिव्यादौ द्रव्ययस्य सत्त्वेनातिप्रसक्तादित्यर्थ । ' सर्व दयन रूपवत् ' इत्यादिप्रयोगाणामुपपत्तिमाह- व्यासज्येति, यथा घटे घटत्वसत्त्येपि धटपटयो योस्तु घटत्य न वर्तत इति — घटपटौ न घटनर तौ' इत्या व्यास यवृत्तिधर्मों यद तिव ता-- शद्वित्तापछिन्नानुयोगिताको घटत्यालतियोगिकभेद प्रतीयते-- तादृशदानुयोगिताया घटपट- द्वपनिष्ठाया द्वित्वावच्छिन्न नात् तया ‘स द्रव्य न रुपयत् ' इत्यत्रापि व्यसम्यवृत्तिधर्मो यद यापरस तादृशयानत्त्वावच्छिनानुयोगिताको रूपवप्रतियोगिमदो ना प्रतीयते स च सप- वत्यति ' स द्रव्य न रूपवत् ' इत्यादिप्रयोगे न काचिदनुपपत्ति -- पृथिव्यादिव्ये स्पसत्त्व- ध्याकाशादिसाधारणद्रव्यसमुदाये रूपस्याऽसत्त्वादन्यर्थ । ननु यद्युक्तरीत्या व्यासपत्ति धर्मावच्छिन्नानुयोगिताकोपि मेद स्वीक्रियते त्दा तत्तपव्यक्तीन तत्तद्घटव्यक्तिष्वेव पर्याप्तयात कम्पापि रुपम्य सकल्पोपु पर्यातिर्नास्तीति सघटनावा उने यावत्त्वसमानाधिकरणघटत्वापच्छिन्ने घटसमुदायरि चाटना-यायेन रूपबद्भेदसत्त्वेन नाम यावत्त्वान- छिन्नानुयोगिताकस्य रूपवप्रतियोगिकभेदस्य समन 'सर्वे चग न रूपरन्त ' इत्यपि प्रयोग. स्याद् न चैतदिष्टमि याशङ्कयाह- न चेति । यदि व्यास यत्तिधर्माठिन्नानुयोगिताको भेदो न स्वीप्रियते तदा शुद्धघटत्वार छेदेन रुपमद्भदासमवात् 'सर्ने घटा न रूपन्त ' इतिप्रयोग- स्यापत्तिर्नास्तीति । परिहारमाह- रूपादीति, रूपादिपर्याप्ति चेन रूपेणानुगताना पादिपर्या- तीनां घटनिष्ठयावत्त्वमनतिप्रसा वादव टेदकमस्ति-यत्राकाशादौ रूपपर्यामिर्नास्ति तत्र घटनिष्ट यानत्वस्याभावादिति तदवच्छेदेन-उटनिष्ठयारत्त्यापच्छेदेन नाम यावत्त्वसमानाधिकरणपरगार च्छिन्न घटसमुदाये रूपपदेदो न समानि- रुपनत्वस्यैव सत्त्वेन तद्विरोधादिति 'समें घटा न रूपात' इतिप्रयोगम्यापत्तिर्नास्तीत्यर्थ । 'सर्व द्रव्य न रपवत्' इत्यादिप्रयोगम्योपपत्तिमाह- द्रव्यत्वादीति, द्रव्य वव्यापकयावत्त्वम् द्रव्यनिष्ठ यानत्त्व तु रूपपर्यायभावपल्याकाशेयस्तीस तिप्रसक्तत्वाद् रूपपर्याप्तीनामपच्छेदक न समवतीति तदयाछैदेन-द्रव्यत्यव्यापृक्यावत्याव- प्रेदेन रूपोदसत्त्वं विरोधाभावात् 'सा द्रव्य न रूपनत्' इतिग्रयोग उपपद्यते इत्पर्य । .

·सर्वपदम् ] शक्तिवादः। (१४९) तदसत्- उक्तरीत्यैवोपपत्तो प्रतियोगितावच्छेदकादिमति तच्छून्यसाधारण- व्यासज्यवृत्तिवर्मावच्छेदेनाऽन्योन्याभावादिवृत्ती मानाभावात् । तादृशाभावो- पगमे प्रतिबन्धकसमवाहितेपि देशे व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकप्रतिव- न्धकाभाववलाद कार्यापत्ते, तत्र कारणतावच्छेदककोटी विशेषणान्तरं प्रक्षिप्या- ऽऽपत्तिवारणे तु गौरवात् । यत्तित्यादिना प्रदर्शित परिहरति- तदसदित्यादिना । उक्तरीत्या "द्रव्यत्यव्यापकयावत्वसा- मानाधिकरण्यममावस्य प्रतीयते १४६" इत्यायुक्तरीत्येव 'सरं द्रव्य न रूपपत्' इत्यादि प्रयोगोपपत्तो सभवत्या व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नानुयोगिताकाभावो न स्वीकर्त य - गौरवादि- त्यर्थ । प्रतियोगितेति- 'सं द्रव्य न रूपवत् । इत्यत्र मेदप्रतियोगि रूपवत् प्रतियोगितार- छेदक रूप तादृशरूपाति पृथिव्यादौ तादृशम्पशून्याकाशादौ च द्रव्यत्वव्यापक यानत्त्व साभारण्येन वर्तते इति तन्यसाधारण = प्रतियोगितार छेदकीभूतरूपशून्याकाशादिसाधारणो यो व्यास यवृत्तिधर्मो यारत्व तदपच्छेदेन प्रतियोगिताइन्छेदकादिमति-रूपनत्पृथिव्याढौ अन्यो- न्यामादिवृत्तौ रूपयझेदसत्त्वे मान नास्ति येन " द्रव्यत्यादिव्यापकयामत्त्वस्य चातिप्रसत्त. तया १४८ " इत्यादि वदुक्त सगत स्यादित्यर्थ । व्यास यवृत्तिधर्मावच्छिन्नानुयोगिताका- मावस्वीकारे दोपमाह- तादृशाभाति, यदि व्यास यवृत्ति वर्मानच्छिन्नानुयोगिताको यऽमावः स्वीक्रियेत तदा महानसे दाहप्रतिवन्धकमणिसत्ताकाले महानसत्वा उन्नानुयोगिताकस्य दाह - तिनन्धकामावभ्यासमवेपि मटमहानसयोरभयोस्तु प्रतिबन्धकमणि स्त्येति मठमहानसोमयत्र व्या- मध्यवृत्ति यद् द्वित्व तादशद्वित्यावच्छिन्नानुयोगिताकस्य प्रतिबन्धकामानस्य महानसे सत्त्वादेव प्रतिबन्धकसत्त्येपि दाहादिकार्य स्यादेव, न चैव भवतीति न व्यास यत्तिधर्मावच्छिन्नानुयोगिताको- ऽमान स्वीक्रियते इत्यर्थ. अामानपदेनाऽत्यन्तामानोऽयोन्यामानश्च प्राद्य | व्यास यदृचिधर्माच- छिनप्रतियोगिताकस्वमार स्थीयते इत्यधार्यम्। प्रतिबन्धकममाहिते-प्रतिवन्धकविशिष्टे । ननु व्यास प्रवृत्तिधर्माऽनछिनानुयोगितादस्यैर प्रतिनधकामाम्य प्रशने कारण व वक्ष्यामस्तया च प्रतिर फसमाहित देश उत्तरीत्या व्यामयवृत्तिद्विपादिधर्मा उनानुयोगिताकम्य प्रतिपन्ध- काभारस्य सत्येपि व्यासभ्यवृत्तिपनि टिनानयोगिताफ्स्य महानसत्वावर्ग उन्नानुयोगिताफ- स्थ फारणीभूतस्य प्रनिमयकामासम्याऽमत्तादेव दाहादिकार्यापत्तिर्नाम्नीति सहाय न रूप. यत् १ पोतरीत्या व्यास पत्तिधर्माचरिउन्नानुयोगिताकाभानम्वीकार न काचिदापत्तिाग याशड्. शाह-तति । तर=क्तकार्यापत्तिस्यले । कारणतारखेदरकोटौतिवन्यसामावादी। विश- पगान्तरम् माम प्रवृत्तिधर्माय उनानुयोगितार रामायत्त्वादिविशेषगन् । रक्त गौरसटोपमाह- गौरवादित, र हि गुरुधर्मस्य कारणतारच्छेदकन्यापत्त्या गौम्य म्यादिनि ब्यान नत्तिधर्मार. सिमानुयोगिताकामान एर नम्वीकार्य पर्थ ।

·(१५.) सादर्श:- [विशेषराडे- अथ 'गर्व द्रव्यं न स्पवत्' इत्यादी द्रव्यत्वादिव्यापकपर्याप्ती विवेयीभृतरू- पवभेदव्याप्यत्तस्य बाधितत्वादऽयोग्यत्वं दुरिमेवेतिचेद ? न-त्र विधेयव्या- प्यत्वभानानुपगमात्, सण्डयो विभिन्नगत्तयुपगमेन कचित् तदंशपरित्यागेन वोध विरोधविग्हात् । 'सर्व गगनम्' इत्यादिप्रयोगाभावाद् याक्त्ववदनेकत्वमपि सर्वपदार्थः, तच्च स्वार्याभेटान्वयोश्यतावच्छेदकसमानाधिकरणभेदमतियोगित्वमेव । भेदश्च सा- मानाधिकरण्यनिरूपकत्वोभयसंबन्धन प्रतियोगिताविशिष्टान्यो प्रायोज्तो न ननु ' सर्व द्रव्य न रूपरत् ' इत्या द्रव्यमुदेश्य रूपपद्मेदश्च विधेयोस्तीति द्रव्यवयापक- पर्यातायुसरी पिययीभूतग्रपद्मेदव्याप्य वमोक्षितमस्ति तनोपपद्यते रूपभेदामापयपि पृथिव्यादी द्रव्य यव्यापपर्याप्ते सत्त्वात. प्रयुत द्रव्यत्ययापकपर्याप्ती रूपवझेदव्यापकत्वम- यास्तीन्याराशन- भौति । पारिहरति-नी, तर='सत्रं द्रव्य न रूपवत् । इत्यत्र द्रव्यप या पकपाती यिन्याप्यत्वमान न स्वीक्रियते इति रूपयझेदव्याप्यत्तस्य वापि क्षतिर्नास्ती- त्यर्थ । ननूतरीरयोदेश्यसायच्छेदकव्यापकवियेयव्याप्यपर्याप्तियावत्यै सर्वपदस्य शतिरस्तीति पर्यामी वियव्यापत्ताशपरित्याग कथ स्यादित्याशड्क्याह-खण्टश इति, सर्वपदस्योद्देश्यतार- छेदकायापकपर्यातिकयावत पृथक् शक्तिरस्ति विधेय याप्पपर्याप्तिक्यानत्त्वे च पृथक् शक्ति- रस्तीति खण्टशो विभिनशक्त्युपगमेन कचित्='स द्रव्य न रूपपत्' इत्यादौ तदशपरित्यागेन= व्यापक रयाप्य योर्मध्ये एकाशपरित्यागनापि वोधे विरोधो नास्तीत्यर्थः । सर्वशदस्य व्यु पत्त्यन्तरमाह-समिति, यदि सर्पशब्दस्यानेकत्वमप्यर्थो न स्यात्तदाऽशेपद- रूपस्य यारत्तस्य गगनपि सभात् यावत्त्वपर्याप्तौ च गगनत्वयापकत्वस्य शब्दव्याप्यत्वस्य च सभ- वात् ‘स गगन शब्दवत्' इत्यपि प्रयोग स्याद् न चैव प्रयोगो भवतीत्यनेकत्वमपि सर्वपदार्थ स्तादशवक्ष्यमाणस्वरूपस्यानेकत्वस्य चाकारोऽसभवात् 'सर्व गगनम्' इत्यादिप्रयोगापत्तिर्नास्ती- त्यर्थ. । अनेकत्व परिष्करोति-तञ्चेति, स्पार्थस्य सर्वपदार्थस्य योऽभेदा बयस्तादृशामेदान्ययस्य यद् उदेश्यनारच्छेदक तत्समानाधिकरणो यो भेद =तद्व्यक्तित्वानच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्त प्रति- योगित्वमेगाऽनकल गगने च गगनव्यत्तयन्तरत्नावच्छिन्न प्रतियोगिताको भेदो न समाति- गगनव्यक्तरेकस्वादिति 'सर्व गगनम्' इत्यादिप्रयोगापत्तिर्नास्ति. घटादौ च तद्वयक्ति वावछिन्न प्रतियोगिताको भेद सभवतीति 'सरे घटा' इत्यादिप्रयोग उपपद्यते इश्यर्थ । ननु गगनैषि वटगगनोभयभेदस्य द्विवानच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य सभयेन तत्प्रतियोगित्वस्य गगनैपि सत्या. चादृशमैदमादाय 'स गगनम्' इतिप्रयोगापत्तिरस्तीत्याशक्याऽनेकत्वघटकभेद परिष्करोति- भेदश्चेति, पर मैदपदेन सामानाधिकरण्यनिरूपकत्वैतदुमयसबन्धन प्रतियोगिताविशिष्टो यो भेद- स्तदन्यो भेदो ग्राह्य स च तद्वयक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताको भवति उक्तप्रतियोगितापिशिष्टस्तु भेदो द्वित्यापच्छिन्नप्रतियोगिताको माति तथा हि-यत्र घटे द्वित्वावच्छिन्नमतियोगिताको घटपोम- ·सर्वपदम्.] शक्तिवादः। (१५१) द्वित्वाद्यवच्छिन्नभेदमादायातिमसङ्गः । एतादृशोभयधर्मावच्छिन्ने शक्तिरेकैवातो नैकधर्म परित्यज्यापरमादाय बोधः कदाचिदपीति-न कतिपयानेकतात्पर्येणा- शेषकतात्पर्यण वा सर्वशब्दः प्रयुज्यते । ‘चत्रो दधि भुङ्क्ते, मैत्रः पयो भुङ्क्ते, देवदत्तो घृतं भुङ्क्ते, विष्णुमित्र: सर्वमेव' इत्यादी सर्वपदेन प्रत्येक दधिपयोवृतानां भोजनकर्मतया प्रतिपादनाद् यत्पावच्छिन्ने पदान्तरोपस्थाप्याथै स्वार्यान्वयस्त(पावच्छिन्नान्विततया यावद्धर्मा- यभेदो भवति तन तत्प्रतियोगितारि भवत्येव घटस्यापि तादृशभेदप्रतियोगित्वादिति तादृशमेदे सामानाधिकरण्यम्=स्वप्रतियोगितासामानाधिकरण्यमपि प्राप्त तादृशपनियोगिताया निरूपक- वात् निरूपकत्वमपि प्राप्तमिति द्वित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदः सामानाधिकरण्यनिरूपकरवैतदु- मयसंबन्धेन प्रतियोगितापिशिष्टो जातः स चान भेदपदेन न ग्राह्यो येन द्वित्वावच्छिन्नभेदमादाय 'सर्व गगनम्' इत्यादिप्रयोगातिप्रसङ्गः स्यात, तव्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्तूक्तसंबन्ध- द्वपेन प्रतियोगिताविशिष्टो न भवति तत्प्रतियोगिताया अन्यघटादिव्यक्ती सत्त्वात् तस्य चान्य. घटादिव्यक्ती सत्वात. आकाशे च तद्वयक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदप्रतियोगित्वस्य बाधात् 'सरे गगनम्। इतिप्रयोगापत्तिर्नास्तीत्यर्थः । तद्वयक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदेपि किंचिद्भेदी- यप्रतियोगितासामानाधिकरण्यं केवलमस्त्येव-तादृशभेदाधिकरणवटे स्तमेदप्रतियोगितायाः सत्वात्. तथा स्वप्रतियोगितानिरूपकत्वमपि केवलमस्त्येवेत्यभिप्रायेण तद्व्यवच्छेदाय सामानाधिकरण्यनि- रूपकन्चैतदुभयसंवन्धस्य नितेशः कृतः । अत्र 'मेदश्च सामानाधिकरण्यसंवन्धेन स्वप्रतियोगितावि- शिष्टान्यो ग्राह्यः इत्यपि साधुः एतादृशेति-एतादृशोभयधर्मावच्छिन्ने यावत्त्वावच्छिन्नेऽनेकत्वावच्छिन्ने च सर्वपदस्यकैर शक्तिरस्तीति नैकधर्म परित्ययापरधर्ममादाय कदाचिदपि सर्वपदजन्यवोधो भाति तथा च कतिपयानेकनीलघटेष्वऽनेकन्यस्य सत्त्वैपि तादृशानेकत्वतापर्येण 'सर्व घटा नीलाः' इतिप्रयोगो न भवति-तत्र यायत्त्वस्याभावात्. तथा गगनेऽशेषत्वरूपोक्तयावत्त्वस्य सत्त्वेपि ताशयावत्मतात्पर्येण सर्व गगनम्' इतिप्रयोगो न भवति-गगने उक्तानेकत्वस्यामायात! 'सो घटा रपयन्तः' इत्यत्र तु घटेष्यनेकन्यमप्यस्ति यावत्वमप्यस्तीत्येतादृशस्थले सर्वशब्दः प्रयुज्यते इति न काचिदनुपपत्तिरापत्तित्यर्थः । अनेकत्वयायत्त्योरेकशक्तिस्वीकारेण सर्वशन्द- स्यानेकार्यस्यापत्तिरपि नास्ति-अनेकशक्तिमत एवानेकार्थत्वस्वीकारादित्यवधेयम् । शिदस्य व्युत्पत्त्यन्तरमाह- चैत्र इत्यादिना । 'विष्णुमित्रः सर्व भुते' इत्यत्र सर्वपदैन दधिरयोपतानामेर मोननकर्मर प्रतिपाद्यते न तु पदार्थमानस्य. तदपि दविपयोघृतेषु प्रत्येकमेर नाम कदाचित् दधि कदाचित् पयः कदाचित् घृतं कदाचिद् द्वय कदानित् विशयमरि मुङ्क्ते इति. न तु पिमित्रो यदा मुक्ते तदोक्तदध्यादित्रयमेव भुत्ते इति प्रनिगायत तथा चात्र यद्पायग्टिने भोजनस्यावच्छिन्ने पदान्टरोपस्थाप्पा-भुजधातूप- स्थाप्पे मोजने सकर्मकन्यमयीन सार्थान्वयः उक्तदष्यादिसपदार्थान्षयस्तद्पायग्छि नायिन- ·(१५४) सादन:- [निरोपमाटे- किंपदम्प जिजासिते शक्तिः, अत एव स्वीयजिज्ञासाजापनाप किंपदधरित प्रश्नवाक्यं प्रयुज्यते । तत्रौद्देश्यवाचककिंपदस्य स्खसमभिव्याहतपदीपस्याप्य- तावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविधेयतानिरूपितोद्देश्यतावच्छेदकत्वैन वीजज्ञासिनी धर्मः प्रवृत्तिनिमित्तम, उपस्थाप्यतावच्छेदकत्वान्तमुपलक्षणतयाऽनुगमरम्- शाब्दवोधे तदभानात्। एवं च का पचति' इत्यादितः पाककृतित्वावच्छिन्नवि- धेयतानिरूपितोद्देश्यतावच्छेदकत्वेन वक्तृजिज्ञासितो यो धर्मस्तदात् पचति' इत्या कारकोऽन्वयबोधः, 'किंचिद्धर्मावच्छिन्नोद्देश्यकपाककर्तृत्वविधेयकतानं भवतु' इत्याकारकजिज्ञासायास्ताहायोधविषयकतया तादृशेच्छाविषयीभूतज्ञानजनकात् 'नात्मणः पचति ' इत्याद्युत्तग्वाफ्यात् तन्निवृत्तिरिति तादृशमश्नानन्तरं तथैवोचर प्रयुज्यते । कामायाऽऽहियते सभ्यो योनिष्टोम " इति । तदेतासन पूर्वमीमासाचतुर्थाध्यायतृतीयपादस्य दशमेगादशाधिकरणयोर्द्रष्टव्यम् । तथा च प्रवृते 'विष्णुभित्र सर्वम् ' इत्यादापि सपिदस्य साहित्यप्रकारणोपना तलाव पदार्थ वाचकव न समरति किंतु प्रत्येकमेरेत्यर्थ ॥ इति सर्वपदम् ।। - अप । किंषदम् ॥ सपनि झिपदशक्ति निरूपणमारमत-किंपदम्येति । अत इनि- यत विपदम्य जिज्ञासाविषये शक्ति र स्वीयजिज्ञासायोधनाय किंपदघटितम् ' क पचति ' इत्यादिप्रश्नवाक्य प्रयुज्यते इत्यन्वय । उदेश्ययोधककिपदस्य प्रतिनिमित्तमाह- तति । पथा क एचति' इत्यन स्त्र किंपट तत्समभि पाहतपदं पचतीतिपद तदुपस्थाप्या पाककृतिरेप- आरयातस्य लाघवार्य कृतावेर तार्षिकै शक्तिम्चीकारात् (नदेत सर्व व्युत्पत्तिवाद द्रष्टव्यम् ) उपस्थाप्यतावच्छेदकधर्म पाककृतित्व तदवच्छिन्ना या पाककृनौ विधेयता तादृशविधेयतानिरूपिता या पायकद्देश्यता तादृशो यताया अपच्छेदक वेन रूपेण वक्तृजिशासितो यो धर्मो ब्राह्मणवादिय तदेवानोदेश्यवा- चकपिलभ्य प्रवृत्तिनिमित्त ताशवर्मनान जिज्ञासित किंपदार्थ इत्यन्त्रय । मन स्वसमभिन्या- हृतपदोपस्याप्यनापच्छेदक यम्य किंपदज यशाम्दबोधे मान न भवतीति तत् विधेयतापच्छेदकपा- ककृतित्वादिधर्माणामुपलक्षणविधयवानुगमक माति न तु विशेषणत्वेन- विशेषणस्य शान्दवीधे माननियमादित्याह- स्पस्थाप्यतेति । तथा च खसममिव्याहतपदोपस्थाप्यतार छेदकलो- पलक्षितधर्मावच्छिन्नविषयतानिरूपितोदेश्यतावच्छेदकत्वेन वक्तृजिशासितो धर्म विपदप्रवृत्तिनिमि- तम् ' इनिनिर्गलितम् । सपमेर समन्वयमाह- एय चेति । यो धर्म आह्मणत्वादिधर्म । अन्व- यबोध -झाम्दबोध , स चोत्तरदातुः श्रोतुर्भवति । जिज्ञासाया स्वरूपमाह-विचिदिति ·. . . किंपदम्.] शक्तिवादः। न चैवम् 'प्रमेयः पचति' इत्युत्तरवाक्यमेव न कथं तादृशप्रश्नानन्तरं प्रयु- ज्यते ?-तज्जन्यज्ञानस्यापि तादृशेच्छाविपयत्वादितिवाच्यम, स्वसमभिव्याहतप- दोपस्थाप्यविधेयन्यूनवृत्तिधर्मावच्छिन्ने एव तादृशकिपदस्य शक्त्युपगमात् । अभेदेन स्वार्थान्वितोदेश्यवाचकपदान्तरसमभिव्याहतकिपदशक्यतावच्छेद- कगर्भे च स्वार्थाभेदान्वयितावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्मन्यूनवृत्तित्वमपि धर्माशे विशेषणं देयमातः 'को ब्राह्मणः पचति' इत्यादिप्रश्नानन्तरम् 'चैत्र पचति' इत्याद्याकारकोत्तरगक्यं प्रयुज्यते न तु 'मनुष्यः पचति' इत्यादिकम्- मनुष्य- तादृशवोधविषयकतया ब्राह्मणत्वाद्याच्छिन्नविषयकवोधविषयकतया । तादृशेच्छाविषयीभूतम्- किचिद्धर्मावनिउन्नोद्देश्यकपाककर्तृत्वविधयकज्ञान भवतु । इन्याकारकेच्छाविपयीभूत य ज्ञान तादृशज्ञानजनकम् प्राह्मणत्वायन्छिन्नविषयकज्ञानजनक यत् 'ब्राह्मणः पचति । इत्याहु- तरनाक्य तादृशोत्तरवाक्यात् तनिवृत्ति =उक्तजिज्ञासानिवृत्तिर्भवतीति तादृशप्रश्नानन्तरम्- क. पचति ' इत्यादिप्रश्नानन्तर तथैव- 'ब्राह्मण पचति' इत्येवमेनोत्तर प्रयुज्यते इत्यत्ययः । सष्टमन्यत् । ननु पाककर्तरि ब्राह्मणत्वात् प्रमेयत्वस्यापि सत्त्वात् तादृशप्रश्नानन्तरम् ='क पचति' इति प्रश्नानन्तरम् 'प्रमेय पचति' इत्युत्तर वाक्य कथ न प्रयुप्यते ? तजयज्ञानस्यापि प्रमेय - पचति' इतिवाक्यज-यज्ञानस्यापि तादृशेच्छाविपयत्वात् उक्त प्रस्तवाक्यज्ञाप्यजिज्ञासानियत्न- समवादिन्याशक्याह-न चेति । परिहारमाह-स्वसमभिव्याहृतेति, स्व क्षिपद तत्सममिव्याहतपद पचतीतिपद तदुपस्याप्य यद् विवेय पाककृतिस्तदपेक्षया न्यूनवृत्तियों धर्मस्तदन्छिन्ने एस ताह- शकिपदस्य उद्देश्यवाचकपिदस्य शक्ति स्वीक्रियते प्रमेयत्व तु न पाककृत्यपेक्षया न्यूनीति 'प्रमेयः पचति' इत्युत्तर न प्रयुज्यते ब्राह्मणाव तु न्यूनवृत्तीति 'ब्राह्मणः पचन्ति' इत्युत्तर प्रयु- प्यते इयर्थ । 'को नाह्मण पचति' इत्यादिप्रश्नानन्तरम् 'चैत्र पचति' इत्यायोत्तर प्रयुयते न तु. 'मनुष्यः पचति' इत्यापि त्वदुक्तनियमेन तन्नोपपद्यते मनुष्यवस्य पाककृत्यरेक्षया न्यूनवृत्तिवाद- वत्याशक्य तनियामकमाह-अभेदैनंति, अभेदेन अमेदसबन्धेन सार्यान्वित किंपदार्यान्वितं पद् उदेदयं तद्वाचकपदान्तरेण बामणादिपदेन सह सममियाहून यन् किंपद तक्यतावच्छेदकगमें स्वार्थाभेदान्वधिनापउँदकत्वोपलक्षितधर्मापेक्षया न्यूनवृत्तिवमपि धमाशे किंपदराश्यतावच्छेद- कधर्म विशेषण देय नामाऽभेदेन स्वार्थाधितोपराचकपदान्तरसममि याहाकपदभ्य स्वार्थाम- दान्ययितावच्छेदकरयोपलक्षितधर्मन्यूनवृत्तिधर्मापन्छिने शक्ति स्वीकार्य तया न 'को गाह्मण. पचति' इयत्र स्वार्थस्य किंपदार्थभ्य जिज्ञासिताय नाह्मणेन सहाऽभेदान्त्रयोस्तीति तद्दाचाला- जगपदेन समभिव्याहनम्य किंपदम्य सार्याभेदान्वयी नाह्मणः स्वामिदान्ययितापच्छेदक व ·(१५६) सादी- [विशेषाण्डे- स्वादेाह्मणत्वाद्यन्यूनवृत्तित्वात् तदवच्छिन्नोद्देश्यकत्वेन ज्ञानविषयकेच्छायास्त- वाप्रतीते। एवं यत्रोद्देश्यतावच्छेदके किंपदार्थस्याभेदान्वयस्तत्र तदन्वयितावच्छेदक- धर्मावच्छिन्ने विशेषणतापन्नतदन्वपितावच्छेदकधर्मन्यनवृत्तिधर्मावच्छिन्नोद्देश्य- तावच्छेदकताकप्रकृतविधेयज्ञानगीचरेच्छा किंपदेन वोध्यते एवं च प्रकृतसत्ता- निष्टविधेयतानिरूपितघटमृत्युद्देश्यतावच्छेदकतानिरूपितसंख्यात्वन्यूनवृत्तिवर्मनि- प्रावच्छेदकत्वेन जिज्ञासितो यो धर्मस्तद्वान किंपदार्थः, अतः 'कति घटाः सन्ति' इत्यादी इतिप्रत्ययार्थ संख्पादी किंपदार्थस्य जिज्ञासितधर्मावच्छिन्नस्पाऽभेटेना. ऽन्वयात् संख्यात्वन्यनवृत्तिदशत्वत्वाद्यवच्छिन्नोद्देश्यतावच्छेदक्ताकबोधजन- कम् 'दशसंख्याका घटाः सन्ति' इत्पाद्युत्तरं प्रयुज्यते । ब्राह्मण ने स्वार्थामेदा वयितावच्छेदक वोपलक्षितधर्मो ब्राह्मणाय तदपेक्षया न्यूनवृत्तिर्या धर्मश्चैत्र वादि तदवग्छिन्ने शक्तिस्वीकारात् 'को ब्राह्मण पचति' इत्यादिप्रस्नान तरम् 'चत्र पनि इत्याद्याकारकमोत्तर प्रयुज्यते न तु 'मनुष्य पचनि' इत्याद्याकारक मनुष्यत्वादिधर्माण ब्राह्मणवादिधर्मापेक्षया न्यूनवृत्तिवामानात तदवच्छिन्नोद्देश्यकत्येन-मनुष्यत्वाद्यमिनोदयकन रूपेण जिज्ञासायास्तत्र'को ब्राह्मग पचति' इत्यादिप्रश्नस्थले प्रतीत्यमावादियर्थ । अभेदेनोदेश्यतारछेदकान्वितकंपदार्थयोधर्किपदस्यार्थमाह-एवमिति, तद वायनान छैदक- धर्मावछिन्न-पिदार्थान्त्रयितावच्छेदको यो धर्मम्तदाच्छिन्ने विशेषणतापन्नो र दलपि गाद- कधर्मस्तदपेक्षपा न्यूनवृत्तियों धर्मस्तदवच्छिन्ना उद्देश्यतापच्छेदक्ता यस्य यस्मिन् वा तादृश यत् प्रा. तविधेयविषयक ज्ञान तादृशज्ञानगोचरेच्छा किंपदेन तत्र बोयते इत्यन्वय । समवयमाह-स चेति, 'कति घटा सति' इत्यत्रोद्देश्यो घर उद्देश्यतापच्छेदक च डतिप्र प्यार्थभूता द्वित्वादिरूपासरया ताशसरयायामैच किपदार्थस्य जिज्ञासितधर्मावच्छिन्नस्य ( जिज्ञासितस्प ) अभदेनान्वयोम्तीत्पन्न तदनथितार छेदकधर्म =किंपदार्थान्वयितार छेदकधर्म तदव उन्नाया सरयाया निशपणतापनो यस्तदन्वयितार छेदकधर्म =किंपदार्थाचयितावच्छेदकधर्म सापार तन्यून- त्तिधर्मो द्वित्वस्व त्रिवत्व दशल नमि यादिक् तदा उना या द्वित्वनिन्दादिसरयानिष्टोदे यतारडे- दकना तादृशोदृश्यतापाछेदकताक यत् प्रतसत्तारूपविधेयविषयक ज्ञान ताशज्ञानगोचर च्छा सख्याविषयकज्ञानगोचरेच्छा विपदेनात योग्यते इति प्रतिसत्तानिष्ठा या विधयता तन्निर पिता या घटवृत्त्युदेश्यता तादृशोदेश्यताया या सरयानिष्टा छेदकता साहशामकतानिरूपित यन् सरयात्व यूनवृत्तिद्वित्वत्वत्रियस्यदश वत्मानिधर्मनिष्टमा छेदकत्यम् उद्देस्यतार फलामष्ठे दकर तेन रूपेण नाम सख्यात्वन्यूनवृत्तिधर्मनिष्टोदेश्यतावच्छेदकतारच्छेदकत्वेन रूपेण जिज्ञा. सितो यो धर्मो द्वित्वत्वदशवत्यादिधर्मस्तद्वाना किंपदार्थ इति 'कति घटा सति' इवादिप्रस्ना - सल्या पन्यूनवृत्तिदशाववादिधर्मावच्छिन्ना या दशमादिसरयानिष्टो ग्यनार उदकता सख्यात्य ·किंपटम्.] शक्तिवादः। यत्र चोदेश्यतावच्छेदकीभूतविभक्तयाद्यर्थे भेदेन किपदार्थान्धयः 'कस्य पुत्रः सुन्दर इत्यादी तत्र याशसंवन्धेन यदवच्छिन्ने तदन्वयस्ताशसंवन्धेन विशे- पधर्मावच्छिन्नविशेपिततदवच्छिन्ननिष्ठोद्देश्यतावच्छेदकताकप्रकृतविधेयज्ञानगोच- रेच्छा प्रतीयते । एवं विवेयवाचककिंपदस्प स्वसमभिव्याहतपदोपस्थाप्यतावच्छेदकत्वोपलक्षि- तधर्मावच्छिन्नोद्देश्यतानिरूपितविधेयतावच्छेदकतया जिज्ञासितो यो विशेषधर्म- तादृशोद्देश्यतावच्छेदकताकनोधजनकम् 'दशसख्याका घटाः सन्ति' इत्याद्युत्तर प्रयु यते इत्य- वयः। दिवादिसरयायामत्रोद्देश्यतावच्छेदकताप्यस्ति द्वित्वत्वादिकमध्यस्तीत्युद्देश्यताय छेदकना सरयायन्यूनवृत्तिहित्वत्यादिधर्मावच्छिन्ना जातेत्यावेयम् । भेदेनोद्देश्यतापच्छेदकान्धितकिपदार्थबोधकर्किपदस्यार्थमाह- या चेति, 'कस्य पुत्रः सुन्दर.' इत्यत्रोदेश्य पुत्र उद्देश्यतापच्छेदक च पष्ठयों जन्यत्वम्- किंचिजन्यत्यविशिष्टपुत्रस्यादेश्य वात् तादृशविभक्त्यर्थजन्यत्वे किंपदार्थस्य जिज्ञासितस्य निरूपितवरूपभेदसबन्धनान्वयोस्ति- 'किं- निरूपितजन्य विशिष्टपुत्र सुन्दर ' इतिनोयोदयात्. तथा चात्र यादृशसबन्धेन-निरूपितत्वस- वन्धेन यदवछिन्ने पष्टयर्थसमन्धत्वावच्छिने जन्यत्वे तदन्वय =किंपदार्थस्य जिज्ञासितस्यान्च- यस्तादृशसबन्धेन-निरूपितत्वसबन्धेन (अस्यविशेपितेन्यनेनान्वय ) विशेषधर्मे यत्रत्वादिक तदवनिउनेन चैतादिना विशेषित यत् तदवच्छिन्नम्=पष्टयर्थसबन्धत्वावच्छिन्न जन्यत्र तनिष्टा उद्देश्यतावच्छेदकता यस्य यस्मिन् वा तादृश जन्यत्वनिष्टोदेश्यतावच्छेदकताक यत् प्रकृतविधेय. ज्ञानम् सौन्दर्यविषयकज्ञान तादृशज्ञानगोचरेच्छा 'कस्य पुत्र सुन्दर ' इत्यादौ प्रतीयते इत्ये- तादृशप्रश्नानन्तर तादृशजिज्ञासानिवर्तकम् 'चैत्रस्य पुत्र सुन्दर.' इत्याद्युत्तर प्रयुज्यते- 'चत्र. निरूपितजन्यतापान पुत्र सुन्दर.' इत्यर्थः । जन्यत्वे चोदेश्यताव छेदकतान स्पष्टैन । माधवेनाप्युक्तम्- "निपेकद्वारा जन्यतावान् पुत्रपदार्थ. पष्टयर्थश्च जन्यत्व तर निरूपितत्व- संबन्धेन किंपदार्थान्चयस्तथा च सौन्दर्यत्वावच्छिन्नविधेयतानिरूपिता पुत्रवान्छिन्नोद्देश्यता तन्निग्रपिता या जन्यत्वावच्छिन्नारच्छेदकता तन्निरूपिता निरूपितत्वसबन्धारिउन्नापच्छेदवता तदरछेदक येन जिज्ञासितनिरूपित यमरन्धप्रतियोगित्वन्यूनवृत्तियों धर्मो निरूपितत्वसाधेन तदाच्छिन्नजन्यतानान् पुत्र सुन्दर इत्यन्चयबोध " इति । सप्रति विषयवाचकपिदस्य शक्तिमाह- समिति, यया 'भय क.' इत्योदपदेन पुरोनति- व्यक्तिमुद्दिश्य किंपदेन बामणत्वादिविशेषधर्मविषयकजिज्ञासा क्रियते तथा च स किंपद त सममि- व्याहत पदम् 'अयम्' इतिपद तदुपस्थाप्यो यः पुरोवर्तिनाह्मणादिपिग्दस्तनिछोपस्याप्यतापच्छे- दुक्ल ब्राह्मणत्वादिधर्मे वर्तत इति तादृशोपस्याप्यतावच्छेदकलोपलक्षितरों ब्राह्मणत्यादिम्तदन. च्छिन्ना या पुरोवर्तिनिष्टोद्देश्यता तनिरूपिता या फिंपदार्यनिष्टा विधेयता तादृशविधेयताया अ. रोदक्तया जिज्ञासितो यो विशेरधर्मो प्राह्मणत्वादिः तदवच्छिन्नेन किंपदस्य शक्तिरस्ती से ·किंपद.] शक्तिवादः। (१५९) ."किमिन्दुः कि पद्मम्" इत्यादौ चाऽव्ययकिमो वाशब्दस्येव वितकार्थः । वितर्कश्च प्रयोक्तः संभावनात्मकं ज्ञानं तदर्थस्य च विशेष्यतासंबन्धेन प्रथमान्तप- दोपस्थाप्ये विशेष्ये. प्रकारितासंवन्धेन च तत्र विशेषणस्य चन्द्रादेरन्वया-नामा- थेनाऽपयार्थस्य भेदान्वयेऽविरोधात् । यत्र विशेषणवाचकपदमपि प्रथमान्तं तत्राभेदसंबन्धावच्छिन्नमकारिता संसर्गः, यौ च प्रकृत्यर्थविशेष्यतया स्वार्थबोधकविभत्त्यन्तं पदं तत्र किंपदासत्वे ताह- शविभक्त्यन्तसमुदायार्थस्य विशेष्ये याहशसंन्वेनान्वयस्तादृशसंसर्गावच्छिन्न- प्रकारितेव तादृशार्थस्य किंपदार्ये संसर्गोतः 'किमिन्दुः' इत्यादावभेदेन चन्द्रा- "भवान् कस्य पुत्र.' इत्यत्रापि किपदस्य मनुष्यत्वाद्यपेक्षया न्यूनवृत्तिचेत्र वाद्यग्नेि शक्तिस्ति तस्य चैत्रम्य निरूपित यसबन्न निषेयतापच्छेदके पाठयर्थजन्य ज यत्वस्य चाश्रयतासबन्धेन पुत्रेऽन्त्रयो भरतीत्येतादृशप्रश्नानन्तरम् 'मह चैत्रस्य पुत्र ' इत्याद्युत्तर प्रयु यते इत्यर्थः । अव्ययकिंपदस्यार्थमाह-किमिन्दुरित्यादिना । सभावना चानाधर्मिकविरुद्धानेककोटयरगा- हिसशयम्पा निशेया। 'मुख किमिन्दु ' इत्यादौ तदर्थस्य-किंपदार्थस्य समाननाया विशेष्यता- सबन्धेन प्रथमान्तपदोपस्थाप्ये विशेष्यभूते मुखेऽन्ययो भवति-मुखे विशेष्यताया सत्त्वात्, तत्र- किंपदार्थसम्भावनाया च प्रकारितासम्बधेन विशेषणीभूतचन्द्रादेवयोस्ति-च द्रादिनिष्ठप्रकार- तानिरूपितप्रकारितायाः सम्भावनाया सत्वादिति चन्द्रादिप्रकारकसम्भावनाविशेष्यतया मुखादे- बोंबो जायते । ननु नामार्थेन मुखेन नामार्थस्योक्तवितर्कस्य कथ विशेष्यताग्यभेदसबन्धेनान्वयः स्यात् १ १ नामार्थयोरगेदान्वयम्यवेष्टवादित्याशक्याह-नामार्थेनेति, नामार्थेनाऽययार्थस्य मेदा- न्ययेपि विरोधो नास्ति-अव्ययातिरिक्तनामार्थयोरेव मेदान्वये विरोधात्. अन च किंपदम यय- मेति तदर्थस्य मुखे भेदसधेनाप्य-रये न कोपि विरोष इत्यर्थ । एवमेवान किपदार्थेन चन्द्रा- देरयुक्तभेदसम्बन्धेनान्वये विरोधाभावो विज्ञेयः । उक्तव्यमा द्विधा विभजते-योति, यत्र="मुख किमिन्दु" इत्यादी विशेषगपाचकमिन्द्वा- दिपदमपि प्रथमान्त भवति तोक्तप्रकारिता ह्यभेदसन्धापच्छिलेर ससर्गो भवति-अत्र किंपदा- भाने 'मुखमिन्दु.' इत्यादारभेदसम्बन्धेनैवेन्दोविशेष्ये मुग्वऽन्वयसम्मगात् तया चानाऽभेदसम्बन्धा. वच्छिन्नप्रकारितासम्बन्धेनेन्दो सम्भावनाया तादृशसम्माननाया विशेग्यतासम्बन्चन मुखेऽन्य- यो मस्तीत्यऽभेदेन चन्द्रादिप्रकारका सम्भावना नियमेन प्रतीयते । यत्र चेति-'धनमिद कि चत्रस्य' इत्यत्र प्रवृत्यर्थचेत्रनिरुपितविशेभ्यता पष्ठ्यर्थस्वास्ति-चैत्रस्य निरूपितत्यसम्पधेन सादृशस्यत्वेऽन्वयादिति प्रकृयर्थविशेष्यतया स्वार्थवोषिका या पष्ठी विमक्तिस्तादृशतिमत्त्यन्तं चैत्रस्येतिपदमनास्तीत्यन पिदासत्वे 'धनमिद चैत्रस्य' इत्येवमुक्ते तादृशविभक्त्यन्तसमुदाया- यस्प-चैनस्तत्वस्य विशेष्ये धने यादृशसरन्धेन आश्रयतासम्बन्धेनान्वयो माति तन किपदसत्त्वे 'धनमिद के चैत्रस्य' इत्यत्र तादृशससर्गापछिन्नैप-आप्रयत्वसम्बन्धावठिना प्रकारिता ताह- शार्थभ्य-चैत्रम्बत्वस किंपदार्थे सम्भावनायां समर्गा भक्तीत्याश्रयायमन्शानच्छिन्नपकारितास ·- (१६.) सादर्श:- [विशेषकार- दिपकारिका 'धनमिदं कि चैत्रस्य' इत्यादावाऽऽश्रयत्वादिसंबन्धेन चैवस्वत्वादि प्रकारिका संभावना नियमतः प्रतीयते । 'किमिन्दुः' इत्पादौ संभावनावोधोत्तर तत्प्रपोजकाल्हादकत्वादिसाधर्म्यप्रतीतिस्त्वादिति । कुत्मायकमपि कचित् किपदं यया ' किं गौः' इत्यादौ ॥ तत्पदप्रतिपाद्यतया वनृयुद्धिविषयतावच्छेदकत्योपलक्षितधर्मावच्छिन्ने यत्प- दस्य शक्तिः अत एव यत्पदेनार्थप्रत्यायने नियमतस्तत्पदाऽपेक्षा- तत्पदसममि- व्याहारज्ञान विनोक्तानुगमकवर्माऽग्रहेण शक्तिपरिच्छेदस्यैवासंभवात् । तच्छन्दज- न्यमातिपत्तिपूर्वमपि तत्यतिपाद्यतया वक्तरभिसन्धिः प्रकरणादिना सुग्रह इति न तच्छन्दजन्यमतीतर्यत्पदशक्तिमहेऽपेक्षा । न्धन रम्य चम्य पिार्थसभागनाया तादृशसमावनायाश्च शिष्यतासनन्धेन विशेष्यधने- इन्चयो भरतीत्यनाश्रय समवेन चैवस्वत्तप्रसारिका समारना नियमन प्रतीयते इत्यन्मय । "किमिन्दु " इत्यादौ ताशसमावनाौधोत्तर या तादृशसमावनामयोजिका मुखचन्द्रयोराल्हा दकलादिमाधर्मप्रतीतिर्जायते साऽर्यादेव जायते न तु व्यथनया येन व्यञ्जनारयहत्तरनाक स्वीकारसपत्ति स्यादिन्याह-किमि दुरिति । निन्दार्थकापदमाह- सार्यकमिति । किं गौ =निदितो गौरित्यर्थ । आ च 'उक्तनिज्ञासितविषयकवस्त्रन यस्यैतदुमयसव धेन किंपदविशिष्टो बोधो मवतु' इया. कारक पदप्रकारकमोघविशेष्यशक्तिज्ञान विज्ञेयमिति ॥ ॥ इति किंपदम् ।। ॥ यत्पदम् ॥ अप । यच्छन्द सप्रति यत्पदशक्तिनिरूपणमारमते- तत्पदेति । निगदव्यारयातोय प्रय प्रकम्यमाणपरामर्शक प्रक्रान्तपरामर्शकश्च मति तत्र प्रथमस्पार्थमाह- त पदति । वर्तमानका- लिकोपक्रमविषय प्रगम्यमाण , भूतकालिकोपनमविषय प्रकान्त इतिविर । तत्पदप्रतिपाद्य सन् यो वक्तृत्रुद्धिविषयताप छेदक नोपलक्षितधर्मेग-घटावादिनाऽपच्छिन्नस्तस्मिन् प्रक्रम्यमाणपरा मर्शमय पदम्य शत्तिारतिसार । अत एवेति- यतस्तस्पदप्रतिपायतया वक्तृयुद्धिविषयतापच्छेद- कृत्वोपलक्षितधर्मापच्छिन्न यापदस्य शक्तिरत एन्यर्थ । तापदापेक्षाया हेतुमाह- तत्पदेति, तत्पदसमभिज्याहारज्ञानम्-पत्पदघटितवाक्यपरक न त पदश्रवण पिनतियात्, उत्तानुगमध मग्रिहेण-तापदप्रतिपाद्यत्वरूपवर्मामहेण । शक्तिपरिच्छेदस्य शक्तिप्रहम्य । तत्पदश्रवणान तरमेव घटादौ तत्पदप्रतिपाद्य ग्रह समवति तत्सदप्रतिपाद्यवाहे जात एव च यस्पदशक्तिमह सभाति-- तत्पदप्रतिपाये एव प्राग्यमाणपरामर्शकय पदम्य शक्तिस्वीकारादित्यर्थ । ननु तत्पदप्रतिपाद्य यत्पदस्य यत्पदप्रतिपाद्ये च वक्ष्यमाणरीत्या तत्पदस्य शक्तिरिति परापरशक्तिबहे परस्परार्थज्ञानार- ·" यत्पदम्.] शक्तिवाद। (१६१) इयं च व्युत्पत्तिः प्रक्रम्पमाणपरामर्शकयच्छब्दस्य-'चैत्रः समागतो यस्तत्रा. वलोकितः' इत्यादौ चैत्रादिपदेनाप्युपस्थापितस्य यच्छब्देन बोधनात्, अत एव साधु चन्द्रमसि पुष्करैः कृतं मीलितं यदभिरामताधिक" इत्यादौ तत्पदास- खेपि न दोषः- पूर्वप्रक्रान्तस्य कृतपदोपस्थाप्यव्यापारस्यैवाभेदेन मीलनान्व- यितया यच्छन्दन वोधनात् । एवम् “यं सर्वशैलाः" इत्यादावपि, तदनुरोधेन पूर्व- प्रयुक्तपदोपस्थापितेपि तस्य शक्त्यन्तरं स्वीकरणीयम् । अतिप्रसङ्गश्च स्वप्रयो- जकबुद्धिस्थत्वमन्तर्भाव्य वारणीयः। क्षयाऽन्योन्याश्रयदोपः स्यादित्याशङ्कय समाधत्ते-तच्छन्दजन्येति, तत्प्रतिपाद्यतया तत्पदप्रति- पाद्यतया । यत्पदशक्तिप्रहे तत्पदसमभिव्याहारज्ञानस्यापेक्षितत्वेपि तत्पदजन्यतदर्थप्रतीतेरपेक्षा तु नास्ति- तापदप्रतिपाद्यवानुकूलमत्कृतात्पर्यस्य तत्पदजन्यप्रतीतः पूर्वमपि प्रकरणादिना सुमहत्वात् तथा च प्रकरणादिगृहीततत्पदप्रतिपाद्यत्वानुकूटवक्तृतात्पर्यविपपे यत्पदशक्तिमहे नोक्तदोपापत्ति रित्यर्थः । अभिसन्धिः तात्पर्यम् । इयं चेति -उक्ता व्युत्पत्तिः प्रक्रम्पमाणपरामर्शकस्यैर यत्पदस्यास्ति न तु प्रशान्तपरामर्शक- स्यापि-प्रशान्तपरामर्शकयत्पदस्य नियमन तत्पदापेक्षाऽभावात् । उक्त हेतुमाह-चैत्र इति, अस्मिन् वाक्ये यत्पदं प्रक्रान्तपरामर्शकमेव न तु प्रक्रम्यमाणपरामर्शकमऽत एव चैनपदेनाप्युप. स्थापितस्य चैत्रस्य यत्पदेन बोधो जायते. ययुक्ता व्युत्पत्तिः प्रक्रम्यमाणपरामर्शकमानयत्पदस्य न स्यात्तदा "चैत्रः" इत्यायुदाहरणेषु तत्पदामावाचैत्रादिपदेनोपस्थापितस्य यत्पदेन परामर्शी न स्यादेव न चैवमस्तीत्युक्ता व्युत्पतिः प्रक्रम्यमाणपरामर्शकस्यैव यत्पदस्येतिसिद्धम् । अत एवेति-- यत उक्ता व्युत्पत्तिः प्रक्रम्यमाणपरामर्शकस्यैव यत्पदस्य अत एव " साधु " इत्युदाहरणे न तत्पदापेक्षेत्यर्थः । उक्त हेतुमाह-पूर्वति, पूर्वप्रक्रान्तस्य कृतमितिपदोपस्थाप्यस्यैर व्यापारस्याऽभे- देन मौलितपदोपस्याप्यमीलनायितया यच्छब्देन बोधनात् , अन कृतमितिपदोपस्याप्यव्यापा- रस्य मीलितमितिपदोपस्थाप्ये मीलनेऽभेदसबन्धेनाऽन्वयो भवति, मीलनाभिन्नव्यापारवर्तणि पुष्कराणीरयन्वयनोधः । 'सापेक्षयाऽभिरामताधिके चन्द्रमस्युदय प्राप्ते सति पुप्फरः कमले- यद् मौलित तत् साधु कृतम् । इत्युदाहरणार्थः । एवम् य सर्वशैलाः प्रविकरप्य वासम्" इत्यत्रापि यत्पद प्रकान्तपरामर्शकमेन न तु प्रगम्यमाणपरामर्शसमिति पूर्वपयघटकहिमालयपदोप. स्थाप्यस्यापि हिमालयस्य यत्पदेन बोधो जायते इत्याह- एवमिति । तदनुरोधेन-तत्पद विना- प्युक्तोदाहरणेषु यस्पदेन जायमानप्रकान्तविषयकयोधानुरोधेन तस्य-मकान्तपरामर्शकस्य यत्पदस्य पूर्वप्रयुक्तेन तत्पदातिरिक्तपदेनोपस्थापित शक्यन्तरं स्वीकार्यमित्याह-तदनुरोधेनेति । ननु यदु- कम् ' पूर्वप्रयुक्तपदोपस्यापित यसदस्य शक्तिः । तत्र पूर्वप्रयुक्तानि बहूनि पदानि भवन्ति तदु- पार्या अपि वह इति कथमभीष्टे हिमालयादापेर यत्पदशक्तिनियमः स्यादित्याशङ्कयाह- अतिप्रसाश्चेति, अभीष्टातिरिक्त पत्पदशक्त्यतिमसङ्गश्च स्व ( यत्पद ) प्रयोजकबुद्धिस्थत्वमन्त- १ ·(१६२) सादर्श:-- [विशेषकाण्डे- एवं यत्पदोपस्थाप्ये तत्पदशक्तिवाध्या, अत एव प्रकम्पमाणपरामर्शकवच्छ- देनापि नियमती यत्पदमपेक्ष्यते-'तमानय य इवास्ति' इत्यादाविव 'तमानय घर इहास्ति' उत्पादितो घटानयनादिप्रतीतेरनुभवविरुद्धत्वात् । प्रक्रान्तपगमर्श- कस्य च न तदपेशानियमः- “तदन्वये शुदिमति" इत्यादी वैवस्वतादिपदोप- स्थाप्यस्यापि तच्छन्देन परामर्शाद, तदनुरोधेन च तच्छन्दस्यापि पूर्ववत् पूर्वप्र- युक्तपदोपस्थापित शक्त्यन्तरमहंगीकार्यम् । भय धारणीयो नाम पूर्णप्रयुक्तपदोपस्याप्यता च्छेदको यो यत्पदोचारणानुकूलवुद्धिस्यधर्मस्तदव- रिउन्न प्रकान्तपरामर्शकयस्पदस्य शक्तिस्तथा च यत्पदोच्चारणानुफूलबुद्धिस्थहिमालयत्वादिधर्मा- परिउन्नत्वममोटे हिमालयादायेन सभवति न पदार्थान्तरेपीति नाऽनमीष्टपदार्थे यापरवाच्यत्वाति- प्रसा इत्यर्थः । प्ररम्यमाणपरामर्शकय पदस्य तु 'तमानय य इहास्ति । इत्यादिक रत्यदर- टितमुदाहरण बोध्यम् । अत्र च ' उक्तामोष्टाविषयकत्यस्वज-यत्वैतदुभयसबन्धन यपदविशिष्टो बोधो भवतु ' इत्याकारक पदप्रकारकत्रोधविशेष्यक शक्तिज्ञानमधार्यम् । ॥ इति यत्पदम् ।। . भय M ॥ तत्पदम् ॥ उत्ततत्पदावशिष्ट किंचिदाह- एवमिति । तत्पद प्रकम्यमागप्रका-तप्रसिद्धानुभूतार्थपरामर्श- फमेदाचतुर्घा भवति तत्र प्रक्रम्यमाणपरामर्शकनत्पदस्य यपदोपस्याप्ये शक्तिरिति तस्य नियमेन यापदापेक्षा- यपदसमभिव्याहारज्ञान पिना प्रकम्यमाणपरामर्शकतत्पदस्य शक्तिग्रहासभरादिति सर्व यत्पदवद् विज्ञेयम् । यत्पदापेक्षाया हेतुमाह- तमिति, 'तमानय य इहास्ति' इत्यत्र यया घटानयनादिप्रतीतिर्भवति तया 'तमानय घट इहास्ति' इत्यत्र न भवतीनि प्राम्यमाणपरामर्शक- तत्पदस्य नियमेन यापदापेक्षेतिसिद्धम् । 'घट इहास्ति तमानय' इत्यन सष्ट तत्पदेन घटबोधो जायते यद्यपि तथाप्यत्र प्रक्रम्यमाणपरामर्शक तत्पद नामित किं तु प्रका तपरामर्शकमेव घटपदे- नोपान्तस्यैव तत्पदेन परामर्शात् प्रका-तपरामर्शकतत्पदम्य तु न नियमेन यत्पदापेक्षेति विश्य एतत्स्वयमध्याह- प्रक्रान्तति, तदपेक्षानियम =यारदापेक्षानियम । उक्तनियमामा हेतुमाह- तदन्वये इति, अन पूर्वोक्तवैवस्वतपदोपस्थापितम्यापि पेयस्वतस्य प्रक्रान्तपरामर्शकतच्छब्देन परा- मर्ची मातीति न तस्य यत्पदापेक्षानियम । तदनुरोधेन-यापद विनापि जायमानप्रक्रान्तविषय- कबोधानुरोधेन । पूर्ववत्-यत्पदवत् । तथा च पूर्वप्रयुक्तपदोपस्थाप्यतार छेदको यस्तपदोचार- णानुकूलबुद्धिस्यधर्मस्तदनाच्छन्ने प्रक्रान्तपरामर्शकतापदस्य शक्तिरिति । अत्रापि 'उक्ताभीष्टवित्रय- करपस्वजयवैतदुभयसबन्धन तत्पदविशिष्टो बोधो मवतु' इत्याकारक पदप्रसारस्योधविशेष्यक आनिमनसन्येयम् ।

·नरदाशियम.] शक्तिवादः। (१६३) उपस्थितिश्च स्वविशेष्यकाक्तिवानाधीना ग्राह्या. अत: 'पशुरस्ति तं पश्य' इत्यादी पश्वादिपदोपस्थापितलोमादीनां तदादिशब्देन न परामर्शः। प्रसिद्धार्थकमपि तत्पदं यया "कला च सा कान्तिमती" इत्यादौ ।। इदमेतदोः प्रत्यक्षबुद्धिविषये शक्तिः ॥ अदसः परोक्षविपये शक्तिः । स्वशब्दस्य स्वसमभिव्याहतपदोपस्थाप्ये शक्तिः । समभिव्याहृतत्वं त्वेकवा- क्यपटकत्वम् । उपस्थितिश्चेति-- यस्य पदार्थस्य पूर्वप्रयुक्तपदेन विशेष्यताम्रपेण शक्तिज्ञानावीनोपस्थिति- र्जायते नस्यैव तत्पदेन परामर्शो मपनि न तु विशेषण नोपस्थितम्यापीति 'पारम्ति त पश्यर इयर पशुपदेन विशेष्यतया पशुव्यकरेयोपस्थितिनीयत इति तपदेन पशोरेव परामर्शी भवति, पशुपदन्य लोमविशिष्टव्यक्तौ शक्तिस्वीकारेण पशुपदेन लोनां प्रकारतयैवोपस्थिनिर्जायते न विशे- ध्यतये यन तापदेन टोपपरामर्शो न भवतीत्यर्थः । प्रसिद्धार्थकतत्पदमुदाहरति-प्रसिद्धार्थकमिति । सा जगप्रसिद्धयर्थः । "ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती" इत्यादौ तत्पदमनुभूतार्थकम्, ते अनुभूते इत्यर्थः । ॥ इति तरपदारशिष्टम् ॥ इटपदस्यतत्सदस्य च शक्तिमाह- इदमिति । प्रत्यक्षबुद्धिविषय-वनृपत्यक्षज्ञाननिरूपितलौकि- फविषयतावति । यथा- 'अय घट.' 'एप घट.' इत्यादि । गगनात्मायऽप्रत्यक्षपदार्थनयुदिस्य 'अयमात्मा' 'इदं गगनम्' इत्यादिप्रयोगानुरोधाद् इदमेतदो. सनिहितेपि शक्तिः स्वीकार्या । वस्तु- तस्तु मनिहिते एव शक्तियुक्ता- प्रत्यक्षपदास्यापि घटादेः सनिहितत्यसमवात् । किं वा प्रन्य- क्षपदेनात्र लौकिकालौकिकमाधारण प्रत्यक्षं प्राही तर घटादीनां लौकिकप्रत्यक्षविषयत्वमात्मादी- नामलौकिकप्रत्यक्षविषयत्वमितिविवेकः । ॥ इति दमेतत्पदे ।। अदःशब्दस्य शक्तिमाह- भदम इति । परोक्षविषये लौकिकविषयनाशालिप्रत्यक्षमिन्नज्ञानवि- पये इत्यर्थः, अतः 'असावात्मा' इत्यादिप्रयोगोप्युपपयते-- आत्मनोऽलौकिकप्रत्यक्षविषयत्वपि ली- किकमा यक्षविषयावामानात् । प्रयक्षस्य लौकिकत्वं च बाह्यन्द्रियगन्यत्तम् । शतिज्ञानं च विदेव पप्रकारको विशेष्यकमनुमन्धेयम् ॥ ॥ इति भदःपदम् ॥ ... स्वपदम्. वशम्दस्य शक्तिमार- पशंग्टस्येति । सममित्याहनवपदार्यमार- समनि । तपा च 'चैत्रः सनं पश्यति इयर व सदं तरसमभिव्यानपदं चारदं तपस्याप्य चत्र पदम्य शति- लिम्वादेन चैनपुरोधो जायते ।

·विशेषकाण्डे- सादर्श- अक्षम- चरास्वपुवं पश्यति त्याहानि व चैत्रपुत्रा पश्यति' 'चैत्रभ्रा. गसनं पापति' इत्यादी मनसादेन चा प्रत्याय्यते ? । मुख्यविशेष्य- वारकता-पुत्पत्ययुपगमें 'सावदान चैत्र मैत्रः पश्यति' इत्यादी चैनपुत्र- नच तमामा-तरखास्याबाधे वैवस्प मुख्यविशेष्यतया नेयमनुपपत्तिरिति माध्यम, आन्तरवावयार्थबोधमन्तरेणारहत्येव विशेप्ये विशेपणमितिरीत्या ननु यदि सश्वस्य स्त्रसमभिन्याहतपदोपस्थाप्ये शक्तिस्तदा यथा 'चैत्र इयत्र समममियाहनचैत्रपदोपस्थाप्यत्रात पदेन चैत्र प्रतीयते तथा 'स चैत्रपुत्र पश्यति' नभाता स्वपुर पति यादारपि स्वरदेन चैत्रम्य प्राति स्यादेव-स्वसमभिव्याहृतचत्रप दोपण्याप्यत्वात् चैत्रपदम्यागापि स्वपदेन सह समभिन्याहृतमादित्याशङ्कते- अथैयमिति । ननु सममिव्याहतमुरयविशेष्यवाचकपदोपस्थाप्ये स्वपदम्य शक्तिरति तथाच 'स्व चैत्रपुर पक्ष्यति' दोरम्याप्यत्वात् स्वपदेन प्रतीतिप्रति न तु चैत्रस्य- तम्य स्वसमभिव्याहृतमुख्यविशेष्य नाचक नभाता स्यपुत्र पस्पति' इत्यादौ चैत्रपुत्रादेरेस स्वसममिव्याहृतमुरयविशेष्याचकचैत्रपुत्रादिप पदोपस्याप्यावाभावात् चैत्रपदम्यान बसममिव्याहृतत्वैपि मुख्यविशेष्यवाचकत्यामानात, 'चैत्र यते इति न कोपि दोप इयाशङ्कयाह- मुरयेति । एघ हि वपुत्रदर्शिन चैन मैनः पश्यति' इत्यत्र स्वपुत्र पश्यति' इत्यत्र तु चैत्र स्वसमभि याहृतमुरयविशेष्यवाचकपदोपम्थाप्यत्वात् स्वपदेन प्रती स्वपदेन चैनपरामर्श इष्ट स च न स्यात्- अब मेनस्यैर मुरयविशेष्यत्वेन चैतम्य मुरयविशेष्य स्थामावाद, प्रथमा तार्थम्यैव मुख्यविशेष्यत्वस्वीकारादित्यर्थः । मनु तत्र 'स्वपत्रदर्शिन चैत्र मैन पश्यति' इत्यनानान्तरपाक्यार्थबोधे='म्यपुत्रदर्शिन चैत्रम् खपुन पश्यति। गांभानुपपतिः। तदनुपपत्ते?'रत्वात् । महागस्यार्यवोधे यन तात्पर्य तत्र - इसाकारकावान्तरवाक्यम्य 'स्वपुत्र पस्यतीति म्यपुत्रदर्शी चैत्र । इत्याकारकोधकाले चैत्रस्त मुख्यविशेष्यतयोक्तस्यले स्वपदेन चैत्रपरामर्शस्य नानुपपत्तिरित्याशक्याह- न चेति । परिहार- हेतुमाह- आन्तरेति, यत्रावान्तरवाक्यार्थबोध विनय “आहत्येन पिशेष्ये विशेषणम्" इतिरीत्या नाम खले कपोतन्यायेन महावाक्यार्थशेधो जायते तन तु चैत्रस्योक्तस्थले मुरयविशेष्य यामभ. बात् स्वपदेन चैत्रपरामर्शानुपपत्ति रिवेत्यर्थ । ननु स्वार्थस्य-म्वपदार्थस्य साक्षात् परम्परया वा यस्मिन् पदार्थे पिशेपणव मवति तार शार्थवाचकत्व स्वपदस्य स्वीक्रियते तथा च 'रूपुत्रदर्शिन चैत्र मैत्र पश्यति' इत्यत्रोक्तमहावा. क्यार्थवोधदशायामपि स्वपदार्थस्य पुनर्मकदर्शनद्वारा चैत्रे एव विशेषणत्वमस्तीति स्वपदैन चैत्र. परामर्शानुपपचिर्नास्ति, एवमेव 'चैत्र स्वपुन पश्यति' इत्यनापि 'स्वपुरकर्मकदर्शनाश्रयश्चैत्र' इतिबोधोदयात् स्वपदार्थस्य परम्परया चैत्रे विशेषणत्यमरत्येव, 'चैत्र. स्व पश्यति' इलन ·- मपदम्,] शक्तिवादः। (१६५) न च स्वार्थस्य साक्षात् परम्परया वा यदर्थे विशेषणत्वं ताशार्थवाचकता- युत्पत्तेर्नायं दोप इतिवाच्यम्, एवमपि स्वपुत्रश्चैत्रेण दृश्यते' इत्यादौ चैत्रपुत्रवो- धानुपपत्तेः। समभिव्याहतक्रियान्वयिवाचकत्वमाप न विचारं सहते-परम्पग्ण क्रियान्व- यित्वस्य 'चैत्रभ्राता स्वं पइपति' इत्यादी चैत्रादिसाधारणत्वात्, साक्षात किया- न्वयित्वस्य 'चैत्रः स्वं पश्यति' इत्यादावप्यभावात्-तत्र विभत्त्यर्थद्वावि नामा- र्थधात्वर्थयोर्मेदान्वयस्य व्युत्पन्नत्वात् । क्रियान्वयिप्रत्ययार्थे साक्षादन्वयित्वविवक्षणान्न दोष इतिचेत् ? एवमपि 'स्वव्यापकवदिसमानाधिकरणधूमवान् पर्वतः' इत्यादी स्वशब्देन धूमादिपराम- सपदार्थस्य चैत्रे साक्षादेव विशेषणत्यमित्याशक्याह- न चेति । परिहारहेतुमाह- एमपीति, 'स्वपुनश्चैत्रेण दृश्यते' इत्पर 'चैत्रकर्तृकदर्शनविषयः स्वपुत्र.' इत्याकारकवोधोदयात् चरस्यैर स्वपुरे विशेषणत्वमस्तीनि स्वपदार्थस्य न साक्षात् न वा परम्परयापि चैत्र विशेषणरवमस्ति पुरे एव विशेषणवादित्या स्वपदेन चरबोधानुपपत्तिः सपुत्रपदेन चैत्रपुरोधानुपपत्तिरित्यर्थः । मनु स्वसमभिन्याहृतक्रियान्वयिवाचकत्व स्वपदस्योच्यते तथा च 'स्वपुरश्रेण दृश्यते' इत्यत्र स्वर्नुकत्यसबन्दैन दर्शनक्रियायो चैत्रस्यान्वयोस्ति 'चैत्र. स्त्र पदयति' इत्यत्र निडर्थाश्रयत्यसब- धन ने दर्शन कियाथा अन्ययोस्ति 'सपुत्रदर्शिन चैत्रम्' इत्यत्रापि चैत्रम्य दर्शनरिययाऽन्य- योस्तीति स्वपदेन न चैत्रपरामर्शानुपपत्तिरित्याशङ्कयाह- सममिव्याहनेति । उक्त दोपमुद्घाट- पति-परम्परयेति, यद्यत्र परम्परया क्रियान्वयि नमुन्यते तदा 'चरत्राता स पश्यनि' इत्यत्र सात- द्वारा दर्शनक्रियायाश्चैनष्यन्वयोस्तीति सपदेन चैत्रस्यापि परामर्म स्याद् न चेतदिष्टम्, एतदो. परिजिहीर्पया यदि साक्षात् क्रियान्वयि यमुच्यते तदा विमत्यर्थद्वास नत्र नामा मात्वर्थयो. भेदेनाऽन्वयो भाति न साक्षादिति 'चैत्र च पश्पति' इत्पादारपि स्वपदेन चपरामर्शी न स्यादेव- अर तिर्थाश्रयत्वद्वारेव दर्शनक्रिपायाश्चैत्रेऽन्वयसमादित्यऽमपर एर दोष इत्यर्थ बभेदान्ययोपि बाधित एव । ननु क्रियान्वयिप्र ययार्थे यम्य पदार्थस्प माक्षाटन्ययो मानि तवाचकर परस्योरयते तथा च न कोपि दोशे यथा 'चैत्र. स्व पक्ष्यति' इत्यत्र क्रियान्वयितिप्रत्ययार्थ आश्रयाये चैत्रस्य साक्षादेवान्यय: स्यपुत्रथैत्रेण श्यते' इत्यत्र क्रियान्वयितृतीयामायया फर्तृवे चैत्रस्य साक्षादेवाचयः 'सपुत्रदादान चैनम्' इत्यत्र च क्रियान्ययिक प्रयथार्थफर्तते क्षेत्राप साक्षादेवा- न्यय इति न स्वपदेन चैत्रपरामर्शानुपपति, 'चत्राता स पश्यति' पर तु रियान्वयित्र - या चरस्य न साक्षादयय इति न पदेन चपरामापत्तिारल्यामरने-कियावति । पारिहरति-स्वत्यापनि, 'स्वयापफाहिममानाधिकरणमवान् पनि.' इत्याम्नीयादिनिपान. 'विनययाः पर्वतस्यैष साक्षान्वयोस्ति न तु भूमस्येति पदेन परामर्शो न स्यादेव. धान ·(१६४) सादर्श:- [विशेषकाडे- अथवम्- 'चैनःस्वपुत्रं पश्यति' इत्यादाविर 'वं चैत्रपुत्रः पश्यति' 'चैत्रभ्रा- ता स्वपुत्रं पश्यति' इत्यादी कथं न स्वशब्देन चा प्रत्याय्यते । मुख्य विशेष्य वाचकवाव्युत्पत्त्यभ्युपगमे 'खपुत्रदाशनं च मैत्रः पश्यति' इत्यादी चैत्रपुत्र- वोधानुपपत्तिः। न च तनाध्या-तरवाक्यार्यवीधे चैत्रस्य मुख्यविशेष्यतया नेयमनुपपत्तिरिति वाच्यम, अवान्तवाक्यार्थबोधमन्तरेणा हत्येव विशेष्ये विशेषणमितिरीत्या महावाक्यार्थबोधे यत्र तात्पर्य तत्र तदनुपपत्ते१रित्वात् । ननु यदि स्वपदस्य ससमभिव्याहतपदोपस्थाप्ये शक्तिस्तदा यथा 'चैत्र स्वपुत्र पक्ष्यति' इत्या स्वममभि याहनचैत्रपदोपस्याप्ययात् स्वपदेन चैन प्रतीयते तथा 'स चैत्रपुत्र पश्यति' "चत्रनाता स्त्रपुन पश्यति' इत्यादापि स्वपदेन चैत्रम्य प्रतानि म्यादेव-स्वसमभियानत्रय- दोपस्याप्यत्वात् चैत्रपदस्यानापि स्वपदेन सह सममिथाहतस्त्रादित्याशङ्कते- अपकमिति । ननु स्वसमभिव्याहृतमुरयविशेष्यवाचकपदोपस्थाप्ये स्वपदम्य शक्तिरहित तयाच स चैत्रपुन पश्यति वैरनाता स्वपुर पश्यति' इत्यादौ चैनपुत्रोदेरेव स्वसममिव्याहृतमुरयविशेष्यवाचकचैनपुत्रादिप दोपण्याप्यमान स्वपदेन प्रतीतिर्भनति न तु चैत्रस्य- तम्य स्वसमभिव्याहृतमुख्यरिसेप्यवाचक पदोपम्याव्यवाभागत् चैत्रपदभ्यार म्पसममिव्याहृतत्वेषि मुख्यविशेष्यवाचक्त्वाभारात, 'चैत्र सपुर पश्यति' इत्यत्र तु चैत्र स्वममभिव्याहतमुरयविशेष्यवाचकपदोपस्थाप्यत्वात स्वपदेन प्रती- यते इति न कोपि दोष इत्याशङ्कयाह- मुरयेति । एष हि वपुत्रदर्शिन चैत्र मैत्र पस्यति' इत्या सादेन चैत्रपरामर्श इष्ट स च न स्यात्- अब मैत्रम्यैव मुख्यविशेष्यन चैत्रम्य मुरयविशेष्य साभावात, प्रथमा तार्थस्यैव मुख्य विशेष्यत्वस्वीकारादित्यर्थ । मनु तर 'स्वपुरदर्शिन चत्र मैर पश्यति' इत्यत्राधान्तरसाक्यार्थबोधे 'स्वपुरदर्शिन चैत्रम्' इत्याकारकारान्तरवाक्यस्य 'सपुन पश्यतीति स्वपुरदर्शी चैत्र ' इत्याकारकोपकाले चैत्रस्य मुख्य विशेष्यतयोक्तस्थले स्वपदेन चैत्रपरामर्शस्य नानुपातिरित्याशक्याह- न चेति ! परहार- हेतुमाह- अपान्तरेति, यत्रावान्तरवाक्यार्थबोध विनर "आहत्येव विशेष्ये विशेषणम्" इतिरीया नाम खले कपोतन्यायेन महावाक्यार्थगयो जायत तर तु चैत्रस्योक्तस्थले पुरयविशेष्य वासन चात् स्वपदेन चैनपरामर्शानुपपत्तिारेवत्यर्थ । ननु स्वार्थस्यस्यपदार्थस्य साक्षात् परम्परया या यस्मिन् पदार्थे विशेषणत्व भवति तार- शार्थवाचकस सदस्य सीक्रियते तथा च पुत्रदर्शिन चैत्र मैन पश्यति' इत्यत्रोतमहावा- क्यार्थचोधदशायामपि स्वपदार्थस्य पुत्रकर्मकदर्शनद्वारा चैत्र एव विशेषगधरतीति सपदेन चैत्र- मरामर्शानुपपत्ति स्ति, एवमेव 'चैन स्वपुत्र पश्यति' इत्यापि वपुत्रकर्मकदर्शनाश्यश्चैत्र' शतिपोधोदयात् स्वपदार्थस्य परम्परया चो विशेषणत्वमररयेव, 'चैत्र स एस्पति' इसा ।

·पदम्.] शक्तिवाद । न च स्वार्थस्य साक्षात् परम्परया या यदर्थे विशेषणत्वं ताशार्थवाचकता- युत्पत्ते यं दोप इतिवाच्यम्, एवमपि स्वपुत्रश्चैत्रेण दृश्यते' इत्यादी चैत्रपुप्रयो- धानुपपत्तेः। समभिव्याहतक्रियान्वयिवाचकत्वमापे न विचारं सहते-परम्पण्या क्रियान्व- यित्वस्य 'चैत्रभ्राता स्वं पश्यति' इत्यादौ चैत्रादिसाधारणत्वात्, साक्षात क्रिया- न्वयित्वस्य 'चैत्रः स्वं पश्यति' इत्यादायप्यऽभावात्-तत्र विभत्त्यर्थद्राव नामा- र्थयात्वर्थयो दान्वयस्य व्युत्पन्नत्वात् । क्रियान्वयिमत्ययार्थे साक्षादन्वयित्वविवक्षणान दोप इतिचेत् ? एवमपि 'स्वव्यापकवधिसमानाधिकरणधूमवान् पर्वतः' इत्यादौ स्वशब्देन धूमादिपराम- सपदार्थस्य चैत्रे साक्षादेव विशेषणवमित्याशक्याह-न चेति । पारहारहेतुमाह- एवमपीति, 'सपुत्रश्चैत्रेण दृश्यते' इत्यत्र 'चैत्रकर्तृकदर्शनविषयः स्वपुत्र.' इत्याकारकवोधोदयात् चैत्रस्येन स्वपुत्र विशेषणत्वमस्तीति स्वपदार्थस्प न साक्षात् न वा परम्परयापि चैत्र विशेषणत्वमस्ति पुत्र एव विशेषणवादित्या सपदेन चैनयोधानुपपत्तिः सपुत्रपदेन चैनपुरोधानुपपत्तिरियर्थः । ननु स्वसममिव्याहृतक्रियान्वयिवाचकत्व स्वपदस्योच्यते तथा च स्वपुत्रश्चैत्रेण दृश्यते' इत्लन स्वकर्तृकत्वसबन्धेन दर्शनक्रियायो चैत्रस्यान्वयोस्ति 'चैत्र. स्त्र पश्यति' इत्यत्र तिर्थाश्रयत्वसव- धन चरे दर्शनक्रियामा अन्धयोस्ति 'सपनदर्शिन चैत्रम्' इत्यनापि चरस्य दर्शनक्रिययाऽन्य- योस्तीति पदेन न चपरामर्शानुपपत्तिरित्याशडयाह~ समभिव्याहनेति । उक्त दोपमुघाट- पति-परम्परयेति, यद्यत्र परम्परया क्रियान्वयि नमुन्यते तदा 'चप्रमाता स्व पश्यति' इत्यत्र मातृ- द्वारा दर्शनक्रियायाश्चैनप्यन्ययोस्तीति स्वपदेन चैत्रस्यापि परामर्श स्याद् न चैतदिष्टम्, एतहो- पारिजिहीर्पया यदि साक्षात् क्रियान्वयित्वमुन्यते तदा विमत्यर्थद्वार सर्वत्र नामार्थ मात्वर्थयो. मैदेनाइन्श्यो भरति न साक्षादिति 'चैत्र म्ब पस्पति' इत्यादार वपदेन चैनपरामर्शी न स्यादेव- अत्र तिर्थाश्रयत्वद्वारेव दर्शनक्रिपायाश्चैत्रेऽन्वयसभवादित्य संमन एर दोष इत्यर्थः । अभेदान्वयोपि बाधित ए। ननु क्रियान्वयिप्रत्ययार्थे यस्य पदार्थस्य साक्षादन्वयो मपति तवाचकर पदस्योच्यते तथा च न फोपि दोपो यथा 'चैत्र: स्व पश्यति' इत्यत्र क्रियान्वयितिप्रत्ययार्थ आश्रयत्वे चैत्रस्य साक्षादेवान्यपः ' स्वपुनश्चैत्रेण दृश्यते' इत्यत्र क्रियान्वयितृतीयाप्रत्ययार्थ कर्तृन्ये चैत्रस्य माक्षादेवावयः 'स्वपुनदर्शिनं चैत्रम्' इत्यत्र च क्रियान्वयिम ययार्यकर्तृत्ये चैत्रम्य साक्षादेश- न्चर इति न स्वपदेन चरपरामर्शानुपपत्तिः, 'चैरमाता स पश्यनि' हुन्या तु नियावधिमय- या चैत्रस्य न साक्षादयय इति न स्वपदेन चैनपरामर्शापत्तिरित्यारादकने-प्रियान्वयति । पारिहरति-सन्यापनि, 'स्वन्यापफवाद्विसमानाधिकरणममन् पनि.' इत्यास्ती वादिक्रियान्व- पिनययार्थे पर्वतस्यैष साक्षारन्ययोस्ति न तु धूमस्यैनि मपदेन धूमपरामर्शो न स्यादेव. दृष्टश्चात्र ·। सादर्श:- [विशेषकाण्टे-- शानुपपत्तेारणमाक्पमव । एवम 'चोणालोकितं स्वपुत्र मंत्रः पश्यति' इत्यादी चत्र पुत्रनोधापत्तिवारणमपि । न च स्वपदायों यदर्थयटितविशेषणस्य विशेष्यतावच्छेदककोटी यदर्यस्य विशेषणकोटा वा निविशते स एव पदार्थः स्वगन्दनाच्यो यथा 'चत्रेण स्वपुनो दृश्यते' चरः स्वपुत्रं पश्यति' इत्यादी। 'चत्रपुनावं पश्यति' इत्यादी 'चरस्य भ्राता म्यपुग्रं पश्यति' इत्यादी च स्वपदार्यश्चैत्रस्य विशेषणकोटी चैनपटिता- र्थस्य धर्मितावच्छेदककोटी वा न निविशते इति नातिमसङ्गः । 'चैत्रावलोकितं स्वपुत्रं मैनः पश्यति' इत्यादी चैनपदस्य चैत्रकर्तृके लक्षणया चैत्रः पदार्थकदेशो न तु पदार्थ इति स्वशब्दान्न तत्प्रतीतिः। 'चैनेणावलोकितम्' इत्पादीतु तात्पर्यसत्वे इष्यत एव ततस्तत्प्रतीतिः । भूमपरामर्श , एवम् 'चैत्रेणापडोकित स्वपुर मैन पश्यति' इत्यनाऽवलोकनक्रियान्वयितृतीया कर्तृत्य चनस्य साक्षादेवा वयात् म्बपदेन चैत्रगोग स्यादन न चैतदिष्टमित्यर्थ । शङ्कत-न चेति । एव हि 'चैत्रेण स्वपुत्रो दृश्यते' इत्यत्र चैत्रकर्तृकदर्शनस्य म्वपुत्रेऽन्वयात् ताशदर्शन विशेषण म्बपुनश्च विशेष्य इति विशेपणीमूनदर्शन चैत्रवटितमेति यदर्थघटिनविरो पणस्य-चत्रघटितदर्शनस्य विशेष्य स्वपुत्रो विशेष्यताव ठेदक घ स्वपदार्य एवं या न स्वपदन चैत्रपरामर्शानुपपत्ति , 'चैत्र स्वपुत्र पश्यति' इयत्र पुत्रवर्मकदर्शनस्य चैत्रेऽन्वयाद् यदर्थम्य- चैत्रस्य विशेषगकोटी पुत्रर्मपदर्शने स्वपदार्थस्य निशोस्तीत्यत्रापि न सपदेन चैत्रपरामर्शानुप- पत्ति , एवम् 'सयापकपतिसमानाधिकरणमान्' इत्यत्रापि पदार्थो धुमस्य विशेषणकोटौ निविशते इति न पदेन धमपरामर्शानुपपत्ति , 'सपुत्रदर्शिन चैत्रम्' इत्यत्रापि स्वपदार्थस्य चैत्रविशेषणकोटौ प्रशान सपदेन चैनपरामर्शानुपपत्ति । 'चपुत्र स्व पश्यति। 'चैत्ररय माता स्वपुर पश्यति' इत्यादौ च स्वपदार्थो न चत्रस्य विशेषणकोटौ वा चैनघटितार्थस्य विशेषणीभूतम्य विशेष्यताप छेदककोटो या निविशते इति न स्वपदेन चैत्रपसमर्शस्यानिप्रसङ्ग इत्यन्वय । 'चरपुत्र स्व पश्यति' इत्यत्र मपदार्थ पुत्रविशेषणीभूतदर्शन 'चैत्रस्य भ्राता स्वपुत्र पश्यति' इत्यत्र च भातृविशेषणीभूतदर्शनविशेषणीभूतपुत्र एम विशेषगमिति पूर्वत्र स्वपदेन चैत्र- पुत्रस्योत्तरत्र च चैत्रमातु परामर्शो जायते । चैत्र इति-चैत्रपदस्य चैनकरी के लक्षणया 'चैत्रकर्तृकावलोकनकर्मभूत स्यपुत्र मैन पश्यति' इति वाक्यार्थ । तत्प्रीति =चत्रप्रतीति । स्वपदार्थस्य चैत्रगान्वयोऽत्र न भवतीत्यस्य "पदार्थ. पदार्थेनान्वेति न तु पदार्थकदेशेना' इति न्याय एवं मूलम् । 'चैत्रेणावरोक्ति म्बपुन मैत्र पश्यति' इत्यत्र तु स्वपदेन चैत्रपरामर्शविपयकतापर्यसत्त्वे तत स्वपदात् त प्रतीति = चैत्रप्रतीतिरिष्यत एव, यदा च यत्तु स्वपदेन मैनपरामर्श तात्पर्य तदा स्वपदेन मैत्रस्यापि प्रती- तिरिवेत्यर्थे । %3D ·- . वादम्.] शक्तिवादः। (१६७) 'स्वपुत्रदर्शिचैत्रधनम्' इत्यादौ चैत्रपुत्रदर्शिचैत्रसंवन्धित्वाधवच्छिन्ने चैत्रा- न्तस्य. वाक्ये लक्षणाविरहे तु पूर्वभाग परित्यज्य तादृशलक्ष्यार्थपरताकस्य केवल- चैत्रादिपदस्पैव वा तत्र लक्षणा तत एव चैत्रपुत्रादिप्रतीत्युपपत्तिरिति वाच्यम , एवं सति 'चैत्रस्य भ्रात्रा स्वपुत्रो दृश्यते ' इत्यादी स्वपदेन चैत्रप्रतीत्यापते. रित्वात् । मेवम्- साक्षात् परम्परया वा यः स्वार्थस्य विशेष्यो यश्च समभिव्याहतक्रिया- कारकपदार्यस्तदुभयत्र स्वपदस्य शक्तिः । स्वव्यापकवाद्विसामानाधिकरण्यं धूमे' ननु यदि पदार्थकदेशभूते चैनादी स्वपदार्थस्यान्वयो न समाति तदा 'स्त्रपुत्रदर्शिचैत्र मनम्। इत्यत्र स्वपदार्थस्प चोग कयमन्ययः स्यात्-चत्रस्य पदार्थकदेवा वादिनि स्वपदेन चरबोधानु- पपत्तिरित्याशङ्कयाह-सपुत्रेति, 'सपुत्रदर्गिचत्रवनम्' इत्यत्र मीमांसकमतेन चान्तस्य 'स्व- पुनशिचैत्र' इयेतापन्माउमाक्यस्य चैत्रपुत्रदर्शिचैत्रसबन्धिमानच्छिन्ने लक्षणा तम्य च धने- उमेदान्वय इति लक्षणया (मपुपदेन चैत्रपुरबोधानुत्पत्ति स्ति, तर्कमते तु वाक्ये लक्षणा न मवतीति पूर्वभागम् 'स्वपुनदर्शि' इनिभाग परित्यय तादृशलक्ष्यार्थपरताकस्य-चैनपुनदर्शिचे. सम्बधित्वानच्छिन्नम्पलक्ष्यार्थपरस्य केवल चैनपदस्यैर तन-चैत्रपुरदर्शिचत्रसबन्धित्वानच्छिन्ने उक्षणा तस्य चाभेदेन धनेऽन्वय इति ततः लक्षणात एवान चैत्रपुनप्रतीतेरुपपत्तिथिज्ञेया. अत्र पक्षे 'चैत्रपुरदशि' इति तात्पर्यग्राहकमित्यर्थ । न चेत्यादिनोपपाटिन परिहरति-इसियान्यमि- त्यनेन । परिहारहेतुमाह-एवमिति, चित्रस्य भाना स्वपुत्रो दृश्यते' इत्यत्र नम्रातृकर्तृ. कदर्शनस्य पुत्रपदार्थे विशेषणत्वेन चैत्रपटितताइगदर्शनस्य विशेष्यभूतपुत्र स्वपदार्थस्य विशेषण- वाद् विशेष्यतावच्छेदककोटौ प्रवेशोस्तीति स्वपदेनार चैत्रप्रतीनिः स्यादेव न चैतदिष्टम्-चैत्र- ग्रातृप्रतीतेरे_ष्टत्वादित्यर्थः । अत्र 'चैत्रभ्रातृफर्तृकदर्शनविषयताश्रयश्चैवनातृपुरः इति शाब्दबोधः । अयेत्यादिनाऽऽशकित पारहरन् समाधत्ते-मैमिति । स्वार्थस्य स्वपदार्थस्य । स्पष्टमन्यत् । 'तादात्म्पेन शुलकमान् घटः ' इयर स्वपदार्थप घटः साक्षादेव विशेष्य इति वादं घट- परामर्शकम् । 'स्वव्यापकाहिममानाधिकरणधूमपान् पर्वतः । इत्यत्र स्वपदार्यस्य धूमः परम्प- रया व्यापकहपादिद्वारा विशेष्य इति स्वपद घूमपरामर्शकम् , एवम् 'स्वपुत्रदर्शिचेपनम् । "स्वपुरदर्शिनं चैत्रम् । इत्यादारपि स्वपदार्थस्य चैत्रः परम्परया विशेश्य इति न स्वपटेन चैत्र- परामर्शानुपपत्तिः । चैत्रस्य भावा सपुत्रो दृश्यने ' इत्यत्र नममिन्याहूनदर्शनक्रियायाः फर्ने- फारफा मातृपदार्थे एपेति स्वपदेन पानृपराम्झे जायते. चैत्रम्तु नात्र स्वपदार्थस्य विशेष्यो न या समभिन्याहतक्रियापारफ इति नाव पटेन चैत्रपरामर्शापत्ति.। 'चैत्रः सं पश्यति । 'स्व. ग्वेग हश्यते । इत्यादौ चेरम्प सममिध्याहनदर्शनक्रियायाः कर्तृकारकन्चात् स्वादन पराम- सिपि., एवम् 'स्य आता पुत्र पश्यति वेगवटोक्ति स्वपुत्र मैत्रः पश्यति' ·- (१६८) सादर्श:- [विशेषकाण्डे- इत्यादी 'अस्ति । इतिक्रियाध्याहाराद स्वपदार्थस्य समभिव्याहतक्रियाकारक- त्वमक्षतमेवेति न खपदात् तत्प्रतीत्यनुपपत्तिः । एवम् “ कलशे निजहेतुदण्डजः किमु चक्रभ्रमकारिता गुणः" इत्यादायपि 'अस्ति ' इति क्रियाध्याहारात स्वपर्यायनिजपदात् कलशादिप्रतीतिः। 'स्वव्यापकवद्विसामानाधिकरण्पं घूमस्य' इत्यादयश्च न प्रयोगा। इदं तु चिन्त्यते-यदपेण समभिव्याहतपदादुपस्थितिस्तद्रूपावच्छिन्नस्य स्वप- दार्थत्वे एकेन ब्राह्मणेन ब्राह्मणान्तरपुनदर्शनदशायाम 'ब्राह्मणः स्वपुत्रं न पश्यति' इत्यादिमयोगानुपपत्तिः-अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगिताका- इत्यादी दर्शनक्रियार्तुमादेम्तत्र तत्र स्नपर्दैन परामर्शो विज्ञेय । स्वभापकरह्निसामानाधि- करण्य धूमे । इत्यादौ ' अस्ति' इति क्रियाऽध्याहारात स्वपदार्थस्य घूमस्य समभि याहृतास्तीति- क्रियानिरूपितमधिकरणकारकत्वमक्षतमेवेति न सपदात् तत्प्रतीत्यनुपपत्ति =धूमप्रतीत्यनुपप- तिरिन्याह- स्वव्यापकैति । उदाहरणान्तरमाह-- एवमिति, अध्याहृतास्तीतिनियानिरूपितमधि- करणकारकरय कलशेऽस्त्येवेन्यत्र स्वपर्यायनिजपदेन क्लशपरामर्शस्य नानुपपत्तिारेत्यन्वय । स्वव्यापकवह्निसामानाधिकरण्य धूमस्य । इसन धूमस्य न कारकत्व सभवति- पष्ठया कारक- विभक्ति वाभावाद् न वा स्वपदार्थविशेष्यत्व सभवति येनान स्वरदन धूमपरामर्श म्यादित्यैतादृश- प्रयोग एनाऽशुद्ध इत्याह- स्वव्यापकेति । स्पदेन स्वपदार्थस्य केन रूपेणोपस्थितिमवतीति विविनक्ति-इदमित्यादिना । स्वपदसममि याह- तब्राह्मणादिपदाद् ब्राह्मणादेर्येन ब्राह्मण पादिरूपेणोपस्थितिर्जायते ता शब्राह्मणत्यादिरूपावच्छिन्न एव यदि स्वपदार्थस्तदैकेन ब्राह्मणेन ब्राह्मणा-तरपुत्रदर्शनदशायाम् ' ब्राह्मण स्वपुत्र न पश्यति । इतीष्टोपि प्रयोगो न म्यादेवेत्यन्वय । उक्ते हेतुमाह- अवयितेति, ब्राह्मणेन ब्राह्मणातर- पुत्रदर्शनदशाया ब्राह्मणत्वावच्छिन्ने ब्राह्मणत्वानछिनपुत्रकर्मकदर्शनाश्रयत्व विशेषणत्या. दयि- भवयित्वस्य विशेष्यविशेषणसाधारणत्वात्, अन्वयितावच्छेदक च च्छिन्नपुत्रकर्मदर्शनाश्रयतात्व तथा चान्ययितापच्छेदकापच्छिन्नप्रतियोगिताकम्य आह्मण काय- च्छिन्नपुत्रकर्मकदर्शनानयतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य ब्राह्मणवावच्छिन्नपुत्रकर्मकदर्शनानयत्वा- भानस्य विशेष्ये ब्राह्मणत्वावच्छिन्ने बाधोस्तीति ब्राह्मण स्वपुत्र न पश्यति' इतिप्रयोगो न स्यादेव, भत्र सममिव्याहृतब्राह्मणपदेन ब्राह्मणस्य ब्राह्मणत्वेन रूपेणोपस्थितिर्जायते इति ब्राह्मण- स्वावच्छिन एव स्वपदार्थ इति प्राप्त ब्राह्मणेन ब्राह्मणान्तरपुत्रदर्शनदशाया च ब्राहाणत्वावच्छिन्ने ब्राह्मगत्यानच्छिमपुत्रकर्मकदर्शनाश्रयत्वस्य सत्त्वात तदमागो न सभरतीत्यर्थ । ब्राह्मणेन स्वपुर- दर्शनदशायां तु 'बाह्मण स्वपुत्र न पश्यति । इतिप्रयोगो नेष्ट इत्यभिप्रायेण पुत्रदर्शनदशायाम् " इत्युक्तम् । ननु समभिव्याहतब्राह्मणादिपदस्य योऽर्थो ब्राह्मणादिस्तनिष्ठ तत्वच्छिन एव स्वपदार्थ इति ब्राह्मणेन ब्राह्मणान्तरपुरदर्शनदशायां प्राह्मणे ब्राह्मणत्वान- ब्राह्मणातर- ·स्वपदम् .] शक्तिवादः। भावस्य विशेष्ये वाधात् । समभिव्याहतपदार्थनिष्ठतत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नस्य तदर्थत्वेपि वदिकालीनद्रव्यवति हृदादी 'स्वव्यापकवद्विकालीनद्रव्यं नास्ति' इति प्रयोगानुपपत्तिः । तत्र द्रव्यपदस्यापि लक्षणया तत्तव्यक्तित्वावच्छिन्नपरत्वे महानसादावपि तथा प्रयोगापत्तिः- तथाविधपतकिंचिद्व्यत्यभावस्य तत्रा. 1. ऽवाधात। तादृशसमभिव्याहृतस्थले यद्यद्वयक्तिव्यापकतावहेस्तत्तद्वयक्तित्वावच्छिन्नाभा- वकूट एव नियमतः प्रतीयते इतिचेत् ? न- तथाविधसकलव्यक्तिनिष्ठतत्तव्यक्ति- ब्राह्मणत्यावच्छिन्नपुत्रकर्मकदर्शनाश्रयत्वाभावस्य बाधेपि तद्व्यक्तित्वावच्छिनपुत्रकर्मकदर्शनान- यत्वामावस्य नाम तद्ब्राह्मगव्यक्तिपुत्र ( स्वपुत्र ) कर्मफदर्शनाश्रयत्वामावस्य तु बाधो नास्तीति ब्राह्मणेन ब्राह्मणान्तरपुत्रदर्शनदशायामपि 'ब्राह्मण स्वपुत्र न पश्यति । इतिप्रयोगानुपपत्तिर्नास्ती- त्याशङ्कयाह- समभिव्याहतेति । तदर्थत्वे=म्यपदार्थत्वे । मस्मिन् पक्षेपि दोषमुद्घाटयति-हिका- लीनेति, एव हि पहिसमानकालिक यन्मीनरौवालादिद्रव्य ताइशद्रव्याति हृदादी नाम तादृशह- दादिकमुदिश्य 'स्वव्यापकवहिकालिकद्रव्य नास्ति' इतीष्टोपि प्रयोगो नोपपद्येत यतोऽनोकरीत्या द्रव्यपदसमभिन्याहारात् स्वपदेन यकिंचिद्व्यव्यक्तिरेय गृह्यतेति म्मपदेनात्र घूम यक्तैरपि ग्रहण. सभवात् तादृशधूमयपको यो वहिम्तत्समानकालिकद्रव्यस्य मीनशैवालादेईदे सत्त्वात 'हदे स्वव्या- पफातिकालिकद्रव्य नास्ति' इतिप्रयोगानुपपत्तिारित्यर्थ । स्वपदम्यान द्रव्यत्वानपिउन्नपरत्वे तु वही द्रव्यत्वापच्छिन्नव्यापकत्वमेव नास्तीति द्रव्यत्वानच्छिन्नम्यापकाहि कालिकद्रव्यस्य दादावऽसत्वादे- वोक्तप्रयोगानुपपत्तिर्नास्तीत्यय दोप स्वपदस्य तदू यक्तित्यापनि उनपरस्ये प्रदर्शित इत्यनुसन्धेयम् । ननुक्तस्यले द्रव्यपटमपि रक्षणया तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नपरमेर तया च यत्किंचिद्र्व्यव्यक्तिधूमादि. व्यापकीभूताहिसमानकालिकस्य यत्किंचिद्घटादिद्रव्यव्यक्तरभावस्य हदाढी वाधाभागद् वद्विका- लिकद्रव्यवत्यपि हृदादौ 'स्वव्यापकाहि कालिकद्रव्य नास्ति' इतिप्रयोगानुपरत्तिर्नास्तीत्याशङ्क्या- ह- तति । अनापि दोपमुद्घाटयति- महानसेति, एव हि तथाविषम्य तद्वयक्तित्वापच्छिन्नम- तियोगिताकम्य यत्किंचियक्त्यभागम्य-स्वव्यापकाहिकाटिय किंचिद्र्व्यव्यक्त्यमानस्य तर=म- हानसादावनाधात् महानसादानषि तथा 'स्वव्यापक्वहिकाठिकद्रव्य नास्ति' इति प्रयोगस्या- पत्तिः स्यादेव न चैतदिष्टमित्यर्थः । ननु यययक्तिनिरूपितव्यापकता यही वर्तते तत्तद्वयक्तित्वावच्छिनप्रतियोगिताफाभावानां समुदाय पर तादशसमभिन्याहतस्सले- 'स्वन्याफ्फरहिकालिकढव्य नास्ति' इत्यादिम्पले निय. मत प्रतीयते महानसे च तादृशामारसमुदायस्य वार एर- सत्यापकवतिकालिकर्किचिदूमादि- द्रव्यन्यक्तः सत्त्वादेवयाशकते- तादोति । परि रति- नेति । तथेति-विशिष्टबुद्धौ विशेषण- शनस्य कारणस्यादुक्तवदिव्याप्यतपक्तित्वावच्छिन्नामावटज्ञानार्थ तथाविधसकटव्यक्तिनिष्ठा- नाम्-उक्तवहिव्या यसकलव्यक्तिनिष्टाना सर्वेषां तद्वयक्तित्वानां ज्ञानापेक्षा प्राप्ता न च सर्वेपा ·(१७०) सादर्श:- [विशेषकान्डे- खानां युगसहस्रणापि ज्ञातुमगक्यत्वाद, कदाचित् कस्यचिज्ञानसंभवेपि क- तिपयतत्तद्वयक्तित्वावच्छिन्नमात्रोपस्थितिदशाया कतिपयाभावमात्रगोचरप्रतीते. रप्पङ्गीकार्यतया तादृशनियमस्य सुदूरपराहतत्वादिति । अत्र केचित्- 'ब्राक्षणः स्वपुतं पश्यति' इत्यादी स्वपदं ब्राह्मणत्वावच्छिन्ना- थंकमेव विशेष्यीभूतब्राह्मणत्वाद्यवच्छिन्ने च स्वपदावटितस्प ब्राह्मणपुत्रदर्शन- कर्तृत्वादिरूपविशेषणस्य न केवलमाश्रयत्वादिसंवन्धेनान्वयः अपि तु स्वाथ- यत्वस्वनिरूपकदर्शनविषयपुनजनकत्वोभयसंवन्धेनैव. एवं च तत्र तत्र नपा तादृशोभयसंवन्धावच्छिन्नतदभाव एवं प्रत्याय्यतेऽतो नोक्तदोषावसर इति वदन्ति ॥ तव्यक्ति याना युगसहस्रेणापि ज्ञान सभवनीत्यर्थ । उक्तसकरतद्वयक्तित्वाना ज्ञानमभ्युपगम्यापि दोपमाह- कदाचिदिति, कदाचित् कम्यचिदुक्तसकलतद्वयक्तित्वमानसमवेपि 'स्वव्यापक्वहिका- लीनद्रव्य नास्ति' इत्यत्र कतिपयानामेव वहिव्याप्यकतिपयव्यक्तिनिष्टाना तद्वयक्तिवानामुपस्थि- तिदशायामपि वहिन्यायकतिपयन्यतयमारविषयक ज्ञान जायते एवेति तदङ्गीकार्यतया तादृश- नियम =उक्तामात्रटप्रतीतिनियम सुदरपराहत इत्यर्थः । स्पचिन्मतेन म्यपदार्थ समाधत्ते- भौति । स्वपद ब्राह्मणवाद्यवच्छिन्नार्थकमेन नाम सपदसमभिन्याहतवाह्मणादिपढेन ब्राह्मणादेर्येन नाह्मणत्यादिरूपेणोपस्थिति यत तादृशाह्मण- लाधवच्छिन्न एव स्वपदार्यों विज्ञेय । साश्रयत्वेति- स्वमुक्तदर्शनादिकर्तृत्वादिक तदानयत्व- मपि ब्राह्मणस्ति तादृशकर्तृत्वादिनिरूपक यद् दर्शन तद्विषय पुत्रस्तजनकर यमपि 'ब्राह्मण स्त्रपुन पश्यति' इत्यत्र ब्राह्मणेम्तीत्येतदुभयसब धेन स्वपदार्थघटितम्य ब्राह्मणपुत्रदर्शनफर्तृवस्या- चयो ब्राह्मणे मातीति तत्र तत्र'ग्राह्मण स्वपुत्र न पश्यति' इत्यादौ नना तादृशोमयसबन्धापछि. न =उक्तोभयसान्धेनैव तदभाव = ब्राह्मणपुत्रदर्शनकर्तृत्वाभाव प्रतीयते स च ब्राह्मणेन ब्राह्म- णान्तरपुत्रदर्शनदशायामपि तादृशमाह्मणे समवत्येव- ब्राह्मणपुत्रकर्मकदर्शनकर्तृवाश्रयत्वस्य बा- ह्मणे सत्त्वेपि तादृशदर्शनविषयपुत्रजनकत्वम्याभावात्- दृश्यमानपुत्रम्य तदन्यत्राह्मणजन्यत्यादिति ब्राह्मणेन ब्राह्मणान्तरपुत्रदर्शनदशायामपि 'ब्राह्मण स्वपुत्र न पश्यति' इतिप्रयोगम्यानुपपत्तिर्नास्ती. त्यर्थ । अब केपलाश्रयावसब पनिवशे ग्राह्मणेन ब्राह्मणान्तरपुनदर्शनदशायामुक्तरीत्या 'माहाण. खपुत्र न पस्यति' इतिप्रयोगानुपपत्ति -- ब्राह्मणे ब्राह्मणान्तरपुत्रदर्शनकर्तृत्वाश्रयरवस्यैव सत्त्वात् स्वपदस्य ब्राह्मणत्वावन्छिनपरत्वात्, केवटम्बनिरूपकदर्शनविषयपुरजनकरवसबन्धनिपेशे च स्वेना- दृश्यमानस्वपुत्रस्याऽन्यकर्तृकदर्शनकालेपि 'ब्राह्मण म्यपुत्र पश्यति' इनिप्रयोग स्याद् मासणे सबन्धभूतजनकत्वस्य सत्वाद् न चैतदिष्टमित्युभयसबन्धनिपेश कृत । 'स्वभ्यापकरहिकालिक- द्रव्य नास्ति' इत्यत्राप्येव रीत्या म्वपद द्रव्याद च घूमादिव्यक्तिपरमेय तादृशमादिव्यक्त्यमा. वस्य हृदादौ सत्वात् 'हटे स्वव्यापकवतिकालिकद्रव्य नास्ति' इतिप्रयोगानुपपत्ति म्ति महा- ·एकरदम् ] शक्तिवाद। एकशब्दस्य कैवल्यादिविशिष्टे शक्तिः । कैवल्यं च सजातीयद्वितीयराहित्यम्, तच्च सजातीयनिष्ठभेदाप्रतियोगित्वम् । सजातीयत्वं चोद्देश्यविशेषणवाचकैकश- ब्दात् कैवल्यवटकत्वेन प्रकृतविधेयवत्त्वरूपं प्रतीयते तया च 'अत्रायमेको भुक्ते' इत्यादी 'एतद्देशाधिकरणकभोजनकर्तनिष्ठभेदापतियोग्ययमत्र भुक्ते' इत्याद्या. नसादौ च तादृशघूमादिव्यत्यभारम्य वापरात् 'महानसे म्वव्यापकवहिकाटिकद्रव्य नास्ति' इतिप्रयोगापत्तिर्नास्ति । 'पण स्वपुत्रो दृश्यते इत्यादावार यासार्थकर्मवस्य स्वाऽऽश्रयत्वस्व- निम्पकदर्शनकर्तृजन्यत्वैतदुमयसबन्धेन पुत्रादारन्यय. । 'चैत्रः स्वधन पश्यति' इत्यादौ स्वाश्र. त्वस्वनिरूपकदर्शनविषयधनस्वामित्वैतदुभयसबन्धेन कर्तृलादेश्चैत्रादानन्वय. । 'ब्राह्मण. स्वं पश्यति' इत्यादी स्वाश्रयत्वस्वनिरूपकदर्शनविषयव्यक्तयभिन्नत्वसन्धेन ब्राह्मणादो कर्तृत्वायन्त्र- यस्तेन ब्राह्मणेन ब्राह्मणान्तरदर्शनदशायामपि 'ब्राह्मण स्त्र न पश्यति' इत्यादिप्रयोगानुपपत्ति- र्नास्तीत्यादि स्वयमनुसवेयम् ।। इति स्वपदम् ।। अय । एकपदम् ॥ एकशब्दस्य शक्तिमाह-एकेति । के क्लस्य भाव कैवल्यम् । आदिपदादेकनादिविशिष्टेपि शक्ति । "एके मुख्या-यरे चला" इत्यमर । कैवल्यपदार्थमाह- कैवल्य चेति । सजातीयद्वि- तीयराहित्यपदार्यमाह- तचेति । अनेकव्यक्तिका घटादय परम्पर सजातीया भवन्तीति तनान्य- घटव्यक्ति निष्टेतद्घटन्यक्तिप्रतियोगिफमेदस्य प्रतियोगित्वमेतद्घटव्यक्तौ वर्तते, यस्य च सजातीय दिनीय न भवनि तर सजातीयनिष्टस्वप्रतियोगिकभेदप्रतियोगित्वमपि न भवति यथा ब्रह्मगि । भेदपदेन चान तद्व्यक्ति वाग्निप्रतियोगिताको मेदो मान्ध इति न द्विवालिनप्रतियोगि- ताकभेदमादाय दोषापत्ति । एकपद चोदेश्यविशेषगाचकमपि भवति विधेयविशेषणवाचकमपि मपति तत्रोद्देश्यविशेषणाचकैकशन्दाथीभूतकैवल्यघटक, साजात्यपदार्थमाह-सजातीयत्वमिति । कल्यघटनेति-उदयविशेषणवाचकशब्दार्यभूत पवल्य तद्घटक यत् सनातीयत्वं तत् प्रतविधयरत्त्वरूप प्रतायते इत्यर्थ । उदाहरति-अति, 'अनायमेको मुक्ते' इयत्रेदम्प- दोयम्पत्तिमुश्यैितदेशाधिकरणकभोजनकर्तृव विधीयते तत्रेदम्पदवीच्ययक्ताकपदार्थः क्व- स विशेषगमनीत्यत्रोद्देश्यविशेषगाचार्मस्पदम् । उक्तवाक्यजन्यशान्दनोधस्वरुपमाह-एत- दोति । अतरेशाधिकरणकभोग्नपत्र प्रकृतरिययमम्तांति नाहशभोजनकर्तृवास्तादाभो- जनकर्ता सतानाप• सभवति स चार नास्त्येर-द्वितीयस्येनदेशाधिकरणकमोजनकर्त्तरभारादिति तारासनातीयनिष्ठभेदाप्रतियोगि पमिदम्पदयोध्ययनो प्राप्त तदेव देवल्यमियर्थः । अत्र सजा- तीयाऽप्रसिक्षा मरुलक्षगाप्रसिद्धिरित्यनुमन्धेयम् । अत्र 'प्रनविधेयसत्त्वेनेस्त्वमस्या पत्तशत्यम्' इन्परि रक्त सापने एतदेगापिकरणकमोजनकर्तृत्वयत्त्वेनेवमायारत्त्व घेद- ·सादर्श:- शिरकाण्डे- कारको बोधः शक्यतावच्छेदकानुगमश्वोक्तदिशा चिन्तनीयः । 'अयं फलमेकं भुक्ते' 'फलमेकं भुनानस्तिष्ठति' इत्यादौ विधेयतावच्छेदक- कोटिमविष्टार्थकैकपदाच्च याशार्थविशेषणतापन्ने यदवच्छिन्ने स्वार्थान्वयिनो विशेषणत्वं तादृशानुयोगिकान्वयमतियोगित्वविशिष्टतद्रूपापच्छिन्नानुयोगिका- न्वयमतियोगिनिष्ठभेदाप्रतियोगित्वरूपकैवल्यं प्रतीयते. अतस्ततत्कर्टकभोजना- पदोध्ययक्तानरत्येर अन्यत्र च नास्तीति न योपि दोषो न वा लक्षणवटकरदार्थानामप्रति- द्विापि । शक्यतैति-'अयमेरु ' इत्यादी वैल्यविशिष्ट वन चैनाटेरे नाचक्कपद भरतीति चैत्रत्यादिक शक्यतावच्छेदक तदनुगमक व सजातीयनिटभेदप्रतियोगितानाच्छेदकावमुपलक्षण- निपया विज्ञेय तया च सजातीयनिष्टभेदप्रतियोगिताना छेदक वोपलक्षितधर्माउने एकप. दस्य शक्तिरिति कल्यौ । “स्मार्थापयितावच्छेदकपर्मान उन्नोद्देश्यतानिम्मपितविधेयतावच्छेदक- स्वोपलक्षितधर्मावस्छिनयनिष्ठभेदाप्रतियोगि मच्छिन्ने एकपदस्यशक्ति " इतिमाधवाभिप्राय:, भार स्त्रमकपदम्, विधेयता चोक्तमो ननकर्तृत्व विधेयतापच्छेदकत्य चोक्तभोजनकर्तृतात्ये तदुपरक्षि- तधर्म उक्तभोजनकर्तताव तदाच्छिन्नमुक्तभोजनाच तद्वान् भोजनकर्ता तनिष्टभेदाप्रतियोगि- स्वान्टिन एफपदस्य शक्तिरिति तदर्थ । वियविशेषणवाचकैकपदमुदाहरति-अयमिति । भय फलमेक भुङ्क्ते' इत्यनेदम्पदनोभ्य- व्यक्तिमुदिन्यैकफलकर्मकभोजनकर्तृत्व विधीयते. द्वितीयोदाहरणे चेदम्पदबोच्यन्यक्तिमुहित्यकफल- कर्मकभोजनकर्तृत्वविशिष्ट स्थितिरी तादृशभोजनकालिका स्थितिळ विधीयते इत्येकपद विधे- यतावच्छेदककोटिप्रविष्टकैवल्यविशिष्ार्थकम् । एतादृशैकपदाद् यादृश फैवल्य प्रतीयते तनिषक्ति- यादृशेति, अबदम्पदनोव्यकर्तृकभोजनकर्मभूतमेव सजातीय समवतीति तारशसजातीयद्वितीयरा- हित्यलक्षण यारेनल्य तादृशकवल्यविशिष्टपरस्य द्वितीयार्थफर्म ऽस्य कर्मवस्य च स्वनिरू- पकत्यसब धेन भोजनव्यापार तस्याश्रयत्वे तस्येदम्पदयोध्यव्यक्तायन्वयस्तथा च याशार्थपदेना तत्कातिकमोनन मास तत्र रिशेपणतापने कर्मत्य यदवच्छिन्ने कर्मतात्याच्छिन्ने स्वार्थान्वयिन एकपदार्थकरल्यान्वयन परम्य विशेषणसं तादृशार्यानुयोगिक एतस्कर्तृकभोजनपदार्थानुयो गिको योऽन्वय कर्मल्यान्ययस्तादृशाश्यप्रतियोगिविशिष्ट यत् तद्रपायच्छिनम् कर्मतारयाव- छिन्न धर्मव तदनुयोगिको योऽचय पलान्वयस्तादृशान्वयप्रतियोगिभूत यत् फलातर तनि. ठभेदस्याऽप्रतियोगित्वरूप कैवल्यमकपदेन प्रतीयते इत्यन्वय । अत्र मोजनपदार्थे पर्मत्वस्य योऽन्वयस्तस्यानुयोगि भोजन प्रतियोगि च कर्मवम्, कर्म च य फलाक्यस्तस्यानुयोगि कमल प्रतियोगि च फलम् । समन्वयमाह-अत इति, तत्र-इत्तोदाहरणयो, एतत् कर्तृकभो जननिष्टो य कर्मत्वससर्गस्तःप्रतियोगिभूत यत् कर्मत्व तनिष्टो यो भोग्यफलादिसतर्गस्ताप्रति. योगिभूत यत् मोज्यफलादिक तलिष्टमेदस्याऽप्रतियोगित्व पलादी प्रतीयते इत्य वयः । अना.

·. सामान्यकाण्डावशिष्टम्.] शक्तिवादः। (१७३) दिनिष्ठसंसर्गप्रतियोगिकर्मत्वादिनिष्ठसंसर्गप्रतियोगिनिष्ठभेदाप्रतियोगित्वं फलादौ प्रतीयते । एकसमानार्थकमात्रादिपदस्थलेप्येतादृशी प्रतीतिरिति कृतं पल्लवितेन ॥ गवादिशब्दात संस्थानरूपाकृतेरपि बोधस्यानुभविकतया गोत्वादिजातिवत् सापि गवादिपदवाच्ये विशेपणम् । तस्याश्च वाच्यविशेषणत्वेपि न प्रवृत्तिनि- मित्तता- साक्षात्संबन्धेन वाच्यवृत्तित्वाभावात्. अवयवसंयोगरूपायास्तस्याः सामानाधिकरण्यसंवन्धेनैव गवादी सत्त्वात् । अत्र शक्त्या जात्याकृत्योरेक- प्युक्तप्रतियोगिभूतफलाद्यप्रसिद्धया सर्वमप्रसिद्ध स्यादितिचिन्यम् । अत्र 'स्वसमभिव्याहतपदार्थ- निरूपितविभक्त्यर्थवत्तेनैकत्वसंख्यावत्त्वं कैवल्यम्' इत्यपि वक्तुं शक्यते भोजननिरूपितद्वितीयार्थ- कर्मत्ववत्त्येनैकत्यसल्यावत्त्व चात्र फलेऽक्षतमेव, एवम् 'अयमेकेन बाणेन हन्ति' इत्यत्र बाणे कर्णत्ववत्वेनकत्ववत्वमक्षतमेव । 'एकस्य चैत्रस्य धनम्' इत्यत्र धननिरूपितषष्ठयर्थस्वामित्ववत्त्वे- नैकत्ववत्वं चैत्रेऽस्त्येवेति वोध्यम् । एकसमानार्थकमानादिपदार्थमाह-एकसमानेति । एतादृशी प्रतीतिः कैवल्यप्रतीनिः । यथा 'अयं फलमा भुङ्क्ते' 'अत्र चैत्रमान वर्तते' इत्यादि । प्रन्थकारोक्तदिशा शक्तिज्ञानमत्र 'सजातीयनिष्टमेदाप्रतियोगित्त्रविशिष्टविषयकस्वस्वजन्यत्वैतदु- भयसम्बन्धेनैकपदविशिष्टो बोधो भवतु' इत्याकारकं पदप्रकारकबोधविशेष्यकं विज्ञेयम् । किंवा 'उक्तविभत्त्यर्थवत्त्वे सत्येकत्वसख्यावद्विषयकस्वस्वजन्यत्वेतदुभयसंबन्धेनेकपदविशिष्टो बोधो भवतु' इत्येवं वक्तव्यम् । एव द्वयादिशब्दाना द्वित्वादिविशिष्टे शक्तिरवगन्तव्या ।। इत्येकपदम् ।। उक्तमन्धेन सामान्यशब्दानां विशेषशब्दानां च शक्तिनिरूपणं समाप्य किंचित्सामान्यकाण्डायशि- टमुपक्रमते-गवादिशब्दादिति । प्रायो निगदव्याख्यातोयं ग्रन्थः। संस्थानम् अवयवसंयोगः । सा आकृतिः । गवादिपदयाच्ये गवादिपदवाच्यव्यक्तौ । तस्याः-आकृतः । प्रवृत्तिनिमित्तलक्षणं च सामान्यकाण्डे ४• उक्तम् । आकृती वाच्यत्ववाच्योपस्थितिप्रकारस्पयोः सत्त्वपि साक्षात्संबन्धेन वाच्यवृत्तित्वं नास्तीत्याह- साक्षादिति | साक्षात्सबन्धः सयोगसमवायादिसपो विज्ञेयः । यनि- प्टसंसर्गतायां प्रतियोग्यनुयोगिविषयतानिरूपितत्वं स एय साक्षात्संवन्धः" इति हारनायमदा- चार्यः । आकृतेः साक्षात्संबन्धेन वाच्यवृत्तित्वामावे हेतुमाह- अवयवेति । तस्याः आकृतेः। यत्रैराऽवयवेष्वऽवयवसंयोगरूपाकृतिर्वर्तते तत्रैवाऽवयवेषु व्यक्तिरपि वर्तते इति सानानाधिकरप- संवन्धेनाकृतेर्गवादिव्यक्तिवृत्तित्वं प्राप्तं न तु समवायादिसाक्षात्संबन्धेन, किं वा सानातिनन्द खसंबन्धेनाकृतेर्व्यक्तिवृत्तित्वं विज्ञेयं स्वमाकृतिस्तत्समयायी भवयसमुदायस्तत्र मदन मन वातीति तेन संबन्धेनेत्यर्थः । जात्याकृतिविशिष्टव्यक्तौ गवादिपदानामकेत पाहि-त्रे, गवादिपदेन केवउजातिविशिष्टाया वा येवलाकृतिविशिष्टाया वा मर्मत न मन विशिष्टाया एवेति हेतोत्मयविशिष्टव्यक्ताकशक्तिरित्यर्थः । किं ३ मा " ।

·। (१७८) यथा सादर्श.- [विदोएकाडे- तरविनिमकिणाऽपरभानविरहालाववाचोभयविशिष्टे गवादिपदस्यकैच शक्तिः स्वीक्रियते-शक्यविशेषणभेदेपि पुष्पवन्तादिपदवद् धेन्वादिपवच्च शक्तपैक्यस्य दुरपवादत्वात् । यत्वेकविशिष्टापरावच्छिन्ने शक्तिरिति ? तसव-विशेष्यविशेपणभावे विनिग- मनाविरहाद गवायंगे साक्षादुभयप्रकारकबोधस्यानुभवमिद्धस्य दुरपवादत्वाच्च । पन केवलाकृतिविशिष्टे गवादिपदस्य तात्पर्य यया " पिष्टकमय्यो गावः " इत्यादी तन शुद्धगोत्वाद्यवच्छिन्नपरभेन्चाटिपटे इव लक्षणैव । जात्याकृत्तिविशिष्टायां व्यक्ती शक्तैक्यम "जात्याकृतिव्यक्तयः पदार्यः । इति न्यापसने बहुवचनमुपेक्ष्य " पदार्थ " इत्येवचनान्तं निर्देष्टवतो मईपै- रप्यनुमतम् ॥ शत्तिभेदे गौरवमपि स्यादित्याह-लावयाचेति । ननु विपणभेदै क्थ शनयत्रय स्यादित्याश- कपा-शक्यविशपणेति, यथा सूर्यवच द्रवरूपविशेषणभेदेपि चदमूर्ययो पुष्पवन्तपदस्यैकैत शक्तिस्तयात्रापि शक्त्यैक्यमित्यर्थ । ननु पुष्परन्तपदस्यले चद्रय चद्रे सूर्य य च सूर्य विशे पगमिति न विशेपणभेदो येन तद्दष्टा तेनान शक्तेरक्य स्यादित्याशङ्कयाह- धेन्वादीति, घातकर्म वगोत्वरूपविशेषण दैपि धेनुपदस्य धेनुव्यक्तारकैच शक्तिस्तथा प्रकृतेपि शक्त्यैक्य दुर- प्रयाट मेयेत्यर्थ । यत्त्विति, एकेनि- सा { जात्या ) धाराधिकरणवृत्ति यसबर्धन नातिविशिष्टा याऽऽकृतिस्त- दाच्छिन्नव्यक्ती किया स्वा( आकृत्य )धिकरणवृत्ति( व्यक्ति ) समयतत्वसर धेनाकृतिविशिष्टा 'या जातिस्तदवरिटनव्यक्ती गवादिपदाना शक्ति , विशेषणभेदेन शक्तिमैदापचिर्नास्ति- व्यक्ती द्वयोनिशेषणत्वामावादित्यर्थ । पारहरति-तदसदिति । हेतुमाह- पिशेष्येति, जातावाहते. चाऽऽकृतौ जातेा विशेषणत्य स्यादित्यत्र विनिगमकामावादेकपिशिप्रापरावच्छिने शतिर्न समक- तीत्यर्थ । किं च गादिविषयकबोधकाले जात्याकृतिद्वयमेव व्यक्तिविशेषणात्येन भासते इति इयोर्व्यक्तिविशेषगयमन्याह- गाद्यशेति । योति- पिम्पनिर्मितगोव्यक्ति गोवजातरस्त्रीकारादाकृतेश्च सत्वाद् गवादिपदाना लक्षणेच न शक्ति शक्तेर्जा याकृत्युभयविशिष्टव्यक्ताय स्वीकारादित्यर्थ । प्रते दृशतमाह- शुद्धति यथा धेनुपदस्य धानकर्मत्वगोत्वोमयविशिष्टव्यक्तौ शक्तिम्वीकारात् केवलगोपविशिष्टव्यक्ती लक्ष- गैर तथा प्रकृतीत्यर्थ । जात्यातिविशिष्टव्यक्ती शक्तरेक्ये मानमाह-जात्याकृतीति । बहुवचनमुपश्यैत्यस्य पदार्था. इत्यऽनुक्त्वेत्यर्य । उक्तसूत्रेग जान्याकृतिव्यक्तिप्वकपदार्थत्व तापदज यैक्योधविषयच प्राप्त तब शत्यक्य विना न समक्तीति भार ॥ ॥ इति सामा यसपटापशिष्टम् ।। " ·मीमांमकमतम्.] शक्तिवादः। (१७५) .' मीमांसकास्तु गवादिपदानां जातिरेव वाच्या न तु व्यक्तिराकृति-व्यक्ति- शक्तिमतीप स्वरूपत्तस्तस्था ग्रहासंभवेन शक्तिज्ञानमकारीभूतायां जातौ शक्तेस्त- दवच्छेदकताया वाऽवश्यकल्पनीयतया व्यक्त्यादौ तत्कल्पनायां गौरवात् प्रयो- जनविरहाच्च । व्यक्तिशक्तिमते जातेरुपलक्षणत्वासंभवः प्रागेव दर्शितः । गया व्यक्तिशक्तिमते जात्यशे शक्तिस्तवच्छेदकता वा तदिशेपणानवच्छिन्नैव तथा जातिशक्तिमतेपि सा तथैवेति न गोत्वत्वादिप्रवेशाद् गौरवशङ्कापि. न हि जातिशक्तिमतेपि शाब्दबोधे सा किंचिद्धर्मप्रकारेण भासते येन प्रकारभानार्थ प्रकारविशेपमन्तर्भाव्य शक्तिः कल्पनीया. अपि तु स्वरूपत एव । मीमांसकयोर्भट्टप्रभाकरयोर्मध्ये संप्रति शक्तिविचारे भहमतमनुवदति- मीमासका इत्यादिना । मीमांसकमते गादिपदानां गोत्यादिजातादेव शक्तिर्न तु व्यक्ती गौरवात, जातिश्च व्यक्तिं विना न तिष्ठत्याऽऽनयनादीनां च जातायन्वयासंभवाजातिर्व्यक्तिमाक्षिपति तादृशाक्षेपेण व्यक्तिबोधो जायते इतिसिद्धान्तः । मूलप्रन्यश्च विशेषतो निगदव्याख्यात एव । आकृतिर्वेति चिन्त्यम्- मी- मांसकैराकृतेरेव जातित्वस्वीकारादिति । उक्ते हेतुमाह- व्यक्तिशक्तीति, तस्याः व्यक्तः । तदवच्छेदकतायाः शक्त्यवच्छेदकतायाः शक्यतापच्छेदकताया इतियावत् । तत्कल्पनायाम्= शक्तिकल्पनायाम् । तार्किकैर्व्यक्तौ शक्तिस्वीकारपि जातावपि शक्तिः स्वीक्रियते एव व्यक्ती स्व- रूपतः जातिनरपेक्ष्येण शक्तिमहासंभवाद् भानन्त्यव्यभिचारदोपादिति जातायेव शक्तियुक्तेत्यर्थः। प्रयोजनविरहादिति- व्यको शक्तिस्वीकारस्य व्यक्तिमानमेव प्रयोजनं तच व्यक्तौ शत्यसत्त्वेपि जायाक्षेपेण सभवत्येवेत्यर्थः । ननु व्यक्तिशक्तिमते जातेरुपलक्षणत्व वक्ष्यामस्तया च जातौ शत्य- पेक्षाभावान गौरवमित्याशङ्कयाह व्यक्तिशक्तिमत इति, गोत्वादिजातेरपलक्षणत्वे उपलक्षणत्या- विशेषाद् गवादिपदजन्यशाब्दबोधे द्रव्यवादैरपि भानापत्तिः स्यादिति तद्वारणाय गोत्यादि- जातेयक्तिविशेषणत्वमेव स्वीकार्य तथा च जातात्रपि शक्तिस्वीकारापत्त्या गौरव स्यादेवेत्यर्थः । प्रा सामान्यकाण्डान्ते । ननु गोत्ववाद्यान्टिनायामेव गोवादिजातौ शक्तिः स्यादिति जा- तिशक्तिमते गोयत्यादिप्रवेशाद् गौरवमिन्याशङ्कयाह- यथेति । तद्विशेषणानच्छिन्नैवेति- तद्= गोत्यादिजानिस्तद्विशेपणीभूतं यद् गोवत्वादिकं तदनयन्छिनेवेत्यन्वयः । सा-शक्तिः । तथैव- तद्विशेषणानवन्छिन्नेय । यया तर्कमते स्वरूपत एव गोत्याटिजाती गयाटिपदानां शक्तिस्ति न तु गोवत्वावच्छिन्नगोत्यादौ तथैव जानिशक्तिमतेरि स्वरूपत एस गोत्यादौ गवादिपदानां शक्ति- रस्तीति न गोत्वन्यादिप्रपेशगीरथगिति सारः । स्वमतोपपत्तिमाह-नहीति । सानातिः । किंचिद्धर्मप्रकारेण गोत्वस्वादिप्रकारेण । प्रकारमानार्यम्-गोत्यत्वादिमानार्थम् 1 प्रकारविशे- पम् गोववादिकम् । स्वरूपत इति- गोवावायनाच्छिन्नायामेव गोवादिजाती शक्तिरित्यर्थः ।

·1. . (१७६) सादर्श:- अथाऽनुमानादिना गोत्वादी शक्तियहो भवन धर्मितावच्छेदकविधया गोत्व- त्वादिकमवश्यं विषयी करोति निर्मितावच्छेदकज्ञानस्यानुमानादिना जननासं- भवात् तादृशज्ञानस्य विपरीतज्ञानाविरोधितयाऽनपयुक्तत्वाच. एवं च तादृशध- मस्य शक्यतावच्छेदकत्वं दुरिमेव शक्तियाहकमानेन धमितावच्छेदकांशे तद्- वच्छेदकतामहे वाधकाभावात् । यदि चावच्छेदकताग्रहेपि शक्तिधियस्तदंशे भ्रमत्वं कल्प्यते विषयसाधेनाऽव- छेदकत्वमेव शक्तिमाहकमानेन न गृह्यते इत्येव वा स्वीक्रियते तदा प्रतियोगित्व- कारणत्वादीनामपि तुल्ययुक्त्याऽवच्छेदकत्वविलयप्रसङ्गः-तत्राप्येवं सुवचत्वात् । प्रतियोगित्वादिबुद्धवच्छेदकत्वावगादित्वमनुभवसिद्ध यदि तदा शक्तिधियस्तद्- वगाहिता न तथेति वचसि को वा श्रद्दधाति विशेपाभावात् । मा भृट्टा गोत्वत्वा- ननु 'गवादिपद गोत्यादिजाती शक गोस्वादिजातिवोधकत्लाद् यद् यस्य बोधक तत् तत्र शक्त माति' इत्यायनुमानादिप्रमाणेनैव गोवादी शक्तिमहो वक्तव्य. प्रमाणेन च धर्मितापठेदक- धर्मस्य परामशों भात्येति धर्मिभूत यद् गोत्वादिकं तदवछेदकतया गोत्वत्वादेरपि शक्तिमहे प्रवेश. स्यादेवेति गौरव स्यादेव, धमितापच्छेदकरहित च ज्ञानमनुमानादिना न जन्यते येन गो- वत्तप्रवेशो न स्यात्, किं च निर्धर्मितावच्छेदककज्ञानोत्पत्तिस्वीकारेपि तादृशज्ञानस्य=निमिता- बच्छेदककज्ञानस्य विपरीतज्ञाननिरोधित्व न संभवति- अवच्छेदकनिष्टप्रत्यासत्या प्रतिवध्यप्रति- वन्धकमावस्तीकारादिति स्वस्पतो गोत्वादिविषयकशक्तिमत्स्य 'गोपद न गोत्ववाचकम्' इत्या- दिविपरीतज्ञानप्रतिबन्धकत्वासंभवानिष्फलल स्याद् न चैतदिष्टमिति तादृशधर्मस्य गोत्वत्वादि. धर्मस्य शक्यतावच्छेदकत्व दुर्गारमेन तथा च गौरव स्यादैत्याशक्कते- अथेति । शक्तिमाहक- गानेनदाक्तिप्राहकानुमानादिना । धर्मितापछेदकाशे-गोत्वत्वादो । तदवच्छेदकतामहे शक्य तापच्छेदकतामहे । ननु शक्तिबहे गोत्वत्वादेरपच्छेदकताप्रहेपि शक्यतावच्छेदक्ताभानपि शक्तिहस्य तदशे- गोत्वत्वादिनिष्ठशक्यतापच्छेदकरवाशे नमत्व कल्यते तथा च शाब्दबोधै गोलवादे. शक्यतार- च्छेदकत्वेन भानापत्तिर्नास्ति-- गोरयत्नादिनिष्टशक्यतापच्छेदकत्वस्य अमविषयत्वात्, किं वा शक्तिमाहकमानेन गोत्यवादी शक्यतावच्छेदकरवं गृह्यते एव न विषयबाधात्-गोत्वत्वादी शक्ति- निरूपितापच्छेदकत्वस्य बाधादिति न शान्दयोधे गोखत्वादेर्मानापत्तिरित्याशङ्कयाह- पदि चेति । प्रतिबन्युत्तरमाह- तदेति, एव रीत्या प्रतियोगित्वादीनामप्यवच्छेदकर न स्यादेवेत्यर्थः । किं या निरूपितत्व षष्ठयर्थ इति घटत्वाद. प्रतियोगितापच्छेदकत्व दण्दवादे कारणतावच्छेदकत्व च न स्यादित्यर्थ निनु प्रतियोगित्वादिबुद्धेरवच्छेदकत्वावगाहित्वमनुमासिद्धमिति न तद्विलयप्रसङ्ग इत्याश- दयाह-प्रतियोगित्वादीति । उत्तरमाह- तदति । तदवगाहिता-गोवत्वादिनिष्ठशक्यतावच्छेदक- तावगाहिता । तथा अनुभवसिद्धा । अभ्युपगम्याह-मा भूदिति । गोत्यादौ निरूपकलसवधैन .

·भीमासकमतखण्डनम्.] शक्तिवादः। दिकमवच्छेदकं शक्तस्तथापि शक्तिज्ञानकारणतायां गुरुशरीरगोत्वत्वादेधर्मिताव- छेदकतात्मकविपयतानिवेशागौरवं दुर्वारमेव । व्यक्तिशक्तिवादिना तु स्वरूपतो गोत्वादिनिष्ठधर्मितावच्छेदकत्वस्यैव निवेशादितिचेत् ? -न-पदविशेपणतापन्नशक्ती निरूपितत्वसम्बन्धन शक्तिसम्बन्धन पदे वा स्वरूपतो गोत्वादिमकारिकाया एव शक्तिधियः स्वीकारात्, न हि समवायेनैव जाते: स्वरूपतः प्रकारतेति नियमः प्रामाणिका-'घटं जानामि' इत्पादौ प्रका- रितासम्बन्धेन स्वरूपतो घटत्वादीनां ज्ञानाद्यशे प्रकारत्वोपगमात् । 'समवायेन धर्मिविशेषणतापन्नस्यैव सम्बन्धान्तरेणान्यत्र स्वरूपतो भानम्' इत्यपि न निय- मा-प्रामाण्यस्य परतो ग्राह्यतामते 'अयं घटः' इत्याकारकस्य स्वरूपतो घट- शक्तिरप्यस्ति गोत्वत्यादिकमध्यस्तीति गोलत्वादी शक्त्यवच्छेदकत्वम् । तथापीति- शक्तिप्राहक- माननिष्ठा या शक्तिज्ञानकारणता तस्या गोत्वत्वादिनिष्ठधर्मितावच्छेदकतात्मकविषयतानिवेशाद गौरवं स्यादेव नाम शक्तिमाहकमाने गोत्वस्यादेमितावच्छेदकत्वेन प्रवेशाद् गौरव स्यादेवेत्यर्थ । गोलत्य हि सकलगोवृत्तित्वे सति गवतरावृत्तित्वरूपमेवेति गुरुशरीरम्-भेदाद्यनेकपदार्थप्रवेशादि- त्युक्तम्-- गुरुशरोरेति । ताकि स्वपक्षे गौरवाभावमाह-व्यक्तिशक्तीति, तर्कमते व्यक्तौ शक्ति- रिति स्वरूपत एव गोत्यादौ धर्मितावच्छेदकत्व टब्धमिति गोवत्वादिप्रवेशाभावादगौरव नास्ति, यथा मीमासकमते स्वरूपत एव गोवत्रादौ धर्मितावच्छेदकाय मया प्रदर्यते इत्यर्थ । अथेत्यादिना शङ्कित परिहरति-नेति, यदि गोत्वादिजातिविशेष्यशक्तिज्ञानमुध्येत तदा धर्मितावच्छेदकविधया गोवत्वादेः प्रवेशागौरव स्यादपि नैवमुच्यते किं तु 'स्वनिरूपितयसबन्धेन गोस्वविशिष्टा शक्ति । इत्येव निरूपित सबन्धेन गोत्वप्रकारक शक्तिविशेष्यक शक्तिज्ञान स्वीक्रि- यते कि वा 'स्वनिरूपितशक्तिसम्बन्धेन गोत्वादिविशिष्ट गवादिपदम्' इत्येव शक्तिसम्बधेन गोत्यप्रकारक पदविशेष्यफ शनिज्ञान स्वीक्रियते. अत्र च गोलस्य प्रकारत्वात् प्रकारतायाथ निरवच्छिन्नाया अपि सभवान गोत्यत्यादिप्रपेशागौरवमित्यर्थ । ननु जाते समवायसम्बन्धन स्वरूपतः प्रकारत्व सभवति यथा व्यक्तौ न तूक्तनिरूपितत्वादिसम्बन्धेनापीत्याशड्वया-न होति । उक्त हेतुमाह-घटमिति, 'घट जानामि' इत्यत्र घटत्य यज्ज्ञाने स्वरूपत प्रकारतया मासते तत् प्रकारितासबन्धनति जाते समनायेनैव स्वरूपत प्रकारता भवतीति नियमो नास्ती- रयर्थः । ननु समवायेन धर्मिविशेषगतापनस्यैव संबधातरेणायन स्वरूपत प्रकाररप भवति तथा च घटत्व समपायेन घटविशेषगमेवेति तस्योक्तस्थले ज्ञाने प्रकारितासबन्धेन स्वरूपन प्रा. रत्व युज्यते न ले जाते शक्ती पदे वेत्याशङ्कयाह- समवायेनेति । उक्त हेतुमाह-प्रामाण्य- स्पेति, 'अय घट 'स्त्याकारकस्य स्वरूपतो घटवादिज्ञानस्य यः 'घट जानामि' इत्यनुव्यवसायो माति तादृशानु यवमाये या प्रकारिता ताराप्रकारितायो नामाऽनुव्यवसायनिष्टप्रकारिताया सनिष्पितत्वसम्बन्धन त सम्न्धन-प्रकारितासबन्धन ज्ञाने-अनुव्यवसाये या समवायेन धर्मिति- ·(१७८) सादर्श:- स्वादिज्ञानस्यानुव्यवसाये प्रकारितायां तत्सम्बन्धन ज्ञाने वा समवायेन धर्मिविशे- पणतानापन्नस्यैव घटत्वादेर्भानात् । अस्तु वा प्रकृतोपे गवादिविशेषगतापत्रस्यैव गोत्वादेशको निरूपितत्वसं- वन्धेन पदे वा शक्तिसम्बन्धेन स्वरूपतः प्रकारता. गवादेच शक्ती पदे वा स्वस- मवेतनिरूपितत्वस्वसमवेत गचक-वरूपपरम्परासंबन्धेन प्रकारता. तादृशी च । गवादिविषयता न शाब्दपोषजनकतावच्छेदिकेति परम्परासम्बन्धन प्रकारताया जनकतावच्छेदकत्वापेक्षमा साक्षात्सम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतायास्तथा वे लाघवेन व्यक्तिशक्तिसि देविकाशः । शेषगतानास्तस्यैर घट गादे स्वरूपत प्रकार भवतीति समवायेन धर्मिविशेषणतापी- वान्यन म्वरूपत प्रकारय भवतीत्ययमपि नियमो नास्तीत्यन्यय• 1 अपमर्य-- सर्व मते तद्वति तत्प्रकारका मेन प्रामाण्य तच्चानुव्यवसायेन गृह्यते यदि 'अय घट ' इत्यत्र घटय घटविरेपण येन मासेत तदा 'अय घट ' इति ज्ञानस्य घट यति घटत्वमकारक वप्राप्त्या तमामाप्यस्यानु यव- सायेन ज्ञानापेक्षा न स्यादति प्रामाण्य परतो माह्य न स्याद् अस्ति च तमते प्रामाण्य परत = मनुष्यवसायेन प्रायमिति 'अय घर ' इत्यत्र घटाव घटविरोपणत्वेन न भासते तथा च 'घट नानामि' इयनु यमाया समवायेन घटविशेषगतानापन्नमेव घट यमनुव्यवसाय प्रकरिता- सब ऐन अनुव्यवनायनिष्ठप्रसारिताया-वास्वनिरूपितत्यमबन्धेन स्वरूपत प्रकारो भवति यथा तया नातेरपि धा विशेषगतानारनाया शक्ती पदे वोक्त स्तम्भपत प्रशारय नानुमानमिति ! 'समवायेन धर्मिविशेषगापनत्यवान्यत्र समयान्तरेण सरूपत प्रकारत्व भाति' इति नि- युममभ्युपगम्यायाह-- अस्तु येत । व्यक्तेर पयमाह - गवादरिति, शक्ती व्यक्त ससमत नरू- पिनत्यसबन्धन प्रकारता. स्व व्यक्तिस्तासमता जातिस्तनिरूपितत्व शकायतदेय, पदे च व्यक्तेः स्वसमतगचसमन्येन प्रकरता स्व व्यक्तिस्तत्समवता जातिस्तद्वाचस्व पदेऽरत्यरत्यर्थः । नन्वेर तरपि प्रकारत्वे शक्तिज्ञाने व्यक्ति विषयता= व्यक्तिविषयकता प्राप्ता तया च यया शक्तिज्ञानस्य जातिविश्यात्वाजातौ शतिस्तथा गादिव्यक्तिविषयकत्वाद् व्यक्तारपि गवादि- पदानां शक्ति नि स्यादित्याशङ्कयाह- तादृशीत, यद्वषयता शक्तिज्ञाननिष्पशाब्दबोधननफ- ताया मान्छेदिका भागी तौर शक्ति सीक्रियते परम्परासबन्धेन प्रकारताया जनकनावोदक- वापेक्षपा च साक्षर य नावच्छिन्नाकारतापास्तयाजनकतावच्छेदकावे लाया मरति व्य तष शको पद चोकार रासब वेनैव प्रशाम्तेति गवादिन्यक्तिविषयता शक्तिज्ञाननिष्ठशामवोध- जनकताया -4 दिम न मानौति न व्यको शक्तिसिद्धेरकाश , जातेस्तु शकौ पदे चौता साक्षात्मवधेनर प्रभारतातीति जातिषियता शक्तिज्ञाननिष्ठशाब्दयोधमनरुतापा अरदका भानीति जातौ शनि द्विा । साहशीनरम्रासंग्चापच्छिना। विषयतादिन चान प्रकार- तामपिपपता मासा तथा च न पिरविरोध । .

·. सीमांसकमतखण्दनम्.] शक्तिवादः। (१७९) अथ जातिशक्तिमतेपि शाब्दवोधे व्यक्तिभानमावश्यकम्- ' गौनष्टा' गौर्जाता गामानय ' इत्यादौ समभिव्याहतपदार्यान्वयस्य जातौ बाधात् , परम्परासंबन्धेन तदन्वयोपगमेप्यन्वयितावच्छेदकतया गोत्वत्वादिमानापत्तेः शक्तौ गोत्वत्वाधन्तर्भावापत्तेश्च । न हि स्वरूपेण पदार्थस्य पदार्थान्तरान्वयि- । तया भानं कैश्चित् स्वीक्रियते. स्वीकुरु वा प्रकारतया स्वरूपेणोपस्थितजातेर्भानं विशेष्यतया तद्भानं तु न संभवत्येव. निमितावच्छेदककस्य शाब्दबोधस्य प्रवृत्याद्यनुपयोगितया तत्स्वीकाराऽसंभवात् । एवं च जातिमात्रवाचकत्वेनाभ्युपगतपदस्यापि व्यक्तिबोधजनकतायामप्यवि- वादाद् व्यक्तिशक्ति(वैव- शक्तिनमाजन्यलक्षणाग्रहानन्यतद्धोधजनकताया एवं तच्छक्तिसाधकत्वात् , अन्यथा जातावपि शत्यऽसिद्धिप्रसङ्गात् । एवं शक्तश्वि- रसंकेतरूपत्वे व्याक्तबोधकतायाः पदेवावितत्वेनेश्वरेच्छा विपयतया तस्या आप शक्यत्वं दुरपन्हवम् । न हि मीमांसकैर्भगवान्नानुमन्यते इत्येतावतैव तादृशयुक्त्य- तामिकः पुनः शङ्कते-अथेति । व्यक्तिभानावश्यकत्ये हेतुमाह-गौरिति । समनव्याहतपदार्था- न्चयस्य-नाशाद्यन्वयस्य । जातेनित्यत्येन तन्नाशस्य तदुःपत्तेश्चासमता, निरवयवोन तदानयन- स्यासमरा । रक्तस्तु नाशादयः सभवन्तीत्यर्थः । ननु जातायपि साश्रयस्मतत्वादिपरम्परासं- बन्धन नाशादेरन्वयः सभवतीति न नाशाद्यन्वयार्थ व्यक्तिभानापेक्षेत्याशङ्कयाह-परम्परेति, पत्र स्वमानयनादिस्तदाश्रयो व्यक्तिस्तन सम्वेतत्व जातारस्त्येम । एव परम्परालकन्येन जातो नाशा- धन्वयोपगमेप्यन्नयितावच्छेदकतया गोत्वत्वादेः शावोवे मानापत्ति स्यादति शायपि गोत्य- लादेन्तर्भावश्च स्यादिति पूर्वप्रदर्शितगौरव स्यादेवेत्यर्थः । विपक्ष वा परमाह- न हीति । सद्- भानम्वरूरतो जातिमानम् । विशेष्यतया मान विशेष्यताछेरकाया गोत्यावाद नाय- श्यकत्वात् . नवच्छिन्नविशेष्यताया अस्वीकारात् . प्रकारतायास्त्वनपच्छिनाया अपि स्वीकारा- दितिभावः । जातेः स्वरूपतो विशेष्यतया मानस्वीकारे दोपमाह- निर्मितेति । तस्वीकारा- संभवात स्वरूपतो जातिविशेष्यकशाब्दयोधस्य स्वीकारासंमयात् । तारक उपसंहरति-एव चेति । व्यक्तिशक्तिमा विनिगमनामाह- शक्तिप्रमेति, यस्मात् पदा- छक्तिभमंग वा लक्षगामहेण वा यस्य बोधो जायते तस्य पदस्य तस्मिन् पाय शक्तिर्न भवति यथा गगर्यादिपदानां घटत्वापच्छिने गङ्गादिपदाना च तीरादौ तथा च शक्तिममाजन्यो रक्षगा- ग्रहाजन्यक्ष यस्तद्बोध: पदे या तादृशोषजनकता तादृश जगकतेव तस्य पदस्प तस्मिन् पदार्ये शक्तः साधिका मवनि यथा जातो. व्यक्तिविषयकबोधोपि शक्तिममाजन्यो रक्षणानहाजन्यचे ते ताहव्यक्तियोधजनकत्गदेव पदस्य व्यक्ती शक्तिः सिद्धेत्यर्थः । विपक्षे पाधकमाद- अन्यति । उपपत्यन्तरमाह- एव मति । तस्या व्यक्तः । ननु यदि मीमांसकरीश्वरः स्त्रीनियेत तदा शक्तरोबरतो रुप स्यादपि न चैवमस्तीत्याशङ्कयाह-न होते । तादृशयुक्तयनकाशा ·(१८०) सादर्श:- [विगंगकाटे- ऽनवकागः-तत्साधकटुतरमानसत्वेन तदुपन्यासस्यापि निरुत्तरत्वापातात् । एवं ज्ञाने पदानां शक्तिरित्येताहशमतेपि व्यक्तिज्ञानजननसमर्थपदस्य जाताविक व्यक्तावपि वाच्यत्वं दुरपन्दवमेव-शक्तिनिरूपवज्ञानविषयत्वरूपस्य तस्याविशेपेण जातिव्यत्तयो सत्यादितिचेत् ? , न-व्यक्तिशक्तावस्माकं न वैमत्यमपि तु व्यक्तिशक्तिज्ञानत्वेन शक्तिज्ञानहेतु- तायामेव. अत एव व्यत्तयशे कुब्जा शक्तिरितिगीयते-तदंशे तज्ज्ञानानपंक्षणात् . अत एव व्यक्तेन वाच्यतान हि शक्तिधीविषयतामात्रेणैव वाच्यता-ताशाविषय- ताया अन्वयसाधारण्यात् . अपि तु यदिपयकत्वेन शक्तिज्ञानस्य तद्विषयक्शा- ब्दधीजनकत्वं तत्त्वमेव तद्वाच्यताव्यवहारानियामकम् । अन्वयांशे कुब्जशक्तिस- वेपि यया तदिपयकत्वं शक्तिज्ञानजनकतायो नावच्छेदकं तथा व्यत्तयंशे तत्स. खेपितद्विषयकत्वस्य शक्तिज्ञानजनकतायामनवच्छेदक्त्वान्न व्यक्तौ तद्व्यबहारः। ईश्वरसाधकयुक्त्यनककाश । तत्साधक-ईश्वरसाधक । तदुपन्यासस्य ईश्वरसाधक्युक्तिप्रमा- णोपन्यासस्य । ज्ञानशक्तिनादिमतैपि व्यक्तेर्वाच्यत्वमावस्यकमित्याह- एवमिनि, तस्य-वाच्य व. स्या ज्ञानशक्तिरादिमते शक्तिनिरूपक ज्ञान तद्विपयत्वमेव वाच्यत्वमस्ति यया जाती तच्च य. कायप्यम्त्यरेत्यर्थ । अत्यादिना शक्ति मीमासक परिहरति-नेति, व्यक्ती पदस्य शक्तिरस्त्येव यद्यपि तथापि शत्तिज्ञानस्य शान्दोध प्रति प्यक्तिनिरूपितशतिज्ञानत्वन कारणल नास्तीति व्यक्तिनिरूपिता शक्ति स्वम्पसत्येनोपयु यते न तु ज्ञाता सती जातिनिरूपिता शक्तिश्व ज्ञाता सयुपयुज्यते इनि शक्तिज्ञानस्य शान्दवोध प्रति जातिनिरूपितशक्तिज्ञानत्वेन कारणत्वमस्तीत्ययमेन जातिव्यक्त्यो शक्तर्विक । अत एव-शक्तिज्ञानस्य शौन्दवोध प्रति व्यत्ति शक्तिबानत्वेन रूपेग वारणाया मावादेव । व्यक्तिशक्ते कुजले हेतुमाह- तदशे इति, तदर्श व्यत्तयश त ज्ञानानपेक्षणात्= शक्तिज्ञानापेक्षाभावात्. शाब्दनोध प्रति व्यक्तिनिरूपितशक्तिज्ञानस्यापेक्षाभागादित्यर्य । अत एव-व्यक्तिनिरूपितशक्तिज्ञानस्यापेक्षामाादेव । स्वामिप्रायमाह- न हीति । तादृशरिषयताया शक्तिज्ञानविषयताया । यदि शक्तिज्ञानविषयतामात्रेण वाध्यत्व स्यात्तदा समयसब वारन्छि बाया एव जाते शक्तिज्ञानविषयत्वेन समवायस्यापि शक्तिज्ञानविषयत्वाद् गवादिपदवाप्यार स्थाद् न चैवमस्तीति न शक्तिज्ञानविषयत्वेन व्यक्तर्वाच्यत्वापत्तिरित्यर्थ । अवयसाधारण्यात्- समायादिसबन्धसाधारणत्वात् । वाच्यत्वनियामकमाह- अपि विति, यया जातिविषयकरवन शक्तिज्ञानस्य जातिविषयकशान्दबोधजनकत्वमस्तीति जातेर्वाच्यत्वमियन्त्रय । उपसहरति- अश्याशेति, यया समायादिसमधे कुजशक्तिसत्त्वपि तद्विपयकत्वम्-समनायादिविषयकाल शक्तिज्ञाननिष्ठशाब्दबोधजनक्ताया अवच्छेदक न मवतीति न समायादौ गादिपदयाध्यत्वव्यव हारस्तया व्यक्ती तत्सत्वपि कुन्जनशक्तिसत्त्वैपि तद्विपयकत्वस्य व्यक्तिविषयकवस्य शक्तिज्ञाननि %3D - ·मीमासकमतम्.] शक्तिवादः। (१८१) तद्विषयकत्वस्य शान्दधीविशेषणत्वाद्वादिपदशक्तिज्ञानस्य गोत्वादिज्ञानविषयक- त्वेन गोत्यादिशाब्दधीहेतुत्वेपि न गवादिपदस्य गोत्वादिज्ञानवाचकत्वापत्तिः। वस्तुतो यद्विषयकत्वविशिष्टज्ञानविषयकत्वेन शक्तिज्ञानस्य शान्धीजनकता यद्विपयकत्वेन वा शान्दधियः शक्तिज्ञानजन्यता तत्त्वमेव तथा । एतेन 'ज्ञानत्व- युगाब्दयोधजनकतापच्छेदकत्यामागान व्यक्ती तद्व्यवहार गवादिपदवान्यायव्यवहार इत्य- चय । व्यक्तिनिरूपितशक्तिविषयकज्ञानापेक्षामानान व्यक्तेर्वाध्यत्वमित्यर्थ । शक्तिज्ञाने शाब्द. बोषजनकताप्यस्ति जातिविषयकत्वमप्यतीति जातिविषयकत्व शक्तिज्ञाननिष्टजनकताया अपडे. दक जातमिति जाते ध्याय प्राप्तम् । यदि “ यद्विपयकत्वेन शक्तिज्ञानस्य तद्विषयकशाब्दधीज- नकत्वम् ॥ इति नान्यत्वलक्षणे तद्विषयकत्व शक्तिज्ञानविशेषण स्यात्तदा शक्तिज्ञाने सजन्यगो. वादिज्ञानविषयकलस्यापि सत्त्वाद् गोत्वादिज्ञानस्यापि गादिपदवान्यत्व स्याद् न चैतदिष्टमिति न तद्विपयकत्व शक्तिज्ञानविशेषण कि तु शक्तिज्ञानज यशाब्दवोधविशेषण तथा च गोत्वादि- शक्तिज्ञानेन गोत्यादिविषयकशाब्दबोधो जन्यते न तु गोत्लादिविषयकज्ञानविषयकशाब्दबोध इति न गोवादिज्ञानस्य गादिपदनाध्यतात्तिन वा गादिपदस्य गोत्यादिज्ञानवाचकानापत्तिरि- त्याह-तद्विपयक वस्येति । ननूक्तमा यवलक्षणेन ज्ञानत्यविषयकज्ञानस्यापि ज्ञानपदाच्या स्यात् तथा हि ज्ञानशक्ति- वादे जातिविषयकज्ञानस्य शक्यत्व शक्तिज्ञानविषयत्व च प्राप्तमिति ज्ञानपदम्यले शक्य यज्ञान- स्वज्ञान तद्विपयफत्येनत्र ज्ञानपदशक्तिज्ञानस्य शाब्दबोधजनक वे प्राप्ते "तद्विपयकशाब्दधीजनक- चम्" इत्यत्र तत्पदैन ज्ञानत्वज्ञानस्यापि ग्रहीतु शक्यत्वात् ज्ञानविषयकशाब्दघोषजनकत्वपक्षे च ज्ञानत्वज्ञानस्यापि सामान्यतो ज्ञानत्वाज् ज्ञानत्वज्ञानस्यापि ज्ञानपदवा यत्व स्यादेव हारनाथेना- प्युक्तम् "ज्ञानविषयकशान्दवावच्छिन्न प्रति ज्ञानपदशक्तिज्ञानत्वेन कारणतया ज्ञानत्वज्ञानस्य च सामान्यतो ज्ञानविषयक्त्वेन तद्विपयकशाब्दधीजनकालमित्या तापदेन ज्ञानयज्ञानस्यापि धतु शक्यत्वात्" इति आपत्तिश्चैपा गादिपदस्थलेपि पिज्ञेया-शक्यगोत्यादिज्ञानविषयकरन गवा- दिपदशक्तिज्ञानस्य शाब्दधीजनकत्यप्राप्त्या पाच्यावलक्षणघटकयत्तापदयो समानार्थकत्वाचेत्या- शङ्कशाह- प्रस्तुत इति । यदिति-यथा ज्ञानशक्तियादे गोत्वादिविषयकत्वविशिष्ट यद्गोत्वादिविषयक शक्यं ज्ञान तादृशज्ञानविषयकत्येनैव गादिपदशक्तिज्ञानस्य शान्दयोधजनकत्वमस्तीति तत्त्वमेन तथा वाच्यतान्यनहारनियामक इति गोलादेरेस गादिपदनान्यत्व प्राप्त न तु गोत्लादिज्ञान- स्यापीत्यन्वय , शक्तिज्ञानविषयीभूत यज्ञान तादृशज्ञानविषयस्य वाच्यत्वमितियावत् तादृशज्ञान- विषयस्य च गोत्वादेरेप न तु गोवादिज्ञानस्यापि येन तस्य पायव स्यादित्यर्थ । लक्षणान्तर- माह-यद्विपयकनेति-गादिपदस्थले शान्दवोधस्य गोत्वादिविषयकालेनैव शक्तिज्ञानजन्यतास्ति न तु गोलादिज्ञानविषयकवेनापीति गोचादेरेस गाटिपदमा यात्र प्राप्त न तु गोत्वादिज्ञान- स्यापि । एवमेव ज्ञानपदस्थलेपि ज्ञानत्वज्ञान विषयकत्वेन शक्तिज्ञानस्य शाब्दधीजनकत्वात् शाब्द- + ·१ (१८२) सादर्श:- [विशेषकाई- ज्ञानस्यापि ज्ञानपदवाच्यतापत्तिः- शक्यज्ञानविषयकत्वेनैव ज्ञानपदशक्तिज्ञानस्य ज्ञानत्वज्ञानविषयकशान्धीजनकरवात' इति परास्तम् । कारणत्वस्य कार्यत्वस्य चावच्छेदकगर्भ गात्वादिविषयकत्वस्य निवेशाहात्वादेवाच्यतोपपत्ति । एवं च 'गीगोपदशक्या' इत्याकारिकापि शाब्दवीधोपयोगिशक्तिधीः सम्भवति-व्यत्यंशे शक्तरसाधेनाऽन्यथाख्यात्यापत्तिविरहात् । तादृशज्ञानस्य शाब्दधीहेतुत्येपि गोत्य- धामतावच्छेदककात्तिज्ञानत्वेन व्यक्तिविषयतामनन्तर्भाव्येव गोत्वमकारक्शा- दबुद्धी तयात्वात्, उक्तरीत्या व्यक्तरवाच्यतोपपत्तिः। न चैवं व्यक्तपेशे शक्तिज्ञानस्यापेक्षिततया तदंशे शक्तः कुन्जत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम्, कार्यकारणभावाऽवच्छेदककोटी व्यत्तपनन्तर्भावस्यैव तदेशे कुन्जत्वन्य- धियश्च ज्ञानव्यविषयक वेन शक्तिज्ञानजय पाद् यत्पदाम्या ज्ञान नस्य ग्रहणा ज्ञानवस्यैव ज्ञानपद- वाच्यत्व प्राप्तं न तु ज्ञानत्वज्ञानस्यापीत्याह-एतेनैति । गोनादी वाच्यत्वस्य समन्वयमाह-कारण- वस्येति, कारण शत्तिज्ञान तदरच्छेदक यद्विषयकस्यविशिष्टज्ञानविपयकत्व तद्गर्भ तन तथा कार्य शान्दवोधस्तदय छेदक यद्विषयकत्व तद्गर्भ तर गोगादिनिषयकरवस्य निशाद् नाम लक्षणद्वयेपि यापदेन गोत्लादिनातैहणादोत्यादेच्य समुपपन्नमित्यन्वय । एव च व्यक्तावपि कुल्जशक्तिस- वेन 'गोर्गोपदशक्या' इत्याकारकात्तिज्ञानस्यापि शाब्दबोधजनकस्य समरतीत्याह-एव चेति । ननु गवादियक्ती तर मते शक्तरमत्त्वन शक्यत्वामानाच्छक्य वामानयत्या व्यत्ती शक्यत्वावगा- हिन 'गौरौपदशक्या' इत्याकारकज्ञानस्याऽन्यथारयाति व स्यात् तेन चाऽप्रामाण्य स्यादित्या- शक्योक्ते हेतुमाह-न्यतयशे इति, व्यक्तावपि कुलशक्तिमत्त्वेनोक्तशक्तिज्ञानस्याऽन्ययारया- तित्वापत्तिर्नास्ति येनाऽप्रामाण्य स्यादित्यर्थ । अत्र 'अन्यथारयातित्यापत्तिविरहात्' इति युक्त- । अन्यथा अयगतधर्मपुरस्कारेण रयाति -प्रतीनिरित्यर्थ । ननु 'गोर्गोपदशक्या' इत्याकारकशक्ति ज्ञानस्य व्यक्तिविशेष्यकचन तन यशाब्दबोधस्यापि व्यक्तिविशेष्यकत्वापत्त्या व्यक्तेरपि याच्यात प्राप्तमिति क्य व्यक्तरवाच्य वमुच्यते ? इत्याशड्क्याह-ताशज्ञा- नस्येति, तादृशज्ञानस्य='गोर्गोपदशक्या' इत्याकारकशक्तिज्ञानस्य यद्यपि शाब्दवोधहेतुत्वमस्ति तथापि गोवधर्मितापच्छेदक्कशक्तिज्ञानत्वेन रूपेण व्यक्तिविषयतामनन्तभव्यैव गोवप्रकारकशान्द- बोधे हेतुत्वमस्तीत्युक्तरीत्या व्यक्तेरवाच्यत्वमुपपन्नम् । यदि व्यक्तिविषयताया उक्तशक्तिज्ञानेऽत मीन स्यात्तदा व्यक्तेर्वाच्यत्र स्यादपि न चैत्रमस्तीपर्य । तथात्यात्-हेतुत्वात् । उक्ता रीतिश्च किंचित्पूर्वग्रन्थे द्रष्टव्या । जातिविषयतायाश्चातर्मायाजातेर्याध्यत्वमप्युपपन्नमिति । ननु 'गोर्गोपदशक्या' इत्याकारकशक्तिज्ञानस्यापि शाब्दबोधहेतुत्वे शाब्दबोध प्रति व्यक्ति- विषयकशक्तिज्ञानस्याप्यऽपेक्षितत्वापत्त्या तदशे व्यक्ती शक्ते कुजत्व न स्याद्- व्यक्तिविषय- कशक्तिज्ञानस्याउनपेक्षित वेने पूर्व व्यक्तिशक्ते कुल्जत्वप्रतिपादनादित्याशङ्कयाह- न चैवमिति । परिहारहेतुमाह- कार्येति, कार्य शान्दयोधस्तदयच्छेदक यद् यद्विषयक्त्व तत्र कारण शक्तिज्ञान, - पाठ .

·मोमासकमतम् ] शक्तिवादः। वहारनिर्वाहकत्वात, अत एव सामान्यलक्षणापूर्वपक्षे मणिकृतां समानप्रकारक लेन शक्तिज्ञानशाब्दबोधयो हैतुहेतुमद्भावाभिधानमपि न विरुद्धयते । न च शक्तपंशे गोत्वादिप्रकारकज्ञानस्य गवांशे गोत्वप्रकारकशाब्दबोधहेतुत्वेपि कार्यकारणयोः समानप्रकारकत्वस्याऽक्षतत्वान्नानुभवविरोध इतिवाच्यम्, श- । तपेशं गोत्वादिपकारतामादाय समानप्रकारकत्वस्याभिप्रेतत्वे " अपूर्व वक्ष्यते" इत्यस्याऽतंगत्यापते:- अपूर्ववादे 'समानप्रकारकात् लिड्पदस्य कार्यत्वेन घादिरूपकार्ये शक्तिज्ञानात् कार्यत्वेनाऽपूर्वविपयकशाब्दवोधः' इत्येवाऽभिधा- नातू, शक्यंशे शाब्दधीप्रकारप्रकारकज्ञानस्य हेतुतायास्तत्रानुक्तेः। तइवच्छेदक यद् यद्विषयक विशिष्टज्ञानविषयकत्व तत्र च व्यक्ते प्रशाभावादेव तदशे व्यक्ती शक्त कुजत्यमित्यर्थः, एतबानुपदमेव प्रतिरादितम् । अत एव = मोर्गोपदशक्या ' इत्याका- रकशक्तिज्ञानस्त्री कारेपि गोत्लादिप्रकारकशाब्दवोधत्वेन गोत्वादिप्रकारफशक्तिज्ञानत्वेन च कार्य- कारणमारवीकारेण कार्यकारणभागार छेदककोटी व्यक्तिविषयफलस्यानन्तर्भागादेव मणिकारोक्तः शाब्दबोधशक्तिज्ञानयो समानप्रकारकत्वेन कार्यकारणभावोऽस्माक मतेन न विरुद्धयते इत्यन्यय । गोवादिप्रकारक शक्तिमान गोवादिप्रकारक एस तेन शाब्दबोधश्च जायते न तत्र व्यक्तेरन्त- र्भाव इत्यर्थः । ननु शक्तिविषयकगोवादिप्रकारकज्ञानस्य व्यक्तिविषयकगोवादिप्रकारकशाब्दबोध प्रति हेतु. स्वेपि कार्यकारणयो शाब्दबोधशक्तिज्ञानयोः समानप्रकारकत्वमक्षतमेति तर्कमतानुसारेण व्य- के शाब्दबोधशक्तिज्ञानविषयत्वेपि मणिकारस्य शाब्दवोधशक्तिज्ञानयोः समानप्रकारकस्वाभि- धान न विरुद्धयते इत्याशङ्कयाह- न चति । परिहारहेतुमाह- शतयश इति, व्यक्तिविशेष्यक- गोवादिजातिमकार कयो शक्तिज्ञानशाब्दबोधयोर्यत् त्वदभिप्रेत गोत्यादिना समानप्रकारकत्व ता. दशममानप्रकारकत्वस्य मगिकाराभिप्रेतत्वे मणिकारोक्तस्य " अपूर्वे वक्ष्यते ॥ इत्यस्यासगति. स्थादित्यर्थ । भर्ने अदृष्टलक्षगापूर्वपदार्थप्रतिपादनावमरे । मणिकारेणापूर्वमन्थे यदुक्त त- दाह- समानप्रकारकादिति, लिङ्मदस्य कार्यत्वेन रूपेग घटादिरूपकार्ये कार्यत्वप्रकारक यच्छ- क्तिज्ञान जायते तादृशशक्तिज्ञानात् कार्यत्वेन रूपेगाऽदृष्टरक्षगापूर्वपदार्थविषयकशाब्दबोधो लिङ् पदेन " ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत " इत्यादिस्यले जायते इत्यर्थ । अपूर्ववादोक्ततद्ग. न्येन ' कार्यत्वेन शक्तिज्ञानात् कार्यत्वेनापूर्वविषयकशाब्दयोत्र' इत्येव लभ्यते न तु शाब्दवोधे व्यक्तिपकारतया मासमान यद् गोत्यादिक तादृशगोत्यादिप्रकारक यद् व्यक्तिविशेष्यक शक्तिवि षयकज्ञानं तादृशशक्तिज्ञानस्य शाब्दबोध प्रति हेतुत्वमिति लभ्यते येन मगिकारोक्त शक्तिज्ञान- शान्दवोधयो समानमकारकत्व त्वदनुकूल स्यादिन्याह- शत्यशे इति । मीमासकमते च शक्ति- ज्ञाने शक्ती पदे वा गोत्यादिक प्रकारतया मासते इति शक्तिज्ञान गोत्यादिमकारक जायते शाब्दबोधे चाक्षिप्यमाणव्यक्तिप्रकारतया गोत्यादिक मासते इति शाब्दबोधोपि गोत्वादिप्रका- ·(१८८) साद:- [विशेषकाण्डे-- न चैपम् 'जात्यशे सा जाता व्यत्तयो च स्वरूपसती हेतुाववादिति कुन्ज- शक्तिवादः । इत्यादिचिन्तामणिमन्यविरोध इति वाच्यम, मतभेदेनोभयग्रन्थ संगते। वस्तुतस्तु जातिमितावच्छेदककमविज्ञानस्य हेतुत्वे व्यक्तविषयतापि कारण- तावच्छेदककोटी निविशते-विशेष्यतावच्छेदकतात्वनैव धर्मितावच्छेदकीयविषय- ताविशेषस्य निवेशनीयत्वात्. अवच्छेदकनानिरूपकविशेष्यताया व्यक्तिविषय- तारूपत्वात् , एवं च व्यक्तरवाच्यताव्यवहारस्य कथं चिदुपपादनेपि शत्यंशे जातिमकारकतानहेतुतामतापेक्षया गौरवं दुर्वारमेव- कारणतावच्छेदकेऽधिकवि- पयतानिवेशात् । रको जायते इत्येव रूपेण शक्तिहानशाब्दयोग्यो समानप्रकारकत्व विशेयम् । मणिकारेण चाऽ- मादेषि व्यक्तिविशेष्यकजातिप्रकारकशक्तिज्ञानस्य कारणल नोक्तमिति न व्यक्तर्वाध्यत्यम् । आपदार्थस्याऽप्रत्यक्षत्वेन तत्र लिडादिपदस्थ शक्तिज्ञान न समरति घटादिकमपि कार्यमेति तन लिडादिपरम्य कार्य वेन रूपेण शक्ति ज्ञान सभवतीति घटादिरूपकार्ये शक्तिज्ञानमुक्तम् । वस्तुतम्नु क्रियाताकार्य लिटादिपदस्थ कार्वनेन शक्तिज्ञान तेन च काविनाविषयकशान्त वेध इति याव्यम् । ननु यद्युक्तरीत्या कार्यकारणमातार छेदककोटी व्यक्ति विषयकवस्यानन्तर्भागादेत व्यक्ती तुजा शक्तिस्तदा मणिकारेण "जात्यशे सा ( शक्ति ) ज्ञाता व्यक्तयशे च सरूपसती हेतु- लाघमादिति कुम्जशक्तिवाद " इति यदुक्त तेन विरोप इन्याशङ्कयाह-- न चैत्रमिति । परिहारहेतु- माह- मतभेदेनेति, कुनातिवादिनामनेकानि मतानि सन्ति तत्र केन चि मतेन मया कार्य कारगभापायच्छेदककोगै व्यक्तिविषयक वस्यान त वाद् व्यक्ती शक्ते. कुञ्जस्यमुक्तम् , केन चिन्मतेन च मणिकारेण व्यक्ती सरूपसतीत्वेन शक्त कुल्जत्वमुक्तमित्युभयसगति । कुनशक्तिपादिना मतेपि जातिप्रकारकशक्तिज्ञानस्य शान्दबोधहेतुत्वमतापेक्षषा जातिधाम- तावच्छेदक कशक्तिज्ञानस्य हेतुबे गौरव प्रदर्शपति- वस्तुत इति, जाति/मतावच्छेदक पत्र शतिज्ञाने तजातिधर्मितावच्छेदककशक्तिज्ञान तस्य शान्दबोध प्रति हेतुत्वे व्यक्तिविषयता भ्यक्ति- विषयकत्वमरि कारणतापच्छेदककोटौ शक्तिज्ञानापच्छेदककोटी निविशते एव यत दशतिज्ञाने धर्मितावच्छेदकीयविषयता: जातिनिष्ठा या धर्मितान छेदकता तद्विपयकत्वस्यविशेष्यतावच्छेदक- तात्वनैव रूपेण निवेश कर्तव्य -मिनार दकस्य विशेष्यतावच्छेदकरूपत्वात् . जातिनिष्ठा च या विशेष्यतारच्छेदकता तनिरूपिका या विशेष्यता सा व्यक्तिविषयतारूपैव बातम्या तथा क व्यक्तिविषयकरवमपि शक्तिज्ञाने प्रविमति व्यक्तिविषयकवमपि शक्तिज्ञाननिष्टकारणताया था- छदक जातमैयर्थ । उपसहरति- एक चेति । कथ चित्= " यदिपपकायविशिष्टज्ञान विषय रुपेन शक्तिज्ञानस्य शान्दधीननकता" इत्यायुक्तपकारेग । गौरव हेतुमाह- कारणतेति, शक्ति- ·मीमासकमतम्.] शक्तिवाद। (१८५) एवं द्रव्यत्वादिधर्मितावच्छेदककप्रमात्मकगवादिपदशक्तिज्ञानाद् द्रव्यत्वादि- प्रकारकशाब्दबोधवारणाय शक्त्यशेधर्मितावच्छेदकावच्छिन्नत्वावगाहित्वस्याप्य- धिकस्य निवेशनीयतया गौरवमिति व्यक्ती कुब्जशक्तिवादिनामपि शतपंशे जाति- प्रकारकज्ञानहेतुतामतमेव साधीयः । वस्तुतस्तु सर्वलाक्षणिकस्थलेप्यन्वयवोधस्याऽनुभविकत्वेन दुरपन्हवतया लाक्षणिकस्पाऽनुभावकत्वं दुरिमेवेति तस्य लक्ष्यार्थे कुजशक्तिमसग इति ज्ञाननिष्ठकारणतारच्छेदके व्यक्तिविषयकत्वस्याधिकस्य प्रदर्शितरीत्या निवेशाद् नाम जातिविध- कत्ययद् व्यक्तिविषयक वस्याप्यधिकस्य कारणतावच्छेदकत्वमाप्त्या गौरवमित्यर्थ । जातिप्रकारक- शक्तिज्ञानस्य च हेतुत्वे तु जातमितावच्छेदकत्वेन शक्तिज्ञाने प्रवेशामावाद् व्यक्तिविषयक्त्वस्य प्रशापत्तिर्नास्तीति लाधवमित्यवधेयम् । जातिधर्मितायच्छेदककशक्तिज्ञानस्य शान्दबोधहेतुत्वे गौरवान्तर प्रदर्शयति- एपमिति, गवादी द्रव्यत्वादेरपि सत्त्वाद् द्रव्य वादिधर्मितावच्छेदककमपि गवादिपदशक्तिज्ञान प्रमात्मकमेव तादृशशक्तिज्ञानादपि द्रव्यत्वादिप्रकारकशाब्दबोधो नेष्ट इति तद्वारणाय शक्तौ यद् धर्मितावच्छेद- कारच्छिन्नत्व तदरगाहित्वस्याप्यधिकस्य जातिधर्मितारच्छेदककशक्तिज्ञाने निवेशनीयतया गौरव -स्थादेव, विषयश्चाय सामान्यकाण्डान्त्यभागे द्रष्टय । द्रव्यस्यादिमिताब छेदककगवादिपद- शक्तिज्ञान च ' गोपदाद् द्रव्य योद्धव्यम् ' इत्याकारकम् , एतादृशशक्तिज्ञानाद् द्रव्यत्वप्रकारक- शाब्दबोध स्यादेव गवादिपदशक्तिज्ञानाच गोत्वादिषकारक एवं शा-दवोध इष्टो न तु द्रव्यत्वा- दिप्रकारक , शक्तिज्ञाने शक्तिविषयकर्मितापच्छेदकावच्छिन्न वागाहित्वस्य निवेशे कृते तु गवा- दिपदस्थले गोत्यमेन धर्मितावच्छेदक निरूपकत्वसबन्धेन गयादिव्यक्तिनिष्ठा च शक्तिोलेन धर्मितापच्छेदकेनापच्छिमा भवति न तु द्रव्यत्वेन- द्रव्यत्वस्य गवादिनिष्ठधर्मिताया अवच्छेदक- सामावादिति गवादिपदशक्तिज्ञानाद् द्रव्यत्वादिप्रकारकशाब्दबोधस्यापत्तियद्यपि नास्ति तथापि शक्त्यशे धर्मितार छेदका उन्नत्वावगाहित्यस्याविरस्य शक्तिज्ञाने निवेशाद् गौरस तु स्यादैन । शक्तिविषयकजातिप्रकारकशक्तिज्ञानस्य शाब्दबोधहेतुत्वे तु गरादौ द्रव्यत्वस्योपलक्षणत्याद गोत्या- देरेव च प्रकारत्वाद् गगादिपदशक्तिज्ञान गोत्वादिप्रकारकमेव सभवति न तु द्रव्यत्वादिप्रकारक- मपि गोत्वादिप्रकारकशक्तिज्ञानाच्च गोत्यादिप्रकारकस्यैव शाब्दबोधस्यापत्तिरस्ति न तु द्रव्यत्वा- दिप्रकारकत्येति न तद्वारणाय शक्तिज्ञाने शक्तिपिपयफर्मितावच्छेदकारच्उिन्नत्वावगाहिलस्य निशापेक्षेति लाघवमित्यनुसयम् । मीमासक स्वाभिप्रायमाह- यस्तुत इति, सर्वलाक्षणिकस्थले यथा 'धूमात्' इत्यत्र धूमपदस्य धूमज्ञाने पञ्चम्याश्च ज्ञाप्यत्वे रक्षणेति प्रन्यारम्भे उक्तम् । आनुमाविकत्वेन अनुमव- सिद्धत्येन । अनुभायकत्वम्-बोधजनरत्वम् । तस्य लाक्षणिकपदस्य । अनुभवजननसामर्यस्य शक्तिये लाक्षणिकपदस्य लक्ष्यार्थे शक्ति स्याद् न चैतदिष्टम् । ईश्वरानङ्गीकारादीश्वरसकेतोपि ·(१८६) सादर्श:- [विशेषकाण्ड- नानुभवजननसामर्थ्यमीश्वरसंकेतो वा वृत्तिरूपा शक्तिरऽपि तु पदार्यान्तरमेव सा च जातादेव कल्प्यते न तु व्यक्तपादाविति न तर कुञ्जशक्तिरपीति तत्त्वम् । अथ व्यक्तेर्गवादिपदावाच्यत्वे गवादिपदाद् व्यक्तःस्मरणमनुभवश्च न स्यात् । न च पदामाच्यत्वेप्यन्वयस्पेव व्यक्तीनं शान्दवीधे नानुपपन्नमितिवाच्यम्, तद्धर्मप्रकारकशाब्दवोधे तहममकारकपदार्थोपस्थितहेतुतया गोत्वमकारकशान्द- बद्धौ गोत्यादिप्रकारकम्पत्तिस्मरणस्यापेक्षणीयतया संवन्धनहाविपयतया व्यक्ते- रस्मरणे व्यक्तेः शान्दानुभवविषयताया दुरुपपादत्वात्, अन्वयस्य च संसर्गविध- यैव भानाच्छान्दधियोऽन्वयांशे निष्पकारकतया तदुपस्थित्यनपेक्षणेन तत्र वाच्य- त्वानुपयोगादितिचेत् । अन भट्टा:-पदान व्यक्तः स्मरणमनुभवो वा किं त्वापादेव व्यक्तिधारा- क्षेपिका च जातिरेव आक्षेपश्चानुमानमर्थापतिर्वा । नच जातिव्यत्यो।यधिक- शक्तिर्न सभवतीति शक्ति पदार्थान्तरमेव । सा-शक्ति जाती निम्पकन्यसब धेन ज्ञेया पदनिष्ट-- चात् । तत्रव्यत्यादी । स्पष्ट सर्वम् । तार्किक शङ्कते-अति । ननु यथा समवायस्य गवादिपदावाच्यत्वेपि गवादिपदजय. शाब्दगोधे भान भवति तथा व्यक्तरपि भविष्यतीत्याशक्याह-न चेति । परिहारहेतुमाह-तद्ध-- मति । सबन्धमहाविषयतया शतिग्रहानिपयतया । मन्वयस्येति-समनायादे ससर्गतयैव शान्द- बौधे मान मरतीति समवायाद्यशे शाब्दबोधो निष्प्रकारक एस जायते इति तदुपस्थित्यनपेक्ष. जैन ममायादेरुपस्थित्यपेक्षाभावात् तत्र-समवायादौ तद्भानार्थ वाच्यत्वापेक्षा नास्तीत्यन्वय । व्यक्तेस्तु सप्रकारक गव बोधो भवति-निप्रकारकव्यक्तिबोधस्य प्रवृत्त्याद्यनुपयोगित्वादिति व्यक्ति- विषयकसप्रकारकबोधार्थ व्यक्तिविषयकसप्रकारकोपस्थितरपेक्षा. तादृशोपस्थितष्क्ष व्यक्त व्यत्य विनाऽसभवाद् व्यक्तेर्वाय्यत्वमावस्यकमिति व्यक्तेरन्वयापेक्षया वैषम्यम् । उत्ताराका भद्रमतेन समावत्ते- अत्रेत्यादिना । यदि पदाद व्यक्ते स्मरणमनुभवश्व स्याचदा तदर्थ व्यक्ते पदनाच्यत्व स्यादपि न चैवमस्तीत्यर्थ । व्यत्तयाक्षेपकपदार्थमाह- आक्षेपिकेति, जातिपक्ति निना न तिष्ठतीति व्यस्यापिका भवतीति मात्र । आक्षेपपदार्थमाह- आक्षेप- श्रेति, जातौ व्यक्तिव्याप्यत्वानुस धानदशाया जात्या व्यक्तेरनुमान भवति, जातो व्यक्ति विना अनुपपद्यमानत्वानुसधानदशाया च जात्याऽपित्या व्यक्तर्मान मयति यथा दिवाऽभुञानस्य पीन- वेग रातिमोजनस्य । ननु तत्समानाधिकरणेन तत्समानाधिकरणस्यानुमानादिक जायते न तु वैयधिकरण्येपि जातिश्च व्यक्ती व्यक्तिश्व स्वादयषेषु वर्तत इति जातिव्यक्त्योवैयधिकरण्येपि कथ जात्या व्यक्त्याक्षेप स्थादित्यारावयाह- न चेति । परिहारहेतुमाह-तादाम्यति, यत्र जासो' जातिस्तादात्म्यमबन्धेन वर्तते तत्र जान्यो व्यत्तिराधेयतासबाधेन वर्तन एवेति तादात्म्यसम्बधेन ·न . भमतम्.] शक्तिवादः। (१८७) रण्यादाक्षेपासम्भवः-तादात्म्यसंबन्धेन जातेराधेयतासंवन्धेन व्यक्त्याक्षेपकताया- मविरोधात् । वस्तुतस्तु 'गामानय' इत्यादौ स्वाश्रयवृत्तित्वादिरूपपरम्परासंबन्धेनाऽऽनयन- कर्मत्वादौ गोत्वादिजातेरन्वयः शाब्दस्तेन सम्बन्धेन गोत्वादिमत्त्वस्य चाऽधे- यतासंबन्धन गवादिव्याप्यत्वादाऽधेयतासंबन्धेन गवादिमत्त्वविरहेऽनुपपद्यमा- नत्वाचाऽऽनयनकर्मत्वादावाऽधेयतासंवन्धेन गवादिष्यक्तिमकारिका धीराक्षेपाता पूर्वसंसर्गघटकतया शाब्दबोधे व्यक्तिभानेपि कर्मत्वांशे गोत्वाद्यवच्छिन्नव्यक्ति- प्रकारकमानानुरोधेनाक्षेपादर। गोत्वं गवाश्रितं गोनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मत्वात् किंचिदाश्रितं वा जातित्वाद् इत्यनुमानतो व्यक्तिभानं तु न सार्वत्रिकम्- तादृशहेतूपस्थितेरसार्व- त्रिकत्वात्. गवादिपदात् तादृशरूपेण गोत्वादेरनुपस्थितेः । जातराधेयतासबन्धेन व्यक्त्याक्षेपे विरोधो नास्तीत्यन्वयः, जातिराधेयतासबन्धेन व्यक्तिवती तादात्म्यसंबन्धेन जातिमत्तादित्यर्थः । व्यक्त्याक्षेपस्य प्रकारान्तरमाह- वस्तुतस्विति । स्वेति--स्व गोत्वादिजातिस्तदाश्रयोज्यक्ति- स्तर वृत्तित्वमानयनकर्मवादावस्त्येति 'गामानय' इत्यादी स्वाभयवृत्तित्वादिरूपपरम्परासंबन्धे- नाऽऽनयनकर्मत्यादी गोत्यादिजातेरचय. शाब्दः, या चानयनकर्मत्वादी स्वाश्रयवृत्तित्वादिसन- न्धेन गोत्यादिक भवति तनाधेयतासबन्धन गवादिन्यक्तिरपि भवतीति स्वाश्रयत्तित्वादिसपन्धन गोत्यादिमत्त्वमाधेयतासमधन गवादिव्यक्तिव्याप्यमितिबन्ध तयाऽऽधेयतासबन्धेन यत्र गादि- व्यक्तिर्न भवति तत्र स्वाश्रयवृत्तित्वादिरूपसमन्धेन गोत्यादिमत्तस्याऽनुपपत्त्याऽऽनयनकर्मत्यादी स्वाश्रयश्चित्वादिसबन्धन गोत्वादिमत्त्येनाधेपतासरन्धेन व्यतराक्षेपो भातीत्यर्थः । ननु गोला- दरानयनकर्मवादी स्वानपत्तित्वादिसम्बन्धेनान्वये कृते तादृशसम्बन्धघटकतया 'गामानय' इत्यादिस्यले व्यक्तेर्मान मरत्येक व्यक्तरेव स्वाश्रयपदार्थत्यादिति किमर्थ जात्या व्यक्तराक्षेपः क्रियते इत्यारावयाह- पूर्वति, यद्यपि पूर्वससर्गघटकतया स्वायत्यायुस्ससर्गघटकतया व्यक्तमान मपति तथापि 'गामानय' इत्यत्र यत् कर्मत्वविशेष्यक गोत्यायन्टिनव्यक्तिपकारक मान भवति- तन कर्मत्यप्रकारतया व्यक्ते नार्थ जाया न्यरत्याक्षेपः क्रियते इत्यर्थः । न च ससर्गघटक्तया मासमानव्यक्त कर्मत्वे प्रकारतयाऽन्ययः किं न स्यादिति वाच्यग, स्पाययत्ति वत्य जातिविशे. पगयेन तद्घटकल्यत्तेरपि जातिविशेषगत्वात् कर्मचे विशेषगलासमवात् 'एकर विशेषणस्या- ऽन्या विशेषण वासभात्' इति न्यायात् । ननु 'गोप गवाधिन गोनिष्ठभेदप्रतियोगितान पदकधर्मत्वात् गोनिष्ठमेदानुयोगितार- टेदकधर्मन्यात्' 'गोवं किंचिदानित जाति यात्' इत्यायनुमानेनेव जान्याश्रयन्यतर्मान कि ने स्पादित्याराहपाह-- गोत्वमिनि परिहारहेतुमाह-ताशेति, गगादिपदात् ताशरूपेग-गोनि- ·भट्टमतखण्टनम,] शक्तिवादः। न्ध्युपरक्तसंवन्धज्ञानाद् निर्विकल्पकस्मरणे बाधकाभावात् । निर्विकल्पकस्य संस्काराजनकत्वेपि विशिष्टज्ञानाहितविशिष्टगोचरसंस्काराद् विशेष्यांशानुद्रोपद- शायां केवलविशेषणशिस्मरणे न विरोध इति वदन्ति । तदसत्-गवादिपदात् स्वरूपतो गोत्वादिज्ञानेपिं व्याप्यतावच्छेदकप्रकारेण तद्ग्रहासंभवात्तु ततो व्यक्त्याक्षेपासंभवात् । न च शाब्दधीविपयेण परम्परासंब- न्धेन गोत्वादिविशेपितकर्मत्वादिहेतुनाऽऽनयनादौ गवादिकर्मकत्वमनुमेयमिति वाच्यम्, विशिष्टसाध्यस्य प्रागप्रतीतेः । नाम राजपुस्पदर्शनजन्या या राजस्मृतिः सा सप्रकार यद्यपि भवति- राजयप्रकारकराजवि- शेष्यफत्वात्, एवम् ' हस्ती हस्तिपकसवन्धी' इत्यत्र हस्तिपफदर्शनजन्याया हस्तिस्मृतेः सप्रकारकत्वम्, तथापि निर्विशेषणक यद् गोत्यादिरूप सबन्धि तदुपरक्तो य शक्तिरूप- सबन्धस्तज्ञानात् नाम स्वरूपतो गोत्वादिशक्तिज्ञानाद गोत्वादेनिर्विकल्पकस्मरणे बाधक नास्त्येव सप्रकारकशक्तिज्ञानादेव सप्रकारकस्मरणसभवादित्यर्थः, तदुक्तम् “ अस्तु वा पदादपि निर्विकल्पकम् ” इति । नन्या पदानिर्विकल्पकस्मरणोपगमे कालान्तरे पदाद् गोत्वादेः स्मरण न स्याद् निर्विकल्पकस्य सस्कारजनकत्वासभवात् सस्कार विना स्मरणासमनाचेत्याशङ्कयाह- निर्षिक पकस्यति, निर्विकल्पकस्य सस्काराजनकत्वेपि विशिष्टविषयकज्ञानेनाऽऽहित उत्पादितो यो विशिष्टविषयकसस्कारस्तस्माद् विशेष्याशानुद्वोधदशाया गोवादिरूपकेवलविशेपणाशस्मरणे वाधकामावादित्यन्वयः, तथा च व्यवहारकाले जातिप्रकारकव्यक्तिविशेष्यकरोधेन व्यकामान- न्यव्यभिचाराभ्या जाती शक्तिप्रहे जातेपि तादृशविशिष्टविषयकगोधेन जातिप्रकारकव्यक्तिविशे- ज्यको य: सस्कारो जायते तादृशसस्कारात् केवलजातिविषयक स्मरण जायते- तदुद्बोधकस्य जातिशक्तिज्ञानसहकृतपदज्ञानस्य सत्त्वात्, व्यक्तिविषयकसस्काराशोद्वोधकामावाद् व्यक्तिस्मरणं च पदान जायते इतिसारः । " इति वदन्ति " इत्यस्य पूर्वोक्तन "भट्टाः" इत्यनेनान्वयः । भट्टमत परिहरति- तदसदित्यादिना, उक्तरीत्या गयादिपदात् स्वरूपतो गोलादिज्ञाने जातेपि व्याप्यतावच्छेदकमकारेण नाम जात्या व्यक्त्यनुमाने व्याप्या या जातिस्तस्या व्याप्यतारच्छेदक यद् गोववादित प्रकारेण गोवत्वादिरूपेण ज्ञानासभात् तत =स्वरूपतो भासमानगोत्वादितो व्यक्तेराक्षेपत्यानुमानस्यासमव एस, धमत्वेन ज्ञायमानधूमादेव वह्नयनुमानस्वीकारादित्यर्थ । ननु गामानय' इत्यत्र शाब्दबोधविपयेण परम्परासबन्धेन नाम वाश्रयनिरूपित वसनन्धेन गोत्ववि. शिष्ट कर्मत्वम्-गोत्वकर्मकत्वमानयनेऽस्येव तेन हेतुनाऽऽनयने गपादिकर्मकत्वमनुमीयते गोकर्मक- वंधिनागोवार्मकावस्याऽसम्भपात गोत्सफर्मकत्यम्य च व्याप्यतावच्छेदरमपेण गोलार्मकत्वत्वर- पेण प्रहणसम्मवालोक्तदोषारसर इत्येतादृशानुमानेन व्यक्तिमान सम्मवतीति न व्यक्तीच्यत्यापे- क्षेरयाशक्याह- चेति । आनयन गोकर्मकमुक्तसम्बन्धेन गोत्वविशिष्टकर्मक वादिति भयोगः । अन स्व गोत्व तदाश्रयो व्यक्तिस्तनिरपितापमानयननिष्ठकर्मफस्नीपनेन सम्बन्धन ताह- शर्मस गोतविशिष्टं जातम् । परिहारमाह- विशिष्टेति, सपक्षे प्रतीतस्य साध्यस्य पेन . , - ·(१८८) गाद- [शिपकार्ट- अब गोदिपदाद प्यक्तरमाणे गोत्यादिस्मरणमेव कथमुपपद्यते ? गोत्व- प्रमाणामाणे पंतविशेष्यतपा भाननियमान, तटिशेष्यकामपणे च व्यक्तिर- टिनगरः मकारतमा भाननियमात् । व्यनपञ्चटितमकारस्य संभाषि स्व. रूपत एप जाते अाफ्यतया धर्मान्तर्षिीप्यतथा तत्स्मरणासंभवाद । धर्मान्तर- मकांग्ण स्मरणेपि गोसायंगे निपकारकमान्दज्ञानासंभवेन तामस्मृतेनुप- पोगित्वादितिद!, न-पदादासोचनरूपस्यैव स्मरणस्योपगमात् । किंचिडविच्छिन्नसनन्ध्यु- परनगंपन्यज्ञानाधीनतत्मपन्धिस्मृतेः मप्रकारकत्वनियमपि निर्विशेषणकर्मव- . . भदायोगितामयाउटफर्मवदिविदाश्रित वादिम्पंग गोगादेगस्थिति. सर्वत्र न मातीति तारमानुमान पकिमान समतमित्यर्थः । शी-अंधति । तुमाह- गो प्रकारपति, पदाद् व्यक्त शिष्यनया माने जाते एव पतिप्रकारमया पटाद् गोरमादे स्मरणसमगदिन्यर्थः । ननु गोस्वादः प्रकारतया स्मरणे तदि. शपाया व्यतिमाननियमरि गोत्याविशेष्यतया स्मरणे तु तद्विराध्यतया व्यक्तिमागापेक्षा नास्ती- रयाशमा- सविशेष्यति, तदिश पकम्मरण गो वादिविशेष्यकरमरणे च पिग पत्तायाः साप. जिन नियमेन गोवादिप्रकारतया गोववादी भान स्यादेय गोत्यस्य च गनरावृत्तित्ये राति सकटगोरतिरूपत्याद् व्यनि घटितत्वमिति गोविन्यपटयनया व्यक्तेर्मान स्यादेवत्यर्थः । ननु गोत्यादिविशेष्यकरमरणे जाति प्रमेयायादैरपि प्रकास्तपा भान समाति प्रमेयत्वादिक च न व्यतिघटितमिमी न व्यक्तिपानापत्तिरित्याशङ्कयाह व्यतयाटिनेति, व्यत्तयटितस्प जातिव्य- मेवग्यादे प्रकारस्य समापिस्वम्पत व जाते. शक्यत्वमम्ति न तु धर्मान्तरापन्छिनत्वेन रूपेगेति प्रमेयत्वादिधर्मान्तरविशन्यतया तत्म्मरणम् गोगादिस्मरण न सभानि, तत्प्रकारकरमरण प्रति तत्पकारकशक्तिज्ञानस्य कारणलादित्यर्थः । यदपतो गोत्यादिशत्तिज्ञानस्य कचित् किंचित्प्र. कारेण स्मरणप्रयोजकत्वकल्पने याह- धर्मान्तरप्रकारेणेति, स्वरूपनो गोत्वादिशक्तिज्ञानेन प्रमेय स्वादिपर्मान्तरप्रकारकगोत्यादिस्मरणे जातपि तादृशस्मरणेन प्रमेयत्यादिधर्मप्रकारक ए गोवार विषियकशाब्दबोध समपति न तु निश्प्रकारकोपि. त्वा च गोवादिविषयकशान्दवोधो निप्रकारक एवापेक्ष्यते इति तादृशस्मृतः अमेयन्त्रादिप्रकारक्गोलादिस्मृतेरनुपयोग एव- तस्या निप्रकारकगोत्यादिशाम्दबोधाजनकत्वादित्यर्थः । परिहरति- नैति,आलोचनरूपस्य निर्विकल्पकस्य, निर्षिशेष्यकनिष्प्रकारकस्येतियापत् तथा च पदानातिस्मरणे न व्यक्तविशेष्यतया गोत्वस्यादे. प्रकारतया या मानापत्तिरित्यर्थः । निर्विकल्पक- स्मरणे उपपत्चिमाह- किंचिदिति,यथा किचिधर्मावच्छिन राजत्यापरिउन्नो यः सबन्धी राजपुरु- पसबन्धी राजा तदुपरक्त =नद्घटितो यः स्वस्वामिमानसबन्धस्तादृशसबन्धस्य ज्ञानेन जायमाना ।

·ममतखटनम्.] शक्तिवादः। (१८९) न्ध्युपरक्तसंवन्धज्ञानाद् निर्विकल्पकस्मरणे वाधकाभावात् । निर्विकल्पकस्य सस्काराजनकत्वपि विशिष्टज्ञानाहितविशिष्टगोचरसंस्काराद् विशेष्यांशानुद्रोपद- शायां केवलविशेषणांशस्मरणे न विरोध इति वदन्ति । तदसत्-गवादिपदात् स्वरूपतो गोत्वादिज्ञानेपिं व्याप्यतावच्छेदकप्रकारेण तद्ग्रहासंभवात् ततो व्यत्तयाक्षेपासंभवात् । न च गान्दधीविषयेण परम्परासंब- न्धेन गोत्वादिविशेपित्तकर्मत्वादिहेतुनाऽऽनयनादौ गवादिकर्मकत्वमनुमेयमिति वाच्यम, विशिष्टसाध्यस्य मागमतीतः । नाम राजपुस्पदर्शनज या या राजस्मृतिः सा सप्रकार यद्यपि भवति- राजत्वप्रकारकराजवि- शेष्यकत्वात्, एवम् ' हस्ती हस्तिपकसबन्धी' इत्यत्र हस्तिपकदर्शनजन्याया हस्तिस्मृते. सप्रकारक वम्, तथापि निर्विशेषणक यद् गोवादिरूप सबधि तदुपरक्तो य शक्तिरूप- सबन्धस्त ज्ञानात नाम स्वरूपतो गोत्वादिशक्तिज्ञानाद् गोलादेनिर्विकल्पकस्मरणे बाधक नास्त्येव सप्रकारकशक्तिज्ञानादेव सप्रकारकस्मरणसभवादित्यर्थः, तदुक्तम् " अस्तु वा पदादपि निर्विकल्पकम् " इति । नन्वेय पदानिरिकल्पकस्मरणोपगमे कालान्तरे पदाद् गोत्यादेः स्मरण न स्याद् निकियकस्य सस्कारजनकत्यासमवात् सस्कार पिना स्मरणासमयाचेत्याशङ्कयाह- निर्विकल्पस्येति, निर्विकल्पकस्य सम्झाराजनकत्येपि विशिष्टविषयकज्ञानेनाऽऽहित =उत्पादितो यो विशिष्टविषयकसस्कारस्नस्माद् शिष्याशानुबोधदशाया गोत्लादिरूपकेवलविशेषणाशस्मरणे बाधकामानादित्यन्वय , तथा च व्यवहारकाले जातिप्रकारकव्यक्तिविशेष्यकोधेन व्यक्तानान- न्यन्यभिचाराभ्या जातौ शक्ति प्रहे जातेषि तादृशरिशिष्टविषयकत्रोधेन जातिप्रकारकव्यक्ति विशे- ष्यको य सस्कारो जायते तादृशसस्कारात् केनलजातिविषयक स्मरण जायते- तदुद्बोधकस्य जातिशक्तिज्ञानसहकृतपदज्ञानस्य सत्त्वात्, व्यक्तिविषयकसस्काराशोद्वोधकाभावाद् व्यक्तिस्मरण च पदान जायते इतिसार । " इति वदन्ति " इत्यस्य पूर्वोक्तैन "भट्टः" इत्यनेनान्वयः । भमत परिहरति- तदसदित्यादिना, उक्तरीत्या गवादिपदात् स्वरूपतो गोवादिक्षाने जातेपि व्याप्यताव छेदकप्रकारेग नाम जात्या व्यक्त्यनुमाने व्याप्या या जातिस्तस्या व्याप्यतारच्छेदक यद् गोवत्यादि त प्रकारेण गोस्वत्वादिरूपेण ज्ञानासमात् तत =स्वरूपतो भासमानगोत्यादितो व्यक्त राक्षेपस्यानुमानस्यासमव एस, धमत्वेन ज्ञायमानधूमादेव वहयनुमानस्वीकारादित्यर्थ । ननु गामानय' इत्यत्र सान्दबोधरिपयेण परम्परासरन्धेन नाम स्वाश्यनिरूपितवसरधेन गोत्यवि. शिष्ट कर्मत्वम्-गोकर्मक यमानयनेऽस्त्येव तेन हेतुनाऽऽनयने गपादिकर्मकत्यमनुमीयते गोकर्मक- स पिना गोकर्मकायम्याऽसम्भवात् गोलकर्मकन्यस्य च व्याप्यतावच्छेदकरूपेण गोवर्मकत्यावरू- पेण प्रणसम्भवानोक्तदोपारमर इत्येतादृशानुमानेन व्यक्तिमान सम्मवतीति न व्यक्तर्याच्यत्यापे. क्षेत्याशक्याह-न चेति । आनयन गोकर्मकमुक्तसम्बन्धेन गोत्वरिशिष्टकर्मक गादिति प्रयोगः । अत्र व गोल तदाश्रयो व्यक्तिम्तनिरूपितवमानयननिष्ठऊर्मक औरतीत्यनेन सम्बन्धन ताह- शर्मक गो विशिष्ट जातम् । परिहारमाह- विशिष्टेति, सपक्षे प्रतीतस्य साध्नस्य केन ·सादर्श:- [विशेरकाण्डे-- एवम् 'गौरानीयताम्' इत्यादी स्वरूपत उपस्थितस्य गौत्वादेख विशेष्यतया भानोपगमे निमितावच्छेदककशाब्दधीस्वीकारापत्तिः, तादृशबुझेगक्षेपकता- वच्छेदकावच्छिन्नाऽविषयतया व्यत्याक्षेपकताऽनुपयोगितापचिश्चेति व्यक्तेः शाब्दोघे विशेष्यादिविधया भानमावश्यकमित्यवधेयम् । एवं गवादावानयनकर्मत्वं सामानाधिकरण्यसम्बन्धेनाऽऽनयनकर्मत्वविशेपितेन गोत्यादिहेनुनाऽनुमेयम्. तच्च न सम्भवति तादृशगोत्वादेरानयनकर्मत्वादिशून्यग- वादिसाधारण्येन व्यभिचाराव । सामानाधिकरण्यसम्बन्धेनाऽनयनकर्मत्यादिवि- शिष्टस्य विशेषणाव्यभिचारित्वेपि साध्यस्य पक्षे सन्देइदशायां साध्यविशिष्टस्य हेतोः पक्षे दुनिश्चयत्वात्. अतो व्यक्तः शान्दवोधे विशेष्यादिविधया भानमाव- श्यकमित्यापे वोध्यम् । चिद्धेतुना पक्षे सिदिति. गोकर्मकरव च विशिष्टसाध्यमेतदनुमानात् पूर्व मतीतमेर नास्ती ते कथ तस्यैतदनुमानेन सिद्धि स्थादित्यर्थः । व्यक्तिरवाच्यत्वं दोयान्तरमाह-एवमि ते । 'गोरानीयताम्। इत्यत्र गोपदस्य प्रथमान्तलेन तद्वाप यद्गोल तद्विशेष्यक एष शाम्दवोधः स्याहोत्त्व च स्वरूपत एस शक्य स्वरूपत एष चोपतिष्ठतीति स्वरूपत एव तद्विपयरुशाग्दोष स्थादिति धर्मितावादकस्य गो यस्य गोवशेषगतमा मानामावानिमिनारच्छेदककशाब्दबोधस्य गोत्वविषयकस्य स्वीकारापत्ति दोप --नित पच्छे:करशाब्दबोधाय सर्वासमत वादित्यर्थ निमितापदफरशान्दयोधस्वी. कारपि दोपनाह- तादृशेति, जाती व्यत्याक्षेपकसास्ति तादृशाक्षेपकतारच्छेदक गोत्वस्य तदव- छिन्न यदोष लदसिक्तया ताशबुद्धे गोत्वरिषयकस्य निर्धर्मिताबरेदककशान्दवोधस्य जातळरयाशातायामुपयोगो न सम्भवतीति वेयमेव तथा च शाब्दबोधे व्यक्त निविदी- न्यतया मानमावस्यरमेन तब वायत बिना न सम्भवतीति व्यक्तरपिधान्य मारयमित्यर्थः व्यक्तरसाच्यत्वे दोपान्तरमाह-वमिति, 'गौरानयनकर्मविशिष्टा गोचविशिष्ट यात्' इत्येव यदि सामानाधिकरण्यसबन्धेनाऽऽनयनरमत्वविशिष्टगोपेन गादावाऽऽनयनकर्म वमनुमीयते तेन चानुमानेन जगत्या व्यक्त्याक्षर इत्युपते तदपि न सम्भवतीत्यर्थ । सम्भवाम गे हेरामह- ताति, हेतुभूतगो यस्यानयनरमत्वाभावरत्यपि गादौ सत्येन व्यभिचारित्व प्राप्त व्यभिचारि- हेतुना चानुमान न सम्मवतीत्यर्थ । सामानाधिकरण्यसम्बन्धेनाऽनयनरमरिशिष्ट च गोली यद्यरि विशेषगस्यताभ्यायाऽऽनयनकर्मवस्य व्यभिचादिनास्ति तथापि सन्दिग्धसाम्यवाना पक्षो मातीति पक्षगदी साम्यस्यानयनकर्मत्वस्य सन्देहाशायामनुमानदशा सापरिशिष्टस्य सामाना- विपन्धेनाडाय-फर्मवशिष्टस्य हेतोगोत्वस्य पक्ष गादी निश्चयासमात् ते कर गादावानयनमवमनुमीयेत येन जात्या व्यक्साक्षेप स्थादित्याह- सामानाधिकरण्येति । उपसहर'त-असते । यतो जाग्योकरीत्या व्यक्पासो न सम्भाति भत इत्पर्धः ।

·श्रीकरमतखण्डनम् । शक्तिवादः। ( १९१) एनेन जातिवाचकपदाजातियोधः शाब्दो व्यक्तिबोधस्त्वौपादानिक एवेति श्रीकरमतमनुपादेयम्- उपादानस्यार्यापत्तिरूपत्वेन भट्टमताविशेषात् । न च जातिरेख व्यक्तिबोषिका जातिकरणकत्वमेवौपादानिकत्वं वोवस्पति वाच्यम्, जातेः प्रमाणान्तरत्वकल्पनापेक्षया व्यक्तिशक्तिकल्पनाया एवोचितत्वात् । एवं जातेनित्यतपा सर्वदेव तदुपादानकव्यक्तिवीवारणाय जातिहेतुकव्यक्तिबोधे जाति- शक्तिज्ञानघटिततच्छाब्दनामध्याः सहकारित्वमवश्यमभ्युपगन्तव्यं तथा च तादृशसामच्या एव व्यक्तिज्ञानप्रयोजकतासंभवेन जातेः करणत्वकल्पनमनर्थकम् । न च जातिनिरपेक्षजातिभामकशाब्दमामय्या व्याक्तभानप्रयोजकत्वे व्यक्त्यं- शेपि शाब्दत्वमावश्यकं तया सति च शक्तिज्ञानजन्य-पक्तिस्मृतेरप्यऽपेक्षा स्यात् जाते करणत्वे च व्यक्त्यंशे औपादानिकत्वमेव न तु शाब्दत्वमिति न तदपेक्षेति वाच्यम्, व्यक्तिमानांशे जातेः करणत्वे तदंशेऽशाब्दत्वोपगमसंभवे तदकरण वैपि उक्तनिरासप्रकार श्रीकरमत उपन्यम्यति- एतेने ते । अनुपादयत्वे हेतुमाह- उपादानस्येति, ममते प्रदर्शिता दोषा अत्राप्यनुमन्येया इत्यर्थ । ननु जात्या व्यक्तिबोयो जायते तादृशव्यक्ति- बोचे यद् औपादानिकल तज् जातिकरणकत्वमेव तया च जातिकरणकबोधविषयत्त व्यक्तः प्राप्तमिति न व्यक्तिमानानुपपत्तिरित्याशङ्कयाहन चेति । परिहारहेतुमाह-- जातरिते, प्रमा- करण हि प्रमाण भवति तत्र जातैर्यदि व्यक्तिविषयकबोधकरणत्व स्यात्तदा प्रमाणान्तरत्व स्यादे- चेति जाते प्रत्यक्षायतिरिक्तप्रमाणत्वकल्पनापेक्षा व्यक्तौ पदस्य शक्तिकल्पनेचिना- लापात, व्यक्ती पदस्य शक्ती सत्या च पदेनैव व्यक्तिमान सभवता यर्थ । जाते करणये दोपान्तर- माह- एमिति, यदि जात्या व्यक्तिबोध स्यात्तदा जातेनियतया सर्वदेव व्यक्तिमान स्पाद् न च सर्वदा व्यक्तिभान भवतीति सर्वदा जात्युशदानकव्यक्तिबोधवारणाय जातिकरणकव्यक्तिो प्रति जातिशक्तिज्ञानघटितजातिविषयकशाब्दबोनप्तामाया सहकारित्व स्वीकार्य येनोक्तसामन्याः सर्वदा सपवाभानात् सर्वदा व्यक्तिमानापत्तिर्न स्यात् तादृशोक्तसामग्या: सहकारियोपगमे च ताशनामम्यैव व्यक्तिबोध सभवतीति तय मतेपि जातय॑तिनोधकरणत्वकल्पनमनक- मेवेत्यर्थ । ननु यदि जात्या व्यक्तिमान न स्यात् कि तुक्तरीत्या जातिनिरपेक्षया नात्यघटितयेर जाति- मासकशाब्दयोधसामग्या व्यक्तिमान स्यात्तदा व्यक्त शास्तम्-शाब्दोपित स्पादेय शान्दयोधविषयत्व घ तद्विपयफशकिज्ञानजयोपस्थिति चिना न समयताति व्यक्त शत्तिवानज- न्यस्मृत्यरेक्षा माता तदर्थ च वा यापेक्षा प्राप्ता व्यक्तेर्वाच्या च गौरव जाता याच्याव- स्रावश्यात्यात्, गते करण वे च व्यक्ताचौपादानिकत्वमेव न तु शाब्दत्वमिति न तदपेक्षा शतिज्ञानग्यव्यक्तिमत्यपेक्षा तेन च न व्यक्तैर्याच्यत्वापेक्षेति लामिपाशवपाह- न चेति । परिहारमाह- व्यक्तिमानाश इति, यदि व्यक्तिमान प्रति जाते करणारणयेन सदस्य ताशाब्दय सभपति तदा तदकरणग्यपि जातेरकरणोप व्यक्ती तत् अशान्दर -भवादेव ·(१९२) सादर्श:- । विशेषगाण्डे- तत्संभवात् । जातेरकरणत्वे व्यत्यो कीशकरणस्य जन्पतावच्छेदकधर्मवत्व- मिति चेत् । न कस्यापि. तावता क्षतिविरहात् । व्यक्तरपि वोधः शब्दादेव न त्वाक्षेपादितः, व्यक्तिशाब्दवोघे शक्तिविरहो नानुपपनि प्रयोजयति लक्षणात एव तदुपपत्तेरिति मण्डनाचार्यमतं तदुक्तम्- "जातेरस्तित्वनास्तित्वे न हि कश्चिद् विवक्षति-। नित्यत्वात् , लक्ष्यमाणाया व्यक्तस्ते हि विशेषणे ॥" इति, अस्तित्वनास्तित्वे-उत्पादविनाशौ । लक्षणा च जातिप्रकारेणैव व्यक्ति वोध- यति न तु व्यक्तित्वादिनेति नानुभवविरोधः । नीलादिपदस्य शक्यनीलादिगुण- पुरस्कारेण लक्षणया बोधकत्ववत शक्यजातिपुरस्कारेण लक्षणया गवादिपदस्य अशान्दत्वप्रयोजकत्य जातिनिष्ठकरणत्वस्यति नियमासमवात् । ननु व्यक्तियोर प्रति यदि जाते करणच नाम्ति तदा कोदशकरणनिपितजन्यता व्यक्तिमोधे म्यादित्याशङ्कते- जातरिति। कोहर शकरणम्येनि पष्टयों निरूपिनत्य तस्य जन्यतायामवय . जन्मता च व्यक्तिनौधे इति तार- शजन्यतार छेदकधर्मपत्त्वमपि व्यक्तिबोधे वक्तव्यम् । व्यक्तयो व्यक्तिविषयक्वोधे । उत्तरमाह-- न कस्यापीति, अत्रारि निरूपितत्व पष्ठयर्थम्तया च व्यक्तियोरेन किंचित्करणनिरूपितजन्य- तेत्यर्थ । उक्त हेतुमाह- तारतेति, व्यक्तिवारे किंचित्करणनिरूपितजन्यताया अभावपि क्षति- निरहादित्यर्थः । यथा तर मते गोत्यादिनाधेपि मितिमातृमान भवति न च तादृशमितिमातृ- भान प्रति कस्यचित् करणत्व स्वीक्रियते तथा प्रकृते व्यक्तिमान प्रयपि न कस्यचित् करणलापेक्षेतिमार । सप्रति मीमासकेषु मण्डनमिश्रस्य मतमनुवदति-व्यक्तेरपीनि । प्राय स्पष्ट सर्पम् । व्यक्तैराक्षेपेण बोधे ये दोषा• प्रदर्शिनास्तेऽम्मिन् मते न सन्तीति सार । ननु व्यक्तौ शक्तिं विना व्यक्त पदात् कथ बोध. स्यात् त्वया व्यक्ती शक्तरस्वीकारादित्याशक्याह- व्यक्तिशाब्दबोध इति । अनुपपत्त्यमावे हेतुमाह- लक्षणात एवेति । तदुपपत्ते -व्यक्तिविषयकशा दबोधोपपत्ते । शक्तया तद्विषयकशाब्दबोधार्थमेव तत्र शक्यपेक्षानियमन लक्षणाज यशाब्दगंधे तत्र शक्तयपेक्षाभावा- दितिमार । उक्तमण्डनमिश्रमते प्रमाणमाह- जातरिति, ते-अम्तिवनास्तित्वे उत्पादविनाशी नित्यत्वानातेर्न समवत इति लक्षणया बुध्यमानाया व्यक्तरेव विशेषणे भरत इत्यर्थ । ननु 'गङ् गाया घोप ' इत्यत्र गणातीरमाने घोपाधारता प्रतीयते न तु तीरत्ताव देन सफल्तीरेविति लक्षणया लक्ष्यमाणस्य तद्व्यक्ति वेनैव बोध इन इति प्रतैपि व्यक्तम्तद्व्यक्ति वेनैव लक्षगया बोध स्यात्तथा चानुभवविरोध -जातिप्रकारेणैर व्यक्तिलोधस्य सर्वानुभवसिद्ध वादित्याशङ्कयाह- लक्षणेति । व्यक्तित्वादिना तद्व्यक्तित्वादिना । स्वामिमत सदृष्टान्तमाह- नीलादीति, यथा नीलपदस्य नौलखगुगे शक्तिीलगुणविशिष्ट च रक्षणैवेति ' नीलो घट ' इत्यत्र नीलपर्द सशक्यनीलत्वगुणप्रकारेणैव लक्षणया घट योधपति तथा गवादिपदमपि सशस्वजानिकारणे - ·। अमावादिश्यर्थः । ननु दन्यवादी गवादिपदस्य प्रयोगो न भवतीति न व्यवादी शतिःल्यने- प्रपोगस्पैर शक्तिकसनानियामर वादिन्याराहपाह- प्रपोगति, प्रयोगातु गवादिपदम्प यात्र माति न गोस्वादाविति गोलादानि शतिर्न स्पादित्यर्थः । दोषान्तरमाह- र. गारति, मण्डनमिश्रमतम्.] शक्तिवादः। (१९३) व्यक्तिबोधकत्वेऽविरोधात् । " स्वार्यादन्येन रूपेण ज्ञाते भवति लक्षणां" इत्यत्र स्वार्थपदस्य शक्यतावच्छेदकपरत्वात् । अत्रेदं चिन्त्यम्-गवादिपदाल्लक्षणया गोत्वादिप्रकारकबोधोपगमे जातिश. क्तिरन्वयवोधे नापेक्ष्येत-लक्ष्यतावच्छेदकताया एव जातिभाने प्रयोजकत्वसंभ- चात् । न च शक्ति विना व्यक्ती शक्यसंवन्धरूपलक्षणैव न निर्वहतीति शक्तेरु- पयोगितेतिवाच्यम्, लक्षणानिर्वाहार्थं जातिशक्तिकल्पने गवादिपदस्य द्रव्यत्वा- दावेपि विनिगमनाविरहेण शक्तिकल्पनप्रसङ्गात-द्रव्यत्वादिसंबन्धेनापि गवादी लक्षणासंभवात् । प्रयोगविरहस्य द्रव्यत्वादाविव स्वातन्त्र्येण गोत्वादावप्यऽवि- शिष्टत्वात् । लक्षणाघटकतया शक्तेरुपयोगितायां तस्या वृतित्वानुपपत्तिः-स्वा- तन्त्र्येणाऽतथात्वात् । लक्षणया व्यक्ति बोधयतीति नोक्तानुभवविरोध इत्यर्थः । बोवक यवत-विशेष्यवोधेकत्ववत् । गनु 'गङ्गायां घोषः' इत्यादौ स्वार्थात् प्रवाहादन्येन तीरत्वेन रूपेण तीरे ज्ञाते सति तत्र गडा- पदस्य लक्षणा भवतीति नियमोऽस्ति, तर मते च गोपदम्य गोत्वमेव स्वार्थो व्यक्तेश्च गोलप्रका- रेण बोधे स्वीकृते स्वार्थरूपेणैव व्यक्तिज्ञान जात न तु स्वार्थभूतगोत्यादिजात्यतिरिक्तरूपेणापीति कथं व्यक्ती गवादिपदस्य लक्षणा स्पादित्याशक्याह - स्यादिति, स्वार्थादन्येन इत्पत्र स्वार्थपद शक्यतापच्छेदकपर गवादिपदस्यले च शक्यतापच्छेदक गोत्वस्वादिकमेव गोत्व- खादन्येन गोत्वेन रूपेण व्यक्तिज्ञानमस्त्येति न व्यक्ती गवादिपदस्य टक्षणानुपपत्तिरित्यर्थः । उक्तमण्डनमिश्रमत पिक्निक्ति- अनेदमित्यादिना, यदि लक्षणया गवादिपदाद् गोत्यप्रकारक. योधः स्यात्तदा भन्वयनोधे-शाब्दबोध प्रति जातिशक्तेरप्यपेक्षा न स्यादेवत्यन्धयः । ननु जाती शक्त्यमा शान्दवोधे जातिमान कथ स्यादित्याशक्याह- रक्ष्यतेति, रक्ष्यार्थबोधै लक्ष्यतामा च्छेदकस्य भान भवत्येव त्वन्मते व्यक्तिलक्ष्यार्थ एवेति जातो लक्ष्यतावच्छेदकत्वं प्राप्तमिति लक्ष्य तावच्छेदकतया जातिभानं भविष्यतीत्यर्थः । ननु लक्षणा हि शक्यसरन्धरूपेति जाती शक्ति विना व्यक्ती शक्यसबन्धरूपा लक्षणा कथ स्यात् जातौ शक्तिसत्ते तु जातेः शक्यत्वमाप्त्या तादृशशक्यजातिसबन्धस्य व्यक्ती सत्त्यालक्षगा समवतीति तदर्थ जातिशक्तिः स्वीक्रियते इत्या- शक्याह- न चेति । परिहारहेतुमाह- टक्षगानिर्वाहार्थमिति, व्यक्तौ रक्षणानिर्वाहायं यदि जातो शक्तिः स्वीक्रियते तदा गवादिनिष्टद्रव्य वादिसबन्धेनापि गयादौ गयादिपदस्य रक्षणासंभान विनिगमनाविरहेण गवादिपदस्य द्रव्यवादापि शक्तिकल्पनाप्रसाः स्यादेय न चैनदिष्टमिन्य- नयः । पिनिगमनेनि- द्रव्यत्वादिसान्धेन गवादी टक्षणासत्त्येपि गपादिपदस्य द्रव्यत्वादो शनि. नास्ति. गोत्वादिसमन्धेन लक्षगामत्त्वाद् गयादिपदस्य गोत्यादी शानिरम्तीरपत्र मिनिगमनाया ·सादर्श:- [विशेषकाहे-- अथाकृतिविशिष्ायामेव व्यक्ती लक्षणा- आकृतिप्रकारेण व्यक्तिबोधस्व नैयायिकानामप्यनुमतत्वात् तत्र शत्तयुपस्थितजातेरन्वय उपगम्यते । न चाकृता- वेव गतिर्जातिविशिष्टे लक्षणेति वैपरीत्यमेव किं न स्यादितियाच्यम्, आकृतेख- यवसंयोगरूपाया आनन्त्यात् तदपेक्षयकस्पां जातायेव शक्तिकल्पनौचित्यात् । न चावयवसंयोगनिष्ठनातिरेख शक्यास्तु व्यक्ती तदन्वयश्च स्वाश्रयटितपरम्परासं- वन्धेन स्वीक्रियतामितिवाच्यम्, माकृतिप्रकारकवावस्याऽऽनुभविकत्वात् । लक्ष्यार्थव्यत्पनुपरक्तायां केवलजाती प्रयोगविग्हश्च न सत्यभावसापक:- अप्रयोजकत्वात्, तपाऽमपोगमावस्यैव तदशक्यत्वे वीजवात, जातायप्रयोग- स्वामित्वाद, तात्पर्यसत्त्वे च वृत्तियाधीनवोधोपगमे क्षतिविरहः । न च यदि रक्षणावटक्तया=क्षणानिर्वाहायमेन शने रुपयोगस्तदा तस्या शक्ततित्व न स्यात्- सातन्त्र्येगाऽतथालात् शाब्दबोधानुपयोगित्वापातात्, स्वातन्त्र्येग शाब्दबोधोपयोगिन एव वृत्तिलस्तीकारादित्यर्थ । शकते-भथेति, आकृतिविशिष्टव्यक्तौ रक्षणास्वीकारोदाकृतिप्ररेणैव व्यक्त क्षणया बोधो भविष्यति. आकृतिप्रकारेण व्यक्तिकोषश्च नैयायिकानामप्यनुमतम्तत्र-आवृतिप्रकारेण मासमान- व्यक्तौ शव योपस्थितजातरन्वय उपगम्यते एव च जातेलक्ष्यतावच्छेदकतया भान न सम्मपतीति जातिमानार्थं जातौ गवादिपदाना शक्तेराश्यकतेति “जातिशक्तिर-वयवोधे नापेक्ष्येत" इत्या- युक्तोपालम्मभ्यानसरो नास्तीत्यर्थ । वैपरीत्येन शकते- न चेति । पारहारमाह- भारते. रिति । तदपेक्षया आयवसयोगरूपानन्ताकृती शक्तिकल्पनापेक्षया । शकते ने चेति । अअयवसयोगनिष्य जाति अवयवसयोगत्यमाऽऽकृतित्व वा । तदन्वय अत्रपक्सयोगनिष्ठना- त्यन्त्रयः । स्वाश्रयघटितपरम्परासबधश्च स्वाभयसामानाधिकरण्यसबन्ध स्वमाकृतिल तदाश्रय आकृतिस्तसामानाधिकरप्य व्यक्तावस्ति-आकृत्याधारावयवैष्वेव व्यक्तैरपि समवेतत्वाद् साकृते-- रवयवसयोगरूपत्वेनावयवेवेत समवेतत्वाद् एतादृशपरम्परासव धेन व्यक्तौ शक्यमूतावयवसयोग- निष्ठनातेर वय इत्यर्थ । परिहरति-- आकृतीति, यद्यपयवसयोगनिष्ठजातिरेव शक्या स्यासदा तरकारक न व्यक्तर्बोध स्याद् आकृतिप्रकारकश्च वोधो न स्याट न चैतदिगम्- भाकृतिप्रकार- कत्रोधस्यैव सर्यानुभवसिद्धत्वादित्याकृतिविशिष्टायामेर व्यक्ती लक्षणेत्येव युक्तमित्यर्थ । यदुक्त केवलजातौ गादिपदस्य प्रयोगाभागन्न शक्ति समीति तबाह- लक्ष्यार्थेति । उक्त हेतुमाह- भप्रयोजकत्वादिति, सामा यत प्रयोगनिरहस्य शवायभानसाधनेऽप्रयोजकत्वा- दिल्यर्थ - व्यक्त्यादावपि सर्वदा प्रयोगासम्भवात् । यदि जातो कदापि गवादिपदस्य प्रपोगोन स्मात्तदा जाते शक्याव न स्यादपि न चैवमस्तीसाह- तत्रेति । ननु केवलजातो तु गवादि- पदस्य प्रयोगो नैव भवति जातिव्यक्योरुभयोश्च शक्या बोधो न सम्भाति दमते व्यक्ती शक्ते रभावादिवि गवादिपदात् कथ शान्दयोध स्यादित्याशड्क्याह-तापर्येति, शक्या जाते क्ष- -- ·हर शक्तिवादः। (१९५) मीमासकमत संण 'गवि नित्यत्वम्' इति स्वारसिकप्रयोगापत्तिरितवाच्यम्, केवलमुरतं उपस्थिताया जातेः समानपदोपात्तर्मिण्येवाश्रयतासंबन्धेनाऽन्य- शतपानत्वात् । न चान्वयितावच्छेदकरूपेणानुपस्थिताया जातरन्थयो विरु- यस्थ्युत्पत्तिवैचिध्येण प्रकारतया स्वरूपत उपस्थिताया जातेरन्चयस्वीकारे परहा। इतिरीत्या चेन्मतमेतत् परिष्क्रियते तयापि स्वरूपनो गोत्वाद्यन्वयवोधस्प लक्ष्याथै गवादी स्वीकारे तादृशान्वयवोधं प्रति योग्यताज्ञानादीनां कारणताक- ल्पनाधिक्यात. गोत्वादिविशिष्टव्यक्तिशादधीसामग्रीमतिवन्धकतायां जातिव्य-, गया व्यक्त!ध सम्भवतीति शक्तिलक्षणेतिवृत्तिव्येन जातिव्यवयुमयविषयकशान्दवोधम्वीकारे दोपामावादित्यर्थ , तया च व्यक्तिमानकाले कि वा रक्षगया भासमानव्यक्या सह भासमान- जाती गादिपदस्य प्रयोगो भवत्येवेति न जातो शक यनुपपनि । ननु यदि जाती गना- दिपदस्य प्रयोगो माति तदा जाती नित्यत्वस्य सत्वन केवलमुस्यतात्पर्यण 'गवि नित्यत्वम्' इति पारसिकप्रयोग स्यादेव्याशक्याह- न चेति । परिहारहेतुमाह- शक्त्येति, गयादिपदेन शक्त्या स्वरूपत उपस्थिताया जाते समानपदोपात्तर्मिणिगगादिपदेन लक्षणयोपस्थिताया व्यक्तावेवाश्रयतासम्बन्धेनान्वयो मरतीति जातेनिन्यत्वेऽचयासम्भवादेव जातिमुद्दिश्य 'गरि नित्य- त्वम्' इति प्रयोगस्यापत्तिर्नास्ति, 'एकत्र विशेषगम्यान्यन विशेषगावासभवात्' इति न्यायादित्य- र्थ । नन्वऽन्वयितावच्छेदकरूपेणोपस्थितस्यैव कचिदन्वय समवति जातेश्च घया न गोवत्लादि- रूपेणोपस्थिति स्वीक्रियते स्वरूपत एवोपस्थितिस्वीकारादिति कथ जातेय॑क्तामन्ययस्यादित्या- शझ्याह-न चेति । उत्तरमाह- व्युत्पत्तीति, स्यम्पत उपस्थिताया =अन्वयितावच्छेदफरूपे- णानुपस्थिताया भपि जाते प्रकारतया व्यक्तानन्वयम्वीकारे दोपाभावात्, अन्वयिताय छेदकरू- पेणानुपस्थितम्य विशेष्यतयैवान्वयाऽसम्भवादित्यर्थ । उक्तरूपेगोक्तमतपरिष्कारमुद्दिश्याह- इतिरीत्येति । तथापीति- यद्ययुक्तरीत्या त्वन्मते 'गरि नित्यत्वम् । इति प्रयोगापत्तिरपि नास्ति जातरन्ययितापकरूपेणोपस्थितेश्चापेक्षापि नास्ति तयापि म्वरूपत उपस्थितगोत्लादेर्लक्ष्यार्थिव्यतारन्ययस्वीकारे तादृशान्वयबोध पति योग्यताज्ञा- नादीना कारणताकल्पनाधिक्येन गौरव म्पादेव- पृथगुपस्थितपदार्थयोरन्ययम्य योग्यताज्ञानं विना तादृशान्वयनोवस्याममात् अपथा वहिकरणकसेचनान्वयबोधोपि स्यात्, तार्किकमते जातिविशिष्टव्यक्तौ शक्तिमीकाराद् गादिपदानातिविशिष्टाया एव व्यक्तेर पस्सितिर्भवति न तु जाति-व्यस्यो यस् पृथग येनोक्तयोग्यताज्ञानादीनां कारणताकपनापत्ति स्यादित्यर्थः । उक्त- मते टोपान्तरमाह- गोवादीति, ममानविषयकानुमिनि प्रति मिमिन्नविषयकप्रत्यक्ष प्रति च शा- दबोधसामन्या प्रतेपन्धक मिष्टमस्ति तथा च वमते जातिविषयकोपन्यितेरपि प्रतिप्रवक्त्व रगट व्यक्तिविषयकोपस्थितेरपि प्रतिवन्धमन्यस्यादिति प्रतिवन्यकतापछेदकवतत्तद्विषयकत्तद्वयस्य .

·काडे- (१९०) सादर्श:- क्तिविषयकोपस्थितिद्वपस्य निवेशनीयतया प्रतिबन्धकतावच्छेदक जात्याकृतिविशिष्टव्यक्तिशक्तिपक्ष एव साचीयान् । माभाकगस्तु जातिशक्तिज्ञानादेव जातिप्रकारेण व्यक्तः स्मरण शाब्दवे न तु निर्विकल्पफरूपं जाविस्मरणम्-निर्विकल्पकानभ्युपगमात् व्यक्तिसंके, ज्ञानविरहेण तदंगानुदोषाद् व्यक्तिस्मरणासंभव इति तु नाशड्कनीयमू- व्यक्ति मविषपीकृस्य स्वरूपतो गोत्वादिज्ञानासंभवेन गोवाएद्रोधकस्यैव व्यत्यु द्वोधकत्वाद् उद्धोधकम्य फलनलकल्प्यत्वात् । स्पादिति प्रतिबन्धकतार उदकशरीरगौरवम्, तर्कमते तु जातिविशिष्टन्यतो शक्तिम्वीकाराजाति शिष्टव्यक्तिविषयकोपस्थितरकस्या एव प्रतिबन्धकलापत्त्या लाघरमिति जात्याचतिरिशिष्टव्यक्ता शक्तिचितेत्यर्थ । यद्यप्युक्तमीमांसकमते गोलविशिष्टव्यक्तौ शक्ति म्ति तयापि लक्षणयोपरि तव्यक्ती शम्योपस्थितजातरन्ययो भवत्येवतिरीत्या गोत्वादिविशिष्टव्यक्तिविषयाशाब्दबोधसामान प्रतिबन्धसमिष्टमस्तीत्यभिप्रायेण "गोव्यादिविशिष्टव्यक्तिशाब्दधीप्रतिबन्धकतायाम्" इत्युक्तम् समानविषयकानुमिति प्रति शाब्दसामग्र्या प्रतिबकायमम्ति तत्रानुमितिसामन्या व्याप्ति ज्ञानपरामर्शादिटिनाबेन गुरुवाछाब्दसामध्यां चैतादशगुरुत्वस्याभावात् सूचीकटाहन्यापन प्रथम विषयसाम्ये शाब्दबोध एव जायते, विषयमेदै तु शक्तिज्ञानादिरूपा शाब्दसामग्री कोशा- दिदर्शनेन कालान्तरेपि सभाति पक्षदर्शनादिरूपाऽनुमितिसामग्री तु कालान्तरे न सभवतीति प्रथममनुमितिरेव जायते । विभिन्नविषयकप्रत्यक्ष प्रति शाब्दसामग्या मतिबन्धकल्यमस्ति तर पदज्ञानपदार्थोपस्थित्यादिम्पशाब्दसामन्या उपस्थितत्वात् प्रथम शाब्दबोध एवं जायते, विप- यसाम्य तु विषयेद्रियासयोगादिरूपप्रत्यक्षतामया• कालान्तरेऽमभवाच्छादसामग्रीभूतशतिज्ञा- सोपथिरमादेश्च कालातरेपि सभवात् प्रथम प्रत्यक्षमेर जायते इनि तत्तम् । सप्रति प्रभाकरमतमनुवदति- प्राभाक्रा इत्यादिना । प्रभाकरमते व्यक्ती शक्तिमहे आन त्य- न्यभिचारदोषो जातिभ्यत्युभयो शक्तिमहे गौरवमिति शक्तिप्रह केवलजाताद ताशजाति- शक्तिज्ञानात् स्मरणशाब्दबोधौ तु जातिप्रकारकन्यक्तिविशेष्यकार मनत इत्यर्थ । पादुक्तनि- विकल्पकजातिस्मरण पराचष्टे-म विति । ननु पदस्य जातिमात्रे शक्तिमह व्यतया सह पदस्य वायवाच्यकभावरूपशक्तिमबन्धस्य ग्रह एवं नास्तीति तदशानुद्वोधान व्यतेनुबोधाद् व्यक्ति- स्मरण कय स्थादित्याशङ्कयाह- व्यक्तिसवधति । अनाशकनीयत्वे हेतुमाइ-- व्यक्तिमिति, व्यक्तिः विना स्वरूपतो गोत्वादेर्शान न मवतीत्यर्थापत्या जात्युद्धोधकस्यैव व्यक्युद्वोधकाव कल्प्यते-- जोधकस्य फलबलकल्यत्वात् फल चात्र स्मरण तच्च जातिव्यक्तयुमयनिश्यकमेव भवति व्यायु- मोधकायान्यस्योपलम्भामावानायुद्बोधकस्यैव व्यायुद्धोधकत्व कल्प्यते इत्यर्थः । AAMANA ·शक्तिवादः । (१९७) 'प्रामाकरम च्छेदकहस्तित्वादिसंवन्धाग्रहेपि हस्त्यादिसंवन्धिहस्तिपकादिज्ञाना- संविलाद हत्यादिस्मरणे हस्तित्वादेः प्रकारतया भानवद् व्यक्तिसंवन्ध- त्मणापि जातिसम्बन्धिपदज्ञानाजातिस्मरणे व्यक्तेविशेष्यतया भाने विरो- ज्ञात । दर्मप्रकारकस्मृतौ तद्धर्मावच्छिन्नसंवन्धितया गृहीतवस्तुज्ञानस्य हेतुताया- मदृष्टादिरूपोद्धोधकजनितस्मृतौ व्यभिचारवारणाय कार्यतावच्छेदकसंकोचस्या- वश्यकतया तत एव प्रकृते व्यभिचारानवकाशात् । उक्त उदाहरणमाह- संबन्धितेति, यथा ' हस्ती हस्तिपकसंबन्धी । इत्यत्र सबन्धितावच्छे- दकं यद् हस्तित्यं तेन सह हस्तिपकसंवन्धस्याऽग्रहेपि हस्तिसंवन्धिहस्तिपकढर्शनरूपं यद् हस्तिस्म- रणोद्बोधकं तस्माद् हस्तिस्मरणे जाते तादृशम्मरणे हस्तित्व प्रकारतया भासते तथा पदस्य व्यतया सह शक्तिरूपसंबन्धस्य ज्ञानामावेपि जातिसन्धिपदज्ञानात् जातिशक्तपदज्ञानाजाति. स्मरणे जाते तादृशस्मरणे व्यक्तेर्जातिविशेष्यतया भाने विरोधाभावादित्यर्थः । ननु यदुक्तम् ‘जातिशक्तपदज्ञानाजायमानजातिस्मरणे जातिविशेष्यतया व्यक्तीने विरोधो नास्ति' तन्न संभवति-- तद्धर्मप्रकारकस्मृती तद्भर्मावच्छिन्नसवन्वितया गृहीतवस्तुज्ञानस्य हेतु- त्यनियमाद् यथा हस्तित्वप्रकारकस्मरणं प्रति हस्तित्वावच्छिन्नहस्तिसंबन्धितया गृहीत यद् वस्तु हस्तिपकस्तज्ज्ञानस्य कारणत्वमस्ति तथा च प्रकृते यदि गोत्वावच्छिन्नगोशक्ततया गोपदं शातं स्यात्तदा तादृशपदज्ञानाद्वोत्वप्रकारकं व्यक्तिविशेश्यक स्मरण स्यादपि न चैवमम्ति केवलजाती त्वया शक्तिस्वीकारेण व्यक्ती शक्तेरभावात् पदेन सह व्यक्तेः शक्तिरूपसम्बन्धाभावात, केवल. जातिशक्तिपदज्ञानादप्युक्तजातिप्रकारकन्यक्तिविशेष्यकस्मरणस्वीकारे चात्रोक्तनियमस्य व्यभिचारः स्यादित्याशक्याह- तद्धर्मेति, तद्धर्मेत्यायुक्तनियमस्वीकारेपि यत्रादृष्टादिरूपोद्रोचकबलाजाति- प्रकारकन्यक्तिविशेष्यकम्मरणं जायते तत्र जात्यवच्छिन्नव्यक्तिसम्बन्धिनया गृहीतवस्तुज्ञानस्या- मावादुक्तनियमस्य व्यमिचारः प्राप्नोत्येवेति तादृशव्यभिचारवारणाय कार्यतावच्छेदकस्यावस्य संकोचः कर्तव्य एव यथा 'तद्धर्मावच्छिन्नसंबन्धितया गृहीतवस्तुज्ञानादऽव्यरहितोत्तरजायमान- स्मरणं प्रति तद्धर्मावच्छिन्नसबन्धितया गृहीतवस्तुज्ञानं कारणम्' एव चादृष्टादिरूपोहोचकजन्य- स्मरणे तद्धर्मावच्छिनसम्बन्धितया गृहीतवस्तुज्ञानादन्यवहितोत्तरत्वाभावात् तादृशस्मरणं प्रति तद्धर्मायन्छिन्तसम्बन्धितया गृहीतवस्तुज्ञानं कारणमेव नास्नीति न तंत्रेतादृशनियमस्य व्यभिचार इति ततः-उक्तकार्यतापच्छेदकसंकोचादेव प्रते-पदज्ञानाजायमानजातिप्रकारकव्यक्तिविशेष्य- करमरणेप्युक्तनियमस्य व्यभिचारो नास्त्यर जातिशक्तपदज्ञानाजायमाने जातिप्रकारकव्यक्तिविश- प्यकरमरणे तदर्मावच्छिन्नसंबन्धितया गृहीतवस्तुज्ञानादव्यवहितोत्तरत्वम्यामायात् तादृशस्मरणं- पति तदर्मावच्छिनसम्बंधितया गृहीतवस्तुज्ञानस्य कारणत्वाभावात्, तदव्यवहितोत्तरजायमान- हरण प्रत्येन तस्य कारणत्वादिपर्यः।

·(१९८) सादगी- जातिगतिज्ञाने नियमतो जातिप्रकारेण व्यत्यभानात् तजन्यसंस्को मत्तो व्यक्तिस्मरणासम्भव इति चेत् ? का क्षातः- व्यक्तिविषयकज्ञानान्त, वश्यकतया तननितसंस्कारादेव व्यक्तिस्मरणसम्भवात् । अब भवतु जातिशक्तपदतानाजातिप्रकारेण व्यक्तिस्मरणं तयापि तत्प्रकार कशाब्दबोधो न सम्भवति तद्धर्ममकारकर्मिविषयकशाब्दबोधे तद्धर्ममकारणा धर्मिगृहीतवृत्तिकपदज्ञानजन्यतमप्रकारकव्यक्तयुपस्थितेहेतुत्वात् । पदे गृहीत त्तिकत्वमात्रनिवेशे घटत्वादिगृहीतवृत्तिकपदे गोत्वाद्यवच्छिन्ननिरूपितसंबन्धा- न्तरावगाहिज्ञानजन्यगोत्वादिप्रकारकस्मरणागोत्वादिप्रकारकशाब्दबोधापत्तिः । - ननु यदि जातिविषयकशक्तिज्ञाने नियमेन जातिप्रकारकव्यक्तिमान स्यात्तदा तजन्यसस्का- राजातिशक्तपदज्ञानानियमेन व्यक्तिम्मरण स्यादपि न चैवमस्ति वया शक्तिशाने व्यक्तिभा- नम्यास्वीकारादित्याराड्कते- जातिशक्तीति । उत्तरमाह- केति । उक्तक्षयमावे हेतुमाह- व्यक्तीति, जातौ शक्ति प्रहकाले व्यक्त प्रत्यक्षादिक भवत्येव ताशप्रत्यक्षादिनापि व्यक्तिविषय- फासस्कारो जायते ताशसम्कारादेव व्यक्तिस्मरण भवतीति न या चिदनुपपत्ति , व्यक्तिविषयक- सस्कारस्योद्रोषस्तु जातिविपयक्रसस्कारोद्बोधका देवेत्यर्थः । जातिशतपदज्ञानाजातिप्रकारकव्यक्तिविशेष्यकरमरणे स्वीकृतेपि तादृशस्मरणाजातिपकार- कव्यक्तिविशेष्यकशाब्दबोधस्तु नै सम्भवती यभिप्रायेणाशङ्कते- अथेति । उतासम्भवे हेतु माह- तद्धर्मेति, तदर्मप्रकारकर्मिविषयकशाम्दवोध प्रति तद्धर्मप्रकारेण धमिगि गृहीतवृत्तिक यापद तादशपदस्य ज्ञानेन जन्या या सद्धर्मप्रकारक-यक्ग्युपस्थितिस्तस्या कारणलमस्ति यन्मते च धर्मिणि व्यक्ती शक्तिमह एव न भवतीति कथ जातिप्रकारकव्यक्तिविशेष्यकशाब्दबोधः स्यादित्यर्थ । ननु पदे तद्धर्मप्रकारेण धर्मिगृहीतवृत्तिकत्वस्य निवेशो न क्रियते येनौतदोपः स्यात् किंतु गृहीतवृत्तिकत्वमानस्य निवेश• कर्तव्यस्तथा च प्रकृत पद जाती गृहीतत्तिका मस्त्येवेति वाशपदस्य ज्ञानाजायमाना या जातिप्रकारकव्यक्तिम्मृतिस्तया जातिप्रकार, अव्यक्तिविशेषकवादबोधस्य हानुपातिरित्याशङ्ल्याह-- पदे इति, पढ़े गृहीतवृत्तिक- लमानस्य निवेशे कृते घटत्वं गृहीतवृत्तिक यद् घटपद तद्विपयक गोत्यावच्छिनगो व्यक्तिनिरूपित यत् कालिकादिसम्बन्धान्तरं तदवमाहि यद् 'घरपद गोत्वावच्छिन्न कालि कम्' इत्यादिज्ञान तजन्य यद् गोत्वप्रकारकगोस्मरण तस्मादपि गोत्वप्रकारकगोविशेष्यक शाब्दबोधः स्याद् न चैतदिष्टमिति पदे तदर्मप्रकारेण धर्मिगृहीतवृत्तिकत्वस्य निर्धेशः कर्तव्यस्तथा चोक्तरीत्या जातिप्रकारफव्यक्तिविशेष्यकबोधस्थानुपपत्तिरस्त्येव । ननु तदर्भ- प्रकारकशाब्दबोध प्रति तद्धर्मगृहीतवृत्तिकपदज्ञानजन्यतधर्मप्रकारकोपस्थितहेतुत्वमुच्यते इति पदे तधर्मगृहीतवृचिकत्वस्य निवेश कियते तथा च घटपदस्य गोले गृहीतवृत्तिकन्यामागदेवो; -- ·। नम्.] n " शक्तिवाद। (१९९) मामाक वृत्तिकत्वनिवेशे पशुत्वादिधर्मागृहीतशक्तिकविशिष्टवाचकपत्रादिप- तदचादिविशिष्टविषयकशाब्दवोधस्य गुरूणामनुमतस्याप्यनुपपत्तिः । दाप्रकारीभूतधर्मभेदेन कार्यकारणभावभेदस्य यत्त्वतत्त्वाननुगमेनावश्यक- तिप्रकारकवान्दवोधे एव जातिरूपधर्ममात्रगृहीतवृत्तिकपदज्ञानजन्यस्मर- हेतुत्वमङ्गीकार्यमिति वाच्यम्, एवमपि जातिमल्लाक्षणिकपदज्ञानाजातिप्र- कारकशान्दवोधानुपपत्तेर्जागरूकत्वात्, लक्षणाज्ञानाधीनपदार्थोपस्थितेहेतुत्वान्त- रकल्पने च गौरवात् । तस्थले तादृशषटपदज्ञानाद् गोत्वप्रकारकशब्दवोधापत्तिर्नास्ति, गोपदस्य च गोले गृहीतवृत्तिक- लात् तादृशगोपदज्ञानाद् गोचप्रकारकगोपिशेष्यकशाब्दयोधस्यानुपपत्तिरपि नास्तीत्याशङ्कयाह-- तद्धर्मेति, एवं हि वन्मते पशुपदस्य पशुत्वधर्मे शक्तिर्नास्ति किं तु पशुत्वविशिष्टव्यक्तावर विशि- वाचकत्वस्वीकारात् तादृशपशुपदात पशुत्वविशिष्टस्य य. शाब्दयोधोऽनुगतः स न स्यात्- पशु- पदस्य प्रकारीभूतपशुत्वधर्मे गृहीतवृत्तिकत्वाभावादित्यर्थः । तद्धर्मप्रकारेण धर्भिगृहीतत्तिकपद- ज्ञानजन्यतद्धर्मप्रकारकस्मरणस्य हेतुत्वे तु पशुपदस्य पशुत्वविशिष्टे गृहीतवृत्तिकत्वेन पशुत्वप्रका- रेण पशुब्यक्तिगृहीतवृत्तिकत्वात् पशुत्वविशिष्टव्यक्तिविषयकशाम्बोधस्यानुपपत्तिर्नास्ति । गुरू- पार-मामाकराणाम् । लोमादिविशिष्टस्य पशुत्वेन पशुत्व लोमादिकमर तत्र पशुपदशक्तिस्वी- कारेप्यानन्त्यव्यभिचारदोबसमात् जातिशक्तिवादिभिरपि पशुस्वविशिष्टव्यक्तावर पशुपदश्य शक्ति स्वीक्रियते न तु पशुत्वे इत्यवधेयम् । ननु 'तधर्मप्रकारकशान्दवोधे तद्धर्मप्रकारेण धमिगृहीतवृत्तिकपदज्ञानजन्यतद्धर्मप्रकारकस्म- रणस्य हेतुत्वम् ' इत्येव यत्तत्पदाम्यामनुगमो न संभवत्येकतत्पदेन गोत्वस्यापरतत्पदेन घटस्य- स्यापि ग्रहणसंमयादिति — गोलप्रकारकशाब्दवोध प्रति गोत्वमाने गृहीतवृत्तिकपटज्ञानजन्यगोत्व. प्रकारकस्मरणस्य हेतुन्यम् । इत्येव प्रकारीभूतगोवादिधर्मभेदेन कार्यकारणभावमेदस्यावश्यकरया- मातिप्रकारकशाब्दवोधे एव जातिरूपधर्ममात्रगृहीतवृत्तिकपदज्ञानजन्यस्मरणस्य हेतुत्यमङ्गीकार्य श्या मादिपदस्यो, पशुपदस्थळे तु जातिप्रकारकाम्दयोो न भवति कि तु लोमादिनन्य- प्रकारक एवेनि तादृशशाब्दबोध प्रति धर्ममात्रगृहीतवृत्तिकपदज्ञानजन्यस्मरणस्य हेतुत्वमेव नास्तीति न पशुवधर्मागृहीतवृत्तिकपशुपदात् पशुव्यक्तिविषयकशाब्दयोधस्यानुपपत्चिरित्याशङ्- क्याह- न चेति । परिहारहेतुमाह- एवमिति, समपि द्रव्यपदस्य मुवर्णे रक्षणास्तीति द्रव्यपदं सुवर्णपजातिमति लाक्षणिकमिति तादृशद्रव्यपदज्ञानात् सुवर्णस्वजातिप्रकारकशान्दबोधो रक्षणया न स्पादेव- द्रव्यपदस्य सुवर्गस्ये गृहीतशक्तिक वामागत् । यदि शपयार्थविषयकशान्दवो, प्रति जातो गृहीतशक्तिरूपदज्ञानजन्योपस्थिते. कारणत्वमस्ति न तु टक्ष्यार्थविषयकशाम्दयोधं प्रत्यपि लक्ष्याविषयकशान्टबोधं प्रति लक्षगाज्ञानाधीनोपस्थितः कारणवस्वीकारादित्युच्यते ? तदा वक्ष्यार्थबोधं प्रति टक्षगाशनाधीनोपस्थितनुत्वान्तरकल्पना गौसं स्पादित्याह-उक्षणेति ।

·(20) साद:- न च तन्मतेऽध्याहनार्थस्याप्यन्वयबोधविषयतमा पदजन्यपदायोकर सन हेनुतेर नास्ति कयमुक्तानुपपत्यका इतिवाच्यम्, सर्वपदार्याध्याइन संचयषोषवारणाप तन्मतेपि ताशहेतुताया व्यवस्थापितवाद । प्रमथापि पदतानजन्यपदार्थोपस्थितिवपरितकारणतावच्छेदकेन जाति महयक्तिलाक्षणिकपदजन्यव्यत्तयुपस्थितेरसंग्रही न दीपाय- अध्याहतपदार्थोप स्थितपन रूपेण साध्यवस्थापिता लक्ष्याथोरियता तापामान्ततोपरले गनु तन्मत-प्रभाकरमतंऽध्याहनपदार्थस्यापि शान्दाविषयत्व भवति यथा 'द्वारम्' इत्यु- क्याहतस्प पिधानपदार्यस्य न चाच्याहनपदार्थस्यौपस्थिति परज्ञानजया भवतीति न शाम्दबोध प्रति पदज्ञानजन्यपदार्थीपस्थितहेतुच कि तुपस्थितिमात्रस्यैवेति नाध्याहूनपदार्थस्य शाब्दबोधविषयत्वानुपपत्तिस्तथा चोकस्थलेष्वप्युपस्थिते सत्यादेव न शाब्दबोधानुपपचिरित्या- शड्याह- म चेति । पारहारहेतुमाह- सर्वति, यदि पदजयपदार्थोपस्थितहेतुत्व शाइवोधे न स्थाचदा सर्वपदार्थाध्याहारस्थलेपि प्रमाकरमते शाब्दबोध यादेव न च प्रमाक्रमतेपि सन- पदार्थाध्याहारस्थळे शाम्दबोध इष्ट इति तद्वारणाय प्रभाकरमतेपि तादृशहेतुताया शान्दोध मति पदजन्यपदार्थोपस्थितेतुल ज्याम्यापितमेगस्तीत्युक्तरीयोक्तानुपपत्तीनामरकाशोऽसये. वेत्यर्थ । यत्र चेष्टया द्वारपिधान प्रतिपाद्यते तर द्वारयो विधानस्यापि चाध्याहारात् सर्पपदा- (ध्याहार एव । मनु यद्यपि शाब्दबोध प्रति पदजन्यपदार्थोपस्थितेहेतु व सिद्ध रक्षणासानाधीनोपस्थितेध शक्तिज्ञानाधीनोपस्थितिरूपत्र न सभवतीति न शक्ति ज्ञानाधोनोपस्थित्या समह समरतीति पृथक कारणत्य प्राप्त तथापि पदज्ञानजयपदार्थोपस्थितिलघटित यच्छादवोधकारणतावच्छेदक तेन रूपेण तीरत्वादिजातिमध्यक्तौ तौरादौ लाक्षणिक यद गङ्गादिपर तन्न यतीरादिव्यक्त्युपस्थितेरसमहे दोपो नास्त्येवेत्याशङ्कते-न चेति, दोषामा हेतुमाइ- अध्याहृतेति, भयानपदार्थस्यापि प्रभाकरमते शाब्दबोधविषयत्वमम्त्येवे याच्याहतपढार्योपस्थितर्थन रूपेण शान्दवोधहेतुन मनति रक्ष्यार्थीपस्थितरपि तद्रूपाका ततयेर-तेनैव रूपेण शाब्दबोधहेतु पमुपपद्यते तत्राध्याहृतपदार्योप- स्थितेहि योग्यतादिज्ञानाधीनोपम्धितित्वन रूपेण शान्बोधहेतुल्य भवति यया 'द्वारम्' इत्युक्त द्वारसदार्थस्य विधानेन सह योग्यतादिकमतीति तादृशयोग्यतादिज्ञानेनाध्याहार्यपिरानपदार्थ- स्योपस्थिति यते इति तादृशोपस्थित्याऽध्याहृतपिपानस्य शाब्दबोधविषयत्व भवति तथा रदया- र्थविषयकयोधस्थलेपि घोपस्य तीरेण सह योग्यतादिफमस्त्येति तादृशयोग्यतादिज्ञानेग गङ्गाप- दात् तीरोपस्थितिर्जायते इति तादृशोपस्थित्या तीरस्य शाशोधविषयत्व भवतीति लक्ष्यार्थोप- स्थित शक्तिपदज्ञानजयपदार्थोपस्थितित्वेन रूपेग शान्दबोवजिनक पि दोपो नास्तीत्यर्य । नन्यैर सर्पलाक्षणिकपदस्थले सार्थाध्याहारम्पले च शाब्दबोध किं न स्यादित्याशहयाह-शाम- पदस्पति, शक्तस्यैर पदस्य शाब्दबोपजनकत्व स्वीनियन इति सलाक्षिणात्यले कस्यापि पदस्य ·इनम, शक्तिवादः। (२०१) स्यैवाऽनुभावकतेति सिद्धान्तात् सर्वलाक्षणिकस्थलेऽन्वयवोधानुपगमात् लीयसामग्रीबलात् सर्वार्थाध्याहारस्थलेप्पन्वयवोधापत्तिरिति शङ्कानवका- दितिवाच्यम्, यत्र लाक्षणिकपश्वादिपदादोत्वादिप्रकारिकोपस्थितिस्तदव्यव- इतोत्तरद्वितीयादिविभक्तितः शक्तया कर्मत्वायुपस्थितिस्ततश्च कर्मत्वादिविशे- यको गोत्वाद्यवच्छिन्नप्रकारक शाब्दवोधस्तत्स्थलीयसामग्री लक्षणाधीनपदा- र्थोपस्थितेरध्याहागरमकोपस्थितिसाधारणरूपमात्रेण हेतुतामते कर्मत्वायुपस्था- पकविभक्तिप्रकृतिभूतपश्वादिपदाद् यत्र न गोत्वाद्यवच्छिन्नोपस्थितिरपि तु निरा- काक्षपदान्तरादनुमानादितो वा तत्राप्यक्षतैवेति ताहशशाब्दवोधस्य तत्रापत्ते- दुरित्वात् । अर्थाध्याहारमतेपि यत्र साकाइक्षपदान्न प्रकृतवाक्यार्थवटकस्य कस्याप्यर्थस्योपस्थितिस्तत्र शाब्दवोधोत्पत्तेरनिष्टत्वादितिचेत् ?, शक्यार्थबोधकत्वामानाच्छाब्दवोर एस न जायते येन तत्स्थलीयसामग्रीबलात्सर्पलाक्षणिकपदस्थ- लीयसामग्रीबलात् सर्वार्थाच्याहारस्थले शाब्दबोधापत्ति स्यादित्यर्थ ।वस्तुतस्तु मध्याहतपदार्थोप- स्थितेर्येनरूपेण हेतुता तेन रूपेणलक्ष्यार्थोपस्थितेर्हेतुताया उक्तत्यादत्र सर्वार्थाध्याहारस्थलेऽन्नयनो- धानुपगमात् तत्स्थलीयसामग्रीबलात् लाक्षणिकम्थलेप्यन्वयबोधापत्तिरिति शड्कानवकाशात' इत्येवं वक्तव्यम्। परिहारहेतुमाह- याति, यद्यऽध्याहतपदार्थोपस्थितेर्येन रूपेण हेतुता रक्ष्यार्थी- पस्थितेरपि तेनैव रूपेण शाब्दब्रोध प्रति हेतुता स्यात्तदा पशुपदम्य गोलाउने लाक्षणिक- त्वाद् यत्र ‘पशुमानय । इत्यादौ गोत्वावच्छिन्ने लाक्षणिकात् पशुपदाद् गोत्यप्रकारकगोवि- शेष्यकोपस्थितिस्तादृशपशुपदाव्यवहितोत्तरवर्तिद्वितीयाविमक्तित शक्तया कर्मत्योपस्थितियते तदनन्तर तादृशोपस्थितिभ्यां गोवानच्छिन्नप्रकारककर्म वविशेष्यक 'गोपिशिष्टमानयनकर्मत्वम्। इत्याकारक• शाब्दबोधो जायते तत्स्थलीया उक्तकर्मत्वविशेष्यकशाब्दवोधस्थलीया योक्तोपस्थि- तिद्वयरूपा शाब्दबोधसामग्री सा लक्षगाज्ञाना पीनपदार्थोपम्यितेरम्याहारात्मकोपस्थितितुत्य- रूपेण योग्यतादिज्ञानाधीनोपस्थितित्वेन रूपेण शाब्दबोध प्रति हेतुतामते यन्त्र कर्मचारस्था- एकद्वितीयादिनिभक्तिप्रकृतिभूतपश्वादिपदान गोत्यावच्छिन्नोपस्थिति किं नु निराकाइदुग्पादि- पदान्तरादनुमानादितो या गोत्यापच्छिन्नोपस्थितिस्तत्रापि ( सोक्ता शान्टयोधसामग्री भक्षतेव- निराकाझदुग्धादिपदादनुमानादितो वा जायमानाया अपि गोत्वारिउन्नोपस्थितेर्योग्यतादिज्ञाने- नेत्र जायमानत्यादिति तादृशस्यलेषि तादृशशाब्दयोधस्य गोप्रकारककर्म विशेष्यकशान्टगोध- स्यापत्ति स्यादेव न चैतदिष्टमितिनाऽध्याहृतपदार्थोपस्थितिनुन्यरूपेण लक्ष्यार्थोपस्थितेः शाब्द- चोधहेतुत्व समस्तीति लक्षणाज्ञानाधीनोपस्थितेरक्तरोत्या शाब्दबोध प्रति हेतुत्वान्तरकन्यनेन गौरव म्यादेत्यर्थः । ननृतम्यले उक्तशाब्दबोध इष्ट एवेन्याशशमाह- भर्याध्याहारति, अर्था- ध्याहारमतेपि यत्र प्रतवाक्यार्थवटकम्य कम्याम्यर्थस्य माकाङ्क्षपदादुपस्थितिर्न मनति तत्र शान्टबोधोत्पत्तरस्तीकारात् तर प्रदर्शितशाब्दयोपापतिरिनिटेयर्थः । तन्मने शतपदस्थमा- ऽनुमायकलनियमेन शक्तपदेन किंचिदर्थोपस्थिती सन्यामेव गान्दयोधम्यष्टत्वादितिभानः । . - ·(२०) सादर्श:- न-शक्तिलक्षणासाधारणस्याऽनतिप्रसक्तवृत्तित्वस्य दुर्वचतया शक्तित्व संवन्धत्वाभ्यामेव तयोनिवेशनीयतया यक्तिलक्षणाधीनपदापिस्थित्योः का, ताभेदस्य व्यक्तियक्तिवादिनामप्यावश्यकतया शतर्धानपदार्थोपस्थितेस्तद्धर्म हीतशक्तिकपदज्ञानजन्यतधर्मप्रकारकोपस्थितित्वेनैव तद्धर्ममकारकशाब्दवोधहेतु तायाः कर पयितुमुचितत्वात् । न च तद्धर्मावच्छिन्नविषयतानिरूपितशक्तिविषयताशारिज्ञानत्वेन व्यक्ती शक्तिलक्षणाग्रहयोर्व्यक्तिशक्तिवादिमतेऽनुगमः सम्भवति- 'गोसम्पन्धिशक्तं पदम' इत्याकारके 'पदशक्यसम्बन्धिनी गौः' इत्याकारके वा लक्षणामहेपि तानि प्रभाकरमते यटक्षणाज्ञानाकीनोपस्थितेहेतुचा तरकल्पनेन गौरव प्रदर्शित ताश. गौरव व्यक्ति शक्तिपादितार्ककमतेप्यस्येति प्रदर्शयन् प्राभाकरोऽयेत्यादिना शकित परिहरति- नेति । तयो शक्तिलक्षणयो । व्यक्तिशक्तिवादितार्किकमतेपि शक्तिज्ञानाधीनोपस्थितेर्लक्षणा ज्ञानाधीनोपस्थितेश्च शाब्दबोन प्रति पृथक् पृयगेन कारणत्व समपति- शक्तिलक्षणयोरेकरूपे- णानुगमासमवादित्याह- शक्तिरक्षणाधीनेति । तथा च ताकिकेनापि शक्त्यधीनपदार्थोपस्थिते. स्तद्धर्मगृहीतशक्तिरूपदज्ञानजन्यतद्धर्मप्रकारकोपस्थितित्वेनेर रूपेण तद्धर्मप्रकारकशाब्दवोध प्रति हेतुल्य वक्तव्यम् अनेन च रूपेण लक्षणाधीनोपस्थितेस्तु शाब्दबोधहतुत्य न समयति- तस्या- स्तधर्मगृहीतशक्तिकपदशानन यत्वामानादिति रक्षणाधीनोपस्थिते पृथगैप हेतुत्व स्वीकार्यमिति प्रदर्शितगौरव ताकिमतेप्यास्त्येवत्यर्थ । ननु व्यक्तिशक्तिवादितार्किकमते व्यक्तिविषयकस्य शक्तिज्ञानस्य लक्षणाज्ञानस्य च तद्धर्माव- च्छिन्नविषयतानिरूपितशक्तिविषयताशालिज्ञानरवन रूपेणानगम सभवति यथा 'गङ्गापद प्रवाहे शक्तम्' ' इत्याकारकशक्तिज्ञाने प्रवाहत्वावच्छिन्ननिरूपिता या शक्तिविषयता ( शक्तिविषयकता) तच्छालिस्त्रास्त्येष, लक्षणास्थले यद्यपि सद्धर्मावष्टिमविषयताया नाम लक्ष्यार्थविपयताया. शक्तिविषयतायात परस्पर साक्षानिरूप्यनिरूपकमायो नास्ति तथापि परम्परया तु निरूप्यनिरूप- कभास्या- लक्ष्यार्थविषयताया शक्यार्थविषयताद्वारा शक्तिविषयतया सम निरुप्यनिरूपकमात्र स्पाऽतत्वादिति ' गोसबधिशक्त पदम् । 'तीरसबधिप्रवाशक्त गङ्गापदम् ' इत्याकारकप- दविशेष्यलक्षणाज्ञानेपि ' पदशक्यसधिनी गौ " 'गङ्गापदशक्यसधि तीरम् ' इत्याकार- कार्थविशेष्यकलक्षणज्ञिानेपि च शक्यार्थविषयताद्वारा एक्ष्यार्थविषयतानिरूपिता या शत्तिविषयता तच्छालित्वमस्त्यैवेत्येतादृशविषयताशालिज्ञानजयस्वेन शक्तिज्ञानाधीनरक्षणाज्ञानाधीनोपस्थित्योः सपहसमवात् तार्किकमते लक्षणाद्वानाधीनोपस्थित पृथक् कारणताकल्पनापत्त्यभावाद् गौरव नास्तीत्याशङ्कतेन चेति । प्रभाकरमते तु नैव शक्तिलक्षणाज्ञानयोरनुगम समवति- जाती शक्तिलीकारेगगडाएदस्य यत्र प्रवाह वेशत्तिस्तेन प्रवाहरवेन तीरस्य साक्षात् सब धागावात् तीरवि. पपताया प्रमाहत्व विषयताद्वारापि शक्तिविषयतया सम निरूप्यनिरूपकमावासभात, तार्किकमत 3 ·] शक्तिवाद। (२०३), प्रभाव छिन्नविषयतया समं परम्परया शक्तिविषयताया निरूप्यनिरूपकभाव- गतिवाच्यम्, साक्षान्निरूपितत्वपरम्परानिरूपितत्वयोरनुगमकरूपाभावात् । तु वृत्तिससर्गकपदप्रकारकज्ञानमेव शाब्दबोधोपयोगि एवं च शक्तिसंसर्ग निरूपकपदमकारतानिरूपिततधर्मावच्छिन्नविशेष्यताशालिज्ञानत्वेन तद्धर्मा- वच्छिन्नविशेष्यकशक्तिलक्षणाज्ञानयोरनुगमः संभवत्येव- शक्यसम्बन्धेनार्याशे पदप्रकारक्ग्रहस्यापि तथात्वात्, संसर्गतावच्छेदकीयविषयतायामपि ससर्गता त्वसत्त्वादिति । तु व्यक्तौ शक्तिस्वीकारेण गङ्गापदस्य यत्र प्राहे शक्तिस्तेन प्राहेण तीरस्य साक्षात् सबध- सत्यात् तीरविश्यताया प्रवाहरिएयताद्वारा गङ्गापदशान्निविषयतया सम निरूप्यनिरूपकमार- सभवादितिभाव । गो वाद्यच्छिन्नविषयत्तया नाम लक्ष्यार्थविषयतया । पारहरति- साक्षादिति । स्पष्टार्थ वाक्यम् । तथा च शक्तिलक्षणाज्ञानयोरनुगमासमवात् तनयोपस्थित्यो पृथक् पृथगेय कारण व तार्किकमतपि प्राप्तमिति प्रदर्शितगौरव तदयस्थमवेत्यर्थः । यत्त्विति- शक्तिससर्गकपदप्रकारकार्थविशेष्यकज्ञान शाब्दवोधकारणमित्युच्यते तथा च तद्ध- विच्छिन्नविशेष्यकशक्तिज्ञानस्य तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकलक्षणाज्ञानस्य च शक्तिससर्गतानिरू पिका या पदनिष्टा प्रकारता तादृशपदप्रकारतानिरूपता या घटस्वादिधर्मावच्छिन्ना विशेष्यता तादृशविशेष्यताशालिज्ञान वेन रूपेणानुगम समवत्येवति न तार्किकमते लक्ष- णाज्ञानाधीनोपस्थितहेतुत्वा तरकल्पनापत्तिर्येन गौरव स्यादित्यर्थ , तत्र 'स्वनिष्टशक्तिनिरूपाय- सम्म धेन गगापदविशिष्ट प्रवाह ' इति शक्तिमानम् अत्र स्व गङ्गापद तन्निष्ठशक्तनिरूपकत्व प्रवाहेऽस्त्येव, 'सनिष्ठशक्तिनिरूपकशक्यसब धन ( शक्यसवधित्वेन साधेन ) गङ्गापदविशिष्ट तोरम् । इत्याकारकमर्थविशेष्यक लक्षणाज्ञान शाब्दबोधकारणमस्ति, स्व गङ्गापदम् , एतादृश- शक्तिलक्षणाज्ञानयोरुभयोरपि शक्ते ससर्गतया पदस्य प्रकारतयाऽर्थत्य च विशेष्यतयाप्रवेशाच्छ- क्तिनिष्ठससर्गतानिरूपकपदप्रभारतानिरूपिततद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यताशालित्वमस्त्येवति तेन रूपेणा- नुगम । शक्यसाधेन स्वनिष्ठशक्तिनिरूपकशक्यसबधेनाऽांश लक्ष्यार्थविषयकस्य पदप्रकार- कस्य लक्षणाज्ञानस्यापि तथा गात् शक्तिज्ञानसमानस्वाद् नाम शक्तिससर्गतानिरूपकपदप्रकारता- निरूपिततधर्मावच्छिन्नविशेष्यताशालिवादित्याह- शक्येति । ननु स्वनिष्ठशक्तिनिरूपकत्वादे ससर्गरवेन शक्ते संसर्गतापच्छेदकरवमेव सभवति न तु ससर्गस्य स्वया च शक्ते ससर्गत्वमेवोच्यतें तत्कथमुपपद्येतत्याशङ्कयाह- ससर्गतावच्छेदकीयति, शक्ती सासर्गिकविषयताया अभायेप्यत्र ससर्गतावच्छेदकीयविषयता यस्येव ससर्गतावच्छेदकीयविषयतायामपि ससर्गतात्वमस्त्यवति शक्त ससर्गघटक वेन ससर्गत्वमक्षतमवेत्यर्थ ।

·(२०४) सादर्श:- तदसत्-शक्तिकालीनत्वादिसंबन्धावगाहिज्ञानवारणाय माया प्यत्वोभयनिरूपितशक्तिनिष्ठसांसर्गिकविपयताया निशस्यावश्यकतया । सर्गकज्ञानसंग्राहकेण रूपेण लक्षणाग्रहाऽसंग्रहाद । अथ धर्मशक्तपदस्य धामस्मरणशाब्दयोधजनकत्वे लोमाथा च्छिन्नवोपकपश्चादिपदस्पापि धर्मिगतिविलीयता युक्तः साम्यात् । न च निर्विकल्पफरूपस्य स्मरणस्य शाब्दवोधस्य चाऽनभ्युपगमाजातिवा चकपदाद् व्यत्पऽविषयकस्मरणाद्यसंभवेन तस्य व्यक्तिस्मरणादिजनकत्वम्- धर्पविषयकस्पापि च लोमत्वाद्यवच्छिन्नविषयकस्य स्मग्णादेः संभवात पवा- परिहाति-तदसदिति, यदि शक्तिससर्गकपदप्रकारकार्थविशेष्यय ज्ञानम्य शाब्दबोधकारण स्यात्तदा 'म्बनिष्टशक्तिकालिकत्वसवन्धेन घटपदविशिष्टो घट ' इत्यादिशक्तिकालिकत्वादिसब न्वावगाहिज्ञानादपि शाब्दशोध स्यादेव- अप्रापि शक्त ससर्गतया पदस्य च प्रकारतया प्रशार न चतदिष्टमिति शक्तिकालिक्वादिसन्धानगाहिज्ञानाच्छादवोक्यारणाय पदनिष्ठा या प्रकारता मर्थनिष्टा च या विशेष्यता तदुमयनिरूपिताया एव शक्तिनिष्टमासर्गिकरिश्यताया निवेश कर्तव्य. स्नत्र च शक्तिससर्गकशत्तिज्ञानस्य समाहरेण पदनिष्ठप्रकारतानिरूपितार्थनिविशेष्यतानिरूपित- शकिनिष्टसासर्गिकविषयताशालिवेन रूपेण लक्षणाज्ञानस्य सग्रहो न समति- शक्तिनिष्टसांस गिकविषयताया शक्यार्थमात्रनिरूपितत्वेन लक्ष्यार्थनिरूपितत्वाभावादिति रक्षणाशानाधीनोप- स्थिते. पृथगेय हेतुत्यापत्या प्रदर्शितगौरव तदवम्यमेवेत्यर्थ । 'स्वनिष्टशक्तिकारिकत्यसबन्धन घटपदविशिष्टो घट इत्यत्र च शक्तिनिष्टसांसर्गिकरिषयताया पदप्रकारवार्थविशेष्यायनिरूपि- तवामानादेतादशज्ञानेन शाब्दबोधापत्तिर्नास्तीत्यरधेयम् । अत्र च 'स्वनिष्टशक्तिमपन्धन घटपद- विशिष्टो घट । इत्यादिरूपेण शतिज्ञानम्वधार्यम् । तार्किक शङ्कत-अथेति, यदि धर्ममात्रशक्तपदस्य धार्मिविषयकम्मरणशाब्दबोधजनकन्व स्वीक्रियते तदा युक्त साम्या नाम यथा गवादिपदानां गोवादिधर्ममात्रशतवेपि गगादिव्य- तिविषयकशाब्दबोधजनकल्यन गरादिव्यक्तौ शशि म्ति तथा पशुपदस्यापि लोमादिधर्ममाने शक्तिरम्तु तयैव शतया पशुव्यक्तियोधजनकत्व मरिष्यतीति पशुव्यक्तौ शतिर्न स्वीकार्य यर्थः । ननु जातिवाचकगादिपदाद् यदि व्यक्ति त्यक्त्या गोलादे स्मरणादिक स्यात्तदा निर्विक- ल्पकमेव स्यात्-स्वरूपत एर गोवादी शक्तिधीकाराद् गोवत्वादेर्मानाममगद् न च निर्विक- पकम्पयो स्मरणशान्दवोधयोः स्वीकारोम्तीति तस्य-जातिमात्रदशक्तगरदिपदस्थ व्यत्तिविषय. कम्मरणशाब्दयोधजनकत्व स्वीक्रियते पशुपदस्य तु यदि घामणि पशुव्यक्ती शक्तिर्न स्यात् कि तु छोमादिम्पर्धर्ममारे शक्ति स्यात्तदा पशुपदालोमादीना लोमत्यादिरूपेणैव स्मरणादिक स्यात् तच न निर्विकल्पकं येन तर पशुव्यक्तिमानस्यारश्यकता त्यादिति पशु-यक्तिविषयक- स्मरणशाब्दबोधी न स्यातामिति पशुब्यक्ति विषयकस्मरणशादयोध्योपपत्यय तम्य-पशुपदाय धर्मिनाचकत्व धर्मिणि शक्तिश्च स्वीक्रियते इत्याशङ्कयाह-न चैति । परिहारहेतुमाह-उपाधेरिति, ondep + ·. शक्तिवादः। (२०५) लोमत्वाद्यवच्छिन्नमाववाचकत्वोपगमे न धर्मिधीः संभवतात तस्य चिकत्वमितिवाच्यम्, उपाधेमिविनिोंकण भानसंभवरूपस्य जात्यपे- विशेपस्य सत्त्वेपि जातिशक्तपदज्ञानस्य जातिप्रकारिकायामिवोपाधिशक्त- ज्ञानस्याप्युपाधिप्रकारकर्मिविषयकबुद्धौ कारणताकल्पने वाधकाभावाद् उपाधिमात्रशक्तादापि धर्मिधीसंभवादितिचेत् ?, न- लोमत्वाद्यवच्छिन्नसंवन्धान्तरवत्तया गृहीतात् पश्वादिपदालोमत्वादिना लोमादिमुख्यविशेष्यकस्यैव स्मरणस्य धर्मिस्मरणोद्बोधकान्तरविरहदशायामु. त्पाददर्शनात तत्तद्रूपावच्छिन्नशक्तत्वेन गृहीतात् पदादाप तत्तद्पावच्छिन्नमुख्य- विशेष्यकस्मरणोत्पादस्यानुभविकत्वात् ततस्तद्धर्मावच्छिन्नप्रकारकर्मिस्मरणस्प नियमतः स्वीकारासंभवाल्लोमादिमात्रशक्तत्वेन गृहीतपदान्नियमतस्तत्मकारक- शाब्दबोधस्या निर्वाहात् । अविशेपितगोत्वादेः संबन्धान्तरज्ञानादापि तत्प्रकार- लोमाद्यात्मकोपाधेर्लोमत्यादिरूपेण धर्मिणं विनापि भानं संभवति जातेश्च धर्मिणं विना भानं न संभवति-निर्विकल्पकस्मरणादेरस्वीकारादिति जात्यपेक्षयोपाधेर्विशेषस्य सत्वपि यथा जातिमात्र- शक्तपदज्ञानस्य जातिप्रकारकव्यक्तिविशेष्यकशाब्दबोधं प्रति कारणता त्वया कल्प्यते तया पशुपदस्प लोमाद्यात्मकोपाविमाने शक्ती स्वीकृतायामपि तादृशोपाधिमात्रशक्तपशुपदज्ञानस्यापि लोमाद्यात्मकोपाधिप्रकारकपशुव्यक्तिविशेष्यकशाब्दबोधं प्रति कारणताकल्पने बाधक नास्ति युक्तः साम्यादुपाधिमात्रशक्तपदादपि धर्मिविषयकशाब्दबोधसंभवादिति पशुपदस्य पशुव्यक्ती शक्तिर्न स्वीकार्येत्यर्थः। अथेत्यादिना शकित प्रामाकरः परिहरति- नेति । तत्तद्रूपेति-यस्य पदस्य यद्रूपावच्छिन्ने शक्तिमहो भवति तस्मात् पदात् तद्रूपावच्छिन्नस्यैत्र मुख्यविशेष्यतया स्मरण भवाति नियमात 'लोमत्वावच्छिन्नकालिकं पशुपदम्' इत्यादिलोमत्वावच्छिन्नस्य कालिकत्वादिसबन्धान्तरवत्तया गृहीतात् पशुपदाद् धर्मिस्मरणोद्बोधकान्तरविरहदशाया लोमादिमुख्यविशेष्यकस्मरणस्योत्पत्ति. दर्शनाच ततः लोमाद्यात्मकोपाधिमात्रशक्तपशुपदात् तद्धर्मावच्छिन्न प्रकारकर्मिस्मरणस्य लोमन त्यावच्छिन्नलोमप्रकारकपशुव्यक्तिविशेष्यकस्मरणस्य नियमतः स्वीकारासभवात् लोमादिमात्रशक्तत्वेन गृहीतात् पशुपदानियमतस्तत्प्रकारकशाब्दबोधस्य लोमप्रकारकपशुज्यक्तिविशेष्यकशाब्दबोधस्पाs- निर्वाहात् पशुपदस्य पशुव्यक्ती शक्तिः स्वीक्रियते, यदि पशुव्यक्ति विना लोमादेः स्मरणं न स्यादेव तदा लोमगात्रशक्तपशुपदात् लोममानकाले पशुव्यक्तेरपि मान स्यादेवेति पशुपदस्य पशुव्यक्ता शक्तिकल्पना न स्यादपि न चैत्रमस्ति-पशुव्यक्तिं विनापि लोमत्वादिप्रकारकलोमादि- स्मरणसंभवादित्यर्थः । 'लोमत्वापच्छिलकालिक पशुपदम्' इत्येवं लोमपशुपदयोः समानकालि- कत्वसंबन्धे गृहीते 'एकसंबन्धिज्ञानमपरसंबन्धिस्मारकम्' इतिनियमात पशुपदज्ञानेन लोममुख्य- विशेष्यकस्मरणं जायते इत्युक्तम्-"लोमत्वाचवच्छिन्नसंवन्धान्तरवत्तया" इति । जातिवाचक- पदस्य विशपमाह-अविशेषितेति, गोवादेोवत्यादिना विशेपितम्य मानं न भवतीत्यविशेषित- ·- (२०४) साद- तदसत्- शक्तिकालीनत्वादिसंबन्धावगाहिज्ञानवारणाय पान प्यत्वोभयनिरूपितशक्तिनिष्ठसासर्गिकविषयताया निवेशस्यावश्यकतया । सर्गक्ज्ञानसंग्राहकण रूपेण लक्षणामहासंग्रहात् । अथ धर्मशकपदस्य धमिस्मरणशाब्दबोधजनकत्वे लोमाचारमा.. च्छिन्नयोधपश्चादि पदस्यापि धर्मिशक्तिविलीयता युक्त साम्पात् । न च निर्विकल्पकरूपस्य स्मरणस्प शाब्दबोधस्य चाइनभ्युपगमाजातिवा चकपदाद व्यत्यऽविषयकस्मरणाद्यसंभवेन तस्प व्यक्तिस्मरणादिजनकत्वम्. धम्र्पपिपयकस्यापि च लोमत्वाद्यवच्छिन्नविषयकस्य स्मग्णादेः संभवात् पश्चा- परिहरति-तदसदिति, यदि शक्तिससर्गरुपदमकारकार्यविशेष्यकज्ञानम्य शाब्दबोधकारण स्यात्तदा 'सनिष्टशक्तिकालिकत्यसब धेन घटपदविशिष्टो घट ' इत्यादिशक्तिकालिकत्यादिसब वागाहिज्ञानादपि शाब्दबोध स्यादेव- अनापि शक्ते सप्तर्गतया पदस्य च प्रकारतया प्ररेशात, न चतदिष्टमिति शक्ति कालिकत्वादिसब धायगाहिज्ञानाच्छाब्दांध वारणाय पदनिष्ठा या प्रकारता अर्थनिष्टा च या विशेष्यता तदुभयनिरूपिताया एव शक्तिनिष्टमासर्गिकविषयताया निवेश कर्तव्य- स्तरच शक्तिससर्गकशक्तिज्ञानस्य समाहकेण पदनिष्टप्रकारतानिरूपितार्थनिविशेष्यतानिरूपित- शकिनिष्टसांसर्गिकविषयताशालित्येन रूपेण लक्षणाज्ञानस्य सग्रहो न समति- शक्तिनिष्टसास र्गिकविषयताया शक्यार्थमात्रनिरूपितत्वेन लक्ष्यार्थनिरूपितत्वाभावादिति रक्षणाज्ञानाधीनोप स्थिते पृथगेव हेतुत्वापत्त्या प्रदर्शितगौरव तदयम्यमेपत्यर्थ । 'स्त्रनिष्टशक्तिकालिकत्वसब धेन घटपदविशिष्टो घट इत्यत्र च शक्तिनिष्टसासर्गिकरिषयतापा पदप्रकारवार्थविशेष्यनिरूपि तत्वामानादेतादृशज्ञानेन शाब्दयोधापत्तिर्नास्तीरयरवेयम् । अत्र च ' वनिप्रशक्तिसंबन्धन घटपद- विशिष्टो घर ' इत्यादिरूपेण शतिज्ञानमयधार्यम् । तार्किक शकते-अथेति, यदि धर्ममात्रशक्तरदस्य धर्मिविषयकम्मरणशाब्दवोधजनकत्व स्वीक्रियते तदा युक्ते साम्या नाम यथा गवादिपदानां गोवादिधर्ममात्रशतस्यपि गयादिय- क्तिविषयकशाब्दबोधजनकत्येन गपाहिध्यक्तौ शक्तिर्नास्ति तथा पशुपदस्यापि लोमादिधर्ममाने शक्तिरस्तु तयैव शक्तया पशुव्यक्तिबोधजनकत्व भविश्यतीति पशुध्यक्तौ शक्तिर्न स्वीकार्यत्यर्थ । ननु जातिवाचकगबादिपदाद् यदि व्यक्ति त्याला गोलादे स्मरणादिक स्यात्तदा निर्षिक- ल्पफमेन स्थान-स्वरूपत एवं गोपादौ शक्तियोकाराट् गोवत्यादैर्मानासमपाद् न च निर्विक- पकरूपयो स्मरणशाब्दबोधयोः स्वीकारोम्तीति तस्य-जातिमात्रशकगनादिपदस्य व्यक्ति विषय कस्मरणशाब्दबोधनस्त्व स्वीक्रियते पशुपदस्य तु यदि धर्मिणि पशुव्यक्ती शक्तिर्न स्यात् कि तु लोमादिरूपधर्ममाने शक्ति स्यात्तदा पशुपदालोमादीनां लोम पादिरूपेणैर स्मरणादिक स्यात तच न निर्विकल्पक येन तन पशुव्यक्तिमानपावश्यक्ता स्यादिति पगुव्यक्तिविषयक- स्मरणशा-दबोधी न स्यातामिति पशुव्यक्तिविषयकस्मरणशाब्दबोधयोरसपत्यय तम्य-रगुपदम्य धर्मियाचकत्व धर्मिणि शक्तिश्च स्वीक्रियते इत्याशङ्कयाह-न चेति । पारहारहेतुमाह-उपाधेति, ·शक्तिवादः। (२०५) लोमत्वाद्यवच्छिन्नमात्रवाचकत्वोपगमे न धर्मिधीः संभवताति तस्य चिकत्वमितिवाच्यम्, उपाधैर्धामविनिर्मोकण भानसंभवरूपस्य जात्यपे- विशेषस्य सत्वेपि जातिशक्तपदज्ञानस्य जातिप्रकारिकायामिवोपाधिशक्त- ज्ञानस्याप्युपाधिप्रकारकर्मिविषयकबुद्धौ कारणताकल्पने वाधकाभावाद् उपाधिमात्रशक्तादापि धमिधीसंभवादितिचेत् ?, न- लोमत्वाद्यवच्छिन्नसंवन्धान्तरवत्तया गृहीतातू पश्वादिपदाल्लोमत्वादिना लोमादिमुख्यविशेष्यकस्यैव स्मरणस्य धर्मिस्मरणोद्बोधकान्तरविरहदशायामु- त्पाददर्शनात तत्तदूपावच्छिन्नशक्तत्वेन गृहीतात् पदादपि तत्तद्रूपावच्छिन्नमुख्य- विशेष्यकस्मरणोत्पादस्यानुभविकत्वात् ततस्तद्धर्मावच्छिन्नप्रकारकर्मिस्मरणस्य नियमतः स्वीकारासंभवाल्लोमादिमात्रशक्तत्वेन गृहीतपदानियमतस्तत्प्रकारक- शाब्दबोधस्या निर्वाहात् । अविशेषितगोत्वादेः संवन्धान्तरज्ञानादपि तत्प्रकार- लोमाद्यात्मकोपाधेर्लोमत्यादिरूपेण धर्मिण विनापि भान संभवति जातेश्च धर्मिणं विना भानं न संभवति-निर्विकल्पकस्मरणादेरस्वीकारादिति जात्यपेक्षयोपार्विशेषस्य सत्त्वैपि यथा जातिमात्र- शक्तपदज्ञानस्य जातिप्रकारकव्यक्तिविशेष्यकशाब्दबोधं प्रति कारणता त्वया कल्प्यते तथा पशुपदस्प लोमाद्यात्मकोपारिमाने शक्ती स्वीकृतायामपि ताशोपाधिमात्रशक्तपशुपदज्ञानस्यापि लोमाद्यात्मकोपाधिप्रकारकपशुव्यक्तिविशेष्यकशाब्दबोधं प्रति फारणताकल्पने बाधकं नास्ति युक्तः साम्यादुपाधिमात्रशक्तपदादपि धर्मिविषयकशाब्दबोधसभवादिति पशुपदस्य पशुव्यक्ती शक्तिर्न स्वीकार्येत्यर्थः। अथेत्यादिना शकित प्रामाकरः परिहरति- नेति । तत्तद्रूपेति-यस्य पदस्य यद्रूपावच्छिन्ने शक्तिमहो भवति तस्मात पदात् तद्रूपावच्छिन्नस्यैव मुख्य विशेष्यतया स्मरणं भवति, नियमात् 'लोमत्वावच्छिन्नकालिकं पशुपदम्' इत्यादिलोमत्वावच्छिन्नस्य कालिकत्वादिसबन्धान्तरवत्तया गृहीतात् पशुपदाद् धर्मिस्मरणोद्दोधकान्तरविरहदशायां लोमादिमुख्यविशेष्यकस्मरणस्योत्पत्ति- दर्शनाच ततः लोमाद्यात्मकोपाधिमात्रशक्तपशुपदात् तद्धर्मावच्छिन्नप्रकारकर्मिस्मरणस्य लोमा त्वावच्छिन्नलोमप्रकारकपशुव्यक्तिविशेष्यकस्मरणस्य नियमतः स्वीकारासंभवात् लोमादिमात्रशक्तत्वेन गृहीतात् पशुपदानियमतस्तत्प्रकारकशाब्दबोधस्य लोमप्रकारकपशुव्यक्तिविशेष्यकशाब्दबोधस्याs- निर्वाहात् पशुपदस्य पशुव्यक्ती शक्तिः स्वीक्रियते, यदि पशुष्यक्तिं विना लोमादेः स्मरणं न स्यादेव तदा लोममात्रशक्तपशुपदात् लोमभानकाले पशुव्यक्तेरपि भानं स्यादेवेति पशुपदस्य पशुव्यक्ता शक्तिकल्पना न स्यादपि न चैवमस्ति-पशुव्यक्ति दिनापि लोमत्वादिप्रकारकलोमादि- स्मरणसंभवादित्यर्थः । 'लोमत्वावच्छिन्नकालिकं पशुपदम्' इत्येवं लोमपशुपदयोः समानकालि- कल्वसंबन्धे गृहीते 'एकसंबन्विज्ञानमपरसंबन्धिस्मारकम्' इतिनियमात पशुपदज्ञानेन लोममुख्य- विशेष्यकस्मरणं जायते इत्युक्तम्-"लोमत्वाद्यवच्छिन्नसंबन्धान्तखत्तया" इति । जातिवाचक- पदस्य विशपमाह-अविशेषितेति, गोवादेगोस्वस्वादिना विशेषितस्य भानं न भवतीत्यविशेषित- ·सादर्शी- कामरमरणस्पयोपगमन तत्र तादृशशक्तिसंवन्धज्ञानानियमतस्तत्मका मिरमरणोपगमेऽनुभवविरोधविरहात, अष्टापतेरपि मुकरत्वेन प्रतिवन्देवादि वर्तकत्वायोगाच्च। अध गरादिपदस्य समवायेन गोत्वादिविशिष्टवाचकत्वानुपगमे तन-पवा गोत्वादेः : समयाय एवं संसर्गतया भासते न तु संबन्धान्तरमित्यत्र कि नियाम- कम् ? याच्यानन्तर्भावस्य समवायसाधारण्येन संयन्धान्तराभानमयोजकत्वासंभ- वात, नहि जातिव्यक्ति विना न भासते इतिवत् समवाय विनापि न भासते इत्य- पि नियमो येन जातिशक्तिज्ञानजन्ययोधे समवायमानस्याप्यावश्यकता न तु संनन्धान्तरभानमिति स्यात्, तदादिपदाव समवायमविपकृित्यापि मनन्धान्त ण गीत्वादिविशिष्टविषयकयोधोदयादितिचेत !, गोत्याद 'गोवकालिक गोपदम् । इत्यादिरूपेग समानकालिकत्वादिसन्धान्तरपत्तया गृहीतादपि गवादिपदाद् गोवादिप्रकारकन्यक्तिविशेष्यकर स्मरण जायते इति तत्र गवादिपदे (गादिपद- विषयकात ताशशक्तिसब धज्ञानात्-गोत्यादिमा शक्तिरूपसवन्धज्ञानान्नियमन गोत्यादिप्रकारक- व्यक्तिविशेष्यकरमरणोपगमेऽनुभवविरोधामागद् गपादिपदस्य गोवादिजातिमात्रे। शक्तिरुपेयते न तु व्यक्तायपि- गोवादेर्व्यक्ति पिना भानासभवाद् व्यक्तौ शक्ति दिनापि व्यक्तिमानसमवादि- त्यर्थ. नन्न गादिपदाना पलादिपदाना च पम्य स्पादित्याशङ्कयाह- भाति, अनरता- दशवपश्ये इष्टापत्तिरेवास्तीत्येतादृशीपम्पप्रदर्शनरूपा प्रतिबन्दि दिन प्राभाकरस्य पराजय कर्तु न शमोतीयर्थ मतिमाति । व्यक्ती गोत्काटिसतर्गतया यत् समगरायो भासते तत्र तार्किक शङ्कते-- अथेति । स्पष्ट सर्वम् । समपरपसबन्धेन गोत्वादिविशिष्टा या व्यक्तिस्तद्वाचवानुपगमें । तजन्यवोधे गयादिय- दजन्यबोधे । याच्यते वाच्यान-तर्भानात् सरन्धान्तर गोत्वादे ससर्गतया न मासते तदावाच्या- नतर्भावस्तु समयायम्यस्त्येव समायेन गोस्वादिविशिष्टस्य वाच्यत्वानभ्युपगमात् कैपलगोल्यादेव वाच्यत्वस्वीकारादित्याह-वाच्यान तनस्येति । स्वाभिप्रायमाह- नहीति । न लिति- गवादि- पदजन्यगोधे समवायमानस्याप्यावस्यकतास्तीति तो सबन्धान्तरभान न भवतीति सिद्धयेतेत्यर्थः । वस्तुतस्तु " सरन्या तरमानम् " इत्यत्र 'सबधान्तरमानस्य ' इत्येव पाटो युक्त मनु समवाय निगा गोत्वादिविशिष्टयक्त कथ मान स्यात् क वा मान मवतीत्याशयाह-तदादीति, 'कालो गौ स ज्ञायते । इत्यादिस्यले समवाय विनव तच्छन्देन कालियसबन्धेन गोवविशिष्ट- कालविषयकबोधो जायते एवेति जातिशक्तिवादिमते गवादिपदज यत्रोधे नियमेन समवायभान नोरपद्यते इति समायेन गोवादिविशिष्टव्यक्तात्र शक्ति स्वीकार्या तया च समवायेन गोवा- दिविशिष्टव्यक्तीच्यखे समायस्य दिन नियमात् समचारमानमुपपयते, सबान्तरस्य जपाच्यातर्भावित्वामावाद् मानापत्तिास्तीत्यर्थ ।

·ज्ञानशक्तिवादः] शक्तिवादः। ( २०७) एवं सति ज्ञानशक्तिरेवादरणीया तथा च गवादिपदस्य समवायेन गोत्वादि- प्रकारकताने एव शक्तरुपगमात ततोनाऽभ्रान्तानांसंबन्धान्तरेण तत्प्रकारकधी:- तत्संबन्धेन तत्प्रकारकज्ञानशक्तिग्रहस्यैव तादृशबोधहेतुत्वादिति वाच्यानन्तर्भावस्य समवाया साधारण्येन संवन्धान्तरभानमयोजकत्वासंभवादिति कृतं पल्लवितेन ॥ ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायन्यायसिद्धान्तवागीशभीगदाधर- भट्टाचार्यविरचितः शक्तिवादविचारः समाप्तः॥ उक्ताशङ्कायामाह- एस सतीति, यदि जातिमाने शक्तिस्वीकारेण गादिपदजन्यत्रोधे निय- मेन समायमान नोपपद्यते तदा गवादिपदस्य समपायेन गोत्लादिप्रकारकज्ञाने एष शक्तिः स्वीकार्या तथा च समायस्य वाच्यान्तर्माग गोलादे. संसर्गतया समवायस्यैव भानं संमतीति ततः गवादिपदादम्रान्ताना समन्वान्तरेण गोत्यादिप्रकारकमानस्यापत्तिर्नास्तीत्यर्थः गमादिपदाद- आन्तानां समवायातिरिक्तसबन्धन गोत्यादिप्रकारकशाब्दबोधासमवे हेतुमाह- तत्सबन्धेनेति, यस्य पदस्य येन सबन्धेन यत्प्रकारकज्ञाने शक्तिमहो जायते तस्मात् पदादा-तस्य तेनैर संवन्धेन तत्प्रकारकशाब्दबोधो जायते इतिनियमन गयादिपदाना समायेनै गोत्लादिप्रकारकज्ञाने शक्तिम- हादू गवादिपदजन्यशाब्दबोधे गोवादेः ससर्गतया समवाय एष मासते न सबन्धान्तरमित्यर्थः । समवायेन गोत्वादिप्रकारकज्ञाने शक्तिमहात् समायस्य वाच्यान्तर्भूतत्वेन वाच्यानन्तर्भावः समवायसाधारणो नास्ति येन वाच्यानन्तर्मावस्य समायातिरिक्तसबन्धभानप्रयोजकल स्यादित्याह- वाच्यानन्तर्भावस्येतिशम् ॥ श्रीमद्गुरुमुखाशातपदार्थाना हि सग्रहः । स्वकीयज्ञानरक्षायै कृतोयं युक्तयत्नतः ।। व्याख्या व्युत्पत्तिवादस्य ह्यादख्यिा प्रकाश्य च । बालेभ्यः शक्तिवादस्य ह्यादर्शीय प्रकाशितः ।। अनेकाम्यनिर्माणश्नमसदोहधर्पितम् । शरीर शीर्णता प्राप्तमेतद् व्यसनदुष्कलम् ॥ घन्दे श्रीमद्धयग्रीव मन्देम्यः करुणानिधिम् । विद्यागुरु तथा वन्दे श्रीगङ्गाधरशास्त्रिणम् ॥ यः साङ्ये कपिलः पतञ्जलिरल शाब्दे कवित्यै परं श्रीहर्षोऽहयदर्शने शिवतनुस्तकेषु यो गौतमः । मीमांसामतजैमिनिर्भुवमुपाध्यायो महद्भ्यो महान् स्याऽऽईईपदभृद् गुरुर्विजयते शास्त्री स गङ्गाधरः ।। ॥ इति पञ्चनदीप (पंजावी) पण्डितसुदर्शनाचार्यशास्त्रिप्रणीता शक्तिवादस्याऽऽदाख्या व्याख्या समाप्ता॥

·॥ श्री ॥ पंजावीपण्डितंसुदर्शनाचार्य शास्त्रिमणीतमुद्रितपुस्तकानां सूचनिका प्राचीनपुस्तकानां मृचनिका नाम की० रु० आ० प्रकार वर्णन है . . ... . पुस्तकनाम- अपरोक्षानुभूति-श्रीशङ्कराचार्यकृत शास्त्रदीपिकाप्रसाश और स्वामिश्रीविद्यारण्यमुनि- व्युत्पत्तिवादादर्श कृत दीपिमा सहित तथा श्रीयुत शक्तिवादादर्श प० रमस्वरूपजीकृत मापाटी. विशिष्टाद्वैतानिकरणमाला कासमेत । जिसमें सक्षपसे वेदा- अद्वेतचन्द्रिका न्तप्रक्रियाका सरलरीतिसे भली सस्कृतभापा श्रीरङ्गदेशिफशतकम् नीतिरत्नमाला अद्वैतमुधा ०-१२ भगवद्गीताभापाभाष्य पञ्चदशी-सटीक-प रामकृष्णारय भगवद्गीतासतसई विद्वान्की तत्तश्विकव्यारया टी- श्रीसृतियतीन्द्रव दना का सहित २-० आल्यारचरितामृत ब्रह्मसून-( शारीरक ) शांकर- अष्टादशरहस्यभापा माष्यसहित, इसमें शाङ्करमाष्य- स्त्रीचर्या की गोविन्दरानत रत्नप्रभा, श्रीवैष्णव्रतनिर्णय सर्वतत्रस्वतत्र वाचस्पतिमिनकृत शङ्खचक्रतिरकबन्धपत्र भामती, आनदगिरिकृत न्याय- अनर्धनलचरित्रनाटक निर्णय यह तीनों टीकाएँ नागरीदर्पण ( हिंदीव्याकरण) सयुक्त हैं, पुस्तकमाप्तिस्थानम्- खेमराज श्रीकृष्णदास श्रीवेंकटेश्वरस्टीम्यन्त्रालय (प्रस) बंबई. .